62020CJ0054
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
z dnia 5 maja 2022 r. (
*1
)
Odwołanie – Służba publiczna – Odpowiedzialność Unii Europejskiej ze względu na uchybienie obowiązkowi zapewnienia bezpieczeństwa urzędnikom przez ich instytucję – Delegatura Komisji Europejskiej w Maroku – Zamordowany urzędnik – Krzywda doznana przez brata i siostrę urzędnika – Środek prawny – Artykuły 270, 268 i 340 TFUE – Regulamin pracowniczy urzędników Unii Europejskiej – Artykuły 40, 42b, 55a, 73, 90 i 91 – Pojęcie „osoby, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy” – Uzasadnienie
W sprawie C‑54/20 P
mającej za przedmiot odwołanie w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wniesione w dniu 30 stycznia 2020 r.,
Komisja Europejska, którą reprezentowali B. Schima, T.S. Bohr oraz G. Gattinara, w charakterze pełnomocników,
strona skarżąca,
w której drugą stroną postępowania byli:
Stefano Missir Mamachi di Lusignano, zamieszkały w Szanghaju (Chiny),
Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano, zamieszkała w Brukseli (Belgia),
których reprezentowali F. Di Gianni, G. Coppo oraz A. Scalini, avvocati,
Anne Jeanne Cécile Magdalena Maria Sintobin,
Carlo Amadeo Missir Mamachi di Lusignano,
Giustina Missir Mamachi di Lusignano,
Tommaso Missir Mamachi di Lusignano,
Filiberto Missir Mamachi di Lusignano,
strony skarżące w pierwszej instancji,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: A. Prechal (sprawozdawczyni), prezes izby, K. Lenaerts, prezes Trybunału, pełniący obowiązki sędziego drugiej izby, F. Biltgen, N. Wahl i M.L. Arastey Sahún, sędziowie,
rzecznik generalny: T. Ćapeta,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
po zapoznaniu się z opinią rzecznik generalnej na posiedzeniu w dniu 16 grudnia 2021 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
W odwołaniu Komisja Europejska wnosi, po pierwsze, o uchylenie wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 20 listopada 2019 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑502/16, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2019:795), w którym Sąd zasądził od niej in solidum zapłatę, tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku śmierci Alessandra Missira Mamachiego di Lusignana, kwoty 10000 EUR na rzecz Stefana Missira Mamachiego di Lusignana, a także kwoty 10000 EUR na rzecz Marii Letizii Missir Mamachi di Lusignano, a po drugie, o rozpoznanie sprawy co do istoty w celu odrzucenia skargi w pierwszej instancji jako niedopuszczalnej.
Ramy prawne
2
Zgodnie z art. 40 Regulaminu pracowniczego urzędników Unii Europejskiej (zwanego dalej „regulaminem pracowniczym”) w brzmieniu znajdującym zastosowanie do niniejszego sporu:
„1.   Urzędnikowi powołanemu na czas nieokreślony może w wyjątkowych okolicznościach zostać udzielony na jego wniosek bezpłatny urlop z przyczyn osobistych.
[…]
2.   Bez uszczerbku dla przepisów art. 15, okres takiego urlopu nie przekracza jednego roku. Urlop może zostać przedłużony na dalszy okres.
Przedłużenia nie mogą przekraczać jednego roku. Całkowita długość urlopu z przyczyn osobistych nie może przekraczać 12 lat w toku całego zatrudnienia.
Jednakże jeżeli urzędnik ubiega się o taki urlop w celu umożliwienia mu:
[…]
(iii)
pomocy małżonkowi, wstępnemu, zstępnemu, bratu lub siostrze w przypadku poświadczonej przez lekarza poważnej choroby lub niepełnosprawności,
urlop może zostać przedłużony bez ograniczeń, pod warunkiem że z chwilą przedłużenia nadal spełnione są warunki, które uzasadniały udzielenie urlopu.
[…]”.
3
Artykuł 42b akapit pierwszy regulaminu pracowniczego stanowi:
„W przypadku poświadczonej przez lekarza poważnej choroby lub niepełnosprawności małżonka, wstępnego, zstępnego, brata lub siostry urzędnika, przysługuje mu urlop rodzinny bez prawa do wynagrodzenia podstawowego. Całkowity okres trwania takiego urlopu nie przekracza dziewięciu miesięcy w ciągu całego okresu zatrudnienia urzędnika”.
4
Zgodnie z art. 55a regulaminu pracowniczego:
„1.   Urzędnik może ubiegać się o zezwolenie na pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Organ powołujący może udzielić takiego zezwolenia, jeśli jest to zgodne z interesem służby.
2.   Zezwolenie takie przysługuje urzędnikowi w następujących przypadkach:
[…]
e)
w celu opieki nad ciężko chorym lub niepełnosprawnym małżonkiem, wstępnym lub zstępnym, bratem lub siostrą;
[…]”.
5
Artykuł 73 regulaminu pracowniczego stanowi:
„1.   Urzędnik jest ubezpieczony, począwszy od dnia rozpoczęcia służby, od ryzyka choroby zawodowej oraz wypadków, zgodnie z przepisami przyjętymi w drodze wspólnego porozumienia organów powołujących instytucji Unii [Europejskiej] po zasięgnięciu opinii Komitetu ds. Regulaminu Pracowniczego. Jego składka na ubezpieczenie od ryzyka chorób innych niż zawodowe i wypadków poza służbą wynosi 0,1% jego wynagrodzenia podstawowego.
Ryzyka nieobjęte powyższym ubezpieczeniem są określane we wspomnianych przepisach.
2.   Zapewniane są następujące świadczenia:
a)
w przypadku śmierci:
wypłata na rzecz osób wymienionych poniżej kwoty równej pięciokrotnej wysokości rocznego wynagrodzenia podstawowego zmarłego, obliczonej na podstawie miesięcznych kwot wynagrodzenia otrzymywanego w okresie 12 miesięcy przed wypadkiem:
–
na rzecz małżonka i dzieci zmarłego urzędnika zgodnie z prawem spadkowym mającym zastosowanie do spadku po nim; jednakże kwota przypadająca małżonkowi wynosi nie mniej niż 25% kwoty łącznej,
–
w przypadku braku osób z powyższej kategorii, na rzecz innych zstępnych zgodnie z prawem spadkowym mającym zastosowanie do spadku po tym urzędniku,
–
w przypadku braku osób z którejkolwiek z powyższych kategorii, na rzecz wstępnych zgodnie z prawem spadkowym mającym zastosowanie do spadku po tym urzędniku,
–
w przypadku braku osób z którejkolwiek z powyższych trzech kategorii, na rzecz instytucji,
[…]”.
