62008CJ0047_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑47/08
mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 226 WE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesioną w dniu 11 lutego 2008 r.,
Komisja Europejska, reprezentowana przez J.P. Keppennego, H. Støvlbæka oraz G. Zavvosa, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
strona skarżąca,
popierana przez:
Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, reprezentowane przez S. Ossowskiego, działającego w charakterze pełnomocnika,
interwenient,
przeciwko
Królestwu Belgii, reprezentowanemu przez C. Pochet oraz L. Van den Broeck, działające w charakterze pełnomocników, wspierane przez adwokatów H. Gilliamsa oraz L. Goossens,
strona pozwana,
popieranemu przez:
Republikę Czeską, reprezentowaną przez M. Smolka, działającego w charakterze pełnomocnika,
Republikę Francuską, reprezentowaną przez G. de Bergues’a oraz B. Messmera, działających w charakterze pełnomocników,
Republikę Łotewską, reprezentowaną przez L. Ostrovską, K. Drēviņę oraz J. Barbale, działające w charakterze pełnomocników,
Republikę Litewską, reprezentowaną przez D. Kriaučiūnasa, działającego w charakterze pełnomocnika,
Republikę Węgierską, reprezentowaną przez J. Fazekas, R. Somssich oraz K. Veres oraz przez M. Fehéra, działających w charakterze pełnomocników,
Republikę Słowacką, reprezentowaną przez J. Čorbę oraz B. Ricziovą, działających w charakterze pełnomocników,
interwenienci,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: V. Skouris, prezes, A. Tizzano, J.N. Cunha Rodrigues, K. Lenaerts, J.C. Bonichot, A. Arabadjiev (sprawozdawca) i J.J. Kasel, prezesi izb, R. Silva de Lapuerta, E. Juhász, G. Arestis, M. Ilešič, C. Toader i M. Safjan, sędziowie,
rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
sekretarz: M.A. Gaudissart, kierownik wydziału,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 27 kwietnia 2010 r.,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 14 września 2010 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. W swojej skardze Komisja Wspólnot Europejskich wnosi do Trybunału o stwierdzenie, że nakładając warunek przynależności państwowej w odniesieniu do dostępu do zawodu notariusza i nie transponując w odniesieniu do tego zawodu dyrektywy Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata (Dz.U. 1989, L 19, s. 16), zmienionej dyrektywą 2001/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 maja 2001 r. (Dz.U. L 206, s. 1, zwanej dalej „dyrektywą 89/94”), Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 43 WE i 45 WE, a także dyrektywy 89/48.
Ramy prawne
Prawo Unii
2. Motyw dwunasty dyrektywy 89/48 głosił, że „ogólny system uznawania dyplomów szkół wyższych nie narusza postanowień art. [45 WE]”.
3. Artykuł 2 dyrektywy 89/48 miał następujące brzmienie:
„Niniejszą dyrektywę stosuje się do każdego obywatela państwa członkowskiego, który zamierza wykonywać zawód regulowany w przyjmującym państwie członkowskim, zarówno jako osoba pracująca na własny rachunek, jak też jako pracownik najemny.
Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do zawodów, które stanowią przedmiot szczegółowej dyrektywy, ustanawiającej uzgodnienia dotyczące wzajemnego uznawania dyplomów przez państwa członkowskie”.
4. Zawód notariusza nie stanowi przedmiotu żadnego instrumentu, do którego nawiązuje wspomniany art. 2 akapit drugi.
5. Dyrektywa 89/48 przewidywała termin transpozycji, który upływał zgodnie z jej art. 12 w dniu 4 stycznia 1991 r.
6. Dyrektywa 2005/36/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. L 255, s. 22) uchyliła na mocy art. 62 dyrektywę 89/48 z dniem 20 października 2007 r.
7. Motyw 41 dyrektywy 2005/36 stanowi, że „nie narusza [ona] art. 39 ust. 4 [WE] [ani] art. 45 [WE], w szczególności w odniesieniu do notariuszy”.
Uregulowania krajowe
Ogólna organizacja zawodu notariusza
8. W belgijskim porządku prawnym notariusze prowadzą swoją działalność w ramach wolnego zawodu. Organizacja zawodu notariusza jest uregulowana w loi du 25 ventôse an XI [ustawie z dnia 25 ventôse’a XI r.] dotyczącej organizacji notariatu, zmienionej ustawą z dnia 4 maja 1999 r. (zwanej dalej „ustawą z dnia 25 ventôse’a”).
9. W rozumieniu art. 1 akapit pierwszy tej ustawy notariusze są „funkcjonariuszami publicznymi powołanymi w celu sporządzenia wszelkich dokumentów i umów, którym strony są obowiązane lub pragną nadać charakter urzędowy właściwy aktom władzy publicznej oraz w celu potwierdzenia ich daty, przechowania ich, wydania ich wypisów dla celów egzekucyjnych oraz wypisów poświadczonych”.
10. Artykuł 5 ust. 1 wskazanej ustawy stanowi, że „[n]otariusze wykonują swoje funkcje w okręgu sądowym ich siedziby”. Na mocy art. 9 ust. 1 akapit pierwszy ustawy z dnia 25 ventôse’a, z wyjątkiem przypadków, w których wyznaczenie notariusza dokonuje się na drodze sądowej, strona ma swobodę w wyborze notariusza. Zgodnie z art. 31 tej ustawy liczbę notariuszy, ich rozmieszczenie oraz siedzibę określa król.
11. Na mocy art. 50 ustawy z dnia 25 ventôse’a notariusz może wykonywać zawód sam, wraz z innym notariuszem lub kilkoma notariuszami uprawnionymi do wykonywania zawodu, których siedziba znajduje się w tym samym okręgu sądowym, bądź też w ramach spółki, której wspólnikami są notariusze.
12. Wynagrodzenie notariuszy jest określone w ustawie zgodnie z przepisami zarządzenia królewskiego z dnia 16 grudnia 1950 r. dotyczącego stawek wynagrodzenia notariuszy.
13. Zgodnie z art. 35 ust. 3 ustawy z dnia 25 ventôse’a w Belgii kandydatem na notariusza może być mianowana osoba, która w szczególności posiada obywatelstwo belgijskie.
Czynności notarialne
14. Jeśli chodzi o różne czynności wykonywane przez notariusza w belgijskim porządku prawnym, wiadomo, że głównym przedmiotem jego działalności jest sporządzanie dokumentów urzędowych. Pośrednictwo notariusza może być obowiązkowe lub fakultatywne w zależności od aktu, któremu należy nadać charakter dokumentu urzędowego. W ramach tego pośrednictwa notariusz stwierdza spełnienie wszystkich przesłanek prawnych wymaganych dla dokonania aktu oraz zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych zainteresowanych stron.
15. Dokument urzędowy jest zdefiniowany w art. 1317 kodeksu cywilnego, zawartym w rozdziale VI „Dowód w odniesieniu do zobowiązań i płatności” tytułu III księgi III tego kodeksu. Takim dokumentem jest w rozumieniu tego przepisu „dokument sporządzony przez urzędników publicznych uprawnionych do podejmowania czynności w miejscu, w którym dokument został spisany z dopełnieniem wymaganych formalności”.
16. Na mocy art. 19 ustawy z dnia 25 ventôse’a akt notarialny stanowi dowód przed sądem i jest wykonalny na całym obszarze Królestwa Belgii.
17. Zgodnie z art. 1319 kodeksu cywilnego „dokument urzędowy stanowi dowód objętej nim umowy między umawiającymi się stronami oraz ich spadkobiercami lub następcami prawnymi”.
18. Artykuł 1322 wskazanego kodeksu przewiduje, że „dokument prywatny – uznany przez podmiot, przeciwko któremu powołano się na niego lub co do którego przyjmuje się zgodnie z prawem, że został uznany – ma dla podmiotów, które go podpisały, i ich spadkobierców oraz następców prawnych moc dowodową równą dokumentowi urzędowemu”.
19. Zgodnie z art. 516 kodeksu sądowniczego, z zastrzeżeniem odmiennych przepisów, wyłącznie komornicy sądowi mogą doprowadzić do wykonania orzeczeń sądowych oraz aktów i dokumentów będących tytułem wykonawczym. Artykuły 1395 i 1396 tego kodeksu przewidują, że wszystkie wnioski dotyczące w szczególności postępowania egzekucyjnego są wnoszone do sądu ds. postępowania egzekucyjnego (juge des saisies.) Sąd ten czuwa nad przestrzeganiem przepisów z zakresu postępowania egzekucyjnego. Może on, także z urzędu, zażądać sprawozdania co do stanu postępowania od działających lub upoważnionych urzędników publicznych lub państwowych.
