62006CC0450
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ELEANOR SHARPSTON
przedstawiona w dniu 25 października 2007 r. (
1
)
Sprawa C-450/06
Varec SA
przeciwko
État belge
„Zamówienia publiczne — Odwołania — Dyrektywa 89/665/EWG — Skuteczny środek odwoławczy — Pojęcie — Równowaga między zasadą kontradyktoryjności a prawem do przestrzegania tajemnicy handlowej — Ochrona przez organ powołany do rozpoznania odwołania poufności informacji podanych przez podmioty gospodarcze”
1.
Belgijska Conseil d’État (rada stanu) zmierza do ustalenia, czy organ rozpatrujący odwołanie dotyczące procedury udzielania zamówienia publicznego jest zobowiązany do ochrony poufności tajemnic handlowych, mając jednocześnie prawo do uwzględnienia materiału dowodowego zawierającego tego typu informacje.
2.
Kwestia ta uwypukla konflikt pomiędzy przysługującym jednej stronie prawem do żądania przedstawienia i udostępnienia odpowiednich dowodów, a przysługującym drugiej stronie prawem do zachowania poufności niektórych informacji wobec konkurencji.
Uregulowania wspólnotowe
3.
Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 89/665/EWG (
2
) nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia, w odniesieniu do procedur objętych dyrektywami dotyczącymi koordynacji, procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi (
3
), aby decyzje podejmowane przez instytucje zamawiające podlegały efektywnemu oraz możliwie szybkiemu postępowaniu odwoławczemu, zgodnie z warunkami określonymi w pozostałych postanowieniach dyrektywy, jeżeli zachodzi podejrzenie, że mogło dojść do naruszenia prawa wspólnotowego w dziedzinie zamówień publicznych lub przepisów krajowych wdrażających to prawo.
4.
Dyrektywa określa warunki, jakie należy spełnić w odniesieniu do takich procedur odwoławczych, aby zapewnić szybkie i efektywne działanie zgodne z prawem wspólnotowym. Dyrektywa milczy jednak na temat traktowania informacji poufnych zawartych w przedkładanej lub żądanej dokumentacji stanowiącej materiał dowodowy. Na podstawie art. 2 ust. 8 organ odwoławczy zobowiązany jest do przeprowadzenia „postępowania, w którym wysłuchane [zostaną] obie strony”.
5.
W czasie trwania postępowania o udzielenie zamówienia publicznego będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym kwestie poufności na etapie udzielania zamówienia publicznego na dostawy regulowała dyrektywa 93/36 (
4
), a w szczególności jej art. 15 ust. 2, który stanowił: „instytucje zamawiające w pełni uwzględniają poufny charakter wszystkich informacji przedstawionych przez dostawców”. Ponadto art. 7 ust. 1 i art. 9 ust. 3 stanowiły, że o wyniku postępowania należy informować w ogłoszeniu, z zastrzeżeniem jednak, że niektóre informacje nie muszą być publikowane przez instytucję zamawiającą, jeżeli ich ujawnienie, między innymi „naruszałoby uprawnione interesy gospodarcze określonych przedsiębiorstw publicznych lub prywatnych albo mogłoby naruszyć uczciwą konkurencję między dostawcami”.
6.
Dyrektywa 93/36 została uchylona i zastąpiona z dniem 31 stycznia 2006 r. dyrektywą 2004/18 (
5
), której art. 6 stanowi:
„[b]ez uszczerbku dla przepisów niniejszej dyrektywy, w szczególności tych dotyczących obowiązków związanych z podawaniem do wiadomości publicznej informacji o udzielonych zamówieniach oraz udostępnianiem kandydatom i oferentom informacji […], a także zgodnie z prawem krajowym, któremu podlega instytucja zamawiająca, instytucja ta nie ujawnia informacji oznaczonych jako poufne przez wykonawców, którzy je przekazali; informacje takie obejmują, w szczególności tajemnice techniczne lub handlowe oraz poufne aspekty ofert”.
Ustawodawstwo belgijskie
Poufność dokumentów przetargowych
7.
Artykuł 32 belgijskiej konstytucji (
6
) zasadniczo gwarantuje publiczny dostęp do dokumentów administracyjnych. Jeden z wyjątków od tej zasady ustanawia art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 1994 r. o jawności administracji (
7
), zezwalający odpowiednim organom na odmówienie zgody na udostępnienie dokumentów, jeżeli argumenty przemawiające za ochroną, między innymi poufnych informacji handlowych lub informacji związanych z produkcją, przeważają nad argumentami na rzecz jawności.
8.
Obowiązujący instytucje zamawiające wymóg zachowania poufności tajemnic handlowych znajdujących się w przedłożonej im dokumentacji zawarty jest w różnych belgijskich przepisach dotyczących zamówień publicznych, a w szczególności — w chwili udzielenia spornego zamówienia publicznego — w przepisach art. 25 ust. 4, art. 51 ust. 4 oraz art. 80 ust. 4 rozporządzenia królewskiego (arrêté royal) z dnia 8 stycznia 1996 r. dotyczącego zamówień publicznych na roboty publiczne, dostawy i usługi oraz koncesji na roboty publiczne.
9.
Następnie jednak uchwalono ustawę z dnia 15 czerwca 2006 r. o zamówieniach publicznych oraz niektórych zamówieniach na roboty budowlane, dostawy i usługi, dokonującą transpozycji dyrektywy 2004/18. Dwa pierwsze akapity art. 11 brzmią następująco:
„Instytucje zamawiające oraz osoby, które z uwagi na sprawowaną funkcję lub pełnione obowiązki posiadają poufne informacje dotyczące zamówienia lub udzielenia, lub realizacji tego zamówienia, powierzone im przez kandydatów, oferentów, dostawców lub usługodawców, nie mogą ujawniać jakichkolwiek z tych informacji. Informacje takie obejmują w szczególności tajemnice techniczne lub handlowe oraz poufne aspekty ofert.
W przypadku procedury odwoławczej organ odwoławczy i instytucja zamawiająca zobowiązane są do przestrzegania poufności informacji, o których mowa w powyższym akapicie”.
10.
Jednak podobnie jak większość pozostałych przepisów tej ustawy, art. 11 jak dotąd nie wszedł w życie (
8
).
