62024CC0291
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
TAMARY ĆAPETY
przedstawiona w dniu 3 lipca 2025 r. (
1
)
Sprawa C‑291/24
Steiermärkische Bank und Sparkasse AG,
KL,
TR
przeciwko
Österreichische Finanzmarktaufsichtsbehörde (FMA)
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny, Austria)]
Odesłanie prejudycjalne – Zapobieganie wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu – Dyrektywa (UE) 2015/849 – Artykuły 58, 59 i 60 – Nałożenie kar na osobę prawną – Przepisy krajowe ustanawiające związek między odpowiedzialnością osoby prawnej a odpowiedzialnością zidentyfikowanej osoby fizycznej – Terminy przedawnienia – Zasada skuteczności
I. Wprowadzenie
1.
U podstaw niniejszej sprawy leży wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny, Austria) w przedmiocie wykładni przepisów dyrektywy (UE) 2015/849 (
2
) w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy.
2.
Kluczową kwestią jest to, czy nałożenie kar na osobę prawną za naruszenie obowiązków w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy może być uzależnione od ustalenia odpowiedzialności zidentyfikowanej osoby fizycznej.
II. Postępowanie główne, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
3.
Steiermärkische Bank und Sparkassen AG (zwany dalej „Steiermärkische Bank”) jest austriackim bankiem.
4.
Decyzją z dnia 29 lutego 2024 r. Österreichische Finanzmarktaufsichtsbehörde (organ nadzoru rynku finansowego, Austria, zwany dalej „FMA”) nałożył karę na Steiermärkische Bank jako osobę prawną za naruszenie obowiązków zachowania należytej staranności przewidzianych w Finanzmarkt-Geldwäschegesetz (ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy na rynku finansowym, zwana dalej „FM-GwG”) od dnia 15 września 2017 r. do dnia 11 października 2019 r.
5.
Steiermärkische Bank oraz dwie osoby fizyczne, KL i TR, zaskarżyły tą decyzję do Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego), który jest sądem odsyłającym w niniejszej sprawie.
6.
Sąd odsyłający wyjaśnia, że możliwość ukarania osób prawnych była obca prawu austriackiemu. Możliwość ukarania osób prawnych wprowadziła FM-GwG, dokonująca transpozycji dyrektywy 2015/849. Jednakże zgodnie z §35 ust. 1 i 2 FM-GwG w związku z orzecznictwem Verwaltungsgerichtshof (trybunału administracyjnego, Austria) (
3
) osoba prawna może zostać ukarana tylko wtedy, gdy naruszenie popełnione przez konkretnie wskazaną osobę fizyczną zostało najpierw ustalone, a następnie przypisane tej osobie prawnej.
7.
W tym względzie zdaniem sądu odsyłającego konieczne jest przy tym, po pierwsze, aby osoba fizyczna, której działania mają być przypisane osobie prawnej, sama brała wcześniej udział w tym postępowaniu w charakterze podejrzanego to znaczy jako strona ze wszystkimi jej prawami, a nie tylko w charakterze świadka, a po drugie, aby to przestępcze, bezprawne i zawinione działanie zidentyfikowanej osoby fizycznej zostało stwierdzone w rozstrzygnięciu (sentencji) decyzji nakładającej karę na osobę prawną i, po trzecie, zostało ono również w rozstrzygnięciu (sentencji) tej decyzji przypisane osobie prawnej (
4
).
8.
Sąd odsyłający powziął wątpliwość, czy wymogi określone w § 35 ust. 1 i 2 FM-GwG, które wiążą odpowiedzialność osoby prawnej z odpowiedzialnością zidentyfikowanej osoby fizycznej, są sprzeczne z dyrektywą 2015/849. Sąd ten podkreśla, że przepis ten stanowił niemal dosłowną transpozycję art. 60 ust. 5 i 6 dyrektywy 2015/849 do prawa austriackiego, lecz z jednym istotnym uzupełnieniem poprzez odniesienie do § 34 ust. 1–3 FM-GwG. W świetle orzecznictwa Verwaltungsgerichtshof (trybunału administracyjnego) wynika z tego wymóg wykazania winy zidentyfikowanej osoby fizycznej. Zdaniem sądu odsyłającego wymóg ten nie istnieje w art. 60 ust. 5 i 6 dyrektywy 2015/849.
9.
Ponadto sąd ten zastanawia się, czy terminy przedawnienia określone w § 36 FM-GwG, zgodnie z którymi postępowanie w sprawie nałożenia kar administracyjnych musi zostać wszczęte w ciągu trzech lat od dnia popełnienia czynu podlegającego karze i zakończone w ciągu pięciu lat, są zgodne z prawem Unii.
10.
Sąd odsyłający wskazuje, że skutkiem tych wymogów jest to, że błędy w postępowaniu przeciwko osobie fizycznej działającej na rachunek osoby prawnej – takie jak na przykład fakt, że dana osoba została przesłuchana wyłącznie w charakterze świadka, a nie w charakterze strony – prowadzą do umorzenia postępowania przeciwko osobie prawnej lub uchylenia na etapie instancji odwoławczej. To samo ma zastosowanie ex lege, jeżeli postępowanie nie zostało wszczęte przez FMA przed upływem trzyletniego terminu przedawnienia, a postępowanie odwoławcze, często bardzo złożone, nie zostało zakończone przed sądem administracyjnym przed upływem pięciu lat od popełnienia przestępstwa.