6
Artykuł 90 regulaminu pracowniczego stanowi:
„1.   Każda osoba, wobec której zastosowanie znajduje niniejszy regulamin pracowniczy, może złożyć organowi powołującemu wniosek o wydanie decyzji w jej sprawie. Organ powiadamia zainteresowaną osobę o wydanej decyzji wraz z uzasadnieniem w okresie czterech miesięcy od złożenia wniosku. Jeśli w tym terminie decyzja nie zostanie wydana, uznaje się to za dorozumianą decyzję odmowną, przeciwko której można złożyć zażalenie zgodnie z ust. 2.
2.   Każda osoba, wobec której zastosowanie znajduje niniejszy regulamin pracowniczy, może złożyć organowi powołującemu zażalenie przeciwko aktowi, z którym wiążą się niekorzystne dla niej skutki; dotyczy to zarówno przypadku wydania decyzji przez organ powołujący, jak i niezastosowania środka przewidzianego przez niniejszy regulamin pracowniczy. Zażalenie powinno zostać złożone w terminie trzech miesięcy. […]
[…]
[…] Jeżeli w tym terminie nie zostanie w odpowiedzi na zażalenie wydana decyzja, uznaje się to za dorozumianą decyzję odmowną, przeciwko której można złożyć skargę zgodnie z art. 91”.
7
Artykuł 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego stanowi:
„Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy w zakresie rozstrzygania wszelkich sporów pomiędzy Unią a osobami, wobec których stosuje się niniejszy regulamin pracowniczy, w zakresie zgodności z prawem aktu, z którym wiążą się niekorzystne skutki dla danej osoby w rozumieniu art. 90 ust. 2. […]”.
Okoliczności powstania sporu
8
Okoliczności powstania sporu zostały przedstawione w pkt 1–9 zaskarżonego wyroku i można je streścić w podany niżej sposób.
9
Alessandro Missir Mamachi di Lusignano, który miał objąć stanowisko doradcy politycznego i dyplomatycznego w delegaturze Komisji w Maroku, został zamordowany waz ze swoją małżonką w dniu 18 września 2006 r. w Rabacie (Maroko). Morderstwa te zostały popełnione w domu wynajętym przez tę delegaturę dla Alessandra Missira Mamachiego di Lusignana (zwanego dalej „zmarłym urzędnikiem”), jego żony i czwórki ich dzieci.
10
W dniu 12 maja 2009 r. Livio Missir Mamachi di Lusignano, ojciec zmarłego urzędnika, wniósł do Sądu do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej skargę o zasądzenie od Komisji zarówno odszkodowania za szkody majątkowe poniesione przez dzieci zmarłego urzędnika, jak i zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez dzieci zmarłego urzędnika, przez niego samego jako ojca zmarłego urzędnika i przez samego zmarłego urzędnika, działając w imieniu jego dzieci występujących w charakterze następców prawnych zmarłego urzędnika.
11
Wyrokiem z dnia 12 maja 2011 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (F‑50/09, EU:F:2011:55), Sąd do spraw Służby Publicznej odrzucił tę skargę jako niedopuszczalną w odniesieniu do dochodzonego zadośćuczynienia za krzywdę oraz oddalił jako bezzasadną w odniesieniu do dochodzonego odszkodowania.
12
Ojciec i dzieci zmarłego urzędnika wnieśli odwołanie od tego wyroku do Sądu celem uzyskania jego uchylenia.
13
Sąd uwzględnił to odwołanie wyrokiem z dnia 10 lipca 2014 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (T‑401/11 P, EU:T:2014:625). Wyrok ten był przedmiotem szczególnej procedury kontroli orzeczenia przez Trybunał, który częściowo uchylił go wyrokiem z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588). Po szczególnej procedurze kontroli orzeczenia sprawę skierowano do ponownego rozpoznania, a Sąd w wyroku z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), orzekł w przedmiocie zarzutów, których nie zbadał w wyroku z dnia 10 lipca 2014 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (T‑401/11 P, EU:T:2014:625).
14
W dniu 16 września 2011 r. ojciec i dzieci zmarłego urzędnika, do których dołączyła matka, brat i siostra tego urzędnika, wnieśli do Sądu skargę na podstawie art. 268 i 340 TFUE, która została wykreślona postanowieniem z dnia 25 listopada 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑494/11, niepublikowanym, EU:T:2015:909), po cofnięciu skargi przez skarżących.
15
W dniu 17 września 2011 r. ojciec zmarłego urzędnika, którego po śmierci zastąpili jego następy prawni, a także dzieci tego urzędnika, do których dołączyły matka, brat i siostra zmarłego, po raz kolejny wystąpili z żądaniem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, zgodnie z procedurą przewidzianą w art. 90 ust. 1 regulaminu pracowniczego.
16
Decyzją z dnia 17 stycznia 2012 r. Komisja oddaliła te żądania. W dniu 13 kwietnia 2012 r. następcy prawni ojca zmarłego urzędnika, dzieci, matka, brat i siostra tego urzędnika złożyli zażalenie na decyzję z dnia 17 stycznia 2012 r. na podstawie art. 90 ust. 2 regulaminu pracowniczego. Decyzją z dnia 26 lipca 2012 r. organ powołujący oddalił to zażalenie.
Postępowanie przed Sądem do spraw Służby Publicznej i Sądem oraz zaskarżony wyrok
17
W dniu 7 listopada 2012 r. następcy prawni ojca zmarłego urzędnika, dzieci, matka, brat i siostra tego urzędnika wnieśli na podstawie art. 270 TFUE skargę do Sądu do spraw Służby Publicznej na decyzję z dnia 26 lipca 2012 r. Została ona zarejestrowana pod sygnaturą F‑132/12.
18
W skardze tej zwrócili się oni do Sądu do spraw Służby Publicznej o stwierdzenie nieważności tej decyzji, zasądzenie od Komisji zadośćuczynienia za doznaną przez nich krzywdę i zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez zmarłego urzędnika oraz o zasądzenie od tej instytucji zapłaty odsetek wyrównawczych i odsetek za zwłokę. W szczególności brat i siostra zmarłego urzędnika zażądali zasądzenia od Komisji na ich rzecz kwoty 154350 EUR tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.
