62019CO0399
BESCHIKKING VAN HET HOF (Tiende kamer)
29 april 2020 (
*1
)
„Prejudiciële verwijzing – Artikel 99 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof – Elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten – Richtlijn 2002/20/EG – Artikel 12 – Administratieve bijdragen die worden opgelegd aan ondernemingen die een elektronische-communicatiedienst of ‑netwerk aanbieden – Administratieve kosten van de nationale regelgevende instantie die door een bijdrage kunnen worden gedekt – Jaarlijks overzicht van de administratieve kosten en van het totale bedrag van de geïnde bijdragen”
In zaak C‑399/19,
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Consiglio di Stato (hoogste bestuursrechter, Italië) bij beslissing van 11 april 2019, ingekomen bij het Hof op 22 mei 2019, in de procedure
Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni
tegen
BT Italia SpA,
Basictel SpA,
BT Enia Telecomunicazioni SpA,
Telecom Italia SpA,
Postepay SpA (voorheen PosteMobile SpA),
Vodafone Italia SpA,
in tegenwoordigheid van:
Telecom Italia SpA,
Fastweb SpA,
Wind Tre SpA,
Sky Italia SpA,
Vodafone Omnitel BV,
Vodafone Italia SpA,
geeft
HET HOF (Tiende kamer),
samengesteld als volgt: I. Jarukaitis (rapporteur), kamerpresident, E. Juhász en C. Lycourgos, rechters,
advocaat-generaal: M. Campos Sánchez-Bordona,
griffier: A. Calot Escobar,
gezien de stukken,
gelet op de opmerkingen van:
–
BT Italia SpA, Basictel SpA en BT Enia Telecomunicazioni SpA, vertegenwoordigd door R. Caiazzo, S. Fienga en F. Costantini, avvocati,
–
Telecom Italia SpA, vertegenwoordigd door F. Cardarelli, F. Lattanzi en F. S. Cantella, avvocati,
–
Postepay SpA en Fastweb SpA, vertegenwoordigd door F. Pacciani en V. Mosca, avvocati,
–
Vodafone Italia SpA, vertegenwoordigd door V. Cerulli Irelli en M. Libertini, avvocati,
–
Wind Tre SpA, vertegenwoordigd door B. Caravita di Toritto, R. Santi en S. Fiorucci, avvocati,
–
Sky Italia SpA, vertegenwoordigd door O. Grandinetti, D. Majori en A. A. Di Todaro, avvocati,
–
de Italiaanse regering, vertegenwoordigd door G. Palmieri als gemachtigde, bijgestaan door R. Guizzi, S. Fiorentino en P. G. Marrone, avvocati dello Stato,
–
de Belgische regering, vertegenwoordigd door P. Cottin, J.‑C. Halleux en C. Pochet als gemachtigden, bijgestaan door P. Vernet, S. Depré en M. Lambert de Rouvroit, advocaten,
–
de Litouwse regering, vertegenwoordigd door K. Dieninis en R. Dzikovič als gemachtigden,
–
de Europese Commissie, vertegenwoordigd door L. Malferrari, G. Braun en L. Nicolae als gemachtigden,
gelet op de beslissing, de advocaat-generaal gehoord, om te beslissen bij met redenen omklede beschikking, overeenkomstig artikel 99 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof,
de navolgende
Beschikking
1
Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 12 van richtlijn 2002/20/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 betreffende de machtiging voor elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten (machtigingsrichtlijn) (PB 2002, L 108, blz. 21), zoals gewijzigd bij richtlijn 2009/140/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 (PB 2009, L 337, blz. 37, met rectificatie in PB 2013, L 241, blz. 8) (hierna: „machtigingsrichtlijn”).
2
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen de Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (toezichthoudende autoriteit voor de communicatiesector, Italië) (hierna: „toezichthoudende autoriteit”) enerzijds en BT Italia SpA, Basictel SpA, BT Enia Telecomunicazioni SpA, Telecom Italia SpA, Postepay SpA (voorheen PosteMobile SpA), en Vodafone Italia SpA anderzijds betreffende de bijdrage die aan die autoriteit verschuldigd is door de exploitanten die actief zijn in de sector van de elektronischecommunicatiediensten en mediadiensten, en die van die ondernemingen wordt gevorderd voor de jaren 2014 tot en met 2016.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
3
Artikel 3, lid 3 bis, van richtlijn 2002/21/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake een gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten (kaderrichtlijn) (PB 2002, L 108, blz. 33), zoals gewijzigd bij richtlijn 2009/140 (hierna: „kaderrichtlijn”), bepaalt:
„Onverminderd de bepalingen van de leden 4 en 5, treden de nationale regelgevende instanties die verantwoordelijk zijn voor marktregulering ex ante of voor de beslechtingen van geschillen tussen ondernemingen overeenkomstig artikel 20 of 21 van deze richtlijn, onafhankelijk op en vragen of aanvaarden zij geen instructies van andere instanties in verband met de uitoefening van deze taken die hun op grond van de nationale wetgeving tot omzetting van het [Unierecht] zijn toegewezen. [...].
[...]”
4
Artikel 16 van de kaderrichtlijn luidt:
„1.   De nationale regelgevende instanties voeren een analyse uit van de relevante in de aanbeveling vermelde markten, en houden daarbij rekening met de in de aanbeveling genoemde markten, met maximale inachtneming van de richtsnoeren. De lidstaten zorgen ervoor dat deze analyse, in voorkomend geval, in samenwerking met de nationale mededingingsinstanties wordt uitgevoerd.
