Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ANDREI BIONDIEGO
przedstawiona w dniu 30 października 2025 r.(1)
Sprawy połączone C‑440/24 P i C‑441/24 P
Republika Łotewska
przeciwko
Petrowi Avenowi (C‑440/24 P)
i
Mikhailowi Fridmanowi (C‑441/24 P)
Odwołanie – Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Środki ograniczające przyjęte w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi – Zamrożenie środków finansowych – Umieszczenie w wykazach odnośnych osób, podmiotów i organów – Artykuł 2 ust. 1 lit. a) i d) decyzji 2014/145/WPZiB – Kryterium wspierania działań lub polityk – Kryterium wspierania,
materialnie lub finansowo, odpowiedzialnych rosyjskich decydentów – Kryterium uzyskiwania korzyści od rosyjskich decydentów – Skuteczna ochrona sądowa – Sprawowana przez sąd Unii pełna kontrola środków ograniczających – Istotność kontekstu dla oceny zasadności powodów
umieszczenia w wykazie – Brak zdystansowania się
1.        Odwołania w niniejszych sprawach, wniesione przez Republikę Łotewską, która była interwenientem przed Sądem Unii Europejskiej, dają Trybunałowi sposobność ponownego, dalszego uściślenia kwestii zakresu swobodnego uznania Rady Unii Europejskiej, spoczywającego na niej ciężaru dowodu oraz standardu kontroli sądowej, jaką obowiązany jest zagwarantować sąd Unii.
2.        I
tak Republika Łotewska wnosi o uchylenie wyroków Aven/Rada(2) i Fridman/Rada(3) (zwanych dalej łącznie „zaskarżonymi wyrokami”), w których Sąd uwzględnił skargi wniesione, odpowiednio, przez Petra Avena i Mikhaila Fridmana, mające na celu stwierdzenie nieważności, po pierwsze, decyzji (WPZiB) 2022/337(4) i rozporządzenia wykonawczego (UE) 2022/336(5) (zwanych dalej łącznie „spornymi aktami pierwotnymi”), a po drugie, decyzji (WPZiB) 2022/1530(6) i rozporządzenia wykonawczego (UE) 2022/1529(7) (zwanych dalej łącznie „spornymi aktami utrzymującymi”) w zakresie, w jakim akty te (zwane dalej łącznie „spornymi aktami”) ich dotyczą.
3.        Nazwiska P. Avena i M. Fridmana zostały umieszczone w wykazach osób, których aktywa podlegają zamrożeniu, na podstawie dwóch kryteriów
określonych w art. 2 ust. 1 decyzji Rady 2014/145/WPZiB z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2014, L 78, s. 16), zmienionej decyzją Rady (WPZiB) 2022/329 z dnia 25 lutego 2022 r. (Dz.U. 2022, L 50, s. 1). W istocie Rada umieściła nazwiska P. Avena i M. Fridmana w wykazach z tego powodu, że stwierdziła, iż „wspierają [oni] lub realizują” działania lub polityki podważające integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy oraz stabilność lub bezpieczeństwo tego państwa, lub działania im zagrażające [art. 2 ust. 1 lit. a) zmienionej decyzji 2014/145, zwany dalej „kryterium a)”] oraz że „wspierają [oni], materialnie lub finansowo, rosyjskich decydentów odpowiedzialnych za aneksję Krymu lub destabilizację Ukrainy” lub „uzyskują korzyści od tych decydentów” [art. 2 ust. 1 lit. d) zmienionej decyzji 2014/145, zwany dalej „kryterium d)”].
I.      Okoliczności powstania sporu i zaskarżone wyroki
4.        Co się tyczy okoliczności powstania sporu, odsyłam do pkt 2–14 wyroku Aven/Rada oraz do pkt 2–14 wyroku Fridman/Rada.
5.        W
skardze do Sądu P. Aven podnosił dwa zarzuty, z których pierwszy dotyczył popełnionego przez Radę błędu w ocenie, w wyniku którego instytucja ta niesłusznie umieściła i pozostawiła jego nazwisko w spornych wykazach, a drugi, skierowany przeciwko aktom utrzymującym, dotyczył naruszenia obowiązku okresowego przeglądu jego sytuacji i obowiązku uzasadnienia. Sąd przeanalizował zasadność umieszczenia i pozostawienia nazwiska P. Avena we wspomnianych wykazach na podstawie kryteriów a) i d), biorąc pod uwagę w szczególności jakoby błędny charakter dokonanej przez Radę oceny okoliczności faktycznych(8). Po przeprowadzeniu analizy Sąd doszedł do wniosku, że żaden z powodów wskazanych w zaskarżonych aktach nie został wykazany w sposób wymagany prawem oraz że w związku z tym zarówno umieszczenie jak i pozostawienie nazwiska P. Avena w wykazach nie było uzasadnione(9). W konsekwencji Sąd uwzględnił zarzut pierwszy i stwierdził nieważność spornych aktów w zakresie, w jakim dotyczyły one P. Avena.
6.        M. Fridman podniósł ze swej strony przed Sądem te same dwa zarzuty, przy czym Sąd przeanalizował wyłącznie pierwszy, dotyczący błędów w ocenie. Analizując błędny jakoby charakter dokonanej przez Radę oceny okoliczności faktycznych, Sąd doszedł do wniosku, że żaden z powodów wskazanych w zaskarżonych aktach nie został wykazany w sposób wymagany prawem oraz że zarówno umieszczenie, jak i pozostawienie nazwiska M. Fridmana w spornych wykazach nie było uzasadnione(10). W konsekwencji Sąd uwzględnił zarzut pierwszy i stwierdził nieważność spornych aktów w zakresie, w jakim dotyczyły one M. Fridmana.
II.    Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron
7.        W
sprawie C‑440/24 P Republika Łotewska wnosi do Trybunału o uchylenie wyroku Aven/Rada i obciążenie każdej ze stron jej własnymi kosztami. P. Aven wnosi do Trybunału, tytułem żądania głównego, o częściowe odrzucenie odwołania jako oczywiście niedopuszczalnego, a w pozostałej części – oddalenie go jako oczywiście bezzasadnego; tytułem żądania ewentualnego wnosi on o oddalenie odwołania oraz w każdym przypadku obciążenie Republiki Łotewskiej kosztami postępowania.
8.        W
sprawie C‑441/24 P Republika Łotewska wnosi do Trybunału o uchylenie wyroku Fridman/Rada i obciążenie każdej ze stron jej własnymi kosztami. M. Fridman wnosi do Trybunału, tytułem żądania głównego, o częściowe odrzucenie odwołania jako oczywiście niedopuszczalnego, a w pozostałej części – oddalenie go jako oczywiście bezzasadnego; tytułem żądania ewentualnego wnosi on o oddalenie odwołania oraz w każdym przypadku obciążenie Republiki Łotewskiej kosztami postępowania.
9.        Postanowieniami prezesa Trybunału z dnia 29 października 2024 r. i z dnia 6 listopada 2024 r. Republika Estońska i Republika Litewska zostały dopuszczone do sprawy w charakterze interwenientów popierających żądania Republiki Łotewskiej w tych sprawach, połączonych następnie do celów postępowania ustnego i wydania wyroku(11).
III. W przedmiocie odwołań
10.      W
obydwu swoich odwołaniach Republika Łotewska podnosi cztery podobne zarzuty.
11.      Zarzut pierwszy dotyczy pominięcia orzecznictwa wywodzącego się z wyroku Kadi(12), zarzut drugi – przeinaczenia dowodów przedstawionych przez Radę, zarzut trzeci – naruszenia prawa przy stosowaniu kryterium d), a zarzut czwarty – naruszenia prawa, polegającego na tym, że Sąd nie zakwalifikował braku zdystansowania się jako wspierania w rozumieniu kryterium a).
A.      Uwagi wstępne
12.      Zanim przystąpię do analizy odwołań w niniejszych sprawach, pragnę przedstawić dwie grupy uwag wstępnych.
1.      W przedmiocie intensywności kontroli sądowej i ram analizy
13.      Poszczególne zarzuty podniesione w ramach odwołania w niniejszej sprawie koncentrują się na jednej kwestii, a mianowicie
dotyczącej
stopnia
kontroli sądowej, jaką powinny sprawować sądy Unii, w odniesieniu do zgodności z prawem środków ograniczających przyjmowanych przez Radę. Zagadnienie to nie jest nowe. Od sądów Unii oczekuje się osiągnięcia subtelnej, lecz ostatecznie sprawiedliwej
równowagi między różnymi, potencjalnie sprzecznymi, zasadami i normami prawnymi.
14.      Na dwóch szalach wagi znajduje się z jednej strony uprawnienie Rady w dziedzinie przyjmowania środków ograniczających, a z drugiej ochrona praw przysługujących osobom, wobec których stosowane są te środki.
15.      Nie można również pomijać faktu, że odwołania te wpisują się w kontekst inwazji na Ukrainę, będącej rażącym naruszeniem prawa międzynarodowego i Karty Narodów Zjednoczonych(13) oraz stanowiącej jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa europejskiego i porządku międzynarodowego od zakończenia drugiej wojny światowej. Obawy z tym związane są wszechobecne w argumentacji Republiki Łotewskiej.
16.      Uznane już zostało znaczenie przyświecających Radzie celów, które wpisują się w ogólne dążenie do utrzymana pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego zgodnie z celami działań zewnętrznych Unii zapisanymi w art. 21 TUE, oraz znaczenie stopniowej intensyfikacji środków ograniczających przyjmowanych przez Radę w odpowiedzi na destabilizujące Ukrainę działania Federacji Rosyjskiej,
stosownie do ich skuteczności(14).
Systemy środków ograniczających, które wynikają ze spornych aktów, mają na celu wywarcie maksymalnego nacisku na Federację Rosyjską poprzez zwiększenie kosztu działań tego państwa podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy.
17.      Nie ulega wątpliwości, że Radzie
przysługuje szeroki zakres uznania przy podejmowaniu decyzji o zasadności środków ograniczających i przy definiowaniu przesłanek ich zastosowania. Dodałbym, że ów zakres uznania dotyczy surowości wspomnianych środków oraz ich praktycznie nieograniczonego charakteru, w celu ustalenia, czy środki te mogą położyć kres bardzo poważnemu naruszeniu prawa międzynarodowego przez Federację Rosyjską.
18.      Jednakże taki zakres uznania nie może zwalniać Rady z obowiązku upewnienia się i wykazania zasadności powodów, które skłoniły ją do umieszczenia i pozostawienia w wykazach nazwisk osób objętych środkami ograniczającymi, a mianowicie zasadności
indywidualnych
decyzji, które w znaczący sposób negatywnie wypływają na te osoby(15).
19.      Pragnę w tym względzie zauważyć, że Sąd poprzedził swoją analizę zasadności umieszczenia i pozostawienia
nazwisk P. Avena i M. Fridmana w wykazach w oparciu o kryteria a) i d) uwagami wstępnymi, które w pełni odzwierciedlają ramy analizy wypracowane przez Trybunał w jego orzecznictwie.
20.      Jeszcze niedawno Trybunał przypomniał po pierwsze, że „w ramach kontroli zgodności z prawem przesłanek uzasadniających decyzję o umieszczeniu lub pozostawieniu nazwiska danej osoby w wykazie osób objętych środkami ograniczającymi skuteczność kontroli sądowej gwarantowanej w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej wymaga w szczególności, aby sąd Unii upewnił się, że decyzja ta, która ma dla zainteresowanej osoby skutek indywidualny, opiera się na wystarczająco solidnej podstawie faktycznej. Oznacza to sprawdzenie okoliczności faktycznych podnoszonych w uzasadnieniu, które leży u podstaw wspomnianej decyzji, tak aby kontrola sądowa nie była ograniczona do oceny abstrakcyjnego prawdopodobieństwa przywołanych przesłanek, ale dotyczyła tego, czy przesłanki te – lub co najmniej jedna z nich, uważana za sama w sobie wystarczającą do uzasadnienia tejże decyzji – są wykazane”(16).
21.      Po drugie Trybunał potwierdził, że „takiej oceny należy dokonywać, rozpatrując dowody nie odrębnie, lecz w kontekście, w jaki się one wpisują, przy czym Rada wywiązuje się ze spoczywającego na niej ciężaru dowodu, jeżeli przedstawia ona sądowi Unii łańcuch wystarczająco konkretnych, precyzyjnych i spójnych poszlak pozwalających na ustalenie istnienia dostatecznego związku między osobą objętą środkiem w postaci zamrożenia jej środków finansowych a zwalczanym reżimem […]. Ponadto to do właściwego organu Unii należy – w razie zakwestionowania – wykazanie zasadności przesłanek sformułowanych przeciwko konkretnej osobie, a nie do tej osoby przedstawienie zaprzeczającego dowodu braku zasadności wspomnianych przesłanek. O ile nie jest wymagane, aby organ ten przedstawił przed sądem Unii wszystkie informacje i dowody nierozerwalnie związane z podnoszonymi przesłankami, o tyle ważne jest jednak, by przedstawione informacje lub dowody wykazywały przesłanki wysunięte przeciwko zainteresowanej osobie”(17).
