62022CJ0175
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τέταρτο τμήμα)
της 9ης Νοεμβρίου 2023 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Οδηγία 2012/13/ΕΕ – Δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών – Άρθρο 6 – Δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την ποινική κατηγορία – Άρθρο 6, παράγραφος 4 – Αλλαγές στην παρεχόμενη ενημέρωση – Μεταβολή του χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης – Υποχρέωση έγκαιρης ενημέρωσης του κατηγορουμένου και παροχής σε αυτόν της δυνατότητας να εκθέσει τα επιχειρήματά του σχετικά με τον νέο χαρακτηρισμό που εξετάζεται να υιοθετηθεί – Αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης – Δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας – Οδηγία (ΕΕ) 2016/343 – Ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας – Άρθρο 3 – Τεκμήριο αθωότητας – Άρθρο 7, παράγραφος 2 – Δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης – Άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Απαίτηση αμεροληψίας του ποινικού δικαστή – Μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης με πρωτοβουλία του ποινικού δικαστηρίου ή κατόπιν πρότασης του κατηγορουμένου»
Στην υπόθεση C‑175/22,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Spetsializiran nakazatelen sad (ποινικό δικαστήριο ειδικών αρμοδιοτήτων, Βουλγαρία) με απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο την ίδια ημέρα, στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας κατά του
BK,
παρισταμένης της:
Spetsializirana Prokuratura,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τέταρτο τμήμα),
συγκείμενο από τους Κ. Λυκούργο (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, O. Spineanu‑Matei, J.‑C. Bonichot, S. Rodin και L. S. Rossi, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: T. Ćapeta
γραμματέας: R. Stefanova‑Kamisheva, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 2ας Μαρτίου 2023,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους M. Smolek και J. Vláčil,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την E. Rousseva και τον M. Wasmeier,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 25ης Μαΐου 2023,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 6, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 2012/13/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012, σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (ΕΕ 2012, L 142, σ. 1), και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κινηθείσας κατά του BK για πράξεις οι οποίες αρχικώς χαρακτηρίστηκαν ως παθητική δωροδοκία στο κατηγορητήριο που συνέταξε η εισαγγελική αρχή, αλλά τις οποίες το αιτούν δικαστήριο εξετάζει το ενδεχόμενο να χαρακτηρίσει ως απάτη ή ως αθέμιτη άσκηση επιρροής.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
H οδηγία 2012/13
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 3, 9, 14 και 27 έως 29 της οδηγίας 2012/13 έχουν ως εξής:
«(3)
Η υλοποίηση της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης αποφάσεων επί ποινικών υποθέσεων προϋποθέτει ότι τα κράτη μέλη έχουν αμοιβαία εμπιστοσύνη στα αντίστοιχα συστήματα απονομής ποινικής δικαιοσύνης. Ο βαθμός της αμοιβαίας αναγνώρισης εξαρτάται κατά πολύ από μια σειρά παραμέτρων που περιλαμβάνουν μηχανισμούς προστασίας των δικαιωμάτων των υπόπτων ή κατηγορουμένων και τον καθορισμό κοινών ελαχίστων προτύπων, αναγκαίων για τη διευκόλυνση της εφαρμογής της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης.
[…]
(9)
Στο άρθρο 82 παράγραφος 2 [ΣΛΕΕ] προβλέπεται η θέσπιση ελάχιστων κανόνων εφαρμοστέων στα κράτη μέλη προκειμένου να διευκολυνθεί η αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών, καθώς και η αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις που έχουν διασυνοριακές διαστάσεις. Το άρθρο αυτό αναφέρεται στα “δικαιώματα των προσώπων στην ποινική διαδικασία” ως έναν από τους τομείς στους οποίους δύνανται να θεσπιστούν ελάχιστοι κανόνες.
[…]
14.
[…] [Η παρούσα οδηγία, α]ποβλέποντας στην ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών, ορίζει κοινούς στοιχειώδεις κανόνες όσον αφορά την απαιτούμενη ενημέρωση των υπόπτων ή των κατηγορουμένων για την τέλεση αξιόποινης πράξης σχετικά με τα δικαιώματά τους και με την ποινική κατηγορία σε βάρος τους. Η παρούσα οδηγία στηρίζεται στα δικαιώματα που ορίζει ο Χάρτης, ιδίως στα άρθρα 6, 47 και 48, βάσει των άρθρων 5 και 6 της [Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ)] όπως έχουν ερμηνευθεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. […]
[…]
(27)
Ο κατηγορούμενος για τέλεση αξιόποινης πράξης θα πρέπει να λαμβάνει όλες τις πληροφορίες σχετικά με την ποινική κατηγορία προκειμένου να μπορεί να προετοιμάσει την υπεράσπισή του και να διασφαλίζεται ο δίκαιος χαρακτήρας των διαδικασιών.
(28)
Η ενημέρωση του υπόπτου ή κατηγορούμενου για την αξιόποινη πράξη για την οποία φέρεται ως ύποπτος ή κατηγορείται ότι έχει διαπράξει, θα πρέπει να παρέχεται άμεσα και το αργότερο πριν από την πρώτη επίσημη ανάκρισή του από την αστυνομία ή άλλη αρμόδια αρχή, και χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η διενέργεια των ερευνών. Η περιγραφή των πραγματικών περιστατικών, περιλαμβανομένων, όπου είναι γνωστοί, και του χρόνου και τόπου τέλεσης της αξιόποινης πράξης, για τη διάπραξη της οποίας το πρόσωπο είναι ύποπτο ή κατηγορείται, καθώς και του ενδεχόμενου νομικού χαρακτηρισμού της, θα πρέπει να αναφέρονται με επαρκείς λεπτομέρειες σε σχέση με το στάδιο της ποινικής διαδικασίας στο οποίο η περιγραφή αυτή παρέχεται, προκειμένου να διασφαλίζεται ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας και να καθίσταται δυνατή η αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης.
(29)
Όταν κατά τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας, οι λεπτομέρειες της ποινικής κατηγορίας μεταβάλλονται ώστε να επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό η θέση του υπόπτου ή κατηγορουμένου, θα πρέπει αυτός να ενημερώνεται, όπου κρίνεται απαραίτητο, προκειμένου να διασφαλίζεται ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας και εγκαίρως προκειμένου να καθίσταται δυνατή η αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης.»