2.   Wanneer een nationale regelgevende instantie krachtens leden 3 en 4 van dit artikel, artikel 17, van richtlijn 2002/22/EG (universeledienstenrichtlijn), of artikel 8 van richtlijn 2002/19/EG (toegangsrichtlijn) moet bepalen of ten aanzien van ondernemingen verplichtingen moeten worden opgelegd, gehandhaafd, gewijzigd of ingetrokken, bepaalt zij overeenkomstig de richtsnoeren op basis van haar analyse volgens lid 1 van dit artikel of een relevante markt daadwerkelijk concurrerend is.
[...]”
5
Overweging 30 van de machtigingsrichtlijn luidt:
„Aanbieders van elektronische-communicatiediensten kunnen worden verplicht tot betaling van een administratieve bijdrage ter financiering van de werkzaamheden van de nationale regelgevende instantie bij het beheer van het machtigingssysteem en het verlenen van gebruiksrechten. Dergelijke bijdragen mogen het bedrag van de feitelijke administratieve kosten van die werkzaamheden niet overschrijden. Hiertoe dient te worden gezorgd voor transparantie ter zake van de inkomsten en de uitgaven van de nationale regelgevende instanties, door middel van een jaarlijkse rapportage over het totale bedrag aan ontvangen bijdragen en de totale administratiekosten. Dit stelt ondernemingen in staat te controleren of de administratiekosten en de bijdragen met elkaar in overeenstemming zijn.”
6
Artikel 3 van die richtlijn voert een algemene machtiging voor elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten in. Volgens de definitie die eraan wordt gegeven in artikel 2, lid 2, van die richtlijn is een „algemene machtiging”„regelgeving door de lidstaten waarbij rechten worden verleend voor het aanbieden van elektronische-communicatienetwerken of ‑diensten en specifieke sectorgebonden verplichtingen worden vastgesteld die overeenkomstig de richtlijn kunnen gelden voor alle of voor specifieke soorten elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten, overeenkomstig deze richtlijn”.
7
Krachtens artikel 5 van die richtlijn kunnen de lidstaten individuele gebruiksrechten voor radiofrequenties en nummers verlenen, wanneer dat noodzakelijk is om bepaalde doelstellingen te verwezenlijken.
8
Artikel 6, lid 2, van de machtigingsrichtlijn bepaalt:
„Specifieke verplichtingen die kunnen worden opgelegd aan aanbieders van elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten krachtens artikel 5, leden 1 en 2, en de artikelen 6 en 8 van richtlijn 2002/19/EG (toegangsrichtlijn) en artikel 17 van richtlijn 2002/22/EG (universeledienstrichtlijn), of die zijn aangewezen voor het aanbieden van de universele dienst overeenkomstig de universeledienstrichtlijn, moeten juridisch gescheiden zijn van de rechten en verplichtingen in het kader van de algemene machtiging. Met het oog op transparantie ten aanzien van ondernemingen, worden de criteria en procedures voor het opleggen van dergelijke specifieke verplichtingen aan individuele ondernemingen in de algemene machtiging genoemd.”
9
Artikel 12 van de machtigingsrichtlijn, met als opschrift „Administratieve bijdragen”, bepaalt:
„1.   Administratieve bijdragen die worden opgelegd aan ondernemingen die een dienst of een netwerk aanbieden in het kader van de algemene machtiging of waaraan een gebruiksrecht is verleend:
a)
dienen uitsluitend ter dekking van de administratiekosten die voortvloeien uit het beheer, de controle van en het toezicht op de naleving van het algemene machtigingssysteem[,] van de gebruiksrechten en van de specifieke verplichtingen van artikel 6, lid 2, die ook de kosten kunnen omvatten voor internationale samenwerking, harmonisatie en normering, marktanalyse, controle op de naleving en ander markttoezicht, alsmede regelgevende werkzaamheden in het kader van de opstelling en handhaving van afgeleide wetgeving en administratieve besluiten, zoals besluiten betreffende toegang en interconnectie; en
b)
worden opgelegd aan individuele ondernemingen volgens een objectieve, transparante en evenredige verdeling, die de extra administratiekosten en daarmee samenhangende bijdragen tot een minimum beperkt.
2.   Wanneer de nationale regelgevende instanties administratieve bijdragen heffen, publiceren zij een jaarlijks overzicht van hun administratieve kosten en het totale bedrag van de geïnde bijdragen. In het licht van het verschil tussen het totale bedrag aan vergoedingen en het totale bedrag aan administratieve kosten, vinden de nodige aanpassingen plaats.”
10
Artikel 5, leden 1 en 2, van richtlijn 2002/19/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de toegang tot en interconnectie van elektronische-communicatienetwerken en bijbehorende faciliteiten (toegangsrichtlijn) (PB 2002, L 108, blz. 7), zoals gewijzigd bij richtlijn 2009/140 (hierna: „toegangsrichtlijn”), bepaalt:
„1.   Met het oog op de doelstellingen van artikel 8 van [de kaderrichtlijn], bevorderen, en waar nodig waarborgen de nationale regelgevende instanties overeenkomstig de bepalingen van deze richtlijn passende toegang en interconnectie, alsook interoperabiliteit van diensten, en oefenen zij daarbij hun bevoegdheid uit op een wijze die bevorderlijk is voor efficiëntie en duurzame concurrentie, efficiënte investeringen en innovatie, en die de eindgebruikers het grootste voordeel biedt.
De nationale regelgevende instanties moeten in het bijzonder, onverminderd maatregelen overeenkomstig artikel 8 ten aanzien van ondernemingen met een aanmerkelijke marktmacht:
a)
verplichtingen kunnen opleggen, voor zover noodzakelijk om eind-tot-eindverbindingen te waarborgen, aan ondernemingen die de toegang tot de eindgebruikers controleren; hetgeen in gevallen waarin zulks gerechtvaardigd is ook de verplichting inhoudt om te zorgen voor interconnectie van hun netwerken waar dat niet reeds gebeurd is;
a ter)
in gevallen waarin zulks gerechtvaardigd is en voor zover noodzakelijk, verplichtingen kunnen opleggen aan ondernemingen die de toegang tot de eindgebruikers controleren om hun diensten interoperabel te maken;
b)
exploitanten kunnen verplichten, voor zover noodzakelijk om de toegang van eindgebruikers tot door de lidstaat gespecificeerde digitale radio‑ en televisieomroepdiensten te waarborgen, toegang tot de andere in bijlage I, deel II, bedoelde faciliteiten aan te bieden op billijke, redelijke en niet-discriminerende voorwaarden.
