62017CC0635
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
NILS WAHL
της 29ης Νοεμβρίου 2018 (
1
)
Υπόθεση C-635/17
E.
κατά
Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie
[αίτηση του rechtbank Den Haag zittingsplaats Haarlem(περιφερειακού δικαστηρίου Χάγης, μεταβατική έδρα Haarlem, Κάτω Χώρες)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Συνοριακοί έλεγχοι, άσυλο και μετανάστευση – Μεταναστευτική πολιτική – Δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση – Οδηγία 2003/86/ΕΕ – Οικογενειακή επανένωση για τους δικαιούχους διεθνούς προστασίας – Άρθρο 11, παράγραφος 2 – Βάρος και απαιτούμενος βαθμός αποδείξεως για την τεκμηρίωση των οικογενειακών δεσμών – Έλλειψη επίσημων δικαιολογητικών – Εθνική δικονομική διάταξη που επιτρέπει την απόρριψη αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση όταν ο συντηρών δεν εξηγεί με πειστικό τρόπο την απουσία των εν λόγω εγγράφων – Επιτρέπεται»
I. Εισαγωγή
1.
Μπορεί εθνική αρχή να απορρίψει αίτηση οικογενειακής επανενώσεως που υποβάλει ο δικαιούχος διεθνούς προστασίας, όταν αυτός δεν εξηγεί με πειστικό τρόπο για ποιους λόγους αδυνατεί να προσκομίσει ληξιαρχικές πράξεις που να αποδεικνύουν την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών;
2.
Αυτό είναι κατ’ ουσίαν το αντικείμενο του προδικαστικού ερωτήματος που θέτει στο Δικαστήριο το rechtbank Den Haag, zittingsplaats Haarlem (περιφερειακό δικαστήριο Χάγης, μεταβατική έδρα Haarlem, Κάτω Χώρες) στο πλαίσιο διαδικασίας οικογενειακής επανενώσεως που αφορά ανήλικο τέκνο, υπήκοο Ερυθραίας, με το οποίο η συντηρούσα δεν μπορεί να αποδείξει ότι υφίσταται συγγενική σχέση (
2
) προσκομίζοντας τις απαιτούμενες ληξιαρχικές πράξεις.
3.
Η παρούσα υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αποφανθεί επί των ειδικών διατάξεων οι οποίες απευθύνονται στους δικαιούχους διεθνούς προστασίας για την άσκηση του δικαιώματός τους στην οικογενειακή επανένωση και, ειδικότερα, επί του βάρους και του απαιτούμενου βαθμού αποδείξεως για την τεκμηρίωση της ύπαρξης οικογενειακών δεσμών, όπως προβλέπονται από το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86.
4.
Το Δικαστήριο καλείται, μεταξύ άλλων, να προσδιορίσει το περιεχόμενο του καθήκοντος συνεργασίας που υπέχουν ο συντηρών και η αρμόδια εθνική αρχή προς τον σκοπό της αποδείξεως των δεσμών αυτών. Καλείται ιδίως να προβεί σε ισόρροπη εκτίμηση όλων των εμπλεκομένων συμφερόντων, λαμβάνοντας υπόψη, αφενός, τις ιδιαίτερες δυσχέρειες που ενδέχεται να αντιμετωπίζουν οι δικαιούχοι διεθνούς προστασίας, λόγω του καθεστώτος και της καταστάσεώς τους, προκειμένου να προσκομίσουν ή να συγκεντρώσουν επίσημα έγγραφα στις χώρες καταγωγής τους και, αφετέρου, τους κινδύνους που συνδέονται με την εκμετάλλευση της διαδικασίας οικογενειακής επανενώσεως με σκοπό την καταχρηστική νομιμοποίηση της εισόδου ή της διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας σε κράτος μέλος.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
5.
Η οδηγία 2003/86 καθορίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ασκείται το δικαίωμα οικογενειακής επανενώσεως που απολαύουν οι υπήκοοι τρίτης χώρας οι οποίοι διαμένουν νομίμως στην επικράτεια των κρατών μελών.
6.
Οι αιτιολογικές σκέψεις 2 και 8 της οδηγίας αυτής έχουν ως εξής:
«(2)
Τα μέτρα που αφορούν την οικογενειακή επανένωση θα πρέπει να θεσπίζονται σύμφωνα με την υποχρέωση προστασίας της οικογένειας και σεβασμού της οικογενειακής ζωής που αναφέρεται σε πολλές πράξεις διεθνούς δικαίου. Η παρούσα οδηγία σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα και τηρεί τις αρχές που αναγνωρίζονται ιδίως από το άρθρο 8 της [Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950] και από το Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
[…]
(8)
Θα πρέπει να αποδίδεται ιδιαίτερη προσοχή στην κατάσταση των προσφύγων, εξαιτίας των λόγων που τους υποχρέωσαν να εγκαταλείψουν τη χώρα τους και που τους εμποδίζουν να διεξάγουν εκεί κανονικό οικογενειακό βίο. Θα πρέπει, συνεπώς, να προβλεφθούν πιο ευνοϊκές προϋποθέσεις για την άσκηση του δικαιώματός τους οικογενειακής επανένωσης.»
7.
Στο κεφάλαιο ΙΙΙ της εν λόγω οδηγίας, σχετικά με την υποβολή και εξέταση των αιτήσεων οικογενειακής επανενώσεως, το άρθρο 5, παράγραφοι 2 και 5, ορίζει τα εξής:
«2.   Η αίτηση συνοδεύεται από δικαιολογητικά που αποδεικνύουν την οικογενειακή σχέση και την τήρηση των όρων που προβλέπονται στα άρθρα 4 και 6 και, όπου χωρεί η εφαρμογή τους, στα άρθρα 7 και 8, και από ακριβή αντίγραφα των ταξιδιωτικών εγγράφων του μέλους ή των μελών της οικογένειας.
Εφόσον αυτό κρίνεται απαραίτητο, προκειμένου να αποδειχθεί η ύπαρξη οικογενειακής σχέσης, τα κράτη μέλη μπορούν να πραγματοποιούν συνεντεύξεις με τον συντηρούντα και το μέλος ή τα μέλη της οικογένειάς του και να διενεργούν οποιαδήποτε άλλη έρευνα που κρίνουν αναγκαία.
[…]
5.   Κατά την εξέταση μιας αίτησης, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε να λαμβάνουν δεόντως υπόψη το μείζον συμφέρον των ανηλίκων τέκνων.»
8.
Στο κεφάλαιο V της οδηγίας 2003/86, σχετικά με την οικογενειακή επανένωση των προσφύγων, το άρθρο 10, παράγραφος 2, προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μπορούν να επιτρέπουν την οικογενειακή επανένωση με άλλα μέλη της οικογένειας μη αναφερόμενα στο άρθρο 4, εφόσον για τη συντήρησή τους υπεύθυνος είναι ο πρόσφυγας.»
9.
Το άρθρο 11 της οδηγίας αυτής, η ερμηνεία του οποίου ζητείται εν προκειμένω, ορίζει τα εξής:
«1.   Το άρθρο 5 ισχύει όσον αφορά την υποβολή και την εξέταση αίτησης υπό την επιφύλαξη της παραγράφου 2 του παρόντος άρθρου.
2.   Όταν ο πρόσφυγας αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς, το κράτος μέλος εξετάζει άλλα αποδεικτικά στοιχεία, τα οποία αξιολογούνται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο και αφορούν την ύπαρξη αυτών των δεσμών. Απόφαση απόρριψης της αίτησης δεν μπορεί να θεμελιώνεται αποκλειστικά στην απουσία των εν λόγω δικαιολογητικών.»
10.
Στο κεφάλαιο VII της εν λόγω οδηγίας, σχετικά με τις κυρώσεις και τα ένδικα μέσα, το άρθρο 17 έχει ως εξής:
«Τα κράτη μέλη λαμβάνουν δεόντως υπόψη το χαρακτήρα και τη σταθερότητα των οικογενειακών δεσμών του προσώπου και τη διάρκεια διαμονής του στο κράτος μέλος καθώς και την ύπαρξη οικογενειακών, πολιτιστικών και κοινωνικών δεσμών με τη χώρα καταγωγής του, σε περίπτωση απόρριψης αίτησης, ανάκλησης ή άρνησης της ανανέωσης της άδειας διαμονής, ή σε περίπτωση λήψης μέτρου απομάκρυνσης εις βάρος του συντηρούντος ή μελών της οικογένειάς του.»
Β.
Το ολλανδικό δίκαιο
11.
Η οδηγία 2003/86 μεταφέρθηκε στο ολλανδικό δίκαιο με τον Wet tot algehele herziening van de Vreemdelingenwet (νόμο περί γενικής αναθεωρήσεως του νόμου περί αλλοδαπών) (
3
) της 23ης Νοεμβρίου 2000.
12.
Κατά το άρθρο 29, παράγραφος 2, του νόμου αυτού, ανήλικος έχει δικαίωμα οικογενειακής επανενώσεως με γονέα δικαιούχο διεθνούς προστασίας, εάν η αίτηση οικογενειακής επανενώσεως υποβληθεί εντός τριών μηνών από τη χορήγηση της προστασίας αυτής. Η διάταξη αυτή εφαρμόζεται όταν ο ενδιαφερόμενος ανήλικος είναι τέκνο με το οποίο ο συντηρών έχει πραγματικούς οικογενειακούς δεσμούς.
13.
