Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LAILA MEDINA
της 12ης Μαρτίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑60/25 [Livronsa] (i)
SR
κατά
FT SpA,
παρισταμένης της:
Assoutenti
[αίτηση του Corte d’appello di Cagliari (εφετείου Κάλιαρι, Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Συμφωνίες, αποφάσεις και εναρμονισμένες πρακτικές – Άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ – Κανονισμός (ΕΚ)
1/2003 – Άρθρο 16, παράγραφος 1 – Τομέας των παραγώγων επιτοκίου σε ευρώ – Δεσμευτική ισχύς αποφάσεως της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για εθνικό δικαστήριο – Διαφορά μεταξύ δανειολήπτη και της δανείστριας τράπεζας σχετικά με την εγκυρότητα επιτοκίου που έχει καθοριστεί με βάση το Euribor »
I.      Εισαγωγή
1.        Οι παρούσες προτάσεις αφορούν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και του άρθρου 16, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΚ)
1/2003 (2). Η αίτηση υποβλήθηκε από το Corte d’appello di Cagliari (εφετείο Κάλιαρι, Ιταλία) στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ δανειολήπτη, του SR, και της τράπεζας που του χορήγησε ενυπόθηκο δάνειο, της FT. Η διαφορά αφορά το κύρος ρήτρας που καθορίζει το συμβατικό επιτόκιο δανεισμού διά της παραπομπής στον δείκτη αναφοράς Euro Inter Bank Offered Rate (Euribor).
2.        Η εν λόγω αίτηση αποτελεί απόρροια των αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής της 4ης Δεκεμβρίου 2013 (3) και της 7ης Δεκεμβρίου 2016 (4), με τις οποίες το εν λόγω θεσμικό όργανο διαπίστωσε ότι ορισμένες τράπεζες που μετείχαν στην ομάδα που ήταν επιφορτισμένη με τον καθορισμό του Euribor είχαν εμπλακεί σε σύμπραξη μεταξύ Σεπτεμβρίου 2005 και Μαΐου 2008 (5). Ειδικότερα, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι εν λόγω τράπεζες είχαν παραβεί το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, προβαίνοντας σε ενιαία και διαρκή παράβαση, η οποία συνίστατο σε συμφωνίες και/ή εναρμονισμένες πρακτικές με αντικείμενο τη στρέβλωση της κανονικής πορείας των συνιστωσών τιμολόγησης για τα παράγωγα επιτοκίου σε ευρώ (τα EIRD) (6). Το Γενικό Δικαστήριο (7), πρωτοδίκως, και το Δικαστήριο, αποφαινόμενο κατ’ αναίρεση (8), επιβεβαίωσαν το βάσιμο των διαπιστώσεων της Επιτροπής, αποδεχόμενα, μεταξύ άλλων, τον χαρακτηρισμό της παραβάσεως ως περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου (9).
3.        Με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί η επιρροή που ασκούν οι αποφάσεις EIRD –και η σχετική με αυτές απόφαση του Δικαστηρίου– επί του κύρους ρήτρας η οποία παραπέμπει στο Euribor σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και τράπεζας η οποία δεν μετείχε στη διαπιστωθείσα από την Επιτροπή παράβαση. Κατ’ ουσίαν, το εν λόγω δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί, αφενός, αν το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, το οποίο προβλέπει την αυτοδίκαιη ακυρότητα όλων των συμφωνιών ή αποφάσεων που απαγορεύονται δυνάμει του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, πρέπει να επιφέρει την ακυρότητα της ως άνω ρήτρας, ακόμη και όταν η οικεία σύμβαση δανείου συνάπτεται εκτός της αγοράς των EIRD. Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, και σε ποιον βαθμό, η διαπιστωθείσα από την Επιτροπή χειραγώγηση του Euribor έχει αποδεικτική ισχύ στο πλαίσιο εθνικής διαδικασίας σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003.
II.    Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία και το προδικαστικό ερώτημα
4.        Στις 15 Δεκεμβρίου 2005 οι SR και FT συνήψαν σύμβαση ενυπόθηκου δανείου. Το επιτόκιο του εν λόγω δανείου καθοριζόταν για αρχική περίοδο έξι μηνών. Εν συνεχεία, το επιτόκιο αυτό υπολογίστηκε εκ νέου βάσει μιας μεταβλητής συνιστώσας του Euribor. Η σύμβαση αποτέλεσε αντικείμενο επαναδιαπραγμάτευσης στις 20 Φεβρουαρίου 2015.
5.        Ο SR άσκησε αγωγή ενώπιον του Tribunale di Oristano (πρωτοδικείου Oristano, Ιταλία). Με την εν λόγω αγωγή, ζήτησε, αφενός, τον εκ νέου υπολογισμό του οφειλόμενου ποσού ως συμβατικών τόκων επί του ενυπόθηκου δανείου και, αφετέρου, την αναγνώριση της ύπαρξης ανταπαίτησης υπέρ αυτού. Ο SR υποστήριξε ότι ορισμένες ρήτρες της σύμβασης, μεταξύ των οποίων η ρήτρα περί καθορισμού του επιτοκίου διά παραπομπής στο Euribor, ήταν άκυρες λόγω αοριστίας και έλλειψης αξιοπιστίας. Με την απόφασή του, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι το επιτόκιο που προβλεπόταν στη σύμβαση δανείου είχε καθοριστεί σύμφωνα με την εφαρμοστέα νομοθεσία. Επισήμανε επίσης ότι το κυμαινόμενο επιτόκιο βασιζόταν σε προκαθορισμένα και αντικειμενικώς προσδιορίσιμα κριτήρια τα οποία εκφεύγουν της διακριτικής ευχέρειας του πιστωτικού ιδρύματος, αποκλείοντας κατά συνέπεια κάθε λόγο ακυρότητας της σύμβασης.
