62020CJ0348_RES
Υπόθεση C‑348/20 P
Nord Stream 2 AG
κατά
Ευρωπαϊκού ΚοινοβουλίουκαιΣυμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 12ης Ιουλίου 2022
«Αίτηση αναιρέσεως – Ενέργεια – Εσωτερική αγορά φυσικού αερίου – Οδηγία 2009/73/ΕΚ – Οδηγία (ΕΕ) 2019/692 – Επέκταση της εφαρμογής της οδηγίας 2009/73 στους αγωγούς μεταφοράς φυσικού αερίου μεταξύ κρατών μελών και τρίτων χωρών – Άρθρο 263, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ – Προσφυγή ακυρώσεως – Προϋπόθεση σύμφωνα με την οποία το μέτρο κατά του οποίου στρέφεται η προσφυγή πρέπει να αφορά άμεσα την προσφεύγουσα – Έλλειψη εξουσίας εκτιμήσεως όσον αφορά τις υποχρεώσεις που επιβάλλονται στην προσφεύγουσα – Προϋπόθεση σύμφωνα με την οποία το μέτρο κατά του οποίου στρέφεται η προσφυγή πρέπει να αφορά ατομικά την προσφεύγουσα – Διαμόρφωση των παρεκκλίσεων σύμφωνα με την οποία η προσφεύγουσα είναι η μόνη επιχειρηματίας που αποκλείεται από τη χορήγηση των παρεκκλίσεων – Αίτηση αφαίρεσης εγγράφων από τη δικογραφία – Κανόνες για την προσκόμιση αποδείξεων ενώπιον του δικαστή της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Εσωτερικά έγγραφα των θεσμικών οργάνων της Ένωσης»
Προσφυγή ακυρώσεως – Φυσικά ή νομικά πρόσωπα – Πράξεις που τα αφορούν άμεσα και ατομικά – Άμεσος επηρεασμός – Κριτήρια – Τροποποιητική οδηγία που υπάγει κατ’ αρχήν το τμήμα των αγωγών μεταφοράς φυσικού αερίου που βρίσκεται μεταξύ κράτους μέλους και τρίτης χώρας στους κανόνες που εφαρμόζονται στην εσωτερική αγορά φυσικού αερίου – Άμεσος επηρεασμός ιδιοκτήτη αγωγών φυσικού αερίου ο οποίος μπορεί να εμπίπτει στο διευρυμένο πεδίο εφαρμογής των κανόνων δικαίου της Ένωσης – Προϋποθέσεις – Οδηγία που παράγει άμεσα αποτελέσματα επί της νομικής καταστάσεως του ιδιοκτήτη – Έλλειψη περιθωρίου εκτιμήσεως των κρατών μελών όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας στην περίπτωσή του
(Άρθρο 263, εδ. 4, ΣΛΕΕ· οδηγίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου 2009/73, άρθρο 2, σημείο 17, άρθρα 9, 32, 36 και 49α, και 2019/692, άρθρο 1)
(βλ. σκέψεις 43, 44, 62-67, 70, 74-77, 95, 97-112, 114, 164)
Ένδικη διαδικασία – Παρεμπίπτον ζήτημα – Αίτηση αφαίρεσης εγγράφων από τη δικογραφία – Κριτήρια εκτιμήσεως – Εσωτερικά έγγραφα των θεσμικών οργάνων της Ένωσης – Υποχρέωση του δικαστή της Ένωσης να σταθμίσει τα συμφέροντα των διαδίκων υπό το πρίσμα του δικαιώματός τους σε δίκαιη δίκη – Περιεχόμενο
(Άρθρο 15 § 3, εδ. 1, ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 42 και 47· κανονισμός 1049/2001 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 4 § 1)
(βλ. σκέψεις 128-134, 136-148)
