62023CJ0001_RES
Sprawa C‑1/23 PPU
X i in.
przeciwko
État belge
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez tribunal de première instance francophone de Bruxelles)
Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 18 kwietnia 2023 r.
Odesłanie prejudycjalne – Pilny tryb prejudycjalny – Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka imigracyjna – Dyrektywa 2003/86/WE – Prawo do łączenia rodzin – Artykuł 5 ust. 1 – Złożenie wniosku o wjazd i pobyt w celu wykonania prawa do łączenia rodziny – Uregulowanie państwa członkowskiego przewidujące obowiązek złożenia przez członków rodziny członka rodziny rozdzielonej wniosku osobiście we właściwej placówce dyplomatycznej tego państwa członkowskiego – Niemożność udania się do tej placówki lub nadmierna trudność w udaniu się do niej – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuły 7 i 24
Pytania prejudycjalne – Pilny tryb prejudycjalny – Przesłanki – Rozłąka małych dzieci z ojcem będącym beneficjentem ochrony międzynarodowej oraz ich oddalenie od niego – Ryzyko poważnego zaszkodzenia ich relacjom – Rozstrzygnięcie sprawy mogące mieć wpływ na sytuację, która legła u podstaw tego ryzyka – Zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego
(statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 23a; regulamin postępowania przed Trybunałem, art. 107)
(zob. pkt 25–27)
Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka imigracyjna – Prawo do łączenia rodzin – Dyrektywa 2003/86 – Przestrzeganie praw podstawowych – Prawo do poszanowania życia rodzinnego – Obowiązek uwzględnienia najlepszego interesu dziecka – Uregulowanie krajowe przewidujące obowiązek złożenia przez członków rodziny członka rodziny rozdzielonej wniosku o łączenie rodziny osobiście we właściwej placówce dyplomatycznej – Niemożność udania się do tej placówki lub nadmierna trudność w udaniu się do niej – Niedopuszczalność – Możliwość wymagania przez dane państwo członkowskie osobistego stawiennictwa tych członków rodziny na późniejszym etapie postępowania w sprawie wniosku o łączenie rodziny
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 7, art. 24 ust. 2, 3; dyrektywa Rady 2003/86, art. 5 ust. 1)
(zob. pkt 40, 41, 44–60)
Streszczenie
X i Y, obywatele syryjscy, w 2016 r. zawarli w Syrii związek małżeński. Mają oni dwoje dzieci, urodzonych odpowiednio w 2016 r. i 2018 r. W 2019 r. Y opuścił Syrię, aby udać się do Belgii, zaś X oraz ich dwoje dzieci pozostali w położonym w północno-zachodniej Syrii mieście Afrin, gdzie nadal się znajdują. W sierpniu 2022 r. Y przyznano status uchodźcy w Belgii.
W drodze wiadomości elektronicznej z dnia 28 września 2022 r. skierowanej do Office des étrangers (urzędu ds. cudzoziemców, Belgia) (zwanego dalej „urzędem ds. cudzoziemców”) adwokat skarżących złożył w imieniu X oraz obojga dzieci wniosek o łączenie rodziny, aby mogli oni dołączyć do Y w Belgii. W wiadomości tej wskazano, że wniosek został złożony przez adwokata skarżących do urzędu ds. cudzoziemców, ponieważ X i dzieci znajdują się w wyjątkowych okolicznościach, które faktycznie uniemożliwiają im udanie się do belgijskiej placówki dyplomatycznej w celu złożenia tam wniosku o łączenie rodziny, jak wymagają tego przepisy belgijskie.
W dniu 29 września 2022 r. urząd ds. cudzoziemców odpowiedział, że zgodnie ze wspomnianymi przepisami złożenie takiego wniosku nie jest możliwe za pomocą wiadomości elektronicznej, oraz wezwał skarżących do zwrócenia się do właściwej ambasady Belgii. W skardze o zastosowanie środka tymczasowego z dnia 9 listopada 2022 r. skarżący wystąpili przeciwko państwu belgijskiemu przed sądem odsyłającym, żądając zarejestrowania ich wniosku o łączenie rodziny. W ich ocenie przepisy belgijskie, które pozwalają członkom rodziny uchodźcy na złożenie wniosku o wjazd i pobyt jedynie osobiście i w placówce dyplomatycznej, nawet w przypadku gdy osoby te nie mają możliwości udania się do niej, nie są zgodne z prawem Unii.
