62023CC0530
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
ĆAPETA
ippreżentati fl‑14 ta’ Novembru 2024 (
1
)
Kawża C‑530/23 [Barało] (
i
)
K.P
parti oħra fil-kawża:
Prokurator Rejonowy we Włocławku
(talba għal deċiżjoni preliminari, imressqa mis-Sąd Rejonowy we Włocławku (il-Qorti Distrettwali, Włocławk, il-Polonja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kooperazzjoni ġudizzjarja f’materji kriminali – Garanziji proċedurali għal persuni vulnerabbli li huma persuni ssuspettati jew akkużati fi proċeduri kriminali – Dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat – Direttiva 2013/48/UE – Direttiva (UE) 2016/1919 – Ammissibbiltà ta’ evidenza”
I. Introduzzjoni
1.
X’rekwiżiti speċifiċi jimponi d-dritt tal-Unjoni fuq l-awtoritajiet nazzjonali responsabbli minn proċeduri kriminali li jinvolvu persuni vulnerabbli? Din hija t-tema komuni li tirfed il-ħmistax-il domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju f’din il-kawża.
2.
Dawn id-domandi jirrigwardaw id-Direttiva 2013/48 (
2
) dwar id-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat u d-Direttiva 2016/1919 (
3
), li ssaħħaħ l-effettività ta’ dan id-dritt billi tobbliga lill-Istati Membri jiżguraw l-għajnuna legali. L-Artikolu 13 tad-Direttiva 2013/48, kif ukoll l-Artikolu 9 tad-Direttiva 2016/1919, jimponu obbligu fuq l-Istati Membri li jqisu l-bżonnijiet partikolari ta’ persuni vulnerabbli.
3.
Peress li l-persuna kkonċernata fil-kawża prinċipali tbati minn mard mentali u għalhekk hija vulnerabbli, il-qorti tar-rinviju qiegħda tistaqsi liema obbligi konkreti jirriżultaw għall-awtoritajiet nazzjonali responsabbli mill-proċeduri kriminali f’dan il-kuntest.
4.
Filwaqt li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà indirizzat id-Direttiva 2013/48, hija għadha qatt ma interpretat id-Direttiva 2016/1919, ħlief għal aċċenn wieħed (
4
), u numru żgħir ta’ riferimenti oħra mill-Avukati Ġenerali (
5
).
II. Il‑fatti, id‑domandi preliminari u l‑proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja
5.
K.P. huwa persuna akkużat fi proċeduri kriminali, l-ewwel, li kellu fil-pussess tiegħu 8.50 gramma kannabis u 33.83 gramma amfetamina, u t-tieni, li saq taħt l-influwenza ta’ sustanza li għandha effett simili għall-alkoħol u li kellu l-amfetamina fid-demm tiegħu. L-akkużi seħħew b’dan il-mod.
6.
Skont il-qorti tar-rinviju, fil‑21 ta’ Lulju 2022, ftit qabel nofsillejl, l-uffiċjali tal-pulizija kienu nnutaw vettura li kienet qiegħda tinstaq b’mod stramb u li kienet qiegħda tagħmel ħsejjes strambi. Huma resqu lejn il-vettura misjuqa minn K.P. u, wara li kellmuh, telqu.
7.
Wara ftit mumenti, l-istess pulizija rċevew informazzjoni bir-radju dwar ħabta bejn żewġ vetturi, u, peress li ħasbu li l-vettura ta’ K.P. kienet taqbel mad-deskrizzjoni ta’ wieħed minn dawk implikati fil-ħabta, reġgħu lura għal fejn kienu rawh l-ewwel darba. K.P. kien barra l-vettura, deher nervuż, u tkellem b’mod konfuż. L-uffiċjali tal-pulizija kellmuh u talbuh biex jgħaddilhom xi oġġetti li setgħu kienu pprojbiti.
8.
K.P. iddikjara li ma kienx qiegħed isuq il-vettura, u għadda l-boroż tal-plastik fil-pussess tiegħu li kien fihom trab abjad u sustanza ħadra mnixxfa. Wara li ġie mmanettjat u arrestat (f’00.05 tat‑22 ta’ Lulju 2022), ittieħed l-isptar, fejn sarlu test tad-demm biex jaraw jekk kienx hemm preżenza ta’ drogi narkotiċi.
9.
Wara li s-sustanzi ġew ittestjati u ġie stabbilit li kienu kannabis u amfetamina, K.P. ġie mixli b’pussess ta’ sustanzi illegali (f’12.15 fit‑22 ta’ Lulju 2022). Huwa ġie informat bid-dritt tiegħu li jkun assistit minn avukat tal-għażla tiegħu u bil-possibbiltà li jitlob għajnuna legali f’każ li s-sitwazzjoni ekonomika tiegħu tkun tiġġustifika dan. Huwa ġie informat ukoll bid-dritt tiegħu li jinstema’ u li jibqa’ sieket.
10.
K.P ma rrinunzjax għad-dritt tiegħu li jkun assistit minn avukat, iżda lanqas ma talab li jinħatar wieħed għalih. Ma hemm ebda rekord li l-uffiċjal tal-pulizija għamel attentat waqt din l-interrogazzjoni, biex jeżamina jekk is-suspettat kienx taħt l-influwenza ta’ narkotiċi jew kienx jista’ jifhem u jiftakar l-avvenimenti li kienu seħħew.
11.
K.P. ċaħad li wettaq l-allegat reat, baqa’ sieket u rrifjuta li jiffirma r-rapport jew li jiffamiljarizza ruħu mal-fajl tal-każ fi tmiem l-investigazzjoni. L-interrogazzjoni ma ġietx irreġistrata f’forma awdjoviżiva. L-ebda avukat difensur ma pparteċipa fl-interrogazzjoni u l-awtorità investigattiva lanqas ma talbet lill-qorti biex taħtar avukat difensur. K.P. inħeles mid-detenzjoni f’12.31 fit‑22 ta’ Lulju 2022.
12.
Matul Awwissu u Settembru 2022, il-pulizija kkonsultat psikjatra dwar is-saħħa mentali ta’ K.P. u l-prosekutur pubbliku kiseb ir-rekords mediċi tiegħu mill-isptar psikjatriku fejn kien iddaħħal.
13.
Wara li ġew ippubblikati r-riżultati tat-test tad-demm tiegħu, fis‑7 ta’ Awwissu 2022, K.P. kien akkużat ukoll li saq taħt l-influwenza ta’ narkotiċi. Din l-informazzjoni ġiet ikkomunikata lil K.P. fl‑14 ta’ Ottubru 2022 waqt li kien pazjent fl-isptar psikjatriku, fejn sussegwentement ġie interrogat.
14.
L-istess bħal ma kien ġara waqt l-interrogazzjoni tat‑22 ta’ Lulju 2022, din it-tieni investigazzjoni saret mingħajr il-preżenza ta’ avukat, u l-prosekutur pubbliku lanqas ma talab li l-qorti taħtar avukat għal K.P., u ma kienx hemm reġistrazzjoni awdjoviżiva tal-interrogazzjoni. Bl-istess mod, K.P. ġie informat bid-dritt tiegħu li jkun assistit minn avukat, id-dritt li jitlob għajnuna legali f’każ li s-sitwazzjoni ekonomika tiegħu hekk tiġġustifika, bid-dritt tiegħu għal smigħ kif ukoll bid-dritt tiegħu li jibqa’ sieket, u li ma jirrispondix mistoqsijiet. K.P. talab aċċess għall-fajl tiegħu u r-raġunijiet għall-akkuża tiegħu, li kollha ngħataw bil-miktub lill-ommu fis‑27 ta’ Ottubru 2022.
15.
Fil‑15 ta’ Diċembru 2022, l-akkuża kontra K.P. ġiet ippreżentata mill-prosekutur pubbliku quddiem is-Sąd Rejonowy we Włocławku (il-Qorti Distrettwali ta’ Włocławek, il-Polonja). K.P. ħatar l-avukat privat tiegħu.
16.
B’digriet tat‑28 ta’ Frar 2023, il-qorti tar-rinviju ordnat lill-prosekutur tal-Uffiċċju tal-Prosekutur Distrettwali f’Włocławek biex jissupplimenta l-investigazzjoni billi jinterroga lil K.P. fil-preżenza ta’ avukat difensur u billi jinkisbu l-opinjonijiet ta’ psikjatri esperti dwar l-istat tas-saħħa mentali ta’ K.P. fil-ħin tar-reati u matul il-proċeduri.
17.
Fit‑3 ta’ Marzu 2023, il-prosekutur pubbliku appella minn dan id-digriet, billi sostna li l-provi ma kellhomx għalfejn jiġu ssupplimentati u li r-rekords mediċi diġà miksuba ma kinux jipprovdu raġunijiet biex K.P. jiġi eżaminat minn esperti biex jiddeterminaw l-istat tas-saħħa mentali tiegħu. Fid‑29 ta’ Marzu 2023, is-Sąd Okręgowy we Włocławku (il-Qorti Reġjonali ta’ Włocławek, il-Polonja) laqgħet l-appell tal-prosekutur pubbliku u rreferiet il-każ lura lill-qorti tar-rinviju.
18.
Il-qorti tar-rinviju tqis li d-Direttiva 2016/1919 u d-Direttiva 2013/48 ma ġewx implimentati b’mod korrett u komprensiv fl-ordinament ġuridiku Pollakk, u li b’hekk id-drittijiet mogħtija lil K.P. bħala persuna vulnerabbli mid-dritt tal-Unjoni Ewropea ġew miksura.
19.
Fid-dawl ta’ dawn il-fatti, is-Sąd Rejonowy we Włocławku (il-Qorti Distrettwali ta’ Włocławek), il-qorti tar-rinviju, għamlet id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“(1)
L-Artikolu 2(1)(b) u l-Artikolu 4(5) kif ukoll l-Artikolu 9 moqrija flimkien mal-premessi 18, 19, 24 u 27 tad-[Direttiva 2016/1919], b’rabta mal-kontenut tal-Artikolu 3(2)(a) u (c) u l-Artikolu 3(3)(a) tad-[Direttiva 2013/48] f’interpretazzjoni ggwidata mill-kontenut stabbilit fir-rakkomandazzjonijiet 6, 7, 11 […] u 13 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni], għandhom jiġu interpretati fis-sens li jintroduċu regola li għandha effett dirett u vinkolanti, li tagħmilha inammissibbli li jsiru atti investigattivi fil-forma ta’ interrogazzjoni ta’ persuni vulnerabbli jew persuni li jinsabu f’sitwazzjoni partikolarment diffiċli mingħajr il-preżenza ta’ avukat difensur jekk ikun hemm sitwazzjonijiet oġġettivi fattwali għall-għoti ta’ għajnuna legali, fejn fl-istess waqt l-awtorità inkarigata mill-fażi preliminari tal-proċedura tonqos milli taħtar għajnuna legaliex officio (anki urġenti jew provviżorju) mingħajr dewmien żejjed u qabel ma tinstema’ l-persuna kkonċernata [in concreto persuna vulnerabbli] mill-pulizija, minn awtorità oħra ta’ infurzar tal-liġi jew minn awtorità ġudizzjarja, jew qabel ma jitwettqu atti konkreti ta’ investigazzjoni jew atti ta’ ġbir ta’ provi?
(2)
L-Artikolu 2(1)(b) u l-Artikolu 4(5) kif ukoll l-Artikolu 9 moqrija flimkien mal-premessi 18, 19, 24 u 27 tad-[Direttiva 2016/1919] b’rabta mal-kontenut tal-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva f’interpretazzjoni ggwidata mill-kontenut stabbilit fir-rakkomandazzjonijiet 6, 7, 11 […] u 13 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni], minkejja raġunijiet fattwali għal identifikazzjoni immedjata, għandhom jiġu interpretati fis-sens li n-nuqqas ta’ identifikazzjoni proċedurali ta’ sitwazzjonijiet speċjali potenzjali jew ir-rikonixximent ta’ persuni vulnerabbli u n-nuqqas ta’ possibbiltà li titqiegħed inkwistjoni l-evalwazzjoni tas-sitwazzjoni partikolarment diffiċli potenzjali kif ukoll il-provvista lil tali persuni ta’ avukat difensur ex officio mingħajr dewmien żejjed fi kwalunkwe każ ma humiex ammissibbli f’każijiet li jinvolvu atti pprojbiti punibbli b’ċaħda tal-libertà, u ċ-ċirkustanzi ta’ nuqqas ta’ identifikazzjoni u ħatra ta’ difiża ex officio għandhom jiġu ddikjarati b’mod espliċitu fid-deċiżjoni, li bħala prinċipju tista’ tiġi appellata, li l-interrogazzjoni ssir fl-assenza tal-avukat?
(3)
L-Artikolu 2(1)(b) u l-Artikolu 4(5) kif ukoll l-Artikolu 9 moqrija flimkien mal-premessi 18, 19, 24 u 27 tad-[Direttiva 2016/1919] b’rabta mal-kontenut tal-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva f’interpretazzjoni ggwidata mill-kontenut stabbilit fir-rakkomandazzjonijiet 6, 7, 11, u 13 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni] għandhom jiġu interpretati fis-sens li n-nuqqas ta’ introduzzjoni minn Stat Membru, fil-qafas tal-proċedura kriminali, ta’ preżunzjoni ta’ sitwazzjoni partikolarment diffiċli, għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi lill-persuna ssuspettata milli tibbenefika min-natura garanti tal-Artikolu 9 tad-[Direttiva 2016/1919] fl-interpretazzjoni li tirriżulta mill-kontenut tar-rakkomandazzjoni 11 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni], u għaldaqstant – f’tali sitwazzjoni awtoritajiet ġudizzjarji huma obbligati japplikaw direttament id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva?
