Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ANDREA BIONDI
της 26ης Μαρτίου 2026 (1)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-266/24 P, C-269/24 P και C-289/24 P
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
κατά
Ryanair
DAC (C-266/24 P)
και
Koninklijke
Luchtvaart Maatschappij NV
κατά
Ryanair
DAC,
Ευρωπαϊκής Επιτροπής (C-269/24 P)
και
Société Air France,
Air France-KLM
κατά
Ryanair
DAC,
Ευρωπαϊκής Επιτροπής (C-289/24 P)
« Αίτηση αναιρέσεως – Κρατικές ενισχύσεις – Ενίσχυση χορηγηθείσα από τις Κάτω Χώρες υπέρ της KLM στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19 – Εγγύηση του Δημοσίου για τραπεζικό δάνειο και κρατικό δάνειο μειωμένης εξασφάλισης – Απόφαση κηρύσσουσα την ενίσχυση συμβατή με την εσωτερική αγορά – Προσδιορισμός του δικαιούχου της ενίσχυσης στο πλαίσιο ομίλου εταιριών »
I.      Εισαγωγή
1.        Οι υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως έχουν ασκηθεί στο πλαίσιο μίας ακόμη από τις (ήδη μάλλον πολυάριθμες) υποθέσεις στις οποίες τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης καλούνται να εξετάσουν κατά πόσον ορισμένα
από τα εθνικά μέτρα που θεσπίστηκαν προκειμένου να μετριάσουν τις τραγικές συνέπειες της πανδημίας της COVID–19 είναι συμβατά με το πλέγμα των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης περί κρατικών ενισχύσεων.
2.        Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει αποδεχθεί κατηγορηματικά τον ισχυρισμό που έχουν προβάλει ορισμένα κράτη μέλη, ήτοι ότι έχουν το δικαίωμα, είτε κατ’
εφαρμογήν του άρθρου 107, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (2) είτε κατ’
εφαρμογήν του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (3), να παρέχουν στήριξη σε ορισμένες μόνον εγχώριες επιχειρήσεις –και όχι σε άλλες– λόγω των ιδιαίτερων δομικών χαρακτηριστικών και της ουσιώδους σημασίας των επιχειρήσεων αυτών για την οικονομία του εκάστοτε κράτους μέλους, από απόψεως, π.χ., συνδεσιμότητας, θέσεων απασχόλησης και υποδομών.
3.        Ενδεχομένως στο μέλλον να επανεκτιμηθεί το κατά πόσον το Δικαστήριο με τις αποφάσεις του εφάρμοσε με συνέπεια τις αρχές του δικαίου της Ένωσης κατά την εξέταση του είδους και της βιωσιμότητας
των μέτρων τα οποία θεσπίστηκαν στο πλαίσιο σοβαρών εκτάκτων περιστάσεων, ιδίως υπό το πρίσμα της συσσωρευμένης και κατασταλαγμένης αντίληψης του αντίκτυπου των μέτρων αυτών για την αγορά. Πράγματι, ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων είναι μια δυναμική διαδικασία, σε αντιστοιχία με το δίκαιο του ανταγωνισμού. Εντούτοις, απώτερος σκοπός της διαδικασίας αυτής παραμένει πάντοτε η αποτροπή της δημιουργίας εθνικών στεγανών, η αποφυγή καταστάσεων κατά τις οποίες η συμπεριφορά ορισμένων επιχειρήσεων παραβλάπτει τον γνήσιο, ανόθευτο ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά, και η επιδίωξη κοινών στόχων.
4.        Ωστόσο, για την εξέταση των υπό κρίση αιτήσεων αναιρέσεως, το Δικαστήριο καλείται να εστιάσει αποκλειστικά στην ορθή εφαρμογή ορισμένων από τις βασικές έννοιες του δικαίου περί κρατικών ενισχύσεων. Με τις αιτήσεις αυτές εγείρεται, ιδίως, το ζήτημα των κριτηρίων που πρέπει να εφαρμόζονται προκειμένου να προσδιοριστεί ο δικαιούχος μέτρου κρατικής ενίσχυσης στο πλαίσιο ομίλου εταιριών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (στην υπόθεση C-266/24 P), η Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV (στο εξής: KLM)
(στην υπόθεση C‑269/24 P), και οι Air France-KLM S.A.
(στο εξής: Air France-KLM)
και Société Air France S.A. (στο εξής: Air France)
(στην υπόθεση C-289/24 P) ζητούν την αναίρεση της αποφάσεως της 7ης
Φεβρουαρίου 2024, Ryanair κατά Επιτροπής (KLM II· COVID-19), στην υπόθεση T‑146/22 (στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, EU:T:2024:68), με την οποία το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την απόφαση C(2021) 5437 τελικό της Επιτροπής, της 16ης Ιουλίου 2021 (4) (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση), διά της οποίας εγκρίθηκαν ορισμένα μέτρα στήριξης του αερομεταφορέα KLM.
Οι συγκεκριμένες αιτήσεις αναιρέσεως αποτελούν μέρος ενός συνόλου επτά συναφών αιτήσεων, όλων σχετικών με μέτρα τα οποία θεσπίστηκαν υπέρ εταιριών του ομίλου Air France-KLM (5).
II.    Το ιστορικό της διαφοράς, η προσβαλλόμενη απόφαση και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
5.        Η KLM ανήκει στον όμιλο Air France-KLM, επικεφαλής του οποίου είναι η εταιρία Air France-KLM (6).
Η Air France, η οποία ανήκει εξ ολοκλήρου στην Air France-KLM, είναι μία εκ των λοιπών θυγατρικών του ομίλου και αδελφή εταιρία της KLM (7).
6.        Στις 26 Ιουνίου 2020, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών κοινοποίησε στην Επιτροπή κρατική ενίσχυση υπέρ της KLM, συνιστάμενη, αφενός, σε εγγύηση του Δημοσίου για δάνειο που θα της χορηγούσε κοινοπραξία τραπεζών και, αφετέρου, σε κρατικό δάνειο (στο εξής: επίμαχο μέτρο). Ο συνολικός προϋπολογισμός της ενίσχυσης ανερχόταν σε 3,4
δισεκατομμύρια ευρώ. Σκοπός του επίμαχου μέτρου ήταν να παρασχεθεί προσωρινά στην KLM η ρευστότητα την οποία είχε ανάγκη προκειμένου να αντιμετωπίσει τις δυσμενείς συνέπειες της πανδημίας COVID-19. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών φρονούσε ότι, δεδομένης της σημασίας της KLM για την οικονομία του και για την αεροπορική συγκοινωνιακή του εξυπηρέτηση, τυχόν πτώχευσή της θα επιδείνωνε περαιτέρω την προκληθείσα από την πανδημία σοβαρή διαταραχή της οικονομίας του (8).
7.        Με απόφαση της 13ης Ιουλίου 2020, η Επιτροπή έκρινε ότι το επίμαχο μέτρο, αφενός, συνιστούσε κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και, αφετέρου, ήταν συμβατό με την εσωτερική αγορά βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (9). Κατά την απόφαση αυτή, η KLM ήταν η μόνη δικαιούχος της ενίσχυσης, αποκλειομένων των λοιπών εταιριών του ομίλου Air France-KLM (10).
8.        Με απόφασή του της 19ης Μαΐου 2021, Ryanair κατά Επιτροπής (KLM; Covid-19) (11), το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την αρχική απόφαση λόγω ελλιπούς αιτιολογίας όσον αφορά τον προσδιορισμό του δικαιούχου του επίμαχου μέτρου. Επίσης, αποφάσισε να αναστείλει τα αποτελέσματα της ακύρωσης της προμνησθείσας αποφάσεως έως ότου η Επιτροπή εκδώσει νέα απόφαση βάσει του άρθρου 108 ΣΛΕΕ (12).
9.        Στις 16 Ιουλίου 2021, η Επιτροπή εξέδωσε την προσβαλλόμενη απόφαση, με την οποία έκρινε ότι το επίμαχο μέτρο συνιστούσε κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, η οποία ήταν όμως συμβατή με την εσωτερική αγορά βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, και ότι η KLM ήταν η μόνη δικαιούχος της ενίσχυσης, αποκλειομένων των λοιπών εταιριών του ομίλου Air France-KLM.
10.      Η εταιρία Ryanair DAC (στο εξής: Ryanair)
ζήτησε την ακύρωση της προσβαλλόμενης
αποφάσεως, μεταξύ άλλων,
για τον λόγο ότι η Επιτροπή κακώς έκρινε ότι η KLM ήταν η μόνη δικαιούχος του επίμαχου μέτρου. Με την
αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτό τον οικείο λόγο ακυρώσεως και αποφάνθηκε ότι στους δικαιούχους του επίμαχου μέτρου ενίσχυσης έπρεπε να συμπεριληφθούν η Air France, η Air France-KLM και η KLM. Με αυτό το σκεπτικό, το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την προσβαλλόμενη απόφαση στο σύνολό της χωρίς να εξετάσει τους λοιπούς λόγους ακυρώσεως που είχε προβάλει η Ryanair (13).
III. Τα αιτήματα των διαδίκων
11.      Με τις οικείες αιτήσεις αναιρέσεως, η Επιτροπή, η KLM, και οι Air France-KLM και Air France ζητούν από το Δικαστήριο, προεχόντως, να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, να αποφανθεί οριστικά επί της διαφοράς και να καταδικάσει τη Ryanair στα δικαστικά έξοδα, ή, επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και να επιφυλαχθεί ως προς τα δικαστικά έξοδα.
12.      Η Γαλλική Δημοκρατία και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών ζητούν από το Δικαστήριο να κάνει δεκτές τις αιτήσεις τους και να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών ζητεί επίσης από το Δικαστήριο να καταδικάσει την Ryanair στα δικαστικά έξοδα.
13.      Η Ryanair ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει τις αιτήσεις αναιρέσεως και να καταδικάσει την Επιτροπή, την KLM και τις Air France-KLM και Air France στα δικαστικά έξοδα.
IV.    Επί των αιτήσεων αναιρέσεως
14.      Προς στήριξη της αιτήσεώς της η Επιτροπή προβάλλει δύο λόγους αναιρέσεως. Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον εφάρμοσε εσφαλμένο κριτήριο προκειμένου να προσδιορίσει τον δικαιούχο της ενίσχυσης εντός πλαισίου εταιρικού ομίλου. Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υποκατέστησε την κρίση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση, χωρίς να τεκμηριώσει επαρκώς ότι το σκεπτικό της Επιτροπής ενείχε πρόδηλο σφάλμα εκτιμήσεως.
15.      Η KLM (στην υπόθεση C-269/24 P) και οι Air France-KLM και Air France (στην υπόθεση C-289/24 P) προβάλλουν τρεις λόγους αναιρέσεως προς στήριξη των αντίστοιχων αιτήσεών τους, με τους δύο πρώτους εκ των οποίων προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο τις ίδιες νομικές πλημμέλειες που προβάλλει και η Επιτροπή με την αίτησή της αναιρέσεως στην υπόθεση C-266/24 P. Με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, η KLM, η Air France-KLM και η Air France υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον ερμήνευσε εσφαλμένως το νομικό πλαίσιο που διέπει την έννοια του
προκύπτοντος από κρατική ενίσχυση «έμμεσου
πλεονεκτήματος».
Α.      Επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως
16.      Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, με τον οποίο βάλλονται οι σκέψεις 54 έως 159 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή, η KLM, και οι Air France-KLM και Air France (στο εξής από κοινού: αναιρεσείουσες), υποστηριζόμενες από τη Γαλλική Δημοκρατία και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε εσφαλμένο κριτήριο κατά τον προσδιορισμό της επιχείρησης
η οποία έπρεπε να χαρακτηριστεί δικαιούχος της ενίσχυσης που χορηγήθηκε με το επίμαχο μέτρο. Ειδικότερα, οι αναιρεσείουσες διατείνονται ότι το Γενικό Δικαστήριο συγχέει την ανάλυση περί του πότε υφίσταται «μία και μόνη οικονομική ενότητα» με την ανάλυση περί του ποιος είναι ο «δικαιούχος» του μέτρου ενίσχυσης εντός πλαισίου ομίλου εταιριών, καθώς και ότι, αντί να προσδιορίσει την επιχείρηση η οποία επωφελείται πραγματικά από το μέτρο ενίσχυσης, εστιάζει στα στοιχεία εκείνα που οδηγούν στη διαπίστωση περί ύπαρξης ενότητας αυτής της μορφής.
17.      Κρατικές ενισχύσεις είναι δυνατόν να χορηγούνται είτε σε φυσικά είτε σε νομικά πρόσωπα. Ωστόσο, οι κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων έχουν εφαρμογή μόνον σε επιχειρήσεις (14). Ειδικότερα, για τον χαρακτηρισμό περί κρατικής ενισχύσεως, το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ
προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, την ύπαρξη πλεονεκτήματος που έχει χορηγηθεί σε επιχείρηση (15).
Με τις δύο αυτές έννοιες συνέχεται και μία τρίτη, ήτοι η έννοια του δικαιούχου, για την οποία ναι μεν δεν γίνεται ειδική μνεία στο άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, πλην όμως έχει κομβική σημασία στο πλαίσιο του δικαίου των κρατικών ενισχύσεων. Εμπίπτει δε στην έννοια του δικαιούχου –έννοια κρίσιμη όχι μόνον οσάκις προκύπτει ζήτημα ανάκτησης της ενίσχυσης αλλά και κατά την εκτίμηση του κατά πόσον το εκάστοτε εθνικό μέτρο εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
107, παράγραφος 1, καθώς και για την εκτίμηση της συμβατότητάς του με τις Συνθήκες– η επιχείρηση η οποία ωφελείται πραγματικά από την ενίσχυση (16).
18.      Σύμφωνα με το κριτήριο που παγίως εφαρμόζει το Δικαστήριο,
στην έννοια της επιχείρησης εμπίπτει κάθε φορέας ο οποίος ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξαρτήτως του νομικού καθεστώτος που τον διέπει και του τρόπου χρηματοδότησής του (17), πρέπει δε να θεωρείται ότι η έννοια αυτή προσδιορίζει μια οικονομική ενότητα, έστω και αν, από νομικής απόψεως, αυτή αποτελείται από περισσότερα φυσικά ή νομικά πρόσωπα (18).
19.      Η έννοια της επιχειρήσεως ως οικονομικής ενότητας, την οποία ανέπτυξε το Δικαστήριο στις αρχές της δεκαετίας του 1970 στο πλαίσιο της εφαρμογής του νυν άρθρου 101 ΣΛΕΕ, έχει μεταφερθεί –ορθώς– και σε άλλους, στενά συνυφασμένους τομείς του δικαίου της Ένωσης, όπως ο τομέας των κρατικών ενισχύσεων (19). Παραφράζοντας τον γενικό εισαγγελέα F. G. Jacobs, θα έλεγα ότι,
για λόγους συνοχής και ομοιομορφίας, όταν οι ίδιες έννοιες απαντούν σε διαφορετικούς μεν, αλληλένδετους δε, τομείς του δικαίου της Ένωσης
οι οποίοι κατατείνουν στους ίδιους σκοπούς, τότε στις έννοιες αυτές θα πρέπει να αποδίδεται το ίδιο περιεχόμενο, εκτός αν αυτό δεν δικαιολογείται (20).
20.      Ως εκ τούτου, εφόσον το ζητούμενο είναι να προσδιοριστεί ο δικαιούχος κρατικής ενίσχυσης, δεν αποκλείεται η διαπίστωση ότι πλείονες ανεξάρτητες νομικά οντότητες συναποτελούν μία και μόνη επιχείρηση, εφόσον προκύπτει ότι οι οντότητες αυτές επωφελούνται, ως οικονομική ενότητα, από το εκάστοτε επίμαχο μέτρο (21).
