62022CJ0160
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τρίτο τμήμα)
της 26ης Σεπτεμβρίου 2024 (
*1
)
«Αίτηση αναιρέσεως – Δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών – Παρατυπίες κατά τη διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης – Απόφαση ανάκτησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής η οποία εκδόθηκε μετά την υπογραφή της σύμβασης – Νομική φύση – Απόφαση η οποία δεν παράγει αποτελέσματα αποκλειστικά στο πλαίσιο της εν λόγω σύμβασης – Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Διοικητικά μέτρα – Άσκηση προνομίων δημόσιας εξουσίας – Προσφυγή ακυρώσεως – Άρθρο 263 ΣΛΕΕ – Αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης»
Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑160/22 P και C‑161/22 P,
με αντικείμενο δύο αιτήσεις αναιρέσεως δυνάμει του άρθρου 56 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ασκηθείσες στις 3 Μαρτίου 2022,
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη αρχικώς από τους B. Araujo Arce, J. Baquero Cruz και J. Estrada de Solà και στη συνέχεια από τον J. Baquero Cruz, την F. Blanc, τον J. Estrada de Solà και τον P. Ortega Sánchez de Lerín,
αναιρεσείουσα,
όπου ο έτερος διάδικος είναι η:
HB, εκπροσωπούμενη από την L. Levi, avocate,
προσφεύγουσα-ενάγουσα πρωτοδίκως,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),
συγκείμενο από τους K. Jürimäe, πρόεδρο τμήματος, K. Lenaerts, Πρόεδρο του Δικαστηρίου, ασκούντα καθήκοντα δικαστή του τρίτου τμήματος, N. Piçarra (εισηγητή), N. Jääskinen και M. Gavalec, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: A. Lamote, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 27ης Σεπτεμβρίου 2023,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 25ης Ιανουαρίου 2024,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Με τις υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί τη μερική αναίρεση των αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 21ης Δεκεμβρίου 2021, HB κατά Επιτροπής (T‑795/19, στο εξής: πρώτη αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, EU:T:2021:917), και της 21ης Δεκεμβρίου 2021, HB κατά Επιτροπής (T‑796/19, στο εξής: δεύτερη αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, EU:T:2021:918) (στο εξής από κοινού: αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις), με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε ως απαράδεκτες τις προσφυγές ακυρώσεως που άσκησε η ΗΒ κατά, αντιστοίχως, της απόφασης C(2019) 7319 final της Επιτροπής, της 15ης Οκτωβρίου 2019, σχετικά με τη μείωση των οφειλόμενων ποσών στο πλαίσιο της σύμβασης CARDS/2008/166-429 και την ανάκτηση των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών (στο εξής: απόφαση ανάκτησης CARDS), καθώς και κατά της απόφασης C(2019) 7318 final της Επιτροπής, της 15ης Οκτωβρίου 2019, σχετικά με τη μείωση των οφειλόμενων ποσών στο πλαίσιο της σύμβασης TACIS/2006/101-510 και την ανάκτηση των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών (στο εξής: απόφαση ανάκτησης TACIS) (στο εξής από κοινού: επίδικες αποφάσεις).
Το νομικό πλαίσιο
Ο κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2988/95
2
Το άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ 1995, L 312, σ. 1), ορίζει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Παρατυπία συνιστά κάθε παράβαση διάταξης του κοινοτικού δικαίου που προκύπτει από πράξη ή παράλειψη ενός οικονομικού φορέα, με πραγματικό ή ενδεχόμενο αποτέλεσμα να ζημιωθεί ο γενικός προϋπολογισμός των Κοινοτήτων ή προϋπολογισμός διαχειριζόμενος από τις Κοινότητες, είτε με τη μείωση ή ματαίωση εσόδων που προέρχονται από ίδιους πόρους που εισπράττονται απευθείας για λογαριασμό της Κοινότητας, είτε με αδικαιολόγητη δαπάνη.»
3
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού προβλέπει:
«Οι έλεγχοι και τα διοικητικά μέτρα και κυρώσεις θεσπίζονται μόνον εφόσον απαιτούνται για την εξασφάλιση της ορθής εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου. Πρέπει να εξασφαλίζουν αποτελεσματική, σύμμετρη και αποτρεπτική προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Κοινοτήτων.»
4
Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού:
«Κάθε παρατυπία συνεπάγεται, κατά γενικό κανόνα, την αφαίρεση του αδικαιολογήτως αποκτηθέντος οφέλους:
–
με την υποχρέωση καταβολής των οφειλομένων ή επιστροφής των αδικαιολογήτως εισπραχθέντων ποσών,
–
με την ολική ή μερική κατάπτωση της εγγύησης που έχει συσταθεί για την υποστήριξη της αίτησης παρασχεθέντος οφέλους ή για την είσπραξη προκαταβολής.»
Ο δημοσιονομικός κανονισμός του 2002
5
Το άρθρο 103 του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) 1605/2002 του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 2002, για τη θέσπιση του δημοσιονομικού κανονισμού που εφαρμόζεται στον γενικό προϋπολογισμό των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ 2002, L 248, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ, Ευρατόμ) 1995/2006 του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2006 (ΕΕ 2006, L 390, σ. 1) (στο εξής: δημοσιονομικός κανονισμός του 2002), ο οποίος καταργήθηκε από τις 31 Δεκεμβρίου 2012, προέβλεπε τα εξής:
«Οσάκις αποδεικνύεται ότι η διαδικασία ανάθεσης εμφανίζει ουσιώδη σφάλματα, παρατυπίες ή απάτη, τα κοινοτικά όργανα αναστέλλουν τη διαδικασία και μπορούν να λάβουν κάθε αναγκαίο μέτρο, συμπεριλαμβανόμενης της ακύρωσης της διαδικασίας.
Οσάκις, μετά την ανάθεση της σύμβασης, αποδεικνύεται ότι η διαδικασία ανάθεσης ή η εκτέλεση της σύμβασης εμφάνισε ουσιώδη σφάλματα, παρατυπίες ή απάτη, τα κοινοτικά όργανα μπορούν είτε να μη συνάψουν τη σύμβαση είτε να αναστείλουν την εκτέλεση της σύμβασης ή, εφόσον συντρέχει περίπτωση, να την καταγγείλουν.
Οσάκις τα σφάλματα, οι παρατυπίες ή η απάτη οφείλονται σε υπαιτιότητα του αντισυμβαλλομένου, τα κοινοτικά όργανα μπορούν επιπλέον να αρνηθούν πληρωμές ή να ανακτήσουν ποσά που έχουν ήδη καταβληθεί, ή και να καταγγείλουν όλες τις συμβάσεις που έχουν συνάψει με τον εμπλεκόμενο αντισυμβαλλόμενο, κατ’ αναλογία προς τη σοβαρότητα των σφαλμάτων, των παρατυπιών ή της απάτης.»