4
Το άρθρο 1 της οδηγίας 2012/13, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο», ορίζει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία ορίζει κανόνες σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης των υπόπτων ή κατηγορουμένων, σχετικά με τα δικαιώματά τους στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας και τις εναντίον τους κατηγορίες. Ορίζει επίσης κανόνες για το δικαίωμα ενημέρωσης των προσώπων που υπόκεινται στο Ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως σχετικά με τα δικαιώματά τους.»
5
Το άρθρο 3 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με τα δικαιώματα», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν την άμεση ενημέρωση του υπόπτου ή κατηγορούμενου όσον αφορά τουλάχιστον τα ακόλουθα δικονομικά δικαιώματα, όπως ισχύουν δυνάμει του εθνικού τους δικαίου, προκειμένου να διασφαλίσουν την αποτελεσματική άσκησή τους:
α)
το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο·
β)
τυχόν δικαίωμα παροχής νομικών συμβουλών δωρεάν και τις σχετικές προϋποθέσεις τέτοιας παροχής νομικών συμβουλών·
γ)
το δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την ποινική κατηγορία σύμφωνα με το άρθρο 6·
δ)
το δικαίωμα διερμηνείας και μετάφρασης·
ε)
το δικαίωμα σιωπής.»
6
Το άρθρο 6 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την ποινική κατηγορία», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε ο ύποπτος ή κατηγορούμενος να ενημερώνεται για την αξιόποινη πράξη την οποία φέρεται, ή κατηγορείται, ότι διέπραξε. Η ενημέρωση αυτή είναι άμεση και δεόντως λεπτομερής προκειμένου να διασφαλισθούν ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας και η αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης του κατηγορουμένου.
[…]
3.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε το αργότερο με τη διαβίβαση του κατηγορητηρίου στο δικαστήριο να παρέχονται λεπτομερή στοιχεία για την ποινική κατηγορία, συμπεριλαμβανομένης της φύσης και του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης και του είδους της συμμετοχής του κατηγορουμένου.
4.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε ο ύποπτος ή κατηγορούμενος να ενημερώνεται άμεσα για τυχόν αλλαγές στην ενημέρωση η οποία παρέχεται σύμφωνα με το παρόν άρθρο, όταν αυτό απαιτείται προκειμένου να διασφαλιστεί ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας.»
Η οδηγία (ΕΕ) 2016/343
7
Η οδηγία (ΕΕ) 2016/343 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2016, για την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας (ΕΕ 2016, L 65, σ. 1), έχει, μεταξύ άλλων, ως αντικείμενο, κατά το άρθρο της 1, στοιχείο αʹ, τη θέσπιση «κοινών ελάχιστων κανόνων» σχετικά με «ορισμένες πτυχές του δικαιώματος στο τεκμήριο αθωότητας κατά την ποινική διαδικασία».
8
Το άρθρο 3 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Τεκμήριο αθωότητας», ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι τεκμαίρονται αθώοι μέχρις ότου αποδειχτεί η ενοχή τους σύμφωνα με τον νόμο.»
9
Το άρθρο 7 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα σιωπής και δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης», ορίζει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης.»
Το βουλγαρικό δίκαιο
10
Το άρθρο 287, παράγραφος 1, του Nakazatelno-protsesualen kodeks (κώδικα ποινικής δικονομίας), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: NPK), προβλέπει τα εξής:
«Ο εισαγγελέας συντάσσει νέο κατηγορητήριο, αν διαπιστώσει κατά τη διάρκεια της δικαστικής έρευνας ότι συντρέχουν λόγοι ουσιώδους τροποποίησης της ιστορικής βάσης του κατηγορητηρίου ή εφαρμογής νόμου που προβλέπει βαρύτερη ποινή.»
11
Κατά το άρθρο 301, παράγραφος 1, σημείο 2, του NPK, κατά την έκδοση της αποφάσεως, το αρμόδιο δικαστήριο εξετάζει και αποφαίνεται επί του ζητήματος αν η πράξη συνιστά ποινικό αδίκημα και επί του νομικού χαρακτηρισμού της.
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
12
Στις 26 Φεβρουαρίου 2021 η Spetsializirana prokuratura (ειδική εισαγγελία, Βουλγαρία) απέστειλε στο αιτούν δικαστήριο το κατηγορητήριο κατά του BK για πράξεις χαρακτηριζόμενες ως παθητική δωροδοκία, τις οποίες φέρεται να τέλεσε στο πλαίσιο των καθηκόντων του ως αστυνομικού ανακριτικού υπαλλήλου.
13
Σύμφωνα με τις διαπιστώσεις που περιλαμβάνονται στο κατηγορητήριο, ο BK ζήτησε από δύο υπόπτους να του καταβάλουν ορισμένο χρηματικό ποσό, προκειμένου να προβεί στις ακόλουθες δύο πράξεις στο πλαίσιο της άσκησης των καθηκόντων του. Αφενός, ο BK φέρεται να πρότεινε να γνωμοδοτήσει θετικά επί των αιτήσεων των υπόπτων για την επιστροφή οχημάτων τα οποία είχαν πιθανόν χρησιμοποιηθεί για την τέλεση αξιόποινης πράξης και, κατόπιν εισαγγελικής έγκρισης, να τους επιστρέψει τα εν λόγω οχήματα. Αφετέρου, ο BK φέρεται να πρότεινε επίσης στους δύο υπόπτους να μην αποδώσει σε αυτούς την τέλεση της αξιόποινης πράξης για την οποία θεωρούνταν ύποπτοι.
14
Η Spetsializirana prokuratura (ειδική εισαγγελία) χαρακτήρισε τις πράξεις αυτές ως παθητική δωροδοκία τελεσθείσα από αστυνομικό ανακριτικό υπάλληλο διά εκβιασμού με κατάχρηση εξουσίας. Το συγκεκριμένο ποινικό αδίκημα τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή από τρία έως δεκαπέντε έτη, χρηματική ποινή ύψους 25000 βουλγαρικών λεβ (BGN) (περίπου 12500 ευρώ), δήμευση έως και του ημίσεος των περιουσιακών στοιχείων του καταδικασθέντος και στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων.
