62000CJ0112_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑112/00
mającej za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 234 WE, przez Oberlandesgericht Innsbruck (Austria) wniosek o wydanie, w ramach zawisłego przed tym sądem sporu między
Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge
przeciwko
Republice Austrii
orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 30, 34 i 36 traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 28 WE, 29 WE i 30 WE) w związku z art. 5 traktatu WE (obecnie art. 10 WE) oraz w przedmiocie przesłanek odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa wspólnotowego,
TRYBUNAŁ,
w składzie: G.C. Rodríguez, prezes, J.P. Puissochet, M. Wathelet i R. Schintgen (sprawozdawca), prezesi izb, C. Gulmann, D.A.O. Edward, P. Jann i V. Souris, F. Macken i N. Colneric, S. von Bahr, J.N. Cunha Rodrigues i A. Rosas, sędziowie,
rzecznik generalny: F.G. Jacobs,
sekretarz: H.A. Rühl, główny administrator,
rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:
– w imieniu Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge przez K.H. Plankela, H. Mayrhofera i R. Schneidera, Rechtsanwälte,
– w imieniu Republiki Austrii przez A. Riccabonę, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu rządu austriackiego przez H. Dossiego, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu rządu greckiego przez N. Dafniou i G. Karipsiadisa, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu włoskiego przez U. Leanzę, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez O. Fiumarę, vice avvocato generale dello Stato,
– w imieniu rządu niderlandzkiego przez M.A. Fierstrę, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez J.C. Schieferera, działającego w charakterze pełnomocnika,
uwzględniając sprawozdanie na rozprawę,
po wysłuchaniu uwag Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge reprezentowanego przez R. Schneidera, Republiki Austrii reprezentowanej przez A. Riccabonę, rządu austriackiego reprezentowanego przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika, rządu greckiego reprezentowanego przez N. Dafniou oraz G. Karipsiadisa, rządu włoskiego reprezentowanego przez O. Fiumarę, rządu niderlandzkiego reprezentowanego przez H.G. Sevenster, działającą w charakterze pełnomocnika, rządu fińskiego reprezentowanego przez T. Pynnę, działającą w charakterze pełnomocnika, oraz Komisji, reprezentowanej przez J.C. Schieferera oraz J. Grunwalda, działających w charakterze pełnomocników, na rozprawie w dniu12 marca 2002 r.,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 11 lipca 2002 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Postanowieniem z dnia 1 lutego 2000 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 24 marca 2000 r., Oberlandesgericht Innsbruck przedstawił w trybie art. 234 WE sześć pytań prejudycjalnych w przedmiocie wykładni art. 30, 34 i 36 traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 28 WE, 29 WE i 30 WE) w związku z art. 5 traktatu WE (obecnie art. 10 WE) oraz w przedmiocie przesłanek odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa wspólnotowego.
2. Powyższe pytania zostały przedstawione w związku ze sporem między Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge (zwanym dalej „Schmidberger”) a Republiką Austrii (zwaną dalej „Austrią”) dotyczącym zgody, której właściwe władze tej ostatniej w sposób dorozumiany udzieliły stowarzyszeniu, którego zasadniczym celem działalności jest ochrona środowiska, na przeprowadzenie zgromadzenia na autostradzie Brenner, w konsekwencji którego doszło do całkowitego wstrzymania ruchu na tej autostradzie przez prawie 30 godzin.
Krajowe ramy prawne
3. Paragraf 2 Versammlungsgesetz (ustawy o zgromadzeniach, zwanej dalej „VslgG”) z 1953 r., z późniejszymi zmianami, stanowi:
„(1) Osoba zamierzająca zorganizować zgromadzenie publiczne lub zebranie, otwarte dla publiczności bez ograniczeń co do jego uczestników, składa pisemne zawiadomienie właściwym władzom (§ 16) co najmniej na 24 godziny przed terminem zebrania lub zgromadzenia, wskazując jego cel, miejsce i godzinę. Zgłoszenie powinno dotrzeć do wiadomości właściwych władz najpóźniej na 24 godziny przed rozpoczęciem planowanego zgromadzenia.
(2) Na wniosek właściwe władze niezwłocznie wydają zaświadczenie w przedmiocie zawiadomienia […]”.
4. Paragraf 6 VslgG stanowi:
„Właściwe władze zakazują zgromadzeń, których cel narusza przepisy ustaw karnych lub stanowi zagrożenie bezpieczeństwa publicznego lub dobra publicznego”.
5. Paragraf 16 VslgG stanowi:
„»Właściwymi władzami« w rozumieniu tej ustawy są:
a) policja federalna – na terytorium podlegającym jej właściwości;
b) Sicherheitsdirektion [nadrzędna dyrekcja policji] – w miejscu siedziby rządu Landeshauptmanna [szefa rządu kraju związkowego] w razie braku policji federalnej […];
c) Bezirksverwaltungsbehörde [okręgowe władze administracyjne] – w pozostałych przypadkach”.
6. Paragraf 42 ust. 1 Straßenverkehrsordnung (prawa o ruchu drogowym) z 1960 r., z późniejszymi zmianami (zwanego dalej „StVO”), zakazuje ruchu samochodów ciężarowych z przyczepami w soboty od godziny 15 do godziny 24 i w niedziele i ustawowe dni świąteczne od godziny 0 do godziny 22, o ile dopuszczalna masa całkowita samochodu lub przyczepy przekracza 3,5 t. Ponadto, zgodnie z ust. 2 powyższego paragrafu, w okresach wskazanych w ust. 1 ruch samochodów ciężarowych, ciągników siodłowych z naczepą i maszyn samobieżnych o dopuszczalnej masie całkowitej przekraczającej 7,5 t jest zakazany. Przewidzianych jest kilka wyjątków, w szczególności dla transportu mleka, produktów łatwo psujących się i zwierząt rzeźnych (z wyjątkiem transportu bydła autostradami).
7. Na mocy § 42 ust. 6 StVO ruch samochodów ciężarowych o dopuszczalnej masie całkowitej przekraczającej 7,5 t jest zakazany między godziną 22 i 5; przejazdy dokonywane w szczególności pojazdami o niskiej emisji hałasu nie są objęte tym zakazem.
8. Zgodnie z § 45 ust. 2 i nast. StVO odstępstwa w zakresie korzystania z dróg mogą zostać ustanowione na indywidualny wniosek i pod warunkiem spełnienia określonych przesłanek.
9. Paragraf 86 StVO stanowi:
„Przemarsze. O ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej, zamiar użytkowania drogi na zebrania na otwartej przestrzeni, przemarsze publiczne lub wynikające z miejscowych zwyczajów, festyny popularne, procesje lub inne podobne zgromadzenia, podlega zgłoszeniu właściwym władzom administracyjnym przez ich organizatorów z trzydniowym wyprzedzeniem”.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
10. Z akt sprawy w postępowaniu przed sądem krajowym wynika, że dnia 15 maja 1998 r. stowarzyszenie Transitforum Austria Tirol, którego celem jest „ochrona biosfery regionu alpejskiego”, zawiadomiło zgodnie z § 2 VslgG i § 86 StVO Bezirkshauptmannschaft w Innsbrucku o tym, że od godziny 11 w piątek 12 czerwca 1998 r. do godziny 15 w sobotę 13 czerwca 1998 r. na autostradzie Brenner (A 13) zostanie zorganizowane zgromadzenie, powodujące całkowite wstrzymanie w tym okresie ruchu na autostradzie na odcinku pomiędzy miejscem obsługi podróżnych Europabrücke i punktem poboru opłat Schönberg (Austria).
