Υπόθεση C‑460/23 [Kinsa] (i)
OB
κατά
Procura della Repubblica
(αίτηση του Tribunale di Bologna για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 3ης Ιουνίου 2025
« Προδικαστική παραπομπή – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Συνοριακοί έλεγχοι, άσυλο και μετανάστευση – Οδηγία 2002/90/ΕΚ – Γενικό αδίκημα της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής – Άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ – Σύμφωνη με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ερμηνεία – Άρθρο 7 – Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Άρθρο 24 – Δικαιώματα του παιδιού – Άρθρο 52, παράγραφος 1 – Προσβολή του βασικού περιεχομένου των θεμελιωδών δικαιωμάτων – Άρθρο 18 – Δικαίωμα ασύλου – Πρόσωπο που φέρνει παρανόμως στο έδαφος κράτους μέλους ανήλικους υπηκόους τρίτων χωρών οι οποίοι το συνοδεύουν και των οποίων ασκεί την πραγματική επιμέλεια »
Συνοριακοί έλεγχοι, άσυλο και μετανάστευση – Μεταναστευτική πολιτική – Πρόληψη της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής – Γενικό αδίκημα της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου – Έννοια – Πρόσωπο που φέρνει παρανόμως στο έδαφος κράτους μέλους ανήλικους υπηκόους τρίτων χωρών των οποίων ασκεί την πραγματική επιμέλεια – Δεν εμπίπτει – Εθνική ρύθμιση που ποινικοποιεί την εν λόγω συμπεριφορά – Δεν επιτρέπεται – Δικαίωμα στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής – Υποχρέωση συνεκτίμησης του υπέρτατου συμφέροντος του παιδιού
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7, 18, 24 και 52 § 1· οδηγία 2002/90 του Συμβουλίου, άρθρο 1 § 1, στοιχείο αʹ)
(βλ. σκέψεις 43-73 και διατακτ.)
Σύνοψη
Το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου, επιληφθέν κατόπιν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως του Tribunale di Bologna (πλημμελειοδικείου της Μπολόνια, Ιταλία), διευκρινίζει, αφενός, ότι ερμηνεία του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/90 (1) κατά τρόπο σύμφωνο προς τα άρθρα 7 και 24 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) έχει ως συνέπεια να εξαιρείται από το πεδίο εφαρμογής του αδικήματος της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης, η συμπεριφορά προσώπου το οποίο, κατά παράβαση του καθεστώτος διέλευσης προσώπων από τα σύνορα, φέρνει στο έδαφος κράτους μέλους ανήλικους υπηκόους τρίτων χωρών οι οποίοι το συνοδεύουν και των οποίων ασκεί την πραγματική επιμέλεια. Το Δικαστήριο εκτιμά, αφετέρου, ότι τα άρθρα αυτά αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία που ποινικοποιεί μια τέτοια συμπεριφορά.
Στις 27 Αυγούστου 2019 η OB, υπήκοος τρίτης χώρας συνοδευόμενη από δύο ανήλικες, υπηκόους της ίδιας τρίτης χώρας, παρουσιάστηκε με πλαστά διαβατήρια στα σύνορα, κατά την άφιξη στον αερολιμένα της Μπολόνια (Ιταλία) πτήσης προερχόμενης από τρίτη χώρα. Τα παιδιά αυτά ήταν η κόρη και η ανιψιά της, η επιμέλεια της οποίας είχε ανατεθεί στην ΟΒ κατόπιν του θανάτου της μητέρας του παιδιού.
Στις 28 Αυγούστου 2019 η OB συνελήφθη και τα δύο παιδιά τοποθετήθηκαν σε δομή υποδοχής. Κατά της OB κινήθηκε ποινική διαδικασία ενώπιον του πλημμελειοδικείου της Μπολόνια, ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, για το αδίκημα της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου υπηκόων τρίτων χωρών, που προβλέπεται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, του κωδικοποιημένου κειμένου για τη μετανάστευση (2), το οποίο μεταφέρει στην ιταλική έννομη τάξη το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/90 (3), καθώς και για το αδίκημα της κατοχής πλαστών εγγράφων ταυτότητας, το οποίο προβλέπεται στον ιταλικό ποινικό κώδικα. Αντιθέτως, κατά της OB δεν ασκήθηκε ποινική δίωξη λόγω παράνομης εισόδου στην ιταλική επικράτεια.