15
Ο BK αντιτάχθηκε στον χαρακτηρισμό αυτό. Υποστήριξε, συναφώς, ότι οι προσαπτόμενες πράξεις δεν μπορούσαν να θεωρηθούν ως τελεσθείσες στο πλαίσιο των καθηκόντων του, δεδομένου ότι οι εν λόγω πράξεις δεν εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του αστυνομικού ανακριτικού υπαλλήλου αλλά του εισαγγελέα. Κατά συνέπεια, κατά τον BK, ο κατάλληλος χαρακτηρισμός τέτοιων πράξεων ήταν αυτός της απάτης.
16
Το αιτούν δικαστήριο επισήμανε, συναφώς, ότι η προβαλλόμενη μορφή απάτης, η οποία στοιχειοθετείται όταν ο δράστης αποκομίζει περιουσιακό όφελος εις βάρος του θύματος, εκμεταλλευόμενος την πλάνη, την απειρία ή την άγνοιά του θύματος, τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή μέχρι πέντε έτη.
17
Ωστόσο, η Spetsializirana prokuratura (ειδική εισαγγελία) διατήρησε τον χαρακτηρισμό των πράξεων ως παθητικής δωροδοκίας. Το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι, σύμφωνα με τους εθνικούς δικονομικούς κανόνες, εναπόκειται αποκλειστικώς στον εισαγγελέα να καθορίσει την κατηγορία, χωρίς το αρμόδιο δικαστήριο να δύναται να του απευθύνει συναφώς οδηγίες.
18
Ως εκ τούτου, στο πλαίσιο της διαδικασίας της κύριας δίκης, τόσο οι διάδικοι όσο και το αιτούν δικαστήριο επικεντρώθηκαν στην απόδειξη ή την αντίκρουση πράξεων παθητικής δωροδοκίας. Το αιτούν δικαστήριο οφείλει να αποφανθεί επί της κατηγορίας όπως διατυπώθηκε από τον εισαγγελέα, ήτοι επί της κατηγορίας περί παθητικής δωροδοκίας. Ωστόσο, σε περίπτωση που κηρύξει αθώο τον κατηγορούμενο για την κατηγορία της παθητικής δωροδοκίας, θα μπορούσε να εξετάσει το ενδεχόμενο μεταβολής του νομικού χαρακτηρισμού των πραγματικών περιστατικών.
19
Σύμφωνα με τις διευκρινίσεις του αιτούντος δικαστηρίου, η εθνική νομολογία ερμηνεύει το άρθρο 301, παράγραφος 1, σημείο 2, του NPK, σε συνδυασμό με το άρθρο 287, παράγραφος 1, του NPK, υπό την έννοια ότι το αρμόδιο δικαστήριο έχει την εξουσία να κηρύξει τον κατηγορούμενο ένοχο βάσει διαφορετικού νομικού χαρακτηρισμού από εκείνον που είχε αρχικώς γίνει δεκτός στο κατηγορητήριο, υπό την προϋπόθεση, αφενός, ότι ο νέος αυτός χαρακτηρισμός δεν συνεπάγεται ουσιώδη μεταβολή της ιστορικής βάσης του κατηγορητηρίου και, αφετέρου, ότι δεν συνεπάγεται την επιβολή αυστηρότερης ποινής σε σχέση με την αξιόποινη πράξη που προκύπτει από τον αρχικό χαρακτηρισμό που υιοθέτησε ο εισαγγελέας.
20
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, κατ’ εφαρμογήν της ανωτέρω νομολογίας, θα μπορούσε, επομένως, να δεχθεί, στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, τον χαρακτηρισμό της απάτης, όπως προτείνει ο BK, δεδομένου ότι το αδίκημα αυτό τιμωρείται με ποινή ελαφρύτερη από εκείνη η οποία επιβάλλεται σε περίπτωση παθητικής δωροδοκίας.
21
Το αιτούν δικαστήριο προσθέτει ότι θα μπορούσε επίσης να εξετάσει το ενδεχόμενο μεταβολής του νομικού χαρακτηρισμού των προσαπτομένων πράξεων σε αθέμιτη άσκηση επιρροής. Συγκεκριμένα, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ο BK ζήτησε από τους υπόπτους την καταβολή ενός χρηματικού ποσού προκειμένου να επηρεάσει τις αποφάσεις του εισαγγελέα στο πλαίσιο της ασκήσεως των καθηκόντων του, ούτως ώστε αυτός να εγκρίνει την επιστροφή των οχημάτων τους και να μην προβεί στην απαγγελία κατηγορίας εις βάρος τους. Η ποινή για την αξιόποινη πράξη της αθέμιτης άσκησης επιρροής είναι ομοίως ελαφρύτερη από εκείνη η οποία προβλέπεται για την αξιόποινη πράξη της παθητικής δωροδοκίας, ήτοι στερητική της ελευθερίας ποινή έως έξι έτη ή χρηματική ποινή ύψους 5000 BGN (περίπου 2500 ευρώ).
22
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, ωστόσο, ότι δεν υφίσταται καμία εγγύηση όσον αφορά την προστασία των δικαιωμάτων υπεράσπισης όταν το αρμόδιο δικαστήριο αποφασίζει να καταδικάσει τον κατηγορούμενο βάσει διαφορετικού νομικού χαρακτηρισμού των πραγματικών περιστατικών από εκείνον ο οποίος είχε αρχικώς γίνει δεκτός στο κατηγορητήριο που συνέταξε ο εισαγγελέας. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο δεν υποχρεούται να ενημερώσει προηγουμένως τον κατηγορούμενο ούτε να του παράσχει τη δυνατότητα να εκθέσει τα επιχειρήματά του σχετικά με τον νέο χαρακτηρισμό στον οποίο εξετάζει το ενδεχόμενο να προβεί. Στην πράξη, ο κατηγορούμενος λαμβάνει γνώση του νέου αυτού χαρακτηρισμού με την καταδικαστική απόφαση.
23
Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο εκφράζει αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον μια τέτοια πρακτική συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης. Ειδικότερα, στο πλαίσιο του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η έκδοση καταδικαστικής αποφάσεως βάσει χαρακτηρισμού των αξιόποινων πράξεων για τον οποίο ο κατηγορούμενος δεν ενημερώθηκε προηγουμένως συνάδει με το άρθρο 6, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 2012/13.
