62021TJ0486_RES
Υπόθεση T-486/21
OE
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου (τέταρτο τμήμα) της 7ης Σεπτεμβρίου 2022
«Υπαλληλική υπόθεση – Υπάλληλοι – Τηλεργασία – Αίτηση επιστροφής εξόδων τηλεφώνου και σύνδεσης στο διαδίκτυο – Απόρριψη της αίτησης – Ένσταση έλλειψης νομιμότητας – Εν μέρει παραδεκτό – Άρθρο 71 και παράρτημα VII του ΚΥΚ – Καθήκον μέριμνας – Αρχή της ισότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων – Δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής»
Ένδικη διαδικασία – Παρέμβαση – Ένσταση απαραδέκτου που δεν προβλήθηκε από την καθής – Απαράδεκτο – Ένσταση απαραδέκτου για λόγους δημοσίας τάξεως – Αυτεπάγγελτη εξέταση από τον δικαστή
(Κανονισμός Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου, άρθρα 129 και 142 §§ 1 και 3)
(βλ. σκέψεις 28-31)
Υπαλληλικές προσφυγές – Λόγος ακυρώσεως ο οποίος στηρίζεται σε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης– Βάρος αποδείξεως – Αντιστροφή του βάρους αποδείξεως – Προϋποθέσεις
(Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων, άρθρο 1δ § 5)
(βλ. σκέψεις 40-45, 99)
Υπαλληλικές προσφυγές – Ένσταση έλλειψης νομιμότητας – Παρεμπίπτων χαρακτήρας – Προβολή της ένστασης ως κύριου λόγου στο πλαίσιο της προσφυγής – Παραδεκτό
(Άρθρο 277 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 52)
Υπάλληλοι – Επιστροφή εξόδων – Περιεχόμενο – Επαγγελματικά έξοδα που προκύπτουν από καθεστώς τηλεργασίας το οποίο επιβλήθηκε για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19 – Δεν εμπίπτουν – Υποχρέωση του νομοθέτη της Ένωσης να προβλέψει την επιστροφή τους – Δεν υφίσταται – Αυτονομία των θεσμικών οργάνων ως προς τη λήψη διαφορετικών μέτρων για την επιστροφή εξόδων έναντι των υπαλλήλων τους
(Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων, άρθρο 71 και παράρτημα VII)
(βλ. σκέψεις 55-63, 65, 67-72)
Υπάλληλοι – Καθήκον μέριμνας το οποίο υπέχει η Διοίκηση – Περιεχόμενο – Δικαστικός έλεγχος – Όρια
(βλ. σκέψεις 75-80)
Υπαλληλικές προσφυγές – Λόγοι ακυρώσεως – Λόγος ακυρώσεως ο οποίος στηρίζεται σε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης – Επίκληση δυσμενούς διάκρισης λόγω διαφορών μεταξύ των μέτρων που έλαβαν τα θεσμικά όργανα στο πλαίσιο του καθεστώτος τηλεργασίας το οποίο επιβλήθηκε για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19 – Απόρριψη
(Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων, άρθρα 90 και 91)
(βλ. σκέψεις 105-107)
Υπάλληλοι – Επιστροφή εξόδων – Επαγγελματικά έξοδα που προκύπτουν από καθεστώς τηλεργασίας το οποίο επιβλήθηκε για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19 – Απορριπτική απόφαση επί αίτησης για παροχής πρόσβασης στο διαδίκτυο προκειμένου να καλυφθούν τα έξοδα αυτά – Προσβολή του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Κριτήρια εκτίμησης
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7 και 52 § 1)
(βλ. σκέψεις 109-111)
Υπάλληλοι – Εξωσυμβατική ευθύνη θεσμικών οργάνων – Προϋποθέσεις – Ζημία – Βάρος αποδείξεως
(βλ. σκέψεις 121-124)
Σύνοψη
Στις 17 Μαρτίου 2020 επιβλήθηκε μέτρο κατ’ οίκον περιορισμού για ολόκληρο τον πληθυσμό του Βελγίου λόγω της πανδημίας COVID-19.
