62016CC0223
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
WAHL
ippreżentati fil-11 ta’ Mejju 2017 (
1
)
Kawża C-223/16
Casertana Costruzioni Srl
vs
Ministero delle Infrastrutture e dei Trasporti -Provveditorato Interregionale per le opere pubbliche della Campania e del Molise
Azienda Regionale Campana per la Difesa del Suolo -A.R.CA.DI.S.
fil-preżenza ta’:
Consorzio Stabile Infratech,
W.E.E. Water Environment Energy SpA,
Ing. Massimo Fontana,
Studio Tecnico Associato Thinkd,
Ing. Claudio Della Rocca,
Nicola Maione,
Vittorio Ciotola,
FIN.SE.CO SpA,
Edilgen SpA,
Site Srl
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Consiglio di Stato (il-kunsill tal-istat, l-Italja)]
“Kuntratt pubbliku — Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18/KE — Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24/UE — Dipendenza ta’ offerenti fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra — Leġiżlazzjoni nazzjonali dwar l-esklużjoni awtomatika, mill-proċedura għall-għoti ta’ kuntratti, ta’ offerent li joqgħod fuq il-kapaċitajiet ta’ entità oħra li, matul dik il-proċedura, ma jibqax ikollha l-kwalifiki meħtieġa — Interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali b’konformità mad-dritt tal-Unjoni Ewropea — Prinċipju ta’ proporzjonalità — Forza maġġuri”
1.
Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tikkonċerna l-interpretazzjoni tal-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] (
2
).
2.
Essenzjalment din il-kawża tirrigwarda l-kwistjoni jekk dawn id-dispożizzjonijiet iżommux milli jkun hemm regola nazzjonali li tipprovdi għall-esklużjoni awtomatika, mill-proċedura għall-għoti ta’ kuntratti, ta’ offerent li jkun qagħad fuq il-kapaċitajiet ta’ entità oħra li, matul dik il-proċedura, ma jibqax ikollha l-kwalifiki meħtieġa (iktar ’il quddiem ir-“regola nazzjonali inkwistjoni”).
I. Il-kuntest ġuridiku
A. Id-dritt tal-Unjoni
1.
Id-Direttiva 2004/18
3.
L-Artikolu 47(2) tad-Direttiva 2004/18 (“Stabilità ekonomika u finanzjarja”), jgħid:
“Operatur ekonomiku jista’, fejn xieraq u għal xi kuntratt partikolari, joqgħod fuq il-ħiliet ta’ entitajiet oħrajn, bla rigward għan-natura legali tar-rabtiet li hi għandha [hu għandu] magħhom. Huwa għandu f’dak il-każ jipprova lill-awtorità kontrattwanti li [jkun] se jkollu għad-disposizzjoni tiegħu ir-riżorsi neċessarji, per eżempju, billi jipproduċi garanzija minn dawk l-entitajiet għal dak l-effett.”
4.
L-Artikolu 48(3) tal-istess direttiva (“Abilità teknika u/jew professjonali”), jgħid:
“Operatur ekonomiku jista’, fejn xieraq u għal xi kuntratt partikolari, joqgħod fuq il-ħiliet ta’ entitajiet oħrajn, bla rigward għan-natura legali tar-rabtiet li hu jkollu magħhom. Hu għandu f’dak il-każ jipprova lill-awtorità kontrattwanti li se jkollu għad-disposizzjoni tiegħu r-riżorsi meħtieġa għat-twettiq tal-kuntratt, per eżempju, billi jipproduċi garanzija mingħand dawk l-entitajiet li jpoġġi r-riżorsi meħtieġa għad-disposizzjoni ta’ l-operatur ekonomiku.”
2.
Id-Direttiva 2014/24
5.
L-Artikolu 63(1) tad-Direttiva 2014/24/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Frar 2014, dwar l-akkwist pubbliku [l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi] u li tħassar id-Direttiva 2004/18/KE (
3
) (“Dipendenza fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra”), jgħid:
“Fir-rigward tal-kriterji relatati mal-qagħda ekonomika u finanzjarja kif stabbilit skont l-Artikolu 58(3), u l-kriterji relatati mal-abbiltà teknika jew professjonali kif stabbilit skont l-Artikolu 58(4), operatur ekonomiku jista’, fejn dan ikun adegwat u għal kuntratt partikolari, jiddependi fuq il-kapaċitjiet ta’ entitajiet oħra, irrilevanti [irrispettivament] min-natura legali tar-rabtiet li għandu magħhom. Fir-rigward tal-kriterji relatati mal-kwalifiki edukattivi u professjonali kif jinsabu fil-punt (f) tal-Anness XII Parti II jew l-esperjenza professjonali rilevanti, l-operaturi ekonomiċi jistgħu madankollu jiddependu biss fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra meta dawn tal-aħħar [ikunu] ser iwettqu l-ħidmiet jew is-servizzi li għalihom huma [ikunu] meħtieġa dawn il-kapaċitajiet. Meta operatur ekonomiku jkun irid jiddependi fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra, dan għandu jagħti prova lill-awtorità kontraenti li huwa ser ikollu r-riżorsi meħtieġa għad-dispożizzjoni tiegħu, pereżempju, billi jippreżenta impenn minn dawk l-entitajiet għal dan il-għan.
L-awtorità kontraenti għandha, f’konformità mal-Artikoli 59, 60 u 61, tivverifika jekk l-entitajiet li fuq il-kapaċità tagħhom l-operatur ekonomiku għandu l-intenzjoni li jiddependi, jissodisfawx il-kriterji ta’ għażla rilevanti u jekk hemmx raġunijiet għal esklużjoni skont l-Artikolu 57. L-awtorità kontraenti għandha tesiġi li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi entità li ma tissodisfax kriterju ta’ għażla rilevanti, jew li fir-rigward tagħha [jkun] hemm raġunijiet obbligatorji għal esklużjoni. L-awtorità kontraenti tista’ tesiġi jew tintalab minn Stat Membru biex tesiġi li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi entità li fir-rigward tagħha [jkun] hemm raġunijiet mhux obbligatorji għal esklużjoni.
[…]”
6.
Skont l-Artikolu 90(1) ta’ din id-direttiva (“Traspożizzjoni u dispożizzjonijiet transizzjonali”):
“L-Istati Membri għandhom idaħħlu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi meħtieġa biex ikunu konformi ma’ din id-Direttiva sat-18 ta’ April 2016 […]”
B. Id-dritt nazzjonali
7.
