62023CJ0632
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (όγδοο τμήμα)
της 13ης Νοεμβρίου 2025 (
*1
)
«Παράβαση κράτους μέλους – Κρατικές ενισχύσεις – Ενίσχυση η οποία κρίθηκε ως παράνομη και μη συμβατή με την εσωτερική αγορά – Άρθρο 108, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ – Πράξεις ανταλλαγής δασικών εκτάσεων – Υποχρέωση ανάκτησης – Υποχρέωση ενημέρωσης – Mη εκπλήρωση»
Στην υπόθεση C‑632/23,
με αντικείμενο προσφυγή λόγω παραβάσεως δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, η οποία ασκήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 2023,
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις C. Georgieva και A. Steiblytė και τον B. Stromsky,
προσφεύγουσα,
κατά
Δημοκρατίας της Βουλγαρίας, εκπροσωπούμενης από την T. Mitova και τον R. Stoyanov,
καθής,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (όγδοο τμήμα),
συγκείμενο από τους O. Spineanu-Matei (εισηγήτρια), πρόεδρο τμήματος, S. Rodin και N. Fenger, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Α. Ράντος
γραμματέας: R. Stefanova-Kamisheva, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 8ης Ιανουαρίου 2025,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 27ης Μαρτίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Με την προσφυγή της, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να διαπιστώσει ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, μη λαμβάνοντας εμπροθέσμως όλα τα απαραίτητα μέτρα για την εκτέλεση της απόφασης (ΕΕ) 2015/456 της Επιτροπής, της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων αριθ. SA.26212 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/A/08) και SA.26217 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/B/08) που εφαρμόστηκε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας στο πλαίσιο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 έως 6 της απόφασης αυτής καθώς και από τη Συνθήκη ΛΕΕ.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός (ΕΕ) 1407/2013
2
Ο κανονισμός (ΕΕ) 1407/2013 της Επιτροπής, της 18ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 [ΣΛΕΕ] στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (ΕΕ 2013, L 352, σ. 1), ορίζει στο άρθρο 7, παράγραφος 3, τα εξής:
«Κάθε μεμονωμένη ενίσχυση ήσσονος σημασίας η οποία χορηγείται μεταξύ της 1ης Ιανουαρίου 2007 και της 30ής Ιουνίου 2014 και η οποία πληροί τους όρους του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1998/2006 [της Επιτροπής, της 15ης Δεκεμβρίου 2006, για την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 ΣΛΕΕ στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (ΕΕ 2006, L 379, σ. 5)] λογίζεται ως μη ανταποκρινόμενη στο σύνολο των κριτηρίων του άρθρου 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ] και συνεπώς ισχύει γι’ αυτήν απαλλαγή από την υποχρέωση κοινοποίησης που προβλέπεται στο άρθρο 108, παράγραφος 3, [ΣΛΕΕ].»
Ο κανονισμός (ΕΕ) 2015/1589
3
Ο κανονισμός (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 [ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9), κωδικοποίησε και κατάργησε τον κανονισμό (ΕΚ) 659/1999 του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1999, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου [108 ΣΛΕΕ] (ΕΕ 1999, L 83, σ. 1).
4
H αιτιολογική σκέψη 25 του κανονισμού 2015/1589 έχει ως εξής:
«Στις περιπτώσεις παράνομων ενισχύσεων που δεν είναι συμβιβάσιμες με την εσωτερική αγορά, θα πρέπει να αποκαθίσταται αποτελεσματικός ανταγωνισμός. Για τον σκοπό αυτό, είναι αναγκαίο να ανακτάται αμελλητί η ενίσχυση, περιλαμβανομένων και των τόκων. Είναι σκόπιμο η ανάκτηση να πραγματοποιείται σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας. Η εφαρμογή των διαδικασιών αυτών δεν θα πρέπει να εμποδίζει την αποκατάσταση αποτελεσματικού ανταγωνισμού, εμποδίζοντας την άμεση και αποτελεσματική εκτέλεση της απόφασης της [Ευρωπαϊκής] Επιτροπής. Για την επίτευξη αυτού του αποτελέσματος, τα κράτη μέλη θα πρέπει να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που να διασφαλίζουν την αποτελεσματικότητα της απόφασης της Επιτροπής.»
5
Το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 ορίζει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη απόφασης του Δικαστηρίου […] κατ’ εφαρμογή του άρθρου [278 ΣΛΕΕ], η ανάκτηση πραγματοποιείται αμελλητί και σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους, εφόσον αυτές επιτρέπουν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης της Επιτροπής. Για τον σκοπό αυτό και σε περίπτωση κινήσεως διαδικασίας ενώπιον εθνικών δικαστηρίων, τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που διαθέτουν στα αντίστοιχα νομικά τους συστήματα, συμπεριλαμβανομένων των προσωρινών μέτρων, υπό την επιφύλαξη του δικαίου της Ένωσης.»
6
Το άρθρο 35 του κανονισμού 2015/1589 ορίζει τα εξής:
«Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 659/1999 καταργείται.
Οι αναφορές στον καταργούμενο κανονισμό νοούνται ως αναφορές στον παρόντα κανονισμό και διαβάζονται σύμφωνα με τον πίνακα αντιστοιχίας του παραρτήματος II.»
Το βουλγαρικό δίκαιο
Ο νόμος περί δημόσιας περιουσίας
7
Το άρθρο 32, παράγραφος 2, του Zakon za darzhavnata sobstvenost (νόμου περί δημόσιας περιουσίας, DV αριθ. 44, της 21ης Μαΐου 1996), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νόμος περί δημόσιας περιουσίας), έχει ως εξής:
«Η προσήκουσα χρηματική αποζημίωση που διαλαμβάνεται στην παράγραφο 1 καθορίζεται βάσει της χρήσεως των γεωτεμαχίων πριν από τη θέση σε ισχύ του αναλυτικού χωροταξικού σχεδίου ή πριν από την έγκριση αναλυτικού χωροταξικού σχεδίου το οποίο προβλέπει την κατασκευή εθνικού έργου και για το οποίο υπάρχει ισχύουσα απόφαση που επιτρέπει την προσωρινή εκτέλεση, βάσει των αγοραίων τιμών ακινήτων με παρόμοια χαρακτηριστικά, κειμένων πλησίον εκείνων που αποτελούν αντικείμενο απαλλοτρίωσης.»
8
Η παράγραφος 1a των dopalnitelni razporedbi na Zakon za darzhavnata sobstvenost (συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας) ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος νόμου:
[…]
(2) Ως “αγοραία τιμή” νοείται η μέση τιμή όλων των δικαιοπραξιών επί ακινήτων με αντικείμενο την αγορά και την πώληση, την ανταλλαγή, τη σύσταση εμπράγματων δικαιωμάτων ή τη μεταβίβαση κυριότητας με αντιπαροχή, τη σύσταση υποθήκης (για την εξασφάλιση σύμβασης πώλησης ακινήτου) και τις πωλήσεις με πλειστηριασμό από κρατικούς ή ιδιώτες δικαστικούς επιμελητές, δημόσιες αρχές ή δήμους, καθώς και η μέση τιμή των λοιπών δικαιοπραξιών εξ επαχθούς αιτίας, με εξαίρεση εκείνες που αφορούν ιδανικά μερίδια επί ακινήτου, όταν τουλάχιστον ένας από τους συμβαλλομένους είναι έμπορος και εφόσον οι δικαιοπραξίες αυτές έχουν πραγματοποιηθεί εντός των δώδεκα μηνών που προηγήθηκαν της ημερομηνίας της εντολής διενέργειας εκτίμησης και έχουν καταχωριστεί στο κτηματολογικό γραφείο του τόπου όπου κείται το ακίνητο. Σε περίπτωση που κατά τους δώδεκα μήνες που προηγήθηκαν της εντολής διενέργειας εκτίμησης καταχωρίσθηκαν στο κτηματολογικό γραφείο του τόπου όπου κείται το ακίνητο περισσότερες από είκοσι δικαιοπραξίες, λαμβάνονται υπόψη για τον προσδιορισμό της αγοραίας τιμής οι είκοσι τελευταίες καταχωρίσεις. Η μέση τιμή υπολογίζεται με βάση τουλάχιστον δύο σχετικές δικαιοπραξίες.
[…]
(4) Ως “ακίνητα κείμενα πλησίον εκείνων τα οποία αποτελούν αντικείμενο απαλλοτρίωσης” νοούνται τα κείμενα:
a)
στην ίδια περιφέρεια, όσον αφορά τις μεγάλες πόλεις που υποδιαιρούνται τοιουτοτρόπως·
b)
στην ίδια συνοικία, όσον αφορά τις λοιπές πόλεις, δήμους και οικισμούς·
c)
στην ίδια ζώνη, όσον αφορά τις γεωργικές και δασικές εκτάσεις.»
Ο νόμος περί δασών
9
Η παράγραφος 3 των μεταβατικών και τελικών διατάξεων του Zakon za gorite (νόμου περί δασών, DV αριθ. 19, της 8ης Μαρτίου 2011), που τέθηκε σε ισχύ το 2011, ορίζει τα εξής:
«(1) Δεν επιτρέπεται καμία μεταβολή χρήσης, κατά τον παρόντα νόμο, και δεν επιτρέπεται η οικοδόμηση επί γεωτεμαχίων ευρισκομένων εντός δασικών εκτάσεων, τα οποία απέκτησαν φυσικά ή νομικά πρόσωπα ή δήμοι από το Δημόσιο κατόπιν ανταλλαγών που πραγματοποιήθηκαν έως την ημερομηνία δημοσιεύσεως του νόμου στην Darzhaven vestnik [(Επίσημη Εφημερίδα)].
(2) Η κατά την παράγραφο 1 απαγόρευση ισχύει και σε περίπτωση μεταβολής του προσώπου του κυρίου του ακινήτου, πλην των περιπτώσεων κατά τις οποίες το Δημόσιο αποκτά τη δασική έκταση.»
Το ιστορικό της διαφοράς και η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
Η απόφαση 2015/456
10
Το 1947 οι δασικές εκτάσεις της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας εθνικοποιήθηκαν. Μετά το έτος 2000, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας άρχισε να επιστρέφει τις εν λόγω εκτάσεις στους προγενέστερους ιδιώτες κυρίους τους. Με τροποποίηση του νόμου περί δασών, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 22 Φεβρουαρίου 2002, επιτράπηκαν οι ανταλλαγές δασικών εκτάσεων που είχαν καταστεί ιδιωτικές με δασικές εκτάσεις του εν λόγω κράτους μέλους. Η αποτίμηση των ανταλλασσόμενων εκτάσεων πραγματοποιούνταν σύμφωνα με κριτήρια που προβλέπονταν στη βουλγαρική νομοθεσία.
