Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ANDREA BIONDI
της 16ης Οκτωβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C-457/23 P
Deutsche Lufthansa AG
κατά
Ryanair DAC,
Condor
Flugdienst
GmbH,
Ευρωπαϊκής Επιτροπής,
Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας,
Γαλλικής Δημοκρατίας
« Αίτηση αναιρέσεως – Κρατικές ενισχύσεις – Γερμανική αγορά αεροπορικών μεταφορών – Ενίσχυση χορηγηθείσα από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας υπέρ αεροπορικής εταιρίας στο πλαίσιο της πανδημίας της COVID-19 – Προσωρινό πλαίσιο για τη λήψη μέτρων κρατικής ενίσχυσης – Ανακεφαλαιοποίηση της Deutsche Lufthansa AG – Απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής
περί μη προβολής αντιρρήσεων »
Περιεχόμενα
I.
Εισαγωγή
II.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
Α.
Ο σκοπός, το πεδίο εφαρμογής και η νομική φύση του προσωρινού πλαισίου
Β.
Η έκταση του δικαστικού ελέγχου
Γ.
Ευελιξία κατά την εφαρμογή του προσωρινού πλαισίου
III.
Επί της αιτήσεως αναιρέσεως
Α.
Επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως
1.
Επί του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
2.
Επί του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
α)
Πρώτη αιτίαση
β)
Δεύτερη αιτίαση
γ)
Τρίτη αιτίαση
δ)
Τέταρτη αιτίαση
ε)
Πρόταση επί του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
3.
Επί του τρίτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
α)
Πρώτη αιτίαση
β)
Δεύτερη αιτίαση
γ)
Τρίτη αιτίαση
δ)
Τέταρτη αιτίαση
ε)
Πέμπτη αιτίαση
στ)
Οι αιτιάσεις που προβάλλουν η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας περί προσβολής του δικαιώματός τους για δίκαιη δίκη
ζ)
Πρόταση επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως
Β.
Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
1.
Επί του εναλλακτικού μηχανισμού που συνόδευε τη συμμετοχή στο κεφάλαιο
α)
Επί της πρώτης αιτιάσεως
β)
Επί της δεύτερης αιτιάσεως
2.
Επί του εναλλακτικού μηχανισμού που συνόδευε την αφανή συμμετοχή II
3.
Πρόταση επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
Γ.
Επί του τρίτου λόγου αναιρέσεως
Δ.
Επί του τετάρτου λόγου αναιρέσεως
1.
Η πρώτη αιτίαση, διά της οποίας προβάλλεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή έπρεπε να λάβει υπόψη της και άλλους παράγοντες προκειμένου να εκτιμήσει την ύπαρξη ΣΙΑ.
2.
Η δεύτερη αιτίαση, με την οποία υποστηρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η DLH δεν διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης
Ε.
Επί του πέμπτου λόγου αναιρέσεως
ΣΤ.
Επί του έκτου λόγου αναιρέσεως
Ζ.
Πρόταση επί της αιτήσεως αναιρέσεως και επί των δικαστικών εξόδων
IV.
Πρόταση
I.      Εισαγωγή
1.        Στις 12 Ιουνίου 2020, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας κοινοποίησε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ,
καθώς και του προσωρινού
πλαισίου για τη λήψη μέτρων κρατικής ενίσχυσης με σκοπό να στηριχθεί η οικονομία κατά τη διάρκεια της έξαρσης της νόσου COVID 19 (2) (στο εξής: προσωρινό πλαίσιο), την πρότασή της για τη χορήγηση στην Deutsche Lufthansa AG (στο εξής: DLH) ατομικής ενίσχυσης υπό τη μορφή ανακεφαλαιοποίησης ύψους 6 δισεκατομμυρίων ευρώ (στο εξής: επίμαχο μέτρο) (3). Το επίμαχο μέτρο, το οποίο εντασσόταν στο πλαίσιο ευρύτερης σειράς μέτρων στήριξης υπέρ του ομίλου Lufthansa, περιλάμβανε τρία στοιχεία, και ειδικότερα συμμετοχή στο κεφάλαιο σε ποσοστό 20 % και δύο αφανείς συμμετοχές (στο εξής: αφανής συμμετοχή I και αφανής συμμετοχή II).
2.        Στις 25 Ιουνίου 2020, η Επιτροπή εξέδωσε απόφαση με την οποία έκρινε ότι το επίμαχο μέτρο συνιστούσε κρατική ενίσχυση συμβατή με την εσωτερική αγορά βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ και του προσωρινού πλαισίου (στο εξής: επίμαχη απόφαση) (4).
Η Ryanair DAC και η Condor Flugdienst GmbH (στο εξής: Condor) άσκησαν προσφυγές ακυρώσεως κατά της εν λόγω απόφασης (5).
3.        Με την απόφαση της 10ης Μαΐου 2023, Ryanair και Condor Flugdienst κατά Επιτροπής (Lufthansa· COVID-19) (στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση)
(6), το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την επίμαχη απόφαση. Κατά την κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, η εν λόγω απόφαση ενείχε πλείονα σφάλματα ή παρατυπίες όσον αφορά την εφαρμογή του προσωρινού πλαισίου, καθένα εκ των οποίων ήταν ικανό να στηρίξει την ακύρωσή της (7).
4.        Με την υπό κρίση αίτηση αναιρέσεως η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ζητεί την αναίρεση της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου.
II.    Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
5.        Παρά την έκτασή της και το πλήθος των ειδικότερων λόγων και επιχειρημάτων που προβάλλονται από το σύνολο των μετεχουσών στη διαδικασία, η υπό κρίση αίτηση αναιρέσεως εγείρει, επί της ουσίας,
δύο ζητήματα. Πρώτον, το ζήτημα του εύρους της εξουσίας εκτιμήσεως και της ευελιξίας που διέθετε η Επιτροπή κατά την εφαρμογή του
προσωρινού πλαισίου ή την παρέκκλιση από αυτό. Δεύτερον, το ζήτημα της έκτασης του δικαστικού ελέγχου που άσκησε το Γενικό Δικαστήριο κατά την εκ μέρους του εκτίμηση σχετικά με το αν η επίμαχη απόφαση
συμμορφώνεται με ορισμένα ειδικά κριτήρια που καθορίζει το ίδιο το προσωρινό πλαίσιο. Είναι μάλλον προφανές ότι η απάντηση επί του τελευταίου αυτού ζητήματος εξαρτάται από τον τρόπο κατά τον οποίο οριοθετείται το πρώτο, κάτι που με τη σειρά του εξαρτάται εν πολλοίς από τον σκοπό, το πεδίο εφαρμογής και τη νομική φύση του προσωρινού πλαισίου. Μολονότι δε το τελευταίο δεν έχει πλέον έδαφος εφαρμογής, η σημασία της υπό κρίση υπόθεσης για το δίκαιο των κρατικών ενισχύσεων είναι ευρύτερη, λαμβανομένου υπόψη ότι, με την πάροδο των ετών, αυξάνονται τόσο ο αριθμός όσο και η σημασία των πράξεων αυτού του είδους.
Α.      Ο σκοπός, το πεδίο εφαρμογής και η νομική φύση του προσωρινού πλαισίου
6.        Καταρχάς, όσον αφορά τον σκοπό και το πεδίο εφαρμογής του προσωρινού πλαισίου, θα πρέπει να επισημανθεί ότι νομική βάση αυτού αποτελεί το άρθρο 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (8), διάταξη που λειτουργεί συμπληρωματικά προς εκείνη του άρθρου 107, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (9), παρέχοντας επιπλέον δυνατότητες στήριξης των κρατών μελών προκειμένου για την αντιμετώπιση εκτάκτων περιστάσεων. Αναμφίβολα, στο πλαίσιο της παγκόσμιας πανδημίας της COVID-19, ήταν απόλυτα δικαιολογημένη η προσφυγή σε μια νομική βάση που προβλέπεται στη Συνθήκη ειδικά για έκτακτες περιστάσεις, καθόσον όλα τα κράτη μέλη επηρεάστηκαν, στον έναν ή τον άλλον βαθμό, από σοβαρές διαταραχές της οικονομίας τους (10). Επομένως, δεν χωρεί αμφιβολία ότι το προσωρινό πλαίσιο σχεδιάστηκε πρωτίστως προκειμένου να διασφαλιστεί ότι θα παρέμενε διαθέσιμη στις αγορές επαρκής ρευστότητα για τις επιχειρήσεις κάθε είδους και για τη διατήρηση της συνέχειας της οικονομικής δραστηριότητας κατά τη διάρκεια της δραματικής έξαρσης της νόσου COVID-19 και ύστερα από αυτήν. Επίσης, το προσωρινό πλαίσιο εξυπηρετούσε και άλλους, συμπληρωματικούς μεν αλλά εξίσου θεμελιώδεις σκοπούς, ήτοι τη «στοχευμένη και αναλογική» εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις προκειμένου να διασφαλιστεί ότι τα εθνικά μέτρα στήριξης θα ήταν αποτελεσματικά για την παροχή βοήθειας στις πληγείσες επιχειρήσεις κατά τη διάρκεια της έξαρσης της νόσου COVID-19, και την ένταξη των μέτρων αυτών στο σύστημα ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων, ώστε να διασφαλιστεί ότι η εσωτερική αγορά της ΕΕ δεν θα ήταν κατακερματισμένη και ότι θα παρέμεναν άθικτοι οι ίσοι όροι ανταγωνισμού (11). Πράγματι, με την έκδοση του προσωρινού πλαισίου η εφαρμογή των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων δεν ανεστάλη, απλώς προσαρμόστηκε στις ανάγκες της έκτακτης περίστασης.
7.        Εξάλλου, δεν πρέπει να λησμονείται ότι το προσωρινό πλαίσιο υπήρξε μία, ούτως ειπείν, ζωντανή πράξη, η οποία επαναδιατυπώθηκε, επικαιροποιήθηκε και τροποποιήθηκε επτά φορές (12). Σε κάθε νεότερη έκδοσή του, και καθώς η Επιτροπή αποκτούσε μεγαλύτερη εμπειρία αλλά και γνώση των επιπτώσεων της νόσου COVID-19 για την εσωτερική αγορά της Ένωσης, εισάγονταν βαθμηδόν νέα κριτήρια συμμόρφωσης των εθνικών μέτρων, πιο συγκεκριμένα και πιο λεπτομερή. Τα παραδείγματα είναι πολλά, πλέον κατάλληλο δε εκείνο των περί ανακεφαλαιοποιήσεων διατάξεων που προστέθηκαν στην τρίτη έκδοση του προσωρινού πλαισίου (13). Πέραν του πλήθους των περιορισμών που επιβλήθηκαν στους δικαιούχους, το προσωρινό πλαίσιο επέβαλε επιπλέον στα κράτη μέλη, όταν οι ενισχύσεις υπερέβαιναν το ποσό των 250 εκατομμυρίων ευρώ και χορηγούνταν σε επιχειρήσεις με σημαντική ισχύ στην αγορά (στο εξής: ΣΙΑ), να προτείνουν πρόσθετα μέτρα για τη διατήρηση της αποτελεσματικότητας του ανταγωνισμού, ιδίως δεσμεύσεις διαρθρωτικού χαρακτήρα ή δεσμεύσεις τήρησης συμπεριφοράς (14). Με την ενσωμάτωση αντιμονοπωλιακών όρων και επανορθωτικών μέτρων στο προσωρινό
πλαίσιο επανεπιβεβαιώθηκε η βούληση να διαφυλαχθούν οι ισότιμοι όροι ανταγωνισμού και να διασφαλιστεί η ελεύθερη και άνευ διακρίσεων πρόσβαση στην αγορά.
8.        Δεύτερον, όσον αφορά τη νομική φύση του προσωρινού πλαισίου, θα πρέπει να υπομνησθεί ότι, όπως έχει επανειλημμένως επιβεβαιώσει το Δικαστήριο, κατά την εκτίμηση της συμβατότητας των μέτρων ενισχύσεως με την εσωτερική αγορά δυνάμει του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, η Επιτροπή διαθέτει ευρεία εξουσία εκτιμήσεως, κατά δε την άσκηση της εξουσίας αυτής δύναται να εκδίδει πράξεις ήπιου δικαίου (soft law) για να καθορίζει τα κριτήρια βάσει των οποίων προτίθεται να διενεργεί την εκτίμηση αυτή (15).
9.        Περιττεύει η επισήμανση ότι οι πράξεις αυτές θα πρέπει πάντοτε να συνάδουν με τη Συνθήκη (16). Κατά συνέπεια, όπως έχει διευκρινίσει το Δικαστήριο, η Επιτροπή δεν επιτρέπεται να παραβεί το άρθρο 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, καθορίζοντας πλαίσια κατά πλάνη περί το δίκαιο ή κατά πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως, ούτε να παραιτηθεί, ως εκ του καθορισμού τέτοιων πλαισίων, από την άσκηση της εξουσίας εκτιμήσεως που της παρέχεται βάσει της διατάξεως αυτής (17).
10.      Επομένως, η Επιτροπή, θεσπίζοντας κατευθυντήριες γραμμές, ανακοινώσεις ή άλλες πράξεις που εντάσσονται στο ευρύ φάσμα του ήπιου δικαίου και αναγγέλλοντας, με τη δημοσίευσή τους, ότι θα τις εφαρμόζει εφεξής στις περιπτώσεις που οι πράξεις αυτές αφορούν, αυτοπεριορίζεται κατά την άσκηση της εν λόγω εξουσίας εκτιμήσεως και δεν μπορεί, καταρχήν, να παρεκκλίνει από τους κανόνες που ορίζονται με τις πράξεις αυτές, διότι άλλως υπάρχει ενδεχόμενο να ακυρωθούν οι πράξεις της λόγω παραβιάσεως γενικών αρχών του δικαίου, όπως είναι η ίση μεταχείριση ή η προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης (18).
11.      Ως εκ τούτου, οι εν λόγω πράξεις του ήπιου δικαίου αποσκοπούν να περιορίσουν την εξουσία
εκτιμήσεως της Επιτροπής και όχι να τη διευρύνουν. Επιπλέον, λειτουργούν –με τη μεσολάβηση των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης– και ως ορόσημα που καθοδηγούν τον δικαστικό
έλεγχο σχετικά με τον τρόπο κατά τον οποίο ασκεί η Επιτροπή την εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει.
12.      Το Δικαστήριο έχει επίσης διευκρινίσει ότι η έκδοση τέτοιων πράξεων δεν απαλλάσσει την Επιτροπή από την υποχρέωσή της να εξετάζει τις εξαιρετικές ειδικές περιστάσεις τις οποίες επικαλείται κράτος μέλος, σε συγκεκριμένη περίπτωση, για να ζητήσει την απευθείας εφαρμογή του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (19).
Κατά συνέπεια, τα κράτη μέλη διατηρούν τη δυνατότητα να κοινοποιούν στην Επιτροπή σχέδια κρατικών ενισχύσεων που δεν πληρούν τα κριτήρια που προβλέπουν οι πράξεις αυτές (20). Ωστόσο, όταν το πράττουν, διατρέχουν τον κίνδυνο να τους αντιταχθεί απόφαση της Επιτροπής περί κηρύξεως των εν λόγω ενισχύσεων μη συμβατών με την εσωτερική αγορά, καθόσον τέτοιου είδους πράξεις ορίζουν προϋποθέσεις οι οποίες αποσκοπούν να διασφαλίσουν ότι οι κρατικές ενισχύσεις που χορηγούνται στο πλαίσιο του πεδίου εφαρμογής τους συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης, η δε Επιτροπή δύναται να παρεκκλίνει από την τήρηση των προϋποθέσεων αυτών μόνον εφόσον συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις (21). Επομένως, ναι μεν οι πράξεις του ήπιου δικαίου
δεν είναι δεσμευτικές για τα κράτη μέλη (22), πλην όμως τους παρέχουν καθοδήγηση σχετικά με τα όρια που τίθενται όσον αφορά τα χαρακτηριστικά των μέτρων τα οποία θεσπίζουν.
13.      Είναι προφανές ότι οι ως άνω καθιερωμένες αρχές έχουν εφαρμογή και στην περίπτωση του προσωρινού πλαισίου, το οποίο αποτέλεσε το πλαίσιο αναφοράς  για την εκτίμηση της συμβατότητας με την εσωτερική αγορά των κρατικών μέτρων που χορηγήθηκαν στο πλαίσιο της πανδημίας της COVID-19. Πράγματι, το Δικαστήριο έχει καταστήσει σαφές ότι η εν λόγω πράξη ήταν δεσμευτική για την Επιτροπή (23). Κατά συνέπεια, και σύμφωνα με την υπομνησθείσα πάγια νομολογία, εφόσον κράτος μέλος είχε κοινοποιήσει στην Επιτροπή σχέδιο κρατικής ενισχύσεως που ήταν σύμφωνο προς τα κριτήρια τα οποία καθόριζε το προσωρινό πλαίσιο, η Επιτροπή όφειλε, καταρχήν, να εγκρίνει το εν λόγω σχέδιο. Από την άλλη πλευρά, τα κράτη μέλη διατηρούσαν τη δυνατότητα να κοινοποιούν στην Επιτροπή σχέδια κρατικών ενισχύσεων που δεν πληρούσαν τα κριτήρια που προβλέπει το προσωρινό πλαίσιο και η Επιτροπή μπορούσε να εγκρίνει τέτοια σχέδια εφόσον συνέτρεχαν εξαιρετικές περιστάσεις (24).
Β.      Η έκταση του δικαστικού ελέγχου
14.      Η απαίτηση να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο ο τρόπος κατά τον οποίο η εκτελεστική εξουσία λαμβάνει αποφάσεις κατ’ ενάσκηση της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει αποτελεί βασική αρχή κάθε έννομης τάξεως που βασίζεται στο κράτος δικαίου. Εντούτοις, με δεδομένο ότι η άσκηση της εξουσίας αυτής συνεπάγεται σύνθετες εκτιμήσεις
οικονομικής, τεχνικής και κοινωνικής φύσεως, καθώς και πολιτικές επιλογές, ο δικαστικός έλεγχος υπόκειται σε όρια τα οποία αποσκοπούν στη διατήρηση θεσμικής ισορροπίας μεταξύ εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας, αλλά και στη δέουσα συνεκτίμηση της έλλειψης τεχνικών γνώσεων εκ μέρους των μη εξειδικευμένων
οργάνων της δικαστικής εξουσίας.
15.      Η εκτίμηση της συμβατότητας των μέτρων ενισχύσεως με την εσωτερική αγορά, δυνάμει του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής (25), η οποία, όπως τονίστηκε προηγουμένως, διαθέτει ευρεία εξουσία εκτιμήσεως, η άσκηση της οποίας συνεπάγεται σύνθετες εκτιμήσεις οικονομικής και κοινωνικής φύσεως.
Ως εκ τούτου, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ο
έλεγχος των εκτιμήσεων αυτών περιορίζεται στην επαλήθευση της τηρήσεως των δικονομικών κανόνων και της υποχρεώσεως αιτιολογίας, καθώς και στον έλεγχο της ακρίβειας των πραγματικών περιστατικών που ελήφθησαν υπόψη και της απουσίας πλάνης περί το δίκαιο, πρόδηλης πλάνης περί την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών ή καταχρήσεως εξουσίας (26). Ο δικαστής της Ένωσης δεν μπορεί να υποκαταστήσει την οικονομική εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση.
16.      Εντούτοις, ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο, ήτοι της εξέτασης της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή κατά την εφαρμογή του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, καθίσταται κρίσιμης σημασίας ο αυστηρός δικαστικός έλεγχος, έστω και εντός των ορίων που προεκτέθηκαν. Το Δικαστήριο έχει τονίσει σαφώς την αναγκαιότητα του εν λόγω ελέγχου, διαλαμβάνοντας ότι «στις περιπτώσεις που τα [...] όργανα [της Ένωσης] διαθέτουν τέτοια εξουσία εκτιμήσεως, ο σεβασμός των εγγυήσεων που απονέμει η [...] έννομη τάξη [της Ένωσης] στις διοικητικές διαδικασίες έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Μεταξύ των εγγυήσεων περιλαμβάνονται, κυρίως, η υποχρέωση για το αρμόδιο όργανο να εξετάσει με επιμέλεια και αμεροληψία όλα τα κρίσιμα στοιχεία της οικείας υποθέσεως, το δικαίωμα του ενδιαφερομένου να γνωστοποιήσει την άποψη του καθώς και το δικαίωμα να δει την απόφαση επαρκώς αιτιολογημένη. Μόνο κατ’ αυτό τον τρόπο μπορεί το Δικαστήριο να επαληθεύσει αν συνέτρεχαν τα πραγματικά και νομικά στοιχεία από τα οποία εξαρτάται η άσκηση της εξουσίας εκτιμήσεως» (27).
17.      Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή όσον αφορά τη διενέργεια σύνθετων εκτιμήσεων οικονομικής φύσεως, ιδίως στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, δεν σημαίνει ότι ο δικαστής της Ένωσης οφείλει να μην ελέγχει την εκ μέρους της Επιτροπής ερμηνεία δεδομένων οικονομικής φύσεως (28). Αντιθέτως, ο δικαστής της Ένωσης οφείλει, μεταξύ άλλων, να εξακριβώσει όχι μόνο την ακρίβεια των αποδεικτικών στοιχείων των οποίων έγινε επίκληση, την αξιοπιστία και τη συνοχή τους, αλλά οφείλει και να ελέγξει αν τα στοιχεία αυτά αποτελούν το σύνολο των κρίσιμων δεδομένων που πρέπει να ληφθούν υπόψη για να αξιολογηθεί μια περίπλοκη κατάσταση και αν μπορούν να στηρίξουν τα συμπεράσματα που συνήχθησαν βάσει αυτών (29).
18.      Επομένως, η έκταση του δικαστικού ελέγχου των εκτιμήσεων οικονομικής φύσεως στην πραγματικότητα εξαρτάται από τον βαθμό της περιπλοκότητας αυτών, καθώς και από το γεγονός ότι συνεπάγονται πολιτικές ή αντικειμενικές επιλογές. Ως εκ τούτου, και καθώς ελλοχεύει ο κίνδυνος να εκφεύγουν αυτομάτως του επαρκώς εκτεταμένου δικαστικού
ελέγχου ολόκληρες κατηγορίες εκτιμήσεων που διενεργεί η Επιτροπή ως εκ της αυτόματης προσφυγής
στον γενικό κανόνα περί οριακού ελέγχου των «σύνθετων εκτιμήσεων οικονομικής φύσεως», απαιτείται ιδιαίτερη εγρήγορση προς αποφυγή του κινδύνου αυτού.
19.      Τέλος, φρονώ ότι δεν πρέπει να συγχέεται η εξόχως ειδική φύση των πράξεων ήπιου δικαίου του τομέα των κρατικών ενισχύσεων –περιλαμβανομένου του προσωρινού πλαισίου– με την έκταση του ελέγχου που οφείλει να ασκεί
ο δικαστής της Ένωσης. Μπορεί οι πράξεις αυτές να είναι ήπιες,
υπό την έννοια ότι παρεκκλίνουν από τις συνήθεις νομοθετικές και θεσμικές απαιτήσεις και τις διαδικασίες διαβούλευσης και δημοσίευσης, πλην όμως, αφ’ ής στιγμής εκδοθούν, ουδείς λόγος υπάρχει να μην είναι αυστηρός ο έλεγχος της εφαρμογής τους, ήτοι να μην διεξάγεται με την ίδια εγρήγορση που επιδεικνύει
ο δικαστής της Ένωσης κατά την εφαρμογή μέτρων του αυστηρού δικαίου της Ένωσης
και να μην υπόκειται στα ίδια όρια.
Γ.      Ευελιξία κατά την εφαρμογή του προσωρινού πλαισίου
20.      Ειδικά όσον αφορά τις ανακεφαλαιοποιήσεις,
το προσωρινό πλαίσιο περιλάμβανε αρκετούς «αφηρημένους κανόνες» (30) οι οποίοι παρείχαν στην Επιτροπή τη δυνατότητα να κάνει δεκτές εναλλακτικές διευθετήσεις, πέραν εκείνων που προβλέπονταν ρητώς από τις διατάξεις του προσωρινού πλαισίου. Ανακύπτει ως εκ τούτου το ζήτημα της εξουσίας εκτιμήσεως που οι κανόνες αυτοί παρείχαν στην Επιτροπή
προκειμένου να παρεκκλίνει από το προσωρινό πλαίσιο.
21.      Οι κανόνες αυτοί αποσκοπούσαν να παρέχουν περιορισμένη ευελιξία σε περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν ήταν εφικτή η «τυπολατρική»
εφαρμογή του προσωρινού πλαισίου, επέτρεπαν δε στην Επιτροπή να προβαίνει σε μια πιο «σφαιρική εκτίμηση» της διάρθρωσης και των συνεπειών του εκάστοτε μέτρου (31). Ωστόσο, δεν μπορεί η ευελιξία αυτή να εξομοιωθεί με πλήρη διακριτική ευχέρεια, μη υποκείμενη στους περιορισμούς τους οποίους έθεταν οι κατευθυντήριες γραμμές που η ίδια η Επιτροπή εξέδωσε. Η ευελιξία που προσέφεραν οι «αφηρημένοι κανόνες» κατά την εφαρμογή του προσωρινού πλαισίου δεν μπορεί να σημαίνει ότι παρείχαν εν λευκώ εξουσιοδότηση στην Επιτροπή, η οποία καταρχήν δεσμεύεται από τους κανόνες που θεσπίζει. Οποιαδήποτε λιγότερο αυστηρή ερμηνεία θα ερχόταν σε αντίθεση με την πάγια νομολογία σχετικά με τη δεσμευτική ισχύ των κατευθυντήριων γραμμών, θα ελάττωνε την αποτελεσματικότητα του δικαστικού ελέγχου και θα υπονόμευε την ασφάλεια δικαίου, αφήνοντας στην Επιτροπή το περιθώριο να εκμεταλλευτεί τις αφηρημένες διατυπώσεις του προσωρινού πλαισίου προκειμένου να παρακάμψει τους κανόνες που η ίδια επέβαλε στον εαυτό της.
22.      Περαιτέρω, εθνικό μέτρο το οποίο δεν πληροί όλες τις προϋποθέσεις που ορίζουν οι οικείες κατευθυντήριες γραμμές –στην προκειμένη περίπτωση, το προσωρινό πλαίσιο– θα έπρεπε καταρχήν να απαγορεύεται, εκτός αν είναι δυνατόν να αποδειχθεί με σαφήνεια ότι συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις που επιβάλλουν την εκτίμηση του μέτρου αυτού με γνώμονα την ίδια τη Συνθήκη (32). Με άλλα λόγια, σε περιπτώσεις κατά τις οποίες παρίστανται ακατάλληλες τόσο η μέθοδος της «τυπολατρικής εφαρμογής» όσο και εκείνη της «σφαιρικής εκτιμήσεως», ένα εθνικό μέτρο θα μπορούσε ενδεχομένως να γίνει αποδεκτό κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, μόνον όμως εφόσον συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις. Τυχόν ελαστική ερμηνεία των κατευθυντήριων γραμμών εκ μέρους της Επιτροπής, η οποία ουσιαστικά θα συνιστούσε καταστρατήγηση των κανόνων που η ίδια η Επιτροπή επέβαλε στον εαυτό της, έρχεται σε αντίθεση με την προεκτεθείσα νομολογία, η οποία αποσκοπεί ιδίως στη διασφάλιση του σεβασμού της γενικής αρχής της ίσης μεταχείρισης.
23.      Η εξέταση της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως που ακολουθεί θα γίνει στη βάση του συνόλου των παρατηρήσεων που προηγήθηκαν.
III. Επί της αιτήσεως αναιρέσεως
24.      Προς στήριξη της αιτήσεώς της, η DLH προβάλλει έξι λόγους αναιρέσεως.
Α.      Επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως
25.      Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, βάλλει κατά των σκέψεων 112 έως 138 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως προβάλλοντας αιτιάσεις περί εσφαλμένης ερμηνείας του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου καθώς και περί μη προσήκουσας έκτασης του δικαστικού ελέγχου.
26.      Το σημείο 49 του προσωρινού πλαισίου καθόριζε τέσσερις προϋποθέσεις «επιλεξιμότητας και εισόδου» τις οποίες έπρεπε να πληροί κάθε «μέτρο ανακεφαλαιοποίησης λόγω της νόσου COVID-19» (33). Στις σκέψεις 112 έως 138 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε και έκανε δεκτές τις αιτιάσεις που προέβαλαν η Ryanair και η Condor περί παράβασης του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου, σύμφωνα με το οποίο, προκειμένου ο δικαιούχος να είναι επιλέξιμος για τη χορήγηση μέτρου ανακεφαλαιοποίησης, θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να μην είναι σε θέση να βρει χρηματοδότηση στις αγορές με προσιτούς όρους.
