Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L‑Ewwel Awla)
19 ta’ Marzu 2026 (*)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Approssimazzjoni tal-leġiżlazzjonijiet – Direttiva 2001/29/KE – Armonizzazzjoni ta’ ċerti aspetti tad-drittijiet tal-awtur u drittijiet relatati fis-soċjetà tal-informazzjoni – Dritt ta’ riproduzzjoni – Artikolu 2(a) – Kunċett ta’ ‘xogħol’ – Protezzjoni tax-xogħlijiet permezz tad-drittijiet tal-awtur – Kundizzjonijiet – Direttiva 2006/116/KE – Artikolu 5 – Konvenzjoni ta’ Berna għall-Protezzjoni tax-Xogħlijiet Letterarji u Artistiċi – Artikolu 2 – Edizzjoni kritika ta’ xogħol preeżistenti li għandha bħala għan li tikkostitwixxi mill-ġdid manuskritt bil-Latin – Kreazzjoni intellettwali li tirrifletti l-personalità tal-awtur tagħha, billi timmanifesta l-għażliet liberi u kreattivi tiegħu – Suġġett identifikabbli bi preċiżjoni u b’oġġettivita suffiċjenti”
Fil-Kawża C‑649/23,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija), permezz ta’ deċiżjoni tas‑6 ta’ Diċembru 2022, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fil‑31 ta’ Ottubru 2023, fil-proċedura
Institutul de Istorie şi Teorie Literară “G. Călinescu”,
Fundaţia Naţională pentru Ştiinţă şi Artă
vs
HK, fil-kwalità ta’ eredi ta’ TB,
VP,
GR,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L‑Ewwel Awla),
komposta minn F. Biltgen, President tal-Awla, T. von Danwitz, Viċi President tal-Qorti tal-Ġustizzja, li qiegħed jaġixxi bħala Mħallef tal-Ewwel Awla, I. Ziemele (Relatriċi), A. Kumin u S. Gervasoni, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: D. Spielmann,
Reġistratur: R. Şereş, Amministratriċi,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tad‑19 ta’ Marzu 2025,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għall-Institutul de Istorie şi Teorie Literară „G. Călinescu”, minn P. Buta, avocat,
–        għall-Gvern Rumen, minn E. Gane, L. Ghiță u A. Rotăreanu, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Franċiż, minn T. Lechevallier u B. Travard, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Taljan, minn S. Fiorentino u G. Palmieri, bħala aġenti, assistiti minn D. G. Pintus, avvocato dello Stato,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn A. Biolan u J. Samnadda, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tas‑26 ta’ Ġunju 2025,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Mejju 2001 dwar l-armonizzazzjoni ta’ ċerti aspetti ta’ drittijiet tal-awtur u drittijiet relatati fis-soċjetà tal-informazzjoni (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 17, Vol. 1, p. 230).
2        Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn l-Institutul de Istorie și Teorie Literară “G. Călinescu” (L-Istitut tal-Istorja u tat-Teorija Letterarja “G. Călinescu”, iktar ’il quddiem l-“Institut Călinescu ”) u l-Fundația Națională pentru Știință și Artă (il-Fondazzjoni Nazzjonali tax-Xjenza u tal-Arti, iktar ’il quddiem il-“FNSA”) u HK, fil-kwalità tiegħu ta’ eredi ta’ TB, u VP u GR, rigward il-kwalità ta’ xogħol protett bid-drittijiet tal-awtur tal-edizzjoni kritika ta’ xogħol li daħal fl-isfera pubblika.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt internazzjonali
Il-Konvenzjoni ta’ Berna
3        L-Artikolu 1 tal-Konvenzjoni ta’ Berna għall-Protezzjoni ta’ Xogħlijiet Letterarji u Artistiċi, iffirmata f’Berna fid‑9 ta’ Settembru 1886 (l-Att ta’ Pariġi tal‑24 ta’ Lulju 1971), fil-verżjoni tagħha li tirriżulta mill-emenda tat‑28 ta’ Settembru 1979 (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Berna”), jistipula:
“Il-pajjiżi li għalihom tapplika din il-Konvenzjoni jikkostitwixxu l-Istat tal-Unjoni għall-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur fuq ix-xogħlijiet letterarji u artistiċi tagħhom.”
4        L-Artikolu 2 ta’ din il-Konvenzjoni jipprovdi:
“1)      It-termini ‘xogħlijiet letterarji u artistiċi’ jkopru kull produzzjoni fil-qasam letterarju, xjentifiku u artistiku, indipendentement mill-mod jew mill-forma ta’ espressjoni bħal: kotba, fuljetti u kitbiet oħra; konferenzi, indirizzi, priedki jew xogħlijiet oħra tal-istess natura; xogħlijiet drammatiċi jew drammatiċi-mużikali; xogħlijiet ta’ koreografija u pantomimi; kompożizzjonijiet mużikali bi kliem jew mingħajr kliem; xogħlijiet ċinematografiċi, li magħhom huma inklużi x-xogħlijiet espressi permezz ta’ proċessi analogi għaċ-ċinematografija; xogħlijiet ta’ disinn, ta’ pittura, ta’ arkitettura, ta’ skultura, ta’ tinqix, ta’ litografija; xogħlijiet fotografiċi, li magħhom huma inklużi x-xogħlijiet espressi permezz ta’ proċessi analogi għall-fotografija; xogħlijiet tal-arti applikata; illustrazzjonijiet, mapep ġeografiċi; pjanti, skeċċjar jew xogħlijiet ta’ mudelli tal-plastik relatati mal-ġeografija, mat-topografija, mal-arkitettura jew max-xjenzi.
2)      Madankollu, il-fakultà li jippreskrivu li x-xogħlijiet letterarji u artistiċi jew kategorija waħda jew diversi kategoriji minnhom ma humiex protetti jekk ma jkunux ġew iffissati f’forma materjali, hija rriżervata għal-leġiżlazzjonijiet tal-pajjiżi tal-Unjoni.