Ως εκ τούτου, από την ημερομηνία αυτή, η προσφεύγουσα-ενάγουσα, η οποία ήταν υπάλληλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, αναγκάστηκε, όπως και το σύνολο σχεδόν του προσωπικού του εν λόγω θεσμικού οργάνου, να ασκεί τα καθήκοντά της μέσω τηλεργασίας.
Θεωρώντας ότι τα πρόσθετα έξοδα τηλεφωνίας και διαδικτύου στα οποία υποβλήθηκε κατά τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο 2020 οφείλονταν στο καθεστώς τηλεργασίας το οποίο αποφάσισε να εφαρμόσει η Επιτροπή, η προσφεύγουσα-ενάγουσα υπέβαλε αίτηση με την οποία ζήτησε, κατ’ ουσίαν, αφενός, την επιστροφή των εξόδων αυτών και, αφετέρου, την παροχή πρόσβασης στο διαδίκτυο για επαγγελματική χρήση.
Με απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2020 (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση), το Γραφείο Υποδομών και Διοικητικής Υποστήριξης στις Βρυξέλλες (OIB) της Επιτροπής απέρριψε την αίτηση με την αιτιολογία ότι οι κανόνες επιστροφής των εξόδων εξοπλισμού κατ’ οίκον γραφείου δεν περιελάμβαναν τα έξοδα διαδικτύου και τηλεφωνικών κλήσεων.
Κατόπιν της απόρριψης της διοικητικής ένστασης που υπέβαλε η προσφεύγουσα-ενάγουσα κατά της προσβαλλόμενης απόφασης, η τελευταία άσκησε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προσφυγή ακυρώσεως.
Με την απόφασή του, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει την προσφυγή-αγωγή και αποφαίνεται για πρώτη φορά επί του ζητήματος της ενδεχόμενης επιστροφής δαπανών στις οποίες υποβλήθηκαν οι υπάλληλοι και το λοιπό προσωπικό της Ένωσης στο πλαίσιο του καθεστώτος τηλεργασίας που επιβλήθηκε για την καταπολέμηση της πανδημίας COVID-19.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Το Γενικό Δικαστήριο εξετάζει κατ’ αρχάς την ένσταση έλλειψης νομιμότητας την οποία προβάλλει η προσφεύγουσα-ενάγουσα κατά του άρθρου 71 και του παραρτήματος VII του Κανονισμού Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: ΚΥΚ), στον βαθμό που το άρθρο αυτό προβλέπει δικαίωμα επιστροφής των επαγγελματικών εξόδων υπαλλήλου υπό τις προϋποθέσεις οι οποίες καθορίζονται στο εν λόγω παράρτημα.
Κατά την εξέταση του παραδεκτού του λόγου αυτού, εστιάζει σε μια πρώτη ένσταση απαραδέκτου με την οποία προβάλλεται αοριστία του συγκεκριμένου λόγου. Μολονότι κρίνει παραδεκτό το πρώτο επιχείρημα της προσφεύγουσας-ενάγουσας ότι οι ως άνω δύο διατάξεις δεν είναι προσαρμοσμένες στις περιστάσεις που προέκυψαν από την πανδημία της νόσου COVID-19, δεν ισχύει το ίδιο για το δεύτερο επιχείρημα με το οποίο προβάλλεται παραβίαση της ισότητας μεταξύ υπαλλήλων.
