62019TJ0136
SENTENZA TAL-QORTI ĠENERALI (Ir-Raba’ Awla Estiża)
25 ta’ Ottubru 2023 (
*1
)
“Kompetizzjoni – Abbuż minn pożizzjoni dominanti – Suq intern tal-gass naturali – Deċiżjoni li tikkonstata ksur tal-Artikolu 102 TFUE – Suq irregolat – Definizzjoni tas-suq rilevanti – Pipeline tal-gass ta’ tranżitu Rumen 1 – Detentur ta’ dritt ta’ użu esklużiv tal-pipeline tal-gass Rumen 1 – Rifjut ta’ aċċess – Obbligu ta’ provvista pubblika – Eċċezzjoni tal-azzjoni tal-Istat – Ġestjonarju tan-netwerk ta’ trasport – Ġestjonarju ta’ faċilità tal-ħżin – Strateġija antikompetittiva – Effetti ta’ esklużjoni – Ksur uniku u kontinwu – Drittijiet tad-difiża”
Fil-Kawża T‑136/19,
Bulgarian Energy Holding EAD, stabbilita f’Sofija (il-Bulgarija),
Bulgartransgaz EAD, stabbilita f’Sofija,
Bulgargaz EAD, stabbilita f’Sofija,
irrappreżentati minn M. Powell, A. Komninos, H. Gafsen u W. De Catelle, avukati,
rikorrenti,
sostnuti minn
Ir‑Repubblika tal‑Bulgarija, irrappreżentata minn L. Zaharieva u T. Mitova, bħala aġenti,
intervenjenti,
vs
Il‑Kummissjoni Ewropea, irrappreżentata minn H. van Vliet, G. Meessen, J. Szczodrowski u C. Georgieva, bħala aġenti,
konvenuta,
sostnuta minn
Overgas Inc., stabbilita f’Sofija, irrappreżentata minn S. Cappellari u S. Gröss, avukati,
intervenjenti,
IL‑QORTI ĠENERALI (Ir‑Raba’ Awla Estiża),
komposta, waqt id-deliberazzjonijiet, minn S. Gervasoni, President, L. Madise, P. Nihoul, R. Frendo (Relatriċi) u J. Martín y Pérez de Nanclares, Imħallfin,
Reġistratur: I. Kurme, Amministratriċi,
wara li rat il-fażi bil-miktub tal-proċedura,
wara s-seduta tad‑29 ta’ Settembru 2022,
tagħti l-preżenti
Sentenza (
1
)
[omissis]
I. Il‑fatti li wasslu għall‑kawża
2
BEH hija kumpannija kollha kemm hija proprjetà tal-Istat Bulgaru. Id-drittijiet tal-Istat Bulgaru f’BEH huma eżerċitati mill-Ministru għall-Enerġija Bulgaru. BEH għandha diversi sussidjarji attivi fil-qasam tal-enerġija fil-Bulgarija. Fis-settur tal-gass, hija għandha 100 % tal-kapital tas-sussidjarji tagħha Bulgargaz u Bulgartransgaz.
3
Bulgargaz hija l-fornitur pubbliku tal-gass fil-Bulgarija.
4
Bulgartransgaz hija:
–
il-ġestjonarju tas-sistema ta’ trasport tal-gass (iktar ’il quddiem il-“GRT”) awtorizzat fil-Bulgarija; għal dan l-għan, hija topera n-netwerk ta’ trasport tal-gass Bulgaru (iktar ’il quddiem in-“netwerk ta’ trasport”) u l-pipeline tal-gass ta’ tranżitu Bulgaru;
–
il-ġestjonarju (iktar ’il quddiem il-“GIS”) tal-unika faċilità ta’ ħżin ta’ gass naturali ta’ dan il-pajjiż, li tinsab taħt l-art f’Chiren (iktar ’il quddiem il-“faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren”).
A. Il‑kuntest fattwali
[omissis]
1.
Fuq il‑provvista tal‑gass fil‑Bulgarija
6
Matul il-perijodu ta’ ksur, kien hemm żewġ sorsi ta’ provvista ta’ gass fil-Bulgarija, jiġifieri l-produzzjoni domestika u l-importazzjonijiet mir-Russja. Peress li l-produzzjoni domestika kienet negliġibbli f’dak iż-żmien, il-provvista tal-pajjiż kienet tiddependi kważi kompletament mill-importazzjonijiet tal-gass Russu.
7
Il-gass Russu kien jiġi ttrasportat lejn il-Bulgarija mill-Ukraina u sussegwentement mir-Rumanija permezz ta’ tliet pipelines tal-gass, jiġifieri l-pipelines ta’ tranżitu Rumeni 1, 2 u 3, ġestiti minn Transgaz SA, l-operatur tan-netwerk ta’ trasport tal-gass fir-Rumanija.
8
Il-pipeline tal-gass ta’ tranżitu Rumen 1 (iktar ’il quddiem il-“pipeline tal-gass Rumen 1”) kien għaddej mir-Rumanija mill-punt ta’ dħul, jiġifieri l-faċilità tal-għadd tal-gass Isaccea 1, li jinsab fil-fruntiera tal-Ukraina mar-Rumanija, sal-punt ta’ dħul tan-netwerk ta’ trasport Negru Vodă 1, li jinsab fil-fruntiera tar-Rumanija mal-Bulgarija. In-netwerk ta’ trasport, li, min-naħa tiegħu, kien konness mal-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren, kien netwerk purament nazzjonali li miegħu kienu konnessi l-maġġoranza tal-klijenti u n-netwerks ta’ distribuzzjoni lokali tal-Bulgarija, bl-eċċezzjoni tal-klijenti u tan-netwerks ta’ distribuzzjoni li jinsabu fil-Lbiċ tal-Bulgarija.
9
Il-pipelines tal-gass ta’ tranżitu Rumeni 2 u 3 kienu jittrasportaw il-gass Russu mill-fruntiera tal-Ukraina mar-Rumanija sal-fruntiera tar-Rumanija mal-Bulgarija, fil-punti ta’ dħul Negru Vodă 2 u 3, u kienu jingħaqdu fit-territorju Bulgaru, sabiex jifformaw il-pipeline tal-gass ta’ tranżitu Bulgaru. Dan il-pipeline tal-gass kien użat għal provvista limitata fil-Lbiċ tal-Bulgarija u kien jittrasporta prinċipalment gass lejn dik li kienet ir-Repubblika Jugoslava tal-Maċedonja, il-Greċja u t-Turkija.
10
Għaldaqstant, u għall-inqas sax-xahar ta’ April 2016, il-pipeline tal-gass Rumen 1 kien l-unika mezz vijabbli sabiex jiġi ttrasportat gass lejn il-Bulgarija għall-provvista tal-parti l-kbira tal-pajjiż.
11
Il-pipeline tal-gass Rumen 1, b’kapaċità totali ta’ 7.4 biljun metru kubu fis-sena, inbena fl‑1974, konformement mal-ftehim intergovernattiv konkluż bejn ir-Repubblika Popolari tal-Bulgarija u r-Repubblika Soċjalista tar-Rumanija fid‑29 ta’ Novembru 1970 (iktar ’il quddiem il-“ftehim intergovernattiv tal‑1970”).
12
Fil‑5 ta’ Lulju 1974, il-predeċessur ta’ Bulgargaz, il-kumpannija Neftochim, ikkonkluda ftehim mal-kumpannija Rompetrol, predeċessur ta’ Transgaz, għall-użu tal-pipeline tal-gass Rumen 1. Dan il-ftehim baqa’ fis-seħħ sal‑2005.
13
Fit‑18 ta’ Frar 2003, ir-Repubblika tal-Bulgarija u r-Rumanija kkonkludew ftehim intergovernattiv ġdid (iktar ’il quddiem il-“ftehim intergovernattiv tal‑2003”). Bis-saħħa tal-Artikolu 3 ta’ dan il-ftehim, il-partijiet kontraenti ntrabtu li jġiegħlu lill-operaturi tal-gass rispettivi tagħhom, jiġifieri Bulgargaz u Transgaz, jikkonkludu kuntratt ġdid għall-użu tal-pipeline tal-gass Rumen 1, sabiex jirriflettu t-tariffi l-ġodda ta’ tranżitu.
14
Għalhekk, fid‑19 ta’ Ottubru 2005, Transgaz u Bulgargaz ikkonkludew ftehim ġdid (iktar ’il quddiem il-“ftehim tal‑2005”), li bis-saħħa tiegħu Bulgargaz ingħatat l-użu esklużiv tal-pipeline tal-gass Rumen 1 sal‑31 ta’ Diċembru 2011. Dan il-kuntratt kien jiggarantixxi, essenzjalment, kapaċità annwali ta’ 6.49 biljun metru kubu. Inkambju, Bulgargaz kienet tħallas lil Transgaz tariffa annwali fissa, indipendenti mill-kapaċità realment użata. Fl‑2009, dan il-ftehim ġie estiż sal‑31 ta’ Diċembru 2016.
2.
Fuq il‑provvista ta’ gass fil‑Bulgarija
15
Matul il-perijodu ta’ ksur, Bulgargaz kienet tixtri gass mir-Russja u kienet l-unika jew l-importatur prinċipali tal-gass Russu fil-Bulgarija. Hija kienet akkwistat ukoll il-parti l-kbira tal-produzzjoni domestika tal-gass. Bulgargaz kienet għalhekk il-fornitur prinċipali tal-gass, minn naħa, għal dak li jirrigwarda l-kummerċ bl-ingrossa downstream u, min-naħa l-oħra, għal dak li jirrigwarda l-klijenti finali, jiġifieri l-impriżi direttament konnessi man-netwerk ta’ trasport.
16
Matul il-perijodu ta’ ksur, Bulgargaz kienet topera bħala fornitur pubbliku tal-gass fis-swieq Bulgari, bis-saħħa tal-liċenzja Nru JI‑214‑14/29.11.2006 għall-provvista pubblika ta’ gass fit-territorju tar-Repubblika tal-Bulgarija (iktar ’il quddiem il-“liċenzja ta’ Bulgargaz”). Din il-liċenzja kienet ingħatatilha permezz tad-Deċiżjoni Nru P‑046 tal-Komisia za energiyno i vodno regulirane (il-Kummissjoni Regolatorja għall-Enerġija u għall-Ilma, il-Bulgarija, iktar ’il quddiem ir-“regolatur Bulgaru”), tad‑29 ta’ Novembru 2006 (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni tar-regolatur Bulgaru”), fuq il-bażi tal-ЗАКОН ЗА ЕНЕРГЕТИКАТА (il-Liġi dwar l-Enerġija), tad‑9 ta’ Diċembru 2003 (DV Nru 107, tad‑9 ta’ Diċembru 2003), emendata l-aħħar fit‑13 ta’ Diċembru 2018 (DV Nru 103, tat‑13 ta’ Diċembru 2018) (iktar ’il quddiem il-“Liġi Bulgara dwar l-Enerġija”), għal perijodu ta’ 35 sena (Artikolu 2.6.1 tal-imsemmija liċenzja).
[omissis]
3.
Fuq il‑faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren
21
Il-gass naturali jista’ jinħażen għal użu ulterjuri f’faċilitajiet ta’ ħżin tal-gass taħt l-art. Dawn il-faċilitajiet jistgħu jservu bħala għodda għall-aġġustament tal-provvista għad-domanda, prinċipalment fid-dawl tal-varjazzjonijiet staġjonali fid-domanda għall-gass. Barra minn hekk, b’mod partikolari meta jkun hemm dipendenza qawwija minn sors wieħed ta’ provvista, dawn il-faċilitajiet jistgħu joffru possibbiltajiet kbar ta’ salvataġġ f’każ ta’ interruzzjoni tal-provvista.
22
Fil-Bulgarija, il-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren, b’kapaċità ta’ 0.5 biljun metru kubu, kienet l-unika faċilità ta’ ħżin eżistenti matul il-perijodu tal-ksur. Din ma kinitx faċilità ta’ ħżin multiċiklu, peress li l-gass seta’ jiġi injettat biss matul ix-xhur imsejħa “tas-sajf” u jitneħħa matul ix-xhur imsejħa “tax-xitwa”.
[omissis]
B. Id‑deċiżjoni kkontestata
34
Fid-deċiżjoni kkontestata, il-Kummissjoni kkonkludiet, essenzjalment, li r-rikorrenti kienu wettqu ksur uniku u kontinwu tal-Artikolu 102 TFUE bejn it‑30 ta’ Lulju 2010 u l‑1 ta’ Jannar 2015 (ara l-premessa 653).
[omissis]
II. It‑talbiet tal‑partijiet
56
Ir-rikorrenti, sostnuti mir-Repubblika tal-Bulgarija, jitolbu, fl-aħħar stadju tat-talbiet tagħhom, li l-Qorti Ġenerali jogħġobha:
–
tadotta miżura ta’ organizzazzjoni tal-proċedura jew miżura istruttorja, li tordna lill-Kummissjoni tipproduċi d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet fil-Każ AT.39816 – Provvista ta’ gass upstream fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (iktar ’il quddiem il-“każ Gazprom”), kif ukoll id-dokumenti li għalihom hija tirreferi sa fejn dawn jikkonċernaw is-suq tal-gass Bulgaru;
–
tannulla totalment jew parzjalment id-deċiżjoni kkontestata, sa fejn tikkonċernahom jew tikkonċerna lil waħda minnhom;
–
fin-nuqqas ta’ dan, tannulla l-multa li ġiet imposta fuqhom jew tnaqqas l-ammont tagħha;
–
tikkundanna l-Kummissjoni għall-ispejjeż.
57
Il-Kummissjoni, sostnuta minn Overgas, titlob li l-Qorti Ġenerali jogħġobha:
–
tiċħad ir-rikors;
–
tikkundanna lir-rikorrenti għall-ispejjeż.
III. Id‑dritt
58
Ir-rikorrenti jqajmu seba’ motivi, ibbażati rispettivament fuq:
–
l-ewwel wieħed, fuq ksur tad-drittijiet tad-difiża tagħhom, tal-prinċipju ta’ amministrazzjoni tajba u tal-prinċipju ta’ trasparenza;
–
it-tieni wieħed, fuq nuqqas ta’ motivazzjoni u żbalji ta’ liġi u ta’ fatt dwar id-definizzjoni tas-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1;
–
it-tielet wieħed, fuq il-konstatazzjoni żbaljata ta’ pożizzjoni dominanti tar-rikorrenti fis-swieq rilevanti;
–
ir-raba’ wieħed, fuq il-konstatazzjoni żbaljata ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti min-naħa tagħhom;
–
il-ħames wieħed, fuq evalwazzjoni żbaljata tat-tul tal-ksur allegat;
–
is-sitt wieħed, fuq il-fatt li huma ġew imċaħħda mill-possibbiltà li jikkonkludu l-każ permezz ta’ impenji, konformement mal-Artikolu 9 tar-Regolament Nru 1/2003;
–
is-seba’ wieħed, fuq żbalji fil-kalkolu tal-ammont tal-multa.
[omissis]
A. Fuq it‑tieni motiv, ibbażat fuq nuqqas ta’ motivazzjoni u fuq żbalji ta’ liġi u ta’ fatt dwar id‑definizzjoni tas‑suq tas‑servizzi ta’ kapaċità fuq il‑pipeline tal‑gass Rumen 1
[omissis]
1.
Fuq it‑tielet parti, ibbażata fuq żbalji ta’ liġi u ta’ evalwazzjoni tal‑fatti fid‑definizzjoni tas‑suq tas‑servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal‑gass Rumen 1
79
Ir-rikorrenti, sostnuti mir-Repubblika tal-Bulgarija, isostnu li d-definizzjoni tas-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 hija vvizzjata:
–
bi żball ta’ liġi, sa fejn il-Kummissjoni naqset milli tagħmel distinzjoni bejn is-swieq primarji u sekondarji ta’ kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1;
–
bl-ewwel żball ta’ evalwazzjoni tal-fatti, sa fejn il-Kummissjoni ma identifikatx lil Transgaz bħala fornitur ta’ servizzi marbuta mal-kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1;
–
bit-tieni żball ta’ evalwazzjoni tal-fatti, sa fejn il-Kummissjoni identifikat lil Bulgargaz bħala fornitur ta’ kapaċità fuq l-imsemmi pipeline tal-gass, u mhux bħala xerrej.
80
Qabel kollox għandu jsir eżami konġunt tal-ewwel żewġ żbalji mqajma mir-rikorrenti.
a)
Fuq l‑iżbalji ta’ liġi u ta’ fatt, ibbażati, rispettivament, fuq il‑fatt li l‑Kummissjoni naqset milli tiddistingwi s‑swieq primarji u sekondarji ta’ kapaċità fil‑pipeline tal‑gass Rumen 1 u ma identifikatx lil Transgaz bħala fornitur tal‑imsemmija kapaċità
81
Ir-rikorrenti jsostnu li r-Regolament (KE) Nru 715/2009 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Lulju 2009 dwar il-kondizzjonijiet għall-aċċess għan-networks ta’ trażmissjoni tal-gass naturali u li jħassar ir-Regolament (KE) Nru 1775/2005 (ĠU 2009, L 211, p. 36, rettifiki fil-ĠU 2009, L 229, p. 29, u fil-ĠU 2009, L 309, p. 87) jagħmel distinzjoni bejn is-swieq primarji u sekondarji ta’ kapaċità tal-gass. Huma jirrilevaw li, bis-saħħa tal-imsemmi regolament, huwa biss il-GRT li jista’ jbigħ kapaċità fis-suq primarju, filwaqt li l-utenti tan-netwerk jistgħu biss jerġgħu jbigħu kapaċità fis-suq sekondarju. Għalhekk, billi naqset milli tiddistingwi s-swieq primarji u sekondarji tal-kapaċità tal-gass, il-Kummissjoni, minn naħa, wettqet żball ta’ liġi meta adottat definizzjoni tas-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 li tmur kontra r-Regolament Nru 715/2009 u, min-naħa l-oħra, injorat il-fatt li Transgaz kienet il-fornitur fl-imsemmi suq primarju.
82
F’dan ir-rigward, huwa minnu li r-Regolament Nru 715/2009 jagħmel distinzjoni bejn is-swieq primarji u sekondarji tal-kapaċità tal-gass. Bis-saħħa tal-imsemmi regolament, is-suq primarju huwa s-suq ta’ kapaċità skambjati direttament mill-GRT (ara l-punt 22 tal-Artikolu 2(1)), filwaqt li s-suq sekondarju huwa s-suq ta’ kapaċità skambjati b’mod differenti milli fis-suq primarju (ara l-punt 6 tal-Artikolu 2(1)).
83
Madankollu, il-premessa 34 tar-Regolament Nru 715/2009 tippreċiża li dan tal-aħħar, l-istess bħal-Linji Gwida adottati bis-saħħa ta’ dan ir-regolament, huma bla ħsara għall-applikazzjoni tar-regoli tal-Unjoni fil-qasam tal-kompetizzjoni.
84
Barra minn hekk, kif jirriżulta mill-punti 2 u 3 tal-komunikazzjoni fuq id-definizzjoni tas-suq, il-kunċett ta’ suq fil-qasam tal-kompetizzjoni huwa differenti mill-kunċetti l-oħra tas-suq ta’ spiss użati f’kuntesti oħra (sentenza tal‑1 ta’ Lulju 2010, AstraZeneca vs Il‑Kummissjoni, T‑321/05, EU:T:2010:266, punt 97). L-għan prinċipali tagħha huwa li tidentifika b’mod sistematiku r-restrizzjonijiet li l-kompetizzjoni timponi fuq l-impriżi inkwistjoni (sentenza tat‑18 ta’ Mejju 2022, Wieland-Werke vs Il‑Kummissjoni, T‑251/19, mhux ippubblikata, EU:T:2022:296, punt 40).
85
Għalhekk, fil-kuntest tal-applikazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE, id-definizzjoni tas-suq inkwistjoni hija użata sabiex jiġi ddefinit il-perimetru li fih għandha tiġi evalwata l-kwistjoni dwar jekk impriża tistax taġixxi, b’mod sinjifikattiv, indipendentement mill-kompetituri tagħha, mill-klijenti tagħha u mill-konsumaturi u għalhekk jekk għandhiex pożizzjoni dominanti fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni (sentenzi tad‑9 ta’ Novembru 1983, Nederlandsche Banden-Industrie-Michelin vs Il‑Kummissjoni, 322/81, EU:C:1983:313, punt 37, u tal‑1 ta’ Lulju 2010, AstraZeneca vs Il‑Kummissjoni, T‑321/05, EU:T:2010:266, punt 30).
86
Minn ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li, għall-finijiet tal-eżami tal-pożizzjoni, eventwalment dominanti, ta’ impriża, il-possibbiltajiet ta’ kompetizzjoni għandhom jiġu evalwati fil-kuntest tas-suq li jiġbor il-prodotti jew is-servizzi kollha li, skont il-karatteristiċi tagħhom, huma partikolarment adatti sabiex jissodisfaw il-bżonnijiet kostanti u li ma tantx huma interkambjabbli ma’ prodotti jew servizzi oħra, fejn dawn il-possibbiltajiet ta’ kompetizzjoni għandhom ukoll jiġu evalwati fid-dawl tal-kundizzjonijiet ta’ kompetizzjoni u tal-istruttura tal-offerta u tad-domanda (ara s-sentenzi tad‑9 ta’ Novembru 1983, Nederlandsche Banden-Industrie-Michelin vs Il‑Kummissjoni, 322/81, EU:C:1983:313, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata, u tal‑1 ta’ Lulju 2010, AstraZeneca vs Il‑Kummissjoni, T‑321/05, EU:T:2010:266, punt 31 u l-ġurisprudenza ċċitata).
87
Għaldaqstant, sabiex jiġi ddeterminat jekk il-Kummissjoni kinitx obbligata twettaq distinzjoni bejn is-swieq primarji u sekondarji ta’ kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1, għandu jiġi vverifikat jekk, matul il-perijodu tal-ksur, din id-distinzjoni kinitx rilevanti fir-rigward tas-servizzi offruti f’kull wieħed mill-imsemmija swieq, sabiex għalhekk jiġi ddefinit il-perimetru li fih kellha tiġi evalwata l-kwistjoni dwar jekk ir-rikorrenti kellhomx pożizzjoni dominanti f’dan is-suq rilevanti.
88
Issa, huwa stabbilit li, matul il-perijodu ta’ ksur, il-pipeline tal-gass Rumen 1 kien l-unika mezz vijabbli sabiex jitwassal il-gass Russu lejn il-Bulgarija, b’tali mod li s-servizzi ta’ kapaċità fuq l-imsemmi pipeline tal-gass ma kinux interkambjabbli ma’ servizzi oħra fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 86 iktar ’il fuq, għall-finijiet ta’ trasport tal-gass bejn ir-Russja u l-Bulgarija. Minn dan isegwi a contrario, u dejjem fis-sens tal-istess ġurisprudenza, li s-servizzi ta’ kapaċità fis-swieq primarji u sekondarji fil-pipeline tal-gass Rumen 1 kienu jikkostitwixxu ġabra ta’ servizzi partikolarment adatti sabiex jissodisfaw bżonnijiet kostanti u, għaldaqstant, kienu interkambjabbli bejniethom.
89
F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni rrilevat ġustament li, matul il-perijodu tal-ksur, Bulgargaz kienet, bis-saħħa tal-ftehim tal‑2005, mhux biss irriżervat il-kapaċità kollha fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1, iżda li hija setgħet ukoll tipprekludi kull tentattiv min-naħa ta’ Transgaz li tagħti kapaċità lil terzi fis-suq primarju (ara l-premessi 260 u 261 tad-deċiżjoni kkontestata). Fil-fatt, l-Artikolu 17.1 tal-imsemmi ftehim kien jipprovdi li “l-pipeline tal-gass [Rumen 1] [kien] irriżervat għall-użu esklużiv ta’ [Bulgargaz], u [li], mingħajr il-kunsens ta’ [Bulgargaz] ma [kienx] possibbli li klijenti oħra jiġu konnessi ma’ dan il-pipeline tal-gass, u ebda kwantità oħra ta’ gass naturali ma [hija] ittrasportata […]”.
90
Għalhekk, minkejja l-fatt li Transgaz kienet il-GRT tal-pipeline tal-gass Rumen 1, matul il-perijodu ta’ ksur:
–
Bulgargaz kienet l-uniku operatur li seta’ joffri servizzi ta’ kapaċità fuq l-imsemmi pipeline tal-gass fis-suq sekondarju, permezz tal-esklużività tal-użu ta’ din l-infrastruttura mogħtija lilha mill-ftehim tal‑2005;
–
Bulgargaz kellha wkoll, bis-saħħa tad-dritt ta’ kunsens minn qabel mogħti lilha mill-ftehim tal‑2005, il-possibbiltà li topponi kull talba għal aċċess fis-suq primarju.
91
Għaldaqstant, id-distinzjoni bejn is-swieq primarji u sekondarji ma kinitx rilevanti għall-analiżi magħmula skont l-Artikolu 102 TFUE.
92
Ir-rikorrenti jqisu li din il-konklużjoni hija żbaljata peress li, fil-fehma tagħhom, bis-saħħa tar-Regolament Nru 715/2009, Transgaz kienet obbligata tieħu unilateralment il-kapaċità mhux użata minn Bulgargaz fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 u toffrih lil terzi, u dan indipendentement mill-eżistenza tal-ftehim tal‑2005. F’dan ir-rigward, huma jirrilevaw li l-imsemmi regolament u l-Linji Gwida annessi miegħu fil-verżjoni tagħhom fis-seħħ sas‑16 ta’ Settembru 2012 (iktar ’il quddiem il-“Linji Gwida tal‑2009”) dwar il-proċeduri ta’ ġestjoni tal-konġestjoni kuntrattwali għandhom effett dirett. Għaldaqstant, huma jsostnu li l-fatt li r-Rumanija ma implimentatx dawn ir-regoli ma jistax jippreġudikahom.
