62023CJ0580
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
z dnia 4 grudnia 2025 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Harmonizacja niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym – Dyrektywa 2001/29/WE – Artykuły 2–4 – Prawo do zwielokrotniania – Pojęcie „utworu” – Ochrona dzieł sztuki użytkowej na podstawie prawa autorskiego – Badanie oryginalności przedmiotu sztuki użytkowej – Pojęcie „swobodnych i twórczych wyborów” – Kryteria oceny tych wyborów – Ocena naruszenia praw wyłącznych
W sprawach połączonych C‑580/23 i C‑795/23
mających za przedmiot dwa wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Svea hovrätt, Patent- och marknadsöverdomstolen (sąd apelacyjny z siedzibą w Sztokholmie, działający jako sąd apelacyjny ds. własności przemysłowej i ds. gospodarczych, Szwecja) (C‑580/23) i przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) (C‑795/23) postanowieniami, odpowiednio, z dnia 20 września 2023 r. i 21 grudnia 2023 r., które wpłynęły do Trybunału, odpowiednio, w dniach 21 września 2023 r. i 21 grudnia 2023 r., w postępowaniach:
Mio AB,
Mio e-handel AB,
Mio Försäljning AB
przeciwko
Galleri Mikael & Thomas Asplund Aktiebolag (C‑580/23)
oraz
USM U. Schärer Söhne AG
przeciwko
konektra GmbH,
LN (C‑795/23),
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: F. Biltgen, prezes izby, T. von Danwitz, wiceprezes Trybunału, pełniący obowiązki sędziego pierwszej izby, I. Ziemele (sprawozdawczyni), A. Kumin i S. Gervasoni, sędziowie,
rzecznik generalny: M. Szpunar,
sekretarz: C. Strömholm, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 30 stycznia 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu Mio AB, Mio e-handel AB i Mio Försäljning AB – Å. Hellstadius, M. Johansson i R. Wessman, advokater,
–
w imieniu konektra GmbH i LN – R. Hirsch i N. Tretter, Rechtsanwälte,
–
w imieniu Galleri Mikael & Thomas Asplund Aktiebolag – M. Bruder i H. Wistam, advokater,
–
w imieniu USM U. Schärer Söhne AG – E. Keller i V. Zipperich, Rechtsanwälte,
–
w imieniu rządu francuskiego – R. Bénard i E. Timmermans, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu niderlandzkiego – M.K. Bulterman i J.M. Hoogveld, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – C. Faroghi, J. Samnadda i G. von Rintelen, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 maja 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Oba wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 2–4 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10; sprostowania: Dz.U. 2007, L 216, s. 24; Dz.U. 2010, L 263, s. 15; Dz.U. 2012, L 33, s. 9).
2
Wnioski te zostały złożone w ramach dwóch sporów pomiędzy, odpowiednio, po pierwsze, Mio AB, Mio e-handel AB i Mio Försäljning AB, spółkami prawa szwedzkiego (zwanymi dalej „Mio”), a Galleri Mikael & Thomas Asplund Aktiebolag, spółką prawa szwedzkiego (zwaną dalej „Asplundem”) (C‑580/23), a po drugie, USM U. Schärer Söhne AG, spółką prawa szwajcarskiego (zwaną dalej „USM”), a konektra GmbH, spółką prawa niemieckiego, i LN, jej dyrektorem (zwanymi dalej „Konektrą”) (C‑795/23), w przedmiocie zarzucanych naruszeń prawa autorskiego.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 2001/29
3
Motywy 4, 9, 10 i 60 dyrektywy 2001/29 głoszą:
„(4)
Zharmonizowane ramy prawne w zakresie praw autorskich i pokrewnych, poprawiając pewność prawną, a zarazem zapewniając wysoki poziom ochrony własności intelektualnej, sprzyjają poważnym inwestycjom w twórcze i nowatorskie działania, a w szczególności w infrastrukturę sieci i prowadzą do wzrostu i większej konkurencyjności przemysłu europejskiego, i to zarówno w obszarze dostarczenia treści, jak i technologii informatycznych, a w bardziej ogólny sposób, w wielu obszarach przemysłu i kultury. Zapewni to ochronę istniejących i zachęci do tworzenia nowych miejsc pracy.
[…]
(9)
Wszelka harmonizacja praw autorskich i pokrewnych opiera się na wysokim poziomie ochrony, odkąd prawa te mają zasadnicze znaczenie dla twórczości intelektualnej. Ich ochrona zapewnia utrzymanie i rozwój kreatywności w interesie autorów, artystów wykonawców, producentów, konsumentów, kultury i gospodarki, jak również szerokiej publiczności. Własność intelektualną uznano więc za integralną część własności.
(10)
Autorzy i artyści wykonawcy, aby móc kontynuować swoją twórczą i artystyczną pracę, muszą otrzymywać stosowne wynagrodzenie za korzystanie z ich utworów, tak samo jak producenci, aby móc finansować tę pracę. Wytworzenie produktów takich jak fonogramy, filmy lub produkty multimedialne oraz takie usługi, jak usługi »na żądanie«, wymagają znacznych nakładów inwestycyjnych. Dla zagwarantowania takiego wynagrodzenia i uzyskania zadowalającego przychodu z tych inwestycji konieczna jest właściwa ochrona prawa własności intelektualnej.
[…]
(60)
Ochrona przewidziana przez niniejszą dyrektywę nie powinna naruszać krajowych lub wspólnotowych przepisów prawnych w innych obszarach, takich jak własność przemysłowa, ochrona danych, usługi związane z dostępem warunkowym, dostępem do dokumentów publicznych oraz zasada chronologii wykorzystywania medialnego, mogących mieć wpływ na ochronę praw autorskich lub pokrewnych”.
4
Artykuł 2 tej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do zwielokrotniania utworu”, stanowi:
„Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo:
a)
dla autorów – w odniesieniu do ich utworów;
b)
dla artystów wykonawców – w odniesieniu do utrwaleń ich przedstawień;
c)
dla producentów fonogramów – w odniesieniu do ich fonogramów;
d)
dla producentów pierwszych utrwaleń filmów – w odniesieniu do oryginału i kopii ich filmów;
e)
dla organizacji radiowych i telewizyjnych – w odniesieniu do utrwaleń ich programów, niezależnie od tego, czy te programy transmitowane są przewodowo lub bezprzewodowo, włączając drogę kablową lub satelitarną”.
5
Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do publicznego udostępniania utworów i prawo podawania do publicznej wiadomości innych przedmiotów objętych ochroną”, przewiduje:
„1.   Państwa członkowskie powinny zapewnić autorom wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie.
2.   Państwa członkowskie powinny przewidzieć wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek podawanie do publicznej wiadomości utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie:
a)
dla artystów wykonawców – w odniesieniu do utrwaleń ich przedstawień;
b)
dla producentów fonogramów – w odniesieniu do ich fonogramów;
c)
dla producentów pierwszych utrwaleń filmów – w odniesieniu do oryginału i kopii ich filmów;
d)
dla organizacji radiowych i telewizyjnych – w odniesieniu do utrwaleń ich programów, niezależnie od tego, czy te programy transmitowane są przewodowo lub bezprzewodowo, włączając drogę kablową lub satelitarną.
3.   Czynności publicznego udostępniania utworów i podawania do publicznej wiadomości określone w niniejszym artykule, nie powodują wyczerpania praw określonych w ust. 1 i 2”.
6
Artykuł 4 tej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do rozpowszechniania”, stanowi:
„1.   Państwa członkowskie powinny przewidzieć dla autorów wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania jakiejkolwiek formy publicznego rozpowszechniania oryginału swoich utworów lub ich kopii w drodze sprzedaży lub w inny sposób.
