62019CJ0767
WYROK TRYBUNAŁU (dziesiąta izba)
z dnia 3 grudnia 2020 r. (
*1
)
Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Dyrektywy 2009/72/WE i 2009/73/WE – Rynek wewnętrzny energii elektrycznej i gazu ziemnego – Skuteczny rozdział między, z jednej strony, zarządzaniem systemami przesyłowymi energii elektrycznej i gazu oraz, z drugiej strony, działalnością w zakresie dostawy i wytwarzania – Ustanowienie niezależnych krajowych organów regulacyjnych
W sprawie C‑767/19
mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 258 TFUE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesioną w dniu 17 października 2019 r.,
Komisja Europejska, którą reprezentowali O. Beynet i Y.G. Marinova, w charakterze pełnomocników,
strona skarżąca,
przeciwko
Królestwu Belgii, które reprezentowały L. Van den Broeck, M. Jacobs i C. Pochet, w charakterze pełnomocników, które wspierał G. Block, avocat,
strona pozwana,
TRYBUNAŁ (dziesiąta izba),
w składzie: E. Juhász, pełniący obowiązki prezesa izby, C. Lycourgos (sprawozdawca) i I. Jarukaitis, sędziowie,
rzecznik generalny: G. Pitruzzella,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
W skardze Komisja Europejska wnosi do Trybunału o stwierdzenie, że Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 2003/54/WE (Dz.U. 2009, L 211, s. 55) oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającej dyrektywę 2003/55/WE (Dz.U. 2009, L 211, s. 94) poprzez niedokonanie prawidłowej transpozycji:
–
art. 9 ust. 1 lit. a), odpowiednio, dyrektywy 2009/72 i dyrektywy 2009/73;
–
art. 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73;
–
art. 37 ust. 6 lit. a)–c) i art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 6 lit. a)–c) i art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73, a także
–
art. 37 ust. 10 dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 10 dyrektywy 2009/73.
Ramy prawne
Prawo Unii
2
Motywy 9, 11, 34, 37 i 61 dyrektywy 2009/72 stanowią:
„(9)
Bez skutecznego oddzielenia sieci od działalności w zakresie wytwarzania i dostaw (»skuteczny rozdział«) istnieje nieodłączne ryzyko dyskryminacji nie tylko w zakresie eksploatacji sieci, ale także w zakresie środków zachęcających przedsiębiorstwa zintegrowane pionowo do dokonywania stosownych inwestycji w swoje sieci.
[…]
(11)
Skuteczny rozdział może zostać zapewniony jedynie poprzez wyeliminowanie środków zachęcających przedsiębiorstwa zintegrowane pionowo do stosowania dyskryminacji wobec konkurentów w odniesieniu do dostępu do sieci oraz w zakresie inwestycji. Rozdział własności – który należy rozumieć jako wyznaczenie właściciela sieci na operatora systemu i zachowanie jego niezależności od wszelkich interesów związanych z dostawami i produkcją – jest wyraźnie skutecznym i stabilnym sposobem na rozwiązanie nieodłącznego konfliktu interesów oraz zapewnienie bezpieczeństwa dostaw. Z tej przyczyny Parlament Europejski w swojej rezolucji z dnia 10 lipca 2007 r. w sprawie perspektyw rynku wewnętrznego energii elektrycznej i gazu [(2007/2089(INI) (Dz.U. 2008, C 175 E, s. 206)] nawiązał do rozdziału własności na poziomie przesyłu jako najskuteczniejszego narzędzia promowania inwestycji w infrastrukturę w niedyskryminacyjny sposób, sprawiedliwego dostępu do sieci dla nowych podmiotów oraz przejrzystego rynku. Zgodnie z zasadami rozdziału własności państwa członkowskie powinny być zobowiązane do zapewnienia, że ta sama osoba lub te same osoby nie są uprawnione do sprawowania kontroli nad przedsiębiorstwem wytwarzającym lub dostarczającym energię elektryczną i jednocześnie do sprawowania kontroli lub wykonywania jakichkolwiek praw względem operatora systemu przesyłowego lub systemu przesyłowego. Z drugiej strony, sprawowanie kontroli nad systemem przesyłowym lub nad operatorem systemu przesyłowego powinno wykluczać możliwość sprawowania kontroli lub wykonywania jakichkolwiek praw względem przedsiębiorstwa wytwarzającego lub dostarczającego energię elektryczną. W ramach tych ograniczeń przedsiębiorstwo wytwarzające lub dostarczające energię elektryczną powinno móc posiadać udziały mniejszościowe w operatorze systemu przesyłowego lub w systemie przesyłowym.
[…]
(34)
Jeżeli rynek wewnętrzny energii elektrycznej ma właściwie funkcjonować, organy regulacji energetyki powinny móc podejmować decyzje dotyczące wszelkich istotnych kwestii regulacyjnych oraz być w pełni niezależne od jakichkolwiek innych interesów publicznych lub prywatnych. […]
[…]
(37)
Organy regulacji energetyki powinny posiadać uprawnienia do wydawania wiążących decyzji w odniesieniu do przedsiębiorstw energetycznych oraz do nakładania skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji na przedsiębiorstwa energetyczne, które nie wywiązują się ze swoich obowiązków, lub do zaproponowania właściwemu sądowi nałożenia na nie takich sankcji. Organom regulacyjnym należy również przyznać – niezależnie od stosowania zasad konkurencji – uprawnienia do podejmowania decyzji w sprawie stosownych środków zapewniających odbiorcom korzyści poprzez wspieranie skutecznej konkurencji niezbędnej dla właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego energii elektrycznej. Ustanowienie wirtualnych elektrowni – programów udostępniania energii elektrycznej, w ramach którego przedsiębiorstwa energetyczne zobowiązane są do sprzedawania lub udostępniania przez pewien okres pewnej ilości energii elektrycznej zainteresowanym dostawcom lub przyznać im dostęp do części swoich zdolności wytwórczych – są jednym z możliwych środków, które można użyć w celu wspierania skutecznej konkurencji i zapewniania właściwego funkcjonowania rynku. Organom regulacji energetyki należy również przyznać uprawnienia do zapewniania wysokich standardów usługi powszechnej i publicznej w zgodzie z otwarciem rynku, ochrony odbiorców wrażliwych, a także pełnej skuteczności środków w zakresie ochrony konsumentów. Przepisy te powinny pozostawać bez uszczerbku zarówno dla uprawnień Komisji w zakresie stosowania zasad konkurencji, w tym również badania operacji łączenia przedsiębiorstw o wymiarze wspólnotowym, jak i dla zasad dotyczących rynku wewnętrznego, takich jak swobodny przepływ kapitału. Niezależnym organem, do którego ma prawo odwołać się strona, której dotyczy decyzja krajowego organu regulacji energetyki, mógłby być sąd lub inny organ sądowy uprawniony do przeprowadzania kontroli sądowej.
[…]
(61)
[…] Krajowe organy regulacyjne powinny powiadamiać organy ochrony konkurencji i Komisję o państwach członkowskich, w których ceny mają niekorzystny wpływ na konkurencję i prawidłowe funkcjonowanie rynku”.
3
Artykuł 5 tej dyrektywy przewiduje:
„Organy regulacyjne – w przypadku gdy państwa członkowskie tak postanowiły – lub państwa członkowskie zapewniają określenie kryteriów bezpieczeństwa technicznego, a także opracowanie i podanie do wiadomości publicznej zasad technicznych ustanawiających minimalne wymagania techniczno-projektowe i eksploatacyjne przyłączania do systemu instalacji wytwarzających energię, systemów dystrybucyjnych, przyłączonych bezpośrednio urządzeń należących do odbiorców, obwodów połączeń wzajemnych i linii bezpośrednich. Te zasady techniczne zapewniają interoperacyjność systemów oraz są obiektywne i niedyskryminacyjne. W stosownych przypadkach Agencja może wydać stosowne zalecenia dotyczące osiągania zgodności tych zasad. O zasadach tych powiadamia się Komisję zgodnie z art. 8 dyrektywy 98/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w zakresie norm i przepisów technicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego [Dz.U. 1998, L 204, s. 37]”.
4
Artykuł 9 ust. 1 lit. a) i art. 9 ust. 8 dyrektywy 2009/72 stanowi:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają, aby od dnia 3 marca 2012 r.:
a)
każde przedsiębiorstwo będące właścicielem systemu przesyłowego działało jako operator systemu przesyłowego;
[…]
8.   W przypadku gdy w dniu 3 września 2009 r. system przesyłowy należy do przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo, państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o niestosowaniu ust. 1.
W takim przypadku państwa członkowskie, których to dotyczy:
a)
wyznaczają niezależnego operatora systemu zgodnie z art. 13; lub
b)
stosują się do przepisów rozdziału V”.
5
Artykuł 10 ust. 2 tej dyrektywy przewiduje:
„Przedsiębiorstwa będące właścicielami systemów przesyłowych, które uzyskały certyfikację od krajowego organu regulacyjnego jako spełniające wymogi art. 9, zgodnie z przedstawioną poniżej procedurą certyfikacji, zostają [są] zatwierdzane i wyznaczane przez państwa członkowskie jako operatorzy systemów przesyłowych. […]”.
6
Zgodnie z art. 17 ust. 1 lit. a) rzeczonej dyrektywy znajdującym się w jej rozdziale V zatytułowanym „Niezależny operator systemu przesyłowego”:
„Operatorzy systemów przesyłowych mają do dyspozycji wszelkie zasoby ludzkie, techniczne, fizyczne i finansowe niezbędne do wypełniania ich obowiązków wynikających z niniejszej dyrektywy i do prowadzenia działalności w zakresie przesyłania energii elektrycznej, w szczególności:
a)
aktywa, które są niezbędne do prowadzenia działalności w zakresie przesyłania energii elektrycznej, w tym również system przesyłowy, są własnością operatora systemu przesyłowego”.
7
Artykuł 35 ust. 4 i 5 owej dyrektywy przewiduje:
„4.   Państwa członkowskie gwarantują niezależność organu regulacyjnego i zapewniają, aby wykonywał on swoje uprawnienia w sposób bezstronny i przejrzysty. […]
[…]
5.   W celu ochrony niezależności organu regulacyjnego państwa członkowskie zapewniają w szczególności, aby:
a)
organ regulacyjny mógł podejmować niezależne decyzje, niezależnie od jakichkolwiek podmiotów politycznych […]
[…]”.
8
Artykuł 37 ust. 1 lit. i) i j), art. 37 ust. 4 lit. a) i b), art. 37 ust. 6 lit. a)–c) oraz art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72 przewidują:
„1.   Do obowiązków organu regulacyjnego należy:
[…]
i)
monitorowanie poziomu przejrzystości, w tym cen hurtowych, oraz zapewnianie przestrzegania przez przedsiębiorstwa energii elektrycznej wymogów w zakresie przejrzystości;
j)
monitorowanie poziomu i skuteczności otwarcia rynku i konkurencji na poziomie hurtowym i detalicznym, w tym również na giełdach energii elektrycznej, a także cen dla odbiorców będących gospodarstwami domowymi, w tym systemów przedpłat, częstotliwości zmian dostawców, częstotliwości odłączenia od sieci, opłat za usługi konserwacyjne i ich wykonanie oraz skarg zgłaszanych przez odbiorców będących gospodarstwami domowymi, jak również wszelkich zakłóceń lub ograniczeń konkurencji, łącznie z dostarczaniem wszelkich stosownych informacji oraz przekazywaniem właściwym organom ochrony konkurencji wszelkich istotnych spraw;
[…]
4.   Państwa członkowskie zapewniają, aby organy regulacyjne otrzymały uprawnienia umożliwiające im wykonywanie obowiązków, o których mowa w ust. 1, 3 i 6, w sposób skuteczny i szybki. W tym celu organ regulacyjny ma przynajmniej następujące uprawnienia:
a)
do wydawania wiążących decyzji w odniesieniu do przedsiębiorstw energetycznych;
b)
do prowadzenia dochodzeń w sprawie funkcjonowania rynków energii elektrycznej oraz do podejmowania decyzji i nakładania wszelkich niezbędnych i proporcjonalnych środków na rzecz wspierania skutecznej konkurencji oraz zapewniania właściwego funkcjonowania rynku. W stosownych przypadkach organ regulacyjny jest również uprawniony do współpracy z krajowym organem ochrony konkurencji oraz z organami regulacyjnymi rynków finansowych lub z Komisją przy prowadzeniu dochodzeń w zakresie prawa konkurencji;
[…]
6.   Organy regulacyjne są odpowiedzialne za ustalanie lub zatwierdzanie, z odpowiednim wyprzedzeniem przed ich wejściem w życie, przynajmniej metod stosowanych do kalkulacji lub ustanawiania warunków:
a)
przyłączania i dostępu do sieci krajowych, w tym również taryf przesyłowych i dystrybucyjnych lub metod ich ustalania. Te taryfy lub metody umożliwiają realizację niezbędnych inwestycji w sieci w sposób umożliwiający tym inwestycjom zapewnienie wykonalności [żywotności] sieci;
b)
zapewniania usług bilansowania systemu, które świadczone są w sposób jak najbardziej opłacalny i tworzą odpowiednie zachęty dla użytkowników sieci do bilansowania ich wkładu i poborów. Usługi bilansowania systemu świadczone są w sposób sprawiedliwy i niedyskryminacyjny oraz w oparciu o obiektywne kryteria; oraz
c)
dostępu do infrastruktury transgranicznej, łącznie z procedurami w zakresie alokacji zdolności przesyłowych i zarządzania ograniczeniami.