Το Γενικό Δικαστήριο υπενθυμίζει ειδικότερα ότι η αρχή της ισότητας επιτάσσει να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικά παρόμοιες καταστάσεις, ούτε να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο διαφορετικές μεταξύ τους καταστάσεις, εκτός αν η διαφορετική αυτή αντιμετώπιση δικαιολογείται αντικειμενικώς. Εξάλλου, όταν πρόκειται για κανόνες του ΚΥΚ και λαμβανομένης υπόψη της ευρείας εξουσίας εκτίμησης την οποία διαθέτει συναφώς ο νομοθέτης της Ένωσης, η προαναφερθείσα αρχή παραβιάζεται μόνον όταν ο νομοθέτης προβαίνει σε αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη διαφοροποίηση σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκει η επίμαχη ρύθμιση. Επομένως, εναπόκειται, κατ’ αρχήν, στον προσφεύγοντα να αποδείξει, αφενός, ότι έτυχε διαφορετικής μεταχείρισης σε σχέση με άλλα πρόσωπα που βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση και, αφετέρου, ότι η διαφοροποίηση αυτή είναι αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη. Εν προκειμένω όμως η προσφεύγουσα-ενάγουσα δεν προσδιόρισε ούτε σε ποια οικονομικά πλεονεκτήματα αναφέρεται ούτε ποιες κατηγορίες υπαλλήλων πρέπει να συγκριθούν ούτε ποια στοιχεία αποδεικνύουν ότι η προβαλλόμενη διαφοροποίηση είναι αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη.
Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από την επίκληση του άρθρου 1δ, παράγραφος 5, του ΚΥΚ, το οποίο προβλέπει μετατόπιση του βάρους αποδείξεως, υπό την έννοια ότι εναπόκειται στο θεσμικό όργανο να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης όταν ο υπάλληλος, ο οποίος θεωρεί ότι βλάπτεται επειδή η αρχή της ίσης μεταχείρισης δεν εφαρμόσθηκε στην περίπτωσή του, αποδεικνύει γεγονότα από τα οποία τεκμαίρεται η ύπαρξη δυσμενούς διάκρισης. Συγκεκριμένα, η διάταξη εκείνη αφορά τυχόν παραβίαση της αρχής της ισότητας απορρέουσα από την εφαρμογή του ΚΥΚ και όχι την περίπτωση όπου η προβαλλόμενη παραβίαση απορρέει από τον ίδιο τον ΚΥΚ.
Απορρίπτοντας μια δεύτερη ένσταση απαραδέκτου με την οποία υποστηρίζεται ότι δεν ελήφθη υπόψη ο παρεμπίπτων χαρακτήρας των ενστάσεων έλλειψης νομιμότητας, το Γενικό Δικαστήριο διευκρινίζει ότι ο παρεμπίπτων χαρακτήρας της ένστασης έλλειψης νομιμότητας δεν εμποδίζει να προβληθεί μια τέτοια ένσταση ως κύριος λόγος και οι λοιποί λόγοι ακυρώσεως να προβάλλονται μόνον επικουρικώς.
Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει επί της ουσίας την εν λόγω ένσταση έλλειψης νομιμότητας. Παρατηρεί επ’ αυτού ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν ήταν δυνατόν, κατά την τελευταία ουσιαστική τροποποίηση του ΚΥΚ το 2013 (
1
), να προβλέψει την πανδημία COVID-19 και την ανάγκη οργάνωσης καθεστώτος τηλεργασίας για την αντιμετώπιση της κατάστασης. Είναι πάντως καθήκον κάθε νομοθέτη, αφενός, να ελέγχει ότι οι κανόνες που έχει θεσπίσει εξακολουθούν να ανταποκρίνονται στις ανάγκες για τις οποίες θεσπίστηκαν και, αφετέρου, να τροποποιεί όσους είναι πλέον ακατάλληλοι για νέα συγκυρία εντός της οποίας πρέπει να παράγουν τα αποτελέσματά τους. Ο νομοθέτης όμως παρά ταύτα ευρύ περιθώριο εκτίμησης στο πλαίσιο του ελέγχου αυτού, όπως και όσον αφορά την ενδεχόμενη προσαρμογή του ΚΥΚ.