Η νομοθετική πρακτική σχετικά με την απόδειξη των οικογενειακών δεσμών ορίζεται στη Vreemdelingencirculaire 2000 (εγκύκλιο του 2000 περί αλλοδαπών), καθώς και στη Werkinstructie 2014/9 (υπηρεσιακή οδηγία 2014/9) που εξέδωσε η Immigratie- en Naturalisatiedienst (Υπηρεσία μεταναστεύσεως και πολιτογραφήσεως, Κάτω Χώρες) (
4
).
14.
Σύμφωνα με τη νομοθεσία αυτή, ο συντηρών πρέπει να αποδείξει ότι το πρόσωπο με το οποίο ζητεί την επανένωση αποτελούσε πράγματι μέλος της οικογένειάς του πριν την άφιξή του στις Κάτω Χώρες και ότι αυτός ο οικογενειακός δεσμός δεν έχει λυθεί. Για τον σκοπό αυτόν, πρέπει να βεβαιώσει με επίσημα έγγραφα την ταυτότητα του εν λόγω προσώπου (διαβατήριο, δελτίο ταυτότητας, δήλωση περί ιθαγένειας, στρατιωτικό βιβλιάριο κ.λπ.) και να αποδείξει ότι ο οικογενειακός δεσμός που τον συνδέει με αυτό είναι υπαρκτός και ουσιαστικός (παραδείγματος χάριν, με ληξιαρχική πράξη γάμου, δήλωση γεννήσεως, οικογενειακό βιβλιάριο, πιστοποιητικό θανάτου, κ.λπ.), ανεξαρτήτως του αν πρόκειται για τέκνο του οποίου είναι βιολογικός γονέας ή για τέκνο θετό ή υπό κηδεμονία (
5
). Με την υποβολή της αιτήσεώς του, ο συντηρών καλείται επίσης να προσκομίσει κάθε άλλο έγγραφο που αποδεικνύει την ύπαρξη αυτού του οικογενειακού δεσμού.
15.
Όταν ο συντηρών ζητεί την οικογενειακή επανένωση με κηδεμονευόμενο ανήλικο, η ισχύς του δεσμού αυτού αξιολογείται λαμβανομένων υπόψη, μεταξύ άλλων, των λόγων για τους οποίους ο κηδεμονευόμενος ανήλικος έγινε δεκτός στην οικογένεια. Εάν ο συντηρών δεν είναι σε θέση να προσκομίσει επίσημα έγγραφα, ο εθνικός νομοθέτης απαιτεί από αυτόν να αποδείξει με πειστικό τρόπο ότι δεν ευθύνεται ο ίδιος για την έλλειψη των εν λόγω εγγράφων (
6
).
16.
Σε περίπτωση που η αρμόδια εθνική αρχή, λαμβάνοντας υπόψη τις εξηγήσεις που παρέχει ο συντηρών, δεχθεί ότι ο τελευταίος αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα έγγραφα που να αποδεικνύουν το ισχυρό του οικογενειακού δεσμού, εκτιμά με βάση άλλα αποδεικτικά στοιχεία που παρέχει ο συντηρών, όπως φωτογραφίες, πτυχία, βιβλιάριο εμβολιασμού ή ακόμα και δηλώσεις θρησκευτικής αρχής, εάν απαιτούνται περαιτέρω έρευνες, όπως συνεντεύξεις με ερωτήσεις για την αναγνώριση ταυτότητας ή εξετάσεις DNA που πραγματοποιούνται στις προξενικές αντιπροσωπείες των Κάτω Χωρών.
17.
Αντιθέτως, αν η αρμόδια εθνική αρχή κρίνει ότι ο συντηρών δεν κατόρθωσε να εξηγήσει με πειστικό τρόπο για ποιους λόγους δεν διαθέτει επίσημα έγγραφα που να αποδεικνύουν την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών και, επιπλέον, κρίνει ότι τα λοιπά αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε ο συντηρών είναι ανεπαρκή, δεν υποχρεούται να προβεί σε αυτές τις συμπληρωματικές έρευνες και, ως εκ τούτου, μπορεί να απορρίψει την αίτηση οικογενειακής επανενώσεως.
III. Το ιστορικό της διαφοράς, η κύρια δίκη και τα προδικαστικά ερωτήματα
18.
Η συντηρούσα είναι υπήκοος Ερυθραίας και κατοικεί με την κόρη της στις Κάτω Χώρες. Στις 11 Μαρτίου 2015, οι ολλανδικές αρχές της χορήγησαν καθεστώς επικουρικής προστασίας και τη συνακόλουθη άδεια διαμονής.
Α.
Η εξέταση της αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση από τον Υφυπουργό
19.
Στις 16 Απριλίου 2015, η συντηρούσα υπέβαλε αίτηση οικογενειακής επανενώσεως υπέρ του προσφεύγοντος ανήλικου τέκνου, υπηκόου Ερυθραίας, το οποίο γεννήθηκε στην Ερυθραία, την 1η Ιουλίου 2003 (
7
). Υποστηρίζει ότι ο ανήλικος είναι ο γιος της μεγαλύτερης αδελφής της και ότι, μετά τον θάνατο των γονέων του όταν ήταν 5 ετών, βρίσκεται υπό την επιμέλειά της. Η συντηρούσα διέφυγε από την Ερυθραία το 2013 για να ταξιδέψει, μαζί με την κόρη της και τον εν λόγω ανήλικο, στο Σουδάν. Ωστόσο, υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τον ανήλικο στο Σουδάν κατά τη φυγή της προς τις Κάτω Χώρες, επειδή δεν είχε αρκετά χρήματα. Ο ανήλικος, σήμερα ηλικίας 15 ετών, έμεινε με γνωστό της πρόσωπο στο Σουδάν.
20.
Στην υπό κρίση υπόθεση, δεν αμφισβητείται ότι η συντηρούσα δεν προσκόμισε επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν την ταυτότητα του ενδιαφερομένου ανηλίκου, το θάνατο των γονέων του και την ασκούμενη επ’ αυτού κηδεμονία. Από την πραγματογνωμοσύνη που προσκομίστηκε σχετικά με την ισχύ της βεβαιώσεως που εκδόθηκε για το σκοπό αυτό από το Απελευθερωτικό Μέτωπο της Ερυθραίας προέκυψε ότι το εν λόγω έγγραφο είχε χορηγηθεί από αναρμόδια αρχή και η Ολλανδική Κυβέρνηση διευκρίνισε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι επρόκειτο για πλαστό έγγραφο.
21.
Δεν αμφισβητείται επίσης ότι ο Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie (Υφυπουργός Ασφάλειας και Δικαιοσύνης, Κάτω Χώρες) (
8
), κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, εξέθεσε τους λόγους για τους οποίους δεν αποδείχθηκε ο οικογενειακός δεσμός και ζήτησε από τη συντηρούσα να εξηγήσει λεπτομερώς και εμπεριστατωμένως για ποιους λόγους δεν διέθετε τα απαιτούμενα επίσημα έγγραφα.
22.
Ο Υφυπουργός υποστήριξε ότι δεν δόθηκε πειστική εξήγηση σχετικά με την απουσία δικαιολογητικών που να αποδεικνύουν την ταυτότητα του ανηλίκου, δεδομένου ότι, σύμφωνα με την ενημερωτική έκθεση για την κατάσταση στην Ερυθραία που εκδίδεται από την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Υποστήριξης για το Άσυλο (ΕΥΥΑ) (
9
), η Ερυθραία χορηγεί δελτία ταυτότητας, μαθητικά και φοιτητικά δελτία ταυτότητας και δελτία κατοίκου. Με την απάντησή του στα επιχειρήματα που προέβαλε συναφώς η συντηρούσα, ο Υφυπουργός δεν της αντέταξε πλέον την έλλειψη των εν λόγω εγγράφων.
23.
Ωστόσο, υπέβαλε προς τη συντηρούσα συμπληρωματικές ερωτήσεις προκειμένου να εξακριβώσει τις αιτίες και τη φύση των δεσμών που τη συνδέουν με τον ενδιαφερόμενο ανήλικο, στις οποίες αυτή απάντησε μέσω οργανώσεως που εκπροσωπούσε τα συμφέροντά της.
24.
Αντιθέτως, ο Υφυπουργός ενέμεινε στη θέση του ότι δεν υπήρχε πειστική εξήγηση για την έλλειψη επίσημων εγγράφων που να αποδεικνύουν τον θάνατο των βιολογικών γονέων του ενδιαφερομένου ανηλίκου και την ασκούμενη από τη συντηρούσα κηδεμονία επί του ενδιαφερομένου ανηλίκου. Κατά τον ίδιο, η Ερυθραία χορηγεί ληξιαρχικές πράξεις θανάτου και πράξεις ασκήσεως κηδεμονίας, όπως προκύπτει και από την έκθεση της ΕΥΥΑ. Επομένως, σύμφωνα με την εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία, έκρινε ότι δεν ήταν αναγκαίο να διενεργήσει συμπληρωματικές έρευνες, όπως συνέντευξη με ερωτήσεις για την αναγνώριση ταυτότητας και απέρριψε την αίτηση οικογενειακής επανενώσεως με απόφαση της 12ης Μαΐου 2016. Επιπλέον, με απόφαση της 27ης Οκτωβρίου 2016, απέρριψε ως αβάσιμη την ένσταση που άσκησε η συντηρούσα κατά της αποφάσεως της 12ης Μαΐου 2016.
25.
Ως εκ τούτου, η συντηρούσα άσκησε προσφυγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
Β.
Η ασκηθείσα προσφυγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου
26.
Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ο Υφυπουργός υποστηρίζει ότι η διαδικασία που ακολουθήθηκε είναι σύμφωνη με το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86, λαμβανομένων υπόψη, ειδικότερα, των όρων που χρησιμοποιεί ο νομοθέτης της Ένωσης στην πρώτη ημιπερίοδο της διατάξεως αυτής. Κατά την άποψή του, η έκφραση «[ό]ταν ο πρόσφυγας αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς» σημαίνει ότι ο συντηρών παρέχει πειστική εξήγηση όσον αφορά την έλλειψη των εν λόγω εγγράφων. Κατά συνέπεια, ο Υφυπουργός υποστήριξε ότι, «[α]ν απαιτούνται επίσημα δικαιολογητικά και ο πρόσφυγας δεν τα διαθέτει χωρίς να παρέχει πειστική εξήγηση γι ’αυτό, [η αρμόδια εθνική αρχή δεν είναι] υποχρεωμέν[η] να λάβει υπόψη άλλα αποδεικτικά στοιχεία ή να διεξαγάγει συνέντευξη για την αναγνώριση ταυτότητας».
27.
Αντιθέτως, κατά τον προσφεύγοντα, η εν λόγω διαδικασία δεν είναι σύμφωνη με το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86. Καταρχάς, και λαμβανομένης υπόψη ιδίως της δεύτερης περιόδου της διατάξεως αυτής, το κράτος μέλος δεν μπορεί να απορρίψει αίτηση οικογενειακής επανενώσεως για τον λόγο και μόνο ότι ο συντηρών δεν προσκόμισε επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς. Στην περίπτωση αυτή, το κράτος μέλος θα πρέπει, πράγματι, να λάβει υπόψη άλλα αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με την ύπαρξη αυτών των δεσμών, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να διεξαγάγει συνέντευξη με ερωτήσεις για την αναγνώριση ταυτότητας. Στη συνέχεια, ο προσφεύγων αμφισβητεί την ερμηνεία του Υφυπουργού σύμφωνα με την οποίαν η χρήση του όρου «αδυνατεί» σημαίνει ότι ο συντηρών οφείλει να εξηγήσει με πειστικό τρόπο για ποιον λόγο δεν έχει, δεν είχε ή δεν μπορούσε να έχει στη διάθεσή του αυτά τα δικαιολογητικά. Τέλος, ο προσφεύγων υπογραμμίζει ότι, σε περίπτωση που η ερμηνεία αυτή γίνει δεκτή από το Δικαστήριο, οι εξηγήσεις που δόθηκαν όσον αφορά την έλλειψη των ληξιαρχικών πράξεων θανάτου των βιολογικών γονέων του ενδιαφερομένου ανηλίκου είναι εν προκειμένω πειστικές.
28.
Το αιτούν δικαστήριο διατυπώνει επιφυλάξεις ως προς την ερμηνεία του άρθρου 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86 και, ειδικότερα, της πρώτης ημιπεριόδου αυτού, «[ό]ταν ο πρόσφυγας αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς». Υποστηρίζει συναφώς ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν προέβλεψε ρητώς έλεγχο της αξιοπιστίας, ούτε περιθώριο εκτιμήσεως των κρατών μελών. Διερωτάται, ωστόσο, αν ο όρος «αδυνατεί» προϋποθέτει ότι ο πρόσφυγας πρέπει να εξηγεί με πειστικό τρόπο για ποιον λόγο δεν προσκόμισε και αδυνατεί να προσκομίσει εκ των υστέρων επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν τους δεσμούς αυτούς. Επ’ αυτού, το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται στις αρχές που διέπουν την εξέταση αιτήσεως διεθνούς προστασίας, σύμφωνα με τις οποίες, στο πλαίσιο της εξετάσεως αυτής, μπορεί να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ο αιτών κατέβαλε πραγματική προσπάθεια να τεκμηριώσει την αίτησή του και εξήγησε με πειστικό τρόπο την απουσία λυσιτελών στοιχείων που να αποδεικνύουν την ύπαρξη κινδύνου διώξεων ή σοβαρής βλάβης στη χώρα καταγωγής του.
Γ.
Τα προδικαστικά ερωτήματα
29.
Λαμβανομένων υπόψη όσων εκτέθηκαν ανωτέρω, το rechtbank Den Haag, zittingplaats Haarlem (περιφερειακό δικαστήριο Χάγης, μεταβατική έδρα Haarlem) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιον του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Είναι το Δικαστήριο, λαμβανομένων υπόψη του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ και της αποφάσεως του Δικαστηρίου της 18ης Οκτωβρίου 2012, Nolan (C-583/10, EU:C:2012:638, στο εξής: απόφαση Nolan), αρμόδιο να αποφανθεί επί προδικαστικών ερωτημάτων ολλανδικού δικαστηρίου σχετικών με την ερμηνεία διατάξεων της οδηγίας αυτής σε υπόθεση αφορώσα το δικαίωμα διαμονής μέλους της οικογένειας ατόμου το οποίο απολαύει του καθεστώτος επικουρικής προστασίας, αν στο ολλανδικό δίκαιο η οδηγία αυτή έχει κηρυχθεί ως έχουσα άμεση και άνευ όρων εφαρμογή επί ατόμων που απολαύουν του καθεστώτος επικουρικής προστασίας;
2)
Έχει το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ, την έννοια ότι απαγορεύει την απόρριψη αιτήσεως πρόσφυγα για οικογενειακή επανένωση για τον μοναδικό λόγο ότι αυτός δεν προσκομίζει με την αίτησή του επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς,
ή
μήπως έχει το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ την έννοια ότι απαγορεύει μεν την απόρριψη αιτήσεως πρόσφυγα για οικογενειακή επανένωση για τον μοναδικό λόγο ότι απουσιάζουν επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς, αλλά μόνον εφόσον αυτός εξήγησε με πειστικό τρόπο για ποιον λόγο δεν προσκόμισε αυτά τα δικαιολογητικά και για ποιον λόγο αδυνατεί επίσης να τα προσκομίσει εκ των υστέρων;»
30.
Ο προσφεύγων, από κοινού με τη συντηρούσα, η Ολλανδική Κυβέρνηση και η Επιτροπή υπέβαλαν γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις.
31.
Ωστόσο, επισημαίνεται ότι, μετά την υποβολή της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να αποφανθεί επί ερωτήματος που ταυτίζεται με το πρώτο ερώτημα, με την απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2018, K και B (C-380/17, EU:C:2018:877), και δέχθηκε ότι είναι αρμόδιο συναφώς.
IV. Ανάλυση
32.
Πριν προχωρήσω στην εξέταση του δεύτερου ερωτήματος που απηύθυνε το αιτούν δικαστήριο στο Δικαστήριο, πρέπει να διευκρινισθεί ότι η Ολλανδική Κυβέρνηση αμφισβητεί τη διατύπωση του ερωτήματος αυτού.
33.
Με τις παρατηρήσεις της, η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η παραδοχή στην οποία στηρίζεται η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι εσφαλμένη. Ειδικότερα, θεωρεί ότι η διατύπωσή της δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα όσον αφορά τη διαδικασία που ακολουθήθηκε στην υπόθεση της κύριας δίκης. Σε αντίθεση με όσα αναφέρει το προδικαστικό ερώτημα, ο Υφυπουργός δεν απέρριψε την αίτηση που υπέβαλε η συντηρούσα για τον λόγο και μόνον ότι αυτή δεν προσκόμισε επίσημα έγγραφα και επιπλέον δεν εξήγησε με πειστικό τρόπο τον λόγο της απουσίας των εγγράφων αυτών. Στην πραγματικότητα, προτού την απορρίψει, τη, ο Υφυπουργός μετήλθε διάφορα μέτρα αποδείξεως κατά τη διαδικασία της εξετάσεως, καθόσον έλαβε υπόψη άλλα αποδεικτικά στοιχεία, όπως τη βεβαίωση του Απελευθερωτικού Μετώπου της Ερυθραίας, και υπέβαλε προς τη συντηρούσα συμπληρωματικές ερωτήσεις προκειμένου να εξακριβώσει τις αιτίες και τη φύση των δεσμών που τη συνέδεαν με τον ενδιαφερόμενο ανήλικο.
34.
Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, όπως και ενώπιον του Δικαστηρίου, η συντηρούσα προσάπτει στην πραγματικότητα στον Yφυπουργό ότι απέρριψε την αίτηση οικογενειακής επανενώσεως σύμφωνα με την εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία, χωρίς προηγουμένως να δεχθεί το αίτημα της για τη διεξαγωγή συνεντεύξεως με ερωτήσεις για την αναγνώριση ταυτότητας. Πρόκειται για μέτρο συμπληρωματικής έρευνας που προβλέπεται από το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86.
35.
Συνεπώς, υπό το πρίσμα των στοιχείων αυτών, φρονώ ότι με το δεύτερο ερώτημα που υποβάλλει στο Δικαστήριο το αιτούν δικαστήριο ζητείται κατ’ ουσίαν να διευκρινισθεί εάν, στο πλαίσιο της εξετάσεως αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση την οποία υποβάλλει ο δικαιούχος διεθνούς προστασίας χωρίς να διαθέτει επίσημα δικαιολογητικά έγγραφα που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς, η αρμόδια εθνική αρχή δύναται να απορρίψει την αίτηση, κατά την έννοια του άρθρου 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86, χωρίς να διενεργήσει συμπληρωματική έρευνα, όταν ο αιτών δεν εξηγεί με πειστικό τρόπο για ποιον λόγο αδυνατεί να προσκομίσει τα έγγραφα αυτά.
