62021CC0040
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 10ης Νοεμβρίου 2022 (
1
)
Υπόθεση C‑40/21
T.A.C.
κατά
ΑΝΙ
[αίτηση του Curtea de Apel Timişoara (εφετείου Τιμισοάρα, Ρουμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Απόφαση 2006/928/ΕΚ – Μηχανισμός για τη συνεργασία και τον έλεγχο – Αιρετό δημόσιο αξίωμα – Σύγκρουση συμφερόντων – Κυρώσεις – Απαγόρευση κατοχής αιρετών δημόσιων αξιωμάτων για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 49, παράγραφος 3 – Αναλογικότητα των ποινών – Άμεσο αποτέλεσμα της αρχής της αναλογικότητας – Εξουσίες των εθνικών δικαστηρίων – Άρθρο 15, παράγραφος 1 – Δικαίωμα προς εργασία – Έννοια της “εργασίας” – Άρθρο 47 – Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής»
I. Εισαγωγή
1.
Για τους πολιτικούς και τους δημοσίους υπαλλήλους, το να ενεργούν παρανόμως σε κατάσταση σύγκρουσης συμφερόντων μπορεί πιθανώς να θεωρηθεί ένα από τα θανάσιμα αμαρτήματα. Πράγματι, η συμπεριφορά αυτή πλήττει καίρια την αποστολή τους να υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον. Στην πραγματικότητα, το προαιώνιο ζήτημα της «σύγκρουσης συμφερόντων» έχει υπάρξει αιτία θέσπισης πλήθους κανονιστικών ρυθμίσεων (δεσμευτικών και μη) σε εθνικό, διεθνές και τοπικό επίπεδο (
2
).
2.
Ορισμένες κατευθυντήριες αρχές επί του ζητήματος αυτού εντοπίζονται, μεταξύ άλλων, στον «Διεθνή Κώδικα Δεοντολογίας για τους Δημόσιους Λειτουργούς», τον οποίο ενέκρινε η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών (στο εξής: Η.Ε.) το 1996 (
3
), καθώς και στον «Πρότυπο κώδικα συμπεριφοράς για τους δημόσιους υπαλλήλους», τον οποίο ενέκρινε το Συμβούλιο της Ευρώπης το 2000 (
4
). Βεβαίως, σε πολλές από τις πράξεις που έχει θεσπίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση περιλαμβάνονται κανόνες που αποσκοπούν, ο καθένας εντός του οικείου πεδίου εφαρμογής, στην πρόληψη της σύγκρουσης συμφερόντων των υπαλλήλων της Ένωσης ή των κρατών μελών. Μεταξύ των πράξεων αυτών καταλέγεται και η απόφαση 2006/928/ΕΚ της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο της προόδου στη Ρουμανία όσον αφορά την επίτευξη των ειδικών στόχων αναφοράς στους τομείς της δικαστικής μεταρρύθμισης και της καταπολέμησης της διαφθοράς (
5
).
3.
Η υπό κρίση υπόθεση, η οποία ανέκυψε από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το Curtea de Apel Timişoara (εφετείο Τιμισοάρα, Ρουμανία), αφορά την αλληλεπίδραση μεταξύ της απόφασης 2006/928, της εθνικής νομοθεσίας που θεσπίστηκε για την εφαρμογή της απόφασης αυτής και του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης). Το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, το Δικαστήριο αν το δίκαιο της Ένωσης –και ειδικότερα το άρθρο 15, παράγραφος 1, το άρθρο 47 και το άρθρο 49, παράγραφος 3, του Χάρτη– αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας επιβάλλεται αυτοδικαίως, σε βάρος προσώπου το οποίο διαπιστώθηκε ότι ενήργησε σε σύγκρουση συμφερόντων, η κύρωση της απαγόρευσης κατοχής αιρετών δημόσιων αξιωμάτων για προκαθορισμένο χρονικό διάστημα (στο εξής: επίμαχη κύρωση).
4.
Μολονότι φαινομενικά απλό, το ερώτημα αυτό εγείρει ορισμένα ενδιαφέροντα νομικά ζητήματα σχετικά με το πεδίο εφαρμογής των ως άνω διατάξεων του Χάρτη, καθώς και σχετικά με τις εξουσίες και τα καθήκοντα των εθνικών δικαστηρίων στην περίπτωση που το εθνικό δίκαιο προβλέπει δυσανάλογες κυρώσεις για παραβάσεις των εθνικών διατάξεων εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α. Το δίκαιο της Ένωσης
5.
Το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, της απόφασης 2006/928 προβλέπει τα εξής:
«Η Ρουμανία θα υποβάλλει, έως τις 31 Μαρτίου κάθε έτους, και για πρώτη φορά έως τις 31 Μαρτίου 2007, έκθεση στην Επιτροπή σχετικά με την πρόοδο που έχει επιτευχθεί σε σχέση με την εκπλήρωση του κάθε στόχου αναφοράς που προβλέπεται στο παράρτημα.»
6.
Στο παράρτημα απαριθμούνται οι στόχοι αναφοράς. Το σημείο 2 του παραρτήματος έχει ως εξής:
«Να συσταθεί, όπως προβλέπεται, οργανισμός ακεραιότητας με αρμοδιότητες όσον αφορά τον έλεγχο περιουσιακών στοιχείων, την έλλειψη συμμόρφωσης και την ενδεχόμενη σύγκρουση συμφερόντων, καθώς και την έκδοση δεσμευτικών αποφάσεων βάσει των οποίων μπορούν να επιβληθούν αποτρεπτικές ποινές.»
Β. Το εθνικό δίκαιο
7.
Το άρθρο 25 του Legea nr. 176/2010 privind integritatea în exercitarea funcțiilor și demnităților publice, pentru modificarea și completarea Legii nr. 144/2007 privind înființarea, organizarea și funcționarea Agenției Naționale de Integritate, precum și pentru modificarea și completarea altor acte normative [νόμου 176/2010 σχετικά με την ακεραιότητα κατά την άσκηση δημόσιων λειτουργημάτων και αξιωμάτων, περί τροποποίησης και συμπλήρωσης του νόμου 144/2007 σχετικά με τη σύσταση, οργάνωση και λειτουργία της Agenția Naționale de Integritate (Εθνικής Υπηρεσίας Ακεραιότητας, Ρουμανία), καθώς και την τροποποίηση και ενσωμάτωση άλλων κανονιστικών πράξεων, στο εξής: νόμος 176/2010] προβλέπει τα εξής:
«1.   Πράξη τελεσθείσα από πρόσωπο ως προς το οποίο διαπιστώνεται ότι εξέδωσε διοικητική πράξη, συνήψε νομική πράξη, έλαβε απόφαση ή μετέσχε στη λήψη απόφασης, κατά παράβαση των σχετικών με τη σύγκρουση συμφερόντων ή με το ασυμβίβαστο υποχρεώσεων, συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα και τιμωρείται σύμφωνα με τους κανόνες που ισχύουν για το επίμαχο αξίωμα, λειτούργημα ή δραστηριότητα, στο μέτρο που οι διατάξεις του παρόντος νόμου δεν εισάγουν παρέκκλιση από αυτούς και εφόσον η πράξη δεν συνιστά ποινικό αδίκημα.
2.   Πρόσωπο το οποίο παύθηκε ή απαλλάχθηκε από τα καθήκοντά του σύμφωνα με την παράγραφο 1 ή σε σχέση με το οποίο διαπιστώθηκε ύπαρξη σύγκρουσης συμφερόντων ή ασυμβίβαστου δεν έχει πλέον το δικαίωμα να ασκεί δημόσιο λειτούργημα ή αξίωμα το οποίο εμπίπτει στις διατάξεις του παρόντος νόμου, εξαιρουμένων των αιρετών αξιωμάτων, για χρονικό διάστημα τριών ετών από την ημερομηνία κατά την οποία παύθηκε ή εξέπεσε από το επίμαχο δημόσιο λειτούργημα ή αξίωμα, ή από την ημερομηνία αυτοδίκαιης παύσης της θητείας του. Αν το εμπλεκόμενο πρόσωπο κατέχει αιρετό αξίωμα, δεν δύναται πλέον να κατέχει το ίδιο αξίωμα για χρονικό διάστημα τριών ετών από την παύση της θητείας. Αν το εμπλεκόμενο πρόσωπο δεν ασκεί πλέον δημόσιο λειτούργημα ή αξίωμα κατά τον χρόνο διαπίστωσης του ασυμβίβαστου ή της σύγκρουσης συμφερόντων, η τριετής απαγόρευση αρχίζει, σύμφωνα με τον νόμο, από την ημερομηνία κατά την οποία η έκθεση αξιολόγησης κατέστη οριστική ή από την ημερομηνία κατά την οποία η δικαστική απόφαση που επιβεβαιώνει την ύπαρξη σύγκρουσης συμφερόντων ή ασυμβίβαστου κατέστη αμετάκλητη.»
8.
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην Decizia nr. 418/2014 (απόφαση 418/2014) του Curtea Constituțională (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Ρουμανία), σύμφωνα με την οποία η φράση «aceeași funcție» («την ίδια θέση»), η οποία περιλαμβάνεται στο άρθρο 25, παράγραφος 2, του νόμου 176/2010, αφορά όλα τα αιρετά αξιώματα, συμπεριλαμβανομένου αυτού του δημάρχου.
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου και τα προδικαστικά ερωτήματα
9.
Ο προσφεύγων της κύριας δίκης, T.A.C., ήταν κατά το κρίσιμο χρονικό διάστημα δήμαρχος πόλης της Ρουμανίας.
10.
Με την έκθεση αξιολόγησης της 25ης Νοεμβρίου 2019 (στο εξής: έκθεση αξιολόγησης), η Agenția Națională de Integritate (εθνική υπηρεσία ακεραιότητας, Ρουμανία, στο εξής: ANI) –διοικητική αρχή επιφορτισμένη με την αξιολόγηση των συγκρούσεων συμφερόντων– διαπίστωσε ότι ο προσφεύγων δεν είχε τηρήσει τους κανόνες που διέπουν τις συγκρούσεις συμφερόντων στον διοικητικό τομέα. Κατά το χρονικό διάστημα που κατείχε το αξίωμα του δημάρχου, ο προσφεύγων είχε συνάψει σύμβαση χρησιδανείου με ένωση, της οποίας ιδρυτικό μέλος και αντιπρόεδρος ήταν η σύζυγός του. Δυνάμει της σύμβασης αυτής παρασχέθηκε στην εν λόγω ένωση το δικαίωμα δωρεάν χρήσης ορισμένων επαγγελματικών χώρων που ανήκαν στον δήμο για χρονικό διάστημα πέντε ετών, με σκοπό την άσκηση πολιτιστικών δραστηριοτήτων.
11.
Στις 19 Δεκεμβρίου 2019, ο προσφεύγων άσκησε προσφυγή ενώπιον του Tribunalul București (πρωτοδικείου Βουκουρεστίου, Ρουμανία) με αίτημα την ακύρωση της έκθεσης αξιολόγησης. Προς στήριξη της προσφυγής του, ο προσφεύγων υποστήριζε, μεταξύ άλλων, ότι το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας η κύρωση της απαγόρευσης κατοχής αιρετού δημόσιου αξιώματος για χρονικό διάστημα τριών ετών επιβάλλεται αυτοδικαίως σε βάρος προσώπου που διαπιστώθηκε ότι ενήργησε σε κατάσταση σύγκρουσης συμφερόντων, χωρίς να επιτρέπεται διαφοροποίηση της κύρωσης ανάλογα με τη βαρύτητα της διαπραχθείσας παράβασης.
12.