11. Tego samego dnia przewodniczący stowarzyszenia przeprowadził konferencję prasową, po której austriackie i niemieckie media przekazały wiadomości o zamknięciu autostrady Brenner. Austriackie i niemieckie związki motoryzacyjne zostały również ostrzeżone, przekazały one praktyczne informacje użytkownikom dróg, wskazując w szczególności, że w powyższym okresie należy unikać tej autostrady.
12. W dniu 21 maja 1998 r. Bezirkshauptmannschaft zwrócił się do Sicherheitsdirektion dla Tyrolu z wnioskiem o udzielenie instrukcji w zakresie zgłoszonego zgromadzenia. W dniu 3 czerwca 1998 r. Sicherheitsdirektor wydał nakaz, by nie zakazywać zgromadzenia. W dniu 10 czerwca 1998 r. odbyło się zebranie członków różnych władz lokalnych mające na celu zapewnienie niezakłóconego przebiegu zgromadzenia.
13. Oceniając, że zgromadzenie jest zgodne z prawem austriackim, Bezirkshauptmannschaft podjął decyzję, by go nie zakazywać, lecz nie dokonał oceny, czy decyzja ta nie narusza prawa wspólnotowego.
14. Zgromadzenie zostało zorganizowane we wskazanym miejscu i czasie. W konsekwencji samochody ciężarowe, które miały przejechać autostradą Brenner, zostały unieruchomione w piątek 12 czerwca 1998 r. od godziny 9. Autostrada została ponownie otwarta dla ruchu w sobotę 13 czerwca 1998 r. około godziny 15.30, z zastrzeżeniem przewidzianego w prawie austriackim zakazu ruchu dla samochodów ciężarowych powyżej 7,5 t w niektórych godzinach w soboty i niedziele.
15. Schmidberger jest przedsiębiorstwem transportu międzynarodowego z siedzibą w Rot an der Rot (Niemcy), które posiada sześć samochodów ciężarowych z przyczepami o „zredukowanej emisji hałasu i spalin”. Jego podstawową działalnością jest transport drewna z Niemiec do Włoch i stali z Włoch do Niemiec. W tym celu jego samochody ciężarowe korzystają przede wszystkim z autostrady Brenner.
16. Spółka Schmidberger wniosła skargę przed Landesgericht Innsbruck (Austria), wnioskując o zasądzenie od Republiki Austrii odszkodowania w wysokości 140 000 ATS tytułem naprawienia szkody oraz odsetek, z powodu niemożności korzystania z autostrady Brenner przez pięć z tych samochodów ciężarowych w ciągu czterech następujących po sobie dni, w związku z tym, że z jednej strony czwartek 11 czerwca 1998 r. był dniem świątecznym w Austrii, a w dniach 13 i 14 czerwca przypadała sobota i niedziela, a z drugiej strony regulacja austriacka przewidywała zakaz ruchu samochodów ciężarowych przekraczających 7,5 t podczas większej części weekendu i dni świątecznych. Autostrada ta stanowi jedyne połączenie tranzytowe pomiędzy Niemcami i Włochami, z którego mogły korzystać te pojazdy. Zdaniem Schmidberger brak zakazu zgromadzenia i brak interwencji władz austriackich w celu zapobieżenia blokadzie tego połączenia drogowego stanowił przeszkodę dla swobodnego przepływu towarów. Nie będąc uzasadnioną w świetle prawa do swobody wypowiedzi i wolności zgromadzeń, przeszkoda ta naruszyła jego zdaniem prawo wspólnotowe, prowadząc w ten sposób do powstania odpowiedzialności po stronie tego państwa członkowskiego. W niniejszym przypadku na szkodę poniesioną przez spółkę Schmidberger składają się unieruchomienie należących do niego pojazdów ciężarowych (50 000 ATS), koszty stałe dotyczące kierowców (5000 ATS), utracony zarobek w związku ze zwrotem zapłaty klientom z powodu istotnego opóźnienia w transporcie towarów i niewykonania sześciu przejazdów między Niemcami i Włochami (85 000 ATS).
17. Republika Austrii wniosła o oddalenie skargi, uzasadniając swe żądanie tym, że decyzja, by nie zakazywać zapowiedzianego zgromadzenia, została podjęta po dokładnym zbadaniu stanu faktycznego, że informacje o dacie zamknięcia autostrady Brennen zostały uprzednio rozpowszechnione w Austrii, Niemczech i Włoszech, a zgromadzenie nie spowodowało poważnych zatorów drogowych ani innych zdarzeń. W jej opinii przeszkoda dla swobodnego przepływu będąca skutkiem manifestacji jest dopuszczalna, o ile powstała w jej efekcie bariera nie ma charakteru stałego ani poważnego. Ocena interesów w przedmiotowej sprawie powinna przeważać na korzyść swobody wypowiedzi i wolności zgromadzeń, gdyż prawa podstawowe w społeczeństwie demokratycznym mają charakter nienaruszalny.
18. Po stwierdzeniu, że nie można ustalić, iż samochody ciężarowe spółki Schmidberger musiały korzystać z autostrady Brenner w dniach 12 i 13 czerwca 1998 r., ani że nie można było, po tym jak przedsiębiorstwo to powzięło wiadomość o organizacji zgromadzenia, zmienić trasy przejazdu w celu uniknięcia szkody, Landesgericht Innsbruck wyrokiem z dnia 23 września 1999 r. oddalił skargę na tej podstawie, że rzeczona spółka transportowa z jednej strony nie dopełniła warunków (przewidzianych austriackim prawem materialnym) związanych z określeniem i udowodnieniem poniesionej szkody finansowej, a z drugiej strony nie dopełniła obowiązku (przewidzianego austriackim prawem proceduralnym) przedstawienia wszystkich okoliczności faktycznych, na których oparła swoją skargę i które są konieczne dla rozstrzygnięcia sporu.
19. Schmidberger wniosła odwołanie od tego wyroku do Oberlandesgericht Innsbruck, który stwierdził, że gdy przedmiotem sporu, jak w niniejszej sprawie, są prawa, przynajmniej częściowo, oparte na prawie europejskim, należy wziąć pod uwagę wymogi ustanowione w tym porządku prawnym.
20. W tym względzie w pierwszej kolejności należy ustalić, czy zasada swobodnego przepływu towarów, potencjalnie w związku z art. 5 traktatu, nakłada na państwo członkowskie obowiązek zapewnienia wolnego dostępu do ważnych tras tranzytowych i czy ten obowiązek przeważa nad prawami podstawowymi, takimi jak swoboda wypowiedzi i wolność zgromadzeń, zagwarantowanymi w art. 10 i 11 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”).
21. W razie odpowiedzi pozytywnej sąd krajowy stawia sobie w drugiej kolejności pytanie, czy w ten sposób stwierdzone naruszenie prawa wspólnotowego jest wystarczająco istotne, by rodzić odpowiedzialność państwa. Pytania w zakresie wykładni powstają w szczególności w odniesieniu do określenia stopnia dokładności i jasności art. 5 oraz art. 30, 34 i 36 traktatu.
