62024CC0286
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 12ης Ιουνίου 2025 (
1
)
Υπόθεση C‑286/24
Meliá Hotels International S. A.
κατά
Associação Ius Omnibus
[αίτηση του Supremo Tribunal de Justiça (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Πορτογαλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Αγωγές αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ειδική αγωγή με αντικείμενο την κοινοποίηση εγγράφων – Πιθανολόγηση των ζημιών – Προσβολή των συμφερόντων των καταναλωτών που κατοικούν στην Πορτογαλία – Άσκηση του δικαιώματος λαϊκής αγωγής»
I. Εισαγωγή
1.
Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αποσαφηνίσει την εφαρμογή του δικαίου του ανταγωνισμού με πρωτοβουλία ιδιωτών, η οποία επί του παρόντος διέπεται από την οδηγία 2014/104/ΕΕ (
2
).
2.
Τα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Supremo Tribunal de Justiça (Ανώτατο Δικαστήριο, Πορτογαλία) αφορούν, κατ’ ουσίαν, πρώτον, το κατά πόσον το αίτημα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων που υποβάλλεται πριν από την άσκηση αγωγής αποζημίωσης υπόκειται στις απαιτήσεις του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, στο μέτρο που η διάταξη αυτή αφορά το παραδεκτό της εν λόγω αγωγής το οποίο πρέπει να τεκμηριώνει ο ενάγων προκειμένου να ευδοκιμήσει το αίτημά του περί κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων, και, δεύτερον, τον απαιτούμενο από την εν λόγω διάταξη βαθμό πιθανολόγησης.
3.
Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα περιοριστούν στην ανάλυση του δευτέρου αυτού ζητήματος.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
4.
Το άρθρο 16, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 (
3
) ορίζει τα εξής:
«Όταν οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών αποφαίνονται για συμφωνίες, αποφάσεις ή πρακτικές δυνάμει του άρθρου [101] ή του άρθρου [102 ΣΛΕΕ], οι οποίες έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο απόφασης της Επιτροπής, δεν δύνανται να λαμβάνουν αποφάσεις που να συγκρούονται με την απόφαση που έχει λάβει η Επιτροπή.»
5.
Το άρθρο 5 της οδηγίας 2014/104 προβλέπει στις παραγράφους 1 έως 3 τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι σε διαδικασίες αγωγής αποζημίωσης εντός της Ένωσης, κατόπιν αιτήματος του ενάγοντος ο οποίος έχει υποβάλει τεκμηριωμένη αιτιολόγηση που περιέχει ευλόγως διαθέσιμα στοιχεία για πραγματικά περιστατικά και επαρκή αποδεικτικά στοιχεία ώστε να θεμελιωθεί παραδεκτή αξίωση αποζημίωσης, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να διατάξουν τον εναγόμενο ή τρίτο να κοινοποιήσει τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία τα οποία έχει υπό τον έλεγχό του, υπό τους όρους του παρόντος κεφαλαίου. Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι τα εθνικά δικαστήρια είναι, κατόπιν αιτήματος του εναγομένου, σε θέση να διατάξουν τον ενάγοντα ή τρίτο να κοινοποιήσει τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία.
[…]
2.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι τα εθνικά δικαστήρια είναι σε θέση να διατάξουν την κοινοποίηση συγκεκριμένων αποδεικτικών στοιχείων ή σχετικών κατηγοριών αποδεικτικών στοιχείων που προσδιορίζονται με όσο το δυνατόν πιο σαφή και συγκεκριμένο τρόπο βάσει ευλόγως διαθέσιμων στοιχείων για πραγματικά περιστατικά στην τεκμηριωμένη αιτιολόγηση.
3.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι τα εθνικά δικαστήρια περιορίζουν την κοινοποίηση αποδεικτικών στοιχείων στην έκταση που επιτρέπει η αρχή της αναλογικότητας. Για να κρίνουν αν η κοινοποίηση που ζητά ένας διάδικος είναι σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας, τα εθνικά δικαστήρια λαμβάνουν υπόψη τα έννομα συμφέροντα όλων των εμπλεκόμενων διαδίκων και τρίτων. Ειδικότερα, λαμβάνουν υπόψη:
α)
τον βαθμό στον οποίο η αξίωση ή ένσταση υποστηρίζεται από τα διαθέσιμα στοιχεία για πραγματικά περιστατικά και αποδεικτικά στοιχεία που δικαιολογούν το αίτημα κοινοποίησης,
β)
την έκταση και το κόστος της κοινοποίησης, ιδίως για τυχόν εμπλεκόμενα τρίτα μέρη, προκειμένου επίσης να αποφευχθεί η μη προσδιορισμένη αναζήτηση πληροφοριών η οποία είναι απίθανο να είναι σημαντική για τα διάδικα μέρη,
γ)
κατά πόσον τα αποδεικτικά στοιχεία των οποίων ζητείται η κοινοποίηση περιέχουν εμπιστευτικές πληροφορίες, που αφορούν ιδίως τυχόν τρίτους, καθώς και τις λεπτομέρειες για την προστασία των εν λόγω εμπιστευτικών πληροφοριών.»
Β.
Το πορτογαλικό δίκαιο
6.
Η οδηγία 2014/104 μεταφέρθηκε στο πορτογαλικό δίκαιο με τον Lei n.o 23/2018, referente ao Direito a indemnização por infração ao direito da concorrência (νόμο 23/2018 περί του δικαιώματος αποζημίωσης λόγω παράβασης του δικαίου του ανταγωνισμού), της 5ης Ιουνίου 2018 (
4
) (στο εξής: νόμος 23/2018) (
5
).
7.
Το άρθρο 12 του νόμου 23/2018, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γνωστοποίηση αποδεικτικών στοιχείων στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης», ορίζει στις παραγράφους 1 έως 4 τα εξής:
«1 –   Το δικαστήριο δύναται, κατόπιν αιτήματος οποιουδήποτε διαδίκου στη δίκη της αγωγής αποζημίωσης, να διατάξει τον αντίδικό του ή τρίτο, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων φορέων, να γνωστοποιήσει τα αποδεικτικά στοιχεία τα οποία έχει υπό τον έλεγχό του, υπό τους όρους του παρόντος κεφαλαίου.
2 –   Το αίτημα της προηγούμενης παραγράφου στηρίζεται σε ευλόγως διαθέσιμα στοιχεία για πραγματικά περιστατικά και επαρκή αποδεικτικά στοιχεία ώστε να θεμελιωθεί το εκ πρώτης όψεως βάσιμο της αξίωσης αποζημίωσης ή της αντίκρουσης και αναφέρει τα προς απόδειξη πραγματικά περιστατικά.
3 –   Το αίτημα προσδιορίζει με όσο το δυνατόν πιο σαφή και συγκεκριμένο τρόπο τα αποδεικτικά στοιχεία ή τις κατηγορίες αποδεικτικών στοιχείων των οποίων ζητείται η γνωστοποίηση βάσει των στοιχείων για τα πραγματικά περιστατικά στα οποία στηρίζεται.
4 –   Το δικαστήριο διατάσσει τη γνωστοποίηση των αποδεικτικών στοιχείων εφόσον κρίνει ότι αυτή είναι σύμφωνη προς την αρχή της αναλογικότητας και κρίσιμη για την εκδίκαση της υπόθεσης, τα δε αιτήματα που συνεπάγονται μη προσδιορισμένη αναζήτηση πληροφοριών απορρίπτονται.»
8.
Το άρθρο 13 του νόμου αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πρόσβαση σε αποδεικτικά στοιχεία πριν από την άσκηση αγωγής αποζημίωσης», προβλέπει τα εξής:
«1 –   Όποιος, υπό τους όρους και για τους σκοπούς των άρθρων 573 έως 576 του αστικού κώδικα, επιθυμεί να λάβει πληροφορίες ή να του γνωστοποιηθούν αποδεικτικά στοιχεία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βρίσκονται υπό τον έλεγχο προσώπου το οποίο δεν επιθυμεί να του τα παράσχει, μπορεί, δικαιολογώντας τον αναγκαίο χαρακτήρα του μέτρου και με την επιφύλαξη των λοιπών περιορισμών του παρόντος κεφαλαίου, να ζητήσει από το αρμόδιο δικαστήριο να διατάξει το πρόσωπο που αρνείται την παροχή τους να τα γνωστοποιήσει την ημέρα, την ώρα και στον τόπο που ορίζει το δικαστήριο, σύμφωνα με τους όρους των άρθρων 1045 έως 1047 του κώδικα πολιτικής δικονομίας.
