61969C0010
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
KARL ROEMER
της 24ης Ιουνίου 1969 (
*1
)
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
Για την εκτέλεση του προδικαστικού ερωτήματος που μας απασχολεί, σημασία έχει η γνώση των ακόλουθων πραγματικών περιστατικών.
Η ενάγουσα της κύριας δίκης, βέλγικη εμπορική εταιρία, πωλεί μηχανές γραφείου και το σχετικό υλικό. Ύστερα από μακροχρόνιες εμπορικές σχέσεις (που ανέρχονται στο 1937) μεταξύ του παλαιότερου μοναδικού κυρίου της ενάγουσας εταιρίας με την εταιρία Marchant Calculating Machine Company, που είναι εγκατεστημένη στις ΗΠΑ και μετά τη συγχώνευση της εταιρίας αυτής με την εταιρία Smith Corona στην εταιρία Smith Corona Marchant Corporation, με έδρα τη Νέα Υόρκη, συνήφθη την 1η Ιουλίου 1961 νέα γραπτή συμφωνία μεταξύ της ενάγουσας και μιας ελβετικής εταιρίας, θυγατρικής της εν λόγω αμερικανικής εταιρίας, της S.A. Smith Corona Marchant International, με έδρα τη Λωζάννη Κατά τη σύμβαση αυτή η ενάγουσα έχει το αποκλειστικό δικαίωμα διαθέσεως στο Βέλγιο και το Λουξεμβούργο ορισμένων λογιστικών μηχανών και γραφομηχανών που κατασκευάζονται ή πωλούνται από την αντισυμβαλλόμενή της. Αν τα προϊόντα πωληθούν από την αντισυμβαλλόμενη της ενάγουσας, τις θυγατρικές της ή άλλους δικαιούχους αποκλειστικής διαθέσεως στην περιοχή που παραχωρήθηκε στην ενάγουσα, τότε η ενάγουσα έχει κατά του πωλητή αξίωση καταβολής προμήθειας. Η ενάγουσα υπέχει έναντι της αντισυμβαλλόμενης της την υποχρέωση δημιουργίας δικτύου πωλήσεων, οργανώσεως της εξυπηρετήσεως των πελατών, παροχής εγγυήσεως και διατηρήσεως αποθήκης. Η σύμβαση κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή κατ' εντολή των δύο συμβαλλομένων στις 31 Ιανουαρίου 1963, δηλαδή σε συμμόρφωση προς την προθεσμία που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, του κανονισμού 17.
Όταν η εταιρία Smith Corona Marchant International της Λωζάννης επεξέτεινε τις εργασίες της και στην κατασκευή ή διάθεση φωτοτυπικών μηχανημάτων, παραχώρησε επίσης στην προσφεύγουσα το δικαίωμα αποκλειστικής διαθέσεώς τους στο Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Αυτό συνέβη χωρίς επέκταση του πίνακα των προϊόντων που περιλαμβάνονταν στη συμφωνία του 1961. Δεν προέβη δε σε συμπληρωματική κοινοποίηση προς την Επιτροπή.
Βάσει της ρήτρας καταγγελίας που περιείχε η σύμβαση της 1ης Ιουλίου 1961, η ελβετική εταιρία κατήγγειλε στις 6 Οκτωβρίου 1966 τη σύμβαση με δήλωση προς την προσφεύγουσα, τηρώντας τη συμβατική προθεσμία των 90 ημερών, όσον αφορά τα φωτοτυπικά μηχανήματα. Κατά τα άλλα η συμφωνία παρέμεινε ισχυρή.
Πεπεισμένη ότι η εν λόγω προθεσμία είναι πολύ σύντομη και ότι η λήξη της συμβατικής σχέσεως προσκρούει στο βελγικό νόμο περί μονομερούς καταγγελίας των συμβάσεων αποκλειστικής διαθέσεως αορίστου διαρκείας της 27ης Ιουλίου 1961, η εταιρία Portelange άσκησε στις 4 και 5 Σεπτεμβρίου 1967 αγωγή ενώπιον του tribunal de commerce των Βρυξελλών. Η αγωγή δεν απευθύνθηκε μόνο κατά της S.A. Smith Corona Marchant International της Λωζάννης, αλλά και κατά των τριών άλλων εταιριών (με έδρα τη Φρανκφούρτη, τη Νέα Υόρκη και τις Βρυξέλλες), οι οποίες βρίσκονται μεταξύ τους και με την εναγόμενη σε σχέση εξαρτήσεως (μητρική-θυγατρική, θυγατρική-θυγατρική εταιρία). Οι εταιρίες αυτές κατένειμαν, κατά τους ισχυρισμούς της ενάγουσας, μεταξύ τους την εκπλήρωση της συμβάσεως που είχε συναφθεί με αυτή και, για το λόγο αυτό, είναι όλες υπόχρεες έναντι της. Στην αγωγή ζητείται να αναγνωριστεί ότι η σύμβαση αποκλειστικής διαθέσεως που είχε συναφθεί με την ενάγουσα καταγγέλθηκε μετά πάροδο ανεπαρκούς προθεσμίας και χωρίς καταβολή αποζημιώσεως. Η ενάγουσα ζητεί περαιτέρω να καταδικαστούν οι εναγόμενοι στην καταβολή διαφόρων αποζημιώσεων και την ανάληψη μηχανών καθώς και λοιπού υλικού.
