62005CJ0003_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑3/05
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie protokołu z dnia 3 czerwca 1971 r. w sprawie wykładni przez Trybunał Sprawiedliwości konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Corte d’appello di Cagliari (Włochy) postanowieniem z dnia 12 listopada 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 6 stycznia 2005 r., w postępowaniu:
Gaetano Verdoliva
przeciwko
J. M. Van der Hoeven BV,
Banco di Sardegna,
San Paolo IMI SpA,
przy udziale
Pubblico Ministero,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: C. W. A. Timmermans, prezes izby, R. Schintgen, R. Silva de Lapuerta, G. Arestis i J. Klučka (sprawozdawca), sędziowie,
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: R. Grass,
uwzględniając procedurę pisemną,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu G. Verdolivy przez M. Comellego i U. Ugasa, avvocati,
– w imieniu rządu włoskiego przez I. M. Bragugliego, działającego w charakterze pełnomocnika oraz przez A. Cingolego, avvocato dello Stato,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez E. de Marcha i A.‑M. Rouchaud‑Joët, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 24 listopada 2005 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 36 konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, str. 32), zmienionej konwencją z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Dz.U. L 304, str. 1 i – tekst zmieniony – str. 77), konwencją z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki Greckiej (Dz.U. L 388, str. 1) oraz konwencją z dnia 26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej (Dz.U. L 285, str. 1, zwanej dalej „konwencją brukselską”).
2. Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy G. Verdolivą a spółką J. M. Van der Hoeven BV (zwaną dalej „Van der Hoeven”), Banco di Sardegna oraz spółką San Paolo IMI SpA, wcześniej Istituto San Paolo di Torino, dotyczącego wykonania we Włoszech wyroku wydanego przez Arrondissementsrechtbank ’s Gravenhage (Niderlandy) zasądzającego od G. Verdolivy na rzecz Van der Hoeven kwotę 365 000 NLG.
Ramy prawne
Konwencja brukselska
3. Artykuł 26 ust. 1 konwencji brukselskiej stanowi, że orzeczenia wydane w jednym umawiającym się państwie są uznawane w innych umawiających się państwach bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania.
4. Artykuł 27 pkt 2 konwencji uściśla, że orzeczenia nie uznaje się, jeżeli pozwanemu, który nie wdał się w spór, nie doręczono w należyty sposób pisma wszczynającego postępowanie lub dokumentu równorzędnego w czasie umożliwiającym mu przygotowanie obrony.
5. Artykuł 31 ust. 1 konwencji stanowi, że orzeczenia wydane w jednym umawiającym się państwie i w tym państwie wykonalne, będą wykonywane w innym umawiającym się państwie, jeżeli ich wykonalność w nim zostanie stwierdzona na wniosek uprawnionego.
6. Zgodnie z brzmieniem art. 34 konwencji brukselskiej:
„Sąd rozpoznający wniosek wydaje orzeczenie niezwłocznie; dłużnik w tym stadium postępowania nie ma możliwości złożenia jakiegokolwiek oświadczenia.
Wniosek może być oddalony tylko z przyczyn wymienionych w art. 27 i 28.
[…]”. [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej konwencji poniżej]
7. Artykuł 35 konwencji stanowi, że o orzeczeniu wydanym po rozpoznaniu wniosku właściwy urzędnik sądowy niezwłocznie zawiadamia wnioskodawcę, w formie przewidzianej przez prawo państwa wykonania.
8. Artykuł 36 konwencji stanowi:
„Jeżeli zezwolono na wykonanie, dłużnik może wnieść środek zaskarżenia w ciągu miesiąca od doręczenia orzeczenia.
Jeżeli dłużnik ma miejsce zamieszkania w umawiającym się państwie innym niż to, w którym wydano orzeczenie o zezwoleniu na wykonanie, termin do wniesienia środka zaskarżenia wynosi dwa miesiące i biegnie od dnia doręczenia tego orzeczenia dłużnikowi, osobiście lub pod jego adresem. Przedłużenie tego terminu z powodu dużej odległości jest wyłączone”.