21.      Βεβαίως, αυτό δεν σημαίνει ότι, οσάκις ο αποδέκτης κρατικής ενίσχυσης ανήκει σε όμιλο εταιριών, θα πρέπει αυτομάτως να θεωρείται πραγματικός δικαιούχος ολόκληρος ο όμιλος. Προκειμένου να οριστεί επακριβώς το τμήμα εκείνο της επιχείρησης
–νοούμενης ως οικονομικής ενότητας– το οποίο επωφελείται από μέτρο ενίσχυσης εντός πλαισίου ομίλου εταιριών θα πρέπει να ληφθούν υπόψη διάφορα
στοιχεία, η εκτίμηση των οποίων καθιστά εφικτό
τον εντοπισμό, κατά περίπτωση, των προβλέψιμων οικονομικών συνεπειών του μέτρου καθώς και των πλεονεκτημάτων που αυτό παρέχει. Πρόκειται, επομένως, για εγχείρημα το οποίο συνίσταται σε εκτίμηση της υποθετικής εξέλιξης των πραγμάτων.
22.      Επομένως, προκειμένου να διαπιστωθεί το βάσιμο ή μη των αιτιάσεων που διατυπώνουν οι αναιρεσείουσες, είναι απαραίτητη μια σύντομη επισκόπηση των επιμέρους σταδίων της συλλογιστικής που ακολούθησαν, αφενός μεν η Επιτροπή, αφετέρου
δε το Γενικό Δικαστήριο, προκειμένου να προσδιορίσουν τον δικαιούχο του επίμαχου μέτρου ενίσχυσης.
23.      Παραπέμποντας στη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου, η Επιτροπή υπενθύμιζε, στα σημεία 107-110 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, πρώτον, ότι πλείονες εταιρίες που ανήκουν σε εταιρικό όμιλο μπορεί, εφόσον αποτελούν ενιαία οικονομική οντότητα, να νοούνται ως μία και μόνη επιχείρηση από την άποψη της εφαρμογής των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων, η δε σχετική εκτίμηση πρέπει να γίνεται στη βάση στοιχείων σχετικών με την ύπαρξη δεσμών μεταξύ των εταιριών, όπως είναι, π.χ., ο άμεσος ή έμμεσος έλεγχος από μία οντότητα, οι λειτουργικοί και οικονομικοί δεσμοί, η άσκηση πανομοιότυπων ή παράλληλων οικονομικών δραστηριοτήτων και η ύπαρξη συγκεκριμένων συμβατικών ρητρών (22). Δεύτερον, η Επιτροπή παρέπεμπε
στην απόφαση
της 3ης Ιουλίου 2003, Βέλγιο κατά Επιτροπής (23), επισημαίνοντας ότι μόνο το γεγονός ότι περισσότερες εταιρίες ανήκουν στον ίδιο όμιλο δεν σημαίνει αναγκαίως ότι όλες οι εταιρίες του ομίλου αποτελούν
ipso facto  δικαιούχους κρατικής ενίσχυσης, καθώς ενδέχεται η ενίσχυση να αφορά ορισμένες μόνον από τις οντότητες του ομίλου. Εφαρμόζοντας τα κριτήρια αυτά, η Επιτροπή στη συνέχεια ανέλυε, στα σημεία 112-117 της προσβαλλόμενης αποφάσεως: (i) τους λειτουργικούς, οικονομικούς και οργανικούς δεσμούς μεταξύ Air France, KLM και Air France-KLM· και (ii) τις σχετικές με το επίμαχο μέτρο συμβάσεις, καθώς και το ενδεχόμενο δευτερογενούς διανομής της ενίσχυσης μεταξύ των τριών αυτών οντοτήτων. Κατόπιν της ανάλυσης αυτής, η Επιτροπή έκρινε, αφενός, ότι, μολονότι υπήρχαν πράγματι ορισμένοι λειτουργικοί, οικονομικοί και οργανικοί δεσμοί (24), εντούτοις η KLM απήλαυε de facto
μεγάλης λειτουργικής, οικονομικής και επιχειρησιακής αυτονομίας, διαχειριζόταν ανεξάρτητα τις ανάγκες της για χρηματοδότηση και ρευστότητα (με την Air France-KLM να μην ασκεί κανέναν έλεγχο επί των κεφαλαίων της), και πραγματοποιούσε ενδοομιλικές συναλλαγές με όρους αγοράς (25). Αφετέρου, η Επιτροπή έκρινε ότι το επίμαχο μέτρο συνοδευόταν από πλήθος συμβατικών μηχανισμών οι οποίοι διασφάλιζαν (26) ότι τα κεφάλαια θα διοχετεύονταν αποκλειστικά και αποτελεσματικά στην KLM, στην οποία και θα αποδίδονταν απευθείας χωρίς καμία μεσολάβηση της εταιρίας χαρτοφυλακίου Air France-KLM και χωρίς τη δυνατότητα δευτερογενούς διοχέτευσής τους στην Air France. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή κατέληξε στη διαπίστωση ότι η KLM αποτελούσε οικονομική ενότητα διακριτή από τη μητρική της εταιρία και από την Air France, και ότι ήταν η μόνη δικαιούχος του μέτρου.
24.      Στην
αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε καταρχάς τους κεφαλαιουχικούς, οργανικούς, λειτουργικούς και οικονομικούς δεσμούς μεταξύ της Air France-KLM, της Air France,
της KLM και των θυγατρικών τους, κατέληξε δε στην κρίση ότι όλα
τα ανωτέρω στοιχεία καταδείκνυαν ότι οι οντότητες αυτές αποτελούν μία και μόνη οικονομική ενότητα για τους σκοπούς της εφαρμογής των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων (27). Ειδικότερα, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε i) ότι η Air France-KLM ασκούσε έλεγχο αναμειγνυόμενη άμεσα ή έμμεσα στη διαχείριση της Air France και της KLM (28)·
ii) ότι το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε η Επιτροπή, ότι δηλαδή η Air France και η KLM απήλαυαν λειτουργικής αυτονομίας, δεν τεκμηριώνεται επαρκώς (29)· και iii) ότι υφίστατο ορισμένη οικονομική αλληλεξάρτηση μεταξύ της Air France-KLM και των θυγατρικών της, καθώς και ορισμένη οικονομική ολοκλήρωση και συνεργασία μεταξύ Air France και KLM (30). Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε τις συμβάσεις βάσει των οποίων χορηγήθηκε το επίμαχο μέτρο, κατέληξε δε στην κρίση ότι βάσει των προβλεπόμενων σε αυτές μηχανισμών δεν μπορούσε να διαπιστωθεί ότι μόνη δικαιούχος του επίμαχου μέτρου ενίσχυσης ήταν η KLM (31) (σκέψη 132). Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε το είδος του χορηγηθέντος μέτρου και το πλαίσιο στο οποίο αυτό εντασσόταν, καταλήγοντας στην κρίση ότι, κατά την εξέταση του πλαισίου αυτού, η Επιτροπή δεν είχε λάβει υπόψη την απόφαση Air France-KLM και Air France (32).
25.      Φρονώ, ομολογουμένως, ότι οι αιτιάσεις που διατυπώνουν οι αναιρεσείουσες σχετικά με το σκεπτικό του Γενικού Δικαστηρίου είναι εξόχως τυπολατρικές και δεν συνάδουν με την
πρωτίστως λειτουργική προσέγγιση η οποία διέπει το δίκαιο των κρατικών ενισχύσεων. Σε απλά αγγλικά (και, ελπίζω, και σε όλες τις άλλες επίσημες γλώσσες της Ένωσης), μου είναι απλώς αδύνατον να διακρίνω πού έγκειται πραγματικά η διαφορά ανάμεσα στη συλλογιστική που ακολούθησε η Επιτροπή κατά την έκδοση της προσβαλλόμενης αποφάσεως και σε εκείνη που ακολούθησε το Γενικό Δικαστήριο στο σκεπτικό της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
26.      Τόσο η προσβαλλόμενη όσο και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση βασίζονται σε
εκτίμηση, επιμέρους αλλά και σφαιρική, των ίδιων στοιχείων, τα οποία και εξετάζονται κατά την ίδια ακριβώς σειρά.
Καμία από τις αναιρεσείουσες δεν αμφισβητεί τη λυσιτέλεια οιουδήποτε εκ των στοιχείων αυτών, ούτε και ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο παρέλειψε να λάβει υπόψη άλλα, εξίσου λυσιτελή
στοιχεία. Μάλιστα, οι αναιρεσείουσες αναγνωρίζουν ότι σημείο αφετηρίας για τον προσδιορισμό του δικαιούχου μέτρου ενίσχυσης στο πλαίσιο ομίλου εταιριών αποτελεί η ανάλυση των οικονομικών, λειτουργικών και οργανικών δεσμών μεταξύ των διαφόρων οντοτήτων που ανήκουν στον όμιλο, καθόσον η ανάλυση αυτή καθιστά εφικτή, ιδίως, την εξακρίβωση του βαθμού αυτονομίας των οντοτήτων αυτών κατά τη λήψη αποφάσεων.
27.      Τόσο η προσβαλλόμενη όσο και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση βασίζονται στην κοινή αντίληψη της έννοιας της επιχείρησης ως οικονομικής ενότητας, καθώς και στην ίδια κατά βάση νομολογία,
όσον αφορά τα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη προκειμένου να διαπιστωθεί αν υφίσταται οικονομική ενότητα στον
τομέα των κρατικών ενισχύσεων (33). Και ούτε σε αυτήν την περίπτωση
αμφισβητούν οι αναιρεσείουσες ότι η εν λόγω έννοια ή η σχετική νομολογία είναι λυσιτελείς
προκειμένου να προσδιοριστεί ο δικαιούχος κρατικής ενίσχυσης στο πλαίσιο εταιρικού ομίλου.
28.      Παραπέμποντας στη σκέψη 66 της αποφάσεως AceaElectrabel (34), η Επιτροπή
επισημαίνει ότι η έννοια της «μίας και μόνης οικονομικής ενότητας» στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων είναι δυνατόν να διαφέρει από την ισχύουσα στους λοιπούς τομείς του δικαίου του ανταγωνισμού. Ωστόσο, δεν θεωρώ απολύτως πειστικό το επιχείρημα αυτό.
29.      Η έννοια της «μίας και μόνης οικονομικής ενότητας» έχει λειτουργικό χαρακτήρα, όπως άλλωστε και η έννοια της «επιχείρησης». Ο χαρακτηρισμός πλειόνων οντοτήτων ως μίας και μόνης οικονομικής ενότητας για τους σκοπούς εφαρμογής του δικαίου του ανταγωνισμού, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων περί κρατικών ενισχύσεων, εξαρτάται από τον συγκεκριμένο σκοπό ο οποίος επιδιώκεται με τον χαρακτηρισμό αυτόν και από το εξεταζόμενο πλαίσιο. Συνεπώς, δεν αποκλείεται, κατά τον προσδιορισμό του δικαιούχου συγκεκριμένης κρατικής ενίσχυσης, διαφορετικές οντότητες να θεωρηθούν ένα αδιαίρετο σύνολο, ακόμη και αν οι ίδιες οντότητες δεν θα χαρακτηρίζονταν κατά τον ίδιο τρόπο για τους σκοπούς εφαρμογής διατάξεων που άπτονται άλλων τομέων του δικαίου ανταγωνισμού.
30.      Οι αναιρεσείουσες ισχυρίζονται επίσης ότι,
μη λαμβάνοντας υπόψη τη νομολογία κατά την οποία μπορεί να θεωρηθεί δικαιούχος κρατικής ενίσχυσης μία μόνο από τις εταιρίες που ανήκουν στον ίδιο όμιλο,
αποκλειομένων των λοιπών, το Γενικό Δικαστήριο βάσισε την κρίση του σε εσφαλμένο ή ελλιπές νομικό πλαίσιο. Ειδικότερα, οι αναιρεσείουσες επικαλούνται την απόφαση Verlipack, με την οποία το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η Επιτροπή ορθώς έλαβε υπόψη,
σε περίπτωση δανείου που χορηγήθηκε από δημόσιο φορέα, τις διατυπώσεις ρητρών χρησιμοποιήσεως
και ορθώς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δικαιούχος της ενίσχυσης δεν ήταν ο δανειολήπτης αλλά άλλη οντότητα, στην οποία ο δανειολήπτης υποχρεούνταν να μεταβιβάσει τα κεφάλαια που χορηγήθηκαν με το δάνειο. Υποστηρίζουν δε, κατ’ ουσίαν, ότι το συμπέρασμα που προκύπτει από την εν λόγω απόφαση είναι ότι, όταν η χορήγηση ενίσχυσης σε μία από τις οντότητες που ανήκουν σε όμιλο εταιριών υπόκειται σε περιορισμούς σχετικούς
με την πρόσβαση στα κεφάλαια ή με τους σκοπούς για τους οποίους μπορεί να χρησιμοποιηθεί η ενίσχυση,
τότε ενδέχεται, συνεπεία των περιορισμών αυτών,
η εν λόγω οντότητα να μπορεί να θεωρηθεί ανεξάρτητη επιχείρηση προκειμένου για τον προσδιορισμό του δικαιούχου της ενίσχυσης, ανάλογα με τις περιστάσεις της εκάστοτε υποθέσεως.
31.      Συναφώς, επισημαίνω καταρχάς ότι, από το γεγονός και μόνο ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έκανε μνεία
της αποφάσεως Verlipack κατά την παράθεση (στις σκέψεις 54 έως 61 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως) της νομολογίας που θεώρησε συναφή και κατά την περιγραφή των κριτηρίων που επρόκειτο να εφαρμόσει –αντιθέτως προς ό,τι έπραξε η Επιτροπή στην προσβαλλόμενη απόφαση (35)–, δεν συνάγεται ότι απέκλεισε το ενδεχόμενο αποκλειστικός δικαιούχος κρατικής ενίσχυσης στο πλαίσιο ομίλου εταιριών να είναι μία μόνον οντότητα.
32.      Ωστόσο, η σχετική διαπίστωση δεν μπορεί να γίνει παρά μόνον μετά από εκτίμηση κατά την οποία λαμβάνονται υπόψη όλα
τα προαναφερθέντα συναφή
στοιχεία και η οποία εξαρτάται από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της εκάστοτε υπόθεσης. Επομένως, και εφόσον προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο πράγματι προέβη στην εκτίμηση αυτή, το σκεπτικό του δεν μπορεί να τεθεί εν αμφιβόλω αποκλειστικά λόγω της προβαλλόμενης αυτής παράλειψης. Περαιτέρω, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι δεν ασκεί επιρροή η απόφαση Verlipack, ούτε οι αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 1998, British Airways κ.λπ. κατά Επιτροπής (36), και της 11ης Μαΐου 2005, Saxonia Edelmetalle και ZEMAG κατά Επιτροπής (37), τις οποίες επίσης επικαλούνται οι αναιρεσείουσες. Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι εν λόγω αποφάσεις δεν ήταν συγκρίσιμες με αυτές της
ενώπιόν του υποθέσεως, κατέληξε δε στην κρίση ότι, αντιθέτως προς ό,τι είχε διαπιστωθεί με τις αποφάσεις εκείνες, στην ενώπιόν του υπόθεση δεν ήταν δυνατόν να θεωρηθεί ότι αποκλειστικός δικαιούχος του επίμαχου μέτρου ενίσχυσης ήταν μία μόνον από τις ανήκουσες στον ίδιο όμιλο εταιρίες (38).
