OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 6 kwietnia 2017 r.(1)
Sprawa C‑133/16
Christian Ferenschild
przeciwko
JPC Motor SA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour d’appel de Mons (sąd apelacyjny w Mons, Belgia)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 1999/44/WE – Towary używane – Uprawnienia konsumenta w przypadku braku zgodności towaru z umową – Okres odpowiedzialności za brak zgodności towaru z umową – Okresy przedawnienia
I.      Wprowadzenie
1.        Poprzez niniejsze odesłanie prejudycjalne Cour d’appel de Mons (sąd apelacyjny w Mons, Belgia) zmierza do wyjaśnienia, czy reguła ustanowiona w art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44(2), zgodnie z którą okres przedawnienia(3) roszczeń wynikających z braku zgodności towaru z umową nie może wygasnąć przed upływem dwóch lat od daty dostawy, obowiązuje również w odniesieniu do konsumenckiego obrotu towarami używanymi.
2.        Odpowiadając na pytanie sformułowane przez sąd krajowy Trybunał będzie mógł uściślić, czy i jak daleko sięga ochrona konsumenta, który nabywa towary pochodzące z rynku wtórnego. Upływ okresów przedawnienia, do których odnosi się wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, może bowiem prowadzić do wygaśnięcie prawa lub braku możliwości jego dochodzenia. Jeżeli konsument jest w prawie i nie ma możności wyegzekwowania tego prawa, to może się to okazać dla niego większą dolegliwością niż brak prawa w ogóle(4).
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
3.        W świetle motywów 16 i 17 dyrektywy 1999/44:
„(16)      Specyficzny charakter towarów używanych uniemożliwia ogólnie ich wymianę; zatem prawo konsumenta do zastąpienia towaru dla tych towarów nie jest dostępne; dla takich towarów Państwa Członkowskie mogą umożliwić stronom uzgodnienie krótszego okresu odpowiedzialności.
(17)      Właściwe jest ograniczenie w czasie okresu, w ciągu którego sprzedawca jest odpowiedzialny za wszelki brak zgodności, który istnieje w terminie dostawy towaru; Państwa Członkowskie mogą również zapewnić ograniczenie okresu, w ciągu którego konsumenci mogą egzekwować swoje prawa, pod warunkiem że taki okres nie wygaśnie przez upływem dwóch lat od daty dostawy; tam, gdzie w ustawodawstwie krajowym czas, w którym rozpoczyna się bieg okresu przedawnienia nie jest datą dostawy towaru, łączny czas trwania tego okresu zapewniony przez prawo krajowe nie może być krótszy niż dwa lata od daty dostawy”.
4.        Artykuł 2 dyrektywy, zatytułowany „Zgodność z umową”, w ust. 1, stanowi, że:
„Sprzedawca musi dostarczyć konsumentowi towary, które są zgodne z umową sprzedaży”.
5.        W art. 3 dyrektywy 1999/44, zatytułowanym „Prawa konsumenta”, w ust. 1 i ust. 2, określono następstwa braku takiej zgodności:
„1.      Sprzedawca odpowiada przed konsumentem za każdy brak zgodności, który istnieje w momencie dostawy towarów.
2.      W przypadku braku zgodności, konsument jest upoważniony do wolnego od opłat przywrócenia zgodności poprzez naprawę lub zastąpienie, zgodnie z ust. 3, lub do uzyskania stosownej obniżki ceny lub do unieważnienia umowy w odniesieniu do tych towarów, zgodnie z ust. 5 i 6”.
6.        W art. 5 tej dyrektywy, zatytułowanym „Terminy”, w ust. 1 postanowiono z kolei, że:
„Sprzedawca ponosi odpowiedzialność na mocy art. 3, gdy brak zgodności uwidoczni się w ciągu 2 lat od daty dostawy towarów. Jeżeli w ustawodawstwie krajowym prawa ustanowione w art. 3 ust. 2 podlegają okresowi przedawnienia, to okres ten nie powinien wygasnąć przez upływem dwóch lat od daty dostawy”.
7.        Zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy 1999/44:
„Wszelkie warunki umowne lub ustalenia zawarte ze sprzedawcą przed zgłoszeniem sprzedawcy braku zgodności, które bezpośrednio lub pośrednio uchylają lub ograniczają prawa wynikające z niniejszej dyrektywy nie będą, zgodnie z prawem krajowym, wiążące dla konsumenta.
Państwa Członkowskie mogą postanowić, że w przypadku towarów używanych, sprzedawca i konsument mogą uzgodnić warunki umowne lub ustalenia, które mają [przewidują] krótszy okres odpowiedzialności sprzedawcy niż ustanowiony [w] art. 5 ust. 1. Taki okres nie może być krótszy niż jeden rok”.
B.      Prawo belgijskie
8.        Artykuł 1649quater code civil (belgijskiego kodeksu cywilnego), wprowadzony do belgijskiego porządku prawnego na podstawie ustawy z dnia 1 września 2004 r.(5), stanowi implementację art. 3 ust. 1, art. 5 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 dyrektywy 1999/44. Przepis ten przewiduje, że:
„§ 1.      Sprzedawca odpowiada przed konsumentem za każdy brak zgodności, który istnieje w momencie dostawy towarów i który uwidoczni się w ciągu 2 lat od tej chwili.
[…]
W drodze odstępstwa od zdanie pierwsze, w odniesieniu do towarów używanych, sprzedawca i konsument mogą uzgodnić okres krótszy od lat dwóch, który nie może jednak być krótszy od roku.
[…]
§ 3.      Roszczenia konsumenta przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym konsument stwierdził brak zgodności, jednakże bieg okresu przedawnienia nie może się zakończyć przed upływem okresu dwóch lat przewidzianym w § 1”.
III. Postępowanie główne
9.        W dniu 21 września 2010 r. Ch. Ferenschild nabył od JPC Motor SA (zwanej dalej „JPC”) używany samochód marki VOLVO za cenę 14 000 EUR.
10.      W dniu 22 września 2010 r. Ch. Ferenschild owi odmówiono rejestracji tego pojazdu, ponieważ w Systemie Informacji Schengen widniał on jako samochód, który został uprzednio skradziony.
11.      Ostatecznie okazało się, że samochód, który nabył Ch. Ferenschild, nigdy nie został skradziony. W 2007 r. dokonano jednak kradzieży dokumentów dotyczących tego pojazdu w celu „zalegalizowania” podobnego samochodu nielegalnego pochodzenia we Włoszech.
12.      W dniu 7 stycznia 2011 r. pojazd Ch. Ferenschilda mógł zostać zarejestrowany.
13.      W dniu 12 marca 2012 r. Ch. Ferenschild wytoczył przed tribunal de commerce de Mons (sąd gospodarczy w Mons, Belgia) powództwo przeciwko JPC, z żądaniem zapłaty kwoty 5 499,83 EUR, w tym 2 000,00 EUR z tytułu straty wynikającej z uiszczenia zawyżonej ceny pojazdu, 2 999,83 EUR z tytułu najmu pojazdu zastępczego w okresie od dnia 21 września 2010 r. do dnia 14 stycznia 2011 r. oraz 500 EUR z tytułu poniesionych opłat administracyjnych i innych wydatków.
14.      Tribunal de commerce de Mons (sąd gospodarczy w Mons) oddalił żądanie pozwu w całości.
15.      Na skutek apelacji wniesionej przez Ch. Ferenschilda, Cour d’appel de Mons (sąd apelacyjny w Mons) uznał, że pojazd dotknięty był brakiem zgodności w rozumieniu tych przepisów belgijskiego kodeksu cywilnego, które stanowią implementację dyrektywy 1999/44. Sąd odsyłający stwierdził jednak, że brak ten został usunięty w następstwie rejestracji samochodu. Równocześnie z urzędu zarządzone zostało otwarcie rozprawy w celu umożliwienia stronom przedstawienia uwag dotyczących kwestii przedawnienia i zakresu szkody.
