62014CC0398
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
PEDRO CRUZ VILLALÓN
της 22ας Σεπτεμβρίου 2015 (
1
)
Υπόθεση C‑398/14
Επιτροπήκατά
Πορτογαλικής Δημοκρατίας
[Προσφυγή λόγω παραβάσεως ασκηθείσα από την Επιτροπή κατά της Πορτογαλικής Δημοκρατίας]
«Παράβαση κράτους μέλους — Οδηγία 91/271/ΕΟΚ — Αστικά λύματα — Επεξεργασία — Κρίσιμο χρονικό σημείο για την τήρηση της επιβαλλόμενης από το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271/ΕΟΚ υποχρεώσεως — Παράρτημα Ι, σημείο Δ, της οδηγίας 91/271/ΕΟΚ — Διαδικασία παρακολουθήσεως της ποιότητας των επεξεργασμένων λυμάτων»
1.
Με την υπό κρίση προσφυγή, η Επιτροπή προσάπτει στην Πορτογαλική Δημοκρατία παράβαση του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271/ΕΟΚ (
2
), υποστηρίζοντας ιδίως ότι για την τήρηση του εν λόγω άρθρου δεν αρκεί απλώς η εγκατάσταση σταθμών επεξεργασίας, αλλά είναι αναγκαία και η προσήκουσα διενέργεια των ελέγχων που προβλέπονται στο σημείο Δ του παραρτήματος Ι της εν λόγω οδηγίας. Το Δικαστήριο έχει, ως εκ τούτου, την ευκαιρία να προχωρήσει πέραν του σημείου στο οποίο έφτασε μέχρι σήμερα με μεμονωμένες αποφάσεις του και να εξετάσει ειδικώς την προβληματική της σχέσεως του άρθρου 4 της οδηγίας με το εν λόγω σημείο Δ του παραρτήματός της Ι.
2.
Κατά τη διάρκεια της προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασίας, καθώς και με τις κατατεθείσες ενώπιον του Δικαστηρίου γραπτές παρατηρήσεις τους, τόσο η Επιτροπή όσο και η Πορτογαλική Δημοκρατία επικεντρώθηκαν στον προσδιορισμό των οικισμών εκείνων οι οποίοι δεν πληρούσαν το υποστηριζόμενο από την Επιτροπή κριτήριο συμμορφώσεως προς το άρθρο 4 της οδηγίας 91/271.
3.
Εντούτοις, το Δικαστήριο κάλεσε τους διαδίκους, σύμφωνα με το άρθρο 61, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, να εκφράσουν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση την άποψή τους σχετικά με τις προϋποθέσεις συμμορφώσεως προς το ανωτέρω άρθρο· συγκεκριμένα, σε σχέση με το εάν έπρεπε να ληφθεί υπόψη το χρονικό σημείο θέσεως σε λειτουργία του σταθμού ή εάν, κατ’ εφαρμογήν του παραρτήματος Ι, σημείο Δ, της οδηγίας 91/271 —το οποίο επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να φροντίζουν για την εφαρμογή μεθόδου παρακολουθήσεως της ποιότητας των απορρίψεων— ήταν αναγκαία η παρέλευση ενός έτους από τη θέση σε λειτουργία του σταθμού, με αποτέλεσμα να τίθεται ζήτημα πιθανής συνδέσεως του εν λόγω σημείου Δ με το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας 91/271.
I – Νομικό πλαίσιο
Α — Δίκαιο της Ένωσης
4.
Η πρώτη, η τρίτη, η τέταρτη και η όγδοη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 91/271 έχουν ως εξής:
«[Εκτιμώντας] ότι, με το ψήφισμα του Συμβουλίου της 28ης Ιουνίου 1988 (
3
) για την προστασία της Βόρειας Θάλασσας και άλλων υδάτων στην Κοινότητα, η Επιτροπή καλείται να υποβάλει προτάσεις για τα μέτρα που απαιτούνται σε κοινοτικό επίπεδο όσον αφορά την επεξεργασία των αστικών λυμάτων·
[…]
ότι, για να αποφεύγονται οι αρνητικές επιδράσεις στο περιβάλλον από τη διάθεση ανεπαρκώς επεξεργασμένων αστικών λυμάτων, απαιτείται γενικώς η δευτεροβάθμια επεξεργασία τους·
ότι στις ευαίσθητες ζώνες είναι ανάγκη να επιβάλλεται αυστηρότερη επεξεργασία· ότι σε ορισμένες λιγότερο ευαίσθητες ζώνες ενδέχεται να επαρκεί η πρωτοβάθμια επεξεργασία·
[…]
ότι οι σταθμοί επεξεργασίας λυμάτων, τα ύδατα και η διάθεση της λυματολάσπης πρέπει να παρακολουθούνται ώστε να διασφαλίζεται η προστασία του περιβάλλοντος από τις αρνητικές επιδράσεις της απόρριψης λυμάτων·
[…]».