27.      Καταρχάς, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, κατά την περίοδο πριν από την έκδοση της επίμαχης απόφασης, ο στόλος του ομίλου Lufthansa ανήκε κατά το μεγαλύτερο ποσοστό του στον ίδιο τον όμιλο, η δε DLH μπορούσε να χρησιμοποιήσει τον στόλο της, καθώς και τα ανταλλακτικά που κατείχε, ως εγγύηση για τη συγκέντρωση κεφαλαίων στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, οι διαπιστώσεις αυτές προέκυπταν «κατά τρόπο σαφή, μη διφορούμενο και συγκλίνοντα από πλείονα αποδεικτικά στοιχεία»
τα οποία προσκόμισε η Ryanair (34) και επί των οποίων η τελευταία είχε επιστήσει την προσοχή τόσο της Γερμανικής Κυβέρνησης όσο και της Επιτροπής πριν ακόμη από την έκδοση της επίμαχης απόφασης (35) (σκέψεις
118-121 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως). Κατά δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, με την επίμαχη απόφαση, η Επιτροπή περιορίστηκε στον ισχυρισμό ότι η DLH δεν διέθετε «επαρκείς εγγυήσεις» ώστε να βρει μέσα χρηματοδότησης στις αγορές «για το συνολικό ποσό» της ενίσχυσης, χωρίς ωστόσο να τεκμηριώσει την ισχυρισμό αυτό καθ’ οιονδήποτε τρόπο. Συγκεκριμένα, από κανένα στοιχείο της επίμαχης απόφασης δεν προέκυπτε ότι η Επιτροπή εξέτασε την ενδεχόμενη διαθεσιμότητα εγγυήσεων, όπως τα μη βεβαρημένα αεροσκάφη της DLH, την αξία των αεροσκαφών αυτών και τους όρους των ενδεχόμενων δανείων που θα μπορούσαν να συναφθούν στις χρηματοπιστωτικές αγορές έναντι τέτοιων εγγυήσεων (σκέψεις
122-124 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως). Επί των ζητημάτων αυτών, η Επιτροπή δεν μπορούσε να προβεί σε κατά τεκμήριο διαπιστώσεις (σκέψη
131 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως). Τέλος, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η διαπίστωση της Επιτροπής, στην παράγραφο 22 της επίμαχης απόφασης, με την οποία διευκρίνιζε ότι οι «εγγυήσεις» της DLH δεν επαρκούσαν για την κάλυψη του «συνολικού ποσού» των αναγκαίων κεφαλαίων, στηριζόταν σε εσφαλμένη παραδοχή κατά την οποία η χρηματοδότηση που μπορούσε να επιτευχθεί στις αγορές έπρεπε οπωσδήποτε να καλύπτει το σύνολο των αναγκών του δικαιούχου. Ούτε το γράμμα, ούτε ο σκοπός ή το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου στηρίζουν την άποψη αυτή. Στο μέτρο που η Επιτροπή βασίστηκε στην εσφαλμένη αυτή παραδοχή και, επομένως, δεν εξέτασε αν η DLH θα μπορούσε να αντλήσει ένα μη αμελητέο μέρος της αναγκαίας χρηματοδότησης από τις αγορές, δεν έλαβε υπόψη όλα τα κρίσιμα στοιχεία προκειμένου να εξετάσει κατά πόσον πληρούνταν η προϋπόθεση του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου. Το συμπέρασμα αυτό επιβεβαιώνεται τόσο από το σημείο 44 του προσωρινού πλαισίου, κατά το οποίο τα μέτρα ανακεφαλαιοποίησης δεν πρέπει να υπερβαίνουν το ελάχιστο αναγκαίο για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του δικαιούχου, όσο και, εν γένει, από τη γενική αρχή της αναλογικότητας (σκέψεις 125, 127-130 και 132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως). Περαιτέρω, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, εν πάση περιπτώσει, η Επιτροπή είχε στηρίξει τον ισχυρισμό της σε ποσό υψηλότερο (9 δισεκατομμύρια ευρώ) από εκείνο που αποτελούσε το αντικείμενο του επίμαχου μέτρου (6 δισεκατομμύρια ευρώ, σύμφωνα με την παράγραφο 26 της επίμαχης απόφασης), γεγονός που «[έθετε] υπό αμφισβήτηση την ίδια τη βάση της εξέτασής της» (σκέψη 126 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
28.      Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως υποδιαιρείται σε τρία
σκέλη.
1.      Επί του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
29.      Η DLH υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε τα επιχειρήματα της Επιτροπής που παρατίθενται στις παραγράφους 22 και 100 της επίδικης απόφασης. Κατά την άποψη της αναιρεσείουσας εταιρίας, εσφαλμένως
το Γενικό Δικαστήριο
συνήγαγε από τις εν λόγω παραγράφους το συμπέρασμα ότι,
κατά
την
άποψη της Επιτροπής, η χρηματοδότηση που μπορούσε να επιτευχθεί στις αγορές «[έπρεπε] οπωσδήποτε» να καλύπτει το σύνολο των αναγκών του δικαιούχου.
30.      Επισημαίνω ότι η εκ μέρους της Επιτροπής αξιολόγηση της επιλεξιμότητας του επίμαχου μέτρου υπό το πρίσμα του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου καταλαμβάνει μία και μόνη
παράγραφο της επίμαχης απόφασης, ήτοι την παράγραφο 100. Στην πρώτη περίοδο της εν λόγω παραγράφου (36) η Επιτροπή παραπέμπει στις παραγράφους 21-24, στο τμήμα 2.3 της ίδιας απόφασης, όπου περιγράφεται το αντικείμενο του μέτρου. Στις παραγράφους 22 και 23 αναπαράγονται τα επιχειρήματα των γερμανικών αρχών επί της επιλεξιμότητας του μέτρου υπό το πρίσμα του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου. Στις παραγράφους αυτές εξετάζεται αποκλειστικά το ζήτημα της αδυναμίας της DLH να αντλήσει, είτε μέσω δανεισμού είτε μέσω ιδίων κεφαλαίων, επαρκείς πόρους ώστε να καλύψει το συνολικό ποσό των 9 δισεκατομμυρίων ευρώ που ήταν αναγκαίο για να διατηρηθεί η συνέχεια της οικονομικής δραστηριότητας του ομίλου κατά τη διάρκεια της έξαρσης της νόσου COVID-19 και ύστερα από αυτήν. Αντιθέτως, ουδόλως αναλύεται το ζήτημα αν η DLH είχε τη δυνατότητα να βρει χρηματοδότηση για ένα μέρος του ποσού αυτού –ή για το ποσό των 6 δισεκατομμυρίων ευρώ που
ορίστηκε με το επίμαχο μέτρο. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς ερμήνευσε τις παραγράφους 22 και 100 της επίμαχης απόφασης ως ενδεικτικές της άποψης ότι, βάσει του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου, η χρηματοδότηση που μπορούσε να επιτευχθεί στις αγορές έπρεπε οπωσδήποτε να καλύπτει το σύνολο των αναγκών του δικαιούχου. Αξίζει να σημειωθεί ότι, στις γραπτές παρατηρήσεις της, η Επιτροπή δεν προτείνει κάποια διαφορετική ερμηνεία των εν λόγω παραγράφων.
31.      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, φρονώ ότι το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.
2.      Επί του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
32.      Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως έκρινε ότι η Επιτροπή όφειλε, στο πλαίσιο της ανάλυσής της περί επιλεξιμότητας του μέτρου υπό το πρίσμα του σημείου
49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου,
να εξετάσει αν
ο
δικαιούχος
θα μπορούσε
να αντλήσει ένα μη αμελητέο
μέρος της
αναγκαίας χρηματοδότησης από τις αγορές. Συναφώς, η DLH προβάλλει τέσσερις αιτιάσεις.
α)      Πρώτη αιτίαση
33.      Η DLH υποστηρίζει ότι η κρίση του Γενικού Δικαστηρίου βασίζεται σε ελλιπή και εσφαλμένη ερμηνεία του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου, η οποία δεν βρίσκει έρεισμα στο γράμμα της διάταξης αυτής.
34.      Κατά την άποψή μου, η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί.
35.      Αντιθέτως προς όσα διατείνεται η DLH, η «αφηρημένη και ευρεία» διατύπωση του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου συνάδει απολύτως με την ερμηνεία που προέκρινε το Γενικό Δικαστήριο, σύμφωνα με την οποία οι επιχειρήσεις καθίσταντο επιλέξιμες για τη χορήγηση μέτρων ανακεφαλαιοποίησης δυνάμει του προσωρινού πλαισίου μόνον εφόσον και στον βαθμό που αδυνατούσαν να βρουν χρηματοδότηση στις αγορές.
36.      Είναι γεγονός ότι, όπως υποστηρίζουν τόσο η DLH όσο και η Επιτροπή, από το σύνολο του κειμένου του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου μπορεί πράγματι να συναχθεί το συμπέρασμα ότι το αποφασιστικής σημασίας κριτήριο για τη διαπίστωση της επιλεξιμότητας του δικαιούχου έγκειται στον αν αυτός ήταν σε θέση να βρει επαρκή χρηματοδότηση για τη διασφάλιση της «βιωσιμότητάς» του (37).
37.      Ωστόσο, η ερμηνεία αυτή δεν αντιφάσκει με εκείνη που προέκρινε το Γενικό Δικαστήριο, σύμφωνα με την οποία αν ο δικαιούχος ήταν σε θέση να αντλήσει από τις αγορές ένα (μη αμελητέο)
μέρος της αναγκαίας για τη διασφάλιση της βιωσιμότητάς του χρηματοδότησης, τότε η προϋπόθεση που ορίζει η εν λόγω διάταξη δεν πληρούνταν
για το σύνολο των αναγκών του.
β)      Δεύτερη αιτίαση
38.      Η DLH υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως ερμήνευσε τον σκοπό του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου και υπέπεσε σε πλάνη καθόσον εισήγαγε στην περί επιλεξιμότητας ανάλυση την αρχή του ελάχιστου αναγκαίου μέσου, αρχή που διέπει την περί αναλογικότητας ανάλυση. Κατά την DLH, το σημείο 49 του προσωρινού πλαισίου αποτελεί το σημείο αφετηρίας για την αξιολόγηση του εκάστοτε κοινοποιούμενου μέτρου, παρείχε δε στην Επιτροπή τη δυνατότητα να εξακριβώνει αν το κοινοποιούμενο μέτρο πληρούσε γενικά,
τυπικού χαρακτήρα κριτήρια. Επομένως, το σημείο 49 του προσωρινού πλαισίου, και ιδίως η προϋπόθεση που ορίζεται στο στοιχείο γʹ του σημείου αυτού, δεν αποσκοπούσε στη διενέργεια ενδελεχούς ανάλυσης περί του κατά πόσον η κρατική παρέμβαση περιοριζόταν στο ελάχιστο αναγκαίο μέτρο, ανάλυση η οποία εμπίπτει στο πεδίο του ελέγχου αναλογικότητας υπό το πρίσμα του σημείου 54 του προσωρινού πλαισίου (38). Τόσο η Επιτροπή
όσο και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας συντάσσονται με την άποψη της DLH.
39.      Στη σκέψη 129 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η προϋπόθεση που ορίζεται στο σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου αποσκοπεί «στον περιορισμό της κρατικής παρέμβασης και, ως εκ τούτου, στον περιορισμό της χρήσης κρατικών πόρων μόνον στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο δικαιούχος αδυνατεί να βρει χρηματοδότηση στις χρηματοπιστωτικές αγορές με προσιτούς όρους».
40.      Είμαι της γνώμης ότι το γράμμα της διάταξης δεν αφήνει περιθώριο να αμφισβητηθεί σοβαρά η ερμηνεία αυτή του σκοπού της (39). Όπως αναγνωρίζει και η ίδια η DLH, η κάθε μία από τις προϋποθέσεις που ορίζει το προαναφερθέν σημείο 49 ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένο σκοπό. Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η προϋπόθεση του στοιχείου γʹ αποσκοπούσε στο να αποτραπούν τα κράτη μέλη από την πραγματοποίηση δημοσίων δαπανών προκειμένου να συνδράμουν επιχειρήσεις οι οποίες ήταν σε θέση να βρουν εναλλακτικές μορφές χρηματοδότησης. Στο δε πλαίσιο της πανδημίας της COVID-19 η αποφυγή τέτοιου είδους δαπανών ήταν κρίσιμης σημασίας,
εξαιτίας του μεγάλου αριθμού των επιχειρήσεων που επλήγησαν σε όλους τους τομείς της οικονομίας και της επιτακτικής ανάγκης που αντιμετώπιζαν τα κράτη μέλη να θέσουν προτεραιότητες όσον αφορά την κατανομή των πεπερασμένων πόρων τους.
41.      Τούτου δοθέντος, φρονώ ότι οι συναφείς αιτιάσεις της DLH θα πρέπει να απορριφθούν για τους εξής λόγους.
42.      Καταρχάς, και όπως ορθώς υποστηρίζει η DLH, είναι γεγονός ότι το σημείο 49 του προσωρινού πλαισίου αποτελούσε το «σημείο αφετηρίας» για την αξιολόγηση των μέτρων που κοινοποιήθηκαν στο πλαίσιο εφαρμογής της πράξης αυτής. Τούτο ωστόσο δεν συνεπάγεται αναγκαίως έλλειψη υποχρέωσης της Επιτροπής να διενεργήσει πλήρη και ενδελεχή ανάλυση όλων των κρίσιμων παραγόντων προκειμένου να εξακριβώσει αν πληρούνταν οι προϋποθέσεις που όριζε το εν λόγω σημείο.
43.      Ουσιαστικός σκοπός
των προϋποθέσεων αυτών, συνολικά εξεταζόμενων, ήταν ο αποκλεισμός μέτρων ανακεφαλαιοποίησης τα οποία δεν ήταν αναγκαία υπό το πρίσμα των σκοπών που επιδίωκε το προσωρινό πλαίσιο, ή δεν ανταποκρίνονταν στο κοινό συμφέρον και δεν μπορούσαν, ως εκ τούτου, να κριθούν συμβατά με την εσωτερική αγορά. Όταν μια επιχείρηση ήταν σε θέση να καλύψει ένα σημαντικό ή μη αμελητέο μέρος των χρηματοδοτικών της αναγκών βρίσκοντας χρηματοδότηση στις αγορές με προσιτούς όρους, δεν μπορούσε να θεωρηθεί «αναγκαίο» μέτρο ανακεφαλαιοποίησης το οποίο αποσκοπούσε στην κάλυψη του συνόλου των αναγκών αυτών (40).
44.      Ως εκ τούτου, δεν μπορώ να συμμεριστώ την άποψη ότι, υπό το πρίσμα του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου, ήταν αρκετό να βασίσει η Επιτροπή την ανάλυσή της
στις συνολικές χρηματοδοτικές ανάγκες του δικαιούχου και να εκτιμήσει αν ήταν δυνατόν οι ανάγκες αυτές
να καλυφθούν εξ ολοκλήρου από τις αγορές. Είναι δε εσφαλμένο το επιχείρημα που προβάλλει η Επιτροπή, ήτοι ότι το σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου διέπεται εξ ορισμού από δυαδική λογική –υπό την έννοια ότι, σε περίπτωση που δεν πληρούνταν εξ ολοκλήρου η προϋπόθεση που ορίζει το σημείο
αυτό, τότε η επιχείρηση δεν θα ήταν επιλέξιμη για ανακεφαλαιοποίηση. Πράγματι, η συλλογιστική αυτή αποδίδει μεγαλύτερη βαρύτητα
στις δυσμενείς για τον δικαιούχο οικονομικές συνέπειες της ενδεχόμενης απόρριψης ενός μη συμβατού μέτρου παρά στη δέουσα αξιολόγηση του ίδιου του μέτρου.
45.      Εάν γινόταν δεκτή η ερμηνεία του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου που προτείνουν η DLH, η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, τούτο θα είχε ως αποτέλεσμα καταστάσεις κατά τις οποίες οποιοδήποτε από τα προβλεπόμενα στο τμήμα
3.11 του προσωρινού πλαισίου μέτρα θα μπορούσε να θεωρηθεί επιλέξιμο παρά το γεγονός ότι ο δικαιούχος του μέτρου ήταν σε θέση βρει χρηματοδότηση στις αγορές για το σύνολο σχεδόν του ποσού της ενίσχυσης, πλην ενός ελαχίστου μέρους. Το αποτέλεσμα αυτό θα αντέβαινε στην αρχή της αναλογικότητας, καθώς επίσης και στις επιταγές του σημείου 19 του προσωρινού πλαισίου (41).
46.      Δεύτερον, και όσον αφορά την αιτίαση ότι το Γενικό Δικαστήριο μετατόπισε μερικώς τον έλεγχο αναλογικότητας υπό το πρίσμα του σημείου 54 του προσωρινού πλαισίου εισάγοντάς τον στο στάδιο της αξιολόγησης της επιλεξιμότητας, θα πρέπει να επισημανθεί ότι, κατά το πρώτο βήμα του ελέγχου αναλογικότητας, η Επιτροπή καλούνταν να εξακριβώσει ότι το ποσό της ανακεφαλαιοποίησης λόγω της νόσου COVID-19 δεν «[υπερέβαινε] το ελάχιστο αναγκαίο για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του δικαιούχου».
47.      Θεωρώ ότι η εξακρίβωση αυτή διαφέρει θεμελιωδώς από την αξιολόγηση που καλούνταν να διενεργήσει η Επιτροπή υπό το πρίσμα του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου, όπως η διάταξη αυτή ερμηνεύεται από το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 127-131 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Η εκτίμηση περί του
αν, και σε ποιον βαθμό, ο δικαιούχος κοινοποιηθέντος μέτρου ανακεφαλαιοποίησης ήταν σε θέση να βρει εναλλακτικούς τρόπους χρηματοδότησης προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες του διαφέρει από την εκτίμηση περί του αν το εκάστοτε μέτρο υπερέβαινε το ελάχιστο αναγκαίο για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του δικαιούχου. Διαφέρει επίσης ο σκοπός του σημείου 54 του προσωρινού πλαισίου, ο οποίος έγκειτο στο να διασφαλιστεί ότι ο δικαιούχος δεν θα λάμβανε ενίσχυση μεγαλύτερη από την αναγκαία για την αποκατάσταση της ρευστότητας και τη διασφάλιση της βιωσιμότητάς του.
48.      Επομένως, εντός του συστήματος του προσωρινού πλαισίου, δεν γεννάται ασυνέπεια εκ του γεγονότος ότι οι δύο αυτές εκτιμήσεις βρίσκουν έρεισμα σε δύο διαφορετικές διατάξεις, ανεξαρτήτως αν αμφότερες οι διατάξεις αυτές αποσκοπούσαν να δώσουν συγκεκριμένη έκφραση στην αρχή της αναλογικότητας (42).
49.      Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν θεωρηθεί ορθή η άποψη της DLH ότι το Γενικό Δικαστήριο μετατόπισε μια εκτίμηση η οποία αποτελεί μέρος της αξιολόγησης υπό το πρίσμα του σημείου 54 του προσωρινού πλαισίου εισάγοντάς την στο στάδιο της αξιολόγησης της επιλεξιμότητας, πρόκειται για επιχείρημα υπερβολικά τυπολατρικό. Εάν γίνει δεκτό ότι, στο πλαίσιο της ανάλυσης περί αναλογικότητας του εκάστοτε κοινοποιούμενου μέτρου ανακεφαλαιοποίησης υπό το πρίσμα του προσωρινού πλαισίου, η Επιτροπή όφειλε να εξακριβώσει αν το μέτρο υπερκάλυπτε τις ανάγκες που ο δικαιούχος δεν ήταν σε θέση να καλύψει στις αγορές, τότε ελάχιστη σημασία έχει σε ποιο στάδιο της διαδικασίας γινόταν η εξακρίβωση αυτή. Εν προκειμένω, φαίνεται ότι η Επιτροπή δεν προέβη σε σχετική εκτίμηση ούτε κατά την εξέταση της αναλογικότητας της ενίσχυσης υπό το πρίσμα του σημείου 54 του προσωρινού πλαισίου.
γ)      Τρίτη αιτίαση
50.      Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή, ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε αντιφάσεις καθόσον με τις σκέψεις 150-217 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως απέρριψε ως αβάσιμες όλες τις αιτιάσεις που προέβαλαν η Ryanair και η Condor όσον αφορά το ύψος της ενίσχυσης.
51.      Συναφώς, αρκεί να σημειωθεί ότι όλες οι αιτιάσεις που εξετάστηκαν από το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις αυτές και απορρίφθηκαν αφορούσαν την ερμηνεία του σημείου 54 του προσωρινού πλαισίου ή την εφαρμογή του στην υπό κρίση υπόθεση. Επί της ουσίας,
η Ryanair και η Condor καταλόγιζαν στην Επιτροπή είτε εσφαλμένο υπολογισμό του ποσού της ενίσχυσης που ήταν αναγκαίο για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας της DLH, είτε εσφαλμένη εκτίμηση όσον αφορά το μέγεθος του επαγόμενου από το επίμαχο μέτρο
πλεονεκτήματος. Καμία από τις αιτιάσεις αυτές δεν αφορούσε το ζήτημα αν η ενίσχυση περιορίστηκε στο ποσό το οποίο η DLH αδυνατούσε να αντλήσει από τις αγορές.
52.      Κατά συνέπεια, ουδόλως αντιφάσκει το σκεπτικό του Γενικού
Δικαστηρίου που αναπτύσσεται στις προαναφερθείσες σκέψεις της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως με εκείνο που αναπτύσσεται στις συναφείς με την ανάλυση υπό το πρίσμα του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου σκέψεις (43). Ως εκ τούτου, φρονώ ότι η σχετική αιτίαση πρέπει να απορριφθεί.
δ)      Τέταρτη αιτίαση
53.      Η DLH υποστηρίζει ότι η διασταλτική ερμηνεία του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου που εφαρμόστηκε στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση έρχεται σε αντίθεση με τη νομολογία του ίδιου του Γενικού Δικαστηρίου, ήτοι με την απόφαση της 19ης Μαΐου 2021, Ryanair κατά Επιτροπής (Ισπανία· Covid-19) (44),
καθώς και με την απόφαση Finnair II του Γενικού Δικαστηρίου.
Επικαλούμενη την τελευταία αυτή απόφαση, η DLH προβάλλει μια πρόσθετη αιτίαση, ισχυριζόμενη ότι το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε την αρχή της ίσης μεταχείρισης καθόσον εφάρμοσε αυστηρότερο κριτήριο ερμηνείας του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου, παρά το γεγονός ότι οι περιπτώσεις της ανακεφαλαιοποίησης της Finnair και της DLH ήταν σχεδόν πανομοιότυπες.
54.      Όσον αφορά την πρώτη από τις προαναφερθείσες αποφάσεις, η DLH παραπέμπει στο τμήμα εκείνο του σκεπτικού του Γενικού Δικαστηρίου διά του οποίου απορρίφθηκε το προτεινόμενο από την προσφεύγουσα στην υπόθεση εκείνη εναλλακτικό κριτήριο, το οποίο διέφερε από τα κριτήρια επιλεξιμότητας που είχε επιλέξει το οικείο κράτος μέλος όσον αφορά το επίμαχο στην υπόθεση εκείνη καθεστώς ενισχύσεων (45). Στη σκέψη 49 της αποφάσεως εκείνης, το Γενικό Δικαστήριο εκθέτει ότι, κατά την εκτίμηση μέτρων με αφορμή την πανδημία της COVID-19, η Επιτροπή «δεν οφείλει να αποδείξει, τεκμηριωμένα, ότι κανένα άλλο πιθανό μέτρο, εξ ορισμού υποθετικό, δεν δύναται να διασφαλίσει κατά τρόπο καλύτερο την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού», ούτε υποχρεούται να αναλάβει «το καθήκον αναζήτησης κανονιστικών ρυθμίσεων, ώστε να εξετάσει κάθε εναλλακτικό μέτρο το οποίο θα μπορούσε να ληφθεί» (46).
55.      Συναφώς, υπενθυμίζω ότι, στις σκέψεις 125-132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή ερμήνευσε εσφαλμένα το ουσιαστικό περιεχόμενο της προϋπόθεσης που ορίζεται στο σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου και ότι, συνακόλουθα, δεν απέδειξε επαρκώς τη συνδρομή της προϋπόθεσης αυτής για το σύνολο του κοινοποιηθέντος μέτρου. Επομένως –και αντιθέτως προς ό,τι υπαινίσσεται η DLH–, το Γενικό Δικαστήριο δεν επέβαλε στην Επιτροπή την υποχρέωση να εκτιμήσει κάθε άλλο υποθετικό και εξίσου θεμιτό εναλλακτικό μέτρο που θα μπορούσε πιθανώς να εφαρμοστεί αντί του κοινοποιηθέντος, παρά μόνον να αποδείξει τεκμηριωμένα ότι το κοινοποιηθέν μέτρο
ήταν σύμφωνο με το σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου.
56.      Όσον αφορά δε την απόφαση Finnair II του Γενικού Δικαστηρίου, η DLH υποστηρίζει ότι η
Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να διενεργήσει ανάλυση περί του αν ο δικαιούχος θα μπορούσε να αντλήσει ένα μη αμελητέο μέρος της αναγκαίας χρηματοδότησης από τις αγορές (47). Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο θα έπρεπε να προκρίνει μια ερμηνεία του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου κατά την οποία η περί επιλεξιμότητας ανάλυση θα έπρεπε να βασίζεται στο σύνολο των αναγκών του δικαιούχου για ρευστότητα.
57.      Δεν συμμερίζομαι την ερμηνεία αυτή της αποφάσεως  Finnair II του Γενικού Δικαστηρίου. Από τις σκέψεις 50, 51 και 53 της εν λόγω αποφάσεως προκύπτει ότι η Finnair υπέβαλε στη Δημοκρατία της Φινλανδίας αίτημα ανακεφαλαιοποίησης μόνον αφότου είχε προηγουμένως εξαντλήσει όλες τις διαθέσιμες στην αγορά λύσεις χωρίς να κατορθώσει να εξασφαλίσει από τις αγορές χρηματοδότηση που θα της παρείχε τη δυνατότητα να καλύψει τις ανάγκες της για ρευστότητα (48). Επομένως, το μέτρο ενίσχυσης αποσκοπούσε στην κάλυψη, αποκλειστικά, αναγκών ρευστότητας που η Finnair απέδειξε ότι δεν μπορούσε να καλύψει με άλλα μέσα.
58.      Κατά συνέπεια, ουδόλως συνιστά αντίφαση το γεγονός ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, το Γενικό Δικαστήριο δεν δέχθηκε να ερμηνεύσει το σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου υπό την έννοια ότι, για να πληρούται η προϋπόθεση που ορίζει το σημείο αυτό, αρκούσε να αποδειχθεί ότι ο δικαιούχος δεν ήταν σε θέση να καλύψει το σύνολο των αναγκών ρευστότητάς του στις αγορές.
59.      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, φρονώ ότι η τέταρτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί. Ομοίως πρέπει να απορριφθεί ως ουσιαστικά αβάσιμη η πρόσθετη αιτίαση που προβάλλει η DLH περί παραβίασης της
αρχής της ίσης μεταχείρισης.
ε)      Πρόταση επί του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
60.      Για τους προεκτεθέντες λόγους, όλες οι αιτιάσεις που προβάλλει η DLH προς στήριξη του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει κατά την άποψή μου να απορριφθούν, και επομένως το σκέλος αυτό τυγχάνει απορριπτέο στο σύνολό του.
3.      Επί του τρίτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως
61.      Με το τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ισχυρίζεται ότι, στις σκέψεις
117 και 131-135 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή ήταν υποχρεωμένη να αναζητήσει πρόσθετα στοιχεία προκειμένου να αξιολογήσει τη συμμόρφωση με το σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου. Υποστηρίζει επίσης ότι το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε δικά του συμπεράσματα σχετικά με τις δυνατότητες χρηματοδότησης της DLH, υποκαθιστώντας την εκτίμηση της Επιτροπής επί σύνθετων οικονομικών ζητημάτων με τη δική του εκτίμηση, χωρίς προηγουμένως να έχει τεκμηριώσει τον μη εύλογο χαρακτήρα της εκτίμησης της Επιτροπής. Η DLH προβάλλει πέντε αιτιάσεις.
1)      Πρώτη αιτίαση
62.      Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε εσφαλμένα τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την έκταση των υποχρεώσεων της Επιτροπής κατά το προκαταρκτικό στάδιο εξέτασης κοινοποιηθέντος μέτρου κρατικής ενίσχυσης. Η DLH παραπέμπει ιδίως στην απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2021,
Επιτροπή κατά Tempus Energy και Tempus Energy Technology (49).
63.      Στην απόφαση εκείνη, το Δικαστήριο
επανέλαβε την πάγια νομολογία του
κατά την οποία η νομιμότητα της αποφάσεως για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων ληφθείσας κατά το πέρας της διαδικασίας προκαταρκτικής εξέτασης πρέπει να εκτιμάται από τον δικαστή της Ένωσης με γνώμονα όχι μόνον τα πληροφοριακά στοιχεία τα οποία διέθετε η Επιτροπή κατά το χρονικό σημείο που την εξέδωσε, αλλά και τα στοιχεία τα οποία μπορούσε να έχει στη διάθεσή της. Τα δε πληροφοριακά στοιχεία που η Επιτροπή «μπορούσε να διαθέτει» περιλαμβάνουν εκείνα τα οποία φαίνονται κρίσιμα για την αξιολόγηση που πρέπει να πραγματοποιηθεί κατά το προκαταρκτικό στάδιο εξέτασης (50) και των οποίων θα μπορούσε, εφόσον το ζητούσε, να επιτύχει την επίδειξη στη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας (51). Ωστόσο, η Επιτροπή δεν οφείλει να αναζητεί, με δική της πρωτοβουλία και ελλείψει οποιασδήποτε σχετικής ένδειξης, όλες τις πληροφορίες που θα μπορούσαν να συνδέονται με την υπόθεση της οποίας έχει επιληφθεί, ακόμη και αν πρόκειται για πληροφορίες που βρίσκονται στη δημόσια σφαίρα (52).
64.      Είμαι της γνώμης ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, το Γενικό Δικαστήριο δεν ερμήνευσε εσφαλμένα την κατά τα ανωτέρω έκταση των υποχρεώσεων της Επιτροπής.
65.      Όπως υπομνήσθηκε στο σημείο 27 των παρουσών προτάσεων, δύο ήταν οι λόγοι για τους οποίους το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, ουσιαστικά, ότι εξέταση που διενήργησε η Επιτροπή κατά το στάδιο της διοικητικής διαδικασίας ήταν ανεπαρκής και ελλιπής. Πρώτον, η Επιτροπή, παραβλέποντας τα αποδεικτικά στοιχεία επί των οποίων η Ryanair είχε επιστήσει την προσοχή της,
δεν εξέτασε την ενδεχόμενη διαθεσιμότητα εγγυήσεων, όπως τα μη βεβαρημένα αεροσκάφη της DLH,
έναντι των οποίων θα μπορούσε η εταιρία να αντλήσει χρηματοδότηση από τις αγορές με προσιτούς όρους. Δεύτερον, η Επιτροπή δεν εξέτασε αν η προσφορά των εν λόγω εγγυήσεων θα είχε παράσχει στην DLH τη δυνατότητα να αντλήσει ένα μη αμελητέο μέρος της αναγκαίας χρηματοδότησης από τις αγορές.