16.      W ramach odesłania prejudycjalnego sąd krajowy wskazuje na wątpliwości związane z przedawnieniem roszczeń wynikających z braku zgodności pojazdu nabytego przez Ch. Ferenschilda.
17.      Otóż Ch. Ferenschild – wedle ustaleń sądu odsyłającego – odebrał pojazd w dniu 21 września 2010 r., wadę stwierdził w dniu 22 września 2010 r., a z powództwem wystąpił w dniu 12 marca 2012 r.
18.      W prawie belgijskim roszczenia konsumenta wynikające z braku zgodności przedawniają się zasadniczo z upływem roku od dnia wykrycia braku zgodności towaru z umową przez konsumenta (art. 1649quater § 3 belgijskiego kodeksu cywilnego).
19.      Skoro powództwo zostało wniesione w dniu 12 marca 2012 r., blisko 17 miesięcy po stwierdzeniu braku zgodności, to roszczenie Ch. Ferenschilda należałoby uznać za przedawnione(6).
20.      Przywołany już art. 1649quater § 3 belgijskiego kodeksu cywilnego stanowi in extenso, że roszczenia konsumenta wynikające z braku zgodności przedawniają się z upływem roku od dnia jej stwierdzenia przez konsumenta, jednakże nie może to nastąpić przed upływem dwuletniego okresu, o którym mowa w art. 1649quater § 1 tego kodeksu.
21.      Mogłoby to prowadzić do wniosku, że powództwo wniesione w dniu 12 marca 2012 r. nie było jeszcze przedawnione. Do tego dnia nie upłynął jeszcze dwuletni okres liczony od dnia dostawy.
22.      Ustawodawca belgijski – implementując art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44 – w art. 1649quater § 1 akapit trzeci belgijskiego kodeksu cywilnego przyjął, że strony umowy sprzedaży rzeczy używanych mogą uzgodnić krótszy okres odpowiedzialności za brak zgodności, jednak w żadnym razie nie krótszy od roku.
23.      W niniejszej sprawie strony poczyniły takie uzgodnienie przyjmując, że sprzedawca będzie ponosił odpowiedzialność za brak zgodności towaru z umową przez okres jednego roku od dnia dostawy.
24.      Sąd odsyłający zaznaczył, że zgodnie z interpretacją, w duchu której prowadzone były prace nad implementacją dyrektywy 1999/44, w wypadku uzgodnienia przez strony okresu odpowiedzialności krótszego od lat dwóch (przykładowo wynoszącego jeden rok) przewidziane w art. 1649quater § 3 belgijskiego kodeksu cywilnego odesłanie do § 1 tego przepisu („jednakże bieg okresu przedawnienia nie może się zakończyć przed upływem okresu dwóch lat przewidzianym w § 1”) należy rozumieć jako okres jednego roku.
IV.    Pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
25.      W tych okolicznościach Cour d’appel de Mons (sąd apelacyjny w Mons) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem:
„Czy przepisy art. 5 ust. 1 w związku z art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego interpretowanemu w ten sposób, iż w odniesieniu do towarów używanych pozwala on na wygaśnięcie okresu przedawnienia roszczeń konsumenta przed upływem okresu dwóch lat od daty dostawy towaru wadliwego, jeżeli sprzedawca i konsument uzgodnili okres gwarancji krótszy niż dwa lata?”.
26.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony w Trybunale w dniu 4 marca 2016 r.
27.      Uwagi na piśmie przedstawili Ch. Ferenschild, rząd belgijski, rząd austriacki i Komisja.
V.      Analiza
28.      Poprzez pytanie prejudycjalne sąd krajowy zmierza do wyjaśnienia, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 1999/44 oraz art. 7 ust. 1 tej samej dyrektywy stoją na przeszkodzie takiej wykładni przepisów prawa krajowego, która – w odniesieniu do towarów używanych – pozwala na wygaśnięcie okresu przedawnienia przed upływem dwóch lat od daty dostawy towaru, gdy strony uzgodniły, że okres odpowiedzialności za brak zgodności – zasadniczo wynoszący dwa lata od daty dostawy towaru – zostanie skrócony do roku.
29.      Udzielenie sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi sprowadza się do opowiedzenia się za jedną z dwóch ewentualności.
30.      Pierwsza zakłada, że okres odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze dyrektywy 1999/44, wyznacza okres, przed którego upływem nie może nastąpić wygaśnięcie „okresu przedawnienia”, którego dotyczy art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44. Skrócenie pierwszego z tych okresów pociąga tym samym za sobą skrócenie drugiego z nich.
31.      Druga ewentualność sprowadza się do założenia, że elementem minimalnego modelu ochrony konsumentów wynikającego z dyrektywy 1999/44 – także w zakresie, w jakim dotyczy ona towarów używanych – jest reguła, zgodnie z którą „okres przedawnienia” roszczeń wynikających z braku zgodności nie może upłynąć w żadnym przypadku przed upływem dwóch lat od daty dostawy towaru. Nawet zatem uzgodnienie przez strony, że odpowiedzialność sprzedawcy – w przypadku rzeczy używanych – dotyczy braku zgodności stwierdzonego przed upływem roku od daty dostawy, nie skutkuje możliwością wygaśnięcia okresu przedawnienia przed upływem dwóch lat od tej daty.
A.      W przedmiocie dopuszczalności pytania prejudycjalnego
32.      Przed przystąpieniem do dalszej analizy chciałbym poczynić kilka uwag wprowadzających. Osobliwy charakter braku zgodności, którym dotknięty miał być pojazd Ch. Ferenschilda, sprawia, że objęcie niniejszej sprawy zakresem dyrektywy 1999/44 może stawać pod znakiem zapytania. Choć z konkluzji przedstawionej w dalszej części niniejszej opinii wynikać będzie, że obawy te nie są uzasadnione, to jednak rozważania poświęcone tej kwestii mogą mieć znaczenie dla sądu krajowego, gdyby ten uznał, że dyrektywa, przynajmniej bezpośrednio, nie reguluje sytuacji, których dotyczy stan faktyczny niniejszej sprawy.
33.      Sąd odsyłający zwraca uwagę, że Ch. Ferenschild, chcąc uniknąć zarzutu przedawnienia roszczenia, jak można sądzić z informacji zawartych w odesłaniu prejudycjalnym – dopiero po ponownym otwarciu rozprawy, powołał się na przepisy dotyczące odpowiedzialności za wady ukryte (vice caché).
34.      W niektórych systemach prawnych, w tym w prawie belgijskim – obok odpowiedzialności za brak zgodności w rozumieniu art. 3 dyrektywy 1999/44 – wyróżnia się również odpowiedzialność za tak zwane wady ukryte(7). Sąd krajowy uznał jednak, że nawet gdyby roszczenie Ch. Ferenschilda oparte było na takiej alternatywnej podstawie prawnej, to i tak byłoby ono spóźnione.
35.      Sądowi krajowemu należy pozostawić ocenę skutków czynności procesowych podejmowanych przez stronę na podstawie krajowych przepisów proceduralnych. Sąd ten uznał jednak, że odpowiedź udzielona przez Trybunał będzie mu niezbędna dla rozstrzygnięcia sprawy. Rozumiem zatem, że w ocenie sądu odsyłającego samo powołanie się na inną podstawę prawną nie doprowadziło do takiej zmiany powództwa, która nie pozwalałaby na zastosowanie przepisów implementujących dyrektywę. Dalsza część odesłania prejudycjalnego poświęcona została bowiem jedynie wykładni przepisów dyrektywy.
36.      Pragnę również zauważyć, że dyrektywa 1999/44 nie wprowadza wyraźnego rozróżnienia na odpowiedzialność wynikającą z naruszenia obowiązku dostarczenia towaru zgodnego z umową oraz odpowiedzialność za naruszenie obowiązku dostarczenia towaru wolnego od wad ukrytych(8). W ramach modelu przyjętego w dyrektywie obie te kategorie uznaje się za przypadek braku zgodności, o którym mowa w art. 3 tej dyrektywy(9).