[…]
9.   Organy regulacyjne monitorują zarządzanie ograniczeniami przesyłowymi krajowych sieci energii elektrycznej, w tym i połączeń wzajemnych, oraz wdrażanie zasad zarządzania ograniczeniami. W tym celu operatorzy systemów przesyłowych lub podmioty rynkowe przedstawiają krajowym organom regulacyjnym swoje zasady zarządzania ograniczeniami, w tym mechanizmy alokacji zdolności. Krajowe organy regulacyjne mogą zwrócić się o zmianę tych zasad”.
9
Brzmienie motywów 6, 8, 30, 33 i 59 dyrektywy 2009/73 jest równoważne z brzmieniem motywów, odpowiednio, 9, 11, 34, 37 i 61 dyrektywy 2009/72. Odesłanie do dyrektywy 2003/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2003 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 96/92/WE (Dz.U. 2003, L 176, s. 37), znajdujące się w motywie 33 dyrektywy 2009/72, zastępuje odesłanie do dyrektywy 2003/55/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2003 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającej dyrektywę 98/30/WE (Dz.U. 2003, L 176, s. 57), znajdujące się w motywie 29 dyrektywy 2009/73. Odesłania do rynków energii elektrycznej zastępują odesłania do rynków gazu.
10
Brzmienie art. 9 ust. 1 lit. a), art. 9 ust. 8, art. 10 ust. 2, art. 17 ust. 1 lit. a), art. 41 ust. 1 lit. i) i j), art. 41 ust. 4 lit. a) i b), art. 41 ust. 6 lit. a)–c) oraz art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73 jest równoważne, odpowiednio, z brzmieniem art. 9 ust. 1 lit. a), art. 9 ust. 8, art. 10 ust. 2, art. 17 ust. 1 lit. a), art. 37 ust. 1 lit. i) i j), art. 37 ust. 4 lit. a) i b), art. 37 ust. 6 lit. a)–c) oraz art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72.
Prawo belgijskie
Ustawa o energii elektrycznej
11
Artykuł 9 bis ust. 1 loi du 29 avril 1999, relative à l’organisation du marché de l’électricité (ustawy z dnia 29 kwietnia 1999 r. dotyczącej organizacji rynku energii elektrycznej, Moniteur belge z dnia 11 maja 1999 r., s. 16264), zmienionej ustawą z dnia 28 czerwca 2015 r. (Moniteur belge z dnia 6 lipca 2015 r., s. 44424), (zwanej dalej „ustawą o energii elektrycznej”), wprowadzony ustawą z dnia 14 stycznia 2003 r. (Moniteur belge z dnia 28 lutego 2003 r., s. 9944), przewiduje:
„Operator systemu powinien, z wyjątkiem dwóch papierów wartościowych, posiadać pośrednio lub bezpośrednio cały udział w kapitale i wszystkie prawa głosu związane z papierami wartościowymi wydanymi przez:
1) każdą spółkę zależną zapewniającą w całości lub częściowo, na wniosek operatora systemu, zarządzanie systemem przesyłowym, o którym mowa w art. 8;
2) każdą spółkę zależną będącą właścicielem infrastruktury i urządzeń stanowiących część systemu przesyłowego”.
12
Artykuł 10 ust. 1 ustawy o energii elektrycznej przewiduje:
„Po uzyskaniu opinii [Commission de régulation de l’électricité et du gaz (komisji ds. regulacji energii elektrycznej i gazu) (CREG)] oraz po poddaniu sprawy pod obrady rady ministrów, ministre [fédéral chargé de l’énergie, minister federalny, odpowiedzialny za sprawy energii] wyznacza operatora systemu po propozycji przedstawionej przez właściciela systemu lub większej ich liczby (w tym, w stosownym przypadku, operatora systemu wychodzącego), którzy, sami lub wspólnie, posiadają część systemu przesyłowego obejmującą co najmniej 75[%] terytorium kraju i co najmniej dwie trzecie terytorium każdego regionu.
[…]”.
13
Artykuł 11 tej ustawy stanowi:
„Po uzyskaniu opinii [CREG] oraz po konsultacji z operatorem systemu król ustanawia rozporządzenie techniczne w odniesieniu do zarządzania systemem przesyłowym oraz dostępu do tego systemu.
Rozporządzenie techniczne definiuje w szczególności:
1) minimalne wymogi techniczne dla przyłączania do systemu przesyłowego instalacji wytwarzających, systemów dystrybucyjnych, przyłączonych bezpośrednio urządzeń należących do odbiorców, obwodów połączeń wzajemnych i linii bezpośrednich, terminów przyłączenia, a także rozwiązań technicznych pozwalających operatorowi systemu na dostęp do instalacji użytkowników i na podjęcie działań ich dotyczących, jeśli wymaga tego bezpieczeństwo lub niezawodność techniczna systemu; a także terminy przyłączenia;
2) zasady operacyjne, którym podlega operator systemu przy technicznym zarządzaniu przepływami energii elektrycznej oraz przy podejmowaniu działań koniecznych do rozwiązywania problemów związanych z ograniczeniami przesyłowymi, zakłóceniami technicznymi oraz awariami modułów wytwarzania;
3) w stosownym przypadku, priorytet, jaki należy nadać - z uwzględnieniem, w miarę możliwości, koniecznego bezpieczeństwa dostaw – instalacjom wytwarzania, które korzystają z odnawialnych źródeł energii lub z jednostek kogeneracyjnych;
4) usługi pomocnicze, które ma przewidzieć operator systemu;
5) informacje, które użytkownicy systemu powinni udzielić operatorowi systemu, w tym dane dotyczące planu rozwoju;
6) informacje, które operator systemu powinien udzielić operatorom innych systemów elektroenergetycznych, z którymi połączony jest system przesyłowy, w celu zapewnienia bezpiecznej i skutecznej eksploatacji, skoordynowanego rozwoju i współdziałania sieci połączonej;
7) przepisy dotyczące informacji lub uprzedniego zatwierdzenia przez [CREG] zasad operacyjnych, warunków ogólnych, umów standardowych, formularzy lub procedur mających zastosowanie do operatora systemu oraz, w stosownym przypadku, do użytkowników.
Zgodnie z rozporządzeniem technicznym umowy operatora systemu dotyczące dostępu do systemu określają zasady korzystania z niego przez użytkowników systemu, dystrybutorów lub pośredników w sposób niedyskryminacyjny”.
14
Artykuł 18 ust. 1 owej ustawy stanowi:
„Z zastrzeżeniem stosowania loi du 6 avril 1995 relative au statut des entreprises d’investissement et à leur contrôle, aux intermédiaires financiers et conseillers en placements [ustawy z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie statusu przedsiębiorstw inwestycyjnych i ich kontroli, pośredników finansowych i doradców inwestycyjnych, Moniteur belge z dnia 3 czerwca 1995 r., s. 15876], król może, po uzyskaniu opinii [CREG]:
[…]
2) uchwalić zasady postępowania mające zastosowanie do pośredników i dostawców, w szczególności w kwestiach handlu i bilansowania.
[…]”.
15
Artykuł 23 ust. 1 i 2 ustawy o energii elektrycznej przewiduje:
„1.   Niniejszym ustanawia się [CREG]. [CREG] jest podmiotem niezależnym posiadającym osobowość prawną i mającym siedzibę w administracyjnym regionie stołecznym Brukseli [Belgia].
[CREG] podejmuje wszelkie rozsądne środki służące realizacji następujących celów w ramach swoich zadań wymienionych w art. 23 [ust.] 2, w ścisłym porozumieniu z innymi właściwymi organami federalnymi, w tym również z Autorité belge de la concurrence (belgijskim organem ochrony konkurencji), w stosownych przypadkach i bez uszczerbku dla ich kompetencji:
[…]
2.   [CREG] powierzono, po pierwsze, zadanie doradcze wobec organów publicznych w odniesieniu do organizacji i funkcjonowania rynku energii elektrycznej oraz, po drugie, ogólne zadanie monitorowania i kontroli stosowania przepisów ustaw i rozporządzeń w tym zakresie.
W tym względzie [CREG]:
[…]
3) monitoruje przejrzystość i konkurencję na rynku energii elektrycznej zgodnie z art. 23 bis;
3 bis) dokonuje oceny obiektywnie uzasadnionego charakteru stosunku cen do kosztów przedsiębiorstwa, o którym mowa w art. 23 ter;
4) monitoruje i kontroluje działalność handlową, której przedmiotem są produkty energetyczne sprzedawane w obrocie hurtowym zgodnie z rozporządzeniem [Parlamentu Europejskiego i Rady] (UE) nr 1227/2011 [z dnia 25 października 2011 r. w sprawie integralności i przejrzystości hurtowego rynku energii (Dz.U. 2011, L 326, s. 1)] z poszanowaniem odpowiednich kompetencji belgijskiego organu ochrony konkurencji oraz [Autorité des services et marchés financiers (FSMA, organu ds. usług i rynków finansowych];
[…]
8) kontroluje przestrzeganie przez operatora systemu i przedsiębiorstwa energetyczne obowiązków na nich spoczywających na podstawie niniejszej ustawy i rozporządzeń wykonawczych do niej, a także innych przepisów ustawowych i wykonawczych mających zastosowanie do rynku energii elektrycznej, w szczególności w odniesieniu do kwestii transgranicznych i dziedzin, o których mowa w rozporządzeniu [Parlamentu Europejskiego i Rady] (WE) nr 714/2009 [z dnia 13 lipca 2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci w odniesieniu do transgranicznej wymiany energii elektrycznej i uchylającym rozporządzenie (WE) nr 1228/2003 (Dz.U. 2009, L 211, s. 15)];
9) kontroluje stosowanie rozporządzenia technicznego, zatwierdza dokumenty wskazane w tym rozporządzeniu, w szczególności w odniesieniu do warunków przyłączania i dostępu do systemu przesyłowego oraz warunków odpowiedzialności za bilansowanie w obszarze regulacyjnym, i dokonuje przeglądu dotychczasowego funkcjonowania zasad rozporządzenia technicznego dotyczących bezpieczeństwa i niezawodności systemu przesyłowego;
[…]”.
16
Artykuł 23 bis tej ustawy stanowi:
„[CREG] dba o to, aby każde przedsiębiorstwo energetyczne, które dostarcza energię elektryczną klientom zamieszkałym w Belgii, powstrzymywało się, samo lub w porozumieniu z innym przedsiębiorstwem energetycznym lub z ich większą liczbą, od jakichkolwiek zachowań antykonkurencyjnych lub nieuczciwych praktyk handlowych mających wpływ lub mogących mieć wpływ na prawidłowo funkcjonujący rynek energii elektrycznej w Belgii.
Jeśli [CREG] ustali, podczas wykonywania jego zadań w zakresie monitorowania i kontroli, istnienie nieuczciwych praktyk handlowych lub zachowania antykonkurencyjnego, kieruje on, z własnej inicjatywy, do ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii sprawozdanie wskazujące na te ustalenia oraz, w stosownym przypadku, na każdy środek, którego podjęcie przez niego lub przez każdy inny właściwy organ uważa za konieczne w celu przeciwdziałania nieuczciwym praktykom handlowym lub zachowaniu antykonkurencyjnemu mającym wpływ lub mogącym mieć wpływ na prawidłowo funkcjonujący rynek energii elektrycznej w Belgii.
[CREG] zgłasza belgijskiemu organowi ochrony konkurencji podejrzewane naruszenia, przekazuje mu sprawozdanie, jakie skierował do ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii, i udziela mu niezbędnych poufnych informacji.
W odniesieniu do nieuczciwych praktyk handlowych król może, na wniosek [CREG], w drodze rozporządzenia poddanego pod obrady rady ministrów, określić pilne środki, które [CREG] jest upoważniony podjąć.
[CREG] może wydawać opinie i proponować wszelkie środki wspierające prawidłowe funkcjonowanie i przejrzystość rynku, a które to środki mają zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw energetycznych działających w Belgii”.
17
Zgodnie z art. 23 ter wspomnianej ustawy:
„1.   Ceny proponowane przez przedsiębiorstwo energetyczne muszą być obiektywnie uzasadnione w stosunku do kosztów przedsiębiorstwa. [CREG] dokonuje oceny tego stosunku, porównując w szczególności koszty i ceny rzeczonego przedsiębiorstwa z kosztami i cenami porównywalnego przedsiębiorstwa, w miarę możliwości także na płaszczyźnie międzynarodowej.