(4)
Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għal minn tal-inqas domanda waħda mill-ewwel, mit-tieni u mit-tielet domanda – id-dispożizzjonijiet taż-żewġ direttivi imsemmija f’dawn id-domandi għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu dispożizzjonijiet nazzjonali bħal:
(a)
it-tieni sentenza tal-Artikolu 301 tal-Kodeks postępowania karnego (il-Kodiċi ta’ Proċedura Kriminali, iktar ’il quddiem il-‘k.p.k.’) li skontha, esklużivament fuq talba tal-persuna ssuspettata, din tinstema’ fil-preżenza tal-avukat difensur maħtur, u l-assenza tal-avukat difensur fl-interrogazzjoni tal-persuna ssuspettata ma jipprekludix l-interrogazzjoni;
(b)
il-punti 3 u 4 tal-Artikolu 79(1) tal-k.p.k., li skonthom, fil-proċeduri kriminali l-persuna akkużata (il-persuna ssuspettata) għandu jkollha avukat difensur jekk jirriżulta li jkun hemm dubju ġġustifikat dwar jekk il-kapaċità tagħha li tagħraf it-tifsira tal-att jew li tikkontrolla l-aġir tagħha ma kinitx, fi żmien it-twettiq ta’ dan l-att, eskluża jew ristretta b’mod sinjifikattiv, u fejn ikun hemm dubju ġġustifikat dwar jekk il-qagħda tas-saħħa mentali tagħha tippermetti[x] li tipparteċipa fil-proċeduri jew li tieħu ħsieb id-difiża tagħha b’mod indipendenti u raġonevoli?
(5)
L-Artikolu 3(2)(a) moqri flimkien mal-Artikolu 3(3)(b) tad-[Direttiva 2013/48] b’rabta mal-prinċipji ta’ supremazija u ta’ effett dirett tad-direttivi jipprekludu lill-organi inkarigati mill-fażi preliminari tal-proċedura, lill-qrati kif ukoll kwalunkwe organu nazzjonali milli japplikaw dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jmorru kontra d-Direttiva, bħal dawk imsemmija fir-raba’ domanda, u konsegwentement – fid-dawl tal-iskadenza tat-terminu ta’ implimentazzjoni – li jissostitwixxu l-imsemmija regoli nazzjonali mar-regoli tad-Direttiva li għandhom effett dirett?
(6)
L-Artikolu 2(1)(b) u l-Artikolu 4(5) kif ukoll l-Artikolu 9 moqrija flimkien mal-premessi 19, 24 u 27 tad-[Direttiva 2016/1919] għandhom jiġu interpretati fis-sens li n-nuqqas ta’ teħid ta’ deċiżjoni ta’ ħatra jew fil-każ ta’ nuqqas ta’ ħatra ta’ għajnuna legali ex officio lil persuna vulnerabbli jew lil persuna preżunta li tinsab f’sitwazzjoni partikolarment diffiċli konformement mar-rakkomandazzjoni 7 tat-Taqsima 3 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni], u sussegwentement, fir-rigward tat-twettiq, bis-sehem ta’ tali persuni, ta’ atti ta’ investigazzjoni mill-pulizija jew minn organu ieħor ta’ infurzar, liema atti ma jistgħux jiġu repetuti quddiem qorti, qorti nazzjonali kompetenti biex tieħu konjizzjoni ta’ kawża fi proċeduri kriminali, kif ukoll kwalunkwe organu nazzjonali ieħor inkarigat mill-amministrazzjoni tal-ġustizzja fi proċeduri kriminali (jiġifieri – organi inkarigati mill-fażi preliminari tal-proċedura) għandhom obbligu ma japplikawx dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jmorru kontra d-Direttiva, bħal dawk imsemmija fir-raba’ domanda, u konsegwentement – fid-dawl tal-iskadenza tat-terminu ta’ implimentazzjoni – li jissostitwixxu l-imsemmija regoli nazzjonali mar-regoli tad-Direttiva li għandhom effett dirett, anki fil-każ fejn tali persuna tkun ħatret avukat difensur tal-għażla tagħha wara tmiem l-investigazzjoni (jew inkjesta) u l-prosekutur pubbliku jkun issottometta l-att ta’ akkuża lill-qorti?
(7)
L-Artikolu 2(1)(b) u l-Artikolu 4(5) kif ukoll l-Artikolu 9 moqrija flimkien mal-premessi 19, 24 u 27 tad-[Direttiva 2016/1919] b’rabta mal-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva f’interpretazzjoni ggwidata mill-kontenut stabbilit fir-rakkomandazzjonijiet 6, 7, 11 […] u 13 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni] għandhom jiġu interpretati fis-sens li Stat Membru għandu l-obbligu li jiggarantixxi identifikazzjoni u rikonoxximent immedjat ta’ sitwazzjoni partikolarment diffiċli tal-persuna ssuspettata kif ukoll għajnuna legali ex officio lill-persuna ssuspettata jew akkużata fi proċeduri kriminali, preżunta li tinsab f’sitwazzjoni partikolarment diffiċli, jew persuna vulnerabbli fejn din l-għajnuna tkun ta’ natura obbligatorja anki fejn l-awtorità kompetenti tonqos milli tirreferi għal espert indipendenti għall-evalwazzjoni tal-grad tas-sitwazzjoni partikolarment diffiċli, tal-ħtiġijiet tal-persuna vulnerabbli kif ukoll tal-adegwatezza ta’ kwalunkwe miżuri meħuda jew previsti fil-konfront ta’ persuni vulnerabbli sakemm issir evalwazzjoni effettiva minn espert indipendenti?
(8)
Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għas-seba’ domanda, id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva u tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni] għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu dispożizzjonijiet nazzjonali, bħall-punti 3 u 4 tal-Artikolu 79(1) tal-k.p.k., li skonthom, fi proċeduri kriminali, il-persuna akkużata għandu jkollha avukat difensur biss jekk jirriżulta li jkun hemm dubju ġġustifikat dwar jekk il-kapaċità tagħha li tagħraf it-tifsira tal-att jew li tikkontrolla l-aġir tagħha ma kinitx, fi żmien it-twettiq ta’ dan l-att, eskluża jew sa ċertu punt limitata, u fejn ikun hemm dubju ġġustifikat dwar jekk il-qagħda tas-saħħa mentali tagħha tippermetti li tipparteċipa fil-proċeduri jew li tieħu ħsieb id-difiża tagħha b’mod indipendenti u raġonevoli?
(9)
L-Artikolu 2(1)(b) u l-Artikolu 4(5) kif ukoll l-Artikolu 9 moqrija flimkien mal-premessi 19, 24 u 27 tad-[Direttiva 2016/1919] b’rabta mal-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva f’interpretazzjoni ggwidata mill-kontenut stabbilit fir-rakkomandazzjonijiet 6, 7, 11, u 13 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni], kif ukoll il-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ sitwazzjoni partikolarment diffiċli, għandhom jiġu interpretati fis-sens li l-organi kompetenti (l-uffiċċju tal-prosekutur, il-pulizija), sa mhux iktar tard minn qabel l-ewwel interrogazzjoni tal-persuna ssuspettata mill-pulizija jew minn organu kompetenti ieħor, għandhom immedjatament iwettqu identifikazzjoni proċedurali u jirrikonoxxu s-sitwazzjoni partikolarment diffiċli tal-persuna ssuspettata fi proċeduri kriminali u jiggarantixxu fil-konfront tagħha l-provvista ta’ għajnuna legali jew għajnuna urġenti (provviżorja) kif ukoll li joqgħodu lura milli jinterrogaw lill-persuna ssuspettata sal-mument meta tinħatar għajnuna legali ex officio jew il-provvista ta’ għajnuna urġenti (provviżorja) lill-persuna?
(10)
Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għad-disa’ domanda, l-Artikolu 2(1)(b) u l-Artikolu 4(5) kif ukoll l-Artikolu 9 moqrija flimkien premessi 19, 24 u 27 tad-[Direttiva 2016/1919] b’rabta mal-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva f’interpretazzjoni ggwidata mill-kontenut stabbilit fir-rakkomandazzjonijiet 6, 7, 11, u 13 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni], għandhom jiġu interpretati fis-sens li jimponu fuq l-Istati Membri l-obbligu li jiddefinixxu b’mod ċar fid-dritt nazzjonali tagħhom ir-raġunijiet u l-kriterji għal derogi mill-identifikazzjoni u rikonoxximent immedjat ta’ sitwazzjonijiet partikolarment diffiċli ta’ persuna ssuspettata fi proċeduri kriminali u li jiggarantixxu fil-konfront tagħha l-provvista ta’ għajnuna legali jew għajnuna urġenti (provviżorja), u kwalunkwe deroga eventwali għandha tkun proporzjonali, limitata ratione temporis u ma tistax tikser il-prinċipji ta’ ekwità proċedurali, u barra minn hekk għandha tieħu l-forma proċedurali ta’ deċiżjoni għal awtorizzazzjoni ta’ deroga temporanja li minnha bħala prinċipju l-parti għandu jkollha d-dritt li titlob li din id-deċiżjoni tiġi sottomessa għall-evalwazzjoni tal-qorti?
(11)
It-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE u l-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundametali [tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-‘Karta’)] moqrija flimkien mal-Artikolu 3(2)(a) u mal-Artikolu 3(3)(a) u (b) tad-[Direttiva 2013/48] b’rabta mal-Artikolu 1(2) u mal-premessa 27 [tad-Direttiva 2016/1919] kif ukoll b’rabta mal-Artikolu 8 tad-[Direttiva 2016/1919] għandhom jiġu interpretati fis-sens li f’każ ta’ nuqqas ta’ ħatra mill-organu proċedurali u ta’ speċifikazzjoni tar-raġunijiet għan-nuqqas ta’ deċiżjoni ta’ ħatra ta’ għajnuna legali ex officio lil persuna li fir-rigward tagħha hemm preżunzjoni ta’ sitwazzjoni partikolarment diffiċli u/jew vulnerabbli (konformement mal-kontenut tar-rakkomandazzjonijiet 7 u 11 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni]) tali persuna għandha dritt għal rimedji legali effettivi u bħala tali għandha tiġi kkunsidrata istituzzjoni tad-dritt proċedurali nazzjonali prevista fl-Artikolu 344a k.p.k. li tordna li l-kawża tintbagħat lura lill-prosekutur bil-għan ta’:
(a)
it-twettiq mill-organu inkarigat mill-fażi preliminari tal-proċedura tal-identifikazzjoni u r-rikonoxximent tas-sitwazzjoni partikularment diffiċli tal-persuna ssuspettata fi proċeduri kriminali;
(b)
il-possibbiltà għall-persuna ssuspettata li tikkonsulta lill-avukat difensur qabel ma jingħata bidu għall-interrogazzjoni;
(c)
it-twettiq tal-interrogazzjoni tal-persuna ssuspettata fil-preżenza tal-avukat difensur permezz ta’ reġistrazzjoni awdjoviżiva tal-istess interrogazzjoni;
(d)
il-possibbiltà għall-avukat difensur li jiffamiljarizza ruħu mal-atti proċedurali u sottomissjoni eventwali ta’ offerti ta’ prova mill-persuna vulnerabbli u l-avukat maħtur ex officio jew l-avukat maħtur mill-persuna ssuspettata?
(12)
L-Artikolu 4 tal-[Karta] moqri flimkien mal-Artikolu 6(1)[, (2) u (3) TUE] u mal-Artikolu 2 TUE kif ukoll mal-Artikolu 6(3) TUE moqri flimkien mal-Artikolu 3 tal-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali [(iktar ’il quddiem il-‘KEDB’)] ffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950, sussegwentement emendata bil-Protokolli Nru 3, 5 u 8 u ssupplimentata bil-Protokoll Nru 2, b’rabta mal-preżunzjoni ta’ sitwazzjoni partikolarment diffiċli konformement mal-kontenut tar-rakkomandazzjoni 7 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni] għandu jiġi interpretat fis-sens li l-interrogazzjoni tal-persuna ssuspettata mill-pulizija jew minn persuna oħra awtorizzata mit-twettiq ta’ atti ta’ investigazzjoni taħt kundizzjonijiet ta’ sptar psikjatriku mingħajr teħid inkunsiderazzjoni ta’ stat ta’ inċertezza u taħt kundizzjonijiet ta’ libertà partikolarment limitati li persuna tesprimi ruħha u l-vulnerabbiltà psikoloġika sui generis u fl-assenza ta’ avukat, tikkostitwixxi trattament inuman u bħala tali tiskwalifika kompletament tali atti proċedurali tal-interrogazzjoni inkwantu kuntrarja għad-drittijiet fundamentali tal-Unjoni?
(13)
Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għat-tnax-il domanda, id-dispożizzjonijiet imsemmija fit-tnax-il domanda għandhom jiġu interpretati fis-sens li jippermettu (jew pjuttost – jobbligaw) lill-qorti nazzjonali li tieħu konjizzjoni ta’ kawża fi proċeduri kriminali – li taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-[Direttiva 2016/1919] b’rabta mar-rakkomandazzjoni 7 tar-[Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni] kif ukoll fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-[Direttiva 2013/48/UE] – iżda wkoll kwalunkwe organu ieħor inkarigat minn proċeduri kriminali li jittratta atti proċedurali f’kawża, jeskludu dispożizzjonijiet nazzjonali inkompatibbli mad-Direttiva, inkluż b’mod partikolari li jiġi eskluż l-Artikolu 168a k.p.k. u, konsegwentement, minħabba l-iskadenza tat-terminu ta’ implimentazzjoni, jissostitwixxu r-regoli nazzjonali msemmija iktar ’il fuq b’regoli tad-direttiva li jkunu direttament applikabbli anki fil-każ fejn tali persuna wara l-konklużjoni tal-investigazzjoni (jew inkjesta) u s-sottomissjoni tal-att ta’ akkuża mill-prosekutur pubbliku, tkun ħatret avukat difensur tal-għażla tagħha?