Με απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2020, το Tribunalul București (πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) κήρυξε εαυτό αναρμόδιο για την εκδίκαση της προσφυγής και παρέπεμψε την υπόθεση στο Curtea de Apel Timișoara (εφετείο Τιμισοάρα). Το τελευταίο αυτό δικαστήριο, διατηρώντας αμφιβολίες ως προς την ορθή ερμηνεία των σχετικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«(1)
Έχει η αρχή της αναλογικότητας των ποινών, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 49 του [Χάρτη], την έννοια ότι εφαρμόζεται και σε πράξεις διαφορετικές από όσες ρητώς ορίζονται ως ποινικά αδικήματα από την εθνική νομοθεσία, αλλά οι οποίες δύνανται να θεωρηθούν ως “κατηγορίες ποινικής φύσεως” κατά την έννοια του άρθρου 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (
6
), λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων που έχουν διαπλασθεί από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (
7
), και ιδίως του κριτηρίου της αυστηρότητας της ποινής, όπως στην υπόθεση της κύριας δίκης όσον αφορά την αξιολόγηση περί σύγκρουσης συμφερόντων, η οποία μπορεί να οδηγήσει στην επιβολή παρεπόμενης κύρωσης συνιστάμενης στην απαγόρευση κατοχής αιρετών δημόσιων αξιωμάτων για χρονικό διάστημα τριών ετών;
(2)
Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα, έχει η αρχή της αναλογικότητας των ποινών, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 49 του [Χάρτη], την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική εκτελεστική διάταξη δυνάμει της οποίας, σε περίπτωση διαπίστωσης σύγκρουσης συμφερόντων όσον αφορά πρόσωπο που κατέχει αιρετό δημόσιο αξίωμα, επιβάλλεται αυτοδικαίως, εκ του νόμου, η πρόσθετη κύρωση της απαγόρευσης κατοχής αιρετών δημόσιων αξιωμάτων για προκαθορισμένο χρονικό διάστημα τριών ετών, χωρίς τη δυνατότητα επιβολής κύρωσης ανάλογης προς τη διαπραχθείσα παράβαση;
(3)
Έχουν το δικαίωμα προς εργασία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του [Χάρτη], και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική εκτελεστική διάταξη δυνάμει της οποίας, σε περίπτωση διαπίστωσης σύγκρουσης συμφερόντων όσον αφορά πρόσωπο που κατέχει αιρετό δημόσιο αξίωμα, επιβάλλεται αυτοδικαίως, εκ του νόμου, η παρεπόμενη κύρωση της απαγόρευσης κατοχής αιρετών δημόσιων αξιωμάτων για προκαθορισμένο χρονικό διάστημα τριών ετών, χωρίς τη δυνατότητα επιβολής κύρωσης ανάλογης προς τη διαπραχθείσα παράβαση;»
13.
Γραπτές παρατηρήσεις στην παρούσα διαδικασία κατέθεσαν ο προσφεύγων της κύριας δίκης, η ANI, η Ρουμανική και η Πολωνική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
IV. Ανάλυση
14.
Κατ’ αρχάς, θεωρώ αναγκαίες ορισμένες διευκρινίσεις σχετικά με το περιεχόμενο των παρουσών προτάσεων.
15.
Στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και στις παρατηρήσεις ορισμένων εκ των μετεχόντων στη διαδικασία γίνεται λόγος για δύο κυρώσεις που είναι δυνατόν να επιβληθούν στον προσφεύγοντα της κύριας δίκης, εφόσον το αιτούν δικαστήριο επικυρώσει την έκθεση αξιολόγησης: την απαλλαγή του από τα καθήκοντά του και την απαγόρευση κατοχής αιρετών δημόσιων αξιωμάτων για χρονικό διάστημα τριών ετών. Δεδομένου, ωστόσο, ότι τα προδικαστικά ερωτήματα αφορούν μόνο τη μία από τις κυρώσεις αυτές –τη δεύτερη–, η παρούσα ανάλυση θα περιοριστεί σε αυτήν. Παρά ταύτα, δεν βλέπω για ποιο λόγο οι εκτιμήσεις μου δεν θα μπορούσαν να έχουν εφαρμογή, mutatis mutandis, και όσον αφορά την άλλη κύρωση, ήτοι την απαλλαγή του αιτούντος από τα καθήκοντά του.
16.
Τούτου λεχθέντος, και όπως αναφέρεται στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων, με τα προδικαστικά του ερωτήματα το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, το Δικαστήριο αν το δίκαιο της Ένωσης –και ειδικότερα το άρθρο 15, παράγραφος 1, το άρθρο 47 και το άρθρο 49, παράγραφος 3, του Χάρτη– αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας επιβάλλεται αυτοδικαίως η κύρωση της απαγόρευσης κατοχής αιρετών δημόσιων αξιωμάτων για προκαθορισμένο χρονικό διάστημα (τριών ετών, εν προκειμένω) σε βάρος του προσώπου το οποίο διαπιστώθηκε ότι ενήργησε σε κατάσταση σύγκρουσης συμφερόντων.
17.
Ωστόσο, πριν από την ανάλυση των ζητημάτων που θέτει το αιτούν δικαστήριο, πρέπει να εξετάσω εν συντομία τα ζητήματα, αφενός, της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου να επιληφθεί της υποθέσεως και, αφετέρου, του παραδεκτού των προδικαστικών ερωτημάτων.
Α. Επί της αρμοδιότητας και του παραδεκτού
18.
Η ANI και η Ρουμανική Κυβέρνηση αμφισβητούν την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να επιληφθεί της υποθέσεως. Ισχυρίζονται ότι ο Χάρτης δεν είναι εφαρμοστέος στην υπόθεση της κύριας δίκης, καθόσον δεν συντρέχει περίπτωση εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης κατά την έννοια του άρθρου 51 του Χάρτη. Η ANI και η Ρουμανική Κυβέρνηση αμφισβητούν επίσης το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων, τονίζοντας ότι η κύρια δίκη αφορά την ακύρωση της έκθεσης αξιολόγησης της ΑΝΙ, η οποία διαπιστώνει σύγκρουση συμφερόντων στο πρόσωπο του προσφεύγοντος, και όχι το ζήτημα των επιβλητέων κυρώσεων. Κατά συνέπεια, θεωρούν ότι τα προδικαστικά ερωτήματα δεν είναι λυσιτελή για την επίλυση της διαφοράς.
19.
Φρονώ ότι τα δύο αυτά επιχειρήματα δεν είναι πειστικά.
20.
Κατά πρώτον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, όπως προκύπτει από την αιτιολογική του έκθεση, ο νόμος 176/2010 τέθηκε σε ισχύ προκειμένου να υλοποιηθεί ένας από τους σκοπούς της απόφασης 2006/928. Όπως αναφέρεται στο σημείο 6 των παρουσών προτάσεων, η απόφαση εκείνη επέβαλε στη Ρουμανία την υποχρέωση να συστήσει οργανισμό ακεραιότητας με αρμοδιότητες, μεταξύ άλλων, όσον αφορά τον έλεγχο ενδεχόμενων συγκρούσεων συμφερόντων, καθώς και την έκδοση δεσμευτικών αποφάσεων βάσει των οποίων μπορούν να επιβληθούν αποτρεπτικές ποινές.
21.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η απόφαση 2006/928 εκδόθηκε στο πλαίσιο της προσχώρησης της Ρουμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της Συνθήκης Προσχώρησης. Η απόφαση αυτή δεσμεύει τη Ρουμανία, υποχρεώνοντάς την να λάβει όλα τα κατάλληλα μέτρα για την υλοποίηση των σκοπών της (
8
). Προκύπτει, επομένως, ότι ο νόμος 176/2010 αποτελεί μέτρο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, κάτι που συνεπάγεται και την εφαρμογή του Χάρτη. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να επιληφθεί της διαφοράς.
22.
Κατά δεύτερον, όπως διευκρινίζει το αιτούν δικαστήριο στην απόφασή του περί παραπομπής, σε περίπτωση που επικυρωθεί η έκθεση αξιολόγησης της ΑΝΙ, η επίμαχη κύρωση θα επιβληθεί αυτοδικαίως στον προσφεύγοντα. Αν κατανοώ ορθώς τις οικείες διατάξεις του εθνικού δικαίου, δεν υφίσταται άλλη δικαστική διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας θα μπορούσε ο προσφεύγων να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της εν λόγω κύρωσης.
23.
Επομένως, η απάντηση του Δικαστηρίου στα υποβληθέντα ερωτήματα δεν μπορεί να θεωρηθεί προδήλως αλυσιτελής για την επίλυση της διαφοράς. Η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης την οποία ζητεί το αιτούν δικαστήριο φαίνεται ότι είναι αναγκαία γι’ αυτό προκειμένου να μπορέσει να εκτιμήσει ορισμένους από τους ισχυρισμούς που προβάλλει ο προσφεύγων της κύριας δίκης.
24.
Κατά συνέπεια, τα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα είναι παραδεκτά.
Β. Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
1.
Επί του πρώτου και του δεύτερου ερωτήματος: η αναλογικότητα της κύρωσης
25.
Με το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, που είναι δυνατόν να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν η αρχή της αναλογικότητας των ποινών, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 49, παράγραφος 3, του Χάρτη, εφαρμόζεται στην περίπτωση κύρωσης όπως η επίμαχη και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, αν αντιτίθεται σε μια τέτοια κύρωση.
26.
Ωστόσο, το περιεχόμενο των ερωτημάτων μπορεί να ερμηνευθεί ευρύτερα. Συγκεκριμένα, η αναλογικότητα της επίμαχης κύρωσης μπορεί να αξιολογηθεί υπό το πρίσμα (i) του άρθρου 49, παράγραφος 3, του Χάρτη, το οποίο έχει εφαρμογή μόνον στην περίπτωση που η κύρωση έχει ποινικό χαρακτήρα, και/ή (ii) της αρχής της αναλογικότητας ως γενικής αρχής του δικαίου της Ένωσης, την οποία πρέπει να τηρούν όλες οι εθνικές ρυθμίσεις που θεσπίζονται για την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης.
27.
Στις επόμενες δύο ενότητες θα εξηγήσω κατ’ αρχάς για ποιους λόγους το άρθρο 49, παράγραφος 3, του Χάρτη δεν φαίνεται να έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση, και εν συνεχεία θα υπεισέλθω στο ζήτημα της ως άνω γενικής αρχής.
α)
Επί της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 49, παράγραφος 3, του Χάρτη
28.
Δεδομένου ότι το άρθρο 49, παράγραφος 3, του Χάρτη –το οποίο προβλέπει ότι η αυστηρότητα της ποινής δεν πρέπει να είναι δυσανάλογη προς το αδίκημα– αφορά κυρώσεις ποινικού χαρακτήρα, πρέπει κατ’ αρχάς να εξακριβωθεί αν το επίμαχο στην κύρια δίκη σύστημα κυρώσεων έχει ποινικό χαρακτήρα.
29.
Όσον αφορά το ζήτημα αυτό, το Δικαστήριο, έχοντας ως γνώμονα τη νομολογία του ΕΔΔΑ, έχει αποφανθεί ότι τρία κριτήρια έχουν αποφασιστική σημασία. Το πρώτο κριτήριο είναι ο νομικός χαρακτηρισμός της παραβάσεως κατά το εσωτερικό δίκαιο, το δεύτερο είναι η ίδια η φύση της παραβάσεως και το τρίτο είναι ο βαθμός αυστηρότητας της κυρώσεως η οποία ενδέχεται να επιβληθεί στον παραβάτη (
9
).
30.
Με γνώμονα τα ανωτέρω κριτήρια, αμφιβάλλω αν η επίμαχη κύρωση διαθέτει χαρακτηριστικά που υποδηλώνουν ποινικό χαρακτήρα.
31.
Κατ’ αρχάς, από το γράμμα του άρθρου 25, παράγραφος 1, του νόμου 176/2010, καθώς και από τη σχετική εθνική νομολογία, προκύπτει ότι, κατά το εθνικό δίκαιο, η επίμαχη κύρωση δεν θεωρείται «ποινικού» χαρακτήρα αλλά απλώς «πειθαρχικό μέτρο». Επιπλέον, από τα στοιχεία της δικογραφίας προκύπτει ότι η διαδικασία επιβολής της κύρωσης είναι διοικητικού χαρακτήρα. Κατά το εθνικό δίκαιο, είναι μεν δυνατή η επιβολή κυρώσεων ποινικού χαρακτήρα σε βάρος δημοσίων υπαλλήλων που ενεργούν σε κατάσταση σύγκρουσης συμφερόντων, πλην όμως μέσω αυτοτελούς, ανεξάρτητης διαδικασίας (
10
).
