Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ANDREA BIONDI
της 30ής Οκτωβρίου 2025 (1)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑440/24 P και C‑441/24 P
Δημοκρατία της Λεττονίας
κατά
Petr Aven (C‑440/24 P)
και
Mikhail Fridman (C‑441/24 P)
« Αίτηση αναιρέσεως – Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας – Δέσμευση κεφαλαίων – Καταχώριση στον κατάλογο των προσώπων, οντοτήτων και φορέων εις βάρος των οποίων επιβάλλεται δέσμευση – Άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και δʹ, της αποφάσεως 2014/145/ΚΕΠΠΑ – Κριτήριο της στήριξης δράσεων ή πολιτικών – Κριτήριο της υλικής ή οικονομικής στήριξης σε Ρώσους ιθύνοντες υπεύθυνους – Κριτήριο του οφέλους από Ρώσους ιθύνοντες – Αποτελεσματική δικαστική προστασία – Πλήρης έλεγχος των περιοριστικών μέτρων από τον δικαστή της Ένωσης – Σημασία του γενικού πλαισίου για την εκτίμηση του βασίμου των λόγων καταχώρισης – Απουσία αποστασιοποίησης »
1.        Οι υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως που ασκήθηκαν από τη Δημοκρατία της Λεττονίας, η οποία ήταν παρεμβαίνουσα ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρέχουν στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αποφανθεί εκ νέου και να παράσχει περαιτέρω διευκρινίσεις σχετικά με το εύρος της διακριτικής ευχέρειας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το βάρος αποδείξεως που αυτό φέρει, καθώς και το επίπεδο του δικαστικού ελέγχου που οφείλει να διασφαλίζει ο δικαστής της Ένωσης.
2.        Ειδικότερα, η Δημοκρατία της Λεττονίας ζητεί την αναίρεση των αποφάσεων Aven κατά Συμβουλίου (2)και Fridman κατά Συμβουλίου (3)(στο εξής από κοινού: αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις), με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτές, αντιστοίχως, τις προσφυγές των Petr Aven και Mikhail Fridman, αμφότερες με αίτημα την ακύρωση, αφενός, της αποφάσεως (ΚΕΠΠΑ) 2022/337 (4) και του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2022/336 (5) (στο εξής από κοινού: επίμαχες αρχικές πράξεις) και, αφετέρου, της αποφάσεως (ΚΕΠΠΑ) 2022/1530 (6) και του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2022/1529 (7) (στο εξής από κοινού: επίμαχες πράξεις περί διατηρήσεως), καθόσον οι πράξεις αυτές (στο εξής από κοινού: επίμαχες πράξεις) αφορούν αυτούς.
3.        Οι P. Aven και M. Fridman συμπεριλήφθηκαν στους καταλόγους των προσώπων των οποίων τα περιουσιακά στοιχεία πρέπει να δεσμευθούν βάσει δύο κριτηρίων του άρθρου 2, παράγραφος 1, της αποφάσεως 2014/145/ΚΕΠΠΑ του Συμβουλίου, της 17ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα όσον αφορά δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2014, L 78, σ. 16), όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2022/329 του Συμβουλίου, της 25ης Φεβρουαρίου 2022 (ΕΕ 2022, L 50, σ. 1). Ειδικότερα, το Συμβούλιο καταχώρισε τους P. Aven και M. Fridman στον σχετικό κατάλογο διότι, κατά την εκτίμησή του, «στ[ήριζαν] ή εφ[άρμοζαν]» δράσεις ή πολιτικές που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, καθώς και τη σταθερότητα και την ασφάλειά της (άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως τροποποιήθηκε, στο εξής: κριτήριο αʹ), και διότι παρείχαν «υλική ή οικονομική στήριξη στους Ρώσους ιθύνοντες που είναι υπεύθυνοι για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας» ή «[είχαν] οφέλη από τους ιθύνοντες αυτούς» (άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως τροποποιήθηκε, στο εξής: κριτήριο δʹ).
I.      Το ιστορικό της διαφοράς και οι αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις
4.        Όσον αφορά το ιστορικό της διαφοράς, παραπέμπω στις σκέψεις 2 έως 14 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου καθώς και στις σκέψεις 2 έως 14 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου.
5.        Με την προσφυγή του ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, ο P. Aven προέβαλε δύο λόγους ακυρώσεως, εκ των οποίων ο πρώτος αφορούσε σφάλματα εκτιμήσεως του Συμβουλίου λόγω των οποίων το Συμβούλιο τον συμπεριέλαβε και τον διατήρησε στους επίμαχους καταλόγους, ο δε δεύτερος, ο οποίος έβαλλε κατά των πράξεων περί διατηρήσεως, αφορούσε παράβαση της υποχρεώσεως περιοδικής επανεξετάσεως της καταστάσεώς του και της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως. Το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε το βάσιμο της καταχώρισης και της διατήρησης του P. Aven στους εν λόγω καταλόγους βάσει των κριτηρίων αʹ και δʹ, λαμβανομένου, ειδικότερα, υπόψη του ισχυρισμού περί εσφαλμένης εκτιμήσεως των πραγματικών περιστατικών από το Συμβούλιο (8). Κατόπιν της αναλύσεώς του, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στην κρίση ότι κανείς από τους λόγους που διαλαμβάνονταν στις προσβαλλόμενες ενώπιόν του πράξεις δεν ήταν επαρκώς τεκμηριωμένος και ότι, επομένως, η καταχώριση καθώς και η διατήρηση του P. Aven στους καταλόγους δεν ήταν δικαιολογημένες (9). Συνακόλουθα, το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτό τον πρώτο λόγο ακυρώσεως και ακύρωσε τις επίμαχες πράξεις καθόσον αφορούσαν τον P. Aven.
6.        Ο M. Fridman προέβαλε τους ίδιους δύο λόγους ακυρώσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, το οποίο εξέτασε μόνον τον πρώτο λόγο που αφορούσε σφάλματα εκτιμήσεως. Εξετάζοντας τον ισχυρισμό περί εσφαλμένης εκτιμήσεως των πραγματικών περιστατικών εκ μέρους του Συμβουλίου, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στην κρίση ότι κανείς από τους λόγους που διαλαμβάνονταν στις προσβαλλόμενες πράξεις δεν ήταν επαρκώς τεκμηριωμένος και ότι η καταχώριση και η διατήρηση του M. Fridman στους επίμαχους καταλόγους δεν ήταν δικαιολογημένες (10). Συνακόλουθα, το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτό τον πρώτο λόγο ακυρώσεως και ακύρωσε τις επίμαχες πράξεις καθόσον αφορούσαν τον M. Fridman.
II.    Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα αιτήματα των διαδίκων
7.        Στην υπόθεση C‑440/24 P, η Δημοκρατία της Λεττονίας ζητεί από το Δικαστήριο να αναιρέσει την απόφαση Aven κατά Συμβουλίου και να καταδικάσει έκαστο διάδικο στα δικαστικά του έξοδα. Ο P. Aven ζητεί από το Δικαστήριο, κυρίως, να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως εν μέρει ως προδήλως απαράδεκτη και εν μέρει ως προδήλως αβάσιμη· επικουρικώς, να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και, εν πάση περιπτώσει, να καταδικάσει τη Δημοκρατία της Λεττονίας στα δικαστικά έξοδα.
8.        Στην υπόθεση C‑441/24 P, η Δημοκρατία της Λεττονίας ζητεί από το Δικαστήριο να αναιρέσει την απόφαση Fridman κατά Συμβουλίου και να καταδικάσει έκαστο διάδικο στα δικαστικά του έξοδα. Ο M. Fridman ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως εν μέρει ως προδήλως απαράδεκτη και εν μέρει ως προδήλως αβάσιμη· επικουρικώς, να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και, εν πάση περιπτώσει, να καταδικάσει τη Δημοκρατία της Λεττονίας στα δικαστικά έξοδα.
9.        Με τις από 29 Οκτωβρίου 2024 και 6 Νοεμβρίου 2024 αποφάσεις του Προέδρου του Δικαστηρίου, επετράπη στη Δημοκρατία της Εσθονίας και στη Δημοκρατία της Λιθουανίας να παρέμβουν υπέρ της Δημοκρατίας της Λεττονίας στις υπό κρίση υποθέσεις, οι οποίες εν συνεχεία αποφασίσθηκε να συνεκδικασθούν προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως (11).
III. Επί των αιτήσεων αναιρέσεως
10.      Σε καθεμία από τις δύο αιτήσεις αναιρέσεως, η Δημοκρατία της Λεττονίας προβάλλει τέσσερις παρόμοιους λόγους αναιρέσεως.
11.      Ο πρώτος λόγος αφορά παράβαση της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση Kadi (12)· ο δεύτερος λόγος αφορά παραμόρφωση των προσκομισθέντων από το Συμβούλιο αποδεικτικών στοιχείων· ο τρίτος λόγος αφορά νομικό σφάλμα κατά την εφαρμογή του κριτηρίου δʹ· ενώ ο τέταρτος λόγος αφορά νομικό σφάλμα του Γενικού Δικαστηρίου καθόσον δεν χαρακτήρισε την απουσία αποστασιοποίησης ως στήριξη, κατά την έννοια του κριτηρίου αʹ.
Α.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
12.      Πριν από την ανάλυση των υπό κρίση αιτήσεων αναιρέσεως, θα ήθελα να διατυπώσω δύο προκαταρκτικές παρατηρήσεις.
1.      Επί της εντάσεως του δικαστικού ελέγχου και του πλαισίου αναλύσεως
13.      Οι διάφοροι λόγοι ακυρώσεως που προβάλλονται στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως μπορούν να συνοψισθούν σε ένα και μόνο ζήτημα: το ζήτημα του επιπέδου του δικαστικού ελέγχου που οφείλουν να ασκούν τα δικαστήρια της Ένωσης επί της νομιμότητας των περιοριστικών μέτρων που λαμβάνει το Συμβούλιο. Δεν πρόκειται για καινοφανές ζήτημα. Από τα δικαστήρια της Ένωσης ζητείται να επιτύχουν μια λεπτή, αλλά εν τέλει δίκαιη, ισορροπία μεταξύ διαφορετικών και ενδεχομένως αντίρροπων νομικών αρχών και κανόνων.
14.      Στους δύο δίσκους της πλάστιγγας τοποθετούνται, αφενός, η εξουσία του Συμβουλίου όσον αφορά τη λήψη περιοριστικών μέτρων και, αφετέρου, η προστασία των δικαιωμάτων των προσώπων εις βάρος των οποίων επιβάλλονται τα μέτρα αυτά.
15.      Δεν μπορεί επίσης να παραβλεφθεί το γεγονός ότι οι υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως εντάσσονται στο πλαίσιο της εισβολής στην Ουκρανία, η οποία αποτελεί κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου και του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών (13), και η οποία συνιστά μία από σοβαρότερες απειλές για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και τη διεθνή τάξη μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η ανησυχία αυτή είναι διάχυτη στην επιχειρηματολογία της Δημοκρατίας της Λεττονίας.
16.      Η σημασία των επιδιωκόμενων εκ μέρους του Συμβουλίου σκοπών, οι οποίοι εντάσσονται στον ευρύτερο σκοπό της διατηρήσεως της ειρήνης και της διεθνούς ασφάλειας, σύμφωνα με τους σκοπούς της εξωτερικής δράσης της Ένωσης που καθορίζονται στο άρθρο 21 ΣΕΕ, και κατά προοδευτική αύξηση, αναλόγως της αποτελεσματικότητάς τους, των περιοριστικών μέτρων που λαμβάνει το Συμβούλιο ως αντίδραση στις ενέργειες της Ρωσικής Ομοσπονδίας που αποσταθεροποιούν την Ουκρανία, έχει ήδη αναγνωριστεί (14). Τα περιοριστικά μέτρα που απορρέουν από τις επίμαχες πράξεις αποσκοπούν στην άσκηση της μέγιστης δυνατής πίεσης στη Ρωσική Ομοσπονδία, αυξάνοντας το κόστος των ενεργειών της που υπονομεύουν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας.
17.      Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το Συμβούλιο διαθέτει ευρεία ευχέρεια να αποφασίζει σχετικά με τη σκοπιμότητα των περιοριστικών μέτρων και να καθορίζει τους όρους τους. Θα προσέθετα ότι η ευχέρεια αυτή αφορά και τον βαθμό αυστηρότητας των εν λόγω μέτρων καθώς και, στην πράξη, τον απεριόριστο χαρακτήρα τους, ώστε να κριθεί κατά πόσον είναι ικανά να θέσουν τέρμα στη σοβαρότατη παραβίαση του διεθνούς δικαίου εκ μέρους της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
18.      Εντούτοις, η ευχέρεια αυτή δεν απαλλάσσει το Συμβούλιο από την υποχρέωση να βεβαιωθεί και να αποδείξει το βάσιμο των λόγων που οδήγησαν στο να συμπεριληφθούν και να διατηρηθούν στον σχετικό κατάλογο τα πρόσωπα εις βάρος των οποίων λαμβάνονται περιοριστικά μέτρα, ήτοι ατομικές αποφάσεις με σημαντικές αρνητικές συνέπειες για τα πρόσωπα αυτά (15).
19.      Σχετικώς, επισημαίνω ότι το Γενικό Δικαστήριο, πριν από την ανάλυση του βασίμου της καταχώρισης και της διατήρησης των P. Aven και M. Fridman στον κατάλογο βάσει των κριτηρίων αʹ και δʹ, διατύπωσε ορισμένες προκαταρκτικές παρατηρήσεις οι οποίες αντικατοπτρίζουν απολύτως το πλαίσιο αναλύσεως που έχει διαμορφώσει το Δικαστήριο με τη νομολογία του.
20.      Επίσης, το Δικαστήριο προσφάτως υπενθύμισε, αφενός, ότι «στο πλαίσιο του ελέγχου της νομιμότητας των λόγων στους οποίους στηρίζεται η απόφαση περί εγγραφής ή διατηρήσεως του ονόματος προσώπου στον κατάλογο των προσώπων που υπόκεινται σε περιοριστικά μέτρα, η αποτελεσματικότητα του δικαστικού ελέγχου που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβάλλει, μεταξύ άλλων, στον δικαστή της Ένωσης να βεβαιώνεται ότι η απόφαση αυτή, η οποία έχει ατομικό χαρακτήρα για το ενδιαφερόμενο πρόσωπο, στηρίζεται σε αρκούντως στέρεα πραγματική βάση. Τούτο προϋποθέτει έλεγχο των πραγματικών περιστατικών που προβάλλονται στην αιτιολογική έκθεση στην οποία στηρίζεται η απόφαση, ούτως ώστε ο δικαστικός έλεγχος να μην περιορίζεται στην εκτίμηση της αφηρημένης πιθανολόγησης των προβαλλομένων λόγων, αλλά να αφορά το ζήτημα αν οι λόγοι αυτοί, ή, τουλάχιστον, ένας εξ αυτών που θεωρείται αφ’ εαυτού επαρκής για να στηρίξει τη συγκεκριμένη απόφαση, είναι τεκμηριωμένοι» (16).
21.      Αφετέρου, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η εκτίμηση αυτή «πρέπει να γίνεται με την εξέταση των αποδεικτικών στοιχείων όχι μεμονωμένα, αλλά εντός του πλαισίου στο οποίο εντάσσονται, δεδομένου ότι το Συμβούλιο ανταποκρίνεται στο βάρος αποδείξεως που φέρει, εφόσον προβάλλει ενώπιον του δικαστή της Ένωσης ένα σύνολο επαρκώς συγκεκριμένων, σαφών και συγκλινουσών ενδείξεων βάσει των οποίων μπορεί να αποδειχθεί η ύπαρξη επαρκούς συνδέσμου μεταξύ του προσώπου που υπόκειται σε μέτρο δεσμεύσεως κεφαλαίων και του οικείου καθεστώτος [...]. Επιπροσθέτως, εναπόκειται στην αρμόδια αρχή της Ένωσης, σε περίπτωση αμφισβητήσεως, να αποδείξει το βάσιμο της αιτιολογίας που ελήφθη υπόψη κατά του εμπλεκόμενου προσώπου, και όχι στο πρόσωπο αυτό να αποδείξει ότι η εν λόγω αιτιολογία δεν είναι βάσιμη. Μολονότι δεν απαιτείται η αρχή αυτή να προσκομίσει ενώπιον του δικαστή της Ένωσης το σύνολο των πληροφοριών και των αποδεικτικών στοιχείων που συνδέονται εγγενώς με την παρατεθείσα αιτιολογία, πρέπει ωστόσο οι πληροφορίες ή τα στοιχεία που προσκομίσθηκαν να τεκμηριώνουν τους λόγους οι οποίοι ελήφθησαν υπόψη κατά του οικείου προσώπου» (17).
