62022CJ0633_RES
Υπόθεση C‑633/22
Real Madrid Club de FútbolκαιAE
κατά
EE και Société Éditrice du Monde SA
[αίτηση του Cour de cassation (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Γαλλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 4ης Οκτωβρίου 2024
«Προδικαστική παραπομπή – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία και εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις – Κανονισμός (ΕΚ) 44/2001 – Άρθρα 34 και 45 – Αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων – Ανάκληση της κηρύξεως της εκτελεστότητας αποφάσεων – Λόγοι αρνήσεως – Δημόσια τάξη του κράτους μέλους εκτελέσεως – Καταδίκη εφημερίδας και ενός εκ των δημοσιογράφων της λόγω προσβολής της φήμης αθλητικού συλλόγου – Χρηματική ικανοποίηση – Άρθρο 11 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ελευθερία του Τύπου»
Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία και εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις – Κανονισμός 44/2001 – Αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων – Λόγοι αρνήσεως – Προσβολή της δημοσίας τάξεως του κράτους εκτελέσεως – Περιεχόμενο – Καταδίκη εφημερίδας και ενός εκ των δημοσιογράφων της σε καταβολή χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω προσβολής της φήμης αθλητικού συλλόγου – Ελευθερία έκφρασης – Ελευθερία του Τύπου – Πρόδηλη προσβολή – Εμπίπτει
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 11 και 51 § 1· κανονισμός 44/2001 του Συμβουλίου, άρθρα 34, σημείο 1, και 43 έως 45)
(βλ. σκέψεις 41-44, 49, 50, 53-61, 66, 67, 70, 73, 74 και διατακτ.)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Γαλλία), το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου αποφαίνεται επί της εφαρμογής της ρήτρας της δημοσίας τάξεως με σκοπό την άρνηση εκτελέσεως αποφάσεως η οποία εκδόθηκε από δικαστήριο κράτους μέλους και η οποία αντιβαίνει στην ελευθερία του Τύπου.
Τον Δεκέμβριο του 2006 η εφημερίδα Le Monde δημοσίευσε άρθρο συντάκτης του οποίου ήταν ο δημοσιογράφος EE, που εργαζόταν ως μισθωτός της εν λόγω εφημερίδας, και στο οποίο προβαλλόταν ο ισχυρισμός ότι η Real Madrid Club de Fútbol (στο εξής: Real Madrid) και η Fútbol Club Barcelona είχαν κάνει χρήση των υπηρεσιών προσώπου που θεωρούνταν ο πρωταίτιος κυκλώματος φαρμακοδιεγέρσεως στον χώρο της ποδηλασίας. Πολλά μέσα ενημερώσεως, μεταξύ άλλων ισπανικά, αναδημοσίευσαν το περιεχόμενο του συγκεκριμένου άρθρου. Τον ίδιο μήνα η εφημερίδα Le Monde δημοσίευσε, άνευ σχολίων, επιστολή διαψεύσεως την οποία της είχε αποστείλει η Real Madrid.
Τον Μάιο του 2007 η Real Madrid και ο AE, μέλος του ιατρικού επιτελείου του συλλόγου, άσκησαν ενώπιον ισπανικού δικαστηρίου αγωγή λόγω αστικής ευθύνης, προβάλλοντας προσβολή της τιμής τους, κατά της Société éditrice du Monde και του EE. Το συγκεκριμένο δικαστήριο, αφενός, υποχρέωσε τους εναγομένους να καταβάλουν, ως χρηματική ικανοποίηση για την ηθική βλάβη που υπέστησαν οι ενάγοντες, στη μεν Real Madrid το ποσό των 300000 ευρώ, στον δε AE το ποσό των 30000 ευρώ, και, αφετέρου, διέταξε τη δημοσίευση της συγκεκριμένης αποφάσεως στην εφημερίδα Le Monde καθώς και σε μία ισπανική εφημερίδα. Η εν λόγω απόφαση επικυρώθηκε από δευτεροβάθμιο δικαστήριο, η δε αίτηση αναιρέσεως που ασκήθηκε εν συνεχεία κατά της δευτεροβάθμιας αποφάσεως απορρίφθηκε από το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο, Ισπανία).
