CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. KOKOTT
van 3 april 2025 (1)
Gevoegde zaken C‑672/23 en C‑673/23
Electricity & Water Authority of the Government of Bahrain,
GCC Interconnection Authority,
Kuwait Ministry of Electricity and Water,
Oman Electricity Transmission Company SAOC
tegen
Prysmian Netherlands BV,
Draka Holding BV,
Prysmian Cavi e Sistemi Srl,
Pirelli & C. SpA,
Prysmian SpA,
The Goldman Sachs Group Inc.,
ABB BV,
ABB Holdings BV,
ABB AB,
ABB Ltd,
Nexans Nederland BV,
Nexans Cabling Solutions BV,
Nexans Participations SA,
Nexans SA,
Nexans France SAS (C‑672/23)
en
Smurfit Kappa Europe BV,
Smurfit International BV,
Smurfit Kappa Italia SpA,
DS Smith Italy BV,
DS Smith plc,
DS Smith Packaging Italia SpA,
DS Smith Holding Italia SpA,
Toscana Ondulati SpA
tegen
Unilever Europe BV,
Unilever Supply Chain Company AG,
Unilever Italy Holdings Srl (C‑673/23)
[verzoek van het gerechtshof Amsterdam (Nederland) om een prejudiciële beslissing]
„ Verzoek om een prejudiciële beslissing – Justitiële samenwerking in burgerlijke en handelszaken – Rechterlijke bevoegdheid in burgerlijke en handelszaken – Verordening (EU) nr. 1215/2012 – Bijzondere bevoegdheden – Artikel 8, punt 1 – Internationale en relatieve bevoegdheid – Meerdere verweerders – Nauwe band – Artikel 101 VWEU – Begrip ‚onderneming’ – Hoofdelijke aansprakelijkheid – Neerwaartse en opwaartse aansprakelijkheid – Unierechtelijk recht op schadevergoeding wegens overtreding van het kartelverbod – Causaal verband – Buiten de EER ingetreden schade ”
I.      Inleiding
1.        In beide in eerste aanleg ingestelde kartelschadezaken die aan het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing ten grondslag liggen, zag de rechtbank Amsterdam zich telkens geconfronteerd met meerdere verweerders (hierna gezamenlijk: „verweerders”) die op uiteenlopende plaatsen en deels in verschillende landen zijn gevestigd.
2.        Van deze verweerders, waarvan er bij elk van beide procedures slechts één in Amsterdam is gevestigd, hebben enkelen deelgenomen aan inbreuken op het Unierechtelijke kartelverbod. Volgens verzoekende partijen horen de overige verweerders kartelrechtelijk gezien steeds tot dezelfde ondernemingen als deze inbreukmakende verweerders en kunnen zij daarom voor hun inbreuken hoofdelijk aansprakelijk worden gesteld.
3.        In hoger beroep vraagt het gerechtshof Amsterdam zich af in hoeverre het zowel internationaal als relatief bevoegd is om van alle vorderingen kennis te nemen. Net als in de zaak Athenian Brewery en Heineken(2)is het daarvoor van essentieel belang of er tussen de vorderingen een nauwe band bestaat in de zin van artikel 8, punt 1, van verordening (EU) nr. 1215/2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (hierna: „Brussel I bis-verordening”)(3), zodat alle procedures voor de rechter van de woonplaats van één der verweerders, de zogenoemde „ankergedaagde”, kunnen worden gevoerd.
II.    Toepasselijke bepalingen
4.        Het in casu relevante rechtskader wordt gevormd door artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening waarin het volgende is bepaald:
„Een persoon die op het grondgebied van een lidstaat woonplaats heeft, kan ook worden opgeroepen:
1.      indien er meer dan één verweerder is: voor het gerecht van de woonplaats van een hunner, op voorwaarde dat er tussen de vorderingen een zo nauwe band bestaat dat een goede rechtsbedeling vraagt om hun gelijktijdige behandeling en berechting, teneinde te vermijden dat bij afzonderlijke berechting van de zaken onverenigbare beslissingen worden gegeven;
[...]”
III. Feiten en verzoek om een prejudiciële beslissing
A.      Zaak C‑672/23
5.        Zaak C‑672/23 betreft de vaststelling van de hoofdelijke aansprakelijkheid van verweerders voor de schade die is veroorzaakt door een inbreuk op het Unierechtelijke kartelverbod en heeft betrekking op een kartel inzake ondergrondse en onderzeese stroomkabels en aanvullende producten, werkzaamheden en diensten. De Commissie heeft deze inbreuk bij besluit van 2 april 2014 (hierna: „besluit van de Commissie”)(4) vastgesteld voor het tijdvak van 18 februari 1999 tot en met 29 januari 2009. Het kartel maakte onder meer afspraken over prijzen en verdeelde projecten in het kader van geografische marktverdeling, zowel in als buiten de EER.
6.        De Commissie heeft vastgesteld dat Prysmian Cavi e Sistemi Srl, ABB AB en Nexans France SAS aan het kartel hebben deelgenomen. Prysmian SpA, Pirelli, Goldman Sachs, ABB Ltd. en Nexans SA zijn in haar besluit opwaarts aansprakelijk gehouden als (indirecte) moedermaatschappijen van voornoemde karteldeelnemers.
7.        De vordering in het hoofdgeding is echter niet alleen gericht tegen deze in het besluit van de Commissie genoemde vennootschappen, maar ook tegen andere vennootschappen die tot drie concerns behoren en die verspreid zijn rond Prysmian Cavi e Sistemi Srl, ABB AB en Nexans France SAS. Van alle verweerders is alleen Draka Holding BV – een dochteronderneming van Prysmian Cavi e Sistemi Srl, en in het bezit van alle aandelen van Prysmian Netherlands BV – in Amsterdam (Nederland) gevestigd. Alle overige verwerende vennootschappen (hierna gezamenlijk: „Draka e.a.”) zijn elders in Nederland en daarbuiten gevestigd.
8.        Verzoekende partijen in het hoofdgeding in deze zaak, Electricity & Water Authority of the Government of Bahrain e.a. (hierna gezamenlijk: „EWGB e.a.”), exploiteren hoogspanningsnetten in de Golfstaten.
9.        EWGB e.a. hebben de rechtbank Amsterdam verzocht voor recht te verklaren dat Draka e.a. jegens hen hoofdelijk aansprakelijk zijn vanwege hun deelname aan het kartel. Zij hebben voorts betaling van een schadevergoeding gevorderd, op te maken bij staat. Volgens de verwijzende rechter gaat het om buiten de EER ingetreden schade.
10.      In het in het hoofdgeding bestreden vonnis heeft de rechtbank Amsterdam zich onbevoegd verklaard kennis te nemen van de vorderingen tegen de buiten Nederland gevestigde verweerders. EWGB e.a. zijn in hoger beroep opgekomen tegen dit vonnis. De in Nederland gevestigde verweerders hebben de relatieve bevoegdheid in eerste aanleg niet betwist. Het gerechtshof Amsterdam, de verwijzende rechterlijke instantie in deze zaak, moet naar Nederlands procesrecht dus ervan uitgaan dat de rechtbank Amsterdam relatief bevoegd is jegens alle in Nederland gevestigde verweerders.
B.      Zaak C‑673/23
11.      Ook zaak C‑673/23 betreft de vaststelling van de hoofdelijke aansprakelijkheid van verweerders in eerste aanleg in het hoofdgeding voor de aangevoerde schade op grond van twee inbreuken op het Unierechtelijke kartelverbod. Deze inbreuken zijn door de Italiaanse mededingingsautoriteit Autorità garante della concorrenza e del mercato (hierna: „AGCM”) vastgesteld bij besluit van 17 juli 2019 (hierna: „besluit van de AGCM”). Het betreft een kartonplatenkartel dat duurde van 2 februari 2004 tot en met 30 maart 2017 en een verpakkingskartel van 7 september 2005 tot en met 30 maart 2017.
12.      De AGCM heeft vastgesteld dat Smurfit Kappa Italia SpA en Toscana Ondulati SpA aan de inbreuken hebben deelgenomen. DS Smith Holding Italia SpA werd als indirecte moedermaatschappij aansprakelijk gehouden.
13.      De in het hoofdgeding in eerste aanleg ingestelde vordering is echter niet alleen gericht tegen deze in het besluit van de AGCM genoemde vennootschappen, maar ook tegen andere vennootschappen die tot twee concerns behoren en die verspreid zijn rond Smurfit Kappa Italia SpA en Toscana Ondulati SpA. Van deze verweerders is alleen Smurfit International BV in Amsterdam (Nederland) gevestigd. Alle overige vennootschappen (hierna gezamenlijk: „Smurfit e.a.”) zijn elders in Nederland en daarbuiten gevestigd.
