62023CC0629
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 12ης Δεκεμβρίου 2024 (
1
)
Υπόθεση C‑629/23
Eesti Suurkiskjad
[αίτηση του Riigikohus (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Εσθονία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία 92/43/ΕΟΚ – Διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας – Λύκος (canis lupus) – Λήψη από τη φύση και εκμετάλλευση ειδών της άγριας πανίδας που αναφέρονται στο παράρτημα V, στοιχείο αʹ – Σχέδιο θήρας του λύκου – Αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης των πληθυσμών του οικείου είδους»
I. Εισαγωγή
1.
Η οδηγία περί οικοτόπων (
2
) σκοπό έχει να συμβάλει στην προστασία της βιολογικής ποικιλομορφίας μέσω της διατήρησης των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας χλωρίδας και πανίδας. Η υποβάθμιση ή η διακύβευση της κατάστασης διατήρησης των ειδών μπορεί να καταστήσει ορισμένες δραστηριότητες ανεπίτρεπτες ή να γεννήσει υποχρεώσεις ανάληψης δράσης. Αλλά πώς διαπιστώνεται η κατάσταση διατήρησης (
3
);
2.
Το ζήτημα αυτό τίθεται στην υπό κρίση υπόθεση σε σχέση με την προστασία ορισμένων δειγμάτων του λύκου (canis lupus), ο οποίος αποτελεί είδος κοινοτικού ενδιαφέροντος. Στα περισσότερα κράτη μέλη, το εν λόγω είδος εξακολουθεί (
4
) να υπόκειται στην αυστηρή προστασία που προβλέπεται στο άρθρο 12 της οδηγίας περί οικοτόπων, το οποίο έχει ήδη αποτελέσει κατ’ επανάληψη αντικείμενο εξέτασης στη νομολογία του Δικαστηρίου (
5
). Βάσει της εν λόγω διάταξης, πρέπει κατ’ αρχήν να απαγορεύεται, μεταξύ άλλων, η εκ προθέσεως θανάτωση των λύκων, συμπεριλαμβανομένης επομένως της θήρας, και οι παρεκκλίσεις από την εν λόγω απαγόρευση είναι δυνατές μόνον εντός πολύ αυστηρών ορίων.
3.
Ωστόσο, ορισμένα κράτη μέλη, όπως η Εσθονία, μπόρεσαν να συμφωνήσουν κατά τις διαπραγματεύσεις για την έκδοση της οδηγίας ή κατά την προσχώρησή τους στην Ένωση ότι, στο έδαφος τους ή σε τμήματά του, θα ισχύει για τον λύκο μόνον η ασθενέστερη προστασία που προβλέπεται στο άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων. Βάσει της εν λόγω διάταξης, η θήρα επιτρέπεται κατ’ αρχήν, αλλά τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα προστασίας όταν διακυβεύεται η διατήρηση ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης. Το Δικαστήριο εκλήθη για πρώτη φορά να εξετάσει το εν λόγω καθεστώς προστασίας στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η πρόσφατη απόφαση ASCEL (
6
). Στην εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο υπογράμμισε τη σημασία της κατάστασης διατήρησης για την εφαρμογή του άρθρου 14, χωρίς όμως να υπεισέλθει διεξοδικά στην εξέτασή του.
4.
Η υπό εξέταση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία έχει υποβάλει εσθονικό δικαστήριο, θέτει τώρα ενώπιον του Δικαστηρίου ζητήματα σχετικά με την εν λόγω εξέταση. Συγκεκριμένα, πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον πρέπει να ληφθούν υπόψη οι πληθυσμοί λύκων εκτός Εσθονίας κατά την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησής τους, ποια σημασία πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει η εκτίμηση της εν λόγω κατάστασης με βάση τα κριτήρια της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης (International Union for Conservation of Nature and Natural Ressources, IUCN) και κατά πόσον μπορούν να ληφθούν υπόψη οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Η Σύμβαση της Βέρνης
5.
Σε επίπεδο διεθνούς δικαίου, κρίσιμη είναι πρωτίστως η Σύμβαση της Βέρνης για τη διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης (
7
). Η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα κύρωσε την εν λόγω Σύμβαση το 1982 (
8
). Στην Εσθονία, η Σύμβαση τέθηκε σε ισχύ την 1η Δεκεμβρίου 1992 (
9
).
6.
Το άρθρο 6 της Σύμβασης της Βέρνης περιέχει ειδικές διατάξεις σχετικά με την προστασία των ειδών, ορίζοντας μεταξύ άλλων τα εξής:
«Κάθε συμβαλλόμενο Μέρος λαμβάνει τα κατάλληλα και απαραίτητα νομοθετικά και κανονιστικά μέτρα ώστε να εξασφαλίσει την ειδική διατήρηση των ειδών άγριας πανίδας που απαριθμούνται στο Παράρτημα ΙΙ. Θα απαγορεύονται για τα είδη αυτά ιδίως:
α)
Όλοι οι τρόποι εκ προθέσεως σύλληψης, κατοχής ή θανάτωσης.
[…]»
7.
Το άρθρο 7 της Σύμβασης της Βέρνης προβλέπει καθεστώτα μειωμένης προστασίας για ορισμένα άλλα είδη, τα οποία αντιστοιχούν, κατ’ ουσίαν, στο άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων.
8.
Το άρθρο 9 της Σύμβασης της Βέρνης προβλέπει εξαιρέσεις από τις προστατευτικές διατάξεις των άρθρων 6 και 7, οι οποίες αντιστοιχούν, κατ’ ουσίαν, στις εξαιρέσεις του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας περί οικοτόπων.
9.
Ο λύκος περιλαμβάνεται ως ειδικά προστατευόμενο είδος στο παράρτημα ΙΙ της Σύμβασης της Βέρνης. Ωστόσο, όπως προκύπτει από τον ιστότοπο του Συμβουλίου της Ευρώπης, δώδεκα συμβαλλόμενα κράτη, όπως για παράδειγμα η Ισπανία, έχουν διατυπώσει επιφυλάξεις, με αποτέλεσμα στις χώρες αυτές να ισχύει για τον λύκο μόνον η προστασία κατά το άρθρο 7. Ωστόσο, τέτοιες επιφυλάξεις δεν έχουν διατυπώσει η Ένωση ή η Εσθονία (
10
).
Β.
Η οδηγία περί οικοτόπων
10.
Η δέκατη πέμπτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας περί οικοτόπων αφορά την προστασία των ειδών και έχει ως εξής:
«[Εκτιμώντας:] ότι, ως συμπλήρωμα της [οδηγίας περί προστασίας των πτηνών (
11
)], είναι σκόπιμο να προβλεφθεί ένα γενικό σύστημα προστασίας για ορισμένα είδη χλωρίδας και πανίδας· ότι θα πρέπει να προβλεφθούν μέτρα διαχείρισης για ορισμένα είδη, εφόσον αυτό δικαιολογείται από την κατάσταση διατήρησής τους, συμπεριλαμβανομένης της απαγόρευσης ορισμένων τρόπων σύλληψης ή θανάτωσης, και να προβλεφθεί παράλληλα η δυνατότητα παρεκκλίσεων υπό ορισμένες προϋποθέσεις».
11.
Το άρθρο 1, στοιχεία ζʹ και θʹ, της οδηγίας περί οικοτόπων ορίζει διάφορες έννοιες ως εξής:
«ζ)
“είδη κοινοτικού ενδιαφέροντος”: τα είδη τα οποία, στο έδαφος που αναφέρεται στο άρθρο 2:
i)
διατρέχουν κίνδυνο, εξαιρουμένων εκείνων η περιοχή φυσικής κατανομής των οποίων εκτείνεται οριακά μόνον στο προαναφερόμενο έδαφος και τα οποία δεν διατρέχουν κίνδυνο ούτε είναι ευπρόσβλητα στην περιοχή του δυτικού παλαιοαρκτικού ή
ii)
είναι ευπρόσβλητα, δηλαδή πιθανολογείται ότι στο προσεχές μέλλον ενδέχεται να περιληφθούν στην κατηγορία των ειδών που διατρέχουν κίνδυνο, εφόσον εξακολουθήσουν να υπάρχουν οι παράγοντες που δημιουργούν αυτόν τον κίνδυνο ή
iii)
είναι σπάνια, δηλαδή οι πληθυσμοί τους είναι ολιγάριθμοι και μολονότι δεν διατρέχουν επί του παρόντος κίνδυνο ούτε είναι ευπρόσβλητα, υπάρχει κίνδυνος να καταστούν. Τα είδη αυτά ευρίσκονται σε γεωγραφικές περιοχές μικρές ή αραιά διασκορπισμένες σε μία μεγαλύτερη έκταση ή
iv)
είναι ενδημικά και απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή, λόγω της ιδιομορφίας του οικοτόπου τους ή/και των ενδεχομένων επιπτώσεων που μπορεί να έχει η εκμετάλλευσή τους στην κατάσταση της διατήρησής τους.
Τα είδη αυτά αναγράφονται ή θα ήταν δυνατό να αναγραφούν στο παράρτημα II ή/και IV ή V·
η) […]
θ)
“κατάσταση διατήρησης ενός είδους”: το αποτέλεσμα του συνόλου των παραγόντων που, επιδρώντας στο οικείο είδος, είναι δυνατόν να αλλοιώσουν μακροπρόθεσμα την κατανομή και το μέγεθος των πληθυσμών του στο αναφερόμενο στο άρθρο 2 έδαφος.
Η “κατάσταση της διατήρησης” κρίνεται ως “ικανοποιητική” όταν:
–
τα δεδομένα τα σχετικά με την πορεία των πληθυσμών του οικείου είδους δείχνουν ότι το είδος αυτό εξακολουθεί και μπορεί να εξακολουθεί μακροπρόθεσμα να αποτελεί ένα ζωτικό στοιχείο των φυσικών οικοτόπων στους οποίους ανήκει και
–
η περιοχή της φυσικής κατανομής του είδους αυτού δεν φθίνει ούτε υπάρχει κίνδυνος να μειωθεί κατά το προβλεπτό μέλλον και
–
υπάρχει και θα συνεχίσει πιθανόν να υπάρχει ένας οικότοπος σε επαρκή έκταση ώστε οι πληθυσμοί του να διατηρηθούν μακροπρόθεσμα·
ι) […]».
12.
Το άρθρο 2 της οδηγίας περί οικοτόπων περιγράφει τον σκοπό της εν λόγω οδηγίας ως εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία σκοπό έχει να συμβάλει στην προστασία της βιολογικής ποικιλομορφίας, μέσω της διατήρησης των φυσικών οικοτόπων, καθώς και της άγριας χλωρίδας και πανίδας στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών όπου εφαρμόζεται η συνθήκη.
2.   Τα μέτρα τα οποία λαμβάνονται σύμφωνα με την παρούσα οδηγία αποσκοπούν στη διασφάλιση της διατήρησης ή της αποκατάστασης σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των φυσικών οικοτόπων και των άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας κοινοτικού ενδιαφέροντος.