2 –   Οι διατάξεις των παραγράφων 2 έως 9 του προηγούμενου άρθρου εφαρμόζονται κατ’ αναλογίαν στα αιτήματα πρόσβασης της προηγούμενης παραγράφου.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα προδικαστικά ερωτήματα
9.
Με απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2020 (
6
), η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Meliá Hotels International S. A. (στο εξής: Meliá), στην οποία απευθυνόταν η απόφαση αυτή, είχε παραβεί το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ), κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ της 1ης Ιανουαρίου 2014 και της 31ης Δεκεμβρίου 2015, καθόσον εφάρμοσε συμβατικώς κάθετες πρακτικές, οι οποίες διαφοροποιούσαν τους καταναλωτές βάσει της ιθαγένειας ή της χώρας κατοικίας τους. Οι πρακτικές αυτές περιόρισαν τις ενεργητικές και παθητικές πωλήσεις διαμονής σε ξενοδοχεία της Meliá σε καταναλωτές οι οποίοι έχουν την ιθαγένεια κρατών μελών ή τη συνήθη διαμονή τους σε αυτά. Δεδομένου ότι συνεργάστηκε με την Επιτροπή, η Meliá επωφελήθηκε από μείωση του προστίμου που της επιβλήθηκε. Η απόφαση αυτή, κατά της οποίας δεν ασκήθηκε ένδικο βοήθημα, κατέστη απρόσβλητη.
10.
Η Ius Omnibus, ένωση για την προάσπιση των συμφερόντων των καταναλωτών, άσκησε ενώπιον του αρμόδιου πρωτοβάθμιου δικαστηρίου ειδική αγωγή για την κοινοποίηση εγγράφων που βρίσκονταν στην κατοχή της Meliá, τα οποία θεωρεί απαραίτητα προκειμένου να προσδιοριστούν και να αποδειχθούν, αφενός, το πεδίο εφαρμογής καθώς και τα αποτελέσματα της αντίθετης προς τον ανταγωνισμό πρακτικής που διαπίστωσε η Επιτροπή και, αφετέρου, η ζημία που υπέστησαν οι καταναλωτές λόγω της πρακτικής αυτής και το ύψος της. Το αίτημα αυτό προηγείται της ενδεχόμενης άσκησης συλλογικής αγωγής αποζημίωσης. Πράγματι, η Ius Omnibus τόνισε ότι είχε την πρόθεση να ενεργήσει κατά τον τρόπο αυτό, ασκώντας το δικαίωμα λαϊκής αγωγής για λογαριασμό των ζημιωθέντων καταναλωτών που κατοικούν στην Πορτογαλία στην περίπτωση που, βάσει των ζητηθέντων εγγράφων, μπορούσε να αποδείξει την προσβολή των συνταγματικώς προστατευόμενων γενικών συμφερόντων στην Πορτογαλία και των ομοιογενών ατομικών συμφερόντων των καταναλωτών που κατοικούν στην Πορτογαλία, η οποία οφειλόταν στην αντίθετη προς τον ανταγωνισμό πρακτική της Meliá που διαπίστωσε η Επιτροπή.
11.
Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκανε δεκτή την ειδική αγωγή της Ius Omnibus. Κατόπιν έφεσης της Meliá, το Tribunal da Relação (εφετείο, Πορτογαλία) επικύρωσε την πρωτόδικη απόφαση στο σύνολό της.
12.
Η εξέταση της έκτακτης αίτησης αναιρέσεως που άσκησε η Meliá ενώπιον του Supremo Tribunal de Justiça (Ανωτάτου Δικαστηρίου) εγκρίθηκε από το δικαστήριο αυτό.
13.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Supremo Tribunal de Justiça (Ανώτατο Δικαστήριο), με απόφαση της 4ης Μαρτίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 23 Απριλίου 2024, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/104] εφαρμογή επί αγωγής με την οποία ζητείται η πρόσβαση σε αποδεικτικά στοιχεία πριν από την άσκηση αγωγής αποζημίωσης κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 4, της εν λόγω οδηγίας;
Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο προηγούμενο προδικαστικό ερώτημα:
2)
Βάσει της απαίτησης της πιθανολόγησης της ζημίας, η οποία απορρέει από το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/104], απαιτείται πάντοτε να αποδεικνύει ο ενάγων ότι στην προκειμένη περίπτωση είναι πιθανότερο οι εκπροσωπούμενοι καταναλωτές, εν προκειμένω αυτοί που κατοικούν στην Πορτογαλία, να έχουν όντως υποστεί ζημία;
3)
Δύνανται τα εθνικά δικαστήρια να θεμελιώσουν την πλήρωση του κριτηρίου της πιθανολόγησης της ζημίας κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/104] αποκλειστικά στην ύπαρξη απόφασης η οποία εκδόθηκε από τις αρμόδιες αρχές ανταγωνισμού[;] Ειδικότερα, πώς επηρεάζει την εν λόγω ανάλυση το γεγονός ότι πρόκειται για απόφαση που εκδόθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας διευθέτησης η οποία αφορά κάθετη εξ αντικειμένου παράβαση του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης;»
14.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν οι διάδικοι της κύριας δίκης, η Πορτογαλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή. Δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
IV. Ανάλυση
Α.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
15.
Πριν υπεισέλθω στα νομικά ζητήματα που τίθενται με το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, θα εξετάσω, αφενός, το παραδεκτό της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως (ενότητα 1) και, αφετέρου, την παραδοχή η οποία συνδέεται με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα και στην οποία στηρίζονται το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα (ενότητα 2) (
7
).
1. Επί του παραδεκτού της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως
16.
Η Ius Omnibus ισχυρίζεται ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη για τον λόγο ότι δεν πληρούνται οι απαιτήσεις του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Υποστηρίζει ότι το αιτούν δικαστήριο δεν έχει εκθέσει επαρκώς το σύνολο των σχετικών πραγματικών περιστατικών, το περιεχόμενο των διατάξεων του πορτογαλικού δικαίου, τους λόγους που το οδήγησαν να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα ως προς την ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης καθώς και τη σχέση μεταξύ των διατάξεων αυτών και της διαφοράς της κύριας δίκης. Επιπλέον το αιτούν δικαστήριο δεν αιτιολόγησε τη λυσιτέλεια του δευτέρου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος. Τούτων δοθέντων, η Ius Omnibus ζητεί από το Δικαστήριο να κρίνει απαράδεκτη την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
17.
Δεν συμμερίζομαι τα επιχειρήματα της Ius Omnibus σχετικά με το απαράδεκτο της υπό κρίση αίτησης προδικαστικής αποφάσεως. Όπως θα καταδείξω, η αίτηση περιέχει όλα τα στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου το Δικαστήριο να είναι σε θέση να αποφανθεί επ’ αυτής.
18.
Εξάλλου, μολονότι το αιτούν δικαστήριο δεν εκθέτει σαφώς τους λόγους για τους οποίους υπέβαλε το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα ούτε τεκμηριώνει τη χρησιμότητα των απαντήσεων στα ερωτήματα αυτά για τη διαδικασία της κύριας δίκης, το σκεπτικό του προκύπτει, εντούτοις, από το περιεχόμενο των ερωτημάτων. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το κατά πόσον πρέπει να τεκμηριώνεται το παραδεκτό της αξίωσης αποζημίωσης βάσει του αν «είναι πιθανότερο οι […] καταναλωτές […] να έχουν υποστεί ζημία» και, με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το κατά πόσον είναι δυνατόν να αποδεικνύεται ο απαιτούμενος βαθμός πιθανολόγησης βάσει απόφασης αρχής ανταγωνισμού όπως η απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2020.
19.
Συνεπώς, το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτά.
2. Επί της υποβολής αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων πριν από την άσκηση αγωγής επί της ουσίας
20.
Το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα –στην ανάλυση των οποίων θα περιοριστούν οι παρούσες προτάσεις σύμφωνα με το αίτημα του Δικαστηρίου– υποβάλλονται υπό την προϋπόθεση ότι το Δικαστήριο θα απαντήσει καταφατικά στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα. Συνεπώς, η ανάλυσή μου επί των ερωτημάτων αυτών πρέπει να στηριχθεί στην παραδοχή ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση.
21.
Για λόγους πληρότητας, και στο μέτρο που η απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα αποτελεί την αφετηρία για την ανάλυση των επόμενων προδικαστικών ερωτημάτων, θα διατυπώσω ορισμένες σύντομες παρατηρήσεις επί του ζητήματος που θέτει το ερώτημα αυτό.
