Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. KOKOTT
van 9 oktober 2025
(1)
Zaak C‑483/24
Procureur général près la Cour d’appel de Liège
tegen
Aldi SA
[verzoek van het Hof van Cassatie (België) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Bescherming van de volksgezondheid – Levensmiddelenhygiëne – Verordening (EG) nr. 852/2004 – Verordening (EG) nr. 178/2002 – Verplichtingen van de exploitanten van levensmiddelenbedrijven – Ontdekking van sporen van ongedierte in winkels en magazijnen – Vaststelling van een overtreding ”
I.      Inleiding
1.        Volstaat het enkele aantreffen
van sporen van ongedierte in winkels en magazijnen van een exploitant van een levensmiddelenbedrijf op zich om aan te tonen dat de hygiënevoorschriften van verordening (EG) nr. 852/2004 inzake levensmiddelenhygiëne(2) zijn geschonden, of moet de bevoegde autoriteit eerder aantonen dat de betrokken exploitant van het levensmiddelenbedrijf de in die verordening neergelegde inspanningsverplichtingen niet is nagekomen?
2.        Dat is de vraag waarover het Hof door het Hof van Cassatie (België) wordt verzocht om een prejudiciële beslissing.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Basisverordening levensmiddelen
3.        In de verordening inzake levensmiddelenhygiëne, waarvan in deze zaak om uitlegging wordt gevraagd, wordt herhaaldelijk verwezen naar verordening (EG) nr. 178/2002 tot vaststelling van de algemene beginselen en voorschriften van de levensmiddelenwetgeving, tot oprichting van een Europese Autoriteit voor voedselveiligheid en tot vaststelling van procedures voor voedselveiligheidsaangelegenheden(3).
4.        Overweging 30 van de basisverordening levensmiddelen luidt:
„Een exploitant van een levensmiddelenbedrijf bevindt zich in de beste positie om een veilig systeem op te zetten om levensmiddelen te leveren en te waarborgen dat de geleverde levensmiddelen veilig zijn. Daarom dient de primaire wettelijke verantwoordelijkheid voor de voedselveiligheid bij de exploitant te liggen. [...]”
5.        Artikel 17 („Verantwoordelijkheden”) van de basisverordening levensmiddelen bepaalt het volgende:
„1. De exploitanten van levensmiddelenbedrijven en diervoederbedrijven zorgen ervoor dat de levensmiddelen en diervoeders in alle stadia van de productie, verwerking en distributie in de bedrijven onder hun beheer voldoen aan de voorschriften van de levensmiddelenwetgeving die van toepassing zijn op hun bedrijvigheid en controleren of deze voorschriften metterdaad worden nageleefd.
2.      De lidstaten handhaven de levensmiddelenwetgeving en gaan na of de exploitanten van levensmiddelenbedrijven en diervoederbedrijven de toepasselijke voorschriften van de levensmiddelenwetgeving in alle stadia van de productie, verwerking en distributie naleven.
Daartoe onderhouden zij een systeem van officiële controles en andere op de situatie afgestemde activiteiten, met inbegrip van de communicatie met het publiek over de veiligheid en de risico’s van levensmiddelen en diervoeders, bewaking van de veiligheid van levensmiddelen en diervoeders alsmede andere controleactiviteiten betreffende alle stadia van de productie, verwerking en distributie.
Voorts stellen de lidstaten de regels vast inzake maatregelen en sancties in geval van overtredingen van de wetgeving inzake levensmiddelen en diervoeder. De maatregelen en sancties moeten doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn.”
B.      Verordening inzake levensmiddelenhygiëne
6.        Overweging 1 van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne verwijst naar de basisverordening levensmiddelen:
„Het streven naar een hoog beschermingsniveau van het menselijk leven en de volksgezondheid is een van de fundamentele doelstellingen van de levensmiddelenwetgeving, zoals is bepaald in [de basisverordening levensmiddelen]. [...]”
7.        Overweging 7 van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne verwijst naar de doelstelling van deze verordening:
„De nieuwe algemene en specifieke hygiënevoorschriften hebben in hoofdzaak ten doel een hoog niveau van consumentenbescherming op het vlak van de voedselveiligheid te garanderen.”
8.        Artikel 1, lid 1, onder a), van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne bepaalt het volgende:
„[D]e verantwoordelijkheid voor de voedselveiligheid berust in eerste instantie bij de exploitant van het levensmiddelenbedrijf”.