22. W niniejszej sprawie odpowiedzialność państwa mogłaby powstać bądź w wyniku wadliwego ustawodawstwa – wskutek niedostosowania przez ustawodawcę austriackiego do zobowiązań wynikających z prawa wspólnotowego, w szczególności do zasady swobodnego przepływu towarów, regulacji w zakresie wolności zgromadzeń – bądź w wyniku naruszenia prawa przez organy administracji, gdyż właściwe władze krajowe, zgodnie z obowiązkiem współpracy i lojalności przewidzianym w art. 5 traktatu, powinny dokonywać wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z traktatowymi wymogami w materii swobodnego przepływu towarów, w zakresie w jakim wynikające z prawa wspólnotowego obowiązki podlegają bezpośredniemu stosowaniu.
23. Sąd ten zadaje sobie w trzeciej kolejności pytanie o naturę i wysokość uprawnień odszkodowawczych związanych z odpowiedzialnością państwa. Zmierza on do ustalenia, jakie kryteria surowości powinien spełniać dowód w zakresie wystąpienia oraz wysokości szkody wynikającej z naruszenia prawa wspólnotowego wskutek działalności o charakterze ustawodawczym lub administracyjnym, i docieka, w szczególności, czy uprawnienie odszkodowawcze powstaje również w sytuacji, gdy wysokość szkody może zostać ustalona tylko w drodze szacunkowej.
24. Na koniec sąd krajowy wyraża wątpliwość co do przewidzianych w prawie krajowym przesłanek powstania uprawnień odszkodowawczych związanych z odpowiedzialnością państwa. Zastanawia się, czy austriackie przepisy dotyczące określenia i dowiedzenia uprawnienia oraz obowiązku przedstawienia wszystkich okoliczności faktycznych niezbędnych do rozstrzygnięcia sporu są zgodne z wynikającą z orzecznictwa zasadą skuteczności, w zakresie w jakim uprawnienia oparte na prawie wspólnotowym nie zawsze mogą zostać w całości określone ab initio i w jakim przedstawiający żądania może napotkać na rzeczywiste trudności w dokładnym wskazaniu wszystkich okoliczności faktycznych wymaganych przez uregulowania austriackie. W konsekwencji w niniejszej sprawie brak jasności zarówno co do podstaw, jak i wysokości uprawnień odszkodowawczych wymagał przedstawienia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Rozumowanie sądu krajowego pierwszej instancji mogło również uniemożliwiać realizację uprawnień opartych na prawie wspólnotowym poprzez oddalenie żądań na podstawie zasad prawa krajowego i unikanie ze wzgl ędów czysto formalnych istotnych pytań dotyczących prawa wspólnotowego.
25. Stwierdziwszy, że rozstrzygnięcie sporu wymaga również dokonania wykładni prawa wspólnotowego, Oberlandesgericht Innsbruck postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:
„1) Czy zasadę swobodnego przepływu towarów w rozumieniu art. 28 WE (dawny art. 30) i następnych lub innych przepisów prawa wspólnotowego należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie jest zobowiązane, w sposób bezwzględny lub w zakresie w jakim jest to możliwe i rozsądne, utrzymywać ważne trasy tranzytowe w stanie wolnym od jakichkolwiek ograniczeń i przeszkód, w tym również w ten sposób, że nie powinna zostać wyrażona zgoda na zgromadzenie o charakterze politycznym ogłoszone jako mające się odbyć na trasie tranzytowej lub przynajmniej to zgromadzenie powinno zostać następnie rozwiązane, o ile lub począwszy od momentu, gdy mogło się ono odbyć poza trasą tranzytową, mając porównywalny wpływ na opinię publiczną?
2) Czy zaniechanie wskazania, przez państwo członkowskie w krajowych przepisach dotyczących prawa do zgromadzeń i wolności zgromadzeń, że zasady prawa wspólnotowego, przede wszystkim podstawowe swobody, a w niniejszej sprawie w szczególności przepisy w zakresie swobodnego przepływu towarów, powinny być uwzględnione przy porównaniu wagi wolności zgromadzeń i interesu publicznego, stanowi wystarczająco istotne naruszenie prawa wspólnotowego, by prowadzić do powstania odpowiedzialności państwa na podstawie zasad prawa wspólnotowego, gdy spełnione są pozostałe przesłanki tej odpowiedzialności, jeżeli w wyniku tego zaniechania zgromadzenie o charakterze politycznym trwające 28 godzin, na które wyrażono zgodę i które doszło do skutku, spowodowało, łącznie z ogólnym zakazem ruchu w dni świąteczne przewidzianym przepisami krajowymi, zamknięcie trasy o podstawowym znaczeniu dla wewnątrzwspólnotowego transportu towarowego, między innymi dla przeważającej większości ruchu samochodów ciężarowych przez cztery dni, z wyjątkiem kilkugodzinnej przerwy?
3) Czy decyzja władz krajowych, zgodnie z którą postanowienia prawa wspólnotowego, w szczególności dotyczące swobodnego przepływu towarów oraz ogólnego obowiązku współpracy i lojalności przewidzianego w art. 10 WE (dawny art. 5), nie stały na przeszkodzie organizacji zgromadzenia o charakterze politycznym trwającego 28 godzin, które spowodowało, łącznie z ogólnym zakazem ruchu w dni świąteczne przewidzianym przepisami krajowymi, zamknięcie trasy o podstawowym znaczeniu dla wewnątrzwspólnotowego transportu towarowego, między innymi dla przeważającej większości ruchu samochodów ciężarowych przez cztery dni, z wyjątkiem kilkugodzinnej przerwy, a tym samym brak było podstaw do jego zakazania, stanowi wystarczająco istotne naruszenie prawa wspólnotowego, by prowadzić do powstania odpowiedzialności państwa na podstawie zasad prawa wspólnotowego, gdy spełnione są pozostałe przesłanki tej odpowiedzialności?
4) Czy cel zgromadzenia o charakterze politycznym, na które władze krajowe wyraziły zgodę, polegający na pracy nad tworzeniem czystego środowiska naturalnego i zwróceniu uwagi na ryzyko negatywnego wpływu stałego wzrostu tranzytu samochodów ciężarowych na stan zdrowia społeczeństwa, przeważa nad postanowieniami prawa wspólnotowego w zakresie swobodnego przepływu towarów w rozumieniu art. 28 WE?
5) Czy wystąpienie szkody może rodzić uprawnienia odszkodowawcze oparte na odpowiedzialności państwa również wówczas, gdy poszkodowany, jakkolwiek może udowodnić, że spełnione są wszystkie przesłanki osiągania przez niego zysku, w niniejszej sprawie wynikającego z możliwości dokonywania transgranicznego transportu towarów samochodami ciężarowymi, które eksploatuje i które zostały unieruchomione na 4 dni w wyniku trwającego 28 godzin zgromadzenia, nie może jednakże udowodnić, że nie mógł dokonać konkretnego przewozu?
