62010CC0109_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. Biorąc pod uwagę niniejszą sprawę, można poważnie powątpiewać, czy czas rzeczywiście leczy wszystkie rany, jak twierdzi stare przysłowie. Przypadek ten zajmuje od ponad dwudziestu lat zarówno administrację, jak i sądy na płaszczyźnie europejskiej. Pracowały nad nim pokolenia prawników. Akta sprawy zaginęły, a postępowania sądowe ciągnęły się latami.
2. Początki niniejszej sprawy sięgają lat osiemdziesiątych. Komisja Europejska zarzuca belgijskiemu przedsiębiorstwu Solvay między innymi, że w latach 1983–1990 nadużywało swojej dominującej pozycji na rynku sody(2) . Z tego powodu Komisja dwukrotnie nałożyła na Solvay grzywnę (w 1990 r. i 2000 r.), co Solvay do dzisiaj kwestionuje przed sądem.
3. Trybunał rozpatruje tę sprawę jako instancja odwoławcza po raz drugi. Na obecnym etapie strony spierają się w istocie, poza licznymi innymi kwestiami, na temat dwóch kwestii prawnych o podstawowym znaczeniu, z których jedna dotyczy prawa dostępu do akt, a druga – zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.
4. Z jednej strony Solvay wskazuje, że nie zapewniono jej w należyty sposób dostępu do akt, przez co naruszono jej prawo do obrony. Trybunał staje w tym względzie między innymi przed pytaniem, jak należy ocenić okoliczność, że Komisja nie może już odnaleźć części swoich akt z postępowania administracyjnego.
5. Z drugiej strony Solvay podnosi, że postępowania administracyjne i sądowe w tej sprawie były zbyt długie. Stanowi to naruszenie podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie, które to naruszenie wymaga skutecznej sankcji.
6. W skardze do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC), opartej na domniemywanym naruszeniu art. 6 ust. 1 EKPC(3) i skierowanej przeciwko wszystkim 27 państwom członkowskim Unii Europejskiej(4), Solvay podnosi ponadto – równolegle z niniejszym postępowaniem odwoławczym – zarzut zbyt długiego czasu trwania postępowania.
II – Okoliczności powstania sporu
7. Jak ustalił Sąd(5), Komisja Europejska przeprowadziła w kwietniu 1989 r. zgodnie z art. 14 rozporządzenia nr 17(6) niezapowiedziane przeszukania („kontrole”) w pomieszczeniach szeregu przedsiębiorstw działających na rynku sody, w tym w belgijskim przedsiębiorstwie Solvay(7) . Następnie zażądała od tych przedsiębiorstw przekazania uzupełniających informacji.
8. Po zakończeniu dochodzenia Komisja zarzuciła Solvay z jednej strony uczestnictwo w kartelach, a z drugiej strony nadużywanie pozycji dominującej na rynku sody.
9. Niniejsze postępowanie odnosi się wyłącznie do stwierdzonego przez Komisję nadużycia pozycji dominującej(8) . Komisja nałożyła na tej podstawie na Solvay w 1990 r. – w pierwszej decyzji wydanej zgodnie z art. 86 traktatu EWG w związku z rozporządzeniem nr 17 (decyzja 91/299/EWG(9) ) – grzywnę wynoszącą w przeliczeniu 20 mln EUR(10), która na ówczesne warunki była relatywnie wysoka. Zważywszy, że pierwsza decyzja dotknięta była uchybieniem formalnym związanym z jej uwierzytelnieniem, Sąd stwierdził jej nieważność(11) . Następnie Komisja wydała w 2000 r., nie przeprowadziwszy dalszych czynności w postępowaniu(12), a w szczególności nie przesłuchawszy Solvay, drugą decyzję opartą tym razem na art. 82 WE w związku z rozporządzeniem nr 17, w której nałożyła ponownie na Solvay grzywnę w niezmienionej wysokości (decyzja 2003/6/WE)(13) . Ta ostatnia decyzja stanowi punkt wyjścia niniejszego postępowania sądowego.
10. Skarga Solvay o stwierdzenie nieważności decyzji 2003/6 została uwzględniona w pierwszej instancji w bardzo ograniczonym zakresie. Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2009 r. Sąd obniżył wprawdzie wysokość grzywny o 5% do 19 mln EUR, w pozostałym zakresie oddalił jednak skargę Solvay jako bezzasadną(14) . Przeciwko temu wyrokowi w pierwszej instancji, którego wydanie zajęło Sądowi nie mniej niż osiem lat i dziewięć miesięcy, Solvay(15) kieruje obecnie niniejsze odwołanie.
11. Najważniejsze kolejne etapy tego postępowania można chronologicznie przedstawić w następujący sposób:
– Postępowanie administracyjne aż do wydania pierwszej decyzji nakładającej grzywnę
Kwiecień 1989 r.:	Kontrole przeprowadzone przez Komisję
Marzec 1990 r.:	Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów
Grudzień 1990 r.:	Decyzja Komisji 91/299 nakładająca grzywnę
– Postępowanie sądowe prowadzące do stwierdzenia nieważności pierwszej decyzji nakładającej grzywnę
Maj 1991 r.:		Skarga Solvay do Sądu o stwierdzenie nieważności (sprawa T‑32/91)
Czerwiec 1995 r.:	Stwierdzenie nieważności decyzji 91/299
Sierpień 1995 r.:	Odwołanie Komisji (sprawa C‑288/95 P)
Kwiecień 2000 r.:	Oddalenie odwołania
– Postępowanie administracyjne aż do wydania drugiej decyzji nakładającej grzywnę
Grudzień 2000 r.:	Decyzja Komisji 2003/6 nakładająca grzywnę
– Postępowanie sądowe od wydania drugiej decyzji nakładającej grzywnę
Marzec 2001 r.:	Skarga Solvay do Sądu o stwierdzenie nieważności (sprawa T‑57/01)
Grudzień 2009 r.: 	Zaskarżony wyrok Sądu (sprawa T‑57/01)
Marzec 2010 r.: 	Niniejsze odwołanie wniesione przez Solvay (sprawa C‑109/10 P)
III – Postępowanie przed Trybunałem
12. W niniejszym postępowaniu odwoławczym Solvay wnosi do Trybunału o:
– uchylenie wyroku wydanego w dniu 17 grudnia 2009 r.;
– ponowne zbadanie skargi w zakresie, w jakim wyrok zostanie uchylony, i stwierdzenie nieważności decyzji Komisji z dnia 13 grudnia 2000 r. w całości lub w części stosownie do zakresu zarzutów;
– uchylenie grzywny w wysokości 19 mln EUR lub bardzo istotne obniżenie jej kwoty celem naprawienia poważnej szkody poniesionej przez wnoszącą odwołanie wskutek niezwykle długiego czasu trwania postępowania;
– obciążenie Komisji kosztami postępowania odwoławczego oraz kosztami postępowania przed Sądem.
13. Komisja wnosi do Trybunału o:
– oddalenie odwołania oraz
– obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.
14. Postępowanie odwoławcze toczyło się przed Trybunałem w formie pisemnej, a następnie w dniu 18 stycznia 2011 r. odbyła się rozprawa. Rozprawa została przeprowadzona łącznie w sprawach C‑109/10 P i C‑110/10 P.
IV –
W przedmiocie żądania uchylenia zaskarżonego wyroku
15. W ramach swojego żądania głównego Solvay wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku, opierając się na w sumie dziewięciu zarzutach. Zajmę się tymi zarzutami w zmienionej kolejności. Kwestie prawne związane ze stosowaniem art. 82 WE zostaną omówione na wstępie (zob. pkt A poniżej), następnie rozważę kwestie procesowe (zob. pkt B i C poniżej), na końcu oceny prawnej zbadam natomiast zarzuty związane z prawem do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie (zob. pkt D poniżej).
16. Jakkolwiek w niniejszej sprawie nadal znajdowało zastosowanie stare rozporządzenie antymonopolowe w postaci rozporządzenia nr 17, podniesione kwestie prawne nie straciły na aktualności także po zmianie prawa antymonopolowego przez rozporządzenie (WE) nr 1/2003(16) .
A – W przedmiocie pewnych kwestii prawnych związanych ze stosowaniem art. 82 WE (zarzuty szósty, siódmy, ósmy i dziewiąty)
17. W zarzutach szóstym, siódmym, ósmym i dziewiątym Solvay podnosi szereg kwestii związanych ze stosowaniem art. 82 WE w niniejszej sprawie.
1. Uwagi wstępne
18. Przed właściwym rozważeniem zarzutów podniesionych przez Solvay należy krótko przedstawić dwie uwagi, które z jednej strony dotyczą znajdujących zastosowanie przepisów materialnoprawnych, a z drugiej strony znaczenia określonych komunikatów Komisji w sprawie polityki konkurencji.
19. Przede wszystkim jeśli chodzi o znajdujące zastosowanie przepisy materialnoprawne, Solvay odsyła przez cały czas do art. 102 TFUE. Skoro jednak miarodajny jest stan prawny z chwili wydania spornej decyzji, uważam, że należy odnieść się do art. 82 WE(17) . Nie ma to jednak żadnego wpływu na ocenę prawną odwołania, ponieważ oba przepisy, w zakresie istotnym w niniejszej sprawie, mają tę samą treść.
20. Jeśli chodzi o komunikaty Komisji dotyczące polityki konkurencji, Solvay powołuje się wielokrotnie w swoim odwołaniu na komunikat z 2009 r., zawierający „Wytyczne w sprawie priorytetów, którymi Komisja będzie się kierować przy stosowaniu art. 82 traktatu WE w odniesieniu do szkodliwych działań o charakterze praktyki wyłączającej, podejmowanych przez przedsiębiorstwa dominujące”(18) .
21. Przy ocenie niniejszego odwołania komunikat ten nie może zostać uwzględniony. Nie ma żadnego znaczenia to, w jaki sposób Komisja zamierza ukształtować na przyszłość swoją politykę konkurencji w odniesieniu do art. 102 TFUE (ówczesnego art. 82 WE). Z jednej strony bowiem ewentualne nowe akcenty w traktowaniu tego przepisu mogą mieć znaczenie wyłącznie dla przyszłych decyzji Komisji, nie zaś dla oceny prawnej wydanej już decyzji. Z drugiej strony nawet w przypadku zmiany praktyki administracyjnej Komisja musi nadal działać w ramach, które wyznaczają jej traktaty będące przedmiotem wykładni Trybunału(19) .
2. W przedmiocie określenia właściwego rynku geograficznego (zarzut szósty)
22. Zarzut szósty, skierowany przeciwko pkt 252–259 zaskarżonego wyroku, podważa rozważania Sądu dotyczące określenia właściwego rynku geograficznego.
23. W istocie Solvay zarzuca Sądowi nieprawidłowe uzasadnienie zaskarżonego wyroku: z jednej strony uzasadnienie wyroku jest niejasne i wewnętrznie sprzeczne (pierwsza część zarzutu szóstego), z drugiej strony jest ono niepełne i nie odnosi się do szeregu argumentów podniesionych przez wnoszącą odwołanie w pierwszej instancji (druga część zarzutu szóstego). Tak więc centralną kwestią tego zarzutu jest spoczywający na Sądzie obowiązek prawidłowego uzasadnienia jego wyroków (art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału).
a) Pierwsza część zarzutu szóstego
24. Pierwsza część zarzutu szóstego wynika z pewnego pomylenia pojęć w spornej decyzji. Komisja stwierdza w niej wprawdzie, że właściwym rynkiem geograficznym jest „Wspólnota (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)”(20), używa też jednak wyrażeń takich jak „Europa Zachodnia”, „zachodnia Europa” oraz „Wspólnota”(21) . Gdyby Komisja posłużyła się w spornej decyzji jasną i jednolitą terminologią, sądy Unii nie byłyby zmuszone do badania wymienionych w tym zakresie argumentów.
25. Solvay uważa, że z zaskarżonego wyroku nie można wywnioskować, czy Sąd rozumie pojęcia „Wspólnota”, „Wspólnota z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii”, „Europa Zachodnia” i „zachodnia Europa” jako tożsame czy też różniące się między sobą.
26. Ten zarzut po bliższym zbadaniu nie może zostać uwzględniony.
27. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie wyroku powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Sądu, pozwalając zainteresowanym na poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi – na dokonanie jego kontroli sądowej(22) .
28. Z łącznej lektury pkt 251–254 zaskarżonego wyroku wynika jasno i jednoznacznie, że Sąd nie widział żadnej
różnicy w treści wymienionych pojęć.
29. Punktem wyjścia rozważań Sądu było zdefiniowanie przez Komisję właściwego rynku geograficznego jako „rynku [...] we Wspólnocie (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)”(23) . W dalszej kolejności uzyskał on od Komisji potwierdzenie, że odniesienia do „Europy Zachodniej”, „zachodniej Europy” oraz „Wspólnoty” w pewnych fragmentach spornej decyzji dotyczą tego samego rynku geograficznego, to znaczy „rynku [...] we Wspólnocie (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)”(24) . Sąd podkreślił ponadto, że „nie ma sprzeczności pomiędzy definicją” właściwego rynku geograficznego jako „rynku [...] we Wspólnocie (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)” w motywie 136 spornej decyzji a innymi motywami tej decyzji(25) .
30. Zaskarżony wyrok posiada zatem, w punktach podważanych przez Solvay, jasne uzasadnienie, które nie zawiera wewnętrznych sprzeczności. Możliwe, że Solvay uważa wywody Sądu w przedmiocie właściwego rynku geograficznego za błędne merytorycznie. Niemniej sam fakt, że merytorycznie Sąd doszedł do innych wniosków niż wnosząca odwołanie, nie prowadzi do braków w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku(26) . Zarzut błędnego uzasadnienia nie może więc zostać uwzględniony.
b) Druga część zarzutu szóstego
31. W drugiej części zarzutu szóstego Solvay zarzuca Sądowi, że nie przedstawił szczegółowo powodów, dla których uważa rynki krajowe za właściwe przy ocenie zgodności z prawem spornej decyzji. Sąd nie odniósł się ponadto do szeregu argumentów, które Solvay podniosła w tym względzie w postępowaniu w pierwszej instancji.
32. Tej części zarzutu szóstego nie można uwzględnić z dwóch powodów.
33. Po pierwsze, podniesione przez Solvay zastrzeżenie opiera się na błędnym rozumieniu zaskarżonego wyroku. Wbrew twierdzeniom Solvay Sąd z pewnością nie uznał „rynków krajowych za rynki właściwe”. Odniósł się on jedynie pomocniczo do kwestii rynków krajowych na wypadek, gdyby Komisja nie zdefiniowała poprawnie – jak twierdzi Solvay – właściwego rynku geograficznego jako „rynku [...] we Wspólnocie (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)”(27)(28) .
34. Z tego względu zarzut szczegółowy wnoszącej odwołanie dotyczący rynków krajowych skierowany jest ostatecznie przeciwko fragmentowi uzasadnienia wyroku, który nie zawiera istotnych motywów wyroku, lecz jedynie obiter dicta. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem takie zarzuty należy oddalić jako „bezskuteczne” albo „niemające znaczenia dla sprawy” (francuskie: „inopérant”)(29) .
35. Po drugie, wnosząca odwołanie stawia wygórowane wymagania wobec zakresu obowiązku uzasadnienia wyroków wydanych w pierwszej instancji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem obowiązek uzasadnienia nie przewiduje przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania zaprezentowanego przez strony sporu, a uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje informacjami wystarczającymi dla sprawowania kontroli(30) .
36. Prawdą jest, że Sąd winien zbadać w swoim wyroku wszystkie naruszenia prawa zarzucane w pierwszej instancji(31) . Jednak właśnie w obszernych sporach z zakresu konkurencji wobec ograniczonych zasobów obowiązkiem sądów Unii nie może być roztrząsanie wszystkich tak marginalnych argumentów stron. W sprawie takiej jak niniejsza istotne jest jedynie to, by Sąd wyjaśnił w zrozumiały sposób, choćby w zwięzłej formie, dlaczego uważa sporną decyzję Komisji za zgodną z prawem.
37. W niniejszym przypadku Sąd sprostał tym wymogom. Stwierdził on, że biorąc nawet pod uwagę rynki krajowe, Solvay posiadała pozycję dominującą w każdym państwie, w którym zarzucono jej naruszenie(32) . Sąd wywnioskował z tego prawidłowo, że nawet jeśli Komisja nieprawidłowo zdefiniowała rynek właściwy (to jest błędnie przyjęła rynek Wspólnoty z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, zamiast prawidłowo przyjąć rynki krajowe), nie mogło to prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji(33) . Ten jasny wniosek nie wymagał dalszych wyjaśnień.
c) W przedmiocie niektórych dalszych argumentów podniesionych w ramach zarzutu szóstego
38. W ramach zarzutu szóstego Solvay podnosi ponadto naruszenie art. 102 TFUE (art. 82 WE). Zarzuty szczegółowe odnoszące się do tego naruszenia nie posiadają jednak treści niezależnej od podniesionego przez Solvay zarzutu nieprawidłowego uzasadnienia, a więc nie wymagają osobnego rozważenia. Uwagi dotyczące nieprawidłowego uzasadnienia odnoszą się do nich odpowiednio(34) .
39. Solvay uważa ponadto, że Sąd wypaczył okoliczności faktyczne i dowody. Także ten zarzut szczegółowy nie posiada samodzielnego znaczenia. Solvay w szczególności nie spełniła wymogów wynikających zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z art. 256 TFUE, art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału i art. 112 § 1 akapit pierwszy lit. c) regulaminu Trybunału(35) : odwołanie nie zawiera dokładnych informacji co do tego, jakie dowody Sąd rzekomo wypaczył, oraz nie zostały bliżej opisane błędy w ocenie dowodów, jakie Sąd miał popełnić w związku z tym wypaczeniem.
40. Solvay zarzuca wreszcie naruszenie art. 299 ust. 1 WE (ówczesnego art. 227 ust. 1 traktatu EWG), w którym zdefiniowane zostało terytorium Wspólnoty Europejskiej(36) . Zważywszy na to postanowienie, jej zdaniem nie jest słuszne uznanie pojęć „Wspólnota”, „Europa Zachodnia” i „zachodnia Europa” za równoważne.
41. To rozumowanie także nie jest przekonujące. Prawdą jest, że w języku potocznym geograficzne lub polityczne pojęcie „zachodnia Europa” nie ma identycznego zakresu jak terytorium ówczesnej Wspólnoty Europejskiej. W decyzji antymonopolowej Komisja (a w konsekwencji także sądy Unii) może jednak posługiwać się własnymi pojęciami, które nie muszą koniecznie pokrywać się ze zwyczajowymi koncepcjami geograficznymi czy politycznymi, nawet jeśli nie jest to zalecane. Komisja podnosi bowiem słusznie, że pojęcie właściwego rynku geograficznego w prawie konkurencji jest pojęciem funkcjonalnym, którego definicja opiera się przede wszystkim na względach gospodarczych.
d) Wniosek częściowy
42. W konsekwencji zarzut szósty jest w całości bezzasadny.
3. W przedmiocie pozycji dominującej Solvay (zarzut siódmy)
43. Zarzut siódmy poświęcony jest pozycji dominującej Solvay. Jest on skierowany przeciwko pkt 275–305 zaskarżonego wyroku. Zdaniem Solvay Sąd niesłusznie uwzględnił ustalenia Komisji dotyczące pozycji dominującej tego przedsiębiorstwa. W ten sposób Sąd naruszył obowiązek uzasadnienia (art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału), a także art. 102 TFUE (art. 82 WE).
a) W przedmiocie odniesień Solvay do jej zarzutu szóstego
44. W pierwszej części zarzutu siódmego – podobnie jak w niektórych fragmentach drugiej i trzeciej części tego zarzutu – Solvay wskazuje w istocie jedynie na swoje wywody w ramach zarzutu szóstego. Jej zdaniem skoro występowały niejasności w kwestii określenia właściwego rynku geograficznego, Sąd nie mógł stwierdzić pozycji dominującej „na rynku wspólnotowym”(37) .
45. Przedstawione tutaj zastrzeżenia zależą w całości od losu zarzutu szóstego, do którego w przeważającej części nawiązują. Jeśli zatem pierwsza część zarzutu szóstego zostanie zgodnie z moją propozycją oddalona(38), będzie musiało to nastąpić także w wypadku pierwszej części zarzutu siódmego. Podobnie należy oddalić fragmenty drugiej i trzeciej części zarzutu siódmego, które odnoszą się wyłącznie do problematyki określenia rynku.
b) W przedmiocie pozycji dominującej na rynkach krajowych (druga część zarzutu siódmego)
46. Druga część zarzutu siódmego poświęcona jest wymogom obowiązującym w dziedzinie dowodu na istnienie pozycji dominującej.
i) W przedmiocie domniemywanego ograniczenia przez Sąd analizy jedynie do udziałów w rynku
47. Solvay podnosi z jednej strony, że Sąd naruszył art. 102 TFUE (art. 82 WE), ponieważ stwierdził istnienie pozycji dominującej przedsiębiorstwa na rynkach krajowych wyłącznie na podstawie oceny udziałów w rynku, bez uwzględnienia dalszych istotnych czynników.
48. Argumentacja ta nie jest przekonująca. Opiera się ona na ewidentnie błędnym rozumieniu zaskarżonego wyroku.
49. Sąd w żadnym wypadku nie ograniczył swojej analizy jedynie do oceny udziałów w rynku. W pierwszym kolejności nawiązał on do orzecznictwa, zgodnie z którym istnienie pozycji dominującej wynika zasadniczo z łącznego wystąpienia szeregu czynników, które – gdy są rozpatrywane z osobna – nie mają koniecznie decydującego znaczenia(39) .
50. W drugiej kolejności Sąd słusznie jednak przyjął, że bardzo duże udziały w rynku stanowią same w sobie, poza wyjątkowymi okolicznościami, dowód istnienia pozycji dominującej(40) . Stwierdził ponadto słusznie, że udział w rynku wynoszący 50% stanowi sam w sobie, poza wyjątkowymi okolicznościami, dowód istnienia pozycji dominującej(41) .
51. W trzeciej kolejności Sąd rozpatrzył niektóre elementy przedstawione w postępowaniu w pierwszej instancji, które zdaniem Solvay mogły obalić – jako nadzwyczajne okoliczności – domniemanie pozycji dominującej(42) .
52. W konsekwencji wbrew twierdzeniom Solvay Sąd zbadał także inne czynniki niż same udziały w rynku. Domniemanie pozycji dominującej wynikające z udziału w rynku nie mniejszego niż 50% uczynił on jedynie punktem wyjścia swoich rozważań, które następnie uzupełnił wywodami dotyczącymi ewentualnego występowania nadzwyczajnych okoliczności. Takie podejście jest całkowicie zgodne z wynikającymi z art. 82 WE (art. 102 TFUE) wymogami i z wydanym w tym względzie orzecznictwem.
ii) W przedmiocie domniemywanego nieuwzględnienia różnych argumentów Solvay
53. Z drugiej strony Solvay zarzuca Sądowi, że nie odniósł się do szeregu jej argumentów podniesionych w postępowaniu w pierwszej instancji. Chodzi tu, po pierwsze, o różnicę pomiędzy udziałem Solvay w rynku i udziałami jej konkurentów, a po drugie, o zdolności produkcyjne. Argument ten dotyczy ostatecznie naruszenia obowiązku uzasadnienia(43) .
54. Ten zarzut szczegółowy nie może zostać uwzględniony z powodów wymienionych powyżej w związku z zarzutem szóstym(44) . Jeśli Sąd odnosi się, przedstawiając uzasadnienie, do wszystkich zarzucanych naruszeń, jak uczynił to w niniejszej sprawie, nie musi on rozważać szczegółowo każdego poszczególnego argumentu stron.
iii) W przedmiocie twierdzenia, że udziały w rynku nie zostały wystarczająco dowiedzione
55. Solvay podnosi wreszcie, że jej udziały w rynku, na których opiera się stwierdzenie, że posiadała pozycję dominującą, nie zostały wystarczająco dowiedzione.
56. Ten zarzut szczegółowy należy bez dalszego badania odrzucić jako niedopuszczalny, ponieważ sprowadza się on do podważenia dokonanej przez Sąd oceny okoliczności faktycznych i dowodów, która nie podlega właściwości Trybunału w postępowaniu odwoławczym(45) .
c) W przedmiocie domniemywanego istnienia nadzwyczajnych okoliczności (trzecia część zarzutu siódmego)
57. W trzeciej części zarzutu siódmego Solvay zarzuca Sądowi, że nie rozważył on jej argumentów dotyczących występowania nadzwyczajnych okoliczności, które zdaniem Solvay przemawiały przeciwko twierdzeniu, że przedsiębiorstwo to zajmowało pozycję dominującą.
58. Ten zarzut szczegółowy jest całkowicie bezzasadny. Nie mniej niż 19 punktów zaskarżonego wyroku(46) poświęconych jest badaniu istnienia ewentualnych nadzwyczajnych okoliczności i odnoszącym się do nich argumentom Solvay.
i) W przedmiocie wymogów dotyczących uzasadnienia zaskarżonego wyroku
59. Jak już wskazano, obowiązek uzasadnienia nie przewiduje przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania zaprezentowanego przez strony sporu, a uzasadnienie m oże zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje informacjami wystarczającymi dla sprawowania kontroli(47) .
60. Solvay może nie zgadzać się merytorycznie z powodami, dla których Sąd nie przyjął występowania nadzwyczajnych okoliczności. Nie można z tego jednak wywnioskować, że zaskarżony wyrok zawiera nieprawidłowe uzasadnienie(48) .
61. Wbrew twierdzeniom wnoszącej odwołanie Sąd nie wyklucza istnienia nadzwyczajnych okoliczności, odnosząc się wyłącznie do wysokich udziałów Solvay w rynku. Sąd bada bowiem w omawianych fragmentach wyroku szereg innych czynników, jak choćby domniemywaną możliwość zastąpienia produktów Solvay ich substytutami(49) oraz kwestię siły wyrównawczej klientów(50) .
62. Z zastrzeżeniem ewentualnego wypaczenia, które nie zostało w tym miejscu podniesione, zadaniem Trybunału w postępowaniu odwoławczym nie jest zastąpienie dokonanej przez Sąd oceny okoliczności faktycznych swoją własną oceną w związku z domniemywanym istnieniem nadzwyczajnych okoliczności(51) .
ii) W przedmiocie wymogów dotyczących uzasadnienia spornej decyzji
63. Na marginesie trzeciej części zarzutu siódmego Solvay podnosi ponadto, że Sąd naruszył art. 296 TFUE (ówczesny art. 253 WE), ponieważ nie stwierdził nieważności spornej decyzji Komisji z powodu braku uzasadnienia w odniesieniu do siły wyrównawczej klientów Solvay.
64. Także ten argument nie jest przekonujący.
65. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE (art. 296 TFUE), powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji Unii, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi – dokonać jej kontroli(52) .
