62006CC0062_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Introduzzjoni
1. F’din il-kawża, is-Supremo Tribunal Administrativo tal-Portugall qed jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja ħames domandi preliminari li għandhom x’jaqsmu ma’ l-interpretazzjoni tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) 1697/79 ta’ l-24 ta’ Lulju 1979, illum abrogat, dwar l-irkupru a posteriori
ta’ dazji fuq l-importazzjoni jew ta’ dazji fuq l-esportazzjoni li ma kinux intalbu mill-persuna responsabbli għall-ħlas tagħhom fir-rigward ta’ merkanzija ddikjarata fi proċedura doganali li tinvolvi l-obbligu li jitħallsu dawn id-dazji.(2)
2. Fil-kawża prinċipali l-impriża ZF – Zefeser – Importação e Esportação de Produtos Alimentares L da
(iktar ’il quddiem “Z. F. Zefeser”) u l-awtoritajiet doganali Portugiżi mhumiex jaqblu fuq il-legalità ta’ avviż ta’ likwidazzjoni li jirrettifika d-dazji dovuti li jobbliga lil Z. F. Zefeser tħallas a posteriori dazji doganali li ma kinux intalbu. Filwaqt li, skond Z. F. Zefeser, il-fatt li fil-frattemp skada t-terminu normali tal-preskrizzjoni ta’ tliet snin stabbilit mill-Artikolu 2(1) tar-regolament imsemmi jipprekludi l-irkupru a posteriori ta’ dazji fuq l-importazzjoni, l-awtoritajiet doganali jirriferu, min-naħa l-oħra, għad-dispożizzjoni ta’ deroga fl-Artikolu 3 li tipprovdi li dan it-terminu ma japplikax meta l-awtoritajiet kompetenti jaċċertaw li ma setgħux jiddeterminaw l-ammont eżatt tad-dazji fuq l-importazzjoni jew fuq l-esportazzjoni legalment dovuti għall-merkanzija in kwistjoni minħabba att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali. Għalhekk, l-awtoritajiet doganali jsostnu li minflok japplika t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin stabbilit fid-dritt nazzjonali.
3. F’din il-kawża huwa meħtieġ, essenzjalment, li jiġi stabbilit liema hija l-awtorità kompetenti sabiex tiddeċiedi, b’tali mod li tipproduċi effetti legali fid-dritt Komunitarju, dwar il-fatt jekk aġir partikolari ta’ debitur ta’ dazji doganali għandux jiġi kkunsidrat bħala “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” fis-sens ta’ l-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79/KEE. L-awtoritajiet doganali Portugiżi jsostnu li għandhom din il-kompetenza u jirriferu għall-kliem u l-istruttura tad-dispożizzjonijiet iċċitati. Fir-rigward, Z. F. Zefeser tirribatti li interpretazzjoni bħal din hija inkompatibbli mal-prinċipji taċ-ċertezza legali u tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza, li jeħtieġu sentenza ta’ kundanna, li tkun saret res judicata, min-naħa ta’ qorti kriminali.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt Komunitarju
1. Leġiżlazzjoni applikabbli qabel id-dħul fis-seħħ tal-Kodiċi Doganali.
4. Fil-perijodu ta’ bejn l-1 ta’ Lulju 1980 u l-31 ta’ Diċembru 1993, it-termini tal-preskrizzjoni dwar azzjonijiet intiżi għall-irkupru a posteriori
ta’ dazji fuq l-importazzjoni kienu rregolati mill-Artikolu 2(1) tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) 1697/79, li kien jgħid hekk:
“1. Meta l-awtoritajiet kompetenti jikkonstataw li parti jew l-ammont kollu ta’ dazji fuq l-importazzjoni jew ta’ dazji fuq l-esportazzjoni legalment dovuti għal merkanzija ddikjarata taħt proċedura doganali li tinvolvi l-obbligu ta’ ħlas ta’ tali dazji ma kien intalab mill-persuna responsabbli għall-ħlas ta’ dawn id-dazji, huma għandhom jibdew azzjoni għall-irkupru tad-dazji mhux imħallsa.
Madankollu, din l-azzjoni ma tistax tinbeda wara li jiskadi t-terminu ta’ tliet snin li jibda jiddekorri mid-data tad-dħul fil-kontijiet ta’ l-ammont inizjalment mitlub mill-persuna responsabbli għall-ħlas jew, jekk ma kienx sar id-dħul fil-kontijiet, li jibda jiddekorri mid-data ta’ meta nħoloq id-dejn doganali fir-rigward tal-merkanzija in kwistjoni.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
5. L-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79 kien jistabbilixxi eċċezzjoni għal dan it-terminu normali ta’ tliet snin:
“It-terminu stabbilit fl-Artikolu 2 ma japplikax meta l-awtoritajiet kompetenti jikkonstataw li minħabba att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali ma setgħux jiddeterminaw l-ammont eżatt tad-dazji fuq l-importazzjoni jew tad-dazji fuq l-esportazzjoni legalment dovuti fir-rigward tal-merkanzija in kwistjoni.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-awtoritajiet kompetenti għandhom iressqu azzjoni għall-irkupru skond id-dispożizzjonijiet fis-seħħ f’dan ir-rigward fl-Istati Membri.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
2. Il-Kodiċi Doganali
6. Ir-Regolament 1697/79 tħassar bir-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 2913/92, tat-12 ta’ Ottubru 1992, li jwaqqaf il-Kodiċi Doganali tal-Komunità(3) (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Doganali”), li daħal fis-seħħ fl-1 ta’ Jannar 1994.(4) B’effett minn dak il-jum, l-Artikolu 221(3) tar-Regolament Nru 2913/92 jistabbilixxi li:
“Komunikazzjoni lid-debitur m’għandhiex issir wara l-għeluq ta’ perijodu ta’ tliet snin mid-data li fiha d-dejn doganali jkun ġie inkors. Iżda, fejn ikun bħala riżultat ta’ att li jista’ jagħti lok għal proċeduri tal-qorti kriminali li l-awtoritajiet doganali ma setgħux jistabbilixxu l-ammont eżatt legalment dovut, komunikazzjoni bħal dik tista’, sakemm id-dispożizzjonijiet fis-seħħ hekk jippermettu, issir wara l-għeluq ta’ dak il-perijodu ta’ tliet snin”.
B – Id-dritt nazzjonali
7. Skond l-Artikolu 34(1) tal-Código de Processo Tributario (kodiċi tal-proċedura fiskali), fil-verżjoni tad-Digriet Leġiżlattiv tat-23 ta’ April 1991, Nru 154/91, fis-seħħ fiż-żmien meta seħħew il-fatti li taw lok għall-kawża prinċipali, l-amminstrazzjoni fiskali Portugiza kellha terminu ta’ għaxar snin sabiex tieħu azzjoni għall-irkupru a posteriori ta’ dazji fuq l-importazzjoni meta, minħabba att frawdolenti, ma kienx possibbli li jiġi ddeterminat l-ammont eżatt tad-dazju.
III – Il-fatti, il-proċedura prinċipali u d-domandi preliminari
8. F’Ottubru 1993, bastiment li kien ġej mit-Turkija ħatt, fil-port Portugiż ta’ Setúbal, kwantità determinata ta’ żejt destinat għall-impriża Z. F. Zefeser filwaqt li ddikjara lill-awtoritajiet doganali li l-bqija tat-tagħbija ta’ żejt abbord kienet merkanzija fi tranżitu. Il-bastiment imbagħad kompla bil-vjaġġ tiegħu lejn Ceuta (Spanja), fejn kellu jinħatt iż-żejt li kien baqa’. Madankollu, skond l-informazzjoni mogħtija mill-awtoritajiet Spanjoli, il-bastiment wasal mingħajr din it-tagħbija.
9. Abbażi ta’ din l-informazzjoni, fid-9 ta’ April 1997, jiġifieri tliet snin wara l-fatti li kienu ħolqu l-obbligu doganali, l-awtorità doganali ta’ Setúbal bagħtet lil Z. F. Zefeser avviż ta’ likwidazzjoni li jirrettifika d-dazji dovuti. Wara lment ippreżentat mill-awtorità doganali fit-18 ta’ Marzu 1997, fil-konfront ta’ l-amministraturi ta’ l-impriża nbdew ukoll proċeduri ta’ investigazzjoni kriminali għal kuntrabandu, falsifikazzjoni ta’ dokumenti, frodi u kompliċità sabiex isir reat.
10. Fl-istess żmien mal-proċedura kriminali, Z. F. Zefeser ikkontestat l-avviż ta’ likwidazzjoni quddiem l-awtorità ġudizzjarja Portugiża kompetenti fi kwistjonijiet tat-taxxa, billi, b’mod partikolari, sostniet il-preskrizzjoni tad-dazju doganali. It-Tribunal Tributário de Primeira Instância Portugiż kompetenti ċaħad ir-rikors minħabba li t-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli kien ta’ għaxar snin u mhux ta’ tlieta fid-dawl tal-fatt li kien involut att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali.
11. Din is-sentenza ġiet annullata fit-12 ta’ Ottubru 2004 mit-Tribunal Central Administrativo minħabba preskrizzjoni. Il-qorti mmotivat id-deċiżjoni tagħha billi sostniet li japplika t-terminu preskrittiv ta’ tliet snin peress li, fil-frattemp, is-sentenza kriminali mogħtija mit-Tribunal Judicial de Setúbal fl-10 ta’ Jannar 2001, li biha l-akkużati ġew illiberati minħabba nuqqas ta’ provi, kienet ġiet ikkonfermata mis-Supremo Tribunal de Justiça u saret res judicata .
12. Għalhekk, il-Ministeru tal-Finanzi Portugiż ressaq rikors ta’ kontestazzjoni quddiem is-Supremo Tribunal Administrativo kontra s-sentenza amministrattiva mogħtija mit-Tribunal Central Administrativo.
13. Il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk huwiex konformi mad-dritt Komunitarju li jkun hemm deroga għat-terminu normali ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin fil-każ li jkun hemm sempliċi indizji ta’ illegalità ta’ natura kriminali li fir-rigward tagħha tkun inbdiet proċedura ta’ investigazzjoni kriminali li madankollu ma tkunx waslet għal kundanna minn qorti. Hija tistaqsi b’mod partikolari jekk interpretazzjoni wiesgħa ta’ l-Artikolu 3 tar-Regolament tistax tippreġudika d-drittijiet tad-debituri fis-sens li b’dan il-mod l-amministrazzjoni, billi tippreżenta lment, tista’ testendi b’mod eċċessiv it-terminu utli sabiex tinbeda azzjoni għall-irkupru a posteriori ta’ dazji fuq l-importazzjoni.
14. Għalhekk, is-Supremo Tribunal Administrativo, peress li kkunsidra li ma kienx hemm qbil fuq l-interpretazzjoni ta’ l-imsemmi Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79, iddeċieda li jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja dawn id-domandi preliminari:
1) Għall-finijiet ta’ l-Artikolu 3 tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1697/79, ta’ l-24 ta’ Lulju 1979, il-klassifikazzjoni bħala “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” hija l-klassifikazzjoni magħmula mill-awtorità doganali biss jew għandha tkun il-klassifikazzjoni magħmula wkoll mill-qorti kriminali kompetenti?
2) F’din it-tieni ipoteżi, huwa biżżejjed li jitressqu proċeduri kriminali mill-awtorità kompetenti [fil-każ tal-Portugall, il-Ministério Público (il-prosekuzzjoni)] jew hija meħtieġa l-kundanna tad-debitur fil-proċeduri kriminali in kwistjoni?
3) F’din l-ipoteżi ta’ l-aħħar, wieħed għandu jasal għal konklużjonijiet differenti skond jekk il-qorti tilliberax lid-debitur minħabba l-applikazzjoni tal-prinċipju in dubio pro reo jew jekk tilliberahx minħabba li jkun ġie stabbilit li d-debitur ma wettaqx ir-reat in kwistjoni?
4) Fl-ipoteżi li l-prosekuzzjoni tiddeċiedi li ma tressaqx proċeduri kriminali kontra d-debitur billi tikkunsidra li m’għandhiex provi ta’ att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali, x’inhuma l-konsegwenzi li joħorġu minn dan u deċiżjoni bħal din tipprekludi li titressaq azzjoni għall-irkupru tad-dazji li ma tħallsux?
5) Fl-ipoteżi li l-prosekuzzjoni jew il-qorti kriminali stess twaqqaf il-proċeduri minħabba li l-azzjoni kriminali hija preskritta, deċiżjoni bħal din tipprekludi li titressaq azzjoni għall-irkupru tad-dazji mhux imħallsa?
IV – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
15. Id-digriet tar-rinviju tal-11 ta’ Jannar 2006 ġie ppreżentat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-6 ta’ Frar 2006.
16. Z. F. Zefeser, il-Gvern Portugiż u l-Gvern Irlandiż kif ukoll il-Kummissjoni ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub fit-terminu stabbilit mill-Artikolu 23 ta’ l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.
17. Waqt is-seduta ta’ l-1 ta’ Marzu 2007 dehru r-rappreżentanti tal-partijiet fil-proċedura bil-miktub sabiex jippreżentaw l-osservazzjonijiet orali.
V – L-argumenti prinċipali tal-partijiet
A – L-ewwel u t-tieni domanda
18. Kemm il-Gvern Portugiż kif ukoll il-Gvern Irlandiż u l-Kummissjoni jirreferu għal dak li jgħid l-Artikolu 2 tar-Regolament, fejn il-klassifikazzjoni ta’ aġir bħala “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” taqa’ fil-kompetenza esklużiva ta’ l-awtoritajiet doganali nazzjonali. Favur dan l-argument hemm, minbarra r-rabta sistematika tad-dispożizzjonijiet, il-kliem stess ta’ l-Artikolu 3 tar-Regolament, li ma tinhtieġx il-kundanna tal-persuna kkonċernata. Huma jirreferu wkoll għas-sentenza Meico-Fell,(5) fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat il-kompetenza ta’ l-awtoritajiet doganali għall-irkupru a posteriori tad-dazji fuq l-importazzjoni .
19. Min-naħa l-oħra, Z. F. Zefeser teċċepixxi li att jista’ jiġi kkunsidrat bħala reat biss jekk jiġi aċċertat bħala tali f’sentenza li tkun saret res judicata . Huwa biss f’dak il-punt li rkupru a posteriori
ta’ dazji jista’ jiġi bbażat fuq ksur preżunt tal-liġi kriminali. Il-prinċipji taċ-ċertezza legali u tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza jipprojbixxu li azzjoni ta’ rkupru tkun ibbażata fuq evalwazzjoni ġuridika magħmula mill-awtoritajiet doganali u mill-prosekuzzjoni.
B – It-tielet domanda
20. Fir-rigward tal-konklużjonijiet li għandhom isiru f’każ ta’ liberazzjoni mill-akkuża, il-Gvern Portugiż u l-Gvern Irlandiż isostnu li huwa importanti biss li jkun twettaq att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali u mhux l-eżitu ta’ proċedura kriminali.