3)      Huma protetti bħala xogħlijiet oriġinali, mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-awtur tax-xogħol oriġinali, it-traduzzjonijiet, l-adattamenti, l-arranġamenti tal-mużika u trasformazzjonijiet oħra ta’ xogħol letterarju jew artistiku.”
5        L-Artikolu 9(1) tal-imsemmija konvenzjoni jinqara kif ġej:
“L-awturi ta’ xogħlijiet letterarji u artistiċi protetti minn din il-konvenzjoni jgawdu mid-dritt esklużiv li jawtorizzaw ir-riproduzzjoni ta’ dawn ix-xogħlijiet, bi kwalunkwe mod u taħt kwalunkwe forma.”
6        L-Artikolu 12 tal-istess Konvenzjoni jistipula:
“L-awturi ta’ xogħlijiet letterarji jew artistiċi jgawdu mid-dritt esklużiv li jawtorizzaw l-adattamenti, l-arranġamenti u t-trasformazzjonijiet oħra tax-xogħlijiet tagħhom.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
It-Trattat tal-WIPO dwar id-Drittijiet tal-Awtur
7        It-Trattat tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali (WIPO), dwar id-Drittijiet tal-Awtur iffirmat f’Genève fl‑20 ta’ Diċembru 1996, ġie approvat f’isem il-Komunità Ewropea bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2000/278/KE, tas‑16 ta’ Marzu 2000 (ĠU 2000, L 89, p. 6).
8        L-Artikolu 1 tat-Trattat tal-WIPO dwar id-Drittijiet tal-Awtur, intitolat “Relazzjoni mal-Konvenzjoni ta’ Berne”, jipprevedi, fil-paragrafu 4 tiegħu:
“Il-Partijiet Kontraenti għandhom iħarsu l-Artikoli 1 sa 21 u l-Appendiċi tal-Konvenzjoni ta’ Berne.”
Il-Ftehim TRIPs
9        Il-Ftehim dwar l-Aspetti tad-Drittijiet tal-Proprjetà Intelletwali Relatati mal-Kummerċ (TRIPs) (ĠU 1994, L 336, p. 214, iktar ’il quddiem il-“Ftehim TRIPs), jikkostitwixxi l-Anness 1 C tal-Ftehim li jistabbilixxi l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO), li ġie ffirmat f’Marrakech fil‑15 ta’ April 1994 u li ġie approvat permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 94/800/KE tat‑22 ta’ Diċembru 1994 dwar il-konklużjoin f’isem il-Komunità Ewropea, fejn għandhom x’jaqsmu affarijiet fil-kompetenza tagħha, fuq il-ftehim milħuq fil-Laqgħa ta’ negozjati multilaterali fl-Urugwaj (1986-1994) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol. 21, p. 80). Huma partijiet fil-Ftehim TRIPs il-membri tal-WTO, fosthom l-Istati Membri kollha tal-Unjoni Ewropea kif ukoll l-Unjoni stess.
10      L-Artikolu 9 tal-Ftehim TRIPs jipprovdi:
“1)      Il-Membri għandhom iħarsu lejn l-Artikoli 1 sa 21 tal-Konvenzjoni ta’ Berne [...] u l-Appendiċi tagħha. [...]
2)      Il-protezzjoni tad-drittijiet ta’ l-awtur għandhom jestendu għall-espressjonijiet u mhux għall-ideat, metodi ta’ ħidma jew konċetti matematiċi per se.”
Id-dritt tal-Unjoni
Id-Direttiva 93/98/KEE
11      L‑Artikolu 1(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/98/KEE tad‑29 ta’ Ottubru 1993 li tarmonizza d-dewmien ta’ protezzjoni ta’ drittijiet ta’ l-awtur u ċerti drittijiet relatati (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 17, Vol. 1, p. 141), kien jipprevedi l-protezzjoni permezz tad-drittijiet tal-awtur ta’ xogħol letterarju jew artistiku, fis-sens tal-Artikolu 2 tal-Konvenzjoni ta’ Berna, matul il-ħajja kollha tal-awtur ta’ dan ix-xogħol u matul 70 sena wara mewtu.
12      L-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva, intitolat “Pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi”, kien jipprovdi:
“L-Istati Membri jistgħu jipproteġu pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi ta’ xogħlijiet li jkunu daħlu fl-isfera pubblika. Id-dewmien massimu ta’ protezzjoni ta’ dawn id-drittijiet għandu jkun 30 sena minn meta l-pubblikazzjoni kienet legalment ippubblikata għall-ewwel darba.”
13      Id-Direttiva 93/98 tħassret bid-Direttiva 2006/116/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2006 dwar il-perjodu ta’ protezzjoni ta’ drittijiet ta’ l-awtur u ta’ ċerti drittijiet relatati (ĠU 2006, L 372, p. 12), li kkodifikat id-Direttiva 93/98 u tinkludi, essenzjalment, l-istess dispożizzjonijiet bħal dik tal-aħħar. Id-Direttiva 2006/116 daħlet fis-seħħ fis‑16 ta’ Jannar 2007.
Id‑Direttiva 2001/29
14      L-Artikolu 2 tad-Direttiva 2001/29, intitolat “Dritt ta’ riproduzzjoni”, jipprovdi:
“L-Istati Membri għandhom jipprovdu għad-dritt esklussiv li jawtorizza jew jipprojbixxi riproduzzjoni diretta jew indiretta, temporanja jew permanenti b’kull mezz u f’kull forma, kollha jew parti:
a)
għall-awturi, tax-xogħolijiet tagħhom;
[...]”