19
Postępowanie przed Sądem do spraw Służby Publicznej zostało zawieszone po raz pierwszy w celu uwzględnienia orzeczeń kończących postępowanie w sprawach T‑401/11 P i T‑494/11, o których mowa w pkt 13 i 14 niniejszego wyroku, a po raz drugi w celu uwzględnienia orzeczenia wydanego w wyniku szczególnej procedury kontroli wyroku dokonanej przez Trybunał w sprawie C‑417/14 RX-II oraz orzeczenia wydanego w wyniku przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd w sprawie T‑401/11 P RENV-RX, wspomnianych we wskazanych punktach.
20
W dniu 2 września 2016 r. na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2016/1192 z dnia 6 lipca 2016 r. w sprawie przekazania Sądowi właściwości do rozpoznawania w pierwszej instancji sporów między Unią Europejską a jej pracownikami (Dz.U. 2016, L 200, s. 137) sprawa F‑132/12 została przekazana Sądowi i zarejestrowana pod sygnaturą T‑502/16.
21
Komisja zakwestionowała zarówno dopuszczalność, jak i zasadność tej skargi.
22
Co się tyczy dopuszczalności, w ocenie Komisji nie można przyjąć, by brat i siostra zmarłego urzędnika byli osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy w rozumieniu art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, w związku z czym Sąd, do którego wniesiono sprawę na podstawie jego właściwości jako sądu do spraw służby publicznej przyznanej w art. 270 TFUE, nie jest właściwy, a skarga jest niedopuszczalna.
23
Sąd oddalił ten zarzut niedopuszczalności w pkt 40–64 zaskarżonego wyroku i stwierdził, że brat i siostra zmarłego urzędnika mają legitymację do wniesienia skargi w trybie przewidzianym w art. 270 TFUE.
24
W uzasadnieniu tego oddalenia Sąd przypomniał, że skarga wniesiona na podstawie art. 270 TFUE i art. 91 regulaminu pracowniczego jest dopuszczalna jedynie w przypadku sporu między Unią a osobą, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy. Jak stwierdził Sąd, aby skarżący mógł zostać zakwalifikowany jako osoba, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, może być on wobec niego zastosowany, gdy skarżący występuje nie w jakimkolwiek charakterze, lecz w charakterze, który albo odzwierciedla istotny związek pomiędzy nim a aktem, który kwestionuje, albo odzwierciedla taki związek pomiędzy nim a urzędnikiem, którego interesom naruszenie to miałoby szkodzić. Tymczasem zdaniem Sądu ma to miejsce w przypadku rodzeństwa urzędnika, ponieważ jest ono wymienione w art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego. Sąd podkreślił w tym względzie, że zamiarem prawodawcy Unii było przyjęcie, za pomocą konkretnych przepisów regulaminu pracowniczego, bliskiego związku rodzeństwa z urzędnikiem. Sąd wyjaśnił, że okoliczność, iż w chwili zabójstwa zmarłego urzędnika jego brat i siostra nie znajdowali się w żadnej z sytuacji przewidzianych w art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego, nie wyklucza uznania istnienia więzi braterskich w świetle regulaminu pracowniczego. Tym samym, zgodnie z pkt 54 zaskarżonego wyroku, te przepisy regulaminu pracowniczego mają zastosowanie nie dlatego, że odpowiadają konkretnej sytuacji stron w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych, ale ze względu na to, że są potwierdzeniem, iż regulamin pracowniczy uznaje istnienie więzi rodzinnych między urzędnikami a ich rodzeństwem. Zdaniem Sądu ocena ta znajduje potwierdzenie w ocenach dokonanych przez Trybunał w pkt 41 i 42 wyroku z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588).
25
W pkt 57 zaskarżonego wyroku Sąd doszedł do wniosku, że wobec rodzeństwa urzędnika „stosuje się regulamin pracowniczy” w celu określenia środka prawnego, z którego ma ono skorzystać, gdy zamierza dochodzić zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek śmierci brata lub siostry, będących urzędnikami, za którą to śmierć w jego ocenie instytucja jest odpowiedzialna. Sąd wyjaśnił ponadto w istocie, że okoliczność, iż rodzeństwo urzędnika nie figuruje w kaskadowym wykazie zawartym w art. 73 regulaminu pracowniczego, a zatem nie jest potencjalnym beneficjentem świadczeń gwarantowanych na podstawie tego artykułu, lecz jest wymienione w innych przepisach regulaminu pracowniczego odzwierciedlających istotny związek ze zmarłym urzędnikiem, w żaden sposób nie oznacza, że jest pozbawione procesowej możliwości dochodzenia w trybie art. 270 TFUE naprawienia własnej szkody.
26
W odniesieniu do oceny zasadności żądań odszkodowawczych brata i siostry zmarłego urzędnika Sąd oddalił w szczególności, w pkt 134 i 135 zaskarżonego wyroku, zarzuty Komisji oparte na pkt 33 i 34 wyroku z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588), ze względu na to, że punkty te dotyczyły właściwości Sądu, a nie zasadności tych żądań.
27
Ponadto w pkt 155–172 zaskarżonego wyroku Sąd oddalił argumentację Komisji, zgodnie z którą brat i siostra zmarłego urzędnika nie wykazali w wystarczający sposób istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przez Komisję obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa zmarłemu urzędnikowi a poniesioną przez nich szkodą. Oparł się on w tym względzie na ostatecznym ustaleniu związku przyczynowego między tym naruszeniem a zabójstwem zmarłego urzędnika w wyrokach z dnia 12 maja 2011 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (F‑50/09, EU:F:2011:55), i z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874, pkt 63), i stwierdził, że okoliczność, iż krzywda doznana przez brata i siostrę tego urzędnika stanowiła szkodę uboczną lub pośrednią w stosunku do szkody doznanej przez tego ostatniego, nie miała wpływu na to, czy należało przyjąć, iż krzywda podlega zadośćuczynieniu zgodnie z ogólnymi zasadami wspólnymi dla państw członkowskich.
28
Wreszcie, na podstawie całości uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd zasądził od Komisji in solidum zapłatę kwoty po 10000 EUR na rzecz zarówno brata, jak i siostry zmarłego urzędnika tytułem zadośćuczynienia za doznaną przez nich krzywdę wraz z odsetkami za zwłokę.
