Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
RANTOS
ippreżentati fil‑5 ta’ Marzu 2026 (1)
Kawża C‑70/25 [Tukowiecka] (i)
N.O.
vs
PKO BP S.A.
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mis-Sąd Rejonowy w Koszalinie (il-Qorti Distrettwali ta’ Koszalin, il-Polonja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Servizzi ta’ ħlas fis-suq intern – Direttiva (UE) 2015/2366 – Artikolu 73(1) u Artikolu 74(1) – Tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati – Dritt għar-rimbors immedjat – Negliġenza gravi – Rifjut mill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas li jirrimborsa mingħajr dewmien l-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata fil-każ ta’ telf li jirriżulta minn nuqqas gravi tal-persuna li tħallas li twettaq l-obbligi previsti fl-Artikolu 69 – Portata tal-esklużjoni tad-dritt għar-rimbors immedjat”
I.      Introduzzjoni
1.        Din it-talba għal deċiżjoni preliminari, imressqa mis-Sąd Rejonowy w Koszalinie (il-Qorti Distrettwali ta’ Koszalin, il-Polonja), tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 73(1) u tal-Artikolu 74(1) tad-Direttiva (UE) 2015/2366 (2), dwar is-sistema ta’ responsabbiltà applikabbli fil-każ ta’ tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati. Hija tqajjem, b’mod partikolari, il-kwistjoni dwar f’liema ċirkustanzi fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas jista’ jirrifjuta r-rimbors immedjat ta’ tali tranżazzjonijiet billi jinvoka negliġenza gravi tal-persuna li tħallas fid-dawl tal-obbligi li hija għandha taħt l-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva, f’kuntest ta’ frodi permezz ta’ phishing, fenomenu li qiegħed jikber b’mod kostanti fl-Unjoni Ewropea.
2.        Din il-kawża toffri lill-Qorti tal-Ġustizzja l-okkażjoni li tispeċifika l-limiti tal-bilanċ li għandu jiġi stabbilit bejn l-interessi tal-persuna li tħallas u dawk tal-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas. Għaldaqstant, hija tistedinha tiddeċiedi dwar aspetti li jista’ jkollhom riperkussjonijiet sinjifikattivi kemm fuq it-tqassim tar-riskji bejn il-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas u l-persuni li jħallsu kif ukoll fuq il-livell ta’ protezzjoni li għandu jingħata lill-utenti ta’ dawn is-servizzi.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
3.        Skont il-premessi 6 u 71 tad-Direttiva 2015/2366:
“(6)      Għandhom jiġu stabbiliti regoli ġodda sabiex jingħalqu l-lakuni regolatorji filwaqt li fl-istess ħin tiġi pprovduta aktar ċarezza legali u tiġi żgurata applikazzjoni konsistenti tal-qafas leġiżlattiv madwar l-Unjoni [...] u [jiġi żgurat] livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumatur fl-użu ta’ dawn is-servizzi ta’ pagament madwar l-Unjoni kollha. Dan għandu jiġġenera effiċjenzi fis-sistema ta’ pagament inġenerali u jwassal għal aktar għażla u aktar trasparenza fis-servizzi ta’ pagament filwaqt li jsaħħaħ il-fiduċja tal-konsumaturi f’suq tal-pagamenti armonizzat.
[...]
(71)      Fil-każ ta’ tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata, il-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament għandu immedjatament jirrifondi l-ammont ta’ dik it-tranżazzjoni lill-pagatur. Madankollu, fejn ikun hemm suspett kbir ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata li tirriżulta minn imġiba frodulenti tal-utent ta’ servizzi ta’ pagament u fejn dak is-suspett hu bbażat fuq raġunijiet oġġettivi li huma kkomunikati lill-awtorità nazzjonali rilevanti, il-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament għandu jkun jista’ jwettaq, fi żmien raġonevoli, investigazzjoni qabel ma jirrifondi lill-pagatur. Sabiex il-pagatur ikun protett kontra kwalunkwe żvantaġġ, id-data tal-valur tal-kreditu ta’ rifużjoni ma għandhiex tkun aktar tard mid-data meta l-ammont ikun ġie debitat. Biex jiġi pprovdut inċentiv għall-utent ta’ servizzi ta’ pagament biex jinnotifika, mingħajr dewmien bla bżonn, il-fornitur tas-servizz ta’ pagament ta’ kwalunkwe serq jew telf ta’ strument ta’ pagament u b’hekk jitnaqqas ir-riskju ta’ tranżazzjonijiet ta’ pagament mhux awtorizzati, l-utent għandu jkun responsabbli biss għal ammont limitat ħafna, ħlief jekk l-utent ta’ servizzi ta’ pagament ikun aġixxa b’mod frodulenti jew b’negliġenza serja. F’dan il-kuntest ammont ta’ EUR 50 jidher li hu adegwat sabiex tiġi żgurata protezzjoni armonizzata u ta’ livell għoli tal-utenti fi ħdan l-Unjoni. Ma għandu jkun hemm l-ebda responsabbiltà f’każ li l-pagatur ma jkunx f’pożizzjoni li jsir jaf bit-telf, is-serq jew il-miżapproprjazzjoni tal-istrument ta’ pagament. Barra minn hekk, ladarba l-utenti jkunu nnotifikaw lill-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament li l-istrument ta’ pagament tagħhom seta’ ġie kompromess, l-utenti ta’ servizz ta’ pagament ma għandhomx ikunu meħtieġa jkopru telf ulterjuri li jirriżulta minn użu mhux awtorizzat ta’ dak l-istrument. [...]”
4.        L-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva, intitolat “Obbligi tal-utent ta’ servizzi ta’ pagament fir-rigward tal-istrumenti ta’ pagament u tal-kredenzjali personalizzati ta’ sigurtà”, jistabbilixxi:
“1.      L-utent ta’ servizzi ta’ pagament intitolat juża strument ta’ pagament għandu:
(a)      juża l-istrument ta’ pagament skont it-termini li jirregolaw il-ħruġ u l-użu tal-istrument ta’ pagament, li jridu jkunu oġġettivi, nondiskriminatorji u proporzjonati;
(b)      jgħarraf lill-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament, jew lill-entità speċifikata minn dan tal-aħħar, mingħajr dewmien żejjed wara li jinduna bit-telf, serq, miżapproprjazzjoni jew użu mhux awtorizzat tal-istrument ta’ pagament.
2.      Għall-finijiet tal-punt (a) tal-paragrafu 1, l-utent tas-servizz ta’ pagament, b’mod partikolari, hekk kif jirċievi strument ta’ pagament, għandu jieħu l-passi raġonevoli kollha biex iżomm il-kredenzjali personalizzati sikuri.”
5.        L-Artikolu 71 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Notifika u rettifika ta’ tranżazzjonijiet ta’ pagament mhux awtorizzati jew esegwiti skorrettament”, jipprovdi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“L-utent ta’ se[r]vizzi ta’ pagament għandu jikseb rettifika ta’ tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata jew esegwita skorrettament mingħand il-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament biss jekk l-utent ta’ servizzi ta’ pagament jinnotifika lill-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament mingħajr dewmien bla bżonn malli jsir konxju ta’ tali tranżazzjoni li tirriżulta fi pretensjoni, inkluża dik taħt l-Artikolu 89, u mhux aktar tard minn 13-il xahar wara d-data tad-debitu.
[…]”.
6.        L-Artikolu 72 tal-istess direttiva, intitolat “Evidenza tal-awtentiċità u l-esekuzzjoni tat-tranżazzjonijiet ta’ pagament”, jistabbilixxi, fil-paragrafu 2 tiegħu:
“Meta utent ta’ servizzi ta’ pagament jiċħad li jkun awtorizza tranżazzjoni ta’ pagament li tkun ġiet esegwita, l-użu ta’ strument ta’ pagament irreġistrat mill-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament, inkluż il-fornitur ta’ servizzi ta’ bidu ta’ pagament kif xieraq, ma għandux fih innifsu jkun neċessarjament biżżejjed bħala prova li t-tranżazzjoni ta’ pagament kienet awtorizzata mill-pagatur jew li l-pagatur ikun aġixxa b’mod frodulenti jew naqas b’intenzjoni jew negliġenza serja milli jissodisfa wieħed jew aktar mill-obbligi skont l-Artikolu 69. Il-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament, inkluż, fejn xieraq, il-fornitur ta’ servizzi ta’ bidu ta’ pagament, għandu jipprovdi evidenza ta’ sostenn biex jagħti prova ta’ frodi jew negliġenza kbira min-naħa tal-utent ta’ servizz ta’ pagament.”