Id-Direttiva 2006/116
15      Il-premessa 19 tad-Direttiva 2006/116 tiddikjara:
“L-Istati Membri għandhom jibqgħu ħielsa li jżommu jew jintroduċu drittijiet oħra relatati mad-drittijiet ta’ l-awtur partikolarment fir-rigward tal-protezzjoni ta’ pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi. Sabiex tkun żgurata t-trasparenza fil-livell Komunitarju, huwa madankollu meħtieġ li l-Istati Membri jintroduċu drittijiet ġodda relatati sabiex jgħarrfu lill-Kummissjoni [Ewropea] dwarhom.”
16      L-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva, intitolat “Pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi”, jipprovdi:
“L-Istati Membri jistgħu jipproteġu pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika. Il-perjodu massimu ta’ protezzjoni ta’ dawn id-drittijiet għandu jkun ta’ 30 sena minn meta l-pubblikazzjoni kienet legalment ippubblikata għall-ewwel darba.”
Id-dritt Rumen
17      L-Artikolu 16 tal-Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (il-Liġi Nru 8/1996 dwar id-Drittijiet tal-Awtur u Drittijiet Relatati), tal‑14 ta’ Marzu 1996 (Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 60 tas‑26 ta’ Marzu 1996), fil-verżjoni tagħha fis-seħħ fl-2001, kien jipprovdi:
“L-awtur ta’ xogħol għandu d-dritt patrimonjali esklużiv li jawtorizza t-traduzzjoni, il-pubblikazzjoni f’ġabriet, l-adattament kif ukoll kull trasformazzjoni oħra tax-xogħol tiegħu li tagħti lok għal xogħol idderivat.”
18      L-Artikolu 8 tal-Liġi Nru 8/1996 dwar id-Drittijiet tal-Awtur u Drittijiet Relatati, fil-verżjoni tagħha fis-seħħ fl‑2015 u fil-verżjoni tagħha attwalment fis-seħħ (Monitorul Oficial al României, Parti I, Nru 489, tal‑14 ta’ Ġunju 2018), jipprovdi:
“Mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-awturi tax-xogħol oriġinali, huma wkoll suġġetti għad-drittijiet tal-awtur ix-xogħlijiet idderivati li jkunu nħolqu fuq il-bażi ta’ xogħol wieħed jew iktar preeżistenti, jiġifieri:
a)      it-traduzzjonijiet, adattamenti, annotazzjonijiet, xogħlijiet dokumentarji, arranġamenti mużikali u kull trasformazzjoni oħra ta’ xogħol letterarju, artistiku jew xjentifiku li jikkostitwixxi xogħol intellettwali kreattiv;
b)      il-kumpilazzjonijiet ta’ xogħlijiet letterarji, artistiċi jew xjentifiċi, bħalma huma l-enċiklopediji u antoloġiji, il-kollezzjonijiet jew kumpilazzjonijiet ta’ materjali jew ta’ informazzjoni, li jibbenefikaw jew ma jibbenefikawx minn protezzjoni, inkluż id-databases, li, bl-għażla jew bl-arranġament tal-materjali, jikkostitwixxu kreazzjonijiet intellettwali.”
19      Skont l-Artikolu 23 tal-Liġi Nru 8/1996 dwar id-Drittijiet tal-Awtur u Drittijiet Relatati, fil-verżjoni tagħha fis-seħħ fl‑2015 u fil-verżjoni tagħha attwalment fis-seħħ:
“Għall-iskopijiet ta’ din il-liġi, il-frażi ‘ħolqien ta’ xogħol idderivat’ tfisser it-traduzzjoni, il-pubblikazzjoni fil-ġabriet, l-adattament kif ukoll kull trasformazzjoni oħra ta’ xogħol preeżistenti sa fejn din tal-aħħar tikkostitwixxi kreazzjoni intellettwali.”
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
20      Il-Professur Dan Slușanschi huwa l-awtur tal-edizzjoni kritika ta’ xogħol miktub bil-Latin mill-Prinċep Dimitrie Cantemir fil-bidu tas-seklu XVIIII, intitolat “Incrementorum et decrementorum Aulae Othman[n]icae siue Aliothma[n]icae historiae a prima gentis origine ad nostra usque tempora deductae libri tres” (L-Istorja tal-Axxensjoni u tad-Deklin tal-Imperu Ottoman mill-Oriġini Sal-Lum, fi tliet volumi), li llum daħal fl-isfera pubblika (iktar ’il quddiem l-“edizzjoni kritika Slușanschi”). Din l-edizzjoni kritika ġiet ippubblikata għall-ewwel darba matul is-sena 2001 mid-dar ta’ pubblikazzjoni Amarcord stabbilita f’Timișoara (ir-Rumanija). It-tieni edizzjoni kritika, irriveduta u kkorreġuta mill-Professur Slușanschi, ġiet ippubblikata matul is-sena 2008 mid-dar ta’ pubblikazzjoni Paideia stabbilita f’Bukarest (ir-Rumanija) u maħruġa mill-ġdid matul is-snin 2010 u 2012.
21      L-edizzjoni kritika Slușanschi twettqet abbażi tal-manuskritt bil-Latin ta’ Dimitrie Cantemir, li nstab fl-1984 fl-Università ta’ Harvard (l-Istati Uniti), li ilha proprjetarja ta’ dan il-manuskritt mis-sena 1901.
22      B’mod partikolari, il-Professur Slușanschi uża, għall-ewwel edizzjoni tal-edizzjoni kritika Slușansch, il-faksimile ta’ dan il-manuskritt, ippubblikat fir-Rumanija fl‑1999 u, għat-tieni edizzjoni tagħha, il-kopji fotografiċi tal-imsemmi manuskritt, imqiegħda għad-dispożizzjoni tiegħu mill-proprjetarju tax-xogħol ta’ Dimitrie Cantemir.