66.      Στο μέτρο που το Γενικό Δικαστήριο εγκάλεσε την Επιτροπή διότι δεν διερεύνησε το ενδεχόμενο να μπορούσε η DLH να βρει χρηματοδότηση στις αγορές χρησιμοποιώντας τον στόλο της ως εγγύηση, δεν επέβαλε στην Επιτροπή
την υποχρέωση να αναζητήσει πληροφορίες με δική της πρωτοβουλία και ελλείψει οποιασδήποτε σχετικής ένδειξης περί της αναγκαιότητας περαιτέρω έρευνας του ζητήματος. Αξίωσε απλώς από την Επιτροπή να εκμεταλλευτεί τα κρίσιμα πληροφοριακά στοιχεία που βρίσκονταν ήδη στη διάθεσή της, και συγκεκριμένα τη δήλωση του Μαρτίου του 2020 (53) την οποία μνημονεύει το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 118 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, και στην οποία περιλαμβάνονταν στοιχεία σχετικά με την αξία των μη βεβαρημένων αεροσκαφών της DLH, όπως τα στοιχεία αυτά καταγράφονται στην ίδια αυτή σκέψη αλλά και στη σκέψη 134 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (54).
67.      Επισημαίνω συναφώς ότι, πρώτον, δεν χωρεί αμφισβήτηση ότι το είδος και την αξία των ιδιόκτητων περιουσιακών στοιχείων του δικαιούχου και η δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν ως εγγύηση αποτελούν, καταρχήν, κρίσιμα πληροφοριακά στοιχεία στο πλαίσιο της εκτίμησης της δυνατότητας του δικαιούχου να βρει χρηματοδότηση στις αγορές βάσει του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου (55). Δεύτερον, θεωρώ ότι το γεγονός ότι η δήλωση του Μαρτίου του 2020 ήταν κατά δύο και πλέον μήνες προγενέστερη της κοινοποίησης του επίμαχου μέτρου, γεγονός το οποίο τονίζουν η DLH και η Επιτροπή,
δεν επαρκεί, αυτό καθεαυτό, ώστε να τεθεί αυτομάτως εν αμφιβόλω
η ακρίβεια των στοιχείων αυτών κατά τον χρόνο διεξαγωγής της διαδικασίας προκαταρκτικής εξέτασης, ακόμη και λαμβανομένων υπόψη των ραγδαίων μεταβολών που προκαλούσε η συνθήκη της πανδημίας (56).
68.      Επομένως, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έσφαλε καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή όφειλε να λάβει υπόψη της τα πληροφοριακά αυτά στοιχεία και να εξετάσει, ακόμη και αναζητώντας περαιτέρω αποδείξεις, τις συνθήκες υπό τις οποίες θα μπορούσε η DLH να αντλήσει χρηματοδότηση από τις αγορές έναντι των ως άνω εγγυήσεων (57).
69.      Περαιτέρω, από τη συνολική επισκόπηση της σκέψεως 132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως καθίσταται σαφές ότι η διαπίστωση του Γενικού Δικαστηρίου ότι η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη «όλα τα κρίσιμα στοιχεία» (58) προκειμένου να εξετάσει κατά πόσον πληρούνταν η προϋπόθεση του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου αναφέρεται στην παράλειψη εξέτασης του ενδεχομένου να μπορούσε η DLH
να αντλήσει ένα μη αμελητέο μέρος της αναγκαίας χρηματοδότησης από τις αγορές. Επομένως, και αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, από τη διαπίστωση αυτή δεν μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι το Γενικό Δικαστήριο επέβαλε στην Επιτροπή την υπερβολικά επαχθή υποχρέωση να αναζητήσει και να εξετάσει πληροφοριακά στοιχεία την ύπαρξη ή την κρισιμότητα των οποίων αγνοούσε.
70.      Τέλος, τα επιχειρήματα που προβάλλουν η DLH, η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, και διά των οποίων οι εν λόγω μετέχουσες στη διαδικασία επιδιώκουν να αμφισβητήσουν την εκτίμηση της αποδεικτικής αξίας των στοιχείων που μνημονεύει το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 118 και 119 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως,
θα πρέπει να απορριφθούν ως απαράδεκτα. Κατά πάγια νομολογία, η εκτίμηση αυτή εμπίπτει, καταρχήν, στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Γενικού Δικαστηρίου (59).
71.      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει, κατά τη γνώμη μου, ότι η εξεταζόμενη αιτίαση πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμη.
β)      Δεύτερη αιτίαση
72.      Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή δεν εξέτασε κατά πόσον η DLH θα μπορούσε να βρει χρηματοδότηση στις αγορές με προσιτούς όρους εφόσον προσέφερε εγγυήσεις. Οι ως άνω μετέχουσες στη διαδικασία παραπέμπουν ιδίως στην παράγραφο 22 της επίμαχης αποφάσεως, όπου η Επιτροπή εξέθετε ότι «η DLH δεν διέθετε επαρκείς εγγυήσεις για να αποκτήσει στις αγορές τιτλοποιημένα χρεωστικά μέσα για το σύνολο του ποσού με βάση τους τρέχοντες δείκτες δανείου-αξίας και τις τρέχουσες τιμές της αγοράς».
73.      Συναφώς επισημαίνω ότι, στη σκέψη 122 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο αναγνώρισε ότι η επίμαχη απόφαση περιείχε πράγματι την εκτίμηση της Επιτροπής
σχετικά με το αν η DLH διέθετε «επαρκείς εγγυήσεις» ώστε να βρει μέσα χρηματοδότησης στις αγορές. Έκρινε ωστόσο ότι η Επιτροπή ουδόλως τεκμηρίωσε τον σχετικό ισχυρισμό της, ότι δεν προσδιορίζονταν οι εγγυήσεις περί των οποίων έκανε λόγο, και ότι από κανένα στοιχείο της επίμαχης απόφασης δεν προέκυπτε ότι η Επιτροπή εξέτασε την ενδεχόμενη διαθεσιμότητα εγγυήσεων, όπως τα μη βεβαρημένα αεροσκάφη της DLH (60). Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε περαιτέρω ότι,
στην
παράγραφο 22 της επίμαχης απόφασης, η Επιτροπή αναφερόταν ρητώς στη δυνατότητα της DLH να βρει χρηματοδότηση για το συνολικό ποσό των αναγκαίων κεφαλαίων (9 δισεκατομμύρια ευρώ) και μόνον, και ότι η Επιτροπή δεν εξέτασε αν η DLH θα μπορούσε να αντλήσει ένα μη αμελητέο μέρος της αναγκαίας χρηματοδότησης από τις αγορές (61).
74.      Ούτε η DLH, ούτε η Επιτροπή, ούτε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προσκομίζουν στοιχεία ικανά να αναιρέσουν τις διαπιστώσεις αυτές.
75.      Καταρχάς, η αιτίαση που προβάλλει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ήτοι ότι το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε την παράγραφο 22 της επίμαχης απόφασης, συμπίπτει με την αιτίαση που προέβαλε η DLH στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως. Ως εκ τούτου, παραπέμπω στην ανάλυση που αναπτύσσεται στα σημεία 29 έως 30 των παρουσών προτάσεων, όπου προτείνω την απόρριψη της αιτίασης αυτής.
76.      Δεύτερον, οι εκ μέρους της DLH εκτενείς αναφορές στις παρατηρήσεις που υπέβαλε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας κατά τη διοικητική διαδικασία (62) δεν αποδεικνύουν καν ότι τέθηκε –πόσο μάλλον ότι εξετάστηκε– στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής το ζήτημα αν η DLH θα μπορούσε να προσφέρει ως εγγύηση τα μη βεβαρημένα αεροσκάφη της προκειμένου να βρει χρηματοδότηση στις αγορές (63). Επιπλέον, όλα τα επιχειρήματα που προβάλλει η DLH προς απόδειξη του ισχυρισμού ότι η επιλογή αυτή δεν ήταν βιώσιμη αναφέρονται στο συνολικό ποσό των 9 δισεκατομμυρίων ευρώ (64), και επομένως δεν είναι επαρκή ώστε να αντικρούσουν τη συλλογιστική του Γενικού Δικαστηρίου.
77.      Τρίτον, πολλά από τα επιχειρήματα της DLH,
της Επιτροπής
και της
Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας προβάλλονται προς απόδειξη του ισχυρισμού ότι ήταν απίθανο να κατορθώσει η DLH να βρει χρηματοδότηση στις αγορές για το σύνολο των χρηματοδοτικών αναγκών της ή έστω για ουσιώδες μέρος αυτών. Τα εν λόγω επιχειρήματα αποσκοπούν στο να δικαιολογηθεί εκ των υστέρων το γεγονός ότι από την επίμαχη απόφαση απουσιάζει οποιαδήποτε εκτίμηση σχετικά με το ενδεχόμενο μερικής χρηματοδότησης μέσω εμπραγμάτως ασφαλισμένων δανείων, και επομένως είναι αλυσιτελή για να αποδείξουν ότι η Επιτροπή εκτίμησε πράγματι το ενδεχόμενο αυτό.
78.      Τέλος, ο ισχυρισμός που προβάλλει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ήτοι ότι η Επιτροπή δεν όφειλε να υπεισέλθει εκτενέστερα στο ζήτημα της προσφοράς εγγυήσεων εκ μέρους της DLH, καθόσον η εκδιδόμενη κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ απόφαση πρέπει να περιέχει μόνον τους λόγους για τους οποίους η Επιτροπή κρίνει ότι δεν αντιμετωπίζει σοβαρές δυσχέρειες κατά την εκτίμηση της συμβατότητας της οικείας ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά, βασίζεται σε εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Στις σκέψεις 118 έως 138 της αποφάσεως αυτής, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η εκτίμηση που διενήργησε η Επιτροπή προκειμένου να διαπιστωθεί αν το επίμαχο μέτρο ήταν συμβατό με το σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου ήταν ανεπαρκής και ελλιπής, όχι ότι η Επιτροπή δεν είχε παραθέσει συναφή αιτιολογία.
79.      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, θεωρώ ότι η δεύτερη αυτή αιτίαση είναι επίσης αβάσιμη και πρέπει να απορριφθεί.
γ)      Τρίτη αιτίαση
80.      Η DLH ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε το περιεχόμενο του υπομνήματος παρεμβάσεώς της καθώς και του υπομνήματος αντικρούσεως της Επιτροπής καθόσον διαπίστωσε, στη σκέψη
120 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι δεν αμφισβήτησαν τα στοιχεία που προσκόμισε ο εμπειρογνώμονας της Ryanair και καταγράφονται στην έκθεση Oxera I, τα οποία παρατίθενται στις σκέψεις 118 και 119 της αποφάσεως αυτής.
81.      Προκειμένου να εκτιμηθεί η αιτίαση αυτή, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι τα στοιχεία των οποίων δεν αμφισβητήθηκε η «ακρίβεια και [η] αξιοπιστία», όπως διαπιστώνει το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 120 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, απαριθμούνται στις σκέψεις 118 και 119 της ίδιας αποφάσεως. Τα στοιχεία αυτά αφορούν την ομοιογένεια του στόλου του ομίλου Lufthansa από απόψεως ιδιοκτησιακού καθεστώτος και επιβάρυνσης με εμπράγματες ασφάλειες, την αξία των μη βεβαρημένων αεροσκαφών και ανταλλακτικών και τη δυνατότητα της DLH να συγκεντρώσει από τις αγορές δάνεια ύψους μεταξύ 1 και 3,7 δισεκατομμυρίων ευρώ χρησιμοποιώντας ως εγγυήσεις τα ως άνω πάγια περιουσιακά της στοιχεία.
82.      Από το υπόμνημα της παρεμβάσεώς της ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προκύπτει ότι η DLH πράγματι αμφισβήτησε τα αντλούμενα από την έκθεση Oxera I επιχειρήματα της Ryanair
σχετικά με τη δυνατότητα άλλων αερομεταφορέων να βρουν εναλλακτικούς τρόπους χρηματοδότησης από τις αγορές μέσω της σύναψης εμπραγμάτως ασφαλισμένων δανείων. Ωστόσο, δεν προκύπτει ότι η DLH αμφισβήτησε τα στοιχεία σχετικά με την αξία των παγίων περιουσιακών της στοιχείων που αναφέρονται στο σημείο 81 των παρουσών προτάσεων. Όσον αφορά δε τη δυνατότητά της να χρησιμοποιήσει ως εγγύηση τον στόλο της, η DLH περιορίστηκε να αναφέρει ότι δεν διέθετε «επαρκείς εγγυήσεις για να αποκτήσει στις αγορές τιτλοποιημένα χρεωστικά μέσα για το σύνολο του απαιτούμενου ποσού των 9 δισεκατομμυρίων», ενώ παράλληλα αναγνώρισε ότι η χρήση των αεροσκαφών της ως εγγυήσεων θα είχε καταστήσει εφικτές ορισμένες συναλλαγές χρηματοδότησης, αλλά μόνον «για ελάχιστο ποσό», χωρίς περαιτέρω διευκρινίσεις.
83.      Επομένως, προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν παραμόρφωσε το περιεχόμενο του υπομνήματος παρεμβάσεως της DLH. Το ίδιο ισχύει και όσον αφορά το υπόμνημα αντικρούσεως της Επιτροπής, το οποίο επίσης εστίαζε στο ζήτημα της αξιοπιστίας των περιεχόμενων στην έκθεση Oxera I στοιχείων σχετικά με τις εναλλακτικές λύσεις χρηματοδότησης που εξηύραν
άλλοι αερομεταφορείς.
84.      Κατά συνέπεια, θεωρώ ότι η εξεταζόμενη αιτίαση πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμη.
δ)      Τέταρτη αιτίαση
85.      Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ισχυρίζεται ότι, στο μέτρο που το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε δικά του συμπεράσματα σχετικά με τις δυνατότητες χρηματοδότησης της DLH, προέβη σε ιδία εκτίμηση επί σύνθετων οικονομικών ζητημάτων με την οποία υποκατέστησε την αντίστοιχη εκτίμηση της Επιτροπής. Ενεργώντας κατά τον τρόπο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο σφετερίστηκε
την ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή κατά τη διενέργεια σύνθετων οικονομικών εκτιμήσεων, αντί να περιοριστεί σε έλεγχο νομιμότητας των
εκτιμήσεων αυτών.
86.      Θα πρέπει συναφώς να επισημανθεί ότι το Γενικό Δικαστήριο αναγνωρίζει, στη σκέψη 117 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι το ζήτημα κατά πόσον η DLH αδυνατούσε να βρει χρηματοδότηση στις αγορές με προσιτούς όρους συνεπάγεται σύνθετες οικονομικές εκτιμήσεις, ο έλεγχος επί των οποίων είναι περιορισμένος. Ωστόσο, καταλήγει στην κρίση ότι η Επιτροπή, κατά τη διενέργεια της εκτίμησης αυτής, δεν έλαβε υπόψη «όλα τα κρίσιμα στοιχεία (65) προκειμένου να εξετάσει κατά πόσον πληρούται η προϋπόθεση του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου» (66).
87.      Κατά συνέπεια, και αντιθέτως προς τις αιτιάσεις της DLH, της
Επιτροπής και της
Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπεισήλθε σε ανάλυση των χρηματοπιστωτικών αγορών υποκαθιστώντας την οικονομική εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του αντίστοιχη εκτίμηση. Αντιθέτως, έκρινε, βασιζόμενο στις αποδείξεις που προσκόμισε η Ryanair, ότι η διενεργηθείσα από την Επιτροπή εκτίμηση ήταν ανεπαρκής ή ελλιπής, καθόσον η τελευταία δεν εξέτασε το ενδεχόμενο σύναψης δανείων έναντι παροχής εγγυήσεων, το οποίο αποτελούσε «σημαντική πτυχή της προϋπόθεσης η οποία προβλέπεται στο σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου» (67).
88.      Με την κρίση του αυτή, το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε την υπομνησθείσα στο σημείο
17 των παρουσών προτάσεων νομολογία, κατά την οποία καθήκον του δικαστή της Ένωσης είναι να ελέγχει αν τα αποδεικτικά στοιχεία των οποίων γίνεται επίκληση αποτελούν το σύνολο των κρίσιμων δεδομένων που πρέπει να ληφθούν υπόψη για την εκτίμηση μιας σύνθετης κατάστασης και αν είναι ικανά να θεμελιώσουν τα εξ αυτών συναγόμενα συμπεράσματα (68).
89.      Η παράλειψη λήψης υπόψη ουσιωδών στοιχείων συνιστά πρόδηλη πλάνη κατά την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών (69), η οποία θέτει αφεαυτής εν αμφιβόλω την αξιοπιστία (70) της ανάλυσης που διενήργησε το όργανο το οποίο εξέδωσε την προσβαλλόμενη πράξη (71). Εξάλλου, η διαπίστωση ότι η διενεργηθείσα από την Επιτροπή εκτίμηση ήταν ανεπαρκής ή ελλιπής θέτει υπό αμφισβήτηση τη νομιμότητα απόφασης για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων, όπως η επίμαχη, καθόσον αποτελεί ένδειξη ότι κατά την αξιολόγηση του κοινοποιηθέντος μέτρου αντιμετωπίστηκαν σοβαρές δυσχέρειες (72).
90.      Για τους προαναφερθέντες λόγους, φρονώ ότι η εξεταζόμενη αιτίαση είναι αβάσιμη και πρέπει να απορριφθεί.
ε)      Πέμπτη αιτίαση
91.      Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και
την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, βάλλει κατά της διαπιστώσεως που διαλαμβάνεται στη σκέψη 126 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ότι η Επιτροπή εσφαλμένως έλαβε ως βάση της εκτιμήσεώς της σχετικά με τη δυνατότητα της DLH
να βρει
χρηματοδότηση στις αγορές ποσό υψηλότερο από εκείνο που αποτελούσε το αντικείμενο του επίμαχου μέτρου (ήτοι 9 δισεκατομμύρια ευρώ αντί για 6 δισεκατομμύρια ευρώ).
92.      Όπως έχει ήδη υπομνησθεί, το επίμαχο μέτρο
εντασσόταν στο πλαίσιο ευρύτερης σειράς μέτρων στήριξης υπέρ του ομίλου Lufthansa. Στα μέτρα αυτά περιλαμβανόταν και ένα δάνειο ύψους 3 δισεκατομμυρίων ευρώ, το οποίο χορηγήθηκε από την αναπτυξιακή τράπεζα (ιδιοκτησίας του γερμανικού κράτους) Kreditanstalt fuer Wiederaufbau (στο εξής: KfW).
93.      Είναι γεγονός ότι στην επίμαχη απόφαση αναφερόταν ότι οι συνολικές χρηματοδοτικές ανάγκες της DLH για τη διασφάλιση της βιωσιμότητάς της ανέρχονταν σε 9 δισεκατομμύρια ευρώ (73). Ωστόσο, το επίμαχο μέτρο, σε σχέση με το οποίο θα έπρεπε
να επαληθευτεί αν συνέτρεχε το πρώτο σκέλος της προϋποθέσεως επιλεξιμότητας που ορίζεται στο σημείο 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου, ήταν ύψους 6 δισεκατομμυρίων ευρώ. Τα υπολειπόμενα 3 δισεκατομμύρια ευρώ αναμενόταν να καλυφθούν από το προαναφερθέν δάνειο, ήτοι από οριζόντιο μέτρο η διαθεσιμότητα του οποίου έπρεπε να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα του δευτέρου σκέλους της ίδιας προϋποθέσεως. Κατά συνέπεια, είναι
ορθή η διαπίστωση του Γενικού Δικαστηρίου.
94.      Η DLH, η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας
ισχυρίζονται ότι ο λόγος για τον οποίο στην
παράγραφο 22 της επίμαχης απόφασης γινόταν λόγος για το ποσό των 9 δισεκατομμυρίων ευρώ ήταν ότι η KfW έθετε την ανακεφαλαιοποίηση της DLH ως αναγκαία προϋπόθεση για τη χορήγηση του δανείου. Δεν αποκλείω ότι η σύνδεση αυτή μεταξύ των δύο μέτρων θα μπορούσε να δικαιολογήσει την εκ μέρους της Επιτροπής
αναφορά του συνόλου των χρηματοδοτικών αναγκών της DLH, μολονότι πάντως η δικαιολόγηση αυτή δεν προκύπτει από το τμήμα της επίμαχης απόφασης το οποίο αφορά την εκτίμηση υπό το πρίσμα του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου.
95.      Εν
πάση περιπτώσει, ακόμη και αν το Δικαστήριο κρίνει βάσιμη την εξεταζόμενη αιτίαση, και πάλι αυτή δεν επαρκεί αφεαυτής ώστε να αναιρέσει την κρίση του Γενικού Δικαστηρίου περί παράβασης του σημείου 49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου.
στ)    Οι αιτιάσεις που προβάλλουν η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας περί προσβολής του δικαιώματός τους για δίκαιη δίκη
96.      Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, στις σκέψεις 118 και 119 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε αυτεπαγγέλτως μεμονωμένα πληροφοριακά στοιχεία, αντλούμενα από τα παραρτήματα της δικογραφίας, χωρίς να δώσει στην Επιτροπή ή στις παρεμβαίνουσες τη δυνατότητα να απαντήσουν στα επιχειρήματα τα οποία συνήγαγε από τα στοιχεία αυτά και επί των οποίων βάσισε στη συνέχεια την εκτίμησή του. Για τον ίδιο ουσιαστικά λόγο παραπονείται και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.
97.      Επισημαίνω ότι η φύση των αιτιάσεων αυτών (74), αν μη τι άλλο, διαφέρει
–αν δεν είναι αντιδιαμετρικά αντίθετη (75)– από τη φύση της τρίτης αιτιάσεως που προβάλλει η DLH, σε σημείο τέτοιο ώστε να τίθεται ζήτημα απαραδέκτου (76).
98.      Ούτως ή άλλως, όμως, οι αιτιάσεις αυτές θα πρέπει να απορριφθούν επί της ουσίας. Συναφώς, αρκεί να επισημανθεί ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε αυτεπαγγέλτως υπόψη κανέναν λόγο ακυρώσεως (77), ούτε βασίστηκε σε στοιχεία στα οποία δεν είχαν πρόσβαση η Επιτροπή ή οι παρεμβαίνουσες στον πρώτο βαθμό, ή δεν ήταν σε θέση να τα αμφισβητήσουν ή να τοποθετηθούν επ’ αυτών (78). Εξάλλου, είναι σαφές ότι τα επιχειρήματα που προέβαλε η Ryanair σχετικά με την ομοιογένεια και την αξία του στόλου του ομίλου Lufthansa, καθώς και σχετικά με τη δυνατότητα της DLH να αντλήσει μέρος τουλάχιστον των αναγκαίων κεφαλαίων από τις αγορές προσφέροντας ως εγγύηση τα αεροσκάφη και τα ανταλλακτικά ιδιοκτησίας της αναπτύχθηκαν στις ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου γραπτές παρατηρήσεις της, ιδίως στο υπόμνημά της απαντήσεως στο υπόμνημα παρεμβάσεως της DLH (79).
ζ)      Πρόταση επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως
99.      Υπό το πρίσμα όλων των ανωτέρω σκέψεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει τον πρώτο λόγο αναιρέσεως.
Β.      Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
100. Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, βάλλει κατά των σκέψεων 242 έως 270 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, υποστηρίζοντας ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι ούτε η συμμετοχή στο κεφάλαιο ούτε η αφανής συμμετοχή II συνοδεύονταν από «εναλλακτικούς μηχανισμούς» κατά την έννοια των σημείων 62 και 68 του προσωρινού πλαισίου.
1.      Επί του εναλλακτικού μηχανισμού που συνόδευε τη συμμετοχή στο κεφάλαιο
101. Κατά το σημείο 61 του προσωρινού πλαισίου, «κάθε μέτρο ανακεφαλαιοποίησης θα περιλαμβάνει μηχανισμό κλιμάκωσης για την αύξηση της αμοιβής του κράτους, ώστε να παρέχονται κίνητρα στον δικαιούχο για επαναγορά των κρατικών εισφορών κεφαλαίου» (80). Κατά δε το σημείο 62 του προσωρινού πλαισίου, «[η] Επιτροπή μπορεί να κάνει δεκτούς εναλλακτικούς μηχανισμούς, υπό τον όρο ότι συνολικά επιφέρουν ανάλογο αποτέλεσμα όσον αφορά την παροχή κινήτρων για έξοδο του κράτους και ότι έχουν παρόμοιο συνολικό
αντίκτυπο στην αμοιβή του κράτους».
102. Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι η αμοιβή της συμμετοχής στο κεφάλαιο δεν προέβλεπε μηχανισμό κλιμάκωσης για την αύξηση της αμοιβής κατά την έννοια του σημείου 61 του προσωρινού πλαισίου. Εντούτοις, με τις παραγράφους
136 έως 142 της επίμαχης απόφασης, η Επιτροπή έκρινε
ότι η «συνολική διάρθρωση» του επίμαχου μέτρου συνιστούσε εναλλακτικό μηχανισμό κλιμάκωσης κατά την έννοια του σημείου 62 του προσωρινού πλαισίου, διάταξης η οποία αφορά την αμοιβή του κράτους και τα κίνητρα που παρέχονται στον δικαιούχο για επαναγορά της κρατικής εισφοράς κεφαλαίου. Όσον αφορά την αμοιβή του κράτους, η Επιτροπή επισήμανε ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας θα αναλάμβανε τις μετοχές της DLH με έκπτωση ύψους 71,9 % επί της καθοριζόμενης από το σημείο 60 του προσωρινού πλαισίου
μέγιστης τιμής μετοχής (στο εξής: μέγιστη τιμή) (81). Η έκπτωση αυτή παρείχε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ποσοστό συμμετοχής κατά την είσοδο ανερχόμενο σε 20 %, το οποίο είναι σημαντικά υψηλότερο από εκείνο που θα αποκτούσε αν αναλάμβανε τις μετοχές στη μέγιστη τιμή, ακόμη και μετά την εφαρμογή των δύο μηχανισμών κλιμάκωσης που προβλέπει το σημείο 61 του προσωρινού πλαισίου. Από την άποψη δε του αποτελέσματος όσον αφορά την παροχή κινήτρων για έξοδο του κράτους, η Επιτροπή έκρινε ότι οι επιμέρους συνιστώσες του επίμαχου μέτρου (η συμμετοχή στο κεφάλαιο, η αφανής συμμετοχή I και η αφανής συμμετοχή II) ήταν αλληλένδετες και ότι θα έπρεπε να συνεκτιμηθούν τα συνδυασμένα αποτελέσματά τους ως προς την παροχή κινήτρων για την έξοδο του Δημοσίου από το κεφάλαιο. Συνακόλουθα, και προς αιτιολόγηση της κρίσης της αυτής, η Επιτροπή αναφέρθηκε, με τις παραγράφους 139 και 141 της επίμαχης απόφασης, σε πλείονες παράγοντες, οι οποίοι απαριθμούνται στη σκέψη 248 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (82).
103. Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή παρέβη τα σημεία 61 και 62 του προσωρινού πλαισίου, καθόσον δεν απαίτησε να ενταχθεί μηχανισμός κλιμάκωσης για την αύξηση της αμοιβής ή παρόμοιος μηχανισμός στην αμοιβή για τη συμμετοχή στο κεφάλαιο (σκέψη 270 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
104. Κατά της κρίσης αυτής του Γενικού Δικαστηρίου η DLH προβάλλει δύο αιτιάσεις.
1)      Επί της πρώτης αιτιάσεως
105. Με την πρώτη αιτίασή της, η DLH διατείνεται ότι, κατά την εξέταση του ζητήματος αν η συμμετοχή στο κεφάλαιο συνοδευόταν από εναλλακτικό μηχανισμό κατά την έννοια του σημείου 62 του προσωρινού πλαισίου, το Γενικό Δικαστήριο ακολούθησε εσφαλμένη, τυπολατρική προσέγγιση, παραβλέποντας σχεδόν εντελώς την ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή, υπερβαίνοντας τα όρια του δικαστικού ελέγχου και ερμηνεύοντας εσφαλμένα το προσωρινό πλαίσιο.
106. Συναφώς, πρέπει καταρχάς να επισημανθεί ότι τα επιχειρήματα της DLH βασίζονται εν μέρει σε εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της DLH, το Γενικό Δικαστήριο δεν έκρινε ότι η Επιτροπή δεν δύνατο να συνεκτιμήσει τα συνδυασμένα αποτελέσματα του επίμαχου μέτρου όσον αφορά την παροχή κινήτρων για έξοδο του κράτους προκειμένου να κάνει δεκτό, κατ’ εφαρμογήν του σημείου 62 του προσωρινού πλαισίου, μηχανισμό εναλλακτικό
του μηχανισμού κλιμάκωσης. Αντιθέτως, και κατόπιν ελέγχου της ανάλυσης της Επιτροπής, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η τελευταία δεν «απέδειξε επαρκώς κατά νόμον» ότι η «συνολική διάρθρωση» του επίμαχου μέτρου επέφερε, όσον αφορά την παροχή κινήτρων για την έξοδο του Δημοσίου από το κεφάλαιο του δικαιούχου, συνολικώς αποτελέσματα ανάλογα με εκείνα που απορρέουν από μηχανισμό κλιμάκωσης ή παρόμοιο μηχανισμό, κατά την έννοια του σημείου 62 του προσωρινού πλαισίου (83).
107. Κατά δεύτερον, είναι σαφές ότι, με βάση τις αρχές που υπομνήσθηκαν στα σημεία 15 έως 18 των παρουσών προτάσεων, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπερέβη, στις
σκέψεις 249 έως 262 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, τα όρια του δικαστικού ελέγχου όσον αφορά τις εκτιμήσεις στις οποίες όφειλε να προβεί η Επιτροπή προκειμένου να εξακριβώσει τη συμμόρφωση με το σημείο 62 του προσωρινού πλαισίου (84). Στις ανωτέρω σκέψεις, το Γενικό Δικαστήριο περιορίστηκε να ελέγξει αν οι παράγοντες στους οποίους βασίστηκε η Επιτροπή ήταν όντως κρίσιμοι και ικανοί να θεμελιώσουν, από οικονομικής και νομικής σκοπιάς, τα εξ αυτών συναγόμενα συμπεράσματα.
