62019CJ0649_RES
Υπόθεση C‑649/19
Ποινική διαδικασία
κατά
IR
(αίτηση του Spetsializiran nakazatelen sad για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (πέμπτο τμήμα) της 28ης Ιανουαρίου 2021
«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Οδηγία 2012/13/ΕE – Άρθρα 4 έως 7 – Έγγραφα δικαιωμάτων περιεχόμενα στα παραρτήματα I και II – Απόφαση‑πλαίσιο 2002/584/ΔΕΥ – Δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών – Έγγραφο δικαιωμάτων κατά τη σύλληψη – Δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την απαγγελλόμενη ποινική κατηγορία – Δικαίωμα πρόσβασης στο υλικό της δικογραφίας – Πρόσωπο που συλλαμβάνεται βάσει ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης στο κράτος μέλος εκτέλεσης»
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών – Οδηγία 2012/13 – Δικαιώματα υπόπτων ή κατηγορουμένων που έχουν συλληφθεί ή κρατούνται – Δικαίωμα παραλαβής εγγράφου δικαιωμάτων κατά τη σύλληψη – Δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την απαγγελλόμενη ποινική κατηγορία – Δικαίωμα πρόσβασης στο υλικό της δικογραφίας – Υποκειμενικό πεδίο εφαρμογής των δικαιωμάτων αυτών – Πρόσωπα που συλλαμβάνονται σε εκτέλεση ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης – Αποκλείονται
(Οδηγία 2012/13 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, αιτιολογικές σκέψεις 14, 27, 39, άρθρα 1, 4 § 3, 5, 6 § 2 και 7 § 1, παραρτήματα I και II· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299)
(βλ. σκέψεις 48, 49, 53-58, 61, 62 και διατακτ. 1)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Απόφαση-πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών – Περιεχόμενο και τύπος του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης – Περιεχόμενο των πληροφοριών που κοινοποιούνται στα πρόσωπα που συλλαμβάνονται σε εκτέλεση ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης – Προσβολή του δικαιώματος στην ελευθερία και του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής – Δεν συντρέχει
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 6 και 47· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299, άρθρο 8 § 1 και παράρτημα· οδηγία 2012/13 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 4, 6 και 7, και παράρτημα II)
(βλ. σκέψεις 73, 74, 76-81, και διατακτ. 2)
Σύνοψη
Η Spetsializirana prokuratura (ειδική εισαγγελία, Βουλγαρία) άσκησε ποινική δίωξη κατά του IR, ο οποίος κατηγορήθηκε ότι μετείχε σε εγκληματική οργάνωση με σκοπό τη διάπραξη φορολογικών παραβάσεων. Κατά το προκαταρκτικό στάδιο της ποινικής διαδικασίας, ο IR ενημερώθηκε για ορισμένα μόνον από τα δικαιώματά του ως κατηγορουμένου. Ωστόσο, κατά την έναρξη, τον Φεβρουάριο του 2017, του ενώπιον δικαστηρίου σταδίου της ποινικής διαδικασίας, ο IR δεν κατέστη δυνατόν να εντοπιστεί. Τον Απρίλιο του 2017, το Spetsializiran nakazatelen sad (ποινικό δικαστήριο ειδικών αρμοδιοτήτων, Βουλγαρία) επέβαλε στον IR το μέτρο της προσωρινής κράτησης, που συνιστά εθνικό ένταλμα σύλληψης. Τον Μάιο του 2017, δεδομένου ότι ο IR εξακολουθούσε να μην έχει βρεθεί, εκδόθηκε ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης (ΕΕΣ). Εντούτοις, διατηρώντας αμφιβολίες ως προς το αν το εν λόγω ΕΕΣ ήταν σύμφωνο με το δίκαιο της Ένωσης, το Spetsializiran nakazatelen sad (ποινικό δικαστήριο ειδικών αρμοδιοτήτων) το ακύρωσε.