20. Oprócz czynności związanych z nadaniem charakteru dokumentu urzędowego belgijski porządek prawny powierza notariuszom w szczególności następujące zadania:
21. Zgodnie z art. 1148–1173 kodeksu sądowniczego notariusz wykonuje pewne czynności w zakresie nałożenia i zdjęcia pieczęci. Decyzję o nałożeniu i zdjęciu pieczęci podejmuje sędzia pokoju. W razie bezwzględnej konieczności sędzia pokoju może zarządzić czasowe zdjęcie pieczęci i wyznaczyć notariusza w celu reprezentowania nieobecnych osób oraz notariusza, który sporządza inwentarz i czuwa nad zabezpieczeniem przedmiotów.
22. Na mocy art. 1175–1184 wskazanego kodeksu notariusz jest odpowiedzialny za sporządzenie spisu inwentarza spadkowego, inwentarza wspólności majątkowej lub współwłasności. Sporządzenie takiego inwentarza jest co do zasady uzależnione od zezwolenia sędziego pokoju, inwentarz jest następnie sporządzany w formie aktu notarialnego. W przypadku napotkanych trudności notariusz powiadamia o nich sędziego pokoju.
23. Rola notariusza w ramach niektórych sprzedaży nieruchomości jest uregulowana w art. 1186–1190 kodeksu sądowniczego. Dla dokonania tych sprzedaży zainteresowani, w przypadkach określonych ustawą, muszą uprzednio złożyć wniosek o uzyskanie zezwolenia sędziego pokoju. Jeżeli sędzia ten uwzględni wniosek, wyznacza on notariusza do dokonania sprzedaży.
24. Zgodnie z art. 1207–1224 rzeczonego kodeksu notariuszowi powierzone zostały niektóre czynności w zakresie sądowego podziału majątku. Właściwy sąd orzeka uprzednio o podziale majątku i odsyła strony, stosownie do okoliczności na określonych przez sąd zasadach, do jednego lub dwóch notariuszy wyznaczonych z urzędu, jeżeli strony nie zgadzają się co do wyboru notariusza. Po oszacowaniu wartości lub dokonaniu sprzedaży ruchomości i nieruchomości notariusz sporządza sprawozdanie z likwidacji dla celów podziału. Sąd rozstrzyga ewentualne spory, a następnie zatwierdza to sprawozdanie z likwidacji lub odsyła je do wyznaczonego notariusza w celu sporządzenia dodatkowego sprawozdania z likwidacji lub sprawozdania z likwidacji zgodnego z wytycznymi sądu.
25. Notariusz, zgodnie z art. 1560 i nast. kodeksu sądowniczego wykonuje również pewne czynności w zakresie egzekucji z nieruchomości. Na podstawie tych przepisów w pierwszej kolejności komornik sądowy przystępuje do wykonania tytułu wykonawczego i doręcza dłużnikowi wezwanie do zapłaty długu. Dłużnikowi przysługuje następnie termin na wykonanie wezwania. Wreszcie po upływie tego terminu, jeżeli dłużnik nie uiścił długu, komornik dokonuje zajęcia danych nieruchomości, a następnie zajęcie to zostaje wpisane do księgi wieczystej. Na wniosek wierzyciela sąd ds. postępowania egzekucyjnego wyznacza notariusza, który ma przeprowadzić licytację lub sprzedaż z wolnej ręki danych nieruchomości, jeżeli została ona dopuszczona przez sąd, a także podział sumy uzyskanej ze sprzedaży. W przypadku licytacji wyznaczony notariusz sporządza dokument zawierający warunki i zasady sprzedaży publicznej, który określa dzień sprzedaży i przewiduje przeniesienie sumy uzyskanej ze sprzedaży na rzecz wierzycieli. Jeżeli dokument zawierający warunki i zasady sprzedaży publicznej jest przedmiotem sporu, notariusz sporządza protokół, zawiesza wykonanie wszystkich czynności i przedkłada sprawę sądowi. Artykuły 1395 i 1396 rzeczonego kodeksu, wymienione w pkt 19 niniejszego wyroku, znajdują zastosowanie do egzekucji z nieruchomości.
26. Notariusz bierze również udział, zgodnie z przepisami art. 1639–1654 kodeksu sądowniczego w podziale sumy uzyskanej w wyniku publicznej sprzedaży. Wyznaczony notariusz spisuje protokół podziału sumy ze sprzedaży lub, w razie potrzeby, wskazuje kolejność przywilejów i hipotek. Jeżeli nie zgłoszono żadnego sprzeciwu, notariusz sporządza rzeczony protokół i przekazuje wierzycielom wykaz pierwszeństwa zaspokojenia wierzytelności w formie tytułu wykonawczego. Ewentualne spory przedkłada się sądowi.
27. Ponadto niektóre czynności prawne muszą być dokonane w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Należą do nich w szczególności darowizny między żyjącymi, testamenty, a także umowy majątkowe małżeńskie i umowy majątkowe formalnego wspólnego pożycia.
28. Notariusz wykonuje również czynności z zakresu prawa spółek i prawa stowarzyszeń. Przykładowo, na mocy art. 181 ust. 4 kodeksu spółek, decyzje o rozwiązaniu niektórych spółek przyjęte przez walne zgromadzenie tych spółek powinny być sporządzone w formie dokumentu urzędowego. Zgodnie z art. 27 i 46 ustawy o stowarzyszeniach o charakterze niezarobkowym, międzynarodowych stowarzyszeniach o charakterze niezarobkowym i fundacjach jest tak również w odniesieniu do aktów założycielskich tych stowarzyszeń i fundacji. Stowarzyszenia i fundacje, podobnie jak spółki nabywają osobowość prawną w wyniku złożenia aktu założycielskiego do sekretariatu sądu gospodarczego (art. 2 ust. 4 i art. 68 kodeksu spółek, a także art. 3, art. 26 novies ust. 1, art. 29 ust. 1, art. 31 ust. 1 wskazanej ustawy). Ponadto zgodnie z art. 882–884 kodeksu spółek notariusz dokonuje sprawdzenia legalności łączenia się lub podziału spółek, jak też przeniesienia ich siedziby.
Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi
29. Do Komisji wpłynęła skarga dotycząca warunku przynależności państwowej stanowiącego wymóg uzyskania dostępu do wykonywania zawodu notariusza w Belgii. Po przeprowadzeniu badania tej skargi Komisja w piśmie z dnia 8 listopada 2000 r. skierowała do Królestwa Belgii wezwanie do usunięcia uchybienia z dwumiesięcznym terminem na przedstawienie uwag na temat w szczególności, po pierwsze, zgodności z art. 45 akapit pierwszy WE wspomnianego warunku przynależności państwowej oraz, po drugie, braku transpozycji dyrektywy 89/48 w odniesieniu do zawodu notariusza.
30. Pismem z dnia 1 lutego 2001 r. Królestwo Belgii od powiedziało na to wezwanie.
31. W dniu 15 lipca 2002 r. Komisja skierowała do tego państwa członkowskiego uzupełniające wezwanie do usunięcia uchybienia, zarzucając mu uchybienie zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 43 WE i art. 45 akapit pierwszy WE oraz dyrektywy 89/48.
32. Na to uzupełniające wezwanie do usunięcia uchybienia wspomniane państwo członkowskie odpowiedziało pismem z dnia 10 października 2002 r.
33. Ponieważ przywołane przez Królestwo Belgii argumenty nie zostały uznane przez Komisję za przekonujące, Komisja w dniu 18 października 2006 r. skierowała do tego państwa członkowskiego uzasadnioną opinię, w której stwierdziła, że uchybiło ono zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 43 WE i art. 45 akapit pierwszy WE oraz dyrektywy 89/45. Instytucja ta wezwała wspomniane państwo członkowskie do podjęcia niezbędnych środków w celu zastosowania się do uzasadnionej opinii w terminie dwóch miesięcy od jej otrzymania.
34. Pismem z dnia 13 grudnia 2006 r. Królestwo Belgii wyjaśniło powody, dla których uznało, że stanowisko Komisji nie jest zasadne.
35. W tych okolicznościach Komisja podjęła decyzję o wniesieniu skargi.
W przedmiocie skargi
W przedmiocie pierwszego zarzutu
Argumentacja stron
36. W ramach pierwszego zarzutu Komisja wnosi do Trybunału o stwierdzenie, że poprzez zastrzeżenie dostępu do zawodu notariusza wyłącznie dla własnych obywateli Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 43 WE i art. 45 akapit pierwszy WE.
37. Instytucja ta podkreśla przede wszystkim, że w niektórych państwach członkowskich dostęp do zawodu notariusza nie podlega jakiemukolwiek warunkowi przynależności państwowej, a przez inne państwa członkowskie, takie jak Królestwo Hiszpanii, Republika Włoska i Republika Portugalska, warunek ten został zniesiony.