Στις 29 Αυγούστου 2019, κατά την ακροαματική διαδικασία για την επικύρωση της σύλληψής της ενώπιον του αρμόδιου για την ποινική έρευνα δικαστή του πλημμελειοδικείου της Μπολόνια, η OB δήλωσε ότι είχε εγκαταλείψει τη χώρα καταγωγής της προκειμένου να αποφύγει τις απειλές κατά της ζωής που δεχόταν από τον πρώην σύντροφό της καθώς και ότι φοβόταν για τη σωματική ακεραιότητα των ανηλίκων που τη συνόδευαν.
Ο αρμόδιος για την ποινική έρευνα δικαστής επικύρωσε τη σύλληψη της OB αλλά απέρριψε το αίτημα της εισαγγελικής αρχής να τεθεί υπό προσωρινή κράτηση.
Στις 9 Οκτωβρίου 2019 η ΟΒ υπέβαλε αίτηση διεθνούς προστασίας.
Από τις διαπιστώσεις του αιτούντος δικαστηρίου προκύπτει ότι οι ανήλικες τελούσαν υπό την «ευθύνη» και την «προστασία» της ΟΒ. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η συμπεριφορά της ΟΒ αντιστοιχεί στο αδίκημα που προβλέπεται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, του κωδικοποιημένου κειμένου για τη μετανάστευση και δεν εμπίπτει στην εξαίρεση που προβλέπει η παράγραφος 2 του εν λόγω άρθρου (4). Διερωτάται κατά πόσον μια τέτοια συμπεριφορά θα μπορούσε εντούτοις να χαρακτηριστεί ως πράξη τελεσθείσα προς τον σκοπό «ανθρωπιστικής βοήθειας», κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2002/90 (5), και να μη στοιχειοθετεί το γενικό αδίκημα της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου που προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας, δεδομένου ότι αποσκοπεί στη διευκόλυνση της άσκησης, από τις εν λόγω ανήλικες, των κατοχυρωμένων από τον Χάρτη δικαιωμάτων τους (6).
Το αιτούν δικαστήριο, επισημαίνοντας ότι η οδηγία 2002/90 προβλέπει απλώς και μόνον δικαίωμα και όχι υποχρέωση των κρατών μελών να μην ποινικοποιούν τις συμπεριφορές που αποσκοπούν στην υποβοήθηση της παράνομης εισόδου στο έδαφός τους όταν οι συμπεριφορές αυτές έχουν σκοπό την παροχή «ανθρωπιστικής βοήθειας», ζητεί να διευκρινιστεί, μεταξύ άλλων, το κύρος του άρθρου 1 της οδηγίας υπό το πρίσμα του Χάρτη καθώς και η ερμηνεία του Χάρτη, προκειμένου να κριθεί αν ο Χάρτης αντιτίθεται στις εθνικές διατάξεις περί μεταφοράς του εν λόγω άρθρου στην εθνική έννομη τάξη.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι μια πράξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να ερμηνεύεται, στο μέτρο του δυνατού, κατά τρόπο που να συνάδει με το σύνολο του πρωτογενούς δικαίου, ιδίως δε με τις διατάξεις του Χάρτη. Υπό το πρίσμα των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης, τα άρθρα 7, 18 και 24 του Χάρτη (7) έχουν καθοριστική σημασία για την απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα. Εξάλλου, τα ερωτήματα αυτά στηρίζονται στην παραδοχή ότι η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης συμπεριφορά στοιχειοθετεί το γενικό αδίκημα της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, όπως αυτό ορίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/90.
Συνακόλουθα, το Δικαστήριο εξετάζει αν το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/90, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, των άρθρων 7, 18 και 24 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι δεν στοιχειοθετεί το γενικό αδίκημα της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου η συμπεριφορά προσώπου το οποίο, κατά παράβαση του καθεστώτος διέλευσης προσώπων από τα σύνορα, φέρνει στο έδαφος κράτους μέλους ανήλικους υπηκόους τρίτων χωρών οι οποίοι το συνοδεύουν και των οποίων ασκεί την πραγματική επιμέλεια (8).