3.   Κατά τη λήψη μέτρων σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, λαμβάνονται υπόψη οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις, καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες.»
13.
Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας περί οικοτόπων, «[σ]υνιστάται ένα συνεκτικό ευρωπαϊκό οικολογικό δίκτυο ειδικών ζωνών, επονομαζόμενο “Natura 2000”. Το δίκτυο αυτό […] πρέπει να διασφαλίζει τη[…] διατήρηση ή, ενδεχομένως, την αποκατάσταση σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των τύπων φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων των οικείων ειδών στην περιοχή της φυσικής κατανομής των ειδών αυτών». Το άρθρο 4 διευκρινίζει τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται οι προστατευόμενοι από την οδηγία τόποι και παραπέμπει, όσον αφορά την προσαρμογή των τόπων αυτών, στην εποπτεία την οποία προβλέπει το άρθρο 11.
14.
Το άρθρο 12 της οδηγίας περί οικοτόπων απαιτεί τη θέσπιση ενός καθεστώτος αυστηρής προστασίας για ορισμένα είδη πανίδας, το οποίο θα απαγορεύει, μεταξύ άλλων, την εκ προθέσεως θανάτωσή τους.
15.
Το άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων περιέχει τους ακόλουθους κανόνες σχετικά με τη λήψη ορισμένων ειδών πανίδας από τη φύση:
«1.   Τα κράτη μέλη, όταν βάσει της εποπτείας που προβλέπει το άρθρο 11, το κρίνουν αναγκαίο, εκδίδουν μέτρα ώστε τα δείγματα των ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας που αναφέρονται στο παράρτημα V, που λαμβάνονται από τη φύση, καθώς και η εκμετάλλευσή τους, να μην αντιβαίνουν προς τη διατήρησή τους σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης.
2.   […]»
16.
Το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας περί οικοτόπων προβλέπει παρεκκλίσεις από τα άρθρα 12 και 14.
17.
Το παράρτημα II, στοιχείο αʹ, της οδηγίας περί οικοτόπων μνημονεύει, μεταξύ άλλων, τον λύκο ως είδος προτεραιότητας, για το οποίο πρέπει να καθορίζονται ζώνες διατήρησης, αλλά εξαιρεί τους εσθονικούς, λεττονικούς και λιθουανικούς πληθυσμούς. Επιπλέον, ο λύκος μνημονεύεται στο παράρτημα IV, στοιχείο αʹ, ως είδος που χρήζει αυστηρής προστασίας βάσει του άρθρου 12, αλλά από την υποχρέωση αυτή εξαιρούνται ομοίως, μεταξύ άλλων, οι εσθονικοί, λεττονικοί, λιθουανικοί καθώς και οι πολωνικοί πληθυσμοί. Οι εν λόγω πληθυσμοί λύκων μνημονεύονται, αντιθέτως, στο παράρτημα V, στοιχείο αʹ.
III. Τα πραγματικά περιστατικά και η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως
18.
Στις 4 Οκτωβρίου 2012 ο Keskkonnaminister (Υπουργός Περιβάλλοντος, Εσθονία) εξέδωσε το «Σχέδιο δράσης για την προστασία και τη διαχείριση μεγάλων σαρκοφάγων ζώων [λύκος (canis lupus), λύγκας (lynx lynx), καφέ αρκούδα (ursus arctos)] για την περίοδο 2012 έως 2021». Κατά το εν λόγω σχέδιο, η κατάσταση όλων των πληθυσμών μεγάλων σαρκοφάγων ζώων μπορούσε να θεωρηθεί καλή. Το σχέδιο καθόριζε τον μακροπρόθεσμο στόχο της διατήρησης του πληθυσμού των λύκων σε ικανοποιητική κατάσταση, λαμβανομένων υπόψη των περιβαλλοντικών, οικονομικών και κοινωνικών πτυχών, για τα επόμενα τριάντα έτη. Ένας συγκεκριμένος στόχος για την περίοδο 2012 έως 2021 ήταν η διατήρηση 15 έως 25 αγελών λύκων με κουτάβια ετησίως (συνολικός πληθυσμός περίπου 150 έως 250 δειγμάτων) πριν από την έναρξη της θηρευτικής περιόδου (το φθινόπωρο). Εντός των εν λόγω ορίων, έπρεπε να καθορίζονται ετήσιοι στόχοι σε συνάρτηση με τα αποτελέσματα της παρακολούθησης και ο πληθυσμός έπρεπε να διατηρείται εντός των ορίων αυτών με τη θήρα.
19.
Με απόφαση της 29ης Οκτωβρίου 2020, η Keskkonnaamet (Αρχή Περιβάλλοντος, Εσθονία) καθόρισε την ποσόστωση για τη θήρα του λύκου κατά το θηρευτικό έτος 2020/2021 στο έδαφος της Δημοκρατίας της Εσθονίας σε 140 δείγματα. Βάσει της ανωτέρω απόφασης, η Keskkonnaamet (Αρχή Περιβάλλοντος) έχει το δικαίωμα τροποποίησης της ποσόστωσης για τη θήρα του λύκου κατόπιν υποβολής σχετικής πρότασης από την Keskkonnaagentuur (Υπηρεσία Περιβάλλοντος, Εσθονία). Ο κύριος σκοπός της εν λόγω διαχείρισης ήταν να υπήρχαν κατά μέσο όρο 20 γεννήσεις λύκων στην ηπειρωτική Εσθονία έως το 2021, κατανέμοντας τον πληθυσμό όσο το δυνατόν πιο ομοιόμορφα σε κατάλληλους οικοτόπους.
20.
Η MTÜ Eesti Suurkiskjad [μη κερδοσκοπική ένωση «Μεγάλα σαρκοφάγα ζώα Εσθονίας» (το MTÜ είναι αρκτικόλεξο του Mittetulundusühing)] άσκησε προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της ανωτέρω απόφασης. Μετά την απόρριψη της εν λόγω προσφυγής από το Tallinna Halduskohus (διοικητικό πρωτοδικείο Ταλίν, Εσθονία), η Eesti Suurkiskjad άσκησε έφεση, η οποία δεν ευδοκίμησε.
21.
Το Tallinna Ringkonnakohus (εφετείο Ταλίν, Εσθονία) επισήμανε, μεταξύ άλλων, ότι η νομολογία του Δικαστηρίου δεν απαγορεύει τη συνεκτίμηση των μεταναστευτικών ροών και των επιδράσεων μεταξύ των κρατών μελών κατά την αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης του πληθυσμού ενός είδους. Από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι οι προϋποθέσεις του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, της οδηγίας περί οικοτόπων για τη μακροπρόθεσμη διαφύλαξη της κατάστασης διατήρησης δεν πληρούνται χωρίς τη συνεκτίμηση του ρωσικού πληθυσμού. Ως εκ τούτου, δεν είναι παράνομο να ληφθούν υπόψη τα μέτρα διατήρησης που έχουν θεσπίσει η Πολωνία, η Λιθουανία και η Λεττονία, ακόμη και αν τούτο δεν συμβαίνει στο πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ των αρμόδιων αρχών.
22.
Το εφετείο στηρίχθηκε στην έκθεση «Key actions for Large Carnivore Populations in Europe» (2015), που εκπονήθηκε κατόπιν σχετικής ανάθεσης εκ μέρους της Επιτροπής. Κατά την εν λόγω έκθεση, ο πληθυσμός λύκων της Βαλτικής στα κράτη μέλη της Ένωσης (εξαιρουμένων των τμημάτων εκτός της Ένωσης) περιλαμβάνει περίπου 900 έως 1400 δείγματα (εκ των οποίων το 20 % στην Εσθονία), η δε κατάσταση του πληθυσμού είναι σταθερή και αντιστοιχεί στην κατηγορία LC [least concern (ελάχιστης ανησυχίας)] του Κόκκινου Καταλόγου της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης (IUCN), ήτοι οι πληθυσμοί αυτοί δεν έχουν χαρακτηριστεί ως ευάλωτοι (σ. 47). Συνεπώς, δεν είναι εύλογο να γίνει παραλληλισμός με τους πληθυσμούς λύκων της Καρελίας (περίπου 150 δείγματα στη Φινλανδία) και της Σκανδιναβίας (συνολικά 250 έως 300 δείγματα στη Σουηδία και τη Νορβηγία), που χαρακτηρίζονται, κατά την έκθεση, ως EN (endangered), δηλαδή είναι σε κίνδυνο.
23.
Η Eesti Suurkiskjad άσκησε αναίρεση ενώπιον του Riigikohus (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Εσθονία), το οποίο, με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, ζητεί από το Δικαστήριο να απαντήσει στα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
1)
Έχει το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας περί οικοτόπων την έννοια ότι, κατά τη θέσπιση των μέτρων που προβλέπει η διάταξη αυτή, πρέπει να εξασφαλίζεται ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, για τον τοπικό πληθυσμό ορισμένου είδους σε συγκεκριμένο κράτος μέλος ή μπορεί να ληφθεί υπόψη η κατάσταση διατηρήσεως του συνολικού πληθυσμού στο έδαφος των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
2)
Εάν επιτρέπεται να λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση διατηρήσεως του συνολικού πληθυσμού στο έδαφος των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει η οδηγία περί οικοτόπων την έννοια ότι προϋποθέτει επίσημη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών στα οποία εκτείνεται η περιοχή κατανομής του πληθυσμού προκειμένου να διατηρηθεί ο πληθυσμός αυτός ή αρκεί το κράτος μέλος που θεσπίζει τα κατά το άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων μέτρα να εξετάσει την κατάσταση του πληθυσμού του είδους στα λοιπά ενδιαφερόμενα κράτη μέλη ή να καθορίσει τις σχετικές προϋποθέσεις στο πλαίσιο εθνικού σχεδίου διαχειρίσεως;
3)
Έχει το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, της οδηγίας περί οικοτόπων την έννοια ότι η κατάσταση διατηρήσεως του τοπικού πληθυσμού ορισμένου είδους που έχει καταταγεί ως «ευάλωτο» [VU (vulnerable)] στην κατηγοριοποίηση κινδύνου βάσει των κριτηρίων του Κόκκινου Καταλόγου της IUCN μπορεί να είναι ικανοποιητική κατά την έννοια της οδηγίας περί οικοτόπων;
4)
Έχει το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας περί οικοτόπων την έννοια ότι, για τη διαπίστωση της ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως ορισμένου είδους, μπορούν να λαμβάνονται υπόψη και οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις, καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες;
24.
Η MTÜ Eesti Suurkiskjad, η Δημοκρατία της Εσθονίας, το Βασίλειο της Δανίας, η Δημοκρατία της Αυστρίας και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις επί των ανωτέρω ερωτημάτων. Η Eesti Suurkiskjad, η Εσθονία και η Επιτροπή απάντησαν, επίσης, σε γραπτές ερωτήσεις του Δικαστηρίου και ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 6ης Νοεμβρίου 2024.