38. Komisja przypomina, w pierwszej kolejności, że art. 43 WE stanowi jeden z podstawowych przepisów prawa Unii, który ma na celu zapewnienie możliwości korzystania z traktowania krajowego każdemu obywatelowi państwa członkowskiego osiedlającemu się – nawet jeśli ma to charakter drugorzędny – w innym państwie członkowskim, aby wykonywać tam działalność na własny rachunek, i zakazuje wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową.
39. Instytucja ta oraz Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej podnoszą, że art. 45 akapit pierwszy WE powinien podlegać autonomicznej i jednolitej wykładni (wyrok z dnia 15 marca 1988 r. w sprawie 147/86 Komisja przeciwko Grecji, Rec. s. 1637, pkt 8). W zakresie, w jakim przewiduje on odstępstwo od swobody przedsiębiorczości w odniesieniu do działalności związanej z wykonywaniem władzy publicznej, artykuł ten należy ponadto interpretować w sposób ścisły (wyrok z dnia 21 czerwca 1974 r. w sprawie 2/74 Reyners, Rec. s. 631, pkt 43).
40. Dopuszczalność odstępstwa ustanowionego w art. 45 akapit pierwszy WE ogranicza się zatem do tych czynności, które same w sobie wiążą się z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej (ww. wyrok w sprawie Reyners, pkt 44, 45). Zdaniem Komisji pojęcie władzy publicznej oznacza wykonywanie wykraczających poza prawo powszechne uprawnień decyzyjnych wyrażające się możliwością działania niezależnie od woli innych podmiotów, a nawet wbrew tej woli. W szczególności władza publiczna przejawia się według orzecznictwa Trybunału wykonywaniem uprawnień w zakresie środków przymusu (wyrok z dnia 29 października 1998 r. w sprawie C‑114/97 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. s. I‑6717, pkt 37).
41. Zdaniem Komisji i Zjednoczonego Królestwa czynności związane z wykonywaniem władzy publicznej należy odróżnić od czynności wykonywanych w ogólnym interesie. Różnym zawodom przyznawane są bowiem szczególne uprawnienia w ogólnym interesie, przy czym zawody te nie są jednak związane z wykonywaniem władzy publicznej.
42. Z zakresu zastosowania art. 45 akapit pierwszy WE wyłączone są również czynności obejmujące wsparcie lub współpracę w ramach funkcjonowania władzy publicznej (zob. podobnie wyrok z dnia 13 lipca 1993 r. w sprawie C‑42/92 Thijssen, Rec. s. I‑4047, pkt 22).
43. Ponadto Komisja i Zjednoczone Królestwo przypominają, że art. 45 akapit pierwszy WE odnosi się zasadniczo do określonych czynności, a nie danego zawodu w całości, chyba że dane czynności nie mogą być oddzielone od ogółu czynności wykonywanych w ramach wspomnianego zawodu.
44. Komisja przeprowadza, w drugiej kolejności, analizę różnych czynności wykonywanych przez notariusza w ramach belgijskiego porządku prawnego.
45. Co się tyczy, po pierwsze, nadawania charakteru urzędowego dokumentom i umowom, Komisja podnosi, że po udzieleniu stronom porad rola notariusza ogranicza się do bycia świadkiem ich woli oraz do nadania tej woli skutków prawnych. Przy wykonywaniu tej działalności notariusz nie dysponuje żadnymi uprawnieniami decyzyjnymi wobec stron. Nadawanie charakteru dokumentu urzędowego jest zatem wyłącznie potwierdzeniem wcześniejszej zgody między stronami. Fakt, że niektóre dokumenty muszą mieć obligatoryjnie charakter urzędowy, jest bez znaczenia, gdyż wiele procedur ma charakter obligatoryjny, nie będąc jednocześnie przejawem wykonywania władzy publicznej.
46. Podobnie jest w odniesieniu do szczególnych cech reżimu dowodowego związanego z aktami notarialnymi, gdyż podobna moc dowodowa jest również przyznana innym dokumentom, które nie wchodzą w zakres wykonywania władzy publicznej, takim jak na przykład protokoły sporządzane przez zaprzysiężonych strażników leśnych. Fakt, że sporządzenie aktów notarialnych pociąga za sobą odpowiedzialność notariusza, nie jest również istotny. Jest tak bowiem w odniesieniu do większości wolnych zawodów, takich jak adwokaci, architekci czy lekarze.
47. W odniesieniu do wykonalności dokumentów urzędowych Komisja uważa, że nadanie klauzuli wykonalności poprzedza egzekucję w ścisłym znaczeniu i nie stanowi jej części. Zatem na podstawie tej wykonalności notariusze nie zyskują jej zdaniem żadnego uprawnienia w zakresie środków przymusu. Ponadto wszelkie ewentualne spory rozstrzygane są nie przez notariusza, ale przez sąd.
48. Co się tyczy, po drugie, zadań notariusza w ramach egzekucji z nieruchomości, notariusz wykonuje jedynie orzeczenia sądu ds. postępowania egzekucyjnego. Jest tak również w odniesieniu do sprzedaży publicznej nieruchomości przeprowadzanej poza ramami egzekucji.
49. Po trzecie, rola notariusza przy sporządzaniu spisu inwentarza spadkowego, inwentarza wspólności majątkowej lub współwłasności ogranicza się do sporządzenia wskazanego inwentarza pod kontrolą sądu. Jeśli chodzi o rolę notariusza w zakresie sądowego podziału majątku, jest ona również w tym względzie podporządkowana orzeczeniom sądu.
50. Co się tyczy, po czwarte, zadań notariusza dotyczących sporządzenia niektórych aktów, takich jak w szczególności darowizny, umowy majątkowe małżeńskie lub umowy majątkowe formalnego wspólnego pożycia i testamenty, Komisja uważa, że notariusz ogranicza się do potwierdzenia woli stron z poszanowaniem prawa.
51. Jest tak również w odniesieniu, po piąte, do zadań notariusza w zakresie prawa spółek i stowarzyszeń.
52. Ponadto szczególny status notariusza, mianowanie notariusza przez króla i kontrola sprawowana nad dokonywanymi przez niego czynnościami przez instytucje państwowe nie mają bezpośrednio znaczenia dla potrzeb oceny charakteru omawianych czynności.
53. Komisja uważa, w trzeciej kolejności, podobnie jak Zjednoczone Królestwo, że przepisy prawa Unii zawierające odniesienia do działalności notariuszy nie przesądzają o stosowaniu do tej działalności art. 43 WE i art. 45 akapit pierwszy WE.
54. Zarówno art. 1 ust. 5 lit. d) dyrektywy 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego (dyrektywy o handlu elektronicznym) (Dz.U. L 178, s. 1), jak i motyw 41 dyrektywy 2005/36 wykluczają bowiem ze swojego zakresu stosowania działalność notariuszy wyłącznie w zakresie, w jakim wiąże się ona z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej. Chodzi zatem o proste zastrzeżenie, które nie ma żadnego wpływu na interpretację art. 45 akapit pierwszy WE. Co do art. 2 ust. 2 lit. l) dyrektywy 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotyczącej usług na rynku wewnętrznym (Dz.U. L 376, s. 36), który wyłącza czynności notarialne z zakresu stosowania tej dyrektywy, Komisja podkreśla, że okoliczność, iż prawodawca postanowił o wyłączeniu danej działalności z zakresu stosowania wspomnianej dyrektywy, nie oznacza, że art. 45 akapit pierwszy WE stosuje się do tej działalności.
55. Co się tyczy rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1), rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. L 338, s. 1) oraz rozporządzenia (WE) nr 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie utworzenia europejskiego tytułu egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz.U. L 143, s. 15), w ocenie Komisji rozporządzenia te przewidują tylko obowiązek państw członkowskich w zakresie uznawania i wykonywania dokumentów sporządzonych i wykonalnych w innym państwie członkowskim.
56. Co się tyczy rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie zawodów prawniczych i interesu ogólnego w funkcjonowaniu systemów prawnych (Dz.U. C 292 E, s. 105, zwanej dalej „rezolucją z 2006 r.”), zdaniem Komisji jest ona aktem czysto politycznym, którego treść jest niejednoznaczna, gdyż z jednej strony w pkt 17 tej rezolucji Parlament Europejski stwierdził, że art. 45 WE musi mieć zastosowanie do zawodu notariusza, podczas gdy z drugiej strony w pkt 2 tej rezolucji potwierdził stanowisko sformułowane w swojej rezolucji z dnia 18 stycznia 1994 r. w sprawie sytuacji i organizacji notariatu w dwunastu państwach członkowskich Wspólnoty (Dz.U. C 44, s. 36, zwanej dalej „rezolucją z 1994 r.”), w której wyraził postulat, by przewidziany w uregulowaniach kilku państw członkowskich warunek przynależności państwowej w odniesieniu do dostępu do zawodu notariusza został zniesiony.