Postępowanie przed Conseil d’État
11.
Odwołania od decyzji wydawanych w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych wnosi się do Conseil d’État. W zakresie kontroli sądowej, postępowanie przed tym sądem reguluje rozporządzenie regenta (arrêté du Régent) z dnia 23 sierpnia 1948 r. oraz ustawy połączone (lois coordonnées) z dnia 12 stycznia 1973 r.
12.
Zgodnie z art. 6 rozporządzenia regenta, pozwana instytucja zamawiająca ma obowiązek złożenia akt dotyczących postępowania administracyjnego w sekretariacie w ciągu 60 dni od złożenia skargi. Jeżeli akta te nie znajdują się w posiadaniu tej instytucji, przewidziano również możliwość wystąpienia o nie do instytucji, która znajduje się w ich posiadaniu.
13.
Artykuł 87 rozporządzenia regenta stanowi, że strony i ich pełnomocnicy mają prawo wglądu do akt sprawy w sekretariacie, które to prawo zostało potwierdzone w art. 19 ustaw połączonych.
14.
Artykuł 21 ustaw połączonych przyznaje stronie skarżącej prawo do domagania się złożenia przez pozwaną instytucję zamawiającą akt dotyczących postępowania administracyjnego. Przepis ten stanowi również, że w przypadku niezłożenia akt w ustalonym terminie fakty, na które powołuje się strona skarżąca, uznaje się za udowodnione, chyba że są w oczywisty sposób nieprawdziwe. Conseil d’État twierdzi, że to ostatnie postanowienie ma zastosowanie również w przypadku niezłożenia jedynie części akt.
15.
Z postanowienia odsyłającego wynika, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Conseil d’État nie można powoływać się na postanowienia ustawy z dnia 11 kwietnia 1994 r., ani na postanowienia rozporządzenia królewskiego (arrêté royal) z dnia 8 stycznia 1996 r. (
9
) w celu uniemożliwienia sądowi weryfikującemu ważność decyzji administracyjnej zbadania dokumentów, które mają decydujące znaczenie dla oceny zasadności przedstawianych mu zarzutów mających stanowić podstawę unieważnienia takiej decyzji (
10
).
16.
Wydaje się także, iż żaden z przepisów proceduralnych regulujących postępowanie przed Conseil d’État nie zezwala wyraźnie na traktowanie jako poufnych jakichkolwiek treści złożonych dokumentów w odniesieniu do jednej ze stron postępowania.
Stan faktyczny i przebieg postępowania
17.
Postępowanie przed sądem krajowym wszczęto w związku z zaproszeniem do składania ofert na dostawę ogniw gąsienic czołgowych, ogłoszonym przez belgijskie ministerstwo obrony. Wpłynęły dwie oferty, jedna spółki Varec SA (zwanej dalej „Varec”), a druga spółki Diehl Remscheid GmbH & Co (zwanej dalej „Diehl”). W dniu 28 maja 2002 r. zamówienia udzielono spółce Diehl. W decyzji w sprawie udzielenia zamówienia przedstawiono szereg technicznych, administracyjnych i prawnych podstaw odrzucenia oferty spółki Varec oraz uznano, że spółka Diehl spełnia wszystkie kryteria wyboru. Uzasadnienie takich wniosków stanowiły między innymi plany i próbki dołączone do oferty spółki Diehl. Jednak na wniosek spółki Diehl, po przeprowadzeniu oceny ofert, zostały one zwrócone.
18.
W skardze złożonej do Conseil d’État spółka Varec utrzymuje, że oferta spółki Diehl w rzeczywistości nie spełniała wszystkich kryteriów udzielenia zamówienia. Spółka Varec twierdzi, że rozpatrzenie skargi wymaga zbadania planów i próbek, o których mowa w poprzednim akapicie, jako materiału dowodowego zarówno przez sąd rozpoznający spór, jak i tę stronę postępowania, która wniosła skargę.
19.
Jednak akta sprawy złożone przez pozwaną instytucję zamawiającą nie zawierają rzeczonych materiałów, ponieważ zostały zwrócone spółce Diehl. Spółka Diehl, która uczestniczy w postępowaniu w charakterze interwenienta, sprzeciwia się ich przedłożeniu, uzasadniając to tym, że zawierają one w sobie informacje poufne oraz tajemnice handlowe, których nie chce udostępnić spółce Varec. Zdaniem auditeur (
11
), w sytuacji gdy instytucja zamawiająca nie przedkłada pełnej dokumentacji, tym samym nie spełniając ciążącego na niej obowiązku przyczyniania się do prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości i sprawiedliwego procesu sądowego, nie ma innej możliwości, niż unieważnienie kwestionowanego postępowania o udzielenie zamówienia.
20.
W tych okolicznościach Conseil d’État wnosi do Trybunału o rozstrzygnięcie:
„Czy art. 1 ust. 1 [dyrektywy 89/665/EWG], w związku z art. 15 ust. 2 [dyrektywy 93/36/EWG] oraz art. 6 [dyrektywy 2004/18/WE] należy rozumieć w ten sposób, iż organ odpowiedzialny za postępowanie odwoławcze, o którym mowa w tym przepisie, ma obowiązek zagwarantowania poufności i prawa do poszanowania tajemnic handlowych zawartych w aktach sprawy, które zostały mu przedłożone przez uczestników postępowania, w tym również przez instytucję zamawiającą, mając jednocześnie prawo do zapoznawania się z tymi informacjami i brania ich pod uwagę?”.
21.
Rząd belgijski, rząd austriacki i Komisja przedstawili uwagi na piśmie. Spółka Varec nie przedstawiła żadnych uwag, ponieważ jej zdaniem odpowiedź na postawione pytanie nie jest niezbędna do rozstrzygnięcia sporu przed Conseil d’État.
22.
Ponieważ nie złożono wniosku o przeprowadzenie rozprawy, rozprawa nie odbyła się.
23.