5.
Το άρθρο 1 της οδηγίας 91/271 ορίζει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία αφορά τη συλλογή, την επεξεργασία και την απόρριψη αστικών λυμάτων και την επεξεργασία και την απόρριψη λυμάτων από ορισμένους βιομηχανικούς τομείς.
Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι η προστασία του περιβάλλοντος από τις αρνητικές επιπτώσεις της απόρριψης αυτών των λυμάτων.»
6.
Σύμφωνα με το άρθρο 2 της ίδιας οδηγίας, για τους σκοπούς αυτής «νοούνται ως:
1.
“Αστικά λύματα”: τα οικιακά λύματα ή το μείγμα οικιακών με βιομηχανικά λύματα ή/και όμβρια ύδατα.
[…]
5.
“Δίκτυο αποχέτευσης”: το σύστημα αγωγών που συλλέγει και διοχετεύει τα αστικά λύματα.
6.
“1 ι.π. (μονάδα ισοδύναμου πληθυσμού)”: το αποικοδομήσιμο οργανικό φορτίο που παρουσιάζει βιομηχανικές ανάγκες σε οξυγόνο πέντε ημερών (BOD 5) ίσες προς 60 g/ημέρα.
[…]
8.
“Δευτεροβάθμια επεξεργασία”: η επεξεργασία των αστικών λυμάτων με μέθοδο που, κατά κανόνα, περιλαμβάνει βιολογική επεξεργασία με δευτεροβάθμια καθίζηση, ή με άλλες μεθόδους διά των οποίων τηρούνται οι απαιτήσεις που καθορίζονται στον πίνακα 1 του παραρτήματος I.
[…]»
7.
Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε όλοι οι οικισμοί να διαθέτουν δίκτυα αποχέτευσης αστικών λυμάτων:
—
έως τις 31 Δεκεμβρίου 2000 το αργότερο, για τους οικισμούς με ισοδύναμο πληθυσμό (ι.π.) άνω των 15000 και
—
έως τις 31 Δεκεμβρίου 2005 το αργότερο, για τους οικισμούς με ι.π. μεταξύ 2000 και 15000.
[…]».
8.
Το άρθρο 4 της ίδιας οδηγίας ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε τα αστικά λύματα που διοχετεύονται σε αποχετευτικά δίκτυα να υποβάλλονται, πριν από την απόρριψή τους, σε δευτεροβάθμια ή σε ισοδύναμη επεξεργασία, ως εξής:
—
το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2000, για όλες τις απορρίψεις λυμάτων από οικισμούς με ι.π. άνω των 15000,
—
το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2005, για όλες τις απορρίψεις λυμάτων από οικισμούς με ι.π. μεταξύ 10000 και 15000,
—
το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2005, για τα λύματα που αποβάλλονται σε γλυκά ύδατα και σε εκβολές ποταμών, από οικισμούς με ι.π. μεταξύ 2000 και 10000.
[…]
3.   Οι απορρίψεις από τους περιγραφόμενους στις παραγράφους 1 και 2 σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο Β. […].
4.   Το φορτίο που εκφράζεται με ι.π. υπολογίζεται με βάση το μέγιστο μέσο εβδομαδιαίο φόρο που εισέρχεται στο σταθμό επεξεργασίας στη διάρκεια του έτους, εξαιρουμένων των ασυνήθων καταστάσεων, όπως οι περιπτώσεις καταρρακτώδους βροχής.»
9.
Κατά το άρθρο 15, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας:
«Οι αρμόδιες αρχές ή τα κατάλληλα όργανα παρακολουθούν:
—
τις απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων, για να εξακριβώνουν τη συμμόρφωση προς τις απαιτήσεις του παραρτήματος I σημείο Β, σύμφωνα με τις διαδικασίες ελέγχου που ορίζονται στο παράρτημα I σημείο Δ,
[…]».
10.
Το παράρτημα Ι της οδηγίας 91/271, υπό τον τίτλο «Απαιτήσεις για τα αστικά λύματα», αποτελείται από τα ακόλουθα τέσσερα σημεία: Α. Αποχετευτικά δίκτυα· Β. Απόρριψη από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων στα ύδατα υποδοχής· Γ. Βιομηχανικά λύματα· Δ. Μέθοδοι αναφοράς για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.
11.
Σύμφωνα με το σημείο Β του παραρτήματος Ι:
«1.
Ο σχεδιασμός ή η μετασκευή των σταθμών επεξεργασίας λυμάτων γίνεται έτσι ώστε να μπορούν να λαμβάνονται αντιπροσωπευτικά δείγματα των εισερχομένων και των επεξεργασμένων λυμάτων προτού απορριφθούν στα ύδατα υποδοχής.