11.
Zdaniem sądu odsyłającego rozpatrywane przepisy austriackie nie jest jedynie rozwiązaniem proceduralnym, lecz ustanawiają w rzeczywistości dodatkowe wymogi w zakresie odpowiedzialności osób prawnych, które ograniczają materialne prawo Unii i prowadzą do naruszenia jednolitości w ramach Unii oraz do naruszenia zasady skuteczności. Sąd odsyłający zastanawia się, czy wyrok w sprawie Deutsche Wohnen (
5
), w którym Trybunał Sprawiedliwości uznał, że przepisy RODO (
6
) wykluczają podobną koncepcję odpowiedzialności osób prawnych w prawie niemieckim, może zostać przeniesiony na grunt niniejszej sprawy.
12.
W tych okolicznościach Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy prawo wtórne Unii, w szczególności art. 60 ust. 5 i 6 w związku z art. 58 ust. 1–3 w związku z art. 59 ust. 1 [dyrektywy 2015/849], a także ogólne zasady prawne Unii Europejskiej (w szczególności effet utile)
stoją na przeszkodzie przepisom § 35 ust. 1–3 (dotyczącym odpowiedzialności karnej osób prawnych) i § 36 (o przedłużeniu okresu przedawnienia) [FM-GwG],
które, w powiązaniu z wykładnią tych przepisów dokonaną przez austriacki Verwaltungsgerichtshof (trybunał administracyjny) wymagają, aby w celu ukarania osoby prawnej członek organu lub inna osoba fizyczna, która działała w imieniu osoby prawnej, obowiązkowo uzyskała najpierw formalny status strony jako podejrzany (przy ścisłym przestrzeganiu wszystkich praw strony), a ponadto, że konieczne jest również, aby rozstrzygnięcie (sentencja) decyzji nakładającej karę za naruszenie administracyjne przeciwko osobie prawnej stwierdzało, że ustalone zostało, iż konkretnie w niej wymieniona osoba fizyczna (lub członek organu) działała w sposób przestępczy, bezprawny i zawiniony, aby w dalszej kolejności przypisać to zachowanie osobie prawnej, przy czym bieg przedawnienia karalności upływa po trzech latach od popełnienia przestępstwa, a bieg przedawnienia wykonania kary po pięciu latach?”
13.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione Trybunałowi Sprawiedliwości przez Steiermärkische Bank, KL i TR, oraz FMA i Komisję Europejską.
14.
W dniu 9 kwietnia 2025 r. odbyła się rozprawa, podczas której te zainteresowane strony i rząd niemiecki przedstawili uwagi ustne.
III. Analiza
15.
Pytanie zadane przez sąd odsyłający porusza dwie odrębne kwestie. Pierwsza kwestia dotyczy związku, jaki prawo austriackie ustanawia między odpowiedzialnością osoby prawnej a odpowiedzialnością zidentyfikowanej osoby fizycznej. Sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału z pytaniem, czy art. 60 ust. 5 i 6 dyrektywy 2015/849 w związku z jej art. 58 ust. 1–3 i art. 59 ust. 1 stoją na przeszkodzie takim austriackim uregulowaniom. Druga kwestia dotyczy zgodności z prawem Unii terminów przedawnienia obowiązujących w odniesieniu do kar nakładanych wobec osoby prawnej za naruszenie prawa krajowego transponującego dyrektywę 2015/849. Moja analiza będzie dotyczyła każdej z tych kwestii po kolei.
A.
W przedmiocie odpowiedzialności osób prawnych na podstawie dyrektywy 2015/849
16.
Dyrektywa 2015/849 jest czwartą dyrektywą w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy przyjętą przez prawodawcę Unii na przestrzeni lat (
7
). Podobnie jak w przypadku trzech poprzednich, celem tej dyrektywy jest ochrona systemu finansowego poprzez zapobieganie przypadkom prania pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, wykrywanie tych przypadków i prowadzenie dochodzeń w ich sprawie (
8
). Aby osiągnąć ten cel, dyrektywa określa w szczególności szereg obowiązków, jakie państwa członkowskie powinny nałożyć na niektóre osoby, zwane „podmiotami zobowiązanymi”, wśród których znajdują się instytucje kredytowe i finansowe (
9
). Obowiązki te obejmują należytą staranność wobec klienta, zgłaszanie podejrzanych transakcji, prowadzenie dokumentacji i wprowadzanie kontroli wewnętrznych (
10
).
17.
Zgodnie z art. 58 ust. 1 dyrektywy 2015/849 państwa członkowskie zapewniają możliwość pociągania podmiotów zobowiązanych do odpowiedzialności za naruszenia przepisów transponujących te obowiązki do prawa krajowego i przewidują w związku z tym nałożenie kar administracyjnych. Dyrektywa 2015/849 nie nakłada obowiązku nakładania sankcji karnych, lecz zezwala państwom członkowskim na ich wprowadzenie (
11
).