(14)
L-Artikolu 2(1)(b) u l-Artikolu 4(5) kif ukoll l-Artikolu 9 moqrija flimkien mal-premessi 19, 24 u 27 tad-[Direttiva 2016/1919] flimkien mal-Artikolu 3(2)(a), (b) u (c) kif ukoll mal-Artikolu 3(3)(b) tad-[Direttiva 2013/48] moqrija flimkien mat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE kif ukoll il-prinċipju ta’ effettività fid-dritt tal-Unjoni, għandhom jiġu interpretati fis-sens li prosekutur li jkun qed jaġixxi fi stadju preliminari tal-proċedura f’kawżi kriminali għandu obbligu jaġixxi b’osservanza sħiħa tar-rekwiżiti tad-[Direttiva 2016/1919] li għandhom effett dirett u b’hekk – li jiżguraw li l-persuna ssuspettata jew akkużata suġġetta għall-protezzjoni tal-imsemmija direttiva jkollha protezzjoni legali effettiva kemm jista’ jkun kmieni fost it-termini ta’ żmien li ġejjin:
(a)
qabel ma tiġi interrogata mill-pulizija jew minn organu ieħor ta’ infurzar jew minn organu ġudizzjarju;
(b)
mat-twettiq minn awtorità ta’ investigazzjoni jew awtorità kompetenti oħra ta’ atti investigattivi jew att ieħor ta’ ġbir ta’ provi konformement mal-Artikolu 3(3)(c) tad-Direttiva 2013/48;
(c)
mingħajr dewmien żejjed wara ċ-ċaħda tal-libertà (li għandha wkoll tinftiehem fis-sens ta’ tqegħid fi sptar psikjatriku), u f’każ ta’ ħtieġa – għandu obbligu li jinjora eventwali ordnijiet ta’ prokuraturi superjuri, jekk ikun konvint li l-applikazzjoni tagħhom fil-konfront ta’ tali persuna tippreġudika l-protezzjoni effettiva tal-persuna ssuspettata li fil-konfront tagħha hemm preżunzjoni ta’ trattament speċjali u ta’ sitwazzjoni partikolarment diffiċli, inkluż id-dritt tiegħu għal smigħ xieraq jew kwalunkwe dritt ieħor mogħti lilu mid-[Direttiva 2016/1919] flimkien mad-[Direttiva 2013/48]?
(15)
Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għall-erbatax-il domanda, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE li jistabbilixxi l-prinċipu ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva b’rabta mal-Artikolu 2 TUE, flimkien mal-prinċipju ta’ osservanza tal-Istat tad-dritt konformement mal-interpretazzjoni mogħtija fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (ara s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea tas‑27 ta’ Mejju 2019[, OG u PI (Public Prosecutor’s Offices, Lübeck u Zwickau), C‑508/18 u C‑82/19 PPU, EU:C:2019:456]), kif ukoll, il-prinċipju ta’ indipendenza tal-imħallfin stabbilit fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE u fl-Artikolu 47 tal-[Karta], konformement mal-interpretazzjoni mogħtija mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (ara s-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2018, Associaçao Sindical dos Juízes Portugueses, C‑64/16, EU:C:2018:[1]17) għandhom jiġu interpretati fis-sens li dawn il-prinċipi, fid-dawl tal-possibbiltà li jingħataw ordnijiet vinkolanti lil prosekuturi ta’ livell inferjuri mill-Prosekutur Ġenerali jew prosekuturi superjuri li jobbligaw lill-prokuraturi ta’ livell inferjuri jinjoraw dispożizzjonijiet tal-Unjoni li jkollhom effett dirett jew ifixklu l-applikazzjoni tagħhom, jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tindika d-dipendenza diretta tal-prosekuturi mill-organu eżekuttiv, jiġifieri l-Ministru għall-Ġustizzja, kif ukoll jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tillimita l-indipendenza tal-uffiċċju tal-prosekutur fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari:
(a)
l-Artikolu 1(2), il-punti 1 u 3 tal-Artikolu 3(1), l-Artikolu 7(1) sa (6) u (8) kif ukoll l-Artikolu 13(1) u (2) tal-ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (il-Liġi tat‑28 ta’ Jannar 2016 dwar l-Uffiċċju tal-Prosekutur) li fih huwa indikat li l-Ministru għall-Ġustizzja, li fl-istess waqt huwa wkoll il-Prosekutur Ġenerali u l-organu prinċipali tal-uffiċċju tal-prosekutur għandu dritt jagħti ordnijiet li jorbtu lill-prosekuturi ta’ livell inferjuri anki fejn jillimitaw jew ifixklu l-applikazzjoni diretta tad-dritt tal-Unjoni?”
20.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-Uffiċċju tal-Prosekutur Distrettwali ta’ Wroclaw (il-Polonja), mill-Gvern Ċek u dak Pollakk u mill-Kummissjoni Ewropea.
21.
Ma sar l-ebda smigħ.
III. Id‑dritt rilevanti
A.
Id‑Direttiva 2013/48
22.
L-Artikolu 3(1) sa (3) tad-Direttiva 2013/48 jistabbilixxi d-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat fi proċeduri kriminali kif ġej:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-persuni suspettati u akkużati jkollhom id-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat f’ħin u b’mod li l-persuni konċernati jkunu jistgħu jeżerċitaw d-drittijiet tagħhom ta’ difiża b’mod prattiku u b’mod effettiv.
2.   Il-persuni suspettati jew akkużati għandu jkollhom aċċess għas-servizzi ta’ avukat mingħajr dewmien żejjed. Fi kwalunkwe każ, il-persuni suspettati jew akkużati għandu jkollhom id-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat mill-mument l-aktar qrib minn dawn li ġejjin:
(a)
qabel ma jiġu interrogati mill-pulizija jew minn awtorità oħra tal-infurzar tal-liġi jew ġudizzjarja;
(b)
mat-twettiq minn awtorità ta’ investigazzjoni jew awtorità kompetenti oħra ta’ att investigattivi jew att ieħor ta’ ġbir ta’ provi skont il-punt (c) tal-paragrafu 3;
(c)
mingħajr dewmien żejjed wara ċ-ċaħda tal-libertà;
(d)
fejn ġew imħarrka biex jidhru quddiem qorti li għandha ġurisdizzjoni f’materji kriminali, fi żmien debitu qabel ma jidhru quddiem dik il-qorti.
3.   Id-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat għandu jimplika dan li ġej:
(a)
L-Istati Membri għandhom jiżguraw li persuna suspettata jew akkużata jkollha d-dritt li tiltaqa’ fil-privat u tikkomunika mal-avukat li jirrappreżentaha, inkluż qabel interrogazzjoni mill-pulizija jew minn awtorità oħra tal-infurzar tal-liġi jew awtorità ġudizzjarja;
(b)
L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-persuna suspettata jew akkużata jkollha d-dritt li l-avukat tagħha jkun preżenti u jipparteċipa b’mod effettiv meta hija tiġi interrogata. Tali parteċipazzjoni għandha tkun konformi mal-proċeduri taħt il-liġi nazzjonali, dment li tali proċeduri ma jippreġudikawx l-eżerċizzju effettiv u l-essenza tad-dritt konċernat. Fejn avukat jipparteċipa matul interrogazzjoni, il-fatt li saret tali parteċipazzjoni għandu jiġi rreġistrat bl-użu tal-proċedura ta’ reġistrar f’konformità mal-liġi tal-Istat Membru konċernat;
(c)
għandhom, minn tal-inqas, ikollhom id-dritt li l-avukat tagħhom jattendi għall-avvenimenti investigattivi jew l-attita’ ġbir ta’ provi li ġejjin_fejn dawk l-atti huma previsti fil-liġi nazzjonali u jekk il-persuna suspettata jew akkużata hija meħtieġa jew permessa li tattendi l-att konċernat:
(i)
ringieli ta’ persuni għall-identifikazzjoni;
(ii)
konfrontazzjonijiet;
(iii)
rikostruzzjonijiet sperimentali tax-xena tar-reat kriminali.”
23.
L-Artikolu 12 tad-Direttiva 2013/48, intitolat “Rimedji”, jipprovdi kif ġej:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-persuni suspettati jew akkużati fi proċedimenti kriminali, kif ukoll persuni rikjesti fi proċedimenti relatati mal-mandat ta’ arrest Ewropew ikollhom rimedju effettiv skont il-liġi nazzjonali f’każ fejn ikun hemm ksur tad-drittijiet skont din id-Direttiva.
2.   Mingħajr preġudizzju għar-regoli u s-sistemi nazzjonali dwar l-ammissibbiltà ta’ provi, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li, fi proċedimenti kriminali, fil-valutazzjoni ta’ stqarrijiet magħmulin minn persuni suspettati jew akkużati jew ta’ provi miksuba permezz ta’ ksur tad-dritt tagħhom għal avukat jew f’każijiet fejn tkun ġiet awtorizzata deroga għal dan id-dritt f’konformità mal-Artikolu 3(6), id-drittijiet tad-difiża u l-ekwità tal-proċedimenti jiġu rispettati.”
24.
Fl-aħħar, l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2013/48, intitolat “Persuni vulnerabbli”, jgħid:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li fl-applikazzjoni ta’ din id-Direttiva jittieħed kont tal-bżonnijiet partikolari ta’ persuni suspettati u akkużati li huma vulnerabbli.”
B.
Id‑Direttiva 2016/1919
25.
Id-Direttiva 2016/1919 tirregola l-għoti ta’ għajnuna legali lil persuni ssuspettati, akkużati jew persuni rikjesti f’mandat ta’ arrest Ewropew (
6
). L-Artikolu 2(1) tagħha jiddefinixxi l-kamp ta’ applikazzjoni tagħha kif ġej:
“Din id-Direttiva tapplika għall-persuni ssuspettati u akkużati fi proċedimenti kriminali li jkollhom dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat skont id-Direttiva 2013/48/UE u li:
(a)
jiġu mċaħħda mil-libertà;
(b)
jkunu meħtieġa li jiġu assistiti minn avukat skont il-liġi tal-Unjoni jew il-liġi nazzjonali; jew
(c)
jkunu meħtieġa jew permessi li jattendu għal att investigattiv jew att ta’ ġbir ta’ provi, inkluż bħala minimu dawn li ġejjin:
(i)
l-identifikazzjoni ta’ persuni speċifiċi minn fost oħrajn;
(ii)
konfrontazzjonijiet;
(iii)
rikostruzzjonijiet tax-xena ta’ reat.”
26.
L-Artikolu 3 tad-Direttiva 2016/1919 jiddefinixxi l-għajnuna legali bħala “finanzjament minn Stat Membru tal-assistenza minn avukat, biex ikun possibbli l-eżerċitar tad-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat”.
27.
L-Artikolu 4 tad-Direttiva 2016/1919 jirregola l-kundizzjonijiet għall-għoti tal-għajnuna legali fi proċeduri kriminali kif ġej:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-persuni ssuspettati u akkużati li ma jkollhomx biżżejjed riżorsi biex iħallsu għall-assistenza ta’ avukat ikollhom id-dritt għal għajnuna legali fejn l-interessi tal-ġustizzja jirrikjedu dan.
2.   L-Istati Membri jistgħu japplikaw test tal-mezzi, test tal-mertu, jew it-tnejn li huma sabiex jiddeterminaw jekk l-għajnuna legali għandhiex tingħata skont il-paragrafu 1.
3.   Fejn Stat Membru japplika test tal-mezzi, huwa għandu jqis il-fatturi rilevanti u oġġettivi kollha, bħad-dħul, il-kapital u s-sitwazzjoni tal-familja tal-persuna kkonċernata, kif ukoll l-ispejjeż tal-assistenza minn avukat, u l-istandard tal-għajxien f’dak l-Istat Membru, sabiex jiġi determinat jekk, f’konformità mal-kriterji applikabbli f’dak l-Istat Membru, persuna ssuspettata jew akkużata għandhiex biżżejjed riżorsi biex tħallas għall-assistenza minn avukat.
4.   Fejn Stat Membru japplika test tal-mertu, huwa għandu jqis il-gravità tar-reat kriminali, il-kumplessità tal-każ u s-severità tas-sanzjoni li tista’ tiġi imposta, sabiex jiġi determinat jekk l-interessi tal-ġustizzja jirrikjedux l-għoti ta’ għajnuna legali. Fi kwalunkwe każ, għandu jitqies li t-test tal-mertu jkun ġie sodisfatt fis-sitwazzjonijiet li ġejjin:
(a)
fejn titressaq persuna ssuspettata jew akkużata quddiem qorti jew imħallef kompetenti sabiex tittieħed deċiżjoni dwar id-detenzjoni fi kwalunkwe stadju tal-proċedimenti fi ħdan il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-Direttiva; u
(b)
matul id-detenzjoni.
5.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-għajnuna legali tingħata mingħajr dewmien żejjed, u sa mhux aktar tard minn qabel l-interrogazzjoni mill-pulizija, minn awtorità oħra ta’ infurzar tal-liġi jew minn awtorità ġudizzjarja, jew qabel li l-atti investigattivi jew l-atti ta’ ġbir ta provi previsti fl-Artikolu 2(1)(c) jitwettqu.
6.   L-għajnuna legali għandha tingħata għall-finijiet biss tal-proċedimenti kriminali fejn il-persuna kkonċernata tkun is-suspettata jew akkużata b’reat kriminali.”
28.
Skont l-Artikolu 8 tad-Direttiva 2016/1919, l-Istati Membri “għandhom jiżguraw li persuni ssuspettati jew akkużati u persuni rikjesti jkollhom rimedju effettiv taħt il-liġi nazzjonali f’każ ta’ ksur ta’ drittijiethom taħt din id-Direttiva”.
29.
Fl-aħħar, l-Artikolu 9 tad-Direttiva 2016/1919, intitolat “Persuni vulnerabbli”, jipprovdi li l-Istati Membri “għandhom jiżguraw li l-bżonnijiet partikolari ta’ persuni ssuspettati jew akkużati u persuni rikjesti vulnerabbli jitqiesu fl-implimentazzjoni ta’ din id-Direttiva”.
IV. Analiżi
30.
Il-ħmistax-il domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju jikkonċernaw diversi aspetti tal-proċeduri kriminali meta dawn jinvolvu persuna vulnerabbli. Sejjer inqasam l-analiżi tiegħi ta’ dawn id-domandi f’ħames suġġetti, waqt li fi ħdan kull wieħed minn dawn ser nanalizza mhux biss is-sustanza tad-domanda, iżda wkoll l-oġġezzjonijiet għall-inammissibbiltà mqajma minn xi wħud mill-parteċipanti fil-proċeduri.
31.