32.
Δεύτερον, σύμφωνα με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και τις γραπτές παρατηρήσεις των μετεχόντων στη διαδικασία, ο νόμος 176/2010 αποσκοπεί πρωτίστως στη διασφάλιση της ακεραιότητας και της διαφάνειας κατά την άσκηση των δημόσιων λειτουργημάτων και στην πρόληψη της διαφθοράς, ώστε να προστατεύονται και τα δημόσια οικονομικά. Η επίμαχη κύρωση εντάσσεται σε μια ευρύτερη δέσμη μέτρων, τα οποία επιδιώκουν, στο σύνολό τους και αλληλοσυμπληρούμενα, τους ίδιους σκοπούς. Ειδικότερα, ο σκοπός που επιδιώκεται με την απαγόρευση άσκησης αιρετών δημόσιων αξιωμάτων, καθώς και με την αυτοδίκαιη παύση της θητείας, είναι να τερματιστεί η υφιστάμενη κατάσταση σύγκρουσης συμφερόντων και να αποτραπεί η διαιώνισή της. Ως εκ τούτου, η επίμαχη κύρωση φαίνεται να έχει χαρακτήρα μάλλον αποτρεπτικό, παρά κατασταλτικό ή τιμωρητικό. Υπό το πρίσμα της νομολογίας του ΕΔΔΑ, το στοιχείο αυτό υποδηλώνει ότι η συμπεριφορά για την οποία επιβάλλεται μπορεί να μην είναι «εγγενώς» ποινικού ενδιαφέροντος (
11
).
33.
Τρίτον, η κύρωση δεν συνίσταται σε κράτηση (ή σε άλλη μορφή στέρησης της ελευθερίας) ή σε πρόστιμο, ούτε συνεπάγεται τέτοια μέτρα. Η επίμαχη κύρωση προσομοιάζει μάλλον με άλλες κυρώσεις που είθισται να επιβάλλονται σε πρόσωπα τα οποία ανήκουν σε περιορισμένο κύκλο με ιδιαίτερο καθεστώς (κυρώσεις όπως η αναστολή, η απόλυση, η απαλλαγή από τα καθήκοντα, ή η απαγόρευση μελλοντικής άσκησης ορισμένης δραστηριότητας), και αποσκοπούν να διασφαλίσουν ότι τα πρόσωπα αυτά συμμορφώνονται με τους ειδικούς κανόνες που διέπουν τη συμπεριφορά τους, στοιχείο το οποίο έχει κριθεί από το ΕΔΔΑ ως ένδειξη ότι η κύρωση έχει πειθαρχικό χαρακτήρα (
12
).
34.
Πράγματι, η νομολογία του Στρασβούργου επιβεβαιώνει ότι κυρώσεις που συνίστανται σε απλούς περιορισμούς στην άσκηση ορισμένων πολιτικών ελευθεριών από πρόσωπα ή ομάδες δεν χαρακτηρίζονται εν γένει «ποινικές» κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 1, και του άρθρου 7 της ΕΣΔΑ (
13
). Ειδικότερα, έχει παγίως κριθεί ότι κυρώσεις ανάλογες με την επίμαχη δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των ως άνω διατάξεων (
14
), εκτός αν συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις (
15
).
35.
Επομένως, μολονότι η επίμαχη κύρωση δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, ποινικής φύσεως, το ζήτημα αυτό δεν χρειάζεται να επιλυθεί στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας. Πράγματι, ακόμη και αν κριθεί ότι το άρθρο 49, παράγραφος 3, του Χάρτη δεν έχει εφαρμογή, η απαίτηση περί αναλογικότητας της κύρωσης απορρέει από την εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας ως γενικής αρχής του δικαίου της Ένωσης.
β)
Επί της αρχής της αναλογικότητας ως γενικής αρχής του δικαίου της Ένωσης
36.
Κατά πάγια νομολογία, η αρχή της αναλογικότητας συγκαταλέγεται στις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης στις οποίες ερείδονται οι κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών. Η εθνική νομοθεσία η οποία εισέρχεται στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης ή εφαρμόζει το δίκαιο αυτό πρέπει να τηρεί την εν λόγω αρχή, η οποία υποχρεώνει, κατ’ ουσίαν, τα κράτη μέλη να λαμβάνουν μέτρα τα οποία είναι κατάλληλα για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών και δεν υπερβαίνουν το μέτρο που είναι αναγκαίο για την επίτευξη των σκοπών αυτών (
16
).
37.
Όσον αφορά τις κυρώσεις που προβλέπει η εθνική νομοθεσία –και ανεξαρτήτως του ποινικού ή μη χαρακτήρα τους–, το Δικαστήριο έχει παγίως κρίνει ότι η αυστηρότητά τους «πρέπει να συνάδει με τη σοβαρότητα των παραβάσεων τις οποίες αυτές κολάζουν» (
17
) και ότι «δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των σκοπών που θεμιτώς επιδιώκονται με τη σχετική νομοθεσία» (
18
).
38.
Ωστόσο, τα εθνικά δικαστήρια βρίσκονται κατά κανόνα σε πλεονεκτικότερη θέση για τη διενέργεια της εκτίμησης αυτής, μεταξύ άλλων διότι το Δικαστήριο ενδέχεται να μην έχει στη διάθεσή του όλα τα αναγκαία για μια τέτοια αξιολόγηση νομικά και πραγματικά στοιχεία. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο σπανίως έχει αποφανθεί κατά τρόπο συγκεκριμένο επί της αναλογικότητας της εκάστοτε επίμαχης κύρωσης που προβλέπει το εθνικό δίκαιο. Πέρα από τις περιπτώσεις εκείνες όπου είναι πρόδηλος ο εύλογος ή υπερβολικός χαρακτήρας μιας κύρωσης, το Δικαστήριο αφήνει τον έλεγχο της αναλογικότητας στο εκάστοτε αιτούν δικαστήριο παρέχοντάς του χρήσιμα κριτήρια προκειμένου να προβεί ορθώς στον έλεγχο αυτό (
19
).
39.
Η παραπομπή του ζητήματος στο αιτούν δικαστήριο κρίνεται σκόπιμη και στην προκειμένη περίπτωση: μια κύρωση όπως η επίμαχη δεν φαίνεται προδήλως αναλογική, ούτε προδήλως δυσανάλογη. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να αποφανθεί επί της πτυχής αυτής, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των συναφών περιστάσεων. Προκειμένου να συνδράμω το αιτούν δικαστήριο, θα εισφέρω τις ακόλουθες σκέψεις.
40.
Στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει δύο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της επίμαχης κύρωσης τα οποία μπορεί, θεωρητικά, να γεννούν προβληματισμούς: το γεγονός ότι η κύρωση επιβάλλεται αυτοδικαίως, και το γεγονός ότι δεν είναι δυνατή η προσαρμογή της αυστηρότητάς της. Τα δύο αυτά στοιχεία προσδίδουν στην επίμαχη κύρωση έναν αρκετά ανελαστικό χαρακτήρα, ο οποίος –όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο– δεν επιτρέπει να λαμβάνονται δεόντως υπόψη οι συγκεκριμένες περιστάσεις της εκάστοτε υπόθεσης.
41.
Επισημαίνω συναφώς ότι η απαίτηση να συνάδει η αυστηρότητα της κύρωσης προς τη σοβαρότητα της παράβασης συνεπάγεται, κατ’ αρχήν, ότι θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες περιστάσεις της εκάστοτε υπόθεσης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το Δικαστήριο έχει συχνά θεωρήσει προβληματικές από τη σκοπιά της αναλογικότητας τις κατ’ αποκοπήν, ή προκαθορισμένου ύψους, κυρώσεις (
20
).
42.
Παράλληλα, όμως, το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι η αρχή της αναλογικότητας των κυρώσεων πρέπει επίσης να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι δεν απαγορεύει στις αρχές να επιβάλλουν κυρώσεις, σε βάρος των υπαιτίων παραβάσεων, κατά τρόπο απλό, αποτελεσματικό και αποδοτικό. Τούτο συνεπάγεται ότι μπορεί κάλλιστα να υπάρχουν περιστάσεις υπό τις οποίες είναι δυνατόν μια κύρωση να επιβάλλεται αυτοδικαίως και το ύψος της να είναι προκαθορισμένο (
21
).
43.
Από την άποψη αυτή, θεωρώ καθοριστικής σημασίας τον τρόπο κατά τον οποίο είναι διατυπωμένη η εθνική ρύθμιση και, πιο συγκεκριμένα, το ζήτημα αν οι ποικίλες συμπεριφορές που τιμωρούνται με την επίμαχη κύρωση παρουσιάζουν κάποια σχετική ομοιογένεια. Για παράδειγμα, προκαλούν οι συμπεριφορές αυτές παρόμοιας βαρύτητας βλάβη στο δημόσιο αγαθό που προστατεύει η επίμαχη εθνική ρύθμιση; Αν συμβαίνει αυτό, τότε ίσως είναι δίκαιο να κολάζονται οι συμπεριφορές αυτές με την ίδια κύρωση.
44.
Όσο στενότερα προσδιορίζονται τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης της παράβασης τόσο πιο αποδεκτή καθίσταται η επιβολή ενιαίας κύρωσης. Αντιστρόφως, όσο διευρύνεται το πεδίο της παραβατικής συμπεριφοράς (για παράδειγμα, αν εμπίπτουν σε αυτό συμπεριφορές δόλιες αλλά και αμελείς, παραβάσεις μείζονος αλλά και ελάσσονος σημασίας, κ.λπ.), τόσο δυσκολότερο είναι να δικαιολογηθεί η αυτοδίκαιη επιβολή προκαθορισμένης κύρωσης.
45.
Επομένως, δεν θεωρώ ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση είναι κατ’ ανάγκην ασύμβατη με το δίκαιο της Ένωσης, όπως υποστηρίζει ο προσφεύγων. Αυτό, ωστόσο, δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να καταλήγει η εν λόγω ρύθμιση σε αποτέλεσμα μη συμβατό με το δίκαιο της Ένωσης στη
συγκεκριμένη περίπτωση του προσφεύγοντος (
22
).
46.
Κατά συνέπεια, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των συναφών περιστάσεων, αφενός, αν η αυστηρότητα της επίμαχης κύρωσης (υπό το πρίσμα, για παράδειγμα, της έκτασης και της διάρκειας αυτής, καθώς και των επιπτώσεών της στην προσωπική, επαγγελματική και οικονομική κατάσταση του προσφεύγοντος) συνάδει με τη σοβαρότητα της παράβασης που διέπραξε ο προσφεύγων (υπό το πρίσμα, για παράδειγμα, της κανονιστικής εκτιμήσεως της παράβασης και του βλαπτικού και άδικου χαρακτήρα της συμπεριφοράς), λαμβάνοντας επίσης υπόψη τους σκοπούς που επιδιώκει η οικεία εθνική ρύθμιση. Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο καλείται να εξετάσει αν η επίμαχη κύρωση υπερβαίνει, στην περίπτωση του προσφεύγοντος, τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκονται με την εθνική ρύθμιση. Για τις ανάγκες της εκτίμησης αυτής, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να κρίνει αν θα ήταν δυνατόν να έχουν προβλεφθεί μέτρα λιγότερο περιοριστικά από την επίμαχη κύρωση, αλλά εξίσου αποτελεσματικά με αυτήν, ώστε να διασφαλίζεται το επίπεδο προστασίας του δημοσίου συμφέροντος που προστατεύεται από την επίμαχη εθνική ρύθμιση.
47.