Należy dodać, że tym samym orzeczeniem Conseil d’État zwróciła się także do belgijskiego trybunału konstytucyjnego o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w zakresie następującego pytania:
„Czy artykuły 21 i 23 ustaw połączonych o Conseil d’État z dnia 12 stycznia 1973 r., rozumiane w ten sposób, iż dokumenty poufne z postępowania administracyjnego należy umieścić w aktach dotyczących tego postępowania administracyjnego i przekazać stronom, naruszają art. 22 konstytucji (interpretowany samodzielnie lub w związku z art. 8 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 17 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych) w zakresie, w jakim nie umożliwiają one ochrony tajemnic handlowych?” (
12
).
24.
Trybunał konstytucyjny wydał orzeczenie w dniu 19 września 2007 r.
25.
Początkowo zakładałam przedstawienie niniejszej opinii w dniu 20 września 2007 r. Jednak gdy dowiedziałam się o dacie wydania wyroku trybunału konstytucyjnego, uznałam za stosowne zapoznanie się najpierw z jego treścią, aby tym samym w jak największym stopniu pomóc Trybunałowi w podjęciu decyzji, i wskutek tego przesunęłam datę wydania niniejszej opinii.
26.
Trybunał konstytucyjny w wydanym wyroku zasadniczo stwierdza, że sprzeczna z art. 22 konstytucji, interpretowanym w związku z art. 8 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 17 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, byłaby taka wykładnia przedmiotowych przepisów, zgodnie z którą uniemożliwiają one pozwanemu organowi powoływanie się na poufność treści zawartych w aktach postępowania administracyjnego w celu uniknięcia ich udostępnienia stronom, oraz zgodnie z którą uniemożliwiają one Conseil d’État ocenę ich poufnego charakteru. Natomiast zgodna ze wspomnianymi normami wyższego rzędu byłaby wykładnia przedmiotowych przepisów uprawniająca pozwany organ do powoływania się we wspomnianych celach na względy poufności, a Conseil d’État do oceny poufnego charakteru treści zawartych w aktach.
Ocena
W przedmiocie dopuszczalności
27.
Stanowisko spółki Varec, iż odpowiedź na to pytanie nie jest niezbędna do rozstrzygnięcia sporu toczącego się przed Conseil d’État — stanowisko dość zaskakujące, w sytuacji gdy spółka Varec początkowo domagała się przedstawienia spornego materiału dowodowego — można interpretować jako zakwestionowanie, w dorozumiany sposób, dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
28.
Zgodnie jednak z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, „zasadniczo to do sądów krajowych należy ocena, z uwzględnieniem wszystkich szczególnych cech danej sprawy, zarówno konieczności wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym, jak i jego związku ze sprawą” (
13
).
29.
Uważam, iż okoliczności niniejszej sprawy nie uzasadniają poddawania w wątpliwość oceny Conseil d’État, zgodnie z którą uzyskanie odpowiedzi na to pytanie jest niezbędne do wydania przez nią wyroku. Jeżeli spółka Varec twierdzi, że oferta przetargowa spółki Diehl nie spełniała wszystkich kryteriów udzielenia zamówienia, i skoro nie wycofała tego twierdzenia w odniesieniu do treści spornych planów i próbek, a spółka Diehl nadal sprzeciwia się uzyskaniu przez spółkę Varec dostępu do tych planów i próbek, to — biorąc pod uwagę zasady proceduralne mające zastosowanie w postępowaniu przed Conseil d’État — odpowiedź na postawione pytanie wydaje się mieć zasadnicze znaczenie dla każdej decyzji dotyczącej prowadzenia postępowania przed tym sądem.
Uregulowania znajdujące zastosowanie w sprawie
30.
W świetle orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym przepisy proceduralne ogólnie rzecz biorąc znajdują zastosowanie do wszystkich postępowań toczących się w momencie wejścia tych przepisów w życie, podczas gdy przepisy prawa materialnego zazwyczaj nie znajdują zastosowania do sytuacji zaistniałych przed ich wejściem w życie (
14
), należy rozważyć, czy przepisy, o wykładnię których zwrócono się do Trybunału, są przepisami proceduralnymi czy materialnymi.
31.
W tym zakresie podzielam stanowisko Komisji. Prawo do ochrony informacji poufnych, choć niesie za sobą konsekwencje proceduralne i choć kontekst, w jakim pojawia się w postępowaniu przed Conseil d’État jest w dużej mierze kontekstem proceduralnym, jest w istocie prawem o charakterze materialnym. W postępowaniu przed sądem krajowym prawo to pojawiło się po raz pierwszy w momencie, gdy spółka Diehl złożyła ofertę przetargową w ramach pierwotnego postępowania o udzielenie zamówienia. Kwestią mającą znaczenie teraz jest dalsza ochrona tego istniejącego prawa o charakterze materialnym.
32.
Dlatego interpretowanym tutaj prawem wspólnotowym jest prawo obowiązujące w momencie prowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia w 2002 r., tj. dyrektywy 89/665 i 93/36, a nie dyrektywa 2004/18 (
15
). Można dodać, że tak czy inaczej art. 6 tej ostatniej dyrektywy zawiera zasadniczo takie same przepisy materialne, co art. 15 ust. 2 dyrektywy 93/36, choć jest sformułowany bardziej szczegółowo; w związku z tym po jego wejściu w życie sytuacja nie zmieniła się.
Pytanie prejudycjalne
Przejrzystość i skuteczna kontrola sądowa
33.
Zgodnie z art. 1 ust. 1 dyrektywy 89/665, państwa członkowskie mają obowiązek zapewnienia skutecznej procedury odwoławczej od decyzji wydawanych w postępowaniach o udzielenie zamówienia. Skuteczne postępowanie odwoławcze nie jest możliwe w sytuacji, w której organ odwoławczy nie dysponuje pełnym materiałem dowodowym umożliwiającym ocenę tego, czy odpowiednie decyzje zostały podjęte zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami i warunkami. Przejrzystość, która jest istotną cechą procedur w zakresie zamówień publicznych, jest konieczna dla zapewnienia, „aby środki publiczne były wykorzystywane w sposób uczciwy i sprawny, na podstawie wnikliwej oceny i bez jakiegokolwiek faworyzowania czy przekazywania wzajemnych korzyści w sensie finansowym czy politycznym” (
16
).
34.
