Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 18ης Σεπτεμβρίου 2025 (1)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑188/24 και C‑190/24
WebGroup Czech Republic, a.s,
NKL Associates s. r. o.
κατά
Ministre de la Culture,
Premier
ministre (C‑188/24),
παρισταμένων των:
Osez le féminisme!,
Le mouvement du Nid,
Les effronté-E-S
και
Coyote System
κατά
Ministre de l’Intérieur et des Outre-mer,
Premier ministre (C‑190/24)
[αίτηση του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Γαλλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Ηλεκτρονικό εμπόριο – Οδηγία 2000/31/ΕΚ – Υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας – Συντονισμένος τομέας – Ποινική νομοθεσία η οποία απαγορεύει γενικώς την παροχή πορνογραφικού υλικού σε ανήλικους – Απαγόρευση αναμετάδοσης πληροφοριών που παρέχονται από τους χρήστες »
I.      Εισαγωγή
1.        Με τις υπό κρίση αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί των τρόπων με τους οποίους ένα κράτος μέλος προορισμού υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας μπορεί να εφαρμόσει σε φορέα παροχής της υπηρεσίας αυτής, εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος, εθνικά μέτρα που εμπίπτουν στην έννομη τάξη του πρώτου αυτού κράτους μέλους.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Η οδηγία 2000/31/ΕΚ
2.        Το άρθρο 1 της οδηγίας 2000/31/ΕΚ (2), το οποίο φέρει τον τίτλο «Στόχος και πεδίο εφαρμογής», ορίζει στις παραγράφους 2 και 5 τα εξής:
«2.      Η παρούσα οδηγία εξασφαλίζει την προσέγγιση, εφόσον χρειάζεται για την πραγματοποίηση του στόχου που αναφέρεται στην παράγραφο 1, ορισμένων εθνικών διατάξεων για τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας οι οποίες αφορούν την εσωτερική αγορά, την εγκατάσταση των φορέων παροχής υπηρεσιών, τις εμπορικές επικοινωνίες, τη σύναψη συμβάσεων με ηλεκτρονικά μέσα, την ευθύνη των μεσαζόντων, τους κώδικες δεοντολογίας, τον εξώδικο διακανονισμό των διαφορών, τα μέσα έννομης προστασίας και τη συνεργασία μεταξύ κρατών μελών.
[...]
5.      Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται:
α)      στο φορολογικό τομέα·
β)      σε θέματα σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας που καλύπτονται ήδη από τις οδηγίες 95/46/ΕΚ [(3)] και 97/66/ΕΚ [(4)]·
γ)      σε θέματα αφορώντα συμφωνίες ή πρακτικές διεπόμενες από τη νομοθεσία περί καρτέλ·
δ)      στις ακόλουθες δραστηριότητες των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας:
–        τις δραστηριότητες συμβολαιογράφων ή αντίστοιχων επαγγελμάτων στο βαθμό που συνεπάγονται άμεση και ειδική σύνδεση με την άσκηση δημόσιας εξουσίας,
–        την εκπροσώπηση πελάτη και την υπεράσπιση των συμφερόντων του ενώπιον των δικαστηρίων,
–        τη συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια στα οποία ο παίκτης στοιχηματίζει νομισματική αξία, συμπεριλαμβανομένων των λαχείων και των στοιχημάτων.»
3.        Το άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει ότι, για τους σκοπούς της οδηγίας, νοούνται ως:
«“συντονισμένος τομέας”: οι προϋποθέσεις που ισχύουν στα νομικά συστήματα των κρατών μελών προκειμένου για φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας ή υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας, ανεξαρτήτως εάν πρόκειται για γενικές διατάξεις ή για διατάξεις σχεδιασμένες ειδικά για τον τομέα αυτό·
i)      ο συντονισμένος τομέας αφορά απαιτήσεις προς τις οποίες πρέπει να συμμορφώνεται ο φορέας παροχής υπηρεσιών σχετικά με:
–        την ανάληψη δραστηριότητας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας, όπως προϋποθέσεις σχετικά με τα προσόντα, την έγκριση ή την κοινοποίηση,
–        την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας, όπως απαιτήσεις σχετικά με τη συμπεριφορά του φορέα παροχής υπηρεσιών, σχετικά με την ποιότητα ή το περιεχόμενο της υπηρεσίας, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων για τη διαφήμιση και τη σύναψη συμβάσεων, ή απαιτήσεις σχετικά με την ευθύνη του φορέα παροχής υπηρεσιών·
ii)      ο συντονισμένος τομέας δεν καλύπτει απαιτήσεις όπως:
–        προϋποθέσεις σχετικά με τα ίδια τα αγαθά,
–        προϋποθέσεις σχετικά με την παράδοση αγαθών,
–        προϋποθέσεις σχετικά με υπηρεσίες που δεν παρέχονται με ηλεκτρονικά μέσα.»
4.        Το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εσωτερική αγορά», ορίζει τα εξής:
«1.      Κάθε κράτος μέλος μεριμνά ώστε οι υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας που παρέχει ένας φορέας εγκατεστημένος στο έδαφός του να τηρούν τις ισχύουσες εθνικές διατάξεις του οι οποίες εμπίπτουν στο συντονισμένο τομέα.
2.      Τα κράτη μέλη δεν μπορούν, για λόγους που αφορούν το συντονισμένο τομέα, να περιορίσουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας οι οποίες προέρχονται από άλλο κράτος μέλος.
3.      Οι παράγραφοι 1 και 2 δεν εφαρμόζονται στους τομείς που αναφέρονται στο παράρτημα.
4.      Τα κράτη μέλη μπορούν να λαμβάνουν μέτρα κατά παρέκκλιση από την παράγραφο 2 σε σχέση με συγκεκριμένη υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας, εφόσον πληρούνται οι ακόλουθοι όροι:
α)      τα μέτρα πρέπει:
i)       να είναι αναγκαία για έναν από τους ακόλουθους λόγους:
–        δημόσια τάξη, ιδίως πρόληψη, έρευνα, διαπίστωση και δίωξη εγκλημάτων, στα οποία περιλαμβάνονται η προστασία των ανηλίκων και η καταπολέμηση της πρόκλησης μίσους λόγω φυλής, φύλου, θρησκείας ή εθνικότητας, καθώς και οι παραβιάσεις της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που αφορούν μεμονωμένα πρόσωπα,
[...]
ii)       να στρέφονται κατά μιας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας η οποία βλάπτει τους στόχους που αναφέρονται στο σημείο i) ή συνιστά σοβαρό κίνδυνο που απειλεί να βλάψει τους προαναφερόμενους στόχους·
iii)       να είναι ανάλογα προς τους στόχους αυτούς·
β)      πριν από τη λήψη των εν λόγω μέτρων και ανεξαρτήτως τυχόν δικαστικών διαδικασιών, συμπεριλαμβανομένων των προκαταρκτικών διαδικασιών και ενεργειών που αναλαμβάνονται στα πλαίσια ποινικών ερευνών, το κράτος μέλος:
–        έχει ζητήσει από το κράτος μέλος που αναφέρεται στην παράγραφο 1 να λάβει μέτρα και το τελευταίο δεν έλαβε μέτρα ή τα μέτρα ήταν ανεπαρκή,
–        έχει κοινοποιήσει στην Επιτροπή και στο κράτος μέλος που αναφέρεται στην παράγραφο 1 την πρόθεσή του να λάβει τέτοια μέτρα.
5.      Τα κράτη μέλη μπορούν, σε έκτακτες περιπτώσεις, να παρεκκλίνουν από τους όρους που αναφέρονται στην παράγραφο 4
στοιχείο β). Στην περίπτωση αυτή, τα μέτρα πρέπει να κοινοποιούνται το συντομότερο δυνατό στην Επιτροπή και στο κράτος μέλος που αναφέρεται στην παράγραφο 1, αναφέροντας τους λόγους για τους οποίους το κράτος μέλος κρίνει ότι πρόκειται για επείγουσα κατάσταση.
[...]»
5.        Τα άρθρα 12 έως 14 της ίδιας οδηγίας, τα οποία περιλαμβάνονται στο τμήμα 4, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ευθύνη των μεσαζόντων παροχής υπηρεσιών», του κεφαλαίου II, με τίτλο «Αρχές», αφορούν τον φορέα παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας ο οποίος ασκεί, αντιστοίχως, δραστηριότητα απλής μετάδοσης («mere conduit»), αποθήκευσης σε κρυφή μνήμη («caching») ή δραστηριότητα φιλοξενίας. Οι διατάξεις αυτές καθορίζουν επίσης τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες οι εν λόγω πάροχοι απαλλάσσονται από την ευθύνη για τις πληροφορίες που προέρχονται από τους χρήστες των υπηρεσιών τους.
6.        Ειδικότερα, το άρθρο 14 της οδηγίας 2000/31, το οποίο φέρει τίτλο «Φιλοξενία», ορίζει τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι σε περίπτωση παροχής μιας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας η οποία συνίσταται στην αποθήκευση πληροφοριών παρεχομένων από έναν αποδέκτη υπηρεσίας, δεν υφίσταται ευθύνη του φορέα παροχής της υπηρεσίας για τις πληροφορίες που αποθηκεύονται μετά από αίτηση αποδέκτη της υπηρεσίας, υπό τον όρο ότι:
α)      ο φορέας παροχής της υπηρεσίας δεν γνωρίζει πραγματικά ότι πρόκειται για παράνομη δραστηριότητα ή πληροφορία και ότι, σε ό,τι αφορά αξιώσεις αποζημιώσεως, δεν γνωρίζει τα γεγονότα ή τις περιστάσεις από τις οποίες προκύπτει η παράνομη δραστηριότητα ή πληροφορία,
ή
β)      ο φορέας παροχής της υπηρεσίας, μόλις αντιληφθεί τα προαναφερθέντα, αποσύρει ταχέως τις πληροφορίες ή καθιστά την πρόσβαση σε αυτές αδύνατη.
2.      Η παράγραφος 1 δεν εφαρμόζεται όταν ο αποδέκτης της υπηρεσίας ενεργεί υπό την εξουσία ή υπό τον έλεγχο του φορέα παροχής της υπηρεσίας.
3.      Το παρόν άρθρο δεν θίγει τη δυνατότητα δικαστικής ή διοικητικής αρχής, σύμφωνα με τα νομικά συστήματα των κρατών μελών, να απαιτούν από τον φορέα παροχής υπηρεσιών να προβεί στην παύση ή στην πρόληψη παράβασης, ούτε θίγει τη δυνατότητα των κρατών μελών να θεσπίζουν διαδικασίες για την απόσυρση των πληροφοριών ή την απενεργοποίηση της πρόσβασης σε αυτές.»
7.        Το άρθρο 15 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Απουσία γενικής υποχρέωσης ελέγχου», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη δεν επιβάλλουν στους φορείς παροχής υπηρεσιών, για την παροχή των υπηρεσιών που αναφέρονται στα άρθρα 12, 13 και 14, γενική υποχρέωση ελέγχου των πληροφοριών που μεταδίδουν ή αποθηκεύουν ούτε γενική υποχρέωση δραστήριας αναζήτησης γεγονότων ή περιστάσεων που δείχνουν ότι πρόκειται για παράνομες δραστηριότητες.
2.      Τα κράτη μέλη δύνανται να υποχρεώσουν τους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας να ενημερώνουν πάραυτα τις αρμόδιες κρατικές αρχές για τυχόν υπόνοιες περί χορηγουμένων παρανόμων πληροφοριών ή δραστηριοτήτων που επιχειρούν αποδέκτες των υπηρεσιών τους ή να ανακοινώνουν στις αρμόδιες αρχές, κατ’ αίτησή τους, πληροφορίες που διευκολύνουν την εντόπιση αποδεκτών των υπηρεσιών τους με τους οποίους έχουν συμφωνίες αποθήκευσης.»
2.      Η οδηγία 2010/13/ΕΕ
8.        Το άρθρο 28β της οδηγίας 2010/13/ΕΕ (5) ορίζει τα εξής:
«1.      Με την επιφύλαξη των άρθρων 12 έως 15 της [οδηγίας 2000/31], τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι πάροχοι πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα για την προστασία:
α)      των ανηλίκων από προγράμματα, βίντεο παραγόμενα από χρήστες και οπτικοακουστικές εμπορικές ανακοινώσεις που ενδέχεται να βλάψουν τη σωματική, πνευματική ή ηθική τους ανάπτυξη σύμφωνα με το άρθρο 6α παράγραφος 1·
[...]
3.      Για τους σκοπούς των παραγράφων 1 και 2, τα κατάλληλα μέτρα καθορίζονται με βάση το είδος του επίμαχου περιεχομένου, τη βλάβη που μπορεί να προκαλέσει, τα χαρακτηριστικά της κατηγορίας προσώπων που πρέπει να προστατεύονται, καθώς και τα δικαιώματα και τα νόμιμα συμφέροντα που διακυβεύονται, συμπεριλαμβανομένων των συμφερόντων των παρόχων πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο και των χρηστών που έχουν δημιουργήσει ή μεταφορτώσει το περιεχόμενο, καθώς και του γενικού δημοσίου συμφέροντος.
Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι όλοι οι πάροχοι πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο που υπόκεινται στη δικαιοδοσία τους εφαρμόζουν τα μέτρα αυτά. Τα εν λόγω μέτρα πρέπει να είναι εφικτά και αναλογικά, λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος της πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο και το είδος της υπηρεσίας που παρέχεται. Τα εν λόγω μέτρα δεν συνεπάγονται μέτρα εκ των προτέρων ελέγχου ή φιλτράρισμα του περιεχομένου προς μεταφόρτωση, τα οποία δεν συμμορφώνονται με το άρθρο 15 της [οδηγίας 2000/31]. Για τους σκοπούς της προστασίας των ανηλίκων, που προβλέπονται στην παράγραφο 1
στοιχείο α) του παρόντος άρθρου, το πλέον επιβλαβές περιεχόμενο υπόκειται στα πλέον αυστηρά μέτρα ελέγχου πρόσβασης.
Τα μέτρα αυτά περιλαμβάνουν, κατά περίπτωση:
α)      την πρόβλεψη και την εφαρμογή, στους όρους και τις προϋποθέσεις των υπηρεσιών πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο, των απαιτήσεων που αναφέρονται στην παράγραφο 1·
[...]
στ)      την εγκατάσταση και λειτουργία συστημάτων επαλήθευσης της ηλικίας των χρηστών της πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο σε σχέση με περιεχόμενο που ενδέχεται να βλάψει τη σωματική, πνευματική ή ηθική ανάπτυξη των ανηλίκων·
[...]
η)      την παροχή συστημάτων γονικού ελέγχου που βρίσκονται υπό τον έλεγχο του τελικού χρήστη, σχετιζόμενων με περιεχόμενο που ενδέχεται να βλάψει τη σωματική, πνευματική ή ηθική ανάπτυξη των ανηλίκων·
θ)      τη θέσπιση και λειτουργία διαφανών, εύχρηστων και αποτελεσματικών διαδικασιών για τη διεκπεραίωση και την επίλυση καταγγελιών των χρηστών προς τον πάροχο πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο όσον αφορά την εφαρμογή των μέτρων που αναφέρονται στα στοιχεία δ) έως η)·
[...]
4.      Για τους σκοπούς της εφαρμογής των μέτρων των παραγράφων 1 και 3 του παρόντος άρθρου, τα κράτη μέλη ενθαρρύνουν τη χρήση της συρρύθμισης όπως προβλέπεται στο άρθρο 4α παράγραφος 1.
5.      Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τους αναγκαίους μηχανισμούς αξιολόγησης της καταλληλότητας των μέτρων που αναφέρονται στην παράγραφο 3, τα οποία λαμβάνονται από τους παρόχους πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο. Τα κράτη μέλη αναθέτουν την αξιολόγηση των μέτρων αυτών στις εθνικές ρυθμιστικές αρχές ή τους φορείς.
6.      Τα κράτη μέλη δύνανται να επιβάλλουν στους παρόχους πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο μέτρα τα οποία είναι λεπτομερέστερα ή αυστηρότερα από τα μέτρα της παραγράφου 3 του παρόντος άρθρου. Κατά τη λήψη των μέτρων αυτών, τα κράτη μέλη συμμορφώνονται με τις απαιτήσεις που καθορίζονται από το εφαρμοστέο δίκαιο της Ένωσης, όπως τις απαιτήσεις που καθορίζονται στα άρθρα 12 έως 15 της [οδηγίας 2000/31] ή στο άρθρο 25 της οδηγίας 2011/93/ΕΕ [(6)].
[...]»
Β.      Το γαλλικό δίκαιο
1.      Η υπόθεση C‑188/24
9.        Το άρθρο 227-24 του code pénal (ποινικού κώδικα) ορίζει τα εξής:
«Το γεγονός της παραγωγής, μεταφοράς και μετάδοσης, με οποιοδήποτε μέσο και ανεξαρτήτως της μορφής του υλικού φορέα, μηνύματος βίαιου χαρακτήρα το οποίο υποκινεί στην τρομοκρατία, πορνογραφικού μηνύματος, συμπεριλαμβανομένων των πορνογραφικών εικόνων που αφορούν ένα ή περισσότερα ζώα, ή μηνύματος ικανού να βλάψει σοβαρά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ή να παρακινήσει ανηλίκους να συμμετάσχουν σε παιχνίδια που τους θέτουν σε σωματικό κίνδυνο, καθώς και το γεγονός της εμπορίας τέτοιου μηνύματος, τιμωρείται με ποινή φυλάκισης τριών ετών και με πρόστιμο ύψους 75 000 ευρώ όταν το μήνυμα αυτό μπορεί να το δει ή να το αντιληφθεί ανήλικος.
Όταν τα αδικήματα που προβλέπονται στο παρόν άρθρο τελούνται διά του έντυπου ή οπτικοακουστικού Τύπου ή διά των υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας προς το κοινό, εφαρμόζονται οι ειδικές διατάξεις των νόμων που διέπουν τα θέματα αυτά όσον αφορά τον προσδιορισμό των υπευθύνων.
Τα αδικήματα που προβλέπονται στο παρόν άρθρο στοιχειοθετούνται ακόμη και αν η πρόσβαση ανηλίκου στα διαλαμβανόμενα στο πρώτο εδάφιο μηνύματα είναι αποτέλεσμα απλής δήλωσης του ανηλίκου ότι είναι τουλάχιστον δεκαοκτώ ετών.»
10.      Το άρθρο 23 του
loi n° 2020-936, du 30 juillet 2020, visant à protéger les victimes de violences conjugales (νόμου 2020-936, της 30ής Ιουλίου 2020, για την προστασία των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας) (7) (στο εξής: νόμος της 30ής Ιουλίου 2020), ορίζει τα εξής (8):
«Ο πρόεδρος της Autorité de régulation de la communication audiovisuelle et numérique (ρυθμιστικής αρχής οπτικοακουστικών και ψηφιακών επικοινωνιών, ARCOM), όταν διαπιστώνει ότι πρόσωπο που διαμορφώνει το περιεχόμενο υπηρεσίας ηλεκτρονικής επικοινωνίας προς το κοινό επιτρέπει σε ανηλίκους την πρόσβαση σε πορνογραφικό περιεχόμενο κατά παράβαση του άρθρου 227-24 του code pénal (ποινικού κώδικα), απευθύνει στο πρόσωπο αυτό [...] όχληση καλώντας το να λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα προς αποτροπή της πρόσβασης ανηλίκων στο επίμαχο περιεχόμενο. [...]
Μετά την παρέλευση [προθεσμίας δεκαπέντε ημερών], σε περίπτωση μη συμμόρφωσης με την εντολή αυτή [...] και εφόσον το περιεχόμενο παραμένει προσβάσιμο σε ανηλίκους, ο πρόεδρος της [ARCOM] μπορεί να ζητήσει από τον πρόεδρο του tribunal judiciaire de Paris (πλημμελειοδικείου Παρισιού) να διατάξει [τον τερματισμό της πρόσβασης στην υπηρεσία αυτή και της παραπομπής σε αυτό από μηχανή αναζήτησης ή ευρετήριο]».
11.      Οι προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 23 του νόμου αυτού διευκρινίστηκαν με το décret n° 2021-1306, du 7 octobre 2021, relatif aux modalités de mise en œuvre des mesures visant à protéger les mineurs contre l’accès à des sites diffusant un contenu pornographique (διάταγμα 2021-1306, της 7ης Οκτωβρίου 2021, σχετικά με τις λεπτομέρειες εφαρμογής των μέτρων για την προστασία των ανηλίκων από την πρόσβαση σε ιστοτόπους πορνογραφικού περιεχομένου) (9) (στο εξής: διάταγμα της 7ης Οκτωβρίου 2021). Κατά το άρθρο 3 του διατάγματος αυτού, «[γ]ια να εκτιμήσει [...] αν το πρόσωπο του οποίου η δραστηριότητα συνίσταται στη διαμόρφωση του περιεχομένου υπηρεσίας ηλεκτρονικής επικοινωνίας προς το κοινό παρέχει σε ανηλίκους πρόσβαση σε πορνογραφικό περιεχόμενο [...], ο πρόεδρος του conseil supérieur de l’audiovisuel (ανωτάτου ραδιοτηλεοπτικού συμβουλίου) λαμβάνει υπόψη το επίπεδο αξιοπιστίας της τεχνικής μεθόδου που εφαρμόζει το πρόσωπο αυτό προκειμένου να βεβαιωθεί ότι οι χρήστες που επιθυμούν να έχουν πρόσβαση στην υπηρεσία είναι ενήλικες».
2.      Η υπόθεση C‑190/24
12.      Το άρθρο L. 130-11 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας) ορίζει τα εξής:
«Ι. – Όταν διενεργείται σε οδό ανοιχτή ή μη στη δημόσια κυκλοφορία οδικός έλεγχος ο οποίος συνεπάγεται την ακινητοποίηση οχημάτων με σκοπό είτε τη διενέργεια των πράξεων που προβλέπονται στα άρθρα L. 234-9 ή L. 235-2 του παρόντος κώδικα ή στα άρθρα 78-2-2 ή 78-2-4 του code de procédure pénale (κώδικα ποινικής δικονομίας), είτε την εξακρίβωση του κατά πόσον οι οδηγοί ή οι επιβάτες είναι πρόσωπα εις βάρος των οποίων διεξάγεται έρευνα με βάση απόφαση δικαστικής αρχής για εγκλήματα ή αδικήματα που τιμωρούνται με ποινή φυλάκισης τουλάχιστον τριών ετών ή είναι καταγεγραμμένοι στο μητρώο που μνημονεύεται στο άρθρο 230-19 του ίδιου κώδικα λόγω της απειλής που συνιστούν για τη δημόσια τάξη ή τη δημόσια ασφάλεια, ή διότι κατά των προσώπων αυτών έχει εκδοθεί απόφαση για τοποθέτηση σε ψυχιατρικό ίδρυμα ή διότι τα τελευταία έχουν αποδράσει από τέτοιο ίδρυμα, η διοικητική αρχή μπορεί να απαγορεύσει στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης να αναμεταδίδουν μέσω της υπηρεσίας αυτής κάθε μήνυμα ή ένδειξη που αποστέλλεται από τους χρήστες της υπηρεσίας το οποίο θα μπορούσε να παράσχει σε άλλους χρήστες τη δυνατότητα να αποφύγουν τον έλεγχο.
Η απαγόρευση αναμετάδοσης που προβλέπεται στο πρώτο εδάφιο του παρόντος σημείου Ι συνίσταται, για κάθε φορέα εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης, στην απόκρυψη, για όλες τις οδούς ή τμήματα οδών που ορίζει η αρμόδια αρχή, όλων των μηνυμάτων και ενδείξεων που υπό κανονικές συνθήκες θα είχε αναμεταδώσει στους χρήστες στο πλαίσιο του συνήθους τρόπου λειτουργίας της υπηρεσίας. Η διάρκεια της απαγόρευσης αυτής δεν μπορεί να υπερβαίνει τις δύο ώρες αν ο οδικός έλεγχος αφορά πράξη προβλεπόμενη στα άρθρα L. 234-9 ή L. 235-2 του παρόντος κώδικα ή τις δώδεκα ώρες αν αφορά άλλη πράξη του πρώτου εδαφίου του παρόντος σημείου Ι. Οι κατά τα ανωτέρω διαλαμβανόμενες οδοί ή τμήματα των οδών δεν μπορούν να εκτείνονται πέραν ακτίνας δέκα χιλιομέτρων από το σημείο οδικού ελέγχου, όταν το σημείο αυτό βρίσκεται εκτός οικιστικής περιοχής και πέραν των δύο χιλιομέτρων από το σημείο οδικού ελέγχου, όταν αυτό βρίσκεται εντός οικιστικής περιοχής.
[...]»
13.      Το άρθρο L. 130-12 του ίδιου κώδικα προβλέπει ότι η παράβαση της απαγόρευσης αναμετάδοσης, την οποία προβλέπει το άρθρο L. 130-11 του κώδικα αυτού, τιμωρείται με ποινή φυλάκισης δύο ετών και με πρόστιμο ύψους 30 000 ευρώ.
14.      Το décret n° 2021-468, du 19 avril 2021, portant application de l’article L. 130-11 du code de la route (διάταγμα
αριθ. 2021-468, της 19ης Απριλίου 2021, για την εφαρμογή του άρθρου L. 130-11 του κώδικα οδικής κυκλοφορίας) (10) (στο εξής: διάταγμα της 19ης Απριλίου 2021), καθορίζει τις λεπτομέρειες εφαρμογής του άρθρου αυτού. Δυνάμει του άρθρου 1 του ως άνω διατάγματος εισήχθη το άρθρο R. 130-12 του εν λόγω κώδικα, το οποίο προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι «[η] απόφαση απαγόρευσης αναμετάδοσης προσδιορίζει τις σχετικές οδούς ή τμήματα οδών και ορίζει την ημερομηνία και τις ώρες έναρξης και λήξης της απαγόρευσης αυτής» και ότι «[οι] πληροφορίες σχετικά με την απαγόρευση αναμετάδοσης, εξαιρουμένων των πληροφοριών που αφορούν τους λόγους του σχετικού οδικού ελέγχου, κοινοποιούνται στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης μέσω συστήματος πληροφοριών [...]».
III. Οι διαφορές των κύριων δικών και τα προδικαστικά ερωτήματα
Α.      Η υπόθεση C‑188/24
15.      Οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης, ήτοι οι εταιρίες Webgroup Czech Republic και NKL Associates s.r.o., με έδρα την Πράγα (Τσεχική Δημοκρατία), εκμεταλλεύονται ιστοτόπους πορνογραφικού περιεχομένου. Ο πρόεδρος της ARCOM τους απηύθυνε όχληση δυνάμει του άρθρου 227-24 του code pénal (ποινικού κώδικα) και του άρθρου 22 του νόμου της 30ής Ιουλίου 2020 (11).
16.      Όσον αφορά το άρθρο 227-24 του code pénal (ποινικού κώδικα), απαγορεύει σε κάθε πρόσωπο να μεταδίδει μήνυμα πορνογραφικού περιεχομένου το οποίο μπορεί να δει ένας ανήλικος. Το δε άρθρο 22 του νόμου της 30ής Ιουλίου 2020, διευκρινίζει ότι το συγκεκριμένο αδίκημα στοιχειοθετείται «ακόμη και αν η πρόσβαση ανηλίκου στα [επίμαχα μηνύματα] είναι αποτέλεσμα απλής δήλωσης του ανηλίκου ότι είναι τουλάχιστον δεκαοκτώ ετών». Άλλωστε, το άρθρο 23 του νόμου αυτού –του οποίου οι όροι εφαρμογής διευκρινίστηκαν με το διάταγμα της 7ης Οκτωβρίου 2021– παρέχει στον πρόεδρο της ARCOM την εξουσία να απευθύνει όχληση σε πρόσωπο που δεν συμμορφώνεται με την απαγόρευση αυτή.