57. Komisja i Zjednoczone Królestwo dodają, że sprawa, w której zapadł wyrok z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑405/01 Colegio de Oficiales de la Marina Mercante Española, Rec. s. I‑10391, a do której odnosi się kilka państw członkowskich w swoich uwagach na piśmie, dotyczyła wykonywania przez kapitanów statków handlowych i ich zastępców szerokiego ogółu funkcji utrzymywania bezpieczeństwa, uprawnień policyjnych oraz kompetencji z zakresu spraw notarialnych i stanu cywilnego. Z tego względu Trybunał nie miał okazji szczegółowego zbadania różnych czynności wykonywanych przez notariuszy w odniesieniu do art. 45 akapit pierwszy WE. W rezultacie wyrok ten nie wystarcza do stwierdzenia stosowania się tego przepisu do notariuszy.
58. Królestwo Belgii, popierane przez Republikę Czeską, Republikę Francuską, Republikę Litewską, Republikę Węgierską i Republikę Słowacką podnosi, w pierwszej kolejności, że wykładnia art. 45 akapit pierwszy WE, na którą powołuje się Komisja, jest zbyt wąska. Zdaniem pierwszego z wymienionych państw członkowskich w belgijskim porządku prawnym notariusze uczestniczą w bezpośredni i szczególny sposób w wykonywaniu władzy publicznej, z uwagi na, po pierwsze, skutki prawne wykraczające poza prawo powszechne związane z aktami notarialnymi, oraz, po drugie, charakter czynności wykonywanych przez notariuszy, ściśle związanych z wykonywaniem władzy sądowej, a także czynności wykonywanych przez nich w zakresie postępowań niespornych.
59. Królestwo Belgii dodaje, że status notariuszy w belgijskim porządku prawnym jest równorzędny ze statusem urzędników wykonujących władzę publiczną, gdyż procedura mianowania i reżim nieusuwalności mające do nich zastosowanie odpowiadają tym mającym zastosowanie do funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości.
60. Co się tyczy różnych czynności wykonywanych przez notariuszy, wskazane państwo członkowskie podkreśla, w drugiej kolejności, że obejmują one sporządzanie dokumentów urzędowych, co stanowi szczególny wyraz władzy publicznej. Wbrew stanowisku Komisji zgoda między stronami nie jest wystarczająca do sporządzenia aktu notarialnego. Notariusz powinien odmówić sporządzenia dokumentu urzędowego, jeżeli nie zostały spełnione wymagane prawnie warunki.
61. Ponadto przy nadaniu charakteru dokumentu urzędowego notariusz występuje w roli poborcy podatkowego, pobierając ewentualną opłatę za wpis hipoteki i za jej ustanowienie oraz wystawiając potwierdzenie uiszczenia tej opłaty.
62. Dokumenty urzędowe sporządzone przez notariusza mają ponadto niepodważalną moc dowodową i są wykonalne.
63. W belgijskim porządku prawnym wzmianki urzędowe aktu notarialnego, czyli stwierdzone przez samego notariusza okoliczności faktyczne, co do których oświadcza on, że je widział, słyszał i przeprowadził, mają między stronami niepodważalną moc dowodową, jeżeli nie zostaną skutecznie podważone w ramach postępowania dotyczącego nieprawdziwości treści dokumentu. Natomiast dokumenty prywatne nie posiadają mocy dowodowej, chyba że zostaną uznane przez strony.
64. Akty notarialne są również wykonalne bez konieczności uzyskania uprzednio orzeczenia sądowego. Sporządzenie aktu notarialnego powoduje powstanie tytułu wykonawczego, który pozwala komornikowi sądowemu na bezpośrednie przystąpienie do egzekucji na podstawie rzeczonego aktu notarialnego. Jeżeli dłużnik sprzeciwia się egzekucji, musi zwrócić się do sądu ds. postępowania egzekucyjnego.
65. Królestwo Belgii podnosi, w trzeciej kolejności, że belgijski porządek prawny powierza notariuszom pewne zadania w ramach administrowania wymiarem sprawiedliwości zarówno w zakresie postępowań spornych, jak i niespornych.
66. Co się tyczy, po pierwsze, różnych zadań powierzonych notariuszom w ramach administrowania wymiarem sprawiedliwości w zakresie postępowań spornych, do których należą egzekucja z nieruchomości, niektóra sprzedaż publiczna, sporządzenie spisu inwentarza spadkowego, inwentarza wspólności majątkowej lub współwłasności, sądowy podział majątku, podział sumy uzyskanej ze sprzedaży oraz nałożenie i zdjęcie pieczęci, zdaniem Królestwa Belgii są one ściśle związane z wykonywaniem władzy sądowej.
67. Notariusz wykonuje zatem zadania niezależne i odrębne od zadań sądu. W niektórych przypadkach notariusz może podjąć jednostronne działania, bez konieczności uzyskania zgody stron. Tak jest, w przypadku gdy dokonuje on sprzedaży nieruchomości w ramach egzekucji z nieruchomości bądź też gdy sporządza sprawozdanie z likwidacji w ramach sądowego podziału majątku. Jeśli chodzi w szczególności o egzekucje, po wyznaczeniu notariusza przez właściwy sąd notariusz jest jedynym podmiotem odpowiedzialnym za jej przeprowadzenie, gdyż licytacja jest ostateczna i niezaskarżalna. Do sądu ds. postępowania egzekucyjnego można wyłącznie wnieść spór dotyczący legalności egzekucji lub żądanie stwierdzenia nieważności licytacji.
68. W odniesieniu, po drugie, do zadań powierzonych notariuszom w ramach administrowania wymiarem sprawiedliwości w zakresie postępowań niespornych, w szczególności w dziedzinie testamentów, umów majątkowych małżeńskich i umów majątkowych formalnego wspólnego pożycia, mają one na celu, zdaniem Królestwa Belgii, zapobieganie późniejszym sporom sądowym. Notariuszom i sądom powierzone zostały zatem dwa odrębne zakresy administrowania wymiarem sprawiedliwości, przy czym notariusze działają w ramach postępowań niespornych, a sądy w ramach postępowań spornych. Czynności wykonywane przez notariuszy nie mają zatem charakteru przygotowawczego i pomocniczego w stosunku do czynności wykonywanych przez sąd.
69. Ponadto Trybunał potwierdził w ww. wyroku w sprawie Colegio de Oficiales de la Marina Mercante Española, że czynności notarialne dotyczące wykonania testamentów są związane z udziałem w wykonywaniu uprawnień władzy publicznej.
70. Po trzecie, w zakresie prawa spółek notariusz działa jako przedstawiciel władzy publicznej zapewniający w interesie ogólnym zgodność czynności z prawem.
71. Królestwo Belgii i Republika Litewska podnoszą, w czwartej kolejności, że prawodawca Unii potwierdził, że notariusze uczestniczą w wykonywaniu władzy publicznej. W związku z tym państwa te odwołują się do aktów Unii, wymienionych w pkt 54 niniejszego wyroku, które wykluczają działalność notariuszy z ich odpowiedniego zakresu zastosowania z uwagi na ich udział w wykonywaniu władzy publicznej bądź też uznają, że dokumenty urzędowe są sporządzane przez organ publiczny lub każdy inny organ upoważniony do tego przez państwo. Ponadto z aktów wymienionych w pkt 55 niniejszego wyroku wynika, że akty notarialne można porównać do orzeczeń sądowych, jeśli chodzi o ich wykonalność.
72. Te państwa członkowskie dodają wreszcie, że Parlament potwierdził w swoich rezolucjach z 1994 r. i 2006 r., wymienionych w pkt 56 niniejszego wyroku, że zawód notariusza jest związany z wykonywaniem władzy publicznej.
Ocena Trybunału
– Rozważania wstępne
73. W swoim pierwszym zarzucie Komisja podnosi, że Królestwo Belgii utrudnia podejmowanie działalności gospodarczej przez obywateli innych państw członkowskich zamierzających wykonywać zawód notariusza na jej terytorium poprzez zastrzeżenie dostępu do tego zawodu dla własnych obywateli z naruszeniem art. 43 W E.
74. Zarzut ten dotyczy zatem jedynie warunku przynależności państwowej wymaganego przez rozpatrywane uregulowanie belgijskie dla uzyskania dostępu do wspomnianego zawodu w odniesieniu do art. 43 WE.