11
Κατόπιν καταγγελίας που περιήλθε σε αυτήν το 2008 και η οποία αφορούσε παράνομη κρατική ενίσχυση συνδεόμενη με ανταλλαγές δασικών εκτάσεων, η Επιτροπή, με έγγραφο της 29ης Ιουνίου 2011, κοινοποίησε στη Δημοκρατία της Βουλγαρίας την απόφασή της να κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ.
12
H υπό εξέταση περίοδος τέλεσης των επίμαχων πράξεων ανταλλαγής εκτείνεται από την 1η Ιανουαρίου 2007 έως τις 27 Ιανουαρίου 2009, δεδομένου ότι στις 27 Ιανουαρίου 2009 τέθηκε σε ισχύ απαγόρευση ανταλλαγής δασικών εκτάσεων.
13
Με την απόφαση 2015/456, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας είχε χορηγήσει παράνομη και μη συμβατή με την εσωτερική αγορά κρατική ενίσχυση σε επιχειρήσεις στο πλαίσιο της ανταλλαγής δημόσιων δασικών εκτάσεων με ιδιωτικές δασικές εκτάσεις κατά την περίοδο μεταξύ 1ης Ιανουαρίου 2007 και 27ης Ιανουαρίου 2009, η οποία περιελάμβανε 132 πράξεις ανταλλαγής. Συναφώς, η Επιτροπή έκρινε ότι οι πράξεις ανταλλαγής στις οποίες είχε προβεί η Δημοκρατία της Βουλγαρίας κατά τη διάρκεια της ως άνω περιόδου συνιστούσαν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, όταν ο αντισυμβαλλόμενος στο πλαίσιο της εν λόγω πράξης ανταλλαγής ήταν επιχείρηση κατά την έννοια της διάταξης αυτής, οι διοικητικές τιμές που είχαν χρησιμοποιηθεί για την ως άνω πράξη δεν αντικατόπτριζαν τις αγοραίες τιμές και δεν πληρούντο οι προϋποθέσεις του κανονισμού 1407/2013 σχετικά με τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας. Αντιθέτως, η Επιτροπή έκρινε ότι η απόφαση δημόσιας αρχής να μεταβάλει, κατόπιν πράξης ανταλλαγής, τη χρήση ορισμένου γεωτεμαχίου ούτως ώστε η οικεία έκταση να καταστεί οικοδομήσιμη δεν συνιστούσε κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
14
Τα άρθρα 1 και 4 έως 6 της απόφασης 2015/456 έχουν ως εξής:
«Άρθρο 1
Η κρατική ενίσχυση, η οποία χορηγήθηκε σε επιχειρήσεις στο πλαίσιο πράξεων ανταλλαγής δημόσιων δασικών εκτάσεων με ιδιωτικές δασικές εκτάσεις κατά την περίοδο από την 1η Ιανουαρίου 2007 έως τις 27 Ιανουαρίου 2009 και εφαρμόστηκε παρανόμως από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας κατά παράβαση του άρθρου 108, παράγραφος 3, [ΣΛΕΕ], είναι ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά.
Άρθρο 4
1.   Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας θα ανακτήσει την ασυμβίβαστη ενίσχυση που χορηγήθηκε στο πλαίσιο των πράξεων ανταλλαγής που αναφέρονται στο άρθρο 1 από τους δικαιούχους.
2.   Κατά παρέκκλιση από την παράγραφο 1, η ασυμβίβαστη ενίσχυση μπορεί να ανακτηθεί από τους δικαιούχους με αναίρεση των πράξεων ανταλλαγής, στις περιπτώσεις στις οποίες δεν έχουν επέλθει σημαντικές αλλαγές τόσο στις δημόσιες όσο και στις ιδιωτικές δασικές εκτάσεις που αφορά η ανταλλαγή από την ημερομηνία της πράξης ανταλλαγής.
3.   Τα προς ανάκτηση ποσά περιλαμβάνουν τόκους παραγόμενους από την ημερομηνία κατά την οποία τέθηκαν στη διάθεση των δικαιούχων μέχρι τον χρόνο της πραγματικής τους ανάκτησης.
4.   Οι τόκοι υπολογίζονται με τη μέθοδο του ανατοκισμού σύμφωνα με τις διατάξεις του κεφαλαίου V του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004 [της Επιτροπής, της 21ης Απριλίου 2004, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 του Συμβουλίου για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου [108 ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2004, L 140, σ. 1)] και τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 271/2008 [της Επιτροπής, της 30ής Ιανουαρίου 2008, για τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004 σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 του Συμβουλίου για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου [108 ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2008, L 82, σ. 1)].
5.   Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, από την ημερομηνία έκδοσης της παρούσας απόφασης, ακυρώνει όλες τις εκκρεμείς πληρωμές ενισχύσεων στο πλαίσιο των πράξεων ανταλλαγής που αναφέρονται στο άρθρο 1.
Άρθρο 5
1.   Η ανάκτηση της ενίσχυσης που χορηγήθηκε βάσει του καθεστώτος που αναφέρεται στο άρθρο 1 είναι άμεση και εκτελεστέα.
2.   Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας μεριμνά για την πλήρη εφαρμογή της παρούσας απόφασης εντός δώδεκα μηνών από την ημερομηνία της κοινοποίησής της.
Άρθρο 6
1.   Εντός τεσσάρων μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποβάλλει στην Επιτροπή τα ακόλουθα στοιχεία:
α)
κατάλογο όλων των πράξεων ανταλλαγής, επισημαίνοντας τις εξής πληροφορίες:
–
τις διοικητικές τιμές και τις αγοραίες τιμές των ιδιωτικών και δημόσιων δασοτεμαχίων που ανταλλάχθηκαν, στοιχεία σχετικά με συμπληρωματικά χρηματικά ποσά που καταβλήθηκαν σε κάθε πράξη, καθώς και το προκύπτον ποσό της κρατικής ενίσχυσης,
–
το όνομα του ιδιώτη, δηλαδή του δικαιούχου της πράξης ανταλλαγής, που συμμετείχε σε κάθε πράξη και τους λόγους για τους οποίους ο δικαιούχος αυτός θεωρείται ή δεν θεωρείται επιχείρηση·
β)
προσδιορισμό των περιπτώσεων στις οποίες η ανάκτηση θα διενεργηθεί με βάση τις τιμές της αγοράς κατά τον χρόνο των πράξεων ανταλλαγής, όπως αναφέρονται στην υποβολή 2014/032997 της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας·
γ)
προσδιορισμό των περιπτώσεων στις οποίες η ανάκτηση θα διενεργηθεί με αναίρεση της πράξης ανταλλαγής·
δ)
προσδιορισμό των περιπτώσεων στις οποίες η ανάκτηση θα εφαρμοστεί με βάση τα ποσά που θα καθοριστούν από ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα εκτιμητή, καθώς και έγγραφα που αποδεικνύουν τον διορισμό του εν λόγω ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, ο οποίος επιλέγεται με ανοικτό διαγωνισμό και διορίζεται με τη σύμφωνη γνώμη της Επιτροπής.
2.   Εντός οκτώ μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποβάλλει στην Επιτροπή τα ακόλουθα στοιχεία:
α)
κατάλογο των δικαιούχων που έλαβαν ενισχύσεις στο πλαίσιο των πράξεων ανταλλαγής που αναφέρονται στο άρθρο 1 και το συνολικό ποσό ενίσχυσης που έλαβε καθένας εξ αυτών ως αποτέλεσμα των πράξεων αυτών·
β)
το συνολικό ποσό (αρχικό κεφάλαιο και τόκοι) που θα πρέπει να ανακτηθεί από κάθε δικαιούχο·
γ)
λεπτομερή περιγραφή των μέτρων που έχει ήδη λάβει και έχει προγραμματίσει να λάβει προς συμμόρφωση με την παρούσα απόφαση·
δ)
έγγραφα τα οποία αποδεικνύουν ότι οι δικαιούχοι έχουν λάβει εντολή επιστροφής της ενίσχυσης.
3.   Εντός δώδεκα μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποβάλλει έγγραφα που αποδεικνύουν ότι οι ενισχύσεις έχουν ανακτηθεί στο ακέραιο από τους σχετικούς δικαιούχους.
4   Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας τηρεί ενήμερη την Επιτροπή σχετικά με την πρόοδο των εθνικών μέτρων που ελήφθησαν για την εφαρμογή της παρούσας απόφασης έως ότου ολοκληρωθεί η ανάκτηση της ενίσχυσης που χορηγήθηκε στο πλαίσιο των πράξεων ανταλλαγής που αναφέρονται στο άρθρο 1, υποβάλλοντας εκθέσεις σε διμηνιαία βάση. Υποβάλλει αμέσως, κατόπιν απλού αιτήματος της Επιτροπής, στοιχεία σχετικά με τα μέτρα που έχουν ήδη ληφθεί και προγραμματιστεί για τη συμμόρφωση με την παρούσα απόφαση. Παρέχει επίσης λεπτομερείς πληροφορίες για τα ποσά των ενισχύσεων και των τόκων που έχουν ήδη ανακτηθεί από τους δικαιούχους.»
15
Στην απόφαση 2015/456, η Επιτροπή παρουσίασε καταρχάς, στις αιτιολογικές σκέψεις 173 και 174, τη μέθοδο που όφειλαν να λάβουν υπόψη οι βουλγαρικές αρχές για τον υπολογισμό του ποσού της κρατικής ενίσχυσης που έπρεπε να ανακτηθεί. Στην αιτιολογική σκέψη 175 της απόφασης αυτής, παρατήρησε ότι οι βουλγαρικές αρχές είχαν ήδη στη διάθεσή τους στοιχεία που αφορούσαν τις διοικητικές τιμές οι οποίες είχαν χρησιμοποιηθεί στις πράξεις ανταλλαγής, καθώς και τις αγοραίες τιμές όλων των υπό εξέταση γεωτεμαχίων κατά τον χρόνο των ανταλλαγών, και ως εκ τούτου οι εν λόγω αρχές δεν θα αντιμετώπιζαν υπερβολικές δυσχέρειες κατά τον προσδιορισμό των προς ανάκτηση ποσών με βάση τη μέθοδο που περιγραφόταν στην ως άνω αιτιολογική σκέψη 173.
16
Στην αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης 2015/456, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι, στις περιπτώσεις στις οποίες οι βουλγαρικές αρχές ήταν σε θέση να εκφράσουν εύλογους προβληματισμούς υπό την έννοια ότι η μέθοδος αυτή δεν μπορούσε να εφαρμοστεί ή ότι από την εφαρμογή της προέκυπτε ποσό το οποίο δεν αντικατόπτριζε επαρκώς το ποσό της κρατικής ενίσχυσης που είχε λάβει ο δικαιούχος, οι εν λόγω αρχές μπορούσαν να αποφασίσουν να προβούν σε εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων γεωτεμαχίων κατά τον χρόνο της ανταλλαγής με τη βοήθεια ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, ο οποίος έπρεπε να διαθέτει τα κατάλληλα προσόντα για τη διενέργεια τέτοιου είδους αποτιμήσεων και να επιλέγεται με ανοικτή διαδικασία δημόσιου διαγωνισμού.