24
Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά τις απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη.
25
Κατά το αιτούν δικαστήριο, η υποχρέωση που ενδεχομένως υπέχει, βάσει της απαντήσεως στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, να ενημερώσει τον κατηγορούμενο σχετικά με τη δυνατότητα να προβεί σε διαφορετικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών από εκείνον τον οποίο είχε αρχικώς προτείνει ο εισαγγελέας θα μπορούσε να θέσει υπό αμφισβήτηση την αμεροληψία του καθώς και τον δίκαιο χαρακτήρα της διαδικασίας. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο εξετάζει δύο περιπτώσεις.
26
Αφενός, αν το αρμόδιο δικαστήριο ενημερώσει τον κατηγορούμενο για τη δυνατότητα που αυτό έχει να προβεί, με δική του πρωτοβουλία, σε άλλον χαρακτηρισμό, όπως σε χαρακτηρισμό της πράξεως ως αθέμιτης ασκήσεως επιρροής, στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, το εν λόγω δικαστήριο αναλαμβάνει, στην πράξη, τον ρόλο του εισαγγελέα. Κατά το αιτούν δικαστήριο, ωστόσο, η αμεροληψία ενός δικαστηρίου το οποίο, με δική του πρωτοβουλία, προτείνει ένα νέο νομικό χαρακτηρισμό και στη συνέχεια εκδίδει καταδικαστική απόφαση βάσει του χαρακτηρισμού αυτού θα μπορούσε να αμφισβητηθεί ακόμη και αν το εν λόγω δικαστήριο έχει προηγουμένως παράσχει στον κατηγορούμενο τη δυνατότητα να υπερασπιστεί τον εαυτό του σχετικά.
27
Αφετέρου, κατά το αιτούν δικαστήριο, αν το αρμόδιο δικαστήριο ενημερώσει τον κατηγορούμενο για τη δυνατότητα να στηριχθεί σε έναν χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών που προτείνει ο ίδιος ο κατηγορούμενος, όπως ο χαρακτηρισμός της πράξεως ως απάτης στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, τούτο θα μπορούσε να συνεπάγεται προσβολή του δικαιώματος μη αυτοενοχοποίησης καθώς και παράβαση των κανόνων της δίκαιης δίκης.
28
Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο υπογράμμισε ότι, στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, ο BK δεν ομολόγησε την ενοχή του για την αξιόποινη πράξη της απάτης, αλλά περιορίστηκε να αναφέρει ότι τα πραγματικά περιστατικά, όπως αυτά παρατίθενται από τον εισαγγελέα, έπρεπε να χαρακτηριστούν ως απάτη και όχι ως παθητική δωροδοκία.
29
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Spetsializiran nakazatelen sad (ποινικό δικαστήριο ειδικών αρμοδιοτήτων, Βουλγαρία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Αντιβαίνει προς το άρθρο 6, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 2012/13 η ερμηνεία εθνικών κανόνων –άρθρου 301, παράγραφος 1, σημείο 2, του [NPK] σε συνδυασμό με το άρθρο 287, παράγραφος 1, του [NPK]– από τα εθνικά δικαστήρια βάσει της οποίας το δικαστήριο μπορεί με την απόφασή του να προσδώσει στην αξιόποινη πράξη νομικό χαρακτηρισμό διαφορετικό από εκείνον του κατηγορητηρίου, εφόσον τούτο δεν συνεπάγεται τον χαρακτηρισμό της ως πράξης που επισείει βαρύτερη ποινή, για τον λόγο ότι πριν από την έκδοση της αποφάσεως ο κατηγορούμενος δεν ενημερώθηκε δεόντως για τον νέο διαφορετικό νομικό χαρακτηρισμό και δεν είχε τη δυνατότητα να υπερασπιστεί τον εαυτό του έναντι αυτού;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης: απαγορεύεται δυνάμει του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη στο δικαστήριο να ενημερώσει τον κατηγορούμενο ότι η απόφαση που το ίδιο θα εκδώσει επί της ουσίας ενδέχεται να στηρίζεται σε διαφορετικό νομικό χαρακτηρισμό της αποδιδόμενης πράξης και, επιπλέον, να του παράσχει τη δυνατότητα να προετοιμάσει αναλόγως την υπεράσπισή του, για τον λόγο ότι η απόδοση του ως άνω διαφορετικού νομικού χαρακτηρισμού δεν έγινε με πρωτοβουλία της εισαγγελίας;»
30
Με έγγραφο της 5ης Αυγούστου 2022, το Sofiyski gradski sad (πλημμελειοδικείο Σόφιας, Βουλγαρία) ενημέρωσε το Δικαστήριο ότι, κατόπιν νομοθετικής τροποποίησης η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 27 Ιουλίου 2022, καταργήθηκε το Spetsializiran nakazatelen sad (ποινικό δικαστήριο ειδικών αρμοδιοτήτων) και ορισμένες από τις ποινικές υποθέσεις που υπάγονταν στην αρμοδιότητά του, συμπεριλαμβανομένης της υποθέσεως της κύριας δίκης, παραπέμφθηκαν, από την ημερομηνία αυτή, στο Sofiyski gradski sad (πλημμελειοδικείο Σόφιας).
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
31
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 6, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 2012/13 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομολογία η οποία επιτρέπει σε δικαστήριο αποφαινόμενο επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση να δεχθεί νομικό χαρακτηρισμό των αξιόποινων πράξεων διαφορετικό από εκείνον που είχε αρχικώς δεχθεί η εισαγγελική αρχή, οσάκις ο νέος χαρακτηρισμός δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια την επιβολή αυστηρότερης ποινής, χωρίς προηγουμένως να ενημερώσει τον κατηγορούμενο για τον νέο χαρακτηρισμό στον οποίο εξετάζει το ενδεχόμενο να προβεί και, κατά συνέπεια, χωρίς να του παράσχει τη δυνατότητα να ασκήσει τα δικαιώματα υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό σε σχέση με τη νέα αξιόποινη πράξη για την οποία δέχεται, κατά τα ανωτέρω, ότι πρόκειται.
