Sprawa C‑222/22
Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl
przeciwko
JF
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Verwaltungsgerichtshof (Austria)]
Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 29 lutego 2024 r.
Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Polityka azylowa – Dyrektywa 2011/95/UE – Przesłanki kwalifikujące do otrzymania ochrony międzynarodowej – Zakres udzielanej ochrony – Artykuł 5 – Potrzeba ochrony międzynarodowej powstała po przybyciu do państwa członkowskiego – Kolejny wniosek o uznanie statusu uchodźcy – Artykuł 5 ust. 3 – Pojęcie „okoliczności wywołanych celowo przez samego wnioskodawcę po opuszczeniu kraju pochodzenia” – Zamiar popełnienia nadużycia i instrumentalizacji mającej zastosowanie procedury – Działalność w przyjmującym państwie członkowskim niestanowiąca wyrazu i kontynuacji przekonań lub poglądów posiadanych już w kraju pochodzenia – Konwersja religijna
Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Status uchodźcy lub status ochrony uzupełniającej – Dyrektywa 2011/95 – Kolejny wniosek – Potrzeba ochrony międzynarodowej powstała po przybyciu do państwa członkowskiego – Okoliczności wywołane celowo przez samego wnioskodawcę po opuszczeniu kraju pochodzenia – Uprawnienie państw członkowskich do wykluczenia uznania statusu uchodźcy – Przesłanka – Okoliczności związane z zamiarem popełnienia nadużycia i instrumentalizacji procedury – Automatyczne wykluczenie statusu uchodźcy z wyjątkiem sytuacji wskazujących na wyraz i kontynuację przekonań posiadanych już w kraju pochodzenia – Niedopuszczalność
(Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/95, art. 4 ust. 3, art. 5 ust. 3)
(zob. pkt 28, 32, 34, 36–37, 40, 44, 46; sentencja)
Streszczenie
Trybunał, do którego Verwaltungsgerichtshof (trybunał administracyjny, Austria) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, sprecyzował warunki, w których państwa członkowskie mogą ograniczyć, zgodnie z art. 5 ust. 3 dyrektywy 2011/95(1), uznanie potrzeby ochrony międzynarodowej wynikającej z działalności prowadzonej przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca po opuszczeniu przez nich kraju pochodzenia.
W 2015 r. JF, obywatel irański, złożył wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w Austrii. W 2018 r. wniosek ten został prawomocnie oddalony.
W 2019 r. JF złożył kolejny wniosek w rozumieniu art. 2 lit. q) dyrektywy 2013/32(2), twierdząc, że w międzyczasie przeszedł na chrześcijaństwo i w związku z tym obawia się prześladowania w swoim kraju pochodzenia. Decyzją wydaną w czerwcu 2020 r. właściwy organ austriacki odmówił przyznania mu statusu uchodźcy w zakresie, w jakim podniesione ryzyko prześladowania powstało po przybyciu do państwa członkowskiego i zostało wywołane celowo przez samego wnioskodawcę. Biorąc jednak pod uwagę ryzyko, że w wypadku powrotu do Iranu JF będzie, z powodu wspomnianej konwersji religijnej, narażony na skierowane przeciwko niemu osobiście prześladowania, organ ten przyznał mu status osoby potrzebującej ochrony uzupełniającej i tymczasowe prawo pobytu.
We wrześniu 2020 r. Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny, Austria) uwzględnił skargę wniesioną przez JF na tę decyzję. Sąd ten uznał, że wniosek nie wykazywał jakiegokolwiek charakteru nadużycia i że brak informacji wskazujących, że konwersja JF była wyrazem i kontynuacją przekonań posiadanych już w kraju pochodzenia, nie wystarcza, aby uzasadnić odmowę uznania statusu uchodźcy. Właściwy organ austriacki wniósł od tego wyroku skargę rewizyjną do sądu odsyłającego.