2.
Οι απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων, οι οποίες υποβάλλονται σε επεξεργασία, σύμφωνα με τα άρθρα 4 και 5 της παρούσας οδηγίας, πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις που παρατίθενται στον πίνακα 1.
[…]»
12.
Το σημείο Δ του παραρτήματος Ι ορίζει:
«1.
Τα κράτη μέλη φροντίζουν ώστε η μέθοδος παρακολούθησης που εφαρμόζεται να ανταποκρίνεται τουλάχιστον στο επίπεδο απαιτήσεων που περιγράφεται κατωτέρω.
Είναι δυνατό να χρησιμοποιούνται εναλλακτικά και άλλες μέθοδοι, διαφορετικές από εκείνες που αναφέρονται στα σημεία 2, 3 και 4, υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω μέθοδοι αποδεδειγμένα παράγουν ισοδύναμα αποτελέσματα.
Τα κράτη μέλη παρέχουν στην Επιτροπή όλες τις χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με την εφαρμοζόμενη μέθοδο. Αν η Επιτροπή κρίνει ότι δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις των σημείων 2, 3 και 4, υποβάλλει στο Συμβούλιο τις δέουσες προτάσεις.
2.
Εικοσιτετράωρα δείγματα ανάλογα προς τη ροή ή βασισμένα στη χρονική διάρκεια συλλέγονται στο ίδιο, σαφώς καθορισμένο σημείο της εξόδου και, εφόσον χρειάζεται, της εισόδου του σταθμού επεξεργασίας, ώστε να ελέγχεται κατά πόσον τα εξερχόμενα λύματα πληρούν τις απαιτήσεις απόρριψης που ορίζονται στην παρούσα οδηγία.
Εφαρμόζονται κατάλληλες διεθνείς εργαστηριακές πρακτικές με στόχο τη μείωση στο ελάχιστο της αποικοδομήσεως των δειγμάτων μεταξύ συλλογής και αναλύσεως.
3.
Ο ελάχιστος ετήσιος αριθμός δειγμάτων καθορίζεται ανάλογα με το μέγεθος του σταθμού επεξεργασίας και συλλέγεται σε τακτά χρονικά διαστήματα κατά τη διάρκεια του έτους:
2000 — 9999 ι.π.: 12 δείγματα τον πρώτο χρόνο.
4 δείγματα τα επόμενα χρόνια εφόσον αποδειχθεί ότι τον πρώτο χρόνο το νερό πληροί τις διατάξεις της παρούσας οδηγίας· εάν [κάποιο] από τα 4 δείγματα δεν είναι ικανοποιητικό, τον επόμενο χρόνο πρέπει να λαμβάνονται 12 δείγματα.
10000 — 49999 ι.π.: 12 δείγματα
άνω των 50000 ι.π.: 24 δείγματα
[…]».
13.
Ο πίνακας 1 του παραρτήματος Ι της οδηγίας 91/271 περιλαμβάνει τις «Απαιτήσεις για απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων που διέπονται από τα άρθρα 4 και 5 της παρούσας οδηγίας […]».
Β — Εθνικό δίκαιο
14.
Η οδηγία 91/271 μεταφέρθηκε στο πορτογαλικό δίκαιο με το νομοθετικό διάταγμα 152/97 της 19ης Ιουνίου 1997 (
4
).
15.
Το άρθρο 5, παράγραφος 2, του εν λόγω νομοθετικού διατάγματος 152/97 ορίζει συγκεκριμένες προθεσμίες εντός των οποίων οι διαλαμβανόμενοι στο άρθρο 4 φορείς οφείλουν να υιοθετήσουν τις απαραίτητες μεθόδους για την υποβολή των υφιστάμενων ή των αναμενόμενων κατά τη θέση του σε ισχύ λυμάτων σε δευτεροβάθμια επεξεργασία. Συγκεκριμένα, ορίζεται η 31η Δεκεμβρίου 2005 καθώς για οικισμούς με ι.π. άνω των 10000 και κάτω ή ίσο με 15000 μονάδες και για οικισμούς με ι.π. άνω των 2000 και κάτω ή ίσο με 10000 μονάδες σε περίπτωση λυμάτων που αποβάλλονται σε γλυκά ύδατα ή σε εκβολές ποταμών.
16.
Κατά το άρθρο 14 του νομοθετικού διατάγματος 152/97, η μη τήρηση των διατάξεων του άρθρου 15, παράγραφος 2, συνιστά παράβαση τιμωρούμενη με πρόστιμο.
II – Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
17.
