Wydanie tymczasowe
PLWYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
z dnia 13 maja 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Zdrowie publiczne – Prawo żywnościowe – Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 – Ogólne zasady i wymagania – Rozporządzenie (WE) nr 852/2004 – Higiena żywności – Artykuł 4 ust. 2 – Ogólne i szczególne obowiązki ciążące na wszystkich podmiotach prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze – Zakres – Załącznik II – Ogólne wymogi higieny dla tych przedsiębiorstw – Artykuł 5 – Zasady analizy zagrożeń i krytycznych punktów kontroli (zasady HACCP) – Zakres – Wielokrotne stwierdzenie przez właściwy organ obecności śladów i odchodów szkodników w sklepach i magazynach przedsiębiorstwa spożywczego – Czyn zabroniony przewidziany w prawie krajowym przyjętym w wykonaniu art. 17 ust. 2 akapit trzeci
rozporządzenia nr 178/2002
W sprawie C‑483/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez
Cour de cassation (Belgia) postanowieniem z dnia 26 czerwca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 lipca 2024 r., w postępowaniu karnym przeciwko
Aldi SA
przy udziale:
Procureur général près la cour d’appel de Liège,
TRYBUNAŁ (trzecia izba),
w składzie:
C. Lycourgos, prezes izby, O. Spineanu‑Matei, S. Rodin, N. Piçarra (sprawozdawca) i N. Fenger, sędziowie,
rzecznik generalny:
J. Kokott,
sekretarz:
G. Chiapponi, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 25 czerwca 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–        w imieniu Aldi SA – N. Cariat, D. Verwaerde, avocats i H. Van
Bavel, advocaat,
–        w imieniu rządu belgijskiego – P. Cottin, M. Jacobs i C. Pochet, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Irlandii – M. Browne, Chief State Solicitor, S. Finnegan i A. Joyce, w charakterze pełnomocników, których wspierali
B. Quigley, SC i S. Brittain, BL,
–        w imieniu rządu greckiego – E. Leftheriotou i A. Vasilopoulo, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu rządu francuskiego – P. Chansou i B. Travard, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu rządu luksemburskiego – A. Germeaux i T. Schell, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu rządu niderlandzkiego – M.K. Bulterman i J. Langer, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna i D. Lutostańska, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Komisji Europejskiej – F. Le Bot i M. Zerwes, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu
9 października 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 4 ust. 2 oraz załącznika II
rozdział I
pkt 2 lit. c), rozdział V
pkt 1 lit. a) i rozdział IX
pkt 2–4 rozporządzenia (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych (Dz.U. 2004, L 139, s. 1, sprostowania: Dz.U. 2004, L 226, s. 3 Dz.U. 2008, L 153, s. 42).
2        Wniosek ten został złożony w ramach postępowania karnego przeciwko podmiotowi prowadzącemu przedsiębiorstwo spożywcze, Aldi SA, któremu postawiono zarzuty o popełnienie szeregu czynów zabronionych ze względu na naruszenie rozporządzenia nr 852/2004.
Ramy prawne
Rozporządzenie nr 178/2002
3        Motyw 30 rozporządzenia (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiającego ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiającego procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz.U. 2002, L 31, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2007, L 179, s. 59; Dz.U. 2015, L 37, s. 24) ma następujące brzmienie:
„Podmioty prowadzące
przedsiębiorstwa spożywcze mogą w najlepszy sposób określić bezpieczny system dostarczania żywności i zapewnić bezpieczeństwo żywności, którą dostarczają. Powinni oni być w pierwszym rzędzie odpowiedzialni wobec prawa za zapewnienie bezpieczeństwa żywności. […]”.
4        Artykuł 1
ust. 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Cel i zakres”, przewiduje:
„Niniejsze rozporządzenie tworzy podstawy do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony zdrowia ludzkiego i interesów konsumentów związanych z żywnością, ze szczególnym uwzględnieniem zróżnicowania podaży żywności, w tym produktów tradycyjnych, z jednoczesnym zapewnieniem sprawnego funkcjonowania rynku wewnętrznego.
Rozporządzenie określa wspólne zasady i obowiązki, środki umożliwiające stworzenie solidnej bazy naukowej, skuteczne ustalenia i procedury organizacyjne wspierające podejmowanie decyzji w sprawach bezpieczeństwa żywności i pasz”.
5        Artykuł 3 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Pozostałe definicje”, stanowi:
„Do celów niniejszego rozporządzenia:
[…]
2)      »przedsiębiorstwo spożywcze« oznacza przedsiębiorstwo publiczne lub prywatne, typu non
profit lub nie, prowadzące jakąkolwiek działalność związaną z jakimkolwiek etapem produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności;
3)      »podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze« oznacza osoby fizyczne lub prawne odpowiedzialne za spełnienie wymogów prawa żywnościowego w przedsiębiorstwie spożywczym pozostającym pod ich kontrolą;
[…]
9)      »ryzyko« oznacza niebezpieczeństwo zaistnienia negatywnych skutków dla zdrowia oraz dotkliwość takich skutków w następstwie zagrożenia;
[…]
14)      »zagrożenie« oznacza czynnik biologiczny, chemiczny lub fizyczny w żywności lub paszy, bądź stan żywności lub paszy, mogący powodować negatywne skutki dla zdrowia;
[…]”.
