Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
z dnia 19 maja 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 50 TUE – Artykuł 288 TFUE – Umowa o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej – Sąd państwa członkowskiego, przed którym zawisł spór przed upływem okresu przejściowego przewidzianego w tej umowie – Stosowanie przez sądy rozpoznające sprawę prawa innego państwa – Ustawodawstwo Zjednoczonego Królestwa transponujące dyrektywę – Dyrektywa 2006/54/WE – Zastosowanie prawa Unii – Zasada wzajemnego zaufania – Zasada wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii
W sprawie C‑350/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Francja) postanowieniem z dnia 3 maja 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 14 maja 2024 r., w postępowaniu:
HJ
przeciwko
Crédit agricole Corporate & Investment Bank,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes, T. von Danwitz, wiceprezes, F. Biltgen (sprawozdawca), C. Lycourgos, I. Jarukaitis, I. Ziemele, J. Passer i O. Spineanu-Matei, prezesi izb, N. Piçarra, A. Kumin, N. Jääskinen, D. Gratsias, B. Smulders, S. Gervasoni i N. Fenger, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: C. Di Bella, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 czerwca 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–        w imieniu HJ – A. Lyon-Caen, adwokat,
–        w imieniu Crédit agricole Corporate & Investment Bank SA – D. Célice, adwokat,
–        w imieniu rządu francuskiego – F. du Couëdic, O. Duprat-Mazaré, B. Fodda, T. Lechevallier, H. Nunes da Silva i B. Travard, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna i D. Lutostańska, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa – S. Fuller, w charakterze pełnomocnika, którego wspierali A. Mayer i J. Pobjoy, barristers,
–        w imieniu Komisji Europejskiej – S. Delaude, H. Krämer i E.E. Schmidt, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 25 września 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Dz.U. 2020, L 29, s. 7; sprostowanie Dz.U. 2022, L 131, s. 9), zatwierdzonej decyzją Rady (UE) 2020/135 z dnia 30 stycznia 2020 r. (Dz.U. 2020, L 29, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2022, L 131, s. 10) (zwanej dalej „umową o wystąpieniu”), i art. 288 TFUE.
2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy HJ a jej pracodawcą, Crédit agricole Corporate & Investment Bank SA (zwanym dalej „CACIB”), w przedmiocie dyskryminacji ze względu na płeć i mobbingu, których HJ miała być ofiarą.
Ramy prawne
Prawo międzynarodowe
3        Artykuł 70 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z dnia 23 maja 1969 r. (Recueil des traités des Nations unies, vol. 1155, s. 331) (zwanej dalej „konwencją wiedeńską”), zatytułowany „Następstwa wygaśnięcia traktatu”, stanowi w ust. 1:
„Jeżeli traktat inaczej nie postanawia lub strony inaczej się nie umówią, wygaśnięcie traktatu na podstawie jego postanowień lub zgodnie z niniejszą konwencją:
a)      zwalnia strony z obowiązku dalszego wypełniania traktatu,
b)      nie wpływa na żadne prawa lub obowiązki ani na sytuację prawną stron, powstałe wskutek wykonywania traktatu przed jego wygaśnięciem”.
Prawo Unii
Traktaty UE i FUE
4        Artykuł 50 ust. 2 i 3 TUE stanowi:
„2.      Państwo członkowskie, które podjęło decyzję o wystąpieniu, notyfikuje swój zamiar Radzie Europejskiej. W świetle wytycznych Rady Europejskiej Unia [Europejska] prowadzi negocjacje i zawiera z tym państwem umowę określającą warunki jego wystąpienia, uwzględniając ramy jego przyszłych stosunków z Unią. […]
3.      Traktaty przestają mieć zastosowanie do tego państwa od dnia wejścia w życie umowy o wystąpieniu lub, w przypadku jej braku, dwa lata po notyfikacji, o której mowa w ustępie 2, chyba że Rada Europejska w porozumieniu z danym państwem członkowskim podejmie jednomyślnie decyzję o przedłużeniu tego okresu”.
5        Artykuł 288 TFUE stanowi:
„W celu wykonania kompetencji Unii instytucje przyjmują rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie.
Rozporządzenie ma zasięg ogólny. Wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich.
Dyrektywa wiąże każde państwo członkowskie, do którego jest kierowana, w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, pozostawia jednak organom krajowym swobodę wyboru formy i środków.
Decyzja wiąże w całości. Decyzja, która wskazuje adresatów, wiąże tylko tych adresatów.
Zalecenia i opinie nie mają mocy wiążącej”.
Umowa o wystąpieniu
6        Akapity drugi, siódmy, ósmy i jedenasty preambuły umowy o wystąpieniu głoszą:
„PRAGNĄC określić warunki wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z Unii i Euratomu przy uwzględnieniu ram ich przyszłych stosunków,
[…]
ZDECYDOWANE zapewnić uporządkowane wystąpienie poprzez różnorakie dotyczące go postanowienia mające na celu zapobiegnięcie zakłóceniom i zapewnienie pewności prawa obywatelom i podmiotom gospodarczym, jak również organom sądowym i administracyjnym w Unii i Zjednoczonym Królestwie, nie wykluczając przy tym możliwości zastąpienia odpowiednich postanowień dotyczących wystąpienia przez umowę lub umowy dotyczące przyszłych stosunków,
UWZGLĘDNIAJĄC, że w interesie zarówno Unii, jak i Zjednoczonego Królestwa leży ustanowienie okresu przejściowego lub okresu wdrażania, w trakcie którego – niezależnie od wszelkich konsekwencji wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z Unii jeżeli chodzi o udział Zjednoczonego Królestwa w instytucjach, organach i jednostkach organizacyjnych Unii, a w szczególności wygaśnięcie, z dniem wejścia w życie niniejszej umowy, mandatów wszystkich członków instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii mianowanych, powołanych lub wybranych w związku z członkostwem Zjednoczonego Królestwa w Unii – prawo Unii, w tym umowy międzynarodowe, powinno mieć zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa i na jego terytorium oraz zasadniczo z takim samym skutkiem jak w odniesieniu do państw członkowskich, w celu uniknięcia zakłóceń w okresie, w którym negocjowane będą umowa lub umowy dotyczące przyszłych stosunków,
[…]
UWZGLĘDNIAJĄC, że w celu zagwarantowania prawidłowej wykładni i stosowania niniejszej umowy oraz wypełnienia zobowiązań wynikających z niniejszej umowy konieczne są postanowienia zapewniające ogólne zarządzanie wykonywaniem umowy, w szczególności wiążące zasady rozstrzygania sporów i egzekwowania jej postanowień przy pełnym poszanowaniu autonomii odpowiednich porządków prawnych Unii i Zjednoczonego Królestwa, a także statusu Zjednoczonego Królestwa jako państwa trzeciego”.
7        Zgodnie z art. 1 tej umowy, zatytułowanym „Cel”:
„Niniejsza umowa określa warunki wystąpienia Zjednoczonego Królestwa […] z Unii […] i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej […]”.
8        Artykuł 4 tej umowy, zatytułowany „Metody i zasady odnoszące się do skuteczności, wdrożenia i stosowania niniejszej umowy”, przewiduje w ust. 4 i 5:
„4.      Przy wdrażaniu i stosowaniu postanowień niniejszej umowy, które odnoszą się do prawa Unii lub do jego pojęć lub przepisów, stosuje się wykładnię zgodną z odpowiednim orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydanym przed zakończeniem okresu przejściowego [o którym mowa w art. 126 tej umowy, zwanego dalej »okresem przejściowym«)].
5.      Dokonując wykładni niniejszej umowy oraz stosując ją, organy sądowe i administracyjne Zjednoczonego Królestwa należycie uwzględniają odpowiednie orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydane po zakończeniu okresu przejściowego”.
9        Artykuł 66 tej umowy, zatytułowany „Prawo właściwe w odniesieniu do stosunków umownych i pozaumownych”, zawarty w tytule VI części trzeciej umowy, noszącym tytuł „Trwająca współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych”, ma następujące brzmienie:
„W Zjednoczonym Królestwie następujące akty mają zastosowanie w następujący sposób:
a)      rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 [z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6; sprostowanie Dz.U. 2009, L 309, s. 87, zwane dalej »rozporządzeniem Rzym I«)] ma zastosowanie do umów zawartych przed zakończeniem okresu przejściowego;
b)      rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 864/2007 [z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz.U. 2007, L 199, s. 40, zwane dalej »rozporządzeniem Rzym II«)] ma zastosowanie do zdarzeń powodujących szkodę, które miały miejsce przed zakończeniem okresu przejściowego”.
