62009CP0550_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy, po pierwsze, ważności wpisu na listę osób, grup i podmiotów, do których stosuje się rozporządzenie Rady (WE) nr 2580/2001 z dnia 27 grudnia 2001 r. w sprawie szczególnych środków restrykcyjnych skierowanych przeciwko niektórym osobom i podmiotom mających na celu zwalczanie terroryzmu(2), organizacji, która nie zaskarżyła na drodze sądowej zastosowanego wobec niej środka w postaci zamrożenia funduszy, a po drugie, interpretacji art. 2 i 3 tego rozporządzenia.
I – Ramy prawne
A – Rezolucja 1373 (2001) Rady Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych
2. W dniu 28 września 2001 r. Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych (zwana dalej „Radą Bezpieczeństwa”) przyjęła rezolucję 1373 (2001) określającą strategię walki z terroryzmem za pomocą wszelkich środków, a w szczególności z jego finansowaniem. Punkt 1 lit. c) tej rezolucji stanowi między innymi, że wszystkie państwa niezwłocznie zamrożą fundusze i inne aktywa finansowe lub zasoby gospodarcze osób, które popełniają lub usiłują popełnić akty terrorystyczne, ułatwiają ich popełnienie lub w nich uczestniczą, oraz podmiotów należących do tych osób lub przez nie kontrolowanych, a także osób lub podmiotów działających w imieniu lub według poleceń wyżej wspomnianych osób i podmiotów.
B – Wspólne stanowiska 2001/930/WPZiB i 2001/931/WPZiB
3. Rada Unii Europejskiej, uznając, że konieczne jest działanie Wspólnoty w celu wykonania rezolucji 1373 (2001) Rady Bezpieczeństwa, przyjęła w dniu 27 grudnia 2001 r., na podstawie art. 15 UE i 34 UE, wspólne stanowisko 2001/930/WPZiB w sprawie zwalczania terroryzmu(3) oraz wspólne stanowisko 2001/931/WPZiB w sprawie zastosowania szczególnych środków w celu zwalczania terroryzmu(4) .
4. Zgodnie z art. 1 ust. 1 wspólnego stanowiska 2001/931 stosuje się ono „do osób, grup i podmiotów uczestniczących w aktach terrorystycznych i wymienionych w Załączniku”.
5. Artykuł 1 ust. 2 i 3 wspólnego stanowiska 2001/931 określa odpowiednio, co należy rozumieć pod pojęciem „osoby, grupy i podmioty uczestniczące w aktach terrorystycznych” oraz pod pojęciem „akt terrorystyczny”.
6. Zgodnie z art. 1 ust. 4 wspólnego stanowiska 2001/931 lista zawarta w załączniku jest sporządzana na podstawie dokładnych informacji lub materiałów zawartych w odpowiednich aktach, które wskazują, że decyzja została podjęta przez właściwą władzę w odniesieniu do osób, grup i podmiotów, których to dotyczy, bez względu na to, czy dotyczy to wszczęcia dochodzenia lub postępowania w sprawie o akt terrorystyczny, usiłowanie popełnienia takiego aktu, uczestniczenia w nim lub ułatwienia dokonania takiego aktu, opartego na poważnych i wiarogodnych dowodach lub poszlakach, lub skazania za takie czyny. „Właściwa władza” oznacza władzę sądowniczą lub, gdy władze sądownicze nie mają właściwości w tej kwestii, równoważną właściwą władzę w tym zakresie.
7. Zgodnie z art. 1 ust. 6 wspólnego stanowiska 2001/931 nazwiska osób i nazwy podmiotów na liście w załączniku są poddawane kontroli w regularnych odstępach czasu, co najmniej raz w ciągu każdych sześciu miesięcy, w celu zapewnienia, że istnieją podstawy do utrzymania ich na liście.
8. Zgodnie z art. 2 i 3 wspólnego stanowiska 2001/931 Wspólnota Europejska, działając w granicach kompetencji powierzonych jej przez traktat UE, zarządza zamrożenie funduszy i innych aktywów finansowych lub zasobów gospodarczych osób, grup i podmiotów wymienionych w załączniku oraz zapewnia, że fundusze, aktywa finansowe lub zasoby gospodarcze lub inne powiązane usługi nie zostaną im bezpośrednio lub pośrednio udostępnione.
C – Rozporządzenie nr 2580/2001 i decyzje wykonujące jego art. 2 ust. 3
9. Rada, działając na podstawie art. 60 WE, 301 WE i 308 WE, uznając, że niezbędne jest wprowadzenie w życie na poziomie wspólnotowym środków opisanych we wspólnym stanowisku 2001/931, przyjęła w dniu 27 grudnia 2001 r. rozporządzenie nr 2580/2001.
10. Z art. 2 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia wynika, że z zastrzeżeniem dopuszczalnych wyjątków wszystkie fundusze należące do osoby fizycznej, osoby prawnej, grupy lub podmiotu, wymienionych na liście określonej w ust. 3 tego artykułu, zostają zamrożone.
11. Podobnie, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b) tego rozporządzenia, „fundusze, inne aktywa finansowe i zasoby gospodarcze nie zostają udostępnione, bezpośrednio lub pośrednio, osobie fizycznej lub prawnej, grupie lub podmiotowi wymienionym na liście określonej w ust. 3 ani na ich rzecz”. Ustęp 2 tego artykułu zakazuje świadczenia usług finansowych takim osobom, grupom i podmiotom lub na ich rzecz.
12. Zgodnie z art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 Rada, stanowiąc jednomyślnie, ustanawia, przegląda i zmienia listę osób, grup i podmiotów, do których stosuje się to rozporządzenie, zgodnie z przepisami ustanowionymi w art. 1 ust. 4, 5 i 6 wspólnego stanowiska 2001/931.
13. Artykuł 9 rozporządzenia nr 2580/2001 przewiduje, że każde państwo członkowskie ustala sankcje nakładane w przypadku naruszenia przepisów tego rozporządzenia i że takie sankcje powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające.
14. Pierwsza lista osób, grup i podmiotów, do których zastosowanie ma rozporządzenie nr 2580/2001 została ustalona na mocy decyzji Rady 2001/927/WE z dnia 27 grudnia 2001 r. ustalającej listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001(5) .
15. Decyzją 2002/334/WE z dnia 2 maja 2002 r. wprowadzającą w życie art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 i uchylającą decyzję 2001/927(6), Rada przyjęła zaktualizowaną listę osób, grup i podmiotów, do których zastosowanie ma wskazane rozporządzenie. Na liście tej znajduje się, w pkt 10 części 2 zatytułowanej „Grupy i podmioty”, „Partia/Front/Armia Wyzwolenia Ludu Tureckiego (DHKP/C), [vel Devrimci Sol (Lewica Rewolucyjna), Dev Sol]” (zwana dalej „DHKP‑C”).
16. Lista zawarta w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 była regularnie aktualizowana na mocy kilku późniejszych decyzji, między innymi na mocy decyzji Rady 2006/379/WE z dnia 29 maja 2006 r. wykonującej art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 i uchylającej decyzję 2005/930/WE(7) . Nazwa DHKP‑C była zawsze utrzymywana na liście w każdym z tych aktów.
17. Z motywów 3–7 decyzji Rady 2007/445/WE z dnia 28 czerwca 2007 r. wykonującej art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 i uchylającej decyzje 2006/379/WE oraz 2006/1008/WE(8) wynika, że Rada przekazała wszystkim osobom, grupom i podmiotom, co do których było to praktycznie możliwe, uzasadnienie przyczyn, z powodu których zostały umieszczone na liście zawartej w decyzji 2006/379. W zawiadomieniu opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej
dnia 25 kwietnia 2007 r.(9) Rada poinformowała je o swoim zamiarze utrzymania ich na liście, a także o możliwości wystąpienia do niej z wnioskiem o uzyskanie dostępu do uzasadnienia. W następstwie kompletnej rewizji listy, uwzględniającej uwagi i dokumenty przedstawione jej przez niektóre zainteresowane osoby, grupy i podmioty, Rada doszła do wniosku, że osoby, grupy i podmioty wymienione w załączniku do decyzji 2007/445 uczestniczyły w aktach terrorystyczne w rozumieniu art. 1 ust. 2 i 3 wspólnego stanowiska 2001/931, że wydana została wobec nich decyzja właściwych władz w rozumieniu art. 1 ust. 4 tego wspólnego stanowiska oraz że powinny być w dalszym ciągu wobec nich stosowane szczególne środki restrykcyjne w rozumieniu rozporządzenia nr 2580/2001.
18. Na liście zawartej w załączniku do decyzji 2007/445, która – jak wynika z art. 1 i 2 tej decyzji – zastępuje między innymi listę z decyzji 2006/379, w pkt 26 części 2 zatytułowanej „Grupy i podmioty” znajduje się DHKP‑C.
D – Prawo krajowe
19. W oparciu o art. 9 rozporządzenia nr 2580//2001 Republika Federalna Niemiec postanowiła wprowadzić sankcje karne z tytułu naruszenia zakazów przewidzianych w tym rozporządzeniu.
20. W wersji obowiązującej do dnia 7 kwietnia 2006 r. § 34 ust. 4 Außenwirtschaftsgesetz (ustawy o handlu zagranicznym, zwanej dalej „AWG”) miał następujące brzmienie:
„Kto narusza przepisy niniejszej ustawy lub rozporządzenia wydanego w jej wykonaniu lub też aktu prawnego Wspólnot Europejskich mającego na celu ograniczenie handlu zewnętrznego i opublikowanego w Bundesgesetzblatt lub w Bundesanzeiger, służącego wprowadzeniu w życie sankcji gospodarczej ustanowionej przez Radę Bezpieczeństwa […] na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat dwóch. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega karze ograniczenia wolności na czas od trzech miesięcy do pięciu lat”.
21. Na skutek zmiany ustawy § 34 ust. 4 pkt 2 AWG ma obecnie następujące brzmienie:
„Karze ograniczenia wolności na czas od sześciu miesięcy do pięciu lat podlega każdy:
[…]
§ 4:
[…]
2. kto narusza opublikowany w Bundesanzeiger i mający bezpośrednie zastosowanie zakaz dokonywania wywozu, sprzedaży, dostawy, udostępniania, przekazywania, świadczenia usług, dokonywania inwestycji, wspierania, lub obchodzenia takiego zakazu, przewidziany w akcie prawnym Wspólnot […], służący wprowadzeniu w życie sankcji gospodarczej ustanowionej przez Radę […] w dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa”.
22. Zgodnie z § 34 ust. 6 pkt 4 AWG karze ograniczenia wolności od lat dwóch podlega „każdy, kto popełnia czyn, o którym mowa w ust. 1, 2 lub 4 zawodowo lub jako członek grupy zorganizowanej w celu ciągłego popełniania takich czynów, przy udziale innego członka tej grupy”.
E – Wyroki Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich w przedmiocie zgodności z prawem decyzji w sprawie umieszczenia na liście przewidzianej w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001
23. W kilku wyrokach wydanych w latach 2006 i 2008 Sąd uwzględnił skargi wniesione przez jednostki i organizacje wpisane na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001, mające na celu stwierdzenie nieważności aktów Rady, na mocy których te podmioty zostały wpisane na listę.
24. W pierwszym z tych wyroków, z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie Organisation des Modjahedines du peuple d’Iran przeciwko Radzie(10), Sąd stwierdził nieważność decyzji Rady o zastosowaniu wobec skarżącej organizacji środków przewidzianych w rozporządzeniu nr 2580/2001.