21. Għall-kuntrarju, il-Kummissjoni ssostni li t-terminu stabbilit fl-Artikolu 3 tar-Regolament ma jistax jiġi applikat f’dan il-każ billi fil-proċedura kriminali kontra l-amministraturi ta’ Z. F. Zefeser, li saret referenza għaliha, ma kienx possibbli li tiġi pprovata l-eżistenza ta’ att li seta’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali.
22. Z. F. Zefeser taqbel ma’ din l-opinjoni u żżid li l-prinċipju ta’ l-unità tas-sistema ġuridika ma jippermettix li jkun hemm żewġ deċiżjonijiet kontradittorji, jiġifieri liberazzjoni mill-akkuża mil-lat tad-dritt kriminali u kundanna fil-kuntest tad-dritt doganali.
C – Ir-raba’ u l-ħames domanda
23. Il-Gvern Portugiż u l-Gvern Irlandiż kif ukoll il-Kummissjoni jirreferu għar-risposti proposti minnhom għall-ewwel domanda preliminari, fejn intqal li hija determinanti biss id-deċiżjoni ta’ l-awtoritajiet doganali. F’dan is-sens, in-nuqqas ta’ azzjoni kriminali jew il-waqfien tal-proċedura ma jipprekludux azzjoni għall-irkupru a posteriori ta’ dazji fuq l-importazzjoni wara l-iskadenza tat-terminu normali ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin.
24. Z. F. Zefeser issostni li r-raba’ domanda preliminari hija superfluwa għall-finijiet tad-deċiżjoni fil-kawża prinċipali peress li f’dan il-każ kienu nbdew proċeduri ta’ investigazzjoni kriminali. Fir-rigward tal-ħames domanda, fid-dawl tal-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza, hija tipproponi soluzzjoni fis-sens li l-waqfien tal-proċedura kriminali jimpedixxi l-irkupru a posteriori ta’ dazji fuq l-importazzjoni.
VI – Il-kunsiderazzjonijiet legali
A – Osservazzjonijiet preliminari
25. L-Artikoli 2(1) u 3 tar-Regolament Nru 1697/79 u l-Artikolu 221(3) u (4) tal-Kodiċi Doganali huma dispożizzjonijiet Komunitarji li jistabbilixxu termini li fihom l-awtoritajiet kompetenti jistgħu jibdew azzjonijiet għall-irkupru a posteriori fil-konfront tad-debitur ta’ dazji li ma jkunux inġabru. Għalhekk, dawn mhumiex biss dispożizzjonijiet proċedurali, imma jistabbilixxu termini ta’ preskrizzjoni sostanzjali li ma’ l-iskadenza tagħhom id-dritt doganali Komunitarju jorbot konsegwenzi sostanzjali, jiġifieri li jkun hemm l-estinzjoni tad-dejn doganali.(6)
26. Għandu jiġi mfakkar li, skond ġurisprudenza kostanti, ir-regoli tal-proċedura japplikaw b’mod ġenerali għall-kwistjonijiet kollha pendenti fil-mument tad-dħul fis-seħħ tagħhom, b’differenza mir-regoli sostanzjali li, skond interpretazzjoni aċċettata, ma jirrigwardawx fatti li jkunu ġraw qabel id-dħul fis-seħħ tagħhom.(7) Sabiex tinstab soluzzjoni għall-kwistjoni tad-dispożizzjonijiet applikabbli għall-irkupru a posteriori hija determinanti d-data tal-preżentazzjoni tad-dikjarazzjoni doganali. Għalhekk, jekk id-dikjarazzjoni tkun saret qabel l-1 ta’ Jannar 1994, l-irkupru a posteriori jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ l-Artikolu 2 tar-Regolament Nru 1697/79.(8) Hekk ġara f’dan il-każ peress li fiż-żmien tal-fatti li taw lok għall-kawża prinċipali, jiġifieri fid-data ta’ l-importazzjoni oriġinali taż-żejt fil-port ta’ Setúbal, jew aħjar f’Ottubru 1993, u tad-dikjarazzjoni tal-merkanzija fi tranżitu għall-bqija tat-tagħbija tal-bastiment fil-konfront ta’ l-awtoritajiet doganali Portugiżi, dan ir-regolament kien għadu fis-seħħ.
27. Għalhekk fil-kawża prinċipali għandhom japplikaw id-dispożizzjonijiet sostanzjali tar-regoli applikabbli qabel id-dħul fis-seħħ tal-Kodiċi Doganali u d-dispożizzjonijiet proċedurali ta’ dan il-Kodiċi.
B – Eżami tad-domandi preliminari
1. Fuq l-ewwel domanda preliminari
28. Bid-domanda tagħha għal deċiżjoni preliminari, il-qorti nazzjonali tar-rinviju qiegħda tqajjem kwistjonijiet dwar aspetti essenzjali tad-dritt proċedurali nazzjonali u tad-dritt dwar l-organizzazzjoni ta’ l-Istat. Id-domanda ewlenija tirrigwarda l-effetti legali tad-deċiżjonijiet ta’ l-awtoritajiet nazzjonali inkarigati mill-azzjoni kriminali fir-rigward tad-dritt doganali Komunitarju, qasam tad-dritt li llum il-ġurnata, wara t-twettiq ta’ l-unjoni doganali tal-Komunità, jaqa’, fil-biċċa l-kbira tiegħu, fil-kompetenza leġiżlattiva esklużiva tal-Komunità,(9) anki jekk fil-kuntest ta’ l-hekk imsejħa eżekuzzjoni amministrattiva diretta tad-dritt Komunitarju min-naħa ta’ l-Istati Membri, dan id-dritt jiġi applikat prinċipalment mill-awtoritajiet nazzjonali.(10)
a) Ammissibbiltà tar-rinviju
29. Jeħtieġ li jiġi mfakkar, l-ewwel nett, li, fil-kuntest ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari skond l-Artikolu 234 KE, huma ammissibbli biss domandi magħmula mill-qorti nazzjonali dwar il-validità u l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju. Għall-kuntrarju, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tiddeċiedi fuq l-interpretazzjoni jew fuq il-validità tad-dritt nazzjonali.(11)
30. L-interpretazzjoni tar-Regolament Nru 1697/97/KEE taqa’ mingħajr dubju fil-kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fatt, jagħmlu parti mid-dritt Komunitarju, fis-sens ta’ l-inċiż (b) ta’ l-ewwel paragrafu ta’ l-Artikolu 234 KE, l-atti maħruġa mill-istituzzjonijiet tal-Komunità, li fosthom għandu jiġi inkluż ukoll il-kumpless tad-dritt Komunitarju derivat li jinħareġ mill-istituzzjonijiet. Bil-kontra, il-kunċett ġuridiku indeterminat fl-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79/KEE ta’ “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” iqajjem il-kwistjoni ta’ jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tistax tagħti interpretazzjoni f’dan ir-rigward jew jekk l-interpretazzjoni ta’ dan il-kunċett taqax pjuttost fil-kompetenza ta’ l-awtoritajiet ġudizzjarji nazzjonali, abbażi tar-rabta sistematika tiegħu mad-dritt kriminali sostanzjali u proċedurali.
31. Fis-sentenza Meico-Fell,(12) il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-espressjoni “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” tirrigwarda esklużivament l-atti li, fl-ordinament legali ta’ l-Istat Membru li l-awtoritajiet kompetenti tiegħu jkunu ħadu azzjoni għall-irkupru, huma kklassifikati bħala ksur skond id-dritt kriminali nazzjonali.(13) Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja essenzjalment segwiet il-Konklużjonijiet ta’ l-Avukat Ġenerali Van Gerven li, fl-espressjoni in kwistjoni, irrikonoxxa referenza impliċita(14) għad-dritt ta’ l-Istati Membri. Fil-Konklużjonijiet ippreżentati f’dik il-kawża l-Avukat Ġenerali osserva, fil-fatt, li l-eżistenza ta’ “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” għandha tiġi ddeterminata abbażi tad-dritt nazzjonali fis-seħħ. F’dan ir-rigward huwa enfasizza li dan għandu jsir, madankollu, b’applikazzjoni ta’ kriterji interpretattivi uniformi mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja.(15)
32. Skond ġurisprudenza kostanti tal-Qorti tal-Ġustizzja, dispożizzjoni tad-dritt Komunitarju li ma jkun fiha l-ebda referenza espressa għad-dritt ta’ l-Istati Membri għal dak li jirrigwarda d-determinazzjoni tas-sens tagħha u tal-portata tagħha għandha, bħala regola, tagħti lok għal interpretazzjoni awtonoma u uniformi fil-Komunità kollha, li għandha tingħata wara li jkun ġie kkunsidrat il-kuntest tad-dispożizzjoni u l-iskop tal-leġiżlazzjoni in kwistjoni. Anki fin-nuqqas ta’ referenza espressa, l-applikazzjoni ta’ regola tad-dritt Komunitarju tista’ timplika, fejn ikun meħtieġ, referenza għad-dritt ta’ l-Istati Membri jekk il-qorti Komunitarja ma ssibx fid-dritt Komunitarju jew fil-prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju l-elementi li jippermettulha li tippreċiża l-kontenut u l-portata tagħha permezz ta’ interpretazzjoni awtonoma.(16)
33. Referenza ta’ dan it-tip hija indispensabbli b’mod partikolari jekk, f’qasam speċifiku, il-Komunità ma tkunx ħolqot għad-dritt Komunitarju terminoloġija uniformi minħabba li ma tkunx eżerċitat setgħa leġiżlattiva(17) jekk mhux ukoll minħabba li ma jkollhiex tali setgħa. Għaldaqstant, tali referenza hija konsegwenza tal-prinċipji, intrinsiċi għad-dritt Komunitarju skond l-Artikolu 5 KE, ta’ l-attribuzzjoni tal-kompetenza u tas-sussidjarjetà.(18) F’dan is-sens, fis-sentenza Meico-Fell, iċċitata iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret, fid-dawl tal-periklu li l-kunċett ta’ “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” jista’, minħabba d-dritt kriminali sostanzjali fis-seħħ fl-Istati Membri, iwassal għal riżultati differenti, il-fatt li fl-istat tad-dritt Komunitarju f’dak iż-żmien il-klassifikazzjoni ta’ aġir partikolari bħala reat ma kinitx armonizzata u għalhekk kienet taqa’ taħt id-dritt nazzjonali.(19)
34. Madankollu, għall-finijiet tat-trattazzjoni ta’ din il-kawża jidhirli li hija aktar rilevanti t-tieni osservazzjoni ta’ l-Avukat Ġenerali Van Gerven li, sabiex jiġi interpretat id-dritt nazzjonali, l-awtoritajiet nazzjonali huma marbuta b’ċerti kriterji pprovduti mill-Qorti tal-Ġustizzja.(20)
35. Nifhem din l-affermazzjoni fis-sens li l-fatt li regola legali Komunitarja tirreferi għad-dritt nazzjonali ma jistax iwassal sabiex id-dritt nazzjonali jitneħħa kompletament mill-influwenza tad-dritt Komunitarju. Għall-kuntrarju, insostni li d-dritt nazzjonali għandu jibqa’ fl-ambitu li d-dritt Komunitarju jimponilu bir-referenza impliċita. Fil-fehma tiegħi dan japplika aktar u aktar jekk, bħal f’dan il-każ, ma tkunx involuta kwistjoni tad-dritt kriminali sostanzjali, imma esklużivament tas-sinjifikat, għall-finijiet tal-proċedura, tal-kunċett ta’ “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali”. Fil-fatt, dan il-kunċett jikkonċerna l-effetti ġuridiċi prodotti mid-deċiżjonijiet tal-qorti jew tal-prosekuzzjoni fil-kuntest tal-proċedura kriminali fuq l-eżekuzzjoni prattika ta’ l-azzjoni għall-irkupru a posteriori min-naħa ta’ l-awtoritaiet nazzjonali.
36. B’differenza mis-sitwazzjoni fil-kawża Meico-Fell, f’din il-kawża mhuwiex in-nuqqas ta’ poter ripressiv tal-Komunità ( ius punendi ) li huwa ta’ ostakolu għall-interpretazzjoni ta’ dan il-kunċett mill-Qorti tal-Ġustizzja,(21) imma l-poter ta’ organizzazzjoni jew is-sovranità amministrattiva ta’ l-Istati Membri fl-applikazzjoni tad-dritt Komunitarju. Dan ifisser li, fin-nuqqas ta’ dritt proċedurali ġenerali tal-Komunità, l-Istati Membri jistgħu jindikaw l-organi amministrattivi(22) u l-awtoritajiet ġudizzjarji(23) kompetenti sabiex japplikaw id-dritt Komunitarju fil-livell nazzjonali. Madankollu, din is-sovranità amministrattiva ma teżentax lill-Istati Membri mill-obbligu li jsegwu ċerti indikazzjonijiet mogħtija mid-dritt Komunitarju, fuq kollox il-prinċipju ta’ l-effettività li jipprovdi li, fit-traspożizzjoni tiegħu, id-dritt Komunitarju għandu jingħata l-aktar effettività possibbli.(24)
37. Il-Komunità teħtieġ applikazzjoni uniformi tad-dritt doganali mhux biss fid-dawl ta’ l-importanza kbira ta’ l-unjoni doganali għall-politika ta’ integrazzjoni u għall-politika ekonomika,(25) imma wkoll sabiex jiġu protetti l-prinċipji ta’ l-Istat tad-Dritt fir-relazzjonijiet bejn l-awtorità u ċ-ċittadin. Fil-fatt, it-termini tad-dekadenza u tal-preskrizzjoni huma stabbiliti fl-interess taċ-ċertezza legali u huma maħsubin sabiex fl-istess ħin jipproteġu lil min iħallas u lill-amministrazzjoni.(26) Insostni li, fid-dawl ta’ dawn l-aspetti rilevanti kif ukoll għall-finijiet ta’ applikazzjoni uniformi tad-dritt Komunitarju u ta’ l-ugwaljanza fit-trattament ta’ min iħallas, li huwa wieħed mill-iskopijiet tar-Regolament Nru 1697/79 (ara l-punt 4 iktar ’il fuq), għandha tiġi limitata l-awtonomija proċedurali ta’ l-Istati Membri sabiex wieħed jasal għal regolamentazzjoni uniformi għal dak li jirrigwarda d-dritt doganali tal-Komunità.(27)
38. Għalhekk, id-domanda magħmula mis-Supremo Tribunal Administrativo għal dak li jirrigwarda l-portata proċedurali tal-kunċett ġuridiku indeterminat ta’ “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju, u għalhekk is-soluzzjoni tagħha tidħol fil-kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kuntest ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari skond l-inċiż (b) ta’ l-ewwel paragrafu ta’ l-Artikolu 234 KE.
b) Interpretazzjoni tar-Regolament
i) Interpretazzjoni letterali
39. Kif iddikjarat diversi drabi l-Qorti tal-Ġustizzja, il-ħtieġa ta’ interpretazzjoni uniformi tar-regoli tal-Komunità timplika l-obbligu li ssir interpretazzjoni u applikazzjoni tad-dispożizzjoni kkonċernata fid-dawl tat-testi mħejjija fil-verżjonijiet lingwistiċi l-oħra.(28) Għalhekk, l-interpretazzjoni għandha tieħu spunt mill-mod kif il-kunċett in kwistjoni ġie artikolat fid-diversi lingwi. F’dan ir-rigward huwa sinjifikanti l-fatt li xi verżjonijiet, partikolarment dik Ġermaniża u dik Olandiża, li jitkellmu fuq “Handlungen, die strafrechtlich verfolgbar sind” u “een strafrechtelijk vervolgbare handeling”, ma jesprimux b’mod ċar jekk, f’każ speċifiku, il-każ għandux jitressaq quddiem qorti kriminali fir-rigward ta’ l-elementi li jaqgħu taħt id-dritt kriminali jew jekk huwiex biżżejjed li l-att in kwistjoni jista’, sempliċement b’mod astratt, jiġi ppenalizzat b’penali kriminali skond id-dritt kriminali sostanzjali.