10      Artykuł 67 umowy o wystąpieniu, zatytułowany „Jurysdykcja, uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych oraz współpraca w tym zakresie między organami centralnymi”, przewiduje:
„1.      W Zjednoczonym Królestwie, jak również w państwach członkowskich w sytuacjach obejmujących Zjednoczone Królestwo, w odniesieniu do postępowań sądowych wszczętych przed zakończeniem okresu przejściowego oraz w odniesieniu do postępowań lub spraw pozostających w związku z takim postępowaniem sądowym […] zastosowanie mają następujące akty lub przepisy:
a)      przepisy dotyczące jurysdykcji zawarte w rozporządzeniu [Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2020, L 338, s. 12)];
b)      przepisy dotyczące jurysdykcji zawarte w rozporządzeniu [Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z dnia 14 lipca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej (Dz.U. 2017, L 154, s. 1)],
rozporządzeniu [Rady (WE) nr 6/2002 z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie wzorów przemysłowych Unii Europejskiej (Dz.U. 2002, L 3, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2015, L 7, s. 5; Dz.U. 2026, L 90007, s. 1)],
rozporządzeniu [Rady (WE) nr 2100/94 z dnia 27 lipca 1994 r. w sprawie wspólnotowego systemu ochrony odmian roślin (Dz.U. 1994, L 227, s. 1)],
rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 [z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólnym rozporządzeniu o ochronie danych) (Dz.U. 2016, L 119, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2018, L 127, s. 2; Dz.U. 2021, L 74, s. 35)] oraz
dyrektywie 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady [z dnia 16 grudnia 1996 r. dotyczącej delegowania pracowników w ramach świadczenia usług (Dz.U. 1997, L 18, s. 1)];
c)      przepisy dotyczące jurysdykcji zawarte w rozporządzeniu [Rady (WE)
nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącym jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającym rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2007, L 179, s. 56; Dz.U. 2009, L 70, s. 19; Dz.U. 2009, L 347, s. 32; Dz.U. 2016, L 99, s. 34)];
d)      przepisy dotyczące jurysdykcji zawarte w rozporządzeniu [Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.U. 2009, L 7, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2011, L 131, s. 26; Dz.U. 2013, L 8, s. 19; Dz.U. 2013, L 281, s. 29)].
[…]”.
11      Artykuł 86 umowy o wystąpieniu, zatytułowany „Sprawy zawisłe przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej”, przewiduje:
„1.      Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej pozostaje właściwy we wszelkich postępowaniach wszczętych przez Zjednoczone Królestwo lub przeciwko Zjednoczonemu Królestwu przed zakończeniem okresu przejściowego. Ta właściwość jest zachowana w odniesieniu do wszystkich etapów postępowania, w tym postępowań odwoławczych przed Trybunałem i postępowań przed Sądem, jeżeli sprawa została skierowana do ponownego rozpoznania przez Sąd.
2.      Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej pozostaje właściwy do wydawania orzeczeń w trybie prejudycjalnym na wnioski sądów Zjednoczonego Królestwa złożone przed zakończeniem okresu przejściowego.
3.      Na użytek niniejszego rozdziału uznaje się, że postępowania zostały wszczęte przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zostały złożone w dniu wpisania do rejestru dokumentu wszczynającego postępowanie przez sekretariat Trybunału Sprawiedliwości lub Sądu, odpowiednio do przypadku”.
12      Artykuł 87 tej umowy, zatytułowany „Nowe sprawy przed Trybunałem Sprawiedliwości”, brzmi następująco:
„1.      Jeżeli Komisja Europejska uzna, że Zjednoczone Królestwo nie wypełniło obowiązku wynikającego z traktatów lub części czwartej niniejszej umowy przed zakończeniem okresu przejściowego, Komisja Europejska może, w ciągu 4 lat po zakończeniu okresu przejściowego, wnieść sprawę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zgodnie z wymogami określonymi w art. 258 TFUE lub art. 108 ust. 2 akapit drugi TFUE, w zależności od przypadku. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy w takich sprawach.
2.      Jeżeli Zjednoczone Królestwo nie zastosuje się do decyzji, o której mowa w art. 95 ust. 1 niniejszej umowy, skierowanej do osoby fizycznej lub prawnej mającej miejsce zamieszkania lub siedzibę w Zjednoczonym Królestwie, lub nie zapewni skutku prawnego takiej decyzji w porządku prawnym Zjednoczonego Królestwa, Komisja Europejska może, w ciągu 4 lat od daty przyjęcia danej decyzji, wnieść sprawę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zgodnie z wymogami określonymi w art. 258 TFUE lub art. 108 ust. 2 akapit drugi TFUE, w zależności od przypadku. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy w takich sprawach.
3.      Podejmując decyzję o zastosowaniu niniejszego artykułu do danej sprawy, Komisja Europejska stosuje takie same zasady w odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa jak w odniesieniu do państwa członkowskiego”.
13      Zgodnie z art. 126 wspomnianej umowy, zatytułowanym „Okres przejściowy”, okres przejściowy rozpoczyna się w dniu wejścia w życie umowy o wystąpieniu i kończy się w dniu 31 grudnia 2020 r.
14      Artykuł 127 rzeczonej umowy, zatytułowany „Zakres okresu przejściowego”, brzmi następująco:
„1.      O ile niniejsza umowa nie stanowi inaczej, w okresie przejściowym prawo Unii ma zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa i na jego terytorium.
[…]
3.      W okresie przejściowym prawo Unii mające zastosowanie zgodnie z ust. 1 wywołuje takie same skutki prawne w odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa i w Zjednoczonym Królestwie, jakie wywołuje w Unii i w jej państwach członkowskich, oraz jest stosowane zgodnie z tymi samymi metodami i ogólnymi zasadami, jak te mające zastosowanie w Unii.
[…]
6.      O ile niniejsza umowa nie stanowi inaczej, w okresie przejściowym wszelkie odniesienia do państw członkowskich w prawie Unii mającym zastosowanie zgodnie z ust. 1, w tym wdrażanym i stosowanym przez państwa członkowskie, rozumie się jako odniesienia obejmujące również Zjednoczone Królestwo.
[…]”.
15      Artykuł 185 akapit trzeci umowy o wystąpieniu brzmi następująco:
„Części druga i trzecia, z wyjątkiem art. 19, art. 34 ust. 1, art. 44 i art. 96 ust. 1, a także tytuł I części szóstej i art. 169–181 mają zastosowanie od chwili zakończenia okresu przejściowego”.
Konwencja rzymska
16      Konwencja o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwarta do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r. (Dz.U. 1980, L 266, s. 1, zwana dalej „konwencją rzymską”) stanowi w art. 3 ust. 1:
„Umowa podlega prawu wybranemu przez strony. Wybór prawa powinien być wyraźny lub w sposób dostatecznie pewny wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Strony mogą dokonać wyboru prawa właściwego dla całej umowy lub tylko dla jej części”.
17      Artykuł 14 ust. 1 konwencji rzymskiej stanowi:
„Prawo właściwe dla umowy zgodnie z niniejszą konwencją stosuje się w takim zakresie, w jakim ustanawia ono w odniesieniu do zobowiązań umownych domniemania prawne lub określa rozkład ciężaru dowodu”.
Rozporządzenie Rzym I
18      Artykuł 24 rozporządzenia Rzym I, zatytułowany „Stosunek do konwencji rzymskiej”, stanowi:
„1.      Niniejsze rozporządzenie zastępuje konwencję rzymską w państwach członkowskich, z wyjątkiem tych terytoriów państw członkowskich, które są objęte terytorialnym zakresem zastosowania tej konwencji, a do których nie stosuje się niniejszego rozporządzenia zgodnie z art. 299 [WE].
2.      W
zakresie, w jakim niniejsze rozporządzenie zastępuje postanowienia konwencji rzymskiej, wszelkie odniesienia do tej konwencji uważa się za odniesienia do niniejszego rozporządzenia”.
19      Zgodnie z art. 29 akapit drugi rozporządzenia Rzym I stosuje się ono od dnia 17 grudnia 2009 r., z wyjątkiem art. 26, który stosuje się od dnia 17 czerwca 2009 r.
Dyrektywa 2006/54/WE
20      Motyw 30 dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudniania i pracy (Dz.U. 2006, L 204, s. 23) głosi:
„Przyjęcie przepisów dotyczących ciężaru dowodu odgrywa znaczącą rolę w zapewnieniu, aby zasada równego traktowania była skutecznie egzekwowana. Jak orzekł Trybunał Sprawiedliwości, należy przyjąć przepisy w celu zagwarantowania przeniesienia ciężaru dowodu na pozwanego, jeżeli w sprawie istnieje domniemanie faktyczne wskazujące na wystąpienie dyskryminacji, z wyjątkiem postępowań, w których zadaniem sądu lub innego właściwego organu krajowego jest zbadanie okoliczności faktycznych. Należy jednak zaznaczyć, że ocena faktów, z których można domniemywać, że doszło do bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji, pozostaje w gestii właściwych organów krajowych, zgodnie z prawem lub zwyczajem krajowym. Ponadto do państw członkowskich należy wprowadzenie, na
jakimkolwiek właściwym stadium postępowania, zasad dowodowych, które są korzystniejsze dla powoda”.