L-ewwel erbatax-il domanda jolqtu erba’ suġġetti rregolati mid-Direttivi 2013/48 u 2016/1919: il-vulnerabbiltà, ir-rimedji effettivi, it-trattament inuman jew degradanti, u l-effett dirett. Il-ħmistax-il domanda tirrigwarda l-indipendenza tal-prosekutur pubbliku, kwistjoni li taqa’ barra mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dawk iż-żewġ direttivi. Wara li nanalizza fil-qosor l-applikabbiltà taż-żewġ direttivi (Taqsima A), ser nindirizza kull wieħed mill-ħames suġġetti wara xulxin (Taqsimiet B sa F).
A.
Applikabbiltà taż‑żewġ direttivi inkwistjoni
32.
Skont l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2013/48, din id-direttiva tapplika “mill-mument meta [l-persuni ssuspettati jew akkużati] jiġu infurmati mill-awtoritajiet kompetenti ta’ Stat Membru, b’notifika uffiċjali jew b’mod ieħor, li huma suspettati jew akkużati li jkunu wettqu reat kriminali, u irrispettivament minn jekk ikunux miċħuda mil-libertà”. Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà speċifikat li dan jinkludi komunikazzjoni fi kwalunkwe forma; għalhekk, il-metodu li permezz tiegħu tali informazzjoni tasal għand il-persuna kkonċernata huwa irrilevanti (
7
).
33.
Meta jitqiesu l-fatti kif ippreżentati fil-punti 7 u 9 iktar ’il fuq, huwa ċar li d-Direttiva 2013/48 kienet tapplika għal K.P. mill-mument meta l-uffiċjali tal-pulizija talbuh jgħaddilhom kwalunkwe sustanza illegali, imbagħad immanettjawh, u arrestawh (
8
).
34.
Barra minn hekk, l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2016/1919 jippreċiża li din tapplika għal persuni li jkollhom dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat skont id-Direttiva 2013/48 u li jew jiġu mċaħħda mil-libertà tagħhom jew ikunu meħtieġa li jiġu assistiti minn avukat skont il-liġi tal-Unjoni jew il-liġi nazzjonali.
35.
Jekk id-Direttiva 2016/1919 tapplikax għal K.P. għalhekk jiddependi fuq jekk għandux id-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat skont id-Direttiva 2013/48.
36.
Skont l-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2013/48, il-persuni ssuspettati jew akkużati “għandu jkollhom aċċess għas-servizzi ta’ avukat mingħajr dewmien żejjed”. Skont l-Artikolu 3(2)(a), dan ikun il-każ fi kwalunkwe każ, tal-inqas “qabel ma jiġu interrogati mill-pulizija jew minn awtorità oħra tal-infurzar tal-liġi jew ġudizzjarja”. L-Artikolu 4(5) tad-Direttiva 2016/1919 jippreċiża, b’mod parallel, li l-għajnuna legali għandha tingħata “mingħajr dewmien żejjed, u sa mhux aktar tard minn qabel l-interrogazzjoni mill-pulizija, minn awtorità oħra ta’ infurzar tal-liġi jew minn awtorità ġudizzjarja”.
37.
Għalhekk nikkonkludi li, skont id-Direttiva 2013/48, K.P. kellu jkun assistit minn avukat (
9
) u għalhekk jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2016/1919 (
10
).
B.
Vulnerabbiltà (l‑ewwel, it‑tieni, it‑tielet, is‑seba’, id‑disa’, u l-għaxar domanda)
38.
Fl-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-vulnerabbiltà ta’ persuna tipprojbixxix lill-awtoritajiet fi proċeduri kriminali milli jinterrogaw lil dik il-persuna mingħajr il-preżenza ta’ avukat difensur u mingħajr ma jaħtru għajnuna legali minkejja li l-kundizzjonijiet għaliha jiġu ssodisfatti.
39.
Fit-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk, f’każijiet fejn il-persuna kkonċernata tiġi mixlija b’att kriminali punibbli b’ċaħda tal-libertà, in-nuqqas ta’ identifikazzjoni tal-vulnerabbiltà ta’ dik il-persuna għandux jiġi ddikjarat b’mod espliċitu f’deċiżjoni, li hija l-kundizzjoni biex l-interrogazzjoni ssir fl-assenza ta’ avukat difensur.
40.
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk id-Direttiva 2016/1919 u d-Direttiva 2013/48 jintroduċux preżunzjoni ta’ vulnerabbiltà li l-awtoritajiet tal-Istati Membri huma obbligati li jirrispettaw matul il-proċeduri kriminali.
41.
Fis-seba’ domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar l-obbligi li d-Direttiva 2013/48 u d-Direttiva 2016/1919 jimponu fuq l-awtoritajiet nazzjonali sabiex jiġi żgurat li l-vulnerabbiltà tiġi rrikonoxxuta kif ukoll dwar id-drittijiet fil-proċeduri kriminali li jinħolqu għall-persuna kkonċernata b’riżultat ta’ dan.
42.
Fid-disa’ domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-awtoritajiet kompetenti fil-proċeduri kriminali għandhomx l-obbligu li immedjatament jidentifikaw u jirrikonoxxu l-vulnerabbiltà ta’ persuna ssuspettata, jipprovdulha għajnuna legali, u joqgħodu lura milli jinterrogawha sakemm din l-għajnuna tiġi pprovduta.
43.
Fl-aħħar, fl-għaxar domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk, fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għad-disa’ domanda, l-Istati Membri għandhomx l-obbligu li jiddefinixxu b’mod ċar fid-dritt nazzjonali tagħhom ir-raġunijiet u l-kriterji għal derogi mill-identifikazzjoni u rikonoxximent immedjat tal-vulnerabbiltà ta’ persuna ssuspettata u li jiggarantixxu fil-konfront tagħha l-provvista ta’ għajnuna legali. Barra minn hekk, hija tistaqsi jekk tali deroga għandhiex tkun proporzjonali, limitata ratione temporis, u tirrispetta l-prinċipju ta’ ekwità proċedurali, li dwaru l-parti kkonċernata għandu jkollha d-dritt li titlob stħarriġ ġudizzjarju.
44.
Fattur komuni li jirfed dawn id-domandi jiddependi fuq il-kunċett ta’ vulnerabbiltà u l-obbligi tal-awtoritajiet nazzjonali li jidentifikawha fil-ħin u, konsegwentement, jipprovdu għal konsegwenzi xierqa. Fil-parti li jmiss, jien għalhekk ser nipprovdi gwida dwar min hija persuna vulnerabbli (subtaqsima 1)), segwita mill-interpretazzjoni taż-żewġ direttivi u l-obbligi li jimponu fuq l-awtoritajiet nazzjonali meta l-persuna ssuspettata jew akkużata tkun persuna vulnerabbli (subtaqsima 2)).
1. Min jikkwalifika bħala persuna vulnerabbli?
45.
Fl‑2009, il-Kunsill tal-Unjoni Ewropea talab għal approċċ gradwali fir-regolamentazzjoni tad-drittijiet proċedurali differenti fi proċeduri kriminali, inklużi salvagwardji speċjali għal persuni ssuspettati jew akkużati u li jkunu vulnerabbli (
11
). Madankollu, sa issa, din l-ambizzjoni leġiżlattiva, fir-rigward ta’ persuni vulnerabbli (
12
), intlaħqet biss fil-każ ta’ tfal li huma ssuspettati jew akkużati fil-proċeduri kriminali (
13
).
46.
Fl-assenza ta’ iktar leġiżlazzjoni tal-Unjoni li tiddefinixxi l-vulnerabbiltà fil-proċeduri kriminali b’mod iktar wiesa’ (
14
), il-Kummissjoni ppubblikat Rakkomandazzjoni dwar is-salvagwardji proċedurali għall-persuni vulnerabbli ssuspettati jew akkużati fi proċeduri kriminali (
15
).
47.
Din tiddefinixxi persuni vulnerabbli bħala dawk li “mhumiex kapaċi jifhmu u jipparteċipaw b’mod effettiv fil-proċeduri kriminali minħabba l-età, il-kundizzjoni mentali jew fiżika tagħhom jew diżabbiltajiet” (
16
).
48.
Barra minn hekk, ir-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni tintroduċi l-preżunzjoni ta’ vulnerabbiltà, li tissuġġerixxi dan li ġej: “L-Istati Membri għandhom jipprevedu preżunzjoni tal-vulnerabbiltà b’mod partikolari għall-persuni b’diżabbiltajiet psikoloġiċi, intellettwali, fiżiċi jew sensorjali serji, jew mard mentali jew disturbi konjittivi, li jfixkluhom biex jifhmu u jipparteċipaw b’mod effettiv fil-proċedimenti” (
17
).
49.
Il-mard mentali u d-disturbi mentali huma ġeneralment iktar diffiċli biex jiġu identifikati mill-vulnerabbiltà li tirriżulta minn età żgħira u l-letteratura hija kritika tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tipproċedi b’direttiva għat-tfal biss, filwaqt li tillimita l-protezzjoni tal-adulti vulnerabbli għal sempliċi rakkomandazzjoni (
18
).
50.
Ir-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni hija att mhux vinkolanti li ma għandux il-forza legali meħtieġa biex jimponi obbligi definittivi fuq l-awtoritajiet nazzjonali fil-proċeduri kriminali.
51.
Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fis-sentenza Grimaldi (
19
) li r-rakkomandazzjonijiet għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni mill-qrati nazzjonali, din il-konstatazzjoni ma tfissirx li r-rakkomandazzjonijiet huma ta’ natura legalment vinkolanti. Il-Qorti tal-Ġustizzja sempliċement qieset li r-rakkomandazzjonijiet ma jistgħux jiġu injorati fl-interpretazzjoni ta’ normi oħra tad-dritt tal-Unjoni, iżda ma ssuġġerietx li dawn joħolqu xi obbligu fir-rigward tal-eżitu. Għalhekk ir-rakkomandazzjonijiet ma jimponux fuq il-qrati nazzjonali obbligu ta’ interpretazzjoni konformi.
52.
Il-fatt li l-Kunsill stieden lill-Istati Membri biex “iqisu” r-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni (
20
) lanqas ma jbiddel in-natura mhux vinkolanti tagħha. Fil-fatt, Stat Membru wieħed biss innotifika lill-Kummissjoni dwar il-miżuri neċessarji sabiex din ir-rakkomandazzjoni tingħata effett (
21
).
53.
Għalhekk, la d-definizzjoni ta’ persuna vulnerabbli u lanqas il-preżunzjoni ta’ vulnerabbiltà ta’ persuni b’ċerti diżabbiltajiet, mard jew disturbi, kif proposta mir-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni (ara l-punti 47 u 48 ta’ dawn il-konklużjonijiet), ma jorbtu lill-Istati Membri.
54.
Fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet iktar speċifiċi fid-dritt tal-Unjoni lil hinn mir-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni, nibqgħu bid-dispożizzjonijiet mera fl-Artikolu 13 tad-Direttiva 2013/48 (
22
) u fl-Artikolu 9 tad-Direttiva 2016/1919 (
23
), li jitolbu lill-Istati Membri biex jiżguraw li “jittieħed kont tal-bżonnijiet partikolari ta’ persuni ssuspettati u akkużati li huma vulnerabbli” (
24
).
55.
Il-Qorti tal-Ġustizzja, fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 13 tad-Direttiva 2013/48, ikkonstatat li persuna li għandha mhux f’sensihom (
25
) għandha titqies bħala vulnerabbli. Dan huwa l-każ irrispettivament mill-fatt li d-direttiva inkwistjoni ma tispeċifikax b’mod espliċitu kategoriji ta’ persuni vulnerabbli (
26
).
56.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“Qorti EDB”) tikkorrobora dan l-approċċ. Hija qieset li l-parteċipazzjoni fil-proċediment kriminali tkun effettiva jekk “l-akkużat jifhem sewwa n-natura tal-proċess u ta’ x’inhu ir-riskju għalih, inkluż is-sinifikat ta’ kwalunkwe piena li tista’ tiġi imposta” (
27
).
57.
Barra minn hekk, fl-evalwazzjoni tal-ġustizzja ġenerali tal-proċediment kriminali, il-Qorti EDB ġabret lista ta’ fatturi rilevanti, bl-ewwel fosthom tkun “jekk ir-rikorrent kienx partikolarment vulnerabbli, pereżempju, minħabba l-età jew il-kapaċità mentali tiegħu” (
28
).
58.
Fl-aħħar, il-Qorti EDB ikkonstatat ukoll li adult huwa partikolarment vulnerabbli f’każijiet ta’ alkoħoliżmu kroniku u/jew intossikazzjoni akuta bl-alkoħol, diżabilità fiżika jew kundizzjoni medika, appartenenza fi grupp soċjalment żvantaġġat, u disturb mentali (
29
).
59.
B’mod ġenerali, u mingħajr il-ħtieġa li tingħata definizzjoni eżawrjenti ta’ persuna vulnerabbli għall-finijiet tal-kawża preżenti, nistgħu nistabbilixxu b’ċertezza li persuni b’disturbi mentali, bħal K.P., huma meqjusa bħala persuni ssuspettati jew akkużati vulnerabbli skont id-dritt tal-Unjoni.
60.
Issa ser nirrikorri għall-obbligi li ż-żewġ direttivi inkwistjoni jimponu fuq l-awtoritajiet nazzjonali fir-rigward tat-trattament ta’ persuni vulnerabbli fl-istadju ta’ qabel il-proċess ta’ proċeduri kriminali u d-drittijiet korrelattivi li jgawdu l-persuni vulnerabbli.
2. Obbligi għall‑awtoritajiet nazzjonali fil‑proċeduri kriminali meta l‑persuna ssuspettata jew akkużata tkun persuna vulnerabbli
61.
Il-Kummissjoni ssostni li l-Artikolu 9 tad-Direttiva 2016/1919 għandu jinqara bħala li jintroduċi obbligu għall-awtoritajiet kompetenti li jagħmlu evalwazzjoni tal-vulnerabbiltà fil-każ fejn isiru konxji ta’ elementi li jissuġġerixxu ċertu disturb jew mard mentali. Skont il-Kummissjoni, interpretazzjoni differenti ċċaħħad lil din id-dispożizzjoni mill-effett utli tagħha. Din l-istituzzjoni testendi din l-interpretazzjoni wkoll biex tikkonstata li l-għajnuna legali ma tistax tiġi rrifjutata lil persuni vulnerabbli mingħajr ma l-ewwel ikun sar eżami tal-istat mentali tal-persuna kkonċernata.
