62001C0245
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ
F. G. JACOBS
της 22ας Μαΐου 2003 (
1
)
1.
Στην υπό κρίση υπόθεση, το Niedersächsisches Oberverwaltungsgericht (Διοικητικό Εφετείο της Κάτω Σαξωνίας) ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει το περιεχόμενο του άρθρου 11, παράγραφος 3, της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 3ης Οκτωβρίου 1989, για τον συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την άσκηση τηλεοπτικών δραστηριοτήτων (
2
) (στο εξής: οδηγία περί τηλεοράσεως, ή οδηγία) όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/36/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1997 (
3
). Η διάταξη αυτή ρυθμίζει τη συχνότητα με την οποία επιτρέπονται τα διαφημιστικά διαλείμματα κατά την προβολή κινηματογραφικών ταινιών μακράς διαρκείας ή ταινιών που έχουν γυριστεί για την τηλεόραση. Επιβάλλει να μεσολαβεί μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μεταξύ των διαλειμμάτων αυτών από το διάστημα που απαιτείται στην περίπτωση άλλων προγραμμάτων. Οι σειρές αυτοτελών εκπομπών και τα σήριαλ εξαιρούνται, πάντως, ρητώς από την εφαρμογή του άρθρου 11, παράγραφος 3.
2.
Τα ερωτήματα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο θέτουν δύο ζητήματα. Το πρώτο είναι αν το άρθρο 11, παράγραφος 3, της οδηγίας έχει εφαρμογή σε ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση και είναι εξαρχής σχεδιασμένες για να μεταδίδονται με διαφημιστικά διαλείμματα. Το δεύτερο ζήτημα αφορά τα κριτήρια τα οποία πρέπει να πληρούνται ώστε η μετάδοση διαφόρων ταινιών που προορίζονται για την τηλεόραση να θεωρηθεί ως σειρά αυτοτελών εκπομπών, οπότε να αποκλειστεί από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 11, παράγραφος 3.
Το νομικό πλαίσιο
Το κοινοτικό δίκαιο
3.
Η οδηγία περί τηλεοράσεως εκδόθηκε στις 3 Οκτωβρίου 1989 και οι διατάξεις της έπρεπε να τεθούν σε εφαρμογή από τις 3 Οκτωβρίου 1991. Τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/36 της 30ής Ιουνίου 1997, η οποία έπρεπε να τεθεί σε εφαρμογή από τις 31 Δεκεμβρίου 1998. Μολονότι η διαφορά της κύρια δίκης άρχισε πριν από την έκδοση της δεύτερης οδηγίας, η διάταξη περί παραπομπής δεν είχε εκδοθεί μέχρι τον Ιούνιο του 2001 και, κατά συνέπεια, αναφέρεται και στις δύο οδηγίες. Το άρθρο 1, παράγραφος 13, της δεύτερης οδηγίας τροποποίησε το άρθρο 11 της οδηγίας περί τηλεοράσεως, όχι όμως και τα χωρία της διατάξεως τα οποία αφορούν την υπό κρίση υπόθεση.
4.
Ο κύριος στόχος της οδηγίας είναι να διευκολύνει την ελεύθερη μετάδοση των τηλεοπτικών εκπομπών εντός της Κοινότητας με την καθιέρωση ενός κοινού κανονιστικού πλαισίου που όλα τα κράτη μέλη πρέπει να εφαρμόσουν, ως ελάχιστες διατάξεις, όσον αφορά τους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους (
4
). Οι κοινοί αυτοί κανόνες περιέχουν διατάξεις που ρυθμίζουν τις τηλεοπτικές διαφημίσεις, τις χορηγίες και τις τηλεαγορές, οι οποίες περιλαμβάνονται στο κεφάλαιο IV της οδηγίας (άρθρα 10 έως 20).
5.
Το άρθρο 11 περιέχει κανόνες που αφορούν τη συχνότητα των διαφημιστικών διαλειμμάτων.
6.
Το άρθρο 11, παράγραφος 1, επιτρέπει την παρεμβολή διαφημίσεων καθ' όλη τη διάρκεια των εκπομπών καθώς και μεταξύ αυτών, αρκεί να τηρούνται οι όροι των παραγράφων 2 έως 5 του άρθρου αυτού, κατά τρόπον ώστε «[να μη] θίγονται η αρτιότητα και η αξία των εκπομπών, λαμβάνοντας υπόψη τις φυσικές διακοπές του προγράμματος καθώς και τη διάρκεια και τη φύση του, και έτσι ώστε να μην θίγονται τα δικαιώματα των δικαιούχων τους».
7.
Το άρθρο 11, παράγραφος 4, θέτει τον γενικό κανόνα (στο εξής: γενικό κανόνα) ότι πρέπει να παρέρχεται διάστημα 20 τουλάχιστον λεπτών μεταξύ δύο διαδοχικών διακοπών κατά τη διάρκεια της εκπομπής. Το άρθρο 11, παράγραφος 3, περιέχει έναν ειδικό κανόνα όσον αφορά τη «μετάδοση οπτικοακουστικών έργων όπως τα κινηματογραφικά έργα μακράς διαρκείας και τα έργα που έχουν γυριστεί για την τηλεόραση» (στο εξής: ειδικός κανόνας). Οι εν λόγω κατηγορίες έργων μπορούν, υπό τον όρον ότι η προγραμματισμένη διάρκειά τους υπερβαίνει τα 45 λεπτά, να διακόπτονται μία φορά για κάθε πλήρες χρονικό διάστημα 45 λεπτών. Άλλη διακοπή επιτρέπεται εάν η προγραμματισμένη διάρκειά τους υπερβαίνει κατά 20 λεπτά τουλάχιστον τη διάρκεια δύο ή περισσότερων πλήρων χρονικών διαστημάτων 45 λεπτών. Εν τούτοις, το άρθρο 11, παράγραφος 3, προβλέπει και εξαίρεση από τον ειδικό κανόνα (στο εξής: εξαίρεση), εν πάση περιπτώσει στο μέτρο που ο κανόνας εφαρμόζεται σε ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση. Η εξαίρεση περιλαμβάνει «τις σειρές αυτοτελών εκπομπών, τα σήριαλ, τις ψυχαγωγικές εκπομπές και τα ντοκυμανταίρ», με συνέπεια οι κατηγορίες αυτές έργων να υπόκεινται στον γενικό κανόνα.
8.