14.      Verzoekende partijen in het hoofdgeding in eerste aanleg (hierna gezamenlijk: „Unilever e.a.”) kochten verpakkingsmateriaal van de karteldeelnemers.
15.      Unilever e.a. hebben de rechtbank Amsterdam verzocht voor recht te verklaren dat Smurfit e.a. jegens hen hoofdelijk aansprakelijk zijn vanwege hun deelname aan het kartel. Zij hebben voorts betaling van een schadevergoeding gevorderd, op te maken bij staat.
16.      In het in het hoofdgeding bestreden vonnis heeft de rechtbank Amsterdam zich internationaal en relatief bevoegd verklaard kennis te nemen van de vorderingen tegen de buiten Nederland gevestigde verweerders. Bovendien is deze rechterlijke instantie ervan uitgegaan dat haar relatieve bevoegdheid, los van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening, voor de in Nederland maar niet in Amsterdam gevestigde verweerders voortvloeit uit het Nederlandse procesrecht alsook uit de verschijning van deze partijen. Smurfit e.a. hebben tegen dit vonnis hoger beroep ingesteld bij het gerechtshof Amsterdam.
C.      Prejudiciële vragen
17.      In deze omstandigheden heeft het gerechtshof Amsterdam het Hof de navolgende vragen gesteld die in beide zaken grotendeels gelijklopen (de verschillen tussen de vragen in beide zaken worden hieronder aangegeven):
„Vraag 1a.
Bestaat een nauwe band in de zin van art. 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis tussen:
i)      enerzijds een vordering tegen een hoofdverweerder (ook wel: ankergedaagde) die geen geadresseerde is van een kartelbeschikking van de Commissie [C‑672/23)/een nationale mededingingsautoriteit (C‑673/23)] maar, als entiteit waarvan wordt gesteld dat zij behoort tot de onderneming in de zin van het Europese mededingingsrecht (hierna: de Onderneming), neerwaarts [(C‑672/23)/opwaarts (C‑673/23)] aansprakelijk wordt gehouden voor de vastgestelde inbreuk op het Unierechtelijk kartelverbod en
ii)      anderzijds een vordering tegen:
(A)      een medeverweerder die geadresseerde is van die beschikking, en/of
(B)      een medeverweerder die geen geadresseerde is van de beschikking ten aanzien van wie wordt gesteld dat deze als juridische entiteit behoort tot een Onderneming die in de beschikking publiekrechtelijk aansprakelijk is gehouden voor de inbreuk op het Unierechtelijk kartelverbod?
Maakt het daarbij uit:
(a)      of de neerwaarts [(C‑672/23)/opwaarts (C‑673/23)] aansprakelijk gehouden ankergedaagde in de kartelperiode louter aandelen hield en beheerde;
(b)      – bij bevestigende beantwoording van vraag 4a – of de neerwaarts [(C‑672/23)/opwaarts (C‑673/23)] aansprakelijk gehouden ankergedaagde betrokken was bij de productie, distributie, verkoop en/of levering van gekartelliseerde producten en/of het leveren van gekartelliseerde diensten;
(c) [C‑673/23] of de ankergedaagde al dan niet woont in de lidstaat waar de nationale mededingingsautoriteit (enkel) een inbreuk op het Unierechtelijk kartelverbod op de nationale markt heeft vastgesteld;
(c)      [(C‑672/23)/(d) (C‑673/23)] of de medeverweerder, die geadresseerde van de beschikking is, in de beschikking is aangemerkt als
(i)      feitelijk karteldeelnemer – in de zin dat hij daadwerkelijk heeft deelgenomen aan de vastgestelde inbreukmakende overeenkomst(en) en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen dan wel
(ii)      als juridische entiteit die deel uitmaakt van de Onderneming die publiekrechtelijk aansprakelijk is gehouden voor de schending van het Unierechtelijk kartelverbod;
(d)       [C‑672/23)/(e) (C‑673/23)] of de medeverweerder, die geen geadresseerde van de beschikking is, daadwerkelijk gekartelliseerde producten en/of diensten heeft geproduceerd, gedistribueerd, verkocht en/of geleverd;
(e)      [C‑672/23)/(f) (C‑673/23)] of de ankergedaagde en de medeverweerder al dan niet behoren tot dezelfde Onderneming,
(f)      [C‑672/23)/(g) (C‑673/23)] de eisende partijen direct of indirect producten en/of diensten hebben gekocht of geleverd hebben gekregen van de ankergedaagde en/of de medeverweerder?
Vraag 1b.
Is voor de beantwoording van vraag 1a van belang of het al dan niet voorzienbaar is dat de desbetreffende medeverweerder wordt opgeroepen voor het gerecht van deze ankergedaagde? Zo ja, is deze voorzienbaarheid een apart criterium bij toepassing van art. 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis? Is deze voorzienbaarheid in beginsel gegeven gelet op het arrest Sumal van 6 oktober 2021, C 882/19, ECLI:EU:C:2021:800? In hoeverre maken de in vraag la genoemde omstandigheden genoemd [(a) tot en met (f) (C‑672/23)/(a) tot en met (g) (C‑673/23)] het hier voorzienbaar dat de medeverweerder zou worden opgeroepen voor het gerecht van de ankergedaagde?
Vraag 2.
Dient bij de vaststelling van de rechtsmacht ook acht te worden geslagen op de toewijsbaarheid van de vordering jegens de ankergedaagde? Zo ja, is voor die beoordeling toereikend dat niet op voorhand uitgesloten kan worden dat de vordering zal worden toegewezen?
Vraag 3a. [C‑672/23]
Omvat het Unierechtelijk recht van eenieder op schadevergoeding naar aanleiding van een vastgestelde overtreding van het Unierechtelijk kartelverbod het recht om buiten de EER geleden schade te vorderen?
Vraag 3b. [(C‑672/23)/Vraag 3. (C‑673/23)]
Moet of kan het in het mededingingsrecht aanvaarde vermoeden van beslissende invloed door de (beboete) moedervennootschappen ten aanzien van de economische activiteit van de dochtervennootschappen (het ‚Akzo-vermoeden’) worden toegepast in (civiele) kartelschadezaken?
Vraag 3c. [C‑672/23]
Voldoet een tussenholding die louter aandelen beheert en houdt aan het tweede Sumal-criterium (het verrichten van een economische activiteit die een concreet verband heeft met het voorwerp van de inbreuk waarvoor de moedermaatschappij aansprakelijk is gesteld)?
Vraag 4a.
Kunnen bij toepassing van art 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis verschillende in dezelfde lidstaat gevestigde verweerders (tezamen) ankergedaagde zijn?
Vraag 4b.
Wijst art 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis het relatief bevoegde gerecht rechtstreeks en onmiddellijk aan, met terzijdestelling van het nationale recht?
Vraag 4c.
Als vraag 4a ontkennend wordt beantwoord – zodat slechts één verweerder ankergedaagde kan zijn – en vraag 4b bevestigend wordt beantwoord – zodat art. 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis rechtstreeks, met terzijdestelling van het nationaal recht het relatief bevoegde gerecht aanwijst:
Is er bij toepassing van art. 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis ruimte voor interne verwijzing naar het gerecht van de woonplaats van de verweerder in dezelfde lidstaat?”
IV.    Procedure bij het Hof
18.      Bij beslissing van de president van het Hof van 18 januari 2024 zijn de zaken C‑672/23 en C‑673/23 gevoegd voor de schriftelijke en de mondelinge behandeling en voor het arrest.
19.      EWGB e.a., Nexans Nederland, Pirelli & C., ABB, Prysmian Netherlands e.a. en Prysmian, The Goldman Sachs Group, DS Smith Italy, Unilever Europe, Smurfit Kappa Europe e.a. alsook de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend en ter terechtzitting op 23 januari 2025 mondelinge opmerkingen gemaakt.
V.      Juridische beoordeling
20.      Met zijn eerste vraag, die in beide zaken vrijwel identiek is verwoord, wenst de verwijzende rechter te vernemen of er in het licht van de omstandigheden van die zaken sprake is van internationale bevoegdheid overeenkomstig artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening.
21.      De in beide zaken identiek geformuleerde vierde vraag is erop gericht te vernemen of, en zo ja in hoeverre, artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening ook de relatieve bevoegdheid regelt.
22.      De tweede en de derde prejudiciële vraag draaien in beide zaken om de vraag of, en zo ja in hoeverre, de toewijsbaarheid van de vordering jegens de ankergedaagde in aanmerking moet worden genomen bij de vaststelling van de bevoegdheid.
23.      Volgens verweerders kunnen de vorderingen niet slagen. Bijgevolg zijn de vragen niet relevant voor de beslechting van het geding en hoeven ze dus zelfs helemaal niet te worden beantwoord.