IV. Νομική εκτίμηση
25.
Σκοπός της υπό εξέταση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως είναι να διευκρινιστούν διάφορα ζητήματα σχετικά με την εξέταση της κατάστασης διατήρησης ενός είδους στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας περί οικοτόπων. Κατά τη διάταξη αυτή, τα κράτη μέλη εκδίδουν μέτρα ώστε η λήψη από τη φύση των δειγμάτων των ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας που αναφέρονται στο παράρτημα V, καθώς και η εκμετάλλευσή τους, να μην αντιβαίνουν προς τη διατήρησή τους σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης.
26.
Όταν ένα τέτοιο είδος πανίδας βρίσκεται σε μη ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, το οικείο κράτος μέλος οφείλει, ως εκ τούτου, να λαμβάνει μέτρα, κατά την έννοια του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων, προκειμένου να βελτιωθεί η κατάσταση διατήρησης του είδους κατά τέτοιον τρόπο ώστε ο οικείος πληθυσμός να περιέλθει στο μέλλον μακροπρόθεσμα σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης (
12
). Συνεπώς, το άρθρο 14 απαγορεύει, μεταξύ άλλων, το να επιτρέπεται η θήρα του λύκου όταν το οικείο κράτος μέλος έχει κρίνει την κατάσταση διατήρησής του ως «μη ικανοποιητική» (
13
).
27.
Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά το ζήτημα αν, για την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης, κρίσιμος είναι μόνον ο πληθυσμός του είδους στο οικείο κράτος μέλος ή αν μπορούν να λαμβάνονται υπόψη και οι πληθυσμοί που βρίσκονται σε άλλα κράτη μέλη. Το εν λόγω ερώτημα πρέπει να απαντηθεί από κοινού με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα σχετικά με το αν απαιτείται επίσημη συμφωνία προκειμένου να μπορούν να ληφθούν υπόψη οι πληθυσμοί που βρίσκονται σε άλλα κράτη μέλη (βλ., σχετικώς, υπό Α). Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, κατά την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης, μπορούν επίσης να λαμβάνονται υπόψη οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις, καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες (βλ., σχετικώς, υπό Β). Το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορά τη σημασία του χαρακτηρισμού του πληθυσμού ενός κράτους μέλους ως «ευάλωτου» (VU) από τη Διεθνή Ένωση Προστασίας της Φύσης (βλ., σχετικώς, υπό Γ). Τέλος, θα εξετάσω εν συντομία τη σημασία της Σύμβασης της Βέρνης για την προστασία του λύκου στην Εσθονία (βλ., σχετικώς, υπό Δ).
Α.
Επί του πρώτου και του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος – Ο κρίσιμος πληθυσμός για την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης
28.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται να διευκρινιστεί αν τα μέτρα που είναι αναγκαία βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας περί οικοτόπων εξαρτώνται αποκλειστικά από το αν είναι ικανοποιητική η κατάσταση διατήρησης του πληθυσμού στο οικείο κράτος μέλος ή μπορεί να λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση διατήρησης του πληθυσμού στο σύνολο της Ένωσης.
29.
Αφετηρία για την υποβολή του εν λόγω προδικαστικού ερωτήματος αποτελεί το γεγονός ότι ο εσθονικός πληθυσμός λύκων συνιστά τμήμα ενός μεγαλύτερου πληθυσμού της Βαλτικής, λεγόμενου «μεταπληθυσμού», ο οποίος περιλαμβάνει και άλλους πληθυσμούς στη Λεττονία, τη Λιθουανία και την Πολωνία, καθώς και στη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Ουκρανία. Ενώ υπάρχει διχογνωμία σχετικά με την κατάσταση διατήρησης του εσθονικού πληθυσμού, ζήτημα το οποίο αποτελεί αντικείμενο, ειδικότερα, του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, δεν αμφισβητείται, κατά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης του πληθυσμού των λύκων της Βαλτικής συνολικά.
30.
Σε περίπτωση που θεωρηθεί ότι η κατάσταση διατήρησης σε άλλα κράτη μέλη ασκεί επιρροή, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά το ζήτημα αν η συνεκτίμηση προϋποθέτει επίσημη συνεργασία μεταξύ των οικείων κρατών μελών όσον αφορά την προστασία του είδους. Συγκεκριμένα, με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, μέχρι στιγμής έχουν υπάρξει μόνον απόπειρες συνεργασίας μεταξύ της Εσθονίας και άλλων κρατών του μεταπληθυσμού της Βαλτικής. Ως εκ τούτου, η Εσθονία, κατ’ ουσίαν, εξακρίβωσε πώς έχει η κατάσταση στα άλλα οικεία κράτη μέλη και, υπό το πρίσμα των στοιχείων αυτών, καθόρισε τους όρους διατήρησης του είδους σε εθνικό σχέδιο διαχείρισης.
31.
Τα δύο αυτά προδικαστικά ερωτήματα συνδέονται στενά μεταξύ τους και ως εκ τούτου θα τα εξετάσω από κοινού. Στο πλαίσιο αυτό, κατ’ αρχάς, θα εξετάσω την ευθύνη των κρατών μελών για την κατάσταση διατήρησης ενός είδους στο έδαφός τους (βλ., σχετικώς, υπό 1), στη συνέχεια, θα αναλύσω τη μέθοδο εξέτασης της κατάστασης διατήρησης (βλ., σχετικώς, υπό 2), θα εκθέσω τις ενδεχόμενες αμοιβαίες επιδράσεις μεταξύ των πληθυσμών των διαφόρων κρατών μελών (βλ., σχετικώς, υπό 3) και, τέλος, θα διερευνήσω την εκτίμηση των προοπτικών της κατάστασης διατήρησης, εξετάζοντας στο πλαίσιο αυτό τη σημασία μιας επίσημης συνεργασίας και των καθεστώτων προστασίας στα οικεία κράτη (βλ., σχετικώς, υπό 4).
1. Η ευθύνη των κρατών μελών για την κατάσταση διατήρησης ενός είδους στο έδαφός τους
32.
Κατ’ αρχάς, πρέπει να διευκρινιστεί αν κρίσιμη για την εφαρμογή του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων είναι η κατάσταση διατήρησης του είδους στο σύνολο της Ένωσης ή η κατάσταση στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους.
33.
Κατά πάγια νομολογία, το Δικαστήριο συνάγει από το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, και το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας περί οικοτόπων ότι η (ικανοποιητική) κατάσταση διατήρησης ενός είδους πρέπει να εκτιμάται σε σχέση με το σύνολο του ευρωπαϊκού εδάφους των κρατών μελών όπου εφαρμόζεται η Συνθήκη (
14
). Συγκεκριμένα, το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, πρώτη περίοδος, ορίζει την κατάσταση διατήρησης για το αναφερόμενο στο άρθρο 2 έδαφος. Πρόκειται, ειδικότερα, για το ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών όπου εφαρμόζεται η Συνθήκη και όπου η οδηγία πρέπει να συμβάλλει, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, στην προστασία της βιολογικής ποικιλομορφίας μέσω της διατήρησης των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας.
34.
Ο εν λόγω σκοπός της οδηγίας περί οικοτόπων, ο οποίος συνίσταται στην προστασία της βιολογικής ποικιλομορφίας σε ολόκληρη την Ένωση, αντιστοιχεί στην ευθύνη της Ένωσης για όλα τα κράτη μέλη, στα οποία οφείλει, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, ΣΕΕ, του άρθρου 191, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, ΣΛΕΕ και του άρθρου 37 του Χάρτη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να προσπαθεί να επιτυγχάνει υψηλό επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος.
35.
Υπό την έννοια αυτή, το Δικαστήριο έχει περιγράψει, με την εν λόγω νομολογία (
15
), τα καθήκοντα της Επιτροπής κατά τον καθορισμό ενός ευρωπαϊκού δικτύου ζωνών διατήρησης στο πλαίσιο του Natura 2000. Βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 1, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας περί οικοτόπων, η Επιτροπή οφείλει να εκτιμά, σε ολόκληρη την Ένωση, ποιοι τόποι χρήζουν προστασίας, προκειμένου να διασφαλίζεται η διατήρηση ή, ενδεχομένως, η αποκατάσταση σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης των τύπων φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων των ειδών στην περιοχή της φυσικής κατανομής τους.
36.
Ωστόσο, τα μέτρα που προβλέπονται στο άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων δεν λαμβάνονται από την Επιτροπή αλλά από τα κράτη μέλη. Τα κράτη μέλη μπορούν όμως να λαμβάνουν μέτρα μόνο για το δικό τους εθνικό έδαφος ή για τμήματά του, όταν εφαρμόζουν την οδηγία περί οικοτόπων. Ως εκ τούτου, μπορούν να διασφαλίζουν μόνο τη συμβολή του δικού τους εθνικού εδάφους στην προστασία της βιολογικής ποικιλομορφίας.
37.
Επιπλέον, η οδηγία περί οικοτόπων δεν αποσκοπεί στη διατήρηση των προστατευόμενων ειδών απλώς οπουδήποτε εντός της Ένωσης. Αντιθέτως, κατά το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί οικοτόπων, κάθε είδος πρέπει να αποτελεί ένα ζωτικό στοιχείο των φυσικών οικοτόπων στους οποίους ανήκει. Τούτο δε διότι στους εν λόγω φυσικούς οικοτόπους το είδος επιτελεί μια οικολογική λειτουργία.
38.
Για τον λύκο ως μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, η λειτουργία αυτή συνίσταται ιδίως στον έλεγχο των πληθυσμών των θηραμάτων του. Εάν ο λύκος λείπει από τον φυσικό οικότοπό του, οι πληθυσμοί των άλλων αυτών ειδών θα μπορούν να αυξηθούν υπερβολικά και να προκαλέσουν ζημίες. Τούτο ισχύει, για παράδειγμα, για είδη ελαφιών, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές ζημίες στα δάση όταν οι πληθυσμοί τους δεν ελέγχονται από θηρευτές όπως οι λύκοι (
16
). Ο άμεσος έλεγχος των ειδών αυτών από τον άνθρωπο αποτελεί απλώς έκτακτο μέτρο, το οποίο, για διάφορους λόγους, είναι συχνά λιγότερο αποτελεσματικό (
17
).
39.
Αν η κατάσταση διατήρησης ενός είδους σε ένα κράτος μέλος δεν είναι ικανοποιητική, δεν μπορεί να επιτελέσει εκεί –ή, τουλάχιστον, δεν μπορεί να επιτελέσει πλήρως– την οικολογική λειτουργία του, ακόμη και αν ο πληθυσμός του εν λόγω κράτους μέλους αποτελεί τμήμα ενός μεταπληθυσμού που βρίσκεται σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης.
40.