7.        L-Artikolu 73 tad-Direttiva 2015/2366, intitolat “Responsabbiltà tal-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament għal tranżazzjonijiet ta’ pagament mhux awtorizzati”, huwa fformulat kif ġej, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 71, fil-każ ta’ tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata, il-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament tal-pagatur iħallas lura lill-pagatur l-ammont tat-tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata minnufih, u fi kwalunkwe każ mhux aktar tard minn tmiem il-jum ta’ negozju li jmiss, wara li jkun ħa nota jew ġie notifikat tat-tranżazzjoni, minbarra meta l-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament tal-pagatur ikollu raġunijiet raġonevoli biex jissuspetta frodi u jikkomunika dawk ir-raġunijiet bil-miktub lill-awtorità nazzjonali rilevanti. Fejn applikabbli, il-fornitur ta’ servizz ta’ pagament tal-pagatur għandu jerġa’ jġib il-kont ta’ pagament iddebitat għall-istat li fih kien ikun li kieku ma seħħitx it-tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata. Dan għandu jiżgura wkoll li d-data ta’ valur tal-kreditu għall-kont ta’ pagament tal-pagatur ma għandhiex tkun aktar tard mid-data li fiha l-ammont kien ġie debitat.”
8.        L-Artikolu 74 ta’ din id-direttiva, intitolat “Responsabbiltà tal-pagatur għal tranżazzjonijiet ta’ pagament mhux awtorizzati”, jistabbilixxi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“B’deroga mill-Artikolu 73, il-pagatur jista’ jkun obbligat iġorr it-telf relatat ma’ kwalunkwe tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata, sa massimu ta’ EUR 50, li jirriżulta mill-użu ta’ strument ta’ pagament mitluf jew misruq jew mill-miżapproprjazzjoni ta’ strument ta’ pagament.
L-ewwel subparagrafu ma għandux japplika jekk:
(a)      it-telf, is-serq jew il-miżapproprijazzjoni ta’ strument ta’ pagament ma setgħux jiġu identifikati mill-pagatur qabel pagament, għajr meta l-pagatur ikun aġixxa b’mod frodulenti; jew
(b)      it-telf kien ikkawżat minn atti jew nuqqas ta’ azzjoni ta’ impjegat, aġent jew fergħa ta’ fornitur ta’ servizzi ta’ pagament jew ta’ xi entità li liha jkunu ġew esternalizzati l-attivitajiet.
Il-pagatur għandu jbati t-telf kollu marbut ma’ kwalunkwe tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata jekk huma jkunu ġġarrbu mill-pagatur billi aġixxa b’mod frodulenti jew ikun naqas milli jissodisfa xi obbligu jew obbligi fl-Artikolu 69 b’intenzjoni jew b’negliġenza serja.
F’tali każijiet, l-ammont massimu msemmi fl-ewwel subparagrafu ma għandux japplika.
Fejn il-pagatur la jkun aġixxa b’mod frodulenti u lanqas ma jkun naqas intenzjonalment milli jissodisfa l-obbligi tiegħu skont l-Artikolu 69, l-Istati Membri jistgħu jnaqqsu r-responsabbiltà msemmija f’dan il-paragrafu, billi jqisu, b’mod partikolari, in-natura tal-kredenzjali personalizzati ta’ sigurtà u ċ-ċirkostanzi speċifiċi li fihom ikun intilef, insteraq jew ġie miżapproprjat l-istrument ta’ pagament.”
B.      Id-dritt Pollakk
9.        L-Artikolu 46 tal-ustawa o usługach płatniczych (il-Liġi dwar is-Servizzi ta’ Ħlas), tad‑19 ta’ Awwissu 2011 (3), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għall-kawża prinċipali, huwa fformulat kif ġej, fil-paragrafi 1 u 3 tiegħu:
“1.      Bla ħsara għall-Artikolu 44(2), fil-każ ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, il-fornitur [ta’ servizzi ta’ ħlas] tal-persuna li tħallas għandu jirrimborsa lill-persuna li tħallas l-ammont tat-tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata immedjatament, u fi kwalunkwe każ mhux iktar tard minn tmiem l-ewwel jum tax-xogħol wara l-konstatazzjoni tat-tranżazzjoni mhux awtorizzata ddebitata mill-kont tal-persuna li tħallas jew wara r-riċezzjoni tad-dikjarazzjoni ad hoc, ħlief meta l-fornitur [ta’ servizzi ta’ ħlas] tal-persuna li tħallas ikollu raġunijiet tajba, debitament iddokumentati, sabiex jissuspetta frodi u meta jinforma b’dan bil-miktub lill-awtoritajiet kriminali. Fil-każ li l-persuna li tħallas tuża kont ta’ ħlas, il-fornitur [ta’ servizzi ta’ ħlas] tal-persuna li tħallas għandu jistabbilixxi mill-ġdid il-kont ta’ ħlas iddebitat fl-istat li kien ikun fih li kieku t-tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata ma kinitx seħħet. Id-data ta’ valur li fiha l-kont ta’ ħlas tal-persuna li tħallas jiġi kkreditat ma għandhiex tkun iktar tard mid-data li fiha kien ġie ddebitat.
[...]
3.      Il-persuna li tħallas għandha tkun kompletament responsabbli għat-tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati jekk hija tkun ikkawżathom intenzjonalment jew b’riżultat ta’ ksur, intenzjonali jew b’negliġenza gravi, ta’ wieħed jew iktar mill-obbligi previsti fl-Artikolu 42.”
III. Il-kawża prinċipali, id-domanda preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
10.      N.O. (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti”), persuna fiżika detentriċi ta’ kont bankarju ma’ PKO BP S.A. (iktar ’il quddiem il-“Bank”), kienet vittma ta’ frodi permezz ta’ phishing wara t-tqegħid għall-bejgħ ta’ oġġett fuq pjattaforma ta’ bejgħ bl-irkant. Terz, li pproġetta ruħu bħala xerrej, bagħtilha link frawdolenti li tirriproduċi l-interface tal-pjattaforma u sussegwentement dik tal-Bank. Ir-rikorrenti ġiet imqarrqa u għalhekk ikkomunikat id-data ta’ konnessjoni tagħha, b’mod li ppermettiet lill-frodist iwettaq tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata mill-kont bankarju tagħha. Meta kkonstatat il-frodi l-għada, hija indikatha immedjatament lill-Bank u lill-pulizija, mingħajr ma ġie identifikat l-awtur tagħha. Il-Bank madankollu rrifjuta li jirrimborsa l-ammont tat-tranżazzjoni kontenzjuża, billi qies li, minħabba negliġenza gravi, ir-rikorrenti kienet naqset milli twettaq l-obbligu tagħha li tħares b’diliġenza l-istrument ta’ ħlas u li ma tqegħdux għad-dispożizzjoni ta’ persuni mhux awtorizzati.
11.      Wara dan ir-rifjut, ir-rikorrenti adixxiet is-Sąd Rejonowy w Koszalinie (il-Qorti Distrettwali ta’ Koszalin), li hija l-qorti tar-rinviju, b’azzjoni kontra l-Bank intiża għall-ħlas tas-somma ta’ 3 000 zloty Pollakk (PLN) (madwar EUR 705).