24.      In deze omstandigheden zal ik, na een summier overzicht van de bestaande rechtspraak over het begrip „onderneming” in de zin van het kartelrecht en van de bevoegdheidsrechtelijke gevolgen daarvan, waaruit de antwoorden op de gestelde vragen al grotendeels kunnen worden afgeleid (A), eerst ingaan op de kwestie van de inaanmerkingneming van de toewijsbaarheid van de vordering bij de toetsing van de bevoegdheid (B), om mij vervolgens te buigen over de vragen met betrekking tot de internationale (C) en de relatieve bevoegdheid (D).
A.      Begrip „onderneming” in de zin van het kartelrecht en internationale bevoegdheid
25.      Het begrip „onderneming” in de zin van artikel 101 VWEU omvat elke entiteit die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm ervan. Het duidt bijgevolg een economische eenheid aan, ook al bestaat deze uit juridisch oogpunt uit verschillende natuurlijke of rechtspersonen.(5) De kwalificatie als „economische eenheid” en dus als „onderneming” leidt van rechtswege tot hoofdelijke aansprakelijkheid van de entiteiten die de economische eenheid vormen op het moment dat een inbreuk plaatsvindt.(6)
26.      Daarbij komt dat, wanneer juridisch verschillende personen georganiseerd zijn in de vorm van een groep, zij een en dezelfde onderneming vormen wanneer zij niet zelfstandig hun gedrag op de betrokken markt bepalen, maar zij, met name gelet op de economische, organisatorische en juridische banden tussen hen en een moedermaatschappij, de gevolgen ondergaan van de daadwerkelijke uitoefening van een beslissende invloed door deze leidinggevende eenheid.(7)
27.      In het geval waarin een moedermaatschappij (nagenoeg) 100 % van het kapitaal in handen heeft van een dochteronderneming, bestaat er een weerlegbaar vermoeden dat deze moedermaatschappij een beslissende invloed uitoefent op de economische activiteit van de dochteronderneming (hierna: „vermoeden van zeggenschap”), zodat inbreukmakende gedragingen van de dochteronderneming aan haar kunnen worden toegerekend en zij daarvoor aansprakelijk kan worden gesteld.(8)
28.      Ondernemingen in de zin van artikel 101 VWEU die aan een door die bepaling verboden mededingingsregeling of gedraging hebben deelgenomen, zijn gehouden tot vergoeding van de schade die is veroorzaakt door die mededingingsregeling of door die gedraging.(9)
29.      Het recht van het slachtoffer van een mededingingsverstorende gedraging om in het kader van een schadevordering een dochteronderneming in plaats van de moedermaatschappij aansprakelijk te stellen, kan evenwel niet automatisch worden ingeroepen tegen elke dochteronderneming van de moedermaatschappij.(10)
30.      Veeleer is het noodzakelijk dat de verzoeker voor de vaststelling dat de moedermaatschappij en de dochteronderneming een economische eenheid vormen, niet alleen het bewijs levert van de economische, organisatorische en juridische banden tussen deze vennootschappen, maar ook van een concreet verband tussen de economische activiteit van deze dochteronderneming en het voorwerp van de inbreuk waarvoor de moedermaatschappij aansprakelijk is gesteld.(11)
31.      Volgens artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening kan een persoon die op het grondgebied van een lidstaat woonplaats heeft, indien er meer dan één verweerder is, worden opgeroepen voor het gerecht van de woonplaats van een hunner, op voorwaarde dat er tussen de vorderingen een „zo nauwe band” bestaat dat een goede rechtsbedeling vraagt om hun gelijktijdige behandeling en berechting, teneinde te vermijden dat bij afzonderlijke berechting van de zaken onverenigbare beslissingen worden gegeven. In dit verband zij opgemerkt dat beslissingen niet reeds onverenigbaar kunnen worden geacht op grond van een divergentie in de beslechting van het geschil, maar dat daartoe bovendien vereist is dat deze divergentie zich moet voordoen in het kader van dezelfde situatie, feitelijk en rechtens.(12)
32.      Aan deze voorwaarde is voldaan wanneer verschillende ondernemingen die hebben deelgenomen aan één enkele voortdurende inbreuk op de mededingingsregels van de Unie, die is vastgesteld in een besluit van de Commissie, als verweerders worden aangesproken op grond van hun deelname aan die inbreuk, ondanks het feit dat zij zowel op verschillende plaatsen als op verschillende tijdstippen daaraan hebben deelgenomen.(13)
33.      Dit geldt ook voor vorderingen die zijn gebaseerd op de deelname van een vennootschap aan een inbreuk op de mededingingsregels van de Unie en die tegen deze vennootschap en haar moedermaatschappij zijn ingesteld en waarbij wordt gesteld dat deze vennootschappen samen een en dezelfde onderneming vormen.(14)
B.      Toewijsbaarheid van de vordering jegens de ankergedaagden
34.      Voor de beantwoording van de tweede prejudiciële vraag moet worden nagegaan of, en zo ja in hoeverre, er bij het bepalen van de bevoegdheid rekening moet worden gehouden met het eventuele slagen van de vordering jegens de ankergedaagde (1). Vervolgens zal ik me buigen over de – in de derde prejudiciële vraag opgeworpen – vragen rond de inhoudelijke toetsing van de vorderingen jegens de ankergedaagden in deze zaken, voor zover die relevant zijn voor het bepalen van de bevoegdheid (2).
1.      Inaanmerkingneming, in het kader van de toetsing van de bevoegdheid, van de toewijsbaarheid van de vordering jegens de ankergedaagde
35.      Met zijn tweede vraag, die in beide zaken in identieke bewoordingen is gesteld, wenst de verwijzende rechter te vernemen of bij het bepalen van de bevoegdheid ook rekening moet worden gehouden met de toewijsbaarheid van de vordering jegens de ankergedaagde. Zo ja, wenst hij te vernemen of het voor die beoordeling toereikend is dat niet op voorhand kan worden uitgesloten dat de vordering zal worden toegewezen.
36.      Zoals het Hof in zijn arrest in de zaak Athenian Brewery en Heineken(15) heeft benadrukt, beoordeelt de aangezochte rechter in de fase van het onderzoek van de internationale bevoegdheid noch de ontvankelijkheid noch de gegrondheid van de vordering, maar uitsluitend de aanknopingspunten met de forumstaat die zijn bevoegdheid op grond van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening rechtvaardigen. De aangezochte rechter moet zich namelijk op grond van de doelstelling van rechtszekerheid over zijn eigen bevoegdheid kunnen uitspreken zonder uitspraak ten gronde te doen.(16)
37.      Artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening mag echter niet worden misbruikt door op grond daarvan een vordering tegen meerdere verweerders in te stellen met het enkele doel om één van hen te onttrekken aan de bevoegdheid van de rechter van de staat waar hij zijn woonplaats heeft.(17) Dit zou het geval zijn indien op grond van afdoende bewijs kan worden geconcludeerd dat de verzoeker de voorwaarden voor toepassing van genoemde bepaling kunstmatig heeft gecreëerd of gehandhaafd.(18)
38.      Dat kan echter niet als de vordering tegen de ankergedaagde alleen maar (mogelijk) ongegrond lijkt. Veeleer moet deze vordering op het tijdstip dat zij wordt ingesteld, kennelijk ongegrond of kunstmatig of zonder enig werkelijk belang voor de verzoeker zijn.(19)
39.      Bijgevolg moet de tweede prejudiciële vraag in beide zaken aldus worden beantwoord dat er bij de toetsing van de bevoegdheid op grond van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening weliswaar rekening moet worden gehouden met de toewijsbaarheid van de vordering jegens de ankergedaagde, maar alleen als een aanwijzing dat de verzoeker de voorwaarden voor toepassing van genoemde bepaling niet kunstmatig heeft gecreëerd, hetgeen wel het geval kan zijn wanneer de vordering kennelijk ongegrond is.
2.      Toewijsbaarheid van de vorderingen in de onderhavige hoofdgedingen
40.      De derde vraag, onder a tot en met c, in zaak C‑672/23 en de derde vraag in zaak C‑673/23 betreffen de toewijsbaarheid van de vorderingen jegens de ankergedaagden(20) in die zaken. Aangezien de verwijzende rechter in de hoofdgedingen alleen over de rechterlijke bevoegdheid uitspraak moet doen(21), zijn deze vragen alleen van belang in zoverre zij relevant zijn voor de vaststelling daarvan.