Το 2014, με δύο διατάξεις, το ισπανικό πρωτοβάθμιο δικαστήριο διέταξε την εκτέλεση της ως άνω αποφάσεως του ισπανικού Ανωτάτου Δικαστηρίου και υποχρέωσε τους εναγομένους να καταβάλουν, πέραν των εν λόγω επιδικασθέντων ως χρηματική ικανοποίηση ποσών, ποσό 90000 ευρώ στη Real Madrid και ποσό 3000 ευρώ στον AE, για τόκους και έξοδα.
Το tribunal de grande instance de Paris (πολυμελές πρωτοδικείο Παρισίων, Γαλλία) εξέδωσε αποφάσεις περί κηρύξεως της εκτελεστότητας της ανωτέρω αποφάσεως και των ανωτέρω διατάξεων. Εντούτοις, το cour d’appel de Paris (εφετείο Παρισίων, Γαλλία) εξαφάνισε τις εν λόγω αποφάσεις περί κηρύξεως της εκτελεστότητας για τον λόγο ότι η εκτέλεση της αποφάσεως και των διατάξεων των ισπανικών δικαστηρίων προσέκρουε κατά τρόπο ανεπίτρεπτο στην κατά το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο γαλλική δημόσια τάξη, καθόσον έθιγε την ελευθερία έκφρασης.
Επιληφθέν αιτήσεως αναιρέσεως που άσκησαν οι Real Madrid και AE, το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) διερωτάται ως προς τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες δικαστική απόφαση με την οποία, όπως εν προκειμένω, εκδότρια εφημερίδας εταιρία και ένας εκ των δημοσιογράφων της υποχρεώνονται στην καταβολή χρηματικής ικανοποιήσεως για ηθική βλάβη δεν πρέπει να εκτελείται, βάσει του κανονισμού Βρυξέλλες I (
1
), για τον λόγο ότι συνιστά πρόδηλη προσβολή της ελευθερίας έκφρασης, που κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει τον χαρακτήρα εξαιρέσεως που έχει η προβλεπόμενη στο άρθρο 34, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες I ρήτρα της δημοσίας τάξεως, η εφαρμογή της οποίας είναι δυνατή μόνο στην περίπτωση κατά την οποία η αναγνώριση ή η εκτέλεση της αλλοδαπής αποφάσεως θα προσέκρουε κατά τρόπο ανεπίτρεπτο στην έννομη τάξη του κράτους μέλους αναγνωρίσεως ή εκτελέσεως, καθόσον θα παραβίαζε θεμελιώδη αρχή που προβλέπει είτε το εσωτερικό δίκαιο του εν λόγω κράτους μέλους είτε το δίκαιο της Ένωσης. Συναφώς, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να διασφαλίζει με την ίδια αποτελεσματικότητα την προστασία των δικαιωμάτων που παρέχει η εθνική έννομη τάξη και των δικαιωμάτων που παρέχει η έννομη τάξη της Ένωσης.
Τούτο ισχύει, ιδίως, στην περίπτωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων τα οποία κατοχυρώνονται στον Χάρτη και τα οποία πρέπει να σέβεται ένα εθνικό δικαστήριο οσάκις εφαρμόζει τον κανονισμό Βρυξέλλες I και, ως εκ τούτου, το δίκαιο της Ένωσης (
2
). Εντούτοις, λαμβανομένης υπόψη της θεμελιώδους σημασίας της αρχής της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, κατά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, κάθε κράτος μέλος είναι δυνατό να υποχρεωθεί να θεωρήσει δεδομένο τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων από τα λοιπά κράτη μέλη, πλην εξαιρετικών περιπτώσεων. Συνεπώς, δικαστήριο του κράτους μέλους αναγνωρίσεως και εκτελέσεως πρέπει να αρνηθεί την εκτέλεση αποφάσεως ή, κατά περίπτωση, να ανακαλέσει την κήρυξη της εκτελεστότητάς της μόνο σε περίπτωση κατά την οποία η εκτέλεση της αποφάσεως στο συγκεκριμένο κράτος μέλος θα είχε ως αποτέλεσμα πρόδηλη προσβολή θεμελιώδους δικαιώματος όπως αυτό κατοχυρώνεται στον Χάρτη.