23      Fl-2013, wara l-mewt tal-Professur Slușanschi, TB u VP, fil-kwalità ta’ eredi tiegħu, ikkonkludew mal-Institut Călinescu ftehim li kien jagħti lil dan tal-aħħar id-dritt li juża t-traskrizzjonijiet u t-traduzzjonijiet tal-Professur Slușanschi li kienu jirrigwardaw diversi testi tax-xogħol ta’ Dimitrie Cantemir, fosthom l-edizzjoni kritika Slușanschi, fil-perspettiva ta’ edizzjoni sħiħa ta’ dan ix-xogħol. Dan l-istitut qiegħed ix-xogħlijiet tal-Professur Slușanschi għad-dispożizzjoni tal-FNSA.
24      Fl-2015, il-FNSA ippubblikat, f’verżjoni bilingwa Latina-Rumena, f’żewġ volumi, ix-xogħol intitolat “Dimitrie Cantemir - Istoria măririi și decăderii Curții otomane” (Dimitrie Cantemir – L-Istorja tal-Axxensjoni u tad-Declin tal-Residenza Uffiċjali tal-Imperatur Ottoman), li kien jinkludi t-test bil-Latin tiegħu akkumpanjat b’noti ta’ kritika magħmula mill-awturi tal-FNSA (iktar ’il quddiem l-“edizzjoni tal-FNSA”). Dan ix-xogħol kien jinkludi t-test tal-edizzjoni kritika
Slușanschi, kif ippubblikata fl‑2001.
25      Fit‑8 ta’ Diċembru 2015, TB u VP ippreżentaw rikors quddiem it-Tribunalul București (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest, ir-Rumanija) għal ksur tad-drittijiet tal-awtur fir-rigward tal-edizzjoni kritika Slușanschi.
26      Permezz ta’ sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2017, it-Tribunalul București (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest) ikkonstatat li l-edizzjoni kritika Slușanschi kienet ġiet kompletament riprodotta fl-edizzjoni tal-FNSA u li din tal-aħħar kienet użat ukoll iż-żidiet jew il-korrezzjonijiet, mhux ippubblikati f’dak iż-żmien, li l-Professur Slușanschi kien għamel fl-edizzjoni tiegħu stess u li huwa kellu l-intenzjoni li juża fil-futur. Issa, sar riferiment għall-Professur Slușanschi biss fin-noti ta’ qiegħ il-paġna tal-edizzjoni tal-FNSA. F’dawn iċ-ċirkustanzi, din il-qorti kkonstatat il-ksur mill-Istitut Călinescu u mill-FNSA tad-dritt morali tal-Professur Slușanschi li jiġi rrikonoxxut bħala awtur tal-edizzjoni kritika Slușanschi kif ukoll tad-drittijiet patrimonjali tal-awtur li jappartjenu lill-eredi tiegħu, TB u VP, u kkundannat lill-konvenuti għall-ħlas ta’ danni bħala kumpens għal dawn id-danni morali u materjali.
27      L-Istitut Călinescu u l-FNSA appellaw din is-sentenza quddiem il-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest, ir-Rumanija).
28      Permezz ta’ sentenza tas‑7 ta’ April 2021, il-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest) b’mod partikolari qieset li l-edizzjoni kritika Slușanschi kienet tikkostitwixxi xogħol idderivat, fis-sens tal-Liġi Nru 8/1996, peress li din kienet eżiġiet sforz ta’ kreattività u kienet il-frott tal-attività intellettwali tal-awtur tagħha. Din il-Qorti tal-Appell għalhekk ikkonfermat il-ksur tad-drittijiet tal-awtur ikkonstatat mill-qorti tal-ewwel istanza, filwaqt li naqqset l-ammont tad-danni għad-danni morali dovuti in solidum mill-Istitut Călinescu u mill-FNSA.
29      L-Istitut Călinescu u l-FNSA appellaw din is-sentenza quddiem l-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija), li hija l-qorti tar-rinviju.
30      Huma jikkontestaw, essenzjalment, il-konstatazzjoni tal-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest) dwar il-kwalità ta’ xogħol ta’ edizzjoni kritika bħall-edizzjoni kritika Slușanschi, filwaqt li kkritikaw lil din il-qorti li ma applikatx il-kriterji stabbiliti mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiġi evalwata l-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur ta’ tali edizzjoni kritika.
31      Skont l-Istitut Călinescu u l-FNSA, il-grad ta’ libertà tal-awtur ta’ edizzjoni kritika huwa estremament limitat, jew saħansitra ineżistenti, fil-każ ta’ xogħol ta’ natura xjentifika miktub b’lingwa antika, bħall-Latin, li r-regoli tagħha ta’ sintassi u ta’ kostruzzjoni ta’ sentenzi huma preċiżi.
32      Huma jikkunsidraw f’dan ir-rigward li, fil-każ ta’ edizzjoni kritika, l-għażliet liberi u kreattivi tal-awtur huma esklużi, peress li l-uniku għan tiegħu huwa li juża l-kompetenzi professjonali tiegħu sabiex jidentifika, fejn l-intenzjoni tal-awtur tax-xogħol oriġinali ma tirriżultax b’mod ċar mill-manuskritti użati, il-verżjonijiet ta’ test li huma l-eqreb tal-intenzjoni tal-awtur tax-xogħol oriġinali, iżda qatt li tiġi ssostitwita b’dik tal-awtur tal-edizzjoni kritika.
33      Il-possibbiltà ta’ għażla bejn diversi traduzzjonijiet dwar il-kliem jew il-formulazzjonijiet użati ma tfissirx li teżisti kontribuzzjoni kreattiva u oriġinali tal-awtur tal-edizzjoni kritika, b’tali mod li ma jistax jiġi sostnut, f’dan il-każ, li l-edizzjoni kritika Slușanschi tirrifletti l-personalità tal-awtur tagħha.
34      F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-edizzjoni kritika ta’ xogħol tistax tiġi kklassifikata bħala “xogħol” protett mid-drittijiet tal-awtur, skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29.