21      Artykuł 17 tej dyrektywy, zatytułowany „Ochrona praw”, stanowi w ust. 1:
„Państwa członkowskie zapewniają, aby wszystkie osoby, które uważają się za pokrzywdzone w swoich prawach poprzez niestosowanie do nich zasady równego traktowania, mogły dochodzić swoich roszczeń, wynikających z niniejszej dyrektywy, przed sądem po ewentualnym zwróceniu się do innych właściwych organów, jak również, o ile państwa te uznają to za właściwe, po wykorzystaniu procedury pojednawczej, nawet wówczas gdy zakończeniu uległ stosunek, w ramach którego dyskryminacja miała mieć miejsce”.
22      Artykuł 19 tej dyrektywy, zatytułowany „Ciężar dowodu”, stanowi w ust. 1 i 2:
„1.      Państwa członkowskie podejmą takie działania, które są niezbędne, zgodnie z ich krajowymi systemami sądowymi, w celu zapewnienia, aby – jeżeli osoby, które uznają się za poszkodowane z powodu niezastosowania do nich zasady równego traktowania, uprawdopodobnią przed sądem lub innym właściwym organem okoliczności pozwalające domniemywać istnienie bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji – do pozwanego należało udowodnienie, że nie nastąpiło naruszenie zasady równego traktowania.
2.      Ustęp 1 nie stanowi przeszkody, aby państwa członkowskie wprowadziły reguły dowodowe korzystniejsze dla powoda”.
Prawo Zjednoczonego Królestwa
23      Artykuł 136
Equality Act 2010 (ustawy o równości z 2010 r.) zatytułowany „Ciężar dowodu”, stanowi:
„1.      Niniejszy artykuł ma zastosowanie do wszelkich postępowań dotyczących naruszenia niniejszej ustawy.
2.      Jeżeli z okoliczności wynika, że sąd może stwierdzić –
przy braku jakiegokolwiek innego wyjaśnienia –
iż
dana osoba (A) naruszyła określony przepis, sąd przyjmuje, że doszło do naruszenia.
3.      Ustęp 2 nie ma jednak zastosowania, jeżeli A wykaże, że nie naruszyła
danego przepisu”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
24      Powódka w postępowaniu głównym została zatrudniona przez CACIB na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu 17 stycznia 2007 r. i podlegającej prawu Zjednoczonego Królestwa, w ramach której ostatnio pracowała na stanowisku „specjalisty ds. systemów informacji o klientach w Zjednoczonym Królestwie”. Od dnia 28 sierpnia 2013 r. przebywała na zwolnieniu chorobowym.
25      W dniu 23 września 2013 r.
powódka w postępowaniu głównym, uznawszy się za ofiarę dyskryminacji ze względu na płeć i mobbingu, wniosła do conseil de prud’hommes (sądu pracy, Francja) powództwo o zapłatę różnych kwot z tytułu wykonania tej umowy o pracę oraz z tytułu odszkodowania.
26      Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sąd pracy oddalił żądania powódki w postępowaniu głównym. Wniosła ona wobec tego odwołanie od tego wyroku do cour d’appel de Versailles (sądu apelacyjnego w Wersalu, Francja).
27      Wyrokiem z dnia 27 maja 2021 r.
cour d’appel de Versailles (sąd apelacyjny w Wersalu) uznał, że powódka w postępowaniu głównym nie wykazała istnienia dyskryminacji bądź mobbingu oraz działań odwetowych w rozumieniu ustawy o równości z 2010 r., która transponuje dyrektywę 2006/54 do prawa Zjednoczonego Królestwa.
28      Powódka w postępowaniu głównym wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku do Cour de cassation (sądu kasacyjnego, Francja), będącego sądem odsyłającym. Utrzymuje
ona w szczególności, że stwierdziwszy, po zbadaniu kolejno każdego z przywołanych przypadków czynów mających znamiona dyskryminacji, że nie przedstawiła ona kluczowych okoliczności faktycznych mogących wykazać, iż doszło do dyskryminacji w rozumieniu ustawy o równości z 2010 r., cour d’appel de Versailles (sąd apelacyjny w Wersalu) orzekł na podstawie wykładni tych przepisów, która była niezgodna z art. 19 dyrektywy 2006/54, wymagającym od sądu dokonania całościowej oceny okoliczności faktycznych w celu ustalenia, czy pozwalają one przyjąć istnienie dyskryminacji. Ponadto orzekając, że przywołana przez powódkę w postępowaniu głównym okoliczność, iż z przekazanych przez nią dokumentów wynika, że pracownikami oddelegowanymi do pracy za granicą w ramach CACIB w przeważającej części byli mężczyźni, była niewystarczająca, aby przyjąć istnienie dyskryminacji wobec kobiet w związku z brakiem jakichkolwiek dowodów dotyczących wniosków kobiet o skierowanie do pracy za granicą, ów sąd apelacyjny ponownie oparł się na wykładni ustawy o równości z 2010 r., która jest niezgodna z art. 19 dyrektywy 2006/54, ponieważ nałożył na powódkę w postępowaniu głównym ciężar udowodnienia zarzucanej przez nią dyskryminacji.
29      W pierwszej kolejności sąd odsyłający zwraca uwagę, że spór w postępowaniu głównym dotyczy kwestii wpływu wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z Unii na zadania sądu państwa członkowskiego, który musi zastosować prawo Zjednoczonego Królestwa transponujące dyrektywę do prawa krajowego w postępowaniu sądowym wszczętym przed zakończeniem okresu przejściowego, w sytuacji gdy sąd, przed który wniesiono powództwo, ma wydać orzeczenie po zakończeniu tego okresu. O ile bowiem w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym lub w dniu, w którym rozpatrywane powództwo zostało wniesione przez powódkę w postępowaniu głównym i w dniu wydania orzeczenia przez właściwy sąd pracy, Zjednoczone Królestwo było jeszcze członkiem Unii, o tyle
w dniu wydania orzeczenia przez cour d’appel de Versailles (sąd apelacyjny w Wersalu) sytuacja była już inna.
30      W tych okolicznościach sąd odsyłający zastanawia się, czy prawo Unii miało zastosowanie w dniu wydania orzeczenia przez cour d’appel de Versailles (sąd apelacyjny w Wersalu), skoro w tym dniu, późniejszym w stosunku do daty wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z Unii, prawo Unii nie wywierało już skutków w porządku prawnym Zjednoczonego Królestwa. Sąd ten zastanawia się ponadto, czy umowa o wystąpieniu podważyła możliwość stosowania prawa Unii z mocą wsteczną do sporów powstałych przed zakończeniem okresu przejściowego, a zatem obowiązek dokonywania przez sąd państwa członkowskiego wykładni prawa Zjednoczonego Królestwa mającego zastosowanie do tych sporów w sposób zgodny z prawem Unii. W tym względzie sąd odsyłający wysuwa dwie hipotezy: albo należy przyjąć, że po zakończeniu okresu przejściowego część prawa Unii nadal jest częścią prawa Zjednoczonego Królestwa, lecz obowiązek dokonywania wykładni tego prawa w sposób zgodny z prawem Unii
już nie istnieje; albo należy przyjąć, że ponieważ okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym wystąpiły przed zakończeniem okresu przejściowego, przy czym
wspomniane postępowanie również zostało wszczęte przed zakończeniem tego okresu, przepisy Zjednoczonego Królestwa transponujące dyrektywę 2006/54, a mianowicie ustawa o równości z 2010 r., powinny być interpretowane przez sąd orzekający w sposób zgodny z prawem Unii, nawet jeśli orzeka on po zakończeniu okresu przejściowego.
31      W drugiej kolejności sąd odsyłający zwraca uwagę, że spór w postępowaniu głównym rodzi pytanie, czy zasada wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii, która obowiązuje sąd państwa członkowskiego, ma zastosowanie również wtedy, gdy sąd ten musi zastosować prawo innego państwa członkowskiego. Przypomina on, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału zasada wzajemnego zaufania wymaga, aby każde państwo członkowskie uznawało – z zastrzeżeniem wyjątkowych okoliczności – iż wszystkie inne państwa członkowskie przestrzegają prawa Unii, a zwłaszcza praw podstawowych uznanych w tym prawie [opinia 2/13 (Przystąpienie Unii do EKPC) z dnia 18 grudnia 2014 r., EU:C:2014:2454, pkt 191]. Jednakże z orzecznictwa tego wynika również, że stosując prawo krajowe – niezależnie od tego, czy są to przepisy wydane przed przyjęciem dyrektywy, czy po jej przyjęciu – sąd krajowy jest zobowiązany dokonywać wykładni tego prawa w miarę możliwości w świetle brzmienia i celu dyrektywy, aby osiągnąć rezultat, do którego dyrektywa zmierza, i w ten sposób zastosować się do art. 288 TFUE (wyrok z dnia 13 listopada 1990 r., Marleasing, C‑106/89, EU:C:1990:395, pkt 8).