Żądania stron
29
W odwołaniu Komisja wnosi do Trybunału o:
–
uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim Sąd zasądził od Komisji zapłatę zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez Stefana Missira Mamachiego di Lusignana i Marię Letizię Missir di Lusignano w wyniku śmierci ich brata;
–
rozpoznanie sprawy co do istoty i odrzucenie skargi w pierwszej instancji jako niedopuszczalnej oraz
–
obciążenie Stefana Missira Mamachiego di Lusignana i Marii Letizii Missir Mamachi di Lusignano kosztami postępowania odwoławczego oraz postępowania w pierwszej instancji.
30
Stefano Missir Mamachi di Lusignano i Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano wnoszą do Trybunału o:
–
oddalenie odwołania oraz
–
obciążenie Komisji kosztami postępowania odwoławczego oraz postępowania w pierwszej instancji.
W przedmiocie odwołania
31
Komisja przedstawia w uzasadnieniu swego odwołania dwa zarzuty. W ramach zarzutu pierwszego uważa ona, że Sąd naruszył prawo, gdy stwierdził, że brat i siostra zmarłego urzędnika mieli możliwość wniesienia skargi na podstawie art. 270 TFUE w celu uzyskania zadośćuczynienia za krzywdę wynikającą ze śmierci tego urzędnika. W ramach zarzutu drugiego, podniesionego tytułem ewentualnym, Komisja twierdzi, że Sąd naruszył ciążący na nim obowiązek uzasadnienia.
W przedmiocie zarzutu pierwszego
32
Zarzut pierwszy dzieli się na dwie części.
W przedmiocie części pierwszej zarzutu pierwszego
– Argumentacja stron
33
Komisja zarzuca Sądowi naruszenie prawa w związku ze stwierdzeniem, że brat i siostra zmarłego urzędnika mogli wnieść skargę na podstawie art. 270 TFUE, ponieważ są osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy w rozumieniu art. 91 ust. 1 tego regulaminu.
34
W pierwszej kolejności Komisja podnosi, że w pkt 48–64 zaskarżonego wyroku Sąd błędnie sformułował i zastosował główną zasadę, zgodnie z którą członek rodziny urzędnika jest osobą, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, ze względu na jego więź rodzinną z urzędnikiem. Artykuł 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego odnosi się nie do więzi, na podstawie której przyjmuje się, że wobec danej osoby stosuje się regulamin pracowniczy, lecz do prawa osoby, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, do zakwestionowania aktu dla niej niekorzystnego. Zdaniem Komisji Sąd nie mógł wywieść z art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego, że wobec brata lub siostry urzędnika stosuje się regulamin pracowniczy w rozumieniu art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, ponieważ obowiązki przewidziane w tych przepisach istnieją wyłącznie względem urzędników, a nie członków jego rodziny. Ci ostatni nie zostali wskazani przez prawodawcę Unii jako mogący korzystać ze świadczenia przewidzianego w regulaminie pracowniczym. W konsekwencji na podstawie wspomnianych artykułów jedynie urzędnicy posiadają legitymację procesową.
35
W drugiej kolejności Komisja uważa, że kryterium sformułowane i zastosowane przez Sąd w pkt 51–62 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym dana osoba powinna być wymieniona w regulaminie w charakterze, który odzwierciedla wieź między nią a urzędnikiem, którego naruszone interesy miały by wyrządzić jej samej szkodę, jest sprzeczne z brzmieniem art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, odnoszącego się do osoby, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, i która kwestionuje akt dla niej niekorzystny. Decydującym kryterium dla Sądu jest naruszenie interesów urzędnika, a nie naruszenie interesów osoby, która wykonuje swoje prawo do sądu. Tym samym przyjęte przez Sąd kryterium prowadziłoby do dyskrecjonalnej oceny znaczenia związku istniejącego między skarżącym a zaskarżonym aktem i uogólniałoby w ten sposób dostęp do sądu, o którym mowa w art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego. Kryterium to pozbawiłoby wszelkiej treści przesłankę dopuszczalności, dotyczącą istnienia aktu niekorzystnego dla skarżącego, ponieważ w przypadku jakiegokolwiek przepisu regulaminu pracowniczego, nawet jeśli nie ma on zastosowania do określonej osoby, osoba ta mogłaby zawsze być uważana za osobę, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, niezależnie od jakiegokolwiek związku między kwestionowanym przez nią aktem a obowiązkami przewidzianymi w regulaminie pracowniczym.
36
W trzeciej kolejności wbrew temu, co wynika z zaskarżonego wyroku, pkt 30–35 wyroku z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588), nie potwierdzają dokonanej przez Sąd wykładni pojęcia „osób, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”, w rozumieniu art. 91 ust. 1 tego regulaminu. I tak w pkt 34 tego wyroku Trybunał ustalił, że osoba, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, to osoba, która jest objęta zakresem jego stosowania, określonym szczególnymi przepisami regulaminu pracowniczego dotyczącymi osób innych niż urzędnicy, będących potencjalnymi odbiorcami konkretnego świadczenia, podobnie jak ma to miejsce w art. 73 regulaminu pracowniczego, który przewiduje, że członkowie rodziny urzędnika są potencjalnymi beneficjentami pewnych świadczeń w przypadku śmierci urzędnika. Tym samym Trybunał stwierdził, że art. 73 regulaminu pracowniczego jest istotny dla ustalenia, czy bracia i siostry urzędnika są osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy, nie dlatego, że wskazuje on więź między urzędnikiem a jego rodziną w ogólności, lecz dlatego, że może mieć zastosowanie do niektórych szczególnych członków rodziny urzędnika w przypadku jego śmierci. Zdaniem Komisji, ponieważ na poparcie swojej skargi brat i siostra zmarłego urzędnika powołują się na krzywdę wynikającą ze śmierci tego urzędnika, art. 73 regulaminu pracowniczego jest jedynym przepisem mającym znaczenie dla ustalenia, czy osoby te są osobami, wobec których stosuje się lub nie regulamin pracowniczy. Tymczasem zgodnie z tym artykułem tak nie jest w tym przypadku.
37
Stefano Missir Mamachi di Lusignano i Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano uważają, że pierwszą część zarzutu pierwszego należy oddalić jako bezzasadną.