17
Εν συνεχεία, στην αιτιολογική σκέψη 177 της απόφασης 2015/456, η Επιτροπή πρόσθεσε ότι, δεδομένου ότι ο σκοπός της ανάκτησης ήταν η επαναφορά στην κατάσταση που επικρατούσε πριν από την ημερομηνία κατά την οποία είχε εκτελεστεί η πράξη ανταλλαγής και δεδομένου του εξαιρετικού χαρακτήρα των συμφωνιών ανταλλαγής με αντικείμενο δασικές εκτάσεις οι οποίες δεν είχαν υποστεί εμπορική εκμετάλλευση, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας θα μπορούσε να συμμορφωθεί με την υποχρέωσή της για ανάκτηση της παράνομης ενίσχυσης μέσω αναστροφής των επίμαχων πράξεων ανταλλαγής στις περιπτώσεις στις οποίες δεν είχαν επέλθει σημαντικές αλλαγές στα σχετικά δημόσια και ιδιωτικά γεωτεμάχια από την ημερομηνία της πράξης ανταλλαγής.
18
Τέλος, στην αιτιολογική σκέψη 180 της απόφασης 2015/456, η Επιτροπή επισήμανε ότι οι χρόνοι για την ανάκτηση των ποσών των κρατικών ενισχύσεων από μεμονωμένους δικαιούχους θα έπρεπε να ακολουθούν όσο το δυνατόν περισσότερο τους χρόνους που προβλέπονται στην ανακοίνωση της Επιτροπής που φέρει τον τίτλο «Για μια αποτελεσματική εφαρμογή των αποφάσεων της Επιτροπής με τις οποίες τα κράτη μέλη διατάσσονται να ανακτήσουν παράνομες και ασυμβίβαστες κρατικές ενισχύσεις» (ΕΕ 2007, C 272, σ. 4). Σε κάθε περίπτωση οι προθεσμίες δεν θα έπρεπε να υπερβαίνουν εκείνες που καθορίζονταν στον πίνακα 5 της απόφασης 2015/456.
Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
19
Κατά την πρώτη συνάντησή τους με την Επιτροπή, στις 7 Οκτωβρίου 2014, οι βουλγαρικές αρχές γνωστοποίησαν την απόφασή τους να μην κάνουν χρήση της δυνατότητας αναστροφής των επίμαχων πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων.
20
Αφού οι βουλγαρικές αρχές δήλωσαν ότι θα προέβαιναν με τη βοήθεια ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα σε εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων κατά τον χρόνο της ανταλλαγής, διοργανώθηκαν από το 2014 έως το 2017 διάφοροι δημόσιοι διαγωνισμοί για την επιλογή εμπειρογνώμονα. Στις 16 Οκτωβρίου 2017 οι βουλγαρικές αρχές πρότειναν προς έγκριση στην Επιτροπή την Agrolesproekt EOOD. Στις 26 Οκτωβρίου 2017 η Επιτροπή ενέκρινε την επιλογή της Agrolesproekt. Στις 7 Νοεμβρίου 2017 οι βουλγαρικές αρχές και η Agrolesproekt υπέγραψαν σύμβαση για την παροχή της υπηρεσίας υπολογισμού της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων.
21
Στις 4 Σεπτεμβρίου 2018 οι βουλγαρικές αρχές υπέβαλαν στην Επιτροπή την έκθεσή τους σχετικά με την εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων.
22
Εντός του 2020, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Agrolesproekt ήταν δημόσια επιχείρηση και ότι τη διοίκησή της ασκούσε η αρχή η οποία είχε χορηγήσει τη σχετική κρατική ενίσχυση, δηλαδή ο Υπουργός Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών, έκρινε δε ότι η Agrolesproekt δεν πληρούσε ως εκ τούτου την απαιτούμενη προϋπόθεση ανεξαρτησίας.
23
Με έγγραφο της 22ας Σεπτεμβρίου 2020, η Επιτροπή κάλεσε τις βουλγαρικές αρχές να επανεξετάσουν όλες τις ατομικές εκθέσεις εκτίμησης που είχε καταρτίσει η Agrolesproekt, προκειμένου η αγοραία τιμή των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων να προσδιοριστεί σύμφωνα με τη μέθοδο που περιγράφεται στην απόφαση 2015/456, και να υπολογίσουν αμελλητί τα ορθά ποσά της κρατικής ενίσχυσης που έπρεπε να ανακτηθούν.
24
Με έγγραφο της 2ας Νοεμβρίου 2020, οι βουλγαρικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή ότι είχαν ασκηθεί πολυάριθμες προσφυγές ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων κατά των εκδοθεισών εντολών ανάκτησης, καθώς και ότι δεν υπήρχε δικονομικός ή νομοθετικός μηχανισμός που να επιτρέπει την επανάληψη ή την περάτωση των εκκρεμών ενδίκων διαδικασιών.
25
Με έγγραφο της 11ης Μαΐου 2021, οι βουλγαρικές αρχές υπερασπίστηκαν την επιλογή της Agrolesproekt ως εμπειρογνώμονα.
26
Με έγγραφο της 12ης Ιουλίου 2022, οι βουλγαρικές αρχές δήλωσαν ότι, επί 102 συνολικώς υποθέσεων στις οποίες είχε διαπιστωθεί η χορήγηση κρατικής ενίσχυσης, είχαν μέχρι τότε κινηθεί 66 ένδικες διαδικασίες σε σχέση την ανάκτηση της ενίσχυσης και ότι, σε δέκα υποθέσεις, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Βουλγαρία) είχε ακυρώσει τις προσβληθείσες εντολές ανάκτησης. Διευκρίνισαν ότι είχαν αποστείλει 21 εντολές ανάκτησης, εκ των οποίων 10 είχαν εισπραχθεί και 5 είχαν οδηγήσει σε αναστροφή της πράξης ανταλλαγής.
27
Στο πλαίσιο μιας εκ των προσφυγών που μνημονεύονται στη σκέψη 24 της παρούσας απόφασης, το Administrativen sad – Varna (διοικητικό πρωτοδικείο Βάρνας, Βουλγαρία) υπέβαλε στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία της απόφασης 2015/456, του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ όσον αφορά την έννοια της «επιχείρησης» και του άρθρου 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 όσον αφορά τα κριτήρια προσδιορισμού του ποσού κρατικής ενίσχυσης που ελήφθη κατά την απόκτηση γεωτεμαχίων, στο πλαίσιο ανταλλαγής, συνεκτιμωμένου του τρόπου υπολογισμού της αγοραίας τιμής των δασοτεμαχίων. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε επί των ζητημάτων αυτών με την απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C‑325/22, EU:C:2023:793).
28
Υπό τις συνθήκες αυτές η Επιτροπή αποφάσισε να ασκήσει την υπό κρίση προσφυγή.
Επί της προσφυγής
29
Προς στήριξη της προσφυγής της, η Επιτροπή προβάλλει τρεις αιτιάσεις. Με την πρώτη αιτίαση προβάλλει μη εμπρόθεσμη εφαρμογή της απόφασης 2015/456. Με τη δεύτερη αιτίαση προβάλλει ότι τα αποτελέσματα από απόψεως ανάκτησης της σχετικής κρατικής ενίσχυσης είναι πολύ περιορισμένα. Με την τρίτη αιτίαση προβάλλει ότι δεν συντρέχουν περιστάσεις που να καθιστούν αποδεδειγμένα απολύτως αδύνατη την εκτέλεση της απόφασης 2015/456.
30
Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας ζητεί την απόρριψη της προσφυγής ως αβάσιμης.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
31
Υπενθυμίζεται ότι, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, το κράτος μέλος το οποίο είναι αποδέκτης απόφασης με την οποία υποχρεούται να ανακτήσει παράνομες ενισχύσεις που κρίθηκαν ως μη συμβατές με την εσωτερική αγορά οφείλει, βάσει του άρθρου 288, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, να λάβει όλα τα προσήκοντα μέτρα για να διασφαλίσει την εκτέλεση της απόφασης αυτής. Το κράτος μέλος πρέπει να ανακτήσει πράγματι τα οφειλόμενα ποσά προκειμένου να εξαλείψει τη στρέβλωση του ανταγωνισμού που προκλήθηκε από το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα το οποίο προέκυψε από τις ενισχύσεις [αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2021, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ενισχύσεις προς τους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων), C‑11/20, EU:C:2021:380, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 20ής Ιανουαρίου 2022, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ανάκτηση κρατικών ενισχύσεων – Ferronickel), C‑51/20, EU:C:2022:36, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
32
Δυνάμει του άρθρου 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589, η ανάκτηση ενίσχυσης η οποία κρίθηκε ως παράνομη και μη συμβατή με την εσωτερική αγορά με απόφαση της Επιτροπής πρέπει, όπως προκύπτει και από την αιτιολογική σκέψη 25 του ως άνω κανονισμού, να πραγματοποιείται αμελλητί και σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους, εφόσον αυτές επιτρέπουν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της εν λόγω απόφασης, προϋπόθεση που αντανακλά τις επιταγές της αρχής της αποτελεσματικότητας όπως καθιερώνεται στη νομολογία του Δικαστηρίου [απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2022, Fossil (Gibraltar), C‑705/20, EU:C:2022:680, σκέψη 40]. Για τον σκοπό αυτόν, τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που διαθέτουν στα αντίστοιχα νομικά τους συστήματα, συμπεριλαμβανομένων των προσωρινών μέτρων, υπό την επιφύλαξη του δικαίου της Ένωσης [απόφαση της 12ης Μαΐου 2021, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ενισχύσεις προς τους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων), C‑11/20, EU:C:2021:380, σκέψη 34].
33
Επομένως, μια εκπρόθεσμη ανάκτηση, μετά την παρέλευση των ταχθεισών προθεσμιών, δεν πληροί τις απαιτήσεις της Συνθήκης ΛΕΕ. Συναφώς, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι η ημερομηνία αναφοράς για την εφαρμογή του άρθρου 108, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ είναι η προβλεπόμενη στην απόφαση της οποίας η μη εκτέλεση αποτελεί το αντικείμενο της διαφοράς ή, ενδεχομένως, η ημερομηνία την οποία η Επιτροπή καθόρισε στη συνέχεια [αποφάσεις της 12ης Φεβρουαρίου 2015, Επιτροπή κατά Γαλλίας, C‑37/14, EU:C:2015:90, σκέψεις 55 και 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 29ης Απριλίου 2021, Επιτροπή κατά Ισπανίας (ΕΨΤ στην Καστίλλη-Λα Μάντσα), C‑704/19, EU:C:2021:342, σκέψη 50].