9.        Artikel 3 van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne luidt als volgt:
„Exploitanten van levensmiddelenbedrijven zorgen ervoor dat alle stadia van de productie, verwerking en distributie van levensmiddelen die zij onder hun beheer hebben, voldoen aan de bij onderhavige verordening vastgestelde toepasselijke hygiënevoorschriften.”
10. Overeenkomstig lid 2 van artikel 4 („Algemene en specifieke hygiënevoorschriften”) van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne houden „[e]xploitanten van levensmiddelenbedrijven die zich bezighouden met enigerlei stadium van de productie, verwerking en distributie van levensmiddelen [...]
zich aan de algemene hygiënevoorschriften van bijlage II”.
11.      In artikel 5 („Risicoanalyse en kritische controlepunten”), leden 1 en 2, van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne wordt verwezen naar de HACCP-beginselen(4), waarin goede praktijken inzake hygiëne worden beschreven.
12.      Bijlage II, hoofdstuk I, punt 2, onder c), bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne bepaalt:
„De indeling, het ontwerp, de constructie, de ligging en de afmetingen van ruimtes voor levensmiddelen moeten zodanig zijn dat:
[...]
c)      goede hygiënische praktijken mogelijk zijn, onder andere door bescherming tegen verontreiniging, en met name bestrijding van schadelijke organismen”.
13.      Bijlage II, hoofdstuk V, punt 1, onder a), luidt als volgt:
„Alle artikelen, uitrustingsstukken en apparatuur die met voedsel in aanraking komen moeten:
a)      afdoende worden schoongemaakt en zo nodig ontsmet. Het schoonmaken en ontsmetten moeten zo frequent plaatsvinden dat elk gevaar van verontreiniging wordt vermeden”.
14.      Bijlage II, hoofdstuk IX, punten 2, 3 en 4, bepaalt het volgende:
„2.      Grondstoffen en alle ingrediënten die in het bedrijf zijn opgeslagen, moeten worden bewaard in adequate omstandigheden die erop gericht zijn bederf te voorkomen en verontreiniging tegen te gaan.
3.      In alle stadia van de productie, verwerking en distributie moeten levensmiddelen worden beschermd tegen elke vorm van verontreiniging waardoor de levensmiddelen ongeschikt kunnen worden voor menselijke consumptie, schadelijk worden voor de gezondheid, dan wel op een zodanige wijze kunnen worden verontreinigd dat zij redelijkerwijze niet meer in die staat kunnen worden geconsumeerd.
4.      Adequate maatregelen moeten worden getroffen om schadelijke organismen te bestrijden. Er moeten ook adequate maatregelen worden getroffen om te voorkomen dat huisdieren op plaatsen kunnen komen waar levensmiddelen worden bewerkt, gehanteerd of opgeslagen (of, indien de bevoegde autoriteiten zulks in speciale gevallen toestaan, om te voorkomen dat huisdieren die daar wel komen verontreiniging van de levensmiddelen veroorzaken).”
III. Feiten en verzoek om een prejudiciële beslissing
15.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing is gebaseerd op een strafprocedure die het Belgische openbaar ministerie heeft ingeleid tegen het levensmiddelenbedrijf Aldi SA.
16.      Tijdens inspecties tussen 2020 en 2022 heeft het Federaal Agentschap voor de veiligheid van de voedselketen (FAVV) (België) meermaals onregelmatigheden geconstateerd in een aantal winkels en magazijnen van Aldi. Verschillende van de betrokken bedrijfsruimten werden met tussenpozen van een aantal maanden opnieuw bezocht en er werd vastgesteld dat de onregelmatigheden voortduurden.
17.      Ter plaatse werden zowel in de voor de consument toegankelijke schappen als in de magazijnen onder meer vuil, door ongedierte aangevreten producten, met uitwerpselen, urine en haren verontreinigde levensmiddelen, uitwerpselen van ongedierte en dode muizen aangetroffen.
18.      Bovendien heeft het FAVV kritiek geuit op het ontbreken van een controlesysteem
bij de ontvangst van goederen in bepaalde bedrijfsruimten, waar het in het verleden reeds op had gewezen.
19.      Bij een van die inspecties, waarbij uitwerpselen van knaagdieren en dode muizen waren aangetroffen, was net daarvoor een controle uitgevoerd door een ongediertebestrijdingsbedrijf.
20.      Het Belgische openbaar ministerie heeft Aldi daarop beschuldigd van schending van artikel 4 en bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne, alsook
van artikel 9, lid 3, van het Koninklijk besluit van 22 februari 2001 houdende organisatie van de controles die worden verricht door het Federaal Agentschap voor de veiligheid van de voedselketen en tot wijziging van diverse wettelijke bepalingen.