37.      Nie ma również, jak sądzę, innych powodów do przyjęcia, że odesłanie prejudycjalne nie dotyczy prawa Unii. Nawet jeżeli założyć, że dyrektywa 1999/44 nie odnosi się do wad prawnych, a za takową można uznać wydanie kupującemu pojazdu wraz z dokumentami, którymi posłużono się w celu „zalegalizowania” podobnego egzemplarza, pytanie prejudycjalne w mojej ocenie nadal byłoby dopuszczalne.
38.      W niektórych państwach członkowskich, obok wad fizycznych, wyróżnia się pewien szczególny przypadek nieprawidłowości dotyczącej rzeczy sprzedanej, który określany jest mianem wady prawnej (défaut juridique, Rechtsmängel). Niekiedy ustawodawcy nie wiążą jednak żadnych skutków normatywnych z tym podziałem, co sprawia, że trudno wytyczyć granice pomiędzy wadą fizyczną i wadą prawną. Zdarza się też, że rozróżnienie to ma charakter wyłącznie doktrynalny. W każdym razie wystąpienie wady prawnej dotyczy zasadniczo sytuacji, w której rzecz sprzedana stanowi własność osoby trzeciej albo jest obciążona prawem osoby trzeciej(10).
39.      Nie jestem przekonany, czy w niniejszej sprawie mamy do czynienia z tak rozumianą wadą prawną. Mam zresztą wątpliwości, czy istotnie dyrektywa nie odnosi się do wad prawnych w przedstawionym wyżej znaczeniu tego pojęcia.
40.      Podzielam jednak ocenę sądu odsyłającego, który uznał, że w niniejszej sprawie wystąpił przypadek braku zgodności towaru z umową w rozumieniu art. 3 dyrektywy 1999/44. Dyrektywa nakłada na sprzedawcę obowiązek wydania towaru zgodnego z umową, przez co rozumieć należy także wydanie rzeczy w stanie pozwalającym na korzystanie z niej zgodnie z jej przeznaczeniem(11). Brak możliwości zarejestrowania pojazdu samochodowego zasadniczo uniemożliwia czynienie z niego normalnego użytku.
41.      Nawet jednak przyjmując, że w niniejszej sprawie pojazd dotknięty był wadą prawną, a te nie mieściłyby się w pojęciu „braku zgodności towaru z umową” w rozumieniu dyrektywy 1999/44, Trybunał nadal powinien uznać swoją kompetencję do udzielenia odpowiedzi na pytanie sądu krajowego. Ustawodawca belgijski mógł zdecydować się na sięgnięcie do rozwiązań przewidzianych w dyrektywie w celu określenia uprawnień konsumenta także w odniesieniu do przypadków, których sama dyrektywa nie dotyczy. Konieczność zapewnienia jednolitej wykładni prawa Unii niezależnie od okoliczności, w której ma ono zastosowanie, przemawia – w myśl linii orzeczniczej zapoczątkowanej przez Trybunał w wyroku Dzodzi(12) - za dopuszczalnością niniejszego odesłania prejudycjalnego(13).
42.      W świetle powyższych uwag uważam, że odesłanie prejudycjalne Cour d’appel de Mons (sąd apelacyjny w Mons) jest dopuszczalne. Pozwala mi to przystąpić do dalszych rozważań, które chciałbym poprzedzić kilka uwagami wprowadzającymi. Sądzę, że pozwolą one Trybunałowi na pełniejszą ocenę niniejszej sprawy.
B.      Uwagi wprowadzające
43.      Zasadniczy element unijnego systemu ochrony konsumentów stanowi reżim odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności towaru z umową, który został ustanowiony w dyrektywie 1999/44.
44.      Choć dyrektywa ta została oparta na modelu harmonizacji minimalnej, to jednak przyczyniła się do osiągnięcia wysokiego poziomu ochrony konsumentów we wszystkich państwach członkowskich. W ten sposób pozwoliła ona na urzeczywistnienie jednego z wiodących celów polityki Unii(14).
45.      Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 1999/44, odczytany łącznie z jej art. 2 ust. 1, jest wyrazem zasady „pacta sunt servanda”. Przepisy te stanowią, że sprzedawca odpowiada za brak zgodności towaru z umową sprzedaży, o ile brak ten istnieje w chwili dostawy towaru. Zasady tej nie zmienia wykrycie wady w późniejszym terminie. Nadal chwilą miarodajną dla oceny, czy wystąpił brak zgodności, jest data dostawy towaru.
46.      W ramach regulacji poświęconej odpowiedzialności sprzedawcy rozróżnić należy dwie instytucje związane z upływem czasu: okres odpowiedzialności za brak zgodności oraz okres, w jakim możliwe jest dochodzenie uprawnień z tytułu braku zgodności, zwany też okresem przedawnienia (délai de prescription, Verjährungsfrist, limiation period).
47.      Okres, którego dotyczy art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze dyrektywy 1999/44, wyznacza ramy czasowe, w których nastąpić ma uwidocznienie się braku zgodności. Stwierdzenie niezgodności po upływie tego okresu nie rodzi odpowiedzialności sprzedawcy.
48.      Okres przedawnienia, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44, wyznacza natomiast termin, przed którego nadejściem konsument może wykonywać uprawnienia przysługujące mu wobec sprzedawcy z tytułu braku zgodności towaru z umową.
49.      Stąd przepisy wyznaczające początek i koniec okresu odpowiedzialności udzielają odpowiedzi na pytanie, kiedy brak zgodności musi się ujawnić, aby z tego tytułu przysługiwały kupującemu określone uprawnienia w stosunku do sprzedawcy. Regulacje poświęcone okresom przedawnienia rozstrzygają o tym, kiedy najpóźniej konsument może skorzystać z tych uprawnień, które powstały w okresie odpowiedzialności.
C.      O odrębnościach pomiędzy okresami odpowiedzialności i okresami przedawnienia w ramach modelu ochrony konsumentów, który został ustanowiony w dyrektywie 1999/44
50.      Na tle przepisów dyrektywy 1999/44 okres odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności towaru z umową oraz okres, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zdanie drugie tej dyrektywy, służą odmiennym celom.
51.      Artykuł 5 ust. 1 zdanie pierwsze dyrektywy 1999/44 stanowi, że „sprzedawca ponosi odpowiedzialności za brak zgodności towaru z umową, gdy brak ten uwidoczni się w ciągu dwóch lat od daty dostawy towarów”(15). W art. 5 ust. 1 zdanie drugie wprowadza się natomiast regułę, która dotyczy okresów przedawnienia. Otóż „jeżeli w ustawodawstwie krajowym prawa ustanowione w art. 3 ust. 2 podlegają okresowi przedawnienia, to okres ten nie powinien wygasnąć przez upływem dwóch lat od daty dostawy”.
52.      Dyrektywa 1999/44 wymaga ustanowienia co najmniej dwuletniego okresu odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności. Pozostawia przy tym decyzji prawodawców krajowych ograniczenie w czasie możliwości egzekwowania przez konsumentów praw związanych z takim brakiem poprzez wprowadzenie okresów przedawnienia. Dyrektywa nie ingeruje nawet w długość tych okresów. Jeżeli jednak zostaną one ustanowione, to – zgodnie z art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44 - nie mogą one wygasnąć przed upływem dwóch lat od daty dostawy.
53.      O braku związku pomiędzy tymi okresami przesądza, jak sądzę, już samo brzmienie art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy. Przepis ten nie wiąże okresu przedawnienia z okresem odpowiedzialności, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze, ale z okresem dwóch lat liczonym od daty dostawy. W art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44 w żaden sposób nie odwołano się do zdania pierwszego tego przepisu, które dotyczy okresu odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności.