40. Għall-kuntrarju, il-verżjonijiet Portugiża, Franċiża, Spanjola, Ingliża u Taljana (“ um acto passível de procedimento judicial repressivo”, “un acte passible de poursuites judiciaires répressives”, “un acto que puede dar lugar a la incoación de un proceso judicial punitivo”, “an act that could give rise to criminal court proceedings”, “un atto passibile di un’azione giudiziaria repressiva ”) jirreferu espressament għal proċedura ġudizzjarja ta’ natura kriminali kif ukoll għall-possibbiltà li jkun hemm penali kriminali u dan jagħti lil wieħed x’jifhem li jista’ jiġi kkunsidrat li jeżisti att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali biss jekk ikunu tressqu proċeduri quddiem qorti kriminali u jekk, fl-aħħar tal-proċess, tingħata kundanna min-naħa tal-qorti. Fid-dawl tal-formulazzjoni aktar preċiża ta’ dawn il-verżjonijiet lingwistiċi, għandu jiġi kkunsidrat li interpretazzjoni f’dan is-sens tirrifletti aktar ir-rieda tal-leġiżlatur Komunitarju.
41. Il-formulazzjoni manifestament wiesgħa magħżula mil-leġiżlatur Komunitarju sabiex jiddefinixxi aġir punibbli ma timpedixxix din l-interpretazzjoni. Fil-fehma tiegħi, hija pjuttost tikkorrobora t-teżi li l-punibbiltà għandha tiġi aċċertata f’kull każ skond id-dispożizzjonijiet sostanzjali u proċedurali tad-dritt kriminali nazzjonali. Din il-formulazzjoni għandha tiġi evalwata fid-dawl tas-sitwazzjoni tad-dritt Komunitarju fiż-żmien in kwistjoni u tal-kunsens li, dak iż-żmien, kien fis-seħħ fir-rigward tan-nuqqas tal-poter tal-Komunità sabiex timponi penali kriminali.
ii) Interpretazzjoni sistematika u teleoloġika
42. Mill-kompetenza ġenerali ta’ l-awtoritajiet doganali nazzjonali għall-irkupru a posteriori ta’ dazji fuq l-importazzjoni u fuq l-esportazzjoni mhux imħallsa mid-debitur, skond l-Artikolu 2(1) tar-Regolament Nru 1697/79, il-Gvern Portugiż u l-Gvern Irlandiż, kif ukoll il-Kummissjoni, jiddeduċu l-poter ta’ l-awtoritajiet doganali li jiżguraw, għall-finijiet tad-dritt Komunitarju, jekk jeżistix “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali”.
43. Fil-konfront ta’ dan l-argument għandu jiġi eċċepit li, anke jekk l-awtoritajiet doganali huma bla dubju kompetenti sabiex jirkupraw a posteriori d-dazji mhux miġbura skond id-dispożizzjonijiet fis-seħħ, din il-kompetenza, fiha nnifisha, ma tagħtihomx ukoll eventwali kompetenza sekondarja, bis-saħħa tad-dritt Komunitarju, sabiex l-att jiġi kklassifikat bħala att li jista’ jagħti lok għal proċeduri legali.
44. Mill-iskop u mill-kontenut tar-Regolament Nru 1697/79 jirriżulta pjuttost li l-kontenut ta’ l-Artikoli 2(1) u 3(1) huwa limitat għall-ħolqien ta’ bażi għall-irkupru a posteriori. Fil-fatt, din ir-regola tad-dritt Komunitarju tindika l-każijiet meta jkun possibbli li d-debitur jintalab iħallas a posteriori dazji li ma kinux inġabru, jekk l-awtoritajiet doganali kompetenti jiżguraw li d-dazju oriġinali ma kienx eżatt jew komplet.(29) Huwa veru li ż-żewġ dispożizzjonijiet jirreferu għal kompetenza ta’ l-awtoritajiet imsemmija sabiex jistabbilixxu jekk jeżistux il-kundizzjonijiet għall-irkupru a posteriori ; madankollu dawn ma jindikawx abbażi ta’ liema elementi l-awtoritajiet kompetenti għandhom jagħmlu l-evalwazzjoni in kwistjoni.
45. Bħala prinċipju, kemm l-għarfien tajjeb tas-suġġett tal-proċeduri doganali kif ukoll l-esperjenza u l-konoxxenzi tekniċi speċifiċi li ġeneralment għandhom l-awtoritajiet doganali huma elementi li jiffavorixxu kompetenza sabiex jiġi indagat il-mertu, kif is-soltu jiġri f’xi wħud mill-Istati Membri.(30) Madankollu, din il-kompetenza investigattiva ma tistax titpoġġa fuq l-istess livell bħall-evalwazzjoni ta’ att taħt il-liġi kriminali,(31) prerogattiva li, bħala prinċipju, skond it-tradizzjonijiet kostituzzjonali ta’ l-Istati Membri, hija riżervata għas-sistema tal-ġustizzja kriminali.(32) Interpretazzjoni differenti tispiċċa sabiex tagħti lill-awtoritajiet doganali u fiskali, bħala parti mill-awtoritajiet statali b’poter eżekuttiv, rwol kważi ġudizzjarju li ma jsibx sostenn la fit-tradizzjonijiet kostituzzjonali ta’ l-Istati Membri u lanqas fid-dritt Komunitarju.
46. B’hekk, per eżempju, mill-Artikolu 135 KE kif ukoll mit-tqabbil ta’ din id-dispożizzjoni tad-dritt Komunitarju primarju mad-dispożizzjonijiet tat-Trattat fuq l-Unjoni Ewropea dwar il-kooperazzjoni tal-pulizija u ġudizzjarja fil-kamp kriminali jirriżulta li l-kwistjonijiet doganali u l-amministrazzjoni tal-ġustizzja jibqgħu, skond ir-rieda tal-leġiżlatur Komunitarju, kompetenzi awtonomi taħt is-sovranità ta’ l-Istat.(33) L-ewwel sentenza ta’ l-Artikolu 135 KE tiddelega lill-Kunsill il-fakultà li jadotta miżuri sabiex isaħħaħ il-kooperazzjoni doganali bejn Stati Membri u bejn dawn u l-Kummissjoni filwaqt li t-tieni sentenza tippreċiża li dawn il-miżuri m’għandhomx jikkonċernaw l-applikazzjoni tal-liġi kriminali nazzjonali jew ta’ l-amministrazzjoni nazzjonali tal-ġustizzja fl-Istati Membri.(34) Id-distinzjoni fundamentali bejn l-attività doganali u l-amministrazzjoni tal-ġustizzja, kif stabbilita fid-dritt Komunitarju, hija, fil-fehma tiegħi, indikazzjoni tal-fatt li l-kunsiderazzjonijiet ta’ l-awtoritajiet doganali dwar jekk att jistax jagħti lok għal proċeduri legali ma jistgħux jissostitwixxu evalwazzjoni ġudizzjarja.(35)
47. L-Avukat Ġenerali Van Gerven jibbaża ruħu fuq kunsiderazzjonijiet simili meta, fil-Konklużjonijiet ippreżentati fil-kawża Meico-Fell, jiddikjara espressament u qabel kollox li hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddetermina, skond id-dritt nazzjonali fis-seħħ, jekk jeżistix “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali”.(36) Ma’ dawn il-kunsiderazzjonijiet huwa jżid jgħid li l-kunċett ġuridiku in kwistjoni jirreferi bilfors għal atti akkumpanjati minn penali li għandhom jiġu imposti minn qorti .(37)
48. Għalhekk, minn interpretazzjoni sistematika u teleoloġika għandu jiġi konkluż li r-referenza magħmula fl-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79 ma tirreferix esklużivament għad-dritt kriminali sostanzjali ta’ l-Istati Membri, imma anki għad-dritt kriminali proċedurali ta’ l-Istati Membri rispettivi.
iii) Interpretazzjoni fid-dawl tad-drittijiet fundamentali Komunitarji
49. Dan l-argument huwa kkonfermat minn interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1697/79 fid-dawl tad-drittijiet fundamentali Komunitarji fil-qasam proċedurali, speċifikament id-dritt għal smigħ xieraq.
50. Skond ġurisprudenza kostanti, id-drittijiet fundamentali huma parti integrali mill-prinċipji ġenerali tad-dritt li l-Qorti tal-Ġustizzja tiggarantixxi l-osservanza tagħhom.(38) Għal dan l-iskop, il-Qorti tal-Ġustizzja hija ispirata mit-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni ta’ l-Istati Membri u mill-indikazzjonijiet ipprovduti mit-Trattati internazzjonali dwar il-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem li l-Istati Membri huma partijiet oriġinali fihom jew li aderixxew għalihom. Il-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (KEDB), iffirmata f’Ruma fl-4 ta’ Novembru 1950, għandha, f’dan il-kuntest, sinjifikat partikolari.(39)
51. Matul l-iżvilupp ulterjuri tal-proċess ta’ integrazzjoni Ewropea din il-ġurisprudenza ġiet ikkonfermata mill-Artikolu 6(2) UE li jipprovdi li l-Unjoni għandha tirrispetta d-drittijiet fundamentali kif inhuma ggarantiti mill-KEDB u kif jirriżultaw mit-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni għall-Istati Membri bħala prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju.
52. F’dan ir-rigward il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret diversi drabi li l-eżiġenzi inerenti għall-ħarsien tad-drittijiet fundamentali fl-ordinament legali Komunitarju jorbtu bl-istess mod lill-Istati Membri meta dawn jimplementaw ir-regoli Komunitarji u li għalhekk l-Istati Membri huma obbligati, safejn ikun possibbli, japplikaw dawn ir-regoli b’rispett ta’ l-eżiġenzi imsemmija.(40) Minn dan għandu jiġi konkluż li l-Istati Membri huma marbuta direttament mid-drittijiet fundamentali tad-dritt Komunitarju bl-istess mod bħall-istituzzjonijiet Komunitarji, jekk u safejn joperaw fil-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattati.(41) Din il-kundizzjoni hija ssodisfata mingħajr dubju jekk, bħal f’dan il-każ, huma jkunu kompetenti għall-eżekuzzjoni amministrattiva tad-dritt doganali.
53. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat ukoll li, meta leġiżlazzjoni nazzjonali tidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt Komunitarju, il-Qorti tal-Ġustizzja, mitluba tiddeċiedi b’rinviju għal deċiżjoni preliminari, għandha tagħti l-elementi ta’ interpretazzjoni kollha meħtieġa għall-evalwazzjoni, min-naħa tal-qorti nazzjonali, tal-konformità ta’ din il-leġiżlazzjoni mad-drittijiet fundamentali li l-Qorti tal-Ġustizzja tiggarantixxi r-rispett tagħhom.(42)
– Dritt għal smigħ xieraq
54.
Sabiex tinstab soluzzjoni għall-ewwel domanda preliminari huwa l-ewwel nett rilevanti l-kontenut ta’ l-Artikolu 6(1) tal-KEDB li jipprovdi li kull persuna hija intitolata għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b’liġi li għandu jiddeċiedi fuq il-fondatezza ta’ kull akkuża kriminali fformulata fil-konfront tagħha. Dan id-dritt fundamentali ġie fformulat b’mod simili fl-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali ta’ l-Unjoni Ewropea,(43) li jipprovdi li kull individwu huwa intitolat għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf bil-liġi. Il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet espressament il-prinċipju ġenerali tad-dritt Komunitarju li jipprovdi li kull persuna għandha dritt għal smigħ xieraq, prinċipju ispirat minn dawn id-drittijiet fundamentali(44) u li japplika wkoll għall-qasam tad-dritt kriminali.(45)
55. L-Istati Membri kollha ta’ l-Unjoni Ewropea għandhom organizzazzjoni ġudizzjarja kumplessa komposta minn numru ta’ qrati li għandhom poteri u kompetenzi ddefiniti sewwa. Id-diversi sistemi ġudizzjarji li jeżistu fl-Unjoni Ewropea jirriflettu d-diversi tradizzjonijiet legali ta’ l-Istati Membri. Il-parti l-kbira ta’ l-ordinamenti legali ta’ l-Istati Membri jistabbilixxu madankollu, flimkien mal-ġurisdizzjoni fil-qasam ċivili u amministrattiv, kompetenza ġudizzjarja kriminali, ikkaratterizzata minn proċedura partikolari ta’ investigazzjoni u ta’ kundanna ta’ atti li jiġu proċessati li l-kompitu tagħha huwa li tittraduċi fir-realtà d-dritt ta’ l-Istat li jikkastiga, filwaqt li fl-istess ħin jitħarsu d-drittijiet ta’ l-akkużat.(46) Din il-kompetenza tiżgura, minbarra konoxxenzi speċifiċi fis-settur ta’ l-azzjoni kriminali u tal-ħarsien legali individwali, l-indipendenza meħtieġa tal-qorti sabiex taqdi dmirijietha.(47)
56. Sabiex jiġi evitat li l-protezzjoni legali offruta mill-ġurisdizzjoni kriminali tinġieb fix-xejn bil-klassifikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet kriminali bħala dispożizzjonijiet dixxiplinarji, amministrattivi jew ċivili,(48) il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddikjarat li l-kunċett ta’ “akkuża kriminali” fis-sens ta’ l-Artikolu 6(1) tal-KEDB għandu jiġi interpretat b’mod awtonomu.(49) F’dan ir-rigward huwa stabbilit li dan il-kunċett ġuridiku indeterminat jinkludi wkoll, minbarra element sostanzjali, element proċedurali peress li l-ambitu tal-ħarsien ta’ dan id-dritt fundamentali jikkonċerna l-proċedura kriminali sħiħa, inklużi l-proċedura ta’ impunjazzjoni u ta’ kundanna.(50)
57. Nikkunsidra li dawn l-istess riflessjonijiet għandhom jiġu applikati f’dan il-każ għal dak li jirrigwarda l-interpretazzjoni tal-kunċett ġuridiku ta’ “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” li jinsab fl-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79. Altrimenti, jekk Stat Membru jkun awtorizzat joħloq organu addizzjonali kompetitur ta’ natura ġudizzjarja, ikun hemm ir-riskju li l-garanziji proċedurali stabbiliti mid-dritt Komunitarju ispirati mill-Artikolu 6(1) ta’ l-KEDB u mill-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali jiġu mxejna. Dan jgħodd preċiżament fil-każ ta’ attribuzzjoni ta’ kompetenzi lill-awtoritajiet doganali bħala parti mill-poter eżekuttiv, li, a priori, tikkontradixxi s-sinjifikat ta’ l-Artikolu 6(1) tal-KEDB u ta’ l-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali.
– Prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza
58. Fil-fehma tiegħi, anki fir-rigward ta’ l-ewwel domanda preliminari għandha ssir referenza għall-prinċipju stabbilit fl-Artikolu 6(2) tal-KEDB li jipprovdi li kull min ikun akkużat b’reat kriminali għandu jiġi meqjus li jkun innoċenti sakemm ma jiġix ippruvat ħati skond il-liġi. L-Artikolu 48 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali jipprovdi, bl-istess mod, li kull imputat huwa kkunsidrat innoċenti sakemm il-ħtija tiegħu ma tiġix ippruvata legalment. Il-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza huwa rikonoxxut bħala r-riżultat tal-prinċipju ta’ l-Istat tad-Dritt fl-ordinamenti legali kollha ta’ l-Istati Membri ta’ l-Unjoni Ewropea.
59. Il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tipprovdi xi kjarifiki dwar il-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza. Mill-imsemmija ġurisprudenza jirriżulta li dan il-prinċipju għandu sfumaturi differenti. Minkejja dan, għall-finijiet ta’ din il-kawża jistgħu jiġu individwati l-karatteristiċi rilevanti segwenti.
60. Il-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza japplika biss favur persuna akkużata b’att li jista’ jiġi pproċessat skond il-liġi.(51) Dan il-prinċipju jimponi fuq l-Istat li jittratta lill-akkużat daqslikieku ma wettaqx reati sakemm l-Istat ma jkunx ipproduċa, permezz ta’ l-awtoritajiet li jeżerċitaw l-azzjoni kriminali, biżżejjed provi li jikkonvinċu qorti indipendenti u imparzjali bil-ħtija tiegħu. Ġeneralment il-prosekuzzjoni għandha tipprova l-ħtija ta’ l-akkużat b’tali mod li ma tħalli ebda dubju raġonevoli. Skond il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, il-piż tal-prova qiegħed fuq il-prosekuzzjoni u kull dubju li jibqa’ għandu jiffavorixxi lill-akkużat.(52)
61. Barra minn dan, l-ebda qorti jew uffiċjal pubbliku ma jista’ jiddikjara li l-akkużat huwa responsabbli għal reat qabel ma jitħarrek fi proċess u jiġi kkundannat. Il-preżunzjoni ta’ l-innoċenza tinkiser meta, b’dak li jiddikjara uffiċjal pubbliku fir-rigward ta’ persuna akkużata b’reat, isiru affermazzjonijiet fuq il-ħtija ta’ dik il-persuna, mingħajr ma din tkun ġiet ippruvata skond id-dispożizzjonijiet tal-liġi u mingħajr ma l-persuna tkun setgħet teżerċita d-drittijiet ta’ difiża tagħha.(53) Jekk jiġu rilaxxati dikjarazzjonijiet pubbliċi fuq fatt inerenti għal proċedura kriminali, hemm bżonn ta’ ċerta riżervatezza.(54)
62. Din il-ġurisprudenza hija bbażata, minn naħa, fuq il-konvinzjoni legali li l-proċedura kriminali biss tista’ twassal għal dikjarazzjoni formali ta’ responsabbilità kriminali u, għalhekk, l-ebda awtorità statali oħra ma tista’ tiddikjara l-ħtija ta’ l-imputat. Min-naħa l-oħra, hija tieħu in kunsiderazzjoni l-fatt li suspett mistqarr pubblikament min-naħa ta’ l-awtorità statali jista’ jolqot b’mod negattiv il-pożizzjoni ġuridika ta’ l-individwu. Għalhekk, il-ġurisprudenza msemmija hija intiża sabiex tipproteġi persuna ssuspettata minn kundanni prematuri.(55)
63. Fil-fehma tiegħi, dikjarazzjoni fuq in-natura kriminali ta’ att imwettaq mid-debitur, rilaxxata mill-awtoritajiet doganali fil-kuntest ta’ azzjoni għall-irkupru a posteriori qabel l-għoti ta’ sentenza kriminali li tkun għaddiet in ġudikat, iġġib ir-riskju ta’ kundanna prematura illegali u ta’ ċensura pubblika tad-debitur. Ċertament id-debitur tad-dazji huwa liberu li jikkontesta l-avviż ta’ likwidazzjoni doganali maħruġ mill-awtorità b’rikors quddiem il-qorti amministattiva u, għalhekk, li jiddefendi ruħu mill-akkuża indiretta tal-kriminalità ta’ l-azzjoni tiegħu; madankollu, ma jistax jiġi pretiż li l-persuna kkonċernata tirrikorri għal possibbiltà ta’ protezzjoni legali differenti minn dik li hija ggarantita fil-konfront tagħha mill-proċess kriminali. Għall-kuntrarju, l-Istat Membru huwa marbut li jaqdi l-obbligi ta’ għajnuna li għandu taħt il-KEDB(56) u taħt id-dritt Komunitarju. Għalhekk, kompetenza interpretattiva favur l-awtoritajiet doganali, kif sostnuta mill-Gvern Portugiż u l-Kummissjoni, ma tistax tiġi kkunsidrata bħala kumpatibbli mal-ġurisprudenza Minelli, Ribemont, Daktaras u Butkevičius(57) tal-Qorti Ewropea tad-Dirittijiet tal-Bniedem fuq il-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza. Il-limitazzjoni konsegwenti tad-drittijiet fundamentali għad-debitur tad-dazji lanqas ma tista’ tiġi ġġustifikata minn interess eventwali tal-Komunità li tirkupra a posteriori d-dazji mhux miġbura, preżumibbilment, minħabba ksur tad-dritt Komunitarju.
c) Konklużjoni
64. Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha jirriżulta li l-kunċett legali ta’ “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali”, anki fid-dawl tad-drittijiet fundamentali Komunitarji, għandu jiftiehem bħala referenza għad-dritt proċedurali kriminali nazzjonali. B’hekk, sentenza li tkun għaddiet in ġudikat mogħtija minn qorti kriminali nazzjonali biss tista’ tipproduċi effett interpretattiv għall-applikazzjoni tad-dritt għall-irkupru a posteriori tal-Komunità.
2. Fuq it-tieni domanda preliminari
65. Mill-osservazzjonijiet tiegħi fuq l-ewwel domanda preliminari diġà jirriżulta li deċiżjoni tal-prosekuzzjoni ma tistax tissostitwixxi ġudizzju definittiv minn qorti. Jeħtieġ jiġi osservat ukoll li, minn naħa, f’ħafna Stati Membri ta’ l-Unjoni Ewropea l-prosekuzzjoni, mill-aspett organizzattiv u funzjonali, tagħmel parti mill-poter eżekuttiv jew, minn ta’ l-anqas, hija marbuta mill-qrib miegħu(58) u, min-naħa l-oħra, il-qorti kriminali tingħata, mil-lat tad-dritt proċedurali, kompetenza sabiex tiddeċiedi fl-aħħar istadju, fis-sens li l-proċedura kriminali tispiċċa hekk kif is-sentenza kriminali tgħaddi in ġudikat. Il-ħtija tiġi għalhekk legalment ippruvata biss b’sentenza ta’ qorti li tgħaddi in ġudikat.(59) Barra minn hekk, din il-konklużjoni tikkoinċidi ma’ l-evalwazzjoni tal-Gvern Portugiż li jgħid li l-unika possibbiltà li wieħed jaċċerta ruħu li twettaq “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” hija li wieħed jistenna l-konklużjoni tal-proċedura kriminali.(60) B’hekk, fl-interess taċ-ċertezza legali, il-bażi għandha tkun biss dan l-att ta’ sovranità u mhux it-tressiq ta’ proċeduri kriminali mill-prosekuzzjoni.
3. Fuq it-tielet domanda preliminari
66. Il-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza kif jirriżulta mill-Artikolu 6(2) tal-KEDB u mill-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem jeħtieġ li l-prosekuzzjoni tipprova l-ħtija ta’ l-akkużat b’tali mod li ma tħalli ebda dubju raġonevoli.(61) Il-prinċipju ta’ in dubio pro reo, (62) li skond l-opinjoni prevalenti jitnissel ukoll minn din id-dispożizzjoni, japplika fl-ambitu ta’ l-għoti ta’ sentenza ġudizzjarja. Għalhekk, huwa jikkostitwixxi espressjoni partikolari tal-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza.
67. B’differenza mill-prosekuzzjoni, għall-qorti kriminali dan il-prinċipju ma jagħmilx referenza għall-provi, imma huwa regola dwar id-deċiżjoni. Il-prinċipju ma jgħidx lill-imħallef kemm għandu jkollu dubji, imma biss kif jiddeċiedi f’każ ta’ dubju. Jekk, fi proċedura kriminali, ma jiġix żgurat biċ-ċertezza meħtieġa jekk akkużat wettaqx reat partikolari, huwa għandu jiġi kkunsidrat innoċenti.(63) Id-dritt tal-proċedura kriminali jieħu in kunsiderazzjoni din iċ-ċirkustanza fis-sens li, għall-kundanna ta’ l-akkużat, huwa bħala prinċipju mistenni mill-qorti li tkun ċerta mill-ħtija tiegħu b’mod li ma jkollha ebda dubju raġonevoli, filwaqt li r-rekwiżiti preċiżi sabiex il-qorti tikkonvinċi ruħha jiddependu mid-dritt proċedurali kriminali nazzjonali u, għalhekk, jistgħu jvarjaw minn Stat Membru għal ieħor.(64) Il-prinċipju in dubio pro reo
jagħti lill-akkużat id-dritt li jiġi ttrattat daqslikieku diġà ġiet ippruvata l-innoċenza tiegħu.(65) Għalhekk, mil-lat tal-proċedura kriminali u tal-ħarsien tad-drittijiet fundamentali, m’hemm l-ebda differenza kwalitattiva bejn liberazzjoni mill-akkuża minħabba nuqqas ta’ provi u liberazzjoni mill-akkuża minħabba li tkun ġiet ikkonstatata l-innoċenza ta’ l-akkużat.(66)
68. Ir-referenza għad-dritt proċedurali kriminali nazzjonali magħmula mill-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79 tistabbilixxi għall-Komunità rabta ma’ dawn il-prinċipji proċedurali, b’mod li, għal dak li għandu x’jaqsam ma’ l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ in dubio pro reo, ma jistax ikun hemm regoli oħrajn applikabbli għar-relazzjoni bejn l-awtoritajiet nazzjonali li jimplementaw ir-Regolament u d-debitur tad-dazji. B’hekk, debitur meħlus mill-qorti kriminali minħabba nuqqas ta’ provi ma jistax jirċievi trattament anqas favorevoli, mil-lat ġuridiku, minn dak li huwa riżervat għal debitur li l-innoċenza tiegħu tiġi ppruvata mingħajr ebda dubju.
4. Fuq ir-raba’ domanda preliminari
69.
Bir-raba’ domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju qiegħda tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, minn naħa, x’inhuma l-konsegwenzi fil-każ li l-prosekuzzjoni tiddeċiedi li ma tressaqx proċeduri kriminali kontra d-debitur minħabba li tikkunsidra li m’għandhiex provi ta’ att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti skond il-liġi. Min-naħa l-oħra, dik il-qorti qiegħda titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiċċara jekk deċiżjoni bħal din timpedixxix il-bidu ta’ azzjoni għall-irkupru ta’ dazji mhux miġbura.
70. F’dan ir-rigward għandu jiġi mfakkar li minn ġurisprudenza kostanti jirriżulta li l-proċedura stabbilita mill-Artikolu 234 KE hija strument ta’ kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali li bis-saħħa tagħha l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti lill-qrati nazzjonali l-elementi ta’ interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju li huma neċessarji għalihom sabiex tinstab soluzzjoni għall-kontroversja li huma jkollhom quddiemhom.(67)
71. Fil-kuntest ta’ din il-kooperazzjoni, hija biss il-qorti nazzjonali, li tkun qiegħda tittratta l-kontroversja u li jkollha tassumi r-responsabbiltà għall-eventwali deċiżjoni ġudizzjarja, li għandha tevalwa, fir-rigward tal-fatti partikolari tal-kawża, jekk hijiex meħtieġa deċiżjoni preliminari sabiex tkun tista’ tagħti s-sentenza tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja. Konsegwentement, meta d-domandi magħmula jittrattaw l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju, il-Qorti tal-Ġustizzja, fil-prinċipju, għandha tiddeċidihom.(68)
72. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li, f’cirkustanzi eċċezzjonali, hija għandha teżamina l-kundizzjonijiet li fihom hija tkun intalbet tieħu deċiżjoni mill-qorti nazzjonali sabiex tivverifika l-kompetenza tagħha. Hija tista’ tirrifjuta li tiddeċiedi dwar domanda preliminari magħmula minn qorti nazzjonali biss meta jidher b’mod ċar li l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju mitluba ma jkollha xejn x’taqsam mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew ukoll meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex l-elementi ta’ fatt jew ta’ dritt essenzjali sabiex twieġeb b’mod utli għad-domandi li sarulha.(69)
73. Fil-fatt, l-ispirtu ta’ kollaborazzjoni li għandu jipprevali f’rinviju għal deċiżjoni preliminari jimplika li, min-naħa tagħha, il-qorti nazzjonali għandha żżomm f’moħħha r-rwol fdat lill-Qorti tal-Ġustizzja, jiġifieri li tikkontribwixxi lejn l-amministrazzjoni tal-ġustizzja fl-Istati Membri u mhux li tagħti opinjonijiet dwar domandi ġenerali jew ipotetiċi.(70)
74. Safejn id-domanda preliminari tirreferi għall-eventwali effetti legali fuq l-azzjoni għall-irkupru a posteriori li jirriżultaw minn rinunzja tal-prosekuzzjoni li tibda azzjoni pubblika, insostni li, minħabba n-nuqqas ta’ rabta, mhuwiex meħtieġ li tiġi fformulata domanda bħal din għall-finijiet tad-deċiżjoni fil-kuntest tal-kawża prinċipali. Kemm mid-digriet ta’ rinviju kif ukoll min-noti ddepożitati fil-Qorti tal-Ġustizzja mill-Gvern Portugiż u minn Z. F. Zefeser jidher ċar li l-prosekuzzjoni, wara l-investigazzjoni kriminali tagħha minħabba suspett ta’ kuntrabandu, falsifikazzjoni ta’ dokumenti, frodi u assoċjazzjoni sabiex isir reat, ressqet proċeduri kriminali kontra l-amministaturi ta’ Z. F. Zefeser quddiem qorti nazzjonali kompetenti fil-qasam ċivili u kriminali, it-Tribunal Judicial de Setúbal, li ħelishom b’sentenza ta’ l-10 ta’ Jannar 2001. B’hekk, qatt ma qamet il-kwistjoni tal-waqfien tal-proċedura kriminali u lanqas dik ta’ nuqqas ta’ rinviju lil qorti min-naħa tal-prosekuzzjoni.