2.   Prawo do rozpowszechniania na obszarze Wspólnoty [Europejskiej] oryginału lub kopii danego utworu wyczerpuje się tylko w przypadku pierwszej sprzedaży danego przedmiotu lub innego przeniesienia własności na obszarze Wspólnoty przez podmiot praw autorskich lub za jego zezwoleniem”.
7
Artykuł 5 dyrektywy 2001/29, zatytułowany „Wyjątki i ograniczenia”, przewiduje:
„1.   Tymczasowe czynności zwielokrotniania określone w art. 2, które mają charakter przejściowy lub dodatkowy, które stanowią integralną i podstawową część procesu technologicznego i których jedynym celem jest umożliwienie:
a)
transmisji w sieci wśród osób trzecich przez pośrednika, lub
b)
legalnego korzystania
z utworu lub innego przedmiotu objętego ochroną, i które nie mają odrębnego znaczenia ekonomicznego, będą wyłączone z prawa do zwielokrotniania określonego w art. 2.
[…]
5.   Wyjątki i ograniczenia przewidziane w ust. 1, 2, 3 i 4 powinny być stosowane tylko w niektórych szczególnych przypadkach, które nie naruszają normalnego wykorzystania dzieła lub innego przedmiotu objętego ochroną ani nie powodują nieuzasadnionej szkody dla uzasadnionych interesów podmiotów praw autorskich”.
8
Artykuł 9 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Dalsze stosowanie innych przepisów prawnych”, stanowi, że dyrektywa ta nie narusza przepisów z zakresu innych dziedzin.
Dyrektywa 98/71
9
Motyw 8 dyrektywy 98/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 1998 r. w sprawie prawnej ochrony wzorów (Dz.U. 1998, L 289, s. 28) głosi:
„W przypadku braku harmonizacji prawa autorskiego należy ustanowić zasadę kumulowania ochrony według szczególnego prawa o ochronie zarejestrowanych wzorów oraz według prawa autorskiego, pozostawiając państwom członkowskim swobodę w ustaleniu zakresu ochrony prawa autorskiego i warunków, zgodnie z którymi ta ochrona jest przyznawana”.
10
Artykuł 17 tej dyrektywy, zatytułowany „Stosunek do prawa autorskiego”, przewiduje:
„Wzór, chroniony prawem z rejestracji lub prawem państwa członkowskiego, zgodnie z niniejszą dyrektywą, korzysta również z ochrony przewidzianej przez prawo autorskie tego państwa członkowskiego od dnia stworzenia wzoru lub jego utrwalenia w dowolnej formie. Zakres i warunki, zgodnie z którymi taka ochrona jest przyznana, łącznie z poziomem wymaganej oryginalności, są określane przez państwo członkowskie”.
Rozporządzenie nr 6/2002
11
Motyw 32 rozporządzenia Rady (WE) nr 6/2002 z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie wzorów wspólnotowych (Dz.U. 2002, L 3, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2015, L 7, s. 5) głosi:
„Wobec braku całkowitej harmonizacji prawa autorskiego istotne jest, aby uchwalić zasadę łączenia ochrony wynikającej ze wzoru wspólnotowego oraz prawa autorskiego, jednocześnie pozostawiając w gestii państw członkowskich ustanowienie zakresu ochrony praw autorskich oraz warunków, według których ta ochrona jest nadawana”.
12
Artykuł 3 lit. a) tego rozporządzenia definiuje pojęcie „wzoru” w ten sam sposób co art. 1 lit. a) dyrektywy 98/71.
13
Artykuł 96 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Stosunek do innych form ochrony na mocy prawa krajowego”, przewiduje w ust. 2:
„Wzór chroniony jako wzór wspólnotowy jest również chroniony przez prawo autorskie państw członkowskich od daty powstania wzoru lub ustalenia go w jakiejkolwiek formie. Zakres i warunki, zgodnie z którymi tego rodzaju ochrona jest przyznawana, łącznie z wymaganym stopniem indywidualnego charakteru, są ustalane przez poszczególne państwa członkowskie”.
Prawo szwedzkie
14
Zgodnie z § 1 Lagen om upphovsrätt till litterära och konstnärliga verk (1960:729) [ustawy o prawie autorskim do utworów literackich i artystycznych (1960:729)] (SFS 1960, nr 729), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym w sprawie C‑580/23 (zwanej dalej „ustawą o prawie autorskim do utworów literackich i artystycznych”):
„Osobie, która stworzyła utwór literacki lub artystyczny, przysługuje prawo autorskie do tego utworu, niezależnie od tego, czy jest to:
1.
wyrażone pismem lub mową przedstawienie świata fikcyjnego lub czysto opisowe,
2.
program komputerowy,
3.
utwór muzyczny lub sceniczny,
4.
utwór kinematograficzny,
5.
utwór fotograficzny lub jakikolwiek inny przedmiot sztuki wizualnej,
6.
utwór architektoniczny lub dzieło sztuki użytkowej, lub
7.
utwór, który został wyrażony w jakikolwiek inny sposób”.
15
Zgodnie z § 2 ustawy o prawie autorskim do utworów literackich i artystycznych prawo autorskie obejmuje, z zastrzeżeniem pewnych ograniczeń, wyłączne prawo do dysponowania utworem poprzez jego zwielokrotnianie i podawanie do publicznej wiadomości, w formie zarówno oryginalnej, jak i zmodyfikowanej, w tłumaczeniu, w adaptacji na inną formę literacką lub artystyczną czy też w innej technologii. Przez „zwielokrotnianie utworu” należy rozumieć każde bezpośrednie lub pośrednie, tymczasowe lub stałe zwielokrotnianie utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie w całości lub częściowo. Utwór jest podawany do publicznej wiadomości na przykład wówczas, gdy podlega publicznemu udostępnianiu lub gdy jego kopie oferuje się do sprzedaży, najmu lub wypożyczenia czy też publicznie rozpowszechnia się je w inny sposób.
16
Paragraf 53b ustawy o prawie autorskim do dzieł literackich i artystycznych przewiduje, że sąd może pod rygorem grzywny zakazać dalszych naruszeń osobie, która dopuszcza się naruszania lub w nim uczestniczy.
Prawo niemieckie
17
Paragraf 2 Gesetz über Urheberrecht und verwandte Schutzrechte (Urheberrechtsgesetz) [ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (ustawy o prawie autorskim)] z dnia 9 września 1965 r. (BGBl. 1965 I, s. 1273), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym w sprawie C‑795/23, zatytułowany „Utwory chronione”, przewiduje w ust. 1 pkt 4, że chronione utwory literackie, naukowe i artystyczne obejmują w szczególności dzieła sztuki, w tym utwory architektoniczne i dzieła sztuki użytkowej, a także projekty takich utworów. Na mocy tego art. 2 ust. 2 wspomnianej ustawy jedynie osobista twórczość intelektualna stanowi utwory w rozumieniu tej ustawy.
Postępowania główne i pytania prejudycjalne
Sprawa C‑580/23
18
Asplund projektuje i produkuje meble do wyposażenia wnętrz. Gama produktów Asplundu obejmuje w między innymi stoły jadalniane z serii „Palais Royal”.
19
Mio prowadzi działalność w zakresie handlu detalicznego w sektorze mebli i wyposażenia domu. Gama produktów Mio obejmuje między innymi stoły jadalniane z serii mebli „Cord”.