75. Należy w rezultacie uściślić, że wspomniany zarzut nie dotyczy ani statusu i organizacji notariatu w belgijskim porządku prawnym, ani warunków dostępu – poza warunkiem związanym z przynależnością państwową – do zawodu notariusza w tym państwie członkowskim.
76. Ponadto należy podkreślić, jak wskazała Komisja podczas rozprawy, że pierwszy zarzut nie dotyczy także stosowania przepisów traktatu WE odnoszących się do swobody świadczenia usług. Podobnie wspomniany zarzut nie dotyczy przepisów traktatowych odnoszących się do swobodnego przepływu pracowników.
– Co do istoty
77. Należy przypomnieć na wstępie, że art. 43 WE stanowi jeden z podstawowych przepisów prawa Unii (zob. podobnie w szczególności ww. wyrok w sprawie Reyners, pkt 43).
78. Pojęcie przedsiębiorczości w rozumieniu tego przepisu jest pojęciem bardzo szerokim, oznaczającym możliwość uczestniczenia przez obywatela Unii w sposób trwały i nieprzerwany w życiu gospodarczym państwa członkowskiego innego niż jego państwo członkowskie pochodzenia i czerpania z tego tytułu korzyści, a tym samym wspieranie w ten sposób wzajemnego gospodarczego i społecznego przenikania wewnątrz Unii Europejskiej na płaszczyźnie działalności wykonywanej na własny rachunek (zob. w szczególności wyrok z dnia 22 grudnia 2008 r. w sprawie C‑161/07 Komisja przeciwko Austrii, Zb.Orz. s. I‑10671, pkt 24).
79. Swoboda przedsiębiorczości zagwarantowana obywatelom państwa członkowskiego na terytorium innego państwa członkowskiego obejmuje w szczególności podejmowanie i wykonywanie działalności prowadzonej na własny rachunek na warunkach określonych przez ustawodawstwo państwa przyjmującego dla własnych obywateli (zob. w szczególności wyrok z dnia 28 stycznia 1986 r. w sprawie 270/83 Komisja przeciwko Francji, Rec. s. 273, pkt 13; podobnie ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 27). Innymi słowy, art. 43 WE zakazuje każdemu państwu członkowskiemu zapisania w jego ustawodawstwie w odniesieniu do osób czyniących użytek ze swobody przedsiębiorczości innych warunków wykonywania ich działalności niż przewidziane dla jego własnych obywateli (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 28).
80. Artykuł 43 WE ma zatem na celu zapewnienie korzystania z traktowania krajowego każdemu obywatelowi państwa członkowskiego, który osiedla się w innym państwie członkowskim, by wykonywać działalność na własny rachunek, i zakazuje wszelkiej wynikającej z przepisów krajowych dyskryminacji ze względu na przynależność państwową jako ograniczenia swobody przedsiębiorczości (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 14).
81. Tymczasem w niniejszym przypadku sporne ustawodawstwo krajowe zastrzega dostęp do zawodu notariusza dla obywateli belgijskich, przewidując zatem różnicę w traktowaniu ze względu na przynależność państwową, zakazaną co do zasady na mocy art. 43 WE.
82. Królestwo Belgii podnosi jednak, że działalność notariuszy wyłączona jest z zakresu stosowania art. 43 WE, gdyż jest ona związana w wykonywaniem władzy publicznej w rozumieniu art. 45 akapit pierwszy WE. Należy zatem w pierwszej kolejności zbadać zakres pojęcia wykonywania władzy publicznej w rozumieniu tego ostatniego przepisu, a w drugiej kolejności sprawdzić, czy czynności powierzone notariuszom w belgijskim porządku prawnym są objęte tym pojęciem.
83. Co się tyczy pojęcia wykonywania władzy publicznej w rozumieniu art. 45 akapit pierwszy WE, warto podkreślić, że przy jego ocenie należy według utrwalonego orzecznictwa wziąć pod uwagę właściwy prawu Unii charakter granic, jakie w przepisie tym nałożono na dopuszczalne odstępstwa od swobody przedsiębiorczości, by wskutek jednostronnie ustanawianych przez państwa członkowskie przepisów nie pozbawić traktatu skuteczności w dziedzinie swobody przedsiębiorczości (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Reyners, pkt 50; w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 8; wyrok z dnia 22 października 2009 r. w sprawie C‑438/08 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. s. I‑10219, pkt 35).
84. Z utrwalonego orzecznictwa wynika również, że art. 45 akapit pierwszy WE stanowi odstępstwo od podstawowej zasady swobody przedsiębiorczości. Jako takie odstępstwo to należy interpretować w sposób ograniczający jego zakres do tego, co jest absolutnie niezbędne dla ochrony interesów, które przepis ten pozwala państwom członkowskim chronić (ww. wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 7; w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 34; wyrok z dnia 30 marca 2006 r. w sprawie C‑451/03 Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, Zb.Orz. s. I‑2941, pkt 45; wyroki z dnia 29 listopada 2007 r.: w sprawie C‑393/05 Komisja przeciwko Austrii, Zb.Orz. s. I‑10195, pkt 35; w sprawie C‑404/05 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I‑10239, pkt 37, 46; a także ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 34).
85. Ponadto Trybunał wielokrotnie podkreślał, że odstępstwo przewidziane w art. 45 akapit pierwszy WE winno być ograniczone tylko do działalności, która rozpatrywana samodzielnie stanowi bezpośrednie i szczególne uczestnictwo w wykonywaniu władzy publicznej (zob. ww. wyroki: w sprawie Reyners, pkt 45; w sprawie Thijssen, pkt 8; w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 35; w sprawie Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, pkt 46; w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 38; w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 36).
86. W tym względzie Trybunał miał okazję stwierdzić, że z odstępstwa przewidzianego w art. 45 akapit pierwszy WE wyłączone są pewne czynności pomocnicze lub przygotowawcze w stosunku do wykonywania władzy publicznej (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Thijssen, pkt 22; w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 38; w sprawie Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, pkt 47; w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 38; w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 36) lub pewne czynności, których wykonywanie, chociaż wymaga kontaktów, nawet regularnych i ścisłych, z organami administracyjnymi lub sądowymi, a także współudziału, nawet obowiązkowego, w ich funkcjonowaniu, nie ma wpływu na uprawnienia do swobodnej oceny i uprawnienia decyzyjne wspomnianych organów (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Reyners, pkt 51, 53), lub pewne czynności, które nie obejmują wykonywania uprawnień decyzyjnych (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Thijssen, pkt 21, 22; z dnia 29 listopada 2007 r. w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 36, 42; w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 38, 44; a także w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 36, 41), uprawnień w zakresie środków przymusu (zob. podobnie w szczególności ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 37) lub uprawnień do stosowania przymusu (zob. podobnie wyrok z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑47/02 Anker i in., Rec. s. I‑10447, pkt 61; a także ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 44).
87. Należy sprawdzić w świetle poprzedzających rozważań, czy czynności powierzone notariuszom w belgijskim porządku prawnym wiążą się z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej.
88. W tym celu należy wziąć pod uwagę charakter czynności wykonywanych przez członków rozpatrywanego zawodu (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Thijssen, pkt 9).
89. Królestwo Belgii i Komisja zgadzają się, że zasadnicza działalność notariuszy w belgijskim porządku prawnym polega na sporządzaniu, z dopełnieniem wymaganych formalności, dokumentów urzędowych. W tym celu notariusz powinien sprawdzić w szczególności, czy spełnione są wszystkie warunki wymagane prawnie dla wystawienia dokumentu. Dokumentowi urzędowemu przysługiwałyby ponadto moc dowodowa i wykonalność.
90. Należy podkreślić w tym względzie, że nadaniu charakteru dokumentu urzędowego podlegają na mocy ustawodawstwa belgijskiego akty lub umowy, które strony podpisały swobodnie. To bowiem same strony decydują w określonych przez prawo granicach o zakresie swoich praw i obowiązków oraz wybierają swobodnie warunki, którym chcą się poddać, gdy zwracają się do notariusza o nadanie aktowi lub umowie charakteru dokumentu urzędowego. Pośrednictwo tego ostatniego zakłada zatem wcześniejsze istnienie zgody lub zgodnej woli stron.
91. Ponadto notariusz nie może zmienić w sposób jednostronny umowy, której ma nadać charakter dokumentu urzędowego, bez uprzedniego uzyskania zgody stron.
92. Powierzona notariuszom czynność nadania charakteru dokumentu urzędowego nie wiąże się zatem jako taka z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej w rozumieniu art. 45 akapit pierwszy WE.
93. Okoliczność, że pewne akty lub umowy muszą obowiązkowo podlegać nadaniu charakteru dokumentu urzędowego pod rygorem nieważności, nie jest w stanie podważyć tego wniosku. Powszechnie bowiem ważność różnych aktów poddana jest w krajowych porządkach prawnych i według określonych zasad wymogom formalnym lub obowiązkowym procedurom zatwierdzania. Fakt ten nie jest zatem wystarczający dla poparcia tezy bronionej przez Królestwo Belgii.