6) W razie przeczącej odpowiedzi na pytanie czwarte:
Czy wynikający z art. 10 WE (dawny art. 5) obowiązek współpracy i lojalności władz krajowych, w szczególności sądowniczych, oraz zasada skuteczności zobowiązują do niestosowania krajowych przepisów materialnych lub proceduralnych, ograniczających możliwość powołania się na uprawnienia, które wynikają z prawa wspólnotowego, takie jak w niniejszej sprawie uprawienie odszkodowawcze na podstawie przepisów o odpowiedzialności państwa, w sytuacji gdy treść przyznanego przez prawo wspólnotowe uprawnienia nie jest całkowicie wyjaśniona, w stosownym przypadku po złożeniu pytania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości?”.
W przedmiocie dopuszczalności
26. Republika Austrii wyraża wątpliwości w przedmiocie dopuszczalności niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wskazując, że pytania przedstawione przez Oberlandesgericht Innsbruck mają charakter czysto hipotetyczny i nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu przed sądem krajowym.
27. Środek odwoławczy zastosowany przez Schmidberger, mający na celu uzyskanie rozstrzygnięcia w zakresie odpowiedzialności państwa członkowskiego za naruszenie prawa wspólnotowego, wymaga bowiem, by spółka ta przedstawiła dowody w zakresie rzeczywistej szkody wynikającej z zarzucanego naruszenia.
28. Jednakże w opinii Republiki Austrii, Schmidberger nie wykazała, przed dwoma sądami krajowymi, przed którymi kolejno toczył się spór, ani wystąpienia konkretnej indywidualnej szkody, przez wskazanie konkretnych dowodów na poparcie twierdzenia, że pojazdy ciężarowe, w ramach operacji transportowych między Niemcami a Włochami, musiały skorzystać z autostrady Brenner w okresie zgromadzenia, które się na niej odbyło, ani ewentualnie, że dopełniła ciążącego na niej obowiązku ograniczenia szkody, którą jak twierdzi poniosła, wyjaśniając powody, dla których nie wybrała innej trasy przejazdu, niż trasa zamknięta.
29. W tych warunkach odpowiedź na przedstawione pytania nie jest konieczna, by umożliwić sądowi występującemu z pytaniami prejudycjalnymi wydanie orzeczenia, a w każdym razie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest przedwczesny, dopóki istotne fakty i dowody nie zostały w sposób kompletny ustalone przed tym sądem.
30. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, procedura przewidziana w art. 234 WE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu pierwszy dostarcza elementy wykładni prawa wspólnotowego niezbędne im dla rozwiązywania sporów, do których rozstrzygnięcia sądy te zostały wezwane (zob. w szczególności wyroki: z dnia 18 października 1990 r. w sprawach połączonych C‑297/88 i C‑197/89 Dzodzi, Rec. str. I‑3763, pkt 33; z dnia 8 listopada 1990 r. w sprawie C‑231/89 Gmurzyńska-Bscher, Rec. str. I‑4003, pkt 18; z dnia 16 lipca 1992 r. w sprawie C‑83/91 Meilicke, Rec. str. I‑4871, pkt 22; z dnia 17 września 2002 r. w sprawie C‑413/99 Baumbast i R, Rec. str. I‑7091, pkt 31).
31. W ramach tej współpracy do sądu krajowego, przed który wytoczono powództwo i który jako jedyny posiada bezpośrednią znajomość faktów leżących u źródła sporu, i który musi wziąć odpowiedzialność za wydane następnie orzeczenie, należy ocena, w świetle okoliczności konkretnej sprawy, zarówno konieczności wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym w celu umożliwienia mu wydania orzeczenia, jak również znaczenia pytań, które przedkłada on Trybunałowi. W konsekwencji w sytuacji, gdy postawione pytania dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest, co do zasady, zobowiązany do wydania orzeczenia (zob. w szczególności wyroki: z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman, Rec. str. I‑4921, pkt 59; z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C‑379/98 PreussenElektra, Rec. str. I‑2099, pkt 38; z dnia 10 grudnia 2002 r. w sprawie C‑153/00 Der Weduwe, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 31; z dnia 21 stycznia 2003 r. w sprawie C‑318/00 Bacardi-Martini i Cellier des Dauphins, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 41).
32. Trybunał jednakże również orzekł, że w szczególnych okolicznościach i w celu zweryfikowania jego własnej właściwości to do niego należy ocena sytuacji, w jakiej sąd krajowy kieruje do niego wniosek (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie PreussenElektra, pkt 39). Zasada współpracy, która rządzi funkcjonowaniem mechanizmu pytań prejudycjalnych, zakłada bowiem, że sąd krajowy będzie miał na względzie to, że zadaniem powierzonym Trybunałowi jest uczestnictwo w wymiarze sprawiedliwości w państwach członkowskich, a nie formułowanie opinii doradczych na pytania ogólne lub hipotetyczne (ww. wyroki: w sprawie Bosman, pkt 6; w sprawie Der Weduwe, pkt 32; w sprawie Bacardi-Martini i Cellier des Dauphins, pkt 42).
33. Trybunał uznał zatem, iż nie jest władny rozstrzygać w przedmiocie pytania prejudycjalnego postawionego przez sąd krajowy, jeżeli widać w sposób wyraźny, że wykładnia czy ocena ważności przepisu prawa wspólnotowego, o które wnosi sąd krajowy, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym czy przedmiotem głównego sporu lub też gdy problem ma charakter hipotetyczny, czy też gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia przydatnej odpowiedzi na pytania, które zostały mu postawione (zob. ww. wyroki: w sprawie Bosman, pkt 61, a także Bacardi-Martini i Cellier des Dauphins, pkt 43).
34. W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że nie jest oczywiste, że pytania przedstawione przez sąd krajowy można zakwalifikować do jednego z przypadków opisanych w orzecznictwie wskazanym w poprzednim punkcie.
35. Skarga wniesiona przez Schmidberger ma bowiem na celu uzyskanie od Austrii odszkodowania za szkodę, którą wyrządzono tej spółce wskutek zarzucanego naruszenia prawa wspólnotowego, polegającego na tym, że władze tego państwa członkowskiego nie zakazały zgromadzenia powodującego całkowite zablokowanie ruchu na autostradzie Brenner na nieprzerwany okres trwający prawie 30 godzin.
36. Wynika z tego, że przedstawione w tym kontekście przez sąd krajowy pytanie dotyczące wykładni prawa wspólnotowego bezsprzecznie mieści się w ramach rzeczywistego sporu między stronami toczącego się przed nim postępowania i nie może wobec tego być uważane za mające charakter hipotetyczny.
37. Ponadto z przedstawionego przez sąd krajowy postanowienia odsyłającego w sposób precyzyjny i szczegółowy wynikają powody, dla których sąd ten uznał, że dla rozstrzygnięcia sporu niezbędne jest zwrócenie się do Trybunału z szeregiem pytań w przedmiocie wykładni prawa wspólnotowego, wśród których znajduje się w szczególności pytanie dotyczące okoliczności, które należy uwzględnić przy zbieraniu dowodów wystąpienia szkody, której poniesienie podnosi Schmidberger.
38. Co więcej, z przedstawionych w trybie art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości uwag Komisji i państw członkowskich sformułowanych w odpowiedzi na doręczenie postanowienia odsyłającego wynika, że informacje zawarte w tym postanowieniu skutecznie pozwoliły im na zajęcie stanowiska w przedmiocie wszystkich przedstawionych Trybunałowi pytań.