6        Artykuł 14 tego rozporządzenia, zatytułowany „Wymogi w zakresie bezpieczeństwa żywności”, stanowi:
„1.      Żaden niebezpieczny środek spożywczy nie może być wprowadzany na rynek.
2.      Środek spożywczy jest uznawany za niebezpieczny, jeżeli uważa się, że:
a)      jest szkodliwy dla zdrowia,
b)      nie nadaje się do spożycia przez ludzi.
[…]
5.      Podczas podejmowania decyzji, że środek spożywczy nie nadaje się do spożycia przez ludzi, należy mieć na względzie [kwestię], czy środek spożywczy nie może być spożywany przez ludzi stosownie z jego przeznaczeniem z powodu zanieczyszczenia, zarówno przez czynniki obce, jak i w inny sposób, czy też z powodu gnicia, psucia się lub rozkładu.
[…]”.
7        Zgodnie z art. 17 rozporządzenia nr 178/2002, zatytułowanym „Obowiązki”:
„1.      Podmioty prowadzące przedsiębiorstwo spożywcze i podmioty działające na rynku pasz zapewniają, na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji w przedsiębiorstwach będących pod ich kontrolą, zgodność tej żywności lub pasz z wymogami prawa żywnościowego właściwymi dla ich działalności i kontrolowanie przestrzegania tych wymogów.
2.      Państwa członkowskie wprowadzają w życie prawo żywnościowe oraz monitorują i kontrolują przestrzeganie przez podmioty prowadzące przedsiębiorstwo spożywcze i podmioty działające na rynku pasz odpowiednich wymogów prawa żywnościowego na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji.
[…]
Państwa członkowskie ustanawiają również zasady dotyczące środków i kar mających zastosowanie w przypadku naruszenia prawa żywnościowego i paszowego. Ustanowione środki i kary powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.
Rozporządzenie nr 852/2004
8        Motywy 1, 7, 8, 12 i 16 rozporządzenia nr 852/2004 wskazują:
„(1)      Dążenie do wysokiego poziomu ochrony życia i zdrowia ludzkiego jest jednym z podstawowych celów prawa żywnościowego, jak ustanowiono w [rozporządzeniu nr 178/2002, które] ustanawia również inne wspólne zasady i definicje w odniesieniu do krajowego i wspólnotowego prawa żywnościowego, w tym cel osiągnięcia swobodnego przepływu żywności we Wspólnocie.
[…]
(7)      Głównym celem nowych ogólnych i szczegółowych zasad higieny jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów w odniesieniu do bezpieczeństwa żywności.
(8)      Niezbędne jest podejście zintegrowane w celu zapewnienia bezpieczeństwa żywności od miejsca produkcji podstawowej aż do wprowadzania do obrotu lub wywozu włącznie. Każdy podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze w ramach sieci produkcji i dystrybucji żywności powinien zapewnić, że bezpieczeństwo żywności pozostaje nienaruszone.
[…]
(12)      Bezpieczeństwo żywności wynika z kilku kwestii: ustawodawstwo powinno ustanawiać minimalne wymogi higieny; powinny odbywać się urzędowe kontrole
w celu sprawdzania czy podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze zapewniają zgodność z tymi wymogami, a podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze powinny
ustanawiać
[sporządzać] i realizować programy i procedury dotyczące bezpieczeństwa żywności w oparciu o [zasady analizy zagrożeń i krytycznych punktów kontroli, zwane dalej »zasadami HACCP«].
[…]
(16)      Elastyczność jest również właściwa w celu zapewnienia dalszego korzystania z tradycyjnych metod na każdym z etapów produkcji, przetwarzania lub dystrybucji żywności oraz w odniesieniu do wymagań strukturalnych dla zakładów. […] Jednakże elastyczność nie powinna zagrażać celom higieny żywności. […]”.
9        Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres”, stanowi w ust. 1:
„Niniejsze rozporządzenie ustanawia ogólne zasady dla podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze w zakresie higieny środków spożywczych, uwzględniając w szczególności następujące zasady:
a)      główna odpowiedzialność za bezpieczeństwo żywności spoczywa na podmiocie prowadzącym przedsiębiorstwo spożywcze;
b)      niezbędne jest zapewnienie bezpieczeństwa żywności w ramach całego łańcucha produkcji żywności, począwszy od produkcji podstawowej;
[…]
d)      ogólne zastosowanie procedur opartych na zasadach HACCP, wraz z zastosowaniem dobrej praktyki higieny, powinno wzmocnić odpowiedzialność podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze;
[…]”.
10      Artykuł 2 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Definicje”, stanowi:
„1.      Do celów niniejszego rozporządzenia:
a)      »higiena żywności«, zwana dalej »higieną«, oznacza środki i warunki niezbędne do kontroli zagrożeń i zapewnienia przydatności do spożycia przez ludzi środków spożywczych uwzględniając ich zamierzone użycie;
[…]
d)      »właściwy organ« oznacza centralny organ państwa członkowskiego właściwy do zapewniania zgodności z wymogami niniejszego rozporządzenia lub każdy inny organ, któremu ten organ centralny przekazał to uprawnienie; obejmuje również, gdzie właściwe, odpowiedni organ państwa trzeciego;
[…]
f)      »zanieczyszczenie« oznacza istnienie lub powstanie zagrożenia;
[…]
2.      Stosuje się również definicje ustanowione w rozporządzeniu (WE) nr 178/2002.
[…]”.