22.      Z
orzecznictwa Trybunału wynika również, że w ramach kontroli środków ograniczających sądy Unii powinny – zgodnie z kompetencjami przysługującymi im na podstawie traktatu – zapewnić co do zasady pełną kontrolę zgodności z prawem aktów Unii, co odnosi się również do kontroli aktów wprowadzających środki ograniczające(18).
23.      Odwołania w niniejszych sprawach będzie zatem należało rozpatrzyć pamiętając o tych właśnie ramach analizy.
2.      W przedmiocie kryteriów umieszczenia w wykazie
24.      Następnie należy pokrótce przypomnieć kryteria zastosowane przez Radę w celu umieszczenia i pozostawienia nazwisk P. Avena i M. Fridmana w wykazach osób, których aktywa powinny zostać zamrożone.
25.      Kryteria te zostały określone przez Radę, która skorzystała w tym celu z przyznanego jej w tej dziedzinie szerokiego zakresu uznania(19), który w niniejszej sprawie nie jest kwestionowany. Kryteria umieszczenia w wykazie zostały zmienione decyzją 2022/329 w kontekście pilnej konieczności przyjęcia dodatkowych środków ograniczających ze względu na powagę sytuacji(20).
26.      Sąd jednoznacznie wykluczył możliwość, że umieszczenie i pozostawienie w wykazach – zarówno w odniesieniu do P. Avena, jak i M. Fridmana – mogło być oparte na innych kryteriach(21), jak sugerowała Rada w toku postępowania przed Sądem. Wniosek ten nie jest kwestionowany w ramach odwołań w niniejszych sprawach. Należy zatem uznać, że istotne dla analizy są wyłącznie kryteria a) i d).
27.      I
tak z kryterium a) wynika, że zamrożeniu podlegają środki finansowe i zasoby gospodarcze(22) osób fizycznych, które „wspierają lub realizują” działania lub polityki podważające integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub jej stabilność, lub bezpieczeństwo, lub im zagrażające.
28.      Z
kolei kryterium d) ma w szczególności na celu zamrożenie środków finansowych osób fizycznych z uwagi na fakt, że osoby te wspierają, materialnie lub finansowo, rosyjskich decydentów odpowiedzialnych za aneksję Krymu lub destabilizację Ukrainy, bądź ze względu na to, że uzyskują one korzyści od tych decydentów.
29.      Akty te nie zawierają definicji pojęć „wspieranie”, „wspieranie, materialnie lub finansowo”, „rosyjscy decydenci”, ani nie wskazują, co należy rozumieć przez wyrażenie „uzyskiwać korzyści”. Nie zawierają one również informacji dotyczących środków dowodowych(23).
30.      Z
pkt 41 zaskarżonych wyroków wynika, że Sąd orzekł, iż kryterium a) „wymaga wykazania, iż istnieje bezpośredni lub pośredni związek między działalnością lub działaniami danej osoby […] a sytuacją w Ukrainie leżącą u podstaw przyjęcia spornych środków ograniczających […]. Osoby te powinny swoim postępowaniem udzielać wsparcia osobom odpowiedzialnym za działania lub polityki podważające integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażające”.
31.      Z
pkt 42 tych wyroków wynika, że Sąd orzekł, iż kryterium d) „odnosi się w sposób ukierunkowany i selektywny do osób fizycznych […], które, nawet jeśli jako takie nie mają żadnego związku z aneksją Krymu lub destabilizacją Ukrainy, udzielają wsparcia, materialnie lub finansowo, odpowiedzialnym za to rosyjskim decydentom lub uzyskują korzyści od tych decydentów”. Zdaniem Sądu kryterium d) składa się z dwóch elementów, a mianowicie wsparcia materialnego lub finansowego dla rosyjskich decydentów odpowiedzialnych za tę aneksję lub tę destabilizację oraz uzyskiwania korzyści od tych decydentów. Oba te elementy nie są kumulatywne i jeśli chodzi o korzyść, wystarczające jest, aby dana osoba uzyskiwała korzyść od rosyjskich decydentów, bez konieczności wykazywania związku między korzyściami uzyskiwanymi przez wskazane osoby lub podmioty a aneksją Krymu lub destabilizacją Ukrainy.
B.      W przedmiocie zarzutu pierwszego w sprawach C‑440/24 P i C‑441/24 P, dotyczącego naruszenia prawa poprzez pominięcie przez Sąd orzecznictwa wywodzącego się z wyroku Kadi
1.      Streszczenie argumentów stron
32.      Republika Łotewska, popierana przez Republikę Estońską i Republikę Litewską, poprzedza swoją argumentację szeregiem ogólnych uwag dotyczących konieczności ujednolicenia orzecznictwa i uwzględnienia szerszego kontekstu rosyjskiego reżimu i jego wpływów. Ocenę taką należy przeprowadzić pamiętając o wymogach wynikających z art. 3 ust. 1 i ust. 5 oraz art. 21 ust. 1 i ust. 2 lit. a) i c) TUE.
33.      Sąd nieprawidłowo zastosował orzecznictwo przypomniane w pkt 31 zaskarżonych wyroków, ponieważ przeprowadził jedno indywidualne badanie przedstawionych przez Radę dowodów, podczas gdy badanie to powinno było zostać uzupełnione łączną całościową analizą uwzględniającą kontekst, w który wpisują się te dowody.
34.      I
tak, Republika Łotewska podnosi, że kontrola sądowa środków ograniczających powinna składać się z trzech etapów. Przede wszystkim Sąd powinien zbadać, czy którykolwiek z powodów powołanych przez Radę sam w sobie uzasadnia umieszczenie w wykazie. Jeżeli żaden z powodów rozpatrywany indywidualnie nie może uzasadnić umieszczenia w wykazie, Sąd powinien zbadać dowody jako całość. Następnie Sąd powinien powołać się na istniejące informacje wykraczające poza granice przedstawionego materiału dowodowego, które to informacje stanowią zasadniczy element oceny zgodności z prawem środków ograniczających. Kontekst zewnętrzny jest narzędziem, jakim dysponuje
Sąd, pozwalającym mu na dokonanie oceny dowodów, gdy są one nierozerwalnie związane z określoną sytuacją(24) i gdy Rada napotyka na utrudnienia w gromadzeniu dowodów, jak ma to miejsce w kontekście rosyjskim. W reżimie autorytarnym dowody na bliskie kontakty danej osoby z rządem i na jej status „oligarchy” należy oceniać w świetle tego szczególnego kontekstu, w tym uzależnienia sfery biznesowej od wsparcia polityków autorytarnego reżimu. Sąd nie uwzględnił informacji naświetlających ten kontekst, dostarczonych przez Radę w duplice przed Sądem. Republika Łotewska przytacza w szczególności artykuł prasowy z 2012 r., sprawozdanie Bank of Finland Institute for Emerging Economies, a także oświadczenie P. Avena dotyczące rosyjskiego otoczenia gospodarczego i zaangażowania decydentów w postęp jego kariery. Wreszcie, przez analogię do wyroku Rada/Bamba(25), Sąd powinien był stwierdzić, że ze względu na kontekst świadczący o nierozerwalnych
powiązaniach między rosyjskim otoczeniem gospodarczym a przywódcami politycznymi uzasadnienie zaskarżonych aktów jest wystarczające.
35.      Na wstępie P. Aven i M. Fridman proponują, aby Trybunał zastosował art. 181 regulaminu postępowania. Ponadto podnoszą oni przede wszystkim, że argumentacja przedstawiona przez Republikę Łotewską w ramach pierwszego zarzutu odwołania jest niejasna i wnoszą o uznanie jej za niedopuszczalną. Posiłkowo twierdzą oni, że argumentacja strony wnoszącej odwołanie sprowadza się do żądania, aby Sąd zastąpił uzasadnienie autora zaskarżonego aktu swoim własnym uzasadnieniem, co zostało wykluczone przez orzecznictwo(26). Przedstawione przez Radę uzasadnienie należy oceniać wyłącznie na podstawie okoliczności, na których oparła się Rada w chwili wydania swojej decyzji(27). P. Aven i M. Fridman podnoszą, że Sąd nie może wykraczać poza dokumentację Rady, aby uwzględnić funkcjonowanie rosyjskiego reżimu. W każdym razie, nawet gdyby Sąd miał obowiązek podjęcia się takiej analizy, w jej wyniku wniosek pozostałby niezmieniony.
2.      Analiza
36.      Należy od razu stwierdzić, że wbrew temu, co podnoszą
P. Aven i M. Fridman, odwołania w niniejszych sprawach nie są ani oczywiście niedopuszczalne, ani oczywiście bezzasadne, i nie można ich rozpatrzyć w drodze postanowienia przyjętego na podstawie art. 181 regulaminu postępowania.
37.      Należy również oddalić zarzut szczegółowy dotyczący niedopuszczalności zarzutu pierwszego. Wbrew temu, co twierdzą P. Aven i M. Fridman, argumentacja wnoszącej odwołanie jest zupełnie jasna i zrozumiała, o czym zresztą świadczy okoliczność, że P. Aven i M. Fridman zdołali zająć stanowisko co do istoty tego zarzutu, aby stwierdzić, że jest on bezzasadny.
38.      Co się tyczy merytorycznego badania zarzutu pierwszego, Republika Łotewska całościowo kwestionuje sposób, w jaki Sąd przeprowadził swoją analizę. Zarzuca mu rozdzielenie powodów umieszczenia w wykazie i materiału dowodowego uzasadniającego te powody, podczas gdy powinien on był prowadzić łączną i całościową analizę owych powodów i dowodów w świetle ich kontekstu. W tym znaczeniu zarzut pierwszy jest ściśle związany ze sformułowanym przez to państwo zarzutem drugim.
39.      Proponuję podzielić argumenty przedstawione przez Republikę Łotewską w ramach tego pierwszego zarzutu na dwa zagadnienia: po pierwsze kwestia uwzględnienia celów, jakim służą środki ograniczające; po drugie zarzut szczegółowy dotyczący pominięcia orzecznictwa Kadi poprzez oddzielne badanie dowodów i nieuwzględnienie kontekstu zewnętrznego.
40.      Po pierwsze co się tyczy przedstawionego przez Republikę Łotewską argumentu, zgodnie z którym oceny zgodności z prawem środków ograniczających należy dokonywać pamiętając o wymogach wynikających z art. 3 i 21 TUE, nie chodzi tu o negację
wagi środków ograniczających dla realizacji celów i działań Unii na arenie międzynarodowej. Pragnę jednakże zauważyć, że zdefiniowany przez orzecznictwo Trybunału rygoryzm sprawowanej przez sądy Unii kontroli sądowej odpowiada
także pierwszoplanowemu wymogowi normatywnemu, gdyż wynika on z art. 47 Karty praw podstawowych. Innymi słowy, wymóg pełnej skuteczności kontroli sądowej utrzymuje się nawet w sytuacji, gdy powoływane są art. 3 i 21 TUE.
41.      Należy zresztą przypomnieć, że celem tej kontroli sądowej jest uzyskanie pewności, że Rada wypełniła swoje obowiązki. Przypomnę w tym względzie, że Rada, gdy przyjmuje środki ograniczające, jest obowiązana do poszanowania praw podstawowych(28), do których należy prawo do dobrej administracji, z którego wynika prawo każdej osoby do bezstronnego i sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy(29).
42.      Po drugie co się tyczy obowiązków spoczywających na Sądzie, gdy orzeka on w przedmiocie zasadności powodów
umieszczenia lub pozostawienia nazwiska danej osoby w wykazie osób, których aktywa mają zostać zamrożone, przypomnę, że jest on obowiązany upewnić się, czy decyzje o umieszczeniu lub pozostawieniu w wykazie opierają się na wystarczająco solidnej podstawie faktycznej. Okoliczności podnoszone w uzasadnieniu powinny zostać zweryfikowane i nie można opierać się jedynie na ich abstrakcyjnym prawdopodobieństwie. Przedstawione przez Radę informacje i dowody powinny umożliwić wykazanie co najmniej jednego z powodów umieszczenia w wykazie, a sąd Unii powinien zweryfikować ich materialną prawidłowość i ocenić ich moc dowodową stosownie do okoliczności sprawy oraz w świetle uwag przedstawionych przez zainteresowaną osobę.