9. Artykuł 40 ust. 1 konwencji brukselskiej przewiduje, że jeżeli wniosek został oddalony, wnioskodawca może wnieść środek zaskarżenia.
Włoska procedura sądowa
10. Na mocy art. 143 włoskiego kodeksu postępowania cywilnego (Codice di procedura civile, zwanego dalej „CPC”) doręczenie osobom, których miejsce zamieszkania i adres nie są znane, następuje przez złożenie przez woźnego sądowego kopii aktu w urzędzie gminy ostatniego miejsca zamieszkania tych osób i wywieszenie drugiej kopii aktu na tablicy ogłoszeń urzędowych wyżej wymienionego woźnego.
11. Artykuł 650 CPC stanowi, że „pozwany w postępowaniu nakazowym może wnieść sprzeciw przeciwko nakazowi zapłaty także po upływie terminu wyznaczonego w nakazie zapłaty, jeżeli wykaże, że nie mógł się z nim zapoznać w odpowiednim czasie, w szczególności z powodu nieprawidłowości w doręczeniu. Jednakże wniesienie sprzeciwu jest niedopuszczalne po upływie dziesięciodniowego terminu liczonego od podjęcia pierwszej czynności wykonawczej.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
12. Wyrokiem z dnia 14 września 1993 r. Arrondissementsrechtbank ’s‑Gravenhage zasądził od G. Verdolivy na rzecz Van der Hoevena kwotę 365 000 NLG wraz z odsetkami i kosztami.
13. W dniu 24 maja 1994 r. Corte d’appello di Cagliari stwierdził wykonalność tego orzeczenia na terytorium włoskim, zezwalając na zajęcie tytułem zabezpieczenia u G. Verdolivy kwoty 220 000 000 ITL.
14. Pierwsza próba doręczenia postanowienia stwierdzającego wykonalność na adres G. Verdolivy w Capoterra (Włochy) nie powiodła się. Jak bowiem wynika z protokołu doręczenia sporządzonego w dniu 14 lipca 1994 r. G. Verdoliva, choć zameldowany w tej miejscowości, wyprowadził się z niej ponad rok wcześniej.
15. Przystąpiono zatem do drugiego doręczenia, zgodnie z art. 143 CPC. Według protokołu doręczenia z dnia 27 lipca 1994 r. woźny sądowy złożył kopię aktu w urzędzie gminy Capoterra i wywiesił drugą kopię na swej tablicy ogłoszeń urzędowych.
16. Jako że G. Verdolivy nie wniósł sprzeciwu w terminie 30 dni od dokonanego w ten sposób doręczenia Van der Hoeven przystąpiła do egzekucji wyroku wobec G. Verdolivy wstępując do toczącego się już przeciwko temu ostatniemu postępowania egzekucyjnego wszczętego przez Banco di Sardegna oraz San Paolo IMI SpA.
17. Pismem z dnia 4 grudnia 1996 r. wniesionym do Tribunale civile di Cagliari (Włochy) G. Verdoliva wniósł sprzeciw przeciwko wykonaniu wyroku, uzasadniając, że postanowienie stwierdzające wykonalność nie zostało mu doręczone oraz że nie zostało ono złożone w urzędzie gminy Capoterra i tym samym protokół doręczenia z dnia 27 lipca 1994 r. był niezgodny z prawdą.