41.      Daarom zal ik hieronder alleen bespreken of uit de door de verwijzende rechter aangevoerde omstandigheden [geleden schade buiten de EER (a), toepassing van het vermoeden van zeggenschap (b) en gebruikmaking van een tussenholding (c)] kan worden afgeleid dat de jegens de ankergedaagden ingestelde vorderingen kennelijk ongegrond zijn.
a)      Unierechtelijk recht op schadevergoeding wegens overtreding van het kartelverbod en buiten de EER ingetreden schade
42.      Met de derde vraag, onder a, in zaak C‑672/23 wenst de verwijzende rechter te vernemen of het Unierechtelijk recht van eenieder op schadevergoeding naar aanleiding van een vastgestelde overtreding van het Unierechtelijk kartelverbod het recht omvat om buiten de EER ingetreden schade te vorderen. Deze vraag vloeit voort uit de omstandigheid dat EWGB e.a. gevestigd en actief zijn in de Golfstaten en de verwijzende rechter ervan uitgaat dat de door hen geleden schade daar is ingetreden.(22)
43.      Anders dan verweerders stellen, blijkt uit de tegenstrijdige standpunten van de partijen in de onderhavige procedure dat een vordering tot een dergelijke schadevergoeding niet dermate uitzichtloos lijkt te zijn dat zij als kennelijk ongegrond moet worden beschouwd. Veeleer werpt zij een complexe rechtsvraag op die nader moet worden onderzocht.
44.      Om te beginnen zijn partijen het er immers in grote lijnen over eens dat voor schade die buiten de EER is ingetreden, alleen dan op grond van artikel 101 VWEU een recht op schadevergoeding bestaat indien deze schade uit een inbreuk op deze bepaling voortvloeit.
45.      Het punt waarover zij het evenwel niet langer eens zijn, betreft de vraag in hoeverre buiten de EER ingetreden schade aan deze voorwaarde kan voldoen. EWGB e.a. zijn van mening dat het causale verband tussen de door hen geleden schade en de inbreuk op artikel 101 VWEU voor de hand ligt, aangezien zij de gekartelliseerde producten direct van de karteldeelnemers hebben gekocht. Draka e.a. stellen zich daarentegen op het standpunt dat schade die zich in de Golfstaten heeft voorgedaan, hoe dan ook niet binnen de werkingssfeer van artikel 101 VWEU kan vallen. De Commissie van haar kant beperkt zich tot de stelling dat schade alleen op deze grondslag voor vergoeding in aanmerking kan komen wanneer zij voortvloeit uit een beperking van de mededinging binnen de interne markt, zonder evenwel te preciseren wat dit volgens haar in casu inhoudt.
46.      Indien het in het hoofdgeding in zaak C‑672/23 komt tot een onderzoek ten gronde van de door EWGB e.a. ingestelde schadevorderingen, dient eerst, gelet op de derdelanddimensie van de feiten van de zaak, te worden nagegaan of het Unierechtelijke recht op schadevergoeding wegens een overtreding van het kartelverbod van toepassing is. In een situatie waarin derde landen een rol spelen, geldt dit recht op schadevergoeding wanneer het op grond van het relevante internationale privaatrecht van de bevoegde rechter toepassing vindt. In casu is dit in elk geval niet op voorhand uitgesloten, aangezien het gaat om een vordering uit een onrechtmatige daad – in de vorm van het kabelkartel – die onder meer op het grondgebied van de Unie gevolgen had.(23) Dit kan volgens het internationale privaatrecht van de lidstaten ertoe leiden dat artikel 101 VWEU van toepassing is(24).
47.      Indien het Unierechtelijk recht op schadevergoeding wegens overtreding van het kartelverbod van toepassing is, moet worden nagegaan of aan de voorwaarden daarvoor is voldaan.
48.      Dit is het geval indien er een causaal verband bestaat tussen een bepaalde schade en een door artikel 101 VWEU verboden kartel of gedraging.(25) Bijgevolg moet bewijs worden geleverd van, respectievelijk, een inbreuk op de verbodsbepaling van artikel 101 VWEU, een geleden schade en een causaal verband tussen deze beide omstandigheden.
49.      Er is sprake van een inbreuk op artikel 101 VWEU indien de inbreukmakende gedraging binnen de territoriale werkingssfeer ervan valt. Dit is het geval voor gedragingen die hetzij binnen de EER plaatsvinden, hetzij gekwalificeerde gevolgen voor de EER sorteren.(26) Het staat buiten kijf dat de hier aan de orde zijnde gedraging aan deze voorwaarden voldoet, aangezien het kabelkartel onder meer prijsafspraken maakte en projecten toewees in het kader van een marktverdeling binnen en buiten de EER.(27)
50.      In een derde land ingetreden schade kan op het eerste gezicht worden teruggevoerd op deze gedraging wanneer zij door de uitvoering van het kartel binnen de EER of door de gevolgen ervan voor de EER (en dus door de inbreuk op het dan geldende artikel 101 VWEU) werd veroorzaakt. In het geval van schade als die welke door EWGB e.a. wordt gevorderd, lijkt dit nogal voor de hand liggend te zijn. Volgens hen is deze schade namelijk veroorzaakt door kartelgerelateerde prijsverhogingen van producten die zij direct van de Europese karteldeelnemers hebben gekocht.
51.      De vraag rest nog wel of derdelanders zich kunnen beroepen op het Unierechtelijke recht op schadevergoeding wegens overtreding van het kartelverbod teneinde vergoeding te eisen van schade die zich buiten de EER heeft voorgedaan.
52.      Het is inderdaad vaste rechtspraak dat eenieder het recht heeft om vergoeding van welke
hem berokkende schade dan ook te vorderen wanneer er een causaal verband bestaat tussen die schade en een door artikel 101 VWEU verboden kartel of gedraging.(28) Dit recht vloeit voort uit het feit dat artikel 101, lid 1, VWEU rechtstreekse gevolgen teweegbrengt in de betrekkingen tussen particulieren en voor de justitiabelen rechten in het leven roept die door de nationale rechter moeten worden gehandhaafd.(29)
53.      Voor zover kan worden nagegaan, heeft het Hof echter tot dusver nog niet de gelegenheid gehad om zich uit te spreken over de vraag of en, zo ja, onder welke voorwaarden(30) dit ook geldt voor schade die derdelanders in derde landen hebben geleden.
54.      In deze omstandigheden moet de derde vraag, onder a, van de verwijzende rechter in zaak C‑672/23 aldus worden beantwoord dat het feit dat schade die in het kader van een kartelschadezaak voor een rechter van een lidstaat wordt aangevoerd, buiten de EER is ingetreden, niet tot gevolg heeft dat de vordering in het kader van de toetsing van de bevoegdheid als kennelijk ongegrond moet worden aangemerkt.
b)      Kartelrechtelijk vermoeden van zeggenschap en particuliere handhaving van het kartelrecht
55.      Met zijn derde vraag, onder b, in zaak C‑672/23 en derde vraag in zaak C‑673/23 wenst de verwijzende rechter te vernemen of het vermoeden van zeggenschap(31) moet of mag worden gebruikt in kartelschadezaken.
56.      Deze vraag is door het Hof in de zaak Athenian Brewery en Heineken bevestigend beantwoord(32), wat consequent is. Zoals het Hof immers eerder al heeft geoordeeld, kan het begrip „onderneming” in de zin van de mededingingsregels van de Unie, dat een autonoom begrip van dat recht is, in de context van de oplegging van geldboeten geen andere betekenis hebben dan in de context van vorderingen ter vergoeding van schade voor schending van deze regels.(33)
57.      In het kader van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening kan de rechterlijke instantie zich ertoe beperken na te gaan of niet op voorhand is uitgesloten dat de betrokken verweerders tot dezelfde onderneming behoren teneinde zich bevoegd te verklaren. Zij moet een dergelijke toets in het bijzonder verrichten wanneer een verzoekende partij zich beroept op het begrip „onderneming” in de zin van het kartelrecht, en in het bijzonder op het feit dat de moedermaatschappij nagenoeg het volledige kapitaal van de dochteronderneming in handen heeft, zodat het vermoeden van zeggenschap aan de orde is.(34) Pas bij het onderzoek ten gronde van de vorderingen wordt er, voor zover de aangezochte rechter zich bevoegd verklaart, uitvoerig ingegaan op de vraag of de betrokken vennootschappen deel uitmaken van dezelfde onderneming.(35)
58.      Bijgevolg moeten de derde vraag, onder b, in zaak C‑672/23 en de derde vraag in zaak C‑673/23 aldus worden beantwoord dat in kartelschadezaken gebruik mag worden gemaakt van het weerlegbare vermoeden dat een moedermaatschappij die direct of indirect het volledige of nagenoeg volledige kapitaal van een dochteronderneming in handen heeft, een beslissende invloed op die dochteronderneming uitoefent.
c)      Tussenholding en begrip „onderneming” in de zin van het kartelrecht
59.      De derde vraag, onder c, in zaak C‑672/23 vloeit voort uit de omstandigheid dat Draka Holding BV, de ankergedaagde in het hoofdgeding in deze zaak, een holdingmaatschappij is die neerwaarts aansprakelijk wordt gehouden voor de kartelinbreuk van haar moedermaatschappij Prysmian Cavi e Sistemi.(36)
60.      Bijgevolg wenst de verwijzende rechter te vernemen of een dergelijke tussenholding die louter aandelen beheert en aanhoudt, aan het tweede Sumal-criterium (het verrichten van een economische activiteit die een concreet verband heeft met het voorwerp van de inbreuk waarvoor de moedermaatschappij aansprakelijk is gesteld)(37) kan voldoen.