94. Powyższego wniosku nie może także podważać obowiązek sprawdzenia przez notariuszy przed nadaniem charakteru dokumentu urzędowego aktowi lub umowie, czy spełnione są wszystkie warunki wymagane prawnie dla sporządzenia tego aktu lub tej umowy i, jeśli tak nie jest, odmowy nadania tego charakteru dokumentu urzędowego.
95. Wprawdzie, jak podkreśla Królestwo Belgii, notariusz dokonuje tego sprawdzenia, służąc osiągnięciu celu leżącego w interesie ogólnym, czyli zagwarantowaniu zgodności z prawem i pewności prawnej czynności dokonywanych między jednostkami. Jednakże samo dążenie do tego celu nie może uzasadniać, by niezbędne ku temu prerogatywy były zastrzeżone wyłącznie dla notariuszy będących obywatelami zainteresowanego państwa członkowskiego.
96. Samo działanie z zamiarem osiągnięcia celu leżącego w interesie ogólnym nie wystarcza do tego, by dana działalność była uznawana za związaną bezpośrednio i szczególnie z wykonywaniem władzy publicznej. Bezsporne jest bowiem, że czynności wykonywane w ramach różnych zawodów regulowanych często pociągają za sobą w ramach krajowych porządków prawnych obowiązek służenia takiemu celowi przez osoby dokonujące tych czynności, przy czym czynności te nie są jednak objęte wykonywaniem tej władzy.
97. Jednakże okoliczność, że czynności notarialne służą celom leżącym w interesie ogólnym – które w szczególności mają zagwarantować zgodność z prawem i pewność prawną czynności dokonywanych między jednostkami – stanowi nadrzędny wzgląd interesu ogólnego, który pozwala uzasadnić wynikające ze szczególnych cech działalności notarialnej ewentualne ograniczenia w odniesieniu do art. 43 WE, takie jak ramy, którym podlegają notariusze w toku stosowanych do nich procedur naboru, ograniczenie ich liczby oraz kompetencji terytorialnych lub także ich reżim wynagradzania, niezawisłości, zakazu łączenia stanowisk i nieusuwalności, o ile ograniczenia te pozwalają osiągnąć wspomniane cele i są ku temu niezbędne.
98. Prawdą jest także, że notariusz powinien odmówić nadania charakteru dokumentu urzędowego aktowi lub umowie, które nie spełniają wymaganych warunków prawnych, i to niezależnie od woli stron. Jednakże w następstwie takiej odmowy strony te mają możliwość albo konwalidowania stwierdzonej niezgodności z prawem, albo zmiany warunków danego aktu lub umowy, albo ponadto zrezygnowania ze sporządzenia tego aktu lub tej umowy.
99. W odniesieniu do mocy dowodowej i wykonalności, które przysługują aktowi notarialnemu, nie można podważać, że na ich podstawie wspomniany akt uzyskuje istotne skutki prawne. Jednakże okoliczność, że dana działalność obejmuje sporządzanie aktów o takich skutkach, nie może wystarczyć do tego, by działalność ta była uznana za związaną z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej w rozumieniu art. 45 akapit pierwszy WE.
100. Co się tyczy bowiem w szczególności mocy dowodowej przysługującej aktowi notarialnemu, należy uściślić, że akt ten jest objęty ustawowym reżimem dowodowym w rozpatrywanym porządku prawnym. Zatem art. 1319 kodeksu cywilnego, który określa moc dowodową dokumentu urzędowego, jest ujęty w rozdziale VI tego kodeksu „Dowód w odniesieniu do zobowiązań i płatności”. Moc dowodowa nadana ustawowo danemu aktowi nie ma zatem bezpośredniego wpływu na to, czy działalność obejmująca sporządzanie tego aktu, rozpatrywana samodzielnie, stanowi bezpośredni i szczególny udział w sprawowaniu władzy publicznej, tak jak wymaga tego orzecznictwo (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Thijssen, pkt 8; w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 35).
101. Ponadto, jak przyznało Królestwo Belgii, dokument prywatny, uznany przez podmiot, przeciwko któremu powołano się na niego lub co do którego przyjmuje się zgodnie z prawem, że został uznany, ma, na mocy art. 1322 kodeksu cywilnego, dla podmiotów, które go podpisały, i ich spadkobierców oraz następców prawnych „moc dowodową równą dokumentowi urzędowemu”.
102. Co się tyczy wykonalności dokumentu urzędowego, należy wskazać, tak jak podkreśla Królestwo Belgii, że pozwala ona na egzekucję zobowiązania objętego tym dokumentem bez uprzedniej interwencji sędziego.
103. Wykonalność dokumentu urzędowego nie nadaje jednak notariuszowi uprawnień związanych z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej. Jeśli bowiem nadanie przez notariusza dokumentowi urzędowemu klauzuli wykonalności powoduje uzyskanie przez ten dokument wykonalności, wykonalność ta zasadza się w wyrażonej przez strony woli sporządzenia tego aktu lub umowy po sprawdzeniu ich zgodności z prawem przez notariusza i nadania im wspomnianej wykonalności.
104. Należy również sprawdzić, czy inne czynności powierzone notariuszowi w belgijskim porządku prawnym, do których odwołuje się Królestwo Belgii ‚związane są z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej.
105. Jeśli chodzi, w pierwszej kolejności, o zadania powierzone notariuszowi w ramach egzekucji z nieruchomości, należy zauważyć, że ma on zasadniczo przeprowadzić licytację lub sprzedaż z wolnej ręki, jeżeli została ona dopuszczona przez sąd na zasadach określonych przez ten sąd. Notariusz ma również zapewnić możliwość oglądnięcia nieruchomości, sporządzić dokument zawierający warunki i zasady sprzedaży publicznej, który określa dzień sprzedaży i przewiduje przeniesienie sumy uzyskanej ze sprzedaży na rzecz wierzycieli.
106. Należy zatem stwierdzić, po pierwsze, że notariusz nie może sam przystąpić do egzekucji. Po drugie, to sąd ds. postępowania egzekucyjnego wyznacza notariusza i powierza mu przeprowadzenie licytacji lub sprzedaży z wolnej ręki oraz dokonanie podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży. To do tego sądu należy czuwanie nad przestrzeganiem przepisów z zakresu postępowania egzekucyjnego. Sąd ten, jak wynika z art. 1396 kodeksu sądowniczego, może również z urzędu zażądać sprawozdania co do stanu postępowania od działających lub upoważnionych urzędników publicznych lub państwowych. W przypadku sporów rozstrzygnięcie podejmuje sąd ds. postępowania egzekucyjnego, a notariusz jest zobowiązany sporządzić protokół dotyczący tych sporów, zawiesić dokonanie wszelkich czynności i przekazać sprawę sądowi.
107. Zadania powierzone notariuszom w ramach egzekucji z nieruchomości wydają się być zatem wykonywane pod kontrolą sądu ds. postępowania egzekucyjnego, któremu notariusz przedkłada ewentualne spory i który rozstrzyga w ostatniej instancji. Nie można w rezultacie uznać, że zadania te jako takie są związane z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Thijssen, pkt 21; wyrok z dnia 29 listopada 2007 r. w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 41, 42; wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 43, 44; a także w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 37, 41).
108. Ten sam wniosek nasuwa się, w drugiej kolejności, w odniesieniu do zadań powierzonych notariuszom zgodnie z art. 1186–1190 kodeksu sądowniczego, w ramach niektórych sprzedaży nieruchomości. Z przepisów tych wynika bowiem, że decyzja zezwalająca bądź niezezwalająca na dokonanie takich sprzedaży należy do sądu.
109. Co się tyczy, w trzeciej kolejności, czynności notariuszy w zakresie spisu inwentarza spadkowego, inwentarza wspólności majątkowej lub współwłasności, jak też nałożenia i zdjęcia pieczęci, należy podkreślić, iż czynności te są uzależnione od uzyskania zezwolenia sędziego pokoju. W przypadku napotkanych trudności, notariusz na podstawie art. 1184 kodeksu sądowniczego przekazuje sprawę rzeczonemu sędziemu.