Τούτου λεχθέντος, και εφόσον το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη κύρωση είναι δυσανάλογη, ποιες είναι οι εξουσίες και ποια τα καθήκοντα του δικαστηρίου αυτού στην υπόθεση της κύριας δίκης; Πρόκειται για ζήτημα που αναδείχθηκε στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, και με το οποίο θα ασχοληθώ στη συνέχεια.
γ)
Επί των εξουσιών του εθνικού δικαστηρίου
48.
Στις παρατηρήσεις της, η Επιτροπή παραπέμπει στην πρόσφατη απόφαση του τμήματος μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου στην υπόθεση NE κατά Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Άμεσο αποτέλεσμα) (στο εξής: απόφαση NE) (
23
), τονίζοντας ότι, εφόσον το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η επίμαχη κύρωση είναι δυσανάλογη, δεν είναι απαραίτητο να αφήσει ανεφάρμοστη στο σύνολό της την οικεία εθνική ρύθμιση. Κατά την άποψη της Επιτροπής, το αιτούν δικαστήριο θα μπορούσε απλώς να διαφοροποιήσει την κύρωση επί το επιεικέστερο (in bonam partem), προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η κύρωση θα είναι μεν αναλογική, παραμένοντας ωστόσο αποτελεσματική και αποτρεπτική.
49.
Στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του αιτούντος δικαστηρίου δεν διαλαμβάνεται ρητώς ερώτημα επί του ζητήματος αυτού. Εντούτοις, γνωρίζω ότι, στον απόηχο της έκδοσης της αποφάσεως NE, μέρος της νομικής θεωρίας έχει εκφράσει ορισμένες αμφιβολίες σχετικά με το περιεχόμενο και τις συνέπειες της κρίσεως του Δικαστηρίου.
50.
Στην υπόθεση NE, το αιτούν δικαστήριο ζήτησε από το Δικαστήριο διευκρινίσεις όσον αφορά τις έννομες συνέπειες που απορρέουν από διάταξη οδηγίας η οποία επιβάλλει στα κράτη μέλη να προβλέπουν κυρώσεις «αποτελεσματικές, ανάλογες με την παράβαση και αποτρεπτικές», σε περιστάσεις κατά τις οποίες οι κυρώσεις που θέσπισε ο εθνικός νομοθέτης προκειμένου να εφαρμόσει την εν λόγω διάταξη ήταν δυσανάλογες.
51.
Επί του ζητήματος αυτού, είναι σχεδόν περιττή η επισήμανση ότι διατάξεις αυτής της λογικής κάθε άλλο παρά αποτελούν ιδιαιτερότητα της επίμαχης στην υπόθεση NE οδηγίας. Πράγματι, είναι πολλές οι πράξεις του δικαίου της Ένωσης που περιέχουν διατάξεις με παρόμοια διατύπωση ή που, γενικότερα, επιβάλλουν στα κράτη μέλη αντίστοιχες υποχρεώσεις. Όπως εκτίθεται στα σημεία 6 και 20 των παρουσών προτάσεων, το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση της απόφασης 2006/928.
52.
Επομένως, το ζήτημα που εγείρει η Επιτροπή στις παρατηρήσεις της ενδέχεται να είναι κρίσιμο όχι μόνο στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, αλλά και σε πλήθος άλλων διαδικασιών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Για τον λόγο αυτό, δράττομαι της ευκαιρίας να διευκρινίσω το περιεχόμενο της αποφάσεως NE και, πιθανώς, να διασκεδάσω ορισμένες ανησυχίες όσον αφορά το ενδεχόμενο υπέρμετρης διεύρυνσης της εφαρμογής της.
1) Η απόφαση NE (I): το σκεπτικό
53.
Επιγραμματικά, στην απόφαση ΝΕ το Δικαστήριο καθιέρωσε δύο αρχές.
54.
Πρώτον, το Δικαστήριο έκρινε ότι η απαίτηση περί αναλογικού χαρακτήρα των κυρώσεων είναι απαλλαγμένη αιρέσεων και αρκούντως ακριβής και ότι, κατά συνέπεια, έχει άμεσο αποτέλεσμα. Τούτο συνεπάγεται ότι οι ιδιώτες μπορούν να επικαλεστούν την οικεία διάταξη του δικαίου της Ένωσης ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων έναντι κράτους μέλους το οποίο προέβη σε πλημμελή μεταφορά του στην εσωτερική έννομη τάξη. Δεύτερον, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης έχει την έννοια ότι επιβάλλει στις εθνικές αρχές την υποχρέωση να αφήνουν ανεφάρμοστη την επίμαχη εθνική ρύθμιση μόνον κατά το μέτρο που είναι αναγκαίο για να καταστεί δυνατή η επιβολή αναλογικών κυρώσεων. Επομένως, οι εθνικές αρχές δεν υποχρεούνται να αφήνουν ανεφάρμοστη στο σύνολό της την οικεία εθνική ρύθμιση.
55.
Φρονώ ότι, παρά το γεγονός ότι ανατρέπει, σε ορισμένα σημεία (
24
), προηγούμενη απόφαση του Δικαστηρίου, η απόφαση ΝΕ δεν έχει σε καμία περίπτωση εξαιρετικό χαρακτήρα. Φαίνεται μάλλον να αποτελεί τη λογική εξέλιξη πάγιας νομολογίας.
56.
Είναι γεγονός ότι, στον τομέα των κυρώσεων, τα κράτη μέλη διαθέτουν εν γένει ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως, ανεξαρτήτως του αν ενεργούν προς διασφάλιση της συμμόρφωσης με το εθνικό δίκαιο ή με το δίκαιο της Ένωσης (
25
). Ωστόσο, είναι πλέον ευρέως αποδεκτό ότι, κατά την άσκηση των σχετικών με την επιβολή του νόμου αρμοδιοτήτων τους, τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν δεόντως υπόψη το δίκαιο της Ένωσης (
26
). Τούτο σημαίνει ότι το δίκαιο της Ένωσης μπορεί να επιβάλλει στα κράτη μέλη ορισμένες υποχρεώσεις για πράξη (facere) ή για παράλειψη (non-facere). Από την άποψη αυτή, ιδιαίτερα κρίσιμες φαίνονται οι ακόλουθες τάσεις της νομολογίας.
57.
Αφενός, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να απαγορεύουν συμπεριφορές που επιβάλλονται ή επιτρέπονται από το δίκαιο της Ένωσης και, κατά συνέπεια, δεν μπορούν να επιβάλλουν κυρώσεις στους παραβάτες των απαγορεύσεων αυτών (
27
). Επιπλέον, πέραν των περιπτώσεων που μόλις αναφέρθηκαν, τα κράτη μέλη προφανώς μπορούν να επιβάλλουν κυρώσεις στα πρόσωπα που παραβιάζουν το εθνικό δίκαιο, ωστόσο οι επιβαλλόμενες κυρώσεις δεν μπορεί να στερούν τις οικείες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης από την πρακτική αποτελεσματικότητά τους (
28
). Τέλος, και ευρύτερα, όταν ενεργούν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να επιβάλλουν κυρώσεις που προσβάλλουν τα θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία κατοχυρώνονται στο Χάρτη, ή που παραβιάζουν τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης (
29
).
58.
Αφετέρου, από την έκδοση της εμβληματικής απόφασης Επιτροπή κατά Ελλάδας –ευρύτερα γνωστή υπό την ονομασία «ελληνικό καλαμπόκι»–, το Δικαστήριο κρίνει παγίως ότι, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε για τις παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης να επιβάλλονται κυρώσεις υπό προϋποθέσεις, ουσιαστικές και διαδικαστικές, ανάλογες με τις ισχύουσες για τις παραβιάσεις του εθνικού δικαίου παρόμοιας φύσης και σημασίας, καθώς και ότι η κύρωση οφείλει να έχει χαρακτήρα αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και ανάλογο προς την παράβαση. Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι εθνικές αρχές οφείλουν να ενεργούν, έναντι των παραβιάσεων του δικαίου της Ένωσης, με την ίδια επιμέλεια που καταβάλλουν κατά την εφαρμογή των αντίστοιχων εθνικών νομοθεσιών (
30
).
59.
Ως εκ τούτου, φρονώ ότι η απόφαση NE στηρίζεται σε πάγια νομολογία, διά της οποίας το Δικαστήριο έχει συναγάγει, από τις αρχές του άμεσου αποτελέσματος, της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, της αποτελεσματικότητας και του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, συγκεκριμένες υποχρεώσεις ή περιορισμούς των κρατών μελών κατά την άσκηση της εξουσίας επιβολής ποινών (ius puniendi).
60.
Ειδικότερα, δεν πρέπει να αγνοηθεί η σχετική με τα θεμελιώδη δικαιώματα διάσταση της υπόθεσης NE. Υπενθυμίζεται συναφώς ότι, όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο στην απόφαση Popławski II, άμεσο αποτέλεσμα και υπεροχή αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να αφήνουν ανεφάρμοστη την εθνική ρύθμιση μόνο στις περιπτώσεις που αυτή αντιβαίνει σε άμεσου αποτελέσματος διάταξη του δικαίου της Ένωσης (
31
). Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι, εάν η εκάστοτε διάταξη του δικαίου της Ένωσης στερείται άμεσου αποτελέσματος –όπως η επίμαχη στην υπόθεση NE–, τότε ενδέχεται οι πολίτες να εξακολουθούν να υπόκεινται σε δυσανάλογες κυρώσεις, ακόμη και αν το Δικαστήριο έχει ήδη διαπιστώσει τη μη συμμόρφωση της εθνικής ρύθμισης με το δίκαιο της Ένωσης, πλην όμως ο εθνικός νομοθέτης δεν έχει ακόμη λάβει επανορθωτικά μέτρα. Πράγματι, ενδέχεται οι πολίτες να μην είναι σε θέση να προβάλλουν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων τη μη συμβατότητα της εθνικής ρύθμισης με την εκάστοτε επίμαχη διάταξη του δικαίου της Ένωσης.
61.
Όπως και αν γίνεται αντιληπτό το επίπεδο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, μια τέτοια κατάσταση δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί αποδεκτή. Φρονώ ότι αυτό αποτελεί επαρκή λόγο ώστε να κριθεί ότι η απαγόρευση των δυσανάλογων κυρώσεων (απαγόρευση συμφυής με την υποχρέωση των κρατών μελών να θεσπίζουν αναλογικά μέτρα (
32
)) έχει άμεσο αποτέλεσμα.
62.
Φρονώ επίσης ότι και η δεύτερη διευκρίνιση που παρείχε το Δικαστήριο με την απόφαση NE συνάδει με τις αρχές και με τη νομολογία περί των οποίων γίνεται μνεία στα σημεία 56 έως 58 των παρουσών προτάσεων. Θα ήταν παράδοξο η μη εφαρμογή εθνικής ρύθμισης που προβλέπει υπερβολικές κυρώσεις να βαίνει πέραν του μέτρου που είναι αναγκαίο για τη διασφάλιση του εύλογου χαρακτήρα των κυρώσεων αυτών. Σε μια τέτοια περίπτωση, η παρέμβαση του εθνικού δικαστή προκειμένου να διασφαλιστεί η αναλογικότητα των κυρώσεων θα υπονόμευε –και μάλιστα χωρίς αυτό να είναι αναγκαίο– την αποτελεσματικότητα και την αποτρεπτικότητα των ίδιων αυτών κυρώσεων, ήτοι τα δύο άλλα αναγκαία κατά τις επίμαχες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης χαρακτηριστικά. Πρακτικά, ο εθνικός δικαστής θα αντικαθιστούσε τη μία μορφή μη συμμόρφωσης με μια άλλη.
63.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι, όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο –απηχώντας σε μεγάλο βαθμό τις σκέψεις που ανέπτυξε επί του θέματος ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek (
33
)–, οι αρχές της ασφάλειας δικαίου, της νομιμότητας των αξιοποίνων πράξεων και ποινών και της μη αναδρομικότητας του ποινικού νόμου, όπως γίνονται αντιληπτές στην έννομη τάξη της Ένωσης, δεν αποκλείουν τη διαφοροποίηση της κύρωσης από τον δικαστή. Πράγματι, η κύρωση θα παρέμενε μεν εντός των ορίων που προδιαγράφει το εθνικό δίκαιο, αλλά θα εφαρμοζόταν κατόπιν ανάλογης στάθμισης.