66. Jednak instytucja, która wydała taki akt, nie musi odnosić się w nim do ewidentnie drugoplanowych kwestii ani uprzedzać możliwych zastrzeżeń(53) . Podobnie jak Sąd w zaskarżonym wyroku, także Komisja w spornej decyzji nie musiała odnieść się do każdego argumentu Solvay.
iii) W przedmiocie domniemywanego naruszenia art. 102 TFUE (art. 82 WE)
67. Wreszcie w ramach trzeciej części zarzutu siódmego Solvay podnosi wielokrotnie naruszenie art. 102 TFUE (art. 82 WE). Postanowienie to zostaje jednak bez dalszych wyjaśnień zaledwie wymienione jednym tchem wraz z zarzucanym brakiem uzasadnienia(54) . Taki zarzut szczegółowy nie posiada samodzielnego znaczenia i nie wymaga osobnego rozważenia.
d) Wniosek częściowy
68. Reasumując, zarzut siódmy jest po części niedopuszczalny, po części bezzasadny.
4. W przedmiocie nadużycia pozycji dominującej przez Solvay (zarzuty ósmy i dziewiąty)
69. Zarzuty ósmy i dziewiąty opierają się na domniemywanych naruszeniach prawa w związku ze stwierdzonym przez Komisję nadużyciem pozycji dominującej przez Solvay.
a) W przedmiocie rabatu grupowego przyznanego Saint‑Gobain (zarzut ósmy)
70. Zarzut ósmy odnosi się do rabatu grupowego w wysokości 1,5%, który Solvay przyznała w „tajnym protokole” francuskiemu przedsiębiorstwu Saint-Gobain jako jednemu ze swych najważniejszych klientów. W spornej decyzji Komisja uznała ten rabat grupowy za nadużycie pozycji dominującej przez Solvay, a Sąd przychylił się do tej oceny(55) . Solvay podważa w tym względzie wywody Sądu w pkt 348–358 zaskarżonego wyroku: Sąd niesłusznie uznał omawiany rabat grupowy za stanowiący nadużycie rabat lojalnościowy, który jest niezgodny z art. 82 WE(56) .
71. Solvay podnosi konkretnie z jednej strony naruszenie art. 102 TFUE (art. 82 WE), a z drugiej strony naruszenie obowiązku uzasadnienia wyroków wydawanych w pierwszej instancji (art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału). Zarzucane naruszenie obowiązku uzasadnienia nie ma jednak przy tym samodzielnego znaczenia wobec podnoszonych błędów co do istoty. W rzeczywistości Solvay zajmuje stanowisko różniące się merytorycznie
od stanowiska Sądu w kwestii oceny rabatu grupowego. Jak już wskazano powyżej, merytoryczne różnice zdań nie mają wpływu na obowiązek uzasadnienia(57), w związku z czym zarzut dotyczący braku uzasadnienia należy od razu oddalić. Poniżej zbadam więc zarzut ósmy wyłącznie pod kątem podnoszonego naruszenia art. 82 WE (art. 102 TFUE).
i) W przedmiocie argumentu dotyczącego braku klauzuli wyłączności
72. Po pierwsze, Solvay zarzuca Sądowi, że uznał niesłusznie rabat grupowy przyznany Saint-Gobain za rabat lojalnościowy. Sąd pominął okoliczność, że Solvay pokrywała wówczas jedynie około 67% zapotrzebowania Saint-Gobain, a we Francji zaledwie 15%. W związku z tym przyznany przez Solvay rabat grupowy nie był związany z klauzulą wyłączności albo quasi-wyłączności na dostawy dla Saint-Gobain, co zdaniem wnoszącej odwołanie byłoby konieczne, by stwierdzić istnienie niezgodnego z prawem rabatu lojalnościowego.
73. Na pierwszy rzut oka można dojść do wniosku, że Solvay zmierza w tym argumencie do skłonienia Trybunału, jako instancji odwoławczej, w niedopuszczalny sposób do zastąpienia oceny okoliczności faktycznych i dowodów dokonanej przez Sąd jego własną oceną. W rzeczywistości ten zarzut szczegółowy sprowadza się do tego, że Sąd przy ocenie rabatu grupowego pominął kryterium, które Solvay uważa za decydujące pod względem prawnym, mianowicie kryterium wyłączności albo quasi-wyłączności dostaw dla przedsiębiorstwa, któremu przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą przyznało rabat. Kwestia, czy takie kryterium wyłączności jest stosowne pod względem prawnym, by uznać dane zachowanie za nadużycie w rozumieniu art. 82 WE, stanowi kwestię prawną, która podlega kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym(58) .
74. Solvay uważa, że z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału można wywnioskować, iż rabat lojalnościowy stanowi praktykę handlową stanowiącą nadużycie jedynie wówczas, gdy jest związany z wyłącznymi albo quasi-wyłącznymi dostawami dla klienta przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą.
75. Założenie to jest błędne. Należy zauważyć, że Solvay opiera się wyłącznie na wyroku w sprawie Hoffmann-La Roche(59) . Inne odpowiednie wyroki Trybunału dotyczące problematyki rabatów, w szczególności wyroki w sprawie Michelin I(60) i w sprawie British Airways(61), nie zostały nawet wspomniane.
76. Jak podkreślił Trybunał, z jego wcześniejszych wyroków w przedmiocie art. 86 traktatu EWG (art. 82 WE) nie można w żadnym razie wywnioskować, iż premie i rabaty przyznawane przez przedsiębiorstwa zajmujące pozycję dominującą stanowią nadużycie jedynie w opisanych w nich okolicznościach(62) .
77. Bezprawny charakter rabatów przyznawanych przez przedsiębiorstwa zajmujące pozycję dominującą należy raczej oceniać na podstawie wszystkich okoliczności danego przypadku, przy czym należy uwzględnić w szczególności kryteria i zasady przyznawania rabatów(63) . Decydujące jest to, czy rabaty mogą wywołać skutek w postaci wykluczenia, to znaczy czy z jednej strony mogą one utrudnić, a nawet uniemożliwić konkurentom przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą dostęp do rynku, a z drugiej strony utrudnić lub uniemożliwić stronom umowy zawartej z tym przedsiębiorstwem dokonanie wyboru spośród kilku źródeł zaopatrzenia lub partnerów handlowych(64) . Następnie należy zbadać, czy przyznane rabaty lub premie są obiektywnie uzasadnione z ekonomicznego punktu widzenia(65) .
78. Z dotychczasowego orzecznictwa nie można wywnioskować, że rabaty stanowią naruszenie wyłącznie w razie istnienia klauzuli wyłączności albo quasi-wyłączności wiążącej klienta i przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą. Przeciwnie, sprawy Michelin I(66) i British Airways(67) dotyczą systemów rabatowych i premiowych niezawierających
takiej klauzuli wyłączności.
79. Wobec powyższego fakt, że Sąd odstąpił od wyraźnego ustalenia, czy dostawy dla Saint-Gobain realizowane przez Solvay odbywały się na zasadzie wyłączności albo quasi-wyłączności, nie stanowi naruszenia prawa(68) .
80. Jedynie dla uzupełnienia dodam, że bezzasadny jest też słabo umotywowany argument Solvay, że orzecznictwo Trybunału w przedmiocie rabatów lojalnościowych jest formalistyczne i pozbawione podstaw gospodarczych. Jak już wskazano, przy ocenie systemu rabatowego Trybunał opiera się bowiem na wszystkich okolicznościach danego przypadku i uznaje wyraźnie możliwość obiektywnego uzasadnienia pod względem gospodarczym(69) . Z pewnością nie jest to podejście formalistyczne.
ii) W przedmiocie argumentu dotyczącego niskiej wysokości rabatu grupowego
81. Po drugie, Solvay argumentuje, że wysokość rabatu grupowego wynosząca 1,5% była zbyt niska, aby mogła wywrzeć odczuwalny wpływ na decyzje handlowe grupy Saint-Gobain. Sąd nie wyjaśnia, w jaki sposób przyznany przez Solvay upust cenowy mógł konkretnie wpłynąć na zachowanie grupy Saint-Gobain.
82. W rzeczywistości w pkt 355 zaskarżonego wyroku Sąd zbadał jedynie skrótowo kwestię ewentualnych antykonkurencyjnych skutków rabatu grupowego. Jego lapidarne stwierdzenie, że „rabat lojalnościowy, nawet skromny, wywiera wpływ na warunki konkurencji”, musi być jednak rozważane łącznie z jego wcześniejszymi wywodami. Sąd podniósł w szczególności, że rabat grupowy został przyznany przez Solvay z pominięciem wszelkich względów związanych z korzyściami gospodarczymi w postaci wydajności i oszczędności skali oraz odnosił się do sumy wszystkich zakupów węglanu sodu dokonywanych w Europie u Solvay przez Saint‑Gobain(70) .
83. Możliwość wywierania przez taki rabat antykonkurencyjnych skutków jest uznana w orzecznictwie. Jak stwierdził Trybunał, zobowiązanie kontrahentów względem przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą oraz wywierana na nich presja mogą być szczególnie znaczące w przypadku, w którym rabat lub premia nie wiążą się wyłącznie ze zwiększeniem obrotów wskutek zakupu lub sprzedaży produktów tego przedsiębiorstwa, zrealizowanych przez owych kontrahentów w rozpatrywanym okresie, lecz rozciągają się również na cały obrót związany z tym zakupem lub sprzedażą(71) .
84. Ponadto konkurentom przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą jest szczególnie trudno przedstawić lepszą ofertę w stosunku do rabatów lub premii opartych na całkowitej wielkości sprzedaży. Ze względu na znacznie większy udział rynkowy przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą jest w zasadzie nieuniknionym partnerem handlowym na rynku. Najczęściej rabaty lub premie przyznane przez takie przedsiębiorstwo na podstawie całkowitego obrotu znacznie wygrywają, pod względem wartości bezwzględnych, nawet z bardziej korzystnymi ofertami jego konkurentów. W celu przeciągnięcia kontrahentów przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą na swoją stronę lub uzyskania od nich wystarczającej ilości zamówień wspomniani konkurenci powinni zaoferować im o wiele większe stawki rabatów lub premii(72) .
85. Rabaty lub prowizje, uznane w dotychczasowym orzecznictwie za stanowiące nadużycie, wyn osiły niekiedy nie więcej niż 1%(73), tak że w ujęciu procentowym były nawet niższe niż będący przedmiotem niniejszej sprawy rabat grupowy w wysokości 1,5%.
86. W związku z tym stwierdzenie Sądu, że „rabat lojalnościowy, nawet skromny, wywiera wpływ na warunki konkurencji”, nie może zostać w świetle okoliczności niniejszej sprawy podważone pod względem prawnym. Opiera się ono na rozsądnych argumentach gospodarczych.
iii) W przedmiocie argumentu dotyczącego braku wpływu na konkurencję
87. Po trzecie, Solvay podważa ustalenie Sądu, że nie udowodniła swych twierdzeń dotyczących zachowania spółek zależnych Saint-Gobain. Chodzi przy tym o podniesiony przez Solvay w pierwszej instancji argument, że krajowe spółki zależne Saint-Gobain wynegocjowały dla siebie korzystniejsze warunki umowne, a nawet zerwały umowę z Solvay, jak w przypadku Saint-Gobain France(74) .
88. Rzeczywiście Sąd oddalił ten argument Solvay jako niewystarczająco umotywowany(75) . Nie ma jednak znaczenia kwestia, czy ten argument Solvay faktycznie nie został wystarczająco umotywowany albo dowiedziony. Jest on bowiem tak czy inaczej bezskuteczny, na co Sąd słusznie wskazał(76) . Antykonkurencyjny charakter praktyki handlowej przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą nie może bowiem zostać podważony przez okoliczność, że wynika on z życzenia klienta(77), ani z pewnością przez okoliczność, że poprzez zręczne działanie(78) klient zdołał skłonić przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą do przyznania dalszych korzyści.
89. W konsekwencji trzeci argument Solvay również nie może zostać uwzględniony.
iv) Wniosek częściowy
90. Zarzut ósmy jest w całości bezzasadny.
b) W przedmiocie dyskryminującego charakteru praktyk handlowych Solvay (zarzut dziewiąty)
91. Zarzut dziewiąty odnosi się do wywodów Sądu w pkt 397–402 zaskarżonego wyroku w przedmiocie dyskryminującego charakteru praktyk handlowych Solvay zgodnie z art. 82 akapit drugi lit. c) WE.
i) Pierwsza część zarzutu dziewiątego
92. W pierwszej części zarzutu dziewiątego Solvay poddaje krytyce zwłaszcza pkt 397–400 zaskarżonego wyroku oraz podnosi, że Sąd wypaczył jej pisma w pierwszej instancji, a także naruszył art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE [art. 82 akapit drugi lit. c) WE].
– W przedmiocie zarzucanego wypaczenia pism procesowych Solvay
93. Na wstępie wnosząca odwołanie poddaje krytyce fragment zaskarżonego wyroku, w którym Sąd stanął na stanowisku, że Solvay nie zakwestionowała ustaleń dotyczących stosowanego we Francji systemu rabatowego(79) . Owo twierdzenie jest zdaniem Solvay sprzeczne z jej skargą, a także z jej repliką w pierwszej instancji, które Sąd wypaczył.
94. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wypaczenie ma miejsce wówczas, gdy – bez potrzeby przeprowadzania nowych dowodów – ocena dowodów istniejących okazuje się w sposób oczywisty błędna(80) . Odnosząc to do argumentów stron w pierwszej instancji, należy uznać, że zostały one wypaczone jedynie w sytuacji, gdy Sąd zrozumiał je w ewidentnie nieprawidłowy sposób albo przedstawiono je, przeinaczając ich treść.
95. W niniejszej sprawie nic na to nie wskazuje w wystarczający sposób.
96. Jak przyznaje sama Solvay(81), wywody dotyczące warunków krajowych, zawarte w jej skardze w pierwszej instancji, odnosiły się do rynku niemieckiego. W pozostałym zakresie Solvay ograniczyła się do podważenia w sposób ogólny twierdzenia, że stosowane przez nią rabaty mają charakter rabatów lojalnościowych. Ani jej skarga, ani replika nie zawierały rozważań odnoszących się konkretnie do rynku francuskiego. Nawet szczególnie podkreślone przez Solvay fragmenty jej repliki w pierwszej instancji(82) dotyczą rynku francuskiego jedynie marginalnie i nie pozostają w żadnym razie w związku z istotną w niniejszej sprawie problematyką dyskryminacji partnerów handlowych(83) .
97. W związku z tym nie można zarzucić Sądowi, że zrozumiał argumenty Solvay w ewidentnie nieprawidłowy sposób albo przedstawił je, przeinaczając ich treść. Należy zatem oddalić zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia.
– W przedmiocie błędu co do prawa materialnego
98. Solvay podnosi ponadto naruszenie art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE [art. 82 akapit drugi lit. c) WE], którego dopatruje się w pkt 398 i 400 zaskarżonego wyroku. Sąd naruszył jej zdaniem prawo, rezygnując ze zbadania kwestii, czy pomiędzy przykładowo wymienionymi klientami Solvay w ogóle występuje stosunek konkurencji, a mianowicie z jednej strony pomiędzy dwoma klientami francuskimi (Durand i Perrier), a z drugiej strony pomiędzy niemieckimi producentami szkła płaskiego i szkła gospodarczego.
99. Dopuszczalność tego zarzutu szczegółowego
jest podważana przez Komisję, która twierdzi, że Solvay nie podniosła w pierwszej instancji naruszenia art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE; jedynie w związku z domniemywanym brakiem dyskryminacji Solvay wspomniała, że producenci szkła płaskiego i gospodarczego działają na różnych rynkach, w związku z czym nie znajdują się w porównywalnej sytuacji.
100. Muszę przyznać, że uważam to zastrzeżenie za niezwykle formalistyczne i niezbyt przekonujące. W odniesieniu do dyskryminującego charakteru systemu rabatowego Solvay Komisja wskazała wyraźnie w spornej decyzji na art. 82 akapit drugi lit. c) WE(84) . Rozumie się zatem samo przez się, że także rozważana przed Sądem problematyka dyskryminacji winna pozostawać w związku z tym przepisem, nawet jeśli nie został on wyraźnie przytoczone przez strony w ich pismach procesowych(85) .
101. Ponadto zgodnie z art. 42 § 2 w związku z art. 118 regulaminu Trybunału niedopuszczalne jest podnoszenie nowych zarzutów w postępowaniu odwoławczym. Wnoszący odwołanie może natomiast przedstawić nowe argumenty na poparcie zarzutów podniesionych przez niego w pierwszej instancji, w szczególności w reakcji na wyrażony w zaskarżonym wyroku pogląd prawny Sądu(86) .
102. Ma to miejsce w niniejszej sprawie. Zgodnie ze streszczeniem argumentów stron w zaskarżonym wyroku Solvay już w pierwszej instancji podniosła, że producenci szkła płaskiego działają na innym rynku niż producenci szkła gospodarczego(87) . Rozważana w pierwszej instancji kwestia, czy przedsiębiorstwa działają na różnych rynkach, oraz obecnie postawione pytanie, czy pomiędzy przedsiębiorstwami występuje stosunek konkurencji, to dwie strony tego samego medalu. Dlatego też argumentacja zaprezentowana przez Solvay w postępowaniu odwoławczym w odniesieniu do stosunku konkurencji stanowi jedynie rozwinięcie argumentów, które Solvay przedstawiła już w pierwszej instancji.
103. Ponadto ten zarzut szczegółowy Solvay nie jest nakierowany na skłonienie Trybunału do dokonania niedopuszczalnej w postępowaniu odwoławczym oceny okoliczności faktycznych. Sporna jest raczej kwestia, czy zaniechując rozważenia stosunku konkurencji pomiędzy producentami szkła płaskiego i gospodarczego, Sąd pominął kryterium, którego uwzględnienie było w świetle prawa wymagane w ramach art. 82 akapit drugi lit. c) WE. Chodzi przy tym o kwestię prawną, której badanie w postępowaniu odwoławczym jest dopuszczalne(88) .
104. Odnośnie do zasadności tego zarzutu szczegółowego
należy przypomnieć na wstępie, że art. 82 akapit drugi lit. c) WE [art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE] przewiduje dwuetapowe badanie. Zwrot „i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji” ma samodzielną treść, a nie jedynie charakter wyjaśniającego uzupełnienia ze skutkiem deklaratoryjnym(89) .
105. W konsekwencji w celu spełnienia przesłanek stosowania art. 82 akapit drugi lit. c) WE należy stwierdzić nie tylko, że zachowanie przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą na rynku jest dyskryminujące, ale również że ma na celu zakłócenie stosunku konkurencji, to znaczy naruszenie pozycji konkurencyjnej niektórych partnerów handlowych tego przedsiębiorstwa względem pozostałych(90) .
106. Artykuł 82 akapit drugi lit. c) WE oparty jest na założeniu, że praktyki handlowe przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą nie powinny zakłócać konkurencji na rynku wyższego lub niższego szczebla, to znaczy między dostawcami albo klientami tego przedsiębiorstwa. Kontrahenci wspomnianego przedsiębiorstwa nie powinni być stawiani w lepszej lub gorszej sytuacji na polu konkurencji, które panuje między nimi(91) .
107. W odniesieniu do niniejszej sprawy oznacza to, że przy badaniu art. 82 akapit drugi lit. c) WE Sąd nie mógł pominąć rozważenia stosunku konkurencji, jaki istniał między poszczególnymi klientami Solvay. Naruszenie przez Solvay art. 82 akapit drugi lit. c) WE mogłoby zostać przyjęte jedynie o tyle, o ile klienci Solvay konkurowali pomiędzy sobą, co nie miało miejsca na rynku węglanu sodu (sody), lecz na rynku lub rynkach szkła, znajdujących się na niższym szczeblu. Sąd naruszył zatem prawo, uznając w pkt 400 zaskarżonego wyroku za właściwy jedynie rynek węglanu sodu, a nie rynek szkła.
108. Prawdą jest, że dla stwierdzenia nadużycia w rozumieniu art. 82 akapit drugi lit. c) WE wystarczy ustalenie, że zachowanie przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą zmierza w świetle wszystkich okoliczności faktycznych danego przypadku do wywołania zakłócenia konkurencji pomiędzy tymi partnerami handlowymi. W takiej sytuacji nie można wymagać, aby przedstawiono dodatkowo dowód rzeczywistego, dającego się określić pod względem ilościowym, pogorszenia pozycji konkurencyjnej każdego partnera handlowego z osobna(92) . Ta okoliczność została trafnie wskazana przez Komisję.
109. Naruszeniem prawa jest jednak uznanie stosunku konkurencji na rynku niższego szczebla, na którym działają klienci przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą, za całkowicie nieistotny, jak zrobił to Sąd w niniejszej sprawie.
110. Wbrew twierdzeniom Komisji owego naruszenia prawa nie można umniejszyć, wskazując, że omawiani francuscy klienci, Durant i Perrier, a także niemieccy klienci z branży szkła płaskiego i gospodarczego stanowili jedynie pojedyncze przykłady. Jeśli Sąd – w wyniku zarzutu podniesionego przez stronę postępowania – bada poszczególne przykłady pochodzące ze spornej decyzji pod kątem błędu w ocenie, powinien przeprowadzić to badanie na podstawie prawidłowych pod względem prawnym kryteriów. W niniejszej sprawie nie miało to miejsca.
111. Podobny wniosek wynika z wyroków w sprawie Hoffmann-La Roche(93) i w sprawie Michelin I(94) . Wskazane przez Komisję fragmenty tych wyroków nie odnoszą się konkretnie do stosowania art. 82 akapit drugi lit. c) WE(95), lecz zawierają ogólne rozważania w przedmiocie niezgodnego z prawem charakteru systemu rabatowego stosowanego przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą.
112. Wystarczy zresztą jedno spojrzenie na przywołany przez Komisję wyrok dotyczący opłat lotniskowych w Portugalii, by stwierdzić, że stosunek konkurencji między partnerami handlowymi przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą winien zostać uwzględniony w ramach art. 82 akapit drugi lit. c) WE. Trybunał odniósł się wyraźnie w tym wyroku do „nieuzasadnionych korzyści gospodarczych”, które podmioty otrzymujące rabat mogą odnieść „w porównaniu z ich konkurentami”(96) .
113. Pierwsza część zarzutu dziewiątego jest więc zasadna.
ii) Druga część zarzutu dziewiątego
114. W drugiej części zarzutu dziewiątego Solvay podważa konkretnie pkt 401 zaskarżonego wyroku. Ten fragment wyroku poświęcony jest argumentacji Solvay w pierwszej instancji w przedmiocie rzekomo niskich kosztów węglanu sodu dla producentów szkła. Sąd stwierdza w tym względzie, że Solvay nie „uzasadniła” swojego „twierdzenia”, które „nie może posłużyć do zanegowania dyskryminacyjnego charakteru praktyk zarzucanych [Solvay]”. Zdaniem Solvay Sąd, postępując w ten sposób, z jednej strony wypaczył jej pisma procesowe przedstawione w pierwszej instancji, a z drugiej strony naruszył obowiązek uzasadnienia wynikający z art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału, a także art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE [art. 82 akapit drugi lit. c) WE].
– W przedmiocie zarzucanego wypaczenia pism procesowych Solvay
115. Zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia pism procesowych wydaje się bezzasadny. Nic nie wskazuje na to, że Sąd zrozumiał pisma skarżącej w pierwszej instancji w ewidentnie nieprawidłowy sposób albo przedstawił je, przeinaczając ich treść(97) . Gwoli przypomnienia: Solvay podniosła w pierwszej instancji, że węglan sodu stanowi wprawdzie najważniejszy surowiec w produkcji szkła, stanowi on jednak jedynie 2–6% średniej ceny sprzedaży szkła. Sąd prawidłowo przedstawił ten argument(98) . Sama okoliczność, że podobnie brzmiące, uzupełniające wywody Solvay z jej repliki nie zostały wyraźnie przytoczone w zaskarżonym wyroku, nie oznacza, że Sąd wypaczył istotę argumentu Solvay w tym zakresie.
– W przedmiocie braku uzasadnienia
116. Inaczej sprawa przedstawia się w przypadku zarzutu szczegółowego dotyczącego braku uzasadnienia. Jak już wskazano, uzasadnienie wyroku powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Sądu, pozwalając zainteresowanym na poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi – na dokonanie jego kontroli sądowej(99) . Punkt 401 zaskarżonego wyroku nie spełnia tych wymogów nawet przy najbardziej przychylnej interpretacji.
117. Sąd nie wyjaśnia w żaden sposób powodów, dla których uważa argument Solvay dotyczący niskich kosztów węglanu sodu dla producentów szkła za „nieuzasadniony”. W szczególności z uzasadnienia wyroku nie wynika, czy Sąd zapoznał się w ogóle z argumentami zaprezentowanymi przez Solvay w jej replice w pierwszej instancji. Solvay powołała się w niej, aby poprzeć swoje twierdzenie o niskich kosztach, na rozporządzenie antydumpingowe Komisji(100), w którym udział kosztów węglanu sodu w kosztach produkcji szkła został określony na poziomie do 8%(101) .
118. Sąd nie wyjaśnia tym bardziej, dlaczego rzekomo niewielki udział kosztów węglanu sodu w kosztach produkcji szkła „nie może posłużyć do zanegowania dyskryminacyjnego charakteru praktyk zarzucanych [Solvay]”. W rzeczywistości taki pogląd może być zasadny(102), nie wskazano na to jednak w zaskarżonym wyroku.
119. Czy Sąd uznał, że udział kosztów istotnego surowca jest w ogóle bez znaczenia
przy ocenie ewentualnej dyskryminacji pomiędzy klientami przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą? Czy też uważał, że udział kosztów w wysokości wskazanej przez Solvay (2–6% ceny sprzedaży) nie miał wpływu na dyskryminacyjny charakter omawianych praktyk handlowych? A jeśli tak, to dlaczego? Sąd mógł i powinien był dostarczyć niezbędnych wyjaśnień w uzasadnieniu wyroku w formie kilku dodatkowych zdań.
120. Ustalenia Sądu w pkt 401 zaskarżonego wyroku nie pozwalają czytelnikowi zrozumieć, dlaczego argumentacja Solvay w przedmiocie rzekomo niewielkiego udziału kosztów węglanu sodu w kosztach produkcji szkła została oddalona. W związku z tym także Trybunał nie może przeprowadzić kontroli sądowej. W konsekwencji uzasadnienie zaskarżonego wyroku, w zakresie dotyczącym jego pkt 401, jest niewystarczające, tak że druga część zarzutu dziewiątego jest zasadna.