43.      Ponadto oceny zgodności z prawem powodów
umieszczenia w wykazie można również dokonywać rozpatrując dowody nie odrębnie, lecz w kontekście, w jaki się one wpisują, przy czym Rada wywiązuje się ze spoczywającego na niej ciężaru dowodu,
jeżeli przedstawia przed sądem Unii łańcuch wystarczająco konkretnych, precyzyjnych i spójnych poszlak pozwalających na ustalenie istnienia dostatecznego związku między osobą objętą środkiem w postaci zamrożenia jej środków finansowych a zwalczanym reżimem(30). Odwołanie się do kontekstu pozwala zatem Radzie wywiązać się z ciężaru dowodu w sytuacjach, w których dostęp do informacji jest utrudniony, jak było na przykład w przypadku wyroku Anbouba/Rada(31).
44.      Niezaprzeczalnie, aby ocenić zgodność z prawem kryteriów umieszczenia w wykazie(32),
lecz również zasadność powodów
w nim umieszczenia, można odwoływać się do kontekstu. Jednak mimo że kontekst może zawsze służyć do uzupełnienia danego powodu lub dowodu,
nigdy nie może on ich zastąpić.
45.      W
wyroku Anbouba/Rada powody
umieszczenia danej osoby w wykazie określały pewną liczbę poszlak dotyczących w szczególności pewnych funkcji w gospodarce syryjskiej, pełnionych przez tę osobę. Powody
te opierały się na faktach powszechnie znanych i istotnych w chwili umieszczenia w wykazie. Rozpatrywane oddzielnie fakty te nie świadczyły o udzielaniu wsparcia. W połączeniu ze sobą oraz w świetle kontekstu fakty te stały się łańcuchem wystarczająco konkretnych, precyzyjnych i spójnych poszlak pozwalających na ustalenie, że osoba ta udzielała wsparcia gospodarczego reżimowi syryjskiemu(33).
46.      Według mnie cała trudność, jeśli chodzi o odwołania w niniejszych sprawach, polega na tym, że powody umieszczenia w wykazie nazwisk P. Avena i M. Fridmana oraz dowody na wykazanie tych powodów opierały się na okolicznościach, które nie mogą świadczyć o wspieraniu w rozumieniu kryterium a) lub d) albo o korzyściach w rozumieniu kryterium d). Innymi słowy, po zakończeniu przez Sąd analizy w zaskarżonych wyrokach, nie pozostało już nic, co można by było wyjaśnić poprzez kontekst.
47.      Stanowisko Republiki Łotewskiej jest następujące: skoro P. Aven i M. Fridman są rosyjskimi oligarchami, mogli oni osiągnąć taki poziom sukcesu gospodarczego wyłącznie udzielając wsparcia lub otrzymując wsparcie – a zatem uzyskując korzyści – od rosyjskiego reżimu w ogólności oraz od W. Putina w szczególności.
48.      Jest bardziej niż prawdopodobne, że to twierdzenie jest poprawne pod względem faktycznym.
49.      Niemniej europejski standard ochrony sądowej jest bardziej wymagający i jeżeli kontrola ma być pełna, to powinna ona uwzględniać treść kryteriów umieszczenia w wykazie oraz zapewnić
zgodność między powodami
umieszczenia w wykazie, dowodami na ich poparcie oraz samym kryterium. Pełna kontrola jest niemożliwa do pogodzenia z ustanowieniem domniemania poprzez odwołanie się do kontekstu.
50.      Interpretacja dowodów w świetle kontekstu nie może być do tego stopnia kreatywna, aby prowadzić do przeinaczenia samego kryterium.
51.      Ponadto elementy kontekstu przedstawione przez Republikę Łotewską, stanowiące częściowo powtórzenie tych przytoczonych w duplice Rady przed Sądem, nie mogą przesłonić faktu, że ów kontekst nie został zaprezentowany w spornych aktach(34). Rada była zatem obowiązana przedstawić precyzyjne i konkretne powody
– w danym przypadku łańcuch wystarczająco konkretnych, precyzyjnych i spójnych poszlak – odnoszące się do okoliczności, które mogłyby cechować działanie takie jak to określone w przypomnianych przeze mnie na początku analizy kryteriach a) i d).
52.      Według mnie Sąd słusznie zatem orzekł, że poszczególne powody
wskazane w pkt 44 zaskarżonych wyroków mogły wprawdzie dowodzić pewnej zażyłości z W. Putinem lub jego otoczeniem, lecz nie umożliwiały wykazania, że P. Aven i M. Fridman wspierali działania lub polityki zagrażające Ukrainie w rozumieniu kryterium
a), ani że uzyskiwali korzyści od tych decydentów w rozumieniu kryterium
d)(35).
53.      Ponieważ przyjęte kryteria mają charakter ogólny, a wprowadzające je przepisy nie definiują, co należy rozumieć przez „wspieranie” działań lub polityk podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających, przez „wspiera[nie], materialnie lub finansowo, rosyjskich decydentów odpowiedzialnych za aneksję Krymu lub destabilizację Ukrainy”, lub przez wyrażenie „uzyskiwanie korzyści” od tych decydentów, ani też nie zawierają uściśleń dotyczących środków dowodowych odnoszących się do tych okoliczności, moim zdaniem nie ma powodu, aby odchodzić od linii orzeczniczej, zgodnie z którą ocena zasadności umieszczenia danej osoby w wykazie osób i podmiotów objętych środkami ograniczającymi zawsze wymaga przeprowadzenia dowodu na okoliczność, że dana osoba
udzieliła wsparcia gospodarczego reżimowi lub uzyskała z niego korzyści(36). Ze sposobu sformułowania kryteriów a) i d) nie wynika bowiem domniemanie wspierania rosyjskiego reżimu lub uzyskiwania korzyści od rosyjskich decydentów wyłącznie z powodu pozycji
P. Avena i M. Fridmana w kontekście rosyjskiej gospodarki(37).
54.      Jeśli chodzi o argument oparty na tym, że kontrola sądowa środków ograniczających jest kontrolą złożoną z trzech etapów, opisanych w odwołaniu przez wnoszącą odwołanie, stwierdzam, że argument ten nie ma żadnego oparcia w orzecznictwie Trybunału.
55.      W
szczególności twierdzenie, zgodnie z którym jeżeli żaden z powodów rozpatrywany indywidualnie nie może uzasadniać umieszczenia w wykazie, Sąd powinien zbadać materiał dowodowy jako całość, wydaje mi się trudne do pogodzenia z wielokrotnie przywoływaną zasadą, według której, jeśli sąd Unii uzna, że co najmniej jeden z powodów wymienionych w uzasadnieniu jest wystarczająco precyzyjnie i konkretnie wyrażony, że jest wykazany i że stanowi sam w sobie wystarczającą podstawę do wsparcia tej decyzji, to okoliczność, iż te pozostałe powody tym się nie cechują, nie może uzasadniać stwierdzenia nieważności wspomnianej decyzji(38). Jeżeli jeden powód może wystarczyć, konieczne jest, aby co najmniej jeden powód był zasadny. W sytuacji, gdyby żaden z powodów nie został wykazany, wniosek z analizy, w toku której rozpatrywano by je łącznie, nie mógłby być inny.
56.      Jeśli chodzi o argument oparty
na wyroku National Iranian Oil Company/Rada(39), nie jest on przekonujący. Republika Łotewska podnosi, że Trybunał uznał w pkt 78 tego wyroku, iż tak zwany kontekst „zewnętrzny” stanowi narzędzie oddane do dyspozycji Sądu w celu umożliwienia mu dokonania oceny dowodów w sytuacji, gdy są one nierozerwalnie związane z określoną sytuacją, oraz gdy Rada napotyka na utrudnienia przy gromadzeniu dowodów, tak jak w przypadku kontekstu rosyjskiego.
57.      Otóż po pierwsze o ile Trybunał w pkt 78 wyroku National Iranian Oil Company/Rada dopuszcza możliwość powołania się na kontekst w celu dokonania wykładni decyzji przyjętych w dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, o tyle dotyczy to badania zgodności z prawem kryteriów umieszczenia w wykazie, a nie dowodów na poparcie powodów umieszczenia w wykazie. Po drugie z zaskarżonych wyroków nie wynika, że Rada zamierzała powołać się na utrudnienia w gromadzeniu dowodów(40).
58.      Co się tyczy argumentu, że Sąd powinien był uwzględnić zewnętrzny kontekst środków ograniczających skierowanych przeciwko P. Avenowi i M. Fridmanowi oraz że informacje dostarczone przez Radę w jej duplice przed Sądem powinny były zostać uwzględnione jako okoliczności mogące dowodzić, iż ze względu na kontekst uzasadnienie zaskarżonych aktów okazuje się wystarczające – jest oczywiste, że argument ten wynika z nieodróżnienia kontroli przestrzegania obowiązku uzasadnienia od badania zasadności umieszczenia w wykazie, które to badanie wymaga sprawdzenia, czy wskazane przez Radę okoliczności przemawiające za umieszczeniem w wykazie zostały dowiedzione i czy mogą one uzasadniać zastosowanie wspomnianych środków(41). Otóż dokonana przez Sąd w obydwu zaskarżonych wyrokach kontrola dotyczyła wyłącznie tego badania.
59.      Ze wszystkich powyższych względów proponuję oddalić zarzut pierwszy jako bezzasadny.
C.      W przedmiocie zarzutu drugiego w sprawach C‑440/24 P i C‑441/24 P, dotyczącego przeinaczenia przedstawionych przez Radę dowodów
1.      Streszczenie argumentów stron
60.      W
ramach zarzutu drugiego, który
Republika Łotewska uważa za ściśle związany z pierwszym, państwo to, popierane przez interwenientów, podnosi zasadniczo, że Sąd przeinaczył przedstawione przez Radę dowody nie badając ich w ich kontekście.
61.      Co się tyczy pkt 74 wyroku Aven/Rada, zastosowana interpretacja dowodów nr 3 i 7 jest sprzeczna z celem przyjętych przez Radę środków, przy czym kwestia, czy sankcje amerykańskie zostały ostatecznie przyjęte, czy też nie, jest nieistotna dla ustalenia wartości dowodowej przedstawionych przez Radę dowodów, które miały na celu wykazanie ścisłego związku między P. Avenem i W. Putinem oraz okoliczności, że P. Aven stał się integralną częścią rosyjskiego reżimu.
62.      Jeśli chodzi o dowody nr 4 i 12, Sąd oparł się na mechanicznej interpretacji okoliczności faktycznych, mimo że zarówno tak zwana komisja śledcza „Salié”, jak i lobbing W. Putina na rzecz Alfa Bank, jednego z głównych banków prywatnych w Rosji, ilustrują ścisłe, istniejące od dawna, szczególne relacje między P. Avenem i reżimem rosyjskim, a także nierozerwalnie z tym związane wzajemne wsparcie.
63.      Dowody nr 10 i 11 także ilustrują zażyłość między P. Avenem i W. Putinem, ponieważ dotyczą córki tego ostatniego.
64.      Jeśli chodzi o dowody nr 2 i 3, świadczą one o udziale P. Avena w staraniach Kremla mających na celu uchylenie sankcji Zachodu oraz o zaangażowaniu P. Avena w szereg dyskusji z rosyjskim rządem.
65.      Z
całości tego materiału dowodowego wynika, że P. Aven nie działał niezależnie od rosyjskiego rządu, lecz przeciwnie, że stanowi część rosyjskiego reżimu, z którym jest nierozerwalnie związany i że nie mógł nie wiedzieć o politykach, wytycznych i priorytetach tego reżimu, gdy działał jako wysłannik. Świadczą o tym obowiązki i zadania powierzane P. Avenowi.
66.      Co się tyczy dowodów nr 8 i 9, analiza tych dowodów w ich kontekście pozwoliłaby Sądowi stwierdzić, że nie chodziło o zwykłe korzystanie z gwarantowanej konstytucją drogi prawnej, biorąc pod uwagę erozję państwa prawnego i niezależności prokuratora generalnego oraz koncentrację władzy w rękach rosyjskiego prezydenta. Wydaje się, że dla Sądu bardziej przekonująca była wartość dowodowa opinii prawnej oceniającej pismo wysłane przez P. Avena do rosyjskiego prezydenta, niż warunki, w jakich opinia ta została uzyskana.
67.      Co się tyczy wyroku Fridman/Rada, Republika Łotewska twierdzi, że Sąd niesłusznie odmówił wartości dowodowej dowodowi nr 7, mimo że ów dowód świadczy o lobbingu W. Putina na rzecz Alfa Group Turcja, wynagradzającym lojalność Alfa Group – utworzonego w 1989 r. konglomeratu, do którego należy Alfa Bank – względem rosyjskiego reżimu. Otóż taki lobbing wyraźnie ilustruje ścisłe, istniejące od dawna, szczególne relacje między M. Fridmanem i rosyjskim reżimem. Wbrew temu, co orzekł Sąd w pkt 49 wyroku Fridman/Rada, powód
wywiedziony ze wsparcia politycznego w 2005 r. należało uwzględnić jako uzasadnienie umieszczenia nazwiska M. Fridmana w wykazie.