Εν προκειμένω όμως η προσφεύγουσα-ενάγουσα δεν προβάλλει επιχειρήματα ούτε προσκομίζει επαρκή αποδεικτικά στοιχεία τα οποία, λαμβανομένου υπόψη του ευρέος αυτού περιθωρίου εκτίμησης, να αποδεικνύουν προδήλως την ακαταλληλότητα του άρθρου 71 και του παραρτήματος VII του ΚΥΚ ή την ύπαρξη υποχρέωσης του νομοθέτη να τα τροποποιήσει. Επιπλέον, ακόμη και αν υποτεθεί ότι είναι επιβεβλημένη η επιστροφή των επαγγελματικών εξόδων που προκύπτουν από το καθεστώς τηλεργασίας, πρέπει να ληφθούν υπόψη η πολυπλοκότητα της διαδικασίας τροποποίησης του ΚΥΚ, οι επακόλουθες μακροχρόνιες διαδικασίες βελτίωσης της νομοθεσίας, καθώς και η συγκυρία στην οποία κατέστησαν αναγκαίοι οι περιορισμοί για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19 κατά τον χρόνο έκδοσης της προσβαλλόμενης απόφασης. Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, δεν είναι δυνατόν να προσαφθεί στα θεσμικά όργανα της Ένωσης ότι κακώς δεν τροποποίησαν τον ΚΥΚ κατά τη διάρκεια της πανδημίας, κατά μείζονα δε λόγο διότι τα θεσμικά όργανα έλαβαν πράγματι έκτακτα μέτρα.
Όσον αφορά τον λόγο ακυρώσεως με τον οποίο προβάλλεται, επικουρικώς, παράβαση του άρθρου 71 του ΚΥΚ, στον βαθμό που με την απορριπτική απόφαση επί της διοικητικής ένστασης έγινε δεκτό ότι η συγκεκριμένη διάταξη δεν προβλέπει επιστροφή των εξόδων διαδικτύου και τηλεφωνίας, το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι μολονότι το συγκεκριμένο άρθρο αποσκοπεί πράγματι στο να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να επιβαρύνονται αποκλειστικώς οι υπάλληλοι με τα έξοδα που συνδέονται με την άσκηση των καθηκόντων τους, εντούτοις, η επιστροφή των εξόδων οφείλεται υπό τις προϋποθέσεις που καθορίζονται στο παράρτημα VII του ΚΥΚ, το οποίο απαριθμεί κατά τρόπο εξαντλητικό τις χρηματικές δαπάνες που μπορούν να επιστραφούν. Επιπλέον, αντιθέτως προς τα όσα υποστηρίζει η προσφεύγουσα-ενάγουσα, ούτε η απόφαση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ) της 9ης Ιουνίου 2021, για τη χορήγηση στο προσωπικό της μηνιαίας αποζημίωσης για την κάλυψη των δαπανών που προκύπτουν από την τηλεργασία, ούτε οι κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής σχετικά με την τηλεργασία κατά τη διάρκεια της πανδημίας της νόσου COVID-19, οι οποίες προβλέπουν την επιστροφή, υπό προϋποθέσεις, των εξόδων που σχετίζονται με την αγορά εξοπλισμού κατ’ οίκον γραφείου, αναιρούν τον περιοριστικό χαρακτήρα των ως άνω διατάξεων. Συγκεκριμένα, μολονότι η αρχή της ενότητας της δημόσιας διοίκησης συνεπάγεται ότι όλοι οι μόνιμοι υπάλληλοι και τα μέλη του λοιπού προσωπικού της Ένωσης υπόκεινται σε ενιαίο κανονισμό υπηρεσιακής κατάστασης και ότι, επομένως, το άρθρο 71 και το παράρτημα VII του ΚΥΚ πρέπει να εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο σε αυτούς, τούτο δεν σημαίνει ότι, λόγω της προαναφερθείσας αρχής, τα θεσμικά όργανα οφείλουν να χρησιμοποιούν με τον ίδιο τρόπο την εξουσία εκτίμησης που τους αναγνωρίζει ο εν λόγω κανονισμός υπηρεσιακής κατάστασης. Αντιθέτως, η αρχή της αυτονομίας της οποίας απολαύουν τα θεσμικά όργανα, ως εργοδότες, κατά τη διαχείριση του προσωπικού τους, μπορεί βασίμως να δικαιολογήσει τις διαφορές μεταξύ των περιορισμένων μέτρων που έλαβαν προκειμένου να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να επιβαρυνθούν αποκλειστικώς τα μέλη του προσωπικού τους με τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν κατά την άσκηση των καθηκόντων τους στο πλαίσιο της τηλεργασίας. Το συμπέρασμα αυτό ισχύει κατά μείζονα λόγο επειδή επρόκειτο για μέτρα τα οποία έπρεπε να ληφθούν επειγόντως υπό τις εξαιρετικές περιστάσεις που συνδέονταν με το γενικευμένο και υποχρεωτικό σύστημα τηλεργασίας το οποίο επιβλήθηκε από τα κράτη μέλη για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19.