Ο σκοπός του άρθρου 11 προκύπτει εν μέρει από την 27η αιτιολογική σκέψη της οδηγίας που ορίζει ότι, «προκειμένου να διασφαλιστεί η πλήρης και σωστή προστασία των συμφερόντων των καταναλωτών, δηλαδή των τηλεθεατών, είναι ουσιώδες η τηλεοπτική διαφήμιση να υπόκειται σε ορισμένο αριθμό ελάχιστων προτύπων και κριτηρίων [...]».
9.
Η οδηγία καταρτίστηκε βάσει της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τη διασυνοριακή τηλεόραση, που θεσπίστηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης λίγο πριν από την έκδοση της οδηγίας, ενώ οι προπαρασκευαστικές εργασίες που αφορούν τις δύο οδηγίες διεξήχθησαν ταυτοχρόνως. Το άρθρο 14 της Συμβάσεως έχει ταυτόσημο περιεχόμενο, όσον αφορά την παρούσα διαφορά, με το άρθρο 11 της οδηγίας.
10.
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, που συνεδρίασε στη Ρόδο στις 2 και στις 3 Δεκεμβρίου 1988, υπογράμμισε τη σημασία που αποδίδει στη διεξαγωγή των ενεργειών της Κοινότητας κατά τρόπο που συνάδει προς τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης (
5
). Μνεία της Συμβάσεως γίνεται στην 4η αιτιολογική σκέψη της οδηγίας. Η Σύμβαση συνοδεύεται από επεξηγηματική έκθεση την οποία παραθέτει το Δικαστήριο ως εργαλείο για την ερμηνεία της οδηγίας (
6
).
11.
Στην επεξηγηματική έκθεση αναφέρεται (σημείο 245) ότι το άρθρο 14 της Συμβάσεως αποσκοπεί στην καθιέρωση εύλογης ισορροπίας μεταξύ των χρηματοπιστωτικών συμφερόντων των ραδιοτηλεοπτικών σταθμών και των διαφημιζομένων, αφενός, και των συμφερόντων των τηλεθεατών, των παραγωγών και των δημιουργών προγραμμάτων, αφετέρου.
12.
Κατά συνέπεια, μπορεί ευλόγως να συναχθεί το συμπέρασμα ότι οι διατάξεις του άρθρου 11 αποσκοπούν στην ισόρροπη προστασία πλειόνων συμφερόντων δυνάμενων να συγκρούονται μεταξύ τους: των συμφερόντων των τηλεθεατών, των ραδιοτηλεοπτικών σταθμών, των διαφημιζομένων από τους οποίους εξαρτάται οικονομικώς η ραδιοτηλεοπτική μετάδοση, και των παραγωγών των προγραμμάτων (
7
).
13.
Σύγχυση προκλήθηκε στην παρούσα υπόθεση όσον αφορά τους όρους «σειρές αυτοτελών εκπομπών» και «σήριαλ», όπως αυτοί εμφανίζονται στην εξαίρεση και, ειδικότερα, όσον αφορά τον όρο «Reihe» που περιλαμβάνεται στο γερμανικό κείμενο της επίμαχης διατάξεως καθώς και στα ερωτήματα που υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο. Αν γίνει σύγκριση της σειράς των λέξεων του γερμανικού κειμένου («Serien, Reihen») με αυτήν του αγγλικού και του γαλλικού κειμένου («series, serials» και «séries, feuilletons»), φαίνεται ότι ο όρος «Reihe» αντιστοιχεί στον όρο «serial» του αγγλικού κειμένου και στον όρο «feuilleton» του γαλλικού κειμένου και ότι ο γερμανικός όρος «Serie» αντιστοιχεί στον όρο «series» του αγγλικού κειμένου και στον όρο «série» του γαλλικού κειμένου.
14.
Φαίνεται, πάντως, ότι, ορθώς ερμηνευό-μενος, ο όρος «Reihe» έχει ευρύτερο περιεχόμενο από τον όρο «Serie», όπως ορθώς υποδηλώνει άλλωστε το κείμενο των ερωτημάτων που υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο, και ότι ο όρος «Reihe» αντιστοιχεί στην πραγματικότητα στον αγγλικό όρο «series» (σειρές αυτοτελών εκπομπών στο ελληνικό κείμενο) και στον γαλλικό «série».
15.
Εν πάση περιπτώσει, για την ερμηνεία της εξαιρέσεως είναι ανάγκη να καθοριστεί σε ποιες περιπτώσεις ορισμένα οπτικοακουστικά έργα συνδέονται επαρκώς μεταξύ τους ώστε να αποτελούν σειρά αυτοτελών εκπομπών ή σήριαλ και, κατά συνέπεια, να εμπίπτουν στην εξαίρεση. Στο μέτρο που τα εξωτερικά όρια των δύο αυτών εννοιών έχουν καταστεί σαφή, δεν θεωρώ απαραίτητο να προβώ σε ακριβή οριοθέτηση μεταξύ τους, λαμβανομένου, ιδίως, υπόψη ότι, τουλάχιστον σε ορισμένα κείμενα, δεν έχουν ακριβές περιεχόμενο και επικαλύπτονται.
Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (στο εξής: ΕΣΔΑ)
16.
Το άρθρο 10 της Συμβάσεως, το οποίο παρατέθηκε στα πλαίσια της διαδικασίας, ορίζει τα εξής:
«Ελευθερία εκφράσεως
1.
Παν πρόσωπον έχει δικαίωμα εις την ελευθερίαν εκφράσεως. Το δικαίωμα τούτο περιλαμβάνει την ελευθερίαν γνώμης ως και την ελευθερίαν λήψεως ή μεταδόσεως πληροφοριών ή ιδεών, άνευ παρεμβάσεως δημοσίων αρχών και ασχέτως συνόρων. Το παρόν άρθρον δεν κωλύει τα κράτη από το να υποβάλ[ουν] τις επιχειρήσεεις ραδιοφωνίας, κινηματογράφου ή τηλεοράσεως εις κανονισμούς εκδόσεως αδειών λειτουργίας.
2.