18.
Przed przyjęciem dyrektywy 2015/849 wybór kar administracyjnych pozostawiono państwom członkowskim (
12
). Dyrektywa ta do pewnego stopnia harmonizuje te kary (
13
), umożliwiając jednocześnie państwom członkowskim nakładanie dodatkowych i rygorystycznych kar (
14
).
19.
Podmiotami zobowiązanymi podlegającymi karom administracyjnym mogą być osoby fizyczne lub prawne.
20.
W odniesieniu do osób prawnych państwa członkowskie muszą zapewnić, aby osoby te mogły zostać pociągnięte do odpowiedzialności za naruszenia prawa krajowego transponującego obowiązki nałożone dyrektywą 2015/849.
21.
W tym względzie art. 60 ust. 5 i 6 stanowi, co następuje:
„5.   Państwa członkowskie zapewniają, by osoby prawne mogły zostać pociągnięte do odpowiedzialności za naruszenia, o których mowa w art. 59 ust. 1, popełnione na ich korzyść przez jakąkolwiek osobę działającą indywidualnie lub jako członek organu danej osoby prawnej i pełniącą funkcje kierownicze w ramach tej osoby prawnej, na podstawie dowolnego z poniższych:
a)
upoważnienia do reprezentowania danej osoby prawnej,
b)
upoważnienia do podejmowania decyzji w imieniu danej osoby prawnej; lub
c)
upoważnienia do sprawowania kontroli w ramach danej osoby prawnej.
6.   Państwa członkowskie zapewniają również, by osoby prawne mogły zostać pociągnięte do odpowiedzialności w przypadku, gdy brak nadzoru lub kontroli ze strony osoby, o której mowa w ust. 5 niniejszego artykułu, umożliwił popełnienie jednego z naruszeń, o których mowa w art. 59 ust. 1, na korzyść danej osoby prawnej, przez osobę pozostającą pod jej zwierzchnictwem (
15
)”.
22.
Jak wynika z postanowienia odsyłającego i uwag zainteresowanych stron przedstawionych Trybunałowi, pytanie postawione w niniejszej sprawie ma swoje źródło w szczególnym podejściu wypracowanym w prawie austriackim w odniesieniu do nakładania kar administracyjnych na osoby prawne.
23.
Na podstawie postanowienia odsyłającego rozumiem, że austriackie przepisy transponujące dyrektywę 2015/849, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie Verwaltungsgerichtshof (trybunału administracyjnego), przewidują w istocie, że kary mogą być nakładane na osobę prawną wyłącznie za pośrednictwem osoby fizycznej. W postępowaniu prowadzonym przeciwko osobie prawnej muszą być spełnione następujące warunki:
1.
osoba fizyczna, której działanie należy przypisać osobie prawnej, jest zidentyfikowana i traktowana w postępowaniu przeciwko osobie prawnej jako strona, a nie tylko w charakterze świadka;
2.
działanie konkretnie zidentyfikowanej osoby fizycznej musi zostać ustalone w rozstrzygnięciu (sentencji) decyzji nakładającej karę, oraz
3.
to samo działanie należy również przypisać osobie prawnej w rozstrzygnięciu (sentencji) decyzji.
24.
Sąd odsyłający wydaje się uważać, że powiązanie odpowiedzialności osoby prawnej ze zidentyfikowaną osobą fizyczną odpowiedzialną za tę osobę prawną uzupełnia przesłanki przewidziane w art. 60 ust. 5 i 6 dyrektywy 2015/849, a zatem może być sprzeczne z tą dyrektywą.
25.
Steiermärkische Bank, KL i TR twierdzą, że rozpatrywane przepisy austriackie nie są sprzeczne z dyrektywą 2015/849. Ich zdaniem z brzmienia, systematyki, celu i genezy tej dyrektywy wynika, że w celu nałożenia kar na osobę prawną konieczne jest zidentyfikowanie konkretnych osób pełniących funkcje kierownicze i ich bezprawnego zachowania.
26.
FMA twierdzi natomiast, że dyrektywa 2015/849 stoi na przeszkodzie rozpatrywanym przepisom austriackim. W jego ocenie, wymagając identyfikacji osoby fizycznej odpowiedzialnej za naruszenie, przepisy te nakładają dodatkowe materialne przesłanki powstania odpowiedzialności osób prawnych, co osłabia skuteczność i odstraszający efekt kar. Trudności w zidentyfikowaniu konkretnej odpowiedzialnej osoby fizycznej nie powinny uniemożliwiać przypisania naruszenia osobie prawnej.
27.
Podobnie jak Steiermärkische Bank, KL i TR, Komisja również twierdzi, że dyrektywa 2015/849 nie stoi na przeszkodzie spornym przepisom austriackim, nawet jeśli wymagają stwierdzenia winy osoby fizycznej. Jej zdaniem nie jest to sprzeczne z art. 60 ust. 5 i 6 tej dyrektywy. Ponieważ przepis ten stanowi, że aby osoba prawna mogła zostać pociągnięta do odpowiedzialności za naruszenia popełnione przez osoby pełniące funkcje kierownicze, konieczne jest ustalenie nie tylko obiektywnego faktu naruszenia popełnionego przez osobę pełniącą funkcje kierownicze, lecz również winy tej osoby, aby naruszenie można było przypisać osobie prawnej.