L-Artikolu 40 tad-Decreto legislativo 12 Aprile 2006, n. 163, Codice dei contratti pubblici relativi a lavori, servizi e forniture in attuazione delle direttive 2004/17/CE e 2004/18/CE (Digriet Leġiżlattiv Nru 163, tat-12 ta’ April 2006, Kodiċi ta’ kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal servizzi u għal provvisti skont id-Direttivi 2004/17/KE u 2004/18/KE) (
4
), (“Eliġibbiltà għat-twettiq ta’ xogħlijiet pubbliċi’), jgħid, inter alia, li:
“1.   Entitajiet li jwettqu xogħlijiet pubbliċi f’kull kapaċità għandhom ikunu debitament awtorizzati u għandhom jiżguraw li l-attivitajiet tagħhom ikunu konformi mal-prinċipji ta’ kwalità, professjonalità u korrettezza. Għal dan l-għan, il-prodotti, il-proċessi, is-servizzi u s-sistemi ta’ kontroll tal-kwalità tan-negozju użati minn dawk l-entitajiet għandhom ikunu suġġetti għal sistema ta’ ċertifikazzjoni skont il-leġiżlazzjoni fis-seħħ.
2.   Ir-regolamentazzjoni stabbilita fl-Artikolu 5 għandha tirregola l-iskema waħdanija ta’ ċertifikazzjoni għal kull entità li twettaq, f’kull kapaċità, xogħlijiet pubbliċi għal ammont li jkun jaqbeż EUR 150000, abbażi tat-tip u d-daqs tax-xogħlijiet. Ir-regolamentazzjoni tal-Artikolu 5 tippermetti wkoll li minn żmien għal żmien issir reviżjoni tal-kategoriji ta’ ċertifikazzjoni u li possibbilment ikun hemm kategoriji ġodda.”
8.
L-Artikolu 49 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 163/2006 (“Dipendenza fuq il-kapaċità ta’ entitajiet oħra”), jgħid, inter alia, li:
“L-offerent, sew jekk ikun individwu jew membru ta’ konsorzju jew ta’ grupp skont it-tifsira tal-Artikolu 34, fi proċedura speċifika ta’ offerta għal kuntratt ta’ xogħlijiet pubbliċi, servizzi jew provvisti, jista’ jissodisfa r-rekwiżiti li jkollu l-kapaċità ekonomika, finanzjarja, teknika u organizzattiva, jew li jkollu ċertifikat SOA [ċertifikat ta’ Korp ta’ Ċertifikazzjoni], billi joqgħod fuq il-kapaċità ta’ entità oħra jew fuq iċ-ċertifikat SOA ta’ entità oħra.”
II. Il-fatti, il-proċedura u d-domanda preliminari
9.
Permezz ta’ sejħa għal offerti mibgħuta lil Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea fis-7 ta’ Ġunju 2013 u ppubblikata fil-Gazzetta Ufficiale della Repubblica Italiana (il-ġurnal uffiċjali tar-Repubblika Taljana) fl-10 ta’ Ġunju 2013, il-Provveditorato Interregionale per le opere pubbliche della Campania e del Molise (l-awtorità interreġjonali tax-xogħlijiet pubbliċi f’Campania u Molise), nieda proċedura għall-għoti ta’ kuntratti bil-miftuħ għall-għoti ta’ kuntratt għad-disinn eżekuttiv, koordinazzjoni ta’ sigurtà fl-istadju ta’ ppjanar u twettiq ta’ xogħlijiet — malli jkun ġie aċċettat id-disinn iddettaljat fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratti — għall-proġett imsemmi “La Bandiera Blu” relatat maż-żona tal-kosta Domizjana, li kellu jingħata abbażi tal-offerta l-iktar vantaġġuża ekonomikament. Ix-xogħlijiet kienu jirrigwardaw l-iktar infrastrutturi ta’ drenaġġ u purifikazzjoni.
10.
Skont dik il-proċedura, l-offerenti kien jeħtiġilhom juru l-ħila teknika u professjonali tagħhom billi jippreżentaw ċertifikat SAO li kien ikun jaqbel man-natura u mal-valur tax-xogħlijiet koperti bix-xogħlijiet tal-kuntratt tal-kategoriji OG 6, Klassi VII (kategorija prinċipali), u OS 22, Klassi VII.
11.
Raggruppamento Temporaneo Imprese (konsorzju ad hoc għal offerti, “RTI”), magħmula minn Casertana Costruzioni Srl u Qatar Costruzioni Srl, ħadet sehem f’dik il-proċedura. Biex tissodisfa r-rekwiżit dwar il-klassi rilevanti taċ-ċertifikat SAO, hija qagħdet fuq iċ-ċertifikati SAO ta’ żewġ impriżi ta’ partijiet terzi. Waħda minn dawn l-impriżi kienet Consorzio Stabile Grandi Attività Progettuali (iktar ’il quddiem “Consorzio Stabile GAP”), li kellha ċ-ċertifikat SAO fir-rigward ta’ OS 22, Klassi VII.
12.
Malli tlestiet il-proċedura għall-għoti ta’ kuntratti l-kuntratt ingħata lil RTI Consorzio Stabile Infratech – SIBA SpA – Idroeco Srl, filwaqt li RTI Casertana Costruzioni – Qatar Costruzioni kienet it-tieni l-aħjar offerenti.
13.
Casertana Costruzioni fetħet kawża kontra dik id-deċiżjoni quddiem it-Tribunale amministrativo regionale per la Campania (qorti amministrattiva reġjonali, Campania, iktar ’il quddiem “TAR Campania”), u allegat li l-offerent li rebaħ il-kuntratt kellu jiġi eskluż mill-proċedura għall-għoti ta’ kuntratti. Consorzio Stabile Infratech ingħaqdet fil-kawża u għamlet kontrotalba billi sostniet li RTI Casertana Costruzioni – Qatar Costruzioni kellhom jiġu esklużi mill-proċedura għall-għoti ta’ kuntratti minħabba li matul dik il-proċedura Consorzio Stabile GAP (l-impriża awżiljarja ta’ Qatar Costruzioni) ma kinitx għadha eliġibbli għal klassifikazzjoni fir-rigward tal-kategorija OS 22, Klassi VII. B’sentenza tas-27 ta’ Marzu 2015, TAR Campania laqgħet il-kontrotalba magħmula minn Consorzio Stabile Infratech u, għalhekk, ċaħdet it-talba ta’ Casertana Costruzioni.
14.
