62018CJ0619_RES
Sprawa C‑619/18
Komisja Europejska
przeciwko
Rzeczypospolitej Polskiej
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 24 czerwca 2019 r.
Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE – Praworządność – Skuteczna ochrona sądowa w dziedzinach objętych prawem Unii – Zasady nieusuwalności i niezawisłości sędziów – Obniżenie wieku przejścia w stan spoczynku sędziów Sądu Najwyższego – Zastosowanie do urzędujących sędziów – Możliwość dalszego zajmowania stanowiska sędziowskiego po ukończeniu tego wieku uzależniona od uzyskania zgody stanowiącej dyskrecjonalną decyzję Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Przedmiot sporu – Ustalenie w uzasadnionej opinii – Termin wyznaczony państwu członkowskiemu – Wejście w życie ustawy tego państwa członkowskiego usuwającej z mocą wsteczną wszelkie skutki przepisów krajowych zakwestionowanych przez Komisję – Zdarzenie zaistniałe po upływie tego terminu – Skarga niebezprzedmiotowa
(art. 258 TFUE)
(zob. pkt 30, 31)
Państwa członkowskie – Zobowiązania – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Zakres
(art. 2, 19 TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi)
(zob. pkt 46–50, 54, 55)
Państwa członkowskie – Zobowiązania – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie zasad nieusuwalności i niezawisłości sędziów – Przepisy krajowe obniżające wiek przejścia w stan spoczynku sędziów Sądu Najwyższego – Zastosowanie do urzędujących sędziów – Naruszenie – Względy uzasadniające – Ujednolicenie granic wiekowych obligatoryjnego zaprzestania działalności – Proporcjonalność – Brak
(art. 2, 19 TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi)
(zob. pkt 57, 58, 71–73, 78–96, 124; sentencja)
Prawo Unii Europejskiej – Zasady – Prawo do skutecznej ochrony sądowej – Zasada niezawisłości sędziowskiej – Zakres
(art. 19 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi)
(zob. pkt 74–77, 108)
Państwa członkowskie – Zobowiązania – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie zasady niezawisłości sędziowskiej – Przepisy krajowe obniżające wiek przejścia w stan spoczynku sędziów Sądu Najwyższego i przyznające prezydentowi państwa członkowskiego uprawnienia dyskrecjonalne w zakresie przedłużenia okresu czynnej służby tych sędziów – Naruszenie w przypadku istnienia w odczuciu podmiotów prawa uzasadnionych wątpliwości co do niezależności danych sędziów od czynników zewnętrznych oraz ich neutralności względem ścierających się przed nimi interesów
(art. 2, 19 TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi)
(zob. pkt 110–112, 114–118, 123, 124; sentencja)
Streszczenie
Przepisy polskiego ustawodawstwa dotyczące obniżenia wieku przejścia w stan spoczynku sędziów Sądu Najwyższego są niezgodne z prawem Unii
W wyroku Komisja/Polska (C‑619/18), ogłoszonym w dniu 24 czerwca 2019 r., Trybunał w składzie wielkiej izby uwzględnił skargę o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego wniesioną przez Komisję przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, która to skarga zmierzała do stwierdzenia, że z jednej strony poprzez zastosowanie przepisów wprowadzających obniżenie wieku przejścia w stan spoczynku sędziów Sądu Najwyższego do urzędujących sędziów powołanych do tego sądu przed dniem 3 kwietnia 2018 r. oraz z drugiej strony poprzez przyznanie Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej dyskrecjonalnego prawa do przedłużenia czynnej służby sędziów owego sądu po ukończeniu przez nich nowo określonego wieku przejścia w stan spoczynku to państwo członkowskie uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.
Komisja zarzuciła Rzeczpospolitej Polskiej, że w drodze tych przepisów, naruszając zasadę niezawisłości sędziowskiej, a w szczególności zasadę ich nieusuwalności, uchybiła ona zobowiązaniom wypływającym dla państw członkowskich z przywołanego postanowienia.