Προσφυγή ακυρώσεως – Φυσικά ή νομικά πρόσωπα – Πράξεις που τα αφορούν άμεσα και ατομικά – Ατομικός επηρεασμός – Κριτήρια – Τροποποιητική οδηγία που υπάγει κατ’ αρχήν το τμήμα των αγωγών μεταφοράς φυσικού αερίου που βρίσκεται μεταξύ κράτους μέλους και τρίτης χώρας στους κανόνες που εφαρμόζονται στην εσωτερική αγορά φυσικού αερίου – Προσφυγή ιδιοκτήτη αγωγών φυσικού αερίου ο οποίος μπορεί να εμπίπτει στο διευρυμένο πεδίο εφαρμογής των κανόνων δικαίου της Ένωσης – Οδηγία που επιτρέπει τη χορήγηση παρεκκλίσεων από τις εθνικές ρυθμιστικές αρχές – Ατομικός επηρεασμός του ιδιοκτήτη ως μόνου επιχειρηματία τον οποίο αποκλείει η οδηγία από τη χορήγηση των εν λόγω παρεκκλίσεων – Παραδεκτό
(Άρθρο 263, εδ. 4, ΣΛΕΕ· οδηγίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου 2009/73, άρθρα 2, σημείο 17, 36 και 49α, και 2019/692, άρθρο 1)
(βλ. σκέψεις 156-163)
Σύνοψη
Η αναιρεσείουσα Nord Stream 2 AG είναι εταιρία ελβετικού δικαίου της οποίας μοναδικός μέτοχος είναι η ρωσική δημόσια μετοχική εταιρία Gazprom. Έχει αναλάβει τον σχεδιασμό, την κατασκευή και την εκμετάλλευση του υποθαλάσσιου αγωγού φυσικού αερίου Nord Stream 2, ο οποίος προορίζεται να διασφαλίσει τη μεταφορά του φυσικού αερίου μεταξύ Vyborg (Ρωσία) και Lubmin (Γερμανία). Οι εργασίες κατασκευής άρχισαν τον Ιανουάριο του 2017.
Στις 17 Απριλίου 2019, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξέδωσαν την οδηγία 2019/692 (
1
), για την τροποποίηση της οδηγίας 2009/73 σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά φυσικού αερίου. Η οδηγία 2019/692, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 23 Μαΐου 2019, έχει ως σκοπό να διασφαλίσει ότι οι κανόνες που εφαρμόζονται στους αγωγούς μεταφοράς φυσικού αερίου που συνδέουν δύο ή περισσότερα κράτη μέλη εφαρμόζονται, εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και στους αγωγούς μεταφοράς αερίου προς και από τρίτες χώρες, όπως είναι ο αγωγός φυσικού αερίου Nord Stream 2. Συνακόλουθα, αφότου τέθηκε σε ισχύ η οδηγία αυτή, οι ιδιοκτήτες αγωγών φυσικού αερίου μεταξύ ενός κράτους μέλους και μιας τρίτης χώρας, όπως η αναιρεσείουσα, υπόκεινται πλέον, κατ’ αρχήν, στις υποχρεώσεις που προβλέπονται από την οδηγία 2009/73 για το τμήμα των αγωγών μεταφοράς φυσικού αερίου που βρίσκεται στο έδαφος των κρατών μελών, εν προκειμένω το τμήμα του αγωγού Nord Stream 2 που βρίσκεται στο έδαφος της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Τούτο συνεπάγεται για τους συγκεκριμένους φορείς εκμετάλλευσης, μεταξύ άλλων, την υποχρέωση διαχωρισμού συστημάτων μεταφοράς και διαχειριστών συστημάτων μεταφοράς σε σχέση με τις υποδομές παραγωγής και προμήθειας (
2
), καθώς και τη θέσπιση συστήματος πρόσβασης τρίτων χωρίς διακρίσεις στα συστήματα μεταφοράς φυσικού αερίου βάσει δημοσιευμένων και εγκεκριμένων τιμολογίων (
3
).