11      Zgodnie z art. 3 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowanym „Obowiązki ogólne”:
„Podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze zapewniają, że na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności odbywających się pod ich kontrolą spełniane są właściwe wymogi higieny ustanowione w niniejszym rozporządzeniu”.
12      Artykuł 4 rozporządzenia nr 852/2004, zatytułowany „Ogólne i szczególne wymogi higieny”, stanowi w ust. 2:
„Podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze uczestniczące w którymkolwiek etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności […] przestrzegają ogólnych wymogów higieny ustanowionych w załączniku II […]”.
13      Artykuł 5 tego rozporządzenia, zatytułowany „Analiza zagrożeń i krytyczne punkty kontroli”, przewiduje:
„1.      Podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze opracowują, wykonują i utrzymują stałą procedurę lub procedury na podstawie zasad HACCP.
2.      Zasady HACCP określone w ust. 1 obejmują następujące:
a)      określanie wszelkich zagrożeń, którym należy zapobiec [lub które należy] wyeliminować lub ograniczyć do akceptowalnych poziomów;
b)      określanie krytycznych punktów kontroli w działaniu lub działaniach, w których kontrola jest konieczna do zapobieżenia [zagrożeniu] lub wyeliminowania zagrożenia lub do ograniczenia go do akceptowalnych poziomów;
c)      ustanowienie limitów w krytycznych punktach kontroli, które oddzielają poziom akceptowalny od nieakceptowalnego w celu zapobieżenia, wyeliminowania lub ograniczenia zidentyfikowanych zagrożeń [w celu zapobieżenia zidentyfikowanym zagrożeniom, wyeliminowania ich lub ograniczenia];
d)      ustanowienie i wprowadzenie w życie skutecznych procedur monitorowania w krytycznych punktach kontroli;
e)      ustanowienie działań naprawczych, gdy monitoring wykazuje, że krytyczny punkt kontroli jest poza kontrolą;
f)      ustanowienie procedur, które powinny być regularnie wykonywane, w celu sprawdzenia, czy środki wyszczególnione w lit. a)–e) działają skutecznie; oraz
g)      ustanowienie dokumentów i archiwów proporcjonalnych do charakteru i rozmiaru przedsiębiorstwa spożywczego w celu wykazania skutecznego stosowania środków wyszczególnionych w lit. a)–f).
[…]”.
14      Załącznik II do wspomnianego rozporządzenia jest zatytułowany „Ogólne wymogi higieny dla wszystkich podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze (z wyjątkiem przypadków gdy ma zastosowanie załącznik I)”. Jego rozdział I, zatytułowany „Ogólne wymagania dotyczące pomieszczeń żywnościowych (innych niż
wymienione w rozdziale III)” stanowi w pkt 2:
„Wyposażenie, wystrój, konstrukcja, rozmieszczenie i wielkość pomieszczeń żywnościowych:
[…]
c)      umożliwia wykonywanie czynności zgodnie z dobrą praktyką higieniczną, włącznie z ochroną przed zanieczyszczeniem oraz, w szczególności, ze zwalczaniem szkodników; […]
[…]”.
15      Rozdział V tego załącznika II, zatytułowany „Wymagania dla sprzętu”, przewiduje w pkt 1:
„Wszelkie przedmioty, instalacje i sprzęt, pozostające w kontakcie z żywnością muszą:
a)      być skutecznie czyszczone, oraz, w miarę potrzeby, dezynfekowane. Czyszczenie i dezynfekowanie musi odbywać się z częstotliwością zapewniającą zapobieganie jakiemukolwiek ryzyku zanieczyszczenia;
[…]”.
16      Rozdział IX wspomnianego załącznika II, zatytułowany „Przepisy odnoszące się do środków spożywczych”, stanowi w pkt 2–4:
„2.      Surowce i składniki magazynowane [przez przedsiębiorstwo spożywcze] będą przechowywane w odpowiednich warunkach, ustalonych tak, aby zapobiegać ich zepsuciu i chronić je przed zanieczyszczeniem.
3.      Na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji, żywność musi być chroniona przed zanieczyszczeniem, które może spowodować, iż stanie się niezdatna do spożycia przez ludzi, szkodliwa dla zdrowia lub zanieczyszczona w taki sposób, że byłoby nierozsądnie oczekiwać, iż zostanie w tym stanie skonsumowana.
4.      Muszą istnieć odpowiednie procedury, aby zapewnić kontrole obecności szkodników. […]”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
17      W następstwie kontroli przeprowadzonych w dniach 20 września 2020 r., 25 listopada 2021 r., 12 stycznia 2022 r., 4, 7 i 8 lutego 2022 r., 29 czerwca 2022 r. oraz 6 i 13 lipca 2022 r. w sześciu sklepach i magazynie należących do spółki Aldi, właściwy organ w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 852/2004 sporządził szereg protokołów stwierdzających w szczególności w jedenastu przypadkach obecność odchodów gryzoni i w trzech przypadkach obecność obgryzionych i zanieczyszczonych produktów oferowanych w sklepie do sprzedaży, obecność zabrudzeń oraz ryzyko zanieczyszczenia, a także brak systemu kontroli przy odbiorze dostarczanych produktów.