17.      Οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης προσέφυγαν συναφώς ενώπιον του tribunal judiciaire de Paris (πλημμελειοδικείου Παρισιού, Γαλλία) (12) και, παράλληλα, άσκησαν προσφυγή ενώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Γαλλία), επιλαμβανόμενου σε πρώτο και τελευταίο βαθμό, με αίτημα την ακύρωση των διατάξεων του διατάγματος της 7ης Οκτωβρίου 2021. Προς στήριξη της προσφυγής τους προέβαλαν, μεταξύ άλλων, παραβίαση του δικαίου της Ένωσης. Την ίδια αιτίαση προέβαλαν, κατ’ ένσταση, και κατά των διατάξεων του νόμου της 30ής Ιουλίου 2020. Οι δύο προσφυγές συνεκδικάζονται προς έκδοση της απόφασης του αιτούντος δικαστηρίου.
18.      Με τα δικόγραφα των προσφυγών τους, οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης υποστηρίζουν, μεταξύ άλλων, ότι οι σκοποί της οδηγίας 2000/31 παραβιάστηκαν καθόσον οι διατάξεις του διατάγματος της 7ης Οκτωβρίου 2021 επιβάλλουν μέτρα γενικού και αφηρημένου χαρακτήρα που αφορούν μια περιγραφόμενη με γενικούς όρους κατηγορία συγκεκριμένων υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και εφαρμόζονται σε κάθε φορέα παροχής της εν λόγω κατηγορίας υπηρεσιών.
19.      Λαμβανομένων υπόψη του αντικειμένου και της φύσης της διαφοράς, επετράπη σε ορισμένες ενώσεις να παρέμβουν στην κύρια δίκη, μεταξύ αυτών η «Les effronté-E-S», η οποία υποστηρίζει ότι οι λόγοι ακύρωσης που προέβαλαν οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης είναι αβάσιμοι.
20.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Πρώτον, πρέπει διατάξεις ποινικού δικαίου, ιδίως γενικές και αφηρημένες διατάξεις που προσδιορίζουν ορισμένες ενέργειες ως στοιχειοθετούσες ποινικό αδίκημα δυνάμενο να επισύρει ποινικές διώξεις, να θεωρούνται ως εμπίπτουσες στον “συντονισμένο τομέα” της [οδηγίας 2000/31] όταν δύνανται να εφαρμοστούν τόσο στη συμπεριφορά φορέα παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας όσο και στη συμπεριφορά οποιουδήποτε άλλου φυσικού ή νομικού προσώπου, ή, δεδομένου ότι η οδηγία έχει ως μοναδικό σκοπό την εναρμόνιση ορισμένων μόνο νομικών πτυχών των υπηρεσιών αυτών μη συμπεριλαμβανομένου του τομέα του ποινικού δικαίου αυτού καθαυτόν και προβλέπει μόνον υποχρεώσεις που έχουν εφαρμογή στις υπηρεσίες, δεν μπορούν τέτοιες διατάξεις να θεωρούνται ως απαιτήσεις εφαρμοστέες στην ανάληψη και στην άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της πληροφορίας οι οποίες εμπίπτουν στον “συντονισμένο τομέα” της οδηγίας αυτής; Ειδικότερα, ποινικές διατάξεις που αποσκοπούν στην προστασία των ανηλίκων εμπίπτουν στο πεδίο του εν λόγω “συντονισμένου τομέα”;
2)      Πρέπει η επιβολή της υποχρέωσης σε πρόσωπα που διαμορφώνουν το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας να εφαρμόζουν μέτρα με σκοπό την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων στο πορνογραφικό περιεχόμενο που τα πρόσωπα αυτά διανέμουν να θεωρηθεί ότι εμπίπτει στον “συντονισμένο τομέα” της οδηγίας 2000/31/ΕΚ, η οποία εναρμονίζει ορισμένες μόνο νομικές πτυχές των οικείων υπηρεσιών, ενώ, μολονότι η υποχρέωση αυτή αφορά την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της πληροφορίας, καθόσον σχετίζεται με τη συμπεριφορά του φορέα παροχής υπηρεσιών, με την ποιότητα ή το περιεχόμενο της υπηρεσίας, δεν αφορά ωστόσο την εγκατάσταση των φορέων παροχής υπηρεσιών, τις εμπορικές επικοινωνίες, τη σύναψη συμβάσεων με ηλεκτρονικά μέσα, την ευθύνη των μεσαζόντων, τους κώδικες δεοντολογίας, τον εξώδικο διακανονισμό των διαφορών, τα μέσα έννομης προστασίας ή τη συνεργασία μεταξύ κρατών μελών, και συνεπώς δεν αφορά κανένα από τα ρυθμιζόμενα από τις διατάξεις εναρμόνισης του κεφαλαίου ΙΙ της οδηγίας αυτής θέματα;
3)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στα προηγούμενα ερωτήματα, με ποιον τρόπο μπορεί να επιτευχθεί συμβιβασμός των απαιτήσεων που απορρέουν από την οδηγία 2000/31/ΕΚ και εκείνων που απορρέουν από την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ειδικότερα δε της προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και του υπέρτατου συμφέροντος του παιδιού που κατοχυρώνουν τα άρθρα 1 και 24 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης [στο εξής: Χάρτης] και το άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών [(13)], όταν μόνη η θέσπιση ατομικών μέτρων λαμβανομένων έναντι συγκεκριμένης υπηρεσίας δεν είναι ικανή να διασφαλίσει την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων αυτών; Υπάρχει γενική αρχή του δικαίου της [Ένωσης] που να επιτρέπει στα κράτη μέλη να λαμβάνουν έναντι των φορέων παροχής υπηρεσιών που διέπονται από την οδηγία 2000/31/ΕΚ, ιδίως σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης, μέτρα –ακόμη και γενικά και αφηρημένα μέτρα έναντι μιας κατηγορίας φορέων παροχής υπηρεσιών– που είναι απαραίτητα για την προστασία των ανηλίκων από την προσβολή της αξιοπρέπειας και της ακεραιότητάς τους, κατά παρέκκλιση, όποτε παρίσταται ανάγκη, από τη διατυπωθείσα από την οδηγία αυτή αρχή της υπαγωγής των ως άνω φορέων στις ρυθμίσεις του κράτους καταγωγής τους;»
Β.      Η υπόθεση C‑190/24
21.      Η εταιρία Coyote System, με έδρα τη Γαλλία, παρέχει υπηρεσία η οποία, κατά το γαλλικό δίκαιο, χαρακτηρίζεται ως «ηλεκτρονική υπηρεσία υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσία πλοήγησης με εντοπισμό θέσης» του άρθρου L. 130-11 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας).
22.      Η ως άνω διάταξη παρέχει στην αρμόδια διοικητική αρχή τη δυνατότητα να απαγορεύει στους φορείς εκμετάλλευσης αυτού του είδους υπηρεσιών να αναμεταδίδουν, για περιορισμένο χρονικό διάστημα και εντός περιορισμένης γεωγραφικής περιμέτρου, μηνύματα των χρηστών τους τα οποία ενδέχεται να αποκαλύπτουν τον τόπο διενέργειας ελέγχων αλκοολαιμίας και χρήσης ναρκωτικών ουσιών καθώς και ορισμένες ενέργειες της δικαστικής αστυνομίας, για παράδειγμα έναντι προσώπων που καταζητούνται για εγκλήματα ή σοβαρά πλημμελήματα ή επειδή απέδρασαν από ψυχιατρικό ίδρυμα (στο εξής: επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης). Το διάταγμα της 19ης Απριλίου 2021 καθόρισε ενιαίους όρους για την άσκηση της εξουσίας αυτής.
23.      Η Coyote System προσέφυγε ενώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) με αίτημα την ακύρωση του ως άνω διατάγματος. Προς στήριξη της αίτησης ακύρωσης, η εν λόγω εταιρία προέβαλε, μεταξύ άλλων, παραβίαση των σκοπών της οδηγίας 2000/31 και του άρθρου 15 αυτής. Η ίδια αιτίαση προβάλλεται επίσης, κατ’ ένσταση, κατά του άρθρου L. 130-11 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας).
24.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Πρέπει να θεωρηθεί ότι η απαγόρευση που επιβάλλεται στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης να αναμεταδίδουν μέσω της υπηρεσίας αυτής κάθε μήνυμα ή ένδειξη που αποστέλλεται από τους χρήστες και που θα μπορούσε να παράσχει σε άλλους χρήστες τη δυνατότητα να αποφύγουν ορισμένους οδικούς ελέγχους εντάσσεται στον “συντονισμένο τομέα”, όπως καθορίζεται στην οδηγία [2000/31], παρόλο που, μολονότι αφορά την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας, καθόσον συνδέεται με τη συμπεριφορά του φορέα παροχής υπηρεσιών, την ποιότητα ή το περιεχόμενο της υπηρεσίας, δεν αφορά εντούτοις την εγκατάσταση των φορέων παροχής υπηρεσιών, τις εμπορικές επικοινωνίες, τη σύναψη συμβάσεων με ηλεκτρονικά μέσα, την ευθύνη των μεσαζόντων, τους κώδικες δεοντολογίας, τον εξώδικο διακανονισμό των διαφορών, τα μέσα έννομης προστασίας ή τη συνεργασία μεταξύ κρατών μελών, και συνεπώς δεν αφορά κανένα από τα αντικείμενα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης του κεφαλαίου ΙΙ της εν λόγω οδηγίας;
2)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι η απαγόρευση αναμετάδοσης που αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στο να αποτρέψει την αποφυγή των οδικών ελέγχων από άτομα που καταζητούνται για κακουργήματα ή πλημμελήματα ή συνιστούν απειλή για τη δημόσια τάξη ή ασφάλεια εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των απαιτήσεων που διέπουν την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας και τις οποίες ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να επιβάλει σε φορείς παροχής υπηρεσιών που προέρχονται από άλλο κράτος μέλος, παρόλο που η αιτιολογική σκέψη 26 της [οδηγίας 2000/31] διευκρινίζει ότι η τελευταία δεν αναιρεί τη δυνατότητα των κρατών μελών να εφαρμόζουν το εθνικό ποινικό δίκαιο και την ποινική δικονομία, προκειμένου να λαμβάνουν όλα τα ανακριτικά και λοιπά μέτρα που απαιτούνται για τη διαπίστωση και δίωξη αξιόποινων πράξεων;
3)      Πρέπει το άρθρο 15 της οδηγίας 2000/31/ΕΚ, το οποίο απαγορεύει την επιβολή μιας γενικής υποχρέωσης ελέγχου στους φορείς παροχής των συναφών υπηρεσιών, πέραν των υποχρεώσεων που ισχύουν σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντιτίθεται στην εφαρμογή διάταξης που προβλέπει απλώς ότι μπορεί να επιβάλλεται η υποχρέωση στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας για την υποβοήθηση του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης να μην αναμεταδίδουν μεμονωμένα, στο πλαίσιο της υπηρεσίας αυτής, ορισμένες κατηγορίες μηνυμάτων ή ενδείξεων, χωρίς ο φορέας εκμετάλλευσης να πρέπει να λάβει γνώση του περιεχομένου τους;»
IV.    Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
25.      Οι υποθέσεις C‑190/24 και C‑188/24 συνεκδικάζονται προς διευκόλυνση της έγγραφης και της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως. Στις 24 Μαρτίου 2025 διεξήχθη κοινή επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατά την οποία οι Webgroup και NKL Associates, Coyote System, Les effronté-E-S, η Γαλλική, η Τσεχική και η Νορβηγική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους.
V.      Ανάλυση
26.      Τα προδικαστικά ερωτήματα στις υπό κρίση υποθέσεις αφορούν διατάξεις της οδηγίας 2000/31 και, πρωτίστως, τον μηχανισμό που θεσπίζει το άρθρο 3 αυτής καθώς και την κεντρική έννοια του συγκεκριμένου μηχανισμού, ήτοι την έννοια του «συντονισμένου τομέα», κατά το άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της εν λόγω οδηγίας.
27.      Προτού προβώ στην ανάλυση των προδικαστικών ερωτημάτων, θα διατυπώσω, προκαταρκτικώς, ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με τον μηχανισμό αυτό (ενότητα Α). Θα συμπληρώσω τις παρατηρήσεις αυτές εξετάζοντας τη διασυνοριακή διάσταση των υποθέσεων των κύριων δικών, η οποία, όπως θα καταδείξω, δεν είναι άνευ σημασίας λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου των υπό κρίση προδικαστικών ερωτημάτων (ενότητα Β). Στη συνέχεια, θα αποσαφηνίσω το περιεχόμενο των ερωτημάτων αυτών προτού περιγράψω τη δομή της ανάλυσής μου (ενότητα Γ). Τέλος, θα εξετάσω τα ερωτήματα αυτά (ενότητες Δ και Ε).
Α.      Ο μηχανισμός που θεσπίζει το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31
28.      Πρώτον, παρατηρώ ότι το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31 αφορά αποκλειστικά τους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και ότι το αιτούν δικαστήριο εκκινεί από την παραδοχή ότι οι υπηρεσίες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των επίμαχων εθνικών διατάξεων –των οποίων αμφισβητείται το κύρος– αποτελούν τέτοιες υπηρεσίες.
29.      Δεύτερον, επισημαίνω ότι ο μηχανισμός του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31 –του οποίου η κεντρική έννοια είναι ο «συντονισμένος τομέας»– διαδραματίζει ρόλο μόνο στις διασυνοριακές καταστάσεις στις οποίες ένας φορέας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας εγκατεστημένος σε ένα κράτος μέλος ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπος με μέτρο ληφθέν από άλλο κράτος μέλος (14).
30.      Συγκεκριμένα, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 προβλέπει ότι κάθε κράτος μέλος μεριμνά ώστε οι υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας που παρέχει ένας φορέας εγκατεστημένος στο έδαφός του να τηρούν τις ισχύουσες εθνικές διατάξεις του οι οποίες εμπίπτουν στον συντονισμένο τομέα Άλλωστε, η παράγραφος 2 του ίδιου άρθρου διευκρινίζει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν, «για λόγους που αφορούν το συντονισμένο τομέα», να περιορίσουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας οι οποίες προέρχονται από άλλο κράτος μέλος. Κατ’ εξαίρεση, δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής, ένα κράτος μέλος μπορεί να λαμβάνει μέτρα κατά παρέκκλιση από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας σε σχέση με συγκεκριμένη υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας, εφόσον πληρούνται πλείονες σωρευτικές προϋποθέσεις οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ (ουσιαστικές προϋποθέσεις), και στο άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ
(διαδικαστικές προϋποθέσεις), της εν λόγω οδηγίας.
31.      Μολονότι η φράση «για λόγους που αφορούν το συντονισμένο τομέα», η οποία περιλαμβάνεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/31, μπορεί να εγείρει ερμηνευτικές αμφιβολίες, από τη νομολογία προκύπτει ότι η οδηγία αυτή στηρίζεται στην εφαρμογή των αρχών του ελέγχου στο κράτος μέλος καταγωγής και της αμοιβαίας αναγνώρισης. Επομένως, στο πλαίσιο του συντονισμένου τομέα που ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της εν λόγω οδηγίας, οι υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας ρυθμίζονται μόνο στο κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου είναι εγκατεστημένοι οι φορείς που παρέχουν τις υπηρεσίες αυτές (15).
Β.      Η διασυνοριακή διάσταση των υποθέσεων των κύριων δικών
32.      Οι υπό κρίση υποθέσεις αφορούν, μεταξύ άλλων, την ερμηνεία του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, το οποίο ορίζει την έννοια του «συντονισμένου τομέα». Συναφώς, όπως ήδη επισήμανα (16), ο μηχανισμός του άρθρου 3 της οδηγίας αυτής –κεντρική έννοια του οποίου είναι ο «συντονισμένος τομέας»– διαδραματίζει ρόλο μόνο σε διασυνοριακές καταστάσεις.
33.      Εν προκειμένω, η αιτούσα της κύριας δίκης στην υπόθεση C‑190/24, Coyote System, είναι εγκατεστημένη στη Γαλλία και η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προέρχεται από γαλλικό δικαστήριο. Επομένως, εκ πρώτης όψεως, είναι θεμιτό να τεθεί το ερώτημα αν οι απαντήσεις που πρέπει να δοθούν στα προδικαστικά ερωτήματα που αφορούν τον συντονισμένο τομέα έχουν σημασία για την επίλυση της διαφοράς της αντίστοιχης κύριας δίκης.
34.      Συναφώς, επισημαίνεται ότι η Coyote System δεν προσέφυγε ενώπιον του Conseil d’État στο πλαίσιο διοικητικής διαδικασίας που την αφορά άμεσα, αλλά άσκησε αυτοτελή αίτηση ακύρωσης λόγω υπέρβασης εξουσίας, σε αντιστοιχία με τις προσφεύγουσες της κύριας δίκης στην υπόθεση C‑188/24. Επιπλέον, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση επιβεβαιώθηκε ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) διενεργεί αφηρημένο έλεγχο νομιμότητας των επίμαχων διατάξεων. Κατά συνέπεια, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Coyote System δεν φαίνεται να περιορίζουν ούτε τις αιτιάσεις που μπορεί να προβάλει η εταιρία αυτή στο πλαίσιο της προσφυγής της ενώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) ούτε την αρμοδιότητα του τελευταίου. Επομένως, τα προδικαστικά ερωτήματα στην υπόθεση C‑190/24 είναι λυσιτελή για τη διαδικασία της κύριας δίκης αντιστοίχως και πρέπει να απαντηθούν.
Γ.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις επί των προδικαστικών ερωτημάτων
1.      Τα επίμαχα εθνικά μέτρα
35.      Τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβλήθηκαν στις υπό κρίση υποθέσεις αφορούν εθνικά μέτρα τα οποία η Γαλλική Δημοκρατία προτίθεται να επιβάλει και στους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη.
36.      Όσον αφορά την υπόθεση C‑188/24, τα επίμαχα μέτρα αφορούν την υποχρέωση των προσώπων που διαμορφώνουν το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας να εφαρμόζουν τεχνικά μέσα με σκοπό την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων στο πορνογραφικό περιεχόμενο που διανέμουν τα πρόσωπα αυτά (στο εξής: επίμαχη υποχρέωση).
37.      Συναφώς, οι εθνικές διατάξεις των οποίων η νομιμότητα αμφισβητείται στην κύρια δίκη παρέχουν στην αρμόδια αρχή την εξουσία να απευθύνει όχληση σε πρόσωπο που διαμορφώνει το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας με την οποία καλείται να λάβει κάθε μέτρο που μπορεί να εμποδίσει την πρόσβαση των ανηλίκων στο πορνογραφικό περιεχόμενο (17). Εντούτοις, η υποχρέωση την οποία αφορούν τα προδικαστικά ερωτήματα δεν απορρέει από μια τέτοια όχληση, αλλά από γενικές και αφηρημένες διατάξεις που επιβάλλουν ποινικές κυρώσεις για την παροχή πρόσβασης σε πορνογραφικό περιεχόμενο σε ανήλικο βάσει απλής δήλωσης ηλικίας (18).
38.      Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης υποστηρίζουν ότι οι επίμαχες διατάξεις δεν περιορίζονται στην πρόβλεψη διαδικασίας παρέχουσας σε διοικητική αρχή τη δυνατότητα να δώσει εντολή σε φορέα παροχής υπηρεσιών να παύσει μια παράβαση, αλλά έχουν επίσης ως αποτέλεσμα, λαμβανομένης υπόψη της ουσίας του επίμαχου ποινικού αδικήματος, η οποία διευκρινίζεται με την προσθήκη στο άρθρο 227-24 του code pénal (ποινικού κώδικα) των διατάξεων του άρθρου 22 του νόμου της 30ής Ιουλίου 2020, να υποχρεώνουν τους φορείς παροχής υπηρεσιών που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη να θέτουν σε εφαρμογή τεχνικά μέσα για τον αποκλεισμό της πρόσβασης των ανηλίκων στο περιεχόμενο που μεταδίδουν (19).
39.      Όσον αφορά την υπόθεση C‑190/24, τα επίμαχα εθνικά μέτρα αφορούν απαγόρευση, η οποία επιβάλλεται στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης, να αναμεταδίδουν, όπως θα έπρατταν υπό κανονικές συνθήκες στο πλαίσιο του συνήθους τρόπου λειτουργίας της υπηρεσίας, μηνύματα και ενδείξεις που αποστέλλονται από τους χρήστες της υπηρεσίας αυτής.
2.      Τα προδικαστικά ερωτήματα και η δομή της ανάλυσης
40.      Τα προδικαστικά ερωτήματα σε αμφότερες τις υποθέσεις αλληλεπικαλύπτονται εν μέρει και αφορούν κοινά ζητήματα.
41.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑188/24 και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑190/24 ζητείται να διευκρινιστεί αν τα επίμαχα εθνικά μέτρα εμπίπτουν στον συντονισμένο τομέα κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, παρά το γεγονός ότι τα μέτρα αυτά δεν αφορούν κάποιο από τα θέματα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της εν λόγω οδηγίας.
42.      Άλλωστε, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑188/24 και με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑190/24 ζητείται να διευκρινιστεί αν τα επίμαχα εθνικά μέτρα εξαιρούνται από τον συντονισμένο τομέα για τον λόγο ότι συνιστούν, αντιστοίχως, απόρροια γενικών και αφηρημένων διατάξεων του ποινικού δικαίου και μέτρο αναγκαίο για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των οδικών ελέγχων.
43.      Αντιθέτως, το τρίτο προδικαστικό ερώτημα εκάστης εκ των υποθέσεων αυτών εγείρει διαφορετικά ζητήματα. Συγκεκριμένα, το τρίτο ερώτημα στην υπόθεση C‑188/24 αφορά τον συμβιβασμό μεταξύ των απαιτήσεων της οδηγίας 2000/31 και εκείνων που απορρέουν από την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Με το τρίτο δε προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑190/24, το οποίο αφορά την ερμηνεία του άρθρου 15 της εν λόγω οδηγίας, ζητείται να διευκρινιστεί αν η απαγόρευση επιβολής γενικής υποχρέωσης ελέγχου, την οποία προβλέπει η διάταξη αυτή, εμποδίζει την εφαρμογή της επίμαχης απαγόρευσης αναμετάδοσης.
44.      Λαμβανομένων υπόψη των διαφορών που παρουσιάζουν οι υποθέσεις C‑188/24 και C‑190/24 και προς διευκόλυνση της ανάγνωσης των παρουσών προτάσεων, θα εξετάσω χωριστά κάθε υπόθεση και τα ζητήματα που εγείρονται στο πλαίσιο αυτών.
Δ.      Η υπόθεση C‑188/24
45.      Η ανάλυση των νομικών ζητημάτων που εγείρονται στην υπόθεση C‑188/24 απαιτεί αλλαγή της σειράς των προδικαστικών ερωτημάτων που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο.
46.      Ως εκ τούτου, θα αναλύσω κατ’ αρχάς το ζήτημα της σχέσης μεταξύ της έκτασης του συντονισμένου τομέα και της εναρμόνισης που πραγματοποιήθηκε σε επίπεδο δικαίου της Ένωσης με την οδηγία 2000/31, εξετάζοντας επίσης αν η επίμαχη υποχρέωση συνιστά απαίτηση η οποία, a priori, εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα). Στη συνέχεια θα εξετάσω τη σχέση μεταξύ του τομέα αυτού και του τομέα του ποινικού δικαίου (πρώτο προδικαστικό ερώτημα). Τέλος, θα εξετάσω αν η επίμαχη υποχρέωση, εάν υποτεθεί ότι η εν λόγω οδηγία αποκλείει την επιβολή της στους φορείς παροχής υπηρεσιών που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη, μπορεί παρά ταύτα να εφαρμοστεί σε αυτούς μέσω των θεμελιωδών δικαιωμάτων (τρίτο προδικαστικό ερώτημα).
1.      Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα
α)      Επί του περιεχομένου του προδικαστικού ερωτήματος
47.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ζητείται, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν ο συντονισμένος τομέας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, περιλαμβάνει την υποχρέωση των προσώπων που διαμορφώνουν το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας να εφαρμόζουν τεχνικά μέσα για την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων στο πορνογραφικό περιεχόμενο που τα πρόσωπα αυτά διανέμουν, παρά το γεγονός ότι η υποχρέωση αυτή δεν αφορά κανένα από τα ρυθμιζόμενα από τις διατάξεις εναρμόνισης του κεφαλαίου ΙΙ της οδηγίας αυτής θέματα.
48.      Προκαταρκτικώς, παρατηρώ ότι, μολονότι το ερώτημα αυτό παραπέμπει στο κεφάλαιο II της οδηγίας 2000/31, τα θέματα τα οποία αφορά δεν διέπονται μόνον από το κεφάλαιο αυτό, αλλά και από το κεφάλαιο III. Συγκεκριμένα, η εγκατάσταση των φορέων παροχής υπηρεσιών (άρθρο 4), οι εμπορικές επικοινωνίες (άρθρα 6 έως 8), η σύναψη συμβάσεων με ηλεκτρονικά μέσα (άρθρα 9 έως 11), η ευθύνη των μεσαζόντων (άρθρα 12 έως 15), οι κώδικες δεοντολογίας (άρθρο 16), ο εξώδικος διακανονισμός των διαφορών (άρθρο 17), τα μέσα έννομης προστασίας (άρθρο 18) και η συνεργασία μεταξύ κρατών μελών (άρθρο 19) διέπονται από τα κεφάλαια II και III της οδηγίας αυτής, στα οποία περιλαμβάνονται, αντιστοίχως, τα άρθρα 4 έως 15 και τα άρθρα 16 έως 20.
49.      Όσον αφορά την εξέταση του ερωτήματος αυτού, πρέπει, κατ’ αρχάς, να διευκρινιστεί αν ο συντονισμένος τομέας περιλαμβάνει τα θέματα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της οδηγίας 2000/31 και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, να εξακριβωθεί στη συνέχεια, in concreto, αν το επίμαχο εθνικό μέτρο εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα.
50.      Συγκεκριμένα, αφενός, το αιτούν δικαστήριο εκκινεί από την παραδοχή ότι το εν λόγω εθνικό μέτρο δεν αφορά τις πτυχές που εναρμονίζονται με τα κεφάλαια II και III της οδηγίας 2000/31. Διαπιστώνεται ότι τούτο δεν αμφισβητείται.
51.      Αφετέρου, από τη διατύπωση του ερωτήματος αυτού συνάγεται ότι το αιτούν δικαστήριο λαμβάνει επίσης ως δεδομένο ότι, υπό την επιφύλαξη της απάντησης που πρέπει να δοθεί στο ερώτημα αν ο συντονισμένος τομέας περιορίζεται στα θέματα τα οποία αφορούν τα κεφάλαια II και III της οδηγίας 2000/31, το επίμαχο εθνικό μέτρο εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα ως απαίτηση σχετική με την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας. Κατά τη γνώμη μου, αυτό ισχύει. Ωστόσο, για λόγους πληρότητας και δεδομένου ότι πολλοί από τους μετέχοντες στη διαδικασία αμφισβητούν την παραδοχή αυτή, θα εξετάσω αν το εν λόγω μέτρο συνιστά τέτοια απαίτηση.