2.   W przypadku gdy przedsiębiorstwo energetyczne jest przedsiębiorstwem powiązanym, domniemuje się nadużycie pozycji dominującej, jeżeli proponuje ono ceny lub warunki dyskryminujące przedsiębiorstwa niepowiązane.
3.   Jeżeli [CREG] ustali, że nie istnieje obiektywnie uzasadniony stosunek, jak wskazano w [ust. 1], kieruje on, z własnej inicjatywy, do ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii sprawozdanie wskazujące na te ustalenia oraz zalecane przez niego środki.
[CREG] zgłasza belgijskiemu organowi ochrony konkurencji podejrzewane naruszenia, przekazuje mu sprawozdanie, jakie skierował do ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii i udziela mu niezbędnych poufnych informacji.
W odniesieniu do dyskryminujących cen lub warunków król może, na wniosek [CREG], w drodze dekretu poddanego pod obrady rady ministrów, określić pilne środki, które [CREG] jest upoważniony podjąć.
W kwestii ceny [CREG] może wydawać opinie i proponować wszelkie środki mające zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw energetycznych działających w Belgii”.
18
Artykuł 26 ust. 1 tej ustawy przewiduje:
„Przy wypełnianiu powierzonych zadań [CREG] może wymagać od operatora systemu i operatora systemu dystrybucyjnego, każdego przedsiębiorstwa powiązanego, a także każdego przedsiębiorstwa zarządzającego lub wykorzystującego wielostronną platformę handlową, w ramach której negocjowane są bloki energetyczne lub instrumenty finansowe związane z blokami energetycznymi, utrzymującego bezpośredni związek z belgijskim rynkiem energii elektrycznej lub mającego bezpośredni wpływ na ten rynek, udzielenia wszelkich niezbędnych informacji, w tym uzasadnienia każdorazowej odmowy udzielenia dostępu osobie trzeciej, oraz wszelkich informacji o środkach niezbędnych do wzmocnienia systemu, pod warunkiem że uzasadni swoje żądanie. [CREG] może przeprowadzić kontrolę ich sprawozdań finansowych na miejscu.
Począwszy od dnia 1 stycznia 2003 r. [CREG] może także wymagać od nich i od comité de contrôle de l’Électricité et du Gaz (komitetu kontroli energii elektrycznej i gazu), bez uszczerbku dla zadań przypisanych temu ostatniemu, informacji użytecznych dla opracowania jego polityki taryfowej w ramach wykonywania zadania powierzonego mu w art. 23 [pkt 14 bis, 15 i 16”.
19
Artykuł 26 ust. 1 bis ustawy o energii elektrycznej przewiduje:
„Przy wykonywaniu zadań powierzonych mu w art. 23 bis i 23 ter [CREG] posiada między innymi uprawnienia i prawa opisane poniżej:
1) uzyskanie od przedsiębiorstw energetycznych wszelkich informacji, w dowolnej formie, o środkach wchodzących w zakres jego kompetencji i zadań w ciągu trzydzieści dni od dnia złożenia wniosku;
2) uzyskanie od tych przedsiębiorstw sprawozdań o ich działalności lub pewnych aspektach tej działalności;
3) określenie informacji, które regularnie powinny mu przekazywać przedsiębiorstwa energetyczne, oraz częstotliwości, z jaką należy mu tych informacji udzielać.
4) w przypadku odmowy udzielenia żądanych informacji w ciągu trzydziestu dni, przeprowadzenie wizyty na miejscu, w trakcie której [CREG] może sprawdzić wszystkie wyżej określone informacje oraz dokumenty niezbędne do wykonania mu przypisanych zadań i, w stosownym przypadku, je skopiować.
Informacje zebrane przez [CREG] w ramach niniejszego ustępu mogą zostać wykorzystane jedynie w celu sporządzenia sprawozdań, opinii i zaleceń, o których mowa w art. 23 bis i 23 ter. Król może, w drodze dekretu królewskiego poddanego pod obrady rady ministrów, rozszerzyć zakres stosowania tego artykułu na decyzje wiążące, które mogłyby być objęte art. 23 bis i 23 ter”.
20
Artykuł 30 bis ust. 3 wspomnianej ustawy stanowi:
„[…]
Członkowie [CREG] są uprawnieni do badania i stwierdzania, w drodze protokołów, które mają moc dowodową z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, naruszeń […]. W tym względzie mogą:
1) wejść do budynków, warsztatów i ich przybudówek podczas godzin otwarcia lub pracy, jeśli jest to niezbędne do wykonania ich zadań;
2) dokonać wszystkich użytecznych ustaleń, zażądać przedstawienia wszystkich dokumentów, pism, ksiąg i przedmiotów niezbędnych do prowadzenia dochodzenia i do stwierdzenia naruszeń oraz je zatrzymać;
3) zebrać wszystkie informacje, otrzymać wszystkie zeznania lub oświadczenia złożone na piśmie lub ustnie;
4) udzielić pomocy w wykonaniu decyzji Komisji.
[…]”.
21
Na podstawie art. 31 rzeczonej ustawy „bez uszczerbku dla innych środków przewidzianych w niniejszej ustawie [CREG] może nakazać wszystkim osobom fizycznym lub prawnym mającym miejsce zamieszkania lub siedzibę w Belgii zastosowanie się do przepisów określonych w niniejszej ustawie, rozporządzeniach wykonawczych, późniejszych ustawach dotyczących taryf lub składki, o której mowa w art. 21 bis, lub też wszystkich innych przepisów, których stosowanie monitoruje na podstawie art. 23 [ust.] 2 [akapit drugi] pkt 4 i 8, w terminie określonym przez [CREG]”.
22
Artykuł 31/1 tej ustawy stanowi:
„1.   […] za uprzednią zgodą sędziego prowadzącego postępowanie dowodowe osoby określone w art. 30 bis [ust.] 3 [akapit pierwszy] mogą, w drodze decyzji z uzasadnieniem, nakazać, poza prywatnym lokalem mieszkalnym, zajęcia aktywów będących własnością osób, wobec których toczy się dochodzenie prowadzone przez [CREG], oraz stanowiących przedmiot badanego naruszenia lub przeznaczonych, czy też służących do popełnienia owego naruszenia, lub stanowiących korzyść majątkową uzyskaną bezpośrednio w wyniku naruszenia lub stanowiących równowartość tej korzyści.
Osoby określone w art. 30 bis [ust.] 3 [akapit pierwszy] wskazują w ich decyzjach okoliczności faktyczne uzasadniające podjęty środek oraz uwzględniają, w ramach uzasadnienia ich decyzji, zasady proporcjonalności i pomocniczości.
Do celów wykonania tego nakazu osoby określone w art. 30 bis [ust.] 3 [akapit pierwszy] mogą, w razie potrzeby, wnosić o uzyskanie pomocy władz publicznych.
[…]”.
Ustawa o gazie ziemnym
23
Artykuł 8 ust. 2 akapit drugi loi du 12 avril 1965, relative au transport de produits gazeux et autres par canalisations (ustawy z dnia 12 kwietnia 1965 r. o przesyle rurociągowym produktów gazowych i innych, Moniteur belge z dnia 7 maja 1965 r., s. 5260), zmienionej ustawą z dnia 8 lipca 2015 r. (Moniteur belge z dnia 16 lipca 2015 r., s. 46239), (zwanej dalej „ustawą o gazie ziemnym”), przewiduje:
„Posiadacz pozwolenia na przesył gazu ziemnego, który ubiega się o zarządzanie systemem przesyłowym gazu ziemnego, powinien posiadać sam lub wspólnie z innymi posiadaczami pozwolenia na przesył gazu ziemnego, część danego systemu pokrywającą co najmniej 75% terytorium kraju”.
24
Artykuł 15/5 undecies tej ustawy stanowi:
„1.   Na wniosek [CREG] król ustanawia kodeks dobrego postępowania w przedmiocie dostępu do systemu przesyłowego gazu ziemnego, instalacji magazynowania gazu ziemnego i instalacji LNG [liquefied natural gas, skroplony gaz ziemny].
Kodeks dobrego postępowania definiuje:
1) procedury i sposoby składania wniosku o dostęp do systemu;
2) informacje, które użytkownicy systemu przesyłowego gazu ziemnego, instalacji magazynowania gazu ziemnego i instalacji LNG powinni udzielić operatorowi systemu przesyłowego gazu ziemnego, operatorowi instalacji magazynowania gazu ziemnego i operatorowi instalacji LNG;
3) środki ostrożności, jakie powinien podjąć operator systemu przesyłowego gazu ziemnego, operator instalacji magazynowania gazu ziemnego i operator instalacji LNG w celu zachowania poufności danych handlowych dotyczących użytkowników systemu przesyłowego gazu ziemnego, instalacji magazynowania gazu ziemnego [lub] instalacji LNG;
4) terminy, w których operator systemu przesyłowego gazu ziemnego, operator instalacji magazynowania gazu ziemnego i operator instalacji LNG powinni odpowiedzieć na wniosek o dostęp do ich systemu i instalacji;
5) środki mające na celu uniknięcie wszelkiej dyskryminacji między użytkownikami lub kategoriami użytkowników systemu przesyłowego gazu ziemnego, instalacji magazynowania gazu ziemnego lub instalacji LNG;
6) minimalne wymogi dotyczące rozdziału prawnego i operacyjnego funkcji przesyłu gazu ziemnego i dostawy gazu ziemnego wśród operatorów systemu przesyłowego, instalacji magazynowania gazu ziemnego lub instalacji LNG;
7) podstawowe zasady dotyczące praw i obowiązków, z jednej strony, operatora systemu przesyłowego gazu ziemnego, operatora instalacji magazynowania gazu ziemnego i operatora instalacji LNG oraz, z drugiej strony, użytkowników systemu przesyłowego gazu ziemnego, instalacji magazynowania gazu ziemnego lub instalacji LNG, w zakresie dostępu do tego systemu i instalacji;
8) podstawowe zasady w zakresie rozliczeń;
9) podstawowe zasady dotyczące praw i obowiązków, z jednej strony, operatora systemu przesyłowego gazu ziemnego, operatora instalacji magazynowania gazu ziemnego i operatora instalacji LNG oraz, z drugiej strony, użytkowników systemu przesyłowego gazu ziemnego, instalacji magazynowania gazu ziemnego lub instalacji LNG, w zakresie użytkowania tego systemu i tych instalacji, w szczególności negocjowanie dostępu do zdolności przesyłowych, zarządzania ograniczeniami oraz publikowania informacji;
10) środki, jaki należy podjąć w ramach programu zgodności w celu zagwarantowania wyłączenia praktyk dyskryminacyjnych i zapewnienia właściwego monitorowania tego zadania. Program wymienia szczególne obowiązki pracowników dla osiągnięcia tego celu. Osoba lub organ odpowiedzialny za monitorowanie programu zgodności składa [CREG] roczne sprawozdanie przedstawiające podjęte środki. Sprawozdanie to jest publikowane.
11) wymagania w zakresie niezależności pracowników operatorów wobec producentów, dystrybutorów, dostawców i pośredników[;]
12) zasady i organizację rynku wtórnego, o którym mowa w art. 15/1 [ust. 1] pkt 9 bis;
13) podstawowe zasady dotyczące organizacji dostępu do węzłów.
Otrzymanie i utrzymanie wszystkich pozwoleń na przesył lub dostawę zależy od przestrzegania kodeksu dobrego postępowania.
[…]”.
25
Artykuł 15/14 ust. 2 akapity pierwszy i drugi omawianej ustawy stanowi:
„[CREG] powierzono, po pierwsze, zadanie doradcze wobec organów publicznych w odniesieniu do organizacji i funkcjonowania rynku gazu ziemnego oraz, po drugie, zadanie monitorowania i kontroli stosowania przepisów ustaw i rozporządzeń w tym zakresie.
W tym względzie [CREG]:
[…]
6) zatwierdza główne warunki dostępu do systemu przesyłowego, z wyłączeniem taryf wskazanych w art. 15/5–15/5 quinquies, i kontroluje ich stosowanie przez przedsiębiorstwa przesyłowe w odniesieniu, odpowiednio, do ich systemów;
[…]
9) kontroluje rachunkowość przedsiębiorstw sektora gazu ziemnego w celu, w szczególności, sprawdzenia przestrzegania przepisów art. 15/12 i braku subwencji skrośnych;
[…]
16) monitoruje poziom przejrzystości, w tym cen hurtowych, oraz zapewnia przestrzeganie przez przedsiębiorstwa gazownicze wymogów w zakresie przejrzystości;
17) monitoruje poziom i skuteczność otwarcia rynku i konkurencji na poziomie hurtowym i detalicznym, w tym również na giełdach gazu ziemnego, oraz monitoruje wszelkie ewentualne zakłócenia lub ograniczenia konkurencji, łącznie z dostarczaniem wszelkich stosownych informacji oraz przekazywaniem belgijskiemu organowi ochrony konkurencji wszelkich istotnych spraw;
[…]
29) zatwierdza, na wniosek operatora systemu przesyłowego gazu ziemnego, metody stosowane w celu utworzenia dostępu do infrastruktury transgranicznej, łącznie z procedurami w zakresie alokacji zdolności przesyłowych i zarządzania ograniczeniami. Takie metody muszą być przejrzyste i niedyskryminujące. [CREG] publikuje na swojej stronie internetowej zatwierdzone metody.