18      W konsekwencji prokuratura postawiła spółce Aldi zarzuty dotyczące czynu zabronionego przewidzianego w prawie krajowym za naruszenie przez każdy podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze w rozumieniu art. 3 pkt 3 rozporządzenia nr 178/2002 obowiązków ciążących na nim na podstawie art. 4 rozporządzenia nr 852/2004 w związku z niektórymi przepisami załącznika II do tego rozporządzenia.
19      W wyroku z dnia 15 marca 2023 r.
tribunal correctionnel du Luxembourg, division Neufchâteau (sąd karny regionu Luksemburg wydział w Neufchâteau, Belgia) uniewinnił spółkę Aldi od wszystkich postawionych jej zarzutów.
20      W wyroku z dnia 12 lutego 2024 r. sąd apelacyjny w Liège (Belgia) utrzymał w mocy powyższy wyrok, uznawszy, że w rozporządzeniu nr 852/2004 nie nałożono na podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze uczestniczące w którymkolwiek etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności zobowiązania rezultatu w dziedzinie zwalczania szkodników, lecz szereg obowiązków starannego działania. Obecność śladów i odchodów szkodników w danych sklepach i w magazynie nie stanowi zatem sama w sobie naruszenia tego rozporządzenia. Sąd ten oparł się w tym celu na zasadach HACCP wskazanych w art. 5 wspomnianego rozporządzenia i na zawiadomieniu Komisji w sprawie wytycznych dotyczących wdrażania systemów zarządzania bezpieczeństwem żywności obejmujących dobre praktyki higieniczne i procedury oparte na zasadach HACCP, uwzględniając ułatwienia/elastyczność w zakresie wdrażania w niektórych przedsiębiorstwach spożywczych (Dz.U. 2022, C 355, s. 1).
21      Procureur général près la cour d’appel de Liège (prokurator generalny przy sądzie apelacyjnym w Liège, Belgia) wniósł skargę kasacyjną na ten wyrok do Cour de cassation (sądu kasacyjnego, Belgia), który jest sadem odsyłającym, i podniósł, że wykładnia ta pozbawiałaby znaczenia wymóg higieny i bezpieczeństwa żywności ustanowiony w rozporządzeniu nr 852/2004. Jego zdaniem swoboda oceny pozostawiona w tym rozporządzeniu podmiotom prowadzącym przedsiębiorstwo spożywcze dotyczy jedynie wyboru stosowanych praktyk, nie zaś rezultatu, który ma zostać osiągnięty. W związku z tym stwierdzenie przez właściwy organ obecności śladów i odchodów szkodników miałoby wystarczyć do udowodnienia, że wymóg ten nie został spełniony, przy czym organ ten nie byłby zobowiązany do wykazania, iż dany podmiot nie wdrożył wszelkich możliwych środków w celu zwalczania tego zagrożenia.
22      W tych okolicznościach Cour de cassation (sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy obowiązki określone w art. 4 ust. 2 [rozporządzenia nr 852/2004] oraz w załączniku II do tego rozporządzenia, a w szczególności w rozdziale I
pkt 2 lit. c), rozdziale V
pkt 1 lit. a) i rozdziale IX
pkt 2–4 tego załącznika, nakładają na podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze sprzedaży hurtowej i detalicznej obowiązek osiągnięcia rezultatu, wobec czego stwierdzenie śladów lub odchodów szkodników w sklepach i w magazynach jest wystarczające – z wyjątkiem przypadków siły wyższej, przyczyny zewnętrznej lub błędu nie do uniknięcia – do ustalenia naruszenia owego rozporządzenia, czy też na podmiotach prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze ciąży jedynie obowiązek starannego działania, to jest dołożenia wszelkich starań w celu zapobieżenia obecności szkodników, wobec czego samo stwierdzenie przez właściwy organ śladów i odchodów szkodników w sklepach i w magazynach nie jest wystarczające do ustalenia naruszenia wspomnianego rozporządzenia?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
W przedmiocie dopuszczalności
23      W uwagach na piśmie spółka Aldi podniosła, że ponieważ nie postawiono jej zarzutów w odniesieniu do naruszenia przepisów rozdziału V
pkt 1 lit. a) i rozdziału IX
pkt 2 załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004, jedynie wykładnia rozdziału I pkt 2 lit. c) i rozdziału IX
pkt 3 i 4 tego załącznika ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy karnej w postępowaniu głównym.
24      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach postępowania, o którym mowa w art. 267 TFUE, wyłącznie do sądu krajowego, przed którym toczy się spór i który musi przyjąć odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy – przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy – zarówno ocena, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena przedstawionych Trybunałowi pytań. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia (wyroki: z dnia 2 grudnia 2025 r., Stichting Right to Consumer Justice i Stichting App Stores Claims, C‑34/24, EU:C:2025:936, pkt 39; z dnia 18 grudnia 2025 r., Lukoil Bulgaria, C‑260/24, EU:C:2025:988, pkt 18 i przytoczone tam orzecznictwo).