121. Wobec powyższego nie jest niezbędne bliższe zbadanie zarzutu szczegółowego dotyczącego naruszenia art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE. Ów zarzut nie ma bowiem samodzielnego znaczenia w stosunku do zarzucanego braku uzasadnienia.
iii) Wniosek częściowy
122. Reasumując, należy stwierdzić, że zarzut dziewiąty jest częściowo zasadny.
B – W przedmiocie zakazu wykorzystania dowodów zebranych w ramach kontroli przeprowadzonej w kwietniu 1989 r. (zarzut drugi)
123. W swoim zarzucie drugim, skierowanym przeciwko pkt 218–230 zaskarżonego wyroku, Solvay podnosi naruszenie art. 14 ust. 3 i art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 (części pierwsza i druga zarzutu drugiego). Ponadto przedsiębiorstwo to zarzuca Sądowi wypaczenie okoliczności faktycznych i dowodów (trzecia część zarzutu drugiego).
124. Podstawę tego zarzutu stanowi okoliczność, że decyzja z dnia 5 kwietnia 1989 r. w sprawie przeprowadzenia kontroli, w której Komisja zarządziła przeszukanie pomieszczeń przedsiębiorstw działających na europejskim rynku sody, odnosiła się wyłącznie do ewentualnych naruszeń art. 85 traktatu EWG (porozumienia przedsiębiorstw albo uzgodnione praktyki), natomiast sporna decyzja nakładająca grzywnę stwierdza naruszenie art. 86 traktatu EWG lub art. 82 WE (nadużycie pozycji dominującej). Dowody zebrane w toku przeszukania w związku z art. 85 traktatu EWG nie mogły zdaniem Solvay stanowić podstawy decyzji wydanej na mocy art. 86 traktatu EWG lub art. 82 WE.
1. Dopuszczalność zarzutu drugiego
125. Komisja uważa zarzut drugi za niedopuszczalny, ponieważ opiera się on na tych samych argumentach, które Solvay przedstawiła już w pierwszej instancji.
126. Owo zastrzeżenie Komisji jest bezzasadne.
127. Prawdą jest, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wnoszący odwołanie nie może się ograniczyć do powtórzenia zarzutów i argumentów przedstawionych już przed Sądem(103) . Jednak w sytuacji gdy strona kwestionuje wykładnię lub zastosowanie prawa Unii przez Sąd, kwestie prawne rozpatrywane w pierwszej instancji mogą być ponownie rozważane w ramach odwołania. W opinii Trybunału, gdyby bowiem strona nie mogła oprzeć swojego odwołania na zarzutach i argumentach podniesionych już przed Sądem, owo postępowanie odwoławcze pozbawione byłoby częściowo sensu(104) .
128. W swoim odwołaniu Solvay szczegółowo omawia pkt 218–230 zaskarżonego wyroku i, powołując się na wyroki Trybunału, poddaje krytyce pod względem prawnym konkretne fragmenty wywodów Sądu. Nie można zatem uznać, że dokonano zwykłego zbiorczego powtórzenia odpowiednich zarzutów podniesionych w pierwszej instancji.
129. W konsekwencji dopuszczalność zarzutu drugiego nie może być poważnie kwestionowana.
2. Zasadność zarzutu drugiego
a) W przedmiocie pierwszej i drugiej części zarzutu drugiego (naruszenie art. 14 ust. 3 i art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17)
130. Zgodnie z art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 informacje uzyskane w wyniku kontroli przeprowadzonych przez Komisję na podstawie prawa konkurencji wykorzystuje się tylko do celów, w których przeprowadzono kontrolę. Przepis ten przewiduje zatem z jednej strony związanie celem, a z drugiej strony zakaz wykorzystania przez Komisję zgromadzonych przez nią dowodów.
131. W niniejszej sprawie sporny jest zakres tego związania celem i zakazu wykorzystania. Pomiędzy stronami występuje brak zgodności co do tego, czy Komisja może – w celu stwierdzenia nadużycia pozycji dominującej – oprzeć się na środkach dowodowych, które zebrała wcześniej w ramach kontroli przeprowadzonych w związku z domniemywanymi naruszeniami zakazu antykonkurencyjnych porozumień przedsiębiorstw na tym samym rynku.
132. W tym względzie art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 nie zawiera konkretnych wskazówek. Należy zatem oprzeć się na celu tego przepisu.
133. Przyjęto, że art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 służy ochronie prawa do obrony przedsiębiorstw objętych środkami kontrolnymi Komisji(105) . Jak stwierdził Trybunał, prawa te byłyby poważnie zagrożone, gdyby Komisja mogła powołać się wobec tych przedsiębiorstw na dowody uzyskane w trakcie kontroli, które nie mają związku z przedmiotem i celem tej kontroli(106) .
134. Przedmiot i cel danej kontroli decydują zatem o zakresie związania celem i zakazu wykorzystania, które są przewidziane w art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17. Wynikają one z wydanego przez Komisję nakazu przeprowadzenia kontroli(107) . Zgodnie z art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 Komisja zobowiązana jest do określenia ich w decyzji w sprawie przeprowadzenia kontroli, co stanowi podstawową gwarancję prawa do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw(108) .
135. W niniejszej sprawie decyzja Komisji z dnia 5 kwietnia 1989 r. w sprawie przeprowadzenia kontroli, na podstawie której to decyzji dokonano przeszukania pomieszczeń Solvay, odsyła jedynie do art. 85 traktatu EWG (art. 81 WE)(109) . Zgodnie z ustaleniami Sądu Komisja zamierzała tylko sprawdzić, czy Solvay brała udział w porozumieniach lub uzgodnionych praktykach. Nic nie pozwala uznać, że podejrzewano wówczas również nadużycie pozycji dominującej(110) .
136. Z powyższego Solvay wyciąga wniosek, że wykorzystanie środków dowodowych zebranych w trakcie kontroli nie było dopuszczalne w celu stwierdzenia nadużycia pozycji dominującej w rozumieniu art. 82 WE (ówczesnego art. 86 traktatu EWG).
137. Powyższy pogląd nie jest dla mnie przekonujący.
138. Prawdą jest, że w decyzji w sprawie przeprowadzenia kontroli Komisja winna „jasno wskazać przypuszczenia, które ma zamiar zweryfikować”(111) . Ma to zapobiec przeprowadzaniu przez Komisję przypadkowych kontroli bez konkretnego podejrzenia(112) – taka praktyka określana jest często angielskim zwrotem „fishing expeditions”.
139. Obowiązek podania przedmiotu i celu kontroli nie może jednak być rozumiany jako obowiązek ostatecznie wiążącego określenia wszystkich przepisów, które dane przedsiębiorstwo mogło naruszyć. Komisja nie musi bowiem na tym wczesnym etapie postępowania dokonać precyzyjnej kwalifikacji prawnej domniemywanych naruszeń(113) .
140. Czasami trudno jest z góry ocenić, czy zachowanie przedsiębiorstwa zajmującego silną pozycję na rynku stanowi naruszenie zakazu porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk (art. 85 traktatu EWG, art. 81 WE lub art. 101 TFUE) czy też nadużycie pozycji dominującej (art. 86 traktatu EWG, art. 82 WE lub art. 102 TFUE). Jak słusznie stwierdza Komisja, przedmiotowe zakresy stosowania zakazu porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk i zakazu nadużywania pozycji dominującej mogą się nawet pokrywać(114) .
141. Ponadto kontrole w ramach jednego, jak i drugiego przepisu przeprowadzone są z zamiarem realizacji tego samego podstawowego celu, jakim jest mianowicie wspomaganie wykonania reguł konkurencji zawartych w traktatach oraz ochrona konkurencji na rynku wewnętrznym przed zakłóceniami(115) .
142. W tym kontekście ograniczenie z góry przedmiotu i celu kontroli antymonopolowej jedynie do określonego wyraźnie w nakazie przeprowadzenia kontroli materialnoprawnego zakazu oraz kategoryczne wykluczenie innych zakazów stanowiłoby wyraz zbyt restrykcyjnego i formalistycznego podejścia.
143. Celem kontroli na podstawie prawa antymonopolowego jest pr zede wszystkim ustalenie faktów i zebranie dowodów(116), dotyczących przykładowo istnienia ewentualnego porozumienia między przedsiębiorstwami, określonej praktyki rynkowej oraz kryjących się za nimi względów gospodarczych.
144. Komisja musi się wypowiedzieć w przedmiocie dokładnej klasyfikacji pod względem prawnym ustalonego przez nią stanu faktycznego o wiele później, bo dopiero w postępowaniu administracyjnym, mianowicie najpierw prowizorycznie – w formie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, a następnie ostatecznie – przy wydaniu decyzji kończącej postępowanie(117) . Nie narusza to zdolności do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa; możliwość ta jest raczej zapewniona poprzez pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i związane z nim prawo do bycia wysłuchanym.
145. Sąd nie naruszył zatem prawa, przyjmując, że dokumenty zebrane podczas kontroli w kwietniu 1989 r. mogą zostać wykorzystane także w ramach spornej decyzji opartej na art. 82 WE(118) .
b) W przedmiocie trzeciej części zarzutu drugiego (zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia okoliczności faktycznych)
146. W ramach zarzutu drugiego Solvay zarzuca Sądowi ponadto wypaczenie okoliczności faktycznych. Sąd niesłusznie oparł się na podobieństwach pomiędzy porozumieniami przedsiębiorstw i uzgodnionymi praktykami, będącymi podstawą kontroli w 1989 r., a nadużyciem pozycji dominującej, które zostało stwierdzone w spornej decyzji(119) .
147. Również ten zarzut szczegółowy nie jest przekonujący. Opiera się on na niedokładnej lekturze zaskarżonego wyroku.
148. Wnosząca odwołanie jest w błędzie, ponieważ Sąd nie uznał za podobne naruszeń objętych art. 85 traktatu EWG (art. 81 WE, art. 101 TFUE) i art. 86 traktatu EWG (art. 82 WE, art. 102 TFUE) jako takich, lecz jedynie okoliczności faktyczne („praktyki”), które Komisja zbadała w ramach swojej kontroli i na których ostatecznie oparła także swoją decyzję(120) . Ocena, czy Komisja wykroczyła poza cel, którym jest związana, oraz naruszyła zakaz wykorzystania w rozumieniu art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17, zależy właśnie od tych okoliczności faktycznych, a nie od ich kwalifikacji prawnej(121) .
149. Jak stwierdził Sąd, a co nie zostało zakwestionowane(122), zarówno decyzja z 1989 r. w sprawie przeprowadzenia kontroli, jak i sporna decyzja z 2000 r. dotyczyły między innymi wykonania porozumień w sprawie wyłącznego zakupu. W związku z tym Sąd mógł przyjąć, nie naruszając prawa, że sporna decyzja wykazywała wystarczający związek z przedmiotem i celem kontroli w 1989 r.(123), tak że zakaz wykorzystania przewidziany w art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 nie został naruszony.
c) Wniosek częściowy
150. W związku z tym zarzut drugi jest w całości bezzasadny.
C – W przedmiocie prawa do obrony (zarzuty trzeci, czwarty i piąty)
151. W ramach zarzutów trzeciego, czwartego i piątego Solvay podnosi w istocie naruszenie swojego prawa do obrony.
152. Poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywien lub okresowych kar pieniężnych, stanowi podstawową zasadę prawa Unii, która wielokrotnie była podkreślana w orzeczeniach Trybunału(124) . W międzyczasie została ona także skodyfikowana w art. 41 ust. 2 lit. a) i art. 48 ust. 2 karty praw podstawowych(125) .
153. Argumenty podniesione przez Solvay w ramach jej zarzutów trzeciego, czwartego i piątego mają podstawowe znaczenie i dają Trybunałowi możliwość doprecyzowania jego orzecznictwa dotyczącego prawa do obrony w postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji.
154. Kontekst proceduralny, w którym umiejscowione są te trzy zarzuty, przedstawia się następująco:
– Przed wydaniem w 1990 r. pierwszej decyzji nakładającej grzywnę w niniejszej sprawie (decyzji 91/299) Komisji umożliwiła Solvay zajęcie stanowiska na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów(126) . Nie zapewniła jednak Solvay odpowiedniego dostępu do akt; przedsiębiorstwu temu udostępniono jedynie kopie obciążających je dokumentów, na których Komisja oparła wówczas swoje zarzuty(127) . Miało to na celu „uproszczenie procedury”(128) .
– W 2000 r., a więc przed wydaniem drugiej, spornej w niniejszej sprawie, decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 2003/6) Solvay nie została ponownie wysłuchana(129) ani nie zapewniono jej dostępu do akt(130) .
– Dopiero w drugim postępowaniu przed Sądem (sprawa T‑57/01) Komisja przedstawiła część akt postępowania administracyjnego, do czego Sąd wezwał ją kilkakrotnie, zarządzając środki organizacji postępowania(131) . Solvay mogła zapoznać się w sekretariacie Sądu z szeregiem dokumentów, które wcześniej nie zostały jej udostępnione. Przedsiębiorstwo to skorzystało również z możliwości przedstawienia swoich uwag w kwestii przydatności tych dokumentów dla jego obrony(132) .
– Komisja była zmuszona przyznać przed Sądem, że nie mogła odnaleźć pozostałej części akt, dokładnie pięciu segregatorów(133) . Komisja nie była też w stanie przedstawić Sądowi kompletnej listy zaginionych dokumentów(134) .
155. Solvay podnosi w związku z tym z jednej strony naruszenie jej prawa dostępu do akt (zarzuty trzeci i czwarty, zob. w tym względzie poniżej pkt 1) oraz z drugiej strony naruszenie jej prawa do bycia wysłuchaną (zarzut piąty, zob. w tym względzie poniżej pkt 2).
1. W przedmiocie prawa dostępu do akt (zarzuty trzeci i czwarty)
156. Prawo dostępu do akt wynikające z zasady poszanowania prawa do obrony oznacza, że Komisja powinna zapewnić zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość zbadania wszystkich dokumentów znajdujących się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony. Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji oraz innych poufnych informacji(135) .
157. Bezsporne jest, że w postępowaniu administracyjnym Komisja przekazała Solvay jedynie te dokumenty z akt, które Komisja wykorzystała w spornej decyzji przeciwko temu przedsiębiorstwu. Wiele innych dokumentów z akt sprawy, z którymi Solvay miała prawo zapoznać się na podstawie przysługującego jej prawa do obrony, nie zostało jej przedstawionych. Komisja naruszyła w ten sposób podstawową zasadę proceduralną(136), wynikającą z prawa do dobrej administracji(137) . Takie uchybienie proceduralne nie może już zostać naprawione po wydaniu decyzji, w szczególności nie można mu zaradzić poprzez przedstawienie pojedynczych dokumentów podczas późniejszego postępowania sądowego(138) .
158. Na obecnym etapie strony postępowania spierają się jedynie o kwestię, czy Sąd zobowiązany był do stwierdzenia nieważności spornej decyzji z uwagi na omawiane uchybienie proceduralne Komisji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uchybienia proceduralne związane z prawem dostępu do akt w postępowaniu administracyjnym mogą prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji jedynie wówczas, gdy towarzyszy im naruszenie prawa do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa(139) .
159. Przeciwnie do poglądu Komisji i Sądu, Solvay uważa, że naruszono jej prawo do obrony i podnosi szereg argumentów na poparcie swego stanowiska. Wnosząca odwołanie opiera się przy tym głównie na uznanych w prawie Unii ogólnych zasadach prawnych: poszanowania prawa do obrony, domniemania niewinności i rozkładu ciężaru dowodu. Solvay zarzuca ponadto naruszenie obowiązku uzasadnienia na podstawie art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału, a także naruszenia art. 47 akapit drugi, art. 48 i art. 52 ust. 3 karty praw podstawowych, art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE.
160. Jednakże Solvay omawia szerzej jedynie prawo do obrony, a także na marginesie – domniemanie niewinności i obowiązek uzasadnienia. Pojedyncze odesłania do karty praw podstawowych, do art. 6 EKPC i do art. 6 ust. 1 TUE nie posiadają samodzielnego znaczenia, tak że nie wymagają pogłębionej analizy. W przedmiocie art. 6 ust. 1 TUE wystarczy wskazać, że postanowienie to nie zawiera jako takie gwarancji praw podstawowych. Artykuł 6 EKPC nie będzie miał bezpośredniego zastosowania do instytucji Unii, dopóki Unia nie przystąpi do EKPC(140), uwzględniany jest jednak przy wykładni i stosowaniu podnoszonych ogólnych zasad prawnych i praw podstawowych uznawanych przez prawo Unii(141) .
161. Dla dokonania oceny zarzutów Solvay dotyczących prawa do obrony, domniemania niewinności i obowiązku uzasadnienia proponuję zastosować kolejność wskazaną przez Komisję, wynikającą z konstrukcji zaskarżonego wyroku. W związku z tym zajmę na wstępie stanowisko w przedmiocie dopuszczalności zarzutów trzeciego i czwartego [w tym względzie lit. a)], zanim przejdę do zarzutów szczegółowych odnoszących się dokumentów udostępnionych w pierwszej instancji [zarzut czwarty, w tym względzie lit. b)]; następnie zajmę się zarzutami szczegółowymi, których przedmiotem jest zagubiona część akt postępowania [zarzut trzeci, w tym względzie lit. c)].
a) Dopuszczalność zarzutów trzeciego i czwartego
162. Komisja podważa dopuszczalność zarzutu czwartego i części zarzutu trzeciego. Podnosi ona, że ocena przydatności określonych dokumentów dla obrony przedsiębiorstwa stanowi część oceny okoliczności faktycznych i dowodów, należącej wyłącznie do Sądu i niepodlegającej zasadniczo kontroli w postępowaniu odwoławczym.
163. Powyższy pogląd nie jest dla mnie przekonujący. W niniejszej sprawie od Trybunału nie oczekuje się, że zastąpi on ocenę Sądu swoją własną oceną dotyczącą poszczególnych dokumentów z akt(142) . Jego zadaniem jest raczej zbadać, czy dokonując oceny okoliczności faktycznych i dowodów, Sąd oparł się na właściwych kryteriach. Chodzi tutaj o kwestię prawną, która podlega kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym(143) .
b) W przedmiocie fragmentów akt udostępnionych wyłącznie przed Sądem (zarzut czwarty)
164. Zarzut czwarty dotyczy pkt 417–446 zaskarżonego wyroku, poświęconym przydatności dla obrony Solvay dokumentów z akt, udostępnionych po raz pierwszy w postępowaniu przed Sądem. Skoro Sąd nie uznał przydatności tych dokumentów za wykazaną, stwierdził, że Komisja nie naruszyła prawa do obrony(144) .
i) Pierwsza część zarzutu czwartego
165. Pierwsza część zarzutu czwartego zawiera dwa zarzuty szczegółowe dotyczące zaskarżonego wyroku, z których pierwszy uważam za bezzasadny, drugi zaś za zasadny.
166. Z jednej strony wnosząca odwołanie uważa, że Sąd zobowiązany był zbadać najpierw podnoszone w pierwszej instancji naruszenia prawa do obrony, a więc przed zarzucanymi materialnoprawnymi błędami w ocenie. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, że przy ocenie przydatności poszczególnych dokumentów dla obrony przedsiębiorstwa Sąd będzie kierował się wyciągniętymi wcześniej wnioskami co do merytorycznej oceny spornej decyzji.
167. Należy oddalić ten pierwszy zarzut szczegółowy. Jak Komisja słusznie zauważa, nie istnieje obowiązek przestrzegania logicznej kolejności przy badaniu zarzutów materialnoprawnych i proceduralnych(145) . (Kwestia, czy przy ocenie zarzutów proceduralnych Sąd może kierować się wynikiem oceny zarzutów materialnoprawnych podniesionych przez przedsiębiorstwo, zostanie zbadania oddzielnie w ramach zarzutu trzeciego(146) .)
168. Z drugiej strony wnosząca odwołanie zarzuca Sądowi zbyt restrykcyjne ujęcie celu dostępu do akt. Jej zdaniem Sąd nie mógł odrzucić przydatności poszczególnych dokumentów dla obrony, twierdząc, że Solvay albo znała już informacje w nich zawarte, albo że odnosiły się one do argumentów, które przedsiębiorstwo to podniosło już wcześniej.
169. W przeciwieństwie do pierwszego zarzutu szczegółowego, ten drugi zarzut szczegółowy należy uwzględnić.
170. Celem dostępu do akt jest zapewnienie biorącym udział w postępowaniu administracyjnym przedsiębiorstwom, którym zarzuca się naruszenie reguł konkurencji określonych w prawie Unii (zwanym również „zainteresowanymi przedsiębiorstwami”), możliwości skutecznego korzystania z przysługującego im prawa do obrony(147) . Ów dostęp winien im pozwolić na zapoznanie się ze środkami dowodowymi zawartymi w aktach Komisji, aby mogły one na tej podstawie zająć skutecznie stanowisko w przedmiocie wniosków, do których Komisja doszła w swoim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów(148) . Przyczynia się on także do zapewnienia równości broni pomiędzy zainteresowanymi przedsiębiorstwami a Komisją, a w ten sposób wreszcie do sprawiedliwego postępowania administracyjnego.
171. Jeśli w postępowaniu administracyjnym nie udostępniono zainteresowanemu przedsiębiorstwu dokumentów odciążających, owo przedsiębiorstwo musi później wykazać tylko, że ich nieujawnienie mogło mieć wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji na jego niekorzyść(149) . Wystarczy przy tym, że przedsiębiorstwo wykaże, iż mogło wykorzystać wspomniane dokumenty odciążające na swoją obronę(150) .
172. Dotyczy to oczywiście przede wszystkim dokumentów, które umożliwiłyby zainteresowanemu przedsiębiorstwu podniesienie nowych okoliczności w postępowaniu administracyjnym. W wyroku w sprawie Aalborg Portland Trybunał odnosi się w tym kontekście do takich elementów, „które nie były zgodne z wnioskami wyprowadzonymi na tym etapie przez Komisję, a w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną przez Komisję w ewentualnej decyzji – przynajmniej jeśli chodzi o wagę i czas trwania zachowania, które jest mu zarzucane – a zatem na wysokość grzywny”(151) .
173. Nie uważam jednak, aby z wyroku w sprawie Aalborg Portland, a także z kilku innych wyroków, w których Trybunał użył podobnych sformułowań(152), można było wywnioskować ogólne ograniczenie celu dostępu do akt jedynie do wykrycia nowych elementów. Przeciwnie, wydaje mi się, że już w wyroku w sprawie Aalborg Portland Trybunał wykazał się pewną otwartością w zakresie stanowiska, że dostęp do akt może służyć innym celom, w szczególności używając sformułowania „w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć”(153) .
174. Jak słusznie zauważa Solvay, cel dostępu do akt nie ogranicza się do umożliwienia zainteresowanemu przedsiębiorstwu przedstawienia nowych argumentów i okoliczności w postępowaniu administracyjnym. Dostęp do akt ma niezwykle istotne znaczenie praktyczne, dlatego że umożliwia zainteresowanemu przedsiębiorstwu porównanie jego argumentów w postępowaniu administracyjnym ze stanowiskiem osób trzecich, na przykład klientów, dostawców, konkurentów i związków. W szczególności zainteresowane przedsiębiorstwo może wykorzystać w razie potrzeby niektóre stanowiska osób trzecich do lepszego poparcia swojego stanowiska wobec Komisji.
175. Oczywiste jest, że twierdzenia przedstawione przez zainteresowane przedsiębiorstwo w stosunku do Komisji mogą mieć większe znaczenie, jeśli opierają się nie tylko na własnych wewnętrznych dokumentach i informacjach albo na powszechnie dostępnych źródłach, lecz znajdują potwierdzenie także w stanowiskach osób trzecich, które mogą mieć ewentualnie przeciwstawne interesy(154) . W postępowaniu administracyjnym nie chodzi bowiem jedynie o to, aby zainteresowane przedsiębiorstwo podniosło przekonujące argumenty, ale również o to, aby argumenty te uzasadniło i przedstawiło wystarczające dowody na ich poparcie.
176. Sąd nie bierze tego pod uwagę, stwierdzając w wielu punktach zaskarżonego wyroku, że nieujawnienie pewnych dokumentów podczas postępowania administracyjnego nie mogło wpłynąć w niekorzystny dla Solvay sposób na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji Komisji,
– ponieważ przedsiębiorstwo to „znało” okoliczności omawiane w tych dokumentach(155),
– ponieważ przedsiębiorstwo mogło samo przedstawić określone informacje(156), bez potrzeby opierania się na dokumentach jego konkurentów(157),
– ponieważ przedsiębiorstwo podniosło już określone wynikające z tych dokumentów argumenty(158) albo
– ponieważ Komisja znała już wynikające z tych dokumentów okoliczności faktyczne(159) .
177. Dostęp do akt winien umożliwić zainteresowanemu przedsiębiorstwu lepszą obronę (160) niż mogłoby ono podjąć o własnych siłach. Poprzez zbyt wąskie rozumienie celu dostępu do akt, które nie uwzględnia przedstawionych powyżej elementów(161), Sąd naruszył zakres prawa do obrony w postępowaniu administracyjnym, w związku z czym naruszył prawo.
ii) Druga część zarzutu czwartego
178. W drugiej części zarzutu czwartego Solvay zarzuca Sądowi postawienie zbyt surowych wymogów wobec dowodu na naruszenie prawa do obrony. Wnosząca odwołanie odnosi się w tym względzie do pewnych fragmentów zaskarżonego wyroku, w których Sąd stwierdza, że:
– Solvay „nie wykazała, że nieujawnienie [pewnych dokumentów] wpłynęło w niekorzystny dla niej sposób na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji”(162), oraz
– okoliczności wskazane przez Solvay po zapoznaniu się z aktami przed Sądem nie prowadzą do zakwestionowania analizy Komisji zawartej w spornej decyzji(163) .
179. Jak słusznie podnosi Solvay, aby ustalić naruszenie prawa do obrony wynikające z uchybienia proceduralnego związanego z dostępem do akt, nie musiała ona wykazać, że nieujawnienie dokumentu odciążającego „wpłynęło” na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji na niekorzyść tego przedsiębiorstwa, lecz jedynie że owo nieujawnienie „mogło wpłynąć” na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji(164) .
180. Różnica pomiędzy zwrotami „wpłynęło” a „mogło wpłynąć” może na pierwszy rzut oka wydawać się minimalna. Istnieje pokusa, aby oddalić ten zarzut szczegółowy Solvay jako subtelność semantyczną.
181. W rzeczywistości jednak te niuanse językowe pokazują, że przy ocenie wskazanego przez Solvay naruszenia jej prawa do obrony Sąd zastosował błędne kryteria: niesłusznie wymagał dowodu na okoliczność, że postępowanie administracyjne doprowadziłoby do innego wyniku w przypadku ujawnienia spornych dokumentów(165) . Sąd winien był uwzględnić jedynie to, czy zainteresowane przedsiębiorstwo wykazało szansę, nawet ograniczoną, że niedostępne w postępowaniu administracyjnym dokumenty mogły być przydatne do jego obrony(166) . Zainteresowane przedsiębiorstwo nie musi bowiem wykazać, że decyzja Komisji miałaby inną treść, gdyby miało ono dostęp do nieujawnionych dokumentów(167) .