β)      Η έκταση του συντονισμένου τομέα και η εναρμόνιση που επιφέρει η οδηγία 2000/31
52.      Η Γαλλική Κυβέρνηση υποστηρίζει, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι η οδηγία 2000/31 συνδέει τον συντονισμένο τομέα με τον τομέα τον οποίο η οδηγία αυτή εναρμονίζει. Η ως άνω κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι γενικές διατάξεις που περιλαμβάνονται στο εισαγωγικό μέρος μιας πράξης του παράγωγου δικαίου προορίζονται, κατ’ αρχήν, να αποσαφηνίσουν το περιεχόμενο του ουσιώδους μέρους της πράξης αυτής. Επομένως, οι γενικές αυτές διατάξεις πρέπει να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με το υπόλοιπο κείμενο του παράγωγου δικαίου. Ως εκ τούτου, μόνον οι εθνικές διατάξεις που θεσπίζονται για τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο των κεφαλαίων II και III της εν λόγω οδηγίας πρέπει να είναι «συντονισμένες» σύμφωνα με το άρθρο 3 αυτής.
53.      Ωστόσο, από κανένα στοιχείο της οδηγίας 2000/31 δεν μπορεί να συναχθεί ότι η έκταση του συντονισμένου τομέα περιορίζεται στα θέματα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της οδηγίας αυτής.
54.      Πρώτον, η οδηγία 2000/31 αποσκοπεί αντιθέτως, σύμφωνα το άρθρο 1, παράγραφος 1, αυτής, στην ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, εξασφαλίζοντας την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας μεταξύ των κρατών μελών. Άλλωστε, η ως άνω οδηγία, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 2, αυτής, εξασφαλίζει την προσέγγιση, εφόσον χρειάζεται για την πραγματοποίηση του ανωτέρω στόχου, ορισμένων εθνικών διατάξεων για τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας οι οποίες αφορούν, πέραν των θεμάτων που διέπονται από τα κεφάλαια II και III της εν λόγω οδηγίας, την εσωτερική αγορά.
55.      Ως προς το τελευταίο αυτό σημείο, επισημαίνεται ότι η λογική του μηχανισμού σχετικά με την εσωτερική αγορά των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, τον οποίο καθιερώνει το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31, διαφέρει από εκείνη των διατάξεων των κεφαλαίων II και III της ως άνω οδηγίας. Συγκεκριμένα, ο μηχανισμός αυτός έχει, κατ’ ουσίαν, ως αντικείμενο την υπαγωγή των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας κατ’ αρχήν στο νομικό καθεστώς του κράτους μέλους στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο φορέας παροχής υπηρεσιών (20), ενώ οι ως άνω διατάξεις αποσκοπούν στην εναρμόνιση ορισμένων ειδικών πτυχών του ηλεκτρονικού εμπορίου.
56.      Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι ο μηχανισμός του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31 παρουσιάζει πρωτίστως ενδιαφέρον ελλείψει διατάξεων εναρμόνισης, όταν ένα κράτος μέλος προτίθεται να επιβάλει σε φορέα παροχής υπηρεσιών εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος εθνικές διατάξεις που δεν αντιστοιχούν σε εκείνες που έχει θεσπίσει το άλλο αυτό κράτος μέλος.
57.      Πράγματι, όπως διευκρίνισα (21), ο μηχανισμός αυτός στηρίζεται στην εφαρμογή των αρχών του ελέγχου στο κράτος μέλος καταγωγής και της αμοιβαίας αναγνώρισης και, ως εκ τούτου, στο πλαίσιο του συντονισμένου τομέα τον οποίο ορίζει το άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, οι υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας ρυθμίζονται μόνο στο κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου είναι εγκατεστημένοι οι φορείς που παρέχουν τις υπηρεσίες αυτές (22).
58.      Κατά συνέπεια, αφενός, εναπόκειται σε κάθε κράτος μέλος, ως κράτος μέλος καταγωγής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, να ρυθμίσει τις υπηρεσίες αυτές και, ως εκ τούτου, να προστατεύσει τους σκοπούς γενικού συμφέροντος που μνημονεύονται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας 2000/31. Το κράτος μέλος καταγωγής μπορεί να επιβάλλει υποχρεώσεις στους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας προκειμένου να διασφαλίζεται η επίτευξη των σκοπών αυτών. Αφετέρου, σύμφωνα με την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης, εναπόκειται σε κάθε κράτος μέλος, ως κράτος μέλος προορισμού των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, να μην περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών αυτών απαιτώντας την τήρηση πρόσθετων υποχρεώσεων οι οποίες εμπίπτουν στον συντονισμένο τομέα και έχουν θεσπιστεί από αυτό (23).
59.      Επομένως, προκειμένου να διασφαλιστεί η πρακτική αποτελεσματικότητα του μηχανισμού του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31 και να καταστεί δυνατή η πλήρης εφαρμογή του, σύμφωνα με τον σκοπό του (24), η έκταση του συντονισμένου τομέα δεν μπορεί να περιοριστεί στα θέματα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της οδηγίας αυτής (25).
60.      Δεύτερον, το άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31 τονίζει ότι ο συντονισμένος τομέας περιλαμβάνει τις προϋποθέσεις που ισχύουν στα νομικά συστήματα των κρατών μελών προκειμένου για φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας ή υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας. Η διατύπωση αυτή είναι αρκούντως ευρεία ώστε να περιλαμβάνει και αμιγώς εθνικές διατάξεις οι οποίες δεν απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης. Επιπλέον, έρχεται σε αντίθεση με τη διατύπωση του άρθρου 7 της ίδιας οδηγίας, το οποίο, όσον αφορά τις μη ζητηθείσες εμπορικές επικοινωνίες, παραπέμπει στις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης (26).
61.      Τρίτον, η αιτιολογική σκέψη 21 της οδηγίας 2000/31, διευκρινίζει ότι «[τ]ο πεδίο εφαρμογής του συντονισμένου τομέα δεν προδικάζει τυχόν μελλοντική εναρμόνιση σε κοινοτικό επίπεδο σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας ούτε μελλοντική νομοθεσία που θα θεσπιστεί σε εθνικό επίπεδο σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο». Η διευκρίνιση αυτή αποτελεί ένδειξη ότι, στο παρόν στάδιο, ο συντονισμένος τομέας καλύπτει επίσης τις απαιτήσεις που προβλέπονται σε εθνικό επίπεδο και δεν απορρέουν από το εναρμονισμένο δίκαιο της Ένωσης.
62.      Τέταρτον, το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31 προβλέπει ότι ο μηχανισμός που θεσπίζεται με το άρθρο αυτό δεν εφαρμόζεται στις περιπτώσεις που απαριθμούνται στο παράρτημα της ως άνω οδηγίας, οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής άλλων νομικών πράξεων του δικαίου της Ένωσης ή του ενοχικού δικαίου των κρατών μελών. Ωστόσο, εάν ο συντονισμένος τομέας περιοριζόταν στα θέματα που διέπονται από τα κεφάλαια II και III της οδηγίας αυτής, δεν θα ήταν αναγκαίο να εξαιρεθούν από το πεδίο εφαρμογής του εν λόγω μηχανισμού οι περιπτώσεις που διέπονται από νομικές πράξεις του δικαίου της Ένωσης πέραν της εν λόγω οδηγίας ή εκείνες που άπτονται του ενοχικού δικαίου. Συγκεκριμένα, οι περιπτώσεις αυτές δεν αποτελούν αντικείμενο της εναρμόνισης που πραγματοποιήθηκε με τα κεφάλαια II και III και, επομένως, δεν θα ενέπιπταν στον συντονισμένο τομέα.
63.      Τέλος, πέμπτον και όπως ορθώς παρατήρησε η Coyote System, η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από τη νομολογία του Δικαστηρίου. Συγκεκριμένα, προκειμένου να κρίνει αν εθνική νομοθεσία εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα κατά την έννοια της οδηγίας 2000/31, το Δικαστήριο περιορίζεται στο να εξακριβώσει ότι η νομοθεσία αυτή περιλαμβάνεται στο πεδίο του ορισμού του συγκεκριμένου τομέα κατά το άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της ως άνω οδηγίας. Αντιθέτως, δεν εξακριβώνει αν τα επίμαχα μέτρα εμπίπτουν σε έναν από τους τομείς που διέπονται από τα κεφάλαια II και III της εν λόγω οδηγίας (27).
64.      Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο συντονισμένος τομέας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, περιλαμβάνει τις απαιτήσεις που αφορούν την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας ακόμη και όταν οι απαιτήσεις αυτές δεν αφορούν τα θέματα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της ως άνω οδηγίας.
65.      Στο σημείο αυτό πρέπει να εξεταστεί in concreto αν το επίμαχο εθνικό μέτρο εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα κατά την έννοια της οδηγίας 2000/31. Υπογραμμίζω ότι η εξέταση αυτή δεν λαμβάνει υπόψη το ζήτημα αν το εν λόγω μέτρο εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα για τον λόγο ότι εμπίπτει στο ποινικό δίκαιο: το ζήτημα αυτό αποτελεί αντικείμενο του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπό κρίση υπόθεση, το οποίο θα εξετάσω σε επόμενη ενότητα των παρουσών προτάσεων.
66.      Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να παρασχεθούν ορισμένες διευκρινίσεις σχετικά με την έννοια του «συντονισμένου τομέα», κατά την οδηγία 2000/31.
γ)      Οι απαιτήσεις που εμπίπτουν στον συντονισμένο τομέα
67.      Κατά τον ορισμό του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, ως «συντονισμένος τομέας» νοούνται «οι προϋποθέσεις που ισχύουν στα νομικά συστήματα των κρατών μελών προκειμένου για φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας ή υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας, ανεξαρτήτως εάν πρόκειται για γενικές διατάξεις ή για διατάξεις σχεδιασμένες ειδικά για τον τομέα αυτό».
68.      Επιπλέον, το άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, σημείο i, της οδηγίας 2000/31 προβλέπει ότι ο συντονισμένος τομέας αφορά απαιτήσεις προς τις οποίες πρέπει να συμμορφώνεται ο φορέας παροχής υπηρεσιών σχετικά με την ανάληψη δραστηριότητας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας καθώς και με την άσκησή της. Η διάταξη αυτή διευκρινίζει ότι οι απαιτήσεις σχετικά με την άσκηση αφορούν, μεταξύ άλλων, τη συμπεριφορά του φορέα παροχής υπηρεσιών και την ποιότητα ή το περιεχόμενο της υπηρεσίας του.
69.      Άλλωστε, από τη νομολογία προκύπτει ότι αντικείμενο των απαιτήσεων που εμπίπτουν στον συντονισμένο τομέα είναι να υποδείξουν τον τρόπο άσκησης της δραστηριότητας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας ώστε να ασκείται νομίμως (28). Ανεξαρτήτως της φύσης της ευθύνης που μπορεί να στοιχειοθετηθεί λόγω της μη τήρησης των υποχρεώσεων αυτών (αστικής, διοικητικής, ποινικής κ.λπ.), το αντικείμενό τους έχει καθοριστική σημασία. Συγκεκριμένα, μια απαίτηση κατά την έννοια της οδηγίας 2000/31 πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να αφορά την ανάληψη δραστηριότητας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας ή την άσκηση της δραστηριότητας αυτής.
70.      Το δε άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, σημείο ii, της οδηγίας 2000/31 προβλέπει ότι ο συντονισμένος τομέας δεν καλύπτει απαιτήσεις όπως προϋποθέσεις σχετικά με τα ίδια τα αγαθά, με την παράδοση αγαθών και με υπηρεσίες που δεν παρέχονται με ηλεκτρονικά μέσα. Είναι αληθές ότι η διάταξη αυτή χρησιμοποιεί ευρεία διατύπωση («όπως»). Εντούτοις, η βούληση του νομοθέτη της Ένωσης όσον αφορά τους εν λόγω περιορισμούς της έκτασης του συντονισμένου τομέα προκύπτει σαφώς από την αιτιολογική σκέψη 21 της οδηγίας αυτής. Πράγματι, όπως διευκρινίζεται στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη (29), ο συντονισμένος τομέας καλύπτει μόνον προϋποθέσεις σχετικά με δραστηριότητες σε απευθείας σύνδεση (on-line).
71.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων πρέπει να εξακριβωθεί αν υποχρέωση όπως η προβλεπόμενη από το επίμαχο εθνικό μέτρο συνιστά απαίτηση σχετική με την άσκηση δραστηριότητας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας.
δ)      Η υποχρέωση εφαρμογής των επίμαχων τεχνικών μέσων
72.      Προκειμένου να εξακριβωθεί αν η υποχρέωση των προσώπων που διαμορφώνουν το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας να εφαρμόζουν τεχνικά μέσα εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, πρέπει να καθοριστεί αν η υποχρέωση αυτή αφορά την ανάληψη δραστηριότητας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας ή την άσκηση της δραστηριότητας αυτής.
73.      Το Δικαστήριο είχε ήδη την ευκαιρία να εξετάσει το ζήτημα αν εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει σε φαρμακεία που πωλούν φάρμακα μέσω διαδικτύου την υποχρέωση να συμπεριλαμβάνουν στη διαδικασία παραγγελίας ερωτηματολόγιο επί θεμάτων υγείας εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια της οδηγίας 2000/31. Η ρύθμιση αυτή εξαρτούσε την επικύρωση της πρώτης παραγγελίας φαρμάκων που πραγματοποιεί ένας ασθενής στον ιστότοπο φαρμακείου από την προηγούμενη συμπλήρωση διαδικτυακού ερωτηματολογίου επί θεμάτων υγείας (30).
74.      Στην απόφασή του, το Δικαστήριο παρέπεμψε στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, σημείο i, της οδηγίας 2000/31, το οποίο προβλέπει ότι ο «συντονισμένος τομέας» περιλαμβάνει τις απαιτήσεις σχετικά με την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας, όπως, μεταξύ άλλων, απαιτήσεις σχετικά με το περιεχόμενο της υπηρεσίας, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων για τη σύναψη συμβάσεων, και απάντησε καταφατικά στο ερώτημα αυτό (31).
75.      Συγκεκριμένα το Δικαστήριο έκρινε ότι το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης μέτρο ρύθμιζε τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορούσε να συναφθεί η σύμβαση διαδικτυακής πώλησης φαρμάκων χορηγούμενων χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να ασκείται η δραστηριότητα πώλησης και παροχής συμβουλών από τον φαρμακοποιό μέσω διαδικτύου (32). Εξ αυτού συνάγω ότι εθνικό μέτρο το οποίο επιβάλλει σε φορέα παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας την υποχρέωση να καθορίζει τους ειδικούς όρους πρόσβασης στην υπηρεσία του ή χρήσης της συνιστά απαίτηση που αφορά το περιεχόμενο της εν λόγω υπηρεσίας. Συγκεκριμένα, ένα τέτοιο μέτρο καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ασκείται η δραστηριότητα του φορέα παροχής υπηρεσίας, στο επιγραμμικό περιβάλλον, έναντι των χρηστών της υπηρεσίας του.
76.      Λαμβανομένων υπόψη των ως άνω διευκρινίσεων της νομολογίας, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το επίμαχο εθνικό μέτρο πλαισιώνει το περιεχόμενο της υπηρεσίας που είναι προσβάσιμη στους χρήστες, καθόσον υποχρεώνει τον φορέα παροχής υπηρεσιών να θέτει σε εφαρμογή τεχνικά μέσα με τα οποία έρχεται αντιμέτωπος κάθε χρήστης. Επομένως, το μέτρο αυτό καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο ο φορέας παροχής υπηρεσιών πρέπει να ασκεί τη δραστηριότητά του.
77.      Άλλωστε, η αρμόδια διοικητική αρχή μπορεί να απευθύνει όχληση σε φορέα παροχής υπηρεσιών ο οποίος δεν έχει θέσει σε εφαρμογή τα κατάλληλα τεχνικά μέσα και η μη συμμόρφωση με την εν λόγω εντολή μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την κατάργηση της πρόσβασης στους οικείους ιστοτόπους καθώς και τη διαγραφή των συνδέσμων προς αυτούς. Επομένως, ο φορέας παροχής υπηρεσιών πρέπει να εκπληρώνει την υποχρέωση να θέτει σε εφαρμογή μέσα αποκλεισμού της πρόσβασης των ανηλίκων προκειμένου να μπορεί να ασκεί νομίμως τη δραστηριότητα της παροχής υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας.
78.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων εκτιμήσεων και εκείνων που εκτίθενται στο σημείο 64 των παρουσών προτάσεων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ο συντονισμένος τομέας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, περιλαμβάνει την υποχρέωση των προσώπων που διαμορφώνουν το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας να εφαρμόζουν τεχνικά μέσα με σκοπό την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων σε πορνογραφικό περιεχόμενο, παρά το γεγονός ότι η υποχρέωση αυτή δεν αφορά κανένα από τα ρυθμιζόμενα από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της οδηγίας αυτής θέματα.
2.      Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα
α)      Επί του περιεχομένου του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
79.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η υποχρέωση εφαρμογής τεχνικών μέσων με σκοπό την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων στο πορνογραφικό περιεχόμενο εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, για τον λόγο ότι η υποχρέωση αυτή αποτελεί απόρροια γενικών και αφηρημένων διατάξεων του ποινικού δικαίου οι οποίες προσδιορίζουν ορισμένες ενέργειες ως στοιχειοθετούσες ποινικό αδίκημα δυνάμενο να επισύρει ποινικές διώξεις και εφαρμόζονται αδιακρίτως σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο.
80.      Πρέπει να εξεταστούν πλείονα καθοριστικά στοιχεία προκειμένου να διαπιστωθεί αν η επίμαχη υποχρέωση εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα, ήτοι, πρώτον, ο γενικός και αφηρημένος χαρακτήρας των εθνικών διατάξεων που εφαρμόζονται αδιακρίτως σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο, δεύτερον, οι διατάξεις της οδηγίας 2000/31 που οριοθετούν τον τομέα αυτόν και, τρίτον, η νομική βάση της οδηγίας αυτής. Θα συμπληρώσω τις σχετικές με τα στοιχεία
αυτά εκτιμήσεις με παρατηρήσεις επί του άρθρου 3, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας.
β)      Ο γενικός και αφηρημένος χαρακτήρας των εθνικών διατάξεων
81.      Το αιτούν δικαστήριο εφιστά την προσοχή του Δικαστηρίου στο γεγονός ότι η επίμαχη υποχρέωση απορρέει από διατάξεις γενικού και αφηρημένου χαρακτήρα οι οποίες μπορούν να εφαρμοστούν τόσο στη συμπεριφορά φορέα παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας όσο και στη συμπεριφορά οποιουδήποτε άλλου φυσικού ή νομικού προσώπου.
82.      Συναφώς, κατά τον ορισμό του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, ως «συντονισμένος τομέας» νοούνται οι προϋποθέσεις που ισχύουν για φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας ή υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας, ανεξαρτήτως εάν πρόκειται για γενικές διατάξεις ή για διατάξεις σχεδιασμένες ειδικά για τον τομέα αυτό. Ως εκ τούτου, όσον αφορά τον χαρακτηρισμό της ως απαίτησης, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι το προσωπικό πεδίο εφαρμογής μιας εθνικής διάταξης δεν περιορίζεται στους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας. Τούτου λεχθέντος, υπογραμμίζω ότι απαίτηση προβλεπόμενη από εθνική ρύθμιση εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα μόνο στο μέτρο που εφαρμόζεται στους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
83.      Για λόγους πληρότητας, επισημαίνω ότι το γεγονός ότι η μετάδοση πορνογραφικών εικόνων τις οποίες ενδέχεται να δουν ανήλικοι απαγορεύθηκε πριν από την έλευση των επιγραμμικών υπηρεσιών δεν συνεπάγεται ότι η επίμαχη υποχρέωση εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα. Πράγματι, υπό την επιφύλαξη ορισμένων εξαιρέσεων που προβλέπει η οδηγία 2000/31, κάθε εθνικό μέτρο που αφορά την ανάληψη ή την άσκηση δραστηριότητας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν προέβλεψε παρέκκλιση που να επιτρέπει στα κράτη μέλη να διατηρούν σε ισχύ μέτρα προγενέστερα της οδηγίας αυτής τα οποία είναι ικανά να περιορίσουν την ελεύθερη παροχή των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας χωρίς να τηρούν τις προϋποθέσεις που προβλέπει συναφώς η εν λόγω οδηγία (33). Επομένως, τα μέτρα αυτά εμπίπτουν πράγματι στον συντονισμένο τομέα.
84.      Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι η επίμαχη υποχρέωση απορρέει από διατάξεις που εφαρμόζονται «σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο» δεν μπορεί να την εξαιρέσει από τον συντονισμένο τομέα. Στρέφομαι τώρα στην εξέταση των στοιχείων που οριοθετούν τον συντονισμένο τομέα.
γ)      Τα όρια του συντονισμένου τομέα
85.      Τα όρια του συντονισμένου τομέα χαράσσονται από διάφορα στοιχεία της οδηγίας 2000/31.
86.      Επισημαίνω ότι η έκταση του συντονισμένου τομέα εξαρτάται από το πεδίο εφαρμογής της ίδιας της οδηγίας 2000/31 (άρθρο 1, παράγραφος 5) και ορίζεται, αφενός, θετικά με τον ορισμό της έννοιας του «συντονισμένου τομέα» (άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, σημείο i), και, αφετέρου, με αρνητικό τρόπο, από τις εξαιρέσεις που προβλέπονται ρητώς στην εν λόγω οδηγία (άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, σημείο ii). Τέλος, το πεδίο εφαρμογής του μηχανισμού του άρθρου 3 της εν λόγω οδηγίας οριοθετείται από την παράγραφο 3 του άρθρου αυτού και από το παράρτημα στο οποίο παραπέμπει.
87.      Θα εξετάσω τα διάφορα αυτά στοιχεία προκειμένου να προσδιοριστεί αν οι διατάξεις του ποινικού δικαίου εξαιρούνται από τον συντονισμένο τομέα.
88.      Πρώτον, η οδηγία 2000/31 διευκρινίζει στο άρθρο 1, παράγραφος 5, ότι δεν εφαρμόζεται στον φορολογικό τομέα ούτε σε ορισμένα ειδικά θέματα και δραστηριότητες. Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν είχε την πρόθεση να εξαρτήσει τον τομέα και τα θέματα αυτά από την εν λόγω οδηγία ούτε από τον μηχανισμό του άρθρου 3 αυτής (34). Εντούτοις, η διάταξη αυτή δεν μνημονεύει, μεταξύ των τομέων και των θεμάτων που εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας, το ποινικό δίκαιο.
89.      Δεύτερον, το άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, σημείο ii, της οδηγίας 2000/31 διευκρινίζει ότι ο συντονισμένος τομέας δεν καλύπτει απαιτήσεις όπως προϋποθέσεις σχετικά με τα ίδια τα αγαθά, σχετικά με την παράδοση αγαθών και σχετικά με υπηρεσίες που δεν παρέχονται με ηλεκτρονικά μέσα. Μολονότι η διάταξη αυτή χρησιμοποιεί ευρεία διατύπωση («όπως»), από την αιτιολογική σκέψη 21 της ως άνω οδηγίας προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να εξαιρέσει από τον συντονισμένο τομέα τις απαιτήσεις που δεν αφορούν τις δραστηριότητες σε απευθείας σύνδεση (on-line) (35). Επομένως, οι απαιτήσεις που αφορούν την επιγραμμική συνιστώσα της δραστηριότητας ενός φορέα παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας δεν αποκλείονται, βάσει του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, σημείο ii, της εν λόγω οδηγίας, από τον συντονισμένο τομέα για τον λόγο και μόνον ότι προέρχονται από τον τομέα του ποινικού δικαίου.
90.      Τέλος, τρίτον, το ποινικό δίκαιο δεν μνημονεύεται στον κατάλογο των περιπτώσεων στις οποίες δεν εφαρμόζεται ο μηχανισμός του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31, σύμφωνα με την παράγραφο 3 του άρθρου αυτού (36). Άλλωστε, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η συγκεκριμένη παράγραφος, καθόσον προβλέπει παρέκκλιση από τον γενικό κανόνα του άρθρου αυτού, πρέπει να ερμηνεύεται στενά (37).
91.      Κατά συνέπεια, από κανένα στοιχείο των διατάξεων της οδηγίας 2000/31 που οριοθετούν τον συντονισμένο τομέα δεν μπορεί να συναχθεί ότι τα μέτρα που εμπίπτουν στο ποινικό δίκαιο κράτους μέλους αποκλείονται από τον τομέα αυτόν.
δ)      Η νομική βάση της οδηγίας 2000/31 και το ποινικό δίκαιο
92.      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Γαλλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η οδηγία 2000/31 εκδόθηκε βάσει, μεταξύ άλλων, του άρθρου 95 ΕΚ (το γράμμα του οποίου επαναλαμβάνεται στο άρθρο 114 ΣΛΕΕ (38)), το οποίο δεν αφορά το ποινικό δίκαιο των κρατών μελών, και σε χρόνο κατά τον οποίο ο νομοθέτης της Ένωσης δεν είχε ακόμη αρμοδιότητα να εκδώσει οδηγία που να έχει ποινικό αντικείμενο ή να επηρεάζει το ποινικό δίκαιο των κρατών μελών. Η δε εφαρμογή του άρθρου 3 της οδηγίας αυτής στους κανόνες του ποινικού δικαίου θα ισοδυναμούσε, σύμφωνα με τη Γαλλική Κυβέρνηση, με τον καθορισμό ως εφαρμοστέου νόμου και ως αρμόδιων αρχών για τη δίωξη ποινικών αδικημάτων εκείνων ενός μόνον κράτους μέλους, πράγμα το οποίο θα συνιστούσε εναρμόνιση του ποινικού δικαίου απαγορευόμενη από την αιτιολογική σκέψη 8 της εν λόγω οδηγίας.
93.      Άλλωστε, η Γαλλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι ένας υπερβολικά ευρύς ορισμός του συντονισμένου τομέα κατά την έννοια της οδηγίας 2000/31, ο οποίος περιλαμβάνει το ποινικό δίκαιο, θα παραβίαζε την αρχή της εδαφικότητας του ποινικού δικαίου. Ένας τέτοιος ορισμός θα οδηγούσε, αφενός, σε εναρμόνιση των αρμοδιοτήτων στον τομέα του ποινικού δικαίου και της ποινικής δικονομίας η οποία θα στερούνταν ερείσματος υπό το πρίσμα του παρόντος σταδίου εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης και, αφετέρου, σε μια επικίνδυνη ασυμφωνία μεταξύ του καθεστώτος που εφαρμόζεται για την καταπολέμηση των πλημμελημάτων και των κακουργημάτων, αναλόγως του αν αυτά διαπράττονται στο διαδίκτυο ή όχι.
94.      Συναφώς, είναι βεβαίως αληθές ότι η αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας 2000/31 διευκρινίζει ότι «[σ]τόχος της παρούσας οδηγίας είναι η δημιουργία νομικού πλαισίου που θα εξασφαλίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας μεταξύ κρατών μελών και όχι η εναρμόνιση του ποινικού δικαίου αυτού καθ’ εαυτού».
95.      Εντούτοις, η διευκρίνιση αυτή δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, προκειμένου να αποφευχθεί η εναρμόνιση του τομέα του ποινικού δικαίου, οι απαιτήσεις που ισχύουν για τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας ή για τους φορείς παροχής υπηρεσιών της, οι οποίες απορρέουν από το ποινικό δίκαιο, θα πρέπει να εξαιρεθούν από τον συντονισμένο τομέα.