Η προ της ασκήσεως της υπό κρίση προσφυγής διαδικασία κινήθηκε το 2009 και είχε ως αντικείμενο την ενδεχόμενη παράβαση εκ μέρους της Πορτογαλικής Δημοκρατίας των άρθρων 3, 4 και 10 της οδηγίας 91/271 σε σχέση με 186 οικισμούς.
18.
Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αυτής, η Πορτογαλική Δημοκρατία ανταποκρίθηκε εν μέρει στα αιτήματα της Επιτροπής, με αποτέλεσμα η προσφυγή να αφορά τελικώς παράβαση του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271 σε σχέση με 52 οικισμούς.
III – Η προσφυγή της Επιτροπής και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
19.
Με το δικόγραφο της προσφυγής της, η Επιτροπή υποστήριξε ότι για την τήρηση της επίμαχης διατάξεως δεν αρκεί η εγκατάσταση σταθμών επεξεργασίας (υποχρέωση επιβαλλόμενη από το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας 91/271), αλλά απαιτείται οι σταθμοί να βρίσκονται σε λειτουργία και να το πράττουν κατά τρόπο ώστε τα επεξεργασμένα λύματα να πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος Ι της εν λόγω οδηγίας.
20.
Κατά την Επιτροπή, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν τα επεξεργασμένα λύματα πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος Ι, είναι αναγκαία η κατά το σημείο Δ του εν λόγω παραρτήματος Ι παρακολούθησή τους κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους.
21.
Η Πορτογαλική Κυβέρνηση δεν αμφισβήτησε τα ανωτέρω με το υπόμνημα αντικρούσεώς της, επικέντρωσε δε την άμυνά της στο γεγονός ότι οι επίμαχοι οικισμοί ανέρχονταν στην πραγματικότητα σε 26 και ότι οι απαιτούμενες εργασίες προκειμένου να συμμορφωθεί προς το αίτημα της Επιτροπής βρίσκονται σε πολύ προχωρημένο στάδιο.
22.
Όπως έχει ήδη εκτεθεί, το Δικαστήριο ζήτησε σε εύθετο χρόνο από τους διαδίκους να εκφράσουν την άποψή τους σε σχέση με τις προϋποθέσεις συμμορφώσεως προς το άρθρο 4 της οδηγίας 91/271, καλώντας τους να λάβουν θέση συγκεκριμένα επί του αν αρκούσε η θέση σε λειτουργία του σταθμού επεξεργασίας ή αν απαιτείτο, επιπλέον, κατ’ εφαρμογήν του παραρτήματος Ι, σημείο Δ, της οδηγίας, το οποίο επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να φροντίζουν για την εφαρμογή μεθόδου παρακολουθήσεως της ποιότητας των απορρίψεων, οι εν λόγω έλεγχοι να έχουν διενεργηθεί επιτυχώς κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους λειτουργίας.
23.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή υποστήριξε ότι δεν αρκούσε η κατασκευή σταθμού επεξεργασίας, αλλά απαιτείτο η ορθή του λειτουργία, καθόσον σκοπός της οδηγίας 91/271 είναι η διασφάλιση της ποιότητας των επεξεργασμένων λυμάτων, και όχι η απλή κατασκευή σταθμών επεξεργασίας. Κατά την Επιτροπή, η ορθή λειτουργία του σταθμού μπορεί να διαπιστωθεί μόνο με τη διενέργεια των προβλεπόμενων στο παράρτημα Ι, σημείο Δ, της οδηγίας 91/271 ελέγχων, για τους σκοπούς των οποίων ένας ελάχιστος αριθμός ετήσιων δειγμάτων αναλόγως του μεγέθους του σταθμού επεξεργασίας, ιδίως κατά το πρώτο έτος λειτουργίας, είναι αναγκαίος.
24.
Από την πλευρά της, η Πορτογαλική Δημοκρατία εκτιμά ότι το κρίσιμο χρονικό σημείο, προκειμένου να κριθεί η συμμόρφωση προς το άρθρο 4 της οδηγίας, είναι η θέση σε λειτουργία του σταθμού επεξεργασίας· πιο συγκεκριμένα, το χρονικό σημείο κατά το οποίο, μετά τη θέση σε λειτουργία του σταθμού, ολοκληρώνεται επιτυχώς ο πρώτος έλεγχος της ποιότητας των απορρίψεων.
IV – Εκτίμηση
Α — Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
25.
Ως γνωστόν, το γεγονός ότι ορισμένο κράτος μέλος δεν αμφισβητεί την προσαπτόμενη από την Επιτροπή παράβαση δεν εμποδίζει το Δικαστήριο να εξετάσει την ορθότητα της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που οδήγησε την Επιτροπή στην άσκηση της προσφυγής. Κατά το σκεπτικό της αποφάσεως Επιτροπή κατά Σουηδίας, «στο πλαίσιο προσφυγής λόγω παραβάσεως, στο Δικαστήριο εναπόκειται να διαπιστώσει την ύπαρξη ή μη της προσαπτόμενης παράβασης, έστω και αν το ενδιαφερόμενο κράτος δεν αμφισβητεί την παράβαση» (
5
).