182. W konsekwencji Sąd naruszył prawo przy ocenie prawa do obrony.
183. Solvay podnosi też w tym względzie naruszenie domniemania niewinności, jednak ten zarzut szczegółowy nie ma moim zdaniem samodzielnego znaczenia w stosunku do zarzucanego naruszenia prawa do obrony, tak że nie będę go dalej rozważać.
184. Solvay uważa wreszcie, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest wewnętrznie sprzeczne, ponieważ na początku Sąd przytacza prawidłowe kryterium („stwarzało szanse, nawet ograniczone, na zmianę wyniku postępowania administracyjnego”(168) ), następnie zaś stosuje surowsze kryterium (Solvay „nie wykazała, że nieujawnienie dokumentów [...] wpłynęło w niekorzystny dla niej sposób na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji”(169) i „nie [...] zakwestionowa[ła] analizy Komisji zawartej w zaskarżonej decyzji”(170) ). Jak jednak wskazano powyżej(171), kwestia wymogów stawianych w odniesieniu do dowodu na naruszenie prawa do obrony stanowi kwestię merytoryczną, nie zaś zagadnienie dotyczące uzasadnienia wyroku. Sąd być może naruszył prawo w związku z prawem do obrony, nie oznacza to jednak, że przedstawił nieprawidłowe uzasadnienie.
iii) Wniosek częściowy
185. Zarzut czwarty jest zatem w przeważającej części zasadny. Z jednej strony przy badaniu przydatności dokumentów nieujawnionych w postępowaniu administracyjnym Sąd pominął cel dostępu do akt, z drugiej zaś strony postawił zbyt wysokie wymogi dla dowodu na naruszenie prawa do obrony.
c) W przedmiocie zagubienia części akt (zarzut trzeci)
186. Zarzut trzeci dotyczy zagubienia przez Komisję części akt. Dotyczy on pkt 465–482 zaskarżonego wyroku, w których Sąd rozważa kwestię, czy brak pięciu segregatorów skutkuje naruszeniem prawa Solvay do obrony(172), i odpowiada na to pytanie przecząco(173) .
187. Wnosząca odwołanie podnosi szereg zarzutów szczegółowych, które dotyczą poszczególnych punktów omawianego wyroku i które składają się na sześć części zarzutu trzeciego. Owe części pokrywają się jednak w wielu miejscach. W istocie dotyczą one tego samego pytania: czy Sąd miał prawo wykluczyć to, że zagubione dokumenty mogły być przydatne do obrony Solvay(174) ?
188. Zgadzam się z poglądem wnoszącej odwołanie, że na to pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej.
189. Punktem wyjścia tych rozważań powinno być założenie, że przedsiębiorstwo, któremu w postępowaniu administracyjnym odmówiono w sposób niezgodny z prawem dostępu do pewnych części akt, musi wykazać przed Sądem jedynie, iż mogłoby ono wykorzystać sporne dokumenty do swojej obrony(175) . Wystarczy, że przedsiębiorstwo wykaże choćby ograniczoną szansę, iż niedostępne w postępowaniu administracyjnym dokumenty mogły być przydatne do jego obrony(176) .
190. W niniejszej sprawie badanie przez Sąd przydatności nieudostępnionych Solvay części akt było oczywiście utrudnione, ponieważ omawiane dokumenty nie zostały odnalezione.
191. Nie byłoby z pewnością właściwe automatyczne uznanie, że zagubione części akt mogły być przydatne do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa. Jeśli na przykład na podstawie szczegółowego spisu treści można stwierdzić, że wspomniane części akt postępowania zawierały wyłącznie dokumenty, które i tak nie zostałyby udostępnione, co dotyczy w szczególności projektów decyzji i dokumentów wewnętrznych Komisji, lecz może dotyczyć także innych poufnych informacji(177), wówczas naruszenie prawa do obrony może zostać z góry wykluczone.
192. W niniejszej sprawie treść zagubionej części akt nie może jednak zostać ustalona nawet w podstawowym stopniu(178) . Jak się wydaje, orzecznictwo nie wyjaśniło dotychczas, na czyją niekorzyść powinna działać taka okoliczność. Wydane do tej pory wyroki dotyczyły bowiem dokumentów z postępowania administracyjnego, których treść była znana i mogła być zbadana przez Sąd(179) .
193. Zasadniczo na zainteresowanym przedsiębiorstwie spoczywa ciężar udowodnienia, że mogło wykorzystać na swoją obronę części akt, które nie zostały mu zgodnie z prawem udostępnione w postępowaniu administracyjnym(180) . Może to jednak dotyczyć wyłącznie sytuacji, w której dane przedsiębiorstwo posiada przynajmniej miarodajne informacje co do autorów, a także rodzaju i treści nieujawnionych mu dokumentów.
194. Odpowiedzialność za niemożność odnalezienia części akt ponosi natomiast Komisja. Zgodnie z zasadą dobrej administracji jest ona bowiem zobowiązana do prawidłowego prowadzenia akt i bezpiecznego ich przechowywania. Prawidłowe prowadzenie akt obejmuje również sporządzenie szczegółowego spisu treści w celu późniejszego zapewnienia dostępu do akt.
195. Jeśli tak jak w niniejszej sprawie treść zagubionych części akt nie może zostać z pewnością ustalona z uwagi na brak takiego spisu treści, wówczas w odniesieniu do prawa do obrony można wyciągnąć tylko jeden wniosek: nie można wykluczyć, że zainteresowane przedsiębiorstwo mogłoby wykorzystać zagubione dokumenty na swoją obronę.
196. Tymczasem Sąd przyjmuje w zaskarżonym wyroku wniosek dokładnie przeciwny: zdaniem Sądu można wykluczyć, że Solvay mogła znaleźć w brakujących tomach dokumenty przydatne do jej obrony(181) .
197. Sąd uzasadnia swój pogląd tym, że wszystkie zarzuty merytoryczne podniesione przez Solvay przeciwko spornej decyzji („zarzuty co do istoty sprawy”) należało oddalić(182) . Ocena przydatności zagubionych części akt dla obrony Solvay została zatem związana z zasadnością jej zarzutów podnoszonych przeciwko stwierdzeniu nadużycia pozycji dominującej(183) . Innymi słowy, Sąd wydaje się zakładać, że ten, kto do tej pory nie miał dobrych argumentów, nie znalazłby przekonujących argumentów w brakujących tomach.
198. Takie podejście jest błędne z prawnego punktu widzenia. Z pewnością badanie, czy nastąpiło naruszenie prawa do obrony, winno zostać podjęte na podstawie szczególnych okoliczności każdego przypadku. Badanie to musi jednak zostać przeprowadzone z uwzględnieniem tego, co Komisja
zarzuca danemu przedsiębiorstwu, to znaczy z uwzględnieniem tego, jakie zarzuty wobec niego podnosi(184) . Przeciwko tym „zarzutom” Komisji przedsiębiorstwo musi się bowiem bronić. Nie ma natomiast znaczenia kwestia, jakie zarzuty co do istoty sprawy przedsiębiorstwo
podniosło do tej pory przeciwko spornej decyzji, ani to, czy są one zasadne.
199. Sąd niesłusznie uzależnia przydatność zagubionych dokumentów dla Solvay od tego, czy dotychczasowe argumenty tego przedsiębiorstwa są „bezskuteczne”(185) albo „nie znajdują uzasadnienia faktycznego”(186), czy Solvay kwestionowała pewne ustalenia Komisji(187) oraz czy dotychczas nie wyjaśniła pewnych kwestii(188) .
200. Należałoby postawić jedynie pytanie, czy zagubione części akt mogły zawierać informacje, które umożliwiłyby Solvay lepsze podbudowanie jej dotychczasowej argumentacji przeciwko spornej decyzji albo podniesienie całkiem nowych argumentów.
201. Sąd pomija tę kwestię, stawiając na pierwszym planie dowody przedstawione przez Komisję na istnienie pozycji dominującej i jej nadużywanie(189) . Nie dostrzega jednak w dużym stopniu, że zagubione tomy mogły zawierać informacje umożliwiające podważenie tych dowodów albo przynajmniej postawienie ich w innym świetle. Solvay słusznie na to wskazała.
202. Po pierwsze, w tym kontekście istotne jest, że duży udział w rynku stanowi prima facie dowód na pozycję dominującą Solvay. Jak Sąd sam przyznaje(190), ma to jednak miejsce w braku nadzwyczajnych okoliczności(191) . Sąd nie wyjaśnia natomiast, dlaczego sama Solvay powinna wiedzieć o ewentualnych nadzwyczajnych okolicznościach, a z zagubionych dokumentów nie mogła wynikać żadna nowa okoliczność przydatna do jej obrony(192) . Użyteczne dane dotyczące udziałów w rynku, siły konkurentów oraz zakresu siły wyrównawczej klientów zainteresowanego przedsiębiorstwa mogą z pewnością wynikać z wyjaśnień osób trzecich(193) .
203. Po drugie, należy przypomnieć, że bezprawny charakter określonych praktyk Solvay – na przykład przyznanych przez nią rabatów – wynika faktycznie „z bezpośrednich dowodów z dokumentów”(194) . Wbrew jednak temu początkowemu wrażeniu istnienie naruszenia można odrzucić, jeśli występują wskazówki co do istnienia obiektywnego gospodarczego uzasadnienia(195) . Takie wskazówki nie muszą koniecznie pochodzić od przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą, mogą zostać dostarczone także przez osoby trzecie, jak na przykład przez klientów danego przedsiębiorstwa. W konsekwencji nie można wykluczyć, że takie wskazówki mogły wynikać z zagubionych części akt(196) .
204. Wbrew temu co twierdzi Sąd, Solvay nie była zobowiązana do wykazania, w jakim dokładnie zakresie z zagubionych części akt mogły wynikać informacje na jej korzyść. Nie było możliwe zrekonstruowanie treści tych dokumentów przed Sądem, a dokonania niemożliwego nie można wymagać od nikogo. Skutki tej niemożności nie mogą też obciążać Solvay, ponieważ za utratę omawianych dokumentów odpowiedzialna była Komisja(197) . Powtarzane kilkakrotnie przez Sąd twierdzenie, że Solvay winna wykazać przydatność zagubionych dokumentów dla swej obrony(198), było zatem błędne co do prawa.
205. Wobec powyższego przy badaniu kwestii, czy zagubione dokumenty z akt mogły być przydatne do obrony Solvay, Sąd posłużył się błędnymi kryteriami. Pominął wymogi, które w tym względzie wynikają z prawa do obrony. W konsekwencji zarzut trzeci należy uwzględnić.
206. Podniesione również w związku z tym przez Solvay naruszenie domniemania niewinności nie ma samodzielnego znaczenia, które wychodziłoby poza omówione kwestie ciężaru dowodu w ramach prawa do obrony. Nie zachodzi zatem potrzeba osobnego zbadania tego zarzutu szczegółowego.
2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym (zarzut piąty)
207. Zarzut piąty podniesiony przez Solvay dotyczy pkt 184–193 zaskarżonego wyroku, w których Sąd dochodzi do wniosku, że Komisja nie miała obowiązku ponownego przesłuchania przedsiębiorstwa przed wydaniem spornej decyzji(199) . Zdaniem Solvay przesłuchanie winno było się odbyć w postępowaniu administracyjnym w 2000 r., ponieważ pierwsza decyzja nakładająca grzywnę (decyzja 91/299), której nieważność stwierdził Sąd, nie tylko została nieprawidłowo uwierzytelniona, lecz również została wydana bez zapewnienia niezbędnego dostępu do akt.
a) Pierwsza część zarzutu piątego
208. W pierwszej części tego zarzutu Solvay podnosi naruszenie obowiązku uzasadnienia zgodnie z art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału. Sąd nie zbadał w zaskarżonym wyroku kwestii, czy uchybienia proceduralne popełnione w pierwszym postępowaniu administracyjnym w zakresie dostępu do akt wymagały przeprowadzenia ponownego przesłuchania. Sąd nie ustosunkował się zatem do zarzutu Solvay podniesionego w postępowaniu w pierwszej instancji.
209. Argument ten należy oddalić. Sąd odniósł się, chociaż tylko jednym zdaniem, do konieczności przeprowadzenia ponownego przesłuchania z powodu wcześniejszych uchybień proceduralnych dotyczących dostępu do akt: w odpowiedzi na tę kwestię Sąd odesłał do swej analizy dotyczącej dostępu do akt(200) . Z punktu widzenia Sądu było to logiczne i spójne, wyszedł on bowiem z założenia, że Komisja nie naruszyła prawa do obrony, nie udostępniając akt(201) . Zgodnie z linią rozumowania przyjętą w zaskarżonym wyroku nie istniała zatem potrzeba ponownego przesłuchania Solvay.
210. W związku z tym wywody Sądu w przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym są wystarczająco uzasadnione. Przedmiotem drugiej części zarzutu piątego, którą się teraz zajmę, jest kwestia, czy są one także merytorycznie poprawne pod względem prawnym.
b) Druga część zarzutu piątego
211. W drugiej części zarzutu piątego Solvay rozważa co do istoty kwestię, czy uchybienia proceduralne popełnione w 1990 r. w zakresie dostępu do akt wymagały później – przed wydaniem w 2000 r. drugiej decyzji nakładającej grzywnę, będącej przedmiotem niniejszej sprawy (decyzji 2003/6) – ponownego przesłuchania przedsiębiorstwa.
212. Solvay podnosi w istocie naruszenie jej prawa do bycia wysłuchaną, a także ogólnie jej prawa do obrony. Ponadto wnosząca odwołanie zarzuca naruszenia art. 47 akapit drugi, art. 48 i art. 52 ust. 3 karty praw podstawowych, art. 6 EKPC, art. 6 ust. 1 TUE, zasady dobrej administracji, a także art. 266 TFUE (ówczesnego art. 233 WE). Wszystkie te zarzuty szczegółowe dotyczą okoliczności, że Sąd pominął konieczność ponownego przesłuchania Solvay przez Komisję.
213. Prawo do bycia wysłuchanym jest częścią prawa do obrony, którego należy przestrzegać w postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji. Prawo do bycia wysłuchanym wymaga, by dane przedsiębiorstwo miało w trakcie postępowania administracyjnego możliwość przedstawienia w skuteczny sposób swego stanowiska w kwestii prawdziwości i znaczenia wskazywanych okoliczności faktycznych oraz w kwestii dokumentów, na których podstawie Komisja oparła swe twierdzenie o istnieniu naruszenia(202) . Na płaszczyźnie prawa wtórnego owa zasada była przewidziana w chwili wydania spornej decyzji w art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17(203) .
214. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że w 1990 r. – przed wydaniem pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/299) – Solvay została wysłuchana przez Komisję na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Sporna jest jedynie kwestia, czy po stwierdzeniu nieważności tej pierwszej decyzji nakładającej grzywnę środki, które Komisja miała podjąć zgodnie z art. 233 WE (obecnie art. 266 TFUE), obejmowały ponowne przesłuchanie.
215. W postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji, prowadzonym na podstawie rozporządzenia nr 17, z art. 233 WE nie wynika koniecznie obowiązek ponownego przeprowadzenia przez Komisję całego postępowania w sprawie. Komisja może raczej podjąć postępowanie na etapie, w którym sądy Unii stwierdziły uchybienie proceduralne. W zakresie w jakim czynności postępowania przeprowadzone wcześniej przed popełnieniem uchybienia proceduralnego były zgodne z prawem, nie muszą być one powtarzane.
216. W sprawie PVC, w której stwierdzono nieważność pierwszej decyzji Komisji z powodu uchybienia proceduralnego dotyczącego sposobu ostatecznego wydania tej decyzji przez kolegium komisarzy, Trybunał uznał, że Komisja nie musiała – przed wydaniem nowej decyzji, której treść jest zasadniczo identyczna – przeprowadzić ponownego przesłuchania zainteresowanych przedsiębiorstw(204) . Sąd oparł się na tym orzecznictwie w zaskarżonym wyroku celem uzasadnienia twierdzenia, że także w niniejszej sprawie nie było niezbędne ponowne przesłuchanie Solvay(205) .
217. Na pierwszy rzut oka sprawa PVC i niniejsza sprawa faktycznie wydają się podobne. R ównież w niniejszej sprawie stwierdzono bowiem nieważność pierwszej decyzji Komisji nakładającej grzywnę (decyzji 91/299) z powodu uchybienia proceduralnego popełnionego na końcu postępowania administracyjnego, a dokładnie przy uwierzytelnianiu decyzji.
218. Z bliższej analizy wynika jednak istotna różnica: inaczej niż w sprawie PVC postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie było ponadto dotknięte innym poważnym uchybieniem, które wystąpiło na długo przed ostatecznym przyjęciem i uwierzytelnieniem decyzji nakładającej grzywnę: zainteresowanemu przedsiębiorstwu Solvay nie został zapewniony dostęp do akt zgodnie z wymogami prawnymi(206) .
219. Prawdą jest, że sądy Unii nie zajmowały się prawem dostępu do akt i prawem do obrony w swoich wyrokach w przedmiocie pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/299)(207), ograniczyły się raczej wyłącznie do zbadania kwestii uwierzytelnienia. Nie można jednak z tego wywnioskować, że sądy Unii potwierdziły prawidłowy przebieg postępowania administracyjnego w odniesieniu do dostępu do akt i prawa do obrony.
220. Przeciwnie, jeśli chodzi o decyzję 91/297, która odnosiła się do tego samego postępowania administracyjnego z zakresu konkurencji co decyzja 91/299, Sąd stwierdził naruszenie prawa do obrony z powodu niepełnego dostępu do akt(208) . Ponadto już od 1982 r. stosowana jest jasna praktyka Komisji w odniesieniu do zapewnienia dostępu do akt(209) .
221. Można przyznać Komisji, że różne wyroki Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. nie zawierały jednoznacznych wskazówek w odniesieniu do celów i zakresu dostępu do akt, który należy zapewnić(210) . Najpóźniej jednak w chwili wydania w 2000 r. spornej w niniejszej sprawie drugiej decyzji nakładającej grzywnę wszystkie wątpliwości w tym względzie były już dawno wyjaśnione(211) .
222. W tych okolicznościach, po stwierdzeniu nieważności pierwszej decyzji nakładającej grzywnę, Komisja winna była podjąć w niniejszej sprawie postępowanie administracyjne na etapie następującym bezpośrednio po doręczeniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Zgodnie z wymogami prawa winna była przyznać Solvay pełny dostęp do akt oraz ponownie wysłuchać to przedsiębiorstwo na tej podstawie.
223. Okoliczność, że druga, sporna w niniejszej sprawie, decyzja nakładająca grzywnę (decyzja 2003/6) nie została wydana na podstawie żadnych nowych zarzutów, nie wpływa na spoczywający na Komisji obowiązek ponownego przesłuchania po zapewnieniu dostępu do akt(212) . Prawdą jest, że Solvay miała już w 1990 r. okazję wypowiedzenia się co do wszystkich zarzutów, będących podstawą zarówno pierwszej, jak i drugiej decyzji Komisji nakładającej grzywnę. Musiała to jednak zrobić na podstawie niezwykle fragmentarycznej znajomości akt, ponieważ zostały jej udostępnione tylko obciążające ją dokumenty(213) .
224. Prawo do bycia wysłuchanym nie ogranicza się do prawa do zajęcia stanowiska w przedmiocie wszystkich zarzutów Komisji. Zainteresowane przedsiębiorstwo musi raczej mieć możliwość przedstawienia swojego stanowiska, znając wszystkie części akt dostępne zgodnie z przepisami. W przeciwnym razie prawo do obrony w postępowaniu z zakresu konkurencji zostałoby pozbawione w dużej części skuteczności.
225. Okazja do zajęcia stanowiska ma zupełnie inną jakość, jeśli zainteresowanemu przedsiębiorstwu udostępniono wcześniej odpowiednio akta sprawy. W szczególności oczywiste jest, że przedsiębiorstwo, któremu zapewniono dostęp nie tylko do dokumentów obciążających, ale i odciążających, może bronić się skuteczniej przed zarzutami Komisji, niż przedsiębiorstwo, któremu przedstawiono wyłącznie materiały obciążające.
226. Sad naruszył zatem prawo w odniesieniu do prawa do bycia wysłuchanym, jako że nie uznał, iż ponowne przesłuchanie Solvay przez Komisję było niezbędne. W istocie chodzi tu o kontynuację naruszenia prawa, którym dotknięty jest zaskarżony wyrok w związku z prawem dostępu do akt(214) .
227. Nie zachodzi potrzeba dalszego rozważania podnoszonej również przez Solvay zasady dobrej administracji, ponieważ zaprezentowana w tym względzie argumentacja nie ma obok prawa do obrony i prawa do bycia wysłuchanym osobnego znaczenia. Jak już wskazano(215), nie zachodzi też potrzeby zbadania art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE.
c) Wniosek częściowy
228. Wobec powyższego druga część zarzutu piątego jest zasadna.
D – W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie (zarzut pierwszy)
229. W swoim zarzucie pierwszym, dotyczącym pkt 119–142 zaskarżonego wyroku, Solvay podnosi naruszenie jej prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. To prawo podstawowe zostało uznane w orzecznictwie Trybunału za ogólną zasadę prawa Unii zarówno w postępowaniu administracyjnym przed Komisją, jak i w postępowaniu sądowym przed sądami Unii(216) . W międzyczasie znalazło ono również wyraz w art. 41 ust. 1 i art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych.
230. Jakkolwiek sądy Unii zajmowały się już wielokrotnie problematyką rozsądnego czasu trwania postępowania w sprawach z zakresu konkurencji, kwestie prawne podniesione przez Solvay wydają się mieć szczególne znaczenie. Z jednej strony dotyczą one przypadku, w którym całkowity czas trwania postępowania, z uwzględnieniem wszystkich etapów postępowania administracyjnego i sądowego, z pewnością był szczególnie długi. Z drugiej strony zarzuty te zostały przedstawione w kontekście wejścia w życie traktatu z Lizbony w dniu 1 grudnia 2009 r., wraz z którym Karta prawa podstawowych Unii Europejskiej uzyskała moc wiążącą prawną (art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE).
231. Zarzut pierwszy dzieli się w sumie na pięć części, dotyczących częściowo oceny czasu trwania postępowania (zob. pkt 1 poniżej), a częściowo skutkom prawnym zbyt długiego czasu trwania postępowania (zob. pkt 2 poniżej).
1. Wymogi dotyczące oceny czasu trwania postępowania (części pierwsza i druga zarzutu pierwszego)
232. Wymogi prawne dotyczące oceny czasu trwania postępowania są przedmiotem dwóch pierwszych części zarzutu pierwszego.
a) W przedmiocie kwestii wstępnej, czy zarzuty szczegółowe Solvay są bezskuteczne
233. Wbrew twierdzeniom Komisji zarzuty szczegółowe Solvay dotyczące czasu trwania postępowania z pewnością nie są „w większości bezskuteczne”. Oczywiście ewentualne uchylenie zaskarżonego wyroku wymaga kolejnego kroku w rozumowaniu – rozważenia sankcji za zbyt długi czas trwania postępowania. Tymczasem badanie dotyczące czasu trwania postępowania jako takie jest nieuniknione(217), ponieważ bez stwierdzenia zbyt długiego czasu trwania postępowania prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie nie może zostać uznane za naruszone. Kryteria, które Sąd zastosował do oceny czasu trwania postępowania, nie mogą być całkowicie wyłączone spod kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym.
234. Zarzuty szczegółowe Solvay dotyczące czasu trwania postępowania byłyby co najwyżej bezskuteczne, gdyby wnosząca odwołanie podniosła je, nie stawiając jednocześnie zarzutów dotyczących skutków prawnych zbyt długiego czasu trwania postępowania. W niniejszej sprawie nie miało to jednak miejsca. Zaskarżony wyrok jest raczej podważany w obu tych punktach, przy czym części trzecia, czwarta i piąta zarzutu pierwszego odnoszą się konkretnie do skutków prawnych.
235. W związku z tym podniesiony przez Komisję zarzut bezskuteczności musi zostać oddalony.
b) W przedmiocie konieczności dokonania ogólnej oceny czasu trwania postępowania (pierwsza część zarzutu pierwszego)
236. W pierwszej części zarzutu pierwszego Solvay podnosi, że przy ocenie czasu trwania postępowania Sąd zbadał jedynie oddzielnie poszczególne etapy postępowania administracyjnego i sądowego, bez dokonania oceny jako całości postępowania trwającego od momentu wszczęcia dochodzenia w kwietniu 1989 r.
237. Rozsądny charakter terminu powinien być oceniany na podstawie okoliczności właściwych dla każdej sprawy, a w szczególności znaczenia sporu dla zainteresowanego, złożoności sprawy oraz zachowania strony skarżącej i właściwych władz(218) . Trybunał stwierdził w tym względzie, że wykaz istotnych kryteriów nie jest wyczerpujący(219) .
238. Bez wątpienia prawidłowe badanie czasu trwania postępowania wymaga, by Sąd ocenił z osobna długość każdego etapu postępowania(220) . Jeśli któryś z etapów postępowania był przewlekły, sama ta okoliczność uzasadnia stwierdzenie naruszenia prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie(221) .
239. Prawidłowe badanie czasu trwania postępowania obejmuje jednak nie tylko taką „fragmentaryczną” ocenę, lecz również ogólną ocenę czasu trwania postępowania administracyjnego, a także ewentualnego postępowania sądowego(222) .
240. Przeciwko wymogowi ogólnej oceny nie można podnieść zastrzeżenia, że postępowanie administracyjne i sądowe mają inny charakter, zaś wymogi, które ma spełnić organ administracji lub sąd uregulowane są w karcie praw podstawowych w różnych miejscach. Z punktu widzenia zainteresowanego przedsiębiorstwa znaczenie ma kwestia, kiedy jego „sprawa” zostanie ostatecznie rozpatrzona przez niezależny organ. Artykuł 41 ust. 1 i art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych zawierają jedynie dwa oblicza jednej i tej samej zasady proceduralnej, mianowicie zasady, że podmiot prawa może oczekiwać rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie.
241. Prawdą jest, że zasadniczo nie należy uznać naruszenia prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie w sytuacji, gdy żaden poszczególny etap postępowania administracyjnego i sądowego sam w sobie nie był zbyt długi. Im więcej jednak etapów obejmuje łącznie postępowanie składające się z jednego lub większej liczby postępowań administracyjnych lub sądowych, tym większą wagę ma ocena jego całkowitego czasu trwania.
242. W niniejszej sprawie po pierwszej części postępowania administracyjnego (od 1989 r. do 1990 r.) i pierwszym postępowaniu sądowym (od 1991 r. do 2000 r.) odbyła się – choć w podstawowym zakresie – druga część postępowania administracyjnego (2000 r.), a później nastąpiło drugie postępowanie sądowe (od marca 2001 r.)(223) . Łączny czas trwania wszystkich tych postępowań wyniósł w chwili wydania zaskarżonego wyroku ponad 20 lat; do dnia dzisiejszego upłynęły już 22 lata. Rzadko które postępowanie w europejskim prawie konkurencji trwało tak długo(224) .