96.      Συγκεκριμένα, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/31, η οδηγία αυτή εξασφαλίζει την προσέγγιση ορισμένων εθνικών διατάξεων για τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας οι οποίες αφορούν, μεταξύ άλλων, την εσωτερική αγορά. Η διευκρίνιση αυτή αφορά το άρθρο 3 της ως άνω οδηγίας. Κατ’ ουσίαν, το άρθρο αυτό εναρμονίζει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη εξετάζουν τη δυνατότητα εφαρμογής εθνικών διατάξεων ικανών να περιορίσουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
97.      Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η οδηγία 2000/31 δεν θέτει υπό αμφισβήτηση την αρμοδιότητα των κρατών μελών στον τομέα του ποινικού δικαίου ή της ποινικής δικονομίας. Ούτε επιβάλλει τη θέσπιση ειδικών εθνικών κανόνων στον τομέα αυτό. Εντούτοις, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ του ζητήματος αν υφίσταται αρμοδιότητα σε εθνικό επίπεδο και του ζητήματος αν η άσκηση της αρμοδιότητας αυτής είναι σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης.
98.      Συναφώς, η οδηγία 2000/31 εκδόθηκε βάσει του άρθρου 47, παράγραφος 2, ΕΚ και των άρθρων 55 ΕΚ και 95 ΕΚ, το περιεχόμενο των οποίων επαναλαμβάνεται, κατ’ ουσίαν, στο άρθρο 53,
παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, στο άρθρο 62 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 114 ΣΛΕΕ αντιστοίχως. Η εν λόγω οδηγία έχει ως στόχο, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, αυτής, την ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, εξασφαλίζοντας την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας μεταξύ των κρατών μελών (39). Για τον σκοπό αυτό, προβλέπει στο άρθρο 3 τη συμμόρφωση με τις απαιτήσεις του συντονισμένου τομέα που ισχύουν στο κράτος μέλος του φορέα παροχής υπηρεσιών (40). Εάν ο νομοθέτης της Ένωσης θεωρούσε ότι η επίτευξη του στόχου αυτού απαιτούσε τη συμπερίληψη στον συντονισμένο τομέα των εθνικών διατάξεων που απορρέουν από τον τομέα του ποινικού δικαίου, θα μπορούσε να επικαλεστεί το άρθρο 114 ΣΛΕΕ για να το πράξει.
99.      Συγκεκριμένα, κατά το άρθρο 114, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο εκδίδουν τα μέτρα σχετικά με την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών που έχουν ως αντικείμενο την εγκαθίδρυση και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Ο νομοθέτης της Ένωσης μπορεί να προσφύγει στη διάταξη αυτή ιδίως στην περίπτωση της ύπαρξης διαφορών μεταξύ των εθνικών νομοθεσιών, όταν οι διαφορές αυτές είναι ικανές να εμποδίσουν τις θεμελιώδεις ελευθερίες ή να προκαλέσουν στρεβλώσεις του ανταγωνισμού και να έχουν, ως εκ τούτου, άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς (41). Εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις για να χρησιμοποιηθεί το άρθρο 114 ΣΛΕΕ ως νομική βάση, ο νομοθέτης της Ένωσης πρέπει να είναι ελεύθερος να στηριχθεί σε αυτή τη νομική βάση ασχέτως αν η προστασία των γενικών συμφερόντων που αναφέρει η παράγραφος 3 του άρθρου αυτού, και στα οποία συγκαταλέγεται η ασφάλεια, έχει καθοριστική σημασία ως προς τις επιλογές στις οποίες αυτός καλείται να προβεί (42).
100. Επιπλέον, εάν γινόταν δεκτό ότι κάθε εθνικό μέτρο που εμπίπτει στον τομέα του ποινικού δικαίου εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν εύκολα να παρακάμψουν τον μηχανισμό του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31: θα αρκούσε απλώς να ρυθμίσουν την άσκηση της δραστηριότητας μιας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας με τη θέσπιση διατάξεων ποινικού χαρακτήρα. Μια τέτοια προσέγγιση κατά την ερμηνεία της έννοιας του «συντονισμένου τομέα» θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τον σκοπό του μηχανισμού αυτού και την πρακτική αποτελεσματικότητά του.
101. Άλλωστε, συμμερίζομαι το επιχείρημα της Γαλλικής Κυβέρνησης ότι η εφαρμογή του μηχανισμού του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31 για την επίτευξη του σκοπού της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών της εταιρίας μπορεί να επηρεάσει το κατά τόπον πεδίο εφαρμογής των εθνικών κανόνων του ποινικού δικαίου. Τούτου λεχθέντος, όπως μόλις επισήμανα, ένα τέτοιο έννομο αποτέλεσμα εντάσσεται σαφώς στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του νομοθέτη της Ένωσης. Περαιτέρω, οι μηχανισμοί της εσωτερικής αγοράς, ιδίως εκείνοι που βασίζονται στην αρχή της χώρας καταγωγής, μπορούν, εξ ορισμού, να επηρεάσουν το κατά τόπον πεδίο εφαρμογής των εθνικών κανόνων.
102. Ως προς το τελευταίο αυτό σημείο, όπως αναγνωρίζει η ίδια η Γαλλική Κυβέρνηση, το ποινικό δίκαιο δεν μπορεί να αποκλειστεί απολύτως από τον συντονισμένο τομέα. Συγκεκριμένα, η εν λόγω κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η λύση που προκρίθηκε στο άρθρο 1, παράγραφος 5, της οδηγίας 2006/123/ΕΚ (43) θα μπορούσε να μεταφερθεί, κατ’ αναλογία, στην οδηγία 2000/31. Επομένως, μια ποινική διάταξη θα ενέπιπτε στον συντονισμένο τομέα, ο οποίος ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της δεύτερης αυτής οδηγίας, όταν ρυθμίζει ειδικώς την πρόσβαση σε δραστηριότητα ή την άσκηση τέτοιας δραστηριότητας με αποτέλεσμα την παρέκκλιση από τους κανόνες της εν λόγω οδηγίας (44).
103. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η οδηγία 2006/123 εκδόθηκε βάσει του άρθρου 47, παράγραφος 2, ΕΚ και του άρθρου
55 ΕΚ, τα οποία αντιστοιχούν στο άρθρο 53, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και στο άρθρο 62 ΣΛΕΕ, αντιστοίχως. Οι διατάξεις αυτές μνημονεύονται επίσης μεταξύ εκείνων που αποτελούν τη νομική βάση της οδηγίας 2000/31.
104. Ως εκ τούτου, εφόσον η οδηγία 2006/123 –η οποία ορίζει η ίδια ότι δεν θίγει τους κανόνες του ποινικού δικαίου (45) (46)– είναι ικανή να επηρεάσει την κατά τόπον εφαρμογή των διατάξεων του ποινικού δικαίου, δεν μπορεί να μην ισχύει το ίδιο για την οδηγία 2000/31, η οποία πλαισιώνει τους εθνικούς κανόνες του ποινικού δικαίου κατά τρόπο περισσότερο φιλελεύθερο. Συγκεκριμένα, η δεύτερη αυτή οδηγία δεν περιέχει καμία διάταξη παρόμοια με το άρθρο 1, παράγραφος 5, της οδηγίας 2006/123. Όσον αφορά τις αναφορές στο ποινικό δίκαιο, το μόνο κοινό σημείο μεταξύ των δύο αυτών οδηγιών είναι ότι οι αιτιολογικές σκέψεις τους αναφέρουν ότι δεν εναρμονίζουν αυτόν τον τομέα του δικαίου (47).
105. Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσμα που επιδιώκουν οι δύο αυτές οδηγίες είναι το ίδιο. Συγκεκριμένα, ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να περιορίζει την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών εντός της εσωτερικής αγοράς, όπως αυτή τίθεται σε εφαρμογή σύμφωνα με τους όρους που προβλέπουν οι εν λόγω οδηγίες, προσφεύγοντας στις ποινικές διατάξεις του εθνικού του δικαίου.
106. Εν κατακλείδι, το γεγονός ότι η οδηγία 2000/31 εκδόθηκε βάσει των άρθρων της Συνθήκης
ΕΚ που αντιστοιχούν στο άρθρο 53, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, στο άρθρο 62 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 114 ΣΛΕΕ δεν συνεπάγεται ότι οι διατάξεις που εμπίπτουν στον τομέα του ποινικού δικαίου εξαιρούνται από τον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας αυτής.
ε)      Η εφαρμογή του ποινικού δικαίου ως παρέκκλιση από την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας
107. Σύμφωνα με τη λογική του μηχανισμού του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31, κράτος μέλος άλλο από εκείνο στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο φορέας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να εφαρμόσει στον εν λόγω φορέα απαιτήσεις που εμπίπτουν στον συντονισμένο τομέα. Δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής, το ως άνω κράτος μέλος μπορεί, εντούτοις, να λάβει, σε σχέση με συγκεκριμένη υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας, μέτρα τα οποία παρεκκλίνουν από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, εφόσον πληρούνται πλείονες σωρευτικές προϋποθέσεις (48).
108. Σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/31, το περιοριστικό μέτρο πρέπει να είναι αναγκαίο για να διασφαλιστεί, μεταξύ άλλων, η δημόσια τάξη, ιδίως πρόληψη, έρευνα, διαπίστωση και δίωξη εγκλημάτων, στα οποία περιλαμβάνονται η προστασία των ανηλίκων και η καταπολέμηση της πρόκλησης μίσους λόγω φυλής, φύλου, θρησκείας ή εθνικότητας, καθώς και οι παραβιάσεις της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που αφορούν μεμονωμένα πρόσωπα. Τα μέτρα που είναι αναγκαία για τη διασφάλιση τέτοιων σκοπών γενικού συμφέροντος ενδέχεται να εμπίπτουν στο ποινικό δίκαιο. Επομένως, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι, αν οι διατάξεις του ποινικού δικαίου εξαιρούνταν από τον συντονισμένο τομέα, δεν θα ήταν αναγκαίο να επιτραπεί σε κράτος μέλος να παρεκκλίνει από το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/31 για αυτούς τους σκοπούς γενικού συμφέροντος.
109. Στο ίδιο πνεύμα, η οδηγία 2000/31 προβλέπει στο άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, ότι ένα κράτος μέλος μπορεί να παρεκκλίνει από το άρθρο 3, παράγραφος 2, υπό την προϋπόθεση όχι μόνον να ζητήσει από το κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου είναι εγκατεστημένος ο φορέας παροχής της επίμαχης υπηρεσίας να λάβει μέτρα, αλλά και να κοινοποιήσει στην Επιτροπή και στο εν λόγω κράτος μέλος την πρόθεσή του να λάβει τα σχετικά περιοριστικά μέτρα. Σύμφωνα με την ως άνω πρώτη διάταξη, ένα κράτος μέλος που προτίθεται να λάβει τέτοια μέτρα παρέκκλισης υπόκειται στις υποχρεώσεις αυτές «ανεξαρτήτως τυχόν δικαστικών διαδικασιών, συμπεριλαμβανομένων των προκαταρκτικών διαδικασιών και ενεργειών που αναλαμβάνονται στα πλαίσια ποινικών ερευνών». Μολονότι η φράση αυτή μπορεί να εγείρει ερμηνευτικές αμφιβολίες, είναι προφανές ότι εκφράζει τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να οριοθετήσει την εφαρμογή των διατάξεων του ποινικού δικαίου στο πλαίσιο του μηχανισμού του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31.
110. Πάντοτε στο πλαίσιο αυτό, η φράση του άρθρου 3, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/31 αποσαφηνίζεται με την αιτιολογική σκέψη 26 της οδηγίας αυτής, η οποία ορίζει ότι τα κράτη μέλη μπορούν, σύμφωνα με τους όρους της εν λόγω οδηγίας, να εφαρμόζουν το εθνικό ποινικό δίκαιο και ποινική δικονομία, προκειμένου να λαμβάνουν όλα τα ανακριτικά και λοιπά μέτρα που απαιτούνται για τη διαπίστωση και δίωξη αξιόποινων πράξεων, «χωρίς να απαιτείται η κοινοποίηση των μέτρων αυτών στην Επιτροπή». Επομένως, η εφαρμογή τέτοιων εθνικών κανόνων, μολονότι παρακωλύει την ελεύθερη κυκλοφορία μιας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας, δεν πρέπει να κοινοποιείται βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας. Ωστόσο, όπως κάθε άλλο μέτρο που εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, οι εν λόγω εθνικοί κανόνες πρέπει να πληρούν τις ουσιαστικές προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, της ίδιας οδηγίας. Ως εκ τούτου, οι εθνικές διατάξεις του ποινικού δικαίου και της ποινικής δικονομίας δεν εξαιρούνται, αυτές καθαυτές, από τον συντονισμένο τομέα.
στ)    Συμπέρασμα
111. Για τους λόγους που μόλις εξέθεσα, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η επίμαχη υποχρέωση δεν μπορεί να αποκλειστεί από τον συντονισμένο τομέα για τον λόγο και μόνον ότι αποτελεί απόρροια διατάξεων του ποινικού δικαίου.
112. Επομένως, προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι η υποχρέωση εφαρμογής τεχνικών μέσων με σκοπό την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων σε πορνογραφικό περιεχόμενο δεν μπορεί να εξαιρεθεί από τον συντονισμένο τομέα κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31 για τον λόγο και μόνον ότι η υποχρέωση αυτή αποτελεί απόρροια γενικών και αφηρημένων διατάξεων του ποινικού δικαίου οι οποίες προσδιορίζουν ορισμένες ενέργειες ως στοιχειοθετούσες ποινικό αδίκημα δυνάμενο να επισύρει ποινικές διώξεις και οι οποίες εφαρμόζονται αδιακρίτως σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο.
3.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
α)      Επί του περιεχομένου του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
113. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν, λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η θέσπιση ατομικών μέτρων σχετικά με συγκεκριμένη υπηρεσία δεν καθιστά δυνατή τη διασφάλιση της αποτελεσματικής προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 1 και 24 του Χάρτη και στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, είναι δυνατή παρέκκλιση από τον μηχανισμό του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31 προκειμένου να επιβληθεί σε μια κατηγορία φορέων παροχής υπηρεσιών υποχρέωση απορρέουσα από γενικές και αφηρημένες διατάξεις.
114. Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο εκκινεί από την παραδοχή ότι, λαμβανομένων υπόψη των προϋποθέσεων του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31, η θέσπιση ατομικών μέτρων δεν είναι ικανή να διασφαλίσει την ως άνω προστασία. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, η δυνατότητα λήψης μέτρου που πληροί τις προϋποθέσεις αυτές έναντι προσώπου που διαμορφώνει το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας προς το κοινό δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις που επιβάλλονται από την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
115. Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, στην περίπτωση που η οδηγία 2000/31 αντιτίθεται σε υποχρέωση απορρέουσα από γενικές και αφηρημένες διατάξεις όπως η επίμαχη, το κράτος μέλος προορισμού των υπηρεσιών μπορεί παρά ταύτα να επιβάλει την υποχρέωση αυτή στους φορείς παροχής υπηρεσιών που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη μέσω των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
116. Το ερώτημα αυτό τίθεται μόνον εφόσον πληρούνται τρεις προϋποθέσεις: πρώτον, η επίμαχη υποχρέωση εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, δεύτερον, η εφαρμογή της υποχρέωσης αυτής περιορίζει, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και, τρίτον, η εν λόγω υποχρέωση δεν πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της ίδιας οδηγίας.
117. Συναφώς, και όπως προκύπτει από την ανάλυσή μου επί των δύο πρώτων προδικαστικών ερωτημάτων, η επίμαχη υποχρέωση συνιστά απαίτηση που εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31 (49).
118. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο έχει πλήρη επίγνωση του γεγονότος ότι η επίμαχη υποχρέωση δεν πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31. Συγκεκριμένα, η υποχρέωση αυτή απορρέει από γενικές και αφηρημένες διατάξεις οι οποίες, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, εφαρμόζονται αδιακρίτως σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι εθνικά μέτρα γενικού και αφηρημένου περιεχομένου δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως «μέτρα που στρέφονται κατά συγκεκριμένης υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας», κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31 (50), με τα οποία το κράτος μέλος προορισμού των υπηρεσιών μπορεί να περιορίσει την ελεύθερη κυκλοφορία μιας τέτοιας υπηρεσίας.
119. Επομένως, προτού εξεταστεί το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει προηγουμένως να προσδιοριστεί αν η επίμαχη υποχρέωση περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
β)      Επί του περιορισμού της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών
120. Είμαι της γνώμης ότι ο νομοθέτης της Ένωσης διευκρίνισε ότι η εφαρμογή σε φορέα παροχής υπηρεσιών υποχρέωσης όπως η επίμαχη περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και ότι, υπό την επιφύλαξη των παρεκκλίσεων που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31, η υποχρέωση αυτή δεν μπορεί να επιβληθεί από κράτος μέλος άλλο από εκείνο στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο εν λόγω φορέας παροχής υπηρεσιών.
121. Συγκεκριμένα, δυνάμει του άρθρου 6α, παράγραφος 1, της οδηγίας 2010/13, τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε να εξασφαλίζουν ότι οι υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων που παρέχονται από παρόχους υπηρεσιών μέσων επικοινωνίας υπό τη δικαιοδοσία τους, οι οποίες δύνανται να βλάψουν τη σωματική, πνευματική ή ηθική ανάπτυξη των ανηλίκων, διατίθενται μόνο κατά τέτοιον τρόπο που να διασφαλίζει ότι, υπό κανονικές συνθήκες, οι ανήλικοι ούτε θα τις ακούν ούτε θα τις βλέπουν, τα δε μέτρα αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν τη χρήση μέσων εξακρίβωσης της ηλικίας.
122. Αφετέρου, από το άρθρο 28α, παράγραφος 1, της οδηγίας 2010/13, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31, προκύπτει ότι ο πάροχος πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο υπάγεται στη δικαιοδοσία του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου είναι εγκατεστημένος. Επιπλέον, το άρθρο 28β, παράγραφος 1, της οδηγίας 2010/13 προβλέπει ότι το εν λόγω κράτος μέλος εξασφαλίζει ότι ο πάροχος λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα για την προστασία των ανηλίκων από βίντεο παραγόμενα από χρήστες τα οποία ενδέχεται να βλάψουν τη σωματική, πνευματική ή ηθική τους ανάπτυξη. Κατά το άρθρο 28β, παράγραφος 3, της οδηγίας 2010/13, τα μέτρα αυτά συνίστανται, μεταξύ άλλων, κατά περίπτωση, στην εγκατάσταση και λειτουργία συστημάτων επαλήθευσης της ηλικίας των χρηστών της πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο σε σχέση με τα βίντεο αυτά.
123. Άλλωστε, το άρθρο 15 του κανονισμού (ΕΕ) 2024/1083 (51) καθιέρωσε μηχανισμό ο οποίος παρέχει σε κάθε αρμόδια εθνική ρυθμιστική αρχή ή φορέα τη δυνατότητα να ζητεί από τους ομολόγους του τού κράτους μέλους στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο πάροχος να ληφθούν τα αναγκαία και αναλογικά μέτρα για τον έλεγχο της συμμόρφωσης των παρόχων πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο με τις υποχρεώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 28β, παράγραφοι 1 έως 3, της οδηγίας 2010/13. Από το άρθρο 15, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού («με την επιφύλαξη του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31»), ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής του σκέψης 45, προκύπτει ότι, όταν η χρήση του εν λόγω μηχανισμού δεν οδηγεί σε φιλική λύση, η ελευθερία παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας από άλλο κράτος μέλος μπορεί να περιοριστεί μόνον εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 3, της οδηγίας 2000/31 και έχει τηρηθεί η διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο αυτό.
124. Ανεξαρτήτως του ζητήματος αν ο κανονισμός 2024/1083 έχει εφαρμογή ratione temporis (52) και αν οι υπηρεσίες ηλεκτρονικής επικοινωνίας τις οποίες αφορά η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπόθεση C‑190/24 περιλαμβάνουν επίσης τις υπηρεσίες που δεν αποτελούν πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο κατά την έννοια του κανονισμού αυτού, το άρθρο 15 του κανονισμού επιβεβαιώνει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να υπενθυμίσει την αρχή που απορρέει από το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31, κατά την οποία τα αναγκαία μέτρα για τη διασφάλιση της προστασίας των ανηλίκων, όπως τα προβλεπόμενα στο άρθρο 28β, παράγραφοι 1 έως 3, της οδηγίας 2010/13, θεσπίζονται και εφαρμόζονται από το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο φορέας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας, με αποτέλεσμα τα μέτρα που θεσπίζονται στον τομέα αυτό από άλλο κράτος μέλος να επηρεάζουν την αρμοδιότητα του πρώτου κράτους μέλους και να περιορίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
125. Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι υποχρέωση εφαρμογής τεχνικών μέσων με σκοπό την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων σε πορνογραφικό περιεχόμενο, όπως η επίμαχη, περιορίζει κατ’ αρχήν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
126. Διευκρινίζω ότι η εκτίμηση αυτή ισχύει όχι μόνο για μια υποχρέωση που απορρέει από γενικές και αφηρημένες διατάξεις του ποινικού δικαίου, αλλά και για την όχληση που μπορεί να απευθύνει αρμόδια αρχή σε πρόσωπο που διαμορφώνει το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας.
127. Πράγματι, προκειμένου να εκπληρώσουν την υποχρέωση που προβλέπει το άρθρο 28β, παράγραφος 2, της οδηγίας 2010/13, οι διαχειριστές επιγραμμικών πλατφορμών πρέπει όχι μόνο να περιορίσουν την πρόσβαση στο περιεχόμενο πορνογραφικού χαρακτήρα, αλλά και να θέσουν σε εφαρμογή μια λύση που να προστατεύει αποτελεσματικά τους ανηλίκους από το πορνογραφικό περιεχόμενο, πράγμα που έχει ως αποτέλεσμα τη μεταβολή του τρόπου με τον οποίο ασκούν τη δραστηριότητα υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας.
128. Ομοίως, μολονότι από το άρθρο 23 του νόμου της 30ής Ιουλίου 2020 μπορεί να συναχθεί ότι μπορεί να απευθυνθεί όχληση σε φορέα παροχής υπηρεσιών λόγω μιας (μόνο) περίπτωσης πορνογραφικού περιεχομένου, το άρθρο 3 του διατάγματος της 7ης Οκτωβρίου 2021 υποδηλώνει ότι η διάταξη αυτή αφορά την τεχνική διαδικασία που εφαρμόζεται προκειμένου να διασφαλίζεται ότι οι χρήστες που επιθυμούν να έχουν πρόσβαση στην υπηρεσία είναι ενήλικες.
129. Για όλους τους λόγους που μόλις εξέθεσα, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η υποχρέωση εφαρμογής τεχνικών μέσων για την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων σε πορνογραφικό περιεχόμενο περιορίζει, κατ’ αρχήν, την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας. Ένα κράτος μέλος πρέπει, προκειμένου να επιβάλει μια τέτοια υποχρέωση σε φορέα παροχής υπηρεσιών εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος, να πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31.
130. Εν συνεχεία θα αναλύσω την προβληματική που βρίσκεται στο επίκεντρο του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, ήτοι το ζήτημα του συμβιβασμού των απαιτήσεων της οδηγίας 2000/31 με εκείνες που αφορούν την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
γ)      Η εφαρμογή των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά παρέκκλιση από το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2000/31
131. Όπως παρατήρησε η Επιτροπή, το τρίτο προδικαστικό ερώτημα υποδηλώνει ότι, λόγω των εγγενών ορίων της, η οδηγία 2000/31 δεν πληροί τις απαιτήσεις σχετικά με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 1 και 24 του Χάρτη, καθώς και στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
132. Εντούτοις, από την αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας 2000/31 προκύπτει ότι ο μηχανισμός που αυτή θεσπίζει στο άρθρο 3 για τη διασφάλιση ενός χώρου χωρίς εσωτερικά σύνορα για το ηλεκτρονικό εμπόριο διασφαλίζει υψηλό επίπεδο προστασίας των σκοπών γενικού συμφέροντος, ιδίως της προστασίας των ανηλίκων.
133. Συναφώς, όπως επισήμανα (53), ο μηχανισμός αυτός στηρίζεται στην εφαρμογή, μεταξύ άλλων, της αρχής του ελέγχου στο κράτος μέλος καταγωγής. Δυνάμει της αρχής αυτής, εναπόκειται σε κάθε κράτος μέλος ως κράτος μέλος καταγωγής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας να ρυθμίσει τις υπηρεσίες αυτές και, ως εκ τούτου, να προστατεύσει τους σκοπούς γενικού συμφέροντος που μνημονεύονται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας 2000/31 (54). Μεταξύ των σκοπών αυτών περιλαμβάνεται η προστασία της δημόσιας τάξης, η οποία περιλαμβάνει, λαμβανομένου υπόψη του γράμματος της διάταξης αυτής και της αιτιολογικής σκέψης 10 της οδηγίας, την προστασία των ανηλίκων. Επομένως, ο έλεγχος που διενεργεί το κράτος μέλος καταγωγής πρέπει να διασφαλίζει την αποτελεσματική προστασία του σκοπού αυτού, τούτο δε προς το συμφέρον όχι μόνον του κράτους μέλους καταγωγής και των πολιτών του, αλλά και των λοιπών κρατών μελών και των πολιτών τους (55).
134. Περαιτέρω, η οδηγία 2000/31 στηρίζεται επίσης στην αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης, δυνάμει της οποίας κάθε κράτος μέλος, ως κράτος μέλος προορισμού των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, μεριμνά ώστε να μην περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών αυτών. Επομένως, το κράτος μέλος προορισμού πρέπει να θεωρεί ότι το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο φορέας παροχής υπηρεσιών εγγυάται σε κατάλληλο επίπεδο τον σκοπό γενικού συμφέροντος που συνίσταται στην προστασία των ανηλίκων. Όταν δεν παρέχεται τέτοια προστασία, η μόνη δυνατότητα που διαθέτει το πρώτο κράτος μέλος για να διορθώσει την κατάσταση αυτή είναι η λήψη μέτρων, σύμφωνα με τις απαιτήσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας.
135. Συναφώς, η οδηγία 2010/13 ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις που επιβάλλονται για την προστασία των ανηλίκων. Ειδικότερα, δυνάμει του άρθρου 28β αυτής, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι πάροχοι πλατφορμών διαμοιρασμού βίντεο που είναι εγκατεστημένοι στο έδαφός τους να εφαρμόζουν τα κατάλληλα μέτρα για την προστασία των ανηλίκων. Τα μέτρα αυτά μπορούν να συνίστανται στην εφαρμογή συστήματος επαλήθευσης της ηλικίας (56). Όταν το κράτος μέλος καταγωγής δεν διασφαλίζει το απαιτούμενο επίπεδο προστασίας των ανηλίκων, το κράτος μέλος προορισμού μπορεί να εφαρμόσει τα μέτρα που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής.
136. Ο σκοπός γενικού συμφέροντος της προστασίας των ανηλίκων τον οποίο επιδιώκει το επίμαχο εθνικό μέτρο προστατεύεται, αφενός, στο πλαίσιο της εφαρμογής της αρχής του ελέγχου στο κράτος μέλος καταγωγής, σύμφωνα με τις διατάξεις που προβλέπει προς τούτο η οδηγία 2013/10, και, αφετέρου, μέσω του μηχανισμού παρέκκλισης τον οποίο μπορούν να επικαλούνται τα άλλα κράτη μέλη κατά περίπτωση και τηρουμένων των προϋποθέσεων του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31.
137. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο νομοθέτης της Ένωσης μερίμνησε για τον συμβιβασμό των απαιτήσεων της εσωτερικής αγοράς και της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Το να γίνει δεκτό ότι οι μηχανισμοί που προβλέπουν προς τούτο οι οδηγίες 2000/31 και 2010/13 δεν πληρούν τις απαιτήσεις των άρθρων 1 και 24 του Χάρτη θα ισοδυναμούσε με αμφισβήτηση του κύρους των δύο αυτών οδηγιών.
138. Το σημαντικότερο δε είναι ότι οι μηχανισμοί αυτοί αντικατοπτρίζουν τη συναίνεση που επιτεύχθηκε μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τις ευθύνες τους για την προστασία των ανηλίκων από επιβλαβές περιεχόμενο σε έναν χώρο χωρίς εσωτερικά σύνορα για το ηλεκτρονικό εμπόριο. Η αμφισβήτηση των εν λόγω μηχανισμών θα έθετε σε κίνδυνο την αποτελεσματικότητά τους και θα υπονόμευε την αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών μελών.
139. Επιπλέον, μολονότι το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι ένα κράτος μέλος μπορεί να επικαλεστεί ένα θεμελιώδες δικαίωμα προκειμένου να επιτύχει την προστασία του όταν καμία διάταξη του παράγωγου δικαίου δεν του παρέχει τη δυνατότητα αυτή, η συγκεκριμένη λύση ισχύει στο πλαίσιο περίπτωσης κατά την οποία η νομική πράξη του δικαίου της Ένωσης δεν περιλαμβάνει κανέναν μηχανισμό εξαίρεσης που να παρέχει στο εν λόγω κράτος μέλος τη δυνατότητα να διασφαλίσει το οικείο θεμελιώδες δικαίωμα (57). Πλην όμως, η οδηγία 2000/31 καθιέρωσε έναν τέτοιο μηχανισμό στο άρθρο 3, παράγραφος 4, με αποτέλεσμα η εν λόγω νομολογιακή τάση να μην μπορεί να εφαρμοστεί εν προκειμένω.
140. Κατά συνέπεια, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το γεγονός ότι η θέσπιση ατομικών μέτρων σχετικά με συγκεκριμένη υπηρεσία δεν είναι ικανή να διασφαλίσει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 1 και 24 του Χάρτη, καθώς και στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, δεν παρέχει τη δυνατότητα παρέκκλισης από τον μηχανισμό του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31 προκειμένου να εφαρμοστεί υποχρέωση απορρέουσα από γενικές και αφηρημένες διατάξεις σε μια κατηγορία φορέων παροχής υπηρεσιών.
Ε.      Η υπόθεση C‑190/24
1.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
141. Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται να διευκρινιστεί αν ο συντονισμένος τομέας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, περιλαμβάνει την απαγόρευση που επιβάλλεται στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης να αναμεταδίδουν μέσω της υπηρεσίας αυτής κάθε μήνυμα ή ένδειξη που αποστέλλεται από τους χρήστες και που θα μπορούσε να παράσχει σε άλλους χρήστες τη δυνατότητα να αποφύγουν οδικούς ελέγχους, παρά το γεγονός ότι η απαγόρευση αυτή δεν αφορά κανένα από τα αντικείμενα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της εν λόγω οδηγίας.
142. Υπενθυμίζω ότι, όπως προκύπτει από τις παρατηρήσεις μου σχετικά με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑188/24, ο συντονισμένος τομέας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, περιλαμβάνει τις απαιτήσεις σχετικά με την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας ακόμη και όταν οι απαιτήσεις αυτές δεν αφορούν τα θέματα που ρυθμίζονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της εν λόγω οδηγίας (58).
143. Κατά συνέπεια, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, απομένει να εξακριβωθεί αν η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης συνιστά απαίτηση που εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα.
144. Συναφώς, παρατηρώ ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης επηρεάζει την άσκηση της δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας. Συγκεκριμένα, προκειμένου να συμμορφωθεί με την απαγόρευση αυτή, ο φορέας παροχής της υπηρεσίας υποχρεούται να περιορίσει ή να αναστείλει την κανονική λειτουργία της υπηρεσίας του και, ως εκ τούτου, να ασκεί την οικεία δραστηριότητα με συγκεκριμένο τρόπο. Εν προκειμένω, το γεγονός ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης υποχρεώνει τον φορέα να περιορίζει τη λειτουργία της υπηρεσίας του μεμωνομένα και σε σχέση με συγκεκριμένο οδικό έλεγχο μόνον δεν μεταβάλλει την ουσία της υποχρέωσης που απορρέει από την απαγόρευση αυτή. Αντιθέτως, το γεγονός αυτό μπορεί να είναι κρίσιμο στο πλαίσιο της εξέτασης του ζητήματος αν η εν λόγω απαγόρευση περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/31, ή αν πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3
παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής.
145. Υπενθυμίζεται επίσης ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης επισύρει κύρωση (59): επομένως, η τήρησή της αποτελεί προϋπόθεση για τη νόμιμη άσκηση της δραστηριότητας μιας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας.
146. Υπό τις συνθήκες αυτές, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ο συντονισμένος τομέας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, περιλαμβάνει την απαγόρευση που επιβάλλεται στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης να αναμεταδίδουν μέσω της υπηρεσίας αυτής κάθε μήνυμα ή ένδειξη που αποστέλλεται από τους χρήστες και που θα μπορούσε να παράσχει σε άλλους χρήστες τη δυνατότητα να αποφύγουν οδικούς ελέγχους, παρά το γεγονός ότι η απαγόρευση αυτή δεν αφορά κανένα από τα αντικείμενα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της εν λόγω οδηγίας.
2.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
α)      Περιεχόμενο του προδικαστικού ερωτήματος και αναδιατύπωση
147. Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, όπως διατυπώθηκε από το αιτούν δικαστήριο, αφορά κατ’ ουσίαν το ζήτημα αν η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, για τον λόγο ότι είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των οδικών ελέγχων που διενεργούνται με σκοπό τη σύλληψη προσώπων που καταζητούνται για κακουργήματα ή πλημμελήματα ή συνιστούν απειλή για τη δημόσια τάξη ή ασφάλεια.
148. Συναφώς, η διατύπωση αυτή αφήνει να εννοηθεί ότι το συγκεκριμένο ερώτημα αφορά το ζήτημα αν η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του συντονισμένου τομέα κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31.
149. Περαιτέρω, το ερώτημα αυτό παραπέμπει στην αιτιολογική σκέψη 26 της οδηγίας 2000/31 («παρόλο που η αιτιολογική σκέψη 26 [...] διευκρινίζει ότι»), η οποία αναφέρει ότι «[τ]α κράτη μέλη μπορούν [...] να εφαρμόζουν το εθνικό ποινικό δίκαιο και ποινική δικονομία, προκειμένου να λαμβάνουν όλα τα ανακριτικά και λοιπά μέτρα που απαιτούνται για τη διαπίστωση και δίωξη αξιόποινων πράξεων [...]». Η παραπομπή αυτή, της οποίας προηγείται η φράση «παρόλο που», παρέχει τη δυνατότητα να γίνει αντιληπτό ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας, για τον λόγο ότι είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των οδικών ελέγχων που διενεργούνται με σκοπό τη σύλληψη προσώπων που καταζητούνται για κακουργήματα ή πλημμελήματα ή συνιστούν απειλή για τη δημόσια τάξη ή ασφάλεια.
150. Επισημαίνω ότι η Coyote System θεωρεί ότι, μολονότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, δεν μπορεί να συνιστά μέτρο εμπίπτον στον τομέα αυτό με το οποίο κράτος μέλος προορισμού υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας μπορεί να παρεκκλίνει από την αρχή του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/31 και να περιορίσει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών αυτών.
151. Συναφώς, η Coyote System υποστηρίζει ότι, αντιθέτως προς ό,τι επιτάσσει το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31, το εθνικό μέτρο που επιβάλλει την επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης δεν αφορά συγκεκριμένη υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας. Αντιθέτως, κατά την ως άνω εταιρία, η απαγόρευση αυτή συνιστά, για να επαναλάβω τη διατύπωση της απόφασης Google Ireland κ.λπ. (60) που μνημονεύεται στην απόφαση περί παραπομπής, «γενικό και αφηρημένο μέτρο το οποίο αφορά μια περιγραφόμενη με γενικούς όρους κατηγορία συγκεκριμένων υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και εφαρμόζεται αδιακρίτως σε κάθε φορέα παροχής της εν λόγω κατηγορίας υπηρεσιών» (61).
152. Υπό το πρίσμα αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημά του, να εξετάσει το ζήτημα αν το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31 αντιτίθεται στην απαγόρευση αναμετάδοσης την οποία η Γαλλική Δημοκρατία, ως κράτος μέλος προορισμού των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, προτίθεται να επιβάλει στους φορείς παροχής υπηρεσιών που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη.
153. Στο ίδιο δε πλαίσιο, η Γαλλική Κυβέρνηση πρότεινε, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, μια άλλη προσέγγιση για την ανάλυση της νομιμότητας της επίμαχης απαγόρευσης αναμετάδοσης. Κατ’ ουσίαν, η απαγόρευση αυτή δεν περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών και, ως εκ τούτου, δεν υπόκειται στις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31. Προς επίρρωση της άποψής της, η εν λόγω κυβέρνηση στηρίζεται στο άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής, το οποίο αφορά τις εντολές που απευθύνονται στους φορείς παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας.
154. Η συλλογιστική αυτή μπορεί να επηρεάσει τη συμβατότητα της επίμαχης απαγόρευσης αναμετάδοσης με την οδηγία 2000/31. Ως εκ τούτου, προτείνω να εξεταστεί και αυτή η οπτική ανάλυσης προκειμένου να παρασχεθεί στο αιτούν δικαστήριο κάθε ερμηνευτικό στοιχείο σχετικό με το δίκαιο της Ένωσης το οποίο θα μπορούσε να του είναι χρήσιμο προκειμένου να αποφανθεί επί της συμβατότητας των επίμαχων εθνικών διατάξεων με την εν λόγω οδηγία.
155. Προς τούτο, προτείνω να αναδιατυπωθεί το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα και να θεωρηθεί ότι, με αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31 αντιτίθεται σε απαγόρευση αναμετάδοσης των μηνυμάτων και των ενδείξεων που αποστέλλονται από τους χρήστες υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης την οποία το κράτος μέλος προορισμού των υπηρεσιών αυτών προτίθεται να επιβάλει στους φορείς εκμετάλλευσης των εν λόγω υπηρεσιών που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη.
β)      Δομή της ανάλυσης
156. Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Γαλλική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η εξέταση της νομιμότητας της επίμαχης απαγόρευσης αναμετάδοσης υπό το πρίσμα της οδηγίας 2000/31 πρέπει να αρχίσει με την ανάλυση του ζητήματος των εντολών του άρθρου 14, παράγραφος 3, αυτής, οι οποίες δεν υπόκεινται στις απαιτήσεις του άρθρου 3 της εν λόγω οδηγίας, για τον λόγο ότι δεν περιορίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
157. Ωστόσο, στο πλαίσιο της οδηγίας 2000/31, το ζήτημα αν ένα εθνικό μέτρο περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών έχει σημασία μόνον αν το μέτρο αυτό συνιστά απαίτηση που εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας αυτής. Συγκεκριμένα από το άρθρο 3, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας προκύπτει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν, για λόγους που εμπίπτουν στον τομέα αυτόν, να περιορίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που προέρχονται από άλλο κράτος μέλος (62). Επομένως, εθνικό μέτρο το οποίο συνεπάγεται τέτοιο περιορισμό, αλλά δεν εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, δεν ασκεί επιρροή υπό το πρίσμα του άρθρου 3 της εν λόγω οδηγίας.
158. Υπό το πρίσμα της παρατήρησης αυτής, θα εξετάσω, πρώτον, αν, λαμβανομένων υπόψη των σκοπών που επιδιώκει, η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα (ενότητα γʹ)· δεύτερον, θα εξετάσω την επιχειρηματολογία της Γαλλικής Κυβέρνησης ότι η απαγόρευση αυτή δεν περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών (ενότητα δʹ) και, τρίτον, θα εξετάσω εν συντομία το επιχείρημα της Coyote System ότι η εν λόγω απαγόρευση δεν μπορεί να πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31 (ενότητα εʹ).
γ)      Η προστασία της δημόσιας τάξης και της δημόσιας ασφάλειας
159. Το ζήτημα που τίθεται είναι αν η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα για τον λόγο ότι είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των οδικών ελέγχων που διενεργούνται με σκοπό τη σύλληψη προσώπων που καταζητούνται για κακουργήματα ή πλημμελήματα ή συνιστούν απειλή για τη δημόσια τάξη ή ασφάλεια.
160. Συναφώς, πρώτον και όπως προεκτέθηκε (63), ένα εθνικό μέτρο δεν μπορεί να αποκλειστεί από τον συντονισμένο τομέα για τον λόγο και μόνον ότι αποτελεί απόρροια διατάξεων του ποινικού δικαίου. Επομένως, κατά μείζονα λόγο, δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρηθεί ότι ένα μέτρο που είναι αναγκαίο για να συμβάλει στην εφαρμογή του ποινικού δικαίου ή στην προστασία σκοπών γενικού συμφέροντος, όπως η δημόσια τάξη ή η δημόσια ασφάλεια, εξαιρείται από τον εν λόγω τομέα.
161. Δεύτερον, ούτε η φύση ενός σκοπού γενικού συμφέροντος τον οποίο επιδιώκει να προστατεύσει ένα κράτος μέλος μέσω εθνικού μέτρου ούτε το γεγονός ότι το μέτρο αυτό είναι αναγκαίο για την επίτευξή του είναι καθοριστικά για τον χαρακτηρισμό του μέτρου αυτού ως «απαίτησης που εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα». Συγκεκριμένα, για να διαπιστωθεί ότι ένα εθνικό μέτρο συνιστά τέτοια απαίτηση, πρέπει να εξεταστεί το αντικείμενό του και να εξακριβωθεί αν αφορά την ανάληψη δραστηριότητας της κοινωνίας της πληροφορίας ή την άσκησή της (64).
162. Τρίτον, στο πλαίσιο της οδηγίας 2000/31, οι σκοποί γενικού συμφέροντος διαδραματίζουν ιδιαίτερο και διακριτό ρόλο από εκείνον του αντικειμένου του οικείου μέτρου. Κατ’ ουσίαν, ένα κράτος μέλος μπορεί να παρεκκλίνει, μέσω ενός μέτρου που εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα, από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας βάσει των σκοπών γενικού συμφέροντος που απαριθμούνται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας αυτής. Μεταξύ των σκοπών γενικού συμφέροντος περιλαμβάνονται η προστασία της δημόσιας τάξης, ιδίως η πρόληψη, έρευνα, διαπίστωση και δίωξη εγκλημάτων, καθώς και η προστασία της δημόσιας ασφάλειας.
163. Τέταρτον, το χωρίο της αιτιολογικής σκέψης 26 της οδηγίας 2000/31 στο οποίο εφιστά την προσοχή το αιτούν δικαστήριο αναφέρει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν το εθνικό ποινικό δίκαιο και ποινική δικονομία, προκειμένου να λαμβάνουν όλα τα ανακριτικά και λοιπά μέτρα που απαιτούνται για τη διαπίστωση και δίωξη αξιόποινων πράξεων. Επισημαίνεται ότι η αιτιολογική αυτή σκέψη διευκρινίζει επίσης ότι τα κράτη μέλη μπορούν να ασκούν τη δυνατότητα αυτή σύμφωνα με τους όρους της εν λόγω οδηγίας. Συγκεκριμένα, όπως επισήμανα στο σημείο 110 των παρουσών προτάσεων, η οδηγία 2000/31 προβλέπει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες το κράτος μέλος προορισμού μπορεί να εφαρμόζει τα αναγκαία μέτρα για την πρόληψη, διερεύνηση, διαπίστωση και δίωξη αξιόποινων πράξεων. Όπως κάθε άλλο μέτρο που εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα με το οποίο το κράτος μέλος προορισμού αποσκοπεί στον περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών, τα μέτρα που μνημονεύονται στην αιτιολογική σκέψη 26 της οδηγίας 2000/31 πρέπει να πληρούν, τουλάχιστον, τις ουσιαστικές προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, της οδηγίας αυτής. Εξ αυτού συνάγω ότι τα αναγκαία μέτρα για τη διαπίστωση και δίωξη αξιόποινων πράξεων δεν εξαιρούνται από τον συντονισμένο τομέα.
164. Επομένως, μέτρο που αφορά την άσκηση δραστηριότητας κοινωνίας της πληροφορίας δεν μπορεί να εξαιρεθεί από τον συντονισμένο τομέα για τον λόγο και μόνον ότι ανταποκρίνεται στους σκοπούς γενικού συμφέροντος που συνίστανται στην προστασία της δημόσιας τάξης και ασφάλειας.
165. Ως εκ τούτου, πρέπει να γίνει δεκτό, ως ενδιάμεσο συμπέρασμα, ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης δεν μπορεί να εξαιρεθεί από τον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, για τον λόγο ότι είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των οδικών ελέγχων που διενεργούνται με σκοπό τη σύλληψη προσώπων που καταζητούνται για κακουργήματα ή πλημμελήματα ή συνιστούν απειλή για τη δημόσια τάξη ή ασφάλεια.
δ)      Οι εντολές που δεν περιορίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας
1)      Έκθεση του προβλήματος
166. Από τη μέχρι τούδε ανάλυση προκύπτει ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης εμπίπτει στον συντονισμένο τομέα.
167. Επιπλέον, η οδηγία 2000/31 δεν αντιτίθεται, a priori, σε απαγόρευση αναμετάδοσης την οποία το κράτος μέλος προορισμού των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας προτίθεται να επιβάλει στους εγκατεστημένους σε άλλα κράτη μέλη φορείς εκμετάλλευσης των υπηρεσιών αυτών, εφόσον η ως άνω απαγόρευση πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, στοιχεία αʹ και βʹ, της εν λόγω οδηγίας. Πράγματι, όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές, το κράτος μέλος προορισμού υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας μπορεί, εφαρμόζοντας μέτρα που εμπίπτουν στον συντονισμένο τομέα, να περιορίσει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών αυτών.
168. Ωστόσο, η Γαλλική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης δεν περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών, οπότε δεν υπόκειται στις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31.
169. Ειδικότερα, κατά την εν λόγω κυβέρνηση, η απαγόρευση αυτή εμπίπτει στο άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31 και, επομένως, δεν περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που προέρχονται από άλλο κράτος μέλος κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής. Μπορεί να επιβληθεί σε φορέα παροχής υπηρεσιών ανεξαρτήτως του κράτους μέλους στο οποίο είναι εγκατεστημένος, το δε κράτος μέλος προορισμού των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που προτίθεται να απευθύνει μια τέτοια εντολή δεν υποχρεούται σε καμία περίπτωση να ακολουθήσει τη διαδικασία παρέκκλισης του άρθρου 3, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας.
2)      Εκτίμηση
170. Το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31 προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι το άρθρο αυτό δεν θίγει τη δυνατότητα δικαστικής ή διοικητικής αρχής, σύμφωνα με τα νομικά συστήματα των κρατών μελών, να απαιτούν από τον φορέα παροχής υπηρεσιών να προβεί στην παύση ή στην πρόληψη παράβασης.
171. Επισημαίνεται, προκαταρκτικώς, ότι η εντολή του άρθρου 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31 μπορεί να εκδοθεί τόσο από το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο φορέας όσο και από το κράτος μέλος προορισμού της σχετικής υπηρεσίας (65).
172. Συναφώς, μολονότι το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 υποβάλλει κάθε φορέα παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας στον έλεγχο του κράτους μέλους στο οποίο είναι εγκατεστημένος, η παράγραφος 4 του άρθρου αυτού προβλέπει ότι ένα άλλο κράτος μέλος μπορεί να λάβει μέτρα έναντι του εν λόγω φορέα σύμφωνα με τους όρους που προβλέπει προς τούτο η τελευταία αυτή διάταξη. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι εν λόγω όροι δεν αφορούν την αρμοδιότητα του άλλου αυτού κράτους μέλους, αλλά το μέτρο που αυτό προτίθεται να επιβάλει στον συγκεκριμένο φορέα παροχής υπηρεσιών.
173. Επιπλέον, η οδηγία 2000/31 δεν ρυθμίζει, αυτή καθαυτήν, την κατανομή των αρμοδιοτήτων και των εξουσιών λήψης αποφάσεων των δικαστηρίων και των λοιπών αρχών των κρατών μελών. Συγκεκριμένα, η οδηγία αυτή προβλέπει, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 1, παράγραφος 4, ότι δεν αφορά τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων, η οποία διέπεται, ειδικότερα, από τον κανονισμό (ΕΕ) 1215/2012 (66). Άλλωστε, η κατά τόπον αρμοδιότητα των διοικητικών αρχών καθορίζεται από διατάξεις δημοσίου δικαίου και η οδηγία αυτή δεν περιλαμβάνει τέτοιες διατάξεις.
174. Κατόπιν του ορισμού του ως άνω πλαισίου, πρέπει να εξεταστεί το επιχείρημα της Γαλλικής Κυβέρνησης ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης, ως εντολή του άρθρου 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31, δεν υπόκειται στις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής.
175. Από το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31 προκύπτει ότι το συγκεκριμένο άρθρο δεν θίγει τη δυνατότητα έκδοσης δικαστικών ή διοικητικών εντολών για τον τερματισμό ή την πρόληψη παράβασης. Το άρθρο αυτό προβλέπει μόνον, στην παράγραφο 1, τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ο φορέας παροχής υπηρεσίας φιλοξενίας μπορεί να απαλλαγεί από την ευθύνη για πληροφορίες που αποθηκεύονται κατόπιν αιτήματος των χρηστών. Επομένως, εκ πρώτης όψεως, είναι αμφίβολο αν το άρθρο 14, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό της εφαρμογής του άρθρου 3 αυτής.
176. Εντούτοις, φρονώ ότι ο λόγος για τον οποίο μια εντολή που ενδέχεται να εμπίπτει στο άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31 μπορεί να μην υπόκειται στις προϋποθέσεις του άρθρου 3 της οδηγίας αυτής δεν απαντάται στην πρώτη, αλλά στη δεύτερη διάταξη. Συγκεκριμένα, από το άρθρο 3, παράγραφος 2, προκύπτει ότι κράτος μέλος άλλο από εκείνο στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο φορέας παροχής υπηρεσιών δεν μπορεί να περιορίσει, με μέτρα που εμπίπτουν στον συντονισμένο τομέα, την ελεύθερη παροχή των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας. Φρονώ ότι, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, μια εντολή που αφορά μεμονωμένη παράβαση μπορεί να μην περιορίζει την ελεύθερη παροχή των υπηρεσιών αυτών.
177. Συναφώς, πρώτον, το άρθρο 18 της οδηγίας 2000/31 προβλέπει ότι τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε τα ένδικα μέσα του εθνικού δικαίου όσον αφορά τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας, να επιτρέπουν τη λήψη μέτρων προκειμένου να παύει οιαδήποτε παράβαση και να προλαμβάνεται περαιτέρω ζημία των ενεχόμενων συμφερόντων. Μολονότι κάθε κράτος μέλος πρέπει να προβλέπει τη δυνατότητα λήψης τέτοιων μέτρων, η εντολή που αποσκοπεί στην παύση ή πρόληψη μιας μεμονωμένης παράβασης και απευθύνεται σε φορέα παροχής υπηρεσιών από κράτος μέλος άλλο από εκείνο στο οποίο είναι εγκατεστημένος έχει περιορισμένη δυνατότητα να περιορίσει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας. Παρά το γεγονός ότι η διάταξη αυτή αναφέρεται μόνο σε ένδικα μέσα, το ζήτημα αν μια εντολή περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών από την άποψη του αποδέκτη της εξαρτάται όχι από τη φύση της εκδίδουσας αρχής, αλλά από την ουσία και το ουσιαστικό περιεχόμενο της εντολής αυτής.
178. Δεύτερον, όπως ορθώς παρατηρεί η Γαλλική Κυβέρνηση, η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται και από την απόφαση Glawischnig-Piesczek (67). Με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο δεν αμφισβήτησε τη συμβατότητα, υπό το πρίσμα της οδηγίας 2000/31, εντολής που απηύθυνε αυστριακό δικαστήριο σε φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας εγκατεστημένο στην Ιρλανδία, η οποία αφορούσε περιεχόμενο πανομοιότυπο ή ισοδύναμο με το περιεχόμενο πληροφορίας κριθείσας ως παράνομης (68).
Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Δικαστήριο έδωσε έμφαση όχι στη δικονομική φύση της εν λόγω εντολής, αλλά στο αντικείμενό της.
179. Τρίτον, ο νομοθέτης της Ένωσης επιβεβαίωσε την ερμηνεία αυτή με τον κανονισμό (ΕΕ) 2022/2065 (69). Συγκεκριμένα, η αιτιολογική σκέψη 38 του κανονισμού αυτού διευκρινίζει, μεταξύ άλλων, ότι οι εντολές για την ανάληψη δράσης κατά συγκεκριμένου παράνομου περιεχομένου δεν περιορίζουν κατ’ αρχήν την ελεύθερη κυκλοφορία των ενδιάμεσων υπηρεσιών, οπότε το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31 δεν έχει εφαρμογή επ’ αυτών (70).
180. Για όλους αυτούς τους λόγους, φρονώ ότι η εντολή που αφορά συγκεκριμένο παράνομο περιεχόμενο και αποσκοπεί στην παύση ή την πρόληψη μεμονωμένης παράβασης δεν υπόκειται στις προϋποθέσεις του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31, εφόσον δεν περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας. Η διαπίστωση αυτή πρέπει να ερμηνεύεται στενά, ώστε να μην τίθεται σε κίνδυνο ο μηχανισμός που καθιερώνει το ως άνω άρθρο. Η εντολή αυτή πρέπει να αποσκοπεί στη θεραπεία μεμονωμένης παράβασης, χωρίς ωστόσο να επηρεάζει κατά τα λοιπά την άσκηση της δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας. Επομένως, ενδεικτικά, ο αποδέκτης της εντολής δεν μπορεί να υποχρεωθεί να μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνει την ίδια τη δραστηριότητά του.
181. Το ζήτημα που τίθεται είναι πώς οι εντολές αυτές, οι οποίες δεν περιορίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/31, συνδέονται με εκείνες του άρθρου 14, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας.
182. Συναφώς, επισημαίνεται ότι οι δύο αυτές διατάξεις επιτελούν διαφορετικές λειτουργίες (71). Επιπλέον, το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31 αναφέρεται ρητώς στα νομικά συστήματα των κρατών μελών και φαίνεται να τους αφήνει περιθώριο εκτίμησης όσον αφορά την έκδοση εντολών. Επομένως, δεν θα φθάσω μέχρι του σημείου να υποστηρίξω ότι κάθε εντολή που μπορεί να απευθυνθεί σε φορέα παροχής υπηρεσιών μέσω της διάταξης αυτής δεν περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας. Αντιθέτως, φρονώ ότι το αντικείμενο όλων αυτών των μέτρων είναι το ίδιο, ήτοι η παύση μιας μεμονωμένης παράβασης ή η πρόληψη μιας τέτοιας παράβασης μέσω της στόχευσης συγκεκριμένου παράνομου περιεχομένου.