Casertana Costruzioni ppreżentat appell mis-sentenza ta’ TAR Campania quddiem il-Consiglio di Stato (il-kunsill tal-istat, l-Italja). Quddiem il-qorti, Casertana Costruzioni allegat li esklużjoni awtomatika tal-RTI tagħha matul il-proċedura għall-għoti ta’ kuntratti, minħabba li waħda mill-awżiljarji tal-konsorzju kienet tilfet iċ-ċertifikazzjoni meħtieġa, mingħajr il-possibbiltà li dik l-impriża tiġi ssostitwita, hija inkompatibbli mar-regoli tal-Unjoni dwar kuntratti pubbliċi. B’mod partikolari, Casertana Costruzioni semmiet l-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18 u l-Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24, kif ukoll il-prinċipju ta’ proporzjonalità.
15.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, minħabba li kellha dubji dwar l-interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni, il-qorti tar-rinviju ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u tagħmel id-domanda preliminari li ġejja lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“L-Artikolu 47(2) u l-Artikolu 48(3) tad-Direttiva 2004/18/KE, kif issostitwiti bl-Artikolu 63 tad-Direttiva 2004/24/UE, jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi, jew li tista’ tiġi interpretata fis-sens li teskludi, il-possibbiltà għall-operatur ekonomiku, jiġifieri għall-parti li qed tikkompeti fis-sejħa għal offerti, li jindika impriża oħra minflok dik inizjalment magħżula bħala ‘impriża awżiljarja’ u li tkun tilfet, totalment jew parzjalment, ir-rekwiżiti sabiex tipparteċipa fis-sejħa għal offerti, li jimplika li dan l-operatur ekonomiku jiġi eskluż mill-proċedura ta’ sejħa għal offerti għal raġunijiet li ma humiex attribwibbli għalih, kemm oġġettivament u kif ukoll suġġettivament?”
16.
Osservazzjonijiet bil-miktub kienu sottomessi minn Casertana Costruzioni, minn Consorzio Stabile Infratech, mill-Gvern Taljan u mill-Kummissjoni. Consorzio Stabile Infratech u l-Kummissjoni għamlu wkoll sottomissjonijiet orali fis-seduta tal-15 ta’ Marzu 2017.
III. Analiżi
17.
Għadd ta’ sottomissjonijiet preliminari jidhru li jkunu f’lokhom biex jiġu identifikati l-kwistjonijiet legali mqajma f’dawn il-proċeduri.
18.
Quddiem il-qorti tar-rinviju, kif ukoll f’dawn il-proċeduri, Casertana Costruzioni essenzjalment targumenta li r-regoli tal-Unjoni dwar kuntratti pubbliċi jipprekludu regoli nazzjonali li jipprevedu l-esklużjoni awtomatika mill-proċedura għall-għoti ta’ kuntratti ta’ offerent li jkun qagħad fuq il-kapaċità ta’ entità oħra li, matul dik il-proċedura, tkun tilfet il-kapaċità meħtieġa. Fil-fehma ta’ Casertana Costruzioni, id-dritt tal-Unjoni jitlob li l-Istati Membri jippermettu s-sostituzzjoni ta’ dik l-entità b’waħda li jkollha l-kapaċità meħtieġa.
19.
Fil-fehma tiegħi, il-kwistjoni jekk offerent għandux jitħalla jissostitwixxi parti terza li fuq il-kapaċità tagħha jkun qagħad ma tistax tiġi eżaminata b’mod ġenerali. Għandha ssir distinzjoni bejn tliet sitwazzjonijiet, skont meta preċiż il-kapaċità meħtieġa tkun intilfet.
20.
Madankollu, fir-rigward tal-proċedura tal-offerti inkwistjoni fil-kawża prinċipali, ma huwiex ċar eżattament meta Consorzio Stabile GAP kienet tilfet il-kapaċità meħtieġa. Dan iġegħelni niddiskuti fil-qosor hawn taħt it-tliet sitwazzjonijiet differenti billi nikkonċentra l-iktar fuq dik li jidher li hija l-iktar probabbli, abbażi tal-informazzjoni li hemm fil-proċess tal-Qorti tal-Ġustizzja.
21.
L-ewwel nett, irrid ninnota li, jekk parti terza titlef il-kapaċità meħtieġa qabel l-iskadenza tal-perijodu li fih ikollhom jiġu sottomessi l-offerti, l-offerent ikun dejjem jista’ jirtira l-offerta tiegħu u jissottometti waħda ġdida li fiha huwa joqgħod fuq il-kapaċità ta’ parti terza oħra. Madankollu, jekk l-offerent ma jagħmilx dan, l-offerta tiegħu għandha tiġi eskluża: l-offerta ma tkunx tissodisfa l-kriterji u r-rekwiżiti stabbiliti fl-avviż tal-kuntratt.
22.
Għaldaqstant, ma jkunx hemm possibbiltà li tiġi ssostitwita parti terza li, meta jiskadi ż-żmien li matulu jkollhom jiġu sottomessi l-offerti, ma jkollhiex il-kapaċità meħtieġa. Jekk offerent jitħalla jagħmel hekk ikun ifisser ksur ċar tal-Artikolu 44(1) tad-Direttiva 2004/18. Għalhekk, minn dan l-aspett, ir-regola nazzjonali inkwistjoni ma jidhirx li hija inkompatibbli mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2004/18.
23.
It-tieni nett, kwistjoni differenti hija jekk offerent li jkun ingħata kuntratt ikunx intitolat jissostitwixxi parti terza fir-rigward tal-kapaċità li fuqha jkun qagħad, meta dik il-kapaċità tkun intilfet wara li l-kuntratt ikun ingħata. Madankollu, din hija kwistjoni li ma tqajmitx f’dawn il-proċeduri. Tabilħaqq, ma huwiex ikkontestat li Consorzio Stabile GAP kienet tilfet il-kapaċità mitluba qabel l-awtoritajiet nazzjonali kienu ħadu deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
24.
It-tielet sitwazzjoni — li, jekk qiegħed nifhem sewwa, hija dik rilevanti għall-kawża prinċipali — hija s-sitwazzjoni li fiha parti terza titlef il-kapaċità meħtieġa wara l-iskadenza taż-żmien li fih ikollhom jiġu sottomessi l-offerti, iżda qabel ma l-awtorità pubblika tagħmel l-għoti finali.
25.
F’dan ir-rigward, jiena nifhimha li ma hemmx regola tal-Unjoni jew prinċipju ġenerali ta’ liġi li jitolbu li awtoritajiet nazzjonali jippermettu li offerenti, f’dik is-sitwazzjoni, jissostitwixxu l-parti terza li tkun tilfet il-kapaċità meħtieġa. Għar-raġunijiet li ġejjin, jiena naħseb li, anki kif analizzata minn dan l-aspett, ir-regola nazzjonali inkwistjoni hija kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
A. L-applikabbiltà tad-Direttiva 2014/24
26.