18. Ów środek zaskarżenia został oddalony orzeczeniem Tribunale civile di Cagliari z dnia 7 czerwca 2002 r. w oparciu o uzasadnienie, że upłynął termin na wniesienie sprzeciwu Zdaniem tego sądu możliwe byłoby co prawda wniesienie sprzeciwu po terminie, analogicznie do art. 650 CPC, w razie braku wiedzy w odpowiednim czasie – z uwagi na nieprawidłowe doręczenie –o postanowieniu stwierdzającym wykonalność. Jednakże termin do wniesienia takiego środka zaskarżenia nie może w żadnym razie być dłuższy niż 30 dni począwszy od podjęcia pierwszej czynności wykonawczej umożliwiającej G. Verdolivie powzięcie wiedzy o powyższym postanowieniu.
19. G. Verdoliva wniósł od tego orzeczenia apelację do Corte d’appello di Cagliari, powtarzając zarzuty podniesione w pierwszej instancji i dodając, że nieważność doręczenia wynikała również z naruszenia art. 143 CPC w świetle wykładni Corte suprema di cassazione, bowiem jego zdaniem woźny sądowy ani nie podjął poszukiwań niezbędnych dla ustalenia czy adresata faktycznie nie można było odnaleźć, ani nie sporządził notatki z tych poszukiwań w protokole doręczenia z dnia 27 lipca 1994 r.
20. Uznając, że rozstrzygnięcie sporu zależy od wykładni art. 36 konwencji brukselskiej, Corte d’appello di Cagliari postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy konwencja [brukselska] tworzy autonomiczne pojęcie „wiedzy o czynnościach sądowych”, czy też odsyła do przepisów krajowych?
2) Czy z przepisów konwencji [brukselskiej], a w szczególności z [jej] art. 36 można wywieść, że doręczenie postanowienia stwierdzającego wykonalność, o którym mowa w konwencji [w ww. artykule], może zostać dokonane poprzez doręczenie zastępcze?
3) Czy znajomość treści postanowienia stwierdzającego wykonalność, w przypadku braku jego doręczenia lub doręczenia nieprawidłowego, powoduje jednak, że biegnie termin przewidziany w tym przepisie, a jeśli nie, to czy należy rozumieć, że konwencja [brukselska] ogranicza sposoby dowiedzenia się o treści postanowienia stwierdzającego wykonalność?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
21. Za pomocą tych pytań, które należy przeanalizować łącznie, sąd odsyłający pragnie ustalić w istocie, czy w przypadku braku doręczenia lub nieprawidłowego doręczenia orzeczenia o zezwoleniu na wykonanie, sama okoliczność, że dłużnik powziął wiedzę o tym orzeczeniu, wystarczy do rozpoczęcia biegu terminu, o którym mowa w art. 36 konwencji brukselskiej.
22. W tym miejscu należy stwierdzić przede wszystkim, że samo brzmienie art. 36 konwencji brukselskiej nie pozwala na udzielenie odpowiedzi na przedłozone pytania.
23. O ile przepis ten w istocie stanowi, że termin do wniesienia środka zaskarżenia na orzeczenie o zezwoleniu na wykonanie biegnie od dnia doręczenia tego orzeczenia, to nie definiuje on pojęcia doręczenia i nie określa sposobu jego dokonania dla stwierdzenia jego skuteczności, za wyjątkiem sytuacji, gdy dłużnik ma miejsce zamieszkania w umawiającym się państwie innym niż to, w którym wydano orzeczenie o zezwoleniu na wykonanie. W takim przypadku dla rozpoczęcia biegu terminu na wniesienie środka zaskarżenia doręczenie winno być dokonane osobiście lub na adresem dłużnika.
24. Co więcej art. 36 konwencji brukselskiej nie zawiera, w przeciwieństwie do art. 27 pkt 2 tej konwencji, żadnego wyraźnego wymogu prawidłowości doręczenia.