Λόγω της ευρείας διατύπωσής της, η προαναφερθείσα διάταξη της οδηγίας 2002/90 επιδέχεται διαφορετικές ερμηνείες. Καίτοι δεν αναφέρεται ρητώς στην επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης συμπεριφορά, αυτή καθεαυτή η διάταξη ούτε και αποκλείει ρητώς μια ερμηνεία κατά την οποία η εν λόγω συμπεριφορά στοιχειοθετεί το γενικό αδίκημα που η διάταξη προβλέπει.
Ωστόσο, η τελευταία αυτή ερμηνεία δεν μπορεί να γίνει δεκτή.
Κατά πρώτον, θα ήταν αντίθετη προς τους σκοπούς της οδηγίας 2002/90. Πράγματι, συμπεριφορά όπως αυτή της ΟΒ δεν συνιστά υποβοήθηση της παράνομης μεταναστεύσεως, αλλά απόρροια της ανάληψης, εκ μέρους του προσώπου αυτού, της προσωπικής ευθύνης που υπέχει λόγω της επιμέλειας των ανηλίκων την οποία ασκεί.
Κατά δεύτερον, λαμβανομένων υπόψη των άρθρων 7 και 24 του Χάρτη, υπό το πρίσμα των οποίων πρέπει να ερμηνεύεται το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/90, η επίμαχη συμπεριφορά δεν μπορεί να στοιχειοθετεί το γενικό αδίκημα της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, ακόμη και όταν το εν λόγω πρόσωπο εισήλθε, το ίδιο, παρανόμως στο έδαφος του κράτους.
Κάθε αντίθετη ερμηνεία θα συνεπαγόταν ιδιαιτέρως σοβαρή επέμβαση στο δικαίωμα στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής και των δικαιωμάτων του παιδιού, τα οποία κατοχυρώνονται στα προαναφερθέντα άρθρα του Χάρτη, σε σημείο που να θίγει το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω θεμελιωδών δικαιωμάτων, κατά την έννοια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
Πράγματι, το να γίνει δεκτό ότι μπορεί να επιβληθούν ποινικές κυρώσεις σε ένα πρόσωπο επειδή απλώς και μόνον βοήθησε ανηλίκους, των οποίων ασκεί την πραγματική επιμέλεια, να εισέλθουν παρανόμως στο έδαφος κράτους μέλους θα έθιγε το βασικό αυτό περιεχόμενο.
Με την εν λόγω συμπεριφορά, ένα πρόσωπο, όπως η ΟΒ, αποδέχεται, κατ’ αρχήν, απλώς και μόνον να εκπληρώσει συγκεκριμένα μια υποχρέωση συμφυή προς την προσωπική του ευθύνη που στηρίζεται στην οικογενειακή σχέση που το συνδέει με τους ανηλίκους, προκειμένου να τους διασφαλίσει την προστασία και τη φροντίδα που απαιτούνται για την καλή διαβίωση και την ανάπτυξή τους. Η συμπεριφορά του προσώπου αυτού αποτελεί συγκεκριμένη έκφραση της γενικής ευθύνης του έναντι των εν λόγω ανηλίκων.
Κατά συνέπεια, το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/90 δεν μπορεί να αποσκοπεί στο να χαρακτηρισθεί η συμπεριφορά προσώπου όπως η ΟΒ ως «υποβοήθηση της παράνομης εισόδου» στο έδαφος κράτους μέλους και να καταστεί, συνακόλουθα, η εν λόγω συμπεριφορά ποινικώς κολάσιμη, διότι άλλως θίγεται το βασικό περιεχόμενο των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 7 και 24 του Χάρτη.
Τέλος, η ως άνω ερμηνεία επιβάλλεται επίσης υπό το πρίσμα του άρθρου 18 του Χάρτη (9), το οποίο είναι κρίσιμο όταν ο ενδιαφερόμενος, όπως η ΟΒ, μετά την είσοδό του στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους, υπέβαλε αίτηση διεθνούς προστασίας.
