62024CJ0115_RES
Sprawa C‑115/24
UJ
przeciwko
Österreichische Zahnärztekammer
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof)
Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 11 września 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Zdrowie publiczne – Transgraniczna opieka zdrowotna – Dyrektywa 2011/24/UE – Artykuł 3 lit. d) i e) – Świadczenie opieki zdrowotnej za pomocą telemedycyny – Pojęcie „telemedycyny” – Transgraniczna opieka zdrowotna świadczona za pomocą telemedycyny – Złożone leczenie obejmujące opiekę zdrowotną świadczoną za pomocą telemedycyny i osobiście – Państwo członkowskie leczenia – Dyrektywa 2000/31/WE – Usługa społeczeństwa informacyjnego – Dyrektywa 2005/36/WE – Kwalifikacje zawodowe – Swoboda świadczenia usług – Zakres stosowania – Artykuł 56 TFUE
Pytania prejudycjalne – Dopuszczalność – Granice – Pytania pozbawione związku z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym – Pytania dotyczące zastosowania aktu prawa Unii – Pytania dotyczące istoty sprawy
(art. 267 TFUE)
(zob. pkt 57)
Zdrowie publiczne – Transgraniczna opieka zdrowotna – Dyrektywa 2011/24 – Pojęcie transgranicznej opieki zdrowotnej świadczonej za pomocą telemedycyny – Przypadek złożonego leczenia obejmującego opiekę zdrowotną świadczoną za pomocą telemedycyny – Kryteria – Świadczenie opieki zdrowotnej przez świadczeniodawcę mającego siedzibę w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie ubezpieczenia pacjenta – Świadczenie tego rodzaju opieki na odległość i wyłącznie za pomocą technologii informacyjno-komunikacyjnych
[dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady: 2011/24, motyw 10, art. 1 ust. 1, art. 3 lit. a), d), e), art. 7 ust. 7; 2000/31; 2015/1535]
(zob. pkt 63–70, 73, 74, 82–84, 90–93; pkt 1 sentencji)
Zdrowie publiczne – Transgraniczna opieka zdrowotna – Dyrektywa 2011/24 – Zakres stosowania – Ograniczenie do zwrotu kosztów transgranicznej opieki zdrowotnej – Brak – Świadczenie opieki zdrowotnej za pomocą telemedycyny – Zastosowanie ustawodawstwa Unii i ustawodawstwa państwa członkowskiego, w którym podmiot świadczący taką opiekę ma siedzibę
[dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady: 2000/31, art. 2 lit. e), art. 3 ust. 1; 2011/24, motyw 10, art. 1 ust. 1, art. 2 lit. e), art. 3 lit. d), art. 7]
(zob. pkt 95, 96, 99, 102, 103, 106, 107; pkt 2, 3 sentencji)
Swobodny przepływ osób – Swoboda przedsiębiorczości – Swoboda świadczenia usług – Pracownicy – Uznawanie kwalifikacji zawodowych – Dyrektywa 2005/36 – Zakres stosowania – Świadczeniodawca transgranicznej opieki zdrowotnej świadczonej za pomocą telemedycyny – Wyłączenie – Świadczeniodawca mający siedzibę w państwie członkowskim, który zwraca się do świadczeniodawcy mającego siedzibę w innym państwie członkowskim o świadczenie opieki zdrowotnej na rzecz pacjenta zamieszkałego w tym ostatnim państwie – Wyłączenie
(dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady: 2005/36, art. 5; 2011/24)
(zob. pkt 109–118; pkt 4 sentencji)
Streszczenie
Trybunał, do którego Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wypowiedział się w przedmiocie wykładni szeregu aktów prawa wtórnego Unii Europejskiej w rozwijającej się dziedzinie telemedycyny, jeszcze w niewielkim stopniu omówionej w jego orzecznictwie.