32
Όπως προκύπτει από το άρθρο της 1, η οδηγία 2012/13, η οποία εκδόθηκε βάσει του άρθρου 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, θεσπίζει κοινούς ελάχιστους κανόνες όσον αφορά την ενημέρωση των υπόπτων ή κατηγορουμένων για την τέλεση αξιόποινης πράξης σχετικά με τα δικαιώματά τους και τις εναντίον τους κατηγορίες.
33
Όπως προκύπτει από τον συνδυασμό των άρθρων 3 και 6 της οδηγίας 2012/13, το κατά το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής δικαίωμα ενημέρωσης αφορά τουλάχιστον δύο διακριτά δικαιώματα. Αφενός, οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι πρέπει, σύμφωνα με το άρθρο 3 της οδηγίας, να ενημερώνονται, τουλάχιστον, για ορισμένα δικονομικά δικαιώματα που απαριθμούνται στην εν λόγω διάταξη και περιλαμβάνουν το δικαίωμα προσβάσεως σε δικηγόρο, το δικαίωμα παροχής νομικών συμβουλών δωρεάν και τις σχετικές προϋποθέσεις παροχής τέτοιων νομικών συμβουλών, το δικαίωμα ενημερώσεως σχετικά με την ποινική κατηγορία, το δικαίωμα διερμηνείας και μεταφράσεως καθώς και το δικαίωμα σιωπής. Αφετέρου, το άρθρο 6 της εν λόγω οδηγίας ορίζει κανόνες που αφορούν το δικαίωμα ενημερώσεως σχετικά με την ποινική κατηγορία (πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουνίου 2019, Moro, C‑646/17, EU:C:2019:489, σκέψη 43).
34
Σκοπός των εν λόγω κανόνων είναι, όπως επιβεβαιώνεται από τις αιτιολογικές σκέψεις 27 έως 29 της οδηγίας 2012/13, να διασφαλίσουν τον δίκαιο χαρακτήρα της διαδικασίας και να καταστήσουν δυνατή την αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης (πρβλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2018, Kolev κ.λπ., C‑612/15, EU:C:2018:392, σκέψη 89).
35
Ο σκοπός αυτός επιτάσσει, μεταξύ άλλων, να λαμβάνει ο κατηγορούμενος λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με την κατηγορία, συμπεριλαμβανομένης της φύσης και του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης, εγκαίρως, σε χρόνο που του επιτρέπει να προετοιμάσει αποτελεσματικά την υπεράσπισή του, όπως προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας 2012/13 (πρβλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2018, Kolev κ.λπ., C‑612/15, EU:C:2018:392, σκέψη 90).
36
Ο εν λόγω σκοπός καθώς και η ομαλή διεξαγωγή της διαδικασίας προϋποθέτουν ότι ο κατηγορούμενος, ή ο συνήγορός του, έχει ενημερωθεί ακριβώς για τα πραγματικά περιστατικά που έχουν γίνει δεκτά σε βάρος του και για τον νομικό χαρακτηρισμό τους, προκειμένου να λάβει μέρος με ουσιαστικό τρόπο στη συζήτηση αυτή, τηρουμένης της αρχής της εκατέρωθεν ακρόασης και της ισότητας των όπλων, κατά τρόπον ώστε να υποστηρίξει αποτελεσματικά τη θέση του (πρβλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2018, Kolev κ.λπ., C‑612/15, EU:C:2018:392, σκέψεις 92 και 93).
37
Εν προκειμένω, από τη διατύπωση του πρώτου ερωτήματος καθώς και από τις πληροφορίες που περιέχονται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς το περιεχόμενο της υποχρεώσεως που υπέχει δικαστήριο, το οποίο αποφαίνεται επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση, να ενημερώσει τον κατηγορούμενο για τη μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού των αξιόποινων πράξεων.
38
Συναφώς, το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι είναι δυνατή η εκ των υστέρων τροποποίηση των πληροφοριών σχετικά με την κατηγορία που έχουν διαβιβαστεί στην υπεράσπιση, ιδίως όσον αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό των προσαπτόμενων πραγματικών περιστατικών. Ωστόσο, τέτοιες τροποποιήσεις πρέπει να γνωστοποιούνται στον κατηγορούμενο ή στον συνήγορό του σε χρόνο κατά τον οποίο αυτοί έχουν ακόμη τη δυνατότητα να αντιδράσουν αποτελεσματικά, πριν από το στάδιο της διασκέψεως. H εν λόγω δυνατότητα έχει προβλεφθεί στο άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας 2012/13, κατά το οποίο ο κατηγορούμενος πρέπει να ενημερώνεται άμεσα για τυχόν αλλαγές στην ενημέρωση που παρέχεται σύμφωνα με το άρθρο αυτό, οι οποίες προκύπτουν κατά τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας, όταν αυτό απαιτείται προκειμένου να διασφαλιστεί ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας [απόφαση της 21ης Οκτωβρίου 2021, ZX (Τακτοποίηση του κατηγορητηρίου), C‑282/20, EU:C:2021:874, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
39
Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 29 της ως άνω οδηγίας αναφέρει ότι, όταν, κατά την πορεία της ποινικής διαδικασίας, οι λεπτομέρειες της ποινικής κατηγορίας μεταβάλλονται ώστε να επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό η θέση του υπόπτου ή κατηγορουμένου, θα πρέπει αυτός να ενημερώνεται, όπου κρίνεται απαραίτητο, προκειμένου να διασφαλίζεται ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας, και εγκαίρως, προκειμένου να καθίσταται δυνατή η αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης.
40
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να υπογραμμιστεί η καθοριστική σημασία της γνωστοποιήσεως του νομικού χαρακτηρισμού της παραβάσεως για την αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης. Πράγματι, η γνωστοποίηση αυτή στον κατηγορούμενο, ή στον συνήγορό του, είναι απαραίτητη προκειμένου αυτός να είναι σε θέση να κατανοήσει την πράξη η οποία του αποδίδεται, να οργανώσει αναλόγως την υπεράσπισή του και, ενδεχομένως, να αμφισβητήσει την ενοχή του επιχειρώντας να αποδείξει την απουσία ενός ή περισσοτέρων στοιχείων της ειδικής υπόστασης της προσαπτόμενης αξιόποινης πράξης.