Dlatego jeżeli w postępowaniu przed organem odwoławczym działającym na podstawie dyrektywy 89/665 został wysunięty zarzut, że zamówienie zostało udzielone w nieprawidłowy sposób, a informacje uwzględnione przez instytucję zamawiającą dostarczają dowodów na istnienie takich nieprawidłowości, organ odwoławczy może w pełni wykonać ciążący na nim obowiązek przeprowadzenia skutecznego postępowania odwoławczego, tylko jeżeli dysponuje tymi informacjami.
Prawo do sprawiedliwego procesu sądowego
35.
Jak już Trybunał miał okazję stwierdzić, opieranie decyzji sądu na faktach lub dokumentach, z którymi strony (lub strona) nie mogły się zapoznać, i w odniesieniu do których nie mogły zająć stanowiska, stanowiłoby naruszenie fundamentalnych zasad prawa (
17
).
36.
Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał również, że podstawowym aspektem prawa do sprawiedliwego procesu sądowego w ramach wszelkiego rodzaju postępowań cywilnych i karnych jest to, aby obydwie strony miały możliwość przedstawienia swojego stanowiska oraz aby były traktowane na równych zasadach, w sposób umożliwiający zapoznanie się z uwagami i dowodami przedstawianymi przez drugą stronę — lub przez niezależnego urzędnika sądowego, organ administracji lub sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie — i odniesienie się do nich (
18
).
37.
A zatem jeżeli organ odwoławczy uwzględnia jakieś informacje w podejmowanej przez siebie decyzji, informacje te — a przynajmniej ich istota, w zakresie, w jakim ma ona wpływ na tę decyzję — powinny być zasadniczo dostępne także dla wszystkich głównych stron postępowania (
19
), aby można było mówić o poszanowaniu prawa stron do sprawiedliwego procesu sądowego.
38.
Można by jednak uznać, że prawo danej strony do sprawiedliwego procesu sądowego nie jest naruszane, jeżeli stronie tej nie udostępniono materiału dowodowego, którego nie wzięto pod uwagę na niekorzyść tej strony oraz którego nie można było uwzględnić na jej korzyść. Takich dowodów można by w uzasadniony sposób danej stronie nie udostępnić, uzasadniając to na przykład potrzebą ochrony tajemnic handlowych, o ile podstawą takiego działania jest rozsądny i odpowiednio uzasadniony wniosek o uznanie tych dowodów za informacje o charakterze poufnym.
39.
Zgodnie z postanowieniami europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (
20
), prawo do sprawiedliwego procesu sądowego jest prawem o charakterze bezwzględnym. Z przepisów tych nie wynika jednak, aby prawem o bezwzględnym charakterze było także uprawnienie do ujawnienia właściwego materiału dowodowego. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, nawet w kontekście postępowania karnego, możliwa jest odmowa udostępnienia materiału dowodowego, jeżeli jest to uzasadnione względami ochrony praw podstawowych innej osoby lub ochrony ważnego interesu publicznego.
40.
Jednak działania takie, polegające na ograniczaniu prawa do obrony, są dopuszczalne wyłącznie w przypadku bezwzględnej konieczności, a wszelkie trudności w realizowaniu prawa do obrony wynikające z ograniczenia tego prawa powinny zostać odpowiednio zrównoważone w drodze procedur stosowanych przez organy sądowe (
21
).
Prawo do ochrony tajemnic handlowych
41.
Dyrektywa 93/36 dotycząca zamówień publicznych w sposób wyraźny nakłada na instytucje zamawiające obowiązek ochrony tajemnic handlowych oferentów, zwłaszcza w stosunku do innych oferentów. Dyrektywa 89/665 dotycząca postępowań odwoławczych nie rozciąga tego obowiązku w wyraźny sposób na instytucje odwoławcze.
42.
Jednak we wszystkich przedstawionych uwagach (
22
) prezentuje się pogląd, że na instytucjach tych spoczywa wyraźny obowiązek ochrony tajemnic handlowych. Podzielam ten pogląd. Prawo do ochrony tajemnic handlowych przewidziane jest zasadniczo w prawie wspólnotowym.
43.
Zgodnie z art. 41 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, prawo do dobrej administracji obejmuje „prawo każdej osoby do dostępu do akt jej sprawy, z zastrzeżeniem poszanowania uprawnionych interesów poufności oraz tajemnicy zawodowej i handlowej”. Ogólne zobowiązanie do ochrony tajemnicy handlowej nakłada na instytucje wspólnotowe art. 287 WE. Zobowiązanie to znajduje potwierdzenie w szeregu przepisów prawnych, zwłaszcza w dziedzinie konkurencji. Zobowiązanie to jest więc wiążące wprawdzie tylko dla instytucji wspólnotowych, ale w sprawie SEP (
23
) Trybunał w sposób wyraźny odniósł się do istnienia „zasady ogólnej, zgodnie z którą przedsiębiorstwa mają prawo do ochrony tajemnic handlowych”, czego wspomniane postanowienie traktatu i przepisy niższego rzędu są odzwierciedleniem.
44.
Ponadto w przypadku ochrony poufności realizowanej na etapie udzielania zamówienia, ochrona ta straciłaby cały swój sens, gdyby nie była w takim samym stopniu realizowana dalej na etapach procedury odwoławczej.
45.
Parafrazując słowa Trybunału wypowiedziane w sprawie AKZO Chemie (
24
), brak ochrony informacji przedstawionych jako poufne na etapie udzielania zamówienia prowadziłby do niedopuszczalnych konsekwencji w postaci tego, że oferent, którego oferta nie została wybrana, mógłby zechcieć podważyć decyzję o przyznaniu zamówienia — a nawet złożyć ofertę z góry skazaną na odrzucenie, by zyskać sposobność podważenia tej decyzji — tylko po to, aby uzyskać dostęp do tajemnic handlowych konkurenta.
46.
Jednak — podobnie jak w przypadku uprawnienia do ujawnienia odpowiedniego materiału dowodowego — prawo do ochrony poufności informacji nie ma charakteru bezwzględnego. Na przykład prawa przysługujące na podstawie art. 8 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, które obejmują poufność prywatnej, a w niektórych przypadkach również służbowej korespondencji (
25
), mogą — zgodnie z art. 8 ust. 2 — podlegać koniecznym i przewidzianym przez ustawę ograniczeniom, m.in. z uwagi na ochronę praw innych osób.