Ο δημοσιονομικός κανονισμός του 2018
6
Το άρθρο 21 του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 2018/1046 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Ιουλίου 2018, σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1296/2013, (ΕΕ) αριθ. 1301/2013, (ΕΕ) αριθ. 1303/2013, (ΕΕ) αριθ. 1304/2013, (ΕΕ) αριθ. 1309/2013, (ΕΕ) αριθ. 1316/2013, (ΕΕ) αριθ. 223/2014, (ΕΕ) αριθ. 283/2014 και της απόφασης αριθ. 541/2014/ΕΕ και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) αριθ. 966/2012 (ΕΕ 2018, L 193, σ. 1) (στο εξής: δημοσιονομικός κανονισμός του 2018), φέρει τον τίτλο «Έσοδα για ειδικό προορισμό» και ορίζει στην παράγραφο 3, στοιχείο βʹ, τα εξής:
«Τα ακόλουθα συνιστούν εσωτερικά έσοδα για ειδικό προορισμό:
[…]
β)
έσοδα που προέρχονται από επιστροφές αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών, σύμφωνα με το άρθρο 101».
7
Το άρθρο 131 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2018 φέρει τον τίτλο «Αναστολή, ακύρωση και μείωση» και προβλέπει στις παραγράφους 2 και 4 τα εξής:
«2.   Εάν, μετά τη χορήγηση, διαπιστωθεί ότι κατά τη διαδικασία χορήγησης διαπράχθηκαν παρατυπίες ή απάτη, ο αρμόδιος διατάκτης δύναται:
α)
να αρνηθεί να αναλάβει τη νομική δέσμευση ή να ακυρώσει την απονομή βραβείου·
β)
να αναστείλει τις πληρωμές·
γ)
να αναστείλει την εκτέλεση της νομικής δέσμευσης·
δ)
κατά περίπτωση, να λύσει τη νομική δέσμευση συνολικά ή εν μέρει σε σχέση με έναν ή περισσότερους αποδέκτες.
[…]
4.   Εκτός των μέτρων που αναφέρονται στην παράγραφο 2 ή 3, ο αρμόδιος διατάκτης δύναται να μειώσει την επιχορήγηση, το βραβείο, τη συνεισφορά στο πλαίσιο της συμφωνίας συνεισφοράς ή την τιμή στο πλαίσιο σύμβασης σε βαθμό ανάλογο με τη σοβαρότητα των παρατυπιών, της απάτης ή της αθέτησης υποχρεώσεων, μεταξύ άλλων και σε περιπτώσεις όπου οι σχετικές δραστηριότητες δεν έχουν υλοποιηθεί ή υλοποιήθηκαν ανεπαρκώς, ελλιπώς ή καθ’ υπέρβαση των προθεσμιών.
[…]»
Το ιστορικό των διαφορών
8
Το ιστορικό των δύο επίμαχων διαφορών εκτέθηκε από το Γενικό Δικαστήριο, αντιστοίχως, στις σκέψεις 1 έως 29 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στις σκέψεις 1 έως 24 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και, για τις ανάγκες της παρούσας διαδικασίας, μπορεί να συνοψιστεί ως εξής.
9
Όσον αφορά την υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η δεύτερη αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, στις 25 Ιανουαρίου 2006 η Ευρωπαϊκή Ένωση, εκπροσωπούμενη από την Αντιπροσωπεία της στην Ουκρανία, προκήρυξε διαγωνισμό για τη σύναψη σύμβασης παροχής υπηρεσιών τεχνικής βοήθειας στις ουκρανικές αρχές με στόχο την προσέγγιση της ουκρανικής νομοθεσίας με την ενωσιακή. Η σύμβαση αυτή εντασσόταν στο πλαίσιο του προγράμματος τεχνικής βοήθειας προς την Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών (TACIS), το οποίο αποσκοπούσε στη διευκόλυνση της μετάβασης προς μια οικονομία αγοράς και στην ενίσχυση της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου στα κράτη-εταίρους της Ανατολικής Ευρώπης και της Κεντρικής Ασίας.
10
Στις 17 Ιουλίου 2006 η σύμβαση TACIS/2006/101-510 (στο εξής: σύμβαση TACIS) ανατέθηκε, μεταξύ οκτώ προσφερόντων που είχαν υποβάλει προσφορές, στην κοινοπραξία με επικεφαλής την HB. Η σχετική σύμβαση (στο εξής: σύμβαση TACIS) υπογράφηκε αυθημερόν για μέγιστη αξία 4410000 ευρώ.
11
Όσον αφορά την υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η πρώτη αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, στις 24 Οκτωβρίου 2007 η Ένωση, εκπροσωπούμενη από την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ανασυγκρότησης (ΕΥΑ), προκήρυξε διαγωνισμό για τη σύναψη σύμβασης παροχής υπηρεσιών τεχνικής βοήθειας στο Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο της Σερβίας. Η εν λόγω σύμβαση εντασσόταν στο πλαίσιο του προγράμματος κοινοτικής βοήθειας για την ανασυγκρότηση, την ανάπτυξη και τη σταθεροποίηση (CARDS), το οποίο είχε ως αντικείμενο την παροχή κοινοτικής βοήθειας στις χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης ενόψει της συμμετοχής τους στη διαδικασία σταθεροποίησης και σύνδεσης με την Ένωση.
12
Στις 10 Ιουνίου 2008 η σύμβαση CARDS/2008/166-429 (στο εξής: σύμβαση CARDS) ανατέθηκε, μεταξύ πέντε προσφερόντων που είχαν υποβάλει προσφορές, στην κοινοπραξία με επικεφαλής την HB. Η σχετική σύμβαση (στο εξής: σύμβαση CARDS) υπογράφηκε στις 30 Ιουλίου 2008 για μέγιστη αξία 1999125 ευρώ.
13
Τόσο η σύμβαση CARDS όσο και η σύμβαση TACIS (στο εξής από κοινού: επίδικες συμβάσεις) όριζαν, μεταξύ άλλων, ότι κάθε ζήτημα που δεν καλύπτεται από την αντίστοιχη σύμβαση θα διεπόταν από το βελγικό δίκαιο και ότι κάθε σχετική με τη σύμβαση αυτή διαφορά που δεν μπορούσε να επιλυθεί με φιλικό διακανονισμό θα ενέπιπτε στην αποκλειστική διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων των Βρυξελλών (Βέλγιο). Σε περίπτωση που ο αντισυμβαλλόμενος της Ένωσης διέπραττε σφάλματα, παρατυπίες ή πράξεις απάτης κατά τη σύναψη της σύμβασης, οι συμβάσεις αυτές προέβλεπαν ότι η Ένωση θα μπορούσε, αφενός, να αρνηθεί να καταβάλει τις οφειλόμενες πληρωμές και/ή να ανακτήσει, κατ’ αναλογικό τρόπο, ήδη καταβληθέντα ποσά και, αφετέρου, να καταγγείλει τη σύμβαση, ιδίως στην περίπτωση που ο αντισυμβαλλόμενός της διέπραττε σοβαρά επαγγελματικά παραπτώματα.
14
Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF), κατόπιν διενέργειας έρευνας, διαπίστωσε, με έκθεση της 7ης Απριλίου 2009, την ύπαρξη σοβαρών παρατυπιών και υπονοιών περί πράξεων δωροδοκίας αναφορικά με τη συμμετοχή της ΗΒ στους διαγωνισμούς που αφορούσαν τόσο τη σύμβαση CARDS όσο και τη σύμβαση TACIS. Η OLAF, με τις τελικές εκθέσεις έρευνας που διαβιβάστηκαν στην Επιτροπή στις 19 Απριλίου 2010 και στις 28 Νοεμβρίου 2011 αντιστοίχως, επιβεβαίωσε την ύπαρξη των εν λόγω παρατυπιών και πράξεων και συνέστησε την καταγγελία των επίδικων συμβάσεων, η εκτέλεση των οποίων είχε εν τω μεταξύ ανασταλεί, καθώς και την ανάκτηση των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών.
