Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ANDREI BIONDIEGO
przedstawiona w dniu 16 października 2025 r.(1)
Sprawa C‑457/23 P
Deutsche Lufthansa AG
przeciwko
Ryanair DAC,
Condor Flugdienst GmbH,
Komisji Europejskiej,
Republice Federalnej Niemiec,
Republice Francuskiej
Odwołanie – Pomoc państwa – Niemiecki rynek transportu lotniczego – Pomoc przyznana na rzecz przewoźnika lotniczego przez Republikę Federalną Niemiec w kontekście pandemii COVID-19 – Tymczasowe ramy środków pomocy państwa – Dokapitalizowanie Deutsche Lufthansa AG – Decyzja Komisji Europejskiej o niewnoszeniu zastrzeżeń
Spis treści
I.
Wprowadzenie
II.
Uwagi wstępne
A.
Cel, zakres i charakter prawny tymczasowych ram
B.
Standard kontroli sądowej
C.
Elastyczność w stosowaniu tymczasowych ram
III.
W przedmiocie odwołania
A.
W przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania
1.
Część pierwsza pierwszego zarzutu odwołania
2.
Część druga pierwszego zarzutu odwołania
a)
Pierwszy zarzut szczegółowy
b)
Drugi zarzut szczegółowy
c)
Trzeci zarzut szczegółowy
d)
Czwarty zarzut szczegółowy
e)
Wnioski w przedmiocie części drugiej pierwszego zarzutu odwołania
3.
Część trzecia pierwszego zarzutu odwołania
a)
Pierwszy zarzut szczegółowy
b)
Drugi zarzut szczegółowy
c)
Trzeci zarzut szczegółowy
d)
Czwarty zarzut szczegółowy
e)
Piąty zarzut szczegółowy
f)
Podniesione przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec zarzuty szczegółowe dotyczące naruszenia przysługującego im prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy
g)
Wnioski w przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania
B.
W przedmiocie drugiego zarzutu odwołania
1.
W przedmiocie alternatywnego mechanizmu towarzyszącego udziałowi w kapitale
a)
Pierwszy zarzut szczegółowy
b)
Drugi zarzut szczegółowy
2.
W przedmiocie alternatywnego mechanizmu towarzyszącego cichemu udziałowi II
3.
Wnioski w przedmiocie drugiego zarzutu odwołania
C.
W przedmiocie trzeciego zarzutu odwołania
D.
W przedmiocie czwartego zarzutu odwołania
1.
Pierwszy zarzut szczegółowy, zgodnie z którym Sąd naruszył prawo, gdy orzekł, że Komisja powinna była wziąć pod uwagę dodatkowe czynniki przy ustalaniu istnienia znaczącej pozycji rynkowej
2.
Drugi zarzut szczegółowy, zgodnie z którym Sąd naruszył prawo, stwierdziwszy, że DLH nie posiada znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu
E.
W przedmiocie piątego zarzutu odwołania
F.
W przedmiocie szóstego zarzutu odwołania
G.
Wnioski w przedmiocie odwołania i kosztów
IV.
Wnioski
I.      Wprowadzenie
1.        W dniu 12 czerwca 2020 r. Republika Federalna Niemiec zgłosiła Komisji Europejskiej, na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE i tymczasowych ram środków pomocy państwa w celu wsparcia gospodarki w kontekście trwającej epidemii COVID-19(2) (zwanych dalej „tymczasowymi ramami”), planowany środek pomocy indywidualnej w formie dokapitalizowania w wysokości 6 mld EUR (zwany dalej „rozpatrywanym środkiem”), przyznany na rzecz Deutsche Lufthansa AG (zwanej dalej „DLH”)(3). Rozpatrywany środek, który wpisywał się w ramy szerszego systemu środków wsparcia na rzecz grupy Lufthansa (zwanej dalej „grupą LH”), składał się z trzech elementów, mianowicie udziału w kapitale w wysokości 20 % oraz dwóch cichych udziałów (zwanych dalej „cichym udziałem I” i „cichym udziałem II”).
2.        W dniu 25 czerwca 2020 r. Komisja wydała decyzję, w której stwierdziła, że rozpatrywany środek stanowi pomoc państwa zgodną z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE i tymczasowych ram (zwaną dalej „sporną decyzją”)(4). Spółka Ryanair DAC i spółka Condor Flugdienst GmbH (zwana dalej „Condorem”) wniosły skargi o stwierdzenie nieważności tej decyzji(5).
3.        W wyroku z dnia 10 maja 2023 r., Ryanair i Condor Flugdienst/Komisja (Lufthansa; COVID-19)(6), Sąd stwierdził nieważność spornej decyzji. Według Sądu decyzja ta była dotknięta szeregiem błędów lub nieprawidłowości dotyczących stosowania tymczasowych ram, przy czym każdy z tych błędów i każda z tych nieprawidłowości mogły stanowić podstawę stwierdzenia jej nieważności(7).
4.        W odwołaniu DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, wnosi o uchylenie tego wyroku.
II.    Uwagi wstępne
5.        Rozpatrywane odwołanie, mimo jego obszerności oraz licznych zarzutów szczegółowych i argumentów przedstawionych przez wszystkie strony, dotyczy zasadniczo dwóch kwestii. Pierwszą z nich jest zakres swobodnego uznania i elastyczności, jaki przysługuje Komisji przy stosowaniu tymczasowych ram lub wprowadzaniu od nich odstępstw. Druga z nich odnosi się natomiast do standardu kontroli sądowej zastosowanego przez Sąd przy ocenie zgodności spornej decyzji z pewnymi konkretnymi kryteriami ustanowionymi w samych tymczasowych ramach. Jest raczej oczywiste, że rozstrzygnięcie drugiej z powyższych kwestii zależy od tego, w jaki sposób faktycznie zostanie wyznaczony przysługujący Komisji zakres swobodnego uznania i elastyczności, co z kolei pozostaje w dużej mierze zależne od celu, zakresu i charakteru prawnego tego instrumentu. Mimo że tymczasowe ramy utraciły już moc obowiązującą, niniejsza sprawa ma przekrojowe znaczenie w prawie pomocy państwa, a to z uwagi na upowszechnienie się na przestrzeni lat podobnych instrumentów oraz ich rosnące znaczenie.
A.      Cel, zakres i charakter prawny tymczasowych ram
6.        Po pierwsze, jeżeli chodzi o cel i zakres tymczasowych ram, trzeba zauważyć, że ich podstawa prawna zawarta jest w art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE(8), który uzupełnia inne dostępne opcje, mianowicie art. 107 ust. 2 lit. b) TFUE(9), pozwalając reagować na sytuacje wyjątkowe i wspierać stojące w ich obliczu państwa członkowskie. W kontekście ogólnoświatowej pandemii COVID-19 zastosowanie traktatowej podstawy prawnej dotyczącej sytuacji wyjątkowych było niewątpliwie w pełni uzasadnione, ponieważ wszystkie państwa członkowskie doświadczyły, w różnym stopniu, poważnych zaburzeń w swoich gospodarkach(10). Nie ulega zatem wątpliwości, że tymczasowe ramy zostały pomyślane głównie w celu zapewnienia wszelkiego rodzaju przedsiębiorstwom dostępności do wystarczającej płynności i zachowania ciągłości działalności gospodarczej w trakcie tragicznej pandemii COVID-19 oraz po jej zakończeniu. Tymczasowe ramy służyły również innym komplementarnym, ale tak samo zasadniczym celom, mianowicie stosowaniu reguł pomocy państwa w sposób „ukierunkowany i proporcjonalny”, z myślą o zapewnieniu, aby krajowe środki wsparcia skutecznie pomagały zainteresowanym przedsiębiorstwom podczas pandemii COVID-19, oraz zintegrowaniu krajowych środków wsparcia z systemem kontroli pomocy państwa, tak by zagwarantować, że rynek wewnętrzny Unii nie będzie rozdrobniony, a równe warunki działania zostaną zachowane(11). Tymczasowe ramy nie zawiesiły bowiem stosowania reguł pomocy państwa, lecz jedynie dostosowały je do zaistniałej sytuacji wyjątkowej.
7.        Nie należy również zapominać, że tymczasowe ramy stanowiły swego rodzaju żywy instrument, który był siedmiokrotnie przeredagowywany, aktualizowany i modyfikowany(12). Wraz z każdą nową wersją, w miarę jak Komisja zdobywała nowe doświadczenia oraz wiedzę na temat wpływu pandemii COVID-19 na rynek wewnętrzny Unii, wprowadzano stopniowo bardziej konkretne i szczegółowe kryteria zgodności środków krajowych z tym rynkiem. W tym względzie można podać wiele przykładów, z których żaden nie jest bardziej adekwatny niż dodane w trzeciej wersji tymczasowych ram(13) przepisy odnoszące się do dokapitalizowania. W tymczasowych ramach, oprócz poddania beneficjentów licznym ograniczeniom, przewidziano również – w przypadku środków przekraczających próg 250 mln EUR, przyznanych na rzecz przedsiębiorstw o znaczącej pozycji rynkowej (zwanej dalej „znaczącą pozycją rynkową”) – wymóg zaproponowania przez państwa członkowskie, w celu utrzymania efektywnej konkurencji, dodatkowych środków, takich jak zobowiązania strukturalne lub zobowiązania dotyczące postępowania(14). Wprowadzenie w tymczasowych ramach klauzul umożliwiających przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym oraz środków mających na celu przywrócenie konkurencji potwierdziło zamiar zachowania równych warunków działania oraz zapewnienia otwartego i niedyskryminacyjnego dostępu do rynku.
8.        Po drugie, co się tyczy charakteru prawnego tymczasowych ram, należy przypomnieć, jak wielokrotnie powtarzał Trybunał, że w toku oceny zgodności środków pomocy z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 TFUE Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania, przy korzystaniu z którego może przyjmować instrumenty „miękkiego prawa” w celu ustalenia kryteriów, na podstawie których zamierza ona dokonywać tej oceny(15).
9.        Nie trzeba dodawać, że te instrumenty muszą być zawsze zgodne z traktatem(16). W związku z tym, jak wyjaśnił Trybunał, Komisja nie może pominąć art. 107 ust. 3 TFUE, przyjmując wytyczne obarczone naruszeniem prawa lub oczywistym błędem w ocenie, ani zrezygnować, poprzez przyjęcie takich wytycznych, z wykonywania uprawnień dyskrecjonalnych, które przyznaje jej to postanowienie(17).
10.      Komisja, przyjmując takie wytyczne, komunikaty lub wszelkie inne instrumenty należące do bogatej konstelacji instrumentów „miękkiego prawa” oraz ogłaszając w drodze ich publikacji, że będzie je od tej pory stosować do przypadków objętych zakresem ich regulacji, sama wyznacza sobie bowiem zakres przysługującego jej w tym względzie uznania i nie może co do zasady odstąpić od tych instrumentów bez narażania się w stosownym wypadku na sankcje z tytułu naruszenia ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania czy ochrony uzasadnionych oczekiwań(18).
11.      Oznacza to, że te instrumenty „miękkiego prawa” służą zawężeniu, a nie poszerzeniu zakresu uznania Komisji. Ponadto stanowią one, poprzez zasady ogólne Unii, parametry kontroli sądowej sposobu korzystania przez Komisję z przysługującego jej zakresu uznania.
12.      Trybunał wyjaśnił również, że przyjęcie wytycznych nie zwalnia Komisji z obowiązku zbadania szczególnych wyjątkowych okoliczności, na które powołuje się dane państwo członkowskie w konkretnym przypadku w celu żądania bezpośredniego zastosowania art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE(19). W związku z tym państwa członkowskie zachowują uprawnienie do notyfikowania Komisji projektów pomocy państwa, które nie spełniają kryteriów przewidzianych w tych wytycznych(20). W ten sposób podejmują one jednak ryzyko przeciwstawienia ich działaniom decyzji Komisji uznającej tę pomoc za niezgodną z rynkiem wewnętrznym, ponieważ takie wytyczne ustanawiają warunki zmierzające do zapewnienia, że pomoc państwa przyznana w ramach ich zakresu stosowania jest zgodna z prawem Unii, zaś Komisja może odstąpić od takich warunków jedynie w wyjątkowych okolicznościach(21). Instrumenty „miękkiego prawa”, choć nie wiążą państw członkowskich(22), stanowią zatem wytyczne ograniczające i ukierunkowujące środki stosowane przez państwa członkowskie.
13.      Te powszechnie znane zasady mają oczywiście zastosowanie do tymczasowych ram, będących ramami odniesienia dla oceny zgodności z rynkiem wewnętrznym środka krajowego przyznanego w kontekście pandemii COVID-19. Trybunał wyraźnie wskazał bowiem, że taki instrument wiąże Komisję(23). W związku z tym, zgodnie z przypomnianym utrwalonym orzecznictwem, jeżeli państwo członkowskie notyfikuje jej projekt pomocy państwa, który spełnia kryteria przewidziane w tymczasowych ramach, Komisja musi co do zasady zatwierdzić ten projekt pomocy. Państwa członkowskie zachowują z kolei uprawnienie do notyfikowania Komisji projektów pomocy państwa, które nie spełniają kryteriów przewidzianych w tymczasowych ramach, zaś Komisja może zatwierdzić taki projekt pomocy w wyjątkowych okolicznościach(24).
B.      Standard kontroli sądowej
14.      Możliwość poddania kontroli sądowej wykonywania dyskrecjonalnych uprawnień decyzyjnych przez organ władzy wykonawczej stanowi w istocie fundament każdego systemu prawnego opartego na zasadzie praworządności. Ponieważ jednak ich wykonywanie wiąże się z koniecznością przeprowadzania złożonych ocen ekonomicznych, technicznych i społecznych, a także dokonywania wyborów politycznych, kontrola ta podlega ograniczeniom mającym na celu zachowanie określonej równowagi instytucjonalnej między władzą wykonawczą a sądowniczą oraz pozwalającym na uwzględnienie faktu, że niewyspecjalizowany wymiar sprawiedliwości nie dysponuje fachową wiedzą techniczną.
15.      Ocena zgodności środków pomocy z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 TFUE stanowi wyłączną kompetencję Komisji(25), której to instytucji przysługuje – jak podkreślono powyżej – szeroki zakres uznania, z którego wykonywaniem sprzężone są złożone oceny ekonomiczne i społeczne. W związku z tym zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału kontrola tych ocen ogranicza się do wykazania poszanowania zasad proceduralnych i zasad dotyczących obowiązku uzasadnienia oraz do zweryfikowania prawidłowości ustaleń okoliczności faktycznych, braku naruszenia prawa, oczywistego błędu w ocenie okoliczności faktycznych lub nadużycia władzy(26). Organy władzy sądowniczej nie mogą zastępować oceny ekonomicznej dokonanej przez Komisję swoją własną oceną.
16.      Niemniej jednak to właśnie z uwagi na zakres uznania, jakim dysponuje Komisja przy stosowaniu art. 107 ust. 3 TFUE, wnikliwa, aczkolwiek sprawowana w przedstawionych powyżej granicach, kontrola sądowa odgrywa rolę kluczową. Trybunał jasno wyraził potrzebę jej przeprowadzania, ponieważ wskazał, że „gdy instytucje [Unii] dysponują […] zakresem swobodnego uznania, poszanowanie gwarancji przewidzianych przez [unijny] porządek prawny dla postępowania administracyjnego ma tym bardziej fundamentalne znaczenie. Wśród gwarancji tych znajduje się w szczególności ciążący na właściwych instytucjach obowiązek uważnego i bezstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności rozpatrywanej sprawy, uprawnienie do przedstawienia swego punktu widzenia przez podmiot występujący w postępowaniu administracyjnym oraz uprawnienie do zapoznania się z uzasadnieniem decyzji, które jest wystarczające. Tylko w ten sposób Trybunał może zweryfikować, czy zaistniały okoliczności faktyczne i prawne istotne dla skorzystania przez Komisję z zakresu uznania”(27).