Περιοριζόμενη να επαναλάβει τα περί ευρείας εξουσίας εκτιμήσεως του διέθετε η Επιτροπή κατά την εφαρμογή του σημείου 62 του προσωρινού πλαισίου, η
DLH ουδόλως αποδεικνύει τον σύνθετο χαρακτήρα των εκτιμήσεων που διατυπώνονται στις παραγράφους 139 έως 141 της επίμαχης απόφασης, ούτε τεκμηριώνει τον ισχυρισμό της ότι το Γενικό Δικαστήριο υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του.
108. Τρίτον, και όσον αφορά την αιτίαση περί εσφαλμένης ερμηνείας του προσωρινού πλαισίου, υπενθυμίζω ότι, κατά πάγια νομολογία, κατά την ερμηνεία διάταξης του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται, καθώς και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας η διάταξη αυτή αποτελεί μέρος (85). Κάθε ενωσιακή διάταξη πρέπει να εντάσσεται στο πλαίσιό της και να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα του συνόλου των διατάξεων του ενωσιακού δικαίου, των σκοπών του και του σταδίου της εξέλιξής του κατά τον χρόνο κατά τον οποίο πρέπει να εφαρμοστεί η επίμαχη διάταξη (86). Το ιστορικό θεσπίσεως μιας διατάξεως του δικαίου της Ένωσης μπορεί επίσης να προσφέρει χρήσιμα στοιχεία για την ερμηνεία της (87). Οι ίδιες αυτές αρχές οι οποίες διέπουν την ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης βρίσκουν έδαφος εφαρμογής και οσάκις ο δικαστής της Ένωσης καλείται να ερμηνεύσει κατευθυντήριες γραμμές που έχει εκδώσει η Επιτροπή στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, ανεξαρτήτως του ότι πρόκειται για πράξεις ήπιου δικαίου (88).
109. Μολονότι δε το σημείο 62 του προσωρινού πλαισίου, στο οποίο προβλεπόταν η δυνατότητα της Επιτροπής να κάνει δεκτούς μηχανισμούς εναλλακτικούς του βασικού μηχανισμού κλιμάκωσης που περιγράφεται στο σημείο 61 του προσωρινού πλαισίου, δεν ερμηνεύεται ρητώς ως παρέκκλιση από το τελευταίο, φρονώ ότι υπό το πρίσμα του σκοπού του, το πεδίο εφαρμογής του θα πρέπει να ερμηνεύεται στενά.
110. Το σημείο 62 του προσωρινού πλαισίου αποσκοπούσε στην παροχή περιορισμένης ευελιξίας σε περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν ήταν εφικτός ο «τυπολατρικός» έλεγχος της συμμόρφωσης με τους κανόνες του προσωρινού πλαισίου περί αμοιβής και εξόδου του κράτους, επιτρέποντας στην Επιτροπή να προβαίνει σε «σφαιρική εκτίμηση» του εκάστοτε μέτρου, της διάρθρωσης και των συνεπειών του (89). Εντούτοις, το σημείο αυτό δεν παύει να επιτάσσει ότι ο εναλλακτικός μηχανισμός έπρεπε να επιφέρει αποτέλεσμα ανάλογο με εκείνο του βασικού μηχανισμού κλιμάκωσης που προβλέπεται από το προσωρινό πλαίσιο, τόσο όσον αφορά την παροχή κινήτρων για έξοδο του κράτους όσο και όσον αφορά την αμοιβή του κράτους. Επομένως, οσάκις η Επιτροπή παρέκκλινε από τον βασικό μηχανισμό κλιμάκωσης που προβλεπόταν στο σημείο 61 του προσωρινού πλαισίου, θα έπρεπε να μπορεί να αποδείξει με σαφήνεια ότι ο εναλλακτικός μηχανισμός εξασφάλιζε πράγματι αυτό το ανάλογο αποτέλεσμα. Στο πλαίσιο αυτό, αλυσιτελώς επικαλείται η Επιτροπή την απόφαση Finnair II. Ο βαθμός ευελιξίας που το Δικαστήριο αναγνώρισε, με την απόφαση εκείνη (90), ότι επιτρέπει το προσωρινό πλαίσιο
δεν μπορεί να δικαιολογήσει παρεκκλίσεις από τις προϋποθέσεις που το ίδιο το προσωρινό πλαίσιο ορίζει,
παρά μόνον εάν τα κράτη μέλη αποδεικνύουν τη συνδρομή εξαιρετικών περιστάσεων (91).
111. Τέλος, η αιτίαση ότι το Γενικό Δικαστήριο κακώς έκρινε ότι οι παράγοντες που απαριθμούνται στη σκέψη 248 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως
ήταν, στο σύνολό τους, μη κρίσιμοι υπό το πρίσμα του σημείο 62 του προσωρινού πλαισίου
για τον λόγο ότι τα επιμέρους ζητήματα που άπτονται των παραγόντων αυτών διέπονται από διαφορετικές διατάξεις και απαιτήσεις, βασίζεται, ομοίως, σε αποσπασματική ερμηνεία της αποφάσεως.
112. Όσον αφορά την τιμή των μετοχών που ανέλαβε το δημόσιο κατά την είσοδό του στο κεφάλαιο, είναι γεγονός ότι, στη σκέψη 255 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι τα σημεία 60 και 61 του προσωρινού πλαισίου προβλέπουν δύο διαφορετικές απαιτήσεις. Εντούτοις, το Γενικό Δικαστήριο δεν περιορίζεται σε αυτή και μόνον τη διαπίστωση, αλλά διευκρινίζει περαιτέρω ότι οι προβλεπόμενοι στα σημεία 61 και 62 του προσωρινού πλαισίου μηχανισμοί αποσκοπούν στην παροχή κινήτρου,  εκ των υστέρων, προς τον δικαιούχο για να επαναγοράσει τη συμμετοχή του Δημοσίου το συντομότερο δυνατόν, ενώ αντιθέτως η τιμή αγοράς των μετοχών έχει αντίκτυπο στην κατάσταση του δικαιούχου ex
ante και δεν οδηγεί κατ’ ανάγκην σε ενίσχυση των κινήτρων αυτών του δικαιούχου, «δεδομένου ότι η τιμή των μετοχών μπορεί να εμφανίσει τόσο ανοδικές όσο και καθοδικές διακυμάνσεις» (92). Η DLH υπογραμμίζει ότι το επίμαχο μέτρο διασφάλιζε «συμμόρφωση σε βαθμό μεγαλύτερο του απαιτούμενου» με το προσωρινό πλαίσιο, λόγω της μεγάλης έκπτωσης επί της μέγιστης τιμής την οποία πέτυχε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, γεγονός όμως το οποίο δεν αναιρεί την ως άνω διαπίστωση. Το ίδιο άλλωστε ισχύει και για το γεγονός –το οποίο επικαλείται επίσης η DLH– ότι, με την έκπτωση αυτή, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας εξασφάλισε ποσοστό συμμετοχής 20 %, καθώς και δικαιώματα μειοψηφίας αρνησικυρίας. Το προσωρινό πλαίσιο δεν εξαρτά την απαίτησή του περί μηχανισμού κλιμάκωσης ή ισοδύναμου μηχανισμού από τη σημασία της αναληφθείσας δημόσιας συμμετοχής (93), ούτε από την τιμή ανάληψής της.
113. Ανάλογες σκέψεις μπορούν να διατυπωθούν και όσον αφορά τα ζητήματα της τιμής των μετοχών κατά τη μεταπώλησή τους από το Δημόσιο, του αυξανόμενου επιτοκίου για τις αφανείς συμμετοχές
I και II, καθώς και των υποχρεώσεων συμπεριφοράς που ανέλαβε η DLH, τα οποία εξετάζονται στις σκέψεις 259, 260 και 262, αντίστοιχα, της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
114. Δεδομένου ότι οι παράγοντες αυτοί εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των σημείων 63, 66 και 72 του προσωρινού πλαισίου, τα οποία ορίζουν συγκεκριμένες απαιτήσεις, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να βασίσει τη διαπίστωσή της
περί πρόβλεψης εναλλακτικού μηχανισμού κατά την έννοια του σημείου 62 του προσωρινού πλαισίου στο γεγονός ότι το επίμαχο μέτρο πληρούσε (ακόμη και σε βαθμό μεγαλύτερο του απαιτούμενου) τις απαιτήσεις αυτές (94). Κατά το προσωρινό πλαίσιο, τα μέτρα ανακεφαλαιοποίησης «θα πρέπει να [υπόκεινται] σε αυστηρούς όρους» (95), οι οποίοι καθορίζονται στα τμήματα 3.11.2 και 3.11.4 έως 3.11.7. Η αποδοχή της συλλογιστικής κατά την οποία η Επιτροπή μπορεί να θεωρεί ότι πληρούται ένας οποιοσδήποτε εκ των όρων αυτών απλώς βασιζόμενη στο γεγονός ότι πληρούνται όλοι οι υπόλοιποι παραγνωρίζει τον υποχρεωτικό χαρακτήρα του επίμαχου όρου και καταστρατηγεί την εφαρμογή του.
115. Το εάν και κατά πόσον τέτοιου είδους παράγοντες ασκούν επιρροή όσον αφορά τη συμμόρφωση με το σημείο 62 του προσωρινού πλαισίου όφειλε να το αποδείξει η Επιτροπή. Κατά δε το Γενικό Δικαστήριο, αυτό ακριβώς παρέλειψε να πράξει η Επιτροπή με την επίμαχη απόφαση.
116. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, φρονώ ότι πρέπει να απορριφθεί η πρώτη αιτίαση που προβάλλει η DLH.
2)      Επί της δεύτερης αιτιάσεως
117. Με τη δεύτερη αιτίασή της, η DLH ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο προέβη σε εσφαλμένο νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών και ότι τα συμπεράσματα που συνήγαγε από τα περιστατικά αυτά είναι νομικώς εσφαλμένα.
118. Καταρχάς, η DLH παραπονείται ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι διάφοροι παράγοντες τους οποίους επικαλείτο η Επιτροπή δεν μπορούσαν να συνεκτιμηθούν προκειμένου να διαπιστωθεί η συμμόρφωση με το σημείο 62 του προσωρινού πλαισίου. Με την αιτίαση αυτή αναπαράγονται, ουσιαστικά, τα ίδια επιχειρήματα που προέβαλε η DLH προς στήριξη της πρώτης αιτιάσεώς της, με την οποία προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι ακολούθησε τυπολατρική προσέγγιση. Όπως προαναφέρθηκε, τα επιχειρήματα αυτά βασίζονται σε εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (96).
Σε κανένα σημείο της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως δεν διατυπώνει το Γενικό Δικαστήριο την κρίση ότι οι παράγοντες αυτοί ουδόλως μπορούσαν να συνεκτιμηθούν. Στην πραγματικότητα, κρίθηκαν ανεπαρκείς για να δικαιολογήσουν την
έλλειψη μηχανισμού κλιμάκωσης ή άλλου μηχανισμού που να πληροί τις προϋποθέσεις του σημείου 62 του προσωρινού πλαισίου.
119. Κατά δεύτερον, η DLH παραπονείται ότι το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε τον σκοπό των σημείων 60 έως 62 του προσωρινού πλαισίου, καθόσον έκρινε ότι κάθε εναλλακτικός του μηχανισμού κλιμάκωσης μηχανισμός έπρεπε πάντοτε να περιλαμβάνει πρόβλεψη για την αύξηση της αμοιβής του κράτους με την πάροδο του χρόνου και να παρέχει εκ των υστέρων κίνητρο για την έγκαιρη έξοδο του κράτους. Η μερικότερη αυτή αιτίαση τυγχάνει επίσης απορριπτέα. Η εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου ερμηνεία των σημείων 61 και 62 του προσωρινού πλαισίου ευθυγραμμίζεται απόλυτα με το γράμμα και με τον σκοπό των διατάξεων αυτών (97), όπως επίσης και με τις γενικές αρχές που διέπουν την αμοιβή του κράτους και την εξόφληση του ποσού της ανακεφαλαιοποίησης λόγω της νόσου COVID-19, αρχές οι οποίες διαγράφονται στα σημεία 55 έως 59 του προσωρινού πλαισίου (98).
120. Με τα υπόλοιπα επιχειρήματά της, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε τα πραγματικά περιστατικά. Υπενθυμίζω συναφώς ότι, κατά πάγια νομολογία, το Γενικό Δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο, αφενός, για τη διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών και, αφετέρου, για την εκτίμηση αυτών των πραγματικών περιστατικών (99). Η εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων δεν αποτελεί, υπό την επιφύλαξη ότι δεν συντρέχει περίπτωση παραμορφώσεώς τους, νομικό ζήτημα υποκείμενο, αυτό καθεαυτό, στον αναιρετικό έλεγχο του Δικαστηρίου (100). Επομένως, σε περίπτωση κατά την οποία ο αναιρεσείων προβάλλει παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών ή των αποδεικτικών στοιχείων εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου, οφείλει να καταδεικνύει τα σφάλματα αναλύσεως τα οποία, κατά την εκτίμησή του, είχαν σαν αποτέλεσμα την παραμόρφωση αυτή. Εξάλλου, η παραμόρφωση πρέπει να προκύπτει προδήλως από τα στοιχεία της δικογραφίας, χωρίς να απαιτείται εκ νέου εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών (101). Θεωρώ ότι οι προϋποθέσεις αυτές δεν πληρούνται εν προκειμένω. Αυτό που επί της ουσίας επιδιώκει η DLH είναι η εκ νέου εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών εκ μέρους του Δικαστηρίου, προς τούτο δε είτε επαναλαμβάνει απλώς τα επιχειρήματα που προέβαλε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου είτε εκθέτει νέα πραγματικά περιστατικά και προβάλλει νέα επιχειρήματα, απαράδεκτα στο στάδιο της κατ’ αναίρεση δίκης και, εν πάση περιπτώσει, ανεπαρκώς τεκμηριωμένα (102).
121. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, η εξεταζόμενη αιτίαση πρέπει επίσης να απορριφθεί.
2.      Επί του εναλλακτικού μηχανισμού που συνόδευε την αφανή συμμετοχή II
122. Προς αμφισβήτηση των διαπιστώσεων του Γενικού Δικαστηρίου περί έλλειψης εναλλακτικού μηχανισμού που να συνοδεύει την αφανή συμμετοχή II, σύμφωνα με το σημείο 68 του προσωρινού πλαισίου (103), η DLH παραθέτει τα ίδια επιχειρήματα τα οποία επικαλείται και προς στήριξη των ισχυρισμών της σχετικά με τη συμμετοχή στο κεφάλαιο (104). Ως εκ τούτου, παραπέμπω mutatis mutandis στις σκέψεις που εκτέθηκαν προηγουμένως κατά την ανάπτυξη της πρότασής μου περί απόρριψης της αιτιάσεως αυτής.
123. Η Επιτροπή προβάλλει αυτοτελή αιτίαση, κατά την οποία το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε ultra petita καθόσον έκρινε, με τη σκέψη 270 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η Επιτροπή παρέβη το σημείο 70 του προσωρινού πλαισίου (105). Συναφώς, περιορίζομαι να επισημάνω ότι, ακόμη και αν ήθελε υποτεθεί βάσιμη η αιτίαση αυτή, και πάλι δεν θα αναιρούνταν η διαπίστωση των λοιπών παραβάσεων, ήτοι των παραβάσεων των σημείων 61, 62 και 68 του προσωρινού πλαισίου, βάσει της οποίας έγινε δεκτή η αιτίαση της Ryanair περί ελλείψεως μηχανισμού κλιμάκωσης για την αύξηση της αμοιβής. Συνεπώς, δεν θα οδηγούσε στην αναίρεση του τμήματος αυτού της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
3.      Πρόταση επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
124. Για τους προαναφερθέντες λόγους, θεωρώ ότι ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.
Γ.      Επί του τρίτου λόγου αναιρέσεως
125. Με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως η DLH βάλλει κατά των σκέψεων 272 έως 288 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή παρέβη το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου καθόσον δέχθηκε, κατά τη μετατροπή της αφανούς συμμετοχής II σε μετοχικό κεφάλαιο, τιμή των μετοχών η οποία καθορίστηκε χωρίς να τηρηθεί η απαιτούμενη από το σημείο αυτό μεθοδολογία.
126. Κατά το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου, η μετατροπή των υβριδικών κεφαλαιακών μέσων σε μετοχικό κεφάλαιο «πραγματοποιείται σε τιμή τουλάχιστον 5 % κάτω από τη θεωρητική προ δικαιωμάτων αξία ανά μετοχή (TERP) κατά τον χρόνο της μετατροπής».
127. Εν προκειμένω, η αφανής συμμετοχή II υποδιαιρούνταν σε δύο μέρη
(στο εξής:
αφανής συμμετοχή II-A και αφανής συμμετοχή II-B), ανάλογα με το γεγονός που θα ενεργοποιούσε τη διαδικασία μετατροπής της σε μετοχικό κεφάλαιο. Η αφανής συμμετοχή II-A μπορούσε να μετατραπεί σε μετοχές με σταθερή τιμή 2,56 ευρώ ανά μετοχή (106), ενώ η αφανής συμμετοχή II-B μπορούσε να μετατραπεί σε μετοχές στην αγοραία τιμή των μετοχών κατά τον χρόνο της μετατροπής, μείον 10 % ή 5.25 % (107). Στην παράγραφο 158 της επίμαχης απόφασης, η Επιτροπή εξηγούσε, αφενός, ότι «[α]ναμένεται ότι όλες αυτές οι τιμές θα είναι σύμφωνες με την απαίτηση του σημείου 67 του προσωρινού πλαισίου, μολονότι θα μπορούσε να υπάρξει τιμή κάτω από την οποία δεν θα επληρούτο η απαίτηση του σημείου 67 του προσωρινού πλαισίου». Αφετέρου, επισήμαινε ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας είχε δεσμευθεί να ζητήσει την έγκριση της Επιτροπής πριν ασκήσει το δικαίωμά της για μετατροπή, «σε περίπτωση που η μέγιστη τιμή μετατροπής –υπολογιζόμενη με τη μεθοδολογία κατά την οποία η μετατροπή πραγματοποιείται σε τιμή 5 % κάτω από την TERP κατά τον χρόνο της μετατροπής– είναι χαμηλότερη από τις τιμές μετατροπής που ορίζονται για την αφανή συμμετοχή II (μέρη A ή B) κατά τον χρόνο της μετατροπής».
128. Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, πρώτον, ότι η Επιτροπή ούτε εξήγησε τους λόγους για τους οποίους ήταν δικαιολογημένος ο καθορισμός ή ο υπολογισμός των τιμών των μετοχών κατά τη μετατροπή της αφανούς συμμετοχής
II σε μετοχικό κεφάλαιο χωρίς να τηρηθεί η απαιτούμενη από το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου μεθοδολογία (108) ούτε προέβαλε κάποια εξαιρετική περίσταση ικανή να δικαιολογήσει τη μη τήρηση της μεθοδολογίας αυτής (109). Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να παρεκκλίνει από τον κανόνα του ως άνω σημείου, με το πρόσχημα ότι το οικείο κράτος μέλος θα ζητούσε την έγκρισή της πριν ασκήσει το δικαίωμά του για μετατροπή. Υπογράμμισε δε συναφώς ότι, υπό το προβλεπόμενο δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, καθεστώς προηγούμενης έγκρισης, το εκάστοτε μέτρο ενίσχυσης πρέπει να κηρυχθεί συμβατό με την εσωτερική αγορά ex ante,  πριν, δηλαδή, τεθεί σε εφαρμογή (110).
129. Προς στήριξη του τρίτου λόγου αναιρέσεως, η DLH προβάλλει δύο αιτιάσεις.
130. Με την πρώτη της αιτίαση, την οποία υποστηρίζουν επίσης η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η DLH ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη το
σημείο 59 του προσωρινού πλαισίου, κατά το οποίο είναι επιτρεπτή η εφαρμογή εναλλακτικών μεθοδολογιών
αμοιβής. Προβάλλει το επιχείρημα ότι οι τιμές μετατροπής συνολικά επέφεραν ανάλογο αποτέλεσμα με εκείνο που επιδιώκει το σημείο 67 και ότι εν προκειμένω ήταν αναγκαία η εφαρμογή διαφορετικής μεθόδου υπολογισμού της τιμής μετατροπής, καθόσον ο υπολογισμός της TERP ήταν ανέφικτος.
131. Στο μέτρο που με την αιτίαση αυτή αμφισβητείται συνολικά η εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου ερμηνεία και εφαρμογή των σημείων 59 και 67 του προσωρινού πλαισίου, εγείρεται νομικό ζήτημα υποκείμενο, αυτό καθεαυτό, στον έλεγχο του Δικαστηρίου . Εντούτοις, για τους λόγους που θα εξηγήσω στη συνέχεια, φρονώ ότι η αιτίαση αυτή είναι αβάσιμη στην ουσία της.
132. Το σημείο 59 του προσωρινού πλαισίου καθιστά πράγματι επιτρεπτή την εφαρμογή μεθοδολογιών αμοιβής εναλλακτικών προς εκείνες που καθορίζονται με το προσωρινό πλαίσιο. Η δε Επιτροπή, περιγράφοντας, στην παράγραφο 134 της επίμαχης απόφασης, τις γενικές αρχές που διέπουν την αμοιβή και την έξοδο του κράτους πράγματι παρέπεμπε στο σημείο αυτό. Στην αμέσως επόμενη παράγραφο, η Επιτροπή δήλωνε σαφώς ότι επρόκειτο να εξετάσει τη συμμόρφωση του επίμαχου μέτρου με τις εν λόγω γενικές αρχές. Επομένως, η Επιτροπή αναμφίβολα έλαβε υπόψη τη δυνατότητα που διέθετε να βασιστεί, στο πλαίσιο της αξιολόγησης που διενεργούσε, σε εναλλακτικές μεθοδολογίες αμοιβής, μεταξύ άλλων και όσον αφορά τα υβριδικά κεφαλαιακά μέσα.
133. Εντούτοις, πρώτον, επισημαίνω την επιτακτική διατύπωση του σημείου 67 του προσωρινού πλαισίου, η διάταξη του οποίου δεν παρείχε στην Επιτροπή τη δυνατότητα να κάνει δεκτούς εναλλακτικούς μηχανισμούς –σε αντίθεση με τα σημεία 62 και 68 τα οποία προβλέπουν ρητώς τη δυνατότητα αυτή. Φρονώ ότι εξ αυτού εγείρονται αμφιβολίες σχετικά με την ορθότητα της ερμηνείας που προτείνει η DLH, σύμφωνα με την οποία το σημείο 59 του προσωρινού πλαισίου παρείχε στην Επιτροπή τη δυνατότητα να παρεκκλίνει από τη μέθοδο υπολογισμού που ορίζεται στο σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου.
134. Δεύτερον, το τελευταίο αυτό σημείο ορίζει τη μέγιστη τιμή μετατροπής. Ως εκ τούτου, και με δεδομένη την επιτακτική διατύπωση της διάταξης, ανακύπτει το ερώτημα αν είναι καν νοητή η εφαρμογή του κριτηρίου του «ανάλογου αποτελέσματος». Στο ίδιο πνεύμα, προκύπτει εύλογα η απορία πώς θα μπορούσε να τηρείται, και δη κατά τρόπο προβλέψιμο και συστηματικό, η απαίτηση για συγκεκριμένη μέγιστη τιμή όταν η τιμή μετατροπής καθορίζεται ex ante –όπως έγινε στην περίπτωση της αφανούς συμμετοχής II-A– ή με τη χρήση εναλλακτικών παραμέτρων όπως εκείνες που ορίστηκαν για την αφανή συμμετοχή II-B. Η Επιτροπή ασφαλώς γνώριζε ότι το ενδεχόμενο να προκύψει απόκλιση από το αποτέλεσμα που επιδιώκει το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου δεν ήταν απλώς θεωρητικό, όπως προκύπτει εξάλλου από τη διατύπωση της παραγράφου 158 της επίμαχης απόφασης.
135. Τρίτον, στην επίμαχη απόφασή της η Επιτροπή δεν επικαλέστηκε το σημείο 59 του προσωρινού πλαισίου προκειμένου να δικαιολογήσει την παρέκκλιση από το σημείο 67 αυτού όσον αφορά τις τιμές μετατροπής των αφανών συμμετοχών II-A και II-B (111). Ούτε όμως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ισχυρίστηκε ρητώς η Επιτροπή (112) ότι επέλεξε εναλλακτική μεθοδολογία κατ’ εφαρμογήν του προαναφερθέντος σημείου 59. Όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 282 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ούτε στην επίμαχη απόφαση
ούτε στα υπομνήματά της ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ανέφερε η Επιτροπή οποιοδήποτε χωρίο του προσωρινού πλαισίου, άλλον κανόνα δικαίου ή εξαιρετική περίσταση που θα της επέτρεπε να παρεκκλίνει από το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου (113). Επομένως, φαίνεται ότι, μολονότι η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι οι μεθοδολογίες αμοιβής που εφάρμοσε δεν αντέβαιναν στο εν λόγω σημείο, ωστόσο η εκ μέρους της επίκληση του σημείου 59 του προσωρινού πλαισίου και η ανάπτυξη επιχειρηματολογίας βασιζόμενης στην πρόβλεψη περί εναλλακτικών μηχανισμών γίνεται το πρώτον ενώπιον του Δικαστηρίου. Αυτός είναι πιθανότατα ο λόγος για τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο δεν κάνει ρητή μνεία του σημείου 59 στις σκέψεις 272 έως 288 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, όπως και ο λόγος για τον οποίο αποφάνθηκε ότι η Επιτροπή δεν ανέφερε οποιαδήποτε εξαιρετική περίσταση ικανή να δικαιολογήσει τη μη συμμόρφωση με τη μεθοδολογία του σημείου
67 του προσωρινού πλαισίου (114).
136. Τέταρτον, ακόμη και υπ’ αυτές τις περιστάσεις, το Γενικό Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε ρητώς ότι η Επιτροπή δεν είχε τη δυνατότητα να εφαρμόσει εναλλακτική μεθοδολογία αμοιβής όσον αφορά την τιμή μετατροπής των υβριδικών κεφαλαιακών μέσων σε μετοχικό κεφάλαιο. Αντιθέτως, αποφάνθηκε –στη σκέψη 279 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως– ότι η Επιτροπή δεν δικαιολόγησε τη μη τήρηση της απαιτούμενης από το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου μεθοδολογίας. Προκειμένου να τη δικαιολογήσει, θα έπρεπε να αποδειχθεί ότι η επιλεγείσα εναλλακτική μεθοδολογία επέφερε συνολικά αποτέλεσμα ανάλογο με εκείνο που επιδιώκει το ως άνω σημείο. Θεωρώ ότι δεν χωρεί παρά ελάχιστη αμφισβήτηση ότι το ζήτημα αυτό παραμένει αναπόδεικτο. Αντιθέτως, η ίδια η Επιτροπή παραδέχτηκε ότι δεν θα ήταν πάντοτε εφικτή η επίτευξη της μέγιστης τιμής μετατροπής που υπολογίζεται με βάση την TERP, συνομολογώντας έτσι ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, ήταν πιθανό η επιλεγείσα εναλλακτική μεθοδολογία να μην είναι σύμφωνη με το σημείο 67 και, επομένως, ούτε και με το σημείο 59 του προσωρινού πλαισίου.
137. Τέλος, όσον αφορά τον ισχυρισμό της DLH ότι εν προκειμένω δεν ήταν εφικτός ο υπολογισμός της TERP, αρκεί να ειπωθεί ότι από κανένα σημείο της επίμαχης απόφασης δεν προκύπτει το ανέφικτο του υπολογισμού αυτού, ούτε γίνεται επίκλησή του προς δικαιολόγηση της παρέκκλισης από το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου (115). Εξάλλου, το ζήτημα αν ήταν ή όχι εφικτός ο υπολογισμός αυτός εμπίπτει στο πλαίσιο της εκτίμησης των πραγματικών περιστατικών, η οποία εναπόκειται στο Γενικό Δικαστήριο. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για το επιχείρημα της Επιτροπής ότι η μεθοδολογία υπολογισμού των τιμών μετατροπής της αφανούς συμμετοχής II ήταν επωφελέστερη για το κράτος από εκείνη που επέβαλλε η εφαρμογή του προσωρινού πλαισίου. Εν πάση περιπτώσει, το γενικότερο συμπέρασμα που φαίνεται να προκύπτει είναι ότι η DLH, καθώς και η Επιτροπή, επιχειρούν μάλλον να δικαιολογήσουν εκ των υστέρων την παρέκκλιση από τις οικείες διατάξεις του προσωρινού πλαισίου, παρά να προβάλουν προσηκόντως αιτιάσεις περί ανεπαρκούς ή εσφαλμένης εκτίμησης των πραγματικών περιστατικών εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου.
138. Με τη δεύτερη αιτίασή της, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή, ισχυρίζεται ότι το
ενδεχόμενο μη συμμόρφωσης με το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου ήταν απλώς θεωρητικό και ότι η πρόβλεψη περί αναζήτησης της έγκρισης της Επιτροπής αποσκοπούσε στη διασφάλιση της συμμόρφωσης και δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως παρέκκλιση ούτε ως αναβολή της απόφασης. Επιπροσθέτως, η DLH ισχυρίζεται ότι
ο εναλλακτικός μηχανισμός που επιλέχθηκε εξασφάλιζε εκ των προτέρων τη
συμμόρφωση με το σημείο 67, δεδομένου ότι, κατά την παράγραφο 158 της επίμαχης απόφασης, η έγκριση της Επιτροπής θα έπρεπε να ζητηθεί και να δοθεί
προτού λάβει χώρα η μετατροπή.
139. Φρονώ ότι και αυτή η αιτίαση θα πρέπει να απορριφθεί.
140. Στο μέτρο που η Επιτροπή ανέβαλε για μετά την έκδοση της επίμαχης απόφασης την τελική της εκτίμηση περί της συμμόρφωσης του επίμαχου μέτρου με μία εκ των απαιτήσεων του προσωρινού πλαισίου, αποποιήθηκε τη διενέργεια πλήρους ex ante εκτίμησης περί του αν το επίμαχο μέτρο συμβιβαζόταν με την εσωτερική αγορά, όπως επιτάσσει το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ. Όπως ορθώς έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, δεν επιτρέπεται στην Επιτροπή να παρεκκλίνει, κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασής της περί συμβατότητας μέτρου ενίσχυσης, από τους κανόνες που ορίζουν οι κατευθυντήριες γραμμές της
υπό το πρόσχημα ότι το οικείο κράτος μέλος αναλαμβάνει τη δέσμευση να ζητήσει μεταγενέστερη έγκριση (116).