93
F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li, bis-saħħa tar-Regolament Nru 715/2009:
–
il-kapaċità kostanti hija l-kapaċità ta’ trasport tal-gass li l-GRT jiggarantixxi permezz ta’ kuntratt li ma jistax jiġi interrott (ara l-punt 16 tal-Artikolu 2(1));
–
il-kapaċità teknika hija l-kapaċità kostanti massima li l-GRT jista’ joffri lill-utenti tan-netwerk fid-dawl tal-integrità tas-sistema u tar-rekwiżiti operattivi tan-netwerk ta’ trasport (ara l-punt 18 tal-Artikolu 2(1));
–
ikun hemm konġestjoni kuntrattwali meta l-livell tat-talba għal kapaċità kostanti jaqbeż il-kapaċità teknika (ara l-punt 21 tal-Artikolu 2(1));
–
il-kapaċità mhux użata hija kapaċità kostanti li utent tan-netwerk ikun kiseb b’kuntratt ta’ trasport iżda li l-utent ma jkunx innomina sa l-iskadenza tat-terminu ffissat fil-kuntratt (ara l-punt 4 tal-Artikolu 2(1));
–
il-kapaċità interrompibbli hija l-kapaċità ta’ trasport tal-gass li tista’ tiġi interrotta mill-GRT konformement mal-kundizzjonijiet stipulati fil-kuntratt ta’ trasport (ara l-punt 13 tal-Artikolu 2(1)).
94
L-Artikolu 16(3)(a) tar-Regolament Nru 715/2009 jipprevedi li, fil-każ ta’ konġestjoni kuntrattwali, il-GRT għandu joffri l-kapaċità mhux użata fis-suq primarju, għall-inqas fuq il-bażi ta’ arranġament għal perijodu qasir (jiġifieri f’ġurnata) u interrompibbli.
95
Il-Linji Gwida tal‑2009, li kkompletaw ir-Regolament Nru 715/2009, kienu jipprevedu, fil-punt 2.2(1) tagħhom, li, fil-każ fejn kapaċità kuntrattwali tibqa’ mhux użata, il-GRT kellhom jipproponu din il-kapaċità fis-suq primarju fuq bażi li tista’ tiġi interrotta permezz ta’ kuntratti ta’ tul varjabbli. Madankollu, dan l-obbligu kien jikkonċerna biss il-każ fejn il-kapaċità mhux użata ma kinitx offruta mill-utent tan-netwerk ikkonċernat fis-suq sekondarju bi prezz raġonevoli.
96
Għall-kuntrarju, fir-rigward tal-possibbiltà li tiġi rtirata u allokata mill-ġdid kapaċità mhux użata bħala kapaċità kostanti, il-Linji Gwida tal‑2009 kienu jipprevedu biss, fil-punt 2.2(4) tagħhom, li, f’każ ta’ bżonn, il-GRT għandhom jagħmlu ħilithom sabiex joffru, għall-inqas parzjalment, il-kapaċità mhux użata bħala kapaċità kostanti.
97
Żewġ konstatazzjonijiet jirriżultaw mill-Artikolu 16(3)(a) tar-Regolament Nru 715/2009, interpretat fid-dawl tal-Linji Gwida tal‑2009. Fl-ewwel lok, Transgaz kellha toffri l-kapaċità mhux użata fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 biss jekk Bulgargaz ma tipproponix din fis-suq sekondarju bi prezz raġonevoli. Fit-tieni lok, f’tali każ, Transgaz kienet obbligata biss li toffri l-kapaċità mhux użata ta’ Bulgargaz lil terzi bħala kapaċità għal perijodu qasir u interrompibbli, u mhux bħala kapaċità kostanti.
98
Issa, fil-premessa 35 tad-deċiżjoni kkontestata, li ma hijiex ikkontestata mir-rikorrenti, il-Kummissjoni rrilevat li l-fornituri ta’ gass downstream normalment ma setgħux jibbażaw ruħhom fuq il-kapaċità interrompibbli sabiex josservaw l-obbligi tagħhom ta’ provvista fir-rigward tal-klijenti tagħhom, peress li din il-kapaċità ma kinitx iggarantita mill-GRT. Għaldaqstant, l-offerta min-naħa ta’ Transgaz ta’ kapaċità mhux użata minn Bulgargaz bħala kapaċità għal perijodu qasir u interrompibbli ma ppermettietx lill-imsemmi GRT jissodisfa l-bżonnijiet kostanti tal-impriżi li jixtiequ jiksbu aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1.
99
L-emenda tal-Linji Gwida tal‑2009 bl-adozzjoni tad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2012/490/UE tal‑24 ta’ Awwissu 2012 dwar l-emenda għall-Anness I tar-Regolament (KE) Nru 715/2009 (ĠU 2012, L 231, p. 16, iktar ’il quddiem il-“Linji Gwida tal‑2012”), tikkonferma li l-obbligu previst fl-Artikolu 16(3) tar-Regolament Nru 715/2009 kien insuffiċjenti. Fil-fatt, mit-tieni premessa tad-Deċiżjoni 2012/490/UE jirriżulta li l-Linji Gwida tal‑2012 ġew adottati peress li l-prattika kienet uriet li, minkejja l-applikazzjoni ta’ ċerti prinċipji ta’ ġestjoni tal-konġestjoni, bħall-offerta ta’ kapaċità interrompibbli, il-konġestjoni kuntrattwali kompliet tostakola l-iżvilupp ta’ suq intern tal-gass effikaċi.
100
Għaldaqstant, sabiex isolvu din is-sitwazzjoni, il-Linji Gwida tal‑2012 ipprevedew erba’ proċeduri differenti li kellhom l-għan li jippermettu lill-GRT, fil-każ ta’ konġestjoni kuntrattwali, jallokaw mill-ġdid il-kapaċità mhux użata bħala kapaċità kostanti. Tlieta biss minn dawn il-proċeduri kellhom jiġu implimentati mill‑1 ta’ Ottubru 2013 u, għaldaqstant, matul il-perijodu tal-ksur.
101
F’dan il-każ, ir-rikorrenti jirreferu għal tnejn minn dawn il-mekkaniżmi, jiġifieri, minn naħa, il-mekkaniżmu ta’ żieda fil-kapaċità permezz ta’ sistema ta’ riżervazzjonijiet żejda u ta’ xiri mill-ġdid previst fil-punt 2.2.2 tal-Linji Gwida tal‑2012 (iktar ’il quddiem il-“mekkaniżmu ta’ riżervazzjoni żejda u ta’ xiri mill-ġdid”) u, min-naħa l-oħra, il-mekkaniżmu “use-it-or-lose-it” (UIOLI) ta’ offerta ta’ kapaċità għal perijodu fit-tul previst fil-punt 2.2.5 tal-imsemmija linji gwida (iktar ’il quddiem il-“mekkaniżmu UIOLI” u, meħud mal-mekkaniżmu ta’ riżervazzjonijiet żejda u ta’ xiri mill-ġdid, il-“mekkaniżmi ta’ inċentiv”).
102
Fl-ewwel lok, il-mekkaniżmu ta’ riżervazzjonijiet żejda u ta’ xiri mill-ġdid kien jippermetti lill-GRT li jżid il-kapaċità tan-netwerk tiegħu billi joffri kapaċità addizzjonali bħala kapaċità kostanti li teċċedi dik li setgħet tiġi ttrasportata. Il-GRT kellu jixtri lura l-parti minn din il-kapaċità finalment indikata mill-utenti li kienet teċċedi dak li n-netwerk ta’ trasport tal-gass kien f’pożizzjoni li jittrasporta (ara l-punt 2.2.2(1) u (6) tal-Linji Gwida tal‑2012). Sabiex il-GRT jiġi inċentivat jassumi r-riskji marbuta mal-bejgħ żejjed, is-sistema pprevediet kumpens finanzjarju (ara l-punt 2.2.2(3) tal-Linji Gwida tal‑2012).
103
Sabiex il-mekkaniżmu ta’ riżervazzjonijiet żejda u ta’ xiri mill-ġdid ikun jista’ jiġi applikat, il-Linji Gwida tal‑2012 kienu jipprevedu li dan kellu jiġi approvat minn qabel mill-awtorità regolatorja nazzjonali (iktar ’il quddiem ir-“regolatur nazzjonali”) u jkun is-suġġett ta’ konsultazzjonijiet mar-regolaturi nazzjonali tal-Istati Membri tal-fruntiera (ara l-punt 2.2.2(1) tal-imsemmija linji gwida).
104
Fit-tieni lok, bis-saħħa tal-mekkaniżmu UIOLI, ir-regolaturi nazzjonali kienu obbligati jitolbu lill-GRT jirtira, kompletament jew parzjalment, il-kapaċità kuntrattwali sistematikament mhux użata biżżejjed minn utent tan-netwerk f’punt ta’ interkonnessjoni meta dan tal-aħħar la jkun biegħ u lanqas offra l-kapaċità tiegħu mhux użata taħt kundizzjonijiet raġonevoli u li utenti oħra tan-netwerk kienu jitolbu kapaċità kostanti (ara l-punt 2.2.5(1) tal-Linji Gwida tal-2012).
105
Madankollu, sabiex il-GRT ikun jista’ juża l-mekkaniżmu UIOLI, ir-regolatur nazzjonali kellu jiddetermina minn qabel li l-kundizzjonijiet previsti mil-Linji Gwida tal‑2012 li jippermettu lil GRT jirtira l-kapaċità kienu ssodisfatti (ara l-punt 2.2.5(1) u (4) tal-Linji Gwida tal‑2012).
106
Ir-rikorrenti jsostnu, essenzjalment, li, mill‑2012, Transgaz setgħet tuża l-mekkaniżmi ta’ inċentiv sabiex tirtira unilateralment il-kapaċità mhux użata minn Bulgargaz fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 u talloka mill-ġdid lil terzi.
107
F’dan ir-rigward, mill-punti 103 sa 105 iktar ’il fuq jirriżulta li, sabiex dawn il-mekkaniżmi ta’ inċentiv ikunu jistgħu japplikaw, ir-regolatur Rumen kellu jadotta ċerti miżuri minn qabel.
108
Issa, fil-premessi 293 u 294 tad-deċiżjoni kkontestata, il-Kummissjoni kkonstatat li r-regolatur Rumen ma kienx, f’dak iż-żmien, ħa l-miżuri preliminari neċessarji sabiex jippermetti lill-GRT juża l-mekkaniżmi ta’ inċentiv.
109
Madankollu, ir-rikorrenti jikkontestaw in-neċessità tal-intervent tar-regolatur Rumen sabiex Transgaz tkun tista’ toffri lil terzi l-kapaċità mhux użata minn Bulgargaz fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1.
110
Il-pożizzjoni tar-rikorrenti taqa’ fid-dawl tal-analiżi. Fil-fatt, fl-assenza ta’ intervent minn qabel tar-regolatur nazzjonali matul il-perijodu tal-ksur, il-mekkaniżmi ta’ inċentiv ma setgħux jiġu implimentati (ara l-punti 103 u 105 iktar ’il fuq). Dan ifisser li, matul dan il-perijodu, Transgaz ma setgħetx tuża dawn il-mekkaniżmi sabiex tirtira unilateralment il-kapaċità mhux użata minn Bulgargaz mill-pipeline tal-gass Rumen 1 u toffriha lil dawn tal-aħħar bħala kapaċità kostanti. Għaldaqstant, Transgaz setgħet toffri lil terzi l-imsemmija kapaċità mhux użata biss, bis-saħħa tar-Regolament Nru 715/2009, bħala kapaċità għal perijodu qasir u interromibbli.
111
Issa, kif jirriżulta mill-punt 98 iktar ’il fuq, offerta għal perijodu qasir u interrompibbli ma kinitx tippermetti lil Transgaz, fil-prattika, tevita r-restrizzjonijiet imposti mill-ftehim tal‑2005 u, għalhekk, li tissodisfa l-bżonnijiet kostanti tal-fornituri li jixtiequ jkollhom aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1, peress li tali kapaċità ma kinitx tattira lill-fornituri ta’ gass downstream, għaliex hija ma kinitx tippermettilhom josservaw l-obbligi ta’ provvista tagħhom fir-rigward tal-klijenti tagħhom.
112
F’dawn iċ-ċirkustanzi, id-distinzjoni bejn is-swieq primarji u sekondarji ta’ kapaċità ta’ gass ma kinitx rilevanti f’dan il-każ sabiex jiġi evalwat jekk ir-rikorrenti kinux igawdu minn pożizzjoni dominanti fir-rigward tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1. Fil-fatt, kif ġie kkonstatat fil-punt 89 iktar ’il fuq, minħabba l-ftehim tal‑2005, mhux biss Bulgargaz kienet, matul il-perijodu kollu tal-ksur, l-uniku fornitur possibbli ta’ servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 fis-suq sekondarju, iżda hija kienet tikkontrolla wkoll l-aċċess ta’ terzi għas-suq primarju permezz tal-esklużività tal-użu tal-imsemmi pipeline tal-gass u tad-dritt ta’ kunsens minn qabel li hija kellha bis-saħħa tal-ftehim tal‑2005. Bl-istess mod, peress li Transgaz setgħet toffri kapaċità mhux użata, mingħajr il-kunsens ta’ Bulgargaz, biss bħala kapaċità għal perijodu qasir u interrompibbli matul il-perijodu tal-ksur, il-Kummissjoni ma wettqitx żball ta’ evalwazzjoni meta ma kkonstatatx li Transgaz kienet fornitur fil-kuntest tad-definizzjoni tas-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1.
113
Din il-konklużjoni ma hijiex ikkonfutata mill-argumenti l-oħra invokati mir-rikorrenti.
114
Fl-ewwel lok, ir-rikorrenti jsostnu li d-definizzjoni tas-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 adottata mill-Kummissjoni titbiegħed mill-prassi deċiżjonali tagħha.
115
Issa, għandu jitfakkar li l-Kummissjoni hija obbligata twettaq analiżi individwalizzata taċ-ċirkustanzi proprji għal kull kawża, mingħajr ma tkun marbuta minn deċiżjonijiet preċedenti li jikkonċernaw operaturi ekonomiċi oħra, swieq ta’ prodotti u ta’ servizzi oħra, jew swieq ġeografiċi oħra f’mumenti differenti (ara s-sentenza tad‑9 ta’ Settembru 2009, Clearstream vs Il‑Kummissjoni, T‑301/04, EU:T:2009:317, punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata). Barra minn hekk, l-operaturi ekonomiċi ma humiex iġġustifikati li jibbażaw l-aspettattivi leġittimi tagħhom fuq iż-żamma ta’ prassi deċiżjonali preċedenti li tista’ tinbidel, skont il-bdil fiċ-ċirkustanzi jew fl-evoluzzjoni tal-analiżi tal-Kummissjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Mejju 2015, Niki Luftfahrt vs Il‑Kummissjoni, T‑162/10, EU:T:2015:283, punti 142 u 143).
116
Għalhekk, ir-rikorrenti ma jistgħux jikkontestaw il-konstatazzjonijiet tal-Kummissjoni minħabba li huma differenti minn dawk li saru preċedentement f’kawża oħra (sentenza tal‑14 ta’ Diċembru 2005, General Electric vs Il‑Kummissjoni, T‑210/01, EU:T:2005:456, punt 118; ara wkoll is-sentenza tad‑9 ta’ Settembru 2009, Clearstream vs Il‑Kummissjoni, T‑301/04, EU:T:2009:317, punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
117
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jsostnu li l-Legea nr. 123/2012 energiei electrice și a gazelor naturale (il-Liġi Nru 123/2012 dwar l-elettriku u l-gass naturali), tal‑10 ta’ Lulju 2012 (Monitorul Oficial al României, Parti I, Nru 485 tas‑16 ta’ Lulju 2012, iktar ’il quddiem il-“Liġi Rumena dwar l-Enerġija”), inkorporat ir-Regolament Nru 715/2009 u pprovdiet lil Transgaz, bħala GRT, setgħat ta’ rtirar ta’ kapaċità mhux użata fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1. F’dan ir-rigward, huma jirreferu għall-Artikolu 130(1) u għall-Artikolu 194 tal-imsemmija liġi, kif ukoll għall-metodoloġija ta’ allokazzjoni ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1, ippubblikat mir-regolatur Rumen fil‑11 ta’ Lulju 2012 (Monitorul Oficial al României, Parti I, Nru 472 tal‑11 ta’ Lulju 2012, iktar ’il quddiem il-“metodoloġija għall-allokazzjoni ta’ kapaċità”).
118
Dan l-argument ma jistax jintlaqa’ għar-raġunijiet li ġejjin.
119
L-ewwel, l-Artikolu 130(1) tal-Liġi Rumena dwar l-Enerġija ma kienx applikabbli għall-pipeline tal-gass Rumen 1. Fil-fatt, din id-dispożizzjoni kienet timponi fuq il-GRT l-obbligu li jiżgura l-allokazzjoni ta’ kapaċità fi ħdan il-pipelines tal-gass ta’ interkonnessjoni, konformement mar-Regolament Nru 715/2009 (ara l-Artikolu 130(1)(q) tal-Liġi Rumena dwar l-Enerġija). Skont l-imsemmija liġi, pipeline tal-gass ta’ interkonnessjoni kien pipeline tal-gass ta’ trasport li jaqsam fruntiera bejn żewġ Stati Membri tal-Unjoni bl-uniku għan li jikkonnettja s-sistemi ta’ trasport tal-gass ta’ dawn iż-żewġ Stati Membri (ara l-Artikolu 100(34) tal-imsemmija liġi). Issa, il-pipeline tal-gass Rumen 1 ma kienx konness man-netwerk ta’ trasport tal-gass Rumen matul il-perijodu tal-ksur u għalhekk ma kienx jikkostitwixxi pipeline tal-gass ta’ interkonnessjoni fis-sens tal-Artikolu 130(1) tal-Liġi Rumena dwar l-Enerġija.
120
It-tieni, l-Artikolu 194 tal-Liġi Rumena dwar l-Enerġija kien jipprevedi li l-ksur, mill-GRT, tad-dispożizzjonijiet dwar il-mekkaniżmi relatati mal-allokazzjoni ta’ kapaċità u l-ġestjoni tal-konġestjoni previsti mid-dritt tal-Unjoni kien jikkostitwixxi wkoll ksur tar-regoli Rumeni applikabbli f’dan il-qasam (ara l-Artikolu 194(36) tal-imsemmija liġi). Madankollu, sa fejn, kif jirriżulta mill-punt 110 iktar ’il fuq, il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni fis-seħħ f’dak iż-żmien ma kinitx tippermetti lil Transgaz tirtira kapaċità mhux użata u tallokaha lil terzi bħala kapaċità kostanti, l-Artikolu 194 tal-Liġi Rumena dwar l-Enerġija lanqas ma kien jawtorizzaha taġixxi f’dan is-sens.
121
It-tielet, fir-rigward tal-metodoloġija ta’ allokazzjoni ta’ kapaċità, din ma kinitx timponi fuq Transgaz, bħala GRT, l-obbligu li tirtira kull kapaċità eżistenti mhux użata minn Bulgargaz, iżda kienet tobbligaha biss tbigħ il-kapaċità disponibbli fuq l-imsemmi pipeline tal-gass (ara l-Artikolu 1 tal-imsemmija metodoloġija), jiġifieri l-kapaċità li ma kinitx is-suġġett ta’ kuntratt. Issa, bis-saħħa tal-Artikolu 17.1 tal-ftehim tal‑2005, “il-pipeline tal-gass [Rumen 1 kien] irriżervat għall-użu esklużiv ta’ [Bulgargaz], u mingħajr il-kunsens ta’ [Bulgargaz] ma [kienx] possibbli li klijenti oħra jiġu konnessi ma’ dan il-pipeline tal-gass, u ebda kwantità ta’ gass naturali minbarra dik maħruġa minn [Bulgargaz] ma’ [Transgaz] fil-[faċilità tal-għadd tal-gass] Isaccea 1 ma [kienet] ser tiġi ttrasportata”. Peress li l-imsemmi ftehim baqa’ fis-seħħ matul il-perijodu kollu tal-ksur, għandu jiġi kkonstatat li ma kien hemm ebda kapaċità disponibbli li Transgaz setgħet tbigħ lill-impriżi terzi fuq dan il-pipeline tal-gass f’dak iż-żmien.
122
Għaldaqstant, l-ilmenti bbażati fuq l-allegazzjoni li l-Kummissjoni wettqet żball ta’ liġi, billi naqset milli tagħmel distinzjoni bejn is-swieq primarji u sekondarji ta’ kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1, u żball ta’ evalwazzjoni, billi naqset milli tidentifika lil Transgaz bħala fornitur tal-imsemmija kapaċità, għandhom jiġu miċħuda.
b)
Fuq l‑iżball ta’ fatt, ibbażat fuq l‑identifikazzjoni ta’ Bulgargaz bħala fornitur fuq il‑pipeline tal‑gass Rumen 1
123
Fl-ewwel lok, ir-rikorrenti jsostnu li Bulgargaz kienet biss xerrej ta’ servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 fis-suq primarju tal-imsemmija servizzi, u mhux fornitur tal-imsemmija servizzi.
124
Issa, id-deċiżjoni kkontestata ma tikklassifikax lil Bulgargaz bħala fornitur fis-suq primarju ta’ servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1. Fil-fatt, il-Kummissjoni llimitat ruħha li tindika li Transgaz kienet allokat kapaċità f’dan is-suq primarju lil Bulgargaz billi kkonkludiet il-ftehim tal‑2005 (ara l-premessa 291 tad-deċiżjoni kkontestata). Madankollu, kif jirriżulta mill-punti 89 u 90 iktar ’il fuq, fid-dawl tal-esklużività tal-użu tal-imsemmi pipeline tal-gass u tad-dritt ta’ kunsens minn qabel mogħti lil Bulgargaz mill-Artikolu 17.1 tal-imsemmi ftehim, li baqa’ fis-seħħ matul il-perijodu kollu tal-ksur, il-Kummissjoni kkonstatat li Transgaz ma setgħetx toffri lil terzi kapaċità fis-suq primarju mingħajr il-kunsens ta’ Bulgargaz u li, għaldaqstant, din tal-aħħar kienet l-unika waħda li setgħet tipprovdi lil terzi aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 (ara l-premessi 261, 288 u 306 tad-deċiżjoni kkontestata).
125
Għaldaqstant, l-argument tar-rikorrenti bbażat fuq il-fatt li l-Kummissjoni kklassifikat b’mod żbaljat lil Bulgargaz bħala fornitur fis-suq primarju ta’ servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 għandu jiġi miċħud.
126
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jsostnu li l-Kummissjoni kkonkludiet b’mod żbaljat, fil-premessa 292 tad-deċiżjoni kkontestata, li Bulgargaz setgħet terġa’ tbigħ kapaċità fis-suq sekondarju tal-pipeline tal-gass Rumen 1 matul il-perijodu ta’ ksur, filwaqt li Transgaz kienet għadha ma adottatx ir-regoli li jippermettu tali skambji konformement mal-Artikolu 22 tar-Regolament Nru 715/2009.
127
F’dan ir-rigward, huwa ċertament minnu li l-Artikolu 22 tar-Regolament Nru 715/2009 kien jimponi fuq il-GRT l-adozzjoni ta’ ċerti miżuri sabiex jippermettu u jiffaċilitaw l-iskambju ta’ kapaċità fis-suq sekondarju. Madankollu, għandu jiġi rrilevat li fil‑31 ta’ Jannar 2013, Bulgargaz ikkonkludiet ftehim ma’ Overgas li bis-saħħa tiegħu din tal-aħħar ingħatat aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1, minkejja li l-miżuri previsti mill-Artikolu 22 tal-imsemmi regolament kienu għadhom ma ġewx adottati minn Transgaz.
128
Għaldaqstant, kif ikkonstatat il-Kummissjoni fil-premessa 292 tad-deċiżjoni kkontestata, il-fatt li Transgaz ma kinitx adottat il-miżuri previsti mill-Artikolu 22 tar-Regolament Nru 715/2009 ma kienx jikkostitwixxi, fil-fatt, ostakolu sabiex Bulgargaz tkun tista’ toffri kapaċità fis-suq sekondarju ta’ kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1.
129
Minn dan isegwi li l-ilment tar-rikorrenti li l-Kummissjoni wettqet żball ta’ fatt meta kkunsidrat li Bulgargaz setgħet tipprovdi kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 ma huwiex fondat.
130
Konsegwentement, din il-parti u, għaldaqstant, it-tieni motiv kollu kemm hu għandhom jiġu miċħuda.
B. Fuq it‑tielet motiv, ibbażat fuq il‑konstatazzjoni żbaljata ta’ pożizzjoni dominanti tar‑rikorrenti fis‑swieq rilevanti
131
Ir-rikorrenti jikkontestaw il-konklużjoni stabbilita fil-premessi 426 u 427 tad-deċiżjoni kkontestata, li tgħid li l-grupp BEH kien jokkupa, permezz ta’ Bulgargaz u ta’ Bulgartransgaz, pożizzjoni dominanti fil-ħames swieq rilevanti.
132
Il-motiv jinqasam f’żewġ partijiet. Ir-rikorrenti jsostnu li l-Kummissjoni kkonkludiet b’mod żbaljat, minn naħa, li Bulgargaz kienet tokkupa pożizzjoni dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 u, min-naħa l-oħra, li BEH kienet tokkupa indirettament tali pożizzjoni fil-ħames swieq inkwistjoni.
1.
Fuq l‑ewwel parti, ibbażata fuq il‑konstatazzjoni żbaljata ta’ pożizzjoni dominanti ta’ Bulgargaz fis‑suq tas‑servizzi ta’ kapaċità fuq il‑pipeline tal‑gass Rumen 1
133
Fl-ewwel lok, ir-rikorrenti jsostnu li d-definizzjoni tas-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1 hija vvizzjata bi żbalji ta’ liġi u ta’ fatt. Għaldaqstant, il-konklużjoni li Bulgargaz hija dominanti f’dan is-suq hija wkoll żbaljata.