Sąd odsyłający potwierdził, że w prawie belgijskim w odniesieniu do sytuacji takiej jak ta rozpatrywana nie przewidziano żadnego odstępstwa od obowiązku fizycznej obecności na początku postępowania. Sąd ten zauważył jednak, że X i dzieci nie mają realnej możliwości opuszczenia miasta Afrin, aby udać się do właściwej belgijskiej placówki dyplomatycznej, ponieważ kraje przygraniczne, w których placówki te się znajdują, nie są bezpieczne dla osób uciekających z Syrii lub są niedostępne ze względu na konieczność przekroczenia linii frontu. Choć to państwom członkowskim art. 5 ust. 1 dyrektywy 2003/86 (
1
) pozostawia zadanie określenia, kto – członek rodziny rozdzielonej czy członkowie jego rodziny – może złożyć wniosek o łączenie rodziny, to jednak w niniejszym przypadku wybór dokonany przez prawodawcę belgijskiego jest równoznaczny z pozbawieniem X i dzieci wszelkiej możliwości jego złożenia. Sąd odsyłający dąży zatem do ustalenia, czy pozbawienie ich tej możliwości podważa skuteczność (effet utile) tej dyrektywy i czy narusza prawa podstawowe (
2
), które dyrektywa ta ma chronić.
Orzekając w pilnym trybie prejudycjalnym, Trybunał stwierdził, że dyrektywa 2003/86 (
3
) w związku z kartą praw podstawowych (
4
) stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które do celów złożenia wniosku o wjazd i pobyt w ramach łączenia rodziny wymaga, aby członkowie rodziny członka rodziny rozdzielonej, w szczególności będącego osobą uznaną za uchodźcę, osobiście udali się do placówki dyplomatycznej lub konsularnej państwa członkowskiego właściwej ze względu na miejsce ich zamieszkania lub pobytu za granicą nawet wtedy, gdy udanie się przez nich do tej placówki jest niemożliwe lub nadmiernie utrudnione. Niemniej owo państwo członkowskie zachowuje możliwość wymagania osobistego stawiennictwa tych członków rodziny na późniejszym etapie postępowania w sprawie wniosku o łączenie rodziny.
Ocena Trybunału
Aby dojść do tego wniosku, Trybunał zauważył, po pierwsze, że aby osiągnąć cel dyrektywy 2003/86, jakim jest wspieranie łączenia rodzin, państwa członkowskie muszą wykazać się w sytuacjach takich jak rozpatrywana w postępowaniu głównym niezbędną elastycznością, aby umożliwić zainteresowanym skuteczne złożenie wniosku o łączenie rodziny w odpowiednim czasie, ułatwiając złożenie tego wniosku i dopuszczając w szczególności możliwość skorzystania ze środków porozumiewania się na odległość. W braku takiej elastyczności wymóg osobistego stawiennictwa we właściwej placówce dyplomatycznej lub konsularnej przy składaniu wniosku nie pozwala bowiem na uwzględnienie ewentualnych przeszkód, które mogłyby uniemożliwić skuteczne złożenie takiego wniosku, w szczególności gdy członkowie rodziny członka rodziny rozdzielonej znajdują się w kraju dotkniętym konfliktem zbrojnym. Co więcej, w odniesieniu do szczególnej sytuacji uchodźców, brak jakiejkolwiek elastyczności ze strony danego państwa członkowskiego, uniemożliwiający członkom ich rodzin złożenie wniosku o łączenie rodziny niezależnie od okoliczności, może skutkować tym, że zainteresowani nie będą w stanie dochować terminu przewidzianego w art. 12 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 2003/86 (
5
), w związku z czym łączenie danej rodziny mogłoby podlegać dodatkowym warunkom, co byłoby sprzeczne z celem, jakim jest zwrócenie szczególnej uwagi na sytuację uchodźców. W konsekwencji wymóg osobistego stawiennictwa przy składaniu wniosku o łączenie rodziny – bez dopuszczenia odstępstw pozwalających na uwzględnienie konkretnej sytuacji członków rodziny członka rodziny rozdzielonej – prowadzi w praktyce do uniemożliwienia wykonywania prawa do łączenia rodzin, w związku z czym takie uregulowanie, stosowane bez niezbędnej elastyczności, narusza cel dyrektywy 2003/86 i pozbawia ją skuteczności (effet utile).