22.
Σύμφωνα με τη διατύπωση του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί κατά πόσον το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 έχει εφαρμογή επί αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων που υποβάλλεται πριν από την άσκηση αγωγής αποζημίωσης. Το ερώτημα αυτό φαίνεται να αφορά, στην πραγματικότητα, το κατά πόσον οι απαιτήσεις της διάταξης αυτής σχετικά με το παραδεκτό της αξίωσης αποζημίωσης, το οποίο πρέπει να τεκμηριώσει ο ενάγων, έχουν εφαρμογή επί του εν λόγω αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων.
23.
Διευκρινίζεται ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα δεν έχει την έννοια ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί το κατά πόσον, σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, ένα κράτος μέλος υποχρεούται να προβλέπει τη δυνατότητα υποβολής αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων πριν από την άσκηση αγωγής αποζημίωσης. Πράγματι, ο Πορτογάλος νομοθέτης προέβλεψε όντως τη δυνατότητα αυτή.
24.
Εξάλλου, φαίνεται ότι ο Πορτογάλος νομοθέτης ερμήνευσε την οδηγία αυτή υπό την έννοια ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να προβλέπουν τη δυνατότητα υποβολής αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων, κατά το άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας, αποκλειστικά στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης. Η διάταξη αυτή μεταφέρθηκε στην πορτογαλική εσωτερική έννομη τάξη με το άρθρο 12 του νόμου 23/2018.
25.
Σύμφωνα με την ερμηνεία της οδηγίας 2014/104 από τον Πορτογάλο νομοθέτη, ένα κράτος μέλος μπορεί, εντούτοις, να προβλέπει τη δυνατότητα υποβολής τέτοιου αιτήματος πριν από την άσκηση αγωγής επί της ουσίας. Όπως επισημαίνει η Πορτογαλική Κυβέρνηση, ο Πορτογάλος νομοθέτης έκανε χρήση της δυνατότητας αυτής και προέβλεψε ότι τούτο είναι εφικτό στο άρθρο 13 του νόμου 23/2018. Η διαδικασία της κύριας δίκης φαίνεται να αφορά ένα τέτοιο αίτημα.
26.
Συναφώς, στις προτάσεις μου στην υπόθεση PACCAR κ.λπ. εξέτασα (
8
) το ζήτημα των αιτημάτων κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων που υποβάλλονται πριν από την άσκηση αγωγής επί της ουσίας στο πλαίσιο της ανάλυσης του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2014/104. Επομένως, εξέτασα το κατά πόσον η οδηγία αυτή μπορούσε να εφαρμοστεί στην επίμαχη διαδικασία της κύριας δίκης, προκειμένου να εξαλειφθεί κάθε ενδεχόμενη αμφιβολία ως προς την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία των διατάξεων της εν λόγω οδηγίας.
27.
Επισημαίνω ότι, στην υπόθεση εκείνη, το αιτούν δικαστήριο δεν είχε εγείρει το ζήτημα αυτό. Εντούτοις, από την απόφαση περί παραπομπής δεν προέκυπτε σαφώς αν το αίτημα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων είχε υποβληθεί στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης ή πριν από την άσκηση της αγωγής αυτής. Ως εκ τούτου, εξέτασα το αν, και, κατά περίπτωση, υπό ποιες προϋποθέσεις, το αίτημα αυτό εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/104.
28.
Κατόπιν εξέτασης του ζητήματος αυτού, διαπίστωσα, όσον αφορά τα αιτήματα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων, ότι, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η οδηγία 2014/104 αφορά αποκλειστικά αιτήματα που υποβάλλονται στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης, ένα τέτοιο αίτημα που υποβάλλεται, από τεχνική άποψη, πριν από την άσκηση της αγωγής αποζημίωσης μπορεί να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής. Πράγματι, θα μπορούσε να θεωρηθεί, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, ότι ένα τέτοιο αίτημα υποβάλλεται στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης ή προϋποθέτει τέτοια αγωγή. Διατύπωσα τη γνώμη ότι τούτο ισχύει στην περίπτωση που η αγωγή αποζημίωσης πρέπει να ασκηθεί, επ’ απειλή κυρώσεων, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα από την υποβολή του αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων με το οποίο έχει τεκμηριωθεί το παραδεκτό του αιτήματος αποζημίωσης ή, ενδεχομένως, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα από την ημέρα κατά την οποία το εν λόγω αίτημα έγινε δεκτό.
29.
Εφόσον αίτημα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων έχει τέτοια χαρακτηριστικά, αφενός, έχουν εφαρμογή επ’ αυτού οι απαιτήσεις του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 και, αφετέρου, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να απαντήσει σε σχετικό με την ερμηνεία της διάταξης αυτής προδικαστικό ερώτημα, το οποίο υποβάλλεται από δικαστήριο που έχει επιληφθεί τέτοιου αιτήματος.
30.
Η προβλεπόμενη στο πορτογαλικό δίκαιο αγωγή για την πρόσβαση σε αποδεικτικά στοιχεία δεν φαίνεται να έχει τα χαρακτηριστικά που παρατίθενται στο σημείο 28 των παρουσών προτάσεων. Ωστόσο, οι απαιτήσεις του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 μπορούν να έχουν εφαρμογή επί της αγωγής αυτής και το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να απαντήσει σε σχετικό με την ερμηνεία της διάταξης αυτής προδικαστικό ερώτημα.
31.
Πράγματι, το άρθρο 5, παράγραφος 8, της οδηγίας 2014/104 παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να θεσπίσουν, με την επιφύλαξη του άρθρου 5, παράγραφοι 4 και 7, καθώς και του άρθρου 6 αυτής, κανόνες που διευρύνουν τη δυνατότητα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων. Επομένως, ένα κράτος μέλος μπορεί να προβλέπει τη δυνατότητα υποβολής αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων πριν από την άσκηση αγωγής αποζημίωσης και μπορεί επίσης να υπαγάγει το αίτημα αυτό εξ ολοκλήρου (
9
) στο καθεστώς του άρθρου 5 της οδηγίας.
32.
Στην περίπτωση αυτή, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με το άρθρο 5, παράγραφος 8, της οδηγίας 2014/104, τα οποία υποβάλλονται από δικαστήριο που έχει επιληφθεί τέτοιου αιτήματος, σύμφωνα με τη νομολογία του που αφορά τις περιπτώσεις κατά τις οποίες οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης εφαρμόζονται επί ορισμένης ένδικης διαφοράς μέσω ευθείας και ανεπιφύλακτης παραπομπής εκ μέρους του εθνικού δικαίου η οποία έχει ως αποτέλεσμα να επεκτείνεται το πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης (
10
).
33.
Συναφώς, είναι πιθανό ο Πορτογάλος νομοθέτης να είχε την πρόθεση να υπαγάγει την αγωγή για την πρόσβαση σε αποδεικτικά στοιχεία, η οποία προηγείται της άσκησης αγωγής επί της ουσίας, στο καθεστώς του άρθρου 5 της οδηγίας 2014/104. Πράγματι, σύμφωνα με το άρθρο 13, παράγραφος 2, του νόμου 23/2018, οι κανόνες του άρθρου 12 του νόμου αυτού και, ως εκ τούτου, οι κανόνες του άρθρου 5 της εν λόγω οδηγίας εφαρμόζονται κατ’ αναλογίαν στις αγωγές του άρθρου 13 του ίδιου νόμου.
34.
Συνεπώς, ανεξαρτήτως των χαρακτηριστικών της προβλεπόμενης στο πορτογαλικό δίκαιο αγωγής για την πρόσβαση σε αποδεικτικά στοιχεία, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα τα οποία αφορούν το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 και υποβλήθηκαν από εθνικό δικαστήριο που έχει επιληφθεί τέτοιας αγωγής δυνάμει του άρθρου 13 του νόμου 23/2018.
Β.
Επί της ουσίας
35.
Προκαταρκτικώς, επισημαίνω ότι το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορούν, από γραμματική άποψη, την πιθανολόγηση της ζημίας για την οποία γίνεται λόγος στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104. Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, το εθνικό δικαστήριο μπορεί, κατόπιν αιτήματος του ενάγοντος, να διατάξει τον εναγόμενο ή τρίτο να κοινοποιήσει τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία υπό την προϋπόθεση ότι ο ενάγων έχει τεκμηριώσει το παραδεκτό της αξίωσης αποζημίωσης υποβάλλοντας ευλόγως διαθέσιμα στοιχεία για πραγματικά περιστατικά και επαρκή αποδεικτικά στοιχεία (
11
).