Α.
Εισαγωγικές παρατηρήσεις
36.
Πριν προχωρήσω στην ερμηνεία του εν λόγω άρθρου 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86, θα ήθελα να διατυπώσω ορισμένες εισαγωγικές παρατηρήσεις σχετικά με τις δυσκολίες που παρουσιάζει η παρούσα υπόθεση.
37.
Είναι αληθές ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν ορίζει την έννοια «οικογένεια» στο πλαίσιο της οδηγίας 2003/86.
38.
Από την αιτιολογική σκέψη 9 και από το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι η οικογενειακή επανένωση ισχύει σε κάθε περίπτωση για τα μέλη του πυρήνα της οικογένειας, ήτοι τον/τη σύζυγο και τα ανήλικα τέκνα, συμπεριλαμβανομένων των τέκνων που έχουν υιοθετηθεί σύμφωνα με απόφαση που ελήφθη από την αρμόδια αρχή του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους ή με απόφαση αυτοδικαίως εκτελεστή δυνάμει διεθνών υποχρεώσεων (
10
).
39.
Ειδικότερα, όσον αφορά την οικογενειακή επανένωση των δικαιούχων διεθνούς προστασίας, από το άρθρο 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86 προκύπτει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να επιτρέπουν την οικογενειακή επανένωση με «άλλα μέλη της οικογένειας μη αναφερόμενα στο άρθρο 4, εφόσον για τη συντήρησή τους υπεύθυνος είναι ο πρόσφυγας». Στο πλαίσιο αυτό, η ολλανδική νομοθεσία επιτρέπει την οικογενειακή επανένωση των κηδεμονευόμενων ανηλίκων με τους οποίους ο συντηρών έχει πραγματικούς οικογενειακούς δεσμούς.
40.
Στον βαθμό που η ύπαρξη της οικογένειας συνεπάγεται κατ’ ανάγκη την ύπαρξη οικογενειακού δεσμού, ο οποίος αποτελεί ιδιαίτερη έννομη σχέση, η αναγνώριση του δικαιώματος οικογενειακής επανενώσεως προϋποθέτει την απόδειξη της υπάρξεως αυτού του οικογενειακού δεσμού και, στην περίπτωση κηδεμονευόμενου τέκνου, την απόδειξη του ουσιαστικού χαρακτήρα του δεσμού αυτού. Ο δεσμός αυτός αποδεικνύεται κατ’ αρχήν με επίσημα έγγραφα που εκδίδονται από τις αρμόδιες αρχές της χώρας καταγωγής.
41.
Στο σημείο αυτό, η υπόθεση της κύριας δίκης παρουσιάζει δυσκολίες, καθώς η συντηρούσα δεν παρουσιάζει κανένα επίσημο έγγραφο που να αποδεικνύει την ύπαρξη και τον ουσιαστικό χαρακτήρα αυτού του οικογενειακού δεσμού με τον ανήλικο, δεσμού ο οποίος ωστόσο είναι αναγκαίος για την εφαρμογή της οδηγίας 2003/86. Η «κηδεμονία» που ισχυρίζεται ότι ασκεί η συντηρούσα επί του ανηλίκου αυτού προσομοιάζει στην πραγματικότητα μάλλον με εθιμικού δικαίου και εθελούσια δέσμευση να αναλάβει τη φροντίδα, την εκπαίδευση και την προστασία ανηλίκου που είναι μέλος της ευρύτερης οικογένειας. Ωστόσο, στις περιπτώσεις αυτές και για την καλύτερη εξυπηρέτηση των συμφερόντων του ανηλίκου, είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί ότι οι βιολογικοί του γονείς έχουν πράγματι αποβιώσει και ότι διατηρεί ουσιαστικό οικογενειακό δεσμό με τη συντηρούσα, προκειμένου να μην εκτεθεί σε κίνδυνο κακοποιήσεως ή εκμεταλλεύσεως.
42.
Αφού επισημάνθηκαν οι ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, πρέπει τώρα να εξεταστούν οι κανόνες και οι αρχές που διέπουν την απόδειξη των οικογενειακών δεσμών, κατά την έννοια του άρθρου 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86.
Β.
Οι κανόνες και οι αρχές που διέπουν την απόδειξη των οικογενειακών δεσμών, κατά την έννοια του άρθρου 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86
43.
Στο πλαίσιο της διαδικασίας οικογενειακής επανενώσεως που θεσπίζει η οδηγία 2003/86, ο νομοθέτης της Ένωσης διακρίνει δύο είδη συστημάτων όσον αφορά την απόδειξη των οικογενειακών δεσμών.
44.
Το πρώτο αποτελεί γενικό καθεστώς για τους υπηκόους τρίτων χωρών, οι ουσιαστικές προϋποθέσεις του οποίου απαριθμούνται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής.
45.
Η διάταξη αυτή απαιτεί από τον συντηρούντα να επισυνάψει στην αίτησή του τα δικαιολογητικά που αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς. Ωστόσο, η αρμόδια εθνική αρχή μπορεί να θεωρήσει ότι τα εν λόγω έγγραφα δεν αρκούν για να αποδειχθεί η ύπαρξη αυτών των δεσμών και να αποφασίσει έτσι να πραγματοποιήσει συνεντεύξεις με τον συντηρούντα και τα μέλη της οικογένειάς του, καθώς και να διενεργήσει οποιαδήποτε άλλη έρευνα κρίνει αναγκαία (
11
). Στο πλαίσιο των όσων προβλέπονται στο άρθρο 16 της οδηγίας 2003/86 (
12
), ο νομοθέτης της Ένωσης επιδιώκει στο σημείο αυτό την καταπολέμηση των απατηλών ή καταχρηστικών αιτήσεων οικογενειακής επανενώσεως, που στηρίζονται, παραδείγματος χάριν, σε εικονικούς γάμους ή σε δόλιες ή εικονικές αναγνωρίσεις πατρότητας, με τη διενέργεια, εκτός από την προσκόμιση επίσημων εγγράφων, συμπληρωματικών ερευνών για την απόδειξη της ύπαρξης και του ουσιαστικού χαρακτήρα του οικογενειακού δεσμού.
46.
Το δεύτερο είναι ένα ιδιαίτερο καθεστώς για τους δικαιούχους διεθνούς προστασίας, του οποίου οι ουσιαστικές προϋποθέσεις προβλέπονται στο άρθρο 11 της οδηγίας 2003/86.
47.
Το καθεστώς αυτό πρέπει να διασφαλίζει την πραγματική άσκηση του δικαιώματος σε κανονική οικογενειακή ζωή συνενώνοντας εκείνα τα μέλη μιας οικογένειας τα οποία, λόγω των συνθηκών στη χώρα καταγωγής τους, την εγκατέλειψαν για να αποφύγουν τις διώξεις και άλλα είδη σοβαρής βλάβης και έχουν χωριστεί λόγω αναγκαστικής μετακινήσεως ή φυγής.
48.
Λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων δυσχερειών τις οποίες αντιμετωπίζουν κατά την προσκόμιση ή τη συγκέντρωση επίσημων εγγράφων στις χώρες καταγωγής τους, το καθεστώς αυτό προβλέπει, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας 2003/86 και τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τις προϋποθέσεις για την απόδειξη των οικογενειακών δεσμών, οι οποίες πρέπει υποχρεωτικώς να είναι «ευνοϊκότερες» όσον αφορά την άσκηση του δικαιώματος αυτού (
13
).
49.
Έτσι, όταν δικαιούχος διεθνούς προστασίας υποβάλλει αίτηση οικογενειακής επανενώσεως, εφαρμόζονται οι γενικές διατάξεις του άρθρου 5 της οδηγίας 2003/86, με την επιφύλαξη των διατάξεων που προβλέπει ειδικώς το άρθρο 11, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας.
50.
Το άρθρο αυτό προβλέπει ειδικούς κανόνες, «[ό]ταν ο πρόσφυγας αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς».
51.
Πρώτον, από το άρθρο 11, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2003/86, προκύπτει ότι τα κράτη μέλη είναι υποχρεωμένα να λαμβάνουν υπόψη «άλλα αποδεικτικά στοιχεία» για την ύπαρξη των εν λόγω δεσμών (
14
). Αυτά πρέπει να αξιολογούνται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο (
15
). Ωστόσο, το περιθώριο εκτιμήσεως που διαθέτουν τα κράτη μέλη δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά τρόπο που μπορεί να θίγει τον σκοπό της οδηγίας 2003/86, ο οποίος συνίσταται στην προσαρμογή του καθεστώτος περί αποδείξεων στις ιδιαίτερες δυσχέρειες που ενδέχεται να αντιμετωπίζουν οι δικαιούχοι διεθνούς προστασίας. Τα εν λόγω αποδεικτικά στοιχεία πρέπει να είναι ρεαλιστικά και προσαρμοσμένα στη συγκεκριμένη κατάσταση στην οποία ευρίσκονται τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα (
16
).
52.