134
F’dan ir-rigward, mill-analiżi tat-tieni motiv jirriżulta li l-Kummissjoni ma wettqitx żball ta’ liġi u ta’ fatt meta ddefinixxiet is-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1. Minn dan isegwi li l-ewwel argument tar-rikorrenti għandu jiġi mill-ewwel miċħud.
135
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jqisu li, anki fil-każ li d-definizzjoni tas-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 tkun korretta, l-evalwazzjoni tal-Kummissjoni li Bulgargaz kellha pożizzjoni dominanti hija żbaljata.
136
Ir-rikorrenti jsostnu b’mod iktar partikolari li d-deċiżjoni kkontestata ma tinkludix analiżi tal-istruttura tas-suq jew tas-setgħa tas-suq tal-impriżi attivi fil-pipeline tal-gass Rumen 1, bi ksur tar-rekwiżiti fformulati fil-punti 13 sa 15 tal-komunikazzjoni fuq il-Linji Gwida dwar il-prijoritajiet ta’ infurzar tal-Kummissjoni fl-applikazzjoni tal-Artikolu [102 TFUE] għal imġiba esklużjonarja abbużiva minn impriżi dominanti (ĠU 2009, C 45, p. 7). Għaldaqstant, huma jqisu li l-Kummissjoni ma stabbilixxietx b’mod suffiċjenti fid-dritt li Bulgargaz kienet dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1.
137
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, il-pożizzjoni dominanti msemmija fl-Artikolu 102 TFUE tirrigwarda pożizzjoni ta’ saħħa ekonomika miżmuma minn impriża, li tagħtiha l-poter li tostakola ż-żamma ta’ kompetizzjoni effettiva fis-suq inkwistjoni billi tagħtiha l-possibbiltà li tadotta aġir b’mod notevolment indipendenti fil-konfront tal-kompetituri tagħha, tal-klijenti tagħha u, fl-aħħar mill-aħħar_tal-konsumaturi. L-eżistenza ta’ pożizzjoni dominanti tirriżulta mill-għaqda ta’ diversi fatturi, li, meħuda individwalment, ma humiex neċessarjament determinanti (sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tal‑14 ta’ Frar 1978, United Brands u United Brands Continentaal vs Il‑Kummissjoni, 27/76, EU:C:1978:22, punti 65 u 66, u tat‑13 ta’ Frar 1979, Hoffmann‑La Roche vs Il‑Kummissjoni, 85/76, EU:C:1979:36, punti 38 u 39).
138
Barra minn hekk, l-eżistenza ta’ pożizzjoni dominanti, ma teskludix l-eżistenza ta’ ċerta kompetizzjoni, iżda tippermetti lill-impriża li tgawdi minnha f’pożizzjoni, jekk mhux sabiex tiddeċiedi, li tinfluwenza b’mod kunsiderevoli l-kundizzjonijiet li taħthom il-kompetizzjoni ser tiżviluppa u, fi kwalunkwe każ, li ġġib ruħha ħafna drabi mingħajr ma jkollha tieħu inkunsiderazzjoni u mingħajr għaldaqstant ma tiġi ppreġudikata minn din l-attitudni (sentenza tat‑13 ta’ Frar 1979, Hoffmann‑La Roche vs Il‑Kummissjoni, 85/76, EU:C:1979:36, punt 39).
139
F’dan il-każ, il-Kummissjoni rrilevat li l-infrastrutturi ta’ trasport tal-gass jikkostitwixxu monopolju naturali u li, għaldaqstant, l-impriża li kienet tikkontrolla l-kapaċità fuq dawn l-infrastrutturi ssir soċju kummerċjali inevitabbli, li s-saħħa fis-suq tiegħu ma setgħatx tiġi nnewtralizzata. Fir-rigward tal-pipeline tal-gass Rumen 1, il-Kummissjoni kkonkludiet li, matul il-perijodu ta’ ksur, kienet Bulgargaz li kienet tikkontrolla kull possibbiltà ta’ aċċess ta’ terzi għalih (ara l-premessi 335, 418 u 420 tad-deċiżjoni kkontestata).
140
Ir-rikorrenti jqisu li din l-evalwazzjoni hija vvizzjata b’erba’ żbalji.
a)
Fuq l‑ewwel ilment, ibbażat fuq il‑fatt li l‑Kummissjoni qieset b’mod żbaljat li Bulgargaz kienet tikkontrolla l‑aċċess ta’ terzi għall‑pipeline tal‑gass Rumen 1
141
Ir-rikorrenti jsostnu li l-Kummissjoni qieset b’mod żbaljat li Bulgargaz kienet tikkontrolla l-aċċess ta’ terzi għall-pipeline tal-gass Rumen 1. Huma jaffermaw li dan il-kontroll kien eżerċitat minn Transgaz, bħala GRT ta’ din l-infrastruttura.
142
Insostenn ta’ dan l-ilment, fl-ewwel lok, ir-rikorrenti jsostnu, li anki jekk il-ftehim tal‑2005 kien kuntratt ta’ esklużività, Bulgargaz kienet ingħatat biss drittijiet ta’ konsultazzjoni fir-rigward tal-possibbiltà li toffri kapaċità lil terzi, li qatt ma ntużaw.
143
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont il-formulazzjoni tal-Artikolu 17.1 tal-ftehim tal‑2005, “il-pipeline tal-gass [Rumen 1] huwa rriżervat għall-użu esklużiv ta’ [Bulgargaz], u mingħajr il-kunsens ta’ [Bulgargaz] ma huwiex possibbli li klijenti oħra jiġu konnessi ma’ dan il-pipeline tal-gass, u ebda kwantità oħra ta’ gass naturali ma tiġi ttrasportata […]”.
144
Għaldaqstant, huwa evidenti li Transgaz ma setgħetx toffri lil terzi kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 mingħajr ma tikseb il-kunsens minn qabel ta’ Bulgargaz.
145
Din l-interpretazzjoni tal-ftehim tal‑2005 hija kkorroborata mill-iskambji bejn Transgaz u BEH waqt il-laqgħa tagħhom tal‑24 ta’ Jannar 2011. Fil-fatt, mill-minuti ta’ din il-laqgħa ppreparati minn BEH, tal‑31 ta’ Jannar 2011, jirriżulta li Transgaz staqsiet lil BEH jekk kienx possibbli li tiġi rkuprata parti mill-kapaċità mhux użata fil-pipeline tal-gass Rumen 1 fid-dawl tal-kostruzzjoni futura ta’ terminal tal-gass naturali llikwifikat qrib Constanţa (ir-Rumanija) (iktar ’il quddiem it-“terminal f’Constanţa”). BEH wieġbet li l-kapaċità kollha tal-imsemmi pipeline tal-gass kienet ġiet irriżervata għal Bulgargaz, iżda li l-possibbiltà invokata minn Transgaz setgħet madankollu tkun is-suġġett ta’ diskussjoni li kellha, l-ewwel, isseħħ fil-livell governattiv (ara l-premessa 297(a) tad-deċiżjoni kkontestata).
146
Minn dan isegwi li, kuntrarjament għal dak li jsostnu r-rikorrenti, il-ftehim tal‑2005 ma kienx jagħti lil Bulgargaz sempliċi drittijiet ta’ konsultazzjoni, iżda kien jagħtiha setgħa reali ta’ kunsens minn qabel fir-rigward ta’ kull tentattiv ta’ Transgaz li terġa’ tieħu l-kapaċità mhux użata fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1, inkluż sabiex toffri tali kapaċità lil terzi.
147
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jqisu li l-fatt li Bulgargaz issullokat parti mill-kapaċità tagħha lil Overgas sa mill‑2013 ma jsostnix il-konklużjoni li Bulgargaz kienet tikkontrolla l-aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1. Huma jsostnu li dan kien biss ġest ta’ bona fide min-naħa ta’ Bulgargaz fil-konfront ta’ Overgas, fid-dawl tal-fatt li r-regoli li jippermettu l-kummerċ fis-suq sekondarju kienu għadhom ma ġewx stabbiliti.
148
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li l-fatt li Bulgargaz issullokat lil Overgas parti mill-kapaċità tal-pipeline tal-gass Rumen 1, indipendentement min-natura allegata ta’ bona fide li seta’ kellu dan l-att, juri li, fil-fatt, Bulgargaz irnexxielha tagħti lil terzi aċċess għal dan il-pipeline tal-gass, minkejja l-assenza ta’ regoli li jirregolaw is-suq sekondarju tas-servizzi ta’ kapaċità.
149
Din iċ-ċirkustanza kienet rilevanti għall-analiżi mwettqa fid-deċiżjoni kkontestata peress li, bis-saħħa tal-ftehim tal 2005, Bulgargaz kienet irriżervat il-kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 f’kundizzjonijiet ta’ esklużività. Għaldaqstant, terz li xtaq li jkollu aċċess għal dan il-pipeline tal-gass matul il-perijodu ta’ ksur kien jiksibha biss li kieku Bulgargaz kienet tat il-kunsens tagħha sabiex Transgaz toffri kapaċità konformement mat-termini tal-Artikolu 17.1 tal-ftehim tal‑2005, jew li kieku Bulgargaz aċċettat li tissulloka parti mill-kapaċità tagħha, kif hija għamlet ma’ Overgas mill‑1 ta’ Jannar 2013.
150
Minn dan isegwi li l-Kummissjoni ġustament qieset li Bulgargaz kienet tikkontrolla l-aċċess ta’ terzi għall-pipeline tal-gass Rumen 1 matul il-perijodu ta’ ksur.
151
Għaldaqstant, l-ewwel ilment għandu jiġi miċħud.
b)
Fuq it‑tieni lment, ibbażat fuq l‑allegazzjoni li l‑Kummissjoni ma identifikatx lil Transgaz bħala fornitur ta’ servizzi ta’ kapaċità fuq il‑pipeline tal‑gass Rumen 1
152
Ir-rikorrenti jqisu li l-evalwazzjoni tal-pożizzjoni dominanti ta’ Bulgargaz fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 hija vvizzjata bi żball ta’ fatt, sa fejn hija ma tidentifikax il-fornituri kollha ta’ servizzi ta’ kapaċità preżenti f’dan is-suq.
153
Fuq dan il-punt, ir-rikorrenti jikkritikaw lill-Kummissjoni li injorat li Bulgargaz ma kinitx il-GRT tal-pipeline tal-gass Rumen 1 u li Transgaz kellha setgħat regolatorji li kienu jippermettulha tirtira kapaċità mhux użata b’mod unilaterali sabiex toffriha lil terzi. B’dan il-mod, il-Kummissjoni naqset milli tidentifika l-fornitur prinċipali u dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1.
154
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, fl-ewwel lok, li, kif jirriżulta mill-punti 89 u 90 iktar ’il fuq kif ukoll mill-analiżi tal-ewwel ilment, il-Kummissjoni kkonstatat li, minkejja li Bulgargaz ma kinitx il-GRT tal-pipeline tal-gass Rumen 1, hija kienet tikkontrolla l-aċċess għalih bis-saħħa tal-ftehim tal‑2005.
155
Fit-tieni lok, mid-deċiżjoni kkontestata jirriżulta li, qabel ma eżaminat il-kwistjoni dwar jekk Bulgargaz kinitx tgawdi minn pożizzjoni dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1, il-Kummissjoni kkonkludiet ġustament li, matul il-perijodu ta’ ksur, Transgaz ma setgħetx unilateralment tirtira kapaċità u toffriha lil terzi bħala kapaċità kostanti (ara l-punti 97 u 98 iktar ’il fuq).
156
F’dan ir-rigward, fl-analiżi tagħha, il-Kummissjoni indikat li l-Linji Gwida tal‑2012 li bis-saħħa tagħhom il-GRT setgħu jimplimentaw il-mekkaniżmi ta’ inċentiv, li kienu jippermettulhom jiġġieldu kontra l-akkumulazzjoni ta’ kapaċità u għalhekk li joffru kapaċità kuntrattwali mhux użata lil terzi għal perijodu fit-tul, daħlu fis-seħħ biss fl‑1 ta’ Ottubru 2013. Hija kkonstatat ukoll li, sabiex Transgaz tkun tista’ timplimenta dawn il-mekkaniżmi, l-imsemmija linji gwida kienu jeżiġu li r-regolatur Rumen jadotta minn qabel ċerti miżuri u li, f’dan il-każ, dawn il-miżuri ma kinux ġew adottati qabel it-tmiem tal-perijodu tal-ksur (ara l-premessi 293 u 294 tad-deċiżjoni kkontestata).
157
Għaldaqstant, ir-rikorrenti ma jistgħux isostnu li l-analiżi tal-Kummissjoni injorat li Transgaz kienet il-GRT tal-pipeline tal-gass Rumen 1 jew li hija ma eżaminatx il-kwistjoni dwar is-setgħat regolatorji tagħha, qabel ma kkonkludiet li Bulgargaz kellha pożizzjoni dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq l-imsemmi pipeline tal-gass.
158
Ir-rikorrenti jqisu, fi kwalunkwe każ, li l-interpretazzjoni magħmula mill-Kummissjoni tal-qafas regolatorju applikabbli hija żbaljata u li l-intervent tar-regolatur Rumen ma kienx meħtieġ sabiex Transgaz tkun tista’ toffri l-kapaċità mhux użata minn Bulgargaz fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 lil terzi.
159
Issa, għandu jitfakkar li, matul il-perijodu ta’ ksur, ir-Regolament Nru 715/2009, interpretat fid-dawl tal-Linji Gwida tal‑2009 u ta’ dawk tal‑2012, ma kienx jippermetti lil Transgaz toffri lil terzi l-kapaċità mhux użata minn Bulgargaz fil-pipeline tal-gass Rumen 1 bħala kapaċità kostanti mingħajr il-kunsens tagħha. Fil-fatt, il-qafas regolatorju applikabbli dak iż-żmien ma kienx jippermetti lil Transgaz tirtira unilateralment il-kapaċità kuntrattwali mhux użata minn Bulgargaz sabiex toffriha lil terzi bħala kapaċità interrompibbli u għal perijodu qasir, fatt li, kif jirriżulta mill-punti 93 sa 111 iktar ’il fuq, kien insuffiċjenti sabiex jippermetti lil Transgaz tagħti aċċess lil terzi li jippermettu lil dawn tal-aħħar josservaw l-obbligi tagħhom fir-rigward tal-klijenti tagħhom. Għall-kuntrarju, il-possibbiltà li jiġu offruti kapaċità mhux użata bħala kapaċità kostanti kienet teħtieġ l-intervent minn qabel tar-regolatur Rumen, kif jirriżulta mill-punti 102 sa 107 iktar ’il fuq. Issa, dan tal-aħħar ma ħax il-miżuri neċessarji matul il-perijodu tal-ksur.
160
Minn dan isegwi li, matul il-perijodu ta’ ksur, mingħajr il-kunsens ta’ Bulgargaz, Transgaz setgħet toffri biss lil terzi servizzi ta’ kapaċità limitati u insuffiċjenti fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1. Għaldaqstant, il-fatt li l-qafas regolatorju tal-Unjoni kien jippermetti lil Transgaz toffri kapaċità mhux użata bħala kapaċità għal perijodu qasir u interrompibbli ma kienx biżżejjed sabiex jippermettilha tevita r-restrizzjonijiet imposti mill-Artikolu 17.1 tal-ftehim tal‑2005 u ma setax, għalhekk, ikollu effett sinjifikattiv fuq il-kontroll effettiv eżerċitat minn Bulgargaz fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1.
161
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi kkonstatat li l-Kummissjoni ġustament ma identifikatx lil Transgaz bħala sors reali ta’ provvista alternattiva għal terzi li jixtiequ jkollhom aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 matul il-perijodu ta’ ksur.
162
Din il-konklużjoni ma tistax tiġi kkontestata mill-argumenti l-oħra tar-rikorrenti.
163
Fl-ewwel lok, insostenn tal-argument tagħhom li Transgaz setgħet tirtira mingħand Bulgargaz kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 unilateralment, ir-rikorrenti jinvokaw ir-Regolament tal-Kummissjoni (UE) Nru 984/2013 tal‑14 ta’ Ottubru 2013 li jistabbilixxi Kodiċi tan-Netwerk dwar il-Mekkaniżmi ta’ Allokazzjoni tal-Kapaċità fis-Sistemi ta’ Trażmissjoni tal-Gass u li jissupplimenta r-Regolament (KE) Nru 715/2009 (ĠU 2013, L 273, p. 5).
164
Issa, mill-Artikolu 28 tar-Regolament Nru 984/2013 jirriżulta li d-dispożizzjonijiet rilevanti ta’ dan ir-regolament daħlu fis-seħħ biss fl‑1 ta’ Novembru 2015, jiġifieri wara t-tmiem tal-perijodu tal-ksur. Għaldaqstant, dawn id-dispożizzjonijiet ma jistax ikollhom effett fuq l-evalwazzjoni tal-fatti u l-argument tar-rikorrenti għandu jiġi miċħud mill-ewwel bħala ineffettiv.
165
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jikkritikaw lill-Kummissjoni li ma ġabitx l-opinjoni ta’ Transgaz u dak tar-regolatur Rumen dwar il-kwistjoni ta’ jekk Bulgargaz kinitx tgawdi minn pożizzjoni dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1.
166
Dan l-argument għandu jiġi miċħud sa fejn, sabiex jiġu evalwati s-setgħat mogħtija lill-GRT mid-dritt tal-Unjoni u mid-dritt nazzjonali applikabbli u għalhekk tittieħed pożizzjoni fuq il-fatt dwar jekk Bulgargaz kinitx tgawdi minn pożizzjoni dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1, l-evalwazzjoni legali tal-Kummissjoni ma kinitx tiddependi mill-perspettiva ta’ Transgaz u lanqas tar-regolatur Rumen.
167
Fit-tielet lok, ir-rikorrenti jsostnu, essenzjalment, li l-Kummissjoni ma setgħetx tikkonkludi li Bulgargaz kienet dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1 peress li hija kienet diġà kkonkludiet, fil-Każ AT.40335 – L-interkonnettur tal-gass Rumen (iktar ’il quddiem il-“każ Transgaz”), li Transgaz kellha pożizzjoni dominanti f’dan l-istess suq.
168
F’dan ir-rigward, mid-Deċiżjoni tal-Kummissjoni C(2020) 1232 tas‑6 ta’ Marzu 2020 li tirrigwarda proċedura għall-applikazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE (każ Transgaz), kif ippubblikata fis-sit internet tagħha, jirriżulta li, wara l-evalwazzjoni preliminari ta’ dan il-każ, il-Kummissjoni kkonkludiet li Transgaz kienet tibbenefika minn pożizzjoni dominanti fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE fis-suq ta’ trasport tal-gass naturali fir-Rumanija, inkluż it-trasport permezz ta’ interkonnessjonijiet mal-pajjiżi ġirien. Madankollu, hija ppreċiżat li t-tliet pipelines tal-gass ta’ tranżitu operati b’mod parallel minn Transgaz, fosthom il-pipeline tal-gass Rumen 1 li jipprovdi s-suq Bulgaru, ma kinux jagħmlu parti mill-evalwazzjoni preliminari tagħha, peress li dawn ma kinux konnessi man-netwerk ta’ trasport tal-gass Rumen (ara l-premessa 25 tad-deċiżjoni tas‑6 ta’ Marzu 2020).
169
Għalhekk, il-Kummissjoni ma kkonkludietx, fil-każ Transgaz, li l-impriża kkonċernata minn din l-investigazzjoni kellha pożizzjoni dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1.
170
Għaldaqstant, hemm lok li jiġi miċħud l-argument tar-rikorrenti bbażat fuq l-allegazzjoni li l-konklużjonijiet preliminari tal-Kummissjoni fil-każ Transgaz kienu jipprekluduha milli tikkonkludi li Bulgargaz kienet dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1 matul il-perijodu ta’ ksur.
171
Għaldaqstant, it-tieni lment għandu jiġi miċħud.
[omissis]
C. Fuq ir‑raba’ motiv, ibbażat fuq il‑konstatazzjoni żbaljata ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti tar-rikorrenti
223
Ir-raba’ motiv huwa bbażat, essenzjalment, fuq sitt “submotivi”. L-ewwel tlieta huma bbażati rispettivament fuq żbalji ta’ liġi u ta’ fatt li jivvizzjaw id-deċiżjoni kkontestata f’dak li jirrigwarda l-konstatazzjoni, mir-rikorrenti, ta’ rifjut ta’ aċċess:
–
għall-pipeline tal-gass Rumen 1;
–
Għan-netwerk ta’ trasport;
–
għall-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren.
[omissis]
1.
Prinċipji u ġurisprudenza applikabbli
[omissis]
a)
Fuq il‑kunċett ta’ “abbuż minn pożizzjoni dominanti”
235
Skont l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 102 TFUE, huwa inkompatibbli mas-suq intern u pprojbit, sa fejn il-kummerċ bejn l-Istati Membri jista’ jiġi affettwat, il-fatt li impriża waħda jew iktar tisfrutta b’mod abbużiv pożizzjoni dominanti fis-suq intern jew f’parti sostanzjali minnu.
236
Għaldaqstant, hija impriża f’pożizzjoni dominanti li għandha responsabbiltà partikolari li ma tippreġudikax, bl-aġir tagħha, il-kompetizzjoni effettiva u mhux distorta fis-suq intern (sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2017, Intel vs Il‑Kummissjoni, C‑413/14 P, EU:C:2017:632, punt 135; ara wkoll is-sentenza tal‑25 ta’ Marzu 2021, Slovak Telekom vs Il‑Kummissjoni, C‑165/19 P, EU:C:2021:239, punt 40 u l-ġurisprudenza ċċitata).
237
Għalkemm l-Artikolu 102 TFUE jelenka prattiki abbużivi, din il-lista madankollu ma teżawrixxix il-metodi ta’ sfruttament abbużiv ta’ pożizzjoni dominanti pprojbiti mit-Trattat FUE (ara s-sentenza tal‑15 ta’ Marzu 2007, British Airways vs Il‑Kummissjoni, C‑95/04 P, EU:C:2007:166, punt 57 u l-ġurisprudenza ċċitata).
238
Għalhekk, skont ġurisprudenza stabbilita, il-kunċett ta’ “użu abbużiv minn pożizzjoni dominanti” fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE huwa kunċett oġġettiv li jkopri l-aġir ta’ impriża f’pożizzjoni dominanti li jostakolaw, bl-użu ta’ mezzi differenti minn dawk li jirregolaw kompetizzjoni normali ta’ prodotti jew ta’ servizzi fuq il-bażi ta’ servizzi tal-operaturi ekonomiċi, iż-żamma tal-livell ta’ kompetizzjoni li għadu jeżisti fis-suq jew l-iżvilupp ta’ din il-kompetizzjoni (sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 148 u l-ġurisprudenza ċċitata).
239
Fl-aħħar, għandu jitfakkar li n-natura abbużiva ta’ aġir bħal dak eżaminat f’dan il-każ tippreżupponi li dan kellu l-kapaċità li jirrestrinġi l-kompetizzjoni u, b’mod partikolari, li jipproduċi l-effetti ta’ esklużjoni allegati, fis-sens li seta’ jirrendi iktar diffiċli d-dħul jew iż-żamma tal-kompetituri fis-suq inkwistjoni u, b’dan il-mod, ikollu effett fuq l-istruttura tas-suq. Din l-evalwazzjoni għandha ssir fid-dawl taċ-ċirkustanzi fattwali rilevanti kollha rilevanti mal-imsemmi aġir (ara s-sentenzi tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 154 u l-ġurisprudenza ċċitata, u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Servizio Elettrico Nazionale et, C‑377/20, EU:C:2022:379, punti 50, 61, 64 u 72 u l-ġurisprudenza ċċitata).
240
Madankollu, dawn l-effetti ta’ esklużjoni ma għandhomx ikunu purament ipotetiċi. Konsegwentement, il-Kummissjoni ma tistax tibbaża ruħha fuq l-effetti li l-prattika inkwistjoni tista’ jew setgħet tipproduċi li kieku ċerti ċirkustanzi partikolari, li ma kinux dawk prevalenti fis-suq fil-mument tal-implimentazzjoni tagħha u li t-twettiq tagħhom kien jidher, għalhekk, ftit probabbli, kienu twettqu jew seħħew (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2015, Post Danmark, C‑23/14, EU:C:2015:651, punt 65, u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Servizio Elettrico Nazionale et, C‑377/20, EU:C:2022:379, punti 70 u 98).
[omissis]
2.
Fuq l‑ewwel “submotiv”, ibbażat fuq il‑konstatazzjoni żbaljata ta’ rifjut ta’ aċċess għall‑pipeline tal‑gass Rumen 1
[omissis]
a)
Fuq it‑tieni parti, ibbażata fuq żball ta’ liġi fl‑applikazzjoni tat‑teorija tal‑“infrastrutturi essenzjali” meta rifjut ta’ provvista abbużiv ġie imputat lil Bulgargaz, li hija sempliċi utent tal‑pipeline tal‑gass Rumen 1
250
Ir-rikorrenti jsostnu li d-deċiżjoni kkontestata hija vvizzjata bi żball ta’ liġi, sa fejn din timputa rifjut ta’ provvista abbużiv fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 lil Bulgargaz, filwaqt li din tal-aħħar la kienet il-proprjetarja u lanqas il-GRT ta’ din l-infrastruttura essenzjali, u li hija biss sempliċi utent tagħha. Issa, skont is-sentenzi tas‑26 ta’ Novembru 1998, Bronner (C‑7/97, iktar ’il quddiem is-“sentenza Bronner, EU:C:1998:569), u tal‑10 ta’ Lulju 1991, RTE vs Il‑Kummissjoni (T‑69/89, EU:T:1991:39), li fuqhom il-Kummissjoni bbażat l-analiżi tagħha fil-premessa 549 tad-deċiżjoni kkontestata, u l-ġurisprudenza sussegwenti dwar ir-rifjut li jingħata aċċess għal infrastruttura essenzjali, aġir abbużiv jista’ jiġi imputat biss lill-proprjetarju jew lill-operatur tal-imsemmija infrastruttura, fis-sens li aċċess għal infrastrutturi essenzjali kien dejjem marbut intrinsikament mal-proprjetà u mal-kontroll tal-infrastruttura jew tas-servizz inkwistjoni.