15
Στις 19 Μαρτίου 2013 η Αντιπροσωπεία της Ένωσης στην Ουκρανία ενημέρωσε την HB ότι η σύμβαση TACIS μπορούσε να θεωρηθεί ως εκτελεσθείσα κατόπιν της έγκρισης της τελικής έκθεσης, της πληρωμής του τελικού τιμολογίου και της επιστροφής της τραπεζικής εγγύησης. Στις 24 Μαΐου 2018 η εν λόγω Αντιπροσωπεία της Ένωσης γνωστοποίησε στην HB την πρόθεσή της να ανακτήσει όλα τα καταβληθέντα βάσει της εν λόγω σύμβασης ποσά, τα οποία ανέρχονταν στο ποσό των 4241507 ευρώ. Κατόπιν της προβολής αντιρρήσεων από την HB, η Αντιπροσωπεία της Ένωσης επιβεβαίωσε την πρόθεσή της με επιστολή της 5ης Δεκεμβρίου 2018.
16
Στις 15 Οκτωβρίου 2019 η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση ανάκτησης TACIS.
17
Στις 11 Ιουλίου 2014 η Αντιπροσωπεία της Ένωσης στη Σερβία, στην οποία είχε μεταβιβαστεί η σύμβαση CARDS κατόπιν της κατάργησης της ΕΥΑ, ενημέρωσε την HB για την πρόθεσή της να καταγγείλει τη σύμβαση αυτή λόγω σοβαρών ισχυρισμών περί παράτυπης ανάθεσής της και επιβεβαίωσε την πρόθεσή της με επιστολή της 8ης Μαΐου 2015. Στις 9 Νοεμβρίου 2015 η Αντιπροσωπεία της Ένωσης διαβίβασε στην HB ένταλμα είσπραξης ποσού 1197055,86 ευρώ.
18
Στις 15 Οκτωβρίου 2019 η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση ανάκτησης CARDS.
19
Με τις επίδικες αποφάσεις, οι οποίες παρέπεμπαν ρητώς, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 103 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2002, στο άρθρο 131 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2018 και στο άρθρο 4 του κανονισμού 2988/95, η Επιτροπή έκρινε ότι οι διαδικασίες σύναψης των συμβάσεων CARDS και TACIS ενείχαν παρατυπίες κατά την έννοια των εν λόγω άρθρων 103 και 131, οι οποίες ήταν καταλογιστέες στις αντίστοιχες κοινοπραξίες με επικεφαλής την HB (άρθρο 1). Κατά συνέπεια, τα ποσά των συμβάσεων αυτών μειώθηκαν σε μηδέν ευρώ (άρθρο 2) και θεωρήθηκε ότι όλες οι πληρωμές που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο των εν λόγω συμβάσεων είχαν καταβληθεί αχρεωστήτως και ότι έπρεπε να ανακτηθούν (άρθρο 3). Το άρθρο 5 των ως άνω αποφάσεων διευκρίνιζε ότι, σύμφωνα με το άρθρο 263 ΣΛΕΕ, οι αποφάσεις αυτές μπορούσαν «να αποτελέσουν αντικείμενο προσφυγής ακυρώσεως ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης εντός προθεσμίας δύο μηνών».
Οι διαδικασίες ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και οι αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις
Η υπόθεση T‑795/19
20
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 19 Νοεμβρίου 2019, η HB άσκησε προσφυγή-αγωγή δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ και του άρθρου 340, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, ζητώντας από το Γενικό Δικαστήριο:
–
να ακυρώσει την απόφασης ανάκτησης CARDS·
–
να διατάξει την επιστροφή όλων των ποσών που ανακτήθηκαν τυχόν από την Επιτροπή βάσει της απόφασης ανάκτησης CARDS, πλέον τόκων υπερημερίας υπολογιζομένων με βάση το επιτόκιο που εφαρμόζει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) προσαυξημένο κατά επτά μονάδες·
–
να υποχρεώσει την Επιτροπή να εξοφλήσει το τελευταίο εκδοθέν τιμολόγιο, ύψους 437649,39 ευρώ, πλέον τόκων υπερημερίας υπολογιζομένων με βάση το επιτόκιο που εφαρμόζει η ΕΚΤ προσαυξημένο κατά επτά μονάδες·
–
να διατάξει την αποδέσμευση της τραπεζικής εγγύησης και την αποκατάσταση της υλικής ζημίας που υπέστη λόγω της καθυστερημένης αποδέσμευσής της·
–
να διατάξει την Επιτροπή να καταβάλει το συμβολικό ποσό του ενός ευρώ ως αποζημίωση «υπό την επιφύλαξη επαύξησής του» και
–
να καταδικάσει την Επιτροπή στο σύνολο των δικαστικών εξόδων.
21
Η Επιτροπή ζήτησε από το Γενικό Δικαστήριο:
–
να απορρίψει το αίτημα ακυρώσεως της απόφασης ανάκτησης CARDS ως αβάσιμο·
–
να απορρίψει τα λοιπά αιτήματα ως απαράδεκτα ή, εν πάση περιπτώσει, ως αβάσιμα και
–
να καταδικάσει την HB στα δικαστικά έξοδα.
22
Με την πρώτη αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε αυτεπαγγέλτως το απαράδεκτο της προσφυγής-αγωγής ως προς το αίτημα ακυρώσεως της απόφασης ανάκτησης CARDS. Αφού εξέτασε, στις σκέψεις 67 έως 88 της εν λόγω αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το περιεχόμενο της απόφασης ανάκτησης CARDS, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 89, ότι η συγκεκριμένη απόφαση ανάκτησης μπορούσε να παραγάγει αποτελέσματα μόνον στο πλαίσιο της σύμβασης CARDS και ότι δεν μπορούσε να διαχωρισθεί από τη σύμβαση αυτή. Το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε εξ αυτού, στη σκέψη 90 της ίδιας απόφασης, ότι η απόφαση ανάκτησης CARDS δεν αποτελούσε, λαμβανομένης υπόψη της φύσεώς της, πράξη δεκτική προσφυγής ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, απέρριψε ως απαράδεκτο το αίτημα ακυρώσεως της ως άνω απόφασης. Επιπροσθέτως, στο μέτρο που με την εν λόγω προσφυγή-αγωγή ζητούνταν η στοιχειοθέτηση της εξωσυμβατικής ευθύνης της Ένωσης, το Γενικό Δικαστήριο την απέρριψε ως αβάσιμη, στις σκέψεις 97 έως 103 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Τέλος, στις σκέψεις 107 και 108 της ίδιας απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση το άρθρο 5 της απόφασης ανάκτησης CARDS αποτέλεσε την αιτία της διαφοράς της κύριας δίκης και, ως εκ τούτου, καταδίκασε και την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα της HB, μολονότι η HB ηττήθηκε.
