Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
MACIEJ SZPUNAR
ippreżentati fit‑13 ta’ Novembru 2025 (1)
Kawża C‑298/23
Inter IKEA Systems BV
vs
Algemeen Vlaams Belang VZW,
S,
T,
U,
V,
Vrijheidsfonds VZW
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa min-Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (il-Qorti tal-Impriżi ta’ Brussell bil-lingwa Olandiża, il-Belġju))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trade marks – Effetti tat-trade mark – Drittijiet li jirriżultaw mit-trade mark – Dritt ta’ oppożizzjoni għall-użu minn terz ta’ sinjal identiku jew simili – Raġuni valida – Użu ta’ tali sinjal minn terz fil-kuntest ta’ kampanja politika”
I.      Introduzzjoni
1.        Il-logħba ħielsa tad-dibattitu politiku tikkostitwixxi element essenzjali ta’ kull soċjetà demokratika. L-atturi fix-xena politika jirrikorru għal forom diversi ta’ espressjoni, bħall-eżaġerazzjoni jew l-umoriżmu, sabiex jilħqu elettorat l-iktar wiesa’ possibbli, jiġbdu l-attenzjoni fuq problemi ta’ interess ġenerali, jenfasizzaw il-kapaċità tagħhom li jsolvuhom jew ukoll jikkritikaw lill-avversarji tagħhom. Madankollu, dawn id-dibattiti għandhom limiti fir-rigward tar-regoli applikabbli għalihom u tad-drittijiet ta’ ħaddieħor. Issa, kif turi din il-kawża, kultant ikun diffiċli li jiġu ddeterminati dawn il-limiti, sa fejn dawn jirriżultaw minn arbitraġġ bejn diversi drittijiet u interessi opposti. Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva (UE) 2015/2436 (2) u tar-Regolament (UE) 2017/1001 (3) u b’hekk tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità li tippreċiża l-kriterji rilevanti sabiex jiġu bbilanċjati l-libertà tal-espressjoni u d-drittijiet mogħtija lill-proprjetarji ta’ trade marks li għandhom reputazzjoni.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
1.      Id-Direttiva 2015/2436
2.        L-Artikolu 10 tad-Direttiva 2015/2436, intitolat “Drittijiet mogħtija minn trade mark”, huwa fformulat kif ġej:
“1.      Ir-reġistrazzjoni ta’ trade mark għandha tagħti lill-proprjetarju drittijiet esklużivi b’rabta magħha.
2.      Mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-proprjetarji li jkunu nkisbu qabel id-data tad-domanda jew id-data ta’ prijorità tat-trade mark reġistrata, il-proprjetarju dik it-trade mark reġistrata għandu jkun intitolat li jimpedixxi li kull parti terza li ma jkollhiex il-kunsens tiegħu milli tuża fl-eżerċizzju tal-kummerċ, b’rabta ma’ oġġetti jew servizzi, kwalunkwe sinjal fejn:
(a)      is-sinjal ikun identiku għat-trade mark u jintuża b’rabta ma’ oġġetti jew servizzi li huma identiċi għal dawk li għalihom ġiet irreġistrata t-trade mark;
(b)      is-sinjal ikun identiku, jew simili, għat-trade mark u jintuża relattivament għal oġġetti jew servizzi li huma identiċi jew simili għall-oġġetti jew is-servizzi li għalihom ġiet irreġistrata t-trade mark, jekk teżisti l-probabbiltà ta’ konfużjoni min-naħa tal-pubbliku; il-probabbiltà ta' konfużjoni tinkludi l-probabbiltà li ssir assoċjazzjoni bejn issinjal u t-trade mark;
(c)      is-sinjal ikun identiku, jew simili, għat-trade mark irrispettivament minn jekk jintużax b’rabta ma’ oġġetti jew servizzi li huma identiċi, simili jew mhux simili għal dawk li għalihom ġiet irreġistrata t-trade mark, fejn din tal-aħħar ikollha reputazzjoni fl-Istat Membru u fejn l-użu ta’ dak is-sinjal mingħajr raġuni valida jikkostitwixxi vantaġġ inġust min-natura distintiva jew ir-reputazzjoni tat-trade mark jew huwa ta' detriment għalihom.
3.      Dawn li ġejjin, b’mod partikolari, jistgħu jiġu pprojbiti taħt il-paragrafu 2:
a)      it-twaħħil tas-sinjal fuq l-oġġetti jew l-imballaġġ tagħhom;
b)      l-offerta tal-oġġetti jew it-tqegħid tagħhom fis-suq, jew il-ħażna tagħhom għal dawk l-għanijiet taħt is-sinjal, jew lofferta jew il-provvista ta' servizzi taħt dan is-sinjal;
c)      l-importazzjoni jew l-esportazzjoni tal-oġġetti taħt is-sinjal;
d)      l-użu tas-sinjal bħala l-isem tal-kummerċ jew tal-kumpannija jew bħala parti mill-isem tal-kummerċ jew tal-kumpannija;
e)      l-użu tas-sinjal fuq il-karti tan-negozju u fir-riklamar;
f)      l-użu tas-sinjal f'riklamar komparattiv b'tali mod li jmur kontra d-Direttiva 2006/114/KE(4).
[...]
6.      Il-paragrafi 1, 2, 3 u 5 ma għandhom jaffettwaw id-dispożizzjonijiet applikabbli fl-ebda Stat Membru rigward ilprotezzjoni kontra l-użu ta' sinjal ħlief għal użu għal finijiet li jiddistingwu oġġetti jew servizzi, fejn l-użu ta' dak is-sinjal mingħajr raġuni valida, jieħu vantaġġ inġust min-natura distintiva jew ir-reputazzjoni tat-trade mark jew huwa ta’ detriment għalihom.”
2.      Ir‑Regolament 2017/1001
3.        L-Artikolu 9 tar-Regolament 2017/1001, intitolat “Drittijiet mogħtija minn trademark tal-UE” jipprovdi:
“1.      Ir-reġistrazzjoni tat-trademark tal-UE għandha tagħti drittijiet esklużivi lill-proprjetarju.
2.      Mingħajr preġudizzju għad-drittijiet ta’ proprjetarji li jkunu nkisbu qabel id-data tal-applikazzjoni jew id-data ta’ prijorità tat-trademark tal-UE, il-proprjetarju ta’ dik it-trademark tal-UE għandu jkollu d-dritt li jimpedixxi kull parti terza, li ma jkollhiex il-kunsens tiegħu, li tuża, fil-proċess normali tan-negozju, marbut mal-oġġetti jew servizzi, kwalunkwe sinjal fejn:
a)       is-sinjal ikun identiku għat-trademark tal-UE u jintuża b’rabta ma’ oġġetti jew servizzi li huma identiċi għal dawk li għalihom tkun ġiet irreġistrata t-trademark tal-UE;
b)      is-sinjal ikun identiku jew simili għat-trademark tal-UE u jintuża b’rabta ma’ oġġetti jew servizzi li huma identiċi, jew simili, għall-oġġetti jew is-servizzi li għalihom tkun ġiet irreġistrata t-trademark tal-UE, jekk ikun hemm il-probabbiltà li ssir konfużjoni min-naħa tal-pubbliku; il-probabbiltà ta’ konfużjoni tinkludi l-probabbiltà ta' assoċjazzjoni bejn is-sinjal u t-trademark;
c)      is-sinjal ikun identiku jew simili għat-trademark tal-UE, irrispettivament minn jekk tintużax b'rabta ma’ oġġetti jew servizzi li huma identiċi, simili jew mhux simili għal dawk li għalihom tkun ġiet irreġistrata t-trademark tal-UE, meta din tal-aħħar ikollha reputazzjoni fl-Unjoni u meta l-użu ta' dak is-sinjal mingħajr raġuni valida jieħu vantaġġ inġust min-natura distintiva jew ir-reputazzjoni tat-trademark tal-UE, jew ikun ta’ detriment għaliha.
3.      Dawn li ġejjin, b’mod partikolari, jistgħu jiġu pprojbiti skont il-paragrafu 2:
a)      it-twaħħil ta’ sinjal mal-oġġetti jew mal-imballaġġ ta’ dawk l-oġġetti;
b)      l-offerta ta’ oġġetti, it-tqegħid fis-suq, jew il-ħżin tagħhom għal dawk l-għanijiet taħt is-sinjal, jew l-offerta jew il-provvista ta’ servizzi b’dak l-istess sinjal;
c)      l-importazzjoni jew l-esportazzjoni ta’ oġġetti taħt is-sinjal;
d)      l-użu tas-sinjal bħala isem kummerċjali jew tal-kumpannija jew parti minn isem kummerċjali jew tal-kumpannija;
e)      l-użu tas-sinjal f’gazzetti kummerċjali u fir-riklamar;
f)      l-użu tas-sinjal f’reklamar komparattiv b’mod li jmur kontra d-[Direttiva 2006/114].
[...]”
B.      Il-Konvenzjoni Benelux
4.        L-Artikolu 2.20 tal-Konvenzjoni Benelux dwar il-proprjetà intellettwali (trade marks u disinni) (5) (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni Benelux”), intitolat “Drittijiet mogħtija mit-trade mark”, jipprevedi:
“1.       Ir-reġistrazzjoni ta’ trade mark msemmija fl-Artikolu 2.2 tagħti lill-proprjetarju tagħha drittijiet esklużivi b’rabta magħha.
2.      Mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-proprjetarji li jkunu nkisbu qabel id-data ta’ preżentata jew id-data ta’ prijorità tat-trade mark irreġistrata u bla ħsara għall-applikazzjoni eventwali tad-dritt komuni fil-qasam ta’ responsabbiltà ċivili, il-proprjetarju tal-imsemmija trade mark irreġistrata għandu jkun intitolat li jimpedixxi li kull terz li ma jkollux il-kunsens tiegħu milli jagħmel użu minn sinjal meta:
[...]
c.      is-sinjal ikun identiku, jew simili, għat-trade mark, irrispettivament minn jekk jintużax b’rabta ma’ oġġetti jew servizzi li huma identiċi, simili jew mhux simili għal dawk li għalihom ġiet irreġistrata t-trade mark, fejn din tal-aħħar ikollha reputazzjoni fit-territorju Benelux u fejn l-użu tas-sinjal fil-kummerċ mingħajr raġuni valida jieħu vantaġġ inġust mill-karattru distintiv jew mir-reputazzjoni tat-trade mark jew jippreġukahom.
d.      Is-sinjal jintuża għal finijiet oħra barra dawk li jiddistingwu l-prodotti jew is-servizzi, meta l-użu ta’ dan is-sinjal mingħajr raġuni valida jieħu vantaġġ inġust mill-karattru distintiv jew mir-reputazzjoni tat-trade mark jew jippreġudikahom.
[...]” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
III. Il-fatti fil-kawża prinċipali, id-domanda preliminari u l-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
5.        Inter IKEA Systems BV (iktar ’il quddiem “IKEA”), magħrufa mill-pubbliku ġenerali għall-għamara li tiġi installata minnu stess, ikkunsinnata b’kit bl-istruzzjonijiet, hija proprjetarja ta’ tliet trade marks Benelux u ta’ trade mark tal-Unjoni, irreġistrati għal diversi klassijiet ta’ prodotti u servizzi.
6.        Fl‑14 ta’ Novembru 2022, il-partit politiku Vlaams Belang ippreżenta pubblikament, waqt konferenza stampa, il-programm tiegħu intiż għar-riforma tal-politika tal-ażil u tal-immigrazzjoni fil-Belġju, intitolat “IKEA-PLAN – Immigratie Kan Echt Anders” (“Plan-IKEA – l-Immigrazzjoni Tista’ Verament Tinbidel”), li kien jinkludi ħmistax-il proposta politika deskritti bħala “lesti għall-immuntar”. Fuq l-illustrazzjonijiet li jakkumpanjaw din il-preżentazzjoni kienu jidhru t-trade marks li IKEA hija l-proprjetarja tagħhom kif ukoll karattri li jixbhu lil dawk li jidhru fl-istruzzjonijiet tal-immuntar tal-prodotti ta’ din il-kumpannija.
Dokument li jinkludi pjan politiku iktar żviluppat li kien jirreferi għal din il-preżentazzjoni ġie ppubblikat fuq sit internet. Barra minn hekk, din il-konferenza stampa ntweriet fil-mezzi tal-media soċjali tal-Vlaams Belang u mbagħad ġiet trażmessa mill-ġdid minn persuni interessati.
7.        Fit‑22 ta’ Novembru 2022, IKEA ppreżentat quddiem in-Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (il-Qorti tal-Impriżi ta’ Brussell bil-Lingwa Olandiża, il-Belġju), il-qorti tar-rinviju, azzjoni għal kontrafazzjoni ppreżentata kontra l-Vrijheidsfonds u l-Algemeen Vlaams Belang, żewġ assoċjazzjonijiet mingħajr skop ta’ lukru, kif ukoll kontra l-persuni fiżiċi li jirrapreżentaw il-Vlaams Belang (6). Il-qorti tar-rinviju ddikjarat din l-azzjoni ammissibbli unikament fir-rigward tal-Vrijheidsfonds, li mexxiet il-kampanja tal-Vlaams Belang f’isem u għan-nom ta’ dan il-partit politiku jew tad-diriġenti tiegħu.
8.        Il-qorti tar-rinviju tesponi li l-Vrijheidsfonds irrikonoxxiet li użat it-trade marks li IKEA hija l-proprjetarja tagħhom mingħajr il-kunsens tagħha u impenjat ruħha li tieqaf milli tużahom sad-deċiżjoni tal-qorti tar-rinviju li ttemm l-istanza fil-kawża prinċipali. Il-Vrijheidsfonds użat ir-reputazzjoni ta’ dawn it-trade marks sabiex issaħħaħ il-messaġġ tagħha u żżid it-tixrid tagħha, li jikkostitwixxi “raġuni valida”, fis-sens tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001 kif ukoll tal-Artikolu 10(2)(c) u tal-Artikolu 10(6) tad-Direttiva 2015/2436.
9.        F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tqis li għalkemm id-dritt esklużiv tal-proprjetarju ta’ trade mark huwa dritt għall-proprjetà ggarantit fl-Artikolu 17(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”), dan madankollu ma huwiex assolut.
10.      Fil-fatt, l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt huwa limitat għas-sitwazzjonijiet li fihom l-użu tat-trade mark minn terz, b’mod partikolari meta din tgawdi minn reputazzjoni, jippreġudika l-funzjonijiet tagħha. Barra minn hekk, il-funzjoni ta’ oriġini tat-trade mark, sa fejn hija marbuta mal-prinċipju ta’ speċjalità, tista’ tiġi kompromessa biss fil-preżenza ta’ probabbiltà ta’ konfużjoni f’moħħ il-konsumatur fir-rigward tal-oriġini tal-prodott li jkollu s-sinjal. Preġudizzju għall-funzjoni ta’ investiment tat-trade mark huwa possibbli biss meta l-użu, minn terz, ta’ sinjal identiku għat-trade mark għal prodotti jew għal servizzi identiċi jew simili għal dawk li għalihom din it-trade mark hija rreġistrata jfixkel b’mod sostanzjali l-użu tat-trade mark mill-proprjetarju sabiex jikseb jew iżomm reputazzjoni li tista’ tattira jew tikseb il-fedeltà tal-konsumaturi. Bl-istess mod, ksur tal-funzjoni ta’ reklamar jawtorizza lill-proprjetarju jipprojbixxi l-użu tat-trade mark biss jekk dan l-użu jippreġudika t-trade mark bħala element ta’ promozzjoni tal-bejgħ jew bħala strument ta’ strateġija kummerċjali tal-proprjetarju tagħha.