25. W uzasadnieniu tego wyroku w odniesieniu do, po pierwsze, naruszenia prawa do obrony skarżącej organizacji, Sąd na wstępie przypomniał, że poszanowanie prawa do obrony stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego i że zasada ta wymaga, aby każdej osobie, przeciwko której mogą zostać zastosowane sankcje, umożliwić przedstawienie w skuteczny sposób jej stanowiska w przedmiocie zarzucanych jej okoliczności uzasadniających zastosowanie tych sankcji(11) .
26. Sąd odrzucił następnie argument Rady i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, zgodne z którym na gwarancję tę nie można powołać się w kontekście wydania decyzji o zamrożeniu funduszy na podstawie rozporządzenia nr 2580/2001(12), wyjaśniając w tym zakresie, iż decyzja zaskarżona przez OMPI, chociaż mając charakter normatywny i wywierając skutki erga omnes, dotyczy bezpośrednio i indywidualnie skarżącej, w odniesieniu do której stanowi akt nakładający indywidualny środek w postaci sankcji ekonomicznej i finansowej(13) .
27. Sąd przeszedł zatem do definicji przedmiotu gwarancji prawa do obrony w kontekście toczonego sporu, rozróżniając w tym celu, po pierwsze, pierwotną decyzję o zamrożeniu funduszy, o której mowa w art. 1 ust. 4 wspólnego stanowiska 2001/931, a po drugie, kolejne decyzje o utrzymaniu zamrożenia funduszy po przeprowadzeniu okresowej kontroli, o której mowa w art. 1 ust. 6 tego wspólnego stanowiska. Zdaniem Sądu w pierwszym przypadku przestrzeganie prawa do obrony sprowadza się w zasadzie do tego, po pierwsze, by Rada podała do wiadomości zainteresowanego dokładne informacje lub materiały zawarte w aktach świadczące o tym, że właściwa władza państwa członkowskiego wydała w odniesieniu do niego decyzję odpowiadającą definicji zawartej w art. 1 ust. 4 wspólnego stanowiska 2001/931, a po drugie, by zainteresowanemu umożliwić skuteczne przedstawienie stanowiska w przedmiocie tych informacji lub tych materiałów. W drugim przypadku zasada przestrzegania prawa do obrony również wymaga, po pierwsze, by podać do wiadomości zainteresowanego informacje lub materiały zawarte w aktach, które zdaniem Rady uzasadniają utrzymanie go na spornych listach, a po drugie, by zainteresowanemu umożliwić skuteczne przedstawienie stanowiska w ich przedmiocie(14) .
28. Jeśli chodzi, po drugie, o obowiązek uzasadnienia, Sąd uznał, że jeżeli nie sprzeciwiają się temu nadrzędne wymogi bezpieczeństwa Wspólnoty lub jej państw członkowskich lub względy dotyczące prowadzenia ich stosunków międzynarodowych, uzasadnienie początkowej decyzji o zamrożeniu funduszy powinno przynajmniej odnosić się, wyraźnie i konkretnie, do każdego dowodu uzasadniającego jej wydanie, zgodnie z art. 1 ust. 4 wspólnego stanowiska 2001/931, jak również ewentualnie nowych dowodów, a także wskazywać powody, dla których Rada uznaje, w ramach przysługującego jej swobodnego uznania, że wobec zainteresowanego należy zastosować taki środek. Sąd wyjaśnił również, że z tymi samymi zastrzeżeniami uzasadnienie późniejszej decyzji o zamrożeniu funduszy musi wskazywać dokładne powody, dla których Rada po przeprowadzeniu kontroli uznaje, iż zamrożenie funduszy zainteresowanego pozostaje uzasadnione.
29. Po trzecie, jeśli chodzi o prawo do skutecznej ochrony prawnej, Sąd podkreślił, że kontrola legalności decyzji o zamrożeniu funduszy wydanej na podstawie art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 obejmuje ocenę faktów i okoliczności wskazanych na dowód jej zgodności z prawem, jak również zbadanie dowodów i informacji, na których ocena ta została oparta. Kontrola ta musi również dotyczyć przestrzegania prawa do obrony i wymaganego w tym względzie uzasadnienia, jak również w razie konieczności, zasadności nadrzędnych wymogów, na jakie w drodze wyjątku wskazała Rada w celu uchylenia się od tego obowiązku(15) . Sąd wyjaśnił, że kontrola ta „wydaje się tym bardziej niezbędna, że stanowi ona jedyną gwarancję procesową pozwalającą na zapewnienie właściwej równowagi między wymogami walki z międzynarodowym terroryzmem i ochroną praw podstawowych”(16) .
30. Stosując tak określone zasady do toczącej się przed nim sprawy, Sąd na wstępie podniósł, że „właściwe uregulowania, czyli rozporządzenie nr 2580/2001 oraz wspólne stanowisko 2001/931, do którego rozporządzenie to odsyła, nie przewidują wyraźnie żadnej procedury podania do wiadomości zainteresowanych dowodów obciążających ani ich przesłuchania, czy to przed lub jednocześnie z wydaniem początkowej decyzji o zamrożeniu funduszy, czy też w związku z wydawaniem późniejszych decyzji, w celu uzyskania skreślenia ich nazwy lub nazwiska ze spornej listy”(17) . Następnie stwierdził, że przed wniesieniem skargi dowody obciążające w ogóle nie zostały podane do wiadomości skarżącej. Te same rozważania zostały uznane za dotyczące mutatis mutandis kontroli wypełnienia obowiązku uzasadnienia. Wreszcie Sąd podniósł, że wobec braku wskazania w zaskarżonej decyzji konkretnych i szczegółowych powodów ją uzasadniających nie był on w stanie dokonać sądowej kontroli jej legalności. Doszedł zatem do wniosku, że zaskarżona decyzja nie była uzasadniona oraz że została wydana w ramach procedury, w toku której nie przestrzegano prawa skarżącej do obrony, jak również że nie jest w stanie przeprowadzić sądowej kontroli legalności tej decyzji.
31. W konsekwencji Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji „w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżącej”.
32. W kilku późniejszych wyrokach uwzględnione zostały skargi wniesione przez organizacje(18) lub osoby fizyczne(19) wpisane na sporną listę, z uzasadnieniem w znacznej mierze analogicznym do podanego powyżej. We wszystkich tych sprawach Sąd stwierdził nieważność zaskarżonych decyzji w zakresie dotyczącym wyłącznie organizacji lub osób fizycznych, które wniosły skargę.
II – Sprawa przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
33. Postępowanie karne przeciwko E i F (zwanym dalej „oskarżonymi”) zostało wszczęte na skutek wniesienia w dniu 6 października 2009 r. przez Generalbundesanwalt beim Bundesgerichtshof (Niemcy) (zwanego dalej „Generalbundesanwalt”) aktu oskarżenia, w którym zarzuca się im członkostwo, w okresie od dnia 30 sierpnia 2002 r. do dnia 5 listopada 2008, czyli do dnia ich aresztowania, w organizacji DHKP‑C, której celem jest, zgodnie z aktem oskarżenia, obalenie konstytucyjnego ustroju Turcji poprzez walkę zbrojną. Zarzucany fakt przynależności do grupy terrorystycznej za granicą stanowił podstawę ich tymczasowego aresztowania.
34. Również według aktu oskarżenia w okresie ich przynależności do DHKP‑C oskarżeni, którym powierzono kierowanie poszczególnymi podwydziałami geograficznymi („Bölge”) tej organizacji w Niemczech, w ramach wykonywania swych głównych zadań polegających na zapewnianiu jej środków finansowych, organizowali odbywającą się corocznie kampanię zbiórki pieniędzy i przekazywali tak zebrane środki wyższemu kierownictwu organizacji. Oprócz tego oskarżeni pełnili istotną funkcję przy organizacji i realizacji imprez oraz sprzedaży publikacji partyjnych w celu uzyskania środków dla DHKP‑C i także te pieniądze przekazywali organizacji. Oskarżeni cały czas byli świadomi, że zgromadzone środki służyły przynajmniej częściowo finansowaniu terrorystycznej działalności DHKP‑C.
35. Jeden z oskarżonych zajmował się ponadto wyborem odpowiednich kurierów do przewozu broni i materiałów wybuchowych do Turcji oraz zdobywaniem mokrych i suchych pieczęci do fałszowania dokumentów tożsamości członków DHKP‑C.
36. W okresie objętym oskarżeniem jeden z oskarżonych zdobył w ten sposób i przekazał organizacji przynajmniej 215 809 EUR, a drugi – przynajmniej 105 051 EUR.
37. W tych okolicznościach sąd krajowy musi rozstrzygnąć wątpliwości dotyczące rozporządzenia nr 2580/2001.
38. Po pierwsze, sąd ten stwierdził, że wyroki Sądu wspomniane w pkt 23–32 niniejszego stanowiska (zwane dalej „wyrokami Sądu”) rodzą wątpliwości co do ważności wpisu DHKP‑C na listę, o której mowa w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia.
39. Podnosi on jednak, że w akcie oskarżenia Generalbundesanwalt twierdzi, że po pierwsze, wpisanie DHKP‑C na listę jest od początku „skuteczne”, ponieważ jego nieważność nie została stwierdzona w postępowaniu sądowym, a po drugie, nawet przy założeniu, że wpis ten początkowo nie został dokonany ważnie, został potwierdzony ze skutkiem wstecznym w zmienionym postępowaniu w sprawie wprowadzenia w życie art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 w celu wydania decyzji 2007/445.
40. Jeden z oskarżonych twierdził jednak, że wpisanie DHKP‑C na listę jest nieważne przynajmniej w odniesieniu do okresu poprzedzającego zmianę procedury i że wpis ten w konsekwencji nie mógł służyć za podstawę odpowiedzialności za zarzucane czyny, niezależnie od faktu niezaskarżenia przez tę organizację wpisania jej na listę na drodze sądowej.
41. Po drugie, sąd krajowy ma wątpliwości co do możliwości zastosowania rozporządzenia nr 2580/2001 w stosunku do osoby, która jest członkiem organizacji wpisanej na listę ustaloną zgodnie z art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, gdy osoba ta dostarcza organizacji fundusze, inne aktywa finansowe oraz zasoby gospodarcze albo uczestniczy w takich działaniach lub w działaniach mających na celu obejście art. 2 tego rozporządzenia.
42. Po trzecie, nawet zakładając, że zakres podmiotowy rozporządzenia nr 2580/2001 obejmuje członków organizacji wpisanej na listę, sąd krajowy ma wątpliwości w kwestii, czy przyjmowanie funduszy przez członka organizacji zajmującego się zbieraniem darowizn i ich późniejsze przekazywanie przez tego członka w obrębie tej organizacji objęte jest zakresem przedmiotowym art. 2 i 3 tego rozporządzenia.
43. Ze względu na powyższe wątpliwości Oberlandesgericht Düsseldorf (Niemcy) postanowił zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy wpisanie na listę, na podstawie art. 2 rozporządzenia […] nr 2580/2001 […], organizacji, która nie zaskarżyła dotyczących jej decyzji, należy uznać za skuteczne [»wirksam«] ex tunc – w danym przypadku z uwzględnieniem postępowania zmienionego na podstawie decyzji [2007/445] – także wtedy, gdy wpisanie na listę nastąpiło z naruszeniem podstawowych gwarancji procesowych?
2) Czy art. 2 i 3 rozporządzenia […] nr 2580/2001 […] należy interpretować w ten sposób, że udostępnienie funduszy, innych aktywów finansowych i zasobów gospodarczych osobie prawnej, grupie lub podmiotowi, wymienionym na liście określonej w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, albo udział w takim działaniu lub w działaniach, których celem jest obejście art. 2 tego rozporządzenia, może mieć miejsce także wtedy, gdy osoba udostępniająca sama jest członkiem tej osoby prawnej, grupy lub tego podmiotu?