– Ocena Trybunału
38
Na podstawie art. 270 TFUE Trybunał jest właściwy do orzekania w każdym sporze między Unią i jej pracownikami, w granicach i na warunkach określonych w regulaminie pracowniczym oraz warunkach zatrudnienia innych pracowników Unii. Zgodnie z art. 256 ust. 1 TFUE oraz z art. 50a i 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej właściwość ta jest wykonywana przez Sąd w pierwszej instancji, a na etapie odwołania przez Trybunał.
39
Artykuł 270 TFUE ustanawia zatem rodzaj środka prawnego dla sporów z zakresu służby publicznej, odrębnego od ogólnych środków prawnych, takich jak skarga o stwierdzenie nieważności przewidziana w art. 263 TFUE i skarga o odszkodowanie, unormowana w art. 268 i art. 340 akapity drugi i trzeci TFUE.
40
W celu ustalenia właściwości sądu Unii rozpatrującego sprawę na podstawie art. 270 TFUE należy uwzględnić oprócz brzmienia tego artykułu przepisy regulaminu pracowniczego, mając na względzie odesłanie do niego we wspomnianym artykule, a w szczególności art. 90 i 91 regulaminu pracowniczego, które wdrażają art. 270 TFUE (zob. podobnie wyrok z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja, C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo). Przepisy te definiują wspomnianą właściwość zarówno ratione materiae, jak i ratione personae.
41
Co się tyczy właściwości ratione materiae sądów Unii na podstawie art. 270 TFUE, należy zauważyć, że celem regulaminu pracowniczego jest uregulowanie stosunków prawnych między instytucjami Unii a ich urzędnikami poprzez ustanowienie szeregu wzajemnych praw i obowiązków (wyrok z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja, C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo). Regulamin pracowniczy reguluje w ten sposób warunki zatrudnienia urzędników przez instytucje Unii. W konsekwencji art. 270 TFUE przyznaje sądom Unii właściwość rzeczową do orzekania w sporach, które wynikają ze stosunku pracy łączącego te osoby z instytucjami Unii.
42
W zakresie, w jakim na podstawie art. 270 TFUE, wdrożonego przez art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, Trybunał jest właściwy do orzekania w „każdym sporze” między Unią a osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zakresem tych przepisów objęty jest każdy spór między urzędnikiem a zatrudniającą go instytucją, nawet jeśli jest to skarga o odszkodowanie, gdy u podstaw tego sporu leży stosunek pracy łączący tego urzędnika z tą instytucją (zob. podobnie wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., OH [Immunitet jurysdykcyjny], C‑758/19, EU:C:2021:603, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo).
43
Tym samym właściwość ratione materiae sądów Unii na podstawie art. 270 TFUE wypływa z podstaw rozpatrywanego sporu opisanego w pkt 41 niniejszego wyroku, a nie z podstawy prawnej mogącej uzasadniać prawo do odszkodowania jako takiego (zob. podobnie wyrok z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja, C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588, pkt 50).
44
Co się tyczy właściwości ratione personae sądów Unii na podstawie art. 270 TFUE, odnosi się ona wyłącznie do sporów indywidualnych. Artykuły 90 i 91 regulaminu pracowniczego ustanawiają bowiem postępowanie, które jest prowadzone wyłącznie dla sporów indywidualnych (zob. podobnie wyrok z dnia 8 października 1974 r., Union syndicale – Service public européen i in./Rada, 175/73, EU:C:1974:95, pkt 19).
45
Ponadto art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego stanowi, że Trybunał jest właściwy w zakresie rozstrzygania wszelkich sporów pomiędzy Unią a „osobami, wobec których stosuje się […] regulamin pracowniczy”, w zakresie zgodności z prawem aktu, z którym wiążą się niekorzystne skutki dla danej osoby, w rozumieniu art. 90 ust. 2. Zgodnie z tym ostatnim przepisem, „[k]ażda osoba, wobec której stosuje się [ten] regulamin pracowniczy”, może złożyć organowi powołującemu zażalenie na akt, z którym wiążą się niekorzystne dla niej skutki.
46
Przepisy te, odnoszące się ogólnie do osób, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy, nie pozwalają jako takie ustalić rozróżnienia w zależności od tego, czy skargę wnosi urzędnik, czy jakakolwiek inna osoba, wobec której stosuje się ten regulamin (wyrok z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja, C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588, pkt 33). Zatem zgodnie z tymi przepisami właściwość ratione personae sądów Unii na podstawie art. 270 TFUE nie ogranicza się wyłącznie do skarg wnoszonych przez urzędników, lecz obejmuje skargi wniesione przez każdą inną osobę, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy.
47
W celu określenia osób innych niż urzędnik, które można zakwalifikować jako „osoby, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”, w rozumieniu art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, należy przypomnieć, jak wynika z pkt 41 niniejszego wyroku, że celem regulaminu pracowniczego jest uregulowanie stosunków prawnych między instytucjami Unii a ich urzędnikami.
48
Aby osiągnąć ten cel, regulamin pracowniczy ustanawia nie tylko szereg wzajemnych praw i obowiązków między instytucjami a ich urzędnikami, lecz również przyznaje niektórym członkom rodziny urzędników prawa i przywileje.
49
I tak, art. 73 regulaminu pracowniczego przyznaje żyjącemu małżonkowi, dzieciom, innym zstępnym lub wstępnym urzędnika, pod pewnymi warunkami, prawo do świadczeń w przypadku śmierci tego urzędnika.
50
Ponadto art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego zezwalają małżonkowi, wstępnemu, zstępnemu, bratu lub siostrze urzędnika, którzy cierpią na poważną chorobę lub ciężką niepełnosprawność, na skorzystanie z pomocy tego urzędnika, w przypadku gdy urzędnik ten korzysta, do celów tej pomocy, z prawa do wystąpienia odpowiednio o urlop z przyczyn osobistych, o urlop rodzinny lub o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy. Przepisy te, które mają na celu umożliwienie urzędnikowi godzenia życia zawodowego z pewnymi obowiązkami jego życia prywatnego, przyznają tym samym, niektórym członkom jego rodziny, będącym w trudnej sytuacji, przywileje, w momencie, gdy urzędnikowi zostaje udzielony czas na zajęcie się nimi.
51
Przyznanie tych praw i przywilejów, tym wyznaczonym członkom rodziny urzędnika, stanowi uznanie ścisłych więzi rodzinnych łączących te osoby z urzędnikiem i potencjalnego wpływu tych więzi rodzinnych na warunki, w jakich urzędnik będzie wykonywać swoją pracę.