W swoim wyroku Trybunał zajął najpierw stanowisko w przedmiocie zastosowania i zakresu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. W tym względzie przypomniał on, że powyższe postanowienie nakłada na wszystkie państwa członkowskie obowiązek ustanowienia środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej, w rozumieniu art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, w dziedzinach objętych prawem Unii. W szczególności każde państwo członkowskie powinno na podstawie art 19 ust. 1 akapit drugi TUE zapewnić, by organy, które należą – jako „sąd” w rozumieniu prawa Unii – do systemu środków odwoławczych w dziedzinach objętych prawem Unii i które w konsekwencji mogą w określonych wypadkach orzekać o kwestiach związanych ze stosowaniem lub z wykładnią tego prawa, odpowiadały wymogom skutecznej ochrony sądowej, co w tym wypadku powinno odnosić się także do Sądu Najwyższego. Ponadto Trybunał wskazał, że dla zagwarantowania, by sąd ten mógł sam zapewniać tego rodzaju ochronę, kluczowe jest zachowanie przez niego niezależności, co potwierdza art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych. Wymóg niezawisłości sędziowskiej, stanowiącej integralny element sądzenia, wchodzi w zakres istoty prawa do skutecznej ochrony sądowej oraz prawa podstawowego do rzetelnego procesu sądowego, które to prawo ma fundamentalne znaczenie jako gwarancja ochrony wszystkich praw, jakie podmioty prawa wywodzą z prawa Unii, oraz zachowania wartości wspólnych państwom członkowskim określonych w art. 2 TUE, w szczególności wartości państwa prawa.
Następnie Trybunał wyjaśnił zakres tego wymogu. W tej kwestii Trybunał wskazał, że wypływające z niego gwarancje niezawisłości i bezstronności wymagają istnienia zasad, w szczególności co do składu danych organów, powoływania ich członków, okresu trwania ich kadencji oraz powodów ich wyłączania lub odwołania, pozwalających wykluczyć, w przekonaniu podmiotów prawa, wszelką uzasadnioną wątpliwość co do niezależności tych organów od czynników zewnętrznych oraz neutralności względem ścierających się przed nimi interesów. W szczególności ta konieczna wolność sędziów od wszelkiego rodzaju ingerencji lub nacisków z zewnątrz wymaga określonych gwarancji, takich jak nieusuwalność, chroniących osoby, którym powierzono zadanie sądzenia. Zasada nieusuwalności wymaga w szczególności, by sędziowie mogli sprawować urząd do momentu ukończenia obowiązkowego wieku przejścia w stan spoczynku lub upływu kadencji sprawowania danej funkcji, jeżeli ma ona charakter czasowy. Mimo że zasada ta nie ma charakteru absolutnego, wyjątki od niej mogą – przy zachowaniu zasady proporcjonalności – występować wyłącznie pod warunkiem, że uzasadniają je nadrzędne i prawnie uzasadnione względy. W niniejszej sprawie Trybunał stwierdził, że zaskarżona reforma prowadzi do przedwczesnego zaprzestania wykonywania orzeczniczych obowiązków przez urzędujących sędziów Sądu Najwyższego i że w związku z tym może być ona dopuszczalna jedynie wtedy, gdy jest usprawiedliwiona prawnie uzasadnionym celem i jest względem tego celu proporcjonalna, oraz pod warunkiem że nie daje podstaw do powstania w przekonaniu podmiotów prawa uzasadnionych wątpliwości tego rodzaju, co te wspomniane powyżej. Trybunał stwierdził jednak, że zastosowanie przepisów przewidujących obniżenie wieku przejścia w stan spoczynku sędziów Sądu Najwyższego do urzędujących sędziów tego sądu nie jest usprawiedliwione prawnie uzasadnionym celem. W rezultacie orzekł, że zastosowanie to narusza zasadę nieusuwalności sędziów, która jest nieodłącznie związana z ich niezawisłością.