Εντούτοις, πρέπει επίσης να διευκρινιστεί ότι τα κράτη μπορούν να υπέχουν τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων μόνον εφόσον η περιοχή της φυσικής κατανομής του οικείου είδους εκτείνεται, τουλάχιστον δυνητικά, στο έδαφος του κράτους μέλους. Σε αντίθεση προς τα άρθρα 12 και 16, η προϋπόθεση αυτή δεν μνημονεύεται μεν ρητώς στο άρθρο 14· όμως, θα ήταν παράλογο να επιβάλλεται στα κράτη μέλη η υποχρέωση να λαμβάνουν μέτρα για να εξασφαλίζουν ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης σε είδη που είναι εντελώς αδύνατον να εμφανιστούν στο έδαφός τους, επειδή, για παράδειγμα, λόγω των γεωγραφικών ή κλιματικών συνθηκών δεν μπορούν να υπάρξουν κατάλληλοι οικότοποι. Ως εκ τούτου, ο ορισμός της ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης που περιλαμβάνεται στο άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων αναφέρεται στην παρουσία του είδους στους φυσικούς οικοτόπους (πρώτη περίπτωση) και στην περιοχή της φυσικής κατανομής του (δεύτερη περίπτωση).
41.
Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το εδαφικό πλαίσιο αναφοράς για την εφαρμογή του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων από ένα κράτος μέλος και, ειδικότερα, για την εν προκειμένω αναγκαία εξέταση της κατάστασης διατήρησης του οικείου είδους είναι το έδαφος του οικείου κράτους μέλους.
42.
Κατά συνέπεια, η μη ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης που γεννά τις υποχρεώσεις δράσης ενός κράτους μέλους κατά το άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων (
18
) δεν αφορά το σύνολο της Ένωσης αλλά τους πληθυσμούς του είδους στο έδαφός του. Η εν λόγω κατάσταση διατήρησης πρέπει, ως εκ τούτου, κατ’ ανάγκην να υφίσταται και να αξιολογείται σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, ούτως ώστε η τυχόν μη ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης στο έδαφος κράτους μέλους ή σε τμήμα αυτού να μην αποκρύπτεται συνεπεία εκτίμησης διενεργηθείσας αποκλειστικώς σε διασυνοριακό επίπεδο (
19
). Επομένως, η οδηγία δεν προβλέπει αντισταθμιστικό αποτέλεσμα από την ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης σε άλλο κράτος.
2. Μέθοδος εξέτασης της κατάστασης διατήρησης
43.
Συνάγεται όμως εξ αυτού και μόνον του λόγου το συμπέρασμα ότι οι πληθυσμοί του είδους εκτός του κράτους μέλους ουδεμία επιρροή ασκούν στην κατάσταση διατήρησής τους στο οικείο κράτος μέλος; Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, θα εξετάσω το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, της οδηγίας περί οικοτόπων, το οποίο ορίζει, κατ’ αρχάς, την κατάσταση διατήρησης ενός είδους και, στη συνέχεια, τις προϋποθέσεις αξιολόγησής της ως «ικανοποιητικής».
44.
Κατά το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, πρώτη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων, ως κατάσταση διατήρησης ενός είδους νοείται το αποτέλεσμα του συνόλου των παραγόντων που, επιδρώντας στο οικείο είδος, είναι δυνατόν να αλλοιώσουν μακροπρόθεσμα την κατανομή και το μέγεθος των πληθυσμών του στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών.
45.
Κατά το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων, η κατάσταση διατήρησης είναι ικανοποιητική εφόσον πληρούνται τρεις προϋποθέσεις: Πρώτον, τα δεδομένα τα σχετικά με την πορεία των πληθυσμών του οικείου είδους πρέπει να δείχνουν ότι το είδος αυτό εξακολουθεί και μπορεί να εξακολουθεί μακροπρόθεσμα να αποτελεί ένα ζωτικό στοιχείο των φυσικών οικοτόπων στους οποίους ανήκει (πρώτη περίπτωση της ρύθμισης). Δεύτερον, η περιοχή της φυσικής κατανομής του είδους αυτού δεν πρέπει να φθίνει ούτε να υπάρχει κίνδυνος να μειωθεί κατά το προβλεπτό μέλλον (δεύτερη περίπτωση). Και, τρίτον, πρέπει να υπάρχει και να συνεχίσει πιθανόν να υπάρχει ένας οικότοπος σε επαρκή έκταση, ώστε οι πληθυσμοί του να διατηρηθούν μακροπρόθεσμα (τρίτη περίπτωση).
46.
Συνεπώς, η εξέταση της κατάστασης διατήρησης ενός είδους απαιτεί δύο στάδια: κατ’ αρχάς, πρέπει να προσδιορίζεται το σύνολο των παραγόντων που, επιδρώντας στο οικείο είδος, είναι δυνατόν να αλλοιώσουν μακροπρόθεσμα την κατανομή και το μέγεθος των πληθυσμών του στο οικείο κράτος μέλος. Και στη συνέχεια, με βάση τους παράγοντες αυτούς, πρέπει να πραγματοποιείται πρόγνωση της μελλοντικής εξέλιξης των εν λόγω πληθυσμών.
3. Σχέσεις μεταξύ πληθυσμών
47.
Υπό το πρίσμα του ανωτέρω προγράμματος εξέτασης πρέπει να αναλυθεί η επιρροή που ασκούν οι πληθυσμοί λύκων εκτός Εσθονίας όσον αφορά την κατάσταση διατήρησης των πληθυσμών εντός της Εσθονίας, η οποία είναι κρίσιμη για τις υποχρεώσεις που υπέχει το εν λόγω κράτος μέλος από το άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων.
48.
Βάσει του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, πρώτη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων, οι πληθυσμοί που βρίσκονται σε άλλα κράτη μέλη είναι κρίσιμοι για την κατάσταση διατήρησης του πληθυσμού ενός είδους στο εσωτερικό ενός κράτους μέλους, εφόσον οι πρώτοι μπορούν να επιδράσουν μακροπρόθεσμα στην κατανομή και το μέγεθος των εθνικών πληθυσμών.
49.
Τέτοια επίδραση υφίσταται όταν υπάρχουν επαφές μεταξύ των εν λόγω πληθυσμών.
50.
Τούτο καταδεικνύεται από τη σύγκριση ενός υποθετικού απομονωμένου νησιωτικού πληθυσμού ενός συγκεκριμένου είδους με έναν πληθυσμό του ίδιου είδους που υποδέχεται τακτικά δείγματα από άλλους πληθυσμούς ή του οποίου δείγματα μετακινούνται προς τους πληθυσμούς αυτούς και του οποίου τα δείγματα έρχονται τακτικά σε επαφή με δείγματα άλλων πληθυσμών. Στην περίπτωση του απομονωμένου πληθυσμού, οι απώλειες δειγμάτων μπορούν να αντισταθμίζονται μόνο με την αναπαραγωγή των εναπομενόντων δειγμάτων, ενώ οι επαφές με άλλους πληθυσμούς καθιστούν δυνατή επίσης την αντιστάθμιση των απωλειών με την υποδοχή δειγμάτων που μετανάστευσαν. Επιπλέον, οι προσωρινά ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες στην περίπτωση ενός απομονωμένου πληθυσμού μπορούν να οδηγήσουν σε υπερβολική ανάπτυξη με επακόλουθη απότομη μείωση του πληθυσμού, η οποία, στις περιπτώσεις επαφών με άλλους πληθυσμούς και οικοτόπους, θα μπορούσε να αμβλυνθεί με τη διαρκή ή προσωρινή μετανάστευση δειγμάτων προς τους άλλους αυτούς πληθυσμούς και οικοτόπους. Τέλος, οι απομονωμένοι πληθυσμοί παρουσιάζουν συχνά μικρότερη γενετική ποικιλομορφία από τους πληθυσμούς των οποίων η γενετική ποικιλομορφία ενισχύεται από τις επαφές με άλλους πληθυσμούς.
51.
Επομένως, ένας απομονωμένος πληθυσμός είναι εκ φύσεως λιγότερο ανθεκτικός στις δυσμενείς επιδράσεις από ό,τι ένας πληθυσμός που έρχεται τακτικά σε επαφή με άλλους πληθυσμούς. Ο σκανδιναβικός μεταπληθυσμός του λύκου στα κεντρικά και στα νότια της Σουηδίας και της Νορβηγίας αποτελεί τέτοιο παράδειγμα, καθώς είναι ως επί το πλείστον απομονωμένος από άλλους πληθυσμούς. Ειδικότερα, έχει χαμηλή γενετική ποικιλομορφία, επειδή προέρχεται από μικρό αριθμό δειγμάτων. (
20
) Για τον λόγο αυτόν, μια πρόσφατη έκθεση που εκπονήθηκε για λογαριασμό της μόνιμης επιτροπής της Σύμβασης της Βέρνης χαρακτηρίζει τον εν λόγω μεταπληθυσμό ως «ευάλωτο» (VU) (
21
).
52.
Αντιθέτως, με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, ο εσθονικός πληθυσμός λύκων δεν διατρέχει αντίστοιχους κινδύνους, δεδομένου ότι βρίσκεται σε επαφή με άλλους πληθυσμούς του μεταπληθυσμού της Βαλτικής. Δείγματα δε του εν λόγω μεταπληθυσμού μπορούν επίσης να έρχονται σε επαφή με άλλους πληθυσμούς, για παράδειγμα με άλλους πληθυσμούς στη Ρωσία, καθώς και με τον μεγάλο μεταπληθυσμό των Καρπαθίων και τον μεταπληθυσμό της Κεντρικής Ευρώπης. Για τον λόγο αυτόν, ο μεταπληθυσμός της Βαλτικής στο σύνολό του αξιολογείται στην εν λόγω έκθεση με τον χαρακτηρισμό «least concern» (ελάχιστης ανησυχίας) (
22
).
53.
Επιπλέον, ειδικά για τα μικρότερα κράτη μέλη, οι επαφές με άλλους πληθυσμούς ενός μεταπληθυσμού μπορεί να αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρηση ενός είδους, εάν η έκταση του εθνικού τους εδάφους και/ή των φυσικών οικοτόπων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από το είδος εκεί είναι πολύ μικρή για να είναι βιώσιμος ένας πληθυσμός. Στην περίπτωση αυτή, η ύπαρξη του είδους σε μόνιμη βάση στο κράτος μέλος είναι δυνατή μόνον εάν ο –μεμονωμένα ιδωθείς– μη βιώσιμος πληθυσμός του βρίσκεται σε συνεχείς επαφές με πληθυσμούς όμορων κρατών μελών. Λαμβανομένων υπόψη των επαφών αυτών, μπορεί να είναι εντούτοις κάλλιστα δυνατόν να διαπιστωθεί, όσον αφορά τον εν λόγω πληθυσμό, η πλήρωση των τριών προϋποθέσεων για την ύπαρξη ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης.
54.