6.        Ο SR άσκησε έφεση κατά της ως άνω αποφάσεως ενώπιον του Corte d’appello di Cagliari (εφετείου Κάλιαρι), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση. Με την έφεσή του, ζήτησε να κηρυχθεί άκυρη η ρήτρα της σύμβασης δανείου που περιείχε την παραπομπή στο Euribor και να υπολογιστεί εκ νέου το χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής που προβλεπόταν στην εν λόγω σύμβαση. Ειδικότερα, ο SR προέβαλε ότι δεν μπόρεσε να εκτιμήσει ορθά τη χρήση του Euribor στο δάνειό του λόγω της τεχνητής χειραγώγησής του, η οποία διαπιστώθηκε από την Επιτροπή με τις αποφάσεις EIRD. Κατά τη διάρκεια της δίκης, ο εκκαλών ζήτησε να υποβληθεί στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
7.        Το αιτούν δικαστήριο κρίνει αναγκαίο, για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης και για πολλές άλλες εκκρεμείς διαφορές, να διευκρινιστεί το περιεχόμενο του άρθρου 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και η αποδεικτική ισχύς των αποφάσεων EIRD έναντι των εθνικών δικαστηρίων σύμφωνα με το άρθρο 16 του κανονισμού 1/2003. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ερμηνευθούν οι ως άνω διατάξεις προκειμένου να εκτιμηθεί το κύρος ρήτρας περιλαμβανόμενης σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου, βάσει της οποίας καθορίστηκε το επιτόκιο του εν λόγω δανείου διά παραπομπής στο Euribor, κατά τη διάρκεια της διαπιστωθείσας από την Επιτροπή παραβάσεως.
8.        Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, κατ’ αρχάς, ότι η νομολογία του Corte Suprema di Cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ιταλία) φαίνεται να χαρακτηρίζεται από αποκλίνουσες προσεγγίσεις, οι οποίες παρατίθενται στη διάταξη περί παραπομπής κατά τα ακόλουθα.
9.        Αφενός, κατά την πρώτη νομολογιακή τάση, η χειραγώγηση του Euribor που διαπιστώθηκε με τις αποφάσεις EIRD πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει αυξημένη αποδεικτική ισχύ όσον αφορά την τεκμηρίωση αγωγής με αίτημα την κήρυξη της ακυρότητας συμβατικής ρήτρας η οποία παραπέμπει στον δείκτη Euribor, ανεξαρτήτως του αν η συμβαλλόμενη στην οικεία σύμβαση δανείου τράπεζα μετέσχε ή όχι στη διαπιστωθείσα από την Επιτροπή παράβαση. Επιπλέον, κατά την εν λόγω νομολογιακή τάση, οσάκις ο εξωτερικός δείκτης που προσδιορίζεται στη σύμβαση δανείου δεν αντικατοπτρίζει πλέον κατά τρόπο αξιόπιστο τη βούληση που εξέφρασαν οι συμβαλλόμενοι, λόγω της παράνομης χειραγώγησής του, το αντικείμενο της συμβατικής ρήτρας δεν μπορεί να προσδιοριστεί. Κατά το εθνικό αστικό δίκαιο, η εν λόγω κατάσταση συνεπάγεται ότι η ρήτρα πρέπει να θεωρηθεί εν μέρει άκυρη για το χρονικό διάστημα της διαπιστωθείσας παράβασης. Επιπλέον, μόνον η αγωγή περί ακυρότητας, σε αντιδιαστολή με την αγωγή αποζημιώσεως, είναι ικανή να επιτύχει πλήρως την προστασία του τελικού καταναλωτή, προστατεύοντάς τον από τα αποτελέσματα της συμφωνίας που περιορίζει τον ανταγωνισμό.
10.      Αφετέρου, κατά τη δεύτερη και πλέον πρόσφατη νομολογιακή τάση, οι αποφάσεις EIRD, μολονότι είναι δεσμευτικές για τα εθνικά δικαστήρια σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003, εντούτοις δεν συνιστούν αποδεικτικό μέσο αυξημένης αποδεικτικής ισχύος για την κήρυξη της ακυρότητας ρήτρας η οποία καθορίζει το επιτόκιο συμβάσεως δανείου διά της παραπομπής στον δείκτη Euribor. Η εν λόγω νομολογιακή τάση αναγνωρίζει ότι η παράβαση που διαπίστωσε η Επιτροπή με τις ως άνω αποφάσεις συνίστατο σε συμπεριφορά που αποσκοπούσε στη μείωση των ταμειακών ροών τις οποίες, σε διαφορετική περίπτωση, θα όφειλαν να καταβάλουν οι μετέχοντες στη σύμπραξη για τα EIRD. Επομένως, ο εν λόγω περιορισμός του ανταγωνισμού αφορά μόνον την αγορά των EIRD και δεν μπορεί να έχει κανένα αποτέλεσμα στην αγορά των δανείων κυμαινόμενου επιτοκίου που συνδέονται με τον δείκτη Euribor.
11.      Εν πάση περιπτώσει, το αιτούν δικαστήριο κλίνει υπέρ της απόψεως ότι, αφ’ ης στιγμής έχει διαπιστωθεί χειραγώγηση επιτοκίου αναφοράς, η χειραγώγηση αυτή πρέπει να θεωρηθεί αποδεδειγμένη σε όλες τις αγορές στις οποίες εφαρμόζεται το εν λόγω επιτόκιο. Θα ήταν αντιφατικό να θεωρηθεί ότι η χειραγώγηση του Euribor που διαπίστωσε η Επιτροπή με τις αποφάσεις της αφορούσε αποκλειστικά την αγορά των EIRD και όχι άλλες αγορές, συμπεριλαμβανομένης της αγοράς δανείων κυμαινόμενου επιτοκίου. Εξάλλου, κατά το αιτούν δικαστήριο ερμηνεία σύμφωνα με την οποία το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ δεν παράγει κανένα αποτέλεσμα επί συμβατικών σχέσεων που παραπέμπουν στο Euribor κατά τη διάρκεια της παραβάσεως θα καταστρατηγούσε το αποτρεπτικό αποτέλεσμα της εν λόγω διατάξεως.
12.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Corte d’appello di Cagliari (εφετείο Κάλιαρι) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Υπό το πρίσμα [...] του άρθρου 16, παράγραφος 1, του κανονισμού [...] 1/2003, πρέπει να θεωρηθεί ότι η χειραγώγηση του επιτοκίου Euribor, όπως αυτή διαπιστώθηκε στις [...] αποφάσεις [EIRD] και στην απόφαση [HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής], έχει αποδειχθεί οριστικά και έναντι των εθνικών δικαστηρίων, και επίσης συνιστά ο περιορισμός του ανταγωνισμού που αποτελεί αντικείμενο των [εν λόγω] αποφάσεων της Επιτροπής και [της εν λόγω αποφάσεως] του Δικαστηρίου απαγορευόμενη κατά το άρθρο 101 ΣΛΕΕ σύμπραξη μόνο στην αγορά παραγώγων [επιτοκίου σε ευρώ] ή σε οποιαδήποτε αγορά στην οποία έγινε χρήση του χειραγωγημένου δείκτη αναφοράς [επιτοκίου] Euribor;»
13.      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως κατατέθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 28 Ιανουαρίου 2025. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο εκκαλών, η εφεσίβλητη και η παρεμβαίνουσα της κύριας δίκης, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην υπό κρίση υπόθεση δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
III. Εκτίμηση
14.      Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 16, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003 έχει την έννοια ότι, εφόσον η Επιτροπή διαπιστώνει, με απόφαση έχουσα ως αντικείμενο
παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, χειραγώγηση επιτοκίου αναφοράς, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να θεωρούν τη διαπίστωση αυτή αποδεδειγμένη στο πλαίσιο διαδικασιών που διεξάγονται ενώπιόν τους. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται επίσης αν η διαπίστωση της Επιτροπής συνεπάγεται ότι συμφωνία η οποία παραπέμπει στον εν λόγω δείκτη αναφοράς, συναφθείσα εκτός της αγοράς που αποτελεί το αντικείμενο της αποφάσεως της Επιτροπής, συνιστά συμφωνία απαγορευόμενη από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ.