Pogodzenie sprzecznych interesów
47.
Oczywistym jest, że istnieją sprzeczności pomiędzy prawem do ochrony tajemnic handlowych, potrzebą przejrzystości w zakresie udzielania zamówień publicznych, spoczywającym na instytucjach odwoławczych obowiązku zapewnienia skutecznej kontroli sądowej oraz prawem wszystkich stron do sprawiedliwego procesu sądowego.
48.
O ile to możliwe, interesy te należy oczywiście próbować pogodzić, choć nie zawsze będzie to w pełni możliwe. W szczególności w niektórych przypadkach konieczne będzie ograniczenie praw jednej strony — do domagania się poufnego traktowania tajemnic handlowych lub udostępnienia wszystkich znajdujących się w aktach materiałów dowodowych — w celu zagwarantowania realizacji samej istoty praw przysługujących drugiej stronie, lub kompetencji i obowiązków sądu w zakresie skutecznej kontroli sądowej. Ograniczenia nie mogą jednak wykraczać poza to, co jest konieczne dla osiągnięcia tego celu, przy czym należy dążyć do osiągnięcia sprawiedliwej równowagi pomiędzy sprzecznymi prawami (
26
).
49.
Prawa niebędące prawami o charakterze bezwzględnym (
27
) należy rozpatrywać w związku z ich funkcją. Mogą one podlegać ograniczeniom, jednak pod warunkiem że ograniczenia takie służą celom pozostającym w interesie ogólnym oraz że nie stanowią nadmiernej i niedopuszczalnej ingerencji w istotę praw podlegających ochronie (
28
).
50.
W ramach postępowań odwoławczych w zakresie udzielania zamówień publicznych, takich jak to stanowiące przedmiot niniejszego postępowania, organ odwoławczy mógłby najpierw sam przeanalizować sporny materiał dowodowy, a następnie do akt sprawy udostępnianych wszystkim głównym stronom dołączyć jedynie taki materiał, jaki uzna za istotny z punktu widzenia rozstrzygnięcia toczącego się przed nim sporu. Materiał dowodowy, który nie został dołączony do akt sprawy nie powinien być brany pod uwagę. Część dowodów można było jednak dołączyć do akt sprawy w formie ukrytej, okrojonej lub zmienionej w inny sposób, tak aby chronić tajemnice handlowe w sytuacji, w której sąd lub trybunał uznał, że ujawnienie spornego materiału dowodowego w całości mogłoby zagrażać uzasadnionym interesom strony, która wnioskowała o zachowanie poufności takich informacji.
51.
Rozwiązaniem uzasadnionym i pragmatycznym byłoby wystosowanie przez organ odwoławczy wniosku do strony pozostającej w posiadaniu materiału dowodowego o dostarczenie wersji zmodyfikowanej w taki sposób, aby możliwe było udostępnienie go pozostałym stronom (stronie) sporu — z takim zastrzeżeniem, że materiał ten podlegałby nadzorowi organu odwoławczego, tak aby zagwarantować usunięcie jedynie tych fragmentów, które rzeczywiście powinny pozostać poufne, a które nie wydają się mieć znaczenia dla sprawy. W takim przypadku nawet jeżeli organ odwoławczy miał wgląd do materiału dowodowego nieujawnionego niektórym stronom sporu, powinien zważać na to, aby nie korzystać z niego w sposób mogący naruszać prawa tych stron do sprawiedliwego procesu sądowego i równości stron.
Przykład
52.
Takie podejście zostało wykorzystane przykładowo w sprawach Steel Beams toczących się przed Sądem Pierwszej Instancji (
29
). W marcu i kwietniu 1994 r. jedenaście przedsiębiorstw wniosło sprawy o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji podjętej na podstawie traktatu EWWiS dotyczącej uzgodnionych praktyk producentów belek stalowych. Skargi te rozpatrywano łącznie, a w pewnej części sprawy zostały połączone.
53.
Artykuł 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości EWWiS brzmiał następująco:
„W przypadku wniesienia odwołania od decyzji wydanej przez instytucję wspólnotową, instytucja ta zobowiązana jest przekazać Trybunałowi wszystkie dokumenty związane z postępowaniem prowadzonym przed Trybunałem” [tłum. nieoficjalne].
54.
Komisja nie przedłożyła jednak wszystkich dokumentów, zanim nie wnioskował o to Sąd Pierwszej Instancji. W liście przewodnim Komisja twierdziła, że część dokumentacji zawierać może tajemnice handlowe lub opatrzona jest klauzulą poufności na podstawie art. 47 traktatu EWWiS (
30
), a zatem nie powinna być w całości udostępniona wszystkim stronom. Jednak niektórzy skarżący chcieli mieć dostęp do pełnych akt sprawy.
55.
W tym czasie regulamin Sądu Pierwszej Instancji kwestię poufności poruszał tylko w art. 116 § 2, który zezwalał na wyłączenie dokumentacji poufnej z akt sprawy udostępnianych interwenientom. Jednak na podstawie art. 5 ust. 3 instrukcji dla sekretarza, adwokaci lub radcowie prawni bądź osoby reprezentujące strony, lub osoby przez nich umocowane miały prawo wglądu do akt sprawy w ich pierwotnej wersji, w tym także do akt z postępowań administracyjnych przedłożonych Sądowi, a także do wnioskowania o udostępnienie im kopii lub wyciągów z dokumentacji.
56.
Sąd Pierwszej Instancji stanął zatem wobec problemów podobnych do tych, jakie teraz stoją przed Conseil d’État.
57.