41
Κατά συνέπεια, κάθε μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού των πραγματικών περιστατικών από το δικαστήριο που αποφαίνεται επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά την άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης καθώς και τον δίκαιο χαρακτήρα της διαδικασίας κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 4, της οδηγίας 2012/13.
42
Τούτο συμβαίνει, αφενός, όταν η κατά τον νέο χαρακτηρισμό που πρόκειται να υιοθετηθεί αξιόποινη πράξη περιλαμβάνει νέα στοιχεία ειδικής υπόστασης επί των οποίων ο κατηγορούμενος δεν είχε ακόμη την ευκαιρία να εκθέσει τα επιχειρήματά του.
43
Σε μια τέτοια περίπτωση, είναι προδήλως αναγκαίο, για τη διασφάλιση του δίκαιου χαρακτήρα της διαδικασίας, όπως απαιτείται από το άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας 2012/13, το ποινικό δικαστήριο που αποφαίνεται επί της ουσίας να ενημερώσει εγκαίρως τον κατηγορούμενο ή τον συνήγορό του για τον νέο χαρακτηρισμό στον οποίο εξετάζει το ενδεχόμενο να προβεί, σε χρόνο που να του επιτρέπει να προετοιμάσει αποτελεσματικά την υπεράσπισή του, και να παράσχει στο εν λόγω πρόσωπο τη δυνατότητα να ασκήσει συναφώς τα δικαιώματα υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό.
44
Εν προκειμένω, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο προτίθεται να απορρίψει τον χαρακτηρισμό της πράξεως ως παθητικής δωροδοκίας διά εκβιασμού με κατάχρηση εξουσίας εκ μέρους του αστυνομικού ανακριτικού υπαλλήλου, τον οποίο είχε αρχικώς δεχθεί η Spetsializirana prokuratura (ειδική εισαγγελία), και να χαρακτηρίσει την πράξη ως απάτη ή ως αθέμιτη άσκηση επιρροής. Πλην όμως, οι δύο τελευταίες αξιόποινες πράξεις περιλαμβάνουν στοιχεία ειδικής υπόστασης επί των οποίων ο ΒΚ δεν είχε ακόμη την ευκαιρία να εκθέσει τα επιχειρήματά του.
45
Αφετέρου, ακόμη και στην περίπτωση που η κατά τον νέο χαρακτηρισμό που πρόκειται να υιοθετηθεί αξιόποινη πράξη δεν περιέχει κάποιο νέο στοιχείο ειδικής υπόστασης σε σχέση με την αξιόποινη πράξη η οποία είχε γίνει προηγουμένως δεκτή, όπερ σημαίνει ότι ο κατηγορούμενος είχε την ευκαιρία, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, να εκθέσει τα επιχειρήματά του σε σχέση με το σύνολο των στοιχείων της ειδικής υπόστασης της νέας αυτής αξιόποινης πράξης, η μεταβολή του χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης από το ποινικό δικαστήριο που αποφαίνεται επί της ουσίας ενδέχεται, παρά ταύτα, να έχει σημαντικό αντίκτυπο στην άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης. Πράγματι, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ο κατηγορούμενος στον οποίο γνωστοποιείται ο νέος χαρακτηρισμός που σκοπεύει να υιοθετήσει το δικαστήριο να οργανώσει διαφορετικά την υπεράσπισή του.
46
Πρέπει επίσης να υπογραμμιστεί ότι, στο πλαίσιο αυτό, ουδεμία επιρροή ασκεί το γεγονός ότι ο νέος χαρακτηρισμός δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια την επιβολή αυστηρότερης ποινής. Πράγματι, ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας απαιτεί να μπορεί ο κατηγορούμενος να ασκήσει πλήρως τα δικαιώματα υπεράσπισης. Ωστόσο, η μεγαλύτερη ή μικρότερη αυστηρότητα της απειλούμενης ποινής δεν έχει σχέση με το ζήτημα κατά πόσον τα δικαιώματα αυτά κατέστη δυνατό να ασκηθούν.
47
Κατά συνέπεια, δικαστήριο το οποίο αποφαίνεται επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση οφείλει, στην περίπτωση που προτίθεται να προβεί σε μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης, να ενημερώσει τον κατηγορούμενο ή τον συνήγορό του για τον νέο χαρακτηρισμό που σκοπεύει να υιοθετήσει σε χρόνο και υπό συνθήκες που να επιτρέπουν στο εν λόγω πρόσωπο να προετοιμάσει αποτελεσματικά την υπεράσπισή του και να του παράσχει τη δυνατότητα να ασκήσει συναφώς τα δικαιώματα υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό υπό το πρίσμα του νέου αυτού χαρακτηρισμού, προκειμένου να διασφαλιστεί ο δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 4, της οδηγίας 2012/13. Η ανάγκη χορηγήσεως προθεσμίας στον κατηγορούμενο για να προετοιμάσει ή να αναθεωρήσει την υπεράσπισή του σε ένα τέτοιο πλαίσιο, καθώς και η διάρκεια της προθεσμίας αυτής αποτελούν στοιχεία τα οποία πρέπει να καθορίζονται από το εν λόγω δικαστήριο υπό το πρίσμα του συνόλου των συναφών περιστάσεων.
48
Η ερμηνεία που παρατίθεται στην προηγούμενη σκέψη επιβεβαιώνεται από τους σκοπούς της οδηγίας 2012/13. Πράγματι, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές της σκέψεις 3, 9 και 14, η οδηγία, με τη θέσπιση κοινών ελάχιστων προτύπων όσον αφορά την ενημέρωση των υπόπτων ή κατηγορουμένων για την τέλεση αξιόποινης πράξης σχετικά με τα δικαιώματά τους και την εναντίον τους κατηγορία, αποσκοπεί στην ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών και, ως εκ τούτου, στη διευκόλυνση της αμοιβαίας αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών σε ποινικές υποθέσεις.