22.      Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει επίσης ότι, κατά τον έλεγχο περιοριστικών μέτρων, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης οφείλουν, σύμφωνα με τις αρμοδιότητες που τους έχουν ανατεθεί από τις Συνθήκες, να διασφαλίζουν τον κατ’ αρχήν πλήρη έλεγχο της νομιμότητας των πράξεων της Ένωσης, πράγμα που ισχύει και για τον έλεγχο των πράξεων με τις οποίες επιβάλλονται περιοριστικά μέτρα (18).
23.      Επομένως, οι υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως πρέπει να εξεταστούν λαμβανομένου υπόψη του ως άνω πλαισίου αναλύσεως.
2.      Επί των κριτηρίων καταχώρισης
24.      Στη συνέχεια, πρέπει να εξεταστούν εν συντομία τα κριτήρια που χρησιμοποίησε το Συμβούλιο προκειμένου να καταχωρίσει και να διατηρήσει τους P. Aven και M. Fridman στους καταλόγους των προσώπων των οποίων τα περιουσιακά στοιχεία πρέπει να δεσμευθούν.
25.      Τα κριτήρια αυτά έχουν καθοριστεί από το Συμβούλιο, το οποίο έκανε, για τον σκοπό αυτό, χρήση της ευρείας εξουσίας εκτιμήσεως που του αναγνωρίζεται στον συγκεκριμένο τομέα (19) και η οποία δεν αμφισβητείται εν προκειμένω. Η απόφαση 2022/329 τροποποίησε τα κριτήρια καταχώρισης, υπό συνθήκες που χαρακτηρίζονταν από την επείγουσα ανάγκη λήψεως πρόσθετων περιοριστικών μέτρων λόγω της σοβαρότητας της καταστάσεως (20).
26.      Το Γενικό Δικαστήριο απέκλεισε ρητώς την πιθανότητα οι επίμαχες καταχωρίσεις και διατηρήσεις –ήτοι τόσο του P. Aven όσο και του M. Fridman– να στηρίχθηκαν και σε άλλα κριτήρια (21), όπως άφηνε να εννοηθεί το Συμβούλιο κατά τη διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. Το συμπέρασμα αυτό δεν αμφισβητείται στο πλαίσιο των υπό κρίση αιτήσεων αναιρέσεως. Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα μόνα κρίσιμα για την ανάλυση κριτήρια είναι τα κριτήρια αʹ και δʹ.
27.      Ειδικότερα, από το κριτήριο αʹ προκύπτει ότι πρέπει να δεσμεύονται τα κεφάλαια και οι οικονομικοί πόροι (22) των φυσικών προσώπων που «στηρίζουν ή εφαρμόζουν» δράσεις ή πολιτικές που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, ή τη σταθερότητα ή την ασφάλειά της.
28.      Το δε κριτήριο δʹ αφορά, μεταξύ άλλων, τη δέσμευση των κεφαλαίων των φυσικών προσώπων, είτε επειδή παρέχουν υλική ή οικονομική στήριξη στους Ρώσους ιθύνοντες που είναι υπεύθυνοι για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας, είτε επειδή έχουν οφέλη από τους ιθύνοντες αυτούς.
29.      Οι εν λόγω πράξεις δεν περιέχουν κανέναν ορισμό των εννοιών της «στήριξης», της «υλικής ή οικονομικής στήριξης» ή των «Ρώσων ιθυνόντων», ούτε του τι σημαίνει η έκφραση «έχουν οφέλη». Επίσης, δεν παρέχουν διευκρινίσεις όσον αφορά τον τρόπο αποδείξεως (23).
30.      Από τη σκέψη 41 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων προκύπτει ότι Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το κριτήριο αʹ «προϋποθέτει την απόδειξη υπάρξεως άμεσου ή έμμεσου συνδέσμου μεταξύ των δραστηριοτήτων ή των ενεργειών του οικείου προσώπου […] και της καταστάσεως στην Ουκρανία λόγω της οποίας επιβλήθηκαν τα επίμαχα περιοριστικά μέτρα […]. Τα εν λόγω πρόσωπα πρέπει, με τη συμπεριφορά τους, να έχουν καταστεί υπεύθυνα για δράσεις ή πολιτικές που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας».
31.      Από τη σκέψη 42 των αποφάσεων αυτών προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το κριτήριο δʹ «αφορά κατά τρόπο στοχευμένο και επιλεκτικό τα φυσικά πρόσωπα […] τα οποία, ακόμη και αν δεν έχουν, αυτά καθεαυτά, καμία σχέση με την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας, παρέχουν υλική ή οικονομική στήριξη στους Ρώσους ιθύνοντες που είναι υπεύθυνοι για τις ενέργειες αυτές ή αντλούν όφελος από τους εν λόγω ιθύνοντες». Το κριτήριο δʹ αποτελείται, κατά το Γενικό Δικαστήριο, από δύο στοιχεία, ήτοι την υλική ή οικονομική στήριξη προς τους Ρώσους ιθύνοντες που είναι υπεύθυνοι για την εν λόγω προσάρτηση ή αποσταθεροποίηση και την άντληση οφέλους από τους ιθύνοντες αυτούς. Τα δύο αυτά κριτήρια δεν είναι σωρευτικά ενώ, όσον αφορά το όφελος, αρκεί το εν λόγω πρόσωπο να αντλεί όφελος από τους Ρώσους ιθύνοντες, χωρίς να απαιτείται να αποδειχθεί σύνδεσμος μεταξύ του οφέλους που αποκομίζουν τα κατονομαζόμενα πρόσωπα ή οντότητες και της προσαρτήσεως της Κριμαίας ή της αποσταθεροποιήσεως της Ουκρανίας.
Β.      Επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως στις υποθέσεις C‑440/24 P και C‑441/24 P, ο οποίος αφορά νομικό σφάλμα καθόσον το Γενικό Δικαστήριο παρέβη τη νομολογία που απορρέει από την απόφαση Kadi
1.      Σύνοψη της επιχειρηματολογίας των διαδίκων
32.      Η Δημοκρατία της Λεττονίας, υποστηριζόμενη από τη Δημοκρατία της Εσθονίας και τη Δημοκρατία της Λιθουανίας, διατυπώνει πριν από την επιχειρηματολογία της σειρά γενικών παρατηρήσεων σχετικά με την ανάγκη διαμορφώσεως ενιαίας νομολογίας και συνυπολογισμού του ευρύτερου πλαισίου του ρωσικού καθεστώτος και της επιρροής που αυτό ασκεί. Μια τέτοια εκτίμηση επιβάλλεται να διενεργηθεί λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων που απορρέουν από το άρθρο 3, παράγραφος 1 και παράγραφος 5, και από το άρθρο 21, παράγραφος 1 και παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και γʹ, ΣΕΕ.
33.      Κατά την άποψή της, το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε εσφαλμένα τη νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 31 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων, προβαίνοντας μόνο σε εξατομικευμένη και μεμονωμένη εξέταση των αποδεικτικών στοιχείων που προσκόμισε το Συμβούλιο, ενώ η εξέταση αυτή θα έπρεπε να συμπληρωθεί με από κοινού και συνολική ανάλυση, λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου στο οποίο εντάσσονταν τα αποδεικτικά στοιχεία αυτά.
34.      Συγκεκριμένα, η Δημοκρατία της Λεττονίας υποστηρίζει ότι ο δικαστικός έλεγχος των περιοριστικών μέτρων έπρεπε να διενεργηθεί σε τρία στάδια. Κατ’ αρχάς, το Γενικό Δικαστήριο έπρεπε να εξετάσει εάν ένας από τους λόγους που είχε επικαλεστεί το Συμβούλιο δικαιολογούσε, αφ’ εαυτού, την καταχώριση. Εάν κανείς από τους λόγους αυτούς, μεμονωμένα εξεταζόμενος, δεν μπορούσε να δικαιολογήσει την καταχώριση, τότε το Γενικό Δικαστήριο θα έπρεπε να εξετάσει συνολικά τα αποδεικτικά στοιχεία. Εν συνεχεία, όφειλε να χρησιμοποιήσει τις υφιστάμενες πληροφορίες εκτός των ορίων των προσκομισθέντων αποδεικτικών στοιχείων, στοιχείο το οποίο είναι ουσιώδες κατά την εκτίμηση της νομιμότητας των περιοριστικών μέτρων. Το εξωτερικό πλαίσιο αποτελεί μέσο που έχει στη διάθεσή του το Γενικό Δικαστήριο, το οποίο του παρέχει τη δυνατότητα να εκτιμά τα αποδεικτικά στοιχεία όταν αυτά είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένα με συγκεκριμένη κατάσταση (24) και όταν το Συμβούλιο αντιμετωπίζει δυσχέρειες κατά τη συλλογή αποδεικτικών στοιχείων, όπως συμβαίνει στο ρωσικό πλαίσιο. Τα αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με την εγγύτητα ενός προσώπου προς μια κυβέρνηση και την ιδιότητά του ως «ολιγάρχη» σε ένα αυταρχικό καθεστώς θα πρέπει να εκτιμώνται υπό το πρίσμα του ειδικού αυτού πλαισίου, συμπεριλαμβανομένης της υποταγής του επιχειρηματικού κόσμου στη στήριξη των πολιτικών του αυταρχικού καθεστώτος. Το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη πληροφορίες που διαφώτιζαν το πλαίσιο αυτό, οι οποίες παρασχέθηκαν με το υπόμνημα ανταπαντήσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. Η Δημοκρατία της Λεττονίας αναφέρεται, ειδικότερα, σε ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε στον Τύπο το 2012, σε μια έκθεση του Bank of Finland Institute for Emerging Economies, καθώς και σε μια δήλωση του P. Aven σχετικά με το ρωσικό οικονομικό περιβάλλον και τη συμμετοχή των ιθυνόντων στην εξέλιξή του. Τέλος, κατ’ αναλογίαν προς την απόφαση Συμβούλιο κατά Bamba (25), το Γενικό Δικαστήριο έπρεπε να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου που στοιχειοθετεί τον άρρηκτο δεσμό μεταξύ του ρωσικού επιχειρηματικού περιβάλλοντος και της πολιτικής ηγεσίας, η αιτιολογία των προσβαλλόμενων πράξεων ήταν επαρκής.
35.      Προκαταρκτικώς, οι P. Aven και M. Fridman ζητούν από το Δικαστήριο να εφαρμόσει το άρθρο 181 του Κανονισμού Διαδικασίας. Επιπλέον, υποστηρίζουν, κυρίως, ότι η επιχειρηματολογία που διατυπώνει η Δημοκρατία της Λεττονίας στο πλαίσιο του πρώτου λόγου αναιρέσεως είναι ασαφής και ζητούν να κριθεί απαράδεκτη. Επικουρικώς, θεωρούν ότι η επιχειρηματολογία της αναιρεσείουσας ισοδυναμεί με το να ζητείται από το Γενικό Δικαστήριο να υποκαταστήσει με τη δική του αιτιολογία την αιτιολογία του εκδόσαντος την προσβαλλόμενη πράξη οργάνου, πράγμα που αποκλείεται κατά τη νομολογία (26). Η δε αιτιολογία του Συμβουλίου θα πρέπει να εκτιμάται μόνο βάσει των στοιχείων στα οποία στηρίχθηκε το Συμβούλιο κατά τον χρόνο λήψεως της αποφάσεώς του (27). Οι P. Aven και M. Fridman υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν δύναται να υπερβεί την τεκμηρίωση του Συμβουλίου προκειμένου να λάβει υπόψη τη λειτουργία του ρωσικού καθεστώτος. Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν το Γενικό Δικαστήριο είχε προβεί σε μια τέτοια ανάλυση, η κρίση του θα παρέμενε η ίδια.
2.      Ανάλυση
36.      Κατ’ αρχάς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, σε αντίθεση με ό,τι υποστηρίζουν οι P. Aven και M. Fridman, οι υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως δεν είναι ούτε προδήλως απαράδεκτες ούτε προδήλως αβάσιμες, συνεπώς δε δεν μπορεί να εκδοθεί επ’ αυτών διάταξη βάσει του άρθρου 181 του Κανονισμού Διαδικασίας.
37.      Πρέπει επίσης να απορριφθεί η αιτίαση περί απαραδέκτου του πρώτου λόγου αναιρέσεως. Συγκεκριμένα, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζουν οι P. Aven και M. Fridman, η επιχειρηματολογία της αναιρεσείουσας είναι απολύτως σαφής και γίνεται ευχερώς αντιληπτή, όπως εξάλλου καταδεικνύει το γεγονός ότι οι P. Aven και M. Fridman μπόρεσαν να λάβουν θέση επί της ουσίας του συγκεκριμένου λόγου αναιρέσεως ζητώντας την απόρριψή του ως αβάσιμου.
38.      Όσον αφορά την επί της ουσίας εξέταση του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η Δημοκρατία της Λεττονίας αμφισβητεί, γενικώς, τον τρόπο με τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο διενήργησε την ανάλυσή του. Προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι εξέτασε μεμονωμένα τους λόγους καταχώρισης και τα αποδεικτικά στοιχεία με τα οποία τεκμηριώνονταν, ενώ όφειλε να διενεργήσει από κοινού και συνολική ανάλυση των λόγων και των στοιχείων αυτών υπό το πρίσμα του πλαισίου στο οποίο εντάσσονταν. Υπ’ αυτήν την έννοια, ο πρώτος λόγος αναιρέσεως συνδέεται στενά με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως που η ίδια προέβαλε.
39.      Προτείνω την ομαδοποίηση των επιχειρημάτων της Δημοκρατίας της Λεττονίας επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως σε δύο ζητήματα: πρώτον, το ζήτημα του συνυπολογισμού των σκοπών που επιδιώκονται με τα περιοριστικά μέτρα· δεύτερον, την αιτίαση περί παραβάσεως της νομολογίας Kadi λόγω της μεμονωμένης εξετάσεως των αποδεικτικών στοιχείων και της μη συνεκτιμήσεως του εξωτερικού πλαισίου.
40.      Πρώτον, όσον αφορά το επιχείρημα της Δημοκρατίας της Λεττονίας ότι η εκτίμηση της νομιμότητας των περιοριστικών μέτρων πρέπει να διενεργείται λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων που απορρέουν από τα άρθρα 3 και 21 ΣΕΕ, εν προκειμένω ουδόλως αμφισβητείται η σημασία των περιοριστικών μέτρων για την υλοποίηση των σκοπών και των δράσεων της Ένωσης στη διεθνή σκηνή. Θα ήθελα, ωστόσο, να επισημάνω ότι και η αυστηρότητα του δικαστικού ελέγχου που ασκεί ο δικαστής της Ένωσης, όπως προσδιορίζεται από τη νομολογία του Δικαστηρίου, ανταποκρίνεται και αυτή σε κανονιστική απαίτηση πρωταρχικής σημασίας, καθόσον απορρέει από το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Με άλλα λόγια, ακόμη και όταν γίνεται επίκληση των άρθρων 3 και 21 ΣΕΕ, εξακολουθεί να επιβάλλεται πλήρως αποτελεσματικός δικαστικός έλεγχος.
41.      Εξάλλου, πρέπει να επισημανθεί ότι σκοπός του εν λόγω δικαστικού ελέγχου είναι να διασφαλιστεί ότι το Συμβούλιο τήρησε τις υποχρεώσεις του. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι το Συμβούλιο οφείλει, οσάκις λαμβάνει περιοριστικά μέτρα, να σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα (28), στα οποία συγκαταλέγεται το δικαίωμα χρηστής διοικήσεως, από το οποίο απορρέει το δικαίωμα κάθε προσώπου στην αμερόληπτη και δίκαιη εξέταση των υποθέσεών του (29).
42.      Δεύτερον, όσον αφορά τις υποχρεώσεις τις οποίες υπέχει το Γενικό Δικαστήριο όταν καλείται να αποφανθεί επί της βασιμότητας των λόγων καταχώρισης ή διατήρησης ενός προσώπου στον κατάλογο των προσώπων των οποίων τα περιουσιακά στοιχεία πρέπει να δεσμευθούν, υπενθυμίζω ότι το Γενικό Δικαστήριο οφείλει να βεβαιωθεί ότι οι αποφάσεις περί καταχώρισης ή διατήρησης στηρίζονται σε αρκούντως στέρεη πραγματική βάση. Τα πραγματικά περιστατικά που προβάλλονται στην αιτιολογική έκθεση πρέπει να ελέγχονται και δεν αρκεί μόνον η εκτίμηση της αφηρημένης πιθανολόγησής τους. Οι πληροφορίες και τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκομίζει το Συμβούλιο πρέπει να μπορούν να τεκμηριώσουν τουλάχιστον έναν από τους λόγους καταχώρισης, ο δε δικαστής της Ένωσης οφείλει να ελέγξει την ακρίβειά τους και να εκτιμήσει την αποδεικτική τους δύναμη σε συνάρτηση με τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως και υπό το πρίσμα των παρατηρήσεων που υπέβαλε το εν λόγω πρόσωπο.
