62020CJ0694_RES
Υπόθεση C‑694/20
Orde van Vlaamse Balies κ.λπ.
κατά
Vlaamse Regering
(αίτηση του Grondwettelijk Hof για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 8ης Δεκεμβρίου 2022
«Προδικαστική παραπομπή – Διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας – Υποχρεωτική αυτόματη ανταλλαγή πληροφοριών για δηλωτέες διασυνοριακές ρυθμίσεις – Οδηγία 2011/16/ΕΕ, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2018/822 – Άρθρο 8αβ, παράγραφος 5 – Κύρος – Επαγγελματικό απόρρητο των δικηγόρων – Απαλλαγή του δεσμευόμενου από το επαγγελματικό απόρρητο δικηγόρου-ενδιαμέσου από την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών – Υποχρέωση του εν λόγω δικηγόρου-ενδιαμέσου να γνωστοποιήσει σε οποιονδήποτε άλλον ενδιάμεσο ο οποίος δεν είναι ο πελάτης του τις υποχρεώσεις υποβολής πληροφοριών τις οποίες αυτός ο άλλος ενδιάμεσος υπέχει – Άρθρα 7 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας – Οδηγία 2011/16 – Ανταλλαγή πληροφοριών κατόπιν αιτήματος – Ενδιάμεσος – Έννοια – Δικηγόρος ο οποίος ασκεί τη δραστηριότητά του – Εμπίπτει
(Οδηγία 2011/16 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2018/822, άρθρο 3, σημείο 21)
(βλ. σκέψεις 21, 22)
Θεμελιώδη δικαιώματα – Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Κατοχύρωση τόσο με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων όσο και με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου – To επίπεδο προστασίας το οποίο διασφαλίζει ο Χάρτης πρέπει να είναι σύμφωνο με εκείνο που κατοχυρώνεται στην εν λόγω Σύμβαση
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7, 47 και 53 § 3)
(βλ. σκέψη 26)
Θεμελιώδη δικαιώματα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων – Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Περιορισμός της ασκήσεως των δικαιωμάτων και ελευθεριών που κατοχυρώνονται στον Χάρτη – Προϋποθέσεις – Περιορισμός ο οποίος προβλέπεται από τον νόμο – Σεβασμός του βασικού περιεχομένου των δικαιωμάτων – Τήρηση της αρχής της αναλογικότητας – Επιδίωξη σκοπού γενικού συμφέροντος – Περιεχόμενο – Καταπολέμηση του επιθετικού φορολογικού σχεδιασμού και πρόληψη του κινδύνου φοροαποφυγής και φοροδιαφυγής – Εμπίπτουν
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7 και 52 § 1)
(βλ. σκέψεις 34-41, 44)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας – Οδηγία 2011/16 – Ανταλλαγή πληροφοριών κατόπιν αιτήματος – Υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών και συνεργασίας οι οποίες βαρύνουν τους δικηγόρους – Προσβολή του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη – Δεν συντρέχει
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47· οδηγία 2011/16, άρθρο 8αβ § 5)
(βλ. σκέψεις 60-65)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας – Οδηγία 2011/16 – Ανταλλαγή πληροφοριών κατόπιν αιτήματος – Υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών και συνεργασίας οι οποίες βαρύνουν τους δικηγόρους – Δικηγορικό απόρρητο – Απαλλαγή του δεσμευόμενου από το επαγγελματικό απόρρητο δικηγόρου-ενδιαμέσου από την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών – Υποχρέωση του εν λόγω δικηγόρου-ενδιαμέσου να γνωστοποιήσει σε οποιονδήποτε άλλον ενδιάμεσο ο οποίος δεν είναι ο πελάτης του τις υποχρεώσεις υποβολής πληροφοριών τις οποίες αυτός ο άλλος ενδιάμεσος υπέχει – Παραβίαση της αρχής του σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Ανίσχυρο
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 7· οδηγία 2011/16, άρθρο 8αβ § 5)
(βλ. σκέψεις 19, 27-32, 46-53, 56-66 και διατακτ.)