UJ, lekarka dentystka z siedzibą w Austrii, uprawniona do świadczenia tam usług dentystycznych, uczestniczy jako partner w działalności w zakresie medycyny dentystycznej wykonywanej w tym państwie przez dwie spółki niemieckie należące do grupy przedsiębiorstw prowadzących działalność w dziedzinie medycyny dentystycznej i obecnych na całym świecie. Pierwsza z tych spółek, Urban Technology GmbH, promuje na swojej stronie internetowej alignery ortodontyczne w postaci nakładek na zęby, sprzedawane pod znakiem towarowym DrSmile. Potencjalni klienci mogą poprzez tę stronę umówić się na wizytę u „partnerskiego lekarza dentysty” w Austrii, takiego jak UJ. Podczas takiej wizyty lekarz dentysta przeprowadza we własnym gabinecie wywiad i rozmowę objaśniającą terapię, a także wykonuje skan 3D uzębienia i wszelkie zabiegi wstępne wymagane do przyszłego założenia nakładek ortodontycznych. Następnie przesyła on do drugiej spółki, DZK Deutsche Zahnklinik GmbH, obrazy i zalecenia dotyczące procedury korekty zgryzu.
Zgodnie z prawem niemieckim DZK Deutsche Zahnklinik posiada zezwolenie i inne pozwolenia niezbędne do prowadzenia w Niemczech kliniki dentystycznej. Jedynie ta spółka zawiera z pacjentami umowę o świadczenie opieki zdrowotnej. Pozyskuje ona nakładki ortodontyczne od Urban Technology, która z kolei zamawia je u osób trzecich, i zapewnia po założeniu alignerów ortodontycznych późniejsze monitorowanie pacjentów za pomocą aplikacji. Pozostaje ona w stosunku umownym z partnerskim lekarzem dentystą i wynagradza go za świadczone usługi.
W tym kontekście Österreichische Zahnärztekammer (austriacka izba lekarzy dentystów) wniosła do Landesgericht Klagenfurt (sądu krajowego w Klagenfurcie, Austria) powództwo o zaniechanie skierowane przeciwko UJ wraz z wnioskiem o zastosowanie środka tymczasowego zmierzającym do zakazania UJ jakiegokolwiek uczestniczenia bezpośrednio lub pośrednio w działalności stomatologicznej prowadzonej w Austrii przez zagraniczne spółki, które nie posiadają pozwoleń przewidzianych w prawie austriackim. Po oddaleniu tego wniosku wniosła ona odwołanie do Oberlandesgericht Graz (wyższego sądu krajowego w Grazu, Austria), który uwzględnił wniosek o zastosowanie środka tymczasowego, a następnie UJ wniosła rewizję do sądu najwyższego, który zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał wypowiedział się w przedmiocie pojęcia transgranicznej opieki zdrowotnej świadczonej za pomocą telemedycyny w rozumieniu dyrektywy 2011/24 (
1
).
Po wskazaniu, że termin „telemedycyna” stanowi autonomiczne pojęcie prawa Unii, Trybunał, po pierwsze, podkreślił, że zgodnie z wykładnią literalną zwykłe znaczenie tego terminu, poprzez samą jego etymologię, odnosi się do usług medycznych świadczonych na odległość, ponieważ przedrostek „tele” odsyła właśnie do idei odległości. Podobnie, aby opieka zdrowotna świadczona w przypadku telemedycyny wchodziła w zakres pojęcia transgranicznej opieki zdrowotnej, konieczne jest, aby była ona świadczona lub przepisana w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie ubezpieczenia.
Po drugie, co się tyczy wykładni systemowej, Trybunał zauważył, że dyrektywa 2011/24 przewiduje zasadę ogólną, która z reguły ma zastosowanie do każdej opieki zdrowotnej i zgodnie z którą państwem członkowskim leczenia jest państwo, na którego terytorium opieka zdrowotna jest faktycznie świadczona. W przypadku telemedycyny dyrektywa ta przewiduje wyjątek, stosownie do którego uważa się, że opieka zdrowotna świadczona jest w tym państwie członkowskim, w którym ma siedzibę świadczeniodawca. Zgodnie z tym wyjątkiem, podlegającym wykładni ścisłej, państwo członkowskie leczenia w odniesieniu do opieki zdrowotnej innej niż objęta telemedycyną należy określić na podstawie terytorium, na którym opieka ta jest faktycznie świadczona.