32      Sąd odsyłający stoi na stanowisku, że nie można wykluczyć, iż podobnie powinno być w przypadku, gdy
ów sąd ma
stosować prawo innego państwa członkowskiego. Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym do sądu rozpoznającego spór należy zastosowanie ustawodawstwa państwa, którego sądy są wyznaczone w klauzuli prorogacyjnej, poprzez dokonanie wykładni tego ustawodawstwa zgodnie z prawem Unii, a w szczególności z dyrektywą (wyroki: z dnia 18 listopada 2020 r., DelayFix, C‑519/19, EU:C:2020:933, pkt 51; a także z dnia 8 grudnia 2022 r., Luxury Trust Automobil, C‑247/21, EU:C:2022:966, pkt 67). Jednakże do tej pory Trybunał nie wypowiedział się wyraźnie w tej kwestii.
33      W trzeciej kolejności sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy zadania sądu państwa członkowskiego stosującego prawo innego państwa członkowskiego i stwierdzającego, że nie może on dokonać wykładni zgodnej z prawem Unii, są identyczne z zadaniami, jakie sąd ten wykonuje przy stosowaniu prawa wewnętrznego, oraz czy, w stosownym przypadku, zasada niedyskryminacji zawarta w art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, skonkretyzowana w dyrektywie 2006/54, może skłonić ten sąd, nawet w sporze między jednostkami, do odstąpienia od stosowania tego prawa.
34      W tych okolicznościach Cour de cassation (sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy [umowę o wystąpieniu] należy interpretować w ten sposób, że sąd wydający orzeczenie po zakończeniu okresu przejściowego powinien uznać przepisy Zjednoczonego Królestwa transponujące art. 19 [dyrektywy 2006/54] za przepisy państwa członkowskiego dokonujące transpozycji dyrektywy, jeżeli okoliczności faktyczne sprawy zaistniały lub postępowanie zostało wszczęte przed datą upływu okresu przejściowego?
2)      Czy art. 288 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sąd [państwa członkowskiego], przed którym zawisł spór między jednostkami i który jest zobowiązany do stosowania prawa innego państwa członkowskiego, powinien, bez uszczerbku dla zasady wzajemnego zaufania, dokonywać wykładni przepisów tego prawa zgodnie z dyrektywą?
3)      W razie, gdy sąd [państwa członkowskiego]
stwierdzi, że nie jest możliwe dokonanie takiej wykładni zgodnej, to czy powinien on, tak jak w przypadku własnego prawa krajowego, odstąpić od stosowania [prawa tego innego państwa członkowskiego] w sytuacji, gdy chodzi o ogólną zasadę prawa Unii lub postanowienia prawa pierwotnego, które zostały ujęte w dyrektywie?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie dopuszczalności
35      CACIB i Komisja twierdzą, że pytania przedstawione przez sąd odsyłający są niedopuszczalne.
36      Według nich z brzmienia art. 136 ustawy o równości z 2010 r. wynika, iż wskazany artykuł zawiera unormowanie regulujące rozkład ciężaru dowodu, identyczne z unormowaniem przewidzianym w art. 19 dyrektywy 2006/54. W związku z tym wspomniany art. 136 jest zgodny z prawem Unii. Uważają one ponadto, że kwestia, którą powinien rozstrzygnąć sąd odsyłający, nie dotyczy wykładni wspomnianego art. 136 w świetle prawa Unii, a jedynie sposobu, w jaki sądy rozpoznające sprawę co do istoty oceniły okoliczności faktyczne, na które powoływała się powódka w postępowaniu głównym, aby przyjąć istnienie dyskryminacji.
37      CACIB podnosi, że w każdym razie, po pierwsze, sąd odsyłający nie przedstawia żadnych okoliczności faktycznych ustalonych lub odrzuconych przez cour d’appel de Versailles (sąd apelacyjny w Wersalu) ani żadnych okoliczności dotyczących uzasadnienia lub analizy tego sądu oraz nie wyjaśnia w wystarczającym stopniu użyteczności zadanych pytań dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. W związku z tym
pytania te, z uwagi na ich ogólny i hipotetyczny charakter,
należy odrzucić jako niedopuszczalne. Po drugie, zgodnie z orzecznictwem sądu odsyłającego sąd ten nie jest właściwy do kontrolowania przestrzegania przez sądy apelacyjne wykładni i stosowania prawa obcego, ponieważ tego rodzaju kwestia stanowi kwestię faktyczną pozostającą poza kontrolą sądu odsyłającego jako instancji odwoławczej. Po trzecie, po upływie okresu przejściowego sąd odsyłający nie jest właściwy do wystąpienia do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
38      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach postępowania, o którym mowa w art. 267 TFUE, wyłącznie do sądu krajowego, przed którym toczy się spór i który musi przyjąć odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy – przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy – ocena
zarówno tego, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i znaczenia przedstawionych Trybunałowi pytań. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia (wyroki: z dnia 21 kwietnia 1988 r., Pardini, 338/85, EU:C:1988:194, pkt 8; z dnia 24 lipca 2023 r., Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo).
39      Jednakże, jak wynika z samego brzmienia art. 267 TFUE, orzeczenie w trybie prejudycjalnym musi być „niezbędne”, aby umożliwić sądowi odsyłającemu „wydanie wyroku” w zawisłej przed nim sprawie. W związku z tym, gdy jest oczywiste, że wykładnia unormowania prawa Unii, o którą wnosi sąd krajowy, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym czy z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem ma charakter hipotetyczny lub gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego i prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu zadane, Trybunał może odmówić wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd krajowy [wyrok z dnia 16 maja 2024 r., INSS (Urlop matki w rodzinie monoparentalnej), C‑673/22, EU:C:2024:407, pkt 22, 23, 25 i przytoczone tam orzecznictwo].
40      Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach współpracy między Trybunałem a sądami krajowymi konieczność dokonania wykładni prawa Unii, która będzie użyteczna dla sądu krajowego, wymaga, aby sąd krajowy skrupulatnie przestrzegał wymogów dotyczących treści wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, które są wyraźnie określone w art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem. W szczególności, jak stanowi art. 94 lit. c) regulaminu postępowania, postanowienie odsyłające musi zawierać omówienie powodów, dla których sąd odsyłający rozpatruje kwestię wykładni określonych przepisów prawa Unii, jak również związku, jaki dostrzega on między tymi przepisami a uregulowaniami krajowymi, które mają zastosowanie w postępowaniu głównym (zob. podobnie wyrok z dnia 28 listopada 2023 r., Commune d’Ans, C‑148/22, EU:C:2023:924, pkt 44, 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
41      W niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w kontekście zawisłego przed nim sporu sąd odsyłający zastanawia się nad wpływem wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z Unii na zadania sądu państwa członkowskiego, który powinien zastosować prawo Zjednoczonego Królestwa transponujące dyrektywę do prawa krajowego w postępowaniu sądowym wszczętym przed zakończeniem okresu przejściowego, w sytuacji gdy sąd, przed który wniesiono powództwo, ma wydać orzeczenie już po zakończeniu tego okresu. Sąd odsyłający zwraca ponadto uwagę, że spór w postępowaniu rodzi pytanie, czy zasada wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii, która obowiązuje sąd państwa członkowskiego, ma zastosowanie również w sytuacji, gdy sąd ten musi zastosować prawo innego państwa członkowskiego.
42      Co się tyczy w pierwszej kolejności argumentu CACIB, zgodnie z którym po zakończeniu okresu przejściowego sąd odsyłający nie jest właściwy do wystąpienia do Trybunału z odesłaniem prejudycjalnym dotyczącym wykładni zgodnej z prawem Unii ustawodawstwa prawa Zjednoczonego Królestwa, które transponuje dyrektywę do jego krajowego porządku prawnego, wystarczy zauważyć, że pytania zadane przez sąd odsyłający dotyczą wykładni prawa Unii, w tym umowy o wystąpieniu, która stanowi część tego prawa. W związku z tym zgodnie z art. 267 TFUE sąd odsyłający, który jest sądem państwa członkowskiego orzekającym w ostatniej instancji, był uprawniony i co do zasady zobowiązany do wystąpienia do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Artykuł 86 ust. 2 umowy o wystąpieniu przyznaje Trybunałowi właściwość niezbędną do orzekania w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wniosków złożonych przed zakończeniem okresu przejściowego przez sądy Zjednoczonego Królestwa, w sytuacji gdy po wystąpieniu tego państwa z Unii art. 267 TFUE nie ma już zastosowania do jego sądów. Wspomnianego art. 86 ust. 2 nie można interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie możliwości lub, w zależności od przypadku, obowiązkowi zwrócenia się przez sądy państw członkowskich do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w celu dokonania wykładni prawa Unii w sprawach mających związek ze Zjednoczonym Królestwem.