21.      Bij vonnis van 15 maart 2023 heeft de tribunal correctionnel de Luxembourg, division Neufchâteau (correctionele rechtbank Luxemburg, afdeling Neufchâteau, België) Aldi vrijgesproken van alle onderdelen van de tenlastelegging. Het Belgische openbaar ministerie heeft tegen dit vonnis hoger beroep ingesteld.
22.      De cour d’appel de Liège (hof van beroep Luik, België) heeft het vonnis in eerste aanleg echter bevestigd. Volgens deze rechter legt de verordening inzake levensmiddelenhygiëne enkel inspanningsverplichtingen op aan exploitanten van levensmiddelenbedrijven. De loutere aanwezigheid van sporen en uitwerpselen van ongedierte vormt op zich geen schending van deze verordening. Het Belgische openbaar ministerie heeft tegen dit vonnis cassatieberoep ingesteld.
23.      Daarop heeft het Hof van Cassatie de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Leggen de verplichtingen die zijn neergelegd in artikel 4, lid 2, van [de verordening inzake levensmiddelenhygiëne] en in bijlage II bij deze verordening, meer in het bijzonder in hoofdstuk I, punt 2, onder c), hoofdstuk V, punt 1, onder a), en hoofdstuk IX, punten 2, 3 en 4, ervan, de exploitanten van levensmiddelenbedrijven in de groot- en detailhandel een resultaatsverplichting op in die zin dat de vaststelling van sporen of uitwerpselen van ongedierte in winkels en magazijnen, behoudens overmacht, vreemde oorzaken, of onoverkomelijke dwaling, volstaat om aan te tonen dat voornoemde verordening is geschonden, of geldt voor exploitanten van levensmiddelenbedrijven slechts een inspanningsverplichting, dat wil zeggen dat zij al het mogelijke moeten doen om de aanwezigheid van ongedierte te voorkomen, zodat de enkele vaststelling door de nationale administratieve autoriteit dat er in winkels en magazijnen sporen of uitwerpselen van ongedierte aanwezig zijn, niet volstaat om schending van die verordening aan te tonen?”
24.      Aldi, de Belgische, de Griekse, de Franse, de Luxemburgse, de Nederlandse en de Poolse regering
en Ierland, alsmede de Europese Commissie hebben in het kader van de procedure bij het Hof schriftelijke opmerkingen over deze vraag ingediend. Dezelfde partijen, met uitzondering van de Luxemburgse, de Nederlandse en de Poolse regering, waren tevens vertegenwoordigd ter terechtzitting van 25 juni 2025.
IV.    Juridische beoordeling
A.      Ontvankelijkheid
25.      Aldi stelt dat de prejudiciële vraag gedeeltelijk niet-ontvankelijk is. Het verzoek om een prejudiciële beslissing heeft gedeeltelijk betrekking op bepalingen van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne,
in verband waarmee zij in België niet strafrechtelijk wordt vervolgd. Deze bepalingen zijn dus niet relevant voor het hoofdgeding.
26.      Volgens vaste rechtspraak is het uitsluitend een zaak van de nationale rechter om, gelet op de bijzonderheden van het geval, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn uitspraak als de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt, te beoordelen, waarbij voor deze vragen een vermoeden van relevantie geldt. Wanneer de gestelde vraag betrekking heeft op de uitlegging of de geldigheid van een regel van het Unierecht, is het Hof derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden, tenzij de gevraagde uitlegging kennelijk geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of wanneer het Hof niet beschikt over de feitelijke en juridische gegevens die noodzakelijk zijn om een zinvol antwoord te geven op deze vraag.(5)
27.      Dit is in casu echter niet het geval. Zoals ik hieronder zal aantonen, houden de verschillende hygiënevoorschriften van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne allemaal verband met elkaar, in die zin dat zij dienen ter verwezenlijking van het gemeenschappelijke doel, namelijk het waarborgen van de voedselveiligheid. Zij moeten dus in hun context worden uitgelegd.
28.      Aldi betoogt voorts dat de verwijzende rechter in werkelijkheid niet om uitlegging van het Unierecht verzoekt, maar dat zijn vraag betrekking heeft op de uitlegging van het Belgische strafrecht in het licht van de sancties die aan Aldi zijn opgelegd.