11.      Il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-protezzjoni kontra l-użu li jsir għal tipi oħra ta’ prodotti u servizzi hija barra minn hekk limitata mill-possibbiltà għat-terz li jinvoka “raġuni valida”.
12.      Din il-qorti ssostni li l-kunċett ta’ “raġuni valida” għandu jiġi interpretat b’mod konformi mal-prinċipju fundamentali tal-libertà tal-espressjoni, protett fl-Artikolu 10 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950 (iktar ’il quddiem il-“KEDB”) u fl-Artikolu 11 tal-Karta u li, konsegwentement, din il-kawża tikkonċerna kunflitt bejn drittijiet fundamentali tal-istess grad, jiġifieri l-libertà ta’ espressjoni u d-dritt għall-proprjetà.
13.      F’dan ir-rigward, l-imsemmija qorti tirrileva li, matul ix-xogħol preparatorju tad-Direttiva 2015/2436, il-Parlament Ewropew kien ħaseb li jinkludi l-użu parodiku ta’ trade mark fost l-eċċezzjonijiet għad-dritt esklużiv (7), kif tipprevedi l-liġi federali li tirregola t-trade marks fl-Istati Uniti tal-Amerika, il-Lanham Act tal‑1946 (15 U.S.C.1125). Madankollu, din il-proposta ma ġietx aċċettata u ċ-ċirkustanzi li jistgħu jaqgħu taħt il-kunċett ta’ “raġuni valida” meta tkun inkwistjoni l-parodija ta’ trade mark għadhom ma ġewx iddefiniti.
14.      Skont l-istess qorti, il-Qorti tal-Ġustizzja madankollu abbandunat, fis-sentenza Leidseplein Beheer u de Vries (8), l-interpretazzjoni restrittiva ta’ dan il-kunċett u pprovdiet preċiżazzjonijiet, billi indikat li dan “jista’ jinftiehem biss fis-sens ta’ raġunijiet oġġettivament imperattivi, iżda jista’ wkoll ikun marbut mal-interessi suġġettivi ta’ terz li jagħmel użu minn sinjal identiku jew simili għat-trade mark li għandha reputazzjoni”.
15.      Il-qorti tar-rinviju tenfasizza wkoll li l-kunċett ta’ “raġuni valida” huwa s-suġġett ta’ interpretazzjonijiet diverġenti fil-Pajjiżi l-Baxxi u fil-Belġju, peress li l-qrati Belġjani jinterpretaw dan il-kunċett b’mod restrittiv ħafna.
16.      Din il-qorti tosserva wkoll li l-Qorti tal-Ġustizzja Benelux, fis-sentenza tagħha Moët Hennessy Champagne Service vs Cedric Art (9), iddeċidiet li “l-libertà artistika tikkostitwixxi raġuni valida fis-sens tal-[Artikolu 2.20(2)(d) tal-Konvenzjoni Benelux] għall-użu ta’ sinjal identiku jew simili għat-trade mark, għal finijiet oħra barra dawk li jiddistingwu l-prodotti jew is-servizzi, jekk l-espressjoni artistika hija r-riżultat oriġinali ta’ proċess ta’ tqegħid f’forma kreattiva li ma huwiex intiż li jippreġudika t-trade mark jew lill-proprjetarju tagħha”. [traduzzjoni mhux uffiċjali].
17.      Il-formulazzjoni tad-domandi ta’ interpretazzjoni fl-oriġini ta’ din is-sentenza kienet kważi identika għal dik tad-domanda preliminari preżenti. Mingħajr ma ddeċidiet dwar ir-rilevanza tal-kriterji speċifiċi msemmija f’dawn id-domandi, il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Benelux kienet adottat interpretazzjoni wiesgħa tal-kunċett ta’ “raġuni valida”, billi kkunsidrat li r-raġuni li tista’ tintrabat mal-libertà tal-espressjoni tista’ tiġi miċħuda biss jekk it-terz kellu l-intenzjoni li jikkawża ħsara lill-proprjetarju tat-trade mark.
18.      Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li n-Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (il-Qorti tal-Impriżi ta’ Brussell bil-lingwa Olandiża), permezz ta’ deċiżjoni tal‑4 ta’ Mejju 2023, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit‑8 ta’ Mejju 2023, iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“Il-libertà ta’ espressjoni, inklużi l-libertà ta’ espressjoni ta’ opinjonijiet politiċi u l-parodija politika, kif iggarantita mill-Artikolu 10 tal-[KEDB]u mill-Artikolu 11 tal-[Karta], tista’ tikkostitwixxi ‘raġuni valida’ sabiex isir użu minn sinjal identiku jew simili għal trade mark b’reputazzjoni fis-sens tal-Artikolu 9(2)(c) tar-[Regolament 2017/1001] kif ukoll tal-Artikolu 10(2)(c), u tal-Artikolu 10(6) tad-[Direttiva 2015/2436]?
Jekk ikun il-każ, liema huma l-kriterji li l-qorti nazzjonali għandha tieħu inkunsiderazzjoni fl-evalwazzjoni tal-bilanċ bejn dawn id-drittijiet fundamentali u l-importanza li għandha tingħata lil kull wieħed minn dawn il-kriterji?
B’mod partikolari, il-qorti nazzjonali tista’ tieħu inkunsiderazzjoni l-kriterji msemmija hawn isfel, u/jew jeżistu kriterji addizzjonali:
–        il-punt sa fejn l-espressjoni hija ta’ natura, jew għandha għan, kummerċjali;
–         il-punt sa fejn hemm motivi ta’ kompetizzjoni bejn il-partijiet;
–         il-punt sa fejn l-espressjoni hija ta’ interess ġenerali, hija rilevanti fil-livell soċjali jew tqajjem dibattitu;
–        ir-relazzjoni bejn il-kriterji preċedenti;
–        il-livell ta’ reputazzjoni tat-trade mark invokata;
–        il-portata tal-użu bi kontrafazzjoni, l-intensità tiegħu u n-natura sistematika tiegħu, kif ukoll il-livell ta’ tixrid, skont it-territorju, iż-żmien u l-kwantità, b’teħid inkunsiderazzjoni wkoll tal-punt sa fejn dan huwa proporzjonat mal-messaġġ li l-espressjoni timmira għalih;
–        il-punt sa fejn l-espressjoni u ċ-ċirkustanzi li jakkumpanjawha, bħall-isem tal-espressjoni u l-promozzjoni tagħha, jippreġudikaw ir-reputazzjoni, il-karattru distintiv u l-immaġni tat-trade marks invokati (il-‘funzjoni ta’ reklamar’);
–        il-punt sa fejn l-espressjoni turi kontribuzzjoni oriġinali proprja tagħha u l-punt sa fejn kien hemm tentattiv għall-prevenzjoni ta’ kwalunkwe konfużjoni jew assoċjazzjoni mat-trade marks invokati, jew l-impressjoni li teżisti rabta kummerċjali jew oħra bejn l-espressjoni u d-detentur tat-trade mark (il-‘funzjoni ta’ oriġini’), b’teħid inkunsiderazzjoni tal-mod kif id-detentur bena immaġini u reputazzjoni speċifiċi fir-reklamar u fil-komunikazzjoni.”
19.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn IKEA, mill-Vrijheidsfonds kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. L-istess partijiet ikkonċernati ġew irrappreżentati waqt is-seduta li nżammet fl‑10 ta’ Ġunju 2025.
IV.    Analiżi
20.      Permezz tad-domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, liema huma l-kriterji li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex tiġi evalwata l-eżistenza ta’ “raġuni valida”, fis-sens tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001 kif ukoll tal-Artikolu 10(2)(c) u tal-Artikolu 10(6) tad-Direttiva 2015/2436, fir-rigward tal-użu ta’ sinjal minn assoċjazzjoni li taġixxi f’isem u għan-nom ta’ partit politiku sabiex ixxerred u tippromwovi l-programm tiegħu.
21.      Qabel ma nibda l-analiżi ta’ din id-domanda, għandha tiġi eżaminata l-ammissibbiltà tagħha, peress li din hija kkontestata minn IKEA.
A.      Fuq l-ammissibbiltà
22.      Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, IKEA ssostni li hija appellat mis-sentenza li ressqet din it-talba għal deċiżjoni preliminari u li, għaldaqstant, il-qorti tar-rinviju għandha tirrinunzja għat-tilwima fil-kawża prinċipali minħabba l-effett devoluttiv ta’ dan l-appell u li għalhekk ma hemmx iktar lok li tingħata deċiżjoni. Barra minn hekk, IKEA ssostni, billi rreferiet għad-digriet Nationale Loterij (10), li, anki fl-assenza tal-irtirar ta’ din id-domanda, ma hemmx lok li tingħata risposta għaliha, peress li l-ġustifikazzjoni ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari ma hijiex il-formulazzjoni ta’ opinjonijiet konsultattivi dwar kwistjonijiet ġenerali jew ipotetiċi, iżda l-ħtieġa inerenti għas-soluzzjoni effettiva ta’ kontenzjuż.
23.      Hija ġurisprudenza stabbilita li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha żżomm mad-deċiżjoni tar-rinviju, li għandha tibqa’ tipproduċi l-effetti tagħha sakemm dik id-deċiżjoni ma tkunx ġiet irrevokata (11). Il-qorti tar-rinviju, filwaqt li tindika li l-appell ta’ IKEA kien ġie miċħud bħala inammissibbli, tqis li hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tiddeċiedi dwar id-domanda preliminari u ma rrevokatx id-deċiżjoni tar-rinviju tagħha.
24.      Barra minn hekk, b’differenza mill-kawża li tat lok għad-digriet Nationale Loterij (12), li kienet tikkonċerna tilwima deċiża minn qorti tal-appell li b’hekk assumiet ir-responsabbiltà li tiżgura l-osservanza tad-dritt tal-Unjoni (13), it-tilwima fil-kawża preżenti għadha mhux solvuta, b’mod partikolari f’dak li jirrigwarda l-aspetti msemmija fid-domanda preliminari.
25.      Minn dan isegwi li d-domanda preliminari hija ammissibbli u li hemm lok li tingħata deċiżjoni dwar it-talba.
B.      Fuq il-mertu
1.      Il-portata tad-domanda preliminari
26.      Dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jirrigwarda l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2015/2436 u tar-Regolament 2017/1001. Fil-fatt, minn naħa, it-trade marks Benelux li tagħhom IKEA hija proprjetarja jaqgħu taħt is-sistema ta’ protezzjoni tal-Konvenzjoni Benelux, adottata abbażi tad-direttivi dwar it-trade marks (14), b’tali mod li d-Direttiva 2015/2436 tiddetermina s-sistema applikabbli għal dawn it-trade marks u, min-naħa l-oħra, it-trade mark tal-Unjoni li tagħha IKEA hija l-proprjetarja taqa’ taħt ir-Regolament 2017/1001.
27.      Hekk kif jirriżulta mill-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 2015/2436 u mill-Artikolu 9(1) tar-Regolament 2017/1001, ir-reġistrazzjoni ta’ trade mark nazzjonali jew tal-Unjoni tagħti lill-proprjetarju tagħha dritt esklużiv fuqha. Dawn iż-żewġ strumenti legali madankollu jipprevedu li l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt huwa suġġett għal ċerti restrizzjonijiet.
28.      F’dan ir-rigward, id-dritt esklużiv jippermetti lill-proprjetarju tat-trade mark li jipproteġi l-interessi speċifiċi tiegħu bħala proprjetarju tagħha, jiġifieri li jiġi żgurat li hija tkun tista’ tissodisfa l-funzjonijiet proprji tagħha. Għalhekk, l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt għandu jiġi rriżervat għall-każijiet li fihom l-użu tas-sinjal minn terz jippreġudika jew jista’ jippreġudika waħda mill-funzjonijiet tat-trade mark. Fost dawn il-funzjonijiet hemm il-funzjoni essenzjali tat-trade mark, li huwa li tiġi ggarantita lill-konsumaturi l-provenjenza tal-prodott jew tas-servizz inkwistjoni, kif ukoll, b’mod partikolari, dik li tiġi ggarantita l-kwalità ta’ dan il-prodott jew ta’ dan is-servizz, jew dawk ta’ komunikazzjoni, ta’ investiment jew ta’ reklamar (15).
29.      Konsegwentement, skont l-Artikolu 10(2)(a) u (b) tad-Direttiva 2015/2436 u l-Artikolu 9(2)(a) u (b) tar-Regolament 2017/1001, il-proprjetarju ta’ trade mark nazzjonali jew tal-Unjoni jista’ jopponi l-użu ta’ sinjal identiku għal prodotti jew servizzi identiċi għal dawk li għalihom it-trade mark kienet ġiet irreġistrata u, meta teżisti probabbiltà ta’ konfużjoni, għall-użu ta’ sinjal identiku jew simili għat-trade mark għal prodotti jew servizzi identiċi jew simili għal tali prodotti jew tali servizzi.
30.      Fis-sistema tad-dritt tat-trade marks nazzjonali u tal-Unjoni Ewropea, il-protezzjoni tat-trade marks li għandhom reputazzjoni hija iktar estiża minn dik tat-trade marks ordinarji (16). Għalhekk, skont l-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436 u tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001, il-proprjetarju ta’ trade mark li għandha reputazzjoni jista’ jopponi l-użu ta’ sinjal minn terz anki fl-assenza ta’ identiċità bejn is-sinjal u t-trade mark u ta’ probabbiltà ta’ konfużjoni. Dawn id-dispożizzjonijiet jipprevedu wkoll li l-proprjetarji ta’ trade marks li għandhom reputazzjoni jistgħu jipprojbixxu l-użu, fil-kummerċ, minn terz, ta’ sinjali identiċi jew simili għal dawk it-trade marks, jekk dan l-użu jieħu vantaġġ inġust mill-karattru distintiv jew mir-reputazzjoni ta’ dawn it-trade marks (“parassitiżmu” jew “free-riding”) jew jippreġudika tali karattru distintiv (“taħlit”, “tnaqqir” jew “tiċpis”) jew għal tali reputazzjoni (“titbigħ” jew “degradazzjoni”) (17).
31.      Madankollu, kemm id-Direttiva 2015/2436 kif ukoll ir-Regolament 2017/1001 huma intiżi, b’mod ġenerali, li jibbilanċjaw, minn naħa, l-interessi tal-proprjetarju ta’ trade mark sabiex tiġi ssalvagwardjata l-funzjoni essenzjali tagħha u, min-naħa l-oħra, l-interessi ta’ operaturi ekonomiċi oħrajn li jkollhom għad-dispożizzjoni tagħhom sinjali li jistgħu jindikaw il-prodotti u s-servizzi tagħhom.