183. Υπό τις συνθήκες αυτές, τίθεται τώρα το ερώτημα αν το επίμαχο εθνικό μέτρο περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών.
3)      Η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης
184. Υπενθυμίζεται ότι, όπως προκύπτει από την ανάλυσή μου, η εντολή ανάληψης δράσης κατά συγκεκριμένου παράνομου περιεχομένου η οποία αποσκοπεί στην παύση ή την πρόληψη μεμονωμένης παράβασης ενδέχεται να μην έχει ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας (72).
185. Εν προκειμένω, ούτε οι πληροφορίες σχετικά με τους οδικούς ελέγχους που παρέχονται από χρήστες ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης ούτε η κοινοποίησή τους από τους εν λόγω χρήστες είναι παράνομες καθαυτές. Αντιθέτως, η μετάδοση των πληροφοριών αυτών από φορέα εκμετάλλευσης της εν λόγω υπηρεσίας κατά παράβαση απαγόρευσης εκδοθείσας από την αρμόδια αρχή είναι παράνομη και ο παράνομος αυτός χαρακτήρας φαίνεται να γεννάται κατά τον χρόνο κοινοποίησης της εντολής στον εν λόγω φορέα εκμετάλλευσης (73). Επομένως, αφενός, η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης δεν στοχεύει συγκεκριμένο παράνομο περιεχόμενο και, αφετέρου, δεν αποσκοπεί στην παύση ή στην πρόληψη μεμονωμένης παράβασης, αλλά μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα μια τέτοια παράβαση εκ μέρους του αποδέκτη της αν αυτός την παραβιάσει.
186. Ως εκ τούτου, η απαγόρευση αυτή δεν έχει τα χαρακτηριστικά εντολής ανάληψης δράσης κατά συγκεκριμένου παράνομου περιεχομένου με σκοπό την παύση ή την πρόληψη μεμονωμένης παράβασης η οποία δεν περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
ε)      Η θέσπιση μέτρων που αφορούν συγκεκριμένη υπηρεσία
187. Από το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31 προκύπτει ότι ένα μέτρο με το οποίο ένα κράτος μέλος προορισμού υπηρεσιών μπορεί να παρεκκλίνει από το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής πρέπει να αφορά «συγκεκριμένη υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας». Στην απόφαση Google Ireland κ.λπ. (74), το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι γενικά και αφηρημένα μέτρα τα οποία αφορούν μια περιγραφόμενη με γενικούς όρους κατηγορία συγκεκριμένων υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και εφαρμόζονται αδιακρίτως σε κάθε φορέα παροχής της εν λόγω κατηγορίας υπηρεσιών δεν εμπίπτουν στα «μέτρα που στρέφονται κατά συγκεκριμένης υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας».
188. Συναφώς, μολονότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης παράγει αποτελέσματα έναντι του φορέα εκμετάλλευσης υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης αμέσως μετά την κοινοποίησή της στον εν λόγω φορέα εκμετάλλευσης, η αρμόδια διοικητική αρχή φαίνεται να εκδίδει μία μόνον απαγόρευση αναμετάδοσης για τον οδικό έλεγχο τον οποίο επιθυμεί να αποκλείσει από το σύνολο των υπηρεσιών αυτών.
189. Συγκεκριμένα, αφενός, το άρθρο R. 130-12 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας) απαιτεί οι πληροφορίες σχετικά με τις απαγορεύσεις αναμετάδοσης να κοινοποιούνται στους φορείς εκμετάλλευσης μέσω συστήματος πληροφοριών. Από την ως άνω διάταξη προκύπτει ότι η κατ’ αυτόν τον τρόπο πραγματοποιηθείσα κοινοποίηση ισοδυναμεί με κοινοποίηση της απόφασης απαγόρευσης.
190. Αφετέρου, το άρθρο L. 130-11 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας) αναφέρει δύο φορές ότι, με την απαγόρευση αναμετάδοσης, η αρμόδια διοικητική αρχή απαγορεύει σε κάθε φορέα εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης να αναμεταδίδει μηνύματα και ενδείξεις που αφορούν έναν οδικό έλεγχο. Επιπλέον, η Coyote System ισχυρίστηκε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η αρμόδια αρχή δεν μπορεί να στοχεύσει μόνον ορισμένους από τους φορείς εκμετάλλευσης.
191. Συναφώς, παρατηρώ ότι, μολονότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης φαίνεται να ισχύει για κάθε φορέα παροχής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης (75), εντούτοις η απόφαση Google Ireland κ.λπ. αφορούσε μέτρα τα οποία όχι μόνο εφαρμόζονταν αδιακρίτως σε μια περιγραφόμενη με γενικούς όρους κατηγορία συγκεκριμένων υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, αλλά είχαν επίσης γενικό και αφηρημένο χαρακτήρα. Ωστόσο, η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης δεν εφαρμόζεται σε υποθετικές και επαναλαμβανόμενες καταστάσεις, αλλά σε συγκεκριμένο οδικό έλεγχο. Επομένως, δεν μπορεί να συγκριθεί με γενική και αφηρημένη νομοθεσία όπως η επίμαχη στην ως άνω απόφαση.
192. Στο ίδιο πλαίσιο, το Δικαστήριο έκρινε, στην απόφαση Google Ireland κ.λπ. (76), ότι μέτρα γενικού και αφηρημένου χαρακτήρα δεν μπορούν να συνιστούν μέτρα παρέκκλισης κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31, ιδίως για τον λόγο ότι το να επιτραπεί σε κράτος μέλος προορισμού να λάβει τέτοια μέτρα θα έθιγε τη ρυθμιστική αρμοδιότητα του κράτους μέλους καταγωγής και οι φορείς παροχής υπηρεσιών θα υπάγονταν κατ’ αποτέλεσμα τόσο στη νομοθεσία του κράτους μέλους καταγωγής όσο και στη νομοθεσία του ή των κρατών μελών προορισμού. Ωστόσο, η θέσπιση ενός μέτρου που εφαρμόζεται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση δεν φαίνεται να έχει το ως άνω αποτέλεσμα, καθόσον αφορά μάλλον τις αρμοδιότητες και τις εξουσίες λήψης αποφάσεων των δικαστηρίων και άλλων αρχών των κρατών μελών.
193. Άλλωστε, είναι αληθές ότι, όπως επισήμανε το Δικαστήριο στην απόφαση Google Ireland κ.λπ. (77), το άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/31 υποχρεώνει το κράτος μέλος προορισμού να ζητήσει από το κράτος μέλος καταγωγής να λάβει μέτρα στον τομέα των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και, υπό την έννοια αυτή, προϋποθέτει ότι το κράτος μέλος στο οποίο απευθύνεται το αίτημα αυτό μπορεί να προσδιοριστεί πριν από τη λήψη μέτρου βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 4, της ως άνω οδηγίας, ούτως ώστε το κράτος μέλος προορισμού να μπορεί να εκπληρώσει τη συγκεκριμένη υποχρέωση. Εντούτοις, από το άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 26 αυτής, προκύπτει ότι τα αναγκαία μέτρα για τη διαπίστωση και δίωξη αξιόποινων πράξεων δεν υπόκεινται στην υποχρέωση αυτή. Περαιτέρω, δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 5, της ίδιας οδηγίας, το κράτος μέλος προορισμού μπορεί, σε έκτακτες περιπτώσεις, να παρεκκλίνει από τους διαδικαστικούς όρους που αναφέρονται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, της οδηγίας αυτής και να κοινοποιήσει, εκ των υστέρων, ένα μέτρο στην Επιτροπή και στο κράτος μέλος καταγωγής ενός φορέα παροχής υπηρεσιών. Τούτο επιρρωννύει την ερμηνεία κατά την οποία ορισμένα μέτρα μπορούν να διαδραματίσουν ρόλο μέτρου παρέκκλισης ακόμη και όταν δεν είναι δυνατόν να πληρούνται, πριν από τη θέσπισή τους, οι διαδικαστικοί όροι του άρθρου 3, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/31, εφόσον τα μέτρα αυτά πληρούν τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, της οδηγίας αυτής.
194. Εν προκειμένω, υπό την επιφύλαξη εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, φαίνεται ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης μπορεί να χαρακτηριστεί ως «μέτρο σε σχέση με συγκεκριμένη υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31.
στ)    Συμπέρασμα
195. Από την ανάλυσή μου προκύπτει, πρώτον, ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης δεν εξαιρείται από τον συντονισμένο τομέα λαμβανομένων υπόψη των σκοπών που επιδιώκει (78)· δεύτερον, ότι η απαγόρευση αυτή περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας (79) και, τρίτον, ότι, υπό την επιφύλαξη εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, η εν λόγω απαγόρευση μπορεί να λειτουργήσει ως μέτρο με το οποίο ένα κράτος μέλος μπορεί να περιορίσει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2000/31 (80).
196. Για όλους τους προεκτεθέντες λόγους, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31 δεν αντιτίθεται σε απαγόρευση αναμετάδοσης μηνυμάτων και ενδείξεων που αποστέλλονται από τους χρήστες υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης, την οποία το κράτος μέλος προορισμού των εν λόγω υπηρεσιών προτίθεται να επιβάλει και στους φορείς εκμετάλλευσης των υπηρεσιών αυτών που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη, εφόσον η απαγόρευση αυτή πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, ή, κατά περίπτωση, του άρθρου 3, παράγραφος 5, της εν λόγω οδηγίας.
3.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
α)      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
197. Το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορά την ερμηνεία του άρθρου 15 της οδηγίας 2000/31 και ζητεί να διευκρινιστεί αν η απαγόρευση επιβολής γενικής υποχρέωσης ελέγχου, την οποία προβλέπει η διάταξη αυτή, εμποδίζει την εφαρμογή της επίμαχης απαγόρευσης αναμετάδοσης.
198. Συναφώς, όλες οι ανωτέρω εκτιμήσεις αφορούν τη λειτουργία του μηχανισμού της εσωτερικής αγοράς των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, τον οποίο καθιερώνει το άρθρο 3 της οδηγίας αυτής.
199. Εντούτοις, πέραν της προβληματικής των όρων υπό τους οποίους τα κράτη μέλη μπορούν να απευθύνουν εντολές στους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας σε υποθέσεις με διασυνοριακό χαρακτήρα, η οδηγία 2000/31 περιλαμβάνει διατάξεις ικανές να επηρεάσουν το πλαίσιο των εντολών. Μεταξύ των διατάξεων αυτών περιλαμβάνονται τα άρθρα 14 και 15.
200. Οι ως άνω διατάξεις εφαρμόζονται ιδίως όταν ένα κράτος μέλος προτίθεται να απευθύνει εντολή σε ορισμένους φορείς παροχής υπηρεσιών εγκατεστημένους σε άλλα κράτη μέλη. Στην περίπτωση αυτή, η εξέταση της συμβατότητας, υπό το πρίσμα της οδηγίας 2000/31, της εξουσίας έκδοσης της διαταγής αυτής διενεργείται σε δύο στάδια: εξέταση του άρθρου 3, παράγραφοι 2 και 4, της εν λόγω οδηγίας και, στη συνέχεια, εξέταση των άρθρων 14 και 15 αυτής.
201. Επισημαίνεται ότι το άρθρο 15 της οδηγίας 2000/31, όπως προκύπτει από το γράμμα του, ασκεί επιρροή μόνον αν ο φορέας παροχής της υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 12 έως 14 της οδηγίας αυτής.
202. Στο μέτρο που το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να ερμηνεύσει επίσης το άρθρο 15 της οδηγίας 2000/31 και στο μέτρο που το άρθρο αυτό εφαρμόζεται στην παροχή των υπηρεσιών που διαλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 14 της ως άνω οδηγίας, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι το αιτούν δικαστήριο εκκινεί από την παραδοχή ότι οι υπηρεσίες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των επίμαχων ενώπιόν του εθνικών διατάξεων συνιστούν υπηρεσίες φιλοξενίας. Δεδομένου ότι η παραδοχή αυτή συζητήθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, θα διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις.
β)      Ηλεκτρονική υπηρεσία υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσία πλοήγησης με εντοπισμό θέσης
1)      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
203. Οι επίμαχες εθνικές διατάξεις αφορούν τους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικών υπηρεσιών υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσιών πλοήγησης με εντοπισμό θέσης.
204. Μολονότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν διευκρινίζει σε τι συνίσταται μια τέτοια υπηρεσία, ο τρόπος λειτουργίας της μπορεί να συναχθεί από το γράμμα των εν λόγω εθνικών διατάξεων. Επιπλέον, οι μετέχοντες στη διαδικασία υπέβαλαν ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με τις πρακτικές πτυχές της λειτουργίας των υπηρεσιών αυτών. Συναφώς, μια άλλη δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι οι παρατηρήσεις αυτές φαίνεται, τουλάχιστον εν μέρει, να αφορούν όχι τον ορισμό της έννοιας της «ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης», που χρησιμοποιείται στο γαλλικό δίκαιο, αλλά την υπηρεσία που παρέχει η εταιρία Coyote System και τις παρεμφερείς με αυτήν υπηρεσίες.
205. Ωστόσο, θα στηριχθώ σε όλες αυτές τις παρατηρήσεις προκειμένου να εκκινήσω την ανάλυση που ακολουθεί. Συγκεκριμένα, γίνεται δεκτό ότι η εταιρία Coyote System εκμεταλλεύεται ηλεκτρονική υπηρεσία υποβοήθησης του οδηγού και υπηρεσία πλοήγησης με εντοπισμό θέσης κατά την έννοια του γαλλικού δικαίου. Κατά συνέπεια, μια ανάλυση που λαμβάνει υπόψη τα χαρακτηριστικά της υπηρεσίας της εταιρίας αυτής θα καλύψει τουλάχιστον ένα τμήμα του πεδίου εφαρμογής των διατάξεων που προσβάλλονται ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
206. Εν πάση περιπτώσει, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο και να καθορίσει το πεδίο εφαρμογής των επίμαχων εθνικών διατάξεων. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται επίσης να εξακριβώσει, υπό το πρίσμα των διευκρινίσεων που παρέχονται από το Δικαστήριο, αν ο φορέας εκμετάλλευσης της υπηρεσίας αυτής εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31.
2)      Το σημείο εκκίνησης της ανάλυσής μου
207. Μία από τις βασικές λειτουργίες μιας ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού και πλοήγησης με εντοπισμό θέσης φαίνεται να είναι η παροχή στον οδηγό πληροφοριών σχετικά με τις συνθήκες κυκλοφορίας και η αναφορά άλλων συμβάντων κυκλοφορίας που λαμβάνουν χώρα στη διαδρομή που επέλεξε ή εντός της περιμέτρου στην οποία βρίσκεται σε δεδομένη στιγμή. Στα συμβάντα αυτά περιλαμβάνονται οι οδικοί έλεγχοι που διενεργούνται από τις δημόσιες αρχές.
208. Το άρθρο L. 130-11 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας) προϋποθέτει ότι μια τέτοια υπηρεσία τροφοδοτείται, τουλάχιστον εν μέρει, από τα μηνύματα και τις ενδείξεις που αποστέλλουν ορισμένοι χρήστες, τα οποία αναμεταδίδονται από τον φορέα εκμετάλλευσης της υπηρεσίας αυτής στο σύνολο των χρηστών.
209. Στην πράξη, όπως εξήγησε η Coyote System με τις γραπτές παρατηρήσεις της και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο χρήστης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης μπορεί να πατήσει ένα εικονίδιο που αντιστοιχεί σε μία από τις προκαθορισμένες κατηγορίες συμβάντων κυκλοφορίας προκειμένου να αναφέρει ένα συμβάν καθώς και τη θέση του και να συνοδεύσει την αναφορά αυτή με εξατομικευμένο μήνυμα ή φωτογραφία.
210. Η εν λόγω αναφορά μεταδίδεται αμέσως και αυτομάτως σε όλους τους χρήστες οι οποίοι μπορούν στη συνέχεια, εάν τη θεωρούν εσφαλμένη, να επισημάνουν το σφάλμα χρησιμοποιώντας ειδικό εικονίδιο που προβλέπεται για τον σκοπό αυτό. Εάν αρκετοί χρήστες επισημάνουν σφάλμα, η εν λόγω αναφορά διαγράφεται.
211. Η Coyote System διευκρίνισε επίσης, όσον αφορά την προβολή των αναφερόμενων συμβάντων, ότι η λειτουργία της υπηρεσίας της στηρίζεται σε αλγόριθμο ο οποίος επεξεργάζεται τις εν λόγω αναφορές προκειμένου, μεταξύ άλλων, να ενώνει τις αλληλεπικαλυπτόμενες και να διαγράφει εκείνες των οποίων η αξιοπιστία αμφισβητήθηκε επαρκώς από την κοινότητα των χρηστών. Αντιθέτως, όσον αφορά τις αναφορές που αποστέλλουν οι χρήστες, οι φορείς εκμετάλλευσης δεν ασκούν κανέναν έλεγχο επί του περιεχομένου τους και τις αναμεταδίδουν αυτούσιες στους χρήστες.
212. Άλλωστε, μολονότι ο μηχανισμός στον οποίο στηρίζεται η λειτουργία κάθε άλλης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης διαφέρει, a priori, από τον μηχανισμό της Coyote System, η λειτουργία όλων αυτών των υπηρεσιών φαίνεται να εξαρτάται από την επεξεργασία σημαντικού όγκου πληροφοριών που παρέχουν οι χρήστες, πράγμα που απαιτεί τη χρήση αυτοματοποιημένου μηχανισμού.
213. Κατόπιν των παρατηρήσεων αυτών, πρέπει να εξεταστεί, κατ’ αρχάς, αν η υπηρεσία υποβοήθησης του οδηγού ή η υπηρεσία πλοήγησης με εντοπισμό θέσης συνίσταται στην «αποθήκευση πληροφοριών παρεχόμενων από έναν αποδέκτη υπηρεσίας», κατά την έννοια του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 (ενότητα 3), και, στη συνέχεια, να καθοριστεί αν ο φορέας εκμετάλλευσης μιας τέτοιας υπηρεσίας είναι «μεσάζων», κατά την έννοια που θέλησε να προσδώσει στον όρο αυτόν ο νομοθέτης στο πλαίσιο του τμήματος 4 του κεφαλαίου ΙΙ της οδηγίας αυτής (ενότητα 4).
3)      Επί της έννοιας της υπηρεσίας φιλοξενίας
214. Το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 αφορά την παροχή υπηρεσιών φιλοξενίας, δηλαδή τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας που συνίστανται στην αποθήκευση των πληροφοριών που παρέχει ο χρήστης της υπηρεσίας κατόπιν αίτησής του.
215. Μια τέτοια υπηρεσία μπορεί επίσης να περιλαμβάνει τη μετάδοση των πληροφοριών αυτών στο κοινό κατόπιν αίτησης χρήστη. Πράγματι, κατά πάγια νομολογία, ο φορέας εκμετάλλευσης πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης μέσω του διαδικτύου που αποθηκεύει πληροφορίες παρεχόμενες από τους χρήστες της πλατφόρμας αυτής (81) και ο διαχειριστής πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο (82) είναι, τουλάχιστον κατ’ αρχήν, φορείς παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας, κατά την έννοια του άρθρου 14 της οδηγίας 2000/31. Το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι μια υπηρεσία αντιστοίχισης συνιστά υπηρεσία φιλοξενίας στο μέτρο που ο φορέας παροχής της υπηρεσίας αυτής διαβιβάζει τις πληροφορίες του αποδέκτη της ως άνω υπηρεσίας σε ένα δίκτυο επικοινωνίας που είναι ανοικτό στους χρήστες του διαδικτύου και αποθηκεύει, δηλαδή τοποθετεί στη μνήμη του διακομιστή του ορισμένα δεδομένα που έχει επιλέξει ο διαφημιζόμενος (83). Ο νομοθέτης της Ένωσης προέκρινε τον ευρύ αυτό ορισμό της υπηρεσίας φιλοξενίας στο πλαίσιο του κανονισμού 2022/2065 (84).
216. Επομένως, το ζήτημα που τίθεται είναι αν οι ηλεκτρονικές υπηρεσίες υποβοήθησης του οδηγού ή πλοήγησης με εντοπισμό θέσης συνιστούν υπηρεσίες των οποίων το αντικείμενο αντιστοιχεί στην ακριβώς ανωτέρω παρατεθείσα περιγραφή.
217. Συναφώς, σε αντίθεση με τις πληροφορίες που παρέχονται στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης μέσω του διαδικτύου και στις πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο, οι πληροφορίες σχετικά με τις συνθήκες κυκλοφορίας παρέχονται σε φορέα εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας όχι για να αποθηκευτούν και να μεταδοθούν αυτούσιες, αλλά για να τροφοδοτήσουν τη δεξαμενή των πληροφοριών που έχει στη διάθεσή του ο εν λόγω φορέας οι οποίες αποτελούν αντικείμενο αλγοριθμικής επεξεργασίας. Η επεξεργασία αυτή επιτρέπει τη δημιουργία μιας ενιαίας εικόνας που αντιπροσωπεύει, με τον πλέον πιστό τρόπο, τις συνθήκες κυκλοφορίας σε ορισμένη περίμετρο. Στη συνέχεια, ο φορέας εκμετάλλευσης διαβιβάζει το αποτέλεσμα των εν λόγω εργασιών στους χρήστες προκειμένου να τους παράσχει, σε πραγματικό χρόνο, πληροφορίες σχετικά με τις συνθήκες κυκλοφορίας εντός της περιμέτρου στην οποία βρίσκονται.
218. Κατά συνέπεια, με εξαίρεση την αρχική αναφορά ενός συμβάντος, οι πληροφορίες που παρέχει ο χρήστης δεν μεταδίδονται σε όλους τους χρήστες, μέσω της εν λόγω υπηρεσίας, υπό τη μορφή με την οποία τις παρέσχε ο χρήστης. Επιπλέον, η υπηρεσία αυτή δημιουργεί ένα νέο «στρώμα πληροφοριών» βάσει των πληροφοριών που αποστέλλουν οι χρήστες, η δε παροχή πρόσβασης σε αυτό αποτελεί το κύριο αντικείμενο της εν λόγω υπηρεσίας.
219. Εν συνεχεία, όσον αφορά και πάλι την αρχική αναφορά ενός συμβάντος, πράγματι φαίνεται να μεταδίδεται αμέσως και αυτομάτως στο σύνολο των χρηστών της ως άνω υπηρεσίας.
220. Ωστόσο, στο πλαίσιο μιας υπηρεσίας φιλοξενίας κατά την έννοια του άρθρου 14 της οδηγίας 2000/31, οι πράξεις αποθήκευσης και μετάδοσης πραγματοποιούνται κατόπιν αίτησης του χρήστη, πράγμα που προϋποθέτει ότι ο χρήστης κινεί τις εν λόγω διαδικασίες και διατηρεί ορισμένο έλεγχο επί των πράξεων αυτών.
221. Υπογραμμίζεται, συναφώς, ότι η λειτουργία της υπηρεσίας της Coyote System στηρίζεται σε αλγόριθμο ο οποίος διαγράφει τις αναφορές των οποίων η αξιοπιστία αμφισβητήθηκε επαρκώς από την κοινότητα των χρηστών. Επομένως, το αποτέλεσμα των πράξεων που εκτελεί ο αλγόριθμος αυτός υποκαθιστά την απόφαση του χρήστη που καταχώρισε μια αρχική αναφορά με σκοπό τη μετάδοσή της. Μολονότι είναι αληθές ότι η διαγραφή των αμφισβητούμενων αναφορών μπορεί να προβλέπεται από τους γενικούς όρους χρήσης της υπηρεσίας, τούτο δεν μεταβάλλει το γεγονός ότι οι πράξεις αποθήκευσης και μετάδοσης, οι οποίες δρομολογούνται κατόπιν αιτήματος ενός χρήστη, διακόπτονται από το αποτέλεσμα της αλγοριθμικής επεξεργασίας όλων των πληροφοριών που λαμβάνει ο φορέας εκμετάλλευσης.
222. Τέλος, η ίδια επεξεργασία φαίνεται να εφαρμόζεται και στις αναφορές που συνοδεύονται από εξατομικευμένο μήνυμα ή φωτογραφία που μνημονεύει η Coyote System. Συγκεκριμένα, μεταδίδονται αμέσως και αυτομάτως και οι λοιποί χρήστες μπορούν να επιβεβαιώσουν ή να αμφισβητήσουν το αληθές τους. Όλες αυτές οι επικοινωνίες υποβάλλονται σε αλγοριθμική επεξεργασία και μόνο το αποτέλεσμα αυτής διαβιβάζεται στους χρήστες μέσω της υπηρεσίας (85).
223. Επομένως, μια ηλεκτρονική υπηρεσία υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσία πλοήγησης με εντοπισμό θέσης δεν συνίσταται στην αποθήκευση και μετάδοση αυτές καθαυτές, μέσω της ως άνω υπηρεσίας, των πληροφοριών που παρέχουν οι χρήστες, αλλά στη δημιουργία, βάσει των πληροφοριών αυτών, ενός νέου στρώματος πληροφοριών το οποίο παρέχει στους χρήστες μια ενιαία εικόνα η οποία αντιπροσωπεύει, σε πραγματικό χρόνο και με τον πλέον πιστό τρόπο, τις συνθήκες κυκλοφορίας εντός της περιμέτρου στην οποία βρίσκονται.
224. Συναφώς, το άρθρο 14 της οδηγίας 2000/31 προβλέπει στην παράγραφο 2 ότι η παράγραφος 1 του άρθρου αυτού δεν εφαρμόζεται όταν ο αποδέκτης της υπηρεσίας ενεργεί υπό την εξουσία ή τον έλεγχο του φορέα παροχής της υπηρεσίας. Η παράγραφος 1 δεν θα πρέπει επίσης να εφαρμόζεται όταν ο φορέας κοινοποιεί στους χρήστες ένα σύνολο πληροφοριών που του έχουν παρασχεθεί, οι οποίες όμως, μετά την ομαδοποίησή τους, δεν είναι πλέον αναγνωρίσιμες εντός του ως άνω συνόλου. Επομένως, η υπηρεσία υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσία πλοήγησης με εντοπισμό θέσης δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής.
225. Ωστόσο, θα συνεχίσω την ανάλυσή μου για την περίπτωση που το Δικαστήριο δεν ακολουθήσει την πρότασή μου και κρίνει ότι μια υπηρεσία υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσία πλοήγησης με εντοπισμό θέσης μπορεί να συνιστά υπηρεσία φιλοξενίας κατά την έννοια του άρθρου 14 της οδηγίας 2000/31. Κατ’ ουσίαν, για να εμπίπτει η αποθήκευση που πραγματοποιεί ο φορέας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας στη διάταξη αυτή, πρέπει η συμπεριφορά του εν λόγω φορέα να περιορίζεται στη συμπεριφορά «μεσάζοντος» όπως αυτή ορίζεται από τον νομοθέτη στο πλαίσιο του τμήματος 4 της εν λόγω οδηγίας (86).
4)      Επί της ιδιότητας του φορέα παροχής φιλοξενίας
226. Από το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής της σκέψης 42 αυτής, προκύπτει ότι, για να εμπίπτει ο φορέας παροχής υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας στο πεδίο εφαρμογής της ως άνω διάταξης, η δραστηριότητά του πρέπει να έχει αμιγώς τεχνικό, αυτόματο και παθητικό χαρακτήρα, πράγμα που συνεπάγεται ότι ο εν λόγω φορέας δεν έχει γνώση ή έλεγχο των πληροφοριών που διαβιβάζονται ή αποθηκεύονται.