25. Stąd też wykładni art. 36 konwencji brukselskiej należy dokonać w świetle jej systematyki i celów.
26. Jeżeli chodzi o cele konwencji brukselskiej, to z preambuły tej konwencji wynika, że jej celem jest zagwarantowanie uproszczenia formalności związanych z wzajemnym uznawaniem i wykonywaniem orzeczeń sądowych. Według utrwalonego już orzecznictwa Trybunału cel ten nie może być jednakże realizowany tak, by w jakikolwiek sposób ograniczane było prawo do obrony (zob. w szczególności wyroki z dnia 11 czerwca 1985 r. w sprawie 49/84 Debaecker i Plouvier, Rec. str. 1779, pkt 10 i z dnia 13 października 2005 r. w sprawie C‑522/03 Scania Finance France, Zb. Orz. str. I‑8639, pkt 15).
27. W odniesieniu w szczególności do kwestii wykonywania orzeczeń, zasadniczym celem tej konwencji jest ułatwienie, jak tylko to możliwe, swobodnego przepływu orzeczeń przez wprowadzenie prostego i szybkiego postępowania wykonawczego przy zapewnieniu dłużnikowi możliwości wniesienia środka zaskarżenia (zob. w szczególności wyroki z dnia 2 lipca 1985 r. w sprawie 148/84 Deutsche Genossenschaftsbank, Rec. str. 1981, pkt 16 i z dnia 28 marca 2000 r. w sprawie C‑7/98 Krombach, Rec. str. I‑1935, pkt 19).
28. Jeżeli chodzi o system wprowadzony konwencją brukselską w kwestii uznawania i wykonywania orzeczeń, trzeba podnieść, że oprócz art. 36 tej konwencji, inne jej przepisy przewidują doręczenie lub powiadomienie strony pozwanej o aktach oraz o orzeczeniach.
29. I tak na podstawie art. 27 pkt 2 i art. 34 ust. 2 tej konwencji orzeczenia nie są uznawane ani wykonywane w innym umawiającym się państwie, jeżeli pozwanemu, który nie wdał się w spór, nie doręczono w należyty sposób pisma wszczynającego postępowanie lub dokumentu równorzędnego w czasie umożliwiającym mu przygotowanie obrony. W tym kontekście Trybunał stwierdził, że orzeczenie wydane zaocznie w umawiającym się państwie nie powinno zostać uznane w innym umawiającym się państwie w sytuacji, gdy pismo wszczynające postępowanie nie zostało w należyty sposób doręczone pozwanemu, który nie wdał się w spór, nawet jeżeli później powziął on wiedzę o wydanym orzeczeniu i nie skorzystał z przysługujących mu środków zaskarżenia (wyroki z dnia 3 lipca 1990 r. w sprawie C‑305/88 Lancray, Rec. str. I‑2725, pkt 23 oraz z dnia 12 listopada 1992 r. w sprawie C‑123/91 Minalmet, Rec. str. I‑5661, pkt 21).
30. Ponadto stwierdzić należy, że w systemie ustanowionym przez konwencję brukselską w kwestii wykonywania orzeczeń, interesy wnioskodawcy i dłużnika chronione są w zróżnicowany sposób.
31. Artykuł 36 tej konwencji przewiduje bowiem w odniesieniu do dłużnika zastosowanie formalnego mechanizmu „doręczenia” orzeczenia o zezwoleniu na wykonanie. Za to art. 35 tej samej konwencji wymaga jedynie, by o orzeczeniu wydanym po rozpoznaniu wniosku wnioskodawca został „zawiadomiony”.
32. Co więcej, zgodnie z art. 36 konwencji brukselskiej, dłużnik dysponuje – w zależności od tego czy ma lub nie ma miejsca zamieszkania w umawiającym się państwie, w którym wydano orzeczenie o zezwoleniu na wykonanie – terminem miesięcznym lub dwumiesięcznym od doręczenia tego orzeczenia do wniesienia środka zaskarżenia. Termin ten ma charakter bezwzględny (wyrok z dnia 4 lutego 1988 r. w sprawie 145/86 Hoffmann, Rec. str. 645, pkt 30 i 31). Za to zarówno z brzmienia art. 40 ust. 1 tej konwencji, jak i ze sprawozdania o tej konwencji przedstawionego przez p. Jenarda (Dz.U. 1979, C 59, str. 1, 53) wynika, że prawo wniesienia przez wnioskodawcę środka zaskarżenia od orzeczenia, które nie zezwala na wykonanie, nie jest ograniczone żadnym terminem zawitym.