Η άσκησις των ελευθεριών τούτων, συνεπαγομένων καθήκοντα και ευθύνας, δύναται να υπαχθή εις ωρισμένας διατυπώσεις, όρους, περιορισμούς ή κυρώσεις, προβλεπόμενους υπό του νόμου και αποτελού-ντας αναγχαία μέτρα εν δημοκρατική κοινωνία δια την εθνικήν ασφαλειαν, την εδα-φικήν ακεραιότητα ή δημοσίαν ασφαλειαν, την προάσπισιν της τάξεως και πρόληψιν του εγκλήματος, την προστασίαν της υγείας ή της ηθικής, την προστασίαν της υπολήψεως ή των δικαιωμάτων των τρίτων, την παρεμπόδισαν της κοινολογήσεως εμπιστευτικών πληροφοριών ή την διασφάλισιν του κύρους και της αμεροληψίας της δικαστικής εξουσίας.»
Το εθνικό δίκαιο
17.
Στη Γερμανία, τα ραδιοτηλεοπτικά θέματα ανήκουν στην αρμοδιότητα των γερμανικών ομόσπονδων κρατών και όχι της Ομοσπονδιακής Κυβερνήσεως. Μια δημόσια σύμβαση μεταξύ των ομόσπονδων κρατών (η Rundfunksstaatsveitrag) εξασφαλίζει συναφώς τη συντονισμένη προσέγγιση. Στην Κάτω Σαξωνία, η νομοθεσία των τηλεοπτικών δραστηριοτήτων περιλαμβάνεται στον νόμο για την τηλεόραση (Niedersächsisches Landesrundfunkgesetz). Τόσον η Rundfunkstaatsvertrag όσο και ο νόμος για την τηλεόραση περιλαμβάνουν διατάξεις που, κατ' ουσίαν, ταυτίζονται από πάσης απόψεως προς το άρθρο 11, παράγραφοι 1, 3 και 4, της οδηγίας.
Το ιστορικό της διαφοράς και τα υποβληθέντα ερωτήματα
18.
Στα πλαίσια της διαδικασίας ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η προσφεύγουσα, η RTL Television GmbH (στο εξής: (BRTL) ζητεί την ακύρωση αποφάσεως της 12ης Νοεμβρίου 1993, την οποία εξέδωσε η Niedersächsischer Landesrundfunkausschuss (επιτροπή του ομόσπονδου κράτους της Κάτω Σαξωνίας για τους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς, στο εξής: επιτροπή), η οποία αποτελούσε κατά τον χρόνο εκείνο την αρμόδια για τη ρύθμιση της δραστηριότητας των ιδιωτικών ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών αρχή στο ομόσπονδο κράτος της Κάτω Σαξωνίας, αλλά εν τω μεταξύ αντικαταστάθηκε όσον αφορά την αρμοδιότητα αυτή από την καθής, τη Niedersächsische Landesmedienanstalt für privaten Rundfunk (στο εξής: NLM).
19.
Η προσβαλλόμενη απόφαση αφορά ορισμένες ταινίες που μεταδόθηκαν ή επρόκειτο να μεταδοθούν από την RTL. Οι ταινίες αυτές προορίζονταν για την τηλεόραση και είχαν συγκεντρωθεί σε μια σειρά με τον τίτλο «Το μεγάλο τηλεοπτικό μυθιστόρημα», που περιελάμβανε διάφορες θεματικές κατηγορίες, οι οποίες έφεραν με τη σειρά τους, μεταξύ άλλων, τίτλους όπως «Οικογενειακά πεπρωμένα», «Επικίνδυνα πάθη» και «Μοιραίες συναντήσεις». Οι ταινίες αυτές ήσαν ειδικά σχεδιασμένες για την παρεμβολή διαφημιστικών διαλειμμάτων κατά την συχνότητα που επιτρέπεται βάσει του γενικού κανόνα.
20.
Η επιτροπή θεώρησε ότι, παρά τις προσπάθειες της RTL να συγκεντρώσει τις επίμαχες ταινίες, δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως μέρη μιας σειράς (Reihe), διότι οι κατ' ιδίαν εκπομπές στερούνταν οποιασδήποτε ενότητας περιεχομένου υπό τη μορφή κοινής πλοκής ή κοινών προσώπων. Κατά συνέπεια, ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων του εθνικού δικαίου που θεσπίστηκαν προς εκτέλεση του ειδικού κανόνα και, επομένως, μπορούσαν να διακόπτονται λιγότερο συχνά από απ' ό, τι προβλέπει ο γενικός κανόνας.
21.
Η RTL άσκησε προσφυγή κατά του κύρους της αποφάσεως της επιτροπής, προβάλλοντας διαφόρους λόγους ακυρώσεως, μεταξύ των οποίων ότι η ερμηνεία της έννοιας «σειρά» (Reihe) που πρότεινε η επιτροπή δεν ήταν σύμφωνη με την ορθή σημασία του όρου αυτού κατά το κοινοτικό δίκαιο. Η RTL ισχυρίστηκε ότι, για να αποτελέσουν «σειρά» ορισμένα έργα, αρκεί να πληρούνται ορισμένα κριτήρια αναγόμενα τόσο στο περιεχόμενο, όπως το είδος της ταινίας, οι ομοιότητες στο σενάριο ή στη θεματολογία, όσο και στις εξωτερικές πτυχές, όπως η διάρκεια της ταινίας, η ώρα μεταδόσεως και άλλοι παράγοντες, όπως για παράδειγμα η ύπαρξη συγκεκριμένου σκηνοθέτη.
22.
Βάσει του ορισμού αυτού, η RTL ισχυρίστηκε ότι «Το μεγάλο τηλεοπτικό μυθιστόρημα» αποτελούσε σειρά και, κατά συνέπεια, ενέπιπτε στην εξαίρεση μάλλον παρά στον ειδικό κανόνα. Όσον αφορά το περιεχόμενο, οι ταινίες που περιλαμβάνονταν στη σειρά αυτή χαρακτηρίζονται από την ομοιότητα της θεματολογίας. Τούτο αντικατοπτριζόταν στην ενιαία βασική δομή, σύμφωνα με την οποία υπήρχε πάντοτε ένας κεντρικός ήρωας που αποτελούσε το επίκεντρο κάθε ταινίας, ο οποίος, κατά την εξέλιξη της πλοκής, καλούνταν να αντιμετωπίσει μια ακραία κατάσταση, που συνδεόταν στενά με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Οι ταινίες είχαν επίσης σταθερή ώρα μεταδόσεως, ενώ η διάρκειά τους ήταν σε γενικές γραμμές η ίδια.
23.