Σύνοψη
Όσον αφορά τη διοικητική συνεργασία μεταξύ των εθνικών φορολογικών αρχών των κρατών μελών, με τροποποίηση της οδηγίας 2011/16 (
1
) από την οδηγία 2018/822 θεσπίστηκε υποχρέωση υποβολής πληροφοριών στις αρμόδιες αρχές, την οποία υπέχουν οι ενδιάμεσοι οι οποίοι εμπλέκονται σε διασυνοριακές ρυθμίσεις δυνητικά επιθετικού φορολογικού σχεδιασμού (
2
). Ως εκ τούτου, υπόκεινται στην ανωτέρω υποχρέωση υποβολής πληροφοριών όλοι όσοι εμπλέκονται στην κατάρτιση, τη διάθεση στην αγορά, την οργάνωση ή τη διαχείριση της εφαρμογής τέτοιων ρυθμίσεων, καθώς και όλοι όσοι παρέχουν συνδρομή ή συμβουλές και, ελλείψει εμπλοκής άλλων προσώπων, ο ίδιος ο φορολογούμενος.
Σύμφωνα με άλλη διάταξη της τροποποιημένης οδηγίας 2011/16 (
3
), κάθε κράτος μέλος δύναται να λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να χορηγεί στους ενδιαμέσους οι οποίοι δεσμεύονται από το επαγγελματικό απόρρητο και εμπλέκονται στις εν λόγω ρυθμίσεις το δικαίωμα απαλλαγής από την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών στις περιπτώσεις που η εν λόγω υποχρέωση θα παραβίαζε το επαγγελματικό απόρρητο που ισχύει βάσει της εθνικής νομοθεσίας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το οικείο κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε οι ενδιάμεσοι αυτοί να υποχρεούνται να γνωστοποιούν, χωρίς καθυστέρηση, σε κάθε άλλον ενδιάμεσο ή, αν δεν υπάρχει άλλος ενδιάμεσος, στον ενδιαφερόμενο φορολογούμενο τις υποχρεώσεις υποβολής πληροφοριών τις οποίες υπέχουν. Εντούτοις, οι ενδιάμεσοι οι οποίοι δεσμεύονται από το επαγγελματικό απόρρητο δύνανται να απαλλαγούν από την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών μόνον εφόσον δραστηριοποιούνται εντός των ορίων των συναφών εθνικών νόμων που διέπουν το επάγγελμά τους.
Προκειμένου να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της οδηγίας 2018/822 και να διασφαλίσουν ότι το επαγγελματικό απόρρητο δεν εμποδίζει την υποβολή των αναγκαίων πληροφοριών, οι διατάξεις της φλαμανδικής νομοθεσίας περί της διοικητικής συνεργασίας στον τομέα της φορολογίας που μεταφέρουν την εν λόγω οδηγία στην εσωτερική έννομη τάξη προβλέπουν, μεταξύ άλλων, ότι ένας ενδιάμεσος, όταν δεσμεύεται από επαγγελματικό απόρρητο, οφείλει να γνωστοποιήσει στον άλλον ενδιάμεσο ή στους άλλους ενδιαμέσους, εγγράφως και αιτιολογημένα, ότι δεν μπορεί να εκπληρώσει την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών, μετακυλίοντας την υποχρέωση αυτή αυτομάτως στον άλλον ενδιάμεσο ή στους άλλους ενδιαμέσους.
H Orde van Vlaamse Balies (Ένωση Φλαμανδικών Δικηγορικών Συλλόγων), η Belgian Association of Tax Lawyers (
4
) καθώς και τρεις δικηγόροι βάλλουν κατά της εν λόγω υποχρεώσεως γνωστοποιήσεως η οποία επιβάλλεται στον δικηγόρο υπό την ιδιότητά του ως ενδιαμέσου. Συγκεκριμένα, είναι αδύνατη η εκπλήρωση της ανωτέρω υποχρεώσεως γνωστοποιήσεως χωρίς να παραβιασθεί το επαγγελματικό απόρρητο από το οποίο δεσμεύονται οι δικηγόροι. Επιπλέον, η εν λόγω υποχρέωση γνωστοποιήσεως δεν είναι αναγκαία, καθόσον ο πελάτης, επικουρούμενος ή μη από τον δικηγόρο, μπορεί ο ίδιος να ενημερώσει τους άλλους ενδιαμέσους και να τους ζητήσει να εκπληρώσουν την υποχρέωσή τους υποβολής πληροφοριών. Ως εκ τούτου, οι προσφεύγοντες άσκησαν ενώπιον του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Βέλγιο) προσφυγές με αίτημα την αναστολή των οικείων διατάξεων του εθνικού δικαίου καθώς και την εν όλω ή εν μέρει ακύρωσή τους.
Το αιτούν δικαστήριο ερωτά το Δικαστήριο σχετικά με το κύρος της διατάξεως της τροποποιημένης οδηγίας 2011/16 (
5
) η οποία αφορά την υποχρέωση γνωστοποιήσεως.