227. Στο πλαίσιο της εξέτασης που διενεργείται προκειμένου να διαπιστωθεί αν η δραστηριότητα του φορέα έχει τον ως άνω χαρακτήρα, ο βαθμός συμμετοχής του εν λόγω φορέα στον καθορισμό του τρόπου με τον οποίο παρουσιάζονται οι παρεχόμενες πληροφορίες και στην «επιμέλεια» του περιεχομένου διαδραματίζει σημαντικό ρόλο.
228. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε με την απόφαση L’Oréal κ.λπ., η οποία αφορούσε τον ασκούντα εμπόριο μέσω διαδικτυακής αγοράς (87), ότι το γεγονός και μόνον ότι ο φορέας εκμετάλλευσης αποθηκεύει στον διακομιστή του τις προσφορές προς πώληση, καθορίζει τις λεπτομέρειες εφαρμογής της υπηρεσίας του, αμείβεται γι’ αυτήν και παρέχει πληροφορίες γενικής φύσεως στους πελάτες του δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να μην μπορούν να εφαρμοστούν οι προβλεπόμενες από την οδηγία 2000/31 εξαιρέσεις σε θέματα ευθύνης. Αντιθέτως, αν ο εν λόγω ασκών εμπόριο παρέσχε συνδρομή, συνιστάμενη ιδίως στη βελτιστοποίηση της παρουσίασης των επίμαχων προσφορών προς πώληση ή της προώθησής τους, πρέπει να θεωρηθεί ότι δεν κατέλαβε ουδέτερη θέση μεταξύ του ενδιαφερομένου πωλητή πελάτη και των εν δυνάμει αγοραστών, αλλά διαδραμάτισε ενεργό ρόλο ικανό να του επιτρέψει να λάβει γνώση ή να έχει έλεγχο των αφορώντων τις ως άνω προσφορές στοιχείων.
229. Επομένως, κατ’ αρχάς, το γεγονός ότι ο φορέας παροχής υπηρεσιών καθορίζει τη δομή της γενικής παρουσίασης των πληροφοριών που αποθηκεύονται κατόπιν αιτήματος των χρηστών δεν συνεπάγεται ότι γνωρίζει ή ελέγχει το περιεχόμενο των πληροφοριών αυτών. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι ο φορέας εκμετάλλευσης υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης προκαθορίζει τις κατηγορίες συμβάντων κυκλοφορίας τις οποίες οι χρήστες μπορούν να επιλέξουν για να αναφέρουν ένα συμβάν δεν σημαίνει ότι ο εν λόγω φορέας εκμετάλλευσης διαδραματίζει ενεργό ρόλο ικανό να του παράσχει γνώση ή έλεγχο των σχετικών με την εν λόγω αναφορά δεδομένων. Πράγματι, η απόφαση να συσχετιστεί μια αναφορά με συγκεκριμένη κατηγορία λαμβάνεται από τον χρήστη της υπηρεσίας και η επιλογή στην οποία προβαίνει ενδέχεται να μην αντικατοπτρίζει επαρκώς τις τρέχουσες συνθήκες κυκλοφορίας.
230. Εν συνεχεία, η αρχική αναφορά ενός συμβάντος κυκλοφορίας μεταδίδεται αμέσως και αυτομάτως σε όλους τους χρήστες. Στο στάδιο αυτό, ο φορέας εκμετάλλευσης της υπηρεσίας δεν προβαίνει στην επαλήθευση της ακρίβειας της εν λόγω αναφοράς και η μετάδοσή της δεν απαιτεί καμία ενέργεια εκ μέρους του.
231. Ωστόσο, μια ανάλυση η οποία εστιάζει στις αρχικές αναφορές παρέχει ελλιπή εικόνα της επίμαχης υπηρεσίας. Συγκεκριμένα, οι πληροφορίες που παρέχονται από τους χρήστες δεν μεταδίδονται αυτούσιες, αλλά υποβάλλονται σε αλγοριθμική επεξεργασία προκειμένου να παρέχεται μια ενιαία εικόνα αντιπροσωπευτική των συνθηκών κυκλοφορίας εντός συγκεκριμένης περιμέτρου (88).
232. Επομένως, το ερώτημα που τίθεται είναι το εξής: διαδραματίζει ο φορέας εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης ενεργό ρόλο ικανό να του παράσχει γνώση ή έλεγχο του περιεχομένου των μηνυμάτων, εφόσον έχει θέσει σε εφαρμογή αλγόριθμο για την αυτοματοποιημένη διαχείριση αναφορών που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, με αποτέλεσμα η παρουσίαση όλων αυτών των αναφορών στο πλαίσιο της υπηρεσίας του να εξαρτάται από τη λειτουργία του εν λόγω αλγορίθμου; Συγκεκριμένα, ανεξαρτήτως του περιεχομένου των μηνυμάτων και των ενδείξεων που καταχωρούνται μεμονωμένα από κάθε χρήστη της υπηρεσίας αυτής, το τελικό αποτέλεσμα όλων αυτών των καταχωρίσεων, στο οποίο έχει πρόσβαση το σύνολο των χρηστών, καθορίζεται μέσω αλγορίθμου ο οποίος ομαδοποιεί ή διαγράφει τις αναφορές.
233. Η Coyote System υποστηρίζει ότι ο φορέας εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης δεν ελέγχει τις αναφορές που αποστέλλουν οι χρήστες της υπηρεσίας αυτής: οι εν λόγω αναφορές μεταδίδονται αμέσως και αυτομάτως σε όλους τους χρήστες της υπηρεσίας, χωρίς καμία παρέμβαση του φορέα εκμετάλλευσης. Τυχόν αλλαγές στις καταχωρισμένες αναφορές, συμπεριλαμβανομένης της διαγραφής τους, πραγματοποιούνται από άλλους χρήστες. Κατά συνέπεια, για να επαναλάβω τους όρους που χρησιμοποιεί η εν λόγω εταιρία, οι χρήστες της υπηρεσίας «δημιουργούν, ταξινομούν, τροποποιούν και διαγράφουν αναφορές από την αρχή έως το τέλος».
234. Συναφώς, ο γενικός εισαγγελέας Μ. Poiares Maduro έκρινε, στις προτάσεις του στις υποθέσεις Google France και Google (89), ότι ο φορέας εκμετάλλευσης της μηχανής αναζήτησης Google παραμένει ουδέτερος όσον αφορά τις πληροφορίες που φιλοξενεί, διότι τα αποτελέσματα των αναζητήσεων που πραγματοποιούν οι χρήστες του προκύπτουν από αυτόματους αλγορίθμους οι οποίοι εφαρμόζουν αντικειμενικά κριτήρια για την παρουσίαση ιστοτόπων ικανών να ενδιαφέρουν τους χρήστες του διαδικτύου. Κατά τον γενικό εισαγγελέα, η εμφάνιση των εν λόγω ιστοτόπων και η σειρά κατάταξής τους εξαρτάται από τη συνάφειά τους με τις επιλεγείσες λέξεις-κλειδιά, και όχι από τυχόν ενδιαφέρον της Google για αυτούς ή τυχόν σχέση της με οποιονδήποτε ιστότοπο. Στην απόφαση Google France και Google (90), το Δικαστήριο δεν επανέλαβε ρητώς το κριτήριο αυτό και επικεντρώθηκε στον αμιγώς τεχνικό, αυτόματο και παθητικό χαρακτήρα της δραστηριότητας του οικείου φορέα εκμετάλλευσης. Επισήμανε, μεταξύ άλλων, ότι η αντιστοιχία μεταξύ της επιλεχθείσας λέξης-κλειδιού και του όρου αναζήτησης που εισήγαγε ο χρήστης του διαδικτύου δεν αρκεί από μόνη της για να θεωρηθεί ότι η Google έχει γνώση ή έλεγχο των στοιχείων που εισήχθησαν στο σύστημα από τους διαφημιζόμενους και αποθηκεύθηκαν στον διακομιστή του.
235. Πιο πρόσφατα, στις προτάσεις του στις υποθέσεις YouTube και Cyando (91), ο γενικός εισαγγελέας H. Saugmandsgaard Øe υπογράμμισε ότι ένας αλγόριθμος ο οποίος τέθηκε σε εφαρμογή για την εκτέλεση ορισμένων λειτουργιών μιας πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο, ήτοι των λειτουργιών αναζήτησης, ευρετηρίασης και συστάσεων αναζήτησης, πραγματοποιούσε αμιγώς τεχνική και αυτόματη επεξεργασία των πληροφοριών που είχε αποθηκεύσει ο διαχειριστής της πλατφόρμας αυτής, με αποτέλεσμα ο τελευταίος να ελέγχει όχι το περιεχόμενο των αποθηκευμένων πληροφοριών, αλλά τον τρόπο εμφάνισής τους.
236. Άλλωστε, στην απόφαση YouTube και Cyando (92), το Δικαστήριο έκρινε, όσον αφορά μία από τις προϋποθέσεις που θέτει το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 για την απαλλαγή του μεσάζοντα παροχής υπηρεσιών από την ευθύνη, ότι το γεγονός ότι ο διαχειριστής πλατφόρμας ανταλλαγής διαδικτυακού περιεχομένου ευρετηριάζει αυτόματα το περιεχόμενο που αναρτάται στην πλατφόρμα αυτή, ότι η εν λόγω πλατφόρμα περιλαμβάνει λειτουργία αναζήτησης και ότι προτείνει βίντεο ανάλογα με το προφίλ ή τις προτιμήσεις των χρηστών δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι δεν πληρούται η ως άνω προϋπόθεση. Όπως επισήμανα με τις προτάσεις μου στην υπόθεση Russmedia Digital και Inform Media Press (93), το γεγονός αυτό δεν μπορεί, κατά μείζονα λόγο, να στερήσει από τον εν λόγω φορέα εκμετάλλευσης τη δυνατότητα να επικαλεστεί την προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή απαλλαγή από την ευθύνη. Συγκεκριμένα, το ζήτημα κατά πόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις από τις οποίες το άρθρο 14, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/31 εξαρτά την απαλλαγή από την ευθύνη τίθεται μόνον εάν ο εν λόγω φορέας μπορεί να χαρακτηριστεί ως «πάροχος υπηρεσιών φιλοξενίας που διαδραματίζει ουδέτερο ρόλο» όσον αφορά τις πληροφορίες που αποθηκεύει και μπορεί, εκ προοιμίου, να επικαλεστεί την απαλλαγή αυτή.
237. Εξ αυτού συνάγω ότι ο φορέας παροχής υπηρεσιών δεν μπορεί να απολέσει την ιδιότητα του φορέα παροχής φιλοξενίας για τον λόγο και μόνον ότι χρησιμοποιεί αλγόριθμο ο οποίος προβαίνει στην αυτοματοποιημένη ευρετηρίαση του περιεχομένου που παρέχουν οι χρήστες και συνιστά στους χρήστες περιεχόμενο που ενδέχεται να τους ενδιαφέρει, χωρίς ωστόσο να διαγράφει ή να αποκρύπτει άλλο περιεχόμενο.
238. Ωστόσο, η αλγοριθμική επεξεργασία των πληροφοριών που παρέχουν οι χρήστες μπορεί να συνίσταται όχι στην επιμέλεια περιεχομένου, αλλά στη δημιουργία ενός νέου σώματος πληροφοριών στο πλαίσιο του οποίου οι πληροφορίες που παρέχονται από τους χρήστες δεν είναι πλέον αναγνωρίσιμες. Τούτο συμβαίνει ιδίως όταν η οικεία υπηρεσία αποσκοπεί στην παροχή, όπως εν προκειμένω, μιας όσο το δυνατόν πιο πιστής εικόνας μέρους της πραγματικότητας. Στην περίπτωση αυτή, ο φορέας εκμετάλλευσης της υπηρεσίας μπορεί να διαδραματίζει ρόλο που του παρέχει τουλάχιστον τον έλεγχο των πληροφοριών που παρέχουν οι χρήστες. Συγκεκριμένα, αν ο φορέας εκμετάλλευσης καθορίζει, μέσω του προγραμματισμού του αλγορίθμου του, το επίπεδο συνάφειας κάθε πληροφορίας που παρέχουν οι χρήστες του βάσει κριτηρίων τα οποία, κατά την άποψή του, καθιστούν δυνατή την πιστή απεικόνιση των συνθηκών κυκλοφορίας, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι ασκεί τέτοιο έλεγχο. Με τον τρόπο αυτό, ο φορέας εκμετάλλευσης καθορίζει την ποσότητα και την «ποιότητα» των πληροφοριών που απαιτούνται για την επιβεβαίωση ή τη διαγραφή πληροφοριών του συστήματος. Επιπλέον, τα κριτήρια αυτά μπορεί να αφορούν όχι μόνο την ποσότητα των συγκλινουσών ή αποκλινουσών πληροφοριών σχετικά με ένα συγκεκριμένο συμβάν κυκλοφορίας, αλλά, μεταξύ άλλων, και την αξιολόγηση της αξιοπιστίας ενός χρήστη και των πληροφοριών που παρέχει.
239. Κατά συνέπεια, μολονότι ο αλγόριθμος που χρησιμοποιεί ο φορέας εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης εστιάζει στις πληροφορίες που διαβιβάζονται από όλους τους χρήστες της, ο προγραμματισμός του εμπίπτει στην αρμοδιότητα του εν λόγω φορέα εκμετάλλευσης και του παρέχει τη δυνατότητα να ασκεί έλεγχο επί των πληροφοριών που διαβιβάζονται ή αποθηκεύονται. Επομένως, ο εν λόγω φορέας εκμετάλλευσης δεν μπορεί να επικαλεστεί το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31.
240. Λαμβανομένου υπόψη του συμπεράσματός μου που συνάγεται από την ανάλυση του άρθρου 14 της οδηγίας 2000/31 και του γεγονότος ότι το άρθρο 15 της οδηγίας αυτής εφαρμόζεται μόνο στην παροχή των υπηρεσιών που διαλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, στην πρώτη αυτή διάταξη, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η δεύτερη ως άνω διάταξη δεν ασκεί επιρροή στο πλαίσιο της εξέτασης της συμβατότητας της επίμαχης απαγόρευσης αναμετάδοσης υπό το πρίσμα της εν λόγω οδηγίας. Για λόγους πληρότητας, θα εξετάσω το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, για την περίπτωση που το Δικαστήριο δεν ακολουθήσει την ανάλυσή μου σχετικά με το άρθρο 14 της ως άνω οδηγίας.
γ)      Επί του άρθρου 15 της οδηγίας 2000/31
241. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 15 της οδηγίας 2000/31 αντιτίθεται στην επιβολή στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης της υποχρέωσης να μην αναμεταδίδουν μεμονωμένα, στο πλαίσιο της υπηρεσίας αυτής, ορισμένες κατηγορίες μηνυμάτων ή ενδείξεων, χωρίς ο φορέας εκμετάλλευσης να πρέπει να λάβει γνώση του περιεχομένου τους.
242. Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, πρέπει να καθοριστεί αν η απαγόρευση αναμετάδοσης που απευθύνεται σε φορέα εκμετάλλευσης του επιβάλλει υποχρεώσεις που περιορίζονται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση. Πράγματι, μολονότι το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 απαγορεύει στα κράτη μέλη να επιβάλλουν στους φορείς παροχής φιλοξενίας γενική υποχρέωση ελέγχου των πληροφοριών που μεταδίδουν ή αποθηκεύουν ή γενική υποχρέωση ενεργού αναζήτησης γεγονότων ή περιστάσεων που υποδηλώνουν παράνομη δραστηριότητα, από την αιτιολογική σκέψη 47 της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι η ως άνω απαγόρευση δεν αφορά τις υποχρεώσεις ελέγχου «που ισχύουν σε συγκεκριμένη περίπτωση».
243. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει επανειλημμένως ότι θα αντέβαιναν στο άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 μέτρα τα οποία θα επέβαλλαν σε φορέα παροχής υπηρεσιών την υποχρέωση να θέσει σε λειτουργία, με αποκλειστικά δικές του δαπάνες, συστήματα φιλτραρίσματος που συνεπάγονται γενική και διαρκή παρακολούθηση, προκειμένου να αποτρέψει κάθε μελλοντική προσβολή δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας (94). Επομένως, η υποχρέωση παρακολούθησης κάθε μελλοντικής προσβολής συγκεκριμένης κατηγορίας δικαιωμάτων ουδόλως περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, κατά την έννοια που ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε στην αιτιολογική σκέψη 47 της οδηγίας αυτής.
244. Αντιθέτως, όπως επισήμανα με τις προτάσεις μου στην υπόθεση Glawischnig-Piesczek (95), το Δικαστήριο έκρινε, στην απόφαση L’Oréal κ.λπ. (96), ότι ένας φορέας παροχής φιλοξενίας μπορεί να υποχρεωθεί να λάβει μέτρα που συμβάλλουν, μεταξύ άλλων, στην πρόληψη νέων προσβολών της ίδιας φύσης από τον ίδιο αποδέκτη. Εξ αυτού συνήγαγα ότι, για να μην καταλήξει στην επιβολή γενικής υποχρέωσης, η υποχρέωση ελέγχου πρέπει να πληροί πρόσθετες απαιτήσεις, ήτοι να πρόκειται για προσβολές της ίδιας φύσης, από τον ίδιο αποδέκτη, των ίδιων δικαιωμάτων (97). Επομένως, η υποχρέωση ελέγχου που αφορά συγκεκριμένη περίπτωση πρέπει να περιορίζεται, μεταξύ άλλων, σε σχέση με τις πληροφορίες τις οποίες ο φορέας εκμετάλλευσης πρέπει να προσδιορίζει και στη συνέχεια να αφαιρεί ή στις οποίες πρέπει να καθιστά αδύνατη την πρόσβαση.
245. Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έκρινε, με την απόφαση Glawischnig-Piesczek (98), ότι απόφαση με την οποία διατάσσεται πάροχος υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας να αφαιρέσει συγκεκριμένα στοιχεία
από το περιεχόμενο που αποθηκεύει ως φορέας παροχής φιλοξενίας, το οποίο περιέχει μηνύματα πανομοιότυπα ή ανάλογα με εκείνα που το εθνικό δικαστήριο έχει κρίνει δυσφημιστικά κατά χρήστη, αφορά συγκεκριμένη περίπτωση. Το Δικαστήριο τόνισε ότι η εν λόγω απόφαση δεν υποχρέωνε τον φορέα παροχής φιλοξενίας να προβεί σε αυτοτελή εκτίμηση του αποθηκευμένου περιεχομένου (99). Έκρινε ότι ο φορέας παροχής φιλοξενίας μπορούσε να περιοριστεί να εξακριβώσει, μέσω αυτοματοποιημένων αναζητήσεων, αν το περιεχόμενο περιείχε τα στοιχεία που προσδιορίζονταν στη διαταγή ασφαλιστικών μέτρων, χωρίς να απαιτείται να εξετάσει ο ίδιος, σε περίπτωση που δεν πληρούνταν η προϋπόθεση αυτή, αν το περιεχόμενο αυτό ήταν δυσφημιστικό.
246. Άλλωστε, στις προτάσεις μου στην υπόθεση Mc Fadden (100), σχετικά με έναν φορέα παροχής υπηρεσιών πρόσβασης σε δίκτυο επικοινωνιών κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας 2000/31, επισήμανα, βασιζόμενος στις προπαρασκευαστικές εργασίες της οδηγίας αυτής, ότι, για να μπορεί να θεωρηθεί ότι μια υποχρέωση έχει εφαρμογή σε συγκεκριμένη περίπτωση, πρέπει, μεταξύ άλλων, να είναι περιορισμένη από απόψεως διάρκειας του ελέγχου. Η απαίτηση σχετικά με τον χρονικό περιορισμό μιας υποχρέωσης ελέγχου αντικατοπτρίζεται σε πλείονες αποφάσεις (101) και το Δικαστήριο φαίνεται να επιβεβαιώνει την ερμηνεία αυτή στην απόφαση YouTube και Cyando (102), επισημαίνοντας ότι το άρθρο 15 της εν λόγω οδηγίας αντιτίθεται στην επιβολή υποχρέωσης γενικού και διαρκούς ελέγχου σε φορέα παροχής υπηρεσίας φιλοξενίας.
247. Παρατηρώ ότι όλα τα στοιχεία που οριοθετούν την υποχρέωση ελέγχου είναι αλληλένδετα. Επομένως, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αν μια εντολή συνάδει με την απαγόρευση του άρθρου 15 της οδηγίας 2000/31, τα στοιχεία
αυτά πρέπει να εκτιμηθούν συνολικά.
248. Υπό το πρίσμα των εκτιμήσεων αυτών πρέπει να καθοριστεί αν, προκειμένου να συμμορφωθεί προς την επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης, ο φορέας εκμετάλλευσης πρέπει να προβεί σε αρκούντως στοχευμένο έλεγχο, σε σημείο που να περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση.
249. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι, δυνάμει του γαλλικού δικαίου, εκδίδεται απόφαση απαγόρευσης για κάθε έλεγχο τον οποίο η αρμόδια αρχή προτίθεται να εξαιρέσει από τις ηλεκτρονικές υπηρεσίες υποβοήθησης του οδηγού ή πλοήγησης με εντοπισμό θέσης. Επιπλέον, η υποχρέωση που επιβάλλεται στον φορέα εκμετάλλευσης μέσω της απαγόρευσης αναμετάδοσης είναι χρονικά περιορισμένη. Πράγματι, από το άρθρο L. 130-11 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας) προκύπτει ότι η μέγιστη διάρκεια της απαγόρευσης καθορίζεται από τον χαρακτήρα του συγκεκριμένου οδικού ελέγχου και δεν μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να υπερβαίνει τις δώδεκα ώρες. Ομοίως, δυνάμει της διάταξης αυτής, η έκταση της ζώνης που υπόκειται σε απαγόρευση ποικίλλει ανάλογα με το αν πρόκειται για οικιστική περιοχή ή όχι, οπότε η υποχρέωση που βαρύνει τον φορέα εκμετάλλευσης υπόκειται επίσης σε χωρικό περιορισμό.
250. Επομένως, προκειμένου να συμμορφωθεί προς την απαγόρευση αναμετάδοσης, ο φορέας εκμετάλλευσης υποχρεούται να μη διαβιβάζει τις πληροφορίες που αφορούν σαφώς καθορισμένο οδικό έλεγχο. Δεν οφείλει να προβαίνει σε αυτοτελή εκτίμηση όλων των αποθηκευμένων πληροφοριών, αλλά, προκειμένου να προσδιορίσει τις πληροφορίες που καλύπτονται από την εν λόγω απαγόρευση, οφείλει να εφαρμόσει τα κριτήρια που διευκρινίζονται στην απόφαση απαγόρευσης, τα οποία περιορίζουν υλικώς, χρονικώς και χωρικώς την έκταση της εν λόγω απαγόρευσης.
251. Από τις εκτιμήσεις αυτές προκύπτει ότι, υπό την επιφύλαξη της επαλήθευσης στην οποία οφείλει κατά περίπτωση να προβεί το εθνικό δικαστήριο, η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης δεν συνεπάγεται υποχρεώσεις βαίνουσες πέραν εκείνων που αφορούν συγκεκριμένη περίπτωση.
252. Η ως άνω εκτίμηση δεν αναιρείται από τους ισχυρισμούς της Coyote System ότι, αντιθέτως προς ό,τι έκρινε το αιτούν δικαστήριο, η απαγόρευση αναμετάδοσης υποχρεώνει de facto τους φορείς εκμετάλλευσης να λαμβάνουν γνώση των μηνυμάτων που διαβιβάζουν οι χρήστες, να καθορίζουν αν το περιεχόμενό τους εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εξαίρεσης που προβλέπεται στο άρθρο L. 130-11 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας) (103) και να επιλέγουν τα μηνύματα που μπορούν να αναμεταδοθούν στην υπόλοιπη κοινότητα.
253. Συγκεκριμένα, η ως άνω εταιρία αμφισβητεί τις εκτιμήσεις του αιτούντος δικαστηρίου χωρίς, ωστόσο, να εξηγεί τον λόγο για τον οποίο το φιλτράρισμα δεν μπορεί να πραγματοποιείται αυτομάτως και χωρίς ο φορέας εκμετάλλευσης να αναλύει προηγουμένως το περιεχόμενο των μηνυμάτων, όπως στη λύση που μνημονεύεται στην απόφαση Glawischnig-Piesczek (104). Επιπλέον, όπως επισήμανα (105), το άρθρο 15 της οδηγίας 2000/31 δεν αντιτίθεται σε οποιαδήποτε υποχρέωση εντοπισμού ή φιλτραρίσματος. Αντιθέτως, η διάταξη αυτή απαγορεύει κάθε μορφή γενικευμένου ελέγχου, χωρίς να θέτει υπό αμφισβήτηση σχετική υποχρέωση που αφορά συγκεκριμένη περίπτωση.
254. Λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων αυτών, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 15 της οδηγίας 2000/31 δεν αντιτίθεται στην επιβολή υποχρέωσης στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας για την υποβοήθηση του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης να μην αναμεταδίδουν, στο πλαίσιο της υπηρεσίας αυτής, ορισμένες κατηγορίες μηνυμάτων ή ενδείξεων, υπό την προϋπόθεση ότι, για τον προσδιορισμό των μηνυμάτων ή των ενδείξεων που καλύπτονται από την εν λόγω απαγόρευση, οι ως άνω φορείς εκμετάλλευσης δεν υποχρεούνται να προβαίνουν σε αυτοτελή εκτίμηση όλων των αποθηκευμένων πληροφοριών, αλλά οφείλουν, αντιθέτως, να εφαρμόζουν τα κριτήρια που προσδιορίζονται στην απόφαση απαγόρευσης, τα οποία περιορίζουν υλικώς, χρονικώς και χωρικώς την έκταση της εν λόγω απαγόρευσης.
255. Με την επιφύλαξη των ανωτέρω συμπληρωματικών παρατηρήσεων σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 15 της οδηγίας 2000/31, εμμένω στο συμπέρασμα που διατύπωσα στο σημείο 240 των παρουσών προτάσεων ότι η διάταξη αυτή δεν ασκεί επιρροή στο πλαίσιο της εξέτασης της συμβατότητας της επίμαχης απαγόρευσης αναμετάδοσης με την εν λόγω οδηγία.
VI.    Πρόταση
256. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Γαλλία) ως εξής:
Στην υπόθεση C‑188/24:
1)      Ο συντονισμένος τομέας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 2000, για ορισμένες νομικές πτυχές των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, ιδίως του ηλεκτρονικού εμπορίου, στην εσωτερική αγορά, περιλαμβάνει την υποχρέωση των προσώπων που διαμορφώνουν το περιεχόμενο υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας να εφαρμόζουν τεχνικά μέσα με σκοπό την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων σε πορνογραφικό περιεχόμενο, παρά το γεγονός ότι η υποχρέωση αυτή δεν αφορά κανένα από τα ρυθμιζόμενα από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της οδηγίας αυτής θέματα.
2)      Η υποχρέωση εφαρμογής τεχνικών μέσων με σκοπό την αποτροπή της δυνατότητας πρόσβασης ανηλίκων σε πορνογραφικό περιεχόμενο δεν μπορεί να εξαιρεθεί από τον συντονισμένο τομέα, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ηʹ, της εν λόγω οδηγίας, για τον λόγο και μόνον ότι η υποχρέωση αυτή αποτελεί απόρροια γενικών και αφηρημένων διατάξεων του ποινικού δικαίου οι οποίες προσδιορίζουν ορισμένες ενέργειες ως στοιχειοθετούσες ποινικό αδίκημα δυνάμενο να επισύρει ποινικές διώξεις και οι οποίες εφαρμόζονται αδιακρίτως σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο.