25      Odrzucenie przez Trybunał wniosku sądu krajowego jest możliwe tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione (wyrok z dnia 29 stycznia 2026 r., Fondazione Teatro alla Scala di Milano, C‑668/24, EU:C:2026:60, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
26      W
niniejszym przypadku niezależnie od tego, czy przepisy rozdziału V
pkt 1 lit. a) i rozdziału IX
pkt 2 załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004 zostały konkretnie przywołane w ramach postępowań karnych wszczętych przeciwko spółce Aldi, wystarczy stwierdzić, że przepisy te przyczyniają się do zapewnienia bezpieczeństwa żywności i stanowią część kontekstu, w świetle którego należy interpretować cały ten załącznik. Nie można zatem uznać, że wniosek o wykładnię rzeczonych przepisów pozostaje bez związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu w postępowaniu głównym lub że problem podniesiony przez sąd odsyłający jest natury hipotetycznej.
27      Ponadto na rozprawie przed Trybunałem spółka Aldi podniosła, że zadane pytanie nie dotyczy wykładni prawa Unii, lecz stosowania sankcji karnych przewidzianych w prawie belgijskim, gdyż rozporządzenie nr 852/2004 nie zawiera żadnego przepisu w dziedzinie sankcji karnych.
28      Jak zauważyła rzeczniczka generalna w pkt 29 opinii, sąd odsyłający powziął wątpliwości w kwestii zakresu obowiązków nałożonych na podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze w rozporządzeniu nr 852/2004, które wyraźnie odsyła do rozporządzenia nr 178/2002. Tymczasem w art. 17 ust. 2 akapit trzeci
tego ostatniego rozporządzenia nałożono na państwa członkowskie obowiązek ustanowienia skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających środków i kar mających zastosowanie w przypadku naruszenia prawa Unii w dziedzinie żywności.
29      Niniejsza sprawa wchodzi zatem w zakres stosowania prawa Unii, ponieważ postępowanie główne dotyczy naruszeń rozporządzenia nr 852/2004 przypisywanych spółce Aldi i zaliczonych przez belgijskiego ustawodawcę do czynów zabronionych, i zadane pytanie rzeczywiście dotyczy wykładni tego rozporządzenia.
30      Z powyższego wynika, że pytanie prejudycjalne jest dopuszczalne.
Co do istoty
31      Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania. Ponadto Trybunał może wziąć pod rozwagę normy prawa Unii, na które sąd krajowy nie powołał się w swoim pytaniu (zob. wyroki: z dnia 20 marca 1986 r., Tissier, 35/85, EU:C:1986:143, pkt 9; z dnia 1 sierpnia 2025 r., Alace i Canpelli, C‑758/24 i C‑759/24, EU:C:2025:591, pkt 44).
32      Poprzez swoje jedyne pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy przepisy rozdziału I
pkt 2 lit. c), rozdziału V
pkt 1 lit. a) i rozdziału IX
pkt 2–4 załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004 w związku z art. 4 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 tego
rozporządzenia, należy interpretować w ten sposób, że stwierdzenie przez właściwy organ śladów i odchodów szkodników w sklepach i magazynach przedsiębiorstwa spożywczego wystarczy do ustalenia istnienia naruszenia obowiązków ciążących na podmiocie prowadzącym przedsiębiorstwo spożywcze, który sprawuje kontrolę nad tym przedsiębiorstwem na podstawie tych przepisów, bez konieczności wykazania ponadto, że podmiot ów nie wdrożył wszelkich możliwych środków w celu zapobieżenia obecności takich organizmów.
33      Na wstępie należy przypomnieć, że główny cel rozporządzenia nr 852/2004 polega na zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony konsumentów w odniesieniu do bezpieczeństwa żywności, jak wynika z motywu 7 tego rozporządzenia. Cel ten przyczynia się do realizacji zasadniczego celu unijnego prawa żywnościowego, a mianowicie dążenia do wysokiego poziomu ochrony życia i zdrowia ludzkiego, o którym także mowa w rozporządzeniu nr 178/2002, jak wynika w szczególności z art. 1 ust. 1 tego rozporządzenia.
34      To ostatnie rozporządzenie, jak wskazano w motywie 1 rozporządzenia nr 852/2004, ustanawia również inne wspólne zasady i definicje w odniesieniu do krajowego i unijnego prawa żywnościowego. Rozporządzenie nr 178/2002 jest zatem ściśle związane z rozporządzeniem nr 852/2004, którego art. 2 ust. 2 stanowi, że definicje ustanowione w pierwszym rozporządzeniu stosuje się również w ramach drugiego rozporządzenia.
35      Przede wszystkim art. 14 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 178/2002 stanowi, że żaden środek spożywczy nie może być wprowadzany na rynek, jeżeli środek ten jest „niebezpieczny”, to znaczy, jeżeli uważa się, że jest on szkodliwy dla zdrowia lub nie nadaje się do spożycia przez ludzi.