54.      Taki kierunek argumentacji potwierdza również motyw 17 dyrektywy, gdzie zastrzeżenie dotyczące dwuletniego okresu odnoszącego się do okresów przedawnienia pojawia się aż dwukrotnie: po raz pierwszy w kontekście bardziej ogólnym, potwierdzając, że takie okresy mogą zostać wprowadzone w ustawodawstwie krajowym, i po raz drugi – w odniesieniu do wypadku, gdyby ustawodawca krajowy zdecydował się na powiązanie początku biegu tego okresu z innym momentem czasowym niż chwila odbioru towaru.
55.      Mam świadomość, że zbieżność pomiędzy minimalnymi długościami okresów odpowiedzialności i przedawnienia, które zasadniczo nie mogą wygasnąć przed upływem dwóch lat od daty dostawy, może prowadzić do wniosku jakoby istniał między nimi ścisły związek.
56.      Pragnę jednak zauważyć, że dwuletni okres odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności stanowił kompromis mający pogodzić rozmaite rozwiązania, które przyjmowane są w tym zakresie w poszczególnych państwach członkowskich(16). Zakładano jednak, że – choć okres ten jest zdecydowanie krótszy aniżeli pełniące analogiczną funkcję okresy, które przewidziane zostały w prawie niektórych państw członkowskich – z uwagi na przyjęty model harmonizacji minimalnej, będzie on wystarczający dla wyznaczenia pożądanego poziomu ochrony konsumentów(17).
57.      Sama długość okresu odpowiedzialności, którego dotyczy art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze dyrektywy 1999/44, była wzorowana na postanowieniach Konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów z dnia 11 kwietnia 1980 r.(18), której art. 39 ust. 2 stanowi: „w każdym przypadku kupujący traci prawo do powoływania się na brak zgodności towarów, jeżeli nie zawiadomi o nim sprzedającego najpóźniej w ciągu dwóch lat od daty, w której towary zostały rzeczywiście wydane kupującemu, chyba że termin ten jest niezgodny z umownym okresem gwarancji”.
58.      Model konwencyjny – który stanowił inspirację dla prawodawcy europejskiego – nie jest oparty na założeniu, że roszczenia kupującego nie mogą ulec przedawnieniu przed upływem okresu odpowiedzialności(19).
59.      Nie sądzę też, że prawodawca europejski dążył do powiązania tych okresów kierując się założeniem, jakoby przed ustaniem odpowiedzialności nie mogło nastąpić przedawnienie roszczeń. Pomiędzy okresami odpowiedzialności i okresami przedawnienia istnieje jedynie związek tego rodzaju, że roszczenie – aby móc podlegać przedawnieniu – musi powstać w okresie odpowiedzialności. Nic nie tłumaczy natomiast relacji odwrotnej. Nie zakładają jej też przepisy dyrektywy.
60.      Chcąc tłumaczyć przyjętą w dyrektywie 1999/44 długość okresu, przed upływem którego nie może nastąpić przedawnienie roszczeń, można jedynie przypuszczać, że okres dwuletni uznano za wystarczający dla zapewnienia konsumentom minimalnego poziomu ochrony.
61.      W świetle przedstawionych wyżej uwag jestem przekonany, że elementem zagwarantowanej przez prawo Unii ochrony konsumentów jest reguła, zgodnie z którą przed upływem dwóch lat od daty dostawy towaru nie może nastąpić przedawnienie roszczeń konsumenta wynikających z braku zgodności towaru z umową.
D.      Wykładnia art. 7 ust. 1 akapit drugie dyrektywy 1999/44 jako przepisu o charakterze wyjątkowym
62.      Jestem przekonany, że przepis art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44, który przewiduje możliwość skrócenia okresu odpowiedzialności w odniesieniu do towarów używanych, nie uzasadnia przyjęcia odmiennej interpretacji.
1.      Zakres odesłania uregulowanego w art. 7 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44
63.      Kluczowe znaczenie dla niniejszego odesłania prejudycjalnego ma wykładnia art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44, zgodnie z którym „państwa członkowskie mogą postanowić, że w przypadku towarów używanych, sprzedawca i konsument mogą uzgodnić warunki umowne lub ustalenia, które mają [przewidują] krótszy okres odpowiedzialności sprzedawcy niż ustanowiony art. 5 ust. 1” a „taki okres nie może być krótszy niż jeden rok”.
64.      W przedstawionych na piśmie uwagach Komisja zauważyła wprawdzie, że wprowadzone w art. 7 ust. 1 akapit drugi odesłanie do „okresu” uregulowanego w art. 5 ust. 1 jest stosunkowo niefortunne, ponieważ nie rozstrzyga wyraźnie, do których okresów się odnosi. Nie wiadomo, czy mowa o okresie, w ramach którego musi ujawnić się brak zgodności (art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze), czy o okresie dotyczącym przedawnienia (art. 5 ust. 1 zdanie drugie)(20).
65.      W niektórych wersjach językowych dyrektywy, w jej art. 7 ust. 1 akapit drugi, przewiduje się możliwość skrócenia okresów dotyczących odpowiedzialności sprzedawcy (la responsabilité du vendeur, liability of the seller, responsabilità del venditore). Te same wyrażenia zostały wykorzystane w art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze dyrektywy w odniesieniu do okresów, w których musi ujawnić się brak zgodności towaru(21). Nie mam zatem wątpliwości, że art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy dotyczy wyłącznie okresów odpowiedzialności, o których mowa w art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze, ale już nie okresów przedawnienia, do których odnosi się art. 5 ust. 1 zdanie drugie.
66.      Takie ujęcie wspiera też analiza procesu legislacyjnego, który doprowadził do przyjęcia dyrektywy 1999/44. Geneza przepisu prawa Unii, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, może dostarczyć informacji istotnych dla jego wykładni(22).
67.      Pierwotny projekt dyrektywy(23) nie zawierał postanowień, które dotyczyły obrotu towarami używanymi.
68.      Na tym etapie przyjmowano jednolity dwuletni okres odpowiedzialności sprzedawcy, który odnosił się do wszystkich towarów objętych zakresem zastosowania dyrektywy.
69.      W toku dalszych prac Komitet Ekonomiczno-Społeczny zwrócił uwagę, że dwuletni okres odpowiedzialności sprzedawcy może być niekiedy zbyt długi z uwagi na charakter zbywanego towaru („la nature particulière du bien vendu”). Komitet proponował, ażeby – w drodze odstępstwa od okresu dwuletniego – strony mogły skrócić okres odpowiedzialności („la durée de cette garantie”) do jednego roku(24).
70.      Ostatecznie, w ramach wspólnego stanowiska Rady i Parlamentu opowiedziano się za utrzymanym w tym duchu rozwiązaniem, które – w odniesieniu do rzeczy używanych – dopuszcza umowne skrócenie okresu z art. 5 ust. 1 dyrektywy, o ile taka możliwość zostanie przewidziana w prawie krajowym. Okres ten nie może być jednak krótszy od roku (art. 7 ust. 1 akapit drugi). Zarówno w materiałach legislacyjnych(25), jak i w motywie 16 przyjętego tekstu dyrektywy 1999/44, odstępstwo to uzasadniono specyfiką rzeczy używanych („tenir compte de leur spécificité”).
71.      Nawiązano w tym zakresie, jak sądzę, do stanowiska Komitetu, który wprowadzenie analogicznej reguły tłumaczył potrzebą zróżnicowania okresów odpowiedzialności z uwagi na szczególny charakter niektórych towarów. Jestem zatem przekonany, że reguła ustanowiona w art. 7 ust. 1 akapit drugi dotyczy okresu odpowiedzialności, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze, zgodnie z kierunkiem zmian zainicjowanych propozycją Komitetu Ekonomicznego-Społecznego, która dotyczyła okresów odpowiedzialności sprzedawcy („la durée de […] garantie”).