68.      W
przypadku dowodów nr 1 i 2, dotyczących posiadania przez M. Fridmana statusu udziałowca Alfa Bank i miliardera Sąd po raz kolejny pominął szerszy kontekst, który powinien był uwzględnić(42), ponieważ dowody te świadczą o statusie M. Fridmana w kontekście rosyjskiej gospodarki.
69.      Zażyłość M. Fridmana z rosyjskim prezydentem ilustrują także dowody nr 5 i 6.
70.      Dowód nr 2 wskazuje wyraźnie, że M. Fridman brał udział w staraniach Kremla mających na celu uchylenie sankcji zachodu. Dowiedzione zostało, że M. Fridman nie działał niezależnie od rosyjskiego rządu, lecz, przeciwnie, że stanowi część rosyjskiego reżimu, z którym jest nierozerwalnie związany i że nie mógł nie wiedzieć o politykach, wytycznych i priorytetach tego reżimu, gdy działał jako jego wysłannik. Obowiązki i zadania powierzane M. Fridmanowi świadczą o ścisłych i nierozerwalnych związkach między M. Putinem i M. Fridmanem.
71.      Ostatecznie ocena wszystkich dowodów była wadliwa, ponieważ Sąd rozpatrywał je wyłącznie przez głęboko zniekształcony pryzmat.
72.      P. Aven i M. Fridman wnoszą w pierwszej kolejności o stwierdzenie niedopuszczalności zarzutu drugiego, a posiłkowo o stwierdzenie, że jest on oczywiście bezzasadny.
2.      Analiza
73.      Należy przypomnieć utrwalone orzecznictwo Trybunału, w myśl którego zgodnie z art. 256 ust. 1 TFUE i art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odwołanie ogranicza się do kwestii prawnych. Jedynie Sąd jest właściwy do dokonywania po pierwsze ustaleń faktycznych z wyjątkiem sytuacji, gdy nieprawidłowość jego ustaleń wynika z przedłożonych mu dokumentów zawartych w aktach sprawy, a po drugie oceny tych okoliczności faktycznych i dowodów. Ocena tych okoliczności faktycznych i dowodów przez Sąd nie stanowi – chyba że Sąd przeinaczył przedstawione mu dowody – kwestii prawnej podlegającej jako taka kontroli Trybunału w ramach odwołania. Ponadto, w sytuacji gdy strona wnosząca odwołanie powołuje się na przeinaczenie przez Sąd materiału dowodowego, musi ona dokładnie wskazać, które dowody zostały jej zdaniem przeinaczone przez Sąd, oraz wykazać błędy w ocenie, które w jej opinii doprowadziły do takiego przeinaczenia. Wreszcie, przeinaczenie powinno wynikać w sposób oczywisty z błędnej oceny istniejącego materiału dowodowego, bez konieczności przeprowadzania nowej oceny okoliczności faktycznych i dowodów(43).
74.      Wbrew temu, co twierdzą P. Aven i M. Fridman, zarzut drugi jest dopuszczalny, ponieważ argumentacja Republiki Łotewskiej spełnia przypomniane przeze mnie wymogi, określając w sposób precyzyjny i szczegółowy przeinaczenie szeregu dowodów, wynikające z nieuwzględnienia przez Sąd kontekstu, w jaki się wpisują.
a)      W przedmiocie zarzutu przeinaczenia dowodów dotyczących P. Avena
75.      Co się tyczy dowodów nr 3 i 7, Sąd przeanalizował powód umieszczenia w wykazie, wywiedziony z tego, że w 2016 r.
P. Aven spotkał się z W. Putinem, który uprzedził go o możliwości przyjęcia przez Stany Zjednoczone dodatkowych sankcji przeciw niemu lub przeciw Alfa Bank. Sąd uznał wówczas, że owe dowody miały na celu wykazanie, iż P. Aven uzyskiwał korzyści od rosyjskich decydentów w rozumieniu kryterium d)(44). W pkt 74 wyroku Aven/Rada Sąd stwierdził jednakże, iż mimo że P. Aven nie kwestionuje tych okoliczności, z akt dowodowych nie wynika, że dodatkowe amerykańskie sankcje zostały ostatecznie przyjęte.
76.      Sąd orzekł, że sama informacja dotycząca możliwego zdarzenia, bez realizacji konkretnej korzyści, nie może dowodzić korzyści, a uwzględnienie kontekstu nie zmieniłoby tego wniosku. Kryterium d) nie jest sformułowane w taki sposób, aby obejmowało samą możliwość korzyści. Należy stwierdzić, że wniosek, do jakiego doszedł Sąd w pkt 74 wyroku Aven/Rada nie jest oczywiście błędny, a zatem nie stanowi przeinaczenia.
77.      Można wprawdzie twierdzić, jak podnosi Republika Łotewska, że większa skuteczność i szybsze osiągnięcie celów środków ograniczających wymagają, aby możliwe było umieszczenie osób w wykazach także w takich przypadkach. Niemniej Rada powinna sformułować kryterium w taki sposób.
78.      Co się tyczy dowodów nr 4 i 12, Republika Łotewska zarzuca, że Sąd dokonał mechanicznej interpretacji okoliczności faktycznych. Niezrozumiałe jest dla mnie, w jaki sposób mechaniczna interpretacja okoliczności faktycznych – czyli interpretacja zbyt bliska faktom – mogłaby okazać się oczywiście błędna.
79.      W
każdym razie, w pierwszej kolejności, co się tyczy powodu
umieszczenia w wykazie wywiedzionego z tego, że W. Putin wynagrodził Alfa Group, której istotnym udziałowcem jest P. Aven, za jej lojalność, udzielając w 2005 r. politycznego poparcia planom inwestycyjnym grupy w Turcji, Sąd przyjął, że ów powód
dotyczy wykazania, że P. Aven uzyskiwał korzyści od rosyjskich decydentów w rozumieniu kryterium d). Sąd orzekł, że rosyjscy decydenci, od których pochodzą określone w tym kryterium korzyści, musieliby rozpocząć przygotowania do aneksji Krymu i destabilizacji Ukrainy, aby można było uznać, iż beneficjenci tych korzyści nie mogli nie wiedzieć o zaangażowaniu owych decydentów w te przygotowania. Uznając, że te polityki i działania zostały wdrożone w końcu lutego 2014 r., Sąd orzekł, iż nie można uwzględnić powody
umieszczenia w wykazie uzasadnionej politycznym poparciem uzyskanym w 2005 r. Kwestia ustalenia, czy ocena Sądu wynikająca z pkt 48 wyroku Aven/Rada jest zasadna, stanowi kwestię prawną będącą przedmiotem zarzutu trzeciego, do którego analizy odsyłam. Jeśli chodzi o pozostałą część oceny dowodu nr 12, nie stwierdzono żadnego przeinaczenia wynikającego z nieuwzględnienia kontekstu.
80.      W
drugiej kolejności, Sąd orzekł również, że powód
umieszczenia w wykazie wywiedziony z tego, że P. Aven pomagał W. Putinowi w ramach komisji śledczej Salié, dotyczy wykazania faktu wspierania, materialnie lub finansowo, rosyjskich decydentów w rozumieniu kryterium d).
81.      Stwierdzając, że okoliczności faktyczne sięgają lat 1991 i 1992, Sąd nie uwzględnił tego powodu umieszczenia w wykazie, ponieważ uznał, iż odnosi się on do okresu zbyt odległego od czasu umieszczenia i pozostawienia nazwiska P. Avena w wykazie, aby można było go uwzględnić, w szczególności
dlatego, że w tym okresie przygotowania do aneksji Krymu i destabilizacji Ukrainy jeszcze się nie rozpoczęły. Uwzględnienie kontekstu nie może zmienić tego wniosku.
82.      Z
zastrzeżeniem analizy zarzutu trzeciego, należy stwierdzić, że nie doszło do przeinaczenia
dowodów
nr 4 i 12.
83.      Co się tyczy dowodów nr 8 i 9, należy od razu stwierdzić, że przeprowadzona przez Sąd analiza nie dotyczyła dowodu nr 9(45).
84.      Jeśli chodzi o powód
umieszczenia w wykazie wywiedzioną z tego, że P. Aven wystosował do W. Putina pismo
zawierające skargę na orzeczenie sądu polubownego w Moskwie, wydane w postępowaniu, dotyczącym interesów jego przedsiębiorstwa, oraz z tego, że W. Putin wydał prokuratorowi generalnemu Rosji polecenie przeprowadzenia dochodzenia w tej sprawie, Sąd uznał, iż powód ten
dotyczy wykazania, że P. Aven uzyskiwał korzyści od rosyjskich decydentów w rozumieniu kryterium d)(46).
85.      Dowodem nr 8 jest artykuł opublikowany w Internecie w 2019 r., którego treść została opisana w pkt 62 wyroku Aven/Rada. Z kolejnego punktu tego wyroku wynika, że P. Aven nie kwestionuje tych informacji.
86.      Sąd nie uznał jednakże, iż taki dowód może świadczyć o korzyści w rozumieniu kryterium d), ponieważ możliwość zwrócenia się do rosyjskiego prezydenta w takich okolicznościach i w tym celu została przewidziana w konstytucji, a dowód nr 8 nie umożliwił ustalenia, że to działanie przyniosło P. Avenowi szczególną korzyść.
87.      Uznanie, że okoliczności, do których odnosi się dowód nr 8, nie są ostatecznie niczym innym niż korzystaniem z drogi prawnej w sytuacji, gdy Federacja Rosyjska nie jest już państwem prawnym, może wydawać się naiwne. Doskonale rozumiem, czego Republika Łotewska próbuje bronić poprzez swoją argumentację. Jednakże moim zdaniem sprawia to, iż uchybienie Rady staje się jeszcze bardziej rażące. Rada powinna była, i prawdopodobnie mogła z łatwością to osiągnąć, oprzeć powód
umieszczenia w wykazie na solidnych podstawach poprzez odniesienie do okoliczności mogących ilustrować
– by użyć sformułowań wnoszącej odwołanie – brak podziału władzy, brak niezależności sądownictwa lub erozję państwa prawnego.
88.      Dokonana przez Sąd ocena dowodu nr 8 nie wiąże się
zatem z jego przeinaczeniem.
89.      Wreszcie, jeśli chodzi o wartość dowodową opinii prawnej przedstawionej przez P. Avena, należy stwierdzić, że Republika Łotewska w błędny sposób odczytuje pkt 66 wyroku Aven/Rada, ponieważ z punktu tego wynika jedynie, że sama okoliczność, iż dokument został przedstawiony przez stronę do celów obrony, nie może pozbawiać go całej wartości dowodowej. Odmienna ocena oznaczałaby istotne ograniczenie środków obrony przysługujących zainteresowanym osobom. Wartość dowodowa takiego dokumentu jest względna, co Sąd niewątpliwie przyznał. W każdym razie Sąd orzekając, że powód
umieszczenia w wykazie nie został dowiedziony, nie opierał się wyłącznie na tej opinii. Sąd uznał bowiem, że ustalone przez Radę okoliczności są niewystarczające do wykazania, iż wniosek P. Avena i skutki, które z niego wyniknęły, stanowiły korzyść wykraczającą poza wykonywanie prawa do wniesienia zwykłego środka odwoławczego, nie tylko na podstawie przedstawionej opinii prawnej, lecz również na podstawie informacji dostępnych na stronie internetowej prezydenta Rosji(47). Dowód nr 8 został skonfrontowany z dowodami przeciwnymi, co stanowi samą istotę prawa do obrony, jednak
nie uległ on przez to przeinaczeniu.
90.      Co się tyczy dowodów nr 10 i 11, ich celem było wykazanie podstawy umieszczenia w wykazie wywiedzionej ze związków między Alfa Group i W. Putinem poprzez córkę tego ostatniego(48).
91.      Z
dowodów tych wynika, że najstarsza córka W. Putina prowadziła projekt charytatywny pod kierownictwem instytutu naukowego, w którym była doktorantką, który to projekt miał na celu pomoc chorym dzieciom. Projekt ten był finansowany przez Alfa Bank(49).
92.      Sąd nie przeinaczył tych dowodów, gdy orzekł, że nie są one wystarczające, ani do wykazania wsparcia materialnego lub finansowego albo uzyskiwania korzyści przez P. Avena w ramach jego związków z W. Putinem w rozumieniu kryterium d)(50), ani do wykazania wsparcia w rozumieniu kryterium a)(51), ponieważ ewentualne relacje utrzymywane z córką W. Putina mogłyby co najwyżej świadczyć o pewnej zażyłości P. Avena z tym ostatnim. Ani z kryterium a), ani z kryterium d) nie wynika tymczasem, że sama zażyłość z rosyjskimi decydentami stanowi powód
umieszczenia w wykazie.