62.
Il-Gvern Pollakk jargumenta bl-istess mod li d-dritt Pollakk jipprovdi wkoll li l-awtoritajiet kompetenti għandhom jipprovdu għajnuna legali kull meta jsiru jafu li l-persuna kkonċernata tista’ tkun vulnerabbli. Għall-kuntrarju tal-Kummissjoni, madankollu, dan il-gvern ma jirrikonoxxi l-ebda tip ta’ preżunzjoni ta’ vulnerabbiltà simili għar-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni.
63.
Jiena naqbel mal-Gvern Pollakk li, kif diġà spjegajt (
30
), ir-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni, li skontha l-Istati Membri għandhom jipprevedu fis-sistema legali tagħhom preżunzjoni ta’ vulnerabbiltà f’ċerti sitwazzjonijiet, ma hijiex legalment vinkolanti. F’dan ir-rigward, inqis ukoll li l-modalitajiet ta’ determinazzjoni tal-vulnerabbiltà ta’ persuna, bħalissa, jaqgħu fil-kompetenza tal-Istati Membri.
64.
Madankollu, il-Kummissjoni għandha raġun targumenta li l-Artikolu 9 tad-Direttiva 2016/1919 – u, f’dan ir-rigward, l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2013/48 – jitlef kull utilità jekk ma jkunx hemm xi obbligu fuq l-awtoritajiet nazzjonali li jirrikonoxxu u jindirizzaw b’mod xieraq il-vulnerabbiltà ta’ persuna ssuspettata jew akkużata. Il-qrati nazzjonali għandhom jinterpretaw id-dritt nazzjonali f’konformità mad-dritt tal-Unjoni u b’mod li dan tal-aħħar ma jitlifx l-effett tiegħu.
65.
L-Artikolu 9 tad-Direttiva 2016/1919 u l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2013/48 għandhom jiġu interpretati fis-sens li jirrikjedu li l-awtoritajiet kompetenti jkunu diliġenti fir-rigward tal-possibbiltà li persuna ssuspettata jew akkużata tkun vulnerabbli minħabba li jkollha diffikultajiet biex tifhem jew tipparteċipa fil-proċeduri (
31
). Dan l-obbligu għandu effett dirett. Jekk ikun hemm suspett ta’ vulnerabbiltà, l-awtoritajiet għandhom jieħdu miżuri speċjali biex jiżguraw li d-drittijiet li jirriżultaw mid-Direttiva 2013/48 u d-Direttiva 2016/1919 jiġu ssalvagwardati.
66.
Fir-rigward tad-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat, l-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2013/48 jipprovdi li K.P., anki kieku ma kienx vulnerabbli, kellu jiġi assistit minn avukat waqt l-interrogazzjoni tal-pulizija u ċertament mingħajr dewmien żejjed wara ċ-ċaħda tal-libertà. Huwa iktar u iktar importanti li dan id-dritt jiġi rrispettat jekk il-persuna tkun vulnerabbli.
67.
Għalhekk nikkonkludi li l-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2013/48, moqri flimkien mal-Artikolu 13 tagħha, għandu effett dirett u għandu jiġi interpretat fis-sens li l-awtoritajiet kompetenti, li jkunu konxji mill-vulnerabilità potenzjali ta’ persuna ssuspettata jew akkużata, għandhom jiżguraw li dan tal-aħħar ikun assistit minn avukat.
68.
Fir-rigward tal-għoti tal-għajnuna legali, naqbel li jkun hemm interpretazzjoni analoga (
32
).
69.
F’sitwazzjonijiet li fihom tapplika d-Direttiva 2016/1919, l-għajnuna legali tista’ tingħata abbażi ta’ test tal-mezzi (
33
), jew ta’ test tal-mertu (
34
), jew tat-tnejn. B’mod ġenerali, l-Artikolu 4(1) ta’ din id-direttiva jipprovdi li “l-persuni ssuspettati u akkużati li ma jkollhomx biżżejjed riżorsi biex iħallsu għall-assistenza ta’ avukat ikollhom id-dritt għal għajnuna legali fejn l-interessi tal-ġustizzja jirrikjedu dan”.
70.
Naqbel mal-parteċipanti kollha f’dan il-proċess li ladarba tiġi stabbilita l-vulnerabbiltà ta’ persuna ssuspettata jew akkużata, il-parteċipazzjoni effettiva tagħha fil-proċeduri tista’ tiġi ppreġudikata mingħajr l-għoti ta’ għajnuna legali. Dan huwa konformi mal-Artikolu 4(5) tad-Direttiva 2016/1919, li jimponi fuq l-Istati Membri l-obbligu li jiżguraw li l-għajnuna legali tingħata mingħajr dewmien żejjed u sa mhux iktar tard minn qabel l-ewwel interrogazzjoni mill-pulizija.
71.
Dan huwa iktar u iktar il-każ f’sitwazzjoni, bħal dik fil-kawża prinċipali, fejn is-sanzjoni preskritta hija ċ-ċaħda tal-libertà (
35
).
72.
Għalhekk nikkonkludi li l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2016/1919, moqri flimkien mal-Artikolu 4(1) u (5) u l-Artikolu 9 tagħha għandhom effett dirett u għandhom jiġu interpretati li jfissru li l-awtoritajiet kompetenti li jkunu konxji mill-vulnerabbiltà potenzjali ta’ persuna ssuspettata jew akkużata għandhom jipprovdulha għajnuna legali. Dan huwa partikolarment importanti f’sitwazzjonijiet fejn l-allegat reat ikun punibbli biċ-ċaħda tal-libertà.
3. Konklużjoni dwar il‑vulnerabbiltà
73.
Id-dritt tal-Unjoni, fil-preżent, ma jimponix obbligu għall-Istati Membri li jintroduċu preżunzjoni ta’ vulnerabbiltà. Hija l-liġi nazzjonali li tistabbilixxi l-modalitajiet u l-proċeduri speċifiċi għad-determinazzjoni tal-vulnerabbiltà ta’ persuna.
74.
L-Artikolu 9 tad-Direttiva 2016/1919 u l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2013/48 għandhom jiġu interpretati fis-sens li jirrikjedu li l-awtoritajiet kompetenti jkunu diliġenti fir-rigward tal-possibbiltà li persuna ssuspettata jew akkużata tkun vulnerabbli minħabba li jkollha diffikultajiet biex tifhem jew tipparteċipa fil-proċeduri. Dan l-obbligu għandu effett dirett. Jekk ikun hemm suspett ta’ vulnerabbiltà, l-awtoritajiet għandhom jieħdu miżuri speċjali biex jiżguraw li d-drittijiet li jirriżultaw mid-Direttiva 2013/48 u d-Direttiva 2016/1919 jiġu ssalvagwardati.
75.
L-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2013/48, moqri flimkien mal-Artikolu 13 tagħha, għandu effett dirett u għandu jiġi interpretat fis-sens li l-awtoritajiet kompetenti, li huma konxji mill-possibbiltà tal-vulnerabbiltà ta’ persuna ssuspettata jew akkużata, għandhom jiżguraw li dan tal-aħħar ikun assistit minn avukat.
76.
L-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2016/1919, moqri flimkien mal-Artikolu 4(1) u (5) u l-Artikolu 9 tagħha, għandhom effett dirett u għandhom jiġu interpretati li jfissru li l-awtoritajiet kompetenti li jkunu konxji mill-vulnerabbiltà potenzjali ta’ persuna ssuspettata jew akkużata għandhom jipprovdulha għajnuna legali. Dan huwa partikolarment importanti f’sitwazzjonijiet fejn l-allegat reat ikun punibbli biċ-ċaħda tal-libertà.
C.
Rimedji (it‑tieni u l‑għaxar domanda)
77.
Fit-tieni u fl-għaxar domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk hemmx obbligu għall-Istati Membri li jiżguraw li kemm deċiżjoni li ssir l-interrogazzjoni ta’ persuna vulnerabbli mingħajr avukat, kif ukoll deċiżjoni li persuna vulnerabbli ma tiġix immedjatament identifikata u rrikonoxxuta, ikunu suġġetti għal stħarriġ ġudizzjarju.
78.
L-Artikolu 12 tad-Direttiva 2013/48 u l-Artikolu 8 tad-Direttiva 2016/1919 it-tnejn jistipulaw li l-Istati Membri għandhom obbligu li jiżguraw li persuni ssuspettati jew akkużati jkollhom rimedju effettiv f’każ fejn ikun hemm ksur tad-drittijiet tagħhom taħt iż-żewġ direttivi.
79.
Id-dritt għal rimedju effettiv jinkludi d-dritt ta’ aċċess għall-qorti bis-setgħa li tevalwa u tirrimedja l-ksur tad-dritt abbażi d-dritt tal-Unjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja ilha li kkonfermat dan sa mis-sentenza tagħha fil-kawża Johnston (
36
) u l-istess rekwiżit illum jirriżulta mill-Artikolu 47 tal-Karta.
80.
Madankollu, id-direttivi inkwistjoni ma jispeċifikawx il-konsegwenza li ssegwi jekk l-imħallef jikkonstata ksur tad-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat jew għall-għajnuna legali. Minflok, huma jħallu din l-għażla f’idejn l-Istati Membri, u jitolbu biss li r-rimedju magħżul ikun effettiv.
81.
B’mod iktar speċifiku, id-direttivi huma siekta fuq il-kwistjoni dwar jekk il-provi miġbura bi ksur ta’ tali dritt għandhomx jiġu mwarrba. Fil-fehma tiegħi dan huwa l-qofol tad-domanda tal-qorti tar-rinviju dwar jekk ċerti azzjonijiet tal-awtoritajiet imwettqa matul il-proċedura ta’ investigazzjoni humiex suġġetti għal stħarriġ ġudizzjarju.
82.
Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom lill-Qorti tal-Ġustizzja, il-parteċipanti, b’mod partikolari l-Uffiċċju tal-Prosekutur Distrettwali, jagħmlu enfasi kbira fuq il-fatt li ż-żewġ dispożizzjonijiet ma fihomx regola li l-qorti tar-rinviju għandha tqis il-provi miġbura bi ksur tad-direttivi bħala inammissibbli, kwistjoni li ma hijiex irregolata mid-dritt tal-Unjoni.
83.
Bl-istess raġunament li użajt fil-kawża M.S. et (
37
), jiena naqbel mal-argument tal-Uffiċċju tal-Prosekutur Distrettwali: il-leġiżlazzjoni rilevanti tal-Unjoni fil-preżent ma tirregolax l-ammissibbiltà tal-provi fi proċeduri kriminali nazzjonali. Il-kwistjoni tal-ammissibbiltà tal-provi hija, sa issa, kwistjoni ta’ dritt nazzjonali (
38
).
84.
Madankollu, fejn japplika d-dritt tal-Unjoni, id-dispożizzjonijiet nazzjonali rilevanti ma għandhomx jiksru l-Artikoli 47 u 48 tal-Karta (
39
).
85.
Fil-fehma tiegħi, ir-rispett tad-drittijiet fundamentali, kif minquxa fl-Artikoli 47 u 48 tal-Karta, jeħtieġ li l-imħallfin nazzjonali jkollhom il-flessibbiltà meħtieġa biex jevalwaw il-ġustizzja ġenerali tal-proċeduri. Jekk iqisu li parti mill-evidenza għandha titwarrab minħabba li tkun inġabret bi ksur tad-drittijiet tad-difiża, għandhom ikunu liberi li jwarrbuha. Fi kliem ieħor, id-dritt tal-Unjoni ma jirregolax l-ammissibbiltà tal-provi, iżda jipprevjeni lid-dritt nazzjonali milli jillimita s-setgħat tal-imħallfin tal-proċess biex jevalwaw il-provi b’mod liberu u jisiltu minn tali valutazzjoni kwalunkwe konsegwenza li jqisu meħtieġa (
40
).
86.
Approċċ simili huwa adottat ukoll mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, li qieset li l-KEDB ma tirregolax l-ammissibbiltà tal-provi (
41
), peress li hija limitata għal evalwazzjoni ta’ jekk il-ġustizzja ġenerali tal-proċeduri ġietx ippreġudikata (
42
).
87.
Bħala konklużjoni, il-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva jeħtieġ li kull ksur ta’ dritt ibbażat fid-dritt tal-Unjoni jkun suġġett għal stħarriġ ġudizzjarju. L-Artikolu 12 tad-Direttiva 2013/48 u l-Artikolu 8 tad-Direttiva 2016/1919, madankollu, ma jispeċifikawx ir-rimedji xierqa, iżda minflok iħallu din l-għażla f’idejn l-Istati Membri, u jitolbu biss li r-rimedju magħżul ikun effettiv. Madankollu, ir-rispett għad-drittijiet fundamentali, kif minqux fl-Artikoli 47 u 48 tal-Karta, jeħtieġ li l-imħallfin nazzjonali jkollhom il-flessibbiltà meħtieġa biex jevalwaw il-ġustizzja ġenerali tal-proċeduri. Jekk iqisu li xi evidenza għandha tiġi mwarrba minħabba li tkun inġabret bi ksur tad-drittijiet proċedurali li jammonta għal ksur tad-drittijiet tad-difiża, għandhom ikunu liberi li jwarrbuha.
D.
Trattament inuman jew degradanti (it‑tnax il‑domanda)
88.
Fit-tnax-il domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-interrogazzjoni ta’ persuna ssuspettata minn uffiċjal tal-pulizija jew minn persuna oħra awtorizzata fi sptar psikjatriku, mingħajr teħid inkunsiderazzjoni ta’ stat ta’ inċertezza, taħt kundizzjonijiet ta’ libertà partikolarment limitati li persuna tesprimi ruħha, b’vulnerabbiltà psikoloġika speċifika u fl-assenza ta’ avukat, tikkostitwixxix trattament inuman jew degradanti taħt l-Artikolu 4 tal-Karta.
89.
Skont l-Artikolu 94 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddefinixxi l-kuntest fattwali u leġiżlattiv tad-domandi magħmula minnha jew li, mill-inqas, tispjega l-ipoteżijiet fattwali li fuqhom huma bbażati dawn id-domandi (
43
).
90.