43      W drugiej kolejności należy stwierdzić, że sąd odsyłający nie przedstawił, jak tego wymaga art. 94 lit. c) regulaminu postępowania, powodów, dla których uważa, że nie ma on możliwości dokonania wykładni ustawy o równości z 2010 r. w sposób zgodny z prawem Unii, a tym samym nie przedstawił powodu, dla którego odpowiedź na to pytanie jest mu niezbędna do wydania wyroku w zawisłej przed nim sprawie.
44      W tych okolicznościach, co się tyczy pytania trzeciego, które dotyczy tej kwestii, Trybunał nie dysponuje informacjami niezbędnymi do udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi. Pytanie to należy zatem uznać za niedopuszczalne.
45      W trzeciej kolejności poprzez dwa pierwsze pytania sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy na podstawie umowy o wystąpieniu możliwość zastosowania prawa Unii w sporze takim jak rozpatrywany w postępowaniu głównym jest wykluczona, a jeśli tak nie jest, to czy sąd państwa członkowskiego powinien dokonać wykładni prawa innego państwa członkowskiego lub państwa traktowanego na równi z państwem członkowskim mającego zastosowanie do zawisłego przed nim sporu w sposób zgodny z prawem Unii.
46      Po pierwsze, odpowiedź na pytanie pierwsze, dotycząca możliwości zastosowania prawa Unii, wydaje się konieczna, aby umożliwić sądowi odsyłającemu wydanie wyroku w zawisłej przed nim sprawie. W tych okolicznościach zarzut dotyczący braku możliwości zastosowania tego prawa nie dotyczy dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, lecz dotyczy istoty zadanego pytania.
47      Po drugie, argument CACIB, zgodnie z którym sąd ten nie jest właściwy, zgodnie z jego własnym orzecznictwem, do kontrolowania kwestii przestrzegania przez sądy apelacyjne wykładni i stosowania prawa obcego, nie może mieć wpływu na dopuszczalność pytania drugiego w zakresie, w jakim argument ten dotyczy wykładni prawa krajowego, która należy do wyłącznej właściwości tego sądu.
48      W konsekwencji pytania pierwsze i drugie są dopuszczalne.
Co do istoty
W przedmiocie pytania pierwszego
49      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 50 ust. 3 TUE w związku z art. 126 i 127 umowy o wystąpieniu należy interpretować w ten sposób, że umowa ta podważyła możliwość stosowania art. 19 dyrektywy 2006/54 do toczącego się – w dniu zakończenia okresu przejściowego – postępowania dotyczącego czynów mających znamiona dyskryminacji, które miały wystąpić przed tą datą w ramach wykonywania umowy o pracę podlegającej prawu Zjednoczonego Królestwa.
50      Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 50 ust. 3 TUE traktaty przestają mieć zastosowanie do państwa występującego z Unii od dnia wejścia w życie umowy o wystąpieniu lub, w przypadku jej braku, dwa lata po notyfikacji zamiaru wystąpienia z Unii, chyba że Rada Europejska w porozumieniu z danym państwem członkowskim podejmie jednomyślnie decyzję o przedłużeniu tego okresu.
51      W związku z tym na podstawie art. 50 ust. 3 TUE traktaty przestały mieć zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa w dniu wejścia w życie 1 lutego 2020 r. umowy o wystąpieniu, co oznacza, że od tego też dnia wspomniane państwo utraciło status państwa członkowskiego (wyrok z dnia 9 czerwca 2022 r., Préfet du Gers i Institut national de la statistique et des études économiques, C‑673/20, EU:C:2022:449, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo).
52      Jednakże zgodnie z akapitem siódmym preambuły umowy o wystąpieniu umowa ta ma zapewnić uporządkowane wystąpienie poprzez różnorakie dotyczące go postanowienia mające na celu zapobiegnięcie zakłóceniom i zapewnienie pewności prawa obywatelom i podmiotom gospodarczym, jak również organom sądowym i administracyjnym w Unii i Zjednoczonym Królestwie.
53      W tym względzie umowa o wystąpieniu wyraźnie przewiduje przedłużenie stosowania prawa Unii w odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa – z pewnymi wyjątkami – do dnia 31 grudnia 2020 r., czyli do końca okresu przejściowego. Otóż w myśl akapitu ósmego preambuły umowy o wystąpieniu w interesie zarówno Unii, jak i Zjednoczonego Królestwa leży ustanowienie okresu przejściowego, w trakcie którego prawo Unii, w tym umowy międzynarodowe, powinno mieć zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa i na jego terytorium, zasadniczo z takim samym skutkiem jak w odniesieniu do państw członkowskich, w celu uniknięcia zakłóceń w okresie, w którym negocjowane będą umowa lub umowy dotyczące przyszłych stosunków.
54      Zgodnie z art. 126 umowy o wystąpieniu okres przejściowy, uregulowany w części czwartej tej umowy, trwa od dnia wejścia w życie tej umowy, czyli od dnia 1 lutego 2020 r., do dnia 31 grudnia 2020 r. W myśl art. 127 ust. 1 tej umowy, o ile nie postanowiono inaczej, w tym okresie prawo Unii ma zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa i na jego terytorium. W art. 127 ust. 3 umowy o wystąpieniu wskazano ponadto, że we wspomnianym okresie prawo Unii mające zastosowanie zgodnie z owym ust. 1 wywołuje takie same skutki prawne w odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa i w Zjednoczonym Królestwie jak te, jakie wywołuje w Unii i w jej państwach członkowskich, oraz jest stosowane zgodnie z tymi samymi metodami i ogólnymi zasadami jak te mające zastosowanie w Unii. Ponadto art. 127 ust. 6 tej umowy stanowi, że o ile ta umowa nie stanowi inaczej, w okresie przejściowym wszelkie odniesienia do państw członkowskich w prawie Unii mającym zastosowanie zgodnie z ust. 1, w tym wdrażanym i stosowanym przez państwa członkowskie, rozumie się jako odniesienia obejmujące również Zjednoczone Królestwo.
55      W pierwszej kolejności należy zauważyć, że umowa o wystąpieniu nie zawiera postanowienia ogólnego, które reguluje kwestię stosowania prawa Unii do sporów toczących się na koniec okresu przejściowego, dotyczących stosunków umownych powstałych przed tą datą.
56      Niemniej jednak w umowie o wystąpieniu wyraźnie wskazano, że prawo Unii może mieć zastosowanie do niektórych stosunków umownych i sporów nawet po zakończeniu okresu przejściowego. Artykuł 185 akapit czwarty umowy o wystąpieniu przewiduje bowiem, że od zakończenia okresu przejściowego stosuje się, po pierwsze, jej części drugą i trzecią, które obejmują art. 9–125 tej umowy, z wyjątkiem jej art. 19, art. 34 ust. 1, art. 44 i art. 96 ust. 1, a po drugie, nie tylko tytuł I części szóstej tej umowy, który obejmuje jej art. 158–163, ale też art. 169–181, zawarte w tytule III tej części.
57      Część trzecia umowy o wystąpieniu, zatytułowana „Postanowienia dotyczące wystąpienia”, przewiduje w szczególności w tytule VI, zatytułowanym „Trwająca współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych”, że po zakończeniu okresu przejściowego niektóre przepisy prawa Unii nadal mają zastosowanie do sporów powstałych przed końcem tego okresu i będących w toku po zakończeniu tego okresu.
58      Jest tak w szczególności w przypadku, jak stanowi art. 66 umowy o wystąpieniu, rozporządzenia Rzym I, które nadal ma zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa w odniesieniu do umów zawartych przed zakończeniem okresu przejściowego, oraz rozporządzenia nr 864/2007 w odniesieniu do zdarzeń powodujących szkodę, które miały miejsce przed tą datą.
59      Podobnie art. 67 umowy o wystąpieniu przewiduje, że określone przepisy prawa Unii dotyczące jurysdykcji i wykonywania orzeczeń sądowych nadal znajdują zastosowanie w odniesieniu do postępowań sądowych wszczętych przed zakończeniem okresu przejściowego. W związku z tym
sądy państw członkowskich mogą być zmuszone do uznania właściwości sądów Zjednoczonego Królestwa, a państwa członkowskie co do zasady muszą wykonywać określone wyroki tych sądów.
60      Z ogólnej systematyki umowy o wystąpieniu wynika zatem, że strony tej umowy chciały zachować stabilność stosunków prawnych istniejących przed zakończeniem okresu przejściowego zgodnie z zasadą pewności prawa.