15.      Θα εξετάσω πρώτα το σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος που αφορά την ερμηνεία του άρθρου 101 ΣΛΕΕ
(πρώτο σκέλος) και εν συνεχεία το σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος που αφορά την ερμηνεία του άρθρου 16, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003 (δεύτερο σκέλος).
16.      Όσον αφορά το πρώτο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος που αφορά την ερμηνεία του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, από τη διάταξη περί παραπομπής μπορεί να συναχθεί ότι οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου όσον αφορά το περιεχόμενο της εν λόγω διατάξεως αφορούν τις έννομες συνέπειες των διαπιστώσεων των αποφάσεων EIRD, όπως επιβεβαιώθηκαν με την απόφαση του Δικαστηρίου HSBC Holdings κ.λπ. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η διαπίστωση χειραγώγησης επιτοκίου αναφοράς σε συγκεκριμένη αγορά, η οποία συνεπάγεται παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, μπορεί να επιφέρει την ακυρότητα ρήτρας η οποία περιλαμβάνεται σε σύμβαση συναφθείσα σε άλλη αγορά και αναφερόταν στον εν λόγω δείκτη κατά το χρονικό διάστημα που διήρκεσε η παράβαση, σύμφωνα με το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ.
17.      Κατά το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, οι απαγορευόμενες δυνάμει του άρθρου 101,
παράγραφος 1, ΣΛΕΕ συμφωνίες ή αποφάσεις είναι αυτοδικαίως άκυρες. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, συμφωνία η οποία δεν πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ καθίσταται άκυρη στο μέτρο που το αντικείμενο ή το αποτέλεσμά της είναι ασυμβίβαστα με την απαγόρευση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (10). Επιπλέον, δεδομένου ότι η βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ ακυρότητα είναι απόλυτη, η άκυρη δυνάμει αυτής της διατάξεως συμφωνία δεν παράγει αποτελέσματα, παρελθόντα ή μέλλοντα, μεταξύ των συμβαλλομένων (11). Επίσης, μια τέτοια συμφωνία δεν είναι αντιτάξιμη έναντι τρίτων (12).
18.      Το Δικαστήριο έχει, επομένως, οριοθετήσει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ (13), περιορίζοντας την εφαρμογή του στις συμφωνίες που εμπίπτουν στην απαγόρευση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (14). Είναι αλήθεια ότι, σύμφωνα με τη νομολογία, την αυτοδίκαιη ακυρότητα μιας απαγορευμένης συμφωνίας μπορούν να επικαλεστούν άπαντες, είναι δε δεσμευτική για τα δικαστήρια (15). Ωστόσο, μόνον η απόφαση ή η συμφωνία που εμπίπτει στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ καθίσταται μη εκτελεστή, κατ’ αρχήν στο σύνολό της, εκτός αν τα περιοριστικά του ανταγωνισμού στοιχεία μπορούν να διαχωριστούν από την υπόλοιπη συμφωνία (16). Όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, οι συνέπειες της ακυρότητας που προβλέπει το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ για τα μέρη της συμφωνίας που δεν είναι ασυμβίβαστα με το άρθρο 101,
παράγραφος 1, καθώς και για τις παραγγελίες που έχουν ενδεχομένως δοθεί και τις παραδόσεις που έχουν πραγματοποιηθεί βάσει της συμφωνίας, καθώς και για τις οικονομικές υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτήν, δεν διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης (17).
19.      Η λογική της νομολογίας του Δικαστηρίου εξηγείται ευχερώς, κατά τη γνώμη μου, με την αναφορά, πρώτον, της ανάγκης αποφυγής των αλυσιδωτών επιπτώσεων όπως αυτών που εξετάζει το αιτούν δικαστήριο στη διάταξη περί παραπομπής, ήτοι επί των συμβατικών σχέσεων που συνάπτονται μεταξύ τρίτων που δεν εμπλέκονται στη συγκεκριμένη συμφωνία, η οποία, όπως διαπίστωσε η Επιτροπή, είναι απαγορευμένη. Τούτο ισχύει ιδίως στην περίπτωση ρήτρας όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία αφορά διαφορετικό προϊόν και αγορά από τα προϊόντα και τις αγορές που αφορούν οι αποφάσεις της Επιτροπής με αντικείμενο τη χειραγώγηση του Euribor όσον αφορά τα EIRD. Φρονώ ότι η έλλειψη προβλεψιμότητας σχετικά με τις νομικές και τις οικονομικές συνέπειες που θα μπορούσαν να προκύψουν εάν κηρύσσονται συστηματικά άκυρες συμφωνίες ή ρήτρες οι οποίες δεν έχει διαπιστωθεί ότι είναι απαγορευμένες κατά το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δικαιολογεί την ερμηνευτική προσέγγιση του Δικαστηρίου όσον αφορά το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ.
20.      Δεύτερον, όπως υποστηρίζει η εφεσίβλητη της κύριας δίκης, η ερμηνεία του άρθρου 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ που δόθηκε από το Δικαστήριο συνάδει επίσης με την αρχή ότι η ευθύνη για παραβάσεις των κανόνων της Ένωσης περί ανταγωνισμού έχει προσωποπαγή χαρακτήρα. Κατά τη νομολογία, η επιχείρηση που παρέβη τους κανόνες αυτούς είναι εκείνη που οφείλει να αναλάβει την ευθύνη για την παράβαση (18). Μολονότι η συγκεκριμένη νομολογία διαμορφώθηκε στο πλαίσιο αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως που αφορούσαν αγωγές αποζημίωσης, συνάγεται λογικά ότι η ακυρότητα που προβλέπεται στο άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ σχετικά με τις συμφωνίες και τις αποφάσεις που αντιβαίνουν στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν μπορεί να επεκταθεί στις συμβατικές σχέσεις που συνάπτονται από επιχειρήσεις οι οποίες δεν εμπλέκονται στην παράβαση.