[omissis]
254
Sussegwentement, mill-premessi 532 u 549 sa 564 tad-deċiżjoni kkontestata jirriżulta li l-Kummissjoni evalwat il-validità tal-aġir ta’ Bulgargaz fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 fid-dawl tal-ġurisprudenza li tirriżulta mill-punt 41 tas-sentenza Bronner u wkoll mill-punt 73 tas-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 1991, RTE vs Il‑Kummissjoni (T‑69/89, EU:T:1991:39).
255
Skont din il-ġurisprudenza, ir-rifjut, min-naħa ta’ impriża f’pożizzjoni dominanti, li tipprovdi servizz li għalih terzi għandu jkollhom aċċess sabiex ikunu jistgħu jeżerċitaw attività f’suq viċin, b’mod partikolari downstream, jikkostitwixxi ksur tal-Artikolu 102 TFUE jekk jiġu ssodisfatti t-tliet kundizzjonijiet kumulattivi li ġejjin:
–
ir-rifjut tas-servizz huwa ta’ natura li jelimina kull kompetizzjoni, min-naħa ta’ min jitlob is-servizz, f’dan is-suq;
–
is-servizz inkwistjoni huwa indispensabbli għall-eżerċizzju tal-attività tal-applikant, fis-sens li ma jeżisti ebda sostitut reali jew potenzjali għal dan is-servizz;
–
l-imsemmi rifjut ma jistax jiġi oġġettivament iġġustifikat.
256
Il-kundizzjonijiet imsemmija fis-sentenza Bronner japplikaw, bħala prinċipju, għal infrastrutturi jew għal servizzi li ħafna drabi huma kklassifikati bħala “infrastrutturi essenzjali” fis-sens li huma indispensabbli għall-eżerċizzju ta’ attività f’suq, sa fejn ma teżisti ebda sostituzzjoni reali jew potenzjali għalihom (sentenzi tal‑15 ta’ Settembru 1998, European Night Services et vs Il‑Kummissjoni, T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 u T‑388/94, EU:T:1998:198, punti 208 u 212 u l-ġurisprudenza ċċitata, u tal‑10 ta’ Novembru 2021, Google u Alphabet vs Il‑Kummissjoni (Google Shopping), T‑612/17, taħt appell, EU:T:2021:763, punt 215), b’tali mod li r-rifjut tal-aċċess għalihom jista’ jwassal għall-eliminazzjoni ta’ kull kompetizzjoni min-naħa ta’ min jitlob l-aċċess.
257
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ġa enfasizzat li l-konstatazzjoni li impriża dominanti kienet abbużat mill-pożizzjoni tagħha minħabba rifjut li tikkuntratta ma’ kompetitur kellha l-konsegwenza li din l-impriża kienet sfurzata li tikkuntratta ma’ dan il-kompetitur. Issa, tali obbligu huwa partikolarment ta’ preġudizzju għal-libertà li jiġi konkluż kuntratt u għad-dritt ta’ proprjetà tal-impriża dominanti peress li impriża, anki dominanti, bħala prinċipju, tibqa’ libera li tirrifjuta li tikkuntratta u li topera l-infrastruttura li hija żviluppat għall-bżonnijiet tagħha stess (sentenza tal‑25 ta’ Marzu 2021, Slovak Telekom vs Il‑Kummissjoni, C‑165/19 P, EU:C:2021:239, punt 46).
258
Għalhekk, il-ġurisprudenza dwar l-“infrastrutturi essenzjali” tirrigwarda s-sitwazzjonijiet li fihom din il-libertà li jiġi konkluż kuntratt, u b’mod partikolari, l-eżerċizzju liberu ta’ dritt esklużiv, li jissanzjona t-twettiq ta’ investiment jew ta’ ħolqien, tista’ tiġi limitata fl-interess ta’ kompetizzjoni mhux distorta fis-suq intern, bl-esklużjoni ta’ kull aġir ieħor (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑1 ta’ Lulju 2010, AstraZeneca vs Il‑KummissjoniT‑321/05, EU:T:2010:266, punt 679, u tal‑10 ta’ Novembru 2021, Google u Alphabet vs Il‑Kummissjoni (Google Shopping), T‑612/17, taħt appell, EU:T:2021:763, punt 215).
259
F’dan il-każ, kif isostnu ġustament ir-rikorrenti, Bulgargaz ma kinitx proprjetarja tal-pipeline tal-gass Rumen 1. Madankollu, mill-proċess kif ukoll mill-punt 14 iktar ’il fuq, jirriżulta li, bis-saħħa tal-ftehim tal‑2005, din kienet tibbenefika mill-użu esklużiv ta’ din l-infrastruttura.
260
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, fl-ewwel lok, li huwa stabbilit bejn il-partijiet li, matul il-perijodu ta’ ksur, il-pipeline tal-gass Rumen 1 kien l-unika mezz vijabbli sabiex il-gass Russu jiġi ttrasportat lejn il-Bulgarija (ara l-punt 88 iktar ’il fuq). Għaldaqstant, dan kien jikkostitwixxi infrastruttura indispensabbli fis-sens tas-sentenza Bronner (ara l-punt 256 iktar ’il fuq).
261
Fit-tieni lok, kif jirriżulta mill-punti 143 u 144 iktar ’il fuq, il-ftehim tal‑2005 kien jipprevedi, minn naħa, li l-pipeline tal-gass Rumen 1 kien irriżervat għall-użu esklużiv ta’ Bulgargaz u, min-naħa l-oħra, li Transgaz ma setgħetx toffri kapaċità fuq l-imsemmi pipeline tal-gass lil terzi mingħajr ma tikseb il-kunsens minn qabel tagħha. Konsegwentement, minkejja li Bulgargaz ma kinitx il-proprjetarja tal-pipeline tal-gass Rumen 1, id-dritt esklużiv li minnu kienet tibbenefika kien jikkonkretizza ruħu, matul il-perijodu ta’ ksur, f’sitwazzjoni ta’ kontroll u, għalhekk, minn pożizzjoni dominanti fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq l-imsemmi pipeline tal-gass sa fejn l-aċċess ta’ terzi għall-pipeline tal-gass Rumen 1 kien impossibbli mingħajr il-kunsens tagħha.
262
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat, kif jagħmel l-Avukat Ġenerali Rantos fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2022:993, punt 138), li, konformement mat-teorija tal-“infrastrutturi essenzjali”, obbligu ta’ kooperazzjoni mal-kompetituri tagħha jista’ jiġi impost fuq kull impriża dominanti li għandha jew tikkontrolla “infrastruttura essenzjali” billi tobbligaha tagħti lil dawn tal-aħħar aċċess għal din l-infrastruttura mingħajr ebda diskriminazzjoni.
263
F’dawn iċ-ċirkustanzi, hija irrilevanti n-natura tad-dritt esklużiv li jgħaqqad Bulgargaz mal-infrastruttura, sa fejn dan id-dritt esklużiv kien jikkonkretizza ruħu permezz ta’ sitwazzjoni ta’ kontroll fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 li kienet tikkostitwixxi “infrastruttura essenzjali” fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 256 iktar ’il fuq. Barra minn hekk, ir-rikorrenti stess jirrikonoxxu espliċitament li l-ġurisprudenza dwar l-“infrastrutturi essenzjali” tapplika għal sitwazzjonijiet marbuta mal-kontroll tal-imsemmija infrastruttura, anki jekk huma jqisu, b’mod żbaljat, li l-kwalità ta’ proprjetarju hija wkoll meħtieġa.
264
Issa, in-natura legali tar-rabta bejn l-impriża dominanti u l-infrastruttura jew is-servizz li hija tikkontrolla ma tistax tkun fattur deċiżiv sabiex jiġi ddeterminat jekk rifjut ta’ aċċess għal “infrastruttura essenzjali” minn kumpanija f’pożizzjoni dominanti tikkostitwixxix ksur tal-Artikolu 102 TFUE.
265
Għaldaqstant, il-Kummissjoni ġustament evalwat l-aġir ta’ Bulgargaz fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 fid-dawl, b’mod partikolari, tal-punt 41 tas-sentenza Bronner.
266
Din il-konklużjoni ma hijiex invalidata mis-sentenza reċenti tat‑12 ta’ Jannar 2023, Lietuvos geležinkeliai vs Il‑Kummissjoni (C‑42/21 P, EU:C:2023:12), mogħtija wara l-għeluq tal-fażi orali tal-proċedura f’din il-kawża, iżda li kkonfermat l-analiżi tal-Qorti Ġenerali fis-sentenza tat‑18 ta’ Novembru 2020, Lietuvos geležinkeliai vs Il‑Kummissjoni (T‑814/17, EU:T:2020:545). F’din il-kawża, li kienet tikkonċerna t-tneħħija ta’ linja ferrovjarja, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-każ tal-qerda ta’ infrastruttura minn impriża dominanti, sitwazzjoni li fiha l-infrastruttura ssir inevitabbilment inutilizzabbli mhux biss mill-kompetituri, iżda wkoll mill-impriża dominanti stess, għandha tiġi distinta minn dik ta’ rifjut ta’ aċċess, fis-sens tal-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenza Bronner (sentenza tat‑12 ta’ Jannar 2023, Lietuvos geležinkeliai vs Il‑Kummissjoni, C‑42/21 P, EU:C:2023:12, punti 81 u 83).
267
F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja ċertament ikkonfermat li l-analiżi fid-dawl tal-kriterji li jirriżultaw mis-sentenza Bronner kienet meħtieġa fil-każ ta’ rifjut ta’ aċċess għal infrastruttura li l-impriża dominanti hija l-proprjetarja tagħha u li hija żviluppat għall-bżonnijiet tal-attività tagħha stess, permezz tal-investimenti tagħha. Hija wkoll ikkonkludiet li l-Qorti Ġenerali ma wettqitx żball ta’ liġi meta ddeċidiet, essenzjalment, li, fid-dawl tal-għan tagħhom, l-imsemmija kriterji ma humiex intiżi li japplikaw meta, f’sitwazzjoni ta’ qerda tal-infrastruttura, l-infrastruttura inkwistjoni ġiet iffinanzjata permezz, mhux ta’ investimenti proprji tal-impriża dominanti, iżda ta’ fondi pubbliċi u li din l-impriża ma hijiex il-proprjetarja ta’ din l-infrastruttura (sentenza tat‑12 ta’ Jannar 2023, Lietuvos geležinkeliai vs Il‑Kummissjoni, C‑42/21 P, EU:C:2023:12, punti 86 u 87).
268
Madankollu, din il-ġurisprudenza ma teskludix l-applikazzjoni tal-kriterji li jirriżultaw mis-sentenza Bronner f’sitwazzjoni bħal dik f’dan il-każ fejn, minn naħa, kif jirriżulta mill-punti 261 sa 263 iktar ’il fuq, minkejja li ma hijiex il-proprjetarja tal-pipeline tal-gass Rumen 1, Bulgargaz kienet tibbenefika minn dritt esklużiv fuq dan li kien jikkonkretizza ruħu, matul il-perijodu tal-ksur, minn sitwazzjoni ta’ kontroll simili għal dik ta’ proprjetarju u fejn, min-naħa l-oħra, għalkemm huwa minnu li ma hijiex Bulgargaz li żviluppat il-pipeline tal-gass Rumen 1, xorta jibqa’ l-fatt li, skont il-ftehim tal‑2005, hija kienet tħallas, inkambju għall-użu ta’ din l-infrastruttura, tariffa annwali fissa li tikkostitwixxi għalhekk l-investiment tagħha fir-rigward tad-dritt esklużiv li kien ingħatalha minn Transgaz.
269
Għaldaqstant, it-tieni parti, ibbażata fuq il-fatt li s-sentenza Bronner u l-ġurisprudenza li rriżultat minnha fir-rigward tar-rifjut li jingħata aċċess għal “infrastruttura essenzjali” jistgħu jkunu applikabbli biss għall-impriża li żżomm il-proprjetà kif ukoll il-kontroll tagħha għandha tiġi miċħuda.
[omissis]
b)
Fuq is‑seba’ parti, ibbażata fuq l‑assenza ta’ valur probatorju tar‑riżervazzjoni tal‑kapaċità kollha fuq il‑pipeline tal‑gass Rumen 1
470
Ir-rikorrenti jikkontestaw, essenzjalment, il-valur probatorju tar-riżervazzjoni, favur Bulgargaz, tal-kapaċità kollha tal-pipeline tal-gass Rumen 1 sabiex jiġi stabbilit rifjut ta’ provvista, filwaqt li ebda talba individwali għal aċċess għall-imsemmi pipeline tal-gass ma ġiet irrifjutata.
471
Il-Kummissjoni tikkontesta din il-parti.
472
Preliminarjament, għandu jitfakkar li r-riżervazzjoni tal-kapaċità kollha tal-pipeline tal-gass Rumen 1, prevista fl-Artikolu 17.1 tal-ftehim tal‑2005, filwaqt li Bulgargaz kienet tuża biss parti limitata tal-kapaċità disponibbli, hija waħda mill-indiċijiet li fuqhom ibbażat ruħha l-Kummissjoni sabiex turi:
–
minn naħa u, kif kien ikkonfermat fl-analiżi magħmula fil-kuntest tat-tielet motiv (ara l-punti 133 sa 171 iktar ’il fuq), l-eżistenza ta’ pożizzjoni dominanti ta’ Bulgargaz fis-suq tas-servizzi ta’ kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1;
–
min-naħa l-oħra, l-eżistenza ta’ akkumulazzjoni ta’ kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1, li tikkostitwixxi rifjut ta’ provvista min-naħa ta’ Bulgargaz (ara l-premessa 534(a) tad-deċiżjoni kkontestata); il-Kummissjoni għalhekk qieset li Bulgargaz kellha, jew tirrinunzja għall-esklużività stipulata għall-benefiċċju tagħha fil-ftehim tal‑2005, jew toffri l-kapaċità tal-pipeline tal-gass Rumen 1 fis-suq sekondarju skont proċedura oġġettiva, trasparenti u nondiskriminatorja (ara l-premessi 542, 563 u 564 tad-deċiżjoni kkontestata).
473
Issa, fl-ewwel lok, bis-saħħa ta’ ġurisprudenza stabbilita, il-konstatazzjoni tal-eżistenza ta’ pożizzjoni dominanti ma timplika, fiha nnifisha, ebda kritika fir-rigward tal-impriża kkonċernata. Huwa l-isfruttament abbużiv ta’ tali pożizzjoni dominanti li l-Artikolu 102 TFUE jipprojbixxi (ara s-sentenza tas‑27 ta’ Marzu 2012, Post Danmark, C‑209/10, EU:C:2012:172, punt 21 u l-ġurisprudenza ċċitata).
474
F’dan ir-rigward, hija l-Kummissjoni li għandha, sabiex tikkaratterizza tali sfruttament abbużiv, tidentifika kif l-impriża inkwistjoni, bl-użu tal-pożizzjoni dominanti tagħha, irrikorriet għal mezzi differenti minn dawk li jirregolaw kompetizzjoni normali, li kellhom bħala effett li jostakolaw iż-żamma tal-livell ta’ kompetizzjoni eżistenti fis-suq jew l-iżvilupp ta’ din il-kompetizzjoni (ara s-sentenza tas‑27 ta’ Marzu 2012, Post Danmark, C‑209/10, EU:C:2012:172, punt 24 u l-ġurisprudenza ċċitata).
475
Għalhekk, l-esklużività kuntrattwali mogħtija lil Bulgargaz bil-ftehim tal‑2005, minkejja li din tal-aħħar użat biss parti mill-kapaċità tal-pipeline tal-gass Rumen 1, ma tistax tikkostitwixxi sfruttament abbużiv tal-pożizzjoni dominanti ta’ din ir-rikorrenti, jekk ma jiġix ipprovat mill-Kummissjoni li l-aġir tagħha, fil-fatt, kien taha l-kapaċità li teskludi l-kompetituri mis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass, b’mod partikolari fis-sens tas-sentenza Bronner u tal-ġurisprudenza sussegwenti li tikkonċerna r-rifjut ta’ aċċess għal “infrastruttura essenzjali” iċċitata fil-punti 255 u 256 iktar ’il fuq.
476
Issa, il-fatti juru li r-riżervazzjoni, minn Bulgargaz, tal-kapaċità kollha tal-pipeline tal-gass Rumen 1, prevista fl-Artikolu 17.1 tal-ftehim tal‑2005, ma pprekludietx lil din tal-aħħar, sa mill-ewwel talba għal aċċess għall-kapaċità mhux użata tal-imsemmi pipeline tal-gass li hija rċeviet fit‑23 ta’ Novembru 2012, milli tagħti lil Overgas l-imsemmi aċċess, mill‑1 ta’ Jannar 2013, mingħajr ma l-Kummissjoni jirnexxielha turi n-natura tardiva jew mhux sodisfaċenti ta’ dan l-aċċess u għalhekk il-fatt li l-aġir ta’ Bulgargaz kien jaqa’, f’dan ir-rigward, taħt l-Artikolu 102 TFUE.
477
Il-Kummissjoni lanqas ma stabbilixxiet b’mod suffiċjenti fid-dritt li Bulgargaz opponiet, b’mod abbużiv, talbiet għal aċċess minn terzi oħra. Għalhekk:
–
mill-punt 284 iktar ’il fuq jirriżulta li l-Kummissjoni la wriet, u lanqas allegat, li t-talba ta’ Transgaz tal‑24 ta’ Jannar 2011 kienet tikkostitwixxi talba għal aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 intiża sabiex dan l-operatur ikun jista’ jidħol fis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass, fatt li, barra minn hekk, hija ammettiet waqt is-seduta; skont il-ġurisprudenza, ir-rikorrenti għalhekk ma kinux obbligati jirrispondu b’mod favorevoli għal din it-talba (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punti 42, 43 u 46);
–
il-Kummissjoni kkonċediet ukoll li ma kellhiex il-prova li Transgaz kienet bagħtet lil Bulgargaz talbiet individwali għal aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 minn terzi, b’mod partikolari dawk li Overgas kienet bagħtitilha fl‑2010;
–
il-Kummissjoni lanqas ma stabbilixxiet li t-talba ta’ C Energy Group tas‑26 ta’ Settembru 2013 kienet suffiċjentement preċiża u serja sabiex tikkostitwixxi talba għal aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 li Bulgargaz kienet obbligata tirrispondi għaliha (ara l-analiżi tas-sitt parti iktar ’il fuq).
478
Barra minn hekk, il-Kummissjoni ma setgħetx tibbaża ruħha fuq is-suppożizzjoni li minħabba l-fatt tar-riżervazzjoni minn Bulgargaz tal-kapaċità kollha tal-pipeline tal-gass Rumen 1, terzi kienu rrinunzjaw milli jippreżentaw talbiet għal aċċess għal din il-kapaċità (ara l-premessi 278 u 537, in fine, tad-deċiżjoni kkontestata). Fil-fatt, hija ma pproduċiet ebda prova li tistabbilixxi tali rinunzja u għalhekk ma ssodisfatx l-oneru tal-prova impost fuqha. Barra minn hekk, għandu jiġi enfasizzat li, bis-saħħa tal-Artikolu 17.3 tiegħu, il-ftehim tal‑2005 u l-kontenut tiegħu kienu ta’ natura kunfidenzjali u li l-Kummissjoni baqgħet ma wrietx li, minkejja din il-klawżola ta’ kunfidenzjalità, it-terzi li setgħu kienu jafu bil-klawżola ta’ esklużività li tinsab fil-ftehim tal‑2005 favur Bulgargaz. Fi kwalunkwe każ, anki jekk jitqies li tali rinunzji seħħew, peress li t-terzi kkonċernati, mid-definizzjoni tagħhom stess, ma ressqu ebda talba f’dan is-sens, Bulgargaz ma tistax tiġi kkritikata b’rifjut ta’ aċċess lil Bulgargaz minħabba l-fatt li ma rrispondietx għal talbiet li qatt ma ġew indirizzati lilha.
479
Fit-tieni lok, il-Kummissjoni qieset li l-parti tal-ksur relatata mal-pipeline tal-gass Rumen 1 tkompliet biss sal‑1 ta’ Jannar 2015, jiġifieri sad-data li minnha Bulgargaz, fil-fehma tagħha, tat lil terzi aċċess għall-imsemmi pipeline tal-gass sodisfaċenti (ara l-premessa 651 tad-deċiżjoni kkontestata).
480
Issa, għandu jiġi kkonstatat li, f’din id-data, id-dispożizzjonijiet tal-ftehim tal‑2005 li jagħtu esklużività għall-użu tal-pipeline tal-gass Rumen 1 lil Bulgargaz kienu għadhom fis-seħħ. Fil-fatt, din l-esklużività kuntrattwali ntemmet biss fit‑30 ta’ Settembru 2016, meta ġie xolt il-ftehim tal‑2005, jiġifieri sena u disa’ xhur wara t-tmiem tal-perijodu tal-ksur. Konsegwentement, il-Kummissjoni stess impliċitament ammettiet li l-eżistenza ta’ dan id-dritt esklużiv kuntrattwali ma kienx determinanti.
481
F’dan il-kuntest, l-indizju bbażat fuq ir-riżervazzjoni, minn Bulgargaz, tal-kapaċità kollha tal-pipeline tal-gass Rumen 1 skont il-ftehim tal‑2005, filwaqt li din kienet tuża biss parti minnu, huwa insuffiċjenti sabiex jiġi stabbilit l-allegat abbuż fis-suq ta’ kapaċità tal-imsemmi pipeline tal-gass.
482
Għaldaqstant is-seba’ parti għandha tintlaqa’.
c)
Fuq it‑tmien parti, ibbażata fuq l‑assenza ta’ valur probatorju tad‑diskussjonijiet dwar in‑negozjar mill‑ġdid tal‑ftehim tal‑2005
483
Ir-rikorrenti, sostnuti mir-Repubblika tal-Bulgarija, jikkontestaw il-valur probatorju tad-diskussjonijiet dwar in-negozjar mill-ġdid tal-ftehim tal‑2005. F’dan ir-rigward, id-deċiżjoni kkontestata tistabbilixxi b’mod żbaljat li l-imsemmija diskussjonijiet intergovernattivi kienu jikkostitwixxu rifjut li jingħata aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 u li Bulgargaz ma kinitx aġixxiet b’mod kostruttiv matul in-negozjati dwar il-ftehim tal‑2005. F’dan ir-rigward, huma jinvokaw tliet ilmenti:
–
in-natura intergovernattiva tan-negozjar mill-ġdid tal-ftehim tal‑2005;
–
il-karattru kostruttiv tal-aġir tagħhom matul in-negozjati;
–
il-fatt li huma ma humiex responsabbli għat-tul ta’ dawn in-negozjati.
484
Il-Kummissjoni tikkontesta din il-parti.
1) Fuq l‑ewwel ilment, ibbażat fuq in‑natura intergovernattiva tan‑negozjar mill‑ġdid tal‑ftehim tal‑2005
485
Ir-rikorrenti, sostnuti mir-Repubblika tal-Bulgarija, isostnu li d-diskussjonijiet dwar in-negozjar mill-ġdid tal-ftehim tal‑2005 inbdew u nżammu fuq livell intergovernattiv, li jimplika lill-awtoritajiet governattivi u regolatorji tar-Repubblika tal-Bulgarija u tar-Rumanija. Għaldaqstant, dawn id-diskussjonijiet ma jistgħux jiġu imputati lil Bulgargaz. Ir-rikorrenti jinvokaw tliet elementi f’dan ir-rigward:
–
“l-appoġġ” tal-ftehim tal‑2005 għall-ftehim intergovernattiv tal‑2003;
–
il-fatt li n-negozjar mill-ġdid tal-ftehim tal‑2005 kellu l-għan li jsolvi t-tħassib imqajjem fil-proċedura ta’ ksur kontra r-Rumanija;
–
in-natura ċentrali tas-sigurtà tal-provvista tal-gass tal-Bulgarija u r-rwol ta’ fornitur pubbliku ta’ Bulgargaz fin-negozjar mill-ġdid tal-ftehim tal‑2005.
[omissis]
i) Fuq in‑natura ċentrali tas-sigurtà tal‑provvista tal‑gass tal‑Bulgarija u tar‑rwol ta’ Bulgargaz, bħala fornitur pubbliku, fin‑negozjar mill‑ġdid tal‑ftehim tal‑2005
529
Ir-rikorrenti jsostnu li, fil-kuntest tan-negozjar mill-ġdid tal-ftehim tal‑2005, Bulgargaz aġixxiet bħala fornitur pubbliku tal-aħħar istanza, inkarigat minn servizz ta’ importanza ekonomika ġenerali u obbligat, għal dan l-għan, li jiggarantixxi provvista ta’ gass fil-Bulgarija kollha. Fil-fehma tagħhom, il-proposta ta’ garanzija ta’ kapaċità minima ggarantita minn Transgaz fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 sal-ammont ta’ [3‑4] biljuni ta’ metru kubu (fuq kapaċità totali ta’ 7.4 biljuni ta’ metru kubu) ta’ metri kubi fis-sena kienet tissodisfa l-obbligi ta’ provvista pubblika ta’ Bulgargaz.
530
F’dan ir-rigward, mill-abbozz tal-memorandum ta’ qbil jirriżulta li n-negozjar mill-ġdid tal-ftehim tal‑2005 kellu jwassal, minn naħa, għat-tneħħija tal-esklużività tal-użu tal-pipeline tal-gass Rumen 1 għall-benefiċċju ta’ Bulgargaz u, min-naħa l-oħra, għall-emenda tat-tariffa annwali fissa mħallsa lil Transgaz bis-saħħa tal-imsemmi ftehim, sabiex jiġi indirizzat it-tħassib tal-Kummissjoni espress fil-kuntest tal-proċedura ta’ ksur kontra r-Rumanija.