3) Czy art. 2 i 3 rozporządzenia […] nr 2580/2001 [...] należy interpretować w ten sposób, że udostępnienie funduszy, innych aktywów finansowych i zasobów gospodarczych osobie prawnej, grupie lub podmiotowi, wymienionym na liście określonej w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, udział w takim działaniu lub w działaniach, których celem jest obejście art. 2 tego rozporządzenia, może mieć miejsce także wtedy, gdy aktywa, które mają zostać udostępnione, są już w zasięgu (choćby tylko pośrednio) tej osoby prawnej, grupy albo tego podmiotu?”.
III – Postępowanie przed Trybunałem
44. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z dnia 21 grudnia 2009 r. wpłynął do Trybunału w dniu 29 grudnia 2009 r. Zawierał on odwołanie do art. 267 akapit czwarty TFUE.
45. Odrębnym pismem z dnia 5 lutego 2010 r., które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 11 lutego 2010 r., sąd krajowy wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie przyspieszonym. Na poparcie swego wniosku podał, że postanowieniem z dniu 25 stycznia 2010 r. otworzył postępowanie karne przeciwko oskarżonym i wyznaczył termin rozprawy na okres pomiędzy 11 marca i 31 sierpnia 2010 r. Podniósł, że z uwagi na przewidywaną długość postępowania karnego i wagę pytań prejudycjalnych dla tego postępowania niezwykle pilny charakter sprawy wymaga, aby Trybunał orzekł w przedmiocie tych pytań w jak najkrótszym terminie.
46. Postanowieniem z dnia 1 marca 2010 r. prezes Trybunału postanowił o rozpoznaniu sprawy w trybie przyspieszonym.
47. Pisemne uwagi złożyli: Generalbundesanwalt, E, F, rząd francuski, Rada i Komisja. Z wyjątkiem rządu francuskiego zostali oni wysłuchani na rozprawie w dniu 12 maja 2010 r.
IV – W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
A – Uwagi wstępne
48. Na wstępie należy poczynić kilka krótkich uwag na temat roli, jaką w postępowaniu karnym toczącym się przed sądem krajowym odgrywa rozporządzenie nr 2580/2001, oraz nakładających się norm karnych i pozakarnych, krajowych i wspólnotowych, które charakteryzują kontekst normatywny zarzutów stawianych oskarżonym. Następnie należy zastanowić się nad zakresem analizowanego pytania prejudycjalnego zadanego Trybunałowi.
1. W przedmiocie roli, jaką w postępowaniu karnym przed sądem krajowych odgrywa rozporządzenie nr 2580/2001
49. Z całą pewnością prawdą jest, jak to podkreśla Generalbundesanwalt, że ani przepisy rozporządzenia nr 2580/2001, ani środki przyjęte przez Radę w wykonaniu art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia nie mają charakteru karnego(20) .
50. Rozporządzenie to nie wprowadza również, przynajmniej formalnie, penalizacji na poziomie krajowym nieprzestrzegania ustanowionych w nim zasad. Jego art. 9, który przewiduje, iż każde państwo członkowskie określa sankcje, które powinny być nakładane w razie naruszenia rozporządzenia, ogranicza się bowiem do wskazania, że sankcje te powinny być „skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.
51. Jednakże na podstawie odesłania zastosowanego przez ustawodawcę niemieckiego przepisy rozporządzenia nr 2580/2001, uzupełnione przez decyzje Rady ustalające i aktualizujące listę, o której mowa w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, łącznie określają treść przepisu prawa karnego, na którym opiera się akt oskarżenia w postępowaniu przed sądem krajowym. Mechanizm ten wynika z samego brzmienia przepisu.
52. Jak wskazano wcześniej(21), § 34 ust. 4 AWG, w różnych wersjach znajdujących zastosowanie w odpowiednich okresach do stanu faktycznego sprawy, ogranicza się do przewidywania kary pozbawienia wolności (na czas nie krótszy od dwóch lat, w wersji tego przepisu obowiązującej do dnia 7 kwietnia 2006 r., oraz od sześciu miesięcy do pięciu lat, w wersji obowiązującej później) i wyjaśnia, że karze tej podlega „każdy, kto narusza przepisy […] aktu prawnego Wspólnot […] mającego na celu ograniczenie handlu zewnętrznego […], służącego wprowadzeniu w życie sankcji gospodarczej ustanowionej przez Radę Bezpieczeństwa […] na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych” (wersja obowiązująca do dnia 7 kwietnia 2006 r.) lub „kto narusza […] zakaz dokonywania wywozu, sprzedaży, dostawy, udostępniania, przekazywania, świadczenia usług, dokonywania inwestycji, wspierania lub obchodzenia takiego zakazu, przewidziany w akcie prawnym Wspólnot […], służący wprowadzeniu w życie sankcji gospodarczej ustanowionej przez Radę […] w dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa” (wersja obowiązująca po dniu 7 kwietnia 2006 r.).
53. Ustawodawca niemiecki zastosował więc w § 34 ust. 4 AWG technikę penalizacji w drodze odesłania. W konsekwencji, jak to podniósł Generalbundesanwalt w swych uwagach pisemnych przedstawionych Trybunałowi, „charakter karalny, na gruncie prawa niemieckiego, czynów będących przedmiotem sprawy [przed sądem krajowym] wynika z tego przepisu i z aktów [Unii], do których się on odwołuje, to znaczy rozporządzenia nr 2580/2001, w związku z poszczególnymi decyzjami Rady”, na mocy których nazwa DHKP‑C została wpisana i utrzymana na liście, o której mowa w art. 2 rozporządzenia.
54. W szczególności na mocy tego odesłania wskazane akty Unii określają zachowanie karalne w jego całości,
a nie jedynie pewien jego element, założenie prawne lub faktyczne. Jak to zostanie następnie pokazane, stwierdzenie to nie jest pozbawione znaczenia dla odpowiedzi, jaką należy udzielić na pierwsze pytanie prejudycjalne.
2. W przedmiocie zakresu pytania zadanego Trybunałowi
55. Pierwsze pytanie w zadanym kształcie wydaje się zmierzać do tego, by Trybunał wypowiedział się jedynie w przedmiocie skuteczności, w świetle wyroków Sądu, wpisania na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 organizacji, która nie zaskarżyła decyzji Rady w sprawie dokonania tego wpisu. W ten właśnie sposób pytanie interpretuje rząd francuski, który w pisemnych uwagach przedstawionych Trybunałowi stwierdza, że sąd krajowy nie podniósł w ogóle kwestii ważności
decyzji o zamrożeniu funduszy DHKP‑C.
56. Taka interpretacja, którą podzieliła Rada podczas rozprawy, nie wydaje mi się jednak prawidłowa, biorąc pod uwagę całość rozważań przedstawionych przez sąd odsyłający.
57. Po pierwsze, sformułowanie pytania jako dotyczącego „skuteczności” („wirksam”), a nie „ważności” („Gültigkeit”) omawianych aktów wydaje się wynikać zasadniczo z faktu, że sąd krajowy zastanawia się jednocześnie nad konsekwencjami zmiany procedury wpisania na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001, w szczególności – jak to zostało wyjaśnione w uzasadnieniu postanowienia – nad możliwością, by decyzja 2007/445 wprowadzająca taką zmianę dokonała regulacji tych aktów ze skutkiem wstecznym.
58. Po drugie, z postanowienia odsyłającego wynika, że kwestia ważności lub istnienia aktów w sprawie wpisania DHKP‑C na tę listę została rzeczywiście podniesiona przez oskarżonych w toku postępowania przed sądem krajowym.
59. Po trzecie, w pkt 40 postanowienia odsyłającego zostało wskazane, że „zdaniem niniejszej Izby skierowanie do Trybunału wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 akapit pierwszy lit. b), akapit drugi TFUE nie jest niedopuszczalne, dlatego że DHKP‑C nie zaskarżyła wydanych wobec niej decyzji mających na ce lu wykonanie art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 2580/2001”. W ślad za tym stwierdzeniem idzie między innymi ocena możliwości zastosowania do rozpatrywanej sprawy zasad określonych przez Trybunał w wyroku w sprawie TWD Textilwerke Deggendorf(22), do którego powrócę. Takie stwierdzenie i idąca w ślad za nim ocena nie byłyby konieczne, gdyby sąd odsyłający nie zamierzał zwrócić się do Trybunału w kwestii legalności omawianych aktów.
60. Tymczasem zadaniem Trybunału jest wyodrębnienie z całości informacji dostarczonych przez sąd krajowy norm prawa unijnego, które – z uwagi na przedmiot sporu – wymagają oceny pod względem legalności(23) .
61. Na podstawie przywołanych wyżej okoliczności należy zatem uznać, że ramach pierwszego pytania Oberlandesgericht Düsseldorf zmierza w istocie do uzyskania orzeczenia Trybunału, w świetle wyroków Sądu, w przedmiocie skuteczności i ważności aktów Rady poprzedzających decyzję 2007/445, na mocy których określona organizacja, w niniejszej sprawie DHKP‑C, która nie zaskarżyła tych aktów na drodze sądowej, została najpierw wpisana na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001, a później na niej utrzymana, uwzględniając w odpowiednim przypadku zmianę zasad wpisywania na tę listę wprowadzoną przez decyzję 2007/445.
62. Natomiast nie została podniesiona żadna kwestia dotycząca ważności tej ostatniej decyzji, mimo tego, co wydaje się wynikać z pisemnych uwag F. W żadnym bowiem fragmencie postanowienia nie zostały wspomniane jakiekolwiek wątpliwości co do legalności tego aktu.
B – Ocena
1. W przedmiocie skuteczności zamrożenia funduszy DHKP‑C dokonanego przez wejściem w życie decyzji 2007/445
63. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem akty instytucji Unii korzystają zasadniczo z domniemania ważności, a zatem wywołują skutki prawne do czasu ich uchylenia, stwierdzenia ich nieważności w ramach skargi o stwierdzenie nieważności lub uznania ich za nieważne w następstwie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym lub zarzutu niezgodności z prawem(24) .
64. W okolicznościach niniejszej sprawy można postawić sobie pytanie, czy powyższe domniemanie obejmuje również akty, których nieprawidłowość została stwierdzona w ramach bezpośredniej skargi – jak to jest w przypadku części decyzji o wpisie DHKP‑C na omawianą listę – chociaż wniosek ten doprowadził do stwierdzenia ich nieważności tylko w zakresie, w jakim nieprawidłowość dotycząca aktu w całości(25) dotyczyła strony, która wniosła skargę(26) . W każdym razie niezależnie od odpowiedzi akt dotknięty nawet wadą niezgodności z prawem wywołuje skutki, jeżeli taki jest jego charakter, do czasu jego uchylenia lub zmiany przez organ, który go wydał, lub też do czasu stwierdzenia jego nieważności w ramach sądowej kontroli legalności.
65. W niniejszej sprawie poza sporem jest, że organizacja, do której należeli oskarżeni, nigdy nie zaskarżyła decyzji o zamrożeniu jej funduszy.
66. Ponadto Sąd stwierdził nieważność kontrolowanych przez siebie aktów tylko w zakresie, w jakim dotyczyły one skarżących. W konsekwencji wyroki Sądu nie mogły mieć żadnego wpływu na te akty w zakresie, w jakim te ostatnie dotyczyły osób innych niż skarżące, ani też tym bardziej na inne akty, nawet jeśli byłyby one dotknięte takimi samymi lub porównywalnymi wadami jak stwierdzone przez Sąd.