Δεύτερον, από τη διατύπωση του άρθρου 11, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας αυτής προκύπτει ρητώς ότι «[α]πόφαση απόρριψης της αίτησης δεν μπορεί να θεμελιώνεται αποκλειστικά στην απουσία των εν λόγω δικαιολογητικών.» Κατά την άποψή μου, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο νομοθέτης της Ένωσης αναφέρεται εδώ στα επίσημα δικαιολογητικά. Η διάταξη αυτή εντάσσεται στη λογική του προηγούμενου σημείου των παρουσών προτάσεων, καθώς εισάγει σαφή και ανεπιφύλακτη απαγόρευση βάσει της οποίας η έλλειψη εγγράφων που να αποδεικνύουν την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών δεν πρέπει να συνιστά καθεαυτήν λόγο απορρίψεως της αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση. Η διάταξη αυτή εντάσσεται, επίσης, στο πλαίσιο των συστάσεων που έχει εκδώσει το Συμβούλιο της Ευρώπης (
17
) και η Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (HCR) (
18
).
53.
Προς το παρόν, το ζήτημα που εγείρει η κρινόμενη υπόθεση είναι εάν, στο πλαίσιο αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση η οποία δεν τεκμηριώνεται από κανένα επίσημο δικαιολογητικό έγγραφο που να αποδεικνύει την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών, το κράτος μέλος δύναται να εξαρτά τη διενέργεια των συμπληρωματικών ερευνών που αναφέρονται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86 από την προϋπόθεση της παροχής από τον συντηρούντα πειστικών εξηγήσεων σχετικά με τους λόγους για τους οποίους αδυνατεί να προσκομίσει τα έγγραφα αυτά.
Γ.
Η υποχρέωση του συντηρούντος να εξηγήσει με πειστικό τρόπο την απουσία επίσημων εγγράφων που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς
54.
Το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι δεν υφίσταται υπέρ των μελών μιας οικογένειας δικαίωμα εισόδου και διαμονής στο έδαφος κράτους και ότι, κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας 2003/86, τα κράτη μέλη διαθέτουν ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως, όταν εξετάζουν τις αιτήσεις οικογενειακής επανενώσεως, και μπορούν να θέτουν προϋποθέσεις για την άσκηση του δικαιώματος αυτού (
19
).
55.
Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει επίσης δεχθεί ότι η ευχέρεια αυτή πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικώς, δεδομένου ότι η οικογενειακή επανένωση επιτρέπεται κατά κανόνα, και να μη χρησιμοποιείται από τα κράτη μέλη με τρόπο αντιβαίνοντα προς τον σκοπό της οδηγίας 2003/86 (
20
).
56.
Εν προκειμένω, η απαίτηση που θεσπίζεται από την επίμαχη νομοθεσία, μολονότι δεν προκύπτει ρητώς από το γράμμα της οδηγίας 2003/86, εντάσσεται πλήρως στο πλαίσιο της συνεργασίας που πρέπει να υφίσταται μεταξύ του συντηρούντος και της αρμόδιας εθνικής αρχής όταν εξετάζεται αίτηση οικογενειακής επανενώσεως η οποία υποβάλλεται χωρίς επίσημα δικαιολογητικά, και επιτυγχάνει, όταν εφαρμόζεται τηρουμένων των διαδικαστικών κανόνων που προβλέπει η οδηγία αυτή, τους σκοπούς της, χωρίς ωστόσο να θίγει το ιδιαίτερο καθεστώς των δικαιούχων διεθνούς προστασίας.
1. Η επίμαχη υποχρέωση εμπίπτει στο καθήκον συνεργασίας που υπέχει ο συντηρών στο πλαίσιο της εξετάσεως αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση που υποβάλλεται χωρίς επίσημα δικαιολογητικά
57.
Όπως προκύπτει από τη διατύπωση του άρθρου 5, παράγραφος 2, και του άρθρου 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86, το βάρος αποδείξεως φέρει κατ’ αρχήν ο αιτών. Πράγματι, είναι αυτός που κινεί τη διαδικασία ώστε να του αναγνωριστεί δικαίωμα και είναι επίσης αυτός ο μόνος που διαθέτει επίσημα δικαιολογητικά για την υποστήριξη των δηλώσεών του και την απόδειξη των οικογενειακών δεσμών, από τα οποία εξαρτάται τελικά το αποτέλεσμα της αιτήσεως του.
58.
Ο νομοθέτης της Ένωσης επιβάλλει υποχρέωση συνεργασίας και στα κράτη μέλη. Έτσι, από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι, σε περίπτωση που ο δικαιούχος διεθνούς προστασίας αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα έγγραφα που να αποδεικνύουν τους οικογενειακούς δεσμούς, το κράτος μέλος οφείλει, σύμφωνα με το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86, να λαμβάνει υπόψη άλλα αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με την ύπαρξη αυτών των δεσμών και δύναται, επιπροσθέτως και σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, να διενεργεί συμπληρωματικές έρευνες, όπως συνεντεύξεις με τον συντηρούντα και τα μέλη της οικογένειάς του και οποιαδήποτε άλλη έρευνα κρίνει αναγκαία.
59.
Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας και με σκοπό την εύρυθμη εξέλιξή της, η αρμόδια εθνική αρχή δύναται, κατά την άποψή μου, να ζητήσει από τον συντηρούντα να εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους δεν είναι σε θέση να προσκομίσει κανένα ληξιαρχικό έγγραφο που να αποδεικνύει την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών και είμαι της γνώμης ότι δύναται να προσδώσει ιδιαίτερη σημασία στην αξιοπιστία της εξηγήσεως αυτής.
60.
Συγκεκριμένα, εφόσον οι κανόνες αποδείξεως του άρθρου 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86 σκοπούν πράγματι στην προσαρμογή, υπέρ των δικαιούχων διεθνούς προστασίας, των κανόνων που ισχύουν για την απόδειξη των οικογενειακών δεσμών, καθιστώντας τους πιο ευέλικτους, πρέπει να επιβάλλουν υποχρεώσεις και στους αιτούντες, έτσι ώστε, σύμφωνα με το άρθρο 16 της οδηγίας αυτής, η διαδικασία της οικογενειακής επανενώσεως να μην χρησιμοποιείται με δόλιο ή καταχρηστικό τρόπο, με σκοπό να παρακάμπτονται οι κανόνες περί εισόδου και διαμονής υπηκόων τρίτων χωρών σε κράτος μέλος, ή με κακόβουλο τρόπο που θα εξέθετε τους ανηλίκους σε κινδύνους κακοποιήσεως, εκμεταλλεύσεως ή εμπορίας ανθρώπων (
21
).
61.
Υπό τις συνθήκες αυτές, όταν ο δικαιούχος διεθνούς προστασίας αποφασίζει να κινήσει διαδικασία οικογενειακής επανενώσεως παρά την έλλειψη οποιουδήποτε επίσημου εγγράφου που να αποδεικνύει την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών, το βάρος αποδείξεως που υπέχει, στο πλαίσιο της εξετάσεως της αιτήσεώς του, συνεπάγεται ότι πρέπει να εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους αδυνατεί να προσκομίσει τέτοια έγγραφα.
62.
Πράγματι, δεν μπορεί να απαιτείται από την αρμόδια εθνική αρχή να εξετάζει την αίτηση αυτή διενεργώντας συμπληρωματικές έρευνες, ενώ ο συντηρών δεν προσκομίζει καμία ληξιαρχική πράξη που να αποδεικνύει την ύπαρξη οικογενειακού δεσμού και δεν παρέχει καμία επαρκή εξήγηση, παρά τις ενέργειες στις οποίες προέβη η αρμόδια εθνική αρχή και τα μέσα που έθεσε στη διάθεσή του.
63.
Έτσι, μολονότι ο συντηρών δεν οφείλει να αποδείξει τον ουσιαστικό χαρακτήρα του οικογενειακού δεσμού με επίσημα έγγραφα, οφείλει ωστόσο να επιχειρήσει τουλάχιστον να εξηγήσει με αρκούντως λεπτομερή και εμπεριστατωμένο τρόπο τους λόγους για τους οποίους αδυνατεί να προσκομίσει τα έγγραφα αυτά. Αυτό θα του επιτρέψει να καταδείξει ότι, παρά την έλλειψη των εν λόγω εγγράφων, η αίτηση του είναι θεμιτή και ότι η εξέταση της απαιτεί τη συνεργασία της αρμόδιας εθνικής αρχής ώστε να καταστεί δυνατή η συλλογή όλων των στοιχείων που αποδεικνύουν την ύπαρξη των δεσμών αυτών (
22
).
64.
Υπό το πρίσμα, συνεπώς, των εξηγήσεων που παρέχει ο συντηρών και, κατά περίπτωση, των λοιπών αποδεικτικών στοιχείων που κοινοποιούνται, η αρμόδια εθνική αρχή θα είναι σε θέση να διακρίνει την περίπτωση στην οποία πρέπει να απορρίψει εξ αρχής την αίτηση αυτή ως προδήλως αβάσιμη ή δόλια ή καταχρηστική από την περίπτωση στην οποία πρέπει να βοηθήσει τον συντηρούντα διενεργώντας συμπληρωματικές έρευνες, καθώς υπάρχουν σοβαροί λόγοι να θεωρηθεί ότι ευλόγως αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα έγγραφα.
65.
Είναι προφανές ότι οι απαιτήσεις σχετικά με τις εξηγήσεις που οφείλει να παράσχει ο συντηρών πρέπει να είναι σύμφωνες με την αρχή της αναλογικότητας ώστε να μην του επιβάλλεται δυσανάλογο βάρος σε σχέση με αυτό που είναι αναγκαίο για να αποδείξει την αδυναμία του.
66.