Στο δικόγραφο της αγωγής ανευρίσκονται επιπλέον αιτήματα που δεν ενδιαφέρουν την παρούσα διαδικασία. Στηρίζονται στον πραγματικό ισχυρισμό περί αθέμιτου ανταγωνισμού και αποβλέπουν στην καταδίκη των εναγομένων σε παράδοση ανταλλακτικών, στη διαπίστωση ότι ορισμένες συμβατικές απαγορεύσεις ανταγωνισμού πρέπει να θεωρηθούν ανίσχυρες από υπαιτιότητα των εναγομένων καθώς και στην καταδίκη σε καταβολή αποζημιώσεως. Τα τελευταία αιτήματα ανάγονται στον ισχυρισμό της ενάγουσας, ότι η εταιρία Smith Corona Marchant Belgium δημιούργησε, ύστερα από την αναφερθείσα λήξη της συμβατικής σχέσεως, δική της οργάνωση πωλήσεων στο Βέλγιο. Στηρίζονται επίσης σε διαπραγματεύσεις που διεξήχθησαν κατά το διάστημα αυτό μεταξύ των μερών και κατέληξαν κατά την άποψη της ενάγουσας, σ' ορισμένες υποχρεώσεις των εναγομένων (προς παράδοση ανταλλακτικών και άλλων υλικών καθώς και προς παράλειψη προσφορών προς πελάτες της ενάγουσας).
Εν προκειμένω σημασία έχει ότι οι εναγόμενοι απάντησαν στα κύρια αιτήματα προς καταβολή αποζημιώσεως λόγω παραβάσεως της συμβάσεως ότι η συμφωνία που επικαλείται η ενάγουσα είναι άκυρη, επειδή προσκρούει στο άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ. Τον ισχυρισμό αυτό αντέκρουσε η ενάγουσα, παρατηρώντας, μεταξύ άλλων, ότι το άρθρο 85, παράγραφος 1, δεν εφαρμόζεται εδώ, επειδή η συμφωνία δεν περιέχει κλειστό σύστημα αποκλειστικής διαθέσεως. Εν πάση περιπτώσει κοινοποιήθηκε έγκαιρα στην Επιτροπή, έτσι ώστε να είναι βέβαιη η προσωρινή ισχύς της, σύμφωνα με την απόφαση Bosch του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου.
Η τελευταία αυτή άποψη θεωρείται προδήλως κρίσιμη από το tribunal de commerce. Ενόψει της εκτεταμένης συζητήσεως περί της εννοίας της προσωρινής ισχύος, το δικαστήριο των Βρυξελλών θεώρησε σκόπιμο να μην επιλύσει το πρόβλημα μόνο του. Με διάταξη της 18ης Φεβρουαρίου 1969 ανέστειλε τη δίκη και υπέβαλε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, σύμφωνα με το άρθρο 177, παράγραφος 2, της Συνθήκης ΕΟΚ, το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Πώς πρέπει να ερμηνευθεί το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ και οι σχετικές εκτελεστικές του διατάξεις, όσον αφορά τα αποτελέσματα της προσωρινής ισχύος συμφωνιών που κοινοποιήθηκαν εμπρόθεσμα στην Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και μάλιστα πριν από την έναρξη της διαδικασίας που προβλέπεται στο άρθρο 9 του κανονισμού 17 του Συμβουλίου ΕΟΚ της 6ης Φεβρουαρίου 1962;»
Συγχρόνως το δικαστήριο επέτρεψε στην ενάγουσα — πράγμα όμως που δεν ενδιαφέρει περαιτέρω — να προσκομίσει αποδείξεις για την αθέμιτη συμπεριφορά των εναγομένων που αυτή επικαλείται.
Επί των αιτήσεων ερμηνείας η ενάγουσα της κύριας δίκης και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων διατύπωσαν γραπτές παρατηρήσεις. Στην προφορική διαδικασία έλαβαν μέρος επιπλέον οι εναγόμενες της κύριας δίκης.
Το ζήτημα που τίθεται συνεπώς είναι ποια απάντηση πρέπει να δώσει το Δικαστήριο στο tribunal de commerce των Βρυξελλών.
Νομική αξιολόγηση
1 —
Σημαντική φαίνεται, καταρχήν, η παρατήρηση της Επιτροπής ότι για την περίπτωση, επί της οποίας πρέπει να αποφανθεί το παραπέμπον δικαστήριο, δεν έχει στην πραγματικότητα σημασία το πρόβλημα της προσωρινής ισχύος παλαιών συμφωνιών που κοινοποιήθηκαν κανονικά. Η Επιτροπή αφιερώνει τα δύο τρίτα των γραπτών της παρατηρήσεων στην αιτιολόγηση αυτής της απόψεως.
Έτσι τίθεται και στην παρούσα δίκη το ζήτημα της κρισιμότητας του ερωτήματος που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο για την έκδοση αποφάσεως. Το Δικαστήριο αρνήθηκε επίμονα στη μέχρι τούδε νομολογία του να εξετάσει αυτό το ζήτημα. Στην από φαση επί της υποθέσεως 13/68 (
1
) ανευρίσκεται για πρώτη φορά, όπως τόνισα ήδη πριν λίγο, υπαινιγμός για την πρόθεσή του να εγκαταλείψει, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, αυτή την άποψη.
Στην εν λόγω απόφαση γίνεται λόγος για προφανώς εσφαλμένη επίκληση της ερμη-νευτέας διατάξεως και αφήνει να εννοηθεί ότι το Δικαστήριο μπορεί να αρνηθεί, σε τέτοια περίπτωση, να προβεί στην αιτούμενη ερμηνεία.
Η παρούσα περίπτωση μου φαίνεται τώρα ιδιαίτερα κατάλληλη για την εφαρμογή αυτής της απόψεως, αφού η εξέταση της κρισιμότητας του ερωτήματος για την έκδοση αποφάσεως μπορεί να στηρίζεται σε γεγονότα που προσκόμισε το ίδιο το παραπέμπον δικαστήριο, καθώς και σε γεγονότα που αναφέρει η Επιτροπή (και τα οποία πληροφορήθηκε κατά τρόπο αξιόπιστο). Επιπλέον η εξέταση δεν καθιστά αναγκαία την προσφυγή στο εθνικό δίκαιο, δηλαδή επέμβαση σε τομέα στον οποίο δεν μπορούμε κατά βάση να επέμβουμε, αλλά μπορούμε να περιοριστούμε σε σκέψεις μόνο στο επίπεδο του κοινοτικού δικαίου.