12.      Insostenn tat-talba tagħha, ir-rikorrenti sostniet li l-prinċipju ta’ rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata għandu jiġi eskluż biss fis-sitwazzjoni deskritta fl-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366, jiġifieri meta l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas
ikollu raġunijiet tajba sabiex jissuspetta frodi min-naħa tal-persuna li tħallas u meta jinforma lill-awtorità nazzjonali kompetenti b’dawn ir-raġunijiet. Fl-assenza ta’ tali raġunijiet, bħal f’dan il-każ, dan il-fornitur jkun obbligat jirrimborsa immedjatament lill-persuna li tħallas, mhux iktar tard minn tmiem l-ewwel jum tax-xogħol segwenti, l-ammont tat-tranżazzjoni mhux awtorizzata. Huwa biss wara tali rimbors u wara investigazzjoni dwar iċ-ċirkustanzi tal-inċident li l-imsemmi fornitur ta’ servizzi jista’ jitlob lill-persuna li tħallas tbati t-telf ikkawżat min-negliġenza gravi tagħha. Fil-każ li l-persuna li tħallas tirrifjuta li tirrimborsa l-ammont tat-tranżazzjoni mhux awtorizzata, il-bank ikkonċernat għandu jressaq azzjoni ġudizzjarja sabiex jikseb il-ħlas.
13.      Min-naħa tiegħu, il-Bank sostna li l-leġiżlazzjoni Pollakka li tittrasponi l-Artikolu 74(1) tad-Direttiva 2015/2366 teżenta lill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas mill-obbligu li jirrimborsa immedjatament l-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata, obbligu previst fl-Artikolu 73(1) ta’ din id-direttiva, jekk huwa jistabbilixxi li l-aġir tal-persuna li tħallas kien ikkaratterizzat minn negliġenza gravi. Il-Bank allega wkoll li huwa jista’ jevalwa b’mod indipendenti ċ-ċirkustanzi kollha tar-responsabbiltà għal tranżazzjoni mhux awtorizzata u li huwa jinħeles mill-obbligu ta’ rimbors immedjat jekk jistabbilixxi n-negliġenza tal-persuna li tħallas.
14.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, peress li ġie kkonstatat, matul il-proċedura, li t-tranżazzjoni kontenzjuża ma kinitx awtorizzata, il-qorti tar-rinviju tesponi li hija għandha twettaq analiżi tal-Artikolu 46 tal-Liġi dwar is-Servizzi ta’ Ħlas, li jittrasponi l-Artikoli 73 u 74 tad-Direttiva 2015/2366, sabiex tkun tista’ tiddeċiedi t-tilwima pendenti quddiemha bejn ir-rikorrenti u l-Bank dwar il-portata tal-obbligu, impost fuq il-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas, li jirrimborsa immedjatament l-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata.
15.      F’dan ir-rigward, dik il-qorti tqis li d-Direttiva 2015/2366 u d-dispożizzjonijiet nazzjonali li jittrasponuha jistabbilixxu l-prinċipju ġenerali li l-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas iġorru kompletament ir-riskju fir-rigward tar-responsabbiltà għal tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati. Barra minn hekk, l-imsemmija qorti tirrileva li d-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva u tal-leġiżlazzjoni Pollakka jagħtu lill-persuni li jħallsu dritt għar-rimbors tal-ammonti tat-tranżazzjonijiet mhux awtorizzati, li jimplika dritt għall-irkupru immedjat tal-fondi hekk mitlufa. Dan id-dritt ikun eskluż jekk jeżistu raġunijiet tajba sabiex tiġi ssuspettata frodi min-naħa tal-persuna li tħallas u jekk tali frodi tiġi indikata lill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti.
16.      Barra minn hekk, l-istess qorti tosserva li l-qrati Pollakki ma ġewx aditi b’rikorsi ppreżentati minn banek kontra konsumaturi dwar l-obbligu ta’ rimbors
tal-ammont ta’ tranżazzjonijiet mhux awtorizzati minħabba negliġenza gravi imputabbli lill-persuna li tħallas. B’kuntrast ma’ dan, tressqu diversi azzjonijiet minn konsumaturi kontra banek minħabba n-nuqqas ta’ rimbors tal-ammonti tat-tranżazzjonijiet mhux awtorizzati. Skont il-qorti tar-rinviju, dan il-fenomenu jindika li l-applikazzjoni, mill-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas, tal-eċċezzjonijiet għad-dritt għar-rimbors saret ir-regola għat-tranżazzjonijiet mhux awtorizzati. Fil-fatt, il-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas ġeneralment ma jwettqux ir-rimbors tal-ammont tat-tranżazzjonijiet mhux awtorizzati, b’mod li huma l-persuni li jħallsu, u b’mod partikolari l-konsumaturi, li jkollhom iressqu azzjoni ġudizzjarja.
17.      Sa fejn l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2015/2366, kif issuġġerita mill-Bank, ma tilħaqx l-għan ta’ protezzjoni tal-persuna li tħallas imfittex mir-regola ġenerali li tistabbilixxi r-rimbors tat-tranżazzjonijiet mhux awtorizzati, dik il-qorti minn dan tiddeduċi li d-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu l-possibbiltà li l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas jirrifjuta r-rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata jekk il-persuna li tħallas tkun ġarrbet dannu marbut ma’ din it-tranżazzjoni billi, b’riżultat ta’ negliġenza gravi, ma tissodisfax l-obbligi tagħha. L-imsemmija qorti tkompli tesponi li l-effett ta’ tali interpretazzjoni jkun li l-oneru marbut mat-tmexxija tal-proċess, mat-tressiq tal-proċedura, mal-ispejjeż legali, mal-produzzjoni tal-prova u mal-preparazzjoni tad-dokumenti jiġi ttrasferit mill-persuna li tħallas, li ta’ spiss tkun il-konsumatur, lill-kummerċjant, jiġifieri l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas.
18.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, is-Sąd Rejonowy w Koszalinie (il-Qorti Distrettwali ta’ Koszalin) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domanda preliminari li ġejja lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“Id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 73(1), moqrija flimkien mal-Artikolu 74(1) tad-Direttiva [2015/2366] għandhom jiġu interpretati fis-sens li fornitur ta’ servizzi ta’ pagament jista’ jirrifjuta li jirrimborsa mingħajr dewmien lill-pagatur l-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata jekk il-pagatur iġarrab telf marbut mat-tranżazzjoni ta’ pagament mhux awtorizzata minħabba li jkun wettaq negliġenza serja tal-obbligi ddefiniti fl-Artikolu 69?”
19.      Il-Bank, il-Gvern Pollakk, il-Gvern Ċek u
l-Gvern Taljan, kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub lill-Qorti tal-Ġustizzja.
IV.    Fuq id-domanda preliminari
20.      Permezz tad-domanda unika tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 73(1) u l-Artikolu 74(1) tad-Direttiva 2015/2366 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas jista’ jirrifjuta li jirrimborsa immedjatament l-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata lil persuna li tħallas minħabba li din tal-aħħar, b’riżultat ta’ negliġenza gravi, ma ssodisfatx l-obbligi tiegħu taħt l-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva.
21.      Sabiex tirrispondi għal din id-domanda, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tiddetermina jekk it-tielet subparagrafu tal-Artikolu 74(1) tal-imsemmija direttiva jikkostitwixxix eċċezzjoni għall-obbligu tal-fornitur ta’ servizz ta’ ħlas li jirrimborsa lill-persuna li tħallas, b’tali mod li jista’ jwassal għall-estinzjoni jew għas-sospensjoni tal-obbligu ta’ ħlas lura immedjat previst fl-Artikolu 73(1) tal-istess direttiva, jew jekk dan huwiex pjuttost dritt distint li dan il-fornitur jista’ sussegwentement jinvoka kontra l-persuna li tħallas.
22.      F’dan ir-rigward, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, għall-finijiet tal-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni it-termini tagħha, il-kuntest li hija tifforma parti minnu u l-għanijiet imfittxija mil-leġiżlazzjoni li hija tifforma parti minnha (4).
23.      F’dak li jirrigwarda, fl-ewwel lok, il-formulazzjoni tad-dispożizzjonijiet li qiegħda tintalab l-interpretazzjoni tagħhom, nosserva li t-titoli tagħhom jindikaw li dawn id-dispożizzjonijiet jirregolaw ir-responsabbiltajiet rispettivi tal-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas u tal-persuna li tħallas fil-każ ta’ tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati. Fil-fatt, l-Artikolu 73 tad-Direttiva 2015/2366 huwa intitolat “Responsabbiltà tal-fornitur ta’ servizzi ta’ pagament għal tranżazzjonijiet ta’ pagament mhux awtorizzati”, filwaqt li t-titolu tal-Artikolu 74 ta’ din id-direttiva huwa “Responsabbiltà tal-pagatur għal tranżazzjonijiet ta’ pagament mhux awtorizzati”.