Zauważył on również, że ponieważ pojęcie opieki zdrowotnej może obejmować szeroki zakres usług, usługa świadczona w ramach telemedycyny może w konsekwencji wchodzić w zakres transgranicznej opieki zdrowotnej. Ponadto przepisy dyrektywy 2011/24 wyraźnie przewidują, że opieka zdrowotna świadczona lub przepisana za pośrednictwem telemedycyny może wchodzić w zakres zdefiniowanej w nich „transgranicznej opieki zdrowotnej” (
2
).
Co więcej, opierając się na pojęciu usług społeczeństwa informacyjnego (
3
), Trybunał sprecyzował, że transgraniczne usługi zdrowotne świadczone przez świadczeniodawcę pacjentowi, którzy są jednocześnie obecni w tym samym miejscu, nawet jeśli wiążą się z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych, nie mogą być uznane za usługi społeczeństwa informacyjno-komunikacyjnego, a zatem nie mogą wchodzić w zakres pojęcia telemedycyny w rozumieniu dyrektywy 2011/24. Natomiast usługi zdrowotne, które są za pomocą tych technologii rzeczywiście świadczone na odległość, to znaczy gdy brak jest jednoczesnej fizycznej obecności świadczeniodawcy i pacjenta w tym samym miejscu, mogą wchodzić w zakres pojęcia usługi społeczeństwa informacyjnego, a zatem pojęcia „telemedycyny”, nawet jeśli są one świadczone w ramach złożonego leczenia obejmującego również opiekę zdrowotną świadczoną przez świadczeniodawcę fizycznie znajdującego się w tym samym miejscu co pacjent.
Po trzecie, w zakresie wykładni celowościowej Trybunał podkreślił, że telemedycyna jest praktyką medyczną, w tym przypadku transgraniczną, pozwalającą na realizację jednego z celów dyrektywy 2011/24 polegającego na ułatwieniu dostępu do opieki zdrowotnej świadczonej w państwie członkowskim, w którym ma siedzibę podmiot świadczący tę opiekę, innym niż państwo członkowskie ubezpieczenia, w którym przebywają pacjenci będący jej odbiorcami. W tym kontekście zauważył on, że ze względu na charakter i specyfikę tej praktyki, związane w szczególności ze świadczeniem opieki zdrowotnej na odległość, czyli bez jednoczesnej obecności pracownika służby zdrowia i pacjenta w tym samym miejscu, a także z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych, prawodawca Unii przewidział regulację stanowiącą odstępstwo w odniesieniu do określenia państwa członkowskiego leczenia i prawa właściwego dla takiej praktyki.
Po czwarte, Trybunał wskazał, że geneza odpowiednich przepisów dyrektywy 2011/24, a w szczególności definicja pojęcia „telemedycyny” w pracach przygotowawczych, również potwierdza wniosek, zgodnie z którym decydującym elementem tego pojęcia jest okoliczność, że usługa zdrowotna jest świadczona na rzecz pacjenta przez świadczeniodawcę mającego siedzibę w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie ubezpieczenia, na odległość, a zatem bez jednoczesnej fizycznej obecności tego pacjenta i tego świadczeniodawcy w tym samym miejscu, za pomocą technologii informacyjno-komunikacyjnych.
W związku z tym Trybunał doszedł do wniosku, że zgodnie z dyrektywą 2011/24 pojęcie transgranicznej opieki zdrowotnej świadczonej w przypadku telemedycyny odpowiada wyłącznie opiece zdrowotnej świadczonej pacjentowi przez świadczeniodawcę mającego siedzibę w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie ubezpieczenia tego pacjenta, na odległość, a zatem bez jednoczesnej fizycznej obecności tego pacjenta i tego świadczeniodawcy w tym samym miejscu, wyłącznie za pomocą technologii informacyjno-komunikacyjnych.
W drugiej kolejności Trybunał przedstawił wyjaśnienia dotyczące zakresu stosowania dyrektywy 2011/24.