243. W tych okolicznościach prawidłowe badanie czasu trwania postępowania nie mogło nastąpić bez uwzględnienia łącznego czasu trwania postępowania administracyjnego i sądowego do chwili wydania zaskarżonego wyroku. Skoro Sąd nie dokonał takiej całościowej oceny, naruszył w zaskarżonym wyroku prawo. Stąd pierwszą część zarzutu pierwszego należy uznać za zasadną.
c) W przedmiocie podniesionego braku uzasadnienia (druga część zarzutu pierwszego)
244. Solvay podnosi ponadto brak uzasadnienia (art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału), ponieważ Sąd nie uwzględnił w analizie dotyczącej czasu trwania postępowania etapu postępowania toczącego się przed nim samym.
245. Rzeczywiście Sąd nie wspomina ani jednym słowem o czasie trwania postępowania toczącego się przed nim (postępowanie w sprawie T‑57/01). Należy jednak wziąć pod uwagę okoliczność, że uzasadnienie wyroku wydanego w pierwszej instancji może być też dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje wystarczającym materiałem do sprawowania kontroli(225) .
246. W niniejszej sprawie Sąd stanął na stanowisku, że nie sam czas trwania postępowania, lecz dopiero wynikające z czasu trwania postępowania naruszenie prawa do obrony mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji. Skoro zdaniem Sądu nie można było stwierdzić naruszenia prawa do obrony, mógł on odstąpić od wyraźnego rozważenia w zaskarżonym wyroku argumentów Solvay dotyczących zbyt długiego czasu trwania postępowania przed Sądem. Nie można stwierdzić w tym zakresie żadnego braku uzasadnienia.
247. W tych okolicznościach druga część zarzutu pierwszego nie zasługuje na uwzględnienie.
2. Skutki prawne zbyt długiego czasu trwania postępowania (części trzecia, czwarta i piąta zarzutu pierwszego)
248. W częściach trzeciej, czwartej i piątej zarzutu pierwszego Solvay odnosi się do skutków prawnych ewentualnego przekroczenia rozsądnego czasu trwania postępowania administracyjnego i sądowego.
a) Wymóg naruszenia prawa do obrony (trzecia część zarzutu pierwszego)
249. W ramach trzeciej części zarzutu pierwszego podniesiona została kwestia prawna o podstawowym znaczeniu. Strony spierają się o to, czy ewentualne naruszenie podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie samo w sobie uzasadnia stwierdzenie nieważności spornej decyzji, czy też dodatkowo należy wykazać wpływ na zdolność zainteresowanego przedsiębiorstwa do obrony(226) .
250. W zaskarżonym wyroku Sąd stanął na stanowisku, że zbyt długi czas trwania postępowania może prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji, tylko jeśli zostanie wykazane, że nadmierny upływ czasu wpłynął na zdolność zainteresowanego przedsiębiorstwa do obrony(227) . To podejście jest zgodne z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, z którego wynika, że należy ustalić, czy czas trwania postępowania mógł mieć wpływ na jego wynik(228) .
251. Solvay uważa jednak to orzecznictwo za przestarzałe i wnosi do Trybunału o jego ponowne rozważenie w kontekście wiążącej mocy prawnej uzyskanej przez kartę praw podstawowych wraz z wejściem w życie traktatu z Lizbony.
252. Szczególne znaczenie w tym względzie mają postanowienia art. 52 ust. 3 karty. Przepis ten zawiera w swoim zdaniu pierwszym klauzulę homogeniczności, zgodnie z którą prawa podstawowe przewidziane w karcie, odpowiadające prawom gwarantowanym przez EKPC, mają to samo znaczenie i zakres, jak prawa określone w EKPC.
253. Prawdą jest, że będące prawem podstawowym Unii prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie zgodnie z art. 41 ust. 1 i art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych wzorowane jest na art. 6 ust. 1 EKPC(229) . Wbrew twierdzeniom Solvay, w świetle obecnej wykładni ETPCz art. 6 ust. 1 EKPC nie wymaga jednak stwierdzenia nieważności decyzji z zakresu konkurencji nakładającej grzywnę i przerwania postępowania administracyjnego wyłącznie z powodu przekroczenia rozsądnego terminu na rozpatrzenie sprawy.
254. Jak Komisja słusznie zauważa, zasadniczo należy stwierdzić, że EKPC pozostawia państwom sygnatariuszom konwencji pewien zakres swobodnego uznania w odniesieniu do sposobów i środków zwalczania naruszeń praw podstawowych(230) .
255. Z orzecznictwa ETPC w przedmiocie art. 6 ust. 1 EKPC można ponadto wywnioskować, że pełne uchylenie sankcji karnych i przerwanie danego postępowania karnego jest tylko jedną z możliwych form zadośćuczynienia w rozumieniu art. 41 EKPC za naruszenie prawa podstawowego wynikające z przewlekłego postępowania(231) . Nie ma tam mowy o spoczywającym na władzach krajowych obowiązku
uchylenia sankcji i przerwania postępowania. ETPC wyraźnie uznaje też, że obniżenie wymierzonej kary może stanowić właściwe zadośćuczynienie za przewlekłe postępowanie(232) . ETPC uznał za wystarczające stwierdzenie przewlekłości postępowania i obniżenie kary w szczególności w sprawie dotyczącej przestępstwa gospodarczego obejmującego poważne przypadki oszustwa, w której to sprawie postępowanie trwało 17 lat(233) . Moim zdaniem tego rodzaju rozwiązanie może zostać odpowiednio zastosowane także do postępowania z zakresu konkurencji, które jest podobne do postępowania w sprawie przestępstw gospodarczych.
256. Ponadto sam ETPC wydaje się nie zaliczać prawa konkurencji do klasycznego prawa karnego; ETPC stoi na stanowisku, że poza „twardym jądrem” prawa karnego wynikające z art. 6 ust. 1 EKPC gwarancje karnoprawne nie muszą być koniecznie stosowane z całą ich mocą(234) .
257. Tak więc przy obecnym stanie rzeczy należy uznać, że z nakazu homogeniczności przewidzianego w art. 52 ust. 3 zdanie pierwsze karty praw podstawowych nie wynika koniecznie – w ramach europejskiego prawa konkurencji – obowiązek stwierdzenia przez sądy Unii nieważności zaskarżonej decyzji z powodu naruszenia prawa podstawowego do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.
258. Prawdą jest, że zgodnie z art. 52 ust. 3 zdanie drugie karty praw podstawowych prawo Unii może wyjść poza standard określony w EKPC. Nie ma jednak powodu, by to uczynić w tym kontekście prawa konkurencji.
259. Przy orzekaniu sankcji za naruszenie podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie należy wziąć odpowiednio pod uwagę zarówno interesy zainteresowanego przedsiębiorstwa, jak i interes ogólny.
260. Interes zainteresowanego przedsiębiorstwa polega na uzyskaniu możliwie pełnego naprawienia skutków naruszenia prawa podstawowego(235) . Interes ogólny polega na zapewnieniu, by reguły konkurencji na wewnętrznym rynku europejskim, należące do podstawowych postanowień traktatów, były skutecznie stosowane(236)(237) .
261. Gdyby decyzja Komisji nakładająca grzywnę w dziedzinie konkurencji została uznana za nieważną wyłącznie z powodu przekroczenia rozsądnego terminu w postępowaniu administracyjnym lub sądowym, pociągnęłoby to za sobą nie tylko uchylenie nałożonej grzywny, lecz także uchylenie stwierdzenia naruszenia reguł konkurencji jako takiego. Takie rozwiązanie byłoby sprzeczne z interesem ogólnym polegającym na zapewnieniu skutecznego stosowania reguł konkurencji i wykraczałoby poza uzasadniony interes zainteresowanego przedsiębiorstwa polegający na uzyskaniu możliwie pełnego naprawienia skutków naruszenia jego praw podstawowych.
262. Przedsiębiorstwo nie może mieć możliwości podważenia istnienia naruszenia wyłącznie na tej podstawie, że nie rozpatrzono sprawy w rozsądnym terminie(238) . Wymierzenie kary za naruszenie wymogu przestrzegania rozsądnego terminu postępowania nie może bowiem w żadnym wypadku doprowadzić do umożliwienia przedsiębiorstwu kontynuowania lub ponowienia zachowania, które zostało uznane za sprzeczne z przepisami prawa Unii(239) .
263. Wobec powyższego uważam, że nie ma powodu, aby Trybunał dokonał rewizji swojego dotychczasowego orzecznictwa w tym zakresie. Stąd trzecią część zarzutu pierwszego należy oddalić.
b) Wpływ czasu trwania postępowania na zdolność Solvay do obrony w niniejszej sprawie (czwarta część zarzutu pierwszego)
264. Czwarta część zarzutu pierwszego dotyczy pkt 132–136 zaskarżonego wyroku, w których Sąd stwierdza, że ewentualne naruszenie zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie nie wpłynęło na zdolność Solvay do skutecznej obrony, tak że jej prawo do obrony nie zostało naruszone. Solvay uważa to w istocie za brak uzasadnienia i naruszenie zasady poszanowania prawa do obrony, a także zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. Sąd nie uwzględnił w wystarczającym stopniu trudności, z którymi Solvay boryka się, by zapewnić swą obronę po tak długim czasie.
i) W przedmiocie domniemywanego braku uzasadnienia
265. Domniemywany brak uzasadnienia w świetle art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału polega rzekomo na tym, że Sąd nie wypowiedział się na temat szeregu argumentów, które Solvay podniosła w pierwszej instancji w przedmiocie trudności napotkanych przy jej obronie.
266. Argumentacja ta nie jest przekonująca. Jak już wskazano, obowiązek uzasadnienia nie przewiduje przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania zaprezentowanego przez strony sporu, a uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje informacjami wystarczającymi dla sprawowania kontroli(240) .
267. Sąd wypowiada się wyraźnie, choć raczej krótko, na temat argumentu Solvay, że jest jej ciężko bronić się po tak długim czasie przed zarzutami Komisji. Stwierdza on w istocie, że od pierwszego postępowania sądowego w niniejszej sprawie Komisja nie przeprowadziła żadnych czynności dochodzeniowych i nie uwzględniła w spornej decyzji żadnej nowej okoliczności, która wymagałaby wykonywania prawa do obrony(241) .
268. Solvay może być innego zdania co do merytorycznej oceny okoliczności tej sprawy, nie wynika z tego jednak brak uzasadnienia(242) .
ii) W przedmiocie domniemywanego naruszenia prawa co do istoty
269. Twierdzenie Sądu, że upływ czasu nie wpłynął na zdolność Solvay do obrony, jest kwestionowane przez wnoszącą odwołanie także co do istoty. Solvay uważa je za naruszenie zasady poszanowania prawa do obrony, a także zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.
270. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że Solvay chce skłonić Trybunał do zastąpienia oceny okoliczności faktycznych dokonanej przez Sąd jego własną oceną, co w postępowaniu odwoławczym jest niedopuszczalne(243) .
271. Przy bliższej analizie okazuje się jednak, że Solvay zarzuca Sądowi nie tyle błędną ocenę okoliczności faktycznych, lecz raczej pominięcie istotnej z jej punktu widzenia okoliczności: Sąd nie wziął pod uwagę faktu, że upływ czasu od momentu wszczęcia postępowania miał wpływ na zdolność Solvay do obrony w postępowaniu sądowym . Sąd niesłusznie zajął się wyłącznie wpływem upływu czasu na zdolność Solvay do obrony przed Komisją (to jest w postępowaniu administracyjnym ).
272. Niniejsza argumentacja jest zasadna.
273. Przy badaniu, czy rzekomo zbyt długie postępowanie wpłynęło niekorzystnie na zdolność zainteresowanego przedsiębiorstwa do obrony, Sąd nie może ograniczać swojej analizy wyłącznie do obrony na jednym określonym etapie postępowanie. Musi on raczej zbadać w ogólny sposób, czy czas trwania postępowania mógł mieć wpływ na zdolność tego przedsiębiorstwa do obrony przed zarzutami Komisji (244) .
274. Prawdą jest, że owa obrona odbywa się przede wszystkim w postępowaniu administracyjnym, gdzie przedsiębiorstwu przysługuje prawo do bycia wysłuchanym na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Obrona nie ogranicza się jednak do postępowania administracyjnego. Zainteresowane przedsiębiorstwo może bowiem wnieść do sądów Unii skargę na decyzję Komisji nakładającą grzywnę (art. 263 akapit czwarty TFUE, ówczesny art. 230 akapit czwarty WE). Także w ramach takiego postępowania sądowego przedsiębiorstwo musi mieć możliwość skutecznej obrony przed zarzutami Komisji, które na tym etapie są zawarte w formalnej decyzji.
275. Tak więc Sąd niesłusznie ograniczył się do zbadania, czy Solvay mogła bronić się skutecznie w postępowaniu administracyjnym (245) oraz czy długość zakończonego
postępowania sądowego – postępowania sądowego w sprawie T‑32/91 d otyczącej pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/299) – miała niekorzystny wpływ(246) . Sąd nie włączył do swoich rozważań aktualnej
zdolności do obrony tego przedsiębiorstwa w drugim postępowaniu sądowym – postępowaniu sądowym w sprawie T‑57/01 dotyczącym spornej w niniejszej sprawie decyzji 2003/6.
276. W niniejszym przypadku należało uwzględnić zdolność do obrony przed Sądem w postępowaniu w sprawie T‑57/01 z dwóch powodów: z jednej strony z tego powodu, że Solvay wyraźnie wniosła o uwzględnienie czasu trwania toczącego się wówczas postępowania sądowego, z drugiej strony z uwagi na fakt, iż dopiero podczas tego postępowania sądowego – a dokładnie w 2005 r. – Solvay uzyskała dostęp do akt. Decydujące znaczenie miało zatem ustalenie, czy Solvay mogła jeszcze w 2005 r. bronić się skutecznie przed zarzutami lub ustaleniami Komisji.
277. Podstawowe prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie oznacza, że Komisja winna wydać swoją decyzję nakładającą grzywnę w postępowaniu z zakresu konkurencji na tyle wcześnie, by umożliwić zainteresowanemu przedsiębiorstwu skuteczną obronę przed tą decyzją przed sądami Unii.
278. Skoro Sąd nie rozważył tej istotnej pod względem prawnym okoliczności, zaskarżony wyrok narusza prawo.
iii) W przedmiocie kilku dalszych zarzutów szczegółowych
279. W ramach tej czwartej części zarzutu pierwszego Solvay podnosi wreszcie wypaczenie okoliczności faktycznych i naruszenie art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE.
280. Te dalsze zarzuty szczegółowe nie wymagają głębszej analizy. Zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia okoliczności faktycznych nie został wystarczająco poparty dowodami(247), a ja również nie widzę żadnych elementów, które wskazywałyby na takie wypaczenie. Jeśli chodzi o art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE, należy stwierdzić, że pierwsze postanowienie nie jest bezpośrednio stosowane, a drugie nie zawiera jako takie gwarancji praw podstawowych(248) .
iv) Wniosek częściowy
281. Czwarta część zarzutu pierwszego jest zatem częściowo zasadna.
c) W przedmiocie podnoszonej rezygnacji Solvay z obniżenia grzywny (piąta część zarzutu pierwszego)
282. W piątej i ostatniej części zarzutu pierwszego Solvay podważa konkretnie pkt 141 zaskarżonego wyroku. W punkcie tym Sąd stwierdza, że Solvay „w sposób wyraźny zrezygnowała w skardze z możliwości obniżenia grzywny w drodze rekompensaty za domniemywane naruszenie prawa do rozpatrzenia jej sprawy w rozsądnym terminie”. Solvay widzi w tym stwierdzeniu wypaczenie swoich argumentów zaprezentowanych w postępowaniu w pierwszej instancji.
283. Jak już wskazano w innym kontekście, takie wypaczenie należy przyjąć, gdy Sąd zrozumiał argumenty stron w ewidentnie nieprawidłowy sposób albo przedstawiono je, przeinaczając ich treść(249) .
284. W omawianym fragmencie zaskarżonego wyroku Sąd nie wskazuje niestety, do którego fragmentu skargi Solvay odnosi się. Na etapie postępowania odwoławczego strony zgodnie jednak ustaliły, że krytykowana przez Solvay wypowiedź Sądu odnosi się do pkt 149 i 150 skargi. W pkt 149 skargi przedsiębiorstwo podnosi w istocie, że jego zdaniem tylko stwierdzenie nieważności spornej decyzji może wyeliminować skutki zarzucanego naruszenia zasady rzetelnego postępowania; samo obniżenie grzywny nie może wyeliminować skutków naruszenia art. 6 EKPC. W pkt 150 skargi Solvay konkluduje zatem, że zarzucane przez nią oczywiste przekroczenie rozsądnego terminu może skutkować wyłącznie stwierdzeniem nieważności spornej decyzji(250) .
285. Nie widzę w przytoczonym fragmencie skargi rezygnacji z ewentualnego obniżenia grzywny z powodu czasu trwania postępowania. Z pewnością nie można przyjąć, jak czyni to Sąd, że z pism Solvay wynika „wyraźna rezygnacja” tego przedsiębiorstwa z obniżenia grzywny z powodu zbyt długiego czasu trwania postępowania.
286. Solvay przedstawia raczej dobitnie w pkt 149 i 150 swojej skargi w pierwszej instancji swój pogląd prawny. Przedsiębiorstwo to wyjaśnia, jakie skutki prawne w odniesieniu do podnoszonego naruszenia zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie uważa za wskazane: nie chodzi mu o obniżenie grzywny, lecz o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.
287. Pomiędzy przedstawieniem poglądu prawnego a wyraźną rezygnacją z możliwości obniżenia grzywny jako rekompensaty za domniemywane naruszenie prawa występuje podstawowa różnica. Sąd nie wziął pod uwagę tej różnicy w pkt 141 zaskarżonego wyroku.
288. Punkt 141 zaskarżonego wyroku wskazuje na to, że Sąd zrozumiał argumenty Solvay w pierwszej instancji w ewidentnie nieprawidłowy sposób, a ponadto przedstawił je, przeinaczając ich treść. Stanowi to wypaczenie argumentów tej strony.
289. Owo wypaczenie jest szczególnie widoczne, jeśli wziąć pod uwagę fakt, że Solvay – w innym kontekście, w swojej skardze złożonej w pierwszej instancji – wniosła właśnie do Sądu o obniżenie grzywny, odwołując się przy tym wyraźnie do swojej „argumentacji w ramach zarzutu nieważności”, a więc do swojej argumentacji dotyczącej zbyt długiego czasu trwania postępowania(251) .
290. W konsekwencji należy uwzględnić piątą część zarzutu pierwszego.
3. Wniosek częściowy
291. W związku z tym zarzut pierwszy zasługuje na częściowe uwzględnienie.
E – Uchylenie zaskarżonego wyroku
292. Jak wynika z powyższych rozważań, następujące zarzuty nie są skuteczne: zarzuty drugi, szósty, siódmy i ósmy.
293. Zarzut dziewiąty jest częściowo zasadny. Dotyczy on jednak wyłącznie szczególnych aspektów dyskryminacji w rozumieniu art. 82 akapit drugi lit. c) WE. Nie wpływa to na pozostałe aspekty praktyk rynkowych Solvay, które Komisja uważa za nadużycie i w odniesieniu do których Sąd nie naruszył prawa. W konsekwencji częściowa skuteczność zarzutu dziewiątego nie uzasadnia sama w sobie uchylenia zaskarżonego wyroku.
294. Zarzuty poświęcone prawu do obrony (zarzuty trzeci, czwarty i piąty) są natomiast zasadne w dużej części, podobnie jak zarzut dotyczący czasu trwania postępowania (zarzut pierwszy). Skuteczność każdego z tych zarzutów uzasadnia sama w sobie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości.
F – Rozstrzygnięcie w sprawie skargi w pierwszej instancji
295. Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunał może sam wydać ostateczne orzeczenie w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala.
296. Ma to miejsce w niniejszym przypadku. Wszystkie kwestie faktyczne i prawne, które mają znaczenie dla wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie skargi Solvay, zostały już omówione przed Sądem w pierwszej instancji, a strony miały możliwość przedstawienia swoich argumentów w tym względzie. Dlatego też nie jest konieczne skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd, a Trybunał może sam wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie skargi Solvay o stwierdzenie nieważności spornej decyzji. Biorąc pod uwagę szczególnie długi czas trwania postępowania, mianowicie 22 lata od kontroli przeprowadzonych przez Komisję w kwietniu 1989 r. do dnia dzisiejszego, Trybunał powinien skorzystać z tej możliwości.
297. Poniżej ograniczę się do krótkiego zbadania zgodności z prawem spornej decyzji pod kątem trzech konkretnych kwestii: dostępu do akt (pkt 1), prawa do bycia wysłuchanym (pkt 2) i czasu trwania postępowania (pkt 3).
1. W przedmiocie prawa dostępu do akt
298. Ustalono, że przed wydaniem spornej decyzji nie zapewniono Solvay dostępu do akt spełniającego wymogi prawne(252) .
299. Jak już wskazano, nie można wykluczyć, że w zagubionych tomach akt, których treść jest nieznana, Solvay mogłaby znaleźć informacje, które byłyby przydatne do jej obrony. Jest tak tym bardziej, że sama Komisja stoi na stanowisku, iż niektóre brakujące segregatory „zawierały korespondencję prowadzoną na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17”, a więc wystosowane przez Komisję do różnych przedsiębiorstw żądania udzielenia informacji oraz odpowiedzi tych przedsiębiorstw(253) . Takie uwagi przedstawione przez osoby trzecie mogły zawierać przydatne informacje dotyczące pozycji dominującej Solvay (na przykład w przedmiocie udziałów w rynku, siły konkurentów Solvay oraz zakresu siły wyrównawczej jej klientów); mogły znajdować się tam również wskazówki co do występowania lub niewystępowania obiektywnego uzasadnienia gospodarczego praktyk rynkowych Solvay(254) .
300. Istniała zatem przynajmniej możliwość, że gdyby zapewniono należyty dostęp do akt, postępowanie administracyjne wzięłoby inny obrót, choćby wyłącznie w odniesieniu do wysokości nałożonej grzywny.
301. W konsekwencji należy stwierdzić nieważność spornej decyzji w całości już tylko z powodu uchybień proceduralnych popełnionych w odniesieniu do dostępu do akt i zagubionych dokumentów. (Badanie przydatności do obrony Solvay dokumentów, z którymi mogła ona zapoznać się przed Sądem, nie jest zatem potrzebne.)
2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym
302. Ustalono ponadto, że przed wydaniem spornej decyzji w 2000 r. Solvay nie została ponownie wysłuchana przez Komisję, chociaż prawo tego wymagało(255) . Owo uchybienie proceduralne jest ściśle związane z brakiem dostępu do akt.
303. Nie można wykluczyć, że postępowanie administracyjne miałoby inny wynik, gdyby w 2000 r. Komisja umożliwiła przedsiębiorstwu – po zapewnieniu mu prawidłowego dostępu do akt – ponowne przedstawienie uwag w przedmiocie podniesionych wobec niego zarzutów(256) .
304. Także z tego powodu należy stwierdzić nieważność spornej decyzji w całości.
3. W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie
305. Jeśli chodzi wreszcie o czas trwania postępowania, należy go ocenić, uwzględniając wszystkie okoliczności danego przypadku(257) .
306. W niniejszej sprawie należy wziąć pod uwagę okoliczność, że w okresie pomiędzy stwierdzeniem nieważności jej pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/299) a pierwszym wyrokiem Trybunału w postępowaniu odwoławczym(258) Komisja nie podjęła żadnej czynności. W ten sposób okres czterech lat i siedmiu miesięcy upłynął bezproduktywnie(259) .
307. Ta bezczynność Komisji nie może zostać uzasadniona przez wniesione wówczas przez tę instytucję odwołanie od wyroku stwierdzającego nieważność pierwszej decyzji nakładającej grzywnę. Prawdą jest, że Komisja może w pełni wykorzystać dostępne jej środki proceduralne, a w przypadku przegrania sprawy w pierwszej instancji może wnieść odwołanie do Trybunału. Nie oznacza to jednak, że w toku takiego postępowania odwoławczego Komisja może zaniechać prowadzenia postępowania administracyjnego(260) .
308. Odwołanie nie ma skutku zawieszającego (art. 60 akapit pierwszy statutu Trybunału). Tak więc od dnia 29 czerwca 1995 r., dnia wydania w pierwszej instancji wyroku w sprawie T‑32/91, Komisja była zobowiązana – zgodnie z art. 233 akapit pierwszy WE (obecnie art. 266 akapit pierwszy TFUE) – do podjęcia środków wynikających z wyroku Sądu stwierdzającego nieważność. Zasada dobrej administracji również wymagałaby albo niezwłocznego przygotowania nowej decyzji merytorycznej, albo zakończenia postępowania administracyjnego.
309. Komisja mogła z łatwością podjąć postępowanie administracyjne już w lipcu 1995 r., zamiast czekać na to do kwietnia 2000 r.(261) . W swojej nowej decyzji nakładającej grzywnę musiała tylko wyjaśnić, że w przypadku uwzględnienia jej odwołania decyzja ta stanie się nieważna.
310. W tych okolicznościach dochodzę do wniosku, że postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie trwało zbyt długo z samego tylko powodu, że Komisja nie podjęła działania przez blisko pięć lat pomiędzy lipcem 1995 r. a kwietniem 2000 r. Jak już stwierdzono(262), w związku z tym nie istnieje potrzeba zbadania czasu trwania innych etapów postępowania lub ogólnie całego postępowania(263) .
311. Oczywiście stwierdzone w ten sposób naruszenie zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie uzasadnia stwierdzenie nieważności spornej decyzji jedynie wówczas, gdy zdolność zainteresowanego przedsiębiorstwa do obrony została naruszona z powodu czasu trwania postępowania(264) . Ciężar dowodu w tym względzie spoczywa na przedsiębiorstwie.
312. Trybunał stawia zwykle surowe wymogi wobec takiego dowodu(265) : argumenty zainteresowanego przedsiębiorstwa muszą opierać się na przekonujących dowodach i nie mogą być zbyt abstrakcyjne i nieprecyzyjne(266) . Jeśli na przykład uważa się, tak jak w niniejszej sprawie, że zdolność do obrony została ograniczona ze względu na odejście byłych pracowników, należy wówczas zasadniczo wymienić takie osoby z nazwiska, podać ich stanowisko i moment odejścia z pracy, określić rodzaj i zakres informacji lub wyjaśnień, jakich można byłoby od nich oczekiwać, oraz wskazać okoliczności uniemożliwiające złożenie zeznań przez te osoby(267) .
313. Bez wątpienia Solvay nie przedstawiła równie szczegółowych informacji w toku niniejszego postępowania sądowego przed sądami Unii.