52
Takie uwzględnienie w regulaminie pracowniczym tych członków rodziny urzędnika skutkuje tym, że są oni osobami, wobec których „stosuje się regulamin pracowniczy”, w rozumieniu art. 91 ust. 1 tego regulaminu, i to niezależnie od tego, czy skarżący rzeczywiście dysponuje w danym przypadku prawem lub przywilejem przyznanym przez regulamin pracowniczy, o których mowa w pkt 49 i 50 niniejszego wyroku. Ustalenie właściwości ratione personae sądów Unii na podstawie art. 270 TFUE i art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego jest bowiem niezależne od kwestii faktycznego przyznania prawa lub przywileju osobie, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, która wnosi skargę do tych sądów. Gdyby było inaczej, wówczas w celu wydania orzeczenia w przedmiocie tej właściwości do rozpatrzenia skargi wniesionej do wspomnianych sądów konieczne byłoby uprzednie zbadanie zasadności tej skargi (zob. podobnie wyrok z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja, C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588, pkt 35).
53
Oceny, zgodnie z którą członkowie rodziny urzędnika, o których mowa w art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego, są osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy, w rozumieniu art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, nie może podważyć okoliczność, że przepis ten przewiduje, iż spór powinien dotyczyć zgodności z prawem aktu niekorzystnego dla osoby, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy w rozumieniu art. 90 ust. 2 regulaminu pracowniczego. Artykuł 90 regulaminu pracowniczego ustanawia bowiem obowiązkową procedurę poprzedzającą wniesienie skargi, wskazując, że skarga może zostać wniesiona na podstawie art. 270 TFUE dopiero po tym, jak zażalenie wniesione przez skarżącego zostało oddalone w następstwie wyraźnej lub dorozumianej decyzji organu powołującego, oddalającego jego żądanie. Skarga o stwierdzenie nieważności lub o odszkodowanie wniesiona na podstawie art. 270 TFUE jest zatem dopuszczalna jedynie w przypadku istnienia wyraźnej lub dorozumianej decyzji oddalającej zażalenie, która stanowi akt niekorzystny dla osoby, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, w rozumieniu art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego. Tymczasem nic nie stoi na przeszkodzie temu, by członek rodziny urzędnika wskazany w art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego był adresatem decyzji oddalającej zażalenie na niekorzystną dla niego decyzję pierwotną, zgodnie z art. 90 i 91 regulaminu pracowniczego.
54
Ponadto wbrew temu, co twierdzi Komisja, ocena, zgodnie z którą właściwość ratione personae sądów Unii rozpatrujących sprawę na podstawie art. 270 TFUE może opierać się na art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego, które przyznają niektórym członkom rodziny urzędnika przywileje, nie zasadza się na dyskrecjonalnej ocenie związku istniejącego między skarżącym a kwestionowanym przez niego aktem. Błędem jest bowiem przyjęcie, że w odniesieniu do jakiegokolwiek przepisu regulaminu pracowniczego skarżącego można zawsze zakwalifikować jako osobę, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, niezależnie od związku występującego między kwestionowanym przez niego aktem a obowiązkami przewidzianymi w regulaminie pracowniczym. Skarga wniesiona na podstawie art. 270 TFUE jest dopuszczalna jedynie pod warunkiem, po pierwsze, że wobec skarżącego stosuje się regulamin pracowniczy i że kwestionuje on decyzję oddalającą jego zażalenie w trybie administracyjnym w rozumieniu art. 90 i 91 regulaminu pracowniczego, a po drugie, że u podstaw sporu leży stosunek pracy łączący urzędnika lub pracownika z instytucją lub organem Unii.
55
Tym samym członkowie rodziny urzędnika, o których mowa w art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego, mimo że nie są urzędnikami, są osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy, w rozumieniu art. 91 ust. 1 tego regulaminu ze względu na więzi rodzinne, jakie utrzymują z tym urzędnikiem, i mogą zatem wnieść skargę o odszkodowanie, jeżeli u podstaw sporu leży stosunek pracy, o którym mowa w poprzednim punkcie niniejszego wyroku (zob. podobnie wyrok z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja, C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588, pkt 42).
56
Tym samym Sąd nie naruszył prawa, gdy stwierdził w istocie w pkt 48–64 zaskarżonego wyroku, że w świetle treści art. 40, 42b i 55a regulaminu pracowniczego, z której wynika uznanie na gruncie tego regulaminu istnienia więzi między urzędnikiem a jego braćmi i siostrami, są oni osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy w rozumieniu jego art. 91 ust. 1.
57
Mając na względzie powyższe rozważania, część pierwszą zarzutu pierwszego odwołania należy oddalić jako bezzasadną.
W przedmiocie części drugiej zarzutu pierwszego
– Argumentacja stron
58
Komisja uważa zasadniczo, że gdyby Trybunał miał stwierdzić, iż bracia i siostry zmarłego urzędnika są osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy w rozumieniu art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, to powinien on jednak mieć na uwadze fakt, że z pkt 31–35 wyroku z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588), wynika, że w wypadku śmierci urzędnika jedynie osoby wyraźnie wskazane w art. 73 regulaminu pracowniczego są osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy w celu wniesienia skargi o odszkodowanie z tytułu tej śmierci.
59
W konsekwencji, w pkt 134 i 135 zaskarżonego wyroku Sąd miał zdaniem Komisji naruszyć prawo, gdy przyznał bratu i siostrze zmarłego urzędnika legitymację procesową na podstawie art. 270 TFUE do dochodzenia zadośćuczynienia za krzywdę na podstawie innego przepisu regulaminu pracowniczego niż art. 73 tego regulaminu i gdy stwierdził, że odesłanie dokonane w pkt 33 i 34 wyroku z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588), było niewłaściwe i należy je odrzucić.
60
Stefano Missir Mamachi di Lusignano i Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano uważają, że drugą część zarzutu pierwszego należy oddalić jako bezzasadną.