Η υπόθεση T‑796/19
23
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 19 Νοεμβρίου 2019, η HB άσκησε προσφυγή-αγωγή δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ και του άρθρου 340, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, ζητώντας από το Γενικό Δικαστήριο:
–
να ακυρώσει την απόφαση ανάκτησης TACIS·
–
να διατάξει την επιστροφή όλων των ποσών που ανακτήθηκαν τυχόν από την Επιτροπή βάσει της απόφασης ανάκτησης TACIS, πλέον τόκων υπερημερίας υπολογιζομένων με βάση το επιτόκιο που εφαρμόζει η ΕΚΤ προσαυξημένο κατά επτά μονάδες·
–
να διατάξει την Επιτροπή να καταβάλει το συμβολικό ποσό του ενός ευρώ ως αποζημίωση «υπό την επιφύλαξη επαύξησής του» και
–
να καταδικάσει την Επιτροπή στο σύνολο των δικαστικών εξόδων.
24
Η Επιτροπή ζήτησε από το Γενικό Δικαστήριο:
–
να απορρίψει την προσφυγή ακυρώσεως της απόφασης ανάκτησης TACIS ως αβάσιμη·
–
να απορρίψει ως απαράδεκτο ή ως αβάσιμο στο σύνολό του το αίτημα αποζημίωσης και
–
να καταδικάσει την HB στα δικαστικά έξοδα.
25
Με τη δεύτερη αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε αυτεπαγγέλτως το απαράδεκτο της προσφυγής-αγωγής ως προς το αίτημα ακυρώσεως της απόφασης ανάκτησης TACIS. Αφού εξέτασε, στις σκέψεις 62 έως 85 της εν λόγω αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το περιεχόμενο της απόφασης ανάκτησης TACIS, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 86, ότι η συγκεκριμένη απόφαση ανάκτησης μπορούσε να παραγάγει αποτελέσματα μόνον στο πλαίσιο της σύμβασης TACIS και ότι δεν μπορούσε να διαχωρισθεί από τη σύμβαση αυτή. Το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε εξ αυτού, στη σκέψη 87 της ίδιας απόφασης, ότι η απόφαση ανάκτησης TACIS δεν αποτελούσε, λαμβανομένης υπόψη της φύσεώς της, πράξη δεκτική προσφυγής ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, απέρριψε ως απαράδεκτο το αίτημα ακυρώσεως της ως άνω απόφασης. Επιπροσθέτως, στο μέτρο που με την εν λόγω προσφυγή-αγωγή ζητούνταν η στοιχειοθέτηση της εξωσυμβατικής ευθύνης της Ένωσης, το Γενικό Δικαστήριο την απέρριψε ως αβάσιμη, στις σκέψεις 93 έως 99 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Τέλος, στις σκέψεις 103 και 104 της ίδιας απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση το άρθρο 5 της απόφασης ανάκτησης TACIS αποτέλεσε την αιτία της διαφοράς της κύριας δίκης και, ως εκ τούτου, καταδίκασε και την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα της HB, μολονότι η HB ηττήθηκε.
Τα αιτήματα των διαδίκων και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
26
Με την αίτηση αναιρέσεως στην υπόθεση C‑160/22 P, η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει την πρώτη αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, στο μέτρο που απέρριψε ως απαράδεκτη την προσφυγή ακυρώσεως που άσκησε η ΗΒ κατά της απόφασης ανάκτησης CARDS και στο μέτρο που καταδίκασε την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα, περιλαμβανομένων των εξόδων της διαδικασίας ασφαλιστικών μέτρων·
–
να αναπέμψει την υπόθεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προκειμένου αυτό να αποφανθεί επί της ουσίας ως προς την προσφυγή ακυρώσεως, καθώς και επί των δικαστικών εξόδων, και
–
να καταδικάσει την HB στα δικαστικά έξοδα.
27
Με την αίτηση αναιρέσεως στην υπόθεση C‑161/22 P, η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει τη δεύτερη αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, στο μέτρο που απέρριψε ως απαράδεκτη την προσφυγή ακυρώσεως που άσκησε η ΗΒ κατά της απόφασης ανάκτησης TACIS και καταδίκασε την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα, περιλαμβανομένων των εξόδων της διαδικασίας ασφαλιστικών μέτρων·
–
να αναπέμψει την υπόθεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προκειμένου αυτό να αποφανθεί επί της ουσίας ως προς την προσφυγή ακυρώσεως, καθώς και επί των δικαστικών εξόδων, και
–
να καταδικάσει την HB στα δικαστικά έξοδα.
28
Με το υπόμνημα επί των δύο αιτήσεων αναιρέσεως, η HB ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να απορρίψει τις δύο αιτήσεις αναιρέσεως και
–
να καταδικάσει την Επιτροπή στο σύνολο των δικαστικών εξόδων.
29
Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 11ης Μαΐου 2022, αποφασίστηκε η συνεκδίκαση των υποθέσεων C‑160/22 P και C‑161/22 P προς διευκόλυνση της έγγραφης και της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως.
Επί των αιτήσεων αναιρέσεως
30
Προς στήριξη των αιτήσεων αναιρέσεως στις υποθέσεις C‑160/22 P και C‑161/22 P, η Επιτροπή προβάλλει τρεις λόγους οι οποίοι είναι, κατά την άποψή της, «στενά συνδεδεμένοι», δεδομένου ότι τα άρθρα που περιέχουν οι επίδικες αποφάσεις συνιστούν αδιάσπαστη ενότητα, η οποία στερείται νομικής σημασίας αν οποιοδήποτε από τα άρθρα αυτά ελλείπει.
Επί του παραδεκτού
Επιχειρήματα των διαδίκων
31
Η HB υποστηρίζει ότι, στο μέτρο που οι προσφυγές-αγωγές που ασκήθηκαν κατά των επίδικων αποφάσεων απορρίφθηκαν από το Γενικό Δικαστήριο ως απαράδεκτες, οι αιτήσεις αναιρέσεως που άσκησε η Επιτροπή είναι επίσης απαράδεκτες, δεδομένου ότι το εν λόγω θεσμικό όργανο δεν ηττήθηκε, ούτε καν εν μέρει, πρωτοδίκως, όπως απαιτεί το άρθρο 56 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
32
Η Επιτροπή αντιτείνει ότι, στο μέτρο που το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε ως απαράδεκτες τις προσφυγές ακυρώσεως κατά των επίδικων αποφάσεων, ηττήθηκε ως προς το αίτημά της να κριθούν οι προσφυγές αυτές αβάσιμες, το οποίο προϋπέθετε την αρμοδιότητα του Γενικού Δικαστηρίου και, ως εκ τούτου, το παραδεκτό των εν λόγω προσφυγών.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
33
Κατά το άρθρο 56, δεύτερο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναίρεση μπορεί να ασκηθεί από τον εν όλω ή εν μέρει ηττηθέντα διάδικο.
34
Εν προκειμένω, όπως υπομνήσθηκε στις σκέψεις 21 και 24 της παρούσας απόφασης, η Επιτροπή ζήτησε πρωτοδίκως να απορριφθούν ως αβάσιμες οι προσφυγές ακυρώσεως κατά των επίδικων αποφάσεων.
35
Απορρίπτοντας τις προσφυγές αυτές ως απαράδεκτες, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την παραδοχή περί αρμοδιότητάς του να εκδικάσει τις εν λόγω προσφυγές, στην οποία στηριζόταν η συλλογιστική της Επιτροπής. Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η Επιτροπή ηττήθηκε πρωτοδίκως.
36
Ως εκ τούτου, οι αιτήσεις αναιρέσεως στις υποθέσεις C‑160/22 P και C‑161/22 P είναι παραδεκτές.