Το Δικαστήριο έχει επίσης κατ’ αρχήν ενστερνιστεί την ανωτέρω άποψη, τονίζοντας ότι πρέπει να επιδεικνύεται ιδιαίτερη προσοχή στο πλαίσιο της διασυνοριακής εποπτείας ενός είδους, όταν αυτό υπόκειται, για ορισμένες περιοχές, στις αυστηρότερες απαιτήσεις προστασίας των άρθρων 6 και 12 της οδηγίας περί οικοτόπων, ενώ στις όμορες περιοχές έχει εφαρμογή μόνον το άρθρο 14 (
23
). Συγκεκριμένα, αν τα διαφορετικά αυτά πρότυπα προστασίας είναι δικαιολογημένα, πρέπει να θεωρείται ότι οι τελευταίοι αυτοί πληθυσμοί βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση διατήρησης και ότι μπορούν να συμβάλλουν θετικά στην κατάσταση διατήρησης των άλλων πληθυσμών, που προστατεύονται αυστηρότερα (
24
).
55.
Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα κράτη μέλη πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις σχέσεις μεταξύ των πληθυσμών ενός είδους που βρίσκονται στο έδαφός τους και των πληθυσμών που βρίσκονται σε άλλα κράτη μέλη ή την απουσία τέτοιων σχέσεων ως περιλαμβανόμενες μεταξύ των παραγόντων οι οποίοι, κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, πρώτη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων, μπορούν να επιδράσουν μακροπρόθεσμα στην κατανομή και στο μέγεθος των πληθυσμών του οικείου είδους στο εθνικό έδαφός τους.
4. Εκτίμηση των προοπτικών της κατάστασης διατήρησης στο μέλλον
56.
Η αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης ενός πληθυσμού ως ικανοποιητικής ή μη ικανοποιητικής περιλαμβάνει τις προγνώσεις που μνημονεύονται στο άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων όσον αφορά το αν τα δεδομένα τα σχετικά με την πορεία των πληθυσμών του οικείου είδους δείχνουν ότι το είδος αυτό εξακολουθεί και μπορεί να εξακολουθεί μακροπρόθεσμα να αποτελεί ένα ζωτικό στοιχείο των φυσικών οικοτόπων στους οποίους ανήκει (πρώτη περίπτωση της ρύθμισης), το αν η περιοχή της φυσικής κατανομής του είδους αυτού δεν φθίνει ούτε [εικάζεται ότι] υπάρχει κίνδυνος να μειωθεί κατά το προβλεπτό μέλλον (δεύτερη περίπτωση) και το αν υπάρχει και θα συνεχίσει πιθανόν να υπάρχει ένας οικότοπος σε επαρκή έκταση, ώστε οι πληθυσμοί του εν λόγω είδους να διατηρηθούν μακροπρόθεσμα (τρίτη περίπτωση).
57.
Αφετηρία πρέπει να αποτελεί η τρέχουσα κατάσταση, όπως προκύπτει, για παράδειγμα, από την αναφορά του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί οικοτόπων στα δεδομένα σχετικά με την πορεία των πληθυσμών. Επομένως, πρέπει να εξακριβώνεται το μέγεθος του πληθυσμού, της περιοχής κατανομής και των διαθέσιμων οικοτόπων, καθώς και η εξέλιξη των παραγόντων αυτών κατά το παρελθόν. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να γίνεται χρήση των βέλτιστων διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων και μεθόδων (
25
).
58.
Η τρέχουσα κατάσταση του εσθονικού πληθυσμού λύκων περιλαμβάνει τις διαπιστώσιμες σήμερα σχέσεις του με τους άλλους υποπληθυσμούς του μεταπληθυσμού της Βαλτικής.
59.
Ωστόσο, δεν μπορεί άνευ ετέρου να υποτεθεί ότι η τρέχουσα κατάσταση θα εξακολουθήσει να υφίσταται και στο μέλλον. Αντιθέτως, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι προβλέψιμες και πιθανές μεταβολές.
60.
Τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η μνημονευόμενη στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ανέγερση συνοριακών φραχτών στα ανατολικά σύνορα της Ένωσης (
26
). Η εξέλιξη αυτή θα μπορούσε να μειώσει στο μέλλον τους δεσμούς μεταξύ των ανηκόντων σε κράτη μέλη υποπληθυσμών του μεταπληθυσμού της Βαλτικής και των υποπληθυσμών της Ρωσίας και της Λευκορωσίας. Πάντως, η Εσθονική Κυβέρνηση εξέθεσε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι, τουλάχιστον τον χειμώνα, οι λύκοι θα μπορούσαν να συνεχίζουν τις μεταναστεύσεις μεταξύ Ρωσίας και Εσθονίας μέσω των παγωμένων παραμεθόριων υδάτων.
61.
Ωστόσο, η επίσημη συνεργασία μεταξύ κρατών μελών, στην οποία αναφέρεται το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, και τα εφαρμοστέα καθεστώτα προστασίας αποτελούν επίσης παράγοντες τους οποίους τα κράτη μέλη οφείλουν να ενσωματώνουν στην πρόγνωση της εξέλιξης των σχέσεων μεταξύ των πληθυσμών που βρίσκονται σε διαφορετικά κράτη. Τούτο δε διότι, όσο καλύτερα διασφαλίζονται οι σχέσεις αυτές για το μέλλον, τόσο πιο βαρύνουσα είναι η σημασία τους.
62.
Ως εκ τούτου, η νομική προστασία των άλλων πληθυσμών αποτελεί σημαντικό παράγοντα. Η απουσία τέτοιας προστασίας εγκυμονεί τον κίνδυνο οι άλλοι αυτοί πληθυσμοί και, ως εκ τούτου, οι επαφές με τον πληθυσμό του κράτους μέλους να επηρεαστούν δυσμενώς στο μέλλον.
63.
Το πρόβλημα αυτό αφορά ενδεχομένως τον φινλανδικό πληθυσμό λύκων ως τμήμα του καρελιανού μεταπληθυσμού, δεδομένου ότι το είδος αυτό φαίνεται να θηρεύεται πλέον εντατικά στις ρωσικές περιοχές του εν λόγω μεταπληθυσμού. Οι ρωσικές αυτές πρακτικές συνδέονται ασφαλώς και με το γεγονός ότι η Ρωσία δεν έχει κυρώσει τη Σύμβαση της Βέρνης (
27
). Εν πάση περιπτώσει, η προμνησθείσα έκθεση χαρακτηρίζει τον εν λόγω μεταπληθυσμό, παρά τους δεσμούς του με άλλους ρωσικούς πληθυσμούς, ως «near threatened» (δυνητικά απειλούμενο) (
28
). Παρόμοια προβλήματα θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν οι σχέσεις μεταξύ του εσθονικού πληθυσμού λύκων και των ρωσικών πληθυσμών καθώς και των πληθυσμών της Λευκορωσίας, η οποία κατήγγειλε τη Σύμβαση της Βέρνης την 1η Απριλίου 2024 (
29
).
64.
Αυτός είναι ενδεχομένως ο λόγος για τον οποίο το Δικαστήριο αρχικά, σε μια φινλανδική υπόθεση, τάχθηκε κατά της συνεκτίμησης των πληθυσμών που βρίσκονται σε τρίτες χώρες κατά την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης στο πλαίσιο της παρέκκλισης του άρθρου 16 της οδηγίας περί οικοτόπων (
30
), ενώ στη συνέχεια, σε μια αυστριακή υπόθεση, περιόρισε τη συνεκτίμηση αυτή στα κράτη που υπόκεινται στις αντίστοιχες προστατευτικές διατάξεις της Σύμβασης της Βέρνης (
31
).
65.
Αντιθέτως, η ισχύς ενός παρεμφερούς, νομικά διασφαλισμένου επιπέδου προστασίας για διαφορετικούς πληθυσμούς ενός είδους μπορεί να καταστήσει βαρύνουσα τη σημασία των επαφών μεταξύ των εν λόγω πληθυσμών κατά την εκτίμηση και την αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης ενός από τους πληθυσμούς αυτούς.
66.
Ακόμη σημαντικότερες θα ήταν οι σχέσεις αυτές αν το επίπεδο προστασίας ήταν ακόμη υψηλότερο, για παράδειγμα σε περίπτωση δυνατότητας εφαρμογής του αυστηρότερου άρθρου 12 της οδηγίας περί οικοτόπων στον άλλο πληθυσμό. Ωστόσο, οι άλλοι πληθυσμοί του μεταπληθυσμού της Βαλτικής εντός της Ένωσης υπόκεινται στην ίδια προστασία όπως στην Εσθονία, ήτοι στην προστασία κατά το άρθρο 14. Στην Πολωνία πάντως υπάρχει επιπλέον η προστασία που παρέχεται σε 60 ειδικές ζώνες διατήρησης δυνάμει της οδηγίας περί οικοτόπων (
32
), η οποία έχει αποκλειστεί στα κράτη της Βαλτικής. Πέραν τούτου, οι λύκοι σε όλα τα κράτη μέλη θα επωφεληθούν στο μέλλον από τις υποχρεώσεις αποκατάστασης και προστασίας των οικοτόπων, οι οποίες απορρέουν από το άρθρο 4 του κανονισμού για την αποκατάσταση της φύσης (
33
).
67.
Η σημασία των σχέσεων με τους πληθυσμούς άλλων χωρών πρέπει να θεωρείται ακόμη πιο βαρύνουσα εάν οι εν λόγω χώρες όχι απλώς εφαρμόζουν παρεμφερείς ρυθμίσεις προστασίας, αλλά και συνεργάζονται επίσημα για την προστασία του εν λόγω είδους. Τούτο δε διότι, στην περίπτωση αυτή, μπορούν να συντονίζουν τα μέτρα προστασίας τους κατά τρόπο που να βελτιστοποιεί τις εν λόγω επαφές.
68.
Ακόμη όμως και ελλείψει επίσημης συνεργασίας, μεταξύ των κρατών μελών εφαρμόζεται η προβλεπόμενη στο άρθρο 4, παράγραφος 3, πρώτο εδάφιο, ΣΕΕ αρχή της καλόπιστης συνεργασίας, κατά την οποία η Ένωση και τα κράτη μέλη εκπληρώνουν τα εκ των Συνθηκών καθήκοντα βάσει αμοιβαίου σεβασμού και αμοιβαίας συνεργασίας (
34
). Τούτο μπορεί, μεταξύ άλλων, να περιλαμβάνει τη διαβίβαση διαθέσιμων στοιχείων σχετικά με τους πληθυσμούς προστατευόμενων ειδών στο εθνικό έδαφος.
5. Ενδιάμεσο συμπέρασμα
69.