Με διάταξη της 20ής Μαΐου 2020 (
4
), το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε ως απαράδεκτη την προσφυγή που άσκησε η νυν αναιρεσείουσα (στο εξής: αναιρεσείουσα) με αίτημα την ακύρωση της επίδικης οδηγίας, για τον λόγο ότι η οδηγία αυτή δεν την αφορούσε άμεσα. Έκρινε δε, μεταξύ άλλων, ότι μια οδηγία δεν μπορούσε αφ' εαυτής να δημιουργήσει υποχρεώσεις εις βάρος ιδιώτη χωρίς να έχουν ληφθεί προηγουμένως μέτρα περί μεταφοράς της στην εσωτερική έννομη τάξη. Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Γενικό Δικαστήριο δεν προέβη σε εξέταση του παραδεκτού της προσφυγής υπό το πρίσμα του ατομικού επηρεασμού της αναιρεσείουσας. Επ' ευκαιρία της προσφυγής, το Γενικό Δικαστήριο διέταξε επίσης την αφαίρεση από τη δικογραφία ορισμένων εσωτερικών εγγράφων που είχε προσκομίσει η αναιρεσείουσα στο πλαίσιο της προσφυγής της χωρίς την έγκριση των οικείων θεσμικών οργάνων.
Το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου, το οποίο επιλήφθηκε της αιτήσεως αναιρέσεως της αναιρεσείουσας, αναιρεί τη διάταξη του Γενικού Δικαστηρίου και κρίνει την προσφυγή παραδεκτή. Με την ευκαιρία αυτή, το Δικαστήριο διευκρινίζει τη νομολογία του σχετικά με το παραδεκτό των άμεσων προσφυγών που ασκούνται από ιδιώτες κατά οδηγιών. Διευκρινίζει επίσης τον ρόλο του κανονισμού 1049/2001 για την πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα (
5
) στο πλαίσιο της εξέτασης των αιτήσεων αφαίρεσης εσωτερικών εγγράφων από τη δικογραφία.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με το άρθρο 263, τέταρτο εδάφιο, δεύτερο σκέλος της περιόδου, ΣΛΕΕ, κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο μπορεί να ασκεί προσφυγή κατά των πράξεων που το αφορούν άμεσα και ατομικά. Προκειμένου η προσβαλλόμενη πράξη να αφορά άμεσα τον ιδιώτη, πρέπει να συντρέχουν σωρευτικώς δύο κριτήρια. Αφενός, το προσβαλλόμενο μέτρο πρέπει να παράγει άμεσα αποτελέσματα επί της νομικής καταστάσεως του ιδιώτη και, αφετέρου, δεν πρέπει να καταλείπει καμιά εξουσία εκτιμήσεως στους αποδέκτες που είναι επιφορτισμένοι με την εφαρμογή του.
Όσον αφορά την πρώτη προϋπόθεση, που αφορά την παραγωγή άμεσων αποτελεσμάτων επί της νομικής καταστάσεως του ιδιώτη, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η ικανότητα μιας πράξης να παράγει τέτοια αποτελέσματα δεν μπορεί να εκτιμάται με μόνο γνώμονα τη μορφή της και ότι πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα της ουσίας της πράξης αυτής. Ως εκ τούτου, κάθε πράξη μπορεί κατ’ αρχήν να παράγει άμεσα αποτελέσματα επί της νομικής καταστάσεως ιδιώτη και τούτο ανεξαρτήτως του αν για την εφαρμογή της πράξης αυτής απαιτούνται εκτελεστικά μέτρα, συμπεριλαμβανομένων των μέτρων μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο, αν πρόκειται για οδηγία. Πράγματι, τα τελευταία αυτά μέτρα δεν θέτουν υπό αμφισβήτηση τον άμεσο χαρακτήρα της σχέσης που υφίσταται μεταξύ της οδηγίας και των εν λόγω αποτελεσμάτων, υπό την προϋπόθεση ότι η εν λόγω οδηγία δεν καταλείπει στα κράτη μέλη καμιά εξουσία εκτιμήσεως όσον αφορά την επιβολή των εν λόγω αποτελεσμάτων στον ιδιώτη αυτόν.
Στην προκειμένη περίπτωση, η επίδικη οδηγία, επεκτείνοντας το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/73 στους αγωγούς φυσικού αερίου που βρίσκονται μεταξύ των κρατών μελών και τρίτων χωρών, συνεπάγεται την υπαγωγή της αναιρεσείουσας, ως ιδιοκτήτριας τέτοιου αγωγού, στις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτήν. Συναφώς, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων αυτών απαιτείται να ληφθούν από το οικείο κράτος μέλος, εν προκειμένω από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, μέτρα μεταφοράς στην εσωτερική έννομη τάξη, εφόσον το κράτος μέλος αυτό δεν διαθέτει περιθώριο εκτιμήσεως ικανό να εμποδίσει την επιβολή των υποχρεώσεων αυτών στην αναιρεσείουσα.
Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι η επίδικη οδηγία δεν παρήγε άμεσα αποτελέσματα επί της νομικής καταστάσεως της αναιρεσείουσας.
Όσον αφορά τη δεύτερη προϋπόθεση, περί του περιθωρίου εκτιμήσεως που καταλείπεται στους αποδέκτες μιας πράξης για την εφαρμογή της, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι η ύπαρξη τέτοιου περιθωρίου πρέπει επίσης να εξετάζεται λαμβανομένης υπόψη της ουσίας της πράξης αυτής και, επιπλέον, πρέπει απαραιτήτως να εκτιμάται με γνώμονα τα συγκεκριμένα έννομα αποτελέσματα στα οποία αναφέρεται η προσφυγή και τα οποία μπορούν πράγματι να επέλθουν επί της νομικής καταστάσεως του ενδιαφερομένου.
Στην υπό κρίση υπόθεση, ενώ τα κράτη μέλη που είναι αποδέκτες της επίδικης οδηγίας διαθέτουν κάποιο περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά τη συγκεκριμενοποίηση των υποχρεώσεων που αυτή επιβάλλει, το συγκεκριμένο κράτος μέλος δεν διαθέτει κανένα περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά την επιβολή των υποχρεώσεων αυτών στην αναιρεσείουσα. Ειδικότερα, δεν έχει τη δυνατότητα να της χορηγήσει κάποια από τις παρεκκλίσεις που προβλέπονται από την οδηγία 2009/73 (
6
). Πράγματι, παρά το περιθώριο εκτιμήσεως των κρατών μελών ως προς τη χορήγηση των παρεκκλίσεων που προβλέπονται από την οδηγία 2009/73 σε επιχειρήσεις φυσικού αερίου που πληρούν τις προϋποθέσεις χορήγησης, καμία από τις παρεκκλίσεις αυτές δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην περίπτωση της αναιρεσείουσας, η οποία δεν πληροί τις προϋποθέσεις αυτές. Επομένως, υφίσταται άμεσος σύνδεσμος μεταξύ της έναρξης ισχύος της επίδικης οδηγίας και της επιβολής στην αναιρεσείουσα των υποχρεώσεων που προβλέπονται σε αυτήν.
Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο κρίνει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι η επίδικη οδηγία κατέλειπε περιθώριο εκτιμήσεως στα κράτη μέλη χωρίς να λάβει υπόψη την κατάσταση της αναιρεσείουσας και το γεγονός ότι η θέση σε ισχύ της επίδικης οδηγίας είχε ως άμεση συνέπεια την υπαγωγή της αναιρεσείουσας σε υποχρεώσεις από τις οποίες δεν μπορούσε να απαλλαγεί.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η επίδικη οδηγία αφορά άμεσα την αναιρεσείουσα.
Εν συνεχεία, το Δικαστήριο εξετάζει το αίτημα του Συμβουλίου περί αφαίρεσης από τη δικογραφία ορισμένων εσωτερικών εγγράφων που προσκομίστηκαν παρατύπως από την αναιρεσείουσα κατά τη διάρκεια της δίκης. Επρόκειτο, ειδικότερα, για μια σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς το Συμβούλιο που αφορούσε την έναρξη διαπραγματεύσεων μεταξύ της Ένωσης και τρίτου κράτους εν όψει της σύναψης διεθνούς συμφωνίας, για μια νομική συμβουλή της νομικής υπηρεσίας του Συμβουλίου σχετικά με τη σύσταση αυτή, καθώς και για τις παρατηρήσεις της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας που οδήγησε στην έκδοση της επίδικης οδηγίας.