2) Η απόφαση NE (II): ένα πολύ τολμηρό βήμα;
64.
Τούτου λεχθέντος, αντιλαμβάνομαι ότι εκφράζονται αμφιβολίες σχετικά με την εμβέλεια και τις συνέπειες της αποφάσεως NE. Έχει επισημανθεί ότι τα συνταγματικά συστήματα ορισμένων κρατών μελών διατηρούν μια ιδιαίτερα ισχυρή (ή αυστηρή) αντίληψη της «νομιμότητας», ιδίως στον τομέα του ποινικού δικαίου. Επιπλέον, ορισμένοι διερωτώνται μήπως το σημαντικό περιθώριο που φαίνεται ότι παρέχει η απόφαση στα εθνικά δικαστήρια συνιστά παρέμβαση στην κατανομή των αρμοδιοτήτων που προβλέπουν οι εθνικοί συνταγματικοί κανόνες και/ή οδηγεί σε παραβίαση της αρχής της ισότητας, κατά το μέτρο που ενδέχεται να εφαρμοστεί με διαφορετικούς τρόπους από τα διάφορα εθνικά δικαστήρια.
65.
Δεν συμμερίζομαι τις ανησυχίες αυτές.
66.
Ασφαλώς, έχω επίγνωση του γεγονότος ότι ενδέχεται να υπάρχουν διαφορές μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών όσον αφορά το επίπεδο προστασίας ορισμένων θεμελιωδών δικαιωμάτων, καθώς επίσης και όσον αφορά τη σημασία και την εμβέλεια αρχών όπως της ασφάλειας δικαίου και της νομιμότητας. Εξάλλου, είναι αναμφίβολο ότι οι αρχές αυτές συνδέονται, μεταξύ άλλων, με την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ των κρατικών εξουσιών, η οποία αποτελεί κεντρικό στοιχείο κάθε εθνικού συνταγματικού συστήματος. Ιδίως, από το συνταγματικό πρότυπο που έχει επιλέξει το κάθε κράτος μέλος εξαρτάται η σχέση μεταξύ των λειτουργιών της νομοθετικής και της δικαστικής εξουσίας.
67.
Ωστόσο, η έννομη τάξη της Ένωσης δέχεται την ποικιλομορφία αυτή.
68.
Το άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ επιβάλλει στην Ευρωπαϊκή Ένωση να «σέβεται την ισότητα των κρατών μελών ενώπιον των Συνθηκών καθώς και την εθνική τους ταυτότητα που είναι συμφυής με τη θεμελιώδη πολιτική και συνταγματική τους δομή». Επομένως, οι Συνθήκες της Ένωσης είναι ουδέτερες όσον αφορά τα συνταγματικά πρότυπα που ρυθμίζουν τις σχέσεις και την αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφόρων κρατικών εξουσιών, ιδιαιτέρως όσον αφορά τον καθορισμό και την οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων τους, υπό τον όρο ότι γίνονται σεβαστές οι αξίες που κατοχυρώνονται στο άρθρο 2 ΣΕΕ (
34
).
69.
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει παγίως κρίνει ότι «οι εθνικές αρχές και τα εθνικά δικαστήρια δύνανται να εφαρμόζουν εθνικά πρότυπα προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, υπό τον όρον ότι η εφαρμογή αυτή δεν διακυβεύει το επίπεδο προστασίας που προβλέπει ο Χάρτης, όπως ερμηνεύεται από το Δικαστήριο, ούτε την υπεροχή, την ενότητα ή την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης» (
35
). Γενικότερα, στο δίκαιο της Ένωσης αναγνωρίζεται ότι οι αρχές των κρατών μελών διαθέτουν ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά τον ακριβή τρόπο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων εντός της επικράτειας τους (
36
).
70.
Η απόφαση NE πρέπει να εξεταστεί σε αυτό το πλαίσιο.
3) Η απόφαση NE (III): το πραγματικό περιεχόμενό της
71.
Ουσιαστικά, η υποχρέωση που επιβάλλεται στα εθνικά δικαστήρια με την απόφαση NE έχει δύο σκέλη. Πρώτον, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να αφήνουν ανεφάρμοστη την οικεία εθνική ρύθμιση στο μέτρο που προβλέπει την επιβολή δυσανάλογης κύρωσης. Δεύτερον, η μη εφαρμογή της ρύθμισης από τα εθνικά δικαστήρια δεν πρέπει να βαίνει πέραν αυτού: όταν είναι ακόμη εφικτό να επιβληθεί κύρωση αποτελεσματική και αποτρεπτική, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να την επιβάλλουν (
37
).
72.
Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στην τελευταία αυτή προϋπόθεση (ήτοι να είναι ακόμη εφικτή η επιβολή αποτελεσματικής και αποτρεπτικής κύρωσης). Ο τρόπος, αλλά και ο βαθμός, κατά τον οποίο το εθνικό δικαστήριο μπορεί να προχωρήσει πέρα από την απλή μη εφαρμογή της διάταξης που επιβάλλει υπερβολική κύρωση, κάτι που συνεπάγεται τη διαφοροποίηση της κύρωσης που θα επιβληθεί, εξαρτάται και από τις ειδικές περιστάσεις της υπόθεσης, αλλά και από το συνταγματικό πλαίσιο εντός του οποίου λειτουργεί το δικαστήριο.
73.
Η απόφαση NE δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι παρέχει στον εθνικό δικαστή εν λευκώ την εξουσία να αγνοεί τις κυρώσεις που προβλέπει ο εθνικός νομοθέτης (ή τον χαρακτήρα και την έκτασή τους) κάθε φορά που θεωρεί υπερβολικές τις κυρώσεις αυτές, και να τις αντικαθιστά με κυρώσεις που ο ίδιος κρίνει κατάλληλες. Από πολλές σκέψεις της αποφάσεως NE καθίσταται σαφές ότι το Δικαστήριο είχε κατά νου τη μη εφαρμογή (συνολικά ή εν μέρει) υφισταμένων κυρώσεων, και όχι τη δημιουργία νέων (
38
). Αυτό, στις περισσότερες χώρες, αποτελεί ευθύνη του εθνικού νομοθέτη. Στο πεδίο αυτό, η ενδεχόμενη ευρηματική προσέγγιση του εθνικού δικαστή θα γεννούσε τον κίνδυνο παραβίασης, μεταξύ άλλων, της αρχής nulla poena sine lege (
39
).
74.
Κατά συνέπεια, η απόφαση NE δεν αξιώνει από τα εθνικά δικαστήρια να αντικαθιστούν τις κυρώσεις που κρίνουν υπερβολικές με άλλες (αναλογικές) κυρώσεις, εφόσον κάτι τέτοιο θα οδηγούσε σε προσβολή θεμελιώδους δικαιώματος, περιλαμβανομένων και εκείνων που ενδέχεται να τυγχάνουν υψηλότερου επιπέδου προστασίας σε εθνικό επίπεδο, ή σε παράβαση υπέρτερης ισχύος διατάξεων του εθνικού συνταγματικού δικαίου. Θεωρώ ότι οι συναφείς διαπιστώσεις του Δικαστηρίου στην απόφαση M.A.S. μπορούν, mutatis mutandis, να βρουν έδαφος εφαρμογής και σε μια κατάσταση όπως η επίδικη (
40
).
75.
Κατανοώ βεβαίως ότι, για τον εθνικό δικαστή, ενδέχεται να μην είναι πάντοτε εύκολο να προσδιορίσει επακριβώς το περιθώριο ελιγμών που διαθέτει όσον αφορά τη διαφοροποίηση κύρωσης που προβλέπεται από τον νόμο. Ειδικότερα, και ανάλογα με το γράμμα της επίμαχης εθνικής διάταξης και την αναντιστοιχία μεταξύ σοβαρότητας του παραπτώματος και βαρύτητας της κύρωσης που προβλέπει η εν λόγω διάταξη, θα ήταν υποθετικά δυνατές διάφορες μορφές παρέμβασης. Για παράδειγμα, ο δικαστής θα μπορούσε να επιλέξει να μην επιβάλει κάποια παρεπόμενη κύρωση, να προβεί σε επιμέτρηση της κύρωσης χωρίς να συνεκτιμήσει στοιχεία που καθιστούν το ύψος της υπερβολικό, ή απλώς να επιβάλει κύρωση χαμηλότερη από την ελάχιστη προβλεπόμενη από τον νόμο. Είναι βέβαια προφανές ότι, από την άποψη του ρόλου που παραδοσιακά ανατίθεται στον νομοθέτη, ορισμένες επιλογές έχουν πιο «παρεμβατικό» χαρακτήρα από άλλες (
41
).
76.
Πάντως, η ανασφάλεια δικαίου όσον αφορά την ορθή εφαρμογή εθνικών ρυθμίσεων αφού κηρυχθούν αντίθετες προς το δίκαιο της Ένωσης έχει, κατά κανόνα, μικρή διάρκεια. Πράγματι, στο πλαίσιο των εθνικών δικαιοδοτικών συστημάτων που έχουν την παραδοσιακή ιεραρχική διάρθρωση, τα ανώτατα εθνικά δικαστήρια (
42
) είναι υπεύθυνα για τον έλεγχο των αποφάσεων των κατώτερων δικαστηρίων και, εφόσον απαιτείται, για την ενοποίηση της νομολογίας σε εθνικό επίπεδο (
43
). Προκειμένου δε να καταστεί δυνατός ο έλεγχος αυτός και να διασφαλιστεί η ομοιόμορφη ερμηνεία και εφαρμογή του δικαίου έναντι όλων των ιδιωτών, θεωρώ καθοριστικής σημασίας το να παρέχουν τα κατώτερα δικαστήρια, όταν διαφοροποιούν τις κυρώσεις, επαρκείς εξηγήσεις σχετικά με τους λόγους για τους οποίους έκριναν δυσανάλογες τις προβλεπόμενες από τον νόμο κυρώσεις, καθώς και με τις παραμέτρους μέσω των οποίων προέβησαν στη διαφοροποίησή τους.
77.
Επιπροσθέτως, στην περίπτωση που η εθνική έννομη τάξη παρέχει στα κατώτερα δικαστήρια τη δυνατότητα να ζητήσουν άμεση καθοδήγηση από τα ανώτερα, για παράδειγμα μέσω ειδικών μηχανισμών παραπομπής, το δίκαιο της Ένωσης δεν αποκλείει, κατ’ αρχήν, την προσφυγή στους εν λόγω μηχανισμούς, εφόσον αυτό κρίνεται σκόπιμο από το εκάστοτε εθνικό δικαστήριο. Βεβαίως, εφόσον ανακύπτουν και ζητήματα ερμηνείας (ή κύρους) του δικαίου της Ένωσης, το εθνικό δικαστήριο μπορεί (ή οφείλει) να τα παραπέμψει στο Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, δεδομένου ότι είναι δυνατή τόσο η παράλληλη όσο και η διαδοχική κίνηση των δύο αυτών διαδικασιών (
44
). Ένας «τριμερής» δικαστικός διάλογος αυτής της μορφής, μολονότι οπωσδήποτε χρονοβόρος και απαιτητικός από άποψη πόρων, μπορεί να αποβεί ιδιαίτερα χρήσιμος σε ορισμένες περίπλοκες καταστάσεις στις οποίες καθίσταται αναγκαίος ο συμβιβασμός μεταξύ ενωσιακών και εθνικών συνταγματικών αρχών.
78.