W pierwszym z trzech postanowień dotyczących powyższych kwestii Sąd odrzucił argumentację, jakoby art. 23 statutu EWWiS, w związku z zasadą audi alteram partem, miał oznaczać, że wszystkie strony winny mieć bezwarunkowy i nieograniczony dostęp do dokumentacji przekazywanej przez Komisję. Sąd zauważył, że art. 47 traktatu EWWiS gwarantował ochronę poufności informacji o przedsiębiorstwach, w szczególności informacji handlowych, w celu ochrony uzasadnionych interesów przedsiębiorstw i uznał, że jedynym sposobem zapewnienia równowagi pomiędzy wymogami art. 23 statutu i kontradyktoryjności postępowania sądowego a ochroną tajemnic handlowych poszczególnych przedsiębiorstw jest poddanie analizie szczególnej sytuacji danego przedsiębiorstwa. Na tej podstawie sąd usunął z akt sprawy jeden dokument, umożliwił pełen dostęp do niektórych dokumentów tylko jednej stronie skarżącej (pozostałe strony postępowania miały prawo wglądu do wersji niepoufnej), a wydanie decyzji w sprawie dokumentacji uznanej przez Komisję za dokumentację wewnętrzną wstrzymał do chwili otrzymania dalszych informacji (
31
).
58.
W drugim postanowieniu wydanym po otrzymaniu tejże informacji i wysłuchaniu dalszej części argumentacji Sąd Pierwszej Instancji wyjaśnił, że celem art. 23 statutu jest „umożliwienie Sądowi wykonywania uprawnienia do oceny zgodności z prawem kwestionowanej decyzji z uwzględnieniem prawa do obrony”. Nie jest jego celem natomiast „zagwarantowanie bezwarunkowego i nieograniczonego dostępu do akt postępowań administracyjnych”, ani też „umożliwienie stronom skarżącym przeglądania dokumentacji instytucji zamawiającej w sposób, jaki uznają za stosowny” (
32
). Sąd dokonał także rozróżnienia pomiędzy dokumentami przekazywanymi zgodnie z art. 23 statutu a aktami sprawy tworzonymi zgodnie z instrukcjami dla sekretarza. Strony miały dostęp wyłącznie do tych drugich, zawierających dokumentację mającą znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Dokumentacja przekazywana sądowi, ale niewłączona do akt sprawy, pozostawała „całkowicie bez znaczenia dla postępowania” i nie była brana pod uwagę przez sąd podczas rozstrzygania sporu (
33
). Na tej podstawie Sąd analizował sporną dokumentację w świetle przedstawionej argumentacji i decydował, które materiały są istotne i należy je włączyć do akt sprawy oraz udostępnić stronom. W trzecim, ostatnim postanowieniu, Sąd poddał analizie dwa kolejne dokumenty i zdecydował, że jeden z nich należy włączyć do akt sprawy (
34
).
59.
A zatem w sytuacji ewentualnego konfliktu pomiędzy potrzebą przeanalizowania całego materiału dowodowego, umożliwienia wszystkim stronom uzyskania do niego dostępu oraz zachowania poufności jego części, Sąd Pierwszej Instancji zastosował następujące rozwiązanie: a) przeprowadzenie przez Sąd analizy materiału dowodowego w ramach fazy wstępnej, b) włączenie do akt sprawy wyłącznie istotnego materiału dowodowego, c) udostępnienie całości tego materiału dowodowego wszystkim stronom, w formie „ukrywającej” pewne szczegóły niektórych dokumentów przed poszczególnymi stronami, oraz d) uwzględnienie wyłącznie tego materiału dowodowego zamieszczonego w aktach sprawy, do którego strony miały dostęp.
60.
Rozwiązanie to zostało przyjęte, w sposób pragmatyczny i z należytym uwzględnieniem wchodzących w grę interesów każdej ze stron, w sytuacji prawnej zbliżonej do tej, z jaką ma do czynienia Conseil d’État w postępowaniu przed sądem krajowym. Następnie zostało ono zapisane w regulaminie Sądu Pierwszej Instancji (
35
).
Nasuwające się wnioski
61.
Jednak ponieważ ani rozwiązanie pragmatyczne, ani — a fortiori — zasady ustanowione w regulaminie nie mogą być dla sądu krajowego wiążące, uważam, że powinny one stanowić pomocne, praktyczne wskazówki dotyczące wyboru odpowiedniego podejścia, które musi być zgodne z obowiązującymi w tym sądzie zasadami, o ile nie są one sprzeczne z normami wyższego rzędu.
62.
W odniesieniu do organów odwoławczych funkcjonujących zgodnie z dyrektywą 89/665 wspominane normy wyższego rzędu obejmują uregulowania wynikające z tejże dyrektywy oraz z dyrektywy 93/36 (lub obecnie z dyrektywy 2004/18), obu interpretowanych w duchu prawa do ochrony tajemnic handlowych i do sprawiedliwego procesu sądowego. Zastosowanie znajdują następujące zasady: a) strona postępowania nie może odmówić przekazania materiału dowodowego organowi odwoławczemu, uzasadniając to tajemnicą handlową; b) strona postępowania przekazująca materiał dowodowy organowi odwoławczemu może wnioskować o objęcie go, w całości lub w części, klauzulą poufności względem innej strony; c) wszystkie główne strony postępowania powinny mieć dostęp do pełnego materiału dowodowego istotnego z punktu widzenia rozstrzygnięcia toczącego się sporu, w formie umożliwiającej przedstawienie uwag na jego temat; d) organ odwoławczy powinien zważać na to, aby nie wykorzystywać materiału dowodowego niejawnego dla co najmniej jednej głównej strony postępowania w sposób mogący naruszać prawa takiej strony do sprawiedliwego procesu sądowego i równości stron.
63.
Oceny dokonuje się indywidualnie, w sposób gwarantujący maksymalną ochronę interesów każdej ze stron — ochronę poufności tajemnic handlowych oraz prawo do sprawiedliwego procesu sądowego — bez naruszania przy tym interesów pozostałych stron i przy zachowaniu możliwie najkorzystniejszej równowagi między tymi dwoma względami.
Uwagi końcowe
64.
W odniesieniu do szczególnej sytuacji, z jaką ma do czynienia Conseil d’État, pragnę przedstawić trzy uwagi końcowe.
65.
Po pierwsze, wydaje się oczywiste, że z chwilą wejścia w życie art. 11 ustawy z dnia 15 czerwca 2006 r. (
36
) obowiązek zachowania poufności tajemnic handlowych podczas postępowania odwoławczego będzie w Belgii w sposób wyraźny sformułowany.
66.