36.
Συναφώς, υπενθυμίζω ότι η ύπαρξη ζημίας αποτελεί μία από τις προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού. Η θεμελίωση της ευθύνης αυτής εξαρτάται από τη συνδρομή τριών προϋποθέσεων, ήτοι την ύπαρξη βλάβης (ζημία), τον αιτιώδη σύνδεσμο μεταξύ της ζημίας και της προβαλλόμενης συμπεριφοράς και τον παράνομο χαρακτήρα της προσαπτόμενης συμπεριφοράς (
12
). Η εν λόγω ευθύνη μπορεί να αναζητηθεί με την άσκηση αγωγής αποζημίωσης. Επομένως, το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 έχει την έννοια ότι ο ενάγων οφείλει να τεκμηριώσει ότι πιθανολογείται η συνδρομή των τριών αυτών προϋποθέσεων.
37.
Τούτων λεχθέντων, παρά την απόκλιση μεταξύ, αφενός, της διατύπωσης του δευτέρου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος και, αφετέρου, της διατύπωσης του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, τα ερωτήματα αυτά αφορούν την πιθανολόγηση της συνδρομής των τριών προϋποθέσεων θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού. Τούτο επιβεβαιώνεται, ιδίως, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, με το οποίο το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν ο απαιτούμενος βαθμός πιθανολόγησης πρέπει να αποδεικνύεται βάσει του κριτηρίου περί του κατά πόσον «είναι πιθανότερο οι […] καταναλωτές […] να έχουν υποστεί ζημία». Το κριτήριο αυτό αφορά τόσο τη ζημία όσο και τον σύνδεσμο μεταξύ της ζημίας και της προβαλλόμενης συμπεριφοράς. Συνεπώς, προτείνω να αναδιατυπωθεί το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα υπό την έννοια ότι με το ερώτημα αυτό το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί κατά πόσον, προκειμένου να θεμελιωθεί το παραδεκτό της αξίωσης αποζημίωσης, σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, πρέπει να αποδειχθεί ότι είναι πιθανότερο να πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού.
38.
Προκαταρκτικώς, πάντοτε, επισημαίνω ότι πρέπει να αντιστραφεί η σειρά εξέτασης του δευτέρου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος.
39.
Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, κατά πόσον το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 έχει την έννοια ότι, σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, ο απαιτούμενος βαθμός πιθανολόγησης καθορίζεται βάσει του κριτηρίου ότι είναι πιθανότερο να πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού και, με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, κατά πόσον η διάταξη αυτή έχει την έννοια ότι το παραδεκτό αξίωσης αποζημίωσης μπορεί να θεμελιώνεται αποκλειστικά σε απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται παράβαση.
40.
Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα είναι γενικότερο σε σχέση με το τρίτο, σε περίπτωση δε καταφατικής απάντησης στο τελευταίο αυτό ερώτημα παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο. Συνεπώς, θα αρχίσω την ανάλυσή μου από το τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
1. Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
41.
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί το κατά πόσον η απόφαση με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού αρκεί προκειμένου να θεμελιωθεί το παραδεκτό αξίωσης αποζημίωσης για ζημία που απορρέει από την παράβαση αυτή. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς το αν είναι δυνατόν να θεμελιώνεται το παραδεκτό μιας τέτοιας αξίωσης, δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, αποκλειστικά σε απόφαση των αρμόδιων αρχών ανταγωνισμού (ενότητα α). Επιπλέον, ζητεί να διευκρινιστεί το κατά πόσον το γεγονός ότι η απόφαση αυτή αφορά κάθετο ως εκ του αντικειμένου περιορισμό (ενότητα β) και έχει εκδοθεί στο πλαίσιο διαδικασίας διακανονισμού (ενότητα γ) επηρεάζει την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο ερώτημα αυτό.
α) Αρκεί για τη θεμελίωση του παραδεκτού αξίωσης αποζημίωσης η ύπαρξη απόφασης με την οποία διαπιστώνεται παράβαση;
42.
Κατ’ ουσίαν, το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορά το κατά πόσον το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 έχει την έννοια ότι εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων μπορεί να προβαίνει σε εκτίμηση επί του παραδεκτού μιας αξίωσης αποζημίωσης στηριζόμενο αποκλειστικά σε απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού.
43.
Επισημαίνω εκ προοιμίου ότι, κατά τη γνώμη μου, η ύπαρξη απόφασης με την οποία διαπιστώνεται παράβαση δεν αρκεί για τη θεμελίωση του παραδεκτού της αξίωσης αποζημίωσης.
44.
Όπως προκύπτει από το άρθρο 16, παράγραφος 2, του κανονισμού 1/2003, ένα εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να λάβει αποφάσεις που συγκρούονται με απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ. Επίσης, εθνικό δικαστήριο που αποφαίνεται επί παράβασης ταυτόσημης με τη διαπιστωθείσα στην απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2020 πρέπει να αναγνωρίσει την ύπαρξη της παράβασης αυτής. Αντιθέτως, η ύπαρξη ζημίας και αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της ζημίας και της επίμαχης παράβασης εναπόκεινται στην κρίση του εθνικού δικαστή (
13
).
45.
Συνεπώς, εφόσον υφίσταται απόφαση με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού, το δικαστήριο που επιλαμβάνεται αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων δεν οφείλει πλέον να εξετάσει το κατά πόσον, λαμβανομένων υπόψη των διαθέσιμων στοιχείων για τα πραγματικά περιστατικά και αποδεικτικών στοιχείων, πιθανολογείται η ύπαρξη παράβασης. Ωστόσο, ο παράνομος χαρακτήρας της προσαπτόμενης συμπεριφοράς αποτελεί μόνον μία από τις προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού. Όπως επισήμανα αμέσως ανωτέρω (
14
), η θεμελίωση του παραδεκτού της αξίωσης αποζημίωσης προϋποθέτει απόδειξη του απαιτούμενου βαθμού πιθανολόγησης όσον αφορά τις τρεις προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης. Συνεπώς, η αναγνώριση της ύπαρξης παράβασης δεν αρκεί, αυτή καθεαυτή, για να θεμελιωθεί το παραδεκτό μιας τέτοιας αξίωσης.
β) Απόφαση σχετική με κάθετη πρακτική που περιορίζει τον ανταγωνισμό ως εκ του αντικειμένου
46.
Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το γεγονός ότι η απόφαση με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού αφορά κάθετο ως εκ του αντικειμένου περιορισμό μπορεί να μεταβάλει ουσιωδώς την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
47.
Εκτιμώ ότι δεν συντρέχει τέτοια περίπτωση και ότι το εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να στηρίξει την εκτίμησή του σχετικά με το παραδεκτό αξίωσης αποζημίωσης αποκλειστικά στην ύπαρξη μιας τέτοιας απόφασης.
48.
Πρώτον, επισημαίνω, συναφώς, ότι το άρθρο 17, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104 καθιερώνει μαχητό τεκμήριο ότι οι παραβάσεις από συμπράξεις προκαλούν ζημία. Το τεκμήριο αυτό, όπως προβλέπεται από τον νομοθέτη της Ένωσης, δεν καλύπτει, εντούτοις, τους κάθετους περιορισμούς του ανταγωνισμού.
49.
Πράγματι, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 47 της οδηγίας 2014/104, είναι σκόπιμο να περιοριστεί το μαχητό τεκμήριο του άρθρου 17, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής στις συμπράξεις, λαμβανομένου υπόψη του μυστικού χαρακτήρα τους, γεγονός το οποίο αυξάνει την ασυμμετρία πληροφόρησης και καθιστά πιο δύσκολο για τον αιτούντα να αποκτήσει τα αναγκαία αποδεικτικά στοιχεία για να αποδείξει τη ζημία. Επιπλέον, το άρθρο 2, σημείο 14, της οδηγίας ορίζει, κατ’ ουσίαν, τις «συμπράξεις» ως συμφωνίες ή εναρμονισμένες πρακτικές μεταξύ δύο ή περισσότερων ανταγωνιστών που αποσκοπούν στον συντονισμό της ανταγωνιστικής τους συμπεριφοράς στην αγορά ή στον επηρεασμό των σημαντικών παραμέτρων του ανταγωνισμού μέσω πρακτικών. Ο ορισμός αυτός δεν συνάδει με τον ορισμό της κάθετης πρακτικής, η οποία αφορά επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε διαφορετικά επίπεδα της αλυσίδας παραγωγής ή διανομής και οι οποίες, ως εκ τούτου, δεν είναι ανταγωνιστικές μεταξύ τους.