20
W październiku 2021 r. Asplund wytoczył powództwo przeciwko Mio przed Patent- och marknadsdomstolen (sąd ds. własności przemysłowej i ds. gospodarczych, Szwecja) o naruszenie prawa autorskiego. W ramach tego powództwa Asplund zwrócił się do tego sądu w szczególności o zakazanie Mio pod rygorem grzywny wytwarzania, wprowadzania do obrotu lub sprzedaży stołów jadalnianych z serii mebli „Cord”, podnosząc, że stoły z serii „Palais Royal” są chronione prawem autorskim jako dzieła sztuki użytkowej i że w konsekwencji stoły jadalniane z serii mebli „Cord” stanowią naruszenie prawa autorskiego, ponieważ wykazują duże podobieństwa do stołów z serii „Palais Royal”.
21
Mio zakwestionowało stwierdzenie, że stoły z serii „Palais Royal” są chronione prawem autorskim, podnosząc, iż stoły te nie wykazują wystarczającej oryginalności, aby uzyskać odpowiednią ochronę. Zdaniem Mio projekt tych stołów opiera się na zwykłych wariacjach wcześniej znanych wzorów wpisanych do rejestru wzorów zarejestrowanych w Unii Europejskiej. W każdym razie, nawet gdyby stoły serii „Palais Royal” były chronione prawem autorskim, ochrona ta byłaby ograniczona i bardzo wąska, a różnice istniejące między dwoma rozpatrywanymi wzorami stołów wystarczyłyby do wykazania, że stoły Mio nie naruszają praw autorskich.
22
Patent- och marknadsdomstolen (sąd ds. własności przemysłowej i ds. gospodarczych) uwzględnił powództwo Asplundu, podnosząc, że stoły z serii „Palais Royal” są chronione prawem autorskim jako dzieła sztuki użytkowej, a stoły jadalniane z serii mebli „Cord” stanowią naruszenie prawa autorskiego.
23
Mio wniosło środek odwoławczy od orzeczenia Patent- och marknadsdomstolen (sądu ds. własności przemysłowej i ds. gospodarczych) do Svea hovrätt, Patent- och marknadsöverdomstolen (sądu apelacyjnego z siedzibą w Sztokholmie, działającego jako sąd apelacyjny ds. własności przemysłowej i ds. gospodarczych, Szwecja), który jest sądem odsyłającym.
24
Sąd odsyłający żywi wątpliwości w istocie co do tego, czy stoły z serii „Palais Royal” korzystają z ochrony prawa autorskiego jako „utwory”. Zastanawia się on nad kryteriami pozwalającymi na określenie oryginalności przedmiotu, tak aby można go było uznać za „utwór” w rozumieniu art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29 zgodnie z orzecznictwem wynikającym z wyroku z dnia 12 września 2019 r., Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:721).
25
Sąd odsyłający wyjaśnia, że aby przedmiot można było uznać za oryginalny, konieczne i zarazem wystarczające jest, by stanowił on odzwierciedlenie osobowości autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach. W przypadku gdy wykonanie przedmiotu jest uwarunkowane względami technicznymi, zasadami lub ograniczeniami, które nie pozostawiają miejsca na swobodę twórczą, przedmiotu tego nie można postrzegać jako wykazującego oryginalność niezbędną do uznania go za utwór. Jednakże sąd odsyłający zauważa, że dany przedmiot może spełniać taki wymóg oryginalności, nawet jeżeli opracowanie go było uwarunkowane względami technicznymi, pod warunkiem że takie uwarunkowanie nie przeszkodziło autorowi w odzwierciedleniu w tym przedmiocie swojej osobowości, przejawiającym się w jego swobodnych i twórczych wyborach.
26
Sąd odsyłający przypomina w tym względzie, że w celu dokonania oceny, czy dany przedmiot jest oryginalnym wytworem, sąd powinien wziąć pod uwagę wszystkie istotne okoliczności, które istniały przy projektowaniu tego przedmiotu, niezależnie od czynników zewnętrznych i późniejszych względem momentu jego stworzenia.
27
Jednakże istnieje niepewność co do sposobu, w jaki należy przeprowadzić konkretną ocenę oryginalności przedmiotu, i co do tego, jakie elementy należy wziąć pod uwagę w celu ustalenia, czy dany przedmiot sztuki użytkowej stanowi odzwierciedlenie osobowości autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach.
28
Zdaniem sądu odsyłającego wystarczy, by autor danego przedmiotu miał pole manewru i rzeczywiście dokonał wyborów o odmiennym charakterze przy jego tworzeniu, by wybory te nie były podyktowane względami, zasadami lub wymogami technicznymi oraz by owe wybory zostały w jakiś sposób odzwierciedlone i wyrażone w tym przedmiocie. Tak szeroka wykładnia oznaczałaby w praktyce, że ocena powinna opierać się na samym procesie twórczym oraz wyborach dokonanych przez autora w jego toku. Wykładnia ta oznaczałaby również, że co do zasady wszystkie wybory dokonane przez tego autora w chwili tworzenia wspomnianego przedmiotu, które nie były podyktowane względami, przepisami lub wymogami technicznymi, należałoby uznać za swobodne i twórcze.
29
W tym względzie sąd odsyłający uważa, że zgodnie ze wspomnianą wykładnią ocena oryginalności przedmiotu przez właściwy sąd koncentruje się raczej na procesie twórczym i wyborach dokonanych przez jego autora w trakcie tego procesu, a nie na kwestii, czy sam przedmiot lub końcowy wynik procesu twórczego jest rzeczywiście przejawem dokonania artystycznego. Kwestia, czy przedmiot ten cechuje wystarczająca oryginalność, stałaby się tym samym raczej „kwestią dowodową aniżeli kwestią prawa”.
30
Ponadto sąd odsyłający zauważa, że taka wykładnia wymogu oryginalności przedmiotu prowadziłaby do nałożenia dość niskich wymogów co do twórczych i swobodnych wyborów, których powinien był dokonać jego autor i których wyrazem miałby być ten przedmiot. Mogłoby to prowadzić do przyznania ochrony prawnoautorskiej przedmiotom, które nie zasługują na zakwalifikowanie jako „utwory”. Poza tym mogłoby to skutkować objęciem ochroną jako utworów zwykłych przedmiotów, których tworzeniu nie przyświecał żaden zamysł artystyczny lub które w każdym razie nie mają „indywidualnego charakteru artystycznego”.
31
Sąd odsyłający uważa, że niewygórowany wymóg oryginalności dla przedmiotów sztuki użytkowej mógłby również pozbawić znaczenia węziej zakrojoną ochronę wzorów. W tym kontekście sąd ten wyraża wątpliwości co do sposobu, w jaki niewygórowany wymóg oryginalności dla przedmiotów sztuki użytkowej łączyłby się z wymogiem indywidualnego charakteru, którego spełnienie jest konieczne do uzyskania ochrony wzorów. Choć prawu autorskiemu i prawu wzorów przemysłowych przyświecają odmienne cele, nie wydaje się rozsądne, by wzór mógł być objęty ochroną prawnoautorską jako utwór, mimo że nie ma on indywidualnego charakteru wystarczającego do tego, aby uzyskać ochronę jako wzór. Zdaniem sądu odsyłającego, jak orzekł Trybunał w wyroku z dnia 12 września 2019 r., Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:721), choć na zasadzie kumulacji można przyznać temu samemu przedmiotowi sztuki użytkowej ochronę przewidzianą dla wzorów i ochronę wynikającą z prawa autorskiego, to jednak owa kumulacja może nastąpić jedynie w określonych sytuacjach. Bardzo niewygórowany wymóg oryginalności mógłby zaś skutkować tym, że dzieła sztuki użytkowej w większości przypadków kwalifikowałyby się do uzyskania podwójnej ochrony.