Wreszcie Trybunał odniósł się do uprawnień dyskrecjonalnych przyznanych Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej przez nową ustawę o Sądzie Najwyższym w zakresie przedłużenia czynnej służby sędziów tego sądu po osiągnięciu przez nich nowo ustalonego na mocy tej ustawy wieku przejścia w stan spoczynku. Trybunał zauważył, że chociaż wyłącznie państwa członkowskie są władne decydować, czy dopuszczają – czy też nie – takie przedłużenie czynnej służby po ukończeniu zwykłego wieku przejścia w stan spoczynku, to nie zmienia to faktu, że w przypadku gdy opowiedzą się one za takim mechanizmem, są zobowiązane do zapewnienia, że warunki i szczegółowe zasady, jakim podlega takie przedłużenie, nie będą naruszać zasady niezawisłości sędziowskiej. W tym względzie okoliczność, że organowi takiemu jak Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje prawo decydowania o wyrażeniu lub odmowie zgody na takie ewentualne przedłużenie, nie jest oczywiście sama w sobie wystarczająca do tego, by uznać, że doszło do naruszenia wspomnianej powyżej zasady. Niemniej jednak należy upewnić się, że materialne warunki oraz zasady proceduralne wydania takich decyzji są sformułowane w sposób nieprowadzący do powstania w przekonaniu podmiotów prawa uzasadnionych wątpliwości co do niezależności danych sędziów. Do tego celu nieodzowne jest w szczególności, ażeby wspomniane warunki i zasady zostały ustanowione w taki sposób, by owi sędziowie zostali zabezpieczeni przed ewentualną pokusą poddania się ingerencji lub naciskom z zewnątrz mogącym zagrozić ich niezawisłości. Tego rodzaju zasady powinny zatem w szczególności pozwolić na wykluczenie nie tylko wszelkiego wpływu z zewnątrz w postaci zaleceń, ale również bardziej pośrednich form oddziaływania, które mogą zaważyć na rozstrzygnięciach danych sędziów. W odniesieniu do nowej ustawy o Sądzie Najwyższym Trybunał zauważył, że ustawa ta przewiduje, iż przedłużenie okresu czynnej służby sędziów tego sądu będzie odtąd uzależnione od decyzji Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o charakterze dyskrecjonalnym, która to decyzja nie musi zawierać uzasadnienia i nie może być przedmiotem zaskarżenia do sądu. Co się tyczy tego, że według tej ustawy Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej przed podjęciem decyzji zasięga opinii Krajowej Rady Sądowniczej, Trybunał podkreślił, że interwencja takiego organu w kontekście procesu przedłużenia służby czynnej sędziego po ukończeniu przez niego zwykłego wieku przejścia w stan spoczynku może co do zasady przyczynić się do obiektywizacji tego procesu. Może tak być jednak wyłącznie pod warunkiem, że zostaną spełnione określone warunki, w szczególności że sam ten organ będzie niezależny od władzy ustawodawczej i wykonawczej oraz od organu, któremu ma przedstawić swoją opinię, a także, że taka opinia będzie wydawana na podstawie obiektywnych i istotnych kryteriów, a ponadto będzie należycie uzasadniona, tak by mogła w sposób obiektywny być pomocna dla tego organu przy podejmowaniu przez niego decyzji. W niniejszej sprawie Trybunał uznał za wystarczające stwierdzenie, że wydawane przez Krajową Radę Sądownictwa opinie, w szczególności ze względu na to, iż nie zawierają uzasadnienia, nie mogą w obiektywny sposób być pomocne dla Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przy wykonywaniu przez niego uprawnień przyznanych mu w na mocy nowej ustawy o Sądzie Najwyższym, skutkiem czego uprawnienia te mogą budzić, między innymi w przekonaniu podmiotów prawa, uzasadnione wątpliwości co do o do niezależności danych sędziów od czynników zewnętrznych oraz ich neutralności względem ścierających się przed nimi interesów.