141. Αντιθέτως προς όσα διατείνεται η DLH, στην
παράγραφο 158 της επίμαχης απόφασης δεν προβλέπεται μια «πρόσθετη
δικλείδα ασφαλείας» η οποία
εξασφαλίζει «τη μέγιστη δυνατή συμμόρφωση» με το προσωρινό πλαίσιο. Αντιθέτως, εγκρίνεται παρέκκλιση από τους κανόνες που ορίζει η ως άνω πράξη, υποκαθιστώντας την εκ των προτέρων εκτίμηση περί συμμόρφωσης ή μη με το προσωρινό πλαίσιο με μια εκ των υστέρων διαδικαστική απαίτηση περί αναζήτησης και λήψης έγκρισης. Επιπλέον, από τη διατύπωση της παραγράφου 158 της επίμαχης απόφασης καθίσταται σαφές ότι, αν και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεσμεύτηκε να ζητήσει (και να λάβει) την έγκριση της Επιτροπής προτού ασκήσει το δικαίωμά της για μετατροπή, ωστόσο δεν δεσμεύτηκε να διασφαλίσει ότι η τιμή μετατροπής της αφανούς συμμετοχής II θα ήταν σύμφωνη με τις επιταγές του σημείου 67 του προσωρινού πλαισίου (117). Ως προς το σημείο αυτό, ουδόλως μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένη ερμηνεία της επίμαχης απόφασης (118).
142. Με την παράγραφο 158 της επίμαχης απόφασης δεν αναβλήθηκε απλώς για το μέλλον, ήτοι για το χρονικό σημείο κατά το οποίο επρόκειτο να λάβει χώρα η μετατροπή, η λήψη απόφασης περί του αν η τιμή μετατροπής ήταν η προσήκουσα ή όχι. Έγινε επίσης δεκτή, χωρίς καμία αιτιολόγηση, η εφαρμογή μεθοδολογίας η οποία αναγνωριζόταν
εκ των προτέρων ότι δεν εξασφάλιζε το αποτέλεσμα που επιδιώκει το σημείο 67, αφήνοντας παράλληλα ανοιχτό το ενδεχόμενο εκ των υστέρων  παρέκκλισης από τις απαιτήσεις του σημείου αυτού, και δη κατά το στάδιο της εφαρμογής της εν λόγω μεθοδολογίας.
143. Υπό το πρίσμα του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει τον τρίτο λόγο αναιρέσεως.
Δ.      Επί του τετάρτου λόγου αναιρέσεως
144. Με τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, η DLH βάλλει κατά των σκέψεων 373 έως 412 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Η DLH προβάλλει δύο αιτιάσεις. Καταρχάς, υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο και υπερέβη τα όρια του δικαστικού ελέγχου καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή όφειλε να λάβει υπόψη και άλλους παράγοντες προκειμένου να εκτιμήσει την ύπαρξη ΣΙΑ για τους σκοπούς εφαρμογής του σημείου 72 του προσωρινού πλαισίου. Κατά δεύτερον, η DLH υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή εσφαλμένως κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η DLH δεν διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης «τουλάχιστον» κατά τη θερινή περίοδο IATA 2019.
145. Κατά το σημείο 72 του προσωρινού πλαισίου, εάν ο δικαιούχος μέτρου ανακεφαλαιοποίησης λόγω της νόσου COVID-19, το οποίο υπερέβαινε τα 250 εκατομμύρια ευρώ, ήταν επιχείρηση με σημαντική ισχύ στην αγορά σε τουλάχιστον μία από τις σχετικές αγορές στις οποίες δραστηριοποιείτο, τα κράτη μέλη έπρεπε να προτείνουν πρόσθετα μέτρα για τη διατήρηση της αποτελεσματικότητας του ανταγωνισμού στις εν λόγω αγορές, ιδίως δε να
προτείνουν δεσμεύσεις διαρθρωτικού χαρακτήρα ή δεσμεύσεις τήρησης συμπεριφοράς που προβλέπονται στην
ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα.
1.      Η πρώτη αιτίαση, διά της οποίας προβάλλεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή έπρεπε να λάβει υπόψη της και άλλους παράγοντες προκειμένου να εκτιμήσει την ύπαρξη ΣΙΑ.
146. Με την επίμαχη απόφαση, η Επιτροπή έκρινε ότι οι αγορές στις οποίες ο δικαιούχος ασκούσε τις δραστηριότητές του και οι οποίες ήταν κρίσιμες στο πλαίσιο της εκτίμησης των στρεβλώσεων
στον ανταγωνισμό που μπορούσε να προκαλέσει το επίμαχο μέτρο ήταν οι αγορές παροχής υπηρεσιών αεροπορικής μεταφοράς επιβατών από και προς τους αερολιμένες τους οποίους εξυπηρετούσε η DLH. Προκειμένου
να εκτιμήσει κατά πόσον ο όμιλος Lufthansa διέθετε ΣΙΑ στους κρίσιμους αερολιμένες (119), η Επιτροπή εξέτασε τρία κριτήρια, ήτοι το μερίδιο των χρονοθυρίδων που κατείχε ο όμιλος στους εν λόγω αερολιμένες, το επίπεδο συμφόρησης σε αυτούς και το μερίδιο των χρονοθυρίδων που κατείχαν οι ανταγωνιστές (120). Βάσει των κριτηρίων αυτών, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο όμιλος Lufthansa διέθετε ΣΙΑ μόνον στους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου κατά τη θερινή περίοδο IATA 2019 και τη χειμερινή περίοδο ΙΑΤΑ 2019/2020.
147. Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή
δεν έλαβε υπόψη όλους τους κρίσιμους παράγοντες για την εκτίμηση της ύπαρξης ΣΙΑ
στην αγορά των υπηρεσιών αεροπορικής μεταφοράς επιβατών, καθόσον
εξέτασε μόνον παράγοντες σχετικούς, κατ’ ουσίαν, με τους φραγμούς στην είσοδο και την επέκταση από απόψεως της χωρητικότητας του αερολιμένα. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη παράγοντες που αφορούσαν άμεσα την παροχή των υπηρεσιών αυτών –όπως ο αριθμός των πτήσεων ή οι προσφερόμενες θέσεις στις χρονοθυρίδες που είχαν οριστεί– ικανούς να παρέχουν άμεσες πληροφορίες όσον αφορά τα μερίδια αγοράς που κατείχαν στην εν λόγω αγορά η DLH και οι ανταγωνιστές της (121). Στο μέτρο δε που η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη τους παράγοντες αυτούς, παρά τη σημασία που έχουν τα μερίδια αγοράς ως ένδειξη ύπαρξης ΣΙΑ (122), υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως που συνιστά πλημμέλεια τόσο της επίμαχης όσο και της διορθωτικής απόφασης.
148. Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν τεκμηρίωσε τη διαπίστωσή του περί πρόδηλου σφάλματος εκτιμήσεως, υπερέβη τα όρια του δικαστικού ελέγχου υποκαθιστώντας το σκεπτικό της Επιτροπής με το δικό του, και προέβη σε προδήλως εσφαλμένη εκτίμηση των αποδείξεων. Κατά τις ως άνω μετέχουσες στη διαδικασία, τα κριτήρια που εξετάστηκαν στο πλαίσιο της έκδοσης της επίμαχης απόφασης ήταν ακριβή και συνιστούσαν επαρκή ένδειξη για τη θέση της DLH στην αγορά των κρίσιμων αερολιμένων, η δε πρόσθετη αποδεικτική αξία των παραγόντων που επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο είναι επουσιώδης. Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο δεν παρέθεσε επαρκή αιτιολογία όσον αφορά τους λόγους για τους οποίους η Επιτροπή όφειλε να λάβει υπόψη τους εν λόγω παράγοντες, αντιθέτως έκανε αορίστως λόγο για «όλους τους κρίσιμους παράγοντες».
149. Επισημαίνω, πρώτον, ότι, για τις ανάγκες του ελέγχου των κρίσιμων κριτηρίων που επέλεξε η Επιτροπή προκειμένου να εκτιμήσει την ύπαρξη ΣΙΑ, το Γενικό Δικαστήριο διερεύνησε μόνον το ενδεχόμενο πρόδηλης πλάνης εκτιμήσεως, καθιστώντας σαφές ότι η έκταση του εκ μέρους του ελέγχου ήταν περιορισμένη (123). Επομένως, στο μέτρο που με τη συναφή αιτίασή της η DLH ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο παρέβλεψε την ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή στον τομέα αυτό, η αιτίαση τυγχάνει απορριπτέα.
150. Δεύτερον, αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της DLH, οι οποίοι βασίζονται σε αποσπασματική και εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο ανέφερε επακριβώς ποιους παράγοντες δεν έλαβε υπόψη η Επιτροπή και εξήγησε τους λόγους για τους οποίους οι παράγοντες αυτοί ήταν κρίσιμοι για την υπό κρίση υπόθεση (124). Επίσης, το Γενικό Δικαστήριο παρέθεσε επαρκή αιτιολογία όσον αφορά τους λόγους για τους οποίους όφειλε η Επιτροπή να λάβει υπόψη τους παράγοντες αυτούς.
151. Τρίτον, έχω ήδη υπενθυμίσει ότι αποτελεί καθήκον του Γενικού Δικαστηρίου να ελέγχει αν τα αποδεικτικά στοιχεία των οποίων γίνεται επίκληση αποτελούν το σύνολο των κρίσιμων δεδομένων που πρέπει να ληφθούν υπόψη για την εκτίμηση μιας σύνθετης κατάστασης και αν είναι ικανά να θεμελιώσουν τα εξ αυτών συναγόμενα συμπεράσματα (125). Εξάλλου, όπως έχει επίσης υπομνησθεί, η παράλειψη λήψης υπόψη ουσιωδών στοιχείων συνιστά πρόδηλη πλάνη κατά την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών, η οποία θέτει αφεαυτής εν αμφιβόλω την αξιοπιστία της ανάλυσης που διενήργησε το όργανο το οποίο εξέδωσε την προσβαλλόμενη πράξη (126). Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο μπορούσε, χωρίς να υπερβεί τα όρια του ελέγχου του ή να υποκαταστήσει την εκτίμηση (ή το σκεπτικό) της Επιτροπής με τη δική του, να αποφανθεί ότι η Επιτροπή είχε πράγματι υποπέσει σε πλάνη αυτού του είδους καθόσον δεν έλαβε υπόψη παράγοντες οι οποίοι θα μπορούσαν να έχουν σημαντικό αντίκτυπο (127) στην εκτίμηση της ισχύος της DLH στην αγορά υπό το πρίσμα του σημείου 72 του προσωρινού πλαισίου.
152. Τέταρτον, το Γενικό Δικαστήριο περιορίστηκε να επιβεβαιώσει την κρίσιμη σημασία των παραγόντων αυτών και την ανεπάρκεια των κριτηρίων που εξέτασε η Επιτροπή, παράλληλα όμως αρνήθηκε ρητώς να προβεί σε ιδία αξιολόγηση του αντικτύπου των πρώτων και της σχέσης τους με τα δεύτερα, υποκαθιστώντας την οικονομική εκτίμηση της Επιτροπής με δική του (128). Με την ακύρωση της επίμαχης απόφασης το Γενικό Δικαστήριο δεν προχώρησε σε διαφορετική αξιολόγηση αλλά παρέπεμψε το ζήτημα στην Επιτροπή, η οποία όμως οφείλει
να διενεργήσει την αξιολόγησή της υπό το πρίσμα όλων των κρίσιμων παραγόντων.
153. Πέμπτον, το Γενικό Δικαστήριο δεν αμφισβήτησε την καταλληλότητα των παραμέτρων που μνημόνευε η Επιτροπή στην απόφασή της. Αντιθέτως, αναγνώρισε ότι αποτελούν κρίσιμους δείκτες όσον αφορά τους φραγμούς στην είσοδο και την επέκταση. Έκρινε εντούτοις ότι δεν ήταν επαρκείς, καθόσον δεν παρείχαν πληροφορίες σχετικές με τα μερίδια που κατείχαν η DLH και οι ανταγωνιστές της στις σχετικές αγορές. Προς επίρρωση δε
της διαπίστωσής του σχετικά με τη σημασία της λήψης υπόψη και άλλων παραγόντων σχετικών με την αγορά παροχής υπηρεσιών αεροπορικής μεταφοράς επιβατών, το Γενικό Δικαστήριο βασίστηκε σε στοιχεία της δικογραφίας των οποίων η ακρίβεια δεν αμφισβητήθηκε ενώπιόν του, και σύμφωνα με τα οποία τα μερίδια αγοράς της DLH, εκφραζόμενα σε όρους συχνότητας πτήσεων (αριθμός πτήσεων) και προσφερόμενων θέσεων από και προς τους κρίσιμους αερολιμένες, υπερέβαιναν, ενίοτε σε σημαντικό βαθμό, τα μερίδια των χρονοθυρίδων που αυτή κατείχε, όπως αυτά είχαν καταχωρηθεί στην επίμαχη απόφαση (129) Ως προς το ζήτημα αυτό, η DLH δεν προβάλλει αιτιάσεις περί παραμόρφωσης των αποδεικτικών στοιχείων.
154. Έκτον, δεν θεωρώ πειστικό το επιχείρημα της Επιτροπής ότι τα εκφραζόμενα σε όρους συχνότητας πτήσεων και προσφερόμενων θέσεων μερίδια αγοράς είτε αλληλεπικαλύπτονται αναγκαίως με τις παραμέτρους που μνημονεύονται στην επίμαχη απόφαση (από την εξέταση των οποίων είναι δυνατή η συναγωγή τους) είτε αποτελούν επίσης δείκτες της χωρητικότητας των αερολιμένων. Και ναι μεν ισχύει ότι, σύμφωνα με τον κανονισμό 95/93 (130), η κατοχή χρονοθυρίδας παρέχει στον κάτοχό της μόνον το δικαίωμα να πραγματοποιήσει μία προσγείωση ή απογείωση σε συγκεκριμένο χρόνο (131), εντούτοις οι αερομεταφορείς εξακολουθούν να διαθέτουν κάποια ευχέρεια όσον αφορά τον καθορισμό της συχνότητας των πτήσεών τους, ο δε κανόνας απώλειας των χρονοθυρίδων σε περίπτωση μη χρήσης («use-it-or-lose-it slot rule») παραμένει εφαρμοστέος όσον αφορά ποσοστό έως και 80 % των χρονοθυρίδων που χορηγούνται σε κάθε μεταφορέα (132). Εξάλλου, το επιχείρημα αυτό φαίνεται να αντικρούεται από τα μη αμφισβητηθέντα στοιχεία στα οποία βασίστηκε το Γενικό Δικαστήριο.
155. Τέλος, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή, ισχυρίζεται ότι τα κριτήρια που εξετάστηκαν στο πλαίσιο έκδοσης της επίμαχης απόφασης συνάδουν με την πρακτική και τη νομολογία επί υποθέσεων συγκεντρώσεων. Ωστόσο, οι υποθέσεις τις οποίες επικαλούνται η DLH και η Επιτροπή αφορούσαν τη μεταβίβαση χρονοθυρίδων από μεταφορείς οι οποίοι είχαν παύσει τις δραστηριότητές τους και δεν ήταν πλέον παρόντες στην αγορά παροχής υπηρεσιών αεροπορικής μεταφοράς επιβατών (133), ενώ το επίμαχο μέτρο αποσκοπούσε να παράσχει στη DLH τη δυνατότητα να συνεχίσει τις δραστηριότητές της στην αγορά αυτή. Επομένως, εάν στην πρώτη περίπτωση τα μερίδια αγοράς –εκφραζόμενα σε όρους συχνότητας πτήσεων και προσφερόμενων θέσεων– δεν έχουν σημασία, στη δεύτερη περίπτωση ενδέχεται να αποτελούν κρίσιμες ενδείξεις ισχύος στην αγορά, όπως υποδεικνύουν τα στοιχεία επί των οποίων
βασίστηκε το Γενικό Δικαστήριο. Το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατά την εξέταση του ορισμού των σχετικών αγορών, ότι μέτρο ανακεφαλαιοποίησης όπως το επίμαχο έχει αποτέλεσμα παρόμοιο με συγκέντρωση που αφορά χρονοθυρίδες (134) δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι αμφισβητείται η κρίσιμη σημασία που είχαν τα μερίδια αγοράς
κατά την εκτίμηση της ύπαρξης ΣΙΑ στην αγορά παροχής υπηρεσιών αεροπορικής μεταφοράς επιβατών στους κρίσιμους αερολιμένες.
2.      Η δεύτερη αιτίαση, με την οποία υποστηρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η DLH δεν διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης
156. Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν τεκμηρίωσε την κρίση του ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως καθόσον κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η DLH δεν διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης. Με την αιτίαση αυτή βάλλονται οι σκέψεις 388 έως 412 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
157. Τόσο στην περίπτωση του αερολιμένα του Ντίσελντορφ όσο και σε εκείνη του αερολιμένα της Βιέννης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι η σφαιρική εκτίμηση των κριτηρίων που έλαβε υπόψη η Επιτροπή καταδείκνυε ότι ο όμιλος Lufthansa κατείχε πολύ υψηλό μερίδιο χρονοθυρίδων (135), συμπεριλαμβανομένων των ωρών αιχμής, ότι η συμφόρηση βρισκόταν σε πολύ υψηλό επίπεδο, καθώς και ότι η θέση των ανταγωνιστών του ομίλου δεν ήταν ισχυρή. Το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, επομένως, βάσει των κριτηρίων αυτών και μόνον, η Επιτροπή εσφαλμένως κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο όμιλος Lufthansa δεν διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες αυτούς, τουλάχιστον κατά τη θερινή περίοδο IATA 2019 (136).
Περαιτέρω, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι τα κριτήρια βάσει των οποίων η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο όμιλος Lufthansa διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου δεν διέφεραν ουσιαστικώς από εκείνα που αφορούσαν τους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης, τουλάχιστον όσον αφορά τη θερινή περίοδο IATA 2019 (137).
158. Προκαταρκτικώς, επισημαίνω ότι, σε περίπτωση που το Δικαστήριο κάνει δεκτή την πρότασή μου και απορρίψει την πρώτη αιτίαση του υπό εξέταση λόγου αναιρέσεως, η πλάνη εκτιμήσεως την οποία διαπίστωσε το Γενικό Δικαστήριο όσον αφορά τα κριτήρια που επέλεξε η Επιτροπή προκειμένου να εκτιμήσει αν ο όμιλος Lufthansa διέθετε ΣΙΑ θα πρέπει να διαπιστωθεί και όσον αφορά τους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης. Στην περίπτωση αυτή, η εξεταζόμενη αιτίαση θα καταστεί αλυσιτελής (138). Εν πάση περιπτώσει, θα την εξετάσω εν συντομία.
159. Η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, υποστηρίζει, καταρχάς, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τα όρια του δικαστικού ελέγχου, καθόσον παρέβη στην εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή
και υποκατέστησε την ανάλυση αγοράς που διενήργησε η Επιτροπή με τη δική του.
160. Επ’ αυτού, επισημαίνω ότι η DLH βασίζεται, για μία ακόμη φορά, σε συσταλτική ερμηνεία των ορίων του ελέγχου που καλείται να ασκήσει ο δικαστής της Ένωσης επί σύνθετων οικονομικών εκτιμήσεων, ερμηνεία την οποία δεν συμμερίζομαι για τους λόγους που έχω ήδη αναφέρει.
Εν προκειμένω, από τις σκέψεις 396-407 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως καθίσταται σαφές ότι το Γενικό Δικαστήριο περιορίστηκε στη διαπίστωση ότι τα ίδια τα στοιχεία επί των οποίων είχε βασιστεί η Επιτροπή δεν οδηγούσαν καν στο συμπέρασμα ότι ο όμιλος Lufthansa δεν διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης. Κατά τα λοιπά, το Γενικό Δικαστήριο ρητώς αρνήθηκε να υποκαταστήσει την οικονομική εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του (139).
161. Η DLH ισχυρίζεται επίσης ότι το σκεπτικό της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως είναι όλως αόριστο και ανεπαρκές για να στηρίξει τη διαπίστωση περί πρόδηλης πλάνης εκτιμήσεως, καθώς και ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν παραθέτει επαρκή αιτιολογία.
162. Η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί. Το Γενικό Δικαστήριο στήριξε το σκεπτικό του στα στοιχεία που έλαβε υπόψη η Επιτροπή και εξέθεσε σαφώς τους λόγους για τους οποίους από μόνα τους τα στοιχεία αυτά δεν μπορούσαν να οδηγήσουν την Επιτροπή στο συμπέρασμα ότι η DLH δεν διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης. Ως προς το ζήτημα αυτό, οι σκέψεις 396-407 περιέχουν επαρκή αιτιολογία.
163. Τέλος, κατά την DLH, η Επιτροπή ορθώς διαπίστωσε ότι η DLH δεν διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης. Αφενός, οι σχετικές με την ύπαρξη ΣΙΑ παράμετροι που αφορούσαν τους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης διέφεραν ουσιαστικώς από εκείνες
που αφορούσαν τους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου, με το μερίδιο χρονοθυρίδων της DLH να είναι σημαντικά υψηλότερο στους τελευταίους αυτούς αερολιμένες
σε σύγκριση με τους πρώτους. Εξάλλου, και αντιθέτως προς τις παραδοχές του Γενικού Δικαστηρίου, ένα μέσο μερίδιο χρονοθυρίδων της τάξης του 44 % ή 46 % δεν αρκεί ώστε να τεκμαίρεται η ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως, τόσο κατά τη νομολογία όσο και κατά την πάγια πρακτική που ακολουθεί η Επιτροπή σε υποθέσεις ελέγχου συγκεντρώσεων. Αφετέρου, η σύγκριση των στοιχείων της θερινής περιόδου ΙΑΤΑ 2019 με τα στοιχεία της χειμερινής περιόδου ΙΑΤΑ 2019/2020, στην οποία προέβη το Γενικό Δικαστήριο, είναι απρόσφορη διότι στον κλάδο των αερομεταφορών η θερινή περίοδος είναι εντελώς διαφορετική από τη χειμερινή.
164. Αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της Condor, η αιτίαση αυτή δεν αφορά αμιγώς πραγματικά περιστατικά αλλά αμφισβητεί τον εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου νομικό χαρακτηρισμό τους, επομένως είναι παραδεκτή. Εντούτοις, θεωρώ ότι πρέπει να απορριφθεί.
165. Καταρχάς, και αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της DLH και της Επιτροπής, το Γενικό Δικαστήριο δεν βασίστηκε στο τεκμήριο ότι ένα μέσο μερίδιο χρονοθυρίδων το οποίο υπερβαίνει το όριο του 40 % είναι ενδεικτικό της ύπαρξης δεσπόζουσας θέσεως και, συνακόλουθα, της ύπαρξης ΣΙΑ. Στη σκέψη 397 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο
διαλαμβάνει ρητώς –παραπέμποντας κατ’ αναλογίαν στη νομολογία σχετικά με την εκτίμηση της δεσπόζουσας θέσεως (140)– ότι μερίδιο αγοράς το οποίο υπερβαίνει το 40% αποτελεί «μια πρώτη ένδειξη, μεταξύ άλλων, που πρέπει να ληφθεί υπόψη», και όχι ότι αποτελεί αφ’ εαυτού αποφασιστικό κριτήριο για την εκτίμηση της ύπαρξης ΣΙΑ (141).
Συναφώς, δεν πρέπει να λησμονείται ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε ότι ο όμιλος Lufthansa διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης. Κατέληξε απλώς στο συμπέρασμα ότι τα κριτήρια επί των οποίων βασίστηκε η Επιτροπή δεν αρκούσαν για να αποκλειστεί η ύπαρξη ΣΙΑ, επομένως τα συμπεράσματα που συνήχθησαν από τα στοιχεία αυτά ήταν ανακόλουθα.
166. Όσον αφορά το επιχείρημα σύμφωνα με το οποίο το Γενικό Δικαστήριο έσφαλε καθόσον συνέκρινε μερίδια χρονοθυρίδων και επίπεδα συμφόρησης μεταξύ, αφενός, των αερολιμένων του Ντίσελντορφ και της Βιέννης κατά τη θερινή περίοδο ΙΑΤΑ 2019, και, αφετέρου, των αερολιμένων του Μονάχου και της Φρανκφούρτης κατά τη χειμερινή περίοδο ΙΑΤΑ 2019/2020, τείνω να συμφωνήσω με την άποψη της Ryanair ότι η σύγκριση αυτή δεν είναι εσφαλμένη per se, δεδομένου ότι τα μερίδια χρονοθυρίδων αποτελούν κρίσιμο στοιχείο. Στον βαθμό που η Επιτροπή έκρινε ότι δεν ήταν αναγκαίο να καταγράφονται υψηλότερα μερίδια χρονοθυρίδων κατά τη θερινή περίοδο απ’ ό,τι κατά τη χειμερινή προκειμένου να διαπιστώσει την ύπαρξη ΣΙΑ, η σύγκριση αυτή παραμένει θεμιτή.
167. Εν πάση περιπτώσει, η κρίση ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να διαπιστώσει, βάσει των στοιχείων που παρατίθενται στην επίμαχη απόφαση και μόνον, ότι ο όμιλος Lufthansa δεν διέθετε ΣΙΑ στα αεροδρόμια του Ντίσελντορφ και της Βιέννης είναι αυτοτελής. Η δε κρίση του Γενικού Δικαστηρίου ότι η εν λόγω διαπίστωση της Επιτροπής ήταν, επιπλέον, αντιφατική, διότι τα κριτήρια βάσει των οποίων η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο όμιλος Lufthansa διέθετε ΣΙΑ στους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου δεν διέφεραν ουσιαστικώς από τα σχετικά με τους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης στοιχεία, έχει απλώς επικουρικό χαρακτήρα (142). Στο μέτρο δε που η DLH ισχυρίζεται ότι τα κριτήρια αυτά διαφέρουν, προβάλλει πραγματικό ισχυρισμό ο οποίος εκφεύγει της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου.
168. Υπό το πρίσμα του συνόλου των προεκτεθέντων, είμαι της γνώμης ότι ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό του.
Ε.      Επί του πέμπτου λόγου αναιρέσεως
169. Με τον πέμπτο λόγο αναιρέσεως, ο οποίος στρέφεται κατά των σκέψεων 467 έως 480 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο και υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του κατά την εξέταση των δεσμεύσεων διαρθρωτικού χαρακτήρα που επιβλήθηκαν δυνάμει του σημείου 72 του προσωρινού πλαισίου. Η DLH και η Επιτροπή ισχυρίζονται περαιτέρω ότι το σκεπτικό του Γενικού Δικαστηρίου βρίθει αντιφάσεων.
170. Μεταξύ των όρων για την έγκριση του επίμαχου μέτρου ήταν η δέσμευση που ανέλαβε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας
ότι η DLH θα προχωρούσε στη μεταβίβαση χρονοθυρίδων και άλλων περιουσιακών της στοιχείων προς όφελος τρίτων αερομεταφορέων, ενός στον αερολιμένα της Φρανκφούρτης και ενός ακόμη στον αερολιμένα του Μονάχου (143).
Η διαδικασία μεταβίβασης των χρονοθυρίδων θεωρείτο ότι διεξάγεται σε δύο στάδια (144). Σε πρώτο στάδιο, οι χρονοθυρίδες θα προσφέρονταν «στους νεοεισερχομένους» –ήτοι σε αερομεταφορείς οι οποίοι δεν διέθεταν βάση στους αερολιμένες Φρανκφούρτης και Μονάχου–, υπό την προϋπόθεση, μεταξύ άλλων, ότι οι τελευταίοι θα αναλάμβαναν την υποχρέωση να δημιουργήσουν στους εν λόγω αερολιμένες βάση για τέσσερα τουλάχιστον αεροσκάφη. Σε δεύτερο στάδιο, και εάν
μετά την πάροδο τριών περιόδων της IATA από την εκ νέου πλήρη εφαρμογή του κανόνα απώλειας των χρονοθυρίδων σε περίπτωση μη χρήσης («use-it-or-lose-it slot rule»)
οι χρονοθυρίδες δεν είχαν μεταβιβαστεί σε «νεοεισερχόμενο», θα τίθεντο στη διάθεση των μεταφορέων οι οποίοι ήδη διέθεταν βάση στους εν λόγω δύο αερολιμένες (στο εξής: εγκατεστημένοι μεταφορείς) προκειμένου να επεκτείνουν την υφιστάμενη βάση τους (145). Ως εκ τούτου, οι ανταγωνιστές του ομίλου Lufthansa οι οποίοι ήδη διέθεταν βάση στους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου δεν ήταν επιλέξιμοι για την απόκτηση του χαρτοφυλακίου των υπό μεταβίβαση χρονοθυρίδων κατά το πρώτο στάδιο της διαδικασίας.
171. Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή, καθόσον απέκλεισε από το πρώτο στάδιο της διαδικασίας μεταβίβασης χρονοθυρίδων τους εγκατεστημένους μεταφορείς, δεν εξέτασε όλα τα κρίσιμα στοιχεία όσον αφορά την προταθείσα δέσμευση, αξιολογώντας τα σε συνάρτηση με τη διάρθρωση και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των σχετικών αγορών, περιλαμβανομένης της θέσης του δικαιούχου και των ανταγωνιστών του στις αγορές αυτές, και υπέπεσε, ως εκ τούτου, σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως (146).
172. Καταρχάς, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο παρά τον νόμο παρενέβη στην ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή κατά την έγκριση δεσμεύσεων διαρθρωτικού χαρακτήρα σύμφωνα με το σημείο 72 του προσωρινού πλαισίου, υποκαθιστώντας
την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του και αντιφάσκοντας με τη νομολογία του, και ειδικότερα με την απόφαση Niki Luftfahrt κατά Επιτροπής (147).