29.      Ook dit bezwaar is echter ongegrond, aangezien de prejudiciële vraag duidelijk betrekking heeft op de uitlegging van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne, die zelf verwijst naar de basisverordening levensmiddelen. Artikel 17, lid 2, van deze laatste verordening bepaalt dat de lidstaten de regels vaststellen inzake maatregelen en sancties in geval van overtredingen van de wetgeving inzake levensmiddelen, en dat die maatregelen en sancties doeltreffend, evenredig en afschrikkend moeten zijn. Het lijdt dus geen twijfel dat de onderhavige zaak binnen de werkingssfeer van het Unierecht valt, ook al heeft het hoofdgeding betrekking op de aan Aldi opgelegde sanctie.
30.      De bezwaren van Aldi tegen de ontvankelijkheid van het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing moeten derhalve worden afgewezen.
B.      Ten gronde
31.      In zijn vraag verwijst de verwijzende rechter naar het onderscheid tussen resultaatsverplichtingen en inspanningsverplichtingen, dat in de meeste rechtsstelsels van de lidstaten algemeen bekend is en door het Hof reeds is gebruikt(6). Dit onderscheid is erop gericht vast te stellen of degene tot wie een verplichting is gericht, gehouden is een bepaald resultaat te bereiken, dan wel of het volstaat dat hij alle beschikbare middelen aanwendt om een resultaat te bereiken, zonder dat hij verantwoordelijk is voor het daadwerkelijk bereiken van dat resultaat.
32.      In de verordening inzake levensmiddelenhygiëne zelf worden de termen „resultaatsverplichting” of „inspanningsverplichting” niet gebruikt. Bovendien is de door de verwijzende rechter voorgestelde indeling van de in de prejudiciële vraag genoemde bepalingen volgens de ene of de andere categorie niet precies mogelijk, aangezien deze bepalingen zowel eisen op het gebied van actie
als eisen op het gebied van resultaten bevatten.
33.      De verwijzende rechter maakt van dit onderscheid gebruik omdat hij, zoals hij zelf in zijn prejudiciële vraag aangeeft, wenst te vernemen of de vaststelling van sporen van ongedierte in winkels en magazijnen, behoudens overmacht, vreemde oorzaken of onoverkomelijke dwaling, volstaat om aan te tonen dat sprake is van schending van de hygiënevoorschriften van artikel 4, lid 2, gelezen in samenhang met bijlage II
bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne.
34.      De rechters in eerdere aanleg hadden namelijk geoordeeld dat dit niet het geval was. De litigieuze bepalingen stellen volgens hen enkel gedragsregels vast die de exploitanten van levensmiddelenbedrijven moeten naleven. Het enkele aantreffen van sporen van ongedierte kan dus
geen
strafbaar feit doen ontstaan.
35.      Het blijkt dus dat de prejudiciële vraag in wezen betrekking heeft op de vraag of een autoriteit voor levensmiddelencontrole op basis van de aanwezigheid van sporen van ongedierte mag concluderen dat de betreffende hygiënevoorschriften niet of in elk geval onvoldoende zijn nageleefd, zodat zij louter op die basis kan vaststellen
dat die voorschriften zijn geschonden.
36.      Ik zal in de eerste plaats onderzoeken in welke omstandigheden het aantreffen
van sporen van ongedierte leidt tot de conclusie dat de toepasselijke hygiënevoorschriften niet zijn nageleefd (1), en in de tweede plaats uiteenzetten waarom de verordening inzake levensmiddelenhygiëne zo moet worden uitgelegd dat er in omstandigheden zoals in het onderhavige geval reden is om te concluderen dat er sprake is van een strafbaar feit (2).
37.      Alvorens op deze aspecten in te gaan, wil ik erop wijzen dat de verwijzende rechter specifiek verzoekt om de uitlegging van enkele bepalingen van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne. In het kader van de prejudiciële procedure is het echter aan het Hof om de nationale rechter een nuttig antwoord te geven aan de hand waarvan hij het bij hem aanhangige geding kan beslechten. Het Hof kan daarbij bepalingen van het Unierecht in aanmerking nemen die door de nationale rechter in zijn vraag niet zijn genoemd.(7)
38.      De omstandigheid dat de verwijzende rechter in zijn vragen formeel heeft gewezen naar enkele specifieke bepalingen van het Unierecht staat er derhalve niet aan in de weg dat het Hof hem alle uitleggingsgegevens verschaft die nuttig kunnen zijn voor de uitspraak in het hoofdgeding, door uit alle door deze rechter verschafte gegevens, met name uit de motivering van de verwijzingsbeslissing, de elementen van het Unierecht te putten die, gelet op het voorwerp van het geding, uitlegging behoeven.(8)
1.      Ontdekking van sporen van ongedierte als bewijs van niet-naleving van de toepasselijke hygiënevoorschriften
39.      In zijn prejudiciële vraag verwijst de verwijzende rechter naar de hygiënevoorschriften van hoofdstuk I, punt 2, onder c), van hoofdstuk V, punt 1, onder a), en van
hoofdstuk IX, punten 2, 3 en 4 van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne, waaraan exploitanten van levensmiddelenbedrijven overeenkomstig artikel 4, lid 2, van die verordening moeten voldoen.