61.      De voor dit concrete verband vereiste economische activiteit is iedere activiteit bestaande in het aanbieden van goederen of diensten op een bepaalde markt.(38)
62.      Op zichzelf beschouwd kan een holdingmaatschappij die louter aandelen beheert en aanhoudt, geen economische activiteit in die zin uitoefenen. Want door het louter beheren en aanhouden van aandelen betreedt zij de markt nog niet in de hoedanigheid van aanbieder van goederen en diensten.
63.      Niettemin kunnen de hierboven samengevatte beginselen voor de toerekening van aansprakelijkheid binnen een economische eenheid(39) overeenkomstig worden toegepast op de vraag of een tussenholding zoals in casu Draka Holding BV een economische activiteit uitoefent.
64.      Volgens die beginselen moet een zodanige tussenholding als Draka Holging BV aansprakelijk worden gesteld voor de economische activiteit van haar dochteronderneming (Prysmian Netherlands BV) wanneer deze dochteronderneming, hoewel zij een eigen rechtspersoonlijkheid heeft, niet zelfstandig haar marktgedrag bepaalt, maar in hoofdzaak instructies van haar moedermaatschappij, de tussenholding, volgt (zogenoemde „controlerende holding”). In het geval waarin een moedermaatschappij het volledige of nagenoeg volledige kapitaal van een dochteronderneming in handen heeft, geldt dienaangaande een weerlegbaar vermoeden.(40) In casu moet bijgevolg van Draka Holding BV, aangezien zij alle aandelen in het kapitaal van Prysmian Netherlands BV bezit(41), worden vermoed dat zij deze dochteronderneming controleert, zodat de economische activiteit van laatstgenoemde aan haar moet worden toegerekend.
65.      De enkele omstandigheid dat de juridische entiteit die voor het gedrag van de dochteronderneming aansprakelijk wordt gesteld een holdingmaatschappij is, kan niet in de weg staan aan de toerekening van dat gedrag.(42) Deze toerekening berust immers op de omstandigheid dat de moedermaatschappij (hier Draka Holding BV) ten tijde van de kartelinbreuk een beslissende invloed op het commerciële beleid van haar dochteronderneming (hier Prysmian Netherlands BV) kon uitoefenen. Een holdingmaatschappij kan een dergelijke invloed echter net zo goed uitoefenen als elke andere moedermaatschappij die zeggenschap heeft over haar dochteronderneming.
66.      Indien een dergelijke dochteronderneming van een holdingmaatschappij (hier Prysmian Nehterlands BV) economisch actief is, is de holdingmaatschappij (hier Draka Holding BV) in ieder geval indirect bij deze activiteit betrokken door de invloed die zij op deze dochter uitoefent. Dit geldt ook voor een tussenholding (hier Draka Holding BV) die op haar beurt onderworpen is aan de controlerende invloed van een moedermaatschappij (hier Prysmian Cavi e Sistemi) en dus slechts als vehikel ervan dient om invloed uit te oefenen op de door Draka Holding BV gehouden ondernemingen, met name Prysmian Netherlands BV. Of een holdingmaatschappij (in dit geval Draka Holding BV) kartelrechtelijk aansprakelijk is, hangt dus af van de vraag of haar dochteronderneming (in dit geval Prysmian Netherlands BV) een economische activiteit uitoefent die concreet verband houdt met het voorwerp van de inbreuk waarvoor haar grootmoedermaatschappij en moedermaatschappij van de holdingmaatschappij (in dit geval Prysmian Cavi e Sistemi) aansprakelijk is gesteld.(43)
67.      Bijgevolg moet de derde vraag, onder c, in zaak C‑672/23 aldus worden beantwoord dat de activiteit van een tussenholding (hier Draka Holding BV) die louter aandelen beheert en aanhoudt, een concreet verband kan hebben met het voorwerp van een mededingingsrechtelijke inbreuk waarvoor de haar controlerende moedermaatschappij (hier Prysmian Cavi e Sistemi) aansprakelijk is gesteld. Dit is in het bijzonder het geval wanneer een dochteronderneming van de tussenholding, waarop deze op haar beurt een beslissende invloed uitoefent (hier Prysmian Netherlands BV), een economische activiteit uitoefent die een concreet verband heeft met het voorwerp van de door de grootmoedermaatschappij (hier Prysmian Cavi e Sistemi) gepleegde inbreuk.
C.      Internationale bevoegdheid
68.      Met zijn in beide zaken vrijwel identiek geformuleerde eerste vraag, onder a, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen volgens welke criteria moet worden beoordeeld of de rechtbank Amsterdam internationaal bevoegd is voor zowel de vorderingen tegen de ankergedaagde(44) als die welke zijn ingesteld tegen de verschillende medeverweerders, aangezien er tussen deze vorderingen een „nauwe band” bestaat in de zin van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening (1). De eerste vraag, onder b, is erop gericht te vernemen of de voorzienbaarheid van een dergelijke cumulatie van vorderingen een apart criterium is bij toepassing van deze bepaling (2).
1.      „Nauwe band” en begrip „onderneming”
69.      Zoals hierboven is uiteengezet, is er ten eerste sprake van een „nauwe band” in de zin van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening en bijgevolg van dezelfde situatie, feitelijk en rechtens, bij vorderingen tegen meerdere ondernemingen die op grond van hun deelname aan een gezamenlijke inbreuk op artikel 101 VWEU als verwerende partijen worden aangesproken.(45)
70.      Ten tweede is er, zoals eveneens al vermeld, sprake van een dergelijke „nauwe band” en dus van dezelfde situatie, feitelijk en rechtens, bij vorderingen tegen meerdere vennootschappen van dezelfde onderneming wegens een kartelinbreuk van deze onderneming.(46)
71.      Tezamen houden deze beide aanknopingspunten in dat er in gevallen als het onderhavige, waarin meerdere vennootschappen aan een gezamenlijke inbreuk op het Unierechtelijke kartelverbod hebben deelgenomen, sprake is van een nauwe band tussen de vorderingen tegen deze vennootschappen en die welke zijn ingesteld tegen alle vennootschappen waarmee zij telkens één onderneming vormen. De reden hiervoor is dat de inbreuk aan elk onderdeel van een onderneming wordt toegerekend alsof het deze zelf had gepleegd(47), en dat de aansprakelijkheid van alle gedaagden ook in een dergelijke situatie voortvloeit uit dezelfde feiten en rechtsgrondslagen, zodat er sprake is van dezelfde situatie, feitelijk en rechtens.
72.      Zoals hierboven al is uiteengezet, is het in dat verband in het kader van de toetsing van de internationale bevoegdheid toereikend dat niet op voorhand kan worden uitgesloten dat de betrokken vennootschappen deel uitmaken van dezelfde ondernemingen.(48)
73.      Hierbij moet met name met betrekking tot de neerwaartse aansprakelijkheid van een dochteronderneming voor een door haar moedermaatschappij gepleegde inbreuk (zoals dat in de onderhavige zaak C‑672/23 het geval is), zijn voldaan aan het vereiste van een concreet verband tussen de economische activiteit van de dochteronderneming (of, in het geval van een holdingmaatschappij, de kleindochteronderneming)(49) en het voorwerp van de door de moedermaatschappij gepleegde inbreuk. De reden hiervoor is gelegen in de „functionele” aard van het begrip „economische eenheid”, dat steeds verband houdt met een concrete inbreuk.(50)
74.      Het is niet noodzakelijk dat de dochter- of kleindochteronderneming van de karteldeelnemers zelf gekartelliseerde producten direct aan de benadeelde partijen heeft verkocht, zoals dat in de zaak Sumal het geval was(51). Deze extra voorwaarde werd terecht niet meegenomen in het arrest in die zaak, aangezien zij van geen belang is voor de vraag of er met betrekking tot de concrete inbreuk sprake is van het bestaan van een economische eenheid. Doorslaggevend is daarentegen alleen of er een concreet verband bestaat tussen de economische activiteit van de dochter- of kleindochteronderneming en het voorwerp van de inbreuk, bijvoorbeeld omdat de mededingingsverstorende overeenkomst van de moeder- of grootmoedermaatschappij dezelfde producten betreft als die welke de dochter- of kleindochteronderneming verkoopt(52) of omdat laatstgenoemde onderneming zich op de vervaardiging van deze producten toelegt.