72.      Na tym etapie rozważań stwierdzam zatem, że – na mocy art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44 – prawodawcy krajowi mogą wprowadzić unormowanie, które w odniesieniu do sprzedaży towarów używanych pozwala stronom na skrócenie do jednego roku wyłącznie okresu odpowiedzialności, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze tej dyrektywy.
2.      Wykładnia art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44
73.      W świetle art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze dyrektywy 1999/44 dwuletni okres odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności stanowi zasadniczy element zagwarantowanego w prawie Unii minimalnego poziomu ochrony konsumentów. Strony nie mogą ograniczyć bądź uchylić tego okresu, co wynika z art. 7 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy.
74.      W drodze wyjątku państwa członkowskie są jednak uprawnione do ustanowienia w prawie krajowym reguły, zgodnie z którą strony mogą uzgodnić krótszy okres odpowiedzialności sprzedawcy w przypadku towarów używanych. Okres ten nie może być jednak krótszy niż rok (art. 7 ust. 1 akapit drugi).
75.      Stąd, art. 7 ust. 1 akapit drugi, który pozwala na ustanowienie krótszych okresów odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności, jako przepis o charakterze wyjątkowym, powinien podlegać ścisłej wykładni, która nie może wykraczać poza to, co jest niezbędne do osiągnięcia celu, w jakim przepis ten został ustanowiony(26).
76.      Skoro, w drodze wyjątku, decyzji prawodawców krajowych pozostawiono możliwość upoważnienia stron do uzgodnienia krótszych okresów odpowiedzialności, to nie można rozszerzać tego uprawnienia tak, aby objąć nim również możliwość ingerencji w unormowanie dotyczące okresu przedawnienia, którego dotyczy art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy. Prawo krajowe nie może zatem pozwalać stronom umowy sprzedaży na wyłączenie reguły, zgodnie z którą okres przedawnienia praw konsumenta nie może nastąpić przed upływem dwóch lat od daty dostawy.
77.      Sądzę, że dyrektywa stoi również na przeszkodzie przyjmowaniu innych rozwiązań, które prowadzą do zbliżonych rezultatów. W szczególności wymóg ścisłej wykładni art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44 sprzeciwia się powiązaniu ze sobą chwili, w której może wygasnąć okres przedawnienia z okresem odpowiedzialności, gdy ten ostatni może zostać skrócony do roku przez same strony.
78.      Powyższe rozważania prowadzą mnie do wniosku, że wyjątkowy charakter art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44 sprzeciwia się takiej interpretacji przepisów prawa krajowego, która prowadziłaby do naruszenia reguły, zgodnie z którą okres przedawnienia nie może wygasnąć przed upływem dwóch lat od dnia wydania towaru.
E.      Cel wyjątku ustanowionego w art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44
79.      Nie uważam, ażeby należało przyjąć odmienną od przedstawionej, szerszą interpretację wyjątku ustanowionego w art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44 kierując się celem, w jakim przepis ten został ustanowiony.
1.      Wyjątek ustanowiony w art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy a równowaga kontraktowa
80.      Z uwag poczynionych w pkt 69–70 niniejszej opinii wynika, że art. 7 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy pozwala na uwzględnienie specyfiki towarów używanych w obrocie konsumenckim.
81.      Dążenie to podyktowane jest, jak sądzę, przede wszystkim próbą wyważenia interesów sprzedawcy i kupującego tak, aby zakres odpowiedzialności sprzedawcy nie był niewspółmierny do charakteru dóbr pochodzących z rynku wtórnego. Analiza motywu 17 dyrektywy prowadzi mnie do wniosku, że samo wprowadzenie dwuletniego okresu odpowiedzialności motywowane było obawą przed ukształtowaniem nazbyt szerokiej odpowiedzialności sprzedawcy. Ten sam argument musiał zaważyć, jak sądzę, o przyjęciu rozwiązania dotyczącego towarów używanych, które pozwala na dalej idące ograniczenie odpowiedzialności sprzedawcy.
82.      Uważam zatem, że celem wyjątku ustanowionego w at. 7 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44 jest nie tyle uwzględnienie specyfiki towarów używanych, ile raczej umożliwienie stronom zarządzania ryzykiem kontraktowym. Chodzi o to, aby – pomimo zawarcia umowy dotyczącej rzeczy pochodzącej z rynku wtórnego – strony mogły odstąpić od niektórych uregulowań zamieszczonych w dyrektywie. Nakładanie na strony obowiązku dochowania wszystkich wymagań stawianych przez dyrektywę mogłoby stanowić przeszkodę dla rozwoju rynku rzeczy używanych. Utrzymanie wysokiego poziomu ochrony konsumentów wiąże się ze stosunkowo wysokimi kosztami obsługi transakcji handlowych. Może to zniechęcać przedsiębiorców do angażowania się w tego rodzaju działalność. Jeżeli koszty te miałyby zostać uwzględnione w cenie i obciążałyby konsumenta, to rynek rzeczy używanych utraciłby swoją zasadniczą cechę, jaką jest możliwość oferowania konsumentom dóbr atrakcyjnych cenowo.
83.      Dbając o wysoki poziom ochrony konsumentów nie można zatem tracić z pola widzenia tego, że rozwój rynku wewnętrznego wymaga zachowania równowagi pomiędzy interesami stron umowy sprzedaży. W tym duchu utrzymana jest argumentacja Trybunału, który dokonując wykładni przepisów dyrektywy 1999/44 dostrzega konieczność ochrony interesów finansowych sprzedawcy(27).
84.      Powstaje pytanie, czy dążenie do zachowania pożądanej równowagi pomiędzy interesami stron umowy sprzedaży przemawia za rozwiązaniem, wedle którego skrócenie okresu odpowiedzialności pociąga za sobą skrócenie dwuletniego okresu, przed którego upływem nie mogą wygasnąć okresy przedawnienia.
85.      Na tak postawione pytanie należy, jak sadzę, udzielić odpowiedzi przeczącej.
86.      W samej dyrektywie 1999/44 istnieje szereg rozwiązań, które są wyrazem troski o zachowanie równowagi kontraktowej. Obok dwuletniego okresu odpowiedzialności za brak zgodności, o którym była już mowa, wśród nich wymienić należy – jak przypomniał Trybunał w wyroku Quelle(28) – możliwość odmowy wymiany towaru art. 3 ust. 3 dyrektywy, gdy ten sposób naprawienia szkody wiąże się z nałożeniem na sprzedawcę nadmiernych kosztów. Katalog ten Trybunał uzupełnił w wyroku Gebr. Weber GmbH wyjaśniając, że w art. 4 tej dyrektywy przyznano sprzedawcy prawo regresu do producenta, poprzedniego sprzedawcy lub każdego innego pośrednika(29).
87.      O ile zatem w dyrektywie dąży się do zachowania równowagi kontraktowej, o tyle jednak pozbawienie konsumenta wszelkich środków ochrony prawnej jest ostatecznością, której prawodawca europejski stara się unikać.
88.      Do tożsamych wniosków prowadzi analiza tych uregulowań dyrektywy, które odnoszą się do towarów używanych.
89.      Otóż w samej dyrektywie – obok możliwości skrócenia okresu odpowiedzialności – dostrzegam dwa dalsze przykłady rozwiązań, które mogą mieć znaczenie w odniesieniu do rzeczy pochodzących z rynku wtórnego.
90.      W motywie 16 dyrektywy 1999/44 zwrócono uwagę, że specyficzny charakter towarów używanych uniemożliwia co do zasady ich wymianę. W samych przepisach dyrektywy myśl tę ujęto w ramach jej art. 3 ust. 3, zgodnie z którym sprzedawca może odmówić wymiany towaru, gdy nie jest to możliwe.