40.      Deze bepalingen leggen exploitanten van levensmiddelenbedrijven van meet af aan verplichtingen op met betrekking tot de inrichting van de bedrijfsruimten, het reinigen en ontsmetten van voorwerpen die met levensmiddelen in contact komen, het adequaat opslaan en beschermen van levensmiddelen tegen verontreiniging, en het bestrijden van ongedierte. Tegelijkertijd stellen zij het te bereiken doel vast. Dit doel bestaat erin te waarborgen dat levensmiddelen in alle stadia worden beschermd tegen elke verontreiniging door ongedierte waardoor ze ongeschikt worden voor menselijke consumptie of schadelijk worden voor de gezondheid.
41.      Zoals door verschillende partijen in de procedure is aangevoerd, moeten de hygiënevoorschriften van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne worden uitgelegd overeenkomstig artikel 3 van die verordening en artikel 17, lid 1, van de basisverordening levensmiddelen. Krachtens deze bepalingen moeten de exploitanten van levensmiddelenbedrijven ervoor zorgen dat de toepasselijke hygiënevoorschriften worden nageleefd in alle stadia van de behandeling van levensmiddelen die onder hun controle vallen, om te waarborgen dat de levensmiddelen geschikt zijn voor menselijke consumptie.(9) Bovendien moeten zij nagaan of aan deze voorschriften wordt voldaan.
42.      De vraag of de aanwezigheid van sporen van ongedierte kan aantonen dat exploitanten van levensmiddelenbedrijven deze verplichtingen, en dus indirect ook de litigieuze bepalingen van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelen, niet zijn nagekomen, hangt af van de omvang van de aangetroffen sporen. Het is aan de bevoegde rechter om deze factor te beoordelen in het licht van de concrete omstandigheden van het geval.
43.      Zo is bijvoorbeeld het incidenteel aantreffen van één enkele muis of een geïsoleerd spoor van ongedierte in een voor de consument ontoegankelijk magazijn niet voldoende om aan te tonen dat de betrokken exploitant van een levensmiddelenbedrijf niet heeft voldaan aan zijn verplichting om ervoor te zorgen en te controleren dat de toepasselijke hygiënevoorschriften worden nageleefd. Het binnendringen van ongedierte is namelijk een bijna onvermijdelijk risico bij de exploitatie van levensmiddelenbedrijven. Juist om die reden bepalen de betreffende hygiënevoorschriften dat bescherming tegen verontreiniging door ongedierte en ongediertebestrijding moeten worden gewaarborgd.
44.      De enkele en geïsoleerde aanwezigheid van sporen van ongedierte wettigt dus niet de conclusie dat de voorgeschreven hygiëneverplichtingen zijn geschonden. In een dergelijk geval moeten veeleer follow-upcontroles worden uitgevoerd om na te gaan of de betrokken exploitant van een levensmiddelenbedrijf passende maatregelen heeft genomen om de onregelmatigheden te verhelpen.
45.      De situatie is heel anders in een geval als het onderhavige, waarin volgens de door de verwijzende rechter verstrekte informatie, bij herhaalde controles met tussenpozen van enkele maanden, in verschillende filialen een massale verontreiniging is aangetoond door sporen van ongedierte in, op en in de onmiddellijke nabijheid van levensmiddelen, waarvan de meeste reeds in de handel waren gebracht(10), dat wil zeggen voor de consument toegankelijk waren.
46.      Uit het aantreffen van dergelijke sporen van ongedierte kan namelijk worden afgeleid dat er in het betrokken levensmiddelenbedrijf een structureel en permanent probleem bestaat met betrekking tot de naleving van de toepasselijke hygiënevoorschriften en het toezicht op die naleving. In dergelijke omstandigheden is het dan ook gerechtvaardigd om te concluderen dat er sprake is van schending van de betreffende hygiënevoorschriften (en, in voorkomend geval, van andere voorschriften) die zijn vastgesteld in bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne, gelezen in samenhang met artikel 3 van die verordening en artikel 17, lid 1, van de basisverordening levensmiddelen.