35      Hija tfakkar li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan il-kunċett ta’ “xogħol” jippreżupponi li jiġu ssodisfatti żewġ kriterji kumulattivi, jiġifieri, minn naħa, l-eżistenza ta’ suġġett oriġinali, fis-sens li huwa kemm neċessarju kif ukoll suffiċjenti li dan is-suġġett jirrifletti l-personalità tal-awtur tiegħu, billi juri l-għażliet liberi u kreattivi tiegħu, u, min-naħa l-oħra, l-eżistenza ta’ suġġett identifikabbli bi preċiżjoni u b’oġġettività suffiċjenti.
36      Issa, fir-rigward tal-ewwel kriterju, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar l-eżistenza reali ta’ għażla libera u kreattiva min-naħa tal-awtur ta’ edizzjoni kritika li jfassal il-kontenut ta’ test preeżistenti f’forma li tinftiehem u kemm jista’ jkun qrib tal-intenzjoni tal-awtur tax-xogħol oriġinali, fl-osservanza tal-istil u tal-espressjoni lingwistika tiegħu, filwaqt li jakkumpanja t-test b’noti kritiċi, b’kummenti u bi spjegazzjonijiet għall-korrezzjonijiet, sostituzzjonijiet ta’ kliem jew żidiet eventwalment neċessarji għan-natura komprensibbli tat-test manuskritt.
37      Fir-rigward tat-tieni kriterju, il-qorti tar-rinviju tistaqsi wkoll jekk dan huwiex issodisfatt, peress li l-kwistjoni tibqa’ miftuħa dwar jekk edizzjoni kritika għandhiex titqies bħala xogħol distint mix-xogħol oriġinali jew jekk, għall-kuntrarju, hijiex konfuża miegħu, peress li l-għan tagħha huwa preċiżament li tistabbilixxi t-test tax-xogħol preeżistenti.
38      Din il-qorti ssostni li, fil-każ ta’ edizzjoni kritika, l-għan imfittex mill-awtur tagħha huwa effettivament li jirrestitwixxi x-xogħol oriġinali fil-forma l-eqreb possibbli ta’ dik elaborata mill-awtur ta’ dan ix-xogħol oriġinali. L-awtur ta’ edizzjoni kritika jikkonsulta l-manuskritt tax-xogħol oriġinali u jagħmillu, jekk ikun il-każ, korrezzjonijiet jew żidiet sabiex jiżgura li huwa jħares is-sens tiegħu, flimkien ma’ kummenti u spjegazzjonijiet intiżi sabiex jiġġustifikaw l-għażla tat-termini xierqa. Bl-istess mod, l-analiżi kritika li tinsab fiha timplika sforz intellettwali li jirrifletti xogħol ta’ riċerka li ta’ spiss ikun estremament kumpless u twil.
39      Għalhekk, minn din il-perspettiva, il-kreazzjoni tal-awtur ta’ edizzjoni kritika ma tistax tiġi assimilata mar-riproduzzjoni jew mat-traskrizzjoni f’faksimile tal-manuskritt tax-xogħol oriġinali kkonċernat. Tal-inqas, huma biss in-noti kritiċi, il-kummenti u l-ispjegazzjonijiet annessi mat-test li jistgħu jikkostitwixxu suġġett identifikabbli b’mod preċiż u oġġettiv, b’tali mod li, f’dan il-każ, il-kwalità ta’ xogħol li jista’ jiġi protett bid-drittijiet tal-awtur tingħata unikament fir-rigward ta’ dawn il-partijiet biss tal-edizzjoni kritika li s-suġġett tagħhom ikun identifikabbli.
40      Barra minn hekk, l-imsemmija qorti tfakkar li, skont l-Artikolu 2(3) tal-Konvenzjoni ta’ Berna, “[h]uma protetti bħala xogħlijiet oriġinali, mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-awtur tax-xogħol oriġinali, it-traduzzjonijiet, l-adattamenti, l-arranġamenti tal-mużika u alterazzjonijiet oħra ta’ xogħol letterarju jew artistiku”.
41      F’dan ir-rigward, l-istess qorti tirrileva li, fil-kawża prinċipali, ix-xogħol oriġinali bil-Latin huwa inkontestabbilment “xogħol letterarju”, fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Berna, peress li din il-konvenzjoni tinkludi, fl-eżempji ta’ “xogħlijiet letterarji u artistiċi” li hija tagħti fl-Artikolu 2(1) tagħha, il-produzzjonijiet fil-qasam xjentifiku.
42      Min-naħa l-oħra, sabiex edizzjoni kritika bħall-edizzjoni kritika Slușanschi tkun tista’ tiġi protetta bħala xogħol oriġinali, din għandha tikkonċerna, skont l-Artikolu 2(3) ta’ din il-konvenzjoni, it-“trasformazzjoni” ta’ xogħol letterarju.
43      Issa, skont il-qorti tar-rinviju, l-Unjoni Ewropea, minkejja li ma hijiex parti kontraenti tal-Konvenzjoni ta’ Berna, xorta waħda hija obbligata, skont l-Artikolu 1(4) tat-Trattat tal-WIPO dwar id-Drittijiet tal-Awtur, li tiegħu hija parti u li d-Direttiva 2001/29 għandha l-għan li timplimenta, li tikkonforma ruħha mal-Artikoli 1 sa 21 ta’ din il-konvenzjoni.
44      Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju tosserva li l-Qorti tal-Ġustizzja għadha ma ddeċidietx dwar il-kwistjoni jekk u taħt liema kundizzjoni l-edizzjoni kritika ta’ xogħol oriġinali tista’ hija stess tiġi kklassifikata bħala “xogħol”, fis-sens tal-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29 jew, jekk ikun il-każ, ta’ dispożizzjoni oħra ta’ att tad-dritt tal-Unjoni, li jiġġustifika li titressaq talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE.