2.   Overeenkomstig lid 1, opgelegde verplichtingen en voorwaarden zijn objectief, transparant, evenredig en niet-discriminerend en worden toegepast volgens de procedure van de artikelen 6, 7 en 7 bis van [de kaderrichtlijn].”
11
Artikel 6 van de toegangsrichtlijn ziet op de verplichtingen van exploitanten inzake systemen van voorwaardelijke toegang en andere faciliteiten, terwijl artikel 8 van die richtlijn betrekking heeft op de oplegging, de wijziging of de opheffing van verplichtingen.
12
Artikel 17 van richtlijn 2002/22/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de universele dienst en gebruikersrechten met betrekking tot elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten (universeledienstrichtlijn) (PB 2002, L 108, blz. 51), zoals gewijzigd bij richtlijn 2009/136/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 (PB 2009, L 337, blz. 11) (hierna: „universeledienstrichtlijn”), ziet op de voorgeschreven controles voor ondernemingen met een aanmerkelijke marktmacht betreffende diensten aan eindgebruikers.
Italiaans recht
13
Artikel 1, lid 65, van Legge n. 266 – Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge finanziaria 2006) [wet nr. 266 inzake de opstelling van de jaar‑ en meerjarenbegroting van de Staat (begrotingswet 2006)] van 23 december 2005 (gewoon supplement bij GURI nr. 302 van 29 december 2005), bepaalt:
„Met ingang van 2007 worden de operationele kosten van de [toezichthoudende autoriteit] voor het deel dat niet ten laste van de staatsbegroting komt, gefinancierd door de betrokken markt, overeenkomstig de in de geldende regeling gestelde voorwaarden en in de vorm van bijdragen die bij besluit van [die autoriteit] worden vastgesteld, binnen de bij wet vastgestelde maximumgrenzen, en rechtstreeks aan die [autoriteit] betaald [...]”.
14
In artikel 1, lid 66, van die wet is bepaald dat voor het jaar 2006 de door de exploitanten in de communicatiesector te betalen bijdrage wordt vastgesteld op 1,5 ‰ van de inkomsten zoals vermeld in de laatste jaarrekening die is goedgekeurd vóór de inwerkingtreding van deze wet, en dat voor de daaropvolgende jaren de toezichthoudende autoriteit de hoogte en de wijze van betaling van de bijdrage kan wijzigen, met een maximum van 2 ‰ van de inkomsten zoals vermeld in de laatste jaarrekening die is goedgekeurd vóór de vaststelling van het besluit.”
15
Artikel 34 van decreto legislativo n. 259 – Codice delle comunicazioni elettroniche (wetsbesluit nr. 259 tot vaststelling van het wetboek inzake elektronische communicatie) van 1 augustus 2003 (gewoon supplement bij GURI nr. 214 van 15 september 2003), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie (hierna: „wetboek elektronische communicatie”), bepaalt:
„1.   Behalve de in artikel 35 bedoelde bijdragen, kunnen aan ondernemingen die een dienst of een netwerk aanbieden in het kader van de algemene machtiging of waaraan een gebruiksrecht is verleend, administratieve bijdragen worden opgelegd die uitsluitend dienen ter dekking van de administratiekosten die voortvloeien uit het beheer, de controle van en het toezicht op de naleving van het algemene machtigingssysteem, van de gebruiksrechten en van de specifieke verplichtingen van artikel 28, lid 2, die ook de kosten kunnen omvatten voor internationale samenwerking, harmonisatie en normering, marktanalyse, controle op de naleving en ander markttoezicht, alsmede regelgevende werkzaamheden in het kader van de opstelling en handhaving van afgeleide wetgeving en administratieve besluiten, zoals besluiten betreffende toegang en interconnectie. De administratieve bijdragen worden opgelegd aan individuele ondernemingen volgens een objectieve, transparante en evenredige verdeling, die de extra administratiekosten en daarmee samenhangende bijdragen tot een minimum beperkt.
2.   Ter dekking van de administratieve kosten die voortvloeien uit werkzaamheden die onder de bevoegdheid van het ministerie vallen, wordt het bedrag van de in lid 1 bedoelde administratieve bijdragen vastgesteld in bijlage 10.
2 bis.   Ter dekking van alle administratiekosten die voortvloeien uit de uitoefening van de functies van regulering, toezicht, geschillenbeslechting en sanctionering die de wet in de in lid 1 bedoelde materies aan de [toezichthoudende autoriteit] heeft toegekend, wordt de hoogte van de in lid 1 bedoelde administratieve bijdragen overeenkomstig artikel 1, leden 65 en 66, van wet nr. 266 van 23 december 2005 vastgesteld naar evenredigheid van de inkomsten die de ondernemingen hebben ontvangen in het kader van de werkzaamheden waarop de algemene machtiging of de verlening van gebruiksrechten betrekking heeft.
2 ter.   De minister, in samenspraak met het ministerie van Economie en Financiën, en de [toezichthoudende autoriteit] publiceren jaarlijks de administratiekosten die voortvloeien uit de in lid 1 bedoelde werkzaamheid, en het totaalbedrag van de ontvangen bijdragen als bedoeld in de leden 2 en 2 bis. In het licht van eventuele verschillen tussen het totale bedrag aan vergoedingen en het totale bedrag aan administratieve kosten, vinden de nodige aanpassingen plaats.”