36      Następnie w art. 17 ust. 1 tego rozporządzenia w związku z motywem 30 nałożono na podmiot prowadzący przedsiębiorstwa spożywcze określony w art. 3 pkt 3 wspomnianego rozporządzenia podstawową odpowiedzialność prawną za zapewnienie na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji w przedsiębiorstwach będących pod ich kontrolą, zgodności tej żywności z wymogami prawa żywnościowego właściwego dla ich działalności i kontrolowanie przestrzegania tych wymogów. W tym kontekście w art. 1 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 852/2004 ustanowiono zasadę, w myśl której główna odpowiedzialność za bezpieczeństwo żywności spoczywa na podmiocie prowadzącym przedsiębiorstwo spożywcze.
37      Wreszcie pojęcie „zanieczyszczenia” zostało zdefiniowane w art. 2 ust. 1 lit. f) rozporządzenia nr 852/2004 jako oznaczające istnienie lub powstanie „zagrożenia”, które to pojęcie zostało z kolei zdefiniowane w art. 3 pkt 14 rozporządzenia nr 178/2002 jako oznaczające czynnik biologiczny, chemiczny lub fizyczny w żywności, bądź stan żywności, mogący powodować negatywne skutki dla zdrowia.
38      Ta szeroka definicja pojęcia „zanieczyszczenia” świadczy o wyraźnym zamiarze prawodawcy Unii, by promować wysoki poziom bezpieczeństwa żywności (zob. podobnie wyroki: z dnia 12 września 2019 r., A i in., C‑347/17, EU:C:2019:720, pkt 40; z dnia 22 lutego 2024 r., Micreos Food Safety, C‑745/22, EU:C:2024:160, pkt 42).
39      Trybunał wyjaśnił już, że znaczenie, jakie ma cel zapewnienia bezpieczeństwa żywności, a tym samym zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów, może uzasadniać negatywne skutki gospodarcze, nawet poważne, dla określonych podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze (zob. podobnie wyrok z dnia 2 września 2021 r., Association of Independent Meat Suppliers i Cleveland Meat Company, C‑579/19, EU:C:2021:665, pkt 97).
40      Właśnie w świetle celów i zasad przypomnianych w pkt 33–39 niniejszego wyroku należy interpretować każdy z przepisów rozporządzenia nr 852/2004 mających znaczenie dla udzielenia odpowiedzi na zadane pytania w celu rzeczywistego wdrożenia tych przepisów.
41      W pierwszej kolejności w art. 4 ust. 2 rozporządzenia nr 852/2004 zobowiązano podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze uczestniczące w którymkolwiek etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności do przestrzegania w szczególności ogólnych wymogów higieny ustanowionych w załączniku II do tego rozporządzenia.
42      Powyższy obowiązek wpisuje się w ramy „obowiązków ogólnych” przewidzianych w art. 3 rozporządzenia nr 852/2004 w związku z motywem 8 tego rozporządzenia, który zobowiązuje podmioty prowadzące przedsiębiorstwo spożywcze do zapewnienia, by na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności odbywających się pod ich kontrolą spełniane były właściwe wymogi higieny ustanowione we wspomnianym rozporządzeniu, aby zagwarantować, że bezpieczeństwo żywności pozostaje nienaruszone.
43      Pojęcie „higieny żywności” jest zdefiniowane w art. 2 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia jako obejmujące środki i warunki niezbędne do kontroli zagrożeń i zapewnienia przydatności do spożycia przez ludzi środków spożywczych uwzględniając ich zamierzone użycie.
44      W drugiej kolejności przepisy załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004, do których odsyła art. 4 ust. 2 tego rozporządzenia, ustanawiają ogólne wymogi higieny mające zastosowanie co do zasady do wszystkich podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wyraźnie pięciu z tych ogólnych wymogów.
45      Po pierwsze, na podstawie przepisów rozdziału I
pkt 2 lit. c) tego załącznika II wyposażenie, wystrój, konstrukcja, rozmieszczenie i wielkość pomieszczeń wykorzystywanych do przechowywania żywności powinny umożliwić wykonywanie czynności zgodnie z dobrą praktyką higieniczną, włącznie z ochroną przed zanieczyszczeniem oraz, w szczególności, ze zwalczaniem szkodników.
46      Powyższy przepis wprowadza zatem obowiązek dotyczący cech pomieszczeń żywnościowych, które to cechy powinny umożliwić wykonywanie czynności zgodnie z dobrą praktyką higieniczną w celu zapobieżenia „zanieczyszczeniu” w rozumieniu rozporządzenia nr 852/2004 tej żywności. Wynika z tego, że istnienie w pomieszczeniach wykorzystywanych do przechowywania żywności śladów lub odchodów szkodników, które podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze powinny zwalczać, nie stanowi samo w sobie naruszenia obowiązku ciążącego na podmiotach prowadzących przedsiębiorstwo spożywcze na podstawie rozdziału I
pkt 2 lit. c) załącznika II do tego rozporządzenia, o ile cechy wspomnianych pomieszczeń są odpowiednie do tego, aby umożliwić wykonywanie czynności zgodnie z taką dobrą praktyką.