32
Można by natomiast rozważyć odmienną wykładnię, a mianowicie że punktem wyjścia dla oceny kwestii, czy przedmiot sztuki użytkowej stanowi odzwierciedlenie osobowości autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach, powinien być sam dany przedmiot. Sam ten przedmiot powinien odzwierciedlać osobowość autora i przejawiać pewien rys artyzmu lub też mieć to, co przynajmniej w przeszłości w Szwecji, a zwłaszcza w Niemczech zwykło się określać „progiem oryginalności” („verkshöjd”). Ocena dokonywana w duchu tej odmiennej wykładni mogłaby oznaczać, że wspomniany przedmiot musi mieć pewien indywidualny charakter i być do pewnego stopnia wyjątkowy. Innymi słowy, tenże przedmiot musi być przedmiotem, który osiągnął pewien stopień autonomiczności i oryginalności oraz który stanowi wyraz indywidualności autora.
33
W tych okolicznościach Svea hovrätt, Patent- och marknadsöverdomstolen (sąd apelacyjny z siedzibą w Sztokholmie, działający jako sąd apelacyjny ds. własności przemysłowej i ds. gospodarczych) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
W jaki sposób w ramach oceny, czy przedmiot sztuki użytkowej zasługuje na szeroko zakrojoną ochronę prawnoautorską jako utwór w rozumieniu art. 2–4 dyrektywy [2001/29], należy zbadać – i jakie czynniki muszą lub powinny zostać przy tym wzięte pod uwagę – kwestię, czy przedmiot ten odzwierciedla osobowość autora, ponieważ stanowi wyraz jego swobodnych i twórczych wyborów? W tym względzie należy w szczególności ustalić, czy badanie oryginalności powinno się skupiać na czynnikach związanych z procesem twórczym i wyjaśnieniem przez autora faktycznych wyborów, jakich dokonał on przy tworzeniu dzieła, czy też na czynnikach dotyczących samego przedmiotu i końcowego wyniku procesu twórczego oraz na tym, czy sam przedmiot stanowi wyraz dokonania artystycznego.
2)
Na potrzeby udzielenia odpowiedzi na pytanie pierwsze oraz rozstrzygnięcia, czy przedmiot sztuki użytkowej odzwierciedla osobowość autora, ponieważ stanowi wyraz jego swobodnych i twórczych wyborów, jakie znaczenie ma okoliczność, że:
a)
przedmiot ten składa się z elementów należących do zbioru powszechnie dostępnych form[;]
b)
przedmiot ten opiera się na znanym wcześniej projekcie lub na aktualnym trendzie projektowym i stanowi wariację na ich temat[;]
c)
identyczny lub podobny przedmiot został stworzony przed stworzeniem danego przedmiotu lub – niezależnie od przedmiotu sztuki użytkowej, który ma korzystać z ochrony jako utwór, oraz bez jego znajomości – po jego stworzeniu?
3)
W jaki sposób należy dokonać oceny podobieństwa – i jakie podobieństwo jest wymagane – w ramach badania, czy przedmiot sztuki użytkowej, który ma naruszać prawo, wkracza w zakres ochrony utworu i narusza wyłączne prawo do utworu, które, zgodnie z art. 2–4 dyrektywy [2001/29], musi przysługiwać autorowi? W tym względzie należy w szczególności ustalić, czy badanie powinno się koncentrować na tym, czy utwór daje się rozpoznać w przedmiocie, który ma naruszać prawo, czy przedmiot, który ma naruszać prawo, wywołuje to samo całościowe wrażenie co wspomniany utwór, jak również co jeszcze powinno być analizowane w ramach badania.
4)
Na potrzeby udzielenia odpowiedzi na pytanie trzecie oraz rozstrzygnięcia, czy przedmiot sztuki użytkowej, który ma naruszać prawo, wkracza w zakres ochrony utworu i narusza wyłączne prawo do utworu, jakie znaczenie ma:
a)
stopień oryginalności utworu dla zakresu ochrony utworu[;]
b)
okoliczność, że utwór i przedmiot sztuki użytkowej, który ma naruszać prawo, składają się z elementów należących do zbioru powszechnie dostępnych form oraz stanowią wariacje na temat znanych wcześniej projektów lub aktualnego trendu projektowego[;]
c)
okoliczność, że inny identyczny lub podobny przedmiot został stworzony przed stworzeniem utworu lub – niezależnie od utworu oraz bez jego znajomości – po stworzeniu utworu?”.
Sprawa C‑795/23
34
USM produkuje i sprzedaje od dziesięcioleci system mebli modułowych pod nazwą USM Haller. Ten system mebli cechuje się tym, że chromowane na wysoki połysk okrągłe rury są montowane za pomocą kulistych węzłów łączących w ramy, w których umieszcza się kolorowe panele metalowe. Stworzone w ten sposób korpusy można dowolnie łączyć i montować jedne na drugich lub obok siebie.
35
Konektra oferuje za pośrednictwem sklepu internetowego części zamienne i służące do rozbudowy systemu mebli modułowych USM Haller, odpowiadające kształtem i – w odniesieniu do większości z nich – kolorem komponentom USM. Początkowo ograniczywszy się do zwykłej sprzedaży części zamiennych, niekwestionowanej przez USM, Konektra dokonała w 2017 r. przeprojektowania swojego sklepu internetowego. Od 2018 r. witryna internetowa Konektry wymienia wszystkie komponenty wymagane do kompletnego montażu mebli USM Haller i prowadzi także ich promocję reklamową, zamieszczając zdjęcia zmontowanych mebli. Ponadto Konektra oferuje swoim klientom usługę montażu obejmującą składanie dostarczonych części w gotowy mebel, a w ramach dostaw załączane są instrukcje montażu kompletnych mebli.
36
Według USM Konektra nie ogranicza się już od tej pory do oferowania części zamiennych do systemu USM Haller, lecz produkuje, oferuje i sprzedaje własny system mebli identyczny z jego systemem. USM uważa, że oferta Konektry narusza jego prawa autorskie do systemu USM Haller jako dzieła sztuki użytkowej lub przynajmniej stanowi imitację niezgodną z prawem konkurencji.
37
W związku z tym USM pozwał Konektrę „o zaniechanie, o udzielenie informacji i przedłożenie rozliczeń” oraz „o zwrot kosztów upomnień oraz o ustalenie jej odpowiedzialności odszkodowawczej”. Landgericht Düsseldorf (sąd krajowy w Düsseldorfie, Niemcy) uwzględnił te żądania, opierając się głównie na prawie autorskim.
38
Natomiast Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie, Niemcy) oddalił w postępowaniu apelacyjnym wspomniane żądania oparte na prawie autorskim. Sąd ten uznał, że system mebli modułowych USM Haller nie jest dziełem sztuki użytkowej chronionym prawem autorskim, ponieważ nie spełnia przesłanek ustanowionych w orzecznictwie Trybunału, wynikającym w szczególności z wyroków z dnia 12 września 2019 r., Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:721), i z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle (C‑833/18, EU:C:2020:461), aby można go było uznać za dzieło sztuki użytkowej w rozumieniu art. 2–4 dyrektywy 2001/29.
39
Zarówno USM, jak i Konektra wniosły skargę rewizyjną na orzeczenie Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższego sądu krajowego w Düsseldorfie) do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy), który jest sądem odsyłającym.