Όσον αφορά τον λόγο ακυρώσεως με τον οποίο προβάλλεται παραβίαση της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω ευνοϊκότερης μεταχείρισης των μονίμων υπαλλήλων και των μελών του λοιπού προσωπικού της ΕΟΚΕ, το Γενικό Δικαστήριο εκτιμά ότι οι κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής για την τηλεργασία και η απόφαση της ΕΟΚΕ της 9ης Ιουνίου 2021 συνιστούν έκφραση της αρχής της αυτονομίας όσον αφορά τη μεταχείριση των υπαλλήλων τους στο πλαίσιο της εξαιρετικής κατάστασης που συνδεόταν με την πανδημία της νόσου COVID-19, οπότε δεν χωρεί, προς στήριξη λόγου ακυρώσεως ο οποίος αφορά παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης, επίκληση των διαφορών αυτών μεταξύ των μέτρων που έλαβαν τα θεσμικά όργανα, τα λοιπά όργανα και οι οργανισμοί της Ένωσης.
Όσον αφορά τον λόγο με τον οποίο προβάλλεται προσβολή του δικαιώματος σεβασμού της ιδιωτικής ζωής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι η ύπαρξη ή μη περιορισμού του δικαιώματος αυτού πρέπει να εκτιμάται με βάση τον πραγματικό αντίκτυπό του στο ενδιαφερόμενο πρόσωπο και ότι δεν νοείται επέμβαση στην άσκηση δικαιώματος όταν η σχέση μεταξύ του δικαιώματος αυτού και του επίμαχου μέτρου είναι, όπως εν προκειμένω, υπερβολικά έμμεση ή υπερβολικά αβέβαιη για να ληφθεί υπόψη. Στο πλαίσιο αυτό, η προσφεύγουσα-ενάγουσα υποστηρίζει μόνον, χωρίς να προσκομίζει κανένα στοιχείο, ότι το συμβόλαιο που συνήψε με πάροχο πρόσβασης στο διαδίκτυο περιόριζε την πρόσβασή της στο διαδίκτυο σε ιδιωτική και προσωπική χρήση και ότι η απαγόρευση αυτή είχε αναπόφευκτα επιπτώσεις στο δικαίωμά της στον σεβασμό της ιδιωτικής της ζωής και της κατοικίας της.
Τέλος, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το αίτημα ικανοποίησης της ηθικής βλάβης την οποία ισχυρίζεται ότι υπέστη η προσφεύγουσα-ενάγουσα, ελλείψει επαρκών αποδείξεων ως προς την ύπαρξη ή την έκταση της προβαλλόμενης ζημίας.
(
1
)	Κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 1023/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, για την τροποποίηση του κανονισμού υπηρεσιακής κατάστασης των υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και του καθεστώτος που εφαρμόζεται στο λοιπό προσωπικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2013, L 287, σ. 15).