43.      Εξάλλου, η εκτίμηση της νομιμότητας των λόγων καταχώρισης μπορεί επίσης να διενεργείται με την εξέταση των αποδεικτικών στοιχείων όχι μεμονωμένα, αλλά εντός του πλαισίου στο οποίο εντάσσονται, δεδομένου ότι το Συμβούλιο ανταποκρίνεται στο βάρος αποδείξεως που φέρει, εφόσον προβάλλει ενώπιον του δικαστή της Ένωσης ένα σύνολο επαρκώς συγκεκριμένων, σαφών και συγκλινουσών ενδείξεων βάσει των οποίων μπορεί να αποδειχθεί η ύπαρξη επαρκούς συνδέσμου μεταξύ του προσώπου που υπόκειται σε μέτρο δεσμεύσεως κεφαλαίων και του οικείου καθεστώτος (30). Επομένως, η χρησιμοποίηση του γενικού πλαισίου παρέχει στο Συμβούλιο τη δυνατότητα να ανταποκριθεί στο βάρος αποδείξεως σε περιπτώσεις στις οποίες η πρόσβαση στις πληροφορίες είναι δυσχερής, όπως συνέβαινε, για παράδειγμα, στην απόφαση Anbouba κατά Συμβουλίου (31).
44.      Αναμφίβολα, μπορεί να γίνει χρήση του γενικού πλαισίου για την εκτίμηση της νομιμότητας των κριτηρίων καταχώρισης (32), αλλά και της βασιμότητας των λόγων καταχώρισης. Αντιθέτως, μολονότι το γενικό πλαίσιο μπορεί πάντοτε να ενισχύσει έναν λόγο ή ένα αποδεικτικό στοιχείο, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να τα υποκαταστήσει.
45.      Στην απόφαση Anbouba κατά Συμβουλίου, οι λόγοι καταχώρισης του προσώπου αφορούσαν ορισμένες ενδείξεις οι οποίες σχετίζονταν, μεταξύ άλλων, με ορισμένα από τα καθήκοντα που ασκούσε το πρόσωπο εκείνο εντός της συριακής οικονομίας. Οι λόγοι αυτοί στηρίζονταν σε πραγματικά περιστατικά αναγνωρισμένα και κρίσιμα κατά τον χρόνο της καταχώρισης. Μεμονωμένα εξεταζόμενα, τα πραγματικά περιστατικά αυτά δεν καταδείκνυαν στήριξη· συνδυαζόμενα μεταξύ τους και φωτιζόμενα υπό το πρίσμα του πλαισίου στο οποίο εντάσσονταν, συνιστούσαν δέσμη αρκούντως συγκεκριμένων, σαφών και συγκλινουσών ενδείξεων βάσει των οποίων μπορούσε να αποδειχθεί ότι το εν λόγω πρόσωπο παρείχε οικονομική στήριξη στο συριακό καθεστώς (33).
46.      Κατά τη γνώμη μου, η όλη δυσχέρεια των υπό κρίση αιτήσεων αναιρέσεως έγκειται στο γεγονός ότι οι λόγοι καταχώρισης των P. Aven και M. Fridman και τα αποδεικτικά στοιχεία που τους τεκμηριώνουν στηρίζονταν σε στοιχεία από τα οποία δεν μπορούσε να προκύψει στήριξη, κατά την έννοια του κριτηρίου αʹ ή δʹ, ή όφελος, κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ. Με άλλα λόγια, μετά την ανάλυση του Γενικού Δικαστηρίου στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, δεν απέμενε τίποτε για να φωτιστεί υπό το πρίσμα του γενικού πλαισίου.
47.      Η άποψη της Δημοκρατίας της Λεττονίας είναι η εξής: δεδομένου ότι οι P. Aven και M. Fridman είναι Ρώσοι ολιγάρχες, δεν μπορούσαν να φθάσουν σε τέτοιο επίπεδο επιχειρηματικής επιτυχίας παρά μόνον παρέχοντας ή λαμβάνοντας στήριξη –και συνεπώς αποκομίζοντας όφελος– από το ρωσικό καθεστώς εν γένει και από τον Β. Πούτιν ειδικότερα.
48.      Είναι πολύ πιθανό ο ισχυρισμός αυτός να είναι ορθός από πραγματική άποψη.
49.      Εντούτοις, είναι γεγονός ότι το ευρωπαϊκό πρότυπο δικαστικής προστασίας είναι περισσότερο απαιτητικό και ο έλεγχος, για να είναι πλήρης, πρέπει να λαμβάνει υπόψη το περιεχόμενο των κριτηρίων καταχώρισης και να διασφαλίζει τη συμφωνία των λόγων καταχώρισης, των αποδεικτικών στοιχείων που τους τεκμηριώνουν και του ίδιου του κριτηρίου. Ο πλήρης έλεγχος δεν συμβιβάζεται με τη θέσπιση τεκμηρίου μέσω της χρησιμοποίησης του γενικού πλαισίου.
50.      Η δε ερμηνεία των αποδεικτικών στοιχείων υπό το πρίσμα του γενικού πλαισίου δεν μπορεί να είναι τόσο δημιουργική ώστε να οδηγεί σε παραμόρφωση του ίδιου του κριτηρίου.
51.      Εξάλλου, τα στοιχεία γενικού πλαισίου που επικαλείται η Δημοκρατία της Λεττονίας, τα οποία αποτελούν εν μέρει επανάληψη όσων προέκυπταν από το υπόμνημα ανταπαντήσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, δεν μπορούν να καλύψουν το γεγονός ότι καμία μνεία του γενικού αυτού πλαισίου δεν έγινε στις επίμαχες πράξεις (34). Επομένως, το Συμβούλιο ήταν υποχρεωμένο να εκθέσει σαφείς και συγκεκριμένους λόγους –ενδεχομένως, δέσμη συγκεκριμένων, σαφών και συγκλινουσών ενδείξεων– στηριζόμενους σε πραγματικά περιστατικά ικανά να στοιχειοθετήσουν συμπεριφορά όπως οι περιγραφόμενες στα κριτήρια αʹ και δʹ, το περιεχόμενο των οποίων υπενθύμισα στην αρχή της αναλύσεως.
52.      Συνεπώς, κατά τη γνώμη μου, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι διάφοροι λόγοι που μνημονεύονταν στη σκέψη 44 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων ήταν μεν ικανοί να οδηγήσουν στη διαπίστωση κάποιας μορφής εγγύτητας προς τον Β. Πούτιν ή το περιβάλλον του, πλην όμως δεν μπορούσαν να καταδείξουν ούτε ότι οι P. Aven και M. Fridman είχαν στηρίξει δράσεις ή πολιτικές που υπονομεύουν την Ουκρανία, κατά την έννοια του κριτηρίου αʹ, ούτε ότι είχαν αποκομίσει όφελος από τους εν λόγω ιθύνοντες, κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ (35).
53.      Εφόσον τα προβλεπόμενα κριτήρια είναι γενικής φύσεως και οι διατάξεις που τα θεσπίζουν δεν περιέχουν κανέναν ορισμό του τι νοείται ως «στήριξη» σε δράσεις ή πολιτικές που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, ως «υλική ή οικονομική στήριξη σε Ρώσους ιθύνοντες υπεύθυνους για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας» ή με την έκφραση «έχουν οφέλη» από τους εν λόγω ιθύνοντες, ούτε δε διευκρινίζουν τον τρόπο αποδείξεως των στοιχείων αυτών, δεν συντρέχει, κατ’ εμέ, λόγος αποκλίσεως από τη νομολογιακή γραμμή κατά την οποία η εκτίμηση του βασίμου της καταχώρισης ενός προσώπου στον κατάλογο των προσώπων και των οντοτήτων που υπόκεινται σε περιοριστικά μέτρα απαιτεί πάντοτε την προσκόμιση στοιχείων που αποδεικνύουν ότι το εν λόγω πρόσωπο έχει παράσχει οικονομική στήριξη στο καθεστώς ή ότι έχει αντλήσει όφελος από αυτό (36). Ειδικότερα, από τη διατύπωση των κριτηρίων αʹ και δʹ δεν προκύπτει τεκμήριο στήριξης στο ρωσικό καθεστώς ή άντλησης οφέλους από τους Ρώσους ιθύνοντες απλώς και μόνον λόγω της θέσεως των P. Aven και Μ. Fridman στη ρωσική οικονομία (37).
54.      Όσον αφορά το επιχείρημα ότι ο δικαστικός έλεγχος των περιοριστικών μέτρων διενεργείται σε τρία στάδια, όπως εκείνα τα οποία περιγράφει η αναιρεσείουσα στην αίτηση αναιρέσεως, διαπιστώνω ότι το επιχείρημα αυτό δεν βρίσκει κανένα έρεισμα στη νομολογία του Δικαστηρίου.
55.      Ειδικότερα, ο ισχυρισμός ότι, εάν κανείς από τους λόγους μεμονωμένα εξεταζόμενους δεν μπορεί να δικαιολογήσει την καταχώριση, το Γενικό Δικαστήριο οφείλει να εξετάσει το σύνολο των αποδεικτικών στοιχείων, φρονώ ότι δύσκολα μπορεί να συμβιβαστεί με την επανειλημμένως διατυπωμένη αρχή, κατά την οποία, εάν ο δικαστής της Ένωσης κρίνει ότι, τουλάχιστον, ένας από τους προβαλλόμενους λόγους είναι αρκούντως ακριβής και συγκεκριμένος, ότι είναι τεκμηριωμένος και ότι συνιστά αφ’ εαυτού επαρκές έρεισμα για να στηρίξει την απόφαση αυτή, το γεγονός ότι άλλοι εκ των λόγων αυτών δεν συνιστούν τέτοιο έρεισμα δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ακύρωση της εν λόγω αποφάσεως (38). Εφόσον ένας και μόνον λόγος μπορεί να αρκεί, πρέπει ένας τουλάχιστον λόγος να είναι βάσιμος. Εφόσον, όμως, κανείς από τους λόγους δεν τεκμηριώνεται, το συμπέρασμα από μια ανάλυση που θα τους εξέταζε συνολικά δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικό.
56.      Όσον αφορά το επιχείρημα που αντλείται από την απόφαση National Iranian Oil Company κατά Συμβουλίου (39), αυτό δεν κρίνεται πειστικό. Η Δημοκρατία της Λεττονίας υποστηρίζει ότι το Δικαστήριο αναγνώρισε, στη σκέψη 78 της εν λόγω αποφάσεως, ότι το λεγόμενο «εξωτερικό» πλαίσιο αποτελεί μέσο που έχει στη διάθεσή του το Γενικό Δικαστήριο, προκειμένου να μπορεί να εκτιμά τα αποδεικτικά στοιχεία όταν είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με μια συγκεκριμένη κατάσταση και όταν το Συμβούλιο αντιμετωπίζει δυσχέρειες κατά τη συλλογή των αποδεικτικών στοιχείων, όπως συμβαίνει στο ρωσικό πλαίσιο.
57.      Ωστόσο, αφενός, στη σκέψη 78 της αποφάσεως National Iranian Oil Company κατά Συμβουλίου, το Δικαστήριο αναγνώρισε μεν τη δυνατότητα χρησιμοποίησης του γενικού πλαισίου για την ερμηνεία των αποφάσεων που εκδίδονται στον τομέα της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας, πλην όμως τούτο συνέβη στο πλαίσιο της εξετάσεως της νομιμότητας των κριτηρίων καταχώρισης και όχι των αποδεικτικών στοιχείων με τα οποία πρέπει να τεκμηριώνονται οι λόγοι καταχώρισης. Αφετέρου, από τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις δεν προκύπτει ότι το Συμβούλιο είχε την πρόθεση να επικαλεστεί δυσχέρειες κατά τη συλλογή των αποδείξεων (40).
58.      Όσον αφορά το επιχείρημα ότι το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να λάβει υπόψη το εξωτερικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονταν τα περιοριστικά μέτρα εις βάρος των P. Aven και Μ. Fridman και ότι τα στοιχεία που προσκόμισε το Συμβούλιο με το υπόμνημα ανταπαντήσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου έπρεπε να ληφθούν υπόψη ως στοιχεία που αποδείκνυαν ότι, λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου αυτού, η αιτιολογία των προσβαλλόμενων πράξεων ήταν επαρκής, το επιχείρημα αυτό προφανώς συγχέει, αφενός, τον έλεγχο της τηρήσεως της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως και, αφετέρου, την εξέταση του βασίμου της καταχώρισης, η οποία απαιτεί να εξακριβωθεί εάν τα στοιχεία που επικαλέσθηκε το Συμβούλιο για την καταχώριση αποδεικνύονται και αν είναι ικανά να δικαιολογήσουν τη λήψη των μέτρων αυτών (41). Ωστόσο, ο έλεγχος που διενήργησε το Γενικό Δικαστήριο στις δύο αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις αφορούσε μόνον την εξέταση αυτή.
59.      Για όλους τους ανωτέρω λόγους, προτείνω να απορριφθεί ο πρώτος λόγος αναιρέσεως ως αβάσιμος.
Γ.      Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως στις υποθέσεις C‑440/24 P και C‑441/24 P, ο οποίος αφορά παραμόρφωση των προσκομισθέντων από το Συμβούλιο αποδεικτικών στοιχείων
1.      Σύνοψη της επιχειρηματολογίας των διαδίκων
60.      Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, που η ίδια θεωρεί ότι συνδέεται στενά με τον πρώτο, η Δημοκρατία της Λεττονίας, υποστηριζόμενη από τις παρεμβαίνουσες, ισχυρίζεται, κατ’ ουσίαν, ότι το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε τα προσκομισθέντα από το Συμβούλιο αποδεικτικά στοιχεία με το να μην τα εξετάσει εντός του πλαισίου στο οποίο εντάσσονταν.
61.      Όσον αφορά τη σκέψη 74 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου, ο τρόπος κατά τον οποίο ερμηνεύθηκαν τα υπ’ αριθ. 3 και 7 αποδεικτικά στοιχεία αντιβαίνει στον σκοπό που επιδιωκόταν με τα ληφθέντα εκ μέρους του Συμβουλίου μέτρα, ενώ το ζήτημα αν επιβλήθηκαν τελικώς αμερικανικές κυρώσεις δεν είχε σημασία για τον προσδιορισμό της αποδεικτικής αξίας των στοιχείων που προσκόμισε το Συμβούλιο, τα οποία αποσκοπούσαν στο να αναδείξουν τη στενή σχέση μεταξύ του P. Aven και του Β. Πούτιν και το γεγονός ότι ο P. Aven είχε καταστεί αναπόσπαστο μέρος του ρωσικού καθεστώτος.
62.      Όσον αφορά τα υπ’ αριθ. 4 και 12 αποδεικτικά στοιχεία, το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε με μηχανιστικό τρόπο τα πραγματικά περιστατικά, ενώ τόσο η λεγόμενη εξεταστική επιτροπή «Salié» όσο και η άσκηση επιρροής εκ μέρους του B. Πούτιν υπέρ της Alfa Bank, μιας από τις μεγαλύτερες ιδιωτικές τράπεζες της Ρωσίας, καταδείκνυαν τις στενές, παλαιές και ιδιαίτερες σχέσεις μεταξύ του P. Aven και του ρωσικού καθεστώτος καθώς και τη μεταξύ τους αμοιβαία και άρρηκτη υποστήριξη.
63.      Τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 10 και 11 καταδεικνύουν και αυτά την εγγύτητα μεταξύ του P. Aven και του Β. Πούτιν, δεδομένου ότι αφορούν τη θυγατέρα του τελευταίου.
64.      Όσον δε αφορά τα υπ’ αριθ. 2 και 3 αποδεικτικά στοιχεία, αυτά πιστοποιούν τη συμμετοχή του P. Aven στις προσπάθειες του Κρεμλίνου για άρση των δυτικών κυρώσεων και τη συμμετοχή του P. Aven σε ορισμένες συζητήσεις με τη Ρωσική Κυβέρνηση.
65.      Από το σύνολο των αποδεικτικών στοιχείων αυτών προκύπτει ότι ο P. Aven δεν ενεργούσε ανεξάρτητα από τη Ρωσική Κυβέρνηση, αλλά, αντιθέτως, αποτελούσε μέρος του ρωσικού καθεστώτος με το οποίο ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος, και ότι δεν θα μπορούσε να αγνοεί τις πολιτικές, τις κατευθύνσεις και τις προτεραιότητες του εν λόγω καθεστώτος, ενώ ενεργούσε ως εντεταλμένος του. Τούτο αποδεικνύεται από τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα που είχαν ανατεθεί στον P. Aven.