Mill-bidu nett għandu jiġi nnotat li d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2014/24 ma japplikawx, fil-kawża prinċipali, ratione temporis.
27.
Skont ġurisprudenza stabbilita, fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi d-direttiva applikabbli hija, bħala regola, dik li tkun fis-seħħ meta l-awtorità kontraenti tagħżel it-tip ta’ proċedura li jkollha tiġi segwita u tiddeċiedi b’mod definittiv jekk ikunx meħtieġ tinħareġ sejħa minn qabel għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku. Għall-kuntrarju, direttiva ma tkunx applikabbli jekk il-perijodu mogħti għat-traspożizzjoni tagħha jkun skada wara dak iż-żmien (
5
).
28.
Fil-kawża prinċipali, l-avviż dwar il-proċedura għal kuntratti pubbliċi inkwistjoni kien ippubblikat f’Ġunju 2013. Id-Direttiva 2014/24 kienet, madankollu, adottata fis-26 ta’ Frar 2014 u l-perijodu mogħti għat-traspożizzjoni tagħha kien skada fit-18 ta’ April 2016, jiġifieri wara li l-Consiglio di Stato (il-kunsill tal-istat) kien iddeċieda li jagħmel dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari.
29.
Il-partijiet, fil-fatt, jaqblu li ma jikkontestawx li d-Direttiva 2014/24 ma hijiex applikabbli fil-kawża prinċipali.
B. L-Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24 bħala kriterju ta’ interpretazzjoni
30.
Casertana Costruzioni, madankollu, hija tal-fehma li l-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 għandhom ikunu interpretati skont l-Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24. Hija targumenta li hekk għandu jkun, partikolarment minħabba li d-dispożizzjoni tal-aħħar tikkorrispondi għall-Artikoli 47 u 48 tad-Direttiva 2004/18.
31.
Ma nsibx li s-sottomissjonijiet ta’ Casertana Costruzioni huma konvinċenti.
32.
Fil-kawża Partner Apelski Dariusz, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li, bħala prinċipju, interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni legali fis-seħħ fid-dawl ta’, pereżempju, dispożizzjoni li ma tkunx għadha bdiet isseħħ, tista’ tkun tajba biss meta jkun hemm il-ħtieġa “li jitneħħa dubju ta’ interpretazzjoni dwar il-kontenut” ta’ dik l-ewwel dispożizzjoni. Għall-kuntrarju, tali metodu ta’ interpretazzjoni ma jkunx ta’ rilevanza meta ma jkunx hemm dubju ta’ interpretazzjoni dwar id-dispożizzjoni inkwistjoni li jkun jeħtieġlu jitneħħa (
6
).
33.
Dan huwa preċiżament il-każ hawnhekk. Fil-fehma tiegħi ma hemmx ħtieġa li wieħed jirrikorri għall-Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24 għall-interpretazzjoni tal-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 minħabba li dawn l-aħħar dispożizzjonijiet bl-ebda mod, kif spjegat fil-punti 40 sa 43 iktar ’il quddiem, ma huma ambigwi.
34.
Kien x’kien, fil-kawża Partner Apelski Dariusz il-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet ukoll sottomissjoni tixbah ħafna lil dik magħmula minn Casertana Costruzioni. F’dik il-kawża wkoll waħda mill-partijiet sostniet li l-Artikolu 48(3) tad-Direttiva 2004/18 għandu jkun interpretat fid-dawl tal-Artikolu 63(1) tad-Direttiva 2014/24.
35.
Il-Qorti tal-Ġustizzja, madankollu, innotat li “l-Artikolu 63 ta[d-Direttiva 2014/24] jġib miegħu ċerti modifiki essenzjali fir-rigward tad-dritt li operatur ekonomiku għandu sabiex jirrikorri għall-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra fil-kuntest ta’ kuntratt pubbliku”. Il-Qorti tal-Ġustizzja kompliet tenfasizza li “lil hinn milli jipprovdi kontinwità għall-Artikolu 48(3) tad-Direttiva [2004/18] u milli jiċċara l-portata tiegħu, l-Artikolu 63(1) tad-Direttiva 2014/24 jintroduċi kundizzjonijiet ġodda li ma kinux previsti bis-sistema ġuridika preċedenti”. F’dawk iċ-ċirkustanzi l-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li l-Artikolu 63(1) tad-Direttiva 2014/24 ma setax jintuża bħala kriterju għall-interpretazzjoni tal-Artikolu 48(3) tad-Direttiva 2004/18. Mod ieħor kienet “bi żball, tiġi antiċipata l-applikazzjoni ta’ sistema ġuridika ġdida, distinta minn dik prevista bid-Direttiva 2004/18, u tkun manifestament kuntrarja għall-prinċipju ta’ ċertezza legali tal-operaturi ekonomiċi” (
7
).
36.
L-istess motivazzjoni hija, mutatis mutandis, valida f’dawn il-proċeduri. Meta jippermetti lil operaturi ekonomiċi jissostitwixxu entitajiet li għandhom jiġu esklużi jew li ma jissodisfawx il-kriterji rilevanti, l-Artikolu 63(1) tad-Direttiva 2014/24 b’mod ċar jintroduċi elementi ġodda kif imqabbel mar-regoli stabbiliti fl-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18.
37.
Lanqas ma huwa possibbli l-argument li l-qorti tar-rinviju għandha xi obbligu tinterpreta d-direttiva l-antika b’konformità mad-direttiva l-ġdida skont il-ġurisprudenza Inter-Environnement Wallonie (
8
). Huwa minnu li, skont din il-ġurisprudenza, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet iddeċidiet li matul il-perijodu mogħti għat-traspożizzjoni ta’ direttiva l-Istati Membri għandhom joqogħdu lura milli jieħdu kull miżura li tkun tista’ tikkomprometti serjament il-kisba tar-riżultati preskritti minn dik id-direttiva (
9
).
38.
Madankollu, dak l-obbligu li l-Istati Membri ma jeħdux miżuri li jkunu jistgħu jikkompromettu serjament il-kisba tar-riżultat preskritt minn direttiva sakemm din tiġi trasposta ma jistax jinftiehem bħala li jitlob li r-regoli nazzjonali applikabbli jkunu interpretati b’konformità ma’ dik id-direttiva. Kif il-Qorti tal-Ġustizzja għamlitha ċara fil-kawża Adeneler, “l-obbligu ġenerali tal-qrati nazzjonali, li jinterpretaw id-dritt intern b’mod konformi ma’ direttiva [mhux trasposta] ma jeżistix ħlief ma’ l-iskadenza tat-terminu tat-traspożizzjoni tagħha” (
10
). Meta għamlet dan il-Qorti tal-Ġustizzja rrifjutat tapprova kif kienu jaħsbuha xi Avukati Ġenerali, li kienu ssuġġerew — preċiżament abbażi tal-ġurisprudenza ta’ Inter-Environnement Wallonie — li l-obbligu jkun estiż biex id-dritt domestiku jkun interpretat b’konformità ma’ direttivi mhux trasposti anki qabel ma jkun skada l-perijodu mogħti għall-implementazzjoni tagħhom (
11
).