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
16
Bij uitspraken van 31 januari, 13 februari, 1 en 17 maart 2017, heeft de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië), de beroepen toegewezen die waren ingesteld door:
–
BT Italia, Basictel en BT Enia Telecomunicazioni tegen besluit 567/14 van de toezichthoudende autoriteit van 6 november 2014 houdende vaststelling van het bedrag en de wijze van betaling van de aan die autoriteit verschuldigde bijdrage voor 2015 en besluit 87/15 van die autoriteit betreffende de vaststelling van het onlineformulier en de instructies voor de betaling van deze bijdrage;
–
PosteMobile tegen besluit 547/13 van de toezichthoudende autoriteit houdende vaststelling van het bedrag en de wijze van betaling van de aan die autoriteit verschuldigde bijdrage voor 2014, besluit 71/14 van die autoriteit betreffende de vaststelling van het onlineformulier en de instructies voor de betaling van deze bijdrage voor 2015 alsook tegen een brief van die autoriteit waarbij deze had verzocht om betaling van een aanvullende bijdrage voor 2014;
–
PosteMobile tegen de besluiten 567/14 en 87/15 van de toezichthoudende autoriteit en tegen een brief waarbij die autoriteit had verzocht om betaling van een aanvullende bijdrage voor 2015;
–
Telecom Italia tegen besluit 605/15 van de toezichthoudende autoriteit van 5 november 2015 houdende vaststelling van het bedrag en de wijze van betaling van de aan die autoriteit verschuldigde bijdrage voor 2016, besluit 34/16 van die autoriteit van 24 februari 2015 betreffende het onlineformulier en de instructies voor de betaling van deze bijdrage voor 2016, en
–
Vodafone Italia tegen besluiten 605/15 en 34/16 van de toezichthoudende autoriteit.
17
Na de door die vennootschappen aangevoerde argumenten te hebben aanvaard, heeft deze rechter bij vijf uitspraken de in het vorige punt genoemde besluiten van de toezichthoudende autoriteit nietig verklaard omdat hij van oordeel was dat deze autoriteit bij de berekening van de aan haar verschuldigde bijdrage de grondslag onjuist had vastgesteld, aangezien deze grondslag betrekking heeft op alle werkzaamheden die deze autoriteit overeenkomstig het regelgevingskader diende te verrichten en alle door de betrokken exploitanten ontvangen inkomsten in aanmerking neemt, met inbegrip van kosten die niet in aanmerking konden worden genomen. Deze rechter was in dit verband van oordeel dat artikel 34, lid 2 bis, van het in 2015 vastgestelde wetboek elektronische communicatie in het hoofdgeding niet van toepassing was, aangezien het nieuwe bepalingen betrof die geen terugwerkende kracht hadden. Derhalve heeft hij overeenkomstig het arrest van 18 juli 2013, Vodafone Omnitel e.a. (C‑228/12–C‑232/12 en C‑254/12–C‑258/12, EU:C:2013:495), geoordeeld dat de aan de toezichthoudende autoriteit verschuldigde bijdrage alleen bedoeld was als vergoeding voor haar totale uitgaven voor regelgevende werkzaamheden, dat wil zeggen de uitdrukkelijk vastgestelde werkzaamheden betreffende de invoering, het beheer, de controle van en het toezicht op de naleving van het algemene machtigingssysteem.
18
Bovendien heeft de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio de voor hem aangevoerde grief dat het in artikel 12, lid 2, van de machtigingsrichtlijn bedoelde jaarlijks overzicht voor het jaar 2014 niet was vastgesteld, gegrond verklaard omdat deze rechter van oordeel was dat dit overzicht moest worden gepubliceerd vóór het verzoek om betaling van de aan de toezichthoudende autoriteit verschuldigde bijdrage.
19
De toezichthoudende autoriteit heeft hoger beroep ingesteld tegen deze vonnissen bij de Consiglio di Stato (hoogste bestuursrechter, Italië). Volgens die rechter is artikel 34, lid 2 bis, van het wetboek elektronische communicatie vastgesteld om, in het kader van een door de Europese Commissie ingeleide inbreukprocedure, te voorkomen dat een beroep wegens niet-nakoming werd ingesteld omdat de artikelen 6 en 12 van de machtigingsrichtlijn niet correct waren omgezet. Na te hebben vastgesteld dat deze nieuwe bepaling geen terugwerkende kracht had, heeft de rechter in eerste aanleg echter niet onderzocht of zij verenigbaar was met artikel 12 van die richtlijn, hoewel zij ten minste ratione temporis van toepassing is op de voor 2016 aan de toezichthoudende autoriteit verschuldigde bijdrage.
20
Volgens de verwijzende rechter bestaat er twijfel over de verenigbaarheid met het Unierecht van de nationale bepalingen die voorafgingen aan en volgden op de vaststelling van genoemd artikel 34, lid 2 bis. Die rechter geeft aan dat naar aanleiding van het arrest van 18 juli 2013, Vodafone Omnitel e.a. (C‑228/12–C‑232/12 en C‑254/12–C‑258/12, EU:C:2013:495), de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio, die uitspraak moest doen over de afbakening van de werkzaamheden waarvan de administratieve kosten in aanmerking kunnen worden genomen met het oog op de financiering van de toezichthoudende autoriteit, uit dit arrest heeft afgeleid dat het Hof onder de in artikel 12 van de machtigingsrichtlijn genoemde werkzaamheden uitsluitend de reguleringswerkzaamheid van de nationale regelgevende instantie (hierna: „NRI”) had begrepen, terwijl een dergelijke gelijkstelling volgens de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio niet uit deze bepaling of uit genoemd arrest voortvloeit. Volgens de verwijzende rechter is het Hof in dat arrest niet ingegaan op de kwestie van de werkzaamheden van „ex‑ante regulering”, die essentieel is in het hoofdgeding, en is de rechtspraak van het Hof niet nauwkeurig wat betreft de reikwijdte van de betrokken werkzaamheden van de NRI.