61      W tym względzie prawdą jest, jak wynika z akapitów drugiego i jedenastego preambuły umowy o wystąpieniu, że umowa ta została zawarta w celu określenia warunków wystąpienia Zjednoczonego Królestwa w szczególności z Unii, „przy uwzględnieniu ram ich przyszłych stosunków”, i to „przy pełnym poszanowaniu autonomii odpowiednich porządków prawnych Unii i Zjednoczonego Królestwa, a także statusu Zjednoczonego Królestwa jako państwa trzeciego”, przy czym prawo Unii, w tym jego zasady ogólne, a w szczególności zasada pewności prawa, nie ma już co do zasady zastosowania do tego państwa po upływie okresu przejściowego. Niemniej jednak należy przypomnieć, że podstawą prawną wspomnianej umowy jest art. 50 TUE, którego ust. 2 przyznaje Unii kompetencję do negocjowania i zawarcia umowy określającej warunki wystąpienia, mającej na celu uregulowanie, we wszystkich dziedzinach objętych traktatami, wszystkich kwestii dotyczących rozdziału między Unią a państwem z niej występującym (zob. podobnie wyrok z dnia 16 listopada 2021 r., Governor of Cloverhill Prison i in., C‑479/21 PPU, EU:C:2021:929, pkt 48, 50). W tych okolicznościach należy uznać, że poprzez tę umowę strony te zamierzały w tym celu wdrożyć w szczególności zasadę pewności prawa, która stanowi część prawa Unii.
62      W związku z tym umowę o wystąpieniu należy interpretować w świetle zasady pewności prawa, której przestrzeganie ma ona zapewnić.
63      Tymczasem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada pewności prawa, której konsekwencję stanowi zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań, wymaga, po pierwsze, by przepisy prawne były jasne i precyzyjne, oraz po drugie, by ich stosowanie było przewidywalne dla podmiotów prawa, zwłaszcza wówczas, gdy mogą one mieć niekorzystne konsekwencje dla jednostek i przedsiębiorstw (zob. podobnie wyroki: z dnia 2 grudnia 2009 r., Aventis Pasteur, C‑358/08, EU:C:2009:744, pkt 47; z dnia 5 września 2024 r., Novo Banco i in., od C‑498/22 do C‑500/22, EU:C:2024:686, pkt 95).
64      Zasada pewności prawa stoi na przeszkodzie temu, by nowe unormowanie prawa materialnego miało zastosowanie z mocą wsteczną, czyli do sytuacji zaistniałej przed jego wejściem w życie, i wymaga, aby wszystkie okoliczności faktyczne były zwykle, o ile wyraźnie nie wskazano inaczej, oceniane w świetle przepisów prawa obowiązujących w tym czasie (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Twenty First Capital, C‑174/23, EU:C:2024:654, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo).
65      Wynika z tego, że zgodnie z zasadą pewności prawa, której poszanowanie ma zapewnić umowa o wystąpieniu, umowy tej nie można, w braku wyraźnego postanowienia, interpretować w ten sposób, że Unia i Zjednoczone Królestwo uzgodniły z mocą wsteczną zaprzestanie stosowania niemal całości prawa Unii do stosunków prawnych powstałych na podstawie umowy podlegającej prawu Zjednoczonego Królestwa zawartej przed końcem okresu przejściowego.
66      Należy ponadto stwierdzić, że art. 50 ust. 3 TUE nie wskazuje wyraźnie, iż prawo Unii nie ma już zastosowania do sytuacji w danym państwie poprzedzających jego wystąpienie z Unii po jego wystąpieniu.
67      Taką interpretację potwierdza art. 70 ust. 1 konwencji wiedeńskiej, który reguluje kwestię wygaśnięcia traktatów międzynarodowych i który, jak podkreśliła rzeczniczka generalna w pkt 58 swoich wniosków, kodyfikuje zwyczajowe prawo
międzynarodowe.
68      Chociaż konwencja wiedeńska nie wiąże ani Unii, ani wszystkich państw członkowskich, to szereg jej postanowień odzwierciedla jednak zasady zwyczajowego prawa międzynarodowego, które jako takie wiążą instytucje Unii i wchodzą w zakres unijnego porządku prawnego (zob. podobnie wyroki: z dnia 16 czerwca 1998 r., Racke, C‑162/96, EU:C:1998:293, pkt 24, 45, 46; z dnia 25 lutego 2010 r., Brita, C‑386/08, EU:C:2010:91, pkt 42; z dnia 27 lutego 2018 r., Western Sahara Campaign UK, C‑266/16, EU:C:2018:118, pkt 58).
69      Tymczasem, o ile, podobnie jak art. 50 ust. 3 TUE, konwencja wiedeńska przewiduje w art. 70 ust. 1 lit. a), że wygaśnięcie traktatu zwalnia strony z obowiązku jego dalszego wypełniania, o tyle lit. b) tego postanowienia uściśla, że takie wygaśnięcie nie wpływa na żadne prawa i obowiązki ani na sytuację prawną stron powstałe wskutek wykonywania traktatu przed jego wygaśnięciem. Artykuł 70 ust. 1 konwencji wiedeńskiej stanowi ponadto, że zasady te mają zastosowanie, jeżeli traktat inaczej nie postanawia lub strony inaczej się nie umówią.
70      W tych okolicznościach, biorąc pod uwagę fundamentalne znaczenie zasady pewności prawa, nie można uznać, w braku wyraźnego postanowienia w traktatach i w umowie o wystąpieniu, że Unia i Zjednoczone Królestwo uzgodniły z mocą wsteczną zakończenie stosowania prawa Unii do toczącego się w dniu zakończenia okresu przejściowego sporu dotyczącego czynów mających znamiona dyskryminacji, które miały wystąpić przed tą datą w ramach wykonywania umowy o pracę podlegającej prawu Zjednoczonego Królestwa.
71      W drugiej kolejności, co się tyczy w szczególności unormowania ustanowionego w art. 19 dyrektywy 2006/54, motyw 30 tej dyrektywy wskazuje, że przyjęcie przepisów dotyczących ciężaru dowodu odgrywa znaczącą rolę w zapewnieniu, aby zasada równego traktowania była skutecznie egzekwowana. Wynika z tego, że nie można uznać, iż ów art. 19 ust. 1 ustanawia zwykłe unormowanie proceduralne, które przestałoby mieć zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa po zakończeniu okresu przejściowego. Unormowanie ustanowione we wspomnianym art. 19 ust. 1 jest raczej unormowaniem prawa materialnego, regulującym stosunek pracy powstały na podstawie umowy zawartej przed zakończeniem okresu przejściowego, w związku z czym wspomniane unormowanie nadal ma zastosowanie, nawet po upływie tego okresu, do sporów dotyczących tego stosunku.
72      Każda odmienna wykładnia skutkowałaby poważnym ograniczeniem zakresu zasady pewności prawa oraz stałaby na przeszkodzie skutecznemu
egzekwowaniu zasady równego traktowania, która jest przedmiotem dyrektywy 2006/54. Zakres ochrony przyznanej na mocy tej dyrektywy zależałby wówczas bowiem od przypadkowej okoliczności, czy postępowania dotyczące sporów odnoszących się do praw i obowiązków ustanowionych przez tę dyrektywę zostały zakończone przed zakończeniem okresu przejściowego. Tym samym jednostka, która – tak jak powód w postępowaniu głównym – wniosła powództwo do właściwych sądów państwa członkowskiego przed zakończeniem okresu przejściowego, a zatem w sytuacji gdy nie było żadnych wątpliwości co do tego, że prawo Zjednoczonego Królestwa należy interpretować zgodnie z prawem Unii, nie mogłaby – wyłącznie z tego powodu, że dany sąd krajowy wydał orzeczenie po zakończeniu okresu przejściowego – powoływać się przed tym sądem na prawa przyznane jej przez prawo Unii.
73      W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 50 ust. 3 TUE w związku z art. 126 i 127 umowy o wystąpieniu należy interpretować w ten sposób, że umowa ta nie podważyła możliwości zastosowania art. 19 dyrektywy 2006/54 do toczącego się – w dniu zakończenia okresu przejściowego – postępowania dotyczącego czynów mających znamiona dyskryminacji, które miały wystąpić przed tą datą w ramach wykonywania umowy o pracę podlegającej prawu Zjednoczonego Królestwa.
W przedmiocie pytania drugiego
74      Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 288 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy sąd jednego państwa członkowskiego dokonuje wykładni i stosuje prawo innego państwa członkowskiego transponujące dyrektywę do jego prawa krajowego, jest on zobowiązany
do przestrzegania zasady wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii, tak jak w przypadku dokonywania wykładni i stosowania własnego prawa.