Il-qorti tar-rinviju spjegat fid-deċiżjoni tar-rinviju li meta l-pulizija interrogat lil K.P. fl‑14 ta’ Ottubru 2022, huwa kien fi sptar psikjatriku. Madankollu, ma hemm l-ebda dettalji ulterjuri dwar din l-interrogazzjoni li jippermettu lill-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi gwida dwar il-potenzjal ta’ ksur tal-projbizzjoni ta’ trattament inuman u degradanti.
91.
Għal din ir-raġuni, minħabba l-assenza ta’ informazzjoni suffiċjenti, nikkunsidra li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddikjara t-tnax-il domanda inammissibbli.
92.
Madankollu, għal finijiet ta’ kompletezza, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tipprovdi lill-qorti nazzjonali bil-parametri rilevanti, li hija tkun tista’ mbagħad tuża meta tistabbilixxi l-fatti u tiddeċiedi dwar ksur potenzjali tal-projbizzjoni ta’ trattament inuman jew degradanti.
93.
Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fis-sentenza Jawo (
44
) li l-Artikolu 4 tal-Karta u l-Artikolu 3 tal-KEDB għandhom l-istess sens u ambitu. Huwa għalhekk utli li jsir riferiment għall-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (
45
).
94.
Fid-determinazzjoni tal-eżistenza ta’ trattament inuman jew degradanti ta’ persuna vulnerabbli fil-proċeduri kriminali, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddeċidiet fis-sentenza Khlaifia et vs L‑Italja li l-evalwazzjoni ta’ jekk trattament huwiex inuman jew degradanti hija “relattiva u tiddependi miċ-ċirkustanzi kollha tal-każ, prinċipalment it-tul tat-trattament, l-effetti fiżiċi jew mentali tiegħu u, f’xi każijiet, is-sess, l-età u l-istat tas-saħħa tal-vittma” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (
46
).
95.
Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ipprovdiet eżempji ta’ dak li jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni fid-determinazzjoni tas-severità tat-trattament fuq bażi ta’ każ b’każ. Dawn kienu jinkludu l-iskop li għalih sar it-trattament ħażin, flimkien mal-intenzjoni jew il-motivazzjoni warajh; il-kuntest li fih sar it-trattament ħażin, bħal atmosfera ta’ tensjoni u emozzjonijiet kbar; jekk il-vittma kinitx f’sitwazzjoni vulnerabbli, li normalment ikun il-każ għal persuni mċaħħda mil-libertà tagħhom (
47
).
96.
Li jista’ jiġi konkluż b’ċertezza huwa li s-sempliċi fatt li K.P. ġie interrogat fl-assenza ta’ avukat waqt li kien fi sptar psikjatriku ma jikkostitwixxix, bħala tali, trattament inuman jew degradanti, meta evalwat fil-kuntest tal-ġurisprudenza ċċitata tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem.
97.
Madankollu, l-evalwazzjoni tal-fatti, u kull konstatazzjoni ta’ ksur possibbli tal-Artikolu 4 tal-Karta, taqa’ fil-kompitu tal-qorti tar-rinviju.
E.
Effett dirett (ir‑raba’, il‑ħames, is‑sitt, it‑tmien, il‑ħdax, it‑tlettax u l‑erbatax‑il domanda)
98.
Fir‑raba’, il‑ħames, is‑sitt, it‑tmien, il‑ħdax, it‑tlettax u l‑erbatax-il domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-konsegwenzi li għandhom jinstiltu mill-effett dirett tad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-direttivi inkwistjoni.
99.
L-Uffiċċju tal-Prosekutur Distrettwali, il-Gvern Pollakk u l-Kummissjoni jsostnu li l-erbatax-il domanda, dwar l-obbligi tal-prosekutur pubbliku matul l-istadju ta’ qabel il-proċess tal-proċeduri kriminali, hija irrilevanti għar-riżoluzzjoni tat-tilwima quddiem il-qorti tar-rinviju u għalhekk inammissibbli.
100.
Jiena ma naqbilx. Huwa ta’ rilevanza għall-qorti tar-rinviju jekk l-azzjonijiet tal-prosekutur pubbliku fl-istadju ta’ qabel il-proċess kinux konformi mad-dritt tal-Unjoni sabiex tkun tista’ tevalwa kif suppost, u possibbilment twarrab, il-provi quddiemha. Għalhekk jiena tal-fehma li l-erbatax-il domanda hija ammissibbli.
101.
Għandu jingħad ukoll li l-Uffiċċju tal-Prosekutur Distrettwali jargumenta fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu li ma hemm xejn problematiku fid-dispożizzjonijiet nazzjonali inkwistjoni mill-perspettiva tad-dritt tal-Unjoni, iżda, pjuttost, li dawk involuti fil-proċeduri wettqu żbalji u ommissjonijiet fir-rigward ta’ K.P.
102.
Peress li fl-aħħar mill-aħħar din hija kwistjoni li taqa’ fil-kompitu tal-qorti tar-rinviju, jiena sejjer sempliċement niġbor fil-qosor il-konsegwenzi li jirriżultaw minn sitwazzjoni fejn id-dritt rilevanti tal-Unjoni, kif interpretat mill-Qorti tal-Ġustizzja, huwa differenti mid-dritt nazzjonali kif interpretat mill-qorti tar-rinviju.
103.
Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà spjegat f’diversi okkażjonijiet fil-ġurisprudenza tagħha l-konsegwenzi tal-effett dirett. Bl-istess mod kif għamilt fil-Kawża C‑603/22 M.S. et (
48
), għalhekk ser nillimita ruħi biex nirrepeti biss l-iktar konsegwenzi importanti li jikkonċernaw il-kawża preżenti.
104.
Il-Qorti tal-Ġustizzja, bis-saħħa tal-Artikolu 19(1) TUE u tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, għandha ġurisdizzjoni biex tinterpreta biss id-dritt tal-Unjoni, filwaqt li l-qrati nazzjonali għandhom is-setgħa esklużiva li jinterpretaw id-dritt nazzjonali (
49
).
105.
Skont din id-diviżjoni stretta tax-xogħol bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, din tal-ewwel ma għandhiex is-setgħa li tiddeċiedi dwar il-kompatibbiltà tad-dritt nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni (
50
). Hija l-qorti tar-rinviju, ladarba tkun irċeviet ir-risposta mill-Qorti tal-Ġustizzja, li għandha tislet il-konsegwenzi meħtieġa għad-dritt nazzjonali applikabbli (
51
).
106.
Il-konsegwenzi ta’ konstatazzjoni potenzjali mill-qorti tar-rinviju ta’ inkompatibbiltà bejn id-dritt nazzjonali u tal-Unjoni huma dawn li ġejjin.
107.
Jekk qorti nazzjonali tista’ tinterpreta d-dispożizzjonijiet eżistenti tad-dritt nazzjonali f’konformità mad-dritt tal-Unjoni kif interpretat mill-Qorti tal-Ġustizzja, hija għandha tagħmel dan (
52
). Tali interpretazzjoni konformi tad-dritt nazzjonali u l-applikazzjoni tagħha għandha twassal lill-qorti tar-rinviju għall-istess riżultat bħal dak iddettat mid-dritt applikabbli tal-Unjoni. Fil-każ inkwistjoni, dan ifisser li għandu jeżisti dritt għal persuna vulnerabbli li l-awtoritajiet kompetenti jiddeterminaw il-vulnerabbiltà tagħha, li tiġi interrogata fil-preżenza tal-avukat, jew jekk ma jkollhiex avukat, li tkun ipprovduta b’għajnuna legali.
108.
Jekk il-qorti tar-rinviju ma tistax tinterpreta d-dritt nazzjonali f’konformità mad-dritt tal-Unjoni, jidħol fis-seħħ il-prinċipju tal-effett dirett. Skont dan il-prinċipju, l-individwi jistgħu jinfurzaw id-drittijiet tagħhom taħt id-dritt tal-Unjoni billi jinvokaw direttament id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni quddiem il-qrati nazzjonali u l-qrati nazzjonali huma għaldaqstant obbligati jirrikonoxxu tali drittijiet billi japplikaw direttament id-dispożizzjoni rilevanti tad-dritt tal-Unjoni (
53
).
109.
F’każ li dawn id-drittijiet ikunu kunfliġġenti ma’ dak li huwa previst mid-dritt nazzjonali, id-dritt tal-Unjoni jagħti s-setgħa lill-qrati nazzjonali li jwarrbu tali dispożizzjonijiet kuntrarji tad-dritt nazzjonali. L-għoti ta’ din is-setgħa tirriżulta mill-effett ikkombinat tal-prinċipji kostituzzjonali tal-Unjoni ta’ effett dirett u s-supremazija tad-dritt tal-Unjoni (
54
).
110.
Fil-qosor, il-qorti tar-rinviju għandha tipprova tneħħi kull ostakolu possibbli għar-rikonoxximent ta’ drittijiet taħt id-dritt tal-Unjoni billi tinterpreta d-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt nazzjonali b’mod konformi. Jekk l-interpretazzjoni konformi ma tkunx possibbli, il-qorti tar-rinviju għandha twarrab ir-regoli nazzjonali kunfliġġenti u tagħti protezzjoni lil dawn id-drittijiet ibbażati fid-dritt tal-Unjoni.
111.
Fl-aħħar, ma humiex biss il-qrati nazzjonali li għandhom jagħtu effett sħiħ lid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni, iżda wkoll l-awtoritajiet amministrattivi nazzjonali (
55
), u l-korpi l-oħra kollha tal-Istat (
56
). Għalhekk, l-interpretazzjoni konformi, l-effett dirett, u s-supremazija tad-dritt tal-Unjoni jorbtu lill-korpi kollha tal-Istat, li huma wkoll meħtieġa jirrikonoxxu d-drittijiet taħt id-dritt tal-Unjoni.
112.
Dan ifisser li, matul l-istadju preliminari tal-proċeduri kriminali, il-prosekutur pubbliku u l-pulizija għandhom jirrikonoxxu d-drittijiet tal-persuni vulnerabbli u l-obbligi korrelattivi tagħhom stess ibbażati direttament fuq id-direttivi rilevanti. Huma għandhom jinterpretaw id-dritt nazzjonali f’konformità mar-riżultati kif meħtieġ minn dawn id-direttivi. Alternattivament, huma għandhom l-obbligu li jwarrbu r-regoli tad-dritt nazzjonali sabiex jippermettu l-protezzjoni ta’ persuni vulnerabbli, kif meħtieġ ukoll minn dawk id-direttivi. Dan jinkludi kwalunkwe regola tad-dritt nazzjonali li tipprevjeni prosekutur pubbliku li jkun qiegħed jittratta l-każ milli jagħti effett sħiħ lill-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, bħal, pereżempju, struzzjonijiet vinkolanti minn prosekutur pubbliku superjuri, jew kwalunkwe korp ieħor.
113.
Jekk il-prosekutur pubbliku, jew korp ieħor li jittratta l-proċeduri kriminali, jonqos milli jagħti effett sħiħ lid-dritt tal-Unjoni (jew billi ma jinterpretax ir-regoli nazzjonali b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni, jew billi japplika regoli nazzjonali li jmorru kontra d-dritt tal-Unjoni), il-qorti li quddiemha jkun pendenti l-proċess kriminali trid tikkonstata li dawn il-korpi tal-Istat kisru l-obbligi tagħhom skont id-dritt tal-Unjoni.
F.
Indipendenza tal‑prosekutur pubbliku
114.
Fil-ħmistax-il domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 2 TUE, l-Artikolu 19(1) TUE, l-istat tad-dritt, il-prinċipju ta’ indipendenza ġudizzjarja u l-Artikolu 47 tal-Karta jeħtiġux li prosekutur pubbliku jkun indipendenti.
115.
L-Uffiċċju tal-Prosekutur Distrettwali, il-Gvern Pollakk, u l-Kummissjoni kollha jesprimu dubji dwar l-ammissibbiltà ta’ din id-domanda.
116.
Fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja huwa stabbilit li d-domandi magħmula minn qorti nazzjonali, “fil-kuntest leġiżlattiv u fattwali li dik il-qorti hija responsabbli li tiddefinixxi, u li l-eżattezza tiegħu ma għandhiex tiġi vverifikata mill-Qorti tal-Ġustizzja, jibbenefikaw minn preżunzjoni ta’ rilevanza” (
57
). Madankollu, jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tqis li r-risposta għad-domandi preliminari ma hijiex meħtieġa sabiex il-qorti tar-rinviju tkun tista’ tagħti s-sentenza fil-kawża li tkun adita biha, hija tirrifjuta l-ġurisdizzjoni tagħha (
58
).
117.
Ma jidhirlix li domanda dwar l-organizzazzjoni ġenerali tal-prosekuzzjoni pubblika fil-Polonja hija ta’ rilevanza diretta għall-proċeduri kriminali pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju. Irrispettivament mill-indipendenza tal-prosekutur pubbliku mill-eżekuttiv, dan għandu l-obbligu li jiżgura d-drittijiet ta’ persuni vulnerabbli fil-proċeduri kriminali, li huma jgawdu abbażi tad-dritt tal-Unjoni (
59
).
118.
Għalhekk nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tiddikjara l-ħmistax-il domanda inammissibbli.
V. Konklużjoni
119.
Fid-dawl ta’ dak li ntqal hawn fuq, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mis-Sąd Rejonowy we Włocławku (il-Qorti Distrettwali, Włocławek, il-Polonja) kif ġej:
(1)
B’risposta għall-ewwel, it-tieni, it-tielet, is-seba’, id-disa’ u l-għaxar domanda tal-qorti tar-rinviju, id-dritt tal-Unjoni, fil-preżent, ma jimponix obbligu għall-Istati Membri li jintroduċu preżunzjoni ta’ vulnerabbiltà. Hija l-liġi nazzjonali li tippreskrivi l-modalitajiet u l-proċeduri speċifiċi għad-determinazzjoni tal-vulnerabbiltà ta’ persuna.