Μετά την απόρριψη της προσφυγής στον πρώτο βαθμό δικαιοδοσίας, η RTL άσκησε έφεση ενώπιον του Oberverwaltungsgericht. Μολονότι το Oberverwaltungsgericht κλίνει προς την ερμηνεία της «σειράς» (Reihe) που υιοθέτησε η επιτροπή, αναγνωρίζει ότι το ζήτημα αφορά το κοινοτικό δίκαιο και αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«(1)
Σκοπεί το άρθρο 11, παράγραφος 3, της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 3ης Οκτωβρίου 1989 για τον συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την άσκηση τηλεοπτικών δραστηριοτήτων (ΕΕ L 298, σ. 23) όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/36/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 30ής Ιουνίου 1997 (ΕΕ L 202, σ. 60), περιορίζοντας τις διακοπές για διαφημιστικά μηνύματα, στην προστασία της καλλιτεχνικής αξίας των κινηματογραφικών έργων μακράς διαρκείας και των τηλεταινιών και δη ανεξαρτήτως του εάν οι τηλεταινίες έχουν γυριστεί ειδικά για την τηλεόραση και προβλέπουν, κατά την παραγωγή τους, διαλείμματα για την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων;
(2)
Ποιά κριτήρια πρέπει να πληρούνται ούτως ώστε η προβολή διαφόρων κινηματογραφικών έργων μακράς διαρκείας και τηλεταινιών να μπορεί να θεωρηθεί “σειρά αυτοτελών εκπομπών”, κατά παρέκκλιση των περιορισμών που αφορούν την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων κατά την προβολή κινηματογραφικών ταινιών και τηλεταινιών,
(3)
Μπορούν να θεωρηθούν “σειρά αυτοτελών εκπομπών”, υπό την έννοια του άρθρου 11, παράγραφος 3, της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/36/ΕΚ, οι εκπομπές που αποτελούνται από περισσότερα επεισόδια τα οποία εμφανίζουν κοινό θέμα, περιεχόμενο και μορφή και προβάλλονται σε χρονική αλληλουχία;
(4)
Επιτρέπει η ερμηνεία της έννοιας “σειρά αυτοτελών εκπομπών” υπό την έννοια του άρθρου 11, παράγραφος 3, της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/86/ΕΚ, να μην λαμβάνονται καθόλου ή να λαμβάνονται ελάχιστα υπόψη τα κοινά σημεία των επεισοδίων όσον αφορά το θέμα και το περιεχόμενο και να δίνεται κυρίως έμφαση στα κυρίαρχα τυπικά τους στοιχεία ή στο πώς γίνονται αντιληπτά από τον μέσο τηλεθεατή;»
24.
Το πρώτο ερώτημα αφορά, κατά συνέπεια, το περιεχόμενο του ίδιου του ειδικού, κανόνα και, ακριβέστερα, το αν οι ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση εμπίπτουν σ' αυτόν, έστω και αν προβλέπουν, κατά την παραγωγή τους, διαλείμματα για την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων. Τα λοιπά ερωτήματα αφορούν το περιεχόμενο της εξαιρέσεως. Με αυτά ζητείται να διευκρινιστούν τα κριτήρια βάσει των οποίων καθορίζεται αν διάφορες ταινίες συνιστούν σειρά. Ειδικότερα, αποσκοπούν στον καθορισμό του αν οι επίμαχες ταινίες πρέπει να συνδέονται μεταξύ τους με στενό δεσμό που ανάγεται στο περιεχόμενο ή αν αρκούν ένα κοινό γενικό θέμα και/ή κοινές τυπικές πτυχές.
25.
Γραπτές παρατηρήσεις στο Δικαστήριο κατέθεσαν η RTL, η NLM, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και η Επιτροπή, που εκπροσωπήθηκαν, πλην του Ηνωμένου Βασιλείου, κατά την προφορική διαδικασία.
Εκτίμηση
Επί του πρώτου ερωτήματος
26.
Με το πρώτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ' ουσίαν, να πληροφορηθεί αν, λαμβανομένων υπόψη των στόχων που επιδιώκονται με τον ειδικό κανόνα, ο κανόνας αυτός έχει εφαρμογή σε ταινίες που γυρίστηκαν για την τηλεόραση και προβλέπουν, κατά την παραγωγή τους, διαλείμματα για την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων.
27.
Η RTL ισχυρίζεται ότι η κανονιστική ρύθμιση των διαφημίσεων συνιστά περιορισμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων των παραγωγών και των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών σχετικά με την ελευθερία εκφράσεως και την καλλιτεχνική ελευθερία, δικαιώματα που αποτελούν αναπόστασπο τμήμα των γενικών αρχών της κοινοτικής εννόμου τάξεως. Κατά συνέπεια, για να είναι σύμφωνη προς το πρωτογενές κοινοτικό δίκαιο, η ρύθμιση της διαφημίσεως στην οδηγία περί τηλεοράσεως πρέπει να είναι πρόσφορη, αναγκαία και ανάλογη προς την επίτευξη του επιδιωκομένου νόμιμου σκοπού.
28.
Η RTL αναγνωρίζει ότι η προστασία της καλλιτεχνικής αρτιότητας των ταινιών μπορεί να αποτελέσει νόμιμο σκοπό που δικαιολογεί τον περιορισμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων, μόνον όμως στο μέτρο που η προστασία αυτή συμβάλλει στην κατοχύρωση των δικαιωμάτων των «τρίτων» υπό την έννοια της παραγράφου 2 του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ. Η RTL καταλήγει ότι, στο πλαίσιο της παρούσας υποθέσεως, ως «τρίτοι» πρέπει να θεωρηθούν οι δημιουργοί των ταινιών των οποίων προστατεύεται η καλλιτεχνική αρτιότητα.
29.
Κατά συνέπεια, η RTL υποστηρίζει ότι, αν αποδειχθεί ότι ο δημιουργός μιας ταινίας είχε την πρόθεση να διακόπτεται η ταινία συχνότερα απ' όσο προβλέπει ο ειδικός κανόνας, δεν υφίσταται πλέον νόμιμος σκοπός που δικαιολογεί την εφαρμογή του ειδικού κανόνα, ο οποίος περιορίζει τα θεμελιώδη δικαιώματα. Ο περιορισμός αυτός δεν μπορεί να γίνει δεκτός προκειμένου να προστατευθούν τα δικαιώματα του δημιουργού των έργων, δεδομένου ότι είναι αντίθετος προς τις ίδιες τις επιθυμίες του δημιουργού. Θα έθετε επίσης σε κίνδυνο την πολυφωνία των οπτικοακουστικών μέσων, δεδομένου ότι η χρηματοδότηση των ταινιών εξαρτάται από την ικανότητα των ραδιοτηλεοπτικών σταθμών να παρεμβάλλουν διαφημιστικά διαλείμματα συχνότερα απ'όσο επιτρέπει ο ειδικός κανόνας.