67. Jednak zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach wyjątku od zasady domniemania ważności akty dotknięte wadą, której powaga jest tak oczywista, że nie może być tolerowana przez wspólnotowy porządek prawny, uznawane są za niewywołujące żadnego, nawet tymczasowego, skutku prawnego, to jest uznawane za prawnie nieistniejące. Wyjątek ten ma na celu zachowanie równowagi pomiędzy dwoma podstawowymi i niekiedy przeciwstawnymi wymogami, które musi spełniać porządek prawny: stabilności obrotu prawnego i poszanowania zgodności z prawem(27) . Również zgodnie z orzecznictwem powaga skutków związanych ze stwierdzeniem nieistnienia aktu instytucji Unii wymaga, by takie stwierdzenie było ograniczone do skrajnych przypadków(28) .
68. Opierając się na tym orzecznictwie oskarżeni w swych uwagach przedstawionych Trybunałowi twierdzą, że decyzja Rady o wpisaniu DHKP‑C na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 oraz późniejsze akty utrzymujące nazwę tej organizacji na powyższej liście, przynajmniej do wejścia w życie decyzji 2007/445, powinny być uważane za prawnie nieistniejące.
69. Nie podzielam tego stanowiska.
70. Pomimo bowiem obiektywnej wagi uchybień proceduralnych i formalnych wskazanych w wyrokach Sądu – pierwsze dotyczące podstawowego prawa do obrony, a drugie wiążące się z brakiem uzasadnienia powodującym niemożność dokonania kontroli sądowej – szczególnie rygorystyczne przesłanki określone we wspomnianym wyżej orzecznictwie nie wydają mi się spełnione w niniejszej sprawie. Sąd orzekł ponadto w ten sposób w ramach drugiej skargi o stwierdzenie nieważności wniesionej przez skarżącą w sprawie OMPI I(29) .
71. Z powyższego wynika, że akty Rady, poprzedzające decyzję 2007/445, na mocy których DHKP‑C została najpierw wpisana, a później utrzymana na liście przewidzianej w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001, wywoływały skutki od chwili ich wejścia w życie do ich uchylenia przez zamrożenie funduszy tej organizacji, bez przerwy, od dnia 3 maja 2002 r., czyli od daty wejścia w życie decyzji 2002/344, do dnia 29 czerwca 2007 r., czyli do daty ogłoszenia decyzji 2007/445 uchylającej decyzję 2006/379.
72. Wynika stąd, że akty te wywoływały skutki prawne przez część okresu, w którym występowało ciągłe naruszenie prawa będące przedmiotem postępowania przeciwko oskarżonym.
73. Rząd francuski w swoich uwagach pisemnych oraz Rada w swoich argumentach ustnych wnosiły, aby Trybunał przy udzielaniu odpowiedzi na pierwsze pytanie kierował się tym stwierdzeniem.
74. Jeśli chodzi o mnie, to nie uważam, by stanowisko to należało podzielić, ponieważ nie pozwala ono na udzielenie wyczerpującej odpowiedzi na kwestie podniesione przez sąd krajowy, które dotyczą, jak to pokazano w pkt 56–60 niniejszego stanowiska, nie tylko skuteczności, lecz również legalności aktów dotyczących zamrożenia funduszy DHKP‑C.
75. Należy zatem przystąpić do badania legalności tych aktów.
2. W przedmiocie ważności aktów dotyczących zamrożenia funduszy DHKP‑C wydanych przed ogłoszeniem decyzji 2007/445
76. W swoich uwagach Generalbundesanwalt i Komisja twierdzą, że względy dotyczące zasadniczo pewności prawa i ostatecznego charakteru niezaskarżonych aktów prawnych uniemożliwiają Trybunałowi orzekanie w niniejszym postępowaniu prejudycjalnym w przedmiocie ważności spornych aktów.
77. Przed rozważeniem wad, którymi dotknięte są te akty [lit. c) poniżej], należy więc w pierwszej kolejności zbadać zasadności tych argumentów [lit. a) poniżej].
78. W drugiej kolejności należy zastanowić się nad konsekwencjami wejścia w życie decyzji 2007/445 dla ważności wcześniejszych aktów dotyczących zamrożenia funduszy [lit. b) poniżej].
a) W przedmiocie okoliczności uniemożliwiających Trybunałowi dokonanie oceny ważności w niniejszej sprawie
i) W przedmiocie okoliczności, że sporne akty dotyczące zamrożenia funduszy nie zostały zaskarżone przez oskarżonych
79. Chociaż skarga o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 263 TFUE oraz wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 TFUE stanowią samodzielne środki drogi sądowej, podlegające własnym warunkom dopuszczalności, to orzecznictwo Trybunału przyjęło jednak wyjątki od tej reguły.
80. I tak, w wyroku w sprawie TWD Textilwerke Deggendorf(30) Trybunał przypomniał orzecznictwo, zgodnie z którym państwo członkowskie, które nie zaskarża wydanej wobec niego decyzji w przepisanych terminach, nie może kwestionować jej ważności w postępowaniu w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, a następnie wykluczył, aby beneficjent pomocy, będącej przedmiotem decyzji Komisji wydanej na podstawie art. 108 TFUE, który mógł ją zaskarżyć, lecz który pozwolił bezskutecznie upłynąć terminowi zaskarżenia, mógł kwestionować legalność tej decyzji przed sądem krajowym w postępowaniu w sprawie skargi na akty krajowe mające na celu wykonanie owej decyzji. Zdaniem Trybunału ta prekluzja ma na celu zagwarantowanie pewności prawa poprzez zapobieganie nieograniczonego kwestionowania aktów wspólnotowych wywołujących skutki prawne. W takich okolicznościach przyznanie zainteresowanemu możliwości sprzeciwienia się przed sądem krajowym wykonaniu decyzji w oparciu o jej niezgodność z prawem oznaczałoby przyznanie mu możliwości ominięcia ostatecznego charakteru decyzji, jakiego nabiera ona wobec zainteresowanego po upływie terminu zaskarżenia.
81. Zgodnie z tym orzecznictwem prekluzja w zakresie powoływania się na niezgodność z prawem decyzji w ramach wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie ważności tego aktu dotyczy nie tylko adresata decyzji, lecz również wszystkich osób, fizycznych i prawnych, nawet niebędących adresatami decyzji, których dotyczy ona bezpośrednio i indywidualnie w rozumieniu art. 263 TFUE. Zdaniem Trybunału jest też tak w przypadku jednostki, która w przepisanym terminie nie zaskarżyła rozporządzenia mającego wobec niej charakter decyzji indywidualnej(31) .
82. Jednakże aby tego rodzaju prekluzję można było zastosować wobec osoby fizycznej lub prawnej, która powołuje się na nieważność aktu Unii przed sądem krajowym, niezbędne jest, by osoba ta bez żadnych wątpliwości mogła żądać stwierdzenia nieważności tego aktu na mocy art. 263 TFUE(32), a zatem dopuszczalność takiej skargi musi być oczywista.
83. Warunek ten wynika z ogólnej zasady wywiedzionej przez Trybunał z art. 277 TFUE, która ma gwarantować wszystkim podmiotom możliwość zaskarżenia aktu wspólnotowego będącego podstawą powoływanej przeciwko niemu decyzji(33) .
84. Nie wydaje mi się, aby w niniejszej sprawie można było skutecznie powoływać się wobec skarżących na efekt prekluzji potwierdzony w orzecznictwie zapoczątkowanym ww. wyrokiem w sprawie TWD Textilwerke Deggendorf.
85. Po pierwsze, w aspekcie ogólnym można zastanowić się, czy prekluzja ta znajduje zastosowanie, jeżeli ogranicza możliwości oskarżonego do obrony przed stawianymi mu zarzutami karnymi, tym bardziej w sprawie takiej jak niniejsza, gdzie podnoszona jest niezgodność z prawem aktów Unii, które poprzez mechanizm karalności w drodze odesłania, zilustrowany w pkt 49–53 niniejszego stanowiska, łącznie określają treść stosowanej normy karnej.
86. Jak podkreślił rzecznik generalny F.G. Jacobs w swojej opinii w sprawie TWD Textilwerke Deggendorf zakończonej ww. wyrokiem, pewność prawa nie jest wymogiem absolutnym(34) . Nie wydaje mi się, że powinna ona mieć pierwszeństwo nad prawem do niebycia oskarżonym na podstawie aktów prawnych niezgodnych z porządkiem prawnym, w którym mają źródło, a fortiori gdy taka niezgodność dotyczy poszanowania podstawowych praw i istotnych wymogów formalnych.
87. Po drugie, w każdym razie warunki wymagane przez wymienione wyżej orzecznictwo nie wydają mi się w niniejszej sprawie spełnione. Nie jest bowiem oczywiste, że wniesienie przez oskarżonych skargi na podstawie art. 263 TFUE na wydane przez Radę decyzje o zamrożeniu funduszy DHKP‑C byłoby dopuszczalne.
88. Przede wszystkim bezsporne jest, że ich nazwiska nigdy nie były umieszczone na liście ustalonej i aktualizowanej na podstawie tych aktów.
89. Ponadto wcale nie jest oczywiste, że dopuszczalne byłyby skargi na te akty złożone przez nich we własnym imieniu, opierające ich legitymację czynną tylko na okoliczności, że byli oni członkami wspomnianej organizacji(35) .
90. Wreszcie można także wątpić w dopuszczalność skargi, jaką mogliby złożyć w imieniu DHKP‑C jako przedstawiciele tej organizacji. W tym zakresie należy przypomnieć, że w ww. wyroku w sprawie PKK i KNK przeciwko Radzie Trybunał stwierdził, iż aby wniesienie skargi w imieniu organizacji wpisanej na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 było skuteczne, „konieczne jest wykazanie, że dana organizacja ma rzeczywiście zamiar wniesienia skargi i że adwokaci, którzy utrzymują, że ją reprezentują, zostali rzeczywiście umocowani w tym celu”(36) . W wyroku tym, podkreślając wymóg unikania nadmiernego formalizmu przy stosowaniu zasad proceduralnych regulujących dopuszczalność skargi o stwierdzenie nieważności wniesionej przez organizacje pozbawione osobowości prawnej, Trybunał jednakże podniósł, że w tej sprawie wątpliwość dotycząca ważności reprezentacji skarżącej organizacji przez Osmana Ocalana, który złożył skargę, wynikała stąd, że „w pełnomocnictwie udzielonym adwokatom określa on siebie jako byłego członka PKK, nie podając innego tytułu uprawniającego go do reprezentowania tej partii.” Wątpliwość ta mogła być rozwiana tylko za pomocą oświadczenia jednego z adwokatów, zgodnie z którym przewodniczący PKK oraz „kilku czołowych przedstawicieli PKK i jej następczyni, KADEK” zlecili mu prowadzenie sprawy ze skargi złożonej do Sądu.
91. Chociaż oskarżonym w sprawie przed sądem krajowym zarzuca się członkostwo w DHKP‑C, a nawet w lokalnych komórkach tej organizacji, to jednak z postanowienia odsyłającego w żaden sposób nie wynika, że ogrywali oni w niej wiodącą rolę, co pozwalałoby na przyjęcie, że mogli działać w jej imieniu w ramach postępowania skargowego przez Sądem. Przeciwnie, z postanowienia tego wynika, że ich rola była ograniczona zasadniczo do gromadzenia funduszy mających na celu finansowanie działalności organizacji.