24.      F’dak li jirrigwarda l-Artikolu 73(1) tal-imsemmija direttiva, dan tal-aħħar jipprevedi, bħala prinċipju, rimbors immedjat tal-persuna li tħallas fil-każ ta’ tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati flimkien ma’ terminu mandatorju li fih il-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas għandu jwettaq dan ir-rimbors (5), filwaqt li jipprevedi eċċezzjoni għar-regola tar-rimbors immedjat, jiġifieri meta dan il-fornitur “ikollu raġunijiet raġonevoli biex jissuspetta frodi”. Għaldaqstant, din l-eċċezzjoni teħtieġ, minn naħa, l-eżistenza ta’ suspetti sinjifikattivi dwar eventwali frodi u, min-naħa l-oħra, li l-imsemmi fornitur jissodisfa kundizzjoni formali, jiġifieri li jikkomunika s-suspetti tiegħu bil-miktub lill-awtorità nazzjonali kompetenti (6).
25.      Għandu jiġi kkonstatat ukoll li l-Artikolu 74(1) tal-istess direttiva huwa fformulat bħala eċċezzjoni għall-Artikolu 73 tagħha (7). Barra minn hekk, l-Artikolu 74(1) tad-Direttiva 2015/2366 jirregola, fl-ewwel u fit-tieni subparagrafu tiegħu, ir-responsabbiltà mingħajr nuqqas tal-persuna li tħallas, li hija ta’ natura limitata, filwaqt li mit-tielet subparagrafu tiegħu jirriżulta li r-responsabbiltà minħabba nuqqas tal-persuna li tħallas hija, bħala prinċipju, ta’ natura illimitata. B’mod iktar speċifiku, din id-dispożizzjoni tistabbilixxi li l-persuna li tħallas hija responsabbli sa ammont massimu ta’ EUR 50 jew mingħajr limitu jekk tkun aġixxiet b’mod frawdolenti jew jekk tkun naqset intenzjonalment jew b’negliġenza gravi li twettaq l-obbligi tagħha f’dak li jirrigwarda l-istrumenti ta’ ħlas li jitqiegħdu għad-dispożizzjoni tagħha skont l-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva.
26.      F’dak li jirrigwarda, b’mod iktar partikolari, il-kwistjoni tar-rimbors immedjat fil-każ ta’ tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati, nirrileva li l-Artikolu 73(1) tal-imsemmija direttiva ma jipprevedi ebda eċċezzjoni oħra li tista’ tiġi invokata
mill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas, bħal, pereżempju, is-suspett jew il-possibbiltà li l-persuna li tħallas
ma tkunx issodisfat, inkluż
b’negliġenza, wieħed jew iktar mill-obbligi previsti fl-Artikolu 69 tal-istess direttiva. Barra minn hekk, f’dak li jirrigwarda l-Artikolu 74(1) tagħha, jidher li din id-dispożizzjoni ma tittrattax ir-rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, iżda tiffoka fuq it-tqassim tar-responsabbiltà bejn il-persuna li tħallas u l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas, sabiex jiġi ddeterminat min għandu jinżamm responsabbli sussegwentement, fil-kuntest tal-proċedura, u, konsegwentement, min għandu jbati t-telf ikkawżat minn tali tranżazzjonijiet.
27.      Għaldaqstant, mill-interpretazzjoni letterali tal-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366 jirriżulta, prima facie, li, billi jistabbilixxi espressament derogi mill-obbligu ta’ rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata, dan tal-aħħar ma jippermettix li l-lista tad-derogi tiġi estiża għal każijiet oħra mhux previsti minn din tal-aħħar, inkluż għal dak tan-“[nuqqas] milli [il-persuna li tħallas tissodisfa] obbligi fl-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva”, imsemmi fit-tielet subparagrafu tal-Artikolu 74(1) tal-imsemmija direttiva.
28.      Madankollu, għandu jiġi kkonstatat li, f’dak li jirrigwarda l-Artikolu 74(1) tal-istess direttiva, ma jistax jiġi konkluż b’ċertezza, b’mod partikolari abbażi biss tal-formulazzjoni tiegħu, li d-“deroga” prevista f’din id-dispożizzjoni tirrigwarda biss il-mertu tal-obbligu jew jekk hija testendix ukoll għall-prinċipju li jeżiġi rimbors immedjat. Għaldaqstant, jistgħu jiġu kkontemplati żewġ interpretazzjonijiet diverġenti, kif jixhdu l-pożizzjonijiet opposti tal-partijiet fil-kawża prinċipali (8). Skont l-ewwel interpretazzjoni, il-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas ma għandu ebda obbligu li jirrimborsa lill-persuna li tħallas fil-każ ta’ nuqqas imwettaq minn din tal-aħħar, b’mod li jista’ jinvoka r-responsabbiltà tal-persuna li tħallas għal negliġenza gravi sabiex jinvoka d-deroga prevista fl-Artikolu 74 tad-Direttiva 2015/2366 u jestingwi l-obbligu tiegħu ta’ rimbors immedjat li jirriżulta mill-Artikolu 73(1) ta’ din id-direttiva. Għall-kuntrarju, it-tieni interpretazzjoni hija bbażata fuq il-premessa li l-Artikolu 73(1) u l-Artikolu 74(1) tal-imsemmija direttiva jirregolaw żewġ stadji distinti tal-proċedura ta’ rimbors ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata. Skont din l-interpretazzjoni, id-“deroga” prevista f’dan l-Artikolu 74(1) ma għandhiex effetti ab initio, u dan jimplika li l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas għandu, fl-ewwel lok, jirrimborsa lill-persuna li tħallas, u sussegwentement jista’, fit-tieni lok, wara dan ir-rimbors, jeżerċita dritt għal kumpens kontra l-persuna li tħallas li tkun responsabbli għan-nuqqas.
29.      Għar-raġunijiet li ser nesponi fil-punti li ġejjin ta’ dawn il-konklużjonijiet, jidhirli li għandha tiġi adottata din it-tieni interpretazzjoni tal-Artikolu 73(1) u tal-Artikolu 74(1) tad-Direttiva 2015/2366.
30.      Fil-fatt, din l-interpretazzjoni hija, fit-tieni lok, ikkorroborata mill-kuntest li minnu jagħmlu parti d-dispożizzjonijiet li għalihom tirreferi d-domanda preliminari magħmula mill-qorti tar-rinviju.
31.      F’dan ir-rigward, nosserva li l-premessa 71 tad-Direttiva 2015/2366 tipprevedi każ wieħed biss li jippermetti li
l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas – ladarba l-persuna li tħallas tkun ikkomunikatlu l-eżistenza ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata – idewwem ir-rimbors immedjat lill-persuna li tħallas, jiġifieri l-ipoteżi li skontha “ikun hemm suspett kbir ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata li tirriżulta minn imġiba frodulenti tal-utent ta’ servizzi ta’ pagament u fejn dak is-suspett hu bbażat fuq raġunijiet oġġettivi li huma kkomunikati lill-awtorità nazzjonali rilevanti”. Bħall-Artikolu 73(1) ta’ din id-direttiva, din il-premessa 71 ma ssemmi ebda eċċezzjoni oħra li tista’ tiġi invokata
mill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas, bħas-suspett jew il-konstatazzjoni li, bl-aġir tiegħu, l-utent ta’ servizzi ta’ ħlas ma ssodisfax, b’mod partikolari b’negliġenza gravi, wieħed jew iktar mill-obbligi previsti fl-Artikolu 69 tal-imsemmija direttiva.
32.      Barra minn hekk, għandu jiġi enfasizzat li l-analiżi tax-xogħol preparatorju li wassal għall-adozzjoni tal-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366 tidher li tikkonferma din l-interpretazzjoni. Fil-verżjoni preċedenti tagħha, id-Direttiva 2007/64/KE (9), imħassra bid-Direttiva 2015/2366, ma kienet tipprevedi ebda eċċezzjoni għall-obbligu ta’ rimbors immedjat ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata. Madankollu, il-leġiżlatur tal-Unjoni qies li kien neċessarju li jemenda d-dispożizzjoni rilevanti, f’dan il-każ l-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366, sabiex jirregola iktar il-proċedura ta’ rimbors immedjat fil-każ ta’ tranżazzjonijiet mhux awtorizzati, u dan billi jipprevedi espressament eċċezzjoni speċifika għall-obbligu ta’ rimbors, jiġifieri meta l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas ikollu raġunijiet raġonevoli sabiex jissuspetta frodi (10).