39.
Għaldaqstant, f’dawn il-proċeduri, l-Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24 ma jistax jintuża bħala kriterju għall-interpretazzjoni tal-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18.
C. L-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18
40.
L-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 jagħtu lil kull operatur ekonomiku d-dritt li jirrikorri, għal kuntratt partikolari, għall-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra, irrispettivament min-natura tar-rabtiet li huwa jkollu ma’ dawk l-entitajiet, bil-kundizzjoni li huwa juri bil-provi lill-awtorità kontraenti li huwa jkun ser ikollu għad-dispożizzjoni tiegħu r-riżorsi neċessarji għall-eżekuzzjoni ta’ dak il-kuntratt (
12
).
41.
Madankollu, id-Direttiva 2004/18 ma għandha ebda dispożizzjoni li titlob espressament li l-Istati Membri jippermettu lil offerenti jissostitwixxu entitajiet ekonomiċi li fuq il-kapaċitajiet tagħhom huma jkunu qagħdu, meta dawk l-entitajiet ikollhom jiġu esklużi jew ma jkunux jissodisfaw il-kriterji rilevanti. Lanqas ma hemm xi dispożizzjoni f’dik id-direttiva li tista’ tiġi interpretata bħala li impliċitament għandha tali regola jew prinċipju.
42.
Għalhekk, is-sostituzzjoni li jista’ jkun hemm ta’ partijiet terzi li fuqhom ikun qagħad offerent għall-finijiet tal-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 hija aspett li, bħala prinċipju, huwa għall-Istati Membri li jirregolaw (
13
). Ma għandux jintesa, f’dan il-kuntest, li d-Direttiva 2004/18 hija strument ta’ armonizzazzjoni minima (
14
), li tħalli livell ta’ diskrezzjoni regolatorja lill-Istati Membri għal dak li ma huwiex irregolat minnha.
43.
F’dan il-kuntest, wieħed jista’, madankollu, jistaqsi jekk ir-regola nazzjonali inkwistjoni, wara kollox, tistax tikser id-Direttiva 2004/18, b’mod partikolari fid-dawl tal-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni.
44.
Ir-risposta għal din id-domanda għandha, fil-fehma tiegħi, tkun fin-negattiv. Is-sottomissjonijiet ta’ Casertana Costruzioni, li tinvoka primarjament id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2004/18, kif ukoll il-prinċipju ta’ proporzjonalità u tgħid li kien hemm forza maġġuri, ma humiex konvinċenti. Għall-kuntrarju, jidhirli li tali regola hija għalkollox konformi mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2004/18, kif interpretata mill-Qorti tal-Ġustizzja.
1.
Il-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament u ta’ trasparenza
45.
Skont ġurisprudenza stabbilita, il-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament u ta’ nondiskriminazzjoni u l-obbligu ta’ trasparenza jipprekludu milli jkun hemm negozjati bejn l-awtorità kontraenti u offerent matul proċedura għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi. Dan ifisser, bħala regola ġenerali, li offerta ma tistax tiġi emendata wara li tkun ġiet sottomessa, kemm jekk dan jintalab mill-awtorità kontraenti jew mill-offerent ikkonċernat. Isegwi li, meta l-awtorità kontraenti tqis offerta bħala li ma tkunx preċiża jew li tkun naqset tissodisfa r-rekwiżiti tekniċi tal-ispeċifikazzjonijiet tal-offerta, hija ma tkunx tista’ titlob lill-offerent sabiex jipprovdi kjarifika (
15
).
46.
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li d-Direttiva 2004/18 ma tipprekludix il-korrezzjoni jew l-amplifikazzjoni tad-dettalji ta’ offerta, fuq bażi limitata u speċifika, partikolarment meta jkun ċar li jkun jeħtiġilhom kjarifika biss, jew biex jiġu kkoreġuti żbalji materjali ovvji biss (
16
).
47.
Fil-fehma tiegħi, offerent li jitħalla jissostitwixxi entità li jkun talab li joqgħod fuq il-kapaċitajiet tagħha ma jistax jitqies li jkun għamel kjarifika jew li jkun għamel korrezzjoni ta’ żbalji materjali fl-offerta tiegħu. Fil-fatt, tali bidla jidher li tikkostitwixxi emenda ta’ element importanti tal-offerta li, għalhekk, bħala prinċipju, ma hijiex permissibbli.
48.
L-istess pożizzjoni kienet ukoll espressa fil-konklużjonijiet reċenti tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Esaprojekt, fejn huwa ttratta l-kwistjoni mill-aspett tal-Artikolu 51 tad-Direttiva 2004/18 (
17
). Kien tal-fehma li “offerent, bħala prinċipju, ma jistax jitħalla juri li huwa jissodisfa r-rekwiżiti tekniċi u professjonali ta’ offerta billi jistrieħ fuq l-esperjenza ta’ partijiet terzi mhux imsemmija qabel ma jkun skada t-terminu għal sottomissjonijiet”. Fil-fehma tiegħu, meta joqgħod fuq parti terza differenti, l-offerent ikun qiegħed jibdel “[l]-identità stess tal-entitajiet li jwettqu x-xogħol, jew għall-inqas [ta’ dawk li l-esperjenza tagħhom tkun qiegħda tintalab, biex jagħmlu hekk]”. Dan fil-fehma tiegħu, jikkostitwixxi “bidla materjali li tolqot element ewlieni tal-proċedura” (
18
).
49.
Barra minn dan, huwa kkunsidra li tali bidla tista’ twassal sabiex l-awtorità kontraenti tkun meħtieġa tagħmel verifiki addizzjonali u tista’ taffettwa wkoll l-għażla tal-kandidati li jiġu mistiedna biex jagħmlu offerta. Huwa nnota wkoll li offerent li jingħata ċans ieħor biex jiddeċiedi liema kapaċitajiet ta’ entitajiet ikun jixtieq joqgħod fuqhom, “jista’ ċertament jikseb vantaġġ li ma jkunx jaqbel mar-rekwiżit ta’ ugwaljanza fit-trattament.” (
19
)
50.