30. monitoruje zarządzanie ograniczeniami systemu przesyłowego gazu ziemnego, w tym połączeń wzajemnych, oraz wdrażanie zasad zarządzania ograniczeniami zgodnie z art. 15/1 [ust. 3] pkt 7. [CREG] informuje o tym direction générale de l’Énergie [du service public fédéral »Économie, PME, Classes moyennes et Énergie«, dyrekcję generalną ds. energii federalnej służby publicznej ds. gospodarki, MŚP, klasy średniej i energii]”.
26
Artykuł 15/14 bis tej ustawy przewiduje:
„[CREG] dba o to, aby każde przedsiębiorstwo gazownicze, które dostarcza gaz ziemny klientom zamieszkałym w Belgii, powstrzymywało się, samo lub w porozumieniu z innym przedsiębiorstwem gazowniczymi lub z ich większą liczbą, od jakichkolwiek zachowań antykonkurencyjnych lub nieuczciwych praktyk handlowych mających wpływ lub mogących mieć wpływ na prawidłowo funkcjonujący rynek gazu ziemnego w Belgii.
Jeśli [CREG] ustali, podczas wykonywania jego zadań w zakresie monitorowania i kontroli, istnienie nieuczciwych praktyk handlowych lub zachowania antykonkurencyjnego, kieruje on, z własnej inicjatywy, do ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii sprawozdanie wskazujące na te ustalenia oraz, w stosownym przypadku, każdy środek, którego podjęcie przez niego lub przez każdy inny właściwy organ uważa za konieczne w celu przeciwdziałania nieuczciwym praktykom handlowym lub zachowaniu antykonkurencyjnemu mającym wpływ lub mogącym mieć wpływ na prawidłowo funkcjonujący rynek gazu ziemnego w Belgii.
[CREG] zgłasza belgijskiemu organowi ochrony konkurencji podejrzewane naruszenia, przekazuje mu sprawozdanie, jakie skierował do ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii, i udziela mu niezbędnych poufnych informacji.
W odniesieniu do nieuczciwych praktyk handlowych król może, na wniosek [CREG], w drodze dekretu poddanego pod obrady rady ministrów, określić pilne środki, które [CREG] jest upoważniony podjąć.
[CREG] może wydawać opinie i proponować wszelkie środki wspierające prawidłowe funkcjonowanie i przejrzystość rynku, a które to środki mają zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw gazowniczych działających w Belgii”.
27
Artykuł 15/14 ter ustawy o gazie ziemnym stanowi:
1.   Ceny proponowane przez przedsiębiorstwo gazownicze muszą być obiektywnie uzasadnione w stosunku do kosztów przedsiębiorstwa. [CREG] dokonuje oceny tego stosunku, porównując w szczególności koszty i ceny rzeczonego przedsiębiorstwa z kosztami i cenami porównywalnego przedsiębiorstwa, w miarę możliwości także na płaszczyźnie międzynarodowej.
2.   W przypadku gdy przedsiębiorstwo gazownicze jest przedsiębiorstwem powiązanym, domniemuje się nadużycie pozycji dominującej, jeżeli proponuje ono ceny lub warunki dyskryminujące przedsiębiorstwa niepowiązane.
3.   Jeżeli [CREG] ustali, że nie istnieje obiektywnie uzasadniony stosunek, jak wskazano w [ust. 1], kieruje on, z własnej inicjatywy, do ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii sprawozdanie wskazujące na te ustalenia oraz zalecane przez niego środki.
[CREG] zgłasza belgijskiemu organowi ochrony konkurencji podejrzewane naruszenia, przekazuje mu sprawozdanie, jakie skierował do ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii i udziela mu niezbędnych poufnych informacji.
W odniesieniu do dyskryminujących cen lub warunków król może, na wniosek [CREG], w drodze dekretu poddanego pod obrady rady ministrów, określić pilne środki, które [CREG] jest upoważniony podjąć.
W kwestii ceny [CREG] może wydawać opinie i proponować wszelkie środki mające zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw gazowniczych działających w Belgii”.
28
Zgodnie z art. 15/16 ust. 1 bis tej ustawy:
„Przy wykonywaniu zadań powierzonych mu w art. 15/14 bis i 15/14 ter [CREG] posiada między innymi uprawnienia i prawa opisane poniżej:
1) uzyskanie od przedsiębiorstw gazowniczych wszelkich informacji, w dowolnej formie, o środkach wchodzących w zakres jego kompetencji i zadań w ciągu trzydziestu dni od dnia złożenia wniosku;
2) uzyskanie od tych przedsiębiorstw sprawozdań o ich działalności lub pewnych aspektach tej działalności;
3) określenie informacji, które regularnie powinny mu przekazywać przedsiębiorstwa gazownicze, oraz częstotliwości, z jaką należy mu tych informacji udzielać.
4) w przypadku odmowy udzielenia żądanych informacji w ciągu trzydziestu dni – przeprowadzenie wizyty na miejscu, w trakcie której [CREG] może sprawdzić wszystkie wyżej określone informacje oraz dokumenty, niezbędne do wykonania przypisanych mu zadań i, w stosownym przypadku, je skopiować.
Informacje zebrane przez [CREG] w ramach niniejszego ustępu mogą zostać wykorzystane jedynie w celu sporządzenia sprawozdań, opinii i zaleceń, o których mowa w art. 15/14 bis i 15/14 ter. Król może, w drodze dekretu królewskiego poddanego pod obrady rady ministrów, rozszerzyć zakres stosowania tego artykułu na decyzje wiążące, które mogłyby być objęte art. 15/14 bis i 15/14 ter”.
29
Artykuł 18 ust. 3 ustawy o gazie ziemnym stanowi:
„[…]
Członkowie [CREG] są uprawnieni do badania i stwierdzania, w drodze protokołów, które mają moc dowodową z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, naruszeń […]. W tym względzie mogą:
1) wejść do budynków, warsztatów i ich przybudówek podczas godzin otwarcia lub pracy, jeśli jest to niezbędne do wykonania ich zadań;
2) dokonać wszystkich użytecznych ustaleń, zażądać przedstawienia wszystkich dokumentów, pism, ksiąg i przedmiotów niezbędnych do prowadzenia dochodzenia i do stwierdzenia naruszeń oraz je zatrzymać;
3) zebrać wszystkie informacje, otrzymać wszystkie zeznania lub oświadczenia złożone na piśmie lub ustnie;
4) udzielić pomocy w wykonaniu decyzji Komisji.
[…]”.
30
Na podstawie art. 20/2 owej ustawy „bez uszczerbku dla innych środków przewidzianych w niniejszej ustawie [CREG] może nakazać wszystkim osobom fizycznym lub prawnym mającym miejsce zamieszkania lub siedzibę w Belgii zastosowanie się do przepisów określonych w niniejszej ustawie, rozporządzeniach wykonawczych, późniejszych ustawach dotyczących taryf lub składki, o której mowa w art. 15/11, lub też wszystkich innych przepisów, których stosowanie monitoruje na podstawie art. 15/14 ust. 2 [akapit drugi] pkt 5 i 5 bis, w terminie określonym przez [CREG]”.
Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi i postępowanie przed Trybunałem
31
Komisja dokonała z urzędu badania transpozycji dyrektyw 2009/72 i 2009/73 do prawa belgijskiego w celu zweryfikowania istnienia ewentualnych niezgodności z prawem Unii. Dochodzenie dotyczyło rozdzielenia systemów przesyłowych, niezależności i kompetencji krajowych organów regulacyjnych, a także ochrony konsumentów.
32
W dniu 6 maja 2013 r. Komisja skierowała do Królestwa Belgii, w ramach procedury „EU Pilot”, pismo wzywające to państwo do udzielenia odpowiedzi na szereg pytań w przedmiocie tej transpozycji. Dodatkowe pytania skierowano do tego państwa członkowskiego w dniu 10 lutego 2014 r.
33
Rzeczone państwo członkowskie udzieliło odpowiedzi na to pismo i te dodatkowe pytania w dniach 12 września 2013 r., 24 i 28 lutego 2014 r., a także w dniach 3, 18 i 19 marca 2014 r.
34
W dniu 17 października 2014 r. Komisja skierowała do Królestwa Belgii wezwanie do usunięcia uchybienia, uznając, że informacje udzielone przez to państwo członkowskie nie pozwoliły rozwiać jej wątpliwości co do zgodności z prawem Unii transpozycji dyrektyw 2009/72 i 2009/73 do prawa belgijskiego. Rzeczone państwo członkowskie odpowiedziało na to wezwanie w dniu 18 stycznia 2015 r.
35
W dniu 26 lutego 2016 r. Komisja skierowała do Królestwa Belgii uzasadnioną opinię i wezwała to państwo do przyjęcia środków niezbędnych do zastosowania się do tej uzasadnionej opinii w terminie dwóch miesięcy od jej otrzymania.
36
Królestwo Belgii udzieliło odpowiedzi w dniu 19 lipca 2016 r., a następnie poinformowało Komisję o przepisach prawnych w dniu 15 września 2016 r., a także w dniach 9, 10 i 30 stycznia 2017 r. W dniu 2 października 2018 r. odbyła się telekonferencja pomiędzy organami belgijskimi i służbami Komisji.
37
Uznawszy, że niektóre przepisy prawa belgijskiego nie są zgodne z dyrektywami 2009/72 i 2009/73, Komisja postanowiła o wniesieniu rozpatrywanej skargi.
W przedmiocie skargi
W przedmiocie pierwszego zarzutu dotyczącego naruszenia art. 9 ust. 1 lit. a), odpowiednio, dyrektywy 2009/72 i dyrektywy 2009/73
Argumentacja stron
38
Komisja twierdzi, że art. 9 ust. 1 lit. a), odpowiednio, dyrektywy 2009/72 i dyrektywy 2009/73 nie zostały prawidłowo transponowane do prawa belgijskiego. W tym względzie art. 10 ust. 1 ustawy o energii elektrycznej i art. 8 ust. 2 akapit drugi ustawy o gazie ziemnym nie wymagają, aby operator systemu przesyłowego był jego właścicielem, ale wymagają, aby zgodnie z ustawą o energii elektrycznej właściciele systemu, którzy proponują ministrowi federalnemu, odpowiedzialnemu za sprawy energii wyznaczenie operatora systemu, posiadali łącznie część systemu przesyłowego pokrywającą co najmniej 75% terytorium kraju, a zgodnie z ustawą o gazie ziemnym, aby operator systemu posiadał łącznie z innymi część systemu pokrywającą co najmniej 75% terytorium kraju.
39
Sytuacja faktyczna lub praktyka administracyjna, zgodne z prawem Unii, nie mogą zniwelować nieprawidłowej transpozycji tych dyrektyw do prawa wewnętrznego. Ponadto bez znaczenia jest to, że Komisja nie sprzeciwiła się certyfikacji Belgique d’Elia System Operator SA i Fluxys Belgium SA, operatorów systemów przesyłowych, odpowiednio, energii elektrycznej i gazu ziemnego.
40
Dodatkowo wprowadzenie w 2003 r. art. 9 bis do ustawy o energii elektrycznej nie usunęło naruszenia, ponieważ przepis ten przewiduje wyłącznie, że kontrolę operatora systemu nad tym ostatnim można zapewnić za pomocą spółki zależnej posiadanej w 100%.
41
Królestwo Belgii twierdzi, że Elia System Operator i Fluxys Belgium są właścicielami systemu w rozumieniu dyrektyw 2009/72 i 2009/73 oraz że Komisja nie przedstawiła uwag w zakresie wykładni art. 9 ust. 1 lit. a) tych dyrektyw w opiniach sformułowanych przez nią podczas certyfikacji tych operatorów.
42
Zdaniem Królestwa Belgii dochodzi do mylenia, z jednej strony, osób, które mogą zaproponować wyznaczenie operatora systemu przesyłowego i być właścicielami co najmniej 75% systemu w chwili wyznaczenia tego operatora, oraz, z drugiej strony, procentowej wartości własności systemu wyznaczonego operatora. Artykuł 10 ust. 1 ustawy o energii elektrycznej dotyczy wyłącznie pierwszego elementu, a nie odnosi się do własności systemu, jaką dysponuje wyznaczony operator systemu. Ponadto art. 9 bis tej ustawy, wprowadzony w 2003 r., ustanawia wybór co do przeniesienia własności, ponieważ wymaga on, aby operator systemu, za pośrednictwem spółki zależnej, był właścicielem systemu przesyłowego.