33.      Κατά τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, μια δεύτερη ένδειξη ότι το Γενικό Δικαστήριο βάσισε την κρίση του σε εσφαλμένο νομικό πλαίσιο,
πέρα από την παράλειψη οιασδήποτε αναφοράς στην απόφαση Verlipack στις σκέψεις 54 έως
61 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, παρέχει η παραπομπή –στις σκέψεις 55, 57 και 58 της ίδιας αποφάσεως– στο σημείο 11 της ανακοίνωσης σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης (39), καθώς και στην απόφαση AceaElectrabel. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, μολονότι ορισμένα στοιχεία, όπως η ύπαρξη πλειοψηφικής συμμετοχής και άλλων λειτουργικών, οικονομικών και οργανικών δεσμών, περί των οποίων γίνεται λόγος στην ως άνω ανακοίνωση και στην απόφαση AceaElectrabel, είναι πράγματι πρόσφορα τόσο για τη διαπίστωση του αν και κατά πόσον πλείονες οντότητες αποτελούν μέρος μίας ενιαίας επιχείρησης όσο και για τον προσδιορισμό του δικαιούχου της ενίσχυσης, ωστόσο η βαρύτητα και η σημασία των παραγόντων αυτών διαφοροποιούνται αναλόγως αν το ζητούμενο είναι να προσδιοριστεί η «επιχείρηση» ως σύνολο ή ο «δικαιούχος». Ομολογώ ότι δεν κατανοώ πλήρως τη συγκεκριμένη αιτίαση.
34.      Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, η αντίληψη της έννοιας της «επιχείρησης», όπως άλλωστε και της έννοιας της «οικονομικής ενότητας», εξαρτάται από τον εκάστοτε επιδιωκόμενο συγκεκριμένο σκοπό. Τούτο σημαίνει ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί αν ο δικαιούχος μέτρου ενίσχυσης στο πλαίσιο εταιρικού ομίλου είναι μία μόνον από τις οντότητες που απαρτίζουν τον όμιλο, ή μία υποενότητα αποτελούμενη από περισσότερες από τις οντότητες αυτές, ή ο όμιλος συνολικά, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των κρίσιμων
στοιχείων, τα οποία ενδέχεται και να διαφέρουν κατά περίπτωση. Κατά συνέπεια, δεν αποκλείεται οι ίδιες οντότητες να θεωρηθούν ως οικονομική ενότητα όσον αφορά ένα συγκεκριμένο μέτρο ενίσχυσης αλλά όχι όσον αφορά κάποιο άλλο (40).
35.      Επομένως, σε περιστάσεις όπως αυτές των υπό κρίση συνεκδικαζόμενων υποθέσεων, το ζήτημα που τίθεται δεν είναι πόση βαρύτητα ή πόση σημασία θα πρέπει να αποδίδεται στους οικονομικούς, οργανικούς και λειτουργικούς δεσμούς μεταξύ των οντοτήτων που απαρτίζουν τον όμιλο –οι οποίοι δεσμοί θα πρέπει βεβαίως να εξετάζονται διεξοδικά και αντικειμενικά– αλλά το αν είναι δυνατόν, υπό το πρίσμα των συγκεκριμένων χαρακτηριστικών της εκάστοτε υποθέσεως και παρά την ύπαρξη των εν λόγω δεσμών, να θεωρηθεί ότι μία ή περισσότερες από τις υπό εξέταση οντότητες αποτελούν ανεξάρτητη επιχείρηση και μόνη δικαιούχο της επίμαχης ενίσχυσης. Φρονώ δε ότι αυτή ακριβώς ήταν η συλλογιστική που ακολούθησε και το Γενικό Δικαστήριο κατά τη διατύπωση του σκεπτικού της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
36.      Προβάλλοντας αλληλεπικαλυπτόμενα επιχειρήματα,
οι αναιρεσείουσες ισχυρίζονται επίσης ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν δέχθηκε ότι τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να διασφαλίσουν, μέσω της χρήσης συγκεκριμένων συμβατικών μηχανισμών, ότι η ενίσχυση θα ωφελήσει, αποκλειστικά και μόνον, συγκεκριμένες οντότητες ανήκουσες σε εταιρικό όμιλο. Κατά την γνώμη μου, ο ισχυρισμός αυτός είναι αβάσιμος.
37.      Το Γενικό Δικαστήριο όχι μόνον αναγνώρισε ρητώς ότι «οι συμβάσεις βάσει των οποίων χορηγήθηκε το μέτρο ενίσχυσης» αποτελούσαν έναν από τους πλείονες παράγοντες που έπρεπε να συνεκτιμηθούν στο πλαίσιο σφαιρικής εκτιμήσεως προκειμένου να καθοριστεί αν διακριτές νομικές οντότητες μπορούσαν να θεωρηθούν ότι αποτελούν μία και μόνη οικονομική ενότητα για τους σκοπούς της εφαρμογής των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων (41), αλλά και προέβη σε ενδελεχή εξέταση του περιεχομένου των μηχανισμών που περιλήφθηκαν στις συμβάσεις βάσει των οποίων χορηγήθηκε το επίμαχο μέτρο ενισχύσεως, κατέληξε δε στη διαπίστωση ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι οι μηχανισμοί αυτοί ήταν επαρκείς ώστε να αποτρέψουν την άμεση ή έμμεση διοχέτευση των κεφαλαίων που χορηγήθηκαν στην KLM σε άλλα μέλη του ομίλου.
38.      Συναφώς, θεωρώ ότι δεν χωρεί αμφισβήτηση η διευκρίνιση που διατύπωσε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 134 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ήτοι ότι η καταλληλότητα παρόμοιων συμβατικών μηχανισμών, χρησιμοποιούμενων προκειμένου το εκάστοτε μέτρο να αφορά, στοχευμένα, μία και μόνο οντότητα ανήκουσα σε εταιρικό όμιλο, εξαρτάται από το συγκεκριμένο περιεχόμενό τους καθώς και από τα ειδικά χαρακτηριστικά της εκάστοτε υπόθεσης. Εάν το Γενικό Δικαστήριο κατέληγε σε διαφορετική κρίση –ενδεχόμενο υπέρ του οποίου, σημειωτέον, δεν συνηγορούν ούτε καν οι ίδιες οι αναιρεσείουσες–, ο προσδιορισμός του πραγματικού δικαιούχου μέτρου ενίσχυσης, σε πλαίσιο όπως αυτό των υπό κρίση συνεκδικαζόμενων υποθέσεων, θα καθίστατο εγχείρημα
αμιγώς τυπολατρικού χαρακτήρα.
39.      Η δε απόφαση Verlipack
πόρρω απέχει από το να αναιρεί την εν λόγω περιπτωσιολογική προσέγγιση· απεναντίας, την επιβεβαιώνει. Στην απόφαση εκείνη, το Δικαστήριο δέχθηκε, απλώς, ότι από την ανάλυση των επίμαχων στην υπόθεση εκείνη ρητρών χρησιμοποιήσεως «μπορ[ούσε]» να συναχθεί το συμπέρασμα ότι ο αποδέκτης των υπό εξέταση δανείων δεν ταυτιζόταν με τον δανειολήπτη. Γενικότερα
μιλώντας, και μολονότι ασφαλώς μπορεί να θεωρηθεί ότι με την απόφαση Verlipack το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι οι όροι βάσει των οποίων το εκάστοτε κράτος μέλος χορηγεί την ενίσχυση είναι κρίσιμοι προκειμένου να προσδιοριστεί η επιχείρηση που πράγματι ωφελείται από αυτήν, είμαι της γνώμης ότι η εμβέλεια
της εν λόγω
αποφάσεως δεν πρέπει να διευρύνεται υπέρμετρα (42). Ιδίως δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι, κατ’ ορθή ερμηνεία της αποφάσεως εκείνης,
θα πρέπει άνευ άλλου να δίνεται προβάδισμα στις εκάστοτε συμβατικές διευθετήσεις έναντι της οικονομικής πραγματικότητας και της αποτελεσματικότητας του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων.
40.      Υπενθυμίζω, περαιτέρω, ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, μόνον τα αποτελέσματα του επίμαχου μέτρου έχουν σημασία στο πλαίσιο της εκτιμήσεως του τυχόν χαρακτήρα του ως κρατικής ενισχύσεως (43). Η θεμελιώδης αυτή αρχή του δικαίου των κρατικών ενισχύσεων λειτουργεί ως γνώμονας και για τον προσδιορισμό του δικαιούχου της κρατικής ενίσχυσης. Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Verlipack εφαρμόστηκε αυτή ακριβώς η προσέγγιση η οποία βασίζεται στα αποτελέσματα του μέτρου και η οποία διαπνέει το δίκαιο των κρατικών ενισχύσεων, δεν μπορεί όμως να τύχει επικλήσεως προκειμένου να δικαιολογήσει την εφαρμογή μιας μεθόδου η οποία αποδίδει υπερβάλλουσα βαρύτητα στους συμβατικούς μηχανισμούς που συνοδεύουν τη χορήγηση της ενίσχυσης, χωρίς διεξοδική ανάλυση του περιεχομένου και των αποτελεσμάτων των μηχανισμών αυτών.
41.      Εν κατακλείδι, θεωρώ ότι αυτό που οι αναιρεσείουσες περιγράφουν ως εφαρμογή εσφαλμένου ή ελλιπούς νομικού πλαισίου και ως εσφαλμένη εφαρμογή ή ερμηνεία της σχετικής νομολογίας, ή της «βαρύτητας» που θα πρέπει να αποδίδεται στα εφαρμοστέα κριτήρια, δεν αποτελεί παρά μια διαφοροποίηση των συμπερασμάτων στα οποία κατέληξαν η Επιτροπή, αφενός, και το Γενικό Δικαστήριο, αφετέρου, με βάση τα ίδια κρίσιμα πραγματικά περιστατικά και τα ίδια αποδεικτικά στοιχεία. Κατά τη γνώμη μου, τόσο το Γενικό Δικαστήριο όσο και η Επιτροπή εφάρμοσαν το ίδιο νομικό κριτήριο.
42.      Υπό το πρίσμα του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω την απόρριψη του πρώτου λόγου αναιρέσεως σε όλες τις υπό κρίση συνεκδικαζόμενες υποθέσεις.
Β.      Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
43.      Οι αναιρεσείουσες, υποστηριζόμενες από τη Γαλλική Δημοκρατία και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, ισχυρίζονται ότι, κατά την εξέταση της ανάλυσης περί του δικαιούχου του επίμαχου μέτρου που περιλαμβάνεται στην προσβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τα όρια του οριακού ελέγχου που οφείλει να ασκεί επί ζητημάτων οικονομικής φύσεως και υποκατέστησε την εκ μέρους της Επιτροπής εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων με τη δική του εκτίμηση, χωρίς να τεκμηριώσει επαρκώς ότι η συλλογιστική της Επιτροπής ενείχε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως. Οι αναιρεσείουσες ισχυρίζονται, προεχόντως, ότι το Γενικό Δικαστήριο, μολονότι δεν διαπίστωσε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως σε κανένα από τα στάδια της ανάλυσης της Επιτροπής, εντούτοις κατέληξε σε κρίση αντίθετη από εκείνη στην οποία κατέληξε η Επιτροπή με την προσβαλλόμενη απόφαση. Η αιτίαση αυτή
–η οποία, αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της Ryanair, τυγχάνει παραδεκτή στο σύνολό της– αναλύεται σε τέσσερις κύριους ισχυρισμούς, τους οποίους θα εξετάσω αυτοτελώς. Προτού προχωρήσω στην ανάλυσή μου, είναι ίσως χρήσιμη μια σύντομη υπενθύμιση των αρχών οι οποίες διέπουν την έκταση του δικαστικού ελέγχου που πρέπει να ασκείται σε περιστάσεις όπως αυτές των υπό κρίση συνεκδικαζόμενων υποθέσεων.
44.      Το Δικαστήριο έχει κάνει δεκτό ότι, όταν η Επιτροπή, προκειμένου να προσδιορίσει τον δικαιούχο κρατικής ενίσχυσης, καλείται να κρίνει αν διακριτές οντότητες αποτελούν οικονομική ενότητα, διαθέτει ευρεία εξουσία εκτιμήσεως (44). Πράγματι, ο προσδιορισμός του δικαιούχου κρατικής ενίσχυσης στο πλαίσιο εταιρικού ομίλου συνεπάγεται, ενδεχομένως, σύνθετες εκτιμήσεις οικονομικής φύσεως, κατά πάγια δε νομολογία του Δικαστηρίου ο έλεγχος επί των εκτιμήσεων αυτών είναι περιορισμένος. Συγκεκριμένα, περιορίζεται στην επαλήθευση της τηρήσεως των δικονομικών κανόνων και της υποχρεώσεως αιτιολογίας, καθώς και στον έλεγχο της ακρίβειας των πραγματικών περιστατικών που ελήφθησαν υπόψη και της απουσίας πλάνης περί το δίκαιο, πρόδηλης πλάνης περί την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών ή καταχρήσεως εξουσίας. Ο δικαστής της Ένωσης δεν μπορεί να υποκαταστήσει την οικονομική εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση.
45.      Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή όσον αφορά τη διενέργεια σύνθετων εκτιμήσεων οικονομικής φύσεως, ιδίως στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, δεν σημαίνει ότι ο δικαστής της Ένωσης οφείλει να μην ελέγχει την εκ μέρους της Επιτροπής ερμηνεία δεδομένων οικονομικής φύσεως (45). Αντιθέτως, ο δικαστής της Ένωσης οφείλει, μεταξύ άλλων, να εξακριβώσει όχι μόνο την ακρίβεια των αποδεικτικών στοιχείων των οποίων έγινε επίκληση, την αξιοπιστία και τη συνοχή τους, αλλά οφείλει και να ελέγξει αν τα στοιχεία αυτά αποτελούν το σύνολο των κρίσιμων δεδομένων που πρέπει να ληφθούν υπόψη για να αξιολογηθεί μια περίπλοκη κατάσταση και αν μπορούν να στηρίξουν τα συμπεράσματα που συνήχθησαν βάσει αυτών (46).
Όπως μου έχει ήδη δοθεί η ευκαιρία να επισημάνω, η έκταση του δικαστικού ελέγχου των εκτιμήσεων οικονομικής φύσεως στην πραγματικότητα εξαρτάται από τον βαθμό της περιπλοκότητας αυτών, καθώς και από το αν συνεπάγονται πολιτικές ή αντικειμενικές επιλογές. Συνεπώς, το αξίωμα του «οριακού ελέγχου των σύνθετων εκτιμήσεων οικονομικής φύσεως» δεν θα πρέπει να αναχθεί σε γενικό κανόνα βάσει του οποίου ο δικαστής της Ένωσης θα αποτρέπεται –ως μη έδει–
από το να ασκεί επαρκώς εκτεταμένο έλεγχο επί ολοκλήρων κατηγοριών εκτιμήσεων που διενεργεί η Επιτροπή (47). Τούτο δε ισχύει κατά μείζονα λόγο σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η εκτίμηση που πραγματοποιείται κατατείνει στον
εντοπισμό των στοιχείων εκείνων που συμβάλλουν τόσο στο να διαπιστωθεί η ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, όσο και στο να καθοριστεί το περιεχόμενο της ενίσχυσης, εν προκειμένω δε να προσδιοριστεί η επιχείρηση που επωφελείται από αυτήν.
46.      Όπως αναγνωρίζουν και οι ίδιες οι αναιρεσείουσες, στις σκέψεις 59 και 60 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως το Γενικό Δικαστήριο περιέγραψε ορθώς τα όρια του ελέγχου που καλείτο να ασκήσει στις ενώπιόν του υποθέσεις, παραπέμποντας στη νομολογία που υπομνήσθηκε προηγουμένως.