39. Należy dodać, że z art. 234 akapit drugi WE jasno wynika, że do sądu krajowego należy decyzja, na jakim etapie postępowania sąd ten powinien przedstawić Trybunałowi pytanie prejudycjalne (zob. wyroki: z dnia 10 marca 1981 r. w sprawach połączonych 36/80 i 71/80 Irish Creamery Milk Suppliers Association i in., Rec. str. 735, pkt 5; z dnia 30 marca 2000 r. w sprawie C‑236/98 JämO, Rec. str. I‑2189, pkt 30).
40. Bezsporne jest również, że sąd krajowy w wystarczającym zakresie przedstawił stan faktyczny i prawny, którego dotyczy przedstawiony wniosek o dokonanie wykładni prawa wspólnotowego, i że przedstawił Trybunałowi wszystkie informacje niezbędne, by umożliwić mu udzielenie przydatnej odpowiedzi na pytania w nim zawarte.
41. Ponadto wydaje się logiczne, że sąd krajowy przedstawia Trybunałowi pytania prejudycjalne, przede wszystkim w celu ustalenia, jakie rodzaje szkody mogą zostać wzięte pod uwagę w kontekście odpowiedzialności państwa członkowskiego za naruszenie przez to państwo prawa wspólnotowego – a w szczególności zwracając się do Trybunału o wyjaśnienie zagadnienia, czy obowiązek odszkodowawczy obejmuje tylko rzeczywiście poniesioną szkodę, czy również utracony zarobek ustalony w sposób szacunkowy, jak również czy i w jakim stopniu poszkodowany jest zobowiązany do podjęcia działań w celu uniknięcia lub ograniczenia tej szkody – zanim sąd ten wypowie się w przedmiocie konkretnych dowodów uznanych przez Trybunał za istotne dla oceny szkody rzeczywiście poniesionej przez Schmidberger.
42. Wreszcie w ramach powództwa odszkodowawczego skierowanego przeciwko państwu członkowskiemu sąd krajowy przedstawia Trybunałowi pytania nie tylko w przedmiocie przesłanek wystąpienia szkody, postaci tej szkody i sposobów jej udowodnienia, lecz również uznaje w równym stopniu za niezbędne przedstawienie szeregu pytań dotyczących innych warunków dochodzenia odszkodowania w tym zakresie, w szczególności dociekając, czy działanie władz krajowych w sprawie będącej przedmiotem toczącego się przed nim postępowania stanowi naruszenie prawa wspólnotowego i czy naruszenie to jest takiej natury, że powoduje powstanie uprawnień odszkodowawczych po stronie podmiotu występującego jako poszkodowany.
43. W świetle ogółu poprzedzających rozważań nie można twierdzić, że w sprawie będącej przedmiotem postępowania przed sądem krajowym zwrócono się do Trybunału z pytaniem o charakterze oczywiście hipotetycznym lub pozbawionym znaczenia dla rozstrzygnięcia, o które zwrócono się do sądu krajowego.
44. Przeciwnie, z rozważań tych wynika, że przedstawione przez ten sąd pytania odpowiadają obiektywnej potrzebie w zakresie rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu, w ramach którego zwrócono się do niego o rozstrzygnięcie, które może uwzględnić wyrok Trybunału, a przedstawione Trybunałowi informacje, w szczególności w postanowieniu odsyłającym, pozwalają mu na przedstawienie rzeczowych odpowiedzi na te pytania.
45. Tak więc wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za dopuszczalny.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
46. Na wstępie należy wskazać, że pytania przedstawione przez sąd krajowy dotyczą dwóch powiązanych ze sobą, lecz jednak odrębnych zagadnień.
47. Z jednej bowiem strony sąd krajowy zapytuje Trybunał, czy całkowite zamknięcie autostrady Brenner na nieprzerwany okres prawie 30 godzin, w okolicznościach takich jak w toczącym się przed nim postępowaniu, stanowi przeszkodę niezgodną ze swobodnym przepływem towarów i musi wobec tego zostać uznane za naruszenie prawa wspólnotowego. Z drugiej strony pytania dotyczą bardziej szczegółowo przesłanek odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa wspólnotowego.
48. Co do tego ostatniego aspektu, sąd krajowy dochodzi w szczególności wyjaśnienia, czy i ewentualnie w jakim zakresie, w okolicznościach takich jak będące przedmiotem toczącego się przed nim postępowania, naruszenie prawa wspólnotowego – w razie jego stwierdzenia – ma charakter wystarczająco oczywisty i istotny, by rodzić odpowiedzialność danego państwa członkowskiego. Zapytuje on Trybunał również o naturę i dowody szkody, która ma zostać naprawiona.
49. Przyjmując, że jest logiczne, iż ta druga seria pytań wymaga zbadania tylko w razie pozytywnej odpowiedzi na pierwsze zagadnienie zdefiniowane w zdaniu pierwszym pkt 47 niniejszego wyroku, Trybunał powinien najpierw orzec co do różnych aspektów wskazanych w ramach tego zagadnienia, będącego zasadniczo przedmiotem pierwszego i czwartego pytania.
50. W świetle okoliczności wynikających z przekazanych przez sąd krajowy akt toczącego się przed nim postępowania, jak również przedstawionych Trybunałowi na piśmie i ustnie uwag, pytania te należy rozumieć jako zmierzające do ustalenia, czy fakt, że właściwe władze państwa członkowskiego nie zakazały zgromadzenia, którego podstawowym celem była ochrona środowiska i które spowodowało całkowite zablokowanie na nieprzerwany okres prawie 30 godzin ważnego szlaku komunikacyjnego takiego jak autostrada Brenner, stanowi nieuzasadnioną przeszkodę w świetle podstawowej zasady swobodnego przepływu towarów wyrażonej w art. 30 i 34 traktatu, w tym przypadku w związku z jego art. 5.
W przedmiocie występowania przeszkody dla swobodnego przepływu towarów
51. Na wstępie należy przypomnieć, że swobodny przepływ towarów stanowi jedną z podstawowych zasad Wspólnoty.
52. Tak więc art. 3 traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 3 WE) zawarty w części pierwszej traktatu zatytułowanej „Zasady” stanowi w lit. c), że w celu realizacji zadań określonych w art. 2 tego traktatu działalność Wspólnoty obejmuje rynek wewnętrzny, charakteryzujący się zniesieniem między państwami członkowskimi przeszkód, w szczególności, w swobodnym przepływie towarów.
53. Artykuł 7A traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 14 WE) stanowi w ustępie drugim, że rynek wewnętrzny obejmuje obszar bez granic wewnętrznych, w którym jest zapewniony, w szczególności, swobodny przepływ towarów, zgodnie z postanowieniami rzeczonego traktatu.
54. Ta podstawowa zasada jest wyrażona przede wszystkim w art. 30 i 34 traktatu.
55. W szczególności art. 30 stanowi, że ograniczenia ilościowe w przywozie oraz wszelkie środki o skutku równoważnym są zakazane między państwami członkowskimi. Podobnie art. 34 zakazuje ograniczeń ilościowych w wywozie oraz wszelkich środków o skutku równoważnym między tymi państwami.