17.      Trybunał wyjaśnił, że zakres uznania przysługujący Komisji przy przeprowadzaniu złożonych ocen ekonomicznych, zwłaszcza w dziedzinie pomocy państwa, nie oznacza, iż sąd Unii winien zrezygnować z kontroli interpretacji danych o charakterze ekonomicznym dokonanej przez Komisję(28). W istocie sądy Unii powinny zwłaszcza nie tylko zweryfikować materialną dokładność przytoczonego materiału dowodowego, jego ścisłość i spójność, ale też skontrolować, czy ten materiał stanowi zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, i czy może on stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na jego podstawie(29).
18.      Intensywność kontroli sądowej ocen ekonomicznych zależy zatem faktycznie od stopnia ich złożoności, a także od tego, czy wiążą się one z wyborami politycznymi lub wyznaczaniem celów. Należy więc zachować szczególną czujność, aby nie dopuścić do sytuacji, w której mechaniczne odwoływanie się do ogólnego sformułowania o szczątkowej kontroli „złożonych ocen ekonomicznych” doprowadzi do automatycznego wyłączenia całych kategorii ocen dokonywanych przez Komisję z kontroli sądowej charakteryzującej się odpowiednim stopniem intensywności.
19.      Uważam wreszcie, że szczególnego charakteru instrumentów „miękkiego prawa” w dziedzinie pomocy państwa, w tym także tymczasowych ram, nie można mylić z prawidłowym standardem kontroli sądowej, która ma być sprawowana przez sądy Unii. Takie instrumenty mogą być „miękkie”, ponieważ są przyjmowane w trybie stanowiącym odstępstwo od standardowej procedury stanowienia prawa i wymogów instytucjonalnych oraz w zakresie konsultacji i publikacji, ale po ich przyjęciu nie ma powodów, aby przyjmować, że kontrola sposobu, w jaki są stosowane, nie powinna być „twarda”, to znaczy charakteryzować się takim samym stopniem intensywności (i takimi samymi ograniczeniami) jak ten, jaki sądy Unii przyjmują w odniesieniu do stosowania środków „twardego prawa” Unii.
C.      Elastyczność w stosowaniu tymczasowych ram
20.      Tymczasowe ramy zawierają szereg „norm otwartych”, mianowicie norm dotyczących dokapitalizowania(30), które umożliwiają Komisji zaakceptowanie rozwiązań alternatywnych wobec tych, które wyraźnie przewidziano w przepisach tymczasowych ram. Powstaje zatem pytanie o przysługujący Komisji na podstawie tych przepisów zakres uznania umożliwiający jej odstąpienie od tymczasowych ram.
21.      Przepisy te mają na celu zapewnienie ograniczonej elastyczności w sprawach, w których stosowanie tymczasowych ram w sposób formalistyczny i sprowadzający się do „odhaczania listy” jest niemożliwe, i pozwalają Komisji na przeprowadzenie bardziej „całościowej oceny” struktury i skutków danego środka(31). Tej elastyczności nie można jednak traktować w kategoriach całkowitej swobody, która nie byłaby ograniczona wytycznymi opublikowanymi przez samą Komisję. Elastyczność wynikająca z istnienia „norm otwartych” zawartych w tymczasowych ramach nie oznacza przyznania carte blanche Komisji, która co do zasady jest związana przyjmowanymi przez siebie przepisami. Każda luźniejsza wykładnia byłaby sprzeczna z utrwalonym orzecznictwem dotyczącym skutku wiążącego wytycznych, zmniejszałaby skuteczność kontroli sądowej i podważała pewność prawa, gdyż potencjalnie umożliwiałaby Komisji wykorzystywanie otwartego charakteru tymczasowych ram w celu obchodzenia norm, które sama na siebie nałożyła.
22.      Ponadto środek krajowy, który nie spełnia wszystkich warunków odpowiednich wytycznych – w tym przypadku tymczasowych ram – powinien być co do zasady zakazany, chyba że można jasno wykazać, iż ze względu na wyjątkowe okoliczności konieczna jest jego ocena bezpośrednio w świetle traktatu(32). Innymi słowy, gdy nieodpowiednie są zarówno metoda „odhaczania listy”, jak i metoda „całościowej oceny”, środek krajowy może zostać potencjalnie zaakceptowany w drodze zastosowania art. 107 ust. 3 TFUE jedynie w wyjątkowych okolicznościach. Swobodna interpretacja wytycznych przez Komisję, która faktycznie skutkowałaby obchodzeniem norm, które ta instytucja sama sobie narzuciła, jest sprzeczna z tym orzecznictwem, mającym na celu zapewnienie w szczególności poszanowania ogólnej zasady równego traktowania.
23.      Przejdę teraz do analizy rozpatrywanego odwołania, której dokonam przez pryzmat całości zaprezentowanych powyżej rozważań.
III. W przedmiocie odwołania
24.      Na poparcie odwołania DLH podnosi sześć zarzutów.
A.      W przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania
25.      W drodze pierwszego zarzutu odwołania DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, kwestionuje pkt 112–138 zaskarżonego wyroku, zarzucając Sądowi błędną wykładnię pkt 49 lit. c) tymczasowych ram oraz zastosowanie niewłaściwego standardu kontroli.
26.      W pkt 49 tymczasowych ram przewidziano cztery warunki odnoszące się do „kwalifikowalności i uczestnictwa”, jakie muszą spełniać „środki służące dokapitalizowaniu w związku z COVID-19”(33). W pkt 112–138 zaskarżonego wyroku Sąd zbadał i uwzględnił podniesione przez Ryanair i Condor zarzuty szczegółowe dotyczące naruszenia pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, zgodnie z którym beneficjent, aby móc kwalifikować się do objęcia środkiem służącym dokapitalizowaniu, powinien w szczególności nie być w stanie znaleźć finansowania na przystępnych warunkach na rynkach.
27.      Po pierwsze, Sąd stwierdził, że w okresie poprzedzającym wydanie spornej decyzji grupa LH posiadała znaczną część swojej floty, a DLH mogła wykorzystać swoje samoloty, w tym części zamienne, jako zabezpieczenie w celu pozyskania środków na rynkach finansowych. Według Sądu te stwierdzenia wynikały „w sposób jasny, jednoznaczny i spójny z szeregu dowodów” przedstawionych przez Ryanair(34), na które Ryanair zwrócił uwagę zarówno rządu niemieckiego, jak i Komisji jeszcze przed wydaniem spornej decyzji(35) (pkt 118–121 zaskarżonego wyroku). Po drugie, Sąd zauważył, że w spornej decyzji Komisja ograniczyła się do stwierdzenia, iż DLH nie dysponowała „gwarancjami wystarczającymi” do tego, aby uzyskać instrumenty finansowania na rynkach „w odniesieniu do całkowitej kwoty” pomocy, którego to stwierdzenia nie poparła ona żadnymi dowodami. W szczególności sporna decyzja nie zawierała żadnych elementów wskazujących na to, że Komisja zbadała ewentualną dostępność gwarancji, takich jak nieobciążone prawami osób trzecich samoloty DLH, ich wartość i warunki udzielenia pożyczek, które mogłyby ewentualnie zostać udzielone na rynkach finansowych w zamian za udzielenie takich gwarancji (pkt 122–124 zaskarżonego wyroku). W tym względzie Komisja nie mogła ograniczyć się do domniemania (pkt 131 zaskarżonego wyroku). Wreszcie, Sąd wskazał, że zawarte w pkt 22 spornej decyzji twierdzenie Komisji, iż „gwarancje” DLH nie są wystarczające do pokrycia „całkowitej kwoty” niezbędnych środków, zostało oparte na błędnym założeniu, w myśl którego finansowanie, które można uzyskać na rynkach, musi koniecznie zaspokajać całość potrzeb beneficjenta. Ani brzmienie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, ani jego cel, ani też kontekst, w jaki się on wpisuje, nie przemawiają za przyjęciem tego twierdzenia. Komisja, z racji tego, że oparła się na takim błędnym założeniu, a tym samym nie zbadała, czy DLH mogłaby pozyskać znaczną część koniecznego finansowania na rynkach, nie uwzględniła wszystkich elementów istotnych dla oceny warunku przewidzianego w pkt 49 lit. c) tymczasowych ram. Za przyjęciem tego wniosku przemawiają zarówno pkt 44 tymczasowych ram, w myśl którego kwota dokapitalizowania nie może przekraczać minimum niezbędnego do zapewnienia rentowności beneficjenta, jak i – w bardziej całościowym ujęciu – ogólna zasada proporcjonalności (pkt 125, 127–130, 132 zaskarżonego wyroku). Sąd ustalił również, że Komisja oparła w każdym wypadku swe twierdzenie na kwocie wyższej (9 mld EUR) niż ta, która jest przedmiotem rozpatrywanego środka (6 mld EUR, zgodnie z motywem 26 spornej decyzji), co „podważa samą już podstawę jej analizy” (pkt 126 zaskarżonego wyroku).
28.      Pierwszy zarzut odwołania dzieli się na trzy części.
1.      Część pierwsza pierwszego zarzutu odwołania
29.      DLH podnosi, że Sąd przeinaczył argumenty Komisji przedstawione w motywach 22 i 100 spornej decyzji. Jej zdaniem Sąd nie mógł na podstawie tych motywów dojść do wniosku, że zdaniem Komisji finansowanie, które można uzyskać na rynkach prywatnych, „musi koniecznie” zawsze zaspokajać całość potrzeb beneficjenta.
30.      Pragnę zauważyć, że dokonana przez Komisję w spornej decyzji ocena kwalifikowalności rozpatrywanego środka na podstawie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram składa się raptem z jednego motywu, mianowicie motywu 100. W pierwszym zdaniu tego motywu(36) Komisja odsyła do motywów 21–24, które znajdują się w sekcji 2.3 tej decyzji i zawierają opis przedmiotu tego środka. W motywach 22 i 23 przywołano argumenty organów niemieckich dotyczące kwalifikowalności na podstawie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram. Te motywy odnoszą się wyłącznie do niemożności pozyskania przez DLH, czy to na rynku długu, czy też na rynku akcji, środków wystarczających na pokrycie łącznej kwoty
9 mld EUR potrzebnej do utrzymania ciągłości działalności gospodarczej grupy podczas pandemii COVID-19 i po jej zakończeniu. Brak jest natomiast jakiejkolwiek analizy zdolności DLH do znalezienia finansowania jedynie w odniesieniu do części tej kwoty – lub kwoty 6 mld EUR, stanowiącej wartość rozpatrywanego środka. W tych okolicznościach Sąd prawidłowo zinterpretował motywy 22 i 100 spornej decyzji w ten sposób, że wyrażono w nich pogląd, iż zgodnie z pkt 49 lit. c) tymczasowych ram finansowanie, które można uzyskać na rynkach, musi koniecznie zaspokajać całość potrzeb beneficjenta. Wypada zauważyć, że w pismach procesowych Komisja nie zaproponowała odmiennej interpretacji tych motywów.
31.      W świetle powyższego uważam, że część pierwszą pierwszego zarzutu odwołania należy oddalić.
2.      Część druga pierwszego zarzutu odwołania
32.      DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, podnosi, że Sąd popełnił błąd, gdy orzekł, iż Komisja była zobowiązana ocenić, na etapie analizy kwalifikowalności na podstawie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, czy znaczna część koniecznego finansowania beneficjenta mogłaby zostać pozyskana na rynkach. W tym względzie DLH przytacza cztery zarzuty szczegółowe.
a)      Pierwszy zarzut szczegółowy
33.      DLH twierdzi, że brzmienie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram nie potwierdza tezy Sądu, która opiera się na niepełnej i błędnej interpretacji tego przepisu.
34.      Moim zdaniem ten zarzut szczegółowy należy oddalić.
35.      Wbrew temu, co utrzymuje DLH, „otwarte i szerokie” sformułowanie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram jest całkowicie spójne z wykładnią dokonaną przez Sąd, zgodnie z którą przedsiębiorstwa kwalifikują się do skorzystania ze środków służących dokapitalizowaniu na podstawie tymczasowych ram, jedynie wówczas gdy oraz w zakresie, w jakim nie są w stanie znaleźć finansowania na rynkach.
36.      Prawdą jest, jak podnoszą zarówno DLH, jak i Komisja, że z pełnego brzmienia pkt 49 lit. c) tymczasowych ram można wywnioskować, iż kryterium decydującym dla ustalenia kwalifikowalności jest to, czy beneficjent może uzyskać finansowanie wystarczające do zapewnienia jego „rentowności”(37).
37.      Taka interpretacja nie stoi jednak w sprzeczności z wykładnią dokonaną przez Sąd, zgodnie z którą w sytuacji, w której beneficjent jest w stanie pozyskać na rynkach (znaczną) część finansowania niezbędnego do utrzymania rentowności, warunek wyrażony w tym przepisie nie jest spełniony w odniesieniu do całości jego zapotrzebowania.
b)      Drugi zarzut szczegółowy
38.      DLH utrzymuje, że Sąd błędnie zinterpretował cel pkt 49 lit. c) tymczasowych ram i popełnił błąd, gdy przeszczepił zasadę niezbędnego minimum ustanowioną w kontekście analizy proporcjonalności na grunt analizy kwalifikowalności. Według DLH pkt 49 tymczasowych ram stanowi punkt wyjścia dla oceny zgłoszonego środka i umożliwia Komisji zweryfikowanie, czy zgłoszony środek jest zgodny z ogólnymi kryteriami o bardziej formalnym charakterze. Celem pkt 49 tymczasowych ram, w szczególności zaś warunku ustanowionego w lit. c), nie byłoby zatem dokonanie szczegółowej analizy kwestii, czy interwencja publiczna jest ograniczona do niezbędnego minimum, która to kwestia stanowi element badania proporcjonalności na podstawie pkt 54 tymczasowych ram(38). Stanowisko DLH podzielają zarówno Komisja, jak i Republika Federalna Niemiec.
39.      W pkt 129 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, że warunek ustanowiony w pkt 49 lit. c) tymczasowych ram ma na celu „ograniczenie interwencji państwa, i co za tym idzie, wykorzystywanie zasobów publicznych wyłącznie do przypadków, w których beneficjent nie jest w stanie znaleźć finansowania na rynkach finansowych na przystępnych dlań warunkach”.
40.      Moim zdaniem, mając na względzie samo to brzmienie, takiego sposobu wykładni celu tego przepisu nie można poważnie zakwestionować(39). Jak przyznaje sama DLH, każdy z warunków wymienionych w owym pkt 49 służy konkretnemu celowi. Nie ulega wątpliwości, że warunek ustanowiony w lit. c) zmierza do uniemożliwienia państwom członkowskim wydatkowania środków publicznych, aby pomóc przedsiębiorstwom, które są w stanie znaleźć alternatywne formy finansowania. W kontekście pandemii COVID-19 unikanie takich wydatków miało kluczowe znaczenie ze względu na znaczną liczbę dotkniętych nią przedsiębiorstw we wszystkich sektorach gospodarki, a także na istniejącą po stronie państw członkowskich potrzebę osiągania celów priorytetowych, tak aby to właśnie na nie były przeznaczane ograniczone zasoby państw członkowskich.
41.      Dokonawszy powyższych uściśleń, dochodzę do wniosku, że twierdzenia DLH należy oddalić z przedstawionych poniżej powodów.
42.      Po pierwsze, jak słusznie podniosła DLH, prawdą jest, że pkt 49 tymczasowych ram stanowi „punkt wyjścia” dla oceny środka zgłoszonego na podstawie tego instrumentu. Nie oznacza to jednak koniecznie, że Komisja nie jest zobowiązana do przeprowadzenia pełnej i szczegółowej analizy wszystkich istotnych czynników w celu zweryfikowania, czy spełnione są warunki wymienione w tym punkcie.
43.      W ujęciu ogólnym takie warunki zmierzają zasadniczo do wyłączenia środków służących dokapitalizowaniu, które nie są niezbędne w świetle celów przyświecających tymczasowym ramom lub które nie leżą we wspólnym interesie i które w związku z tym nie mogą zostać uznane za zgodne z rynkiem wewnętrznym. Jeżeli przedsiębiorstwo jest w stanie zaspokoić istotną lub znaczną część swoich potrzeb finansowych na rynkach na przystępnych warunkach, środek służący dokapitalizowaniu, który ma na celu pokrycie wszystkich tych potrzeb, nie może zostać uznany za „niezbędny”(40).