α)      Πρώτος ισχυρισμός: το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τα όρια που όφειλε να τηρήσει κατά τον έλεγχο των κεφαλαιουχικών, οργανικών και λειτουργικών δεσμών
47.      Οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι οι διαπιστώσεις στις οποίες κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο όσον αφορά τους κεφαλαιουχικούς, οργανικούς και λειτουργικούς δεσμούς δεν αντιμάχονται εκείνες στις οποίες κατέληξε η Επιτροπή στην προσβαλλόμενη απόφαση και ότι με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση δεν εντοπίζεται πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως της Επιτροπής όσον αφορά τους δεσμούς αυτούς.
48.      Κατά τη γνώμη μου, ο ισχυρισμός αυτός –στον οποίο συναρμόζονται πλείονες επιμέρους αιτιάσεις, ορισμένες δε εξ αυτών τυγχάνουν απαράδεκτες, όπως θα καταδείξω στη συνέχεια– δεν επιρρωννύεται από την προσεκτική επισκόπηση της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
49.      Αντιθέτως προς όσα ισχυρίζονται οι αναιρεσείουσες, από το σκεπτικό που αναπτύσσεται στις σκέψεις 63 έως 107 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (48) προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έκανε δεκτή
τη διαπίστωση της Επιτροπής ότι, παρά την ύπαρξη «ορισμένων λειτουργικών, οικονομικών και οργανικών δεσμών μεταξύ της Air France, της KLM και [της Air France-KLM]» (σημείο 112 της προσβαλλόμενης αποφάσεως), «η KLM και η Air France απ[ήλαυαν] de facto  μεγάλης λειτουργικής, οικονομικής και οργανικής αυτονομίας, τόσο η μία έναντι της άλλης όσο και έναντι της μητρικής τους εταιρίας» (σημείο 113 της προσβαλλόμενης αποφάσεως). Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, αντιθέτως, ότι οι δεσμοί αυτοί, εξεταζόμενοι είτε κατ’ ιδίαν είτε από κοινού, αποτελούσαν στοιχεία που καταδείκνυαν ότι οι τρεις αυτές οντότητες δεν μπορούσαν να θεωρηθούν ανεξάρτητες μεταξύ τους για τους σκοπούς της εξέτασης του επίμαχου μέτρου ενίσχυσης (49).
50.      Αβάσιμος τυγχάνει επίσης ο ισχυρισμός των αναιρεσειουσών ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν εντόπισε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως ούτε στο σκεπτικό ούτε στα συμπεράσματα της Επιτροπής. Το Γενικό Δικαστήριο, αφού εξέτασε τα σημεία 112 και 113 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, έκρινε, υπό το πρίσμα των στοιχείων που παρατίθεντο στην απόφαση αυτή καθώς και των επιχειρημάτων που προβλήθηκαν και των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίστηκαν ενώπιόν του
–η σημασία των οποίων δεν αμφισβητήθηκε από τις αναιρεσείουσες, όπως επίσης δεν αμφισβητήθηκε ότι τα εν λόγω στοιχεία ήταν στη διάθεση της Επιτροπής κατά τον χρόνο έκδοσης της προσβαλλόμενης αποφάσεως (50)–, ότι οι διαπιστώσεις της Επιτροπής σχετικά με την έκταση των λειτουργικών, οικονομικών και οργανικών δεσμών μεταξύ Air France και KLM, τόσο της μίας έναντι της άλλης όσο και έναντι της μητρικής του εταιρίας, δεν τεκμηριώθηκαν επαρκώς. Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπερέβη τα όρια που όφειλε να τηρήσει κατά τον έλεγχο των σύνθετων εκτιμήσεων οικονομικής φύσεως που διενεργεί η Επιτροπή στο πεδίο των κρατικών ενισχύσεων, όπως τα όρια αυτά διαγράφονται στη νομολογία που υπομνήσθηκε στο σημείο 45 των παρουσών προτάσεων.
51.      Οι αναιρεσείουσες υπογραμμίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν ομιλεί κατηγορηματικά για «πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως» παρά μόνον σε μεταγενέστερη σκέψη της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (51) –και μόνον άπαξ–, το γεγονός αυτό όμως δεν αναιρεί τη σχετική κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, καθώς δεν είναι δυνατόν να αποδοθεί μεγαλύτερη βαρύτητα στις διατυπώσεις που επέλεξε το Γενικό Δικαστήριο παρά στην ουσία του σκεπτικού του.
52.      Για τους ίδιους λοιπόν λόγους που αναφέρθηκαν προηγουμένως, είμαι της γνώμης ότι ο ισχυρισμός των αναιρεσειουσών ότι το Γενικό Δικαστήριο υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση τυγχάνει απορριπτέος.
53.      Το Γενικό Δικαστήριο, αφού επικεντρώθηκε, υπό το πρίσμα των επιχειρημάτων που προβλήθηκαν και των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίστηκαν ενώπιόν του, στον
έλεγχο της ανάλυσης που διενήργησε η Επιτροπή επί των υφιστάμενων οικονομικών, οργανικών και λειτουργικών δεσμών μεταξύ Air France-KLM, Air France και KLM, κατέληξε στην κρίση ότι τα συμπεράσματα της Επιτροπής δεν ευσταθούσαν. Οι δε αναιρεσείουσες,
στο μέτρο που με την υπό εξέταση αιτίασή τους προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι η ανάλυσή του υπήρξε υπερβολικά λεπτολογική, προβάλλουν επιχειρηματολογία υπεραπλουστευτική, η οποία βασίζεται σε εσφαλμένη όσο και περιοριστική αντίληψη σχετικά με τον ρόλο που καλείται να διαδραματίσει ο δικαστής της Ένωσης κατά τον έλεγχο των οικονομικής φύσεως εκτιμήσεων της Επιτροπής. Το γεγονός ότι ο έλεγχος αυτός μπορεί να είναι περιορισμένης έκτασης δεν σημαίνει ότι ο δικαστής της Ένωσης δεν έχει την εξουσία, μάλιστα την υποχρέωση, να τον διεξαγάγει διεξοδικά.
54.      Θα πρέπει δε ιδίως να επισημανθεί ότι, αντιθέτως προς όσα ισχυρίζονται οι Air France-KLM και Air France, όσον αφορά το ζήτημα της συνεργασίας μεταξύ Transavia France και Transavia Netherlands, το οποίο εξετάζεται στη σκέψη 82 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο ουδόλως υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση. Προκειμένου να καταλήξει στην κρίση του περί της ύπαρξης ορισμένης λειτουργικής και εμπορικής συνεργασίας μεταξύ των εν λόγω εταιριών, παρά το γεγονός ότι καθεμία από αυτές διέθετε δικές της άδειες, πιστοποιητικά, δικαιώματα κυκλοφορίας, χρονοθυρίδες, στοιχεία ενεργητικού, προσωπικό και διεύθυνση, το Γενικό Δικαστήριο δεν βασίστηκε αποκλειστικά στο γεγονός ότι οι δύο αυτές εταιρίες μοιράζονταν το ίδιο εμπορικό σήμα και τον ίδιο ιστότοπο. Αντιθέτως, υπογράμμισε ότι η «Transavia» εμφανιζόταν στην αγορά, καθώς επίσης και στα έγγραφα του ομίλου Air France-KLM, ιδίως στα γενικά έγγραφα αναφοράς των ετών 2019
και 2020, ως ενιαία επιχείρηση αεροπορικών μεταφορών, και δη ως το τμήμα «low cost» της εμπορικής δραστηριότητας του ομίλου (52). Συναφώς, θα πρέπει να υπομνησθεί ότι η ενιαία συμπεριφορά στην αγορά αποτελεί το στοιχείο το οποίο κατά κανόνα οδηγεί στο να χαρακτηρίζονται πλείονες οντότητες, ανεξάρτητες από νομικής απόψεως, ως μία και μόνη «οικονομική ενότητα» (53).
55.      Κατά τα λοιπά, φρονώ ότι τα επιχειρήματα που προβάλλουν οι αναιρεσείουσες τυγχάνουν είτε αβάσιμα είτε απαράδεκτα, καθόσον με αυτά ζητείται, ουσιαστικά, από το Δικαστήριο η επανεκτίμηση των πραγματικών περιστατικών ή των αποδεικτικών στοιχείων που εξέτασε το Γενικό Δικαστήριο, επανεκτίμηση η οποία, ελλείψει αποδείξεων ότι συντρέχει περίπτωση παραμόρφωσης των στοιχείων αυτών, δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητά του (54).
56.      Καταρχάς, είναι γεγονός ότι, όπως τονίζει η KLM, στη σκέψη 89 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως παραπέμπει στο σημείο 41 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, όπου παρατίθενται λεπτομερώς οι εξηγήσεις που έδωσε το Βασίλειο των Κάτω Χωρών σχετικά με τους λειτουργικούς δεσμούς στο εσωτερικό του ομίλου Air France-KLM, οι οποίες εξηγήσεις δεν αποτελούν μέρος της εκτίμησης της Επιτροπής. Ωστόσο, η Επιτροπή έχει κάνει δεκτές τις διαβεβαιώσεις του Βασιλείου των Κάτω Χωρών ότι η KLM και η Air France ήταν «λειτουργικά αυτόνομες» (55), στο δε πλαίσιο της εκτίμησής της παραπέμπει εν εκτάσει στις εξηγήσεις αυτές (56).
57.      Δεύτερον, το επιχείρημα της KLM ότι στο πλαίσιο κάθε εταιρικού ομίλου είναι αναμενόμενο να υπάρχει ένα ορισμένο επίπεδο λειτουργικών δεσμών και ότι, παρά την ύπαρξη ορισμένου συντονισμού, οι θυγατρικές του ομίλου μπορεί ωστόσο να λειτουργούν αυτόνομα, ακόμη και εντός του πλαισίου μίας και μόνης οικονομικής ενότητας, είναι αλυσιτελές, δεδομένου ότι ακριβώς αυτό ήταν το συμπέρασμα που το Γενικό Δικαστήριο έκρινε αναπόδεικτο –ήτοι ότι η KLM απολαύει αυτού του είδους τη λειτουργική αυτονομία.
58.      Τρίτον, ακόμη και αν ο ισχυρισμός των αναιρεσειουσών ότι τα δικαιώματα αρνησικυρίας και έγκρισης που διαθέτει η Air France-KLM δεν υπερβαίνουν τα συνήθη προνόμια κάθε μητρικής εταιρίας που ελέγχει τις θυγατρικές της ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, θεωρώ ότι δεν έχει καθοριστική σημασία
όσον αφορά το ζήτημα ποια οντότητα του ομίλου Air France-KLM θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ωφελείται πραγματικά, άμεσα ή έμμεσα, από το επίμαχο μέτρο.
59.      Τέταρτον, αντιθέτως προς όσα ισχυρίζονται οι αναιρεσείουσες, αυτό που έκρινε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 104 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως δεν ήταν ότι το γεγονός ότι οι εμπορικές σχέσεις μεταξύ της Air France και της KLM καθώς και μεταξύ των εν λόγω θυγατρικών και της μητρικής τους εταιρίας αναπτύσσονταν «υπό συνήθεις συνθήκες αγοράς» είναι κρίσιμο μόνον για φορολογικούς σκοπούς. Αντιθέτως, αυτό που έκρινε το Γενικό Δικαστήριο ήταν ότι το συγκεκριμένο στοιχείο δεν αρκεί για να αποδειχθεί η ύπαρξη οικονομικής αυτοτέλειας των οντοτήτων αυτών εντός του ομίλου Air France-KLM, λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων που είχαν εκτεθεί προηγουμένως, στις σκέψεις 100 έως 103 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (57). Επιπλέον, όπως προκύπτει σαφώς από τη σκέψη 105 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το επίμαχο μέτρο είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της χρηματοοικονομικής θέσης του ομίλου Air France-KLM στο σύνολό του, ενίσχυση συνιστάμενη στη διάθεση σημαντικών ποσών ρευστότητας τα οποία δεν θα ήταν διαθέσιμα υπό τις συνήθεις συνθήκες της αγοράς και την αποτροπή του κινδύνου αδυναμίας πληρωμών της KLM. Επομένως, το πλεονέκτημα που προέκυπτε συνίστατο μάλλον στα ευεργετικά αποτελέσματα που θα είχε η αποκατάσταση της ρευστότητας και της βιωσιμότητας της KLM για την Air France-KLM και την Air France παρά στον κίνδυνο διοχέτευσης της ενίσχυσης στις εταιρίες αυτές μέσω μεταξύ τους συναλλαγών υπό όρους που δεν ανταποκρίνονται στις συνθήκες της αγοράς. Κατά συνέπεια, το γεγονός ότι τέτοιες συναλλαγές πραγματοποιούνταν υπό συνήθεις συνθήκες αγοράς δεν αποτέλεσε ουσιώδες στοιχείο της συλλογιστικής του Γενικού Δικαστηρίου.
60.      Πέμπτον, τα επιχειρήματα που προβάλλουν οι KLM, Air France-KLM και Air France προκειμένου να βάλλουν κατά της προαναφερθείσας διαπίστωσης, που διαλαμβάνεται στη σκέψη 105 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, σχετικά με τα αποτελέσματα του επίμαχου μέτρου για τον όμιλο Air France-KLM στο σύνολό του, τυγχάνουν αναπόδεικτα και, εν πάση περιπτώσει, απαράδεκτα, καθόσον ισοδυναμούν με αίτημα προς το Δικαστήριο να επανεξετάσει τα πραγματικά περιστατικά και τα αποδεικτικά στοιχεία τα οποία έχει ήδη εξετάσει το Γενικό Δικαστήριο, χωρίς ωστόσο να προβάλλεται παραμόρφωσή τους (58). Όσον αφορά δε την παραδοχή που διαλαμβάνεται στη σκέψη 106 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ότι «η KLM δεν θα μπορούσε πιθανώς να συνεχίσει τις δραστηριότητές της και, ως εκ τούτου, θα έθετε επίσης σε κίνδυνο τη συνέχιση των δραστηριοτήτων που ασκούνται από κοινού με την Air France», την οποία επίσης αμφισβητούν οι αναιρεσείουσες, επισημαίνω απλώς ότι, σύμφωνα με την προσβαλλόμενη απόφαση, το επίμαχο μέτρο προβλέφθηκε και εγκρίθηκε προκειμένου να αντιμετωπιστεί η σοβαρή έλλειψη ρευστότητας της KLM και να αποτραπεί η πτώχευσή της (59).
Επομένως, δεν είναι εσφαλμένη η κρίση του Γενικού Δικαστηρίου ότι, ελλείψει του μέτρου αυτού, η KLM δεν θα μπορούσε πιθανώς να συνεχίσει τις δραστηριότητές της, περιλαμβανομένων και εκείνων που ασκούσε από κοινού με την Air France (60).
61.      Από το σύνολο των προεκτεθέντων συνάγεται, κατά τη γνώμη μου, ότι ο πρώτος ισχυρισμός των αναιρεσειουσών, ο οποίος αφορά τους οργανικούς, λειτουργικούς και οικονομικούς δεσμούς εντός του ομίλου Air France-KLM, πρέπει να απορριφθεί.