66.      Όσον αφορά τα υπ’ αριθ. 8 και 9 αποδεικτικά στοιχεία, η εξέταση των εν λόγω αποδεικτικών στοιχείων εντός του πλαισίου στο οποίο εντάσσονταν θα είχε παράσχει στο Γενικό Δικαστήριο τη δυνατότητα να διαπιστώσει ότι δεν επρόκειτο απλώς για την άσκηση ενός συνταγματικώς κατοχυρωμένου μέσου έννομης προστασίας, λαμβανομένης υπόψη της διάβρωσης του κράτους δικαίου και της ανεξαρτησίας του γενικού εισαγγελέα και της συγκέντρωσης των εξουσιών στα χέρια του Ρώσου προέδρου. Το Γενικό Δικαστήριο φαίνεται ότι στήριξε την κρίση του περισσότερο στην αποδεικτική αξία μιας νομικής γνωμοδότησης που αξιολογούσε την επιστολή που είχε αποστείλει ο P. Aven στον Ρώσο πρόεδρο, χωρίς να λάβει υπόψη τις συνθήκες υπό τις οποίες ελήφθη η συγκεκριμένη γνωμοδότηση.
67.      Όσον αφορά την απόφαση Fridman κατά Συμβουλίου, η Δημοκρατία της Λεττονίας θεωρεί ότι το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένα απέρριψε την αποδεικτική αξία του υπ’ αριθ. 7 αποδεικτικού στοιχείου, το οποίο, εντούτοις, αποδείκνυε την άσκηση επιρροής εκ μέρους του Β. Πούτιν υπέρ του Alfa Group Τουρκίας, ως ανταμοιβή για την αφοσίωση του Alfa Group –ομίλου ετερογενών δραστηριοτήτων που δημιουργήθηκε το 1989 και περιλαμβάνει την Alfa Bank– προς το ρωσικό καθεστώς. Η άσκηση επιρροής αυτή καταδεικνύει με σαφήνεια τις στενές, παλαιές και ιδιαίτερες σχέσεις μεταξύ του M. Fridman και του ρωσικού καθεστώτος. Σε αντίθεση με ό,τι έκρινε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 49 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου, η παροχή πολιτικής στήριξης το 2005 θα έπρεπε να ληφθεί υπόψη ως λόγος που δικαιολογούσε την καταχώριση του M. Fridman.
68.      Όσον αφορά τα υπ’ αριθ. 1 και 2 αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με την ιδιότητα του M. Fridman ως δισεκατομμυριούχου μετόχου της Alfa Bank, το Γενικό Δικαστήριο αγνόησε, για μία ακόμη φορά, το γενικότερο πλαίσιο το οποίο όφειλε να λάβει υπόψη (42), και ενώ τα αποδεικτικά αυτά στοιχεία αποδείκνυαν τη θέση του Μ. Fridman στη ρωσική οικονομία.
69.      H εγγύτητα του M. Fridman προς τον Ρώσο πρόεδρο καταδεικνύεται και από τα υπ’ αριθ. 5 και 6 αποδεικτικά στοιχεία.
70.      Από το υπ’ αριθ. 2 αποδεικτικό στοιχείο προκύπτει σαφώς ότι ο M. Fridman συμμετείχε στις προσπάθειες του Κρεμλίνου για άρση των δυτικών κυρώσεων. Τεκμηριώνεται ότι ο Μ. Fridman δεν ενεργεί ανεξάρτητα από τη Ρωσική Κυβέρνηση, αλλά, αντιθέτως, αποτελεί μέρος του ρωσικού καθεστώτος με το οποίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένος. Δεν θα μπορούσε να αγνοεί τις πολιτικές, τις κατευθύνσεις και τις προτεραιότητες του καθεστώτος αυτού, ενώ ενεργούσε ως εντεταλμένος του. Οι αρμοδιότητες και τα καθήκοντα που είχαν ανατεθεί στον M. Fridman τεκμηριώνουν τις στενές και άρρηκτες σχέσεις μεταξύ του Β. Πούτιν και του Μ. Fridman.
71.      Σε τελική ανάλυση, η εξέταση του συνόλου των αποδεικτικών στοιχείων υπήρξε πλημμελής, καθόσον το Γενικό Δικαστήριο τα εξέτασε υπό θεμελιωδώς εσφαλμένο πρίσμα.
72.      Οι P. Aven και M. Fridman ζητούν, κυρίως, την απόρριψη του δευτέρου λόγου αναιρέσεως ως απαράδεκτου, επικουρικώς δε την απόρριψή του ως προδήλως αβάσιμου.
2.      Ανάλυση
73.      Υπενθυμίζεται η πάγια νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία, σύμφωνα με το άρθρο 256, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 58, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η αίτηση αναιρέσεως περιορίζεται στα νομικά ζητήματα. Το Γενικό Δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο, αφενός, για τη διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών, εκτός αν η ανακρίβεια του περιεχομένου των διαπιστώσεών του προκύπτει από τα υποβληθέντα σ’ αυτό στοιχεία της δικογραφίας, και, αφετέρου, για την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών καθώς και των αποδεικτικών στοιχείων. Επομένως, η εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και αποδεικτικών στοιχείων δεν συνιστά, υπό την επιφύλαξη της περιπτώσεως παραμορφώσεώς τους, νομικό ζήτημα υποκείμενο, ως τέτοιο, στον έλεγχο του Δικαστηρίου στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως. Επιπλέον, σε περίπτωση κατά την οποία ο αναιρεσείων προβάλλει παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών ή των αποδεικτικών στοιχείων εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου, οφείλει να προσδιορίζει επακριβώς τα στοιχεία τα οποία, κατ’ αυτόν, παραμόρφωσε το Γενικό Δικαστήριο και να καταδεικνύει τα σφάλματα αναλύσεως στα οποία υπέπεσε, κατά την εκτίμησή του, το Γενικό Δικαστήριο και τα οποία είχαν ως αποτέλεσμα την παραμόρφωση αυτή. Τέλος, από την παραμόρφωση πρέπει να προκύπτει προδήλως ο εσφαλμένος χαρακτήρας της εκτιμήσεως των υφισταμένων στοιχείων, χωρίς να απαιτείται εκ νέου εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων (43).
74.      Αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζουν οι P. Aven και M. Fridman, ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως είναι παραδεκτός, δεδομένου ότι η επιχειρηματολογία της Δημοκρατίας της Λεττονίας πληροί τις απαιτήσεις που μόλις επισήμανα, καθόσον με αυτήν προβάλλεται, κατά τρόπο σαφή και εμπεριστατωμένο, η παραμόρφωση σειράς αποδεικτικών στοιχείων λόγω του ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη το πλαίσιο στο οποίο αυτά εντάσσονται.
α)      Επί του ισχυρισμού περί παραμορφώσεως των αποδεικτικών στοιχείων όσον αφορά τον P. Aven
75.      Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία που απορρέουν από τα έγγραφα υπ’ αριθ. 3 και 7, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε τον λόγο ότι ο P. Aven είχε μια συνάντηση το 2016 με τον Β. Πούτιν, ο οποίος τον προειδοποίησε για την ενδεχόμενη επιβολή πρόσθετων κυρώσεων εις βάρος του ή εις βάρος της Alfa Bank από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε ότι τα στοιχεία αυτά αποσκοπούσαν στην απόδειξη του ότι ο P. Aven είχε αποκομίσει όφελος από τους Ρώσους ιθύνοντες κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ (44). Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 74 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου, ότι, μολονότι ο P. Aven δεν αμφισβητούσε τα πραγματικά περιστατικά, από τα στοιχεία της δικογραφίας δεν προέκυπτε ότι οι πρόσθετες αμερικανικές κυρώσεις είχαν τελικώς επιβληθεί.
76.      Απλώς και μόνον η ενημέρωση σχετικά με ένα ενδεχόμενο, χωρίς συγκεκριμένη αποκόμιση οφέλους, δεν κρίθηκε ότι ήταν ικανή για την απόδειξη του οφέλους, ενώ ο συνυπολογισμός του γενικού πλαισίου δεν θα μετέβαλε το συμπέρασμα αυτό. Το κριτήριο δʹ δεν είναι διατυπωμένο με τέτοιο τρόπο ώστε να καλύπτει την απλή πιθανότητα οφέλους. Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η κρίση στην οποία κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 74 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου δεν είναι προδήλως εσφαλμένη και, συνεπώς, δεν συνιστά παραμόρφωση.
77.      Όπως υποστηρίζει η Δημοκρατία της Λεττονίας, θα μπορούσε, βεβαίως, να υποστηριχθεί ότι η μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα των περιοριστικών μέτρων και η ταχύτερη υλοποίηση των σκοπών που επιδιώκονται με τα μέτρα αυτά επιβάλλουν να είναι δυνατή η καταχώριση προσώπων και σε αυτές τις περιπτώσεις. Ωστόσο, στο Συμβούλιο εναπέκειτο να διατυπώσει κατά τέτοιον τρόπο το εν λόγω κριτήριο.
78.      Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία που απορρέουν από τα έγγραφα υπ’ αριθ. 4 και 12, η Δημοκρατία της Λεττονίας προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι ερμήνευσε με μηχανιστικό τρόπο τα πραγματικά περιστατικά. Δυσκολεύομαι να αντιληφθώ με ποιον τρόπο μια μηχανιστική ερμηνεία των πραγματικών περιστατικών –δηλαδή μια ερμηνεία υπερβολικά προσηλωμένη στα πραγματικά περιστατικά– θα μπορούσε να είναι προδήλως εσφαλμένη.
79.      Εν πάση περιπτώσει, κατά πρώτον, όσον αφορά τον λόγο ότι ο Β. Πούτιν αντάμειψε τον Alfa Group, του οποίου σημαντικός μέτοχος είναι ο P. Aven, για την αφοσίωσή του, παρέχοντας το 2005 πολιτική στήριξη στα επενδυτικά σχέδια του ομίλου στην Τουρκία, το Γενικό Δικαστήριο δέχθηκε ότι ο λόγος αυτός αποσκοπούσε στην απόδειξη του ότι ο P. Aven είχε αποκομίσει όφελος από τους Ρώσους ιθύνοντες κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ. Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι Ρώσοι ιθύνοντες από τους οποίους προέρχονται τα οφέλη στα οποία αναφέρεται το κριτήριο αυτό έπρεπε να έχουν αρχίσει την προετοιμασία για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας για να μπορεί να θεωρηθεί ότι οι ωφελούμενοι δεν μπορούσαν να αγνοούν την εμπλοκή των εν λόγω ιθυνόντων στην προετοιμασία αυτή. Δεδομένου ότι οι συγκεκριμένες πολιτικές και δράσεις άρχισαν να υλοποιούνται από τα τέλη Φεβρουαρίου 2014, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι ο λόγος που αφορούσε την παροχή πολιτικής στήριξης το 2005 δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη. Το ζήτημα κατά πόσον η εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου που απορρέει από τη σκέψη 48 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου είναι ορθή αποτελεί νομικό ζήτημα το οποίο είναι αντικείμενο του τρίτου λόγου αναιρέσεως, στην εξέταση του οποίου παραπέμπω. Κατά τα λοιπά, όσον αφορά την εκτίμηση του αποδεικτικού στοιχείου υπ’ αριθ. 12, καμία παραμόρφωση λόγω μη συνυπολογισμού του γενικού πλαισίου δεν προέκυψε.
80.      Κατά δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι ο λόγος ότι ο P. Aven είχε συνδράμει τον Β. Πούτιν στο πλαίσιο της εξεταστικής επιτροπής Salié αποσκοπούσε στην απόδειξη της παροχής υλικής ή οικονομικής στήριξης στους Ρώσους ιθύνοντες κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ.
81.      Διαπιστώνοντας ότι τα πραγματικά περιστατικά ανάγονταν στα έτη 1991 και 1992, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τον λόγο αυτό εκτιμώντας ότι αφορούσε χρονική περίοδο πολύ απομακρυσμένη σε σχέση με την καταχώριση και τη διατήρηση του P. Aven για να μπορεί να ληφθεί υπόψη, ιδίως διότι, κατά τον χρόνο εκείνο, δεν είχε αρχίσει η προετοιμασία για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας. Ο συνυπολογισμός του γενικού πλαισίου δεν είναι ικανός να μεταβάλει το συμπέρασμα αυτό.
82.      Υπό την επιφύλαξη της εξετάσεως του τρίτου λόγου αναιρέσεως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι δεν υπήρξε παραμόρφωση όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 4 και 12.
83.      Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία που απορρέουν από τα έγγραφα υπ’ αριθ. 8 και 9, πρέπει κατ’ αρχάς να σημειωθεί ότι η ανάλυση του Γενικού Δικαστηρίου δεν αφορούσε το αποδεικτικό στοιχείο υπ’ αριθ. 9 (45).
84.      Όσον αφορά τον λόγο ότι ο P. Aven είχε αποστείλει επιστολή στον Β. Πούτιν προκειμένου να παραπονεθεί για απόφαση του διαιτητικού δικαστηρίου της Μόσχας εκδοθείσα στο πλαίσιο διαδικασίας που αφορούσε τα συμφέροντα της επιχείρησής του και ότι ο B. Πούτιν είχε δώσει εντολή στον γενικό εισαγγελέα της Ρωσίας να ερευνήσει την υπόθεση αυτή, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι ο λόγος αυτός αποσκοπούσε στην απόδειξη του ότι ο P. Aven είχε αποκομίσει όφελος από τους Ρώσους ιθύνοντες, κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ (46).
85.      Το αποδεικτικό στοιχείο υπ’ αριθ. 8 συνίσταται σε ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε σε διαδικτυακό τόπο το 2019, το περιεχόμενο του οποίου περιγράφεται λεπτομερώς στη σκέψη 62 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου. Από την επόμενη σκέψη της εν λόγω αποφάσεως προκύπτει ότι ο P. Aven δεν αμφισβητεί τις πληροφορίες αυτές.
86.      Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο δεν εκτίμησε ότι το στοιχείο αυτό ήταν ικανό να στοιχειοθετήσει όφελος, κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ, δεδομένου ότι η δυνατότητα προσφυγής ενώπιον του Προέδρου της Δημοκρατίας, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις και για τον σκοπό αυτό, προβλέπεται στο Σύνταγμα και ότι το αποδεικτικό στοιχείο υπ’ αριθ. 8 δεν αποδείκνυε ότι ο P. Aven είχε αποκομίσει από την ενέργεια αυτή ιδιαίτερο όφελος.
87.      Ίσως να φαίνεται αφελές το να γίνει δεκτό ότι τα πραγματικά περιστατικά που εκτίθενται στο αποδεικτικό στοιχείο αριθ. 8 δεν συνιστούν τίποτε άλλο παρά την άσκηση ενός μέσου έννομης προστασίας, ενώ η Ρωσική Ομοσπονδία δεν αποτελεί πλέον κράτος δικαίου. Κατανοώ απολύτως αυτό που η Δημοκρατία της Λεττονίας επιχειρεί να υποστηρίξει με την επιχειρηματολογία της. Ωστόσο, τούτο καθιστά, κατά τη γνώμη μου, ακόμη πιο κραυγαλέα την παράλειψη του Συμβουλίου. Το Συμβούλιο όφειλε να εδραιώσει τον λόγο αυτό χρησιμοποιώντας στοιχεία ικανά να καταδείξουν την απουσία διάκρισης των εξουσιών, την έλλειψη δικαστικής ανεξαρτησίας ή τη διάβρωση του κράτους δικαίου, για να χρησιμοποιήσω τους όρους της αναιρεσείουσας, πράγμα που πιθανότατα θα μπορούσε ευχερώς να επιτύχει.
88.      Επομένως, η εκτίμηση του αποδεικτικού στοιχείου υπ’ αριθ. 8 εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου δεν φαίνεται να ενέχει παραμόρφωση.
89.      Τέλος, όσον αφορά την αποδεικτική αξία της νομικής γνωμοδότησης που προσκόμισε ο P. Aven, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η Δημοκρατία της Λεττονίας ερμηνεύει με εσφαλμένο τρόπο τη σκέψη 66 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου, δεδομένου ότι από τη σκέψη αυτή απλώς προκύπτει ότι το γεγονός και μόνον ότι ένα έγγραφο προσκομίστηκε από διάδικο με σκοπό την άμυνά του δεν μπορεί να το καταστήσει άνευ οιασδήποτε αποδεικτικής αξίας. Τυχόν διαφορετική κρίση θα περιόριζε σημαντικά τα μέσα άμυνας των ενδιαφερομένων. Ένα τέτοιο έγγραφο φαίνεται ότι έχει σχετική αποδεικτική ισχύ, πράγμα που αναγνώρισε σαφώς το Γενικό Δικαστήριο. Εν πάση περιπτώσει, το Γενικό Δικαστήριο δεν κατέληξε μόνο βάσει της συγκεκριμένης γνωμοδότησης στο συμπέρασμα ότι ο λόγος αυτός δεν ήταν τεκμηριωμένος. Συγκεκριμένα, το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε ότι τα πραγματικά περιστατικά που διαπίστωσε το Συμβούλιο δεν αρκούσαν για να καταδείξουν ότι το αίτημα του P. Aven και οι επακόλουθες συνέπειές του συνιστούσαν όφελος το οποίο υπερέβαινε την άσκηση ενός τακτικού μέσου έννομης προστασίας, όχι μόνο λόγω της προσκομισθείσας νομικής γνωμοδότησης, αλλά και λόγω των πληροφοριών που ήταν διαθέσιμες στον διαδικτυακό τόπο της Ρωσικής Προεδρίας (47). Το αποδεικτικό στοιχείο υπ’ αριθ. 8 αντικρούσθηκε μεν από αντίθετα στοιχεία, πράγμα που αποτελεί την ίδια την αρχή των δικαιωμάτων άμυνας, ωστόσο δεν παραμορφώθηκε.