28.
Rząd niemiecki dodaje, że podejście dotyczące odpowiedzialności osób prawnych z tytułu czynów popełnionych przez osoby pełniące funkcje kierownicze, o którym mowa w art. 60 ust. 5 i 6 dyrektywy 2015/849, znajduje odzwierciedlenie w innych dziedzinach prawa Unii, w szczególności w prawodawstwie Unii harmonizującym prawo karne, gdzie odpowiedzialność osoby prawnej jest związana z bezprawnym zachowaniem osoby pełniącej funkcje kierownicze.
29.
Przede wszystkim z brzmienia i systematyki dyrektywy 2015/849 jasno wynika, że ma ona na celu nałożenie obowiązków nie tylko na osoby fizyczne, lecz również na osoby prawne, oraz że kary administracyjne w przypadku naruszenia tych obowiązków muszą być możliwe do nałożenia na osoby prawne jako takie.
30.
Jeżeli obowiązek spoczywa na osobie prawnej, takiej jak bank, dyrektywa 2015/849 wprowadza wyraźne rozróżnienie między odpowiedzialnością samej osoby prawnej a odpowiedzialnością osób fizycznych w ramach tej osoby prawnej. I tak na przykład art. 58 ust. 3 stanowi, że w odniesieniu do obowiązków osób prawnych państwa członkowskie zapewniają możliwość stosowania kar i środków wobec członków organu zarządzającego i innych osób fizycznych odpowiedzialnych za naruszenie w świetle prawa krajowego (
16
).
31.
Podobnie w przypadku gdy dany podmiot zobowiązany jest instytucją kredytową lub finansową, przepisy dyrektywy 2015/849 dotyczące wysokości kar wprowadzają rozróżnienie między osobą prawną a osobą fizyczną (
17
).
32.
Niemniej jednak, nawet jeśli dyrektywa 2015/849 wprowadza rozróżnienie między odpowiedzialnością osób fizycznych a odpowiedzialnością osób prawnych, przewiduje ona, że państwa członkowskie nakładają kary administracyjne na osobę prawną za pośrednictwem osoby fizycznej pełniącej funkcję kierowniczą w ramach tej osoby prawnej.
33.
W tym względzie zgodnie z art. 60 ust. 5 osoba prawna zostaje pociągnięta do odpowiedzialności, jeżeli naruszenie jest popełnione przez osobę fizyczną, działającą indywidualnie lub jako członek organu danej osoby prawnej, która pełni funkcje kierownicze, ponieważ jest uprawniona do reprezentowania tej osoby prawnej, jest upoważniona do podejmowania decyzji w jej imieniu lub sprawowania kontroli w ramach tej osoby prawnej.
34.
Ponadto zgodnie z art. 60 ust. 6 każda z tych osób fizycznych pełniących funkcje kierownicze może spowodować pociągnięcie do odpowiedzialności osoby prawnej, jeżeli inna osoba w ramach osoby prawnej dopuściła się naruszenia obowiązku, ale osoba pełniąca funkcje kierownicze umożliwiła to ze względu na brak nadzoru lub kontroli.
35.
Istotne jest zatem, że osoba prawna może zostać ukarana za każde naruszenie jej obowiązków, które pochodzi od tej osoby prawnej. Oznacza to na przykład, że nawet jeśli pracownik jest w praktyce odpowiedzialny za naruszenie konkretnego obowiązku, musi to pociągać za sobą odpowiedzialność osoby prawnej, nawet jeśli odpowiedzialność ta powstaje nie za pośrednictwem tego pracownika, lecz za pośrednictwem osoby fizycznej pełniącej funkcję kierownicze.
36.
Idąc krok dalej, moim zdaniem, art. 60 ust. 5 i 6 dyrektywy 2015/849 nie wymaga wykazania winy osoby fizycznej pełniącej funkcję kierownicze. Nie uniemożliwia to jednak prawu krajowemu nakładania wymogów dotyczących winy.
37.
Na przykład w scenariuszu, o którym mowa w pkt 35 powyżej, jeżeli, działając w wyniku zaniedbania, osoba fizyczna pełniąca funkcję kierownicze nie sprawowała należytej kontroli nad pracownikiem, który dopuścił się naruszenia, można ustalić odpowiedzialność osoby prawnej.
38.
Podczas rozprawy Steiermärkische Bank, KL i TR wskazały, że w prawie austriackim istnieje domniemanie zaniedbania ze strony osoby fizycznej pełniącej funkcje kierownicze w przypadku braku działania. FMA zgodziła się z tym, twierdząc jednak, że domniemanie to jest ograniczone do kwoty 60000 EUR.
39.
Należy przypomnieć, do Trybunału nie należy dokonywanie wykładni prawa krajowego w postępowaniu prejudycjalnym.
40.