49
Όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν η γενική εισαγγελέας με τα σημεία 59 έως 71 των προτάσεών της, η ερμηνεία που έγινε δεκτή στη σκέψη 47 της παρούσας αποφάσεως, η οποία λαμβάνει τη μορφή ενός σαφούς και απλού κανόνα εφαρμογής όσον αφορά την υποχρέωση του αποφαινόμενου επί της ουσίας δικαστηρίου σε ποινική υπόθεση να ενημερώσει εγκαίρως τον κατηγορούμενο όταν προτίθεται να προβεί σε νέο χαρακτηρισμό του αδικήματος, συμβάλλει στον σεβασμό των δικαιωμάτων υπεράσπισης καθώς και στον δίκαιο χαρακτήρα της ποινικής διαδικασίας στα κράτη μέλη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η ως άνω ερμηνεία ενισχύει την αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών μελών και, συνακόλουθα, διευκολύνει την αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών σε ποινικές υποθέσεις, σύμφωνα με τους σκοπούς που επιδιώκει η οδηγία.
50
Κατόπιν του συνόλου των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας 2012/13 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομολογία η οποία επιτρέπει σε δικαστήριο αποφαινόμενο επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση να δεχθεί νομικό χαρακτηρισμό των αξιόποινων πράξεων διαφορετικό από εκείνον που είχε αρχικώς δεχθεί η εισαγγελική αρχή, χωρίς να ενημερώσει εγκαίρως τον κατηγορούμενο για τον νέο χαρακτηρισμό στον οποίο εξετάζει το ενδεχόμενο να προβεί, σε χρόνο και υπό συνθήκες που να του επιτρέπουν να προετοιμάσει αποτελεσματικά την υπεράσπισή του και, κατά συνέπεια, χωρίς να του παράσχει τη δυνατότητα να ασκήσει τα δικαιώματα υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό υπό το πρίσμα του νέου αυτού χαρακτηρισμού. Στο πλαίσιο αυτό, ουδεμία επιρροή ασκεί το γεγονός ότι ο εν λόγω χαρακτηρισμός δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια την επιβολή ποινής αυστηρότερης από εκείνη η οποία επιβάλλεται για την αξιόποινη πράξη για την οποία είχε αρχικώς διωχθεί ο κατηγορούμενος.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
51
Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου την οποία θεσπίζει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο απόκειται να δώσει στον εθνικό δικαστή χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επίλυσης της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο έχει τη δυνατότητα να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα προδικαστικά ερωτήματα που του υποβάλλονται. Επιπλέον, το Δικαστήριο ενδέχεται να χρειαστεί να λάβει υπόψη κανόνες του δικαίου της Ένωσης στους οποίους δεν αναφέρθηκε ο εθνικός δικαστής με το ερώτημά του. Πράγματι, το γεγονός ότι, από τυπικής απόψεως, ένα εθνικό δικαστήριο διατύπωσε προδικαστικό ερώτημα παραπέμποντας σε ορισμένες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης δεν εμποδίζει το Δικαστήριο να του παράσχει όλα τα ερμηνευτικά στοιχεία που μπορούν να είναι χρήσιμα για να αποφανθεί επί της υποθέσεως της οποίας έχει επιληφθεί, ανεξαρτήτως του αν στα υποβληθέντα ερωτήματα γίνεται μνεία των στοιχείων αυτών [απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Ministre de la Transition écologique και Premier ministre (Ευθύνη του Δημοσίου για την ατμοσφαιρική ρύπανση), C‑61/21, EU:C:2022:1015, σκέψη 34].
52
Εν προκειμένω, από τις διευκρινίσεις του αιτούντος δικαστηρίου προκύπτει ότι αυτό διατηρεί αμφιβολίες, σε περίπτωση μεταβολής του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης από το δικαστήριο που αποφαίνεται επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση, ως προς την αμεροληψία του τελευταίου δικαστηρίου, όταν ο νέος χαρακτηρισμός υιοθετείται με δική του πρωτοβουλία, και ως προς τον σεβασμό του δικαιώματος μη αυτοενοχοποίησης, όταν ο νέος χαρακτηρισμός προτείνεται από τον κατηγορούμενο.
53
Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι το άρθρο 3 και το άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2016/343 εγγυώνται, αντιστοίχως, το τεκμήριο αθωότητας και το δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης.
54
Κατά συνέπεια, λαμβανομένης υπόψη της νομολογίας που υπομνήσθηκε στη σκέψη 51 της παρούσας αποφάσεως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 3 και 7 της οδηγίας 2016/343, καθώς και το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία η οποία επιτρέπει σε δικαστήριο αποφαινόμενο επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση να δεχθεί, με δική του πρωτοβουλία ή κατόπιν προτάσεως του κατηγορουμένου, διαφορετικό νομικό χαρακτηρισμό των αξιόποινων πράξεων από εκείνον τον οποίο είχε αρχικώς υιοθετήσει η εισαγγελική αρχή, ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία το εν λόγω δικαστήριο ενημέρωσε εγκαίρως τον κατηγορούμενο για τον νέο χαρακτηρισμό στον οποίο εξέταζε το ενδεχόμενο να προβεί, σε χρόνο και υπό συνθήκες που του επέτρεψαν να προετοιμάσει αποτελεσματικά την υπεράσπισή του, και, ως εκ τούτου, παρέσχε στο εν λόγω πρόσωπο τη δυνατότητα να ασκήσει τα δικαιώματα υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό σε σχέση με τον νέο χαρακτηρισμό που υιοθετήθηκε κατά τα ανωτέρω.
55
Πρώτον, υπογραμμίζεται ότι κανόνας του εθνικού δικαίου ο οποίος επιτρέπει σε δικαστήριο αποφαινόμενο επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση να προβεί σε μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης δεν μπορεί, αφ’ εαυτού, να θέσει υπό αμφισβήτηση το τεκμήριο αθωότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 3 της οδηγίας 2016/343 ή την αμεροληψία του εν λόγω δικαστηρίου κατά την έννοια του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη, τούτο δε ακόμη και όταν ο νέος χαρακτηρισμός υιοθετήθηκε με πρωτοβουλία του δικαστηρίου.