43
Królestwo Belgii podnosi, że argumentacja Komisji, zgodnie z którą na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy o energii elektrycznej właścicielami systemu mogą być także właściciele przedsiębiorstwa prowadzącego działalność w zakresie wytwarzania lub dostawy, opiera się na założeniach i teoretycznych twierdzeniach bez przedstawienia przez Komisję dowodu na uchybienie, pomimo że ciężar dowodu spoczywa na niej.
Ocena Trybunału
44
Artykuły 9 ust. 1 lit. a), odpowiednio, dyrektywy 2009/72 i dyrektywy 2009/73 przewidują, że państwa członkowskie zapewniają, aby od dnia 3 marca 2012 r. każde przedsiębiorstwo będące właścicielem systemu przesyłowego działało jako operator systemu przesyłowego.
45
Zgodnie z art. 10 ust. 2 każdej z tych dyrektyw to przedsiębiorstwa będące właścicielami systemów przesyłowych i które uzyskały certyfikację od krajowego organu regulacyjnego jako spełniające wymogi przewidziane w tych art. 9, są zatwierdzane i wyznaczane przez państwa członkowskie jako operatorzy systemów przesyłowych.
46
Motyw 9 dyrektywy 2009/72 i motyw 6 dyrektywy 2009/73 stanowią, że bez skutecznego oddzielenia sieci od działalności w zakresie wytwarzania i dostaw (skuteczny rozdział) istnieje ryzyko dyskryminacji nie tylko w zakresie eksploatacji sieci, ale także w zakresie środków zachęcających przedsiębiorstwa zintegrowane pionowo do dokonywania stosownych inwestycji w swoje sieci.
47
Jak wynika z motywu 11 dyrektywy 2009/72 i motywu 8 dyrektywy 2009/73, rozdział własności należy rozumieć jako wyznaczenie właściciela sieci na operatora systemu i zachowanie jego niezależności od wszelkich interesów związanych z dostawami i produkcją (zob. podobnie wyrok z dnia 26 października 2017 r., Balgarska energiyna borsa, C‑347/16, EU:C:2017:816, pkt 46).
48
Ponadto art. 9 ust. 8, odpowiednio, dyrektywy 2009/72 i dyrektywy 2009/73 przewidują, że w przypadku gdy w dniu 3 września 2009 r. system przesyłowy należy do przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo, państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o niestosowaniu ust. 1 tych artykułów, oraz że w takim przypadku dane państwo członkowskie wyznacza niezależnego operatora systemu zgodnie z, odpowiednio, art. 13 dyrektywy 2009/72 i art. 14 dyrektywy 2009/73, lub też stosuje się do przepisów, odpowiednio, rozdziału V dyrektywy 2009/72 i rozdziału IV dyrektywy 2009/73.
49
W odniesieniu do niezależnych operatorów systemu przesyłowego należy zauważyć, iż orzeczono, że art. 17 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2009/72 wyraźnie wymaga, żeby operatorzy ci byli właścicielami aktywów niezbędnych do prowadzenia działalności w zakresie przesyłu energii elektrycznej, w szczególności systemu przesyłowego, a to zwłaszcza w celu zapewnienia, zgodnie z motywami 16, 17 i 19 tej dyrektywy, pełnej i rzeczywistej niezależności tych operatorów od działalności w zakresie wytwarzania i dostaw (wyrok z dnia 17 października 2019 r., Elektrorazpredelenie Yug, C‑31/18, EU:C:2019:868, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo).
50
Jak słusznie podkreśla Komisja, żaden wzgląd nie uzasadnia zaś istnienia rozbieżności w odniesieniu do zakresu własności systemu między ust. 1 i ust. 8 w art. 9, odpowiednio, dyrektywy 2009/72 i dyrektywy 2009/73. Ów ust. 1 dotyczy przypadku „przedsiębiorstwa będącego właścicielem systemu przesyłowego” bez żadnego wskazania przypadku przedsiębiorstwa, które jest właścicielem części takiego systemu, co oznacza, że dane przedsiębiorstwo, które może zostać wyznaczone jako operator systemu przesyłowego, musi być właścicielem całego tego systemu. Wykładnię tę potwierdza jednoznaczne brzmienie art. 17 ust. 1 lit. a) każdej z rzeczonych dyrektyw, który to przepis odnosi się do przypadku określonego w tym art. 9 ust. 8 i wymaga, aby system przesyłowy był własnością operatora systemu przesyłowego.
51
Z tej analizy brzmienia i kontekstu art. 9 ust. 1, odpowiednio, dyrektywy 2009/72 i dyrektywy 2009/73 wynika, że właściciel systemu przesyłowego musi być właścicielem całego tego systemu.
52
Wniosek ten jest także zgodny z celem tego przepisu. Otóż, jak również słusznie podkreśla Komisja, będąc właścicielem całego systemu, operator jest skłonny do przeprowadzania inwestycji i modyfikacji technicznych pozwalających mu wykorzystywać i rozwijać ten system w optymalny sposób.
53
W niniejszej sprawie ustawodawstwo belgijskie nie wymaga od operatora systemu przesyłowego energii elektrycznej lub gazu ziemnego, aby był właścicielem tego systemu.
54
Artykuł 10 ust. 1 ustawy o energii elektrycznej przewiduje bowiem jedynie, że właściciele systemu, którzy proponują ministrowi federalnemu, odpowiedzialnemu za sprawy energii wyznaczenie operatora systemu, posiadają łącznie część systemu przesyłowego pokrywającą co najmniej 75% terytorium kraju. Jeśli chodzi o art. 8 ust. 2 akapit drugi ustawy o gazie ziemnym, przepis ten wymaga, że osoba ubiegająca się o zarządzanie systemem przesyłowym posiada wspólnie z innymi część systemu pokrywającą co najmniej 75% terytorium kraju.
55
Należy zauważyć, że art. 9 bis ustawy o energii elektrycznej, wprowadzony w 2003 r. i przywołany przez Królestwo Belgii, przewiduje, że operator systemu powinien, z wyjątkiem dwóch papierów wartościowych, posiadać pośrednio lub bezpośrednio „cały udział w kapitale i wszystkie prawa głosu” związane z papierami wartościowymi wydanymi przez każdą spółkę zależną zapewniającą w całości lub częściowo, na wniosek operatora systemu, zarządzanie systemem przesyłowym, o którym mowa w art. 8 tej ustawy, lub przez każdą spółkę zależną będącą właścicielem infrastruktury i urządzeń stanowiących część systemu przesyłowego. Natomiast, o ile przepis ten przewiduje, że kontrolę operatora systemu nad tym systemem można zapewnić za pomocą spółki zależnej posiadanej niemalże w 100% przez tego operatora, o tyle nie wymaga on w żaden sposób, aby każdy operator systemu posiadał taką spółkę zależną, ani aby, w przypadku istnienia takiej spółki zależnej, kontrola przez nią zapewniana dotyczyła całego odnośnego systemu przesyłowego.
56
Ponadto, skoro, jak twierdzi Królestwo Belgii, art. 10 ust. 1 ustawy o energii elektrycznej dotyczy jedynie osób, które mogą zaproponować wyznaczenie operatora systemu przesyłowego oraz że tym samym operator ten nie musi sam spełniać wymogów wskazanych w tym przepisie, nie prowadzi to do stwierdzenia, że ustawodawstwo belgijskie jest zgodne z dyrektywą 2009/72, lecz że ustawodawstwo to nie wymaga, aby operator był właścicielem systemu, gdyż wymóg bycia właścicielem „części systemu przesyłowego” nie ma do niego zastosowania. Zgodnie z argumentacją Królestwa Belgii właściciel lub właściciele części systemu mogliby zaproponować jako operatora osobę, która nie posiada nawet części tego systemu.
57
Królestwo Belgii podnosi wreszcie poszanowanie skuteczności (effet utile) dyrektyw 2009/72 i 2009/73. Jego argumentacja opiera się zasadniczo na fakcie, że na mocy decyzji o certyfikacji wydanych przez CREG na podstawie rozporządzenia nr 714/2009 i rozporządzenia (WE) nr 715/2009 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 lipca 2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowych gazu ziemnego i uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1755/2005 (Dz.U. 2009, L 211, s. 36), Elia System Operator i Fluxys Belgium, operatorzy systemów przesyłowych, odpowiednio, energii elektrycznej i gazu ziemnego, są właścicielami systemu w rozumieniu dyrektyw 2009/72 i 2009/73. Niemniej, niezależnie od wiążącego charakteru tych decyzji wydanych przez CREG, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wykonywanie przepisów przez organy administracyjne państwa członkowskiego zgodnie z przepisami dyrektywy nie może samo w sobie wykazywać się jasnością i dokładnością wymaganą dla spełnienia wymogu bezpieczeństwa prawnego, a sama praktyka administracyjna, która z natury może być dowolnie zmieniana przez administrację, nie może być uznana za wykonanie obowiązków spoczywających na państwach członkowskich w ramach transpozycji danej dyrektywy (wyrok z dnia 15 marca 2012 r., Komisja/Polska, C‑46/11, niepublikowany, EU:C:2012:146, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).
58
Co więcej, fakt, że Komisja w wydanych przez nią opiniach do celów procedury certyfikacji tych operatorów systemu nie sprzeciwiła się ich certyfikacji, nie może przesądzać o prawidłowej transpozycji dyrektyw 2009/72 i 2009/73 do prawa belgijskiego, ponieważ przedmiotem tych opinii nie jest wypowiedzenie się co do kwestii tej transpozycji.
59
W konsekwencji należy stwierdzić, że Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na podstawie tych dyrektyw poprzez niedokonanie prawidłowej transpozycji art. 9 ust. 1 lit. a) każdej z rzeczonych dyrektyw.
W przedmiocie zarzutu drugiego dotyczącego naruszenia szeregu przepisów art. 37 dyrektywy 2009/72 i art. 41 dyrektywy 2009/73
60
W odniesieniu do zarzutu drugiego, składającego się w skardze z trzech części, Komisja wskazała w replice, że odstąpiła od trzeciej części dotyczącej naruszenia art. 37 ust. 10 dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 10 dyrektywy 2009/73.
W przedmiocie pierwszej części zarzutu drugiego dotyczącej naruszenia art. 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73
– Argumentacja stron
61
Komisja twierdzi, że art. 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73 nie zostały prawidłowo transponowane do prawa belgijskiego. Liczne przepisy ustawy o energii elektrycznej i ustawy o gazie ziemnym nie pozwalają organowi regulacyjnemu, w niniejszej sprawie – CREG, na podjęcie decyzji wiążących w odniesieniu do przejrzystości i wolnej konkurencji na rynku, na nałożenie środków proporcjonalnych i koniecznych dla wspierania skutecznej konkurencji oraz na zapewnienie prawidłowego funkcjonowania rynku w stosunku do przedsiębiorstw energetycznych i gazowniczych.
62
Skoro organ regulacyjny musi dysponować, na podstawie tych przepisów dyrektyw 2009/72 i 2009/73, uprawnieniem do nałożenia środków w celu zapewnienia skutecznej konkurencji, należy odrzucić argumentację Królestwa Belgii, zgodnie z którą w prawie belgijskim jedynie król, jako organ polityczny, może zezwolić CREG, na wniosek tego ostatniego, na wydanie wiążących decyzji lub na przekazanie innym organom zebranych przez CREG informacji, aby organy te podjęły, w stosownym przypadku, wiążące środki. Podobnie jest w przypadku argumentacji dotyczącej podnoszonej wyłącznej kompetencji organów ochrony konkurencji.
63
Co się tyczy argumentacji Królestwa Belgii, zgodnie z którą art. 31 ustawy o energii elektrycznej i art. 20/2 ustawy o gazie ziemnym przyznają CREG ogólną kompetencję do wydawania wiążących decyzji wobec osób fizycznych lub prawnych, Komisja podnosi, że przepisy te pozwalają jedynie na nakazanie tym osobom wypełnienia już ciążących na nich obowiązków, podczas gdy art. 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73 mają na celu powierzenie organowi regulacyjnemu uprawnienia wydawania decyzji w sposób autonomiczny.
64
Królestwo Belgii utrzymuje, że przepisy krajowe wskazane przez Komisję dotyczą wyłącznie prawa konkurencji i transponują art. 37 ust. 1 lit. j) „ostatnia część” i art. 37 ust. 13 dyrektywy 2009/72, a także art. 41 ust. 1 lit. j) „ostatnia część” i art. 41 ust. 13 dyrektywy 2009/73. W tej dziedzinie właściwe są wyłącznie organy ochrony konkurencji, jak wynika to w szczególności z motywów 37 i 61 dyrektywy 2009/72.
65
Przepisy krajowe wskazane przez Komisję potwierdzają podział kompetencji między organami ochrony konkurencji i organem sektorowym, takim jak CREG, który jest właściwy do zbierania informacji i przekazywania ich organom ochrony konkurencji, które mogą na podstawie tych informacji podjąć środki lub decyzje. CREG działa w ramach regularnej współpracy z belgijskim urzędem ochrony konkurencji.