Βασική αφετηρία για την επιχειρηματολογία της ενάγουσας και την άποψη του παραπέμποντος Δικαστηρίου — το ανέφερα ήδη — είναι η γνωστή απόφαση Bosch, δηλαδή η νομολογία επί της υποθέσεως 13/61 (
2
). Κατά την απόφαση αυτή δεν επέρχεται ακυρότητα των συμφωνιών και αποφάσεων που υφίστανται ήδη κατά το χρονικό σημείο θέσεως σε ισχύ του κανονισμού (δηλαδή του κανονισμού 17) μόνο για το λόγο ότι εμπίπτουν στο άρθρο 85, παράγραφος 1. Οι συμφωνίες και αποφάσεις αυτές πρέπει να θεωρούνται ισχυρές, εάν εμπίπτουν στο άρθρο 5, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού. Πρέπει να θεωρούνται προσωρινά ισχυρές, εάν, χωρίς να εμπίπτουν στη διάταξη αυτή, κοινοποιήθηκαν εμπρόθεσμα στην Επιτροπή σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 1, του κανονισμού 17. Προκειμένου να δοθούν επ' αυτού δηλαδή επί της εννοίας της προσωρινής ισχύος, περαιτέρω εξηγήσεις (τις οποίες πολλοί, ως γνωστό, επιθυμούν), δύο πράγματα πρέπει να είναι βέβαια κατά την προαναφερθείσα απόφαση. Πρέπει να πρόκειται για μια λεγόμενη παλαιά σύμπραξη, δηλαδή για συμφωνία που υφίστατο ήδη κατά τη θέση σε ισχύ του κανονισμού 17 (στις 13 Μαρτίου 1962) και πρέπει να έχει κοινοποιηθεί στην Επιτροπή εμπρόθεσμα. Η κοινοποίηση μπορούσε (σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 2, του κανονισμού 17) να παραλειφθεί μόνο στις περιπτώσεις του άρθρου 4, παράγραφος 2, δηλαδή υπό προϋποθέσεις που προφανώς δεν συντρέχουν στη δίκη ενώπιον του δικαστηρίου των Βρυξελλών, κατά την άποψή του και κατά την άποψη της Επιτροπής.
'Οσον αφορά την παρούσα περίπτωση, γνωρίζουμε από τα πραγματικά περιστατικά ότι μεταξύ της ενάγουσας και μιας από τις εναγόμενες είχε συναφθεί το 1961 σύμβαση αποκλειστικής διαθέσεως που είχε κοινοποιηθεί εγκαίρως (δηλαδή στις 31 Ιανουαρίου 1963) στην Επιτροπή. Σημαντικό είναι όμως το εξής: για τη συμφωνία χρησιμοποιήθηκε έντυπο συμβάσεως, κατά το οποίο τα προϊόντα, τα οποία αφορά η συμφωνία, πρέπει να περιγράφονται ακριβώς. Κατά το 1961 επρόκειτο μόνο για λογιστικές μηχανές και γραφομηχανές ορισμένων τύπων. Αργότερα ο πίνακας των εμπορευμάτων διευρύνθηκε κατόπιν συνεννοήσεως, χωρίς όμως αλλαγή του κειμένου της συμβάσεως. Η ενάγουσα απέκτησε και το δικαίωμα αποκλειστικής διαθέσεως φωτοτυπικών μηχανημάτων. Πότε συνέβη αυτό, δεν προκύπτει κατά τρόπο σαφή. Η παραπέ-μπουσα απόφαση δεν αναφέρει χρονικό σημείο. Η Επιτροπή πίστευε ότι μπορούσε βάσει των στοιχείων της δικογραφίας να θεωρήσει ότι η διεύρυνση έγινε μόνο μετά την 31η Ιανουαρίου 1963, ενώ η ενάγουσα ανέφερε κατά την προφορική διαδικασία ότι τον Οκτώβριο 1962 της είχαν ήδη πωληθεί φωτοτυπικά μηχανήματα. Το σημείο αυτό, όμως, που πρέπει να διαλευκανθεί από το εθνικό δικαστήριο, μπορεί εδώ να μείνει ανοικτό. Για το κοινοτικό δίκαιο σημασία έχει μόνο ότι η συμπλήρωση της αρχικής συμφωνίας πρέπει να θεωρηθεί ως πρόσθετη σύμβαση, η οποία επίσης θα έπρεπε να έχει κοινοποιηθεί.
Κατά την άποψη της Επιτροπής, την οποία θεωρώ ορθή, η πρόσθετη συμφωνία απαιτεί και ιδιαίτερη εκτίμηση από την άποψη του δικαίου του ανταγωνισμού, επειδή δεν μπορεί να ειπωθεί ότι τα προϊόντα που περιλαμβάνει αποτελούν μαζί με τα προϊόντα που αναφέρονται στην αρχική συμφωνία ενιαία αγορά. Πράγματι είναι φανερό, χωρίς άλλο, ότι οι κύκλοι των αγοραστών γραφομηχανών και λογιστικών μηχανών αφενός και φωτοτυπικών μηχανημάτων, αφετέρου, δεν αλληλοκαλύπτονται οπωσδήποτε.
Για το λόγο αυτό δεν θα είναι λοιπόν δυνατό για την Επιτροπή να κρίνει το επιτρεπτό της εξαιρέσεως της μεταγενέστερης πρόσθετης συμφωνίας βάσει της πρώτης συμφωνίας που κοινοποιήθηκε. Ακριβώς όμως αυτή η πρόσθετη συμφωνία ενδιαφέρει το παραπέμπον δικαστήριο, επειδή μόνο αυτή καταγγέλθηκε από την εναγόμενη, η δε ενάγουσα στη λύση αυτής της συμφωνίας και μόνο στηρίζει τις αξιώσεις αποζημιώσεως.