Επί της ουσίας
Επιχειρήματα των διαδίκων
37
Με τους τρεις λόγους αναιρέσεως στις υποθέσεις C‑160/22 P και C‑161/22 P, οι οποίοι αφορούν, αντιστοίχως, τις σκέψεις 67 έως 90 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και τις σκέψεις 62 έως 87 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και πρέπει, λόγω της συνάφειάς τους, να εξεταστούν από κοινού, η Επιτροπή προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι εσφαλμένως προσέδωσε «συμβατική φύση» στα προνόμια δημόσιας εξουσίας τα οποία της απονέμονται, μεταξύ άλλων, από το άρθρο 103 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2002, προκειμένου να μπορεί να διαπιστώνει παρατυπίες στις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και, ως εκ τούτου, να μειώνει την τιμή στο πλαίσιο των αντίστοιχων συμβάσεων και να ανακτά τα αχρεωστήτως καταβληθέντα ποσά.
38
Η Επιτροπή υποστηρίζει, πρώτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο «διαταράσσει το ενωσιακό νομικό σύστημα», στο μέτρο που κρίνει, με τις σκέψεις 75 και 76 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και με τις σκέψεις 70 και 71 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι επίδικες συμβάσεις «απορροφούν» τα μέτρα δημόσιας εξουσίας που ελήφθησαν βάσει των συνδυασμένων διατάξεων του άρθρου 103 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2002 και του άρθρου 4 του κανονισμού 2988/95, περί των οποίων γίνεται λόγος στα άρθρα 1 έως 3 των επίδικων αποφάσεων, με συνέπεια τα μέτρα αυτά να υπόκεινται στον έλεγχο του δικαστή της συμβάσεως. Το Γενικό Δικαστήριο, στο μέτρο που δεν έλαβε υπόψη τη νομική φύση των αποφάσεων αυτών και στηρίχθηκε μόνο στο γεγονός ότι η σύμβαση είχε υπογραφεί πριν από την έκδοση των εν λόγω αποφάσεων, δεν απέστη από την απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, ADR Center κατά Επιτροπής (C‑584/17 P, EU:C:2020:576, σκέψεις 69 έως 72).
39
Στο μέτρο που έκρινε, στις σκέψεις 76 και 77 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης καθώς και στις σκέψεις 71 και 72 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι επίδικες αποφάσεις είχαν «συμβατική» φύση, ενώ αποτελούσαν έκφραση προνομίων δημόσιας εξουσίας, το Γενικό Δικαστήριο ενήργησε, κατά την Επιτροπή, επίσης κατά παράβαση του «πνεύματος και του γράμματος» του κανονισμού 2988/95 καθώς και των δημοσιονομικών κανονισμών του 2002 και του 2018 και μετέβαλε την ίδια τη φύση των εξουσιών που ο νομοθέτης της Ένωσης απονέμει στην Επιτροπή.
40
Επιπροσθέτως, στο μέτρο που έκρινε, στη σκέψη 77 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στη σκέψη 72 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Επιτροπή έπρεπε να επικαλεστεί τα εν λόγω προνόμια ενώπιον του δικαστή της συμβάσεως, το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε τα εν λόγω προνόμια. Ειδικότερα, διοίκηση η οποία οφείλει να απευθύνεται στον δικαστή της συμβάσεως και να αναμένει την κρίση του για την αναστολή μιας συμβατικής σχέσης ως προς την οποία έχει υπόνοιες τέλεσης απάτης δεν δρα αποτελεσματικά στο πλαίσιο της καταπολέμησης της απάτης και των παρατυπιών. Τούτο αντιβαίνει επίσης στο άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
41
Δεύτερον, κατά την Επιτροπή, στις σκέψεις 78 και 86 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης καθώς και στις σκέψεις 73 και 83 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, καθόσον χαρακτήρισε τα άρθρα 1 έως 3 των επίδικων αποφάσεων ως «συμβατικά» μέτρα ή «συμβατικές» πράξεις. Συνεπώς, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη την αρμοδιότητα της Επιτροπής να καθορίζει μονομερώς τι συνιστά παρατυπία, ακόμη και όταν αυτή διαπράχθηκε κατά το διοικητικό στάδιο που προηγήθηκε της σύναψης της σύμβασης. Επιπροσθέτως, τα μέτρα τα οποία θα μπορούσε να λάβει η Επιτροπή στο εν λόγω στάδιο της διαδικασίας ή μεταγενέστερα, δυνάμει, ιδίως, του άρθρου 103 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2002 ή του άρθρου 131 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2018, δεν αποσκοπούν στην αποκατάσταση συμβατικής ζημίας. Επιπλέον, η ανάκτηση των καταβληθέντων ποσών αναλόγως της σοβαρότητας της παρατυπίας, όπως προβλέπεται στο εν λόγω άρθρο 131, αποτελεί μέτρο που δεν σχετίζεται με το συμβατικό πλαίσιο. Η μείωση του ποσού της σύμβασης σε μηδέν ευρώ και η πλήρης ανάκτηση του καταβληθέντος ποσού δεν μπορούν εξάλλου να θεωρηθούν ως άμεσες συνέπειες της διαπίστωσης παρατυπιών στις οποίες υπέπεσε η ΗΒ ως αντισυμβαλλόμενη και οι οποίες επηρέασαν την ανάθεση των συμβάσεων TACIS και CARDS και, κατά συνέπεια, τη σύναψη των επίδικων συμβάσεων.
42
Επιπλέον, η Επιτροπή προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι έκρινε, στη σκέψη 73 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στη σκέψη 68 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Επιτροπή «είχε, κατ’ ουσίαν, την πρόθεση να αποδείξει ότι διαπίστωσε πλημμέλεια που θίγει τη σύναψη [της] σύμβασης», ενώ από το περιεχόμενο των επίδικων αποφάσεων προκύπτει ότι η Επιτροπή είχε την πρόθεση να λάβει μέτρα στο πλαίσιο της άσκησης των προνομίων δημόσιας εξουσίας που διαθέτει προκειμένου να προστατεύσει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης.
43
Κατά την Επιτροπή, στο μέτρο που, κατά τον χρόνο διάπραξης των παρατυπιών, η ΗΒ είχε σε κάθε περίπτωση την ιδιότητα του προσφέροντος, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε επίσης σε πλάνη περί το δίκαιο, στη σκέψη 79 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στη σκέψη 74 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, καθόσον έκανε λόγο για ουσιώδεις παρατυπίες που διέπραξε η ΗΒ «υπό την ιδιότητά της ως αντισυμβαλλομένης».
44
Τέλος, στις σκέψεις 80 και 81 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης καθώς και στις σκέψεις 77 και 78 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο κακώς έκρινε ότι τα μέτρα ανάκτησης θα μπορούσαν να ληφθούν από την Επιτροπή ως μέτρα εκτέλεσης των επίδικων συμβάσεων και ότι τα μέτρα τα οποία μνημονεύονται στα άρθρα 2 και 3 των επίδικων αποφάσεων συνίστανται σε «διαπίστωση της καταγγελίας της σύμβασης με συνακόλουθη ακύρωσή της». Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο συγχέει, κατά την Επιτροπή, τις έννοιες της καταγγελίας και της ex tunc ακύρωσης των συμβάσεων καθώς και τα αποτελέσματά τους. Εν πάση περιπτώσει, ο κανονισμός 2988/95 δεν προβλέπει στο άρθρο 4 ούτε την ακυρότητα ούτε την καταγγελία της σύμβασης ως προϋπόθεση εφαρμογής των διοικητικών μέτρων ανάκτησης. Ούτε άλλωστε το άρθρο 131, παράγραφος 4, του δημοσιονομικού κανονισμού του 2018 εξαρτά τη λήψη μέτρου μειώσεως της τιμής από καταγγελία ή από άλλο μέτρο συμβατικής φύσεως.