21.      Με την απόφαση Allianz Hungária (19), την οποία μνημονεύει η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, το Δικαστήριο έκρινε βέβαια ότι οι κάθετες συμφωνίες που συνήφθησαν προς εφαρμογή οριζόντιας συμφωνίας (κατανομής της αγοράς) αντίθετης προς το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ μπορούν επίσης να κηρυχθούν παράνομες επί τη βάσει της τελευταίας αυτής διατάξεως (20). Ειδικότερα, το ζήτημα που ανέκυψε στην ως άνω υπόθεση ήταν αν οι κάθετες συμφωνίες με τις οποίες δύο ασφαλιστικές επιχειρήσεις στον τομέα των αυτοκινήτων συμφωνούσαν, σε διμερές επίπεδο, είτε με αντιπροσώπους αυτοκινήτων είτε με επαγγελματική ένωση που τις εκπροσωπεί, την ωριαία αμοιβή
επισκευής ασφαλισμένων οχημάτων συνιστούσαν περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου δυνάμει του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Με την απόφασή του, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η ύπαρξη οριζόντιας συμφωνίας μεταξύ των εν λόγω δύο επιχειρήσεων, η οποία αποσκοπούσε στην κατανομή της αγοράς, ήταν ικανή να καταστήσει παράνομες και τις κάθετες συμφωνίες που είχαν συναφθεί για την εφαρμογή της.
22.      Ωστόσο, η απόφαση Allianz Hungária δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής στην υπό κρίση υπόθεση. Από την εν λόγω απόφαση προκύπτει ότι το Δικαστήριο δεν επεξέτεινε την προβλεπόμενη στο άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ ακυρότητα σε συμφωνίες που δεν εμπίπτουν στην ακυρότητα που προβλέπει το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Αντιθέτως, έκρινε ότι οι κάθετες συμφωνίες που ήταν αναγκαίες για την εφαρμογή της οριζόντιας συμφωνίας, χωρίς τις οποίες η τελευταία δεν μπορούσε να τεθεί σε εφαρμογή, μπορούσαν επίσης να θεωρηθούν αντίθετες προς το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και, ως εκ τούτου, παράνομες, υπό την επιφύλαξη της εκτιμήσεως στην οποία έπρεπε να προβεί το αιτούν δικαστήριο στην εν λόγω υπόθεση.
23.      Συναφώς, αρκεί η επισήμανση ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη σύμβαση δανείου δεν εμπίπτει σε καμία διαπιστωθείσα από την Επιτροπή παράβαση από τις προβλεπόμενες στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Επιπλέον, σε αντίθεση με την περίπτωση την οποία αφορούσε η απόφαση Allianz Hungária, η εν λόγω συμφωνία δεν συνήφθη προκειμένου να εφαρμοστεί ή να αρχίσει να ισχύει η περιοριστική για τον ανταγωνισμό συμφωνία την οποία διαπίστωσε η Επιτροπή με τις αποφάσεις EIRD. Η σύμβαση δανείου απλώς παραπέμπει στον δείκτη αναφοράς Euribor για τον καθορισμό του κυμαινόμενου επιτοκίου που εφαρμόζεται σε ενυπόθηκο δάνειο χορηγούμενο σε καταναλωτή από τράπεζα, το οποίο, κατά μείζονα λόγο, δεν είχε καμία σχέση με την παράνομη συμπεριφορά που διαπίστωσε η Επιτροπή. Στο πλαίσιο αυτό, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η ως άνω συμφωνία δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι υπόκειται στις συνέπειες που προβλέπει το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, οι οποίες, σύμφωνα με τη μνημονευόμενη στο σημείο 18
των παρουσών προτάσεων νομολογία, εφαρμόζεται μόνον σε συμφωνίες που αντίκεινται στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
24.      Επομένως, το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η εκ μέρους της Επιτροπής διαπίστωση, στο πλαίσιο αποφάσεως με αντικείμενο παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ότι σημειώθηκε χειραγώγηση δείκτη αναφοράς επιτοκίου αναφοράς, πρέπει να συνεπάγεται την ακυρότητα ρήτρας περιλαμβανόμενης σε σύμβαση δανείου η οποία παραπέμπει στον συγκεκριμένο δείκτη αναφοράς επιτοκίου, όταν η εν λόγω ρήτρα δεν αποτελεί μέρος της περιοριστικής για τον ανταγωνισμό συμφωνίας την οποία αφορά η απόφαση της Επιτροπής και δεν κρίθηκε, αυτή καθεαυτήν, αντίθετη προς το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
25.      Στο σημείο αυτό, είναι σκόπιμο να επισημανθεί ότι το γεγονός ότι το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ δεν συνιστά νομική βάση για την κήρυξη της ακυρότητας ρήτρας περιλαμβανόμενης σε σύμβαση δανείου η οποία δεν εμπίπτει στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν σημαίνει ότι οι συμβαλλόμενοι στην εν λόγω σύμβαση δεν έχουν στη διάθεσή τους άλλα μέσα ένδικης προστασίας για να επιδιώξουν την ακυρότητα της εν λόγω ρήτρας (21). Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, οι συνέπειες που θα μπορούσε να έχει μια απαγορευμένη συμφωνία επί των συμβατικών σχέσεων στις οποίες εμπλέκονται τρίτοι πρέπει να κρίνονται από τα εθνικά δικαστήρια βάσει του εσωτερικού δικαίου (22).
26.      Εν προκειμένω, οι πληροφορίες που παρέσχε συναφώς το αιτούν δικαστήριο είναι μάλλον περιορισμένες. Εντούτοις, από τη διάταξη περί παραπομπής συνάγεται ότι η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά αγωγή περί κηρύξεως ακυρότητας στηριζόμενη στην προβαλλόμενη αναξιοπιστία ρήτρας η οποία καθορίζει το επιτόκιο συμβάσεως δανείου διά παραπομπής στον δείκτη αναφοράς Euribor. Λαμβανομένης υπόψη της μνημονευόμενης στο σημείο 25
των παρουσών προτάσεων νομολογίας, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει το κύρος και τα αποτελέσματα της εν λόγω ρήτρας υπό το πρίσμα των εφαρμοστέων εθνικών διατάξεων, όπως είναι οι διατάξεις που αφορούν τα ελαττώματα της συγκατάθεσης ή τη νομιμότητα του αντικειμένου των συμβάσεων (23) και παρατίθενται στη διάταξη περί παραπομπής.