45      Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“Id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 2(a) tad-Direttiva [2001/29], għandhom jiġu interpretati fis-sens li edizzjoni kritika ta’ xogħol li l-għan tagħha huwa li tistabbilixxi t-test ta’ xogħol oriġinali, billi jiġi kkonsultat il-manuskritt, flimkien mal-kummenti u l-analiżi kritika meħtieġa, tista’ titqies bħala xogħol protett mid-drittijiet tal-awtur?”
Fuq id-domanda preliminari
46      Permezz tad-domanda unika tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-edizzjoni kritika ta’ xogħol li kien daħal fl-isfera pubblika, li l-għan tagħha hija li tirrestitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol tal-aħħar billi żżidlu kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, tistax titqies bħala xogħol protett, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, bid-drittijiet tal-awtur.
47      Għandu jitfakkar li d-Direttiva 2001/29 tipprovdi, fl-Artikoli 2 sa 4 tagħha, li l-Istati Membri għandhom jipprevedu ġabra ta’ drittijiet esklużivi li jirrigwardaw, għall-awturi, ix-“xogħlijiet” tagħhom u tistabbilixxi, fl-Artikolu 5 tagħha, sensiela ta’ eċċezzjonijiet u ta’ limitazzjonijiet għal dawn id-drittijiet. Issa, din id-direttiva ma tinkludi l-ebda riferiment espliċitu għad-dritt tal-Istati Membri li jiddeterminaw is-sens u l-portata tal-kunċett ta’ “xogħol”. Għaldaqstant, u fid-dawl tar-rekwiżiti kemm tal-applikazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll tal-prinċipju ta’ ugwaljanza, dan il-kunċett għandu normalment jingħata, fl-Unjoni kollha, interpretazzjoni awtonoma u uniformi (sentenza tat‑13 ta’ Novembru 2018, Levola Hengelo, C‑310/17, EU:C:2018:899, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
48      Minn dan isegwi li l-edizzjoni kritika ta’ xogħol preeżistenti, bħall-edizzjoni kritika Slușanschi, tista’ tiġi protetta bid-drittijiet tal-awtur skont id-Direttiva 2001/29 biss jekk tali edizzjoni tkun tista’ tiġi kklassifikata bħala “xogħol”, fis-sens ta’ din id-direttiva.
49      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-kunċett ta’ “xogħol” jippreżupponi li jiġu ssodisfatti żewġ elementi kumulattivi. Minn naħa, dan il-kunċett jimplika li jeżisti suġġett oriġinali, fis-sens li dan ikun kreazzjoni intellettwali tal-awtur stess. Min-naħa l-oħra, il-klassifikazzjoni ta’ “xogħol” hija rriżervata għall-elementi li jkunu l-espressjoni ta’ tali kreazzjoni (sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2019, Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, punt 29 u l-ġurisprudenza ċċitata).
50      Fir-rigward, fl-ewwel lok, tal-kriterju tal-oriġinalità, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, sabiex suġġett ikun jista’ jitqies bħala oriġinali, ikun kemm neċessarju kif ukoll suffiċjenti li dan jirrifletti l-personalità tal-awtur tiegħu, billi jimmanifesta l-għażliet liberi u kreattivi tiegħu. Min-naħa l-oħra, meta t-twettiq ta’ suġġett ikun ġie ddeterminat minn kunsiderazzjonijiet tekniċi, permezz ta’ regoli jew ta’ restrizzjonijiet oħra, li ma jkunux ħallew spazju għall-eżerċizzju ta’ libertà kreattiva, dan is-suġġett ma jistax jitqies li għandu l-oriġinalità neċessarja sabiex jikkostitwixxi xogħol (sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2019, Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, punti 30 u 31 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
51      Għalhekk, il-fatt li s-suġġett inkwistjoni jirrifletti l-personalità tal-awtur tiegħu, permezz tal-manifestazzjoni ta’ għażliet liberi u kreattivi tiegħu, jikkostitwixxi element determinanti tal-kunċett ta’ “oriġinalità” u, b’konsegwenza, tal-protezzjoni ta’ dan is-suġġett bid-drittijiet tal-awtur fid-dritt tal-Unjoni.
52      F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kkunsidrat li artikoli għall-istampa jistgħu jikkostitwixxu “xogħlijiet” protetti bid-drittijiet tal-awtur, li għalihom il-kreazzjoni intellettwali tal-awturi tagħhom stess tirriżulta mill-mod li bih huwa ppreżentat is-suġġett, kif ukoll tal-espressjoni lingwistika ta’ dan l-awtur (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-16 ta’ Lulju 2009, Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, punt 44).
53      Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li ma jistgħux jikkostitwixxu “xogħlijiet” la l-kliem inkwantu tali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2009, Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, punt 46) la r-rapporti militari, li l-kontenut tagħhom huwa essenzjalment stabbilit mill-informazzjoni inkluża fihom, b’mod li din l-informazzjoni u l-espressjoni tagħha f’dawn ir-rapporti jitħalltu flimkien u li l-imsemmija rapporti jkunu kkaratterizzati biss mill-funzjoni teknika tagħhom, bl-esklużjoni ta’ kull oriġinalità (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑29 ta’ Lulju 2019, Funke Medien NRW, C‑469/17, EU:C:2019:623, punt 24 u l-ġurisprudenza ċċitata).
54      Sabiex jiġi ddeterminat jekk suġġett letterarju bħall-edizzjoni kritika Slușanschi huwiex ta’ natura oriġinali, għandu jiġi vverifikat, kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 56 tal-konklużjonijiet tiegħu, jekk, waqt it-tfassil tagħha, l-awtur tagħha setax jagħmel għażliet liberi u kreattivi ta’ natura li jagħtu lill-kreazzjoni tiegħu oriġinalità, peress li din l-oriġinalità ma tirriżultax mill-kliem fihom infushom, ikkunsidrati waħedhom, iżda mill-għażla tagħhom, mid-dispożizzjoni tagħhom u mill-kombinazzjoni tagħhom, li permezz tagħhom l-awtur ikun esprima l-kreattività tiegħu b’mod oriġinali u li wassal għal riżultat li jikkostitwixxi kreazzjoni intellettwali, peress li l-għarfien prattiku ddedikat għal din il-kreazzjoni huwa f’dan ir-rigward irrilevanti (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑16 ta’ Lulju 2009, Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, punti 45 u 46, kif ukoll tad‑29 ta’ Lulju 2019, Funke Medien NRW, C‑469/17, EU:C:2019:623, punt 23).