33. W świetle powyższych uwag nale ży ustalić, czy w sytuacji braku doręczenia lub nieprawidłowego doręczenia orzeczenia o zezwoleniu na wykonanie sama okoliczność powzięcia przez dłużnika wiedzy o tym orzeczeniu wystarczy, by termin ustalony w art. 36 konwencji brukselskiej rozpoczął bieg.
34. W tej kwestii bezsporne jest przede wszystkim, co podniósł rzecznik generalny w pkt 56 swej opinii, że wymóg doręczenia orzeczenia o zezwoleniu na wykonanie ma za zadanie, z jednej strony, ochronę praw dłużnika, a z drugiej, umożliwienie w celach dowodowych dokładnego obliczenia bezwzględnego terminu do wniesienia środka zaskarżenia, o którym mowa w art. 36 konwencji brukselskiej.
35. Ta podwójna funkcja w powiązaniu z uproszczeniem formalności, jakich wymaga się przy wykonywaniu orzeczeń sądowych wydanych w innych umawiających się państwach, tłumaczy dlaczego konwencja brukselska stosuje – jak to wynika z pkt 32 niniejszego wyroku – w stosunku do powiadomienia dłużnika o orzeczeniu o zezwoleniu na wykonanie bardziej surowe wymogi formalne niż wymogi stosowane do powiadomienia o tym samym orzeczeniu wnioskodawcy.
36. Po drugie, należy przypomnieć, że gdyby liczyła się sama tylko wiedza dłużnika o orzeczeniu o zezwoleniu na wykonanie, mogłoby to pozbawić znaczenia wymóg doręczenia. Zachęcałoby to wtedy bowiem wnioskodawców do zarzucenia przepisanej dla prawidłowego doręczenia formy (zob. w tym znaczeniu, w kontekście art. 27 pkt 2 konwencji brukselskiej wyrok w ww. sprawie Lancray, pkt 20).
37. Ponadto utrudniłoby to dokładne obliczenie terminu, o którym mowa w art. 36 tej konwencji, co tym samym oznaczałoby niepowodzenie w jednolitym stosowaniu przepisów konwencji brukselskiej (zob. w tym znaczeniu wyrok w ww. sprawie Lancray, pkt 20).
38. Na przedłożone pytania należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że art. 36 konwencji brukselskiej należy interpretować w ten sposób, że ustanawia on wymóg prawidłowego doręczenia orzeczenia o zezwoleniu na wykonanie stosownie do przepisów proceduralnych umawiającego się państwa, w którym złożony został wniosek o wykonanie, a zatem, w przypadku braku doręczenia lub nieprawidłowego doręczenia orzeczenia o zezwoleniu na wykonanie, samo powzięcie wiedzy o tym orzeczeniu przez dłużnika nie powoduje rozpoczęcia biegu terminu, określonego w tym artykule.
W przedmiocie kosztów
39. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 36 konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, zmienionej konwencją z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, konwencją z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki Greckiej oraz konwencją z dnia 26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej, należy interpretować w ten sposób, że ustanawia on wymóg prawidłowego doręczenia orzeczenia o zezwoleniu na wykonanie stosownie do przepisów proceduralnych umawiającego się państwa, w którym złożony został wniosek o wykonanie, a zatem, w przypadku braku doręczenia lub nieprawidłowego doręczenia orzeczenia o zezwoleniu na wykonanie, samo powzięcie wiedzy o tym orzeczeniu przez dłużnika nie powoduje rozpoczęcia biegu terminu, określonego w tym artykule.