Επομένως, στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι κάθε κράτος μέλος υποχρεούται, κατά την εφαρμογή του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων, να διασφαλίζει, στο έδαφός του, ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης για τα είδη του παραρτήματος V των οποίων η περιοχή φυσικής κατανομής βρίσκεται στο εν λόγω έδαφος. Ωστόσο, κατά την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης των εν λόγω ειδών, το κράτος μέλος πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις επαφές μεταξύ του δικού του πληθυσμού και των πληθυσμών που βρίσκονται σε άλλα κράτη. Η σημασία των επαφών αυτών για την εκτίμηση των προοπτικών της κατάστασης διατήρησης εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από τον βαθμό προστασίας των άλλων αυτών πληθυσμών και από τον βαθμό συνεργασίας μεταξύ του κράτους μέλους και του κράτους στο έδαφος του οποίου βρίσκεται ο άλλος πληθυσμός με αντικείμενο την προστασία του είδους.
Β.
Επί του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος – Οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες
70.
Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται να διευκρινιστεί αν οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες μπορούν επίσης να λαμβάνονται υπόψη για τον χαρακτηρισμό της κατάστασης διατήρησης ως ικανοποιητικής. Είναι προφανές ότι το εν λόγω ερώτημα εμπνέεται από το άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας περί οικοτόπων, το οποίο προβλέπει ότι, κατά τη λήψη μέτρων σύμφωνα με την οδηγία, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι εν λόγω απαιτήσεις και ιδιομορφίες.
71.
Στην υπόθεση της κύριας δίκης, έχει προβληθεί, επί της βάσης αυτής, η αιτίαση ότι η αύξηση του αριθμού των λύκων θα προκαλούσε σοβαρές κοινωνικές και οικονομικές συγκρούσεις στην εσθονική κοινωνία. Με το εν λόγω επιχείρημα υποστηρίζεται κατ’ ουσίαν ότι η κοινωνική αποδοχή ενός είδους πρέπει να είναι καθοριστική ως προς το κατά πόσον πρέπει να επιτρέπεται η λήψη δειγμάτων από το φυσικό περιβάλλον.
72.
Εντούτοις, το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας περί οικοτόπων προβλέπει ότι τα κράτη μέλη εκδίδουν μέτρα ώστε η λήψη δειγμάτων να μην αντιβαίνει προς τη διατήρησή τους σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης. Επομένως, η έκταση της επιτρεπόμενης λήψης δεν εξαρτάται άμεσα από την κοινωνική αποδοχή αλλά από τη διατήρηση ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης.
73.
Όπως εξέθεσα (
35
), κατά το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, πρώτη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων, ως κατάσταση διατήρησης ορίζεται το αποτέλεσμα του συνόλου των παραγόντων που, επιδρώντας στο οικείο είδος, είναι δυνατόν να αλλοιώσουν μακροπρόθεσμα την κατανομή και το μέγεθος των πληθυσμών του στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών.
74.
Οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες περιλαμβάνονται μεταξύ των παραγόντων αυτών.
75.
Για παράδειγμα, η Φινλανδία θεωρεί ότι η αυστηρή προστασία του λύκου δυνάμει του άρθρου 12 της οδηγίας περί οικοτόπων είναι ασυμβίβαστη με την εκτροφή ταράνδων, η οποία έχει μεγάλη πολιτιστική και οικονομική σημασία, ιδίως για τη μειονότητα των Σάμι στο βόρειο τμήμα της χώρας. Για τον λόγο αυτόν, τα παραρτήματα IV και V της οδηγίας περί οικοτόπων προβλέπουν ότι, στη φινλανδική περιοχή εκτροφής ταράνδων, δεν εφαρμόζεται για τον λύκο το άρθρο 12 αλλά το άρθρο 14. Φαίνεται ότι, ως εκ τούτου, στην πράξη, κανένας πληθυσμός λύκων δεν μπορεί να εγκατασταθεί στην περιοχή αυτή, διότι η εφαρμογή του άρθρου 14 στη Φινλανδία επιτρέπει τη θανάτωση των εισερχόμενων μεταναστευτικών δειγμάτων πριν καταστεί δυνατή η αναπαραγωγή τους (
36
). Ανεξάρτητα από τη συμβατότητα της εν λόγω φινλανδικής πρακτικής με το άρθρο 14, οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες στη φινλανδική περιοχή εκτροφής ταράνδων επηρεάζουν προδήλως την κατάσταση διατήρησης του λύκου.
76.
Ωστόσο, είναι επίσης δυνατόν οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες να έχουν θετικό αντίκτυπο στην κατάσταση διατήρησης ορισμένων ειδών, δημιουργώντας, για παράδειγμα, τις προϋποθέσεις για την εμφάνιση του είδους. Για παράδειγμα, ο κρικητός (cricetus cricetus) στην Κεντρική Ευρώπη μπορεί να χρησιμοποιεί σχεδόν μόνον εκτάσεις που καλλιεργούνται υπό συγκεκριμένη μορφή (
37
). Επομένως, προϋπόθεση για τη διατήρηση του είδους αυτού αποτελεί το να είναι οι εν λόγω απαιτήσεις και ιδιομορφίες αποτελεσματικές υπό την έννοια της κατάλληλης καλλιέργειας των αναγκαίων εκτάσεων.
77.
Συνεπώς, οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης των ειδών, στο μέτρο που οι απαιτήσεις και οι ιδιομορφίες αυτές επηρεάζουν την εν λόγω κατάσταση διατήρησης.
78.
Διαφορετικό είναι το ζήτημα αν οι εν λόγω παράγοντες μπορούν να ενσωματώνονται κατά τέτοιον τρόπο στην εκτίμηση των προοπτικών σχετικά με την κατάσταση διατήρησης, κατά το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων, ώστε η κατάσταση αυτή να πρέπει να θεωρείται ικανοποιητική, επειδή μεγαλύτερος πληθυσμός δεν θα ήταν κοινωνικά αποδεκτός.
79.
Για την εξέταση της συνδρομής των κρίσιμων προϋποθέσεων κατά το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων, πρέπει, όπως προεξέθεσα, να προσδιορίζεται η τρέχουσα κατάσταση του πληθυσμού του οικείου είδους στο κράτος μέλος και να πραγματοποιείται πρόγνωση της μελλοντικής εξέλιξής του (
38
). Η πορεία των πληθυσμών, η περιοχή κατανομής και οι οικότοποι ενός είδους περιλαμβάνονται μεταξύ των τοπικών ιδιομορφιών και μπορούν να συναρτώνται με τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις. Αλλά ακόμη και συγκρούσεις με τις εν λόγω απαιτήσεις και ιδιομορφίες μπορούν, στον ήδη ενδεικτικά εκτεθέντα βαθμό (
39
), να ευθύνονται, τουλάχιστον εν μέρει, για την τρέχουσα κατάσταση και να επηρεάζουν επίσης την πρόγνωση.
80.
Ωστόσο, από το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων ουδόλως προκύπτει ότι η κατάσταση διατήρησης ενός πληθυσμού μπορεί να θεωρηθεί ικανοποιητική για τον λόγο και μόνον ότι τυχόν επιπλέον μέτρα προστασίας για το είδος ή τον ευρύτερο πληθυσμό θα μπορούσαν να προκαλέσουν συγκρούσεις με περιφερειακές ή τοπικές ιδιομορφίες ή με τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις. Αντιθέτως, αν τα κράτη μέλη μπορούσαν να εξαρτούν την αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης ενός είδους από τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και από τις περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες, θα μπορούσαν να διακυβεύουν την επίτευξη του σκοπού της διατήρησης του είδους (
40
).
81.
Εξάλλου, όπως επισήμανα σε μια υπόθεση που αφορούσε τη θήρα του λύκου στην Αυτόνομη Κοινότητα Καστίλλης και Λεόν (Ισπανία), τα μέτρα που είναι αναγκαία σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, βάσει του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων, εξαρτώνται από το ποιοι παράγοντες επηρεάζουν δυσμενώς την κατάσταση διατήρησης (
41
). Επομένως, όταν οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες θέτουν υπό αμφισβήτηση ή ακόμη και εμποδίζουν μια ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, ενδέχεται να είναι αναγκαία η λήψη μέτρων που θα είναι αντίθετα προς τις εν λόγω απαιτήσεις ή που θα αντιστρατεύονται τις εν λόγω ιδιομορφίες.
82.
Αν, παρά ταύτα, πρέπει να επικρατήσουν οι εν λόγω απαιτήσεις και ιδιομορφίες, τούτο δεν μπορεί να γίνει δυνάμει του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων, αλλά, το πολύ, στο πλαίσιο παρέκκλισης δυνάμει του άρθρου 16. Ωστόσο, η διάταξη αυτή προϋποθέτει επίσης ότι, παρά την παρέκκλιση, το είδος διατηρείται σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης ή, τουλάχιστον, ότι μια μη ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης δεν επιδεινώνεται περαιτέρω λόγω της παρέκκλισης και ότι δεν εμποδίζεται η αποκατάσταση μιας ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης (
42
).
83.
Συνεπώς, στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες συνιστούν παράγοντες οι οποίοι, για τους σκοπούς της εκτίμησης της κατάστασης διατήρησης των ειδών κατά το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, πρώτη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων, μπορούν να επιδρούν μακροπρόθεσμα στην κατανομή και στο μέγεθος των πληθυσμών προστατευόμενων ειδών. Ωστόσο, το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, δεν επιτρέπει την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης ενός είδους ως ικανοποιητικής λόγω των εν λόγω απαιτήσεων και ιδιομορφιών, αν δεν μπορεί να διαπιστωθεί η συνδρομή των προϋποθέσεων που μνημονεύονται στην εν λόγω διάταξη.
Γ.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος – Η ευάλωτη κατάσταση του λύκου με βάση τα κριτήρια της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης
84.
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο) ζητεί να διευκρινιστεί αν η κατάσταση διατήρησης του τοπικού πληθυσμού ορισμένου είδους μπορεί να είναι ικανοποιητική κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, της οδηγίας περί οικοτόπων, όταν ο πληθυσμός αυτός έχει καταταγεί στην κατηγορία των «ευάλωτων» (VU) βάσει των κριτηρίων του Κόκκινου Καταλόγου της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης.
85.
Η οδηγία περί οικοτόπων και, ειδικότερα, ο ορισμός της ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης που περιλαμβάνεται στο άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων δεν προβλέπουν ρητώς ότι η εκτίμηση βάσει των κατηγοριών κινδύνου της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης είναι κρίσιμη για την εξέταση της κατάστασης διατήρησης ενός είδους.
86.
Ωστόσο, κατά την εξέταση αυτή πρέπει να γίνεται χρήση των βέλτιστων διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων και μεθόδων (
43
). Επομένως, εφόσον η εκτίμηση ενός πληθυσμού βάσει των κριτηρίων της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης καταλέγεται στα εν λόγω δεδομένα ή βασίζεται σε αυτά, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης (
44
).
87.