93.      Co się tyczy dowodów nr 2 i 3(52), Republika Łotewska zasadniczo podnosi, że dowody te wykazują, iż P. Aven nie działa niezależnie od rosyjskiego rządu i że
należy do niego, ponieważ jest z nim nierozerwalnie związany.
94.      Taka argumentacja nie jest przekonująca w odniesieniu
do przeinaczenia dowodów nr 2 i 3, ponieważ powodem umieszczenia nazwiska P. Avena w wykazie nie jest okoliczność, iż należy on do rządu rosyjskiego, ani nawet okoliczność, że utrzymuje on z tym rządem tak ścisłe relacje, że jest z nim nierozerwalnie związany. Przypomnę, że jedynymi kryteriami badanymi przez Sąd w wyroku Aven/Rada są kryteria a) i d) oraz że kryterium powiązania opiera się na innej podstawie prawnej(53).
95.      Poza tym, z dowodu nr 2 wynika, że spotkanie w Waszyngtonie DC odbyło się w 2018 r., czyli cztery lata przed przyjęciem aktów pierwotnych. Mając na względzie dystans czasowy pomiędzy tym wydarzeniem a pierwotnym umieszczeniem nazwiska P. Avena w wykazie(54), sama ta okoliczność nie mogła dowodzić, że zarzucane zachowanie było aktualne w momencie umieszczenia(55).
96.      Należy zatem stwierdzić, że nie zachodzi przeinaczenie dowodów dotyczących P. Avena.
b)      W przedmiocie zarzutu przeinaczenia dowodów dotyczących M. Fridmana
97.      Co się tyczy zarzutów szczegółowych, dotyczących przeinaczenia dowodów nr 7, 5 i 6, odsyłam mutatis mutandis do mojej analizy tych dowodów w zakresie, w jakim dotyczyły P. Avena.
98.      Co się tyczy dowodów nr 1 i 2, Republika Łotewska podnosi, że zostało wykazane posiadanie przez M. Fridmana statusu udziałowca i miliardera. Sąd, w szczególności w pkt 53 wyroku Fridman/Rada, pominął kontekst, z którego wynika, że sam ten status jest wystarczający do wykazania wsparcia dla działań politycznych w rozumieniu kryterium a) lub wsparcia dla rosyjskich decydentów albo uzyskiwania od nich korzyści w rozumieniu kryterium d). Dowody te wykazują status M. Fridmana w ramach rosyjskiej gospodarki i jego miejsce w ramach rosyjskiego reżimu.
99.      Jest oczywiste, że argumenty te stanowią powtórzenie zarzutu pierwszego, do analizy którego odsyłam.
100. Z pkt 51 wyroku Fridman/Rada wynika, że dowody nr 1 i 2 wskazują, iż M. Fridman jest istotnym udziałowcem Alfa Group, obejmującej Alfa Bank, którego M. Fridman jest również udziałowcem. M. Fridman jest określany jako jeden z miliarderów grupy i jeden z członków kierownictwa Alfa Group.
101. Sąd nie przeinaczył tych dowodów, gdy wywnioskował z nich, że świadczą one o tym, iż M. Fridman jest istotnym udziałowcem Alfa Group(56), ani gdy skonfrontował je z kryteriami umieszczenia w wykazie, aby dojść do wniosku, że nie umożliwiają one wykazania, iż M. Fridman wspierał działania lub polityki w rozumieniu kryterium a), ani że wspierał materialnie lub finansowo rosyjskich decydentów albo uzyskiwał od nich korzyści w rozumieniu kryterium d)(57). Skoro bowiem w spornych aktach brak jest elementów, które mogłyby wprowadzić powiązanie między pozycją zajmowaną przez przedsiębiorcę w rosyjskiej gospodarce i koniecznością istnienia wsparcia, aby osiągnąć tę
pozycję i utrzymać się na niej, okoliczności wykazane dowodami nr 1 i 2 nie uzasadniają powodów umieszczenia w wykazie i jawią się jako oderwane od kryteriów a) i d), które stanowią jedyny
motyw umieszczenia nazwiska M. Fridmana w wykazie osób, których aktywa należy zamrozić.
102. Z
całości powyższej analizy wynika, że zarzut drugi należy oddalić jako bezzasadny.
D.      W przedmiocie zarzutu trzeciego w sprawach C‑440/24 P i C‑441/24 P, dotyczącego naruszenia prawa przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu kryterium d)
103. Republika Łotewska, której argumentację popierają Republika Estońska i Republika Litewska, dzieli zarzut trzeci na dwie części. W ramach części pierwszej zarzuca ona Sądowi, że orzekł, iż konieczną przesłanką stosowania kryterium
d) jest
rozpoczęcie przez rosyjskich decydentów przygotowań do aneksji Krymu lub destabilizacji Ukrainy. Część druga dotyczy naruszenia prawa poprzez nieuwzględnienie przez Sąd nierozerwalnego związku między rosyjskim reżimem i oligarchami.
1.      W przedmiocie pierwszej części zarzutu trzeciego
104. Republika Łotewska zasadniczo podnosi, że Sąd zastosował zbyt wąską wykładnię wyroku Rotenberg/Rada(58), która jest sprzeczna z orzecznictwem dotyczącym oceny zasadności powodów umieszczenia w wykazie. Ocena taka wymaga badania dowodów w ich kontekście. Z orzecznictwa tego wynika poza tym, że Rada wywiązuje się ze spoczywającego na niej ciężaru dowodu, jeżeli przedstawi łańcuch konkretnych, precyzyjnych i spójnych poszlak pozwalających na ustalenie istnienia dostatecznego związku między daną osobą a reżimem(59). Gdyby należało brać pod uwagę dowody dopiero począwszy od momentu, gdy decydenci rozpoczęli przygotowania do aneksji Krymu lub destabilizacji Ukrainy, nie zostałby uwzględniony kontekst środków ograniczających. Działania i polityki, których dotyczy kryterium d), były planowane przed 2014 r.
Ponadto do środków przyjętych po dniu 22 lutego 2022 r. nie należy stosować wyroku Rotenberg/Rada. Przed rosyjską inwazją na Ukrainę istotne było kryterium „aktywnego wspierania”. Decyzją 2022/329 zmieniono to kryterium tak, że od tego czasu dotyczy ono samego tylko wspierania. Powołane orzecznictwo dotyczy zatem odmiennego kryterium umieszczenia w wykazie.
105. P. Aven i M. Fridman podnoszą, że ta pierwsza część zarzutu jest częściowo niedopuszczalna, ponieważ Republika Łotewska nigdy dotąd nie twierdziła, iż polityki i działania Rosji były planowane już przed końcem lutego 2014 r. W pozostałym zakresie P. Aven i M. Fridman wnoszą o uznanie tej części zarzutu za bezzasadną.
106. Argument dotyczący niedopuszczalności pierwszej części zarzutu należy oddalić, ponieważ Trybunał wielokrotnie orzekał, że wnoszący odwołanie może w odwołaniu podnieść przed Trybunałem zarzuty, których źródłem jest sam zaskarżony wyrok i których przedmiotem jest krytyka zasadności tego wyroku pod względem prawnym(60). Można zatem uznać, że krytyka wnoszącej odwołanie zmierza do podważenia dokonanej przez Sąd wykładni wyroku Rotenberg/Rada w
celu ustalenia zakresu kryterium d).
107. Co do istoty, w pkt 48 zaskarżonych wyroków Sąd uznał, że aby możliwe było zastosowanie kryterium d), rosyjscy decydenci, od których pochodzą korzyści uzyskiwane przez dane osoby, musieliby wcześniej przynajmniej rozpocząć przygotowania do aneksji Krymu i destabilizacji wschodniej Ukrainy. Sąd orzekł, że dopiero od momentu, gdy decydenci rozpoczęli te przygotowania, można uznać, iż beneficjenci tych korzyści wiedzieli o zaangażowaniu decydentów i mogli się spodziewać, że ich zasoby gospodarcze zostaną objęte środkami ograniczającymi, aby uniemożliwić im udzielenie wsparcia owym decydentom. Opierając się na wyroku Rotenberg/Rada, zgodnie z którym wspomniane polityki i działania były wdrażane poczynając od końca lutego 2014 r., Sąd wywnioskował, że powód
umieszczenia w wykazie wywiedziony z udzielenia wsparcia politycznego przez W. Putina w 2005 r., nawet gdyby został wykazany, nie może być brany pod uwagę jako uzasadnienie umieszczenia nazwisk P. Avena i M. Fridmana w spornych wykazach(61).
108. Z
brzmienia kryterium d) wynika, że odnosi się ono w szczególności do osób fizycznych, które „wspierają, materialnie lub finansowo, rosyjskich decydentów odpowiedzialnych za aneksję Krymu lub destabilizację Ukrainy” lub „uzyskują korzyści od tych decydentów”. Jak orzekł Sąd w pkt 42 zaskarżonych wyroków, „kryterium [to] odnosi się w sposób ukierunkowany i selektywny do osób fizycznych […], które nawet jeśli jako takie nie mają żadnego związku z aneksją Krymu lub destabilizacją Ukrainy”, udzielają takiego wsparcia materialnego lub uzyskują takie korzyści od owych decydentów, przy czym te dwa elementy nie są kumulatywne. Sąd orzekł również prawidłowo, że wspomniane kryterium „nie wymaga, aby osoby […] osobiście uzyskiwały korzyści z aneksji Krymu lub destabilizacji Ukrainy”(62), lecz wystarczy, by uzyskiwały one korzyści od jednego z rosyjskich decydentów ponoszących odpowiedzialność za te wydarzenia, przy czym wykazanie związku między korzyściami a wspomnianymi wydarzeniami nie jest konieczne.
109. Przyjęta przez Sąd definicja kryterium d) jest poprawna.
110. Z
brzmienia kryterium d) wynika, że wsparcie materialne lub finansowe musiało być udzielane rosyjskim decydentom odpowiedzialnym za aneksję Krymu lub destabilizację Ukrainy. Korzyści musiały być uzyskiwane od tych samych decydentów. Aby zaś owi decydenci – którzy zresztą nie zostali zdefiniowani – mogli zostać uznani za odpowiedzialnych, zdarzenie, za które ponoszą odpowiedzialność,
musiało istotnie nastąpić.
111. Opierając się na wyroku Rotenberg/Rada Sąd orzekł, że „polityki i działania” określone w kryterium d) były wdrażane poczynając od końca lutego 2014 r.(63), lecz nie określił daty, jaką można byłoby przyjąć za początek przygotowań rosyjskich decydentów do aneksji Krymu lub destabilizacji Ukrainy. Skoro jednakże Sąd uznał, że okoliczności związane z komisją śledczą Salié (jeśli chodzi o P. Avena) oraz te związane ze wsparciem politycznym dla zagranicznych inwestycji Alfa Group udzielonym przez W. Putina w 2005 r. (jeśli chodzi o P. Avena i M. Fridmana) nie mogą uzasadniać umieszczenia nazwisk P. Avena i M. Fridmana w wykazie na podstawie wspomnianego kryterium, ponieważ miały one miejsce w okresie, gdy przygotowania do aneksji Krymu i destabilizacji Ukrainy jeszcze się nie rozpoczęły, nie ma wątpliwości, że Sąd umiejscowił początek przygotowań do aneksji Krymu i destabilizacji Ukrainy w okresie po 2005 r.
112. Uważam, że nie jest konieczne, aby Trybunał musiał wypowiedzieć się co do
dokładnej daty rozpoczęcia przygotowań do tych wydarzeń, oraz pragnę stwierdzić, co następuje.
113. Trybunał orzekł już, że „Rada [może] uwzględnić – na potrzeby oceny, czy dana osoba spełnia kryterium umieszczenia, takie jak kryterium lit. a) lub kryterium lit. d) – informacje lub dowody odnoszące się do okoliczności, które zaszły przed dniem przyjęcia aktu nakładającego lub utrzymującego środki ograniczające w zakresie, w jakim owe informacje lub dowody stanowią podstawę uzasadnienia tego aktu oraz pomagają ustalić, że pomimo upływu czasu i przy uwzględnieniu ogółu istotnych okoliczności właściwych dla każdego przypadku zainteresowana osoba spełnia rozpatrywane kryterium umieszczenia w wykazie […]. Nie można w szczególności wykluczyć, że takie informacje i dowody mogą zostać uwzględnione w celu ustalenia, w świetle rozpatrywanego kryterium umieszczenia, ciągłości pomiędzy z jednej strony wcześniejszą sytuacją osoby zainteresowanej, a z drugiej strony jej obecną sytuacją”(64).