32.      L-interessi ta’ terz li juża, fil-kummerċ, sinjal simili għal trade mark li għandha reputazzjoni jittieħdu inkunsiderazzjoni permezz tal-possibbiltà għall-utent ta’ dan is-sinjal li jinvoka “raġuni valida” (18). Fil-fatt, meta l-proprjetarju tat-trade mark li għandha reputazzjoni jkun wasal sabiex juri l-eżistenza ta’ wieħed mill-preġudizzji previsti fl-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436 u tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001, huwa terz li kien għamel użu minn sinjal simili għat-trade mark li għandha reputazzjoni li għandu jistabbilixxi li l-użu ta’ tali sinjal għandu raġuni valida fis-sens ta’ dawn id-dispożizzjonijiet (19).
33.      Għalhekk, il-kunċett ta’ “raġuni valida”, li permezz tiegħu l-qorti tar-rinviju tfittex li tirrikonċilja d-dritt għall-proprjetà u l-libertà tal-espressjoni, huwa fil-qalba ta’ din il-kawża.
34.      Qabel ma nipproċedi għall-interpretazzjoni ta’ dan il-kunċett, jidhirli li huwa utli li nfakkar fil-qosor il-kundizzjonijiet ġenerali ta’ applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tat-trade marks sabiex – metaforikament – “titħejja t-triq” għall-analiżi li ġejja.
35.      L-użu ta’ sinjal identiku jew simili għal trade mark, b’mod partikolari trade mark li għandha reputazzjoni, li l-proprjetarju jista’ jopponih skont l-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2015/2436 u l-Artikolu 9(2) tar-Regolament 2017/1001 għandu, minn naħa, isir “fil-kummerċ” u, min-naħa l-oħra, isir fir-rigward ta’ “prodotti jew servizzi”. F’dan il-kuntest, għandu jiġi osservat li d-distinzjoni bejn dawn iż-żewġ kundizzjonijiet ta’ applikazzjoni ma hijiex ċara u li, kif ser nesponi iktar ’il quddiem (20), dawn jidhru li jissovrapponu lil xulxin parzjalment f’ċerti kuntesti.
36.      Minkejja li d-domanda preliminari ma tirrigwardax il-kundizzjonijiet ġenerali għall-applikazzjoni tal-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2015/2436 u tal-Artikolu 9(2) tar-Regolament 2017/1001, dawn id-dispożizzjonijiet ma humiex irrilevanti fil-kuntest tat-tfittxija ta’ bilanċ ġust bejn id-drittijiet mogħtija minn trade mark u l-libertà tal-espressjoni. Fil-fatt, l-awturi tad-duttrina osservaw li f’ċerti sitwazzjonijiet li kienu jidhru li jirrigwardaw kunflitt bejn id-dritt għall-proprjetà u l-libertà tal-espressjoni, ma kienx jeżisti kunflitt, peress li l-użu tas-sinjal ma kienx sar fil-kummerċ (21) jew għal prodotti jew servizzi (22).
37.      Barra minn hekk, l-eżami ta’ dawn iż-żewġ kundizzjonijiet ġenerali jista’ jirriżulta utli għall-qorti tar-rinviju, sa fejn l-azzjoni mressqa quddiemha hija bbażata kemm fuq id-dispożizzjonijiet tad-dritt tat-trade marks dwar id-dritt esklużiv ta’ proprjetarju kif ukoll fuq l-Artikolu 2.20(2)(d) tal-Konvenzjoni Benelux, dwar il-preġudizzju msemmi fl-Artikolu 10(6) tad-Direttiva 2015/2436 u li jirriżulta mill-użu ta’ sinjal magħmul “għal finijiet oħra barra dawk li jiddistingwu l-prodotti jew is-servizzi”, li ma jeżiġix li dan l-użu jseħħ fil-kummerċ (23).
38.      F’dan ir-rigward, il-partijiet fil-kawża prinċipali kkontestaw, waqt is-seduta, il-punt dwar jekk iż-żewġ kundizzjonijiet ikkonċernati humiex issodisfatti f’dan il-każ. Skont il-Vrijheidsfonds, l-użu inkwistjoni ma jaqax taħt il-qasam privat, iżda taħt il-kummerċ, sa fejn dan l-użu kellu bħala għan li jinkiseb vantaġġ ekonomiku. Min-naħa l-oħra, IKEA ssostni li t-trade marks li hija proprjetarja tagħhom ma ntużawx sabiex issir distinzjoni bejn oġġetti u servizzi, b’tali mod li l-azzjoni tagħha għandha tiġi evalwata fid-dawl tal-Artikolu 2.20(2)(d) tal-Konvenzjoni Benelux, li l-formulazzjoni tiegħu tikkorrispondi għal dik tal-Artikolu 10(6) tad-Direttiva 2015/2436.
39.      Għandu jiġi osservat li d-domanda preliminari tirreferi wkoll għal din l-aħħar dispożizzjoni kif ukoll għall-kunċett ta’ “raġuni valida” li jinsab fiha.
40.      L-Artikolu 10 tad-Direttiva 2015/2436 jipprevedi, fil-paragrafu 6 tiegħu, b’mod partikolari, li l-paragrafi 1 u 2 tiegħu ma jaffettwawx id-dispożizzjonijiet nazzjonali dwar il-protezzjoni ta’ sinjal kontra użu għal finijiet oħra għajr dak li ssir distinzjoni bejn prodotti jew servizzi, meta dan l-użu mingħajr raġuni valida jieħu vantaġġ inġust mill-karattru distintiv jew mir-reputazzjoni tat-trade mark jew jippreġudikahom.
41.      Il-leġiżlatur tal-Unjoni ried għalhekk ifakkar li l-protezzjoni ta’ trade mark kontra użijiet ta’ sinjal għal finijiet differenti minn dak li ssir distinzjoni bejn prodotti jew servizzi ma taqax taħt l-armonizzazzjoni mwettqa mid-dritt tal-Unjoni. Il-qari tal-Artikolu 10(6) tad-Direttiva 2015/2436 fid-dawl tal-premessa 40 tagħha (24) u tal-ġurisprudenza dwar id-dispożizzjoni simili tal-predeċessur ta’ din id-direttiva jikkonferma din l-interpretazzjoni (25).
42.      Konsegwentement, meta s-sinjal ma jintużax sabiex jiddistingwi bejn prodotti jew servizzi, għandu jsir riferiment għall-ordinamenti ġuridiċi tal-Istati Membri sabiex tiġi ddeterminata l-portata u, jekk ikun il-każ, il-kontenut tal-protezzjoni mogħtija lill-proprjetarji ta’ trade marks. F’dan il-qasam, l-Istati Membri jistgħu jiddeċiedu jekk jadottawx jew le leġiżlazzjoni; jekk jadottaw waħda, taħt il-kundizzjonijiet li huma jistabbilixxu, huma jistgħu jeżiġu l-eżistenza jew ta’ identiċità bejn is-sinjal u t-trade mark, jew ta’ xebh, jew ta’ rabta oħra (26) u jiddeċiedu wkoll jekk jirriproduċux jew le l-kunċett ta’ “raġuni valida”.
43.      F’dan l-istadju għandhom isiru żewġ kummenti.
44.      Fl-ewwel lok, id-Direttiva 2015/2436 ma torbotx konsegwenzi legali mal-użu – b’raġuni valida jew mingħajrha – ta’ sinjal għal finijiet differenti minn dak li ssir distinzjoni bejn prodotti jew servizzi. Barra minn hekk, sa fejn, a priori, il-kunċett ta’ “raġuni valida”, li jinsab fl-Artikolu 10(6) ta’ din id-direttiva, ma għandux sens legali proprju, l-identifikazzjoni, permezz tal-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, tal-kriterji ta’ evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, ma hijiex possibbli. Għalhekk nipproponi li l-imsemmija dispożizzjoni ma tiġix interpretata.
45.      Fit-tieni lok, Stat Membru jista’ jiddeċiedi li jintroduċi l-kunċett ta’ “raġuni valida” fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tiegħu dwar il-protezzjoni tat-trade marks kontra l-użu ta’ sinjal għal finijiet differenti minn dak li ssir distinzjoni bejn prodotti jew servizzi u jqis li dan il-kunċett jintuża fis-sens tal-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436. F’dan il-każ, l-interpretazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni tista’ tkun utli għall-qorti nazzjonali adita b’azzjoni bbażata fuq din il-leġiżlazzjoni. Madankollu, minn naħa, l-imsemmija leġiżlazzjoni ma taqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva u, fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet oħra applikabbli tad-dritt tal-Unjoni, taqa’ barra minn dan id-dritt. F’dan it-tieni każ, il-Karta ma tkunx applikabbli (27). Min-naħa l-oħra, waqt l-eżami tal-eżistenza ta’ “raġuni valida” bbażat fuq l-ibbilanċjar tal-libertà tal-espressjoni ma’ drittijiet oħra, il-qorti nazzjonali għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-fatt li din il-kunsiderazzjoni ma ssirx f’sitwazzjonijiet fejn is-sinjal jintuża “fil-kummerċ” u “għal prodotti u servizzi” fis-sens tad-Direttiva 2015/2436. Ir-riżultat ta’ din il-kunsiderazzjoni jista’ għalhekk ma jkunx identiku għal dak li jirriżulta mit-tfittxija ta’ bilanċ ġust bejn il-libertà tal-espressjoni u d-drittijiet mogħtija taħt din id-direttiva. Kif ser nesponi iktar ’il quddiem (28), konformement mal-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“Qorti EDB”), l-eżerċizzju ta’ din il-libertà bbażata fuq l-użu ta’ sinjal barra mill-qasam kummerċjali jista’ jibbenefika minn protezzjoni iktar wiesgħa minn dik li sseħħ f’dan il-qasam.
46.      Għall-finijiet ta’ kompletezza u sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, ser neżamina jekk l-użu ta’ sinjal identiku jew simili għal trade mark fil-kuntest ta’ kampanja politika mmexxija minn assoċjazzjoni f’isem u għan-nom ta’ partit politiku u tad-diriġenti tiegħu jikkostitwixxix użu magħmul fil-kummerċ u għal prodotti jew servizzi, fis-sens tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tat-trade marks.
2.      L-użu ta’ sinjal fil-kummerċ u għal prodotti jew servizzi
47.      Mid-deċiżjoni tar-rinviju u mid-diskussjoni li saret waqt is-seduta jirriżulta li l-għan statutorju tal-Vrijheidsfonds huwa li jsostni finanzjarjament u materjalment il-Vlaams Belang (29). Huwa f’din il-kwalità li l-Vrijheidsfonds mexxiet il-kampanja inkwistjoni, f’isem u għan-nom ta’ dan il-partit politiku. Barra minn hekk, il-konvenuti fil-kawża prinċipali jidhru li jaqblu dwar il-fatt li t-trade marks inkwistjoni ntużaw sabiex jissaħħaħ il-messaġġ tal-imsemmi partit politiku, sabiex “jiżdied l-eku tiegħu” u sabiex tifirxu.
48.      Sabiex jiġi ddeterminat jekk l-użu ta’ sinjal identiku jew simili għal trade mark, fil-kuntest ta’ kampanja politika, minn assoċjazzjoni li tkun mexxiet din il-kampanja f’isem u għan-nom ta’ partit politiku jikkostitwixxix użu magħmul fil-kummerċ u għal prodotti jew servizzi li l-proprjetarju ta’ din it-trade mark jista’ jopponi ruħu fil-konfront tagħhom, skont l-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436 u tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001, għandhom jiġu analizzati ċ-ċirkustanzi li ġejjin: fl-ewwel lok, il-fatt li s-sinjal jintuża minn assoċjazzjoni mingħajr skop ta’ lukru; fit-tieni lok, din l-assoċjazzjoni taġixxi f’isem u għan-nom ta’ terz u, it-tielet lok, hija taġixxi sabiex tippromwovi messaġġ politiku fl-interess ta’ dan it-terz.
a)      L-użu ta’ sinjal minn entità mingħajr skop ta’ lukru
49.      Hija ġurisprudenza stabbilita li l-użu ta’ sinjal iseħħ fil-kummerċ meta dan ma jsirx fil-qasam privat, iżda fil-kuntest ta’ attività kummerċjali bl-għan ta’ vantaġġ ekonomiku (30). Id-drittijiet esklużivi mogħtija minn trade mark bħala prinċipju ma jistgħux jiġu invokati mill-proprjetarju ta’ din it-trade mark ħlief fil-konfront ta’ operaturi ekonomiċi u, bħala konsegwenza, ħlief fil-kuntest ta’ attività kummerċjali (31). Jekk it-tranżazzjonijiet imwettqa jaqbżu, minħabba l-volum tagħhom, il-frekwenza tagħhom jew minħabba karatteristiċi oħra, l-isfera ta’ attività privata, dak li jwettaqhom jidħol fil-qasam tal-kummerċ (32).
50.      F’dan ir-rigward, minn naħa, min-natura tagħha stess, attività li taqa’ fil-kuntest ta’ kampanja politika ma titwettaqx fil-qasam privat. Dan huwa mingħajr dubju fir-rigward ta’ konferenza stampa organizzata biex jiġi żgurat l-iktar tixrid wiesa’ possibbli tat-tħabbir ta’ programm politiku ġdid li sussegwentement isir aċċessibbli online.
51.      Min-naħa l-oħra, wieħed jista’ jistaqsi jekk tali attività, minkejja li tmur lil hinn mill-isfera ta’ attività privata, tippreżentax l-aspett ekonomiku meħtieġ sabiex titqies bħala li ssir fl-eżerċizzju tal-kummerċ.
52.      Madankollu, il-fatt li l-Vrijheidsfonds ma għandhiex skop ta’ lukru ma huwiex determinanti sabiex jiġi stabbilit jekk din l-assoċjazzjoni għamlitx użu mit-trade marks ikkonċernati fl-eżerċizzju tal-kummerċ.
53.      Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja għad ma kellhiex l-okkażjoni li tindirizza l-kwistjoni tal-użu tat-trade marks magħmul minn entitajiet mingħajr skop ta’ lukru fil-kuntest tal-kummerċ, li proprjetarju jista’ jopponih skont dispożizzjonijiet imsemmija f’din id-domanda preliminari, hija pprovdiet informazzjoni utli f’dan ir-rigward fis-sentenza tagħha Verein Radetzky-Orden (33), dwar il-kunċett ta’ użu ġenwin.
54.      Sabiex il-kunsiderazzjonijiet relatati ma’ dan il-kunċett jitqiegħdu fil-kuntest tagħhom, għandu jitfakkar li d-drittijiet ta’ proprjetarju ta’ trade mark jistgħu jiġu rrevokati jekk, matul perijodu kontinwu ta’ ħames snin, it-trade mark ma tkunx ġiet użata ġenwinament fl-Istat Membru kkonċernat għall-prodotti jew għas-servizzi li għalihom it-trade mark hija rreġistrata (34).