Po drugie, chciałabym zauważyć, że ze sprawy, do której odnosi się rząd belgijski w przedstawionych uwagach (
37
) zdaje się wynikać, że Conseil d’État przyjęła już podejście zgodne z przedstawionym przeze mnie powyżej tokiem rozumowania. Sprawa ta dotyczyła wniesionej przez przedsiębiorcę skargi na decyzję zezwalającą na rejestrację produktu leczniczego. Organ administracyjny przedstawił Conseil d’État dwie wersje dokumentacji — wersję zawierającą objęte klauzulą poufności dokumenty dotyczące produktu leczniczego oraz wersję niepoufną. Auditeur w swojej opinii przeanalizował tę sytuację i stwierdził, że dokumenty poufne nie powinny być udostępnione stronie skarżącej. Sąd zadecydował, że orzekanie w tej kwestii nie było konieczne, jako że skargę można było ostatecznie odrzucić na podstawie niewymagającej analizy tychże dokumentów.
67.
Ponadto podejście przyjęte przez trybunał konstytucyjny w wyroku z dnia 19 września 2007 r. jest także w dużej mierze zgodne z zaproponowanym powyżej podejściem. Uwzględniając ogólne zasady gwarantujące prawo do sprawiedliwego procesu sądowego w postępowaniu kontradyktoryjnym oraz prawo do ochrony poufności tajemnic handlowych, trybunał ten doszedł do wniosku, że Conseil d’État powinna mieć możliwość oceny poufnego charakteru informacji, aby tym samym zachować równowagę pomiędzy każdym z tych praw.
68.
I wreszcie z postanowienia odsyłającego zdaje się wynikać, że spółka Varec mogła w rzeczywistości mieć dostęp co najmniej do części spornych fragmentów akt, prawdopodobnie w okolicznościach nie związanych ściśle z postępowaniem o udzielenie zamówienia publicznego czy też z postępowaniem odwoławczym. Jeżeli tak jest w rzeczywistości, to może to stanowić — w zależności od okoliczności faktycznych — czynnik, który należy uwzględnić, podejmując decyzję co do tego, czy i w jakim stopniu należy udzielić ochrony poufności.
Wnioski
69.
W świetle powyższych ustaleń proponuję, aby Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na pytanie przedstawione przez Conseil d’État:
„Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy Rady 89/665 w związku z przepisami dyrektywy Rady 93/36 odnoszącymi się do ochrony informacji poufnych, nakłada na organ odwoławczy obowiązek:
(a)
pełnego zapoznania się z aktami postępowania administracyjnego i innym materiałem dowodowym, na podstawie których instytucja zamawiająca udzieliła zamówienia, oraz
(b)
objęcia informacji o charakterze poufnym takim samym zakresem ochrony, z jakiego korzystały one w czasie trwania postępowania o udzielenie zamówienia.
Obowiązki te winny być wypełniane z zastrzeżeniem prawa do sprawiedliwego procesu sądowego i równości stron, co oznacza w szczególności, że organ odwoławczy powinien zważać na to, aby nie wykorzystywać materiału dowodowego niejawnego dla co najmniej jednej głównej strony postępowania w jakikolwiek sposób mogący naruszać te prawa”.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Dyrektywa Rady 89/665/EWG z dnia 21 grudnia 1989 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do stosowania procedur odwoławczych w zakresie udzielania zamówień publicznych na dostawy i roboty budowlane (Dz.U. L 395, s. 33), zmieniona art. 41 dyrektywy Rady 92/50/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. odnoszącej się do koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na usługi (Dz.U. L 209, s. 1).
(
3
)	Przepis ten zawiera odwołanie do dyrektywy Rady 71/305/EWG z dnia 26 lipca 1971 r. dotyczącej koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane (Dz.U. L 185, s. 5), dyrektywy Rady 77/62/EWG z dnia 21 grudnia 1976 r. koordynującej procedury udzielania zamówień publicznych na dostawy (Dz.U. L 13, s. 1), oraz dyrektywy 92/50, cytowanej w przypisie 2. Dyrektywa 71/305 została jednak uchylona i zastąpiona dyrektywą Rady 93/37/EWG z dnia 14 czerwca 1993 r. dotyczącą koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane (Dz.U. L 199, s. 54), a dyrektywa 77/62 została uchylona i zastąpiona dyrektywą Rady 93/36/EWG z dnia 14 czerwca 1993 r. koordynującą procedury udzielania zamówień publicznych na dostawy (Dz.U. L 199, s. 1). Od czasu udzielenia zamówienia będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, wszystkie z przywoływanych dyrektyw zostały uchylone i zastąpione dyrektywą 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi (Dz.U. L 134, s. 114).
(
4
)	Cytowana w przypisie 3, zmieniona w szczególności dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 97/52/WE z dnia 13 października 1997 r. (Dz.U. L 328, s. 1).
(
5
)	Cytowana w przypisie 3.
(
6
)	Zobacz http://www.senate.be/doc/const_fr.html.
(
7
)	Dostęp do tego i kolejnych przywołanych w niniejszej opinii belgijskich aktów prawnych jest możliwy za pośrednictwem wyszukiwarki na stronie http://www.juridat.be/cgi_loi/legislation.pl. Od 2003 roku „Moniteur belge” nie jest publikowany w wersji drukowanej.
(
8
)	Zobacz art. 80 w związku z ustawą zmieniającą z dnia 12 stycznia 2007 r.
(
9
)	Cytowane powyżej odpowiednio w pkt 7 i 8.
(
10
)	Wyrok z dnia 14 grudnia 1999 r. w sprawie nr 84.102, z dnia 23 grudnia 1999 r. w sprawie nr 83.593, z 21 marca 2000 r. w sprawie nr 86.150, oraz z dnia 6 maja 2003 r. w sprawie nr 119.018.
(
11
)	Niezależny członek Conseil d’État, którego zakres funkcji częściowo odpowiada funkcjom pełnionym przez rzecznika generalnego Trybunału.
(
12
)	Trzy ostatnie z cytowanych przepisów gwarantują prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, co według powszechnej interpretacji obejmuje ochronę poufności, niekoniecznie z wyłączeniem działań o charakterze zawodowym lub gospodarczym (zobacz na przykład wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 1992 r. w sprawie Niemietz przeciwko Niemcom, Seria A nr 251-B, s. 33, § 29).