75.      Voor het overige zijn de verschillende andere door de verwijzende rechter in de eerste vraag, onder a, genoemde omstandigheden, waaronder met name de vermelding van de betrokken vennootschappen in besluiten van de Commissie of van een nationale mededingingsautoriteit, niet relevant voor het criterium van het bestaan van een nauwe band tussen de vorderingen op zich, maar enkel voor het concrete bewijs van het bestaan van een dergelijke band.(53)
76.      Ook de aanschaf, door verzoekende partijen, van gekartelliseerde producten of diensten bij onderdelen van de gedaagde ondernemingen is in het kader van de toetsing van de bevoegdheid hooguit een mogelijke, maar geen dwingend noodzakelijke(54) aanwijzing voor het bestaan van schade en het causaal verband daarvan met de inbreuk.
77.      Met betrekking tot het gebruik van het begrip „onderneming” moet tot slot worden opgemerkt dat het bij het onderzoek van de toepasselijkheid van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening niet doorslaggevend is of dit begrip bekend is in het later te bepalen toepasselijke recht(55) in deze zaak. Bij dit onderzoek is het namelijk alleen van belang of er sprake is van de „nauwe band”. Dit begrip moet echter autonoom worden uitgelegd in het licht van de opzet en het doel van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening.(56) Voor deze autonome uitlegging is alleen het Unierecht van doorslaggevend belang.
78.      Al met al moet vraag 1a in beide zaken bijgevolg aldus worden beantwoord dat er sprake is van een nauwe band in de zin van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening tussen vorderingen die zijn ingesteld tegen vennootschappen waaromtrent ernstige aanwijzingen bestaan dat zij deel uitmaken van ondernemingen in de zin van het kartelrecht die een gezamenlijke inbreuk op het Unierechtelijke kartelverbod hebben gepleegd, voor zover niet op voorhand kan worden uitgesloten dat de gedaagde vennootschappen deel uitmaken van de betrokken ondernemingen.
2.      „Nauwe band” en voorzienbaarheid
79.      Met zijn in beide zaken identiek geformuleerde eerste vraag, onder b, wenst de verwijzende rechter te vernemen wat voor de medeverweerder de rol van de voorzienbaarheid van de vordering bij het gerecht van de ankergedaagde is bij toepassing van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening.
80.      De bevoegdheidsregels van de Brussel I bis-verordening beogen de voorspelbaarheid van de rechterlijke bevoegdheid.(57) Deze bepalingen dienen met andere woorden ertoe om het voor de verweerders voorzienbaar te maken voor welke rechterlijke instantie zij opgeroepen kunnen worden.
81.      Voorzienbaarheid is dus geen zelfstandig criterium dat los van de andere criteria wordt onderzocht. Het betreft integendeel een algemeen beginsel dat aan de hand van de te onderzoeken criteria tot uitdrukking komt. Dit betekent dat de begrippen van de Brussel I bis-verordening niet zo uitgelegd mogen worden dat ze hiermee in tegenspraak zijn. Bijgevolg moet in het kader van de uitlegging worden onderzocht of de uitkomst daarvan verenigbaar is met het beginsel van voorspelbaarheid.(58)
82.      Bovendien hoeft het voor de medeverweerder bij toepassing van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening niet concreet voorzienbaar te zijn geweest dat hij voor het gerecht van de ankergedaagde zou worden opgeroepen. Veeleer volstaat een abstracte voorzienbaarheid waarvan sprake is wanneer een gemiddeld oordeelkundig verweerder kan voorzien voor welke andere rechter dan die van de staat van zijn woonplaats hij zou kunnen worden opgeroepen.(59)
83.      Dit geldt met name als de situaties waarin sprake is van een „nauwe band” voor een verweerder herkenbaar zijn. Bij vorderingen tot schadevergoeding wegens inbreuken op het kartelrecht is dit gelet op de in de punten 25 tot en met 33 van deze conclusie beschreven juridische situatie het geval wanneer een verweerder als deel van een onderneming, in de zin van artikel 101 VWEU aan één enkele inbreuk op het mededingingsrecht heeft deelgenomen.(60)
84.      In deze situatie moet het voor een deel van een onderneming ook duidelijk geweest zijn dat het mogelijk was om opgeroepen te kunnen worden in de plaats van de zetel van een deel van een andere onderneming die aan deze inbreuk heeft deelgenomen. Met deze deelname heeft het doorslaggevende deel van de onderneming immers tevens een nauwe samenhang met de andere deelnemers tot stand gebracht.
85.      Bijgevolg staat het beginsel van voorspelbaarheid, dat bij de uitlegging van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening in acht moet worden genomen, er in gevallen als het onderhavige niet aan in de weg dat de vraag naar een „nauwe band” in de zin van deze bepaling bevestigend wordt beantwoord.
86.      Derhalve moet de eerste vraag, onder b, in beide zaken aldus worden beantwoord dat de voorspelbaarheid van de rechterlijke bevoegdheid in het kader van de bepaling van de bevoegdheid op grond van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening geen criterium is, maar een algemeen beginsel dat bij de uitlegging van elke bijzondere bevoegdheidsregel van deze verordening in acht moet worden genomen.
D.      Relatieve bevoegdheid
87.      De in beide zaken identiek verwoorde vierde vraag, onder a tot en met c, is erop gericht om te vernemen of, en zo ja in hoeverre, artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening naast de internationale ook de relatieve bevoegdheid regelt. Deze vragen kunnen gezamenlijk worden beantwoord.
88.      Met de vierde vraag, onder b, wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening het relatief bevoegde gerecht rechtstreeks en onmiddellijk aanwijst, met terzijdestelling van het nationale recht.
89.      Dat dit het geval is, volgt uit de bewoordingen van deze bepaling („het gerecht van de woonplaats” van één der verweerders). Hierbij wordt uitsluitend het gerecht aangewezen dat volgens nationaal recht bevoegd is voor de plaats waar deze personen zijn gevestigd. Dit sluit gerechten in de betrokken lidstaat uit die aan de hand van andere criteria (zoals bijvoorbeeld de plaats van intreden van de schade, de woonplaats van de verzoekende partij, etc.) moeten worden aangewezen.
90.      Weliswaar is er met betrekking tot artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening in deze context nog geen beslissing gegeven, maar deze bewoordingen, die ook in andere artikelen van de Brussel I bis-verordening voorkomen, worden door het Hof steeds op dezelfde wijze uitgelegd. Wanneer wordt verwezen naar „gerechten van een lidstaat”, zoals in artikel 4, lid 1, artikel 7, punt 1, of artikel 11, lid 1, onder a), van de Brussel I-bis verordening, wordt alleen verwezen naar de internationale bevoegdheid.(61) Wanneer echter wordt verwezen naar het „gerecht van de plaats waar”, zoals in artikel 7, punten 2 tot en met 5, artikel 11, lid 1, onder b), en artikel 18 van de Brussel I bis-verordening, duidt dit zowel de relatieve als de materiële bevoegdheid van het respectieve gerecht aan.(62)
91.      Dit onderscheid blijft ook van toepassing bij een vergelijking van de taalversies. Want hoewel de Engelse versie, in tegenstelling tot de Duitse, de Franse en de Nederlandse, het meervoud „courts” gebruikt, verduidelijkt die de territoriale bevoegdheid in dezelfde gevallen als de andere talen door de toevoeging „for the place where”, terwijl de bepalingen die enkel de internationale bevoegdheid regelen, alleen verwijzen naar de „courts of the Member State”.
92.      Bovendien wordt deze uitlegging bevestigd door het rapport van P. Jenard over het Verdrag van 27 september 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken(63). Ook hij maakt verschil tussen de begrippen „gerechten van een lidstaat” en „gerecht van de plaats waar”, met bijbehorende gevolgen.(64) Met betrekking tot artikel 6, lid 1, van dat verdrag, dat de voorloper is van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening, volgt ook specifiek uit het verslag dat het gerecht bedoeld is „van de plaats” waar zich de woonplaats van een van de verweerders bevindt.(65)
93.      Met de vierde vraag, onder a, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of verschillende verweerders tezamen ankergedaagde kunnen zijn. Meer in het bijzonder betwijfelt deze rechter of hij ook voor de vordering jegens een medeverweerder bevoegd kan zijn wanneer er geen nauwe band bestaat tussen de vorderingen jegens deze medeverweerder en de in zijn rechtsgebied gevestigde ankergedaagde, maar wel tussen de vorderingen jegens die medeverweerder en een andere in Nederland gevestigde verweerder.