55.      F’dan ir-rigward, minn naħa, indipendentement mill-aspett finanzjarju possibbli tal-attività ta’ assoċjazzjoni mingħajr skop ta’ lukru, li dwaru ser nerġa’ nitratta iktar ’il quddiem (35), il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li trade mark tkun suġġetta għal użu ġenwin meta tali assoċjazzjoni tużaha fir-relazzjonijiet tagħha mal-pubbliku, sabiex tħabbar manifestazzjonijiet, fil-karti tagħha użati fil-kummerċ kif ukoll fil-materjal ta’ reklamar tagħha u meta l-membri tagħha jużawha fuq il-badges li huma jilbsu waqt il-ġbir u d-distribuzzjoni ta’ donazzjonijiet (36). F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja sostniet li l-fatt li jiġu offruti prodotti jew servizzi mingħajr skop ta’ lukru ma huwiex determinanti. Fil-fatt, iċ-ċirkustanza li assoċjazzjoni ta’ karità ma jkollhiex skop ta’ lukru ma jeskludix li jista’ jkollha bħala għan li toħloq u, sussegwentement, iżżomm opportunità għall-prodotti tagħha jew għas-servizzi tagħha li għalihom it-trade mark kienet ġiet irreġistrata (37). Lanqas ma huwa eskluż, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, li t-trade marks irreġistrati minn assoċjazzjoni mingħajr skop ta’ lukru jkollhom funzjoni sa fejn huma jistgħu jipproteġu l-assoċjazzjoni kontra l-użu possibbli, fil-kummerċ, ta’ sinjali identiċi jew simili minn terzi (38).
56.      Jekk, sabiex ma jintilifx id-dritt esklużiv li hija tislet mit-trade mark tagħha, assoċjazzjoni mingħajr skop ta’ lukru tista’ tibbaża ruħha fuq l-użu magħmul sabiex tidentifika u tippromwovi l-prodotti tagħha jew is-servizzi tagħha, hija – u kull proprjetaru ieħor ta’ trade mark – għandha wkoll tkun tista’ tibbaża ruħha fuq id-dritt esklużiv tagħha sabiex tipproteġi ruħha kontra użu tat-trade mark tagħha magħmul mingħajr skop ta’ lukru minn terz sabiex jidentifika jew jippromwovi l-prodotti jew is-servizzi tiegħu. Għal dan l-għan, tali użu ta’ sinjal minn dan it-terz għandu għalhekk, ukoll, jitqies bħala li seħħ fil-kummerċ.
57.      Din l-interpretazzjoni hija kkorroborata mill-ġurisprudenza iktar ġenerali tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kundizzjonijiet ta’ evalwazzjoni tan-natura ġenwina tal-użu ta’ trade mark. Fil-fatt, din l-evalwazzjoni għandha tibbaża fuq il-fatti u fuq iċ-ċirkustanzi kollha xierqa sabiex tiġi stabbilita r-realtà tal-operat kummerċjali tagħha fil-kummerċ (39). Infakkar (40) li, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, użu magħmul minn assoċjazzjoni mingħajr skop ta’ lukru sabiex tidentifika jew tippromwovi l-prodotti tagħha jew is-servizzi tagħha mal-pubbliku u li tagħmel distinzjoni bejn dawn u prodotti jew servizzi li jkollhom provenjenza oħra, jikkostitwixxi tali operat kummerċjali fil-kummerċ.
58.      Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li assoċjazzjoni mingħajr skop ta’ lukru tista’ wkoll tagħmel użu minn sinjal fil-kummerċ meta dan is-sinjal jintuża pubblikament u sabiex jiġu identifikati u promossi l-prodotti tagħha jew is-servizzi tagħha.
59.      Għall-finijiet ta’ kompletezza u fir-rigward dejjem tal-għan tagħha mingħajr skop ta’ lukru, il-Vrijheidsfonds indikat waqt is-seduta li l-Parlament Belġjan jagħti lill-partiti politiċi allokazzjoni skont is-suċċess elettorali tagħhom. Għalhekk teżisti rabta indiretta iżda identifikabbli bejn l-isforzi ddedikati għall-kampanji politiċi u l-fondi li jitqiegħdu għad-dispożizzjoni ta’ partit politiku partikolari jew ta’ entitajiet li jappoġġawh. Din tikkostitwixxi raġuni oħra sabiex jiġi kkunsidrat li l-Vrijheidsfonds għamlet użu minn sinjali f’kuntest li jista’ jiġi assimilat ma’ dak tal-kummerċ. Fil-fatt, fir-rigward ta’ sitwazzjoni simili, fis-sentenza Verein Radetzky-Orden (41), il-Qorti tal-Ġustizzja ġibdet l-attenzjoni għall-fatt li diversi tipi ta’ assoċjazzjonijiet mingħajr skop ta’ lukru li, prima facie, jipprovdu s-servizzi tagħhom mingħajr ħlas huma fir-realtà ffinanzjati minn sussidji jew jirċievu remunerazzjonijiet taħt diversi forom.
60.      Fid-dawl tal-fatt li l-Vrijheidsfonds tirrikonoxxi li mexxiet il-kampanja f’isem u għan-nom tal-Vlaams Belang, issa tqum il-kwistjoni dwar jekk użu jitqiesx bħala magħmul fl-eżerċizzju tal-kummerċ ukoll meta terz juża sinjal identiku jew simili għal trade mark mhux fl-interessi tiegħu, iżda fl-interessi ta’ persuna oħra.
b)      L-użu ta’ sinjal f’isem u għan-nom ta’ terz
61.      Fir-rigward tal-punt dwar jekk il-persuna kkonċernata tistax titqies li hija stess għamlet użu minn sinjal identiku għal trade mark, minkejja li hija aġixxiet fl-interess ekonomiku ta’ terz, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li, għall-konstatazzjoni ta’ użu fil-kummerċ, il-proprjetà tal-prodotti li fuqhom it-trade mark hija miżjuda hija rrilevanti (42).
62.      Għalkemm, fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet li ppreżentajt fil-punt 57 ta’ dawn il-konklużjonijiet, l-interess ikklassifikat bħala “ekonomiku” ta’ terz jista’ jikkonsisti fil-ħolqien jew fiż-żamma ta’ opportunità għal prodotti jew servizzi mingħajr skop ta’ lukru, il-fatt li l-Vrijheidsfonds użat is-sinjali inkwistjoni sabiex issaħħaħ il-messaġġ ta’ partit politiku u li ssir distinzjoni ma’ dak ta’ partiti oħra ma jippermettix, fih innifsu, li jitqies li dan l-użu ma sarx fil-kummerċ.
63.      Nosserva li l-Qorti tal-Ġustizzja segwiet l-istess raġunament bħal dak ippreżentat fil-punt 61 ta’ dawn il-konklużjonijiet insostenn tal-interpretazzjoni li l-użu ta’ sinjal minn terz isir “għal prodotti jew servizzi”, fis-sens tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tat-trade marks, ukoll meta t-terz jaġixxi għan-nom ta’ persuna oħra li lilha jappartjenu l-prodotti jew is-servizzi kkonċernati (43).
64.      Dan iwassalni għall-eżami tal-kundizzjoni għall-applikazzjoni tal-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2015/2436 u tal-Artikolu 9(2) tar-Regolament 2017/1001 dwar l-użu ta’ sinjal fir-rigward ta’ prodotti jew servizzi. Fil-fatt, wieħed jista’ jistaqsi jekk l-użu ta’ sinjal sabiex jinxtered messaġġ politiku jsirx “għal prodotti jew servizzi”, fis-sens tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tat-trade marks tal-Unjoni.
c)      L-użu ta’ sinjal għal finijiet politiċi
65.      L-użu li l-proprjetarju jista’ jopponi skont id-dritt tat-trade marks għandu jsir mhux biss fil-kummerċ, iżda wkoll għal prodotti jew servizzi.
66.      Il-kundizzjoni dwar l-użu ta’ sinjal għal prodotti jew servizzi hija speċifikament prevista fil-parti introduttiva tal-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2015/2436 u tal-Artikolu 9(2) tar-Regolament 2017/1001 (44). Fid-dawl tan-natura ġenerali tagħha, din il-kundizzjoni tapplika wkoll għat-trade marks li għandhom reputazzjoni u l-partikolarità tal-protezzjoni mogħtija lil tali trademarks hija fil-fatt li l-proprjetarju huwa awtorizzat li jipprojbixxi l-użu ta’ sinjal identiku jew simili għat-trade mark tiegħu wkoll għal prodotti jew servizzi kompletament differenti minn dawk li għalihom din it-trade mark hija rreġistrata. Barra minn hekk, l-imsemmija kundizzjoni tirriżulta mill-paragun tal-kampijiet ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 10(2)(c) u tal-Artikolu 10(6) ta’ din id-direttiva. Fil-fatt, il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet jiddependi mill-kwistjoni dwar jekk l-użu tat-trade mark isirx sabiex issir distinzjoni bejn il-prodotti jew is-servizzi inkwistjoni bħala provenjenti minn impriża partikolari, jiġifieri bħala trade mark, jew jekk l-użu jsirx għal finijiet oħra (45).
67.      Barra minn hekk, kif indikajt (46), sinjal jintuża wkoll “fil-kummerċ” meta jintuża pubblikament minn assoċjazzjoni mingħajr skop ta’ lukru u sabiex tinħoloq jew tinżamm opportunità għal prodott jew servizz ta’ terz. Għalhekk, fir-rigward tal-klassifikazzjoni tal-użu magħmul minn entità mingħajr skop ta’ lukru, iż-żewġ kundizzjonijiet għall-applikazzjoni previsti fl-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2015/2436 u fl-Artikolu 9(2) tar-Regolament 2017/1001 jidhru li jissovrapponu lil xulxin parzjalment.
68.      Fir-rigward tal-evalwazzjoni ta’ jekk l-użu jsirx “għal prodotti jew servizzi”, mill-ġurisprudenza msemmija fil-punt 63 ta’ dawn il-konklużjonijiet jirriżulta li l-użu ta’ sinjal identiku jew simili għal trade mark għal prodotti jew servizzi ta’ terz jew tal-persuna li għan-nom tagħha dan it-terz jaġixxi jikkostitwixxi aġir li l-proprjetarju tat-trade mark jista’ jopponi, skont l-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2015/2436 u l-Artikolu 9(2) tar-Regolament 2017/1001 (47).
69.      Barra minn hekk, mis-sentenza Google France u Google (48) jirriżulta li l-użijiet, elenkati fl-Artikolu 10(3) tad-Direttiva 2015/2436 u fl-Artikolu 9(3) tar-Regolament 2017/1001, li għalihom il-proprjetarju ta’ trade mark jista’ jopponi huma użijiet “għal prodotti jew servizzi”. Din is-sentenza tikkonċerna l-atti li kienu ppreċedew din id-direttiva u dan ir-regolament li, fost l-użijiet li għalihom il-proprjetarju jista’ jopponi ruħu, kienu jsemmu biss iż-żieda tas-sinjal fuq il-prodotti jew l-imballaġġ tagħhom, l-offerta għall-bejgħ tal-prodotti jew tas-servizzi taħt is-sinjal, l-importazzjoni jew l-esportazzjoni taħt is-sinjal, l-użu tas-sinjal fil-karti użati fil-kummerċ u r-reklamar.
70.      Taħt il-qafas tal-atti attwalment fis-seħħ, l-elenkar mhux eżawrjenti tal-użijiet ta’ sinjal li l-proprjetarju jista’ jipprojbixxi issa jinkludi wkoll, b’mod partikolari, l-użu “bħala isem kummerċjali jew isem tal-kumpannija”. Mal-ewwel daqqa ta’ għajn, iż-żieda ta’ dan l-użu tista’ tagħti x’tifhem li l-leġiżlatur xtaq jillimita r-rilevanza tal-kundizzjoni dwar l-użu ta’ sinjal “għal prodotti jew servizzi”. Madankollu, mill-premessi ta’ dawn l-atti (49) jirriżulta li din iż-żieda tistabbilixxi l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tgħid li l-użu ta’ isem tal-kumpannija, ta’ isem kummerċjali jew ta’ sinjal tal-ħanut li sempliċement jidentifika kumpannija jew jindika avvjament ma jistax jitqies li sar “għal prodotti jew servizzi”. Barra minn hekk, hemm użu “għal prodotti jew servizzi” meta t-terz juża l-imsemmi sinjal b’tali mod li tiġi stabbilita rabta bejn is-sinjal li jifforma l-isem tal-kumpannija, l-isem kummerċjali jew is-sinjal tal-ħanut tat-terz u l-prodotti kkummerċjalizzati jew is-servizzi pprovduti mit-terz (50). Is-sinjal għalhekk jintuża “għal prodotti jew servizzi” mhux biss meta jkun, direttament jew evidentement, użat sabiex jiġu identifikati jew promossi l-prodotti jew is-servizzi ta’ terz, iżda wkoll meta jintuża b’rabta indiretta ma’ tali prodotti jew servizzi.
71.      Minn dan niddeduċi li l-użu ta’ sinjal li ma juri ebda rabta mal-prodotti jew mas-servizzi ta’ persuna minbarra l-proprjetarju ma jistax jitqies bħala użu “għal prodott jew servizz ”(51). Għalhekk, minn naħa, meta sinjal identiku jew simili għal trade mark jintuża esklużivament b’rabta mal-prodotti jew mas-servizzi tal-proprjetarju ta’ din it-trade mark, anki sabiex jiġi kkritikat dan il-proprjetarju jew il-prodotti tiegħu jew is-servizzi tiegħu, dan l-użu ma jsirx f’ċirkustanzi li jippermettu lil dan il-proprjetarju jopponihom skont dispożizzjonijiet tad-dritt tat-trade marks. Min-naħa l-oħra, anki użu parodiku ta’ sinjal identiku jew simili għal trade mark isir “għal prodotti jew servizzi” sa fejn dan isir b’rabta mal-prodotti jew mas-servizzi ta’ persuna li ma hijiex il-proprjetarju.
72.      F’dan il-każ, jiena tal-fehma, kif osservat IKEA waqt is-seduta, li ma teżisti ebda rabta bejn it-trade mark li tagħha IKEA hija l-proprjetarja u l-użu li jsir minnha. Barra minn hekk, jidhirli li ma hemm l-ebda dubju li s-sinjali kkonċernati ma ntużawx sabiex jinbeda dibattitu dwar IKEA jew il-prodotti tagħha iżda fl-interess ta’ partit politiku, sabiex jiġi promoss il-messaġġ politiku tiegħu u sabiex issir distinzjoni bejn dak u partiti Belġjani oħra.