173. Όπως αναπτύχθηκε και κατά την προηγηθείσα εξέταση άλλων πτυχών της επίμαχης απόφασης, η πολυπλοκότητα των οικονομικών εκτιμήσεων στις οποίες πρέπει να προβεί η Επιτροπή δικαιολογεί την αρκετά ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει για να αξιολογήσει την καταλληλότητα και την επάρκεια των εκάστοτε προτεινόμενων δεσμεύσεων. Τούτο αναπόφευκτα ασκεί επιρροή όσον αφορά την έκταση της εξουσίας που διαθέτει ο δικαστής της Ένωσης στο πλαίσιο του ελέγχου των δεσμεύσεων που γίνονται αποδεκτές, όπως εκτέθηκε λεπτομερώς ανωτέρω στα σημεία 15 έως 18 των παρουσών προτάσεων και όπως υπενθυμίζει το ίδιο το Γενικό Δικαστήριο
με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (148). Ωστόσο, η εν λόγω εξουσία εκτιμήσεως δεν είναι απεριόριστη. Ιδίως, δεν απαλλάσσει την Επιτροπή από τον δικαστικό έλεγχο της επάρκειας των αποδεικτικών στοιχείων των οποίων γίνεται επίκληση και της βασιμότητας των συμπερασμάτων που συνήχθησαν βάσει αυτών. Ομοίως δεν απαλλάσσει την Επιτροπή από τον έλεγχο της εκ μέρους της ερμηνείας στοιχείων οικονομικής φύσεως και της τήρησης των ορίων που η ίδια η Επιτροπή θέτει στην εξουσία εκτιμήσεως
που διαθέτει διά της έκδοσης κατευθυντήριων γραμμών (149). Όπως ορθώς διαλαμβάνει το Γενικό Δικαστήριο στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (150), οι δεσμεύσεις που αναλαμβάνονταν
δυνάμει του σημείου 72 του προσωρινού πλαισίου έπρεπε να συμμορφώνονται όχι μόνο με το προσωρινό πλαίσιο, αλλά και με τους όρους που προβλέπονται στην ανακοίνωση σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα, στην οποία ρητώς παραπέμπει το σημείο αυτό. Συνεπώς, τόσο το προσωρινό πλαίσιο όσο και η ανακοίνωση σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα διαγράφουν και περιορίζουν την εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή κατά την εκτίμηση των δεσμεύσεων που αναλαμβάνονταν
δυνάμει του προαναφερθέντος σημείου.
174. Παρά τις περί του αντιθέτου αιτιάσεις της DLH, της Επιτροπής και της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής, ούτε πρότεινε κάποια εναλλακτική διάρθρωση όσον αφορά τις εν λόγω δεσμεύσεις. Απλώς εξέτασε τη διενεργηθείσα από την Επιτροπή ανάλυση και αποφάνθηκε ότι η Επιτροπή δεν εξέτασε όλα τα κρίσιμα στοιχεία όσον αφορά την προταθείσα δέσμευση, όπως ειδικώς επιτάσσει το σημείο 12 της ανακοίνωσης σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα (151). Έκρινε επίσης ότι η Επιτροπή δεν εξέτασε αν ο αποκλεισμός των ήδη υφιστάμενων ανταγωνιστών κατά το πρώτο στάδιο της διαδικασίας μεταβίβασης των χρονοθυρίδων ήταν πρόσφορος και αναγκαίος για τη διατήρηση αποτελεσματικού ανταγωνισμού, όπως επιτάσσει το σημείο 72 του προσωρινού πλαισίου (152), εξηγώντας παράλληλα τους λόγους για τους οποίους η εξέταση αυτή ήταν αναγκαία εν προκειμένω (153). Ειδικότερα, οι επιφυλάξεις του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά την εκτίμηση της Επιτροπής εστιάζονται στο γεγονός ότι η τελευταία δεν εξέτασε αν ο αποκλεισμός των εγκατεστημένων μεταφορέων θα μπορούσε να έχει ως συνέπεια τον περαιτέρω κατακερματισμό του ανταγωνισμού στους εν λόγω αερολιμένες (154).
175. Στο μέτρο που το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε τις ελλείψεις της εκτίμησης της Επιτροπής, παραθέτοντας σαφή παραδείγματα ώστε να αναδείξει τις αμφιβολίες του και κρίνοντας εν τέλει ότι η ανάλυση ήταν προδήλως ελλιπής και μη σύμφωνη με τους κανόνες που οριοθετούν την εκ μέρους της Επιτροπής άσκηση της εξουσίας της εκτιμήσεως, δεν υπερέβη
τα όρια του ελέγχου σύνθετων οικονομικών εκτιμήσεων όπως αυτά περιγράφονται στη νομολογία του Δικαστηρίου.
176. Με τις
γραπτές παρατηρήσεις της, η Επιτροπή αναπτύσσει εν συντομία το επιχείρημα ότι το σημείο 12 της ανακοίνωσης σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα, και δη η συγκεκριμένη επιταγή περί εξέτασης του προτεινόμενου μέτρου σε συνάρτηση με «τη δομή και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της αγοράς [...], ιδίως τη θέση των μερών και των άλλων επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στην εν λόγω αγορά», αποτελεί διάταξη «γενικής φύσεως», η οποία δεν επιβάλλει στην Επιτροπή την υποχρέωση να εξετάζει ειδικώς κάθε μία πτυχή των προτεινόμενων δεσμεύσεων με γνώμονα τα κριτήρια αυτά.
177. Το επιχείρημα της Επιτροπής δεν είναι πειστικό, ιδίως με δεδομένο ότι, κατά την εκτίμηση της καταλληλότητας και της επάρκειας των δεσμεύσεων που επιβάλλονταν βάσει του σημείου 72
του προσωρινού πλαισίου, θα έπρεπε αναγκαίως να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες της πράξεως αυτής. Υπό το πρίσμα δε των ιδιαιτεροτήτων αυτών, οι δεσμεύσεις βάσει του σημείου 72 έπρεπε να είναι σχεδιασμένες έτσι ώστε να διασφαλίζεται ότι, μετά τη χορήγηση της ενίσχυσης, ο δικαιούχος δεν θα αποκτούσε μεγαλύτερη ισχύ στην αγορά σε σχέση με την ισχύ που είχε πριν από την έξαρση της COVID-19 και ότι θα διατηρούνταν ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός στις σχετικές αγορές, όπως ορθώς επισημαίνει το Γενικό Δικαστήριο (155). Επομένως, για τους σκοπούς εφαρμογής του σημείου 72 του προσωρινού πλαισίου ήταν προδήλως κρίσιμη η σημασία
του να λαμβάνονται υπόψη η δομή και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της αγοράς, και ιδίως η θέση των ανταγωνιστών του δικαιούχου, όπως επιτάσσει το σημείο 12 της ανακοίνωσης σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα. Πολλώ δε μάλλον καθώς, όπως υπογραμμίζεται στο σημείο 45 του προσωρινού πλαισίου, μέτρα ενίσχυσης υπό μορφή μετοχικών μέσων και/ή υβριδικών κεφαλαιακών μέσων προκαλούν μεγάλες στρεβλώσεις στον ανταγωνισμό.
178. Στο πλαίσιο αυτό, το γεγονός ότι η ης Επιτροπή δεν εξέτασε, κατά την εκ μέρους της αξιολόγηση, τις επιφυλάξεις περί περαιτέρω κατακερματισμού του ανταγωνισμού κάλλιστα μπορεί να στοιχειοθετεί πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως εκ μέρους της, την οποία βεβαίως μπορούσε να διαπιστώσει το Γενικό Δικαστήριο (156). Πολλώ δε μάλλον που στην προκειμένη περίπτωση η ίδια η Επιτροπή είχε αναγνωρίσει, στο πλαίσιο της εκτίμησής της περί ύπαρξης ΣΙΑ, ότι ο ανταγωνισμός που αντιμετώπιζε ο όμιλος Lufthansa στους αερολιμένες Φρανκφούρτης και Μονάχου ήταν περιορισμένος και αποσπασματικός (157). Το ίδιο εξάλλου ισχύει και όσον αφορά τη δυσανάλογα μεγάλη βαρύτητα του δικαιούχου σε σχέση με τους στενότερους ανταγωνιστές του.
179. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, είμαι της γνώμης ότι το Γενικό Δικαστήριο,
αποφαινόμενο ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως καθόσον δεν εξέτασε, στην επίμαχη απόφαση, αν ήταν πρόσφορος ο αποκλεισμός των ανταγωνιστών που διέθεταν ήδη βάση στους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου από το πρώτο στάδιο της διαδικασίας μεταβίβασης των χρονοθυρίδων, δεν υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του, ούτε ήρθε σε αντίθεση με τη νομολογία του.
180. Κατά δεύτερον, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή, υποστηρίζει ότι το σκεπτικό που αναπτύσσεται στις σκέψεις 473, 474 και 476 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως αντιφάσκει ευθέως με τις διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου που διατυπώνονται στις σκέψεις 452 και 463, αντίστοιχα, της ίδιας αποφάσεως.
181. Αδυνατώ να εντοπίσω τις υποτιθέμενες αυτές αντιφάσεις.
182. Καταρχάς, στη σκέψη 452 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο διαπιστώνει ότι ο αριθμός των υπό μεταβίβαση χρονοθυρίδων θα καθιστούσε δυνατή την είσοδο νέου ανταγωνιστή μεγέθους αντίστοιχου με εκείνο των ήδη υφισταμένων ανταγωνιστών στην αγορά, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ανταγωνιστικής πίεσης ανάλογης με εκείνη που ήδη ασκούσαν οι υφιστάμενοι ανταγωνιστές.
183. Το συμπέρασμα αυτό δεν αντιφάσκει με τα εκτιθέμενα στη σκέψη 473, όπου το Γενικό Δικαστήριο υπογραμμίζει την πολλαπλάσια βαρύτητα του ομίλου Lufthansa σε σχέση με τους στενότερους ανταγωνιστές του, ιδίως από την άποψη του αριθμού των αεροσκαφών που είχαν βάση στους αερολιμένες του Μονάχου και της Φρανκφούρτης. Η ανισορροπία αυτή θα εξακολουθούσε να υφίσταται και μετά τη μεταβίβαση των χρονοθυρίδων, δεδομένου ότι ο νέος ανταγωνιστής θα ήταν μεγέθους αντίστοιχου με εκείνο των ανταγωνιστών που ήδη διέθεταν βάση στους εν λόγω αερολιμένες. Ούτε όμως και σε σχέση με τη σκέψη 474 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως διαπιστώνεται κάποια αντίφαση. Μάλιστα, στην πρώτη περίοδο της σκέψης αυτής επαναλαμβάνεται σχεδόν κατά λέξη η πρώτη περίοδος της σκέψης 452, η οποία αναφέρεται στο αντίστοιχο με εκείνο των ήδη υφισταμένων ανταγωνιστών μέγεθος του νέου ανταγωνιστή (158). Ωστόσο, στη σκέψη 474 αντιμετωπίζεται το ζήτημα
των συνεπειών που θα είχε για το επίπεδο κατακερματισμού του ανταγωνισμού στους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου ο αποκλεισμός των ανταγωνιστών που ήδη διέθεταν βάση στους εν λόγω αερολιμένες κατά το πρώτο στάδιο της διαδικασίας μεταβίβασης των χρονοθυρίδων. Καμία απολύτως αντίφαση δεν διαπιστώνεται με τα εκτιθέμενα στη σκέψη 452, όπου εξετάζεται διαφορετικό ζήτημα, το οποίο αφορά την επάρκεια του αριθμού των υπό μεταβίβαση χρονοθυρίδων.
184. Δεύτερον, ο ισχυρισμός ότι η σκέψη 476 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως αντιφάσκει με τη σκέψη 463 αυτής επίσης βασίζεται σε αποσπασματική ερμηνεία της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Η διαπίστωση του Γενικού Δικαστηρίου ότι οι ανταγωνιστές που ήδη διέθεταν βάση στους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου θα μπορούσαν πιο εύκολα να αυξήσουν την ανταγωνιστική πίεση που ασκούσαν στην DLH διότι θα βαρύνονταν με μικρότερο κόστος εισόδου δεν αντιφάσκει με την απόρριψη της αιτιάσεως της Ryanair, κατά την οποία η απαίτηση για έναν νεοεισερχόμενο να δημιουργήσει βάση συνιστούσε δυσανάλογο εμπόδιο καθόσον αύξανε το κόστος εισόδου. Στη σκέψη 463 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο, αφού προέβη σε στάθμιση μεταξύ των πρόσθετων δαπανών εισόδου που επιβάλλονταν στους νεοεισερχομένους και της ωφέλειας από απόψεως άσκησης μεγαλύτερης ανταγωνιστικής πίεσης στην DLH, έκρινε ότι η απαίτηση αυτή δεν εγείρει ζητήματα. Όσον αφορά όμως τον έλεγχο του αν ήταν πρόσφορος ο αποκλεισμός των ήδη υφιστάμενων ανταγωνιστών κατά το πρώτο στάδιο της διαδικασίας μεταβίβασης των χρονοθυρίδων, το Γενικό Δικαστήριο
εξέτασε το υψηλό κόστος εισόδου με το οποίο θα βαρύνονταν οι νεοεισερχόμενοι από διαφορετική οπτική γωνία, ήτοι από την άποψη των συνεπειών που θα είχε η παράμετρος αυτή όσον αφορά την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας μεταβίβασης των χρονοθυρίδων (159).
185. Τέλος, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προβάλλει αυτοτελή αιτίαση κατά την οποία η «ακραία προσέγγιση»
που ακολούθησε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 472 επ. της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως,
καθώς και οι υπερβολικές απαιτήσεις που διατύπωσε σχετικά με τις πρόσθετες δεσμεύσεις διαρθρωτικού χαρακτήρα κατά το σημείο 72 του προσωρινού πλαισίου, ουσιαστικά καταλήγουν να περιστέλλουν το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 107, παράγραφος 3_στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ. Το σημείο 72 του προσωρινού πλαισίου έχει επικουρικό χαρακτήρα και αποσκοπεί να μετριάσει τυχόν περιορισμούς στον ανταγωνισμό που μπορεί να συνεπάγεται η χορήγηση ενίσχυσης η οποία έχει ήδη κριθεί σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας υπό το πρίσμα της εν λόγω διατάξεως της Συνθήκης. Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη την αλληλεπίδραση μεταξύ του προσωρινού πλαισίου και του πρωτογενούς δικαίου.
186. Η αιτίαση αυτή, για το παραδεκτό της οποίας χωρούν επιφυλάξεις (160), τυγχάνει, εν πάση περιπτώσει, προδήλως αβάσιμη. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν αμφισβητεί τη συμβατότητα του σημείο 72 του προσωρινού πλαισίου με το άρθρο 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, στο μέτρο που το πρώτο επέβαλλε, όταν το μέτρο ανακεφαλαιοποίησης υπερέβαινε ένα συγκεκριμένο όριο, τη λήψη πρόσθετων μέτρων για τη διατήρηση της αποτελεσματικότητας του ανταγωνισμού σε αγορές στις οποίες ο δικαιούχος διέθετε ΣΙΑ και εξαρτούσε τη διαπίστωση της συμβατότητας της ενίσχυσης από
τη λήψη των μέτρων αυτών. Αμφισβητεί μόνο τον τρόπο κατά τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο προέβη στον έλεγχο των εν λόγω μέτρων στην προκειμένη περίπτωση. Ωστόσο, δεσμεύσεις που αναλαμβάνονται για τη λήψη μέτρων τα οποία εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, και του σημείου 72 του προσωρινού πλαισίου δεν εξαιρούνται από την απαίτηση περί προσήκουσας εκτίμησης της καταλληλότητας και της επάρκειάς τους προκειμένου να διασφαλίζεται η συμβατότητα των μέτρων.
187. Στο πλαίσιο αυτό, είναι σκόπιμο να υπομνησθεί ότι οι δεσμεύσεις που αναλαμβάνονταν βάσει του σημείου
72 του προσωρινού πλαισίου και της ανακοίνωσης σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα αποσκοπούσαν στην πλήρη επίλυση των προβλημάτων ανταγωνισμού ώστε το εκάστοτε μέτρο ανακεφαλαιοποίησης να μην παρακωλύει σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό στις αγορές στις οποίες ο δικαιούχος διέθετε ΣΙΑ, καθώς και στην εξάλειψη τυχόν αμφιβολιών ως προς τη συμβατότητα του εκάστοτε επίμαχου μέτρου με την εσωτερική αγορά (161). Επομένως, καθήκον της Επιτροπής αποτελούσε να διασφαλίζει, ακόμη και ενισχύοντας την ελκυστικότητα του διορθωτικού μέτρου, ότι ήταν επαρκώς πιθανή
η αποτελεσματική και έγκαιρη εφαρμογή των δεσμεύσεων που αναλαμβάνονταν (162). Εν συνεχεία, στον δικαστή της Ένωσης εναπόκειται να ελέγξει τη σχετική αξιολόγηση της Επιτροπής εντός των ορίων που έχουν ήδη περιγραφεί. Για τους λόγους που εκτέθηκαν ανωτέρω, εν προκειμένω δεν υπήρξε καμία υπέρβαση των ορίων αυτών. Ως εκ τούτου, η εξεταζόμενη αιτίαση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας θα πρέπει να απορριφθεί.
188. Υπό το πρίσμα του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει τον πέμπτο λόγο αναιρέσεως.
ΣΤ.    Επί του έκτου λόγου αναιρέσεως
189. Με τον έκτο λόγο αναιρέσεως,
ο οποίος
στρέφεται κατά των σκέψεων 496 έως 502 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, η DLH, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή δεν παρέθεσε επαρκή αιτιολογία όσον αφορά τους λόγους για τους οποίους έκρινε ότι η μεταβίβαση των επίμαχων χρονοθυρίδων έπρεπε να πραγματοποιηθεί έναντι τιμήματος.
190. Κατά πάγια νομολογία, η υποχρέωση αιτιολόγησης, η οποία προβλέπεται από το άρθρο 296 ΣΛΕΕ, συνιστά ουσιώδη τύπο που πρέπει να διακρίνεται από το ζήτημα του βασίμου της αιτιολογίας, δεδομένου ότι το τελευταίο αυτό ζήτημα άπτεται της ουσιαστικής νομιμότητας της επίδικης πράξεως. Η απαιτούμενη κατά το ως άνω άρθρο αιτιολογία πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στη φύση της επίμαχης πράξεως και να εκθέτει με σαφήνεια και χωρίς αμφισημία τη συλλογιστική του θεσμικού οργάνου που την εξέδωσε, ώστε να παρέχεται η δυνατότητα στους μεν ενδιαφερομένους να γνωρίζουν τους λόγους για τους οποίους ελήφθη το μέτρο, στο δε αρμόδιο δικαστήριο να ασκήσει τον έλεγχό του. Δεν απαιτείται δε η αιτιολογία να παραθέτει εξαντλητικά όλα τα κρίσιμα πραγματικά και νομικά στοιχεία, διότι το ζήτημα αν η αιτιολογία μιας πράξεως πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 296 ΣΛΕΕ πρέπει να εκτιμάται με γνώμονα όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται, καθώς και το σύνολο των κανόνων δικαίου που διέπουν τον σχετικό τομέα (163).
191. Σε περίπτωση, ειδικότερα, αποφάσεως περί μη διατυπώσεως αντιρρήσεων εκδοθείσας κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, όπως εν προκειμένω, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι μια τέτοια απόφαση, που λαμβάνεται εντός σύντομων προθεσμιών, πρέπει να περιέχει μόνον τους λόγους για τους οποίους η Επιτροπή κρίνει ότι δεν αντιμετωπίζει σοβαρές δυσχέρειες κατά την εκτίμηση της συμβατότητας της οικείας ενισχύσεως με την εσωτερική αγορά, καθώς και ότι ακόμη και μια συνοπτική αιτιολογία της αποφάσεως αυτής πρέπει να θεωρείται επαρκής για να πληρούται η προβλεπόμενη από το άρθρο 296, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ απαίτηση αιτιολογήσεως, εφόσον προκύπτουν από αυτή με σαφήνεια και χωρίς αμφισημία οι λόγοι για τους οποίους η Επιτροπή έκρινε ότι δεν αντιμετώπισε τέτοιες δυσχέρειες (164). Η επίτευξη ισορροπίας μεταξύ της υποχρέωσης επαρκούς αιτιολογήσεως, από τη μία πλευρά, και της ανάγκης για αποτελεσματική δράση, από την άλλη, ισορροπίας στην οποία αποβλέπει η ως άνω νομολογία, είναι ζωτικής σημασίας κατά τη διάρκεια κρίσεων όπως εκείνη της πανδημίας COVID-19, οπότε η Επιτροπή έρχεται αντιμέτωπη με έναν εξαιρετικά μεγάλο αριθμό κοινοποιούμενων μέτρων (165). Ωστόσο, η παραπομπή στο πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται το εκάστοτε κοινοποιούμενο μέτρο ενίσχυσης δεν μπορεί να καθιστά δυνατή τη μείωση του επιπέδου αιτιολογίας το οποίο τα θεσμικά όργανα της Ένωσης υποχρεούνται να παρέχουν βάσει του άρθρου 296 ΣΛΕΕ, όπως αυτό έχει ερμηνευθεί από την προπαρατεθείσα νομολογία (166).
192. Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε επαρκείς τις παρατιθέμενες από την Επιτροπή αιτιολογίες όσον αφορά τις περισσότερες πτυχές της επίμαχης απόφασης, ακόμη και σε περιπτώσεις που οι αιτιολογίες αυτές ήταν εξόχως συνοπτικές (167).
Παράλειψη αιτιολογήσεως διαπίστωσε μόνον όσον αφορά την απαίτηση να πραγματοποιηθεί έναντι τιμήματος η μεταβίβαση των χρονοθυρίδων.
193. Κατά τη γνώμη μου, η διαπίστωση αυτή συνάδει με τη νομολογία που υπομνήσθηκε ανωτέρω και δεν ενέχει τα σφάλματα που της προσάπτουν η DLH, η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.
194. Πρώτον, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς επισημαίνει ότι από κανένα στοιχείο της επίμαχης απόφασης δεν προκύπτουν οι λόγοι για τους οποίους η Επιτροπή έκρινε σκόπιμο να απαιτήσει την καταβολή τιμήματος για τη μεταβίβαση των χρονοθυρίδων (168). Αντιθέτως προς όσα ισχυρίζονται η DLH, η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, στις παραγράφους 71 και 74 της εν λόγω απόφασης –οι οποίες εντάσσονται στο τμήμα 2 αυτής, επιγραφόμενο «Περιγραφή του μέτρου»– απλώς περιγράφεται το περιεχόμενο των προτεινόμενων δεσμεύσεων καθώς και η διαδικασία κατανομής των χρονοθυρίδων, χωρίς ωστόσο να παρατίθεται οποιαδήποτε αιτιολογία όσον αφορά την απαίτηση περί καταβολής τιμήματος.
195. Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο δεν παρέβλεψε το γεγονός ότι οι προτεινόμενες δεσμεύσεις καταλάμβαναν τη μεταβίβαση όχι μόνον των χρονοθυρίδων, αλλά και των λοιπών στοιχείων ενεργητικού που απαιτούνταν ώστε να δημιουργήσει βάση ο νεοεισερχόμενος, κάτι που αναφέρεται ρητώς στη σκέψη 497 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Εντούτοις, όπως σαφώς προκύπτει από την τελευταία περίοδο της εν λόγω σκέψης 497 και από τις επόμενες σκέψεις 498-501, διαχώρισε –και ορθώς– το ζήτημα του τιμήματος για τη μεταβίβαση των χρονοθυρίδων, στο οποίο και εστίασε, από εκείνο του τιμήματος για τα δευτερεύοντα στοιχεία ενεργητικού_.
196. Τρίτον, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς τεκμηρίωσε την κρίση του ότι η δικαιολόγηση της απαίτησης καταβολής τιμήματος για τη μεταβίβαση των χρονοθυρίδων είχε εν προκειμένω αποφασιστική σημασία. Επισήμανε ότι η απαίτηση αυτή ήταν ικανή να μειώσει την αποτελεσματικότητα των σχετικών δεσμεύσεων (169). Αντιθέτως προς όσα ισχυρίζεται η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, οι δεσμεύσεις που αναλαμβάνονταν βάσει του σημείου 72 του προσωρινού πλαισίου
έπρεπε να είναι σχεδιασμένες έτσι ώστε να είναι όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματικές. Προκειμένου να επιτευχθεί ο σκοπός της διατήρησης της αποτελεσματικότητας του ανταγωνισμού στις αγορές στις οποίες ο δικαιούχος διέθετε ΣΙΑ, σκοπός τον οποίο επιδίωκε η εν λόγω διάταξη του προσωρινού πλαισίου, έπρεπε να είναι δυνατή η αποτελεσματική υλοποίηση των δεσμεύσεων μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα (170).
197. Τέταρτον, αβασίμως ισχυρίζεται η DLH ότι το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτό το επιχείρημα της Condor ότι η μεταβίβαση των επίμαχων χρονοθυρίδων ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8β του κανονισμού 95/93 (171), ενώ ρητώς βασιζόταν στο άρθρο 8α, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, σημείο iii, του κανονισμού αυτού (172). Συναφώς, πρέπει καταρχάς να σημειωθεί ότι σε κανένα σημείο της επίμαχης απόφασης δεν διαβεβαίωνε η Επιτροπή ότι η διαδικασία μεταβίβασης των χρονοθυρίδων βασιζόταν(και μάλιστα ορθώς) στην τελευταία αυτή διάταξη. Το γεγονός και μόνο ότι, κατά την περιγραφή του περιεχομένου των περί μεταβίβασης δεσμεύσεων που πρότεινε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, επαναλαμβάνονταν μερικώς –στις παραγράφους 71 και 74 της επίμαχης απόφασης– οι διατυπώσεις του προαναφερθέντος άρθρου 8α, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, σημείο iii, δεν μπορεί να εκληφθεί ως κατηγορηματική θέση της Επιτροπής σχετικά με την (ορθή) νομική βάση της μεταβίβασης των επίμαχων χρονοθυρίδων βάσει του κανονισμού 95/93. Κατά δεύτερον, πρέπει να υπομνησθεί ότι, αντιθέτως προς τις αιτιάσεις της DLH, το Γενικό Δικαστήριο ούτε εξέτασε το ζήτημα αυτό, ούτε εφάρμοσε το άρθρο 8β του ως άνω κανονισμού σε υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων. Υπογράμμισε απλώς ότι, εφόσον τη μεταβίβαση των χρονοθυρίδων την απαιτούσε δημόσια αρχή στο πλαίσιο άσκησης των προνομιών της, και εφόσον ο κανονισμός 95/93
περιέχει συναφώς συγκεκριμένους κανόνες που αποκλείουν την καταβολή χρηματικής αποζημίωσης, ήταν κατά μείζονα λόγο αναγκαίο να εξακριβωθεί εάν η απαίτηση περί καταβολής τιμήματος ήταν συμβατή με τον εν λόγω κανονισμό. Ως εκ τούτου, έκρινε ότι η επίμαχη απόφαση στερείτο αιτιολογίας ως προς το ζήτημα αυτό.
198. Τέλος, όσον αφορά την αιτίαση κατά την οποία το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη κατά την εκτίμηση του απαιτούμενου βαθμού αιτιολογήσεως, αρκεί να επισημανθεί ότι, στις σκέψεις 499-501 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο δεν έκρινε ότι η παρατεθείσα αιτιολογία ήταν ανεπαρκής
με γνώμονα τον βαθμό αιτιολογήσεως που απαιτείται στην περίπτωση αποφάσεων οι οποίες εκδίδονται βάσει του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, ή σε περιπτώσεις σύνθετων οικονομικών εκτιμήσεων. Αποφάνθηκε όμως ότι η επίμαχη απόφαση δεν περιείχε καθόλου αιτιολογίες επί ζητημάτων αποφασιστικής σημασίας.
199. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, είμαι της γνώμης ότι ο έκτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.
Ζ.      Πρόταση επί της αιτήσεως αναιρέσεως και επί των δικαστικών εξόδων
200. Υπό το πρίσμα του συνόλου των ομολογουμένως μακροσκελών αυτών εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως στο σύνολό της. Συνακόλουθα, προτείνω στο Δικαστήριο να καταδικάσει την DLH στα δικαστικά έξοδα της Ryanair και της Condor που αφορούν την υπό κρίση αίτηση αναιρέσεως, και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και την Επιτροπή στα δικαστικά τους έξοδα, κατ’ εφαρμογήν των άρθρων 138, παράγραφος 1, και 140, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, τα οποία εφαρμόζονται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας.
IV.    Πρόταση
201. Προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως, να καταδικάσει την Deutsche Lufthansa AG στα δικαστικά έξοδα της Ryanair DAC και της Condor Flugdienst GmbH, και να καταδικάσει την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και την Επιτροπή στα δικαστικά τους έξοδα.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Ανακοίνωση της Επιτροπής, της 19ης Μαρτίου 2020 (ΕΕ 2020, C 91 I, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε στις 3 Απριλίου 2020 (ΕΕ 2020, C 112 I, σ. 1), και στις 8 Μαΐου 2020 (ΕΕ 2020, C 164, σ. 3). Τον Μάιο του 2022 η Επιτροπή ανακοίνωσε τη σταδιακή κατάργηση του προσωρινού πλαισίου. Ημερομηνία λήξης για τα περισσότερα από τα εργαλεία που προέβλεπε το προσωρινό πλαίσιο ορίστηκε η 30ή Ιουνίου 2022. Ωστόσο, δόθηκε στα κράτη μέλη η δυνατότητα να θέτουν σε ισχύ μέτρα στήριξης των επενδύσεων και της φερεγγυότητας μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2022 και τις 31 Δεκεμβρίου 2023, αντίστοιχα. Επιπλέον, η μετατροπή και αναδιάρθρωση των χρεωστικών μέσων, όπως τα δάνεια και οι εγγυήσεις, σε άλλες μορφές ενίσχυσης, όπως οι άμεσες επιχορηγήσεις, ήταν δυνατή μέχρι τις 30 Ιουνίου 2023.
3      Η DLH είναι η μητρική εταιρία επικεφαλής του ομίλου Lufthansa, ο οποίος περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις αεροπορικές εταιρίες Lufthansa Passenger Airlines, Brussels Airlines SA/NV, Austrian Airlines AG, Swiss International Air Lines Ltd και Edelweiss Air AG.