21
Bovendien vraagt de verwijzende rechter zich af of artikel 34, lid 2 ter, van het wetboek elektronische communicatie verenigbaar is met artikel 12, lid 2, van de machtigingsrichtlijn.
22
In die omstandigheden heeft de Consiglio di Stato de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)
Staat artikel 12, lid 1, onder a), van [de machtigingsrichtlijn] in de weg aan een nationale regeling volgens welke alle administratiekosten van de [NRI] voor de organisatie en de uitvoering van alle functies – waaronder regulering en toezicht, geschillenbeslechting en sanctionering – die op grond van het Europese regelgevingskader voor elektronische communicatie [...] aan de [NRI] zijn toegewezen, ten laste komen van gemachtigde marktdeelnemers als bedoeld in deze richtlijn, of hebben de in artikel 12, lid 1, onder a), van [de machtigingsrichtlijn] bedoelde werkzaamheden uitsluitend betrekking op de „ex‑ante regulering” door de [NRI]?
2)
Moet artikel 12, lid 2, van [de machtigingsrichtlijn] aldus worden uitgelegd dat het jaarlijks overzicht van de administratieve kosten van de [NRI] en van de geïnde bijdragen:
a)
overeenkomstig de nationale wetten inzake overheidsboekhouding kan worden gepubliceerd na de afsluiting van het begrotingsjaar waarin de administratieve bijdragen zijn geïnd, en
b)
de [NRI] de mogelijkheid biedt om de ‚nodige aanpassingen’ door te voeren, ook met betrekking tot niet direct aansluitende begrotingsjaren?”
Beantwoording van de prejudiciële vragen
Ontvankelijkheid
23
Postepay, Fastweb SpA, Wind Tre SpA en Sky Italia SpA voeren in wezen aan dat de gestelde vragen niet-ontvankelijk zijn op grond van artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, aangezien de verwijzingsbeslissing geen uiteenzetting geeft van de redenen die de verwijzende rechter ertoe hebben gebracht om twijfels te koesteren over de uitlegging van bepalingen van het recht van de Unie, hoewel het Hof reeds zeer nauwkeurig heeft aangegeven van welke werkzaamheden van de NRI de financiering kan worden gewaarborgd door een bijdrage van de exploitanten en het reeds tweemaal de gelegenheid heeft gehad om zich uit te spreken over de Italiaanse regeling, in de arresten van 18 juli 2013, Vodafone Omnitel e.a. (C‑228/12–C‑232/12 en C‑254/12–C‑258/12, EU:C:2013:495), en 28 juli 2016, Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (C‑240/15, EU:C:2016:608).
24
Bovendien stelt het tweede deel van de eerste vraag, dat betrekking heeft op „ex‑ante regulering”, een in wezen feitelijke kwestie aan de orde. De verwijzende rechter verzoekt het Hof in feite om zich uit te spreken over de wijze waarop artikel 12 van de machtigingsrichtlijn in de betrokken lidstaat wordt toegepast, hoewel die taak op hem rust. Wat de tweede vraag betreft, verstrekt de verwijzende rechter geen feitelijke gegevens over de vaststelling en de inhoud van de betrokken jaarlijkse overzichten, noch details over de redenen voor de beweerde onverenigbaarheid van artikel 34, lid 2 ter, van het wetboek elektronische communicatie met artikel 12, lid 2, van deze richtlijn. Bovendien zijn de twee vragen niet van concreet en reëel belang voor de beslechting van het hoofdgeding.
25
Volgens vaste rechtspraak van het Hof is het in het kader van de in artikel 267 VWEU geregelde samenwerking tussen het Hof en de nationale rechterlijke instanties, wegens het vereiste om tot een voor de nationale rechter nuttige uitlegging van het Unierecht te komen, noodzakelijk dat deze rechter nauwgezet de vereisten met betrekking tot de inhoud van een verzoek om een prejudiciële beslissing naleeft, zoals die uitdrukkelijk zijn vermeld in artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering. Zo is het met name onontbeerlijk dat, zoals is bepaald in artikel 94, onder c), van dat Reglement, de verwijzingsbeslissing een uiteenzetting bevat van de redenen die de verwijzende rechter ertoe hebben gebracht om over de uitlegging of de geldigheid van een aantal Unierechtelijke bepalingen vragen te stellen (zie in die zin arrest van 19 april 2018, Consorzio Italian Management en Catania Multiservizi, C‑152/17, EU:C:2018:264, punten 21 en 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
26
Voorts is het in het kader van die samenwerking uitsluitend een zaak van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing om, gelet op de bijzonderheden van de zaak, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis als de relevantie van de vragen die hij aan het Hof stelt, te beoordelen. Wanneer de vragen betrekking hebben op de uitlegging van Unierecht, is het Hof dus in beginsel verplicht daarop te antwoorden (arrest van 13 november 2018, Čepelnik, C‑33/17, EU:C:2018:896, punt 20).
27
Hieruit vloeit voort dat er een vermoeden van relevantie rust op de vragen inzake de uitlegging van het Unierecht die de nationale rechter heeft gesteld binnen het onder zijn eigen verantwoordelijkheid geschetste feitelijke en juridische kader, ten aanzien waarvan het niet aan het Hof is de juistheid te onderzoeken. Het Hof kan een verzoek van een nationale rechterlijke instantie enkel afwijzen wanneer de gevraagde uitlegging van het Unierecht kennelijk op generlei wijze verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is en voorts wanneer het Hof niet beschikt over de gegevens, feitelijk en rechtens, die noodzakelijk zijn om een zinvol antwoord te geven op de gestelde vragen (arrest van 13 november 2018, Čepelnik, C‑33/17, EU:C:2018:896, punt 21).