114. I
tak, przedstawiony przez Radę łańcuch wystarczająco konkretnych, precyzyjnych i spójnych poszlak pozwalających na wykazanie istnienia wystarczającego związku między osobą objętą środkiem w postaci zamrożenia jej środków finansowych a zwalczanym reżimem, może rzecz jasna opierać się na okolicznościach odległych w czasie, wcześniejszych niż data przyjęcia aktów w sprawie umieszczenia w wykazie, pod warunkiem, że w każdym razie zostanie również wykazana ciągłość pomiędzy tymi okolicznościami a sytuacją istniejącą w dniu umieszczenia.
115. Dodam, podobnie, jak wskazał Sąd w odniesieniu do kryterium
a)(65), że kryterium d), z uwagi na użycie w nim czasu teraźniejszego i trybu oznajmującego, wymaga, aby wsparcie materialne lub finansowe było udzielone odpowiedzialnym rosyjskim decydentom w chwili umieszczenia i pozostawienia ich nazwisk w wykazie. To samo odnosi się do uzyskiwanych korzyści.
116. Zatem gdyby nawet uznać, że udzielone przez W. Putina w 2005 r. wsparcie polityczne dla inwestycji zagranicznych Alfa Group miało miejsce w okresie, gdy rozpoczęły się przygotowania do aneksji Krymu i destabilizacji Ukrainy, Rada i tak musiałaby udowodnić, że mimo upływu czasu P. Aven i M. Fridman w chwili umieszczenia ich nazwisk w wykazach nadal uzyskiwali z tego korzyść w rozumieniu kryterium d).
117. W
związku z tym pierwsza część zarzutu trzeciego jest według mnie bezskuteczna.
2.      W przedmiocie drugiej części zarzutu trzeciego
118. W
ramach drugiej części tego zarzutu Republika Łotewska podnosi zasadniczo, że Sąd dokonał zbyt wąskiej wykładni zawartego w kryterium d)
wyrażenia „uzyskują korzyści”. Zażyłość z rosyjskimi decydentami, biorąc pod uwagę kontekst rosyjski, sama w sobie stanowi korzyść ze względu na nierozerwalne powiązania między rządem rosyjskim a rosyjską elitą. Rosyjskie otoczenie gospodarcze i przykłady współpracy P. Avena i M. Fridmana z W. Putinem to dwie poszlaki dotyczące tej sytuacji. Rada wskazała na nierozerwalne powiązania między rosyjskim otoczeniem gospodarczym i przywódcami politycznymi w pkt 89 i 91 swojej odpowiedzi na skargę przed Sądem oraz w pkt 14 i 16 swojej dupliki przed Sądem. Dowody rozpatrywane łącznie z informacjami wywiedzionymi z kontekstu potwierdziły, zdaniem Republiki Łotewskiej,
istnienie nierozerwalnych
powiązań między P. Avenem i M. Fridmanem a rosyjskimi decydentami. Zażyłość tę przedstawiono i uznano w szczególności w pkt 45 zaskarżonych wyroków. Potwierdza ją dodatkowo prowadzenie przez długi okres działalności, której skutkiem jest uzyskiwanie wsparcia lub korzyści przez W. Putina, co ilustrują dowody nr 3, 4, 10 i 11, jeśli chodzi o P. Avena i nr 2, 5  i 6, jeśli chodzi o M. Fridmana. Sprzyjające W. Putinowi działania P. Avena i M. Fridmana pozwoliły im uzyskać preferencyjne traktowanie. Mimo że dowód nr 12, dotyczący P. Avena, i dowód nr 7, dotyczący M. Fridmana, odnoszą się do okresu, który nie jest relewantny, stanowią one informację o stanie ich relacji z rosyjskimi decydentami, o ich zażyłości z nimi oraz o korzyściach, które od nich uzyskują. Ta długotrwała i utrzymywana zażyłość pozwoliła im na uzyskiwanie
wsparcia w inwestycjach, pomocy w toczących się postępowaniach oraz otrzymywanie porad i informacji od W. Putina.
119. P. Aven i M. Fridman twierdzą
ze swej strony, że Sąd w pkt 84 wyroku Aven/Rada i w pkt 66 wyroku Fridman/Rada stwierdził wyłącznie bezzasadność zarzutu w świetle kryterium d), wcześniej stwierdziwszy bezzasadność tego samego zarzutu w świetle kryterium a). W pozostałym zakresie ta część zarzutu nie zawiera żadnych argumentów prawnych i ma na celu wyłącznie domaganie się od Trybunału ponownego zbadania okoliczności faktycznych.
120. W
zakresie, w jakim Republika Łotewska zmierza do przeprowadzenia ponownej oceny dowodów nr 3, 4, 10, 11 i 12 dotyczących P. Avena oraz dowodów nr 2, 5, 6 i 7 dotyczących M. Fridmana, odsyłam do analizy zarzutu drugiego.
121. Jeśli chodzi o pozostałą część, pragnę przypomnieć, że kryterium
d) wprowadza powód umieszczenia w wykazie, którego uzasadnieniem jest uzyskiwanie przez zainteresowaną osobę korzyści od rosyjskich decydentów, przy czym należy wykazać, że korzyści mają konkretny charakter. Argumentacja wnoszącej odwołanie sprowadza się do twierdzenia, że dowody świadczące o zażyłości P. Avena i M. Fridmana z tymi decydentami należy uznać za dowody świadczące o korzyściach w rozumieniu kryterium d). Przypomnę w tym względzie, że z brzmienia kryterium d) nie wynika, że zażyłość stanowi powód umieszczenia w wykazie. Nie wynika to także z najbliższego kontekstu normatywnego towarzyszącego przepisowi przewidującemu wspomniane kryterium.
122. Ponieważ kryterium d) jest sformułowane w sposób ogólny i nie zawiera uściśleń dotyczących środków dowodowych odnoszących się do tych okoliczności, ocena zasadności umieszczenia danej osoby w wykazie osób objętych środkami ograniczającymi zawsze wymaga dowodu, by wykazać, że dana osoba czerpała korzyści od rosyjskich decydentów(66).
123. Wbrew temu, co twierdzi Republika Łotewska,
ze
sformułowania owego kryterium nie wynika
żadne domniemanie, że zażyłość z rosyjskimi decydentami nieuchronnie przynosi korzyści w rozumieniu kryterium
d). Celem argumentacji przedstawionej przez Republikę Łotewską jest przekonanie o nierozerwalności powiązań między rosyjskim rządem a rosyjską elitą gospodarczą za pośrednictwem osób zajmujących pierwszoplanową pozycję gospodarczą w Rosji(67). Jednakże spoczywający na Radzie ciężar dowodu nie dotyczył tych nierozerwalnych
powiązań. Do Rady należało przedstawienie dowodów, wpisanych w relewantne ramy czasowe, na uzyskiwanie przez P. Avena i M. Fridmana indywidualnych korzyści od rosyjskich decydentów.
124. W
pkt 89 odpowiedzi na skargę złożonej przez Radę przed Sądem w sprawie Aven/Rada(68), w sekcji tego pisma poświęconej wiarygodności i prawdziwości dowodów, przedstawiono treść artykułu, stanowiącego dowód nr 1. Z pkt 21 zaskarżonych wyroków wynika, że artykuł ten dowodzi sprawowania przez P. Avena i M. Fridmana kontroli nad Alfa Group oraz prowadzenia przeciwko nim postępowania karnego pod zarzutami korupcji i działalności niezgodnej z prawem. To przedstawienie dowodu nr 1 nie zostało zakwestionowane w odwołaniu. Ani sama w sobie kontrola nad Alfa Group, ani zarzuty korupcji i działalności niezgodnej z prawem nie mają cech korzyści uzyskiwanych od rosyjskich decydentów w rozumieniu kryterium d).
125. Jeśli chodzi o pkt 91 odpowiedzi na skargę złożonej przez Radę przed Sądem w sprawie Aven/Rada(69), punkt ten odnosi się do załącznika A.23 skargi wniesionej do Sądu przez P. Avena i do załącznika B.13 odpowiedzi na skargę złożonej przez Radę w tej sprawie(70), w której jest mowa o znaczeniu gospodarczym a nawet politycznym P. Avena i M. Fridmana, przy czym także i w tym przypadku twierdzenia mają ogólny charakter i nie odnoszą się do okresu bliskiego temu, w którym nastąpiło umieszczenie w wykazie.
126. Co się tyczy pkt 14 i 16 duplik złożonych przez Radę przed Sądem w sprawach Aven/Rada i Fridman/Rada, zawierają one ogólniki dotyczące powiązań istniejących między Kremlem a rosyjskimi oligarchami, przy czym nawet gdyby owe ogólniki zostały sformułowane przez P. Avena(71), nie wnoszą one niczego, jeśli chodzi o konkretny i indywidualny charakter uzyskanych przez niego korzyści. Ten sam wniosek narzuca się po lekturze pkt 16 wspomnianych duplik.
127. Z
powyższego wynika, że Sąd nie naruszył prawa, gdy doszedł do wniosku, że niektóre powody
umieszczenia w wykazie mogą ewentualnie dowodzić zażyłości P. Avena i M. Fridmana z odpowiedzialnymi rosyjskimi decydentami – która czasami nie jest nawet kwestionowana – natomiast nie dowodzą, że uzyskiwali oni od tych rosyjskich decydentów korzyści w rozumieniu kryterium d).
128. Gdyby uznać inaczej, to znaczy gdyby uzyskiwanie korzyści miało bezwzględnie wynikać z pozycji danej osoby w rosyjskiej gospodarce, bez poparcia jakimikolwiek dowodami, można byłoby się zastanawiać, na czym polega różnica między kryterium d) a kryterium
g)(72).
129. Co się tyczy powoływanej nierozerwalności, moim zdaniem także i ona odnosi się do innego kryterium, które Sąd wykluczył w zaskarżonych wyrokach, przy czym nie zostało to zakwestionowane w odwołaniach(73).
130. Proponuję zatem, aby Trybunał orzekł, że druga część zarzutu jest bezzasadna oraz że w związku z tym zarzut trzeci jest bezzasadny.
E.      W przedmiocie zarzutu czwartego w sprawach C‑440/24 P i C‑441/24 P, dotyczącego naruszenia prawa przez Sąd poprzez niezbadanie zarzutu braku zdystansowania się w jego kontekście
131. Republika Łotewska, popierana przez Republikę Estońską i Republikę Litewską, podnosi zasadniczo, że Sąd dokonał nieprawidłowej wykładni orzecznictwa wspomnianego w pkt 82 wyroku Aven/Rada i w pkt 64 wyroku Fridman/Rada(74), ponieważ nie zbadał zarzutu Rady, zgodnie z którym P. Aven i M. Fridman nie zdystansowali się od rosyjskiego reżimu, w kontekście innych dowodów. Zdystansowanie się danej osoby od rosyjskiego reżimu jest jednym ze sposobów, poprzez które osoba objęta środkami ograniczającymi jest w stanie ograniczyć ich stosowanie. Skutek, jaki wywiera zdystansowanie się, uzasadnia, aby było ono rozumiane w ścisły sposób jako zaprzestanie wszelkiego wsparcia i współpracy z danym reżimem w wyniku podjętej przez osobę objętą środkami ograniczającymi decyzji, której konsekwencje są nieodwracalne w bliskiej przyszłości. Chociaż
Republika Łotewska przyznaje, że brak zdystansowania się sam w sobie nie uzasadnia nałożenia środków ograniczających, to jednak w orzecznictwie Sądu wyróżnia się szczególne przypadki. Przedstawione przez Radę dowody wykazują tak ścisłe
powiązanie między P. Avenem i M. Fridmanem a reżimem, że uchylenie środków ograniczających bez zdystansowania się przez nich od tego reżimu byłoby niemożliwe. Sąd nie ocenił zatem braku zdystansowania się P. Avena i M. Fridmana od rosyjskiego reżimu w specyficznej sytuacji, w jakiej znajdują się osoby posiadające szczególny status w ramach tego reżimu i w kontekście nierozerwalności rosyjskiego systemu politycznego i systemu gospodarczego. Bierności takich osób nie można oceniać inaczej niż jako udzielenie wsparcia reżimowi. Republika Łotewska dodaje, że uczestnictwo P. Avena w spotkaniu oligarchów po inwazji na Ukrainę, zwołanym przez W. Putina w dniu 24 lutego 2022 r., również stanowi okoliczność, jaką należy uwzględnić. Republika Łotewska stara się przekonać sądy Unii, aby zrozumiały wielkość wyzwań w związku z aktualną sytuacją geopolityczną i aby uznały, że jedynie
formalna ocena sytuacji, oderwana od jej kontekstu, nie jest dostosowana do tych wyzwań.