Με την απόφασή του, το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου κρίνει την ανωτέρω διάταξη ανίσχυρη υπό το πρίσμα του άρθρου 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (
6
), στο μέτρο που η εφαρμογή της από τα κράτη μέλη επιβάλλει κατ’ αποτέλεσμα στον δικηγόρο ο οποίος ενεργεί ως ενδιάμεσος, σε περίπτωση που απαλλάσσεται από την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών λόγω του επαγγελματικού απορρήτου από το οποίο δεσμεύεται, να γνωστοποιεί χωρίς καθυστέρηση σε κάθε άλλον ενδιάμεσο ο οποίος δεν είναι ο πελάτης του τις υποχρεώσεις υποβολής πληροφοριών τις οποίες αυτός ο άλλος ενδιάμεσος υπέχει δυνάμει της ως άνω διατάξεως.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο διευκρινίζει, προκαταρκτικώς, ότι το ερώτημα αφορά το κύρος, υπό το πρίσμα των άρθρων 7 και 47 του Χάρτη, της υποχρεώσεως γνωστοποιήσεως την οποία προβλέπει η τροποποιημένη οδηγία 2011/16 μόνον εφόσον η γνωστοποίηση πρέπει να γίνει από δικηγόρο ο οποίος ενεργεί ως ενδιάμεσος, σε άλλον ενδιάμεσο ο οποίος δεν είναι ο πελάτης του. Πράγματι, όταν η γνωστοποίηση πραγματοποιείται από τον δικηγόρο-ενδιάμεσο στον πελάτη του, είτε αυτός είναι άλλος ενδιάμεσος είτε ο ενδιαφερόμενος φορολογούμενος, η γνωστοποίηση αυτή δεν μπορεί να υπονομεύσει τον σεβασμό των δικαιωμάτων και των ελευθεριών που κατοχυρώνει ο Χάρτης.
Προκειμένου να ελέγξει το κύρος της υποχρεώσεως γνωστοποιήσεως, το Δικαστήριο ερμηνεύει το άρθρο 7 του Χάρτη υπό το πρίσμα της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επί της αντίστοιχης διατάξεως, ήτοι επί του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (
7
). Κατά την εν λόγω νομολογία, το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ προστατεύει την εμπιστευτικότητα οποιασδήποτε αλληλογραφίας μεταξύ ιδιωτών και παρέχει αυξημένη προστασία στην επικοινωνία μεταξύ των δικηγόρων και των πελατών τους. Το Δικαστήριο συνάγει εξ αυτού ότι το άρθρο 7 του Χάρτη διασφαλίζει όχι μόνον τη δραστηριότητα της υπερασπίσεως, αλλά και το απόρρητο της παροχής νομικών συμβουλών τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς την ύπαρξή της. Επομένως, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις, είναι επιβεβλημένο τα πρόσωπα που συμβουλεύονται δικηγόρο να μπορούν να έχουν εμπιστοσύνη ότι ο δικηγόρος τους δεν θα αποκαλύψει σε κανέναν, χωρίς τη συγκατάθεσή τους, ότι τους παρέχει συμβουλές.
Η προστασία αυτή που παρέχεται στο επαγγελματικό απόρρητο των δικηγόρων δικαιολογείται από την ανάθεση στους δικηγόρους μιας θεμελιώδους αποστολής σε μια δημοκρατική κοινωνία, ήτοι της υπερασπίσεως των πολιτών. Η αποστολή αυτή περιλαμβάνει την απαίτηση να έχει κάθε πολίτης τη δυνατότητα να απευθύνεται ελεύθερα στον δικηγόρο του προκειμένου να του παρασχεθούν κατά τρόπο ανεξάρτητο νομικές συμβουλές, επαφιέμενος ταυτόχρονα στην υποχρέωση πίστης του δικηγόρου.