Εξάλλου, εύλογα μπορεί να θεωρηθεί ότι ο καθορισμός των εν λόγω κατηγοριών κινδύνου και η εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης επιδιώκουν παρόμοιους σκοπούς και ότι, ως εκ τούτου, πρέπει να καταλήγουν σε παρόμοια αποτελέσματα. Για παράδειγμα, οι προμνησθείσες αξιολογήσεις του μεταπληθυσμού των λύκων της Βαλτικής (
45
), στις οποίες στηρίχτηκε το Tallinna Ringkonnakohus (εφετείο Ταλίν) για να αξιολογήσει θετικά την κατάσταση διατήρησης του εσθονικού πληθυσμού, βασίζονται στα κριτήρια της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης.
88.
Από την άποψη αυτήν, ο χαρακτηρισμός ενός πληθυσμού ως «ευάλωτου» (VU) φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με την παραδοχή περί ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης. Συγκεκριμένα, η εν λόγω κατηγορία κινδύνου σημαίνει, με βάση τον ορισμό της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης, την ύπαρξη σημαντικού κινδύνου εξαφάνισης του είδους στην άγρια φύση (
46
). Σε περίπτωση ύπαρξης τέτοιου κινδύνου, θα ήταν αμφίβολο κατά πόσον το είδος θα εξακολουθούσε μακροπρόθεσμα να αποτελεί, κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί οικοτόπων, ζωτικό στοιχείο των φυσικών οικοτόπων στους οποίους ανήκει. Αντιθέτως, θα υπήρχε κίνδυνος μείωσης της περιοχής της φυσικής κατανομής (δεύτερη περίπτωση).
89.
Εντούτοις, η εν λόγω εκτίμηση είναι δυνατόν να αντικρουστεί με βάση καλύτερα επιστημονικά πορίσματα (
47
), όπως για παράδειγμα βάσει πιο πρόσφατων ή πληρέστερων δεδομένων ή λόγω προβλημάτων ως προς τη σύλληψη. Για παράδειγμα, τα κριτήρια της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης για την κατάταξη σε κατηγορία κινδύνου έχουν αναπτυχθεί για την αξιολόγηση των ειδών σε παγκόσμια κλίμακα (
48
). Όπως εκθέτει η Εσθονία, ορισμένα κατώτατα όρια δεν μπορούν, συνεπώς, να εφαρμόζονται άνευ ετέρου σε μεμονωμένες χώρες που φιλοξενούν μόνον υποπληθυσμούς του είδους. Αντιθέτως, η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι η Διεθνής Ένωση Προστασίας της Φύσης έχει δημοσιεύσει κατευθυντήριες γραμμές για την εφαρμογή των κριτηρίων της σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο (
49
), οι οποίες προορίζονται να καταστήσουν δυνατή την προσήκουσα αντιμετώπιση του εν λόγω προβλήματος ως προς τη σύλληψη.
90.
Επιπλέον, η υποχρέωση χρησιμοποίησης των βέλτιστων διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων και μεθόδων δεν συνεπάγεται το να απαιτείται από τα κράτη μέλη να υιοθετούν εκτιμήσεις που βασίζονται σε αμιγώς υποθετικές θεωρήσεις (
50
). Τέτοια περίπτωση θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συντρέχει στην υπό κρίση υπόθεση, διότι, κατά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η αξιολόγηση του εσθονικού πληθυσμού λύκων ως «ευάλωτου» (VU) βασίζεται, μεταξύ άλλων, στην ανησυχία ότι η Εσθονία θα μπορούσε στο μέλλον, για λόγους πολιτικής, να αποφασίσει να μειώσει τον αριθμό των λύκων. Στο μέτρο όμως που η εκτίμηση βασίζεται στην ανέγερση συνοριακών φραχτών, θα πρόκειται για αντικειμενικό γεγονός, η σημασία του οποίου όσον αφορά τις σχέσεις με τους πληθυσμούς της Ρωσίας και της Λευκορωσίας έχει ήδη επισημανθεί (
51
).
91.
Επομένως, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, κατά την εξέταση της κατάστασης διατήρησης στο πλαίσιο του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων, τα κράτη μέλη πρέπει να συνεκτιμούν την αξιολόγηση του πληθυσμού ενός είδους στο έδαφός τους ως «ευάλωτου» (VU) κατά την έννοια των κριτηρίων της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης ως περιλαμβανόμενη μεταξύ των βέλτιστων διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων και μεθόδων. Ωστόσο, μπορούν να αντικρούουν τα εν λόγω συμπεράσματα με καλύτερα επιστημονικά πορίσματα ή λόγω προβλημάτων ως προς τη σύλληψη και δεν είναι υποχρεωμένα να υιοθετούν αμιγώς υποθετικές θεωρήσεις.
Δ.
Καταληκτική παρατήρηση σχετικά με τη Σύμβαση της Βέρνης
92.
Τέλος, θα ήθελα να υπενθυμίσω, όπως έπραξε και το Δικαστήριο στην απόφαση WWF Österreich, ότι ο λύκος παραμένει μέχρι τούδε στον κατάλογο των ειδών πανίδας του παραρτήματος ΙΙ της Σύμβασης της Βέρνης, τα οποία προστατεύονται αυστηρά βάσει της εν λόγω Σύμβασης. Η Ένωση είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης αυτής και, ως εκ τούτου, δεσμεύεται από αυτήν από απόψεως διεθνούς δικαίου (
52
).
93.
Βάσει του άρθρου 6, στοιχείο αʹ, της Σύμβασης, τα συμβαλλόμενα κράτη οφείλουν να απαγορεύουν όλους τους τρόπους εκ προθέσεως σύλληψης, κατοχής ή θανάτωσης, ήτοι, μεταξύ άλλων, τη θήρα. Το άρθρο 9 της Σύμβασης επιτρέπει παρεκκλίσεις από την εν λόγω απαγόρευση μόνο για ορισμένους, εξαντλητικά απαριθμούμενους λόγους, υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει άλλη ικανοποιητική λύση και εφόσον η παρέκκλιση δεν βλάπτει την επιβίωση του συγκεκριμένου πληθυσμού. Το εν λόγω καθεστώς προστασίας αντιστοιχεί σε μεγάλο βαθμό στην αυστηρή προστασία που προβλέπεται στα άρθρα 12 και 16 της οδηγίας περί οικοτόπων.
94.
Αντιθέτως, το άρθρο 14 της οδηγίας περί οικοτόπων θέτει σε εφαρμογή το άρθρο 7 της Σύμβασης, το οποίο επικαλούνται διάφορα συμβαλλόμενα κράτη όσον αφορά τον λύκο, δυνάμει επιφυλάξεων που έχουν διατυπώσει.
95.
Η Εσθονία προσχώρησε στη Σύμβαση το 1992, ήτοι πριν ακόμη προσχωρήσει στην Ένωση, και, αντιθέτως για παράδειγμα προς την Ισπανία (
53
), δεν διατύπωσε επιφύλαξη σχετικά με την προστασία του λύκου.
96.
Επομένως, δεδομένου ότι η Σύμβαση, ως αναπόσπαστο τμήμα του δικαίου της Ένωσης, δεσμεύει τα κράτη μέλη δυνάμει του άρθρου 216, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ (
54
), η Εσθονία υποχρεούται, βάσει της Σύμβασης, τόσο από το διεθνές δίκαιο όσο και από το δίκαιο της Ένωσης, να προστατεύει αυστηρά τον λύκο.
97.
Οι διατάξεις της οδηγίας περί οικοτόπων, οι οποίες για την Εσθονία προβλέπουν μόνο τη συγκριτικά εξασθενημένη προστασία του λύκου κατά το άρθρο 14, δεν ασκούν συναφώς επιρροή. Ειδικότερα, δεν υπερισχύουν των απαιτήσεων της Σύμβασης ως lex specialis ή lex posterior. Πρώτον, δεν υπάρχει αντίφαση μεταξύ του άρθρου 6 της Σύμβασης και του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων. Η Εσθονία μπορεί ευχερώς να εκπληρώσει τη μία υποχρέωση χωρίς να παραβεί την άλλη. Όσον αφορά τον προστατευτικό τους σκοπό, ο οποίος συνίσταται στη διασφάλιση ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης του είδους, οι υποχρεώσεις αυτές αλληλοσυμπληρώνονται μάλιστα. Δεύτερον, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι, με την οδηγία περί οικοτόπων, η Ένωση ή η Εσθονία σκόπευαν να παραβούν τις υποχρεώσεις που υπέχουν από το διεθνές δίκαιο βάσει της Σύμβασης.
98.
Συνεπώς, η παρούσα ανάλυση σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 14 της οδηγίας περί οικοτόπων αφορά αποκλειστικά και μόνον την εν λόγω διάταξη. Αντιθέτως, δεν δικαιολογεί παρέκκλιση από τις αυστηρότερες προστατευτικές διατάξεις της Σύμβασης της Βέρνης. Ωστόσο, οι εν λόγω προστατευτικές διατάξεις θα αποδυναμωθούν εάν τεθεί σε ισχύ η –εγκριθείσα κατόπιν πρότασης της Ένωσης– τροποποίηση του καθεστώτος προστασίας του λύκου (
55
) στο πλαίσιο της Σύμβασης.
V. Πρόταση
99.
Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στην υπό εξέταση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ως εξής:
1)
Στο πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι κάθε κράτος μέλος υποχρεούται, κατά την εφαρμογή του άρθρου 14 της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας, να διασφαλίζει, στο έδαφός του, ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης για τα είδη του παραρτήματος V των οποίων η περιοχή φυσικής κατανομής βρίσκεται στο εν λόγω έδαφος. Ωστόσο, κατά την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης των εν λόγω ειδών, το κράτος μέλος πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις επαφές μεταξύ των δικών του πληθυσμών και των πληθυσμών που βρίσκονται σε άλλα κράτη. Η σημασία των επαφών αυτών για την εκτίμηση των προοπτικών της κατάστασης διατήρησης εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από τον βαθμό προστασίας των άλλων αυτών πληθυσμών και από τον βαθμό συνεργασίας μεταξύ του κράτους μέλους και του κράτους στο έδαφος του οποίου βρίσκεται ο άλλος πληθυσμός με σκοπό την προστασία του είδους.
2)
Στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, κατά την εξέταση της κατάστασης διατήρησης στο πλαίσιο του άρθρου 14 της οδηγίας 92/43, τα κράτη μέλη πρέπει να συνεκτιμούν την αξιολόγηση του πληθυσμού ενός είδους στο έδαφός τους ως «ευάλωτου» (VU) κατά την έννοια των κριτηρίων της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης ως περιλαμβανόμενη μεταξύ των βέλτιστων διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων και μεθόδων. Ωστόσο, μπορούν να αντικρούουν τα εν λόγω συμπεράσματα με καλύτερα επιστημονικά πορίσματα ή λόγω προβλημάτων ως προς τη σύλληψη και δεν είναι υποχρεωμένα να υιοθετούν αμιγώς υποθετικές θεωρήσεις.