50.
Επιπλέον, σύμφωνα με ακαδημαϊκές έρευνες (
15
), το άρθρο 17, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104 έχει μεταφερθεί στο εσωτερικό δίκαιο των κρατών μελών με διαφορετικό τρόπο. Πράγματι, ορισμένα κράτη μέλη επέλεξαν να αποδώσουν στις «συμπράξεις» ευρύτερο ορισμό σε σχέση με τον ορισμό του άρθρου 2, σημείο 14, της οδηγίας 2014/104 και να επεκτείνουν ρητώς το πεδίο εφαρμογής του τεκμηρίου αυτού στους κάθετους περιορισμούς του ανταγωνισμού. Η εν λόγω μη ενιαία μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο των κρατών μελών, ορισμένα από τα οποία επιθυμούν σαφώς να διευρύνουν τον ορισμό της έννοιας των «συμπράξεων» που προβλέπει η εν λόγω οδηγία, επιβεβαιώνει την ερμηνεία ότι το επίμαχο τεκμήριο, όπως προβλέπεται από τον νομοθέτη της Ένωσης, καλύπτει αποκλειστικά τις συμπράξεις που εμπίπτουν στον ορισμό του άρθρου 2, σημείο 14, της εν λόγω οδηγίας.
51.
Πάντοτε στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνω ότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει κατά πόσον ο Πορτογάλος νομοθέτης αποφάσισε ότι το τεκμήριο του άρθρου 17, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104 έχει εφαρμογή στους κάθετους περιορισμούς. Από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι συντρέχει τέτοια περίπτωση.
52.
Δεύτερον, ούτε το γεγονός ότι η απόφαση με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού δεν αφορά κάθετο ως εκ του αποτελέσματος περιορισμό αλλά κάθετο ως εκ του αντικειμένου περιορισμό είναι ικανό να θέσει υπό αμφισβήτηση την εκτίμηση ότι ένα εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να θεμελιώσει το κριτήριο του παραδεκτού της αξίωσης αποζημίωσης, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, αποκλειστικά στην ύπαρξη της απόφασης αυτής.
53.
Το δίκαιο ανταγωνισμού της Ένωσης διακρίνει σαφώς μεταξύ της έννοιας του «περιορισμού ως εκ του αντικειμένου» και εκείνης του «περιορισμού ως εκ του αποτελέσματος», καθεμία από τις οποίες υπόκειται σε διαφορετικούς κανόνες περί αποδείξεως (
16
). Στο πλαίσιο του πρώτου αυτού περιορισμού, παρέλκει η εξέταση των περιοριστικών αποτελεσμάτων της οικείας πρακτικής (
17
). Ωστόσο, η διαπίστωση ενός τέτοιου περιορισμού δεν συνεπάγεται ότι συγκεκριμένο πρόσωπο υπέστη ζημία ούτε ότι υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ του περιορισμού και της ζημίας αυτής. Οι εν λόγω προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού πρέπει να αποδεικνύονται ενώπιον του δικαστηρίου που επιλαμβάνεται της αγωγής αποζημίωσης.
54.
Στο πλαίσιο αυτό, όσον αφορά το αίτημα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, ο ενάγων πρέπει επίσης να τεκμηριώνει τον απαιτούμενο βαθμό πιθανολόγησης σχετικά με τις δύο αυτές προϋποθέσεις, ήτοι την ύπαρξη ζημίας και άμεσου αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της ζημίας και της επίμαχης παράβασης.
55.
Για λόγους πληρότητας, επισημαίνω ότι το γεγονός ότι οι κάθετοι περιορισμοί δεν καλύπτονται από το τεκμήριο του άρθρου 17, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104 (
18
) και το γεγονός ότι οι ως εκ του αντικειμένου περιορισμοί δεν υπόκεινται σε ειδικούς κανόνες περί αποδείξεως όσον αφορά τις τρεις προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού (
19
) δεν συνεπάγονται ότι η απόφαση με την οποία διαπιστώνεται η ύπαρξη κάθετου ως εκ του αντικειμένου περιορισμού είναι άνευ σημασίας για την εκτίμηση του παραδεκτού της αξίωσης αποζημίωσης.
56.
Πράγματι, αφενός, εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων οφείλει να αναγνωρίσει την ύπαρξη παράβασης του δικαίου του ανταγωνισμού, η οποία διαπιστώνεται με την απόφαση αυτή, με αποτέλεσμα να μην πιθανολογείται απλώς, αλλά να αποδεικνύεται μία από τις προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης (
20
).
57.
Αφετέρου, η έννοια του «ως εκ του αντικειμένου περιορισμού του ανταγωνισμού» αφορά συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται από το ότι ο βαθμός στον οποίο είναι επιβλαβείς για τον ανταγωνισμό, ήτοι η άμεση ή έμμεση ζημία την οποία μπορούν να προκαλέσουν στους χρήστες και στους καταναλωτές εντός των διαφόρων οικείων τομέων ή αγορών, είναι σημαντικός (
21
). Το μέγεθος της ζημίας που μπορεί να προκαλέσει μια τέτοια συμπεριφορά έχει σημασία, σε συνδυασμό με άλλα πραγματικά περιστατικά και αποδεικτικά στοιχεία τα οποία έχει ευλόγως στη διάθεσή του ο ενάγων, για τη θεμελίωση του παραδεκτού της αξίωσης αποζημίωσης κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104.
γ) Απόφαση εκδοθείσα στο πλαίσιο διαδικασίας διακανονισμού
58.
Το αιτούν δικαστήριο τονίζει ότι η απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2020 εκδόθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας διακανονισμού και ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει το κατά πόσον το γεγονός αυτό μπορεί να επηρεάσει την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
59.
Φρονώ ότι τούτο δεν συμβαίνει.
60.
Πράγματι, η απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2020, η οποία εκδόθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας διακανονισμού, αποτελεί τελική απόφαση δυνάμει των άρθρων 7 ή 23 του κανονισμού 1/2003 (
22
). Σε αντίθεση με απόφαση περί ανάληψης δεσμεύσεων, η οποία εκδίδεται βάσει του άρθρου 9 του κανονισμού αυτού (
23
), απόφαση που εκδίδεται στο πλαίσιο διαδικασίας διακανονισμού περιλαμβάνει τη διαπίστωση της παράβασης του άρθρου 101 ΣΛΕΕ ή του άρθρου 102 ΣΛΕΕ. Το γεγονός ότι η επιχείρηση στην οποία απευθύνεται η απόφαση αυτή μπορεί να επωφεληθεί από μείωση του ποσού του προστίμου δεν μεταβάλλει τη φύση της διαπίστωσης σχετικά με την παράβαση.
61.
Συνεπώς, το γεγονός ότι η απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού εκδόθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας διακανονισμού δεν επηρεάζει, λαμβανομένων υπόψη όσων εκτέθηκαν στο σημείο 45 των παρουσών προτάσεων, το κατά πόσον ένα εθνικό δικαστήριο μπορεί να θεμελιώσει το κριτήριο της πιθανολόγησης της ζημίας, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, αποκλειστικά στην ύπαρξη απόφασης της αρμόδιας αρχής ανταγωνισμού.
δ) Ενδιάμεσο συμπέρασμα
62.
Στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 έχει την έννοια ότι η ύπαρξη απόφασης με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού δεν αρκεί για τη θεμελίωση του παραδεκτού της αξίωσης αποζημίωσης. Το γεγονός ότι η απόφαση αυτή αφορά κάθετο ως εκ του αντικειμένου περιορισμό και έχει εκδοθεί στο πλαίσιο διαδικασίας διακανονισμού δεν μεταβάλλει την εκτίμηση αυτή.
2. Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
α) Επί του περιεχομένου του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
63.
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει κατά πόσον, προκειμένου να θεμελιωθεί το παραδεκτό της αξίωσης αποζημίωσης, σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, πρέπει να αποδειχθεί ότι είναι πιθανότερο να πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού.
64.
Το αιτούν δικαστήριο δεν εξηγεί το κριτήριο που παρατίθεται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα. Επιπλέον, ασαφές είναι και το κριτήριο που εφάρμοσαν τα κατώτερα δικαστήρια στη διαδικασία της κύριας δίκης.
65.