Naqbel. Inżid ukoll li jekk tkun aċċettata s-sottomissjoni ta’ Casertana Costruzioni essenzjalment ikun ifisser il-ħolqien ta’ regola ġudizzjarja li tagħti l-possibbiltà li jinbidlu offerti fi stadju iktar tard li, fid-dawl tar-regoli nazzjonali u tal-Unjoni applikabbli, ma kinitx teżisti għall-offerenti l-oħra. Kif imsemmi, dan bilkemm ikun jista’ jiġi rrikonċiljat mal-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament. Lanqas ma jkun kompatibbli mal-obbligu ta’ trasparenza li huma marbuta bih l-awtoritajiet pubbliċi. Tabilħaqq, la r-regoli Taljani u lanqas dawk tal-Unjoni fis-seħħ f’dak iż-żmien ma kienu jipprevedu tali possibbiltà. Lanqas ma kienet inkluża dispożizzjoni speċifika dwar dan il-punt fis-sejħa għal offerti.
51.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi nnotat li l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament “jimponi li l-offerenti jkollhom għad-dispożizzjoni tagħhom l-istess opportunitajiet fil-formulazzjoni tat-termini”. Imbagħad, l-obbligu ta’ trasparenza “għandu bħala għan li jiggarantixxi l-assenza ta’ riskju ta’ favoritiżmu u ta’ arbitrarjetà min-naħa tal-awtorità kontraenti. Dan jimplika li l-kundizzjonijiet u l-modalitajiet tal-proċedura tal-għoti ta’ kuntratt kollha jiġu fformulati b’mod ċar, preċiż u univoku, fl-avviż tal-kuntratt jew fl-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt, b’mod, l-ewwel nett, li jippermetti lill-offerenti raġonevolment informati u normalment diliġenti kollha li jifhmu l-portata eżatta u li jinterpretawhom bl-istess mod u, it-tieni nett, li tqiegħed lill-awtorità kontraenti f’pożizzjoni li tivverifika effettivament jekk l-offerti tal-offerenti jikkorrispondux għall-kriterji li jirregolaw il-kuntratt inkwistjoni.” (
20
).
52.
Din l-interpretazzjoni tal-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 hija, fil-fehma tiegħi, ikkonfermata minn sentenzi oħra tal-Qorti tal-Ġustizzja.
53.
L-ewwel nett, fil-kawża Wall il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “[b]idla ta’ subappaltatur, anki meta l‑possibbiltà ta’ tali bidla tkun prevista fil‑kuntratt, tista’, f’każijiet eċċezzjonali, tikkostitwixxi […] emenda [sostanzjali] ta’ wieħed mill‑elementi essenzjali tal‑kuntratt ta’ konċessjoni meta l‑użu ta’ subappaltatur minflok ieħor kien, fid‑dawl tal‑karatteristiċi speċifiċi tal‑prestazzjoni inkwistjoni, element determinanti tal‑konklużjoni tal‑kuntratt.” (
21
) Dwar dan ikun ta’ interess jiġi nnotat li, f’dik il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja kellha quddiemha kuntratt ta’ konċessjoni ta’ servizzi: settur li ma huwa rregolat minn ebda waħda mid-direttivi li permezz tagħhom il-leġiżlatura tal-Unjoni tirregola l-qasam tal-kuntratti pubbliċi. Għalhekk, il-konstatazzjonijiet tagħha dwar dan il-punt kienu bbażati biss (issa) fuq l-Artikoli 49 u 56 TFUE (
22
).
54.
Interessanti li fil-konklużjonijiet tiegħu fl-istess kawża, l-Avukat Ġenerali Bot enfasizza li meta subappaltatur jinbidel (minkejja li jkun ingħata permess fil-kuntratt), dan jista’ jitqies li “jemenda […] terminu essenzjali tal-konċessjoni u [tkun meħtieġa] proċedura ġdida ta’ ftuħ għall-kompetizzjoni” għar-raġuni li, b’mod partikolari, “[i]l-konċessjonarju [ikun i]pprevalixxa ruħu mir-reputazzjoni u mill-esperjenza teknika tas-subappaltatur meta ressaq l-offerta tiegħu” (
23
).
55.
Ir-raġunament li għamlet il-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Wall jista’ japplika a fortiori f’din il-kawża. Tabilħaqq, is-settur ikkonċernat fil-kawża prinċipali huwa rregolat minn direttiva speċifika: fiż-żmien rilevanti, id-Direttiva 2004/18. Barra minn dan, il-kapaċità meħtieġa kienet intilfet mhux wara imma fi stadju iktar kmieni.
56.
Iktar importanti huwa li, bħal fil-kawża Wall, fil-kawża prinċipali bil-bidla tal-parti terza seta’ nbidel element essenzjali tal-offerta: Casertana Costruzioni kien jeħtiġilha toqgħod fuq il-kapaċitajiet ta’ dik il-parti terza biex setgħet tikkwalifika għall-offerta.
57.
It-tieni nett, fil-kawża Idrodinamica Spurgo Velox et, il-Qorti tal-Ġustizzja rriteniet li “[i]d-deċiżjoni li tawtorizza bidla fil-kompożizzjoni tal-grupp kontraenti timplika bidla meta mqabbel mad-deċiżjoni ta’ għoti li għandha tiġi kkunsidrata bħala sostanzjali jekk, fid-dawl tal-karatteristiċi partikolari tal-proċedura tal-kuntratt ikkonċernat, hija tirreferi għal wieħed mill-elementi essenzjali li ddeterminaw l-adozzjoni tad-deċiżjoni ta’ għoti. F’dan il-każ, għandhom jiġu applikati l-miżuri rilevanti previsti mid-dritt nazzjonali sabiex ikun hemm rimedju għal din is-sitwazzjoni irregolari, li tista’ twassal sal-organizzazzjoni ta’ proċedura ġdida ta’ għoti.” (
24
)
58.
Il-loġika wara d-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja hija l-istess bħal dik fil-kawża Wall. Offerent ma jistax jibdel element essenzjali tal-offerta tiegħu wara li tkun ġiet sottomessa. Fil-fehma tiegħi, il-kapaċitajiet ta’ parti terza li jippermettu lil offerent jieħu sehem fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratti bilkemm jistgħu jitqiesu bħala element mhux essenzjali. Ovvjament, il-konklużjoni setgħet kienet differenti kieku l-offerent innifsu kellu l-kapaċitajiet meħtieġa jew kieku kien qagħad, għall-istess rekwiżit, fuq iktar minn entità waħda li kien ikollha dawk il-kapaċitajiet (
25
).
59.