47      Po drugie, w przepisach rozdziału V
pkt 1 lit. a) wspomnianego załącznika II przewidziano, że przedmioty, instalacje i sprzęt, pozostające w kontakcie z żywnością muszą być skutecznie czyszczone, oraz, w miarę potrzeby, dezynfekowane z częstotliwością zapewniającą zapobieganie jakiemukolwiek ryzyku zanieczyszczenia. Pojęcie „ryzyka”
zostało zdefiniowane w art. 3 pkt 9 rozporządzenia nr 178/2002 jako będące niebezpieczeństwem zaistnienia negatywnych skutków dla zdrowia oraz dotkliwość takich skutków w następstwie zagrożenia.
48      Tego obowiązku czyszczenia oraz dezynfekowania z częstotliwością umożliwiającą zapobieganie jakiemukolwiek ryzyku zanieczyszczenia nie można uznać za dochowany, jeżeli właściwe władze stwierdzą istnienie śladów i odchodów szkodników w instalacjach lub na sprzęcie, które są w kontakcie z żywnością.
49      Po trzecie, zgodnie z przepisami rozdziału IX
pkt 2 tego załącznika II dotyczącymi zasad odnoszących się do środków spożywczych surowce i składniki magazynowane przez przedsiębiorstwo spożywcze będą przechowywane w odpowiednich warunkach, ustalonych tak, aby zapobiegać ich zepsuciu i chronić je przed zanieczyszczeniem.
50      Z brzmienia tych przepisów, w szczególności ze sformułowania „składniki magazynowane” i „zanieczyszczenie” w związku z celem realizowanym przez rozporządzenie nr 852/2004 polegającym na zagwarantowaniu wysokiego poziomu ochrony konsumentów w odniesieniu do bezpieczeństwa żywności, wynika, że obowiązek polegający na przechowywaniu surowców i składników w odpowiedni sposób w rozumieniu wspomnianych przepisów nie jest dochowany, jeżeli w pomieszczeniach magazynowych w przedsiębiorstwie spożywczym właściwy organ stwierdzi obecność nie tylko śladów lub odchodów szkodników, lecz także obgryzionych i zanieczyszczonych produktów.
51      Po czwarte, w przepisach rozdziału IX
pkt 3 załącznika II
do rozporządzenia nr 852/2004 wprowadzono wymóg, by na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywność była chroniona przed zanieczyszczeniem, które może spowodować, iż stanie się niezdatna do spożycia przez ludzi, szkodliwa dla zdrowia lub zanieczyszczona w taki sposób, że byłoby nierozsądnie oczekiwać, iż zostanie w tym stanie skonsumowana.
52      Wymóg ochrony żywności przed „zanieczyszczeniem”, „na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji” tej żywności, wywołanym
czynnikami biologicznymi, chemicznymi lub fizycznymi mogącymi spowodować, że stanie się ona niezdatna do spożycia, oraz cel służący zagwarantowaniu wysokiego poziomu ochrony konsumentów, oznaczają, iż przepisy te nie są przestrzegane, jeżeli właściwy organ stwierdzi, że żywność w sklepach lub magazynach przedsiębiorstwa spożywczego jest zabrudzona i obgryziona przez szkodniki.
53      Po piąte, na podstawie przepisów rozdziału IX
pkt 4 tego załącznika II każdy podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze powinien opracować procedury odpowiednie do zwalczania szkodników w przedsiębiorstwie spożywczym, nad którym sprawuje kontrolę.
54      Z powyższych przepisów w związku z celem rozporządzenia nr 852/2004 polegającym na zagwarantowaniu wysokiego poziomu ochrony konsumentów w odniesieniu do bezpieczeństwa żywności i na zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony zdrowia konsumentów wynika, że stwierdzenie przez właściwy organ obecności szkodników w sklepach i magazynach przedsiębiorstwa spożywczego jest ważną wskazówką na poparcie twierdzenia, że podmiot prowadzący to przedsiębiorstwo nie opracował procedur
odpowiednich do zwalczania
tych szkodników. Co więcej,
ze wspomnianych przepisów wynika, że wielokrotne stwierdzenie obecności takich śladów wystarczy do wykazania istnienia uchybienia obowiązkowi przyjęcia takich odpowiednich procedur.
55      W trzeciej kolejności, jak wynika z orzecznictwa Trybunału, w celu dokonania wykładni przepisów załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004 należy uwzględnić w szczególności art. 5 tego rozporządzenia (zob. podobnie wyroki z dnia 6 października 2011 r.:
Astrid Preissl, C‑381/10, EU:C:2011:638, pkt 26;
Albrecht i in., C‑382/10, EU:C:2011:639, pkt 18).
56      Na podstawie art. 5 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia w związku z motywem 12 tego rozporządzenia podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze są zobowiązane do opracowania, wykonania i utrzymania co najmniej jednej stałej procedury na podstawie zasad HACCP, w szczególności zasady zawartej w art. 5 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia, zgodnie z którą owe podmioty powinny określić wszelkie zagrożenia, którym należy zapobiec lub które należy wyeliminować lub ograniczyć do akceptowalnych poziomów. Artykuł 1 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 852/2004 precyzuje w tym względzie, że ogólne zastosowanie procedur opartych na zasadach HACCP, wraz z zastosowaniem dobrej praktyki higieny, ma na celu wzmocnienie odpowiedzialności wspomnianych podmiotów.