66
Ponadto kompetencje wymienione w art. 37 ust. 4 dyrektywy 2009/72 i w art. 41 ust. 4 dyrektywy 2009/73 nie mogą obejmować wszystkich zadań powierzonych organowi regulacyjnemu na podstawie ust. 1 każdego z tych artykułów, gdyż groziłoby to powstaniem konfliktów kompetencyjnych w dziedzinie prawa konkurencji między organem ochrony konkurencji a CREG. Te ust. 4 wspominają jedynie o skutecznej konkurencji i skutecznym funkcjonowaniu rynku, ale nie o pojęciach przejrzystości i wolnej konkurencji na rynku. Co więcej, CREG posiada już wymienione w omawianych ust. 4 kompetencje na mocy art. 23 ust. 2 ustawy o energii elektrycznej, art. 7 ust. 1 bis i art. 29 bis pkt 7 ustawy o energii elektrycznej, a także art. 15/14 ust. 2 pkt 8 bis ustawy o gazie ziemnym.
67
Ponadto na podstawie tych ust. 4 organ regulacyjny powinien posiadać jedynie uprawnienia niezbędne do wykonywania zadań, o których mowa w ust. 1, 3 i 6 wspomnianych artykułów 37 i 41, co ma miejsce w przypadku prawa belgijskiego na mocy art. 36 pkt 2 loi, du 8 janvier 2012, portant modifications de la loi du 29 avril 1999 relative à l’organisation du marché de l’électricité et de la loi du 12 avril 1965, relative au transport de produits gazeux et autres par canalisations (ustawy z dnia 8 stycznia 2012 r. zmieniającej ustawę z dnia 29 kwietnia 1999 r. dotyczącą organizacji rynku energii elektrycznej i ustawę z dnia 12 kwietnia 1965 r. o przesyle rurociągowym produktów gazowych i innych, Moniteur belge z dnia 11 stycznia 2012 r., s. 909), a także art. 23 ust. 1 akapit drugi ustawy o energii elektrycznej, który dokonuje transpozycji art. 37 ust. 1, 4, 6 i 9 dyrektywy 2009/72 dotyczącego kompetencji organów regulacyjnych.
68
Królestwo Belgii podnosi, że art. 37 ust. 1 lit. i) dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 1 lit. i) dyrektywy 2009/73 przewidują jedynie zadanie polegające na czuwaniu nad przestrzeganiem obowiązku przejrzystości przez przedsiębiorstwa energetyczne i gazownicze. Organ regulacyjny może nałożyć karę jedynie za naruszenie obowiązku przejrzystości. Znaczenie mają jedynie „ostatnia część” art. 37 ust. 1 lit. j) dyrektywy 2009/72 i „ostatnia część” art. 41 ust. 1 lit. j) dyrektywy 2009/73, które przewidują monitorowanie cen pobieranych od odbiorców będących gospodarstwami domowymi, w tym systemów przedpłat, częstotliwości zmian dostawców, częstotliwości odłączenia od sieci, opłat za usługi konserwacyjne i ich wykonanie oraz skarg zgłaszanych przez odbiorców będących gospodarstwami domowymi.
69
W każdym wypadku art. 31 ustawy o energii elektrycznej i art. 20/2 ustawy o gazie ziemnym przewidują w sposób ogólny kompetencję decyzyjną względem przedsiębiorstw, a organy regulacyjne są organami administracyjnymi mającymi kompetencje do wydawania aktów administracyjnych o charakterze decyzyjnym. CREG może monitorować poziom przejrzystości w przedsiębiorstwach, a także poziom i skuteczność otwarcia rynku i konkurencji na poziomie hurtowym i detalicznym. Dysponuje on uprawnieniami w zakresie wydawania nakazów, uprawnieniami kontroli dokumentów i kontroli na miejscu, uprawnieniami dochodzeniowymi przewidzianymi w art. 30 bis ust. 3 i art. 31/1 ustawy o energii elektrycznej, a także w art. 18 ust. 3 i art. 15/16 ustawy o gazie ziemnym, a także uprawnieniami do przyjmowania i nakładania środków służących wspieraniu konkurencji na podstawie art. 31 ustawy o energii elektrycznej i art. 20/2 ustawy o gazie ziemnym. CREG może nakładać grzywny administracyjne i gwarantuje przestrzeganie rozporządzenia nr 1227/2011.
– Ocena Trybunału
70
Artykuł 37 ust. 1 dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 1 dyrektywy 2009/73 powierzają organowi regulacyjnemu różne zadania, w tym w szczególności, w lit. i) i j) tych ust. 1, zadania polegające na monitorowaniu poziomu przejrzystości, w tym cen hurtowych, oraz zapewnieniu przestrzegania przez przedsiębiorstwa energetyczne i gazownicze wymogów w zakresie przejrzystości, monitorowaniu poziomu i skuteczności otwarcia rynku i konkurencji na poziomach hurtowym i detalicznym, cen pobieranych od odbiorców będących gospodarstwami domowymi oraz skarg zgłaszanych przez odbiorców będących gospodarstwami domowymi, jak również monitorowaniu wszelkich zakłóceń lub ograniczeń konkurencji, łącznie z dostarczaniem wszelkich stosownych informacji oraz przekazywaniem właściwym organom ochrony konkurencji wszelkich istotnych spraw.
71
Artykuł 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73 przewidują, że państwa członkowskie zapewniają, aby organy regulacyjne otrzymały uprawnienia umożliwiające im wykonywanie obowiązków, o których mowa w ust. 1, 3 i 6 tych artykułów, w sposób skuteczny i szybki oraz że organowi regulacyjnemu powierza się co najmniej kompetencje do podejmowania wiążących decyzji wobec przedsiębiorstw energetycznych lub gazowniczych, a także do prowadzenia dochodzeń oraz do podejmowania decyzji i nakładania wszelkich niezbędnych i proporcjonalnych środków na rzecz wspierania skutecznej konkurencji oraz zapewniania prawidłowego funkcjonowania rynku. W stosownych przypadkach organ regulacyjny jest również uprawniony do współpracy, w szczególności, z krajowym organem ochrony konkurencji przy prowadzeniu dochodzeń w zakresie prawa konkurencji.
72
Zatem wbrew temu, co utrzymuje Królestwo Belgii, uprawnienie do przyjęcia środków w celu wspierania skutecznej konkurencji na rynkach energii elektrycznej i gazu ziemnego nie powinno należeć wyłącznie do krajowych organów ochrony konkurencji. Jak stanowią motyw 37 dyrektywy 2009/72 i motyw 33 dyrektywy 2009/73, organ regulacyjny powinien – niezależnie od stosowania zasad konkurencji – być uprawniony do podejmowania decyzji w sprawie stosownych środków zapewniających odbiorcom korzyści poprzez wspieranie skutecznej konkurencji niezbędnej dla prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego energii elektrycznej i gazu ziemnego. Jak wynika z użycia wyrazu „narzucić” w art. 37 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2009/72 i w art. 41 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2009/73, uprawnienie to powinno umożliwić przyjęcie wiążących środków.
73
Z przepisów dyrektyw 2009/72 i 2009/73 wynika zatem, że państwa członkowskie powinny zapewnić organom regulacyjnym uprawnienie do przyjmowania wiążących środków, w szczególności w celu wspierania skutecznej konkurencji na rynkach energii elektrycznej i gazu ziemnego. O ile organy te powinny mieć możliwość współpracy z krajowymi organami ochrony konkurencji, dostarczając im w szczególności wszelkie użyteczne informacje i przekazując im wszelkie istotne sprawy, o tyle powinny one mieć możliwość wykonywania swoich kompetencji i uprawnień niezależnie od tych wykonywanych przez te ostatnie organy.
74
To właśnie w tym kontekście należy zbadać pierwszą część zarzutu drugiego podniesionego przez Komisję. W tym względzie należy zauważyć, że art. 23 bis i 23 ter oraz art. 26 ust. 1 bis ustawy o energii elektrycznej, a także art. 15/14 bis, 15/14 ter i 15/16 ustawy o gazie ziemnym, które wskazuje Komisja w ramach tej pierwszej części, wchodzą w zakres stosowania art. 37 ust. 1 lit. i) i j) dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 1 lit. i) i j) dyrektywy 2009/73, ponieważ te przepisy krajowe mają na celu, podobnie jak te przepisy prawa Unii, powierzenie CREG zadania monitorowania i kontroli antykonkurencyjnych zachowań lub praktyk, a także cen stosowanych przez przedsiębiorstwa energetyczne i gazownicze.
75
Tymczasem, jak słusznie podnosi Komisja, wspomniane przepisy krajowe nie pozwalają organowi regulacyjnemu na podejmowanie wiążących decyzji w zakresie przejrzystości i wolnej konkurencji na rynku, a w konsekwencji na nakładanie proporcjonalnych i koniecznych środków wobec przedsiębiorstw energetycznych i gazowniczych w celu wspierania skutecznej konkurencji i zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rynku.
76
O ile bowiem uprawnienia wynikające z art. 23 bis i 23 ter, a także z art. 30 bis ust. 3 ustawy o energii elektrycznej oraz z art. 15/14 bis, 15/14 ter, 15/16, a także z art. 18 ust. 3 ustawy o gazie ziemnym mogą umożliwić CREG dokonywanie kontroli i monitorowanie antykonkurencyjnych zachowań lub nieuczciwych praktyk handlowych przedsiębiorstw dostarczających energię elektryczną lub gaz ziemny, które mają wpływ na rynek energii elektrycznej lub gazu ziemnego, a także dokonywanie kontroli i monitorowanie cen proponowanych przez te przedsiębiorstwa, które to ceny muszą być obiektywnie uzasadnione w stosunku do kosztów tych przedsiębiorstw, o tyle należy zauważyć, że zgodnie z art. 23 bis i 23 ter ustawy o energii elektrycznej, a także art. 15/14 bis i 15/14 ter ustawy o gazie ziemnym ustalenia dokonane przez CREG w ramach wykonywania zadań tej komisji monitorowania i kontroli pozwalają jej, co do zasady, jedynie na sporządzenie sprawozdań dla ministra federalnego, odpowiedzialnego za sprawy energii, sformułowanie opinii i zaleceń oraz zgłoszenie belgijskiemu organowi ochrony konkurencji podejrzewanych naruszeń. Prawdą jest, że przepisy te przewidują również, w odniesieniu do nieuczciwych praktyk handlowych oraz cen lub warunków dyskryminujących, że król może, w drodze dekretu poddanego pod obrady rady ministrów, na wniosek CREG, określić środki, do podjęcia których CREG jest upoważniony, co wydaje się obejmować wiążące środki. Jednakże środki te, do podjęcia których CREG może zostać upoważniony, są ograniczone do „pilnych środków”. W każdym razie Królestwo Belgii nie powołało się na żaden dekret określający wiążące środki, do przyjęcia których CREG jest upoważniony.
77
W odniesieniu do art. 26 ust. 1 bis ustawy o energii elektrycznej i art. 15/16 ustawy o gazie ziemnym należy zauważyć, że przepisy te ograniczają się do przyznania CREG uprawnień do zbierania informacji, które mogą zostać wykorzystane jedynie do celów sprawozdań, opinii, zaleceń i, w stosownym przypadku, pilnych środków, o których mowa w art. 23 bis i 23 ter ustawy o energii elektrycznej oraz w art. 15/14 bis i 15/14 ter ustawy o gazie ziemnym. Uprawnienia te nie są zatem w stanie zrekompensować braków w uprawnieniach CREG, które wynikają z art. 23 bis i 23 ter ustawy o energii elektrycznej oraz z art. 15/14 bis i 15/14 ter ustawy o gazie ziemnym.
78
Podobnie art. 31/1 ustawy o energii elektrycznej, na którą powołuje się Królestwo Belgii, umożliwia, za uprzednią zgodą sędziego prowadzącego postępowanie dowodowe, wyłącznie personelowi CREG w drodze decyzji z uzasadnieniem, nakazać zajęcie aktywów, poza prywatnym lokalem mieszkalnym, będących własnością osób, wobec których toczy się dochodzenie prowadzone przez CREG, oraz stanowiących przedmiot badanego naruszenia, czy też przeznaczonych lub służących do popełnienia owego naruszenia, lub stanowiących korzyść majątkową uzyskaną bezpośrednio w wyniku naruszenia lub stanowiących równowartość tej korzyści.
79
Wreszcie należy dodać, że art. 31 ustawy o energii elektrycznej i art. 20/2 ustawy o gazie ziemnym nie mogą również prowadzić do uznania, że CREG posiada uprawnienia, o których mowa w art. 37 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2009/72 i w art. 41 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2009/73. Jak bowiem słusznie twierdzi Komisja, te przepisy ustawy o energii elektrycznej i ustawy o gazie ziemnym pozwalają CREG jedynie nakazać zainteresowanym osobom wywiązanie się z obowiązków nałożonych już na nie w sposób precyzyjny przez przepisy tych ustaw. Wspomniane przepisy nie przyznają temu organowi szerszego uprawnienia do wydawania wiążących decyzji ani do nakładania w sposób autonomiczny środków, które uzna on za niezbędne, w szczególności w celu wspierania skutecznej konkurencji i zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rynku.
