62006CC0199
KONKLUŻJONIJIET TA’ L-AVUKAT ĠENERALI
MAZÁK
ippreżentati fl-24 ta’ Mejju 2007 (
1
)
Kawża C-199/06
Centre d’exportation du livre français (CELF)
u
Ministre de la Culture et de la Communication
vs
Société internationale de diffusion et d’édition (SIDE)
“Għajnuna mill-Istat — Artikolu 88(3) KE — Qrati nazzjonali — Irkupru ta’ għajnuna mogħtija illegalment — Għajnuna ddikjarata kompatibbli mas-suq komuni”
I — Introduzzjoni
1.
F’dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju titlob kjarifika rigward il-portata ta’ l-obbligu ta’ l-awtoritajiet nazzjonali, fis-sens ta’ l-Artikolu 88(3) KE, li jirkupraw l-għajnuna mogħtija mill-Istat bi ksur ta’ l-obbligi ta’ notifika u ta’ sospensjoni (“standstill”) imposti minn din id-dispożizzjoni, fil-każ li l-Kummissjoni sussegwentement tiddikjara li l-għajnuna in kwistjoni hija kompatibbli mas-suq komuni.
II — Il-kuntest
A — Proċeduri fuq il-livell Komunitarju
2.
Is-Centre d’exportation du livre français (‘CELF’) irċieva għajnuna mill-Istat fuq bażi annwali bejn l-1980 u l-2002. L-għajnuna, mogħtija mingħajr notifika minn qabel lill-Kummissjoni, kienet maħsuba biex tnaqqas l-ispiża ta’ l-ipproċessar ta’ ordnijiet żgħar minn barra l-pajjiż għal kotba miktuba bil-Franċiż.
3.
Fl-1992, is-Société internationale de diffusion et d’édition (‘SIDE’), li hija f’kompetizzjoni ma’ CELF, ilmentat mal-Kummissjoni fuq l-għajnuna in kwistjoni. B’deciżjoni tat-18 ta’ Mejju 1993, il-Kummissjoni qieset li l-għajnuna kienet kompatibbli mas-suq komuni. (
2
)
4.
Din id-deċiżjoni ġiet annullata parzjalment mill-Qorti tal-Prim’Istanza b’sentenza tat-18 ta’ Settembru 1995 minħabba irregolaritajiet proċedurali.. (
3
) Il-Qorti tal-Prim’Istanza kkunsidrat li l-Kummissjoni kienet naqset mill-obbligu tagħha li tibda l-proċedura inter partes prevista fl-Artikolu 88(2) KE. Wara din is-sentenza, il-Kummissjoni bdiet din il-proċedura formali fit-30 ta’ Lulju 1996.
5.
Fl-10 ta’ Ġunju 1998, il-Kummissjoni adottat it-tieni deċiżjoni rigward l-għajnuna mogħtija lil CELF. Skond l-Artikolu 1 tad-deċiżjoni ‘l-għajnuna mogħtija lil CELF għall-ipproċessar ta’ ordnijiet żgħar għal kotba miktuba bil-Franċiż tikkostitwixxi għajnuna fis-sens ta’ l-Artikolu [87(1)] KE. Peress li l-Gvern Franċiż ma nnotifikax lill-Kummissjoni bl-għajnuna qabel ma implementata, din l-għajnuna ngħatat illegalment. Madankollu, l-għajnuna hija kompatibbli għaliex hija tissodisfa l-kundizzjonijiet tad-deroga prevista fl-Artikolu [87(3)(d)] KE.’ (
4
)
6.
Ġew ippreżentati żewġ rikorsi għal annullament kontra din id-deċiżjoni quddiem il-Qrati Komunitarji. SIDE għamlet rikors quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza. Ir-Repubblika Franċiża għamlet rikors quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fuq il-bażi li l-Kummissjoni għamlet żball fid-dritt meta ma applikatx l-Artikolu 86(2) KE.
7.
Fid-dawl tal-fatt li ż-żewġ kawżi kienu jikkontestaw il-validità ta’ l-istess att, il-Qorti tal-Prim’Istanza ssospendiet il-proċeduri tal-kawża quddiemha sakemm il-Qorti tal-Ġustizzja tagħti s-sentenza tagħha.
8.
B’sentenza tat-22 ta’ Ġunju 2000, il-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet ir-rikors tar-Repubblika Franċiża. (
5
)
9.
B’sentenza tat-28 ta’ Frar 2002, il-Qorti tal-Prim’Istanza annullat l-aħħar sentenza ta’ l-Artikolu 1 tad-Deċizjoni tal-Kummissjoni ta’ l-10 ta’ Ġunju 1998 li kienet tgħid li l-għajnuna mogħtija lil CELF kienet għajnuna kompatibbli mas-suq komuni. Il-Qorti bbażat id-deċiżjoni tagħha fuq il-fatt li l-Kummissjoni kienet wettqet żball manifest ta’ evalwazzjoni rigward id-definizzjoni tas-suq. (
6
)
10.
Bit-tielet deċiżjoni meħuda fl-20 ta’ April 2004 (
7
), wara li kkonstatat in-natura illegali ta’ l-għajnuna (
8
), il-Kummissjoni reġgħet ikkonkludiet li l-għajnuna kienet kompatibbli mas-suq komuni. Bħalissa hemm proċeduri pendenti quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza għall-annullament tat-tielet deċiżjoni tal-Kummissjoni. (
9
)
B — Proċeduri fuq livell nazzjonali
11.
Diversi proċeduri rigward l-għajnuna mogħtija lil CELF ġew imressqa quddiem l-awtoritajiet nazzjonali u l-qrati Franċiżi fl-istess żmien tar-rikorsi mressqa quddiem il-qrati Komunitarji.
12.
Wara s-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza tat-18 ta’ Settembru 1995, SIDE talbet lill-Ministre de la culture et de la communication (Ministeru għall-Kultura u għall-Komunikazzjoni) biex itemm il-ħlas ta’ l-għajnuna lil CELF u jirkupra l-għajnuna li kienet diġà tħallset lil din ta’ l-aħħar.
13.
B’deciżjoni tad-9 ta’ Ottubru 1996, il-Ministru għall-Kultura u għall-Komunikazzjoni ċaħad it-talba ta’ SIDE. SIDE ikkontestat id-deċiżjoni quddiem it-Tribunal administrative (qorti amministrattiva). B’sentenza tas-26 ta’ April 2001, il-Qorti Amministrattiva annullat id-deċiżjoni tal-Ministru għall-Kultura u Komunikazzjoni.
