62021CC0598
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LΑILA MEDINA
της 12ης Ιανουαρίου 2023 (
1
)
Υπόθεση C‑598/21
SP,
CI
κατά
Všeobecná úverová banka a.s.
[αίτηση του Krajský súd v Prešove(πρωτοδικείου Prešov, Σλοβακία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρα 7, 38 και 47 – Οδηγία 93/13/ΕΟΚ – Άρθρο 1, παράγραφος 2 – Ρήτρα για την πρόωρη λύση σύμβασης δανείου – Συμβατική ρήτρα που απηχεί διάταξη αναγκαστικού δικαίου – Άρθρο 3, παράγραφος 1, άρθρο 4, παράγραφος 1, και άρθρο 7, παράγραφος 1 – Εξασφάλιση πίστωσης με τη σύσταση εμπράγματης ασφάλειας – Κύρια κατοικία καταναλωτή – Αναγκαστική εκτέλεση επί του βεβαρημένου πράγματος με πλειστηριασμό – Αποτελεσματική ένδικη προστασία – Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές – Οδηγία 2005/29/ΕΚ – Αλληλουχία συμβάσεων πίστωσης με σκοπό την εξόφληση υφιστάμενης οφειλής – Οδηγία 2008/48/ΕΚ – Καταναλωτική πίστη – Πεδίο εφαρμογής – Καταστρατήγηση – Προσδιορισμός του συνολικού ποσού της οφειλής»
Ι. Εισαγωγή
1.
Μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση, ο νομοθέτης της Ένωσης θωράκισε το ισχύον πλαίσιο για την προστασία των καταναλωτών στον τομέα των πιστώσεων που εξασφαλίζονται με ακίνητα (
2
). Εν τω μεταξύ, το Δικαστήριο ανέπτυξε σημαντική νομολογία αναφορικά με τη δικονομική προστασία των καταναλωτών, η οποία έχει επίσης εφαρμογή στις διαδικασίες με αντικείμενο την κατάσχεση κατοικιών. Η νομολογία αυτή απηχεί τη συνταγματοποίηση του δικαίου των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (
3
). Η πράξη του παράγωγου δικαίου η οποία λειτουργεί ως «συνδετικός κρίκος» (
4
) μεταξύ του δικονομικού δικαίου, του δικαίου προστασίας των καταναλωτών και του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) είναι η οδηγία 93/13/ΕΟΚ (
5
).
2.
Στον τομέα των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης επί ακινήτων που αποτελούν την κατοικία του καταναλωτή, το Δικαστήριο εξέτασε, στην απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, στο εξής: απόφαση Kušionová), τη συμβατότητα της σλοβακικής νομοθεσίας που διέπει τις διαδικασίες εξωδικαστικής αναγκαστικής εκτέλεσης με την οδηγία 93/13. Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως συνιστά, κατ’ ουσίαν, συνέχεια της αποφάσεως εκείνης. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διερευνήσει περαιτέρω τη σχέση μεταξύ των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης, του δικαίου προστασίας των καταναλωτών και των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη.
3.
Πιο συγκεκριμένα, με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Krajský súd v Prešove (περιφερειακό δικαστήριο Prešov, Σλοβακία) εγείρει το ζήτημα της αρμοδιότητας των δικαστηρίων να εκτιμούν τον αναλογικό χαρακτήρα της πρόωρης λύσης δανειακής σύμβασης στο πλαίσιο εξωδικαστικής διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης. Τίθεται επίσης το ζήτημα κατά πόσον συμβιβάζεται με την οδηγία 2005/29/ΕΚ (
6
) μια τραπεζική πρακτική η οποία συνίσταται στη σύναψη νέων συμβάσεων πίστωσης όπου το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλαίων δεν καταβάλλεται στον καταναλωτή αλλά προορίζεται για την αποπληρωμή προηγούμενων δανείων, καθώς και το ζήτημα των συνεπειών που έχει η πρακτική αυτή όσον αφορά τον προσδιορισμό του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2008/48/ΕΚ (
7
).
II. Το νομικό πλαίσιο
A.
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 93/13
4.
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει ως εξής:
«Οι ρήτρες της σύμβασης που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και διατάξεις ή αρχές διεθνών συμβάσεων στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα, ιδίως στον τομέα των μεταφορών, δεν υπόκεινται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας.»
5.
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής έχει την ακόλουθη διατύπωση:
«Ρήτρα σύμβασης που δεν απετέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, θεωρείται καταχρηστική όταν παρά την απαίτηση καλής πίστης, δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση.»
6.
Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη του άρθρου 7, ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας συμβατικής ρήτρας κρίνεται, αφού ληφθούν υπόψη η φύση των αγαθών ή των υπηρεσιών που αφορά η σύμβαση και όλες οι κατά τον χρόνο της σύναψης της σύμβασης περιστάσεις που περιέβαλαν την εν λόγω σύναψη, καθώς και όλες οι υπόλοιπες ρήτρες της σύμβασης ή άλλης σύμβασης από την οποία αυτή εξαρτάται.»
7.
Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε, προς το συμφέρον των καταναλωτών, καθώς και των ανταγωνιζόμενων επαγγελματιών, να υπάρχουν τα κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα, προκειμένου να πάψει η χρήση καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτονται από έναν επαγγελματία με καταναλωτές.»
Η οδηγία 2005/29
8.
Το άρθρο 3 της οδηγίας 2005/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία ισχύει για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές, όπως αυτές θεσπίζονται στο άρθρο 5, πριν, κατά τη διάρκεια και ύστερα από εμπορική συναλλαγή σχετιζομένη με ένα συγκεκριμένο προϊόν.»
9.
Το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 5, της οδηγίας αυτής ορίζει τα εξής:
«1.   Απαγορεύονται οι αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.
[…]
5.   Το παράρτημα Ι περιέχει τον κατάλογο των εμπορικών πρακτικών που θεωρούνται αθέμιτες υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις. Ο ίδιος ενιαίος κατάλογος ισχύει σε όλα τα κράτη μέλη και μπορεί να τροποποιηθεί μόνο με αναθεώρηση της παρούσας οδηγίας.»
Η οδηγία 2008/48
10.
Η αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας 2008/48 έχει την ακόλουθη διατύπωση:
«Θα πρέπει να εξαιρεθούν από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας οι ενυπόθηκες συμβάσεις πίστωσης. Αυτό το είδος πίστωσης έχει πολύ συγκεκριμένο χαρακτήρα. Επίσης, θα πρέπει να εξαιρεθούν από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας οι συμβάσεις πίστωσης σκοπός των οποίων είναι η χρηματοδότηση της απόκτησης ή της διατήρησης δικαιωμάτων ιδιοκτησίας επί εγγείου ιδιοκτησίας ή επί υπάρχοντος ή υπό κατασκευή κτιρίου. […]»
11.
Το άρθρο 2 της οδηγίας 2008/48, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», προβλέπει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στις:
α)
συμβάσεις πίστωσης που εξασφαλίζονται είτε με υποθήκη είτε με άλλη παρόμοια εγγύηση που χρησιμοποιείται γενικά σε κράτος μέλος για ακίνητα περιουσιακά στοιχεία, ή που εξασφαλίζονται βάσει δικαιώματος σχετιζομένου με ακίνητα περιουσιακά στοιχεία·
[…]».
12.
Το άρθρο 22, παράγραφος 3, της οδηγίας 2008/48 έχει την ακόλουθη διατύπωση:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν επίσης ώστε οι διατάξεις που θεσπίζουν κατ’ εφαρμογή της παρούσας οδηγίας να μην καταστρατηγούνται μέσω του τρόπου διατύπωσης των συμβάσεων, ιδίως με την ενσωμάτωση αναλήψεων ή συμβάσεων πίστωσης, που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας, σε συμβάσεις πίστωσης ο χαρακτήρας ή ο σκοπός των οποίων θα επέτρεπε την αποφυγή της εφαρμογής της.»
B.
Το εθνικό δίκαιο
13.
Το άρθρο 565 του Občiansky zákonník (αστικού κώδικα) προβλέπει τα εξής:
«Σε περίπτωση αναγκαστικής εκτέλεσης για την ικανοποίηση απαίτησης με καταβολή δόσεων, ο πιστωτής δύναται να ζητήσει την καταβολή του συνολικού ποσού της απαίτησης λόγω μη εκπλήρωσης της υποχρέωσης καταβολής μιας εκ των μηνιαίων δόσεων μόνον εφόσον τούτο έχει συμφωνηθεί μεταξύ των μερών ή προβλέπεται σε απόφαση. Ωστόσο, ο πιστωτής δύναται να ασκήσει το δικαίωμα αυτό, το νωρίτερο, από την ημερομηνία κατά την οποία θα καταστεί ληξιπρόθεσμη η πρώτη επόμενη δόση.»
14.
Το άρθρο 53 του αστικού κώδικα ρυθμίζει το ζήτημα των καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτονται με καταναλωτές. Η παράγραφος 9 του άρθρου αυτού έχει ως εξής:
«Σε περίπτωση αναγκαστικής εκτέλεσης, όταν καταβάλλονται δόσεις για την ικανοποίηση απαίτησης που απορρέει από σύμβαση με καταναλωτή, ο επαγγελματίας δύναται να ασκήσει το δικαίωμα που του παρέχει το άρθρο 565 του αστικού κώδικα το νωρίτερο τρεις μήνες μετά την υπερημερία καταβολής μίας δόσης και εφόσον έχει οχλήσει τον καταναλωτή τουλάχιστον 15 ημέρες πριν από την άσκηση του δικαιώματος αυτού.»
15.
Το άρθρο 151j, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα ορίζει τα εξής:
«Αν απαίτηση που έχει εξασφαλισθεί με εμπράγματη ασφάλεια δεν ικανοποιηθεί ολοσχερώς και εμπροθέσμως, ο ενέγγυος πιστωτής δύναται να επισπεύσει αναγκαστική εκτέλεση επί του βεβαρημένου πράγματος. Στο πλαίσιο της αναγκαστικής εκτέλεσης επί του βεβαρημένου πράγματος, ο ενέγγυος πιστωτής δύναται να ικανοποιηθεί κατά τον τρόπο που προβλέπεται στη σύμβαση ή με την πώληση του βεβαρημένου πράγματος σε πλειστηριασμό, σύμφωνα με ειδικό νόμο, […] ή να απαιτήσει να ικανοποιηθεί με την πώληση του βεβαρημένου πράγματος σύμφωνα με ειδικές νομοθετικές διατάξεις, […] εφόσον δεν προβλέπεται άλλως από τον παρόντα κώδικα ή από ειδικό νόμο.»
16.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι στο ανωτέρω άρθρο έχει προστεθεί, έπειτα από τη φράση «σύμφωνα με ειδικό νόμο», μια υποσημείωση η οποία παραπέμπει στον Zákon 527/2002 Z.z. o dobrovoľných dražbách a o doplnení zákona Slovenskej národnej rady č. 323/1992 Zb. o notároch a notárskej činnosti (Notársky poriadok) v znení neskorších predpisov [νόμο 527/2002 περί των εκούσιων πλειστηριασμών και περί της συμπλήρωσης του νόμου 323/1992 του του Σλοβακικού Εθνικού Συμβουλίου περί συμβολαιογράφων και συμβολαιογραφικών πράξεων (συμβολαιογραφικός κώδικας), όπως έχει τροποποιηθεί (στο εξής: νόμος περί εκουσίων πλειστηριασμών)], καθώς και, έπειτα από τη φράση «ειδικές νομοθετικές διατάξεις», μια υποσημείωση η οποία παραπέμπει στον κώδικα πολιτικής δικονομίας και στον κώδικα αναγκαστικής εκτέλεσης.
17.
Το άρθρο 151m, παράγραφοι 1 και 2, του αστικού κώδικα προβλέπει τα εξής:
«1.   Ο ενέγγυος πιστωτής μπορεί να πωλήσει το βεβαρημένο πράγμα όπως ορίζεται στη σύμβαση εμπράγματης ασφάλειας ή με πλειστηριασμό, αφού παρέλθουν 30 τουλάχιστον ημέρες από την κοινοποίηση στον εγγυητή και, σε περίπτωση που δεν είναι το ίδιο πρόσωπο, στον οφειλέτη της επίσπευσης της αναγκαστικής εκτέλεσης επί του βεβαρημένου πράγματος, εφόσον δεν ορίζεται άλλως από ειδικό νόμο. […]
2.   Μετά την κοινοποίηση της επίσπευσης της αναγκαστικής εκτέλεσης επί του βεβαρημένου πράγματος, ο εγγυητής και ο ενέγγυος πιστωτής μπορούν να συμφωνήσουν ότι ο ενέγγυος πιστωτής έχει το δικαίωμα να πωλήσει το βεβαρημένο πράγμα όπως ορίζεται στη σύμβαση εμπράγματης ασφάλειας ή με πλειστηριασμό, ακόμη και πριν από την πάροδο της κατά την παράγραφο 1 προθεσμίας των 30 ημερών.»
18.
Ο νόμος περί εκουσίων πλειστηριασμών ορίζει, στο άρθρο 6, ότι ως υπάλληλος του πλειστηριασμού νοείται «το πρόσωπο το οποίο οργανώνει τη διαδικασία πλειστηριασμού και πληροί τις προϋποθέσεις του παρόντος ειδικού νόμου ώστε να έχει άδεια άσκησης της συγκεκριμένης δραστηριότητας». Στο άρθρο 7, παράγραφος 1, του ίδιου νόμου ορίζεται ότι ως επισπεύδων την εκτέλεση νοείται ο κύριος του πλειστηριαζόμενου πράγματος, ο ενέγγυος πιστωτής ή κάθε άλλο πρόσωπο το οποίο δικαιούται να ζητήσει την επίσπευση της εκτέλεσης με πλειστηριασμό δυνάμει ειδικού νόμου.
19.
Όσον αφορά, ειδικότερα, τον ενέγγυο πιστωτή, το άρθρο 7, παράγραφος 2, του νόμου περί εκουσίων πλειστηριασμών ορίζει ότι το πρόσωπο αυτό υποχρεούται να δηλώσει γραπτώς, όχι μόνον ότι το πλειστηριαζόμενο πράγμα επιτρέπεται να πωληθεί σε πλειστηριασμό, αλλά και το ποσό της οφειλής ως προς το οποίο επισπεύδεται αναγκαστική εκτέλεση επί του βεβαρημένου πράγματος δυνάμει του νόμου αυτού, καθώς και ότι η οφειλή είναι πραγματική και ληξιπρόθεσμη.
20.
Κατά το άρθρο 16, παράγραφος 1, του εν λόγω νόμου, πλειστηριασμός χωρεί μόνον βάσει συμφωνίας υπογραφείσας μεταξύ του επισπεύδοντος την εκτέλεση και του υπαλλήλου του πλειστηριασμού.
21.
Κατά το άρθρο 17 του νόμου περί εκουσίων πλειστηριασμών, ο υπάλληλος του πλειστηριασμού αναλαμβάνει τα σχετικά με τη δημοσίευση του πλειστηριασμού. Εάν το πλειστηριαζόμενο πράγμα είναι διαμέρισμα, οικία ή άλλο κτίριο, επιχείρηση ή τμήμα αυτής, ή αν η χαμηλότερη προσφορά υπερβαίνει τα 16550 ευρώ, ο υπάλληλος του πλειστηριασμού δημοσιεύει το πρόγραμμα πλειστηριασμού τουλάχιστον 30 ημέρες πριν από την έναρξη του πλειστηριασμού και, παράλληλα, διαβιβάζει αμελλητί το πρόγραμμα πλειστηριασμού στο Υπουργείο προς δημοσίευση στην Obchodný vestník (επίσημη εφημερίδα του εμπορικού επιμελητηρίου).
22.
Το άρθρο 21, παράγραφος 2, του νόμου περί εκουσίων πλειστηριασμών προβλέπει ότι, σε περίπτωση παράβασης των διατάξεών του, κάθε πρόσωπο που θεωρεί ότι θίγεται μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο να κηρύξει τον πλειστηριασμό άκυρο. Το δικαίωμα άσκησης ένδικου βοηθήματος αποσβέννυται, ωστόσο, εάν δεν ασκηθεί εντός τριών μηνών μετά τη διενέργεια του πλειστηριασμού, εκτός εάν οι λόγοι για τους οποίους ζητείται η κήρυξη της ακυρότητας αφορούν την τέλεση αξιόποινης πράξης και ο πλειστηριασμός αφορά οικία ή διαμέρισμα όπου είχε επισήμως την κύρια κατοικία του ο προηγούμενος κύριος.
23.
Κατά το άρθρο 325, παράγραφος 1, του Zákon 160/2015 Z.z. Civilný sporový poriadok (νόμου 160/2015 περί του κώδικα πολιτικής δικονομίας), το δικαστήριο μπορεί να διατάξει τη λήψη ασφαλιστικών μέτρων εφόσον είναι αναγκαία η προσωρινή ρύθμιση των σχέσεων μεταξύ των διαδίκων ή εφόσον υφίσταται κίνδυνος μη εκτέλεσης της δικαστικής αποφάσεως. Κατά το άρθρο 325, παράγραφος 2, στοιχείο d, του κώδικα πολιτικής δικονομίας, το δικαστήριο δύναται να επιβάλει σε διάδικο ασφαλιστικά μέτρα, ιδίως «προκειμένου να υποχρεωθεί σε συγκεκριμένη πράξη, να απόσχει από ορισμένη πράξη ή να ανεχθεί ορισμένη πράξη».