94.      De verwijzende rechter stelt deze vraag alleen voor het geval dat de respectieve ankergedaagden(66) niet kunnen fungeren als hoofdverweerders. Aangezien deze ankergedaagden volgens de bovenstaande overwegingen en onder voorbehoud van onderzoek door de verwijzende rechter echter als hoofdverweerders kunnen worden aangemerkt en de relatieve bevoegdheid in de hoofdgedingen bovendien vaststaat(67) bij gebreke van betwisting door verweerders, lijkt die vraag hypothetisch te zijn.
95.      In ieder geval verwijzen de bewoordingen van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening duidelijk naar een specifieke verweerder die in het rechtsgebied van de aangezochte rechter woonplaats heeft. Een medeverweerder die woonplaats heeft in een ander rechtsgebied, kan als ankergedaagde bijgevolg geen bevoegdheid scheppen voor de aangezochte rechter.
96.      Daarbij aansluitend wenst de verwijzende rechter met vierde vraag, onder c, te vernemen of er bij toepassing van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening ruimte bestaat voor interne verwijzing tussen rechters van de betrokken lidstaat wanneer de aangezochte rechter niet bevoegd is voor de vordering jegens de ankergedaagde.
97.      De Brussel I bis-verordening heeft enkel betrekking op de internationale bevoegdheid en de erkenning van beslissingen, maar niet op de nationale procesregels van de lidstaten.(68) Bijgevolg moet dienaangaande te rade worden gegaan bij de nationale regelgeving die door de aangezochte rechter moet worden toegepast, voor zover de toepassing daarvan geen afbreuk doet aan het nuttig effect van de Unierechtelijke bevoegdheidsregels.(69) Bijgevolg kan een rechter die zich onbevoegd heeft verklaard, gebruikmaken van de door zijn nationale procesrecht geboden mogelijkheid tot verwijzing, voor zover daarmee de effectieve handhaving van de Brussel I bis-verordening niet wordt belemmerd.
98.      Al met al moet de vierde vraag bijgevolg aldus worden beantwoord dat er bij toepassing van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening slechts één verweerder met woonplaats in het rechtsgebied van de aangezochte rechter ankergedaagde kan zijn, aangezien deze bepaling niet alleen de internationale, maar ook de relatieve bevoegdheid rechtstreeks regelt. Dit staat niet in de weg aan interne verwijzing naar een andere rechter van dezelfde lidstaat, voor zover daarmee geen afbreuk wordt gedaan aan de effectieve handhaving van deze verordening.
VI.    Conclusie
99.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van het gerechtshof Amsterdam te beantwoorden als volgt:
„1) a)      Er is sprake van een nauwe band in de zin van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening tussen vorderingen die zijn ingesteld tegen vennootschappen waaromtrent ernstige aanwijzingen bestaan dat zij deel uitmaken van ondernemingen in de zin van het kartelrecht die een gezamenlijke inbreuk op het Unierechtelijke kartelverbod hebben gepleegd, voor zover niet op voorhand kan worden uitgesloten dat de gedaagde vennootschappen deel uitmaken van de betrokken ondernemingen.
1) b)      De voorspelbaarheid van de rechterlijke bevoegdheid in het kader van de bepaling van de bevoegdheid op grond van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening is geen criterium, maar een algemeen beginsel dat bij de uitlegging van elke bijzondere bevoegdheidsregel van deze verordening in acht moet worden genomen.
2)      Bij de toetsing van de bevoegdheid op grond van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening moet er weliswaar rekening worden gehouden met de toewijsbaarheid van de vordering jegens de ankergedaagde, maar alleen als een aanwijzing dat de verzoeker de voorwaarden voor toepassing van genoemde bepaling niet kunstmatig heeft gecreëerd, hetgeen wel het geval kan zijn wanneer de vordering kennelijk ongegrond is.
3) a)      Het feit dat schade die in het kader van een kartelschadezaak voor een rechter van een lidstaat wordt aangevoerd, buiten de EER is ingetreden, heeft niet tot gevolg dat de vordering in het kader van de toetsing van de bevoegdheid als kennelijk ongegrond moet worden aangemerkt.
3) b)      In kartelschadezaken mag gebruik worden gemaakt van het weerlegbare vermoeden dat een moedermaatschappij die direct of indirect het volledige of nagenoeg volledige kapitaal van een dochteronderneming in handen heeft, een beslissende invloed op die dochteronderneming uitoefent.
3) c)      De activiteit van een tussenholding die louter aandelen beheert en aanhoudt, kan een concreet verband hebben met het voorwerp van een mededingingsrechtelijke inbreuk waarvoor de haar controlerende moedermaatschappij aansprakelijk is gesteld. Dit is in het bijzonder het geval wanneer een dochteronderneming van de tussenholding, waarop deze op haar beurt een beslissende invloed uitoefent, een economische activiteit uitoefent die een concreet verband heeft met het voorwerp van de door de grootmoedermaatschappij gepleegde inbreuk.
4)      Bij toepassing van artikel 8, punt 1, van de Brussel I bis-verordening kan er slechts één verweerder met woonplaats in het rechtsgebied van de aangezochte rechter ankergedaagde zijn, aangezien deze bepaling niet alleen de internationale, maar ook de relatieve bevoegdheid rechtstreeks regelt. Dit staat niet in de weg aan interne verwijzing naar een andere rechter van dezelfde lidstaat, voor zover daarmee geen afbreuk wordt gedaan aan de effectieve handhaving van deze verordening.”
1      Oorspronkelijke taal: Duits.
2      Zie arrest van 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85), alsook mijn conclusie in die zaak (C‑393/23, EU:C:2024:798).
3      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 (PB 2012, L 351, blz. 1).
4      Besluit C(2014) 2139 final van de Commissie, AT.39610 – Stroomkabels.
5      Arresten van 10 september 2009, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑97/08 P, EU:C:2009:536, punten 54 en 55); 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, punten 47 en 48), en 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 41).
6      Arresten van 26 januari 2017, Villeroy & Boch/Commissie (C‑625/13 P, EU:C:2017:52, punt 150), en 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 44).
7      Zie arrest van 12 mei 2022, Servizio Elettrico Nazionale e.a. (C‑377/20, EU:C:2022:379, punt 108 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
8      Vaste rechtspraak sinds het arrest van 10 september 2009, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑97/08 P, EU:C:2009:536, punten 54 e.v.).
9      Arrest van 14 maart 2019, Skanska Industrial Solutions e.a. (C‑724/17, EU:C:2019:204, punt 32).
10      Arrest van 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 46).
11      Arrest van 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 52).
12      Arresten van 21 mei 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, punt 20), en 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punt 22).
13      Arresten van 21 mei 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, punt 21), en 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punt 26).
14      Arrest van 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punt 27).
15      Arrest van 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punt 41).
16      Arrest van 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punt 42); zie ook mijn conclusie in die zaak(C‑393/23, EU:C:2024:798, punt 52), alsook arresten van 3 juli 1997, Benincasa (C‑269/95, EU:C:1997:337, punt 27), en 28 januari 2015, Kolassa (C‑375/13, EU:C:2015:37, punt 61).
17      Zie mijn conclusie in de zaak Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, punt 59), alsook mutatis mutandis met betrekking tot artikel 6, punt 1, van verordening (EG) nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2001, L 12, blz. 1) (hierna: „Brussel I-verordening) arrest van 21 mei 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak); zie met betrekking tot artikel 6, punt 1, van het Verdrag van Brussel van 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 1972, L 299, blz. 32) arrest van 27 september 1988, Kalfelis (189/87, EU:C:1988:459, punt 9).
18      Zie mutatis mutandis met betrekking tot artikel 6, punt 1, van de Brussel I-verordening arrest van 21 mei 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, punt 29).
19      Zie in die zin met betrekking tot artikel 6, punt 1, van de Brussel I-verordening arrest van 13 juli 2006, Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, punt 33), alsook de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak Freeport (C‑98/06, EU:C:2007:302, punt 66). Zie ook mijn conclusie in de zaak Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, punt 59).
20      Draka Holding BV (zaak C‑672/23) en Smurfit International BV (zaak C‑673/23), zie de punten 7 en 13 van deze conclusie.
21      Zie de punten 10 en 16 van deze conclusie.
22      Zie de punten 8 en 9 van deze conclusie.
23      Zie punt 5 van deze conclusie.
24      Zie bijvoorbeeld voor Duitsland artikel 40 [„Unerlaubte Handlung” („Onrechtmatige daad”)] van het Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (wet tot invoering van het Duits burgerlijk wetboek; hierna: „EGBGB”), in de versie die op 21 september 1994 is bekendgemaakt (BGBl. I, blz. 2494; 1997 I, blz. 1061), laatstelijk gewijzigd bij artikel 15 van de wet van 23 oktober 2024 (BGBl. 2024 I, nr. 323). Zie ook artikel 6 („Oneerlijke concurrentie en daden die de vrije concurrentie beperken”) van verordening (EG) nr. 864/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 11 juli 2007 betreffende het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen (hierna: „Rome II-verordening”), dat in het onderhavige geval weliswaar maar zeer beperkt van toepassing is op de ingestelde vordering, aangezien daarmee schade wordt gevorderd die tijdens de kartelperiode van 18 februari 1999 tot en met 29 januari 2009 is ontstaan (zie punt 4 van deze conclusie). Overeenkomstig de artikelen 31 en 32 van de Rome II-verordening is die verordening echter alleen van toepassing op schadeveroorzakende gebeurtenissen die zich na 11 januari 2009 hebben voorgedaan.