132. P. Aven i M. Fridman najpierw przypomnieli, że należą do nielicznych rosyjskich przedsiębiorców, którzy zajęli publicznie stanowisko przeciwko wojnie, a następnie podnieśli, po pierwsze, że wyrok wspomniany w pkt 82 wyroku Aven/Rada i w pkt 64 wyroku Fridman/Rada nie nakłada obowiązku badania argumentu Rady, zgodnie z którym nie zdystansowali się oni wobec rosyjskiego reżimu. Z tych samych punktów wynika, że Sąd zbadał jednak argument Rady i doszedł do wniosku, że zarzucany brak zajęcia stanowiska przeciwko inwazji na Ukrainę nie może być uznany za akt wsparcia w rozumieniu kryterium a). W każdym razie P. Aven i M. Fridman uważają ów zarzut czwarty za zbyteczny, ponieważ krytyczna argumentacja Rady, do której odnoszą się pkt 82 i 64 zaskarżonych wyroków, nie może
podważyć dokonanej przez Sąd oceny dowodu, dotyczącego ich uczestnictwa w delegacji wysłanej do Waszyngtonu. Ponieważ w pozostałym zakresie zarzut ten ma na celu po raz kolejny skłonić Trybunał do przeprowadzenia ponownej oceny dowodów, P. Aven i M. Fridman wnoszą o odrzucenie tego zarzutu w części jako niedopuszczalnego, a w pozostałym zakresie oddalenie go jako oczywiście bezzasadnego.
133. Podniesiony przez P. Avena i M. Fridmana zarzut niedopuszczalności należy od razu oddalić. Republika Łotewska nie wnosi bowiem do Trybunału o ponowne zbadanie okoliczności faktycznych. Zarzut czwarty odnosi się do kwestii prawnej, dotyczącej ustalenia, czy w toku kontroli zasadności umieszczenia w wykazie osób, które mają zostać objęte środkami ograniczającymi na podstawie kryterium
a), brak zdystansowania się można zakwalifikować jako „wsparcie”(75). Skoro chodzi o kwalifikację prawną takiego braku zdystansowania się w świetle kryterium
a), należy uznać, że zarzut jest dopuszczalny.
134. Co do istoty, z zaskarżonych wyroków wynika, że Sąd badał podniesiony przez Radę argument, zgodnie z którym P. Aven i M. Fridman nie zajęli zdecydowanego stanowiska przeciwko inwazji na Ukrainę, w kontekście analizy powodu
umieszczenia w wykazie wywiedzionej z tego, że brali oni udział w staraniach Kremla mających na celu uchylenie sankcji Zachodu, uczestnicząc w spotkaniu Atlantic Council w maju 2018 r. Przypomnę, że Sąd uznał, iż w chwili przyjęcia aktów pierwotnych udział w tym spotkaniu nie stanowił wsparcia(76) przez P. Avena i M. Fridmana działań lub polityk podważających suwerenność Ukrainy.
135. Sąd przypomniał, że brak zdystansowania się może stanowić element, który należy brać pod uwagę „jako uzasadnienie utrzymania środków ograniczających”(77) pod warunkiem, że ten brak jest jednym z elementów łańcucha poszlak, który powinna przedstawić Rada. Niedawny wyrok Trybunału w sprawie Timchenko/Rada wydaje się to potwierdzać(78). Tymczasem
na tym etapie prowadzonej przez Sąd analizy żaden z badanych powodów
umieszczenia w wykazie nie został udowodniony. Zatem przyjęcie rozstrzygnięcia odmiennego od tego, które przyjął Sąd w pkt 82 wyroku Aven/Rada i w pkt 64 wyroku Fridman/Rada, niewątpliwie doprowadziłoby do uznania braku zdystansowania się za indywidualne zachowanie równoznaczne z pozytywnym i rzeczywistym aktem udzielenia wsparcia. Tymczasem nie taki jest zakres kryterium a) i Republika Łotewska to przyznaje(79).
136. Argument Rady dotyczący braku zdystansowania się nie może skutkować przedłużeniem skutków wsparcia udzielonego jakoby w 2018 r. do dnia umieszczenia w wykazie.
137. Mimo że rozumiem zaangażowanie wnoszącej odwołanie w dążenie do osiągnięcia celów, jakim służą środki ograniczające, o czym wielokrotnie wspomina, owo dążenie nie może uzasadniać uznania braku zdystansowania się wobec reżimów lub zwalczanych sytuacji per se za automatycznie naganny lub w każdym razie uznania go za przejaw wsparcia w rozumieniu kryterium
a), w szczególności z tego powodu, że reżimy te charakteryzują się zazwyczaj brutalnym tłumieniem wszelkich przejawów wyrażania odmiennych opinii.
138. Poza tym według mnie podstawa faktyczna, którą stanowiłby wyłącznie brak zdystansowania się, nie byłaby wystarczająco solidna i nie odpowiadałaby standardom ustalonym przez orzecznictwo(80).
139. Wreszcie, jeśli chodzi o uczestnictwo P. Avena w spotkaniu na Kremlu w dniu 24 lutego 2022 r., nie wspomniano o nim w uzasadnieniu spornych aktów. Jako dowód mogłoby ono uzasadniać powód
umieszczenia w wykazie odnoszącą się do posiadania przez P. Avena(81) statusu oligarchy z uwagi na bliskie kontakty z Kremlem i na powiązania sfer politycznych i gospodarczych, które ilustruje, jednakże okolicznością, którą należało wykazać, jest udzielanie wsparcia. Uczestnictwo w tym spotkaniu sugeruje również, że P. Aven jest powiązany z osobami objętymi środkami ograniczającymi, lecz Sąd orzekł, że z uzasadnienia spornych aktów wynika, iż jedynymi kryteriami, na podstawie których podjęto decyzję o umieszczeniu nazwisk P. Avena i M. Fridmana w wykazach, są kryteria a) i d)(82). Przede wszystkim, z pkt 144 odpowiedzi na skargę złożonej przez Radę przed Sądem wynika, że Rada przypomniała o uczestnictwie P. Avena w spotkaniu z dnia 24 lutego 2022 r. głównie po to, by odeprzeć jego zarzuty, ponieważ zaprzeczał on, że należy do grupy 50 oligarchów.
140. Proponuję zatem orzec, że zarzut czwarty należy oddalić jako bezzasadny.
F.      Uwagi końcowe
141. Z
mojej analizy odwołań w niniejszych sprawach połączonych wynika, że odwołania należy oddalić. Należy zatem stwierdzić, że tak jak orzekł Sąd, nazwiska P. Avena i M. Fridmana zostały niezasadnie umieszczone, a następnie pozostawione w wykazach osób objętych środkami ograniczającymi na podstawie spornych aktów.
142. Kiedy rozstrzygnięcia domagają się strony ogarnięte wojną, trzeba z uporem potwierdzać prymat prawa Unii, opartą na nim wspólnotę prawa oraz wartości Unii, które prawo to uosabia.
143. Należy wyraźnie stwierdzić, że od Rady nie oczekiwano ani zbyt wygórowanego standardu, ani dowodu niemożliwego do przeprowadzenia(83). Przeprowadzona przez Sąd w zaskarżonych wyrokach analiza wpisuje się bezpośrednio w podjęte przez Trybunał w wyroku Kadi zobowiązanie do sprawowania pełnej kontroli środków ograniczających oraz do zachowania właściwej równowagi. Po przyjęciu decyzji indywidualnych nakładających środki ograniczające na dane osoby, polityczna otoczka tych środków pęka i ustępuje miejsca wszelkim mechanizmom ochrony jednostki oferowanym przez prawo Unii. Mechanizmy te nie mogą się różnić w zależności od gospodarczego lub politycznego znaczenia zainteresowanych osób, ani nawet w zależności od doniosłości sprawy(84).
IV.    W przedmiocie kosztów
144. Z art. 138 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem, mającego zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 tego regulaminu, wynika, że kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
145. Ponieważ P. Aven i M. Fridman wnieśli o obciążenie Republiki Łotewskiej kosztami postępowania, należy obciążyć ją kosztami w sprawach połączonych C‑440/24 P i C‑441/24 P.
146. Zgodnie z art. 140 § 1 regulaminu postępowania, także mającego zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 tego regulaminu, Republika Estońska i Republika Litewska pokrywają własne koszty.
V.      Wnioski
147. Mając na względzie powyższe rozważania proponuję, aby Trybunał orzekł, co następuje:
1)      Odwołania zostają oddalone.
2)      Republika Łotewska zostaje obciążona kosztami postępowania w sprawach połączonych.
3)      Republika Estońska i Republika Litewska pokrywają własne koszty.
1      Język oryginału: francuski.
2      Wyrok z dnia 10 kwietnia 2024 r. (T‑301/22, zwany dalej „wyrokiem Aven/Rada”, EU:T:2024:214).
3      Wyrok z dnia 10 kwietnia 2024 r. (T‑304/22, zwany dalej „wyrokiem Fridman/Rada”, EU:T:2024:215).
4      Decyzja Rady z dnia 28 lutego 2022 r. zmieniająca decyzję 2014/145/WPZiB w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2022, L 59, s. 1).
5      Rozporządzenie wykonawcze Rady z dnia 28 lutego 2022 r.
dotyczące wykonania
rozporządzenia (UE) nr 269/2014 w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2022, L 58, s. 1).
6      Decyzja Rady z dnia 14 września 2022 r. zmieniająca decyzję 2014/145/WPZiB w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2022, L 239, s. 149).
7      Rozporządzenie wykonawcze Rady z dnia 14 września 2022 r. wykonujące rozporządzenie (UE) nr 269/2014 w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2022, L 239, s. 1).
8      Zobacz pkt 39 i nast. wyroku Aven/Rada.
9      Zobacz pkt 87 wyroku Aven/Rada.
10      Zobacz pkt 69 wyroku Fridman/Rada.
11      Zgodnie z postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 31 stycznia
2025 r.
12      Wyrok z dnia 18 lipca 2013 r., Komisja i in./Kadi (C‑584/10 P,
C‑593/10 P i C‑595/10 P,
zwany dalej „wyrokiem Kadi”, EU:C:2013:518).
13      Zobacz rezolucja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych z dnia 1 marca 2022 r., zatytułowana „Agresja na Ukrainę” (A/ES-11/L.1).
14      Zobacz wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., VTB Bank/Rada (C‑729/18 P, EU:C:2020:499, pkt 59, 82).
15      I
tak Trybunał orzekł – wprawdzie w zupełnie innej dziedzinie – że „nawet kontrola sądowa o ograniczonym zakresie wymaga, by instytucje Unii, które wydały rozpatrywany akt prawny, były w stanie wykazać przed Trybunałem, iż akt został wydany w ramach faktycznego wykonywania ich uprawnień dyskrecjonalnych, co wymaga uwzględnienia wszelkich istotnych elementów i okoliczności sytuacji, którą akt ten ma uregulować. Wynika stąd, że instytucje te winny móc przynajmniej przedstawić i wykazać w sposób jasny i jednoznaczny podstawowe dane, które należało uwzględnić celem uzasadnienia kwestionowanych przepisów rozpatrywanego aktu i na których opierało się wykonanie ich uprawnień dyskrecjonalnych” [wyrok z dnia 3 grudnia 2019 r., Republika Czeska/Parlament i Rada (C‑482/17, EU:C:2019:1035, pkt 81 i przytoczone tam orzecznictwo)].
16      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Timchenko/Rada (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, pkt 38). Podobnie zob. pkt 30 zaskarżonych wyroków.
17      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Timchenko/Rada (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz podobnie pkt 31–33 zaskarżonych wyroków.
18      Jeśli chodzi o najnowsze potwierdzenie, zob. wyrok z dnia 3 lipca 2025 r., Grodno Azot i Khimvolokno Plant/Rada (C‑326/24 P, EU:C:2025:522, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
19      Zobacz między innymi wyroki: z dnia 1 marca 2016 r., National Iranian Oil Company/Rada (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, pkt 77 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 7 kwietnia 2016 r., Akhras/Rada (C‑193/15 P, EU:C:2016:219, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 17 września 2020 r., Rosneft i in./Rada (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, pkt 91, 105).
20      Zobacz motywy 8–11 decyzji 2022/329. Jeśli chodzi o kontekst pilnej konieczności, zob. również opinię rzeczniczki generalnej L. Mediny w sprawie Khudaverdyan/Rada (C‑704/23 P, EU:C:2025:410, pkt 84).
21      Zobacz pkt 27 zaskarżonych wyroków.
22      W
dalszej części analizy będę się posługiwał pojęciem „zamrożenie środków finansowych”, rozumiejąc przez to zamrożenie środków finansowych i zasobów gospodarczych.
23      Wydaje się, że jest to stała praktyka Rady w tej dziedzinie: zob. przykładowo wyrok z dnia 21 kwietnia 2015 r., Anbouba/Rada (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, pkt 42).