30.
Η RTL καταλήγει ότι, εφόσον αυτό είναι δυνατόν, η κοινοτική νομοθεσία πρέπει να ερμηνεύεται κατά τρόπο που εξασφαλίζει τη συμβατότητά της προς τα θεμελιώδη δικαιώματα και ότι, κατά συνέπεια, ο ειδικός κανόνας πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι έχει εφαρμογή στις ταινίες μόνον εφόσον αυτό αντικατοπτρίζει την πρόθεση των δημιουργών τους, των οποίων τα δικαιώματα δικαιολογούν τον κανόνα αυτόν.
31.
Αντιθέτως, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, η Επιτροπή, το αιτούν δικαστήριο και η NLM θεωρούν ότι ο ειδικός κανόνας πρέπει να εφαρμοστεί και σε ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση ανεξαρτήτως του αν προβλέπουν, κατά την παραγωγή τους, διαλείμματα για την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων.
32.
Δεν έχω πειστεί από τα επιχειρήματα της RTL όσον αφορά το πρώτο ερώτημα.
33.
Αν εξεταστεί, κατ'αρχάς, το γράμμα του άρθρου 11, παράγραφος 3, της οδηγίας, νομίζω ότι αυτό είναι απολύτως σαφές όσον αφορά το πρώτο ερώτημα. Όπως εκθέτει η Επιτροπή, η διάταξη αυτή προβλέπει σαφώς ότι ο ειδικός κανόνας που θεσπίζει εφαρμόζεται σε ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση καθώς και σε κινηματογραφικά έργα μεγάλου μήκους και δεν διακρίνει ανάλογα με το αν μια ταινία που προορίζεται για την τηλεόραση προέβλεψε ή όχι, κατά την παραγωγή της, διαλείμματα για την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων.
34.
Η έννοια που συνάγεται από το γράμμα του άρθρου 11, παραγράφος 3, επιρρων-νύεται από την παραπομπή στο ιστορικό της θεσπίσεως της οδηγίας 97/36, η οποία εισήγαγε τη διάταξη αυτή στην παρούσα μορφή της. Όπως επισημαίνουν η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, η Επιτροπή και το αιτούν δικαστήριο, η αρχική πρόταση της Επιτροπής σχετικά με την τροποποίηση της οδηγίας περί τηλεοράσεως αποσκοπούσε στην εξαίρεση των ταινιών που προορίζονταν για την τηλεόραση από τον ειδικό κανόνα. Σε ένα ερμηνευτικό υπόμνημα η Επιτροπή παρέσχε διευκρινίσεις σχετικά με την προταθείσα τροποποίηση στηριζόμενη εν μέρει στο γεγονός ότι «οι ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση μπορούν, ήδη κατά την παραγωγή τους, να περιλαμβάνουν φυσικές διακοπές που επιτρέπουν την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων χωρίς να θίγουν την καλλιτεχνική ακεραιότητα του έργου», ενώ οι ταινίες που προορίζονται για τον κινηματογράφο «δεν προβλέπουν, κατ'αρχήν, διαφημιστικά διαλείμματα» (
8
). Η απόρριψη της προταθείσας από την Επιτροπή τροποποιήσεως κατά τη νομοπαραγωγική διαδικασία τείνει να επιρρώσει την άποψη ότι ο ειδικός κανόνας αφορά, όπως συνάγεται από το γράμμα του, όλες τις ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση χωρίς τη διάκριση που επικαλείται η RTL.
35.
Όπως επισημαίνει η Επιτροπή, η προτεινόμενη από την RTL ερμηνεία θα είχε ως συνέπεια να καταστήσει τον ειδικό κανόνα απολύτως προαιρετικό στην περίπτωση των ταινιών που προορίζονται για την τηλεόραση και να εξαρτήσει την εφαρμογή του από τις προθέσεις των παραγωγών των ταινιών αυτών. Κατά συνέπεια, η ερμηνεία αυτή θα υλοποιούσε εν τοις πράγμασι την τροποποίηση του άρθρου 11, παράγραφος 3, που πρότεινε η Επιτροπή, αλλά απέρριψε ο κοινοτικός νομοθέτης.
36.
Ούτε οι στόχοι που επιδιώκει ο ειδικός κανόνας υποδηλώνουν την ανάγκη απομακρύνσεως από το σαφές και αδιαμφισβήτητο γράμμα του συνάγοντας από αυτό μια πρόσθετη εξαίρεση για τις ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση και προβλέπουν, κατά την παραγωγή τους, διαλείμματα για την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων. Λαμβανομένης υπόψη της 24ης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας και της επεξηγηματικής εκθέσεως που συνοδεύει την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τη διασυνοριακή τηλεόραση, ο ειδικός κανόνας που διατυπώθηκε στο άρθρο 11, παράγραφος 3, μπορεί να ερμηνευθεί όχι μόνον υπό την έννοια ότι εξυπηρετεί τα συμφέροντα των δημιουργών των οπτικοακουστικών έργων, αλλά και ότι προστατεύει τους καταναλωτές των έργων αυτών από την υπερβολική διαφήμιση κατά τη διάρκεια των τηλεταινιών, σκοπός ο οποίος μπορεί να ισχύει και για ταινίες που είναι σχεδιασμένες να μεταδίδονται με διαφημιστικά διαλείμματα.
37.
Το ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι αν η ως άνω ερμηνεία του ειδικού κανόνα συνιστά, όπως ισχυρίζεται η RTL, αδικαιολόγητη προσβολή των θεμελιωδών δικαιωμάτων που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου.
38.