40
Sąd odsyłający uważa, że rozstrzygnięcie sporu w postępowaniu głównym zależy od wykładni pojęcia „utworu” w rozumieniu art. 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29, zgodnie z którą przedmiot musi wykazywać dwie cechy, aby można go było zakwalifikować jako utwór, a mianowicie, po pierwsze, dany przedmiot musi być oryginalny w tym znaczeniu, że musi stanowić własną twórczość intelektualną jego autora, przejawiając się w swobodnych i twórczych wyborach tego autora, a po drugie, jego wykonanie nie może być uwarunkowane względami technicznymi, zasadami lub innymi ograniczeniami, które nie pozostawiają miejsca na swobodę twórczą.
41
Sąd odsyłający przyznaje w tym względzie, że system mebli modułowych USM Haller stanowi „wystarczające wyrażenie” w rozumieniu drugiej cechy podanej w orzecznictwie wynikającym z wyroku z dnia 12 września 2019 r., Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:721), przy czym ta druga cecha zakłada istnienie przedmiotu, który można zidentyfikować z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności, nawet jeżeli ów sposób wyrażenia nie zawsze jest trwały. Jego zdaniem system mebli modułowych USM Haller pozwala na „obiektywną identyfikację”, ponieważ składa się on z ograniczonej liczby indywidualnych elementów, które są łączone ze sobą w ramach systemu i które wywołują charakterystyczne i powtarzające się całościowe wrażenie.
42
Sąd odsyłający nie wyklucza w tym względzie możliwości, że w przypadku przedmiotów sztuki użytkowej między ochroną na podstawie prawa wzorów a ochroną na podstawie prawa autorskiego istnieje relacja reguła–wyjątek w tym znaczeniu, że przy badaniu oryginalności tych przedmiotów na podstawie prawa autorskiego należy stawiać wyższe wymagania w odniesieniu do swobodnych i twórczych wyborów ich autora niż w odniesieniu do innych rodzajów przedmiotów.
43
Wskazuje on ponadto, że powstaje pytanie, czy badanie oryginalności przedmiotu zależy od subiektywnego spojrzenia jego autora, czy też należy zastosować kryterium obiektywne. Sąd odsyłający uważa w tym względzie, że w orzecznictwie Trybunału nie zostało jeszcze jasno ustalone, czy przy ocenie oryginalności przedmiotu można wziąć pod uwagę okoliczności zewnętrzne zaistniałe po jego stworzeniu, takie jak jego prezentacja na wystawach sztuki lub w muzeach lub jego uznanie w kręgach specjalistów.
44
W tych okolicznościach Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy w przypadku utworów będących dziełami sztuki użytkowej ochrona na podstawie prawa o wzorach przemysłowych stanowi zasadę, a ochrona na podstawie prawa autorskiego jest wyjątkiem, tak że przy ocenie oryginalności tych utworów na podstawie prawa autorskiego należy stawiać wyższe wymagania swobodnym twórczym wyborom twórcy niż w przypadku innych rodzajów utworów?
2)
Czy ocena oryginalności na podstawie prawa autorskiego powinna (również) opierać się na subiektywnym postrzeganiu procesu twórczego przez twórcę, w szczególności, czy twórca musi świadomie podejmować swobodne twórcze wybory, aby mogły one zostać uznane za swobodne twórcze wybory w rozumieniu orzecznictwa Trybunału?
3)
Jeśli w kontekście oceny oryginalności decydujące znaczenie ma to, czy i w jakim stopniu twórczość artystyczna znalazła obiektywny wyraz w utworze: czy okoliczności, które wystąpiły po decydującym dla oceny oryginalności momencie stworzenia wzoru, takie jak prezentacja wzoru na wystawach sztuki lub w muzeach lub jego uznanie w kręgach specjalistów, mogą być również brane pod uwagę przy tej ocenie?”.
Postępowanie przed Trybunałem
45
Decyzją prezesa Trybunału z dnia 13 maja 2024 r. sprawy C‑580/23 i C‑795/23 zostały połączone do celów ustnego etapu postępowania i wydania wyroku.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego w sprawie C‑795/23
46
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający w sprawie C‑795/23 dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że między ochroną na podstawie prawa wzorów a ochroną na podstawie prawa autorskiego istnieje relacja reguła–wyjątek, w związku z czym przy badaniu oryginalności przedmiotów sztuki użytkowej należałoby stosować wyższe wymogi niż te przewidziane dla innych rodzajów utworów.
47
W niniejszym przypadku wątpliwości sądu odsyłającego dotyczą konkretnie kwalifikacji przedmiotu użytkowego jako „utworu” w rozumieniu dyrektywy 2001/29. Sąd ten zmierza w szczególności do wyjaśnienia zakresu pkt 52 wyroku z dnia 12 września 2019 r., Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:721), w którym Trybunał uznał, że wprawdzie na podstawie prawa Unii na zasadzie kumulacji można przyznać temu samemu przedmiotowi ochronę przewidzianą dla wzorów i ochronę wynikającą z prawa autorskiego, to jednak owa kumulacja może nastąpić jedynie w określonych sytuacjach.
48
W tym względzie należy przypomnieć, że pojęcie „utworu”, o którym mowa w art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, stanowi, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, autonomiczne pojęcie prawa Unii, które należy interpretować i stosować w sposób jednolity i które zakłada spełnienie dwóch przesłanek mających charakter kumulatywny. Po pierwsze, oznacza ono, że istnieje oryginalny przedmiot w tym znaczeniu, że stanowi on własną twórczość intelektualną jego autora. Po drugie, kwalifikacja jako utwór jest zastrzeżona dla elementów stanowiących wyraz takiej twórczości intelektualnej (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
49
Co się tyczy pierwszego z tych elementów, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że aby przedmiot można było uznać za oryginalny, konieczne i zarazem wystarczające jest, by stanowił on odzwierciedlenie osobowości autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach. Natomiast w przypadku gdy wykonanie przedmiotu jest uwarunkowane względami technicznymi, zasadami lub ograniczeniami, które nie pozostawiają miejsca na swobodę twórczą, przedmiotu tego nie można postrzegać jako wykazującego oryginalność niezbędną do uznania go za utwór (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 30, 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
50
Tak więc odzwierciedlenie osobowości autora w przedmiocie, o którego ochronę wniesiono, przejawiające się w swobodnych i twórczych wyborach tego autora, stanowi decydującą przesłankę pojęcia „oryginalności”, a w konsekwencji ochrony na podstawie prawa autorskiego w prawie Unii.
51
Natomiast w odniesieniu do ochrony wzorów objętych albo dyrektywą 98/71, znajdującą zastosowanie do wzorów zarejestrowanych w państwie członkowskim lub dla jego obszaru, albo rozporządzeniem nr 6/2002, mającym zastosowanie do wzorów chronionych na poziomie Unii, stosuje się inne obiektywne kryterium ochrony – kryterium nowości i indywidualnego charakteru. Kryterium to ocenia się poprzez odniesienie do wzorów wcześniejszych, a w tych ramach każdy wzór, który odróżnia się od nich na tyle, aby wywołać inne całościowe wrażenie wizualne, może korzystać ze wspomnianej ochrony.
52
To rozróżnienie między kryteriami ochrony tłumaczy się tym, że ochrona wzorów z jednej strony i ochrona przyznana na mocy prawa autorskiego z drugiej strony służą realizacji odmiennych celów i podlegają odrębnym systemom. Ochrona wzorów ma bowiem na celu ochronę przedmiotów, które jakkolwiek są nowe i zindywidualizowane, to mają charakter użytkowy i są przeznaczone do produkcji seryjnej. Ponadto w zamyśle ochrona ta powinna obowiązywać przez określony czas, który powinien jednak być wystarczający, aby pozwolić na zwrot inwestycji koniecznych do stworzenia i wyprodukowania tych przedmiotów, a zarazem nie ograniczać nadmiernie konkurencji. Natomiast ochrona związana z prawem autorskim, której czas obowiązywania jest znacznie dłuższy, jest zastrzeżona dla przedmiotów zasługujących na zakwalifikowanie ich jako utworów (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 50).