91.      Nadto, w art. 5 ust. 3 dyrektywy 1999/44 przewidziano możliwość odstąpienia od domniemania, że brak, który uwidocznił się w ciągu sześciu miesięcy od daty dostawy, istniał już w chwili dostawy, o ile takie założenie jest niezgodne z charakterem towarów. Jeszcze przed nadejściem terminu implementacji dyrektywy, w doktrynie wskazywano, że przepis ten może znaleźć zastosowanie w odniesieniu do rzeczy używanych(30). Z tej możliwości skorzystał też ustawodawca belgijski. W art. 1649quater § 4 belgijskiego kodeksu cywilnego uszczegółowiono przesłankę „niezgodności z charakterem towarów” już na poziomie prawa krajowego dodając, że oceniając ową niezgodność należy mieć na uwadze to, czy mowa o rzeczach nowych czy używanych.
92.      W każdym razie uwzględnienie specyfiki towarów używanych nie ma na celu pozbawienia konsumenta zagwarantowanej mu ochrony, a jedynie ograniczenie katalogu przysługujących mu uprawnień (art. 3 ust. 3 dyrektywy 1999/44), względnie – ograniczenie udogodnień dowodowych (art. 5 ust. 3).
93.      Przyjęcie rozwiązania zakładającego, że skrócenie okresu odpowiedzialności pociąga za sobą skrócenie okresu, przed którego upływem nie mogą wygasnąć okresy przedawnienia, może natomiast prowadzić do całkowitego pozbawienia konsumenta środków prawnych jeszcze przed upływem dwóch lat od daty dostawy towaru.
94.      W świetle poczynionych wyżej rozważań uważam, że potrzeba uwzględniania interesów obu stron umowy sprzedaży nie pozwala na odstąpienie od reguły, zgodnie z którą roszczenia konsumenta nie mogą przedawnić się przed upływem dwóch lat od daty dostawy towaru.
2.      Uwzględnienie specyfiki towarów używanych jako cel bezpośredni wyjątku z art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44
95.      Ustanowienie wyjątku w art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 1999/44 miało pozwolić, jak już wspomniano, na uwzględnienie specyfiki towarów używanych.
96.      Rząd austriacki w uwagach przedstawionych na piśmie wskazuje, że skoro taki cel przyświecał wprowadzeniu art. 7 ust. 1 akapit drugi dyrektywy, to należy powiązać krótszy okres odpowiedzialności za brak zgodności z okresem, przed którego upływem nie może dojść do przedawnienia praw konsumenta. W rozwinięciu tego argumentu wskazano, że z uwagi na charakter rzeczy używanych, które podlegały już eksploatacji, z jednej strony wzrasta prawdopodobieństwo wystąpienia braku zgodności, który istnieje w chwili odbioru rzeczy, z drugiej – wraz z upływem czasu bardziej utrudnione okazać się może wykazanie, że niezgodność w tej właśnie chwili istniała.
97.      Nie sądzę jednak, ażeby te względy uzasadniały pogląd, że okres, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44, powinien zostać powiązany z okresem odpowiedzialności za brak zgodności.
98.      I tak co się tyczy zwiększonego prawdopodobieństwa ujawnienia się braku zgodności to już samo ograniczenie odpowiedzialności sprzedawcy w ten sposób, że dotyczy ona jedynie wad uwidocznionych przed upływem roku od dnia odbioru, w wystarczającym stopniu uwzględnia specyfikę rzeczy podlegających już uprzednio obrotowi. Odpowiedzialności tej – przynajmniej w kontekście zwiększania się prawdopodobieństwa uwidocznienia się wady wraz z upływem czasu – nie rozszerza natomiast samo zastrzeżenie dłuższych okresów przedawnienia. Przedawnieniu mogą podlegać bowiem jedynie te uprawnienia, które powstały w okresie odpowiedzialności. Inną kwestią jest natomiast konieczność znoszenia przed sprzedawcę stanu niepewności, czy konsument zdecyduje się na skorzystanie z przysługujących mu środków ochrony prawnej.
99.      Nie przekonuje mnie również argument dotyczący trudności dowodowych wynikających z upływu czasu.
100. W rozważanym przypadku mowa o stosunkowo krótkich okresach. Dowodzą tego okoliczności postępowania głównego w niniejszej sprawie, gdzie okres roczny, liczony od dnia odbioru towaru, przekroczony został o niespełna sześć miesięcy(31).
101. Uważam również, że istnienie tego rodzaju przeszkód dowodowych, na które uwagę zwraca rząd austriacki, nie naruszałoby interesu sprzedającego. Upływ czasu naraża wyłącznie konsumenta na trudności dowodowe związane z wykazaniem, że niezgodność występowała już w chwili odbioru towaru. W odniesieniu do rzeczy używanych konsument i tak ostatecznie może napotkać tego rodzaju niedogodności. Przykładowo, używany charakter rzeczy może sprawić, że konsument nie będzie mógł powołać się na domniemanie zakładające istnienie braku zgodności w dniu dostawy towaru, nawet jeżeli brak ten ujawni się w terminie sześciu miesięcy od daty dostawy(32).
102. Uważam zatem, że dążenie do zachowania równowagi pomiędzy stronami sprzedaży nie uzasadnia przyjęcia takiej wykładni przepisów dyrektywy 1999/44, która uzależniałaby długość okresu, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zdanie drugie tej dyrektywy, od długości okresu z art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze, gdy ten ostatni zostanie skrócony przez same strony do roku.
103. Mając na uwadze powyższe rozważania jestem zdania, że elementem minimalnego modelu ochrony konsumentów wynikającego z dyrektywy 1999/44 jest reguła, zgodnie z którą przed upływem dwóch lat od daty dostawy konsument nie może zostać pozbawiony możliwości egzekwowania praw, które przysługują mu względem sprzedawcy w przypadku braku zgodności towaru z umową.
VI.    Wnioski
104. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytanie Cour d’appel de Mons (sąd apelacyjny w Mons) odpowiedział w następujący sposób:
Zgodnie z art. 5 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji elementem minimalnego modelu ochrony konsumentów zagwarantowanego przez prawo Unii, również w odniesieniu do towarów używanych, jest reguła, zgodnie z którą przed upływem dwóch lat od daty dostawy konsument nie może zostać pozbawiony możliwości egzekwowania praw, które przysługują mu względem sprzedawcy w przypadku braku zgodności towaru z umową.
1      Język oryginału: polski.
2 Dyrektywa 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji (Dz.U. L 171, s. 12). Dyrektywa ta została zmieniona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów (Dz.U. L 304, s. 64). Stosuje się ją jednak dopiero w odniesieniu do umów zawartych po dniu 13 czerwca 2014 r. (art. 28 ust. 2). Nadto wprowadzone zmiany nie dotyczą zagadnień mających istotne znaczenie dla niniejszego odesłania prejudycjalnego.
3 [Przypis dotyczy wyłącznie wersji polskiej niniejszej opinii]. W niniejszej opinii posługuje się pojęciem „okres przedawnienia”, który występuje również w polskiej wersji językowej dyrektywy 1999/44, choć polski ustawodawca – przynajmniej w kontekście uprawnień cywilnoprawnych – skłonny jest raczej odwoływać się do pojęcia „termin przedawnienia” (zobacz art. 118 polskiego kodeksu cywilnego).
4 Parafrazuję tu słowa E. Łętowskiej, która podkreśla, że ochrona konsumentów jako strony słabszej zobowiązań umownych nie może ograniczać się do aktywności ustawodawczej. Należy również troszczyć się o zapewnienie konsumentom skutecznych środków ochrony prawnej albowiem: „mieć prawo (teoretycznie) i nie móc go wyegzekwować jest znacznie dotkliwszą deprywacją (tortura nadziei wynikajaca z bezsilności), niż brak prawa w ogóle”. E. Łętowska, Wirtualizacja sądowej ochrony słabszych, w: Ochrona strony słabszej stosunku prawnego. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Adamowi Zielińskiemu, red. M. Boratyńska, Warszawa, Wolters Kluwer SA 2016, s. 73.