73.      Għalhekk tqum il-kwistjoni dwar jekk il-Vrijheidsfonds għamlitx użu ta’ sinjal għal prodott jew servizz.
74.      F’dan ir-rigward, huwa minnu li l-organizzazzjoni ta’ laqgħat politiċi, iddefinita bħala “l-organizzazzjoni ta’ ġabra ta’ persuni għal finijiet politiċi differenti jew sabiex jiġu diskussi kwistjonijiet rilevanti”, tikkostitwixxi servizz fil-klassi 45 fis-sens tal-Ftehim ta’ Nice inkluż taħt it-Taqsima 450238, peress li l-klassijiet ta’ dan il-ftehim jiddeskrivu l-prodotti u s-servizzi li għalihom il-protezzjoni ta’ trade mark tista’ tiġi mitluba fil-kummerċ. B’mod iktar ġenerali, il-klassi 45 tinkludi s-servizzi personali u soċjali mogħtija minn terzi intiżi sabiex jissodisfaw il-bżonnijiet tal-individwi, u għalhekk it-Taqsima 450238 tidher li tirreferi għal servizz relatat mal-loġistika ta’ laqgħa politika, ipprovdut lil persuna li tixtieq torganizzaha jew tipparteċipa fiha. Madankollu, f’dan il-każ, it-trade marks li tagħhom IKEA hija l-proprjetarja ma ntużawx għal servizz li jikkonsisti fl-organizzazzjoni ta’ konferenza stampa, iżda għall-programm ta’ partit politiku li, waqt tali konferenza, ġie promoss taħt sinjali identiċi jew simili għal dawk it-trade marks.
75.      Programm politiku fih innifsu ma jikkostitwixxix la prodott u lanqas servizz. Huwa għandu rwol informattiv, billi jesponi l-għanijiet u l-pjan ta’ azzjoni tal-entità li stabbilixxietu jew adottatu. Il-fatt li s-sinjal li taħtu dan il-programm huwa żvelat jista’, f’moħħ il-pubbliku, jiġi assoċjat ma’ din l-entità ma jimplikax li dan is-sinjal jintuża “għal prodotti jew servizzi” (52).
76.      Għall-kuntrarju, meta l-użu ta’ sinjal iseħħ f’ċirkustanzi li jistabbilixxu rabta mal-prodotti jew mas-servizzi tal-imsemmija entità, dan għandu jiġi kklassifikat bħala użu “għal prodotti jew servizzi”. Bħala eżempju, użu għal prodotti jista’ jikkonsisti fiż-żieda tas-sinjal li taħtu programm jinxtered fuq oġġetti mqassma lill-partitarji ta’ partit politiku, u l-użu għal servizzi jista’ jirriżulta fl-organizzazzjoni ta’ avveniment taħt dan l-istess sinjal. L-użu ta’ sinjal fir-reklamar magħmul minn jew għal entità li tqassam tali oġġetti jew torganizza tali avvenimenti jikkostitwixxi wkoll, fil-fehma tiegħi, użu “għal prodotti jew servizzi”.
77.      Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk il-Vrijheidsfonds użatx sinjali identiċi jew simili għat-trade marks li għandhom reputazzjoni “fil-kummerċ” u “għal prodotti jew servizzi”. Fl-affermattiv, dan jimplika li l-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436 u l-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001, bħala prinċipju, huma applikabbli fit-tilwima fil-kawża prinċipali. Min-naħa l-oħra, għalkemm din il-qorti tasal għall-konklużjoni li dan l-użu ma jissodisfax il-kundizzjonijiet ġenerali għall-applikazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, hija għandha teżamina l-azzjoni fil-kawża prinċipali fid-dawl, b’mod partikolari, tad-dispożizzjoni tal-Konvenzjoni Benelux dwar il-ksur imsemmi fl-Artikolu 10(6) ta’ din id-direttiva.
78.      Sussegwentement, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk IKEA tasalx sabiex turi li l-użu mingħajr il-kunsens tagħha, mill-Vrijheidsfonds, tat-trade marks li hija proprjetarja tagħhom jikkontribwixxi għat-taħlit tagħhom, għat-titbigħ tagħhom jew jikkostitwixxi att ta’ parassitiżmu.
79.      F’dan ir-rigward, din il-qorti ma tistaqsix lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436 u tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001 sa fejn dawn id-dispożizzjonijiet jippreċiżaw it-tipi ta’ preġudizzju li proprjetarju ta’ trade mark li għandha reputazzjoni jista’ jopponi. Barra minn hekk, mid-deċiżjoni tar-rinviju u mill-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha jirriżulta li l-Vrijheidsfonds, sabiex tiġġustifika l-użu tat-trade marks li IKEA hija l-proprjetarja tagħhom, tinvoka l-libertà tal-espressjoni bħala “raġuni valida”, peress li l-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ tali raġuni sseħħ wara l-konstatazzjoni ta’ wieħed mill-preġudizzji msemmija f’dawn id-dispożizzjonijiet. Fid-dawl tal-fatt li dan l-argument ma jistax jinfluwenza din il-konstatazzjoni, ser nikkonċentra l-analiżi tiegħi fuq l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “raġuni valida”.
80.      Indipendentement mill-konklużjoni li ser tasal għaliha l-qorti tar-rinviju, l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “raġuni valida” tkun utli għaliha sabiex tiddeċiedi t-tilwima adita biha, peress li dan il-kunċett jintuża fid-dispożizzjonijiet iċċitati iktar ’il fuq kollha.
3.      Fuq l-eżistenza ta’ “raġuni valida”
a)      Il-portata tad-domanda preliminari
81.      Fir-rigward tal-ewwel parti tad-domanda preliminari, li tirrigwarda l-libertà tal-espressjoni, IKEA ssostni li din hija fformulata b’mod ġenerali ħafna u tipproponi li tiġi fformulata mill-ġdid sabiex tkopri biss is-sitwazzjoni fejn terz jagħmel użu minn trade mark bl-uniku għan li juża r-reputazzjoni tagħha sabiex isaħħaħ messaġġ politiku. Fir-rigward tat-tieni parti ta’ din id-domanda, IKEA tikkunsidra li għandha wkoll tiġi fformulata mill-ġdid għar-raġuni li din tirrigwarda ċerti kriterji ta’ evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida” li huma irrilevanti, filwaqt li tħalli barra kriterji rilevanti oħra.
82.      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-fakultà li jiġu ddeterminati d-domandi li għandhom isiru lill-Qorti tal-Ġustizzja hija mogħtija biss lill-qorti nazzjonali u l-partijiet ma jistgħux ibiddlu l-kontenut tagħhom (53).
83.      Barra minn hekk, indipendentement min-natura ġenerali tagħha, l-ewwel parti tad-domanda preliminari ma hijiex nieqsa minn interess fid-dawl tar-risposta li għandha tingħata għat-tieni parti. Fil-fatt, il-kwistjoni dwar jekk – u, jekk ikun il-każ, sa fejn – l-argumenti bbażati fuq l-eżerċizzju tal-libertà tal-espressjoni għandhomx jittieħdu inkunsiderazzjoni fil-kuntest tal-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida” ma hijiex ċara.
84.      Madankollu, fid-dawl tat-tieni parti tad-domanda preliminari, sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, ser nikkonċentra l-analiżi tiegħi fuq l-użu magħmul minn sinjal sabiex ixerred u jippromwovi programm politiku. Fil-fatt, din il-qorti tixtieq tkun taf liema huma l-kriterji rilevanti sabiex jiġu rrikonċiljati – fil-kuntest tal-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida” – id-dritt għall-proprjetà u l-libertà tal-espressjoni u, barra minn hekk, kif ser nuri, il-fatt li din il-libertà tiġi eżerċitata f’kuntest politiku ma huwiex irrilevanti fir-rigward tal-ibbilanċjar tad-drittijiet fundamentali inkwistjoni.
b)      Id-dritt tat-trade marks u l-libertà tal-espressjoni
85.      Permezz tal-ewwel parti tad-domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk l-użu tal-kunċett ta’ “raġuni valida”, fis-sens tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001 u tal-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436, jistax iservi bħala mekkaniżmu li jippermetti li jiġu ssodisfatti r-rekwiżiti ta’ protezzjoni tal-libertà ta’ espressjoni ggarantita fl-Artikolu 11 tal-Karta fil-qasam tad-dritt tat-trade marks.
86.      F’dan ir-rigward, l-atti tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tat-trade marks ma jiddefinixxux il-kunċett ta’ “raġuni valida” u għaldaqstant, dan għandu jiġi interpretat fid-dawl tal-istruttura ġenerali u tal-għanijiet tas-sistema li jagħmel parti minnha (54).
87.      Il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li dan il-kunċett jikkostitwixxi espressjoni tal-għan ġenerali tal-atti ġuridiċi fil-qasam tat-trade marks, li huwa li jiġu bbilanċjati, minn naħa, l-interessi tal-proprjetarju ta’ trade mark li tiġi ssalvagwardjata l-funzjoni essenzjali tagħha u, min-naħa l-oħra, l-interessi ta’ terz li juża, fil-kummerċ, sinjal bħal dan sabiex jindika l-prodotti u s-servizzi kkummerċjalizzati minnu (55).  B’konsegwenza, l-imsemmi kunċett ma jistax jinkludi biss raġunijiet oġġettivament imperattivi, iżda jista’ jkun marbut ukoll mal-interessi suġġettivi ta’ terz (56).
88.      Il-kwistjoni li tqum hija dik dwar jekk l-użu ta’ sinjal sabiex jissaħħaħ messaġġ politiku jistax jikkostitwixxi “raġuni valida” u jekk il-libertà tal-espressjoni tipprovdix bażi analitika adegwata sabiex tiġi kkonstatata l-eżistenza ta’ tali raġuni.
89.      Din id-domanda hija marbuta mal-fatt li kemm il-protezzjoni tad-drittijiet marbuta ma’ trade mark kif ukoll it-teħid inkunsiderazzjoni, bħala “raġuni valida”, tal-interess ta’ terz għandhom dimensjoni kummerċjali. Għandu jiġi kkonstatat li, a priori, il-kuntest ġuridiku tal-qasam tat-trade marks ma huwiex l-iktar xieraq sabiex jiġu solvuti t-tensjonijiet bejn l-eżerċizzju liberu tad-dibattitu politiku u d-drittijiet ta’ persuna oħra li ma tixtieqx tkun involuta fis-suq tal-ideat. Madankollu, dan il-kuntest ġuridiku għandu jiġi applikat meta l-attività ta’ terz tkun ibbażata fuq l-użu ta’ sinjal li jikkorrispondi għal trade mark li għandha reputazzjoni u jikkawżalha preġudizzju.
90.      F’dan ir-rigward, id-drittijiet tal-proprjetarju ta’ trade mark huma protetti mill-Artikolu 17 tal-Karta li jsemmi speċifikament, fil-paragrafu 2 tiegħu, il-proprjetà intellettwali. Bl-istess mod, l-Artikolu 1 tal-Protokoll Nru 1 tal-KEDB jiggarantixxi d-dritt għall-protezzjoni tal-proprjetà u din il-protezzjoni tapplika wkoll għad-drittijiet ta’ proprjetà intellettwali, inklużi t-trade marks (57).
91.      Barra minn hekk, l-Artikolu 10 tal-KEDB u l-Artikolu 11 tal-Karta jiggarantixxu l-libertà tal-espressjoni lil “kull persuna”, mingħajr ma jagħmlu distinzjoni skont in-natura, kemm jekk lukrattiva kif ukoll jekk le, tal-għan imfittex. Dawn id-dispożizzjonijiet għalhekk japplikaw mhux biss għal ċerti tipi ta’ informazzjoni, ta’ ideat jew ta’ modi ta’ espressjoni ta’ natura politika, iżda wkoll għal informazzjoni ta’ natura kummerċjali (58). Indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk is-sinjal jintużax fil-kuntest ta’ kampanja politika bħala trade mark, jiena ma narax raġuni sabiex jitqies li aġir intiż li jxerred u li jippromwovi messaġġ politiku ma jistax jibbenefika mill-protezzjoni ggarantita minn dawn id-dispożizzjonijiet. Barra minn hekk, fir-rigward tal-ideat u tal-informazzjoni espressi, l-Artikolu 11 tal-Karta jipproteġi wkoll, minbarra s-sustanza tagħhom, il-mod ta’ espressjoni tagħhom, b’tali mod li l-għażla ta’ ċertu stil jew simboliżmu fil-ħajja politika taqa’ taħt din id-dispożizzjoni.
92.      Meta jkunu inkwistjoni diversi drittijiet fundamentali, jeħtieġ li jsir eżerċizzju ta’ bbilanċjar ta’ dawn id-drittijiet fid-dawl tar-rekwiżiti previsti fl-Artikolu 52(1) tal-Karta (59).
93.      It-tiftix ta’ tali bilanċ huwa parti wkoll mill-mekkaniżmu ta’ protezzjoni tal-libertà tal-espressjoni previst mill-KEDB, li l-Artikolu 10(2) tiegħu jipprovdi li l-eżerċizzju ta’ din il-libertà jista’ jkun suġġett għal-limitazzjonijiet previsti mil-liġi li jikkostitwixxu miżuri neċessarji, f’soċjetà demokratika, b’mod partikolari “għall-protezzjoni tar-reputazzjoni jew drittijiet ta’ ħaddieħor”. Il-Qorti EDB tirrikonoxxi li, waqt l-eżami tan-neċessità tal-indħil f’soċjetà demokratika “għall-protezzjoni tar-reputazzjoni jew drittijiet ta’ ħaddieħor” [traduzzjoni mhux uffiċjali], hija tista’ tkun meħtieġa tivverifika jekk l-awtoritajiet nazzjonali wettqux bilanċ ġust fil-protezzjoni ta’ żewġ valuri ggarantiti minn din il-konvenzjoni u li jistgħu jidhru li huma f’kunflitt f’ċerti kawżi (60).
94.      Għalhekk, sabiex jiġu ssodisfatti r-rekwiżiti tal-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali, id-dritt tal-Unjoni għandu jiżgura bilanċ ġust bejn id-drittijiet u l-libertajiet involuti. Madankollu, id-dritt tat-trade marks ma jipprevedix b’mod espliċitu l-possibbiltà li jiġu limitati d-drittijiet mogħtija minn trade mark fl-interess ta’ terzi li jkollhom intenzjoni jeżerċitaw il-libertà ta’ espressjoni tagħhom.
95.      Fil-fatt, essenzjalment, billi jiddeskrivu l-aġir tat-terzi li l-proprjetarju ta’ trade mark jista’ jopponih, l-Artikolu 10 tad-Direttiva 2015/2436 u l-Artikolu 9 tar-Regolament 2017/1001 ifasslu l-limiti tad-dritt esklużiv tal-proprjetarju, filwaqt li l-Artikoli 14 tagħhom jistabbilixxu l-limitazzjonijiet tal-effetti tat-trade mark.