531
Waqt il-laqgħa tal‑10 ta’ Ottubru 2012, Bulgargaz ressqet il-proposta ta’ garanzija ta’ kapaċità minima sal-ammont ta’ [3‑4] biljun metri kubi fis-sena, filwaqt li indikat lil Transgaz li, inkambju, hija kienet lesta li tillibera l-kapaċità disponibbli li jifdal (ara l-premessa 297(h) tad-deċiżjoni kkontestata u l-punt 468 iktar ’il fuq).
532
Sussegwentement ġie miftiehem, waqt il-laqgħa tad‑9 ta’ Diċembru 2013 bejn Bulgargaz, Transgaz u l-awtoritajiet regolatorji u governattivi tar-Repubblika tal-Bulgarija u tar-Rumanija, li jiġi maqbul l-approċċ li għandu jiġi adottat sabiex il-Kummissjoni tintalab tapprova l-proposta ta’ garanzija ta’ kapaċità minima. Il-partijiet qablu dwar sensiela ta’ azzjonijiet biex imexxu ’l quddiem in-negozjati. Għalhekk:
–
Bulgargaz kellha tibgħat ittra lil Transgaz li kienet tispeċifika l-proposta tagħha u li kienet tindika li hija kienet qiegħda tagħti l-kunsens tagħha sabiex il-kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1, bl-eċċezzjoni ta’ dik li hija kienet talbet ir-riżervazzjoni tagħha, tiġi rrilaxxata;
–
ir-regolatur Bulgaru kellu jibgħat ittra lil Transgaz li tappoġġja l-emenda proposta tal-ftehim tal‑2005 u jindika r-raġunijiet li jiġġustifikaw il-proposta ta’ garanzija ta’ kapaċità minima;
–
il-Ministeru għall-Ekonomija, għall-Enerġija u għat-Turiżmu Bulgaru kellu jibgħat ittra lil Transgaz li tesponi r-raġunijiet li jiġġustifikaw iż-żamma tal-ftehim tal‑2005 sal-aħħar tas-sena 2016.
533
Wara din il-laqgħa, permezz tal-ittra tagħha tal‑14 ta’ Diċembru 2013 imsemmija fil-punt 525 iktar ’il fuq, Bulgargaz indikat lil Transgaz li hija kienet qed taċċetta li tħallasha lura l-kapaċità mhux użata fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 bil-kundizzjoni li l-“prezz tas-servizz ta’ tranżitu”, jiġifieri t-tariffa annwali fissa, stipulata mill-ftehim tal‑2005 jiġi emendat. Bulgargaz għalhekk ipproponiet li tiġi diskussa l-emenda tal-klawżola ta’ esklużività prevista fl-Artikolu 17.1 tal-ftehim tal‑2005, kif ukoll it-tariffa annwali fissa. Hija indikat ukoll li, jekk Transgaz taċċetta l-proposta tagħha, hija kienet ser tkun lesta tiffirma ftehim ta’ emenda.
534
Fit‑13 ta’ Jannar 2014, il-Viċi Ministru għall-Ekonomija tar-Repubblika tal-Bulgarija bagħat ittra lill-kontroparti Rumena tiegħu li tesponi r-raġunijiet li għalihom il-ftehim tal‑2005 kien importanti għas-sigurtà tal-provvista tal-pajjiż tal-gass (iktar ’il quddiem l-“ittra ministerjali Bulgara”), li kienet tindika kif ġej:
“Il-provvista tal-gass naturali fil-Bulgarija hija żgurata prinċipalment permezz ta’ importazzjonijiet minn sors wieħed (il-Federazzjoni Russa), tul rotta waħda (permezz tat-territorji tal-Ukraina, tal-Moldova u tar-Rumanija), abbażi ta’ kuntratti għal perijodu fit-tul. Attwalment, is-sorsi u r-rotot alternattivi għadhom ma humiex disponibbli, l-interkonnessjonijiet man-netwerks ta’ trasport tal-gass tal-pajjiżi ġirien huma fil-biċċa l-kbira neqsin, filwaqt li l-kapaċità tal-ħażna tal-gass u speċjalment ir-rati ta’ rtirar ta’ kuljum ma humiex biżżejjed. Dawn l-elementi jiddeterminaw ir-riskji għas-sigurtà tal-provvista, kif intwera [fil-kriżi] tal-gass f’Jannar 2009 li fiha l-Bulgarija kienet l-iktar Stat Membru tal-Unjoni Ewropea milqut. Is-sors estern uniku u l-kuntratti ta’ provvista għal perijodu fit-tul jaffettwaw il-livell baxx ta’ liberalizzazzjoni tas-suq tal-gass tal-pajjiż u jiddeterminaw ir-rwol importanti tal-fornitur pubbliku [Bulgargaz].
Il-kalkoli li jużaw il-formula N‑1 tal-istandard tal-infrastruttura, skont l-Artikolu 6 tar-Regolament (UE) Nru 994/2010 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Ottubru 2010 dwar miżuri li jissalvagwardaw is-sigurtà tal-provvista tal-gass (ĠU 2010, L 295, p. 1), juru li, fil-każ ta’ tfixkil tal-ikbar infrastruttura tal-gass biss (mir-Russja mill-Ukraina, mill-Moldova u mir-Rumanija), il-kapaċità tal-infrastruttura li jifdal (flus fid-direzzjoni opposta mill-Greċja, żieda fil-produzzjoni domestika tal-gass u rtirar mill-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren) ma hijiex ser tkun f’pożizzjoni li tipprovdi l-volum ta’ gass meħtieġ sabiex tissodisfa d-domanda totali għall-gass tal-Bulgarija għal jum ta’ domanda eċċezzjonalment għolja ta’ gass, li jseħħ statistikament darba kull 20 sena […]”
535
Għalhekk, l-ittra ministerjali Bulgara turi li l-proposta ta’ garanzija ta’ kapaċità minima kienet iġġustifikata mid-dipendenza qawwija ħafna tal-Bulgarija fuq il-gass mir-Russja sabiex tiżgura s-sigurtà tal-provvista fit-territorju tagħha u, għaldaqstant, fir-rigward tal-aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 li kien l-uniku netwerk li kien kapaċi jittrasporta dan il-gass lejn il-Bulgarija.
536
L-ittra li r-regolatur Bulgaru bagħat lir-regolatur Rumen fis‑16 ta’ Jannar 2014 kienet tenfasizza, min-naħa tagħha, li Bulgargaz kienet kważi kompletament dipendenti, upstream, fuq fornitur wieħed tal-gass, jiġifieri Gazprom u s-sussidjarji tagħha Overgas u Wintershall Erdgas Handelshaus Zug (iktar ’il quddiem “WIEE”), u li l-ftehim tal‑2005 kien għalhekk ta’ “importanza eċċezzjonali” għas-sigurtà tal-provvista tar-Repubblika tal-Bulgarija.
537
Fit‑13 ta’ Jannar 2014, Transgaz wieġbet għall-ittra ta’ Bulgargaz tal‑14 ta’ Diċembru 2013 imsemmija fil-punt 525 iktar ’il fuq billi enfasizzat li d-dritt tal-Unjoni u d-digrieti ppubblikati mir-regolatur Rumen fl‑2012 kienu jeżiġu li l-kapaċità kollha fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 tiġi offruta lis-suq u allokata b’mod trasparenti. Madankollu, fid-dawl taċ-ċirkustanzi relatati mas-sigurtà tal-provvista tal-gass tal-Bulgarija kif ukoll il-kooperazzjoni mill-qrib bejn ir-Repubblika tal-Bulgarija u r-Rumanija, Transgaz aċċettat is-soluzzjoni li toffri biss lis-suq il-kapaċità mhux użata minn Bulgargaz, suġġett għall-approvazzjoni tal-Kummissjoni f’dan ir-rigward.
538
Transgaz enfasizzat għalhekk li l-proposta ta’ Bulgargaz li tiġi rriżervata għaliha parti mill-kapaċità tal-pipeline tal-gass Rumen 1 kienet tidderoga, ċertament, mill-qafas regolatorju applikabbli, li kien jimponi fuq il-GRT li joffri bl-irkant il-kapaċità kollha tal-imsemmi pipeline tal-gass fis-suq, iżda li, fid-dawl tal-kooperazzjoni mill-qrib tar-Repubblika tal-Bulgarija mar-Rumanija, hija aċċettatha, peress li tikkunsidraha bħala ġġustifikata mis-sigurtà tal-provvista tal-gass tal-Bulgarija.
539
Mill-iskambji msemmija fil-punti 531 sa 538 iktar ’il fuq jirriżulta li s-sigurtà tal-provvista tal-gass tal-Bulgarija, u l-importanza tal-pipeline tal-gass Rumen 1 f’dan ir-rigward, kien suġġett ta’ tħassib ċentrali fin-negozjar mill-ġdid tal-ftehim tal‑2005, li jispjega l-involviment qawwi tal-awtoritajiet Bulgari f’dawn id-diskussjonijiet.
540
It-tielet argument tar-rikorrenti huwa għalhekk fondat.
[omissis]
d)
Konklużjonijiet dwar l‑ewwel “submotiv”
688
Mill-kunsiderazzjonijiet kollha esposti iktar ’il fuq jirriżulta li l-uniċi partijiet tal-ewwel “submotiv” li għandhom jiġu miċħuda huma l-ewwel waħda, ibbażata fuq żball ta’ liġi peress li l-Artikolu 102 TFUE kien applikat għal klawżola kuntrattwali miftiehma bilateralment, it-tieni waħda, ibbażata fuq żball ta’ liġi peress li rifjut ta’ provvista inġusta ġie imputat lil Bulgargaz, li hija sempliċi utent tal-pipeline tal-gass Rumen 1, u r-raba’ waħda, ibbażata fuq motivazzjoni insuffiċjenti tad-deċiżjoni kkontestata li tikkonċerna l-inklużjoni fil-ksur ta’ restrizzjoni ta’ aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 fil-konfront ta’ Overgas.
689
Għall-kuntrarju, sa fejn mill-analiżi tal-partijiet l-oħra jirriżulta li l-Kummissjoni ma pproduċietx provi serji, preċiżi u konkordanti, fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 227 iktar ’il fuq, li jippermettu li jiġi stabbilit b’mod suffiċjenti fid-dritt li l-aġir ikkritikat lil Bulgargaz dwar l-aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 kien jikkostitwixxi rifjut ta’ aċċess li jista’ jaqa’ taħt l-Artikolu 102 TFUE, hemm lok li jintlaqgħu l-imsemmija partijiet, u għaldaqstant l-ewwel “submotiv”.
[omissis]
3.
Konklużjoni dwar ir‑raba’ motiv
1106
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Kummissjoni ma stabbilixxietx b’mod suffiċjenti fid-dritt rifjut ta’ aċċess għat-tliet infrastrutturi miżmuma mill-grupp BEH, li jistgħu jaqgħu taħt l-Artikolu 102 TFUE, f’dak li jirrigwarda:
–
l-ewwel, l-aġir ta’ Bulgargaz dwar l-aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 bejn il‑31 ta’ Jannar 2011 u l‑1 ta’ Jannar 2015 (ara t-tielet u l-ħames sat-tmien parti tal-ewwel “submotiv”, kif ukoll il-konklużjonijiet misluta fil-punt 689 iktar ’il fuq);
–
it-tieni, l-aġir ta’ Bulgartransgaz dwar l-aċċess għan-netwerk ta’ trasport bejn it‑30 ta’ Lulju 2010 u l‑1 ta’ Jannar 2015 (ara l-ħames parti tat-tieni “submotiv”, kif ukoll il-konklużjonijiet misluta fil-punt 954 iktar ’il fuq);
–
it-tielet, l-aġir ta’ Bulgartransgaz dwar l-aċċess għall-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren qabel il‑5 ta’ Ġunju 2012 (ara l-punti 1092 sa 1100 iktar ’il fuq).
1107
Għall-kuntrarju, l-elementi tal-fajl jippermettu li jintwera li l-aġir ta’ Bulgartransgaz fir-rigward tal-aċċess għall-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren seta’ kellu l-kapaċità li jirrestrinġi l-kompetizzjoni fis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass bejn il‑5 ta’ Ġunju 2012 u d‑19 ta’ Settembru 2014 (ara l-punti 1101 sa 1104 iktar ’il fuq)
1108
Madankollu, għandu jitfakkar li s-sistema ta’ stħarriġ ġudizzjarju tad-deċiżjonijiet tal-Kummissjoni dwar il-ksur li hija tikkonstata skont l-Artikolu 102 TFUE tikkonsisti fi stħarriġ tal-legalità konformement mal-Artikolu 263 TFUE (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2014, Telefónica u Telefónica de España vs Il‑Kummissjoni, C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, punt 42).
1109
Issa, fil-kuntest tal-istħarriġ tal-legalità msemmi fl-Artikolu 263 TFUE, il-qrati tal-Unjoni ma jistgħux jissostitwixxu l-motivazzjoni tagħhom għal dik tal-awtur tal-att inkwistjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑24 ta’ Jannar 2013, Frucona Košice vs Il‑Kummissjoni, C‑73/11 P, EU:C:2013:32, punt 89 u l-ġurisprudenza ċċitata). Kif osservat l-Avukata Ġenerali Kokott fil-konklużjonijiet tagħha fil-kawża Frucona Košice vs Il‑Kummissjoni (C‑73/11 P, EU:C:2012:535, punt 92), il-projbizzjoni ta’ sostituzzjoni, mill-qorti tal-Unjoni, tal-motivazzjoni tal-awtur tal-att ikkontestat hija espressjoni tan-natura ta’ kassazzjoni tar-rikors għal annullament, li huwa bbażat fuq il-prinċipju tal-ekwilibriju istituzzjonali li jikkaratterizza l-istruttura u l-funzjonament tal-Unjoni. Iż-żamma ta’ dan il-bilanċ istituzzjonali jimplika li kull waħda mill-istituzzjonijiet teżerċita l-kompetenzi tagħha fl-osservanza ta’ dawk tal-oħrajn.
1110
Għalhekk, għalkemm il-Kummissjoni hija kompetenti sabiex tadotta deċiżjonijiet li japplikaw l-Artikolu 102 TFUE, il-qorti tal-Unjoni għandha, min-naħa tagħha, skont l-Artikolu 263 TFUE, ġurisdizzjoni, b’mod partikolari, sabiex tistħarreġ il-legalità tal-motivazzjoni ta’ dawn id-deċiżjonijiet, mingħajr ma tista’, bħala prinċipju, tissostitwixxi l-motivazzjoni tagħha għal dik tal-Kummissjoni, u lanqas tikkompleta l-motivazzjoni ta’ din tal-aħħar.
1111
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li l-motivazzjoni tad-deċiżjoni kkontestata hija bbażata fuq żewġ pilastri fundamentali, jiġifieri, minn naħa, l-istrateġija antikompetittiva implimentata mir-rikorrenti intiża sabiex tipproteġi l-pożizzjoni dominanti ta’ Bulgargaz fis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass, u min-naħa l-oħra, il-kunċett ta’ “ksur uniku u kontinwu”.
1)
L‑istrateġija antikompetittiva
1112
Id-deċiżjoni kkontestata qieset li l-aġir tar-rikorrenti relatat mal-pipeline tal-gass Rumen 1, man-netwerk ta’ trasport u mal-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren, li kien jikkonsisti fil-prevenzjoni, fir-restrizzjoni u fid-dewmien tal-aċċess għal kull waħda minn dawn l-infrastrutturi, kien jagħmel parti minn strateġija antikompetittiva intiża sabiex tipproteġi l-pożizzjoni dominanti ta’ Bulgargaz fis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass, billi tagħlaq l-aċċess ta’ terzi għall-imsemmija swieq (ara l-premessa 389, il-premessa 454(b) u l-premessi 467, 569, 572 u 643). Skont il-Kummissjoni, din l-istrateġija ġiet imfassla minn BEH u implimentata mis-sussidjarji tagħha Bulgargaz u Bulgartransgaz (ara l-premessa 579 tal-imsemmija deċiżjoni).
1113
F’dan ir-rigward, fil-premessa 567 tad-deċiżjoni kkontestata, il-Kummissjoni spjegat li, fid-dawl tan-natura frammentata tal-prattiki inkwistjoni, sabiex tipprova din l-istrateġija ġenerali, hija kienet ibbażat ruħha fuq sensiela ta’ indizji li juru:
–
il-konsistenza tal-ksur fiż-żmien;
–
in-natura komparabbli u l-komplementarjetà tal-prattiki inkwistjoni;
–
l-istandard komuni tal-aġir tar-rikorrenti dwar kull infrastruttura li jikkonsisti fil-kapaċità li teskludi l-kompetituri mis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass.
1114
Għalhekk, il-Kummissjoni osservat, l-ewwel, li dawn il-prattiki, li jikkonsistu fl-akkumulazzjoni tal-kapaċità fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1 u fil-prevenzjoni, fir-restrizzjoni u fid-dewmien tal-aċċess għan-netwerk ta’ trasport u għall-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren “jikkompletaw u jsaħħu lil xulxin” (ara l-premessa 577 tad-deċiżjoni kkontestata).
1115
It-tieni, il-Kummissjoni enfasizzat li l-“prattiki kienu espliċitament marbuta, billi jissuġġettaw l-aċċess għan-netwerk ta’ trasport […] (ikkontrollat minn Bulgartransgaz) għall-aċċess ta’ terzi għall-pipeline tal-gass Rumen 1 (ikkontrollat minn Bulgargaz u suġġett għall-awtorizzazzjoni ta’ BEH)” (ara l-premessa 577 tad-deċiżjoni kkontestata). F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-Kummissjoni kkonkludiet li r-rekwiżit ta’ Bulgartransgaz li tipprovdi provi tal-kapaċità rriżervata fil-pipeline tal-gass Rumen 1 operat minn Bulgargaz, li tappartjeni għall-istess grupp ta’ impriżi, kien “de facto għamel [l]-aċċess għan-netwerk ta’ trasport impossibbli sal‑2013” (ara l-premessi 475 u 480 tad-deċiżjoni kkontestata).
1116
It-tielet, il-Kummissjoni indikat li n-netwerk ta’ trasport kien l-unika infrastruttura li setgħet twassal gass lill-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren u li, għaldaqstant, l-aċċess għall-imsemmi netwerk kien meħtieġ sabiex jinkiseb l-aċċess għall-ħażna. Hija kkonstatat wkoll li l-kapaċità ta’ aċċess għall-imsemmi faċilità matul il-perijodu tal-ksur kienet “indirettament marbut mal-kapaċità ta’ aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 [li] […] kienet l-unika triq li twassal gass għan-netwerk ta’ trasport matul [dan] il-perijodu” (ara l-premessa 578 tad-deċiżjoni kkontestata).
1117
Għaldaqstant, il-Kummissjoni kkonkludiet li Bulgartransgaz u Bulgargaz kienu “setgħu jinfluwenzaw u jikkontribwixxu b’mod konġunt għall-prevenzjoni, għar-restrizzjoni u għad-dewmien tal-aċċess ta’ terzi għall-infrastruttura miżmuma jew ikkontrollata mill-grupp BEH” (ara l-premessa 579 tad-deċiżjoni kkontestata). Barra minn hekk, hija rrilevat, minn naħa, li Bulgargaz u Bulgartransgaz kienu jikkoordinaw l-aġir tagħhom fir-rigward tat-talbiet għal aċċess ta’ terzi, filwaqt li ttrattaw lil xulxin bħala entitajiet fi ħdan impriża integrata, u li, min-naħa l-oħra, BEH kienet direttament involuta fil-prattiki kontenzjużi kollha (ara l-premessa 579 tad-deċiżjoni kkontestata).
2)
Ksur uniku u kontinwu
1118
Il-Kummissjoni kkonkludiet li r-rikorrenti kienu wettqu ksur uniku u kontinwu tal-Artikolu 102 TFUE bejn it‑30 ta’ Lulju 2010 u l‑1 ta’ Jannar 2015, billi rrifjutaw lil terzi l-aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1, għan-netwerk ta’ trasport u għall-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren, li kien wassal għal esklużjoni tas-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass (ara l-Artikoli 1 u 2, u l-premessi 1, 2 u 450 tad-deċiżjoni kkontestata).
1119
Skont il-ġurisprudenza, il-kunċett ta’ “ksur uniku u kontinwu” jirrigwarda numru ta’ azzjonijiet li jaqgħu taħt pjan ġenerali, minħabba l-għan identiku tagħhom ta’ distorsjoni tal-kompetizzjoni fis-suq intern. Sabiex diversi azzjonijiet jiġu kklassifikati bħala ksur uniku u kontinwu, għandu jiġi vverifikat jekk dawn għandhomx rabta komplementari, fis-sens li kull waħda minnhom hija intiża li tiffaċċja konsegwenza jew diversi konsegwenzi tal-iżvolġiment normali tal-kompetizzjoni, u jekk dawn jikkontribwixxux, permezz ta’ interazzjoni, għar-realizzazzjoni tal-għanijiet previsti fil-kuntest ta’ dan il-pjan globali. F’dan ir-rigward, għandha tittieħed inkunsiderazzjoni kull ċirkustanza li tista’ tistabbilixxi jew tikkontesta r-rabta msemmija, bħall-perijodu ta’ applikazzjoni, il-kontenut (inkluż il-metodi użati) u, b’rabta ma’ dan, l-għan tad-diversi aġiri inkwistjoni (sentenzi tat‑28 ta’ April 2010, Amann & Söhne u Cousin Filterie vs Il‑Kummissjoni, T‑446/05, EU:T:2010:165, punt 89; tal‑1 ta’ Lulju 2010, AstraZeneca vs Il‑Kummissjoni, T‑321/05, EU:T:2010:266, punt 892; u tat‑8 ta’ Settembru 2016, Arrow Group u Arrow Generics vs Il‑Kummissjoni, T‑467/13, mhux ippubblikata, EU:T:2016:450, punt 384).
1120
F’dan il-każ, sabiex turi li l-prattiki kollha tar-rikorrenti kienu jikkostitwixxu ksur uniku u kontinwu, fil-premessi 608, 609 u 614 tad-deċiżjoni kkontestata, il-Kummissjoni bbażat ruħha, essenzjalment, fuq il-fatt li dawn kienu jagħmlu parti minn “pjan globali u għal perijodu fit-tul ta’ esklużjoni tas-swieq [Bulgari] ta’ provvista ta’ gass […] favur Bulgargaz”.
1121
F’dan ir-rigward, l-ewwel, il-Kummissjoni enfasizzat mill-ġdid, li Bulgargaz kellha hija stess il-kapaċità li teskludi l-kompetituri tagħha u li tirrestrinġi l-possibbiltà ta’ kompetizzjoni vijabbli fis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass billi takkumula kapaċità fil-pipeline tal-gass Rumen 1 (ara l-premessi 611 u 624 tad-deċiżjoni kkontestata).
1122
It-tieni, il-Kummissjoni rrilevat li “t-tliet prattiki tal-grupp BEH” rispettivament marbuta mat-tliet infrastrutturi li huwa kien jikkontrolla “jikkompletaw u jsaħħu lil xulxin u kienu implimentati bl-għan waħdieni li jagħlqu s-swieq [Bulgari] ta’ provvista ta’ gass” (ara l-premessa 612 tad-deċiżjoni kkontestata). F’dan ir-rigward, hija qieset li l-aċċess għan-netwerk ta’ trasport u, għaldaqstant, għall-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren, kien suġġett għall-kisba minn qabel ta’ aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1, li kien, matul il-perijodu ta’ ksur, l-unika infrastruttura disponibbli sabiex jitwassal gass permezz ta’ dan l-imsemmi netwerk u, għaldaqstant, sa din il-faċilità ta’ ħżin (ara l-premessi 51, 578 u 611 tad-deċiżjoni kkontestata).
1123
Għaldaqstant, kif jirriżulta mill-premessi 578 u 611 tad-deċiżjoni kkontestata, u kif tenfasizza, barra minn hekk, il-Kummissjoni fir-risposta tagħha, “mingħajr aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1, il-kompetituri (potenzjali) ma kellhomx aċċess għan-netwerk ta’ trasport u lanqas, għaldaqstant, għall-[faċilità] ta’ ħżin [ta’ Chiren]”.
1124
It-tielet, il-Kummissjoni rrepetiet li Bulgargaz u Bulgartransgaz kienu jikkoordinaw bejniethom fir-rigward tal-eżami tat-talbiet għal aċċess ta’ terzi u kienu jittrattaw lil xulxin b’mod reċiproku bħala entitajiet fi ħdan impriża integrata (ara l-premessi 579 u 612 tad-deċiżjoni kkontestata).
1125
Ir-raba’, il-Kummissjoni qieset, għal darba oħra, li l-prattiki kkritikati kienu wkoll “espliċitament marbuta” sa fejn “l-aċċess għan-netwerk ta’ trasport (ikkontrollat minn Bulgartransgaz) kien suġġett għall-aċċess ta’ terzi għall-pipeline tal-gass Rumen 1 (ikkontrollat minn Bulgargaz) u suġġett għall-awtorizzazzjoni ta’ BEH” (ara l-premessa 612 tad-deċiżjoni kkontestata). Hija enfasizzat li, anki wara x-xahar ta’ Jannar 2012, BEH kienet żammet il-kontroll fuq Bulgartransgaz, peress li l-aċċess għan-netwerk ta’ trasport, u għalhekk indirettament l-aċċess għall-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren, kien suġġett għall-kisba minn qabel ta’ aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1 mingħand Bulgargaz, li min-naħa tiegħu kien suġġett għall-kunsens minn qabel ta’ BEH (ara l-premessa 611 tad-deċiżjoni kkontestata).
1126
Skont il-Kummissjoni, ir-rabta bejn l-imsemmija prattiki ppermettiet:
–
minn naħa, lit-tliet rikorrenti jinfluwenzaw reċiprokament l-aġir tagħhom, b’tali mod li, flimkien, huma kkontribwixxew sabiex jipprevjenu, jirrestrinġu u jdewmu l-aċċess ta’ terzi għall-infrastrutturi miżmuma jew ikkontrollati mill-grupp BEH;
–
min-naħa l-oħra, il-grupp BEH li jikkoordina l-aġir tiegħu b’mod koerenti billi japplika metodi simili (ara l-premessa 612 tad-deċiżjoni kkontestata).