24.
Το άρθρο 63, παράγραφος 3, του Zákon 233/1995 Z.z. Exekučný poriadok (νόμου 233/1995 περί του κώδικα αναγκαστικής εκτέλεσης) προβλέπει τα εξής:
«Αναγκαστική εκτέλεση συνιστάμενη στην πώληση ακινήτου στο οποίο ο οφειλέτης έχει την κύρια ή προσωρινή κατοικία του κατά την έννοια του άρθρου 2 χωρεί μόνον κατ’ εξαίρεση, κατόπιν έγκρισης του δικαστηρίου, εάν κατά του προσώπου αυτού έχουν επισπευσθεί περισσότερες από μία διαδικασίες αναγκαστικής εκτέλεσης για οφειλές συνολικού ποσού άνω των 2000 ευρώ και ο υπάλληλος του πλειστηριασμού αποδεικνύει ότι η εξόφληση της οφειλής δεν μπορεί να επιτευχθεί με διαφορετικό μέσο αναγκαστικής εκτέλεσης».
III. Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
25.
Στις 9 Φεβρουαρίου 2012, η SP και ο CI συνήψαν με την εφεσίβλητη, Všeobecná úverová banka, a.s. (στο εξής: VÚB Banka), σύμβαση καταναλωτικής πίστης υπό την ονομασία «Hypo Pôžička» για ποσό 30221,50 ευρώ και με προβλεπόμενη διάρκεια 20 ετών, έως το 2032 (στο εξής: επίμαχο δάνειο). Ο σκοπός του επίμαχου δανείου δεν αναγραφόταν στη σύμβαση δανείου.
26.
Η VÚB Banka χρησιμοποίησε σχεδόν το σύνολο του επίμαχου δανείου για την αποπληρωμή προηγούμενων καταναλωτικών δανείων τα οποία είχαν χορηγηθεί από το 2004 και έπειτα, είτε από τη VÚB Banka είτε από την εταιρία με την οποία η εν λόγω τράπεζα συνδεόταν οικονομικά κατά το παρελθόν, δηλαδή την Consumer Finance Holding a.s. (στο εξής: CFH). Οι εκκαλούντες της κύριας δίκης (στο εξής: εκκαλούντες) είχαν λάβει ένα πρώτο δάνειο από την CFH το 2004 στο τότε νόμισμα, ήτοι 18000 σλοβακικές κορώνες (SKK) (597,49 ευρώ). Στη συνέχεια, συνήφθησαν και άλλες συμβάσεις καταναλωτικής πίστης. Οι εκκαλούντες δεν μπόρεσαν να αποπληρώσουν τα δάνεια. Ως εκ τούτου, η VÚB Banka χορήγησε στους εκκαλούντες νέα δάνεια χωρίς όμως να τους καταβάλει τα σχετικά ποσά, τα οποία χρησιμοποίησε απευθείας για την εξόφληση των απαιτήσεων που απέρρεαν από τις προηγούμενες συμβάσεις. Η VÚB Banka καθόριζε μονομερώς το ποσό των οφειλών. Επίσης, η VÚB Banka χρησιμοποίησε μέρος του επίμαχου δανείου προς ίδιον όφελος, για την κάλυψη εξόδων που σχετίζονταν με τη χορήγησή του.
27.
Η ιδιαιτερότητα του επίμαχου δανείου είναι ότι έχει εξασφαλισθεί με εμπράγματη ασφάλεια επί ακινήτου, και δη ενός οικήματος στο οποίο έχουν την κατοικία τους οι εκκαλούντες και άλλα άτομα. Μετά τη χορήγηση του επίμαχου δανείου, οι εκκαλούντες κατέστησαν υπερήμεροι ως προς την καταβολή δόσεων που ανέρχονταν σε 1106,50 ευρώ. Λόγω της υπερημερίας τους, η VÚB Banka απαίτησε το συνολικό ποσό του δανείου τον Ιανουάριο του 2013. Βάσει των συμβατικών όρων του επίμαχου δανείου, ο δανειστής είχε δικαίωμα να κινήσει διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης και να κηρύξει ληξιπρόθεσμο και απαιτητό το συνολικό ποσό του δανείου. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι το σλοβακικό δίκαιο προβλέπει μία και μόνη προϋπόθεση για την άσκηση του ως άνω δικαιώματος, πιο συγκεκριμένα την υπερημερία καταβολής δόσεων τριών μηνών και την τήρηση από τον πιστωτή της υποχρέωσης όχλησης τουλάχιστον 15 ημέρες πριν από την καταγγελία.
28.
Στις 12 Απριλίου 2013, η VÚB Banka επέδωσε πράξη αναγγελίας της επίσπευσης αναγκαστικής εκτέλεσης με εκούσιο πλειστηριασμό επί της κατοικίας των εκκαλούντων, η οποία έχει αξία τουλάχιστον τριακονταπλάσια του ποσού ως προς το οποίο η τράπεζα κίνησε τη διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης πίστωσης και συνακόλουθης πώλησης της οικίας.
29.
Οι εκκαλούντες άσκησαν ενώπιον του Okresný súd v Prešov (ειρηνοδικείου Prešov, Σλοβακία) ανακοπή κατά της εκτέλεσης επί του βεβαρημένου πράγματος με εκούσιο πλειστηριασμό. Ειδικότερα, ισχυρίσθηκαν ότι η VÚB Banka, μεταξύ άλλων, προσέβαλε τα κατοχυρωμένα από το δίκαιο της Ένωσης δικαιώματά τους στον τομέα της καταναλωτικής πίστης. Με μια πρώτη απόφαση, το Okresný súd v Prešov (ειρηνοδικείο Prešov) απέρριψε την ανακοπή, κατ’ ουσίαν με το σκεπτικό ότι τίποτε δεν εμπόδιζε κατ’ αρχήν την πώληση της οικίας των εκκαλούντων στο πλαίσιο εξωδικαστικής διαδικασίας.
30.
Κατόπιν έφεσης που άσκησαν οι εκκαλούντες, το αιτούν δικαστήριο εξαφάνισε την πρωτόδικη απόφαση. Συγκεκριμένα, έκρινε ότι ο εκούσιος πλειστηριασμός της οικίας των εκκαλούντων συνιστούσε δυσανάλογο μέτρο, διότι υφίστατο, στο πλαίσιο δικαστικής διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης, άλλος τρόπος να ικανοποιηθεί η απαίτηση της VÚB Banka χωρίς ταυτόχρονα οι εκκαλούντες να απολέσουν την κυριότητα επί της κατοικίας τους.
31.
Με δεύτερη απόφαση, το Okresný súd v Prešov (ειρηνοδικείο Prešov) απέρριψε εκ νέου την ανακοπή. Ειδικότερα, παρέπεμψε στην απόφαση Kušionová. Με βάση την ερμηνεία της αποφάσεως αυτής από το εν λόγω δικαστήριο, ούτε η χρήση καταχρηστικών συμβατικών ρητρών εμποδίζει την πώληση της οικίας των εκκαλούντων στο πλαίσιο εξωδικαστικής διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης. Το ειρηνοδικείο εφάρμοσε, συναφώς, τη νομολογία του Najvyšší súd Slovenskej republiky (Ανωτάτου Δικαστηρίου της Σλοβακικής Δημοκρατίας), το οποίο, κατά το αιτούν δικαστήριο, έχει ταχθεί κατά της ex ante δικαστικής προστασίας των καταναλωτών, η οποία θα συνίστατο στην επ’ αόριστον αναστολή της εξωδικαστικής πώλησης της οικίας τους με εκούσιο πλειστηριασμό.
32.
Οι εκκαλούντες άσκησαν εκ νέου έφεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, με την οποία ζητούν την αναστολή της εκτέλεσης, με εκούσιο πλειστηριασμό, επί του βεβαρημένου πράγματος. Μεταξύ άλλων, προβάλλουν προσβολή των δικαιωμάτων που έχουν ως καταναλωτές και προσβολή του δικαιώματός τους σε στέγαση σε περίπτωση πώλησης της οικίας τους.
33.
Το αιτούν δικαστήριο εξηγεί ότι στο σλοβακικό δίκαιο δεν προβλέπεται ρητώς ότι, στο πλαίσιο της πρόωρης λύσης σύμβασης με σκοπό την επίσπευση αναγκαστικής εκτέλεσης επί βεβαρημένου πράγματος, πρέπει να εξετάζεται ο αναλογικός χαρακτήρας της αναγκαστικής εκτέλεσης και να εφαρμόζονται τα κριτήρια τα οποία έθεσε το Δικαστήριο στη σκέψη 73 της αποφάσεως Aziz (
8
). Πιο συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η σλοβακική νομοθεσία επιτρέπει να κινηθεί διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης χωρίς να εξετασθεί ούτε το αν ο καταναλωτής παρέβη ουσιώδη υποχρέωση, ούτε το αν η παράβαση αυτή έχει αρκούντως σοβαρό χαρακτήρα λαμβανομένων υπόψη της διάρκειας και του ποσού του δανείου, ούτε το αν το εθνικό δίκαιο παρέχει στον καταναλωτή κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα ώστε να μπορεί να θεραπεύσει τις συνέπειες που απορρέουν από την κατ’ αυτόν τον τρόπο πρόωρη λύση της σύμβασης δανείου.
34.
Περαιτέρω, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι η σλοβακική νομοθεσία προβλέπει δύο τρόπους επίσπευσης αναγκαστικής εκτέλεσης επί βεβαρημένου πράγματος. Ο πρώτος συνίσταται στην πώληση του βεβαρημένου με την εμπράγματη ασφάλεια πράγματος μέσω εκούσιου πλειστηριασμού. Ο πλειστηριασμός αυτός διεξάγεται από ιδιώτη (επιχειρηματία). Ο πιστωτής καθορίζει μονομερώς το ποσό της απαίτησης. Ένας άλλος επιχειρηματίας, ο υπάλληλος του πλειστηριασμού, πωλεί κατά κανόνα την οικία των καταναλωτών χωρίς οποιαδήποτε δικαστική διαδικασία και χωρίς αντικειμενική εκτίμηση του ποσού της απαίτησης και της αναλογικότητας του πλειστηριασμού της κατοικίας του καταναλωτή. Παρά την έλλειψη συναίνεσης των καταναλωτών, ο νόμος χαρακτηρίζει τον ως άνω πλειστηριασμό ως «εκούσιο».
35.
Ο δεύτερος τρόπος επίσπευσης αναγκαστικής εκτέλεσης είναι ο προβλεπόμενος στον νόμο 233/1995 περί του κώδικα αναγκαστικής εκτέλεσης. Στην περίπτωση αυτή γίνεται δικαστικός έλεγχος των συμβατικών ρητρών πριν από τη σχετική διαδικασία. Τα δικαστήρια δύνανται να εγκρίνουν την αποπληρωμή σε δόσεις και πρέπει να λαμβάνουν αυτεπαγγέλτως υπόψη τη νομοθεσία για την προστασία των καταναλωτών. Ο πιστωτής μπορεί να επισπεύσει αναγκαστική εκτέλεση χρησιμοποιώντας δικαστικό επιμελητή, ο οποίος μπορεί επίσης να επιτρέψει την αποπληρωμή σε δόσεις. Επομένως, στο πλαίσιο της δικαστικής διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης είναι δυνατή η αναπροσαρμογή του ύψους των αρχικών δόσεων που προβλέπονται στο πλαίσιο μακροχρόνιων συμβάσεων δανείου μέχρι τη λήξη της περιόδου πίστωσης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο πιστωτής μπορεί να επιτύχει την ικανοποίηση της απαίτησής του εντός του χρονοδιαγράμματος που έχει συμφωνηθεί με τον καταναλωτή, ενώ ο καταναλωτής διατηρεί την κατοικία του.
36.
Αντιθέτως, κατά το αιτούν δικαστήριο, η διαδικασία του εκούσιου πλειστηριασμού δεν προσφέρει τέτοιες εγγυήσεις. Η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να ανασταλεί ενόσω εκκρεμεί δικαστική διαδικασία με αντικείμενο καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες. Επιπλέον, τυχόν μεταγενέστερες του πλειστηριασμού ένδικες διαδικασίες με αντικείμενο την κήρυξη της ακυρότητάς του προκαλούν, κατόπιν της απώλειας του δικαιώματος κυριότητας, ιδιαίτερα μεγάλη συναισθηματική φόρτιση για τους καταναλωτές.
37.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, είναι ιδιαίτερα σημαντικό η εν λόγω προστασία των καταναλωτών από δυσανάλογες επεμβάσεις στα δικαιώματά τους, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματός τους στην κατοικία, να παρέχεται πριν από τη διεξαγωγή του πλειστηριασμού. Δεδομένου ότι το ουσιαστικό δίκαιο δεν προβλέπει άλλη δυνατότητα ex ante προστασίας, η μόνη εναπομένουσα επιλογή είναι η αίτηση αναστολής της αναγκαστικής εκτέλεσης επί του πράγματος κατά τη διάρκεια του εκούσιου πλειστηριασμού.
38.
Όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας 2005/29, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το επίμαχο δάνειο και τα προγενέστερα δάνεια καταναλωτικής πίστης χρησιμοποιούνταν κάθε φορά για την αποπληρωμή προηγούμενων δανείων, μολονότι οι εκκαλούντες δεν είχαν επαρκή εισοδήματα για την αποπληρωμή τους. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οι όλες περιστάσεις σύναψης της επίμαχης καταναλωτικής πίστωσης υποδηλώνουν την ύπαρξη αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, οι οποίες πρέπει να θεωρηθεί ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της προαναφερθείσας οδηγίας.
39.
Όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας 2008/48, το αιτούν δικαστήριο σημειώνει ότι το μόνο γεγονός που θα μπορούσε να αποτελέσει λόγο εξαίρεσης του επίμαχου δανείου από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής είναι η εξασφάλιση με εμπράγματη ασφάλεια επί ακινήτου. Ωστόσο, ο αληθής σκοπός της σύστασης εμπράγματης ασφάλειας επί του ακινήτου ήταν να εξασφαλισθεί η αποπληρωμή των προγενέστερων καταναλωτικών πιστώσεων. Ως εκ τούτου, υφίσταται στενή σχέση μεταξύ του επίμαχου δανείου και της προγενέστερης καταναλωτικής πίστωσης για την αποπληρωμή της οποίας συνήφθη το επίμαχο δάνειο.
40.
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί αν έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση η προσέγγιση την οποία ακολούθησε το Δικαστήριο στην απόφαση της 21ης Απριλίου 2016, Radlinger και Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, στο εξής: απόφαση Radlinger και Radlingerová).