34
Τέλος, κατά πάγια νομολογία, πλην των περιπτώσεων ακύρωσης της απόφασης περί ανάκτησης, δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, ο μόνος αμυντικός ισχυρισμός που μπορεί να προβάλει κράτος μέλος κατά προσφυγής λόγω παραβάσεως ασκηθείσας από την Επιτροπή δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ είναι ο στηριζόμενος στην απόλυτη αδυναμία ορθής εκτέλεσης της απόφασης της οποίας αποδέκτης είναι το κράτος αυτό [απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑527/12, EU:C:2014:2193, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία· πρβλ., επίσης, απόφαση της 12ης Μαΐου 2021, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ενισχύσεις προς τους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων), C‑11/20, EU:C:2021:380, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
35
Κατά τη νομολογία, η προϋπόθεση της απόλυτης αδυναμίας εκτέλεσης δεν πληρούται οσάκις το καθού κράτος μέλος απλώς επικαλείται δυσχέρειες νομικής, πολιτικής ή πρακτικής φύσεως τις οποίες αντιμετώπισε κατά την εφαρμογή της οικείας απόφασης χωρίς να προβεί σε καμία ουσιαστική ενέργεια έναντι των οικείων επιχειρήσεων προς ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης και χωρίς να προτείνει στην Επιτροπή εναλλακτικό τρόπο εφαρμογής της απόφασης αυτής ο οποίος θα καθιστούσε δυνατή την υπέρβαση των δυσχερειών [αποφάσεις της 14ης Δεκεμβρίου 2006, Επιτροπή κατά Ισπανίας, C‑485/03 έως C‑490/03, EU:C:2006:777, σκέψη 74 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 12ης Μαΐου 2021, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ενισχύσεις προς τους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων), C‑11/20, EU:C:2021:380, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
36
Εν προκειμένω, όσον αφορά την ημερομηνία αναφοράς την οποία πραγματεύεται η νομολογία που υπενθυμίζεται στη σκέψη 33 της παρούσας απόφασης, επισημαίνεται εκ προοιμίου ότι δεν αμφισβητείται ότι η ημερομηνία που προβλεπόταν για την εκτέλεση της απόφασης 2015/456 ήταν η 5η Σεπτεμβρίου 2015 και ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν ζήτησε από την Επιτροπή να παράσχει πρόσθετη προθεσμία για τους σκοπούς της εν λόγω εκτέλεσης. Επιπλέον, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 1 της παρούσας απόφασης, η Επιτροπή περιόρισε η ίδια με τα αιτήματά της το αντικείμενο της προσφυγής στη μη εμπρόθεσμη εκπλήρωση από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας των υποχρεώσεων που υπέχει από τα άρθρα 4 έως 6 της απόφασης 2015/456. Κατά συνέπεια, ημερομηνία αναφοράς για την εφαρμογή του άρθρου 108, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ είναι εν προκειμένω η 5η Σεπτεμβρίου 2015.
37
Για τον λόγο αυτόν, η επιχειρηματολογία που αναπτύσσεται στο πλαίσιο της δεύτερης αιτίασης και με την οποία η Επιτροπή διατυπώνει αμφιβολίες όσον αφορά, κατ’ ουσίαν, αφενός, την ανεξαρτησία της Agrolesproekt, η οποία επελέγη ως ανεξάρτητος εμπειρογνώμονας στις7 Νοεμβρίου 2017, και, αφετέρου, την εφαρμογή μεθόδων εκτίμησης οι οποίες, κατά το εν λόγω θεσμικό όργανο, δεν αντικατόπτριζαν την πραγματική αγοραία τιμή, δεν είναι λυσιτελής για τους σκοπούς της εξέτασης της υπό κρίση προσφυγής.
38
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να εξεταστεί μόνον η πρώτη και η τρίτη αιτίαση υπό το φως της νομολογίας που μνημονεύεται στις σκέψεις 31 έως 35 της παρούσας απόφασης.
Επί της πρώτης αιτίασης
Η επιχειρηματολογία των διαδίκων
39
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, στις 26 Νοεμβρίου 2014, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας συνέταξε κατάλογο των πράξεων που πληρούσαν τις προϋποθέσεις του κανονισμού 1998/2006. Προσθέτει ότι, από το 2014 έως το 2017, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας διοργάνωσε πέντε διαδικασίες επιλογής εμπειρογνώμονα επιφορτισμένου με τον προσδιορισμό της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων και ότι, κατά τη λήξη της προθεσμίας που είχε τάξει η απόφαση 2015/456 για την εκτέλεσή της, ήτοι στις 5 Σεπτεμβρίου 2015, εξακολουθούσε να εκκρεμεί η κατάρτιση των τεχνικών προδιαγραφών για μια τρίτη διαδικασία διαγωνισμού με σκοπό την επιλογή εμπειρογνώμονα.
40
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, στις 5 Σεπτεμβρίου 2015, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν είχε εκτελέσει την απόφαση 2015/456, καθόσον δεν είχε προβεί σε οποιαδήποτε ανάκτηση της σχετικής κρατικής ενίσχυσης από τους δικαιούχους της ούτε είχε τηρήσει τις προβλεπόμενες στο άρθρο 6 της εν λόγω απόφασης υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών.
41
Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας αμφισβητεί το βάσιμο της πρώτης αιτίασης.
42
Κατά πρώτον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι η ύπαρξη μεγάλου αριθμού δικαιούχων της επίμαχης κρατικής ενίσχυσης συνιστά κρίσιμο στοιχείο που απηχεί μια κατάσταση νομικής και πραγματικής περιπλοκότητας η οποία πρέπει να ληφθεί υπόψη για τον καθορισμό προσήκουσας και εύλογης προθεσμίας για την εκτέλεση της απόφασης 2015/456. Η ανάκτηση αφορά κρατικές ενισχύσεις χορηγηθείσες στο πλαίσιο 132 πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων, οι οποίες αφορούσαν συνολικώς 2500 γεωτεμάχια, ο δε υπολογισμός των κρατικών ενισχύσεων εξαρτάται από πληθώρα ατομικών παραγόντων. Επιπλέον, η προθεσμία των 12 μηνών που προβλέπεται για την εφαρμογή της απόφασης 2015/456 περιλαμβάνει την περίοδο κατά την οποία οι δικαιούχοι μπορούν να ασκήσουν το δικαίωμά τους να προσφύγουν δικαστικώς κατά των ενταλμάτων είσπραξης με τα οποία βεβαιώνεται απαίτηση του Δημοσίου. H Δημοκρατία της Βουλγαρίας τονίζει ότι κατά των ενταλμάτων αυτών έχουν κινηθεί 68 ένδικες διαδικασίες ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Το αν οι δικαιούχοι θα ασκήσουν το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας δεν εξαρτάται από τη βούληση της Bουλγαρικής Kυβέρνησης. Επομένως, η προθεσμία των 12 μηνών που τάσσει η απόφαση 2015/456 για την εκτέλεσή της δεν είναι εύλογη.
43
Κατά δεύτερον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι έλαβε εμπροθέσμως πολυάριθμα μέτρα, καταρτίζοντας τη συγγραφή υποχρεώσεων για τον διαγωνισμό που αποσκοπούσε στον καθορισμό εμπειρογνώμονα επιφορτισμένου με την εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων. Η απουσία προσφορών στο πλαίσιο του πρώτου διαγωνισμού που διοργανώθηκε συνιστά περίσταση που εκφεύγει του ελέγχου της Βουλγαρικής Kυβέρνησης. Η επόμενη διαδικασία διαγωνισμού, η οποία κινήθηκε το 2015, ακυρώθηκε κατ’ αίτηση της Επιτροπής, κατόπιν καταγγελίας που της υποβλήθηκε, χωρίς το εν λόγω θεσμικό όργανο να λάβει υπόψη το γεγονός ότι η καταγγελία αυτή έκανε μνεία απλών εκτιμήσεων και όχι των τιμών πραγματικών δικαιοπραξιών.
44
Εξάλλου, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας επισημαίνει ότι συνέταξε, εντός των προθεσμιών που καθορίζονται στην αιτιολογική σκέψη 180 της απόφασης 2015/456, κατάλογο 132 πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων που είχαν καταρτιστεί κατά την περίοδο από την 1η Ιανουαρίου 2007 έως τις 27 Ιανουαρίου 2009, προσδιόρισε τους δικαιούχους από τους οποίους έπρεπε να ανακτηθεί η κρατική ενίσχυση και συνέταξε κατάλογο των δικαιούχων που είχαν λάβει ενίσχυση ήσσονος σημασίας. Υποστηρίζει ότι προσπάθησε να διασφαλίσει την πλήρη και αποτελεσματική εφαρμογή της απόφασης 2015/456, διατυπώνοντας την απαίτηση, όσον αφορά τους διαγωνισμούς που διοργανώθηκαν το 2016 και το 2017 για την επιλογή εμπειρογνώμονα, να εξεταστεί το σύνολο των ως άνω 132 πράξεων και να καθοριστεί η αγοραία αξία των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων. Η Βουλγαρική Κυβέρνηση επέλεξε έναν ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα, εξέτασε τις εν λόγω πράξεις, εκ των οποίων 103 δικαιολογούσαν ανάκτηση, και υπολόγισε το ακριβές ποσό των οφειλομένων ενισχύσεων. Κατά τα έτη 2019 και 2020, η Βουλγαρική Κυβέρνηση εξέδωσε 98 εντάλματα είσπραξης για να ανακτήσει τις ενισχύσεις αυτές.
45
Με το υπόμνημα απαντήσεως, η Επιτροπή υποστηρίζει, κατά πρώτον, ότι, δεδομένου ότι δεν ασκήθηκε προσφυγή ακυρώσεως κατά της απόφασης 2015/456 δυνάμει του άρθρου 263, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας όφειλε να εφαρμόσει την εν λόγω απόφαση εντός της ταχθείσας με την απόφαση αυτή προθεσμίας. Άλλωστε, το εν λόγω κράτος μέλος προέβαλε αντιρρήσεις κατά της προθεσμίας αυτής για πρώτη φορά με το υπόμνημα αντικρούσεως.
46
Κατά δεύτερον, η εκτέλεση της απόφασης 2015/456, δηλαδή η ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης, συνιστά υποχρέωση επίτευξης αποτελέσματος και όχι υποχρέωση λήψης μέτρων. Απλώς και μόνον η διοργάνωση διαδικασιών διαγωνισμού για την επιλογή εμπειρογνώμονα δεν αρκεί ώστε να θεωρηθεί ότι η απόφαση αυτή εκτελέστηκε. Η Επιτροπή εκτιμά ακόμη ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί η ίδια ως υπεύθυνη για τις παρατυπίες που συνδέονται με τη διοργάνωση της διαδικασίας διαγωνισμού και με την επιλογή του εμπειρογνώμονα.