Δεν είμαι πεπεισμένος ότι η κανονιστική ρύθμιση της τηλεοπτικής διαφημίσεως συνεπάγεται οπωσδήποτε και σε όλες τις περιπτώσεις περιορισμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών και των παραγωγών που αφορούν την ελευθερία εκφράσεως και την καλλιτεχνική ελευθερία. Πάντως, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι ο ειδικός κανόνας συνιστά όντως περιορισμό των δικαιωμάτων αυτών, ο οποίος πρέπει, κατά συνέπεια, να δικαιολογηθεί, φρονώ ότι κακώς η RTL θεωρεί ότι το μοναδικό συμφέρον που μπορεί να τον δικαιολογήσει είναι το συμφέρον των δημιουργών των εν λόγω ταινιών. Νομίζω ότι είναι επίσης θεμιτό να ληφθούν υπόψη τα συμφέροντα των τηλεθεατών ως καταναλωτών. Ο ειδικός κανόνας μπορεί, κατά συνέπεια, να δικαιολογηθεί από το γεγονός ότι αποσκοπεί στην προστασία των τηλεθεατών από την υπερβολική διαφήμιση.
39.
Στις παρατηρήσεις της επί των λοιπών προδικαστικών ερωτημάτων, η RTL δέχεται ρητώς το ενδεχόμενο να δικαιολογείται ο ειδικός κανόνας με την επίκληση του σκοπού αυτού, αλλά αντιτάσσει ότι, τουλάχιστον σε περίπτωση διασταλτικής ερμηνείας του εν λόγω κανόνα και συσταλτικής ερμηνείας της εξαιρέσεως, ο ειδικός κανόνας δεν θα συνιστούσε σύμφωνο προς την αρχή της αναλογικότητας μέσο για την επίτευξη του σκοπού αυτού. Για λόγους που θα αναπτύξω κατωτέρω, δεν νομίζω ότι ο ειδικός κανόνας είναι δυσανάλογος, εφόσον του δοθεί η ερμηνεία που προτείνω.
Το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο ερώτημα
40.
Τα λοιπά προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο αφορούν όλα το ζήτημα ποιά κριτήρια πρέπει να εφαρμοστούν για να καθοριστεί αν συγκεκριμένο έργο συνιστά «σειρά» υπό την έννοια του άρθρου 11, παράγραφος 3, της οδηγίας.
41.
Η RTL ισχυρίζεται ότι ο όρος «σειρά» είναι αμφιλεγόμενος, ότι δεν ορίζεται σαφώς στην οδηγία και ότι δεν έχει σαφή και σταθερή έννοια σε όλα τα γλωσσικά κείμενα της οδηγίας. Κατά συνέπεια, πρέπει να ερμηνευθεί σύμφωνα με το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και με τους σκοπούς της οδηγίας, καθώς και κατά τρόπον ώστε να αποφευχθεί κάθε περιορισμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου. Η RTL ισχυρίζεται ότι εκάστη των ερμηνευτικών αυτών μεθόδων συνηγορεί υπέρ της διασταλτικής ερμηνείας της «σειράς», δυνάμει της οποίας διάφορα έργα θα αποτελούν σειρά εφόσον μεταδίδονται σε συγκεκριμένη ώρα και συνδέονται μεταξύ τους βάσει άλλων τυπικών κριτηρίων και κριτηρίων που αφορούν τον σχεδιασμό τους, καθώς και βάσει ενός κοινού γενικού θέματος, όπως στην περίπτωση του «Μεγάλου τηλεοπτικού μυθιστορήματος».
42.
Κατά την άποψη της RTL, η συστηματική ερμηνεία του όρου «σειρά» υποδηλώνει ότι, για να μην αποτελέσει ο όρος πλεονασμό, θα πρέπει να ορισθεί κατά τρόπον ώστε να διαφοροποιείται επαρκώς από τον όρο «σήριαλ». Η εξαίρεση δεν θα περιελάμβανε και τους δύο όρους, εκτός εάν έπρεπε να εκφρασθούν διαφορετικές έννοιες. Κατά συνέπεια, ο πρώτος όρος δεν θα πρέπει να υποδηλώνει τόσο στενή σχέση μεταξύ των διαφόρων συστατικών στοιχείων όπως απαιτείται για τη δεύτερη έννοια. Σύμφωνα με την RTL, ενώ το σήριαλ απαιτεί ενότητα δράσεως, τόπου και προσώπων, η σειρά υφίσταται εφόσον πληροί γενικότερα κριτήρια που διατυπώθηκαν στην προηγούμενη παράγραφο.
43.
Η RTL ισχυρίζεται περαιτέρω ότι οι στόχοι που επιδιώκονται με την οδηγία συνηγορούν υπέρ της ευρύτερης ερμηνείας του όρου «σειρά». Υπογραμμίζει, καταρχάς, τον κύριο στόχο της οδηγίας που έγκειται στην προώθηση της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών. Υποστηρίζει ότι οι υπερβολικά αυστηροί περιορισμοί της διαφημίσεως είναι αντίθετοι προς τον σκοπό αυτόν. Οποιαδήποτε ασάφεια στους περιορισμούς αυτούς πρέπει, κατά συνέπεια, να ερμηνεύεται συσταλτικά. Δεδομένου ότι οι «σειρές» εμπίπτουν στην εξαίρεση από τον περιορισμό που συνιστά ο ειδικός κανόνας, πρέπει να αποδίδεται στον όρο η ευρεία έννοια που προτείνει η RTL.
44.
Η RTL εφιστά επίσης την προσοχή στον σκοπό της οδηγίας που έγκειται στην προώθηση της ευρωπαϊκής οπτικοακουστικής παραγωγής, ο οποίος προκύπτει σαφώς από τη 19η, την 20ή και την 22η αιτιολογική σκέψη της οδηγίας. Περιορίζοντας τη συχνότητα των διαφημιστικών διαλειμμάτων, ο ειδικός κανόνας υποσκάπτει την ικανότητα των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών να αντισταθμίζουν τις δαπάνες παραγωγής τηλεταινιών εντός της Ευρώπης. Αντιθέτως, οι παραγωγοί στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα καλύψεως των δαπανών παραγωγής των ταινιών, λόγω των πλέον συχνών διαφημιστικών διαλειμμάτων που μπορούν να παρεμβάλλουν.
45.
Τέλος, η RTL ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει νόμιμος λόγος για τη στενή ερμηνεία του όρου «σειρά», οπότε αυτός πρέπει να ερμηνευθεί όσο το δυνατόν ευρύτερα, προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί ο περιορισμός των ατομικών δικαιωμάτων που συνιστά ο ειδικός κανόνας. Στενή ερμηνεία του όρου δεν δικαιολογείται από την προστασία της ποιότητας των οπτικοακουστικών έργων, δεδομένης της υποκειμενικής φύσεως των αξιολογικών κρίσεων και της ανάγκης να αποφευχθεί η απονομή στο κράτος της εξουσίας εκφοράς τέτοιων κρίσεων εντός μιας πλουραλιστικής και δημοκρατικής κοινωνίας.