75. Minn dan jirriżulta li r-raba` domanda, minħabba n-natura sempliċiment ipotetika tagħha, mhijiex determinanti għall-finijiet tad-deċiżjoni tal-kwistjoni pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju u għalhekk il-Qorti tal-Ġustizzja m’għandhiex tiddeċidiha.
5. Fuq il-ħames domanda preliminari
76. Għall-kuntrarju, il-ħames domanda preliminari għandha rabta effettiva mal-kawża prinċipali billi mis-sottomissjonijiet ta’ Z. F. Zefeser jirriżulta li t-Tribunal Judicial de Setúbal qajjem ex officio l-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali għal reati ta’ kontrabandu u falsifikazzjoni ta’ dokumenti li bihom kienu akkużati l-amministraturi ta’ din l-impriża.
77. Ir-referenza għad-dritt kriminali nazzjonali li jagħmel l-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79 hija tali li anki l-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali għandha neċessarjament tkun konformi mad-dritt nazzjonali. Kif diġà ġie osservat fir-rigward ta’ l-ewwel domanda preliminari, fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt Komunitarju l-awtoritajiet doganali huma marbuta bil-prinċipju ta’ l-effettività fis-sens li għandhom obbligu ta’ lealtà lejn il-Komunità skond l-ewwel paragrafu ta’ l-Artikolu 10 KE. Ma’ dan il-prinċipju hemm assoċjat l-obbligu, skond it-tieni paragrafu ta’ l-Artikolu 10 KE, li l-Istati Membri jastjenu milli jieħdu xi miżura li tkun tista’ tipperikola r-realizzazzjoni ta’ l-għanijiet tat-Trattat.
78. L-intenzjoni tal-leġiżlatur Komunitarju espressa fl-Artikolu 3 tar-Regolament 1697/79 li d-dritt Komunitarju jiddependi fuq id-dritt kriminali nazzjonali tispiċċa fix-xejn jekk l-awtoritajiet doganali jkunu jistgħu, minkejja l-iskadenza tat-terminu normali ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, jibdew proċedura
amministrattiva għall-ġbir tad-dazji mhux miġbura billi jinvokaw reati allegati li fil-konfront tagħhom qorti tkun ikkonstatat li l-azzjoni kriminali kienet ġiet preskritta.
79. Meta proċedura kriminali titwaqqaf minħabba l-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali, dan ma jkunx ibbażat fuq evalwazzjoni tan-natura punibbli ta’ aġir partikolari skond id-dritt kriminali sostanzjali, imma jirriżulta mill-preżenza ta’ impediment proċedurali. Il-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali tieħu in kunsiderazzjoni l-volontà tal-leġiżlatur li, għall-finijiet taċ-ċertezza legali, il-prosekuzzjoni ta’ reati ssir biss f’perijodu ta’ żmien definit.
80. Għalhekk, il-volontà tal-leġiżlatur għandha tiġi rrispettata anki fis-settur tad-dritt doganali. Jekk att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti skond il-liġi jiġi kkunsidrat bħala preskritt abbażi ta’ l-evalwazzjoni tal-qorti kriminali kompetenti, qorti amministrattiva, li trid tiddeċiedi fuq il-legalità ta’ avviż ta’ likwidazzjoni doganali, ma tistax tassumi, b’effett fuq id-dritt doganali, li hemm “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” skond l-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79.
81. Għalhekk, meta qorti twaqqaf proċedura kriminali minħabba l-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali, hija timpedixxi l-bidu ta’ azzjoni għall-irkupru tad-dazji mhux miġbura, jekk l-azzjoni tkun inbdiet wara l-iskadenza tat-terminu normali ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin skond l-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79. Għall-kuntrarju, jekk it-terminu għall-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali huwa iqsar mit-terminu normali tal-preskrizzjoni ta’ tliet snin, huwa possibbli li tinbeda l-proċedura għall-irkupru relattiva.
82. F’dan il-każ, fid-dawl ta’ l-atti tal-proċess, jirriżulta li l-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali ġiet aċċertata mill-qorti u t-terminu normali ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin skada. Għalhekk, huwa eskluż li tista’ tinbeda azzjoni għall-ġbir tad-dazji mhux miġbura.
VII – Konklużjoni
83. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja twieġeb id-domandi preliminari magħmula lilha mis-Supremo Tribunal Administrativo b’dan il-mod:
1. Fil-kuntest ta’ azzjoni maħsuba għall-irkupru a posteriori ta’ dazji mhux miġbura, l-awtoritajiet doganali, sabiex jaraw jekk hemmx “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” fis-sens ta’ l-Artikolu 3 tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1697/79, ta’ l-24 ta’ Lulju 1979, għandhom jibbażaw ruħhom fuq il-ġudizzju tal-qorti kriminali kompetenti.
2. Il-kundizzjoni fl-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79 hija ssodisfata biss fil-preżenza ta’ kundanna, li tkun għaddiet in ġudikat, tad-debitur fil-proċedura kriminali relattiva.
3. Ma jkunx hemm “att li jista’ jagħti lok għal proċeduri f’qorti kriminali” fis-sens ta’ l-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79 jekk il-qorti tillibera lid-debitur bl-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ in dubio pro reo .
4. Minħabba n-natura ipotetika tagħha, ir-raba’ domanda preliminari m’għandhiex tingħata tweġiba mill-Qorti tal-Ġustizzja.
5. Meta awtorità ġudizzjarja twaqqaf proċedura kriminali minħabba l-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali dan iwassal sabiex ma tkunx tista’ tinbeda azzjoni għall-irkupru tad-dazji mhux miġbura wara l-iskadenza ta’ terminu normali ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin skond l-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79 jekk l-azzjoni għall-irkupru a posteriori hija mmotivata mill-fatt li d-debitur wettaq att li fir-rigward tiegħu l-qorti ddikjarat il-preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali. Jekk it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ l-azzjoni kriminali huwa iqsar mit-terminu normali ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, huwa possibbli li tinbeda l-azzjoni relattiva għall-irkupru ta’ dazji mhux miġbura.
(1) .
(2)
–	ĠU L 197, p. 1.
(3)  –	ĠU L 302, p. 1.
(4)  –	Ara l-Artikolu 251(1) tar-Regolament Nru 2913/92.
(5)  –	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-27 ta’ Novembru 1991, Meico-Fell (C‑273/90, Ġabra p. I‑5569).
(6)  –	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-23 ta’ Frar 2006, Molenbergnatie (C‑201/04, Ġabra p. I‑2049, punti 39 sa 41).
(7)  –	Sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-6 ta’ Lulju 1993, CT Control (Rotterdam) u JCT Benelux vs Il-Kummissjoni (kawżi magħquda C‑121/91 u C‑122/91, Ġabra p. I‑3873, punt 22); tas-7 ta’ Settembru 1999, De Haan (C‑61/98, Ġabra p. I‑5003, punt 13); ta’ l-14 ta’ Novembru 2002, Ilumitrónica (C‑251/99, Ġabra p. I‑10433, punt 29), u Molenbergnatie, punt 31.
(8)  –	H. Hampel, “Die Nacherhebung von Einfuhr- oder Ausfuhrabgaben nach dem Zollkodex”, f’ Zeitschrift für Zölle und Verbrauchsteuern, Nru. 3 (2000), p. 110. P. Scheuer, “Die Verjährung im gemeinschaftlichen Versandverfahren”, Recht der internationalen Wirtschaft, Nru 12 (1994), p. 1038, josserva li la l-Kodiċi Doganali u lanqas ir-Regolament tal-Kummissjoni (KEE) Nru 2454/93, tat-2 ta’ Lulju 1993, li jistabbilixxi xi dispożizzjonijiet ta’ applikazzjoni tal-Kodiċi Doganali, ma jipprevedu effett retroattiv. B’hekk, “il-każijiet qodma” għandhom jiġu solvuti skond il-prinċipju tempus regit actum . Dan ifisser li l-evalwazzjoni tal-konsegwenzi ġuridiċi ta’ każ partikolari tiddependi mir-regoli legali applikabbli fiż-żmien tal-fatti in kwistjoni.
(9)  –	J. Sack, f’M. Dauses (edituri), Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts, C. II., punt 13.
(10)  –	R. Streinz, Europarecht, il-ħames edizzjoni, Heidelberg 2001, punt 479; S. Galera Rodrigo, Derecho aduanero español y comunitario, Madrid 1995, paġni 167 sa 175; R. Stettner, f’M. Dauses, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 9), vol. III, punt 11; R. Voß., f’ Grabitz/Hilf, Das Recht der Europäischen Union, Art. 135 EGV, punt 4 (suppliment integrattiv ta’ Jannar 2004); H.-J. Schütz_/T. Bruha/D. König, Casebook Europarecht, Monaco 2004, p. 294.
(11)  –	Dan il-limitu jirriżulta mill-kompitu li jagħti l-ewwel paragrafu ta’ l-Artikolu 220 KE, lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiżgura, fil-qafas tal-kompetenzi tagħha, li jiġi osservat id-dritt fl-interpretazzjoni u fl-applikazzjoni tat-Trattat KE. Ara s-sentenzi tal-15 ta’ Lulju 1964, Costa vs ENEL (6/64, Ġabra 1964 p. 1251, u 1268), u tat-12 ta’ Lulju 1984, Klopp (107/83, Ġabra p. 2971, punt 14).
(12)  –	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 13.
(13)  –	Ibidem, punt 12.
(14)  –	Anki F. Fabian, “Erstattung, Erlass und Ausfuhrabgaben der Europäischen Gemeinschaft”, Studien zum internationalen Wirtschaftsrecht und Atomenergierecht, volum 91, p. 130, jara f’dan il-kunċett referenza taċita għad-dritt nazzjonali, li minnha jiddeduċi effett interprettativ prodott mid-diritt nazzjonali fil-kuntest tad-dritt Komunitarju.
(15)  –	Konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali Van Gerven fis-26 ta’ Settembru 1991 fil-kawża Meico-Fell (C‑273/90, Ġabra I‑5569, punt 5).
(16)  –	Sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza tat-18 ta’ Diċembru 1992, Díaz García vs Il-Parlament (T‑43/90, Ġabra p. II‑2619, punt 36). F’din is-sentenza l-Qorti tal-Prim’Istanza, fil-punt 37, fir-rigward tal-kunċett ta’ “reponsabbiltà legali li jżomm”, li jinsab fl-Artikolu 2(4) ta’ l-Anness VII tar-Regolamenti tal-Persunal, iddikjarat li la d-dritt Komunitarju u lanqas ir-Regolamenti tal-Persunal ma jagħtu lill-qorti Komunitarja indikazzjonijiet li jippermettulha tippreċiża, permezz ta’ intepretazzjoni awtonoma, il-kontenut u l-portata ta’ l-obbligu tal-manteniment legali sabiex uffiċjal ikun jista’ jingħata l-benefiċċju ta’ allokazzjoni għal wild li jrid imantni skond l-Artikolu 2(4) ta’ l-Anness VII tar-Regolamenti tal-Persunal. Għalhekk, kellha tiġi identifikata s-sistema legali nazzjonali li għaliha kien suġġett ir-rikorrent u kellu jiġi ddeterminat jekk din timponilux, fir-rigward ta’ l-ulied jew ta’ min jgħix miegħu, obbligu ta’ manteniment legali fis-sens tar-Regolamenti tal-Persunal.
(17)  –	F. Fabian, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 14), isostni, għal dak li jirrigwarda d-dritt ta’ rimborż/ħlas lura u d-dritt ta’ rkupru a posteriori, li, minkejja li l-Komunità rregolat dan il-qasam b’mod uniformi permezz ta’ l-adozzjoni ta’ regolamenti, f’oqsma speċifiċi tad-dritt Komunitarju dwar ir-rimborż/ħlas lura u l-irkupru a posteriori ġew ikkunsidrati d-diversi sistemi nazzjonali ta’ l-Istati Membri. F’dan ir-rigward jinħtieġ, skond l-awtur, li wieħed jiddistingwi bejn żewġ tipi ta’ effetti prodotti mid-dritt nazzjonali fl-oqsma rregolati: minn naħa, id-dritt nazzjonali jista’ jipproduċi konsegwenzi permezz ta’ rinviju konkret, min-naħa l-oħra, id-dritt nazzjonali jista’ jkollu effett komplementari permezz ta’ rinviju ġeneriku. Iż-żewġ effetti jistgħu anki jeżistu flimkien, bħal fil-każ tad-dritt ta’
rimborż/ħlas lura u ta’ rkupru a posteriori. L-awtur iġib bħala eżempju l-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1697/79/KEE u d-dispożizzjoni li ħaditlu postu u li tinsab fit-tieni sentenza ta’ l-Artikolu 221(3) tal-Kodiċi Doganali. L. Gellert, “Anwendbarkeit der nationalen Abgabenordnung auch nach In-Kraft-Treten des Zollkodexes”, Zeitschrift für Zölle und Verbrauchsteuern, it-80 sena (2004), Nru 6, p. 187, jgħid li l-Kodiċi Doganali joffri lill-awtoritajiet nazzjonali l-possibbiltà li jkomplu japplikaw id-dispożizzjonijiet tal-kodiċi tat-taxxa għal diversi kwistjonijiet legali. Din il-possibbiltà tirriżulta, l-ewwel nett, minn referenza diretta, li tinsab fid-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Doganali, għad-dritt nazzjonali, it-tieni nett, mill-poter mogħti lill-awtoritajiet doganali li jirregolaw b’awtonomija xi dettalji, u fl-aħħar nett, mill-eżerċizzju tad-diskrezzjoni amministrattiva fil-każijiet fejn il-Kodiċi Doganali jipprevedi evalwazzjoni diskrezzjonali mill-awtoritajiet doganali. Possibbiltà ulterjuri li jiġu applikati d-dispożizzjonijiet tat-tassazzjoni tinħoloq fil-każijiet fejn il-Kodiċi Doganali juża kunċetti legali ġeneriċi li l-kontenut tagħhom ma joħroġ bħala tali mill-Kodiċi Doganali innifsu.
(18)  –	P. Witte./H.-M. Wolffgang, Lehrbuch des europäischen Zollrechts, ir-raba’ edizzjoni, Herne/Berlino 2003, p. 35, josservaw li l-Kunsill u l-Kummissjoni huma organi eżekuttivi li jistgħu jaġixxu biss fil-limiti tas-setgħat stretti mogħtija mit-Trattati u m’għandhomx il-marġini diskrezzjonali wiesa’ li jgawdi l-leġiżlatur nazzjonali.