β)      Δεύτερος ισχυρισμός: το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τα όρια που όφειλε να τηρήσει κατά τον έλεγχο των συμβάσεων βάσει των οποίων χορηγήθηκε το επίμαχο μέτρο
62.      Οι αναιρεσείουσες, υποστηριζόμενες από τη Γαλλική Δημοκρατία και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, ισχυρίζονται ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν τεκμηρίωσε την κρίση του ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως καθόσον διαπίστωσε, στο σημείο 114 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, ότι οι προβλεπόμενοι στις συμβάσεις βάσει των οποίων χορηγήθηκε το επίμαχο μέτρο
μηχανισμοί εξασφάλισης (61) κατέτειναν στο να προσπορίσουν το πραγματικό πλεονέκτημα του εν λόγω μέτρου αποτελεσματικά και αποκλειστικά στην KLM, λειτουργώντας κατά τον ίδιο τρόπο με ρήτρα διαθέσεως. Ο εν λόγω δεύτερος ισχυρισμός, ο οποίος συναπαρτίζεται από διάφορες μερικότερες αιτιάσεις, βάλλει κατά των σκέψεων 108 έως 132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
63.      Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, οσάκις χορηγείται κρατική ενίσχυση σε οντότητα ανήκουσα σε όμιλο εταιριών,
ενδέχεται η Επιτροπή να έχει τη δυνατότητα, μέσω ρητρών διαθέσεως ή άλλων μηχανισμών προβλεπόμενων στις συμβάσεις οι οποίες συνοδεύουν τη χορήγηση της ενίσχυσης, να περιορίζει τον κύκλο των δικαιούχων αυτής κατά τρόπον ώστε
σε αυτόν να περιλαμβάνεται, αποκλειστικά,
η συγκεκριμένη οντότητα, η οποία πλέον θεωρείται ανεξάρτητη επιχείρηση για τους σκοπούς χορήγησης της ενίσχυσης. Εντούτοις, όπως επίσης ανέφερα προηγουμένως, είναι σημαντικό να μη λησμονείται ότι το αποτέλεσμα που επιφέρουν αυτού του είδους οι ρήτρες και οι συμβατικοί μηχανισμοί εξαρτάται από το περιεχόμενό τους, καθώς και από το σύνολο των περιστάσεων της εκάστοτε υπόθεσης.
64.      Καταρχάς, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως επικεντρώθηκε, στις σκέψεις 112 έως 118 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, στον ρόλο και στα προνόμια που επιφυλάσσονταν υπέρ της Air France-KLM με βάση τη συμφωνία-πλαίσιο και εσφαλμένως ερμήνευσε τον χαρακτήρα της εμπλοκής της μητρικής εταιρίας. Υπογραμμίζουν ότι η Air France-KLM συμβλήθηκε στη συμφωνία αυτή μόνον υπό την ιδιότητά της ως μετόχου της KLM, και μόνον προκειμένου να διασφαλίσει τη συμμόρφωση της KLM με τις απορρέουσες από το μέτρο ενίσχυσης υποχρεώσεις της. Είμαι της γνώμης ότι ο ισχυρισμός αυτός βασίζεται σε πεπλανημένη αντίληψη του σκεπτικού του Γενικού Δικαστηρίου (62).
65.      Αντιθέτως προς όσα φαίνεται να υπαινίσσονται οι αναιρεσείουσες, το συμπέρασμα που θέλησε να τεκμηριώσει το Γενικό Δικαστήριο με τις σκέψεις 112 έως 118 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως δεν ήταν ότι η ιδιότητα της Air France-KLM ως συμβαλλομένου μέρους της συμφωνίας-πλαισίου της επέτρεψε να ωφεληθεί άμεσα από την επίμαχη ενίσχυση, με αποτέλεσμα να ματαιώσει τις προσπάθειες των ολλανδικών αρχών να διοχετεύσουν την ενίσχυση αυτή αποκλειστικά στην KLM. Αντιθέτως, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η ανάμιξη της Air France-KLM στη χορήγηση και την εφαρμογή του επίμαχου μέτρου καταδείκνυε ότι ο ρόλος της εταιρίας αυτής δεν ήταν απλώς μεσολαβητικός, αλλά ρόλος ενεργού συμβαλλομένου (63).
66.      Σε αυτό το πλαίσιο, και παρά τις σχετικές επικρίσεις των αναιρεσειουσών, είναι κατανοητοί οι λόγοι για τους οποίους το Γενικό Δικαστήριο δεν υπεισήλθε διεξοδικότερα στη φύση των δικαιωμάτων που θα αντλούσε η Air France-KLM από τη συμμετοχή της στη συμφωνία-πλαίσιο –όπως φαίνεται, πρόκειται κατά κύριο λόγο για δικαιώματα έγκρισης σχετιζόμενα με τη συμμόρφωση με τους όρους που επέβαλαν οι ολλανδικές αρχές για τη χορήγηση του επίμαχου μέτρου. Οι σχετικές λεπτομέρειες δεν ήταν απαραίτητες προκειμένου το Γενικό Δικαστήριο να τεκμηριώσει το σκεπτικό του, βάσει του οποίου, κατά τον προσδιορισμό του δικαιούχου του μέτρου επίμαχου ενίσχυσης, η Επιτροπή δεν εκτίμησε, ή εκτίμησε πλημμελώς, την ενεργό ανάμιξη (64)
της Air-France-KLM στη χορήγηση και την εφαρμογή (65) του μέτρου.
67.      Δεύτερον, οι αναιρεσείουσες ισχυρίζονται ότι οι προβλέψεις που περιλήφθηκαν στις συμβάσεις βάσει των οποίων χορηγήθηκε το επίμαχο μέτρο –συγκεκριμένα, οι ρήτρες που προέβλεπαν ότι η ενίσχυση μπορούσε να χρησιμοποιηθεί αποκλειστικά για τις εταιρικές ανάγκες της KLM, ότι απαγορευόταν ο περαιτέρω δανεισμός οποιουδήποτε ποσού σε άλλες οντότητες του ομίλου Air France-KLM, ότι οι πόροι από το επίμαχο μέτρο δεν θα χρησιμοποιούνταν για το άμεσο όφελος της Air France-KLM, και ότι η εποπτεία της τήρησης των υποχρεώσεων αυτών θα ανατίθετο σε υπάλληλο του Ολλανδικού Δημοσίου, διοριζόμενο ειδικώς προς τούτο– απέτρεπαν το ενδεχόμενο να ωφεληθούν άμεσα από την ενίσχυση άλλες οντότητες εκτός της KLM, καθώς επίσης και το ενδεχόμενο έμμεσης διοχέτευσης της ενίσχυσης από την KLM σε άλλες εταιρίες του ομίλου. Καταλήγοντας σε διαφορετική κρίση επί του ζητήματος αυτού, το Γενικό Δικαστήριο υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση.
68.      Καταρχάς, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη καθόσον ανέλυσε τις συμβατικές αυτές προβλέψεις μεμονωμένα, χωρίς να εξετάσει το αποτέλεσμα του επίμαχου μέτρου συνολικά. Κατά τη γνώμη μου, ο ισχυρισμός αυτός είναι αβάσιμος. Το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε τους συμβατικούς μηχανισμούς περί των οποίων γίνεται λόγος στην προσβαλλόμενη απόφαση,
τον καθένα ξεχωριστά (βλ. σκέψεις 120, 122, 128 και 130 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως) και όλους μαζί ως σύνολο, κατέληξε δε στο συμπέρασμα ότι, βάσει των μηχανισμών αυτών, δεν μπορούσε να διαπιστωθεί ότι η KLM ήταν η μόνη δικαιούχος του επίμαχου μέτρου (βλ. σκέψη 132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
69.      Δεύτερον, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ανεπαρκείς τους εν λόγω συμβατικούς μηχανισμούς για τον μόνο λόγο ότι δεν ήταν ικανοί να εμποδίσουν την Air-France-KLM και την Air France να επωφεληθούν από έμμεσα πλεονεκτήματα τα οποία δεν συνιστούν έμμεσες ενισχύσεις, αλλά, το πολύ, δευτερογενή οικονομικά αποτελέσματα. Ομοίως, η KLM ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν εξήγησε ποια ήταν η φύση των εν λόγω έμμεσων πλεονεκτημάτων, ούτε τους λόγους για τους οποίους η Επιτροπή όφειλε να θεωρήσει, κατά την εκ των προτέρων  εκτίμησή της, ότι ήταν πιθανό ή αρκούντως εύλογο να προκύψουν τέτοια πλεονεκτήματα, και επομένως να προσφύγει σε εικοτολογία. Οι αιτιάσεις αυτές θα εξεταστούν περαιτέρω κατά την ανάλυση του τρίτου λόγου αναιρέσεως των υποθέσεων C-269/24 P και C-289/24 P.
70.      Τρίτον, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν εκτίμησε τα συνδυασμένα αποτελέσματα των προαναφερθέντων συμβατικών μηχανισμών υπό το πρίσμα της δομής της επιχείρησης και της διακυβέρνησης του ομίλου Air France-KLM. Η Επιτροπή παραπέμπει στο σημείο 116 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, όπου εξηγούσε ότι η εν λόγω δομή απέτρεπε κάθε κίνδυνο μεταβίβασης της ενίσχυσης που έλαβε η KLM στην Air France μέσω συμφωνιών χρηματοοικονομικής ή εμπορικής συνεργασίας υποκείμενων σε ευνοϊκούς όρους. Ωστόσο, όπως αναφέρεται στο σημείο 59 των παρουσών προτάσεων, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι τα αποτελέσματα του επίμαχου μέτρου για την Air France-KLM και την KLM δεν εξαρτώνταν από τον κίνδυνο μεταβίβασης της ενίσχυσης μέσω συναλλαγών υπό όρους που δεν ανταποκρίνονται στις συνθήκες της αγοράς. Επομένως, και αυτή η αιτίαση θα πρέπει να απορριφθεί.
71.      Τέταρτον, η Air France-KLM και η Air France ισχυρίζονται ότι το Γενικό Δικαστήριο παρέβλεψε τη σύνθετη εκτίμηση οικονομικής φύσεως που διενήργησε η Επιτροπή κατ’ ενάσκηση της εξουσίας της εκτιμήσεως, η οποί αναπτύσσεται στο τμήμα 2.5.3 της προσβαλλόμενης αποφάσεως και η οποία καταδείκνυε τη σημασία των συμβατικών μηχανισμών εξασφάλισης. Επισημαίνω επ’ αυτού ότι, αφενός, στα σημεία 48 έως 53 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, τα οποία περιλαμβάνονται στο περί ου ο λόγος τμήμα αυτής, παρατίθενται απλώς οι διευκρινίσεις των ολλανδικών αρχών σχετικά με τα εν λόγω μέτρα εξασφάλισης, χωρίς καμία αξιολόγηση εκ μέρους της Επιτροπής (66). Αφετέρου, όπως
εκτίθεται στο σημείο 68 των παρουσών προτάσεων, το Γενικό Δικαστήριο έλαβε υπόψη τους συμβατικούς μηχανισμούς περί των οποίων γίνεται μνεία στην προσβαλλόμενη απόφαση και έκρινε ότι οι μηχανισμοί αυτοί δεν τεκμηρίωναν επαρκώς τη διαπίστωση της Επιτροπή σχετικά με την ταυτότητα του δικαιούχου του επίμαχου μέτρου.
72.      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, θεωρώ ότι και ο δεύτερος ισχυρισμός που προβάλλουν οι αναιρεσείουσες θα πρέπει να απορριφθεί.
γ)      Τρίτος ισχυρισμός: το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλήθος νομικών σφαλμάτων κατά την εκτίμηση του είδους του χορηγηθέντος μέτρου ενίσχυσης και του πλαισίου στο οποίο εντασσόταν
73.      Οι αναιρεσείουσες, υποστηριζόμενες από τη Γαλλική Δημοκρατία και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, ισχυρίζονται ότι το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως μέμφθηκε την Επιτροπή διότι δεν έλαβε υπόψη την απόφαση Air France και την απόφαση Air France-KLM και Air France κατά την εκ μέρους της εκτίμηση του επίμαχου μέτρου (67). Με τον τρίτο ισχυρισμό βάλλονται οι σκέψεις 140 έως 146 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
74.      Καταρχάς, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη και σε αντιφάσεις καθόσον επέκρινε την Επιτροπή διότι δεν προέβη σε περαιτέρω εξέταση της αποφάσεως Air France, μολονότι στη σκέψη 141 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ρητώς αναγνωρίζεται ότι η Επιτροπή είχε κρίνει ότι η απόφαση αυτή δεν ήταν κρίσιμη για την εκτίμηση του επίμαχου μέτρου.
75.      Επ’ αυτού επισημαίνω ότι, αφενός, από τη σκέψη 144 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει σαφώς ότι, κατά το Γενικό Δικαστήριο, αν και η Επιτροπή πράγματι έκανε μνεία της αποφάσεως Air France, εντούτοις δεν εκτίμησε το σωρευτικό αποτέλεσμα του επίμαχου μέτρου και των μέτρων που αποτελούσαν το αντικείμενο της αποφάσεως Air France και της αποφάσεως Air France-KLM και Air France, μολονότι υφίστατο χρονική, διαρθρωτική και οικονομική συνάφεια μεταξύ των μέτρων αυτών. Δεν διακρίνω καμία αντίφαση στη συλλογιστική αυτή.
76.      Εξάλλου, το γεγονός και μόνο ότι η Επιτροπή έκρινε ότι διέφεραν οι δικαιούχοι των τριών αυτών μέτρων –ήτοι ότι επρόκειτο για διαφορετικές οντότητες ή συνδυασμούς οντοτήτων του ίδιου ομίλου– δεν απήλλασσε αφεαυτού την Επιτροπή από την υποχρέωση να εξετάσει τα αποτελέσματα των μέτρων αυτών όσον αφορά τη θέση του ομίλου συνολικά. Εφόσον πλείονες οντότητες οι οποίες ωφελούνται από κρατικές ενισχύσεις λειτουργούν στην αγορά ως μία και μόνη οικονομική ενότητα, η άνευ περαιτέρω αναλύσεως εκτίμηση ότι οι ενισχύσεις αυτές δεν επηρεάζουν τη θέση της εν λόγω ενότητας συνολικά διότι κάθε μία εξ αυτών χορηγήθηκε σε διαφορετική οντότητα τυγχάνει επίπλαστη και δεν συμβάλλει στην αποτελεσματικότητα του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων (68).
77.      Δεύτερον, οι αναιρεσείουσες ισχυρίζονται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη καθόσον επέκρινε την Επιτροπή διότι δεν έλαβε υπόψη την απόφαση Air France-KLM και Air France –απόφαση
εκδοθείσα μετά την έκδοση της αρχικής αποφάσεως, η οποία ακυρώθηκε με την απόφαση της 19ης Μαΐου 2021. Δεδομένου ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, κατόπιν της ακύρωσης αυτής η Επιτροπή όφειλε να επανέλθει στη
θέση στην οποία βρισκόταν κατά την έκδοση της αρχικής αποφάσεως, έπεται ότι ορθώς δεν έλαβε υπόψη την ενίσχυση που αποτελούσε αντικείμενο της αποφάσεως Air France-KLM και Air France, αποφάσεως η οποία εκδόθηκε σε χρόνο μεταγενέστερο από τον κρίσιμο για την προσβαλλόμενη απόφαση χρόνο.
78.      Ως προς το ζήτημα αυτό, βεβαίως το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως αποφανθεί ότι η διαδικασία αντικαταστάσεως ακυρωθείσας πράξεως μπορεί να επαναληφθεί από το συγκεκριμένο σημείο κατά το οποίο συνέβη η παρανομία (69).
Εντούτοις, θεωρώ ότι οι συνέπειες της κρίσης αυτής του Δικαστηρίου είναι κυρίως διαδικαστικού χαρακτήρα και δεν είναι ικανές να δικαιολογήσουν την εκ μέρους της Επιτροπής μη λήψη υπόψη, κατά τη διαδικασία επανεκτίμησης της συμβατότητας κρατικής ενίσχυσης κατόπιν ακύρωσης προηγούμενης απόφασής της, μέτρου το οποίο, αν και δεν της είχε ακόμη κοινοποιηθεί κατά τον χρόνο έκδοσης της ακυρωθείσας αποφάσεως, συνδέεται πάντως στενά με την ενίσχυση αυτή και οι αποδέκτες του είναι οντότητες που ανήκουν στον ίδιο όμιλο εταιριών.