14.
Il-Ministru għall-Kultura u għall-Komunikazzjoni u CELF appellaw minn din is-sentenza tal-Qorti Amministrattiva quddiem il-Cour administrative d’appel (Qorti Amministrattiva ta’ Appell). B’sentenza tal-5 ta’ Ottubru 2004, il-Qorti Amministrattiva ta’ Appell ikkonfermat is-sentenza tal-qorti fl-ewwel istanza u ordnat lill-Franza sabiex fi żmien tliet xhur tirkupra l-għajnuna mħallsa lil CELF bejn l-1980 u l-2002, b’penali ta’ 1000 EUR għal kull jum ta’ inadempjenza.
15.
Il-Ministru għall-Kultura u għall-Komunikazzjoni u CELF appellaw mis-sentenza tal-Qorti Amministrattiva ta’ Appell quddiem il-Conseil d’État (Kunsill ta’ l-Istat) (Franza).
1. Id-domandi preliminari
16.
Huwa f’dan il-kuntest li l-Conseil d’État, b’deċiżjoni tad-29 ta’ Marzu 2006, ressaq id-domandi li ġejjin quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja għal deċiżjoni preliminari:
‘(1)
L-Artikolu 88 [KE] jippermetti lil Stat li jkun ta għajnuna illegalment lil xi impriża u li l-qrati ta’ dak l-Istat jkunu sabu li hija illegali minħabba li l-Kummissjoni Ewropea ma kinitx ġiet innotifikata biha minn qabel, hekk kif mitlub taħt l-Artikolu 88(3) KE, li ma jirkuprax din l-għajnuna mill-operatur ekonomiku li jkun irċeviha għar-raġuni li l-Kummissjoni, wara li tkun irciviet ilment minn terz, tkun iddikjarat din l-għajnuna bħala kompatibbli mar-regoli tas-suq komuni, u b’hekk effettivament eżerċitat id-dritt esklużiv tagħha li tistabbilixxi jekk hijiex kompatibbli jew le?
(2)
Jekk dan l-obbligu ta’ restituzzjoni ta’ l-għajnuna jiġi kkonfermat, hemm lok li għall-finijiet tal-kalkolu tas-somom li għandhom jitħallsu lura jittieħdu in kunsiderazzjoni l-perijodi li matulhom l-għajnuna in kwistjoni ġiet iddikjarata mill-Kummissjoni Ewropea bħala kompatibbli mar-regoli tas-suq komuni, qabel ma dawn id-deċiżjonijiet ġew annullati mill-Qorti tal-Prim’Istanza tal-Komunitajiet Ewropej?’
2. Proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
17.
SIDE, CELF, il-Gvern ta’ Franza, tad-Danimarka, ta’ l-Olanda, tal-Ġermanja u ta’ l-Ungerija, kif ukoll il-Kummissjoni u l-Awtorità tas-Sorveljanza ta’ l-Assoċjazzjoni Ewropea għall-Kummerċ Ħieles (EFTA) ressqu l-osservazzjonijiet tagħhom bil-miktub. Ilkoll, minbarra l-Gvern Olandiż u dak Ungeriż, għamlu osservazzjonijiet orali fis-seduta tas-27 ta’ Frar 2007.
III — Evalwazzjoni
A — L-ewwel domanda
18.
Bl-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk skond l-Artikolu 88(3) KE, Stat Membru, li ta għajnuna illegali bi ksur ta’ l-obbligi ta’ notifika u ta’ sospensjoni previsti minn din id-dispożizzjoni, għandux jirkupra din l-għajnuna mill-benefiċjarju meta sussegwentement, il-Kummissjoni tadotta deċiżjoni fejn hija tiddikjara li l-għajnuna in kwistjoni hija kompatibbli mas-suq komuni.
19.
Fl-argumenti taghhom, CELF u r-rappreżentanti ta’ Franza, tad-Danimarka u tal-Ġermanja jsostnu li Stat Membru m’għandux jirpkupra għajnuna mogħtija qabel deċiżjoni finali tal-Kummissjoni, jekk l-imsemmija deċiżjoni tiddikjara li l-għajnuna hija kompatibbli mas-suq komuni. Il-pożizzjoni tal-Gvern Ġermaniż, kif deskritta hawn fuq, ġiet adottata minnu waqt is-smiegħ tal-kawża u hija essenzjalment differenti mill-pożizzjoni tiegħu fl-osservazzjonijiet tiegħu bil-miktub. SIDE, il-Gvern Olandiż u l-Awtorità tas-Sorveljanza ta’ l-EFTA iqisu li, fiċ-ċirkustanzi deskritti hawn fuq, l-għajnuna ħandha tiġi rkuprata. Il-Kummissjoni tqis li f’dawn iċ-ċirkustanzi qorti nazzjonali mhijiex obbligata li tordna l-irkupru ta’ l-għajnuna, iżda mhijiex ipprojbita li tagħmel dan jekk, skond il-liġi nazzjonali applikabbli, l-irkupru huwa l-konsegwenza li għandha tittieħed min-nuqqas ta’ notifika. Il-Gvern Ungeriż li wieġeb għaż-żewġ domandi flimkien, isostni li, safejn il-liġi nazzjonali tippermetti, il-qorti nazzjonali tista’ tordna l-irkupru ta’ l-għajnuna biss fir-rigward tal-perijodu li fih l-għajnuna ġiet meqjusa bħala illegali. F’dan il-każ, dan il-perijodu huwa biss dak bejn l-1980 u l-1993. Billi l-Kummissjoni ma kinitx taf bl-għajnuna matul dan il-perijodu, l-Ungerija ssostni li l-Kummissjoni ma setghetx tiddikjara l-għajnuna bħala valida b’mod retroattiv.
20.
Is-sistema ta’ kontroll ta’ l-għajnuna mill-Istat stabbilita mill-Artikoli 87 KE u 88 KE tinvolvi kemm lill-Kummissjoni kif ukoll lill-qrati nazzjonali. Dawn għandhom rwoli distinti iżda komplimentari sabiex jassiguraw li r-regoli Komunitarji fuq l-għajnuna mill-Istat jiġu osservati. (
10
)
21.