45
Η HB αντιτάσσει ότι η Επιτροπή προσδίδει στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις περιεχόμενο το οποίο δεν έχουν. Συγκεκριμένα, η συλλογιστική που ακολούθησε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 72 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στη σκέψη 67 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, κατά την οποία οι εξουσίες που αντλεί η Επιτροπή από τον δημοσιονομικό κανονισμό του 2002 ή από άλλους κανόνες του παράγωγου δικαίου εντάσσονται, από την υπογραφή της σύμβασης, στο πλαίσιο συμβατικών σχέσεων, δεν συνιστά, κατά την άποψη της ΗΒ, καινοτομία ούτε διαταράσσει το νομικό σύστημα της Ένωσης. Από την απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, ADR Center κατά Επιτροπής (C‑584/17 P, EU:C:2020:576, σκέψη 67), προκύπτει, αφενός, ότι, μολονότι οι δημοσιονομικοί κανονισμοί και ο κανονισμός 2988/95 παρέχουν στην Επιτροπή την εξουσία να εξαναγκάσει συμβαλλόμενο σε εκπλήρωση των οικονομικής φύσεως υποχρεώσεών του, η ύπαρξη σύμβασης εμποδίζει πάντως την Επιτροπή να ασκήσει μονομερώς τις αρμοδιότητες τις οποίες της απονέμουν οι κανονισμοί αυτοί. Αφετέρου, από τη σκέψη 73 της ίδιας απόφασης προκύπτει ότι, παρόλο που η έκδοση απόφασης αποτελούσας εκτελεστό τίτλο άπτεται της άσκησης των προνομίων δημόσιας εξουσίας των οποίων απολαύει η Επιτροπή, εντούτοις το θεσμικό αυτό όργανο υπερβαίνει τα όρια της αρμοδιότητάς του εκδίδοντας μια τέτοια απόφαση ενώ υφίστανται συμβατικές σχέσεις και εφόσον ο δικαστής της Ένωσης δεν είναι ο δικαστής της συμβάσεως.
46
Επιπλέον, από την απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής (C‑506/13 P, EU:C:2015:562, σκέψη 21), προκύπτει ότι, όταν η Επιτροπή επιλέγει, ως μέσο χορήγησης χρηματοδοτικής συνδρομής, τη σύναψη σύμβασης στο πλαίσιο του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, έχει την υποχρέωση να μην εξέρχεται των ορίων της εν λόγω σύμβασης. Συνεπώς, κατά την ΗΒ, το γεγονός ότι η Επιτροπή θέλησε να ασκήσει τις αρμοδιότητές της δεν σημαίνει ότι έχει δικαίωμα να το πράξει ή ότι, ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, ασκεί τις εν λόγω αρμοδιότητες εκτός της συμβατικής σφαίρας.
47
Τέλος, η ΗΒ ισχυρίζεται ότι ορθώς το Γενικό Δικαστήριο την χαρακτήρισε ως συμβαλλόμενο μέρος και έκρινε, για τους λόγους που εκτίθενται στις σκέψεις 67 έως 78 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στις σκέψεις 62 έως 73 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι παρατυπίες πρέπει να εκτιμηθούν στο πλαίσιο της συμβατικής σχέσης, δεδομένου ότι οι επίδικες αποφάσεις εκδόθηκαν μετά τη σύναψη των επίδικων συμβάσεων. Το ίδιο θα ίσχυε και για τον χαρακτηρισμό της μείωσης του ποσού των συμβάσεων σε μηδέν ευρώ ως αναδρομικής ακύρωσης της σύμβασης και για τη διαπίστωση ότι η καταγγελία της σύμβασης οδηγεί στην ex tunc ακύρωση των υποχρεωτικών αποτελεσμάτων της σύμβασης. Από το άρθρο 103 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2002 προκύπτει ότι η καταγγελία της συναφθείσας σύμβασης προβλέπεται με ή χωρίς ανάκτηση των ήδη καταβληθέντων ποσών. Εν προκειμένω, η Επιτροπή αποφάσισε να ανακτήσει το σύνολο των ήδη καταβληθέντων ποσών, όπερ ισοδυναμεί με καταγγελία της σύμβασης.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
48
Επιβάλλεται η υπενθύμιση ότι η προσφυγή ακυρώσεως κατά το άρθρο 263 ΣΛΕΕ μπορεί να ασκείται γενικώς κατά όλων των πράξεων των θεσμικών οργάνων, ανεξάρτητα από τη φύση ή τη μορφή τους, οι οποίες αποσκοπούν στην παραγωγή δεσμευτικών έννομων αποτελεσμάτων, ικανών να θίξουν τα συμφέροντα του προσφεύγοντος, μεταβάλλοντας ουσιωδώς τη νομική του κατάσταση. Εντούτοις, ο δικαστής της Ένωσης δεν είναι αρμόδιος να επιλαμβάνεται προσφυγής ακυρώσεως όταν η νομική κατάσταση του προσφεύγοντος εντάσσεται αποκλειστικώς στο πλαίσιο συμβατικών σχέσεων των οποίων το νομικό καθεστώς διέπεται από εθνική νομοθεσία την οποία έχουν ορίσει τα συμβαλλόμενα μέρη (αποφάσεις της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής, C‑506/13 P, EU:C:2015:562, σκέψεις 16 και 18· της 16ης Ιουλίου 2020, Inclusion Alliance for Europe κατά Επιτροπής, C‑378/16 P, EU:C:2020:575, σκέψεις 71 και 72, καθώς και της 16ης Ιουλίου 2020, ADR Center κατά Επιτροπής, C‑584/17 P, EU:C:2020:576, σκέψεις 62 και 63).
49
Ειδικότερα, αφενός, το άρθρο 274 ΣΛΕΕ διευκρινίζει ότι οι διαφορές στις οποίες η Ένωση είναι διάδικος δεν εξαιρούνται εξ αυτού του λόγου από την αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων. Αφετέρου, από το άρθρο 272 ΣΛΕΕ προκύπτει ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφαίνεται επί διαφορών που απορρέουν από σύμβαση δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου, η οποία συνάπτεται από την Ένωση ή για λογαριασμό της, μόνον αν η σύμβαση αυτή περιέχει σχετική ρήτρα απονομής δικαιοδοσίας.
50
Επομένως, αν, ελλείψει ρήτρας απονομής δικαιοδοσίας, ο δικαστής της Ένωσης κήρυσσε εαυτόν αρμόδιο να αποφαίνεται επί προσφυγών ακυρώσεως πράξεων που εντάσσονται σε ένα αποκλειστικά συμβατικό πλαίσιο, θα υπήρχε ο κίνδυνος όχι μόνο να στερηθεί κάθε πρακτικής αποτελεσματικότητας το άρθρο 272 ΣΛΕΕ, αλλά και να επεκταθεί η αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης πέραν των ορίων που έχει χαράξει το άρθρο 274 ΣΛΕΕ (πρβλ. αποφάσεις της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής, C‑506/13 P, EU:C:2015:562, σκέψη 19· της 16ης Ιουλίου 2020, Inclusion Alliance for Europe κατά Επιτροπής, C‑378/16 P, EU:C:2020:575, σκέψη 73 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, καθώς και της 16ης Ιουλίου 2020, ADR Center κατά Επιτροπής, C‑584/17 P, EU:C:2020:576, σκέψεις 63 και 64).