–       W przedmiocie obowiązku przestrzegania przez sądy państwa członkowskiego przestrzegania zasady dokonywania wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii przy stosowaniu prawa innego państwa członkowskiego
75      Należy przypomnieć, że prawo Unii charakteryzuje się tym, iż pochodzi z niezależnego źródła, jakie stanowią traktaty, że ma pierwszeństwo przed prawem państw członkowskich oraz że wiele przepisów mających zastosowanie do obywateli państw członkowskich i do samych tych państw jest bezpośrednio skutecznych. Owe podstawowe cechy prawa Unii doprowadziły do powstania ustrukturyzowanej sieci zasad, przepisów i wzajemnie zależnych od siebie stosunków prawnych wiążących wzajemnie samą Unię i jej państwa członkowskie, jak również te państwa między sobą (wyroki: z dnia 6 marca 2018 r., Achmea, C‑284/16, EU:C:2018:158, pkt 33; z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo).
76      Zasada pierwszeństwa prawa Unii ustanawia prymat prawa Unii nad prawem państw członkowskich. Zasada ta nakłada na wszystkie organy państw członkowskich obowiązek zapewnienia pełnej skuteczności różnych norm prawa Unii, a prawo państw członkowskich nie może mieć wpływu na skuteczność przyznaną tym różnym normom w obrębie terytorium tych państw (zob. wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 53, 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
77      W celu zapewnienia skuteczności wszystkich przepisów prawa Unii zasada pierwszeństwa wymaga w szczególności dokonywania przez sądy państw członkowskich wykładni ich prawa krajowego w możliwie największym zakresie zgodnej z prawem Unii (wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 57).
78      Ów wymóg dokonywania wykładni zgodnej jest nierozłącznie związany z systemem traktatów, gdyż zezwala sądowi państwa członkowskiego na zapewnienie, w ramach jego właściwości, pełnej skuteczności prawa Unii przy rozpoznawaniu zawisłego przed nim sporu (wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo).
79      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dyrektywa nie może sama w sobie tworzyć obowiązków wobec jednostki i nie można zatem powoływać się na dyrektywę jako taką przeciwko jednostce
(wyroki: z dnia 5 października 2004 r., Pfeiffer i in., od C‑397/01 do C‑403/01, EU:C:2004:584, pkt 108; a także z dnia 19 stycznia 2010 r., Kücükdeveci, C‑555/07, EU:C:2010:21, pkt 46). Jednakże
wynikające z dyrektywy zobowiązanie państw członkowskich do osiągnięcia wskazanego w tej dyrektywie rezultatu, jak również powinność podjęcia wszelkich właściwych środków ogólnych lub szczególnych w celu zapewnienia wykonania tego zobowiązania ciążą na wszystkich organach tych państw, w tym, w granicach ich kompetencji, na organach sądowych (zob. podobnie wyroki: z dnia 10 kwietnia 1984 r., von Colson i Kamann, 14/83, EU:C:1984:153, pkt 26; z dnia 5 października 2004 r., Pfeiffer i in., od C‑397/01 do C‑403/01, EU:C:2004:584, pkt 110; z dnia 19 stycznia 2010 r., Kücükdeveci, C‑555/07, EU:C:2010:21, pkt 47).
80      Stąd stosując prawo krajowe, a zwłaszcza przepisy uregulowania przyjętego specjalnie w celu wprowadzenia wymagań dyrektywy, sądy
państw członkowskich są zobowiązane interpretować prawo krajowe w najszerszym możliwym zakresie w świetle brzmienia i celu danej dyrektywy, aby osiągnąć rezultat przez nią przewidziany, a co za tym idzie, zapewnić zgodność z art. 288 akapit trzeci TFUE (wyroki: z dnia 5 października 2004 r., Pfeiffer i in., od C‑397/01 do C‑403/01, EU:C:2004:584, pkt 113; a także z dnia 12 grudnia 2024 r., Getin Holding i in., C‑118/23, EU:C:2024:1013, pkt 75).
81      Prawdą jest, że Trybunał orzekł, iż wymóg dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem Unii ma pewne granice. Wobec tego spoczywający na sądzie krajowym obowiązek odniesienia się do treści dyrektywy przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu odpowiednich przepisów prawa wewnętrznego jest ograniczony przez ogólne zasady prawa, w szczególności zasadę pewności prawa i zasadę niedziałania prawa wstecz, nie może też służyć jako podstawa dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem (wyroki: z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in., C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 110; a także z dnia 5 czerwca 2025 r., Nuratau, C‑349/24, EU:C:2025:397, pkt 45).
82      Zasada wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii wymaga jednak, by sądy państw członkowskich robiły wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, uwzględniając wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, dla zapewnienia pełnej skuteczności rozpatrywanej dyrektywy i dokonania rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nią celami (wyroki: z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in., C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 111; a także z dnia 5 czerwca 2025 r., Nuratau, C‑349/24, EU:C:2025:397, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
83      Jeżeli dokonanie takiej wykładni zgodne nie jest możliwe, sądy państw członkowskich są zobowiązane do zagwarantowania podmiotom prawa, w ramach swoich kompetencji, ochrony prawnej wynikającej z prawa Unii i do zagwarantowania pełnej skuteczności tego prawa poprzez odstąpienie, w razie potrzeby z własnej inicjatywy, od stosowania wszelkich przepisów prawa krajowego sprzecznych z przepisem prawa Unii, który jest bezpośrednio skuteczny w zawisłych przed nimi sporach (zob. podobnie wyroki: z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 61;
a także z dnia 12 grudnia 2024 r., Getin Holding i in., C‑118/23, EU:C:2024:1013, pkt 76).
84      Jeżeli sąd państwa członkowskiego, przed którym zawisł spór między jednostkami,
jest zobowiązany do stosowania prawa innego państwa członkowskiego wdrażającego dyrektywę, to jest on zobowiązany do dokonywania wykładni przepisów tego prawa przy poszanowaniu ogólnych zasad prawa zgodnie z prawem Unii.
85      W tym względzie Trybunał orzekł już, że do sądu państwa członkowskiego, przed którym zawisł spór dotyczący ważności klauzuli prorogacyjnej, która zgodnie z art. 25 ust. 1 rozporządzenia nr 1215/2012 powinna być oceniana na podstawie prawa państwa, którego sądy zostały wskazane w tej klauzuli, należy stosowanie tego ustawodawstwa poprzez dokonanie jego wykładni zgodnie z prawem Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 18 listopada 2020 r., DelayFix, C‑519/19, EU:C:2020:933, pkt 51).
86      Trybunał uznał też, że sąd austriacki rozpatrujący spór w dziedzinie podatku od wartości dodanej (VAT) ma obowiązek dokonania wykładni prawa właściwego dla sporu w postępowaniu głównym niezależnie od tego, czy chodzi o prawo państwa członkowskiego nabywcy pośredniego, czy o prawo
państwa członkowskiego nabywcy końcowego, zgodnie z prawem Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 8 grudnia 2022 r., Luxury Trust Automobil, C‑247/21, EU:C:2022:966, pkt 67).
87      Wynika z tego, że w kontekście sporu takiego jak ten
w postępowaniu głównym, jeżeli zgodnie z przepisami konwencji rzymskiej, którą zastąpiło rozporządzenie Rzym I, sądy państwa członkowskiego, przed którymi toczy się spór, muszą stosować prawo innego państwa członkowskiego, to są one zobowiązane do przestrzegania, w odniesieniu do prawa tego innego państwa członkowskiego, zasady wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii.
88      Należy dodać, że stosowanie zasady wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii w zakresie, w jakim zmierza ona do zagwarantowania zgodności z prawem Unii orzeczeń wydanych przez organy i sądy państw członkowskich, przyczynia się do poszanowania zasady wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi, która ma w prawie Unii fundamentalne znaczenie [opinia 2/13 (Przystąpienie Unii do EKPC) z dnia 18 grudnia 2014 r., EU:C:2014:2454, pkt 191].
89      Ta zasada wzajemnego zaufania nakłada na każde państwo członkowskie obowiązek uznania – z wyjątkiem wyjątkowych okoliczności – że wszystkie pozostałe państwa członkowskie przestrzegają prawa Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2024 r., Tudmur, C‑185/24 i C‑189/24, EU:C:2024:1036, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że sąd państwa członkowskiego, dokonując wykładni przepisu prawa innego państwa członkowskiego w sposób zgodny z prawem Unii, działa jedynie w granicach założenia, co do którego
– zgodnie z zasadą wzajemnego zaufania – ma prawo przyjąć, że przyjęłyby je również sądy tego innego państwa, gdyby interpretowały ten sam przepis.
90      W konsekwencji zasada wzajemnego zaufania nakłada na sądy państw członkowskich obowiązek przyjmowania, że prawo Unii jest prawidłowo stosowane w innych państwach członkowskich. W szczególności, gdy sądy te stosują prawo innego państwa członkowskiego w sporze w sprawach cywilnych i handlowych na podstawie przepisów konwencji rzymskiej, którą zastąpiło rozporządzenie Rzym I, są zobowiązane – zgodnie z zasadami określającymi rolę sądu orzekającego – do podjęcia starań w celu ustalenia treści prawa tego innego państwa członkowskiego oraz wykładni przyjmowanej przez jego sądy, zakładając
jednocześnie, że zarówno to prawo, jak i ta wykładnia pozostają w zgodzie z prawem Unii.