5 Ustawa ta weszła w życie już po stwierdzeniu przez Trybunał w wyroku z dnia 19 lutego 2004 r., Komisja/Belgia, C‑312/03, EU:C:2004:116, że Belgia – nie dokonawszy implementacji dyrektywy 1999/44 do dnia 1 stycznia 2002 r. – nie wywiązała się ze zobowiązań, jakie nakłada na nią prawo Unii.
6 Jedynie na uboczu chciałbym zaznaczyć, że – zgodnie z poglądem wyrażonym przez sąd odsyłający w odesłaniu prejudycjalnym – dwuletni okres odpowiedzialności nie biegł do dnia 7 stycznia 2011 r., kiedy możliwe stało się zarejestrowanie pojazdu. Sąd ten nadmienia również, że Ch. Ferenschild twierdził, jakoby okres ten nie biegł również w ciągu kolejnych miesięcy następujących po tej dacie, gdy strony miały prowadzić negocjacje dotyczące braku zgodności. Sąd odsyłający pominął te okoliczności formułując pytanie prejudycjalne i nie zmierza do uzyskania wskazówek dotyczących wpływu opisanych wyżej okoliczności na bieg okresów przedawnienia. Sama dyrektywa 1999/44 nie stawia również szczególnych wymagań odnośnie do zawieszenia biegu okresów przedawnienia. W motywie 18 tej dyrektywy wskazano jedynie, że „Państwa Członkowskie mogą ustalić zawieszenie lub przerwanie okresu, w ciągu którego brak zgodności musi się uwidocznić i okresu przedawnienia, tam, gdzie to ma zastosowanie i zgodne jest z prawem krajowym, w przypadku naprawy, zastąpienia lub negocjacji między sprzedawcą a konsumentem z myślą o polubownej ugodzie”.
7 W kontekście implementacji dyrektywy 1999/44 zob. D. Boden, Le retard pris par la Belgique pour transposer la directive 1999/44/CE «sur certains aspects de la vente et des garanties des biens de consommation », Zeitschrift für Gemeinschaftsprivatrecht, vol. 4, 2003–2004, s. 192; A. Pinna, La transposition en droit français, European Review of Private Law, vol. 9, no. 2, 2001, s. 224–231.
8 Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji, COM(95) 520 wersja ostateczna – 96/0161(COD), s. 11.
9 W pewnym stopniu skutki przyjęcia jednolitej koncepcji „braku zgodności towaru z umową” łagodzi art. 2 ust. 3 dyrektywy, zgodnie z którym brak zgodności nie występuje, jeżeli w momencie zawierania umowy konsument był świadomy lub racjonalnie rzecz biorąc nie mógł być nieświadomy istnienia tego braku. Zobacz S. Pelet, Limpact de la directive 99/44/EC relative à certains aspects de la vente et des garanties des biens de consommation sur le droit français, Revue européenne de droit de la consommation, vol. 1, 2000, s. 49–50.
10 Przykładowo w świetle § 435 Bürgerliches Gesetzbuch (niemieckiego kodeksu cywilnego) rzecz jest wolna od wad prawnych, jeżeli osoba trzecia nie może dochodzić przeciwko kupującemu żadnych praw w stosunku do rzeczy albo może dochodzić tylko takich praw i w takim zakresie, w jakim zostało to przewidziane w umowie sprzedaży. W § 923 Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch (austriackiego kodeksu cywilnego) wśród okoliczności powodujących odpowiedzialność sprzedawcy wymienia się sprzedaż rzeczy cudzej, jak również zatajenie względem kupującego informacji o istnieniu obciążeń rzeczy oraz składanie względem niego nieprawdziwych zapewnień, że rzecz jest wolna obciążeń. Na tle obowiązującej do niedawna w Zjednoczonym Królestwie Sale of Goods Act 1979 (ustawy o sprzedaży towarów z 1979 r.), w myśl jej § 12, sprzedawca ponosił odpowiedzialność za to, że przysługiwało mu prawo do rozporządzenia rzeczą (lub że będzie mu przysługiwało w chwili, kiedy własność miała przejść na nabywcę), jak również za to, że rzecz w chwili sprzedaży rzecz była wolna od jakichkolwiek obciążeń i że pozostanie wolna od takich obciążeń do chwili, kiedy własność ma przejść na nabywcę. Dziś – przynajmniej w odniesieniu do umów zawieranych przez konsumentów – problematyka ta uregulowana została w podobny sposób w § 17 ust. 2 Consumer Rights Act 2015 (ustawy o prawach konsumenta z 2015 r.). W myśl art. 5563 kodeksu cywilnego (polskiego kodeksu cywilnego) sprzedawca jest odpowiedzialny względem kupującego, jeżeli rzecz sprzedana stanowi własność osoby trzeciej albo jeżeli jest obciążona prawem osoby trzeciej. I w końcu, w myśl art. 41 Konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów sporządzonej w Wiedniu w dniu 11 kwietnia 1980 r. – która stanowiła źródło inspiracji dla prawodawcy europejskiego w ramach prac nad dyrektywą 1999/44, o czym będzie jeszcze mowa w dalszej części niniejszej opinii – „sprzedający powinien dostarczyć towary wolne od jakiegokolwiek prawa lub roszczenia osoby trzeciej”. Uregulowania te znalazły swoje odzwierciedlenie w modelowej regulacji europejskiego prawa prywatnego (Draft Common Frame of Reference), która została opracowana między innymi przy wykorzystaniu metody prawnoporównawczej. W myśl art. 2:305 zdanie pierwsze w zw. z art. 2:301 lit. d, zamieszczonymi w księdze 4 części A tej regulacji, za przypadek braku zgodności towaru z umową uznaje się obciążenie rzeczy prawem lub uzasadnionym roszczeniem osoby trzeciej („The good must be free from any right or reasonably well founded claim of a third party”). Zobacz Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law. Draft Common Frame of Reference (DCFR). Outline Edition, Ch. Von Bar, E. Clive, H. Schulte-Nölke i in. (red.), München, Sellier European Law Publishers 2009, s. 282.
11 Zobacz art. 2 ust. 2 lit c) dyrektywy 1999/44.
12 Zobacz wyrok z dnia 18 października 1990 r., Dzodzi, C‑297/88 i C‑197/89, EU:C:1990:360, pkt 38–41.
13      Zobacz wyrok z dnia 17 lipca 1997 r., Giloy, C‑130/95, EU:C:1997:372, pkt 28; wyrok z dnia 7 stycznia 2003 r., BIAO, C‑306/99, EU:C:2003:3, pkt 18–20, 92–94.
14 Zobacz motyw 1 dyrektywy 1999/44, w którym wprowadzono odwołanie do art. 153 TWE, zastąpionego przez art. 169 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, a którego znaczenie potwierdza dziś dodatkowo art. 38 Karty praw podstawowych.
15 Podkreślenie moje.
16 Uzasadnienie wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji, COM(95) 520 wersja ostateczna – 96/0161(COD), s. 12.
17 Zobacz uzasadnienie wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji, COM(95) 520 wersja ostateczna – 96/0161(COD), s. 9, 16.
18 Uzasadnienie wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji, COM(95) 520 wersja ostateczna – 96/0161(COD), s. 13. Źródło inspiracji prawodawcy unijnego w ramach prac nad dyrektywą 1999/44 zostało również dostrzeżone w doktrynie. Zobacz również U. Magnus, The CISG's Impact on European Legislation, w: The 1980 Uniform Sales Law: Old Issues Revisited in the Light of Recent Experiences, F. Ferrari (red.), Milano, Sellier European Law Publishers 2003, s. 135–141; C. Montfort, A la recherche d’une notion de conformité contractuelle. Etude comparée de la Convention de Vienne, de la directive 1999/44 et de certaines transpositions nationales, European Review of Private Law, vol. 4, 2006, s. 499.