– Ocena Trybunału
61
Należy przypomnieć, że w pkt 33–35 wyroku z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588), Trybunał stwierdził właściwość ratione personae Sądu do spraw Służby Publicznej do rozpoznania żądania odszkodowawczego wniesionego przez ojca zmarłego urzędnika w jego imieniu i w imieniu dzieci tego urzędnika. Wskazał on w tym względzie, że osoby te są objęte art. 73 ust. 2 lit. a) regulaminu pracowniczego w zakresie, w jakim przepis ten wyraźnie wskazuje dzieci urzędnika oraz jego wstępnych jako osoby, które w razie śmierci urzędnika mogą korzystać ze świadczeń przewidzianych w tym przepisie. Jednakże, jak wynika z pkt 52 niniejszego wyroku, Trybunał wyjaśnił również, że kwestii, czy osoby te rzeczywiście posiadają prawo do świadczeń gwarantowanych przez regulamin pracowniczy, nie można brać pod uwagę przy ustalaniu właściwości ratione personae tego Sądu, ponieważ gdyby było inaczej, w celu rozstrzygnięcia w przedmiocie tej właściwości konieczne byłoby uprzednie zbadanie zasadności wniesionej do niego skargi.
62
Tymczasem wbrew temu, co twierdzi Komisja, z pkt 33 i 34 wyroku z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588), nie wynika, że jedynymi osobami, poza urzędnikami, które mogą wnieść skargę o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE w następstwie śmierci urzędnika, są osoby wskazane w art. 73 ust. 2 lit. a) regulaminu pracowniczego. Wskazanie w tym ostatnim przepisie małżonka, zstępnych i wstępnych urzędnika jako osób, które w razie śmierci tego urzędnika mogą korzystać ze świadczenia, stanowi bowiem tylko jeden z wielu wypadków, w których wobec osób innych niż urzędnicy stosuje się przepisy regulaminu pracowniczego w rozumieniu art. 91 ust. 1 tego regulaminu i w których osoby te mogą zatem wnieść skargę o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE. Dokonane w art. 73 ust. 2 lit. a) regulaminu pracowniczego wskazanie, które przewiduje ryczałtowe wypłacanie określonych świadczeń pieniężnych konkretnym osobom w razie śmierci urzędnika, nie ogranicza zatem osób, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy i które mogą wnieść skargę o wypłatę odrębnego od tych świadczeń odszkodowania na podstawie art. 270 TFUE z tytułu szkody wynikającej ze śmierci urzędnika.
63
W związku z tym Sąd nie naruszył prawa, w ramach oceny zasadności skierowanych do Komisji roszczeń odszkodowawczych brata i siostry zmarłego urzędnika, gdy stwierdził w pkt 134 i 135 zaskarżonego wyroku, że pkt 33 i 34 wyroku z dnia 10 września 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588), dotyczyły ustalenia sądu właściwego ratione personae i że tym samym odniesienie do tych punktów było niewłaściwe i należało je odrzucić.
64
Część drugą zarzutu pierwszego odwołania należy zatem oddalić jako bezzasadną, w związku z czym zarzut ten należy oddalić w całości.
W przedmiocie zarzutu drugiego
Argumentacja stron
65
W zarzucie drugim odwołania, podniesionym tytułem ewentualnym, Komisja twierdzi, że Sąd uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi uzasadnienia.
66
Po pierwsze, w pkt 154–168, 171, 172 i 181 zaskarżonego wyroku Sąd miał jej zdaniem nie uzasadnić istnienia związku przyczynowego między zachowaniem Komisji a krzywdą wyrządzoną bratu i siostrze zmarłego urzędnika. Uzasadnienie przedstawione w pkt 155 i 161 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym Komisja miała nie zakwestionować istnienia tego związku przyczynowego, a ma to wynikać z wyroku z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), nie jest istotne, ponieważ jest błędne.
67
Po drugie, rozumowanie Sądu jest zdaniem Komisji wewnętrznie sprzeczne, ponieważ w pkt 161 i 162 zaskarżonego wyroku stwierdził on, że jest związany wyrokiem z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), który ustala odpowiedzialność Komisji za śmierć rozpatrywanego urzędnika, podczas gdy w pkt 166 zaskarżonego wyroku wykluczył, by ustalenie tej odpowiedzialności mogło mieć znaczenie w niniejszej sprawie. Tym samym Sąd nie mógł stwierdzić w pkt 172 i 181 zaskarżonego wyroku, że Komisja ponosi odpowiedzialność za krzywdę doznaną przez brata i siostrę zmarłego urzędnika.
68
Stefano Missir Mamachi di Lusignano i Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano uważają, że zarzut drugi odwołania jest bezzasadny.
Ocena Trybunału
69
Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że spoczywający na Sądzie na mocy art. 296 akapit drugi TFUE i art. 36 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej obowiązek uzasadnienia stanowi istotny wymóg proceduralny, który należy odróżnić od kwestii zasadności uzasadnienia (zob. podobnie wyrok z dnia 30 listopada 2016 r., Komisja/Francja i Orange, C‑486/15 P, EU:C:2016:912, pkt 79).
70
Wobec tego, mając na uwadze utrwalone orzecznictwo, obowiązek ten wymaga od Sądu jasnego i jednoznacznego wskazania przyjętego przez niego rozumowania, tak aby umożliwić zainteresowanym poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi sprawowanie kontroli sądowej (zob. podobnie wyroki z dnia 26 lipca 2017 r., Staatliche Porzellan-Manufaktur Meissen/EUIPO, C‑471/16 P, niepublikowany, EU:C:2017:602, pkt 28; z dnia 25 listopada 2020 r., Komisja/GEA Group, C‑823/18 P, EU:C:2020:955, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo).
71
W niniejszej sprawie w pkt 153–155 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że w pkt 182–190 wyroku z dnia 12 maja 2011 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (F‑50/09, EU:F:2011:55), Sąd do spraw Służby Publicznej orzekł, iż istnieje związek przyczynowy między zawinionymi naruszeniami obowiązku zapewnienia przez Komisję bezpieczeństwa urzędnikowi, którego dotyczy niniejsza sprawa, i jego zabójstwem oraz że ocena ta jest ostateczna w braku odwołania wniesionego przez Komisję od tego wyroku. Przypomniał również, że w wyroku z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), wskazał on, że Komisja nie kwestionuje wspomnianej oceny dokonanej przez Sąd do spraw Służby Publicznej.
72
Ponadto w pkt 156–161 zaskarżonego wyroku Sąd wyjaśnił w szczególności, że debata na temat relacji między teorią równoważności przesłanek i adekwatnego związku przyczynowego, która miała miejsce w ramach postępowania zakończonego wyrokiem z dnia 12 maja 2011 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (F‑50/09, EU:F:2011:55), oraz w ramach postępowania zakończonego wyrokiem z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), została przeprowadzona wyłącznie w celu ustalenia, czy Komisja może zostać pociągnięta do odpowiedzialności za śmierć wspomnianego urzędnika.