51
Από τη νομολογία αυτή συνάγεται ότι, όταν έχει συναφθεί σύμβαση μεταξύ του προσφεύγοντος και ενός θεσμικού οργάνου της Ένωσης, μπορεί να ασκηθεί προσφυγή ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ μόνο στην περίπτωση που η προσβαλλόμενη πράξη αποσκοπεί στην παραγωγή δεσμευτικών έννομων αποτελεσμάτων εκτός των ορίων της συμβατικής σχέσης που συνδέει τους συμβαλλόμενους, αποτελεσμάτων που συναρτώνται προς την άσκηση προνομίων δημόσιας εξουσίας, τα οποία απονέμονται στο συμβαλλόμενο θεσμικό όργανο ως διοικητική αρχή (αποφάσεις της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής, C‑506/13 P, EU:C:2015:562, σκέψη 20, και της 16ης Ιουλίου 2020, Inclusion Alliance for Europe κατά Επιτροπής, C‑378/16 P, EU:C:2020:575, σκέψη 74).
52
Όταν ένα θεσμικό όργανο επιλέγει, ως μέσο χορήγησης χρηματοδοτικής συνδρομής, τη σύναψη σύμβασης στο πλαίσιο του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, έχει την υποχρέωση να μην εξέρχεται του πλαισίου αυτού. Συνεπώς, το θεσμικό όργανο είναι, μεταξύ άλλων, υποχρεωμένο να αποφεύγει τη χρήση, στο πλαίσιο των σχέσεών του με τους αντισυμβαλλόμενούς του, διφορούμενων φράσεων οι οποίες θα μπορούσαν να εκλαμβάνονται από τα συμβαλλόμενα μέρη ως απόρροια εξουσιών για μονομερή λήψη αποφάσεων που εξέρχονται των ορίων που θέτουν οι διατάξεις της σύμβασης (απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής, C‑506/13 P, EU:C:2015:562, σκέψη 21).
53
Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε, στις σκέψεις 71 και 72 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στις σκέψεις 66 και 67 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι, με την επιφύλαξη της διοικητικής φύσης των διαδικασιών υποβολής προσφορών, οι εξουσίες που απονέμονται στην αναθέτουσα αρχή από τις διατάξεις του παράγωγου δικαίου εντάσσονται, από την υπογραφή της σύμβασης, στο πλαίσιο συμβατικών σχέσεων.
54
Στις σκέψεις 75 και 76 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης καθώς και στις σκέψεις 70 και 71 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο, στηριζόμενο στη νομολογία που παρατίθεται στη σκέψη 51 της παρούσας απόφασης, απέρριψε το επιχείρημα της Επιτροπής ότι οι επίδικες αποφάσεις εμπίπτουν, εν όλω ή εν μέρει, στη διοικητική σφαίρα για τον λόγο και μόνον ότι αφορούν, μεταξύ άλλων, το άρθρο 103 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2002, το άρθρο 131 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2018 και το άρθρο 4 του κανονισμού 2988/95. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, ακόμη και αν υποτεθεί ότι οι διατάξεις αυτές επιτρέπουν στην Επιτροπή, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να λαμβάνει μέτρα που εμπίπτουν στα προνόμια δημόσιας εξουσίας, τούτο δεν αρκεί για να αποκλειστούν εκ προοιμίου τα μέτρα αυτά από το συμβατικό πλαίσιο, δεδομένου ότι οι εν λόγω διατάξεις απέκτησαν εφαρμογή συνεπεία παραβάσεων καταλογιστέων σε συμβαλλόμενο μέρος που είχε συμβατική σχέση με την Ένωση.
55
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Γενικό Δικαστήριο, αφού επισήμανε, στη σκέψη 80 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στη σκέψη 75 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι επίδικες αποφάσεις εκδόθηκαν σε χρονικό σημείο κατά το οποίο οι συμβαλλόμενοι είχαν αναλάβει αμοιβαίες δεσμεύσεις βάσει των επίδικων συμβάσεων και είχαν ήδη εκτελέσει σημαντικό μέρος, αν όχι το σύνολο, των αντιστοίχων υποχρεώσεών τους, έκρινε, στις σκέψεις 89 και 90 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης καθώς και στις σκέψεις 86 και 87 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι αποφάσεις ανάκτησης μπορούσαν να παραγάγουν αποτελέσματα μόνον ως προς τις εν λόγω συμβάσεις, ότι δεν μπορούσαν να διαχωρισθούν από αυτές και ότι, ως εκ τούτου, δεν ανήκαν στην κατηγορία των πράξεων των οποίων η ακύρωση μπορεί να ζητηθεί από τον δικαστή της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ.
56
Όπως ορθώς υποστηρίζει η Επιτροπή, το Γενικό Δικαστήριο, αποφαινόμενο κατ’ αυτόν τον τρόπο, απέστη από τη νομολογία του Δικαστηρίου που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 48 έως 52 της παρούσας απόφασης.
57
Πράγματι, όπως προκύπτει ιδίως από τη νομολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 48 και 51 της παρούσας απόφασης, ο προσφεύγων του οποίου η νομική κατάσταση εντάσσεται αποκλειστικά στο πλαίσιο συμβατικών σχέσεων που διέπονται από την εθνική ρύθμιση την οποία έχουν ορίσει τα συμβαλλόμενα μέρη δεν μπορεί να ασκήσει προσφυγή ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, όταν έχει συναφθεί σύμβαση μεταξύ του προσφεύγοντος και ενός θεσμικού οργάνου της Ένωσης, μπορεί να ασκηθεί προσφυγή ακυρώσεως ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ μόνον υπό τη διττή προϋπόθεση ότι η προσβαλλόμενη πράξη αποσκοπεί στην παραγωγή δεσμευτικών εννόμων αποτελεσμάτων, τα οποία, αφενός, βρίσκονται εκτός των ορίων της συμβατικής σχέσεως που συνδέει τα συμβαλλόμενα μέρη και, αφετέρου, συναρτώνται προς την άσκηση προνομίων δημόσιας εξουσίας, τα οποία απονέμονται στο συμβαλλόμενο θεσμικό όργανο ως διοικητική αρχή.
58
Εν προκειμένω, διαπιστώνεται ότι οι επίδικες αποφάσεις συναρτώνται προς την άσκηση προνομίων δημόσιας εξουσίας και δεν εντάσσονται αποκλειστικώς στο πλαίσιο συμβατικών σχέσεων.
59
Συγκεκριμένα, πρώτον, με τις αποφάσεις αυτές, οι οποίες εκδόθηκαν δυνάμει, ιδίως, του άρθρου 103 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2002, του άρθρου 131 του δημοσιονομικού κανονισμού του 2018 και του άρθρου 4 του κανονισμού 2988/95, η Επιτροπή είχε την πρόθεση να θεραπεύσει παρατυπίες, κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, του κανονισμού 2988/95, οι οποίες επηρέασαν τη διεξαγωγή των διαδικασιών σύναψης των συμβάσεων TACIS και CARDS και οι οποίες, επομένως, διαπράχθηκαν πριν από τη σύναψη των επίδικων συμβάσεων.