Επιβάλλεται έτσι πράγματι το συμπέρασμα που συνήγαγε η Επιτροπή: σύμφωνα με τα πραγματικά περιστατικά και μόνο που ενδιαφέρουν εδώ δεν φαίνεται να μπορεί να ειπωθεί ότι πρόκειται για παλαιά συμφωνία, υφιστάμενη ήδη κατά τη θέση σε ισχύ του κανονισμού 17. Ασφαλώς όμως δεν κοινοποιήθηκε, αφού η κοινοποίηση, για την οποία προβλέπεται, κατά το έντυπο Β του κανονισμού 27 της Επιτροπής της 3ης Μαΐου 1962, ακριβής περιγραφή των προϊόντων που αφορά, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι έγινε με την πράξη της 31ης Ιανουαρίου 1963, η οποία δεν αναφέρει ρητά τα φωτοτυπικά μηχανήματα. Έτσι είναι όμως βέβαιο ότι το ερώτημα που υποβλήθηκε από το παραπέμπον δικαστήριο είναι άνευ σημασίας για την έκδοση αποφάσεως στη δίκη που εκκρεμεί ενώπιόν του. Σύμφωνα με τις αρχές που διατυπώθηκαν στην απόφαση Salgoil, αυτό οδηγεί αναγκαστικά σε απόρριψη της παραπομπής ως απαράδεκτης.
2 —
Δεν προκύπτει διαφορετικό συμπέρασμα, εάν αναζητηθεί η εκτίμηση της επίδικης πρόσθετης συμφωνίας στα πλαίσια του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 ή στα πλαίσια του κανονισμού 67/67.
α)
Το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 αναφέρεται σε συμφωνίες που συ-νήφθησαν μετά τη θέση σε ισχύ του κανονισμού 17. Οι συμφωνίες αυτές πρέπει επίσης να κοινοποιηθούν, προκειμένου να επιτραπούν, εάν δεν εφαρμόζεται το άρθρο 4, παράγραφος 2 (πράγμα που στην παρούσα περίπτωση, όπως έχω ήδη παρατηρήσει, μπορεί με βεβαιότητα να αποκλειστεί). Εξαίρεση είναι δυνατή με αναδρομική ισχύ από το χρονικό σημείο της κοινοποιήσεως (άρθρο 6 του κανονισμού 17). Έτσι το ζήτημα της προσωρινής ισχύος θα μπορούσε να τεθεί και για τέτοιες συμφωνίες.
Στην παρούσα περίπτωση δεν παίζει εντούτοις κανένα ρόλο, επειδή, ως γνωστό, η νέα συμφωνία δεν κοινοποιήθηκε. Δεν μπορεί, επομένως, να γίνεται λόγος για εξαίρεση κατά το χρόνο προ της καταγγελίας της συμφωνίας, επί της παραβάσεως της οποίας στηρίζονται οι προβαλλόμενες αξιώσεις αποζημιώσεως.
β)
Όσον αφορά τον κανονισμό 67/67, ο οποίος εξαιρεί ορισμένες κατηγορίες συμφωνιών, μπορεί ασφαλώς να αναφέρεται σε συμφωνίες, οι οποίες, όπως η πρόσθετη συμφωνία της παρούσας περίπτωσης, συ-νήφθησαν πριν από τη θέση σε ισχύ του κανονισμού. Η εξαίρεση όμως ισχύει, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις του κανονισμού 67, το νωρίτερο από την ημερομηνία κοινοποιήσεως της συμφωνίας (άρθρο 4, παράγραφος 2). Εφόσον δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του κανονισμού 67 και διευθετηθεί αργότερα η κατάσταση, η δήλωση περί μη εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 3 συνδέεται επίσης, ως προς τα αποτελέσματά της, με την ημερομηνία κοινοποιήσεως της συμφωνίας.
Επειδή, όμως, στην περίπτωσή μας η πρόσθετη συμφωνία δεν κοινοποιήθηκε, αποκλείεται, συνεπώς, όπως ορθά τονίζει η Επιτροπή, και η εφαρμογή του κανονισμού 67/67.
3 —
Κατόπιν όλων αυτών θα έπρεπε βάσει των πραγματικών περιστατικών (δηλαδή με συναγωγή από αυτά των κρίσιμων ερωτημάτων) να επισημανθεί πάντως στο παραπέμπον δικαστήριο ότι η μη πραγματοποίηση της κοινοποιήσεως της συμφωνίας δεν επιφέρει αναγκαστικά την ακυρότητά της, αποκλείοντας έτσι τη γένεση αξιώσεων αποζημιώσεως από αυτήν. Το αποφασιστικό ερώτημα είναι, πολύ περισσότερο, εάν το άρθρο 85, παράγραφος 1, μπορεί καν να εφαρμοστεί (αφού από αυτό εξαρτάται η ανάγκη εξαιρέσεως και κοινοποιήσεως).
Στο σημείο αυτό η Επιτροπή παρατηρεί ορθά ότι συμβάσεις αποκλειστικής διαθέσεως σαν τις προκείμενες έχουν ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού και επηρεάζουν το διακρατικό εμπόριο. Αυτό, προπαντός, όσον αφορά τη συμβατική ρήτρα, κατά την οποία πωλήσεις άλλων εμπόρων στην παραχωρηθείσα περιοχή είναι μεν δυνατές, δημιουργούν όμως στον πωλητή την υποχρέωση καταβολής προμηθείας στον αποκλειστικό διανομέα. Αυτή η ρήτρα θα μπορούσε πράγματι να έχει ως αποτέλεσμα την έλλειψη ενδιαφέροντος των άλλων εμπόρων για τέτοιες συναλλαγές, τον περιορισμό δηλαδή της δυνατότητας των αγοραστών στην παραχωρηθείσα περιοχή να εφοδιάζονται από άλλους προμηθευτές.