Σε κάθε περίπτωση, θεωρώ σαφές ότι τα ανωτέρω εκτιθέμενα περιγράφουν (ιδανικά) μια προσωρινή μόνο λύση του προβλήματος, καθώς, σε μια κατάσταση όπου εθνική ρύθμιση μένει εν μέρει ανεφάρμοστη λόγω ασυμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης, το λογικά αναμενόμενο θα ήταν να παρέμβει ο εθνικός νομοθέτης και να τροποποιήσει την επίμαχη ρύθμιση, ώστε να εξαλείψει διά παντός τις πτυχές που προκαλούν την ασυμβατότητα.
79.
Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι: (i) εθνική ρύθμιση που θεσπίστηκε προς εφαρμογή της απόφασης 2006/928 εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης· (ii) η αρχή της αναλογικότητας των ποινών αντιτίθεται στην επιβολή κύρωσης όπως η επίμαχη εν προκειμένω εάν, λαμβανομένων υπόψη όλων των συναφών περιστάσεων της υπόθεσης, η αυστηρότητα της επίμαχης κύρωσης δεν συνάδει με τη σοβαρότητα των παραβάσεων που διέπραξε ο προσφεύγων, συνεκτιμωμένων και των σκοπών που επιδιώκει η οικεία εθνική ρύθμιση, ή εάν η κύρωση υπερβαίνει το μέτρο που είναι αναγκαίο για την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκει η οικεία εθνική ρύθμιση· και (iii) στην περίπτωση αυτή, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να αφήσει τη ρύθμιση ανεφάρμοστη στο μέτρο που η κύρωση που επιβάλλεται δι’ αυτής είναι δυσανάλογη, πράττοντας παράλληλα ό,τι είναι δυνατό εντός του πλαισίου των εξουσιών του ώστε να επιβάλει κύρωση αποτελεσματική και αποτρεπτική.
2.
Επί του τρίτου ερωτήματος: αποτελεσματική δικαστική προστασία και δικαίωμα προς εργασία
80.
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν το δικαίωμα προς εργασία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του Χάρτη, και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, αντιτίθενται σε κύρωση όπως η επίμαχη.
81.
Φρονώ ότι, εάν το εθνικό δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας, τότε πιθανότατα θα παρέλκει η εξέταση του ζητήματος της συμβατότητας της ρύθμισης αυτής με τις ως άνω διατάξεις του Χάρτη. Επομένως, θα προχωρήσω στην ανάλυση βάσει της παραδοχής ότι η επίμαχη ρύθμιση τηρεί την αρχή της αναλογικότητας.
α)
Το άρθρο 15, παράγραφος 1, του Χάρτη
82.
Το άρθρο 15 του Χάρτη, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ελευθερία του επαγγέλματος και δικαίωμα προς εργασία», προβλέπει στην παράγραφο 1 αυτού ότι «[κ]άθε πρόσωπο έχει δικαίωμα να εργάζεται και να ασκεί το επάγγελμα, το οποίο επιλέγει ή αποδέχεται ελεύθερα».
83.
Η διάταξη αυτή θεσπίζει μια γενική αρχή η οποία εξειδικεύεται σε ορισμένες άλλες διατάξεις του Χάρτη ή συμπληρώνεται από αυτές, όπως εκείνες του άρθρου 5 («Απαγόρευση της δουλείας και της αναγκαστικής εργασίας») και του άρθρου 16 («Επιχειρηματική ελευθερία») (
45
). Εξάλλου, το δικαίωμα προς εργασία συνδέεται στενά, έστω και σιωπηρά, με την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 1 του Χάρτη (
46
).
84.
Στις «Επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων» (στο εξής: Επεξηγήσεις) (
47
) γίνεται μνεία, κατ’ αρχάς, της νομολογίας του Δικαστηρίου που, ήδη από τη δεκαετία του 1970, αναγνωρίζει την ύπαρξη δικαιώματος ελεύθερης επιλογής και άσκησης επαγγελματικής δραστηριότητας (
48
). Στις Επεξηγήσεις αναφέρεται επίσης ότι η διάταξη εμπνέεται από το άρθρο 1, παράγραφος 2, του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη (
49
), καθώς και από το σημείο 4 του κοινοτικού Χάρτη των Θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων (
50
). Η πρώτη διάταξη επιβάλλει στα συμβαλλόμενα μέρη «να προστατεύουν αποτελεσματικά το δικαίωμα του εργαζόμενου να κερδίζει τα προς το ζην σε επάγγελμα το οποίο επιλέγει ελεύθερα», ενώ η δεύτερη ορίζει ότι «[κ]άθε άτομο έχει δικαίωμα ελεύθερης επιλογής και άσκησης επαγγέλματος, σύμφωνα με τις οικείες επαγγελματικές διατάξεις» (
51
).
85.
Λαμβάνοντας υπόψη τόσο το πλαίσιο αυτό όσο και την ευρεία διατύπωση της ίδιας της διάταξης («κάθε πρόσωπο», «εργάζεται», «επάγγελμα»), φρονώ ότι το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 15, παράγραφος 1, του Χάρτη θα πρέπει να θεωρείται αρκετά ευρύ, τόσο ratione personae όσο και ratione materiae. Ειδικότερα, μολονότι δίδεται ιδιαίτερη έμφαση στο δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των ατόμων, το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 15, παράγραφος 1, του Χάρτη υπερβαίνει κατά πολύ την πτυχή αυτή. Πράγματι, η διατύπωσή του φαίνεται να καλύπτει και άλλες πτυχές του δικαιώματος προς εργασία: τη διαθεσιμότητα, την προσβασιμότητα, την αποδοχή και την ποιότητα (
52
).
86.
Παρά τις προηγηθείσες σκέψεις, θα δίσταζα να εκλάβω ένα αιρετό δημόσιο αξίωμα, όπως εκείνο του δημάρχου, ως «εργασία» κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος 1, του Χάρτη.
87.
Ομολογουμένως, φαίνεται αδύνατο το εγχείρημα να δοθεί ένας ακριβής και πλήρης ορισμός της «εργασίας» –ακόμη και αν προορίζεται αποκλειστικά για τους σκοπούς του άρθρου 15, παράγραφος 1, του Χάρτη. Σε ορισμένα λεξικά, ως «εργασία» ορίζεται μια δραστηριότητα την οποία ασκεί ένα πρόσωπο προκειμένου να κερδίζει τα προς το ζην, ή μια δραστηριότητα για την οποία ένα πρόσωπο καταβάλλει σωματική ή πνευματική προσπάθεια, συνήθως επ’ αμοιβή. Εάν γίνουν δεκτοί αυτοί οι ορισμοί, τότε η κατοχή αιρετού δημόσιου αξιώματος θα μπορούσε πράγματι να εμπίπτει στους ανωτέρω ορισμούς: αποτελεί δραστηριότητα για την οποία απαιτείται (κυρίως) διανοητική προσπάθεια, ενώ αυτός που την ασκεί είθισται να λαμβάνει κάποια αποζημίωση.
88.
Ωστόσο, τα αιρετά δημόσια αξιώματα έχουν ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά, τα οποία δεν φαίνεται να συμβιβάζονται ευχερώς με τα προαναφερθέντα: ο σκοπός χάριν του οποίου αναλαμβάνει κανείς τέτοια δραστηριότητα (ήτοι, να παρέχει υπηρεσίες στην κοινότητά του), αλλά και ο τρόπος διά του οποίου είναι δυνατή η
πρόσβαση στην εν λόγω δραστηριότητα (αποκλειστικά μέσω εκλογικής διαδικασίας), ο περιορισμένος χρόνος άσκησης αυτής (διάρκεια της θητείας), ορισμένα ειδικά προνόμια τα οποία συχνά τη συνοδεύουν (μεταξύ άλλων, εξουσίες, ευθύνη, ελευθερία δράσης), καθώς και τα χαρακτηριστικά της αποζημίωσης (η οποία δεν αντιστοιχεί απαραιτήτως στη σπουδαιότητα της θέσης και τις συναφείς ευθύνες). Μπορεί η αντίληψη που έχω για τα αιρετά δημόσια αξιώματα να είναι «κλασική», ίσως και «ρομαντική», δυσκολεύομαι όμως να τα θεωρήσω ισοδύναμα, από νομική άποψη, με μια οποιαδήποτε απασχόληση, βιοποριστική δραστηριότητα ή επάγγελμα.
89.
Τούτου λεχθέντος, και ανεξαρτήτως των ανωτέρω, θα μπορούσε κανείς να διερωτηθεί μήπως το δικαίωμα του εκλέγεσθαι σε εκλογές για την ανάληψη δημόσιου αξιώματος ρυθμίζεται και προστατεύεται από τις συνταγματικές διατάξεις –ως leges speciales– οι οποίες κατοχυρώνουν τα πολιτικά δικαιώματα των ατόμων. Η παραδοχή αυτή θα συνεπαγόταν ότι κυρώσεις όπως η επίμαχη διέπονται από τους κανόνες δικαίου που αφορούν τους περιορισμούς των ατομικών πολιτικών δικαιωμάτων. Σε μια τέτοια περίπτωση, θα έπρεπε μάλλον να στραφεί κανείς, σε επίπεδο δικαίου της Ένωσης, σε διατάξεις όπως, ιδίως, των άρθρων 39 και 40 του Χάρτη (
53
), του άρθρου 2 ΣΕΕ, του άρθρου 20, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, και του άρθρου 22 ΣΛΕΕ (
54
). Ωστόσο, και αυτές οι διατάξεις παρέχουν στις εθνικές αρχές ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως (
55
). Η απαγόρευση σε πρόσωπα που κρίθηκαν υπεύθυνα για συγκεκριμένες μορφές παράνομης συμπεριφοράς να κατέχουν κάθε αιρετό δημόσιο αξίωμα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα δεν είναι εκ πρώτης όψεως ασύμβατη με τις ανωτέρω διατάξεις (
56
).
90.
Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι η κατοχή αιρετού δημόσιου αξιώματος θα πρέπει να θεωρηθεί «εργασία» κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος 1, του Χάρτη, φρονώ ότι ο περιορισμός που θεσπίζει η επίμαχη εθνική ρύθμιση μπορεί, κατ’ αρχήν, να δικαιολογηθεί.
91.
Συναφώς, θα πρέπει να σημειωθεί ότι το δικαίωμα προς εργασία που κατοχυρώνεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του Χάρτη δεν έχει απόλυτο χαρακτήρα, αλλά εξετάζεται σε σχέση με την κοινωνική λειτουργία που επιτελεί και ότι κατά συνέπεια, μπορούν να επιβληθούν περιορισμοί στην άσκηση του εν λόγω δικαιώματος, υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη (
57
). Η εν λόγω διάταξη επιτρέπει περιορισμούς των θεμελιωδών δικαιωμάτων, υπό την προϋπόθεση ότι οι περιορισμοί αυτοί προβλέπονται από τον νόμο, σέβονται το βασικό περιεχόμενο του επίμαχου θεμελιώδους δικαιώματος, ανταποκρίνονται πράγματι σε σκοπούς γενικού συμφέροντος τους οποίους επιδιώκει το επίμαχο μέτρο και δεν αποτελούν, υπό το πρίσμα του επιδιωκόμενου σκοπού, υπέρμετρη και επαχθή επέμβαση.
92.
Φρονώ ότι οι προϋποθέσεις αυτές πληρούνται, τουλάχιστον κατ’ αρχήν.
93.