73
W pkt 162–166 zaskarżonego wyroku Sąd uznał zasadniczo, że ostateczne stwierdzenie przez sąd Unii istnienia związku przyczynowego między niezgodnym z prawem postępowaniem Komisji a zabójstwem tego urzędnika można w pełni przenieść na grunt niniejszej sprawy. Orzekł on w szczególności, że okoliczność, iż skarżący w pierwszej instancji nie byli dziećmi lub rodzicami zmarłego urzędnika, lecz jego bratem i siostrą, nie ma znaczenia, ponieważ art. 73 regulaminu pracowniczego nie stoi na przeszkodzie możliwości uzyskania przez rodzeństwo urzędnika odszkodowania, i że z ogólnych zasad wspólnych dla państw członkowskich wynika prawo rodzeństwa do dochodzenia w razie potrzeby zadośćuczynienia za krzywdę polegającą na utracie brata. Ponadto wskazał on, że okoliczność, iż krzywda rodzeństwa urzędnika stanowi szkodę uboczną lub pośrednią w stosunku do krzywdy doznanej przez samego urzędnika, nie wyklucza możliwości uznania, że krzywda ta podlega naprawieniu zgodnie z zasadami ogólnymi wspólnymi dla państw członkowskich.
74
Wreszcie, w pkt 167–169 zaskarżonego wyroku Sąd wskazał, że skarżący w pierwszej instancji przedstawili szczególne względy w celu ustalenia rzeczywistego charakteru i intensywności krzywdy, jakiej doznają z powodu śmierci brata, powołując się na wyjątkowe i szczególnie dramatyczne okoliczności tej śmierci, duże obawy rodziny o przyszłość dzieci urzędnika oraz niesprawiedliwy ból i cierpienie wynikające z utraty brata. Sąd orzekł, że poza tymi względami, które rzeczywiście mogą powodować niezwykle intensywne emocjonalne cierpienia rodzeństwa zmarłego urzędnika, skarżący nie przedstawili dowodów na istnienie emocjonalnych więzi między urzędnikiem a jego rodzeństwem, które wykraczałyby poza zwyczajowe więzi uczuciowe między dorosłym rodzeństwem, prowadzącym samodzielne życie.
75
W świetle tych okoliczności należy stwierdzić, że Sąd należycie uzasadnił, dlaczego stwierdził, że istniał związek przyczynowy między naruszeniem przez Komisję obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa zmarłemu urzędnikowi a krzywdą doznaną przez jego brata i siostrę w następstwie zabójstwa. Punkty 153–169 zaskarżonego wyroku przedstawiają bowiem w sposób wystarczająco jasny i jednoznaczny rozumowanie Sądu i pozwalają w szczególności Komisji poznać podstawy podjętej decyzji, a Trybunałowi dokonać jego kontroli sądowej.
76
Oceny tej nie podważają argumenty Komisji, zgodnie z którymi: po pierwsze, w ramach postępowania, które doprowadziło do wydania zaskarżonego wyroku, zakwestionowała ona istnienie związku przyczynowego między swoim postępowaniem a krzywdą brata i siostry zmarłego urzędnika; po drugie, nie mogła wnieść odwołania od wyroku z dnia 12 maja 2011 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (F‑50/09, EU:F:2011:55), ponieważ nie przegrała sprawy, a tym samym nie można wnioskować, że z uwagi na niewniesienie tego odwołania, nie kwestionuje oceny przedstawionej w tym wyroku; a po trzecie, rozważania przedstawione w wyroku z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), nie zwolniły Sądu z obowiązku ustalenia przesłanek, na podstawie których istniał związek przyczynowy między zachowaniem Komisji a krzywdą, na którą powołują się brat i siostra zmarłego urzędnika.
77
Podnosząc te argumenty, Komisja kwestionuje bowiem zasadność dokonanej przez Sąd oceny istnienia tego związku przyczynowego, a nie fakt, że Sąd nie przedstawił w sposób jasny i jednoznaczny rozumowania, które przyjął w zaskarżonym wyroku. Jak wynika zaś z pkt 69 niniejszego wyroku, obowiązek uzasadnienia stanowi istotny wymóg proceduralny, który należy odróżnić od kwestii zasadności uzasadnienia.
78
Ponadto oceny, zgodnie z którą zaskarżony wyrok jest należycie uzasadniony, nie może podważyć argument Komisji dotyczący sprzeczności między uzasadnieniem zawartym w pkt 161 i 162 zaskarżonego wyroku a uzasadnieniem zawartym w pkt 166 tego wyroku. Sąd mógł bowiem, nie popadając w wewnętrzną sprzeczność, stwierdzić z jednej strony, że wyrok z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), był istotny dla ustalenia związku przyczynowego między zawinionym postępowaniem Komisji a zabójstwem rozpatrywanego urzędnika, a z drugiej strony stwierdzić, że krzywda doznana przez brata i siostrę urzędnika w wyniku jego śmierci stanowi szkodę, która podlega naprawieniu zgodnie z ogólnymi zasadami wspólnymi dla państw członkowskich, czego nie podważał wyrok z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), ponieważ w sprawie, która stała się podstawą tego wyroku, Sąd nie zajmował się kwestią zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez brata i siostrę zmarłego urzędnika.
79
Wynika z tego, że zarzut drugi odwołania należy oddalić jako bezzasadny, a w konsekwencji odwołanie należy oddalić w całości.
W przedmiocie kosztów
80
Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, jeżeli odwołanie jest bezzasadne, Trybunał rozstrzyga o kosztach.
81
Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
82
Ponieważ Stefano Missir Mamachi di Lusignano i Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano wnieśli o obciążenie Komisji kosztami postępowania, a Komisja przegrała sprawę, należy obciążyć ją, poza własnymi kosztami, kosztami poniesionymi przez Stefana Missira Mamachiego di Lusignana i Marię Letizię Missir Mamachi di Lusignano.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
1)
Odwołanie zostaje oddalone.
2)
Komisja Europejska pokrywa, poza własnymi kosztami, koszty poniesione przez Stefana Missira Mamachiego di Lusignana i Marię Letizię Missir Mamachi di Lusignano.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.