1127
Mill-kunsiderazzjonijiet kollha esposti fil-punti 1112 sa 1126 iktar ’il fuq jirriżulta li:
–
la fil-motivi tad-deċiżjoni kkontestata, u inqas u inqas fid-dispożittiv tagħha, il-Kummissjoni ma imputatx lir-rikorrenti diversi ksur distinti, li kull wieħed minnhom kien marbut rispettivament ma’ wieħed mill-infrastrutturi inkwistjoni;
–
l-istrateġija antikompetittiva li biha huma akkużati r-rikorrenti hija element kostituttiv ewlieni tal-ksur uniku u kontinwu attribwit lilhom mid-deċiżjoni kkontestata; dawn tal-aħħar huma akkużati li kkontribwixxew għall-implimentazzjoni ta’ din l-istrateġija, li kienet ibbażata fuq l-interdipendenza tal-aġir relatat ma’ kull waħda mit-tliet infrastrutturi tal-gass inkwistjoni u kellha bħala għan uniku l-esklużjoni tas-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass sabiex tipproteġi l-pożizzjoni dominanti ta’ Bulgargaz f’dawn is-swieq;
–
il-Kummissjoni enfasizzat, diversi drabi fid-deċiżjoni kkontestata, li l-aġir ta’ Bulgargaz li jikkonċerna l-pipeline tal-gass Rumen 1 kien essenzjali, u suffiċjenti waħdu, sabiex jagħlaq l-aċċess tal-kompetituri potenzjali tagħha għall-imsemmija swieq.
1128
Minn dan isegwi li l-aġir allegatament abbużiv relatat mal-pipeline tal-gass Rumen 1 jikkostitwixxi l-pedament li fuqu huma bbażati l-analiżi tal-Kummissjoni u l-motivazzjoni tad-deċiżjoni kkontestata fir-rigward tal-elementi li jikkostitwixxu l-ksur uniku u kontinwu kkonstatat.
1129
F’dan il-kuntest, il-fatt li Bulgartransgaz ostakolat l-aċċess tal-kumpannija C għall-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren f’Ġunju 2012 u dak ta’ Overgas bejn l‑1 ta’ Jannar 2013 u nofs l‑2014 (ara l-punti 1101 sa 1104 iktar ’il fuq) u li dan l-aġir kellu, waħdu, il-kapaċità li jipproduċi effetti antikompetittivi fis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass, ma jistax jiġġustifika, waħdu, il-konstatazzjoni tal-ksur uniku u kontinwu tal-Artikolu 102 TFUE imputat lir-rikorrenti mid-deċiżjoni kkontestata.
1130
Fil-fatt, għandu jitfakkar li l-Artikoli 1 u 2 tad-deċiżjoni kkontestata jirrigwardaw fir-rigward tar-rikorrenti “ksur uniku u kontinwu tal-Artikolu 102 [TFUE] billi [rrifjutaw] l-aċċess ta’ terzi għan-netwerk ta’ trasport […], għall-pipeline tal-gass […] Rumen 1 u għall-[faċilità ta’ ħżin ta’] Chiren li jwassal għal esklużjoni fis-swieq tal-provvista tal-gass fil-Bulgarija” mit‑“30 ta’ Lulju 2010 [sal‑]1 ta’ Jannar 2015”.
1131
Għaldaqstant, fid-dawl tal-aġir kollu kkritikat lir-rikorrenti fid-deċiżjoni kkontestata u tal-enfasi li din tal-aħħar għamlet fuq l-interdipendenza, il-komplementarjetà u t-tisħiħ reċiproku tagħhom, ma jistax jiġi dedott mid-dispożittiv tad-deċiżjoni kkontestata li dan huwa bbażat fuq diversi motivi li jikkonċernaw aġir abbużiv distint li kull wieħed minnhom huwa biżżejjed, waħdu, sabiex jiġġustifikah.
1132
Issa, skont il-ġurisprudenza stabbilita ċċitati fil-punti 234 u 1109 iktar ’il fuq, fil-kuntest tal-istħarriġ tal-legalità skont l-Artikolu 263 TFUE, il-qorti tal-Unjoni ma tistax tissostitwixxi l-motivazzjoni tagħha għal dik tal-awtur tal-att inkwistjoni. F’dan il-każ, il-konstatazzjoni tal-ksur uniku u kontinwu imputat lir-rikorrenti fid-dispożittiv tad-deċiżjoni kkontestata, li tindika n-natura u l-portata tal-imsemmi ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni u indissoċjabbli mill-motivazzjoni tiegħu, tinkludi l-aġir kollu tar-rikorrenti relatat mat-tliet infrastrutturi tal-gass inkwistjoni. Kif dan ġie rrilevat fil-punti 1113 u 1131 iktar ’il fuq, il-karatterizzazzjoni tal-ksur uniku u kontinwu hija bbażata fuq il-komplementarjetà u l-interdipendenza tal-pluralità tal-imsemmi aġir.
1133
F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-unika raġuni bbażata fuq l-aġir ta’ Bulgartransgaz li tikkonċerna l-faċilità ta’ ħżin ta’ Chiren wara x-xahar ta’ Ġunju 2012 ma tistax, mingħajr ma tiżnatura d-deċiżjoni kkontestata billi tissostitwixxi evalwazzjoni ġdida tal-fatti għal dik tal-Kummissjoni bi ksur tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 1109 iktar ’il fuq, tikkostitwixxi l-motivazzjoni essenzjali, jew saħansitra suffiċjenti, li waħedha tista’ tkun ta’ bażi għad-dispożittiv tal-imsemmija deċiżjoni.
1134
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Kummissjoni ma stabbilixxietx suffiċjentement skont il-liġi l-ksur li jikkostitwixxi l-abbuż minn pożizzjoni dominanti imputat lir-rikorrenti mid-deċiżjoni kkontestata.
1135
Għaldaqstant, ir-raba’ motiv għandu jintlaqa’, mingħajr ma hemm lok li jiġu eżaminati s-“submotivi” l-oħra mqajma mir-rikorrenti.
D. Fuq l‑ewwel motiv, ibbażat fuq l‑eżistenza ta’ difetti proċedurali sostanzjali li jaffettwaw l‑eżerċizzju tad‑drittijiet tad‑difiża tar‑rikorrenti, kif ukoll il‑ksur tal‑prinċipju ta’ amministrazzjoni tajba
[omissis]
1.
Fuq l‑ewwel u t‑tieni parti, ibbażati fuq il‑ksur tal‑obbligi ta’ reġistrazzjoni u ta’ inklużjoni fil‑fajl tad-dokumenti relatati mal-laqgħat tal-Kummissjoni ma’ Overgas kif ukoll ta’ aċċess insuffiċjenti għal dawn tal-aħħar
1142
Matul il-proċedura amministrattiva, il-Kummissjoni organizzat total ta’ tmien laqgħat ma’ Overgas, li minnhom:
–
l-ewwel ħamsa, li seħħew qabel id-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet lir-rikorrenti, u b’mod iktar preċiż, fit‑13 ta’ Ottubru 2010, fit‑13 ta’ Jannar, fis‑17 ta’ Marzu u fil‑15 ta’ Diċembru 2011, kif ukoll fis‑17 ta’ Ġunju 2013 (iktar ’il quddiem il-“laqgħat mill‑2010 sal‑2013”);
–
it-tliet laqgħat li fadal, li seħħew wara l-adozzjoni tad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, u b’mod iktar preċiż, fit‑13 ta’ Ottubru 2015 kif ukoll fis‑17 ta’ Marzu 2016 u fl‑20 ta’ Ottubru 2016 (iktar ’il quddiem il-“laqgħat tal‑2015 u tal‑2016” u, meħuda flimkien mal-laqgħat tal‑2010 sal‑2013, il-“laqgħat ma’ Overgas”).
1143
Il-Kummissjoni tafferma li stabbilixxiet, wara kull waħda minn dawn it-tmien laqgħat ma’ Overgas, noti qosra mhux kunfidenzjali, kif ukoll minuti ddettaljati kunfidenzjali. Waqt is-seduta, hija ammettiet li hija ma setgħetx tindika, b’eżattezza, id-data tar-redazzjoni ta’ dawn tal-aħħar iżda li, minħabba l-livell ta’ preċiżjoni tagħhom, hija tippreżumi li dawn kienu ġew redatti eżatt wara kull laqgħa.
1144
Barra minn hekk, wara kull waħda minn dawn il-laqgħat mal-Kummissjoni, ħlief dawk tat‑13 ta’ Ottubru 2015 u tas‑17 ta’ Marzu 2016, Overgas issottomettiet osservazzjonijiet bil-miktub (iktar ’il quddiem l-“osservazzjonijiet ta’ segwitu”), li fihom hija żviluppat l-argumenti mqajma matul l-imsemmija laqgħat.
1145
Mill-proċess jirriżulta wkoll li r-rikorrenti qabel kollox kellhom aċċess, b’mod partikolari, għan-noti qosra tal-laqgħat tal‑2010 sal‑2013 kif ukoll għal verżjoni mhux kunfidenzjali tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu fil-kuntest tal-aċċess għall-fajl li sar wara d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet. Fil‑5 ta’ Jannar 2018, wara s-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2017, Intel vs Il‑Kummissjoni (C‑413/14 P, EU:C:2017:632), li ppreċiżat l-obbligi ta’ reġistrazzjoni u taż-żamma tal-fajl tal-Kummissjoni fil-proċeduri ta’ repressjoni tal-ksur tal-kompetizzjoni, huma ressqu talba ġdida intiża, b’mod partikolari, għall-aċċess għall-minuti ddettaljati u għan-noti ta’ kull laqgħa eventwali oħra bejn il-Kummissjoni u Overgas.
1146
Fit‑23 ta’ Marzu 2018, il-Kummissjoni wieġbet billi ammettiet li kellha tliet laqgħat ma’ Overgas wara d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, jiġifieri l-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016, li tagħhom hija, f’dak il-mument, bagħtet in-noti qosra lir-rikorrenti. Madankollu, hija rrifjutat l-aċċess għall-minuti ddettaljati minħabba li, minn naħa, dawn kienu jinkludu informazzjoni kunfidenzjali u, min-naħa l-oħra, ma nstabet fiha ebda prova li ma kinitx diġà preżenti fid-dokumenti l-oħra mhux kunfidenzjali li għalihom ir-rikorrenti kellhom aċċess, peress li huma kellhom ukoll aċċess għall-osservazzjonijiet ta’ segwitu.
1147
Minħabba f’hekk, ir-rikorrenti indirizzaw it-talba tagħhom għal aċċess lill-uffiċjal tas-seduta li, fir-risposta tiegħu tal‑14 ta’ Mejju 2018, indika li huwa kien iqis li r-rifjut tal-iżvelar tal-minuti ddettaljati kien iġġustifikat minn raġunijiet ta’ kunfidenzjalità, u li dawn id-dokumenti ma kienx fihom provi addizzjonali li jiskaġunaw. Madankollu, sabiex jiġi bbilanċjat l-eżerċizzju effettiv tad-drittijiet tad-difiża tar-rikorrenti mal-preokkupazzjonijiet leġittimi ta’ kunfidenzjalità ta’ Overgas, l-uffiċjal tas-seduta ppropona aċċess ristrett għall-minuti ddettaljati tal-laqgħat ma’ Overgas, permezz tar-rappreżentanti esterni tar-rikorrenti fil-kuntest ta’ proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni.
1148
Barra minn hekk, permezz ta’ ittra tat‑18 ta’ Ġunju 2018 (iktar ’il quddiem l-“ittra tat‑18 ta’ Ġunju 2018”), ir-rikorrenti talbu lill-Kummissjoni tagħtihom aċċess għal verżjoni inqas redatta tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu, ħaġa li l-Kummissjoni rrifjutatilhom.
1149
Fit‑28 ta’ Ġunju 2018, ir-rappreżentanti esterni tar-rikorrenti kellhom aċċess għall-minuti ddettaljati tal-laqgħat ma’ Overgas, fil-kuntest tal-proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni. B’konformità mal-istruzzjonijiet mogħtija mill-Kummissjoni, ir-rappreżentanti esterni tar-rikorrenti setgħu jieħdu fis-sala ta’ informazzjoni kopji, fuq il-karta, tad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, tal-espożizzjoni tal-fatti, tan-noti qosra tal-laqgħat ma’ Overgas u tal-verżjonijiet mhux kunfidenzjali tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu.
1150
F’din l-okkażjoni, ir-rappreżentanti esterni tar-rikorrenti fasslu r-rapport kunfidenzjali tas-sala ta’ informazzjoni li fih huma esprimew l-opinjoni tagħhom dwar l-informazzjoni li huma kienu jqisu bħala elementi li jiskaġunaw li jinsabu fil-minuti ddettaljati. Verżjoni mhux kunfidenzjali tal-imsemmi rapport (iktar ’il quddiem ir-“rapport mhux kunfidenzjali tas-sala ta’ informazzjoni”) ġiet stabbilita taħt il-kontroll tal-Kummissjoni u ġiet ikkomunikata lir-rikorrenti. Ir-rappreżentanti setgħu jużaw l-informazzjoni mqiegħda għad-dispożizzjoni tagħhom fis-sala ta’ informazzjoni għall-finijiet tad-difiża tar-rikorrenti, li lilhom, madankollu, ma setgħu jiżvelaw ebda informazzjoni kunfidenzjali (digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni, T‑136/19, EU:T:2022:149, punti 20 sa 22).
1151
Fil-kuntest tal-ewwel żewġ partijiet tal-ewwel motiv tagħhom, ir-rikorrenti jressqu, essenzjalment, żewġ sensiliet ta’ argumenti:
–
l-ewwel waħda tirrigwarda l-proċedura ta’ reġistrazzjoni u ta’ inklużjoni fil-fajl tan-noti qosra u tal-minuti ddettaljati;
–
it-tieni waħda tikkonċerna l-aċċess mogħti għar-rapporti ddettaljati u l-osservazzjonijiet ta’ segwitu.
1152
Għall-finijiet tal-analiżi, għandu jiġi vverifikat fl-ewwel lok jekk il-Kummissjoni effettivament wettqitx l-irregolaritajiet proċedurali allegati mir-rikorrenti; jekk ikun il-każ, għandhom sussegwentement jiġu eżaminati l-konsegwenzi ta’ tali irregolaritajiet fuq id-drittijiet tad-difiża tagħhom, u b’mod partikolari li jiġi vverifikat jekk, fid-dawl taċ-ċirkustanzi ta’ fatt u ta’ liġi speċifiċi għal din il-kawża, ir-rikorrenti pprovawx b’mod suffiċjenti li huma setgħu jiżguraw aħjar id-difiża tagħhom fl-assenza tal-irregolarità proċedurali mwettqa mill-Kummissjoni (sentenzi tat‑2 ta’ Ottubru 2003, Thyssen Stahl vs Il‑Kummissjoni, C‑194/99 P, EU:C:2003:527, punt 31; tat‑13 ta’ Diċembru 2018, Deutsche Telekom vs Il‑Kummissjoni, T‑827/14, EU:T:2018:930, punt 129, u tal‑15 ta’ Ġunju 2022, Qualcomm vs Il‑Kummissjoni (Qualcomm – pagamenti ta’ esklużività), T‑235/18, EU:T:2022:358, punti 160 u 202).
2.
Fuq l‑eżistenza ta’ difetti proċedurali
1153
Preliminarjament, għandu jiġi rrilevat li l-aċċess għall-fajl, previst fl-Artikolu 27(2) tar-Regolament Nru 1/2003 u fl-Artikolu 15(1) u (2) tar-Regolament Nru 773/2004, huwa wieħed mill-garanziji proċedurali li jippermettu li jiġi applikat il-prinċipju ta’ opportunitajiet ugwali għall-partijiet u li jiġu protetti d-drittijiet tad-difiża tal-partijiet koperti mill-proċedura mmexxija mill-Kummissjoni. Huma għandhom id-dritt li jkollhom aċċess għall-fajl tal-investigazzjoni bla ħsara għas-sigrieti kummerċjali ta’ impriżi oħra, għad-dokumenti interni tal-Kummissjoni u għal informazzjoni kunfidenzjali oħra.
1154
Id-dritt ta’ aċċess għall-fajl jimplika li l-Kummissjoni għandha tagħti lill-impriża kkonċernata l-possibbiltà li twettaq eżami tad-dokumenti kollha li jinsabu fil-fajl tal-investigazzjoni li jistgħu jkunu rilevanti għad-difiża tagħha. Dawn jinkludu kemm il-provi kontra kif ukoll dawk favur, bla ħsara għas-sigrieti kummerċjali ta’ impriżi oħra, għad-dokumenti interni tal-Kummissjoni u għal informazzjoni kunfidenzjali oħra (ara s-sentenza tal‑25 ta’ Ottubru 2011, Solvay vs Il‑Kummissjoni, C‑109/10 P, EU:C:2011:686, punt 54 u l-ġurisprudenza ċċitata).
1155
Il-portata tad-dritt ta’ aċċess għall-fajl bħala parti integrali mid-drittijiet tad-difiża kienet is-suġġett ta’ ġurisprudenza reċenti li ppreċiżat aħjar il-limiti tal-obbligi tal-Kummissjoni, b’mod partikolari fir-rigward tal-obbligi ta’ reġistrazzjoni li hija għandha (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑6 ta’ Settembru 2017, Intel vs Il‑Kummissjoni, C‑413/14 P, EU:C:2017:632; tal‑15 ta’ Ġunju 2022, Qualcomm vs Il‑Kummissjoni (Qualcomm – pagamenti ta’ esklużività), T‑235/18, EU:T:2022:358; u tal‑14 ta’ Settembru 2022, Google u Alphabet vs Il‑Kummissjoni (Google Android), T‑604/18, taħt appell, EU:T:2022:541).
1156
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-Artikolu 19(1) tar-Regolament Nru 1/2003 jipprevedi li sabiex twettaq il-kompiti assenjati lilha, il-Kummissjoni tista’ tintervista kull persuna fiżika jew ġuridika li taċċetta li tagħmel dan għall-finijiet tal-ġbir ta’ informazzjoni relatata mas-suġġett ta’ investigazzjoni. L-imsemmija dispożizzjoni tikkostitwixxi għalhekk il-bażi legali li tawtorizza lill-Kummissjoni twettaq intervista fil-kuntest ta’ investigazzjoni u hija intiża li tapplika għal kull intervista intiża għall-ġbir ta’ informazzjoni relatata mas-suġġett ta’ investigazzjoni (sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2017, Intel vs Il‑Kummissjoni, C‑413/14 P, EU:C:2017:632, punti 84 u 86).
1157
Meta tagħmel tali intervista, il-Kummissjoni għandha, bis-saħħa tal-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 773/2004, l-obbligu li tirreġistra, fil-forma tal-għażla tagħha, id-dikjarazzjonijiet magħmula mill-persuni intervistati (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2017, Intel vs Il‑Kummissjoni, C‑413/14 P, EU:C:2017:632, punti 90 u 91).
1158
Għalhekk, għalkemm huwa ċertament possibbli li jiġu esklużi mill-proċedura amministrattiva l-elementi li ma għandhom l-ebda rabta mal-allegazzjonijiet ta’ fatt u ta’ liġi li jinsabu fid-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet u li konsegwentement ma għandhom l-ebda rilevanza għall-investigazzjoni, ma huwiex il-kompitu tal-Kummissjoni waħedha li tiddetermina l-elementi utli għad-difiża tal-impriża kkonċernata (sentenzi tas‑7 ta’ Jannar 2004, Aalborg Portland et vs Il‑Kummissjoni, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P u C‑219/00 P, EU:C:2004:6, punt 126, u tas‑16 ta’ Ġunju 2011, FMC Foret vs Il‑Kummissjoni, T‑191/06, EU:T:2011:277, punt 306).
1159
F’din il-perspettiva, l-intervisti intiżi sabiex tinġabar informazzjoni dwar is-suġġett tal-investigazzjoni u għalhekk jaqgħu taħt l-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 1/2003 għandhom jiġu rreġistrati u ma jistgħux jitħallew barra mill-fajl (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑15 ta’ Ġunju 2022, Qualcomm vs Il‑Kummissjoni (Qualcomm – pagamenti ta’ esklużività), T‑235/18, EU:T:2022:358, punt 199).
1160
Barra minn hekk, l-obbligu impost fuq il-Kummissjoni, fis-sens tal-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 773/2004, li tirreġistra, fil-forma tal-għażla tagħha, id-dikjarazzjonijiet magħmula mill-persuni intervistati matul investigazzjoni amministrattiva, ma jistax jiġi kkonkretizzat fir-redazzjoni ta’ sunt qasir tas-suġġetti diskussi matul l-intervista. Il-Kummissjoni għandha tkun f’pożizzjoni li tipprovdi indikazzjoni tal-kontenut tad-diskussjonijiet li saru, b’mod partikolari tan-natura tal-informazzjoni pprovduta waqt l-intervista dwar is-suġġetti diskussi (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2017, Intel vs Il‑Kummissjoni, C‑413/14 P, EU:C:2017:632, punt 92).
1161
Huwa fid-dawl ta’ dawn il-prinċipji li għandhom jiġu eżaminati l-argumenti tar-rikorrenti li jallegaw l-allegat nuqqas tal-Kummissjoni fir-rigward tal-obbligi tagħha ta’ reġistrazzjoni, kif ukoll ta’ inklużjoni u ta’ aċċess għall-fajl.
a)
Fuq l‑ewwel ilment, ibbażat fuq l‑ommissjoni li jiġu rreġistrati u inklużi b’mod xieraq fil‑fajl id‑dikjarazzjonijiet magħmula matul il‑laqgħat ma’ Overgas
1162
Ir-rikorrenti, sostnuti mir-Repubblika tal-Bulgarija, isostnu li l-mod li bih il-Kummissjoni rreġistrat jew naqset milli tirreġistra l-laqgħat tagħha ma’ Overgas, l-istess bħall-mod kif daħħlet fil-fajl id-dikjarazzjonijiet magħmula matul l-imsemmija laqgħat, imur kontra l-obbligi ta’ reġistrazzjoni li jirriżultaw mill-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 1/2003, moqri flimkien mal-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 773/2004. B’dan il-mod, il-Kummissjoni kisret ukoll il-prinċipji ta’ amministrazzjoni tajba u ta’ trasparenza, kif ukoll id-drittijiet tad-difiża tar-rikorrenti. Konsegwentement, il-Qorti Ġenerali ma tistax teżerċita l-istħarriġ ġudizzjarju tagħha.
1163
F’dan ir-rigward, għandha ssir distinzjoni, minn naħa, tal-argumenti marbuta mal-laqgħat ma’ Overgas mill‑2010 sal‑2013 u, min-naħa l-oħra, ta’ dawk li jirrigwardaw il-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016.
1164
Il-Qorti Ġenerali tqis li huwa xieraq li tibda bl-analiżi tal-argumenti dwar il-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016.
1) Fuq il‑laqgħat tal‑2015 u tal‑2016
1165
Ir-rikorrenti jsostnu li:
–
l-ebda reġistrazzjoni dwar il-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 ma ddaħħlet fil-fajl matul l-investigazzjoni;
–
il-Kummissjoni rrikonoxxiet l-eżistenza ta’ dawn il-laqgħat kif ukoll dik tal-minuti ddettaljati li kienu relatati magħhom, biss b’risposta għal talba tar-rikorrenti tal‑5 ta’ Jannar 2018, u li wara dan ingħata aċċess għal noti qosra fit‑23 ta’ Marzu 2018.
1166
Il-Kummissjoni tosserva li, hekk kif ir-rikorrenti staqsew jekk hija kellhiex laqgħat oħra ma’ Overgas wara d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, hija informathom bil-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016, billi kkomunikatilhom in-noti qosra li kienu relatati magħhom.
1167
F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni ssostni li skont il-paragrafu 27 tal-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni dwar ir-regolamenti tal-aċċess għall-fajl tal-Kummissjoni f’każijiet skont l-Artikoli [101 u 102 TFUE], l-Artikoli 53, 54 u 57 tal-Ftehim taż-ŻEE u tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 139/2004 (ĠU 2005, C 325 p. 7), parti għandha aċċess għad-dokumenti rċevuti wara d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet f’fażijiet ulterjuri tal-proċedura amministrattiva, biss meta dawn id-dokumenti jistgħu jikkostitwixxu provi ġodda, kemm jekk jinkriminaw jew li jiskaġunaw, dwar l-allegazzjonijiet ifformulati fir-rigward ta’ din il-parti fid-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet.
1168
Issa, skont il-Kummissjoni, id-dokumenti dwar il-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 la kienu jikkostitwixxu l-bażi tal-ilmenti indirizzati lir-rikorrenti, u lanqas provi ġodda fir-rigward tal-allegazzjonijiet diġà fformulati u, għaldaqstant, ma kellha l-ebda obbligu li tinkludi n-noti qosra jew il-minuti ddettaljati tal-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 fil-fajl u li tagħti aċċess għalihom. Barra minn hekk, hija kellha, waħedha, twettaq evalwazzjoni tan-natura potenzjalment skaġunanti ta’ dawn id-dokumenti.
1169
Madankollu, min-noti qosra u mill-minuti ddettaljati jirriżulta li l-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 kienu intiżi sabiex jiġbru informazzjoni dwar is-suġġett tal-investigazzjoni li wasslet għall-adozzjoni tad-deċiżjoni kkontestata.
1170
F’din il-perspettiva, fid-dawl tal-ġurisprudenza ċċitati fil-punti 1157 u 1159 iktar ’il fuq, l-intervisti intiżi sabiex tinġabar informazzjoni dwar is-suġġett tal-investigazzjoni u li għalhekk jaqgħu taħt l-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 1/2003, bħall-intervisti inkwistjoni, għandhom jiġu rreġistrati u ma jistgħux jitħallew barra mill-fajl tal-investigazzjoni.