92. W świetle powyższego uważam więc, że nie można uznać, iż oskarżeni nie mają już prawa, na zasadach określonych ww. wyroku w sprawie TWD Textilwerke Deggendorf, powoływać się przed sądem krajowym na niezgodność z prawem aktu prawnego dotyczącego zamrożenia funduszy DHKP‑C, w postępowaniu karnym, w którym zarzuca się im naruszenie tego aktu.
ii) W przedmiocie możliwości powoływania się przez oskarżonych na naruszenie praw proceduralnych DHKP‑C
93. Generalbundesanwalt oraz Komisja kwestionują przysługiwanie oskarżonym prawa do powoływania się, na poparcie zarzutu niezgodności z prawem, naruszenia praw proceduralnych DHKP‑C. W szczególności Komisja podnosi, że ze względów pewności prawa, art. 277 TFUE należy interpretować w taki sposób, że osoby trzecie, takie jak oskarżeni, nie mogą powoływać się na zarzuty, które tylko osoba zainteresowana bezpośrednio i indywidualnie, czyli w niniejszej sprawie DHKP‑C, mogła podnieść w ramach bezpośredniej skargi o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 263 TFUE.
94. Argumenty te nie wydają mi się przekonywające.
95. Na wstępie zwracam uwagę, że odwołanie się do art. 277 TFUE nie wydaje się właściwe. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem stworzone przez ten przepis uprawnienie do powoływania się na niemożność stosowania rozporządzenia „może być wykonywane jedynie w sposób incydentalny przy okazji postępowania prowadzonego przed Trybunałem na podstawie innych postanowień traktatu”(37) . Wynika stąd, że skoro art. 277 TFUE nie może być powoływany przed Trybunałem, w sytuacji gdy nie została wniesiona do niego skarga główna, to przepis ten nie może być jako taki stosowany w postępowaniu prejudycjalnym przewidzianym w art. 267 TFUE. Jak zauważył Trybunał, przepis ten sam „przewiduje mechanizm pozwalający na rozstrzygnięcie kwestii dotyczącej ważności aktu wspólnotowego, gdy kwestia ta jako incydentalna jest podnoszona w ramach sporu przed sądem krajowym”(38) .
96. Teza proponowana przez Komisję wydaje się stać w sprzeczności z zakresem kompetencji, jaki Trybunał ustalił sobie w sprawach, w których sądy krajowe zwracają się do niego, na podstawie art. 267 TFUE, o wydanie orzeczenia w przedmiocie ważności aktów wydanych przez instytucje Unii. Zdaniem bowiem Trybunału kompetencja ta nie jest w żaden sposób ograniczona pod względem podstaw kwestionowania ważności tych aktów, a zatem obejmuje wszystkie przyczyny nieważności, jakie mogą dotyczyć tych aktów(39) .
97. Ponadto w okolicznościach niniejszej sprawy teza taka prowadzi w zasadzie do pominięcia, ze względu na wymogi pewności prawa, przysługującego oskarżonym w postępowaniu karnym prawa do obrony przeciwko stawianym im zarzutom w drodze powoływania się, za pomocą wszelkich środków prawnych, na niezgodność z prawem aktów, na podstawie których zarzuty zostały sformułowane. W niniejszej sprawie skoro – jak zostało to wykazane – nic nie stoi na przeszkodzie, aby oskarżeniu powoływali się na niezgodność z prawem zamrożenia funduszy DHKP‑C, to moim zdaniem powinni oni mieć możliwość stosowania na poparcie tego zarzutu każdego środka, który może doprowadzić do wykazania tej niezgodności z prawem. Ponadto, E i F dotyczy każda, nawet czysto formalna, wada aktów, na podstawie których dokonano zamrożenia funduszy DHKP‑C, ponieważ od tych aktów zależy kwalifikacja ich zachowania jako karalnego(40) .
98. Co więcej, teza Komisji nie uwzględnia, że uprawnienie do przedstawienia Trybunału dotyczącego ważności aktu przysługuje sądowi krajowemu. Chociaż w ww. sprawie TWD Textilwerke Deggendorf Trybunał zasadniczo uznał, że uprawnienie to doznaje ograniczeń w przypadkach, w których strona odnosząca korzyść ze stwierdzenia nieważności tego aktu nie zaskarżyła go bezpośrednio, mimo posiadania niewątpliwej legitymacji do tego(41), to w każdym razie przypadek ten nie dotyczy oskarżonych, co zostało wykazane powyżej.
99. Co więcej, nie należy zapominać, że wyroki Sądu uwypukliły brak uzasadnienia zaskarżonych aktów. Tymczasem zakładając, że ta sama wada dotyka również aktów dokonujących zamrożenia funduszy DHKP‑C, należałoby wnioskować, iż oskarżonym, nieznającym przyczyn, które skłoniły Radę do wpisania tej organizacji na listę, trudno byłoby kwestionować zasadność tego wpisu; mogliby oni na przykład podnosić popełnienie przez Radę błędów w ocenie(42) .
100. Komisja twierdzi również, że naruszenie obowiązku uzasadnienia, stwierdzone przez Sąd wobec skarżących organizacji, lecz nie ogólnie, podobnie jak zarzucane naruszenie prawa do obrony przysługującego DHKP‑C, istniałoby jedynie w stosunku do tej organizacji.
101. Jednak, po pierwsze, wydaje mi się, że twierdzenie to samo w sobie można zakwestionować w świetle brzmienia uzasadnienia wyroków Sądu(43) .
102. Po drugie, nawet przyjmując, że można przyjąć, iż tego rodzaju wada, o ile zostanie stwierdzona, występuje tylko w odniesieniu do DHKP‑C, to w niniejszej sprawie, wobec braku jakiegokolwiek uzasadnienia wpisania tej organizacji na listę, oskarżeni znajdują się w sytuacji faktycznego ograniczenia im możliwości kwestionowania zasadności tego wpisu(44), a przez to, obrony przed stawianymi im zarzutami.
103. Wreszcie nawet gdyby przyjąć, że –jak to twierdzi Komisja – oskarżeni nie mogą podnosić w ramach zarzutu niezgodności z prawem braku uzasadnienia decyzji o zamrożeniu funduszy DHKP‑C i że nawet sąd krajowy nie ma takiej możliwości, to jednak nic nie stałoby na przeszkodzie, by Trybunał podniósł i ustalił istnienie takiej wady w ramach oceny ważności, której dokonuje na podstawie niniejszego odesłania prejudycjalnego(45) .
iii) W przedmiocie okoliczności, że akty dotyczące zamrożenia funduszy zostały uchylone
104. Mimo że żadna ze stron, które przedstawiły swoje argumenty, nie zajęła się tą kwestią wprost, można jednak się zastanowić, czy okoliczność, że sporne akty już nie obowiązują, gdyż do czasu wejścia w życie decyzji 2007/445 zostały one uchylone i zastąpione innymi aktami, ma jakiekolwiek znaczenie dla kwestii kompetencji Trybunału do orzeczenia na podstawie art. 267 akapit pierwszy lit. b) TFUE o ważności tychże aktów.
105. Odpowiedź na to pytanie powinna być moim zdaniem przecząca. Wystarczy tu podnieść, że uchylenie aktu nie może być traktowane jako równoważne stwierdzeniu jego nieważności lub orzeczeniu o jego nieważności w ramach odesłania prejudycjalnego, gdyż nie oznacza ono uznania jego niezgodności z prawem i wywołuje zasadniczo skutki ex nunc. Tymczasem stwierdzenie nieważności lub orzeczenie o nieważności w trybie prejudycjalnym wywołuje efekt ex tunc. Tylko w tym ostatnim przypadku akt może być uznany za niewywołujący skutków i nieistniejący w rozumieniu art. 264 TFUE.
106. Ponadto okoliczność, że akty te będące przedmiotem kontroli Sądu i Trybunału zostały uchylone, nie stała na przeszkodzie temu, by Sąd i Trybunał orzekły w kwestii ich legalności w ramach skargi o stwierdzenie nieważności, po podkreśleniu, że mimo uchylenia wywoływały one wiążące skutki prawne wpływające na interesy skarżących przez zmianę ich sytuacji prawnej oraz że w konsekwencji skarżące miały interes w stwierdzeniu ich niezgodności z prawem(46) .
107. Okoliczność, że w niniejszej sprawie do Trybunału zwrócono się w trybie art. 267 akapit pierwszy lit. b) TFUE, a nie w trybie art. 263 TFUE, nie prowadzi do odmiennego wniosku. Natomiast kontrola Trybunału tym bardziej jest wymagana w niniejszej sprawie, ponieważ sporne akty, chociaż uchylone, w dalszym ciągu wywołują skutki, o czym świadczą postępowania wszczęte wobec oskarżonych, a na niezgodność z prawem tych aktów powołują się oni na obronę przed stawianymi im zarzutami.
b) W przedmiocie konsekwencji zmiany procedury wpisywania na listę wprowadzonej decyzją 2007/445
108. Jak już stwierdzono, w celu zastosowania się do wyroków Sądu Rada zmieniła, począwszy od decyzji 2007/445, procedurę wpisywania na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001.
109. Generalbundesanwalt, Rada i Komisja oceniają, że decyzja ta uregulowała ze skutkiem wczesnym wcześniejsze decyzje o zamrożeniu funduszy.
110. Nie podzielam tego stanowiska.
111. Nawet zakładając, że uchybienia takie jak stwierdzone przez Sąd zostały uregulowane ze skutkiem wstecznym, z motywów decyzji 2007/445 wynika, że uregulowanie to dotyczyło najwyżej decyzji 2006/379/WE, w kontekście której Rada rzeczywiście przekazała zainteresowanym osobom, grupom i podmiotom uzasadnienie przyczyn wpisania ich na listę(47) .
112. Co do reszty, to z zawiadomienia opublikowanego w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej
z dnia 25 kwietnia 2007 r.(48) wynika, że przyznana zainteresowanym osobom, grupom i podmiotom możliwość złożenia wniosku o otrzymanie uzasadnienia wpisania ich na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 ma umożliwić im przedstawienie uwag w przedmiocie zamiaru „utrzymania” przez Radę ich nazwiska lub nazwy na tej liście. Podobnie możliwość wniesienia „o to, by decyzja o umieszczeniu ich w wyżej wspomnianym wykazie została ponownie rozpatrzona”, nie wydaje się przyznawać zainteresowanym prawa do zakwestionowania wszystkich kolejnych decyzji w sprawie wpisania i utrzymania ich nazwisk lub nazw na liście.
113. Należy jednak zastanowić się, czy decyzja 2007/445, mimo że nie pociąga za sobą uregulowania ze skutkiem wstecznym uchybień charakteryzujących wcześniejsze decyzje o zamrożeniu funduszy, nie wywołuje jednak skutku wstecznego.
114. Ewentualności takiej nie wykluczył Sąd(49), który oceniając zgodność decyzji 2007/445 z wyrokiem w sprawie OMPI I uznał, że w drodze analogii należy stosować orzecznictwo, zgodnie z którym jeżeli stwierdzono nieważność aktu ze względu na wady formalne lub proceduralne, dana instytucja ma prawo ponownie wydać taki sam akt, tym razem z poszanowaniem reguł formalnych i proceduralnych, a nawet nadać mu skutek wsteczny, jeśli jest to niezbędne do osiągnięcia nadrzędnego celu leżącego w interesie ogólnym i jeśli należycie przestrzegana jest zasada uzasadnionych oczekiwań zainteresowanych(50) .
115. Jednak nawet jeśli przyjąć, że taki skutek ma decyzja 2007/445, co nie wynika w żaden sposób z jej motywów, to moim zdaniem nie można by powoływać się na niego wobec oskarżonych w ramach postępowania przed sądem krajowym.