28
In casu volgt uit het verzoek om een prejudiciële beslissing dat, wat de eerste vraag betreft, de verwijzende rechter in de rechtspraak van het Hof en in het bijzonder in het arrest van 18 juli 2013, Vodafone Omnitel e.a. (C‑228/12–C‑232/12 en C‑254/12–C‑258/12, EU:C:2013:495), niet de gegevens aantreft die voor hem noodzakelijk zijn om het hoofdgeding te beslechten wat betreft de werkzaamheden van de NRI waarvan de kosten overeenkomstig artikel 12 van de machtigingsrichtlijn kunnen worden gedekt door administratieve bijdragen en, in het bijzonder, de vraag of die werkzaamheden uitsluitend overeenstemmen met de werkzaamheid van „ex‑ante regulering”. Wat de tweede vraag betreft, zet de verwijzende rechter uiteen dat in het hoofdgeding de rechter in eerste aanleg de voor hem aangevoerde grief van verzoeksters gegrond had verklaard omdat hij van oordeel was dat het jaarlijks overzicht moest worden gepubliceerd vóór het verzoek om betaling van de aan de toezichthoudende autoriteit verschuldigde bijdrage, hetgeen deze autoriteit in beroep heeft betwist.
29
In die omstandigheden moet worden geoordeeld dat de verwijzende rechter genoegzaam de redenen heeft uiteengezet die hem ertoe hebben gebracht om het Hof vragen te stellen en dat de gevraagde uitlegging niet losstaat van het voorwerp van het hoofdgeding.
30
Derhalve zijn de gestelde vragen ontvankelijk.
Ten gronde
31
Overeenkomstig artikel 99 van zijn Reglement voor de procesvoering kan het Hof, met name wanneer het antwoord op een gestelde prejudiciële vraag duidelijk uit de rechtspraak kan worden afgeleid of over het antwoord op een prejudiciële vraag redelijkerwijs geen twijfel kan bestaan, in elke stand van het geding op voorstel van de rechter-rapporteur, de advocaat-generaal gehoord, beslissen om bij met redenen omklede beschikking uitspraak te doen.
32
Deze bepaling moet in het onderhavige geval worden toegepast.
Eerste vraag
33
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 12, lid 1, onder a), van de machtigingsrichtlijn aldus moet worden uitgelegd dat alle administratiekosten van de NRI voor de uitoefening van al haar functies – waaronder regulering, toezicht, geschillenbeslechting en sanctionering – dan wel uitsluitend de kosten die voortvloeien uit de werkzaamheid van „ex‑ante regulering”, kosten zijn die kunnen worden gedekt door een bijdrage die krachtens die bepaling wordt opgelegd aan ondernemingen die een elektronische-communicatiedienst of ‑netwerk aanbieden.
34
In antwoord op een soortgelijke vraag van de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio, waarbij de verzoekende partijen het bedrag betwistten van de bijdrage die hun was opgelegd krachtens dezelfde nationale wetgeving als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, omdat deze bijdrage volgens hen betrekking had op posten die niet rechtstreeks verband hielden met de uitgaven van de NRI in het kader van de marktregulering ex ante, heeft het Hof, in het arrest van 18 juli 2013, Vodafone Omnitel e.a. (C‑228/12–C‑232/12 en C‑254/12–C‑258/12, EU:C:2013:495), voor recht verklaard dat artikel 12 van de machtigingsrichtlijn aldus moet worden uitgelegd dat het zich niet verzet tegen een regeling van een lidstaat krachtens welke ondernemingen die een elektronische-communicatiedienst of ‑netwerk aanbieden een bijdrage zijn verschuldigd ter dekking van alle kosten van de NRI die niet door de staat worden gedragen, waarvan het bedrag afhangt van de inkomsten van deze ondernemingen, mits die bijdrage uitsluitend bestemd is om de kosten te dekken van de werkzaamheden die in lid 1, onder a), van die bepaling zijn genoemd, mits het totaal van de inkomsten uit die bijdrage niet méér bedraagt dan het totaal van de kosten die met deze werkzaamheden samenhangen en mits deze bijdrage objectief, transparant en evenredig over de ondernemingen wordt verdeeld.
35
In punt 38 van dat arrest heeft het Hof erop gewezen dat uit de bewoordingen van artikel 12, lid 1, onder a), van de machtigingsrichtlijn blijkt dat de lidstaten aan ondernemingen die een dienst of een netwerk aanbieden in het kader van de algemene machtiging of waaraan een gebruiksrecht voor radiofrequenties of nummers is verleend, slechts administratieve bijdragen mogen opleggen ter dekking van de administratiekosten die voortvloeien uit het beheer en de controle van en het toezicht op de naleving van het algemene machtigingssysteem, van de gebruiksrechten en van de specifieke verplichtingen van artikel 6, lid 2, van die richtlijn, die ook de kosten kunnen omvatten voor internationale samenwerking, harmonisatie en normering, marktanalyse, controle en ander markttoezicht, alsmede regelgevende werkzaamheden in het kader van de opstelling en handhaving van afgeleide wetgeving en administratieve besluiten, zoals besluiten betreffende toegang en interconnectie.