53
Z tych też względów przyznanie ochrony prawnoautorskiej przedmiotowi chronionemu jako wzór nie może prowadzić do tego, że naruszone zostaną cele i skuteczność właściwe obu tym rodzajom ochrony (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 51).
54
Wynika z tego, po pierwsze, że przedmiotów chronionych jako wzory co do zasady nie należy zrównywać z utworami chronionymi dyrektywą 2001/29 (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 40). Po drugie, nie istnieje żaden automatyzm między przyznaniem ochrony na podstawie prawa wzorów a ochroną na podstawie prawa autorskiego. Po trzecie, nie należy mylić przesłanek tej ochrony, czyli z jednej strony nowości i indywidualnego charakteru, a z drugiej strony – oryginalności.
55
Chociaż ochrona zastrzeżona dla wzorów i ochrona zapewniana prawem autorskim nie wykluczają się wzajemnie (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 43), a na zasadzie kumulacji można je przyznać temu samemu przedmiotowi, owa kumulacja ogranicza się do określonych przypadków (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 52), jako że od autora oczekuje się stworzenia unikalnego utworu noszącego znamię jego osobowości, który jako taki jest chroniony zgodnie z dyrektywą 2001/29.
56
Jednakże między ochroną zastrzeżoną dla wzorów a ochroną zapewnioną prawem autorskim nie istnieje relacja reguła–wyjątek.
57
Należy zatem uznać, że wzór można zakwalifikować jako „utwór” w rozumieniu dyrektywy 2001/29, jeżeli spełnia dwa wymogi wymienione w pkt 48 niniejszego wyroku (zob. podobnie wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 48), i że oryginalność przedmiotów sztuki użytkowej należy oceniać według tych samych wymogów co wymogi stosowane do oceny oryginalności innych rodzajów przedmiotów.
58
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie pierwsze w sprawie C‑795/23 należy odpowiedzieć, że dyrektywę 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że między ochroną na podstawie prawa wzorów a ochroną na podstawie prawa autorskiego nie istnieje relacja reguła–wyjątek, w związku z czym przy badaniu oryginalności przedmiotów sztuki użytkowej należałoby stosować wyższe wymogi niż te przewidziane dla innych rodzajów utworów.
W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego w sprawie C‑580/23 oraz pytań drugiego i trzeciego w sprawie C‑795/23
59
Poprzez pytania pierwsze i drugie w sprawie C‑580/23 oraz pytania drugie i trzecie w sprawie C‑795/23, które należy rozpatrzyć łącznie, sądy odsyłające dążą w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że przy dokonywaniu oceny oryginalności przedmiotów sztuki użytkowej należy wziąć pod uwagę elementy związane z procesem twórczym i zamiarami autora, czy też jedynie elementy dostrzegalne w samym przedmiocie. W tym względzie sądy odsyłające zastanawiają się również, jaką rolę w tej ocenie odgrywają dodatkowe elementy, takie jak wykorzystanie w tworzeniu danego przedmiotu już dostępnych form, inspiracja ich autora istniejącymi przedmiotami, możliwość podobnej niezależnej twórczości czy też uznanie tego przedmiotu w kręgach specjalistów.
W przedmiocie oceny oryginalności przedmiotów sztuki użytkowej
60
Co się tyczy oceny kryterium oryginalności, należy przypomnieć, że w niniejszym przypadku oba sądy odsyłające zastanawiają się nad sposobem, w jaki należy oceniać twórcze wybory dokonywane przy tworzeniu przedmiotów użytkowych, takich jak meble.
61
Z orzecznictwa przytoczonego w pkt 48 i 49 niniejszego wyroku wynika, że aby ustalić oryginalny charakter utworu w prawie autorskim, sąd rozpoznający sprawę powinien ocenić, czy przedmiot, o którego ochronę wniesiono, stanowi wyraz swobodnych i twórczych wyborów odzwierciedlających osobowość autora.
62
Jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 41 opinii, oceny tej należy dokonywać z uwzględnieniem specyfiki danego rodzaju utworów. Dzieła sztuki użytkowej różnią się bowiem od innych kategorii utworów tym, że stanowią w pierwszej kolejności przedmioty użytkowe. Takie przedmioty są zaś owocem know-how i wyborów ich twórców, które mogą być podyktowane ograniczeniami technicznymi, ergonomicznymi lub związanymi z bezpieczeństwem lub mogą wynikać ze standardów lub konwencji przyjętych w danym sektorze.
63
Trybunał uściślił w tym względzie, że przedmiot spełniający przesłankę oryginalności może korzystać z ochrony prawnoautorskiej, nawet jeżeli opracowanie go było po części uwarunkowane względami technicznymi, pod warunkiem że takie uwarunkowanie nie przeszkodziło jego autorowi w odzwierciedleniu w nim swojej osobowości, przejawiającym się w jego swobodnych i twórczych wyborach (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle, C‑833/18, EU:C:2020:461, pkt 26).
64
Z orzecznictwa wynika bowiem, że kryterium oryginalności nie będzie spełnione przez elementy składowe przedmiotu cechujące się wyłącznie ich funkcją techniczną, ponieważ ochrona prawnoautorska nie rozciąga się na idee. Jeśli sposób wyrażenia tych elementów składowych jest podyktowany ich funkcją techniczną, to różnorodność form realizacji danej idei jest w istocie do tego stopnia ograniczona, że sama idea i jej wyraz spajają się w jedno (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle, C‑833/18, EU:C:2020:461, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo).
65
Wynika z tego, że w prawie autorskim nie można domniemywać twórczego charakteru wyborów autora przedmiotu. Tak więc sąd rozpatrujący kwestię oryginalności przedmiotu użytkowego powinien poszukiwać i dokonać identyfikacji wyborów twórczych w formie tego przedmiotu, aby móc uznać go za chroniony prawem autorskim, przy czym należy uściślić, że nawet jeśli jego autor dokonał wyborów, które nie są podyktowane technicznymi lub innymi ograniczeniami, nie można domniemywać twórczego charakteru tych wyborów w rozumieniu prawa autorskiego (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle, C‑833/18, EU:C:2020:461, pkt 32).
66
Jeśli chodzi o elementy składowe przedmiotu użytkowego, podlegają one temu samemu reżimowi co przedmiot jako całość. Elementy składowe utworu korzystają zatem z ochrony na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, pod warunkiem że zawarte są w nich określone elementy stanowiące wyraz autora tego utworu i że jako takie przyczyniają się do oryginalności całego utworu (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, pkt 38, 39).
67
Należy dodać, że o ile jest prawdą, iż względy o charakterze artystycznym lub estetycznym wchodzą w zakres działalności twórczej, o tyle okoliczność, że dany wzór wywołuje taki efekt, nie pozwala sama w sobie na ustalenie, czy wzór ten stanowi twórczość intelektualną odzwierciedlającą swobodę wyboru i osobowość jego autora i spełniającą tym samym wymóg oryginalności (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 54).
68
A zatem okoliczność, że wzór wywołuje poza realizowanym przezeń celem użytkowym swoisty i odróżniający go z estetycznego lub artystycznego punktu widzenia efekt wizualny, nie może sama w sobie uzasadniać zakwalifikowania go jako „utworu” w rozumieniu dyrektywy 2001/29 (zob. podobnie wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 55).