Όμως, η ρητώς προβλεπόμενη στην τροποποιημένη οδηγία 2011/16 υποχρέωση του δικηγόρου-ενδιαμέσου να γνωστοποιεί, σε περίπτωση απαλλαγής του από την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών, χωρίς καθυστέρηση στους άλλους ενδιαμέσους οι οποίοι δεν είναι οι πελάτες του τις υποχρεώσεις υποβολής πληροφοριών τις οποίες υπέχουν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη ότι αυτοί οι άλλοι ενδιάμεσοι λαμβάνουν γνώση της ταυτότητας του δικηγόρου-ενδιαμέσου ο οποίος προβαίνει στη γνωστοποίηση, της εκτιμήσεώς του ότι η οικεία ρύθμιση είναι δηλωτέα καθώς και του γεγονότος ότι παρέσχε νομικές συμβουλές σχετικά με τη ρύθμιση. Το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι τούτο συνεπάγεται επέμβαση στο δικαίωμα σεβασμού της επικοινωνίας μεταξύ των δικηγόρων και των πελατών τους, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη. Επιπλέον, η εν λόγω υποχρέωση γνωστοποιήσεως συνεπάγεται, εμμέσως, και περαιτέρω επέμβαση στο ίδιο δικαίωμα, η οποία απορρέει από την αποκάλυψη στη φορολογική αρχή, εκ μέρους των τρίτων-ενδιαμέσων στους οποίους απευθύνθηκε κατά τα ανωτέρω η γνωστοποίηση, της ταυτότητας του δικηγόρου-ενδιαμέσου και του γεγονότος ότι αυτός παρέσχε νομικές συμβουλές.
Όσον αφορά τους λόγους οι οποίοι ενδεχομένως δικαιολογούν τις ανωτέρω επεμβάσεις, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το δικαίωμα σεβασμού της επικοινωνίας μεταξύ των δικηγόρων και των πελατών τους επιδέχεται περιορισμούς, υπό την προϋπόθεση ότι οι περιορισμοί αυτοί προβλέπονται από τον νόμο, ότι συνάδουν με το βασικό περιεχόμενο των δικαιωμάτων και ότι, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε σκοπούς γενικού συμφέροντος τους οποίους αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων.
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι, αφενός, τηρείται η αρχή της νομιμότητας, αφετέρου δε γίνεται σεβαστό το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος σεβασμού της επικοινωνίας μεταξύ των δικηγόρων και των πελατών τους.
Όσον αφορά την αναλογικότητα της επεμβάσεως, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η τροποποίηση που επήλθε το 2018 στην οδηγία 2011/16 εντάσσεται στο πλαίσιο διεθνούς φορολογικής συνεργασίας με σκοπό να συμβάλει στην πρόληψη του κινδύνου φοροαποφυγής και φοροδιαφυγής, που αποτελούν σκοπούς γενικού συμφέροντος τους οποίους αναγνωρίζει η Ένωση.
Πάντως, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η υποχρέωση γνωστοποιήσεως την οποία υπέχει ο δικηγόρος που δεσμεύεται από το επαγγελματικό απόρρητο είναι πράγματι ικανή να συμβάλει στην καταπολέμηση του επιθετικού φορολογικού σχεδιασμού και στην πρόληψη του κινδύνου φοροαποφυγής και φοροδιαφυγής, εντούτοις δεν είναι αναγκαία προς επίτευξη των σκοπών αυτών και, ιδίως, προς διασφάλιση της διαβιβάσεως στις αρμόδιες αρχές των πληροφοριών σχετικά με τις διασυνοριακές ρυθμίσεις. Πράγματι, όλοι οι ενδιάμεσοι υποχρεούνται, κατ’ αρχήν, να διαβιβάζουν στις αρχές αυτές τις εν λόγω πληροφορίες. Επομένως, ουδείς ενδιάμεσος μπορεί λυσιτελώς να ισχυρισθεί ότι αγνοούσε τις σαφώς οριζόμενες στην εν λόγω οδηγία υποχρεώσεις υποβολής πληροφοριών τις οποίες υπέχει άμεσα και ατομικά.
Επιπλέον, εφόσον κάθε ενδιάμεσος απαλλάσσεται από την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών μόνον υπό την προϋπόθεση ότι μπορεί να αποδείξει ότι οι πληροφορίες έχουν ήδη υποβληθεί από άλλον ενδιάμεσο, δεν συντρέχει λόγος ανησυχίας ότι οι ενδιάμεσοι θα επαφίενται, χωρίς επαλήθευση, στο ότι ο δικηγόρος-ενδιάμεσος θα υποβάλει την απαιτούμενη δήλωση. Εξάλλου, προβλέποντας ότι το επαγγελματικό απόρρητο μπορεί να οδηγήσει σε απαλλαγή από την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών, η οδηγία καθιστά τον δικηγόρο-ενδιάμεσο πρόσωπο από το οποίο οι άλλοι ενδιάμεσοι δεν μπορούν, a priori, να αναμένουν καμία πρωτοβουλία δυνάμενη να τους απαλλάξει από τις δικές τους υποχρεώσεις υποβολής πληροφοριών.