Niemniej jednak moim zdaniem art. 60 ust. 5 i 6 dyrektywy 2015/849 nie stoi na przeszkodzie temu, by państwa członkowskie przewidziały pewien stopień winy osoby fizycznej pełniącej funkcje kierownicze, pod warunkiem że we wszystkich sytuacjach, w których naruszenie wynikające z tej dyrektywy zostało popełnione przez jakąkolwiek osobę znajdująca się pod zwierzchnictwem tej osoby prawnej, można ustalić odpowiedzialność tej osoby prawnej.
41.
W świetle powyższego nie wydaje mi się, aby odnośne prawo austriackie, które wiąże odpowiedzialność osoby prawnej z ustaleniem odpowiedzialności konkretnie zidentyfikowanej osoby fizycznej odpowiedzialnej za podmiot zobowiązany, było sprzeczne z wymogami dyrektywy 2015/849.
42.
Nie wydaje się problematyczny wymóg, zgodnie z którym osoba fizyczna, której działanie ma zostać przypisane osobie prawnej, musi być traktowana jako strona w postępowaniu administracyjnym prowadzonym przeciwko tej osobie prawnej, w tym ze wszystkimi gwarancjami proceduralnymi wynikającymi z takiego statusu, a nie tylko jako świadek. Powołując się na swoje prawo do obrony, dana osoba fizyczna broni również interesów osoby prawnej w ramach takiego postępowania.
43.
Podobnie wymogi formalne dotyczące wskazania tej osoby fizycznej i opisania naruszenia obowiązku, a także przypisania tego naruszenia osobie prawnej w rozstrzygnięciu (sentencji) decyzji administracyjnej nie wydają się sprzeczne z dyrektywą 2015/849, która wymaga, aby możliwe było nałożenie kar administracyjnych na osobę prawną za pośrednictwem osoby fizycznej pełniącej funkcje kierownicze.
44.
Do sądu krajowego należy natomiast rozstrzygnięcie, czy niektóre aspekty prawa austriackiego, zarówno obowiązującego, jak i stosowanego w praktyce, stoją na przeszkodzie możliwości nałożenia kar na osoby prawne.
45.
W każdym razie błędne zastosowanie prawa austriackiego w pewnych sytuacjach, takich jak traktowanie osoby fizycznej jako świadka, a nie jako strony w konkretnej sprawie, nie może prowadzić do wniosku, że samo to prawo jest sprzeczne z prawem Unii.
46.
Ponadto nie uważam, aby wyrok Deutsche Wohnen, przywołany przez sąd odsyłający i do którego odnoszą się zainteresowane strony, podważał moją ocenę.
47.
W wyroku tym, który zapadł w kontekście RODO, Trybunał orzekł, że rozporządzenie to stoi na przeszkodzie niemieckim przepisom, zgodnie z którym administracyjna kara pieniężna może zostać nałożona na osobę prawną tylko wtedy, gdy naruszenie zostało wcześniej przypisane zidentyfikowanej osobie fizycznej (
18
).
48.
Trybunał uznał w szczególności, że powinna istnieć możliwość nakładania kar pieniężnych bezpośrednio na osoby prawne jako administratorów danych (
19
), a żaden przepis RODO nie pozwala uznać, że nałożenie kary pieniężnej na osobę prawną jako administratora danych jest uzależnione od uprzedniego stwierdzenia, że naruszenie zostało popełnione przez zidentyfikowaną osobę fizyczną (
20
).
49.
W przeciwieństwie do RODO, dyrektywa 2015/849, jak wyjaśniono, przewiduje, że kary są nakładane na osobę prawną za pośrednictwem osoby fizycznej pełniącej funkcje kierownicze.
50.
Sformułowanie zawarte w art. 60 ust. 5 i 6 tej dyrektywy (zwane dalej „formułą art. 60”) zostało użyte w szeregu aktów Unii, które nakładają na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia możliwości nakładania kar na osoby prawne (
21
).
51.
Wybór tej formuły można wyjaśnić różnicami w podejściu państw członkowskich do odpowiedzialności osób prawnych.
52.
Różnice te odzwierciedlają i łączą modele teoretyczne, które w literaturze (
22
) określa się jako m.in:
–
model odpowiedzialności zastępczej (zwany również np. respondeat superior), zgodnie z którym osoba prawna ponosi odpowiedzialność za naruszenia popełnione przez osoby jej podległe, takie jak pracownicy;
–
model identyfikacji (zwany również np. alter ego), który oznacza, że osoba prawna ponosi odpowiedzialność wyłącznie za naruszenia popełnione przez osoby znajdujące się wystarczająco wysoko w hierarchii osoby prawnej, takie jak osoby pełniące funkcje kierownicze i pracownicy, którym powierzono określone obowiązki;
–
model kumulacji, który ma na celu zidentyfikowanie zbiorowej odpowiedzialności osób w ramach osoby prawnej, a nie identyfikację indywidualnego sprawcy;
–
model organizacyjny (zwany również np. doktryną tożsamości własnej lub kultury korporacyjna), który opiera się na założeniu, że osoba prawna posiada mechanizm wyrażania swojej własnej tożsamości, a zatem może zostać pociągnięta do odpowiedzialności bez powiązania z zachowaniem jakiejkolwiek osoby indywidualnej.
53.