Πρέπει εξάλλου να υπενθυμίζεται πάντα η πρακτική της Επιτροπής και η νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία μόνο οι αισθητοί περιορισμοί του ανταγωνισμού και οι αισθητές επιδράσεις επί του εμπορίου είναι κρίσιμες για το άρθρο 85, παράγραφος 1. Το ζήτημα του «αισθητού» κρίνεται, όπως γνωρίζουμε από τη νομολογία, λαμβανομένων υπόψη του «είδους και της ποσότητας των προϊόντων που αποτελούν αντικείμενο της συμφωνίας», της θέσεως του πωλητή και του αποκλειστικού διανομέα στην αγορά αυτών των προϊόντων, καθώς και της αυστηρότητας των ρητρών που προστατεύουν το δικαίωμα αποκλειστικής διαθέσεως. Σε σχέση ειδικά με το τελευταίο σημείο θα μπορούσε να παίξει ρόλο το ότι στην υπό κρίση συμφωνία αποκλειστικής διαθέσεως προβλέπεται μόνο σχετικά μικρή προμήθεια σε βάρος τρίτων πωλητών. Αυτή η προμήθεια ανέρχεται σε ποσοστό μεταξύ 15 και 5 τοις εκατό και καθίσταται απαιτητή μόνο εάν ο δικαιούχος ειδοποιήσει την εναγόμενη εντός ορισμένων σύντομων προθεσμιών μετά την έκδοση της αποδείξεως. Υπό το πρίσμα αυτό είναι ευνόητη η δήλωση της ενάγουσας ότι δεν πρόκειται παρά για εύλογο τίμημα για ενδεχόμενες εγγυημένες παροχές, από τις οποίες απαλλάσσεται ο πωλητής σε βάρος του δικαιούχου της προμήθειας. Αυτό μπορεί ίσως να δικαιολογήσει το συμπέρασμα ότι η διάταξη περί προμηθείας δεν θα επηρεάσει καθόλου ή σχεδόν καθόλου τις πωλήσεις ανταγωνιστών εκτός της παραχωρηθείσας περιοχής, δεν θα καταστήσει αδύνατες τις παράλληλες εισαγωγές και δεν θα επηρεάσει, επομένως, αισθητά το διακρατικό εμπόριο. Ο παραπέμπων δικαστής πρέπει να κρίνει πώς έχει ειδικότερα το πράγμα. Ύστερα από εμπεριστατωμένη εξέταση όλων των πραγματικών περιστατικών μπορεί έτσι να καταλήξει, αντίθετα από τη μέχρι τούδε άποψή του ότι υφίσταται πλήρης αποτελεσματικότητα υπέρ του ενάγοντα, στο συμπέρασμα ότι η παρεμπόδιση του εμπορίου είναι στην πραγματικότητα ασήμαντη. Το άρθρο 85, παράγραφος 1, δεν θα μπορούσε πιθανόν τότε να εφαρμοστεί, η συμφωνία θα ήταν, παρά την παραλειφθεί-σα κοινοποίηση, έγκυρη και δεν θα αποκλειόταν κατά το κοινοτικό δίκαιο η δημιουργία αξιώσεων από τη συμφωνία αυτή.
4 —
Εάν θέλει κανείς, παρά το σαφές συμπέρασμα ως προς την κρισιμότητα του υποβληθέντος ερωτήματος για την έκδοση αποφάσεως, να εξετάσει περαιτέρω το ίδιο υποβληθέν ερώτημα, πρέπει να παρατηρήσει σχετικά τα εξής.
Ύστερα από την έκδοση της αποφάσεως Bosch καταβλήθηκαν εκτεταμένες προσπάθειες για τον ορισμό της έννοιας «προσωρινή ισχύς», με σειρά εθνικών αποφάσεων και πλούσια βιβλιογραφία, χωρίς να οδηγήσουν, εντούτοις, σε ενιαίο συμπέρασμα. Στο ένα άκρο του ευρέος φάσματος των πιθανών λύσεων βρίσκονται οι υποστηρικτές της συσταλτικής ερμηνείας. Οι σκέψεις τους έχουν ως επίκεντρο την απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, στην οποία πρέπει να δοθεί το προβάδισμα κατά την εκτίμηση. Δεν φθάνουν, εντούτοις, στο σημείο να δέχονται την απόλυτη ακυρότητα συμφωνιών που κοινοποιήθηκαν και εξαιρέθηκαν, μέχρι να αποφασίσει η Επιτροπή περί της δυνατότητας μιας υπό προϋποθέσεις αναδρομικής εξαιρέσεως κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Δέχονται ότι μια συμφωνία μπορεί να εφαρμόζεται προαιρετικά, αναγνωρίζουν μάλιστα και ορισμένη δέσμευση των συμβαλλομένων, υπό την έννοια ότι υποχρεούνται να συμπράττουν για την επίτευξη της εξαιρέσεως και να παραλείπουν ό, τι θα μπορούσε να εμποδίσει τη χορήγησή της. Θεωρούν όμως ότι, εν πάση περιπτώσει, αποκλείεται η εκτέλεση διά της δικαστικής οδού των συμφωνιών που κοινοποιήθηκαν, επειδή δεν ανέχονται τη σκέψη ότι η κρατική αρχή μπορεί να εξαναγκάσει ένα διάδικο σε συμπεριφορά που, όπως ίσως προκύψει αργότερα, προσκρούει σε απαγόρευση δημοσίου δικαίου. Για τους υποστηρικτές αυτής της απόψεως αποκλείονται αγωγές περί εκπληρώσεως συμφωνίας ή αποζημιώσεως λόγω μη εκπληρώσεως και αγωγές παραλείψεως ή αποζημιώσεως κατά τρίτων. Κατά την άποψή τους, προς αποφυγή του κινδύνου εκδόσεως αποφάσεων που αντιφάσκουν μεταξύ τους, σε ένα δικαστήριο απομένει μόνο η δυνατότητα αναστολής της δίκης (εάν η εφαρμογή του άρθρου 9, παράγραφος 3, του κανονισμού 17 δεν αντιμετωπίζεται και προκειμένου για δικαστήρια, πράγμα που δεν υποστηρίζεται καθολικά και δεν ενδιαφέρει εν προκειμένω, αφού κατά τις δηλώσεις της Επιτροπής δεν κινήθηκε ακόμη καμιά διαδικασία).