56. Począwszy od wyroku z dnia 11 lipca 1974 r. w sprawie 8/74 Dassonville, Rec. str. 837, pkt 5, jest utrwalone w orzecznictwie, że postanowienie to, we właściwym mu kontekście, należy interpretować jako mające na celu usunięcie wszelkich, bezpośrednich lub pośrednich, rzeczywistych lub potencjalnych, utrudnień w ramach wewnątrzwspólnotowej wymiany handlowej (zob. podobnie wyrok z dnia 9 grudnia 1997 r. w sprawie C‑265/95 Komisja przeciwko Francji, Rec. str. I‑6959, pkt 29).
57. Trybunał orzekł również między innymi, że art. 30, jako niezbędny środek realizacji rynku bez granic wewnętrznych, zakazuje więc nie tylko działań władz państwowych powodujących bezpośrednio powstanie ograniczeń w wymianie handlowej między państwami członkowskimi, lecz może również znaleźć zastosowanie, w przypadku gdy państwo członkowskie zaniecha podjęcia działań niezbędnych do usunięcia utrudnień w swobodnym przepływie towarów wynikających z przyczyn nieleżących po stronie władz państwowych (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 30).
58. Okoliczność bowiem, że państwo członkowskie dopuszcza się zaniechania lub podejmuje kroki, które nie są wystarczające do usunięcia utrudnień w swobodzie przepływu towarów, powstałych w szczególności z powodu działań jednostek na jego terytorium wymierzonych w produkty pochodzące z innych państw członkowskich, może utrudniać wewnątrzwspólnotową wymianę handlową w takim samym stopniu jak działanie czynne (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 31).
59. W konsekwencji art. 30 i 34 traktatu nie tylko zakazują więc państwom członkowskim podejmowania działań lub postępowania mogącego powodować powstanie utrudnień w wymianie handlowej, lecz także, w związku z art. 5 nakazują im podejmować wszelkie niezbędne i stosowne kroki w celu zapewnienia na ich terytorium poszanowania tej podstawowej swobody (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 32). Zgodnie bowiem z rzeczonym art. 5 państwa członkowskie podejmują wszelkie środki ogólne i szczególne w celu zapewnienia wykonania zobowiązań wynikających z tego traktatu i powstrzymują się od podejmowania wszelkich środków, które mogłyby zagrozić urzeczywistnieniu jego celów.
60. Biorąc pod uw agę fundamentalną rolę swobodnego przepływu towarów w systemie wspólnotowym, w szczególności dla prawidłowego funkcjonowania wewnętrznego rynku, spoczywający na każdym państwie członkowskim obowiązek zagwarantowania swobodnego przepływu towarów na jego terytorium poprzez przyjęcie niezbędnych i stosownych środków dla zapobieżenia jakimkolwiek przeszkodom spowodowanym działaniami jednostek, ma zastosowanie bez rozróżnienia, czy takie działania wpływają na przywóz lub wywóz, czy też na zwykły tranzyt towarów.
61. Z pkt 53 ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji wynika, że sprawa, której dotyczy ten wyrok, dotyczyła nie tylko przywozu, lecz również tranzytu przez Francję towarów pochodzących z innych państw członkowskich.
62. Z tego wynika, że gdy chodzi o sytuację taką jak ta, która jest przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, właściwe władze krajowe, napotykając na spowodowaną działaniami jednostek przeszkodę w skutecznym wykonywaniu podstawowej swobody przewidzianej traktatem, takiej jak swoboda przepływu towarów, zobowiązane są do podjęcia odpowiednich środków w celu zapewnienia tej swobody w danym państwie członkowskim, również gdy – jak ma to miejsce w postępowaniu przed sądem krajowym – towary są tylko przewożone przez Austrię w drodze do Włoch lub Niemiec.
63. Należy dodać, że ów obowiązek spoczywający na państwach członkowskich nabiera szczególnej wagi, gdy chodzi o tak ważny szlak drogowy jak autostrada Brenner, stanowiąca jeden z głównych drogowych szlaków komunikacyjnych dla celów wymiany między Europą Północną i północnymi Włochami.
64. W świetle powyższego należy stwierdzić, że fakt, iż właściwe władze państwa członkowskiego nie zakazały zgromadzenia, które spowodowało całkowitą blokadę, na łączny okres prawie 30 godzin, tak ważnego szlaku komunikacyjnego jakim jest autostrada Brenner, ma charakter ograniczający wewnątrzwspólnotowy handel towarami i w konsekwencji musi zostać uznany za środek o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych, co do zasady niezgodny z obowiązkami przewidzianymi prawem wspólnotowym w art. 30 i 34 traktatu, w związku z art. 5 traktatu, chyba że ów brak zakazu byłby obiektywnie uzasadniony.
W przedmiocie ewentualnego uzasadnienia przeszkody
65. W ramach czwartego pytania sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy cel zgromadzenia z 12 i 13 czerwca 1998 r. – w którego toku manifestanci pragnęli zwrócić uwagę opinii publicznej na zagrożenie zdrowia i środowiska naturalnego ze strony stale wzrastającego ruchu samochodów ciężarowych na autostradzie Brenner oraz spowodować, by właściwe władze zaostrzyły środki ograniczające ruch samochodów ciężarowych i spowodowane nim zanieczyszczenia w szczególnie wrażliwym regionie Alp – może prowadzić do naruszenia obowiązków wynikających z prawa wspólnotowego w zakresie swobodnego przepływu towarów.
66. Jednakże, nawet jeżeli ochrona środowiska i zdrowia publicznego, w szczególności w rzeczonym regionie, może pod pewnymi warunkami stanowić uzasadniony cel realizowany w interesie ogólnym usprawiedliwiający ograniczenie podstawowych swobód zagwarantowanych traktatem, wśród których znajduje się swobodny przepływ towarów, należy stwierdzić, jak uczynił to rzecznik generalny w pkt 54 swej opinii, że szczegółowe cele tego zgromadzenia nie mają przesądzającego znaczenia w kontekście postępowania sądowego wszczętego przez Schmidberger, które ma na celu stwierdzenie odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego za podnoszone naruszenie prawa wspólnotowego, przy czym odpowiedzialność ta wywodzona jest z faktu, że władze krajowe nie zapobiegły powstaniu przeszkody dla ruchu drogowego na autostradzie Brenner.
67. W celu ustalenia przesłanek powstania odpowiedzialności państwa członkowskiego, a w szczególności tego, czy dopuściło się ono naruszenia prawa wspólnotowego, ocenie należy poddać wyłącznie działania i zaniechania, które można przypisać owemu państwu członkowskiemu.
68. W niniejszym postępowaniu należy więc zbadać wyłącznie cel działania władz krajowych towarzyszący dorozumianej decyzji o udzieleniu zgody lub o niezakazywaniu owego zgromadzenia.
69. Z akt postępowania przed sądem krajowym wynika tymczasem, że władze austriackie kierowały się względami związanymi z poszanowaniem praw podstawowych manifestantów w zakresie swobody wypowiedzi i wolności zgromadzeń ustanowionych i zagwarantowanych przez EKPC i konstytucję austriacką.
70. W swym postanowieniu odsyłającym sąd krajowy docieka również, czy zasada swobodnego przepływu towarów zagwarantowana w traktacie przeważa nad powyżej wskazanymi prawami podstawowymi.