96.      L-idea li tiġi kkompletata l-lista tal-limitazzjonijiet tal-effetti tat-trade mark billi tiġi prevista limitazzjoni favur ċerti forom ta’ eżerċizzju tal-libertà tal-espressjoni ġiet proposta waqt ix-xogħol preparatorju tad-Direttiva 2015/2436 (61) u tar-Regolament 2017/1001 (62), iżda din il-proposta ma kinitx ġiet adottata. Għalhekk, kuntrarjament għad-drittijiet tal-awtur, qasam li fih l-Artikolu 5(3)(k) tad-Direttiva 2001/29/KE (63) jipprevedi eċċezzjoni għall-prinċipju tal-protezzjoni tax-xogħol għal raġunijiet ta’ karikatura, ta’ parodija u ta’ pastiċċ, fl-istat attwali tad-dritt tal-Unjoni, il-kuntest ġuridiku applikabbli għat-trade marks ma jinkludix dispożizzjoni simili.
97.      Qabelxejn, għandu jiġi osservat li l-fatt stess li tiġi ddelimitata, permezz tal-kundizzjonijiet ġenerali għall-applikazzjoni tal-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2015/2436 u tal-Artikolu 9(2) tar-Regolament 2017/1001, il-portata tad-dritt esklużiv mogħti minn trade mark, b’mod partikolari trade mark li għandha reputazzjoni, jirriżulta mit-tfittxija ta’ bilanċ ġust bejn id-drittijiet tal-proprjetarji ta’ trade marks u d-drittijiet ta’ ħaddieħor, inkluża l-libertà ta’l-espressjoni. Minn din il-perspettiva, il-kundizzjonijiet ġenerali li jipprevedu li l-monopolju tal-proprjetarju jkopri biss l-użu ta’ sinjal “fil-kummerċ” u “għal prodotti u servizzi” jippermettu li jiġu esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tat-trade marks ċerti użijiet ta’ sinjal li fil-kuntest tagħhom tkun inkwistjoni l-libertà tal-espressjoni. Madankollu, fid-dawl tat-tendenza li dawn il-kundizzjonijiet jiġu interpretati b’mod funzjonali (64), jeżistu diversi sitwazzjonijiet fejn il-libertà tal-espressjoni hija inkwistjoni u li jaqgħu taħt dan il-kamp ta’ applikazzjoni.
98.      A priori, wieħed jista’ wkoll isostni li l-argumenti dwar l-eżerċizzju tal-libertà tal-espressjoni ma jistgħux jiġu invokati sabiex jiġi ġġustifikat l-użu ta’ trade marks li għandhom reputazzjoni peress li, billi tahom protezzjoni msaħħa u strettament limitata għat-tliet tipi ta’ ksur ikkonċernati, il-leġiżlatur tal-Unjoni diġà bbilanċja d-drittijiet tal-proprjetarji ta’ tali trade marks u l-libertà tal-espressjoni.
99.      Madankollu, fl-ewwel lok, għandu jiġi kkonstatat li dan ma huwiex il-każ, peress li l-kunċett ta’ “raġuni valida” jippermetti li jiġu ssodisfatti l-interessi suġġettivi ta’ terz fuq bażi ta’ każ b’każ, li jsaħħaħ iktar u iktar l-għan tiegħu li jipproteġi d-drittijiet fundamentali.
100. Fit-tieni lok, id-Direttiva 2015/2436 u r-Regolament 2017/1001 jirrikonoxxu n-neċessità li jiġu bbilanċjati, waqt l-applikazzjoni tagħhom, id-drittijiet mogħtija mit-trade mark mad-drittijiet u mal-libertajiet fundamentali, b’mod partikolari l-libertà tal-espressjoni (65). F’din il-perspettiva, il-Qorti tal-Ġustizzja speċifikament ċaħdet l-idea li “fil-qasam tal-arti, tal-kultura u tal-letteratura, jeżisti tħassib kostanti li tiġi ppreżervata l-libertà ta’ espressjoni li ma teżistix fil-qasam tat-trade marks” (66) u kkunsidrat li l-libertà ta’ espressjoni għandha tittieħed inkunsiderazzjoni waqt l-applikazzjoni ta’ wieħed mill-motivi ta’ rifjut ta’ reġistrazzjoni ta’ trade mark.
101. Fit-tielet lok, minbarra l-kunċett ta’ “raġuni valida”, id-dritt tat-trade marks tal-Unjoni Ewropea ma jinkludix mekkaniżmu li jippermetti li tiġi ssodisfatta n-neċessità li jiġu bbilanċjati d-drittijiet mogħtija minn trade mark li għandha reputazzjoni u l-libertà tal-espressjoni.
102. Fil-fatt, l-Artikoli 14(1)(c) tad-Direttiva 2015/2436 u tar-Regolament 2017/1001 isemmu, fost il-limitazzjonijiet tal-effetti tat-trade mark, dik li tikkonċerna l-użu tat-trade mark, fil-kummerċ, sabiex jiġu indikati jew imsemmija prodotti jew servizzi bħala li jkunu dawk tal-proprjetarju ta’ din it-trade mark. Barra minn hekk, mill-paragrafu 2 ta’ dawn l-artikoli jirriżulta li l-proprjetarju ma jistax jipprojbixxi tali użu sakemm dan isir konformement mal-użanzi onesti fil-qasam industrijali jew kummerċjali.
103. Għandu jiġi osservat, f’dan ir-rigward, li, skont l-awturi ta’ duttrina, ċerti forom tal-eżerċizzju tal-libertà ta’ espressjoni jistgħu jaqgħu taħt din il-limitazzjoni (67). Qabelxejn, peress li l-argumenti marbuta mal-eżerċizzju ta’ din il-libertà jistgħu jiġu invokati sabiex jipprevali fuq l-imsemmija limitazzjoni, ma huwiex neċessarju li t-terzi jiġu awtorizzati li jinvokaw dawn l-istess argumenti bħala “raġuni valida”.
104. F’dan ir-rigward, l-Artikolu 14(1)(c) tad-Direttiva 2015/2436 u tar-Regolament 2017/1001 jirrigwardaw l-użu referenzjali tat-trade mark (“sabiex l-oġġetti jew is-servizzi jiġu identifikati li jappartjenu għall-proprjetarju jew biex issir referenza għalihom b’dan il-mod”), mingħajr madankollu ma jkopru firxa usa’ ta’ tipi oħra ta’ aġir li jikkonsisti fl-użu ta’ sinjal magħmul esklużivament b’rabta ma’ prodotti jew ma’ servizzi ta’ terz.
105. Fir-rigward ta’ tali aġir, l-assenza ta’ klawżola li tillimita d-drittijiet mogħtija minn trade mark sabiex jiġi żgurat ir-rispett tal-libertà tal-espressjoni ma tidhirx li tqajjem dubju partikolari fil-każ ta’ trade marks ordinarji li l-protezzjoni tagħhom tiddependi, b’mod partikolari, mill-identità doppja jew mill-probabbiltà ta’ konfużjoni, peress li dawn ir-rekwiżiti jillimitaw il-portata tad-dritt esklużiv tal-proprjetarju u jħallu marġni ta’ manuvra suffiċjenti sabiex jiġu rrikonċiljati d-drittijiet kunfliġġenti. Madankollu, l-imsemmija rekwiżiti huma irrilevanti fid-dawl tal-protezzjoni msaħħa tat-trade marks li għandhom reputazzjoni. Għaldaqstant, l-esklużjoni tal-interpretazzjoni li tgħid li l-argumenti bbażati fuq l-eżerċizzju tal-libertà tal-espressjoni jistgħu jikkostitwixxu “raġuni valida” telimina kull possibbiltà li din il-libertà tiġi bbilanċjata mad-drittijiet tal-proprjetarji ta’ trade marks li għandhom reputazzjoni.
106. Għalhekk, fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet oħra li jippermettu li jiġu rrikonċiljati d-drittijiet mogħtija minn trade mark li għandha reputazzjoni mal-libertà tal-espressjoni meta t-trade mark ma tintużax sabiex jiġu indikati prodotti jew servizzi tal-proprjetarju tagħha, l-użu tal-kunċett ta’ “raġuni valida” għandu jservi bħala mekkaniżmu li jippermetti li jiġu ssodisfatti r-rekwiżiti ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali inkwistjoni.
107. F’dan ir-rigward, nixtieq nippreċiża li l-eżerċizzju tal-libertà tal-espressjoni ma jikkostitwixxix fih innifsu “raġuni valida”. Min-naħa l-oħra, l-istess raġunijiet bħal dawk li jwasslu sabiex tingħata prijorità lill-protezzjoni ta’ din il-libertà fl-ibbilanċjar tagħha mad-drittijiet ta’ ħaddieħor jistgħu validament jitqiesu bħala tali raġuni.
108. Għalhekk nipproponi li r-risposta għall-ewwel parti tad-domanda preliminari għandha tkun li l-użu tal-kunċett ta’ “raġuni valida”, fis-sens tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001 u tal-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436, jista’ jservi bħala mekkaniżmu li jippermetti li jiġu ssodisfatti r-rekwiżiti ta’ protezzjoni tal-libertà tal-espressjoni ggarantita fl-Artikolu 11 tal-Karta fil-qasam tad-dritt tat-trade marks.
109. Din il-kunsiderazzjoni twassalni għall-eżami tal-kriterji ta’ evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida” bbażata fuq il-libertà tal-espressjoni.
c)      Il-kriterji ta’ evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida”
110. Permezz tat-tieni parti tad-domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, dwar il-kriterji li jippermettu li tiġi kkonstatata l-eżistenza ta’ “raġuni valida”, fis-sens tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament 2017/1001 u tal-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva 2015/2436, li jista’ jġiegħel lill-proprjetarju ta’ trade mark li għandha reputazzjoni jittollera l-użu mhux awtorizzat li jagħmel minnha terz sabiex ixerred u jippromwovi programm politiku.
111. It-tmien kriterji ta’ evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida” elenkati fid-domanda preliminari jidhru li ngħataw bħala eżempju, peress li wħud minnhom ma jikkorrispondux mal-fatti tat-tilwima fil-kawża prinċipali (68) u d-domanda preliminari għandha formulazzjoni miftuħa (“jeżistu kriterji addizzjonali”). Għalhekk ser niffoka fuq il-kriterji l-iktar rilevanti u meħtieġa sabiex tiġi solvuta d-dilemma li għandha quddiemha l-qorti tar-rinviju.
112. L-ewwel nett, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi punti ta’ riferiment utli fir-rigward tal-kriterji ta’ evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida”.
113. Fis-sentenza Interflora u Interflora British Unit (69), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, wara l-eżami tal-użu tal-kliem prinċipali għal riferiment fuq l-internet, li meta r-reklamar miżjud fuq l-internet permezz ta’ kelma prinċipali li tikkorrispondi għal trade mark li għandha reputazzjoni jipproponi, mingħajr ma joffri sempliċi imitazzjoni tal-prodotti jew tas-servizzi tal-proprjetarju ta’ din it-trade mark, mingħajr ma jippreġudika r-reputazzjoni tat-trade mark jew il-karattru distintiv tagħha u mingħajr, barra minn hekk, ma jippreġudika l-funzjonijiet tal-imsemmija trade mark, alternattiva fir-rigward tal-prodotti jew tas-servizzi tal-proprjetarju tat-trade mark li għandha reputazzjoni, tali użu jaqa’ bħala prinċipju, taħt kompetizzjoni b’saħħitha u leali fis-settur tal-prodotti jew tas-servizzi inkwistjoni u għalhekk isir għal “raġuni valida”.
114. F’din l-ordni ta’ ideat, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat, fis-sentenza Leidseplein Beheer u de Vries li, sabiex jiġi stabbilit jekk użu preċedenti għall-preżentata ta’ trade mark li għandha reputazzjoni, minn terz, ta’ sinjal simili għal din it-trade mark jistax jiġi kklassifikat bħala “raġuni valida”, għandha tittieħed inkunsiderazzjoni, b’mod partikolari, l-intenzjoni tal-utent tal-imsemmi sinjal u għandu jiġi stabbilit jekk is-sinjal intużax in bona fide (70). F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li kellu jiġi stabbilit jekk l-użu ta’ sinjal ma kienx jikkostitwixxi tentattiv biex jittieħed vantaġġ mir-reputazzjoni tat-trade mark ikkonċernata, iżda kien japplika fil-kuntest ta’ estensjoni vera tal-firxa ta’ prodotti ta’ terz li kien diġà juża dan is-sinjal preċedentement (71).
115. Minn dawn il-kunsiderazzjonijiet ġurisprudenzjali jistgħu jinsiltu żewġ konklużjonijiet.
116. Fl-ewwel lok, l-intenzjoni ta’ terz li jilħaq ir-riżultat li d-dispożizzjonijiet li l-interpretazzjoni tagħhom hija mitluba mill-qorti tar-rinviju jfittxu li jipprojbixxu, jiġifieri l-użu ta’ sinjal sabiex “jittieħed vantaġġ inġust” mill-karattru distintiv tat-trade mark jew mir-reputazzjoni tagħha jew li “jikkawżawlhom ħsara”, ma tistax tikkostitwixxi “raġuni valida”. Fil-fatt, il-konstatazzjoni tal-eżistenza ta’ waħda minn dawn in-nuqqasijiet tikkundizzjona l-applikabbiltà tal-imsemmija dispożizzjonijiet u għalhekk ma tistax tippermetti lil terz jeskludi l-protezzjoni li huma jipprevedu. Għalhekk, l-użu ta’ sinjal bl-intenzjoni li jintuża fuq dahar trade mark li għandha reputazzjoni ma jistax, mingħajr ġustifikazzjoni valida oħra, jikkostitwixxi raġuni valida.
117. Fit-tieni lok, l-eżistenza ta’ tali ġustifikazzjoni valida tista’ tiġi aċċettata, b’mod partikolari, meta l-użu ta’ sinjal ikun validu minħabba kunsiderazzjonijiet oġġettivament imperattivi jew minħabba interessi suġġettivi ta’ terz, inkluża r-rilevanza ekonomika u kummerċjali ta’ dan l-użu. Madankollu, din ma għandhiex tkun neċessità assoluta, iżda raġuni li, ikkonfrontata bl-interess tal-proprjetarju u fid-dawl tal-istandards ta’ aġir ġeneralment ammessi fis-settur li fih jopera t-terz, tiġġustifika li dan il-proprjetarju jiġi mġiegħel jittollera l-użu ta’ sinjal identiku jew simili għat-trade mark tiegħu.
118. Bl-istess mod, kif indikajt (72), l-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “raġuni valida” li hija bbażata wkoll fuq l-eżerċizzju tal-libertà tal-espressjoni twassal sabiex jinstab bilanċ bejn din il-libertà u d-drittijiet tal-proprjetarju ta’ trade mark li għandha reputazzjoni.
119. Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti EDB dwar l-ibbilanċjar tad-dritt għall-proprjetà mal-libertà tal-espressjoni, kriterju partikolarment rilevanti huwa dwar jekk, u sa fejn, l-espressjoni inkwistjoni tikkontribwixxi għal diskussjoni ta’ interess ġenerali (73). Fil-ġurisprudenza tagħha dwar il-qasam tad-diskors u tad-dibattitu politiku, il-Qorti QEDB tiġbed l-attenzjoni wkoll dwar il-forma tal-espressjoni u tan-natura satirika possibbli tagħha (74).