44.      Nie mogę zatem zgodzić się z poglądem, że w kontekście pkt 49 lit. c) tymczasowych ram wystarczy, aby Komisja przyjęła za podstawę łączne potrzeby finansowe beneficjenta i oceniła, czy mogą one zostać w całości zaspokojone na rynkach. Błędny jest przytoczony przez Komisję argument, że pkt 49 lit. c) tymczasowych ram stanowi z definicji przepis zero-jedynkowy w tym sensie, iż w przypadku gdy warunek przewidziany w tym punkcie nie jest w pełni spełniony, przedsiębiorstwo nie kwalifikuje się do dokapitalizowania. W ramach tego sposobu rozumowania kładzie się bowiem większy nacisk na potencjalne negatywne skutki ekonomiczne dla beneficjenta odrzuconego i niezgodnego z regułami pomocy państwa środka niż na prawidłową ocenę samego tego środka.
45.      Zaproponowana przez DLH, Komisję i Republikę Federalną Niemiec interpretacja pkt 49 lit. c) tymczasowych ram prowadziłaby do sytuacji, w których środek przewidziany w sekcji 3.11 tymczasowych ram byłby uważany za spełniający warunki kwalifikowalności, mimo że jego beneficjent jest w stanie uzyskać na rynkach finansowanie w odniesieniu do niemal całej kwoty pomocy, z wyjątkiem finansowania w odniesieniu do marginalnej części tej kwoty. Byłoby to nie do pogodzenia z zasadą proporcjonalności, a ponadto sprzeczne z wymogami ustanowionymi w pkt 19 tymczasowych ram(41).
46.      Po drugie, co się tyczy twierdzenia, że Sąd przesunął element badania proporcjonalności na podstawie pkt 54 tymczasowych ram na grunt oceny kwalifikowalności, należy zauważyć, iż w ramach pierwszego etapu tego badania Komisja ma zweryfikować, czy kwota dokapitalizowania w związku z COVID-19 „nie […] [przekracza] minimum niezbędnego do zapewnienia rentowności beneficjenta”.
47.      Wydaje mi się, że taka weryfikacja różni się zasadniczo od oceny, jaką Komisja musi przeprowadzić na podstawie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, tak jak zostały one zinterpretowane przez Sąd w pkt 127–131 zaskarżonego wyroku. Ocena, czy – oraz w jakim zakresie – beneficjent zgłoszonego środka służącego dokapitalizowaniu może znaleźć alternatywne formy finansowania, aby zaspokoić swoje potrzeby, różni się od oceny, czy środek wykracza poza to, co konieczne do zapewnienia rentowności beneficjenta. Cel pkt 54 tymczasowych ram również jest inny, gdyż przepis ten ma na celu niedopuszczenie do tego, by beneficjent otrzymał pomoc większą niż konieczna do przywrócenia płynności i zapewnienia jego rentowności.
48.      W obrębie systemu tymczasowych ram nie jest zatem niespójna sytuacja, w której te dwie oceny zostały przewidziane w różnych przepisach, niezależnie od tego, czy celem obu z nich jest skonkretyzowanie zasady proporcjonalności(42).
49.      W każdym wypadku nawet przy założeniu, że DLH słusznie twierdzi, iż Sąd przesunął do etapu kwalifikowalności ocenę, która stanowi element badania przeprowadzanego na podstawie pkt 54 tymczasowych ram, przytaczany przez nią argument jest nazbyt formalistyczny. Przy założeniu, że Komisja powinna zweryfikować, w toku analizy proporcjonalności środka służącego dokapitalizowaniu, który został zgłoszony na podstawie tymczasowych ram, czy tego rodzaju środek zaspokaja więcej niż potrzeby beneficjenta, których nie jest on w stanie zaspokoić na rynkach, nie ma większego znaczenia, na jakim etapie odbywa się ta weryfikacja. W niniejszej sprawie nie wydaje się, aby Komisja dokonała takiej oceny również przy badaniu proporcjonalności pomocy na podstawie pkt 54 tymczasowych ram.
c)      Trzeci zarzut szczegółowy
50.      DLH, popierana przez Komisję, twierdzi, że Sąd zaprzeczył sam sobie w pkt 150–217 zaskarżonego wyroku, gdy oddalił jako bezzasadne wszystkie podniesione przez Ryanair i Condor zarzuty szczegółowe odnoszące się do kwoty pomocy.
51.      W tym względzie wystarczy stwierdzić, że wszystkie zarzuty zbadane i oddalone przez Sąd w tych punktach dotyczą wykładni pkt 54 tymczasowych ram lub jego zastosowania w niniejszej sprawie. Zasadniczo Ryanair i Condor zarzuciły Komisji albo błędne obliczenie kwoty pomocy niezbędnej do zapewnienia rentowności DLH, albo nieprawidłową ocenę wielkości korzyści przyznanej przez rozpatrywany środek. Żaden z tych zarzutów szczegółowych nie odnosił się do kwestii, czy pomoc była ograniczona do kwoty, której DLH nie była w stanie uzyskać na rynkach.
52.      Nie istnieje zatem sprzeczność między tokiem rozumowania przyjętym przez Sąd w wymienionych powyżej punktach zaskarżonego wyroku a logiką punktów wyznaczających ramy analizy pkt 49 lit. c) tymczasowych ram(43). Rozpatrywany zarzut szczegółowy należy więc moim zdaniem oddalić.
d)      Czwarty zarzut szczegółowy
53.      DLH twierdzi, że wykładnia rozszerzająca pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, która została przyjęta w zaskarżonym wyroku, jest sprzeczna z orzecznictwem samego Sądu, mianowicie z wyrokiem z dnia 19 maja 2021 r., Ryanair/Komisja (Hiszpania; Covid-19)(44), i wyrokiem Sądu w sprawie Finnair II. Jeżeli chodzi o drugi z tych wyroków, DLH podnosi kolejny zarzut szczegółowy, w ramach którego utrzymuje, że Sąd naruszył zasadę równego traktowania, ponieważ zastosował surowsze kryterium wykładni pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, mimo iż scenariusz dokapitalizowania Finnairu niemal nie różnił się od scenariusza dofinansowania DLH.
54.      Co się tyczy pierwszego z tych wyroków, DLH odsyła do tej części uzasadnienia Sądu, w której oddalił on postulat zastosowania kryterium alternatywnego wobec kryteriów wybranych przez zainteresowane państwo członkowskie w odniesieniu do kwalifikowalności rozpatrywanego systemu pomocy(45). W pkt 49 tego wyroku Sąd stwierdził, że przy dokonywaniu oceny środków związanych z COVID-19 Komisja „nie jest […] zobowiązan[a] do wykazania w sposób pozytywny, że żaden inny możliwy środek, który z definicji jest hipotetyczny, nie mógłby lepiej służyć osiągnięciu zamierzonego celu” oraz że nie może ona prowadzić „badań normatywnych w celu zbadania wszelkich możliwych środków alternatywnych”(46).
55.      W tym względzie przypominam, że w pkt 125–132 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, iż Komisja nie zinterpretowała prawidłowo zakresu warunku ustanowionego w pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, a w konsekwencji nie udowodniła w wystarczający sposób, że ten warunek jest spełniony w odniesieniu do całej kwoty zgłoszonego środka. W związku z tym, wbrew temu, co sugeruje DLH, Sąd nie nałożył na Komisję obowiązku dokonania oceny każdego hipotetycznego i równie zasadnego środka alternatywnego, który mógłby potencjalnie zostać wprowadzony w życie w miejsce zgłoszonego środka, lecz nałożył jedynie obowiązek ustalenia w sposób pozytywny, że zgłoszony środek jest zgodny z pkt 49 lit. c) tymczasowych ram.
56.      Jeżeli chodzi o wyrok Sądu w sprawie Finnair II, DLH utrzymuje, że Komisja nie była zobowiązana do zbadania, czy beneficjent mógłby uzyskać znaczną część finansowania na rynku(47). Sąd miałby zatem opowiedzieć się za taką wykładnią pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, w myśl której podstawę analizy kwalifikowalności stanowi całe zapotrzebowanie beneficjenta na płynność finansową.
57.      Nie zgadzam się z takim sposobem rozumienia wyroku Sądu w sprawie Finnair II. Z pkt 50, 51 i 53 tego wyroku wynika, że Finnair skierował do Republiki Finlandii wniosek o zastosowanie środka służącego dokapitalizowaniu dopiero wówczas, gdy wykorzystał wszystkie dostępne rozwiązania rynkowe, ale nie udało się mu uzyskać finansowania, które umożliwiłoby zaspokojenie wszystkich jego potrzeb w zakresie płynności finansowej(48). Środek ten miał więc na celu zaspokojenie jedynie tych potrzeb w zakresie płynności finansowej, w przypadku których Finnair dowiódł, że nie jest w stanie ich zaspokoić w inny sposób.
58.      W niniejszej sprawie Sąd, nie zaprzeczywszy zatem sam sobie, odrzucił wykładnię pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, w myśl której do spełnienia ustanowionego w nim warunku wystarczy dowieść, że beneficjent nie jest w stanie zaspokoić na rynkach całego swojego zapotrzebowania na płynność finansową.
59.      W związku z powyższym uważam, że należy oddalić czwarty zarzut szczegółowy podniesiony w ramach części drugiej pierwszego zarzutu odwołania. Podobnie należy oddalić dodatkowy zarzut szczegółowy DLH, poprzez który zarzuca ona Sądowi naruszenie zasady równego traktowania, ponieważ ów zarzut nie znajduje oparcia w faktach.
e)      Wnioski w przedmiocie części drugiej pierwszego zarzutu odwołania
60.      Z powyższych względów wszystkie zarzuty szczegółowe podniesione przez DLH na poparcie części drugiej pierwszego zarzutu odwołania należy moim zdaniem oddalić, z czego wynika, że oddaleniu w całości podlega również ta właśnie jego część.
3.      Część trzecia pierwszego zarzutu odwołania
61.      W ramach części trzeciej pierwszego zarzutu odwołania DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, utrzymuje, że Sąd naruszył prawo w pkt 117 i 131–135 zaskarżonego wyroku, gdyż zobowiązał Komisję do poszukiwania dodatkowych informacji w celu oceny przestrzegania pkt 49 lit. c) tymczasowych ram. Wskazuje ona ponadto, że Sąd sformułował własne wnioski w przedmiocie możliwości uzyskania finansowania przez DLH i zastąpił własną oceną złożonych okoliczności ekonomicznych ocenę dokonaną przez Komisję, nie wykazawszy uprzednio jej niewiarygodności. DLH podnosi pięć zarzutów szczegółowych.
a)      Pierwszy zarzut szczegółowy
62.      DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, utrzymuje, że Sąd błędnie zastosował orzecznictwo Trybunału dotyczące zakresu obowiązków Komisji na wstępnym etapie badania zgłoszonego środka pomocy państwa. DLH nawiązuje w szczególności do wyroku z dnia 2 września 2021 r., Komisja/Tempus Energy i Tempus Energy Technology(49).
63.      W tym wyroku Trybunał przypomniał, w duchu swojego utrwalonego orzecznictwa, że sądy Unii powinny oceniać zgodność z prawem decyzji o niewnoszeniu zastrzeżeń wydanej po zakończeniu wstępnego postępowania wyjaśniającego nie tylko na podstawie informacji, którymi Komisja dysponowała w momencie jej wydania, lecz również na podstawie informacji, którymi mogła ona dysponować. Informacje, którymi Komisja „mogła dysponować”, obejmują informacje, które wydawały się istotne dla dokonania oceny na wstępnym etapie badania(50), a których przedstawienia Komisja mogła żądać w toku postępowania administracyjnego(51). Nie do Komisji należy jednak poszukiwanie, z własnej inicjatywy i w braku jakichkolwiek przesłanek w tym zakresie, wszelkich informacji, które mogą mieć związek z rozpatrywaną przez nią sprawą, nawet jeżeli takie informacje są powszechnie dostępne(52).
64.      Moim zdaniem w niniejszej sprawie Sąd nie dopuścił się błędnej interpretacji zakresu przedstawionych powyżej obowiązków Komisji.
65.      Jak przypomniano w pkt 27 niniejszej opinii, Sąd orzekł zasadniczo, że badanie przeprowadzone przez Komisję w toku postępowania administracyjnego było niewystarczające lub niekompletne z dwóch powodów. Po pierwsze, Komisja nie oceniła ewentualnej dostępności nieobciążonych prawami osób trzecich samolotów DLH jako gwarancji umożliwiających jej uzyskanie dostępu do finansowania na rynku na przystępnych warunkach, mimo dowodów, na które Ryanair zwrócił jej uwagę. Po drugie, Komisja nie oceniła, czy takie gwarancje mogłyby pozwolić DLH na pozyskanie znacznej części niezbędnego finansowania na rynkach.
66.      Sąd, zarzuciwszy Komisji, że nie zbadała możliwości znalezienia przez DLH finansowania na rynkach z wykorzystaniem swojej floty jako gwarancji, nie nałożył na nią obowiązku poszukiwania informacji z urzędu w braku jakichkolwiek przesłanek wymagających dodatkowego wyjaśnienia. Poprzestał on na zobowiązaniu Komisji do wykorzystania istotnych informacji, które już znajdowały się w jej posiadaniu, mianowicie oświadczenia z marca 2020 r.(53), o którym Sąd wspomniał w pkt 118 zaskarżonego wyroku i które zawierało dane na temat wartości nieobciążonych prawami osób trzecich samolotów DLH, która to wartość została podana zarówno w tym punkcie, jak i w pkt 134 zaskarżonego wyroku(54).
67.      W tym względzie pragnę, po pierwsze, zauważyć, że trudno jest kwestionować, iż rodzaj i wartość aktywów należących do beneficjenta oraz ich dostępność jako gwarancji stanowią co do zasady informacje istotne dla oceny zdolności uzyskania przezeń finansowania na rynkach na podstawie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram(55). Po drugie, wydaje mi się, że sam fakt, na który zwróciły uwagę DLH i Komisja, iż oświadczenie z marca 2020 r. poprzedzało o ponad dwa miesiące zgłoszenie rozpatrywanego środka, nie wystarcza samo w sobie – nawet w kontekście gwałtownych zmian spowodowanych pandemią – do automatycznego podania w wątpliwość prawidłowości tych danych w czasie prowadzenia wstępnego postępowania wyjaśniającego(56).
68.      Uważam zatem, że Sąd nie popełnił błędu, gdy doszedł do wniosku, iż Komisja powinna była wziąć te informacje pod uwagę i zbadać, w tym w drodze poszukiwania dodatkowych dowodów, warunki, na jakich DLH mogłaby uzyskać finansowanie na rynkach w zamian za udzielenie wyżej wspomnianych gwarancji(57).
69.      Co więcej, z brzmienia całego pkt 132 zaskarżonego wyroku jasno wynika, że Sąd, stwierdziwszy, iż Komisja nie uwzględniła „wszystkich elementów istotnych”(58) dla oceny warunku zawartego w pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, odniósł się do braku jakiejkolwiek oceny zdolności pozyskania przez DLH znacznej części niezbędnego finansowania na rynkach. W związku z tym, wbrew temu, co twierdzi Komisja, z tego stwierdzenia nie można wywnioskować, że Sąd nałożył na Komisję zbyt daleko idący obowiązek poszukiwania i badania informacji, o których istnieniu lub znaczeniu Komisja nie miała wiedzy.
70.      Wreszcie, należy odrzucić jako niedopuszczalne argumenty przytoczone przez DLH, Komisję i Republikę Federalną Niemiec, poprzez które strony te zamierzają podważyć ocenę mocy dowodowej dowodów, na których Sąd oparł się w pkt 118 i 119 zaskarżonego wyroku. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dokonanie takiej oceny należy co do zasady wyłącznie do Sądu(59).