W przedmiocie uwzględnienia procesu twórczego i zamiarów autora
69
Sądy odsyłające dążą do ustalenia, czy oryginalność przedmiotu użytkowego, takiego jak meble, o których ochronę na podstawie prawa autorskiego w niniejszym przypadku wniesiono, należy ocenić z uwzględnieniem w szczególności zamiarów jego autora w trakcie procesu twórczego.
70
Z orzecznictwa przypomnianego w pkt 48 i 49 niniejszego wyroku wynika, że aby przedmiot można było uznać za oryginalny wytwór, konieczne i zarazem wystarczające jest, by stanowił on „odzwierciedlenie” osobowości autora, „przejawiające się” w jego swobodnych i twórczych wyborach.
71
Jak zaś podkreślił rzecznik generalny w pkt 45 opinii, zastosowanie określeń „odzwierciedlenie” i „przejawiające się” wskazuje zaś jasno, że takie wybory oraz osobowość autora muszą być widoczne w przedmiocie, o którego ochronę wniesiono.
72
Co się tyczy drugiego z przywołanych w pkt 48 niniejszego wyroku elementów, Trybunał uściślił, że pojęcie „utworu”, do którego odnosi się dyrektywa 2001/29, oznacza istnienie przedmiotu możliwego do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności. Po pierwsze bowiem, organy odpowiedzialne za zapewnienie ochrony praw wyłącznych nierozerwalnie związanych z prawem autorskim powinny móc rozpoznać w sposób jasny i precyzyjny chroniony w ten sposób przedmiot. Powyższe dotyczy także osób trzecich, wobec których autor danego przedmiotu może powoływać się na ochronę. Po drugie, konieczność wykluczenia wszelkich elementów subiektywizmu, które nie służą pewności prawnej, w procesie identyfikacji takiego przedmiotu wymaga, by przedmiot taki był wyrażony w sposób obiektywny (zob. podobnie wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 32, 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
73
A zatem, jak przypomniano w pkt 65 niniejszego wyroku, sąd, do którego zwrócono się o zbadanie kwestii oryginalności przedmiotu, powinien poszukiwać i dokonać identyfikacji wyborów twórczych „w formie” tego przedmiotu, aby uznać go za chroniony – jako utwór – prawem autorskim.
74
Ów wymóg istnienia przedmiotu możliwego do zidentyfikowania znajduje podstawę w fundamentalnej zasadzie prawa autorskiego, zgodnie z którą chronione są nie idee, lecz jedynie ich wyrażenie (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle, C‑833/18, EU:C:2020:461, pkt 27). Zamiary autora sytuują się zaś w sferze idei. Mogą one być zatem chronione jedynie w zakresie, w jakim autor wyraził je w danym utworze.
75
W konsekwencji sąd rozpatrujący kwestię oryginalności tego przedmiotu może wziąć pod uwagę proces twórczy i zamiary autora, pod warunkiem że elementy te znajdują swój wyraz w samym tym przedmiocie, przy czym nie może jednak w sposób decydujący oprzeć swojej oceny na wspomnianych elementach.
W przedmiocie uwzględnienia innych elementów
76
Sądy odsyłające dążą do ustalenia, jakie znaczenie przy ocenie oryginalności przedmiotu sztuki użytkowej należy przypisać takim okolicznościom jak wykorzystanie przez jego autora już dostępnych form, inspiracja autora istniejącymi przedmiotami, istnienie podobnej niezależnej twórczości bądź taka możliwość lub też okoliczności zaistniałe po stworzeniu tego przedmiotu, takie jak jego prezentacja na wystawach lub w muzeach, czy też, bardziej ogólnie, jego uznanie w kręgach specjalistów.
77
Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem do celów oceny, czy dany przedmiot stanowi oryginalny wytwór i jest w związku z tym chroniony prawem autorskim, sąd rozpoznający sprawę powinien wziąć pod uwagę wszystkie istotne okoliczności rozpatrywanego przypadku, które istniały przy projektowaniu tego przedmiotu, niezależnie od czynników zewnętrznych i późniejszych względem momentu tworzenia (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle, C‑833/18, EU:C:2020:461, pkt 37).
78
W tym względzie, po pierwsze, jak przypomniał rzecznik generalny w pkt 54 opinii, wykorzystanie przez autora przedmiotu już dostępnych form nie wyklucza samo w sobie jego oryginalności. Przedmiot składający się wyłącznie z dostępnych form może bowiem być oryginalny, jeżeli autor wyraził swoje wybory twórcze w układzie tych form.
79
Po drugie, co się tyczy sytuacji, w której autor przedmiotu inspirował się istniejącymi przedmiotami, ochrona na podstawie prawa autorskiego będzie ograniczona do identyfikacji własnych elementów twórczych tego autora. Jeżeli bowiem rozpatrywany przedmiot jest „wariantem” istniejącego utworu, pochodzącego od tego samego autora i z definicji oryginalnego, przedmiot ten może korzystać z ochrony na podstawie prawa autorskiego, dopóki powtórzone elementy twórcze pozostają w tym utworze i stanowią znamię osobowości tego autora. Jeśli natomiast autorzy są różni, przedmiot ten należy uznać za utwór inspirowany, czyli utwór, który nie przejmuje jako takich elementów twórczych innego utworu, lecz który inspiruje się nimi w inny sposób. Ten nowy utwór może jednak również jako taki korzystać z tej ochrony, pod warunkiem że spełnione zostaną wymogi przewidziane w orzecznictwie przytoczonym w pkt 48 niniejszego wyroku.
80
Po trzecie, należy stwierdzić, że o ile prawo autorskie nie przewiduje przesłanki nowości, o tyle stworzenie przez innego autora przedmiotów podobnych do określonego przedmiotu lub identycznych z nim przed jego stworzeniem może stanowić istotną wskazówkę co do niskiego stopnia oryginalności tego przedmiotu, a nawet jej braku. Niemniej jednak w przypadku przedmiotów sztuki użytkowej, w których różne ograniczenia wynikające z ich funkcji technicznej zawężają swobodę autorów, nie można całkowicie wykluczyć możliwości, że dwaj autorzy dokonali w sposób niezależny podobnych, a nawet identycznych wyborów twórczych.
81
Wreszcie, po czwarte, co się tyczy okoliczności takich jak przedstawienie przedmiotu na wystawach sztuki lub w muzeach i jego uznanie w środowiskach specjalistów, okoliczności te, zewnętrzne i zaistniałe po stworzeniu tego przedmiotu, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 77 niniejszego wyroku nie są ani konieczne, ani decydujące jako takie.
82
W świetle całości powyższych rozważań na pytania pierwsze i drugie w sprawie C‑580/23 oraz na pytania drugie i trzecie w sprawie C‑795/23 należy odpowiedzieć, że art. 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że utworem w rozumieniu tych przepisów jest przedmiot stanowiący odzwierciedlenie osobowości jego autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach. Nie są swobodne i twórcze nie tylko wybory podyktowane różnymi ograniczeniami, w szczególności technicznymi, które wiązały tego autora przy tworzeniu owego przedmiotu, ale również te, które, choć swobodne, nie noszą znamienia osobowości autora, nadającego wspomnianemu przedmiotowi unikalny aspekt. Okoliczności takie jak zamiary autora w procesie twórczym, źródła inspiracji tego autora i wykorzystanie już dostępnych form, możliwość podobnej niezależnej twórczości lub uznanie tegoż przedmiotu w kręgach specjalistów mogą w stosownym przypadku zostać wzięte pod uwagę, lecz w każdym razie nie są one ani konieczne, ani decydujące dla ustalenia oryginalności przedmiotu, o którego ochronę wniesiono.