Συνεπώς, το επίπεδο των απαιτήσεων αυτών πρέπει να εξαρτάται από τη φύση και από το επίπεδο των δυσχερειών που αντιμετωπίζει συγκεκριμένα ο συντηρών για την έκδοση επίσημων εγγράφων. Επομένως, μολονότι η αρμόδια εθνική αρχή μπορεί να ζητήσει λεπτομερείς και εμπεριστατωμένες εξηγήσεις όταν δεν αμφισβητείται ότι ο αιτών μπορεί να κοινοποιήσει τα έγγραφα αυτά, θα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να μειώσει το επίπεδο των απαιτήσεων της όταν είναι πρόδηλο ότι η απόκτηση των εγγράφων αυτών είναι αδύνατη λόγω, παραδείγματος χάριν, ανυπαρξίας ή σοβαρών ελλείψεων των ληξιαρχείων στη χώρα καταγωγής του συντηρούντος.
67.
Επισημαίνεται, στο σημείο αυτό, ότι η υποχρέωση που καθιερώνει η επίμαχη εθνική νομοθεσία είναι υποχρέωση που προβλέπεται στο πλαίσιο της εξετάσεως αιτήσεως διεθνούς προστασίας.
2. Η επίμαχη υποχρέωση εμπίπτει στις υποχρεώσεις του αιτούντος στο πλαίσιο της εξετάσεως αιτήσεως διεθνούς προστασίας
68.
Η διαδικασία εξετάσεως αιτήσεως διεθνούς προστασίας και η διαδικασία εξετάσεως αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση έχουν βεβαίως διαφορετικό αντικείμενο. Με την πρώτη, ένα πρόσωπο που έχει εκτεθεί σε πράξεις διώξεως ή σε κίνδυνο σοβαρής βλάβης στη χώρα καταγωγής του επιδιώκει να του αναγνωριστεί το καθεστώς του πρόσφυγα ή του δικαιούχου επικουρικής προστασίας. Με τη δεύτερη επιδιώκεται η επανένωση των μελών της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας, τα οποία έχουν διασκορπισθεί κατά την υποχρεωτική μετακίνηση ή φυγή.
69.
Ωστόσο, οι διαδικασίες αυτές έχουν κοινά χαρακτηριστικά που συνδέονται με την ταυτότητα του αιτούντος και την όπως ιδιάζουσα κατάσταση στην οποία αυτός βρίσκεται, γεγονός που αναμφίβολα εξηγεί το ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, προκειμένου να προσδιορίσει το βάρος και τον απαιτούμενο βαθμό για την απόδειξη των οικογενειακών δεσμών (αίτηση οικογενειακής επανενώσεως), αναφέρεται στη νομολογία του σχετικά με την απόδειξη του κινδύνου διώξεως σε περίπτωση επιστροφής στη χώρα καταγωγής (αίτηση διεθνούς προστασίας) (
23
).
70.
Σε αμφότερες τις διαδικασίες, η συνεργασία που πρέπει να αναπτυχθεί μεταξύ του αιτούντος και της αρμόδιας εθνικής αρχής στηρίζεται στην ίδια παραδοχή, στο ότι, δηλαδή, ο αιτών διεθνή προστασία ή ο δικαιούχος αυτής, δεδομένου ότι αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα καταγωγής του, αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα έγγραφα που να αποδεικνύουν, μεταξύ άλλων, την ταυτότητα του, την υπηκοότητα του ή και την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών.
71.
Στο πλαίσιο αιτήσεως διεθνούς προστασίας, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο αιτών έχει, σύμφωνα με το άρθρο 13, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/32/ΕΕ (
24
), την υποχρέωση να συνεργάζεται με την αρμόδια εθνική αρχή, ιδίως προκειμένου να διαπιστωθούν η ταυτότητα και η υπηκοότητά του, καθώς και οι λόγοι που δικαιολογούν την αίτησή του, γεγονός που συνεπάγεται, κατά το Δικαστήριο, την υποχρέωση προσκομίσεως, στο μέτρο του δυνατού, των δικαιολογητικών εγγράφων και ενδεχομένως των εξηγήσεων και των πληροφοριών που του ζητούνται (
25
). Πρόκειται στην περίπτωση αυτή για στοιχεία ουσιώδη και απαραίτητα για την εξέταση της αιτήσεως.
72.
Η υποχρέωση αυτή συνδέεται με εκείνη του άρθρου 4, παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/95/ΕΕ (
26
), σχετικά με την αξιολόγηση των γεγονότων και περιστάσεων, στην οποία πρέπει να προβεί η αρμόδια εθνική αρχή στο πλαίσιο της εξετάσεως της εν λόγω αιτήσεως. Ειδικότερα, το άρθρο αυτό ορίζει ότι, οσάκις ορισμένες πτυχές των δηλώσεων του αιτούντος δεν τεκμηριώνονται με έγγραφα ή άλλες αποδείξεις, οι πτυχές αυτές δεν χρειάζονται επιβεβαίωση, όταν ο αιτών έχει καταβάλει πραγματική προσπάθεια να τεκμηριώσει την αίτησή του, έχει υποβάλει όλα τα συναφή στοιχεία και έχει δώσει «ικανοποιητική» εξήγηση για την τυχόν έλλειψη άλλων λυσιτελών στοιχείων (
27
), όταν οι δηλώσεις αυτές θεωρούνται συνεπείς και ευλογοφανείς και δεν έρχονται σε αντίθεση με διαθέσιμες γενικές και ειδικές πληροφορίες που ασκούν επιρροή στην αίτησή του αφορούν την περίπτωσή του.
73.
Συνεπώς, λαμβανομένων υπόψη όλων αυτών των στοιχείων, φρονώ ότι το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86 μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι μια αρμόδια εθνική αρχή έχει το δικαίωμα να απαιτήσει από τον συντηρούντα να παράσχει πειστική εξήγηση όταν αυτός αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών.
74.
Πρέπει ωστόσο να οριοθετηθεί η διακριτική ευχέρεια που διαθέτει η εν λόγω αρχή προς τον σκοπό αυτόν.
Δ.
Οι υποχρεώσεις της αρμόδιας εθνικής αρχής στο πλαίσιο της εξετάσεως της αξιοπιστίας των εξηγήσεων που παρέχει ο συντηρών
75.
Η εθνική αρχή είναι η μόνη αρμόδια να αξιολογεί, υπό τον έλεγχο του εθνικού δικαστή, τις εξηγήσεις που παρέχει ο συντηρών. Οφείλει, ωστόσο, να εφαρμόζει την εν λόγω υποχρέωση τηρώντας τους διαδικαστικούς κανόνες της οδηγίας 2003/86 και ιδίως εκείνους που αναφέρονται στο άρθρο 17.
76.
Έτσι, ενώ ο συντηρών είναι υποχρεωμένος να εξηγήσει με πειστικό τρόπο για ποιον λόγο αδυνατεί να αποδείξει με επίσημα έγγραφα την ύπαρξη οικογενειακού δεσμού, η αρμόδια εθνική αρχή οφείλει να εξετάζει δεόντως διενεργεί τις παρεχόμενες εξηγήσεις.
77.
Ειδικότερα, και σύμφωνα με το άρθρο 17 της οδηγίας 2003/86 (
28
), οφείλει να προβαίνει σε εξατομικευμένη εκτίμηση κατά την οποία πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον τα συναφή γενικά και ειδικά στοιχεία που αφορούν την κατάσταση στη χώρα καταγωγής του συντηρούντος, αλλά και την προσωπικότητά του, τη συγκεκριμένη κατάστασή του και τις ιδιαίτερες δυσχέρειες που αντιμετωπίζει (
29
).
78.
Με τη μέθοδο αυτή οριοθετείται η εκτίμηση, η οποία παραμένει υποκειμενική παρά τα πραγματικά στοιχεία στα οποία πρέπει να στηρίζεται.
79.
Αφενός, οι εξηγήσεις οι σχετικές με την αδυναμία του συντηρούντος να προσκομίσει επίσημη πράξη που να αποδεικνύει τον οικογενειακό δεσμό πρέπει να αξιολογούνται με αντικειμενικό τρόπο, βάσει τόσο των γενικών όσο και των ειδικών στοιχείων που αφορούν την κατάσταση στη χώρα καταγωγής του. Τα στοιχεία πρέπει να είναι σχετικά, αντικειμενικά, αξιόπιστα, συγκεκριμένα και προσαρμοσμένα στα πρόσφατα δεδομένα και να έχουν ενδεχομένως καταχωριστεί σε εκθέσεις που καταρτίζονται από εθνικές και διεθνείς υπηρεσίες, ιδίως από όργανα του Συμβουλίου της Ευρώπης ή από όργανα των Ηνωμένων Εθνών, αλλά και από αποφάσεις των διεθνών δικαστηρίων, όπως είναι οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (
30
). Στο πλαίσιο αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση στην οποία δεν επισυνάπτεται καμία επίσημη πράξη που να αποδεικνύει την ύπαρξη οικογενειακού δεσμού, οι πληροφορίες αυτές, στις οποίες οι εθνικές αρχές έχουν πλήρη πρόσβαση, πρέπει να καθιστούν δυνατή την αξιολόγηση της λειτουργίας των υπηρεσιών των ληξιαρχείων της χώρας καταγωγής και, ειδικότερα, του αν όντως υφίστανται πλημμέλειες που επηρεάζουν είτε ορισμένες περιοχές της χώρας αυτής είτε ορισμένες ομάδες προσώπων.
80.
Αυτή είναι η μεθοδολογία που προέκρινε ο νομοθέτης της Ένωσης στο πλαίσιο της εξετάσεως αιτήσεως διεθνούς προστασίας.