71.      Z powyższego wynika moim zdaniem, że rozpatrywany zarzut szczegółowy należy oddalić jako bezzasadny.
b)      Drugi zarzut szczegółowy
72.      DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, twierdzi, że Sąd naruszył prawo, gdy doszedł do wniosku, iż Komisja nie zbadała, czy DLH mogłaby znaleźć finansowanie na przystępnych warunkach na rynkach, oferując gwarancje. Te strony powołują się w szczególności na motyw 22 spornej decyzji, w którym Komisja zauważyła, że „DLH nie dysponuje gwarancjami wystarczającymi do pozyskania pełnej kwoty finansowania z wykorzystaniem sekurytyzowanych instrumentów dłużnych, biorąc pod uwagę aktualne wartości współczynnika pokrycia należności zabezpieczeniem oraz wyceny rynkowe”.
73.      W tym względzie pragnę odnotować, że w pkt 122 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, iż w spornej decyzji Komisja oceniła, czy DLH dysponowała „gwarancjami wystarczającymi” do tego, aby uzyskać instrumenty finansowania na rynkach. Wskazał on jednak, że to twierdzenie nie zostało poparte żadnymi dowodami; że gwarancje, o których wspomniała Komisja, nie zostały zidentyfikowane; oraz że sporna decyzja nie zawiera żadnego elementu świadczącego o tym, iż Komisja zbadała dostępność nieobciążonych prawami osób trzecich samolotów DLH jako gwarancji(60). Sąd zauważył również, że w motywie 22 spornej decyzji w sposób wyraźny jest mowa jedynie o możliwości znalezienia przez DLH finansowania w odniesieniu do całej potrzebnej jej kwoty (9 mld EUR) oraz że Komisja nie oceniła, czy DLH mogłaby pozyskać znaczną część koniecznego finansowania na rynkach(61).
74.      Ani DLH, ani Komisja, ani Republika Federalna Niemiec nie przedstawiają żadnych dowodów pozwalających na podważenie tych ustaleń.
75.      Po pierwsze, twierdzenie Republiki Federalnej Niemiec, że Sąd przeinaczył motyw 22 spornej decyzji, pokrywa się z argumentem przytoczonym przez DLH w ramach części pierwszej zarzutu pierwszego. Odsyłam zatem do analizy zawartej w pkt 29 i 30 niniejszej opinii, w których zaproponowałem oddalenie tego argumentu.
76.      Po drugie, liczne nawiązania przez DLH do uwag zgłoszonych przez Republikę Federalną Niemiec w toku postępowania administracyjnego(62) nie świadczą o tym, że kwestia, czy DLH była w stanie wykorzystać swoje nieobciążone prawami osób trzecich samoloty jako gwarancję w celu uzyskania finansowania na rynkach, została w ogóle poruszona w toku tego postępowania, nie mówiąc już o jej zbadaniu(63). Ponadto wszystkie argumenty przedstawione przez DLH na potrzeby wykazania, że taka opcja nie była realna, odnoszą się do łącznej kwoty 9 mld EUR(64), a zatem nie wystarczają do zakwestionowania uzasadnienia Sądu.
77.      Po trzecie, znaczna liczba argumentów przedstawionych przez DLH, Komisję i Republikę Federalną Niemiec sprowadza się do dowiedzenia, że było mało prawdopodobne, iż DLH byłaby w stanie zaspokoić całość lub znaczną część swoich potrzeb finansowych na rynkach. Te argumenty zmierzają do uzasadnienia a posteriori braku w spornej decyzji jakiejkolwiek oceny ewentualnego częściowego finansowania z wykorzystaniem zabezpieczonych papierów dłużnych, a tym samym nie pozwalają na skuteczne wykazanie, iż taka ocena została rzeczywiście dokonana przez Komisję.
78.      Wreszcie, twierdzenie Republiki Federalnej Niemiec, zgodnie z którym Komisja nie była zobowiązana do przedstawienia dalszych uwag na temat wykorzystania gwarancji przez DLH, ponieważ w decyzji wydanej na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE wystarczy przedstawić powody, dla których ocena zgodności zgłoszonego środka z rynkiem wewnętrznym nie prowadzi do poważnych trudności, jest oparte na błędnej interpretacji zaskarżonego wyroku. W pkt 118–138 tego wyroku Sąd stwierdził, że ocena przeprowadzana w celu ustalenia, czy rozpatrywany środek jest zgodny z pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, była niewystarczająca i niekompletna, a nie że Komisja nie przedstawiła w tym względzie uzasadnienia.
79.      W świetle powyższego uważam, że drugi zarzut szczegółowy również jest bezzasadny i podlega oddaleniu.
c)      Trzeci zarzut szczegółowy
80.      DLH twierdzi, że w pkt 120 zaskarżonego wyroku Sąd przeinaczył uwagi zawarte w jej interwencji, a także odpowiedź Komisji na skargę, gdy wskazał, iż nie zakwestionowały one danych przedstawionych przez eksperta Ryanaira w sporządzonym przez niego sprawozdaniu Oxera I, które to dane zostały przytoczone w pkt 118 i 119 tego wyroku.
81.      Aby ocenić ten zarzut, należy zauważyć, że dane, których „prawdziwość i wiarygodność” nie zostały zakwestionowane, zgodnie z wnioskiem Sądu zawartym w pkt 120 zaskarżonego wyroku, zostały podane w pkt 118 i 119 tego wyroku. Dotyczą one struktury floty grupy LH, wartości jej nieobciążonych prawami osób trzecich samolotów i części zamiennych oraz możliwości uzyskania przez DLH pożyczki w kwocie od 1 do 3,7 mld EUR z wykorzystaniem tych aktywów jako gwarancji.
82.      Z uwag zawartych w interwencji DLH przed Sądem wynika, że spółka ta w istocie zakwestionowała argumenty zaczerpnięte przez Ryanair ze sprawozdania Oxera I dotyczące zdolności innych przewoźników lotniczych do uzyskania alternatywnego finansowania na rynku z wykorzystaniem sekurytyzowanych instrumentów dłużnych. Nie wydaje się jednak, aby DLH zakwestionowała dane odnoszące się do wartości aktywów wskazane w pkt 81 niniejszej opinii. Jeżeli chodzi o możliwość wykorzystania floty w charakterze gwarancji, DLH ograniczyła się do stwierdzenia, że nie dysponuje „gwarancjami wystarczającymi na pozyskanie wymaganej kwoty 9 mld EUR z wykorzystaniem sekurytyzowanych instrumentów dłużnych”, i przyznała jednocześnie, iż gwarancje w postaci jej samolotów umożliwiłyby przeprowadzenie transakcji finansowania, jednak tylko „na bardzo ograniczoną kwotę”, nie podając w tym względzie dalszych wyjaśnień.
83.      Wydaje się zatem, że Sąd nie przeinaczył uwag DLH zawartych w jej interwencji. To samo tyczy się odpowiedzi Komisji na skargę, w której również skupiono się na wiarygodności zawartych w sprawozdaniu Oxera I danych dotyczących alternatywnych rozwiązań w zakresie finansowania dostępnych dla innych przewoźników lotniczych.
84.      W konsekwencji rozpatrywany zarzut szczegółowy należy moim zdaniem oddalić jako bezzasadny.
d)      Czwarty zarzut szczegółowy
85.      DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, twierdzi, że Sąd, sformułowawszy własne wnioski w przedmiocie możliwości uzyskania finansowania przez DLH, przedstawił własną ocenę złożonych okoliczności ekonomicznych i zastąpił nią ocenę Komisji. W ten sposób Sąd naruszył szeroki zakres uznania przysługujący Komisji przy dokonywaniu złożonych ocen ekonomicznych, miast ograniczyć się do kontroli zgodności z prawem tej oceny.
86.      W tym względzie należy zauważyć, że Sąd przyznał w pkt 117 zaskarżonego wyroku, iż rozpatrzenie kwestii, czy DLH nie była w stanie znaleźć finansowania na rynkach na przystępnych warunkach, wymaga dokonywania złożonych ocen ekonomicznych, których kontrola jest ograniczona. Doszedł on jednak do wniosku, że przy takiej ocenie Komisja nie uwzględniła „wszystkich elementów(65) istotnych dla oceny warunku przewidzianego w pkt 49 lit. c) tymczasowych ram środków pomocy”(66).
87.      W związku z tym, wbrew twierdzeniom DLH, Komisji i Republiki Federalnej Niemiec, Sąd nie dokonał analizy rynków finansowych, w drodze której zastąpiłby ocenę ekonomiczną Komisji własną oceną. Orzekł on na podstawie dowodów przedstawionych przez Ryanair, że badanie, które przeprowadziła Komisja, było niewystarczające lub niekompletne, ponieważ nie dotyczyło kwestii dostępności zabezpieczonego finansowania dłużnego, która stanowiła „istotny aspekt warunku kwalifikowalności, który został przewidziany w pkt 49 lit. c) [tymczasowych ram]”(67).
88.      W ten sposób Sąd zastosował orzecznictwo przytoczone w pkt 17 niniejszej opinii, zgodnie z którym to jego zadaniem jest ustalenie, czy przytoczone dowody stanowią zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, i czy mogą one stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na ich podstawie(68).
89.      Nieuwzględnienie istotnych czynników jest równoznaczne z oczywistym błędem w ocenie okoliczności faktycznych(69), który sam w sobie podważa wiarygodność(70) analizy przeprowadzonej przez autora zaskarżonego aktu(71). Ponadto wniosek o niewystarczającym lub niekompletnym charakterze badania podaje w wątpliwość zgodność z prawem decyzji o niewnoszeniu zastrzeżeń, takiej jak sporna decyzja, ponieważ stanowi przesłankę wskazującą na istnienie poważnych trudności w ocenie zgłoszonego środka(72).
90.      Z powodów przedstawionych powyżej uważam, że rozpatrywany zarzut szczegółowy jest bezzasadny i podlega oddaleniu.
e)      Piąty zarzut szczegółowy
91.      DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, kwestionuje twierdzenie zawarte w pkt 126 zaskarżonego wyroku, w myśl którego Komisja błędnie oparła swoją ocenę dotyczącą możliwości znalezienia przez DLH finansowania na rynkach na kwocie wyższej niż kwota rozpatrywanego środka (9 mld EUR zamiast 6 mld EUR).
92.      Jak już przypomniałem, rozpatrywany środek wpisywał się w ramy szerszego systemu środków wsparcia na rzecz grupy LH. Jednym z nich była pożyczka państwowa w wysokości 3 mld EUR, udzielona za pośrednictwem niemieckiego publicznego banku rozwoju Kreditanstalt fuer Wiederaufbau (zwanego dalej „KfW”).
93.      Prawdą jest, że w spornej decyzji stwierdzono, iż łączne zapotrzebowanie DLH na finansowanie pozwalające zapewnić jej rentowność wynosiło 9 mld EUR(73). Niemniej jednak wartość rozpatrywanego środka, w odniesieniu do którego należy zweryfikować pierwszy człon przesłanki kwalifikowalności zawartej w pkt 49 lit. c) tymczasowych ram, wynosiła 6 mld EUR. Pozostała kwota 3 mld EUR miała zostać pokryta z wyżej wymienionej pożyczki, to znaczy ze środka horyzontalnego, którego dostępność jest badana w ramach drugiego członu tej przesłanki. Twierdzenie Sądu jest zatem prawidłowe.
94.      DLH, Komisja i Republika Federalna Niemiec twierdzą, że w motywie 22 spornej decyzji o kwocie 9 mld EUR wspomniano z tego powodu, iż KfW postawił, jako warunek wstępny udzielenia pożyczki, wymóg dokapitalizowania DLH. Nie wykluczam, że istnienie takiego związku między tymi dwoma środkami mogłoby uzasadniać powołanie się przez Komisję na całe zapotrzebowanie DLH na finansowanie, chociaż takie uzasadnienie nie znajduje się w części spornej decyzji dotyczącej oceny przeprowadzanej na podstawie pkt 49 lit. c) tymczasowych ram.
95.      W każdym wypadku, nawet gdyby Trybunał uznał zasadność rozpatrywanego zarzutu szczegółowego, samo w sobie nie wystarczyłoby to do podważenia sformułowanego przez Sąd wniosku o istnieniu naruszenia pkt 49 lit. c) tymczasowych ram.
f)      Podniesione przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec zarzuty szczegółowe dotyczące naruszenia przysługującego im prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy
96.      Komisja twierdzi, że w pkt 118 i 119 zaskarżonego wyroku Sąd wskazał z urzędu konkretne informacje pochodzące z załączników do akt sprawy, ale nie dał Komisji ani interwenientom możliwości ustosunkowania się do tej linii argumentacji, na której ostatecznie w istotnym stopniu oparł się przy dokonywaniu oceny. Republika Federalna Niemiec podnosi zasadniczo ten sam zarzut.
97.      Pragnę zauważyć, że te argumenty różnią się pod względem charakteru(74) od argumentów przytoczonych przez DLH w ramach trzeciego zarzutu szczegółowego – a być może są od nich nawet diametralnie odmienne(75) – do tego stopnia, iż ich dopuszczalność wydaje się wątpliwa(76).
98.      W każdym wypadku należy oddalić je jako bezzasadne. W tym względzie wystarczy zauważyć, że Sąd nie podniósł z urzędu żadnego zarzutu(77) ani nie oparł się na danych, które nie były dostępne Komisji lub interwenientom w pierwszej instancji i do których ci uczestnicy nie mogli się ustosunkować lub w przedmiocie których nie mogli się oni wypowiedzieć(78). Ponadto argumenty Ryanaira dotyczące struktury i wartości grupy LH oraz możliwości zaspokojenia przez DLH przynajmniej części jej zapotrzebowania na finansowanie na rynkach w drodze zaoferowania jako gwarancji swych samolotów i części zamiennych zostały w sposób wyraźny przytoczone w pismach procesowych złożonych przez Ryanair przed Sądem, zwłaszcza w odpowiedzi tej spółki na uwagi zawarte w interwencji DLH(79).
g)      Wnioski w przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania
99.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby oddalił pierwszy zarzut odwołania.
B.      W przedmiocie drugiego zarzutu odwołania
100. W drodze drugiego zarzutu odwołania DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, kwestionuje pkt 242–270 zaskarżonego wyroku, utrzymując, że Sąd naruszył prawo, gdy stwierdził, iż ani udziałowi w kapitale, ani cichemu udziałowi II nie towarzyszyły „alternatywne mechanizmy” w rozumieniu pkt 62 i 68 tymczasowych ram.
1.      W przedmiocie alternatywnego mechanizmu towarzyszącego udziałowi w kapitale
101. Zgodnie z pkt 61 tymczasowych ram „[w]szelkie środki służące dokapitalizowaniu obejmują mechanizm progresywny, stopniowo zwiększający wynagrodzenie państwa, aby zachęcić beneficjenta do odkupienia zastrzyków kapitałowych dokonywanych przez państwo”(80). W pkt 62 tymczasowych ram zapisano, że „Komisja może przyjąć alternatywne mechanizmy, pod warunkiem że doprowadzą one ogólnie do podobnego wyniku w odniesieniu do efektu zachęty do wyjścia państwa oraz podobnego ogólnego wpływu na wynagrodzenie państwa”.
102. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że wynagrodzenie z tytułu udziału w kapitale nie przewiduje mechanizmu progresywnego w rozumieniu pkt 61 tymczasowych ram. Komisja uznała jednak w motywach 136–142 spornej decyzji, że „całościowa struktura” rozpatrywanego środka stanowi alternatywny mechanizm, który jest zgodny z pkt 62 tymczasowych ram, w odniesieniu do wynagrodzenia państwa i mechanizmów zachęcających beneficjenta do odkupienia zastrzyku kapitałowego dokonanego przez państwo. Jeżeli chodzi o wynagrodzenie państwa, Komisja zauważyła, że Republika Federalna Niemiec dokona subskrypcji akcji DLH z zastosowaniem obniżki o 71,9 % od maksymalnej ceny akcji (zwanej dalej „maksymalną ceną akcji”) ustalonej w pkt 60 tymczasowych ram(81). Obniżka taka zapewniła Republice Federalnej Niemiec znacząco wyższy (na poziomie 20 %) udział w momencie wejścia niż udział, którym to państwo dysponowałoby w przypadku zastosowania maksymalnej ceny akcji, nawet po zakończeniu obu etapów progresji, o których mowa w pkt 61 tymczasowych ram. Co się tyczy skutków zachęcających do wyjścia państwa ze struktury kapitałowej, Komisja stwierdziła, że poszczególne elementy składowe rozpatrywanego środka (udział w kapitale, cichy udział I i cichy udział II) były ze sobą ściśle związane oraz że należy wziąć pod uwagę ich łączny skutek zachęcający do wyjścia. W związku z tym w motywach 139 i 141 spornej decyzji Komisja powołała się na szereg czynników uzasadniających ten wniosek(82), które zostały wymienione w pkt 248 zaskarżonego wyroku.
103. W zaskarżonym wyroku Sąd stwierdził, że Komisja naruszyła pkt 61 i 62 tymczasowych ram, ponieważ nie zażądała włączenia mechanizmu progresywnego lub podobnego mechanizmu jako składowej wynagrodzenia za udział w kapitale (pkt 270 zaskarżonego wyroku).
104. DLH formułuje dwa zarzuty szczegółowe skierowane przeciwko temu stwierdzeniu.
a)      Pierwszy zarzut szczegółowy
105. W drodze pierwszego zarzutu szczegółowego DLH podnosi, że przy ocenie, czy udział w kapitale obejmuje alternatywny mechanizm zgodnie z pkt 62 tymczasowych ram, Sąd zastosował błędne podejście formalistyczne i zignorował niemal całkowicie szeroki zakres uznania przysługujący Komisji, a tym samym wykroczył poza granice kontroli sądowej i dokonał błędnej wykładni tymczasowych ram.
106. W tym względzie należy, po pierwsze, wskazać, że argumenty DLH opierają się częściowo na niewłaściwej interpretacji zaskarżonego wyroku. Wbrew temu, co twierdzi DLH, Sąd nie orzekł, że Komisja nie mogła wziąć pod uwagę skumulowanych skutków rozpatrywanego środka w zakresie zachęt do wyjścia, aby zatwierdzić mechanizm alternatywny wobec mechanizmu progresywnego, jak wymaga tego pkt 62 tymczasowych ram. Sąd, dokonawszy kontroli analizy przeprowadzonej przez Komisję, uznał natomiast, że Komisja nie „wykazała w sposób wymagany prawem”, iż „całościowa struktura” rozpatrywanego środka wywołała skutki zachęcające do wyjścia państwa ze struktury kapitałowej porównywalne ze skutkami zachęcającymi mechanizmu progresywnego lub podobnego doń mechanizmu w rozumieniu pkt 62 tymczasowych ram(83).
107. Po drugie, z zasad przytoczonych w pkt 15–18 niniejszej opinii wynika, że w pkt 249–262 zaskarżonego wyroku Sąd nie wykroczył poza granice kontroli sądowej przy badaniu ocen, które Komisja jest zobowiązana przeprowadzić w toku weryfikacji przestrzegania pkt 62 tymczasowych ram(84). W tych punktach Sąd ograniczył się do zweryfikowania znaczenia czynników, na które powołała się Komisja, oraz sensowności ekonomicznej i prawnej wyciągniętych na ich podstawie wniosków. DLH, która poprzestała na ponownym zasygnalizowaniu szerokiego zakresu uznania, jaki przysługuje Komisji przy stosowaniu pkt 62 tymczasowych ram, nie jest w stanie wykazać złożonego charakteru ocen zawartych w motywach 139–141 spornej decyzji i uzasadnić formułowanego przez siebie twierdzenia, jakoby Sąd zastąpił ocenę Komisji swoją własną oceną.
108. Po trzecie, co się tyczy zarzutu błędnej wykładni tymczasowych ram, pragnę przypomnieć, że – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem – przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy brać pod uwagę nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część on stanowi(85). Każdy przepis prawa Unii należy ujmować we właściwym mu kontekście i interpretować w świetle wszystkich przepisów tego prawa, jego celów i stanu rozwoju w czasie, gdy dany przepis ma zostać zastosowany(86). Geneza przepisu prawa Unii również może dostarczyć informacji istotnych dla jego wykładni(87). Te zasady, które ukierunkowują wykładnię przepisów prawa Unii, znajdują zastosowanie także w sytuacji, w której sądy Unii mają dokonać wykładni wytycznych Komisji w dziedzinie pomocy państwa, niezależnie od ich charakteru instrumentów „miękkiego prawa”(88).
109. Chociaż pkt 62 tymczasowych ram, przewidujący możliwość przyjęcia przez Komisję mechanizmów alternatywnych wobec standardowego mechanizmu progresywnego, o którym mowa w pkt 61 tymczasowych ram, nie jest wprost traktowany jako odstępstwo od tego drugiego punktu, to należy go moim zdaniem interpretować zawężająco w świetle jego celu.
110. Punkt 62 tymczasowych ram ma na celu przyznanie ograniczonej elastyczności w przypadkach, w których niemożliwe jest przestrzeganie w drodze „odhaczania listy” zawartych w tymczasowych ramach przepisów dotyczących wynagrodzenia państwa i jego wyjścia ze struktury kapitałowej, a także umożliwienie Komisji przeprowadzenia „całościowej oceny” danego środka, w tym jego struktury oraz skutków(89). Wciąż wymaga on jednak, aby alternatywny mechanizm prowadził do wyniku podobnego do wyniku zapewnianego przez standardowy mechanizm progresywny, który został wyraźnie wskazany w tymczasowych ramach, w odniesieniu zarówno do zachęt do wyjścia, jak i do wynagrodzenia państwa. Oznacza to, że w przypadku gdy Komisja odstępuje od standardowego mechanizmu progresywnego ustanowionego w pkt 61 tymczasowych ram, musi ona być w stanie jasno wykazać, iż alternatywny mechanizm prowadzi do takiego podobnego wyniku. W tym kontekście żadną miarą pomocny nie może być wyrok Finnair II, na który powołuje się Komisja. Potwierdzony przez Trybunał w tym wyroku pewien stopień elastyczności w odniesieniu do tymczasowych ram(90) nie może uzasadniać odstąpienia od ustanowionych w nich wymogów, jeżeli państwo członkowskie nie wykazało istnienia żadnych wyjątkowych okoliczności(91).
111. Wreszcie, twierdzenie, że wszystkie czynniki wymienione w pkt 248 zaskarżonego wyroku zostały uznane przez Sąd za nieistotne na gruncie pkt 62 tymczasowych ram, ponieważ leżące u ich podstaw kwestie i zagadnienia należą do zakresu regulacji odrębnych przepisów i wymogów, również opiera się na pobieżnej lekturze tego wyroku.
112. Jeżeli chodzi o początkową cenę nabycia akcji, prawdą jest, że w pkt 255 zaskarżonego wyroku Sąd podkreślił, iż w pkt 60 i 61 tymczasowych ram przewidziano dwa odrębne wymogi. Sąd nie poprzestał bynajmniej na tym jednym stwierdzeniu, lecz wyjaśnił, że mechanizmy, o których mowa w pkt 61 i 62 tymczasowych ram, służą zachęceniu ex post do jak najszybszego wykupienia udziału państwa, podczas gdy cena nabycia akcji wpływa na sytuację beneficjenta ex ante i niekoniecznie ma na celu zwiększanie takiej zachęty, „ponieważ cena akcji może ulegać wahaniom zarówno w górę, jak i w dół”(92). Wniosku tego nie podważa podkreślany przez DLH fakt, że rozpatrywany środek gwarantował „z naddatkiem” przestrzeganie tymczasowych ram, a to ze względu na udzieloną Republice Federalnej Niemiec znaczną obniżkę od maksymalnej ceny akcji. Nie podważa go też okoliczność, na którą również powołała się DLH, że taka obniżka zapewniła Republice Federalnej Niemiec udział na poziomie 20 % i przyznała jej mniejszość blokującą. W tymczasowych ramach wymóg mechanizmu progresywnego lub równoważnego mu mechanizmu nie został uzależniony od wielkości udziału nabytego przez państwo(93) ani od jego ceny.
113. Podobne uwagi można sformułować w odniesieniu do ceny akcji w chwili ich odsprzedaży przez państwo, wzrastającej stopy oprocentowania cichych udziałów I i II, a także podjętych przez DLH zobowiązań do określonych zachowań, o których jest mowa odpowiednio w pkt 259, 260 i 262 zaskarżonego wyroku.
114. Ponieważ te czynniki zostały omówione w pkt 63, 66 i 72 tymczasowych ram, w których przewidziano konkretne wymogi, Sąd słusznie uznał, że Komisja nie mogła się oprzeć na przestrzeganiu (lub przestrzeganiu z naddatkiem) takich wymogów w celu ustalenia istnienia alternatywnego mechanizmu w rozumieniu pkt 62 tymczasowych ram(94). W tymczasowych ramach wskazano, że środki służące dokapitalizowaniu „powinn[y] być obwarowane restrykcyjnymi warunkami”(95), które ustanowiono w sekcjach 3.11.2 i 3.11.4–3.11.7. Tok rozumowania, w myśl którego Komisja przyjmuje, że jeden z tych warunków jest spełniony, opierając się wyłącznie na tym, iż spełnione są wszystkie pozostałe warunki, sprowadzałby się do pominięcia obligatoryjnego charakteru danego warunku i obejścia jego stosowania.
115. Aby zapewnić poszanowanie pkt 62 tymczasowych ram, Komisja musi wykazać istnienie tych czynników. Zdaniem Sądu to właśnie tego Komisja nie uczyniła w spornej decyzji.
116. W związku z powyższym uważam, że należy oddalić pierwszy zarzut szczegółowy DLH.
b)      Drugi zarzut szczegółowy
117. W drodze drugiego zarzutu szczegółowego DLH podnosi, że Sąd dokonał niewłaściwej kwalifikacji prawnej okoliczności faktycznych i wyciągnął z nich błędne wnioski prawne.
118. Po pierwsze, DLH utrzymuje, że Sąd orzekł, iż różne czynniki, na które powołała się Komisja, nie mogą zostać wzięte pod uwagę w celu wykazania przestrzegania pkt 62 tymczasowych ram. W ramach tego zarzutu szczegółowego powtórzono zasadniczo te same argumenty, które zostały przytoczone na poparcie pierwszego zarzutu szczegółowego DLH i które były wymierzone przeciwko formalistycznemu podejściu rzekomo zastosowanemu przez Sąd. Jak już wskazano powyżej, te argumenty opierają się na nieprawidłowej interpretacji zaskarżonego wyroku(96). W żadnym miejscu tego wyroku Sąd nie stwierdził, że te czynniki w ogóle nie mogą zostać wzięte pod uwagę. Uznano je natomiast za niewystarczające do uzasadnienia braku mechanizmu progresywnego lub innego mechanizmu spełniającego warunki określone w pkt 62 tymczasowych ram.
119. Po drugie, zdaniem DLH Sąd przeinaczył cel pkt 60–62 tymczasowych ram, gdy stwierdził, iż mechanizmy alternatywne wobec mechanizmu progresywnego muszą również zawsze obejmować podwyższanie wynagrodzenia w miarę upływu czasu i zachęcać ex post do wyjścia państwa ze struktury kapitałowej we właściwym czasie. Także i ten argument należy oddalić. Dokonana przez Sąd wykładnia pkt 61 i 62 tymczasowych ram jest w pełni zgodna z brzmieniem i celem tych przepisów(97), jak również z ogólnymi zasadami dotyczącymi wynagrodzenia i spłaty dokapitalizowania w związku z COVID-19, które przedstawiono w pkt 55–59 tymczasowych ram(98).
120. Poprzez pozostałe argumenty DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, zarzuca Sądowi przeinaczenie okoliczności faktycznych. W tym względzie przypominam, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem jedynie Sąd jest właściwy, po pierwsze, do dokonywania ustaleń faktycznych, oraz po drugie, do oceny tych okoliczności faktycznych(99). Ocena okoliczności faktycznych i dowodów nie stanowi – z zastrzeżeniem przypadków ich przeinaczenia – kwestii prawnej, podlegającej jako taka kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym(100). W związku z tym, w przypadku gdy wnoszący odwołanie zarzuca Sądowi przeinaczenie materiału dowodowego lub okoliczności faktycznych, musi on wykazać błędy w ocenie, które w jego opinii doprowadziły do takiego przeinaczenia. Ponadto takie przeinaczenie powinno wynikać w sposób oczywisty z akt sprawy przed Trybunałem, tak aby nie zachodziła konieczność przeprowadzania nowej oceny okoliczności faktycznych(101). Według mnie te wymogi nie są spełnione w niniejszej sprawie. DLH zmierza zasadniczo do tego, aby Trybunał dokonał nowej oceny okoliczności faktycznych, powtarzając w tym względzie argumenty przytoczone przed Sądem lub powołując się na nowe okoliczności faktyczne i przytaczając nowe argumenty, które są niedopuszczalne na etapie odwołania oraz, w każdym wypadku, nieodpowiednio uzasadnione(102).
121. W związku z powyższym uważam, że rozpatrywany zarzut szczegółowy również podlega oddaleniu.
2.      W przedmiocie alternatywnego mechanizmu towarzyszącego cichemu udziałowi II
122. W celu zakwestionowania sformułowanego przez Sąd wniosku o braku alternatywnego mechanizmu towarzyszącego cichemu udziałowi II, jak wymaga tego pkt 68 tymczasowych ram(103), DLH przytacza te same argumenty, które wysunęła na poparcie twierdzenia dotyczącego udziału w kapitale(104). Jeżeli chodzi o oddalenie tego zarzutu szczegółowego odsyłam zatem, mutatis mutandis, do przedstawionych powyżej rozważań.
123. Komisja podnosi samoistny zarzut szczegółowy, zgodnie z którym Sąd orzekł ultra petita, gdy uznał w pkt 270 zaskarżonego wyroku, że Komisja naruszyła pkt 70 tymczasowych ram(105). W tym względzie ograniczę się do stwierdzenia, że nawet przy założeniu, iż ten zarzut szczegółowy jest zasadny, nie pozwala on podać w wątpliwość pozostałych naruszeń, mianowicie naruszeń pkt 61, 62 i 68 tymczasowych ram, które to naruszenia stanowiły podstawę uwzględnienia zarzutu szczegółowego Ryanaira dotyczącego braku mechanizmu progresywnego podwyższania wynagrodzenia. W związku z tym ów zarzut szczegółowy Komisji nie przyczyniłby się do uchylenia tej części zaskarżonego wyroku.
3.      Wnioski w przedmiocie drugiego zarzutu odwołania
124. Z przedstawionych powyżej powodów uważam, że należy oddalić drugi zarzut odwołania.
C.      W przedmiocie trzeciego zarzutu odwołania
125. W drodze trzeciego zarzutu odwołania DLH kwestionuje pkt 272–288 zaskarżonego wyroku, w których Sąd stwierdził, że Komisja naruszyła pkt 67 tymczasowych ram, ponieważ zaakceptowała, przy konwersji cichego udziału II na kapitał własny, cenę akcji, która nie jest zgodna z metodą określoną w tym punkcie.
126. Zgodnie z pkt 67 tymczasowych ram konwersji hybrydowych instrumentów kapitałowych na kapitał własny „dokonuje się na poziomie niższym od teoretycznej ceny bez prawa poboru [(ang. Theoretical Ex-Rights Price – TERP)] w momencie konwersji o co najmniej 5 %”.