1171
Ċertament, il-possibbiltà li ssir distinzjoni bejn id-dokumenti rilevanti għall-investigazzjoni u dawk li ma humiex, u, konsegwentement, li dawn tal-aħħar jiġu esklużi mill-fajl tal-investigazzjoni tibqa’ indispensabbli sabiex jiġi evitat li l-Kummissjoni tkun suġġetta għal piż proċedurali eċċessiv. Madankollu, hija ma tistax twarrab element mill-proċess billi tapplika l-allegata setgħa diskrezzjonali tagħha fir-rigward tan-natura potenzjalment inkriminanti jew skaġunanti ta’ dawn id-dokumenti, peress li l-assenza ta’ kull traċċa bil-miktub ta’ intervista tipprekludi lill-Qorti Ġenerali milli tivverifika jekk il-Kummissjoni kkonformatx ruħha mad-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1/2003 u, b’mod iktar ġenerali, jekk id-drittijiet tal-impriżi u tal-persuni fiżiċi involuti f’investigazzjoni ġewx kompletament irrispettati.
1172
Barra minn hekk, l-obbligu ta’ reġistrazzjoni previst fl-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 773/2004 ikun nieqes minn kull effett utli jekk il-Kummissjoni tkun tista’ teskludi, fuq inizjattiva tagħha stess, ir-reġistrazzjoni ta’ ċerti laqgħat, iktar u iktar meta, fiċ-ċirkustanzi ta’ din il-kawża, l-intervisti seħħew ma’ Overgas, li kellha rwol mhux negliġibbli fid-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiftaħ u tkompli l-investigazzjoni u li allegat l-eżistenza ta’ prattiki antikompetittivi tar-rikorrenti fir-rigward tagħha.
1173
Minn dan isegwi li l-argumenti tal-Kummissjoni bbażati fuq in-nuqqas ta’ obbligu li tirreġistra u li ddaħħal fil-proċess il-minuti tal-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 li seħħew ma’ Overgas wara d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet għandhom jiġu miċħuda.
1174
Fl-aħħar, sa fejn ir-rikorrenti jsostnu li l-Kummissjoni naqset milli tinformahom bil-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016, għandu jitfakkar li, matul il-proċedura amministrattiva li wasslet għall-adozzjoni tad-deċiżjoni kkontestata, il-Kummissjoni effettivament ma semmietx l-intervisti li hija kellha ma’ Overgas wara d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet.
1175
Issa, kif jirriżulta mill-punti 1157 u 1159 iktar ’il fuq, il-Kummissjoni ma tistax tonqos milli tinkludi fil-fajl tal-investigazzjoni tar-reġistrazzjoni ta’ intervisti bħal-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 u, konsegwentement, milli tinforma b’dan lill-partijiet.
1176
Minn dan isegwi li l-argumenti tar-rikorrenti dwar in-nuqqasijiet tal-Kummissjoni fir-rigward tal-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 huma fondati, sa fejn din kellha tipproċedi bir-reġistrazzjoni tad-dikjarazzjonijiet magħmula f’dawn u bl-inklużjoni fil-proċess tad-dokumenti li kienu relatati, kif ukoll mal-aġġornament tal-indiċi tal-fajl, li jippermettu lir-rikorrenti jkunu informati dwar l-intervisti inkwistjoni, bla ħsara għall-protezzjoni tal-kunfidenzjalità ta’ ċerti elementi leġittimament invokati minn Overgas.
1177
Għaldaqstant, il-Kummissjoni wettqet irregolarità proċedurali billi naqset milli tirreġistra b’mod xieraq id-dikjarazzjonijiet magħmula matul il-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 u milli tinkludihom fil-proċess, kif ukoll milli tinforma lir-rikorrenti dwar dan.
2) Fuq il‑laqgħat bejn l‑2010 u l‑2013
1178
Ir-rikorrenti:
–
jikkontestaw lill-Kummissjoni dwar l-assenza ta’ reġistrazzjoni xierqa tal-laqgħat bejn l‑2010 u l‑2013, peress li din tal-aħħar kienet biss tinkludi fil-proċess noti qosra li fihom biss sunti vagi u ġenerali; barra minn hekk, in-noti qosra ġew inklużi fil-proċess biss diversi snin wara li nżammu dawn il-laqgħat, fl‑2014, li seta’ dgħajjef l-eżattezza tagħhom;
–
jilmentaw li skoprew biss fl‑2018 li kienu jeżistu minuti ddettaljati meta mqabbla man-noti qosra, li ma kinux jinsabu fil-proċess; huma jsostnu li l-Kummissjoni ma setgħetx tispjega r-raġuni li għalija l-imsemmija minuti kienu nżammu barra mill-proċess.
1179
Dawn in-nuqqasijiet huma riflessi wkoll fl-indiċi tal-fajl tal-investigazzjoni, ipprovdut wara l-adozzjoni tad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, li ma elenkax bi preċiżjoni suffiċjenti d-dokumenti miġbura matul l-investigazzjoni u naqas milli jindika, b’mod partikolari, il-minuti ddettaljati tal-laqgħat ma’ Overgas.
1180
Il-Kummissjoni tirribatti li ma jeżisti ebda rekwiżit li tiġi inkluża prova fil-fajl u tiġi inkluża fl-indiċi dwar il-mument li fih seħħew il-laqgħat u n-noti rilevanti ġew redatti. Hija ssostni li, fi kwalunkwe każ, id-deċiżjoni kkontestata la hija bbażata fuq in-noti qosra, u lanqas fuq il-minuti ddettaljati tal-laqgħat inkwistjoni.
1181
Il-Kummissjoni ssostni wkoll li, permezz tal-aċċess mogħti għan-noti qosra tal-laqgħat tal‑2010 sal‑2013 wara d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, ir-rikorrenti kienu effettivament f’pożizzjoni li jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom, kif għamlu billi ppreżentaw ir-risposti tagħhom għall-imsemmija dikjarazzjoni, kif ukoll osservazzjonijiet ulterjuri li fihom huma invokaw, bħala ċirkustanzi attenwanti, ċerti elementi msemmija matul dawn il-laqgħat. Barra minn hekk, hija ssostni li l-osservazzjonijiet ta’ segwitu ippreżentati minn Overgas li żviluppaw il-punti mqajma matul dawn il-laqgħat, kienu ġew inklużi fil-fajl u ġew żvelati lir-rikorrenti.
1182
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li n-noti qosra tal-laqgħat ma’ Overgas li għalihom ir-rikorrenti kellhom aċċess jirrigwardaw, għal kull laqgħa, f’inqas minn nofs paġna. Kull nofs paġna tinkludi l-indikazzjoni tad-data tal-laqgħa, tal-parteċipanti u tas-suġġetti diskussi matul il-laqgħa, deskritti f’mhux iktar minn ħames sa tmien linji.
1183
Il-kontenut tan-noti qosra huwa għalhekk manifestament insuffiċjenti sabiex jiġi kkunsidrat il-kontenut tad-diskussjonijiet li effettivament seħħew bejn il-Kummissjoni u Overgas, u b’mod partikolari n-natura tal-informazzjoni pprovduta minn din tal-aħħar dwar is-suġġetti diskussi.
1184
Issa, ebda element ibbażat fuq il-formulazzjoni tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament Nru 1/2003, jew fuq l-għan imfittex minnu, ma jippermetti li jiġi dedott li l-leġiżlatur kellu l-intenzjoni li jintroduċi distinzjoni bejn, minn naħa, “noti qosra”, iffinalizzati għall-finijiet tal-aċċess għall-fajl, u “rapporti ddettaljati”, intiżi sabiex jibqgħu kunfidenzjali. Tali interpretazzjoni tkun tfisser li d-dritt ta’ aċċess għall-fajl, kif imsemmi fil-punt 1153 iktar ’il fuq, kif ukoll il-prinċipju ta’ opportunitajiet ugwali għall-partijiet jitneħħilhom kull effett utli.
1185
F’dan ir-rigward, huwa irrilevanti l-fatt, invokat mill-Kummissjoni, li d-deċiżjoni kkontestata la hija bbażata fuq in-noti qosra u lanqas fuq il-minuti ddettaljati. Id-dritt ta’ aċċess għall-fajl jimplika fil-fatt li l-Kummissjoni għandha tagħti lill-impriża kkonċernata l-possibbiltà li twettaq eżami tad-dokumenti kollha li jinsabu fil-fajl tal-investigazzjoni li jistgħu jkunu rilevanti għad-difiża tagħha (sentenza tas‑7 ta’ Jannar 2004, Aalborg Portland et vs Il‑Kummissjoni, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P u C‑219/00 P, EU:C:2004:6, punt 68).
1186
Minn dan jirriżulta li, fir-rigward tan-noti qosra tal-laqgħat tal‑2010 sal‑2013, li l-Kummissjoni ma osservatx l-obbligi tagħha bis-saħħa tal-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 1/2003, moqri flimkien mal-Artikolu 3(3) tar-Regolament Nru 773/2004 u fid-dawl tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punti 1157 u 1159 iktar ’il fuq. Dan in-nuqqas immanifesta ruħu, minn naħa, bl-introduzzjoni ta’ distinzjoni mhux iġġustifikata bejn żewġ tipi ta’ dokumenti, jiġifieri l-minuti ddettaljati, intiżi għal użu intern, u n-noti qosra, intiżi għall-fajl u għalhekk għall-aċċess tar-rikorrenti, u, min-naħa l-oħra, mill-insuffiċjenza manifesta ta’ dawn tal-aħħar li jagħtu rendikont tal-kontenut tad-diskussjonijiet bejn il-Kummissjoni u Overgas, b’mod partikolari n-natura tal-informazzjoni pprovduta minn din tal-aħħar dwar is-suġġetti diskussi, kif teħtieġ il-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 1160 iktar ’il fuq.
1187
Għall-kuntrarju, il-Qorti Ġenerali tqis li d-differenza fiż-żmien bejn il-laqgħat tal‑2010 sal‑2013 u l-inklużjoni fil-fajl, fl‑2014 biss, tan-noti qosra relatati magħhom, ma tippermettix li jiġi konkluż, waħedha u fin-nuqqas ta’ provi oħra jew, tal-inqas, indizji serji, li l-Kummissjoni naqset milli twettaq l-obbligi tagħha fir-rigward tal-aċċess għall-fajl.
1188
Fl-ewwel lok, minkejja l-ħlas tardiv tan-noti qosra tal-laqgħat ma’ Overgas, ir-rikorrenti kellhom il-possibbiltà li jeħduhom inkunsiderazzjoni u jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom, mhux biss billi jippreżentaw ir-risposti tagħhom għad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, iżda wkoll u fuq kollox, kif jirriżulta mill-punt 1147 iktar ’il fuq, billi jsostnu lill-uffiċjal tas-seduta t-talba tagħhom għal aċċess għall-minuti ddettaljati, li ta lok għall-għoti ta’ aċċess fil-kuntest ta’ sala ta’ informazzjoni.
1189
Fit-tieni lok, fir-rigward tal-argument tal-allegat nuqqas ta’ eżattezza tan-noti qosra tal-laqgħat tal‑2010 sal‑2013, ibbażat fuq il-fatt li dawn ġew introdotti tard fil-proċess, anki jekk jitqies li l-Kummissjoni ppreparat l-imsemmija noti fl‑2014, l-affidabbiltà tal-kontenut tagħhom setgħet tiġi affettwata biss li kieku l-minuti ddettaljati dwar l-istess laqgħat, li kienu neċessarjament jikkostitwixxu l-bażi għar-redazzjoni tal-imsemmija noti qosra, kienu wkoll ġew redatti fl‑2014. F’tali ċirkustanzi, il-mogħdija ta’ perijodu sinjifikattiv bejn, minn naħa, il-laqgħat u, min-naħa l-oħra, il-preparazzjoni tal-minuti ddettaljati li huma relatati tista’ tqajjem dubji dwar il-preċiżjoni tagħhom, u, konsegwentement, fir-rigward tan-noti qosra li minnhom huma bbażati.
1190
Issa, f’dan il-każ, ir-rikorrenti ma jipproduċu ebda prova jew indizju li jippermetti li jiġi konkluż li l-minuti ddettaljati kienu ġew ippreparati snin wara ż-żamma, b’mod partikolari, tal-laqgħat mill‑2010 sal‑2013. Għall-kuntrarju, kif sostniet il-Kummissjoni waqt is-seduta, il-livell ta’ preċiżjoni tal-imsemmija minuti jikkostitwixxi indizju li juri li dawn ġew redatti f’data qrib dik tal-laqgħat li magħhom huma marbuta.
1191
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet li jinsabu fil-punti 1182 sa 1186 iktar ’il fuq, l-argumenti tar-rikorrenti dwar in-nuqqasijiet tal-Kummissjoni fir-rigward tal-laqgħat tal‑2010 sal‑2013 huma fondati, sa fejn in-noti qosra kienu manifestament insuffiċjenti sabiex jirriflettu l-kontenut tad-diskussjonijiet bejn il-Kummissjoni u Overgas, fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 1160 iktar ’il fuq.
1192
Għaldaqstant, il-Kummissjoni wettqet irregolarità proċedurali billi naqset milli tirreġistra b’mod xieraq id-dikjarazzjonijiet magħmula matul il-laqgħat bejn l‑2010 u l‑2013 u milli tinkludihom fil-fajl.
1193
Fir-rigward tal-argument tal-Kummissjoni li jgħid li kull nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu possibbli li jirriżulta min-natura eċċessivament vaga u ġenerali tan-noti qosra, minn naħa, permezz tal-aċċess għal verżjonijiet mhux kunfidenzjali tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu u, min-naħa l-oħra, permezz tal-aċċess għall-minuti ddettaljati fil-kuntest tal-proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni, ir-rikorrenti jsostnu, essenzjalment, li minħabba redazzjoni qawwija, l-aċċess għal dawn id-dokumenti ma kien ikun ta’ ebda utilità għad-difiża tagħhom. Għalhekk, dan l-argument u t-tieni lment jikkoinċidu, u għalhekk, għandha ssir analiżi konġunta tagħhom.
b)
Fuq it‑tieni lment, dwar l‑aċċess għall‑minuti ddettaljati u għall‑osservazzjonijiet ta’ segwitu
1194
Ir-rikorrenti jikkritikaw lill-Kummissjoni, minn naħa, li tathom aċċess ristrett għall-minuti ddettaljati u, min-naħa l-oħra, li rrifjutatilhom aċċess għal parti mill-osservazzjonijiet ta’ segwitu, bl-iskuża tal-kunfidenzjalità tal-informazzjoni li tinsab f’dawn id-dokumenti.
1195
Għalhekk, fl-ewwel lok, ir-rikorrenti jikkontestaw li d-dritt ta’ aċċess għall-minuti ddettaljati tal-laqgħat ma’ Overgas ġie ssostitwit, wara diversi talbiet intiżi għall-aċċess, b’aċċess ristrett, permezz tar-rappreżentanti esterni tagħhom fil-kuntest ta’ proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni. Ir-rapport redatt minnhom, mibgħut lir-rikorrenti f’verżjoni mhux kunfidenzjali, kien, minħabba redazzjoni qawwija, mingħajr valur għad-difiża tagħhom.
1196
Għall-kuntrarju, il-Kummissjoni tinsisti fuq il-fatt li l-aċċess mogħti, lir-rappreżentanti esterni tar-rikorrenti, għall-minuti ddettaljati tal-laqgħat ma’ Overgas fil-kuntest tal-proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni ppermetta lir-rikorrenti jesprimu l-opinjoni tagħhom dwar l-informazzjoni li tinsab fihom u, għalhekk, jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom, filwaqt li jirrispettaw it-tħassib leġittimu ta’ Overgas fil-qasam tal-kunfidenzjalità.
1197
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jqisu li l-osservazzjonijiet ta’ segwitu kunfidenzjali setgħu potenzjalment jinkludu provi li jiskaġunaw, b’tali mod li aċċess għal verżjoni inqas redatta ta’ dawn id-dokumenti kien jippermettilhom jeżerċitaw aħjar id-drittijiet tad-difiża tagħhom.
1198
Il-Kummissjoni twieġeb li, preċiżament permezz tal-aċċess għall-osservazzjonijiet ta’ segwitu, ir-rikorrenti kienu f’pożizzjoni li jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom billi jippreżentaw ir-risposti tagħhom għad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet.
1199
Il-Kummissjoni tenfasizza wkoll li, bejn l-aċċess għall-fajl u l-preżentazzjoni tar-risposti tagħhom għad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, ir-rikorrenti qatt ma lmentaw li ma setgħux jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom b’mod effettiv minħabba r-redazzjoni tal-partijiet kunfidenzjali tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu. Barra minn hekk, kull talba għal aċċess sussegwenti kienet tardiva u inġustifikata, peress li r-rikorrenti kienu diġà eżerċitaw id-dritt tagħhom għal smigħ dwar dawn id-dokumenti.
1200
Barra minn hekk, il-Kummissjoni ssostni li l-parti l-kbira tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu ma kienu suġġetti għal ebda redazzjoni, u li hija ma użatx l-informazzjoni mnaddfa fil-kuntest tal-analiżi tagħha li wasslet għall-adozzjoni tad-deċiżjoni kkontestata.
1201
Mill-punti 1194 sa 1200 iktar ’il fuq jirriżulta li, essenzjalment, l-argumenti mressqa mill-partijiet fil-kuntest ta’ dan l-ilment iqajmu żewġ kwistjonijiet, li għandhom jiġu analizzati fl-ordni li ġej:
–
l-ewwel mistoqsija tirrigwarda n-nuqqas ta’ kontestazzjoni immedjata fir-rigward tar-redazzjonijiet fl-osservazzjonijiet ta’ segwitu li għalihom ir-rikorrenti kellhom aċċess;
–
it-tieni mistoqsija tirrigwarda r-redazzjonijiet allegatament eċċessivi, minn naħa, fil-minuti ddettaljati li kienu s-suġġett ta’ aċċess fis-sala ta’ informazzjoni u, min-naħa l-oħra, fl-osservazzjonijiet ta’ segwitu.
1) Fuq l‑obbligu ta’ kontestazzjoni immedjata fir‑rigward tar‑redazzjoni fl‑osservazzjonijiet ta’ segwitu
1202
Fir-rigward tal-ittra tat‑18 ta’ Ġunju 2018, li permezz tagħha r-rikorrenti talbu l-aċċess għal verżjoni inqas imnaddfa tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu, il-Kummissjoni ssostni li l-iżvelar tal-verżjonijiet mhux kunfidenzjali ta’ dawn l-osservazzjonijiet lir-rikorrenti kien diġà seħħ fit‑2 u fit‑8 ta’ April 2015 u li, sal-preżentazzjoni tat-tweġibiet tagħhom għall-espożizzjoni tal-fatti fid‑9 ta’ Diċembru 2016, dawn qatt ma kienu indikaw li huma ma setgħux jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom b’mod effettiv minħabba r-redazzjoni fihom.
1203
Fil-fatt, mill-ittra tat‑18 ta’ Ġunju 2018 jirriżulta li t-talba għal aċċess għal verżjonijiet inqas redatti mill-osservazzjonijiet ta’ segwitu kienet marbuta mal-fatt li, waqt il-kostituzzjoni tas-sala ta’ informazzjoni, il-Kummissjoni kienet awtorizzat lir-rappreżentanti esterni tar-rikorrenti sabiex jippreżentaw fiha, fost dokumenti oħra, il-verżjonijiet redatta tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu. Fit-tressiq tat-talba tagħhom, ir-rikorrenti ppreċiżaw, għal kull waħda mill-osservazzjonijiet ta’ segwitu u fid-dawl tal-proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni, liema rwol seta’ kellha l-informazzjoni redatta fit-tfassil tad-difiża tagħhom, ukoll fir-rigward ta’ elementi ġodda li setgħu jirriżultaw mill-aċċess għas-sala ta’ informazzjoni.
1204
It-talba tar-rikorrenti għall-aċċess għal osservazzjonijiet ta’ segwitu inqas redatti ġiet għalhekk indirettament mibdija, essenzjalment, mis-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2017, Intel vs Il‑Kummissjoni (C‑413/14 P, EU:C:2017:632). Fil-fatt, huwa abbażi ta’ din il-ġurisprudenza ġdida, li ssaħħaħ id-drittijiet tad-difiża tagħhom, li r-rikorrenti talbu lill-Kummissjoni, fil‑5 ta’ Jannar 2018, tagħtihom aċċess għal noti kompleti u ddettaljati tas-sejħiet u l-laqgħat eventwali kollha ma’ Overgas. Dan l-approċċ, kif jirriżulta mill-punt 1203 iktar ’il fuq, ta lok għall-proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni, li fid-dawl tagħha r-rikorrenti rċevew ir-regoli ddettaljati li kienu jistabbilixxu l-funzjonament tagħha. Dawn ir-regoli kienu jipprevedu, b’mod partikolari, li l-verżjonijiet redatti tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu kienu jagħmlu parti min-numru limitat ta’ dokumenti li r-rappreżentanti esterni tar-rikorrenti setgħu jipproduċu fis-sala ta’ informazzjoni.
1205
F’dan ir-rigward, ma jistax jiġi eskluż li verżjoni iktar kompleta tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu setgħet tippermetti lir-rikorrenti jifhmu aħjar id-dokumenti li għalihom huma kellhom aċċess fis-sala ta’ informazzjoni permezz tar-rappreżentanti esterni tagħhom, u, konsegwentement, li jeżerċitaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom b’mod iktar effikaċi. F’dawn iċ-ċirkustanzi, ma jistgħux jiġu kkritikati li talbu biss f’dan l-istadju aċċess iktar wiesa’ għall-imsemmija osservazzjonijiet ta’ segwitu.
1206
Minn dan isegwi li n-nuqqas ta’ kontestazzjoni immedjata fir-rigward tar-redazzjoni fl-osservazzjonijiet ta’ segwitu żvelati lir-rikorrenti wara d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet ma jistax jiġi invokat fil-konfront ta’ dawn tal-aħħar sabiex jipprekludihom milli jsostnu l-ksur tad-drittijiet tad-difiża tagħhom.
2) Fuq l‑aċċess għad‑dokumenti mqiegħda għad‑dispożizzjoni fis‑sala tal‑informazzjoni u għall‑verżjonijiet eċċessivament redatti tal‑osservazzjonijiet ta’ segwitu
1207
Fil-każ tal-għoti jew ir-rifjut tal-aċċess għal parti mill-fajl matul il-proċeduri ta’ investigazzjoni, il-Kummissjoni għandha, b’mod partikolari, tibbilanċja d-dritt għall-protezzjoni tas-sigrieti kummerċjali tal-impriżi mal-garanzija tad-drittijiet tad-difiża (sentenzi tad‑29 ta’ Ġunju 1995, ICI vs Il‑Kummissjoni, T‑36/91, EU:T:1995:118, punt 98, u tal‑14 ta’ Diċembru 2005, General Electric vs Il‑Kummissjoni, T‑210/01, EU:T:2005:456, punt 631).
1208
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, konformement mad-digriet tas‑26 ta’ Mejju 2021, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, mhux ippubblikat), u mal-Artikolu 91(b) tar-Regoli tal-Proċedura, u fid-dawl tal-garanziji previsti fl-Artikolu 103(1) tal-imsemmija regoli, il-Kummissjoni ppreżentat fil-proċess_:
–
il-minuti ddettaljati tal-laqgħat ma’ Overgas u t-talbiet għal kunfidenzjalità ta’ din tal-aħħar fir-rigward tagħhom;
–
il-verżjonijiet kunfidenzjali tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu;
–
ir-rapport kunfidenzjali tas-sala ta’ informazzjoni.
1209
Barra minn hekk, il-Qorti Ġenerali, fil-kuntest tad-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), u konformement mal-Artikolu 103 (1) u (2) tar-Regoli tal-Proċedura, eżaminat id-dokumenti msemmija fil-punt 1208 iktar ’il fuq abbażi tal-punti ta’ liġi u ta’ fatt invokati mill-Kummissjoni fir-rigward tan-natura kunfidenzjali tal-imsemmija dokumenti fir-rigward tar-rikorrenti, kif ukoll ir-rilevanza tagħhom sabiex tingħata deċiżjoni dwar it-tilwima fid-dawl, fejn jirriżulta neċessarju, li din il-kunfidenzjalità tiġi bbilanċjata mar-rekwiżiti tad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva, b’mod partikolari mal-prinċipju ta’ kontradittorju (digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni, T‑136/19, EU:T:2022:149, punti 5 sa 10).
1210
B’mod partikolari, il-Qorti Ġenerali rrilevat li r-rappreżentanti esterni tar-rikorrenti kienu ġew awtorizzati mill-Kummissjoni jikkomunikaw biss lill-klijenti tagħhom il-verżjoni mhux kunfidenzjali tar-rapport tagħhom tas-sala ta’ informazzjoni (digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni, T‑136/19, EU:T:2022:149, punti 20 sa 22).
1211
Issa, mill-analiżi mwettqa fil-punti 26 u 27 tad-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), jirriżulta li diversi elementi li kienu ġew redatti fir-rapport mhux kunfidenzjali tas-sala ta’ informazzjoni ma kellhomx, jew, fi kwalunkwe każ, ma kinux għadhom ta’ natura kunfidenzjali. Għaldaqstant, il-Qorti Ġenerali daħħlet fil-proċess ir-rapport kunfidenzjali tas-sala ta’ informazzjoni, bla ħsara għal żewġ elementi qosra li ma humiex rilevanti sabiex tingħata deċiżjoni dwar il-kawża.
1212
F’dan ir-rigward, mill-analiżi tal-verżjoni mhux kunfidenzjali tar-rapport tas-sala ta’ informazzjoni li r-rikorrenti kellhom aċċess għaliha, jirriżulta li din ma kienet tinkludi, essenzjalment, ebda element supplimentari fir-rigward tan-noti qosra, li għalihom huma kellhom aċċess, qabel, matul il-proċedura amministrattiva.