116. Temu skutkowi stoi bowiem na przeszkodzie zasada niedziałania prawa karnego wstecz, będąca konsekwencją zasady nullum crimen, nulla poena sine lege ustanowionej w art. 7 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i w art. 49 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.
117. Zasada ta znajduje zastosowanie również do przepisów prawa, które same nie mają charakteru karnego, lecz które przyczyniają się, jak jest to w niniejszej sprawie w odniesieniu do rozporządzenia nr 2580/2001 i decyzji Rady o zamrożeniu funduszy, do określenia treści czynu zabronionego.
118. Podobnie Trybunał odwołał się do tej zasady w porównywalnym kontekście w celu wykluczenia, by przepis rozporządzenia wspólnotowego mający skutek wsteczny mógł uzasadniać a posteriori przepisy krajowe o charakterze karnym, które nakładają sankcje z tytułu czynu niepodlegajacego karze w chwili jego dokonania, ponieważ takie przepisy krajowe są nieważne ze względu na niezgodność z prawem wspólnotowym(51) . Podobnie w wyroku w sprawie Fedesa i in. Trybunał stwierdził również, że wsteczne działanie przepisów dyrektywy wydanej w następstwie stwierdzenia nieważności poprzedniej dyrektywy „nie może być podstawą dla prowadzenia postępowania karnego w oparciu o przepisy prawa krajowego wydane w wykonaniu dyrektywy, której nieważność stwierdzono, i mające jedyne źródło w tej dyrektywie”(52) .
c) W przedmiocie istnienia wad wpływających na ważności aktów dotyczących zamrożenia funduszy DHKP‑C wydanych przed wejściem w życie decyzji 2007/445
119. Bezsporne jest, że do dnia wejścia w życie decyzji 2007/445 procedura tworzenia listy wspomnianej w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 nie przewidywała żadnego wcześniejszego poinformowania zainteresowanych osób i podmiotów o zebranych przeciwko nim dowodach, uzasadniających wpisanie ich na tę listę(53) . Ponadto informacja taka nie była też prz ewidziana po dokonaniu wpisu.
120. Okoliczności te zostały potwierdzone na rozprawie przez Radę, w odniesieniu do aktów dotyczących zamrożenia funduszy DHKP‑C poprzedzających decyzję 2007/445.
121. Bezsporne jest również, że wszystkie decyzje w sprawie zamrożenia funduszy wydane zgodnie z rozporządzeniem nr 2580/2001 przed wejściem w życie decyzji 2007/445 były pozbawione uzasadnienia, gdyż motywy tych decyzji zawierały jedynie ogólne i typowe sformułowana, a tego rodzaju uchybienie, jak to stwierdził Sąd w wyroku w sprawie OMPI I, wyklucza jakąkolwiek merytoryczną kontrolę sądową takich aktów.
122. Tymczasem jak to już zostało podniesione, w powyższym wyroku Sąd stwierdził, że tego rodzaju wady wpływają na legalność aktów poddanych jego kontroli. W ramach badania legalności decyzji w sprawie zamrożenia funduszy wydanych przez Radę zgodnie z rozporządzeniem nr 881/2002(54) Trybunał doszedł również do podobnego wniosku opartego na ustaleniu naruszenia prawa do obrony i zasady skutecznej ochrony prawnej(55) .
123. Wynika stąd, że wszystkie decyzje Rady o zamrożeniu funduszy DHKP‑C przed wejściem w życie decyzji 2007/445 były dotknięte wadami wpływającymi na ich ważność.
3. Odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne
124. Jeśli chodzi o konsekwencje, jakie należy wywieść ze stwierdzenia niezgodności z prawem aktów dotyczących zamrożenia funduszy DHKP‑C wydanych przed wejściem w życie decyzji 2007/445, to należy przypomnieć, że podobnie jak w postępowaniu w sprawie skargi o stwierdzenia nieważności na podstawie art. 264 akapit drugi TFUE, znajdującego zastosowanie w drodze analogii w postępowaniu w sprawie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie ważności aktów prawnych, Trybunał dysponuje swobodą przy określaniu, w każdym konkretnym przypadku, które ze skutków spornego aktu powinny być uznane za ostateczne(56), a bardziej ogólnie – przy różnicowaniu skutków orzeczenia o nieważności(57) .
125. W niniejszym przypadku, biorąc pod uwagę w szczególności kontekst sprawy przed sądem krajowym, uważam, że skutki ustalenia niezgodności z prawem omawianych aktów prawnych powinny być ograniczone wyłączenie do prawnokarnych konsekwencji wynikających ze stosowania ich w powiązaniu z zakazami przewidzianymi w rozporządzeniu nr 2580/2001.
126. Takie podejście odpowiadałoby po części wymogom pewności prawa, na które powołują się Rada i Komisja, i pozwoliłoby uniknąć kwestionowania ostatecznego charakteru, jakiego akty te nabrały wobec DHKP‑C, ze względu na to, iż organizacja ta nie skorzystała z przysługującego jej prawa zaskarżenia ich na drodze sądowej.
127. Na podstawie całości przedstawionych wyżej rozważań proponuję, aby Trybunał na pierwsze pytanie odpowiedział, że naruszenie przepisów rozporządzenia nr 2580/2001 nie może być podstawą wszczęcia postępowania karnego, w przypadku gdy naruszenie to odnosi się do aktów prawnych dotyczących zamrożenia środków organizacji takiej jak ta, do której należeli oskarżeni w sprawie przed sądem krajowym i która została wpisana na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia – i była utrzymywana na tej liście do chwili wejścia w życie decyzji 2007/445 – z naruszeniem przysługującego jej prawa do obrony oraz ciążącego na instytucjach wspólnotowych obowiązku uzasadnienia. Jest tak, pomimo że:
– sporne akty dotyczące zamrożenia funduszy nie zostały zaskarżone przez zainteresowaną organizację;
– z uwagi na okoliczność, iż ani nie stwierdzono ich nieważności na skutek skargi, ani nie uznano ich za nieważne w ramach postępowania w trybie prejudycjalnym, akty te wywoływały określone skutki wobec tej organizacji do dnia ich uchylenia;
– procedura wpisywania na wspomnianą listę uległa zmianie od chwili wydania decyzji 2007/445, a zainteresowana organizacja została utrzymana na liście na podstawie tej nowej procedury.
V – W przedmiocie drugiego i trzeciego pytania prejudycjalnego
128. Zwracając się z pytaniami drugim i trzecim, które należy rozpatrywać łącznie, sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, po pierwsze, czy przewidziane w art. 2 i 3 rozporządzenia nr 2580/2001 zakazy udostępniania funduszy, innych aktywów finansowych i zasobów gospodarczych osobie prawnej, grupie lub podmiotowi wymienionym na liście określonej w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia albo udział w takim działaniu lub w działaniach, których celem jest obejście art. 2 tego rozporządzenia, znajdują zastosowanie również do członków tej osoby prawnej, grupy lub tego podmiotu, a po drugie, czy zakazy te znajdują również zastosowanie, w przypadku gdy ta osoba prawna, grupa lub ten podmiot mogą już, choćby pośrednio, dysponować owymi funduszami, aktywami finansowymi lub zasobami gospodarczymi.
129. Na wstępie należy podnieść, że brzmienie art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 2 ust. 2 rozporządzenia nr 2580/2001, a także art. 3 ust. 1 tego rozporządzenia w żaden sposób nie umożliwiają interpretacji ograniczającej ich podmiotowego zakresu zastosowania. Przeciwnie, sposób sformułowania tych przepisów, a w szczególności użycie strony biernej czasowników i form bezosobowych, takich jak „fundusze […] nie zostają udostępnione ”(58), „ zakazane jest
świadczenie usług finansowych”(59), „udział w działaniach, których celem lub skutkiem jest […] obejście art. 2, jest zakazany ”(60), przemawia za szeroką interpretacją przewidzianych w nich zakazów, z zastrzeżeniem stosunków pomiędzy osobami dopuszczających się czynów opisanych w tych przepisach a osobą prawną, grupą lub podmiotem, które z tego czynu odnoszą korzyści.
130. Ponadto tego rodzaju ograniczenie podmiotowe nie jest także uzasadnione w świetle art. 2 i 3 wspólnego stanowiska 2001/931 i pkt 1 rezolucji 1373 (2001) Rady Bezpieczeństwa.
131. Następnie należy zauważyć, że brzmienie art. 2 ust. 1 i art. 2 rozporządzenia nr 2580/2001 w żaden sposób nie pozwala na przyjęcie, że zakres tego aktu prawnego nie obejmuje pozyskanie funduszy przez osobę prawną, grupę lub podmiot wpisane na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia w kontekście takim jak w sprawie przed sądem krajowym, to znaczy w przypadku gdy ich pozyskanie wynika z przekazania wpływów pochodzących ze zbiórki darowizn i sprzedaży publikacji organizowanych przez jednego z ich członków.
132. Przeciwnie, zakaz ustanowiony w przywołanym art. 2 został sformułowany w sposób szczególnie szeroki, o czym świadczy użycie sformułowania „bezpośrednio lub pośrednio”. Podobnie wyrażenie „udostępnione” nabiera szerokiego znaczenia, obejmując nie tylko każdą czynność, której dokonanie w myśl prawa krajowego jest niezbędne, aby dać danej osobie rzeczywistą możliwość pełnego dysponowania aktywami lub zasobami – jak to już potwierdził Trybunał na gruncie rozporządzenia nr 881/2002(61) – lecz również w odniesieniu do osoby prawnej, grupy lub podmiotu wpisanych na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 każdy transfer, nawet wewnętrzny, na rzecz tej osoby prawnej, grupy lub tego podmiotu, który pozwala im na przeznaczenie aktywów lub zasobów konkretnie na realizowane przez nie cele .
133. Ponadto podobnie jak zostało to potwierdzone przez Trybunał w odniesieniu do rozporządzenia nr 881/2002, należy uznać, że celem rozporządzenia nr 2580/2001 jest uniemożliwienie osobom fizycznym, prawnym, grupom lub podmiotom wpisanym na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia dysponowania wszelkimi zasobami finansowymi i gospodarczymi celem utrudnienia finansowania aktów terrorystycznych(62) . Cel ten został sformułowany w motywie 2 tego rozporządzenia, który przypomina, że zwalczanie finansowania terroryzmu jest decydującym aspektem walki z terroryzmem oraz wynika z motywów 2 i 3 wspólnego stanowiska 2001/931, które przypominają o zdecydowanym stanowisku Unii w sprawie walki z finansowaniem terroryzmu.
134. Tymczasem oczywiście sprzeczne z takim celem byłoby wykluczenie z zakresu zakazów przewidzianych w art. 2 rozporządzenia nr 2580/2001 udostępnienia osobie prawnej, grupie lub podmiotowi wpisanym na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 przywołanego przepisu aktywów finansowych lub zasobów gospodarczych tylko z tego powodu, że udostępnienie to dokonywane jest przez osobę będącą członkiem organizacji odnoszącej tę korzyść. Podobnie sprzeczne z tym celem byłoby wykluczenie transferu aktywów lub zasobów przez członka na rzecz organów zarządzających taką osobą prawną, grupą lub takim podmiotem z uzasadnieniem, że te aktywa lub zasoby znajdują się już faktycznie w dyspozycji organizacji. W zakresie bowiem, w jakim transfery te są przeznaczone na umożliwienie lub ułatwienie wykorzystania omawianych zasobów w celu osiągnięcia celów realizowanych przez organizację, są częścią działalności finansowania terroryzmu, zwalczanej przez rozporządzenie nr 2580/2001, a zatem muszą być uznane za czynności „udostępniania” w rozumieniu art. 2 tego rozporządzenia.