Πρώτον, η απαγόρευση που επιβάλλεται στα πρόσωπα τα οποία έχει διαπιστωθεί ότι ενήργησαν παράνομα σε κατάσταση σύγκρουσης συμφερόντων να θέσουν υποψηφιότητα για δημόσιο αξίωμα αναμφισβήτητα προβλέπεται από τον νόμο: ήτοι από το άρθρο 25 του νόμου 176/2010. Δεύτερον, οι σκοποί τους οποίους επιδιώκει η επίμαχη κύρωση ανταποκρίνονται σε σκοπούς δημοσίου συμφέροντος, αναγνωρισμένους σε ενωσιακό επίπεδο: ήτοι να αποθαρρύνονται τα πρόσωπα που κατέχουν δημόσια αξιώματα από το να ενεργούν για την επιδίωξη ιδίων συμφερόντων και να αποτρέπεται το ενδεχόμενο επανάληψης τέτοιων ενεργειών. Τρίτον, η επίμαχη εθνική ρύθμιση φαίνεται να σέβεται το βασικό περιεχόμενο του επίμαχου θεμελιώδους δικαιώματος. Πράγματι, δεν προκύπτει ότι θίγεται αυτό που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως «απαραβίαστος πυρήνας» του δικαιώματος (
58
) (πρωτίστως, η δυνατότητα του κάθε προσώπου να αναζητήσει, χωρίς καταναγκασμούς, κατάλληλη απασχόληση που θα μπορούσε να του εξασφαλίσει τα προς το ζην). Αποκλείεται μόνον η κατοχή ενός συγκεκριμένου είδους θέσεων (των αιρετών δημόσιων αξιωμάτων), τούτο δε για περιορισμένο χρονικό διάστημα (τρία έτη).
94.
Κατά συνέπεια, εφόσον η επίμαχη εθνική ρύθμιση θεωρηθεί αναλογική, όπως αναφέρεται στο σημείο 81 των παρουσών προτάσεων, τότε δεν θα τίθεται ούτε ζήτημα παράβασης του άρθρου 15, παράγραφος 1, του Χάρτη (εφόσον κριθεί ότι η διάταξη αυτή είναι πράγματι εφαρμοστέα).
β)
Το άρθρο 47 του Χάρτη
95.
Το άρθρο 47 του Χάρτη («Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου») προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι «[κ]άθε πρόσωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης, έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, τηρουμένων των προϋποθέσεων που προβλέπονται στο παρόν άρθρο». Η διάταξη αυτή κωδικοποιεί αυτό που το Δικαστήριο έχει παγίως κρίνει ότι αποτελεί την έκφραση γενικής αρχής του δικαίου της Ένωσης, που απορρέει από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών (
59
).
96.
Όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 47 του Χάρτη, τα δικαιώματα των ατόμων που κατοχυρώνονται σε αυτό αντιστοιχούν στα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, και στο άρθρο 13 της ΕΣΔΑ (
60
), οι δε υποχρεώσεις των αρχών των κρατών μελών αντιστοιχούν στις υποχρεώσεις που επιβάλλει το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ (
61
).
97.
Υπενθυμίζω κατ’ αρχάς ότι, σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη, η αναγνώριση του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής, σε συγκεκριμένη περίπτωση, προϋποθέτει ότι το πρόσωπο που το επικαλείται προβάλλει συγκεκριμένα δικαιώματα ή ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης, ή ότι το πρόσωπο αυτό υπόκειται σε ποινική δίωξη που συνιστά εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη (
62
).
98.
Όπως διευκρίνισα στα σημεία 20 και 21 των παρουσών προτάσεων, αυτό πράγματι συμβαίνει στην περίπτωση του προσφεύγοντος της κύριας δίκης, επομένως το άρθρο 47 του Χάρτη είναι εφαρμοστέο στη δίκη αυτή.
99.
Το δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη αποτελείται από διάφορα στοιχεία: μεταξύ αυτών καταλέγονται τα δικαιώματα άμυνας, η αρχή της ισότητας των όπλων, το δικαίωμα προσβάσεως σε δικαστήρια, καθώς και το δικαίωμα ακροάσεως, άμυνας και εκπροσωπήσεως (
63
).
100.
Στην υπό κρίση υπόθεση, το δικαίωμα αυτό συνεπάγεται τη δυνατότητα προσβάσεως, από το πρόσωπο που επικαλείται προσβολή των δικαιωμάτων τα οποία το δίκαιο της Ένωσης κατοχυρώνει υπέρ αυτού, σε αρμόδιο δικαστήριο προκειμένου να διασφαλισθεί ο σεβασμός των δικαιωμάτων αυτών και να εξετασθούν, προς τούτο, όλα τα πραγματικά και νομικά ζητήματα σχετικά με τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί (
64
). Είναι προφανές ότι στις εξουσίες του εθνικού δικαστηρίου θα πρέπει να περιλαμβάνεται ο έλεγχος της νομιμότητας της προσβαλλόμενης πράξης, καθώς και, εν ανάγκη, η ακύρωση της πράξης και των κυρώσεων που επιβάλλονται δι’ αυτής.
101.
Εν προκειμένω, αντιλαμβάνομαι ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, το αιτούν δικαστήριο έχει τη δυνατότητα να εξετάσει, στο πλαίσιο του ελέγχου του κύρους της έκθεσης αξιολόγησης, όλα τα κρίσιμα πραγματικά και νομικά ζητήματα. Εάν διαπιστωθεί ότι η έκθεση είναι μη νόμιμη, τότε το αιτούν δικαστήριο έχει την εξουσία να την ακυρώσει, η δε ακύρωση αυτή θα συνεπιφέρει την ακύρωση και των κυρώσεων που επιβλήθηκαν συνεπεία της εν λόγω έκθεσης.
102.
Στο πλαίσιο αυτό, δεν διακρίνω στη δικογραφία κανένα στοιχείο που να υποδεικνύει παράβαση του άρθρου 47 του Χάρτη. Ειδικότερα, δεν προβάλλεται σχετικός ισχυρισμός στις παρατηρήσεις του προσφεύγοντος. Επιπλέον, ούτε από τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο ούτε από εκείνα που προσκόμισαν οι μετέχοντες στη διαδικασία που κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις προκύπτουν ενδείξεις ότι η προσφυγή που προβλέπει το εθνικό δίκαιο μπορεί να μην είναι πραγματικά αποτελεσματική.
103.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι το άρθρο 15, παράγραφος 1, και το άρθρο 47 του Χάρτη δεν αντιτίθενται σε κύρωση όπως η επίμαχη, υπό την προϋπόθεση ότι η κύρωση είναι αναλογική και ότι ο ενδιαφερόμενος έχει πράγματι τη δυνατότητα να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της έκθεσης αξιολόγησης και των συναφών κυρώσεων.
V. Πρόταση
104.
Εν κατακλείδι, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Curtea de Apel Timișoara (εφετείο Τιμισοάρα, Ρουμανία) ως εξής:
1.
Εθνική ρύθμιση που θεσπίστηκε προς εφαρμογή της απόφασης 2006/928/ΕΚ της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο της προόδου στη Ρουμανία όσον αφορά την επίτευξη των ειδικών στόχων αναφοράς στους τομείς της δικαστικής μεταρρύθμισης και της καταπολέμησης της διαφθοράς, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
2.
Η αρχή της αναλογικότητας των ποινών αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας μια κύρωση συνιστάμενη στην απαγόρευση κατοχής αιρετών δημόσιων αξιωμάτων για προκαθορισμένο χρονικό διάστημα επιβάλλεται αυτοδικαίως σε πρόσωπο το οποίο έχει διαπιστωθεί ότι ενήργησε παράνομα σε κατάσταση σύγκρουσης συμφερόντων εάν, λαμβανομένων υπόψη όλων των συναφών περιστάσεων, η αυστηρότητα της κύρωσης δεν συνάδει με τη σοβαρότητα των παραβάσεων που διέπραξε ο προσφεύγων, συνεκτιμώμενων και των σκοπών που επιδιώκει η οικεία εθνική ρύθμιση, ή εάν η κύρωση υπερβαίνει το μέτρο που είναι αναγκαίο για την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκει η οικεία εθνική ρύθμιση.
3.
Εφόσον η επίμαχη εθνική ρύθμιση αντίκειται στην αρχή της αναλογικότητας, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να αφήσει τη ρύθμιση αυτή ανεφάρμοστη στο μέτρο που η κύρωση που επιβάλλεται δι’ αυτής στον ενδιαφερόμενο είναι δυσανάλογη, πράττοντας παράλληλα ό,τι είναι δυνατόν εντός του πλαισίου των εξουσιών του ώστε να επιβάλει κύρωση αποτελεσματική και αποτρεπτική.
4.
Το άρθρο 15, παράγραφος 1, και το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη, υπό την προϋπόθεση ότι οι κυρώσεις που επιβάλλονται δι’ αυτής είναι αναλογικές και ότι ο ενδιαφερόμενος έχει πράγματι τη δυνατότητα να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της έκθεσης αξιολόγησης και των συναφών κυρώσεων.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Για μια επισκόπηση με περαιτέρω παραπομπές, βλ. Peters, A., και Handschin, L. (επιμ.), «Conflict of Interest in Global, Public and Corporate Governance», Cambridge University Press, 2012.
(
3
)	Ψήφισμα 51/59, βλ. την αρχή ΙΙ.
(
4
)	Βλ. άρθρο 8 της σύστασης αριθ. R (2000) 10 της Επιτροπής Υπουργών προς τα κράτη μέλη σχετικά με τους κώδικες δεοντολογίας δημοσίων λειτουργών.
(
5
)	ΕΕ 2006, L 354, σ. 56.
(
6
)	Στο εξής: ΕΣΔΑ.
(
7
)	Στο εξής: ΕΔΔΑ.
(
8
)	Απόφαση του Δικαστηρίου της 18ης Μαΐου 2021, Asociaţia Forumul Judecătorilor din România κ.λπ. (C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19, C‑355/19 και C‑397/19, EU:C:2021:393, σκέψεις 153 έως 165).
(
9
)	Βλ., παραδείγματος χάριν, απόφαση της 22ας Μαρτίου 2022, bpost (C‑117/20, EU:C:2022:202, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
10
)	Για τη σημασία του τελευταίου αυτού στοιχείου, βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση του ΕΔΔΑ της 1ης Φεβρουαρίου 2007, Storbråten κατά Νορβηγίας (CE:ECHR:2007:0201DEC001227704).
(
11
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 28ης Οκτωβρίου 1999, Escoubet κατά Βελγίου (CE:ECHR:1999:1028JUD002678095, § 37), και της 17ης Ιουνίου 2021, Miniscalco κατά Ιταλίας (CE:ECHR:2021:0617JUD005509313, § 64).
(
12
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 9ης Οκτωβρίου 2003, Ezeh και Connors κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2003:1009JUD003966598, § 103), της 23ης Νοεμβρίου 2006, Jussila κατά Φινλανδίας (CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, § 38), και της 19ης Φεβρουαρίου 2013, Müller-Hartburg κατά Αυστρίας (CE:ECHR:2013:0219JUD004719506, § 42 έως 49).
(
13
)	Βλ., παραδείγματος χάριν, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 13ης Φεβρουαρίου 2003, Refah Partisi (the Welfare Party) κ.λπ. κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2003:0213JUD004134098), και της 6ης Δεκεμβρίου 2018, Cătăniciu κατά Ρουμανίας, (CE:ECHR:2018:1206DEC002271717, § 38 έως 41). Για περαιτέρω παραπομπές στη νομολογία του ΕΔΔΑ και στις αποφάσεις της (κατηργημένης πλέον) Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, βλ. τον Οδηγό για το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τον οποίο επεξεργάστηκε η Γραμματεία του ΕΔΔΑ, 2022, σ. 14 και 15 (διαθέσιμος στο διαδίκτυο).
(
14
)	Βλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 21ης Οκτωβρίου 1997, Pierre-Bloch κατά Γαλλίας (CE:ECHR:1997:1021JUD002419494, § 53 έως 60), της 6ης Ιανουαρίου 2011, Paksas κατά Λιθουανίας (CE:ECHR:2011:0106JUD003493204, § 66 έως 68), και της 17ης Ιουνίου 2021, Miniscalco κατά Ιταλίας (CE:ECHR:2021:0617JUD005509313, § 59 έως 73), και απόφαση του ΕΔΔΑ της 18ης Μαΐου 2021, Galan κατά Ιταλίας (CE:ECHR:2007:0424JUD003818403, § 80 έως 97).