L-Artikolu 9 tad-Direttiva(UE) 2016/1919 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Ottubru 2016 dwar għajnuna legali għal persuni ssuspettati u akkużati fi proċedimenti kriminali u għal persuni rikjesti fi proċedimenti ta’ mandat ta’ arrest Ewropew u l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2013/48/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Ottubru 2013 dwar id-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat fi proċedimenti kriminali u fi proċedimenti ta’ mandat ta’ arrest Ewropew, u dwar id-dritt li tiġi infurmata parti terza dwar iċ-ċaħda tal-libertà u d-dritt għal komunikazzjoni ma’ partijiet terzi u mal-awtoritajiet konsulari, matul iċ-ċaħda tal-libertà, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jirrikjedu li l-awtoritajiet kompetenti jkunu diliġenti fir-rigward tal-possibbiltà li persuna ssuspettata jew akkużata tkun vulnerabbli minħabba li jkollha diffikultajiet biex tifhem jew tipparteċipa fil-proċeduri. Dan l-obbligu għandu effett dirett. Jekk ikun hemm suspett ta’ vulnerabbiltà, l-awtoritajiet għandhom jieħdu miżuri speċjali biex jiżguraw li d-drittijiet li jirriżultaw mid-Direttiva 2013/48 u mid-Direttiva 2016/1919 jiġu ssalvagwardati.
L-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2013/48, moqri flimkien mal-Artikolu 13, tagħha għandu effett dirett u għandu jiġi interpretat fis-sens li l-awtoritajiet kompetenti, li huma konxji mill-possibbiltà tal-vulnerabbiltà ta’ persuna ssuspettata jew akkużata, għandhom jiżguraw li dan tal-aħħar ikun assistit minn avukat.
L-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2016/1919, moqri flimkien mal-Artikolu 4(1) u (5) u l-Artikolu 9 tagħha, għandu effett dirett u għandu jiġi interpretat li jfisser li l-awtoritajiet kompetenti li huma konxji mill-possibbiltà ta’ vulnerabbiltà ta’ persuna ssuspettata jew akkużata għandhom jipprovdu lil din il-persuna għajnuna legali. Dan huwa partikolarment importanti f’sitwazzjonijiet fejn l-allegat reat huwa punibbli biċ-ċaħda tal-libertà.
(2)
B’risposta għat-tieni u għall-għaxar domanda tal-qorti tar-rinviju, il-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva jeħtieġ li kull ksur ta’ dritt taħt id-dritt tal-Unjoni jkun suġġett għal stħarriġ ġudizzjarju. L-Artikolu 12 tad-Direttiva 2013/48 u l-Artikolu 8 tad-Direttiva 2016/1919, madankollu, ma jispeċifikawx ir-rimedji xierqa, iżda minflok iħallu din l-għażla f’idejn l-Istati Membri, u jitolbu biss li r-rimedju magħżul ikun effettiv. Madankollu, ir-rispett għad-drittijiet fundamentali, kif minqux fl-Artikoli 47 u 48 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, jeħtieġ li l-imħallfin nazzjonali jkollhom il-flessibbiltà meħtieġa biex jevalwaw il-ġustizzja ġenerali tal-proċeduri. Jekk iqisu li xi evidenza għandha tiġi mwarrba minħabba li tkun inġabret bi ksur tad-drittijiet proċedurali li jammonta għal ksur tad-drittijiet tad-difiża, għandhom ikunu liberi li jwarrbuha.
(3)
Minħabba informazzjoni insuffiċjenti, it-tnax-il domanda hija inammissibbli.
(4)
B’risposta għar-raba’, il-ħames, is-sitt, it-tmien, il-ħdax-il, it-tlettax-il u l-erbatax-il domanda, il-qorti tar-rinviju għandha tneħħi kull ostakolu possibbli għar-rikonoxximent tad-drittijiet li għandhom effett dirett u li jirriżultaw mid-Direttiva 2013/48 u mid-Direttiva 2016/1919 billi tinterpreta d-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt nazzjonali b’mod konformi. Jekk dan ma jkunx possibbli, il-qorti tar-rinviju għandha twarrab ir-regoli nazzjonali kunfliġġenti abbażi tal-prinċipji tal-effett dirett u s-supremazija tad-dritt tal-Unjoni. L-interpretazzjoni konformi, l-effett dirett, u s-supremazija tad-dritt tal-Unjoni jorbtu lill-korpi kollha tal-Istat, li huma wkoll meħtieġa jirrikonoxxu d-drittijiet taħt id-dritt tal-Unjoni. Dan ifisser li, matul l-istadju preliminari tal-proċeduri kriminali, il-prosekutur pubbliku u l-pulizija għandhom jirrikonoxxu d-drittijiet tal-persuni vulnerabbli u l-obbligi korrelattivi tagħhom stess ibbażati direttament fuq id-direttivi rilevanti. Jekk jonqsu milli jagħmlu dan, il-qorti li quddiemha jkun pendenti l-proċess kriminali trid tikkonstata li dawn il-korpi tal-Istat kisru l-obbligi tagħhom skont id-dritt tal-Unjoni.
(5)
Minħabba n-nuqqas ta’ rilevanza diretta għall-kawża prinċipali quddiem il-qorti tar-rinviju, il-ħmistax-il domanda hija inammissibbli.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
i
)	L-isem tal-kawża preżenti huwa isem fittizju. Dan ma jikkorrispondix mal-isem reali ta’ xi parti fil-proċeduri.
(
2
)	Direttiva 2013/48/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Ottubru 2013 dwar id-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat fi proċedimenti kriminali u fi proċedimenti ta’ mandat ta’ arrest Ewropew, u dwar id-dritt li tiġi infurmata parti terza dwar iċ-ċaħda tal-libertà u d-dritt għal komunikazzjoni ma’ partijiet terzi u mal-awtoritajiet konsulari, matul iċ-ċaħda tal-libertà (ĠU 2013, L 294, p. 1) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 2013/48”).
(
3
)	Direttiva (UE) 2016/1919 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Ottubru 2016 dwar għajnuna legali għal persuni ssuspettati u akkużati fi proċedimenti kriminali u għal persuni rikjesti fi proċedimenti ta’ mandat ta’ arrest Ewropew (ĠU 2016, L 297, p. 1), rettifika fil-ĠU 2017, L 91, p. 40 (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 2016/1919”).
(
4
)	Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2023, K.B. u F.S. (Konstatazzjoni ex officio fil-qasam kriminali) (C‑660/21, EU:C:2023:498, punti 44, 49, u 53).
(
5
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Moro (C‑646/17, EU:C:2019:95, nota ta’ qiegħ il-paġna 15); konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Pikamäe fil-kawża Spetsializirana prokuratura (Ittra tad-Drittijiet) (C‑649/19, EU:C:2020:758, punti 53 u 81); Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Pikamäe fil-kawża K.B. u F.S. (Konstatazzjoni ex officio fil-qasam kriminali) (C‑660/21, EU:C:2023:52, nota ta’ qiegħ il-paġna 58); Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ćapeta fil-kawża M.S. et (Drittijiet proċedurali tal-minuri) (C‑603/22, EU:C:2024:157, noti ta’ qiegħ il-paġni 14 u 34); Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Pikamäe fil-kawżi 1Dream, 1Dream et u Lireva Investments u FORTRESS FINANCE (C‑767/22, C‑49/23 u C‑161/23, EU:C:2024:608, punt 55).
(
6
)	Skont l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2016/1919: “Din id-Direttiva tikkomplementa d-Direttivi 2013/48/UE u (UE) 2016/800. Xejn f’din id-Direttiva ma għandu jiġi interpretat bħala limitazzjoni tad-drittijiet previsti f’dawk id-Direttivi.”
(
7
)	Sentenza tas‑7 ta’ Settembru 2023, Rayonna prokuratura Lovech, teritorialno otdelenie Lukovit (Tfittxija fiżika) (C‑209/22, EU:C:2023:634, punt 37). Fir-rigward ta’ kif din l-interpretazzjoni wiesgħa u l-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem huma allinjati, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fis-sentenza VW (Dritt ta’ aċċess għal avukat f’każ ta’ nuqqas ta’ dehra) (C‑659/18, EU:C:2019:940, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
8
)	Bl-istess mod, persuna titqies bħala persuna ssuspettata u għalhekk fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija direttiva f’sitwazzjoni fejn l-uffiċjali tal-pulizija jagħmlu “t-tfittxija fiżika tal-persuna kkonċernata u l-qbid ta’ dak li hija ddikjarat li għandha fuqha, dawn l-atti, minn naħa, jistabbilixxu li din il-persuna hija issa ssuspettata minn awtorità kompetenti u, min-naħa l-oħra, jinfurmaw impliċitament iżda neċessarjament lill-imsemmija persuna b’dan is-suspett”. Ara s-sentenza tas‑7 ta’ Settembru 2023, Rayonna prokuratura Lovech, teritorialno otdelenie Lukovit (Tfittxija fiżika) (C‑209/22, EU:C:2023:634, punt 43).
(
9
)	Fil-proċess ma hemm ebda informazzjoni li tissuġġerixxi li K.P. irrinunzja għad-dritt tiegħu li jkun assistit minn avukat. Kieku kien għamel dan, madankollu, l-awtoritajiet kien ikollhom ir-responsabbiltà addizzjonali li jipprovdu lil K.P. b’“informazzjoni ċara u suffiċjenti, f’lingwaġġ sempliċi u li jinftiehem, fid-dawl tal-kundizzjoni tiegħu ta’ persuna vulnerabbli, dwar il-kontenut ta’ dan id-[dritt ta’ aċċess għal avukat] u dwar il-konsegwenzi eventwali ta’ rinunzja għalih”. Sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, punt 64).
(
10
)	Il-kwistjoni dwar jekk kienx eliġibbli biex jirċievi għajnuna legali taħt il-kundizzjonijiet tad-Direttiva 2016/1919 hija kwistjoni differenti li ser nindirizza hawn taħt fit-Taqsima IV.B.2.
(
11
)	Riżoluzzjoni tal-Kunsill tat‑30 ta’ Novembru 2009 dwar pjan direzzjonali għat-tisħiħ tad-drittijiet proċedurali ta’ persuni suspettati jew akkużati fi proċedimenti kriminali (ĠU 2009, C 295, p. 1).
(
12
)	Il-Kummissjoni rrikonoxxiet li ma hemm l-ebda kunsens fost l-Istati Membri dwar il-kunċett ta’ vulnerabbiltà fid-Dokument ta’ Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni, intitolat Valutazzjoni tal-Impatt li Jakkumpanja d-dokument - Proposta għal Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar is-salvagwardji proċedurali għat-tfal ssuspettati jew mixlija fi proċedimenti kriminali, tas-27 ta’ Novembru 2013 (SWD(2013) 480 final, p. 12 sa 28).
(
13
)	Direttiva (UE) 2016/800 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Mejju 2016 dwar il-garanziji proċedurali għal tfal li huma suspettati jew li huma persuni akkużati fi proċedimenti kriminali (ĠU 2016, L 132, p. 1), premessi 4 sa 6.
(
14
)	Mergaerts, L., “Defence lawyers’ views on and identification of suspect vulnerability in criminal proceedings”, International Journal of the Legal Profession, Vol. 29(3), 2022, p. 281 u 283.
(
15
)	Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni tas‑27 ta’ Novembru 2013 dwar is-salvagwardji proċedurali għall-persuni vulnerabbli suspettati jew akkużati fi proċedimenti kriminali (ĠU 2013, C 378, p. 8) (iktar ’il quddiem ir-“Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni”). Għal kritika ta’ din ir-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni bħala ġenerali u vaga, ara Meysman, M., “Quo vadis with vulnerable defendants in the EU?”European Criminal Law Review, Vol. 4(2), 2014, p. 179 u 188.
(
16
)	Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni, premessa 1. Għal kritika li din id-definizzjoni hija restrittiva wisq, ara Waddington, L., “Exploring vulnerability in EU law: An analysis of ‘vulnerability’ in EU criminal law and consumer protection law”, European Law Review, Vol. 45(6), 2020, p. 779 u 791.
(
17
)	Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni, punt 7. Il-Kummissjoni identifikat persuni b’kundizzjonijiet mentali (bħal pereżempju, dawk li jsofru minn kundizzjoni psikjatrika bħall-iskiżofrenja) bħala vulnerabbli lura fl‑2003. Ara l-Green Paper tal-Kummissjoni dwar is-Salvagwardji Proċedurali għal Suspettati u Konvenuti fi Proċedimenti Kriminali fl-Unjoni Ewropea kollha (COM(2003) 75 final, 2004).
(
18
)	Dwar din il-kritika u b’mod aktar wiesa’ dwar ir-riluttanza tal-Kummissjoni li tinsisti għal att legalment vinkolanti għall-adulti vulnerabbli u l-problemi li jirriżultaw, ara Meysman, M., nota ta’ qiegħ il-paġna 15 iċċitata iktar ’il fuq, p. 191 sa 193. Dwar l-isfond li wassal għall-għażla aħħarija tar-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni, ara van der Aa, S., “Variable vulnerabilities? Comparing the rights of adult vulnerable suspects and vulnerable victims under EU Law”New Journal of European Criminal Law, Vol. 7(1), 2016, p. 39, u 43 sa 47.
(
19
)	Il-qrati nazzjonali “għandhom iqisu r-rakkomandazzjonijiet sabiex jiddeċiedu tilwim sottomess lilhom, b’mod partikolari meta dawn jitfgħu dawl fuq l-interpretazzjoni tal-miżuri nazzjonali adottati sabiex jimplimentawhom jew fejn huma maħsuba biex jissupplimentaw dispożizzjonijiet Komunitarji vinkolanti”. Sentenza tat‑13 ta’ Diċembru 1989, Grimaldi (C‑322/88, EU:C:1989:646, punt 18).
(
20
)	Konklużjonijiet tal-Kunsill dwar il-Protezzjoni ta’ Adulti Vulnerabbli madwar L-Unjoni Ewropea (ĠU 2021, C 330 I, p. 1) (iktar ’il quddiem il-“Konklużjonijiet tal-Kunsill”), p. 5 sa 6. Fl-istess dokumenti, il-Kunsill stieden lill-Kummissjoni biex “teżamina jekk hemmx bżonn li jissaħħu, b’mod komprensiv, is-salvagwardji proċedurali għall-adulti vulnerabbli li huma persuni suspettati jew akkużati fi proċedimenti kriminali”.
(
21
)	Ibid., punt 10.