W przedmiocie pytań trzeciego i czwartego w sprawie C‑580/23
83
Poprzez pytania trzecie i czwarte w sprawie C‑580/23, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że w celu stwierdzenia naruszenia praw autorskich należy, po pierwsze, ustalić, czy elementy twórcze zostały przejęte w sposób rozpoznawalny w przedmiocie, czy też to samo całościowe wrażenie wizualne jest wystarczające w tym względzie, a po drugie, wziąć pod uwagę stopień oryginalności danego dzieła i istnienie podobnej twórczości.
84
W tym względzie w pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w prawie autorskim naruszenie jest konsekwencją korzystania z utworu bez zgody jego autora (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle, C‑833/18, EU:C:2020:461, pkt 21).
85
Trybunał orzekł, że nieuprawnione korzystanie z utworu może stanowić takie naruszenie, nawet jeśli dotyczy ono stosunkowo niewielkiego elementu tego utworu, o ile element ten jako taki wyraża własną twórczość intelektualną jego autora (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, pkt 47).
86
A zatem w celu stwierdzenia naruszenia prawa autorskiego do sądu odsyłającego należy, po pierwsze, stwierdzenie nieuprawnionego korzystania przynajmniej z oryginalnych elementów twórczych utworu chronionego, a po drugie, ustalenie, czy elementy te, to znaczy te, które są wyrazem wyborów stanowiących odzwierciedlenie osobowości autora tego utworu, zostały przejęte w sposób rozpoznawalny w przedmiocie, który ma stanowić naruszenie (zob. podobnie i analogicznie wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Pelham i in., C‑476/17, EU:C:2019:624, pkt 39).
87
Natomiast dla celów oceny naruszenia prawa autorskiego na podstawie art. 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29 porównanie całościowego wrażenia wywoływanego przez każdy z kolidujących ze sobą przedmiotów nie może być decydujące, jako że kryterium to dotyczy ochrony wzorów.
88
W drugiej kolejności, co się tyczy wzięcia pod uwagę stopnia oryginalności chronionego utworu, należy przypomnieć, że w przypadku gdy przedmiot wykazuje cechy wymienione w pkt 48 niniejszego wyroku, a zatem stanowi utwór, powinien on w tym charakterze korzystać z ochrony na podstawie prawa autorskiego zgodnie z dyrektywą 2001/29, przy czym należy zauważyć, że zakres tej ochrony nie zależy od stopnia swobody twórczej, jaką dysponował jego autor, oraz że zakres ten nie może w związku z tym być węższy od zakresu ochrony, z której korzysta jakikolwiek utwór objęty zakresem tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 35).
89
W tym względzie należy podkreślić, że Trybunał orzekł w szczególności w odniesieniu do przedmiotów użytkowych, iż istnienie różnych form pozwalających na osiągnięcie tego samego efektu technicznego, o ile pozwala na stwierdzenie istnienia możliwości wyboru, nie jest rozstrzygające dla oceny czynników, którymi autor kierował się przy dokonywaniu swojego wyboru. Podobnie w ramach takiej oceny wola domniemanego sprawcy naruszenia pozostaje bez znaczenia (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle, C‑833/18, EU:C:2020:461, pkt 35).
90
W trzeciej kolejności, co się tyczy istnienia wspólnego źródła inspiracji dla dwóch kolidujących ze sobą przedmiotów, jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 71 opinii, po pierwsze, jeżeli dla dwu kolidujących ze sobą przedmiotów inspirację stanowi ten sam utwór lub też wcześniejszy wzór, to jedynie „nowe” elementy twórcze są oryginalne w utworze pochodnym i jedynie przejęcie tych nowych elementów stanowi ewentualne naruszenie prawa autorskiego. Po drugie, sam fakt podążania za tą samą tendencją lub tym samym nurtem artystycznym co autor wcześniejszego utworu nie stanowi takiego naruszenia w braku przejęcia konkretnie możliwych do zidentyfikowania elementów twórczych tego wcześniejszego utworu.
91
Wreszcie, co się tyczy istnienia podobnej niezależnej twórczości, o ile w przypadku przedmiotów sztuki użytkowej możliwości kreatywne są ograniczone ze względów technicznych, o tyle taka sytuacja nie jest całkowicie wykluczona i nie stanowi – przy założeniu jej wykazania – naruszenia prawa autorskiego. W celu stwierdzenia ewentualnego naruszenia prawa autorskiego do sądu rozpoznającego sprawę należy dokonanie oceny rzeczywistego istnienia takiej podobnej niezależnej twórczości, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności danego przypadku istniejących w momencie tworzenia rozpatrywanych przedmiotów, niezależnie od czynników zewnętrznych i późniejszych względem tego momentu. Sama możliwość zaistnienia takiej sytuacji nie może uzasadniać odmowy ochrony na podstawie prawa autorskiego.
92
W świetle całości powyższych rozważań na pytania trzecie i czwarte w sprawie C‑580/23 należy odpowiedzieć, że art. 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że w celu stwierdzenia naruszenia prawa autorskiego trzeba ustalić, czy elementy twórcze chronionego utworu zostały przejęte w sposób rozpoznawalny w przedmiocie, który ma stanowić naruszenie. To samo całościowe wrażenie wizualne wywoływane przez dwa kolidujące ze sobą przedmioty i stopień oryginalności rozpatrywanego utworu nie są istotne. Możliwość podobnej twórczości nie może uzasadniać odmowy ochrony.
W przedmiocie kosztów
93
Dla stron w postępowaniach głównych niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionych przed sądami odsyłającymi, do nich zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniach głównych, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
1)
Dyrektywę 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym
należy interpretować w ten sposób, że:
między ochroną na podstawie prawa wzorów a ochroną na podstawie prawa autorskiego nie istnieje relacja reguła–wyjątek, w związku z czym przy badaniu oryginalności przedmiotów sztuki użytkowej należałoby stosować wyższe wymogi niż te przewidziane dla innych rodzajów utworów.
2)
Artykuł 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29
należy interpretować w ten sposób, że:
utworem w rozumieniu tych przepisów jest przedmiot stanowiący odzwierciedlenie osobowości jego autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach. Nie są swobodne i twórcze nie tylko wybory podyktowane różnymi ograniczeniami, w szczególności technicznymi, które wiązały tego autora przy tworzeniu owego przedmiotu, ale również te, które, choć swobodne, nie noszą znamienia osobowości autora, nadającego wspomnianemu przedmiotowi unikalny aspekt. Okoliczności takie jak zamiary autora w procesie twórczym, źródła inspiracji tego autora i wykorzystanie już dostępnych form, możliwość podobnej niezależnej twórczości lub uznanie tegoż przedmiotu w kręgach specjalistów mogą w stosownym przypadku zostać wzięte pod uwagę, lecz w każdym razie nie są one ani konieczne, ani decydujące dla ustalenia oryginalności przedmiotu, o którego ochronę wniesiono.
3)
Artykuł 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29
należy interpretować w ten sposób, że:
w celu stwierdzenia naruszenia prawa autorskiego trzeba ustalić, czy elementy twórcze chronionego utworu zostały przejęte w sposób rozpoznawalny w przedmiocie, który ma stanowić naruszenie. To samo całościowe wrażenie wizualne wywoływane przez dwa kolidujące ze sobą przedmioty i stopień oryginalności rozpatrywanego utworu nie są istotne. Możliwość podobnej twórczości nie może uzasadniać odmowy ochrony.
Podpisy
(
*1
)	Języki postępowania: niemiecki i szwedzki.