(19)  –	Is-sentenza Meico-Fell, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 12.
(20)  –	Konklużjonijiet ippreżentati fil-kawża Meico-Fell, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 15, paragrafu 5.
(21)  –	Kif jispjega l-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-Konklużjonijiet ippreżentati fis-26 ta’ Mejju 2005 fil-kawża Il-Kummissjoni vs Il-Kunsill (C‑176/03, Ġabra p. I‑7879, punti 27 et seq ), hemm kunsens wiesa’, għal dak li jirrigwarda l-ineżistenza, fid-dritt Komunitarju, ta’ poter ġenerali, espress jew impliċitu, li jingħataw penali kriminali. F’dan ir-rigward huwa jirreferi għas-sentenza tal-11 ta’ Novembru 1981, Casati (203/80, Ġabra p. 2595, punt 27), li tgħid li l-legiżlazzjoni kriminali, bħala prinċipju, hija kompetenza ta’ l-Istati Membri. Anki fis-sentenzi tas-16 ta’ Ġunju 1998, Lemmens (C-226/97, Ġabra p. I‑3711, punt 19) u ta’ l-24 ta’ Novembru 1998, Bickel u Franz (C-274/96, Ġabra p. I‑7637, punt 17), il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-legiżlazzjoni kriminali u r-regoli ta’ proċedura kriminali huma, bħala prinċipju, riżervati għall-kompetenza ta’ l-Istati Membri. Mill-banda l-oħra, huwa rikonoxxut li l-Komunità, bis-saħħa tal-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali msemmi fl-Artikolu 10 KE, tista’ tobbliga lill-Istati Membri jippenalizzaw kriminalment aġir li jikser l-ordinament legali Komunitarju. Ara, għal dak li jirrigwarda l-iżvilupp tal-ġurisprudenza dwar l-obbligu ta’ l-Istati Membri li jippenalizzaw il-ksur tad-dritt Komunitarju, is-sentenzi tat-2 ta’ Frar 1977, Amsterdam Bulb (50/76, Ġabra p. 137); tal-21 ta’ Settembru 1989, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (68/88, Ġabra p. 2965), u tat-8 ta’ Lulju 1999, Nunes u de Matos (C‑186/98, Ġabra p. I‑4883, punt 14).
(22)  –	R. Voß, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 10), Artikolu 135 EGV, punti 4 u 9; W. Kahl, Kommentar zum EUV/EGV, l-ewwel edizzjoni (1999), Artikolu 10, p. 377, punt 24, jitkellem fuq “il-prinċipju ta’ l-applikazzjoni tar-regoli proċedurali u tal-proċess nazzjonali” fejn l-eżekuzzjoni tad-dritt Komunitarju tikkonforma mad-dritt nazzjonali, partikolarment mad-dritt nazzjonali dwar it-tmexxija u l-organizzazzjoni amministrattiva, jekk id-dritt Komunitarju ma fihx dispożizzjonijiet f’dan ir-rigward.
(23)  –	K. Lenaerts/D. Arts_/I. Maselis, Procedural Law of the European Union, it-tieni edizzjoni, Londra 2006, p. 83, punt 3-001, josservaw li d-dritt Komunitarju jiġi applikat primarjament mill-qrati nazzjonali. Fin-nuqqas ta’ dritt proċedurali speċifiku tal-Komunità, huwa l-ordinament legali intern ta’ kull Stat Membru li għandu jistabbilixxi l-kompetenza ġurisdizzjonali u r-regoli ta’ proċedura għat-twettiq ta’ drittijiet suġġettivi mogħtija mid-dritt Komunitarju lill-individwi. Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenzi tas-16 ta’ Diċembru 1976, Rewe (33/76, Ġabra p. 1989, puno 5) u Comet (45/76, Ġabra p. 2043, punt 13); ta’ l-14 ta’ Diċembru 1995, Peterbroeck (C‑312/93, Ġabra p. I‑4599, punt 12), kif ukoll is-sentenzi ta’ l-20 ta’ Settembru 2001, Courage u Crehan (C‑453/99, Ġabra p. I‑6297, punt 29); tal-11 ta’ Settembru 2003, Safalero (C‑13/01, Ġabra p. I‑8679, punt 49) u tat-13 ta’ Marzu 2007, Unibet (C‑432/05, Ġabra p. I-2271, punt 39).
(24)  –	Il-metodi proċedurali applikabbli jidħlu fl-ordinament legali intern ta’ kull Stat Membru bis-saħħa tal-prinċipju ta’ l-awtonomija proċedurali, sakemm dawn ma jkunux anqas favorevoli minn dawk li jirrigwardaw rikorsi analogi ta’ natura interna (il-prinċipju ta’ l-ekwivalenza) u ma jagħmlux prattikament impossibbli jew diffiċli żżejjed l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament legali tal-Komunità (il-prinċipju ta’ effettività) (ara f’dan is-sens, b’mod partikolari, is-sentenzi Peterbroeck, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 23, punt 12; tas-16 ta’ Mejju 2000, Preston et (C-78/98, Ġabra p. I‑3201, punt 31); tas-7 ta’ Jannar 2004, Wells (C‑201/02, Ġabra p. I‑723, punti 65 u 67) u Unibet, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 23, punt 43).
(25)  –	Għalkemm l-għanijiet tal-Komunità marru lil hinn, sa mill-bidu, mis-sempliċi twettiq ta’ unjoni doganali fost l-Istati Membri, huwa veru wkoll li l-importanza eċċezzjonali tagħha toħroġ b’mod ċar mill-fatt li hija għandha rwol ewlieni fost dawn l-għanijiet. Hija tikkostitwixxi l-punt ta’ kristalizzazzjoni ta’ kważi l-għanijiet u l-politika l-oħrajn kollha. Anki wara l-ħolqien ta’ l-Unjoni Ewropea u tas-suq wieħed, xejn ma nbidel f’dan ir-rigward, għalkemm issa l-unjoni doganali twaħħdet mas-suq wieħed u mal-politika kummerċjali u dan huwa sinjal tal-proċess ta’ integrazzjoni. Mingħajr l-unjoni doganali la hija possibbli politika komuni tat-trasport u lanqas politika agrikola komuni. Mingħajr l-unjoni doganali lanqas tista’ teżisti ċirkolazzjoni libera ta’ persuni u ta’ servizzi. Iċ-ċirkolazzjoni libera tal-merkanzija twassal neċessarjament għaċ-ċirkolazzjoni libera tal-kapital, ta’ l-anqas sabiex jitħallsu l-provviżjonijiet. Applikazzjoni mhux uniformi tad-dritt doganali twassal għal bidla fil-flussi kummerċjali, u għalhekk tippreġudika l-interessi finanzjarji tal-Komunità, aktar u aktar minħabba li d-dazji doganali u t-taxxi b’effett ekwivalenti ma għadhomx jinżammu fil-livell nazzjonali imma jingħataw lill-Komunità sabiex jiġu ffinanzjati l-ispejjeż tagħha [ara f’dan ir-rigward, J. Sack, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 9), punti 6 sa 8].
(26)  –	Ara s-sentenzi tal-15 ta’ Settembru 1998, Spac (C-260/96, Ġabra p. I‑4997, punt 19); ta’ l-10 ta’ Lulju 1997, Palmisani (C-261/95, Ġabra p. I‑4025, punt 28) u tas-17 ta’ Lulju 1997, Haahr Petroleum (C‑90/94, Ġabra p. I‑4085, punt 48).
(27)  –	J. Schwarze, Europäisches Verwaltungsrecht, volum II, l-ewwel edizzjoni, Baden-Baden 1988, paġni 1058 et seq, josserva ġustament li wieħed mill-iskopijiet li kellu l-leġiżlatur Komunitarju bl-adozzjoni tar-Regolament Nru 1697/79 kien proprju l-ħolqien ta’ regoli proċedurali unitarji sabiex jissostitwixxu d-dritt amministrattiv nazzjonali bil-għan li jiġi evitat ir-riskju ta’ applikazzjoni amministrattiva diverġenti.
(28)  –	Sentenzi tal-5 ta’ Diċembru 1967, Van der Vecht (19/67, Ġabra p. 461); tat-12 ta’ Lulju 1979, Koschniske (9/79, Ġabra p. 2717, punt 6) u tas-27 ta’ Marzu 1990, Cricket St. Thomas (C‑372/88, Ġabra p. I‑1345, punt 19). F’dawn is-sentenzi l-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-ħtieġa li r-regoli Komunitarji jiġu interpretati b’mod uniformi teskludi l-possibbiltà li jiġi kkunsidrat test wieħed biss u timplika l-obbligu, f’każ ta’ dubju, li jiġu kkunsidrati t-testi mħejjija fil-lingwi l-oħra.
(29)  –	Bħala prinċipju l-awtortajiet doganali huma marbuta sabiex jirkupraw a posteriori, sakemm ma tapplikax ir-regola ta’ l-impossibbiltà skond l-Artikolu 5(1) jew il-poter diskrezzjonali skond l-Artikolu 5(2) tar-Regolament Nru 1697/79.
(30)  –	C. Berr_/H. Trémeau, Le droit douanier communautaire et national, is-seba’ edizzjoni, Pariġi 2006, josservaw li, skond id-dritt Franċiż, għalkemm il-konstatazzjoni ta’ ksur tal-liġi taqa’, bħala prinċipju, fil-kompetenza ta’ l-uffiċjali tal-“police judiciaire”, l-uffiċjali tad-dwana xorta waħda għandhom, minħabba raġunijiet storiċi, kompetenzi wesgħin ta’ investigazzjoni fil-qasam doganali (p. 509). B’mod partikolari, jistgħu jagħmlu investigazzjonijiet f’isem u taħt il-kontroll tal-prosekuzzjoni jew ta’ l-imħallef inkwirenti. Għall-koordinazzjoni tal-kooperazzjoni bejn l-organi ġudizzjari kriminali u l-awtoritajiet doganali, fil-5 ta’ Diċembru 2002, ġie istitwit, permezz ta’ regolament, l-hekk imsejjaħ “service national de douane judiciaire” li jaqa’ taħt id-“directeur général des douanes et droits indirects”. Din l-awtorità għandha x-xogħol li tagħmel investigazzjonijiet u tiġbor elementi ta’ prova għall-ġlieda kontra l-ksur tad-dritt doganali u fiskali, il-falsifikazzjoni tat- trade marks
u l-piraterija kif ukoll ir-reati relatati (p. 510 et seq ). P. Scheurmann-Kettner, Abgabenordnung
(edituri Karl Koch, Rolf-Detlef Scholtz), il-ħames edizzjoni, Cologne/Berlin/Bonn/Monaco 1996, jirriferi għad-dritt Ġermaniż, fejn l-awtoritajiet tax-taxxa (Finanzamt, Hauptzollamt, Bundesamt für Finanzen e Familienkasse) għandhom poteri investigattivi li jixbhu lil dawk tal-prosekuzzjoni għall-investigazzjoni tar-reati fiskali (§ 397, punti 3 sa 15). Hemm motivi importanti favur il-limitazzjoni tal-monopolju ta’ l-investigazzjoni tal-prosekuzzjoni. L-investigazzjonijiet fuq reati fiskali ma jistgħux jiġu sseparati mid-determinazzjoni tal-bażi ta’ stima taxxabbli, mix-xogħol ta’ l-awtoritajiet tat-taxxa fil-proċedura tat-taxxa u mill-eżerċizzju tal-kontroll fiskali dwar id-dazji u t-taxxi tal-konsum. L-indizji ta’ reati fiskali joħorġu l-aktar fil-proċeduri tat-taxxa, partikolarment fil-kuntest tal-kontrolli esterni. Meta l-awtoritajiet tat-taxxa jagħmlu anki investigazzjonijiet tad-dritt kriminali f’qasam fiskali jiġu evitati spejjeż amministrattivi doppji kif ukoll dewmien għalxejn fil-proċedura u jkunu jistgħu jiġu sfruttati l-konoxxenzi speċifiċi ta’ l-awtoritajiet tat-taxxa (§ 386, punt 3).
(31)  –	F. Faucherand, f’“La lutte contre la fraude douanière: un impératif pour l´Union européenne”, Revue du marché unique européen, Nru 1 (1995), jirriferi ġustament għad-delimitazzjoni tal-kompetenzi bejn l-awtoritajiet doganali u ġudizzjarji. Ix-xogħol ta’ dawn l-organi investigattivi fil-kuntest tal-ġlieda kontra l-frodi jikkonsisti f’li jagħtu lill-qrati l-provi meħtieġa sabiex jiġu konvinti bl-eżistenza ta’ ksur tal-liġi (p. 78). Il-bidu ta’ proċedura kriminali s-soltu jseħħ f’fażi avanzata ta’ l-investigazzjonijiet (p. 81); C. Berr/H.Trémeau, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 30), jirreferu għall-prinċipju fundamentali tal-konvinzjoni libera tal-qorti kriminali fid-dritt Franċiż (p. 541). Skond dan il-prinċipju, din l-awtorità hija l-unika awtorità responsabbli sabiex tanalizza taħt il-profil legali l-elementi ta’ prova u fatti li jippreżentawlha (p. 547). Skond P. Scheurmann-Kettner, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 30), § 399, punti 3 et seq, is-sitwazzjoni legali mhijiex differenti fid-dritt Ġermaniż. L-awtoritajiet tat-taxxa huma marbutin li jaġixxu fil-kuntest tal-kompetenzi tagħhom għar-reati kollha li jistgħu jiġu pproċessati, sakemm ikun hemm elementi materjali biżżejjed. Jekk l-investigazzjonijiet jipprovdu biżżejjed elementi sabiex tibda azzjoni pubblika, l-awtorità tat-taxxa titlob lill-qorti tadotta digriet penali, jekk ikun jidher li l-proċedura kriminali hija xierqa, inkella l-atti jintbagħtu lill-prosekuzzjoni. Ara wkoll, dwar l-eżekuzzjoni mitluba għall-proċedura ġudizzjarja fid-dritt kriminali fil-qasam fiskali Ġermaniż u Franċiż, H. Bremer, Das deutsche und französische Steuerstrafrecht und Verfahrensrecht im Vergleich, Baden-Baden 2003, paġni 210 u 227. P. Witte, Zollkodex, it-tielet edizzjoni, Monaco 2002, artikolu 221, punt 8, josserva tqassim ta’ kompetenzi analogu fid-dritt Awstrijak, billi huma kkunsidrati atti punibbli dawk ir-reati finanzjarji biss li jiġu pproċessati unikament quddiem qorti jew kulleġġ ġudikanti.
(32)  –	P. Sánchez, waqt il-“Conference of the Chief Justices of the Supreme Courts and Attorney-Generals of the Countries of the European Union” (Lisbona, 18 sa 21 ta’ Mejju 1994), Boletim de documentação e direito comparado, Nru 59/60, sena 1994, p. 453, osserva, fir-rigward ta’ l-ordinament legali Spanjol, li l-poteri ta’ investigazzjoni m’għandhomx jitħalltu mal-funzjonijiet ġudizzjarji, billi, skond l-Artikolu 117(3) tal-Kostituzzjoni Spanjola, dawn ta’ l-aħħar huma prerogattiva tal-qrati.