26.
Στην υπό κρίση υπόθεση, η Πορτογαλική Δημοκρατία αμφισβήτησε αρχικώς, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, την εκτίμηση της Επιτροπής περί της παραβάσεως του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271 σε σχέση με διάφορους οικισμούς, χωρίς όμως να προβάλλει αντιρρήσεις ως προς την ερμηνεία του εν λόγω άρθρου, ερμηνεία επί της οποίας η Επιτροπή στήριξε την κρίση της ότι η Πορτογαλική Δημοκρατία είχε παραβεί υποχρέωσή της εκ των Συνθηκών (άρθρο 258 ΣΛΕΕ).
27.
Δεδομένου ότι «στο Δικαστήριο εναπόκειται να διαπιστώσει την ύπαρξη ή μη της προσαπτόμενης παράβασης», ανεξαρτήτως της υιοθετηθείσας από την Πορτογαλική Δημοκρατία υπερασπιστικής γραμμής, κλήθηκαν οι διάδικοι, όπως έχει ήδη εκτεθεί, να εκφράσουν την άποψή τους επί της ερμηνείας του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τη σχέση του με το σημείο Δ του παραρτήματος Ι της ίδιας οδηγίας. Κατόπιν τούτου, η Πορτογαλική Δημοκρατία αμφισβήτησε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, την υποστηριχθείσα από την Επιτροπή ερμηνεία του ανωτέρω άρθρου, ισχυριζόμενη ότι παράβαση θα μπορούσε να υπάρξει μόνον εάν ο σταθμός επεξεργασίας δεν είχε τεθεί σε λειτουργία κατά την προβλεπόμενη από το άρθρο αυτό ημερομηνία, χωρίς να είναι αναγκαία η παρέλευση του απαιτούμενου χρόνου για τη διενέργεια των προβλεπόμενων στο εν λόγω σημείο Δ του παραρτήματος Ι ελέγχων.
28.
Πρέπει, συνεπώς, να εξεταστεί εάν η υιοθετηθείσα από την Επιτροπή ερμηνεία του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271 είναι νομικώς ορθή, καθώς από τη διαπίστωση αυτή θα εξαρτηθεί, σε τελική ανάλυση, η ύπαρξη της παραβάσεως που καταγγέλλεται με την υπό κρίση προσφυγή.
Β — Αποφάσεις του Δικαστηρίου επί της σχέσεως του άρθρου 4 με το σημείο Δ του παραρτήματος Ι της οδηγίας 91/271
29.
Το άρθρο 4 της οδηγίας 91/271 ορίζει στην παράγραφό του 1 ότι «[τ]α κράτη μέλη μεριμνούν ώστε τα αστικά λύματα που διοχετεύονται σε αποχετευτικά δίκτυα να υποβάλλονται, πριν από την απόρριψή τους, σε δευτεροβάθμια ή σε ισοδύναμη επεξεργασία». Η υποχρέωση αυτή πρέπει να έχει εκπληρωθεί, αναλόγως του μεγέθους του οικισμού, πριν την 31η Δεκεμβρίου 2000 ή την 31η Δεκεμβρίου 2005.
30.
Εξάλλου, σύμφωνα με το ίδιο άρθρο 4, παράγραφος 3, «[ο]ι απορρίψεις από τους περιγραφόμενους στις παραγράφους 1 και 2 σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος I σημείο Β. […]».
31.
Από την πλευρά του, το σημείο Β του παραρτήματος Ι προβλέπει στην παράγραφό του 1 ότι «[ο] σχεδιασμός ή η μετασκευή των σταθμών επεξεργασίας λυμάτων γίνεται έτσι ώστε να μπορούν να λαμβάνονται αντιπροσωπευτικά δείγματα των εισερχομένων και των επεξεργασμένων λυμάτων προτού απορριφθούν στα ύδατα υποδοχής», ενώ στην παράγραφο 2 ορίζεται ότι «[ο]ι απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων, οι οποίες υποβάλλονται σε επεξεργασία, σύμφωνα με τα άρθρα 4 και 5 της παρούσας οδηγίας, πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις που παρατίθενται στον πίνακα 1».
32.