Formuła art. 60 wydaje się łączyć te różne podejścia teoretyczne (
23
). W związku z tym możliwość oparcia odpowiedzialności osób prawnych na działaniach lub zaniechaniach osób fizycznych wydaje się być odpowiedzią na te rozbieżne wybory krajowe, nie nakładając tym samym na państwa członkowskie konieczności dokonywania znaczących dostosowań w swoich systemach prawnych w celu osiągnięcia celów prawodawstwa Unii.
54.
Prawdą jest, że istnieją inne przepisy Unii, które nie zawierają formuły art. 60, zwłaszcza w sektorze usług finansowych (
24
). Podczas rozprawy Steiermärkische Bank, KL i TR oraz FMA nie byli zgodni co do tego, czy przepisy te są porównywalne, z jednej strony, z dyrektywą 2015/849, ponieważ pozostawiają państwom członkowskim swobodę uznania co do zasad odpowiedzialności osób prawnych, a z drugiej strony, z RODO, ponieważ, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w wyroku Deutsche Wohnen, przepisy te nie pozostawiają swobody uznania.
55.
Nie jest konieczne rozstrzyganie tego sporu w niniejszej sprawie poprzez wykładnię unijnych przepisów dotyczących usług finansowych. Wystarczy stwierdzić, że dyrektywa 2015/849 reguluje odpowiedzialność osób prawnych inaczej niż RODO. W związku z tym ewentualne podobieństwa między tymi przepisami dotyczącymi usług finansowych a RODO nie mają znaczenia dla wykładni dyrektywy 2015/849 w niniejszej sprawie.
56.
W świetle powyższego uważam, że przepisy dyrektywy 2015/849 dotyczące możliwości nakładania kar na osoby prawne nie stoją na przeszkodzie przepisom krajowym, takim jak rozpatrywane w niniejszej sprawie, które wiążą odpowiedzialność osoby prawnej z ustaleniem zawinionego działania zidentyfikowanej osoby fizycznej pełniącej funkcje kierownicze w ramach tej osoby prawnej.
B.
W przedmiocie terminów przedawnienia przewidzianych w prawie krajowym
57.
Sąd odsyłający wydaje się również kwestionować zgodność z dyrektywą 2015/849 terminów przedawnienia przewidzianych w prawie austriackim dla nakładania kar na osobę prawną za naruszenie obowiązków w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy. Dla przypomnienia, terminy te wynoszą trzy lata na wszczęcie postępowania i pięć lat na jego zakończenie.
58.
W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w braku uregulowań prawa Unii w danej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy określenie zasad proceduralnych dotyczących środków prawnych mających na celu zapewnienie uprawnień podmiotów prawa wynikających z prawa Unii, pod warunkiem jednak, że nie są one mniej korzystne niż przepisy regulujące podobne sytuacje podlegające prawu wewnętrznemu (zasada równoważności) i że nie czynią one w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień wynikających z prawa Unii (zasada skuteczności) (
25
).
59.
Trybunał uznał, że ustalenie rozsądnych terminów do wniesienia skargi pod rygorem prekluzji w interesie pewności prawa jest zgodne z prawem Unii. Terminy takie nie czynią bowiem praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień przyznanych przez unijny porządek prawny (
26
), nawet jeżeli z definicji upływ tych terminów powoduje odrzucenie w całości lub w części wniesionej skargi (
27
).
60.
W istocie, w innych kontekstach Trybunał uznał, że terminy przedawnienia wynoszące trzy i pięć lat są zgodne z zasadą skuteczności (
28
).
61.
Dyrektywa 2015/849 nie przewiduje przepisów dotyczących terminów przedawnienia, w związku z czym przepisy takie należą do kompetencji państw członkowskich, z zastrzeżeniem poszanowania zasad równoważności i skuteczności zgodnie z wyżej wymienionym orzecznictwem.
62.
Moim zdaniem w niniejszej sprawie nie ma przesłanek, które mogłyby budzić wątpliwości co do tych zasad. Jak wskazuje Komisja, sąd odsyłający nie przedstawił konkretnych okoliczności pozwalających na stwierdzenie, że terminy te są sprzeczne z zasadami równoważności i skuteczności.
63.
W konsekwencji uważam, że prawo Unii nie stoi na przeszkodzie terminom przedawnienia takim jak przewidziane w prawie austriackim.
IV. Wnioski
64.
W świetle wszystkich powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie prejudycjalne zadane przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny, Austria) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
Artykuł 60 ust. 5 i 6 w związku z art. 58 ust. 1–3 i art. 59 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/849 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniającej rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 i uchylającej dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/60/WE oraz dyrektywę Komisji 2006/70/WE
nie stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, które wymagają, aby w celu ukarania osoby prawnej członek organu lub inna osoba fizyczna, która działała w imieniu osoby prawnej, obowiązkowo uzyskała najpierw formalny status strony jako podejrzany (przy ścisłym przestrzeganiu wszystkich praw strony), a ponadto, że konieczne jest również, aby rozstrzygnięcie (sentencja) decyzji nakładającej karę za naruszenie administracyjne przeciwko osobie prawnej stwierdzało, że ustalone zostało, iż konkretnie w niej wymieniona osoba fizyczna (lub członek organu) działała w sposób przestępczy, bezprawny i zawiniony, aby w dalszej kolejności przypisać to zachowanie osobie prawnej, przy czym bieg przedawnienia karalności upływa po trzech latach od popełnienia przestępstwa, a bieg przedawnienia wykonania kary po pięciu latach.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniająca rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 i uchylająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/60/WE oraz dyrektywę Komisji 2006/70/WE (Dz.U. 2015, L 141, s. 73). Dyrektywa ta została zastąpiona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1640 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie mechanizmów, które państwa członkowskie powinny wprowadzić w celu zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniającą dyrektywę (UE) 2019/1937 oraz zmieniającą i uchylającą dyrektywę (UE) 2015/849 (Dz.U. L, 2024/1640).