71. W tym zakresie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem prawa podstawowe stanowią integralną część zasad ogólnych prawa, których poszanowanie zapewnia Trybunał i które wywodzą się z tradycji konstytucyjnych wspólnych dla państw członkowskich oraz wytycznych zawartych w umowach międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka, w tworzeniu których państwa członkowskie współuczestniczyły lub do których przystąpiły. EKPC ma w tym kontekście szczególną wagę (zob. w szczególności wyroki: z dnia 18 czerwca 1991 r. w sprawie C‑260/89 ERT, Rec. str. I‑2925, pkt 41; z dnia 6 marca 2001 r. w sprawie C‑274/99 P Connolly przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1611, pkt 37; z dnia 22 października 2002 r. w sprawie C‑94/00 Roquette Frères, Rec. str. I‑9011, pkt 25).
72. Zasady ustanowione w tym orzecznictwie zostały potwierdzone w preambule Jednolitego Aktu Europejskiego, a następnie w art. F ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej (ww. wyrok w sprawie Bosman, pkt 79), który stanowi, co następuje: „Unia szanuje prawa podstawowe zagwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie 4 listopada 1950 roku, oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych dla państw członkowskich, jako zasady ogólne prawa wspólnotowego”.
73. Z powyższego wynika, że niedopuszczalne jest podejmowanie we Wspólnocie środków sprzecznych z poszanowaniem uznanych w ten sposób praw człowieka (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie ERT, pkt 41; wyrok z dnia 29 maja 1997 r. w sprawie C‑299/95 Kremzow, Rec. str. I‑2629, pkt 14).
74. Jako że do przestrzegania praw podstawowych zobowiązana jest zarówno Wspólnota, jak i jej państwa członkowskie, ochrona tych praw stanowi uzasadniony interes, który co do zasady usprawiedliwia ograniczenie obowiązków nałożonych prawem wspólnotowym, również na mocy jednej z podstawowych swobód zagwarantowanych traktatem, jaką jest swoboda przepływu towarów.
75. Ponadto, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, jeżeli okoliczności zaistniałe w państwie członkowskim – jak ma to miejsce w sprawie będącej przedmiotem postępowania przed sądem krajowym – objęte są zakresem stosowania prawa wspólnotowego, Trybunał odpowiadając na pytania prejudycjalne, powinien przedstawić sądowi krajowemu wszystkie elementy wykładni niezbędne do dokonania oceny zgodności tych okoliczności z prawami podstawowymi, których poszanowanie zapewnia Trybunał, jak te wynikające w szczególności z EKPC (zob. podobnie wyrok z dnia 30 września 1987 r. w sprawie 12/86 Demirel, Rec. str. 3719, pkt 28).
76. W niniejszym przypadku, zezwalając na ograniczenie jednej z podstawowych swobód przewidzianych traktatem, władze krajowe oparły się na potrzebie poszanowania praw podstawowych zagwarantowanych zarówno przez EKPC, jak i konstytucję omawianego państwa członkowskiego.
77. Niniejsze postępowanie dotyczy więc kwestii niezbędnego pogodzenia wymogów w zakresie ochrony praw podstawowych we Wspólnocie z wymogami wynikającymi z podstawowej swobody przyznanej na mocy traktatu, a w szczególności zakresu swobody wypowiedzi i wolności zgromadzeń zagwarantowanych na mocy art. 10 i 11 EKPC i swobodnego przepływu towarów, w sytuacji gdy te pierwsze zostają powołane jako uzasadnienie ograniczenia tego drugiego.
78. W tym przedmiocie należy zauważyć, po pierwsze, że swobodny przepływ towarów z pewnością stanowi jedną z podstawowych zasad w systemie traktatu, lecz w pewnych warunkach może on być przedmiotem ograniczeń ze względów wskazanych w art. 36 tego traktatu lub na podstawie nadrzędnych wymogów interesu ogólnego uznanych zgodnie z orzecznictwem Trybunału utrwalonym począwszy od wyroku z dnia 20 lutego 1979 r. w sprawie 120/78 Rewe-Zentral, zwanego „wyrokiem w sprawie Cassis de Dijon”, Rec. str. 649.
79. Po drugie, o ile prawa podstawowe, będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, są wyraźnie wskazane w EKPC i stanowią główne podwaliny demokratycznego społeczeństwa, z brzmienia art. 10 ust. 2 i art. 11 EKPC wynika jednakże, że swoboda wypowiedzi i wolność zgromadzeń mogą również być przedmiotem pewnych ograniczeń uzasadnionych względami interesu ogólnego, o ile odstępstwa te są przewidziane prawem, zainspirowane jednym celem bądź wieloma celami uzasadnionymi w świetle tych przepisów i niezbędne z punktu widzenia demokratycznego społeczeństwa, to jest usprawiedliwione nadrzędną potrzebą społeczną i w szczególności proporcjonalne wobec uzasadnionego celu, który realizują (zob. podobnie wyroki: z dnia 26 czerwca 1997 r. w sprawie C‑368/95 Familiapress, Rec. str. I‑3689, pkt 26; z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑60/00 Carpenter, Rec. str. I‑6279, pkt 42; wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 23 września 1998 r. w sprawie Steel i in. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Recueil arrêts et décisions
1998‑VII, § 101).
80. Tak więc odmiennie od innych praw podstawowych zapisanych w tej konwencji, takich jak prawo każdego człowieka do życia lub zakaz poddawania torturom i nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, które nie podlegają żadnym ograniczeniom, prawo do swobody wypowiedzi i pokojowego zgromadzania się zagwarantowane w EKPC nie stanowią prerogatyw o charakterze absolutnym i powinny być oceniane w świetle ich funkcji społecznej. Wykonanie tych praw może być więc przedmiotem ograniczeń w zakresie, w jakim ograniczenia te są rzeczywiście podyktowane względami interesu ogólnego i nie stanowią dysproporcjonalnej i niedopuszczalnej ingerencji naruszającej istotę chronionych praw, przy uwzględnieniu celu realizowanego przez te ograniczenia (zob. podobnie wyroki: z dnia 8 kwietnia 1992 r. w sprawie C‑62/90 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. str. I‑2575, pkt 23; z dnia 5 października 1994 r. w sprawie C‑404/92 P X przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4737, pkt 18).
81. W tych okolicznościach należy wyważyć powyżej wskazane interesy i stwierdzić, w świetle ogółu okoliczności sprawy, czy zachowano właściwą równowagę między nimi.
82. W tym zakresie właściwe władze korzystają z szerokiego zakresu uznania. Należy jednakowoż sprawdzić, czy ograniczenia wymiany wewnątrzwspólnotowej są proporcjonalne w świetle realizowanego przez nie uzasadnionego celu, w tym przypadku ochrony praw podstawowych.
83. Jeśli chodzi o sprawę będącą przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, należy przede wszystkim podkreślić, że charakteryzujące ją okoliczności wyraźnie odbiegają od okoliczności sprawy, w której wydano ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, na który powołał się Schmidberger jako na istotny precedens dla postępowania sądowego wszczętego przez tę spółkę przeciwko Austrii.
84. W świetle stanu faktycznego ustalonego przez Trybunał w pkt 38–53 ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji należy przede wszystkim stwierdzić, że zgromadzenie będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym miało miejsce po przedstawieniu wniosku o wydanie zgody w oparciu o przepisy krajowe, a właściwe władze podjęły decyzję, by nie zakazywać zgromadzenia.