41.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Krajský súd v Prešove (περιφερειακό δικαστήριο Prešov) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν το άρθρο 47, σε συνδυασμό με τα άρθρα 7 και 38 του [Χάρτη], η [οδηγία 93/13], η [οδηγία 2005/29], καθώς και η αρχή της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική κανονιστική ρύθμιση όπως το άρθρο 53, παράγραφος 9, και το άρθρο 565 του Občiansky zakonnikν (αστικού κώδικα), κατά τα οποία, σε περίπτωση πρόωρης λύσης της σύμβασης πίστωσης, δεν λαμβάνεται υπόψη ο αναλογικός χαρακτήρας της πράξης αυτής, ιδίως δε η σοβαρότητα της παράβασης των υποχρεώσεων των καταναλωτών σε σχέση με το ποσό της πίστωσης και την προθεσμία αποπληρωμής της;
2)
Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα (ήτοι, ότι δεν αντιτίθενται), το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει τα ακόλουθα ερωτήματα:
2α)
Έχουν το άρθρο 47, σε συνδυασμό με τα άρθρα 7 και 38 του Χάρτη, η [οδηγία 93/13], η [οδηγία 2005/29], καθώς και η αρχή της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης την έννοια ότι αντιτίθενται σε νομολογία βάσει της οποίας, κατ’ ουσίαν, δεν αναστέλλεται η άσκηση του δικαιώματος εμπράγματης ασφάλειας με εκούσιο (ιδιωτικό) πλειστηριασμό ακινήτου το οποίο συνιστά κατοικία καταναλωτών ή άλλων προσώπων και, ταυτοχρόνως, δεν λαμβάνεται υπόψη η σοβαρότητα της παράβασης της υποχρέωσης του καταναλωτή σε σχέση με το ποσό της πίστωσης και τη διάρκειά της, ακόμη κι όταν υφίσταται άλλος τρόπος ικανοποίησης της απαίτησης του πιστωτή, μέσω ένδικης διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης, στο πλαίσιο της οποίας δεν προέχει η πώληση κατοικίας βαρυνόμενης με δικαίωμα εμπράγματης ασφάλειας;
2β)
Έχει το άρθρο 3, παράγραφος 1, της [οδηγίας 2005/29] την έννοια ότι η προστασία των καταναλωτών από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης καλύπτει όλους τους τρόπους εξόφλησης των απαιτήσεων του πιστωτή, συμπεριλαμβανομένης της σύναψης νέας σύμβασης πίστωσης για την κάλυψη των υποχρεώσεων που απορρέουν από την προγενέστερη σύμβαση πίστωσης;
2γ)
Έχει η [οδηγία 2005/29] την έννοια ότι θεωρείται ως αθέμιτη εμπορική πρακτική και η συμπεριφορά ενός πιστωτή ο οποίος χορηγεί επανειλημμένως πιστώσεις σε καταναλωτή μη δυνάμενο να τις εξοφλήσει, με αποτέλεσμα να προκύπτει αλυσίδα πιστώσεων μη καταβαλλόμενων πράγματι στον καταναλωτή από τον πιστωτή, αλλά παρακρατούμενων από τον τελευταίο για την κάλυψη των προηγούμενων πιστώσεων και του συνολικού κόστος της πίστωσης;
2δ)
Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της [οδηγίας 2008/48], σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 10 της ίδιας οδηγίας, την έννοια ότι δεν αποκλείει την εφαρμογή της οδηγίας αυτής ακόμη και στην περίπτωση πίστωσης με όλα τα χαρακτηριστικά καταναλωτικής πίστωσης, όταν δεν έχει συμφωνηθεί ο σκοπός της πίστωσης και εφόσον, με εξαίρεση ένα αμελητέο τμήμα, ο πιστωτής προόρισε το σύνολο της πίστωσης για την κάλυψη προηγούμενων καταναλωτικών πιστώσεων, και συμφωνήθηκε προς εξασφάλιση της απαίτησης η σύσταση εμπράγματης ασφάλειας επί ακινήτου;
2ε)
Έχει η [απόφαση Radlinger και Radlingerová] την έννοια ότι έχει εφαρμογή και σε σύμβαση καταναλωτικής πίστης όταν, δυνάμει της σύμβασης αυτής, τμήμα της χορηγηθείσας πίστωσης προορίστηκε για την κάλυψη των εξόδων του πιστωτή;»
IV. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
42.
Στις 6 Ιουλίου 2022, το αιτούν δικαστήριο παρέσχε, όπως του ζητήθηκε από το Δικαστήριο, διευκρινίσεις δυνάμει του άρθρου 101 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
43.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η VÚB Banka, η Σλοβακική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 28ης Οκτωβρίου 2022, οι εκκαλούντες, η Σλοβακική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τις απόψεις τους.
V. Εκτίμηση
Επί του παραδεκτού των προδικαστικών ερωτημάτων
44.
Η VÚB Banka ζητεί να απορριφθούν τα προδικαστικά ερωτήματα ως υποθετικά. Ειδικότερα, επικαλείται διάφορα πραγματικά περιστατικά από τα οποία προκύπτει, κατά την άποψή της, ότι ο καταναλωτής αθέτησε ουσιώδεις συμβατικές υποχρεώσεις και ότι η τράπεζα τήρησε την αρχή της αναλογικότητας.
45.
Η Σλοβακική Κυβέρνηση, όπως και η Επιτροπή, ισχυρίζονται ότι το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτα καθ’ ο μέρος αφορούν την οδηγία 2005/29. Τούτο διότι, όπως υποστηρίζουν, το αιτούν δικαστήριο δεν εξέθεσε ούτε τους λόγους για τους οποίους ζητεί από το Δικαστήριο διευκρινίσεις ως προς την ορθή ερμηνεία οδηγίας, αλλά ούτε και τους λόγους που καθιστούν την ερμηνεία αυτή αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Πιο συγκεκριμένα, η Επιτροπή εκθέτει ότι το αιτούν δικαστήριο δεν αποσαφήνισε σε ποιον βαθμό η επίσπευση της διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης μπορεί να συνιστά αθέμιτη εμπορική πρακτική. Ωστόσο, κατά την Επιτροπή, το αιτούν δικαστήριο εξηγεί γιατί η ερμηνεία της οδηγίας 2005/29 ασκεί επιρροή στο πλαίσιο του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος.
46.
Σημειωτέον επ’ αυτού ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, τεκμαίρονται λυσιτελή τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα που έχει υποβάλει το εθνικό δικαστήριο εντός του νομικού και πραγματικού πλαισίου το οποίο έχει προσδιορίσει με δική του ευθύνη, χωρίς το Δικαστήριο να είναι αρμόδιο να ελέγξει την ακρίβειά του. Το Δικαστήριο μπορεί να αρνηθεί να αποφανθεί επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που έχει υποβληθεί από εθνικό δικαστήριο μόνον όταν προδήλως προκύπτει ότι η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης την οποία ζητεί το εθνικό δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή επίσης όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα τα οποία του υποβλήθηκαν (
9
).
47.
Πρώτον, επιβάλλεται η επισήμανση ότι το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αναφέρονται, πέραν της οδηγίας 93/13, και στην οδηγία 2005/29. Όπως όμως ορθώς υποστηρίζουν η Σλοβακική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, το αιτούν δικαστήριο περιορίζεται να μνημονεύσει τη δεύτερη οδηγία στα προδικαστικά εκείνα ερωτήματα, χωρίς να προσδιορίζει τον λόγο για τον οποίο η ερμηνεία της οδηγίας αυτής είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο δεν διευκρινίζει σε ποιον βαθμό η αμφισβητούμενη από τους εκκαλούντες διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης επί του βεβαρημένου πράγματος μπορεί να συνιστά αθέμιτη εμπορική πρακτική.
48.
Ως εκ τούτου, προτείνω η απάντηση στα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα να δοθεί αποκλειστικώς και μόνον υπό το πρίσμα των διατάξεων της οδηγίας 93/13.
49.
Δεύτερον, το γεγονός ότι η VÚB Banka ισχυρίζεται ότι η αναγκαστική εκτέλεση επί του βεβαρημένου πράγματος έχει αναλογικό χαρακτήρα δεν συνεπάγεται ότι τα ερωτήματα αυτά είναι υποθετικής φύσεως. Τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν όχι το αν η συγκεκριμένη διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης έχει αναλογικό χαρακτήρα –έστω και αν κατά τη γνώμη του αιτούντος δικαστηρίου δεν έχει–, αλλά το αν ο πιστωτής δικαιούται de jure να προχωρήσει στην εκτέλεση αυτή παρότι τα δικαστήρια δεν υποχρεούνται νομοθετικώς να εξετάζουν τον αναλογικό χαρακτήρα των κατασχέσεων (
10
).
50.
Στο μέτρο αυτό, τα προδικαστικά ερωτήματα δεν είναι υποθετικής φύσεως και η ζητούμενη ερμηνεία των διατάξεων της οδηγίας 93/13 είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
51.
Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, φρονώ ότι το Δικαστήριο πρέπει να κρίνει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως παραδεκτή.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
52.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί αν η οδηγία 93/13, σε συνδυασμό με τα άρθρα 7, 38 και 47 του Χάρτη, καθώς και την αρχή της αποτελεσματικότητας, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθετική ρύθμιση, και ειδικότερα στο άρθρο 53, παράγραφος 9, του αστικού κώδικα, σε συνδυασμό με το άρθρο 565 του ίδιου κώδικα, η οποία επιτρέπει στον επαγγελματία να κινήσει διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης δανείου λόγω παράβασης από τον οφειλέτη, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, των συμβατικών του υποχρεώσεων, χωρίς το δικαίωμα αυτό να υπόκειται στην απαίτηση της αναλογικότητας, ιδίως όσον αφορά τη σοβαρότητα της παράβασης των υποχρεώσεων του καταναλωτή σε συνάρτηση με το ποσό της πίστωσης και τον χρόνο αποπληρωμής της.
53.
Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι, βάσει του άρθρου 53, παράγραφος 9, του αστικού κώδικα, σε περίπτωση που στο πλαίσιο σύμβασης καταναλωτικής πίστης έχει συμφωνηθεί η καταβολή σε δόσεις, ο επαγγελματίας μπορεί να απαιτήσει την εξόφληση του συνολικού ποσού του δανείου, δυνάμει του άρθρου 565 του αστικού κώδικα, εφόσον τούτο έχει συμφωνηθεί μεταξύ των μερών. Η άσκηση του εν λόγω δικαιώματος προϋποθέτει, αφενός, την παρέλευση τουλάχιστον τριών μηνών από την υπερημερία καταβολής μίας δόσης και, αφετέρου, την προηγούμενη όχληση του καταναλωτή τουλάχιστον 15 ημέρες πριν από την αναγκαστική εκτέλεση.
54.
Προκαταρκτικώς, πρέπει να υπoμνησθεί ότι αντικείμενο της οδηγίας 93/13 είναι, όπως προκύπτει από το άρθρο της 1, παράγραφος 1, η προσέγγιση των εθνικών διατάξεων των κρατών μελών οι οποίες αφορούν τις καταχρηστικές ρήτρες στις συμβάσεις που συνάπτονται με καταναλωτές. Ωστόσο, όπως καθίσταται σαφές από το άρθρο 1, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με τη δέκατη τρίτη αιτιολογική σκέψη, καθώς και το άρθρο 3, παράγραφος 1, σκοπός της οδηγίας αυτής δεν είναι να καθιερώσει έλεγχο των εθνικών διατάξεων όσον αφορά τον εν δυνάμει δυσμενή χαρακτήρα τους για τον καταναλωτή, αλλά μόνον έλεγχο των ρητρών που περιλαμβάνονται σε συμβάσεις οι οποίες συνάπτονται με καταναλωτές χωρίς να έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης (
11
).
55.
Επιπλέον, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, συμβατικές ρήτρες που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου δεν υπόκεινται στις διατάξεις της οδηγίας αυτής.
56.
Το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως τονίσει επ’ αυτού ότι η εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της ανωτέρω οδηγίας, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, δικαιολογείται από το γεγονός ότι θεμιτώς τεκμαίρεται ότι ο εθνικός νομοθέτης έχει ήδη σταθμίσει το σύνολο των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων σε ορισμένες συμβάσεις, επιτυγχάνοντας μια ισορροπία την οποία ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε ρητώς να διατηρήσει (
12
).
57.
Στην υπόθεση της κύριας δίκης, μια ρήτρα της σύμβασης καταναλωτικής πίστης απηχεί τις διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες αποτελούν αντικείμενο της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
58.
Συναφώς υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου την οποία θεσπίζει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο εναπόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επίλυσης της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (
13
).
59.
Εξάλλου, με την απάντησή του στην αίτηση παροχής διευκρινίσεων, το αιτούν δικαστήριο δήλωσε ότι τάσσεται υπέρ της αναδιατύπωσης του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος υπό την έννοια ότι ζητείται η ερμηνεία της έννοιας της «καταχρηστικής ρήτρας», η οποία χρησιμοποιείται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, καθώς και των κριτηρίων που μπορεί ή οφείλει να εφαρμόζει το εθνικό δικαστήριο κατά την εξέταση συμβατικής ρήτρας που απηχεί τις αμφισβητούμενες διατάξεις του εθνικού δικαίου.
60.
Υπό τις συνθήκες αυτές, προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, κρίνεται αναγκαία η αναδιατύπωση του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος. Με το ερώτημα αυτό ζητείται να αποσαφηνισθεί αν το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι η εν λόγω οδηγία έχει εφαρμογή επί συμβατικής ρήτρας που απηχεί διάταξη του εθνικού δικαίου η οποία επιτρέπει στον επαγγελματία να κινήσει διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης δανείου λόγω αθέτησης από τον οφειλέτη, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, των συμβατικών του υποχρεώσεων, χωρίς το δικαίωμα αυτό να υπόκειται στην απαίτηση της αναλογικότητας. Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο ανωτέρω ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθούν τα κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να εκτιμηθεί ο ενδεχομένως καταχρηστικός χαρακτήρας τέτοιας ρήτρας υπό το πρίσμα του άρθρου 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 4 της οδηγίας 93/13.
Επί του ζητήματος αν η επίμαχη ρήτρα απηχεί «νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13
61.
Προκειμένου να κριθεί, κατ’ αρχάς, αν η επίμαχη ρήτρα απηχεί «νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, πρέπει να υπομνησθεί ότι η διάταξη αυτή θεσπίζει εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13. Όπως κάθε παρέκκλιση, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της συγκεκριμένης οδηγίας, ο οποίος έγκειται στην προστασία των καταναλωτών από καταχρηστικές ρήτρες που εισάγουν οι επαγγελματίες σε καταναλωτικές συμβάσεις, η εξαίρεση αυτή πρέπει να ερμηνεύεται στενά (
14
).
62.
Ο εξαιρετικός χαρακτήρας της εν λόγω παρέκκλισης επισημαίνεται στην απόφαση Kušionová (
15
), στην οποία το Δικαστήριο ερμήνευσε το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 υπό την έννοια ότι συμβατική ρήτρα η οποία περιέχεται σε σύμβαση συναπτόμενη από επαγγελματία με καταναλωτή εξαιρείται του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας αυτής μόνον εάν απηχεί το περιεχόμενο νομοθετικής ή κανονιστικής διατάξεως αναγκαστικού δικαίου, όπερ εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ελέγξει.
63.
Είναι προφανές ότι η εφαρμογή της εξαίρεσης αυτής προϋποθέτει τη συνδρομή δύο προϋποθέσεων: αφενός, η συμβατική ρήτρα πρέπει να απηχεί νομοθετική ή κανονιστική διάταξη και, αφετέρου, η διάταξη πρέπει να είναι αναγκαστικού δικαίου (
16
).
64.
Προκειμένου να διαπιστωθεί αν πληρούνται οι ως άνω προϋποθέσεις, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να ελέγξει αν η οικεία συμβατική ρήτρα απηχεί διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες εφαρμόζονται υποχρεωτικώς μεταξύ των συμβαλλομένων μερών ανεξαρτήτως της επιλογής τους, ή διατάξεις ενδοτικού δικαίου οι οποίες ως εκ τούτου εφαρμόζονται κατ’ αρχήν, δηλαδή ελλείψει διαφορετικής σχετικής συμφωνίας μεταξύ των συμβαλλομένων (
17
).
65.
Στις γραπτές παρατηρήσεις της, η Σλοβακική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το άρθρο 53, παράγραφος 9, του αστικού κώδικα αποτελεί τέτοια διάταξη αναγκαστικού δικαίου. Συγκεκριμένα επισημαίνει, αφενός, ότι η διάταξη αυτή παρέχει αυξημένη προστασία στον καταναλωτή, στο μέτρο που προβλέπει πρόσθετες εγγυήσεις σε περίπτωση πρόωρης λύσης σύμβασης καταναλωτικής πίστης. Αφετέρου, βάσει του άρθρου 54, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα, τα μέρη δεν δύνανται να παρεκκλίνουν από την εφαρμογή της επίμαχης διατάξεως σε βάρος του καταναλωτή.
66.
Το αιτούν δικαστήριο δεν συμμερίζεται την άποψη της Σλοβακικής Κυβέρνησης. Με την απάντησή του στην αίτηση παροχής διευκρινίσεων, εξήγησε ότι η εφαρμογή της διατάξεως του άρθρου 53, παράγραφος 9, σε συνδυασμό με το άρθρο 565 του αστικού κώδικα, δεν αποτελεί τον κατ’ αρχήν ισχύοντα κανόνα. Η εφαρμογή των διατάξεων αυτών εξαρτάται από τη βούληση των συμβαλλομένων μερών. Το αιτούν δικαστήριο τόνισε επίσης ότι, ακόμη και στις περιπτώσεις συμφωνίας των μερών σχετικά με τη δυνατότητα πρόωρης λύσης της σύμβασης δανείου, η αξιοποίηση της δυνατότητας αυτής εναπόκειται απλώς στην ευχέρεια του πιστωτή, χωρίς να υφίσταται νομική υποχρέωση επίσπευσης της αναγκαστικής εκτέλεσης. Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει επ’ αυτού ότι στις διατάξεις του άρθρου 53, παράγραφος 9, και του άρθρου 565 του αστικού κώδικα χρησιμοποιείται η λέξη «δύναται» («môže»), η οποία υποδηλώνει ευχέρεια –και όχι υποχρέωση– του πιστωτή να επισπεύσει αναγκαστική εκτέλεση. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι από το άρθρο 54, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα, στο οποίο παραπέμπει η Σλοβακική Κυβέρνηση, δεν συνάγεται διαφορετική ερμηνεία. Η διάταξη αυτή δεν απαγορεύει παρεκκλίσεις από τις διατάξεις του αστικού κώδικα υπέρ του καταναλωτή. Όπως εξηγεί, μόνο στις περιπτώσεις που τα συμβαλλόμενα μέρη έχουν περιλάβει στη σύμβασή τους ρήτρα πρόωρης λύσης, οφείλει ο πιστωτής να τηρήσει τις ελάχιστες απαιτήσεις του άρθρου 53, παράγραφος 9, του αστικού κώδικα, πριν επισπεύσει αναγκαστική εκτέλεση.