(
22
)	Il-premessa 51 tad-Direttiva 2013/48 tgħid ukoll: “Id-dmir ta’ kura għal persuni suspettati jew akkużati li jinsabu f’pożizzjoni potenzjalment dgħajfa jirfed l-amministrazzjoni ġusta tal-ġustizzja. Il-prosekuzzjoni, l-awtoritajiet tal-infurzar tal-liġi u dawk ġudizzjarji għandhom għalhekk jiffaċilitaw l-eżerċizzju effettiv minn tali persuni tad-drittijiet previsti f’din id-Direttiva, pereżempju billi jieħdu kont ta’ kwalunkwe vulnerabbiltà potenzjali li taffettwa l-abbiltà tagħhom li jeżerċitaw id-dritt ta’ aċċess għas-servizzi ta’ avukat u li tiġi infurmata parti terza dwar iċ-ċaħda tal-libertà tagħhom, u billi jieħdu passi adatti biex jiżguraw li dawk id-drittijiet huma garantiti.”
(
23
)	Il-premessa 18 tad-Direttiva 2016/1919 tiddikjara wkoll li: “L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu arranġamenti prattiċi fir-rigward tal-għoti ta’ għajnuna legali. Tali arranġamenti jistgħu jistabbilixxu li l-għajnuna legali tingħata b’segwitu għal talba minn persuna ssuspettata, persuna akkużata jew persuna rikjesta. Minħabba, b’mod partikolari, il-ħtiġijiet ta’ persuni vulnerabbli, tali talba m’għandhiex, madankollu, tkun kundizzjoni sostantiva għall-għoti tal-għajnuna legali.”
(
24
)	Dispożizzjoni simili teżisti fir-rigward tad-dritt għall-informazzjoni. Ara l-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2012/13/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Mejju 2012 dwar id-dritt għall-informazzjoni fi proċeduri kriminali (ĠU 2012, L 142, p. 1).
(
25
)	“[i]l-persuni mhux f’sensihom għandhom jitqiesu li huma persuni vulnerabbli għall-finijiet ta’ din id-dispożizzjoni peress li, minħabba problemi mentali serji, dawn il-persuni jirriskjaw li ma jifhmux l-informazzjoni li tiġi kkomunikata lilhom fir-rigward tad-drittijiet tagħhom.” Sentenza tad‑19 ta’ Settembru 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, punt 47). Il-Qorti tal-Ġustizzja waslet għall-istess konklużjoni fir-rigward ta’ persuna illitterata fis-sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, punt 60).
(
26
)	Sentenza tad‑19 ta’ Settembru 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, punt 48).
(
27
)	Sentenza tal-Qorti EDB, 10 ta’ Novembru 2004, SC vs Ir‑Renju Unit (CE:ECHR:2004:0615JUD006095800, punt 29). Ara wkoll is-sentenza tal-Qorti EDB, 23 ta’ Marzu 2016, Blokhin vs Ir‑Russja (CE:ECHR:2016:0323JUD004715206, punt 195).
(
28
)	Sentenza tal-Qorti EDB, 13 ta’ Settembru 2016, Ibrahim et vs Ir‑Renju Unit (CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, punt 274).
(
29
)	Sentenzi tal-Qorti EDB, 31 ta’ Marzu 2009, Plonka vs Il‑Polonja (CE:ECHR:2009:0331JUD002031002); 27 ta’ Jannar 2011, Bortnik vs L‑Ukraina (CE:ECHR:2011:0127JUD003958204); 16 ta’ Marzu 2010, Orsus et vs Il‑Kroazja (CE:ECHR:2010:0316JUD001576603); 23 ta’ Marzu 2016, Blohkin vs Ir‑Russja (CE:ECHR:2016:0323JUD004715206); 16 ta’ Diċembru 2010, Borotyuk vs L‑Ukraina (CE:ECHR:2010:1216JUD003357904). Għal ħarsa ġenerali, ara Mergaerts, L. u Dehaghani, R., “Protecting vulnerable suspects in police investigations in Europe: Lessons learned from England and Wales and Belgium”, New Journal of European Criminal Law, Vol. 11(3), 2020, p. 313.
(
30
)	Ara l-punti 46 sa 53 iktar ’il fuq.
(
31
)	Il-qorti tar-rinviju spjegat li l-uffiċjali tal-pulizija nnotaw li K.P. kien qiegħed iġib ruħu u jitkellem b’mod inkoerenti. Din hija ċertament ċirkustanza li setgħet wasslithom biex jikkunsidraw il-possibbiltà li K.P. kien qiegħed ibati minn ċertu vulnerabbiltà.
(
32
)	Il-premessa 23 tad-Direttiva 2016/1919 tipprovdi li l-Istati Membri għandhom jiżguraw osservanza tal-Prinċipji u l-Linji Gwida tan-Nazzjonijiet Uniti dwar l-Aċċess għall-Għajnuna Legali fis-Sistemi tal-Ġustizzja Kriminali. Il-Prinċipju 10 ta’ dawn il-prinċipji u l-linji gwida jipprovdi li l-awtoritajiet kompetenti għandhom jieħdu miżuri speċjali biex jiżguraw li persuni b’inter alia mard mentali jkollhom aċċess effettiv għall-għajnuna legali. Disponibbli fuq: https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/UN_principles_and_guidlines_on_access_to_legal_aid.pdf
(
33
)	Skont l-Artikolu 4(3) tad-Direttiva 2016/1919, fl-applikazzjoni ta’ test tal-mezzi, l-Istat Membru “għandu jqis il-fatturi rilevanti u oġġettivi kollha, bħad-dħul, il-kapital u s-sitwazzjoni tal-familja tal-persuna kkonċernata, kif ukoll l-ispejjeż tal-assistenza minn avukat, u l-istandard tal-għajxien f’dak l-Istat Membru, sabiex jiġi determinat jekk, f’konformita’ mal-kriterji applikabbli f’dak l-Istat Membru, persuna ssuspettata jew akkużata għandhiex biżżejjed riżorsi biex tħallas għall-assistenza minn avukat”.
(
34
)	Skont l-Artikolu 4(4) tad-Direttiva 2016/1919, fl-applikazzjoni ta’ test tal-mertu, l-Istat Membru “għandu jqis il-gravità tar-reat kriminali, il-kumplessità tal-każ u s-severità tas-sanzjoni li tista’ tiġi imposta, sabiex jiġi determinat jekk l-interessi tal-ġustizzja jirrikjedux l-għoti ta’ għajnuna legali. Fi kwalunkwe każ, għandu jitqies li t-test tal-mertu jkun ġie sodisfatt fis-sitwazzjonijiet li ġejjin: (a) fejn titressaq persuna ssuspettata jew akkużata quddiem qorti jew imħallef kompetenti sabiex tittieħed deċiżjoni dwar id-detenzjoni fi kwalunkwe stadju tal-proċedimenti fi ħdan il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-Direttiva; u (b) matul id-detenzjoni”.
(
35
)	Pereżempju, l-Artikolu 4(4) tad-Direttiva 2016/1919 jelenka “il-gravità tar-reat kriminali, il-kumplessità tal-każ u s-severità tas-sanzjoni li tista’ tiġi imposta” bħala fatturi li l-Istati Membri jistgħu jqisu meta japplikaw it-test tal-mertu għall-għoti ta’ għajnuna legali.
(
36
)	Sentenza tal‑15 ta’ Mejju 1986, Johnston (222/84, EU:C:1986:206, punt 58).
(
37
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ćapeta fil-kawża M.S. et (Drittijiet proċedurali tal-minuri) (C‑603/22, EU:C:2024:157, punti 118 sa 127).
(
38
)	Dan ġie kkonfermat mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tad-Direttiva 2016/800 fis-sentenza tal‑5 ta’ Settembru 2024, M.S. et (Drittijiet proċedurali tal-minuri) (C‑603/22, EU:C:2024:685, punti 169 sa 174). L-eċċezzjoni għal dan tista’ tinstab fl-interpretazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Artikolu 14(7) tad-Direttiva 2014/41/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑3 ta’ April 2014 dwar l-Ordni ta’ Investigazzjoni Ewropew f’materji kriminali (ĠU 2014, L 130, p. 1, rettifika fil-ĠU 2015, L 143, p. 16). Ara s-sentenza tat‑30 ta’ April 2024, M.N. (EncroChat) (C‑670/22, EU:C:2024:372, punti 126 sa 131).
(
39
)	Sentenza tas‑7 ta’ Settembru 2023, Rayonna prokuratura Lovech, teritorialno otdelenie Lukovit (Tfittxija fiżika) (C‑209/22, EU:C:2023:634, punti 58 sa 61).
(
40
)	Għall-istess konstatazzjoni fir-rigward tad-Direttiva 2016/800, fejn il-persuni vulnerabbli huma tfal, ara s-sentenza tal‑5 ta’ Settembru 2024, M.S. et (Drittijiet proċedurali tal-minuri) (C‑603/22, EU:C:2024:685, punti 167, 168, u 174).
(
41
)	Sentenzi tal-Qorti EDB, 12 ta’ Lulju 1988, Schenk vs L‑Isvizzera (CE:ECHR:1988:0712JUD001086284, punti 45 u 46); 1 ta’ Marzu 2007, Heglas vs Ir‑Repubblika Ċeka (CE:ECHR:2007:0301JUD000593502, punt 84); u 11 ta’ Lulju 2017, Moreira Ferreira vs Il‑Portugall (Nru. 2) (CE:ECHR:2017:0711JUD001986712, punt 83).
(
42
)	Sentenza tal-Qorti EDB, 17 ta’ Jannar 2017, Habran u Dalem vs Il‑Belġju (CE:ECHR:2017:0117JUD004300011, punt 94).
(
43
)	Sentenza tal‑21 ta’ Marzu 2024, Remia Com Impex (C‑10/23, EU:C:2024:259, punt 29).
(
44
)	Sentenza tad‑19 ta’ Marzu 2019, Jawo (C‑163/17, EU:C:2019:218, punt 91).
(
45
)	Kif għamlet il-Qorti tal-Ġustizzja f’diversi okkażjonijiet, pereżempju, fis-sentenza tal‑15 ta’ Lulju 2021, Il‑Kummissjoni vs Il‑Polonja (Sistema dixxiplinari tal-imħallfin) (C‑791/19, EU:C:2021:596, punt 165).
(
46
)	Sentenza tal-Qorti EDB, 15 ta’ Diċembru 2016, Khlaifia et vs L‑Italja (CE:ECHR:2016:1215JUD001648312, punt 159).
(
47
)	Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem żiedet ma’ dan li “taħt din id-dispożizzjoni l-Istat għandu jiżgura li persuna tinżamm f’kundizzjonijiet li jiggarantixxu r-rispett tad-dinjità tal-bniedem, li l-modalitajiet ta’ eżekuzzjoni tal-miżura ma jissottomettux lill-persuna kkonċernata għal tbatija jew għal prova ta’ tali intensità li taqbeż il-livell inevitabbli ta’ sofferenza inerenti għad-detenzjoni u li, fid-dawl tal-ħtiġijiet prattiċi tal-priġunerija, is-saħħa u l-benesseri tal-priġunier jiġu ggarantiti b’mod adegwat.” [traduzzjoni mhux uffiċjali] ibid., punt 160.
(
48
)	Konklużjonijiet tiegħi fil-kawża M.S. et (Drittijiet proċedurali tal-minuri) (C‑603/22, EU:C:2024:157, punti 128 sa 135).
(
49
)	Sentenzi tas‑17 ta’ Ġunju 1999, Piaggio (C‑295/97, EU:C:1999:313, punt 29), u tal‑15 ta’ Jannar 2013, Križan et (C‑416/10, EU:C:2013:8, punt 58).
(
50
)	Sentenza tal‑21 ta’ Jannar 1993, Deutsche Shell (C‑188/91, EU:C:1993:24, punt 27).
(
51
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑17 ta’ Ġunju 1999, Piaggio (C‑295/97, EU:C:1999:313, punt 32).
(
52
)	Sentenzi tat‑13 ta’ Novembru 1990, Marleasing (C‑106/89, EU:C:1990:395, punt 8), u tal‑24 ta’ Jannar 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punti 23 sa 27).
(
53
)	Sentenzi tal‑5 ta’ Frar 1963, van Gend & Loos (C‑26/62, EU:C:1963:1, punt 13), tat‑8 ta’ Marzu 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Effett dirett) (C‑205/20, EU:C:2022:168, punt 37), u tal‑5 ta’ Settembru 2024, M.S. et (Drittijiet proċedurali tal-minuri) (C‑603/22, EU:C:2024:685, punt 118).
(
54
)	Ara, pereżempju, is-sentenzi tat‑18 ta’ Jannar 2022, Thelen Technopark Berlin (C‑261/20, EU:C:2022:33, punti 25 u 26), u tal‑24 ta’ Ġunju 2019, Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, punti 53 u 54).
(
55
)	Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 1989, Costanzo (C‑103/88, EU:C:1989:256, punt 31).
(
56
)	Sentenza tal‑4 ta’ Diċembru 2018, Minister for Justice and Equality and Commissioner of An Garda Síochána (C‑378/17, EU:C:2018:979, punt 38).
(
57
)	Sentenza tat‑8 ta’ Diċembru 2022, Inspektor vs Inspektorata kam Visshia sadeben savet (Skopijiet tal-ipproċessar tad-data personali – Investigazzjoni kriminali) (C‑180/21, EU:C:2022:967, punt 66).
(
58
)	Sentenza tas‑26 ta’ Marzu 2020, Miasto Łowicz u Prokurator Generalny (C‑558/18 u C‑563/18, EU:C:2020:234, punti 43 u 45.
(
59
)	Il-ħmistax-il domanda tikkorrispondi kważi verbatim għad-domanda erbatax (b) magħmula fil-Kawża C‑603/22 M.S et. Kif għidt fil-konklużjonijiet tiegħi f’dik il-kawża, din id-domanda kienet inammissibbli peress li kienet, l-istess kif inhi f’dan il-każ, imneħħija mill-kuntest ta’ dik il-kawża, u għalhekk ipotetika. Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża M.S. et (Drittijiet proċedurali tal-minuri) (C‑603/22, EU:C:2024:157, punti 54 sa 59).