Ωστόσο, το άρθρο 4 της οδηγίας 91/271 δεν κάνει αναφορά στο σημείο Δ του ιδίου παραρτήματος Ι, η παράγραφος 1 του οποίου ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη φροντίζουν ώστε η μέθοδος παρακολούθησης που εφαρμόζεται να ανταποκρίνεται τουλάχιστον στο επίπεδο απαιτήσεων που περιγράφεται κατωτέρω». Συμπληρωματικώς προς αυτό προβλέπεται, σύμφωνα με την παράγραφο 2 του ιδίου σημείου Δ, η υποχρέωση να συλλέγονται «[ε]ικοσιτετράωρα δείγματα ανάλογα προς τη ροή ή βασισμένα στη χρονική διάρκεια […] στο ίδιο, σαφώς καθορισμένο σημείο της εξόδου και, εφόσον χρειάζεται, της εισόδου του σταθμού επεξεργασίας, ώστε να ελέγχεται κατά πόσον τα εξερχόμενα λύματα πληρούν τις απαιτήσεις απόρριψης που ορίζονται στην παρούσα οδηγία». Επιπλέον, στην παράγραφο 3 προβλέπεται «ελάχιστος ετήσιος αριθμός δειγμάτων […] ανάλογα με το μέγεθος του σταθμού επεξεργασίας» καθώς και η υποχρέωση συλλογής τους «σε τακτά χρονικά διαστήματα κατά τη διάρκεια του έτους».
33.
Το Δικαστήριο είχε ήδη την ευκαιρία να αποφανθεί επί της σχέσεως που ενδέχεται να υπάρχει μεταξύ του άρθρου 4 και του σημείου Δ του παραρτήματος Ι της οδηγίας 91/271. Έτσι, στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιταλίας (
6
), το Δικαστήριο ενστερνίστηκε την άποψη της Επιτροπής ως προς σχέση μεταξύ του άρθρου 4 και του σημείου Δ του παραρτήματος Ι της οδηγίας 91/271, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η συμμόρφωση προς το άρθρο 4 της οδηγίας τελούσε σε συνάρτηση με την τήρηση της διαδικασίας λήψεως δειγμάτων που θεσπίζεται στο σημείο Δ του παραρτήματος Ι της οδηγίας 91/271.
34.
Στην υπόθεση Επιτροπή κατά Βελγίου (
7
), η Βελγική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι δεν ήταν αναγκαία η τήρηση της διαδικασίας του σημείου Δ του παραρτήματος Ι της οδηγίας 91/271 σε περίπτωση που τα πρώτα αποτελέσματα μετά τη θέση σε λειτουργία του σταθμού επεξεργασίας πληρούσαν τις κατά τον πίνακα 1 του ιδίου παραρτήματος Ι απαιτήσεις ποιότητας. Η Επιτροπή εκτιμά ότι το Δικαστήριο, κρίνοντας επί της ουσίας, δεν έκανε δεκτή αυτή τη θέση. Είναι, ωστόσο, αληθές ότι στην ανωτέρω υπόθεση το Δικαστήριο δεν είχε στην πραγματικότητα την ευκαιρία να αποφανθεί επί του συγκεκριμένου ζητήματος, καθώς κρίσιμο τότε ήταν το γεγονός ότι η Βελγική Κυβέρνηση είχε αναγνωρίσει ότι οι δύο επίμαχοι οικισμοί δεν διέθεταν καν σταθμούς επεξεργασίας (
8
), λόγος για τον οποίον δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι το υιοθετηθέν με την απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας κριτήριο (
9
) επιβεβαιώθηκε από τη δεύτερη αυτή απόφαση.
35.
Τούτων δοθέντων, μπορεί να συναχθεί ότι το Δικαστήριο είχε, στην πραγματικότητα, τη δυνατότητα να αποφανθεί επί της σχέσεως μεταξύ του άρθρου 4 και του παραρτήματος Ι, σημείο Δ, της οδηγίας 91/271 μόνο μία φορά, και τούτο κατά τρόπο εντελώς περιστασιακό. Τούτο εξηγεί τον λόγο για τον οποίο το Δικαστήριο κάλεσε τους διαδίκους να λάβουν θέση επί του ζητήματος.
Γ — Η ερμηνεία του άρθρου 4 εντός του συστήματος της οδηγίας 91/271
36.
Από μια πρώτη εξέταση του συνόλου της οδηγίας 91/271 προκύπτει ότι η σύνδεση του άρθρου 4 με το σημείο Δ του παραρτήματός της Ι έρχεται σε σύγκρουση με το άρθρο 3 της ιδίας οδηγίας.
37.
Πράγματι, εάν για τη συμμόρφωση προς το άρθρο 4 απαιτείται η τήρηση της προβλεπόμενης στο σημείο Δ του παραρτήματος Ι διαδικασίας, τότε οι σταθμοί επεξεργασίας θα έπρεπε να είχαν τεθεί σε λειτουργία έναν χρόνο πριν από την ημερομηνία που προβλέπει το άρθρο 3 για την υποβολή των αστικών λυμάτων σε επεξεργασία, καθώς η προβλεπόμενη από το σημείο Δ διαδικασία πρέπει, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της Επιτροπής, να διεξάγεται καθ’ όλη τη διάρκεια ενός έτους.