24      Republika Łotewska powołuje się tu na wyrok z dnia 1 marca 2016 r., National Iranian Oil Company/Rada (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, pkt 78 i przytoczone tam orzecznictwo).
25      Wyrok z dnia 15 listopada 2012 r. (C‑417/11 P, EU:C:2012:718, pkt 59–62).
26      P. Aven i M. Fridman opierają się w tym przypadku w szczególności na wyrokach: z dnia 4 czerwca 2020 r., Węgry/Komisja (C‑456/18 P, EU:C:2020:421, pkt 70–73); z dnia 6 października 2021 r., World Duty Free Group i Hiszpania/Komisja (C‑51/19 P i C‑64/19 P, EU:C:2021:793, pkt 70).
27      P. Aven i M. Fridman opierają się w tym przypadku
na wyroku z dnia 6 września 2013 r., Bateni/Rada (T‑42/12 i T‑181/12, EU:T:2013:409, pkt 47–56).
28      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 19 grudnia 2018 r., Azarov/Rada (C‑530/17 P, EU:C:2018:1031, pkt 27); z dnia 11 lipca 2019 r., Azarov/Rada (C‑416/18 P, EU:C:2019:602, pkt 28); a także z dnia 26 września 2019 r., Klymenko/Rada (C‑11/18 P, EU:C:2019:786, pkt 22).
29      Zobacz wyrok z dnia 29 listopada 2018 r., Bank Tejarat/Rada (C‑248/17 P, EU:C:2018:967, pkt 85).
30      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Timchenko/Rada (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo).
31      Zobacz wyrok z dnia 21 kwietnia
2015 r. (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, pkt 46).
32      Zobacz wyrok z dnia 1 marca 2016 r., National Iranian Oil Company/Rada (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, pkt 78).
33      Zobacz wyrok z dnia 21 kwietnia 2015 r., Anbouba/Rada (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, pkt 51).
34      W
ramach innego systemu środków ograniczających kontekst został zaprezentowany w aktach Rady w celu wyjaśnienia treści samego kryterium. Kontekst ten mógł zatem być parametrem, jakim dysponuje sąd Unii. Trybunał orzekł wówczas, że z kryterium tego, interpretowanego w świetle kontekstu przedstawionego w akcie, nie wynika, aby Rada miała obowiązek udowodnienia związku między statusem wiodącego przedsiębiorcy a reżimem syryjskim: zob. wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Haswani/Rada (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, pkt 69).
35      Zobacz pkt 45 zaskarżonych wyroków.
36      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Haswani/Rada (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).
37      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Haswani/Rada (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).
38      Zobacz wyrok z dnia 28 listopada 2013 r., Rada/Manufacturing Support & Procurement Kala Naft (C‑348/12 P, EU:C:2013:776, pkt 72).
39      Wyrok z dnia 1 marca 2016 r., National Iranian Oil Company/Rada (C‑440/14 P, EU:C:2016:128).
40      Owe utrudnienia, gdyby powołano się na nie, niewątpliwie mogłyby uzasadniać pewną modyfikację spoczywającego na Radzie ciężaru dowodu z uwagi na cienką granicę, na której sytuują się środki ograniczające w ogólności, oraz na ciągłe poszukiwanie pewnej równowagi pomiędzy zachowaniem międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa a ochroną podstawowych praw i wolności osób i podmiotów umieszczonych w wykazach [zob. wyrok z dnia 18 lipca 2013 r., Komisja i in./Kadi (C‑584/10 P,
C‑593/10 P i C‑595/10 P, EU:C:2013:518, pkt 131). W przedmiocie dopuszczalności modyfikacji ciężaru dowodu, zob. opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawach
Anbouba/Rada (C‑605/13 P i C‑630/13 P, EU:C:2015:2, pkt 204 i nast.). W tym względzie interesujące jest, że sam wnoszący odwołanie przyznaje, iż „sytuacja w Syrii komplikuje przeprowadzenie dowodu” (zob.
pkt 204 tej opinii). Trybunał uwzględnił zresztą tę sytuację, gdy oceniał, czy Rada wywiązała się ze spoczywającego na niej wówczas ciężaru dowodu (wyrok z dnia 21 kwietnia 2015 r., Anbouba/Rada (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, pkt 52)].
41      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 15 listopada 2012 r., Rada/Bamba (C‑417/11 P, EU:C:2012:718, pkt 61). Z wyroku tego wynika, że Trybunał powołał się na kontekst, w jakim zastosowano środki ograniczające skierowane przeciwko danej osobie, przedstawiony przez Radę w załączniku do jej odwołania, do celów oceny, czy uzasadnienie wspomnianych środków było wystarczające [zob. wyrok z dnia 15 listopada 2012 r., Rada/Bamba (C‑417/11 P, EU:C:2012:718, pkt 62)].
42      W
oparciu o orzecznictwo wywodzące się z wyroku z dnia 20 lipca 2017 r., Badica i Kardiam/Rada (T‑619/15, EU:T:2017:532).
43      Zobacz wyroki: z dnia 28 kwietnia 2022 r., Yieh United Steel/Komisja (C‑79/20 P, EU:C:2022:305, pkt 52, 53); z dnia 13 marca 2025 r., Shuvalov/Rada (C‑271/24 P, EU:C:2025:180, pkt 33, 34).
44      Wydaje się, że Sąd zgodził się ze zmierzającymi w tym kierunku wyjaśnieniami Rady, która w odpowiedzi na skargę przed Sądem, sama wskazała, jakiemu kryterium odpowiada
każdy z powodów umieszczenia w wykazie.
45      Zobacz pkt 21 wyroku Aven/Rada.
46      Zobacz pkt 61 wyroku Aven/Rada.
47      Zobacz pkt 63 wyroku Aven/Rada.
48      Zobacz pkt 58 wyroku Aven/Rada.
49      Zobacz pkt 57 wyroku Aven/Rada.
50      Zobacz pkt 58, 59 wyroku Aven/Rada.
51      Zobacz pkt 60 wyroku Aven/Rada.
52      Zobacz odpowiednio pkt 72, 77 wyroku Aven/Rada.
53      Zobacz pkt 26 niniejszej opinii. Kryterium powiązania zostało wskazane w art. 2 ust. 1 in fine zmienionej decyzji 2014/145.
54      Zobacz podobnie wyrok z dnia 18 lipca 2013 r., Komisja i in./Kadi (C‑584/10 P,
C‑593/10 P i C‑595/10 P, EU:C:2013:518, pkt 156).
55      Zobacz dla porównania przeprowadzona przez Sąd w wyroku z dnia 27 lipca 2022 r., RT France/Rada (T‑125/22, EU:T:2022:483, pkt 176–188)
analiza dowodów przeciwko RT France.
56      Zobacz pkt 52 wyroku Fridman/Rada.
57      Zobacz pkt 53 wyroku Fridman/Rada.
58      Wyrok z dnia 30 listopada 2016 r. (T‑720/14, zwany dalej „wyrokiem Rotenberg/Rada”, EU:T:2016:689).
59      Wnosząca odwołanie powołuje się tu w szczególności na wyroki: z dnia 21 kwietnia 2015 r., Anbouba/Rada (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, pkt 50–52); z dnia 21 kwietnia 2015 r., Anbouba/Rada (C‑630/13 P, EU:C:2015:247, pkt 51–53).
60      Zobacz wyrok z dnia 11 czerwca 2024 r., Komisja/Deutsche Telekom (C‑221/22 P, EU:C:2024:488, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
61      Zobacz pkt 49 zaskarżonych wyroków.
62      Zobacz pkt 42
zaskarżonych wyroków.
63      Zobacz pkt 48 zaskarżonych wyroków. Zawarte w tym punkcie odniesienie do
„polityk i działań” bardziej przypomina zakres leksykalny kryterium a) niż kryterium d), którego przecież dotyczyła analiza.
64      Zobacz wyrok z dnia 13 marca
2025 r., Shuvalov/Rada (C‑271/24 P, EU:C:2025:180, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).
65      Zobacz pkt 80 wyroku Aven/Rada i pkt 62 wyroku Fridman/Rada.
66      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Haswani/Rada (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).
67      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Haswani/Rada (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, pkt 63).
68      Lub w pkt 87 odpowiedzi na skargę złożonej przez Radę przed Sądem w sprawie
Fridman/Rada.
69      Lub pkt 89 odpowiedzi na skargę złożonej przez Radę przed Sądem w sprawie
Fridman/Rada.
70      Lub
załącznika A.23 do skargi wniesionej do Sądu przez M. Fridmana i załącznika B.6 odpowiedzi na skargę złożonej przez Radę przed Sądem w sprawie Fridman/Rada.
71      Zgodnie z twierdzeniami Rady: zob.
pkt 14 dupliki złożonej przez Radę przed Sądem.
72      Dla przypomnienia, kryterium
g) dotyczyło „wiodących przedsiębiorców [lub] osób prawnych, podmiotów lub organów prowadzących działalność w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej odpowiedzialnemu za aneksję Krymu i destabilizację Ukrainy”. Ustalone przez Radę powiązania między wiodącymi przedsiębiorcami a reżimem rosyjskim zostały doprecyzowane w decyzji Rady 2025/904 z dnia 13 maja 2025 r., dotyczącej zmiany decyzji 2014/145/WPZiB (Dz.U. 2025 L 904, s. 1) (zob. w szczególności motywy 1 i 2 tej decyzji).
73      Zobacz pkt 26 niniejszej opinii.
74      Mianowicie wyroku z dnia 27 kwietnia 2022 r., Ilunga Luyoyo/Rada (T‑108/21, EU:T:2022:253).
75      Zobacz podobnie: wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Timchenko/Rada (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, pkt 27); opinia rzeczniczki generalnej L. Mediny w tej sprawie (C‑702/23 P, EU:C:2025:273, pkt 33).
76      Odniesienie do aktywnego charakteru wsparcia w pkt 81 wyroku Aven/Rada, wprowadza godny ubolewania zamęt, ponieważ z historycznej analizy kryterium
a) wynika, że w chwili przyjęcia środków ograniczających wobec P. Avena takie odniesienie zostało już usunięte. Punkt 63 wyroku Fridman/Rada nie zawiera odesłania do aktywnego charakteru wsparcia.
77      Zobacz pkt 82 wyroku Aven/Rada i pkt 64 wyroku Fridman/Rada. Brak zdystansowania się mógłby również zostać uwzględniony w chwili pierwotnego umieszczenia w wykazie.
78      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Timchenko/Rada (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, pkt 36). To samo dotyczy zresztą dziedziny bezprawnych karteli, gdzie brak otwartego zdystansowania się danego przedsiębiorstwa „stanowi jedynie element wśród innych podlegających uwzględnieniu przy ocenie, czy przedsiębiorstwo faktycznie nadal uczestniczyło w naruszeniu, czy też – wręcz przeciwnie – zaprzestało tego” [zob. wyrok z dnia 17 września 2015 r., Total Marketing Services/Komisja (C‑634/13 P, EU:C:2015:614, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo)].
79      Zobacz pkt 76 odwołania w sprawie C‑440/24 P i pkt 66 odwołania w sprawie
C‑441/24 P.
80      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 19 grudnia 2018 r., Azarov/Rada (C‑530/17 P, EU:C:2018:1031, pkt 28).
81      Rozumiem przez to uwagi wstępne do uzasadnienia, to jest cztery pierwsze zdania.
82      Zobacz pkt 26 niniejszej opinii.
83      Stwierdzam, że aktualne powody
umieszczenia w wykazie P. Avena i M. Fridmana zostały w znacznym stopniu uaktualnione i wzbogacone przez rozporządzenie Rady (UE) 2025/527 z dnia 14 marca 2025 r. dotyczące wykonania rozporządzenia nr 269/2014 (Dz.U. 2025 L 527, s. 1).
84      Nie mógłbym wyrazić tego lepiej niż to uczynił niedawno, wprawdzie w ramach odmiennego od naszego porządku prawnego, Lord Leggatt w swoim zdaniu odrębnym dotyczącym wyroku sądu najwyższego Zjednoczonego Królestwa w sprawie
Shvidler v. Secretary of State for Foreign, Commonwealth and Development Affairs [2025] UKSC 30 z dnia 29 lipca 2025 r.):
„[t]he courts are failing in their duty if they simply rubber-stamp assertions made by the executive to justify invading individual liberties without subjecting those assertions to critical scrutiny” (tłumaczenie własne: „Sądy uchybiają swojemu obowiązkowi, gdy chcąc uzasadnić naruszenie wolności osobistych, zadowalają się automatycznym zatwierdzeniem ocen dokonanych przez władzę wykonawczą, bez poddania tych ocen krytycznej analizie”).