135. Wreszcie nawet gdyby uznać, że te działania, to znaczy czynności udostępniania aktywów przez członka organizacji i transfery wewnętrzne nie są objęte zakresem art. 2 rozporządzenia nr 2580/2001, nie oznaczałoby to, że znajdują się poza zakresem tego rozporządzenia, gdyż są one w każdym razie objęte jego art. 3, zgodnie z którym „[ś]wiadomy i celowy udział w działaniach, których celem lub skutkiem jest bezpośrednie lub pośrednie obejście art. 2, jest zakazany”. Działania te stanowiłyby bowiem w praktyce obejście zamrożenia funduszy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2580/2001 i którego przedmiotem są fundusze „należące do i będące własnością lub posiadane przez osobę fizyczną lub osobę prawną, grupę lub podmiot wymienione na liście określonej w ust. 3”, gdyż umożliwiałyby im wykorzystanie tych funduszy na swoje cele.
136. W świetle powyższego jestem zdania, że zakazy przewidziane w art. 2 i 3 rozporządzenia nr 2580/2001 znajdują zastosowanie również w przypadku, gdy osoba dostarczająca zasobów sama jest członkiem osoby prawnej, grupy lub podmiotu, dla których zasoby te są przeznaczone, oraz w przypadku gdy zasoby te są już w faktycznej dyspozycji takiej osoby prawnej, grupy lub takiego podmiotu z uwagi na fakt, że znajdują się one w posiadaniu jednego z ich członków.
137. Wobec tego naruszeniem powyższych przepisów jest udostępnianie przez członków organizacji wpisanej na listę przewidzianą w art. 2 rozporządzenia nr 2580/2001 organom kierowniczym tej organizacji darowizn i innych aktywów pozyskanych od osób trzecich.
138. Wniosku tego nie podważa moim zdaniem argument zawarty w opinii European Center for Constitutional and Human Rights (ECCHR), załączonej do uwag przedstawionych przez F, zgodnie z którym okoliczność, iż ani wspólne stanowisko 2001/931, ani rozporządzenie nr 2580/2001 nie dotyczą wprost zbierania funduszy na rzecz organizacji wpisanych na listy sporządzone w wykonaniu tych aktów prawnych, w odróżnieniu od tego, co przewiduje pkt 1 lit. b) rezolucji 1373 (2001) Rady Bezpieczeństwa(63), ujawnia zamiar wykluczenia przez prawodawcę Unii takiego zachowania z zakresu zastosowania tych aktów.
139. Nawet bowiem, gdyby interpretację tę uznać za prawidłową, to nie pozwoliłaby ona na wnioskowanie, że udostępnienie tak zebranych funduszy osobie prawnej, grupie lub podmiotowi, wpisanym na listę przewidzianą w art. 2 rozporządzenia nr 2580/2001, jako zachowanie odrębne od czynności zbierania funduszy, nie mieści się w zakresie zastosowania zakazów ustanowionych w art. 2 tego rozporządzenia i to niezależnie od tego, czy osoba dostarczająca funduszy jest członkiem tej osoby prawnej, grupy lub tego podmiotu.
140. Na podstawie całości powyższych rozważań proponują, aby na drugie pytanie Trybunał odpowiedział, iż art. 2 i 3 rozporządzenia nr 2580/2001 należy interpretować w ten sposób, że udostępnienie funduszy, aktywów finansowych i zasobów gospodarczych osobie prawnej, grupie lub podmiotowi, wpisanym na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, albo udział w działaniach, których celem jest obejście tego przepisu, może mieć miejsce także wtedy, gdy osoba dostarczająca takich zasobów sama jest członkiem tej osoby prawnej, grupy lub tego podmiotu.
141. Podobnie proponuję, aby na trzecie pytanie Trybunał odpowiedział, iż art. 2 i 3 rozporządzenia nr 2580/2001 należy interpretować w ten sposób, że udostępnienie funduszy, aktywów finansowych i zasobów gospodarczych osobie prawnej, grupie lub podmiotowi, wpisanym na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, albo udział w działaniach, których celem jest obejście tego przepisu, może mieć miejsce także wtedy, gdy aktywa finansowe, które mają zostać udostępnione, są już, choćby tylko pośrednio, w dyspozycji tej osoby prawnej, grupy albo tego podmiotu.
VI – Wnioski
142. W świetle całości powyższych rozważań proponuję udzielić następujących odpowiedzi na pytania zadane przez Oberlandesgericht Düsseldorf:
1) Naruszenie przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 2580/2001 z dnia 27 grudnia 2001 r. w sprawie szczególnych środków restrykcyjnych skierowanych przeciwko niektórym osobom i podmiotom mających na celu zwalczanie terroryzmu nie może być podstawą wszczęcia postępowania karnego, w przypadku gdy naruszenie to odnosi się do aktów prawnych dotyczących zamrożenia środków organizacji takiej jak ta, do której należeli oskarżeni w sprawie przed sądem krajowym i która została wpisana na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia – i była utrzymywana na tej liście do chwili wejścia w życie decyzji Rady 2007/445/WE z dnia 28 czerwca 2007 r. wykonującej art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 i uchylającej decyzje 2006/379/WE oraz 2006/1008/WE – z naruszeniem przysługującego jej prawa do obrony oraz ciążącego na instytucjach wspólnotowych obowiązku uzasadnienia. Jest tak, pomimo że:
– sporne akty dotyczące zamrożenia funduszy nie zostały zaskarżone przez zainteresowaną organizację;
– z uwagi na okoliczność, iż ani nie stwierdzono ich nieważności na skutek skargi, ani nie uznano ich za nieważne w ramach postępowania w trybie prejudycjalnym, akty te wywoływały określone skutki wobec tej organizacji do dnia ich uchylenia;
– procedura wpisywania na wspomnianą listę uległa zmianie od chwili wydania decyzji 2007/445, a zainteresowana organizacja została utrzymana na liście na podstawie tej nowej procedury.
2) Artykuły 2 i 3 rozporządzenia nr 2580/2001 należy interpretować w ten sposób, że udostępnienie funduszy, aktywów finansowych i zasobów gospodarczych osobie prawnej, grupie lub podmiotowi, wpisanym na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, albo udział w działaniach, których celem jest obejście tego przepisu, może mieć miejsce także wtedy, gdy osoba dostarczająca takich zasobów sama jest członkiem tej osoby prawnej, grupy lub tego podmiotu.
3) Artykuły 2 i 3 rozporządzenia nr 2580/2001 należy interpretować w ten sposób, że udostępnienie funduszy, aktywów finansowych i zasobów gospodarczych osobie prawnej, grupie lub podmiotowi, wpisanym na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, albo udział w działaniach, których celem jest obejście tego przepisu, może mieć miejsce także wtedy, gdy aktywa finansowe, które mają zostać udostępnione, są już, choćby tylko pośrednio, w dyspozycji tej osoby prawnej, grupy albo tego podmiotu.
(1) .
(2)  –	Dz.U. L 344, s. 70.
(3)  –	Dz.U. L 344, s. 90.
(4)  –	Dz.U. L 344, s. 93.
(5)  –	Dz.U. L 344, s. 83.
(6)  –	Dz.U. L 116, s. 33.
(7)  –	Dz.U. L 144, s. 21.
(8)  –	Dz.U. L 169, s. 58.
(9)  –	2007/C 90/01.
(10)  –	T‑228/02, Zb.Orz. s. II‑4665, zwany dalej „wyrokiem w sprawie OMPI I”.
(11)  –	Punkt 91.
(12)  –	Rada i Komisja Wspólnot Europejskich podnosiły, że ani europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisana w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., ani ogólne zasady prawa wspólnotowego nie przyznają jednostkom jakiegokolwiek prawa do przedstawienia swego stanowiska przed wydaniem aktu o charakterze normatywnym.
(13)  –	Punkty 96–98.
(14)  –	Punkt 126. Sąd dalej wskazał, że przyjęte dowody obciążające powinny być – jeżeli nie sprzeciwiają się temu nadrzędne wymogi bezpieczeństwa Wspólnoty lub jej państw członkowskich lub względy dotyczące prowadzenia ich stosunków międzynarodowych – podane do wiadomości zainteresowanych, w miarę możliwości jednocześnie lub możliwie najszybciej po wydaniu początkowej decyzji o zamrożeniu funduszy. Z tymi samymi zastrzeżeniami każda późniejsza decyzja o zamrożeniu funduszy powinna w zasadzie być poprzedzona podaniem do wiadomości nowych dowodów obciążających i przesłuchaniem. Poszanowanie prawa do obrony nie wymaga natomiast zdaniem Sądu, by dowody obciążające były podane do wiadomości zainteresowanego przed podjęciem początkowego środka w postaci zamrożenia funduszy ani też, by zainteresowany z urzędu przedstawił a posteriori swoje stanowisko, pkt 137.
(15)  –	Punkt 154.
(16)  –	Zdaniem Sądu „[p]onieważ ograniczenia prawa do obrony zainteresowanych zastosowane przez Radę należy wyrównać w drodze ścisłej kontroli niezawisłego i bezstronnego sądu […], sąd wspólnotowy powinien mieć możliwość kontrolowania legalności i zasadności środków w postaci zamrożenia funduszy i nie mogą mu stać na przeszkodzie tajność lub poufność dowodów i informacji wykorzystanych przez Radę”, pkt 155.
(17)  –	Punkt 160.
(18)  –	Wyroki Sądu: z dnia 11 lipca 2007 r. w sprawie T‑327/03 Al-Aqsa przeciwko Radzie; z dnia 3 kwietnia 2008 r. w sprawie T‑229/02 PKK przeciwko Radzie; a także z dnia 3 kwietnia 2008 r. w sprawie T‑253/04, Kongra-Gel i in. przeciwko Radzie. We wszystkich tych wyrokach stwierdzenie nieważności opierało się wyłącznie na braku uzasadnienia, który był jedynym zarzutem badanym przez Sąd.
(19)  –	Wyrok Sądu z dnia 11 lipca 2007 r. w sprawie T‑47/03 Sison przeciwko Radzie.
(20)  –	Sąd ponadto wyraźnie tak orzekł w ww. w przypisie 19 wyroku w sprawie Sison przeciwko Radzie, w którym potwierdził, iż środki restrykcyjne wprowadzone przez rozporządzenie nr 2580/2001, przewidujące nie przepadek aktywów finansowych zainteresowanego jako korzyści z przestępstwa, lecz ich zamrożenie tytułem zabezpieczenia, nie stanowią sankcji karnej i nie wiążą się z żadnym zarzutem o takim charakterze, pkt 101.
(21)  –	Punkty 20 i 21 niniejszego stanowiska.
(22)  –	Wyrok z dnia 9 marca 1994 r. w sprawie C‑188/92, Rec. s. I‑833.
(23)  –	Wyrok z dnia 15 października 1980 r. w sprawie 145/79 Roquette Frères, Rec. s. 2917, pkt 7.
(24)  –	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 1 kwietnia 1982 r. w sprawie 11/81 Dürbeck przeciwko Komisji, Rec. s. 1251, pkt 17; z dnia 26 lutego 1987 r. w sprawie 15/85 Consorzio Cooperative d’Abruzzo przeciwko Komisji, Rec. s. 1005, pkt 10; z dnia 15 czerwca 1994 r. w sprawie C‑137/92 P Komisja przeciwko BASF i in., Rec. s. I‑2555, pkt 48; z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑245/92 P Chemie Linz przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4643, pkt 93; a także z dnia 5 października 2004 r. w sprawie C‑475/01 Komisja przeciwko Grecji, Zb.Orz. s. I‑8923, pkt 18.