27.      Σε αυτήν ακριβώς την περίπτωση, η ερμηνεία του άρθρου 16 του κανονισμού 1/2003 –την οποία αφορά το δεύτερο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος– αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε υπόθεση όπως αυτή της κύριας δίκης, ιδίως όσον αφορά τις αποφάσεις EIRD. Με το σκέλος αυτό του προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η χειραγώγηση που διαπίστωσε η Επιτροπή με τις ως άνω αποφάσεις έχει αποδεικτική ισχύ στο πλαίσιο δίκης σχετικής με το κύρος, βάσει του εθνικού δικαίου, ρήτρας η οποία παρέπεμπε στο Euribor όσο διαρκούσε η παράβαση.
28.      Το άρθρο 16 του κανονισμού 1/2003, το οποίο επιγράφεται «Ομοιόμορφη εφαρμογή της [νομοθεσίας ανταγωνισμού της Ένωσης]», ορίζει ότι, όταν τα εθνικά δικαστήρια κρίνουν συμφωνίες, αποφάσεις ή πρακτικές δυνάμει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ ή του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, οι οποίες έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο αποφάσεως της Επιτροπής, δεν μπορούν να λαμβάνουν αποφάσεις που συγκρούονται με την απόφαση την οποία έχει λάβει η Επιτροπή (24). Η εν λόγω διάταξη κωδικοποιεί προγενέστερη νομολογία (25), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι, στο πλαίσιο ενός συστήματος εφαρμογής του δικαίου του ανταγωνισμού στο οποίο είναι δυνατόν να μετέχουν πλείονες φορείς, μεταξύ των οποίων τα εθνικά δικαστήρια, οι αρχές της ασφάλειας δικαίου και της ομοιόμορφης εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης επιβάλλουν την αποφυγή της έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων (26).
29.      Επιπλέον, το Δικαστήριο, με τη νομολογία του, έχει καθορίσει τα όρια του κανόνα που απορρέει από το άρθρο 16 του κανονισμού 1/2003. Επί παραδείγματι, προκειμένου περί αγωγής αποζημιώσεως, στο πλαίσιο της οποίας πρέπει να αποδειχθεί η ζημιογόνος συμπεριφορά, η ύπαρξη ζημίας και ο άμεσος αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της συμπεριφοράς και της ζημίας, το εθνικό δικαστήριο δεσμεύεται από την εκ μέρους της Επιτροπής διαπίστωση περί απαγορευμένου χαρακτήρα μιας συμφωνίας και από τον νομικό χαρακτηρισμό της συμφωνίας αυτής (27). Το Γενικό Δικαστήριο έχει εξάλλου κρίνει, στο πλαίσιο νομολογίας την οποία, κατά τη γνώμη μου, μπορεί κάλλιστα να ακολουθήσει το Δικαστήριο (28), ότι τα εθνικά δικαστήρια δεσμεύονται επίσης από τις διαπιστώσεις της Επιτροπής σχετικά με τη χρονική και γεωγραφική έκταση της εξεταζόμενης συμπεριφοράς, καθώς και από την ευθύνη ή την έλλειψη ευθύνης των προσώπων τα οποία αφορά η έρευνα όσον αφορά τις επίμαχες συμπεριφορές.
30.      Εν προκειμένω, όσον αφορά τις αποφάσεις EIRD, επισημαίνεται ότι η Επιτροπή διαπίστωσε ότι ορισμένες τράπεζες της ομάδας του Euribor είχαν μετάσχει σε σύμπραξη στην αγορά των EIRD, η οποία, κατ’ ουσίαν, διήρκεσε από τον Σεπτέμβριο του 2005 έως τον Μάιο του 2008 (29). Ειδικότερα, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι, κατά την εν λόγω περίοδο, οι μετέχοντες στη σύμπραξη είχαν εμπλακεί σε σειρά πρακτικών που αποσκοπούσαν στη στρέβλωση της κανονικής πορείας των συνιστωσών τιμολόγησης των EIRD. Οι εν λόγω πρακτικές περιελάμβαναν την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τις προτιμήσεις τους για αμετάβλητα, χαμηλά ή υψηλά επιτόκια (fixing) για ορισμένες ληκτότητες του επιτοκίου Euribor, ανάλογα με τις θέσεις διαπραγμάτευσης ή τα ανοίγματά τους. Οι συμμετέχοντες αντάλλαξαν επίσης εμπιστευτικές πληροφορίες σχετικά με τις θέσεις τους διαπραγμάτευσης ή τις προθέσεις τους όσον αφορά μελλοντικές προσφορές επιτοκίου Euribor για συγκεκριμένες ληκτότητες. Ενίοτε, οι διαπραγματευτές διερεύνησαν επίσης τη δυνατότητα να ευθυγραμμίσουν τουλάχιστον μία από τις μελλοντικές προσφορές επιτοκίου Euribor των τραπεζών τους βάσει των πληροφοριών που έλαβαν από άλλους συμμετέχοντες (30).
31.       Θα ήταν χρήσιμο να υπομνησθεί ότι το Euribor είναι επιτόκιο αναφοράς που χρησιμοποιείται ευρέως στις διεθνείς χρηματαγορές (31). Σκοπός του είναι να αντικατοπτρίζεται το κόστος του διατραπεζικού δανεισμού σε ευρώ. Ο υπολογισμός πραγματοποιείται σε καθημερινή βάση, με τη χρήση στοιχείων προερχόμενων από διάφορα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα για την εν λόγω διαδικασία, από ορισθείσα για τον σκοπό αυτό ομάδα τραπεζών. Βασίζεται στις προτάσεις των τραπεζών της ομάδας τραπεζών, οι οποίες εκτιμούν τα επιτόκια στα οποία θεωρούν ότι μια υποθετική τράπεζα υψηλής φερεγγυότητας θα δανείσει κεφάλαια σε άλλη τράπεζα υψηλής φερεγγυότητας. Τα επιτόκια Euribor επηρεάζουν την τιμολόγηση των EIRD, τα οποία είναι χρηματοπιστωτικά προϊόντα που αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης σε παγκόσμιο επίπεδο. Τα εν λόγω προϊόντα χρησιμοποιούνται από μεγάλες εταιρίες, χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, αμοιβαία κεφάλαια αντιστάθμισης κινδύνου και άλλες διεθνείς εταιρίες για τη διαχείριση της έκθεσής τους σε κίνδυνο επιτοκίου (αντιστάθμιση κινδύνου τόσο για τους δανειολήπτες όσο και για τους επενδυτές) ή για κερδοσκοπικούς σκοπούς (32).