3)
Στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες συνιστούν παράγοντες οι οποίοι, για τους σκοπούς της εκτίμησης της κατάστασης διατήρησης των ειδών κατά το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 92/43, μπορούν να επιδρούν μακροπρόθεσμα στην κατανομή και στο μέγεθος των πληθυσμών προστατευόμενων ειδών. Ωστόσο, το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, δεύτερη περίοδος, δεν επιτρέπει την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης ενός είδους ως ικανοποιητικής λόγω των απαιτήσεων και ιδιομορφιών αυτών, αν δεν μπορεί να διαπιστωθεί η συνδρομή των προϋποθέσεων που μνημονεύονται στην εν λόγω διάταξη.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
(
2
)	Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2013/17/ΕΕ του Συμβουλίου της 13ης Μαΐου 2013 (ΕΕ 2013, L 158, σ. 193).
(
3
)	Κατά το έγγραφο 9705/24 του Συμβουλίου, της 8ης Μαΐου 2024, σημείο 12, η Επιτροπή έχει αναθέσει την εκπόνηση μιας καλύτερης μεθοδολογίας για την εκτίμηση της κατάστασης διατήρησης των μεγάλων σαρκοφάγων ζώων.
(
4
)	Σχετικά με τη συζήτηση για το επίπεδο προστασίας του λύκου, βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:83, σημείο 1 με περαιτέρω παραπομπές), έγγραφο 9705/24 του Συμβουλίου, της 8ης Μαΐου 2024, σχετικά με την τρέχουσα εξέλιξη της συζήτησης για το επίπεδο προστασίας του λύκου, και δελτίο Τύπου του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 2024, «Σύμβαση της Βέρνης: Η ΕΕ θα προτείνει την αλλαγή του καθεστώτος διατήρησης των λύκων», σχετική επιστολή της Ένωσης, της 27ης Σεπτεμβρίου 2024, προς τη γραμματεία της Σύμβασης της Βέρνης, T-PVS/Inf(2024)15, καθώς και τμήμα 4.2 του Draft List of Decisions and Adopted Texts της 44ης συνεδρίασης της μόνιμης επιτροπής της Σύμβασης της Βέρνης, T‑PVS(2024)MISC, της 6ης Δεκεμβρίου 2024, για την αποδοχή της πρότασης της Ένωσης.
(
5
)	Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 30ής Ιανουαρίου 2002, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Caretta caretta) (C‑103/00, EU:C:2002:60), της 10ης Οκτωβρίου 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851), ή προσφάτως της 11ης Ιουλίου 2024, Umweltverband WWF Österreich κ.λπ. (C‑601/22, EU:C:2024:595).
(
6
)	Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:656).
(
7
)	CETS αριθ. 104.
(
8
)	Απόφαση 82/72/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 3ης Δεκεμβρίου 1981 (ΕΕ 1982, L 38, σ. 1).
(
9
)	Όπως προκύπτει από την ιστοσελίδα https://www.coe.int/en/web/conventions.
(
10
)	https://www.coe.int/en/web/conventions/cets-number-/-abridged-title-known?module=signatures-by-treaty&treatynum=104 και https://www.coe.int/en/web/conventions/cets-number-/-abridged-title-known?module=declarations-by-treaty&numSte=104&codeNature=0.
(
11
)	Οδηγία 2009/147/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ 2010, L 20 σ. 7).
(
12
)	Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:656, σκέψη 69).
(
13
)	Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:656, σκέψη 78).
(
14
)	Αποφάσεις της 7ης Νοεμβρίου 2000, First Corporate Shipping (C‑371/98, EU:C:2000:600, σκέψη 23), της 19ης Οκτωβρίου 2017, Vereniging Hoekschewaards Landschap (C‑281/16, EU:C:2017:774, σκέψη 32), και της 18ης Οκτωβρίου 2018, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (C‑669/16, EU:C:2018:844, σκέψη 63).
(
15
)	Βλ. τις σχετικές παραπομπές στην υποσημείωση 14 των παρουσών προτάσεων.
(
16
)	Βλ. Ripple, W. J., Estes, J. A., Beschta, R. L., Wilmers, C. C., Ritchie, E. G., Hebblewhite, M., και Wirsing, A. J. (2014), «Status and ecological effects of the world’s largest carnivores», Science, 343(6167), 1241484-3, και Kuijper, D. P. J. (2011), «Lack of natural control mechanisms increases wildlife–forestry conflict in managed temperate European forest systems», European Journal of Forest Research, 130, σ. 895 έως 909.
(
17
)	Βλ. Kuijper (όπως μνημονεύεται στην υποσημείωση 16 των παρουσών προτάσεων, σ. 900 και 901).
(
18
)	Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:656, σκέψη 69).
(
19
)	Για παράδειγμα, απόφαση της 11ης Ιουλίου 2024, Umweltverband WWF Österreich κ.λπ. (C‑601/22, EU:C:2024:595, σκέψη 57), και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα T. Ćapeta στην ίδια υπόθεση (EU:C:2024:62, σημεία 73 και 74) σχετικά με το άρθρο 16 της οδηγίας περί οικοτόπων. Βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:83, σημείο 101) σχετικά με το άρθρο 14.
(
20
)	Large Carnivore Initiative for Europe (Boitani κ.λπ.), Assessment of the conservation status of the Wolf (Canis lupus) in Europe [έγγραφο που εκπονήθηκε για την 42η συνεδρίαση της μόνιμης επιτροπής της Σύμβασης της Βέρνης από τις 28 Νοεμβρίου έως τις 2 Δεκεμβρίου 2022, T-PVS/Inf(2022)45, σ. 19].
(
21
)	Προμνησθείσα στην υποσημείωση 20 των παρουσών προτάσεων, σ. 19 και 22.
(
22
)	Προμνησθείσα στην υποσημείωση 20 των παρουσών προτάσεων, σ. 18, 19 και 21.
(
23
)	Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:656, σκέψεις 63 και 66)· βλ., επίσης, απόφαση της 11ης Ιουλίου 2024, Umweltverband WWF Österreich κ.λπ. (C 601/22, EU:C:2024:595, σκέψη 58).
(
24
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:83, σημείο 77).
(
25
)	Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:656, σκέψη 65).
(
26
)	Βλ., επίσης, την προμνησθείσα στην υποσημείωση 20 των παρουσών προτάσεων έκθεση, σ. 18 και 19.
(
27
)	Υπογραφές και στάδια κύρωσης της Σύμβασης της Βέρνης (https://www.coe.int/de/web/conventions/cets-number-/-abridged-title-known?module=signatures-by-treaty&treatynum=104).
(
28
)	Προμνησθείσα στην υποσημείωση 20 των παρουσών προτάσεων, σ. 19.
(
29
)	Υπογραφές και στάδια κύρωσης της Σύμβασης της Βέρνης (https://www.coe.int/de/web/conventions/cets-number-/-abridged-title-known?module=signatures-by-treaty&treatynum=104).
(
30
)	Απόφαση της 10ης Οκτωβρίου 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851, σκέψη 60).
(
31
)	Απόφαση της 11ης Ιουλίου 2024, Umweltverband WWF Österreich κ.λπ. (C‑601/22, EU:C:2024:595, σκέψη 63).
(
32
)	Biodiversity.europa.eu/species/1367.
(
33
)	Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1991 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Ιουνίου 2024, για την αποκατάσταση της φύσης και την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2022/869 (ΕΕ L, 2024/1991).
(
34
)	Βλ. αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Generalstaatsanwaltschaft Berlin (Έκδοση στην Ουκρανία) (C‑398/19, EU:C:2020:1032, σκέψη 48), καθώς και της 31ης Ιανουαρίου 2023, Puig Gordi κ.λπ. (C‑158/21, EU:C:2023:57, σκέψεις 131 και 132).
(
35
)	Βλ. σημείο 44 των παρουσών προτάσεων.
(
36
)	Kojola, I., Aspi, J., Hakala, A., Heikkinen, S., Ilmoni, C., και Ronkainen, S. (2006), «Dispersal in an expanding wolf population in Finland», Journal of Mammalogy, 87(2), σ. 281 έως 286.
(
37
)	Βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση Επιτροπή κατά Γαλλίας (Cricetus cricetus) (C‑383/09, EU:C:2011:23, σημείο 62).
(
38
)	Βλ. σημείο 57 των παρουσών προτάσεων.
(
39
)	Βλ. σημείο 75 των παρουσών προτάσεων.
(
40
)	Πρβλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2000, First Corporate Shipping (C‑371/98, EU:C:2000:600, σκέψη 23).
(
41
)	Προτάσεις μου στην υπόθεση ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:83, σημεία 99 και 100).
(
42
)	Αποφάσεις της 14ης Ιουνίου 2007, Επιτροπή κατά Φινλανδίας (C‑342/05, EU:C:2007:341, σκέψη 29), και της 10ης Οκτωβρίου 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851, σκέψη 68).
(
43
)	Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:656, σκέψη 65).
(
44
)	Βλ. απόφαση της 23ης Απριλίου 2020, Επιτροπή κατά Φινλανδίας (Εαρινή θήρα της αρσενικής πουπουλόπαπιας) (C‑217/19, EU:C:2020:291, σκέψεις 71, 72 και 82).
(
45
)	Βλ. σημεία 22 και 52 των παρουσών προτάσεων.
(
46
)	IUCN, (2012), IUCN Red List Categories and Criteria: Version 3.1, 2η έκδοση, Gland, Ελβετία και Κέιμπριτζ, Ηνωμένο Βασίλειο, σ. 15.
(
47
)	Πρβλ. απόφαση της 28ης Ιουνίου 2007, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑235/04, EU:C:2007:386, σκέψεις 26 έως 28, 35 και 39).
(
48
)	IUCN Standards and Petitions Committee, 2024, Guidelines for Using the IUCN Red List Categories and Criteria, Version 16, σ. 7.
(
49
)	IUCN Species Survival Commission, Guidelines for Application of IUCN Red List Criteria at Regional and National Levels, Version 4.0, Ιανουάριος 2010.
(
50
)	Πρβλ. αποφάσεις της 9ης Σεπτεμβρίου 2003, Monsanto Agricoltura Italia κ.λπ. (C‑236/01, EU:C:2003:431, σκέψη 106), της 28ης Ιανουαρίου 2010, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑333/08, EU:C:2010:44, σκέψη 91), και της 19ης Ιανουαρίου 2017, Queisser Pharma (C‑282/15, EU:C:2017:26, σκέψη 60).
(
51
)	Βλ. σημείο 60 των παρουσών προτάσεων.
(
52
)	Απόφαση της 11ης Ιουλίου 2024, Umweltverband WWF Österreich κ.λπ. (C‑601/22, EU:C:2024:595, σκέψη 43).
(
53
)	Βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση ASCEL (C‑436/22, EU:C:2024:83, σημείο 46).
(
54
)	Βλ. απόφαση της 15ης Ιουλίου 2004, Pêcheurs de l’étang de Berre (C‑213/03, EU:C:2004:464, σκέψη 39).
(
55
)	Βλ. τη μνημονευόμενη στην υποσημείωση 4 απόφαση της μόνιμης επιτροπής της Σύμβασης της Βέρνης.