(
15
)	Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 24ης Απριλίου 2007, Matyjek κατά Πολωνίας (CE:ECHR:2007:0424JUD003818403). Εντούτοις, όπως διευκρίνισε το ΕΔΔΑ στην απόφαση Galan κατά Ιταλίας (βλ. προηγούμενη υποσημείωση, § 77), στην υπόθεση Matyjek συνέτρεχαν ιδιαίτερες περιστάσεις, μεταξύ των οποίων: (i) το γεγονός ότι η επίμαχη ρύθμιση επηρέαζε αρκετά μεγάλο αριθμό ανθρώπων, (ii) το γεγονός ότι την κύρωση την επέβαλε δικαστήριο συγκείμενο από δικαστές των ποινικών τμημάτων των δικαστηρίων, κατόπιν διαδικασίας στην οποία εφαρμόστηκαν οι διατάξεις του κώδικα ποινικής δικονομίας, (iii) η ιδιαίτερη αυστηρότητα της κύρωσης (απομάκρυνση του προσώπου από τη θέση του στη δημόσια υπηρεσία και απαγόρευση υποβολής υποψηφιότητας για μεγάλο αριθμό θέσεων και για χρονικό διάστημα δέκα ετών).
(
16
)	Βλ., παραδείγματος χάριν, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2018, Link Logistik N&N (C‑384/17, EU:C:2018:810, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
17
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 5ης Μαρτίου 2020, OPR-Finance (C‑679/18, EU:C:2020:167, σκέψη 26), και της 11ης Φεβρουαρίου 2021, K. M. κατά Director of Public Prosecutions (Κυρώσεις που επιβάλλονται στον πλοίαρχο σκάφους) (C‑77/20, EU:C:2021:112, σκέψη 38).
(
18
)	Βλ., παραδείγματος χάριν, απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Chmielewski (C‑255/14, EU:C:2015:475, σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
19
)	Ομοίως, και με περαιτέρω παραπομπές στη νομολογία, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Wathelet στην υπόθεση Chmielewski (C‑255/14, EU:C:2015:308, σημεία 29 και 30).
(
20
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 12ης Ιουλίου 2001, Λουλουδάκης (C‑262/99, EU:C:2001:407, σκέψεις 69 έως 71), και της 9ης Φεβρουαρίου 2012, Urbán (C‑210/10, EU:C:2012:64, σκέψεις 29 και 41). Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Billerud Karlsborg και Billerud Skärblacka (C‑203/12, EU:C:2013:320, σημείο 42).
(
21
)	Βλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Chmielewski (C‑255/14, EU:C:2015:475, σκέψεις 28 και 29). Βλ. επίσης, κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 17ης Οκτωβρίου 2013, Billerud Karlsborg και Billerud Skärblacka (C‑203/12, EU:C:2013:664, σκέψη 38).
(
22
)	Πρβλ. απόφαση της 11ης Φεβρουαρίου 2021, K. M. κατά Director of Public Prosecutions (Κυρώσεις που επιβάλλονται στον πλοίαρχο σκάφους) (C‑77/20, EU:C:2021:112, σκέψη 39).
(
23
)	Απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022 (C‑205/20, EU:C:2022:168).
(
24
)	Βλ. σκέψη 29 της αποφάσεως NE.
(
25
)	Προφανώς, το αντικείμενο αυτό είναι ιδιαίτερα περίπλοκο και δεν χρειάζεται, για τις ανάγκες της υπό κρίση υπόθεσης, να αναπτυχθεί εκτενώς, καθώς τούτο θα απαιτούσε αρκετά μακροσκελή και λεπτομερή συζήτηση.
(
26
)	Βλ. απόφαση-ορόσημο της 11ης Νοεμβρίου 1981, Casati (203/80, EU:C:1981:261, σκέψη 27). Βλ., επίσης, απόφαση της 28ης Απριλίου 2011, El Dridi (C‑61/11 PPU, EU:C:2011:268, σκέψεις 53 έως 55).
(
27
)	Βλ., παραδείγματος χάριν, απόφαση της 5ης Απριλίου 1979, Ratti (148/78, EU:C:1979:110, σκέψη 24).
(
28
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 7ης Ιουλίου 1976, Watson και Belmann (118/75, EU:C:1976:106, σκέψεις 18 έως 21), και της 29ης Φεβρουαρίου 1996, Σκαναβή και Χρυσανθακόπουλος (C‑193/94, EU:C:1996:70, σκέψεις 35 έως 39).
(
29
)	Βλ., ιδίως, απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson (C‑617/10, EU:C:2013:105, σκέψεις 17 έως 27).
(
30
)	Απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 1989, Επιτροπή κατά Ελλάδας (68/88, EU:C:1989:339, σκέψεις 23 έως 25). Βλ., επίσης, απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2005, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (C‑176/03, EU:C:2005:542, σκέψη 31).
(
31
)	Απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530).
(
32
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην υπόθεση Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (άμεσο αποτέλεσμα) (C‑205/20, EU:C:2021:759, σημείο 37). Στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση NE.
(
33
)	Όπ.π. (σημεία 91 έως 111).
(
34
)	Πρβλ. απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, RS (Αποτελέσματα των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου) (C‑430/21, EU:C:2022:99, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Remondis (C‑51/15, EU:C:2016:985, σκέψεις 40 και 41).
(
35
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M.A.S. και M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
36
)	Βλ., ιδίως, αποφάσεις της 14ης Οκτωβρίου 2004, Omega (C‑36/02, EU:C:2004:614, σκέψη 37), και της 7ης Σεπτεμβρίου 2022, Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:638, σκέψη 82 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
37
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Deutsche Umwelthilfe (C‑752/18, EU:C:2019:1114, σκέψεις 29 έως 56).
(
38
)	Βλ., ιδίως, σκέψεις 42, 44, 52 και 53 της αποφάσεως ΝΕ.
(
39
)	Σε επίπεδο δικαίου της Ένωσης, η αρχή αυτή κατοχυρώνεται στο άρθρο 49, παράγραφος 1, του Χάρτη. Κατά την εν λόγω αρχή, «ο νόμος πρέπει να ορίζει σαφώς τις αξιόποινες πράξεις και τις ποινές που τις κολάζουν». Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 3ης Μαΐου 2007, Advocaten voor de Wereld (C‑303/05, EU:C:2007:261, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία του ΕΔΔΑ). Η υπογράμμιση δική μου.
(
40
)	Απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M.A.S. και M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψεις 46 επ. και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Ομοίως, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην υπόθεση NE (σημείο 111).
(
41
)	Πρβλ. Viganò, F., «La proporzionalità della pena tra diritto costituzionale italiano e diritto dell’Unione europea: sull’effetto diretto dell’art. 49, paragrafo 3, della Carta alla luce di una recentissima sentenza della Corte di giustizia», 2022, Sistema Penale, διαθέσιμο στο διαδίκτυο.
(
42
)	Όπως, για παράδειγμα, τα συνταγματικά δικαστήρια, τα ανώτατα δικαστήρια και/ή τα συμβούλια επικρατείας.
(
43
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην υπόθεση NE (σημεία 102 έως 104).
(
44
)	Επί του ζητήματος αυτού, βλ. Amalfitano, C., και Cecchetti, L., «Sentenza n. 269/2017 della Corte costituzionale e doppia pregiudizialità: l’approccio della Corte di giustizia dell’Unione europea», 2022, Eurojus, σ. 206 έως 217.
(
45
)	Βλ., μεταξύ άλλων, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στην υπόθεση Schaible (C‑101/12, EU:C:2013:334, σημεία 23 έως 26).
(
46
)	Βλ., συναφώς, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην υπόθεση Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:169, σημείο 26). Εκτενώς για το ζήτημα αυτό, βλ., επίσης, Ashiagbor, D., «Comment to Article 15 of the Charter», σε Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., και Ward, A. (επιμ.), The EU Charter of Fundamental Rights – A Commentary, Hart Publishing, 2014, σ. 425 έως 427.
(
47
)	Έγγραφο 2007/C 303/02 (ΕΕ 2007, C 303, σ. 17).
(
48
)	Οι Επεξηγήσεις παραπέμπουν στις αποφάσεις της 14ης Μαΐου 1974, Nold κατά Επιτροπής (4/73, EU:C:1974:51, σκέψεις 12 έως 14), της 13ης Δεκεμβρίου 1979, Hauer (44/79, EU:C:1979:290), και της 8ης Οκτωβρίου 1986, Keller (234/85, EU:C:1986:377, σκέψη 8).
(
49
)	Ο οποίος υπογράφηκε στο Τορίνο στις 18 Οκτωβρίου 1961 και αναθεωρήθηκε στις 3 Μαΐου 1996.
(
50
)	Ο οποίος εκδόθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 1989 με κοινή διακήρυξη όλων των κρατών μελών, πλην του (τότε κράτους μέλους) Ηνωμένου Βασιλείου.
(
51
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
52
)	Δανείζομαι την έκφραση αυτή από την υπ’ αριθ. 18 Γενική Παρατήρηση του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου των Η.Ε. σχετικά με το δικαίωμα στην εργασία, της 24ης Νοεμβρίου 2005.
(
53
)	Οι διατάξεις αυτές αφορούν, κατά σειρά, το «Δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου» και το «Δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές». Εν προκειμένω, ιδιαιτέρως κρίσιμη είναι η τελευταία αυτή διάταξη.
(
54
)	Κατά το άρθρο 2 ΣΕΕ, η «δημοκρατία» συγκαταλέγεται μεταξύ των αξιών στις οποίες βασίζεται η Ένωση. Μεταξύ άλλων, τα άρθρα 9 έως 12 ΣΕΕ, το άρθρο 14, παράγραφος 3, ΣΕΕ και το άρθρο 223, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ περιέχουν επίσης κανόνες σχετικούς με τις δημοκρατικές αρχές.
(
55
)	Βλ., επίσης, άρθρα 8 και 12 της πράξης περί εκλογής των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με άμεση καθολική ψηφοφορία (ΟJ 1976, L 278, σ. 5), όπως έχει τροποποιηθεί· και το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/109/ΕΚ του Συμβουλίου, της 6ης Δεκεμβρίου 1993, για τις λεπτομέρειες άσκησης του δικαιώματος του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι κατά τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου από τους πολίτες της Ένωσης που κατοικούν σε ένα κράτος μέλος του οποίου δεν είναι υπήκοοι (ΕΕ 1993, L 329, σ. 34), όπως έχει τροποποιηθεί.
(
56
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2015, Delvigne (C‑650/13, EU:C:2015:648, σκέψεις 40 επ.). Ένα τέτοιο μέτρο δεν είναι εκ πρώτης όψεως ασύμβατο ούτε με την ΕΣΔΑ, βλ. προαναφερθείσα νομολογία του ΕΔΔΑ.
(
57
)	Πρβλ. απόφαση της 7ης Ιουλίου 2016, Muladi (C‑447/15, EU:C:2016:533, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
58
)	Για την έκφραση αυτή, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Η. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑401/19, EU:C:2021:613, σημεία 98 και 99), με περαιτέρω παραπομπές.
(
59
)	Βλ. απόφαση της 15ης Μαΐου 1986, Johnston (222/84, EU:C:1986:206, σκέψη 18).
(
60
)	Βλ. απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 117 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
61
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Άρνηση αναδοχής Αιγύπτιου ασυνόδευτου ανηλίκου) (C‑19/21, EU:C:2022:605, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
62
)	Βλ., προσφάτως, απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, RS (Αποτέλεσμα των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου) (C‑430/21, EU:C:2022:99, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Άρνηση αναδοχής Αιγύπτιου ασυνόδευτου ανηλίκου) (C‑19/21, EU:C:2022:279, σημεία 46 και 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
63
)	Βλ., παραδείγματος χάριν, απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 2012, Otis κ.λπ. (C‑199/11, EU:C:2012:684, σκέψη 48).
(
64
)	Πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, État luxembourgeois (Δικαίωμα προσφυγής κατά αιτήματος παροχής πληροφοριών σε φορολογικά θέματα) (C‑245/19 και C‑246/19, EU:C:2020:795, σκέψη 66 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).