47
Κατά τρίτον, από το γεγονός ότι εκδόθηκαν 98 εντάλματα είσπραξης δεν συνάγεται ότι η κρατική ενίσχυση ανακτήθηκε. Σε περίπτωση διαδικασίας ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, οι βουλγαρικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων των εν λόγω δικαστηρίων, θα πρέπει να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που προβλέπονται από το νομικό τους σύστημα, μεταξύ των οποίων και προσωρινά μέτρα, ούτως ώστε να εγγυηθούν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης 2015/456. Ειδικότερα, η υποχρέωση να εξασφαλιστεί η πλήρης αποτελεσματικότητα της απόφασης και να επιτευχθεί αποτέλεσμα σύμφωνο προς τον σκοπό που αυτή επιδιώκει σημαίνει ότι πρέπει να εξασφαλίζεται ότι οι δικαιούχοι της ενίσχυσης δεν διαθέτουν, ούτε καν προσωρινώς, την ενίσχυση αυτή. Το γεγονός ότι η εθνική ένδικη διαδικασία αναστέλλει αυτομάτως τα αποτελέσματα του προσβληθέντος εντάλματος είσπραξης και εμποδίζει την πραγματική ανάκτηση της ενίσχυσης συνιστά αυτό καθεαυτό παραβίαση του δικαίου της Ένωσης και ειδικότερα παραβίαση της αρχής της αποτελεσματικότητας στο πλαίσιο της εφαρμογής της απόφασης 2015/456.
48
Με το υπόμνημα ανταπαντήσεως, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει, κατά πρώτον, ότι δεν ήταν σε θέση να εκτιμήσει τον εύλογο χαρακτήρα της προθεσμίας που τάσσει η απόφαση 2015/456 για την εκτέλεσή της πριν έρθει αντιμέτωπη με τις δυσκολίες που ενείχε η εν λόγω εκτέλεση. Επιπλέον, ήδη από το προκαταρκτικό στάδιο εξέτασης, οι βουλγαρικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή, κατ’ εφαρμογήν της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας, για την αδυναμία αντικειμενικής σύγκρισης με τα επίπεδα τιμών των δικαιοπραξιών της αγοράς ακινήτων.
49
Κατά δεύτερον, στην απόφαση 2015/456, η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη τις πληροφορίες που είχαν παράσχει οι βουλγαρικές αρχές σχετικά με την αξία των ακινήτων βάσει των οικείων συμβολαιογραφικών πράξεων, προκειμένου να επινοήσει και να προτείνει στις εν λόγω αρχές ένα τρόπο υπολογισμού της πραγματικής αγοραίας τιμής, για την οποία κάνει λόγο η Επιτροπή στην απόφαση αυτή.
50
Κατά τρίτον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας έλαβε συγκεκριμένα μέτρα προκειμένου οι δικαιούχοι της κρατικής ενίσχυσης να μη διαθέτουν, ούτε καν προσωρινώς, την ενίσχυση αυτή. Ειδικότερα, δυνάμει της αναστολής που επιβλήθηκε το 2009, οι εν λόγω δικαιούχοι διατηρούν μόνο την ψιλή κυριότητα των δασικών εκτάσεων που είχαν λάβει από το Δημόσιο, χωρίς να μπορούν να τις οικοδομήσουν, γεγονός που μειώνει την αξία τους. Αυτοί καθεαυτούς οι δικαιούχοι υφίστανται ζημία και επομένως δεν στοιχειοθετείται πραγματική στρέβλωση του ανταγωνισμού. Η Επιτροπή ουδόλως κατόρθωσε ως εκ τούτου να αποδείξει ότι η αναστολή δεν συνιστούσε αποτελεσματικό μέτρο εκτέλεσης της απόφασης 2015/456.
Η εκτίμηση του Δικαστηρίου
51
Καταρχάς, υπενθυμίζεται ότι ημερομηνία αναφοράς για την εφαρμογή του άρθρου 108, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ είναι εν προκειμένω η 5η Σεπτεμβρίου 2015.
52
Επισημαίνεται ότι δεν αμφισβητείται ότι, στις 17 Οκτωβρίου 2014, οι βουλγαρικές αρχές κοινοποίησαν κατάλογο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων που πληρούσαν τις προϋποθέσεις για να θεωρηθούν ως «ενισχύσεις ήσσονος σημασίας». H Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι, στις 22 Οκτωβρίου 2014, η Επιτροπή δήλωσε στις βουλγαρικές αρχές ότι ο κατάλογος αυτός είχε συνταχθεί ορθώς, πράγμα το οποίο επιβεβαίωσε το εν λόγω θεσμικό όργανο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
53
Κατά συνέπεια, διαπιστώνεται ότι η Επιτροπή θεώρησε ότι οι περιλαμβανόμενες στον εν λόγω κατάλογο πράξεις ανταλλαγής δασικών εκτάσεων πρέπει να θεωρηθούν ως «ενισχύσεις ήσσονος σημασίας» και δεν πρέπει να χωρήσει ως προς αυτές ανάκτηση από τις βουλγαρικές αρχές στο πλαίσιο της εκτέλεσης της απόφασης 2015/456.
54
Κατά πρώτον, όσον αφορά την υποχρέωση ανάκτησης της κρατικής ενίσχυσης που προβλέπεται στα άρθρα 4 και 5 της απόφασης 2015/456, διαπιστώνεται ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας ουδέποτε αμφισβήτησε την υποχρέωσή της να ανακτήσει την ενίσχυση και ότι προέβη σε συγκεκριμένες ενέργειες για τους σκοπούς της εν λόγω ανάκτησης.
55
Πλην όμως, αφενός, από τα δικόγραφα της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας προκύπτει ότι η αναστροφή έξι πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων έλαβε χώρα το νωρίτερο το 2020.
56
Αφετέρου, πρέπει να διευκρινιστεί ότι, με ερώτηση που τους έθεσε το Δικαστήριο προκειμένου να απαντήσουν γραπτώς, οι βουλγαρικές αρχές εκλήθησαν να προσδιορίσουν τις πράξεις ανταλλαγής δασικών εκτάσεων ως προς τις οποίες εχώρησε πραγματική ανάκτηση των χορηγηθεισών κρατικών ενισχύσεων, κατ’ άλλον τρόπο πέραν της αναστροφής της πράξης ανταλλαγής και για ποσό ως προς το οποίο συμφώνησε η Επιτροπή. Σε απάντηση της ερώτησης αυτής, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας κοινοποίησε κατάλογο των πράξεων αυτών από τον οποίο προκύπτει ότι οι ημερομηνίες κατά τις οποίες πραγματοποιήθηκαν οι ανακτήσεις είναι όλες μεταγενέστερες της 5ης Σεπτεμβρίου 2015.
57
Συναφώς, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν υποστηρίζει ότι προέβη πράγματι, πριν από τις 5 Σεπτεμβρίου 2015, σε ανάκτηση των ποσών που αντιστοιχούσαν στην κρατική ενίσχυση που διαπιστώθηκε με την απόφαση 2015/456.
58
Επομένως, όσον αφορά τις λοιπές πράξεις ανταλλαγής πέραν εκείνων που περιλαμβάνονται στον κατάλογο που μνημονεύεται στη σκέψη 53 της παρούσας απόφασης, διαπιστώνεται ότι, στις 5 Σεπτεμβρίου 2015, όπως υποστηρίζει και η Επιτροπή, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν είχε προβεί, ούτε καν μερικώς, σε πραγματική ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης σύμφωνα με τα άρθρα 4 και 5 της απόφασης 2015/456.
59
Τα επιχειρήματα που προβάλλει η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν μπορούν να κλονίσουν τη διαπίστωση αυτήν.
60
Πρώτον, στο μέτρο που η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι η προθεσμία που έτασσε η απόφαση 2015/456 για την εφαρμογή της δεν ήταν εύλογη και στον βαθμό που η εν λόγω επιχειρηματολογία ισοδυναμεί με έμμεση επίκληση της ελλείψεως νομιμότητας της απόφασης αυτής στο πλαίσιο της υπό κρίση προσφυγής, η ως άνω επιχειρηματολογία πρέπει να απορριφθεί.
61
Ειδικότερα, κατά πάγια νομολογία, το κράτος μέλος δεν μπορεί να επικαλεστεί την έλλειψη νομιμότητας μιας απόφασης ως μέσο άμυνας κατά προσφυγής λόγω παραβάσεως στηριζόμενης στη μη εκτέλεση της απόφασης αυτής, εξαιρουμένης της περιπτώσεως κατά την οποία η απόφαση πρέπει να θεωρηθεί ως ανυπόστατη. Οποιαδήποτε αμφισβήτηση της νομιμότητας μιας τέτοιας πράξης του δικαίου της Ένωσης πρέπει να γίνει στο πλαίσιο χωριστής διαδικασίας, ήτοι της διαδικασίας της κατ’ άρθρο 263 ΣΛΕΕ προσφυγής ακυρώσεως [βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 2015, Επιτροπή κατά Γαλλίας, C‑37/14, EU:C:2015:90, σκέψη 77 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία· πρβλ., επίσης, απόφαση της 29ης Απριλίου 2021, Επιτροπή κατά Ισπανίας (ΕΨΤ στην Καστίλλη-Λα Μάντσα), C‑704/19, EU:C:2021:342, σκέψη 69 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία]. Πλην όμως η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν άσκησε προσφυγή ακυρώσεως κατά της απόφασης 2015/456 και η επιχειρηματολογία της δεν περιέχει κανένα στοιχείο ικανό να θέσει υπό αμφισβήτηση αυτή καθεαυτήν την ύπαρξη της απόφασης αυτής.
62
Εξάλλου, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 36 της παρούσας απόφασης, δεν αμφισβητείται ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν ζήτησε την παράταση της προθεσμίας που προβλέπει η απόφαση 2015/456 για την εκτέλεσή της.
63
Στον βαθμό που η επιχειρηματολογία της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας που εκτίθεται στη σκέψη 60 της παρούσας απόφασης πρέπει να νοηθεί ως επίκληση της αδυναμίας εμπρόθεσμης εκτέλεσης της απόφασης 2015/456, η επιχειρηματολογία αυτή εξετάζεται στο πλαίσιο της τρίτης αιτιάσεως.