90.      Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 10 και 11, σκοπός τους ήταν να τεκμηριώσουν τον λόγο ότι υφίσταντο δεσμοί μεταξύ του Alfa Group και του B. Πούτιν μέσω της θυγατέρας του τελευταίου (48).
91.      Από τα εν λόγω αποδεικτικά στοιχεία προκύπτει ότι η μεγαλύτερη θυγατέρα του Β. Πούτιν ήταν υπεύθυνη ενός φιλανθρωπικού προγράμματος υπό τη διεύθυνση του ερευνητικού κέντρου στο οποίο εργαζόταν ως διδακτορική φοιτήτρια, το οποίο είχε ως σκοπό την παροχή βοήθειας σε άρρωστα παιδιά. Το πρόγραμμα αυτό είχε χρηματοδοτηθεί από την Alfa Bank (49).
92.      Χωρίς να παραμορφώσει τα στοιχεία αυτά, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι δεν επαρκούσαν ούτε για την απόδειξη πράξεως υλικής ή οικονομικής στήριξης ή οφέλους του P. Aven στο πλαίσιο των σχέσεών του με τον Β. Πούτιν κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ (50) ούτε για την απόδειξη στήριξης κατά την έννοια του κριτηρίου αʹ (51), δεδομένου ότι ενδεχόμενες σχέσεις με τη θυγατέρα του Β. Πούτιν θα μπορούσαν, το πολύ, να στοιχειοθετήσουν την ύπαρξη κάποιας εγγύτητας του P. Aven προς αυτόν. Ωστόσο, ούτε από το κριτήριο αʹ ούτε από το κριτήριο δʹ προκύπτει ότι απλώς και μόνον η εγγύτητα προς Ρώσους ιθύνοντες συνιστά λόγο καταχώρισης.
93.      Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 2 και 3 (52), η Δημοκρατία της Λεττονίας υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι τα αποδεικτικά στοιχεία αυτά αποδεικνύουν ότι ο P. Aven δεν ενεργεί ανεξάρτητα από τη Ρωσική Κυβέρνηση, της οποίας αποτελεί μέρος, δεδομένου ότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με αυτήν.
94.      Η επιχειρηματολογία αυτή δεν μπορεί να πείσει για την ύπαρξη παραμόρφωσης των αποδεικτικών στοιχείων υπ’ αριθ. 2 και 3, δεδομένου ότι η αιτία της καταχώρισης του P. Aven δεν έγκειται ούτε στο ότι ανήκει στη Ρωσική Κυβέρνηση ούτε στο ότι διατηρεί με αυτήν τόσο στενή σχέση ώστε να είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με αυτήν. Υπενθυμίζω ότι τα μόνα κριτήρια που εξέτασε το Γενικό Δικαστήριο στην απόφαση Aven κατά Συμβουλίου είναι τα κριτήρια αʹ και δʹ, ενώ η σύνδεση εμπίπτει σε άλλη νομική βάση (53).
95.      Επιπλέον, από το αποδεικτικό στοιχείο υπ’ αριθ. 2 προκύπτει ότι η συνάντηση στην Ουάσινγκτον διεξήχθη το 2018, ήτοι 4 έτη πριν από την έκδοση των αρχικών πράξεων. Λαμβανομένης υπόψη της χρονικής απόστασης μεταξύ του γεγονότος αυτού και της αρχικής καταχώρισης του P. Aven (54), το γεγονός αυτό και μόνον δεν μπορούσε να στηρίξει τη διαπίστωση ότι η προσαπτόμενη συμπεριφορά υπήρχε κατά τον χρόνο της καταχώρισης (55).
96.      Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι δεν υπήρξε παραμόρφωση των αποδεικτικών στοιχείων που αφορούν τον P. Aven.
β)      Επί του ισχυρισμού περί παραμορφώσεως των αποδεικτικών στοιχείων όσον αφορά τον M. Fridman
97.      Όσον αφορά τις αιτιάσεις περί παραμορφώσεως των αποδεικτικών στοιχείων υπ’ αριθ. 7, 5 και 6, παραπέμπω, mutatis mutandis, στην ανάλυσή μου για τα στοιχεία αυτά καθ’ ο μέρος αφορούσαν τον P. Aven.
98.      Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 1 και 2, η Δημοκρατία της Λεττονίας υποστηρίζει ότι αποδείκνυαν την ιδιότητα του M. Fridman ως δισεκατομμυριούχου μετόχου. Κατά την άποψή της, το Γενικό Δικαστήριο αγνόησε, ειδικότερα στη σκέψη 53 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου, το γενικό πλαίσιο από το οποίο προκύπτει ότι μόνη η ιδιότητα αυτή αρκεί για την απόδειξη στήριξης πολιτικών δράσεων, κατά την έννοια του κριτηρίου αʹ, ή στήριξης στους Ρώσους ιθύνοντες ή αποκόμισης οφέλους από αυτούς, κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ. Τα αποδεικτικά στοιχεία αυτά αποδεικνύουν την ιδιότητα που κατέχει ο M. Fridman στη ρωσική οικονομία και τη θέση του εντός του ρωσικού καθεστώτος.
99.      Τα επιχειρήματα αυτά είναι εμφανώς πανομοιότυπα με τα προβαλλόμενα στο πλαίσιο του πρώτου λόγου αναιρέσεως, στην εξέταση του οποίου παραπέμπω.
100. Από τη σκέψη 51 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου προκύπτει ότι τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 1 και 2 αναφέρουν ότι ο M. Fridman είναι σημαντικός μέτοχος του Alfa Group, στο οποίο ανήκει η Alfa Bank, της οποίας ο M. Fridman είναι επίσης μέτοχος. Ο M. Fridman κατονομάζεται ως ένας εκ των δισεκατομμυριούχων του ομίλου και ως ένας εκ των διοικούντων του Alfa Group.
101. Το Γενικό Δικαστήριο, χωρίς να παραμορφώσει τα στοιχεία αυτά, συνήγαγε ότι αποδείκνυαν ότι ο M. Fridman ήταν σημαντικός μέτοχος του Alfa Group (56), ενώ, επίσης χωρίς να παραμορφώσει τα εν λόγω στοιχεία, τα αντιπαρέβαλε προς τα κριτήρια καταχώρισης για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δεν τεκμηρίωναν ότι ο Μ. Fridman είχε στηρίξει δράσεις ή πολιτικές κατά την έννοια του κριτηρίου αʹ ούτε ότι είχε παράσχει υλική ή οικονομική στήριξη στους Ρώσους ιθύνοντες ή είχε αποκομίσει όφελος από αυτούς κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ (57). Ειδικότερα, ελλείψει στοιχείων στις επίμαχες πράξεις, από τα οποία να μπορεί να αποδειχθεί σύνδεση μεταξύ της θέσης που κατέχει ένας επιχειρηματίας στη ρωσική οικονομία και της αναγκαιότητας υπάρξεως στήριξης για την κατάληψη της θέσης αυτής και τη διατήρησή της, τα πραγματικά περιστατικά που προκύπτουν από τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 1 και 2 δεν επιβεβαιώνουν τους λόγους της καταχώρισης και φαίνεται να μη σχετίζονται με τα κριτήρια αʹ και δʹ, τα οποία είναι τα μόνα κριτήρια βάσει των οποίων αιτιολογήθηκε η καταχώριση του M. Fridman στον κατάλογο των προσώπων των οποίων τα περιουσιακά στοιχεία πρέπει να δεσμευθούν.
102. Από το σύνολο της αναλύσεως που προηγήθηκε προκύπτει ότι ο δεύτερος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.
Δ.      Επί του τρίτου λόγου αναιρέσεως στις υποθέσεις C‑440/24 P και C‑441/24 P, ο οποίος αφορά νομικό σφάλμα κατά την ερμηνεία και την εφαρμογή του κριτηρίου δʹ
103. Η Δημοκρατία της Λεττονίας, υποστηριζόμενη στην επιχειρηματολογία της από τη Δημοκρατία της Εσθονίας και τη Δημοκρατία της Λιθουανίας, χωρίζει τον τρίτο λόγο αναιρέσεως σε δύο σκέλη. Με το πρώτο σκέλος, προσάπτεται στο Γενικό Δικαστήριο ότι έκρινε ότι το κριτήριο δʹ μπορούσε να εφαρμοστεί μόνον υπό την προϋπόθεση ότι οι Ρώσοι ιθύνοντες είχαν ήδη αρχίσει την προετοιμασία για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας. Το δεύτερο σκέλος αφορά νομικό σφάλμα καθόσον το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη τον άρρηκτο δεσμό μεταξύ του ρωσικού καθεστώτος και των ολιγαρχών.
1.      Επί του πρώτου σκέλους του τρίτου λόγου αναιρέσεως
104. Η Δημοκρατία της Λεττονίας υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι το Γενικό Δικαστήριο υιοθέτησε υπερβολικά στενή ερμηνεία της αποφάσεως Rotenberg κατά Συμβουλίου (58), η οποία αντιβαίνει στη νομολογία σχετικά με την εκτίμηση του κύρους των λόγων καταχώρισης. Η εκτίμηση αυτή απαιτεί τα αποδεικτικά στοιχεία να εξετάζονται εντός του πλαισίου στο οποίο εντάσσονται. Επιπλέον, από την εν λόγω νομολογία προκύπτει ότι το Συμβούλιο ανταποκρίνεται στο βάρος αποδείξεως που φέρει εφόσον επικαλείται δέσμη συγκεκριμένων, σαφών και συγκλινουσών ενδείξεων βάσει των οποίων μπορεί να αποδειχθεί επαρκής σύνδεσμος μεταξύ του προσώπου που καταχωρίζεται στον κατάλογο και του καθεστώτος (59). Εάν πρέπει να εκτιμηθούν τα αποδεικτικά στοιχεία μόνον από τότε που οι ιθύνοντες άρχισαν την προετοιμασία για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας, δεν λαμβάνεται υπόψη το γενικό πλαίσιο των περιοριστικών μέτρων. Οι δε δράσεις και πολιτικές στις οποίες αναφέρεται το κριτήριο δʹ είχαν σχεδιαστεί πριν από το 2014. Επιπλέον, η απόφαση Rotenberg κατά Συμβουλίου δεν έχει εφαρμογή στα μέτρα που ελήφθησαν μετά τις 22 Φεβρουαρίου 2022. Πριν από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, το κρίσιμο κριτήριο ήταν η «ενεργός στήριξη». Με την απόφαση 2022/329 τροποποιήθηκε το κριτήριο αυτό, το οποίο πλέον κάνει λόγο μόνο για στήριξη. Επομένως, η προαναφερθείσα νομολογία αφορά ένα διαφορετικό κριτήριο καταχώρισης.
105. Οι P. Aven και M. Fridman υποστηρίζουν ότι το εν λόγω πρώτο σκέλος είναι εν μέρει απαράδεκτο, δεδομένου ότι η Δημοκρατία της Λεττονίας ουδέποτε μέχρι τούδε ισχυρίστηκε ότι οι πολιτικές και οι δράσεις της Ρωσίας είχαν ήδη σχεδιαστεί πριν από το τέλος Φεβρουαρίου 2014. Κατά τα λοιπά, οι P. Aven και M. Fridman ζητούν την απόρριψη του σκέλους αυτού ως αβάσιμου.
106. Το επιχείρημα που αφορά το απαράδεκτο του εν λόγω πρώτου σκέλους πρέπει να απορριφθεί, δεδομένου ότι το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κρίνει ότι ο αναιρεσείων μπορεί παραδεκτώς να ασκήσει αναίρεση προβάλλοντας λόγους αντλούμενους από την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση με τους οποίους αμφισβητείται η νομική της ορθότητα (60). Επομένως, μπορεί να γίνει δεκτό ότι με τις αιτιάσεις της αναιρεσείουσας αμφισβητείται η εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου ερμηνεία της αποφάσεως Rotenberg/Conseil για τον προσδιορισμό του περιεχομένου του κριτηρίου δʹ.
107. Επί της ουσίας, στη σκέψη 48 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, για να μπορεί να εφαρμοστεί το κριτήριο δʹ, πρέπει οι Ρώσοι ιθύνοντες, από τους οποίους προέρχονται τα οφέλη που αποκομίζουν τα εν λόγω πρόσωπα, να είχαν τουλάχιστον αρχίσει την προετοιμασία για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της ανατολικής Ουκρανίας. Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι μόνον από τότε που οι ιθύνοντες άρχισαν την προετοιμασία αυτή μπορεί να γίνει δεκτό ότι οι ωφελούμενοι ήταν εν γνώσει της εμπλοκής των ιθυνόντων και μπορούσαν να αναμένουν ότι οι πόροι τους θα αποτελούσαν αντικείμενο περιοριστικών μέτρων προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο να παράσχουν στήριξη προς τους εν λόγω ιθύνοντες. Στηριζόμενο στην απόφαση Rotenberg κατά Συμβουλίου, κατά την οποία οι εν λόγω πολιτικές και δράσεις άρχισαν να υλοποιούνται από τα τέλη Φεβρουαρίου 2014, το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε εξ αυτού ότι ο λόγος που αφορά την εκ μέρους του Β. Πούτιν παροχή πολιτικής στήριξης το 2005, ακόμη και αν εθεωρείτο αποδεδειγμένος, δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη για τη δικαιολόγηση της καταχώρισης των P. Aven και M. Fridman στους επίμαχους καταλόγους (61).
108. Από το γράμμα του κριτηρίου δʹ προκύπτει ότι το κριτήριο αυτό αφορά, μεταξύ άλλων, τα φυσικά πρόσωπα τα οποία «παρέχουν υλική ή οικονομική στήριξη σε Ρώσους ιθύνοντες υπεύθυνους για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας» ή τα οποία «έχουν οφέλη από αυτούς». Όπως έκρινε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 42 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων, «το κριτήριο [αυτό] αφορά κατά τρόπο στοχευμένο και επιλεκτικό τα φυσικά πρόσωπα […] τα οποία, ακόμη και αν δεν έχουν, αυτά καθεαυτά, καμία σχέση με την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας», παρέχουν τέτοια στήριξη ή αντλούν τέτοιο όφελος από τους εν λόγω ιθύνοντες, ενώ τα δύο αυτά στοιχεία δεν είναι σωρευτικά. Επίσης, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς έκρινε ότι το εν λόγω κριτήριο «δεν απαιτεί τα πρόσωπα […] να αντλούν προσωπικό όφελος από την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας» (62), αλλά αρκεί να αντλούν όφελος από έναν εκ των Ρώσων ιθυνόντων που είναι υπεύθυνοι για τα γεγονότα αυτά, χωρίς να είναι αναγκαίο να αποδειχθεί σύνδεσμος μεταξύ του οφέλους και των εν λόγω γεγονότων.
109. Ο ορισμός του κριτηρίου δʹ που έγινε δεκτός από το Γενικό Δικαστήριο φαίνεται ορθός.
110. Από το γράμμα του κριτηρίου δʹ προκύπτει ότι η υλική και οικονομική στήριξη πρέπει να έχει παρασχεθεί στους Ρώσους ιθύνοντες που είναι υπεύθυνοι για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας. Από τους ίδιους ιθύνοντες πρέπει να έχει αντληθεί και το όφελος. Για να μπορούν δε οι εν λόγω ιθύνοντες –οι οποίοι, εξάλλου, δεν προσδιορίζονται– να θεωρηθούν υπεύθυνοι, πρέπει πράγματι το γεγονός για το οποίο φέρουν ευθύνη να έχει λάβει χώρα.