80
Jeśli chodzi o wykładnię tych przepisów bronioną przez Królestwo Belgii, zgodnie z którą przepisy te mają umożliwiać CREG podejmowanie wiążących decyzji, a także nałożenie środków wymaganych przez art. 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73, należy wskazać, że taka wykładnia byłaby sprzeczna z art. 23 bis i 23 ter ustawy o energii elektrycznej oraz z art. 15/14 bis i 15/14 ter ustawy o gazie ziemnym, które to przepisy, poza ewentualną możliwością dla CREG podjęcia pilnych środków określonych uprzednio w dekrecie królewskim, przewidują jedynie możliwość dla tego organu sporządzenia sprawozdań, opinii i zaleceń, a także zgłoszenia belgijskiemu organowi ochrony konkurencji podejrzewanych naruszeń. Tymczasem art. 31 ustawy o energii elektrycznej i art. 20/2 ustawy o gazie ziemnym należy interpretować, jak wyraźnie przewidują, „bez uszczerbku dla innych środków przewidzianych” w tych ustawach.
81
W tych okolicznościach, nawet gdyby Trybunał przyznał, że proponowana przez Królestwo Belgii wykładnia art. 31 ustawy o energii elektrycznej i art. 20/2 ustawy o gazie ziemnym byłaby możliwa, nie można uznać, że te przepisy prawa krajowego precyzyjnie i jasno wprowadzają w życie przepisy art. 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73.
82
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału przepisy dyrektywy powinny zostać wprowadzone w życie z niepodważalną mocą wiążącą oraz ze szczegółowością, precyzją i jasnością koniecznymi do spełnienia wymogu pewności prawa, zgodnie z którym, w wypadku gdy dyrektywa nadaje uprawnienia jednostkom, powinny one mieć możliwość zapoznania się z całością swych uprawnień (wyroki: z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Francja, C‑354/98, EU:C:1999:386, pkt 11; z dnia 14 marca 2006 r., Komisja/Francja, C‑177/04, EU:C:2006:173, pkt 48; z dnia 4 października 2018 r., Komisja/Hiszpania, C‑599/17, niepublikowany, EU:C:2018:813, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo).
83
W konsekwencji należy stwierdzić, że Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na podstawie dyrektyw 2009/72 i 2009/73 poprzez niedokonanie prawidłowej transpozycji art. 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73.
W przedmiocie drugiej części zarzutu drugiego dotyczącej naruszenia art. 37 ust. 6 lit. a)–c) i art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72, a także art. 41 ust. 6 lit. a)–c) i art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73
– Argumentacja stron
84
Komisja twierdzi, że art. 37 ust. 6 lit. a)–c) i art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72, a także art. 41 ust. 6 lit. a)–c) i art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73 nie zostały prawidłowo transponowane do prawa belgijskiego. Szereg przepisów tego prawa nie przyznaje organowi regulacyjnemu, w niniejszej sprawie – CREG, wyłącznego uprawnienia do ustalania lub zatwierdzania metod do kalkulacji lub ustanawiania warunków przyłączania i dostępu do systemów krajowych, jak również warunków świadczenia usług bilansowania systemu.
85
Kwestie, które powinny należeć do wyłącznej kompetencji organu regulacyjnego, zostały włączone do „rozporządzenia technicznego” w rozumieniu art. 11 ustawy o energii elektrycznej oraz do „kodeksu dobrego postępowania” w rozumieniu art. 15/5 undecies ustawy o gazie ziemnym, które muszą zostać ustanowione przez króla. Kompetencja CREG jest ograniczona wyłącznie do kontroli stosowania tego rozporządzenia technicznego i kodeksu dobrej administracji. Podobnie CREG jest odpowiedzialny za zatwierdzanie dokumentów, które muszą być sporządzone na podstawie warunków dostępu określonych przez króla.
86
Komisja podnosi, że wspomniane rozporządzenie techniczne i kodeks dobrej administracji powinny być zgodne z przepisami „trzeciego pakietu energetycznego”, w tym z przepisami dotyczącymi kompetencji i niezależności organu regulacyjnego. Organ ten powinien być uprawniony do ustanowienia przepisów tego rozporządzenia technicznego i kodeksu dobrego postępowania.
87
Wreszcie w odpowiedzi na pytanie Trybunału Komisja wskazała, że odstępuje od argumentacji dotyczącej art. 18 ust. 1 pkt 2 ustawy o energii elektrycznej.
88
Królestwo Belgii utrzymuje, że dokonało transpozycji art. 37 ust. 6 i 9 dyrektywy 2009/72 w drodze szeregu przepisów ustawy o energii elektrycznej i arrêté royal du 22 avril 2019, établissant un règlement technique pour la gestion du réseau de transport de l’électricité et l’accès à celui-ci (dekretu królewskiego z dnia 22 kwietnia 2019 r. ustanawiającego rozporządzenie techniczne dotyczące zarządzania systemem przesyłowym oraz dostępu do tego systemu, Moniteur belge z dnia 29 kwietnia 2019 r., s. 41040) (zwanego dalej „rozporządzeniem technicznym”), a także w drodze powierzonych CREG kompetencji w zakresie zatwierdzania, o których mowa w części 4, 5 i 6 tytułu 4 tego rozporządzenia technicznego. Ponadto uważa ono, że dokonało transpozycji art. 41 ust. 6 i 9 dyrektywy 2009/73 w drodze szeregu przepisów ustawy o gazie ziemnym oraz arrêté royal du 23 décembre 2010, relatif au code de bonne conduite en matière d’accès aux réseaux de transport de gaz naturel, à l’installation de stockage de gaz naturel et à l’installation de GNL et portant modification de l’arrêté royal du 12 juin 2001 relatif aux conditions générales de fourniture de gaz naturel et aux conditions d’octroi des autorisations de fourniture de gaz naturel (dekretu królewskiego z dnia 23 grudnia 2010 r. w sprawie kodeksu dobrego postępowania w zakresie dostępu do systemu przesyłowego gazu ziemnego, instalacji magazynowania gazu ziemnego i instalacji LNG oraz zmieniającego dekret królewski z dnia 12 czerwca 2001 r. w sprawie ogólnych warunków dostaw gazu ziemnego i warunków udzielania zezwoleń na dostawy gazu ziemnego, Moniteur belge z dnia 5 stycznia 2011 r., s. 181, zwanego dalej „kodeksem dobrego postępowania”).
89
Co się tyczy w pierwszej kolejności przepisów ustaw o energii elektrycznej i gazu ziemnego, z jednej strony Królestwo Belgii utrzymuje, w odniesieniu do rynku energii elektrycznej, że chociaż art. 23 ust. 2 akapit drugi pkt 9 ustawy o energii elektrycznej wydaje się przyznawać organowi regulacyjnemu jedynie uprawnienie do zatwierdzania dokumentów dotyczących przyłączy, dostępu i warunku bilansowania, przepis ten został wykonany na mocy art. 4 rozporządzenia technicznego, na mocy którego CREG ma wyłączną kompetencję w zakresie zatwierdzania standardowych umów o przyłączaniu, dostępie i podmiocie odpowiedzialnym za bilansowanie oraz w zakresie świadczenia usług bilansowania systemu.
90
Z drugiej strony, co się tyczy rynku gazu, art. 15/14 ust. 2 akapit drugi, pkt 6 i 6 bis ustawy o gazie ziemnym przewiduje, że CREG zatwierdza główne warunki dostępu do systemów przesyłowych oraz umowę przesyłową w zakresie dostępu do połączeń wzajemnych. Ponadto art. 15/1 ust. 3 pkt 7 tej ustawy stanowi, że CREG zatwierdza projekt zasad zarządzania ograniczeniami przesyłowymi i może żądać od operatora systemu w szczególności, przedstawiając uzasadnienie w tej kwestii, zmiany tych zasad. Przepisy te zostały wykonane poprzez art. 2 ust. 2 pkt 2 i 3, art. 29 ust. 1, art. 77 ust. 1 i art. 96 ust. 1 kodeksu dobrego postępowania. CREG ma zatem wyłączną kompetencję do zatwierdzania głównych warunków dostępu do systemu przesyłowego i do usług przesyłowych, takich jak przewidziane w art. 2 ust. 1 pkt 2 i art. 2 ust. 2 tego kodeksu, rozporządzenia o dostępie do działalności w zakresie przesyłu gazu ziemnego, o którym mowa w art. 29 ust. 1 wspomnianego kodeksu, standardowej umowy dotyczącej działalności w zakresie przesyłu gazu ziemnego, o której mowa w art. 77 ust. 1 tego kodeksu, oraz standardowej umowy o przyłączeniu i jego zmianach, o której mowa w art. 96 ust. 1 kodeksu dobrego postępowania.
91
Co się tyczy art. 29 ust. 2 akapit drugi pkt 9 ustawy o energii elektrycznej i art. 15/14 ust. 2 akapit drugi pkt 15 ustawy o gazie ziemnym, przepisy te przyznają CREG uprawnienia w zakresie kontroli stosowania rozporządzenia technicznego i kodeksu dobrego postępowania. Wyłączne uprawnienie do zatwierdzania, które zostało w ten sposób powierzone CREG, umożliwia mu decydowanie o systemie prawnym w zakresie warunków przyłączania i dostępu do systemów krajowych, warunków świadczenia usług bilansowania, a także warunków dostępu do transgranicznej infrastruktury, w tym procedur alokacji zdolności przesyłowych i zarządzania ograniczeniami. Uprawnienia CREG nie ograniczają się do kontroli stosowania warunków określonych wcześniej przez króla w rozporządzeniu technicznym. Okoliczność, że takie uprawnienia wynikają z łącznej lektury przepisów ustawy i dekretów wykonawczych wydanych przez króla, nie skutkuje ograniczeniem takich uprawnień.
92
Zgodnie z przepisami dyrektyw 2009/72 i 2009/73 CREG zatwierdza modele umów, które przewidują metody stosowane do kalkulacji lub ustanawiania warunków przyłączania i dostępu do systemów krajowych, jak również warunki świadczenia usług bilansowania systemu. Chodzi o zatwierdzenie przez organ regulacyjny modeli mających zastosowanie do wszystkich, a nie o podejmowanie decyzji indywidualnych. Artykuł 31 ustawy o energii elektrycznej i art. 20/2 ustawy o gazie ziemnym przewidują, że CREG, oprócz wymaganych przez dyrektywy 2009/72 i 2009/73 kompetencji do zatwierdzania, dysponuje odpowiednimi uprawnieniami w zakresie kontroli i nakładania sankcji.
93
W drugiej kolejności, jeśli chodzi o ustanowienie rozporządzenia technicznego i kodeksu dobrego postępowania, Królestwo Belgii podnosi, że kompetencja króla do przyjęcia w drodze dekretu królewskiego rozporządzenia technicznego i kodeksu dobrego postępowania po otrzymaniu, odpowiednio, opinii lub wniosku CREG, jest zgodna z przepisami dyrektyw 2009/72 i 2009/73. Brak możliwości zmiany przez organ regulacyjny tekstu, do którego utworzenia nie jest on uprawniony, nie jest niezgodny z tymi przepisami.
94
W trzeciej kolejności, jeśli chodzi o przepisy rozporządzenia technicznego i kodeksu dobrego postępowania, Królestwo Belgii zaprzecza, jakoby mogły one naruszać wyłączną kompetencję CREG. Przede wszystkim Komisja nie wskazała dokładnie przepisów tego rozporządzenia i kodeksu, chociaż ciężar dowodu spoczywa na niej. Zdaniem Królestwa Belgii zarzut należy uznać za niedopuszczalny.
95
Następnie z brzmienia art. 11 i art. 23 ust. 2 akapit drugi pkt 9 ustawy o energii elektrycznej, a także z art. 15/5 undecies i art. 15/14 ust. 2 akapit drugi pkt 6 i 15 ustawy o gazie ziemnym nie można wywnioskować, że przepisy rozporządzenia technicznego i kodeksu dobrego postępowania, przyjętych przez króla na podstawie opinii lub wniosku CREG, przyznają temu ostatniemu wyłączną kompetencję, która powinna przysługiwać CREG.
96
Wreszcie dyrektywy 2009/72 i 2009/73 wpisują się w szersze ramy rozporządzeń nr 714/2009 i nr 715/2009, które przewidują ustanowienie kodeksów sieci mających zastosowanie do wszystkich państw członkowskich. W dziedzinie przyłączenia w sektorze energii elektrycznej Komisja przyjęła trzy kodeksy. W motywie 2 każdego z tych kodeksów przypomniano rozróżnienie, jakie należy wprowadzić pomiędzy zakresem stosowania art. 5 dyrektywy 2009/72 a zakresem stosowania art. 37 ust. 6 tej dyrektywy. Artykuł 7 ust. 1 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/631 z dnia 14 kwietnia 2016 r. ustanawiającego kodeks sieci dotyczący wymogów w zakresie przyłączenia jednostek wytwórczych do sieci (Dz.U. 2016, L 112, s. 1), art. 6 ust. 1 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/1388 z dnia 17 sierpnia 2016 r. ustanawiającego kodeks sieci dotyczący przyłączenia odbioru (Dz.U. 2016, L 223, s. 10) oraz art. 5 ust. 1 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/1447 z dnia 26 sierpnia 2016 r. ustanawiającego kodeks sieci określający wymogi dotyczące przyłączenia do sieci systemów wysokiego napięcia prądu stałego oraz modułów parku energii z podłączeniem prądu stałego (Dz.U. 2016, L 241, s. 1) upoważniają państwa członkowskie do powierzenia kompetencji w zakresie zatwierdzania wymogów ogólnego stosowania, które zostaną ustanowione przez właściwych operatorów systemów, innemu organowi niż organ regulacyjny.