33.      Nirrileva wkoll li l-Artikolu 107(1) ta’ din id-direttiva jistabbilixxi li l-armonizzazzjoni prevista mil-leġiżlatur tal-Unjoni fil-qasam kopert mid-dispożizzjonijiet rilevanti f’din il-kawża hija totali u ma tippermettix l-adozzjoni ta’ miżuri nazzjonali distinti minn dawk adottati minn dan il-leġiżlatur (11). B’mod iktar speċifiku, l-Artikoli 73 u 74 tal-imsemmija direttiva ma jagħmlux parti mid-dispożizzjonijiet li fir-rigward tagħhom il-leġiżlatur tal-Unjoni ried iħalli marġni ta’ manuvra lill-Istati Membri. Barra minn hekk, l-Artikolu 107(3) tal-istess direttiva jirreferi espliċitament għall-obbligi tal-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas, billi jimponi fuq l-Istati Membri l-obbligu li jiżguraw li l-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas ma jidderogawx, għad-detriment tal-utenti ta’ servizzi ta’ ħlas, mid-dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jittrasponu d-Direttiva 2015/2366 jew li jikkorrispondu għaliha, ħlief fil-każ fejn tali deroga tkun espressament awtorizzata minn din tal-aħħar.
34.      Tali interpretazzjoni hija, fit-tielet lok, ikkonfermata mill-għanijiet li d-Direttiva 2015/2366 tfittex li tilħaq.
35.      F’dan ir-rigward, infakkar li, kif jirriżulta mill-premessa 6 tagħha, id-Direttiva 2015/2366 għandha l-għan li tarmonizza r-regoli dwar il-provvista ta’ servizzi ta’ ħlas billi ssaħħaħ iċ-“ċarezza legali” sabiex tiżgura “l-applikazzjoni konsistenti tal-qafas leġiżlattiv madwar l-Unjoni”, filwaqt li tiżgura li toffri livell għoli ta’ protezzjoni lill-konsumaturi fl-użu tas-servizzi ta’ ħlas fl-Unjoni kollha.
36.      Għalkemm l-għan prinċipali ta’ din id-direttiva huwa l-armonizzazzjoni tar-regoli dwar is-servizzi ta’ ħlas u l-funzjonament tajjeb tas-suq intern ta’ dawn is-servizzi (12), kif jixhed il-fatt li l-imsemmija direttiva hija bbażata fuq l-Artikolu 114 TFUE, jibqa’ l-fatt li n-neċessità li jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi waqt l-użu tal-imsemmija servizzi tikkostitwixxi wkoll wieħed mill-għanijiet li l-istess direttiva tfittex li tilħaq (13).
37.      Fil-fehma tiegħi, l-elementi preċedenti jippermettu li jitqies li għalkemm l-Artikolu 73(1) u l-Artikolu 74(1) tad-Direttiva 2015/2366 huma marbuta mill-qrib, dawn id-dispożizzjonijiet jirregolaw aspetti madankollu distinti tal-proċedura ta’ rimbors tal-ammonti ta’ tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati fis-sens li l-ewwel waħda tipprevedi r-rimbors immedjat fil-każ ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata, filwaqt li t-tieni waħda tirregola t-tqassim tar-responsabbiltà bejn il-fornitur u l-persuna li tħallas fi stadju ulterjuri.
38.      Għaldaqstant, skont l-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366, il-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas huwa obbligat, fl-ewwel lok, li jirrimborsa immedjatament l-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, ħlief jekk ikun jeżisti suspett serju li din tal-aħħar tirriżulta minn aġir frawdolenti tal-utent ta’ servizzi ta’ ħlas. Madankollu, dan ir-rimbors ma huwiex ta’ natura definittiva. Fil-fatt, jekk, fit-tieni lok, u wara l-għoti ta’ dan ir-rimbors provviżorju, il-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas jistabbilixxi li l-persuna li tħallas naqset deliberatament jew b’negliġenza gravi li twettaq wieħed mill-obbligi tagħha skont l-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva, huwa jista’ jeżiġi li din tal-aħħar tbati t-telf ikkawżat min-negliġenza gravi tagħha. Fl-ipoteżi fejn il-persuna li tħallas tirrifjuta li tirrimborsa l-ammont tat-tranżazzjoni mhux awtorizzata, dan il-fornitur għalhekk ikollu dritt jibda azzjoni kontra l-persuna li tħallas, sa fejn din tal-aħħar hija responsabbli skont it-tielet subparagrafu tal-Artikolu 74(1) tal-imsemmija direttiva.
39.      L-interpretazzjoni kuntrarja, li tawtorizza li
l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas jirrifjuta jew jipposponi r-rimbors fil-każ ta’ sempliċi suspett ta’ nuqqas, minħabba negliġenza gravi tal-persuna li tħallas, ta’ twettiq tal-obbligi previsti fl-Artikolu 69 tal-istess direttiva, tkun tagħti lil dan il-fornitur il-possibbiltà li jevita l-obbligu ta’ rimbors immedjat ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata stabbilit fl-Artikolu 73(1) tagħha. Tali interpretazzjoni tkun tammonta għal twessiegħ indebitu tal-każijiet li fihom l-imsemmi fornitur jista’ jkun eżentat minn dan l-obbligu, lil hinn mill-każijiet espliċitament previsti mit-test u tkun tmur kontra l-prinċipju ta’ interpretazzjoni restrittiva tal-eċċezzjonijiet għal att tad-dritt tal-Unjoni. B’dan il-mod, hija tikser direttament id-dritt tal-konsumatur li jikseb dan ir-rimbors u, konsegwentement, iċċaħħad lill-imsemmija dispożizzjoni kemm mill-kontenut tagħha kif ukoll mill-effett utli tagħha.
40.      F’dan ir-rigward, l-għażla tal-leġiżlatur tal-Unjoni li jissuġġetta s-sospensjoni tal-obbligu ta’ rimbors immedjat għal kundizzjonijiet stretti tfittex li tiggarantixxi li dan ir-rimbors jibqa’ r-regola u ma jiġix ittrasformat f’eċċezzjoni. Issa, tali mekkaniżmu jiċċaħħad minn kull effettività li kieku s-sempliċi allegazzjoni ekstraġudizzjarja, mill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas, ta’ ksur tal-obbligi li jirriżultaw mill-Artikolu 69 tad-Direttiva 2015/2366 tkun suffiċjenti sabiex tissospendi l-obbligu tiegħu ta’ rimbors immedjat. Barra minn hekk, ikun tal-inqas paradossali li, sabiex jiġi sospiż l-obbligu ta’ rimbors immedjat fil-każ ta’ frodi, tiġi rikjesta l-eżistenza ta’ suspetti serji kif ukoll it-tressiq ta’ proċedura formali quddiem l-awtorità nazzjonali kompetenti, filwaqt li jiġi ammess li, fir-rigward ta’ aġir jew ta’ ommissjoni imputabbli għal negliġenza gravi, dan l-obbligu jista’ jiġi sospiż, b’effetti identiċi, fl-assenza ta’ kwalunkwe rekwiżit formali ieħor.