111. Βασιζόμενο στην απόφαση Rotenberg κατά Συμβουλίου, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι «πολιτικές και δραστηριότητες» για τις οποίες κάνει λόγο το κριτήριο δʹ άρχισαν να υλοποιούνται από τα τέλη Φεβρουαρίου 2014 (63), χωρίς να αποφανθεί από ποιο χρονικό σημείο και μετά μπορούσε να θεωρηθεί ότι οι Ρώσοι ιθύνοντες είχαν προετοιμάσει την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας. Πάντως, εφόσον έκρινε ότι τα στοιχεία σχετικά με την εξεταστική επιτροπή Salié (όσον αφορά τον P. Aven) και τα στοιχεία σχετικά με την πολιτική στήριξη που παρέσχε το 2005 ο Β. Πούτιν στις επενδύσεις του Alfa Group στο εξωτερικό (όσον αφορά τους P. Aven και M. Fridman) δεν ήταν ικανά για να τεκμηριώσουν την καταχώριση των P. Aven και Μ. Fridman βάσει του εν λόγω κριτηρίου, δεδομένου ότι είχαν συμβεί σε χρόνο κατά τον οποίο δεν είχε αρχίσει η προετοιμασία για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας, το Γενικό Δικαστήριο κατ’ ανάγκην τοποθέτησε την έναρξη της προετοιμασίας για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας σε χρόνο μεταγενέστερο του 2005.
112. Μολονότι, κατά τη γνώμη μου, το Δικαστήριο δεν είναι αναγκαίο να αποφανθεί σχετικά με τον ακριβή χρόνο ενάρξεως της προετοιμασίας για τα γεγονότα αυτά, πρέπει να παρατηρηθούν τα εξής.
113. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «[το Συμβούλιο δύναται] […] να λάβει υπόψη, προκειμένου να εκτιμήσει αν ένα πρόσωπο πληροί κριτήριο καταχωρίσεως όπως το κριτήριο αʹ ή το κριτήριο δʹ, πληροφορίες ή αποδεικτικά στοιχεία που αφορούν περιστάσεις προγενέστερες της ημερομηνίας εκδόσεως της πράξεως με την οποία επιβλήθηκαν ή διατηρήθηκαν σε ισχύ τα περιοριστικά μέτρα, υπό τον όρο ότι οι πληροφορίες ή τα στοιχεία αυτά τεκμηριώνουν τους λόγους στους οποίους στηρίζεται η συγκεκριμένη πράξη και τείνουν να καταδείξουν ότι, παρά την παρέλευση χρονικού διαστήματος και λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των κρίσιμων περιστάσεων κάθε περιπτώσεως, το οικείο πρόσωπο πληροί το επίμαχο κριτήριο καταχωρίσεως Δεν μπορεί ιδίως να αποκλεισθεί ότι τέτοιες πληροφορίες και αποδεικτικά στοιχεία είναι δυνατόν να ληφθούν υπόψη προκειμένου να καταδειχθεί, όσον αφορά το σχετικό κριτήριο καταχωρίσεως, η συνέχεια μεταξύ, αφενός, της προγενέστερης καταστάσεως του οικείου προσώπου και, αφετέρου, της καταστάσεώς του επί του παρόντος» (64).
114. Επομένως, η δέσμη αρκούντως συγκεκριμένων, σαφών και συγκλινουσών ενδείξεων βάσει των οποίων μπορεί να αποδειχθεί επαρκής σύνδεσμος μεταξύ του προσώπου που αφορούν τα μέτρα δέσμευσης κεφαλαίων και του οικείου καθεστώτος, την οποία δύναται να επικαλεστεί το Συμβούλιο, μπορεί, βεβαίως, να στηρίζεται σε παλαιά στοιχεία, προγενέστερα της ημερομηνίας εκδόσεως των πράξεων περί καταχωρίσεως, υπό την προϋπόθεση ότι, εν πάση περιπτώσει, καταδεικνύεται και η ύπαρξη συνέχειας μεταξύ των στοιχείων αυτών και της υφιστάμενης κατά τον χρόνο της καταχώρισης καταστάσεως.
115. Προσθέτω ότι, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο για το κριτήριο αʹ (65), το κριτήριο δʹ συνεπάγεται, λόγω της χρήσεως της οριστικής ενεστώτα, ότι η υλική ή οικονομική στήριξη πρέπει να παρέχεται στους υπεύθυνους Ρώσους ιθύνοντες κατά τον χρόνο της καταχώρισης και της διατήρησης. Το ίδιο ισχύει και για το αντλούμενο όφελος.
116. Επομένως, ακόμη και αν έπρεπε να θεωρηθεί ότι η πολιτική στήριξη που παρέσχε ο Β. Πούτιν το 2005 στον Alfa Group για τις επενδύσεις του στο εξωτερικό έλαβε χώρα σε χρόνο κατά τον οποίο είχε αρχίσει η προετοιμασία για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίησης της Ουκρανίας, και πάλι το Συμβούλιο θα έπρεπε να αποδείξει ότι, παρά την παρέλευση του χρόνου, οι P. Aven και M. Fridman εξακολουθούσαν να αντλούν όφελος, κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ, κατά τον χρόνο της καταχώρισης και της διατήρησής τους στον κατάλογο.
117. Συνεπώς, το πρώτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως είναι, κατά τη γνώμη μου, αλυσιτελές.
2.      Επί του δευτέρου σκέλους του τρίτου λόγου αναιρέσεως
118. Με το δεύτερο σκέλος του υπό κρίση λόγου αναιρέσεως, η Δημοκρατία της Λεττονίας υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε κατά τρόπο υπερβολικά στενό την έκφραση «έχουν όφελος» του κριτηρίου δʹ. Η εγγύτητα προς τους Ρώσους ιθύνοντες συνιστά ήδη όφελος εντός του ρωσικού πλαισίου λόγω του άρρηκτου δεσμού μεταξύ της Ρωσικής Κυβέρνησης και της ρωσικής ελίτ. Το ρωσικό επιχειρηματικό περιβάλλον και τα παραδείγματα συνεργασίας των P. Aven και M. Fridman με τον Β. Πούτιν αποτελούν δύο ενδείξεις της κατάστασης αυτής. Η άρρηκτη σχέση μεταξύ του ρωσικού επιχειρηματικού περιβάλλοντος και της πολιτικής ηγεσίας επισημάνθηκε από το Συμβούλιο στα σημεία 89 και 91 του υπομνήματος αντικρούσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και στα σημεία 14 και 16 του υπομνήματος ανταπαντήσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. Τα αποδεικτικά στοιχεία, εξεταζόμενα από κοινού με τις πληροφορίες που απορρέουν από το γενικό πλαίσιο, καταδεικνύουν άρρηκτη σχέση μεταξύ των P. Aven και M. Fridman και των Ρώσων ιθυνόντων. Η εγγύτητα αυτή διαπιστώθηκε και αναγνωρίστηκε, ιδίως στη σκέψη 45 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων. Επιβεβαιώνεται επίσης από την επί μακρόν άσκηση δραστηριοτήτων που έχουν ως αποτέλεσμα να στηρίζουν ή να ωφελούν τον Β. Πούτιν, όπως προκύπτει από τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 3, 4, 10 και 11, όσον αφορά τον P. Aven, και υπ’ αριθ. 2, 5 και 6, όσον αφορά τον Μ. Fridman. Η ευνοϊκή δράση των P. Aven και M. Fridman έναντι του Β. Πούτιν τούς παρέσχε τη δυνατότητα να τύχουν προνομιακής μεταχειρίσεως. Μολονότι τα αποδεικτικά στοιχεία υπ’ αριθ. 12, όσον αφορά τον P. Aven, και υπ’ αριθ. 7, όσον αφορά τον M. Fridman, ανάγονται σε μη κρίσιμη περίοδο, εντούτοις παρέχουν πληροφορίες για την κατάσταση της σχέσεώς τους με τους Ρώσους ιθύνοντες, για την εγγύτητά τους προς τους εν λόγω ιθύνοντες και για τα οφέλη που αποκομίζουν από αυτούς. Λόγω της παρατεταμένης και διατηρούμενης εγγύτητας κατέστη δυνατό να λάβουν στήριξη για επενδύσεις, συνδρομή στον χειρισμό εν εξελίξει διαδικασίας καθώς και να τους παρασχεθούν συμβουλές και πληροφορίες από τον Β. Πούτιν.
119. Από την πλευρά τους, οι P. Aven και Μ. Fridman θεωρούν ότι, στη σκέψη 84 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου και στη σκέψη 66 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου, το Γενικό Δικαστήριο απλώς και μόνον έκρινε αβάσιμο έναν ισχυρισμό σε σχέση με το κριτήριο δʹ, αφού πρώτα είχε κρίνει αβάσιμο τον ίδιο ισχυρισμό σε σχέση με το κριτήριο αʹ. Κατά τα λοιπά, υποστηρίζουν ότι με το σκέλος αυτό δεν προβάλλεται καμία νομική αιτίαση και ότι μοναδικός σκοπός του είναι να ζητηθεί από το Δικαστήριο να προβεί σε εκ νέου εξέταση των πραγματικών περιστατικών.
120. Καθ’ ο μέρος η Δημοκρατία της Λεττονίας επανέρχεται στο ζήτημα της εκτίμησης των αποδεικτικών στοιχείων υπ’ αριθ. 3, 4, 10, 11 και 12, όσον αφορά τον Aven, και υπ’ αριθ. 2, 5, 6 και 7, όσον αφορά τον M. Fridman, παραπέμπω στην ανάλυση του δευτέρου λόγου αναιρέσεως.
121. Κατά τα λοιπά, υπενθυμίζω ότι το κριτήριο δʹ θεσπίζει λόγο καταχώρισης εξαιτίας οφέλους το οποίο πρέπει να αντλεί το εν λόγω πρόσωπο από τους Ρώσους ιθύνοντες και του οποίου ο συγκεκριμένος χαρακτήρας πρέπει να τεκμηριώνεται. Με την επιχειρηματολογία της η αναιρεσείουσα ισχυρίζεται ότι τα στοιχεία που αποδεικνύουν την εγγύτητα των P. Aven και M. Fridman προς τους εν λόγω ιθύνοντες πρέπει να θεωρηθεί ότι τεκμηριώνουν την ύπαρξη οφέλους κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι από το γράμμα του κριτηρίου δʹ δεν προκύπτει ότι η εγγύτητα αποτελεί λόγο καταχωρίσεως. Τούτο δεν προκύπτει ούτε από το άμεσο κανονιστικό περιβάλλον της διατάξεως που προβλέπει το εν λόγω κριτήριο.
122. Δεδομένου ότι το κριτήριο δʹ είναι διατυπωμένο με γενικό τρόπο και δεν περιέχει περαιτέρω διευκρινίσεις σχετικά με τον τρόπο αποδείξεως των στοιχείων αυτών, η εκτίμηση του βασίμου της καταχωρίσεως ενός προσώπου στον κατάλογο των προσώπων που υπόκεινται σε περιοριστικά μέτρα προϋποθέτει πάντοτε την προσκόμιση στοιχείων που αποδεικνύουν ότι το εν λόγω πρόσωπο αποκόμισε όφελος από τους Ρώσους ιθύνοντες (66).
123. Σε αντίθεση με ό,τι υποστηρίζει η Δημοκρατία της Λεττονίας, το εν λόγω κριτήριο, όπως είναι διατυπωμένο, δεν περιέχει κανένα τεκμήριο ότι η εγγύτητα προς τους Ρώσους ιθύνοντες συνεπάγεται κατ’ ανάγκην όφελος κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ. Η επιχειρηματολογία της Δημοκρατίας της Λεττονίας επιχειρεί να πείσει για τον άρρηκτο χαρακτήρα του δεσμού μεταξύ της Ρωσικής Κυβέρνησης και της ρωσικής επιχειρηματικής ελίτ, που ενδέχεται να διατηρούν με το καθεστώς προσωπικότητες με σημαντική επιχειρηματική θέση στη Ρωσία (67). Πλην όμως, το βάρος αποδείξεως του Συμβουλίου δεν αφορούσε τον άρρηκτο αυτό δεσμό. Το Συμβούλιο όφειλε να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία, αναγόμενα στο κρίσιμο χρονικό διάστημα, που να μπορούν να στοιχειοθετήσουν το ατομικό όφελος το οποίο αποκόμιζαν οι P. Aven και M. Fridman από τους Ρώσους ιθύνοντες.
124. Το σημείο 89 του υπομνήματος αντικρούσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Aven κατά Συμβουλίου (68) παρουσιάζει το περιεχόμενο του άρθρου που αποτελεί το αποδεικτικό στοιχείο υπ’ αριθ. 1 στο τμήμα του εν λόγω υπομνήματος που αφορά την αξιοπιστία και την ακρίβεια των αποδεικτικών στοιχείων. Από τη σκέψη 21 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων προκύπτει ότι το συγκεκριμένο άρθρο αποδεικνύει ότι ο Alfa Group ελέγχεται από τους P. Aven και Μ. Fridman και ότι αυτοί είχαν διωχθεί λόγω ισχυρισμών περί διαφθοράς και παράνομης συμπεριφοράς. Με την αίτηση αναιρέσεως δεν αμφισβητείται η παρουσίαση του περιεχομένου του εγγράφου υπ’ αριθ. 1. Αφ’ εαυτών, ούτε ο έλεγχος του Alfa Group ούτε οι ισχυρισμοί περί διαφθοράς ή παράνομης συμπεριφοράς φαίνεται να μπορούν να στοιχειοθετήσουν την ύπαρξη οφέλους από τους Ρώσους ιθύνοντες κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ.
125. Όσον αφορά το σημείο 91 του υπομνήματος αντικρούσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Aven κατά Συμβουλίου (69), αυτό παραπέμπει στο παράρτημα A.23 του δικογράφου της προσφυγής του P. Aven ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και στο παράρτημα B.13 του υπομνήματος αντικρούσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου στην ίδια υπόθεση (70), το οποίο κάνει λόγο για την οικονομική, ή και πολιτική, ισχύ των P. Aven και M. Fridman, και πάλι μέσω ισχυρισμών γενικής φύσεως οι οποίοι δεν αφορούν χρονική περίοδο κοντά στον χρόνο της καταχώρισης.
126. Όσον αφορά τα σημεία 14 και 16 των υπομνημάτων ανταπαντήσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου στις υποθέσεις Aven κατά Συμβουλίου και Fridman κατά Συμβουλίου, τα σημεία αυτά αναφέρουν γενικότητες σχετικά με τους υφιστάμενους δεσμούς μεταξύ του Κρεμλίνου και των Ρώσων ολιγαρχών, από τις οποίες, έστω και αν αυτές διατυπώθηκαν από τον P. Aven (71), ουδόλως προκύπτει ο συγκεκριμένος και ατομικός χαρακτήρας του οφέλους που αυτός αποκομίζει. Η ίδια διαπίστωση συνάγεται και από την επισκόπηση του σημείου 16 των εν λόγω υπομνημάτων.
127. Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε νομικό σφάλμα καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ορισμένοι λόγοι ήταν ενδεχομένως ικανοί να αποδείξουν την εγγύτητα των P. Aven και M. Fridman προς τους υπεύθυνους για τα επίμαχα γεγονότα Ρώσους ιθύνοντες –η οποία ενίοτε δεν αμφισβητείται καν–, χωρίς όμως να μπορούν να καταδείξουν ότι τα εν λόγω πρόσωπα αποκόμισαν όφελος από τους εν λόγω Ρώσους ιθύνοντες κατά την έννοια του κριτηρίου δʹ.
128. Εάν η κρίση ήταν διαφορετική, δηλαδή εάν το όφελος προέκυπτε κατ’ ανάγκην από τη θέση του προσώπου στη ρωσική οικονομία χωρίς άλλου είδους απόδειξη, θα μπορούσε να τεθεί το ερώτημα ποια θα ήταν τότε η διαφορά μεταξύ του κριτηρίου δʹ του κριτηρίου ζʹ (72).
129. Όσον αφορά τον προβαλλόμενο άρρηκτο δεσμό, επίσης φρονώ ότι αφορά ένα άλλο κριτήριο, του οποίου την εφαρμογή απέκλεισε το Γενικό Δικαστήριο στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, χωρίς η κρίση να αμφισβητηθεί στο πλαίσιο των αιτήσεων αναιρέσεως (73).
130. Επομένως, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει το δεύτερο σκέλος ως αβάσιμο και, συνακόλουθα, να απορρίψει τον τρίτο λόγο αναιρέσεως ως αβάσιμο.