32.      Όπως ορθώς υποστηρίζει η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στο γεγονός ότι οι αποφάσεις EIRD δεν περιέχουν συγκεκριμένες διαπιστώσεις όσον αφορά τις ενδεχόμενες συνέπειες της περιοριστικής για τον ανταγωνισμό συμφωνίας για το ύψος του Euribor. Ειδικότερα, από τις αποφάσεις αυτές προκύπτει ότι το ύψος του Euribor μπορούσε να είτε χειραγωγηθεί προς τα πάνω ή προς τα κάτω είτε να διατηρηθεί αμετάβλητο από τις τράπεζες της ομάδας τραπεζών, αναλόγως των θέσεων των μετεχόντων στη σύμπραξη στην αγορά παραγώγων (33). Επομένως, δεν προσδιορίζεται με τις αποφάσεις EIRD αν η σύμπραξη είχε την τάση να αυξάνει ή να μειώνει το Euribor. Μολονότι μπορεί ευλόγως να υποτεθεί, βάσει της συμπεριφοράς των τραπεζών που εμπλέκονται στην απαγορευμένη συμφωνία, ότι το Euribor δεν ακολούθησε τη συνήθη πορεία του κατά την περίοδο της σύμπραξης (34), η Επιτροπή δεν αποφάνθηκε οριστικά ποια ήταν συνολικά η κατεύθυνση προς την οποία πραγματοποιήθηκε χειραγώγηση του εν λόγω δείκτη αναφοράς. Με τις αντίστοιχες αποφάσεις τους (35), τόσο το Γενικό Δικαστήριο όσο και το Δικαστήριο επιβεβαίωσαν τις διαπιστώσεις της Επιτροπής και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη παράβαση συνιστούσε περιορισμό «ως εκ του αντικειμένου» κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ο οποίος αφορούσε αποκλειστικά την αγορά των EIRD (36).
33.      Από τις ανωτέρω σκέψεις συνάγεται ότι, όσον αφορά τις αποφάσεις EIRD, το άρθρο 16 του κανονισμού 1/2003 επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια να κρίνουν ως οριστικώς αποδεδειγμένη την ύπαρξη χειραγώγησης του Euribor κατά τη διάρκεια της προσδιορισθείσας από την Επιτροπή περιόδου. Αντιθέτως, δεδομένου ότι η επίμαχη παράβαση χαρακτηρίστηκε ως περιορισμός ως εκ του αντικειμένου, καμία συγκεκριμένη συνέπεια όσον αφορά το ύψος του Euribor δεν μπορεί να συναχθεί αποκλειστικά από τις συμφωνίες τις οποίες η Επιτροπή έκρινε αντίθετες προς το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
34.      Στην υπό κρίση υπόθεση, παραμένει το ζήτημα εάν το άρθρο 16
του κανονισμού 1/2003 αποτελεί πρόσφορη νομική βάση προκειμένου να γίνει δεκτό ότι το εθνικό δικαστήριο που καλείται να αποφανθεί επί του κύρους συμβατικής ρήτρας βάσει του εθνικού δικαίου, και ιδίως όσον αφορά τη νομιμότητα του αντικειμένου της ρήτρας αυτής, δεσμεύεται από τις διαπιστώσεις στις οποίες κατέληξε η Επιτροπή με την απόφασή της που έχει ως αντικείμενο παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
35.      Αρκεί να επισημανθεί συναφώς ότι, κατά το άρθρο 16 του κανονισμού 1/2003, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να μη λαμβάνουν αποφάσεις που συγκρούονται με την απόφαση την οποία έχει λάβει η Επιτροπή μόνον «[όταν] κρίνουν συμφωνίες, αποφάσεις ή πρακτικές δυνάμει του άρθρου [101] ή του άρθρου [102 ΣΛΕΕ]». Δεδομένου ότι σε υπόθεση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη το εθνικό δικαστήριο δεν πρόκειται να εφαρμόσει τους ενωσιακούς κανόνες περί ανταγωνισμού για την επίλυση της ενώπιόν του διαφοράς, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 16 του κανονισμού 1/2003 μπορεί να αποτελέσει πρόσφορη νομική βάση ώστε να δεσμεύεται το εθνικό δικαστήριο από τις διαπιστώσεις στις οποίες κατέληξε η Επιτροπή με τις αποφάσεις EIRD.
36.      Τούτου λεχθέντος, μολονότι το άρθρο 16
του κανονισμού
1/2003 δεν έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης, εντούτοις η αρχή την οποίαν εκφράζει η συγκεκριμένη διάταξη, ότι δηλαδή μια πραγματική διαπίστωση που έχει στοιχειοθετηθεί στο πλαίσιο της ενωσιακής έννομης τάξης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, οδηγεί, κατ’ ουσίαν, σε αποτέλεσμα με παρόμοιες έννομες συνέπειες. Το εθνικό δικαστήριο υποχρεούται να λάβει υπόψη τις πραγματικές και νομικές διαπιστώσεις που έχουν συναχθεί στο πλαίσιο ενωσιακών διαδικασιών, εφόσον οι διαπιστώσεις αυτές ασκούν επιρροή επί της ενώπιόν του διαφοράς, ακόμη και αν η διαφορά αυτή δεν θα κριθεί βάσει του δικαίου της Ένωσης.
37.      Επομένως, όταν η επίλυση διαφοράς βάσει του εθνικού δικαίου εξαρτάται από πραγματικές και νομικές διαπιστώσεις οι οποίες περιλαμβάνονται σε απόφαση της Επιτροπής, το εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να αγνοήσει τις διαπιστώσεις αυτές. Εν προκειμένω, στο πλαίσιο αγωγής ασκηθείσας από συμβαλλόμενο με αίτημα την αναγνώριση της ακυρότητας ρήτρας δυνάμει του εθνικού δικαίου, η διαπίστωση στην οποία προέβη η Επιτροπή στις αποφάσεις EIRD σχετικά με τη χειραγώγηση του Euribor πρέπει να θεωρηθεί ως οριστικώς αποδεδειγμένη, υπό την επιφύλαξη, βεβαίως, όπως διευκρινίστηκε, των συγκεκριμένων όρων που διατυπώνονται στις αποφάσεις αυτές.