25      Arresten van 20 september 2001, Courage en Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, punt 26); 13 juli 2006, Manfredi e.a. (C‑295/04–C‑298/04, EU:C:2006:461, punten 61 en 63), en 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 34).
26      Zie arresten van 27 september 1988, Ahlström Osakeyhtiö e.a./Commissie (89/85, 104/85, 114/85, 116/85, 117/85 en 125/85–129/85, EU:C:1988:447, punten 17 en 18); 9 november 2000, Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, punt 25), en 6 september 2017, Intel Corporation/Commissie (C‑413/14 P, EU:C:2017:632, punten 41‑49). Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Wahl in die laatste zaak(C‑413/14 P, EU:C:2016:788, punten 280 e.v.).
27      Zie punt 5 van deze conclusie.
28      Arrest van 12 december 2019, Otis Gesellschaft e.a. (C‑435/18, EU:C:2019:1069, punten 22, 23 en 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak); zie ook de overwegingen 11, 12 en 13 alsook artikel 1, lid 1, artikel 2, punt 6, en artikel 3, lid 1, van richtlijn 2014/104.
29      Arrest van 28 januari 2025, ASG 2 (C‑253/23, EU:C:2025:40, punt 60 en aldaar aangehaalde rechtspraak); zie ook overweging 3 van richtlijn 2014/104/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 november 2014 (PB 2014, L 349, blz. 1).
30      Zie in dit verband, mutatis mutandis, op het gebied van het Unierecht inzake overheidsopdrachten, arresten van 22 oktober 2024, Kolin Inşaat Turizm Sanayi ve Ticaret (C‑652/22, EU:C:2024:910, punten 39 e.v.), en 13 maart 2025, CRRC Qingdao Sifang e.a. (C‑266/22, EU:C:2025:178, punten 56 e.v.). In deze gevallen was de uitsluiting van de betrokken derdelander echter bij wet voorzien.
31      Dit houdt in dat van een moedermaatschappij die (nagenoeg) 100 % van het kapitaal in handen heeft van een dochteronderneming, weerlegbaar wordt vermoed dat zij een beslissende invloed uitoefent op de economische activiteit van die dochteronderneming. Zie punt 27 van deze conclusie.
32      Arrest van 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punt 39).
33      Arresten van 14 maart 2019, Skanska Industrial Solutions e.a. (C‑724/17, EU:C:2019:204, punt 47), en 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 38).
34      Zie in die zin arrest van 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punten 45 en 46); zie ook mijn conclusie in die zaak (C‑393/23, EU:C:2024:798, punten 46, 47 en 59).
35      Zie mijn conclusie in de zaak Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, punten 48‑51).
36      Zie punt 7 van deze conclusie.
37      Zie punt 30 van deze conclusie.
38      Zie in die zin arrest van 10 januari 2006, Cassa di Risparmio di Firenze e.a. (C‑222/04, EU:C:2006:8, punt 108).
39      Zie de punten 26‑30 van deze conclusie.
40      Zie in die zin arrest van 11 juli 2013, Commissie/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2013:514, punten 42‑44).
41      Zie punt 7 van deze conclusie.
42      Zie in die zin arresten van 11 juli 2013, Commissie/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2013:514, punt 43), en 18 juli 2013, Schindler Holding e.a./Commissie (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, punten 85 e.v.).
43      Het lijkt niet uitgesloten dat een concreet verband tussen de activiteiten van een holdingmaatschappij en het voorwerp van een kartelinbreuk door een werkmaatschappij in individuele gevallen ook kan worden aangetoond door de steun die de holdingmaatschappij met betrekking tot dit voorwerp van een kartelinbreuk rechtstreeks aan de werkmaatschappij verleent (bijvoorbeeld financiering, kredietverstrekking). Dergelijke elementen werden in casu, voor zover kan worden nagegaan, echter niet aangevoerd.
44      Draka Holding BV (zaak C‑672/23) en Smurfit International BV (zaak C‑673/23), zie de punten 6 en 12 van deze conclusie.
45      Zie arresten van 21 mei 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, punt 21), en 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punt 26), alsook punt 31 van deze conclusie.
46      Zie in die zin het in punt 32 van deze conclusie aangehaalde punt 27 van het arrest van 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85).
47      Zie arrest van 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punten 42‑44), alsook mijn conclusie in de zaak Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, punt 40).
48      Zie punt 57 van deze conclusie.
49      Zie punten 64-66 van deze conclusie.
50      Zie in dit verband arrest van 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 46), alsook de conclusie van advocaat-generaal Pitruzzella in die zaak (C‑882/19, EU:C:2021:293, punten 23 e.v.); zie ook Bauermeister, T., „Das Unternehmen im europäischen Wettbewerbsrecht”, Neue Zeitschrift für Gesellschaftsrecht, 2022, blz. 59 e.v., blz. 66 e.v.
51      Arrest van 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punten 8‑10).
52      Arrest van 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punten 51 en 52).
53      Zie met name met betrekking tot besluiten van nationale mededingingsautoriteiten, arrest van 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punten 30‑32).
54      Een recht op schadevergoeding kan ook ontstaan wanneer de schade niet is veroorzaakt door de directe of indirecte aankoop van producten of diensten van de karteldeelnemers; zie in dat verband arresten van 5 juni 2014, Kone e.a. (C‑557/12, EU:C:2014:1317) (over „Umbrella pricing”), en 12 december 2019, Otis Gesellschaft e.a. (C‑435/18, EU:C:2019:1069) (over schade geleden door een overheidsinstantie die leningen heeft verstrekt tegen gunstige voorwaarden met het oog op de aanschaf van goederen waarop het kartel betrekking heeft).
55      Zie in dat verband punt 46 van deze conclusie.
56      Arresten van 13 juli 2006, Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, punt 29), en 21 mei 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, punt 16).
57      Zie met name de overwegingen 15 en 16 van de Brussel I bis-verordening, alsook arresten van 15 juli 2021, Volvo e.a. (C‑30/20, EU:C:2021:604, punt 42), en 29 juli 2024, FTI Touristik (Grensoverschrijdend element) (C‑774/22, EU:C:2024:646, punt 33).
58      Zie arresten van 1 december 2011, Painer (C‑145/10, EU:C:2011:798, punt 81); 21 mei 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, punt 23); 5 juli 2018, flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑27/17, EU:C:2018:533, punt 40), en 29 juli 2019, Tibor-Trans (C‑451/18, EU:C:2019:635, punt 34).
59      Zie in die zin, met betrekking tot artikel 6, punt 1, van de Brussel I-verordening, arrest van 13 juli 2006, Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, punten 24 en 25).
60      Vgl. in die zin arresten van 21 mei 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, punten 23 en 24), en 13 februari 2025, Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punten 34 en 35).
61      Arresten van 29 juli 2024, FTI Touristik (Grensoverschrijdend element) (C‑774/22, EU:C:2024:646 punt 42), en 30 juni 2022, Allianz Elementar Versicherung (C‑652/20, EU:C:2022:514, punten 37, 38 en 42.
62      Arresten van 3 mei 2007, Color Drack (C‑386/05, EU:C:2007:262, punt 30); 15 juli 2021, Volvo e.a. (C‑30/20, EU:C:2021:604, punt 33); 30 juni 2022, Allianz Elementar Versicherung (C‑652/20, EU:C:2022:514, punten 37, 38 en 42), en 29 juli 2024, FTI Touristik (Grensoverschrijdend element) (C‑774/22, EU:C:2024:646, punt 42).
63      PB 1979, C 59, blz. 1.
64      Rapport van P. Jenard, blz. 22.
65      Rapport van P. Jenard, blz. 26.
66      Draka Holding BV (zaak C‑672/23) en Smurfit International BV (zaak C‑673/23), zie de punten 7 en 13 van deze conclusie.
67      Zie de punten 10 en 16 van deze conclusie.
68      Arresten van 15 mei 1990, Hagen (C‑365/88, EU:C:1990:203, punt 17), en 6 oktober 2021, TOTO en Vianini Lavori (C‑581/20, EU:C:2021:808, punt 68).
69      Arrest van 7 maart 1995, Shevill e.a. (C‑68/93, EU:C:1995:61, punt 36).