Έχοντας αποφασίσει να εκδώσει νέο ΕΕΣ εις βάρος του IR, το εν λόγω δικαστήριο επιθυμεί ορισμένες διευκρινίσεις ως προς τις πληροφορίες που πρέπει να επισυνάψει σε αυτό, προκειμένου να διασφαλιστεί ο σεβασμός των δικαιωμάτων που προβλέπονται από την οδηγία σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (στο εξής: οδηγία 2012/13) (
1
). Ειδικότερα, το εν λόγω δικαστήριο ερωτά αν τα πρόσωπα που συλλαμβάνονται σε εκτέλεση ΕΕΣ μπορούν να επικαλεστούν, εκτός από τα δικαιώματα που τους χορηγούνται ρητώς από την οδηγία 2012/13, και δικαιώματα των οποίων απολαύουν οι «[ύποπτοι και οι] κατηγορ[ούμενοι] που έχουν συλληφθεί ή κρατούνται» κατά την έννοια της οδηγίας αυτής. Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο ερώτημα αυτό, το Spetsializiran nakazatelen sad (ποινικό δικαστήριο ειδικών αρμοδιοτήτων) διερωτάται ως προς το κύρος της απόφασης-πλαισίου σχετικά με το ΕΕΣ (
2
), υπό το πρίσμα του δικαιώματος στην ελευθερία και του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής, τα οποία κατοχυρώνονται αντιστοίχως στα άρθρα 6 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης). Ειδικότερα, οι πληροφορίες που κοινοποιούνται στα πρόσωπα που συλλαμβάνονται σε εκτέλεση ΕΕΣ, βάσει της απόφασης-πλαισίου σχετικά με το ΕΕΣ, είναι πιο περιορισμένες από εκείνες που κοινοποιούνται στους υπόπτους ή στους κατηγορουμένους που συλλαμβάνονται ή κρατούνται δυνάμει της οδηγίας 2012/13 και το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, ως εκ τούτου, αν καθίσταται αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερής για τους πρώτους η προσβολή των εις βάρος τους εκδοθέντων ενταλμάτων.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατά πρώτον, το Δικαστήριο κρίνει ότι τα δικαιώματα των υπόπτων ή κατηγορουμένων που συλλαμβάνονται ή κρατούνται, τα οποία προβλέπονται από την οδηγία 2012/13, δεν έχουν εφαρμογή στην περίπτωση των προσώπων που συλλαμβάνονται σε εκτέλεση ΕΕΣ. Στα δικαιώματα αυτά περιλαμβάνεται ιδίως το δικαίωμα των προσώπων αυτών να λαμβάνουν έγγραφο στο οποίο να αναγράφονται τα δικαιώματά τους κατά τη σύλληψη, το οποίο πρέπει να περιέχει πληροφορίες σχετικά με τις δυνατότητες προσβολής του νόμιμου χαρακτήρα της σύλληψης, επανεξέτασης της κράτησης ή υποβολής αίτησης για προσωρινή απόλυση (
3
). Περιλαμβάνονται επίσης το δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την απαγγελλόμενη ποινική κατηγορία (
4
), καθώς και το δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα τα οποία είναι ουσιώδη για την αμφισβήτηση της νομιμότητας της σύλληψης ή της κράτησης (
5
).
Για να καταλήξει στο ως άνω συμπέρασμα και αφού διαπίστωσε ότι από την ανάλυση του γράμματος των διατάξεων της οδηγίας 2012/13 που προβλέπουν τα διάφορα αυτά δικαιώματα και μόνο δεν ήταν δυνατόν να διαπιστωθεί αν τα πρόσωπα που συλλαμβάνονται σε εκτέλεση ΕΕΣ περιλαμβάνονται στους υπόπτους και τους κατηγορουμένους που συλλαμβάνονται ή κρατούνται κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας και στην περίπτωση των οποίων έχουν εφαρμογή τα εν λόγω δικαιώματα, το Δικαστήριο αναλύει, πρώτον, το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι διατάξεις αυτές. Αναφέρει, δε, συναφώς ότι η οδηγία 2012/13 περιέχει άλλες διατάξεις που αφορούν ρητώς τα δικαιώματα των προσώπων που συλλαμβάνονται για τον σκοπό της εκτέλεσης ΕΕΣ (
6
). Επιπλέον, οι αναφορές της οδηγίας 2012/13 σε υπόπτους ή κατηγορουμένους που έχουν συλληφθεί ή κρατούνται θα πρέπει να θεωρείται ότι αφορούν όλες τις περιπτώσεις στις οποίες ένας ύποπτος ή κατηγορούμενος στερείται την ελευθερία του, κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ) (
7
). Η περίπτωση αυτή διαφέρει από εκείνη της νομότυπης σύλληψης ή κράτησης προσώπου εναντίον του οποίου εκκρεμεί διαδικασία απελάσεως ή εκδόσεως, η οποία επίσης προβλέπεται από την ΕΣΔΑ (
8
) και αντιστοιχεί στην περίπτωση του ΕΕΣ. Κατά το Δικαστήριο, εξ αυτού συνάγεται ότι οι διατάξεις που αφορούν τους υπόπτους ή τους κατηγορουμένους που συλλαμβάνονται ή κρατούνται δεν αφορούν τα πρόσωπα που συλλαμβάνονται σε εκτέλεση ΕΕΣ.
Δεύτερον, το Δικαστήριο εκτιμά ότι η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η οδηγία 2012/13 επιδιώκει διπλό σκοπό (
9
). Ειδικότερα, αφενός, θεσπίζει ελάχιστους κανόνες για την ενημέρωση των υπόπτων ή των κατηγορουμένων, προκειμένου να μπορούν να προετοιμάσουν την υπεράσπισή τους και να διασφαλίζεται ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας. Αφετέρου, αποσκοπεί στη διαφύλαξη των ιδιαιτεροτήτων της διαδικασίας για το ΕΕΣ, η οποία χαρακτηρίζεται από τη βούληση για απλοποίηση και ταχύτητα της διαδικασίας παράδοσης.
Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο επιβεβαιώνει το κύρος της απόφασης-πλαισίου σχετικά με το ΕΕΣ υπό το πρίσμα των άρθρων 6 και 47 του Χάρτη, τα οποία κατοχυρώνουν αντιστοίχως το δικαίωμα στην ελευθερία και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει συναφώς, κατ’ αρχάς, ότι, δεδομένου ότι η έκδοση ΕΕΣ δύναται να θίξει το δικαίωμα του οικείου προσώπου στην ελευθερία, η προστασία των δικαιωμάτων των οποίων αυτό απολαύει σε επίπεδο διαδικασίας και θεμελιωδών δικαιωμάτων συνεπάγεται ότι πρέπει να εκδίδεται απόφαση που να ικανοποιεί τις απαιτήσεις της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας είτε κατά την έκδοση εθνικού εντάλματος συλλήψεως είτε κατά την έκδοση του ΕΕΣ.
Εν συνεχεία, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι το πρόσωπο εις βάρος του οποίου έχει εκδοθεί ΕΕΣ στο πλαίσιο ποινικής δίωξης αποκτά, από τη στιγμή της παράδοσής του, την ιδιότητα του «κατηγορουμένου» κατά την έννοια της οδηγίας 2012/13. Ως εκ τούτου, από το εν λόγω χρονικό σημείο και έπειτα απολαύει όλων των δικαιωμάτων που συνδέονται με την ιδιότητα αυτή, με αποτέλεσμα να μπορεί να προετοιμάσει την υπεράσπισή του και να διασφαλίζεται ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας.
Όσον αφορά το χρονικό διάστημα πριν από την παράδοση, αφενός, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η απόφαση-πλαίσιο για το ΕΕΣ προβλέπει ότι το τελευταίο πρέπει να περιέχει στοιχεία σχετικά με τη φύση και τον νομικό χαρακτηρισμό του αδικήματος, καθώς και την περιγραφή των περιστάσεων υπό τις οποίες τελέστηκε η αξιόποινη πράξη (
10
). Τα στοιχεία αυτά αντιστοιχούν, κατ’ ουσίαν, σε εκείνα των διατάξεων της οδηγίας 2012/13 σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης των υπόπτων ή κατηγορουμένων σχετικά με την απαγγελλόμενη σε βάρος τους ποινική κατηγορία (
11
). Αφετέρου, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το δικαίωμα στην αποτελεσματική δικαστική προστασία δεν απαιτεί να μπορεί να ασκηθεί το δικαίωμα άσκησης ενδίκου βοηθήματος κατά της απόφασης έκδοσης ΕΕΣ πριν από την παράδοση του οικείου προσώπου. Επομένως, ουδεμία προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας μπορεί να προκύψει από μόνη την έλλειψη ενημέρωσης του εν λόγω προσώπου σχετικά με τα ένδικα βοηθήματα που μπορεί να ασκήσει στο κράτος μέλος έκδοσης του εντάλματος, ούτε από την έλλειψη πρόσβασης στα έγγραφα της δικογραφίας μέχρι την παράδοσή του στις αρμόδιες αρχές του εν λόγω κράτους μέλους.
(
1
)	Οδηγία 2012/13/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012, σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (ΕΕ 2012, L 142, σ. 1).
(
2
)	Απόφαση-πλαίσιο 2002/584/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2002, για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών (ΕΕ 2002, L 190, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2009 (ΕΕ 2009, L 81, σ. 24) (στο εξής: απόφαση-πλαίσιο σχετικά με το ΕΕΣ).
(
3
)	Βλ. άρθρο 4 της οδηγίας 2012/13, και ειδικότερα την παράγραφο 3 αυτού.
(
4
)	Βλ. άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13.
(
5
)	Βλ. άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 2012/13.
(
6
)	Βλ. άρθρο 5 της οδηγίας 2012/13. Βλ., επίσης, το παράρτημα II της οδηγίας αυτής, το οποίο προβλέπει το ενδεικτικό υπόδειγμα εγγράφου δικαιωμάτων για τα πρόσωπα που συλλαμβάνονται βάσει ΕΕΣ, το οποίο διακρίνεται από το ενδεικτικό υπόδειγμα εγγράφου δικαιωμάτων που πρέπει να παραδίδεται στους υπόπτους και στους κατηγορουμένους που συλλαμβάνονται ή κρατούνται, το οποίο προβλέπεται στο παράρτημα Ι και μνημονεύεται στο άρθρο 4 της οδηγίας 2012/13.
(
7
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 21 της οδηγίας 2012/13.
(
8
)	Βλ. άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ΕΣΔΑ.
(
9
)	Βλ. άρθρο 1 της οδηγίας σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 14, 27 και 39 αυτής.
(
10
)	Βλ. άρθρο 8, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και εʹ, της απόφασης-πλαισίου σχετικά με το ΕΕΣ.
(
11
)	Βλ. άρθρο 6 της οδηγίας 2012/13.