314. W niniejszej sprawie należy jednak wziąć pod uwagę okoliczność, że od lat 1983–1990, w których Solvay miała dopuścić się nadużycia pozycji dominującej, do chwili wydania pod koniec 2000 r. drugiej decyzji nakładającej grzywnę upłynęło już od dziesięciu do siedemnastu lat. Kiedy w 2005 r. zapewniono wreszcie Solvay dostęp do akt przed Sądem, od okresu, w którym miały miejsce naruszenia stwierdzone przez Komisję, upłynęło już od piętnastu do dwudziestu dwóch lat.
315. Oczywiste jest, że wspomnienia pracowników przedsiębiorstwa – tym bardziej byłych pracowników – bledną po tak długim czasie. Ponadto w niniejszej sprawie część zakładów Solvay, w których produkowany był węglan sodu (soda), zostało w tym czasie zamkniętych(268) .
316. W postępowaniu w pierwszej instancji Solvay zaproponowała Sądowi przedstawienie dowodu pozwalającego na rekonstrukcję składu jej działu „węglan” w spornym okresie oraz podanie nazwisk członków ówczesnego personelu kierowniczego, a także momentu ich odejścia.
317. W szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy nie można było rozsądnie oczekiwać od Solvay niczego więcej.
318. W szczególności nie można poczytywać na niekorzyść wnoszącej odwołanie okoliczności, że nie wskazała szczegółowo wydarzeń i środków dowodowych, w przedmiocie których jej byli pracownicy mogliby dostarczyć informacji. Przedsiębiorstwo nie zna bowiem do dzisiaj wszystkich części akt, które winny były zostać mu przedstawione(269) . Nie można wymagać od Solvay przedstawienia dowodu co do tego, czy i w jakim zakresie jej byli pracownicy mogliby udzielić informacji w przedmiocie zagubionych tomów akt, których treść jest nieznana i nie była dostępna do wglądu w żadnym momencie postępowania.
319. Zasadniczo poprzeczka w postaci wymogów dotyczących wykazania ograniczenia zdolności do obrony w wyniku upływu czasu nie może zostać postawiona tak wysoko, że nadmiernie utrudni lub praktycznie uniemożliwi zainteresowanemu przedsiębiorstwu przedstawienie jakiegokolwiek dowodu.
320. Jeśli chodzi o nieodwracalną utratę części akt, które zawierały prawdopodobnie korespondencję Komisji z przedsiębiorstwami trzecimi(270), nie można wykluczyć, że byli pracownicy Solvay mogliby dopomóc przedsiębiorstwu w jego obronie, gdyby można było nawiązać z nimi kontakt. W szczególności nie można wykluczyć, że owi pracownicy mogliby dostarczyć informacji drugoplanowych, które nie były dostępne przy wykorzystaniu samych uwag na piśmie.
321. Wobec powyższego występują wystarczające powody, aby uznać, że zbyt długi czas trwania postępowania ograniczył zdolność Solvay do obrony przed zarzutami Komisji. Z tego tylko względu należy stwierdzić nieważność spornej decyzji.
4. Wniosek częściowy
322. Już z rozważań dotyczących niektórych kwestii prawnych podniesionych przez wnoszącą odwołanie w pierwszej instancji w związku z dostępem do akt, prawem do bycia wysłuchanym i czasem trwania postępowania wynika, że należy stwierdzić nieważność spornej decyzji Komisji (decyzji 2003/6) w całości. Zbadanie pozostałych zarzutów podniesionych przez Solvay w pierwszej instancji nie jest zatem konieczne.
V – W przedmiocie żądania obniżenia grzywny
323. Poza uchyleniem zaskarżonego wyroku i stwierdzeniem nieważności spornej decyzji(271) Solvay wnosi też o uchylenie lub obniżenie ponownie ustalonej przez Sąd grzywny, mianowicie z tytułu naprawienia poważnych strat, które miała ponieść ze względu na wyjątkowo długo trwające postępowanie.
324. Zgodnie z proponowanym przeze mnie rozwiązaniem prowadzącym do uchylenia zaskarżonego wyroku(272) oraz stwierdzenia nieważności spornej decyzji(273), to osobne żądanie Solvay traci swoje znaczenie. Poniżej rozważę je jednak pomocniczo tytułem uzupełnienia.
A – Uwaga wstępna
325. Z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału można wyprowadzić dwa różne podejścia w kwestii zbyt długiego czasu trwania postępowania. W sprawie Baustahlgewebe, w której na dane przedsiębiorstwo nałożono grzywnę za naruszenie prawa konkurencji, Trybunał przyznał owemu przedsiębiorstwu obniżkę grzywny(274) . Natomiast w sprawie Der Grüne Punkt, w której nie została nałożona taka grzywna, Trybunał mógł jedynie uprzedzić zainteresowane przedsiębiorstwo o możliwości wniesienia skargi odszkodowawczej na podstawie art. 268 TFUE w związku z art. 340 akapit drugi TFUE (kiedyś art. 235 WE w związku z art. 288 akapit drugi WE)(275) .
326. Na rozprawie Komisja wyraziła preferencję na rzecz drugiego rozwiązania, które przyjęto w sprawie Der Grüne Punkt. Uzasadniła to koniecznością skutecznego stosowania prawa konkurencji. Obniżenie grzywny ograniczałoby jej zdaniem skuteczność wykonywania europejskich reguł konkurencji.
327. To zastrzeżenie nie jest przekonujące.
328. Z jednej strony prawdą jest, że wykonanie europejskich reguł konkurencji, niezbędnych do funkcjonowania rynku wewnętrznego(276), jest bez wątpienia podstawowym celem traktatów(277) . Dla osiągnięcia tego celu niezbędne są skuteczne i odstraszające sankcje.
329. Z drugiej jednak strony w postępowaniu takim jak postępowanie administracyjne z zakresu konkurencji, które posiada cechy podobne do postępowania karnego(278), należy w szczególny sposób uwzględnić podstawowe gwarancje proceduralne. Prawo konkurencji może być wykonane jedynie przy użyciu środków zgodnych z wymogami państwa prawa. Jeśli zatem w postępowaniu z zakresu konkurencji naruszone zostaje prawo podstawowe, takie jak prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie, zainteresowane przedsiębiorstwo ma wówczas prawo do skutecznej rekompensaty.
330. Poszukiwanie rozwiązania problemu dotyczącego przekroczenia rozsądnego czasu trwania postępowania musi zatem koniecznie odbywać się z zachowaniem równowagi pomiędzy wymogiem wykonywania reguł konkurencji z jednej strony i wymogiem skutecznej rekompensaty za naruszenie praw podstawowych z drugiej strony.
331. Biorąc pod uwagę względy ekonomii procesowej i konieczność zapewnienia zainteresowanemu przedsiębiorstwu bezpośrednich i skutecznych środków prawnych, Trybunał powinien – tam, gdzie to możliwe, a więc w przypadku nałożenia grzywny – kierować się nadal rozwiązaniem zaprezentowanym w wyroku w sprawie Baustahlgewebe(279) .
332. Skuteczne stosowanie prawa konkurencji jest w takich przypadkach zapewnione poprzez stwierdzenie naruszenia i zobowiązanie danego przedsiębiorstwa do jego zakończenia(280) . Grzywna ustalona wcześniej przez Komisję lub przez Sąd ma skutek odstraszający w stosunku do innych podmiotów gospodarczych. Trybunał nie podważa jej proporcjonalności do okoliczności faktycznych. „Metoda Baustahlgewebe” prowadzi jedynie do pewnego rodzaju potrącenia między wcześniej nałożoną grzywną a kwotą uznaną za odpowiednią rekompensatę za zbyt długi czas trwania postępowania(281) .
B – Obniżenie grzywny
333. Orzecznictwo Baustahlgewebe(282) opiera się ostatecznie na przysługującym Trybunałowi zgodnie z art. 261 TFUE nieograniczonym prawie orzekania w odniesieniu do kar nakładanych z zakresu konkurencji na podstawie art. 17 rozporządzenia nr 17(283) . Trybunał może zatem według uznania uchylać, obniżać albo podwyższać grzywny albo okresowe kary pieniężne.
334. Stosując orzecznictwo Baustahlgewebe, należy na wstępie zbadać czas trwania postępowania (zob. w tym względzie pkt 1), a następnie określić zakres ewentualnego obniżenia grzywny (zob. w tym względzie pkt 2).
1. W przedmiocie zbyt długiego czasu trwania postępowania administracyjnego i postępowania sądowego
335. Jak już wskazałam(284), rozsądny charakter czasu trwania postępowania powinien być oceniany na podstawie okoliczności właściwych dla każdej sprawy, a w szczególności znaczenia sporu dla zainteresowanego, złożoności sprawy oraz zachowania strony skarżącej i właściwych władz.
336. Należy przy tym zbadać z osobna poszczególne etapy postępowania, należy jednak również dokonać ogólnej oceny czasu trwania postępowania administracyjnego i postępowania sądowego(285) .
337. Spośród poszczególnych etapów postępowania dwa są szczególnie problematyczne w świetle zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie: okres całkowitej bezczynności Komisji podczas pierwszego postępowania odwoławczego (postępowanie w sprawach połączonych C‑287/95 P i C‑288/95 P) oraz drugie postępowanie przed Sądem (postępowanie w sprawie T‑57/01)(286) .
338. Wskazano już, że trwająca cztery lata i siedem miesięcy bezczynność Komisji od lipca 1995 r. do kwietnia 2000 r., to jest podczas pierwszego postępowania odwoławczego, naruszyła podstawowe prawo Solvay do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie(287) . Dla celów niniejszego postępowania nie ma zatem znaczenia kwestia, czy w tym samym okresie Trybunał jako instancja odwoławcza jest także odpowiedzialny za zbyt długi czas trwania postępowania wynoszący cztery lata i siedem miesięcy.
339. Jeśli chodzi o drugie postępowanie przed Sądem (sprawa T‑57/01), jego czas trwania wynoszący osiem lat i dziewięć miesięcy na pierwszy rzut oka wydaje się niezwykle długi.
340. Jak słusznie podnosi wnosząca odwołanie, tak długi czas trwania postępowania w niniejszej sprawie nie może być uzasadniony jakąkolwiek złożonością sprawy. Sąd miał do czynienia tylko z dwiema stronami, nie było niemalże konieczności dokonywania tłumaczeń(288), a podniesione przez strony kwestie faktyczne i prawne nie były szczególnie trudne. Występował wprawdzie związek z równolegle toczącym się postępowaniem w sprawie T‑58/01, jednak tożsamość wielu zarzutów podniesionych w obu sprawach powinna przyczyniać się przy ich analizowaniu do efektu synergii, a w ten sposób raczej przyspieszyć postępowanie, niż je opóźnić.
341. Z pewnością dużą część opóźnień w postępowaniu można wyjaśnić koniecznością zapewnienia Solvay podczas postępowania sądowego dostępu do akt postępowania administracyjnego(289) . Nie można jednak zaakceptować okoliczności, że potrzebne na to było półtora roku, a nawet dwa lata, jeśli wziąć pod uwagę pisma złożone przez strony(290) . Ta strata czasu nie może działać na szkodę Solvay. Sąd powinien był w razie potrzeby wyznaczyć Komisji jasne terminy i wyciągnąć wobec niej odpowiednie konsekwencje w wypadku, gdyby nie dotrzymała tych terminów.
342. Ponadto można wskazać na pewne okresy znacznej bezczynności Sądu w postępowaniu w pierwszej instancji. Na przykład należy podkreślić, że 29 miesięcy upłynęło między dniem przedstawienia przez Komisję uwag w przedmiocie przydatności pewnych dokumentów dla obrony Solvay a otwarciem procedury ustnej(291) . Należy też wskazać, że niemal 18 miesięcy upłynęło między rozprawą przeprowadzoną w dniu 26 czerwca 2008 r. a wydaniem zaskarżonego wyr oku w dniu 17 grudnia 2009 r.(292) .
343. Rozumie się samo przez się, że problemy dotyczące wewnętrznej organizacji Sądu – na przykład takie, które związane są z okresowym odnowieniem składu sędziowskiego albo z niemożnością uczestniczenia przez sędziów w posiedzeniach – nie mogą działać na szkodę podsądnego(293) .
344. W tych okolicznościach zarówno postępowanie administracyjne, jak i postępowanie sądowe w niniejszej sprawie trwały zbyt długo.
345. Pogląd ten potwierdza analiza łącznego czasu trwania wszystkich etapów postępowania administracyjnego i sądowego w niniejszej sprawie:
– Zgodnie z orzecznictwem ETPC dotyczącym art. 6 ust. 1 EKPC punktem wyjścia obliczenia czasu trwania postępowania winien być dzień, w którym wobec Solvay zastosowano po raz pierwszy środki przedsięwzięte na podstawie żywionego wobec niej podejrzenia, a które miały istotny wpływ na jej sytuację(294) . W niniejszej sprawie miało to miejsce na długo przed pismem w sprawie przedstawienia zarzutów (które jest podobne do formalnego „oskarżenia”): nastąpiło to już w dniu, w którym Komisja przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach Solvay w kwietniu 1989 r.(295) .
– W tym czasie postępowanie nie zostało w żadnym momencie przerwane.
– Za przewidywalny punkt końcowy należy uznać dzień, w którym Trybunał wyda wyrok w niniejszym postępowaniu odwoławczym(296) .
346. Do chwili obecnej łączny czas trwania postępowania wynosi już 22 lata. Nie ma potrzeby ustalenie, czy tak długi czas trwania postępowania może w ogóle być uzasadniony. W każdym razie dla takiego uzasadnienia konieczne byłoby wystąpienie nadzwyczajnych okoliczności, takich jak na przykład szczególna złożoność rozważanych kwestii faktycznych i prawnych lub istotne przyczynienie się danego przedsiębiorstwa do pewnych opóźnień w postępowaniu. Nie ma o tym mowy w niniejszej sprawie.
347. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że łączny czas trwania postępowania nie może być uzasadniony samą tylko okolicznością, że przedawnienie w zakresie postępowania jeszcze nie nastąpiło(297) . Termin przedawnienia zakreśla bowiem najszersze ramy czasowe, w których mogą zostać przyjęte środki zmierzające do nałożenia grzywny za naruszenia europejskich reguł konkurencji. W ramach terminu przedawnienia zasada rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie wymaga, by przeprowadzenie dochodzenia i wydanie decyzji nastąpiło niezwłocznie oraz by nie dochodziło do nieuzasadnionych okresów bezczynności. Podczas trwającego postępowania dane przedsiębiorstwa znajdują się bowiem pod znaczną presją i stoją nieustannie w obliczu niepewności co do tego, kiedy wszczęte przeciw nim postępowanie skończy się i jaki będzie jego wynik. W tej sytuacji zasada rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie gwarantuje im pełniejszą ochronę wykraczającą poza ochronę wynikającą z przedawnienie w zakresie postępowań(298) .
348. Wobec powyższego dochodzę do wniosku, że podstawowe prawo Solvay do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie zostało naruszone.
349. Przy zastosowaniu orzecznictwa Baustahlgewebe(299) należy zatem uchylić zaskarżony wyrok z powodu zbyt długiego czasu trwania postępowania przynajmniej w zakresie, w jakim ustalono w nim grzywnę w wysokości 19 mln EUR.
2. W przedmiocie wysokości obniżenia grzywny
350. Zapytane podczas rozprawy, strony przedstawiły bardzo rozbieżne stanowiska na temat wysokości należnego w niniejszej sprawie obniżenia grzywny. Podczas gdy Solvay domaga się – z uwagi na czas trwania postępowania – tak istotnego obniżenia grzywny, że sankcja miałaby wówczas charakter jedynie symboliczny, Komisja reprezentuje pogląd krańcowo odmienny: jej zdaniem nie grzywna, ale jej obniżenie powinno mieć charakter symboliczny.
351. W sprawie Baustahlgewebe, jedynym jak dotychczas zaistniałym przypadku, wysokość obniżenia grzywny przez Trybunał była nieistotna: ustalona przez Sąd na 3 mln ECU grzywna została obniżona o kwotę 50 000 ECU(300) ; co stanowi obniżkę w wysokości 1,67%.
352. Należy powątpiewać, czy takie niewielkie obniżenie grzywny byłoby dzisiaj nadal właściwe w świetle wymogów stawianych przez ETPC. Zgodnie z orzecznictwem ETPC dotyczącym art. 6 ust. 1 EKPC, które zgodnie z art. 52 ust. 3 zdanie pierwsze karty praw podstawowych należy uwzględniać również w prawie Unii, decydujące znaczenie w odniesieniu do rekompensaty ma okoliczność, jak bardzo został przekroczony rozsądny termin rozpatrzenia sprawy(301) .
353. W niniejszej sprawie zarówno poszczególne etapy postępowania administracyjnego i postępowania sądowego, jak i wszystkie etapy postępowań, rozważane łącznie, świadczą o istotnym przekroczeniu rozsądnego terminu: bezczynność trwająca cztery lata i siedem miesięcy w postępowaniu administracyjnym(302), postępowanie sądowe w pierwszej instancji trwające osiem lat i dziewięć miesięcy(303) oraz łączny czas trwania postępowania wynoszący dwadzieścia dwa lata do dnia dzisiejszego(304) wykraczają – w braku nadzwyczajnych okoliczności – poza wszelkie wyobrażalne granice rozsądnego terminu rozpatrzenia sprawy.
354. W tych okolicznościach stosunkowo niewielkie obniżenie grzywny, którego Trybunał dokonał w wyroku w sprawie Baustahlgewebe, a które Komisja wydaje się mieć na myśli także w niniejszej sprawie, w żadnym wypadku nie jest właściwe.
355. Naruszenie prawa podstawowego wynikające ze zbyt długiego czasu trwania postępowania wymaga skutecznej sankcji. Należy przy tym uwzględnić z jednej strony wagę popełnionego przez dane przedsiębiorstwo naruszenia, a z drugiej strony wagę naruszenia prawa podstawowego, wynikającego ze zbyt długiego czasu trwania postępowania(305) .
356. W niniejszej sprawie należy uznać, że doszło do poważnego naruszenia podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. Uzasadnia to znaczne obniżenie grzywny. Jednocześnie należy jednak wziąć pod uwagę okoliczność, że zgodnie z ustaleniami Komisji praktyki Solvay stanowiły „wyjątkowo poważne naruszenia” jednego z postanowień będących podstawą rynku wewnętrznego (art. 82 WE)(306) . Po rozważeniu wszystkich okoliczności niniejszej sprawy uważam za właściwe obniżenie grzywny o 50%. Za punkt wyjścia tych obliczeń należy przyjąć grzywnę w wysokości ustalonej przez Sąd.
357. Jeśli zatem Trybunał nie uchyli zaskarżonego wyroku w całości i nie stwierdzi nieważności spornej decyzji(307), proponuję przynajmniej obniżenie grzywny w wysokości 19 mln EUR o 50%.
VI – Koszty
358. Zgodnie z art. 122 akapit pierwszy regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości, jeżeli odwołanie jest zasadne i Trybunał orzeka wyrokiem kończącym postępowanie w sprawie, rozstrzyga on o kosztach.
359. Zgodnie z art. 69 § 2 w związku z art. 118 regulaminu postępowania kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Solvay wniosła o obciążenie Komisji zarówno kosztami postępowania w pierwszej instancji, jak i kosztami postępowania odwoławczego, a Komisja przegrała sprawę w obu instancjach, należy obciążyć ją kosztami postępowania w obydwu instancjach.
VII – Wnioski
360. W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał orzekł w następujący sposób:
1) Wyrok Sądu z dnia 17 grudnia 2009 r. w sprawie T‑57/01 Solvay przeciwko Komisji zostaje uchylony.
2) Stwierdza się nieważność decyzji Komisji 2003/6/WE z dnia 13 grudnia 2000 r.
3) Komisja zostaje obciążona kosztami postępowania w obydwu instancjach.
(1) .
(2)  –	Soda stosowana jest do wyrobu szkła (ciężka soda) oraz w przemyśle chemicznym i przy obróbce metali (lekka soda). Należy rozróżnić sodę naturalną (ciężka soda) i syntetyczną (ciężka i lekka soda). Sodę naturalną uzyskuje się poprzez rozdrabnianie, oczyszczanie i kalcynację trony. Sodę syntetyczną otrzymuje się w wyniku reakcji soli kamiennej z wapieniem metodą „amoniakalną” opracowaną przez braci Solvay w 1863 r.
(3)  –	Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwana dalej „EKPC”, podpisana w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.).
(4)  –	Skarga Solvay do ETPC została złożona w dniu 26 lutego 2010 r. i jest załączona do odwołania tego przedsiębiorstwa wniesionego w niniejszym postępowaniu.
(5)  –	Zobacz w tym względzie oraz co do poniższego pkt 19–59 zaskarżonego wyroku.
(6)  –	Rozporządzenie Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwsze rozporządzenie wprowadzające w życie art. 85 i 86 traktatu (Dz.U. 13, s. 204).
(7)  –	Solvay SA (niegdyś Solvay i Cie SA) jest spółką akcyjną prawa belgijskiego prowadzącą działalność w sektorze farmaceutycznym, chemicznym, tworzyw sztucznych i przetwórczym. Poza Solvay kontrole dotyczyły także przedsiębiorstw: AKZO, Chemische Fabrik Kalk (CFK), Imperial Chemical Industries (ICI), Matthes & Weber i Rhône Poulenc. Podstawą tych kontroli była decyzja Komisji z dnia 5 kwietnia 1989 r. w sprawie przeprowadzenia kontroli, cytowana w pkt 19 zask arżonego wyroku.
(8)  –	W przedmiocie stwierdzonego przez Komisję udziału Solvay w kartelu zob. moją opinię z dzisiaj w równoległej, zawisłej przez Trybunałem sprawie C‑110/10 P Solvay przeciwko Komisji.
(9)  –	Decyzja Komisji 91/299/EWG z dnia 19 grudnia 1990 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 86 traktatu EWG (IV/33.133 – C: Węglan sodu – Solvay) (Dz.U. 1991, L 152, s. 21). Decyzja ta jest jedną z czterech decyzji skierowanych przez Komisję w tym dniu do przedsiębiorstw działających na rynku sody. Jedna z pozostałych decyzji skierowana jest do Solvay i ICI (decyzja Komisji 91/297/EWG z dnia 19 grudnia 1990 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 85 traktatu EWG [IV/33.133 – A: Węglan sodu – Solvay, ICI; Dz.U. 1991, L 152, s. 1]), kolejna – do Solvay i CFK (decyzja Komisji 91/298/EWG z dnia 19 grudnia 1990 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 85 traktatu EWG [IV/33.133 – B: Węglan sodu – Solvay, CFK; Dz.U. 1991, L 152, s. 16]), a ostatnia – do ICI (decyzja Komisji 91/300/EWG z dnia 19 grudnia 1990 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 86 traktatu EWG [IV/33.133 – D: Węglan sodu – ICI; Dz.U. 1991, L 152, s. 40]).
(10)  –	Wówczas 20 mln ECU.
(11)  –	Wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑32/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1825, utrzymany w mocy wyrokiem Trybunału z dnia 6 kwietnia 2000 r. w sprawach połączonych C‑287/95 P i C‑288/95 P Komisja przeciwko Solvay, Rec. s. I‑2391.
(12)  –	Punkt 455 zaskarżonego wyroku.
(13)  –	Decyzja Komisji 2003/6/WE z dnia 13 grudnia 2000 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 82 traktatu WE (sprawa COMP/33.133 – C: Węglan sodu – Solvay) (Dz.U. 2003, L 10, s. 10; zwana też dalej „sporną decyzją”). W tym samym dniu Komisja wydała także decyzję 2003/5/WE z dnia 13 grudnia 2000 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (COMP/33.133 – B: Węglan sodu – Solvay, CFK) (Dz.U. 2003, L 10, s. 1), stanowiącą kontekst toczącego się równolegle przed Trybunałem postępowania odwoławczego w sprawie C‑110/10 P Solvay przeciwko Komisji.
(14)  –	Wyrok Sądu z dnia 17 grudnia 2009 r. w sprawie T‑57/01 Solvay przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4621. W tym samym dniu Sąd wydał wyrok w równolegle toczącym się postępowaniu w sprawie T‑58/01 Solvay przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4781; ten ostatni wyrok jest również przedmiotem toczącego się przed Trybunałem postępowania odwoławczego w sprawie C‑110/10 P Solvay przeciwko Komisji.
(15)  –	Zwana dalej również „wnosząca odwołanie”.
(16)  –	Rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu (Dz.U. L 1, s. 1). Zgodnie z art. 45 akapit drugi tego rozporządzenia obowiązuje ono od dnia 1 maja 2004 r.
(17)  –	Skoro sporna decyzja została wydana w grudniu 2000 r., znajduje do niej zastosowanie traktat WE w brzmieniu nadanym traktatem z Amsterdamu (który został podpisany w dniu 2 października 1997 r. i wszedł w życie w dniu 1 maja 1999 r.).
(18)  –	Dz.U. C 45, s. 7.
(19)  –	Zobacz w tym względzie moją opinię z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie C‑95/04 P British Airways przeciwko Komisji, zwanej „British Airways”, Zb.Orz. s. I‑2331, pkt 28.
(20)  –	Motyw 136 spornej decyzji, przytoczony w pkt 251 zaskarżonego wyroku.
(21)  –	Zobacz w tym względzie odesłania w pkt 253 zaskarżonego wyroku.
(22)  –	Wyroki Trybunału: z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie C‑259/96 P Rada przeciwko de Nil i Impens, Rec. s. I‑2915, pkt 32, 33; z dnia 17 maja 2001 r. w sprawie C‑449/98 P IECC przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3875, pkt 70; z dnia 2 kwietnia 2009 r. w sprawie C‑202/07 P France Télécom przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑2369, pkt 29; z dnia 14 października 2010 r. w sprawie C‑280/08 P Deutsche Telekom przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑9555, pkt 136.
(23)  –	Punkt 251 zaskarżonego wyroku.
(24)  –	Punkty 252, 253 zaskarżonego wyroku.
(25)  –	Punkt 254 zdanie pierwsze zaskarżonego wyroku.
(26)  –	Wyroki Trybunału: z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawie C‑362/05 P Wunenburger przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑4333, pkt 80; z dnia 20 maja 2010 r. w sprawie C‑583/08 P Gogos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑4469, pkt 35.
(27)  –	Wynika to wyraźnie z pkt 259 zaskarżonego wyroku.
(28)  –	Zobacz w tym względzie ponownie motyw 136 spornej decyzji i pkt 251 zaskarżonego wyroku.
(29)  –	Wyroki Trybunału: z dnia 18 marca 1993 r. w sprawie C‑35/92 P Parlament przeciwko Frederiksen, Rec. s. I‑991, pkt 31; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawach połączonych C‑403/04 P i C‑405/04 P Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Sumitomo”, Zb.Orz. s. I‑729, pkt 106; z dnia 2 kwietnia 2009 r. w sprawie C‑431/07 P Bouygues i Bouygues Télécom przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑2665, pkt 148, 152; ww. w przypisie 22 wyrok w sprawie Deutsche Telekom przeciwko Komisji, pkt 108.