Rigward ir-rwol tal-Kummissjoni, l-Artikoli 87 KE sa 89 KE jistabbilixxu b’mod partikolari qafas proċedurali li jippermetti lill-Kummissjoni tistabbilixxi jekk il-ħlas magħmul minn Membru Stat jew permezz ta’ riżorsi ta’ l-Istat jikkostitwixxux għajnuna fis-sens ta’ dawn id-dispożizzjonijiet. L-Artikolu 88 KE jistabbilixxi proċedura li biha l-Kummissjoni tikkontrolla u teżamina b’mod kostanti l-iskemi eżistenti u dawk ġodda. Din il-proċedura hija ssupplementata bir-Regolament Nru 659/1999 li jistabbilixxi regoli dettaljati għall-applikazzjoni ta’ l-Artikolu [88] tat-Trattat tal-KE. (
11
)
22.
Sabiex jassigura l-effikaċja tar-rwol tal-Kummissjoni fil-kontroll u l-eżami ta’ l-għajnuna, fl-interess tal-Komunità, l-Artikolu 88(3) KE jimponi żewġ obbligi preċiżi fuq l-Istati Membri meta huma jkollhom l-intenzjoni li jagħtu għajnuna ġdida jew li jibdlu xi għajnuna diġà eżistenti: obbligu ta’ notifika u obbligu ta’ sospensjoni (imsejjaħ “ta’ standstill”). L-ewwel sentenza ta’ l-Artikolu 88 (3) KE tobbliga lill-Istati Membri li jinformaw lill-Kummissjoni fil-ħin dwar l-għajnuna ppjanata. L-aħħar sentenza ta’ l-Artikolu 88 (3) KE timponi obbligu addizzjonali fuq l-Istati Membri kkonċernati sabiex ma jqiegħdux fis-seħħ il-miżuri ppjanati qabel ma l-proċedura prevista fl-Artikolu 88 KE tkun wasslet għal deċiżjoni finali tal-Kummissjoni. Ghaldaqstant, kif enfassizat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha Adria-Wien Pipeline u Wieterdorfer & Peggauer Zementwerke, (
12
) l-Artikolu 88 KE “jimponi obbligi speċifiċi fuq l-Istati Membri li jiffaċilitaw il-kompiti tal-Kummissjoni u li jevitaw fait accomplis quddiem din l-istituzzjoni”.
23.
L-Istati Membri ma jistgħux jagħtu għajnuna sakemm il-Kummissjoni ma tkunx adottat deċiżjoni finali fejn hija tiddikjara li l-għajnuna in kwistjoni hija kompatibbli mas-suq komuni. Jekk dawn l-obbligi ma jiġux osservati, l-għajnuna ta’ l-Istat tkun illegali. (
13
)
24.
L-evalwazzjoni tal-kompatibbiltà ta’ l-għajnuna mas-suq komuni taqa’ taħt il-kompetenza esklużiva tal-Kummissjoni, li hija suġġetta għall-istħarriġ mill-qrati Komunitarji. (
14
) Il-Kummissjoni, madankollu, m’għandhiex is-setgħa li tiddikjara l-għajnuna mill-Istat bħala illegali għas-sempliċi raġuni li ma jkunux ġew osservati l-obbligi ta’ notifika u ta’ sospensjoni previsti mill-Artikolu 88(3) KE. (
15
) Hija tista’ tordna l-ħlas lura ta’ l-għajnuna biss meta, wara l-investigazzjoni, hija tikkonkludi li l-għajnuna mhijiex kompatibbli mas-suq komuni. (
16
)
25.
L-importanza tal-klawżola ta’ sospensjoni fis-sistema Komunitarja ta’ kontroll ta’ l-għajnuna hija enfassizata bil-fatt li l-intervent tal-qrati nazzjonali fl-applikazzjoni ta’ din is-sistema huwa l-konsegwenza ta’ l-effett dirett tal-klawżola. Fil-fatt, il-klawżola ta’ sospensjoni tagħti lill-individwi drittijiet li l-qrati nazzjonali huma marbuta li jħarsu. (
17
) Huwa paċifiku fil-ġurisprudenza li meta l-Artikolu 88(3) KE jiġi miksur, huma l-qrati nazzjonali li għandhom jiġbdu l-konsegwenti kollha, skond il-liġi nazzjonali tagħhom, fir-rigward kemm tal-validità ta’ l-atti li jqiegħdu fis-seħħ l-għajnuna kif ukoll l-irkupru ta’ l-għajnuna finanzjarja mogħtija bi ksur ta’ din id-dispożizzjoni. B’mod partikolari, il-konklużjoni li għajnuna ngħatat bi ksur ta’ l-aħħar sentenza ta’ l-Artikolu 88(3) KE, għandha, bħala regola ġenerali, twassal għall-ħlas lura tagħha b’mod konformi mar-regoli proċedurali tad-dritt nazzjonali. (
18
)
26.
Huwa paċifiku fil-ġurisprudenza li deciżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara l-kompatibbiltà ta’ għajnuna għandha jkollha effett biss prospettiv. (
19
)
27.
Iktar riċentement il-Qorti tal-Ġustizzja reġgħet fakkret dan il-prinċipju fis-sentenza Transalpine Ölleitung. B’hekk, ‘deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara għajnuna mhux notifikata bħala kompatibbli mas-suq komuni m’għandhiex l-effett li tirregolarizza, a posteriori, l-atti ta’ implementazzjoni li huma invalidi minħabba li ġew adottati bi ksur tal-projbizzjoni prevista mill-Artikolu 88(3) KE; inkella l-effett dirett ta’ din id-dispożizzjoni jiġi ppreġudikat u l-interess ta’ l-individwi, li għandhom jiġi mħarsa mill-qrati nazzjonali, ma jiġux osservati.. Kull interpretazzjoni oħra twassal biex tiffavorixxi n-nuqqas ta’ osservanza ta’ l-imsemmija dispożizzjoni mill-Istat Membru kkonċernat u ċċaħħadha mill-effett utli tagħha.’ (
20
)
28.
Numru ta’ intervenjenti talbu lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex terġa’ tikkunsidra l-prinċipju deskritt hawn fuq u l-ġurisprudenza li fih huwa applikat, jew, almenu, sabiex tiddistingwi l-każ preżenti fid-dawl taċ-ċirkustanzi tiegħu.
