62023CJ0109_RES
Zaak C‑109/23 [Jemerak] (
i
)
GMenON
tegen
PR
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door het Landgericht Berlin)
Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 5 september 2024
„Prejudiciële verwijzing – Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Beperkende maatregelen naar aanleiding van acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren – Verordening (EU) nr. 833/2014 – Artikel 5 quindecies, leden 2 en 6 – Verbod om direct of indirect diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan de Russische regering en aan in Rusland gevestigde rechtspersonen, entiteiten en lichamen – Vrijstelling betreffende de verlening van diensten die strikt noodzakelijk zijn om in een lidstaat de toegang tot gerechtelijke, administratieve of arbitrageprocedures te waarborgen – Verlijden en uitvoeren van een koopakte voor een onroerend goed door een notaris – Bijstand van een tolk in het kader van een dergelijke authenticatie”
Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Beperkende maatregelen in het licht van de situatie in Oekraïne – Verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan de Russische regering of aan in Rusland gevestigde rechtspersonen, entiteiten en lichamen – Begrip – Verlijden en uitvoeren van een koopakte voor een onroerend goed door een notaris – Daarvan uitgesloten – Bijstand van een tolk in het kader van die authenticatie – Daarvan uitgesloten
[Besluit (GBVB) 2022/1909 van de Raad, overwegingen 5 en 8; verordening nr. 833/2014 van de Raad, overweging 2 en artikel 5 quindecies, lid 2; verordeningen van de Raad nrs. 269/2014 en 2022/1904, overweging 19]
(zie punten 38‑44, 49‑55, 59, 62, 63 en dictum)
Samenvatting
Het Hof, dat door het Landgericht Berlin (rechter in eerste aanleg Berlijn, Duitsland), is verzocht om een prejudiciële beslissing, spreekt zich uit over de werkingssfeer van het verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen aan in Rusland gevestigde rechtspersonen, zoals bedoeld in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 (
1
), zoals gewijzigd bij verordening 2022/1904 (
2
), betreffende door de Raad van de Europese Unie vastgestelde beperkende maatregelen naar aanleiding van de acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren.
GM en ON hebben de Duitse nationaliteit en wilden een woning kopen in Berlijn (Duitsland) die toebehoort aan de in Rusland gevestigde rechtspersoon Visit-Moscow Ltd. GM, ON en Visit-Moscow hebben met het oog op die transactie PR, een in Duitsland werkzame notaris, verzocht een authentieke koopakte op te stellen en vervolgens uit te laten voeren. In 2022 heeft PR echter geweigerd de koopakte te verlijden omdat hij niet kon uitsluiten dat de authenticatie in strijd was met het in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 neergelegde verbod. PR, die het verzoek van GM, ON en Visit-Moscow om heroverweging van die weigering niet heeft ingewilligd, heeft het beroep van deze partijen tegen die weigering verwezen naar de rechter van eerste aanleg te Berlijn, die aan het Hof verschillende prejudiciële vragen hieromtrent heeft gesteld.
Beoordeling door het Hof
In de eerste plaats merkt het Hof op dat volgens de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis met het begrip „juridisch advies” in het algemeen advies over een rechtsvraag wordt bedoeld. In samenhang met het begrip „diensten” in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 verwijst het begrip „juridisch advies” dus naar de uitoefening van een economische activiteit die is gebaseerd op een relatie tussen een dienstverlener en zijn cliënt, met als doel juridisch advies te verlenen, waarbij een dienstverlener advies over juridische kwesties verleent aan personen die daar om verzoeken.
Deze interpretatie van het begrip „diensten op het gebied van juridisch advies” wordt bevestigd door overweging 19 van verordening 2022/1904. Ten eerste wordt daarin verwezen naar een relatie tussen een dienstverlener en zijn cliënt, waarbij de rol van die dienstverrichter erin bestaat deze cliënt in diens belang bij te staan en te adviseren over de juridische aspecten van transacties met derden. Ten tweede wordt er verwezen naar nevenactiviteiten die bestaan uit „voorbereiding, uitvoering en verificatie van juridische documenten”.
De activiteiten waarop het begrip „diensten op het gebied van juridisch advies” in de zin van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 betrekking heeft, verschillen dus duidelijk van die welke de overheidsorganen kunnen uitoefenen. Deze overheidsorganen hebben namelijk niet tot taak diensten te verlenen die bestaan in het geven van adviezen aan personen over rechtsvragen teneinde hun bijzondere belangen te bevorderen of te verdedigen.
In de onderhavige zaak heeft het Hof vastgesteld dat in het kader van authenticatie van een koopakte voor een onroerend goed, de notaris niet lijkt te handelen ter bevordering van de specifieke belangen van de ene of de andere betrokken partij of van deze beide partijen, maar dat hij onpartijdig handelt, op gelijke afstand ten opzichte van die partijen en hun respectieve belangen, uitsluitend in het belang van de wet en de rechtszekerheid. Gelet op de specifieke modaliteiten van de procedure van notariële authenticatie van akten en de rechtsgevolgen die in het Duitse rechtssysteem aan authentieke akten zijn verbonden, valt het verlijden door een notaris – zoals geregeld door het Duitse recht – van een koopakte voor een onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon niet onder het begrip „diensten op gebied van juridisch advies” als bedoeld in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 en bijgevolg niet binnen de werkingssfeer van het verbod om die diensten aan een dergelijke rechtspersoon te verlenen, zoals bedoeld onder b) van die bepaling.