55      F’dan il-kuntest, hekk kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 63 tal-konklużjonijiet tiegħu, l-għażliet grammatikali, lessikali, letterarji u stilistiċi mwettqa mill-awtur ta’ edizzjoni kritika jistgħu probabbilment jiġu ddettati, jew tal-inqas influwenzati, mis-snin ta’ esperjenza tiegħu, mill-għarfien filoloġiku tiegħu, mill-konoxxenzi tiegħu u mill-komprensjoni tiegħu taż-żmien li fih kien inkiteb ix-xogħol oriġinali kkonċernat u tal-perijodu storiku kopert minn dan ix-xogħol oriġinali, mill-għarfien tiegħu tal-awtur tal-imsemmi xogħol oriġinali, mill-istil tiegħu u mill-espressjoni lingwistika tiegħu, kif ukoll mill-interpretazzjoni tiegħu ta’ dak li huwa jipperċepixxi li tkun l-intenzjoni ta’ dan l-awtur.
56      Fl-aħħar nett, kif irrileva wkoll l-Avukat Ġenerali fil-punt 65 tal-konklużjonijiet tiegħu, il-kundizzjoni ta’ oriġinalità tista’ wkoll tiġi evalwata fid-dawl tal-kompożizzjoni tal-edizzjoni kritika inkwistjoni, tal-istruttura mogħtija lix-xogħol ikkonċernat, tat-tfassil tagħha kif ukoll tad-dispożizzjoni tat-test oriġinali meta mqabbel mal-kummenti u mal-analiżi kritika.
57      F’dan il-każ, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-edizzjoni kritika Slușanschi ma tikkostitwixxix sempliċi traskrizzjoni tal-manuskritt bil-Latin tax-xogħol ta’ Dimitrie Cantemir u lanqas tal-faksimile ta’ dan il-manuskritt. Fil-fatt, l-għan tal-edizzjoni kritika Slușanschi kien li tirrestitwixxi, billi jsiru korrezzjonijiet u żidiet, it-test tax-xogħol oriġinali f’forma kompleta, li tinftiehem u kemm jista’ jkun qrib tal-intenzjoni tal-awtur tiegħu, jiġifieri, Dimitrie Cantemir.
58      Barra minn hekk, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-kummenti u l-analiżi kritika li jinsabu fl-edizzjoni kritika Slușanschi, dwar il-korrezzjonijiet, is-sostituzzjonijiet ta’ kliem u ż-żidiet eventwalment neċessarji sabiex jinftiehem il-manuskritt tax-xogħol ta’ Dimitrie Cantemir, kif ukoll id-diversi verżjonijiet lingwistiċi jew varjanti ta’ kliem jew ta’ espressjonijiet li tħallew barra, jirriżultaw ukoll minn kreazzjoni intellettwali tal-Professur Slușanschi.
59      Konsegwentement, sakemm ir-redazzjoni tal-edizzjoni kritika Slușanschi ma tkunx ġiet iddettata minn kunsiderazzjonijiet purament tekniċi, minn regoli jew minn restrizzjonijiet nieqsa minn kull libertà kreattiva, jidher li din l-edizzjoni kritika tissodisfa l-kriterju tal-oriġinalità, fatt li madankollu għandu jiġi evalwat mill-qorti tar-rinviju.
60      F’dak li jirrigwarda, fit-tieni lok, il-kriterju dwar in-natura identifikabbli tas-suġġett inkwistjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li l-kunċett ta’ “xogħol” jimplika neċessarjament l-eżistenza ta’ suġġett identifikabbli bi preċiżjoni u b’oġġettività suffiċjenti. Fil-fatt, minn naħa, l-awtoritajiet responsabbli li jiżguraw il-protezzjoni tad-drittijiet esklużivi inerenti għad-drittijiet tal-awtur għandhom ikunu jistgħu jidentifikaw, b’mod ċar u preċiż, is-suġġett hekk protett. L-istess japplika fir-rigward ta’ terzi li kontra tagħhom tista’ tiġi invokata l-protezzjoni mitluba mill-awtur ta’ dan is-suġġett. Min-naħa l-oħra, in-neċessità li jiġi eskluż kull element ta’ suġġettività, li jkun dannuż għaċ-ċertezza legali, fil-proċess ta’ identifikazzjoni tal-imsemmi suġġett tippreżupponi li dan tal-aħħar kien ġie espress b’mod oġġettiv (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2019, Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, punti 32 u 33 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
61      F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju ma teskludix li l-edizzjoni kritika Slușanschi tista’ titqies bħala li tiġi konfuża mal-manuskritt tax-xogħol ta’ Dimitrie Cantemir, sa fejn l-għan tagħha kien li tirrestitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol preeżistenti. Madankollu, din il-qorti tirrikonoxxi li l-awtur ta’ edizzjoni kritika jista’ jagħmel adattamenti jew żidiet għal xogħol, sabiex jirrestitwixxi s-sens oriġinali tal-manuskritt tiegħu, b’tali mod li din l-edizzjoni kritika tkun tista’ tissodisfa t-tieni kriterju.
62      F’dan ir-rigward, kif huwa mfakkar fil-punt 30 ta’ din is-sentenza, il-kunċett ta’ “xogħol” imsemmi fid-Direttiva 2001/29 jimplika neċessarjament l-eżistenza ta’ espressjoni li tagħmlu identifikabbli bi preċiżjoni u b’oġġettività suffiċjenti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Novembru 2018, Levola Hengelo, C‑310/17, EU:C:2018:899, punt 40), meta mqabbla mal-partijiet li jikkorrispondu għax-xogħol oriġinali.