64
Δεύτερον, στο μέτρο που η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι έλαβε εμπροθέσμως πολυάριθμα μέτρα, που συνίσταντο, κατ’ ουσίαν, στο ότι κατήρτισε συγγραφή υποχρεώσεων για τον διαγωνισμό που αποσκοπούσε στην επιλογή εμπειρογνώμονα επιφορτισμένου με την εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων και στο ότι κίνησε τις διαδικασίες διαγωνισμού, στο ότι απαίτησε, όσον αφορά τους διαγωνισμούς που διοργανώθηκαν το 2016 και το 2017, να εξεταστούν 132 πράξεις ανταλλαγής και να καθοριστεί η αγοραία αξία των ανταλλαγέντων δασοτεμαχίων και στο ότι υπολόγισε το ακριβές ποσό των ληφθεισών ενισχύσεων και εξέδωσε εντάλματα για την είσπραξη των ενισχύσεων αυτών, επισημαίνεται ότι, ανεξαρτήτως της πραγματικής ημερομηνίας κατά την οποία ελήφθησαν τα ως άνω μέτρα, κανένα εξ αυτών δεν συνιστά πραγματική ανάκτηση των ποσών της κρατικής ενίσχυσης σύμφωνα με τα άρθρα 4 και 5 της απόφασης 2015/456 δεδομένου ότι από την απόφαση αυτή απορρέει υποχρέωση επίτευξης αποτελέσματος (πρβλ. απόφαση της 14ης Απριλίου 2011, Επιτροπή κατά Πολωνίας, C‑331/09, EU:C:2011:250, σκέψεις 56 και 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
65
Τρίτον, το επιχείρημα της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας κατά το οποίο ελήφθησαν συγκεκριμένα μέτρα προκειμένου οι δικαιούχοι της κρατικής ενίσχυσης να μη διαθέτουν, ούτε καν προσωρινώς, την ενίσχυση αυτή πρέπει να απορριφθεί, διότι τα μέτρα αυτά δεν μπορούν να θεωρηθούν ως μέτρα για την εκτέλεση της απόφασης 2015/456.
66
Ειδικότερα, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι, κατόπιν της λήψης των μέτρων αυτών, οι εν λόγω δικαιούχοι διατηρούσαν μόνο την «ψιλή κυριότητα» των δασικών εκτάσεων που είχαν λάβει από το Δημόσιο, χωρίς να μπορούν να προβούν σε οποιουδήποτε είδους ανοικοδόμησή τους, γεγονός που μειώνει την αξία των εν λόγω εκτάσεων.
67
Πλην όμως, αφενός, όπως προκύπτει από τα δικόγραφα της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας και τις ανταλλαγές επιχειρημάτων κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, τα μέτρα αυτά είναι προγενέστερα της έκδοσης της απόφασης 2015/456, δεδομένου ότι, μετά την αναστολή που επέβαλαν το 2009 οι βουλγαρικές αρχές επί της μεταβολής της χρήσης των ανταλλαγεισών εκτάσεων, οι εν λόγω αρχές απαγόρευσαν την οικοδόμηση των εκτάσεων αυτών με νόμο του 2011.
68
Αφετέρου, δεδομένου ότι η απόφαση των δημοσίων αρχών με την οποία εγκρίνεται η μεταβολή της χρήσης των παραχωρηθεισών από το Δημόσιο γαιών θεωρήθηκε με την απόφαση 2015/456 ως μη συνιστώσα κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, δεν πρέπει να ανακτηθεί συναφώς καμία ενίσχυση. Ακόμη, από την αδυναμία ανοικοδόμησης των γαιών που παραχωρήθηκαν από το Δημόσιο κατόπιν πράξης ανταλλαγής δασικών εκτάσεων δεν συνάγεται το συμπέρασμα ότι παύει να υφίσταται το οικονομικό πλεονέκτημα το οποίο, κατά την απόφαση 2015/456, αντλείται από μια τέτοια ανταλλαγή.
69
Κατά δεύτερον, όσον αφορά την κατά το άρθρο 6 της απόφασης 2015/456 υποχρέωση της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας να υποβάλει ορισμένα στοιχεία εντός τεσσάρων, οκτώ και δώδεκα μηνών από την κοινοποίηση της απόφασης αυτής, το εν λόγω κράτος μέλος υποστηρίζει ότι, εντός των προθεσμιών που καθορίζονται στην αιτιολογική σκέψη 180 της απόφασης 2015/456, συνέταξε κατάλογο 132 πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων που έλαβαν χώρα κατά το διάστημα από το 2007 έως το 2009, προσδιόρισε τους δικαιούχους από τους οποίους έπρεπε να ανακτηθεί η κρατική ενίσχυση και συνέταξε κατάλογο των δικαιούχων που είχαν λάβει ενίσχυση ήσσονος σημασίας.
70
Ανεξαρτήτως των ημερομηνιών κατά τις οποίες ελήφθησαν τα μέτρα αυτά, διαπιστώνεται ότι από τη λήψη τους δεν συνάγεται ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υπέβαλε τα στοιχεία που όφειλε να διαβιβάσει στην Επιτροπή σύμφωνα με το άρθρο 6 της απόφασης 2015/456.
71
Ειδικότερα, τα εν λόγω μέτρα δεν αντιστοιχούν στα στοιχεία που καθορίζονται στο άρθρο 6, παράγραφοι 1 έως 3, της απόφασης 2015/456. Επιπλέον, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 54 έως 68 της παρούσας απόφασης, δεδομένου ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν προέβη, ούτε καν μερικώς, στην πραγματική ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης εντός της προβλεπόμενης από την απόφαση 2015/456 προθεσμίας, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι το εν λόγω κράτος μέλος γνωστοποίησε στην Επιτροπή, πριν από τις 5 Σεπτεμβρίου 2015, το σύνολο των μέτρων και των στοιχείων που μνημονεύονται στο άρθρο 6, παράγραφος 4, της απόφασης αυτής.
72
Λαμβανομένων υπόψη όλων των ανωτέρω, η πρώτη αιτίαση πρέπει να γίνει δεκτή.
Επί της τρίτης αιτίασης
Η επιχειρηματολογία των διαδίκων
73
Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να αποδεικνύουν ότι κατέβαλαν καλόπιστες προσπάθειες για να ανακτήσουν την κρατική ενίσχυση και να συνεργαστούν μαζί της, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, προκειμένου να υπερβούν τις δυσκολίες που ενδεχομένως αντιμετώπισαν. Τούτο όμως δεν συμβαίνει στην προκειμένη περίπτωση. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, βάσει των στοιχείων που διαθέτει, η απόφαση 2015/456 δεν είχε ακόμη πλήρως εκτελεστεί κατά την ημερομηνία κατάθεσης του δικογράφου της προσφυγής της.
74
Κατά πρώτον, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι 66 από τους 102 δικαιούχους της κρατικής ενίσχυσης προσέβαλαν τα εντάλματα είσπραξης ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, γεγονός που οδήγησε σε περαιτέρω καθυστερήσεις όσον αφορά την εκτέλεση της απόφασης 2015/456 και, ενδεχομένως, σε νέες διοικητικές και ένδικες διαδικασίες.
75
Αφενός, οι αρμόδιες εθνικές αρχές και τα εθνικά δικαστήρια υποχρεούνται κατά την Επιτροπή να εξασφαλίσουν την πλήρη αποτελεσματικότητα της απόφασης 2015/456 και να επιτύχουν αποτέλεσμα σύμφωνο προς τον σκοπό που επιδιώκει η απόφαση αυτή, δηλαδή να διασφαλιστεί ότι οι δικαιούχοι της κρατικής ενίσχυσης δεν διαθέτουν, ούτε καν προσωρινώς, πόρους που αντιστοιχούν στην κρατική ενίσχυση. Επομένως, τα εθνικά δικαστήρια δεν μπορούν να εφαρμόσουν μέθοδο υπολογισμού του ποσού της ενίσχυσης που θα είχε ως αποτέλεσμα να εκμηδενίζεται το οικονομικό πλεονέκτημα που προσδιορίστηκε με την απόφαση 2015/456. Επιπλέον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν κάνει λόγο για αναστολή της εκτέλεσης ενταλμάτων είσπραξης της κρατικής ενίσχυσης, βάσει αμφιβολιών σχετικά με το κύρος της απόφασης 2015/456 οι οποίες εκφράζονται είτε από το εν λόγω κράτος μέλος στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ είτε από εθνικά δικαστήρια.
76
Αφετέρου, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, στο μέτρο που η Δημοκρατία της Βουλγαρίας εκτιμά ότι, βάσει του βουλγαρικού δικαίου, δεν μπορούν να θίγονται εκκρεμείς ένδικες διαδικασίες ή αποφάσεις που έχουν ισχύ δεδικασμένου, ένα εθνικό δικαστήριο έχει υποχρέωση να διασφαλίζει την πλήρη αποτελεσματικότητα των κανόνων του δικαίου της Ένωσης αφήνοντας εν ανάγκη αυτεπαγγέλτως ανεφάρμοστη κάθε αντίθετη διάταξη της εθνικής νομοθεσίας. Επομένως, η ισχύς δεδικασμένου των αποφάσεων των εθνικών δικαστηρίων οι οποίες καθιστούν εκ των πραγμάτων κενή περιεχομένου την ανάκτηση της ενίσχυσης δεν αποτελεί περίσταση που καταδεικνύει απόλυτη αδυναμία εκτέλεσης της απόφασης της Επιτροπής.
77
Κατά δεύτερον, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι, για να εκπληρώσει την υποχρέωση ανάκτησης της κρατικής ενίσχυσης, το κράτος μέλος οφείλει να εκδώσει νέες νομικές πράξεις ή να αφήσει ανεφάρμοστες διατάξεις του εθνικού δικαίου που το εμποδίζουν να εκτελέσει την απόφαση με την οποία διατάσσεται η ανάκτηση παράνομης και μη συμβατής με την εσωτερική αγορά ενίσχυσης και να υπερβεί ταχέως τις δυσκολίες που ανακύπτουν. Επομένως, οι συμπληρωματικές διατάξεις του νόμου περί δημόσιας περιουσίας, τις οποίες εφάρμοσαν οι δικαστικοί πραγματογνώμονες, πρέπει να τροποποιηθούν ή να μείνουν ανεφάρμοστες προκειμένου να εξασφαλιστεί η πλήρης αποτελεσματικότητα της απόφασης 2015/456, πράγμα που εμπίπτει εξ ολοκλήρου στην αρμοδιότητα της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας.
78
Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας αμφισβητεί το βάσιμο της τρίτης αιτίασης.
79
Κατά πρώτον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι, λόγω της ύπαρξης μικρού αριθμού δικαιοπραξιών μεταξύ ιδιωτών, η Agrolesproekt αδυνατούσε αντικειμενικώς να ανεύρει ανάλογες δικαιοπραξίες στην αγορά προκειμένου να προβεί σε εκτιμήσεις της αγοραίας τιμής των ανταλλαγεισών δασικών εκτάσεων που να μπορούν να ικανοποιήσουν τις μη τεκμηριωθείσες από την Επιτροπή απαιτήσεις περί «πραγματικής αγοραίας τιμής».
80
Κατά δεύτερον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι τα εθνικά δικαστήρια ακύρωσαν εντάλματα είσπραξης στηριζόμενα σε εκθέσεις δικαστικών πραγματογνωμόνων που καταρτίστηκαν σύμφωνα με τα εθνικά κριτήρια εκτίμησης που προβλέπονται στην παράγραφο 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας. Συναφώς, από την απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C‑325/22, EU:C:2023:793, σκέψη 60), προκύπτει ότι η εν λόγω παράγραφος 1a, σημεία 2 και 4, είναι σύμφωνη με το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και με το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589. Εξ αυτού συνάγεται ότι οι αποφάσεις των βουλγαρικών δικαστηρίων είναι σύμφωνες με το δίκαιο της Ένωσης.