Het Hof merkt in dit verband op dat indien artikel 5 quindecies, lid 2, van die verordening andersluidend moet worden uitgelegd, dit zou leiden tot incoherenties bij de toepassing van deze verordening en voorts tussen die verordening en verordening nr. 269/2014 (
3
).
Transacties betreffende op het grondgebied van de Unie gelegen onroerende goederen die toebehoren aan in Rusland gevestigde rechtspersonen zijn krachtens verordening nr. 833/2014 nog steeds toegestaan. In de praktijk kunnen deze niettemin worden belemmerd in bepaalde lidstaten, waar het verlijden van een koopakte voor een onroerend goed door een notaris een essentiële voorwaarde is voor de vervreemding van een dergelijk goed, ongeacht of het deze rechtspersonen al dan niet overeenkomstig verordening nr. 269/2014 verboden is om over hun vermogen te beschikken.
Het kan niet de bedoeling van de Uniewetgever zijn geweest dat het in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 bedoelde verbod in de lidstaten, naargelang van het toepasselijke notariële stelsel, dergelijke uiteenlopende gevolgen heeft.
Bovendien is de gegeven uitlegging niet in strijd met het doel van verordening nr. 833/2014, noch met dat van verordening nr. 269/2014.
Allereerst blijkt uit besluit 2022/1909 (
4
), noch uit verordening nr. 833/2014 en verordening 2022/1904 dat de Raad met het verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen heeft willen bewerkstelligen dat in Rusland gevestigde rechtspersonen in bepaalde lidstaten niet over hun onroerende goederen kunnen beschikken.
Vervolgens bestond het doel dat ten grondslag ligt aan het in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 neergelegde verbod erin het voor Russische rechtspersonen die op het grondgebied van de Unie actief zijn, moeilijker te maken om hun commerciële activiteiten op dat grondgebied voort te zetten en aldus impact te hebben op de Russische economie. Notariële authenticatie van een koopakte voor een onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon is niet in strijd met een dergelijke doelstelling.
Tot slot is het onduidelijk op welke wijze notariële authenticatie van een koopakte voor een onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon a priori en in algemene zin zou kunnen bijdragen aan het omzeilen van de vastgestelde beperkende maatregelen.
In de tweede plaats benadrukt het Hof dat het aan de verwijzende rechter staat om voor elk van de taken die de notaris vervult ter uitvoering van een dergelijke koopakte te beoordelen of zij impliceren dat de notaris aan de partijen juridisch advies verleent in de zin van de eerder gegeven uitlegging van het begrip „diensten op het gebied van juridisch advies”.
Wat in de laatste plaats de vraag betreft of de vertaaldiensten die een tolk vervult bij de notariële authenticatie diensten op het gebied van juridisch advies zijn in de zin van artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014, merkt het Hof op dat, aangezien het beroep van tolk niet juridisch is, deze diensten geen element van „juridisch advies” kunnen bevatten, zelfs niet wanneer de betrokken dienstverrichting bestaat in het verlenen van bijstand aan een in een rechtsgebied handelende rechtsbeoefenaar. Bovendien blijkt niet dat het verlijden door een Duitse notaris van een koopakte voor een in Duitsland gelegen onroerend goed dat toebehoort aan een in Rusland gevestigde rechtspersoon, binnen de werkingssfeer valt van het in artikel 5 quindecies, lid 2, van verordening nr. 833/2014 neergelegde verbod om diensten op het gebied van juridisch advies te verlenen. Hieruit volgt dat de tolk die vertaaldiensten verleent in het kader van een notariële authenticatie van een dergelijke akte, om de vertegenwoordiger van deze rechtspersoon bij te staan, die de tijdens de notariële bespreking gebruikte taal niet machtig is, geen „diensten op het gebied van juridisch advies” in de zin van die bepaling aan een dergelijke rechtspersoon verleent.
(
i
)	Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
(
1
)	Verordening (EU) nr. 833/2014 van de Raad van 31 juli 2014 betreffende beperkende maatregelen naar aanleiding van de acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren (PB 2014, L 229, blz. 1).
(
2
)	Verordening (EU) nr. 2022/1904 van de Raad van 6 oktober 2022 tot wijziging van verordening (EU) nr. 833/2014 van de Raad betreffende beperkende maatregelen naar aanleiding van de acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren (PB 2022, L 259, blz. 3).
(
3
)	Verordening (EU) nr. 269/2014 van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2014, L 78, blz. 6).
(
4
)	Besluit (GBVB) 2022/1909 van de Raad van 6 oktober 2022 tot wijziging van besluit 2014/512/GBVB betreffende beperkende maatregelen naar aanleiding van acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren (PB 2022, L 259 I, blz. 122).