41.      Jekk jitqies li l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas ikun jista’ jirrifjuta jew jipposponi r-rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata billi jinvoka l-eżistenza ta’ negliġenza gravi imputabbli lill-persuna li tħallas dan ikun, fl-istess ħin, ta’ natura li jikkomprometti l-għan li jikkonsisti f’li jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi li d-Direttiva  2015/2366 tfittex li tilħaq. Indipendentement mill-fatt li, f’tali każ, il-persuna li tħallas tiċċaħħad mir-rimbors immedjat tal-ammont inkwistjoni, din tal-aħħar tkun ukoll kostretta tressaq proċedura ġudizzjarja kontra l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas jekk dan tal-aħħar jinvoka, sabiex jirrifjuta r-rimbors, nuqqas ta’ twettiq tal-obbligi previsti fl-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva imputabbli għal negliġenza gravi. Issa, il-leġiżlatur tal-Unjoni, billi rriżerva esklużivament għall-każ ta’ frodi l-possibbiltà għal tali fornitur li ma jwettaqx ir-rimbors immedjat ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, ried jirrimedja l-prattika li tikkonsisti, għall-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas, fl-invokazzjoni fir-rigward tal-persuna li tħallas ta’ aġir li jikkostitwixxi nuqqas sabiex jirrifjuta dan ir-rimbors, prattika li kienet tobbliga lil din tal-aħħar tressaq azzjoni ġudizzjarja sabiex tikseb il-ħlas lura tal-ammonti tat-tranżazzjonijiet mhux awtorizzati (14). Fil-fatt, mill-emenda magħmula għall-Artikolu 73(1) tal-imsemmija direttiva jirriżulta li huwa l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas, u mhux il-persuna li tħallas, li għandu jitlob it-teħid ta’ responsabbiltà għat-telf li jirriżulta minn tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata imputabbli għan-negliġenza gravi tal-persuna li tħallas u, jekk ikun il-każ, li għandu jressaq azzjoni ġudizzjarja sabiex jikseb ir-rimbors tal-ammonti kkonċernati. Barra minn hekk, tali approċċ huwa wkoll konformi mal-Artikolu 72(2) tal-istess direttiva, li skontu huwa l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas li għandu l-oneru li jipprova li l-persuna li tħallas wettqet negliġenza gravi.
42.      Barra minn hekk, jidhirli li huwa opportun li nagħmel xi preċiżazzjonijiet dwar ċerti aspetti, marbuta mal-analiżi preċedenti, tad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-Direttiva 2015/2366 fir-rigward ta’ din il-kawża.
43.      Nixtieq nenfasizza, l-ewwel nett, li din il-kawża hija differenti minn serje ta’ kawżi mressqa quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, dwar l-artikolazzjoni tad-diversi dispożizzjonijiet li jirregolaw it-tqassim tar‑responsabbiltà fil-każ ta’ tranżazzjonijiet mhux awtorizzati bejn il-persuna li tħallas u l-fornitur ta’ servizzi, kif previsti mill-verżjonijiet preċedenti tad-Direttiva 2015/2366 (15) u b’mod partikolari l-kawża li wasslet għas-sentenza Veracash (16).
44.      Nispeċifika f’dan ir-rigward li, kuntrarjament għal din il-kawża, li fiha ma huwiex ikkontestat li l-persuna li tħallas informat immedjatament lill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas bil-fatt li seħħet tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, il-kawża li wasslet għas-sentenza Veracash kienet tirrigwarda l-konsegwenzi tan-nuqqas ta’ osservanza, mill-persuna li tħallas, tal-obbligu tagħha li tinforma mingħajr dewmien lill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas
bil-konstatazzjoni ta’ tali tranżazzjoni.
45.      Huwa minnu li, f’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-obbligu tal-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas li jirrimborsa immedjatament l-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata, skont l-Artikolu 60(1) tad-Direttiva 2007/64, huwa suġġett għall-eċċezzjonijiet previsti fl-Artikolu 61(2) ta’ din id-direttiva, b’mod li l-persuna li tħallas għandha, bħala prinċipju, tinżamm responsabbli għat-telf kollu kkawżat minn tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati meta dawn jirriżultaw minn aġir frawdolenti min-naħa tagħha jew minn nuqqas, intenzjonali jew b’riżultat ta’ negliġenza gravi, li twettaq wieħed jew iktar mill-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 56 tal-imsemmija direttiva (17). Fil-fatt, tali interpretazzjoni tista’ tissuġġerixxi li l-Artikolu 61(2) tal-istess direttiva jikkostitwixxi eċċezzjoni għall-obbligu, għall-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas, li jwettaq ir-rimbors immedjat tal-ammont tat-tranżazzjoni mhux awtorizzata lill-persuna li tħallas previst fl-Artikolu 60(1) tagħha, b’tali mod li dan il-fornitur ikun jista’ jevita dan l-obbligu billi jinvoka r-responsabbiltà tal-persuna li tħallas minħabba frodi jew negliġenza gravi.
46.      Madankollu, għandu jiġi kkonstatat li tali interpretazzjoni ma tistax tiġi adottata fir-rigward tal-Artikolu 73(1) u tal-Artikolu 74(1) tad-Direttiva 2015/2366, li ssostitwixxew l-Artikolu 60(1) u l-Artikolu 61(2) tad-Direttiva 2007/64. Fil-fatt, kif ġie rrilevat fil-punt 32 ta’ dawn il-konklużjonijiet, għalkemm l-Artikolu 60(1) tad-Direttiva 2007/64 ma kien jipprevedi ebda eċċezzjoni għall-obbligu ta’ rimbors immedjat ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, il-leġiżlatur tal-Unjoni qies li kien neċessarju li jemenda din id-dispożizzjoni billi jintroduċi, fl-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366, eċċezzjoni espressa għall-obbligu ta’ rimbors immedjat, limitata għall-ipoteżi li skontha l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas ikollu raġunijiet raġonevoli sabiex jissuspetta frodi. Issa, billi wettaq tali emenda, il-leġiżlatur tal-Unjoni ried jistabbilixxi b’mod ċar li l-Artikolu 73(1) u l-Artikolu 74(1) ta’ din id-direttiva jirregolaw żewġ stadji distinti tal-proċedura ta’ rimbors ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata fis-sens li l-ewwel wieħed jistabbilixxi l-prinċipju tar-rimbors immedjat fil-każ ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata, filwaqt li t-tieni wieħed jirregola, fi stadju ulterjuri, it-tqassim tar-responsabbiltà bejn il-fornitur u l-persuna li tħallas (18).
47.      It-tieni nett, nirrileva li, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, il-Gvern Taljan sostna interpretazzjoni tal-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366 li skontha din id-dispożizzjoni, filwaqt li timponi r-rimbors immedjat, madankollu tippermetti li
l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas jirkupra sussegwentement, u direttament, is-somma rrimborsata lill-klijent minħabba tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, mingħajr ma jkollu neċessarjament iressaq azzjoni ġudizzjarja, meta l-eżami taċ-ċirkustanzi rilevanti kollha jagħtih raġunijiet tajba sabiex iqis li t-tranżazzjoni mhux awtorizzata kienet tirriżulta minn aġir intenzjonali jew minn nuqqas gravi tal-persuna li tħallas (19).
48.      Għalkemm l-interpretazzjoni rrakkomandata mill-Gvern Taljan tfittex li twettaq ibbilanċjar tal-interessi tal-partijiet ikkonċernati, jibqa’ l-fatt li din twassal sabiex tissuġġetta r-rimbors previst abbażi tal-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366 għal limitazzjonijiet u għal kundizzjonijiet addizzjonali li ma għandhom ebda bażi fil-formulazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni, u b’dan il-mod titbiegħed mill-qafas strett stabbilit f’din id-direttiva. Barra minn hekk, minn perspettiva prattika, il-persuna li tħallas issib ruħha f’sitwazzjoni ekwivalenti għal dik li kienet tkun fiha fl-assenza ta’ kwalunkwe rimbors u, konsegwentement, tkun kostretta tressaq azzjoni ġudizzjarja kontra l-fornitur tas-servizzi ta’ ħlas sabiex tirkupra l-ammont inkwistjoni. Issa, kif ġie rrilevat fil-punti 37 u 38 ta’ dawn il-konklużjonijiet, tali interpretazzjoni tippermetti li din id-dispożizzjoni tiġi evitata u tkun ta’ natura li ċċaħħadha mill-effett utli tagħha, filwaqt li tnaqqas il-portata tal-protezzjoni mogħtija lill-konsumaturi.