Όσον αφορά την αποκάλυψη στη φορολογική αρχή, από τους τρίτους-ενδιαμέσους στους οποίους απευθύνεται η γνωστοποίηση, της ταυτότητας του δικηγόρου-ενδιαμέσου και της παροχής νομικών συμβουλών από αυτόν, ούτε η αποκάλυψη αυτή φαίνεται να είναι αναγκαία για την επίτευξη των σκοπών της οδηγίας. Πράγματι, η υποχρέωση υποβολής πληροφοριών την οποία υπέχουν οι άλλοι ενδιάμεσοι οι οποίοι δεν δεσμεύονται από το επαγγελματικό απόρρητο και, ελλείψει τέτοιων ενδιαμέσων, η υποχρέωση την οποία υπέχει ο ενδιαφερόμενος φορολογούμενος διασφαλίζουν, κατ’ αρχήν, ότι η φορολογική αρχή ενημερώνεται. Επιπλέον, η φορολογική αρχή μπορεί, αφού λάβει μια τέτοια πληροφορία, πρώτον να ζητήσει συμπληρωματικές πληροφορίες απευθείας από τον ενδιαφερόμενο φορολογούμενο, ο οποίος θα μπορεί τότε να απευθυνθεί στον δικηγόρο του προκειμένου να αναζητήσει τη βοήθειά του, ή, δεύτερον, να ελέγξει τη φορολογική κατάσταση του εν λόγω φορολογουμένου.
Το Δικαστήριο κρίνει ως εκ τούτου ότι η προβλεπόμενη από την οδηγία της Ένωσης υποχρέωση γνωστοποιήσεως προσβάλλει το δικαίωμα σεβασμού της επικοινωνίας μεταξύ του δικηγόρου και του πελάτη του, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη, στο μέτρο που προβλέπει ότι ο δικηγόρος-ενδιάμεσος, ο οποίος δεσμεύεται από το επαγγελματικό απόρρητο, υποχρεούται να γνωστοποιεί σε κάθε άλλον ενδιάμεσο που δεν είναι ο πελάτης του τις υποχρεώσεις υποβολής πληροφοριών τις οποίες αυτός ο άλλος ενδιάμεσος υπέχει.
Εξάλλου, το Δικαστήριο αποκλείει τη δυνατότητα εφαρμογής εν προκειμένω του άρθρου 47 του Χάρτη, δεδομένου ότι αυτή προϋποθέτει τη σύνδεση με ένδικη διαδικασία. Εντούτοις, τέτοια σύνδεση δεν διαπιστώνεται εν προκειμένω, δεδομένου ότι η υποχρέωση γνωστοποιήσεως γεννάται σε πρώιμο στάδιο, το αργότερο μόλις η δηλωτέα διασυνοριακή ρύθμιση ολοκληρωθεί και είναι έτοιμη να τεθεί σε εφαρμογή, επομένως εκτός του πλαισίου ένδικης διαδικασίας ή της προετοιμασίας της. Επομένως, η υποχρέωση γνωστοποιήσεως, η οποία αντικαθιστά, για τον δικηγόρο-ενδιάμεσο ο οποίος δεσμεύεται από το επαγγελματικό απόρρητο, την υποχρέωση υποβολής πληροφοριών δεν συνεπάγεται επέμβαση στο δικαίωμα σε δίκαιη δίκη, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη.
(
1
)	Οδηγία 2011/16/ΕΕ του Συμβουλίου, της 15ης Φεβρουαρίου 2011, σχετικά με τη διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας και την κατάργηση της οδηγίας 77/799/ΕΟΚ (ΕΕ 2011, L 64, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2018/822 του Συμβουλίου, της 25ης Μαΐου 2018, για την τροποποίηση της οδηγίας 2011/16/ΕΕ όσον αφορά την υποχρεωτική αυτόματη ανταλλαγή πληροφοριών στον τομέα της φορολογίας σχετικά με δηλωτέες διασυνοριακές ρυθμίσεις (ΕΕ 2018, L 139, σ. 1) (στο εξής: τροποποιημένη οδηγία 2011/16).
(
2
)	Άρθρο 8αβ, παράγραφος 1, της τροποποιημένης οδηγίας 2011/16, όπως προστέθηκε με την οδηγία 2018/822.
(
3
)	Άρθρο 8αβ, παράγραφος 5, της τροποποιημένης οδηγίας 2011/16, όπως προστέθηκε με την οδηγία 2018/822.
(
4
)	Μια επαγγελματική ένωση δικηγόρων.
(
5
)	Άρθρο 8αβ, παράγραφος 5, της τροποποιημένης οδηγίας 2011/16.
(
6
)	Στο εξής: Χάρτης.
(
7
)	Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, υπογραφείσα στις 4 Noεμβρίου 1950 στη Ρώμη.