Huwa minnu li, fil-kawża Forposta, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li r-regoli tal-Unjoni dwar kuntratti pubbliċi ma jippermettux, f’ċerti sitwazzjonijiet, regoli nazzjonali “[li jimponu] fuq l-awtorità kontraenti li teskludi awtomatikament minn proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku operatur ekonomiku” (
26
). Madankollu, f’dik il-kawża, ir-regoli nazzjonali inkwistjoni kienu jmorru kontra l-kliem tad-Direttiva 2004/18 (
27
).
60.
Tabilħaqq, il-leġiżlazzjoni li eżaminat il-Qorti tal-Ġustizzja kienet tipprevedi li “kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità” kienet twassal għall-esklużjoni awtomatika ta’ operatur ekonomiku minn proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku attwali, meta, minħabba ċirkustanzi li għalihom dak l-operatur ekonomiku kien responsabbli, l-awtorità kontraenti kienet annullat jew itterminat kuntratt ma’ dak l-operatur ekonomiku fil-qafas ta’ kuntratt pubbliku preċedenti. Dik is-sitwazzjoni, madankollu, kienet irregolata espressament fil-punt (d) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18. Għalhekk, meta bidel il-kamp ta’ applikazzjoni tal-esklużjoni stabbilita f’dik id-dispożizzjoni, l-Istat Membru inkwistjoni kien eċċeda d-diskrezzjoni li kellu taħt din id-direttiva.
61.
Għalhekk, il-kawża Forposta ma ssostnix l-interpretazzjoni tal-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 issuġġerita minn Casertana Costruzioni.
D. Il-prinċipju ta’ proporzjonalità
62.
Wara dan, Casertana Costruzioni targumenta li r-regola nazzjonali inkwistjoni tikser il-prinċipju ta’ proporzjonalità. Hija tal-fehma li tali regola tmur lil hinn minn dak li huwa meħtieġ biex jinkisbu l-għanijiet segwiti mid-Direttiva 2004/18, inkluż dak tal-ftuħ tas-suq tal-kuntratti pubbliċi għall-operaturi ekonomiċi kollha, irrispettivament mid-daqs tagħhom.
63.
F’dan ir-rigward, ikun biżżejjed jiġi osservat li, jekk ir-regoli ta’ kuntratti pubbliċi ma jsegwux l-għan li jinfetaħ is-suq tal-kuntratti pubbliċi għall-operaturi ekonomiċi kollha, inklużi impriżi żgħar u medji (SMEs) (
28
), dan l-għan ovvjament għandu jiġi rrikonċiljat mal-għanijiet l-oħra segwiti minn dik id-direttiva, kif ukoll ma’ ċerti prinċipji ewlenin li huma l-bażi tal-qafas legali li dik id-direttiva ġġib magħha.
64.
Kif spjegat fil-punti 45 sa 51 iktar ’il fuq, l-interpretazjoni tal-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 proposta minn Casertana Costruzioni ma tidhirx li hija konsistenti mal-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament u ta’ trasparenza. Dawn huma żewġ prinċipji tal-ikbar importanza fil-kuntest tar-regoli tal-Unjoni dwar kuntratti pubbliċi (
29
).
65.
F’kull każ, bilkemm nista’ nara kif il-prinċipju ta’ proporzjonalità jista’ jkun ta’ sostenn għall-interpretazzjoni tal-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 imressqa minn Casertana Costruzioni. Biex inpoġġiha b’mod sempliċi ħafna, Casertana Costruzioni fir-realtà ma tipproponix li dawk id-dispożizzjonijiet jinqraw fid-dawl ta’ dan il-prinċipju. Pjuttost hija tirreferi għal dan il-prinċipju bħala mezz biex tiddaħħal regola ġdida li ma toħroġx minn dawk id-dispożizzjonijiet: regola li, fil-fatt, kienet iddaħħlet biss bid-Direttiva 2014/24.
E. Forza maġġuri
66.
Fl-aħħar nett, ser nittratta biss b’mod ħafif l-argument, magħmul minn Casertana Costruzioni, dwar li jista’ jkun hemm sitwazzjoni ta’ forza maġġuri. Essenzjalment, din l-impriża targumenta li offerent ma jistax jinżamm responsabbli għat-telf minn parti terza tal-kapaċità meħtieġa matul il-proċess tal-offerta, meta dak it-telf iseħħ minħabba ġrajjiet li ma jistgħux ikunu previsti mill-offerent u li jkunu indipendenti mill-volontà tiegħu.
67.
Dan l-argument jixraqlu jinqata’ fil-qasir. Il-limitu biex ikun hemm każ ta’ forza maġġuri — jekk dan il-prinċipju huwa, wara kollox, applikabbli għas-sitwazzjoni attwali, li niddubita, — huwa għoli ħafna, u ċertament ma huwiex issodisfatt f’dan il-każ.
68.
Skont ġurisprudenza stabbilita, forza maġġuri “[tirrikonoxxi li] kawża esterna invokata minn persuni ġuridiċi jkollha konsegwenzi irreżistibbli u inevitabbli sal-punt li jkun oġġettivament impossibbli għall-persuni kkonċernati li jirrispettaw l-obbligi tagħhom.” (
30
)
69.
Jidher ovvju għalija li offerenti huma — u għandhom — ikunu responsabbli għal għażliet li huma jagħmlu fir-rigward tal-entitajiet li fuq il-kapaċitajiet tagħhom huma jkunu jixtiequ joqogħdu. Dawk l-għażliet ikunu dwar deċiżjonijiet għal negozju ta’ tifsira kbira. Offerent prudenti jkun jeħtieġlu jevalwa b’attenzjoni u jivverifika l-kapaċitajiet tal-imsieħba potenzjali tiegħu fin-negozju. Meta joqgħod fuqhom huwa jkun qiegħed jimpenja ruħu fil-konfront tal-awtorità kontraenti. Ma jistax ikun argumentat li l-possibbiltà li parti terza titlef il-kapaċitajiet meħtieġa għal ċerta ċertifikazzjoni pubblika hija ineżorabbli u inevitabbli.
70.
Kif il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fil-kawża Swm Costruzioni 2 u Mannocchi Luigino, l-Artikoli 47(2) u 48(3) tad-Direttiva 2004/18 jippermettu lil offerenti joqogħdu fuq il-kapaċitajiet ta’ iktar minn entità terza waħda biex jipprovaw li huma jissodisfaw il-livell minimu ta’ kapaċità. Għalhekk, offerent prudenti jista’ jikkunsidra, meta jissottometti offerta, joqgħod fuq il-kapaċitajiet ta’ iktar minn entità waħda biex jevita l-konsegwenzi negattivi li joħorġu fil-każ ta’ telf tal-kapaċità meħtieġa ta’ waħda minn dawk l-entitajiet (
31
).