29.
Il-Gvern Franċiż sostna b’mod partikolari li l-kawżi FNCE u Van Calster, iċċitati iktar ’il fuq, li kienu jirrigwardaw talba għal rifużjoni ta’ dazji miġbura sabiex tigi ffinanzjata għajnuna illegali, huma sostanzjalment differenti mill-każ pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju. F’dan il-każ, huwa l-kompetitur tal-benefiċjarju ta’ għajnuna illegali li jitlob lill-qorti nazzjonali sabiex tordna l-irkupru ta’ l-għajnuna. Il-Gvern Daniż isostni li għandha ssir distinzjoni bejn il-każ preżenti u l-każ Transalpine Ölleitung, iċċitat iktar ’il fuq u dan peress li l-istess każ ta’ Transalpine Ölleitung kien jirrigwarda t-tkabbir taċ-ċirku tal-benefiċjarji ta’ għajnuna illegali u għaldaqstant mhuwiex rilevanti għall-każ in kwistjoni. Il-Gvern Ġermaniż isostni li s-sentenzi FNCE, Van Calster u Transalpine Ölleitung għandhom jiġu interpretati fis-sens li huma jimponu obbligu fuq il-qrati nazzjonali li jordnaw l-irkupru ta’ l-għajnuna illegali anki meta sussegwentement hija tiġi meqjusa bħala kompatibbli. Madankollu, il-Gvern Ġermaniż jistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex terġa’ tikkunsidra l-ġurisprudenza tagħha fid-dawl ta’ l-osservazzjonijiet magħmula mill-Gvern Franċiż u minn dak Daniż. Il-Kummissjoni ssostni li ordni minn qorti nazzjonali għal ikrupru ta’ għajnuna illegali tneħħi kull effett prattiku tad-deċiżjoni tagħha fuq il-kompatibbiltà. Hija ssostni li fil-każ preżenti ordni tal-qorti nazzjonali għall-irkupru ta’ l-għajnuna mogħtija jkollha l-istess effett ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara li l-għajnuna hija inkompatibbli mas-suq komuni u li tordna l-irkupru tagħha.
30.
Fil-fehma tiegħi, l-obbligi ta’ notifika u ta’ sospensjoni previsti mill-Artikolu 88(3) KE jikkostitwixxu wieħed mill-pedamenti tar-regoli dwar l-għajnuna mogħtija mill-Istat stabbiliti mit-Trattat tal-KE. Fil-fatt, fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Boussac (
21
), l-Avukat Ġenerali Jacobs osserva li l-obbligu ta’ notifika ta’ l-għajnuna ppjanata huwa ta’ importanza tant manifesta għat-tħaddim tas-suq komuni li tali obbligu għandu jiġi osservat b’mod strett kemm mill-lat tal-kontenut kif ukoll minn dak tal-forma. (
22
) Il-Qorti tal-Ġustizzja, fis-sentenza tagħha Adria-WienPipeline u Wieterdorfer & Peggauer Zementwerke fakkret li l-obbligu ta’ sospensjoni “huwa s-salvagwardja tal-mekkaniżmu ta’ kontroll stabbilit b’dak l-Artikolu li, min-naħa tiegħu, huwa essenzjali għall-protezzjoni tat-tħaddim tas-suq komuni” (
23
).
31.
Fil-fehma tiegħi, sabiex tiġi mħarsa s-sistema ta’ l-għajnuna mill-Istati li hija mfassla b’attenzjoni, in-nuqqas ta’ osservanza tar-rekwiżiti ta’ l-Artikolu 88(3) KE għandu jikkostitwixxi iktar minn sempliċi irregolarità proċedurali li tista’ tiġi rrimedjata ex post facto b’deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara l-għajnuna kompatibbli mas-suq komuni. Tali approċċ inaqqas kunsiderevolment l-inċentivi ta’ l-Istati Membri li josservaw l-Artikolu 88(3) KE u l-portata ta’ l-obbligu tal-Kummissjoni li teżamina l-għajnuna mill-Istat qabel ma titqiegħed fis-seħħ. Ghaldaqstant kull ksur ta’ l-Artikolu 88(3) għandu jiġi suġġett għal sanzjoni dissważiva.
32.
Kuntrarjament għall-argument ta’ diversi intervenjenti, jiena m’iniex tal-fehma li sanzjoni effettiva fil-każ ta’ ksur ta’ l-obbligi ta’ notifika u ta’ sospensjoni previsti fl-Artikolu 88(3) KE, tikkonsisti b’mod partikolari fl-obbligu tal-qorti nazzjonali li tordna lill-benefiċjarju ta’ għajnuna illegali li tiġi ddikjarata kompatibbli mas-suq komuni mill-Kummissjoni, sabiex iħallas l-interessi fuq l-għajnuna għall-perijodu li fih din tkun ġiet imħallsa qabel iż-żmien jew li l-kompetituri jitolbu kumpens għad-danni kkawżati minħabba tali ħlas prematur. Hemm dubju kbir dwar jekk f’dawn iċ-ċirkustanzi l-individwi jkunux inkoraġġuti li jibdew proċeduri quddiem il-qrati nazzjonali jekk is-sanzjoni attwali ta’ l-irkupru ta’ għajnuna illegali kellha tiġi ssostitwita, per eżempju, b’sempliċi obbligu li jitħallsu l-interessi fuq il-ħlas prematur ta’ l-għajnuna jew b’azzjoni għall-kumpens għad-danni sostnuti. Fil-fatt, waqt is-seduta, ir-rappreżentant tal-Gvern Franċiż sostna li mhuwiex probabbli li kompetitur jkun kapaċi jipprova r-rabta kawżali bejn il-ħlas qabel iż-żmien ta’ l-għajnuna u d-danni allegatament sostnuti. Tali approċċ mhuwiex miżura ta’ dissważjoni qawwija biżżejjed kontra l-ksur ta’ l-Artikolu 88(3) KE u hija tnaqqas kunsiderevolment il-kapaċita tal-Kummissjoni li teżamina b’mod effettiv l-għajnuna b’mod konformi ma’ l-Artikolu 88 KE.
33.