49.      Barra minn hekk, nikkonstata, kif ġie rrilevat fil-punt 33 ta’ dawn il-konklużjonijiet, li l-Artikolu 73(1) tal-imsemmija direttiva huwa fost id-dispożizzjonijiet li kienu s-suġġett ta’ armonizzazzjoni totali. Minn dan isegwi li r-responsabbiltà ta’ fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas għal tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati ma tistax tittaffa bl-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali li jistabbilixxu sistema ta’ responsabbiltà iktar limitata. Konsegwentement, l-Istati Membri ma jistgħux jidderogaw mis-sistema stabbilita mid-Direttiva 2015/2366 f’dak li jirrigwarda l-obbligu, għall-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas, li jwettqu r-rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata, billi jintroduċu derogi oħra minbarra dawk previsti espressament fl-Artikolu 73(1) ta’ din id-direttiva.
50.      It-tielet nett, nosserva li, kuntrarjament għal dak li jsostnu l-Gvern Ċek u l-Gvern Taljan, l-interpretazzjoni ssuġġerita ma twassalx sabiex jiġi evitat il-mekkaniżmu ta’ riżoluzzjoni ekstraġudizzjarja stabbilit fl-Artikolu 102 tad-Direttiva 2015/2366 (20).
51.      F’dan ir-rigward, infakkar li l-Artikolu 102 ta’ din id-direttiva jipprevedi proċedura ta’ riżoluzzjoni ekstraġudizzjarja li permezz tagħha utent ta’ servizzi ta’ ħlas jista’ jadixxi organu ta’ riżoluzzjoni ekstraġudizzjarja sabiex jiġu ttrattati l-ilmenti mressqa kontra l-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas. Għalkemm il-mekkaniżmu hekk stabbilit huwa intiż, fil-fatt, li jiffaċilita r-riżoluzzjoni tat-tilwim bejn l-utenti u l-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas, il-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu ma huwiex limitat biss għar-rimbors immedjat previst fl-Artikolu 73 tal-imsemmija direttiva, iżda jestendi għal kull tip ta’ tilwima dwar id-drittijiet u l-obbligi li jirriżultaw mit-Titoli III u IV tal-istess direttiva.
52.      Fl-aħħar nett, għalkemm is-soluzzjoni adottata tista’ tqajjem ċerti riżervi u ma hijiex eżenti minn diffikultajiet ta’ natura prattika (21), xorta jibqa’ l-fatt li l-interpretazzjoni kuntrarja tinvolvi inkonvenjenzi iktar qawwija, b’mod partikolari għall-utenti ta’ servizzi ta’ ħlas (22). Barra minn hekk, dawn tal-aħħar jidhru li kienu fil-qalba tat-tħassib li wassal sabiex il-leġiżlatur tal-Unjoni jemenda l-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366. Fi kwalunkwe każ, fl-ipoteżi fejn il-formulazzjoni attwali ta’ din id-dispożizzjoni ikun fiha xi lakuni, huwa biss il-leġiżlatur tal-Unjoni li għandu jemendaha.
53.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li r-risposta għad-domanda magħmula għandha tkun li l-Artikolu 73(1) u l-Artikolu 74(1) tad-Direttiva 2015/2366 għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu li fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas ikun jista’ jirrifjuta r-rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata lill-persuna li tħallas billi jsostni li l-persuna li tħallas ġarrbet telf marbut ma’ din it-tranżazzjoni ta’ ħlas minħabba li, b’riżultat ta’ negliġenza gravi, ma ssodisfatx l-obbligi tiegħu taħt l-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva.
V.      Konklużjoni
54.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domanda preliminari magħmula mis-Sąd Rejonowy w Koszalinie (il-Qorti Distrettwali ta’ Koszalin, il-Polonja):
L-Artikolu 73(1) u l-Artikolu 74(1) tad-Direttiva (UE) 2015/2366 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Novembru 2015 dwar is-servizzi ta’ pagament fis-suq intern, li temenda d-Direttivi 2002/65/KE, 2009/110/KE u 2013/36/UE u r-Regolament (UE) Nru 1093/2010, u li tħassar id-Direttiva 2007/64/KE,
għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
jipprekludu li fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas ikun jista’ jirrifjuta r-rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata lill-persuna li tħallas billi jsostni li l-persuna li tħallas ġarrbet telf marbut ma’ din it-tranżazzjoni ta’ ħlas minħabba li, b’riżultat ta’ negliġenza gravi, ma ssodisfatx l-obbligi tiegħu taħt l-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
2      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Novembru 2015 dwar is-servizzi ta’ pagament fis-suq intern, li temenda d-Direttivi 2002/65/KE, 2009/110/KE u 2013/36/UE u r-Regolament (UE) Nru 1093/2010, u li tħassar id-Direttiva 2007/64/KE (ĠU 2015, L 337, p. 35, rettifika fil-ĠU 2018, L 102, p. 97).
3      Dz. U. tal‑2024, pożizzjoni 30.
4      Sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Veracash (C‑665/23, EU:C:2025:598, punt 34 u l-ġurisprudenza ċċitata).
5      F’dan ir-rigward, l-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366 jispeċifika li dan ir-rimbors għandu jseħħ “mhux aktar tard minn tmiem il-jum ta’ negozju li jmiss”.
6      Għalkemm dan l-aspett huwa irrilevanti f’dan il-każ, nispeċifika li jeżisti t-tieni każ li jippermetti li
l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas ma jwettaqx ir-rimbors immedjat tal-ammont ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata lill-persuna li tħallas, jiġifieri meta din tal-aħħar tonqos milli tinformah jew tagħmel dan tardivament. B’mod iktar speċifiku, l-Artikolu 71 tad-Direttiva 2015/2366, li għalih jirreferi l-Artikolu 73(1) tagħha, jiffissa terminu għall-komunikazzjoni ta’ tranżazzjoni mhux awtorizzata, billi jistabbilixxi li l-utent ta’ servizzi ta’ ħlas għandu jikseb mingħand il-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas il-korrezzjoni ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata jew eżegwita ħażin biss jekk l-utent ta’ servizzi ta’ ħlas jinforma b’dan lill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas mingħajr dewmien mhux iġġustifikat malli jikkonstata tali tranżazzjoni li tagħti lok għal ilment u mhux iktar tard minn tlettax-il xahar wara d-data tad-debitu. F’dan ir-rigward, ara s-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Veracash (C‑665/23, EU:C:2025:598, punt 48).
7      Fil-fatt, l-Artikolu 74 tad-Direttiva 2015/2366 jinkludi l-frażi li ġejja: “[b’]deroga mill-Artikolu 73”.
8      Ara l-punti 12 u 13 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
9      L-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366 issostitwixxa l-Artikolu 60(1) tad-Direttiva 2007/64/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Novembru 2007 dwar is-servizzi ta’ ħlas fis-suq intern li temenda d-Direttivi 97/7/KE, 2002/65/KE, 2005/60/KE u 2006/48/KE u li tħassar id-Direttiva 97/5/KE (ĠU 2007, L 319, p. 1, rettifika fil-ĠU 2009, L 187, p. 5). Din id-dispożizzjoni tal-aħħar kienet ifformulata kif ġej: “L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 58, fil-każ ta’ transazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, il-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas ta’ min iħallas jagħti lura immedjatament lil min iħallas l-ammont tat-transazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata u, fejn applikabbli, jerġa’ jġib il-kont tal-ħlas iddebitat għall-istat li fih kien ikun li kieku ma seħħetx it-transazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata”.