67.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι εκκαλούντες και η Επιτροπή επέστησαν την προσοχή στο γεγονός ότι για την εφαρμογή των επίμαχων διατάξεων του αστικού κώδικα απαιτείται προηγούμενη συμφωνία των μερών. Οι εκκαλούντες ανέφεραν ότι στον επαγγελματία εναπόκειται να αποφασίσει αν θα ασκήσει το δικαίωμά του να κινήσει τη διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης. Εάν ο επαγγελματίας επιλέξει να ασκήσει το δικαίωμα αυτό, οφείλει να τηρήσει τις ελάχιστες διαδικαστικές απαιτήσεις που προβλέπονται στο άρθρο 53, παράγραφος 9, του αστικού κώδικα. Η τήρηση της τρίμηνης προθεσμίας πριν από την επίσπευση της αναγκαστικής εκτέλεσης για την ικανοποίηση απαίτησης είναι υποχρεωτική, αλλά η προϋπόθεση που πρέπει να πληρούται για να τυγχάνει εφαρμογής η προθεσμία αυτή, ήτοι η απόφαση περί επίσπευσης αναγκαστικής εκτέλεσης, εναπόκειται στην ευχέρεια του επαγγελματία.
68.
Έχω πεισθεί από τις διευκρινίσεις του αιτούντος δικαστηρίου και από τα επιχειρήματα των εκκαλούντων και της Επιτροπής. Κατά τη γνώμη μου, επιβεβαιώνουν το συμπέρασμα ότι οι επίμαχες διατάξεις του εθνικού δικαίου δεν είναι οι κατ’ αρχήν, δηλαδή ελλείψει διαφορετικής συμφωνίας μεταξύ των μερών, εφαρμοζόμενες, ώστε να μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «αναγκαστικού δικαίου» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13. Αντιθέτως, προϋποθέτουν ρητή συμφωνία των μερών. Ελλείψει τέτοιας συμφωνίας, το άρθρο 565 του αστικού κώδικα ορίζει ότι, κατά κανόνα, ο πιστωτής δεν δύναται να ζητήσει την καταβολή του συνολικού ποσού της απαίτησης λόγω υπερημερίας καταβολής μίας μηνιαίας δόσης.
69.
Επίσης, είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι, μολονότι το άρθρο 53, παράγραφος 9, του αστικού κώδικα αναφέρεται σε συναπτόμενη με καταναλωτή σύμβαση από την οποία απορρέουν υποχρέωση παροχής που εκπληρώνεται σε δόσεις, δεν προβλέπει ρητώς την πρόωρη λύση μακροχρόνιας σύμβασης πίστωσης ή την εξασφάλιση του δανείου με εμπράγματη ασφάλεια επί της οικογενειακής κατοικίας του καταναλωτή. Υπό τις συνθήκες αυτές, η επιλογή του επαγγελματία να συμπεριλάβει σε σύμβαση δανείου εξασφαλισμένη με βάρος επί της οικογενειακής κατοικίας του καταναλωτή μια ρήτρα η οποία δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης και απηχεί την ανωτέρω διάταξη δεν μπορεί να εξομοιωθεί με τη στάθμιση, εκ μέρους του εθνικού νομοθέτη, του συνόλου των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων.
70.
Εν πάση περιπτώσει, δεν αμφισβητείται ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, η οποία στηρίζεται σε σαφή διάκριση των αρμοδιοτήτων μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, το εθνικό δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο για την ερμηνεία και εφαρμογή των διατάξεων του εθνικού δικαίου (
18
).
71.
Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι πρόδηλο ότι η επίμαχη συμβατική ρήτρα που προβλέπει το δικαίωμα του πιστωτή να επισπεύσει αναγκαστική εκτέλεση δεν απηχεί νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13. Συνάγω, συνεπώς, το συμπέρασμα ότι η επίμαχη ρήτρα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13.
Επί των κριτηρίων βάσει των οποίων πρέπει να εκτιμάται η συμβατική ρήτρα που αφορά την πρόωρη λύση της σύμβασης
72.
Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 προβλέπει ότι ο καταχρηστικός χαρακτήρας συμβατικής ρήτρας πρέπει να εκτιμάται λαμβανομένης υπόψη της φύσης των προϊόντων ή υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο της σύμβασης και με αναφορά, κατά τον χρόνο σύναψης της σύμβασης, σε όλες τις περιστάσεις που ανάγονται στη σύναψή της. Εντεύθεν προκύπτει ότι, υπό το πρίσμα αυτό, πρέπει επίσης να εκτιμώνται οι συνέπειες που μπορεί να έχει η ως άνω ρήτρα στο πλαίσιο της εφαρμοστέας νομοθεσίας, εκτίμηση η οποία προϋποθέτει την εξέταση του εθνικού νομικού συστήματος (
19
).
73.
Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί αν, προκειμένου να εκτιμηθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας της επίμαχης συμβατικής ρήτρας, μπορεί να ληφθεί υπόψη ο αναλογικός χαρακτήρας της άσκησης, εκ μέρους του επαγγελματία, του δικαιώματός του να απαιτήσει το συνολικό ποσό του δανείου, ιδίως δε το πόσο σοβαρή είναι η αθέτηση, από τον καταναλωτή, των υποχρεώσεών του σε σχέση με το ποσό και τη διάρκεια της πίστωσης. Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει συναφώς σε ένα από τα κριτήρια που μνημονεύονται στη σκέψη 73 της αποφάσεως Aziz (
20
).
74.
Στην απόφαση εκείνη καθορίζονται ορισμένα κριτήρια βάσει των οποίων εκτιμάται από το εθνικό δικαστήριο ο ενδεχομένως καταχρηστικός χαρακτήρας της ρήτρας που αφορά τη διαδικασία πρόωρης λύσης μακροχρόνιας σύμβασης, ειδικότερα δε σύμβασης ενυπόθηκου δανείου, λόγω αθέτησης από τον οφειλέτη των συμβατικών του υποχρεώσεων για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Τα κριτήρια αυτά αναπτύχθηκαν περαιτέρω στην απόφαση Banco Primus (
21
). Το Δικαστήριο έκρινε ότι είναι έργο του αιτούντος δικαστηρίου να εξετάσει, πρώτον, αν η ευχέρεια που παρέχεται στον επαγγελματία να απαιτήσει ολόκληρο το ποσό του δανείου προϋποθέτει τη μη εκπλήρωση από τον καταναλωτή υποχρέωσης έχουσας ουσιώδη σημασία στο πλαίσιο της επίμαχης συμβατικής σχέσης, δεύτερον, αν η ευχέρεια αυτή προβλέπεται για τις περιπτώσεις στις οποίες η μη εκπλήρωση έχει αρκούντως σοβαρό χαρακτήρα δεδομένης της διάρκειας και του ύψους του δανείου, τρίτον, αν η εν λόγω ευχέρεια παρεκκλίνει από τους κανόνες του κοινού δικαίου που έχουν συναφώς εφαρμογή ελλείψει ειδικών συμβατικών ρυθμίσεων και, τέταρτον, αν το εθνικό δίκαιο παρέχει στον καταναλωτή κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα ώστε να μπορεί, όταν εφαρμόζεται εις βάρος του τέτοια ρήτρα, να άρει τις συνέπειες που απορρέουν από την κατ’ αυτόν τον τρόπο πρόωρη λήξη του δανείου. Επίσης, στην απόφαση Caisse régionale de Crédit mutuel de Loire-Atlantique et du Centre Ouest (
22
), το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η απόφαση Banco Primus έχει την έννοια ότι τα κριτήρια που τέθηκαν με αυτήν όσον αφορά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, ιδίως δε της τυχόν σημαντικής ανισορροπίας μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των συμβαλλομένων μερών την οποία δημιουργεί η ρήτρα αυτή εις βάρος του καταναλωτή, δεν πρέπει να θεωρούνται ούτε σωρευτικά ούτε διαζευκτικά, αλλά να νοούνται ως μέρος του συνόλου των περιστάσεων σύναψης της οικείας σύμβασης, τις οποίες ο εθνικός δικαστής οφείλει να εξετάσει προκειμένου να εκτιμήσει τον καταχρηστικό χαρακτήρα μιας συμβατικής ρήτρας, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13.
75.
Η επίμαχη συμβατική ρήτρα αφορά την πρόωρη λύση μακροχρόνιας σύμβασης, η οποία συνήφθη με διάρκεια 20 ετών και είναι εξασφαλισμένη με εμπράγματη ασφάλεια επί της οικογενειακής κατοικίας καταναλωτή. Υπό τις συνθήκες αυτές, ο καταχρηστικός χαρακτήρας της πρέπει να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα της νομολογίας που μνημονεύθηκε στο προηγούμενο σημείο.
76.
Εκ των ανωτέρω συνάγω το συμπέρασμα ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι η οδηγία αυτή έχει εφαρμογή επί συμβατικής ρήτρας που απηχεί διάταξη του εθνικού δικαίου η οποία επιτρέπει στον επαγγελματία να κινήσει τη διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης λόγω αθέτησης από τον οφειλέτη, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, των συμβατικών του υποχρεώσεων, χωρίς το δικαίωμα αυτό του επαγγελματία να υπόκειται στην απαίτηση της αναλογικότητας. Το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 έχουν την έννοια ότι, σε ό,τι αφορά την εκτίμηση από εθνικό δικαστήριο του ενδεχομένως καταχρηστικού χαρακτήρα της ρήτρας που αφορά τη διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης λόγω αθέτησης από τον οφειλέτη των υποχρεώσεών του για περιορισμένο χρονικό διάστημα, είναι έργο του δικαστηρίου αυτού να εξετάσει, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα κριτήρια: πρώτον, αν η ευχέρεια που παρέχεται στον επαγγελματία να απαιτήσει ολόκληρο το ποσό του δανείου προϋποθέτει τη μη εκπλήρωση από τον καταναλωτή υποχρέωσης έχουσας ουσιώδη σημασία στο πλαίσιο της επίμαχης συμβατικής σχέσης, δεύτερον, αν η ευχέρεια αυτή προβλέπεται για τις περιπτώσεις στις οποίες η μη εκπλήρωση έχει αρκούντως σοβαρό χαρακτήρα δεδομένης της διάρκειας και του ύψους του δανείου, τρίτον, αν η εν λόγω ευχέρεια παρεκκλίνει από τους κανόνες του κοινού δικαίου οι οποίοι έχουν συναφώς εφαρμογή ελλείψει ειδικών συμβατικών ρυθμίσεων και, τέταρτον, αν το εθνικό δίκαιο παρέχει στον καταναλωτή κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα ώστε να μπορεί, όταν εφαρμόζεται εις βάρος του τέτοια ρήτρα, να άρει τις συνέπειες που απορρέουν από την κατ’ αυτόν τον τρόπο πρόωρη λήξη του δανείου.
77.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, σε περίπτωση που το Δικαστήριο απαντήσει καταφατικά στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα όπως αυτό έχει αναδιατυπωθεί, δεν θα είναι πλέον απαραίτητο να δοθεί απάντηση στα υπόλοιπα προδικαστικά ερωτήματα. Ωστόσο, χάριν πληρότητας, θα αναλύσω ακολούθως τα υπόλοιπα προδικαστικά ερωτήματα.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
78.
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί αν αντιβαίνει στο άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, σε συνδυασμό με τα άρθρα 7, 47 και 38 του Χάρτη και την αρχή της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης, εθνική νομολογία βάσει της οποίας δεν είναι δυνατόν να ανασταλεί, επί της ουσίας, η διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης με ιδιωτικό πλειστηριασμό ακινήτου που αποτελεί κατοικία καταναλωτών ή άλλων προσώπων.
79.
Προκαταρκτικώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι το σύστημα προστασίας το οποίο θεσπίζεται με την οδηγία 93/13 στηρίζεται στην παραδοχή ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση σε σχέση με τον επαγγελματία όσον αφορά τόσο τη δυνατότητα διαπραγμάτευσης όσο και το επίπεδο της πληροφόρησης, και ως εκ τούτου είναι υποχρεωμένος να προσχωρήσει στους όρους που έχει εκ των προτέρων καταρτίσει ο επαγγελματίας, χωρίς να μπορεί να ασκήσει επιρροή επί του περιεχομένου τους. Επιπλέον, το άρθρο 38 του Χάρτη ορίζει ότι οι πολιτικές της Ένωσης διασφαλίζουν υψηλό επίπεδο προστασίας του καταναλωτή. Η επιταγή αυτή διαπνέει την εφαρμογή της οδηγίας 93/13 (
23
).
80.
Επίσης, δεδομένης της φύσης και της σπουδαιότητας του δημοσίου συμφέροντος το οποίο συνίσταται στην προστασία των καταναλωτών, η οδηγία 93/13 επιβάλλει στα κράτη μέλη, όπως προκύπτει από το άρθρο της 7, παράγραφος 1, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με την εικοστή τέταρτη αιτιολογική σκέψη της, την υποχρέωση να προβλέπουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα προκειμένου να παύσει η χρησιμοποίηση των καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτονται από επαγγελματία με καταναλωτές (
24
).
Το ιστορικό πλαίσιο του προδικαστικού ερωτήματος: η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Kušionová
81.
Κατόπιν των ανωτέρω προκαταρκτικών παρατηρήσεων, χρήζει μνείας το ιστορικό πλαίσιο του υποβληθέντος προδικαστικού ερωτήματος. Δεν είναι η πρώτη φορά που τα σλοβακικά δικαστήρια ζητούν την καθοδήγηση του Δικαστηρίου ως προς το ζήτημα αν συμβιβάζονται με την οδηγία 93/13 οι σλοβακικές διατάξεις που επιτρέπουν σε πιστωτή να ικανοποιήσει χρηματική απαίτησή του μέσω εξωδικαστικής αναγκαστικής εκτέλεσης επί ακινήτου στο οποίο έχει συσταθεί ασφάλεια από τον καταναλωτή. Η πρώτη τέτοια περίπτωση ήταν στην υπόθεση C‑482/12, Macinský και Macinská. Η υπόθεση αυτή διαγράφηκε από το πρωτόκολλο του Δικαστηρίου κατόπιν ανάκλησης της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως (
25
), όμως ο γενικός εισαγγελέας N. Wahl (
26
) είχε προλάβει να αναπτύξει τις προτάσεις του πριν από τη διαγραφή της υποθέσεως. Στην υπόθεση Macinský και Macinská τέθηκε, ειδικότερα, το ζήτημα αν η οδηγία 93/13 απαγορεύει στα κράτη μέλη να θεσπίζουν δικονομικούς κανόνες που επιτρέπουν την εξωδικαστική και επομένως –εν δυνάμει– άνευ δικαστικού ελέγχου αναγκαστική εκτέλεση για την ικανοποίηση απαίτησης που στηρίζεται σε καταχρηστική ρήτρα σύμβασης με καταναλωτή. Με βάση τα στοιχεία της δικογραφίας και τις παρατηρήσεις των μετεχόντων στη διαδικασία κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο γενικός εισαγγελέας κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η οδηγία 93/13 δεν απαγορεύει τέτοια διαδικασία. Το συμπέρασμα αυτό βασίσθηκε, κατ’ ουσίαν, στις ακόλουθες εκτιμήσεις. Αφενός, για την αποτελεσματική δικονομική προστασία των καταναλωτών δεν είναι αναγκαίος ο υποχρεωτικός ex ante δικαστικός έλεγχος των καταχρηστικών ρητρών (
27
). Αφετέρου, η επίμαχη διαδικασία διασφάλιζε επαρκώς την απαιτούμενη από την οδηγία 93/13 αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων των καταναλωτών (
28
).
82.
Η απόφαση Kušionová αποτέλεσε, ουσιαστικά, συνέχεια των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στην υπόθεση Macinský και Macinská. Με την απόφαση εκείνη κρίθηκε ότι οι σλοβακικές ρυθμίσεις για την εξωδικαστική διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης, ή άλλως ειπείν τον «εκούσιο» πλειστηριασμό, συνάδουν με την οδηγία 93/13 στον βαθμό που δεν καθιστούν πρακτικά αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την προστασία δικαιωμάτων που αναγνωρίζει η οδηγία αυτή στον καταναλωτή, όπερ εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να ελέγξει.
83.