Κατά την Ius Omnibus, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο το αιτούν δικαστήριο να μην έλαβε υπόψη το κριτήριο που εφάρμοσαν τα κατώτερα δικαστήρια και να θεώρησε ότι μπορούσε να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση λόγω έλλειψης αιτιολογίας. Συνεπώς, το αιτούν δικαστήριο ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με το εφαρμοστέο κριτήριο προκειμένου να αποσαφηνίσει με την επικείμενη απόφασή του το κριτήριο αυτό προς γνώση των κατώτερων δικαστηρίων.
66.
Εναλλακτικώς, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως θα μπορούσε να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η Meliá αμφισβητεί το κριτήριο που εφάρμοσαν τα κατώτερα δικαστήρια και υποστηρίζει ότι τα δικαστήρια αυτά θα έπρεπε να είχαν εφαρμόσει το αυστηρότερο κριτήριο που παρατίθεται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα. Στην περίπτωση αυτή, όπως επισήμανε η Ius Omnibus, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά το κατά πόσον το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 έχει την έννοια ότι ένα κράτος μέλος δεν μπορεί, κατά τη μεταφορά της διάταξης αυτής στο εθνικό δίκαιο, να θεσπίσει κριτήριο λιγότερο αυστηρό από εκείνο που παρατίθεται στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα.
67.
Πράγματι, με την πρωτόδικη απόφαση, η οποία επικυρώθηκε κατ’ έφεση, τα κατώτερα δικαστήρια διέταξαν τη Meliá να κοινοποιήσει τα ζητηθέντα από την Ius Omnibus έγγραφα. Το αιτούν δικαστήριο αποφαίνεται επί της έκτακτης αίτησης αναιρέσεως που άσκησε η Meliá κατά της απόφασης αυτής.
68.
Η Meliá υποστηρίζει στις γραπτές παρατηρήσεις της ότι το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 καθορίζει έναν βαθμό πιθανολόγησης που βαίνει πέραν του απλού ενδεχομένου ύπαρξης ζημίας. Συγκεκριμένα, η Meliá θεωρεί ότι η διάταξη αυτή έχει την έννοια ότι δεν αναφέρεται στο απλό αυτό ενδεχόμενο, αλλά μάλλον σε μια πραγματική πιθανότητα επέλευσης της ζημίας, ήτοι ότι, υπό το πρίσμα του επίμαχου πραγματικού, νομικού και οικονομικού πλαισίου, πρέπει να είναι πιθανότερο να υφίσταται ζημία ή, τουλάχιστον, τούτο να συνιστά σοβαρή, ήτοι βάσιμη, πιθανότητα.
69.
Επιπλέον, η Meliá επισημαίνει ότι τα πορτογαλικά δικαστήρια έχουν κρίνει, σε άλλες υποθέσεις γενικού αστικού δικαίου, ότι η έννοια της πιθανολόγησης προϋποθέτει έναν βαθμό βεβαιότητας που βαίνει πέραν της απλής πιθανότητας, ήτοι βαθμό ανώτερο του 50 %.
70.
Η παρατήρηση αυτή επιβεβαιώνεται εν μέρει από την Ius Omnibus, η οποία επισημαίνει ότι, στην πορτογαλική έννομη τάξη, ορισμένοι υποστηρίζουν επίσης ότι το γενικό κριτήριο απόδειξης στην αστική διαδικασία είναι το κριτήριο του κατά πόσον κάτι «είναι πιθανότερο να συμβεί παρά το αντίθετο». Τούτων δοθέντων, η Ius Omnibus υποστηρίζει ότι το κριτήριο αυτό πρέπει να προσαρμοστεί στο πλαίσιο στο οποίο εφαρμόζεται. Μια τέτοια προσαρμογή επιβάλλεται βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 2, του νόμου 23/2018, σύμφωνα με το οποίο οι όροι του άρθρου 12, παράγραφοι 2 έως 9, του νόμου αυτού εφαρμόζονται κατ’ αναλογίαν σε αίτημα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων που υποβάλλεται πριν από την άσκηση αγωγής αποζημίωσης.
71.
Ανεξαρτήτως των ιδιαιτεροτήτων της περίπτωσης που εξετάζει το αιτούν δικαστήριο (
24
), ο σκοπός του ερωτήματός του είναι σαφής: να διευκρινιστεί το κατά πόσον το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 επιβάλλει κριτήριο το οποίο συνεπάγεται έναν βαθμό πιθανολόγησης όπως εκείνος που παρατίθεται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, ήτοι να είναι πιθανότερο να πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού.
72.
Συναφώς, προστίθεται ότι ο απαιτούμενος βαθμός πιθανολόγησης που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 είναι ο υψηλότερος που μπορεί να απαιτηθεί. Σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 8, της οδηγίας αυτής, ένα κράτος μέλος μπορεί να θεσπίζει, με την επιφύλαξη του άρθρου 5, παράγραφοι 4 και 7, καθώς και του άρθρου 6 αυτής, κανόνες που διευρύνουν τη δυνατότητα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων. Προκειμένου να διευκολύνεται η πρόσβαση σε αποδεικτικά στοιχεία, ένα κράτος μέλος μπορεί να αποφασίσει να καθορίσει βαθμό πιθανολόγησης χαμηλότερο από τον απαιτούμενο στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας. Αντιθέτως, ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να θεσπίσει κριτήριο που συνεπάγεται βαθμό πιθανολόγησης υψηλότερο από εκείνον που καθορίζει ο νομοθέτης της Ένωσης.
73.
Συνεπώς, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να διαπιστωθεί αν η οδηγία 2014/104 θεσπίζει κριτήριο που συνεπάγεται βαθμό πιθανολόγησης σύμφωνα με τον οποίο είναι πιθανότερο να πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης ή αν περιορίζεται σε βαθμό πιθανολόγησης χαμηλότερο από εκείνον που παρατίθεται στο ερώτημα αυτό.
β) Εκτίμηση
74.
Το κριτήριο που παρατίθεται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα φαίνεται να στηρίζεται σε μια στάθμιση πιθανοτήτων. Σύμφωνα με το εν λόγω κριτήριο, ερμηνευόμενο κατά τον τρόπο αυτόν, εναπόκειται στον ενάγοντα να αποδείξει ότι είναι πιθανότερο οι εκπροσωπούμενοι καταναλωτές, εν προκειμένω οι καταναλωτές που κατοικούν στην Πορτογαλία, να έχουν υποστεί ζημία.
75.
Φρονώ ότι το επίπεδο απόδειξης που απαιτείται βάσει του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 προκειμένου να τεκμηριώνεται το αίτημα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων είναι χαμηλότερο από εκείνο που απαιτείται για μια τέτοια στάθμιση πιθανοτήτων.
76.
Ειδικότερα, πρώτον, οι όροι που χρησιμοποιούνται στις διάφορες γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 δεν φαίνεται να συνεπάγονται υπερβολικά αυστηρές απαιτήσεις. Όπως επισημαίνει η Επιτροπή, οι όροι που χρησιμοποιούνται στις αποδόσεις της οδηγίας αυτής στην πορτογαλική («plausibilidade»), στη γερμανική («Plausibilität»), στην αγγλική («plausibility») και στη γαλλική γλώσσα («plausibilité»), στις οποίες προσθέτω την απόδοση στην πολωνική γλώσσα («uprawdopodobnienie»), παραπέμπουν, σύμφωνα με τη λεξικογραφική τεκμηρίωσή τους, στην περίπτωση κατά την οποία ένας ισχυρισμός είναι, ή φαίνεται να είναι, εύλογος ή αποδεκτός (
25
). Συνεπώς, από τους όρους αυτούς προκύπτει ότι είναι απαραίτητο να αποδειχθεί στο δικαστήριο που αποφαίνεται επί του αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων ότι η πιθανότητα να πληρούνται οι τρεις σωρευτικές προϋποθέσεις της ευθύνης είναι, στην εξεταζόμενη περίπτωση, ευλόγως αποδεκτή.
77.
Δεύτερον, επισημαίνεται ότι, πέραν της λεκτικής σημασίας των όρων που χρησιμοποιούνται στις διάφορες γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, η μεταφορά της διάταξης αυτής στα εθνικά δίκαια ακολουθεί, τουλάχιστον στο δίκαιο ορισμένων κρατών μελών, την ίδια λογική. Τούτο ισχύει, μεταξύ άλλων, στο γερμανικό (
26
) και στο πολωνικό δίκαιο (
27
). Οι διατάξεις μεταφοράς που ισχύουν στα εν λόγω κράτη μέλη προβλέπουν απλώς, όσον αφορά τον απαιτούμενο βαθμό πιθανολόγησης, μια ευλόγως αποδεκτή πιθανότητα.
78.