(33)  –	Bid-deċiżjonijiet ta’ Amsterdam ir-regoli fuq il-kooperazzjoni fis-setturi tal-ġustizzja u ta’ l-affarijiet interni skond it-Trattat ta’ Maastricht (l-hekk imsejjaħ tielet pilastru) ġew ittrasferiti parzjalment fil-kuntest tal-kooperazzjoni intergovernattiva fil-kuntest Komunitarju. L-Artikolu 135 KE fuq il-kooperazzjoni doganali ġie mdaħħal ex novo, f’titolu għalih, fit-taqsima tal-kompetenzi Komunitarji. Il-kooperazzjoni tal-pulizija u ġudizzjarja fil-qasam kriminali tibqa’ taqa’, min-naħa l-oħra, fis-settur tal-kooperazzjoni intergovernattiva. Din il-kooperazzjoni testendi wkoll, skond it-tieni paragrafu ta’ l-Artikolu 29 UE, kif ukoll skond l-Artikolu 30(1)(a) UE, għall-awtoritajiet doganali sakemm ikunu inkarigati mill-prosekuzzjoni tar-reati. [ara R. Voß, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 10), Art. 135 EGV, punti 2 et seq ].
(34)  –	P. Faucherand, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 31), p. 87, jenfasizza li, sabiex jiġu pprogrammati miżuri fil-livell Komunitarju maħsubin sabiex itejbu l-kooperazzjoni bejn l-amministrazzjonijiet ta’ l-Istati Membri fil-kuntest tal-ġlieda kontra l-kuntrabandu, tqieset l-eżiġenza li ma tkunx ippreġudikata l-attività ta’ l-awtoritajiet ġudizzjarji u tal-qrati kriminali.
(35)  –	L-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer jirreferi, fil-Konklużjonijiet ippreżentati fil-kawża C‑176/03, Il-Kummissjoni vs Il-Kunsill, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 21, punt 78, għall-fatt li b’“amministrazzjoni tal-ġustizzja“ skond l-Artikolu 135 KE wieħed għandu jifhem il-kompetenza sabiex jiġi applikat id-dritt kriminali, li mingħajr dubju, hija l-kompetenza tal-qrati li għandhom ġurisdizzjoni kriminali.
(36)  –	Konklużjonijiet ta’ l-Avukat Ġenerali Van Gerven fil-kawża Meico-Fell, iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 15, punt 5.
(37)  –	Ibidem, punt 8, għalkemm il-qorti nazzjonali in kwistjoni, kif jispeċifika Van Gerven, mhux bilfors tkun qorti kriminali.
(38)  –	Ara l-Opinjoni tat-28 ta’ Marzu 1996, 2/94, Ġabra p. I‑1759, punt 33, kif ukoll is-sentenzi tat-12 ta’ Novembru 1969, Stauder (29/69, Ġabra p. 419, punt 7); tat-12 ta’ Lulju 1957, Algera et (kawżi magħquda 7/56, 3/57, 7/57, Ġabra p. 81, partikolarment p. 111), u tad-29 ta’ Mejju 1997, Kremzow (C‑299/95, Ġabra p. I‑2629, punt 14).
(39)  –	Ara per eżempju, is-sentenzi ta’ l-14 ta’ Mejju 1974, Nold (4/73, Ġabra p. 491); tat-13 ta’ Diċembru 1979, Hauer (44/79, Ġabra p. 3727, punt 15); tal-15 ta’ Mejju 1986, Johnston (222/84, Ġabra p. 1651, punt 18) u tat-28 ta’ Marzu 2000, Krombach (C‑7/98, Ġabra p. I‑1935, punt 25).
(40)  –	Sentenzi tat-13 ta’ April 2000, Karlsson et
(C-292/97, Ġabra p. I‑2737, punt 37); ta’ l-24 ta’ Marzu 1994, Bostock (C‑2/92, Ġabra p. I‑955, punt 16); ta’ l-14 ta’ Lulju 1994, Graff (C‑351/92, Ġabra p. I‑3361, punt 17); tat-18 ta’ Ġunju 1991, ERT (C‑260/89, Ġabra p. I‑2925, punt 42); tat-13 ta’ Lulju 1989, Wachauf (5/88, Ġabra p. 2609, punt 19) u tal-25 ta’ Novembru 1986, Klensch (kawżi magħquda, 201/85 u 202/85, Ġabra 1986, p. 3477, punt 8).
(41)  –	J. C. Moitinho de Almeida, f’“Protección de los derechos fundamentales en la jurisprudencia del TJCE”, El Derecho comunitario europeo y su aplicación judicial
(editur Gil Carlos Rodríguez Iglesias/Diego Liñan Nogueras), Madrid 1993, p. 113; F. Brosius-Gersdorf, Bindung der Mitgliedstaaten an die Gemeinschaftsgrundrechte – Die Grundrechtsbindung der Mitgliedstaaten nach der Rechtsprechung des EuGH, der Charta der Grundrechte der Europäischen Union und ihre Fortentwicklung, Berlin 2005, paġni 17 sa 20; T. Jürgensen/I. Schlünder, f’“EG-Grundrechtsschutz gegenüber Maßnahmen der Mitgliedstaaten”, Archiv des öffentlichen Rechts . N. 2 (1996), paġni 208 et seq ; H. J. Schütz/T. Bruha/D. König, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 10), paġni 70, 294 u 883, huma tal-fehma li l-Istati Membri huma marbuta mid-drittijiet fundamentali tad-dritt Komunitarju jekk u safejn joperaw “fil-kuntest ta’ l-applikazjoni tat-Trattati”. Dan ma jistax jiġi kkontestat għal dak li jirrigwarda t-twettiq tad-dritt Komunitarju għaliex l-Istati Membri, li normalment għandhom il-kompetenza eżekuttiva, joperaw taħt il-profil funzjonali bħala “awtoritajiet Komunitarji”; A. Herrero de la Fuente, La Carta de derechos fundamentales de la Unión Europea – Una perspectiva pluridisciplinar, Zamora 2003, paġni 229, 230 u 235, josserva li d-drittijiet fundamentali Komunitarji jistgħu jiġu invokati kemm fil-konfront ta’ l-istituzzjonijiet Komunitarji u kif ukoll fil-konfront ta’ l-awtoritajiet nazzjonali li japplikaw ir-regoli tal-Komunità.
(42)  –	Is-sentenzi Bostock, iċċatat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 40, punt 16, u ERT, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 40, punt 42.
(43)  –	Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, ipproklamata f’Nizza fis-7 ta’ Diċembru 2000 (ĠU C 364, p. 1). Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali la hija parti mit-Trattat u lanqas ma hemm referenza għaliha fl-Artikolu 6(2) UE. Qabel xejn, din hija dikjarazzjoni politika li l-Kummissjoni Ewropea u l-Parlament Ewropew, b’mod partikolari, iħossuhom marbutin biha. Ċertament ma tistax tiġi injorata r-rieda espressa b’mod ċar ta’ l-awturi tal-Karta li ma jagħtuhiex forza legali vinkolanti, imma naqbel ma’ l-opinjoni ta’ l-Avukat Ġenerali Léger li jkun żbaljat jekk jitneħħielha kull sinjifikat (ara l-Konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali Léger fl-10 ta’ Lulju 2001 fil-kawża Il-Kunsill vs Hautala, C‑353/99 P, Ġabra p. I‑9565, punti 73 sa 86). Hija għandha tiġi kkunsidrata pjuttost bħala l-konkretizzazzjoni tal-valuri komuni Ewropej. Huwa għalhekk ovvju li wieħed jirriferi għaliha għall-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju (ara per eżempju r-referenzi għall-Karta tad-Drittijiet Fundamentali fil-konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali Alber fl-1 ta’ Frar 2001 fil-kawża TNT Traco, C‑340/99, Ġabra p. I‑4109, punt 94; mill-Avukat Ġenerali Tizzano fit-8 ta’ Frar 2001 fil-kawża BECTU, C‑173/99, Ġabra p. I‑4881, punti 26 sa 28; mill-Avukat Ġenerali Mischo fit-22 ta’ Frar 2001 f’D u L-Iżvezja vs Il-Kunsill, kawżi magħquda C‑122/99 P u C‑125/99 P, Ġabra p. I‑4319, punt 97; mill-Avukat Ġenerali Jacobs fl-14 ta’ Ġunju 2001 fil-kawża L-Olanda vs Il-Parlament u l-Kunsill, C‑377/98, Ġabra p. I‑7079, punt 197; mill-Avukat Ġenerali Geelhoed fil-5 ta’ Lulju 2001 fil-kawża Baumbast, C‑413/99, Ġabra 2002, p. I‑7091, punti 59 u 110; mill-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fl-4 ta’ Diċembru 2001 fil-kawża Überseering, C‑208/00, Ġabra 2002, p. I‑9919, punt 59). F’dan is-sens, ara wkoll M. Poiares Maduro, “ The double constitutional life of the Charter of Fundamental Rights ”, Unión Europea y derechos fundamentales en perspectiva constitucional, Madrid 2004, p. 306; T. Schmitz., “Die Charta der Grundrechte der Europäischen Union als Konkretisierung der gemeinsamen europäischen Werte”, Die Europäische Union als Wertegemeinschaft, Berlin 2005, p. 85, kif ukoll U. Beyer/C. Oehme/F. Karmrodt, “Der Einfluss der Europäischen Grundrechtecharta auf die Verfahrensgarantien im Unionsrecht”, f’ Beiträge zum Transnationalen Wirtschaftsrecht, faxxiklu 34, Novembru 2004, p. 14). Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali dan l-aħħar qed isir referenza għaliha mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem sabiex tingħata interpretazzjoni moderna ta’ l-Artikoli tal-KEDB li issa għandha 50 sena (ara, per eżempju, is-sentenza tal-11 ta’ Lulju 2002, Goodwin vs Ir-Renju Unit, Reports of Judgments and Decisions, 2002-VI, punt 100). Il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunità Ewropea għamlet referenza għall-Karta tad-Drittijiet Fundamentali għall-ewwel darba fis-sentenza Unibet, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 23, punt 39, fir-rigward tad-dritt ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva.
(44)  –	Sentenzi tat-28 ta’ Marzu 2000, kawża Krombach, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 26; tas-17 ta’ Diċembru 1998, Baustahlgewebe vs Il-Kummissjoni (C‑185/95 P, Ġabra p. I‑8417, punti 20 et seq ) u tal-11 ta’ Jannar 2000, L-Olanda u Van der Wal vs Il-Kummissjoni (kawżi magħquda C‑174/98 P u C‑189/98 P, Ġabra p. I‑1, punt 17).
(45)  –	Skond K. Haase, Die Anforderungen an ein faires Gerichtsverfahren auf europäischer Ebene, Berlin 2006, p. 282, il-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tal-prinċipju tas-smigħ xieraq fid-dritt Komunitarju, b’differenza mill-prinċipju tas-smigħ xieraq tad-dritt konvenzjonali stabbilit fl-Artikolu 6 tal-KEDB li, skond il-kliem tiegħu, huwa applikabbli biss fil-proċeduri ċivili u kriminali, jestendi a priori, minħabba n-natura tiegħu ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt Komunitarju, għat-tipi kollha ta’ proċeduri. Ara kemm is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-13 ta’ Frar 1979, Hoffmann-La Roche vs Il-Kummissjoni (85/76, Ġabra p. 461, punt 9), kif ukoll is-sentenzi tal-Qorti tal-Prim’Istanza ta’ l-14 ta’ Mejju 1998, Enso Española (T-348/94, Ġabra p. II‑1875, punt 80) u tat-22 ta’ Ottubru 1997, Stichting Certificatie Kraanverhuurbedrijf u Federatie van Nederlandse Kraanverhuurbedrijven (T‑18/96, Ġabra1997, p. II‑1739, punti 53 et seq ).
(46)  –	J. N. Cunha Rodrigues, f’“Discours de son Excellence le Procureur General de la République, Conference of the Chief Justices of the Supreme Courts and Attorney-Generals of the Countries of the European Union”, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 32), paġni 19 et seq
jirreferi għall-kompetenza esklużiva tal-qrati fil-qasam ta’ l-amministrazzjoni tal-ġustizzja. Jirreferi wkoll għad-diffikultà li jiġu rrikonċiljati l-protezzjoni tas-soċjetà mir-reati mas-salvagwardja tal-garanziji proċedurali. E. Bacigalupo, Justicia penal y derechos fundamentales, Madrid 2002, p. 134, jitkellem fuq il-kundanna tal-ħati u l-protezzjoni ta’ l-innoċenti bħala l-iskop tal-proċess kriminali.
(47)  –	J. De Figueiredo Dias, Direito processual penal, Coimbra 2004, paġni 303 et seq, jara fl-indipendenza tal-ġurisdizzjoni kriminali l-espressjoni tal-prinċipju tas-separazzjoni tal-poteri. Huwa jikkunsidra din id-distinzjoni ġustifikata anki mill-funzjoni dejjem aktar ta’ natura soċjali li l-qorti kriminali għandha tiżvolġi. E. Bacigalupo, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 46), p. 14, jiddeskrivi l-bidu ta’ l-ewwel qrati kriminali indipendenti fl-Ewropa tas-seklu XVIII u XIX, fit-tmiem ta’ l-era tad-despotiżmu.
(48)  –	V. C. Ovey/R. White, f’Jacobs and White, The European Convention on Human Rights, it-tielet edizzjoni, Oxford 2002, p. 141; J. Soyer-C./M. de Salvia, La Convention européenne des droits de l’homme – Commentaire article par article
(edituri E. Decaux/P.-H. Imbert, it-tieni edizzjoni, Parigi 1999, p. 254.
(49)  –	Ara, per eżempju, is-sentenzi tat-8 ta’ Ġunju 1976, Engel vs L-Olanda, Serje A, Nru 22, punt 81, u tal-25 ta’ Frar 1993, Funke vs Franza, Serje A, Nru 256-A, punt 44.
(50)  –	V. C. Ovey_/R. White, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 48), p. 143. Fis-sentenza tagħha tal-15 ta’ Lulju 1982, Eckle vs Il-Ġermanja, Serie A, Nru 51 (1983) 5 EHRR 1, punt 73, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tiddefinixxi l-kunċett ta’ “akkuża kriminali” b’dan il-mod: “‘Charge’, for the purposes of Article 6 par. 1 (art. 6‑1), may be defined as ‘[t]he official notification given to an individual by the competent authority of an allegation that he has committed a criminal offence’”. Għalhekk, l-ambitu tal-protezzjoni ta’ l-Artikolu 6(1) tal-KEDB jikkonċerna l-proċedura kriminali sħiħa, inklużi l-proċedura ta’ impunjazzjoni u l-kundanna: “ As regards the end of the ‘time’, in criminal matters the period governed by Article 6 par. 1(art 6-1) covers the whole of the proceedings in issue, including appeal proceedings ” (punt 76).