110. Jeśli chodzi, w czwartej kolejności, o czynności notariuszy w zakresie sądowego podziału majątku, należy podkreślić, po pierwsze, że to sąd orzeka o podziale majątku i odsyła strony, stosownie do okoliczności, na wskazanych przez niego zasadach do notariusza, którego zadanie polega w szczególności na sporządzeniu inwentarza, określeniu masy majątkowej i ustaleniu udziałów. Po drugie, sąd rozstrzyga wszelkie ewentualne spory, zatwierdza sprawozdanie z likwidacji sporządzone przez notariusza lub odsyła je do notariusza w celu sporządzenia dodatkowego sprawozdania z likwidacji lub sprawozdania z likwidacji zgodnego z wytycznymi sądu. W rezultacie czynności te nie wiążą się z powierzeniem notariuszowi uprawnień w zakresie wykonywania władzy publicznej.
111. Jest tak również, w piątej kolejności, przy podziale sumy uzyskanej ze sprzedaży publicznej. W ramach tego podziału notariusz sporządza protokół podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży lub, w razie potrzeby, wskazuje kolejność przywilejów i hipotek. Ewentualne spory przedkłada się sądowi.
112. W odniesieniu do czynności notarialnych, o których mowa w pkt 105–111 niniejszego wyroku, należy ponadto dodać, że jak zostało to przypomniane w pkt 86 tegoż wyroku, wykonywanie zawodu obejmujące współudział nawet obowiązkowy w funkcjonowaniu organów sądowych nie stanowi jeszcze udziału w wykonywaniu władzy publicznej (ww. wyrok w sprawie Reyners, pkt 51).
113. Co się tyczy, w szóstej kolejności, czynności takich jak darowizny między żyjącymi, testamenty oraz umowy majątkowe małżeńskie i umowy majątkowe formalnego wspólnego pożycia, które muszą być zawarte w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności, należy w tym zakresie odesłać do uwag zawartych w pkt 90–103 niniejszego wyroku.
114. Uwagi te zachowują ważność, jeśli chodzi, w siódmej kolejności, o akty założycielskie spółek, stowarzyszeń i fundacji, które muszą być sporządzone pod rygorem nieważności w formie dokumentu urzędowego. Należy ponadto dodać, że wspomniane osoby prawne zyskują osobowość prawną wyłącznie w następstwie złożenia aktu założycielskiego w sekretariacie sądu gospodarczego.
115. W odniesieniu, w ósmej kolejności, do zadań w zakresie pobierania podatków, powierzonych notariuszowi, gdy przyjmuje on opłaty za wpis hipoteki i za jej ustanowienie, nie są one same w sobie związane z bezpośrednim i szczególnym udziałem w wykonywaniu władzy publicznej. Należy dodać w tym względzie, że notariusz pobiera opłatę w imieniu zobowiązanego do zapłaty, a następnie przekazuje odpowiednie kwoty właściwym instytucjom państwowym, tak że czynność ta nie różni się zasadniczo od czynności związanej z pobraniem podatku od wartości dodanej.
116. Jeżeli chodzi o szczególny status notariuszy w belgijskim porządku prawnym, wystarczy przypomnieć, jak wynika z pkt 85 i 88 niniejszego wyroku, że to w świetle charakteru odnośnych czynności rozpatrywanych samodzielnie, a nie w świetle tego statusu jako takiego należy sprawdzić, czy czynności te objęte są odstępstwem przewidzianym w art. 45 akapit pierwszy WE.
117. Należy dokonać w tym względzie dwóch uściśleń. Po pierwsze, bezsporne jest, że poza przypadkiem, gdy notariusz wyznaczony jest na drodze sądowej, każda strona ma prawo swobodnego wyboru notariusza, zgodnie z art. 9 ustawy z dnia 25 ventôse’a. O ile prawdą jest, że wynagrodzenia notariuszy ustalone są ustawowo, o tyle jakość świadczonych przez notariuszy usług może się różnić w zależności w szczególności od kwalifikacji zawodowych danych osób. Wynika z tego, że w granicach ich odpowiednich kompetencji terytorialnych notariusze wykonują swój zawód – jak zauważył to rzecznik generalny w pkt 18 swojej opinii – w warunkach konkurencji, co nie jest cechą wykonywania władzy publicznej.
118. Należy, po drugie, zauważyć, jak czyni to Komisja i czego nie podważa Królestwo Belgii, że notariusze są bezpośrednio i osobiście odpowiedzialni wobec swych klientów za szkody wynikające z wszelkich uchybień popełnionych przy wykonywaniu czynności notarialnych.
119. Ponadto argument, który Królestwo Belgii wysuwa na podstawie pewnych aktów Unii, także nie jest przekonywający. Co się tyczy aktów wymienionych w pkt 54 niniejszego wyroku, należy uściślić, że okoliczność, iż prawodawca postanowił wykluczyć działalność notariuszy z zakresu stosowania danego aktu nie oznacza, że działalność ta w sposób nieunikniony objęta jest odstępstwem przewidzianym w art. 45 akapit pierwszy WE. Co się tyczy w szczególności dyrektywy 2005/36, z samego brzmienia motywu 41 tej dyrektywy, zgodnie z którym „nie narusza [ona] […] art. 45 [WE], w szczególności w odniesieniu do notariuszy”, wynika, że prawodawca Unii nie zajął ścisłego stanowiska co do stosowania się art. 45 akapit pierwszy WE do zawodu notariusza.
120. Argumentacja oparta na rozporządzeniach, o których mowa w pkt 55 niniejszego wyroku, jest również bez znaczenia. Rozporządzenia te dotyczą bowiem uznawania i wykonywania dokumentów urzędowych sporządzonych i wykonalnych w państwie członkowskim i nie mają wpływu w rezultacie na wykładnię art. 45 akapit pierwszy WE. Ponadto z orzecznictwa znajdującego zastosowanie przez analogię do rozporządzenia nr 44/2001 wynika, że aby dokument mógł zostać uznany za urzędowy w rozumieniu tego rozporządzenia, konieczne jest pośrednictwo albo władzy publicznej, albo jakiegokolwiek innego organu upoważnionego przez państwo (zob. podobnie wyrok z dnia 17 czerwca 1999 r. w sprawie C‑260/97 Unibank, Rec. s. I‑3715, pkt 15, 21).
121. W odniesieniu do rezolucji z 1994 r. i 2006 r., wspomnianych w pkt 56 niniejszego wyroku, trzeba podkreślić, iż rezolucje te są pozbawione skutków prawnych, jako że takie rezolucje nie stanowią z natury aktów wiążących. Zresztą, chociaż wskazują one, że zawód notariusza objęty jest art. 45 WE, Parlament wyraźnie zawarł w pierwszej z tych rezolucji postulat, by zostały podjęte środki mające na celu zniesienie warunku przynależności państwowej w odniesieniu do dostępu do zawodu notariusza, a stanowisko to zostało ponownie w sposób dorozumiany potwierdzone w rezolucji z 2006 r.
122. Co się tyczy argumentu, który Królestwo Belgii wysuwa na podstawie ww. wyroku w sprawie Colegio de Oficiales de la Marina Mercante Española, należy uściślić, że sprawa, w której zapadł ten wyrok, dotyczyła wykładni art. 39 ust. 4 WE, a nie wykładni art. 45 akapit pierwszy WE. Ponadto z pkt 42 wspomnianego wyroku wynika, że orzekając, iż funkcje powierzone kapitanom statków i ich zastępcom stanowią udział w wykonywaniu prerogatyw władzy publicznej, Trybunał odnosił się do całości funkcji przez nich sprawowanych. Trybunał nie zbadał zatem jedynej kompetencji w sprawach notarialnych przyznanej kapitanom statków i ich zastępcom, czyli przyjmowania, zachowywania i zwracania testamentów, oddzielnie od innych kompetencji, takich jak w szczególności przysługujące im uprawnienia do stosowania przymusu i sankcji.
123. W tych okolicznościach należy stwierdzić, że czynności notarialne, w kształcie określonym w belgijskim porządku prawnym w obecnym stanie, nie są związane z wykonywaniem władzy publicznej w rozumieniu art. 45 akapit pierwszy WE.
124. W rezultacie należy stwierdzić, że warunek przynależności państwowej wymagany przez przepisy belgijskie w odniesieniu do dostępu do zawodu notariusza stanowi zakazaną przez art. 43 WE dyskryminację ze względu na przynależność państwową.
125. Z uwagi na ogół powyższych rozważań należy stwierdzić, że pierwszy zarzut jest zasadny.
W przedmiocie drugiego zarzutu
Argumentacja stron
126. Komisja zarzuca Królestwu Belgii niedokonanie w odniesieniu do zawodu notariusza transpozycji dyrektywy 89/48. Jej zdaniem nie można wyłączyć tego zawodu z zakresu zastosowania wskazanej dyrektywy, gdyż notariusz nie uczestniczy w sposób bezpośredni i szczególny w wykonywaniu władzy publicznej.