Τρίτον, δεν μπορεί να μη ληφθεί υπόψη ότι η δυνατότητα πρόσβασης σε έγγραφα συνδέεται λειτουργικά με την άσκηση του δικαιώματος πλήρους αποκατάστασης της ζημίας που προκλήθηκε λόγω παράβασης του δικαίου του ανταγωνισμού.
79.
Υπέρ μιας τέτοιας ερμηνείας συνηγορούν οι αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας 2014/104.
80.
Πράγματι, η αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας, η οποία είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική όσον αφορά τη ratio legis του άρθρου 5, παράγραφος 1 (
28
), αναφέρει ότι «[τ]α αποδεικτικά στοιχεία που απαιτούνται για την απόδειξη μιας αξίωσης αποζημίωσης συχνά βρίσκονται στην αποκλειστική κατοχή του αντιδίκου ή τρίτων και δεν είναι γνωστά ούτε διαθέσιμα σε επαρκή βαθμό στον ενάγοντα», λόγος για τον οποίο ο ενάγων δεν πρέπει να επιβαρυνθεί με την «ύπαρξη αυστηρών νομικών απαιτήσεων για να βεβαιώσει […] λεπτομερώς όλα τα πραγματικά περιστατικά που σχετίζονται με την υπόθεση κατά το αρχικό στάδιο της διαδικασίας αγωγής, καθώς και να προσκομίσει ακριβώς καθορισμένα αποδεικτικά στοιχεία προς επίρρωση της αγωγής», διότι άλλως θα παρακωλυόταν αδικαιολόγητα η αποτελεσματική άσκηση του δικαιώματος αποζημίωσης που κατοχυρώνει η Συνθήκη ΛΕΕ. Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 15 της ίδιας οδηγίας αναφέρει ότι προς αντιμετώπιση της ασυμμετρίας πληροφόρησης μεταξύ των οικείων διαδίκων «είναι σκόπιμο οι ενάγοντες να έχουν το δικαίωμα να ζητούν την κοινοποίηση αποδεικτικών στοιχείων που αφορούν την αξίωσή τους, χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να προσδιορίσουν μεμονωμένα αποδεικτικά στοιχεία».
81.
Η δυνατότητα πρόσβασης σε αποδεικτικά στοιχεία που αφορούν παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, αποσκοπεί, επομένως, στην αντιμετώπιση της ασυμμετρίας πληροφόρησης μεταξύ των διαδίκων στις αγωγές που αφορά η οδηγία αυτή. Ωστόσο, η εξάλειψη της ασυμμετρίας αυτής δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Η συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων πρέπει να παρέχει στον ζημιωθέντα διάδικο τη δυνατότητα να ασκήσει αποτελεσματικά το δικαίωμά του προς αποκατάσταση της ζημίας και, ως εκ τούτου, συμβάλλει εμμέσως στη μέγιστη δυνατή αποτελεσματικότητα των κανόνων ανταγωνισμού (
29
).
82.
Συνεπώς, πρώτον, το επίπεδο απόδειξης που απαιτείται προκειμένου να γίνει δεκτή αγωγή επί της ουσίας δεν πρέπει να συγχέεται με εκείνο που απαιτείται για τη στοιχειοθέτηση του απαιτούμενου βαθμού πιθανολόγησης ώστε να διαταχθεί η κοινοποίηση αποδεικτικών στοιχείων. Δεύτερον, ο απαιτούμενος από το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 βαθμός πιθανολόγησης δεν πρέπει να είναι υπερβολικά αυστηρός καθόσον τούτο θα αποδυνάμωνε την αποτελεσματικότητα των κανόνων ανταγωνισμού.
83.
Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνω, όπως και η Επιτροπή, ότι το κριτήριο που στηρίζεται σε στάθμιση πιθανοτήτων φαίνεται να αντιστοιχεί σε εκείνο που εφαρμόζεται στις αστικές διαδικασίες των συστημάτων του «common law» (
30
). Μολονότι η στάθμιση πιθανοτήτων θεωρήθηκε εφαρμοστέα στις αγωγές αποζημίωσης σε ένα από τα δικαιοδοτικά συστήματα του «common law» που εφαρμόζουν την οδηγία 2014/104, ήτοι στο Ηνωμένο Βασίλειο, εντούτοις δεν έτυχε, καθολικής εφαρμογής στο πλαίσιο των αιτημάτων κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων (
31
).
84.
Τέταρτον, από το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 προκύπτει ότι, προκειμένου, κατόπιν αιτήματος του ενάγοντος, εθνικό δικαστήριο να διατάξει τον εναγόμενο ή τρίτο να κοινοποιήσει τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία, εναπόκειται στον ενάγοντα να τεκμηριώσει το παραδεκτό της αξίωσης αποζημίωσης υποβάλλοντας ευλόγως διαθέσιμα στοιχεία για πραγματικά περιστατικά και επαρκή αποδεικτικά στοιχεία (
32
). Συνεπώς, σε μια τυπική περίπτωση, ο ενάγων πρέπει να είναι σε θέση να τεκμηριώσει το παραδεκτό της αξίωσής του για αποζημίωση βάσει των στοιχείων για πραγματικά περιστατικά και των αποδεικτικών στοιχείων τα οποία έχει στη διάθεσή του ή τα οποία μπορεί να συγκεντρώσει χωρίς υπερβολικά έξοδα ή δυσχέρειες. Κατά τη γνώμη μου, ο νομοθέτης προέβλεψε κατ’ ανάγκην το κριτήριο της πιθανολόγησης, το οποίο καθιερώνει η εν λόγω διάταξη, εκκινώντας από την παραδοχή αυτή. Συνεπώς, κατά κανόνα, πρέπει να είναι δυνατό να πληρούται το κριτήριο αυτό ακόμη και βάσει αποσπασματικών ή ελλιπών πληροφοριών.
85.
Τέλος, πέμπτον, η εφαρμογή του κριτηρίου της στάθμισης πιθανοτήτων φαίνεται να επιβάλλει στο δικαστήριο που επιλαμβάνεται αιτήματος κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων να προσδιορίσει και να συγκρίνει δύο υποθέσεις: η ευδοκίμηση της αξίωσης αποζημίωσης να είναι πιθανή ή να μην είναι πιθανή.
86.
Το κριτήριο που παρατίθεται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο συνεπάγεται μια τέτοια ανάλυση των δύο αυτών υποθέσεων, δεν φαίνεται να συνάδει με τον σκοπό του δικαιώματος κοινοποίησης των σχετικών αποδεικτικών στοιχείων, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104. Πράγματι, η εκτίμηση που διενεργεί το εθνικό δικαστήριο προκειμένου να διατάξει την κοινοποίηση αποδεικτικών στοιχείων στο αρχικό στάδιο της διαδικασίας, ή ακόμη και πριν από την κίνησή της, πρέπει, εκ φύσεως, να είναι απλουστευμένη. Επιπλέον, εφόσον ακόμη και αποσπασματικές ή ελλιπείς πληροφορίες μπορούν να παρέχουν στον ενάγοντα τη δυνατότητα να τεκμηριώσει το παραδεκτό της αξίωσής του για αποζημίωση (
33
), το επιληφθέν δικαστήριο πρέπει να επικεντρώσει την ανάλυσή του στην πιθανολόγηση μίας και μόνης υπόθεσης, ήτοι της υπόθεσης να πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης.
87.
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, προκειμένου να στοιχειοθετείται ο απαιτούμενος από το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 βαθμός πιθανολόγησης, ο ενάγων πρέπει να αποδείξει στο δικαστήριο ότι ο ισχυρισμός περί πλήρωσης των τριών σωρευτικών προϋποθέσεων της ευθύνης είναι, στην επίμαχη περίπτωση, ευλόγως αποδεκτός. Επομένως, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το κριτήριο που προβλέπει το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 συνεπάγεται βαθμό πιθανολόγησης χαμηλότερο από εκείνον που επιβάλλει το κριτήριο σύμφωνα με το οποίο πρέπει να είναι πιθανότερο να πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης.
V. Πρόταση
88.
Υπό το πρίσμα του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Supremo Tribunal de Justiça (Ανώτατο Δικαστήριο, Πορτογαλία) ως εξής:
1)
Το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 2014, σχετικά με ορισμένους κανόνες που διέπουν τις αγωγές αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
έχει την έννοια ότι
η ύπαρξη απόφασης με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού δεν αρκεί για τη θεμελίωση του παραδεκτού της αξίωσης αποζημίωσης. Το γεγονός ότι η απόφαση αυτή αφορά κάθετο ως εκ του αντικειμένου περιορισμό και έχει εκδοθεί στο πλαίσιο διαδικασίας διακανονισμού δεν μεταβάλλει την εκτίμηση αυτή.