46.
Ενώ η RTL αναγνωρίζει ότι η προστασία των καταναλωτών θα μπορούσε να αποτελέσει νόμιμο λόγο για την επιβολή περιορισμού όπως αυτός που περιλαμβάνει ο ειδικός κανόνας, φρονεί ότι ο περιορισμός αυτός δεν συνιστά σύμφωνο προς την αρχή της αναλογικότητας μέσο επιτεύξεως του σκοπού αυτού. Επαρκής προστασία εξασφαλίζεται στους καταναλωτές με την ελευθερία τους να επιλέγουν μεταξύ πλειόνων ραδιοτηλεοπτικών σταθμών. Εάν ένας ραδιοτηλεοπτικός σταθμός προέβλεπε περισσότερα διαφημιστικά διαλείμματα απ' όσα οι καταναλωτές είναι διατεθειμένοι να δεχθούν, θα υφίστατο αντίστοιχη μείωση των ποσοστών ακροαματικότητας. Πάντως, αν θεωρηθεί ότι χρειάζεται μεγαλύτερη προστασία των καταναλωτών, θα αρκούσε να υποχρεωθούν οι ραδιοτηλεοπτικοί σταθμοί να αναφέρουν, όταν δημοσιεύουν τα προγράμματα τους, τη συχνότητα παρεμβολής διαφημιστικών διαλειμμάτων, κατ' αναλογία προς τη νομολογία του Δικαστηρίου στα πλαίσια της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων.
47.
Το αιτούν δικαστήριο, η Επιτροπή, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και η NLM απορρίπτουν όλοι την προταθείσα από την RTL ερμηνεία της έννοιας «σειρά».
48.
Ούτε εγώ έχω πεισθεί από τα επιχειρήματα της RTL επί του δευτέρου, του τρίτου και του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος.
49.
Συμμερίζομαι την άποψη ότι η έννοια της «σειράς» είναι ανακριβής, όπως και αυτή του σήριαλ. Νομίζω, ωστόσο, ότι, για τους σκοπούς της παρούσας διαφοράς, είναι δυνατή μια αρκούντως σαφής οριοθέτηση των δύο εννοιών, όπως ερμηνεύονται συνήθως. Από τις παρατηρήσεις που υποβλήθηκαν συνάγεται ότι πλείονα οπτικοακουστικά έργα πρέπει, προκειμένου να αποτελέσουν σήριαλ, να συνδέονται με εξελισσόμενο σενάριο του οποίου συνιστούν επεισόδια. Για να αποτελέσουν σειρά πλείονα έργα πρέπει είτε να συνδέονται με εξελισσόμενο σενάριο είτε να έχουν κοινά πρόσωπα (dramatis personae). Αντιθέτως, τυπικά συνδετικά στοιχεία, όπως αυτά που προτείνει η RTL, δεν είναι ούτε αναγκαία ούτε επαρκή.
50.
Η προσέγγιση αυτή εναρμονίζεται επίσης, κατ' εμέ, περισσότερο προς τους σκοπούς του άρθρου 11, παράγραφος 3, της οδηγίας απ'ό, τι η ερμηνεία που προτείνει η RTL. Όπως προανέφερα αναλύοντας το πρώτο ερώτημα, φρονώ ότι ο ειδικός κανόνας μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι προστατεύει τους τηλεθεατές από την υπερβολική διαφήμιση όταν παρακολουθούν ταινίες μεγάλου μήκους και ταινίες που έχουν γυριστεί για την τηλεόραση. Η πρόθεση είναι σαφώς να απολαμβάνουν οι τηλεθεατές υψηλότερου επιπέδου προστασίας όταν παρακολουθούν αυτές τις κατηγορίες έργων από αυτήν που απολαμβάνουν όταν παρακολουθούν συνήθη προγράμματα, εκτός των περιπτώσεων κατά τις οποίες εφαρμόζεται η εξαίρεση. Εν τούτοις, όπως και αν ερμηνευθεί η εξαίρεση, η έννοια που θα της αποδοθεί δεν πρέπει να αγνοεί εντελώς τον ίδιο τον ειδικό κανόνα. Όπως επισημαίνουν η Επιτροπή, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και η NLM, η ερμηνεία της «σειράς» που προτείνει η RTL θα παρείχε στους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς τη δυνατότητα να καταστρατηγούν εύκολα τον ειδικό κανόνα, συγκεντρώνοντας ταινίες που προορίζονται για την τηλεόραση βάσει αορίστων και υποκειμενικών γενικών θεμάτων και μεταδίδοντάς τις σε συγκεκριμένη ώρα στα πλαίσια των προγραμμάτων. Μόνο με την απαίτηση δεσμού ο οποίος ανάγεται σταθερά στο περιεχόμενο είναι δυνατόν να αποτραπεί το αποτέλεσμα αυτό, το οποίο δεν μπορεί να αντικατοπτρίζει τη βούληση του νομοθέτη στην οποία στηρίχθηκε η εξαίρεση.
51.
Επιπλέον, θεωρώ εύλογο το συμπέρασμα ότι οι ταινίες υπόκεινται σε διαφορετικό καθεστώς δυνάμει του άρθρου 11, παράγραφος 3, λόγω της μεγαλύτερης συγκεντρώσεως που απαιτούν από τους τηλεθεατές, εφόσον τόσον η πλοκή όσο και οι χαρακτήρες των προσώπων πρέπει να αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια ενός μόνον και αυτοτελούς έργου, το οποίο θα διακοπτόταν κατά τρόπο μη πρόσφορο αν τα διαφημιστικά διαλείμματα παρεμβάλλονταν με τη συχνότητα που επιτρέπει ο γενικός κανόνας. Η συλλογιστική αυτή παρέχει περαιτέρω επιχείρημα υπέρ της ερμηνείας των όρων σειρά και σήριαλ την οποία πρότεινα. Οι κατηγορίες αυτές περιλαμβάνονται στην εξαίρεση ακριβώς διότι, όταν η πλοκή ή τα πρόσωπα ενός έργου αναπτύσσονται κατα τη διάρκεια περισσοτέρων επεισοδίων, δεν υφίσταται η ίδια ανάγκη να διατηρηθεί η ιδιαίτερη προσοχή των τηλεθεατών με την επιβολή μεγαλυτέρων περιορισμών από τους συνήθεις στην επιτρεπόμενη συχνότητα των διαφημιστικών διαλειμμάτων.