(
3
)	Sąd odsyłający powołuje się w szczególności na wyrok Verwaltungsgerichtshof (trybunału administracyjnego) z dnia 29 marca 2019 r., Ro 2018/02/0023.
(
4
)	Zdaniem sądu odsyłającego to właśnie z tego powodu dwie inne osoby fizyczne, KL i TR, jako osoby, którym zarzuca się naruszenie, są również stronami w postępowaniu głównym, ponieważ ze względu na ich prawa jako stron konieczne jest, aby były one również adresatami decyzji nakładającej karę za naruszenie administracyjne skierowanej przeciwko osobie prawnej, a zatem by były one również uprawnione do złożenia skarg, mimo że FMA nigdy nie zamierzał nakładać na nie kar.
(
5
)	Wyrok z dnia 5 grudnia 2023 r. (C‑807/21, zwany dalej „wyrokiem Deutsche Wohnen”, EU:C:2023:950).
(
6
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz.U. 2016, L 119, s. 1, zwane dalej „RODO”).
(
7
)	Zobacz motyw 3 dyrektywy 2015/849.
(
8
)	Zobacz art. 1 i motyw 64 dyrektywy 2015/849. Zobacz także wyroki: z dnia 16 lipca 2020 r., Komisja/Rumunia (Przeciwdziałanie praniu pieniędzy) (C‑549/18, EU:C:2020:563, pkt 73); z dnia 16 lipca 2020 r., Komisja/Irlandia (Przeciwdziałanie praniu pieniędzy) (C‑550/18, EU:C:2020:564, pkt 82), w których Trybunał stwierdził, że: „dyrektywa 2015/849 jest ważnym instrumentem zapewniającym skuteczną ochronę systemu finansowego Unii przed zagrożeniami wynikającymi z prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. „
(
9
)	Artykuł 2 dyrektywy 2015/849 wymienia podmioty zobowiązane.
(
10
)	Zobacz na przykład J.B. Maillart, „The anti-money laundering architecture of the European Union”, w: B. Vogel, J.B. Maillart (red.), National and International Anti-Money Laundering Law: Development the Architecture of Criminal Justice, Regulation and Data Protection, Intersentia, Cambridge 2020, s. 71–155.
(
11
)	Zobacz art. 58 ust. 2 dyrektywy 2015/849. Zgodnie z motywem 59 tej dyrektywy państwa członkowskie powinny zapewnić, by nakładanie kar i środków administracyjnych zgodnie z tą dyrektywą oraz sankcji karnych zgodnie z prawem krajowym nie stanowiło naruszenia zasady ne bis in idem. W tym względzie art. 58 ust. 2 akapit drugi tej dyrektywy przewiduje, że państwa członkowskie mogą zdecydować o nieustanowieniu przepisów dotyczących kar lub środków administracyjnych w przypadku naruszeń, które podlegają sankcjom karnym na podstawie ich prawa krajowego.
(
12
)	Zobacz motyw 59 dyrektywy 2015/849.
(
13
)	Zobacz art. 59 ust. 2 i art. 3 dyrektywy 2015/849.
(
14
)	Zobacz art. 59 ust. 4 dyrektywy 2015/849.
(
15
)	Dyrektywa 2024/1640, która jest najnowszą dyrektywą w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy, nie zmieniła tego przepisu co do istoty.
(
16
)	Pragnę również zauważyć, że art. 46 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 2015/849 stanowi, iż w przypadku gdy osoba fizyczna należąca do określonych kategorii podmiotów zobowiązanych prowadzi działalność zawodową jako pracownik osoby prawnej, obowiązki określone w tej sekcji mają zastosowanie do danej osoby prawnej, a nie do osoby fizycznej.
(
17
)	Zobacz art. 59 ust. 3 dyrektywy 2015/849.
(
18
)	Zobacz wyrok Deutsche Wohnen (pkt 60).
(
19
)	Zobacz wyrok Deutsche Wohnen (pkt 44).
(
20
)	Zobacz wyrok Deutsche Wohnen (pkt 46).