Κάπως λιγότερο αυστηρή είναι η άποψη όσων δέχονται τουλάχιστον (μολονότι τονίζοντας με διαφορετική, εκάστοτε, έμφαση την αναγκαία επιφυλακτικότητα) την έκδοση διατάξεως περί ασφαλιστικών δικαστικών μέτρων ή και ορισμένων ειδών αγωγών (π.χ. αγωγών περί παύσεως ορισμένης ενεργείας κατά τρίτων, ενώ ως προς τις αξιώσεις αποζημιώσεως θεωρείται αναγκαία η αναστολή της δίκης). Τέλος, στην άλλη άκρη του φάσματος των λύσεων βρίσκεται η άποψη, κατά την οποία προσωρινή ισχύς σημαίνει ότι οι σχετικές συμφωνίες αναπτύσσουν προσωρινά πλήρως τα έννομα αποτελέσματα τους με δυνατότητα επιβολής τους διά της δικαστικής οδού. Γίνεται λόγος σχετικά για «εκκρεμή ενέργεια», «τεκμήριο ισχύος», «ενέργεια υπό διαλυτική αίρεση», ή για συμφωνίες έγκυρες, εφόσον η Επιτροπή δεν αποφάσισε ακόμη. Στην περίπτωση μεταγενέστερης αρνήσεως της εξαιρέσεως πρέπει, κατά την άποψη αυτή, να χορηγείται στο διάδικο που επικαλείται την ακυρότητα αντιστάθμισμα μέσω αξιώσεων αποζημιώσεως ή αποδόσεως.
Με την τελευταία άποψη συντάσσεται και η ενάγουσα. Η Επιτροπή και οι εναγόμενοι της κύριας δίκης υποστηρίζουν, αντίθετα, τη συσταλτική ερμηνεία που εξέθεσα αρχικά, προπαντός η Επιτροπή, αναφέροντας ότι κατά τον κανονισμό 17 πρέπει να στηριχτεί κανείς στη διατήρηση της απαγορεύσεως του άρθρου 85, παράγραφος 1, παρά την κοινοποίηση της συμφωνίας και χωρίς προηγούμενη απόφαση της Επιτροπής, όπως προκύπτει από τα άρθρα 1, 6, 7 και 15, καθώς και το άρθρο 4 του κανονισμού 19/65 και τα άρθρα 4,5 του κανονισμού 67/67. Με τη διαπίστωση αυτή δεν συμβιβάζεται η ισχύς κατά το αστικό δίκαιο, αλλά πρέπει, πολύ περισσότερο, να γίνεται λόγος για εκκρεμή κατάσταση, για «εκκρεμή έλλειψη ενεργείας».
Ενόψει των διισταμένων απόψεων που εκτέθηκαν δεν είναι ασφαλώς εύκολο το έργο του Δικαστηρίου, ακόμη δε λιγότερο, επειδή για κάθε μια από τις αναφερθείσες απόψεις μπορούν να προβληθούν βάσιμες αιτιολογίες.
Αναζητώντας τη λύση του προβλήματος, δεν μπορεί να συναχθεί κάτι το αποφασιστικό από τη διατύπωση που χρησιμοποιήθηκε στην απόφαση Bosch, μολονότι πρέπει να γίνει δεκτό ότι στην απόφαση αυτή τονίζεται μάλλον η ιδέα της ισχύος. Αυτό μπορεί να λεχθεί επειδή ακριβώς δεν γίνεται λόγος για «εκκρεμή έλλειψη ενέργειας» ή αντίστοιχα, για «ατελή ισχύ». Ούτε από την αναφορά σε συγγενή φαινόμενα άλλων περιοχών του δικαίου προκύπτουν πολλά.
Αυτό πρέπει να ειπωθεί σ' όσους έχουν κατά νου το δικαίωμα ασκήσεως αγωγής ακυρώσεως του γερμανικού αστικού δικαίου, δηλαδή την ιδιωτικού δικαίου, εξουσία αναδρομικής εξαφανίσεως απολύτως ισχυρών συμβάσεων, όταν συντρέχουν ορισμένες προϋποθέσεις. Κατ' αυτού προβάλλεται ιδίως η αντίρρηση ότι με τον τρόπο αυτό καταλήγει κανείς σε σύστημα νομίμων εξαιρέσεων, στην παραδοχή απόλυτης εξουσιοδότησης της Επιτροπής προς επέμβαση, σε ένα δηλαδή αποτέλεσμα, που δεν καλύπτεται πλέον από το συμβιβασμό που θέλουν πολλοί να θεωρούν ότι επετεύχθη με το σύστημα του κανονισμού 17. Αν, αφετέρου, γίνεται παραπομπή σε ορισμένες περιπτώσεις εκκρεμούς ελλείψεως ενεργείας ή ατελούς ισχύος (π.χ. όσον αφορά την άδεια αρχής για συναλλαγές επί ακινήτων ή στα πλαίσια του γερμανικού δικαίου του ανταγωνισμού), μπορεί να ειπωθεί σχετικά ότι η μεταφορά τους στο κοινοτικό δίκαιο του ανταγωνισμού αποκλείεται ήδη για το λόγο ότι, όπως παραδέχεται η ίδια η Επιτροπή, στη διοικητική της πρακτική διανύεται σημαντικά μακρύτερος χρόνος πριν καταστεί δυνατή η έκδοση αποφάσεως σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3.