10      Għaldaqstant, minn dan ix-xogħol preparatorju jirriżulta li, għalkemm il-proposta inizjali tal-Kummissjoni ma kinitx tinkludi eċċezzjoni għall-obbligu ta’ rimbors immedjat meta l-fornitur ikollu raġunijiet raġonevoli sabiex jissuspetta frodi, din l-emenda ġiet introdotta matul in-negozjati interistituzzjonali qabel ma ġiet inkluża fit-test finali tad-Direttiva 2015/2366. F’dan ir-rigward, ara l-Proposta għal Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar is-servizzi ta’ ħlas fis-suq intern li temenda d-Direttivi 2002/65/KE, 2013/36/UE u 2009/110/KE u li tħassar id-Direttiva 2007/64/KE (COM (2013) 0547 final), b’mod partikolari p. 13; Il‑Parlament Ewropew, Test miftiehem matul in-negozjati interistituzzjonali, PE 604.827 (fajl tal-proċedura leġiżlattiva ordinarja 2013/0264 (COD), approvat fis‑16 ta’ Ġunju 2015), b’mod partikolari l-Artikolu 65; kif ukoll ir-Rapport supplimentari dwar il-proposta għal direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar is-servizzi ta’ ħlas fis-suq intern li temenda d-Direttivi 2002/65/KE, 2013/36/UE u 2009/110/KE u li tħassar id-Direttiva 2007/64/KE, A8‑0266/2015 (adottat fit‑28 ta’ Settembru 2015), b’mod partikolari l-Artikolu 73. Il-Kummissjoni adottat l-istess approċċ fil-proposta tagħha għal regolament dwar is-servizzi ta’ ħlas fis-suq intern. Fid-dispożizzjoni dwar ir-responsabbiltà tal-fornitur fil-każ ta’ tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati, huwa speċifikat li huma biss raġunijiet raġonevoli ta’ suspett ta’ frodi mill-persuna li tħallas li jistgħu jiġġustifikaw rifjut ta’ rimbors mill-fornitur. F’dan il-każ, dan il-fornitur għandu jimmotiva r-rifjut ta’ rimbors tiegħu u jindika l-organi li lilhom tista’ tindirizza ruħha l-persuna li tħallas. F’dan ir-rigward, ara l-Proposta għal Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar is-servizzi ta’ pagament fis-suq intern u li jemenda r-Regolament (UE) Nru 1093/2010, COM (2023) 367 final — 2023/0210 (COD), tat‑28 ta’ Ġunju 2023, b’mod partikolari p. 11, Artikolu 56(1) u (2).
11      F’dak li jirrigwarda d-Direttiva 2007/64, ara s-sentenza tat‑2 ta’ Settembru 2021, CRCAM (C‑337/20, EU:C:2021:671, punt 42).
12      F’dak li jirrigwarda d-Direttiva 2007/64, ara s-sentenza tat‑2 ta’ Settembru 2021, CRCAM (C‑337/20, EU:C:2021:671, punt 44).
13      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Novembru 2020, DenizBank (C‑287/19, EU:C:2020:897, punti 56 u 102). F’dak li jirrigwarda d-Direttiva 2007/64, ara wkoll is-sentenza tal‑11 ta’ Lulju 2024, Eurobank Bulgaria (C‑409/22, EU:C:2024:600, punt 79 u l-ġurisprudenza ċċitata).
14      F’dan ir-rigward, ara Guimarães, M. R., u Steennot, R., “Allocation of liability in case of payment fraud: who bears the risk of innovation? A comparison of Belgian and Portuguese law in the context of PSD2”, European review of private law, Kluwer Law International, Vol. 30, Nru 1, 2022, p. 29 sa 72, b’mod partikolari p. 47.
15      Ara, pereżempju, is-sentenza tat‑2 ta’ Settembru 2021, CRCAM (C‑337/20, EU:C:2021:671).
16      Sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Veracash (C‑665/23, EU:C:2025:598).
17      Sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Veracash (C‑665/23, EU:C:2025:598, punt 63).
18      Ara l-punti 37 u 38 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
19      Skont dan il-gvern, interpretazzjoni li ma tawtorizzax lill-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlasijiet iwettaq inverżjoni tal-entrata u b’dan il-mod tobbligah iressaq azzjoni ġudizzjarja sabiex jirkupra s-somom irrimborsati fil-każ ta’ negliġenza gravi tal-klijent, ma għandhiex bażi fit-test tad-Direttiva 2015/2366 u twassal għal żbilanċ irraġonevoli fis-sistema tal-ħlasijiet. Huwa jsostni, b’mod partikolari, li, sa fejn ebda dispożizzjoni ta’ din id-direttiva ma tipprojbixxi lill-fornituri ta’ servizz ta’ ħlas milli jirkupraw direttament, mill-kont ta’ ħlas tal-klijent, is-somma rrimborsata minħabba tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata li tirriżulta minn aġir intenzjonali jew minn nuqqas gravi ta’ dan tal-aħħar, il-kwistjoni jekk tali debitu dirett għandux jiġi awtorizzat jew le għandha titħalla għall-evalwazzjoni tal-leġiżlaturi nazzjonali.
20      Skont dawn il-gvernijiet, tali proċedura tippermetti li
l-utenti ta’ servizzi ta’ ħlas jiksbu r-rimbors tal-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata b’mod iktar effettiv, iktar rapidu u bi spiża iktar baxxa milli bl-użu tas-sistema ġudizzjarja tradizzjonali. Huma jsostnu, f’dan is-sens, li dan il-mekkaniżmu jitlef ir-rilevanza kollha tiegħu li kieku l-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas kellu jkun obbligat jirrimborsa l-ammont ta’ tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata anki fil-każ ta’ negliġenza gravi tal-utent ta’ servizzi ta’ ħlas.
21      Fid-dawl tal-obbligu li jaqa’ fuq il-fornitur ta’ servizzi ta’ ħlas li jwettaq ir-rimbors “mhux aktar tard minn tmiem il-jum ta’ negozju li jmiss” ladarba jiġi informat mill-persuna li tħallas bi tranżazzjoni ta’ ħlas mhux awtorizzata, wieħed jista’ leġittimament jistaqsi dwar il-possibbiltà għall-fornitur li jiġbor, f’terminu daqshekk qasir, l-elementi kollha li jistgħu jikkostitwixxu suspetti serji ta’ frodi. Għandu jiġi kkonstatat ukoll li għalkemm, fuq livell teoretiku, id-distinzjoni bejn att frawdolenti u aġir negliġenti ma tqajjimx diffikultajiet, din id-distinzjoni tirriżulta li hija inqas evidenti fil-prattika, u dan iktar u iktar meta dan il-fornitur huwa obbligat jidentifika att frawdolenti (jew, tal-inqas, suspetti ta’ tali att) f’perijodu ta’ żmien estremament limitat sabiex ikun jista’ jkun eżentat mill-obbligu ta’ rimbors immedjat. Wieħed jista’ jistaqsi wkoll jekk, meta jiġu kkonfrontati bir-riskju li jkollhom iwettqu tali rimborsi, il-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas ma jkollhomx it-tentazzjoni li jirrestrinġu t-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ċerti mezzi ta’ ħlas jew li jissuġġettaw l-użu tagħhom għal kundizzjonijiet iktar stretti u onerużi għall-utenti, ħaġa li tmur kontra l-għan ġenerali ta’ żvilupp tas-suq integrat tal-ħlasijiet elettroniċi li d-Direttiva 2015/2366 tfittex li tilħaq. Kif jenfasizza l-Gvern Taljan, tali sistema tista’ wkoll tiskoraġġixxi l-osservanza mill-persuna li tħallas tal-obbligi ta’ diliġenza imposti mill-Artikolu 69 ta’ din id-direttiva.
22      Fil-fatt, jidher li, f’ċertu numru ta’ Stati Membri, il-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas adottaw, awtomatikament, il-prattika li tikkonsisti fir-rifjut tar-rimbors immedjat lill-persuni li jħallsu għar-raġuni li dawn tal-aħħar, bl-aġir tagħhom li jikkostitwixxi nuqqas, ikkontribwixxew sabiex iseħħu tranżazzjonijiet ta’ ħlas mhux awtorizzati. Issa, huwa preċiżament sabiex jipprevjeni tali prattiki li l-leġiżlatur tal-Unjoni, permezz tal-emenda magħmula għall-Artikolu 73(1) tad-Direttiva 2015/2366, ried isaħħaħ il-protezzjoni tal-konsumaturi, billi jiżgura li l-obbligu ta’ rimbors immedjat, impost fuq il-fornituri ta’ servizzi ta’ ħlas fil-każ ta’ tranżazzjonijiet mhux awtorizzati, jista’ jiġi limitat biss permezz ta’ eċċezzjonijiet espressi u strettament iddefiniti. F’dan ir-rigward, ara l-konstatazzjoni tal-qorti tar-rinviju esposta fil-punt 16 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Ara wkoll, fil-kummentarji, Guimarães, M. R., u Steennot, R., “Allocation of liability in case of payment fraud: who bears the risk of innovation? A comparison of Belgian and Portuguese law in the context of PSD2”, European review of private law, Kluwer Law International, Vol. 30, Nru 1, 2022, p. 29 sa 72, b’mod partikolari p. 47.