(
13
)	Zobacz na przykład wyrok z dnia 1 grudnia 2005 r. w sprawie C-213/04 Burtscher, Zb.Orz. s. I-10309, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo; w odniesieniu do sądów ostatniej instancji, takich jak Conseil d’État, zobacz na przykład wyrok z dnia 6 października 1982 r. w sprawie 283/81 CILFIT i in., Rec. s. 3415, pkt 10 i 11.
(
14
)	Zobacz na przykład wyrok z dnia 23 lutego 2006 r. w sprawie C-201/04 Molenbergnatie, Zb.Orz. s. I-2049, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
15
)	Zobacz przypis 3 powyżej.
(
16
)	Zobacz pkt 33 opinii rzecznika generalnego Jacobsa w sprawie C-19/00 SIAC Construction, (wyrok z dnia 18 października 2001 r., Rec. s. I-7725).
(
17
)	Wyrok z dnia 22 marca 1961 r. w sprawach połączonych 42/59 i 49/59 SNUPAT przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 101, 156; wyrok z dnia 10 stycznia 2002 r. w sprawie C-480/99 P Plant i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I-265, pkt 24.
(
18
)	Zobacz wyrok z dnia 31 października 2006 r. w sprawie Aksoy (Eroğlu) przeciwko Turcji, Nr 59741/00, § 21, i przytoczone tam orzecznictwo. Jeżeli chodzi konkretnie o brak umożliwienia stronie skarżącej dostępu do materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy — zobacz wyrok z dnia 29 maja 1986 r. w sprawie Feldbrugge przeciwko Niderlandom, Seria A, nr 99, s. 16, § 44.
(
19
)	Inne stanowisko może być uzasadnione w odniesieniu do interwenientów i opinii publicznej. Jako że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie odnosi się do tych aspektów, nie będę się nimi zajmowała.
(
20
)	Uroczyście proklamowanej w Nicei w dniu 7 grudnia 2000 r. przez Parlament, Radę i Komisję (Dz.U. C 364, s. 1).
(
21
)	Zobacz na przykład wyrok z dnia 24 kwietnia 2007 r. w sprawie V. przeciwko Finlandii, Nr 40412/98, § 75, i przytoczone tam orzecznictwo.
(
22
)	Należy przypomnieć, że spółka Varec nie złożyła w Trybunale uwag w sprawie.
(
23
)	Zobacz wyrok z dnia 19 maja 1994 r. w sprawie C-36/92 P SEP przeciwko Komisji, Rec. s. I-1911, pkt 36; wyróżnienie własne.
(
24
)	Wyrok z dnia 24 czerwca 1986 r. w sprawie 53/85 AKZO Chemie przeciwko Komisji, Rec. s. 1965, pkt 28.
(
25
)	Zobacz przypis 12 powyżej.
(
26
)	W kontekście konfliktu pomiędzy sprzecznymi ze sobą prawami — zobacz na przykład wyrok z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie C-112/00 Schmidberger, Rec. s. I-5659, pkt 77–81.
(
27
)	Zobacz pkt 39 i 46 powyżej.
(
28
)	Zobacz, przykładowo, znów w kontekście innych praw, wyrok z dnia 10 lipca 2003 r. w sprawach połączonych C-20/00 i C-64/00 Booker Aquaculture i Hydro Seafood, Rec. s. I-7411, pkt 68, z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawach połączonych C-154/04 i C-155/04 Alliance for Natural Health i in., Zb.Orz. s. I-6451, pkt 126, oraz przytoczone w obu wyrokach orzecznictwo.
(
29
)	Wyroki z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie T-134/04 NMH Stahlwerk i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II-239; w sprawie T-136/94 Eurofer przeciwko Komisji, Rec. s. II-263; w sprawie T-137/94 ARBED przeciwko Komisji, Rec. s. II-303; w sprawie T-138/94 Cockerill-Sambre przeciwko Komisji, Rec. s. II-333; w sprawie T-141/94 Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. s. II-347; w sprawie T-145/94 Unimétal przeciwko Komisji, Rec. s. II-585; w sprawie T-147/94 Krupp Hoesch przeciwko Komisji, Rec. s. II-603; w sprawie T-148/94 Preussag przeciwko Komisji, Rec. s. II-613; w sprawie T-151/94 British Steel przeciwko Komisji, Rec. s. II-629; w sprawie T-156/94 Aristrain przeciwko Komisji, Rec. s. II-645, i w sprawie T-157/94, Rec. s. II-707.
(
30
)	Ustęp drugi zakazywał Komisji ujawniania „informacji o charakterze poufnym, w szczególności informacji o przedsiębiorstwach, ich powiązaniach biznesowych bądź ich kosztach”.
(
31
)	Postanowienie z dnia 19 czerwca 1996 r. w sprawach połączonych T-134/94, T-136/94, T-137/94, T-138/94, T-141/94, T-145/94, T-147/94, T-148/94, T-151/94, T-156/94 i T-157/94 NMH Stahlwerke i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II-537, w szczególności pkt 12–15 i sentencja postanowienia.
(
32
)	Postanowienie z dnia 10 grudnia 1997 r. w sprawach połączonych T-134/94, T-136/94, T-137/94, T-138/94, T-141/94, T-145/94, T-147/94, T-148/94, T-151/94, T-156/94 i T-157/94 NMH Stahlwerke i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II-2293, pkt 32 i 37.
(
33
)	Ibidem, pkt 33.
(
34
)	Postanowienie z dnia 16 lutego 1998 r. w sprawach połączonych T-134/94, T-136/94, T-137/94, T-138/94, T-141/94, T-145/94, T-147/94, T-148/94, T-151/94, T-156/94 i T-157/94 NMH Stahlwerke i in. przeciwko Komisji, niepublikowane w Zbiorze.
(
35
)	Artykuł 67 § 3, dodany w dniu 19 grudnia 2000 r. (Dz.U. L 322, s. 4).
(
36
)	Zobacz pkt 9 powyżej.
(
37
)	Sprawa 137.993; opinia auditeur Stevensa z dnia 22 października 2004 r., pkt 3; wyrok Conseil d’État (lub Raad van State, jako że sprawa prowadzona była w języku niderlandzkim) z dnia 3 grudnia 2004 r., pkt 1.2.