Το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Δικαστήριο με την απόφαση Kušionová τελεί υπό την προϋπόθεση της ύπαρξης αποτελεσματικών μέσων προς αμφισβήτηση μιας αναγκαστικής εκτέλεσης που βασίζεται σε ενδεχομένως καταχρηστικές ρήτρες. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, το Δικαστήριο έκρινε ότι η σλοβακική νομοθεσία παρείχε δυνατότητα προσωρινής ένδικης προστασίας, στο πλαίσιο της οποίας μπορούσαν να διαταχθούν ασφαλιστικά μέτρα για την αποτροπή της πώλησης, καθώς και δυνατότητα ex post ένδικης προστασίας. Το Δικαστήριο στηρίχθηκε κυρίως στα ακόλουθα στοιχεία: πρώτον, στη δυνατότητα αμφισβήτησης του πλειστηριασμού εντός προθεσμίας 30 ημερών από την κοινοποίηση της επίσπευσης της εκτέλεσης επί του βεβαρημένου πράγματος, όπως προβλέπεται στο άρθρο 151m, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα, σε συνδυασμό με το άρθρο 17, παράγραφος 3, του νόμου περί εκουσίων πλειστηριασμών, δεύτερον, στη δυνατότητα όποιου αμφισβητεί τους όρους υπό τους οποίους πραγματοποιήθηκε ο πλειστηριασμός να ζητήσει από το δικαστήριο, εντός προθεσμίας τριών μηνών μετά την κατακύρωση, την κήρυξη της ακυρότητας της πώλησης, όπως προβλέπεται στο άρθρο 21, παράγραφος 2, του ίδιου νόμου, και, τρίτον, στο γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια της εξωδικαστικής διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης επί του βεβαρημένου πράγματος, το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο δύναται, βάσει του άρθρου 74, παράγραφος 1, και του άρθρου 76, παράγραφος 1, του κώδικα πολιτικής δικονομίας, να διατάξει τη λήψη κάθε προσωρινού μέτρου προς αποτροπή της πραγματοποίησης της πώλησης κατά τον τρόπο αυτόν (
29
).
84.
Όσον αφορά τη δυνατότητα του εθνικού δικαστηρίου να εκτιμήσει τον αναλογικό χαρακτήρα της αναγκαστικής εκτέλεσης, η απόφαση Kušionová, κατ’ ουσίαν, συμπεριλαμβάνει τον έλεγχο αυτόν στη συνολική εκτίμηση στην οποία πρέπει να προβεί το εθνικό δικαστήριο όσον αφορά την καταλληλότητα και την αποτελεσματικότητα των μέσων που διαθέτει η έννομη τάξη για την παύση της χρησιμοποίησης καταχρηστικών ρητρών, όπως επιτάσσει το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 (
30
). Το σκεπτικό του Δικαστηρίου καταδεικνύει τις συνταγματικές διαστάσεις που προσλαμβάνει η οδηγία 93/13 στο πλαίσιο των καταναλωτικών διαφορών. Το Δικαστήριο τόνισε ότι πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο γεγονός ότι το επίμαχο στη διαφορά της κύριας δίκης πράγμα επί του οποίου επισπεύδεται η εξωδικαστική εκτέλεση είναι η οικογενειακή στέγη του καταναλωτή (
31
). Προς επίρρωση του σκεπτικού υπό το πρίσμα των θεμελιωδών δικαιωμάτων γίνεται παραπομπή στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ). Το ΕΔΔΑ έχει κρίνει, αφενός, ότι η απώλεια της στέγης αποτελεί μία από τις πλέον σοβαρές προσβολές του δικαιώματος σεβασμού της κατοικίας και, αφετέρου, ότι κάθε πρόσωπο το οποίο κινδυνεύει να υποστεί τόσο σημαντική προσβολή αυτού του δικαιώματός του πρέπει κατ’ αρχήν να μπορεί να ζητήσει τον έλεγχο της αναλογικότητας τέτοιου μέτρου (
32
). Το Δικαστήριο επισήμανε ότι τα εθνικά δικαστήρια, κατά την ερμηνεία της οδηγίας 93/13, οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη το άρθρο 7 του Χάρτη, το οποίο εγγυάται το δικαίωμα στον σεβασμό της κατοικίας (
33
). Τέλος, υπενθυμίζοντας την απόφασή του στην υπόθεση Aziz (
34
), το Δικαστήριο υπογραμμίζει πόσο σημαντικό είναι να μπορεί το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο να λαμβάνει προσωρινά μέτρα ικανά να αναστείλουν ή να διακόψουν τυχόν παράνομη διαδικασία εκτέλεσης ενυπόθηκης απαίτησης, όταν η λήψη τέτοιων μέτρων αποδεικνύεται αναγκαία για να διασφαλισθεί η αποτελεσματικότητα της επιδιωκόμενης από την οδηγία 93/13 προστασίας, λαμβανομένων υπόψη των συνεπειών της αποπομπής του καταναλωτή και της οικογενείας του από τη στέγη που αποτελεί την κύρια κατοικία τους (
35
).
85.
Υπό το πρίσμα του συνόλου των στοιχείων που μνημονεύονται στο σημείο 83 των παρουσών προτάσεων και ιδίως του ότι το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο φαινόταν ότι είχε τη δυνατότητα να διατάξει ασφαλιστικά μέτρα, το Δικαστήριο έκρινε, με την απόφαση Kušionová, ότι στο πλαίσιο της σλοβακικής εξωδικαστικής διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης υπήρχε «μέσο κατάλληλο και αποτελεσματικό προκειμένου να παύσει η χρησιμοποίηση καταχρηστικών ρητρών, όπερ απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει».
Εξετάζοντας τις παραδοχές της αποφάσεως Kušionová
86.
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι το Najvyšší súd Slovenskej republiky (Ανώτατο Δικαστήριο της Σλοβακικής Δημοκρατίας) έχει ερμηνεύσει την απόφαση Kušionová υπό την έννοια ότι επιτρέπει την εξωδικαστική πώληση ακινήτου, συμπεριλαμβανομένης της κατοικίας καταναλωτή. Επιπλέον, από την ίδια εθνική νομολογία συνάγεται ότι δεν είναι δυνατόν να παρατείνεται επ’ αόριστον η υποχρέωση του πιστωτή να μην προχωρεί σε αναγκαστική εκτέλεση επί του βεβαρημένου πράγματος (
36
). Το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η ανωτέρω εθνική νομολογία δεν είναι ορθή και εξετάζει τις παραδοχές στις οποίες στηρίχθηκε η απόφαση Kušionová. Εκτιμά ότι ο εκούσιος πλειστηριασμός δεν παρέχει τις ίδιες εγγυήσεις με τη δικαστική αναγκαστική εκτέλεση. Επισημαίνει ότι πρόκειται για μέσο αναγκαστικής εκτέλεσης που οργανώνεται αποκλειστικά από ιδιώτες, αποκλείοντας τον δικαστικό έλεγχο της οφειλής και του αναλογικού χαρακτήρα της πώλησης. Το αιτούν δικαστήριο σημειώνει ότι ο εκούσιος πλειστηριασμός δεν διακόπτεται από την κίνηση ένδικης διαδικασίας στο πλαίσιο της οποίας μπορεί να προβληθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας των συμβατικών ρητρών.
87.
Αντιθέτως, η Σλοβακική Κυβέρνηση υποστηρίζει, στις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι η σλοβακική νομοθεσία, όπως εκτίθεται στην απόφαση Kušionová, διασφαλίζει στους καταναλωτές αποτελεσματική ένδικη προστασία πριν και μετά την αναγκαστική πώληση και ότι τα δικαστήρια δύνανται να διατάσσουν ασφαλιστικά μέτρα.
88.
Με την απάντησή του στην αίτηση παροχής διευκρινίσεων, το αιτούν δικαστήριο διαφωνεί έντονα με τη νομική ανάλυση της Σλοβακικής Κυβέρνησης. Κατ’ αρχάς, το αιτούν δικαστήριο απορρίπτει την άποψη ότι το καθεστώς των εξωδικαστικών πωλήσεων εξασφαλίζει στους καταναλωτές ενισχυμένη προστασία απλώς και μόνον επειδή αποκλείεται η άμεση πώληση του πράγματος από τον πιστωτή. Εκτιμά ότι οι διατάξεις τις οποίες μνημονεύει η Σλοβακική Κυβέρνηση, ήτοι το άρθρο 17, παράγραφοι 3 και 5, του νόμου περί εκουσίων πλειστηριασμών και το άρθρο 151m, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα, δεν κατοχυρώνουν δικαίωμα αμφισβήτησης της αναγκαστικής εκτέλεσης πριν από τη διενέργεια του πλειστηριασμού. Οι διατάξεις αυτές, κατά το αιτούν δικαστήριο, ρυθμίζουν τις τυπικές προϋποθέσεις για την αναγκαστική εκτέλεση μέσω εκούσιου πλειστηριασμού, καθώς και οργανωτικές πτυχές που σχετίζονται με τον πλειστηριασμό αυτόν. Όσον αφορά τη δυνατότητα λήψης προσωρινών μέτρων, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 325, παράγραφοι 1 και 2, του κώδικα πολιτικής δικονομίας προβλέπει την αρμοδιότητα των δικαστηρίων να διατάσσουν ασφαλιστικά μέτρα μόνο στο πλαίσιο κατ’ αντιμωλίαν διαδικασιών. Ως εκ τούτου, διευκρινίζει ότι η διάταξη αυτή δεν έχει εφαρμογή στο πλαίσιο των εξωδικαστικών διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι το άρθρο 63, παράγραφος 3, του νόμου 233/1995 περί του κώδικα αναγκαστικής εκτέλεσης δεν έχει σχέση με τη διαδικασία που προβλέπει ο νόμος περί εκουσίων πλειστηριασμών και ότι, γενικότερα, οι επαγγελματίες δεν υπόκεινται στον νόμο 233/1995 περί του κώδικα αναγκαστικής εκτέλεσης στο πλαίσιο των εξωδικαστικών διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης.
89.
Οι μετέχοντες στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση κλήθηκαν να αναπτύξουν τις απόψεις τους σχετικά με τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους οι καταναλωτές για να προβάλουν τον ενδεχομένως καταχρηστικό χαρακτήρα του εκτελεστού τίτλου στο πλαίσιο των εξωδικαστικών διαδικασιών πώλησης. Κλήθηκαν επίσης να προσδιορίσουν ποια νομική βάση παρέχει στα δικαστήρια τα οποία επιλαμβάνονται διαδικασιών σχετικών με τη διαπίστωση του τυχόν καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών που περιλαμβάνονται στον εκτελεστό τίτλο, ή τα οποία επιλαμβάνονται υποθέσεων που αφορούν την εκτέλεση, τη δυνατότητα να διατάσσουν ασφαλιστικά μέτρα ικανά να αναστείλουν τη διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης, προκειμένου να διασφαλισθεί η πλήρης αποτελεσματικότητα της οριστικής αποφάσεως επί της ουσίας.
90.
Η Σλοβακική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι δεν υφίσταται νομικό κώλυμα όσον αφορά την αρμοδιότητα των δικαστηρίων να λαμβάνουν αυτεπαγγέλτως υπόψη τις καταχρηστικές ρήτρες. Παρατήρησε δε ότι το άρθρο 298, παράγραφος 1, του κώδικα πολιτικής δικονομίας αναγνωρίζει ρητώς τέτοιες αρμοδιότητες. Η Σλοβακική Κυβέρνηση μνημόνευσε ορισμένες διατάξεις του αστικού κώδικα, καθώς και του νόμου 250/2007 περί προστασίας των καταναλωτών, από τις οποίες προκύπτει ότι οι καταναλωτές δύνανται να ασκήσουν αγωγή με την οποία να ζητούν την κήρυξη της ακυρότητας των καταχρηστικών ρητρών. Επιπλέον, η εν λόγω κυβέρνηση επισήμανε ότι ο κώδικας πολιτικής δικονομίας αναγνωρίζει δικαίωμα άσκησης αναγνωριστικής αγωγής.
91.
Οι εκκαλούντες δεν αμφισβήτησε ότι όλες οι διατάξεις στις οποίες αναφέρθηκε η Σλοβακική Κυβέρνηση όντως υπάρχουν. Ωστόσο, υποστήριξαν ότι πρόκειται για γενικούς κανόνες που δεν έχουν εφαρμογή στην εξωδικαστική αναγκαστική εκτέλεση. Κατά την άποψή τους, δεν υφίσταται νομική βάση που να υποχρεώνει τα δικαστήρια να αναστέλλουν τον εκούσιο πλειστηριασμό αποκλειστικώς και μόνο λόγω της ύπαρξης καταχρηστικών ρητρών. Οι εκκαλούντες ισχυρίστηκαν επίσης ότι η όλη διαδικασία στερείται διαφάνειας και ότι σε κανένα στάδιό της δεν συμμετέχει δημόσια αρχή. Όσον αφορά τη δυνατότητα ex post αμφισβήτησης της πώλησης, οι εκκαλούντες διευκρίνισαν ότι πρόκειται για μια χρονοβόρα και οδυνηρή για τους καταναλωτές διαδικασία (
37
), με ελάχιστες προοπτικές ευδοκίμησης.
92.
Η Επιτροπή υποστήριξε ότι παραμένει ασαφές κατά πόσον επιτρέπεται, στο πλαίσιο της εξωδικαστικής διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης δυνάμει του νόμου περί εκουσίων πλειστηριασμών, η αναστολή της εκτέλεσης λόγω της ύπαρξης καταχρηστικών ρητρών. Ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι υφίσταται τέτοια δυνατότητα βάσει της εθνικής νομοθεσίας, η Επιτροπή παρατήρησε ότι υπάρχει διάσταση μεταξύ της βούλησης του νομοθέτη και του τρόπου ερμηνείας και εφαρμογής του νόμου από τα δικαστήρια. Το αποτέλεσμα είναι να καθίσταται, στην πράξη, υπερβολικά δυσχερής η άσκηση των δικαιωμάτων των καταναλωτών.
93.
Μολονότι, δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να συναγάγει από το άρθρο 7 της οδηγίας 93/13 τα κριτήρια που καθορίζουν το πλαίσιο βάσει του οποίου μπορεί να εκτιμηθεί αυτεπαγγέλτως αν τηρούνται οι υποχρεώσεις που απορρέουν από την οδηγία αυτή, εντούτοις εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ελέγξει αν οι διατάξεις του νόμου περί εκουσίων πλειστηριασμών είναι ικανές, εφόσον παραστεί ανάγκη, να του παράσχουν το πλαίσιο αυτό (
38
).
94.
Θα περιορισθώ, συνεπώς, στις ακόλουθες παρατηρήσεις. Η εξωδικαστική διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης εφαρμόζεται ανεξάρτητα από την ιδιότητα του πιστωτή και από το είδος του επίμαχου περιουσιακού στοιχείου. Μπορεί να αφορά (όπως συμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης) περιουσιακό στοιχείο το οποίο εξυπηρετεί βασικές ανάγκες του καταναλωτή, όπως είναι για παράδειγμα η χρήση του ως κατοικία (
39
). Η διαδικασία αυτή μπορεί να κινηθεί από επαγγελματία απλώς και μόνο δυνάμει σύμβασης πίστωσης, η οποία έχει ισχύ εκτελεστού τίτλου χωρίς καν να έχει ελεγχθεί το περιεχόμενο της πράξεως αυτής δικαστικώς προκειμένου να διαπιστωθεί αν περιλαμβάνει ενδεχομένως μία ή περισσότερες καταχρηστικές ρήτρες. Επιπλέον, ο πιστωτής καθορίζει μονομερώς την οφειλή και ένας ιδιώτης (ο υπάλληλος του πλειστηριασμού) διενεργεί την αναγκαστική εκτέλεση χωρίς εποπτεία από δημόσια αρχή. Το γεγονός ότι το δικαίωμα του πωλητή να επισπεύσει αναγκαστική εκτέλεση είναι τόσο ισχυρό και ανεπιφύλακτο καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη να κατοχυρώνεται υπέρ του καταναλωτή, ως καθού η εκτέλεση οφειλέτη, η δυνατότητα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας (
40
). Όπως εύστοχα επισημαίνεται στη νομική θεωρία, οι διαδικασίες κατάσχεσης κατοικιών πρέπει να χαρακτηρίζονται από «τον ύψιστο βαθμό διαδικαστικής αυστηρότητας» (
41
).
95.
Από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο και από την ανταλλαγή απόψεων στο πλαίσιο της επ’ ακροατηρίου συζήτηση συνάγεται, κατά τη γνώμη μου, ότι η ύπαρξη και η έκταση των δικαιοδοτικών εξουσιών, στο συγκεκριμένο πλαίσιο της αμφισβήτησης εξωδικαστικής αναγκαστικής εκτέλεσης λόγω της ύπαρξης καταχρηστικών ρητρών, παραμένουν ασαφείς και περίπλοκες για τα δικαστήρια και τους καταναλωτές. Πιο συγκεκριμένα, δεν προκύπτει με σαφήνεια ποιο δικονομικό μέσο διαθέτουν οι καταναλωτές για να επιτύχουν την αναστολή της αναγκαστικής εκτέλεσης, ούτως ώστε να μπορέσει το αρμόδιο δικαστήριο να εξετάσει τον τυχόν καταχρηστικό χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών που περιλαμβάνονται στον εκτελεστό τίτλο. Κατ’ αρχάς, η έλλειψη σαφούς νομικού πλαισίου αντιβαίνει στην αρχή της ασφάλειας δικαίου. Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι η αρχή της ασφάλειας δικαίου, η οποία συγκαταλέγεται στις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, επιτάσσει οι κανόνες δικαίου να είναι σαφείς και ακριβείς, τα δε αποτελέσματά τους να είναι προβλέψιμα, ιδίως όταν οι κανόνες αυτοί ενδέχεται να έχουν δυσμενείς συνέπειες για τους ιδιώτες και τις επιχειρήσεις, ώστε οι πολίτες να έχουν τη δυνατότητα να γνωρίζουν σαφώς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους και να λαμβάνουν κατά συνέπεια τα μέτρα τους (
42
).