56
Συναφώς, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι το δίκαιο κράτους μέλους μπορεί να παρέχει στα αποφαινόμενα επί της ουσίας ποινικά δικαστήρια τη δυνατότητα μεταβολής του νομικού χαρακτηρισμού των πραγματικών περιστατικών στο πλαίσιο της υποθέσεως της οποίας έχουν επιληφθεί, υπό την προϋπόθεση ότι διασφαλίζουν ότι οι κατηγορούμενοι είχαν τη δυνατότητα να ασκήσουν συναφώς τα δικαιώματά τους υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό, έχοντας ενημερωθεί εγκαίρως για τον λόγο της κατηγορίας, δηλαδή για τα ουσιώδη πραγματικά περιστατικά τα οποία τους προσάπτονται και στα οποία στηρίζεται η κατηγορία, αλλά και για τον νομικό χαρακτηρισμό των εν λόγω πραγματικών περιστατικών και δη λεπτομερώς (πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουνίου 2019, Moro, С-646/17, EU:C:2019:489, σκέψη 55).
57
Πράγματι, το γεγονός ότι ένα δικαστήριο που αποφαίνεται επί της ουσίας αποφασίζει να προβεί σε μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης, χωρίς παρέμβαση συναφώς της εισαγγελικής αρχής, υποδηλώνει ότι το δικαστήριο αυτό εκτιμά ότι τα προσαπτόμενα πραγματικά περιστατικά θα μπορούσαν, εφόσον αποδειχθούν αληθή, να αντιστοιχούν στον νέο αυτό χαρακτηρισμό, και όχι ότι το εν λόγω δικαστήριο έχει ήδη λάβει θέση επί της ενοχής του κατηγορουμένου.
58
Δεύτερον, όσον αφορά το δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2016/343, το γεγονός ότι ο κατηγορούμενος προτείνει νέο χαρακτηρισμό των προσαπτόμενων σε αυτόν πράξεων δεν συνεπάγεται, αφ’ εαυτού, ότι το εν λόγω πρόσωπο αναγνωρίζει την ενοχή του υπό το πρίσμα του νέου χαρακτηρισμού.
59
Κατά τα λοιπά, στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, το αιτούν δικαστήριο υπογράμμισε ότι, μολονότι ο BK είχε επισημάνει ότι τα πραγματικά περιστατικά που εξέθεσε η Spetsializirana prokuratura (ειδική εισαγγελία) έπρεπε να χαρακτηριστούν ως απάτη και όχι ως παθητική δωροδοκία, εντούτοις δεν είχε παραδεχθεί την ενοχή του για την αξιόποινη πράξη της απάτης.
60
Εν πάση περιπτώσει, κανένας κανόνας του δικαίου της Ένωσης δεν απαγορεύει σε κατηγορούμενο να παραδεχθεί ότι τέλεσε αξιόποινη πράξη.
61
Κατόπιν των προεκτεθέντων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι τα άρθρα 3 και 7 της οδηγίας 2016/343 καθώς και το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία η οποία επιτρέπει σε δικαστήριο αποφαινόμενο επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση να δεχθεί, με δική του πρωτοβουλία ή κατόπιν προτάσεως του κατηγορουμένου, διαφορετικό νομικό χαρακτηρισμό των αξιόποινων πράξεων από εκείνον τον οποίο είχε αρχικώς δεχθεί η εισαγγελική αρχή, εφόσον το δικαστήριο αυτό έχει ενημερώσει εγκαίρως τον κατηγορούμενο για τον νέο νομικό χαρακτηρισμό στον οποίο εξέταζε το ενδεχόμενο να προβεί, σε χρόνο και υπό συνθήκες που του επέτρεψαν να προετοιμάσει αποτελεσματικά την υπεράσπισή του, και, ως εκ τούτου, παρέσχε στο εν λόγω πρόσωπο τη δυνατότητα να ασκήσει τα δικαιώματα υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό σε σχέση με τον νέο χαρακτηρισμό που υιοθετήθηκε κατά τα ανωτέρω.
Επί των δικαστικών εξόδων
62
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας 2012/13/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012, σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών,
έχει την έννοια ότι:
αντιτίθεται σε εθνική νομολογία η οποία επιτρέπει σε δικαστήριο αποφαινόμενο επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση να δεχθεί νομικό χαρακτηρισμό των αξιόποινων πράξεων διαφορετικό από εκείνον που είχε αρχικώς δεχθεί η εισαγγελική αρχή, χωρίς να ενημερώσει εγκαίρως τον κατηγορούμενο για τον νέο χαρακτηρισμό στον οποίο εξετάζει το ενδεχόμενο να προβεί, σε χρόνο και υπό συνθήκες που να του επιτρέπουν να προετοιμάσει αποτελεσματικά την υπεράσπισή του και, κατά συνέπεια, χωρίς να του παράσχει τη δυνατότητα να ασκήσει τα δικαιώματα υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό υπό το πρίσμα του νέου αυτού χαρακτηρισμού. Στο πλαίσιο αυτό, ουδεμία επιρροή ασκεί το γεγονός ότι ο εν λόγω χαρακτηρισμός δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια την επιβολή ποινής αυστηρότερης από εκείνη η οποία επιβάλλεται για την αξιόποινη πράξη για την οποία είχε αρχικώς διωχθεί ο κατηγορούμενος.
2)
Τα άρθρα 3 και 7 της οδηγίας (ΕΕ) 2016/343 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2016, για την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, καθώς και το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία η οποία επιτρέπει σε δικαστήριο αποφαινόμενο επί της ουσίας σε ποινική υπόθεση να δεχθεί, με δική του πρωτοβουλία ή κατόπιν προτάσεως του κατηγορουμένου, διαφορετικό νομικό χαρακτηρισμό των αξιόποινων πράξεων από εκείνον τον οποίο είχε αρχικώς δεχθεί η εισαγγελική αρχή, εφόσον το δικαστήριο αυτό έχει ενημερώσει εγκαίρως τον κατηγορούμενο για τον νέο νομικό χαρακτηρισμό στον οποίο εξέταζε το ενδεχόμενο να προβεί, σε χρόνο και υπό συνθήκες που του επέτρεψαν να προετοιμάσει αποτελεσματικά την υπεράσπισή του, και, ως εκ τούτου, παρέσχε στον κατηγορούμενο τη δυνατότητα να ασκήσει τα δικαιώματα υπεράσπισης κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό σε σχέση με τον νέο χαρακτηρισμό που υιοθετήθηκε κατά τα ανωτέρω.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.