IV.    Πρόταση
38.      Κατόπιν της προεκτεθείσας αναλύσεως, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Corte d’appello di Cagliari (εφετείο Cagliari, Ιταλία) ως εξής:
Το άρθρο 101, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και το άρθρο 16, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα [101] και [102 ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1),
έχουν την έννοια ότι η διαπίστωση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο αποφάσεως έχουσας ως αντικείμενο παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, χειραγώγησης επιτοκίου αναφοράς δεν συνεπάγεται την ακυρότητα ρήτρας περιλαμβανόμενης σε σύμβαση δανείου η οποία παραπέμπει στον εν λόγω δείκτη αναφοράς, όταν η εν λόγω ρήτρα δεν αποτελεί μέρος της περιοριστικής για τον ανταγωνισμό συμφωνίας την οποία αφορά η απόφαση της Επιτροπής και δεν κρίθηκε, αυτή καθεαυτήν, αντίθετη προς το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Ωστόσο, η διαπίστωση της Επιτροπής όσον αφορά τη χειραγώγηση έχει αποδεικτική ισχύ στο πλαίσιο δίκης σχετικής με το κύρος ρήτρας βάσει του εθνικού δικαίου, υπό την επιφύλαξη του περιεχομένου των διαπιστώσεων που περιέχει η εν λόγω απόφαση.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
i      H ονομασία της παρούσας υπόθεσης είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα [101] και [102 της ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1).
3      Απόφαση C(2013) 8512 τελικό της Επιτροπής, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 της [ΣΛΕΕ] και του άρθρου 53 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ [Υπόθεση AT.39914 – Παράγωγα επιτοκίου σε ευρώ (ΕΙRD)] (στο εξής: απόφαση του 2013). Η εν λόγω απόφαση απευθυνόταν σε τράπεζες που ανήκαν στους ομίλους Barclays, Deutsche Bank, Société Générale και Royal Bank of Scotland.
4      Απόφαση C(2016) 8530 τελικό της Επιτροπής, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 [ΣΛΕΕ] και του άρθρου 53 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ [Υπόθεση AT.39914 – Παράγωγα επιτοκίου σε ευρώ (ΕΙRD)] (στο εξής: απόφαση του 2016). Η εν λόγω απόφαση απευθυνόταν στις τράπεζες που ανήκαν στους ομίλους Crédit Agricole, HSBC και JPMorgan Chase.
5      Η έκδοση δύο χωριστών αποφάσεων οφείλεται στο γεγονός ότι ορισμένες από τις εμπλεκόμενες τράπεζες, οι οποίες απαριθμούνται στην αιτιολογική σκέψη 2 της αποφάσεως του 2013, συμφώνησαν να συμμετάσχουν σε διαδικασία διευθέτησης διαφορών σύμφωνα με το άρθρο 10α, του κανονισμού (ΕΚ) 773/2004 της Επιτροπής, της 7ης Απριλίου 2004, σχετικά με τη διεξαγωγή από την Επιτροπή των διαδικασιών δυνάμει των άρθρων [101 ΣΛΕΕ] και [102 ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2004, L 123, σ. 18). Αντιθέτως, άλλες τράπεζες, περί των οποίων γίνεται λόγος στις αιτιολογικές σκέψεις 52 έως 64 της αποφάσεως του 2016, αποφάσισαν να μην κινήσουν την εν λόγω διαδικασία και, ως εκ τούτου, ως προς αυτές ελήφθη απόφαση σύμφωνα με τη συνήθη διαδικασία του άρθρου 7 του κανονισμού 1/2003.
6      Βλ., ιδίως, αιτιολογική σκέψη 67 και άρθρο 1 της αποφάσεως του 2013. Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 357 καθώς και άρθρο 1 της αποφάσεως του 2016.
7      Απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 2019, HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑105/17, EU:T:2019:675).
8      Απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑883/19 P, στο εξής: απόφαση HSBC Holdings κ.λπ., EU:C:2023:11).
9      Οι αποφάσεις του Γενικού Δικαστηρίου και του Δικαστηρίου αφορούσαν αποκλειστικά την απόφαση του 2016 και δεν εξέτασαν την απόφαση του 2013, η οποία είχε καταστεί απρόσβλητη. Κατόπιν των δύο δικαστικών αποφάσεων, η απόφαση του 2016 ακυρώθηκε εν μέρει, ιδίως όσον αφορά τον καθορισμό του προστίμου που επέβαλε η Επιτροπή στις προσφεύγουσες της εν λόγω υποθέσεως. Το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε σε παρόμοιο συμπέρασμα με τις αποφάσεις του της 20ής Δεκεμβρίου 2023, JPMorgan Chase κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑106/17, EU:T:2023:832), και της 20ής Δεκεμβρίου 2023, Crédit agricole και Crédit agricole Corporate and Investment Bank κατά Επιτροπής (T‑113/17, EU:T:2023:847). Οι αιτήσεις αναιρέσεως που ασκήθηκαν κατά των εν λόγω αποφάσεων εκκρεμούν επί του παρόντος ενώπιον του Δικαστηρίου, στις υποθέσεις C‑160/24 P και C‑191/24 P, αντιστοίχως. Εξάλλου, κατόπιν της εν μέρει ακυρώσεως της αποφάσεως του 2016 σχετικά με το επιβληθέν πρόστιμο, η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση C(2021) 4600 τελικό, της 28ης Ιουνίου 2021. Επί της εν λόγω αποφάσεως εκδόθηκε η απόφαση της 27ης Νοεμβρίου 2024, HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑561/21, EU:T:2024:869), η οποία ήδη έχει καταστεί απρόσβλητη.
10      Απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 1971, Béguelin Import (22/71, EU:C:1971:113, σκέψη 26).
11      Απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 1973, Brasserie de Haecht (48/72, EU:C:1973:11, σκέψη 26).
12      Απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 1971, Béguelin Import (22/71, EU:C:1971:113, σκέψη 29).
13      Βλ., μεταξύ
άλλων, Jones, A., Sufrin, B. και Dunne, N., EU Competition Law: Text, Cases and Materials, Oxford University Press, 2023, σ. 228· Van Bael, I. και Bellis, J.-F., Competition Law of the European Union, Wolters Kluwer, 2021, σ. 77 και 78· Argenton, C., Geradin, D. και Stephan, A., EU Cartel Law and Economics, Oxford University Press, 2020, σ. 69 και 70, και
Meeßen, G., «Article 101 TFEU», σε
Kellerbauer, M., Klamert, M., και
Tomkin, J. (επιμ.), The EU Treaties and the Charter of Fundamental Rights: A Commentary, Oxford University Press, 2019, σ. 1034 και 1035.
14      Οι εν λόγω αποφάσεις στο σύνολό τους εξακολουθούν να ασκούν επιρροή μέχρι σήμερα, όπως προκύπτει από την απόφαση της 20ής Απριλίου 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, σκέψεις 70 έως 73), και την απόφαση της 25ης Ιανουαρίου 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, σκέψεις 57 και 58), η οποία παραπέμπει ρητώς σε αυτές.