91      W związku z tym,
jeżeli sądy jednego państwa członkowskiego mają poważne wątpliwości co do zgodności przepisów innego państwa członkowskiego z transponowaną przez nie dyrektywą, są one zobowiązane upewnić się co do właściwej wykładni tych przepisów, korzystając w razie potrzeby z mechanizmów współpracy sądowej – w szczególności mechanizmów umożliwiających uzyskanie informacji na temat prawa obcego, takich jak Europejska Sieć Sądowa ustanowiona wspólnym działaniem Rady 98/428/WSiSW z dnia 29 czerwca 1998 r. (Dz.U. 1998, L 191, s. 4) lub Konwencja europejska o informacji o prawie obcym z dnia 7 czerwca 1968 r. (Recueil des traités des Nations unies, vol. 720‑II, nr 10346, s. 147).
92      W przypadku utrzymujących się wątpliwości wspomniane sądy mają również możliwość, a nawet obowiązek, w zależności od okoliczności, zwrócić się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym. Trybunał uznał bowiem, że w przypadku pytań mających na celu umożliwienie sądowi państwa członkowskiego dokonania oceny zgodności z prawem Unii przepisów innego państwa członkowskiego może on dostarczyć wskazówek dotyczących wykładni prawa Unii, które pozwolą temu sądowi na rozwiązanie przedstawionego mu problemu prawnego (zob. podobnie wyrok z dnia 23 listopada 1989 r., Eau de Cologne & Parfümerie-Fabrik 4711, C‑150/88, EU:C:1989:594, pkt 12 i przytoczone tam orzecznictwo).
93      Z powyższych rozważań wynika, że zgodnie z zasadą wzajemnego zaufania kontrola zgodności prawa państwa członkowskiego z prawem Unii spoczywa przede wszystkim na sądzie tego państwa członkowskiego, a w drugiej kolejności na sądach innych państw członkowskich, które w razie potrzeby mają zastosować dane prawo krajowe w zawisłym przed nimi sporze.
94      Jeżeli na podstawie przepisów rozporządzenia Rzym I lub – jak w sprawie w postępowaniu głównym – przepisów konwencji rzymskiej sąd państwa członkowskiego jest zobowiązany do stosowania prawa innego państwa członkowskiego w zawisłym przed nim sporze, to powinien on zapewnić poszanowanie prawa Unii i w związku z tym jest zobowiązany, podobnie jak sąd tego innego państwa członkowskiego, do stosowania danego prawa krajowego zgodnie z prawem Unii oraz, w stosownym przypadku, do odstąpienia od stosowania każdego przepisu prawa krajowego, którego wykładni – w jego ocenie – nie można dokonać w zgodzie z tym prawem.
95      Powyższe rozważania pozostają aktualne
również w przypadku, gdy – tak jak w sporze w postępowaniu głównym – sąd państwa członkowskiego ma zastosować ustawodawstwo Zjednoczonego Królestwa wdrażające art. 19 dyrektywy 2006/54 do sporu toczącego się w dniu zakończenia okresu przejściowego, o którym mowa w art. 126 umowy o wystąpieniu, dotyczącego czynów mających znamiona dyskryminacji, które miały wystąpić przed tą datą w ramach wykonywania umowy o pracę podlegającej prawu Zjednoczonego Królestwa, zawartej przed zakończeniem okresu przejściowego, o którym mowa w art. 126 umowy o wystąpieniu. Jak wynika bowiem z odpowiedzi udzielonej na pytanie pierwsze, ów art. 19 ma nadal zastosowanie do tego sporu nawet po upływie tego okresu.
–       W przedmiocie kontroli przestrzegania przez sądy państwa członkowskiego przestrzegania zasady dokonywania wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii przy stosowaniu prawa innego państwa członkowskiego
96      Z postanowienia odsyłającego i z uwag na piśmie przedstawionych przed Trybunałem wynika, że
powódka w postępowaniu głównym w ramach wniesionej przez nią do sądu odsyłającego skargi kasacyjnej zarzuca wyrokowi cour d’appel de Versailles (sądu apelacyjnego w Wersalu) dokonanie wykładni prawa Zjednoczonego Królestwa mającej zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, która jest niezgodna z prawem Unii, w szczególności z dyrektywą 2006/54.
97      Tymczasem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądu odsyłającego, przytoczonym w postanowieniu odsyłającym, „sądy rozpoznające sprawę co do istoty stosują i interpretują prawo obce w sposób suwerenny”. Ponadto z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że rola sądu kasacyjnego ogranicza się do kontroli wad uzasadnienia i przeinaczenia prawa obcego, w związku z czym ogranicza się ona do kontroli, czy sądy rozpoznające sprawę co do istoty zbadały treść tego prawa, nie pozwalając jednak na kwestionowanie błędów w wykładni lub w stosowaniu tego prawa.
98      Na rozprawie przed Trybunałem rząd francuski wskazał, że chociaż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądu odsyłającego sąd ten kwalifikuje prawo innego państwa jako „normę prawną”, to jednak traktuje to prawo jako okoliczność faktyczną, w związku z czym w przypadku rozpatrywania w ramach skargi kasacyjnej sporu podlegającego prawu obcemu kontrola zgodności stosowania wspomnianego prawa obcego z prawem Unii przez sądy rozpoznające sprawę co do istoty jest ograniczona.
99      W związku z tym wydaje się, że gdy do sądu odsyłającego trafia spór między osobami prywatnymi podlegający prawu innego państwa członkowskiego lub państwa traktowanego na równi z państwem członkowskim, możliwość kontroli, w ramach skargi kasacyjnej, zgodności stosowania tego prawa z prawem Unii przez sądy rozpoznające sprawę co do istoty również jest ograniczona.
100    Z powyższych rozważań wynika zatem, że art. 288 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy sąd jednego państwa członkowskiego dokonuje wykładni
prawa innego państwa członkowskiego, które wdraża dyrektywę,
i stosuje to prawo, jest on zobowiązany, tak jak w przypadku dokonywania wykładni i stosowania własnego prawa, do przestrzegania zasady wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii.
101    Tymczasem, z zastrzeżeniem naruszenia wynikającego z art. 288 akapit trzeci TFUE obowiązku, zgodnie z którym wszystkie organy państw członkowskich, w tym sądy, są zobowiązane do zapewnienia rezultatu przewidzianego w dyrektywie, kontrola sprawowana przez sąd kasacyjny w odpowiedzi na zarzut dotyczący dokonania przez sąd niższej instancji wykładni prawa innego państwa członkowskiego z naruszeniem dyrektywy nie może być ograniczona z tego tylko powodu, że co do zasady sąd ten traktuje prawo obce jako okoliczność faktyczną. Kontrola ta musi dotyczyć przestrzegania przez sąd niższej instancji obowiązku dokonywania wykładni zgodnej z celem dyrektywy, który – jak wynika z pkt 84 i 94 niniejszego wyroku – istnieje niezależnie od tego, czy prawem, którego wykładni się dokonuje, jest prawo sądu orzekającego, czy też innego państwa członkowskiego.
102    W świetle wszystkich powyższych rozważań na pytanie drugie należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 288 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy sąd jednego państwa członkowskiego dokonuje wykładni
prawa innego państwa członkowskiego, które transponuje dyrektywę do jego prawa krajowego,
i stosuje to prawo, jest on zobowiązany
do przestrzegania zasady wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii, tak jak w przypadku dokonywania wykładni i stosowania własnego prawa.
W przedmiocie kosztów
103    Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
1)      Artykuł 50 ust. 3 TUE w związku z art. 126 i 127 Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej, zatwierdzonej decyzją Rady (UE) 2020/135 z dnia 30 stycznia 2020 r.
należy interpretować w ten sposób, że:
umowa ta nie podważyła możliwości zastosowania art. 19 dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudniania i pracy do toczącego się – w dniu zakończenia okresu przejściowego, o którym mowa w tym art. 126 – postępowania dotyczącego czynów mających znamiona dyskryminacji, które miały wystąpić przed tą datą w ramach wykonywania umowy o pracę podlegającej prawu Zjednoczonego Królestwa.
2)      Artykuł 288 TFUEnależy interpretować w ten sposób, że:
w przypadku gdy sąd jednego państwa członkowskiego dokonuje wykładni prawa innego państwa członkowskiego, które transponuje dyrektywę do jego prawa krajowego, i stosuje to prawo, jest on zobowiązany do przestrzegania zasady wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii, tak jak w przypadku dokonywania wykładni i stosowania własnego prawa.
Podpisy
*      Język postępowania: francuski.