81
Επιπλέον, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο), με τις αποφάσεις που εξέδωσε κατά την ημέρα κατάθεσης του υπομνήματος αντικρούσεως της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας, απέκλεισε κατηγορηματικά τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν γαίες που έχουν προοριστεί για διαφορετική χρήση. Δεδομένου όμως ότι, κατά πάγια νομολογία, η απόλυτη αδυναμία εκτέλεσης μπορεί να είναι νομικής φύσεως όταν οφείλεται σε αποφάσεις εθνικών δικαστηρίων, υπό την προϋπόθεση ότι οι αποφάσεις αυτές είναι σύμφωνες με το δίκαιο της Ένωσης, τα ανωτέρω σημαίνουν ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας αντιμετώπιζε εν προκειμένω τέτοια αδυναμία.
82
Κατά τρίτον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι υπέβαλε εμπροθέσμως στην κρίση της Επιτροπής τα προβλήματα που συνδέονταν με την ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης και ζήτησε οδηγίες ούτως ώστε να υποχρεωθούν τα εθνικά δικαστήρια να συμμορφωθούν προς τις οδηγίες αυτές. Επειδή η Επιτροπή δεν της παρέσχε τις εν λόγω οδηγίες, παραβαίνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την υποχρέωση καλόπιστης συνεργασίας την οποίαν υπέχει, οι δικαστικοί πληρεξούσιοι του Υπουργού Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών ζήτησαν, στο πλαίσιο των διαδικασιών προσφυγής κατά των ενταλμάτων είσπραξης, να υποβληθεί στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C‑325/22, EU:C:2023:793), η οποία παρέσχε στις βουλγαρικές αρχές νέες δυνατότητες να λάβουν μέτρα παρακολούθησης προκειμένου να υπερβούν τις δυσκολίες που συνδέονται με την εκτέλεση της απόφασης 2015/456.
83
Κατά τέταρτον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υπενθυμίζει ότι η Επιτροπή δεν υπέδειξε ούτε στην απόφαση 2015/456 ούτε σε μεταγενέστερο στάδιο συγκεκριμένη μέθοδο για την εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγεισών δασικών εκτάσεων. Επιπλέον, όσον αφορά τους ισχυρισμούς της Επιτροπής περί αναξιοπιστίας των διενεργηθεισών εκτιμήσεων, το εν λόγω θεσμικό όργανο δεν παραθέτει ούτε στο δικόγραφο της προσφυγής ούτε στα παραρτήματά του μια ακριβή ή κατά προσέγγιση αριθμητική αξία όσον αφορά την «πραγματική αγοραία τιμή».
84
Με το υπόμνημα απαντήσεως, η Επιτροπή υπογραμμίζει, κατά πρώτον, ότι από την απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C‑325/22, EU:C:2023:793), δεν προκύπτει ότι τα εθνικά δικαστήρια υπολογίζουν το ποσό της κρατικής ενίσχυσης κατά τρόπο που να επιτυγχάνει την εκτέλεση της απόφασης 2015/456, ούτε ότι η μέθοδος που προκύπτει από τον νόμο περί δημόσιας περιουσίας οδηγεί σε ορθό υπολογισμό της πραγματικής αγοραίας τιμής. Επισημαίνει ότι το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι το εθνικό δικαστήριο οφείλει να λαμβάνει υπόψη το γεγονός, αφενός, ότι το τίμημα που δηλώνεται στις συμβολαιογραφικές πράξεις είναι χαμηλότερο του πραγματικού και, αφετέρου, ότι ο αριθμός πωλήσεων που μπορούν να ληφθούν υπόψη κατ’ αναλογίαν δεν αρκεί για να παράσχει τη δυνατότητα αξιόπιστης σύγκρισης. Πλην όμως, από απόφαση του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου) της 20ής Απριλίου 2021 προκύπτει ότι οι δύο αυτοί παράγοντες δεν ελήφθησαν υπόψη κατά την εφαρμογή της μεθόδου του νόμου περί δημόσιας περιουσίας.
85
Επιπλέον, είναι πρόδηλον ότι οι αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων δεν είναι σύμφωνες με το δίκαιο της Ένωσης, δεδομένου ότι οι δικαστικοί πραγματογνώμονες, υπολογίζοντας την αγοραία τιμή των ανταλλαγεισών δασικών εκτάσεων ιδίως με βάση τα δεδομένα των συμβολαιογραφικών πράξεων, κατέστησαν κενή περιεχομένου την ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης σε 58 περιπτώσεις.
86
Κατά δεύτερον, η Επιτροπή δεν δέχεται ότι πρέπει να εξευρεθεί λύση για την υποτιθέμενη νομική αδυναμία ανάκτησης παράνομων κρατικών ενισχύσεων στο πλαίσιο της εσωτερικής έννομης τάξης. Υπογραμμίζει ότι η έννοια της «απόλυτης νομικής αδυναμίας» πρέπει να ερμηνεύεται στενά, προκειμένου να μη θίγεται η υπεροχή και η αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης, και δεν μπορεί να συνάγεται από την ύπαρξη εθνικού νομικού πλαισίου που εμποδίζει την πραγματική ανάκτηση. Επιπλέον, εκτιμά ότι οι αιτιολογικές σκέψεις 172 έως 179 της απόφασης 2015/456 παρέχουν στη Δημοκρατία της Βουλγαρίας διάφορες δυνατότητες υπερκέρασης της περιπλοκότητας που χαρακτηρίζει την ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης.
87
Κατά τρίτον, η Επιτροπή διευκρινίζει ότι, κατά την ημέρα κατάθεσης του υπομνήματος απαντήσεως, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας είχε παράσχει στοιχεία μόνο για τα ποσά της κρατικής ενίσχυσης που είχαν υπολογιστεί στο πλαίσιο των εκκρεμών εθνικών ενδίκων διαδικασιών. Αντιθέτως, δεν γνώριζε τα οριστικά στοιχεία σχετικά με τον υπολογισμό των προς ανάκτηση ποσών.
88
Με το υπόμνημα ανταπαντήσεως, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι προέβη σε τροποποίηση των διατάξεων του άρθρου 6 της Naredba za otsenka na pozemleni imoti v gorski teritorii (κανονιστικής απόφασης για την εκτίμηση της αξίας των κείμενων εντός δασικών εκτάσεων γεωτεμαχίων, DV αριθ. 63, της 16ης Αυγούστου 2011), όπως τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε (DV αριθ. 34, της 3ης Μαΐου 2016), προκειμένου να εκτελέσει την απόφαση 2015/456. Οι αγοραίες τιμές των ανταλλαγεισών δασικών εκτάσεων που καθορίστηκαν με τις διενεργηθείσες για την εκτίμηση της αξίας των εκτάσεων αυτών πραγματογνωμοσύνες της Agrolesproekt προέκυψαν χάρη στην ως άνω τροποποίηση και παρά τον ανεπαρκή αριθμό ανάλογων δικαιοπραξιών στην αγορά.
89
Υφίσταται ακόμη αντικειμενική αδυναμία εκτέλεσης νομικής φύσεως λόγω της εφαρμογής από τα εθνικά δικαστήρια της παραγράφου 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας, πράγμα που είναι σύμφωνο με την απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C‑325/22, EU:C:2023:793). Τα κριτήρια που προβλέπουν οι διατάξεις αυτές απαιτούν από τους εμπειρογνώμονες να εξετάζουν, με βάση τις εκδοθείσες συναφώς συμβολαιογραφικές πράξεις, ανάλογες δικαιοπραξίες στην αγορά, οι οποίες θεωρούνται ως πραγματικές πωλήσεις αγαθών με παρόμοια χαρακτηριστικά.
Η εκτίμηση του Δικαστηρίου
90
Υπενθυμίζεται, κατά πρώτον, στο μέτρο που η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι η Επιτροπή δεν υπέδειξε στην απόφαση 2015/456 ή σε μεταγενέστερο στάδιο ούτε συγκεκριμένη μέθοδο για την εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγεισών δασικών εκτάσεων ούτε ακριβή ή κατά προσέγγιση αριθμητική αξία της «πραγματικής αγοραίας τιμής», ότι στην πραγματικότητα η Επιτροπή υπέδειξε τρεις μεθόδους τις οποίες η Δημοκρατία της Βουλγαρίας μπορούσε να χρησιμοποιήσει για την εκτέλεση της απόφασης 2015/456, οι οποίες παρατίθενται στις αιτιολογικές σκέψεις 173 έως 177 της απόφασης αυτής.
91
Η μία εκ των μεθόδων, για την οποία γίνεται λόγος στην αιτιολογική σκέψη 177 της απόφασης 2015/456, προβλέπει την αναστροφή της πράξης ανταλλαγής δασικών εκτάσεων. Οι άλλες δύο μέθοδοι, οι οποίες εκτίθενται στις αιτιολογικές σκέψεις 173 έως 176 της απόφασης αυτής, συνίστανται στον καθορισμό του ποσού της κρατικής ενίσχυσης που πρέπει να ανακτηθεί με βάση είτε τις αγοραίες τιμές κατά τον χρόνο των πράξεων ανταλλαγής, οι οποίες αναγράφονται στο έγγραφο 2014/032997 το οποίο υπέβαλε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, είτε τον υπολογισμό του ποσού αυτού από ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα κατόπιν εκτίμησης της αγοραίας τιμής των εν λόγω γεωτεμαχίων.
92
Υπό τις συνθήκες αυτές, η Επιτροπή, η οποία δεν υποχρεούτο να προβεί σε ποσοτικό υπολογισμό της ενίσχυσης που έπρεπε να ανακτηθεί, δεν όφειλε, παρά τα όσα υποστηρίζει η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, να καθορίσει, με την απόφαση 2015/456 ή σε μεταγενέστερο στάδιο, ούτε ειδικότερο τρόπο εκτίμησης της αγοραίας τιμής των ανταλλαγεισών δασικών εκτάσεων ούτε την ακριβή ή κατά προσέγγιση αριθμητική αξία της «πραγματικής αγοραίας τιμής».
93
Κατά δεύτερον, στο μέτρο που η Δημοκρατία της Βουλγαρίας επικαλείται την αντικειμενική αδυναμία στην οποία τελούσε η Agrolesproekt, δηλαδή την αδυναμία ανεύρεσης ανάλογων δικαιοπραξιών στην αγορά προκειμένου να εκτιμηθεί η αγοραία τιμή των ανταλλαγεισών εκτάσεων, πρέπει να υπογραμμιστεί, αφενός, ότι η προβλεπόμενη στην αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης 2015/456 δυνατότητα εκτίμησης της τιμής αυτής με τη βοήθεια εμπειρογνώμονα δεν αποτελούσε τη μόνη δυνατή μέθοδο εκτίμησης του ποσού της κρατικής ενίσχυσης που έπρεπε να ανακτηθεί, όπως αναφέρθηκε στη σκέψη 91 της παρούσας απόφασης, και, αφετέρου, ότι, εφόσον η εκτίμηση στην οποία προέβη ο εν λόγω εμπειρογνώμονας ήταν σύμφωνη με την απόφαση αυτή, η εν λόγω εκτίμηση δεν χρειαζόταν να στηριχθεί στην άλλη μέθοδο που μνημονεύεται στην εν λόγω σκέψη. Ειδικότερα, ναι μεν η Επιτροπή ενέκρινε την επιλογή της Agrolesproekt, πλην όμως, το ότι προκρίθηκε η διενέργεια εκτίμησης με τη βοήθεια εμπειρογνώμονα δεν ανάγεται σε υποχρέωση την οποίαν επέβαλε η απόφαση 2015/456, αλλά αποτελεί απόφαση των βουλγαρικών αρχών.