Po drugie, Trybunał stwierdził, że przepis krajowy, który wymaga, nie przewidując wyjątków, osobistego stawiennictwa członków rodziny członka rodziny rozdzielonej w celu złożenia wniosku o łączenie rodziny, nawet gdy ich stawiennictwo jest niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, narusza prawo do poszanowania jedności rodziny określone w art. 7 karty praw podstawowych, odczytywanym w stosownym przypadku w związku z jej art. 24 ust. 2 i 3. Taki obowiązek stanowi bowiem ingerencję w prawo do poszanowania jedności rodziny nieproporcjonalną w stosunku do – wprawdzie zgodnego z prawem – celu polegającego na zwalczaniu oszustw związanych z łączeniem rodzin. Z uwagi na to, że postępowanie w sprawie wniosku o łączenie rodziny przebiega etapami, państwa członkowskie mogą zażądać osobistego stawiennictwa członków rodziny członka rodziny rozdzielonej na późniejszym etapie tego postępowania; nie ma zaś konieczności wymagania – do celów rozpatrzenia wniosku o łączenie rodziny – stawiennictwa tych osób już przy jego składaniu. Jednakże, aby nie doszło do naruszenia celu dyrektywy 2003/86, jakim jest wspieranie łączenia rodzin, ani praw podstawowych, które ma ona chronić, państwo członkowskie, które wymaga osobistego stawiennictwa członków rodziny członka rodziny rozdzielonej na takim późniejszym etapie, musi ułatwić ich stawiennictwo, w szczególności poprzez wydanie dokumentów konsularnych lub laissez-passer, oraz ograniczyć liczbę stawiennictw do niezbędnego minimum.
(
1
)	Dyrektywa Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin (Dz.U. 2003, L 251, s. 12).
(
2
)	Chodzi o prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego zagwarantowane w art. 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą praw podstawowych”), prawo do uwzględnienia najlepszego interesu dziecka oraz przysługujące mu prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku z każdym rodzicem, zapisane w jej art. 24.
(
3
)	Chodzi o art. 5 ust. 1 dyrektywy 2003/86.
(
4
)	Trybunał odwołał się do art. 7 i art. 24 ust. 2 i 3 karty praw podstawowych.
(
5
)	Zgodnie z tym przepisem „[p]aństwa członkowskie mogą wymagać od uchodźcy spełnienia warunków określonych w art. 7 ust. 1, jeżeli wniosek o łączenie rodziny nie zostanie przedłożony w terminie trzech miesięcy od przyznania statusu uchodźcy”. Ów art. 7 ust. 1 wspomnianej dyrektywy 2003/86 przewiduje z kolei, że „[w] przypadku złożenia wniosku o łączenie rodziny dane państwo członkowskie może zażądać, aby osoba, która złożyła ten wniosek, dostarczyła dowodów, że członek rodziny rozdzielonej posiada:a) zakwaterowanie uznawane za normalne dla porównywalnej rodziny w tym samym regionie oraz spełnia[jące] ogólne standardy w zakresie zdrowia i bezpieczeństwa obowiązujące w danym państwie członkowskim;b) ubezpieczenie chorobowe w odniesieniu do wszystkich rodzajów ryzyka, którym zwykle obejmuje się jego współobywateli w danym państwie członkowskim, dla siebie i członków rodziny;c) stabilne i regularne środki, które wystarczają do utrzymania tej osoby oraz członków jej rodziny, bez korzystania z systemu pomocy społecznej danego państwa członkowskiego. Państwa członkowskie dokonują oceny tych środków poprzez odniesienie do ich rodzaju i regularności wpływu, przy czym mogą wziąć pod uwagę poziom najniższych krajowych płac, rent i emerytur, a także liczbę członków rodziny”.