97
Z tego właśnie powodu przyjęto rozporządzenie techniczne, czego skutkiem jest zatwierdzenie, zgodnie z kodeksami sieci Unii, tych wymogów stosowania. Przepisy rozporządzenia technicznego transponują art. 5 dyrektywy 2009/72 i nie stanowią przywłaszczenia przez króla kompetencji CREG ani nie ograniczają uprawnienia tego organu do zatwierdzania metod i zasad, o których mowa w art. 37 ust. 6 i 9 dyrektywy 2009/72.
– Ocena Trybunału
98
W pierwszej kolejności zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Królestwo Belgii nie może zostać uwzględniony, ponieważ Komisja wskazała w sposób wystarczający w ramach swojego zarzutu szereg przepisów ustaw o energii elektrycznej i o gazie ziemnym, które uważa za sprzeczne z art. 37 ust. 6 i 9 dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 6 i 9 dyrektywy 2009/73, w związku z czym można zrozumieć ten zarzut. To państwo członkowskie było zresztą w stanie go zrozumieć i udzielić odpowiedzi.
99
W drugiej kolejności, co się tyczy istoty sprawy, art. 37 ust. 6 lit. a)–c) i art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 6 lit. a)–c) i art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73 przewidują, że do organu regulacyjnego należy ustalanie lub zatwierdzanie przynajmniej metod stosowanych do kalkulacji lub ustanawiania warunków przyłączenia i dostępu do systemów krajowych, warunków świadczenia usług bilansowania systemu oraz dostępu do infrastruktury transgranicznej, w tym procedur alokacji zdolności przesyłowych i zarządzania ograniczeniami, a także wnoszenie do operatorów systemów przesyłowych lub podmiotów rynkowych o dokonanie zmian w ich zasadach zarządzania ograniczeniami, w tym mechanizmach alokacji zdolności, które są zobowiązani przedstawić rzeczonemu organowi.
100
Jak wynika z motywu 34 dyrektywy 2009/72 i motywu 33 dyrektywy 2009/73, jeżeli rynek wewnętrzny energii elektrycznej i gazu ziemnego ma prawidłowo funkcjonować, organy regulacji powinny móc podejmować decyzje dotyczące wszelkich istotnych kwestii regulacyjnych oraz być w pełni niezależne od jakichkolwiek innych interesów publicznych lub prywatnych.
101
Tymczasem w niniejszej sprawie art. 11 ustawy o energii elektrycznej i art. 15/5 undecies ustawy o gazie ziemnym przyznają królowi uprawnienie do ustanowienia, odpowiednio, rozporządzenia technicznego w zakresie zarządzania systemem przesyłowym energii elektrycznej i dostępu do niego oraz kodeksu dobrego postępowania w zakresie dostępu do systemu przesyłowego gazu ziemnego, instalacji magazynowania gazu ziemnego i instalacji LNG.
102
Zgodnie z tymi przepisami, ustanawiając rozporządzenie techniczne i kodeks dobrego postępowania, król może określić pewne wymogi i zasady operacyjne, jak również szereg sposobów, warunków i informacji, co na mocy art. 37 ust. 6 lit. a)–c) i art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72, a także art. 41 ust. 6 lit. a)–c) i art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73 powinno należeć do kompetencji organu regulacyjnego.
103
I tak w szczególności art. 11 akapit drugi pkt 1 i 5 ustawy o energii elektrycznej przewiduje, że rozporządzenie techniczne określa terminy przyłączenia, jak również informacje, które użytkownicy systemu powinni udzielić operatorowi tego systemu. Ponadto art. 15/5 undecies ustawy o gazie ziemnym przewiduje w akapicie drugim pkt 1, 2, 4 i 7, że kodeks dobrego postępowania określa procedury i zasady składania wniosków o dostęp do systemu, informacje, które użytkownicy systemu powinni udzielić operatorowi tego systemu, terminy, w których operator systemu powinien odpowiedzieć na wnioski o dostęp do jego systemu i instalacji, a także podstawowe zasady dotyczące praw i obowiązków, z jednej strony, operatora sieci oraz, z drugiej strony, użytkowników systemu przesyłowego gazu ziemnego, w zakresie dostępu do tego systemu.
104
Tym samym przewidziano, że rozporządzenie techniczne i kodeks dobrego postępowania określają reguły, informacje i zasady dotyczące warunków przyłączania i dostępu do systemów krajowych w rozumieniu art. 37 ust. 6 lit. a) dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 6 lit. a) dyrektywy 2009/73. Tymczasem zgodnie z tymi przepisami prawa Unii organ regulacyjny powinien być odpowiedzialny za ustalanie lub zatwierdzanie tych warunków lub przynajmniej metod ich ustanawiania.
105
Podobnie art. 11 akapit drugi pkt 2 i 7 ustawy o energii elektrycznej przewiduje, że rozporządzenie techniczne określa zasady operacyjne, którym operator systemu podlega przy technicznym zarządzaniu przepływami energii elektrycznej, oraz że to zgodnie z tym rozporządzeniem technicznym umowy operatora systemu dotyczące dostępu do systemu określają szczegółowe zasady jego stosowania przez jego użytkowników w sposób niedyskryminujący. Ponadto art. 15/5 undecies akapit drugi pkt 5 i 9 ustawy o gazie ziemnym stanowi, że kodeks dobrego postępowania określa środki mające na celu uniknięcie wszelkiej dyskryminacji między użytkownikami lub kategoriami użytkowników systemu przesyłowego gazu ziemnego, a także podstawowe zasady dotyczące praw i obowiązków, z jednej strony, operatora systemu przesyłowego gazu ziemnego oraz, z drugiej strony, użytkowników systemu przesyłowego gazu ziemnego w zakresie użytkowania tego systemu.
106
Tym samym reguły, środki i zasady, które są w ten sposób określone w rozporządzeniu technicznym i kodeksie dobrego postępowania, mogą obejmować warunki świadczenia usług, odpowiednio, równoważenia i bilansowania, które powinny być sprawiedliwe i niedyskryminacyjne. Tymczasem zgodnie z art. 37 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2009/73 organ regulacyjny powinien być odpowiedzialny za ustalanie lub zatwierdzanie tych warunków lub przynajmniej metod ich ustanawiania.
107
Co więcej, art. 11 akapit drugi pkt 2 i 6 ustawy o energii elektrycznej przewiduje, że rozporządzenie techniczne określa zasady operacyjne, którym podlega operator systemu przy podejmowaniu działań koniecznych do rozwiązywania problemów związanych z ograniczeniami przesyłowymi, a także informacje, które operator systemu powinien udzielić operatorom innych systemów energetycznych, z którymi połączony jest system przesyłowy, w celu zapewnienia bezpiecznej i skutecznej eksploatacji, skoordynowanego rozwoju i współdziałania sieci połączonej. Ponadto art. 15/5 undecies akapit drugi pkt 9 ustawy o gazie ziemnym przewiduje, że kodeks dobrego postępowania określa podstawowe zasady dotyczące praw i obowiązków, z jednej strony, operatora systemu przesyłowego gazu ziemnego oraz, z drugiej strony, użytkowników systemu przesyłowego gazu ziemnego, w zakresie negocjowania dostępu do zdolności przesyłowych i zarządzania ograniczeniami przesyłowymi.
108
Tym samym reguły, informacje i zasady, które są w ten sposób określone w rozporządzeniu technicznym i kodeksie dobrego postępowania, mogą obejmować dostęp do infrastruktury transgranicznej, w tym procedury alokacji zdolności przesyłowych i zarządzania ograniczeniami. Tymczasem zgodnie z art. 37 ust. 6 lit. c) dyrektywy 2009/72 i art. 41 ust. 6 lit. c) dyrektywy 2009/73 to organ regulacyjny powinien być odpowiedzialny za ustalanie lub zatwierdzanie owego dostępu i procedur lub przynajmniej metod ich ustanawiania, przy czym na mocy ust. 9 każdego z tych artykułów wspomniany organ jest odpowiedzialny za monitorowanie zarządzania ograniczeniami przesyłowymi.
109
W tym kontekście udział króla w ustalaniu szeregu warunków, które zgodnie z dyrektywami 2009/72 i 2009/73 powinny zostać ustanowione lub zatwierdzone przez CREG, pozbawia tę komisję kompetencji regulacyjnych, które powinny jej przysługiwać (zob. podobnie wyrok z dnia 29 października 2009 r., Komisja/Belgia, C‑474/08, niepublikowany, EU:C:2009:681, pkt 29).
110
Należy zauważyć, że CREG, jako organ regulacyjny, powinien móc podejmować decyzje w sposób autonomiczny, wyłącznie ze względu na interes publiczny, w celu zagwarantowania poszanowania celów realizowanych przez wskazaną dyrektywę, nie podlegając instrukcjom zewnętrznym ze strony innych organów, takich jak król (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Prezident Slovenskej republiky, C‑378/19, EU:C:2020:462, pkt 54).
111
Należy dodać, że argumentacja przedstawiona przez Królestwo Belgii nie może prowadzić do oddalenia drugiej części zarzutu drugiego.
112
W tym względzie argumentacja oparta na rozporządzeniach nr 714/2009 i nr 715/2009 jest bez znaczenia, ponieważ rozporządzenia te dotyczą warunków dostępu do sieci w odniesieniu do wymiany transgranicznej i nie mają na celu zmiany przepisów dyrektyw 2009/72 i 2009/73, których dotyczy rozpatrywana skarga oraz które dotyczą kompetencji organu regulacyjnego w zakresie ustalania lub zatwierdzania przynajmniej metod stosowanych do kalkulacji lub ustanawiania warunków przyłączenia i dostępu do systemów krajowych.
113
Co się tyczy argumentacji dotyczącej rozporządzeń 2016/631, 2016/1388 i 2016/1447, uchylenia art. 5 dyrektywy 2009/72 i przyjęcia rozporządzenia technicznego, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem istnienie uchybienia należy oceniać z punktu widzenia sytuacji państwa członkowskiego w momencie upływu terminu określonego w uzasadnionej opinii oraz że Trybunał zasadniczo nie bierze pod uwagę zmian, które nastąpiły w terminie późniejszym (wyrok z dnia 15 marca 2017 r., Komisja/Francja, C‑563/15, niepublikowany, EU:C:2017:21016, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo). Rozporządzeń tych, jak również uchylenia art. 5 dyrektywy 2009/72 i przyjęcia rozporządzenia technicznego nie można zatem uwzględnić w ramach badania rozpatrywanej skargi, ponieważ zostały wydane po upływie terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii.
114
W każdym wypadku, o ile rozporządzenia 2016/631, 2016/1388 i 2016/1447 mają na celu ustanowienie zharmonizowanych zasad dotyczących przyłączenia do systemu, o tyle nie zmierzają one do zmiany zasad w zakresie kompetencji przewidzianych w art. 37 ust. 6 lit. a)–c) i art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72, a także w art. 41 ust. 6 lit. a)–c) i art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73, ani do zwolnienia państw członkowskich z obowiązku transpozycji tych przepisów.
115
W konsekwencji należy stwierdzić, że Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na podstawie dyrektyw 2009/72 i 2009/73 poprzez niedokonanie prawidłowej transpozycji art. 37 ust. 6 lit. a)–c) i art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 6 lit. a)–c) i art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73.
W przedmiocie kosztów
116
Zgodnie z art. 138 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
117
Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Królestwa Belgii kosztami postępowania, a Królestwo Belgii przegrało sprawę, należy obciążyć je kosztami postępowania.
Z powyższych względów Trybunał (dziesiąta izba) orzeka, co następuje:
1)
Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 2003/54/WE oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającej dyrektywę 2003/55/WE poprzez niedokonanie prawidłowej transpozycji:
–
art. 9 ust. 1 lit. a), odpowiednio, dyrektywy 2009/72 i dyrektywy 2009/73;
–
art. 37 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 4 lit. a) i b) dyrektywy 2009/73; a także
–
art. 37 ust. 6 lit. a)–c) i art. 37 ust. 9 dyrektywy 2009/72 oraz art. 41 ust. 6 lit. a)–c) i art. 41 ust. 9 dyrektywy 2009/73.
2)
Królestwo Belgii zostaje obciążone kosztami postępowania.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: francuski.