1213
Issa, anki kieku kellu jitqies li, fil-mument tal-proċedura tas-sala ta’ informazzjoni, ċerti elementi li jinsabu fil-verżjoni kunfidenzjali tar-rapport tas-sala ta’ informazzjoni, speċjalment fir-rigward tal-elementi li jirriżultaw mill-minuti ddettaljati tal-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016 setgħu jżommu natura kunfidenzjali, l-informazzjoni li tinsab fil-minuti ddettaljati tal-laqgħat tal‑2010 sal‑2013 issa kienu ta’ natura storika.
1214
Minn dan isegwi li l-Kummissjoni ma kellhiex dritt tneħħi mir-rapport tas-sala ta’ informazzjoni kull element rilevanti, sal-punt li l-verżjoni mhux kunfidenzjali tiegħu kienet prattikament ekwivalenti għan-noti qosra.
1215
Fil-fatt, tali sitwazzjoni tirriskja, fil-prattika, li tikkomprometti l-għan tal-proċedura tas-sala ta’ informazzjoni, jiġifieri, li tipproteġi l-informazzjoni kunfidenzjali filwaqt li tagħti l-aċċess għall-provi li parti għandha bżonn sabiex issostni l-pożizzjoni tagħha. Dan huwa iktar u iktar il-każ peress li, kif sostnew ir-rikorrenti, il-proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni, kif żvolġiet f’dan il-każ, setgħet taffettwa d-drittijiet tad-difiża tar-rikorrenti, li setgħu jeżerċitawhom biss indirettament, permezz tar-rappreżentanti esterni tagħhom.
1216
Mill-kunsiderazzjonijiet esposti fil-punti 1207 sa 1215 iktar ’il fuq jirriżulta li, billi tat lir-rikorrenti aċċess għall-fajl eċċessivament ristrett fil-kuntest tal-proċedura ta’ sala ta’ informazzjoni, il-Kummissjoni wettqet irregolarità proċedurali li tista’ twassal għal ksur tad-drittijiet tad-difiża tar-rikorrenti.
1217
Sussegwentement, fir-rigward tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu, fl-ewwel lok, għandu jiġi rrilevat, li għal-laqgħat tal‑2015 u tal‑2016, Overgas ippreżentat biss tali osservazzjonijiet fir-rigward tal-laqgħa tal‑20 ta’ Ottubru 2016. Il-Qorti Ġenerali tfakkar li, kif ġie kkonstatat fil-punti 51 sa 57 tad-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), dan id-dokument huwa irrilevanti sabiex tingħata deċiżjoni dwar it-tilwima.
1218
Fit-tieni lok, kif jirriżulta mill-punt 49 tad-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), il-verżjoni allegatament mhux kunfidenzjali tal-osservazzjonijiet ta’ segwitu tal-laqgħa tas‑17 ta’ Ġunju 2013, ma kienet tinkludi ebda redazzjoni.
1219
Fit-tielet lok, wara l-verifika tan-natura tal-informazzjoni li tinsab fl-osservazzjonijiet ta’ segwitu dwar l-ewwel erba’ laqgħat mill‑2010 sal‑2013, il-Qorti Ġenerali tat lir-rikorrenti aċċess għal verżjonijiet inqas redatti ta’ dawn tal-aħħar (digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni, T‑136/19, EU:T:2022:149, punti 34 sa 48).
1220
F’dan ir-rigward, il-Qorti Ġenerali tikkonstata li l-informazzjoni li tinsab fl-osservazzjonijiet ta’ segwitu tal-laqgħat tal‑2010 sal‑2013 kienet diġà tilfet in-natura kunfidenzjali tagħha fil-mument meta r-rikorrenti kienu, permezz tal-ittra tat‑18 ta’ Ġunju 2018, talbu l-aċċess għaliha.
1221
Konsegwentement, billi rrifjutat l-aċċess għal verżjonijiet inqas redatti mill-osservazzjonijiet ta’ segwitu, b’mod partikolari għal dawk tal-laqgħat tat‑13 ta’ Ottubru 2010, kif ukoll tat‑13 ta’ Jannar, tas‑17 ta’ Marzu u tal‑15 ta’ Diċembru 2011, il-Kummissjoni wettqet ukoll irregolarità proċedurali li tista’ twassal għal ksur tad-dritt tad-difiża tar-rikorrenti.
c)
Konklużjoni dwar id‑difetti proċedurali
1222
Mill-kunsiderazzjonijiet indikati fil-punti 1177, 1192, u 1211 sa 1221 iktar ’il fuq jirriżulta li l-Kummissjoni wettqet irregolarità proċedurali meta rrifjutat lir-rikorrenti aċċess għall-fajl suffiċjenti sabiex jiġi ggarantit l-eżerċizzju tad-drittijiet tad-difiża tagħhom.
1223
Għalhekk, fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitati fil-punt 1152 iktar ’il fuq, hemm lok, f’dan l-istadju, li jiġi ddeterminat jekk, fid-dawl taċ-ċirkustanzi ta’ fatt u ta’ liġi speċifiċi ta’ din il-kawża, ir-rikorrenti wrewx b’mod suffiċjenti li huma setgħu jiżguraw aħjar id-difiża tagħhom fl-assenza tal-irregolarità proċedurali mwettqa mill-Kummissjoni. Fil-fatt, fl-assenza ta’ tali prova, ebda ksur tad-drittijiet tad-difiża ma jista’ jiġi stabbilit (sentenza tal‑14 ta’ Settembru 2022, Google u Alphabet vs Il‑Kummissjoni (Google Android), T‑604/18, taħt appell, EU:T:2022:541, punt 934).
3.
Fuq l‑effetti tal‑irregolaritajiet ikkonstatati fil‑garanzija tad‑drittijiet tad‑difiża tar‑rikorrenti
1224
Fl-osservazzjonijiet tagħhom ippreżentati fis-27 ta’ April 2022 (iktar ’il quddiem l-“osservazzjonijiet tas-27 ta’ April 2022”), wara l-produzzjoni tad-dokumenti mhux kunfidenzjali mill-Kummissjoni b’eżekuzzjoni tad-digriet tal-14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il-Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), ir-rikorrenti għamlu preċiżazzjonijiet sabiex juru b’mod konkret li l-aċċess għal ċerti elementi tal-fajl, mhux żvelati matul il-proċedura amministrattiva, kien jippermettilhom jiżguraw aħjar id-difiża tagħhom.
1225
Huwa fid-dawl ta’ dawn l-argumenti li għandha ssir l-analiżi, b’mod partikolari, tal-provi li ġew żvelati lir-rikorrenti insegwitu għad-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), u li, minħabba l-oriġini tagħhom, il-preċiżjoni tagħhom u ċ-ċirkustanzi li fihom Overgas ipproduċiethom lill-Kummissjoni, ippermettew lir-rikorrenti jissostanzjaw b’mod sinjifikattiv jew jikkonsolidaw ċerti argumenti fid-difiża tagħhom.
1226
F’dan ir-rigward, għandu jiġi enfasizzat qabel kollox li l-ksur tad-dritt ta’ aċċess għall-fajl ma huwiex irregolarizzat mis-sempliċi fatt li l-aċċess sar possibbli, bħal f’dan il-każ, matul il-proċedura ġudizzjarja. Fil-fatt, peress li l-eżami tal-Qorti Ġenerali huwa limitat għal stħarriġ ġudizzjarju tal-motivi mqajma, dan la għandu l-għan u lanqas l-effett li jissostitwixxi investigazzjoni sħiħa tal-każ fil-kuntest ta’ proċedura amministrattiva. Barra minn hekk, l-għarfien tardiv ta’ ċerti dokumenti tal-fajl ma jpoġġix lill-impriża, li ppreżentat rikors kontra deċiżjoni tal-Kummissjoni, fis-sitwazzjoni li kienet tkun fiha kieku hija setgħet tibbaża ruħha fuq l-istess dokumenti sabiex tippreżenta l-osservazzjonijiet bil-miktub u orali tagħha quddiem din l-istituzzjoni qabel l-adozzjoni tad-deċiżjoni kkontestata (sentenzi tal‑25 ta’ Ottubru 2011, Solvay vs Il‑Kummissjoni, C‑110/10 P, EU:C:2011:687, punt 51, u tal‑15 ta’ Ġunju 2022, Qualcomm vs Il‑Kummissjoni (Qualcomm – pagamenti ta’ esklużività), T‑235/18, EU:T:2022:358, punt 200).
a)
Fuq l‑elementi mhux żvelati tal‑minuti ddettaljati
1227
Fl-osservazzjonijiet tagħhom tas‑27 ta’ April 2022, ir-rikorrenti jenfasizzaw l-eżistenza ta’ pluralità ta’ elementi li jirriżultaw mis-sunti tal-minuti ddettaljati li jinsabu fir-rapport kunfidenzjali tas-sala ta’ informazzjoni, li għalihom huma kellhom aċċess b’eżekuzzjoni tad-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), li setgħu jippermettulhom jiżguraw aħjar id-difiża tagħhom. Il-Qorti Ġenerali tqis li huwa biżżejjed, għall-finijiet tal-eżami meħtieġ fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punti 1152 u 1223 iktar ’il fuq, li l-analiżi tiġi kkonċentrata fuq l-elementi li ġejjin.
1228
Fl-ewwel lok, ir-rikorrenti jsostnu li mis-sunt tal-laqgħa tat‑13 ta’ Ottubru 2010 jirriżulta li Overgas kienet tqis li hija kienet prekluża milli tforni gass lill-klijenti fil-Bulgarija mill-Gvern Bulgaru. Minn dan l-istess sunt jirriżulta b’mod partikolari li Overgas kienet tqis is-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass bħala diffiċli ħafna sabiex jiġu sfruttati minħabba t-traspożizzjoni inkorretta u inkompleta tad-direttivi tal-Unjoni u tal-indħil kostanti tal-gvern favur Bulgargaz u Bulgartransgaz.
1229
Il-Qorti Ġenerali tirrileva li, għall-kuntrarju, mill-osservazzjonijiet ta’ segwitu tat‑18 ta’ Novembru 2010, li għalihom ir-rikorrenti kellhom aċċess matul il-proċedura amministrattiva, jirriżulta li Overgas kienet tqis li r-rikorrenti wettqu ksur tal-Artikolu 102 TFUE bl-appoġġ tar-regolatur Bulgaru u tal-Gvern Bulgaru.
1230
Għalhekk, il-Qorti Ġenerali tqis li l-preċiżazzjonijiet tar-rikorrenti dwar l-utilità tad-dikjarazzjonijiet li jinsabu fil-punt 1228 iktar ’il fuq għall-eżerċizzju tad-drittijiet tad-difiża tagħhom huma fondati. Fil-fatt, dawn huma elementi li seta’ kellhom il-kapaċità li jikkonfermaw u jissostanzjaw l-argument tar-rikorrenti li d-diffikultajiet li ltaqgħet magħhom Overgas sabiex tidħol fis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass ma kinux imputabbli lilhom, b’mod partikolari fid-dawl tal-fatt li l-Kummissjoni kienet, quddiem l-allegazzjonijiet ta’ Overgas, invokat il-possibbiltà li l-imsemmija diffikultajiet kienu dovuti għal żbalji jew għal nuqqasijiet fit-traspożizzjoni tal-leġiżlazzjoni Ewropea min-naħa tar-Repubblika tal-Bulgarija.
1231
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jenfasizzaw, fl-osservazzjonijiet tagħhom tas‑27 ta’ April 2022, li mis-sunt tal-laqgħa tat‑13 ta’ Jannar 2011 jirriżulta li Overgas kienet tqis li Transgaz, u mhux huma, kienet tikkontrolla l-aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1.
1232
Issa, id-deċiżjoni kkontestata tindika, fil-premessa 296, li Overgas kienet ikkuntattjat lil Transgaz sabiex titlob l-aċċess għall-pipeline tal-gass 1, mingħajr madankollu ma ssemmi d-dikjarazzjoni espliċita tagħha fir-rigward tal-entità li teżerċita l-kontroll fuq il-pipeline tal-gass Rumen 1. Il-Qorti Ġenerali tqis, bħar-rikorrenti, li d-dikjarazzjoni inkwistjoni setgħet tintuża sabiex tissostanzja l-pożizzjoni tar-rikorrenti, kif stabbilita fil-punt 282 tad-deċiżjoni kkontestata, li Transgaz kienet, bħala GRT, l-entità inkarigata mill-għoti u mill-amministrazzjoni tal-aċċess ta’ terzi għall-pipeline tal-gass Rumen 1.
1233
Fit-tielet lok, ir-rikorrenti jsostnu li mis-sunt tal-laqgħa tal‑15 ta’ Diċembru 2011 jirriżulta li l-Kummissjoni u Overgas kienu qablu dwar il-fatt li l-ewwel talba għal aċċess għan-netwerk ta’ trasport kienet ġiet ippreżentata fid‑29 ta’ Settembru 2010, u dan jikkonferma l-pożizzjoni tagħhom li l-kuntatti kollha preċedenti għal din id-data ma kinux jikkostitwixxu talbiet għal aċċess u li, konsegwentement, l-abbuż ma setax jibda fit‑30 ta’ Lulju 2010.
1234
Fil-kuntest tat-tieni “submotiv” tar-raba’ motiv tagħhom, ir-rikorrenti jsostnu li l-ittra tat‑30 ta’ Lulju 2010 ma setgħetx tikkostitwixxi talba għal aċċess għan-netwerk ta’ trasport u li l-Kummissjoni kklassifikat b’mod żbaljat, fil-premessa 101 tad-deċiżjoni kkontestata, il-kuntatti bejn Overgas u Bulgartransgaz qabel id‑29 ta’ Settembru 2010 bħala talbiet għal aċċess għall-imsemmi netwerk. Kif jirriżulta mill-punti 790 sa 797 iktar ’il fuq, is-sunt tal-laqgħa tal‑15 ta’ Diċembru 2011 juri b’mod ċar li l-Kummissjoni stess kienet ikkonstatat, matul din il-laqgħa, li l-ewwel talba għal aċċess ta’ Overgas għal Bulgartransgaz kienet datata d‑29 ta’ Settembru 2011. Dan l-element, li ma jaqbilx mal-kunsiderazzjonijiet esposti mill-Kummissjoni fid-deċiżjoni kkontestata għandu portata evidenti fuq l-evalwazzjoni tad-data tal-bidu tal-allegat abbuż, fuq l-evalwazzjoni tal-aġir tar-rikorrenti, kif ukoll fuq it-tul tal-ksur u, għaldaqstant, fuq il-livell tal-multa. Għaldaqstant, ir-rikorrenti ġustament isostnu li l-iżvelar ta’ dan l-element seta’ jippermettilhom jiżguraw aħjar id-difiża tagħhom.
1235
Fir-raba’ lok, mis-sunt tal-laqgħa tas‑17 ta’ Ġunju 2013 jirriżulta li Overgas kienet, b’mod partikolari, ikkonfermat lill-Kummissjoni li kellha aċċess għall-pipeline tal-gass Rumen 1, kif ukoll għan-netwerk ta’ trasport, mill‑1 ta’ Jannar 2013 u li, għal dawn iż-żewġ infrastrutturi, it-tul tal-ftehimiet rilevanti kien ġie estiż sal‑31 ta’ Diċembru 2013. Skont ir-rikorrenti, din id-dikjarazzjoni kienet tippermettilhom isaħħu l-argument tagħhom li ma kien seħħ ebda abbuż wara l-aċċess ta’ Overgas għall-pipeline tal-gass Rumen 1 u għan-netwerk ta’ trasport fl‑1 ta’ Jannar 2013.
1236
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li, diġà fl-istadju tar-rikors, ir-rikorrenti kienu sostnew, kif kienu għamlu matul il-proċedura amministrattiva, li Overgas qatt ma kienet talbet li l-kuntratt ta’ aċċess għall-pipeline tal-gass għall‑2013 kien validu matul perijodu partikolari u li hija qatt ma kienet ikkontestat it-tul ta’ tliet xhur. Huma kkontestaw ukoll in-natura restrittiva tal-aċċess għan-netwerk ta’ trasport mogħti lil Overgas għas-sena 2013.
1237
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-fatt li, kif jirriżulta mis-sunt tal-laqgħa tagħha mal-Kummissjoni tas‑17 ta’ Ġunju 2013, jiġifieri ftit xhur wara l-iffirmar tal-imsemmi kuntratt ta’ aċċess għal pipeline tal-gass għall‑2013, Overgas ma wrietx in-nuqqas ta’ sodisfazzjon tagħha fir-rigward tal-aċċess mogħti għall-pipeline tal-gass Rumen 1 u għan-netwerk ta’ trasport, seta’ jintuża mir-rikorrenti sabiex isostnu l-argument tagħhom dwar l-assenza ta’ abbuż dwar l-imsemmija infrastrutturi, għall-inqas mill‑2013.
1238
Għalhekk, mill-kunsiderazzjonijiet esposti fil-punti 1228 sa 1237 iktar ’il fuq jirriżulta li r-rikorrenti stabbilixxew b’mod suffiċjenti fid-dritt li, fl-assenza tal-irregolarità mwettqa mill-Kummissjoni fir-rigward tal-aċċess għall-elementi li jinsabu fir-rendikonti ddettaljati, huma kien ikollhom aċċess għal elementi li setgħu jippermettulhom jiżguraw aħjar id-difiża tagħhom (sentenza tal‑25 ta’ Ottubru 2011, Solvay vs Il‑Kummissjoni, C‑110/10 P, EU:C:2011:687, punt 52). Barra minn hekk, kif jirriżulta mill-punti 1233 u 1234 iktar ’il fuq, moqrija flimkien mal-punti 790 sa 797 iktar ’il fuq, uħud mill-elementi indikati mir-rikorrenti fl-osservazzjonijiet tagħhom tas‑27 ta’ April 2022, setgħu saħansitra jikkontestaw il-kontenut tad-deċiżjoni kkontestata.
b)
Fuq l‑elementi mhux żvelati tal‑osservazzjonijiet ta’ segwitu
1239
Fl-osservazzjonijiet tagħhom tas‑27 ta’ April 2022, ir-rikorrenti jikkonċentraw il-kritika tagħhom, dwar l-aċċess ristrett wisq mogħti għall-osservazzjonijiet ta’ segwitu matul il-proċedura amministrattiva, fuq żewġ dokumenti.
1240
Fl-ewwel lok, ir-rikorrenti jsostnu li mill-osservazzjonijiet ta’ segwitu tat‑18 ta’ Novembru 2010 fil-verżjoni tagħhom l-inqas redatta, li għaliha huma kellhom aċċess bis-saħħa tad-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), jirriżulta li Overgas kienet irrikonoxxiet li t-talba li tirriżulta mill-allegati ftehimiet għall-provvista ta’ disa’ klijenti industrijali fl‑2011 kienet tammonta għal iktar minn 260 miljun metru kubu. Ir-rikorrenti jenfasizzaw li dawn il-kwantitajiet kienu kunsiderevolment inqas mill-volum li għalih, kif jirriżulta mill-premessa 101(e) tad-deċiżjoni kkontestata, Overgas kienet ipprovat taċċedi għan-netwerk ta’ trasport, li kien jammonta għal iktar minn biljun metru kubi.
1241
Il-Qorti Ġenerali tikkonstata li r-rikorrenti setgħu jiżguraw aħjar id-drittijiet tad-difiża tagħhom billi jużaw l-element imsemmi fil-punt 1240 iktar ’il fuq sabiex isostnu l-argument tagħhom ibbażat fuq il-fatt li Overgas kienet żiedet kunsiderevolment il-kwantitajiet li għalihom hija talbet aċċess għan-netwerk ta’ trasport fl‑2011 u li, għaldaqstant, huma kienu ġew imġiegħla jitolbu kjarifiki waqt il-laqgħa li nżammet ma’ Overgas fl‑1 ta’ Diċembru 2010.
1242
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jsostnu li mill-osservazzjonijiet ta’ segwitu tal‑10 ta’ Ġunju 2011 f’verżjoni inqas kunfidenzjali li għaliha huma kellhom aċċess b’eżekuzzjoni tad-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2022, Bulgarian Energy Holding et vs Il‑Kummissjoni (T‑136/19, EU:T:2022:149), jirriżulta li Overgas ibbażat l-ilment tagħha fuq il-premessa qarrieqa li d-dħul tagħha fis-swieq Bulgari ta’ provvista ta’ gass żied l-alternattivi tal-provvista tal-gass, li kien jobbliga lill-fornituri jistabbilixxu l-prezzijiet tagħhom fuq prinċipji ta’ ekonomija tas-suq.
1243
Issa, fl-osservazzjonijiet tagħhom tas‑27 ta’ April 2022, ir-rikorrenti jsostnu li fl‑2011, il-Bulgarija kellha biss sors wieħed ta’ provvista ta’ gass upstream, jiġifieri Gazprom, li għaliha Overgas kellha aċċess dirett, filwaqt li Bulgargaz kellha biss aċċess indirett, permezz ta’ Overgas. Huma jenfasizzaw li f’dak iż-żmien, Overgas kienet l-intermedjarju ta’ Gazprom fil-Bulgarija u kienet suġġetta għal investigazzjoni għal abbuż minn pożizzjoni dominanti, b’mod partikolari għaliex hija kienet tiffattura prezzijiet eċċessivi lil Bulgargaz. Għalhekk, mhux biss id-dħul ta’ Overgas fis-suq Bulgaru ma intensifikax il-kompetizzjoni downstream, iżda Bulgargaz fl-ebda każ ma setgħet tixtri l-gass b’kundizzjonijiet raġonevoli.
1244
F’dan ir-rigward, il-Qorti Ġenerali tqis li r-rikorrenti ġustament isostnu li l-għarfien tal-elementi msemmija fil-punt 1242 iktar ’il fuq kien jippermettilhom jiżguraw aħjar id-difiża tagħhom, b’mod partikolari billi jsostnu quddiem il-Kummissjoni li l-kundizzjonijiet relatati ma’ kompetizzjoni b’saħħitha fis-suq downstream ma kinux issodisfatti, prinċipalment minħabba Overgas (u Gazprom), li seta’ jsostni d-difiża tagħhom ibbażata fuq ġustifikazzjoni oġġettiva jew, tal-inqas, l-argumenti tagħhom favur tnaqqis tal-multa.
1245
Mill-kunsiderazzjonijiet li jinsabu fil-punti 1239 sa 1244 iktar ’il fuq jirriżulta li r-rikorrenti stabbilixxew b’mod suffiċjenti fid-dritt li, fl-assenza tal-irregolaritajiet imwettqa mill-Kummissjoni fir-rigward tal-elementi li jinsabu fl-osservazzjonijiet ta’ segwitu ta’ Overgas, huma kien ikollhom aċċess għal elementi li setgħu jippermettulhom jiżguraw aħjar id-difiża tagħhom matul il-proċedura amministrattiva, fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 1238 iktar ’il fuq.
c)
Konklużjoni fuq l‑ewwel u t‑tieni partijiet
1246
Mill-analiżi tad-difetti tal-proċedura amministrattiva esposta fil-punti 1153 sa 1223 iktar ’il fuq, u mill-konsegwenzi tagħhom fuq id-drittijiet tad-difiża tar-rikorrenti, eżaminati fil-punti 1224 sa 1245 iktar ’il fuq, jirriżulta li l-ewwel u t-tieni parti tal-ewwel motiv għandhom jintlaqgħu.
[omissis]
E. Konklużjoni fuq it‑talba għall‑annullament tad‑deċiżjoni kkontestata
1259
Peress li kemm ir-raba’ motiv, ibbażat fuq il-konstatazzjoni żbaljata ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti, kif ukoll l-ewwel motiv, ibbażat fuq il-ksur tad-drittijiet tad-difiża, ġew milqugħa, id-deċiżjoni kkontestata għandha tiġi annullata kollha kemm hi, mingħajr ma huwa neċessarju li tingħata deċiżjoni fuq il-motivi l-oħra invokati.
1260
Minn dan isegwi, konsegwentement, li ma hemmx lok li jintlaqgħu t-talbiet għal miżuri ta’ organizzazzjoni tal-proċedura jew għal miżuri istruttorji tar-rikorrenti intiżi sabiex tinkiseb, minn naħa, id-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet fil-każ Gazprom, kif ukoll id-dokumenti li għalihom hija tirreferi sa fejn dawn jikkonċernaw is-suq tal-gass Bulgaru, u min-naħa l-oħra, id-dokumenti li fuqhom hija bbażata l-każ Transgaz, peress li l-imsemmija talbiet huma, f’dan l-istadju, irrilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwima (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑25 ta’ Ġunju 2002, British American Tobacco (Investments) vs Il‑Kummissjoni, T‑311/00, EU:T:2002:167, punt 50, u tad‑9 ta’ Marzu 2022, Zardini vs Il‑Kummissjoni, T‑511/20, mhux ippubblikata, EU:T:2022:122, punt 58).
[omissis]
Għal dawn ir-raġunijiet,
IL‑QORTI ĠENERALI (Ir‑Raba’ Awla Estiża),
taqta’ u tiddeċiedi:
1)
Id-Deċiżjoni tal-Kummissjoni C(2018) 8806 finali tas‑17 ta’ Diċembru 2018 dwar proċedura għall-applikazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE (Każ AT.39849 – BEH Gas) hija annullata.
2)
Il-Kummissjoni Ewropea għandha tbati l-ispejjeż rispettivi tagħha kif ukoll dawk sostnuti minn Bulgarian Energy Holding EAD, Bulgartransgaz EAD u Bulgargaz EAD.
3)
Ir-Repubblika tal-Bulgarija u Overgas Inc. għandhom ibatu l-ispejjeż rispettivi tagħhom.
Gervasoni
Madise
Nihoul
Frendo
Martín y Pérez de Nanclares
Mogħtija f’qorti bil-miftuħ fil-Lussemburgu, fil‑25 ta’ Ottubru 2023.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: l-Ingliż.
(
1
)	Qed jiġu rriprodotti biss il-punti ta’ din is-sentenza li l-Qorti Ġenerali tqis li l-pubblikazzjoni tagħhom hija utli.