W tych okolicznościach sąd ten postanowił zwrócić się do Trybunału z pytaniem, czy art. 5 ust. 3 dyrektywy 2011/95(3) stoi na przeszkodzie przepisom krajowym uzależniającym uznanie statusu uchodźcy – po złożeniu kolejnego wniosku, uzasadnionego ryzykiem prześladowania wynikającym z okoliczności wywołanych celowo przez samego wnioskodawcę po opuszczeniu kraju pochodzenia – od spełnienia podwójnej przesłanki: że okoliczności te są działalnością dozwoloną w danym państwie członkowskim oraz że stanowią wyraz i kontynuację przekonań posiadanych już w kraju pochodzenia.
Ocena Trybunału
Trybunał podkreślił przede wszystkim, że art. 5 ust. 3 dyrektywy 2011/95 ma charakter wyjątku od zasady ustanowionej w art. 5 ust. 1 i 2(4) w zakresie, w jakim przepis ten dopuszcza, by w wypadku podniesionego przez wnioskodawcę w uzasadnieniu kolejnego wniosku ryzyka prześladowania ze względu na okoliczności wywołane celowo przez niego samego po opuszczeniu kraju pochodzenia wykluczyć „co do zasady” uznanie statusu uchodźcy. Zatem uprawnienie przyznane państwom członkowskim w tym przepisie należy interpretować w sposób zawężający.
Trybunał uznał następnie, że odmowa uznania statusu uchodźcy – po złożeniu kolejnego wniosku – na podstawie tego przepisu ma na celu ukaranie za zamiar popełnienia nadużycia wnioskodawcy, który „rozmyślnie stworzył” okoliczności stwarzające ryzyko prześladowania, na które byłby w swojej opinii narażony w wypadku powrotu do kraju pochodzenia, a tym samym potraktował w sposób instrumentalny mającą zastosowanie procedurę udzielenia ochrony międzynarodowej.
Kwestia, czy podniesione okoliczności są przejawem zamiaru popełnienia nadużycia i instrumentalizacji mającej zastosowanie procedury, wymaga przeprowadzenia przez właściwe organy państw członkowskich indywidualnej oceny tego wniosku w świetle ogółu okoliczności rozpatrywanej sprawy zgodnie z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2011/95. W tym względzie Trybunał wskazał, że transpozycja art. 5 ust. 3 tej dyrektywy nie pozwala państwom członkowskim na ustanowienie domniemania, zgodnie z którym każdy kolejny wniosek, uzasadniony okolicznościami wywołanymi celowo przez samego wnioskodawcę po opuszczeniu kraju pochodzenia, wynika z zamiaru popełnienia nadużycia i instrumentalizacji procedury udzielania ochrony międzynarodowej. Przeciwna interpretacja pozbawiałaby bowiem skuteczności (effet utile) przepisy art. 4 dyrektywy 2011/95, mające zastosowanie do wszystkich wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej, niezależnie od powodów prześladowania podnoszonych w uzasadnieniu tych wniosków.
Tym samym, jeżeli po przeprowadzeniu indywidualnej oceny kolejnego wniosku stwierdzono, że okoliczności, na które powołuje się wnioskodawca, są przejawem zamiaru popełnienia nadużycia i instrumentalizacji mającej zastosowanie procedury, art. 5 ust. 3 dyrektywy 2011/95 pozwala danemu państwu członkowskiemu przewidzieć możliwość nieprzyznawania temu uchodźcy co do zasady statusu uchodźcy w rozumieniu art. 2 lit. e) tej dyrektywy(5). Wyrażenie „bez uszczerbku dla konwencji genewskiej(6)”, zawarte w art. 5 ust. 3 tej samej dyrektywy, nakazuje jednak, o ile właściwy organ krajowy stwierdzi istnienie prawdopodobnego ryzyka prześladowania wnioskodawcy w wypadku jego powrotu do kraju pochodzenia, by wnioskodawca mógł skorzystać – w państwie członkowskim, w którym złożył wniosek – z praw zagwarantowanych w tej konwencji, które to prawa nie mogą stanowić przedmiotu jakiegokolwiek zastrzeżenia. Do praw tych należy między innymi zakaz wydalania lub zawracania, zawarty w art. 33 ust. 1 konwencji.