81.
Έτσι, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2011/95, η αξιολόγηση εκ μέρους του κράτους μέλους πρέπει να είναι εξατομικευμένη και να συνεκτιμά όλα τα συναφή στοιχεία που σχετίζονται με τη χώρα καταγωγής, συμπεριλαμβανομένων των νόμων και των κανονισμών της χώρας αυτής, καθώς και του τρόπου εφαρμογής τους. Επιπλέον, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 4, παράγραφος 5, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2011/95, η ευλογοφάνεια και η συνέπεια των δηλώσεων του αιτούντος πρέπει να αξιολογούνται λαμβανομένων υπόψη των ειδικών και γενικών στοιχείων που αφορούν την περίπτωσή του (
31
).
82.
Προκειμένου οι αρμόδιες εθνικές αρχές να μπορούν να συμμορφώνονται προς τις απαιτήσεις αυτές σε καθημερινή βάση και να επιτευχθεί η εναρμόνιση των διαδικασιών όσον αφορά την εξέταση των αιτήσεων παροχής διεθνούς προστασίας στα κράτη μέλη, η ΕΥΥΑ ανέλαβε την υποχρέωση καταρτίσεως ενημερωτικών εκθέσεων που περιλαμβάνουν τη θεματική εξέταση της καταστάσεως στη χώρα ή στην περιοχή καταγωγής του αιτούντος διεθνή προστασία. Οι εκθέσεις αυτές καταρτίζονται βάσει συγκεντρώσεως «συναφών, αξιόπιστων, ορθών και προσαρμοσμένων στα πρόσφατα δεδομένα» πληροφοριών σχετικά με τις χώρες καταγωγής, με τη χρησιμοποίηση όλων των κατάλληλων πηγών πληροφορήσεως, συμπεριλαμβανομένων των πληροφοριών που συγκεντρώνονται από κυβερνητικούς οργανισμούς, μη κυβερνητικές οργανώσεις και διεθνείς οργανισμούς (
32
).
83.
Στην κρινόμενη υπόθεση, ο Υφυπουργός αναφέρεται, στο πλαίσιο της αξιολογήσεώς του, στο κεφάλαιο «επίσημα έγγραφα σχετικά με την προσωπική κατάσταση» της ενημερωτικής εκθέσεως της ΕΥΥΑ για την Ερυθραία (
33
).
84.
Ωστόσο, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να βεβαιωθεί ότι η μελέτη αυτή συνιστά επαρκή πηγή πληροφοριών για τους σκοπούς της αξιολογήσεως αυτής και ιδίως ότι καθιστά δυνατή την άντληση αξιόπιστων και συγκεκριμένων πληροφοριών σχετικά με το αν πράγματι λειτουργεί ληξιαρχείο σε αγροτικές περιοχές και/ή στον τόπο καταγωγής της συντηρούσας, με τη χορήγηση πιστοποιητικών θανάτου και πράξεων αναθέσεως κηδεμονίας και με το κατά πόσον αυτή έχει, συγκεκριμένα και σύμφωνα με την ισχύουσα εθνική νομοθεσία, τη δυνατότητα να ζητήσει ληξιαρχικές πράξεις στη χώρα καταγωγής της ή στις διπλωματικές αντιπροσωπείες αυτής.
85.
Αφετέρου, οι εξηγήσεις του συντηρούντος σχετικά με τον λόγο για τον οποίον αδυνατεί να προσκομίσει επίσημη πράξη που να αποδεικνύει τον οικογενειακό δεσμό πρέπει να αξιολογούνται λαμβάνοντας υπόψη το ατομικό του καθεστώς και την προσωπική του κατάσταση, σύμφωνα με το άρθρο 17, της οδηγίας 2003/86 και τη νομολογία του Δικαστηρίου. Πράγματι, η ενημερωτική έκθεση της ΕΥΥΑ δεν υποκαθιστά την εξέταση της αιτήσεως σε εξατομικευμένη βάση, η οποία καθιστά δυνατή τη διαπίστωση των δυνατοτήτων που διαθέτει ο συντηρών.
86.
Η ηλικία και ιδίως το αν ο συντηρών είναι ανήλικος, το φύλο, το επίπεδο της εκπαιδεύσεως, η καταγωγή και η κοινωνική του θέση, αλλά και οι λόγοι που δικαιολογούν την παροχή διεθνούς προστασίας και οι τραυματικές εμπειρίες που έχει βιώσει συνιστούν παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την εκτίμηση των λόγων για τους οποίους δεν διαθέτει επίσημα έγγραφα και για την αξιολόγηση του βαθμού των δυσχερειών τις οποίες ενδεχομένως αντιμετωπίζει.
87.
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86 δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία όπως η επίμαχη όταν η αρμόδια εθνική αρχή προβαίνει σε δέουσα εξέταση των εξηγήσεων που παρέχει ο συντηρών, λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνον συναφή, γενικά και ειδικά στοιχεία που αφορούν την κατάσταση στη χώρα καταγωγής του, αλλά και την ιδιαίτερη κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο ίδιος.
V. Πρόταση
88.
Κατόπιν όλων των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το rechtbank Den Haag zittingsplaats Haarlem (περιφερειακό δικαστήριο Χάγης, μεταβατική έδρα Haarlem, Κάτω Χώρες) ως εξής:
Το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης, έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία σύμφωνα με την οποία ο δικαιούχος διεθνούς προστασίας υποχρεούται, στο πλαίσιο της εξετάσεως της αιτήσεώς του για οικογενειακή επανένωση, να εξηγήσει με πειστικό τρόπο τους λόγους για τους οποίους αδυνατεί να προσκομίσει επίσημα δικαιολογητικά έγγραφα που να αποδεικνύουν την ύπαρξη οικογενειακού δεσμού, υπό την προϋπόθεση ότι η αρμόδια εθνική αρχή αξιολογεί τις εξηγήσεις αυτές όχι μόνον βάσει των συναφών γενικών και ειδικών στοιχείων που αφορούν την κατάσταση στη χώρα καταγωγής του, αλλά και βάσει της ιδιαίτερης καταστάσεως στην οποία βρίσκεται ο ίδιος.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης (ΕΕ 2003, L 251, σ. 12), ορίζει ότι ως «συντηρών» νοείται «υπήκοος τρίτης χώρας που διαμένει νόμιμα σε κράτος μέλος και υποβάλλει, ο ίδιος ή τα μέλη της οικογένειάς του, αίτηση οικογενειακής επανένωσης προκειμένου να επανενωθούν μαζί του/της».
(
3
)	Stb. 2000, αριθ. 495.
(
4
)	Αντικαταστάθηκε από τη Werkinstructie 2016/17 (υπηρεσιακή οδηγία 2016/17).
(
5
)	Η εγκύκλιος του 2000 περί αλλοδαπών διευκρινίζει στο σημείο C2/4 ότι ο ενδιαφερόμενος ανήλικος μπορεί να είναι επίσης επιτρεπόμενος ανήλικος με τον οποίο ο συντηρών έχει πραγματικούς οικογενειακούς δεσμούς.
(
6
)	Βλ., συναφώς, διευκρινίσεις της Υπηρεσίας μεταναστεύσεως και πολιτογραφήσεως «The Family reunification holders of an asylum procedure for residence permit», διαθέσιμες στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://ind.nl/Documents/GHA_Engels.pdf (σ. 6, μέρος 1, στάδιο 3).
(
7
)	Τα πραγματικά περιστατικά που εκτίθενται στις παρούσες προτάσεις λαμβάνουν υπόψη και στοιχεία που περιλαμβάνονται στη δικογραφία ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, την οποία έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο.
(
8
)	Στο εξής: Υφυπουργός.
(
9
)	Ενημερωτική έκθεση για τη χώρα καταγωγής, Ερυθραία, μελέτη της χώρας, Μάιος 2015, διαθέσιμη στη διαδικτυακή διεύθυνση: https://coi.easo.europa.eu/administration/easo/PLib/ΕΥΥΑ-Eritrea-Country-Focus-FR.pdf, την οποία μνημονεύει ρητώς ο Υφυπουργός στα έγγραφα που απέστειλε στη συντηρούσα, τα οποία έχουν επισυναφθεί στις παρατηρήσεις που κατατέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου. Βλ., σχετικά με την ίδρυση της ΕΥΥΑ, κανονισμό (ΕΕ) 439/2010 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Μαΐου 2010, για την ίδρυση Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Υποστήριξης για το Άσυλο (ΕΕ 2010, L 132, σ.11).
(
10
)	Κατά την αιτιολογική σκέψη 10 και το άρθρο 4, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας 2003/86, τα κράτη μέλη μπορούν να επιτρέπουν την οικογενειακή επανένωση των εξ αίματος ανιόντων, των ενήλικων άγαμων τέκνων, του εκτός γάμου ή του καταχωρισμένου συντρόφου, καθώς και, στην περίπτωση πολυγαμικού γάμου και υπό ορισμένες προϋποθέσεις, των ανήλικων τέκνων άλλης συζύγου και του συντηρούντος.
(
11
)	Από την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας 2003/86/ΕΚ σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης [COM(2014) 210 τελικό, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές] προκύπτει ότι, για κάθε αίτηση, τα δικαιολογητικά που τη συνοδεύουν και η «αναγκαιότητα» των συνεντεύξεων και των λοιπών ερευνών πρέπει να αξιολογούνται κατά περίπτωση στο πλαίσιο εξατομικευμένης εξετάσεως της αιτήσεως (σημείο 3.2., σ. 10).