120. F’dan ir-rigward, id-domanda preliminari ssemmi, b’mod partikolari, il-libertà li jiġu espressi opinjonijiet politiċi kif ukoll il-parodija politika, li jista’ jissuġġerixxi li l-Vrijheidsfonds irrikorriet għal dawn il-forom ta’ espressjoni.
121. Mill-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti EDB jirriżulta li għalkemm l-Artikolu 10(2) tal-KEDB ftit li xejn iħalli spazju għal restrizzjonijiet għal-libertà tal-espressjoni fil-qasam tad-diskors politiku u f’dak tal-kwistjonijiet ta’ interess ġenerali, l-Istati kontraenti għandhom marġni ta’ evalwazzjoni wiesa’ meta jirregolaw il-libertà tal-espressjoni fil-qasam kummerċjali, peress li l-portata tagħha għandha tiġi rrelativizzata meta tkun involuta mhux l-espressjoni strettament “kummerċjali” ta’ individwu, iżda l-parteċipazzjoni tiegħu f’dibattitu li jolqot l-interess ġenerali (75).
122. F’dan ir-rigward, huwa minnu li l-programm politiku mxerred bl-użu tat-trade marks li tagħhom IKEA hija proprjetarja jolqot suġġett sensittiv ħafna, jiġifieri l-politika tal-ażil u tal-immigrazzjoni f’wieħed mill-Istati Membri, li jinteressa b’mod leġittimu lill-pubbliku.
123. Madankollu, l-azzjoni ta’ IKEA ma tirrigwardax il-kontenut ta’ programm politiku, iżda t-tixrid ta’ dan il-programm taħt it-trade marks tagħha. Għalhekk, l-evalwazzjoni li l-qorti nazzjonali għandha twettaq sabiex tistabbilixxi l-eżistenza ta’ “raġuni valida” fil-kawża prinċipali ma tirrigwardax il-programm politiku bħala tali, iżda l-użu ta’ sinjal li jikkorrispondi għat-trade marks li għandhom reputazzjoni sabiex tiżdied il-viżibbiltà ta’ dan il-programm u tal-partit politiku li jipproponih.
124. Minn din il-perspettiva u bla ħsara għall-verifiki li għandhom isiru mill-qorti tar-rinviju, l-użu tat-trade marks li IKEA hija proprjetarja tagħhom ma kienx iġġustifikat mill-kontribuzzjoni tagħha għal dibattitu ta’ interess ġenerali. Fil-fatt, id-dibattitu dwar il-politika tal-ażil u tal-immigrazzjoni bl-ebda mod ma jikkonċerna t-trade marks inkwistjoni, il-proprjetarju tagħhom jew il-prodotti tiegħu. Barra minn hekk, dan id-dibattitu jidher li jirrigwarda suġġett li, kif sostniet IKEA waqt is-seduta, imur kontra n-newtralità politika tagħha. F’dan ir-rigward, għandu jiġi enfasizzat li huwa terz li jfittex li jinvoka “raġuni valida” li għandu jistabbilixxi li l-espressjoni li hija bbażata fuq l-użu ta’ sinjal fil-qasam tad-diskors u tad-dibattitu politiku hija mmirata lejn it-trade mark, il-proprjetarju jew il-prodotti jew is-servizzi tiegħu, jew li l-proprjetarju stess, bl-aġir preċedenti tiegħu, daħal fid-dibattitu ta’ interess ġenerali inkwistjoni.
125. Fir-rigward tar-relazzjoni ta’ kompetizzjoni bejn il-proprjetarju ta’ trade mark li għandha reputazzjoni u t-terz li juża sinjal identiku jew simili għaliha, li tinsab fost il-kriterji msemmija mill-qorti tar-rinviju, inqis li l-limitazzjonijiet tal-libertà tal-espressjoni fil-kuntest tad-dibattitu bejn id-diversi atturi tax-xena politika għandhom jiġu kkunsidrati bl-ikbar riżerva. Fil-fatt, il-kompetizzjoni bejn il-partiti politiċi hija naturali u timplika l-kritika tad-dikjarazzjonijiet ippreżentati mill-avversarji. Min-naħa l-oħra, jidhirli li huwa iktar diffiċli li jingħata l-istess livell ta’ protezzjoni lill-aġir ta’ attur politiku intiż li jinvolvi entità politikament newtrali f’dibattitu sabiex isaħħaħ il-messaġġ tiegħu stess.
126. Ir-reputazzjoni tat-trade mark invokata, imsemmija wkoll mill-qorti tar-rinviju, ma tistax tikkontesta din il-kunsiderazzjoni. Huwa minnu li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti EDB, li tirreferi għaliha l-Vrijheidsfonds, l-impriżi l-kbar inevitabbilment u b’għarfien jesponu ruħhom għal eżami bir-reqqa tal-atti tagħhom u l-limiti tal-kritika ammissibbli huma iktar wiesgħa f’dak li jirrigwardahom. Madankollu, minn naħa, din il-ġurisprudenza tikkonċerna s-sitwazzjoni fejn ċerti dikjarazzjonijiet huma diretti lejn impriża partikolari kbira. Min-naħa l-oħra, il-Qorti EDB irrikonoxxiet ukoll l-eżistenza ta’ interess kompetittiv sabiex jiġu protetti s-suċċess kummerċjali u l-vijabbiltà tal-impriżi għall-benefiċċju tal-individwi u tal-benefiċċju ekonomiku fis-sens wiesa’ (76). Ir-reputazzjoni ta’ trade mark li tirriżulta mill-isforz kummerċjali applikat mill-proprjetarju ma tistax għalhekk tintuża bħala argument li jdgħajjef il-protezzjoni mogħtija lil din it-trade mark.
127. F’dawn iċ-ċirkustanzi, kontribuzzjoni eventwali għad-dibattitu ta’ interess pubbliku tal-espressjoni bbażata fuq l-użu ta’ sinjali li jikkorrispondu għal trade marks li għandhom reputazzjoni sabiex jixxandar programm politiku li ma jikkonċernax dawn it-trade marks, il-proprjetarju tagħhom jew il-prodotti u s-servizzi tiegħu ma tistax, fid-dawl tal-interess ta’ dan il-proprjetarju, tipprevali fuq il-fatt li dan l-użu għandu jinftiehem bħala tentattiv li wieħed jirkeb fuq dahar it-trade mark li għandha reputazzjoni sabiex jiġu promossi l-interessi tiegħu stess. Tali forma ta’ espressjoni ma tistax tibbenefika mill-protezzjoni msaħħa mogħtija lill-eżerċizzju tal-libertà li tikkontribwixxi għad-dibattitu ta’ interess ġenerali u, fl-assenza ta’ ġustifikazzjoni valida oħra, ma tistax titqies bħala użu li għandu raġuni valida.
128. Fl-aħħar nett, sabiex nerġa’ lura għall-kunċett ta’ “parodija politika” u għar-rilevanza tan-natura potenzjalment satirika tal-użu ta’ sinjal, għandu jiġi ppreċiżat li dan il-kunċett għandu karattru deskrittiv u ma għandux sens legali partikolari għalih. Fil-fatt, il-kunċett ta’ “parodija politika” jidher li jirreferi għall-użu ta’ sinjal, minn naħa, fil-forma ta’ parodija u, min-naħa l-oħra, fil-kuntest ta’ dibattitu politiku.
129. F’dan ir-rigward, fl-ewwel lok, mill-ġurisprudenza tal-Qorti EDB fil-qasam tal-libertà tal-espressjoni (77) u f’dik tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-qasam tad-drittijiet tal-awtur (78) jirriżulta li parodija tippreżenta żewġ karatteristiċi essenzjali: minn naħa, hija tinvoka xogħol eżistenti, filwaqt li tippreżenta differenzi perċettibbli meta mqabbla miegħu, u, min-naħa l-oħra, hija tikkostitwixxi manifestazzjoni ta’ umoriżmu jew twaqqigħ għaċ-ċajt. Għaldaqstant, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk is-sinjali użati mill-Vrijheidsfonds jippreżentawx differenzi perċettibbli meta pparagunati mat-trade marks ta’ IKEA u jekk il-karattru umoristiku tagħhom huwiex marbut mal-isforzi ta’ din l-assoċjazzjoni jew mal-kuntest li fih hija poġġiethom, jew inkella jekk il-Vriheidsfonds fasslitx opinjoni satirika dwar din il-kumpannija jew il-prodotti tagħha.
130. Fit-tieni lok, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li, fir-rigward tad-drittijiet kompetituri inkwistjoni, anki d-dikjarazzjonijiet li jikkontribwixxu għal dibattitu ta’ interess pubbliku għandhom josservaw ir-rekwiżit ta’ moderazzjoni ġusta. Madankollu, in-natura parodika ta’ dawn id-dikjarazzjonijiet tista’ tiġġustifika l-użu tal-eżaġerazzjoni jew tad-deformazzjoni tar-realtà. F’din il-perspettiva, il-kriterju marbut mal-karattru potenzjalment satiriku tal-użu ta’ sinjal huwa sussidjarju għall-kriterju dwar il-kontribuzzjoni għad-dibattitu ta’ interess pubbliku: il-forma parodika tal-espressjoni bbażata fuq l-użu ta’ sinjal li jikkontribwixxi għal tali dibattitu tista’ tilleġittima ċertu eċċess ta’ din l-espressjoni.
131. Għal finijiet ta’ kompletezza, nixtieq nosserva li l-kriterji l-oħra msemmija mill-qorti tar-rinviju, jiġifieri l-portata tal-użu ta’ sinjal u l-grad tal-ħsara tiegħu, ma jikkonċernawx l-eżistenza ta’ “raġuni valida”, iżda l-eżistenza ta’ preġudizzju għat-trade mark u għalhekk jittieħdu inkunsiderazzjoni fl-istadji preċedenti tal-analiżi.
132. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li r-risposta għat-tieni parti tad-domanda preliminari għandha tkun li l-proprjetarju ta’ trade mark li għandha reputazzjoni ma jistax jiġi mġiegħel, minħabba “raġuni valida”, li jittollera, fl-assenza ta’ ġustifikazzjoni valida oħra, l-użu minn terz ta’ sinjal identiku jew simili għat-trade mark tiegħu meta l-kontribuzzjoni eventwali tat-trade mark għad-dibattitu ta’ interess pubbliku ma tkunx tipprevali fuq il-fatt li dan l-użu għandu jinftiehem bħala tentattiv li wieħed jirkeb fuq dahar trade mark li għandha reputazzjoni sabiex jiġi mifrux u promoss programm politiku. Dan ikun il-każ meta dan il-programm ma jinvokax kwistjonijiet relatati ma’ din it-trade mark, mal-proprjetarju tagħha jew mal-prodotti jew mas-servizzi tiegħu.
V.      Konklużjoni
133. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domanda preliminari magħmula min-Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (il-Qorti tal-Impriżi ta’ Brussell bil-lingwa Olandiża, il-Belġju) bil-mod li ġej:
L-użu tal-kunċett ta’ “raġuni valida”, fis-sens tal-Artikolu 10(2)(c) tad-Direttiva (UE) 2015/2436 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Diċembru 2015 biex jiġu approssimati l-liġijiet tal-Istati Membri dwar it-trade marks kif ukoll tal-Artikolu 9(2)(c) tar-Regolament (UE) 2017/1001 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑14 ta’ Ġunju 2017 dwar it-trade mark tal-Unjoni Ewropea, jista’ jservi bħala mekkaniżmu li jippermetti li jiġu ssodisfatti r-rekwiżiti ta’ protezzjoni tal-libertà tal-espressjoni ggarantita fl-Artikolu 11 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea fil-qasam tad-dritt tat-trade marks.
Il-proprjetarju ta’ trade mark li għandha reputazzjoni ma jistax jiġi mġiegħel, minħabba “raġuni valida”, li jittollera, fl-assenza ta’ ġustifikazzjoni valida oħra, l-użu minn terz ta’ sinjal identiku jew simili għat-trade mark tiegħu meta l-kontribuzzjoni eventwali tagħha għad-dibattitu ta’ interess pubbliku ma tkunx tipprevali fuq il-fatt li dan l-użu għandu jinftiehem bħala tentattiv li wieħed jirkeb fuq dahar trade mark li għandha reputazzjoni sabiex jiġi mifrux u promoss programm politiku. Dan ikun
il-każ meta dan il-programm ma jinvokax kwistjonijiet relatati ma’ din it-trade mark, mal-proprjetarju tagħha jew mal-prodotti jew mas-servizzi tiegħu.
1      Lingwa tal-każwa: il-Franċiż.
2      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Diċembru 2015 biex jiġu approssimati l-liġijiet tal-Istati Membri dwar it-trade marks (ĠU 2015, L 336, p. 1, rettifiki fil-ĠU 2016, L 110, p. 5 u fil-ĠU L 2025/90766).
3      Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑14 ta’ Ġunju 2017 dwar it-trademark tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2017, L 154, p. 1, rettifika fil-ĠU L 2025/90765).
4      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2006 dwar reklamar qarrieqi u komparattiv (ĠU 2006, L 376, p. 21).
5      Konvenzjoni tal‑25 ta’ Frar 2005 ffirmata f’Den Haag mir-Renju tal-Belġju, mill-Gran Dukat tal-Lussemburgu u mir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi.
6      Mill-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Vrijheidsfonds jirriżulta li dan il-partit politiku jikkostitwixxi assoċjazzjoni de facto mingħajr personalità ġuridika, raġuni li għaliha l-azzjoni fil-kawża prinċipali ġiet ippreżentata, b’mod partikolari, kontra l-persuni fiżiċi li jirrappreżentaw il-membri kollha ta’ din l-assoċjazzjoni de facto.
7      Għalkemm il-qorti tar-rinviju ma indikatx ir-riferiment tad-dokument li jsemmi din il-proposta, nirrileva madankollu li mir-riżoluzzjoni leġiżlattiva tal-Parlament Ewropew tal‑25 ta’ Frar 2014 dwar il-proposta għal direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill biex jiġu approssimati l-liġijiet tal-Istati Membri dwar it-trade marks (ĠU 2017, C 285, p. 262) jirriżulta li l-Parlament, fi tmiem l-ewwel qari tagħha, kien ippropona li jemenda l-Artikolu 14, intitolat “Limitazzjoni tal-effetti ta’ trade mark”, sabiex jiġu inklużi, fost l-eċċezzjonijiet għad-dritt esklużiv tal-proprjetarju tat-trade mark, l-użu tagħha minn terz “għall-finijiet ta’ parodija, espressjoni artistika, kritika jew kumment”.
8      Sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punti 45 u 46).
9      Sentenza tal‑14 ta’ Ottubru 2019 (Kawża A 2018/1).
10      Digriet tal‑24 ta’ Marzu 2009 (C‑525/06, EU:C:2009:179, punti 10 u 11).
11      Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas‑16 ta’ Diċembru 2008, Cartesio (C‑210/06, EU:C:2008:723, punt 89 u l-ġurisprudenza ċċitata).