(51)  –	X vs Ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, Nru 4483/70 – Ir-rikors kien ġie ddikjarat inammissibbli.
(52)  –	Sentenza tas-6 ta’ Diċembru 1988, Barberà, Messegué u Jabardo/Spagna, Serje A, Nru 146 (1989), punt 77.
(53)  –	Fis-sentenza tal-25 ta’ Marzu 1983, Minelli vs L-Isvizzera, Serje A, Nru 62 (1983), punt 38, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddeċidiet fuq il-portata tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza fis-sens li d-deċiżjoni ġudizzjarja li ttemm proċedura minħabba skadenza tat-termini tal-preskrizzjoni tikkostitwixxi ksur ta’ l-Artikolu 6(2) tal-KEDB meta tagħti x’tifhem li l-qorti kkunsidrat li l-akkużat kien ħati. F’dak il-każ kien hemm regola tad-dritt proċedurali li kienet tpoġġi l-piż ta’ l-ispejjeż fuq l-akkużat jekk dan kien jitlef il-kawża. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddikjarat li l-motivazzjoni mogħtija mill-qorti Svizzera kien fiha, minkejja l-għażla prudenti tal-kliem (“in all probability”, “very probably”), osservazzjonijiet inkompatibbli ma’ l-Artikolu 6(2) tal-KEDB. Is-sentenza ta’ l-10 ta’ Frar 1995, Allenet de Ribemont vs Franza, Serje A, Nru 308 (1995), punti 37 u 41, kienet tirrigwarda d-dikjarazzjonijiet ta’ uffiċjal għoli tal-pulizija u tal-Ministeru ta’ l-Intern Franċiż fuq l-akkuża ta’ istigazzjoni għal omiċidju fil-konfront ta’ Ribemont waqt konferenza stampa meta kienet għadha għaddejja l-proċedura kriminali. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkunsidrat li dawn l-istqarrijiet kienu jammontaw għal dikjarazzjoni ċara ta’ ħtija ta’ Ribemont min-naħa ta’ l-awtorità statali li setgħu jinfluwenzaw l-opinjoni pubblika u jantiċipaw kundanna min-naħa ta’ l-organu ġudizzjarju kompetenti. Is-sentenza ta’ l-10 ta’ Ottubru 2000, Daktaras vs Il-Litwanja, rikors individuali Nru 42095/98, punt 41, kienet tirrigwarda d-dikjarazzjonijiet tal-prosekuzjoni fil-kuntest ta’ proċedura investigattiva li abbażi tagħha seta’ jingħad li l-ħtija ta’ l-akkużat kienet diġà ġiet ippruvata. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem l-ewwel nett fakkret li l-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza jista’ jinkiser anki mill-prosekuzzjoni li trid tiddeċiedi fuq jekk twaqqafx proċedura investigattiva. Fil-fatt, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem kienet imbagħad iddeċidiet li l-kelma “pruvata” kienet inopportuna, minkejja li, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari fejn intużat il-kelma_­­­­­­­­­­­­­­­­­ iddeċidiet li ma kienx hemm ksur ta’ l-Artikolu 6(2) tal-KEDB. Fis-sentenza tat-8 ta’ April 2005, A. L. vs Il-Ġermanja, rikors individuali Nru 72758/01, punt 31, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem irreferiet għall-osservazzjonijiet tagħha fis-sentenza Daktaras, u fakkret li “il-preżunzjoni ta’ l-innoċenza mħarsa fl-Artikolu 6(2), hija waħda mill-elementi tal-proċess kriminali ġust kif meħtieġ mill-Artikolu 6(1). Din tiġi miċħuda jekk dikjarazzjoni minn uffiċjal pubbliku dwar imputat talludi għall-ħtija tiegħu mingħajr ma tkun ingħatat kundanna fil-konfront tiegħu skond il-liġi. Fin-nuqqas ta’ konstatazzjoni formali, ikun biżżejjed jekk, għal xi raġuni, tinħoloq l-impressjoni li l-uffiċjal pubbliku jikkunsidra lill-persuna kkonċernata bħala ħatja”.
(54)  –	Is-sentenza tas-26 ta’ Marzu 2002, Butkevičius vs Il-Litwanja, rikors individuali Nru 48297/99, punti 51 sa 54, kienet tirrigwarda d-dikjarazzjonijiet tal-Prosekutur Ġenerali u tal-President tal-Parlament tal-Litwanja waqt konferenza wara l-arrest ta’ l-eks Ministru tad-Difiża Butkevičius li kien issuspettat b’korruzzjoni. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkunsidrat dawn id-dikjarazzjonijiet minn esponenti pubbliċi bħala ta’ natura tali li setgħu jinfluwenzaw l-opinjoni pubblika sabiex tqis lill-akkużat ħati qabel ma l-kundanna tiegħu tkun għaddiet in ġudikat. Għal dan il-motiv hija rrikonoxxiet li kien hemm ksur ta’ l-Artikolu 6(2) tal-KEDB.
(55)  –	J. Frowein, f“Zur Bedeutung der Unschuldsvermutung in Art. 6 Abs. 2 der Europäischen Menschenrechtskonvention”, Recht als Prozess und Gefüge: Festschrift für Hans Huber zum 80. Geburtstag, Bern 1981, paġni 554 sa 556, jikkummenta dwar id-deċiżjoni tal-Kummissjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem wara r-rikors ta’ Petra Krause kontra l-Iżvizzera, fejn ġiet ikkontestata dikjarazzjoni mogħtija mill-Ministru tal-Ġustizzja Żvizzeru fuq it-televiżjoni, bi ksur ta’ l-Artikolu 6( 2) tal-KEDB. F’dak il-każ, Petra Krause, li f’dak iż-żmien kienet arrestata, ġiet iddikkjarata bħala l-awtriċi ta’ reati li jinvolvu splussivi. Il-Kummissjoni ddikjarat l-applikabbiltà ta’ l-Artikolu 6(2) tal-KEDB minħabba li din id-dispożizzjoni tħares il-prinċipju fundamentali li ħadd ma jista’ jiġi ddikjarat mill-awtorità ħati ta’ att punibbli mingħajr ma’ qabel ikun hemm sentenza tal-qorti f’dan is-sens. L-awtur, filwaqt li jirreferi għall-osservazzjonijiet tal-Kummissjoni għad-Drittijiet tal-Bniedem, josserva li l-formulazzjoni kategorika ta’ suspetti jista’ jkollha konsegwenzi rilevanti. B’mod partikolari, tali formulazzjoni tista’ tolqot il-proċedura ġudizzjarja jekk toriġina minn kampanja fl-istampa jew jekk ikun hemm riskju li tiġi influwenzata l-qorti.
(56)  –	K. Haase, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 45), p. 92, ifakkar li l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem irrikonoxxiet, fil-każ tal-pubblikazzjonijiet fil-mezzi ta’ komunikazzjoni li jkun fihom kundanna prematura, ċertu obbligu ta’ ħarisen min-naħa ta’ l-Istati aderenti mal-Konvenzjoni skond l-Artikolu 6(1) tal-KEDB li jobbliga lill-Istati jintervjenu attivament b’azzjonijiet pożittivi sabiex l-istampa tibqa’ fil-limiti meħtieġa ta’ l-oġġettività fir-rappurtar ta’ aħbarijiet dwar proċeduri kriminali pendenti.
(57)  –	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 55.
(58)  –	F’diversi ordinamenti legali nazzjonali l-prosekuzzjoni tassumi r-responsabbiltà esklużiva ta’ l-iżvolġiment tal-proċedura kriminali u għalhekk għandha d-dritt esklużiv li tressaq proċeduri kriminali. Hija għandha l-kompitu li tibda proċedura investigattiva u tressaq proċeduri kriminali quddiem il-qorti. F’dan ir-rigward hija la taġixxi fid-diskrezzjoni tagħha (prinċipju ta’ opportunità) u lanqas minħabba obbligu impost mil-liġi (prinċipju tal-legalità). Il-problema ewlenija fir-rigward tal-prosekuzzjoni tirrigwarda l-kwistjoni jekk humiex sodisfatti l-kundizzjonijiet għall-qadi tal-kompiti li jaqgħu fuqha mingħajr indħil politiku li jista’ jippreġudika l-obbligu tagħha ta’ imparzjalità. F’dan il-kuntest hija indikata l-problema li l-prosekuzzjoni ħafna drabi tkun marbuta mill-qrib mal-poter eżekuttiv jekk mhux ukoll suġġetta għalih [ara f’dan ir-rigward, “Conference of the Chief Justices of the Supreme Courts and Attorney-Generals of the Countries of the European Union”, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 32), paġni 484 et seq ]. Ara, għal dak li jirrigwarda l-awtonomija u l-istitut uffiċjali tal-"Ministério Público" Portugiż, R. Pereira, “O domínio do inquérito pelo Ministério Público”, f’ Jornadas de direito processual penal e direitos fundamentais (Organizadas pela Faculdade de Direito da Universidade de Lisboa e pelo Conselho Distrital de Lisboa da Ordem dos Advogados, com a colaboração do Goethe Institut),
Coimbra 2004, paġni 128 sa 130. J. De Figueiredo Dias, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 47), paġni 362 sa 368, iqis li, fin-nuqqas ta’ kompetenza ġurisdizzjonali, il-“Ministério Público” Portugiż ma jistax jidħol fil-kategorija tal-poter ġudizzjarju. Skond il-Kostituzzjoni Portugiża, kompetenza ġurisdizzjonali hija prerogattiva esklużiva tal-qrati. Madankollu, grazzi għall-awtonomija relattiva tagħha, il-prosekuzzjoni hija konnessjoni bejn il-poter eżekuttiv u l-poter ġudizzjarju.
(59)  –	Ara wkoll J. Meyer-Ladewig, f’ Konvention zum Schutz der Menschenrechte und Grundfreiheiten – Handkommentar, Baden-Baden 2003, Artikolu 6, punt 85, fejn jgħid li l-ħtija tiġi ppruvata legalment b’sentenza ġudizzjarja li tkun għaddiet in ġudikat.
(60)  –	Ara l-punti 55 et seq
ta’ l-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Portugiż.
(61)  –	Sentenza Barberà, Messegué u Jabardo vs Spagna, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 52, punt 77.
(62)  –	E. Bacigalupo, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 46), pag. 145, josserva li, skond it-teorija tad-drittijiet fundamentali u d-dritt proċedurali attwali, il-prinċipju in dubio pro reo,
huwa kkunsidrat bħala komponent essenzjali tad-dritt fundamentali għar-rispett tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza. Jekk il-prinċipju tal-preżunzjoni ta’ l-innoċenza ma joħroġx mid-dritt nazzjonali, id-duttrina tirreferi għall-Artikolu 6(2) tal-KEDB, dispożizzjoni li, bi qbil ġenerali, timponi anki r-rispett tal-prinċipju in dubio pro reo . B’analoġija, ara wkoll G. Marques da Silva, Curso de processo penal, volum 2, Liżbona 1993, paġni 92 et seq, jislet il-prinċipju ta’ in dubio pro reo
mill-preżunzjoni ta’ l-innoċenza. Għall-kuntrarju, T. Walter, f’“Die Beweislast im Strafprozess”, Juristenzeitung,
2006, p. 344, inissel il-prinċipju in dubio pro reo mill-prinċipju ta’ l-Istat tad-Dritt u jimmotiva l-argument tiegħu billi jirriferi għall-protezzjoni differenti pprovduta mill-prinċipju tad-dubju u mill-preżunzjoni ta’ l-innoċenza. Għalhekk, din ta’ l-aħħar għandha portata aktar wiesgħa, billi topera anki jekk il-qorti ma jkollha lanqas l-iċken dubju, għaliex l-akkużat huwa kkunsidrat mhux ħati sa l-għoti tas-sentenza. Mill-banda l-oħra, il-prinċipju tad-dubju għandu portata aktar wiesgħa mill-preżunzjoni ta’ l-innoċenza jekk jirrigwarda wkoll ċirkustanzi rilevanti biss għad-dritt proċedurali, per eżempju d-data meta sar ir-reat bħala l-kundizzjoni għall-preskrizzjoni.
(63)  –	J. De Figueiredo Dias, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 47), p. 213; J. A. Tome Garcia, Derecho procesal penal
(edituri Andrés de la Oliva Santos et ), Madrid 1992/1993, p. 453.
(64)  –	Sentenza tas-27 ta’ Settembru 1990, Windisch vs L-Awstrija, rikors individwali Nru 12489/86, punt 25.
(65)  –	T. Walter, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 62), p. 348 et seq., josserva li l-prinċipju in dubio pro reo jimponi b’mod ġenerali li l-akkużat jingħata sentenza favorevoli. Id-deċiżjoni tiddependi mis-suġġett tad-dubji in kwistjoni. Meta jiġu kkunsidrati l-impedimenti proċedurali u l-kundizzjonijiet proċedurali fil-proċedura investigattiva u ta’ l-ewwel grad, din id-deċiżjoni favorevoli tikkonkretizza ruħha dejjem bil-waqfien tal-proċedura.
(66)  –	J. De Figueiredo Dias, op. cit. (nota ta’ qiegħ il-paġna 47), jispjega li l-liberazzjoni mill-akkuża minħabba nuqqas ta’ provi fid-dritt proċedurali kriminali ma tikkostitwixxix deċiżjoni sfavorevoli għall-akkużat, meta l-proċeduri kriminali jkunu tressqu mill-prosekuzzjoni (p. 212). Skond l-awtur, l-eżistenza ta’ dubji raġonevoli, fir-rigward tal-forza persważiva tal-provi miġjuba, tippermetti li jkun hemm l-istess effetti ġuridiċi prodotti fil-każ ta’ dikjarazzjoni ta’ innoċenza ta’ l-akkużat lil hinn minn kull dubju (p. 215).
(67)  –	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tas-16 ta’ Lulju 1992, Meilicke (C‑83/91, Ġabra p. I‑4871, punt 22) u tal-5 ta’ Frar 2004, Schneider (C‑380/01, Ġabra p. I‑1389, punt 20).
(68)  –	Sentenza Schneider, iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, punt 21 u l-ġurisprudenza ċċitata hemmhekk.
(69)  –	Ara b’mod partikolari, is-sentenzi tas-16 ta’ Diċembru 1981, Foglia vs Novello (244/80, Ġabra p. 3045, punt 18); tal-15 ta’ Ġunju 1995, Zabala Erasun et (kawżi magħquda minn C‑422/93 sa C‑424/93, Ġabra p. I‑1567, punt 29); tat-12 ta’ Marzu 1998, Djabali (C–314/96, Ġabra p. I‑1149, punt 19) u Schneider, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, punt 22. Ara, fl-aħħar, il-Konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali Tizzano fit-18 ta’ Jannar 2005 f’Längst, punt 45, u s-sentenza tat-30 ta’ Ġunju 2005 mogħtija fl-istess kawża (C‑165/03, Ġabra p. I‑5637, punti 30-35).
(70)  –	Sentenza Schneider, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, punt 23.