3)      Το γεγονός ότι η θέσπιση ατομικών μέτρων σχετικά με συγκεκριμένη υπηρεσία δεν είναι ικανή να διασφαλίσει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 1 και 24 του Χάρτη καθώς και στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ δεν παρέχει τη δυνατότητα παρέκκλισης από τον μηχανισμό του άρθρου 3 της ίδιας οδηγίας προκειμένου να εφαρμοστεί υποχρέωση απορρέουσα από γενικές και αφηρημένες διατάξεις σε μια κατηγορία φορέων παροχής υπηρεσιών.
Στην υπόθεση C‑190/24:
1)      Ο συντονισμένος τομέας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/31, περιλαμβάνει την απαγόρευση που επιβάλλεται στους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικής υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης να αναμεταδίδουν, μέσω της υπηρεσίας αυτής, κάθε μήνυμα ή ένδειξη που αποστέλλεται από τους χρήστες και που θα μπορούσε να παράσχει σε άλλους χρήστες τη δυνατότητα να αποφύγουν οδικούς ελέγχους, παρά το γεγονός ότι η απαγόρευση αυτή δεν αφορά κανένα από τα αντικείμενα που διέπονται από τις διατάξεις εναρμόνισης των κεφαλαίων II και III της εν λόγω οδηγίας.
2)      Το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/31 δεν αντιτίθεται σε απαγόρευση αναμετάδοσης μηνυμάτων και ενδείξεων που αποστέλλονται από τους χρήστες υπηρεσίας υποβοήθησης του οδηγού ή υπηρεσίας πλοήγησης με εντοπισμό θέσης την οποία το κράτος μέλος προορισμού των εν λόγω υπηρεσιών προτίθεται να επιβάλει και στους φορείς εκμετάλλευσης των υπηρεσιών αυτών που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη, εφόσον η απαγόρευση αυτή πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, ή, κατά περίπτωση, του άρθρου 3, παράγραφος 5, της οδηγίας αυτής.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 2000, για ορισμένες νομικές πτυχές των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, ιδίως του ηλεκτρονικού εμπορίου, στην εσωτερική αγορά (ΕΕ 2000, L 178, σ. 1).
3      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 1995, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών (EE 1995, L 281, σ. 31).
4      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Δεκεμβρίου 1997, περί επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και προστασίας της ιδιωτικής ζωής στον τηλεπικοινωνιακό τομέα (ΕΕ 1997, L 24, σ. 1).
5      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 10ης Μαρτίου 2010, για τον συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την παροχή υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων (οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων) (ΕΕ 2010, L 95, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2018/1808 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Νοεμβρίου 2018 (ΕΕ 2018, L 303, σ. 69).
6      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σχετικά με την καταπολέμηση της σεξουαλικής κακοποίησης και της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας και την αντικατάσταση της απόφασης-πλαίσιο 2004/68/ΔΕΥ του Συμβουλίου (ΕΕ 2011, L 335, σ. 1).
7      JORF αριθ. 187 της 31ης Ιουλίου 2020.
8      Η διατύπωση της συγκεκριμένης διάταξης αναπαράγεται μόνο εν μέρει στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
9      JORF αριθ. 235 της 8ης Οκτωβρίου 2021.
10      JORF αριθ. 93 της 20ής Απριλίου 2021.
11      Οι πληροφορίες αυτές αντλούνται από τις προτάσεις του rapporteur public (επιτρόπου του Δημοσίου) του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) στις υποθέσεις της κύριας δίκης, οι οποίες είναι διαθέσιμες στον ιστότοπο του εν λόγω δικαστηρίου: https://www.conseil-etat.fr/fr/arianeweb/CRP/conclusion/2024-03-06/453763?download_pdf.
12      Από τις γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής προκύπτει ότι το δικαστήριο αυτό ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία εν αναμονή της έκβασης της ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου διαδικασίας.
13      Υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ).
14      Πρβλ. αποφάσεις της 3ης Δεκεμβρίου 2020, Star Taxi App (C‑62/19, EU:C:2020:980, σκέψη 72), και της 27ης Απριλίου 2023, Viagogo (C‑70/22, EU:C:2023:350, σκέψεις 25 έως 28).
15      Πρβλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2023, Google Ireland κ.λπ. (C‑376/22, στο εξής: απόφαση Google Ireland κ.λπ., EU:C:2023:835, σκέψη 42), και της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψη 55).
16      Βλ. σημεία 29 επ. των παρουσών προτάσεων.
17      Η εξουσία της αρμόδιας αρχής να απευθύνει την όχληση αυτή προβλεπόταν στο άρθρο 23 του νόμου της 30ής Ιουλίου 2020. Παρατηρώ ότι το ως άνω άρθρο αντικαταστάθηκε το 2024 από τα νέα άρθρα 10-1 και 10-2 του loi n° 2004-575 du 21 juin 2004 pour la confiance dans l’économie numérique (νόμου αριθ. 2004-575, της 21ης Ιουνίου 2004, για την εμπιστοσύνη στην ψηφιακή οικονομία) (JORF αριθ. 143 της 22ας Ιουνίου 2004) και ότι η τελευταία αυτή διάταξη προβλέπει πλέον την εφαρμογή των διαδικασιών παρέκκλισης που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, στοιχεία αʹ και βʹ, ή στο άρθρο 3, παράγραφος 5, της οδηγίας 2000/31.
18      Επομένως, τα προδικαστικά ερωτήματα δεν αφορούν ατομικά μέτρα τα οποία ελήφθησαν βάσει γενικών και αφηρημένων διατάξεων και πληρούν τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφοι 4 και 5, της οδηγίας 2000/31, αλλά τις εν λόγω γενικές και αφηρημένες διατάξεις αυτές καθαυτές, οι οποίες εφαρμόζονται αυτούσιες στους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
19      Συναφώς, η Επιτροπή υποστήριξε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η συμβατότητα του άρθρου 22 του νόμου της 30ής Ιουλίου 2020 με την οδηγία 2000/31 δεν αμφισβητείται στην υπόθεση της κύριας δίκης. Συγκεκριμένα, κατά την Επιτροπή, πέραν του διατάγματος της 7ης Οκτωβρίου 2021, μόνον το άρθρο 23 του νόμου αυτού εξετάζεται από το αιτούν δικαστήριο υπό το πρίσμα της συμβατότητάς του με το δίκαιο της Ένωσης. Η παρατήρηση αυτή μπορεί να υποδηλώνει ότι η ανάλυση του Δικαστηρίου δεν πρέπει να επικεντρωθεί σε υποχρέωση η οποία αποτελεί απόρροια γενικών και αφηρημένων διατάξεων του ποινικού δικαίου, αλλά στην όχληση την οποία η αρμόδια αρχή μπορεί να απευθύνει σε πρόσωπο που διαμορφώνει το περιεχόμενο υπηρεσίας ηλεκτρονικής επικοινωνίας. Ωστόσο, κυρίως από το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπό κρίση υπόθεση προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται στην υποχρέωση αυτή.
20      Πρβλ. απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2011, eDate Advertising κ.λπ. (C‑509/09 και C‑161/10, EU:C:2004:685, σκέψη 57).
21      Βλ. σημείο 31 των παρουσών προτάσεων.
22      Πρβλ. απόφαση Google Ireland κ.λπ. (σκέψη 42), και απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψη 55).
23      Πρβλ. απόφαση Google Ireland κ.λπ. (σκέψεις 43 και 44), και απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψεις 56 και 57).
24      Βλ. αιτιολογική σκέψη 22 της οδηγίας 2000/31: «[...] για την αποτελεσματική εξασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών και προκειμένου να υπάρχει ασφάλεια δικαίου για τους φορείς παροχής των υπηρεσιών και για τους αποδέκτες του».
25      Πρβλ. απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2011, eDate Advertising κ.λπ. (C‑509/09 και C‑161/10, ECLI:EU:C:2004:685, σκέψη 57). Βλ., επίσης, Crabit, E., «La directive sur le commerce électronique: le projet “Méditerranée”», Revue du droit de l’Union européenne, 2000, αριθ. 4, σ. 767.
26      Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 προβλέπει ότι, «[ε]κτός από άλλες προϋποθέσεις προβλεπόμενες από το κοινοτικό δίκαιο, τα κράτη μέλη τα οποία επιτρέπουν μη ζητηθείσα εμπορική επικοινωνία μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, εξασφαλίζουν ότι η εν λόγω εμπορική επικοινωνία από φορέα παροχής υπηρεσιών εγκατεστημένο στο έδαφός τους πρέπει να είναι αναγνωρίσιμη σαφώς και επακριβώς ευθύς ως περιέλθει στον παραλήπτη».
27      Βλ. αποφάσεις της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Airbnb Ireland (C‑390/18, EU:C:2019:1112, σκέψη 82), της 1ης Οκτωβρίου 2020, A (Διαφήμιση και πώληση φαρμάκων μέσω διαδικτύου) (C‑649/18, EU:C:2020:764, σκέψεις 87 και 88), και της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψη 64).
28      Βλ. απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψη 62). Βλ., επίσης, προτάσεις μου στις υποθέσεις Airbnb Ireland κ.λπ. (C‑662/22 έως C‑667/22, EU:C:2024:18, σημεία 155 και 158).
29      Η αιτιολογική σκέψη 21 της οδηγίας 2000/31 ορίζει ότι «[τ]ο πεδίο εφαρμογής του συντονισμένου τομέα δεν προδικάζει τυχόν μελλοντική εναρμόνιση σε κοινοτικό επίπεδο σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας ούτε μελλοντική νομοθεσία που θα θεσπιστεί σε εθνικό επίπεδο σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο. Ο συντονισμένος τομέας καλύπτει μόνον προϋποθέσεις σχετικά με δραστηριότητες σε απευθείας σύνδεση (on-line), όπως ενημέρωση on-line, διαφήμιση on-line, αγορά εμπορευμάτων on-line, σύναψη συμβάσεων on-line, και δεν αφορά τις νομικές προϋποθέσεις που ισχύουν στο κράτος σχετικά με εμπορεύματα, όπως τα πρότυπα ασφαλείας, οι υποχρεώσεις επισήμανσης ή η ευθύνη για τα προϊόντα, ούτε και τις προϋποθέσεις που ισχύουν στο κράτος μέλος σχετικά με την παράδοση ή μεταφορά εμπορευμάτων, συμπεριλαμβανομένης της διανομής φαρμάκων. Το πεδίο εφαρμογής δεν καλύπτει την άσκηση δικαιωμάτων προτίμησης εκ μέρους των κρατικών αρχών σχετικά με ορισμένα αγαθά, όπως τα έργα τέχνης».
30      Πρβλ. απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, A (Διαφήμιση και πώληση φαρμάκων μέσω διαδικτύου) (C‑649/18, EU:C:2020:764, σκέψη 86).
31      Πρβλ. απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, A (Διαφήμιση και πώληση φαρμάκων μέσω διαδικτύου) (C‑649/18, EU:C:2020:764, σκέψη 87).
32      Πρβλ. απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, A (Διαφήμιση και πώληση φαρμάκων μέσω διαδικτύου) (C‑649/18, EU:C:2020:764, σκέψη 88).
33      Πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Airbnb Ireland (C‑390/18, EU:C:2019:1112, σκέψη 87).
34      Βεβαίως, θα μπορούσε θεωρητικά να υποστηριχθεί ότι η έκταση του συντονισμένου τομέα είναι ευρύτερη από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/31, όπως αυτό οριοθετείται από το άρθρο 1, παράγραφος 5, αυτής. Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει απορρίψει την ερμηνεία αυτή με την απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 2010, Ker-Optika (C‑108/09, EU:C:2010:725, σκέψεις 27 και 28) καθώς επίσης την έχει απορρίψει σιωπηρώς με την απόφαση της 27ης Απριλίου 2022, Airbnb Ireland (C‑674/20, EU:C:2022:303, σκέψεις 35 και 49). Συγκεκριμένα, εάν η εν λόγω οδηγία δεν εφαρμόζεται σε συγκεκριμένο τομέα, ο μηχανισμός του άρθρου 3 δεν μπορεί να επηρεάσει τη δυνατότητα εφαρμογής των κανόνων του τομέα αυτού σε διασυνοριακές καταστάσεις.
35      Βλ. σημείο 70 των παρουσών προτάσεων.
36      Βλ. σημείο 62 των παρουσών προτάσεων.
37      Πρβλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, LEA (C‑10/22, EU:C:2024:254, σκέψη 67).
38      Απόφαση της 27ης Απριλίου 2022, Airbnb Ireland (C‑674/20, EU:C:2022:303, σκέψη 27).
39      Βλ. απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψη 46).
40      Βλ. σημείο 55 των παρουσών προτάσεων.
41      Βλ. απόφαση της 10ης Φεβρουαρίου 2009, Ιρλανδία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑301/06, EU:C:2009:68, σκέψη 63).
42      Βλ. απόφαση της 3ης Δεκεμβρίου 2019, Τσεχική Δημοκρατία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑482/17, EU:C:2019:1035, σκέψη 36).
43      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά (ΕΕ 2006, L 376, σ. 36).
44      Η Γαλλική Κυβέρνηση αντλεί το επιχείρημα αυτό από το άρθρο 1, παράγραφος 5, της οδηγίας 2006/123, το οποίο έχει ως εξής: «Η παρούσα οδηγία δεν θίγει τους κανόνες ποινικού δικαίου των κρατών μελών. Ωστόσο, τα κράτη μέλη δεν επιτρέπεται να περιορίζουν την ελευθερία παροχής υπηρεσιών εφαρμόζοντας διατάξεις ποινικού δικαίου οι οποίες ρυθμίζουν ειδικά ή επηρεάζουν την πρόσβαση σε δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών ή την άσκησή τους, κατά παρέκκλιση των κανόνων της παρούσας οδηγίας».
45      Βλ. άρθρο 1, παράγραφος 5, της οδηγίας 2006/123.
46      Βλ. αιτιολογική σκέψη 12 της οδηγίας 2006/123.
47      Βλ. αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας 2000/31 και αιτιολογική σκέψη 12 της οδηγίας 2006/123, η οποία διευκρινίζει ότι η τελευταία «δεν εναρμονίζει ούτε θίγει το ποινικό δίκαιο. Ωστόσο, τα κράτη μέλη δεν θα πρέπει να μπορούν να περιορίζουν την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών μέσω της εφαρμογής διατάξεων του ποινικού δικαίου που επηρεάζουν ειδικά την πρόσβαση σε δραστηριότητα παροχής υπηρεσιών ή την άσκησή της, παρακάμπτοντας τους κανόνες που θεσπίζει η παρούσα οδηγία».
48      Βλ. σημείο 30 των παρουσών προτάσεων.
49      Βλ. σημείο 112 των παρουσών προτάσεων.
50      Βλ. απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψη 71).
51      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Απριλίου 2024, σχετικά με τη θέσπιση κοινού πλαισίου για τις υπηρεσίες μέσων ενημέρωσης στην εσωτερική αγορά και την τροποποίηση της οδηγίας 2010/13/ΕΕ (ευρωπαϊκός κανονισμός για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης) (ΕΕ L, 2024/1083).
52      Από το άρθρο 29 του κανονισμού 2024/108 προκύπτει ότι το άρθρο 15 εφαρμόζεται από τις 8 Μαΐου 2025.
53      Βλ. σημείο 31 των παρουσών προτάσεων.
54      Βλ. απόφαση Google Ireland κ.λπ. (σκέψη 43) και απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψη 56).
55      Η αιτιολογική σκέψη 22 της οδηγίας 2000/31 αναφέρει ότι «[ο] έλεγχος των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας πρέπει να ασκείται στην πηγή της δραστηριότητας για να προστατεύεται αποτελεσματικά το γενικό συμφέρον [...] όχι μόνο για τους πολίτες [του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου είναι εγκατεστημένος ο φορέας παροχής υπηρεσιών], αλλά και για όλους τους πολίτες της [Ένωσης]». Βλ. προτάσεις μου στις υποθέσεις Airbnb Ireland κ.λπ. (C‑662/22 έως C‑667/22, EU:C:2024:18, σημείο 147).
56      Βλ. σημείο 122 των παρουσών προτάσεων.
57      Πρβλ. απόφαση της 5ης Απριλίου 2016, Aranyosi και Căldăraru (C‑404/15 και C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, σκέψεις 80 έως 83 και 88).
58      Βλ. σημείο 64 των παρουσών προτάσεων.
59      Βλ. σημείο 13 των παρουσών προτάσεων.
60      Σκέψη 60.
61      Λαμβανομένων υπόψη των προτάσεων που ανέπτυξε στις υποθέσεις των κύριων δικών, φαίνεται ότι αυτή είναι και η θέση του γενικού εισηγητή του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας), κατά τον οποίο «[η] υπόθεση [C‑190/24] αφορά απαιτήσεις σχετικές με την άσκηση της δραστηριότητας φορέων που εμπίπτουν σε μια κατηγορία υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας. Οι επίμαχοι κανόνες είναι γενικοί και αφηρημένοι και δεν αφορούν “συγκεκριμένη υπηρεσία”».
62      Βλ. σημείο 30 των παρουσών προτάσεων.
63      Βλ. σημείο 111 των παρουσών προτάσεων.
64      Βλ. σημείο 69 των παρουσών προτάσεων.
65      Βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση Google Ireland κ.λπ. (C‑376/22, EU:C:2023:467, σημεία 47 και 50), στις οποίες αναφέρθηκα στη δυνατότητα υιοθέτησης μιας τέτοιας ερμηνείας. Πράγματι, το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31 ουδόλως περιορίζει την αρμοδιότητα αυτή.
66      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1).
67      Απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019 (C‑18/18, EU:C:2019:821).
68      Επισημαίνω ότι τα διδάγματα που πρέπει να αντληθούν από την απόφαση αυτή ενδέχεται να μην είναι καθοριστικά. Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η ως άνω απόφαση δεν είχε ζητήσει την ερμηνεία του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31. Το Δικαστήριο αναδιατύπωσε τα προδικαστικά ερωτήματα και εξέτασε την οδηγία στο σύνολό της. Επιπλέον, το Δικαστήριο θα μπορούσε να κρίνει ότι δεν εναπέκειτο σε αυτό να ερμηνεύσει τη συγκεκριμένη διάταξη ή ότι πληρούνταν οι προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας.
69      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Οκτωβρίου 2022, σχετικά με την ενιαία αγορά ψηφιακών υπηρεσιών και την τροποποίηση της οδηγίας 2000/31/ΕΚ (πράξη για τις ψηφιακές υπηρεσίες) (ΕΕ 2022, L 277, σ. 1).
70      Η αιτιολογική σκέψη 38 του κανονισμού 2022/2065 αναφέρει ότι «[ο]ι εντολές για την ανάληψη δράσης κατά παράνομου περιεχομένου και την παροχή πληροφοριών υπόκεινται στους κανόνες που διασφαλίζουν την αρμοδιότητα του κράτους μέλους όπου είναι εγκατεστημένος ο πάροχος υπηρεσιών στον οποίο απευθύνεται η εντολή και στους κανόνες που προβλέπουν πιθανές παρεκκλίσεις από την αρμοδιότητα αυτή σε ορισμένες περιπτώσεις, οι οποίες παρατίθενται στο άρθρο 3 της [οδηγίας 2000/31], μόνο εάν τηρούνται οι προϋποθέσεις του εν λόγω άρθρου. Δεδομένου ότι οι εν λόγω εντολές αφορούν συγκεκριμένα στοιχεία παράνομου περιεχομένου και πληροφοριακά στοιχεία, αντίστοιχα, όταν απευθύνονται σε παρόχους ενδιάμεσων υπηρεσιών που είναι εγκατεστημένοι σε άλλο κράτος μέλος δεν περιορίζουν καταρχήν την ελευθερία αυτών των παρόχων να παρέχουν τις υπηρεσίες τους σε διασυνοριακό επίπεδο. Ως εκ τούτου, οι κανόνες που προβλέπονται στο άρθρο 3 της [οδηγίας αυτής] δεν εφαρμόζονται όσον αφορά τις εν λόγω εντολές».
71      Πρβλ., στο πλαίσιο της σχέσης μεταξύ του άρθρου 3 της οδηγίας 2000/31 και του κανονισμού 2022/2065, Husovec, M., Principles of the Digital Services Act, Cambridge University Press, 2017, σ. 153, και Wilman, F., σε Wilman, F., Kaleda, S. L., Loewenthal, P.J., The EU Digital Services Act. A
Commentary,
Oxford University Press, Οξφόρδη, 2024, σ. 56.
72      Βλ. σημείο 180 των παρουσών προτάσεων.
73      Συναφώς, η Γαλλική Κυβέρνηση φαίνεται να υποστηρίζει, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι οι πληροφορίες σχετικά με συγκεκριμένο οδικό έλεγχο «κηρύσσονται παράνομες» πριν από την έκδοση της εντολής περί μη αναμετάδοσής τους. Εντούτοις, από την ανάγνωση των άρθρων L. 130-11 και R. 130-11 του code de la route (κώδικα οδικής κυκλοφορίας) συνάγεται ότι μια διοικητική αρχή μπορεί να απαγορεύσει την αναμετάδοση πληροφοριών που αφορούν συγκεκριμένο οδικό έλεγχο και ότι ο παράνομος χαρακτήρας της πράξης αναμετάδοσης δεν γεννάται πριν από τον χρόνο κοινοποίησης της εντολής στον εμπλεκόμενο φορέα εκμετάλλευσης. Εν πάση περιπτώσει, το ζήτημα αυτό αποτελεί ζήτημα ερμηνείας του εθνικού δικαίου και εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του αιτούντος δικαστηρίου.
74      Σκέψη 60.
75      Πάντως, επισημαίνεται, αφενός, ότι η επίμαχη απαγόρευση αναμετάδοσης παράγει αποτελέσματα έναντι των φορέων εκμετάλλευσης στους οποίους κοινοποιήθηκε και, αφετέρου, ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν αναφέρει τον τρόπο κατάρτισης του καταλόγου των φορέων εκμετάλλευσης στους οποίους κοινοποιείται μια απαγόρευση.
76      Σκέψη 49.
77      Σκέψη 35.
78      Βλ. σημείο 165 των παρουσών προτάσεων.
79      Βλ. σημείο 186 των παρουσών προτάσεων.
80      Βλ. σημείο 194 των παρουσών προτάσεων.
81      Βλ. αποφάσεις της 16ης Φεβρουαρίου 2012, SABAM (C‑360/10, EU:C:2012:85, σκέψη 27), και της 3ης Οκτωβρίου 2019, Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:821, σκέψη 22).
82      Πρβλ. αποφάσεις της 22ας Ιουνίου 2021, YouTube και Cyando (C‑682/18 και C‑683/18, EU:C:2021:503, σκέψη 104), και της 26ης Απριλίου 2022, Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑401/19, EU:C:2022:297, σκέψη 28).
83      Απόφαση της 23ης Μαρτίου 2010, Google France και Google (C‑236/08 έως C‑238/08, EU:C:2010:159, σκέψη 111).
84      Διορθώνοντας τον ορισμό αυτό, ο οποίος δεν ήταν προσαρμοσμένος στις σημερινές προκλήσεις, ο νομοθέτης της Ένωσης διέκρινε, στο πλαίσιο αυτής της ευρείας κατηγορίας των υπηρεσιών φιλοξενίας, την υποκατηγορία που αποτελείται από τις παρεχόμενες από τις επιγραμμικές πλατφόρμες υπηρεσίες οι οποίες συνίστανται όχι μόνο στην αποθήκευση των πληροφοριών που παρέχουν οι χρήστες, αλλά και στη μετάδοσή τους στο κοινό. Δυνάμει του κανονισμού 2022/2065, οι φορείς παροχής υπηρεσιών των πλατφορμών αυτών υπόκεινται, τουλάχιστον κατ’ αρχήν, σε συγκεκριμένες πρόσθετες υποχρεώσεις. Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 13 του εν λόγω κανονισμού.
85      Συναφώς, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ένα συστατικό στοιχείο της υπηρεσίας αυτής, το οποίο συνίσταται στη διαβίβαση μηνυμάτων μεταξύ των χρηστών, να συνιστά υπηρεσία φιλοξενίας. Ωστόσο, εν προκειμένω δεν τίθεται ζήτημα όσον αφορά αυτή τη λειτουργίας επικοινωνίας.
86      Πρβλ. απόφαση της 23ης Μαρτίου 2010, Google France και Google (C‑236/08 έως C‑238/08, EU:C:2010:159, σκέψη 112).
87      Βλ. απόφαση της 12ης Ιουλίου 2011 (C‑324/09, EU:C:2011:474, σκέψεις 115 και 116).
88      Βλ. σημείο 223 των παρουσών προτάσεων.
89      Υποθέσεις C‑236/08 έως C‑238/08, EU:C:2009:569, σημείο 144.
90      Απόφαση της 23ης Μαρτίου 2010 (C‑236/08 έως C‑238/08, EU:C:2010:159, σκέψεις 114 και 117).
91      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις YouTube και Cyando (C‑682/18 και C‑683/18, EU:C:2020:586, σημεία 160 και 162).
92      Βλ. απόφαση της 22ας Ιουνίου 2021 (C‑682/18 και C‑683/18, EU:C:2021:503, σκέψη 114).
93      Υπόθεση C‑492/23, EU:C:2025:68, σημείο 53.
94      Πρβλ. απόφαση της 22ας Ιουνίου 2021, YouTube και Cyando (C‑682/18 και C‑683/18, EU:C:2021:503, σκέψη 135 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
95      Υπόθεση C‑18/18, EU:C:2019:458, σημείο 42.
96      Απόφαση της 12ης Ιουλίου 2011 (C‑324/09, EU:C:2011:474, σκέψη 144).
97      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:458, σημείο 45).
98      Απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019 (C‑18/18, EU:C:2019:821).
99      Βλ. απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:821, σκέψεις 45, 46 και 53).
100      Υπόθεση C‑484/14, EU:C:2016:170, σημείο 132.
101      Βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:458, σημείο 49).
102      Πρβλ. απόφαση της 22ας Ιουνίου 2021, YouTube και Cyando (C‑682/18 και C‑683/18, EU:C:2021:503, σκέψη 135).
103      Κατά το γράμμα του άρθρου L. 130-11, II, «[η] απαγόρευση της παραγράφου Ι του παρόντος άρθρου δεν ισχύει για γεγονότα ή περιστάσεις που προβλέπονται στο άρθρο 3 του κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμού (ΕΕ) 886/2013 της Επιτροπής, της 15ης Μαΐου 2013, προς συμπλήρωση της οδηγίας 2010/40/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τα δεδομένα και τις διαδικασίες για τη δωρεάν, ενδεχομένως, παροχή ελάχιστων καθολικών πληροφοριών για την κυκλοφορία σχετικών με την οδική ασφάλεια στους χρήστες [ΕΕ 2013, L 247, σ. 6]». Η διάταξη αυτή περιλαμβάνει κατάλογο δώδεκα καιρικών ή οδικών συνθηκών (όπως ζώα, άνθρωποι, εμπόδια, συντρίμμια στο οδόστρωμα) που μπορούν να επηρεάσουν την ίδια την οδική ασφάλεια.
104      Απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:821, σκέψη 46).
105      Βλ. σημείο 245 των παρουσών προτάσεων.