12      Digriet tal‑24 ta’ Marzu 2009 (C‑525/06, EU:C:2009:179, punti 10 u 11).
13      Digriet tal‑24 ta’ Marzu 2009, Nationale Loterij (C‑525/06, EU:C:2009:179, punti 8 u 9).
14      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punt 43).
15      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑22 ta’ Settembru 2011, Interflora u Interflora British Unit, C‑323/09, EU:C:2011:604, punti 37 u 38).
16      Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punt 39).
17      Ara f’dan is-sens, is-sentenza tat‑18 ta’ Ġunju 2009, L’Oréal et (C‑487/07, EU:C:2009:378, punti 39 sa 41).
18      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punti 41 sa 43).
19      Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punt 44).
20      Ara l-punti 63 u 67 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
21      Ara Bochaczewski, M., “Conflicts Between Trade Mark Rights and Freedom of Expression Under EU Trade Mark Law:
Reality or Illusion ?” International Review of Intellectual Property and Competition Law, 2020, p. 858.
Ara wkoll, f’dan is-sens, T. Todorski., “The Concept of ‘due Cause’
and its Role in Safeguarding Fundamental Rights under EU Trade Mark Law:
How Should the CJEU rule in IKEA, C‑298/23?”
Journal of Intellectual Property Law and Practice, 2024, Vol. 19, Nru 11, p. 814.
Dan l-awtur, mingħajr ma jikkontesta l-fatt li l-kundizzjoni għall-applikazzjoni relatata mal-użu ta’ sinjal fil-kummerċ tista’ tikkontribwixxi għall-ibbilanċjar tad-dritt għall-proprjetà u tal-libertà ta’ espressjoni, iqis li din il-kontribuzzjoni hija insuffiċjenti sabiex jiġu solvuti l-problemi kollha fil-qasam.
22      Ara Bochaczewski, M., “Conflicts Between Trade Mark Rights and Freedom of Expression Under EU Trade Mark Law:
Reality or Illusion ?”
op. cit., p. 861 sa 867, u Jacques, S., “The EU Trade Mark System’s lost Sense of Humour”, Intellectual Property Quaterly, 2024, Nru 1, p. 20.
23      Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li din l-azzjoni hija bbażata wkoll fuq dispożizzjonijiet nazzjonali dwar ir-responsabbiltà ċivili u fuq il-kompetizzjoni żleali kif ukoll fuq l-Artikolu 9(2)(c) u l-Artikolu 17(2) tar-Regolament 2017/1001.
Skont din l-aħħar dispożizzjoni, dan ir-regolament ma jeskludix li jinfetħu kawżi li jirrigwardaw trade
mark tal-Unjoni abbażi tad-dritt tal-Istati Membri dwar, partikolarment ir-responsabbiltà ċivili u l-kompetizzjoni żleali.
24      Skont din il-premessa, “[l-imsemmija Direttiva 2015/2436] ma għandhiex teskludi li jkunu japplikaw għat-trade marks id-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-Istati Membri li jkunu diversi mil-liġi tat-trade marks, bħal dispożizzjonijiet dwar il-kompetizzjoni inġusta, ir-responsabbiltà ċivili jew il-protezzjoni tal-konsumatur”.
25      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑21 ta’ Novembru 2002, Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:706, punt 31).
Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:212, punt 34).
26      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑21 ta’ Novembru 2002, Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:706, punti 34 u 35).
27      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑19 ta’ Novembru 2019, TSN u AKT (C‑609/17 u C‑610/17, EU:C:2019:981, punt 53).
28      Ara l-punt 121 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
29      Ara wkoll, fir-rigward ta’ din l-assoċjazzjoni u ta’ dan il-partit politiku, is-sentenza tat‑3 ta’ Settembru 2014, Deckmyn u Vrijheidsfonds (C‑201/13, EU:C:2014:2132, punt 7).
30      Sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2015, TOP Logistics et (C‑379/14, EU:C:2015:497, punt 43).
31      Sentenza tat‑30 ta’ April 2020, A (Ksur permezz tal-importazzjoni ta’ ball bearings) (C‑772/18, EU:C:2020:341, punt 23).
32      Sentenzi tat‑12 ta’ Lulju 2011, L’Oréal et (C‑324/09, EU:C:2011:474, punt 54), kif ukoll tat‑30 ta’ April 2020, A (Kontrafazzjoni permezz tal-importazzjoni ta’ ball bearings) (C‑772/18, EU:C:2020:341, punt 23).
33      Sentenza tad‑9 ta’ Diċembru 2008 (C‑442/07, EU:C:2008:696).
34      Ara l-Artikolu 19(1) tad-Direttiva 2015/2436/KE u l-Artikolu 18(1) tar-Regolament 2017/1001.
35      Ara l-punt 59 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
36      Sentenza tad‑9 ta’ Diċembru 2008, Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, punt 24).
37      Sentenza tad‑9 ta’ Diċembru 2008, Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, punti 16 u 17).
38      Sentenza tad‑9 ta’ Diċembru 2008, Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, punt 19).
39      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑19 ta’ Diċembru 2012, Leno Merken (C‑149/11, EU:C:2012:816, punt 29).
40      Ara l-punt 55 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
41      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑9 ta’ Diċembru 2008, Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, punt 18).
42      Ara s-sentenza tat‑30 ta’ April 2020, A (Kontrafazzjoni permezz tal-importazzjoni tal-ball bearings) (C‑772/18, EU:C:2020:341, punt 27).
43      Ara d-digriet tad‑19 ta’ Frar 2009, UDV North America (C‑62/08, EU:C:2009:111, punti 47 sa 51), kif ukoll is-sentenzi tat‑12 ta’ Lulju 2011, L’Oréal et (C‑324/09, EU:C:2011:474, punt 91), u tal‑15 ta’ Diċembru 2011, Frisdranken Industrie Winters (C‑119/10, EU:C:2011:837, punt 32).
44      Minkejja li din il-kundizzjoni ma kinitx espressament prevista mill-atti li ppreċedew id-Direttiva 2015/2436 u r-Regolament 2017/1001 u li ġiet introdotta, fil-forma attwali tagħha, bir-Regolament 2015/2424, hija kienet applikabbli wkoll taħt il-qafas ta’ dawn l-atti.
F’dan l-aħħar rigward, ara, b’mod partikolari, id-digriet tad‑19 ta’ Frar 2009, UDV North America (C‑62/08, EU:C:2009:111, punt 42).
45      Sentenza tat‑23 ta’ Frar 1999, BMW (C‑63/97, EU:C:1999:82, punt 20).
46      Ara l-punt 58 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
47      Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑12 ta’ Ġunju 2008, O2 Holdings u O2 (UK) (C‑533/06, EU:C:2008:339, punt 34).
48      Ara s-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2010 (C‑236/08 sa C‑238/08, EU:C:2010:159, punti 61 u 65).
49      Ara l-premessa 19 tad-Direttiva 2015/2436 u l-premessa 13 tar-Regolament 2017/1001.
50      Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal‑11 ta’ Settembru 2007, Céline (C‑17/06, EU:C:2007:497, punti 22 u 23).
51      Tali sitwazzjoni ma tistax tiġi assimilata ma’ dik fejn min jirreklama juża, f’reklamar komparattiv intiż sabiex jippromwovi l-prodotti tiegħu jew is-servizzi tiegħu, sinjal identiku jew simili għat-trade mark ta’ kompetitur għall-finijiet li jiġu identifikati l-prodotti jew is-servizzi offruti minn dan tal-aħħar.
Fil-fatt, din is-sitwazzjoni tiġi analizzata bħala użu għall-prodotti jew għas-servizzi stess ta’ min jirreklama.
Ara s-sentenza tat‑12 ta’ Ġunju 2008, O2 Holdings u O2 (UK) (C‑533/06, EU:C:2008:339, punti 35 u 36).
52      Ara l-punt 70 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
53      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2015, T‑Mobile Czech Republic u Vodafone Czech Republic (C‑508/14, EU:C:2015:657, punt 28).
54      Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punt 28).
55      Ara s-sentenza tat‑30 ta’ Mejju 2018, Tsujimoto vs EUIPO (C‑85/16 P u C‑86/16 P, EU:C:2018:349, punt 90).
56      Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punt 45).
57      Qorti EDB, 11 ta’ Jannar 2007, Anheuser-Busch Inc. vs Il‑Portugall (CE:ECHR:2007:0111JUD007304901).
58      Ara b’mod partikolari, Qorti  EDB, 24 ta’ Frar 1991, Coca vs Spanja (CE:ECHR:1994:0224JUD001545089, punt 35).
59      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑19 ta’ Diċembru 2019, Deutsche Umwelthilfe (C‑752/18, EU:C:2019:1114, punt 45).
Il-kwistjoni dwar jekk, minbarra r-rabta bejn il-proprjetarju u t-trade mark tiegħu, ir-reputazzjoni ta’ trade mark u l-karattru distintiv tagħha humiex protetti wkoll bl-Artikolu 17(2) tal-Karta ma hijiex ċara.
Madankollu, mill-Artikolu 10(2) tal-KEDB jirriżulta li, fl-ibbilanċjar tal-interessi involuti, il-libertà tal-espressjoni għandha tiġi rrikonċiljata mad-“drittijiet ta’ ħaddieħor” [traduzzjoni mhux uffiċjali] li ma għandhomx neċessarjament jiġu protetti bħala drittijiet fundamentali.
60      Ara, b’mod partikolari, il-Qorti EDB, 7 ta’ Frar 2012, Axel Springer AG vs Il‑Ġermanja (CE:ECHR:2012:0207JUD003995408, punti 78 sa 84).
61      Mir-riżoluzzjoni leġiżlattiva tal‑25 ta’ Frar 2014 jirriżulta li l-Parlament, fi tmiem l-ewwel qari tiegħu, ippropona li jiġi emendat l-Artikolu 14, intitolat “Limitazzjoni tal-effetti tat-trade mark”, sabiex jiġi inkluż, fost l-eċċezzjonijiet għad-dritt esklużiv tal-proprjetarju tat-trade mark, l-użu tagħha minn terz “għall-finijiet ta’ parodija, espressjoni artistika, kritika jew kumment”.
62      Ara r-riżoluzzjoni leġiżlattiva tal-Parlament Ewropew tal‑25 ta’ Frar 2014 il-proposta għal regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill li jemenda r-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 207/2009 dwar il-marka kummerċjali Komunitarja (COM(2013) 161 – C7‑0087/2013 – 2013/0088(COD)).
Din il-limitazzjoni kienet tirrigwarda l-użu tat-trade mark sabiex tidentifika jew issemmi prodotti jew servizzi bħala dawk tal-proprjetarju tat-trade mark, b’mod partikolari meta dan l-użu “huwa magħmul għall-raġuni ta’parodija, espressjoni artistika, kritika jew kumment”.
63      Direttiva 2001/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat‑22 ta’ Mejju 2001 dwar l-armonizzazzjoni ta’ ċerti aspetti ta’ drittijiet ta’ l-awtur u drittijiet relatati fis-soċjetà ta’ l-informazzjoni (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 17, Vol. 1, p. 230).
64      Ara l-punti 58 u 70 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
65      Ara l-premessa 21 tar‑Regolament 2017/1001 u l-premessa 27 tad-Direttiva 2015/2436.
66      Ara s-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2020, Constantin Film Produktion vs EUIPO (C‑240/18 P, EU:C:2020:118, punt 56).
67      Ara, b’mod partikolari, Sosnitza, O., f’Hildebrandt, U., Sosnitza, O. (edituri), EU Trade Mark Regulation: Article-by-Article Commentary, München, 2023, Beck
-
Hart, p. 316.
68      Bħala eżempju, fir-rigward tal-kriterju li jirrigwarda l-“kontribuzzjoni oriġinali proprja”, is-sinjali użati mill-Vrijheidsfonds ma kinux jippreżentaw differenzi perċettibbli meta mqabbla mat-trade marks li IKEA hija l-proprjetarja tagħhom.
69      Sentenza tat‑22 ta’ Settembru 2011, Interflora u Interflora British Unit (C‑323/09, EU:C:2011:604, punt 91).
70      Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punti 53 sa 56 u 60).
71      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Frar 2014, Leidseplein Beheer u de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, punti 58 u 59).
72      Ara l-punt 92 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
73      Ara Qorti EDB, 10 ta’ Jannar 2013, Ashby Donald et vs Franza (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908, punti 39 sa 42), u Qorti EDB, 19 ta’ Frar 2013, Neij u Sunde Kolmisoppi vs L‑Isvezja (CE:ECHR:2013:0219DEC004039712). Ara, f’dan is-sens, fir-rigward ta’ din il-ġurisprudenza, Spielmann, D., “Copyright in a ‘human rights context’”, f’D. Edward, A. Komninos u J. MacLennan, Ian S. Forrester – A Scot without Borders – Liber Amicorum, Vol. 1, Concurrences Review, New York, 2015, p. 264 sa 267 u 269.
74      Il-klassifikazzjoni ta’ forma ta’ espressjoni bħala parodija għandha rwol importanti fil-ġurisprudenza tal-Qorti EDB dwar il-limitazzjonijiet aċċettabbli tal-libertà tal-espressjoni.
Skont din il-qorti, il-karikatura u l-parodija jikkostitwixxu forom ta’ espressjoni artistika u ta’ kummentarju soċjali li, permezz tal-eżaġerazzjoni u tad-deformazzjoni tar-realtà, huma intiżi naturalment sabiex jipprovokaw u li jaġitaw.
Huwa għalhekk li għandha tingħata attenzjoni partikolari għal kull indħil fid-dritt ta’ artist – jew ta’ kwalunkwe persuna oħra – li jesprimi ruħu permezz tagħhom.
Ara, f’dan is-sens, Qorti EDB, 14 ta’ Marzu 2013, Eon vs Franza (ECLI:CE:ECHR:2013:0314JUD002611810, punti 58 sa 60), u Qorti EDB, 22 ta’ Novembru 2016, Grebneva and Alisimchik vs Ir‑Russja (CE:ECHR:2016:1122JUD000891805, punt 64).
75      Ara Qorti EDB, 10 ta’ Jannar 2013, Ashby Donald et vs Franza (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908, punt 39).
76      Ara s-sentenza tal-Qorti EDB tal‑15 ta’ Frar 2005,
Steel u Morris vs Ir‑Renju Unit (CE:ECHR:2005:0215JUD006841601, punt 94).
77      Bħala eżempju, fis-sentenza tagħha tat‑3 ta’ Diċembru 2024, Yevstifeyev vs Ir‑Russja, (CE:ECHR:2024:1203JUD000022618, punti 55 u 56), il-Qorti EDB ikklassifikat bħala “parodija” forma ta’ espressjoni li kienet tirriproduċi elementi ta’ kompożizzjoni importanti ta’ video u li, permezz ta’
satira, kienet waqqgħet għaċ-ċajt il-messaġġ ta’ dan il-video.
78      Ara s-sentenza tat‑3 ta’ Settembru 2014, Deckmyn u Vrijheidsfonds (C‑201/13, EU:C:2014:2132, punt 20).