96.
Το νομικό πλαίσιο που διέπει την εξωδικαστική αναγκαστική εκτέλεση, όπως το περιέγραψε το αιτούν δικαστήριο, δεν φαίνεται να παρέχει υψηλού βαθμού διαδικαστικές εγγυήσεις. Λόγω του κατακερματισμού του, εγκυμονεί για τον ενδιαφερόμενο καταναλωτή έναν μη αμελητέο κίνδυνο είτε να μην ασκήσει κατά της εξωδικαστικής αναγκαστικής εκτέλεσης ανακοπή η οποία θα καθιστούσε δυνατή τη δικαστική αξιολόγηση των καταχρηστικών ρητρών, είτε να υποπέσει σε διαδικαστικό σφάλμα (
43
). Ο κίνδυνος αυτός επιτείνεται από το γεγονός ότι όλα τα στάδια της εξωδικαστικής διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης, συμπεριλαμβανομένου του προσδιορισμού του ποσού της οφειλής, πραγματοποιούνται χωρίς οποιαδήποτε εποπτεία από δημόσια αρχή.
97.
Συναφώς, πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι από την πρόσφατη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι τα κριτήρια για το τι συνιστά αποτελεσματικό έλεγχο των καταχρηστικών ρητρών είναι ιδιαίτερα αυστηρά. Το Δικαστήριο έχει καταστήσει σαφές ότι η υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίσουν την αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων που οι ιδιώτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης, ιδίως όσον αφορά τα δικαιώματα που απορρέουν από την οδηγία 93/13, ενέχει απαίτηση περί αποτελεσματικής ένδικης προστασίας, η οποία επιβεβαιώνεται στο άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής και κατοχυρώνεται επίσης στο άρθρο 47 του Χάρτη, ισχύει δε, μεταξύ άλλων, ως προς τον καθορισμό των δικονομικών προϋποθέσεων των ενδίκων βοηθημάτων που βασίζονται σε τέτοια δικαιώματα (
44
).
98.
Πιο συγκεκριμένα, σε υπόθεση που αφορούσε διαδικασία έκδοσης διαταγής πληρωμής χωρίς ακρόαση του άλλου μέρους, το Δικαστήριο έκρινε ότι η απαίτηση αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας επιβάλλει να έχει τη δυνατότητα ο δικαστής της εκτέλεσης να εκτιμήσει, ακόμη και για πρώτη φορά, τον ενδεχομένως καταχρηστικό χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών που αποτέλεσαν τη βάση για διαταγή πληρωμής η οποία εκδόθηκε από δικαστήριο κατόπιν αίτησης πιστωτή και κατά της οποίας ο οφειλέτης δεν άσκησε ανακοπή (
45
). Σε υπόθεση που αφορούσε διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης για την ικανοποίηση ενυπόθηκων απαιτήσεων, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ο αποτελεσματικός έλεγχος της ενδεχόμενης καταχρηστικότητας των συμβατικών ρητρών, όπως απαιτείται από την οδηγία 93/13, δεν μπορεί να διασφαλισθεί αν αποκτούν ισχύ δεδικασμένου και οι δικαστικές αποφάσεις από τις οποίες δεν προκύπτει η διενέργεια τέτοιου ελέγχου (
46
).
99.
Από την ανωτέρω νομολογία συνάγεται ότι, ακόμη και όταν υπάρχει δικαστική απόφαση που επιτρέπει την εκτέλεση, ο αποτελεσματικός έλεγχος των καταχρηστικών ρητρών δεν μπορεί να διασφαλισθεί στις περιπτώσεις που η απόφαση αυτή δεν περιέχει αιτιολογία από την οποία να προκύπτει η αυτεπάγγελτη εξέταση του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών από το δικαστήριο. Επί της βάσης αυτής, εκτιμώ, κατά μείζονα λόγο, ότι δεν μπορεί να διασφαλισθεί αποτελεσματικός έλεγχος όταν, πρώτον, η διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης επισπεύδεται χωρίς ex ante δικαστικό έλεγχο, δεύτερον, η διαδικασία αυτή διεξάγεται αποκλειστικά από ιδιώτες επαγγελματίες και, τρίτον, οι κανόνες που διέπουν, αφενός, τα μέσα που διαθέτει ο καταναλωτής για την αμφισβήτηση της διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης και, αφετέρου, τις αρμοδιότητες του δικαστή είναι ασαφείς και περίπλοκοι. Ως εκ τούτου, φρονώ ότι οι διαδικαστικοί κανόνες που διέπουν τις διαδικασίες εξωδικαστικής αναγκαστικής εκτέλεσης, τουλάχιστον με τον τρόπο κατά τον οποίο εφαρμόζονται στη σλοβακική νομική πρακτική, δεν πληρούν τα κριτήρια της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των καταναλωτών.
100.
Ως καταληκτική παρατήρηση, θα ήθελα να επισημάνω ότι η οδηγία 2014/17, η οποία, όπως υπενθυμίζεται στην αιτιολογική της σκέψη 3, θεσπίσθηκε για να ρυθμίσει τα στεγαστικά δάνεια που συνάπτονται με τους καταναλωτές μετά τη διεθνή χρηματοπιστωτική κρίση, παρά το γεγονός ότι δεν τυγχάνει εφαρμογής rationae temporis (
47
), καταδεικνύει τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να ενισχύσει την προστασία των καταναλωτών στο πλαίσιο των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης επί κατοικιών. Κατά το άρθρο 28, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/17, τα κράτη μέλη θεσπίζουν μέτρα για να ενθαρρύνουν τους πιστωτικούς φορείς να προβλέπουν εύλογη περίοδο χάριτος για τους υπερήμερους καταναλωτές προτού κινήσουν διαδικασίες κατάσχεσης. Σκοπός της περιόδου χάριτος είναι η έγκαιρη επίλυση των δυσχερειών πληρωμής, ώστε να αποφεύγονται κατά το δυνατόν τέτοιες διαδικασίες. Η κατάσχεση θα πρέπει να αποτελεί την έσχατη λύση, όταν όλοι οι άλλοι τρόποι τακτοποίησης της οφειλής έχουν αποτύχει (
48
).
101.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, σε συνδυασμό με τα άρθρα 7, 47 και 38 του Χάρτη και την αρχή της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομολογία βάσει της οποίας δεν είναι δυνατόν να ανασταλεί, επί της ουσίας, η διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης με ιδιωτικό πλειστηριασμό ακινήτου που αποτελεί κατοικία καταναλωτών ή άλλων προσώπων, στο μέτρο που η λήψη ασφαλιστικών μέτρων είναι αναγκαία για την εξασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας αποφάσεως του δικαστηρίου που είναι αρμόδιο να εκτιμήσει τον καταχρηστικό χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας.
Επί του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
102.
Με το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία είναι σκόπιμο να εξετασθούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί, αφενός, αν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2005/29 η επανειλημμένη χορήγηση δανείων από πιστωτικό ίδρυμα σε καταναλωτή, όταν τα δάνεια αυτά αποσκοπούν στην αποπληρωμή προγενέστερων δανείων και ο καταναλωτής δεν είναι σε θέση να τα αποπληρώσει, και, αφετέρου, αν η πράξη αυτή συνιστά αθέμιτη εμπορική πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 5 της εν λόγω οδηγίας.
103.
Επισημαίνεται, εκ προοιμίου, πρώτον, ότι η επίμαχη πρακτική, όπως περιγράφεται από το αιτούν δικαστήριο, συνίστατο στην επανειλημμένη χορήγηση από το πιστωτικό ίδρυμα δανείων καταναλωτικής πίστης για την εκπλήρωση υποχρεώσεων από προγενέστερα δάνεια έναντι του ίδιου πιστωτικού ιδρύματος, καθώς και για την κάλυψη των εξόδων των δανείων αυτών. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το ύψος κάθε νέου δανείου, στο πλαίσιο της εν λόγω «αλληλουχίας» δανείων, καθοριζόταν μονομερώς από την τράπεζα και ότι οι δανειολήπτες δεν ήταν σε θέση να το αποπληρώσουν. Δεύτερον, από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι η απάντηση στο ερώτημα αν η επίμαχη πρακτική συνιστά αθέμιτη εμπορική πρακτική είναι αναγκαία προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να μπορέσει να εξετάσει τις συνθήκες υπό τις οποίες συνήφθη το επίμαχο δάνειο στο πλαίσιο της εκτίμησης του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 (
49
).
104.
Όσον αφορά το ζήτημα αν μπορεί να θεωρηθεί ότι η επανειλημμένη χορήγηση καταναλωτικών δανείων με σκοπό την αποπληρωμή προγενέστερων δανείων εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2005/29, πρέπει να ληφθεί υπόψη, πρώτον, ότι το άρθρο 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2005/29 ορίζει, χρησιμοποιώντας ιδιαιτέρως ευρεία διατύπωση, ότι ως «εμπορική πρακτική» νοείται «κάθε πράξη, παράλειψη, τρόπος συμπεριφοράς ή εκπροσώπησης, εμπορική επικοινωνία, συμπεριλαμβανομένης της διαφήμισης και του μάρκετινγκ, ενός εμπορευομένου, άμεσα συνδεόμενη με την προώθηση, πώληση ή προμήθεια ενός προϊόντος σε καταναλωτές» (
50
).
105.
Επίσης, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2005/29, η οδηγία αυτή ισχύει για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές πριν, κατά τη διάρκεια ή ύστερα από εμπορική συναλλαγή που αφορά οποιοδήποτε αγαθό ή υπηρεσία (
51
).
106.
Ως εκ τούτου, η φράση «άμεσα συνδεόμενη με την πώληση ενός προϊόντος» καλύπτει κάθε μέτρο που ελήφθη σε σχέση όχι μόνο με τη σύναψη σύμβασης, αλλά και με την εκτέλεσή της και, μεταξύ άλλων, τα μέτρα που ελήφθησαν για την είσπραξη της πληρωμής του προϊόντος (
52
).
107.
Ως εκ τούτου, η χορήγηση πίστωσης με σκοπό την αποπληρωμή προγενέστερων δανείων καταναλωτικής πίστης, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, μπορεί να εκληφθεί ως «προϊόν» κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2005/29 (
53
).
108.
Υπό τις συνθήκες αυτές, συμφωνώ με τη Σλοβακική Κυβέρνηση και την Επιτροπή ότι η επανειλημμένη χορήγηση δανείων από πιστωτικό ίδρυμα σε καταναλωτή, όταν τα δάνεια αυτά αποσκοπούν στην αποπληρωμή προγενέστερων δανείων καταναλωτικής πίστης και ο καταναλωτής δεν είναι σε θέση να αποπληρώσει, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2005/29.
109.
Όσον αφορά το ζήτημα αν η επίμαχη πρακτική συνιστά αθέμιτη εμπορική πρακτική, πρέπει να υπομνησθεί ότι το άρθρο 5 της οδηγίας 2005/29 απαγορεύει, στην παράγραφο 1, τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και καθορίζει, στην παράγραφο 2, τα κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να διαπιστωθεί αν μια εμπορική πρακτική είναι αθέμιτη.
110.
Το άρθρο 5, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει, ειδικότερα, ότι αθέμιτες είναι οι εμπορικές πρακτικές που είναι «παραπλανητικές», κατά την έννοια των άρθρων 6 και 7 της οδηγίας 2005/29, και «επιθετικές», κατά την έννοια των άρθρων 8 και 9 της ίδιας οδηγίας.
111.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι η οδηγία 2005/29 προβαίνει σε πλήρη εναρμόνιση σε επίπεδο Ένωσης των κανόνων περί αθέμιτων εμπορικών πρακτικών των επιχειρήσεων έναντι των καταναλωτών και προβλέπει, στο παράρτημα I, εξαντλητικό κατάλογο 31 εμπορικών πρακτικών οι οποίες, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 5, της οδηγίας αυτής, θεωρούνται αθέμιτες «υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις». Συνεπώς, όπως ρητώς διευκρινίζει η αιτιολογική σκέψη 17 της εν λόγω οδηγίας, πρόκειται για τις μόνες εμπορικές πρακτικές που μπορούν να θεωρούνται αθέμιτες αυτές καθεαυτές χωρίς κατά περίπτωση αξιολόγηση βάσει των διατάξεων των άρθρων 5 έως 9 της οδηγίας (
54
).
112.
Η επίμαχη εμπορική πρακτική δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο των εμπορικών πρακτικών που πρέπει σε κάθε περίπτωση να θεωρούνται αθέμιτες. Επομένως, για τον χαρακτηρισμό της ως «αθέμιτης» απαιτείται κατά περίπτωση εκτίμηση. Συναφώς, η Επιτροπή και η Σλοβακική Κυβέρνηση ορθώς επισημαίνουν ότι η αναχρηματοδότηση δανείου συνιστά, γενικότερα, θεμιτή πρακτική. Τέτοια περίπτωση μπορεί να υφίσταται, για παράδειγμα, όπως επισημαίνει η Σλοβακική Κυβέρνηση, όταν αναχρηματοδοτείται μια πίστωση, προκειμένου να αντικατασταθεί μια παλαιότερη πίστωση με μια νεότερη με χαμηλότερο επιτόκιο, ή όταν ενοποιούνται διάφορες πιστώσεις σε μια νέα ενιαία πίστωση.
113.
Στην υπό κρίση υπόθεση, η VÚB Banka ισχυρίζεται, στις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι η χορηγηθείσα πίστωση συνίστατο σε πράξη αναχρηματοδότησης με σκοπό τη μείωση της οικονομικής επιβάρυνσης των εκκαλούντων. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά, αντιθέτως, ότι η «αλληλουχία» συμβάσεων που προσφέρθηκε στους εκκαλούντες είχε ως συνέπεια την υπερχρέωσή τους και γέννησε τον κίνδυνο απώλειας της κατοικίας τους.
114.
Καίτοι απόκειται εν τέλει στο αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί σχετικά με τη φύση της επίδικης στην κύρια δίκη εμπορικής πρακτικής, το Δικαστήριο μπορεί, βάσει των πληροφοριών που περιέχονται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, να του παράσχει στοιχεία δυνάμενα να φανούν χρήσιμα για τους σκοπούς του χαρακτηρισμού της εν λόγω πρακτικής (
55
).
115.
Συναφώς, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι τα διάφορα πιστωτικά δάνεια χορηγήθηκαν στους εκκαλούντες παρά το γεγονός ότι δεν ήταν φερέγγυοι. Συμφωνώ με την Επιτροπή ότι το στοιχείο αυτό μπορεί να ληφθεί υπόψη από το εθνικό δικαστήριο, προκειμένου να κριθεί, ειδικότερα, αν η επίμαχη πρακτική είναι επιθετική λόγω της «κατάχρησης επιρροής» κατά την έννοια των άρθρων 8 και 9 της οδηγίας 2005/29.
116.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι η έννοια της «κατάχρησης επιρροής», όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2005/29, καλύπτει την εκμετάλλευση της θέσης ισχύος έναντι του καταναλωτή για την άσκηση πίεσης, ακόμη και χωρίς τη χρήση ή την απειλή σωματικής βίας, με τρόπο που περιορίζει σημαντικά την ικανότητα του καταναλωτή να λάβει τεκμηριωμένη απόφαση (
56
).
117.
Στην υπό κρίση υπόθεση, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η κατάσταση υπερχρέωσης των εκκαλούντων τους καθιστά ευάλωτους και συνιστά περίπτωση «συγκεκριμένης ατυχίας ή περίστασης, την οποία γνωρίζει [ο εμπορευόμενος] και η οποία είναι τόσο σοβαρή ώστε να διαταράσσει την κρίση του καταναλωτή, προκειμένου να επηρεάσει την απόφασή του όσον αφορά το προϊόν», κατά την έννοια του άρθρου 9, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2005/29.
118.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή, χρησιμοποιώντας μια έντονη έκφραση, χαρακτήρισε την πρακτική της τράπεζας να χορηγεί κατ’ επανάληψη πιστώσεις ως «χιονοστιβάδα» δανείων. Απαντώντας σε ερώτηση που αποσκοπούσε στο να διευκρινισθεί ο τρόπος συσσώρευσης του χρέους, οι εκκαλούντες δήλωσαν ότι δεν ζητούσαν οι ίδιοι τα δάνεια, αλλά τους προτείνονταν αυτομάτως ως μέσο εξόφλησης προγενέστερων οφειλών. Οι εκκαλούντες λάμβαναν, κάθε φορά, ένα ελάχιστο ποσό και τα υπόλοιπα χρήματα κατέληγαν στην τράπεζα. Φρονώ ότι τούτο αποτελεί συνταρακτική αποκάλυψη. Μπορεί να θεωρηθεί ότι αποδεικνύει ότι ο εμπορευόμενος όχι απλώς γνώριζε την ατυχία του καταναλωτή (κατά την έννοια του άρθρου 9, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2005/29), αλλά και ότι ο ίδιος συνέβαλε σε αυτήν και μάλιστα επανειλημμένα.