Στην προσπάθεια ευρέσεως λύσεως πρέπει να έχει κανείς καταρχήν υπόψη του το σύστημα της κοινοτικής έννομης τάξης. Από αυτή φαίνεται βέβαιο ότι πρέπει να αποκλειστεί η άποψη, κατά την οποία η απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, έχει το προβάδισμα στο δίκαιο του ανταγωνισμού. Το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα τονίσει σχετικά την ενότητα των παραγράφων 1 και 3 του άρθρου 85. Αντίστοιχα γίνεται λόγος στην παράγραφο 2 για «δυνάμει του παρόντος άρθρου» (δηλαδή δυνάμει του συνολικού περιεχομένου του άρθρου 85) απαγορευόμενες συμφωνίες και την ακυρότητά τους. Μπορεί επίσης να αναφερθεί το άρθρο 1 του κανονισμού 17, κατά το οποίο απαγορεύονται συμφωνίες κ.λπ. του είδους που περιγράφει το άρθρο 85, παράγραφος 1 της Συνθήκης, χωρίς να απαιτείται προηγούμενη απόφαση, στο οποίο όμως τονίζεται αμέσως παρακάτω η «επιφύλαξη των διατάξεων των άρθρων 6, 7 και 23 του παρόντος κανονισμού». Πολλοί συνάγουν απ' αυτό ότι η απαγόρευση εξαρτάται από τη μη εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3. Θα ήμουν γι' αυτό της γνώμης ότι παραμένουν κάτω από το κατά το σύστημα του κοινοτικού δικαίου αναγκαίο ελάχιστο όριο εκείνοι που δέχονται μόνο την προαιρετική εφαρμογή συμφωνιών που κοινοποιήθηκαν και θέλουν να αναγνωρίσουν το πολύ μια δέσμευση συμβαλλόμενων υπό την έννοια των δηλώσεων της Επιτροπής. Μπορεί να τους αντιταχθεί ότι κατά το άρθρο 1 του κανονισμού 27 αρκεί η κοινοποίηση από έναν αντισυμβαλλόμενο (ότι δηλαδή η αναφερθείσα από την Επιτροπή υποχρέωση συμπράξεως των μερών δεν μπορεί να έχει μεγάλη σημασία). Μπορεί να τους αντιταχθεί περαιτέρω ότι η προαιρετική εφαρμογή συμφωνιών που κοινοποιήθηκαν καθίσταται δυνατή ήδη από το γεγονός ότι εκλείπει η επιβολή προστίμων κατά το άρθρο 15, παράγραφος 5, του κανονισμού 17. Προς δικαιολόγηση των εννόμων αυτών αποτελεσμάτων δεν φαίνεται να απαιτείται η εισαγωγή της έννοιας της προσωρινής ισχύος του αστικού δικαίου, η οποία συνεπάγεται πράγματι πιο προωθημένες σκέψεις.
Στην πραγματικότητα, όσον αφορά την έννοια αυτή, πρόκειται, όπως τονίζει ορθά ο Steindorff (
3
), για το προϊόν δικαιοπλαστικής ενέργειας του Δικαστηρίου. Γι' αυτό είναι καθήκον μας, με αφετηρία τις βασικές σκέψεις που χρησίμευσαν στην απόφαση Bosch, να επιχειρήσουμε ένα συλλογισμό λαμβάνοντας ιδιαίτερα υπόψη τη νομική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε εν τω μεταξύ. Αξίζει να τονιστούν οι ακόλουθες διαπιστώσεις της αποφάσεως Bosch. Το Δικαστήριο υπογραμμίζει καταρχήν ότι η απλή ύπαρξη των άρθρων 88 και 89 δεν επιτρέπει τη συναγωγή του συμπεράσματος ότι το άρθρο 85 ανέπτυξε ήδη από τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης πλήρη ενέργεια και ότι κατά την παράγραφο 2 επήλθε ακυρότητα σε όλες τις περιπτώσεις που εμπίπτουν στους εννοιολογικούς ορισμούς της παραγράφου 1 και για τις οποίες δεν εκδόθηκε πράξη περί εξαιρέσεως κατά την παράγραφο 3. Κατά την άποψη του Δικαστηρίου, οι συντάκτες του κανονισμού 17 θεώρησαν επίσης ότι κατά τη θέση του σε ισχύ υπήρξαν συμπράξεις υπό την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, για τις οποίες δεν μπορεί να εκδοθεί απόφαση κατά την παράγραφο 3, χωρίς την οποία θα ήταν, για το λόγο αυτό, άκυρες. «Αντίθετη ερμηνεία θα οδηγούσε», κατά το Δικαστήριο, «στην ανεπίτρεπτη συνέπεια, ότι οι συμπράξεις αυτές ήταν καταρχήν επί μακρό άκυρες, χωρίς να έχει αυτό διαπιστωθεί ποτέ από κάποια αρχή». Για τις ήδη κατά τη θέση σε ισχύ του κανονισμού υφιστάμενες συμφωνίες το Δικαστήριο είπε ότι η ακυρότητα δεν επέρχεται μόνον επειδή εμπίπτουν στο άρθρο 85, παράγραφος 1. «Οι συμφωνίες και αποφάσεις αυτές», είπε κατά λέξη στη συνέχεια, «πρέπει να θεωρούνται ισχυρές, εάν εμπίπτουν στο άρθρο 5, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού. Πρέπει να θεωρούνται προσωρινά ισχυρές, εάν, χωρίς να εμπίπτουν στη διάταξη αυτή, κοινοποιήθηκαν στην Επιτροπή εμπρόθεσμα κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, του κανονισμού». Τέλος, το Δικαστήριο συνάγει ακόμη από το άρθρο 7 του κανονισμού 17 το συμπέρασμα ότι η ακυρότητα των συμφωνιών και αποφάσεων που έχουν κοινοποιηθεί στην Επιτροπή δεν επέρχεται, μέχρι να αποφασίσει η Επιτροπή ή δηλώσουν οι αρχές των κρατών μελών ότι εφαρμόζεται το άρθρο 85.