71.
Attitudni laxka dwar il-possibbiltà li offerenti jkunu jistgħu jibdlu l-imsieħba tagħhom fin-negozju tkun qiegħda tagħti fil-fatt vantaġġ inġust lil impriżi irresponsabbli u negliġenti fuq dawk prudenti u osservanti. Probabbli li jekk tinżamm impriża li tkun kapaċi tiżgura — mhux biss għall-preżent imma wkoll għall-futur — is-saħħa, l-istabbiltà u l-professjonalità meħtieġa, hija tista’ tkun ta’ spiża ikbar milli jekk tinżamm impriża li ma jkollhiex dawn il-kwalitajiet.
72.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet esposti iktar ’il fuq, jiena tal-fehma li dispożizzjoni nazzjonali bħar-regola nazzjonali inkwistjoni ma hijiex prekluża mill-Artikoli 47 u 48 tad-Direttiva 2004/18.
IV. Konklużjoni
73.
Bħala konklużjoni, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha tagħti risposta għad-domanda preliminari magħmula mill-Consiglio di Stato (il-kunsill tal-istat, l-Italja) li:
B’interpretazzjoni tajba, l-Artikoli 47 u 48 tad-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] ma jipprekludux regola nazzjonali li awtomatikament teskludi mill-proċedura għall-għoti ta’ kuntratti, offerent li jkun qagħad fuq il-kapaċitajiet ta’ entità oħra jekk dik l-entità sussegwentement titlef il-kapaċitajiet meħtieġa.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż
(
2
)	ĠU 2004 L 134, p. 114.
(
3
)	ĠU 2014 L 94, p. 65.
(
4
)	GURI Serie generale Nru 100 tat-2 ta’ Mejju 2006.
(
5
)	Ara s-sentenza tal-10 ta’ Lulju 2014, Impresa Pizzarotti, C‑213/13, EU:C:2014:2067, punt 31 u l-ġurisprudenza ċċitata.Sa fejn għandha x’taqsam id-Direttiva 2014/24, ara s-sentenzi tas-26 ta’ Marzu 2015, Ambisig, C‑601/13, EU:C:2015:204, punt 24; u tat-2 ta’ Ġunju 2016, Pizzo, C‑27/15, EU:C:2016:404, punt 31.
(
6
)	Sentenza tas-7 ta’ April 2016, Partner Apelski Dariusz, C‑324/14, EU:C:2016:214, punt 92.
(
7
)	Ibid., punti 87 sa 94.
(
8
)	Sentenza tat-18 ta’ Diċembru 1997, Inter Environnement Wallonie, C‑129/96, EU:C:1997:628.
(
9
)	Ibid., punt 45. Iktar reċenti, ara wkoll is-sentenza tal-4 ta’ Mejju 2016, Il‑Kummissjoni vs L‑Awstrija, C‑346/14, EU:C:2016:322, punt 50.
(
10
)	Sentenza tal-4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et, C‑212/04, EU:C:2006:443, punt 115.
(
11
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Adeneler et, C‑212/04, EU:C:2005:654, punt 42
et seq; il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża Hansa Fleisch Ernst Mundt, C‑156/91, EU:C:1992:279, punt 23; u l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tizzano fil-kawża Mangold, C‑144/04, EU:C:2005:420, punt 120.
(
12
)	Sentenza tal-10 ta’ Ottubru 2013, Swm Costruzioni 2 u Mannocchi Luigino, C‑94/12, EU:C:2013:646, punt 29.
(
13
)	Ara, dwar dan, b’analoġija, is-sentenza tal-24 ta’ Mejju 2016, MT Højgaard u Züblin, C‑396/14, EU:C:2016:347, punt 35.
(
14
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Trstenjak fil-kawża Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja, C‑160/08, EU:C:2010:67, nota ta’ qiegħ il-paġna 43 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(
15
)	Ara s-sentenzi tas-7 ta’ April 2016, Partner Apelski Dariusz, C‑324/14, EU:C:2016:214, punt 62; u tal-10 ta’ Ottubru 2013, Manova, C‑336/12, EU:C:2013:647, punt 31.
(
16
)	Ara, inter alia, is-sentenza tad-29 ta’ Marzu 2012, SAG ELV Slovensko et, C‑599/10, EU:C:2012:191, punt 40.
(
17
)	L-Artikolu 51 tad-Direttiva 2004/18 (“Dokumentazzjoni u informazzjoni addizzjonali”) jgħid: “L-awtorità kontrattwanti tista’ tistieden lil operaturi ekonomiċi li jissupplimentaw jew jiċċaraw iċ-ċertifikati u dokumenti sottomessi fis-segwitu ta’ l-Artikoli 45 sa 50.”
(
18
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobok fil-kawża Esaprojekt, C‑387/14, EU:C:2016:899, punti 29 u 30.
(
19
)	Ibid., punt 31.
(
20
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Novembru 2014, Cartiera dell’Adda, C‑42/13, EU:C:2014:2345, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(
21
)	Sentenza tat-13 ta’ April 2010, Wall, C‑91/08, EU:C:2010:182, punt 39.
(
22
)	Ibid., punt 33.
(
23
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bot fil-kawża Wall, C‑91/08, EU:C:2009:659, punti 63 sa 67.
(
24
)	Sentenza tat-8 ta’ Mejju 2014, Idrodinamica Spurgo Velox et, C‑161/13, EU:C:2014:307, punt 39.
(
25
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza tal-24 ta’ Mejju 2016, MT Højgaard u Züblin, C‑396/14, EU:C:2016:347, punti 43 u 44.
(
26
)	Sentenza tat-13 ta’ Diċembru 2012, Forposta u ABC Direct Contact, C‑465/11, EU:C:2012:801, punt 41.
(
27
)	Ibid., punti 37 sa 40.
(
28
)	Ara, pereżempju, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jääskinen fil-kawża Swm Costruzioni 2 u Mannocchi Luigino, C‑94/12, EU:C:2013:130, punt 33.
(
29
)	Ara, pereżempju, l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18.
(
30
)	Ara, inter alia, is-sentenza tas-17 ta’ Ottubru 2013, Billerud Karlsborg u Billerud Skärblacka, C‑203/12, EU:C:2013:664, punt 31 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(
31
)	Sentenza tal-10 ta’ Ottubru 2013, Swm Costruzioni 2 u Mannocchi Luigino, C‑94/12, EU:C:2013:646, punti 30 sa 32.