127. Instytucja ta przypomina, że dyrektywa 89/48 umożliwia państwom członkowskim wprowadzenie testu umiejętności albo stażu adaptacyjnego pozwalającego na zapewnienie wysokiego poziomu kwalifikacji wymaganego od notariuszy. Ponadto skutkiem stosowania tej dyrektywy nie jest uniemożliwienie naboru notariuszy za pośrednictwem konkursu, ale wyłącznie przyznanie dostępu do wspomnianego konkursu obywatelom innych państw członkowskich. Takie stosowanie zdaniem Komisji nie ma także wpływu na procedurę mianowania notariuszy.
128. Ponadto Zjednoczone Królestwo uważa, że odwołanie się do zawodu notariusza w motywie 41 dyrektywy 2005/36 nie wyklucza tego zawodu w całości z zakresu zastosowania tej dyrektywy.
129. Królestwo Belgii, choć nie podnosi formalnie zarzutu niedopuszczalności, zauważa, że drugi zarzut jest oparty na podnoszonym braku transpozycji dyrektywy 89/48 a nie dyrektywy 2005/36. Tymczasem dyrektywa 2005/36 uchyliła dyrektywę 89/48 ze skutkiem od dnia 20 października 2007 r.
130. Co do istoty rzeczone państwo członkowskie, a także Republika Litewska, Republika Węgierska i Republika Słowacka podnoszą, że dyrektywa 2005/36, w motywie 41 wyraźnie stanowi, że „nie narusza [ona] art. 39 ust. 4 [WE] [ani] art. 45 [WE], w szczególności w odniesieniu do notariuszy”. Zastrzeżenie to potwierdza fakt, że zawód notariusza jest objęty art. 45 akapit pierwszy WE, co oznacza, że dyrektywa 2005/36 nie znajduje zastosowania do tego zawodu. Ponadto Republika Litewska przypomina, że mniej szczegółowe, lecz podobne zastrzeżenie znajduje się w motywie dwunastym dyrektywy 89/48.
Ocena Trybunału
– W przedmiocie dopuszczalności
131. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zaistnienie uchybienia w ramach postępowania prowadzonego na podstawie art. 226 WE powinno być oceniane przy uwzględnieniu prawodawstwa Unii obowiązującego w chwili upływu terminu wyznaczonego przez Komisję zainteresowanemu państwu członkowskiemu w celu zastosowania się do uzasadnionej opinii (zob. w szczególności wyroki: z dnia 9 listopada 1999 r. w sprawie C‑365/97 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I‑7773, pkt 32; z dnia 5 października 2006 r. w sprawie C‑275/04 Komisja przeciwko Belgii, Zb.Orz. s. I‑9883, pkt 34; z dnia 19 marca 2009 r. w sprawie C‑270/07 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I‑1983, pkt 49).
132. W niniejszym przypadku wspomniany termin upłynął w dniu 18 grudnia 2006 r. Tymczasem w tym dniu dyrektywa 89/48 jeszcze obowiązywała, gdyż dyrektywa 2005/36 uchyliła dyrektywę 89/48 dopiero od dnia 20 października 2007 r. Tym samym skarga oparta na braku transpozycji dyrektywy 89/48 nie jest bezprzedmiotowa (zob. analogicznie wyrok z dnia 11 czerwca 2009 r. w sprawie C‑327/08 Komisja przeciwko Francji, pkt 23).
133. Zastrzeżenie podniesione przez Królestwo Belgii powinno być w rezultacie oddalone.
– Co do istoty
134. Komisja zarzuca Królestwu Belgii niedokonanie transpozycji dyrektywy 89/48 w odniesieniu do zawodu notariusza. Należy w rezultacie zbadać, czy dyrektywa ta może stosować się do tego zawodu.
135. W tym względzie należy wziąć pod uwagę kontekst legislacyjny, w który wpisuje się ta dyrektywa.
136. Należy zatem zauważyć, że prawodawca wyraźnie przewidział w motywie dwunastym dyrektywy 89/48, że ogólny system uznawania dyplomów szkół wyższych, wprowadzony przez tę dyrektywę, „nie narusza postanowień […] art. [45 WE]”. Wyrażone w ten sposób zastrzeżenie jest przejawem woli pozostawienia przez prawodawcę działalności objętych art. 45 akapit pierwszy WE poza zakresem stosowania wskazanej dyrektywy.
137. Tymczasem w chwili przyjęcia dyrektywy 89/48 Trybunał nie miał jeszcze okazji wypowiedzenia się co do kwestii, czy działalność notariuszy jest czy nie jest objęta art. 45 akapit pierwszy WE.
138. Ponadto w latach następujących po przyjęciu dyrektywy 89/48 Parlament w swoich rezolucjach z 1994 r. i z 2006 r., wspomnianych w pkt 56 i 121 niniejszego wyroku, potwierdził z jednej strony, że art. 45 akapit pierwszy WE powinien mieć pełne zastosowanie do zawodu notariusza jako takiego, podczas gdy z drugiej strony wyraził postulat, by został zniesiony warunek przynależności państwowej w odniesieniu do dostępu do zawodu notariusza.
139. Ponadto w toku przyjmowania dyrektywy 2005/36, która zastąpiła dyrektywę 89/48, prawodawca Unii zadbał o uściślenie w motywie 41 pierwszej z tych dyrektyw, że nie narusza ona stosowania art. 45 WE „w szczególności w odniesieniu do notariuszy”. Zatem, jak stwierdzono w pkt 119 niniejszego wyroku, wyrażając to zastrzeżenie, prawodawca Unii nie zajął stanowiska co do stosowania art. 45 akapit pierwszy WE i tym samym dyrektywy 2005/36 do działalności notariuszy.
140. Świadczą o tym w szczególności prace przygotowawcze nad tą ostatnią dyrektywą. Parlament zaproponował bowiem w swojej rezolucji legislacyjnej w sprawie wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. 2004, C 97 E, s. 230), przyjętej w pierwszym czytaniu w dniu 11 lutego 2004 r., aby wyraźnie wskazać w tekście dyrektywy 2005/36, że nie stosuje się ona do notariuszy. Jeśli propozycja ta nie została zachowana w zmienionym wniosku dotyczącym dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych [COM(2004) 317 wersja ostateczna] ani we wspólnym stanowisku (WE) nr 10/2005 przyjętym przez Radę dnia 21 grudnia 2004 r., stanowiącą zgodnie z procedurą określoną w art. 251 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, w sprawie przyjęcia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. 2005, C 58 E, s. 1), nie nastąpiło to ze względu na to, że planowana dyrektywa powinna mieć zastosowanie do zawodu notariusza, ale ze względu w szczególności na to, że „odstępstwo od zasad swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług w odniesieniu do czynności, które pociągają za sobą bezpośredni i szczególny udział we władzy publicznej, jest przewidziane w art. 45 [akapit pierwszy] WE” [tłumaczenie nieoficjalne].
141. W tym względzie przy uwzględnieniu szczególnych okoliczności, które towarzyszyły postępowaniu legislacyjnemu oraz wynikającej z niego sytuacji niepewności, jak wynika z wyżej wspomnianego kontekstu legislacyjnego, nie wydaje się możliwe stwierdzenie, że istniał wraz z upływem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii wystarczająco jasny obowiązek transpozycji przez państwa członkowskie dyrektywy 89/48 w odniesieniu do zawodu notariusza.
142. Należy w rezultacie oddalić drugi zarzut.
143. Przy uwzględnieniu ogółu powyższych rozważań należy stwierdzić, że nakładając warunek przynależności państwowej w odniesieniu do dostępu do zawodu notariusza, Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 43 WE, a w pozostałym zakresie skargę oddalić.
W przedmiocie kosztów
144. Na podstawie art. 69 § 3 regulaminu postępowania w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań każdej ze stron Trybunał może postanowić, że koszty zostaną rozdzielone albo że każda ze stron poniesie własne koszty. Z uwagi na to, że skarga Komisji została uwzględniona tylko częściowo, należy postanowić, iż każda ze stron ponosi własne koszty postępowania.
145. Zgodnie z art. 69 § 4 akapit pierwszy tegoż regulaminu państwa członkowskie, które przystąpiły do sprawy w charakterze interwenienta, pokrywają własne koszty. Republika Czeska, Republika Francuska, Republika Łotewska, Republika Litewska, Republika Węgierska, Republika Słowacka i Zjednoczone Królestwo pokrywają zatem własne koszty.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
1) Nakładając warunek przynależności państwowej w odniesieniu do dostępu do zawodu notariusza, Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 43 WE.
2) W pozostałym zakresie skarga zostaje oddalona.
3) Komisja Europejska, Królestwo Belgii, Republika Czeska, Republika Francuska, Republika Łotewska, Republika Litewska, Republika Węgierska, Republika Słowacka oraz Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej pokrywają własne koszty.