Wreszcie Trybunał uznał, że wyrażenie „bez uszczerbku dla konwencji genewskiej” nie stoi na przeszkodzie przesłance przewidzianej w prawie krajowym, zgodnie z którą działalność, z której wynika ryzyko prześladowania podnoszone przez wnioskodawcę, musi być dozwolona w przyjmującym państwie członkowskim. Przypomniał on w tej kwestii, że zgodnie z art. 2 konwencji genewskiej „każdy uchodźca ma – w stosunku do państwa, w którym się znajduje – obowiązki, które obejmują w szczególności przestrzeganie praw i przepisów, a także środków podjętych w celu utrzymania porządku publicznego”.
W świetle powyższego Trybunał uznał, że art. 5 ust. 3 dyrektywy 2011/95 stoi na przeszkodzie przepisom krajowym uzależniającym uznanie statusu uchodźcy – po złożeniu kolejnego wniosku, uzasadnionego ryzykiem prześladowania wynikającym z okoliczności wywołanych celowo przez samego wnioskodawcę po opuszczeniu kraju pochodzenia – od przesłanki, że okoliczności te stanowią wyraz i kontynuację przekonań wnioskodawcy posiadanych już we wspomnianym kraju.
1      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/95/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony (Dz.U. 2011, L 337, s. 9).
2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej (Dz.U. 2013, L 180, s. 60). Zgodnie z art. 2 lit. q) tej dyrektywy „kolejny wniosek” oznacza następny wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, z którym występuje się po tym, jak ostateczna decyzja w odniesieniu do poprzedniego wniosku została podjęta, w tym w przypadkach, gdy wnioskodawca wyraźnie wycofał swój wniosek oraz w przypadkach, gdy organ rozstrzygający odrzucił wniosek w następstwie dorozumianego wycofania wniosku.
3      Zgodnie z tym przepisem „[b]ez uszczerbku dla konwencji genewskiej państwa członkowskie mogą postanowić, że wnioskodawcy, który złożył kolejny wniosek, nie nadaje się [co do zasady] statusu uchodźcy, jeśli ryzyko prześladowania wynika z okoliczności wywołanych celowo przez samego wnioskodawcę po opuszczeniu kraju pochodzenia”.
4      Zgodnie z art. 5 ust. 1 i 2 dyrektywy 2011/95: „1. Podstawą uzasadnionej obawy przed prześladowaniem lub rzeczywistego ryzyka doznania poważnej krzywdy mogą być wydarzenia, które miały miejsce po tym, jak wnioskodawca opuścił kraj pochodzenia. 2. Podstawą uzasadnionej obawy przed prześladowaniem lub rzeczywistego ryzyka doznania poważnej krzywdy może być działalność, w jaką wnioskodawca zaangażował się po opuszczeniu kraju pochodzenia, w szczególności jeżeli ustalono, że działalność ta stanowi wyraz i kontynuację przekonań lub poglądów posiadanych w kraju pochodzenia”.
5      Zgodnie z tym przepisem „status uchodźcy” oznacza uznanie przez państwo członkowskie obywatela państwa trzeciego albo bezpaństwowca za uchodźcę.
6      Konwencja dotycząca statusu uchodźców, sporządzona w Genewie dnia 28 lipca 1951 r. [Recueil des traités des Nations unies, vol. 189, s. 150, nr 2545 (1954)], która weszła w życie dnia 22 kwietnia 1954 r. i została uzupełniona protokołem dotyczącym statusu uchodźców, sporządzonym w Nowym Jorku dnia 31 stycznia 1967 r., który wszedł w życie dnia 4 października 1967 r. (zwana dalej „konwencją genewską”).