(30)  –	Wyroki Trybunału: z dnia 9 września 2008 r. w sprawach połączonych C‑120/06 P i C‑121/06 P FIAMM i FIAMM Technologies przeciwko Radzie i Komisji, Zb.Orz. s. I‑6513, pkt 96; z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie C‑440/07 P Komisja przeciwko Schneider Electric, Zb.Orz. s. I‑6413, pkt 135; ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie Gogos przeciwko Komisji, pkt 30; wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r. w sprawie C‑480/09 P AceaElectrabel Produzione przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑13355, pkt 77.
(31)  –	Wyrok Trybunału z dnia 25 października 2007 r. w sprawie C‑167/06 P Komninou i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑141*, pkt 22.
(32)  –	Punkt 258 zaskarżonego wyroku.
(33)  –	Punkt 259 zaskarżonego wyroku.
(34)  –	Zobacz w tym względzie pkt 24–37 niniejszej opinii.
(35)  –	Wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Aalborg Portland”, Rec. s. I‑123, pkt 50; ww. w przypisie 31 wyrok w sprawie Komninou i in. przeciwko Komisji, pkt 41; wyrok Trybunału z dnia 17 czerwca 2010 r. w sprawie C‑413/08 P Lafarge przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5361, pkt 16.
(36)  –	Dokładnie chodzi o terytorialny zakres stosowania traktatu EWG/WE.
(37)  –	Punkt 283 zaskarżonego wyroku.
(38)  –	Zobacz powyżej, pkt 24–30, 38 niniejszej opinii.
(39)  –	Punkt 276 zaskarżonego wyroku odsyłający do wyroku Trybunału z dnia 14 lutego 1978 r. w sprawie 27/76 United Brands i United Brands Continentaal przeciwko Komisji, zwanego „wyrokiem w sprawie United Brands”, Rec. s. 207, pkt 66.
(40)  –	Punkt 277 zaskarżonego wyroku odsyłający do wyroku z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, zwanego „wyrokiem w sprawie Hoffmann-La Roche”, Rec. s. 461, pkt 41.
(41)  –	Punkt 279 zaskarżonego wyroku odsyłający do wyroku z dnia 3 lipca 1991 r. w sprawie C‑62/86 AKZO przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3359, pkt 60.
(42)  –	Punkt 286–304 zaskarżonego wyroku.
(43)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 26 wyrok w sprawie Gogos przeciwko Komisji, pkt 29; podobnie wyroki Trybunału: z dnia 1 października 1991 r. w sprawie C‑283/90 P Vidrányi przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4339, pkt 29; z dnia 17 grudnia 1992 r. w sprawie C‑68/91 P Moritz przeciwko Komisji, Rec. s. I‑6849, pkt 37–39.
(44)  –	Punkty 35, 36 niniejszej opinii.
(45)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland, pkt 47–49; ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie Wunenburger przeciwko Komisji, pkt 66; ww. w przypisie 29 wyrok w sprawie Sumitomo, pkt 38; ww. w przypisie 30 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Schneider Electric, pkt 103.
(46)  –	Punkty 286–304 zaskarżonego wyroku.
(47)  –	Zobacz w tym względzie orzecznictwo przytoczone w przypisie 30 niniejszej opinii.
(48)  –	Zobacz powyżej pkt 30 i przypis 26 do niniejszej opinii.
(49)  –	Sąd bada w szczególności „możliwość zastąpienia węglanu sodu sodą kaustyczną i stłuczką szklaną” (pkt 295–298 zaskarżonego wyroku).
(50)  –	Punkty 299–303 zaskarżonego wyroku poświęcone „presji konkurencyjnej wywieranej przez klientów”.
(51)  –	Zobacz w tym względzie orzecznictwo przytoczone w przypisie 45.
(52)  –	Wyroki Trybunału: z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. s. I‑1719, pkt 63; z dnia 10 lipca 2008 r. w sprawie C‑413/06 P Bertelsmann i Sony Corporation of America przeciwko Impala, zwany „wyrokiem w sprawie Impala”, Zb.Orz. s. I‑4951, pkt 166; ww. w przypisie 22 wyrok w sprawie Deutsche Telekom przeciwko Komisji, pkt 130.
(53)  –	Wyrok Trybunału z dnia 25 października 2005 r. w sprawach połączonych C‑465/02 i C‑466/02 Niemcy i Dania przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Feta”, Zb.Orz. s. I‑9115, pkt 106; ww. w przypisie 52 wyrok w sprawie Impala, pkt 167.
(54)  –	W wywodach dotyczących zarzutu siódmego znajdują się w kilku miejscach zwroty takie jak „l’arrêt attaqué ne motive pas régulièrement sa décision et viole de surcroît l’article 102 TFUE”.
(55)  –	Motywy 161–165 spornej decyzji; pkt 48 zaskarżonego wyroku.
(56)  –	Zobacz w szczególności pkt 354, 355, 358 zaskarżonego wyroku.
(57)  –	Zobacz w tym względzie pkt 30 niniejszej opinii oraz orzecznictwo przytoczone w przypisie 26.
(58)  –	Zobacz podobnie ww. w przypisie 22 wyrok w sprawie Deutsche Telekom przeciwko Komisji, pkt 77, 155, 195, w którym Trybunał uznał za dopuszczalne różne zarzuty, w ramach których podniesiono, że w postępowaniu w pierwszej instancji Sąd oparł się na nieprawidłowych kryteriach prawnych; zob. ponadto ww. w przypisie 29 wyrok w sprawie Sumitomo, pkt 40; ww. w przypisie 52 wyrok w sprawie Impala, pkt 117; wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie C‑47/07 P Masdar (UK) przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑9761, pkt 77.
(59)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 40.
(60)  –	Wyrok Trybunału z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 322/81 Nederlandsche Banden-Industrie-Michelin przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Michelin I”, Rec. s. 3461.
(61)  –	Wyrok Trybunału z dnia 15 marca 2007 r. w sprawie C‑95/04 P British Airways przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie British Airways”, Zb.Orz. s. I‑2331.
(62)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 64.
(63)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 60 wyrok w sprawie Michelin I, pkt 73; ww. w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 67.
(64)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 68; zob. podobnie ww. w przypisie 60 wyrok w sprawie Michelin I, pkt 73.
(65)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 69, 84–86; ogólnie w przedmiocie kryterium obiektywnego gospodarczego uzasadnienia zachowań rynkowych przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą zob. wyżej wymieniony w przypisie 39 wyrok w sprawie United Brands, pkt 184, wyroki Trybunału: z dnia 16 września 2008 r. w sprawach połączonych od C‑468/06 do C‑478/06 Sot. Lélos kai Sia, Zb.Orz. s. I‑7139, pkt 39; z dnia 11 grudnia 2008 r. w sprawie C‑52/07 Kanal 5 i TV 4, Zb.Orz. s. I‑9275, pkt 47; z dnia 17 lutego 2011 r. w sprawie C‑52/09 TeliaSonera Sverige, Zb.Orz. s. I‑527, pkt 31, 75.
(66)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 60 wyrok w sprawie Michelin I, w szczególności pkt 72; zob. także ww. w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 65.
(67)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 3–9.
(68)  –	W zaskarżonym wyroku (pkt 349, 352) stwierdzono jedynie, że rabat grupowy w wysokości 1,5% dotyczy „całości zakupów węglanu sodu dokonanych przez Saint‑Gobain od Solvay w Europie”. Nie musi to jednak oznaczać, że Saint-Gobain pokrywa całe swoje zapotrzebowanie na węglan sodu w Europie wyłącznie lub prawie wyłącznie poprzez Solvay.
(69)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, w szczególności pkt 67, 69, 84–86.
(70)  –	Punkty 349, 352, 354 zaskarżonego wyroku.
(71)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 73.
(72)  – Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 75.
(73)  –	Zobacz wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 9, zgodnie z którym każde biuro podróży w Zjednoczonym Królestwie mogło uzyskać, poza normalną prowizją, dodatkową prowizję „nieprzekraczającą 1%” w przypadku sprzedaży biletów BA na przeloty krajowe.
(74)  –	Punkt 346 zaskarżonego wyroku.
(75)  –	Punkt 357 zaskarżonego wyroku.
(76)  –	Sąd podkreśla w pkt 357 zaskarżonego wyroku, że omawiany argument „nie odnosi się do wyjątkowych okoliczności usprawiedliwiających zachowanie uznane za nadużycie pozycji dominującej”.
(77)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 40 wyrok w sprawie Hoffmann-La Roche, pkt 89; ww. w przypisie 41 wyrok w sprawie AKZO przeciwko Komisji, pkt 149; wyrok Trybunału z dnia 27 kwietnia 1994 r. w sprawie C‑393/92 Almelo, Rec. s. I‑1477, pkt 44; a także postanowienie Trybunału z dnia 28 września 2006 r. w sprawie C‑552/03 P Unilever Bestfoods przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑9091, pkt 129 in fine.
(78)  –	Zobacz w tym względzie przywołany przez samą Solvay motyw 84 spornej decyzji, zgodnie z którym „Saint-Gobain (ku ewidentnemu niezadowoleniu Solvay) wykorzystywała swoją obecność w różnych krajach, by wywierać presję w celu zmniejszenia zróżnicowania cen stosowanych przez Solvay”.
(79)  –	Zobacz w szczególności pkt 397 zaskarżonego wyroku.
(80)  –	Wyroki Trybunału: z dnia 18 stycznia 2007 r. w sprawie C‑229/05 P PKK i KNK przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. I‑439, pkt 37; z dnia 22 listopada 2007 r. w sprawie C‑260/05 P Sniace przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑10005, pkt 37; ww. w przypisie 35 wyrok w sprawie Lafarge przeciwko Komisji, pkt 17.
(81)  –	Punkty 329, 330 odwołania.
(82)  –	Solvay wskazuje na pkt 375 i 387 swojej repliki w pierwszej instancji.
(83)  –	Problematyce dyskryminacji były poświęcone pkt 464–474 repliki w pierwszej instancji, które nie zawierały jednak żadnych wywodów odnoszących się konkretnie do Francji.
(84)  –	Motyw 180 spornej decyzji.
(85)  –	W każdym razie Sąd odnosi się istotnie, w związku z problematyką dyskryminacji, do art. 82 akapit drugi lit. c) WE (zob. pkt 396 zaskarżonego wyroku).
(86)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 80 wyrok w sprawie PKK i KNK przeciwko Radzie, pkt 64, 66; wyrok Trybunału z dnia 11 grudnia 2008 r. w sprawie C‑295/07 P Komisja przeciwko Département du Loiret, Zb.Orz. s. I‑9363, pkt 99; podobnie wyrok Trybunału z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8237, pkt 38, 39; zob. także pkt 28 mojej opinii z dnia 23 kwietnia 2009 r. w tej sprawie.
(87)  –	Punkt 393 zdanie ostatnie zaskarżonego wyroku.
(88)  –	Zobacz w tym względzie pkt 73 niniejszej opinii oraz orzecznictwo przytoczone w przypisie 58.
(89)  –	Zobacz w tym względzie moją ww. w przypisie 19 opinię w sprawie British Airways, pkt 124.
(90)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 144; ww. w przypisie 65 wyrok w sprawie Kanal 5 i TV 4, pkt 44; podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1663, pkt 523, 524; ww. w przypisie 39 wyrok w sprawie United Brands, pkt 232–234.
(91)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 143.
(92)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 61 wyrok w sprawie British Airways, pkt 145.
(93)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 40 wyrok w sprawie Hoffmann-La Roche, pkt 90.
(94)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 60 wyrok w sprawie Michelin I, pkt 85; w tym wyroku wykluczono istnienie dyskryminacji, nie pojawił się więc problem stwarzania niekorzystnych warunków konkurencji.
(95)  –	Ówczesny art. 86 akapit drugi lit. c) traktatu EWG.
(96)  –	Wyrok z dnia 29 marca 2001 r. w sprawie C‑163/99 Portugalia przeciwko Komisji, Rec. s. I‑2613, pkt 52.
(97)  –	W przedmiocie kryterium służącego badaniu wypaczenia argumentów stron zob. pkt 94 niniejszej opinii.
(98)  –	Wywody te zostały przedstawione w pkt 394 zaskarżonego wyroku.
(99)  –	Zobacz w tym względzie orzecznictwo przytoczone w przypisie 22 powyżej.
(100)  –	Rozporządzenie Komisji (WE) nr 823/95 z dnia 10 kwietnia 1995 r. ustanawiające tymczasowe cła antydumpingowe na przywóz węglanu disodu ze Stanów Zjednoczonych Ameryki (Dz.U. L 83 s. 8).
(101)  –	Motyw 62 rozporządzenia nr 823/95 stanowi, „że koszty sody (po recyklingu) wynoszą najwyżej 8% ceny tony szkła”.
(102)  –	Do zakłócenia konkurencji pomiędzy partnerami handlowymi przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą może dojść nie tylko wówczas, gdy naruszone zostają najważniejsze parametry konkurencji między nimi. Także korzyści związane z pomniejszymi czynnikami kosztowymi mogą stanowić dla klienta przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą korzyści konkurencyjne wobec innych klientów tego przedsiębiorstwa. W szczególności art. 82 akapit drugi lit. c) WE [art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE] nie wymaga poważnego
zakłócenia konkurencji. Taka restrykcyjna wykładnia tego przepisu wyraźne osłabiłaby skuteczność reguł konkurencji Unii. Byłoby to niezgodne z podstawowym celem, jakim jest otwarta gospodarka rynkowa oparta na wolnej konkurencji.
(103)  –	Postanowienie Trybunału z dnia 26 kwietnia 1993 r. w sprawie C‑244/92 P Kupka-Floridi przeciwko WSA, Rec. s. I‑2041, pkt 10; wyrok Trybunału z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie C‑352/98 P Bergaderm i Goupil przeciwko Komisji, Rec. s. I‑5291, pkt 35; ww. w przypisie 22 wyrok w sprawie France Télécom przeciwko Komisji, pkt 69.
(104)  –	Wyrok Trybunału z dnia 23 marca 2004 r. w sprawie C‑234/02 P Bürgerbeauftragter przeciwko Lamberts, Rec. s. I‑2803, pkt 75; ww. w przypisie 29 wyrok w sprawie Bouygues i Bouygues Télécom przeciwko Komisji, pkt 112; wyrok Trybunału z dnia 21 września 2010 r. w sprawach połączonych C‑514/07 P, C‑528/07 P i C‑532/07 P Szwecja przeciwko API i Komisji, Zb.Orz. s. I‑8533, pkt 116; ww. w przypisie 22 wyrok w sprawie Deutsche Telekom przeciwko Komisji, pkt 25.
(105)  – Wyroki Trybunału: z dnia 17 października 1989 r. w sprawie 85/87 Dow Benelux przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Dow Benelux”, Rec. s. 3137, pkt 18; z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, zwany„ wyrokiem w sprawie PVC II”, Rec. s. I‑8375, pkt 299.
(106)  –	Wyżej wymienione w przypisie 105 wyroki: w sprawie Dow Benelux, pkt 18; w sprawie PVC II, pkt 300; wyrok Trybunału z dnia 22 października 2002 r. w sprawie C‑94/00 Roquette Frères, Rec. s. I‑9011, pkt 48.
(107)  –	Zobacz podobnie ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie Dow Benelux, pkt 17.
(108)  –	Wyrok Trybunału z dnia 21 września 1989 r. w sprawach połączonych 46/87 i 227/88 Hoechst przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Hoechst”, Rec. s. 2859, pkt 41; zob. także ww. w przypisie 106 wyrok w sprawie Roquette Frères, pkt 47.
(109)  –	Zobacz pkt 220 zaskarżonego wyroku.
(110)  –	Zobacz pkt 222 zaskarżonego wyroku.
(111)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 108 wyrok w sprawie Hoechst, pkt 41 in fine.
(112)  –	Opinia rzecznika generalnego J. Mischa z dnia 21 lutego 1989 r. w sprawie Hoechst, o której mowa w przypisie 108, pkt 206.
(113)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 108 wyrok w sprawie Hoechst, pkt 41 in fine.
(114)  –	Komisja odsyła w tym względzie do wyroku Sądu z dnia 23 października 2003 r. w sprawie T‑65/98 Van den Bergh Foods przeciwko Komisji, Rec. s. II‑4653, utrzymanego w mocy ww. w przypisie 77 postanowieniem Trybunału w sprawie Unilever Bestfoods przeciwko Komisji.
(115)  –	W przedmiocie stanu prawnego w momencie wydania spornej decyzji zob. art. 3 akapit ust. 1 lit. g) WE. Obecnie wynika to z załączonego do traktatów protokołu nr 27 w sprawie rynku wewnętrznego i konkurencji (Dz.U. 2008, C 115, s. 309; Dz.U. 2010, C 83, s. 309), co Trybunał potwierdził niedawno w związku z art. 102 TFUE (ww. w przypisie 65 wyrok w sprawie TeliaSonera Sverige, pkt 20–22). Zobacz ponadto art. 119 ust. 1 TFUE (kiedyś art. 4 WE), zgodnie z którym państwa członkowskie i Unia zobowiązane są do przestrzegania zasady otwartej gospodarki rynkowej z wolną konkurencją.
(116)  –	Zobacz podobnie rzecznik generalny J. Mischo w swojej opinii w ww. w przypisie 108 sprawie Hoechst, pkt 174.
(117)  –	Zobacz podobnie rzecznik generalny J. Mischo w swojej opinii w ww. przypisie 108 sprawie Hoechst, pkt 176.
(118)  –	Zobacz w szczególności pkt 228 zaskarżonego wyroku.
(119)  –	Solvay formułuje podobne twierdzenie także na końcu wywodów dotyczących pierwszej części zarzutu drugiego.
(120)  –	Punkt 225 („praktyki”), pkt 226 („okoliczności faktyczne”) zaskarżonego wyroku.
(121)  –	Zobacz w tym względzie także pkt 139, 143 niniejszej opinii.
(122)  –	Punkty 223, 224 zaskarżonego wyroku.
(123)  –	Punkt 226 zaskarżonego wyroku.
(124)  –	Wyrok Trybunału z dnia 14 września 2010 r. w sprawie C‑550/07 P Akzo Nobel Chemicals i Akcros Chemicals przeciwko Komisji i in., Zb.Orz. s. I‑8301, pkt 92; zob. także wyroki Trybunału: z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑194/99 P Thyssen Stahl przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Thyssen Stahl”, Rec. s. I‑10821, pkt 30; z dnia 3 września w sprawach połączonych C‑322/07 P, C‑327/07 P i C‑338/07 P Papierfabrik August Koehler przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7191, pkt 34.
(125)  –	Karta praw podstawowych Unii Europejskiej została uroczyście proklamowana najpierw w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. C 364, s. 1), a następnie kolejny raz w dniu 12 grudnia 2007 r. w Strasburgu (Dz.U. C 303, s. 1 i Dz.U. 2010, C 83, s. 389).
(126)  –	Punkty 24, 27 zaskarżonego wyroku.
(127)  –	Punkty 24, 450, 451 zaskarżonego wyroku.
(128)  –	Punkt 451 zaskarżonego wyroku.
(129)  –	Punkt 43 zaskarżonego wyroku i motyw 199 spornej decyzji.
(130)  –	Punkty 455, 456 zaskarżonego wyroku.
(131)  –	Punkty 57–65 zaskarżonego wyroku.
(132)  –	Punkty 67, 68 zaskarżonego wyroku.
(133)  –	Punkty 65, 66, 462 zaskarżonego wyroku.
(134)  –	Punkty 66, 454, 464 zaskarżonego wyroku.
(135)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 68; wyrok Trybunału z dnia 1 lipca 2010 r. w sprawie C‑407/08 P Knauf Gips, zwany „wyrokiem w sprawie Knauf Gips”, Zb.Orz. s. I‑6375, pkt 22.
(136)  –	Owo uchybienie proceduralne uznaje również Sąd w pkt 453–456 zaskarżonego wyroku.
(137)  –	Zobacz w tym względzie art. 41 ust. 2 lit. b) karty praw podstawowych.
(138)  –	Wyroki Trybunału: z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑51/92 P Hercules Chemicals przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Hercules”, Rec. s. I‑4235, pkt 78; z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑199/99 P Corus UK przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Corus UK”, Rec. s. I‑11177, pkt 128; ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 318; ww. w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 104; zob. także wyroki Sądu: z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1775, pkt 98; w sprawie T‑36/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1847, pkt 108.
(139)  –	Wyżej wymienione w przypisie 138 wyroki: w sprawie Hercules, pkt 77, w sprawie Corus UK, pkt 127; ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 317, 322, 323.
(140)  –	Artykuł 6 ust. 2 TUE w brzmieniu zmienionym traktatem z Lizbony.
(141)  –	Zobacz m.in. ww. w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 64; podobnie wyroki Trybunału: z dnia 28 marca 2000 r. w sprawie C‑7/98 Krombach, Rec. s. I‑1935, pkt 25, 26; z dnia 14 lutego 2008 r. w sprawie C‑450/06 Varec, Zb.Orz. s. I‑581, pkt 44, 46; z dnia 23 grudnia 2009 r. w sprawie C‑45/08 Spector Photo Group i Van Raemdonck, Zb.Orz. s. I‑12073, pkt 43.
(142)  –	To byłoby rzeczywiście niedopuszczalne (zob. ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 330, 331; ww. w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 77 w związku z pkt 76).
(143)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 125. Zobacz w tym względzie tytułem uzupełnienia pkt 73 niniejszej opinii oraz orzecznictwo przytoczone w przypisie 58.
(144)  –	Punkt 446 zaskarżonego wyroku.
(145)  –	Trybunał badał już w kilku sprawach kwestie materialnoprawne przed zbadaniem podniesionych zarzutów proceduralnych; zob. na przykład ww. w przypisie 138 wyrok w sprawie Corus UK, pkt 72–114, 115–138; wyrok Trybunału z dnia 18 września 2003 r. w sprawie C‑338/00 P Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9189, pkt 38–105, 106–117.
(146)  –	Zobacz poniżej pkt 197–200 niniejszej opinii.
(147)  –	Wyżej wymienione w przypisie 138 wyroki: w sprawie Hercules, pkt 76; w sprawie Corus UK, pkt 126; ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 315; wyrok Trybunału z dnia 10 maja 2007 r. w sprawie C‑328/05 P SGL Carbon przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑3921, pkt 55.
(148)  –	Wyżej wymienione w przypisie 138 wyroki: w sprawie Hercules, pkt 75; w sprawie Corus UK, pkt 125; ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 315.
(149)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 74; ww. w przypisie 135 wyrokw sprawie Knauf Gips, pkt 23.
(150)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 318, 324; ww. w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 75; ww. w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips, pkt 23.
(151)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 75; zob. także ww. w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips, pkt 23, pkt 28 in fine, gdzie oparto się na okoliczności, że Komisja uwzględniła już pewne argumenty w spornej decyzji.
(152)  –	Zobacz przywołany przez Komisję ww. w przypisie 138 wyrok w sprawie Corus UK, pkt 134; a także ww. w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips, pkt 23, pkt 28 in fine.
(153)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 75, niedawno potwierdzony przez ww. w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips, pkt 23.
(154)  –	Komisja niesłusznie rozważyła ten główny argument wnoszącej odwołanie jedynie w przypisie do swojej odpowiedzi na skargę, uznając go za „tani”.
(155)  –	Punkty 423, 424 zaskarżonego wyroku.
(156)  –	Punkt 427 zaskarżonego wyroku.
(157)  –	Punkt 442 zaskarżonego wyroku.
(158)  –	Punkt 432 zaskarżonego wyroku.
(159)  –	Punkt 440 zaskarżonego wyroku.
(160)  –	Odpowiednio Trybunał podkreśla w swoim orzecznictwie dotyczącym postępowań w zakresie konkurencji i antydumpingowych, że naruszenie prawa do obrony należy uwzględnić zawsze, gdy zainteresowane przedsiębiorstwo mogłoby lepiej zapewnić swą obronę, gdyby nie popełniono uchybienia proceduralnego (ww. w przypisie 124 wyrok w sprawie Thyssen Stahl, pkt 31; wyrok Trybunału z dnia 1 października 2009 r. w sprawie C‑141/08 P Foshan Shie Yongjian Housewares & Hardware przeciwko Radzie, zwany „wyrokiem w sprawie Foshan”, Zb.Orz. s. I‑9147, pkt 94).
(161)  –	Zobacz również pkt 174–176 niniejszej opinii.
(162)  –	Punkt 441 zaskarżonego wyroku.
(163)  –	Punkt 428 zaskarżonego wyroku.
(164)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 74.
(165)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips, pkt 28.
(166)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 131.
(167)  –	Wyżej wymienione w przypisie 138 wyroki: w sprawie Hercules, pkt 81; w sprawie Corus UK, pkt 128; ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 318.
(168)  –	Punkt 407 zaskarżonego wyroku.
(169)  –	Punkt 441 zaskarżonego wyroku.
(170)  –	Punkt 428 zaskarżonego wyroku.
(171)  –	Zobacz również pkt 180 niniejszej opinii.
(172)  –	Punkt 465 zaskarżonego wyroku.
(173)  –	Punkty 481, 482 zaskarżonego wyroku.
(174)  –	Zobacz w szczególności pkt 479 zaskarżonego wyroku.
(175)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 318, 324; ww. w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 75; ww. w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips, pkt 23.
(176)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 131.
(177)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 68; ww. w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips, pkt 22.
(178)  –	Punkt 464 zaskarżonego wyroku.
(179)  –	Zobacz w szczególności ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II; ww. w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland; ww. w przypisie 138 wyrok w sprawie Corus UK; ww. w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips.
(180)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 318, 324; ww. w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 74, 75, 131; ww. w przypisie 135 wyrok w sprawie Knauf Gips, pkt 23, 24.
(181)  –	Punkt 479 zaskarżonego wyroku.
(182)  –	Punkty 469–478 zaskarżonego wyroku.
(183)  –	Punkt 468 zaskarżonego wyroku.
(184)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 35 wyrok w sprawie Aalborg Portland, pkt 127, 128, 131.
(185)  –	Punkty 470, 475, 480 zaskarżonego wyroku.
(186)  –	Punkt 478 zaskarżonego wyroku.
(187)  –	Punkty 472, 474, 477, 478 zaskarżonego wyroku.
(188)  –	Punkt 476 zaskarżonego wyroku.
(189)  –	Punkty 470–478 zaskarżonego wyroku.
(190)  –	Punkt 470 zaskarżonego wyroku.
(191)  –	Zobacz w tym względzie także pkt 50–53, 57–62 niniejszej opinii.
(192)  –	Podobnie, odpowiednio, Sąd w pkt 470 zaskarżonego wyroku.