Għaldaqstant il-qrati nazzjonali għandhom, fil-fehma tiegħi, ikomplu, bħala regola ġenerali, jissanzjonaw tali aġir billi jordnaw l-irkupru ta’ l-għajnuna illegali b’mod konformi mar-regoli proċedurali nazzjonali, irrispettivament mill-fatt li l-Kummissjoni tiddikjara li l-għajnuna hija kompatibbli mas-suq komuni. Tali approċċ, minflok ma ddgħajjef ir-rwol tal-Kummissjoni, billi jnaqqas jew jelimina, kif ġie allegat, l-importanza tad-deċiżjoni finali tagħha dwar il-kompatibbiltà ta’ l-għajnuna mas-suq komuni f’ċerti każijiet, isaħħaħ ir-rwol tal-Kummissjoni fis-sistema ta’ kontroll ta’ l-għajnuna mill-Istat stabbilita mill-Artikoli 87 KE u 88 KE u jiggarantixxi li tali rwol ma jiġix mnaqqas.
34.
Barra minn hekk, kuntrarjament għal dak li jsostnu x’uħud mill-intervenjenti, ma jidhirlix li huwa possibbli li tiġi intepretata mill-ġdid jew li tiġi mibdula l-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dan il-qasam, kif ġiet ikkonfermata riċentement fil-kawża Transalpine Ölleitung, jew li ssir xi distinzjoni sinjifikattiva fuq il-bażi taċ-ċirkustanzi fattwali mressqa quddiem il-qorti nazzjonali f’dan il-każ, u fil-kawżi FNCE, van Calster jew Transalpine Ölleitung. Minn qari tas-sentenzi FNCE u van Calster huwa ċar, per eżempju, li l-Qorti tal-Ġustizzja riedet testendi għat-taxxi parafiskali miġbura biex jiffinanzjaw għajnuna illegali l-prinċipju ġenerali li jgħid li d-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara l-kompatibbiltà ta’ għajnuna ma tistax trendi dawn it-taxxi parafiskali validi. Il-Qorti tal-Ġustizzja ma kellhiex l-intenzjoni li tillimita dak il-prinċipju ġenerali għall-ħlas lura tat-taxxi parafiskali. Fir-rigward tad-deċiżjoni tagħha fi Transalpine Ölleitung, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat mill-ġdid il-prinċipju stabbilit li huma l-qrati nazzjonali li skond l-Artikolu 88(3) KE għandhom l-obbligu li jħarsu d-drittijiet ta’ l-individwi kontra ksur eventwali, min-naħa ta’ l-awtoritajiet nazzjonali, tal-projbizzjoni ta’ implementazzjoni ta’ l-għajnuna qabel l-adozzjoni mill-Kummissjoni ta’ deċiżjoni li tawtorizza din l-għajnuna. Barra minn hekk u mingħajr ħsara għall-punt preċedenti, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li, fid-dawl tal-fatti speċifiċi ħafna tal-każ fejn x’uħud mill-partijiet kienu talbu estensjoni ta’ l-għajnuna fil-forma ta’ rebate ta’ taxxa, il-qrati nazzjonali għandhom, meta jħarsu d-drittijiet ta’ l-individwi, jieħdu in kunsiderazzjoni sħiħa l-interess tal-Komunità u m’għandhomx jadottaw miżura li jkollha biss l-effett li testendi ċ-ċirku ta’ benefiċjarji ta’ l-għajnuna. Għaldaqstant, fil-punt 50, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li ‘il-qrati nazzjonali għandhom jassiguraw li r-rimedji li huma jipprovdu jkunu jistgħu effettivament jeliminaw l-effetti ta’ l-għajnuna mogħtija bi ksur ta’ l-Artikolu 88(3) KE, u mhux sempliċement jestendu l-għajnuna għal grupp usa’ ta’ benefiċjarji’.
35.
Waqt is-seduta, ir-rappreżentanti tal-Gvern Franċiż, tal-Gvern Daniż u ta’ dak Ġermaniż indikaw li d-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dan il-każ jista’ jkollha implikazzjonijiet finanzjarji kbar. Matul il-perijodu bejn is-sentenzi Ferring (
24
)minn naħa, u Altmark Trans u Regierungspräsidium Magdeburg (
25
) min-naħa l-oħra, mogħtija minn din il-Qorti tal-Ġustizzja, l-Istati Membri għamlu pagamenti bħala kumpens għat-twettiq ta’ obbligi relatati mas-servizz pubbliku li, meta wieħed iħares lura, jista’ jkun li ma jissodisfawx l-erba’ kriterji stabbiliti fis-sentenza Altmark Trans u Regierungspräsidium Magdeburg Trans u għaldaqstant jaqgħu taħt l-Artikolu 87(1) KE. Fuq il-bażi tas-sentenza Ferring, jista’ jkun li l-Istati Membri ma nnotifikawx ċerti pagamenti minħabba li kienu taħt l-impressjoni li dawn ma kinux jikkostitwixxu għajnuna.
36.
Fl-opinjoni tiegħi, kwalunkwe ambigwità allegata li setgħet inqalgħet fir-rigward ta’ pagamenti mill-Istati Membri fil-perijodu bejn is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’Ferring u dik f’Altmark Trans u Regierungspräsidium Magdeburg bħala kumpens għal servizzi pprovduti għall-eżekuzzjoni ta’ obbligi ta’ servizz pubbliku ma tidhirx li hija rilevanti għaċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ quddiem il-qorti tar-rinviju. Fid-dawl tal-fatt li l-pagamenti lil CELF bejn l-1980 u l-2002 saru fuq bażi annwali, jidher li huwa improbabbli li dawk il-pagamenti li huma fis-seħħ għal żmien twil setgħu ngħataw taħt l-impressjoni żbaljata wara s-sentenza Ferring li ngħatat fit-22 ta’ Novembru 2001.
37.
Għaldaqstant jiena nikkonkludi li skond l-Artikolu 88(3) KE, Stat Membru li jkun ta għajnuna illegali bi ksur tar-rekwiżiti ta’ notifika u ta’ sospensjoni stabbiliti minn din id-dispożizzjoni, għandu jirkupra dik l-għajnuna mingħand il-benefiċjarju, anki meta l-proċedura taħt l-Artikolu 88 KE tkun irriżultat f’deċiżjoni finali li tiddikjara l-kompatibbiltà ta’ l-għajnuna in kwistjoni mas-suq komuni.
B — It-tieni domanda
38.