(
12
)	Κατά το άρθρο 16, παράγραφος 1, στοιχεία βʹ και γʹ, της εν λόγω οδηγίας, τα κράτη μέλη μπορούν να απορρίπτουν αίτηση εισόδου και διαμονής για λόγους οικογενειακής επανενώσεως όταν ο συντηρών και το μέλος ή τα μέλη της οικογένειάς του δεν διάγουν ή δεν διάγουν πλέον πραγματικό συζυγικό ή οικογενειακό βίο ή όταν διαπιστώνεται ότι ο συντηρών ή ο εκτός γάμου σύντροφός του έχει συνάψει γάμο ή διατηρεί σταθερή σχέση μακράς διαρκείας με άλλο πρόσωπο. Σύμφωνα με την παράγραφο 2 της διατάξεως αυτής, μπορούν επίσης να απορρίπτουν την αίτηση αυτή, εφόσον καταδεικνύεται ότι χρησιμοποιήθηκαν ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες, πλαστά ή παραποιημένα έγγραφα, ότι διαπράχθηκε με οποιονδήποτε τρόπο απάτη ή χρησιμοποιήθηκαν άλλα παράνομα μέσα ή ότι ο γάμος, η σχέση συμβιώσεως ή η υιοθεσία συνήφθησαν με αποκλειστικό σκοπό να επιτραπεί στο οικείο πρόσωπο να εισέλθει ή να διαμείνει σε ένα κράτος μέλος.
(
13
)	Βλ., συναφώς, και το Πράσινο Βιβλίο της Επιτροπής σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης των υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση (οδηγία 2003/86) [COM(2011) 735 τελικό], και ιδίως σημείο 4.2, «Άλλα θέματα σχετικά με το άσυλο» (σ. 7), καθώς και οδηγίες, ιδίως σημείο 6.1.2. (σ. 23 και 24). Βλ., επίσης σχετικώς, απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Ιουλίου 2014, Mugenzi κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2014:0710JUD005270109, § 54).
(
14
)	Η υποχρέωση αυτή συνάδει επίσης με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Ιουλίου 2014, Tanda-Muzinga κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2014:0710JUD000226010, § 79).
(
15
)	Βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 12ης Απριλίου 2018, A και S (C-550/16, EU:C:2018:248, σκέψεις 42 και 45).
(
16
)	Σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86, τα κράτη μέλη μπορούν να πραγματοποιούν συνεντεύξεις με τον συντηρούντα και τα μέλη της οικογένειάς του καθώς και να διενεργούν οποιαδήποτε άλλη έρευνα που κρίνουν αναγκαία. Στο σημείο 6.1.2 των κατευθυντήριων γραμμών, η Επιτροπή επισημαίνει ότι τα «άλλα αποδεικτικά στοιχεία» που αφορούν την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών μπορούν να είναι γραπτές ή προφορικές δηλώσεις του αιτούντος, συνεντεύξεις με μέλη της οικογένειας ή έρευνες που έχουν διεξαχθεί σχετικά με την κατάσταση στο εξωτερικό. Οι δηλώσεις μπορούν να επιβεβαιώνονται από αποδεικτικά στοιχεία, όπως οπτικοακουστικό υλικό, κάθε έγγραφο ή υλικό τεκμήριο όπως διπλώματα ή απόδειξη μεταφοράς κεφαλαίων. Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι, όταν εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες μετά την εξέταση των άλλων αποδεικτικών στοιχείων ή όταν υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για την πρόθεση απάτης, μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως έσχατη λύση οι εξετάσεις DNA, αν και οι εξετάσεις αυτές δεν μπορούν να αποδείξουν τη σχέση μεταξύ των μελών της ευρύτερης οικογένειας ή εξαρτώμενων μελών, ιδίως σε περίπτωση υιοθεσίας (σ. 23).
(
17
)	Βλ., συναφώς, σύσταση R–(99)–23 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης προς τα κράτη μέλη σχετικά με την οικογενειακή επανένωση των προσφύγων και άλλων προσώπων που χρήζουν διεθνούς προστασίας, η οποία υιοθετήθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 1999.
(
18
)	Βλ., συναφώς, το συμπέρασμα 24 της εκτελεστικής επιτροπής του προγράμματος της Ύπατης Αρμοστείας που υιοθετήθηκε κατά την 32η σύνοδο, διαθέσιμο στη διαδικτυακή διεύθυνση: http://www.unhcr.org/publications/legal/41b041534/compilation-conclusions-adopted-executive-committee-international-protection.html (σ. 43).
(
19
)	Βλ., υπό την έννοια αυτή, αποφάσεις της 27ης Ιουνίου 2006, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (C-540/03, EU:C:2006:429, σκέψη 59), και της 6ης Δεκεμβρίου 2012, O κ.λπ. (C-356/11 και C‑357/11, EU:C:2012:776, σκέψη 79).
(
20
)	Βλ., συναφώς, απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, O κ.λπ. (C-356/11 και C-357/11, EU:C:2012:776, σκέψη 74 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
21
)	Εξάλλου, σύμφωνα με τις οδηγίες της, η Επιτροπή έχει διευκρινίσει ότι, προς το συμφέρον της κοινωνίας και των νομίμως αιτούντων, είναι επιτακτική ανάγκη τα κράτη μέλη να αναλάβουν αποφασιστική δράση κατά της απάτης και της καταχρήσεως των δικαιωμάτων που απορρέουν από την οδηγία 2003/86 (βλ., ειδικότερα, σημείο 7.3. «Κατάχρηση και απάτη», σ. 27).
(
22
)	Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει επίσης αποφανθεί ότι το κράτος μέλος έχει καλύτερη πρόσβαση από τον αιτούντα σε ορισμένα είδη εγγράφων (βλ., συναφώς, απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2012, M., C-277/11, EU:C:2012:744, σκέψη 66).
(
23
)	Βλ., συναφώς, απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Ιουλίου 2014, Tanda-Muzinga κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2014:0710JUD000226010, § 69).
(
24
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας (ΕΕ 2013, L 180, σ. 60).
(
25
)	Βλ. απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2017, K. (C‑18/16, EU:C:2017:680, σκέψη 38).
(
26
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για την αναγνώριση των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως δικαιούχων διεθνούς προστασίας, για ένα ενιαίο καθεστώς για τους πρόσφυγες ή για τα άτομα που δικαιούνται επικουρική προστασία και για το περιεχόμενο της παρεχόμενης προστασίας (ΕΕ 2011, L 337, σ. 9).
(
27
)	Βλ. απόφαση της 25ης Ιανουαρίου 2018, F (C-473/16, EU:C:2018:36, σκέψη 41 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
28
)	Βλ., συναφώς, σημεία 6.1.2 και 7.4 των οδηγιών της Επιτροπής.
(
29
)	Βλ., συναφώς, απόφαση της 4ης Μαρτίου 2010, Chakroun (C-578/08, EU:C:2010:117), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 17 της οδηγίας 2003/86 αντίκειται σε εθνική νομοθεσία που επιτρέπει στην αρμόδια εθνική αρχή να απορρίπτει αίτηση οικογενειακής επανενώσεως, χωρίς να εξετάζεται συγκεκριμένα η κατάσταση του αιτούντος. Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε ότι είναι αντίθετη προς την οδηγία αυτή εθνική νομοθεσία που προέβλεπε ελάχιστο όριο εισοδήματος η μη επίτευξη του οποίου είχε ως συνέπεια την απόρριψη οποιασδήποτε αιτήσεως για οικογενειακή επανένωση «χωρίς να εξετάζεται συγκεκριμένα η κατάσταση εκάστου αιτούντος» (σκέψη 48).
(
30
)	Αναφέρομαι στο σημείο αυτό, κατ’ αναλογία, στα κριτήρια που διατύπωσε το Δικαστήριο στην απόφαση της 5ης Απριλίου 2016, Aranyosi και Căldăraru (C‑404/15 και C-659/15 PPU, EU:C:2016:198), σχετικά με τα στοιχεία στα οποία πρέπει να στηρίζονται οι εθνικές αρχές προκειμένου να αξιολογήσουν αν όντως υφίστανται πλημμέλειες του σωφρονιστικού συστήματος σε κράτος μέλος. Εκτιμώ ότι τα κριτήρια αυτά ισχύουν, κατά μείζονα λόγο, οσάκις πρόκειται να αξιολογηθεί η λειτουργία των υπηρεσιών των ληξιαρχείων ενός κράτους.
(
31
)	Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 5, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2011/95, «[ο]σάκις τα κράτη μέλη εφαρμόζουν την αρχή σύμφωνα με την οποία εναπόκειται στον αιτούντα να τεκμηριώσει την αίτηση παροχής διεθνούς προστασίας και οσάκις ορισμένες πτυχές των δηλώσεων του αιτούντος δεν τεκμηριώνονται με έγγραφα ή άλλες αποδείξεις, οι πτυχές αυτές δεν χρειάζονται επιβεβαίωση, όταν […] οι δηλώσεις του αιτούντος θεωρούνται συνεπείς και ευλογοφανείς και δεν έρχονται σε αντίθεση με διαθέσιμα ειδικά και γενικά στοιχεία που αφορούν την περίπτωσή του» (η υπογράμμιση δική μου).
(
32
)	Βλ. άρθρο 4, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 439/2010.
(
33
)	Βλ. παραπομπές στην έκθεση αυτή στην υποσημείωση 9 των παρουσών προτάσεων.