Ε.      Επί του τετάρτου λόγου αναιρέσεως στις υποθέσεις C‑440/24 P και C‑441/24 P, ο οποίος αφορά νομικό σφάλμα καθόσον το Γενικό Δικαστήριο δεν εξέτασε τον ισχυρισμό περί απουσίας αποστασιοποίησης εντός του γενικού πλαισίου
131. Η Δημοκρατία της Λεττονίας, υποστηριζόμενη από τη Δημοκρατία της Εσθονίας και τη Δημοκρατία της Λιθουανίας, υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένα τη νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 82 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου και στη σκέψη 64 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου (74), καθόσον δεν εξέτασε τον ισχυρισμό του Συμβουλίου ότι οι P. Aven και M. Fridman δεν αποστασιοποιήθηκαν από το ρωσικό καθεστώς εντός του πλαισίου των λοιπών αποδεικτικών στοιχείων. Η αποστασιοποίηση ενός προσώπου έναντι του ρωσικού καθεστώτος αποτελεί ένα από τα μέσα με τα οποία το υποκείμενο σε περιοριστικά μέτρα πρόσωπο δύναται να περιορίσει την εφαρμογή τους. Λόγω των συνεπειών της, η αποστασιοποίηση δικαιολογείται να νοηθεί υπό αυστηρή έννοια, ήτοι ότι συνίσταται στην παύση οποιασδήποτε υποστήριξης ή συνεργασίας με το εν λόγω καθεστώς, ως αποτέλεσμα επιλογής του προσώπου που υπόκειται σε περιοριστικά μέτρα τα οποία έχουν συνέπειες μη αναστρέψιμες στο εγγύς μέλλον. Μολονότι η Δημοκρατία της Λεττονίας δέχεται ότι η απουσία αποστασιοποίησης δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να δικαιολογήσει την επιβολή περιοριστικών μέτρων, θεωρεί ότι η νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου διακρίνει ιδιαίτερες περιπτώσεις. Τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε το Συμβούλιο καταδεικνύουν τόσο στενό σύνδεσμο μεταξύ των P. Aven και M. Fridman και του καθεστώτος, ώστε είναι αδύνατον να υπάρξει άρση των περιοριστικών μέτρων ελλείψει αποστασιοποίησης έναντι του καθεστώτος. Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο δεν εκτίμησε την απουσία αποστασιοποίησης των P. Aven και M. Fridman έναντι του ρωσικού καθεστώτος λαμβάνοντας υπόψη την ιδιαίτερη κατάσταση των προσώπων που έχουν ιδιαίτερη θέση εντός του καθεστώτος αυτού και στο πλαίσιο του άρρηκτου δεσμού μεταξύ του ρωσικού πολιτικού και επιχειρηματικού συστήματος. Η αδράνεια των προσώπων αυτών δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή παρά μόνον ως στήριξη προς το καθεστώς. Η Δημοκρατία της Λεττονίας προσθέτει ότι η συμμετοχή του P. Aven στη συνάντηση των ολιγαρχών μετά την εισβολή στην Ουκρανία, την οποία συγκάλεσε ο B. Πούτιν στις 24 Φεβρουαρίου 2022, αποτελεί επίσης στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη. Η Δημοκρατία της Λεττονίας ζητεί από τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης να αντιληφθούν το μέγεθος της πρόκλησης που απορρέει από την τρέχουσα γεωπολιτική κατάσταση και να δεχθούν ότι η τυπική και αποκομμένη από το γενικότερο πλαίσιο εκτίμηση της καταστάσεως δεν συνάδει με την πρόκληση αυτή.
132. Αφού πρώτα υπενθυμίζουν ότι συγκαταλέγονται μεταξύ των ελάχιστων Ρώσων επιχειρηματιών που έλαβαν δημοσίως θέση κατά του πολέμου, οι P. Aven και M. Fridman υποστηρίζουν, πρώτον, ότι η απόφαση που μνημονεύεται στη σκέψη 82 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου και στη σκέψη 64 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου δεν επιβάλλει καμία υποχρέωση εξετάσεως του επιχειρήματος του Συμβουλίου ότι δεν αποστασιοποιήθηκαν από το ρωσικό καθεστώς. Από τις ίδιες σκέψεις συνάγεται ότι το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε, ωστόσο, το επιχείρημα του Συμβουλίου καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η υποτιθέμενη απουσία έκφρασης γνώμης κατά της εισβολής στην Ουκρανία δεν μπορούσε να θεωρηθεί ως πράξη στήριξης κατά την έννοια του κριτηρίου αʹ. Εν πάση περιπτώσει, οι P. Aven και M. Fridman θεωρούν ότι ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως προβάλλεται αλυσιτελώς, δεδομένου ότι η αιτίαση του Συμβουλίου σχετικά με τις σκέψεις 82 και 64 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων δεν είναι ικανή να θέσει υπό αμφισβήτηση την εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου εκτίμηση του αποδεικτικού στοιχείου που αφορά τη συμμετοχή τους στην αντιπροσωπεία που απεστάλη στην Ουάσιγκτον. Δεδομένου ότι, κατά τα λοιπά, με τον λόγο αναιρέσεως απλώς ζητείται και πάλι από το Δικαστήριο να προβεί σε εκ νέου εξέταση των πραγματικών περιστατικών, οι P. Aven και M. Fridman ζητούν την απόρριψη του λόγου αναιρέσεως αυτού εν μέρει ως απαράδεκτου και εν μέρει ως προδήλως αβάσιμου.
133. Κατ’ αρχάς, ο λόγος απαραδέκτου που προβάλλουν οι P. Aven και Μ. Fridman πρέπει να απορριφθεί. Συγκεκριμένα, η Δημοκρατία της Λεττονίας δεν ζητεί από το Δικαστήριο να προβεί σε εκ νέου εξέταση των πραγματικών περιστατικών. Ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως αφορά το νομικό ζήτημα αν η απουσία αποστασιοποίησης μπορεί να χαρακτηριστεί ως «στήριξη» κατά τον έλεγχο της βασιμότητας της καταχώρισης στον κατάλογο των προσώπων που υπόκεινται σε περιοριστικά μέτρα βάσει του κριτηρίου αʹ (75). Εφόσον αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό της παράλειψης αυτής υπό το πρίσμα του κριτηρίου αʹ, ο λόγος αναιρέσεως πρέπει να κριθεί παραδεκτός.
134. Επί της ουσίας, από τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε το επιχείρημα του Συμβουλίου, κατά το οποίο οι P. Aven και M. Fridman δεν είχαν λάβει σταθερή θέση κατά της εισβολής στην Ουκρανία, στο πλαίσιο της αναλύσεως του λόγου ότι είχαν συμμετάσχει στις προσπάθειες του Κρεμλίνου για άρση των δυτικών κυρώσεων λαμβάνοντας μέρος στη συνάντηση του Atlantic Council τον Μάιο του 2018. Υπενθυμίζω ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η συμμετοχή αυτή δεν μπορούσε να συνιστά στήριξη (76), κατά τον χρόνο εκδόσεως των αρχικών πράξεων, από τους P. Aven και Μ. Fridman στις δράσεις και πολιτικές που υπονομεύουν την κυριαρχία της Ουκρανίας.
135. Το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η απουσία αποστασιοποίησης μπορούσε να αποτελέσει στοιχείο το οποίο έπρεπε να ληφθεί υπόψη «προς στήριξη της διατηρήσεως σε ισχύ των περιοριστικών μέτρων» (77), υπό την προϋπόθεση ότι η απουσία αυτή αποτελούσε απλώς μία από τις ενδείξεις της δέσμης ενδείξεων που όφειλε να επικαλεστεί το Συμβούλιο. Η πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Timchenko κατά Συμβουλίου φαίνεται να επιβεβαιώνει το συμπέρασμα αυτό (78). Ωστόσο, στο στάδιο εκείνο της αναλύσεως του Γενικού Δικαστηρίου, ουδείς από τους εξεταζόμενους λόγους δεν φαινόταν να τεκμηριώνεται. Επομένως, μια κρίση διαφορετική από εκείνη στην οποία κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 82 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου και στη σκέψη 64 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου θα οδηγούσε κατ’ ανάγκην στο να θεωρηθεί η απουσία αποστασιοποίησης ως ατομική συμπεριφορά ισοδύναμη με θετική και ενεστώσα πράξη στήριξης. Πλην όμως, το κριτήριο αʹ δεν έχει τέτοιο περιεχόμενο, όπως και η Δημοκρατία της Λεττονίας αναγνωρίζει (79).
136. Το επιχείρημα του Συμβουλίου σχετικά με την απουσία αποστασιοποίησης δεν μπορεί να μεταθέσει τα αποτελέσματα της φερόμενης στήριξης από το 2018 στον χρόνο της καταχώρισης.
137. Μολονότι αντιλαμβάνομαι την προσήλωση της αναιρεσείουσας στην επίτευξη των επιδιωκόμενων με τα περιοριστικά μέτρα σκοπών, την οποία επαναλαμβάνει εν προκειμένω, η επίτευξη των σκοπών αυτών μπορεί να δικαιολογήσει το συμπέρασμα ότι η απουσία αποστασιοποίησης έναντι των καθεστώτων ή των καταστάσεων αυτών συνιστά, αφ’ εαυτής και αυτομάτως, λόγο ευθύνης ή ότι είναι, εν πάση περιπτώσει, ενδεικτική στήριξης κατά την έννοια του κριτηρίου αʹ, ιδίως λόγω του ότι τα καθεστώτα αυτά χαρακτηρίζονται γενικώς από τη βίαιη καταστολή οποιασδήποτε έκφρασης διαφορετικής γνώμης.
138. Εξάλλου, κατά τη γνώμη μου, μια πραγματική βάση στηριζόμενη μόνον στην απουσία αποστασιοποίησης δεν θα ήταν αρκούντως στέρεη και δεν θα ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις της νομολογίας (80).
139. Τέλος, όσον αφορά τη συμμετοχή του P. Aven στη συνάντηση της 24ης Φεβρουαρίου 2022 στο Κρεμλίνο, η συμμετοχή αυτή δεν μνημονεύεται στην αιτιολογία των επίμαχων πράξεων. Ως αποδεικτικό στοιχείο, θα μπορούσε να τεκμηριώσει τον λόγο που σχετίζεται με την ιδιότητα του P. Aven ως ολιγάρχη (81), λόγω της εγγύτητας προς το Κρεμλίνο και της συμπράξεως μεταξύ της πολιτικής και της επιχειρηματικής σφαίρας που αυτή καταδεικνύει, πλην όμως πρόκειται για στήριξη που έπρεπε να αποδειχθεί. Η συμμετοχή στη συνάντηση αυτή υποδηλώνει επίσης ότι ο P. Aven μπορεί να συνδέεται με πρόσωπα υποκείμενα σε περιοριστικά μέτρα, πλην όμως το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι από την αιτιολογία των επίμαχων πράξεων προέκυπτε ότι τα μόνα κριτήρια βάσει των οποίων αποφασίστηκε η καταχώριση των P. Aven και M. Fridman ήταν τα κριτήρια αʹ και δʹ (82). Κυρίως δε, από το σημείο 144 του υπομνήματος αντικρούσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προκύπτει ότι το Συμβούλιο έκανε λόγο για τη συμμετοχή του P. Aven στη συνεδρίαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, κατ’ ουσίαν, προκειμένου να αντικρούσει την άρνηση του τελευταίου με την οποία επιχειρούσε να διαψεύσει ότι ανήκε στην ομάδα των 50 ολιγαρχών.
140. Προτείνω, επομένως, την απόρριψη του τετάρτου λόγου αναιρέσεως ως αβάσιμου.
ΣΤ.    Τελικές παρατηρήσεις
141. Από την ανάλυσή μου επί των αιτήσεων αναιρέσεως στις υπό κρίση συνεκδικαζόμενες υποθέσεις προκύπτει ότι οι αιτήσεις αυτές πρέπει να απορριφθούν. Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι P. Aven και M. Fridman, όπως έκρινε και το Γενικό Δικαστήριο, παρανόμως συμπεριλήφθηκαν, και εν συνεχεία διατηρήθηκαν, με τις επίμαχες πράξεις, στους καταλόγους των προσώπων που υπόκεινται σε περιοριστικά μέτρα.
142. Η υπεροχή του δικαίου της Ένωσης, της κοινότητας δικαίου που θεμελιώνει και των αξιών της Ένωσης που ενσαρκώνει πρέπει να τυγχάνει σταθερής επιβεβαίωσης όταν η πολεμική απειλή είναι προ των πυλών.
143. Πρέπει να καταστεί σαφές ότι αυτό που αναμενόταν από το Συμβούλιο να πράξει δεν ήταν ούτε υπερβολικό ούτε επέβαλλε αδύνατη απόδειξη (83). Η ανάλυση του Γενικού Δικαστηρίου στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις ευθυγραμμίζεται με τη δέσμευση που ανέλαβε το Δικαστήριο, ήδη με την απόφαση Kadi, για τη διενέργεια πλήρους ελέγχου των περιοριστικών μέτρων και τη διαφύλαξη δίκαιης ισορροπίας. Με την έκδοση ατομικών αποφάσεων με τις οποίες επιβάλλονται περιοριστικά μέτρα εις βάρος προσώπων, το πολιτικό περίβλημα των μέτρων αυτών υποχωρεί προκειμένου να καταστεί δυνατή η εφαρμογή του συνόλου της ατομικής προστατευτικής ισχύος που παρέχει το δίκαιο της Ένωσης. Η δε ισχύς αυτή δεν μπορεί να ποικίλλει ανάλογα με την οικονομική ή πολιτική σημασία των προσώπων κατά των οποίων επιβάλλονται τα μέτρα ούτε ανάλογα με το εκάστοτε διακύβευμα (84).
IV.    Επί των δικαστικών εξόδων
144. Από το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, το οποίο εφαρμόζεται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184 του εν λόγω Κανονισμού, προκύπτει ότι ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου.
145. Δεδομένου ότι οι P. Aven και M. Fridman ζήτησαν να καταδικαστεί η Δημοκρατία της Λεττονίας στα δικαστικά έξοδα, πρέπει αυτή να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑440/24 P και C‑441/24 P.
146. Σύμφωνα με το άρθρο 140, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο επίσης εφαρμόζεται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184 του ίδιου Κανονισμού, η Δημοκρατία της Εσθονίας και η Δημοκρατία της Λιθουανίας φέρουν τα δικαστικά έξοδά τους.
V.      Πρόταση
147. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ως εξής:
1)      Απορρίπτει τις αιτήσεις αναιρέσεως.
2)      Καταδικάζει τη Δημοκρατία της Λεττονίας στα δικαστικά έξοδα στις υπό κρίση συνεκδικαζόμενες υποθέσεις.
3)      Η Δημοκρατία της Εσθονίας και η Δημοκρατία της Λιθουανίας φέρουν τα δικαστικά έξοδά τους.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Απόφαση της 10ης Απριλίου 2024 (T‑301/22, στο εξής: απόφαση Aven κατά Συμβουλίου, EU:T:2024:214).
3      Απόφαση της 10ης Απριλίου 2024 (T‑304/22, στο εξής απόφαση Fridman κατά Συμβουλίου, EU:T:2024:215).
4      Απόφαση του Συμβουλίου, της 28ης Φεβρουαρίου 2022, που τροποποιεί την απόφαση 2014/145/ΚΕΠΠΑ σχετικά με περιοριστικά μέτρα όσον αφορά δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022, L 59, σ. 1).
5      Εκτελεστικός κανονισμός του Συμβουλίου, της 28ης Φεβρουαρίου 2022, για την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014 σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022, L 58, σ. 1).
6      Απόφαση του Συμβουλίου, της 14ης Σεπτεμβρίου 2022, για την τροποποίηση της απόφασης 2014/145/ΚΕΠΠΑ σχετικά με περιοριστικά μέτρα όσον αφορά δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022, L 239, σ. 149).
7      Εκτελεστικός κανονισμός του Συμβουλίου, της 14ης Σεπτεμβρίου 2022, για την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014 σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022, L 239, σ. 1).
8      Βλ. σκέψεις 39 επ. της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
9      Βλ. σκέψη 87 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
10      Βλ. σκέψη 69 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου.
11      Σύμφωνα με την απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 31ης Ιανουαρίου 2025.
12      Απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Επιτροπή κ.λπ. κατά Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P και C‑595/10 P, στο εξής: απόφαση Kadi, EU:C:2013:518).
13      Βλ. ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών με τίτλο «Επίθεση κατά της Ουκρανίας» της 1ης Μαρτίου 2022 (A/ES‑11/L.1).
14      Βλ. απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, VTB Bank κατά Συμβουλίου (C‑729/18 P, EU:C:2020:499, σκέψεις 59 και 82).
15      Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει –σε έναν τομέα ασφαλώς πολύ διαφορετικό– ότι «ακόμη και ένας δικαστικός έλεγχος περιορισμένης έκτασης επιβάλλει να είναι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης που εξέδωσαν την επίμαχη πράξη σε θέση να αποδείξουν ενώπιον του Δικαστηρίου ότι η πράξη εκδόθηκε κατόπιν πραγματικής άσκησης της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτουν, η οποία προϋποθέτει ότι ελήφθησαν υπόψη όλα τα σχετικά στοιχεία και όλες οι σχετικές περιστάσεις της κατάστασης στη ρύθμιση της οποίας αποβλέπει η πράξη αυτή. Συνεπώς, τα θεσμικά αυτά όργανα πρέπει, τουλάχιστον, να μπορούν να προσκομίσουν και να εκθέσουν κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο τα βασικά στοιχεία τα οποία έπρεπε να έχουν ληφθεί υπόψη ως έρεισμα για τα βαλλόμενα μέτρα της εν λόγω πράξεως και από τα οποία εξαρτιόταν η άσκηση της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτουν» (απόφαση της 3ης Δεκεμβρίου 2019, Τσεχική Δημοκρατία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου, C‑482/17, EU:C:2019:1035, σκέψη 81 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
16      Απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Timchenko κατά Συμβουλίου (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, σκέψη 38). Στο ίδιο πνεύμα, βλ. σκέψη 30 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων.