47.      Het staat aan de verwijzende rechter om in het licht van de concrete omstandigheden na te gaan in hoeverre dit geldt voor elk van de voorschriften van bijlage II
die hij heeft aangevoerd. Op basis van het enkele aantreffen van sporen van ongedierte kan dus, in beginsel, niet op algemene wijze worden geconcludeerd dat er sprake is van schending van de verplichting om de ruimten zodanig in te richten dat goede hygiënische praktijken mogelijk zijn, onder andere door bescherming tegen verontreiniging, en met name bestrijding van schadelijke organismen(11). In casu zou een dergelijke schending echter kunnen worden vastgesteld, met name omdat de Belgische autoriteiten volgens het verzoek om een prejudiciële beslissing herhaaldelijk hebben geklaagd over het ontbreken van een controlesysteem bij de ontvangst van de goederen, althans in sommige van de betrokken filialen.(12)
48.      Anderzijds is het vereiste dat verontreiniging moet worden voorkomen door voorwerpen die met voedsel in aanraking komen schoon te maken en zo nodig te ontsmetten, zo frequent dat elk gevaar van verontreiniging(13) wordt vermeden, geformuleerd als een resultaatsverplichting. In casu is er, onder voorbehoud van bevestiging door de verwijzende rechter, sprake van een kennelijke schending, aangezien er niet alleen een gevaar van verontreiniging is ontstaan, maar dit zich ook daadwerkelijk heeft voorgedaan.
49.      Dit geldt ook voor de vereisten met betrekking tot de opslag van voedingsmiddelen in adequate omstandigheden die erop gericht zijn bederf te voorkomen en verontreiniging tegen te gaan, de bescherming van levensmiddelen tegen elke vorm van verontreiniging waardoor de levensmiddelen ongeschikt kunnen worden voor menselijke consumptie, schadelijk worden voor de gezondheid, dan wel op een zodanige wijze kunnen worden verontreinigd dat zij redelijkerwijze niet meer in die staat kunnen worden geconsumeerd, evenals het treffen van adequate maatregelen om schadelijke organismen te bestrijden.(14)
50.      Bovendien lijkt er, zoals verschillende partijen in de procedure aanvoeren, in casu ook sprake te zijn van schending van de verplichting om de bedrijfsruimten voor levensmiddelen schoon en in goede staat van onderhoud te houden(15).
51.      Schending van de bepalingen van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne kan hooguit worden uitgesloten in de door de verwijzende rechter genoemde gevallen van overmacht, vreemde oorzaken of onoverkomelijke dwaling, dat wil zeggen in omstandigheden die zich hebben voorgedaan buiten toedoen van degene die zich erop beroept.(16) In dergelijke gevallen staat het aan de betrokken exploitant van het levensmiddelenbedrijf om het bestaan van dergelijke omstandigheden aan te tonen en te bewijzen dat de verontreiniging door ongedierte ondanks de naleving van de toepasselijke hygiënevoorschriften niet kon worden voorkomen. Van dergelijke omstandigheden lijkt in de onderhavige zaak geen sprake te zijn, onder voorbehoud van een onderzoek door de verwijzende rechter.
52.      Het is juist dat het Hof reeds heeft geoordeeld dat bij het onderzoek naar schending van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne de in artikel 5 van die verordening genoemde HACCP-beginselen, waarin de procedures voor goede praktijken en controles op het gebied van hygiëne zijn neergelegd en waarnaar Aldi en de verwijzende rechter in het hoofdgeding hebben verwezen, niet van hun nuttige werking mogen worden beroofd. Daarom moet rekening worden gehouden met de maatregelen die een exploitant overeenkomstig die bepalingen heeft genomen om het gevaar van verontreiniging te voorkomen.(17) In de betrokken procedure was het voorwerp van het geding echter een abstract risico van verontreiniging. In casu daarentegen blijkt uit het verzoek om een prejudiciële beslissing dat er reeds sprake is van massale en voortdurende verontreiniging.
53.      In die omstandigheden zou het in strijd zijn met de doeltreffende uitvoering van het Unierecht inzake levensmiddelenhygiëne wanneer de bevoegde controleautoriteit voor de vaststelling van een overtreding van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne zou moeten bewijzen dat de betrokken exploitant van een levensmiddelenbedrijf de toepasselijke hygiënevoorschriften niet heeft nageleefd.
2.      Verantwoordelijkheid van de exploitant van het levensmiddelenbedrijf
54.      Overeenkomstig artikel 1, lid 1, onder a), van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne berust de verantwoordelijkheid voor de voedselveiligheid in eerste instantie bij de exploitant van het levensmiddelenbedrijf. Zoals is aangegeven in overweging 30 van de basisverordening levensmiddelen, bevindt een exploitant van een levensmiddelenbedrijf zich in de beste positie om te waarborgen dat de geleverde levensmiddelen veilig zijn.