85. Ponadto z powodu obecności manifestantów na autostradzie Brenner ruch drogowy został wstrzymany na jednej trasie, w związku z jednym wydarzeniem, na okres prawie 30 godzin. Poza tym przeszkoda dla swobodnego przepływu towarów spowodowana owym zgromadzeniem miała ograniczony zasięg w porównaniu z zasięgiem geograficznym i istotną wagą zakłóceń, o których mowa w sprawie Komisja przeciwko Francji, w której wydany został ww. wyrok.
86. Następnie, jest bezsporne, że poprzez owo zgromadzenie obywatele wykonywali swoje prawa podstawowe, wyrażając publicznie opinie, które uznali za istotne dla społeczeństwa; bezsporne jest również, że celem tej demonstracji nie było utrudnienie handlu towarami szczególnego typu lub o szczególnym pochodzeniu. Natomiast w ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji wyraźnym celem manifestantów było wstrzymanie przepływu towarów pochodzących z innych państw członkowskich niż Republika Francuska, nie tylko poprzez utrudnianie transportu tych towarów, lecz również poprzez ich niszczenie w trakcie transportu do Francji lub przez Francję, a nawet niszczenie tych towarów już po wystawieniu ich do sprzedaży w sklepach we Francji.
87. Co więcej, należy przypomnieć, że w niniejszej sprawie właściwe władze podjęły różnego rodzaju środki o charakterze administracyjnym i pomocniczym w celu ograniczenia w takim zakresie, w jakim było to możliwe, zakłóceń w ruchu drogowym. Tak więc w szczególności wspomniane władze, w tym również policja, organizatorzy manifestacji i różne związki motoryzacyjne współpracowały w celu zagwarantowania prawidłowego przebiegu zgromadzenia. Znacznie przed datą zgromadzenia media i kluby motoryzacyjne przeprowadziły szeroką kampanię informacyjną zarówno w Austrii, jak i przyległych krajach, oraz przewidziano różne trasy objazdowe, z tym skutkiem, że zainteresowane podmioty gospodarcze zostały wyczerpująco poinformowane o ograniczeniach w ruchu mających wystąpić w miejscu i czasie przewidzianego zgromadzenia i mogły z odpowiednim wyprzedzeniem podjąć wszelkie środki służące ominięciu tych ograniczeń. Ponadto w miejscu, gdzie miało się odbyć zgromadzenie, podjęto środki w celu zapewnienia bezpieczeństwa.
88. Poza tym jest oczywiste, że odmiennie niż w przypadku poważnych i powtarzających się zakłóceń porządku publicznego, których dotyczy ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, opisany powyżej pojedynczy incydent nie wywołał powstania ogólnego klimatu niepewności, negatywnie wpływającego na całość wewnątrzwspólnotowej wymiany handlowej.
89. Wreszcie w przedmiocie innych możliwości wskazanych przez Schmidberger w zakresie tego zgromadzenia, uwzględniając szeroki zakres uznania przysługujący państwom członkowskim, należy uznać, że w okolicznościach niniejszej sprawy właściwe władze krajowe mogły ocenić, że jednoznaczne zakazanie zgromadzenia mogło stanowić niedopuszczalną ingerencję w prawa podstawowe manifestantów do zgromadzenia się oraz pokojowego i publicznego wyrażenia swej opinii.
90. W przedmiocie nałożenia bardziej surowych warunków zarówno co do miejsca – na przykład na obrzeżu autostrady Brenner – jak i czasu – ograniczonego do kilku godzin – w odniesieniu do przedmiotowego zgromadzenia, mogłyby one zostać uznane za zbyt daleko idące ograniczenia, które pozbawiają podjętą akcję w znacznym stopniu jej doniosłości. O ile właściwe władze krajowe, w zakresie w jakim jest to możliwe, powinny podjąć działania w celu ograniczenia wpływu manifestacji odbywającej się na drodze publicznej na swobodny przepływ, to zobowiązane są one także do dokonania wyważenia tego interesu i interesu manifestantów pragnących zwrócić uwagę opinii publicznej na cele swoich działań.
91. Choć jest prawdą, że działania tego typu powodują zwykle pewne niedogodności dla osób, które w nich nie uczestniczą, w szczególności w zakresie swobodnego przepływu, są one co do zasady dopuszczalne, o ile celem, który realizują, jest przede wszystkim publiczne i zgodne z prawem wyrażenie opinii.
92. W tym przedmiocie Austria wskazuje, przy braku odmiennego stanowiska spółki Schmidberger w tym zakresie, że w każdym razie wszelkie alternatywne rozwiązania, które można było zastosować, powodowałyby ryzyko trudnych do kontrolowania reakcji, które mogłyby prowadzić do jeszcze poważniejszych zakłóceń w wymianie wewnątrzwspólnotowej i porządku publicznym, w postaci niezgodnych z prawem demonstracji i konfrontacji między zwolennikami i przeciwnikami ruchu organizującego rzeczone demonstracje lub aktów przemocy ze strony manifestantów uznających, że naruszono ich prawa podstawowe.
93. W konsekwencji uwzględniając szeroki zakres uznania przysługującego władzom krajowym w tej dziedzinie, mogły one słusznie stwierdzić, że realizowany uzasadniony cel zgromadzenia nie mógł w niniejszej sprawie zostać osiągnięty za pomocą środków mniej restrykcyjnych dla wymiany wewnątrzwspólnotowej.
94. W świetle powyższych rozważań na pytania pierwsze i czwarte należy odpowiedzieć, że fakt, iż właściwe władze państwa członkowskiego nie zakazały zgromadzenia w takich okolicznościach jak będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, nie pozostaje w sprzeczności z art. 30 i 34 traktatu w związku z jego art. 5.
W przedmiocie przesłanek odpowiedzialności państwa członkowskiego
95. Z odpowiedzi na pytania pierwsze i czwarte wynika, że w świetle ogółu okoliczności sprawy, o której rozstrzygnięcie zwrócono się do sądu krajowego, nie można właściwym władzom krajowym postawić zarzutu naruszenia prawa wspólnotowego prowadzącego do powstania odpowiedzialności odszkodowawczej danego państwa członkowskiego.
96. W tych warunkach nie ma potrzeby orzekania w przedmiocie pozostałych z przedstawionych pytań prejudycjalnych, które dotyczą niektórych przesłanek powstania odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia przez to państwo prawa wspólnotowego.
W przedmiocie kosztów
97. Koszty poniesione przez rządy austriacki, grecki, włoski, niderlandzki i fiński oraz przez Komisję, które przedłożyły Trybunałowi swoje uwagi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.
Sentencja
Z powyższych względów
TRYBUNAŁ,
stanowiąc w przedmiocie pytań przedłożonych mu przez Oberlandesgericht Innsbruck postanowieniem z dnia 1 lutego 2000 r., orzeka, co następuje:
Fakt, że właściwe władze państwa członkowskiego nie zakazały zgromadzenia w takich okolicznościach jak będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, nie pozostaje w sprzeczności z art. 30 i 34 traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 28 WE i 29 WE) w związku z jego art. 5 (obecnie art. 10 WE).