4      Απόφαση C(2020) 4372 final της Επιτροπής, της 25ης Ιουνίου 2020, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.57153 (2020/N) – Γερμανία – COVID-19 – Ενίσχυση υπέρ της Lufthansa. Πληροφορία σχετικά με την απόφαση αυτή δημοσιεύθηκε στις 20 Νοεμβρίου 2020 (ΕΕ 2020, C 397, σ. 2). Στις 14 Δεκεμβρίου 2021, η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση C(2021) 9606 final, με την οποία διορθώθηκε η επίμαχη απόφαση (στο εξής: διορθωτική απόφαση).
5      Στην υπόθεση T-34/21, υπέρ της Επιτροπής παρενέβησαν η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και η Γαλλική Δημοκρατία.
6      T-34/21 και T-87/21 (EU:T:2023:248).
7      Βλ. σκέψεις 504 και 505 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
8      Το άρθρο 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ παρέχει στην Επιτροπή τη δυνατότητα να εγκρίνει ενισχύσεις για την άρση σοβαρής διαταραχής της οικονομίας κράτους μέλους.
9      Το άρθρο 107, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ επιβάλλει στην Επιτροπή de jure υποχρέωση να κρίνει ότι συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά ενισχύσεις «για την επανόρθωση ζημιών που προκαλούνται από θεομηνίες ή άλλα έκτακτα γεγονότα».
10      Όπως συνέβη και στην περίπτωση της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στην υπόθεση Kotnik κ.λπ. (C-526/14, EU:C:2016:102, σημείο 56) και απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, Freistaat Sachsen κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-57/00 P και C-61/00 P, EU:C:2003:510, σκέψεις 97 και 98).
11      Βλ. σημείο 10 του προσωρινού πλαισίου.
12      Πράγματι, όσον αφορά τις κατευθυντήριες γραμμές που εκδίδει, η Επιτροπή διαθέτει εξουσία εκτιμήσεως προκειμένου, κατόπιν ελέγχου και διαβουλεύσεως, να τις τροποποιεί ανά πάσα στιγμή, ή ακόμη και να τις καταργεί, ή να ορίζει περιορισμένο χρόνο ισχύος τους. Για την ακρίβεια, η Επιτροπή οφείλει να ελέγχει διαρκώς τις κατευθυντήριες γραμμές που εκδίδει προκειμένου να λαμβάνεται υπόψη κάθε σημαντική εξέλιξη η οποία δεν καλύπτεται από τις πράξεις αυτές, βλ. απόφαση της 8ης Μαρτίου 2016,
Ελλάδα κατά Επιτροπής (C-431/14 P, EU:C:2016:145, σκέψη 71).
13      ΕΕ 2020, C 164, σ. 3.
14      Βλ. σημείο 72 του προσωρινού πλαισίου. Η δε ανάληψη των δεσμεύσεων αυτών έπρεπε να συμμορφώνεται με τις διατάξεις της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα που είναι αποδεκτά βάσει του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 139/2004 του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 802/2004 της Επιτροπής (ΕΕ 2008, C 267, σ. 1, στο εξής: ανακοίνωση σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα).
15      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 19ης Ιουλίου 2016, Kotnik κ.λπ. (C-526/14, EU:C:2016:570, στο εξής: απόφαση Kotnik, σκέψεις 38 και 39).
16      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2008, Γερμανία κ.λπ. κατά Kronofrance (C-75/05 P και C-80/05 P, EU:C:2008:482, σκέψη 65), και της 2ας Δεκεμβρίου 2010, Holland Malt κατά Επιτροπής (C-464/09 P, EU:C:2010:733, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
17      Βλ. απόφαση της 8ης Μαρτίου 2016, Ελλάδα κατά Επιτροπής (C-431/14 P, EU:C:2016:145, σκέψη 71).
18      Βλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Ryanair κατά Επιτροπής (C-588/22 P, EU:C:2024:935, στο εξής: απόφαση Finnair II, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ. απόφαση Kotnik (σκέψη 41) και απόφαση της 31ης Ιανουαρίου 2023, Επιτροπή κατά Braesch κ.λπ. (C-284/21 P, EU:C:2023:58, σκέψη 93).
20      Βλ. απόφαση Kotnik (σκέψη 43).
21      Πρβλ. απόφαση της 31ης Ιανουαρίου 2023, Επιτροπή κατά Braesch κ.λπ. (C-284/21 P, EU:C:2023:58, σκέψεις 92 και 95).
22      Πρβλ. απόφαση Kotnik (σκέψη 44).
23      Βλ. απόφαση Finnair II (σκέψη 59).
24      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Kotnik
(σκέψη
43).
25      Βλ, μεταξύ άλλων, απόφαση Kotnik
(σκέψη 37).
26      Κατά την γνωστή διατύπωση της αποφάσεως της 11ης Ιουλίου 1985, Remia κ.λπ. κατά Επιτροπής (42/84, EU:C:1985:327, σκέψη 34), την οποία καθιέρωσε το Δικαστήριο στο πλαίσιο του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης και τη μετέφερε κατόπιν, μεταξύ άλλων, στο πεδίο των κρατικών ενισχύσεων. Βλ. αποφάσεις της 26ης Σεπτεμβρίου 2002, Ισπανία κατά Επιτροπής (C-351/98, EU:C:2002:530, σκέψη 74), και της 4ης Οκτωβρίου 2024, E. Breuninger κατά Επιτροπής (C-124/23 P, EU:C:2024:860, σκέψη 30).
27      Βλ. απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 1991, Technische Universität München (C-269/90, EU:C:1991:438, σκέψη 14).
28      Βλ.
απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2010, Επιτροπή κατά Scott (C-290/07 P, EU:C:2010:480, σκέψη 64).
29      Βλ., όσον αφορά τον τομέα των συγχωνεύσεων,
απόφαση της 15ης Φεβρουαρίου 2005,
Επιτροπή κατά Tetra Laval (C-12/03 P, EU:C:2005:87, σκέψη 39), ενώ όσον αφορά τον τομέα των κρατικών ενισχύσεων βλ. αποφάσεις της 2ας Σεπτεμβρίου 2010, Επιτροπή κατά Scott (C‑290/07 P, EU:C:2010:480, σκέψη 64), και της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, Ισπανία κατά Επιτροπής (C-114/17 P, EU:C:2018:753, σκέψη 104).
30      Βλ., για παράδειγμα, σημεία 62 και 68 του προσωρινού πλαισίου.
31      Τη διάκριση μεταξύ των δύο μεθόδων εφαρμογής του προσωρινού πλαισίου («τυπολατρικής προσέγγισης» και «σφαιρικής εκτιμήσεως») την έκανε η ίδια η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
32      Βλ. σημεία
12 και 13 των παρουσών προτάσεων.
33      Για τις ανάγκες εφαρμογής του προσωρινού πλαισίου, ο όρος αυτός αναφέρεται στα καθεστώτα ανακεφαλαιοποίησης και τα μεμονωμένα μέτρα ανακεφαλαιοποίησης των κρατών μελών για τις μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις τα οποία δεν καλύπτονται από το τμήμα
3.1 της εν λόγω πράξεως, βλ. σημείο 46 του προσωρινού πλαισίου.
34      Συγκεκριμένα, από δήλωση του οικονομικού διευθυντή της ίδιας της DLH, της 19ης Μαρτίου 2020 (στο εξής: δήλωση του Μαρτίου του 2020), από έκθεση με τίτλο «Assessment of the Commission’s analysis of the proportionality of the aid to DLH» (αξιολόγηση της ανάλυσης της Επιτροπής σχετικά με την αναλογικότητα της χορηγηθείσας στην DLH ενίσχυσης), με ημερομηνία 21 Ιανουαρίου 2021, καταρτισθείσα από την Oxera (στο εξής: έκθεση Oxera I), και από έκθεση με τίτλο «Rating Action: Moody’s downgrades Lufthansa to Ba1, ratings placed on review for downgrade» (αξιολόγηση: ο οίκος αξιολόγησης Moody’s υποβαθμίζει τη Lufthansa σε Ba1, αξιολογήσεις υπό επίβλεψη για ενδεχόμενη υποβάθμιση), της 17ης Μαρτίου 2020, καταρτισθείσα από τον Moody’s (στο εξής: έκθεση Moody’s).
35      Το Γενικό Δικαστήριο παραπέμπει σε δύο επιστολές, της 1ης Απριλίου 2020 και της 3ης Απριλίου 2020, τις οποίες απηύθυνε η Ryanair στη Γερμανική Κυβέρνηση και στην Επιτροπή, αντιστοίχως.
36      Η δεύτερη περίοδος της παραγράφου 100 της επίμαχης απόφασης αφορά το ζήτημα αν η DLH είχε πρόσβαση σε οριζόντια μέτρα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας.
37      Είτε αντλώντας χρηματοδότηση από τις αγορές με προσιτούς όρους, είτε μέσω των υφιστάμενων στο οικείο κράτος μέλος οριζόντιων μέτρων ρευστότητας, είτε μέσω συνδυασμού των δύο.
38      Κατά το σημείο 54 του προσωρινού πλαισίου,
«[π]ροκειμένου να εξασφαλίζεται η αναλογικότητα της ενίσχυσης, το ποσό της ανακεφαλαιοποίησης λόγω της νόσου COVID-19 δεν πρέπει να υπερβαίνει το ελάχιστο αναγκαίο για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του δικαιούχου και να περιορίζεται στην αποκατάσταση της κεφαλαιακής διάρθρωσης του δικαιούχου στην κατάσταση που βρισκόταν πριν από την έξαρση της νόσου COVID-19, δηλαδή στις 31
Δεκεμβρίου 2019».
39      Ούτε η DLH ούτε η Επιτροπή φαίνεται να αμφισβητούν την ερμηνεία του σκοπού του σημείου
49, στοιχείο γʹ, του προσωρινού πλαισίου που προέκρινε το Γενικό Δικαστήριο (ή, εν πάση περιπτώσει, δεν προβάλλουν συναφή αιτίαση).
40      Πρβλ. απόφαση της 22ας Ιουνίου 2022, Ryanair κατά Επιτροπής (Finnair II; COVID-19) (T‑657/20, EU:T:2022:390, στο εξής: απόφαση Finnair II του Γενικού Δικαστηρίου, σκέψεις 53 και 54). Η ασκηθείσα κατά της απόφασης εκείνης αναίρεση απορρίφθηκε με την απόφαση Finnair II.
41      Κατά το σημείο
19 του προσωρινού πλαισίου, τα κράτη μέλη έπρεπε να αποδεικνύουν ότι τα μέτρα κρατικής ενίσχυσης που κοινοποιούνταν στην Επιτροπή σύμφωνα με την εν λόγω πράξη ήταν αναγκαία, κατάλληλα και αναλογικά για την άρση σοβαρής διαταραχής της οικονομίας του οικείου κράτους μέλους.
42      Αξίζει να σημειωθεί ότι, ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, η Condor αντέκρουσε την εκτίμηση της DLH σχετικά με τη δυνατότητα να βρει χρηματοδότηση στις αγορές στο πλαίσιο του λόγου προσφυγής της με τον οποίο προέβαλε «ανεπαρκή και ελλιπή ανάλυση όσον αφορά την αναλογικότητα της ενίσχυσης». Κατά την ομαδοποίηση των λόγων ακυρώσεως που προέβαλαν η Ryanair και η Condor, στη σκέψη
71 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο ακολούθησε τη δομή του προσωρινού πλαισίου, διαχωρίζοντας την ανάλυση περί επιλεξιμότητας της DLH υπό το πρίσμα του σημείου 49, στοιχείο γʹ (σκέψεις 112-138 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως) από την ανάλυση σχετικά με το ύψος της ενίσχυσης υπό το πρίσμα του σημείου 54 (σκέψεις 150-217 της ίδιας αποφάσεως).
43      Το ίδιο ισχύει και όσον αφορά τις σκέψεις
186 έως 189 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, στις οποίες αναφέρεται η Επιτροπή. Στις σκέψεις αυτές, το Γενικό Δικαστήριο διαλαμβάνει ότι η Επιτροπή δεν υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως δεχόμενη ως σημείο αναφοράς την πιστοληπτική διαβάθμιση ΒΒΒ, καθόσον δεν αμφισβητήθηκε ότι η συγκεκριμένη πιστοληπτική διαβάθμιση καθιστούσε δυνατή τη χρηματοδότηση με προσιτούς όρους. Η Επιτροπή, αντιθέτως προς ό,τι φαίνεται να αφήνει να εννοηθεί, δεν εξέτασε το ζήτημα αν η DLH μπορούσε να βρει χρηματοδότηση στις αγορές με προσιτούς όρους, τουλάχιστον για ένα μη αμελητέο μέρος των αναγκών της, λαμβανομένων υπόψη των εγγυήσεων που μπορούσε να προσφέρει,
ζήτημα το οποίο εξετάζεται στις σκέψεις 125-132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
44      T-628/20 (EU:T:2021:285).
45      Σημειώνω ότι παρόμοια συλλογιστική αναπτύσσεται στις σκέψεις 146 και 147 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την αιτίαση περί παράβασης του σημείου 53 του προσωρινού πλαισίου, παραπέμποντας στην ίδια νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 49 της αποφάσεως της 19ης Μαΐου 2021, Ryanair κατά Επιτροπής (Ισπανία· Covid-19) (T-628/20, EU:T:2021:285).
46      Βλ. σκέψη 49 της αποφάσεως της 19ης Μαΐου 2021, Ryanair κατά Επιτροπής (Ισπανία· Covid19) (T-628/20, EU:T:2021:285).
47      Η DLH παραπέμπει στη σκέψη
53 της αποφάσεως Finnair II του Γενικού Δικαστηρίου, υποστηρίζοντας ότι στη σκέψη αυτή το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Finnair ήταν πράγματι επιλέξιμη για τη λήψη ενίσχυσης συνιστάμενης σε ανακεφαλαιοποίηση, δεδομένου ότι δεν είχε κατορθώσει να εξασφαλίσει από τις αγορές χρηματοδότηση που θα της παρείχε τη δυνατότητα να καλύψει τις ανάγκες της για ρευστότητα.
48      Η Finnair είχε επιχειρήσει να λάβει χρηματοδότηση από τις πιστωτικές αγορές και είχε κατορθώσει να λάβει πιστωτική διευκόλυνση και να διαπραγματευθεί την παροχή διευκόλυνσης με τη μορφή πώλησης και επαναμίσθωσης (sale and lease-back) των αεροσκαφών της επί των οποίων δεν είχε συσταθεί ασφάλεια προκειμένου να λάβει πρόσθετα κεφάλαια (σκέψη
50 της αποφάσεως Finnair II του Γενικού Δικαστηρίου). Παρά τη λήψη των μέτρων αυτών, αναμενόταν ότι τα ίδια κεφάλαια της επιχείρησης θα μειώνονταν σημαντικά σε σύγκριση με την υφιστάμενη πριν από την πανδημία της COVID-19 κατάσταση (σκέψη 51 της αποφάσεως Finnair II του Γενικού Δικαστηρίου).
49      Βλ. απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2021,
Επιτροπή κατά Tempus Energy και Tempus Energy Technology (C-57/19 P, EU:C:2021:663, στο εξής: απόφαση Tempus).
50      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η νομιμότητα της αποφάσεως για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων εξαρτάται από το αν η εκτίμηση των πληροφοριών και των στοιχείων που διέθετε η Επιτροπή, κατά το πέρας της διαδικασίας προκαταρκτικής εξέτασης κοινοποιηθέντος μέτρου, θα έπρεπε
αντικειμενικά να δημιουργήσει αμφιβολίες όσον αφορά τη συμβατότητα του μέτρου αυτού με την εσωτερική αγορά, δεδομένου ότι τέτοιες αμφιβολίες πρέπει να οδηγούν στην κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας. Βλ. απόφαση Tempus, σκέψη 38.
51      Βλ. απόφαση Tempus (σκέψεις 42 και 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
52      Βλ. απόφαση Tempus (σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53      Βλ. υποσημείωση 34 των παρουσών προτάσεων.
54      Η Επιτροπή δεν αμφισβητεί ότι είχε λάβει γνώση της δήλωσης αυτής.
55      Βλ. σκέψη
124 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
56      Ομοίως, τα επιχειρήματα της DLH
που κατατείνουν στην υποβάθμιση της αξίας των στοιχείων που περιέχονται στη δήλωση του Μαρτίου του 2020 ως βάσεως για έναν μετριοπαθή υπολογισμό των εγγυήσεων που διέθετε η DLH, με δεδομένο το γενικότερο περιβάλλον της αγοράς κατά τον χρόνο της πανδημίας, δεν είναι ικανά να καταστήσουν τα στοιχεία αυτά άνευ σημασίας.
57      Βλ. σκέψη
134 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Είναι δε αξιοσημείωτο ότι, κατά το σκεπτικό του Γενικού Δικαστηρίου, τα στοιχεία που θα έπρεπε να έχουν οδηγήσει την Επιτροπή στην απόφαση να εξετάσει αν η DLH θα μπορούσε, ενδεχομένως, να αντλήσει από τις αγορές μέρος τουλάχιστον της αναγκαίας χρηματοδότησής της προσφέροντας ως εγγύηση τα αεροσκάφη της είναι εκείνα που περιέχονται στη δήλωση του Μαρτίου του 2020. Η έκθεση Oxera I και η έκθεση Moody’s μνημονεύονται, απλώς,
προς τεκμηρίωση των στοιχείων που περιείχε η δήλωση αυτή.
58      Βλ. τη δεύτερη περίοδο της σκέψεως
132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
Αξίζει να σημειωθεί συναφώς
ότι η λέξη «evidence» στην αγγλική γλωσσική απόδοση της απόφασης αποτελεί
–ανακριβή κατά τη γνώμη μου– μετάφραση της λέξης «éléments», που απαντά στη γαλλική γλωσσική απόδοση της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Με τη δε φράση «tous les éléments pertinents» εννοούνται τα διάφορα στοιχεία της εκτιμήσεως που όφειλε να διενεργήσει η Επιτροπή και όχι τα αποδεικτικά στοιχεία επί των οποίων έπρεπε να στηριχθεί.
59      Βλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024,
Επιτροπή κατά Ιρλανδίας κ.λπ. (C-465/20 P, EU:C:2024:724, σκέψη 247 και εκεί μνημονευόμενη
νομολογία).
60      Βλ. σκέψεις
123 και 125 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
61      Βλ. σκέψεις 125 και 132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
62      Η DLH παραπέμπει στην απάντηση που απέστειλε στις 8
Ιουνίου 2020 στα ερωτήματα που έθεσε η Επιτροπή στις 19 Μαΐου 2020 (στο εξής: απάντηση της 8ης Ιουνίου 2020). Παραπέμπει επίσης σε δύο αποδεικτικά στοιχεία που επισυνάπτονται στο παράρτημα
A.2 της απάντησης αυτής, ήτοι σε μια παρουσίαση της Deutsche Bank σχετικά με την έλλειψη διαθέσιμων χρηματοδοτικών επιλογών που αντιμετώπιζε η DLH και στην αποτυχημένη προσπάθειά της να αντλήσει κεφάλαια μέσω της έκδοσης χρεογράφων. Η DHL θεωρεί ότι τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν τις δυσχέρειες που αντιμετώπισε κατά την αναζήτηση χρηματοδότησης, μεσούσης της πανδημίας,
χωρίς προηγούμενη κρατική ενίσχυση.
63      Ουδόλως τεκμηριώνεται, ή, εν πάση περιπτώσει, δεν τεκμηριώνεται επαρκώς ο ισχυρισμός της DLH ότι η Επιτροπή είχε «επιβεβαιώσει ότι η προσφορά αεροσκαφών ως εγγυήσεων θα είχε καταστήσει εφικτή την εξεύρεση μόνον ελάχιστων κεφαλαίων, ιδίως διότι οι σχετικές με αεροσκάφη συναλλαγές χρηματοδότησης είχαν πλήρως ανασταλεί, καθώς οι δυνητικοί δανειστές της DLH εμφανίζονταν να έχουν παύσει ολοσχερώς την επιχειρηματική τους δραστηριότητα μετά την έξαρση της πανδημίας της COVID-19».
64      Όπως προκύπτει από την απάντηση της 8ης
Ιουνίου 2020, η Επιτροπή είχε ζητήσει
από την DLH να εξηγήσει, μεταξύ άλλων, τους λόγους για τους οποίους δεν ήταν σε θέση, από την έξαρση της πανδημίας της COVID-19 και εφεξής, να βρει χρηματοδότηση στις αγορές με προσιτούς όρους και να τεκμηριώσει με αποδείξεις τα επιχειρήματά της. Στο ερώτημα αυτό, η απάντηση της DLH επικεντρώθηκε στις συνολικές χρηματοδοτικές ανάγκες της, ανερχόμενες σε 9 δισεκατομμύρια ευρώ, και στην αδυναμία άντλησης του συνόλου του ποσού αυτού μέσω δανεισμού από τις αγορές κεφαλαίων. Επιπλέον, τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε η DLH αφορούσαν κυρίως μη εξασφαλισμένα δάνεια.
65      Βλ. υποσημείωση 58 των παρουσών προτάσεων.
66      Βλ. σκέψη
132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
67      Βλ. σκέψη
124 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Τα επιχειρήματα που προβάλλει η Επιτροπή προς αντίκρουση της διαπιστώσεως του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με τη σημασία της εκτίμησης του ενδεχομένου εξεύρεσης χρηματοδότησης μέσω της παροχής εγγυήσεων περιορίζονται σε γενικού χαρακτήρα ισχυρισμούς, οι οποίοι δεν είναι ικανοί να αντικρούσουν τη βασιμότητα της ως άνω διαπιστώσεως. Συναφώς, επισημαίνω ότι στο σημείο
49, στοιχείο γʹ,
του προσωρινού πλαισίου ουδόλως γίνεται διάκριση μεταξύ χρηματοδότησης μέσω δανείων ή μέσω επιχειρηματικών κεφαλαίων. Η ίδια η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι «ο κατάλληλος συνδυασμός χρεωστικών μέσων και ιδίων κεφαλαίων μπορεί να παρέχει αποτελεσματικά τη συνολική στήριξη που έχει ανάγκη μια επιχείρηση». Αμέσως κατόπιν, βεβαίως, διευκρινίζει ότι «δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι μέσα χρηματοδότησης τα οποία ενέχουν το στοιχείο της ανάληψης δανείων (κατά μείζονα δε λόγο η χρηματοδότηση μέσω εμπραγμάτως ασφαλισμένων δανείων) θα μπορούσαν ή θα έπρεπε συχνά να συνιστούν ένα μη αμελητέο μέρος του συνόλου της χρηματοδότησης» (βλ. σημείο 26 του υπομνήματος της Επιτροπής επί της αιτήσεως αναιρέσεως). Ωστόσο, κατά την κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, αυτό ακριβώς το ζήτημα
όφειλε να εξετάσει η Επιτροπή, πλην όμως δεν το έπραξε.
68      Βλ. επίσης σκέψεις
77 και 117 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
69      Πρβλ.
απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2024, Hengshi Egypt Fiberglass Fabrics και Jushi Egypt for Fiberglass Industry κατά Επιτροπής (C-269/23 P και C-272/23 P, EU:C:2024:984, σκέψη 126 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
70      Επισημαίνω συναφώς ότι ναι μεν το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι πρόδηλη πλάνη μπορεί να αποδειχθεί με στοιχεία που αναιρούν το αξιόπιστο της εκτιμήσεως των πραγματικών περιστατικών στην οποία προέβη η Επιτροπή με την απόφασή της, ουδόλως όμως έχει περιορίσει το ευρύ περιεχόμενο της έννοιας της «πρόδηλης πλάνης κατά την εκτίμηση» σε αυτή και μόνον την περίπτωση. Βλ. απόφαση της 7ης Μαΐου 2020,
BTB Holding Investments και Duferco Participations Holding κατά Επιτροπής (C-148/19 P, EU:C:2020:354, σκέψη 72).
71      Βεβαίως, όπως υπογραμμίζει η Επιτροπή, αυτός καθεαυτόν ο εντοπισμός των κρίσιμων για τους σκοπούς της εκάστοτε οικονομικής εκτίμησης πραγματικών περιστατικών μπορεί να συνεπάγεται την άσκηση εξουσίας εκτιμήσεως. Ωστόσο, μόνον εξετάζοντας αν είναι όντως κρίσιμα τα εκάστοτε πραγματικά περιστατικά μπορεί το Γενικό Δικαστήριο να ασκήσει ουσιαστικό έλεγχο της βασιμότητας των εκτιμήσεων της Επιτροπής. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο, κατά τη μνημονευόμενη στα σημεία 15 έως 17 των παρουσών προτάσεων νομολογία, ο δικαστής της Ένωσης οφείλει να ερευνά αν είναι όντως κρίσιμα και πλήρη τα εν λόγω πραγματικά περιστατικά.
72      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Tempus
(σκέψη 41).
73      Βλ. παράγραφο 6 και υποσημείωση 6 της επίμαχης απόφασης.
74      Η DLH προβάλλει αιτίαση περί εσφαλμένης ερμηνείας των γραπτών παρατηρήσεων που υπέβαλε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, ενώ η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παραπονούνται για προσβολή του δικαιώματός τους για δίκαιη δίκη.
75      Η DLH ισχυρίζεται ότι τόσο η ίδια όσο και η Επιτροπή αμφισβήτησαν τα στοιχεία επί των οποίων βασίστηκε το Γενικό Δικαστήριο, ενώ η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ότι δεν τους δόθηκε η δυνατότητα να τα σχολιάσουν.
76      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, από τον συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων
172,
174, 176 και 178 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου συνάγεται ότι το υπόμνημα επί της αιτήσεως αναιρέσεως δεν μπορεί να έχει ως αντικείμενο την αναίρεση της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως για λόγους διαφορετικούς και αυτοτελείς σε σχέση με αυτούς που προβάλλονται με την αίτηση αναιρέσεως, δεδομένου ότι τέτοιοι λόγοι μπορούν να προβληθούν μόνον στο πλαίσιο ανταναιρέσεως
(βλ. αποφάσεις της 30ής Μαΐου 2017, Safa Nicu Sepahan κατά Συμβουλίου,
C-45/15 P, EU:C:2017:402, σκέψη 20, και της 3ης Σεπτεμβρίου 2020, Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland κ.λπ. κατά Επιτροπής,
C-817/18 P, EU:C:2020:637, σκέψη 47).
77      Ως εκ τούτου τυγχάνει αλυσιτελής η εκ μέρους της Επιτροπής επίκληση της αποφάσεως της 2ας Δεκεμβρίου 2009, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας κ.λπ. (C-89/08 P, EU:C:2009:742, σκέψη 56).
78      Το σύνολο των στοιχείων αυτών περιλαμβάνονταν στα παραρτήματα των γραπτών παρατηρήσεων της Ryanair και αποτελούσαν μέρος της δικογραφίας του Γενικού Δικαστηρίου.
79      Ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι, όπως επισήμανε η Επιτροπή, στις ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου γραπτές παρατηρήσεις της Ryanair δεν γινόταν συγκεκριμένη αναφορά στο τμήμα εκείνο της έκθεσης Oxera I περί του οποίου
γίνεται λόγος στη σκέψη 119 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
80      Η εν λόγω αύξηση της αμοιβής μπορεί να έχει τη μορφή χορήγησης πρόσθετων μετοχών στο κράτος ή να υπακούει σε άλλους μηχανισμούς, πρέπει δε να αντιστοιχεί σε αύξηση της αμοιβής του κράτους κατά τουλάχιστον 10 % εάν τέσσερα έτη μετά την εισφορά κεφαλαίου το κράτος δεν έχει πωλήσει τουλάχιστον το 40 % της συμμετοχής του στο μετοχικό κεφάλαιο που προκύπτει από την εν λόγω εισφορά, ή εάν έξι έτη μετά την εισφορά κεφαλαίου το κράτος δεν έχει πωλήσει εξολοκλήρου τη συμμετοχή του στο μετοχικό κεφάλαιο.
81      Το σημείο
60 του προσωρινού πλαισίου καθορίζει ως μέγιστη τιμή τη μέση τιμή της μετοχής του δικαιούχου κατά τις 15 ημέρες που προηγούνται του αιτήματος για εισφορά κεφαλαίου. Στην περίπτωση της DLH, η τιμή αυτή ανερχόταν σε 9,12 ευρώ ανά μετοχή. Με το επίμαχο μέτρο, η τιμή που ορίστηκε ανήλθε σε 2,56 ευρώ ανά μετοχή.
82      Οι παράγοντες αυτοί είναι οι εξής: i) η σημαντική έκπτωση με την οποία η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας απέκτησε τις μετοχές της DLH· ii)
το γεγονός ότι ο δικαιούχος δεν επιθυμούσε την παρουσία του Δημοσίου στο κεφάλαιο της DLH· iii)
το γεγονός ότι οι αφανείς συμμετοχές
I και II συνοδεύονταν από αυξανόμενα επιτόκια· iv) το γεγονός ότι
η πιθανότητα μέρος της αφανούς συμμετοχής ΙΙ να μετατραπεί σε μετοχικό κεφάλαιο θα αυξανόταν με την πάροδο του χρόνου, όπερ θα προκαλούσε την απομείωση των υφιστάμενων συμμετοχών υπέρ του Δημοσίου, και v) οι δεσμεύσεις για την τήρηση συγκεκριμένης συμπεριφοράς, ιδίως η απαγόρευση καταβολής μερισμάτων, οι οποίες θα παρέμεναν σε ισχύ έως την ολοσχερή επιστροφή της ενίσχυσης.
83      Βλ. σκέψη 263 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
84      Όπως αναγνωρίζει η DLH, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς υπενθύμισε, στις σκέψεις 73 έως 78 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, την πάγια νομολογία σχετικά με την ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή κατά τη διενέργεια σύνθετων εκτιμήσεων οικονομικής φύσεως
και την,
αντίστοιχα, περιορισμένη έκταση του ελέγχου που ασκεί ο δικαστής της Ένωσης όσον αφορά τις εν λόγω εκτιμήσεις.