94
Συναφώς, παρατηρείται ότι, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 64, 89 και 90 των προτάσεών του, ο εμπειρογνώμονας μπορούσε να είναι δημόσια επιχείρηση και, με βάση το υφιστάμενο στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης και της πρακτικής λήψεως αποφάσεων της Επιτροπής, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν είχε λόγους να γνωστοποιήσει στην Επιτροπή την πληροφορία ότι η Agrolesproekt ήταν δημόσια επιχείρηση, ελεγχόμενη μεταξύ άλλων από το Υπουργείο Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών.
95
Εξάλλου, οι δυσκολίες που επικαλείται κατά τα ανωτέρω η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, όσον αφορά την ανεύρεση ανάλογων δικαιοπραξιών στην αγορά προκειμένου να εκτιμηθεί η αγοραία τιμή των ανταλλαγεισών εκτάσεων, έχουν πρακτικό χαρακτήρα και ήταν γνωστές στο εν λόγω κράτος μέλος, δεδομένου ότι τις είχε ανακοινώσει στην Επιτροπή κατά τη διοικητική διαδικασία, όπως αναφέρεται στην απόφαση 2015/456. Πλην όμως, σύμφωνα με τη νομολογία που υπενθυμίζεται στη σκέψη 35 της παρούσας απόφασης, δεν μπορεί να συναχθεί από τέτοιες δυσκολίες ότι η προϋπόθεση που ανάγεται στην ύπαρξη απόλυτης αδυναμίας εκτέλεσης της απόφασης 2015/456 πληρούται εν προκειμένω.
96
Κατά τρίτον, στο μέτρο που η Δημοκρατία της Βουλγαρίας επικαλείται την ύπαρξη προσφυγών ασκηθεισών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων κατά των εκδοθέντων ενταλμάτων είσπραξης, επισημαίνεται ότι το εν λόγω κράτος μέλος δεν υποστηρίζει ότι ελήφθησαν μέτρα, στο πλαίσιο των διαδικασιών αυτών, ούτως ώστε οι δικαιούχοι να μην έχουν στη διάθεσή τους την οικεία ενίσχυση ούτε καν προσωρινώς. Επιπλέον, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν υποστηρίζει ότι το κύρος της απόφασης 2015/256 αμφισβητήθηκε στο πλαίσιο τέτοιων ενδίκων προσφυγών.
97
Ως εκ τούτου, σύμφωνα με τη νομολογία που υπενθυμίζεται στη σκέψη 35 της παρούσας απόφασης, από τις εν λόγω νομικές δυσκολίες δεν μπορεί να συναχθεί ότι η προϋπόθεση που ανάγεται στην ύπαρξη απόλυτης αδυναμίας εκτέλεσης της απόφασης 2015/456 πληρούται εν προκειμένω.
98
Κατά τέταρτον, στο μέτρο που η Δημοκρατία της Βουλγαρίας επικαλείται απόλυτη αδυναμία νομικής φύσεως να εκτελέσει την απόφαση 2015/456 λόγω αποφάσεων των εθνικών δικαστηρίων οι οποίες είναι σύμφωνες προς το δίκαιο της Ένωσης, βάσει του γράμματος της απόφασης της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C‑325/22, EU:C:2023:793), η επιχειρηματολογία αυτή πρέπει να απορριφθεί.
99
Συναφώς, το Δικαστήριο εκτίμησε ότι το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 δεν αντιτίθενται καταρχήν στον προσδιορισμό του ποσού κρατικής ενίσχυσης ληφθείσας κατά την κτήση γεωτεμαχίων, στο πλαίσιο ανταλλαγής δασικών εκτάσεων, βάσει κριτηρίων όπως τα προβλεπόμενα στην παράγραφο 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας, τα οποία στηρίζονται στις μέσες τιμές των καταχωρισμένων δικαιοπραξιών επί ακινήτων οι οποίες αφορούν γεωτεμάχια με χαρακτηριστικά ανάλογα με εκείνα των υπό εκτίμηση γεωτεμαχίων και κείμενα πλησίον αυτών, στις οποίες τουλάχιστον ένας εκ των συμβαλλομένων είναι έμπορος και οι οποίες συνήφθησαν κατά τη διάρκεια του δωδεκαμήνου που προηγήθηκε της εκτίμησης (πρβλ. απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite, C‑325/22, EU:C:2023:793, σκέψεις 56 και 60).
100
Πλην όμως, το Δικαστήριο πρόσθεσε ότι η εφαρμογή τέτοιων κριτηρίων πρέπει να τελεί σε συμφωνία με την απόφαση της Επιτροπής για την ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης και ότι τα κριτήρια αυτά πρέπει να καθιστούν δυνατό τον καθορισμό της αγοραίας αξίας των ανωτέρω γεωτεμαχίων κατά τον χρόνο της πράξης ανταλλαγής. Συναφώς, όπως τονίζει εξάλλου η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι εναπόκειτο κυρίως στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο είχε υποβάλει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, να διακριβώσει αν πράγματι στις δικαιοπραξίες επί ακινήτων δηλώνεται στην πράξη τίμημα χαμηλότερο του πραγματικού προκειμένου να μειωθεί το ποσό των φόρων και των συμβολαιογραφικών εξόδων και αν πράγματι, όπως επισήμαινε η Βουλγαρική Κυβέρνηση στις γραπτές παρατηρήσεις της, οι πωλήσεις που μπορούν να ληφθούν υπόψη κατ’ αναλογίαν δεν αρκούν για να παράσχουν τη δυνατότητα αξιόπιστης σύγκρισης (πρβλ. απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite, C‑325/22, EU:C:2023:793, σκέψεις 56, 58 και 60).
101
Οι δυσκολίες τις οποίες επικαλείται η Δημοκρατία της Βουλγαρίας και οι οποίες ανάγονται, κατ’ ουσίαν, στην ανάγκη εφαρμογής της παραγράφου 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας, ενώ είναι δύσκολο να ανευρεθούν ανάλογες δικαιοπραξίες στην αγορά ώστε να γίνουν εκτιμήσεις της αγοραίας τιμής των ανταλλαγεισών εκτάσεων, συνίστανται σε δυσκολίες νομικής και πρακτικής φύσεως. Πλην όμως, αφενός, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 93 της παρούσας απόφασης, οι δυσκολίες αυτές οφείλονται στην επιλογή των βουλγαρικών αρχών να χρησιμοποιήσουν μέθοδο υπολογισμού του προς ανάκτηση ποσού της ενίσχυσης στηριζόμενη στον καθορισμό της αγοραίας τιμής των οικείων εκτάσεων με τη βοήθεια εμπειρογνώμονα. Αφετέρου, στο μέτρο που η εφαρμογή της παραγράφου 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας υποτίθεται ότι εμπόδισε την εκτέλεση της απόφασης 2015/456, στις βουλγαρικές αρχές εναπέκειτο να λάβουν κάθε αναγκαίο μέτρο ώστε να μην αντιμετωπίσουν τέτοιες δυσκολίες εκτέλεσης και να διασφαλίσουν κατά τον τρόπο αυτό την πλήρη αποτελεσματικότητα της απόφασης 2015/456.
102
Όπως υπενθύμισε το Δικαστήριο στην απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C‑325/22, EU:C:2023:793, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), αν μια μέθοδος εκτίμησης καταλήγει σε αποτέλεσμα που αποκλίνει από την αγοραία αξία, το εθνικό δικαστήριο υποχρεούται να μην την εφαρμόσει δυνάμει της υποχρέωσης που υπέχουν όλα τα δημόσια όργανα, περιλαμβανομένων των εθνικών δικαστηρίων, να αφήνουν ανεφάρμοστο εθνικό κανόνα αντίθετο προς το δίκαιο της Ένωσης.
103
Συναφώς, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι εναπόκειται στην Επιτροπή να αποδείξει, με συγκεκριμένα και ακριβή αποδεικτικά στοιχεία, ότι η καθορισθείσα από τις βουλγαρικές αρχές αγοραία τιμή δεν καθιστά δυνατή την ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης στο πλαίσιο της εκτέλεσης της απόφασης 2015/456.
104
Κατά πέμπτον, στο μέτρο που η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποστηρίζει ότι η προθεσμία που έτασσε η απόφαση 2015/456 για την εφαρμογή της δεν ήταν εύλογη και στον βαθμό που η εν λόγω επιχειρηματολογία πρέπει να νοηθεί ως επίκληση της αδυναμίας εμπρόθεσμης εκτέλεσης της απόφασης 2015/456, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 63 της παρούσας απόφασης, η εν λόγω επιχειρηματολογία πρέπει να απορριφθεί. Ειδικότερα, όπως τονίστηκε στη σκέψη 36 της παρούσας απόφασης, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν ζήτησε από την Επιτροπή να παράσχει πρόσθετη προθεσμία για τους σκοπούς της εν λόγω εκτέλεσης.
105
Διαπιστώνεται επομένως ότι η καθυστέρηση εκτέλεσης της απόφασης 2015/456 δεν είναι δικαιολογημένη και ότι η τρίτη αιτίαση πρέπει να γίνει δεκτή.
106
Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι, δεδομένου ότι η πρώτη και η τρίτη αιτίαση πρέπει να γίνουν δεκτές, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, μη λαμβάνοντας εμπροθέσμως όλα τα απαραίτητα μέτρα για την εκτέλεση της απόφασης 2015/456, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 έως 6 της απόφασης αυτής καθώς και από τη Συνθήκη ΛΕΕ.
Επί των δικαστικών εξόδων
107
Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας ηττήθηκε, πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα σύμφωνα με το σχετικό αίτημα της Επιτροπής.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) αποφασίζει:
1)
Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, μη λαμβάνοντας εμπροθέσμως όλα τα απαραίτητα μέτρα για την εκτέλεση της απόφασης (ΕΕ) 2015/456 της Επιτροπής, της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων αριθ. SA.26212 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/A/08) και SA.26217 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/B/08) που εφαρμόστηκε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας στο πλαίσιο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 έως 6 της απόφασης αυτής καθώς και από τη Συνθήκη ΛΕΕ.
2)
Καταδικάζει τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας στα δικαστικά έξοδα.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.