Το Δικαστήριο επισημαίνει κατ’ αρχάς ότι το παραδεκτό των αποδεικτικών στοιχείων που έχουν προσκομιστεί παρατύπως, όπως τα εσωτερικά έγγραφα των θεσμικών οργάνων της Ένωσης για την προσκόμιση των οποίων δεν δόθηκε έγκριση, εξαρτάται από τη στάθμιση των συμφερόντων των διαδίκων ιδίως υπό το πρίσμα του σκοπού της διασφάλισης του δικαιώματός τους σε δίκαιη δίκη. Συναφώς, ο κανονισμός 1049/2001, μολονότι έχει κάποια ενδεικτική αξία κατά τη στάθμιση των συμφερόντων αυτών, δεν τη ρυθμίζει εξαντλητικώς.
Συνακόλουθα, όσον αφορά τη νομική συμβουλή της νομικής υπηρεσίας του Συμβουλίου, το Δικαστήριο εκτιμά, όπως και το Γενικό Δικαστήριο, ότι η πλάστιγγα κατά τη στάθμιση των συμφερόντων κλίνει υπέρ της προστασίας των συμφερόντων του Συμβουλίου, του οποίου το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και το συμφέρον να λαμβάνει συμβουλές ειλικρινείς, αντικειμενικές και πλήρεις θα θίγονταν από τη διατήρηση της εν λόγω νομικής συμβουλής στη δικογραφία, ενώ το συμφέρον και μόνον της αναιρεσείουσας να τεκμηριώσει την επιχειρηματολογία της με τη βοήθεια της εν λόγω νομικής συμβουλής δεν αρκεί εν προκειμένω για να δικαιολογήσει τη διατήρηση αυτή, πολλώ δε μάλλον καθόσον το βάσιμο της επιχειρηματολογίας αυτής ουδόλως εξαρτάται από την προσκόμιση τέτοιας νομικής συμβουλής. Αντιθέτως, όσον αφορά τη σύσταση της Επιτροπής και τις παρατηρήσεις της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε στην πραγματικότητα αποκλειστικά τις διατάξεις του κανονισμού 1049/2001, χωρίς να προβεί σε στάθμιση των εμπλεκόμενων συμφερόντων και χωρίς να εξετάσει, στο πλαίσιο αυτό, αν η διατήρηση των ίδιων εγγράφων στη δικογραφία μπορούσε συγκεκριμένα και ουσιαστικά να θίξει το συμφέρον που προβλήθηκε για να δικαιολογήσει την αφαίρεσή τους, ήτοι το δημόσιο συμφέρον όσον αφορά τις διεθνείς σχέσεις (
7
).
Το Δικαστήριο δέχεται την αίτηση αναιρέσεως και, στη συνέχεια, κάνοντας χρήση της εξουσίας του να κρίνει την υπόθεση, αποφαίνεται, τέλος, επί του ατομικού επηρεασμού της αναιρεσείουσας από την επίδικη οδηγία. Διαπιστώνει, δε, συναφώς ότι οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση παρέκκλισης που προβλέπονται σε αυτήν αφορούν ατομικά την αναιρεσείουσα, καθόσον είναι η μόνη επιχείρηση που βρίσκεται, και μπορεί να βρίσκεται, σε κατάσταση που την αποκλείει από τη χορήγηση των παρεκκλίσεων αυτών.
Κατόπιν των ανωτέρω, το Δικαστήριο κρίνει παραδεκτή την προσφυγή ακυρώσεως της αναιρεσείουσας και παραπέμπει την υπόθεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προκειμένου αυτό να αποφανθεί επί της ουσίας.
(
1
)	Οδηγία (ΕΕ) 2019/692 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 2019, για την τροποποίηση της οδηγίας 2009/73/ΕΚ σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά φυσικού αερίου (ΕΕ 2019, L 117, σ. 1) (στο εξής: επίδικη οδηγία).
(
2
)	Άρθρο 9 της οδηγίας 2009/73.
(
3
)	Άρθρο 32 της οδηγίας 2009/73.
(
4
)	Διάταξη της 20ής Μαΐου 2020, Nord Stream 2 κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (T‑526/19, EU:T:2020:210).
(
5
)	Κανονισμός (ΕΚ) 1049/2001 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαΐου 2001, για την πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής (ΕΕ 2001, L 145, σ. 43). Σημειώνεται ότι ο κανονισμός αυτός δεν έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση.
(
6
)	Άρθρα 36 και 49α της οδηγίας 2009/73.
(
7
)	Άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1049/2001.