57      Z powyższego wynika, że wprowadzenie w życie zasad HACCP zgodnie z art. 5 rozporządzenia nr 852/2004 nie może zwolnić podmiotu prowadzącego przedsiębiorstwo spożywcze z odpowiedzialności wynikającej z naruszenia przepisów załącznika II do tego rozporządzenia w związku z art. 4 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia.
58      W tym względzie nie można uznać, że „ułatwienia/elastyczność w zakresie wdrażania w niektórych przedsiębiorstwach spożywczych”, na które powołano się w komunikacie Komisji przywołanym w pkt 20 niniejszego wyroku, umożliwiałyby zwolnienie podmiotu prowadzącego przedsiębiorstwo spożywcze z obowiązków ciążących na nim na podstawie art. 4 ust. 2 w związku z załącznikiem II do rozporządzenia nr 852/2004. Jak sprecyzowano bowiem w motywie 16 tego rozporządzenia, owa „elastyczność” służąca zapewnieniu dalszego korzystania z tradycyjnych metod, nie może zagrażać celom
higieny żywności.
59      Jak zasadniczo podniosły w uwagach na piśmie rząd francuski i Komisja Europejska, obowiązki przewidziane w art. 4 ust. 2 i art. 5 rozporządzenia nr 852/2004 uzupełniają cel wzmocnienia odpowiedzialności podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze.
60      W niniejszym przypadku zgodnie z informacjami przedstawionymi przez sąd odsyłający powtarzające się kontrole przeprowadzane co kilka miesięcy w wielu oddziałach danego przedsiębiorstwa spożywczego wykazały masowe zanieczyszczenie śladami szkodników w środkach spożywczych, na nich i w ich bezpośrednim sąsiedztwie, z których większość znajdowała się już na etapie wprowadzenia na rynek, to znaczy była dostępna dla konsumentów.
61      Wreszcie w zakresie, w jakim z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wynika, by w postępowaniu głównym dany podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze powołał się na zaistnienie siły wyższej, przyczynę zewnętrzną lub błąd nie do uniknięcia, nie ma potrzeby badania tej części zadanego pytania.
62      W świetle całości powyższych względów na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że:
–        przepisy rozdziału V
pkt 1 lit. a) i rozdziału IX
pkt 2 i 3 załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004 w związku z art. 4 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że stwierdzenie przez właściwy organ śladów i odchodów szkodników w sklepach i magazynach przedsiębiorstwa spożywczego wystarczy do ustalenia istnienia
naruszenia obowiązków ciążących na podmiocie prowadzącym przedsiębiorstwo spożywcze, który sprawuje kontrolę nad tym przedsiębiorstwem, na podstawie tych przepisów, bez konieczności wykazania ponadto, że podmiot ów nie wdrożył wszelkich możliwych środków w celu zapobieżenia obecności takich szkodników;
–        przepisy rozdziału IX
pkt 4 załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004 w związku z art. 4 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że wielokrotne stwierdzenie przez właściwy organ obecności takich śladów i odchodów szkodników jest wystarczające, by uznać, że rzeczony podmiot nie przyjął procedur odpowiednich
do zwalczania
takich szkodników;
–        przepisy rozdziału I
pkt 2 lit. c) załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004 w związku z art. 4 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że stwierdzenie istnienia naruszenia tych przepisów wymaga, by zostało wykazane, iż cechy pomieszczeń wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo do przechowywania żywności
nie umożliwiają wykonywania czynności zgodnie z dobrą praktyką higieniczną.
W przedmiocie kosztów
63      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
–        Przepisy rozdziału V pkt 1 lit. a) i rozdziału IX pkt 2 i 3 załącznika II do rozporządzenia (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych w związku z art. 4 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia
należy interpretować w ten sposób, że:
stwierdzenie przez właściwy organ śladów i odchodów szkodników w sklepach i magazynach przedsiębiorstwa spożywczego wystarczy do ustalenia istnienia naruszenia obowiązków ciążących na podmiocie prowadzącym przedsiębiorstwo spożywcze, który sprawuje kontrolę nad tym przedsiębiorstwem, na podstawie tych przepisów, bez konieczności wykazania ponadto, że podmiot ów nie wdrożył wszelkich możliwych środków w celu zapobieżenia obecności takich szkodników.
–        Przepisy rozdziału IX pkt 4 załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004 w związku z art. 4 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia
należy interpretować w ten sposób, że:
wielokrotne stwierdzenie przez właściwy organ obecności takich śladów i odchodów szkodników jest wystarczające, by uznać, że rzeczony podmiot nie przyjął procedur odpowiednich do zwalczania takich szkodników.
–        Przepisy rozdziału I pkt 2 lit. c) załącznika II do rozporządzenia nr 852/2004 w związku z art. 4 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia
należy interpretować w ten sposób, że:
stwierdzenie istnienia naruszenia tych przepisów wymaga, by zostało wykazane, iż cechy pomieszczeń wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo do przechowywania żywności nie umożliwiają wykonywania czynności zgodnie z dobrą praktyką higieniczną.
Podpisy
*      Język postępowania: francuski.