127. W niniejszej sprawie cichy udział II składał się z dwóch transz (zwanych dalej „cichym udziałem II-A” i „cichym udziałem II-B”), w zależności od wydarzenia uruchamiającego transakcję konwersji na kapitał własny. Cichy udział II-A mógł zostać przekształcony w akcje po stałej cenie 2,56 EUR za akcję(106), natomiast cichy udział II-B mógł zostać przekształcony po cenie rynkowej akcji w momencie konwersji, pomniejszonej o 10 % lub o 5,25 %(107). W motywie 158 spornej decyzji Komisja wyjaśniła z jednej strony, że „[m]ożna oczekiwać, iż wszystkie te ceny [konwersji] będą zgodne z wymogiem ustanowionym w pkt 67 [tymczasowych ram], choć może istnieć rynkowa cena akcji, poniżej której wymóg z pkt 67 [tymczasowych ram] nie zostałby spełniony”. Z drugiej strony wskazała ona, że Republika Federalna Niemiec zobowiązała się do uzyskania jej zgody na wykonanie opcji konwersji, „w przypadku gdy maksymalna cena konwersji obliczona z wykorzystaniem metody TERP w momencie konwersji i pomniejszona o 5 % jest niższa od cen konwersji określonych dla cichego udziału II (w transzy A lub B) w momencie konwersji”.
128. W zaskarżonym wyroku Sąd uznał, po pierwsze, że Komisja ani nie wyjaśniła powodów, dla których uzasadnione było ustalanie lub obliczanie cen akcji przy konwersji cichego udziału II na kapitał własny bez zastosowania metody wymaganej w pkt 67 tymczasowych ram(108), ani też nie przedstawiła żadnej nadzwyczajnej okoliczności mogącej uzasadniać niezastosowanie tej metody(109). Po drugie, Sąd orzekł, że Komisja nie była uprawniona do odstąpienia od reguł ustanowionych w tym punkcie pod pretekstem, iż dane państwo członkowskie zobowiąże się do wystąpienia do Komisji o zatwierdzenie przed wykonaniem przysługującego mu prawa do konwersji. W tym względzie podkreślił on, że system uprzedniego zatwierdzenia na mocy art. 108 ust. 3 TFUE wymaga, aby środek pomocy został uznany za zgodny z rynkiem wewnętrznym ex ante, zanim jeszcze będzie mógł zostać wprowadzony w życie(110).
129. Na poparcie trzeciego zarzutu odwołania DLH podnosi dwa zarzuty szczegółowe.
130. W drodze pierwszego zarzutu szczegółowego DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, utrzymuje, że Sąd nie wziął pod uwagę pkt 59 tymczasowych ram, który zezwala na stosowanie alternatywnych metod określania wynagrodzenia. Argumentuje ona, że ceny konwersji prowadzą ogólnie do rezultatu podobnego do tego, do którego osiągnięcia zmierza pkt 67, oraz że w niniejszej sprawie konieczne było zastosowanie innej metody obliczania ceny konwersji, ponieważ nie istniała możliwość obliczenia TERP.
131. W zakresie, w jakim ten zarzut szczegółowy jest skierowany przeciwko temu, w jaki sposób Sąd zinterpretował i zastosował pkt 59 i 67 tymczasowych ram, dotyczy on, w ujęciu całościowym, kwestii prawnej, która jako taka podlega kontroli Trybunału. Niemniej jednak z powodów, które przedstawię poniżej, uważam, że jest on bezzasadny.
132. Punkt 59 tymczasowych ram dopuszcza bowiem rozwiązania alternatywne wobec wskazanych w nim metod określania wynagrodzenia. Komisja powołała się na ten punkt w motywie 134 spornej decyzji, gdy przedstawiała ogólne zasady dotyczące wynagrodzenia państwa i jego wyjścia ze struktury kapitałowej. W kolejnym motywie Komisja wyjaśniła, że dokona oceny zgodności rozpatrywanego środka z tymi ogólnymi zasadami. Wynika stąd, że Komisja niewątpliwie rozważała możliwość wykorzystania alternatywnych metod określania wynagrodzenia w toku swojej oceny, w tym w odniesieniu do hybrydowych instrumentów kapitałowych.
133. Niemniej jednak, po pierwsze, pragnę zauważyć, że pkt 67 tymczasowych ram został zredagowany w sposób nakazowy i, w przeciwieństwie do pkt 62 i 68, które wyraźnie upoważniają Komisję do przyjęcia alternatywnych mechanizmów, nie przewiduje takiej możliwości. Moim zdaniem te względy prowadzą do powstania pewnych wątpliwości co do prawidłowości interpretacji, za którą opowiada się DLH i zgodnie z którą pkt 59 tymczasowych ram zezwala Komisji na odstąpienie od metody obliczeniowej określonej w pkt 67 tymczasowych ram.
134. Po drugie, w tym ostatnim punkcie ustalono maksymalną cenę konwersji. Powstaje zatem pytanie, czy trafne jest stosowanie kryterium „podobnego rezultatu” do takiego przepisu o charakterze nakazowym. W tym samym duchu można się zastanawiać, jak ustalona ex ante stała cena konwersji, taka jak ta określona dla cichego udziału II-A, oraz ceny konwersji obliczone z wykorzystaniem parametrów alternatywnych, takie jak te określone dla cichego udziału II-B, mogłyby ewentualnie prowadzić do przewidywalnego przestrzegania w sposób systematyczny tej ceny maksymalnej. Jak wynika z brzmienia motywu 158 spornej decyzji, Komisja miała niewątpliwie na uwadze nie tylko teoretyczną możliwość odejścia od rezultatu zamierzonego w pkt 67 tymczasowych ram.
135. Po trzecie, Komisja w żaden sposób nie nawiązała w spornej decyzji do pkt 59 tymczasowych ram, aby uzasadnić odstąpienie od pkt 67 tymczasowych ram w odniesieniu do cen konwersji cichego udziału II-A i cichego udziału II-B(111). Komisja nie twierdziła również wyraźnie w postępowaniu przed Sądem(112), że przyjęty został środek alternatywny zgodnie ze wspomnianym pkt 59. Jak zauważył Sąd w pkt 282 zaskarżonego wyroku, ani w spornej decyzji, ani w pismach procesowych przedłożonych Sądowi Komisja nie przytoczyła żadnego fragmentu tymczasowych ram, innego przepisu prawnego ani nadzwyczajnej okoliczności, które mogłyby umożliwić jej odstąpienie od pkt 67 tymczasowych ram(113). W związku z tym wydaje się, że o ile Komisja broniła zastosowanych metod określania wynagrodzenia jako zgodnych z tym punktem, o tyle na pkt 59 tymczasowych ram i linię argumentacji opartą na alternatywnych mechanizmach powołała się po raz pierwszy dopiero przed Trybunałem. Wyjaśnia to zapewne, dlaczego Sąd nie odniósł się wyraźnie do tego ostatniego punktu w pkt 272–288 zaskarżonego wyroku i dlaczego uznał, że Komisja nie przytoczyła żadnej nadzwyczajnej okoliczności mogącej uzasadnić niezastosowanie metody wskazanej w pkt 67 tymczasowych ram(114).
136. Po czwarte, nawet w takich okolicznościach Sąd nie pominął możliwości zastosowania przez Komisję alternatywnej metody określania wynagrodzenia w odniesieniu do ceny konwersji hybrydowych instrumentów kapitałowych na kapitał własny. W pkt 279 zaskarżonego wyroku stwierdził on w istocie, że Komisja nie uzasadniła odstąpienia od metody wymaganej w pkt 67 tymczasowych ram. Takie uzasadnienie wiązało się natomiast z wykazaniem, że wybrana metoda alternatywna doprowadzi ogólnie do wyniku podobnego do tego, który ma zostać osiągnięty w myśl tego punktu. Wydaje mi się, że trudno zaprzeczyć, iż nie zostało to wykazane. Wprost przeciwnie, Komisja sama przyznała, że maksymalna cena konwersji obliczona z wykorzystaniem TERP nie zawsze może być osiągnięta, a tym samym zaakceptowała, iż w niektórych przypadkach wybrana metoda alternatywna może uchybiać zarówno pkt 67, jak i – co za tym idzie – pkt 59 tymczasowych ram.
137. Wreszcie, co się tyczy twierdzenia DLH, że w niniejszej sprawie nie było możliwe obliczenie TERP, wystarczy stwierdzić, iż taka niemożliwość nie występuje w żadnym miejscu spornej decyzji, a ponadto nie jest ona powoływana w żadnym jej miejscu w celu uzasadnienia odstępstwa od pkt 67 tymczasowych ram(115). Co więcej, kwestia, czy wykonanie takiego obliczenia było możliwe, należy do zakresu oceny okoliczności faktycznych, która jest dokonywana przez Sąd. To samo można powiedzieć o przytoczonym przez Komisję argumencie, zgodnie z którym metoda obliczania cen konwersji cichego udziału II była korzystniejsza dla państwa niż metoda wynikająca z zastosowania tymczasowych ram. W każdym wypadku w ujęciu ogólnym wydaje się, że DLH, podobnie jak Komisja, stara się raczej uzasadnić a posteriori odstępstwo od odpowiednich przepisów tymczasowych ram, zamiast powołać się w sposób należyty na niewystarczającą lub błędną ocenę okoliczności faktycznych przez Sąd.
138. W drodze drugiego zarzutu szczegółowego DLH, popierana przez Komisję, twierdzi, że ryzyko nieprzestrzegania pkt 67 tymczasowych ram było jedynie teoretyczne oraz że wniosek o zatwierdzenie, który miał zostać skierowany do Komisji, zmierzał do zapewnienia przestrzegania przepisów, natomiast nie został pomyślany jako odstępstwo lub środek służący odroczeniu decyzji. Dodatkowo DLH utrzymuje, że wybrany alternatywny mechanizm pozwolił zapewnić ex ante przestrzeganie pkt 67, ponieważ, zgodnie z motywem 158 spornej decyzji, przed dokonaniem konwersji należało wystąpić do Komisji o udzielenie zgody i ją uzyskać.
139. Moim zdaniem ten zarzut szczegółowy również należy oddalić.
140. Komisja, z racji tego, że po przyjęciu spornej decyzji zakomunikowała swoją ostateczną ocenę w przedmiocie przestrzegania jednego z wymogów tymczasowych ram, zrezygnowała z przeprowadzenia pełnej oceny ex ante zgodności rozpatrywanego środka z rynkiem wewnętrznym, tak jak wymaga tego art. 108 ust. 3 TFUE. Jak słusznie orzekł Sąd, Komisja nie może zaakceptować odstępstwa od przepisów zawartych w jej wytycznych w chwili wydawania decyzji o zgodności jedynie z tego powodu, że dane państwo członkowskie zobowiązuje się wystąpić o kolejne zatwierdzenie(116).
141. Wbrew temu, co utrzymuje DLH, motyw 158 spornej decyzji nie zapewnia „dodatkowej warstwy bezpieczeństwa”, która gwarantowałaby „maksymalny stopień przestrzegania” tymczasowych ram. Dopuszcza on bowiem odstępstwo od przepisów zawartych w tym instrumencie, zastępując ocenę niezgodności dokonywaną ex ante na gruncie tymczasowych ram wymogiem proceduralnym ex post oraz zgodą na podjęcie dalszych kroków. Ponadto z brzmienia motywu 158 spornej decyzji jasno wynika, że o ile Republika Federalna Niemiec zobowiązała się wystąpić o zgodę Komisji (i uzyskać tę zgodę) przed wykonaniem przysługującego jej prawa do konwersji, o tyle nie zobowiązała się ona zapewnić, iż cena konwersji cichego udziału II będzie zgodna z wymogami ustanowionymi w pkt 67 tymczasowych ram(117). W tym zakresie Sądowi nie można postawić zarzutu niewłaściwej interpretacji spornej decyzji(118).
142. W motywie 158 spornej decyzji nie tylko odroczono, do momentu dokonania konwersji, decyzję w sprawie adekwatności ceny tej konwersji, ale zaakceptowano w nim również bez żadnego uzasadnienia metodę, którą ex ante uznano za nieodpowiednią do osiągnięcia rezultatu zamierzonego w pkt 67, pozostawiając jednocześnie otwartą możliwość odstąpienia od tego punktu ex post, mianowicie na etapie wprowadzenia środka w życie.
143. W świetle całości powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby oddalił trzeci zarzut odwołania.
D.      W przedmiocie czwartego zarzutu odwołania
144. W drodze czwartego zarzutu odwołania DLH kwestionuje pkt 373–412 zaskarżonego wyroku. DLH podnosi dwa zarzuty szczegółowe. Po pierwsze, twierdzi ona, że Sąd naruszył prawo i wykroczył poza granice sprawowanej przez siebie kontroli sądowej, gdy uznał, iż przy ocenie istnienia znaczącej pozycji rynkowej na potrzeby stosowania pkt 72 tymczasowych ram Komisja powinna była wziąć pod uwagę dodatkowe czynniki. Po drugie, DLH utrzymuje, że Sąd doszedł do błędnego wniosku, iż Komisja nie mogła słusznie uznać, że DLH nie korzystała ze znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu „przynajmniej” w sezonie letnim 2019 IATA.
145. Zgodnie z pkt 72 tymczasowych ram, jeżeli beneficjentem środka służącego dokapitalizowaniu w związku z COVID-19, którego wartość przekracza 250 mln EUR, jest przedsiębiorstwo o znaczącej pozycji rynkowej na co najmniej jednym z rynków, na których działa, to państwa członkowskie są zobowiązane zaproponować dodatkowe środki w celu utrzymania efektywnej konkurencji na tych rynkach oraz, w szczególności, zaproponować zobowiązania strukturalne lub zobowiązania dotyczące postępowania przewidziane w zawiadomieniu w sprawie środków zaradczych.
1.      Pierwszy zarzut szczegółowy, zgodnie z którym Sąd naruszył prawo, gdy orzekł, że Komisja powinna była wziąć pod uwagę dodatkowe czynniki przy ustalaniu istnienia znaczącej pozycji rynkowej
146. W spornej decyzji Komisja uznała, że rynkami, na których beneficjent prowadzi swoją działalność i które są istotne dla oceny zakłóceń konkurencji wywoływanych przez rozpatrywany środek, są rynki świadczenia usług pasażerskiego transportu lotniczego do i z portów lotniczych obsługiwanych przez DLH. Komisja oceniła, czy grupa LH posiada znaczącą pozycję rynkową w istotnych portach lotniczych(119), w drodze analizy trzech czynników, mianowicie części przydziałów czasu na start lub lądowanie posiadanej przez tę grupę w tych portach lotniczych, poziomu przeciążenia tych portów lotniczych i części przydziałów czasu na start lub lądowanie posiadanej przez konkurentów(120). Na podstawie tych czynników Komisja doszła do wniosku, że grupa LH posiadała znaczącą pozycję rynkową wyłącznie w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium w sezonach IATA: letnim 2019 i zimowym 2019/2020.
147. W zaskarżonym wyroku Sąd stwierdził, że badając jedynie czynniki dotyczące w istocie barier w wejściu na rynek i ekspansji na nim po stronie przepustowości portów lotniczych, Komisja nie uwzględniła wszystkich czynników istotnych w celu oceny istnienia znaczącej pozycji rynkowej na rynku usług pasażerskiego transportu lotniczego. Według Sądu Komisja pominęła czynniki odnoszące się bezpośrednio do świadczenia tych usług – takie jak liczba obsługiwanych lotów lub miejsc oferowanych w czasie przydzielonym na start lub lądowanie – które mogły dostarczyć bezpośredniej informacji o udziałach w tym rynku DLH i jej konkurentów(121). Komisja, z racji tego, że nie wzięła pod uwagę tych czynników, mimo znaczenia udziałów w rynku jako wskaźnika znaczącej pozycji rynkowej(122), dopuściła się oczywistego błędu w ocenie, który obarczył zarówno sporną decyzję, jak i decyzję zawierającą sprostowanie.
148. DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, twierdzi, że Sąd nie wykazał istnienia oczywistego błędu w ocenie, wykroczył poza granice kontroli sądowej, zastąpił uzasadnienie Komisji własnym uzasadnieniem oraz dokonał oczywiście błędnej oceny przedstawionych mu dowodów. Według tych stron kryteria zbadane w spornej decyzji były poprawne i stanowiły wystarczający wskaźnik pozycji rynkowej DLH w istotnych portach lotniczych, zaś czynniki zidentyfikowane przez Sąd nie przedstawiają znaczącej dodatkowej wartości dowodowej. Ponadto Sąd nie uzasadnił w odpowiedni sposób, dlaczego Komisja była zobowiązana do uwzględnienia tych czynników, ograniczając się do nazbyt ogólnikowej wzmianki o „wszystkich istotnych czynnikach”.