It-tieni domanda tal-qorti tar-rinviju tqum jekk ir-risposta għall-ewwel domanda tkun dik li jiena ssuġġerejt fil-punt 37 iktar ’il fuq. F’dik id-domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk, għall-finijiet tal-kalkolu tas-somom li għandhom jitħallsu lura, għandhiex tittieħed in kunsiderazzjoni għajnuna illegali li tkun tħallset waqt il-perijodu ta’ wara d-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara l-kompatibbiltà ta’ l-għajnuna mas-suq komuni, iżda qabel l-annullament ta’ dik id-deċiżjoni mill-Qorti tal-Prim’Istanza.
39.
Din id-domanda tidher li ġiet imqajma minħabba l-fatt li l-Kummissjoni, fi tliet okkażjonijiet, iddikjarat li l-għajnuna in kwistjoni hija kompatibbli mas-suq komuni u f’żewġ okkażjonijiet, sal-lum, il-Qorti tal-Prim’Istanza annullat id-deċiżjonijiet tal-Kummissjoni. Bid-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi fil-fatt jekk tali sitwazzjoni tistax tikkostitwixxi ċirkustanza eċċezzjonali li tista’ tipprekludi l-ħlas lura ta’ l-għajnuna illegali għal ċerti perijodi.
40.
Bħal fil-każ ta’ l-ewwel domanda, it-tieni domanda ukoll qajmet reazzjonijiet differenti mill-intervenjenti.
41.
Huwa paċifiku fil-ġurisprudenza li l-atti ta’ l-Istituzzjonijiet Komunitarji jgawdu, bħala regola ġenerali, minn preżunzjoni ta’ legalità u joħolqu, għaldaqstant, effetti ġuridiċi sakemm jiġu rtirati, annullati fil-kuntest ta’ rikors għal annullament jew iddikjarati invalidi wara rinviju għal deċiżjoni preliminari jew eċċezzjoni ta’ illegalità. (
26
) Madankollu, skond l-Artikolu 231 KE, jekk rikors għal annullament ikun fondat, il-Qorti tal-Ġustizzja tiddikjara l-att in kwistjoni bħala null. L-annullament ta’ att iwassal biex dan jiġi eliminat b’mod retroattiv fir-rigward tal-persuni kollha. (
27
)
42.
F’dan il-każ, id-deċiżjonijiet tal-Kummissjoni tat-18 ta’ Mejju 1993 u ta’ l-10 ta’ Ġunju 1998 li jiddikjaraw l-għajnuna mogħtija lil CELF bħala kompatibbli mas-suq komuni ġew annullati mill-Qorti tal-Prim’Istanza permezz tas-sentenzi tat-18 ta’ Settembru 1995 u tat-28 ta’ Frar 2002 rispettivament. Għaldaqstant dawn is-sentenzi wasslu għat-tħassir retroattiv tas-sentenzi in kwistjoni. Fid-dawl tar-risposta mogħtija għall-ewwel domanda hawn fuq, it-tielet deċiżjoni tal-Kummissjoni ta’ l-20 ta’ April 2004 fejn ġie ddikjarat li l-għajnuna mogħtija lil CELF li ġiet imħallsa bejn l-1980 u l-2002 hija kompatibbli mas-suq komuni, m’għandhiex l-effett li tirregolarizza dawk il-pagamenti illegali ex post facto u huma għandhom, bħala regola ġenerali, jiġu rkuprati mill-Istati Membri.
43.
Il-qorti nazzjonali f’dan il-każ għandha, madankollu, qabel ma tordna l-irkupru ta’ l-għajnuna mogħtija lil CELF, teżamina jekk CELF għandhiex xi aspettattiva leġittima jew jekk jeżistux xi ċirkustanzi speċjali li jopponu l-irkupru ta’ l-għajnuna. F’dan ir-rigward, numru ta’ intervenjenti sostnew li, peress li l-Kummissjoni adottat, bis-saħħa tal-kompetenza esklużiva tagħha fuq il-kwistjoni, numru ta’ deċiżjonijiet fejn ġie ddikjarat li l-għajnuna mogħtija lil CELF hija kompatibbli mas-suq komuni, il-qorti nazzjonali meta tikkalkula l-ammont li għandu jiġi rkuprat m’għandhiex tikkunsidra dak l-ammont li jkun tħallas bejn il-perijodu ta’ wara d-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara l-għajnuna bħala kompatibbli u l-annullament tad-deċiżjoni mill-Qorti tal-Prim’Istanza.
44.
Jien m’iniex ta’ l-istess fehma. Kif spjegat iktar ’il fuq, normalment, Stat Membru għandu jinnotifika kwalnukwe għajnuna ppjanata, skond l-Artikolu 88(3) KE, u m’għandux idaħħalha fis-seħħ sakemm il-Kummissjoni ma tadottax deċiżjoni finali fejn tiddikjara li l-għajnuna hija kompatibbli mas-suq komuni. Hija ġurisprudenza stabbilita li minħabba n-natura mandatorja tal-kontroll ta’ għajnuna mogħtija mill-Istat imwettaq mill-Kummissjoni skond l-Artikolu 88 KE tat-Trattat, l-impriżi li jibbenefikaw minn għajnuna ma jistgħux, bħala regola ġenerali, ikollhom aspettattiva legittima li l-għajnuna hija legali sakemm din ma tkunx ingħatat skond il-proċedura stabbilita fl-imsemmi Artikolu. Operatur ekonomiku diliġenti normalment għandu jkun kapaċi jistabbilixxi jekk il-proċedura ġietx osservata jew le. (
28
)
45.
Barra minn hekk, kif enfasizza l-Avukat Ġenerali Tizzano fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża P & O European Ferries (Vizcaya) u Diputación Foral de Vizcaya vs Il-Kummissjoni, (
29
) operatur ekonomiku diliġenti għandu jkun jaf li d-deċiżjoni tal-Kummissjoni tista’ tiġi kkontestata quddiem il-qrati Komunitarji. Fil-kawża L-Italja vs Il-Kummissjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja qalet ukoll ‘[…] li, sakemm il-Kummissjoni ma tkunx ħadet deċiżjoni fejn tapprova l-għajnuna u sakemm it-terminu sabiex tinfetaħ il-kawża kontra dik id-deċiżjoni jkun għadu ma skadiex, il-benefiċjarju ma jistax ikun ċert dwar il-legalità ta’ l-għajnuna proposta, li hija l-unika li tista’ tagħti lok għal aspettattiva leġittima.’ (
30
)
46.