79.      Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει επίσης διευκρινίσει ότι, προκειμένου να συμμορφωθεί με την ακυρωτική απόφαση και να την εκτελέσει πλήρως, το εκάστοτε θεσμικό όργανο υποχρεούται να σεβαστεί όχι μόνο το διατακτικό της αποφάσεως, αλλά και το σκεπτικό της, στο οποίο εμφαίνονται οι ακριβείς λόγοι της παρανομίας που διαπιστώνεται με το διατακτικό και τους οποίους πρέπει να λάβει υπόψη το οικείο θεσμικό όργανο κατά την αντικατάσταση της ακυρωθείσας πράξεως (70).
Στην απόφασή του της 19ης Μαΐου 2021, με την οποία ακυρώθηκε η αρχική απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο, χωρίς να αναφερθεί στην απόφαση Air France-KLM η οποία είχε μόλις εκδοθεί, τόνιζε ότι η Επιτροπή οφείλει να εξετάζει με ιδιαίτερη προσοχή
τους δεσμούς μεταξύ των εταιριών που ανήκουν στον ίδιο όμιλο, όταν θεωρείται πιθανό ότι θα υπάρξει αντίκτυπος στον ανταγωνισμό λόγω της σώρευσης κρατικών ενισχύσεων εντός του ίδιου ομίλου (71), επέκρινε δε την Επιτροπή διότι δεν αιτιολόγησε επαρκώς τις διαπιστώσεις της σχετικά με το ενδεχόμενο να χρησιμοποιηθεί, έστω και εν μέρει, η ενίσχυση που είχε χορηγηθεί ήδη στην Air France και είχε εγκριθεί με την απόφαση Air France για τη κάλυψη αναγκών της KLM (72).
Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε επιχειρηματολογία ίδια με εκείνη που αναπτύσσεται στην αίτηση αναιρέσεως της Επιτροπής, κατά την οποία, εφόσον η KLM δεν ήταν ένας εκ των δικαιούχων των κρατικών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στην Air France και στην Air France-KLM, η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να παράσχει εξηγήσεις σχετικά με τα αποτελέσματα που επάγονταν τα τρία αυτά διακριτά μέτρα για τη θέση του ομίλου Air France-KLM στο σύνολό του (73).
80.      Κατά συνέπεια, θεωρώ ότι, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις των υπό κρίση υποθέσεων, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι
η Επιτροπή όφειλε να λάβει υπόψη την απόφαση Air France και την απόφαση Air France-KLM και Air France, ως μέρος του πλαισίου στο οποίο εντασσόταν το επίμαχο μέτρο.
δ)      Τέταρτος ισχυρισμός: το Γενικό Δικαστήριο δεν υπερέβη τα όρια που όφειλε να τηρήσει κατά τον έλεγχο της στάθμισης των εκτιμηθέντων στοιχείων στην οποία προέβη η Επιτροπή
81.      Οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι κανένα από τα στοιχεία στα οποία βασίστηκε το Γενικό Δικαστήριο δεν σχετίζεται με την εκτίμηση που διαλαμβάνεται στο σημείο 117 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, όπου η Επιτροπή, ασκώντας την ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει κατά την εκτίμηση σύνθετων ζητημάτων οικονομικής φύσεως, προέβη σε στάθμιση των στοιχείων που είχε χαρακτηρίσει κρίσιμα σε προηγούμενα σημεία της εν λόγω αποφάσεως ώστε να καταλήξει σε διαπιστώσεις περί του αν η ύπαρξη του στοιχείου του ελέγχου καθώς και οι λειτουργικοί, οικονομικοί και οργανικοί δεσμοί μεταξύ KLM, Air France-KLM και Air France συνεπάγονταν ότι οι δύο τελευταίες εταιρίες επίσης ωφελούνταν από το μέτρο ενίσχυσης, παρά τη δομή της διακυβέρνησης του ομίλου και των μηχανισμών που περιλήφθηκαν στις συμβάσεις βάσει των οποίων χορηγήθηκε και εφαρμόστηκε η ενίσχυση. Κατά τις αναιρεσείουσες, εφόσον το Γενικό Δικαστήριο δεν διαπίστωσε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως κατά τη στάθμιση αυτή, υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση.
82.      Συναφώς, θα επισημάνω απλώς, πρώτον, ότι αυτό που διατυπώνεται στο σημείο 117 της προσβαλλόμενης αποφάσεως
είναι μάλλον το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε η Επιτροπή βάσει των προηγούμενων εκτιμήσεών της, που αναπτύσσονται στα σημεία 112 έως 116, παρά μια αιτιολογημένη στάθμιση των διαφόρων κρίσιμων στοιχείων (74), και, δεύτερον, ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η ανάλυση των στοιχείων αυτών από την Επιτροπή υπήρξε πλημμελής καθ’ όλα της τα στάδια, με αναπόφευκτη συνέπεια η στάθμισή τους να μην είναι αξιόπιστη.
ε)      Πρόταση επί του δεύτερου λόγου αναιρέσεως
83.      Για όλους τους προεκτεθέντες λόγους, φρονώ ότι ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως σε κάθε μία από τις υπό κρίση συνεκδικαζόμενες υποθέσεις θα πρέπει να απορριφθεί.
Γ.      Επί του τρίτου λόγου αναιρέσεως στις υποθέσεις C-269/24 P και C-289/24 P
84.      Η Air France-KLM και η Air France, καθώς και η KLM, ισχυρίζονται ότι το Γενικό Δικαστήριο προέβη σε εσφαλμένη διάκριση μεταξύ έμμεσου πλεονεκτήματος και δευτερογενών οικονομικών αποτελεσμάτων. Μολονότι δε τα επιχειρήματά τους δεν διαρθρώνονται υπό μορφήν αυτοτελούς λόγου αναιρέσεως, αλληλεπικαλύπτονται με εκείνα τα οποία προβάλλει η Επιτροπή και τα οποία εκτέθηκαν στο σημείο 69 των παρουσών προτάσεων. Με τις αιτιάσεις τους αυτές οι αναιρεσείουσες βάλλουν κατά των σκέψεων 147 έως 158 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τον ισχυρισμό της Επιτροπής ότι το επίμαχο μέτρο είχε, στην έσχατη περίπτωση, «απλά δευτερογενή οικονομικά αποτελέσματα» έναντι της Air France-KLM και της Air France, τα οποία δεν μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως πλεονέκτημα, άμεσο ή έμμεσο, υπέρ των τελευταίων.
85.      Είναι γεγονός ότι η έννοια του έμμεσου πλεονεκτήματος είναι μάλλον απροσδιόριστη. Πρόκειται για έννοια που ελάχιστα έχει απασχολήσει τη νομολογία (75). Αντιθέτως, στο σημείο 116 της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης διευκρινίζεται ότι
τα έμμεσα αυτά πλεονεκτήματα θα πρέπει να διακρίνονται από τα απλά δευτερογενή οικονομικά αποτελέσματα, που είναι συνυφασμένα με όλα σχεδόν τα μέτρα κρατικής ενίσχυσης. Για τον σκοπό αυτό, τα προβλεπόμενα αποτελέσματα του μέτρου θα πρέπει να εξετάζονται εκ των προτέρων. Επομένως, ένα έμμεσο πλεονέκτημα υπάρχει εάν το μέτρο έχει σχεδιαστεί με τέτοιον τρόπο ώστε να διοχετεύει τα δευτερεύοντα αποτελέσματά του «προς αναγνωρίσιμες επιχειρήσεις ή ομάδες επιχειρήσεων». Στην υποσημείωση 181 της ίδιας ανακοίνωσης διευκρινίζεται ότι, αντιθέτως, ένα απλό δευτερογενές οικονομικό αποτέλεσμα, με τη μορφή αύξησης της παραγωγής –το οποίο δεν ισοδυναμεί με έμμεση ενίσχυση– μπορεί να διαπιστωθεί όταν η ενίσχυση διοχετεύεται απλώς μέσω μιας επιχείρησης –για παράδειγμα, ενός ενδιάμεσου χρηματοπιστωτικού οργανισμού– η οποία το διαβιβάζει εξ ολοκλήρου στον δικαιούχο της ενίσχυσης.
86.      Ομολογώ ότι, αν και αναγνωρίζω την πρακτική χρησιμότητα της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης, τη θεωρώ ωστόσο κάπως αμφιλεγόμενη από συνταγματική σκοπιά, καθόσον αποτελεί πράξη εκδοθείσα μεν εντός του πλαισίου εφαρμογής του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, που όμως ορίζει μια αντικειμενική έννοια η ερμηνεία της οποίας εναπόκειται στα δικαιοδοτικά όργανα
της Ένωσης –ενώ οι πράξεις του
ήπιου δικαίου (soft law) θα έπρεπε να περιορίζονται στην ερμηνεία των λοιπών παραγράφων του άρθρου 107 ΣΛΕΕ, η εφαρμογή των οποίων εμπίπτει ρητώς στην αρμοδιότητα της Επιτροπής.
87.      Πάντως, όσο αμφιλεγόμενη και αν είναι, ενδεχομένως, η εν λόγω ανακοίνωση, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης τείνουν να βασίζονται σε αυτήν, κάτι που συμβαίνει και στην περίπτωση της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (76), έχουν
δε κρίνει ότι
είναι δεσμευτική για την Επιτροπή, όπως άλλωστε κάθε άλλη πράξη του ήπιου δικαίου την οποία εκδίδει η Επιτροπή προκειμένου να διευκρινίσει τα κριτήρια που πρόκειται να εφαρμόσει στο πλαίσιο ασκήσεως της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει (77).
Προσφάτως, μάλιστα, το Δικαστήριο
αναφέρθηκε στον ορισμό που περιέχει το προαναφερθέν σημείο 116 της ανακοίνωσης, αποφαινόμενο ότι η Επιτροπή υποχρεούται να εξετάζει αν προκύπτουν όχι μόνον άμεσα αλλά και έμμεσα πλεονεκτήματα, και επομένως δεν δύναται να προβάλλει ειδική επιχειρηματολογία προς απόρριψη της υπόθεσης ύπαρξης άμεσου πλεονεκτήματος χωρίς ταυτόχρονα να διερευνά κατά πόσον προκύπτει κάποιο παρεμπίπτον έμμεσο πλεονέκτημα (78).
88.      Επομένως, καθίσταται σαφές ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί αν προκύπτει έμμεσο πλεονέκτημα, θα πρέπει να επαναλαμβάνεται η ανάλυση περί του αν πληρούνται
τα απαριθμούμενα στο άρθρο 107, παράγραφος 1, κριτήρια διάγνωσης άμεσου πλεονεκτήματος για όλους τους επιμέρους ωφελούμενους από το εκάστοτε μέτρο. Ωστόσο, οσάκις ένα μέτρο κρατικής ενίσχυσης παρέχει πλεονέκτημα σε μία και μόνη οικονομική ενότητα, η ανάλυση που θα πρέπει να διενεργηθεί θα πρέπει εξ ορισμού να αφορά την ενότητα συνολικά και μόνον αυτή, οπότε παρέλκει η εξέταση του ζητήματος αν προκύπτει έμμεσο πλεονέκτημα για τις επιμέρους οντότητες που συναποτελούν την ενότητα.
89.      Στις υπό κρίση συνεκδικαζόμενες υποθέσεις, το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε πλάνη καθόσον διαπίστωσε ότι η Air France-KLM και η Air France δεν εντάσσονταν στον κύκλο των δικαιούχων του επίμαχου μέτρου, δεδομένου ότι τα κρίσιμα στοιχεία που εξετάστηκαν καταδείκνυαν ότι οι εταιρίες αυτές και η KLM αποτελούσαν, για τους σκοπούς του επίμαχου μέτρου, μία και μόνη οικονομική ενότητα, καθώς και ότι οι συμφωνίες που συνόδευαν τη χορήγηση του μέτρου αυτού δεν αρκούσαν
ώστε να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να επωφεληθούν από το εν λόγω μέτρο οι τρεις αυτές οντότητες ως σύνολο, ιδίως λαμβανομένου υπόψη του βαθμού ολοκλήρωσης εντός του ομίλου Air France-KLM. Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε επιπροσθέτως ότι τα πλεονεκτήματα για την Air France-KLM και την Air France ήταν έστω έμμεσα (79). Επομένως, τα επιχειρήματα που προβάλλουν οι αναιρεσείουσες με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως θα πρέπει να κριθούν αλυσιτελή.
90.      Φρονώ δε ότι, εν πάση περιπτώσει, τα επιχειρήματα αυτά δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτά. Τα πλεονεκτήματα που επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο –ήτοι οι
«προβλέψιμες εκ των προτέρων συνέπειες» που συνίσταντο i) στη βελτίωση της οικονομικής κατάστασης και τη διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας της Air France-KLM και του ομίλου στο σύνολό του, συμπεριλαμβανομένης της Air France·
ii) στην ενίσχυση της δυνατότητας της Air France-KLM να αντλεί κεφάλαια από τις χρηματοπιστωτικές αγορές για τις ανάγκες των θυγατρικών της, συμπεριλαμβανομένης της Air France·
και iii) στην εξασφάλιση της συνέχισης των δραστηριοτήτων της KLM, μίας από τις κύριες θυγατρικές του ομίλου, και στην αποτροπή του κινδύνου να πληγεί
η Air France-KLM και ολόκληρος ο όμιλος από τον κίνδυνο πτώχευσής της (80)– αφορούν συγκεκριμένα τον όμιλο Air France-KLM καθώς και την εταιρία χαρτοφυλακίου του ομίλου αυτού αλλά και τη θυγατρική του, Air France, υπό το πρίσμα δε του συνόλου των περιστάσεων της υπόθεσης
δεν μπορούν να θεωρηθούν απλώς δευτερογενή οικονομικά αποτελέσματα, ανάλογα με εκείνα που ωφελούν τους εμπορικούς εταίρους κάθε δικαιούχου κρατικής ενίσχυσης.
91.      Επομένως, φρονώ ότι και ο τρίτος λόγος αναιρέσεως στις υποθέσεις C‑269/24 Ρ και C-289/24 Ρ θα πρέπει να απορριφθεί.
Δ.      Πρόταση επί των αιτήσεων αναιρέσεως
92.      Για τους προεκτεθέντες λόγους, είμαι της γνώμης ότι οι υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως θα πρέπει να απορριφθούν.
Επομένως, προτείνω στο Δικαστήριο να καταδικάσει την Επιτροπή, την KLM, την Air France-KLM και την Air France στα σχετικά με τις υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως έξοδα της Ryanair, και να καταδικάσει τη Γαλλική Δημοκρατία, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και την Επιτροπή στα δικαστικά τους έξοδα, κατ’
εφαρμογήν των άρθρων 138, παράγραφος 1, και 140, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, τα οποία εφαρμόζονται και στην αναιρετική δίκη δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, του ίδιου Κανονισμού.
V.      Πρόταση
93.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει τις αιτήσεις αναιρέσεως, να καταδικάσει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την Koninklijke Luchtvaart Maatschappij, την Air France-KLM S.A. και την Société Air France S.A.
στα σχετικά με τις υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως δικαστικά έξοδα της Ryanair DAC, και να καταδικάσει τη Γαλλική Δημοκρατία, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στα δικαστικά τους έξοδα, κατ’
εφαρμογήν των άρθρων 138, παράγραφος 1, και 140, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, τα οποία εφαρμόζονται και στην αναιρετική δίκη δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, του ίδιου Κανονισμού.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Βλ. απόφαση της 28ης Σεπτεμβρίου 2023, Ryanair κατά Επιτροπής (C-321/21 P, EU:C:2023:713, σκέψη 23).