Συναφώς, πρέπει να αναγνωρίζεται το δικαίωμα κάθε υπηκόου τρίτης χώρας να υποβάλει αίτηση διεθνούς προστασίας στο έδαφος κράτους μέλους, συμπεριλαμβανομένων των συνόρων του ή των ζωνών διέλευσής του, έστω και αν διαμένει παρανόμως στο έδαφος αυτό, ανεξαρτήτως των πιθανοτήτων ευδοκιμήσεως της αιτήσεώς του. Άπαξ και υποβληθεί τέτοια αίτηση, ο αιτών δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί ως παρανόμως διαμένων στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους, μέχρις ότου εκδοθεί απόφαση επί της αιτήσεώς του σε πρώτο βαθμό, διότι άλλως θα διακυβευόταν η αποτελεσματικότητα του δικαιώματος ασύλου, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο άρθρο 18 του Χάρτη. Μπορούν επίσης να θίξουν την αποτελεσματικότητα του δικαιώματος ασύλου μέτρα τα οποία, χωρίς να υφίσταται εύλογος δικαιολογητικός λόγος, έχουν ως αποτέλεσμα να αποθαρρύνουν υπήκοο τρίτης χώρας να υποβάλει αίτηση διεθνούς προστασίας στις αρμόδιες αρχές.
Εν προκειμένω, η OB απολαύει των δικαιωμάτων που απορρέουν από την υποβολή τέτοιας αιτήσεως και δεν μπορεί να είναι εκτεθειμένη στον κίνδυνο ποινικών κυρώσεων ούτε λόγω της δικής της παράνομης εισόδου στην ιταλική επικράτεια ούτε λόγω του ότι συνοδευόταν, κατά την είσοδο αυτή, από την κόρη της και την ανιψιά της των οποίων ασκεί την πραγματική επιμέλεια.
Το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, παρέλκει η εξέταση του κύρους του άρθρου 1 της οδηγίας 2002/90 καθώς και η ερμηνεία της παραγράφου 2 του άρθρου αυτού, που αφορά την απαλλαγή από την ποινική ευθύνη στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η επίμαχη συμπεριφορά αποσκοπεί στην παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας στον ενδιαφερόμενο.
Επιπλέον, λαμβανομένων υπόψη των ερωτημάτων του αιτούντος δικαστηρίου ως προς τη συμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης της εθνικής διατάξεως με την οποία μεταφέρθηκε στην ιταλική έννομη τάξη, μεταξύ άλλων, το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/90, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, κατά την εφαρμογή των μέτρων μεταφοράς μιας οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, τα δικαστήρια των κρατών μελών οφείλουν όχι μόνο να ερμηνεύουν το εθνικό τους δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο προς την οδηγία αυτή, αλλά και να μεριμνούν ώστε να μη βασίζονται σε ερμηνεία της οδηγίας που θα μπορούσε να έλθει σε σύγκρουση με τα θεμελιώδη δικαιώματα που προστατεύει η έννομη τάξη της Ένωσης ή με τις λοιπές γενικές αρχές που αναγνωρίζει η εν λόγω έννομη τάξη.