19 Konwencja w ogóle nie reguluje kwestii przedawnienia roszczeń wynikających z umów międzynarodowej sprzedaży towarów. Pominięcie w niej tej materii zaliczane jest do tzw. luk zewnętrznych, tj. takich, dla których rozwiązania należy poszukiwać w prawie wskazanym za pośrednictwem norm prawa prywatnego międzynarodowego. U. Magnus, CISG vs. CESL, w: CISG vs. Regional Sales Law Unification: With a Focus on the New Common Sales Law, U. Magnus (red.), Munich 2012, s. 112–113. Ostatecznie o przedawnieniu roszczeń wynikających z umowy objętej konwencją zadecydują przepisy prawa krajowego. Nie miejsce tu na przedstawianie rozmaitych unormowań przyjmowanych w poszczególnych państwach członkowskich. Nie ulega jednak wątpliwości, że w tym zakresie przyjmuje się zróżnicowane rozwiązania. Problematyka przedawnienia stała się też przedmiotem odrębnego uregulowania konwencyjnego, które przyjęło postać konwencji o przedawnieniu w międzynarodowej sprzedaży towarów, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 14 czerwca 1974 r. Nie chciałbym w tym miejscu wchodzić w szczegóły dotyczące sposobu, w jaki konwencja ta może dojść do głosu. W każdym razie, w miejsce prawa krajowego, może ona znaleźć zastosowanie do oceny przedawnienia roszczeń wynikających z umowy objętej zakresem konwencji z 1980 r. Na tle konwencji, zgodnie z jej art. 8, zasadą jest 4‑letni okres przedawnienia. Obserwacja ta jest o tyle istotna, że wśród przyczyn, dla których odstąpiono od regulowania w konwencji z 1980 r. kwestii przedawnienia znajdowało się założenie, że w tym zakresie możliwe będzie dostosowanie postanowień konwencji o przedawnieniu tak, aby uregulowania te były komplementarne. S.A. Kruisinga, What consumer and commercial sales law have in commmon? A comparaison of the EC Directive on consumer sales law and the UN Convention on contracts for the international sale of goods, European Review of Private Law, vol. 9, no. 2, 2001, s. 185.
20 W art. 7 ust. 1 akapit drugi francuskiej wersji językowej dyrektywy 1999/44 do art. 5 ust. 1 odwołano się za pomocą pojęcia „délai”, które zostało wykorzystane w zdaniu drugim tego przepisu w ramach wyrażenia „délai de prescription”. Podobnie, w angielskiej wersji językowej art. 7 ust. 1 dyrektywy odsyła do okresów („period”) z art. 5 ust. 1, gdzie w zdaniu drugim, w odniesieniu do okresów przedawnienia, występuje zwrot „limitation period”. Od tego rodzaju dwuznaczności nie jest też wolne polskie tłumaczenie dyrektywy, które w art. 7 ust. 1 akapit drugi odsyła do „okresów” z art. 5 ust. 1. W tym ostatnim przepisie pojęcie „okresu” pojawia się jedynie przy okazji wyznaczania reguł dotyczących „okresów przedawnienia”. W art. 7 ust. 1 akapit drugi hiszpańskiej wersji dyrektywy odwołano się do art. 5 ust. 1 za pomocą pojęcia „plazo de responsabilidad por parte del vendedor menor que el establecido en el apartado 1 del artículo 5”, choć samo pojęcie „plazo” występuje w art. 5 ust. 1 dla oznaczenia okresów przedawnienia („plazo de prescripción”). Wątpliwości może wywoływać włoska wersja językowa dyrektywy. W jej art. 7 ust. 1 akapit drugi do art. 5 ust. 1 odwołano się za pomocą wyrażenia „periodo di tempo”. Takie pojęcie nie występuje jednak w art. 5 ust. 1, gdzie mowa o odpowiedzialności sprzedawcy na wypadek braku zgodności, który ujawni się przed upływem dwóch lat od dnia dostawy (art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze: „il difetto di conformità si manifesta entro il termine di due anni”) oraz o nadejściu skutków przedawnienia (art. 5 ust. 1 zdanie drugie: „…prescrizione, questa non può intervenire…”). Chciałbym zauważyć, że w niektórych wersjach językowych odesłanie z art. 7 ust. 1 dyrektywy 1999/44 nie wywołuje tego rodzaju trudności interpretacyjnych. Przykładowo w art. 7 ust. 1 akapit drugi litewskiej wersji dyrektywy mowa o okresie odpowiedzialności z art. 5 ust. 1 tej dyrektywy („trumpesnis pardavėjo atsakomybės laikotarpis nei tas, kuris nurodytas 5 straipsnio 1 dalyje”), podczas gdy w art. 5 ust. 1 zdanie drugie wersja litewska odnosi się do okresów przedawnienia za pomocą wyrażenia „senaties terminas”.
21 W przypadku niemieckiej wersji dyrektywy dodatkową wskazówkę może stanowić brzmienie art. 7 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie dyrektywy 1999/44. Choć już w art. 7 ust. 1 akapit drugi zdanie pierwsze wskazuje na możliwość skrócenia wiążących sprzedawcę okresów z art. 5 ust. 1 dyrektywy („der Verkäufer weniger lange haftet als in Artikel 5 Absatz 1 vorgesehen”), to dodatkowo art. 7 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie wyjaśnia, że mowa o okresach odpowiedzialności („Haftungsdauer”), które nie mogą być krótsze od roku.
22 Zobacz wyrok z dnia 2 września 2015 r., Surmačs, C‑127/14, EU:C:2015:522, pkt 28.
23 Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji, COM(95) 520 wersja ostateczna – 96/0161(COD), s. 17 i nast.
24 Opinia Komitetu Ekonomiczno-Społecznego dotycząca propozycji dyrektywy w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji (Dz.U. C66, 1997, s. 8, 10).
25 Zobacz stanowisko wspólne Rady i Parlamentu Europejskiego z dnia 24 września 1998 r. w przedmiocie przyjęcia dyrektywy w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji, nr 51/98 (Dz.U. C 333, 1998, s. 50, 54).
26 Zobacz wyrok z dnia 1 marca 2012 r., González Alonso, C‑166/11, EU:C:2012:119, pkt 26 i przywołane tam orzecznictwo.
27 Wyrok z dnia 17 kwietnia 2008 r., Quelle, C‑404/06, EU:C:2008:231, pkt 42; wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Gebr. Weber i Putz, C‑65/09 i C‑87/09, EU:C:2011:396, pkt 58. Zobacz również opinie: rzecznik generalnej V. Trstenjak w sprawie Quelle, C‑404/06, EU:C:2007:682, pkt 48 i uwagi w przypisie 32; rzecznika generalnego J. Mazáka w sprawie Gebr. Weber, C‑65/09, EU:C:2010:274, pkt 30, 85, 86.
28 Wyrok z dnia 17 kwietnia 2008 r., Quelle, C‑404/06, EU:C:2008:231, pkt 42.
29 Wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Gebr. Weber i Putz, C‑65/09 i C‑87/09, EU:C:2011:396, pkt 58.
30 Zwracano jednak uwagę, że wyłączenie domniemania ustanowionego w tym przepisie może dotyczyć tego rodzaju braku zgodności, który wynika z używania rzeczy, nie zaś – jak sądzę - każdego braku zgodności jako takiego. D. Staudenmayer, The Directive on the Sale of Consumer Goods and Associated Guarantees – A Milestone in the European Consumer and Private Law, European Review of Private Law, vol. 4, 2000, s. 561.
31 W sprawie głównej, na tle której sąd krajowy wystąpił z odesłaniem prejudycjalnym, powód wystąpił z roszczeniem w dniu 12 marca 2012 r., odbiór pojazdu nastąpił w dniu 21 września 2010 r., a wadę stwierdzono w dniu 22 września 2010 r.
32 Zobacz pkt 91 niniejszej opinii.