38.
Ωστόσο, οι ημερομηνίες κατά τις οποίες οι αστικοί οικισμοί οφείλουν, σύμφωνα με το άρθρο 3 της οδηγίας, να διαθέτουν αποχετευτικά δίκτυα είναι οι ίδιες με αυτές που τάσσονται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, για την υποβολή των λυμάτων, υπό τους όρους του ιδίου άρθρου 4, παράγραφος 3, σε επεξεργασία. Η ερμηνεία του άρθρου 4 υπό την προταθείσα από την Επιτροπή έννοια —η οποία είχε υιοθετηθεί από το Δικαστήριο στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιταλίας (
10
)— θα είχε ως αναπόφευκτη συνέπεια να καταστεί το άρθρο 3 άνευ πρακτικού αποτελέσματος.
39.
Η γραμματική ερμηνεία των άρθρων 3 και 4 της οδηγίας 91/271 επιτρέπει, κατά την κρίση μου, να αποφευχθεί η περιγραφείσα σύγκρουση και να επιτευχθεί μια λύση αρμονική προς το σύστημα της οδηγίας.
40.
Συναφώς, πρέπει να τονιστεί καταρχάς ότι το άρθρο 4 δεν κάνει καμία αναφορά στο σημείο Δ του παραρτήματος Ι. Ρητή αναφορά στο παράρτημα γίνεται μόνο στην παράγραφο 3 του εν λόγω άρθρου, η οποία ορίζει ότι «[ο]ι απορρίψεις από τους περιγραφόμενους στις παραγράφους 1 και 2 σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο Β». Οι απαιτήσεις αυτές αφορούν την ποιότητα των απορρίψεων.
41.
Από την πλευρά του, το σημείο Δ του παραρτήματος Ι αφορά τις «[μ]εθόδο[υς] αναφοράς για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων». Αφορά, δηλαδή, τις διαδικασίες που πρέπει να ακολουθούνται για να εξακριβώνεται ότι οι απορρίψεις πληρούν στη συνέχεια τις απαιτήσεις ποιότητας που επιβάλλει η οδηγία.
42.
Οι εν λόγω «μέθοδοι αναφοράς, παρακολουθήσεως και αξιολογήσεως» πρέπει να εφαρμόζονται για όσο διάστημα οι σταθμοί βρίσκονται σε λειτουργία, δηλαδή επ’ αόριστον. Πράγματι, στο άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271 ορίζεται ότι οι αρχές οφείλουν να παρακολουθούν τις απορρίψεις «για να εξακριβώνουν τη συμμόρφωση προς τις απαιτήσεις του παραρτήματος I σημείο Β, σύμφωνα με τις διαδικασίες ελέγχου που ορίζονται στο παράρτημα I σημείο Δ» (
11
).
43.
Είναι, λοιπόν, σαφές ότι το σημείο Δ του παραρτήματος Ι αναφέρεται σε συνεχή υποχρέωση με την οποία επιδιώκεται να διασφαλιστεί ότι οι απορρίψεις συμμορφώνονται διαρκώς προς τις απαιτήσεις ποιότητας που έπρεπε να πληρούνται από τη θέση σε λειτουργία του σταθμού. Η αντίληψη ότι ένας σταθμός μπορεί να αρχίσει να λειτουργεί κατά την έννοια του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271 μόνον εάν οι απορρίψεις που παράγει ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένα επίπεδα ποιότητας καθ’ όλη τη διάρκεια ενός έτους —η οποία είναι η θέση που υποστηρίζει η Επιτροπή, ισχυριζόμενη ότι το άρθρο 4 πληρούται μόνον εάν έχει τηρηθεί η διαδικασία του σημείου Δ του παραρτήματος Ι— δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, πειστική.
44.