55.      Om de doelstelling van de wetgeving inzake levensmiddelenhygiëne te bereiken, namelijk een hoog niveau van bescherming van het leven en de gezondheid van de consument(18), verbiedt artikel 14, lid 1, van de basisverordening levensmiddelen het in de handel brengen van onveilige levensmiddelen. Overeenkomstig lid 2 van deze bepaling worden levensmiddelen geacht onveilig te zijn indien zij schadelijk zijn voor de gezondheid of ongeschikt zijn voor menselijke consumptie als gevolg van verontreiniging(19).
56.      De met sporen van ongedierte verontreinigde levensmiddelen die in de onderhavige zaak zijn aangetroffen, waren – onder voorbehoud van een onderzoek door de nationale rechter – als gevolg van die verontreiniging ongeschikt geworden voor menselijke consumptie en voor het grootste deel reeds in de handel gebracht.
57.      Het Hof heeft reeds geoordeeld dat op de exploitanten van levensmiddelenbedrijven een resultaatsverplichting rust met betrekking tot de doelstelling om aldus verontreinigde levensmiddelen niet in de handel te brengen.(20)
58.      Zoals het Hof ook heeft vastgesteld, volgt hieruit dat het Unierecht zich zelfs niet verzet tegen een systeem van risicoaansprakelijkheid voor exploitanten van levensmiddelenbedrijven. In het onderhavige geval werd een dergelijke exploitant vervolgd omdat hij verontreinigd voedsel in de handel had gebracht, hoewel het door een andere onderneming was geproduceerd en vacuümverpakt.(21)
59.      Hieruit volgt dat het in een geval als het onderhavige, waarin – onder voorbehoud van een onderzoek door de verwijzende rechter –
vanwege een uit massale en voortdurende sporen van ongedierte blijkende schending van de toepasselijke hygiënevoorschriften onveilige levensmiddelen in de handel zijn gebracht, des te meer gerechtvaardigd is om de exploitant van het levensmiddelenbedrijf in dit verband te vervolgen, zonder dat de autoriteit daarenboven moet bewijzen dat de relevante hygiënevoorschriften niet zijn nageleefd.
60.      Het staat aan de bevoegde rechter om, gelet op de aard en de zwaarte van de in casu concreet opgelegde sanctie, te beoordelen of deze doeltreffend, evenredig en afschrikkend is, zoals artikel 17, lid 2, van de basisverordening levensmiddelen vereist. In dit stadium (en niet in het stadium waarin is vastgesteld dat er sprake is van een overtreding) kan hij in voorkomend geval rekening houden met de door Aldi genomen en in haar verweer aangevoerde maatregelen ter bestrijding van ongedierte.
V.      Conclusie
61.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof dan ook in overweging om de prejudiciële vraag van het Hof van Cassatie te beantwoorden als volgt:
„Artikel 4, lid 2, bijlage II, hoofdstuk I, punt 2, onder c), hoofdstuk V, punt 1, onder a), en hoofdstuk IX, punten 2, 3 en 4, gelezen in samenhang met artikel 3 van verordening (EG) nr. 852/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 inzake levensmiddelenhygiëne, zoals laatstelijk gewijzigd bij verordening (EU) 2021/382 van de Commissie van 3 maart 2021, alsmede artikel 14, lid 1, en artikel 17, lid 1, van verordening (EG) nr. 178/2002 van het Europees Parlement en de Raad van 28 januari 2002 tot vaststelling van de algemene beginselen en voorschriften van de levensmiddelenwetgeving, tot oprichting van een Europese Autoriteit voor voedselveiligheid en tot vaststelling van procedures voor voedselveiligheidsaangelegenheden, zoals laatstelijk gewijzigd bij gedelegeerde verordening (EU) 2024/908 van de Commissie van 17 januari 2024,
moeten aldus worden uitgelegd dat
een verontreiniging met ongedierte waardoor de levensmiddelen ongeschikt worden voor menselijke consumptie, die in de loop van een aantal maanden meermaals is vastgesteld in, op en in de onmiddellijke nabijheid van levensmiddelen die in de handel zijn gebracht, toont aan
dat een exploitant van een levensmiddelenbedrijf de verplichtingen die op hem rusten krachtens de hygiënevoorschriften van de wetgeving inzake levensmiddelenhygiëne niet is nagekomen.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 (PB 2004, L 139, blz. 1), zoals laatstelijk gewijzigd bij verordening (EU) 2021/382 van de Commissie van 3 maart 2021 (PB 2021, L 74, blz. 3) (hierna: „verordening inzake levensmiddelenhygiëne”).