2)
Το κριτήριο που προβλέπει το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 συνεπάγεται βαθμό πιθανολόγησης χαμηλότερο από εκείνον που επιβάλλει το κριτήριο σύμφωνα με το οποίο πρέπει να είναι πιθανότερο να πληρούνται οι προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 2014, σχετικά με ορισμένους κανόνες που διέπουν τις αγωγές αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2014, L 349, σ. 1).
(
3
)	Κανονισμός του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 81 και 82 της Συνθήκης (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1).
(
4
)	Diário da República, σειρά I, αριθ. 107, της 5ης Ιουνίου 2018.
(
5
)	Επισημαίνω ότι το αιτούν δικαστήριο απλώς προσδιόρισε τις σχετικές διατάξεις του νόμου αυτού, χωρίς να παραθέσει το περιεχόμενό τους στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Αντιθέτως, το περιεχόμενό τους παρατίθεται στις γραπτές παρατηρήσεις της Πορτογαλικής Κυβέρνησης και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
(
6
)	Απόφαση C(2020) 893 τελικό σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 [ΣΛΕΕ] και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ [Υπόθεση AT.40528 – Meliá (Holiday Pricing)], της οποίας περίληψη δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 2ας Ιουνίου 2020 (ΕΕ 2020, C 182, σ. 9) (στο εξής: απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2020).
(
7
)	Βλ. σημείο 20 των παρουσών προτάσεων.
(
8
)	C‑163/21, EU:C:2022:286.
(
9
)	Στην περίπτωση αυτή, το αίτημα κοινοποίησης αποδεικτικών στοιχείων υπόκειται, κατά συνέπεια, όχι μόνον στις απαιτήσεις του άρθρου 5, παράγραφοι 4 και 7, της οδηγίας 2014/104 αλλά και στο σύνολο των απαιτήσεων του άρθρου αυτού.
(
10
)	Βλ., προσφάτως, απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2024, Kolin Inşaat Turizm Sanayi ve Ticaret (C‑652/22, EU:C:2024:910, σκέψη 53).
(
11
)	Βλ. απόφαση της 10ης Νοεμβρίου 2022, PACCAR κ.λπ. (C‑163/21, EU:C:2022:863, σκέψη 43).
(
12
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Απριλίου 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, σκέψη 39).
(
13
)	Πρβλ. απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 2012, Otis κ.λπ. (C‑199/11, EU:C:2012:684, σκέψη 65).
(
14
)	Βλ. σημείο 44 των παρουσών προτάσεων.
(
15
)	Για μια συγκριτική μελέτη, βλ. Hornkohl, L., «The Presumption of Harm in EU Private Enforcement of Competition Law – Effectiveness vs Overcompensation», EU and Comparative Law Issues and Challenges Series, 2021, σ. 34 έως 36, και Malinauskaite, J., Cauffman, C., «The Transposition of the Antitrust Damages Directive in the Small Member States of the EU – A Comparative perspective», Journal of European Competition Law & Practice, 2018, τόμος 9, αριθ. 8, σ. 509 και 511.
(
16
)	Βλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ. (C‑307/18, EU:C:2020:52, σκέψη 63).
(
17
)	Βλ., αντιθέτως, απόφαση της 18ης Νοεμβρίου 2021, Visma Enterprise (C‑306/20, EU:C:2021:935, σκέψη 71).
(
18
)	Βλ. σημείο 50 των παρουσών προτάσεων.
(
19
)	Βλ. σημείο 53 των παρουσών προτάσεων.
(
20
)	Βλ. σημείο 44 των παρουσών προτάσεων.
(
21
)	Πρβλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:824, σκέψη 150).
(
22
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, σημείο 28 της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τη διεξαγωγή διαδικασιών διευθέτησης διαφορών εν όψει της έκδοσης αποφάσεων δυνάμει του άρθρου 7 και του άρθρου 23 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1/2003 του Συμβουλίου σε περιπτώσεις συμπράξεων (ΕΕ 2008, C 167, σ. 1).
(
23
)	Πρβλ. αποφάσεις της 29ης Ιουνίου 2010, Επιτροπή κατά Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377, σκέψη 48), και της 28ης Ιανουαρίου 2025, ASG 2 (C‑253/23, EU:C:2025:40, σκέψη 44).
(
24
)	Βλ. σημεία 65 και 66 των παρουσών προτάσεων.
(
25
)	Τούτο ισχύει και για τον όρο που χρησιμοποιείται στην απόδοση στην πολωνική γλώσσα («uprawdopdobnienie»), ο οποίος παραπέμπει, σύμφωνα με το «Słownik języka polskiego PWN (Polskie Wydawnictwo Naukowe)», https://sjp.pwn.pl/slowniki/uprawdopodobnienie, στην πιθανολόγηση μιας υπόθεσης («sprawić, że coś staje się prawdopodobne»).
(
26
)	Η διάταξη αυτή μεταφέρθηκε στο γερμανικό δίκαιο με το άρθρο 33g, παράγραφος 1, του Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen (νόμου κατά των περιορισμών του ανταγωνισμού), της 26ης Ιουνίου 2013 (BGBl. 2013 I, σ. 1750), κατά το οποίο ο ενάγων πρέπει να αποδείξει ότι πιθανολογείται η στοιχειοθέτηση της αξίωσής του για αποζημίωση («der glaubhaft macht, einen solchen Schadensersatzanspruch zu haben»). Στην απόφασή του της 4ης Απριλίου 2023, KZR 20/21, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, Γερμανία) διευκρίνισε ότι αρκεί να υπάρχει κάποια πιθανότητα, βάσει συγκεκριμένων αποδεικτικών στοιχείων, ο ενάγων να έχει αξίωση αποζημίωσης και ότι δεν απαιτείται συντριπτική πιθανότητα.
(
27
)	Η διάταξη αυτή μεταφέρθηκε στο πολωνικό δίκαιο με το άρθρο 17, παράγραφος 1, του ustawa o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji (νόμου της 21ης Απριλίου 2017 περί αποκατάστασης της ζημίας που προκαλείται λόγω παράβασης του δικαίου του ανταγωνισμού). Η διάταξη αυτή καθορίζει το κριτήριο της πιθανολόγησης («uprawdopodobnienie») μιας αξίωσης αποζημίωσης. Στη θεωρία έχει επισημανθεί ότι ο νόμος αυτός παραπέμπει στους γενικούς κανόνες της πολιτικής δικονομίας. Το κριτήριο της εν λόγω διάταξης πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, προκειμένου να κριθεί ότι πιθανολογείται μια τέτοια αξίωση, ο ισχυρισμός περί ύπαρξης της αξίωσης πρέπει να είναι ευλόγως αποδεκτός και η αξιοπιστία του, υπό το πρίσμα των προσκομιζόμενων αποδεικτικών στοιχείων, δεν πρέπει να είναι αμελητέα. Η εκτίμηση της αξίωσης αυτής είναι απλουστευμένη και στηρίζεται σε μια εκ πρώτης όψεως εκτίμηση και όχι σε λεπτομερή ανάλυση. Βλ. συναφώς, Machnikowski, P., σε Lis-Zarrias, Κ., Machnikowski, P. (επιμ.), Ustawa o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji. Komentarz, CH BECK, Βαρσοβία, 2018, σημείο 16.
(
28
)	Βλ. απόφαση της 10ης Νοεμβρίου 2022, PACCAR κ.λπ. (C‑163/21, EU:C:2022:863, σκέψη 44).
(
29
)	Πρβλ. απόφαση της 16ης Φεβρουαρίου 2023, Tráficos Manuel Ferrer (C‑312/21, EU:C:2023:99, σκέψεις 42 έως 44).
(
30
)	Βλ. Smith, M., «Civil liability and the 50 %+ standard of proof», The International Journal of Evidence & Proof, 2021, τόμος 25, αριθ. 3, σ. 183.
(
31
)	Βλ. Rodger, B., «United Kingdom», σε Rodger, B., Sousa Ferro, M., Marcos, F. (επιμ.), The EU Antitrust Damages Directive: Transposition in the Member States, όπ.π., σ. 382.
(
32
)	Βλ. απόφαση της 10ης Νοεμβρίου 2022, PACCAR κ.λπ. (C‑163/21, EU:C:2022:863, σκέψη 43).
(
33
)	Βλ. σημείο 84 των παρουσών προτάσεων.