119.
Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι ο σκοπός της εν λόγω οδηγίας είναι, μεταξύ άλλων, να διασφαλίσει υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών από τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, ο δε σκοπός αυτός στηρίζεται στο γεγονός ότι, σε σχέση με τον εμπορευόμενο, ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση, ιδίως όσον αφορά το επίπεδο πληροφόρησης, διευκρινιζομένου ότι δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι υφίσταται μεγάλη ασυμμετρία μεταξύ των εν λόγω αντισυμβαλλομένων όσον αφορά την πληροφόρηση και τις ικανότητές τους (
57
). Ο καταναλωτής είναι κατά τεκμήριο ασθενέστερος οικονομικά και έχει μικρότερη πείρα, από νομικής απόψεως, σε σύγκριση με τον αντισυμβαλλόμενό του, ιδίως στο πλαίσιο των πιστωτικών υπηρεσιών που παρέχονται από τράπεζα (
58
).
120.
Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, φρονώ ότι η οδηγία 2005/29 έχει την έννοια, αφενός, ότι η επανειλημμένη χορήγηση δανείων από πιστωτικό ίδρυμα σε καταναλωτή, όταν τα δάνεια αυτά αποσκοπούν στην αποπληρωμή προγενέστερων δανείων και ο καταναλωτής δεν είναι σε θέση να τα αποπληρώσει, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2005/29 και, αφετέρου, ότι η πράξη αυτή δύναται να συνιστά αθέμιτη εμπορική πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 5 της εν λόγω οδηγίας, και, πιο συγκεκριμένα, επιθετική εμπορική πρακτική κατά την έννοια των άρθρων 8 και 9 της οδηγίας αυτής, εφόσον το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η εν λόγω πρακτική, στο πραγματικό της πλαίσιο και λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των χαρακτηριστικών της και των περιστάσεων υπό τις οποίες ασκείται, συνιστά κατάχρηση επιρροής, λόγω της εκμετάλλευσης από τον εμπορευόμενο της παρατεταμένης υπερχρέωσης του καταναλωτή.
Επί του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος
121.
Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί αν το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2008/48, σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 10 της ίδιας οδηγίας, έχει την έννοια ότι δεν αποκλείει την εφαρμογή της οδηγίας αυτής σε περίπτωση σύμβασης πίστωσης της οποίας ο σκοπός συνίσταται στην αποπληρωμή προγενέστερων καταναλωτικών δανείων, έστω και αν αυτή εξασφαλίζεται με δικαίωμα σχετιζόμενο με ακίνητο.
122.
Συναφώς, πρέπει να επισημανθεί ότι, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2008/48, η οδηγία αυτή δεν εφαρμόζεται στις συμβάσεις πίστωσης που εξασφαλίζονται βάσει δικαιώματος σχετιζόμενου με ακίνητα περιουσιακά στοιχεία. Κατά την αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας αυτής, το εν λόγω είδος πίστωσης πρέπει να εξαιρεθεί από το πεδίο εφαρμογής της επειδή έχει «πολύ συγκεκριμένο χαρακτήρα».
123.
Ωστόσο, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 10 της εν λόγω οδηγίας, τα κράτη μέλη δύνανται να εφαρμόζουν, σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης, διατάξεις της εν λόγω οδηγίας σε τομείς που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα κράτη μέλη δύνανται να διατηρούν σε ισχύ ή να θεσπίζουν εθνικά μέτρα αντίστοιχα προς τις διατάξεις της οδηγίας αυτής ή προς ορισμένες εξ αυτών, όσον αφορά συμβάσεις καταναλωτικής πίστης που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48 (
59
).
124.
Το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης δάνειο αποτελεί σύμβαση πίστωσης που έχει εξασφαλισθεί με εμπράγματη ασφάλεια επί της κατοικίας των εκκαλούντων. Το αιτούν δικαστήριο δεν έχει αναφέρει ότι το εθνικό δίκαιο επεκτείνει την εφαρμογή της οδηγίας 2008/48 στις πιστωτικές συμβάσεις που έχουν εξασφαλισθεί με δικαίωμα σχετιζόμενο με ακίνητο. Το ότι δεν συντρέχει τέτοια περίπτωση επιβεβαιώθηκε από τη Σλοβακική Κυβέρνηση με τις γραπτές και τις προφορικές παρατηρήσεις της.
125.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω στοιχείων, οι μετέχοντες στη διαδικασία που έχουν καταθέσει γραπτές παρατηρήσεις θεωρούν ότι η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης σύμβαση πίστωσης δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48.
126.
Από τη διατύπωση και μόνο του προδικαστικού ερωτήματος καθίσταται σαφές ότι το αιτούν δικαστήριο δεν αμφισβητεί ότι, κατά κανόνα, οι συμβάσεις πίστωσης που εξασφαλίζονται με δικαίωμα σχετιζόμενο με ακίνητο εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48. Ωστόσο, από τις διευκρινίσεις του εν λόγω δικαστηρίου προκύπτει ότι οι αμφιβολίες του γεννώνται λόγω των συγκεκριμένων συνθηκών υπό τις οποίες συνήφθη το επίμαχο δάνειο. Ο σκοπός του εν λόγω δανείου συνίστατο στην αποπληρωμή προγενέστερων δανείων προς την τράπεζα, χωρίς τα σχετικά ποσά να έχουν καταβληθεί στους εκκαλούντες. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, από οικονομικής απόψεως, το επίμαχο δάνειο που συνήφθη το 2012 συνδέεται με τα προγενέστερα δάνεια που άρχισαν να συνάπτονται το 2004.
127.
Συναφώς, πρέπει να επισημανθεί ότι η διατύπωση του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2008/48 είναι σαφής (
60
). Η εναρμόνιση στον τομέα των πιστώσεων που εξασφαλίζονται με δικαίωμα σχετιζόμενο με ακίνητο επιτεύχθηκε μόνο σε μεταγενέστερο στάδιο, με την έκδοση της οδηγίας 2014/17 (
61
), ως απόρροια της χρηματοπιστωτικής κρίσης, η οποία έδειξε ότι η ανεύθυνη συμπεριφορά των συμμετεχόντων στην αγορά μπορεί να υπονομεύσει τα θεμέλια του χρηματοοικονομικού συστήματος (
62
).
128.
Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι το επίμαχο δάνειο συνήφθη υπό πολύ ιδιαίτερες συνθήκες. Η σύναψή του εντάσσεται στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου μοτίβου συμπεριφοράς, το οποίο συνίστατο, όπως προκύπτει από την παράθεση του ιστορικού της υπόθεσης από το αιτούν δικαστήριο, στην κατ’ επανάληψη χορήγηση δανείων από την τράπεζα προς τους εκκαλούντες, με τα ποσά των δανείων αυτών να μην τους καταβάλλονται, αλλά να χρησιμοποιούνται για την εκπλήρωση υποχρεώσεων από προγενέστερα δάνεια. Το ποσό και τα έξοδα των δανείων καθορίζονταν μονομερώς. Όπως εκτίθεται στο σημείο 118 των παρουσών προτάσεων, οι εκκαλούντες διευκρίνισαν, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι ο καταναλωτής ούτε καν ζητούσε τα δάνεια, αλλά του προτείνονταν αυτομάτως από την τράπεζα. Στο τέλος αυτής της «χιονοστιβάδας» δανείων –όρος τον οποίον χρησιμοποίησε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση– και όταν πια οι εκκαλούντες είχαν ήδη «καταχρεωθεί», η τράπεζα τους χορήγησε το επίμαχο δάνειο.
129.
Πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η οδηγία 2008/48 σκοπεί να διασφαλίσει αυξημένο επίπεδο προστασίας των καταναλωτών. Αυτό το σύστημα προστασίας στηρίζεται στην παραδοχή ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε υποδεέστερη θέση έναντι του επαγγελματία, όσον αφορά τόσο τη διαπραγματευτική ισχύ όσο και το επίπεδο πληροφόρησης (
63
).
130.
Προκειμένου να διασφαλισθεί η προστασία αυτή, το άρθρο 22, παράγραφος 3, της οδηγίας 2008/48 επιβάλλει στα κράτη μέλη να μεριμνούν ώστε οι διατάξεις που θεσπίζουν κατ’ εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας να μην καταστρατηγούνται μέσω του τρόπου διατύπωσης των συμβάσεων (
64
)_«ιδίως με την ενσωμάτωση αναλήψεων ή συμβάσεων πίστωσης, που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας, σε συμβάσεις πίστωσης ο χαρακτήρας ή ο σκοπός των οποίων θα επέτρεπε την αποφυγή της εφαρμογής της».
131.
Από την αιτιολογική έκθεση της πρότασης της Επιτροπής για την οδηγία 2008/48 (
65
) προκύπτει ότι σκοπός της εν λόγω διάταξης ήταν να αποτραπεί το ενδεχόμενο οι εξαιρέσεις από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, συμπεριλαμβανομένης της εξαίρεσης για τη στεγαστική πίστη, να καταστρατηγούνται κατά τέτοιον τρόπο ώστε να ενσωματώνονται στις εν λόγω συμβάσεις οι πράξεις που καλύπτει η εν λόγω οδηγία. Το παράδειγμα που μνημονεύθηκε στην εν λόγω αιτιολογική έκθεση ήταν η αίτηση καταναλωτή για ανάληψη πίστωσης στο πλαίσιο χορηγηθείσας στεγαστικής πίστης.
132.
Η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά ένα πιστωτικό δάνειο το οποίο συνδεόταν οικονομικά με τα προγενέστερα. Συγκεκριμένα, όπως εκθέτει το αιτούν δικαστήριο, ο σκοπός του επίμαχου δανείου συνίστατο αποκλειστικά και μόνο στην αναχρηματοδότηση των προγενέστερων δανείων. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν με την πράξη αυτή ο πιστωτής ενσωμάτωσε τα προγενέστερα δάνεια στο επίμαχο δάνειο προκειμένου να αποφύγει την εφαρμογή της οδηγίας 2008/48. Συναφώς, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει να λάβει υπόψη τις εθνικές διατάξεις με τις οποίες μεταφέρθηκε το άρθρο 22, παράγραφος 3, της οδηγίας 2008/48 στην εθνική έννομη τάξη. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Σλοβακική Κυβέρνηση δήλωσε ότι η εθνική νομοθεσία για την προστασία των καταναλωτών περιέχει διατάξεις που προβλέπουν κυρώσεις σε βάρος των πιστωτικών ιδρυμάτων για την καταστρατήγηση της νομοθεσίας για την προστασία των καταναλωτών. Συγκεκριμένα, ανέφερε ότι η σλοβακική νομοθεσία απαγορεύει στις τράπεζες τη σύζευξη συμβάσεων με σκοπό την καταστρατήγηση του νόμου ή την αναγραφή παραπλανητικών δηλώσεων στις συμβάσεις.
133.
Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2008/48 έχει την έννοια ότι δεν αποκλείει την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας σε περίπτωση σύμβασης πίστωσης της οποίας ο σκοπός συνίσταται στην αποπληρωμή προγενέστερων καταναλωτικών δανείων, έστω και αν η σύμβαση αυτή εξασφαλίζεται με δικαίωμα σχετιζόμενο με ακίνητο, εφόσον το εθνικό δικαστήριο κρίνει ότι η επίμαχη σύμβαση δανείου διατυπώθηκε κατά τέτοιον τρόπο ώστε να αποφευχθεί η εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας, σύμφωνα με το άρθρο 22, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής.
Επί του έκτου προδικαστικού ερωτήματος
134.
Με το έκτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί αν η προσέγγιση την οποία ακολούθησε το Δικαστήριο στην απόφαση Radlinger και Radlingerová μπορεί να εφαρμοσθεί και σε περίπτωση σύμβασης καταναλωτικής πίστης δυνάμει της οποίας τμήμα της πίστωσης δεν καταβάλλεται στον καταναλωτή, αλλά διατίθεται για την κάλυψη των εξόδων του πιστωτή, με αποτέλεσμα το συνολικό ποσό της πίστωσης να μην μπορεί να περιλαμβάνει τα έξοδα αυτά.
135.
Επισημαίνω, εκ προοιμίου, ότι η απάντηση στο ερώτημα αυτό θα είναι κρίσιμη μόνο σε περίπτωση που το Δικαστήριο συνταχθεί με την πρότασή μου όσον αφορά την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα.
136.
Πρέπει να υπομνησθεί ότι, στην απόφαση Radlinger και Radlingerová, το Δικαστήριο έκρινε ότι το συνολικό ποσό της πίστωσης, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, και του άρθρου 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/48, δεν μπορεί να συμπεριλαμβάνει κανένα από τα ποσά που προορίζονται για την τήρηση των δυνάμει της οικείας σύμβασης πίστωσης ανειλημμένων δεσμεύσεων, όπως είναι τα διοικητικά έξοδα, οι τόκοι, οι προμήθειες και κάθε άλλο είδος αμοιβής που οφείλει να καταβάλει ο καταναλωτής (
66
). Το Δικαστήριο συνήγαγε το συμπέρασμα ότι οι διατάξεις αυτές, καθώς και το σημείο I του παραρτήματος I της οδηγίας αυτής, έχουν την έννοια ότι το συνολικό ποσό της πίστωσης και το ποσό της ανάληψης συνιστούν τα ποσά που τίθενται στη διάθεση του καταναλωτή, με αποτέλεσμα να αποκλείονται τα ποσά που χρησιμοποιεί ο πιστωτικός φορέας για την κάλυψη των συνδεόμενων με την οικεία πίστωση εξόδων και τα οποία στην πραγματικότητα ουδέποτε καταβάλλονται στον εν λόγω καταναλωτή (
67
).
137.
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι θα πρέπει να προσδιορισθεί το ύψος της απαίτησης ως προς το οποίο επισπεύσθηκε η διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης από τον πιστωτή. Επίσης, το εν λόγω δικαστήριο διευκρινίζει ότι ο πιστωτής διατείνεται ότι τα ποσά της πίστωσης που διατέθηκαν για την κάλυψη των εξόδων της πίστωσης αυτής καταβλήθηκαν πράγματι στους εκκαλούντες και ότι έχει συμπεριλάβει τα εν λόγω ποσά στο ποσό της χορηγηθείσας πίστωσης.
138.
Συναφώς, από την απόφαση Radlinger και Radlingerová προκύπτει σαφώς, κατά τη γνώμη μου, ότι ο πιστωτής δεν μπορεί να συμπεριλάβει τα έξοδα στο συνολικό ποσό της πίστωσης.
139.
Συνεπώς, η προσέγγιση την οποία ακολούθησε το Δικαστήριο στην απόφαση Radlinger και Radlingerová μπορεί να εφαρμοσθεί και σε περίπτωση σύμβασης καταναλωτικής πίστης δυνάμει της οποίας τμήμα της πίστωσης δεν καταβάλλεται στον καταναλωτή αλλά διατίθεται για την κάλυψη των εξόδων του πιστωτή, με αποτέλεσμα το συνολικό ποσό της πίστωσης να μην περιλαμβάνει τα έξοδα αυτά.
VI. Πρόταση
140.
Λαμβανομένων υπόψη όλων των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα ερωτήματα που υπέβαλε το Krajský súd v Prešove (περιφερειακό δικαστήριο Prešov, Σλοβακία) ως εξής:
1)
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές,
έχει την έννοια ότι η εν λόγω οδηγία έχει εφαρμογή επί συμβατικής ρήτρας που απηχεί διάταξη του εθνικού δικαίου η οποία επιτρέπει στον επαγγελματία να κινήσει τη διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης λόγω αθέτησης από τον οφειλέτη, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, των συμβατικών του υποχρεώσεων, χωρίς το δικαίωμα αυτό να υπόκειται στην απαίτηση της αναλογικότητας.
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13
έχουν την έννοια ότι, σε ό,τι αφορά την εκτίμηση από εθνικό δικαστήριο του τυχόν καταχρηστικού χαρακτήρα της ρήτρας που αφορά τη διαδικασία πρόωρης λύσης της σύμβασης λόγω αθέτησης από τον οφειλέτη των υποχρεώσεών του για περιορισμένο χρονικό διάστημα, είναι έργο του δικαστηρίου αυτού να εξετάσει, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα κριτήρια: πρώτον, αν η ευχέρεια που παρέχεται στον επαγγελματία να απαιτήσει ολόκληρο το ποσό του δανείου προϋποθέτει τη μη εκπλήρωση από τον καταναλωτή υποχρέωσης έχουσας ουσιώδη σημασία στο πλαίσιο της επίμαχης συμβατικής σχέσης, δεύτερον, αν η ευχέρεια αυτή προβλέπεται για τις περιπτώσεις στις οποίες η ως άνω μη εκπλήρωση έχει αρκούντως σοβαρό χαρακτήρα δεδομένης της διάρκειας και του ύψους του δανείου, τρίτον, αν η ως άνω ευχέρεια παρεκκλίνει από τους κανόνες του κοινού δικαίου που έχουν συναφώς εφαρμογή ελλείψει ειδικών συμβατικών ρυθμίσεων και, τέταρτον, αν το εθνικό δίκαιο παρέχει στον καταναλωτή κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα ώστε να μπορεί, όταν εφαρμόζεται εις βάρος του τέτοια ρήτρα, να άρει τις συνέπειες που απορρέουν από την κατ’ αυτόν τον τρόπο πρόωρη λήξη του δανείου.