Ως εκ τούτου, κατά τη μεταφορά στην εσωτερική έννομη τάξη του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/90, το οποίο αποσκοπεί να ορίσει επακριβώς το αδίκημα της υποβοήθησης της παράνομης μετανάστευσης, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να θεσπίζουν, στο εθνικό δίκαιο, κανόνες που βαίνουν πέραν του περιεχομένου του εν λόγω αδικήματος, όπως αυτό ορίζεται στην ως άνω διάταξη, συμπεριλαμβάνοντας μη καλυπτόμενες από τη διάταξη συμπεριφορές, κατά παράβαση των άρθρων 7, 24 και 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
Εξάλλου, τα άρθρα 7 και 24 είναι αυτοτελή και δεν χρειάζεται να εξειδικεύονται με διατάξεις του δικαίου της Ένωσης ή του εθνικού δικαίου προκειμένου να απονείμουν στους ιδιώτες δικαιώματα δυνάμενα να προβληθούν αυτά καθεαυτά. Επομένως, αν το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι δεν είναι δυνατόν να ερμηνεύσει το εθνικό του δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης, οφείλει να διασφαλίσει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του, την έννομη προστασία που παρέχουν στους πολίτες τα άρθρα αυτά και να εγγυηθεί την πλήρη αποτελεσματικότητά τους, αφήνοντας εν ανάγκη ανεφάρμοστο το άρθρο 12 του κωδικοποιημένου κειμένου για τη μετανάστευση.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
1      Οδηγία 2002/90/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρίου 2002, για τον ορισμό της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής (ΕΕ 2002, L 328, σ. 17). Το άρθρο 1 της ως άνω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενική παράβαση», ορίζει στην παράγραφο 1, στοιχείο αʹ, ότι τα κράτη μέλη θεσπίζουν ενδεδειγμένες ποινικές κυρώσεις «κατά παντός, όστις εκ προθέσεως βοηθά πρόσωπο, το οποίο δεν είναι υπήκοος κράτους μέλους, προκειμένου να εισέλθει ή να διέλθει από το έδαφος κράτους μέλους, κατά παράβαση της νομοθεσίας του εν λόγω κράτους σχετικά με την είσοδο ή τη διέλευση των αλλοδαπών».
2      Decreto legislativo n. 286 – Testo unico delle disposizioni concernenti la disciplina dell’immigrazione e norme sulla condizione dello straniero (νομοθετικό διάταγμα αριθ. 286, για την κωδικοποίηση σε ενιαίο κείμενο των διατάξεων που αφορούν τη ρύθμιση της μετανάστευσης και τους κανόνες σχετικά με το καθεστώς των αλλοδαπών), της 25ης Ιουλίου 1998 (GURI αριθ. 191, της 18ης Αυγούστου 1998, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 139), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης.
3      Καθώς και το άρθρο 1, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2002/946/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρίου 2002, για την ενίσχυση του ποινικού πλαισίου για την πρόληψη της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής (ΕΕ 2002, L 328, σ. 1).
4      Η διάταξη αυτή προβλέπει ότι δεν συνιστά αξιόποινη πράξη «η παροχή αρωγής και ανθρωπιστικής βοήθειας στην Ιταλία σε έχοντες ανάγκη αλλοδαπούς οι οποίοι βρίσκονται ούτως ή άλλως στο ιταλικό έδαφος».
5      Κατά την εν λόγω διάταξη, «[τ]α κράτη μέλη δύνανται να αποφασίσουν την μη επιβολή κυρώσεων για τη συμπεριφορά που ορίζεται [στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ], εφαρμόζοντας την εθνική τους νομοθεσία και πρακτική, εφόσον η συμπεριφορά αυτή αποσκοπεί στην παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας στο συγκεκριμένο πρόσωπο».
6      Ήτοι, πρώτον, του δικαιώματός τους στη ζωή, στη σωματική ακεραιότητα καθώς και στην ελευθερία και την ασφάλεια, καθόσον τα δικαιώματα αυτά απειλούνται στη χώρα καταγωγής τους, δεύτερον, του δικαιώματός τους στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής, λαμβανομένων υπόψη των δεσμών γονέα-τέκνου και συγγένειας που υφίστανται μεταξύ της OB και των ανηλίκων και, τρίτον, του δικαιώματός τους ασύλου, σε σχέση με την αίτηση διεθνούς προστασίας που υπέβαλε η OB.
7      Τα άρθρα αυτά κατοχυρώνουν, αντιστοίχως, το δικαίωμα στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής, το δικαίωμα ασύλου και τα δικαιώματα του παιδιού.
8      Στο εξής: η εν λόγω συμπεριφορά.
9      Κατά τη διάταξη αυτή, το δικαίωμα ασύλου διασφαλίζεται τηρουμένων των κανόνων της Σύμβασης της Γενεύης και σύμφωνα με τη Συνθήκη ΕΕ και τη Συνθήκη ΛΕΕ. Η τήρηση των κανόνων αυτών επιβάλλεται στα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή τόσο της οδηγίας 2002/90 όσο και της αποφάσεως-πλαισίου 2002/946.