(25)  –	Jest tak przynajmniej w odniesieniu do braku uzasadnienia, chociaż Sąd, podkreślając normatywny charakter aktów poddanych jego kontroli, analizował je w istocie jako zbiór decyzji dotyczących indywidualnie osób wpisanych na omawianą listę.
(26)  –	W swoim wyroku z dnia 23 października 2008 r. w sprawie T‑256/07 People’s Mojahedin Organization of Iran przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. II‑3019, Sąd stwierdził jednak, że domniemanie to obejmuje decyzje wydane po zakończeniu procedury ustnej w wyroku w sprawie OMPI I, których nieważności Sąd nie stwierdził, pkt 55.
(27)  –	Zobacz ww. w przypisie 24 wyroki: Komisja przeciwko BASF i in., pkt 49; Chemie Linz przeciwko Komisji, pkt 94; a także Komisja przeciwko Grecji, pkt 19.
(28)  –	Zobacz ww. w przypisie 24 wyroki: Komisja przeciwko BASF i in., pkt 50; Chemie Linz przeciwko Komisji, pkt 95; a także Komisja przeciwko Grecji, pkt 20.
(29)  –	Zobacz ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie People’s Mojahedin Organization of Iran przeciwko Radzie, pkt 58.
(30)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 22, pkt 16, 17.
(31)  –	Wyroki: z dnia 15 lutego 2001 r. w sprawie C‑239/99 Nachi Europe, Rec. s. I‑1197, pkt 35; z dnia 8 marca 2007 r. w sprawie C‑441/05 Roquette Frères, Zb.Orz. s. I‑1993, pkt 39.
(32)  –	Zobacz w szczególności ww. w przypisie 22 wyrok w sprawie TWD Textilwerke Deggendorf, pkt 24; wyroki: z dnia 12 grudnia 1996 r. w sprawie C‑241/95 Accrington Beef i in., Rec. s. I‑6699, pkt 15, 16; z dnia 11 listopada 1997 r. w sprawie C‑408/95 Eurotunnel i in., Rec. s. I‑6315, pkt 28; a także ww. w przypisie poprzedzającym wyrok w sprawie Nachi Europe, pkt 37.
(33)  –	Wyrok z dnia 27 września 1983 r. w sprawie 216/82 Universität Hamburg, Rec. s. 2771, pkt 10, 12; a także ww. w przypisie 31 wyrok w sprawie Nachi Europe, pkt 35.
(34)  –	Punkt 18.
(35) –	Kwestia ta pojawiła się wprost w ww. w przypisie 18 wyroku w sprawie Kongra-Gel i in. przeciwko Radzie, lecz nie została rozstrzygnięta przez Sąd.
(36)  –	Wyrok z dnia 18 stycznia 2007 r. w sprawie C‑229/05 P, Zb.Orz. s. I‑439, pkt 113.
(37)  –	Wyroki: z dnia 14 grudnia 1962 r. w sprawach połączonych 31/62 i 33/62 Wöhrmann i Lütticke przeciwko Komisji, Rec. s. 965, 979; z dnia 16 lipca 1981 r. w sprawie 33/80 Albini przeciwko Radzie i Komisji, Rec. s. 2141, pkt 17; z dnia 11 lipca 1985 r. w sprawach połączonych 87/77, 130/77, 22/83, 9/84 i 10/84 Salerno i in. przeciwko Komisji i Radzie, Rec. s. 2523, pkt 36; postanowienie z dnia 28 czerwca 1993 r. w sprawie C‑64/93 Donatab i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3595, pkt 19; a także ww. w przypisie 31 wyrok w sprawie Nachi Europe, pkt 33.
(38)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 31 wyrok w sprawie Nachi Europe, pkt 34.
(39)  –	Wyroki: z dnia 12 grudnia 1972 r. w sprawach połączonych od 21/72 do 24/72 International Fruit Company i in., Rec. s. 1219, pkt 5, 6; a także z dnia 16 czerwca 1998 r. w sprawie C‑162/96 Racke, Rec. s. I‑3655, pkt 26, 27.
(40)  –	Ponadto konsekwencje naruszenia prawa do obrony, takiego jak stwierdzone w wyrokach Sądu, nie ograniczają się tylko do pominięcia praw proceduralnych osoby zainteresowanej, gdyż naruszenie to uniemożliwia merytorycznie tej osobie skuteczne przedstawienie dowodów mogących ewentualnie prowadzić do niezastosowania środków wpływających na jej sytuację prawną.
(41)  –	Zobacz jednak wyrok z dnia 10 stycznia 2006 r. w sprawie C‑222/04 Cassa di Risparmio di Firenze i in., Zb.Orz. s. I‑289, pkt 72–74, w którym Trybunał wydaje się uznawać, że orzecznictwo zapoczątkowane w wyroku w sprawie TWD Textilwerke Deggendorf nie znajduje zastosowania, gdy kwestia ważności podniesiona jest z urzędu przez sąd krajowy.
(42)  –	Do czego mieliby prawo w razie wykluczenia w stosunku do nich prekluzji, o której mowa w ww. wyroku w sprawie TWD Textilwerke Deggendorf.
(43)  –	Ustalenia Sądu w pkt 160 i 164 wyroku w sprawie OMPI I, dotyczące zarówno przestrzegania prawa do obrony, jak i obowiązku uzasadnienia, mają charakter ogólny i nie ograniczają się do sytuacji skarżących organizacji.
(44)  –	Przynajmniej w odniesieniu do okresu przed wydaniem decyzji 2007/445. Oczywiście zasadność decyzji o wpisaniu osoby fizycznej lub prawnej, grupy lub podmiotu na listę przewidzianą w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2580/2001 należy oceniać na podstawie okoliczności, które uzasadniały taki wpis, a w odniesieniu do osoby, grupy lub podmiotu, których nazwisko lub nazwa są utrzymywane na liście przez pewien okres, okoliczności te mogą ulegać zmianie z upływem czasu, o czym świadczy przypadek People’s Mojahedin Organization of Iran, która była wpisana na listę na podstawie dowodów przekazanych Radzie przez władze Zjednoczonego Królestwa i która od określonej daty była utrzymywana na tej liście na podstawie nowych dowodów, przekazanych przez władze francuskie (zob. wyrok Sądu z dnia 4 grudnia 2008 r. w sprawie T‑284/08 People’s Mojahedin Organization of Iran przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. II‑3487).
(45)  –	Zobacz wyrok z dnia 18 lutego 1964 r. w sprawach połączonych 73/63 i 74/63 Rotterdam i Putterskoek, Rec. s. 1.
(46)  –	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 23 kwietnia 1956 r. w sprawach połączonych 7/54 i 9/54 Groupement des industries sidérurgiques luxembourgeoises przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 53; a także z dnia 12 lutego 1960 r. w sprawach połączonych od 16/59 do 18/59 Geitling i in. przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 45; zob. również w szczególności postanowienie Sądu z dnia 14 marca 1997 r. w sprawie T‑25/96 Arbeitsgemeinschaft Deutscher Luftfahrt-Unternehmen i Hapag-Lloyd przeciwko Komisji, Rec. s. II‑363.
(47)  –	Zobacz motyw 3.
(48)  –	Zobacz pkt 17 niniejszego stanowiska.
(49)  –	Wyżej wymieniony wyrok Sądu z dnia 23 października 2008 r. w sprawie People’s Mojahedin Organization of Iran przeciwko Radzie, pkt 65 i nast.
(50)  –	Wyroki: z dnia 30 września 1982 r. w sprawie 108/81 Amylum przeciwko Radzie, Rec. s. 3107, pkt 4–17; z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑331/88 Fedesa i in. Rec. s. I‑4023, pkt 45–47; a także wyrok Sądu z dnia 17 października 1991 r. w sprawie T‑26/89 de Compte przeciwko Parlamentowi, Rec. s. II‑781, pkt 66. Zdaniem Sądu w konsekwencji wyroku w sprawie OMPI I Rada mogła utrzymać w mocy akt uchylający lub zastępujący akt, którego nieważność została stwierdzona, po zamknięciu procedury ustnej w tej sprawie, przez czas, który był jej absolutnie niezbędny do wydania nowego aktu, zgodnego z określonymi zasadami formalnymi i proceduralnymi. Sąd wyjaśnił dalej, że w bardzo szczególnych przypadkach „byłoby oczywiście sprzeczne z realizowanym celem interesu ogólnego najpierw zobowiązanie Rady do wycofania aktu sprzecznego z tymi zasadami, a następnie wyrażenie zgody na nadanie mocy wstecznej nowemu aktowi wydanemu z poszanowaniem tych zasad”, pkt 66.
(51)  –	Wyrok z dnia 10 lipca 1984 r. w sprawie 63/83 Kirk, Rec. s. 2689, pkt 21, 22.
(52)  –	Wyżej wymieniony wyrok, pkt 43.
(53)  –	Zobacz wyrok OMPI I, pkt 160.
(54)  –	Rozporządzenie Rady (WE) nr 881/2002 z dnia 27 maja 2002 r. wprowadzające niektóre szczególne środki ograniczające skierowane przeciwko niektórym osobom i podmiotom związanym z Osamą bin Ladenem, siecią Al-Kaida i Talibami i uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 467/2001 zakazujące wywozu niektórych towarów i usług do Afganistanu, wzmacniające zakaz lotów i rozszerzające zamrożenie funduszy i innych środków finansowych w odniesieniu do Talibów w Afganistanie (Dz.U. L 139, s. 9).
(55)  –	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 3 września 2008 r. w sprawach połączonych C‑402/05 P i C‑415/05 P Kadi i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, Zb.Orz. s. I‑6351.
(56)  –	Wyroki: z dnia 29 czerwca 1988 r. w sprawie 300/86 Van Landschoot, Rec. s. 3443, pkt 24; z dnia 22 grudnia 2008 r. w sprawie C‑333/07 Régie Networks, Rec. s. I‑10807, pkt 121.
(57)  –	Wyżej wymieniony w przypisie poprzedzającym wyrok w sprawie Van Landschoot, pkt 24.
(58)  –	Artykuł 2 ust. 1 lit. b). Podkreślenie moje. W języku niemieckim: „werden [nicht] Gelder […] bereitgestellt”.
(59)  –	Artykuł 2 ust. 2. Podkreślenie moje. W języku niemieckim: „[…] ist die Erbringung von Finanzdienstleistungen untersagt”.
(60)  –	Artykuł 3 ust. 1. Podkreślenie moje. W języku niemieckim: „Die […] Beteiligung an Maßnahmen, deren Ziel oder Folge […] die Umgehung des Artikels 2 ist, ist untersagt”.
(61)  –	Zobacz wyrok Trybunału z dnia 11 października 2007 r. w sprawie C‑117/06 Möllendorf i Möllendorf-Niehuus, Zb.Orz. s. I‑8361, pkt 49, 50.
(62)  –	Zobacz wyrok z dnia 29 kwietnia 2010 r. w sprawie C‑430/08 M i in., dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 52; ww. w przypisie poprzedzającym wyrok w sprawie Möllendorf i Möllendorf-Niehuus, pkt 63; ww. w przypisie 55 wyrok w sprawie Kadi i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, pkt 169.
(63)  –	Postanowienie to przewiduje, że państwa „uznają za przestępstwo umyśle dostarczanie lub zbieranie, przez swych obywateli lub na swym terytorium, jakimikolwiek środkami, bezpośrednio lub pośrednio, funduszy, co do których przewiduje się lub istnieje pewność, że będą wykorzystane w celu popełniania aktów terrorystycznych”. Wykonanie tego postanowienia na poziomie Unii przewidziano w art. 1 wspólnego stanowiska 2001/930.