W tym względzie wskazał on z jednej strony, że zarówno z celu, jak i z samej struktury tej dyrektywy wynika, że jej zakres stosowania, a zatem zakres jej przepisu definiującego „państwo członkowskie leczenia” (
4
), nie ogranicza się do zwrotu kosztów transgranicznej opieki zdrowotnej. Z drugiej strony stwierdził on, że transgraniczna opieka zdrowotna, która wchodzi w zakres telemedycyny, jako że uznaje się, iż jest ona świadczona w państwie członkowskim, w którym ma siedzibę świadczeniodawca, musi być zgodna z przepisami oraz normami i wytycznymi dotyczącymi jakości i bezpieczeństwa tego państwa członkowskiego oraz przepisami Unii dotyczącymi norm bezpieczeństwa. Ponadto Trybunał zauważył, że na podstawie zarówno dyrektywy 2011/24, jak i dyrektywy 2000/31 świadczenie opieki zdrowotnej w przypadku telemedycyny jest regulowane przez ustawodawstwo państwa członkowskiego, w którym usługodawca ma siedzibę, w zakresie, w jakim może ono odpowiadać pojęciu „usługi społeczeństwa informacyjnego”.
W trzeciej i ostatniej kolejności Trybunał wypowiedział się w przedmiocie zakresu stosowania, w ramach uznawania kwalifikacji zawodowych, zasady swobodnego świadczenia usług, o której mowa w dyrektywie 2005/36 (
5
).
W tym względzie stwierdził on, że dyrektywa ta nie ma zastosowania ani do świadczeniodawcy transgranicznej opieki zdrowotnej w przypadku telemedycyny, ani do świadczeniodawcy mającego siedzibę w państwie członkowskim, który, nie przemieszczając się samodzielnie, zleca świadczeniodawcy mającemu siedzibę w innym państwie członkowskim świadczenie opieki zdrowotnej osobiście na rzecz pacjenta zamieszkałego w tym ostatnim ze wskazanych państw członkowskich.
Po pierwsze bowiem, dyrektywa 2005/36 przewiduje wyraźnie, że jej przepisy dotyczące swobody świadczenia usług mają zastosowanie wyłącznie w przypadku przemieszczania się usługodawcy na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego. Telemedycyna oznacza w sposób konieczny, że usługa zdrowotna jest świadczona bez jakiegokolwiek przemieszczenia się. Po drugie, Trybunał doszedł do wniosku, że w niniejszej sprawie nic nie pozwala uznać, iż świadczeniodawca przemieszcza się na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego, gdy podmiot ten świadczy tam tego rodzaju usługi za pośrednictwem innego świadczeniodawcy mającego siedzibę w tym państwie.
(
1
)	Artykuł 3 lit. d) i e) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/24/UE z dnia 9 marca 2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej (Dz.U. 2011, L 88, s. 45).
(
2
)	Zobacz art. 7 ust. 7 dyrektywy 2011/24, który przewiduje, iż państwo członkowskie ubezpieczenia może nałożyć na osobę ubezpieczoną, która dochodzi zwrotu kosztów transgranicznej opieki zdrowotnej, „w tym opieki zdrowotnej otrzymanej za pomocą telemedycyny”, te same warunki jak warunki nałożone w odniesieniu do opieki zdrowotnej świadczonej w tym państwie. W związku z tym sformułowanie „w tym opieki zdrowotnej otrzymanej za pomocą telemedycyny” potwierdza to stwierdzenie.
(
3
)	Zgodnie z art. 2 dyrektywy 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego (dyrektywy o handlu elektronicznym) (Dz.U. 2000, L 178, s. 1), w związku z art. 1 ust. 1 lit. b) dyrektywy (UE) 2015/1535 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 września 2015 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w dziedzinie przepisów technicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz.U. 2015, L 241, s. 1) i załącznikiem I do niej.
(
4
)	Artykuł 3 lit. d) dyrektywy 2011/24.
(
5
)	Dyrektywa 2005/36/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. 2005, L 255, s. 22).