3      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 28 januari 2002 (PB 2002, L 31, blz. 1), laatstelijk gewijzigd bij gedelegeerde verordening (EU) 2024/908 van de Commissie van 17 januari 2024 (PB 2024, L 908, blz. 1) (hierna: „basisverordening levensmiddelen”).
4      Dit acroniem staat voor gevarenanalyse en kritische controlepunten („Hazard Analysis and Critical Control Points principles”, vgl. https://food.ec.europa.eu/food-safety/biological-safety/food-hygiene/legislation_en).
5      Arresten van 19 december 1968, De Cicco (19/68, EU:C:1968:56, Jurispr. 1968, blz. 689 en 698); 15 december 1995, Bosman (C‑415/93, EU:C:1995:463, punten 59‑61), en 19 juni 2025, Lubreczlik (C‑396/24, EU:C:2025:460, punt 47).
6      Zie bijvoorbeeld arresten van 12 september 2019, A e.a. (C‑347/17, EU:C:2019:720, punten 53 e.v.), en 16 maart 2023, Beobank (C‑351/21, EU:C:2023:215, punten 53 e.v.).
7      Zie arrest van 1 augustus 2025, Alace en Canpelli (C‑758/24 en C‑759/24, EU:C:2025:591, punt 44 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
8      Zie arrest van 1 augustus 2025, Alace en Canpelli (C‑758/24 en C‑759/24, EU:C:2025:591, punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
9      Artikel 2, lid 1, onder a), van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne definieert de uitdrukking „levensmiddelenhygiëne” als „de maatregelen en voorschriften die nodig zijn om de aan een levensmiddel verbonden gevaren tegen te gaan en de geschiktheid van een levensmiddel voor menselijke consumptie te waarborgen, met inachtneming van het beoogde gebruik”.
10      Overeenkomstig artikel 3, punt 8, van de basisverordening levensmiddelen wordt onder „in de handel brengen” verstaan „het voorhanden hebben van levensmiddelen of diervoeders met het oog op de verkoop, met inbegrip van het ten verkoop aanbieden, of enige andere vorm van al dan niet gratis overdracht, alsmede de eigenlijke verkoop, distributie en andere vormen van overdracht zelf”.
11      Hoofdstuk I, punt 2, onder c), van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne.
12      Zie punt 18 van deze conclusie.
13      Hoofdstuk V, punt 1, onder a), van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne.
14      Hoofdstuk IX, punten 2, 3 en 4, van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne.
15      Hoofdstuk I, punt 1, van bijlage II bij de verordening inzake levensmiddelenhygiëne.
16      Zie in die zin arrest van 25 januari 2017, Vilkas (C‑640/15, EU:C:2017:39, punt 53).
17      Arrest van 6 oktober 2011, Albrecht e.a. (C‑382/10, EU:C:2011:639, punten 21 e.v.).
18      Zie de overwegingen 1 en 7 van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne.
19      Overeenkomstig artikel 14, lid 5, van de basisverordening levensmiddelen wordt „[b]ij de beoordeling of een levensmiddel ongeschikt is voor menselijke consumptie, [...] bezien of een levensmiddel onaanvaardbaar is voor menselijke consumptie, gelet op het gebruik waarvoor het is bestemd, als gevolg van verontreiniging door vreemd materiaal of anderszins, of door verrotting, kwaliteitsverlies of bederf”. In artikel 2, lid 1, onder f), van de verordening inzake levensmiddelenhygiëne wordt het begrip „verontreiniging” gedefinieerd als „de aanwezigheid of de introductie van een gevaar”. Artikel 3, punt 14, van de basisverordening levensmiddelen verstaat onder „gevaar”: „biologisch, chemisch of fysisch agens in een levensmiddel of diervoeder, of de toestand van een levensmiddel of diervoeder, met mogelijk nadelige gevolgen voor de gezondheid”.
20      Zie in die zin arresten van 13 november 2014, Reindl en MPREIS Warenvertriebs (C‑443/13, EU:C:2014:2370, punt 28), en 12 september 2019, A e.a. (C‑347/17, EU:C:2019:720, punten 58‑60).
21      Arrest van 13 november 2014, Reindl en MPREIS Warenvertriebs (C‑443/13, EU:C:2014:2370, punten 18 en 34‑43). Zie in die zin ook arrest van 9 februari 2012, Urbán (C‑210/10, EU:C:2012:64, punten 47 en 48 en aldaar aangehaalde rechtspraak).