Όσον αφορά ειδικότερα την ελευθερία έκφρασης, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι η συγκεκριμένη ελευθερία αποτελεί ένα από τα βασικά θεμέλια μιας δημοκρατικής και πλουραλιστικής κοινωνίας, καθόσον περιλαμβάνεται στις αξίες επί των οποίων στηρίζεται, κατά το άρθρο 2 ΣΕΕ, η Ένωση. Επομένως, οι επεμβάσεις στην ελευθερία έκφρασης, όπως αυτές που αφορούν δημοσιογράφους, καθώς και εκδότες και μέσα ενημερώσεως, πρέπει να περιορίζονται στο απολύτως αναγκαίο.
Ομοίως, κατά πάγια νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η ΕΣΔΑ (
3
) ουδόλως επιτρέπει περιορισμούς της ελευθερίας έκφρασης όσον αφορά, μεταξύ άλλων, ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος (
4
), στα οποία συγκαταλέγονται τα ζητήματα σχετικά με τον επαγγελματικό αθλητισμό. Στο εν λόγω πλαίσιο, πρέπει να αποδίδεται μεγάλη σημασία στο συμφέρον της δημοκρατικής κοινωνίας να διασφαλίζει και να διατηρεί την ελευθερία του Τύπου σε περίπτωση κατά την οποία κρίνεται αν η επίμαχη επέμβαση είναι αναλογική σε σχέση με τον επιδιωκόμενο θεμιτό σκοπό. Ως εκ τούτου, οποιαδήποτε απόφαση με την οποία επιδικάζεται αποζημίωση ή χρηματική ικανοποίηση λόγω προσβολής της φήμης πρέπει να χαρακτηρίζεται από εύλογη σχέση αναλογικότητας μεταξύ του επιδικαζόμενου ποσού και της επίμαχης προσβολής.
Σχετικώς, πρέπει να γίνεται διάκριση αναλόγως του αν η αποζημίωση ή η χρηματική ικανοποίηση επιδικάζεται σε νομικό ή σε φυσικό πρόσωπο, δεδομένου ότι προσβολή της φήμης φυσικού προσώπου μπορεί να έχει επιπτώσεις στην αξιοπρέπειά του, ενώ η φήμη νομικού προσώπου στερείται τη συγκεκριμένη ηθική διάσταση. Όσον αφορά τον αναλογικό χαρακτήρα κυρώσεως, κάθε αδικαιολόγητος περιορισμός της ελευθερίας έκφρασης ενέχει τον κίνδυνο να παρεμποδίσει ή να παραλύσει στο μέλλον την κάλυψη ανάλογων ζητημάτων από τα μέσα ενημερώσεως. Ειδικότερα, κατά τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, πρέπει να επιδεικνύεται η μέγιστη δυνατή προσοχή σε περίπτωση κατά την οποία τα μέτρα που λαμβάνονται ή οι κυρώσεις που επιβάλλονται δύνανται να αποθαρρύνουν τη συμμετοχή του Τύπου στη συζήτηση ζητημάτων θεμιτού γενικού ενδιαφέροντος και, επομένως, να έχουν αποτρεπτικό αποτέλεσμα όσον αφορά την άσκηση της ελευθερίας του Τύπου ως προς τέτοια ζητήματα.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι δικαστική απόφαση με την οποία εφημερίδα και ένας εκ των δημοσιογράφων της υποχρεώνονται στην καταβολή χρηματικής ικανοποιήσεως για την ηθική βλάβη που υπέστη αθλητικός σύλλογος και ένα εκ των μελών του ιατρικού επιτελείου του, λόγω προσβολής της φήμης τους, δεν πρέπει να εκτελείται εάν έχει ως αποτέλεσμα πρόδηλη παράβαση του άρθρου 11 του Χάρτη. Πράγματι, μια τέτοια πρόδηλη παράβαση εμπίπτει στη δημόσια τάξη του κράτους μέλους εκτελέσεως και συνιστά, ως εκ τούτου, τον λόγο αρνήσεως εκτελέσεως που μνημονεύεται στο άρθρο 34, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες I, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 45 του εν λόγω κανονισμού (
5
).
Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των περιστάσεων της συγκεκριμένης περιπτώσεως, μεταξύ των οποίων δεν καταλέγονται μόνον οι πόροι των υπόχρεων σε καταβολή αποζημιώσεως και χρηματικής ικανοποιήσεως προσώπων, αλλά και η σοβαρότητα της παράνομης και υπαίτιας συμπεριφοράς τους και η έκταση της ζημίας, όπως διαπιστώθηκαν με τις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης αποφάσεις, αν η εκτέλεση των εν λόγω αποφάσεων θα έχει ως αποτέλεσμα πρόδηλη παράβαση του άρθρου 11 του Χάρτη. Προς τούτο, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να διακριβώσει αν η επιδικασθείσα με τις εν λόγω αποφάσεις χρηματική ικανοποίηση αποδεικνύεται προδήλως δυσανάλογη σε σχέση με την επίμαχη προσβολή της φήμης και ενέχει, επομένως, τον κίνδυνο αποτρεπτικού αποτελέσματος στο κράτος μέλος εκτελέσεως όσον αφορά την κάλυψη από τα μέσα ενημερώσεως ανάλογων ζητημάτων στο μέλλον ή, γενικότερα, όσον αφορά την άσκηση της ελευθερίας του Τύπου, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη.
Στο πλαίσιο της ανωτέρω διακριβώσεως, δύναται να λάβει υπόψη τα ποσά που επιδικάζονται εντός του κράτους μέλους εκτελέσεως για παρεμφερή προσβολή. Ωστόσο, ενδεχόμενη απόκλιση μεταξύ των ποσών αυτών και του ύψους της χρηματικής ικανοποιήσεως που επιδικάζεται με τις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης αποφάσεις δεν αρκεί, αφ’ εαυτής, προκειμένου να γίνει δεκτό ότι η συγκεκριμένη χρηματική ικανοποίηση είναι προδήλως δυσανάλογη σε σχέση με την επίμαχη προσβολή της φήμης. Επιπλέον, η συγκεκριμένη διακρίβωση δεν μπορεί να συνεπάγεται έλεγχο των επί της ουσίας εκτιμήσεων των δικαστηρίων του κράτους μέλους προελεύσεως, ο οποίος απαγορεύεται ρητώς βάσει του άρθρου 36 και του άρθρου 45, παράγραφος 2, του κανονισμού Βρυξέλλες I. Τέλος, σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει την ύπαρξη πρόδηλης προσβολής της ελευθερίας του Τύπου, θα πρέπει να περιορίσει την άρνηση εκτελέσεως των εν λόγω αποφάσεων στο προδήλως στερούμενο αναλογικότητας μέρος, όσον αφορά το κράτος μέλος εκτελέσεως, της επιδικασθείσας χρηματικής ικανοποιήσεως.
(
1
)	Κανονισμός (ΕΚ) 44/2001 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 12, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες I).
(
2
)	Κατά την έννοια του άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη.
(
3
)	Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ)
(
4
)	Βλ. άρθρο 10, παράγραφος 2, της ΕΣΔΑ
(
5
)	Όσον αφορά ένδικο μέσο όπως το ασκηθέν εν προκειμένω, με αντικείμενο την απόφαση η οποία εκδόθηκε κατόπιν της ασκήσεως ενδίκου μέσου κατά της κηρύξεως της εκτελεστότητας, το άρθρο 45 του κανονισμού Βρυξέλλες I παραπέμπει στους λόγους αρνήσεως αναγνωρίσεως που μνημονεύονται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 34 του κανονισμού.