2)
Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, σε συνδυασμό με τα άρθρα 7, 47 και 38 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την αρχή της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης,
έχει την έννοια ότι αντίκειται σε εθνική νομολογία βάσει της οποίας δεν είναι δυνατόν να ανασταλεί, επί της ουσίας, η διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης με ιδιωτικό πλειστηριασμό ακινήτου που αποτελεί κατοικία καταναλωτών ή άλλων προσώπων, στο μέτρο που η λήψη ασφαλιστικών μέτρων είναι αναγκαία για την εξασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας της αποφάσεως του δικαστηρίου που είναι αρμόδιο να εκτιμήσει τον καταχρηστικό χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας.
3)
Η οδηγία 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές»),
έχει την έννοια, αφενός, ότι η επανειλημμένη χορήγηση δανείων από πιστωτικό ίδρυμα σε καταναλωτή, όταν τα δάνεια αυτά αποσκοπούν στην αποπληρωμή προγενέστερων δανείων και ο καταναλωτής δεν είναι σε θέση να τα αποπληρώσει, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2005/29 και, αφετέρου, ότι η πράξη αυτή δύναται να συνιστά αθέμιτη εμπορική πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 5 της εν λόγω οδηγίας, και, πιο συγκεκριμένα, επιθετική εμπορική πρακτική κατά την έννοια των άρθρων 8 και 9 της οδηγίας αυτής, εφόσον το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι στο πραγματικό της πλαίσιο και λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των χαρακτηριστικών της και των περιστάσεων υπό τις οποίες εφαρμόζεται, συνιστά κατάχρηση επιρροής, λόγω της εκμετάλλευσης από τον εμπορευόμενο της παρατεταμένης υπερχρέωσης του καταναλωτή.
4)
Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2008/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2008, για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης και την κατάργηση της οδηγίας 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου,
έχει την έννοια ότι δεν αποκλείει την εφαρμογή της προαναφερθείσας οδηγίας σε περίπτωση σύμβασης πίστωσης της οποίας ο σκοπός συνίσταται στην αποπληρωμή προγενέστερων καταναλωτικών δανείων, έστω και αν η σύμβαση αυτή εξασφαλίζεται με δικαίωμα σχετιζόμενο με ακίνητο, εφόσον το εθνικό δικαστήριο κρίνει ότι η επίμαχη σύμβαση δανείου διατυπώθηκε κατά τέτοιον τρόπο ώστε να αποφευχθεί η εφαρμογή της οδηγίας, δυνάμει του άρθρου της 22, παράγραφος 3.
5)
Η προσέγγιση την οποία ακολούθησε το Δικαστήριο στην απόφαση της 21ης Απριλίου 2016, Radlinger και Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283), μπορεί να εφαρμοσθεί και σε περίπτωση σύμβασης καταναλωτικής πίστης δυνάμει της οποίας τμήμα της πίστωσης δεν καταβάλλεται στον καταναλωτή αλλά διατίθεται για την κάλυψη των εξόδων του πιστωτή, με αποτέλεσμα το συνολικό ποσό της πίστωσης να μην περιλαμβάνει τα έξοδα αυτά.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Οδηγία 2014/17/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές για ακίνητα που προορίζονται για κατοικία και την τροποποίηση των οδηγιών 2008/48/ΕΚ και 2013/36/ΕΕ και του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1093/2010 (ΕΕ 2014, L 60, σ. 34).
(
3
)	Βλ. Micklitz, H.-W., «The Constitutional Transformation of Private Law Pillars through the CJEU», σε Collins, H. (επιμ.), European Contract Law and the Charter of Fundamental Rights, Intersentia, Cambridge, Antwerp, Portland, 2017, σ. 49.
(
4
)	Kenna, P., «Introduction», σε Kenna, P., Nasarre-Aznar, S., Sparkes, P., και Schmid, U.C. (επιμ.), Loss of Homes and Evictions Across Europe: A Comparative Legal and Policy Examination, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2018, σ. 41.
(
5
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29).
(
6
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ και 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές») (ΕΕ 2005, L 149, σ. 22).
(
7
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2008, για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης και την κατάργηση της οδηγίας 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2008, L 133, σ. 66, και διορθωτικά ΕΕ 2009, L 207, σ. 14, ΕΕ 2010, L 199, σ. 40, και ΕΕ 2011, L 234, σ. 46).
(
8
)	Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013 (C‑415/11, EU:C:2013:164).
(
9
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
10
)	Πρβλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 42).
(
11
)	Απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2020, Profi Credit Polska κ.λπ. (C‑84/19, C‑222/19 και C‑252/19, EU:C:2020:631, σκέψη 88 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
12
)	Απόφαση της 10ης Ιουνίου 2021, Prima banka Slovensko (C‑192/20, EU:C:2021:480, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
13
)	Αποφάσεις της 25ης Νοεμβρίου 2020, Banca B. (C‑269/19, EU:C:2020:954, σκέψη 24), και της 3ης Μαρτίου 2020, Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2020:138, σκέψη 27).
(
14
)	Πρβλ. αποφάσεις της 3ης Μαρτίου 2020, Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2020:138, σκέψη 30), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 77).
(
15
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 80). Η υπογράμμιση δική μου.
(
16
)	Απόφαση της 3ης Μαρτίου 2020, Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2020:138, σκέψη 31).
(
17
)	Απόφαση της 3ης Μαρτίου 2020, Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2020:138, σκέψη 32).
(
18
)	Απόφαση της 31 Μαρτίου 2022, Lombard Lízing (C‑472/20, EU:C:2022:242).
(
19
)	Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013, Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
20
)	Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013 (C‑415/11, EU:C:2013:164).
(
21
)	Απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 2017 (C‑421/14, EU:C:2017:60, σκέψη 66).
(
22
)	Απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2022 (C‑600/21, EU:C:2022:970).
(
23
)	Απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Bondora (C‑453/18, EU:C:2019:1118, σκέψη 40).
(
24
)	Απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Bondora (C‑453/18, EU:C:2019:1118, σκέψη 42).
(
25
)	Διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 7ης Φεβρουαρίου 2014 (C‑482/12, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2014:182).
(
26
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στην υπόθεση Macinský και Macinská (C‑482/12, EU:C:2013:765).
(
27
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στην υπόθεση Macinský και Macinská (C‑482/12, EU:C:2013:765, σημείο 80).
(
28
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στην υπόθεση Macinský και Macinská (C‑482/12, EU:C:2013:765, σημεία 64 και 96).
(
29
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψεις 55, 60 και 61). Οι εφαρμοστέες στην εν λόγω απόφαση διατάξεις του κώδικα πολιτικής δικονομίας έχουν, κατ’ ουσίαν, παρόμοιο περιεχόμενο με το άρθρο 325 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, το οποίο έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης.
(
30
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 58).
(
31
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 62).
(
32
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 64). Συγκεκριμένα, μνημονεύονται οι αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 13ης Μαΐου 2008, McCann κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2008:0513JUD001900904, § 50), και της 25ης Ιουλίου 2013, Rousk κατά Σουηδίας (CE:ECHR:2013:0725JUD002718304, § 137). Μια πιο πρόσφατη απόφαση στον τομέα της αναγκαστικής πώλησης οικογενειακής στέγης είναι η απόφαση της 12ης Ιουλίου 2016, Vrzić κατά Κροατίας (CE:ECHR:2016:0712JUD004377713). Το ΕΔΔΑ διέκρινε την υπόθεση αυτή από εκείνες που εντάσσονται στη νομολογιακή γραμμή την οποία εγκαινίασε η απόφαση McCann καθώς, σε αντίθεση με τις άλλες υποθέσεις όπου οι ενάγοντες διέμεναν σε διαμερίσματα που ανήκαν στο κράτος ή σε κοινωνικούς φορείς, στην υπόθεση Vrzić κατά Κροατίας οι αντίδικοι στη διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης ήταν ιδιώτες. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι, στη συγκεκριμένη περίπτωση, η αναγκαστική πώληση της οικίας έπρεπε να θεωρηθεί «αναγκαία σε μια δημοκρατική κοινωνία» λόγω των κινδύνων που είχαν συνειδητά αναλάβει οι ενάγοντες, δανειζόμενοι ένα σημαντικό χρηματικό ποσό για την επιχείρησή τους και χρησιμοποιώντας την οικία τους ως εγγύηση. Επιπλέον, στην απόφαση αυτή ελήφθη υπόψη το γεγονός ότι οι ενάγοντες δεν είχαν προσβάλει καμία από τις συμβάσεις δανείου ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες.
(
33
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 65). Στην απόφαση εκείνη γίνεται λόγος για «right to accommodation». Ωστόσο, το άρθρο 7 του Χάρτη, το οποίο περιλαμβάνεται στον τίτλο II που επιγράφεται «Ελευθερίες», κατοχυρώνει το «right to respect for one’s home». Στο πλαίσιο ακριβώς των διατάξεων του Χάρτη περί «αλληλεγγύης», και ειδικότερα στο άρθρο 34, παράγραφος 3, του Χάρτη, η Ένωση «αναγνωρίζει και σέβεται το δικαίωμα κοινωνικής αρωγής και στεγαστικής βοήθειας».
(
34
)	Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013 (C‑415/11, EU:C:2013:164, σκέψη 59).
(
35
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014 (C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψη 66). Η υπογράμμιση δική μου.
(
36
)	Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην απόφαση του Najvyšší súd Slovenskej republiky (Ανωτάτου Δικαστηρίου της Σλοβακικής Δημοκρατίας) της 29ης Ιανουαρίου 2019, 8Cdo/147/2017.
(
37
)	Οι εκκαλούντες ανέφεραν ότι, ακόμη και στις περιπτώσεις που οι καταναλωτές αμφισβητούν την πώληση και προβάλλουν το δικαίωμά τους να παραμείνουν στην οικία ενόσω εκκρεμεί η δίκη, υφίστανται συχνά παρενοχλήσεις από τους νέους κυρίους, οι οποίοι διακόπτουν την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος ή αλλάζουν κλειδαριά.
(
38
)	Πρβλ. απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2018, Profi Credit Polska (C‑176/17, EU:C:2018:711, σκέψη 52).
(
39
)	Απόφαση της 17ης Ιουλίου 2014, Sánchez Morcillo και Abril García (C‑169/14, EU:C:2014:2099, σκέψη 38). Γενικότερα, ως προς την ανάγκη αυστηρής ρύθμισης των συμβάσεων που προορίζονται για την εξυπηρέτηση βασικών αναγκών στέγασης, πίστωσης και εργασίας στο πλαίσιο μακροχρόνιων συμβατικών σχέσεων, βλ. τις «Principles of Life-Time Contracts» [Αρχές των Μακροχρόνιων Συμβάσεων], όπως αναπτύχθηκαν από το Social Contract Law Group (EuSoCo) και αναλύονται σε Ratti, L. (επιμ.), Embedding the Principles of Life Time Contracts, A Research Agenda for Contract Law, Eleven, 2018.
(
40
)	Πρβλ. απόφαση της 17ης Ιουλίου 2014, Sánchez Morcillo και Abril García (C‑169/14, EU:C:2014:2099, σκέψη 38).
(
41
)	Whitehouse, L., «The Home-Owner: Citizen or Consumer?», σε Bright, S., και Dewar, J., Land Law Themes and Perspectives, Oxford University Press, Οξφόρδη, 1998, σ. 183 έως 205.
(
42
)	Απόφαση της 25ης Ιανουαρίου 2022, VYSOČINA WIND (C‑181/20, EU:C:2022:51, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
43
)	Πρβλ. απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, EOS KSI Slovensko (C‑448/17, EU:C:2018:745, σκέψη 53).
(
44
)	Αποφάσεις της 17ης Μαΐου 2022, Ibercaja Banco (C‑600/19, EU:C:2022:394, σκέψη 45), της 17ης Μαΐου 2022, SPV Project 1503 κ.λπ. (C‑693/19 και C‑831/19, EU:C:2022:395, σκέψη 61), και της 17ης Μαΐου 2022, Impuls Leasing România (C‑725/19, EU:C:2022:396, σκέψη 43).
(
45
)	Απόφαση της 17ης Μαΐου 2022, SPV Project 1503 κ.λπ. (C‑693/19 και C‑831/19, EU:C:2022:395, σκέψη 66).
(
46
)	Απόφαση της 17ης Μαΐου 2022, Ibercaja Banco (C‑600/19, EU:C:2022:394, σκέψη 50).
(
47
)	Πρβλ. απόφαση της 6ης Ιουνίου 2019, Schyns (C‑58/18, EU:C:2019:467, σκέψη 46).
(
48
)	Βλ. κατευθυντήριες γραμμές της ΕΑΤ σχετικά με τις καθυστερήσεις και τις κατασχέσεις, 1 Ιουνίου 2015 (EBA/GL/2015/12), σημείο 11.
(
49
)	Το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει, συναφώς, την απόφαση της 15ης Μαρτίου 2012, Pereničová και Perenič (C‑453/10, EU:C:2012:144, σκέψη 43), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η διαπίστωση ότι μια εμπορική πρακτική είναι αθέμιτη αποτελεί απλώς ένα από τα στοιχεία στα οποία το αρμόδιο δικαστήριο μπορεί να βασισθεί για να εκτιμήσει αν οι ρήτρες μιας σύμβασης είναι καταχρηστικές σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13. Στην απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, Bankia (C‑109/17, EU:C:2018:735, σκέψη 33), το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι μια σύμβαση που αποτελεί εκτελεστό τίτλο δεν μπορεί να κηρυχθεί άκυρη απλώς και μόνον επειδή περιέχει ρήτρες που παραβιάζουν την επιβαλλόμενη από το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2005/29 απαγόρευση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.
(
50
)	Απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2022, Vicente (Αγωγή για την καταβολή δικηγορικής αμοιβής) (C‑335/21, EU:C:2022:720, σκέψη 83 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
51
)	Απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2022, Vicente (Αγωγή για την καταβολή δικηγορικής αμοιβής) (C‑335/21, EU:C:2022:720, σκέψη 84).
(
52
)	Απόφαση της 20ής Ιουλίου 2017, Gelvora (C‑357/16, EU:C:2017:573, σκέψη 21).
(
53
)	Απόφαση της 20ής Ιουλίου 2017, Gelvora (C‑357/16, EU:C:2017:573, σκέψεις 22 και 23).
(
54
)	Απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2021, Peek & Cloppenburg (C‑371/20, EU:C:2021:674, σκέψη 34).
(
55
)	Απόφαση της 12ης Ιουνίου 2019, Orange Polska (C‑628/17, EU:C:2019:480, σκέψη 37).
(
56
)	Απόφαση της 12ης Ιουνίου 2019, Orange Polska (C‑628/17, EU:C:2019:480, σκέψη 33).
(
57
)	Απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2021, Peek & Cloppenburg (C‑371/20, EU:C:2021:674, σκέψη 39).
(
58
)	Πρβλ. απόφαση της 16ης Απριλίου 2015, UPC Magyarország (C‑388/13, EU:C:2015:225, σκέψη 53).
(
59
)	Διάταξη της 12ης Οκτωβρίου 2016, Horžić και Pušić (C‑511/15 και C‑512/15, EU:C:2016:787, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
60
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, διάταξη της 12ης Οκτωβρίου 2016, Horžić και Pušić (C‑511/15 και C‑512/15, EU:C:2016:787, σκέψη 27).
(
61
)	Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2014/17, η οδηγία αυτή εφαρμόζεται στις συμβάσεις πίστωσης που εξασφαλίζονται είτε με υποθήκη είτε με άλλη παρόμοια εγγύηση, που χρησιμοποιείται γενικά σε κράτος μέλος για ακίνητα που προορίζονται για κατοικία, ή που εξασφαλίζονται βάσει δικαιώματος σχετιζόμενου με ακίνητα που προορίζονται για κατοικία.
(
62
)	Βλέπε αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας 2014/17.
(
63
)	Απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2019, Lexitor (C‑383/18, EU:C:2019:702, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
64
)	Απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2019, Lexitor (C‑383/18, EU:C:2019:702, σκέψη 30).
(
65
)	Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την εναρμόνιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που διέπουν τις πιστώσεις που χορηγούνται στους καταναλωτές, COM(2002) 443 τελικό (ΕΕ 2002, C 331/E, σ. 200), σ. 221.
(
66
)	Απόφαση της 21ης Απριλίου 2016 (C‑377/14, EU:C:2016:283, σκέψη 86).
(
67
)	Απόφαση της 21ης Απριλίου 2016, Radlinger και Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, σκέψη 91).