85      Βλ. αποφάσεις της 17ης Νοεμβρίου 1983, Merck (292/82, EU:C:1983:335, σκέψη 12), και της 10ης Ιουλίου 2025, Sánchez Romero Carvajal Jabugo (C-322/24, EU:C:2025:556, σκέψη 35).
86      Βλ. αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 1982, Cilfit κ.λπ. (283/81, EU:C:1982:335, σκέψη 20), και της 3ης Σεπτεμβρίου 2024, Illumina και Grail κατά Επιτροπής (C-611/22 P and C-625/22 P, EU:C:2024:677, σκέψη 127).
87      Βλ. αποφάσεις της 3ης Οκτωβρίου 2013, Inuit Tapiriit Kanatami κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C-583/11 P, EU:C:2013:625, σκέψη 50), και της 8ης Μαΐου 2025, KG και WA (C-236/24, EU:C:2025:321, σκέψη 21).
88      Βλ. απόφαση της 12ης Οκτωβρίου 2023, Est Wind Power (C-11/22, EU:C:2023:765, σκέψη 46).
89      Βλ. σημείο 21 των παρουσών προτάσεων.
90      Στην απόφαση Finnair II το Δικαστήριο έκρινε ότι «στο μέτρο που το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε το ζήτημα αν η Επιτροπή μπορούσε να διαπιστώσει τη συνδρομή εξαιρετικών ειδικών περιστάσεων
[…] οι οποίες θα ήταν ικανές, σε συγκεκριμένη περίπτωση, να καταστήσουν επιτρεπτή την εκ μέρους της
έγκριση μέτρου ενισχύσεως βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, ακόμη και αν το επίμαχο μέτρο δεν πληροί όλες τις προϋποθέσεις που ορίζει το προσωρινό πλαίσιο, ορθώς εφάρμοσε τη νομολογία [...]». Στην υπό κρίση υπόθεση, το ζήτημα αυτό δεν τέθηκε υπό εξέταση.
91      Επισημαίνω ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν επικαλέστηκε τη συνδρομή εξαιρετικών περιστάσεων ως λόγο μη εφαρμογής του προσωρινού πλαισίου.
92      Βλ. σκέψη
256 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
93      Σημειώνω, παρεμπιπτόντως, ότι η επίμαχη απόφαση δεν βασιζόταν στον συγκεκριμένο αυτό λόγο. Εν πάση περιπτώσει, σύμφωνα με το προσωρινό πλαίσιο, ο μηχανισμός κλιμάκωσης έπρεπε να εφαρμόζεται ακόμη και σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η προκύπτουσα από την εισφορά κεφαλαίου συμμετοχή του κράτους στο κεφάλαιο του δικαιούχου υπερέβαινε το ποσοστό που απέκτησε εν προκειμένω η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (βλ. το παράδειγμα στην υποσημείωση 69 του προσωρινού πλαισίου).
94      Βλ. επίσης σκέψη
267 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
95      Βλ. σημείο
45 του προσωρινού πλαισίου.
96      Βλ. σημείο
106 των παρουσών προτάσεων.
97      Όπως προαναφέρθηκε, το σημείο 61 του προσωρινού πλαισίου επιτάσσει την «αύξηση της αμοιβής του κράτους» ώστε να παρέχονται κίνητρα στον δικαιούχο για επαναγορά των κρατικών εισφορών κεφαλαίου. Το δε σημείο 62 του προσωρινού πλαισίου επιτάσσει οι τυχόν «εναλλακτικ[οί] μηχανισμ[οί]» να επιφέρουν «ανάλογο αποτέλεσμα», αφήνοντας σαφώς να εννοηθεί ότι –αντιθέτως προς όσα διατείνεται η DLH– σε περίπτωση παρέκκλισης από τα προβλεπόμενα στο σημείο 61 πρέπει οπωσδήποτε να εξασφαλίζεται το ίδιο αποτέλεσμα, ήτοι να καθίσταται επαχθέστερη η δημόσια συμμετοχή με την πάροδο του χρόνου.
98      Κατά το σημείο
56 του προσωρινού πλαισίου, τα κράτη μέλη «πρέπει να θέσ[ουν] σε εφαρμογή μηχανισμό για τη σταδιακή παροχή κινήτρων εξόφλησης», στο δε σημείο 58 του προσωρινού πλαισίου διαλαμβάνεται ότι «τα μέτρα ανακεφαλαιοποίησης [...] πρέπει να περιλαμβάνουν κατάλληλα κίνητρα προς τις επιχειρήσεις για την εξόφληση του ποσού της ανακεφαλαιοποίησης και για την αναζήτηση εναλλακτικών κεφαλαίων όταν το επιτρέπουν οι συνθήκες της αγοράς, με την απαίτηση επαρκώς υψηλής αμοιβής για την ανακεφαλαιοποίηση». Κατά τη γνώμη μου, οι διατάξεις αυτές σαφώς αναφέρονται σε κίνητρα τα οποία προορίζονταν να λειτουργήσουν εκ των υστέρων. Το δε σημείο 59 του προσωρινού πλαισίου απλώς επαναλαμβάνει, ελαφρώς διαφοροποιημένα, τη διάταξη του σημείου 62.
99      Βλ. αποφάσεις της 1ης Οκτωβρίου 2014, Συμβούλιο κατά Alumina (C-393/13 P, EU:C:2014:2245, σκέψη 16), και της 9ης Δεκεμβρίου 2020, Groupe Canal + κατά Επιτροπής (C-132/19 P, EU:C:2020:1007, σκέψη 68).
100      Βλ. αποφάσεις της 18ης Δεκεμβρίου 2008, Les Éditions Albert René κατά ΓΕΕΑ (C-16/06 P, EU:C:2008:739, σκέψη 80), και της 4ης Οκτωβρίου 2024, García Fernández κ.λπ. κατά Επιτροπής και ΕΣΕ (C-541/22 P, EU:C:2024:820, σκέψη 211).
101      Πρβλ. αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, EUSC κατά KF (C-14/19 P, EU:C:2020:492, σκέψη 105 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 3ης Ιουλίου 2025, Glonatech κατά REA (C‑114/24 P, EU:C:2025:520, σκέψη 108).
102      Η DLH, υποστηριζόμενη από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της
Γερμανίας, ισχυρίζεται ότι η πρόβλεψη μηχανισμού κλιμάκωσης όπως εκείνου που περιγράφεται στο σημείο 61 του προσωρινού πλαισίου θα αντέβαινε –από την άποψη της συμμετοχής του γερμανικού κράτους στο μετοχικό κεφάλαιο– στον γερμανικό νόμο για τις ανώνυμες και τις ετερόρρυθμες κατά μετοχές εταιρίες, καθώς και στο παράγωγο δίκαιο της Ένωσης. Αυτά τα υποτιθέμενα νομικά
κωλύματα δεν προβλήθηκαν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και, ως εκ τούτου, συνιστούν νέους πραγματικούς ισχυρισμούς απαράδεκτους στο στάδιο αυτό της διαδικασίας. Επιπλέον, η DLH και
η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας αναφέρονται απλώς σε ενδεχόμενα νομικά κωλύματα, χωρίς όμως να τεκμηριώνουν το πώς και το γιατί τα κωλύματα αυτά απέκλειαν τον μηχανισμό κλιμάκωσης.
103      Το σημείο
68 του προσωρινού πλαισίου αφορά τη μετατροπή υβριδικών κεφαλαιακών μέσων σε μετοχικό κεφάλαιο
και περιλαμβάνει διατάξεις παρόμοιες με εκείνες των σημείων 61 και 62 της ίδιας πράξεως.
104      Στη σκέψη
265 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο επίσης παραπέμπει στους ίδιους λόγους που εκτίθενται στις σκέψεις 252 έως 257 της αποφάσεως σχετικά με τη συμμετοχή στο κεφάλαιο.
105      Το σημείο 70 του προσωρινού πλαισίου προβλέπει ότι, «[δ]εδομένου ότι οι χαρακτήρες των υβριδικών μέσων ποικίλλουν σημαντικά, η Επιτροπή δεν παρέχει καθοδήγηση για όλα τα είδη μέσων. Τα υβριδικά μέσα πρέπει σε κάθε περίπτωση να τηρούν τις προαναφερθείσες αρχές και η απόδοσή τους πρέπει να αντιστοιχεί στον κίνδυνο του εκάστοτε μέσου».
106      Η μετατροπή του μέρους II-A ήταν επιτρεπτή μόνον σε περίπτωση προσφοράς εξαγοράς ή απόκτησης ελέγχου (τμήμα
2.10.1.3.1 της επίμαχης απόφασης).
107      Ανάλογα με το γεγονός που θα ενεργοποιούσε τη διαδικασία μετατροπής (η μείωση κατά 10 % θα ίσχυε εάν η άσκηση του δικαιώματος μετατροπής γινόταν με σκοπό να προστατευθεί το κράτος από την απομείωση της συμμετοχής του, η δε μείωση κατά 5,25 % εάν η άσκηση του δικαιώματος μετατροπής ενεργοποιούνταν λόγω μη πληρωμής των τοκομεριδίων, τμήμα
2.10.1.3.2 της επίμαχης απόφασης).
108      Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, όσον αφορά την αφανή συμμετοχή II-A, ότι η τιμή που καθορίστηκε δεν είχε καμία σχέση με τη μεθοδολογία που απαιτεί το σημείο 67 του προσωρινού πλαισίου,
ενώ, όσον αφορά την αφανή συμμετοχή II-B, ότι η TERP δεν συμπίπτει με την πραγματική αγοραία τιμή των μετοχών κατά τον χρόνο της μετατροπής.
109      Βλ. σκέψεις
277 έως 279 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
110      Βλ. σκέψη
283 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
111      Ειρήσθω
εν παρόδω ότι οι
διατυπώσεις που χρησιμοποιούνται στην παράγραφο 158 της επίμαχης απόφασης δεν φαίνεται να συμβαδίζουν με την αντίληψη ότι το σημείο
59 του προσωρινού πλαισίου
επιτρέπει την εφαρμογή εναλλακτικής μεθοδολογίας αμοιβής.
112      Τουλάχιστον κατά την έγγραφη διαδικασία.
113      Η διαπίστωση αυτή δεν αμφισβητήθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου.
114      Όπως αναφέρθηκε και όπως ορθώς επισημαίνει η DLH, οσάκις διαπιστώνεται
ο νομότυπος χαρακτήρας του εκάστοτε εναλλακτικού μηχανισμού, η Επιτροπή δεν οφείλει να αποδείξει τη συνδρομή εξαιρετικών περιστάσεων που θα δικαιολογούσαν τη μη εφαρμογή του προσωρινού πλαισίου και την εκτίμηση του μέτρου με γνώμονα την ίδια τη Συνθήκη.
115      Σημειώνω συναφώς ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεσμεύτηκε να ζητήσει την έγκριση της Επιτροπής σε περίπτωση που η τιμή μετατροπής υπερέβαινε εκείνη που θα προέκυπτε κατ’ εφαρμογήν της μεθοδολογίας κατά την οποία η μετατροπή πραγματοποιείται σε τιμή 5 % κάτω από την TERP κατά τον χρόνο της μετατροπής, κάτι που υποδεικνύει ότι, στην πραγματικότητα, ο υπολογισμός της TERP ήταν εφικτός.
116      Ιδίως στο μέτρο που η Επιτροπή παραδέχεται το ενδεχόμενο μη συμμόρφωσης με τους εφαρμοστέους κανόνες, όπως εν προκειμένω στην παράγραφο 158 της επίμαχης απόφασης. Επισημαίνω ότι η υπό κρίση υπόθεση διαφέρει από εκείνη επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 28ης Σεπτεμβρίου 2023, Ryanair κατά Επιτροπής (C-320/21 P, EU:C:2023:712, σκέψεις 63 και 64), με την οποία το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή επιτρεπτώς είχε αποδεχθεί τη δέσμευση των σουηδικών αρχών να της υποβάλουν την αναλυτική μέθοδο υπολογισμού που θα χρησιμοποιούνταν για την εκ των υστέρων ποσοτικοποίηση της ζημίας που υπέστη ο δικαιούχος. Στην υπόθεση εκείνη, το Γενικό Δικαστήριο είχε κρίνει ότι η απόφαση της Επιτροπής παρέθετε με επαρκή ακρίβεια τη μέθοδο υπολογισμού της ζημίας για τους σκοπούς εφαρμογής του άρθρου
107, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ,
ΣΛΕΕ, όπως η διάταξη αυτή έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο, καταλήγοντας στην απόρριψη των αιτιάσεων της Ryanair ότι η Επιτροπή παρέβη την υποχρέωσή της να εκτιμήσει αν το επίμαχο μέτρο ήταν συμβατό με την εσωτερική αγορά.
117      Βλ. επίσης υποσημειώσεις
36 και 40 της επίμαχης απόφασης.
118      Βλ. σκέψη
284 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
119      Πρόκειται για εννέα συντονισμένους αερολιμένες (ήτοι αερολιμένες με υψηλό επίπεδο συμφόρησης, βλ. παράγραφο 181 της επίμαχης απόφασης), και συγκεκριμένα τους αερολιμένες του Βερολίνου-Tegel, των Βρυξελλών, του Ντίσελντορφ, της Φρανκφούρτης,
του Αμβούργου, του Μονάχου,
της Πάλμα ντε Μαγιόρκα, της Στουτγάρδης και της Βιέννης, ενώ με τη διορθωτική απόφαση προστέθηκε ο αερολιμένας του Ανόβερου.
120      Βλ. παράγραφο 179 της επίμαχης απόφασης. Όπως υπενθυμίζει το Γενικό Δικαστήριο, η Επιτροπή έλαβε επίσης υπόψη τον αριθμό των αεροσκαφών τα οποία είχαν βάση σε ορισμένους από τους κρίσιμους αερολιμένες και τα οποία εκμεταλλευόταν ο όμιλος και οι ανταγωνιστές του
(βλ. σκέψη
373 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
121      Βλ. σκέψεις
376 έως 382.
122      Στη σκέψη
368 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η έννοια της ΣΙΑ του σημείου 72 του προσωρινού πλαισίου πρέπει να θεωρηθεί ισοδύναμη με την έννοια της δεσπόζουσας θέσης στο δίκαιο του ανταγωνισμού. Στις σκέψεις
383 και 384, το Γενικό Δικαστήριο παραπέμπει, κατ’ αναλογίαν, στη σχετική με την εκτίμηση της ύπαρξης δεσπόζουσας θέσης νομολογία.
123      Σκέψη 386 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
124      Στις σκέψεις
378 έως 382 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι τα κριτήρια που εξέτασε η Επιτροπή στο πλαίσιο της έκδοσης της επίμαχης απόφασης σχετίζονταν κυρίως με τη χωρητικότητα των αερολιμένων και ότι, εφόσον η Επιτροπή όρισε τις σχετικές αγορές ως τις αγορές των υπηρεσιών αεροπορικής μεταφοράς επιβατών, δεν μπορούσε να αγνοήσει τους παράγοντες που αφορούσαν άμεσα την παροχή των υπηρεσιών αυτών, και συγκεκριμένα τη συχνότητα των πτήσεων και τον αριθμό των προσφερόμενων θέσεων.
125      Σημείο 17 των παρουσών προτάσεων.
126      Σημείο 89 των παρουσών προτάσεων.
127      Βλ. σκέψη 379 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, in fine.
128      Βλ. σκέψη
394 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
129      Βλ. σκέψη
380 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Βλ. επίσης σκέψεις
392 και 393 της ίδιας αποφάσεως.
130      Κανονισμός (ΕΟΚ) του Συμβουλίου, της 18ης
Ιανουαρίου 1993, σχετικά με τους κοινούς κανόνες κατανομής του διαθέσιμου χρόνου χρήσης (slots) στους κοινοτικούς αερολιμένες (ΕΕ 1993, L
14, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 894/2002 του Συμβουλίου, της 27ης Μαΐου 2002, τον κανονισμό (ΕΚ) 1554/2003 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Ιουλίου 2003, του κανονισμό (ΕΚ) 793/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 2004, τον κανονισμό (ΕΚ) 545/2009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Ιουνίου 2009, και τον κανονισμό (ΕΕ) 2020/459 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαρτίου 2020.
131      Βλ. άρθρο
2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 95/93.
132      Άρθρο
10, παράγραφος 2, του κανονισμού 95/93. Το δε επιχείρημα της Επιτροπής ότι ο παράγοντας αυτός έχει μικρή σημασία όσον αφορά τους αερολιμένες με υψηλό επίπεδο συμφόρησης στις αγορές των οποίων θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η DLH διέθετε ισχύ απαιτεί εκτίμηση πραγματικών περιστατικών, η οποία εναπόκειται στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Γενικού Δικαστηρίου.
133      Βλ. αποφάσεις της 20ής Οκτωβρίου 2021, Polskie Linie Lotnicze «LOT» κατά Επιτροπής (T‑240/18, EU:T:2021:723, σκέψη 57), και της 20ής Οκτωβρίου 2021, Polskie Linie Lotnicze «LOT» κατά Επιτροπής (T-296/18, EU:T:2021:724, σκέψη 80), στις οποίες παραπέμπουν η DLH και η Επιτροπή.
134      Βλ. σκέψη 319 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, όπου το Γενικό Δικαστήριο παραθέτει τις αποφάσεις της 20ής Οκτωβρίου 2021, Polskie Linie Lotnicze «LOT» κατά Επιτροπής (T‑240/18, EU:T:2021:723, σκέψη 57), και της 20ής Οκτωβρίου 2021, Polskie Linie Lotnicze «LOT» κατά Επιτροπής (T-296/18, EU:T:2021:724, σκέψη 80). Το Γενικό Δικαστήριο προέβη στον συγκεκριμένο παραλληλισμό βασιζόμενο στο γεγονός ότι τα εισφερόμενα στην DLH κεφάλαια δεν αφορούσαν συγκεκριμένα δρομολόγια αλλά μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη διασφάλιση οποιουδήποτε δρομολογίου Α & Π από αερολιμένα.
135      Στον αερολιμένα του Ντίσελντορφ, το μερίδιο αυτό κυμαινόταν μεταξύ 40-50 % (και μεταξύ 50-60 % έως 55-65 % κατά τις ώρες αιχμής), ενώ στον αερολιμένα της Βιέννης μεταξύ 35-45 % (και μεταξύ 50-60 % κατά τις ώρες αιχμής). Τα στοιχεία αυτά αφορούν τη θερινή περίοδο IATA 2019 (σκέψη 397 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
136      Όσον αφορά τον αερολιμένα του Ντίσελντορφ βλ. σκέψεις
396-401 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ενώ
όσον αφορά τον αερολιμένα της Βιέννης βλ.
σκέψεις
403-407 της ίδιας αποφάσεως.
137      Το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι τα σχετικά με τους αερολιμένες του Ντίσελντορφ και της Βιέννης στοιχεία τα οποία περιλαμβάνονταν στην επίμαχη απόφαση ήταν συγκρίσιμα, μάλιστα υπερέβαιναν εκείνα που χαρακτήριζαν την κατάσταση του ανταγωνισμού στους αερολιμένες της Φρανκφούρτης και του Μονάχου κατά τη χειμερινή περίοδο IATA 2019/2020, για την οποία η Επιτροπή είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο όμιλος Lufthansa διέθετε ΣΙΑ (βλ. σκέψεις
402 και 409 of της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
138      Βλ. σκέψη
411 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
139      Βλ. σκέψη
394 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
140      Βλ. αποφάσεις της 3ης Ιουλίου 1991,
AKZO κατά Επιτροπής (C-62/86, EU:C:1991:286, σκέψη 60), και της 14ης Φεβρουαρίου 1978, United Brands και United Brands Continentaal κατά Επιτροπής (27/76, EU:C:1978:22, σκέψεις 107-113).
141      Ως εκ τούτου, η εκ μέρους της DLH επίκληση της νομολογίας και της διοικητικής πρακτικής επί ζητημάτων δεσπόζουσας θέσεως θα πρέπει να απορριφθεί ως αλυσιτελής.
142      Βλ. σκέψεις
401-402 και 408-409 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
143      Παράγραφος 70 της επίμαχης απόφασης.
144      Παράγραφος 231 της επίμαχης απόφασης.
145      Παράγραφοι 72 και 231 της επίμαχης απόφασης.
146      Σκέψη 479 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Το Γενικό Δικαστήριο απαριθμεί πέντε λόγους για τους οποίους η ανάλυση της Επιτροπής ήταν ελλιπής: i) την πολλαπλάσια βαρύτητα του ομίλου Lufthansa σε σχέση με τους στενότερους ανταγωνιστές του· ii) το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν εξέτασε αν η προτίμηση υπέρ των νεοεισερχομένων και ο αποκλεισμός των ανταγωνιστών ήδη εγκατεστημένων μεταφορέων «θα είχε ως συνέπεια τον περαιτέρω κατακερματισμό του ανταγωνισμού στους εν λόγω αερολιμένες»· iii) το γεγονός ότι ο αποκλεισμός από το πρώτο στάδιο της διαδικασίας των εγκατεστημένων μεταφορέων κατέστησε de facto μη επιλέξιμους, κατά το πρώτο στάδιο, τους στενότερους ανταγωνιστές του ομίλου Lufthansa· iv) το γεγονός ότι η απόκτηση των χρονοθυρίδων θα επιβάρυνε τους ήδη εγκατεστημένους στους δύο αερολιμένες ανταγωνιστές με μικρότερο κόστος σε σύγκριση με τους νεοεισερχομένους,
ως εκ τούτου οι πρώτοι «θα μπορούσαν πιο εύκολα να αποκτήσουν το επίμαχο χαρτοφυλάκιο χρονοθυρίδων και να αυξήσουν την ανταγωνιστική πίεση»· v) το γεγονός ότι η επιλεξιμότητα των εγκατεστημένων μεταφορέων εξαρτιόταν από την αποτυχία του πρώτου σταδίου και, κατά συνέπεια, παρέμενε επισφαλής (βλ. σκέψεις
473-477 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
147      Απόφαση της 13ης Μαΐου 2015, Niki Luftfahrt κατά Επιτροπής (T-162/10, EU:T:2015:283, σκέψη 295), όπου το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στο πλαίσιο του ελέγχου των συγκεντρώσεων, ότι «το ότι [...] κάποιες άλλες δεσμεύσεις θα μπορούσαν επίσης να γίνουν δεκτές, ή ακόμη και ότι θα ήταν πλέον ευνοϊκές για τον ανταγωνισμό, δεν μπορεί να οδηγήσει στην ακύρωση της προσβαλλομένης αποφάσεως, καθόσον η Επιτροπή μπορούσε ευλόγως να συμπεράνει ότι οι δεσμεύσεις που περιελήφθησαν στην προσβαλλόμενη απόφαση είναι ικανές να άρουν τις σοβαρές αμφιβολίες». Πράγματι, η συλλογιστική αυτή έχει από ικανού χρόνου αναπτυχθεί στη σχετική με τις συγκεντρώσεις νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου (βλ., π.χ., αποφάσεις της 4ης Ιουλίου 2006, easyJet κατά Επιτροπής, T-177/04, EU:T:2006:187, σκέψη 128, και της 13ης Νοεμβρίου 2024, Iliad Italia κατά Επιτροπής, T-692/20, EU:T:2024:825, σκέψη 59). Ωστόσο, πρόκειται για συλλογιστική την οποία το Δικαστήριο δεν έχει ρητώς ενστερνιστεί μέχρι τούδε. Εν πάση περιπτώσει, όπως θα καταδείξω στη συνέχεια, δεν θεωρώ ότι το Γενικό Δικαστήριο αντιφάσκει εν προκειμένω με τη νομολογία του.
148      Βλ. σκέψεις 422 και 423 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
149      Βλ. σημεία 17 και 21 των παρουσών προτάσεων.
150      Βλ. τις ενδελεχείς προκαταρκτικές εκτιμήσεις του Γενικού Δικαστηρίου στις σκέψεις 415 έως 423 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
151      Καρά το σημείο 12 της ανακοίνωσης σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα, η Επιτροπή οφείλει να εξετάζει «όλα τα κρίσιμα στοιχεία σχετικά με το ίδιο το προτεινόμενο διορθωτικό μέτρο», ιδίως «το είδος, την έκταση και το περιεχόμενο του προτεινόμενου μέτρου, τα οποία θα κριθούν σε συνάρτηση με τη δομή και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της αγοράς όπου προκύπτουν τα προβλήματα ανταγωνισμού, ιδίως τη θέση των μερών και των άλλων επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στην εν λόγω αγορά». Μολονότι στις σκέψεις
478 και 479 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως το Γενικό Δικαστήριο δεν κάνει ρητή μνεία της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα, είναι ωστόσο σαφές ότι αναφέρεται στο σημείο
12 της ανακοίνωσης αυτής, το περιεχόμενο του οποίου αναπαράγεται στη σκέψη 418.
152      Βλ. σκέψεις
478 και 479 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Μολονότι στις σκέψεις
αυτές το Γενικό Δικαστήριο δεν κάνει ρητή μνεία της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα, ωστόσο παραπέμπει ρητώς στο σημείο
12 της ανακοίνωσης αυτής, το περιεχόμενο του οποίου αναπαράγεται στις προκαταρκτικές εκτιμήσεις, στη σκέψη
418 της ίδιας αποφάσεως.
153      Βλ. υποσημείωση 146 των παρουσών προτάσεων.
154      Βλ. σκέψη 474 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
155      Βλ. σκέψη
421 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
156      Κατά συνέπεια, δεν προκύπτει αντίφαση με την απόφαση της 13ης Μαΐου 2015, Niki Luftfahrt κατά Επιτροπής (T-162/10, EU:T:2015:283, σκέψη 295).
157      Παράγραφοι 190 και 197 της επίμαχης απόφασης.
158      Κατά τη σκέψη
474, «[…] η προτίμηση υπέρ των νεοεισερχομένων θα είχε ως αποτέλεσμα την είσοδο νέου ανταγωνιστή του οποίου η θέση θα ήταν ανάλογη με εκείνη των ανταγωνιστών που διαθέτουν ήδη βάση στους επίμαχους αερολιμένες, λόγω του μεγέθους του χαρτοφυλακίου χρονοθυρίδων και του αριθμού αεροσκαφών για τα οποία θα πρέπει να δημιουργήσει βάση στους αερολιμένες αυτούς, ήτοι τέσσερα αεροσκάφη, διευκρινιζομένου ότι ο αριθμός αεροσκαφών των ανταγωνιστών που διαθέτουν ήδη βάση στους αερολιμένες αυτούς κυμαίνεται μεταξύ δύο και δέκα».
159      Επισημαίνω συναφώς ότι ο αποκλεισμός των ήδη υφιστάμενων ανταγωνιστών από το πρώτο στάδιο της διαδικασίας θα μπορούσε να μειώσει σημαντικά την πιθανότητα να πραγματοποιηθεί όντως η μεταβίβαση των χρονοθυρίδων, με ενδεχόμενο αποτέλεσμα να καταστεί η εξεταζόμενη δέσμευση μη συμβατή, ιδίως, με τα σημεία 10 (περί του απαιτούμενου βαθμού βεβαιότητας ότι είναι δυνατή η εφαρμογή της περί μεταβίβασης δέσμευσης) και 47 (περί της ικανότητας της επιχείρησης να προσελκύσει κατάλληλο αγοραστή) της ανακοίνωσης σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα.
160      Βλ. υποσημείωση
76 των παρουσών προτάσεων.
161      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Μαρτίου 2023, American Airlines κατά Επιτροπής (C‑127/21 P, EU:C:2023:209, σκέψεις 79 και 87).
162      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Μαρτίου 2023, American Airlines κατά Επιτροπής (C‑127/21 P, EU:C:2023:209, σκέψεις 93 και 95).
163      Βλ. απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2025, Αυστρία κατά Επιτροπής (Πυρηνικός σταθμός ηλεκτροπαραγωγής Paks II) (C-59/23 P, EU:C:2025:686, σκέψη 101 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
164      Βλ. απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2023, Ryanair κατά Επιτροπής (C-210/21 P, EU:C:2023:908, σκέψη 106 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
165      Βλ., ιδίως, απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 2025, Neos κατά Ryanair και Επιτροπής (C-490/23 P, EU:C:2025:32, σκέψεις 58 και 59), σχετικά με την υποχρέωση της Επιτροπής να δικαιολογεί την απουσία ρητής εξέτασης της συμβατότητας ενός μέτρου ενίσχυσης υπό το πρίσμα άλλων διατάξεων ή αρχών του δικαίου της Ένωσης πλην των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων. Όσον αφορά τη ιδιαιτερότητα της εν λόγω αποφάσεως, βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα L. Medina στην υπόθεση Αυστρία κατά Επιτροπής (Πυρηνικός σταθμός ηλεκτροπαραγωγής Paks II) (C-59/23 P, EU:C:2025:125, υποσημείωση 66).
166      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση Ryanair κατά Επιτροπής (C-320/21 P, EU:C:2023:54, σημείο
99).
167      Βλ. σκέψεις 207, 293, 431, και 459 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
168      Βλ. σκέψη
498 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
169      Βλ. σκέψεις 498 και 500 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
170      Βλ. σημείο 9 της ανακοίνωσης σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα και τη μνημονευόμενη στις υποσημειώσεις 161 και 162 νομολογία.
171      Κατά το άρθρο 8β, δεύτερη και τρίτη περίοδος, του κανονισμού 95/93, «[ο] παρών κανονισμός δεν θίγει την εξουσία των δημοσίων αρχών να απαιτούν μεταβίβαση των χρόνων χρήσης μεταξύ αερομεταφορέων και να ορίζουν τον τρόπο κατανομής τους βάσει του εθνικού δικαίου περί ανταγωνισμού ή των άρθρων 81 ή 82 της Συνθήκης ή του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 4064/89 του Συμβουλίου, της 21ης
Δεκεμβρίου 1989, για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων. Οι μεταβιβάσεις αυτές μπορούν να πραγματοποιούνται μόνον χωρίς χρηματική αποζημίωση».
172      Κατά το άρθρο 8α, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, σημείο iii, του κανονισμού 95/93, «[ο]ι διαθέσιμοι χρόνοι χρήσης μπορούν […] να μεταβιβάζονται […] σε περίπτωση ολικής ή μερικής εξαγοράς όταν οι διαθέσιμοι χρόνοι χρήσης συνδέονται απευθείας με τον εξαγοραζόμενο αερομεταφορέα».