36
In de punten 39 en 40 van het arrest van 18 juli 2013, Vodafone Omnitel e.a. (C‑228/12–C‑232/12 en C‑254/12–C‑258/12, EU:C:2013:495), heeft het Hof in herinnering gebracht dat dergelijke bijdragen uitsluitend de kosten van de in het vorige punt van de onderhavige beschikking genoemde werkzaamheden mogen omvatten, zodat daaronder geen uitgaven voor andere taken kunnen zijn begrepen, en dat de krachtens artikel 12 van de machtigingsrichtlijn opgelegde bijdragen dus niet bedoeld zijn om alle soorten administratiekosten van de NRI te dekken. In punt 41 van dat arrest heeft het Hof opgemerkt dat uit artikel 12, lid 2, van die richtlijn, gelezen in samenhang met punt 30 van de considerans ervan, volgt dat genoemde bijdragen de kosten moeten dekken die feitelijk met die werkzaamheden samenhangen en dat zij met die kosten in overeenstemming moeten zijn. Het totaal van de inkomsten van de lidstaten uit de betrokken bijdrage kan dus niet méér bedragen dan het totaal van de kosten die met genoemde werkzaamheden samenhangen.
37
Het Hof heeft die overwegingen herhaald in de arresten van 28 juli 2016, Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (C‑240/15, EU:C:2016:608, punten 45 en 46), en 30 januari 2018, X en Visser (C‑360/15 en C‑31/16, EU:C:2018:44, punt 64).
38
In punt 22 van het arrest van 27 juni 2013, Vodafone Malta en Mobisle Communications (C‑71/12, EU:C:2013:431), heeft het Hof voorts aangegeven dat de in artikel 12 van de machtigingsrichtlijn bedoelde administratieve bijdragen van vergoedende aard zijn aangezien zij, ten eerste, slechts kunnen worden opgelegd voor de administratieve diensten die de NRI’s, met name wegens de algemene machtiging of wegens de toekenning van een gebruiksrecht van radiofrequenties of nummers, ten behoeve van de exploitanten van elektronische communicatie hebben verricht, en deze bijdragen, ten tweede, de door deze diensten veroorzaakte administratieve kosten moeten dekken.
39
Zowel uit de bewoordingen van artikel 12, lid 1, onder a), van de machtigingsrichtlijn als uit de uitlegging die reeds aan deze bepaling is gegeven in de in de punten 34 tot en met 38 van deze beschikking genoemde arresten volgt dat de kosten van de NRI die door een bijdrage uit hoofde van deze bepaling kunnen worden gedekt, niet de totale operationele kosten van de NRI zijn, maar de administratieve kosten die betrekking hebben op de drie categorieën werkzaamheden die onder deze bepaling vallen, namelijk:
–
ten eerste, het beheer, de controle van en het toezicht op de naleving van het in artikel 3 van de machtigingsrichtlijn bedoelde algemene machtigingssysteem, dat de voorwaarden omvat die aan de algemene machtiging kunnen worden verbonden en die zijn genoemd in deel A van de bijlage bij die richtlijn;
–
ten tweede, het beheer, de controle van en het toezicht op de naleving van de in artikel 5 van de machtigingsrichtlijn bedoelde gebruiksrechten voor radiofrequenties en nummers en de voorwaarden die aan die rechten kunnen worden verbonden en die zijn genoemd in de delen B en C van de bijlage bij die richtlijn;
–
ten derde, het beheer, de controle van en het toezicht op de naleving van de in artikel 6, lid 2, van de machtigingsrichtlijn bedoelde specifieke verplichtingen, waaronder de verplichtingen die kunnen worden opgelegd aan aanbieders van elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten overeenkomstig artikel 5, leden 1 en 2, en de artikelen 6 en 8 van de toegangsrichtlijn of artikel 17 van de universeledienstrichtlijn, alsmede de verplichtingen die kunnen worden opgelegd aan de aanbieders die zijn aangewezen om een universele dienst aan te bieden overeenkomstig laatstgenoemde richtlijn.
40
De administratieve kosten in verband met die drie categorieën werkzaamheden kunnen kosten omvatten voor internationale samenwerking, harmonisatie en normering, marktanalyse, controle op de naleving en ander markttoezicht, alsmede regelgevende werkzaamheden in het kader van de opstelling en handhaving van afgeleide wetgeving en administratieve besluiten, zoals besluiten betreffende toegang en interconnectie.
41
Aangaande de functies van de NRI inzake regulering, toezicht, geschillenbeslechting en sanctionering, waarnaar de verwijzende rechter verwijst, dient te worden opgemerkt dat deze voortvloeien uit het beheer, de controle van en het toezicht op de naleving van het algemene machtigingssysteem, van de gebruiksrechten en van de specifieke verplichtingen, zodat de kosten die zij meebrengen kunnen worden gedekt door de overeenkomstig artikel 12, lid 1, onder a), van de machtigingsrichtlijn opgelegde administratieve bijdragen.
42
Met betrekking tot de door de verwijzende rechter genoemde werkzaamheid van „regulering ex ante” moet worden opgemerkt dat deze rechter niet aangeeft wat hij bedoelt met deze uitdrukking, die niet voorkomt in de machtigingsrichtlijn, de kaderrichtlijn, de toegangsrichtlijn en de universeledienstrichtlijn. De marktregulering ex ante waarvoor volgens artikel 3, lid 3 bis, van de kaderrichtlijn de NRI verantwoordelijk is, bestaat daarentegen erin dat aan aanbieders van elektronische-communicatiediensten verplichtingen worden opgelegd als die welke zijn neergelegd in artikel 5, leden 1 en 2, of artikel 6 van de toegangsrichtlijn, en die welke overeenkomstig artikel 8 van die richtlijn of artikel 17 van de universeledienstrichtlijn zijn opgelegd aan ondernemingen die na de in artikel 16 van de kaderrichtlijn bedoelde marktanalyseprocedure zijn aangewezen als ondernemingen met een aanmerkelijke marktmacht. Marktregulering ex ante is echter een integraal onderdeel van de in punt 39 van de onderhavige beschikking genoemde derde categorie van werkzaamheden van de NRI en van bepaalde van de in punt 40 van deze beschikking genoemde taken. Bijgevolg kunnen de kosten die kunnen worden gedekt door de overeenkomstig artikel 12, lid 1, onder a), van de machtigingsrichtlijn opgelegde administratieve bijdragen niet worden beperkt tot de kosten die voortvloeien uit de werkzaamheid van marktregulering ex ante.