3      Βλ. απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Ryanair κατά Επιτροπής (C-353/21 P, EU:C:2024:437, σκέψεις 29 και 30).
4      SA.57116 (2020/N) – Κάτω Χώρες – COVID-19: Εγγύηση του Δημοσίου για δάνειο και κρατικό δάνειο υπέρ της KLM.
5      Πρόκειται για δύο ακόμη μέτρα πέραν εκείνου που αποτελεί αντικείμενο των υπό κρίση αιτήσεων αναιρέσεως. Το πρώτο εξ αυτών είναι ατομική ενίσχυση την οποία χορήγησε στην Air France η Γαλλική Δημοκρατία –αφενός υπό μορφή κρατικής εγγυήσεως ύψους 90 % επί δανείου ύψους 4
δισεκατομμυρίων ευρώ χορηγούμενου από κοινοπραξία τραπεζών και, αφετέρου, υπό μορφή μετοχικού δανείου ύψους 3
δισεκατομμυρίων ευρώ κατ’ ανώτατο όριο– και η οποία εγκρίθηκε στις 4 Μαΐου 2020 με την απόφαση C(2020) 2983 τελικό της Επιτροπής σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.57082 (2020/N) – Γαλλία – COVID-19 – Προσωρινό πλαίσιο (άρθρο 107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ) – Εγγύηση και μετοχικό δάνειο υπέρ της Air France (στο εξής: απόφαση Air France). Με την απόφασή του της 20ής Δεκεμβρίου 2023, Ryanair και Malta Air κατά Επιτροπής (Air France COVID-19) (T-216/21, EU:T:2023:822), το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την απόφαση αυτή. Η πρόοδος της δίκης επί των αιτήσεων αναιρέσεως που έχουν ασκήσει η Επιτροπή (C-166/24 P) και οι Air France-KLM και Air France (C-192/24 P) έχει ανασταλεί. Το δεύτερο μέτρο είναι ατομική ενίσχυση χορηγηθείσα από τη Γαλλική Δημοκρατία υπό μορφή ανακεφαλαιοποίησης της Air France και της εταιρίας χαρτοφυλακίου Air France-KLM SA (στο εξής: Air France-KLM), η οποία εγκρίθηκε στις 5 Απριλίου 2021 με την απόφαση C(2021) 2488 τελικό της Επιτροπής σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.59913 – Γαλλία – COVID-19 – Ανακεφαλαιοποίηση της Air France και της εταιρίας χαρτοφυλακίου Air France-KLM (στο εξής: απόφαση Air France-KLM και Air France), την οποία ακύρωσε το Γενικό Δικαστήριο με την απόφασή του της 20ής Δεκεμβρίου 2023,
Ryanair και Malta Air κατά Επιτροπής (Air France-KLM και Air France· COVID-19) (T-494/21, EU:T:2023:831). Και σε αυτήν την περίπτωση, η πρόοδος της δίκης επί των αιτήσεων αναιρέσεως που έχουν ασκήσει η Επιτροπή (υπόθεση C-167/24 P) και οι Air France-KLM και Air France (υπόθεση C-193/24 P) κατά της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου έχει ανασταλεί.
6      Η εταιρία χαρτοφυλακίου Air France-KLM κατέχει, άμεσα ή έμμεσα, ποσοστό 93,84 % του εταιρικού κεφαλαίου της KLM, το οποίο αντιστοιχεί στο 99,7 % των οικονομικών δικαιωμάτων, δηλαδή των δικαιωμάτων επί των μερισμάτων, και το 49 % των δικαιωμάτων ψήφου. Κατά τον χρόνο της έκδοσης της αποφάσεως
C(2020) 4871 τελικό, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.57116 (2020/N) – Κάτω Χώρες – COVID-19: Εγγύηση του Δημοσίου και κρατικό δάνειο υπέρ της KLM (στο εξής: αρχική απόφαση), η Γαλλική Δημοκρατία κατείχε ποσοστό 14,3 % του κεφαλαίου της Air France-KLM, ενώ το Βασίλειο των Κάτω Χωρών κατείχε ποσοστό 14 %.
7      Στη συνέχεια των παρουσών προτάσεων, όπου γίνεται λόγος για την KLM και την Air France θα πρέπει να νοούνται, αντιστοίχως, η KLM και οι θυγατρικές της και η Air France και οι θυγατρικές της.
8      Σκέψη 6 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
9      Βλ. την αρχική απόφαση περί της οποίας γίνεται μνεία στην υποσημείωση 6 των παρουσών προτάσεων.
10      Σκέψη 7 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
11      T-643/20 (EU:T:2021:286, στο εξής: απόφαση της 19ης Μαΐου 2021).
12      Σκέψη 9 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
13      Προς στήριξη της προσφυγής της, η Ryanair είχε προβάλει τέσσερις ακόμη λόγους ακυρώσεως, οι οποίοι αφορούσαν, κατ’ ουσίαν, (i) παράβαση των διατάξεων της Συνθήκης ΛΕΕ και παραβίαση των γενικών αρχών του δικαίου σχετικά με την απαγόρευση των διακρίσεων, την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών και την ελευθερία εγκατάστασης, (ii) εσφαλμένη εφαρμογή του άρθρου
107, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, (iii) προσβολή των διαδικαστικών δικαιωμάτων της, και (iv) παράβαση της υποχρέωσης αιτιολόγησης.
14      Πρβλ. αποφάσεις της 23ης Μαρτίου 2006, Enirisorse (C-237/04, EU:C:2006:197, σκέψεις 26, 27 και 36), και της 20ής Νοεμβρίου 2025, Staten genom Sjöfartsverket (C-401/24, EU:C:2025:902, σκέψη 21).
15      Βλ. απόφαση της 20ής Νοεμβρίου 2025, Staten genom Sjöfartsverket (C-401/24, EU:C:2025:902, σκέψη 21).
16      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 21ης Μαρτίου 1991, Ιταλία κατά Επιτροπής (C-303/88, EU:C:1991:136, σκέψη 57), και της 29ης Ιουλίου 2024, Koiviston Auto Helsinki κατά Επιτροπής (C-697/22 P, EU:C:2024:641, σκέψη 79).
17      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Νοεμβρίου 2025, Staten genom Sjöfartsverket (C‑401/24, EU:C:2025:902, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
18      Βλ. απόφαση της 12ης Ιουλίου 1984, Hydrotherm Gerätebau (170/83, EU:C:1984:271, σκέψη 11), και, πρόσφατα, απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2025, ILVA (Πρόστιμο λόγω παράβασης του ΓΚΠΔ) (C-383/23, EU:C:2025:84, σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ. αποφάσεις της 14ης Νοεμβρίου 1984, Intermills κατά Επιτροπής (323/82, EU:C:1984:345, σκέψη 11), της 10ης Ιανουαρίου 2006, Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ. (C-222/04, EU:C:2006:8, σκέψεις 112 έως 114), και της 16ης Δεκεμβρίου 2010, AceaElectrabel Produzione κατά Επιτροπής (C-480/09 P, στο εξής: απόφαση AceaElectrabel, EU:C:2010:787, σκέψεις 47 έως 51). Βλ. επίσης απόφαση της 22ας Ιουνίου 2006, Βέλγιο και Forum 187 κατά Επιτροπής (C-182/03 και C-217/03, EU:C:2006:416, σκέψη 102). Από τη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου, βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 17ης Μαρτίου 2015, Pollmeier Massivholz κατά Επιτροπής (T-89/09, EU:T:2015:153, σκέψη 122 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Στον τομέα των επιδοτήσεων, βλ. απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2024, Hengshi Egypt Fiberglass Fabrics και Jushi Egypt for Fiberglass Industry κατά Επιτροπής (C-269/23 P και C-272/23 P, EU:C:2024:984, σκέψη 156).
20      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs στην υπόθεση Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ. (C-222/04, EU:C:2005:655, υποσημείωση 26).
21      Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η πρακτική που εφαρμόζει η Επιτροπή. Βλ., π.χ., απόφαση (ΕΕ) 2017/1283 της Επιτροπής, της 30ής Αυγούστου 2016, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.38373 (2014/C) (πρώην 2014/NN) (πρώην 2014/CP) που χορηγήθηκε από την Ιρλανδία στην Apple (ΕΕ 2017, L 187, σ. 1), σημεία 416 έως 418, και απόφαση (ΕΕ) 2016/1699 της Επιτροπής, της 11ης Ιανουαρίου 2016, σχετικά με το καθεστώς κρατικών ενισχύσεων όσον αφορά τη φορολογική απαλλαγή των πλεοναζόντων κερδών SA.37667 (2015/C) (πρώην 2015/NN) το οποίο έθεσε σε εφαρμογή το Βέλγιο [κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό C(2015) 9837]
(ΕΕ 2016, L 260, σ. 61), σημεία 183 έως 186. Με σειρά αποφάσεών του, κατά των οποίων έχουν ασκηθεί αναιρέσεις που εκκρεμούν ενώπιον του Δικαστηρίου, το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε την τελευταία αυτή απόφαση, μεταξύ άλλων και όσον αφορά το ζήτημα της εφαρμογής της έννοιας της οικονομική ενότητας κατά τον προσδιορισμό του δικαιούχου κρατικής ενισχύσεως (βλ.
αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 2023, Dow Silicones κ.λπ. κατά Επιτροπής, T-858/16 και T-867/16, EU:T:2023:570, σκέψεις 111 έως 119, και της 20ής Σεπτεμβρίου 2023, Magnetrol International κ.λπ. κατά Επιτροπής, T-263/16 RENV, T-265/16, T-311/16, T-319/16, T-321/16, T-343/16, T-350/16, T-444/16, T-800/16 και T-832/16, EU:T:2023:565, σκέψεις 141 έως 156).
22      Η Επιτροπή παρέπεμπε
στις αποφάσεις της 14ης Οκτωβρίου 2004, Pollmeier Malchow κατά Επιτροπής (T-137/02, EU:T:2004:304, σκέψεις 50 και 51)· της 8ης Σεπτεμβρίου 2009, AceaElectrabel κατά Επιτροπής (T-303/05, EU:T:2009:312, σκέψη 101)· και στην απόφαση της 19ης Μαΐου 2021, σκέψη 47.
23      C-457/00 (στο εξής: απόφαση Verlipack, EU:C:2003:387).
24      Οι δεσμοί τους οποίους επισήμανε η Επιτροπή είναι οι εξής: i) η Air France και η KLM ανήκουν στον ίδιο όμιλο εταιριών, ο οποίος τελεί υπό τον έλεγχο της Air France-KLM·
ii) οι εταιρίες του ομίλου Air France-KLM ασκούν παράλληλη οικονομική δραστηριότητα (ήτοι δραστηριότητες σχετικές με την αεροπορική μεταφορά επιβατών και αγαθών)·
iii) η Air France-KLM συμβάλλει στον συντονισμό ορισμένων δραστηριοτήτων των θυγατρικών της, ιδίως στους τομείς των πωλήσεων και της διαχείρισης τιμών και εσόδων·
iv) η Air-France-KLM παρέχει στις θυγατρικές της ορισμένες υποστηρικτικές λειτουργίες γενικού χαρτοφυλακίου, έστω σε περιορισμένους τομείς· v) η Air France-KLM παρέχει στις θυγατρικές της ορισμένες χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και ενδέχεται (περιστασιακά) να αντλεί κεφάλαια από τις αγορές προς όφελος των θυγατρικών της·
vi) η Air-France-KLM διατηρεί ορισμένα δικαιώματα αρνησικυρίας όσον αφορά τις υποθέσεις και τους προϋπολογισμούς της KLM, καθώς και όσον αφορά τις αποδοχές, τον διορισμό και την παύση των διευθυντικών στελεχών της·
vii) η Air-France-KLM έχει δικαίωμα εγκρίσεως όσον αφορά τις υπερβαίνουσες τα 150 εκατομμύρια ευρώ πράξεις χρηματοδοτήσεως της KLM.
25      Η Επιτροπή επισήμανε ότι η Air France-KLM δεν παρείχε χρηματοοικονομική στήριξη στην KLM και ότι το κόστος χρηματοδότησης και οι λειτουργικές δαπάνες που πραγματοποιούσε υπέρ των θυγατρικών της αντισταθμίζονταν από πληρωμές και προμήθειες που καταβάλλονταν με όρους αγοράς.
26      Οι εν λόγω διασφαλίσεις απαριθμούνται στο σημείο 53 της προσβαλλόμενης αποφάσεως.
27      Σκέψεις 63 έως 107 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
28      Σκέψη
76 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
29      Σκέψη
96 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
30      Σκέψεις
100 έως 104 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
31      Σκέψεις
108 έως 132 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
32      Σκέψεις 140 έως 146 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
33      Βλ. σημεία 107 και 108 της προσβαλλόμενης αποφάσεως
και σκέψη 55 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Όσον αφορά την παραπομπή στην απόφαση Verlipack, βλ. αναλυτικότερα τα σημεία
28 έως 32 των παρουσών προτάσεων.
34      Στη σκέψη 66 της αποφάσεως AceaElectrabel το Δικαστήριο απέρριψε την αιτίαση που προέβαλαν οι αναιρεσείουσες στην υπόθεση εκείνη, ήτοι ότι η Επιτροπή κακώς κατέληξε στη διαπίστωση ότι έπρεπε να θεωρηθούν ως μία και μόνο οικονομική ενότητα υπό το πρίσμα των διατάξεων που διέπουν τους τομείς των συμπράξεων και των συγχωνεύσεων.
35      Βλ. σημεία 109 και 110 της προσβαλλόμενης αποφάσεως.
36      T-371/94 και T-394/94 (EU:T:1998:140).
37      T-111/01 και T-133/01 (EU:T:2005:166).
38      Σκέψεις 136 έως 138 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
39      Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης όπως αναφέρεται στο άρθρο 107 παράγραφος 1 της [ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2016, C 262, σ. 1). Στο σημείο 11 της εν λόγω ανακοίνωσης υπενθυμίζονται οι αποφάσεις του Δικαστηρίου οι οποίες εφάρμοσαν την έννοια της «μίας και μόνης οικονομικής ενότητας» στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων. Η ανακοίνωση παραπέμπει στην
απόφαση AceaElectrabel, σκέψεις 47 έως 55, και στην απόφαση της 10ης Ιανουαρίου 2006, Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ. (C-222/04, EU:C:2006:8, σκέψη 112).
40      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Sumal(C-882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 47), όπου το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι «η ίδια μητρική εταιρία μπορεί να συμμετέχει σε περισσότερες οικονομικές ενότητες, οι οποίες αποτελούνται, αναλόγως της επίμαχης οικονομικής δραστηριότητας, από την ίδια και διάφορους συνδυασμούς των θυγατρικών εταιριών της που ανήκουν όλες στον ίδιο όμιλο εταιριών».
41      Σκέψεις 56 και 134 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
42      Εξάλλου, θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Verlipack ήταν ιδιόμορφα και πολύ διαφορετικά από εκείνα των υπό κρίση συνεκδικαζόμενων υποθέσεων. Τα δύο επίμαχα στην υπόθεση εκείνη δάνεια χορηγήθηκαν με σκοπό τη χρηματοδότηση της επένδυσης του γερμανικού ομίλου Heye στον βελγικό όμιλο Verlipack. Κατά τα φαινόμενα, η Heye, δανειολήπτρια των εν λόγω δανείων, και η Verlipack, πραγματικός δικαιούχος αυτών, δεν ανήκαν στον ίδιο όμιλο εταιριών κατά τον χρόνο χορήγησης της ενίσχυσης, η δε μεταξύ τους σχέση περιοριζόταν στην παροχή τεχνικής βοήθειας, βλ. αιτιολογικές σκέψεις 12 και 107 της  αποφάσεως 2001/856/ΕΚ της Επιτροπής, της 4ης Οκτωβρίου 2000, όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις υπέρ της επιχείρησης Verlipack – Βέλγιο (ΕΕ 2001, L 320, σ. 28).