Barra minn hekk, kif indikat il-Qorti tal-Prim’Istanza, konklużjoni differenti trendi ineffettiv l-istħarriġ magħmul mill-qorti Komunitarja dwar il-legalità tad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara l-għajnuna kompatibbli. (
31
) Fl-aħħar mill-aħħar, l-annullament ta’ tali deċiżjoni jkun ifisser rebħa pirrika, peress li l-effetti negattivi ta’ l-għajnuna ma jkunux jistgħu jiġu rrimedjati bl-irkupru ta’ l-għajnuna. Jekk deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara li għajnuna illegali hija kompatibbli mas-suq komuni kellha toħloq awtomatikament aspettattivi leġittimi f’min ikun qiegħed jirċievi l-għajnuna, il-kompetituri ta’ dawk il-benefiċjarji jew terzi persuni oħra ppreġudikati bid-deċiżjoni tal-Kummissjoni ma jkollhom ebda interess li jitolbu l-annullament tad-deċiżjoni.
47.
Fl-opinjoni tiegħi, fil-kuntest ta’ l-irkupru minn Stat Membru ta’ għajnuna illegali u fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, it-terminu “deċiżjoni finali” kif ipprovdut fl-Artikolu 88 (3) KE għandu jiġi interpretat bħala Deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara li għajnuna hija kompatibbli mas-suq komuni, u li ma ġietx suġġetta għal proċeduri ta’ stħarriġ skond l-Artikolu 230 KE fit-terminu ta’ xahrejn stabbilit f’din id-dispożizzjoni jew, meta l-proċeduri jkunu nbdew, tkun ġiet ikkonfermata valida mill-qrati Komunitarji.
48.
Għaldaqstant, jidhirli li t-tweġiba għat-tieni domanda għandha tkun li l-obbligu ta’ ħlas lura ta’ għajnuna illegali japplika għal kwalunkwe perijodu li jiġi qabel ma l-Kummissjoni tadotta d-deċiżjoni finali fejn hija tiddikjara li l-għajnuna hija kompatibbli mas-suq komuni taħt l-Artikolu 88 KE, u fejn it-terminu “deċiżjoni finali” għandu jinftiehem bħala deċiżjoni li ma tkunx ġiet suġġetta għal proċeduri ta’ stħarriġ skond l-Artikolu 230 KE fit-terminu ta’ xahrejn stabbilit f’din id-dispożizzjoni jew, meta l-proċeduri jkunu nbdew, tkun ġiet ikkonfermata valida mill-qrati Komunitarji.
IV — Konklużjoni
49.
Għaldaqstant jiena nqis li t-tweġiba għad-domandi mressqa mill-Conseil d’État għandha tkun kif ġej:
“1)
Skond l-Artikolu 88(3) KE, Stat Membru li jkun ta għajnuna illegali bi ksur ta’ l-obbligi ta’ notifika u ta’ sospensjoni stabbiliti minn din id-dispożizzjoni, għandu jirkupra dik l-għajnuna mingħand il-benefiċjarju, anke fejn il-proċedura taħt l-Artikolu 88 KE tkun wasslet għal deċiżjoni finali li tiddikjara li l-għajnuna in kwistjoni hija kompatibbli mas-suq komuni.
2)
L-obbligu ta’ ħlas lura ta’ għajnuna illegali japplika għal kwalunkwe perijodu qabel ma l-Kummissjoni tieħu deċiżjoni finali fejn tiddikjara li l-għajnuna hija kompatibbli mas-suq komuni skond l-Artikolu 88 KE, u fejn it-terminu “deċiżjoni finali” għandu jinftiehem bħala deċiżjoni li ma tkunx ġiet suġġetta għal proċeduri ta’ stħarriġ skond l-Artikolu 230 KE fit-terminu ta’ xahrejn stabbilit f’din id-dispożizzjoni jew, meta l-proċeduri jkunu nbdew, tkun ġiet ikkonfermata valida mill-qrati Komunitarji.”
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Għajnuna lill-esportaturi ta’ kotba bil-Franċiż, Nru NN 127/92 (ĠU 1993, C 174, p. 6).
(
3
)	Ara s-sentenza SIDE vs Il-Kummissjoni (T-49/93, Ġabra p. II-2501). Il-Qorti tal-Prim’Istanza, fl-ewwel parti tad-dispożittiv tas-sentenza tagħha, annullat id-deċiżjoni tal-Kummissjoni tat-18 ta’ Mejju 1993 fejn kien ġie ddikjarat li ċerta għajnuna (NN 127/92) mogħtija mill-Gvern Franċiż lill-esportaturi ta’ kotba bil-Franċiż kienet kompatibbli mas-suq komuni, safejn hija kienet tikkonċerna s-sussidju mogħti esklużivament lil CELF biex jagħmel tajjeb għall-ispiża żejda involuta fl-immanigġjar ta’ ordnijiet żgħar għal kotba bil-Franċiż ordnati minn bejjiegħa tal-kotba stabbiliti barra l-pajjiż.
(
4
)	Deċiżjoni tal-Kummissjoni Nru 1999/133/KE, ta’ l-10 ta’ Ġunju 1998, dwar l-għajnuna mill-Istat lil Coopérative d’exportation du livre français (CELF; ĠU 1999, L 44, p. 37).
(
5
)	Sentenza Franza vs Il-Kummissjoni (C-332/98, Ġabra p. I-4833).
(
6
)	Sentenza SIDE vs Il-Kummissjoni (T-155/98, Ġabra p. II-1179).
(
7
)	Deċiżjoni tal-Kummissjoni Nru 2005/262/KE ta’ l-20 ta’ April 2004 fuq l-għajnuna implementata minn Franza favur il-Coopérative d’exportation du livre français (CELF; ĠU 2005, L 85, p. 27).
(
8
)	L-Artikolu 1 tad-deċiżjoni jipprovdi li “[l]-għajnuna li ngħatat lil Coopérative d’exportation du livre français (CELF) għall-ipproċessar ta’ ordnijiet żgħar għall-kotba bil-Franċiż, kif implementata minn Franza bejn l-1980 u l-2001, hija għajnuna li taqa’ taħt l-Artikolu 87(1) tat-Trattat KE. Peress li Franza naqset milli tinnotifika l-għajnuna lill-Kummissjoni qabel ma implementata, l-għajnuna ġiet mogħtija illegalment. Madankollu, l-għajnuna hija kompatibbli mas-suq komuni taħt l-Artikolu 87(3)(d) tat-Trattat.”