52.
Η εν λόγω ερμηνεία του όρου σειρά, μολονότι λιγότερο διασταλτική από την προτεινόμενη από την RTL, δεν θα κατέληγε, κατ' εμέ, σε αδικαιολόγητο περιορισμό θεμελιωδών δικαιωμάτων. Όπως εξέθεσα ανωτέρω, και όπως αναγνωρίζει η ίδια η RTL με τις παρατηρήσεις της επί του δευτέρου, τρίτου και τέταρτου ερωτήματος, η προστασία των καταναλωτών αποτελεί νόμιμο σκοπό ο οποίος μπορεί να δικαιολογήσει οποιονδήποτε περιορισμό συνεπάγεται ο ειδικός κανόνας όπως περιορίζεται με την εξαίρεση.
53.
Ακόμη και αν υποτεθεί ότι ο ειδικός κανόνας, όπως τον ερμήνευσα, και η εξαίρεση απ' αυτόν συνιστούν περιορισμό θεμελιωδών δικαιωμάτων, θεωρώ ότι πρόκειται για σύμφωνη προς την αρχή της αναλογικότητας μέθοδο προστασίας των τηλεθεατών. Επισημαίνω, καταρχάς, ότι θεωρώ ότι το επιχείρημα της RTL σχετικά με το ζήτημα της αναλογικότητας οδηγεί σε πιό ριζοσπαστικές συνέπειες από αυτές που του αποδίδει η RTL. Αν πράγματι αρκούσε, όπως φαίνεται να υπονοεί η RTL, για την προστασία των τηλεθεατών από την υπερβολική διαφήμιση να ενημερώνουν οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί τους τηλεθεατές για τη συχνότητα των διαφημιστικών διαλειμμάτων, και αν οι περαιτέρω περιορισμοί των διαφημίσεων ήσαν όντως δυσανάλογοι, τούτο θα είχε ως συνέπεια ότι ούτε ο ειδικός κανόνας ούτε ο γενικός κανόνας ούτε άλλωστε οι διατάξεις της οδηγίας που ρυθμίζουν τη συνολική διάρκεια των διαφημίσεων θα μπορούσαν να διατηρηθούν σε ισχύ, τουλάχιστον στις περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν διακυβεύονται τα δικαιώματα των δημιουργών των μεταδιδομένων εκπομπών. Εφόσον οι εν λόγω κανόνες της οδηγίας δεν μπορούν να ερμηνευθούν κατά τρόπον ώστε να καταστούν ανάλογοι προς τον επιδιωκόμενο σκοπό, κατά την εκτίμηση της RTL, θα έπρεπε να ακυρωθούν ως ασυμβίβαστοι προς τα θεμελιώδη δικαιώματα των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών και των παραγωγών.
54.
Εν πάση περιπτώσει, δεν συμμερίζομαι τις επιφυλάξεις της RTL ως προς την αναλογικότητα της ερμηνείας του ειδικού κανόνα και της εξαιρέσεως που πρότεινα. Όπως προκύπτει από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων σχετικά με την εφαρμογή του δικαιώματος της ελευθερίας εκφράσεως που κατοχυρώνει το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ, το Δικαστήριο αυτό φάνηκε πρόθυμο να δεχθεί σημαντικούς περιορισμούς της εμπορικής διαφημίσεως (
9
) και τόνισε την ιδιαίτερη σημασία να αναγνωριστούν στις εθνικές αρχές περθώρια εκτιμήσεως στα εμπορικά ζητήματα, ιδίως σε έναν τομέα τόσο περίπλοκο και μεταβαλλόμενο όπως αυτός της διαφημίσεως (
10
).
Πρόταση
55.
Κατά συνέπεια, φρονώ ότι στα ερωτήματα που υποβλήθηκαν στον Δικαστήριο πρέπει να δοθούν οι ακόλουθες απαντήσεις:
(1)
Το άρθρο 11, παράγραφος 3, της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 3ης Οκτωβρίου 1989, για τον συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την άσκηση τηλεοπτικών δραστηριοτήτων, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/36/ΕΚ της 30ής Ιουνίου 1997, έχει εφαρμογή ανεξαρτήτως του εάν οι τηλεταινίες έχουν γυριστεί ειδικά για την τηλεόραση και προβλέπουν, κατά την παραγωγή τους, διαλείμματα για την παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων.
(2)
Πλείονα οπτικοακουστικά έργα αποτελούν σειρά υπό την έννοια της διατάξεως αυτής, εφόσον στηρίζονται είτε στο ίδιο εξελισσόμενο σενάριο είτε στην επανεμφάνιση των ιδίων προσώπων (dramatis personae).
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	ΕΕ L 298, σ. 23.
(
3
)	ΕΕ L 202, σ. 60.
(
4
)	Απόφαση της 9ης Φεβρουαρίου 1995, C-412/93, Lederc-Siplec (Συλλογή 1995, σ. Ι-179, σιζψεις 28 και 29).
(
5
)	ΕΚ Δελτίο, αρ. 12/1988, σ. 8 και 10.
(
6
)	Απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 1996, σης συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-320/94, C-328/94, C-329/94, C-337/94 έως C-339/94 RTI κ.λπ. (Συλλογή 1996, σ. Ι-6471, σκέψη 33).
(
7
)	Βλ. σημείο 10 των προτάσεών μου οτην υπόθεση C-6/98, ARD (Συλλογή 1999, σ. Ι-7599).
(
8
)	COM(95) 86 τελικό, 95/0074 (COD) της 31ης Μαΐου 1995, «Έκθεση εφαρμογής της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ και πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ του Συμβουλίου», ΕΕ C 185 της 19/07/1995, σ. 4.
(
9
)	Βλ. ΕΔΔΑ, απόφαση Casado Coca κατά Ισπανίας, της 24ης Φεβρουαρίου 1994, ÉCHR Reports Series A No 285.
(
10
)	Βλ. ΕΔΔΑ, απόφαση VGTVerein Gegen Tierfabriken κατά Ελβετίας, της 28ης Ιουνίου 2001, μη δημοοκυθείσα αχόμη, σκέψη 69.