43      Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016,
Επιτροπή κατά Aer Lingus και Ryanair Designated Activity (C-164/15 P και C-165/15 P, EU:C:2016:990, σκέψη 68).
44      Βλ. σκέψη 63 της αποφάσεως AceaElectrabel. Μέχρι την έκδοση της εν λόγω αποφάσεως, η θέση αυτή είχε γίνει αποδεκτή μόνον στη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου· βλ. απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2009, AceaElectrabel κατά Επιτροπής (T-303/05, EU:T:2009:312, σκέψη 101 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
45      Βλ. απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2010,
Επιτροπή κατά Scott (C-290/07 P, EU:C:2010:480, σημείο 64).
46      Στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 2ας Σεπτεμβρίου 2010, Επιτροπή κατά Scott (C-290/07 P, EU:C:2010:480, σκέψη [64]), και της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, Ισπανία κατά Επιτροπής (C-114/17 P, EU:C:2018:753, σκέψη 104).
47      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Deutsche Lufthansa κατά Ryanair κ.λπ. (C-457/23 P, EU:C:2025:802, σημεία 18 και 19).
48      Στις σκέψεις 63 έως 77 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο προέβη σε διεξοδικό έλεγχο της ανάλυσης της Επιτροπής υπό το πρίσμα των στοιχείων στα οποία αυτή βασίστηκε καθώς και των επιχειρημάτων και των αποδεικτικών στοιχείων που προσκόμισε η Ryanair. Κατέληξε δε στην κρίση ότι οι δεσμοί αυτοί έτειναν να καταδείξουν, αφενός, ότι η Air France-KLM ασκούσε πράγματι έλεγχο αναμειγνυόμενη άμεσα ή έμμεσα στη διαχείριση της Air France και της KLM, καθόσον συμμετείχε στην οικονομική δραστηριότητα που αυτές ασκούσαν, και, αφετέρου, ότι, στο επίπεδο του εν λόγω ομίλου, υφίστατο κεντρική διαδικασία λήψης αποφάσεων και συντονισμός, τουλάχιστον όσον αφορά τη λήψη ορισμένων σημαντικών αποφάσεων. Όσον αφορά τους λειτουργικούς δεσμούς μεταξύ Air France-KLM, Air France και KLM, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατόπιν εξίσου διεξοδικής ανάλυσης η οποία αναπτύσσεται στις σκέψεις 78 έως 97 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε η Επιτροπή, ότι δηλαδή η Air France και η KLM απήλαυαν λειτουργικής αυτονομίας, ετίθετο εν αμφιβόλω από πλείονα στοιχεία, και ειδικότερα από i) το δικαίωμα αρνησικυρίας που είχε η Air France-KLM όσον αφορά τις αποδοχές, τον διορισμό και την παύση των διευθυντικών στελεχών των θυγατρικών
της, ii) την εμπλοκή της μητρικής εταιρίας στη λήψη σημαντικών και στρατηγικών αποφάσεων στον τομέα της χρηματοδότησης, των επενδύσεων και των πράξεων που αφορούν τον στόλο, και iii) την ύπαρξη ορισμένης λειτουργικής ολοκλήρωσης και συνεργασίας μεταξύ της Air France και της KLM και των θυγατρικών τους.
Τέλος, όσον αφορά τους οικονομικούς δεσμούς μεταξύ Air France-KLM, Air France και KLM, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στις σκέψεις 98 έως 107 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η διαπίστωση της Επιτροπής ότι οι εν λόγω τρεις οντότητες διέθεταν
de facto οικονομική αυτοτέλεια αναιρείτο από πλήθος στοιχείων, τα οποία προέκυπταν τόσο από την προσβαλλόμενη απόφαση όσο και από τα προσκομισθέντα ενώπιόν του αποδεικτικά στοιχεία.
49      Βλ. σκέψεις 77, 97 και 107 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, αντίστοιχα.
50      Πρόκειται συγκεκριμένα για τα γενικά έγγραφα αναφοράς της Air France-KLM των ετών 2019 και 2020 τα οποία είχαν κατατεθεί στην Autorité des marchés financiers (Αρχή Κινητών Αξιών και Αγορών, Γαλλία) κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού (ΕΕ) 2017/1129 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 2017, σχετικά με το ενημερωτικό δελτίο που πρέπει να δημοσιεύεται κατά τη δημόσια προσφορά κινητών αξιών ή κατά την εισαγωγή κινητών αξιών προς διαπραγμάτευση σε ρυθμιζόμενη αγορά και την κατάργηση της οδηγίας 2003/71/ΕΚ
(ΕΕ 2017, L
168, σ.
12)
(στο εξής: γενικά έγγραφα αναφοράς των ετών 2019 και 2020). Οι αναιρεσείουσες εγείρουν αμφισβητήσεις όσον αφορά τη σημασία που απέδωσε το Γενικό Δικαστήριο στα εν λόγω έγγραφα. Συναφώς, θα πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, το Γενικό Δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο να προβαίνει στη διαπίστωση και εκτίμηση των σχετικών πραγματικών περιστατικών και, καταρχήν, να εκτιμά τα αποδεικτικά στοιχεία που έχουν υποβληθεί ενώπιόν του (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 9ης Ιουνίου 2016, PROAS κατά Επιτροπής (C-616/13 P, EU:C:2016:415, σκέψη 52). Εφόσον δηλαδή η προσκόμιση των αποδεικτικών αυτών στοιχείων ήταν νομότυπη και τηρήθηκαν οι γενικές αρχές του δικαίου και οι διαδικαστικοί κανόνες που διέπουν τη διεξαγωγή των αποδείξεων και το βάρος αποδείξεως, το Γενικό Δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο να εκτιμά την αξία που πρέπει να προσδοθεί στα στοιχεία που του έχουν υποβληθεί. Επομένως η ως άνω εκτίμηση δεν αποτελεί νομικό ζήτημα, υποκείμενο συνεπώς στον έλεγχο του Δικαστηρίου, εκτός αν συντρέχει παραμόρφωση του περιεχομένου των στοιχείων αυτών (βλ., ιδίως, απόφαση της 6ης Απριλίου 2006, General Motors κατά Επιτροπής, C-551/03, EU:C:2006:229, σκέψη 52).
51      Βλ. σκέψη 159 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, όπου διατυπώνεται το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο όσον αφορά το ζήτημα του δικαιούχου του επίμαχου μέτρου ενίσχυσης.
52      Βλ. σκέψη 82 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Στη σκέψη 102 της ίδιας αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο τόνισε επίσης το γεγονός ότι, ερωτηθείσα στο πλαίσιο μέτρου οργανώσεως της διαδικασίας, η Επιτροπή επιβεβαίωσε ότι η Air France-KLM είχε διαπραγματευθεί τους όρους κοινής παραγγελίας αεροσκαφών για λογαριασμό των εταιριών KLM, Transavia Netherlands και Transavia France.
53      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 2026, Semural Waste & Energy (C-812/24, EU:C:2026:38, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2023, Ryanair και Airport Marketing Services (C-758/21 P, EU:C:2023:917, σκέψη 124).
55      Στο σημείο 113 της προσβαλλόμενης αποφάσεως καταγράφεται η διαπίστωση ότι η KLM και η Air France «απολαύουν de facto μεγάλης λειτουργικής […] αυτονομίας […]».
56      Βλ. σημείο 113 της προσβαλλόμενης αποφάσεως.
57      Συγκεκριμένα, (i) του γεγονότος ότι η Air France-KLM πραγματοποιούσε τα έσοδά της αποκλειστικά από τις θυγατρικές της, (ii) του γεγονότος ότι η εν λόγω εταιρία χαρτοφυλακίου ενεργούσε προς το συμφέρον των θυγατρικών της αντλώντας κεφάλαια για τις ανάγκες τους στις χρηματοπιστωτικές αγορές στηριζόμενη στη χρηματοοικονομική θέση του ομίλου Air France-KLM στο σύνολό του, και (iii) της ύπαρξης συμφωνιών επιμερισμού του κόστους μεταξύ της Air France και της KLM, καθώς και δραστηριοτήτων ασκούμενων από κοινού.
58      Οι διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά τα αποτελέσματα του επίμαχου μέτρου για τον όμιλο Air France-KLM βασίστηκαν κυρίως στα γενικά έγγραφα αναφοράς των ετών 2019 και 2020 τα οποία προσκομίστηκαν ενώπιόν του.
59      Βλ. σημεία 12 και 13 της προσβαλλόμενης αποφάσεως και σκέψη 105 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
60      Το ίδιο ισχύει και όσον αφορά την κρίση στην οποία κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 126 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
61      Βάση
για
τη
χορήγηση
του
επίμαχου
μέτρου
αποτέλεσαν, μεταξύ
άλλων, οι
ακόλουθες
συμβάσεις, περί
των
οποίων
γίνεται
λόγος
στο
σημείο 18 της
προσβαλλόμενης
αποφάσεως: (i) μια συμφωνία-πλαίσιο συναφθείσα μεταξύ του Ολλανδικού Δημοσίου, της KLM και της Air France-KLM (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο)· (ii) μια συμφωνία για ανανεώσιμο πιστωτικό όριο συναφθείσα μεταξύ της KLM και κοινοπραξίας τραπεζών·
και (iii) μια σύμβαση κρατικού δανείου συναφθείσα μεταξύ του Ολλανδικού Δημοσίου και της KLM.
62      Στις σκέψεις 112 έως 118 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι η Air France-KLM είναι συμβαλλόμενο μέρος στη συμφωνία-πλαίσιο και ότι, επομένως, κατέστη φορέας «συμβατικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων» έναντι των αντισυμβαλλομένων της στο πλαίσιο της χορήγησης και της εφαρμογής του επίμαχου μέτρου. Πέραν της έγκρισης της προβλεπόμενης από το επίμαχο μέτρο χρηματοδότησης (σκέψη 113), το Γενικό Δικαστήριο αναφέρεται επίσης στη συναίνεση σε σχέδιο αναδιάρθρωσης της KLM, την τροποποίηση ορισμένων όρων των συμφωνιών που είχαν συναφθεί μεταξύ του Βασιλείου των Κάτω Χωρών, της Air France-KLM και της KLM κατά τον χρόνο έγκρισης της συγκέντρωσης μεταξύ της Air France και της KLM το 2004 και τη θέση σε ισχύ και άλλων προϋποθέσεων όσον αφορά, μεταξύ άλλων, το εργατικό δίκαιο, την ποιότητα του δικτύου και τη βιωσιμότητα (σκέψεις 114 έως 117 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
63      Βλ. σκέψη 153 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, στην οποία το Γενικό Δικαστήριο επεξηγεί τις διαφορές της υπό κρίση υποθέσεως από εκείνη επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Verlipack.
64      Βλ. σκέψεις 118 και 119 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
65      Φαίνεται ότι η Air France-KLM και η Air France αμφισβητούν μεν την ορθότητα της διαπίστωσης του Γενικού Δικαστηρίου ότι η Air France-KLM διαδραμάτισε κάποιο ρόλο στην εφαρμογή του επίμαχου μέτρου, χωρίς όμως να ισχυρίζονται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη κατά την ερμηνεία των σχετικών συμβατικών διατάξεων, πόσο μάλλον ότι παραμόρφωσε το περιεχόμενό τους.
66      Η εκτίμηση αυτή περιλαμβάνεται στα σημεία
114 έως [ΔΙΑΓΡ: 116 and]117 της προσβαλλόμενης αποφάσεως.
67      Βλ. υποσημείωση 5 των παρουσών προτάσεων.
68      Όσον αφορά τη χορήγηση κρατικών ενισχύσεων σε οντότητες ανήκουσες σε εταιρικό όμιλο ο οποίος δραστηριοποιείται σε πλείονα κράτη μέλη, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η Επιτροπή και τα κράτη μέλη υπέχουν αμοιβαίες υποχρεώσεις καλόπιστης συνεργασίας και ότι οφείλουν να συνεργάζονται καλόπιστα προς διασφάλιση της πλήρους τήρησης των διατάξεων της Συνθήκης ΛΕΕ (βλ. σκέψη 164 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως).
69      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2000, Industrie des poudres sphériques κατά Συμβουλίου (C-458/98 P, EU:C:2000:531, σκέψη 82), την οποία παραθέτει η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της.
70      Βλ. απόφαση
της 3ης Οκτωβρίου 2000, Industrie des poudres sphériques κατά Συμβουλίου, (C-458/98 P, EU:C:2000:531, σκέψη 81).
71      Βλ. απόφαση της 19ης Μαΐου 2021, σκέψη 48.
72      Βλ. απόφαση της 19ης Μαΐου 2021, σκέψεις 42, 43 και 72.
73      Βλ. απόφαση της 19ης Μαΐου 2021, σκέψη 37.
74      Στο σημείο 117 της προσβαλλόμενης αποφάσεως αναφέρεται ότι: «Κατόπιν συνολικής σταθμίσεως, η Επιτροπή εκτιμά ότι, παρά τους υφιστάμενους δεσμούς μεταξύ της KLM, της Air France και της [Air France-KLM], και βάσει του συνόλου των αποδεικτικών στοιχείων που μνημονεύονται στην ενότητα 2.5 και εκτιμήθηκαν […] στα σημεία 112 έως 116, η θυγατρική εταιρία KLM διαθέτει επαρκή νομική και οικονομική αυτοτέλεια ώστε να θεωρείται διακριτή οικονομική ενότητα έναντι της [Air France-KLM] και της Air France για τους σκοπούς της εφαρμογής των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων επί του κοινοποιηθέντος μέτρου ενίσχυσης [...]».
75      Βλ., ιδίως, αποφάσεις της 19ης Σεπτεμβρίου 2000, Γερμανία κατά Επιτροπής (C-156/98, EU:C:2000:467, σκέψεις 26 και 27), της 13ης Ιουνίου 2002, Κάτω Χώρες κατά Επιτροπής (C‑382/99, EU:C:2002:363, σκέψεις 55 έως 69), και της 28ης Ιουλίου 2011, Mediaset κατά Επιτροπής (C-403/10 P, EU:C:2011:533, σκέψεις 73 έως 83).
76      Σκέψη
152 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
77      Βλ. απόφαση της 10ης Απριλίου 2024,
Danske Slagtermestre κατά Επιτροπής (T-486/18 RENV, EU:T:2024:217, σκέψη 73).
78      Βλ. απόφαση της 16ης Οκτωβρίου 2025, Κάτω Χώρες κατά Επιτροπής (C-59/24 P, EU:C:2025:798, σκέψεις 7, 91 και 92).
79      Τούτο προκύπτει σαφώς από το σύνολο του σκεπτικού του Γενικού Δικαστηρίου, ιδίως δε από τις σκέψεις 125 έως 127 και 153 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, όπου το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τον ισχυρισμό της Επιτροπής περί απλώς δευτερογενών οικονομικών αποτελεσμάτων παραπέμποντας στην απόφαση AceaElectrabel και επικαλούμενο το στοιχείο του ελέγχου που ασκούσε η Air France-KLM επί των θυγατρικών της, καθώς επίσης και από τις σκέψεις 154 έως 156.
80      Σκέψεις
125 έως 127, 155 και 156 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.