(
9
)	Il-kawża SIDE vs Il-Kummissjoni, T-348/04, pendenti quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza (ĠU 2004, C 262, p. 57).
(
10
)	Ara s-sentenza tal-11 ta’ Lulju 1996, SFEI et (C-39/94, Ġabra 1996 p. I-3547, punt 41), u iktar reċentement, is-sentenza tal-5 ta’ Ottubru 2006, Transalpine Ölleitung, (C-368/04 Ġabra 2006, p. I-0000, punt 37).
(
11
)	Regolament tal-Kunsill, tat-22 ta’ Marzu 1999, li jistabbilixxi regoli dettaljati għall-applikazzjoni ta’ l-Artikolu [88] tat-Trattat tal-KE (ĠU L 83, p. 1).
(
12
)	Ara s-sentenza tat-8 ta’ Settembru 2001 (C-143/99, Ġabra p. I-8365, punt 23).
(
13
)	Ara Transalpine Ölleitung, iċċitata fil-nota ta’ qiegħ il-paġna 10, punt 40 u l-ġurisprudenza ċċitata fiha.
(
14
)	Ara s-sentenzi tal-21 ta’ Novembru 1991, Fédération nationale du commerce extérieur des produits alimentaires u Syndicat national des négociants et transformateurs de saumon, (C-354/90, Ġabra p. I-5505, punt 14, ’il quddiem is-“sentenza FNCE”); SFEI, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 10, punt 42; u tas-17 ta’ Ġunju 1999, Piaggio (C-295/97, Ġabra 1999, p. I-3735, punt 31). Għaldaqstant qorti nazzjonali ma tistax tiddikjara għajnuna bħala inkompatibbli mas-suq komuni: ara b’analoġija, id-digriet fil-kawża Sicilcassa et, C-297/01, Ġabra 2003, p. I-7849, punt 47. Dan ma jippreġudikax is-setgħat limitati mogħtija lill-Kunsill taħt l-Artikoli 87(3)(e) KE u 88(2) KE.
(
15
)	Ara, per eżempju, is-sentenza FNCE, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 14, punti 13 u 14.
(
16
)	Dan huwa bla ħsara għas-setgħa tal-Kummissjoni li tieħu deċizjoni provviżorja li biha hija tordna s-sospensjoni tal-ħlas ta’ l-għajnuna sakemm tiġi adottata d-deċiżjoni finali tagħha.
(
17
)	Ara s-sentenzi tal-11 ta’ Diċembru 1973, Lorenz, (C-120/73, Ġabra p. 1471, punt 8); FNCE, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 14, punt 11; u SFEI, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 10, punt 39.
(
18
)	Ara per eżempju, is-sentenza Xunta de Galicia, (C-71/04, Ġabra I-7419, punt 49).
(
19
)	Ara s-sentenzi FNCE, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 14, punti 16 u 17; tal-21 ta’ Ottubru 2003, Van Calster et, (C-261/01 u C-262/01, Ġabra p. I-12249, punti 62 u 63); u Xunta de Galicia, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 18, punt 31.
(
20
)	Ara s-sentenza Transalpine Ölleitung, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 10, punt 41.
(
21
)	Ara s-sentenza tal-14 ta’ Frar 1990, Franza vs Il-Kummissjoni (‘Boussac’), (C-301/87, Ġabra I-307).
(
22
)	Ara l-konklużjonijiet f’Boussac, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 21, punt 19. L-Avukat Ġenerali Jacobs enfasizza l-ħtieġa li tiġi assigurata l-osservanza stretta tal-proċeduri previsti fl-Artikolu 88 KE, b’mod partikolari, fin-nuqqas ta’ regolament proċedurali f’dan ir-rigward.
(
23
)	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 12, punt 25.
(
24
)	Ara s-sentenza tat-22 ta’ Novembru 2001 (C-53/00, Ġabra p. I-9067).
(
25
)	Ara s-sentenza ta’ l-24 ta’ Lulju 2003 (C-280/00, Ġabra I-7747).
(
26
)	Ara s-sentenza tal-5 ta’ Ottobru 2004, Il-Kummissjoni vs Il-Ġreċja, (C-475/01, Ġabra I-8923, punt 18 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
27
)	Ara l-kawżi magħquda tal-1 ta’ Ġunju 2006, P & O European Ferries (Vizcaya) u Diputación Foral de Vizcaya vs Il-Kummissjoni, (C-442/03 P u C-471/03 P, [2006] Ġabra I-4845, punt 43 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
28
)	Ara s-sentenza ta’ l-20 ta’ Settembru 1990, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja, (C-5/89, Ġabra I-3437, punt 14), u s-sentenza tal-14 ta’ Jannar 1997 Spanja vs Il-Kummissjoni, (C-169/95, Ġabra I-135, punt 51).
(
29
)	‘[…] istħarriġ ġudizzjarju mill-Qorti Komunitarja ta’ deċiżjonijiet li jikkonċernaw għajnuna mill-Istat ma jistax jiġi meqjus bħala okkażjoni eċċezzjonali u imprevedibbli, peress li huwa parti integrali u essenzjali mis-sistema stabbilita mit-Trattat għal dak l-iskop. Operatur ekonomiku diliġenti għandu jkun konxju mill-fatt li deċiżjoni tal-Kummissjoni li tiddikjara li miżura meħuda mill-Istat mhijiex għajnuna mill-Istat, tista’ fit-terminu ta’ xahrejn kif stabbilit fl-Artikolu 230 KE, tiġi kkontestata quddiem il-Qorti Komunitarja.’ Ara s-sentenza ċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 27; ara l-punt 153 tal-Konklużjonijiet.
(
30
)	Sentenza tad-29 ta’ April 2004 (C-91/01, Ġabra I-4355, punt 66).
(
31
)	Ara l-kawżi magħquda P & O European Ferries (Vizcaya) u Diputación Foral de Vizcaya vs Il-Kummissjoni, (T-116/01 u T-118/01, Ġabra II-2957, punt 209).