17      Απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Timchenko κατά Συμβουλίου (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., στο ίδιο πνεύμα, σκέψεις 31 έως 33 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων.
18      Βλ., πρόσφατη επιβεβαίωση της νομολογίας αυτής, απόφαση της 3ης Ιουλίου 2025, Grodno Azot και Khimvolokno Plant κατά Συμβουλίου (C‑326/24 P, EU:C:2025:522, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 1ης Μαρτίου 2016, National Iranian Oil Company κατά Συμβουλίου (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, σκέψη 77 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), της 7ης Απριλίου 2016, Akhras κατά Συμβουλίου (C‑193/15 P, EU:C:2016:219, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 17ης Σεπτεμβρίου 2020, Rosneft κ.λπ. κατά Συμβουλίου (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, σκέψεις 91 και 105).
20      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 8 έως 11 της αποφάσεως 2022/329. Σχετικά με το επείγουσες συνθήκες, βλ., επίσης, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα L. Medina στην υπόθεση Khudaverdyan κατά Συμβουλίου (C‑704/23 P, EU:C:2025:410, σημείο 84).
21      Βλ. σκέψη 27 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων.
22      Στη συνέχεια της αναλύσεως, με τον όρο «δέσμευση κεφαλαίων» θα εννοώ τη δέσμευση κεφαλαίων και οικονομικών πόρων.
23      Φαίνεται ότι τούτο αποτελεί συνήθη πρακτική του Συμβουλίου στον συγκεκριμένο τομέα: βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 21ης Απριλίου 2015, Anbouba κατά Συμβουλίου (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, σκέψη 42).
24      Η Δημοκρατία της Λεττονίας επικαλείται εν προκειμένω την απόφαση της 1ης Μαρτίου 2016, National Iranian Oil Company κατά Συμβουλίου (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, σκέψη 78 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25      Απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2012 (C‑417/11 P, EU:C:2012:718, σκέψεις 59 έως 62).
26      Οι P. Aven και M. Fridman στηρίζονται εν προκειμένω, ειδικότερα, στις αποφάσεις της 4ης Ιουνίου 2020, Ουγγαρία κατά Επιτροπής (C‑456/18 P, EU:C:2020:421, σκέψεις 70 έως 73), και της 6ης Οκτωβρίου 2021, World Duty Free Group και Ισπανία κατά Επιτροπής (C‑51/19 P και C‑64/19 P, EU:C:2021:793, σκέψη 70).
27      Οι P. Aven και M. Fridman στηρίζονται εν προκειμένω στην απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2013, Bateni κατά Συμβουλίου (T‑42/12 και T‑181/12, EU:T:2013:409, σκέψεις 47 έως 56).
28      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 19ης Δεκεμβρίου 2018, Azarov κατά Συμβουλίου (C‑530/17 P, EU:C:2018:1031, σκέψη 27), της 11ης Ιουλίου 2019, Azarov κατά Συμβουλίου (C‑416/18 P, EU:C:2019:602, σκέψη 28), καθώς και της 26ης Σεπτεμβρίου 2019, Klymenko κατά Συμβουλίου (C‑11/18 P, EU:C:2019:786, σκέψη 22).
29      Βλ. απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 2018, Bank Tejarat κατά Συμβουλίου (C‑248/17 P, EU:C:2018:967, σκέψη 85).
30      Απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Timchenko κατά Συμβουλίου (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31      Βλ. απόφαση της 21ης Απριλίου 2015 (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, σκέψη 46).
32      Βλ. απόφαση της 1ης Μαρτίου 2016, National Iranian Oil Company κατά Συμβουλίου (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, σκέψη 78).
33      Βλ. απόφαση της 21ης Απριλίου 2015, Anbouba κατά Συμβουλίου (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, σκέψη 51).
34      Στο πλαίσιο άλλου καθεστώτος περιοριστικών μέτρων, είχε γίνει μνεία του γενικού πλαισίου στις πράξεις του Συμβουλίου με σκοπό την επεξήγηση του περιεχομένου του ίδιου του κριτηρίου. Επομένως, το γενικό πλαίσιο είχε αποτελέσει παράμετρο που είχε στη διάθεσή του ο δικαστής της Ένωσης. Το Δικαστήριο έκρινε τότε ότι από το κριτήριο εκείνο, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του μνημονευόμενου στην πράξη γενικού πλαισίου, δεν συναγόταν ότι το Συμβούλιο ήταν υποχρεωμένο να αποδείξει την ύπαρξη συνδέσμου μεταξύ της ιδιότητας του εξέχοντος ή της εξέχουσας επιχειρηματία και του συριακού καθεστώτος: βλ. απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Haswani κατά Συμβουλίου (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, σκέψη 69).
35      Βλ. σκέψη 45 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων.
36      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Haswani κατά Συμβουλίου (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
37      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Haswani κατά Συμβουλίου (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, σκέψη 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38      Βλ. απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2013, Συμβούλιο κατά Manufacturing Support & Procurement Kala Naft (C‑348/12 P, EU:C:2013:776, σκέψη 72).
39      Βλ. απόφαση της 1ης Μαρτίου 2016, National Iranian Oil Company κατά Συμβουλίου (C‑440/14 P, EU:C:2016:128).
40      Οι δυσχέρειες αυτές, εφόσον γινόταν επίκλησή τους, θα μπορούσαν ασφαλώς να δικαιολογήσουν κάποια τροποποίηση του βάρους αποδείξεως που φέρει το Συμβούλιο, λόγω της λεπτής γραμμής στην οποία κινείται, γενικώς, η λήψη των περιοριστικών μέτρων, και της διαρκούς αναζητήσεως ισορροπίας μεταξύ, αφενός, της διαφυλάξεως της ειρήνης και της διεθνούς ασφάλειας και, αφετέρου, της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών των προσώπων και των οντοτήτων που συμπεριλαμβάνονται στους καταλόγους [βλ. απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Επιτροπή κ.λπ. κατά Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P και C‑595/10 P, EU:C:2013:518, σκέψη 131)]. Σχετικά με το παραδεκτό της τροποποίησης του βάρους αποδείξεως, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Y. Bot στις υποθέσεις Anbouba κατά Συμβουλίου (C‑605/13 P και C‑630/13 P, EU:C:2015:2, σημεία 204 επ.). Έχει ενδιαφέρον να σημειωθεί, επ’ αυτού, ότι ο ίδιος ο προσφεύγων παραδεχόταν ότι η κατάσταση στη Συρία «περι[έπλεκε] τη διεξαγωγή της αποδείξεως» (βλ. σημείο 204 των εν λόγω προτάσεων). Εξάλλου, το Δικαστήριο έλαβε υπόψη την κατάσταση αυτή προκειμένου να εκτιμήσει κατά πόσον το Συμβούλιο είχε ανταποκριθεί στο βάρος αποδείξεως που έφερε στην υπόθεση εκείνη (απόφαση της 21ης Απριλίου 2015, Anbouba κατά Συμβουλίου, C‑605/13 P, EU:C:2015:248, σκέψη 52).
41      Βλ., ειδικότερα, απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2012, Συμβούλιο κατά Bamba (C‑417/11 P, EU:C:2012:718, σκέψη 61). Από την εν λόγω απόφαση προκύπτει ότι το Δικαστήριο χρησιμοποίησε το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονταν τα περιοριστικά μέτρα κατά του συγκεκριμένου προσώπου, όπως το πλαίσιο αυτό είχε περιγραφεί από το Συμβούλιο σε παράρτημα της αιτήσεως αναιρέσεως, προκειμένου να εκτιμήσει την επάρκεια της αιτιολογίας των εν λόγω μέτρων (βλ. απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2012, Συμβούλιο κατά Bamba, C‑417/11 P, EU:C:2012:718, σκέψη 62).
42      Βάσει της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση της 20ής Ιουλίου 2017, Badica και Kardiam κατά Συμβουλίου (T‑619/15, EU:T:2017:532).
43      Βλ. αποφάσεις της 28ης Απριλίου 2022, Yieh United Steel κατά Επιτροπής (C‑79/20 P, EU:C:2022:305, σκέψεις 52 και 53), και της 13ης Μαρτίου 2025, Shuvalov κατά Συμβουλίου (C‑271/24 P, EU:C:2025:180, σκέψεις 33 και 34).
44      Το Γενικό Δικαστήριο φαίνεται ότι ακολούθησε, επ’ αυτού, τις επισημάνσεις του Συμβουλίου, το οποίο, με το υπόμνημα αντικρούσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, προσδιόρισε το ίδιο σε ποιο κριτήριο αντιστοιχούσε έκαστος λόγος.
45      Βλ. σκέψη 21 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
46      Βλ. σκέψη 61 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
47      Βλ. σκέψη 63 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
48      Βλ. σκέψη 58 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
49      Βλ. σκέψη 57 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
50      Βλ. σκέψεις 58 και 59 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
51      Βλ. σκέψη 60 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
52      Βλ., αντιστοίχως, σκέψη 77 και σκέψη 72 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου.
53      Βλ. σημείο 26 των παρουσών προτάσεων. Το κριτήριο της σύνδεσης προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, τελευταίο εδάφιο, της αποφάσεως 2014/145, όπως τροποποιήθηκε.
54      Βλ., ομοίως, απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Επιτροπή κ.λπ. κατά Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P και C‑595/10 P, EU:C:2013:518, σκέψη 156).
55      Βλ., κατ’ αντιδιαστολή, την ανάλυση του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με τα αποδεικτικά στοιχεία εις βάρος του RT France στην απόφαση της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψεις 176 έως 188).
56      Βλ. σκέψη 52 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου.
57      Βλ. σκέψη 53 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου.
58      Απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 2016 (T‑720/14, στο εξής απόφαση Rotenberg κατά Συμβουλίου, EU:T:2016:689).
59      Η αναιρεσείουσα επικαλείται σχετικώς, ειδικότερα, τις αποφάσεις της 21ης Απριλίου 2015, Anbouba κατά Συμβουλίου (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, σκέψεις 50 έως 52), και της 21ης Απριλίου 2015, Anbouba κατά Συμβουλίου (C‑630/13 P, EU:C:2015:247, σκέψεις 51 έως 53).
60      Βλ. απόφαση της 11ης Ιουνίου 2024, Επιτροπή κατά Deutsche Telekom (C‑221/22 P, EU:C:2024:488, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
61      Βλ. σκέψη 49 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων.
62      Βλ. σκέψη 42 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων.
63      Βλ. σκέψη 48 των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων. Κάνοντας λόγο για «πολιτικές και δραστηριότητες», η σκέψη αυτή αφορά περισσότερο το λεκτικό πεδίο του κριτηρίου αʹ παρά του κριτηρίου δʹ, το οποίο ήταν, ωστόσο, αυτό που εξεταζόταν.
64      Βλ. απόφαση της 13ης Μαρτίου 2025, Shuvalov κατά Συμβουλίου (C‑271/24 P, EU:C:2025:180, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
65      Βλ. σκέψη 80 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου και σκέψη 62 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου.
66      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Haswani κατά Συμβουλίου (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
67      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Haswani κατά Συμβουλίου (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, σκέψη 63).
68      Ή το σημείο 87 του υπομνήματος αντικρούσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Fridman κατά Συμβουλίου.
69      Ή το σημείο 89 του υπομνήματος αντικρούσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Fridman κατά Συμβουλίου.
70      Ή στο παράρτημα A.23 του δικογράφου της προσφυγής του Μ. Fridman ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και στο παράρτημα B.6 του υπομνήματος αντικρούσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Fridman κατά Συμβουλίου.
71      Κατά τους ισχυρισμούς του Συμβουλίου: βλ. σημείο 14 του υπομνήματος ανταπαντήσεως του Συμβουλίου ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
72      Υπενθυμίζεται ότι το κριτήριο ζʹ προέβλεπε την επιβολή μέτρων δέσμευσης εις βάρος «εξεχόντων επιχειρηματιών ή νομικών προσώπων, οντοτήτων ή φορέων που δραστηριοποιούνται σε οικονομικούς τομείς οι οποίοι παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, η οποία είναι υπεύθυνη για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας». Η σχέση που διαπίστωσε το Συμβούλιο μεταξύ των εξεχόντων επιχειρηματιών και του ρωσικού καθεστώτος διευκρινίζεται στην απόφαση 2025/904 του Συμβουλίου, της 13ης Μαΐου 2025, για την τροποποίηση της απόφασης 2014/145/ΚΕΠΠΑ (ΕΕ 2025, L 904, σ. 1) (βλ., ειδικότερα, αιτιολογικές σκέψεις 1 και 2 της αποφάσεως αυτής).
73      Βλ. σημείο 26 των παρουσών προτάσεων.
74      Ήτοι την απόφαση της 27ης Απριλίου 2022, Ilunga Luyoyo κατά Συμβουλίου (T‑108/21, EU:T:2022:253).
75      Βλ., στο ίδιο πνεύμα, απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Timchenko κατά Συμβουλίου (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, σκέψη 27), και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα L. Medina στην εν λόγω υπόθεση (C‑702/23 P, EU:C:2025:273, σημείο 33).
76      Η αναφορά στον ενεργό χαρακτήρα της στήριξης, στη σκέψη 81 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου, προκαλεί ατυχώς σύγχυση, καθόσον από την ιστορική ανάλυση του κριτηρίου αʹ προκύπτει ότι η συγκεκριμένη αναφορά είχε καταργηθεί κατά τον χρόνο λήψεως των περιοριστικών μέτρων εις βάρος του P. Aven. Η σκέψη 63 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου δεν αναφέρεται στον ενεργό χαρακτήρα της στήριξης.
77      Βλ. σκέψη 82 της αποφάσεως Aven κατά Συμβουλίου και σκέψη 64 της αποφάσεως Fridman κατά Συμβουλίου. Η απουσία αποστασιοποίησης θα μπορούσε να ληφθεί υπόψη και κατά τον χρόνο της αρχικής καταχώρισης.
78      Απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Timchenko κατά Συμβουλίου (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, σκέψη 36). Εξάλλου, το ίδιο ισχύει και στον τομέα των παράνομων συμπράξεων, όπου η έλλειψη δημόσιας αποστασιοποίησης εκ μέρους μιας επιχείρησης «συνιστά μόνον ένα από τα στοιχεία εκείνα που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη μεταξύ άλλων προκειμένου να αποδειχθεί αν μια επιχείρηση πράγματι συνέχισε να συμμετέχει σε παράβαση ή αν, αντιθέτως, έπαυσε τη συμμετοχή της» (βλ. απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, Total Marketing Services κατά Επιτροπής, C‑634/13 P, EU:C:2015:614, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
79      Βλ. σημείο 76 της αιτήσεως αναιρέσεως στην υπόθεση C‑440/24 P και σημείο 66 της αιτήσεως αναιρέσεως στην υπόθεση C‑441/24 P.
80      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2018, Azarov κατά Συμβουλίου (C‑530/17 P, EU:C:2018:1031, σκέψη 28).
81      Εννοώ τις προκαταρκτικές παρατηρήσεις της αιτιολογικής έκθεσης, ήτοι τις τέσσερις πρώτες περιόδους.
82      Βλ. σημείο 26 των παρουσών προτάσεων.
83      Διαπιστώνω ότι οι λόγοι που αφορούν πλέον τους P. Aven και M. Fridman επικαιροποιήθηκαν και εμπλουτίστηκαν σημαντικά με τον κανονισμό (ΕΕ) 2025/527 του Συμβουλίου, της 14ης Μαρτίου 2025, για την εφαρμογή του κανονισμού 269/2014 (ΕΕ 2025, L 527, σ. 1).
84      Δεν θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω καλύτερη διατύπωση από εκείνη την οποία χρησιμοποίησε προσφάτως, σε διαφορετική πάντως έννομη τάξη από τη δική μας, ο Lord Leggatt, στη μειοψηφούσα γνώμη του στην απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου του Ηνωμένου Βασιλείου επί της υποθέσεως Shvidler v. Secretary of State for Foreign, Commonwealth and Development Affairs [2025] UKSC 30, της 29ης Ιουλίου 2025: «[t]he courts are failing in their duty if they simply rubber-stamp assertions made by the executive to justify invading individual liberties without subjecting those assertions to critical scrutiny» («Τα δικαστήρια παραβαίνουν το καθήκον τους εάν απλώς επικυρώνουν χωρίς συζήτηση τις εκτιμήσεις της εκτελεστικής εξουσίας για να δικαιολογήσουν την προσβολή των ατομικών ελευθεριών χωρίς να υποβάλλουν τις εκτιμήσεις αυτές σε κριτική εξέταση»).