(
21
)	Niektóre z tych aktów zostały przyjęte w oparciu o podstawę prawną dla harmonizacji w dziedzinie prawa karnego (art. 83 TFUE). Zobacz, na przykład, art. 7 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1673 z dnia 23 października 2018 r. w sprawie zwalczania prania pieniędzy za pomocą środków prawnokarnych (Dz.U. 2018, L 284, s. 22). Artykuł 6 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1203 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne i zastępująca dyrektywa 2008/99/WE i 2009/123/WE (Dz.U. L 2024/1203); artykuł 6 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1226 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie określenia przestępstw związanych z naruszeniem unijnych środków ograniczających i sankcji za takie naruszenia oraz zmiany dyrektywy (UE) 2018/1673 (Dz.U. L, 2024/1226). Inne akty zostały przyjęte w dziedzinach takich jak polityka rybołówstwa (art. 43 TFUE) lub imigracja (art. 79 TFUE). W tym względzie zob. na przykład art. 47 rozporządzenia Rady (WE) nr 1005/2008 z dnia 29 września 2008 r. ustanawiającego wspólnotowy system zapobiegania nielegalnym, nieraportowanym i nieuregulowanym połowom oraz ich powstrzymywania i eliminowania, zmieniającego rozporządzenia (EWG) nr 2847/93, (WE) nr 1936/2001 i (WE) nr 601/2004 oraz uchylającego rozporządzenia (WE) nr 1093/94 i (WE) nr 1447/1999 (Dz.U. 2008, L 286, s. 1); albo art. 11 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/52/WE z dnia 18 czerwca 2009 r. przewidującej minimalne normy w odniesieniu do kar i środków stosowanych wobec pracodawców zatrudniających nielegalnie przebywających obywateli krajów trzecich (Dz.U. 2009, L 168, s. 24).
(
22
)	W ramach krótkiej selekcji, zob. na przykład M. Pieth, R. Ivory, „Chapitre 1 Emergence and Convergence: Corporate criminal liability principles in overview”, w M. Pieth, i R. Ivory, (red.), Corporate criminal liability: emergence, convergence, and risk, IUS Gentium, tom 9(3), 2011, pkt 1.4; G. Vermeulen, W. De Bondt, i C. Ryckman, Liability of legal persons for offences in the EU, Maklu, Antwerpia, 2012; P. Pikamäe, i M. Kärner, „The effect of European Union law on the criminal and quasi-criminal liability of legal persons in Estonia”, Juridica International, tom 33, 2024, s. 89–101, w szczególności s. 92.
(
23
)	Zobacz w tym względzie V. Franssen, „The EU’s fight against corporate financial crime: State of affairs and future potential, German Law Journal, tom 19 (5), 2018, s. 1221–1249, w szczególności s. 1237–1242.
(
24
)	W ramach krótkiej selekcji zob. w szczególności art. 70 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniającej dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (Dz.U. 2014, L 173, s. 349), ostatnio zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/790 z dnia 28 lutego 2024 r. (Dz.U. L 2024/790) (MiFID II); Artykuł 38 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1129 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie prospektu, który ma być publikowany w związku z ofertą publiczną papierów wartościowych lub dopuszczeniem ich do obrotu na rynku regulowanym oraz uchylenia dyrektywy 2003/71/WE (Dz.U. 2017, L 168, s. 12) (rozporządzenie w sprawie prospektu). Artykuł 111 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1114 z dnia 31 maja 2023 r. w sprawie rynków kryptoaktywów oraz zmiany rozporządzeń (UE) nr 1093/2010 i (UE) nr 1095/2010 oraz dyrektyw 2013/36/UE i (UE) 2019/1937 (Dz.U. 2023, L 150, s. 40) [rozporządzenia w sprawie rynków kryptoaktywów (MiCA)]. Artykuły 65 i 66 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1619 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie zmiany dyrektywy 2013/36/UE w odniesieniu do uprawnień nadzorczych, sankcji, oddziałów z państw trzecich i ryzyk środowiskowych, społecznych i z zakresu ładu korporacyjnego (Dz.U. L 2024/1619) [dyrektywa w sprawie wymogów kapitałowych (CRD VI)].
(
25
)	Zobacz na przykład wyroki: z dnia 16 grudnia 1976 r., Rewe-Zentralfinanz i Rewe-Zentral (33/76, EU:C:1976:188, pkt 5); z dnia 16 grudnia 1976 r., Comet (45/76, EU:C:1976:191, pkt 13); z dnia 12 lutego 2008 r., Kempter (C‑2/06, EU:C:2008:78, pkt 57); i z dnia 30 kwietnia 2024 r., M.N. (EncroChat) (C‑670/22, EU:C:2024:372, pkt 129).
(
26
)	Zobacz na przykład wyroki: z dnia 8 lipca 2010 r., Bulicke (C‑246/09, EU:C:2010:418, pkt 36); z dnia 5 września 2023 r., Udlændinge- og Integrationsministeriet (Utrata obywatelstwa duńskiego) (C‑689/21, EU:C:2023:626, pkt 42).
(
27
)	Zobacz na przykład wyroki: z dnia 2 grudnia 1997 r., Fantask i in. (C‑188/95, EU:C:1997:580, pkt 48); z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP (C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 55).
(
28
)	Zobacz na przykład wyroki: z dnia 8 września 2011 r., Q-Beef i Bosschaert (C‑89/10 i C‑96/10, EU:C:2011:555, pkt 36, 37); z dnia 20 grudnia 2017 r., Caterpillar Financial Services (C‑500/16, EU:C:2017:996, pkt 42, 43).