Όλα αυτά καθιστούν, κατά τη γνώμη μου, φανερή την τάση της αποφάσεως να θέσει κατά μέρος τα απαγορευτικά αποτελέσματα του άρθρου 85 και να δώσει έμφαση στην ιδέα της ισχύος. Για παλαιές συμπράξεις — οι οποίες μόνο ενδιαφέρουν κατά την άποψη του δικαστηρίου των Βρυξελλών στην παρούσα περίπτωση — είναι ιδιαίτερα σημαντική η προσπάθεια να συναχθεί μια εύλογη μεταβατική ρύθμιση και να καταστεί σαφής μια αντίστοιχη πρόθεση του νομοθέτη. Αυτό, όμως, σύμφωνα με τις γενικές αρχές του δικαίου, σημαίνει ότι, καταρχήν, πρέπει να διατηρηθεί η έννομη κατάσταση που διαμορφώθηκε από τους κανόνες που ισχύουν πριν από τη θέση σε ισχύ του κανονισμού 17, με άλλα λόγια η νομική ισχύς των υφισταμένων συμφωνιών. Δεν φαίνεται, αντίθετα, υποστηρίξιμη η παραδοχή μιας μετατροπής αυτής της έννομης καταστάσεως σε «εκκρεμή κατάσταση» (όπως την εννοεί η Επιτροπή), η οποία θα επέτρεπε πλέον μόνο την προαιρετική εκπλήρωση των συμφωνιών με κίνδυνο των συμβαλλομένων, μάλιστα δε και για τις σχετικά ακίνδυνες συμφωνίες που δεν χρειάζονται κοινοποίηση. Αυτό δεν θα ήταν, πράγματι, σύμφωνο με τις απαιτήσεις της ασφάλειας δικαίου, για τις οποίες γίνεται λόγος και στην απόφαση Bosch επίσης, και στις οποίες αναφέρθηκε με έμφαση η ενάγουσα της κύριας δίκης. Κατά τη γνώμη μου, δεν χρειάζονται περαιτέρω εξηγήσεις σχετικά ενόψει των αντικειμενικών δυσκολιών που επιβραδύνουν σημαντικά τη διοικητική διαδικασία της Επιτροπής και έχουν ως επακόλουθο ότι ακόμη και σήμερα η Επιτροπή δεν έχει αποφανθεί επί σειράς συμφωνιών που κοινοποιήθηκαν εγκαίρως.
Αν όμως όλες αυτές οι σκέψεις συνηγορούν υπέρ της αναγνωρίσεως πρωτεύοντα ρόλου στην ιδέα της διατηρήσεως της ισχύος προς όφελος των παλαιών συμπράξεων που κοινοποιήθηκαν εγκαίρως, δεν πρέπει να γίνει δεκτή μόνο η προστασία τους με δικαστικές διατάξεις περί ασφαλιστικών μέτρων, αλλά φαίνεται σκόπιμο να συναχθούν από την προσωρινή ισχύ αξιώσεις αποζημιώσεως κατά των συμβαλλομένων που παραβαίνουν τις συμβατικές τους υποχρεώσεις (οι οποίες μόνο ενδιαφέρουν προφανώς στην κύρια δίκη ενώπιον του δικαστηρίου των Βρυξελλών). Βρισκόμαστε κατά βάση προ της ανάγκης σταθμίσεως συμφερόντων. Από τη μια πλευρά πρέπει να ληφθεί υπόψη το συμφέρον στην εκτέλεση των συμφωνιών που συνήφθησαν έγκυρα και με την παράβαση των οποίων συνδέεται πολλαπλά η οριστική κατάρρευση ολόκληρου συστήματος. Από την άλλη πλευρά έχουμε το γενικό συμφέρον στη διατήρηση του καθεστώτος ανταγωνισμού, το οποίο όμως ούτως ή άλλως θίγεται από την καθολικά αναγνωριζόμενη δυνατότητα προαιρετικής εφαρμογής των συμφωνιών. Αν ληφθεί, τέλος, υπόψη ότι ο κίνδυνος σοβαρού επηρεασμού του δικαίου του ανταγωνισμού που προκύπτει από την κοινοποίηση συμφωνιών που προφανώς δεν είναι άξιες κοινοποιήσεως, μπορεί να αντιμετωπιστεί με γνωστοποιήσεις εκ μέρους της Επιτροπής κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17 (δηλαδή με πράξεις που πρέπει ασφαλώς να οδηγούν σε αναστολή των εθνικών δικών), το αποτέλεσμα σταθμίσεως συμφερόντων είναι σαφές. Πράγματι, στην περίπτωση μεταγενέστερης αρνήσεως χορηγήσεως εξαιρέσεως, είναι ορθότερο να παραπεμφθεί εκείνος ο οποίος κατήγγειλε μία συμφωνία σε αξιώσεις αποζημιώσεως, από το να εκτεθεί εκείνος που παρέμεινε πιστός στη σύμβαση στον κίνδυνο να υποστεί ανεπανόρθωτη ζημία λόγω αποκλεισμού της εκτελέσεως της συμφωνίας διά της δικαστικής οδού.
Η άποψή μου είναι λοιπόν σαφής. Κατά το σύστημα του δικαίου του ανταγωνισμού της Κοινότητας, όπως διαμορφώθηκε με τον κανονισμό 17, και κατ' ακολουθία των βασικών σκέψεων της αποφάσεως Bosch, η έννοια της προσωρινής ισχύος πρέπει να νοηθεί έτσι, ώστε να περιλαμβάνει την προβολή αξιώσεων αποζημιώσεως που γεννώνται από παλαιές συμπράξεις, οι οποίες κοινοποιήθηκαν κανονικά, κατά αντισυμβαλλόμενου που παραβίασε τη σύμβαση.
5 — Περίληψη
Στο ερώτημα του tribunal de commerce των Βρυξελλών πρέπει κατόπιν των ανωτέρω να δοθεί η εξής απάντηση:
Η αίτηση ερμηνείας πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να απορριφθεί ως απαράδεκτη, επειδή το ανακύπτον ζήτημα προφανώς δεν έχει σημασία για την έκδοση αποφάσεως επί της εθνικής δίκης.
Αν όμως πρέπει, παρ' όλα αυτά, να δοθεί απάντηση στο ερώτημα, τότε πρέπει να ειπωθεί ότι η προσωρινή ισχύς παλαιάς συμπράξεως που κοινοποιήθηκε κανονικά γεννά δικαίωμα προβολής αξιώσεων αποζημιώσεως κατά του αντισυμβαλλόμενου που την κατήγγειλε επικαλούμενος το άρθρο 85.
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
(
1
)	Τόμος 14, σ. 690.
(
2
)	Τόμος 8, σ. 112.
(
3
)	Rechtsschutz und Verfahren im Recht der Europäischen Gemeinschaften, 1964, σ. 104.