63      Issa, kif l-Avukat Ġenerali rrileva fil-punt 70 tal-konklużjonijiet tiegħu, l-edizzjoni kritika ta’ xogħol oriġinali tista’ tippreżenta ruħha, fl-intier tagħha, bħala suġġett identifikabbli bi preċiżjoni u b’oġġettività suffiċjenti.
64      Fil-fatt, ma għandhiex neċessarjament issir distinzjoni bejn il-partijiet li jikkorrispondu għax-xogħol oriġinali, li jekk ikun il-każ kienu s-suġġett ta’ bidliet testwali, u l-kummenti, noti kritiċi jew spjegazzjonijiet li jakkumpanjawhom, sabiex, jekk ikun il-każ, jiġu identifikati dawk tal-partijiet li jistgħu jaqgħu taħt il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur. Tali approċċ jippreżenta r-riskju li jinqasam xogħol li jagħmel sens biss fl-intier tiegħu, b’mod partikolari meta tali kummenti, noti jew spjegazzjonijiet jikkompletaw, jew ikunu marbuta ma’, parti speċifika tat-test tax-xogħol oriġinali li huma jikkummentaw jew jirrestitwixxu.
65      Għaldaqstant, f’dan il-każ, bla ħsara għall-verifiki li l-qorti tar-rinviju għandha twettaq, billi tieħu inkunsiderazzjoni l-ispeċifiċità tal-edizzjoni kritika Slușanschi, li l-għan tagħha huwa li tirrestitwixxi t-test parzjalment mitluf tax-xogħol oriġinali billi żżidlu kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, din l-edizzjoni kritika tista’ titqies bħala “xogħol”, fis-sens tal-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29, bil-kundizzjoni li tkun kreazzjoni intellettwali li tirrifletti l-personalità tal-awtur tagħha, billi timmanifesta l-għażliet liberi u kreattivi tiegħu, u li tkun tista’ tiġi identifikata bi preċiżjoni u b’oġġettività suffiċjenti.
66      Fir-rigward, fit-tielet lok, tal-portata tal-protezzjoni tax-xogħol, għandu jitfakkar li, meta edizzjoni kritika tippreżenta l-karatteristiċi mfakkra fil-punt 49 ta’ din is-sentenza u tikkostitwixxi għalhekk xogħol, hija għandha, f’din il-kwalità, tibbenefika minn protezzjoni taħt id-drittijiet tal-awtur, konformement mad-Direttiva 2001/29, filwaqt li jiġi osservat li l-portata ta’ din il-protezzjoni ma tiddependix mill-grad ta’ libertà kreattiva li l-awtur tagħha kellu u li għalhekk ma hijiex inqas minn dik li minnha jibbenefika kull xogħol li jaqa’ taħt din id-direttiva (sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2019, Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata).
67      Għandu jingħad ukoll, kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 73 tal-konklużjonijiet tiegħu, li l-ksur tad-drittijiet tal-awtur ma jimplikax neċessarjament ir-riproduzzjoni sħiħa tax-xogħol, iżda jista’ jikkonsisti f’riproduzzjoni parzjali. Fil-fatt, il-partijiet differenti ta’ xogħol jibbenefikaw ukoll minn protezzjoni skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29, bil-kundizzjoni li dawn jinkludu elementi li jkunu l-espressjoni tal-kreazzjoni intellettwali proprja tal-awtur tax-xogħol (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2009, Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, punt 39), li jista’ jkun il-każ meta awtur jaħdem sabiex jirrestitwixxi xogħol letterarju parzjalment mitluf fil-forma li huwa jqis li tkun l-eqreb possibbli għal dik imfassla mill-awtur tax-xogħol oriġinali.
68      Fl-aħħar nett, u indipendentement mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-rikonoxximent tad-drittijiet tal-awtur fuq l-edizzjoni kritika ta’ xogħol letterarju li jidħol fl-isfera pubblika ma jdaħħalx lil dan tal-aħħar fil-qasam privat u ma jistax jagħti lill-awtur ta’ din l-edizzjoni kritika dritt esklużiv fuq dan ix-xogħol preeżistenti.
69      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, ir-risposta għad-domanda magħmula għandha tkun li l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29 għandu jiġi interpretat fis-sens li l-edizzjoni kritika ta’ xogħol li kien daħal fl-isfera pubblika, li l-għan tagħha huwa li tirrestitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol billi żżidlu kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, tista’ titqies li hija xogħol protett bid-drittijiet tal-awtur, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, bil-kundizzjoni li tkun kreazzjoni intellettwali li tirrifletti l-personalità tal-awtur tagħha, billi timmanifesta l-għażliet liberi u kreattivi tiegħu, u li tkun tista’ tiġi identifikata bi preċiżjoni u b’oġġettività suffiċjenti.
Fuq l-ispejjeż
70      Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il‑Qorti tal-Ġustizzja (L‑Ewwel Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Mejju 2001 dwar l-armonizzazzjoni ta’ ċerti aspetti ta’ drittijiet tal-awtur u drittijiet relatati fis-soċjetà tal-informazzjoni,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
l-edizzjoni kritika ta’ xogħol li kien daħal fl-isfera pubblika, li l-għan tagħha huwa li tirrestitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol billi żżidlu kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, tista’ titqies li hija xogħol protett bid-drittijiet tal-awtur, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, bil-kundizzjoni li tkun kreazzjoni intellettwali li tirrifletti l-personalità tal-awtur tagħha, billi timmanifesta l-għażliet liberi u kreattivi tiegħu, u li tkun tista’ tiġi identifikata bi preċiżjoni u b’oġġettività suffiċjenti.
Firem
*      Lingwa tal-kawża: ir-Rumen.