(193)  –	Co ciekawe sama Komisja wydaje się twierdzić, że przynajmniej w niektórych brakujących tomach „zawarta była korespondencja dotycząca art. 11 rozporządzenia nr 17”, to jest żądania udzielenia informacji skierowane przez Komisję do różnych przedsiębiorstw i odpowiedzi na te żądania (zob. pkt 66 zaskarżonego wyroku).
(194)  –	Zobacz w szczególności pkt 473, 476 zaskarżonego wyroku.
(195)  –	Zobacz w tym względzie powyżej pkt 77 niniejszej opinii i orzecznictwo przytoczone w przypisie 65.
(196)  –	Zobacz w tym względzie ponownie uwagę w przypisie 193.
(197)  –	Zobacz powyżej pkt 194 niniejszej opinii.
(198)  –	Zobacz na przykład pkt 473 („skarżąca powinna starać się wskazać”), 474 („skarżąca powinna była starać się wskazać”), 476 zaskarżonego wyroku („skarżąca nie wyjaśniła”).
(199)  –	Zobacz w szczególności pkt 191 zaskarżonego wyroku.
(200)  –	Punkt 192 zaskarżonego wyroku.
(201)  –	Zobacz w tym względzie pkt 156–206 niniejszej opinii.
(202)  –	Wyrok Trybunału z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑407/04 P Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑829, pkt 44; ww. w przypisie 147 wyrok w sprawie SGL Carbon przeciwko Komisji, pkt 71; zob. ponadto wyrok Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 10; ww. w przypisie 60 wyrok w sprawie Michelin I, pkt 7; ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 85; ww. w przypisie 52 wyrok w sprawie Impala, pkt 61; podobnie – z innych dziedzin prawa – wyroki Trybunału: z dnia 24 października 1996 r. w sprawie C‑32/95 P Komisja przeciwko Lisrestal i in., Rec. s. I‑5373, pkt 21; z dnia 3 września 2008 r. w sprawach połączonych C‑402/05 P i C‑415/05 P Kadi i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, Zb.Orz. s. I‑6351, w szczególności pkt 348; ww. w przypisie 160 wyrok w sprawie Foshan, pkt 83.
(203)  –	Obecnie obowiązuje art. 27 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1/2003.
(204)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, w szczególności pkt 88.
(205)  –	Zobacz w szczególności pkt 184, 185 zaskarżonego wyroku.
(206)  – Zobacz w tym względzie pkt 453–456 zaskarżonego wyroku, a także pkt 154, 157 niniejszej opinii.
(207)  –	Zobacz w tym względzie odesłania w przypisie 11.
(208)  –	Wyżej wymienione w przypisie 138 wyroki: w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, w szczególności pkt 99, 103, 104; w sprawie T‑36/91 ICI przeciwko Komisji, w szczególności pkt 109, 113, 118. Wyroki te zostały wydane w tym samym dniu, co ww. w przypisie 11 wyrok w sprawie T‑32/91, w którym Sąd stwierdził nieważność decyzji 91/299 z powodu uchybienia w zakresie uwierzytelnienia.
(209)  –	Zobacz w tym względzie dwunaste sprawozdanie Komisji dotyczące polityki konkurencji (1982), s. 40, 41, przytoczone we fragmentach w pkt 452 zaskarżonego wyroku.
(210)  –	Zobacz w szczególności wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑37/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1901, pkt 61–66, 73, który nie stwierdza naruszenia prawa do obrony.
(211)  –	Zobacz z jednej strony ww. w przypisie 138 wyrok w sprawie Hercules z 1999 r., pkt 75, 76, a także z drugiej strony opublikowane w 1997 r. jednostronne zobowiązanie Komisji do zapewnienia dostępu do akt [komunikat Komisji w sprawie wewnętrznego regulaminu dotyczącego postępowania z wnioskami o dostęp do akt spraw na podstawie art. 85 i 86 traktatu WE; art. 65, 66 traktatu EWWiS oraz rozporządzenia Rady (EWG) nr 4064/89 (Dz.U. 1997 C 23, s. 3)].
(212)  –	Punkt 42, 186, 190 zaskarżonego wyroku.
(213)  –	Punkt 24, 450, 451 zaskarżonego wyroku.
(214)  –	Zobacz w tym względzie pkt 156–205 niniejszej opinii.
(215)  –	Zobacz w tym względzie pkt 160 niniejszej opinii.
(216)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 179. W przedmiocie stosowania tej zasady w szczególności w postępowaniu sądowym zob. ponadto wyrok Trybunału z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Baustahlgewebe”, Rec. s. I‑8417, pkt 21; ww. w przypisie 124 wyrok w sprawie Thyssen Stahl, pkt 154; ww. w przypisie 29 wyrok w sprawie Sumitomo, pkt 115; wyrok Trybunału z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie C‑385/07 P Der Grüne Punkt – Duales System Deutschland przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie Der Grüne Punkt”, Zb.Orz. s. I‑6155, pkt 177–179; w przedmiocie stosowania tej samej zasady w postępowaniu administracyjnym zob. wyroki Trybunału z dnia 21 września 2006 r.: w sprawie C‑105/04 P Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie FEG”, Zb.Orz. s. I‑8725, pkt 35–52; w sprawie C‑113/04 P Technische Unie przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie TU”, Zb.Orz. s. I‑8831, pkt 40–57.
(217)  –	Podobnie także ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 176–178; w ww. w przypisie 216 wyroku w sprawie Der Grüne Punkt, pkt 176–196, Trybunał również badał, czy czas trwania postępowania był rozsądny, jakkolwiek nie można było stwierdzić żadnego wpływu na wynik sporu prawnego.
(218)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 29; ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 187; ww. w przypisie 124 wyrok w sprawie Thyssen Stahl, pkt 155; ww. w przypisie 29 wyrok w sprawie Sumitomo, pkt 116; ww. w przypisie 216 wyrok w sprawie Der Grüne Punkt, pkt 181.
(219)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 124 wyrok w sprawie Thyssen Stahl, pkt 156; ww. w przypisie 29 wyrok w sprawie Sumitomo, pkt 117; ww. w przypisie 216 wyrok w sprawie Der Grüne Punkt, pkt 182; zobacz także ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 188.
(220)  –	Zobacz podobnie ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 184, a także ww. w przypisie 216 wyroki: w sprawie FEG, w szczególności pkt 37, 38, 40; oraz w sprawie TU, w szczególności pkt 42, 43, 45.
(221)  –	Niezależnie od tego pozostaje kwestia, jakie konsekwencje należy wyciągnąć z takiego uchybienia proceduralnego; zob. w tym względzie poniżej, pkt 248–281, 323–356 niniejszej opinii.
(222)  –	Wprawdzie Trybunał nie wyjaśnił ostatecznie tej kwestii w ww. w przypisie 105 wyroku w sprawie PVC II, pkt 229, 230, jednak orzecznictwo ETPC nie pozostawia wątpliwości co do znaczenia ogólnej oceny czasu trwania postępowania. Zobacz w tym względzie w szczególności wyrok z dnia 15 lipca 1982 r. w sprawie Eckle przeciwko Niemcom, seria A nr 51, skarga nr 8130/78: ETPC opiera się tam na łącznym czasie trwania postępowania (§§ 79, 80) i stwierdza, że czas trwania postępowania odnosi się do całego postępowania łącznie z instancjami odwoławczymi („couvre l’ensemble de la procédure en cause, y compris les instances de recours”, § 76). W wyroku z dnia 20 marca 2009 r. w sprawie Gorou przeciwko Grecji, nr 2, Wielka Izba, skarga nr 12686/03, § 46, stwierdzono naruszenie art. 6 EKPC z powodu czasu trwania całego postępowania („durée de la procédure dans son ensemble”); podobnie wyrok z dnia 15 lutego 2008 r. w sprawie Kakamoukas i in. przeciwko Grecji, Wielka Izba, skarga nr 38311/02, § 32, w którym oparto się na obliczeniu łącznego czasu trwania spornego postępowania („calcul de la durée totale des procédures litigieuses”).
(223)  –	Zobacz w tym względzie przegląd chronologiczny w pkt 11 niniejszej opinii.
(224)  –	Łączny czas trwania postępowania w sprawie PVC był jednak bardzo zbliżony do czasu trwania niniejszego postępowania, ponieważ Komisja przeprowadziła pierwsze kontrole w październiku 1983 r. (zob. wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 1; zaś Trybunał wydał ostatnie orzeczenie w ramach tego postępowania w październiku 2002 r.(ww. w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II).
(225)  –	Zobacz powyżej pkt 35 i przypis 30 do niniejszej opinii.
(226)  –	Jakkolwiek owa kwestia została podniesiona także w innych częściach zarzutu pierwszego, rozważę jednak przedstawione w tym względzie argumenty wyłącznie w ramach tej trzeciej części zarzutu pierwszego.
(227)  –	Punkt 132 zaskarżonego wyroku; zob. także pkt 139–141 tego wyroku.
(228)  –	Wyżej wymienione w przypisie 216 wyroki: w sprawie Baustahlgewebe, pkt 49; w sprawie Der Grüne Punkt, pkt 193; szczególnie w przedmiocie związku z prawem do obrony zob. ww. w przypisie 216 wyroki: w sprawie FEG, w szczególności pkt 42, 43, 60–62; w sprawie TU, w szczególności pkt 47, 48, 69–71.
(229)  –	Wyjaśnienia dotyczące karty praw podstawowych (Dz.U. 2007, C 303, s. 17), zob. w szczególności wyjaśnienia do art. 47 akapit drugi, s. 30.
(230)  –	W wyroku z dnia 26 października 2000 r. w sprawie Kudla przeciwko Polsce, skarga nr 30210/96, Recueil des arrêts et décisions
2000‑XI, § 154, Wielka Izba ETPC uznała, że w porządkach prawnych umawiających się państw nie istnieje jak na razie przeważające rozwiązanie w zakresie środków zaskarżenia w przypadku przewlekłego postępowania („pour l’heure il n’existe pas, dans les ordres juridiques des Etats contractants, un système prédominant en matière de recours permettant de dénoncer les durées excessives de procédure”); zob. także wyrok ETPC z dnia 31 marca 2009 r. w sprawie Simaldone przeciwko Włochom, skarga nr 22644/03, § 78. W 2006 r. Europejska Komisja na Rzecz Demokracji Przez Prawo (Komisja Wenecka) przeprowadziła w ramach Rady Europy badanie prawnoporównawcze (badanie nr 316/2004, dostępne w Internecie pod adresem http://www.venice.coe.int/docs/2006/CDL-AD(2006)036rev-f.pdf, ostatnia konsultacja w dniu 26 stycznia 2011 r.). W przedmiocie różnych rozwiązań w ramach Unii Europejskiej zob. ponadto opinię rzecznika generalnego P. Légera z dnia 3 lutego 1998 r. w ww. w przypisie 216 sprawie Baustahlgewebe, pkt 52, 53.
(231)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 222 wyrok ETPC w sprawie Eckle przeciwko Niemcom, § 94; wyrok ETPC z dnia 13 listopada 2008 r. w sprawie Ommer przeciwko Niemcom, skarga nr 10597/03, § 68; zob. ponadto postanowienie ETPC z dnia 17 listopada 2005 r. w sprawie Sprotte przeciwko Niemcom, skarga nr 72438/01.
(232)  –	Wyroki ETPC: z dnia 10 listopada 2005 r. w sprawie Dželili przeciwko Niemcom, skarga nr 65745/01, § 103; z dnia 24 lutego 2005 r. w sprawie Ohlen przeciwko Danii, skarga nr 63214/00, §§ 29, 30; ww. w przypisie 231 wyrok w sprawie Ommer przeciwko Niemcom, § 68; postanowienie ETPC z dnia 12 czerwca 2008 r. w sprawie Menelaou przeciwko Cyprowi, skarga nr 32071/04; podobnie już ww. w przypisie 222 wyrok w sprawie Eckle przeciwko Niemcom, § 67, w którym ETPC uznał – przynajmniej co do zasady – obniżenie kary za zadośćuczynienie. Zobacz ponadto pkt 119–123 ww. w przypisie 230 badania nr 316/2004 Komisji Weneckiej.
(233)  –	Wyrok ETPC z dnia 21 czerwca 1983 r. w sprawie Eckle przeciwko Niemcom, art. 50, seria A, pkt 65, skarga nr 8130/78, § 24.
(234)  –	Wyrok ETPC z dnia 23 listopada 2006 r. w sprawie Jussila przeciwko Finlandii, Wielka Izba, skarga nr 73053/01, § 43.
(235)  –	Zobacz podobnie także art. 41 EKPC.
(236)  –	Znaczenie skutecznego stosowania art. 101 TFUE i art. 102 TFUE (ówczesnego art. 81 WE i art. 82 WE) zostało ostatnio podkreślone w wyrokach Trybunału: z dnia 11 czerwca 2009 r. w sprawie C‑429/07 X BV, Zb.Orz. s. I‑4833, pkt 33–35; z dnia 7 grudnia 2010 r. w sprawie C‑439/08 VEBIC, Zb.Orz. s. I‑12471, w szczególności pkt 59, 61.
(237)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Der Grüne Punkt, pkt 194. Zobacz podobnie, w odniesieniu do postępowania karnego w ogólności, pkt 228–232 ww. w przypisie 230 badania sporządzonego przez Komisję Wenecką; w pkt 241 Komisja Wenecka stwierdza, że uniewinnienie i przerwanie postępowania karnego powinny być środkami wyjątkowymi („[l]’acquittement et l’abandon des poursuites devraient rester des mesures exceptionnelles”).
(238)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Der Grüne Punkt, pkt 194.
(239)  –	Wyżej wymieniona w przypisie 216 opinia rzecznika generalnego Y. Bota z dnia 31 marca 2009 r. w sprawie Der Grüne Punkt, pkt 305, 306; Trybunał przejmuje ten pogląd w pkt 194 wyroku wydanego w tej sprawie.
(240)  –	Zobacz powyżej pkt 35 i przypis 30 do niniejszej opinii.
(241)  –	Punkty 133–135 zaskarżonego wyroku.
(242)  –	Zobacz powyżej pkt 30 niniejszej opinii i orzecznictwo przytoczone w przypisie 26.
(243)  –	Zobacz w tym względzie orzecznictwo przytoczone w przypisie 45.
(244)  –	Podobny sposób rozumowania jest już podstawą ww. w przypisie 216 wyroków: w sprawie FEG, pkt 45–49; w sprawie TU, pkt 50–54, z których wynika, że Sąd musi uwzględnić wpływ czasu trwania wszystkich etapów postępowania administracyjnego na zdolność do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa.
(245)  –	Punkty 134, 135 zaskarżonego wyroku.
(246)  –	Punkty 137–140 zaskarżonego wyroku (w szczególności z wprowadzającego pkt 137 wynika wyraźnie, że chodzi o zakończone postępowanie sądowe w sprawie decyzji 91/299).
(247)  –	Zobacz w tym względzie orzecznictwo przytoczone powyżej w przypisie 35.
(248)  –	W przedmiocie art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE; zob. także powyżej pkt 160 niniejszej opinii.
(249)  –	Zobacz powyżej pkt 94 niniejszej opinii.
(250)  –	We francuskiej wersji oryginalnej: „La requérante estime dès lors que le dépassement manifeste du délai raisonnable dans la présente procédure […] ne peut qu’entraîner l’annulation pure et simple de la décision attaquée […]” (pkt 150 skargi w pierwszej instancji ww. w pkt 50 odwołania Solvay).
(251)  –	W pkt 439 skargi w pierwszej instancji (cytowanej we fragmentach w pkt 52 odwołania Solvay) czytamy: „[S]i, par impossible, le Tribunal devait rejeter l’ensemble des moyens d’annulation développés par la requérante, la requérante invite le Tribunal à prendre en compte […] l’ensemble des considérations présentées dans la présente requête au titre des moyens d’annulation dans son appréciation de la nécessité d’infliger une amende à la requérante et du montant de celle-ci […]”.
(252)  –	Zobacz powyżej pkt 154, 157 niniejszej opinii.
(253)  –	Punkt 66 zaskarżonego wyroku.
(254)  –	Zobacz powyżej pkt 202, 203 niniejszej opinii.
(255)  –	Zobacz powyżej pkt 154, 222 niniejszej opinii.
(256)  –	Zobacz powyżej pkt 211–227 niniejszej opinii.
(257)  –	Zobacz powyżej pkt 237 i przypis 218 niniejszej opinii.
(258)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 11 wyrok z dnia 6 kwietnia 2000 r. w sprawie Komisja przeciwko Solvay.
(259)  –	Zobacz w tym względzie przegląd chronologiczny w pkt 11 niniejszej opinii.
(260)  –	Solvay wskazała na to słusznie już w postępowaniu w pierwszej instancji (zob. pkt 112 zaskarżonego wyroku). W ww. w przypisie 105 wyroku w sprawie PVC II, w szczególności pkt 204, 205, Trybunał pozostawił tę kwestię otwartą, ponieważ wnoszący odwołanie nie podnieśli takiego zarzutu.
(261)  –	W kwietniu 2000 r. Trybunał wydał ww. w przypisie 11 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Solvay.
(262)  –	Zobacz powyżej pkt 238 niniejszej opinii.
(263)  –	W przedmiocie czasu trwania postępowania przed Sądem w sprawie T‑57/01 i w przedmiocie oceny ogólnej czasu trwania postępowania zob. poniżej pkt 335–348 niniejszej opinii.
(264)  –	Zobacz powyżej pkt 249–263 niniejszej opinii.
(265)  –	Wyżej wymienione w przypisie 216 wyroki: w sprawie FEG, pkt 56–60; w sprawie TU, pkt 64, 67, 69.
(266)  –	Wyżej wymienione w przypisie 216 wyroki: w sprawie TU, pkt 69; w sprawie FEG, pkt 56.
(267)  –	Wyżej wymienione w przypisie 216 wyroki: w sprawie FEG, pkt 57, 58; w sprawie TU, pkt 64–69.
(268)  –	Solvay wymienia w tym względzie jej zakłady w Tavaux (Francja), Couillet (Belgia) i Heilbronn (Niemcy).
(269)  –	Zobacz powyżej pkt 154, 186–206 niniejszej opinii.
(270)  –	Punkt 66 zaskarżonego wyroku.
(271)  –	Zobacz w tym względzie powyżej rozdział IV (pkt 15–322 niniejszej opinii).
(272)  –	Zobacz w tym względzie powyżej pkt 294 niniejszej opinii.
(273)  –	Zobacz w tym względzie powyżej pkt 298–322 niniejszej opinii.
(274)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 48, 141, 142.
(275)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Der Grüne Punkt, pkt 195.
(276)  –	Wyroki Trybunału: z dnia 1 czerwca 1999 r. w sprawie C‑126/97 Eco Swiss, Rec. s. I‑3055, pkt 36; z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C‑453/99 Courage i Crehan, Rec. s. I‑6297, pkt 20.
(277)  –	Zobacz w tym względzie orzecznictwo przytoczone w przypisie 236.
(278)  –	Zobacz w tym względzie opinia rzecznika generalnego E. Sharpston z dnia 10 lutego 2011 r. w sprawie C‑272/09 P KME Germany i in. przeciwko Komisji, dotychczas nieopublikowana w Zbiorze, w szczególności pkt 64; opinie rzecznika generalnego Y. Bota: z dnia 26 października 2010 r. w sprawach połączonych C‑201/09 P i C‑216/09 P ArcelorMittal Luxembourg przeciwko Komisji i in., dotychczas nieopublikowana w Zbiorze, w szczególności pkt 41; w sprawie C‑352/09 P ThyssenKrupp Nirosta przeciwko Komisji, dotychczas nieopublikowana w Zbiorze, w szczególności pkt 49; a także moja opinia z dnia 3 lipca 2007 r. w sprawie C‑280/06 ETI i in., Zb.Orz. s. I‑10893, pkt 71; ww. w przypisie 86 opinia z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 39; zob. podobnie moje opinie z dnia 8 grudnia 2005 r. w ww. w przypisie 216: sprawie FEG, pkt 108; sprawie TU, pkt 100.
(279)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, w szczególności pkt 48. Tytułem uzupełnienia pragnę zauważyć, że sama Komisja korzysta czasem z możliwości obniżenia grzywny, gdy dochodzi do wniosku, iż czas trwania prowadzonego przez jej służby postępowania administracyjnego był zbyt długi (zob. w tym względzie ww. w przypisie 216 wyroki: w sprawie FEG, pkt 9; w sprawie TU, pkt 9.
(280)  –	Zobacz w tym względzie powyżej pkt 261, 262 niniejszej opinii.
(281)  –	Podobnie ww. w przypisie 216 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, w szczególności pkt 141.
(282)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 48, 142.
(283)  –	Dla przyszłych spraw: art. 31 rozporządzenia nr 1/2003.
(284)  –	Zobacz powyżej pkt 237 niniejszej opinii.
(285)  –	Zobacz powyżej w szczególności pkt 238–241 niniejszej opinii.
(286)  –	Zobacz w tym względzie przegląd chronologiczny w pkt 11 niniejszej opinii.
(287)  –	Zobacz powyżej pkt 306–310 niniejszej opinii.
(288)  –	Skoro językiem postępowania jest francuski, pisma procesowe wszystkich stron były sformułowane w języku, w którym obradowano nad zaskarżonym wyrokiem. Konieczność dokonania tłumaczenia niewielkiej liczby stron wystąpiła jedynie na początku postępowania sądowego na potrzeby publikacji w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich
(zob. art. 24 § 6 regulaminu postępowania przed Sądem). Występująca na końcu postępowania w pierwszej instancji konieczność dokonania tłumaczenia zaskarżonego wyroku na potrzeby publikacji nie stała Sądowi na przeszkodzie w wydaniu wyroku w języku postępowania i doręczeniu go niezwłocznie po zakończeniu obrad.
(289)  –	Punkty 57–67 zaskarżonego wyroku.
(290)  –	W dniu 19 grudnia 2003 r. Sąd wezwał Komisję do przedstawienia szczegółowej listy wszystkich dokumentów składających się na akta postępowania administracyjnego; w dniu 14 kwietnia 2005 r. Solvay zapoznała się w sekretariacie Sądu z przekazanymi przez Komisję dokumentami (pkt 57, 67 zaskarżonego wyroku). Jeśli doliczyć do tego okres, który upłynął do momentu złożenia przez Komisję w dniu 18 listopada 2005 r. uwag w sprawie przydatności danych dokumentów dla obrony Solvay, minęły niemal dwa lata.
(291)  –	Komisja przekazała swoje uwagi w dniu 18 listopada 2005 r., a procedura ustna została otwarta w maju 2008 r. (pkt 68, 72 zaskarżonego wyroku).
(292)  –	Dla porównania: w sprawie Baustahlgewebe, w której jedenaście powiązanych spraw zostało połączonych przez Sąd dla celów procedury ustnej, Trybunał stwierdził naruszenie zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie, ponieważ w postępowaniu w pierwszej instancji upłynęły 32 miesiące pomiędzy zamknięciem postępowania pisemnego i wydaniem postanowienia o otwarciu procedury ustnej oraz 22 miesiące pomiędzy zamknięciem procedury ustnej i wydaniem wyroku (ww. w przypisie 216 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 45, 46).
(293)  –	Zobacz w tym względzie moją opinię z dnia 4 marca 2010 r. w ww. w przypisie 26 sprawie Gogos przeciwko Komisji, pkt 88.
(294)  –	Wyrok ETPC z dnia 17 grudnia 2004 r. w sprawie Pedersen i Baadsgaard przeciwko Danii, Wielka Izba, skarga nr 49017/99, Recueil des arrêts et décisions
2004-XI, § 44; podobnie wyroki ETPC: z dnia 16 lipca 1971 r. w sprawie Ringeisen przeciwko Austrii, seria A, nr 13, § 110; z dnia 22 maja 1998 r. w sprawie Hozee przeciwko Niderlandom, Recueil des arrêts et décisions
1998-III, § 43.
(295)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 105 wyrok w sprawie PVC II, pkt 182; zob. ogólnie także moje opinie z dnia 8 grudnia 2005 r. w ww. w przypisie 216: sprawie FEG, pkt 108–112; sprawie TU, pkt 100–104.
(296)  –	Wyroki ETPC z dnia 28 czerwca 1978 r. w sprawie König przeciwko Niemcom, seria A nr 27, skarga nr 6232/73, § 98; ww. w przypisie 222 w sprawie Eckle przeciwko Niemcom, § 76.
(297)  –	Termin przedawnienia wynosi pięć lat od dnia, w którym naruszenie ustało, a jego bieg zostaje przerwany przez wszelkie czynności dochodzeniowe i śledcze. Przedawnienie następuje najpóźniej w dniu, w którym upływa okres równy dwukrotnemu terminowi przedawnienia, a Komisja nie nałożyła grzywny lub sankcji. Bieg terminu przedawnienia w zakresie postępowań ulega zawieszeniu na okres, w którym decyzja Komisji jest przedmiotem postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zobacz ogólnie art. 1–3 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2988/74 z dnia 26 listopada 1974 r. dotyczącego okresów przedawnień w postępowaniach i wykonywaniu sankcji zgodnie z regułami Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej dotyczącymi transportu i konkurencji (Dz.U. L 319, s. 1); na przyszłość art. 25 rozporządzenia nr 1/2003. Rzecznik generalny Y. Bot zajmuje się różnymi problemami związanymi z przedawnieniem i zawieszeniem jego biegu podczas postępowania sądowego w ww. w przypisie 278 opiniach: w sprawie ArcelorMittal Luxembourg przeciwko Komisji i in., w szczególności pkt 66–81, 245–251; w sprawie ThyssenKrupp Nirosta przeciwko Komisji, w szczególności pkt 177–212.
(298)  –	Zobacz moje opinie z dnia 8 grudnia 2005 r. w ww. w przypisie 216: sprawie FEG, pkt 111; sprawie TU, pkt 103.
(299)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 48, 142.
(300)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 216 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 141, 142.
(301)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 232 wyrok ETPC w sprawie Dželili przeciwko Niemcom, § 103; ww. w przypisie 231 wyrok ETPC w sprawie Ommer przeciwko Niemcom, § 50.
(302)  –	Zobacz powyżej pkt 306–310, pkt 338 niniejszej opinii.
(303)  –	Zobacz powyżej pkt 339–343 niniejszej opinii.
(304)  –	Zobacz powyżej pkt 345, 346 niniejszej opinii.
(305)  –	Podobnie ww. w przypisie 233 wyrok ETPC w sprawie Eckle przeciwko Niemcom (art. 50), § 24.
(306)  –	Motyw 191 spornej decyzji. Sąd potwierdził uznanie praktyk Solvay za „bardzo poważne” i wskazał, iż żaden z przedstawionych przez Solvay argumentów nie pozwolił na uznanie, że Komisja błędnie oceniła wagę naruszeń (pkt 499, 501 zaskarżonego wyroku). Tej części zaskarżonego wyroku Solvay nie zakwestionowała w postępowaniu odwoławczym.
(307)  –	Zobacz powyżej w szczególności pkt 294, 322 niniejszej opinii.