15      Πρβλ. απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2001, Courage και Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, σκέψη 22).
16      Πρβλ. απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 1991, Δηλιμίτης (C‑234/89, EU:C:1991:91, σκέψη 40).
17      Απόφαση
της 14ης
Δεκεμβρίου 1983, Société de vente de ciments et bétons de l’est (319/82, EU:C:1983:374, σκέψεις 11 και 12).
18      Απόφαση
της 14ης
Μαρτίου 2019, Skanska Industrial Solutions κ.λπ. (C‑724/17, EU:C:2019:204, σκέψη 31).
19      Απόφαση
της 14ης
Μαρτίου 2013, Allianz Hungária Biztos κ.λπ. (C‑32/11, στο
εξής: απόφαση Allianz Hungária, EU:C:2013:160).
20      Όπ.π. (σκέψη 50).
21      Επιπλέον, συμβαλλόμενος ο οποίος θεωρεί ότι θίγεται από τη χειραγώγηση επιτοκίου αναφοράς μπορεί πράγματι να ασκήσει αγωγή αποζημίωσης δυνάμει του εθνικού δικαίου για τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο της οδηγίας 2014/104/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 2014, σχετικά με ορισμένους κανόνες που διέπουν τις αγωγές αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2014, L 349, σ. 1). Από την πλευρά του, το εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται της αγωγής οφείλει να διαφυλάσσει τα δικαιώματα που απορρέουν ευθέως από το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ακόμη και όταν ο ενάγων είναι τρίτος όσον αφορά τη συμφωνία της οποίας η έλλειψη νομιμότητας διαπιστώθηκε από την Επιτροπή. Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 5ης Ιουνίου 2014, Kone κ.λπ. (C‑557/12, EU:C:2014:1317, σκέψη 37), και απόφαση της 20ής Απριλίου 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, σκέψεις 50 έως 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22      Πρβλ. απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 1983, Société de vente de ciments et bétons de l’est (319/82, EU:C:1983:374, σκέψη 12), και απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 2006, Brünsteiner and Autohaus Hilgert (C‑376/05 και C‑377/05, EU:C:2006:753, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23      Στη διάταξη περί παραπομπής και στις γραπτές παρατηρήσεις των διαδίκων αναφέρονται, συναφώς, το άρθρο 1346 και το άρθρο 1418 του ιταλικού αστικού κώδικα.
24      Βλ., επίσης, απόφαση της 18ης Απριλίου 2024, Heureka Group (Υπηρεσίες επιγραμμικής σύγκρισης τιμών) (C‑605/21, EU:C:2024:324, σκέψη 74).
25      Βλ. αιτιολογική σκέψη 22 του κανονισμού 1/2003 και απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2000, Masterfoods και HB (C‑344/98, στο εξής: απόφαση Masterfoods, EU:C:2000:689, σκέψη 60).
26      Pachev, A., «Jurisdiction of the Courts of the European Union Member States to apply European Union antitrust law in private disputes», σε
La
justice
en transition: vers une union
européenne solidaire et
durable
– Justice
in
transition: towards
a
united
and
sustainable
European
Union,
Mélanges en l’honneur d’Alexander Arabadjiev, Bruylant, 2025, σ. 573.
27      Τούτου λεχθέντος, εναπόκειται επίσης στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει την ύπαρξη ζημίας και τον άμεσο αιτιώδη σύνδεσμο μεταξύ της ζημίας και της επίμαχης συμφωνίας ή πρακτικής. Ακόμη και όταν η Επιτροπή έχει διαπιστώσει, με την απόφασή της, τα συγκεκριμένα αποτελέσματα της παραβάσεως, εναπόκειται πάντοτε στο εθνικό δικαστήριο να προσδιορίσει τη ζημία που προκλήθηκε σε κάθε πρόσωπο που άσκησε αγωγή αποζημιώσεως ατομικά. Πρβλ. απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 2012, Otis κ.λπ. (C‑199/11, EU:C:2012:684, σκέψεις 65 και 66).
28      Απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2015, British Airways κατά Επιτροπής (T‑48/11, EU:T:2015:988, σκέψη 40). Βλ., επίσης, Joncheray, N., «Article 16: Uniform application of Community competition law – Commentary», σε
Prete, L., Dekeyser, K., et al. (επιμ.), Regulation 1/2003 and EU Antitrust Enforcement – A Systematic Guide, Wolters Kluwer, 2002, σ. 399.
29      Βλ. υποσημείωση 6 των παρουσών προτάσεων.
30      Βλ., μεταξύ άλλων, αιτιολογική σκέψη 32 της αποφάσεως του 2013 και αιτιολογικές σκέψεις 113 έως 115, 358 και 359 της αποφάσεως του 2016. Βλ., επίσης, απόφαση HSBC Holdings κ.λπ. (σκέψεις 18 και 19).
31      Βλ. αιτιολογική σκέψη 1 του κανονισμού (ΕΕ) 2016/1011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 2016, σχετικά με τους δείκτες που χρησιμοποιούνται ως δείκτες αναφοράς σε χρηματοπιστωτικά μέσα και χρηματοπιστωτικές συμβάσεις ή για τη μέτρηση της απόδοσης επενδυτικών κεφαλαίων, και για την τροποποίηση των οδηγιών 2008/48/ΕΚ και 2014/17/ΕΕ και του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 596/2014 (ΕΕ 2016, L 171, σ. 1), και αιτιολογική σκέψη 5 του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2016/1368 της Επιτροπής, της 11ης Αυγούστου 2016, για την κατάρτιση καταλόγου δεικτών αναφοράς κρίσιμης σημασίας που χρησιμοποιούνται στις χρηματοπιστωτικές αγορές σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/1011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου
(ΕΕ 2016, L 217, σ. 1).
32      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 5 έως 9 της αποφάσεως του 2013 και αιτιολογικές σκέψεις 20 έως 26 της αποφάσεως του 2016. Βλ. επίσης τις παρατηρήσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Αιμιλίου στην υπόθεση HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑883/19 P, EU:C:2022:384, σημείο 1).
33      Βλ., μεταξύ άλλων, αιτιολογική σκέψη 388 και αιτιολογική σκέψη 392, στοιχεία αʹ και εʹ, της αποφάσεως του 2016.
34      Βλ., μεταξύ άλλων, αιτιολογικές σκέψεις 397 και 404 έως 408 της αποφάσεως του 2016.
35      Βλ. υποσημειώσεις 7 και 8 των παρουσών προτάσεων.
36      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση HSBC Holdings κ.λπ. (σκέψεις 125, 191, 206 και 208).