Το γεγονός, όπως υποστήριξε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η εμπειρία αποδεικνύει ότι δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις σταθμών επεξεργασίας που τίθενται σε λειτουργία σε συνθήκες που δεν μπορούν να διασφαλίσουν τα απαιτούμενα από την οδηγία 91/271 επίπεδα ποιότητας δεν μπορεί να δικαιολογήσει την πρακτική να θεωρείται ότι οι κατασκευασθέντες εντός των προθεσμιών του άρθρου 3 της οδηγίας σταθμοί μπορούν να τεθούν σε λειτουργία μόνον εφόσον έχει διαπιστωθεί ότι τα εξεταζόμενα, καθ’ όλη τη διάρκεια ενός έτους, σύμφωνα με τη διαδικασία του σημείου Δ του παραρτήματος Ι, δείγματα πληρούν τα οριζόμενα στο σημείο Β του ιδίου παραρτήματος Ι επίπεδα. Έναντι του ενδεχομένου αυτού, η λύση που πρέπει να υιοθετηθεί συνίσταται μάλλον στον εξ αρχής έλεγχο περί του ότι ο σταθμός πληροί τους απαιτούμενους όρους για τη θέση του σε λειτουργία, ήτοι ότι πληροί κατά τον χρόνο εκείνο τις απαιτήσεις του σημείου Β του παραρτήματος Ι. Και για να διαπιστωθεί τούτο δεν απαιτείται η ολοκλήρωση της δειγματοληπτικής διαδικασίας του σημείου Δ του παραρτήματος Ι, ο λόγος υπάρξεως του οποίου είναι, όπως έχω ήδη εκθέσει, να διασφαλίσει ότι η ποιότητα των επεξεργασμένων λυμάτων είναι πάντοτε η ίδια με αυτή που απαιτείτο από τον χρόνο θέσεως σε λειτουργία του σταθμού για πρώτη φορά.
Δ — Εφαρμογή της προταθείσας ερμηνείας του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271 στην υπό κρίση υπόθεση
45.
Βάσει των ανωτέρω, η προσφυγή της Επιτροπής μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο σε σχέση με τους οικισμούς οι οποίοι δεν διέθεταν εν λειτουργία δίκτυο αποχετεύσεως κατά την οριζόμενη από το άρθρο 4 της οδηγίας 91/271 ημερομηνία και σύμφωνα με τις απαιτήσεις του σημείου Β του παραρτήματος Ι της ίδιας οδηγίας. Αντιθέτως, η προσφυγή πρέπει να απορριφθεί όσον αφορά τους οικισμούς οι οποίοι κατά την ημερομηνία εκείνη διέθεταν εν λειτουργία δίκτυο αποχετεύσεως σύμφωνα με τις απαιτήσεις του σημείου Β του παραρτήματος Ι, χωρίς να απαιτείται οι προβλεπόμενοι από το σημείο Δ του ιδίου παραρτήματος Ι έλεγχοι να έχουν διενεργηθεί επιτυχώς κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους λειτουργίας.
V – Δικαστικά έξοδα
46.
Σύμφωνα με το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ότι κάθε διάδικος φέρει τα δικαστικά του έξοδα.
VI – Πρόταση
47.
Βάσει των προεκτεθεισών εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ως εξής:
1.
Να κρίνει ότι η Πορτογαλική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 4 της οδηγίας 91/271/ΕΟΚ σε σχέση με τους οικισμούς οι οποίοι δεν διέθεταν εν λειτουργία δίκτυο αποχετεύσεως κατά την οριζόμενη στην εν λόγω διάταξη ημερομηνία και σύμφωνα με τις απαιτήσεις του σημείου Β του παραρτήματος Ι της ιδίας οδηγίας.
2.
Να απορρίψει την προσφυγή σε σχέση με τους οικισμούς οι οποίοι κατά την ημερομηνία εκείνη διέθεταν εν λειτουργία δίκτυο αποχετεύσεως σύμφωνα με τις απαιτήσεις του σημείου Β του παραρτήματος Ι, χωρίς να απαιτείται οι προβλεπόμενοι από το σημείο Δ του ιδίου παραρτήματος Ι έλεγχοι να έχουν διενεργηθεί επιτυχώς κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους λειτουργίας.
3.
Να αποφανθεί ότι κάθε διάδικος φέρει τα δικαστικά του έξοδα.
(
1
)   Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.
(
2
)   Οδηγία του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1991, για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (ΕΕ L 135, σ. 40, στο εξής: οδηγία 91/271).
(
3
)   ΕΕ C 209, σ. 3.
(
4
)   Επίσημη Εφημερίδα της Πορτογαλίας, σειρά I-A, αριθ. 139, σ. 2959.
(
5
)   Απόφαση Επιτροπή κατά Σουηδίας (C‑438/07, EU:C:2009:613, σκέψη 53).
(
6
)   Απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑565/10, EU:C:2012:476, σκέψεις 37 έως 39).
(
7
)   Απόφαση Επιτροπή κατά Βελγίου (C‑395/13, EU:C:2014:2347).
(
8
)   Απόφαση Επιτροπή κατά Βελγίου (C‑395/13, EU:C:2014:2347, σκέψη 48).
(
9
)   Απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑565/10, EU:C:2012:476).
(
10
)   Απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑565/10, EU:C:2012:476, σκέψεις 37 έως 39).
(
11
)   Η υπογράμμιση δική μου.