60
Δεύτερον, οι εν λόγω αποφάσεις δεν αποσκοπούσαν στην επιβολή κυρώσεων λόγω πλημμελούς εκτέλεσης των επίδικων συμβάσεων, αλλά στη συναγωγή των συνεπειών της μη τήρησης εκ μέρους της ΗΒ της αρχής της ίσης μεταχείρισης κατά τις διαδικασίες σύναψης των συμβάσεων TACIS και CARDS, διαδικασίες των οποίων τη διοικητική φύση ορθώς υπογράμμισε το Γενικό Δικαστήριο, αντιστοίχως, στη σκέψη 71 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στη σκέψη 66 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
61
Τρίτον, από το γράμμα των επίδικων αποφάσεων προκύπτει ότι η Επιτροπή είχε την πρόθεση να ανακτήσει από την ΗΒ τα ποσά τα οποία θεωρούσε ότι της είχαν καταβληθεί αχρεωστήτως. Στο μέτρο που δεν προέβαλε ως δικαιολογητικό λόγο της επιστροφής των ποσών αυτών τη σοβαρότητα της ζημίας που υπέστη, αλλά τη σοβαρότητα της παρατυπίας που διέπραξε η ΗΒ κατά τη διαδικασία σύναψης των συμβάσεων TACIS και CARDS, η Επιτροπή είχε την πρόθεση, σύμφωνα με το άρθρο 2 του κανονισμού 2988/95, να επιβάλει στην ΗΒ διοικητικό μέτρο αποτελεσματικού, αναλογικού και αποτρεπτικού χαρακτήρα, προκειμένου να διασφαλιστεί η προσήκουσα έννομη προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.
62
Υπό το πρίσμα αυτό, η Επιτροπή διευκρίνισε εξάλλου, με τις αιτήσεις αναιρέσεως, ότι τα ποσά που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως στην ΗΒ επρόκειτο να επαναχρησιμοποιηθούν για τη δράση ή για το πρόγραμμα για τα οποία είχαν αρχικώς προβλεφθεί, στο μέτρο που συνιστούν έσοδα για ειδικό προορισμό, κατά την έννοια του άρθρου 21, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, του δημοσιονομικού κανονισμού του 2018, και στο μέτρο που επιστρέφονται, για τον λόγο αυτό, στο αρχικό κονδύλιο του προϋπολογισμού ώστε να μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν.
63
Τέταρτον, αντιθέτως προς ό,τι έκρινε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 80 της πρώτης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και στη σκέψη 75 της δεύτερης αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η χρονική διάσταση των μέτρων που λαμβάνει η Επιτροπή, ήτοι το αν λαμβάνονται πριν ή μετά την ανάθεση της σύμβασης και, κατά συνέπεια, πριν ή μετά τη σύναψη των επίμαχων συμβάσεων, δεν μπορεί να αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα για τη θεμελίωση της συμβατικής ή μη φύσεως μιας διαφοράς.
64
Αντιθέτως, είναι καθοριστικής σημασίας το γεγονός ότι οι επίδικες αποφάσεις επιβάλλουν κυρώσεις για παρατυπία διαπραχθείσα πριν από τη σύναψη των επίδικων συμβάσεων και δεν αφορούν την εκτέλεση των συμβάσεων αυτών. Στο πλαίσιο αυτό, είναι αδιάφορο αν τα συμβαλλόμενα μέρη έχουν ήδη εκτελέσει σημαντικό μέρος, αν όχι το σύνολο, των αντιστοίχων υποχρεώσεών τους ή ακόμη αν οι εν λόγω αποφάσεις έχουν επιπτώσεις στην εκτέλεση των επίδικων συμβάσεων. Ειδικότερα, το γεγονός ότι έχει ήδη εκτελεστεί σημαντικό μέρος της σύμβασης μπορεί, βεβαίως, να επηρεάσει την επί της ουσίας εκτίμηση του αναλογικού χαρακτήρα της απόφασης με την οποία διατάσσεται η ανάκτηση του συνόλου των ποσών τα οποία η Επιτροπή θεωρεί ότι καταβλήθηκαν αχρεωστήτως στον αντισυμβαλλόμενό της. Αντιθέτως, το γεγονός αυτό ουδόλως επηρεάζει την εκτίμηση της διοικητικής ή συμβατικής φύσεως της εν λόγω αποφάσεως.
65
Στην πραγματικότητα, η διττή προϋπόθεση που υπομνήσθηκε στη σκέψη 57 της παρούσας απόφασης και, κατά συνέπεια, η αρμοδιότητα εκδίκασης διαφοράς μεταξύ της Επιτροπής και του αντισυμβαλλομένου της πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα του σκοπού που επιδιώκει η Επιτροπή. Αν η τελευταία επιδιώκει την εκτέλεση της σύμβασης, η προσφυγή πρέπει να ασκηθεί ενώπιον του δικαστή της συμβάσεως. Αντιθέτως, αν η Επιτροπή προτίθεται να διασφαλίσει την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης και αν ασκήσει προς τούτο τα προνόμια που της απονέμουν τόσο ο κανονισμός 2988/95 όσο και ο εφαρμοστέος ratione temporis δημοσιονομικός κανονισμός, τότε η διαφορά πρέπει να εκδικασθεί ενώπιον του δικαστή της Ένωσης.
66
Υπό τις συνθήκες αυτές, οι επίδικες αποφάσεις πρέπει να χαρακτηριστούν ως «πράξεις δεκτικές προσφυγής», κατά την έννοια του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, και, ως εκ τούτου, προσφυγή με αίτημα την ακύρωσή τους πρέπει να ασκηθεί ενώπιον του δικαστή της Ένωσης.
67
Κατά συνέπεια, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε, με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, ότι οι επίδικες αποφάσεις εντάσσονταν στο πλαίσιο συμβατικών σχέσεων.
68
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω λόγων, πρέπει να γίνουν δεκτές οι αιτήσεις αναιρέσεως και, επομένως, να αναιρεθούν οι αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις.
Επί των προσφυγών-αγωγών ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου
69
Σύμφωνα με το άρθρο 61, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εάν η αναίρεση κριθεί βάσιμη, το Δικαστήριο αναιρεί την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί είτε το ίδιο να αποφανθεί οριστικά επί της διαφοράς, εφόσον είναι ώριμη προς εκδίκαση, είτε να την αναπέμψει στο Γενικό Δικαστήριο για να την κρίνει.
70
Δεδομένου ότι οι διαφορές δεν είναι ώριμες προς εκδίκαση, οι υποθέσεις πρέπει να αναπεμφθούν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
Επί των δικαστικών εξόδων
71
Δεδομένης της αναπομπής των υποθέσεων ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, το Δικαστήριο επιφυλάσσεται ως προς τα σχετικά με την αναιρετική διαδικασία δικαστικά έξοδα.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφασίζει:
1)
Αναιρεί την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 21ης Δεκεμβρίου 2021, HB κατά Επιτροπής (T‑795/19, EU:T:2021:917), και την απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, HB κατά Επιτροπής (T‑796/19, EU:T:2021:918).
2)
Αναπέμπει τις υποθέσεις ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
3)
Επιφυλάσσεται ως προς τα δικαστικά έξοδα.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.