43
Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 12, lid 1, onder a), van de machtigingsrichtlijn aldus moet worden uitgelegd dat uitsluitend de kosten die verband houden met de in die bepaling genoemde drie categorieën werkzaamheden van de NRI, waaronder de functies van regulering, toezicht, geschillenbeslechting en sanctionering – en niet alleen de kosten die voortvloeien uit de werkzaamheid van marktregulering ex ante – kosten zijn die kunnen worden gedekt door een bijdrage die krachtens die bepaling wordt opgelegd aan ondernemingen die een elektronische-communicatiedienst of ‑netwerk aanbieden.
Tweede vraag
44
Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 12, lid 2, van de machtigingsrichtlijn aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een regeling van een lidstaat op grond waarvan het in die bepaling bedoelde jaarlijks overzicht wordt gepubliceerd na de afsluiting van het begrotingsjaar waarin de administratieve bijdragen zijn geïnd, en de nodige aanpassingen worden doorgevoerd in de loop van een begrotingsjaar dat niet direct volgt op het begrotingsjaar waarin die bijdragen zijn geïnd.
45
In dit verband zij erop gewezen – zoals in punt 36 van de onderhavige beschikking is gedaan – dat uit artikel 12, lid 2, van de machtigingsrichtlijn, gelezen in samenhang met punt 30 van de considerans ervan, volgt dat de administratieve bijdragen die krachtens artikel 12 van die richtlijn kunnen worden opgelegd, de kosten moeten dekken die feitelijk met de in artikel 12, lid 1, onder a), van die richtlijn genoemde werkzaamheden samenhangen en dat zij met die kosten in overeenstemming moeten zijn. Het totaal van de inkomsten van de lidstaten uit de betrokken bijdrage kan dus niet méér bedragen dan het totaal van de kosten die met die werkzaamheden samenhangen.
46
Het doel van het in artikel 12, lid 2, van de machtigingsrichtlijn bedoelde jaarlijks overzicht, zoals blijkt uit overweging 30 van de considerans van die richtlijn, is te zorgen voor transparantie ter zake van de inkomsten en de uitgaven van de NRI, zodat de betrokken ondernemingen in staat zijn te controleren of de administratiekosten en de bijdragen met elkaar in overeenstemming zijn.
47
Zoals het Hof reeds heeft vastgesteld in punt 41 van het arrest van 18 juli 2013, Vodafone Omnitel e.a. (C‑228/12–C‑232/12 en C‑254/12–C‑258/12, EU:C:2013:495), voorziet de machtigingsrichtlijn er niet in hoe het bedrag moet worden bepaald van de administratieve bijdragen die krachtens artikel 12 van die richtlijn mogen worden opgelegd of hoe die bijdragen moeten worden geïnd.
48
Hieruit volgt dat het aan de lidstaten staat om de nadere regels vast te stellen voor de publicatie van het jaarlijks overzicht en de doorvoering van de nodige aanpassingen die bij artikel 12, lid 2, van de machtigingsrichtlijn verplicht zijn gesteld, waarbij de transparantie zodanig wordt gewaarborgd dat de betrokken ondernemingen kunnen controleren of de administratiekosten en de bijdragen met elkaar in overeenstemming zijn.
49
Noch het feit dat het jaarlijks overzicht is gepubliceerd na de afsluiting van het begrotingsjaar waarin de administratieve bijdragen zijn geïnd, noch het feit dat de nodige aanpassingen zijn doorgevoerd in een begrotingsjaar dat niet direct volgt op het begrotingsjaar waarin die bijdragen zijn geïnd, lijkt echter op zich te beletten dat aan deze eis wordt voldaan.
50
Bijgevolg moet op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 12, lid 2, van de machtigingsrichtlijn aldus moet worden uitgelegd dat het zich niet verzet tegen een regeling van een lidstaat op grond waarvan het in die bepaling bedoelde jaarlijks overzicht wordt gepubliceerd na de afsluiting van het begrotingsjaar waarin de administratieve bijdragen zijn geïnd, en de nodige aanpassingen worden doorgevoerd in de loop van een begrotingsjaar dat niet direct volgt op het begrotingsjaar waarin die bijdragen zijn geïnd.
Kosten
51
Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Tiende kamer) verklaart voor recht:
1)
Artikel 12, lid 1, onder a), van richtlijn 2002/20/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 betreffende de machtiging voor elektronische-communicatienetwerken en ‑diensten (machtigingsrichtlijn), zoals gewijzigd bij richtlijn 2009/140/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009, moet aldus worden uitgelegd dat uitsluitend de kosten die verband houden met de in die bepaling genoemde drie categorieën werkzaamheden van de nationale regelgevende instantie, waaronder de functies van regulering, toezicht, geschillenbeslechting en sanctionering – en niet alleen de kosten die voortvloeien uit de werkzaamheid van marktregulering ex ante – kosten zijn die kunnen worden gedekt door een bijdrage die krachtens die bepaling wordt opgelegd aan ondernemingen die een elektronische-communicatiedienst of ‑netwerk aanbieden.
2)
Artikel 12, lid 2, van richtlijn 2002/20, zoals gewijzigd bij richtlijn 2009/140, moet aldus worden uitgelegd dat het zich niet verzet tegen een regeling van een lidstaat op grond waarvan het in die bepaling bedoelde jaarlijks overzicht wordt gepubliceerd na de afsluiting van het begrotingsjaar waarin de administratieve bijdragen zijn geïnd, en de nodige aanpassingen worden doorgevoerd in de loop van een begrotingsjaar dat niet direct volgt op het begrotingsjaar waarin die bijdragen zijn geïnd.
ondertekeningen
(
*1
)	Procestaal: Italiaans.