149. Po pierwsze, pragnę zauważyć, że Sąd, poddawszy kontroli dokonany przez Komisję wybór odpowiednich istotnych czynników pozwalających stwierdzić istnienie znaczącej pozycji rynkowej, posłużył się standardem oczywistego błędu w ocenie, co jasno pokazywało, iż zakres sprawowanej przezeń kontroli był w tym względzie ograniczony(123). W związku z tym twierdzenie DLH należy oddalić w zakresie, w jakim utrzymuje ona, że Sąd nie uwzględnił szerokiego zakresu uznania, jaki przysługuje Komisji w tej dziedzinie.
150. Po drugie, wbrew twierdzeniom DLH, które zasadzają się na pobieżnej lekturze i nieprawidłowej interpretacji zaskarżonego wyroku, Sąd wskazał dokładnie czynniki, których Komisja nie wzięła pod uwagę, i wyjaśnił powody, dla których są one istotne w niniejszej sprawie(124). Sąd odpowiednio uzasadnił, dlaczego Komisja była zobowiązana do ich zbadania.
151. Po trzecie, przypomniałem już, że zadaniem Sądu jest ustalenie, czy przytoczone dowody stanowią zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, i czy mogą one stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na ich podstawie(125). Ponadto, jak również już przypomniano, nieuwzględnienie istotnych czynników jest równoznaczne z oczywistym błędem w ocenie okoliczności faktycznych, który sam w sobie podważa wiarygodność analizy przeprowadzonej przez autora zaskarżonego aktu(126). W związku z tym Sąd mógł uznać, bez wykraczania poza granice sprawowanej przez siebie kontroli lub bez zastępowania oceny (bądź uzasadnienia) Komisji własną oceną (lub własnym uzasadnieniem), że Komisja dopuściła się takiego błędu, ponieważ nie wzięła pod uwagę czynników mogących mieć znaczący wpływ(127) na ocenę siły rynkowej DLH na potrzeby stosowania pkt 72 tymczasowych ram.
152. Po czwarte, Sąd ograniczył się do potwierdzenia znaczenia takich czynników i niewystarczającego charakteru kryteriów zbadanych przez Komisję, natomiast wyraźnie powstrzymał się przed dokonaniem oceny wpływu tych czynników oraz ich związku z tymi kryteriami, co oznaczałoby zastąpienie oceny ekonomicznej Komisji jego własną oceną(128). Sąd, stwierdziwszy nieważność spornej decyzji, nie dokonał alternatywnej oceny, lecz pozostawił Komisji jej przeprowadzenie w świetle wszystkich istotnych czynników.
153. Po piąte, Sąd nie zakwestionował adekwatności parametrów, którymi posłużyła się Komisja. Wprost przeciwnie – potwierdził on ich znaczenie jako wskaźników dotyczących barier w wejściu na rynek i ekspansji na nim. Uznał on jednak, że nie były one wystarczające, ponieważ nie dostarczały informacji o udziałach DLH i jej konkurentów w rynku właściwym. Na poparcie swojego wniosku o znaczeniu uwzględnienia czynników dotyczących rynku świadczenia usług pasażerskiego transportu lotniczego Sąd oparł się na danych zawartych w aktach sprawy, które nie zostały zakwestionowane w toczącym się przed nim postępowaniu i zgodnie z którymi udziały w rynku DLH, wyrażone w kategorii częstotliwości (liczby lotów) oraz miejsc oferowanych do i z istotnych portów lotniczych, przekraczały, niekiedy znacznie, wyliczone w spornej decyzji udziały w przydziałach czasu na start lub lądowanie(129). W tym względzie DLH nie zarzuciła Sądowi przeinaczenia dowodów.
154. Po szóste, nie przekonuje mnie przytoczony przez Komisję argument, w myśl którego udziały w rynku wyrażone w kategorii częstotliwości oraz miejsc albo w sposób konieczny pokrywają się z parametrami zastosowanymi w spornej decyzji (i mogą być z nich wywnioskowane), albo są również miarami przepustowości portów lotniczych. O ile prawdą jest, że – zgodnie z rozporządzeniem nr 95/93(130) – czas na start lub lądowanie daje prawo tylko do jednego lądowania lub startu w konkretnym terminie(131), o tyle przewoźnicy lotniczy w dalszym ciągu dysponują pewnym marginesem swobody przy podejmowaniu decyzji w sprawie częstotliwości lotów, przy czym do 80 % czasów na start lub lądowanie przydzielonych każdemu przewoźnikowi ma zastosowanie zasada „wykorzystaj albo strać”(132). Ponadto wydaje się, że temu argumentowi przeczą niezakwestionowane dane, na których oparł się Sąd.
155. Wreszcie, DLH, popierana przez Komisję, twierdzi, że kryteria przyjęte w spornej decyzji są zgodne z praktyką i orzecznictwem w sprawach w dziedzinie łączenia przedsiębiorstw. Niemniej jednak sprawy, na które powołują się DLH i Komisja, dotyczyły przydziałów czasu na start lub lądowanie od przewoźników lotniczych, którzy zaprzestali prowadzenia działalności i nie byli już obecni na rynku świadczenia usług pasażerskiego transportu lotniczego(133), podczas gdy rozpatrywany środek ma na celu umożliwienie DLH dalszego prowadzenia działalności na tym rynku. W związku z tym o ile udziały w rynku wyrażone w kategorii częstotliwości i liczby miejsc nie mają żadnego znaczenia w tym pierwszym przypadku, o tyle mogą stanowić odpowiednie wskaźniki siły rynkowej w tym drugim przypadku, o czym zdają się świadczyć dane, na których oparł się Sąd. Okoliczność, że Sąd, kontrolując definicję rynków właściwych, orzekł, iż środek służący dokapitalizowaniu taki jak rozpatrywany środek ma skutek podobny do koncentracji dotyczącej przydziału czasu na start lub lądowanie(134), nie podważa automatycznie znaczenia udziałów w rynku świadczenia usług transportu lotniczego w istotnych portach lotniczych przy dokonywaniu oceny znaczącej pozycji rynkowej.
2.      Drugi zarzut szczegółowy, zgodnie z którym Sąd naruszył prawo, stwierdziwszy, że DLH nie posiada znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu
156. DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, utrzymuje, że Sąd nie wykazał, iż Komisja dopuściła się oczywistego błędu w ocenie, uznawszy, że DLH nie posiada znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. Zarzut ten jest skierowany przeciwko pkt 388–412 zaskarżonego wyroku.
157. W odniesieniu do portów lotniczych zarówno w Düsseldorfie, jak i w Wiedniu Sąd wskazał, że całościowa ocena kryteriów, które Komisja wzięła pod uwagę, świadczy o posiadaniu przez grupę LH bardzo dużego udziału w przydziałach czasu na start lub lądowanie, w tym również w godzinach szczytu(135), o bardzo wysokim poziomie przeciążenia i o słabej pozycji konkurentów tej grupy. Następnie stwierdził on, wyłącznie na podstawie tych kryteriów, że Komisja nie mogła słusznie uznać, iż grupa LH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w tych portach lotniczych, przynajmniej w sezonie letnim 2019 IATA(136). Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że kryteria, na podstawie których Komisja doszła do wniosku, iż grupa LH korzysta ze znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium, nie różnią się istotnie od kryteriów dotyczących portów lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu, przynajmniej w odniesieniu do sezonu letniego 2019 IATA(137).
158. Na wstępie pragnę zauważyć, że w przypadku gdyby Trybunał, w ślad za moją sugestią, oddalił pierwszy zarzut szczegółowy podniesiony w ramach rozpatrywanego zarzutu odwołania, zidentyfikowany przez Sąd błąd w ocenie dotyczący wybranych przez Komisję kryteriów oceny, czy grupa LH posiadała znaczącą pozycję rynkową, zostałby potwierdzony również w odniesieniu do portów lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. Rozpatrywany zarzut szczegółowy byłby wówczas bezskuteczny(138). W każdym wypadku pokrótce go omówię.
159. DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, argumentuje przede wszystkim, że Sąd wykroczył poza granice sprawowanej przez siebie kontroli sądowej, ponieważ wkroczył w zakres uznania Komisji i zastąpił swoją analizą rynku analizę dokonaną przez Komisję.
160. W tym względzie pragnę stwierdzić, że DLH po raz kolejny opiera się na zawężającej wykładni granic sprawowanej przez sądy Unii kontroli sądowej złożonych ocen ekonomicznych, z którą to wykładnią nie zgadzam się z przyczyn przedstawionych już w niniejszej opinii. W niniejszej sprawie z pkt 396–407 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd ograniczył się do stwierdzenia, iż dane, na których oparła się Komisja, nie pozwalają same w sobie na sformułowanie wniosku, że grupa LH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. W pozostałym zakresie Sąd wyraźnie powstrzymał się od zastąpienia własną oceną oceny ekonomicznej dokonanej przez Komisję(139).
161. DLH utrzymuje też, że wywód przedstawiony w zaskarżonym wyroku jest nazbyt ogólnikowy i niewystarczający, aby możliwe było stwierdzenie istnienia oczywistego w błędu w ocenie, oraz że Sąd nie uzasadnił odpowiednio wydanego rozstrzygnięcia.
162. To twierdzenie należy oddalić. Sąd oparł swój wywód na danych wziętych pod uwagę przez Komisję oraz jasno wskazał, dlaczego te dane nie mogły same w sobie doprowadzić Komisji do uznania, że DLH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. W tym względzie w pkt 396–407 znajduje się odpowiednie uzasadnienie.
163. Wreszcie, zdaniem DLH Komisja słusznie uznała, że DLH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. Z jednej strony parametry znaczącej pozycji rynkowej w odniesieniu do portów lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu różniły się znacząco w stosunku do tych parametrów w odniesieniu do portów lotniczych we Frankfurcie i w Monachium, zaś udział DLH w przydziałach czasu na start lub lądowanie był w tych dwóch ostatnich portach lotniczych znacznie wyższy niż w tych dwóch pierwszych portach. Ponadto, wbrew założeniom przyjętym przez Sąd, średni udział w przydziałach czasu na start lub lądowanie wynoszący 44 % lub 46 % nie wystarcza, aby domniemywać istnienie pozycji dominującej zgodnie z orzecznictwem i ze spójną praktyką Komisji w sprawach dotyczących łączenia przedsiębiorstw. Z drugiej strony porównanie danych za sezon letni 2019 IATA z danymi za sezon zimowy 2019/2020 IATA, którego dokonał Sąd, jest niewłaściwe, ponieważ w sektorze transportu lotniczego sezony letni i zimowy są od siebie całkowicie odmienne.
164. Wbrew temu, co utrzymuje Condor, to twierdzenie nie ma charakteru czysto faktycznego, lecz podważa kwalifikację prawną okoliczności faktycznych dokonaną przez Sąd, a zatem jest dopuszczalne. Niemniej jednak moim zdaniem należy je oddalić.
165. Przede wszystkim, wbrew hipotezom przyjętym przez DLH i Komisję, Sąd nie oparł się na domniemaniu, że średni udział w przydziałach czasu na start lub lądowanie przekraczający próg 40 % świadczy o istnieniu pozycji dominującej, a tym samym – znaczącej pozycji rynkowej. W pkt 397 zaskarżonego wyroku Sąd, powołując się w drodze analogii na orzecznictwo dotyczące oceny pozycji dominującej(140), w sposób wyraźny potwierdził, że udział w rynku przekraczający 40 % stanowi „pierwszą z przesłanek, które należy uwzględnić” przy ocenie znaczącej pozycji rynkowej, a nie okoliczność mającą per se rozstrzygające znaczenie(141). W tym względzie trzeba pamiętać, że Sąd nie orzekł, iż grupa LH korzystała ze znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. Ograniczył się on do stwierdzenia, że kryteria, na których oparła się Komisja, nie wystarczają do wykluczenia istnienia tej pozycji oraz że wnioski wyciągnięte na ich podstawie są niespójne.
166. Co się tyczy argumentu, zgodnie z którym Sąd popełnił błąd, gdy porównał część przydziałów czasu na start i lądowanie oraz poziomy przeciążenia z jednej strony w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu podczas sezonu letniego 2019 IATA, a z drugiej strony w portach lotniczych w Monachium i we Frankfurcie podczas sezonu zimowego 2019/2020 IATA, jestem skłonny zgodzić się z Ryanairem, że to porównanie nie jest samo w sobie błędne, ponieważ udziały w przydziałach czasu na start i lądowanie stanowią miarę względną. W zakresie, w jakim Komisja nie uznała, że do dokonania oceny znaczącej pozycji rynkowej w sezonie letnim wymagane są wyższe udziały w przydziałach czasu na start i lądowanie niż w sezonie zimowym, takie porównanie pozostaje prawidłowe.
167. W każdym wypadku wniosek, że Komisja nie mogła na podstawie samych tylko danych zawartych w spornej decyzji stwierdzić, iż grupa LH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu, ma charakter autonomiczny. Sąd jedynie pomocniczo ustalił, że taki wniosek jest również niespójny, ponieważ kryteria, na podstawie których Komisja stwierdziła, iż grupa LH posiada znaczącą pozycję rynkową w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium, nie różnią się istotnie od kryteriów dotyczących portów lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu(142). W zakresie, w jakim DLH utrzymuje, że te kryteria różnią się od siebie, przytacza ona argument odnoszący się do okoliczności faktycznych, do którego badania Trybunał nie jest właściwy.
168. W świetle wszystkich powyższych rozważań uważam, że czwarty zarzut odwołania należy oddalić w całości.
E.      W przedmiocie piątego zarzutu odwołania
169. W drodze piątego zarzutu odwołania, skierowanego przeciwko pkt 467–480 zaskarżonego wyroku, DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, podnosi, że Sąd naruszył prawo i zastąpił ocenę Komisji własną oceną przy dokonywaniu kontroli zobowiązań strukturalnych nałożonych na podstawie pkt 72 tymczasowych ram. DLH i Komisja twierdzą także, że Sąd przedstawił wewnętrznie sprzeczne uzasadnienie.
170. Rozpatrywany środek podlegał podjętemu przez Republikę Federalną Niemiec zobowiązaniu do odstąpienia przez DLH przydziałów czasu na start lub lądowanie i dodatkowych aktywów na rzecz jednego przewoźnika lotniczego w porcie lotniczym we Frankfurcie oraz jednego przewoźnika lotniczego w porcie lotniczym w Monachium(143). Procedura odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie miała przebiegać dwuetapowo(144). Na pierwszym etapie przydziały czasu na start lub lądowanie miały być oferowane „wyłącznie nowym podmiotom”, to znaczy przewoźnikom nieposiadającym bazy w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium, w szczególności pod warunkiem, że zobowiążą się oni do stworzenia w nich bazy składającej się z co najmniej czterech samolotów. Jeżeli po upływie trzech sezonów IATA, w związku z pełnym przywróceniem zasady „wykorzystaj albo strać”, te przydziały nie zostałyby odstąpione „nowym podmiotom”, to na drugim etapie miały one zostać udostępnione przewoźnikom mającym już bazy w tych dwóch portach lotniczych (zwanym dalej „przewoźnikami mającymi bazy”) w celu rozwoju ich istniejących baz(145). Z tego względu konkurenci grupy LH, którzy mieli już bazy w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium, nie kwalifikowali się do nabycia portfela podlegających odstąpieniu przydziałów czasu na start lub lądowanie na pierwszym etapie tej procedury.
171. W zaskarżonym wyroku Sąd doszedł do wniosku, że Komisja, z racji tego, iż wykluczyła przewoźników mających bazy z pierwszego etapu procedury odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie, nie zbadała wszystkich istotnych okoliczności dotyczących proponowanego zobowiązania, ocenianych w świetle struktury i szczególnych cech charakterystycznych danego rynku, w tym pozycji, jaką na tym rynku zajmują beneficjent i jego konkurenci, i co za tym idzie, popełniła oczywisty błąd w ocenie(146).
172. DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, twierdzi przede wszystkim, że Sąd niewłaściwie wkroczył w szeroki zakres uznania przysługujący Komisji przy zatwierdzaniu zobowiązań strukturalnych na podstawie pkt 72 tymczasowych ram, zastąpił własną oceną ocenę Komisji i zaprzeczył własnemu orzecznictwu, którego przejaw stanowi wyrok Niki Luftfahrt/Komisja(147).
173. Podobnie jak ma to miejsce w przypadku innych aspektów spornej decyzji, które zostały omówione powyżej, złożone oceny ekonomiczne, których Komisja ma dokonać przy badaniu zobowiązań, uzasadniają przyznanie jej stosunkowo szerokiego zakresu uznania przy ocenie ich odpowiedniego i wystarczającego charakteru. Nieuchronnie wpływa to na kompetencje sądów Unii przysługujące im w ramach sprawowanej przez nie kontroli sądowej podjętych zobowiązań, która to kwestia została omówiona w pkt 15–18 niniejszej opinii oraz przywołana przez Sąd w zaskarżonym wyroku(148). Ten zakres uznania nie jest jednak nieograniczony. W szczególności nie sprawia on, że Komisja może uniknąć kontroli sądowej wystarczającego charakteru powołanych dowodów oraz sensowności wyciągniętych na ich podstawie wniosków. Nie skutkuje on również wyłączeniem z zakresu kontroli przyjętego przez Komisję sposobu interpretacji danych ekonomicznych oraz kwestii poszanowania granic swojego zakresu uznania, które Komisja sama określa przy przyjmowaniu wytycznych(149). Jak słusznie wyjaśnił Sąd w zaskarżonym wyroku(150), zobowiązania nałożone na podstawie pkt 72 tymczasowych ram muszą być zgodne nie tylko z tymczasowymi ramami, lecz także z wymogami określonymi w zawiadomieniu w sprawie środków zaradczych, o którym jest wyraźnie mowa w tym punkcie. W związku z tym zarówno tymczasowe ramy, jak i zawiadomienie w sprawie środków zaradczych wyznaczają i ograniczają zakres swobodnego uznania Komisji, jeśli chodzi o ocenę zobowiązań nałożonych na podstawie wspomnianego powyżej punktu.
174. Wbrew temu, co utrzymują DLH, Komisja i Republika Federalna Niemiec, moim zdaniem Sąd nie zastąpił oceny Komisji własną oceną ani nie zaproponował alternatywnej struktury zobowiązania. Ograniczył się on do skontrolowania analizy przeprowadzonej przez Komisję i do stwierdzenia, że Komisja nie uwzględniła wszystkich istotnych czynników dotyczących proponowanego środka zaradczego, zgodnie z wyraźnym wymogiem zawartym w pkt 12 zawiadomienia w sprawie środków zaradczych(151). Sąd orzekł, że Komisja nie zbadała, czy wykluczenie konkurentów już istniejących z pierwszego etapu procedury odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie było właściwe i konieczne do zachowania skutecznej konkurencji w myśl pkt 72 tymczasowych ram(152), wskazując jednocześnie powody, dla których takie badanie było konieczne w niniejszej sprawie(153). W szczególności Sąd wyraził zastrzeżenia odnośnie do oceny Komisji, która nie przeanalizowała, czy wykluczenie przewoźników mających bazy mogło doprowadzić do jeszcze większego rozdrobnienia konkurencji w tych portach lotniczych(154).
175. Sąd, gdy zwrócił uwagę na braki w ocenie Komisji i podał czytelne przykłady, aby zilustrować swoje wątpliwości, a ostatecznie stwierdził, że przeprowadzona analiza jest w sposób oczywisty niekompletna i niezgodna z przepisami regulującymi korzystanie przez Komisję z przysługującego jej zakresu uznania, nie wykroczył poza zakres sprawowanej przez siebie kontroli złożonych ocen ekonomicznych, tak jak został on wyznaczony w orzecznictwie Trybunału.
176. W pismach procesowych Komisja zwięźle wskazuje, że pkt 12 zawiadomienia w sprawie środków zaradczych, a konkretnie szczególny wymóg uwzględnienia „struktury i cech rynku, w tym pozycji, jaką na tym rynku zajmują strony i inni jego uczestnicy”, stanowi przepis o „charakterze ogólnym”, który nie nakłada na nią obowiązku oceny w świetle tych kryteriów każdego jednego aspektu zaproponowanych zobowiązań.
177. Argument Komisji jest szczególnie nieprzekonujący, gdy weźmie się pod uwagę specyfikę tymczasowych ram, którą należy koniecznie uwzględniać przy dokonywaniu oceny adekwatnego i wystarczającego charakteru zobowiązań nakładanych na podstawie pkt 72 tego instrumentu. Jak słusznie zauważył Sąd, w świetle tej specyfiki zobowiązania tego rodzaju powinny być skonstruowane tak, aby gwarantowały, że przyznana pomoc nie przysporzy beneficjentowi pozycji rynkowej silniejszej niż ta, którą dysponował przed wybuchem pandemii COVID-19, oraz że zostanie utrzymana efektywna konkurencja na rynkach, których ta pomoc dotyczy(155). W związku z tym wzięcie pod uwagę, jak wymaga tego pkt 12 zawiadomienia w sprawie środków zaradczych, struktury i cech rynku, w tym pozycji, jaką zajmują na nim już istniejący konkurenci beneficjenta, ma oczywiście istotne znaczenie na potrzeby stosowania pkt 72 tymczasowych ram. Jest to tym bardziej oczywiste, że – jak podkreślono w pkt 45 tymczasowych ram – pomoc w formie instrumentów kapitałowych lub hybrydowych instrumentów kapitałowych bardzo znacząco zakłóca konkurencję.
178. W tym kontekście nieustosunkowanie się przez Komisję w przeprowadzanej przez nią ocenie do obaw o jeszcze większe rozdrobnienie konkurencji mogłoby racjonalnie stanowić oczywisty błąd w ocenie po stronie Komisji, który Sąd byłby władny wykazać(156). Jest tak w szczególności w sytuacji, w której Komisja sama przy dokonywaniu oceny istnienia znaczącej pozycji rynkowej potwierdziła, że konkurencja, z jaką jest skonfrontowana grupa LH w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium, jest słaba i rozproszona(157). To samo można powiedzieć o istniejącej dysproporcji wagi między beneficjentem a jego najbliższymi konkurentami.
179. W świetle powyższego uważam, że Sąd nie zastąpił oceny Komisji własną oceną ani nie zaprzeczył własnemu orzecznictwu, gdy stwierdził, iż Komisja dopuściła się oczywistego błędu w ocenie, ponieważ nie zbadała w spornej decyzji, czy wykluczenie konkurentów mających już bazy w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium z pierwszego etapu procedury odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie było właściwe.
180. Następnie DLH, popierana przez Komisję, podnosi, że tok rozumowania przyjęty w pkt 473 i 474 oraz w pkt 476 zaskarżonego wyroku stoi w bezpośredniej sprzeczności z ustaleniami poczynionymi przez Sąd, odpowiednio, w pkt 452 i 463 tego wyroku.
181. Nie dostrzegam takiej sprzeczności.
182. Po pierwsze, w pkt 452 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że liczba przydziałów czasu na start lub lądowanie, które mają zostać odstąpione, umożliwiłaby wejście nowego konkurenta porównywalnego pod względem wielkości z konkurentami już istniejącymi na rynku, co doprowadziłoby do powstania presji konkurencyjnej porównywalnej z presją wywieraną przez istniejących konkurentów.
183. Wniosku tego nie podważa pkt 473, w którym Sąd podkreślił większą wagę grupy LH w porównaniu z jej najbliższymi konkurentami, zwłaszcza pod względem liczby samolotów mających bazy w portach lotniczych w Monachium i we Frankfurcie. Taka nierównowaga utrzymywałaby się nawet po odstąpieniu przydziałów czasu na start lub lądowanie, ponieważ wielkość nowego konkurenta byłaby porównywalna z wielkością konkurentów mających już bazy w tych portach lotniczych. Brak jest również sprzeczności w odniesieniu do pkt 474 zaskarżonego wyroku. W zdaniu pierwszym tego punktu powtórzono niemal bowiem słowo w słowo zdanie pierwsze pkt 452, które dotyczy porównywalnej z wielkością istniejących konkurentów wielkości nowego podmiotu(158). W pkt 474 poruszono natomiast kwestię wpływu wykluczenia konkurentów mających już bazy w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium z pierwszego etapu procedury odstąpienia przydziałów na stopień rozdrobnienia konkurencji w tych portach lotniczych. Nie można stwierdzić żadnej sprzeczności z pkt 452, który dotyczy innego zagadnienia, mianowicie wystarczającego charakteru liczby przeznaczonych do odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie.
184. Po drugie, twierdzenie, że pkt 476 zaskarżonego wyroku jest sprzeczny z jego pkt 463, również zasadza się na pobieżnej lekturze zaskarżonego wyroku. Sformułowany przez Sąd wniosek, że konkurenci mający już bazę w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium byliby najbardziej właściwi, jeśli chodzi o zwiększenie presji konkurencyjnej wywieranej na DLH, gdyż ponieśliby mniejsze koszty, nie stoi w sprzeczności z oddaleniem argumentu Ryanaira, iż nałożony na nowe podmioty wymóg stworzenia bazy był nieproporcjonalny, ponieważ zwiększał koszty wejścia na rynek. W pkt 463 zaskarżonego wyroku Sąd dopuścił ten wymóg, dokonawszy wyważenia dodatkowych kosztów wejścia na rynek nałożonych na nowe podmioty oraz zysków wyrażonych w postaci silniejszej presji konkurencyjnej wywieranej na DLH. Co się tyczy kontroli właściwego charakteru wykluczenia istniejących konkurentów na pierwszym etapie procedury odstąpienia przydziałów, Sąd wziął pod uwagę wysokie koszty wejścia na rynek nowych podmiotów
z innej perspektywy, mianowicie jego wpływu na skuteczność procedury odstąpienia przydziałów(159).
185. Wreszcie, Republika Federalna Niemiec podnosi samoistny zarzut szczegółowy i twierdzi, że „dalekosiężne podejście” przyjęte przez Sąd w pkt 472 i nast. zaskarżonego wyroku, jak również nadmierne wymogi nałożone w odniesieniu do dodatkowych zobowiązań strukturalnych w pkt 72 tymczasowych ram skutkują zasadniczo ograniczeniem zakresu stosowania art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE. Punkt 72 tymczasowych ram ma na celu dodatkowe złagodzenie ograniczeń konkurencji przez pomoc, która została już uznana za proporcjonalną w świetle tego postanowienia traktatu. W związku z tym Sąd nie wziął pod uwagę relacji między tymczasowymi ramami a prawem pierwotnym.
186. Ten zarzut szczegółowy, który budzi wątpliwości co do dopuszczalności(160), jest w każdym wypadku oczywiście bezzasadny. Republika Federalna Niemiec nie kwestionuje zgodności pkt 72 tymczasowych ram z art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE z tego powodu, że ten pierwszy przepis wymaga, w odniesieniu do środków służących dokapitalizowaniu, których wartość przekracza pewien próg, przyjęcia, w celu utrzymania konkurencji na rynkach, na których beneficjent posiada znaczącą pozycję rynkową, dodatkowych środków, z zastrzeżeniem których pomoc może zostać uznana za zgodną z rynkiem wewnętrznym. Kwestionuje ona jedynie sposób, w jaki Sąd dokonał kontroli takich środków w niniejszej sprawie. Niemniej jednak zobowiązania podjęte w odniesieniu do środków objętych zakresem stosowania art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE i pkt 72 tymczasowych ram nie są wyłączone z odpowiedniej oceny ich adekwatnego i wystarczającego charakteru, przeprowadzanej w celu zapewnienia zgodności tych środków z rynkiem wewnętrznym.
187. W tym kontekście warto przypomnieć, że celem zobowiązań podejmowanych na podstawie pkt 72 tymczasowych ram i zawiadomienia w sprawie środków zaradczych jest całkowite wyeliminowanie obawy związanej z tym, iż dany środek służący dokapitalizowaniu może znacząco utrudniać skuteczną konkurencję na rynkach, na których beneficjent posiada znaczącą pozycję rynkową, oraz rozwianie wątpliwości co do zgodności takiego środka z rynkiem wewnętrznym(161). W związku z tym obowiązkiem Komisji jest zapewnienie, aby istniało wystarczające prawdopodobieństwo, że nałożone zobowiązania zostaną rzeczywiście i we właściwym czasie zrealizowane, nawet poprzez wzmocnienie atrakcyjności środka zaradczego(162). Z kolei do sądów Unii należy kontrola oceny dokonanej przez Komisję, przeprowadzana w zarysowanych już granicach. Z przyczyn wyjaśnionych powyżej te granice nie zostały w niniejszej sprawie przekroczone. Należy zatem oddalić zarzut szczegółowy podniesiony przez Republikę Federalną Niemiec.
188. W świetle całości powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby oddalił piąty zarzut odwołania.
F.      W przedmiocie szóstego zarzutu odwołania
189. W drodze szóstego zarzutu odwołania, który jest skierowany przeciwko pkt 496–502 zaskarżonego wyroku, DLH, popierana przez Komisję i Republikę Federalną Niemiec, twierdzi, że Sąd naruszył prawo, gdy uznał, iż Komisja nie uzasadniła w odpowiedni sposób wymogu wynagrodzenia za odstąpienie rozpatrywanych przydziałów czasu na start lub lądowanie.
190. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem obowiązek uzasadnienia przewidziany w art. 296 TFUE stanowi istotny wymóg proceduralny, który należy odróżnić od kwestii zasadności uzasadnienia, odnoszącej się do materialnej zgodności z prawem spornego aktu. Uzasadnienie wymagane w tym artykule powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała ten akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli. W tym względzie nie ma wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne okoliczności faktyczne i prawne, ponieważ kwestia, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi tego artykułu, winna być oceniana w świetle nie tylko jego brzmienia, ale także jego kontekstu, jak również całości przepisów prawa regulujących daną dziedzinę(163).
191. Jeżeli chodzi w szczególności o decyzję o niewnoszeniu zastrzeżeń, podjętą na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE, taką jak decyzja analizowana w niniejszej sprawie, Trybunał orzekł, że tego rodzaju decyzja, która jest wydawana w krótkim terminie, powinna zawierać jedynie powody, dla których Komisja uważa, iż nie stoi w obliczu poważnych trudności w zakresie oceny zgodności danej pomocy z rynkiem wewnętrznym, i że nawet zwięzłe uzasadnienie tej decyzji należy uznać za wystarczające w świetle wymogu uzasadnienia przewidzianego w art. 296 TFUE, o ile przedstawia ono jednak w sposób jasny i jednoznaczny powody, dla których Komisja uznała, iż nie stoi w obliczu takich poważnych trudności(164). Wyrażona w tym orzecznictwie równowaga między obowiązkiem odpowiedniego uzasadnienia a potrzebą zapewnienia skuteczności ma kluczowe znaczenie w sytuacjach kryzysowych, takich jak pandemia COVID-19, w których Komisja mierzy się z nadzwyczaj dużą liczbą powiadomień(165). Niemniej jednak kontekst, w jaki wpisuje się zgłoszony środek pomocy, nie może pozwalać na zmniejszenie standardu uzasadnienia wymaganego od instytucji Unii na mocy art. 296 TFUE, zgodnie z jego wykładnią dokonaną w przywołanym powyżej orzecznictwie(166).
192. W niniejszej sprawie Sąd potwierdził odpowiedni charakter uzasadnienia Komisji w odniesieniu do większości aspektów spornej decyzji, nawet jeżeli wydawało się ono wyjątkowo zwięzłe(167). Stwierdził on uchybienie obowiązkowi uzasadnienia jedynie w odniesieniu do wymogu, aby odstąpienie przydziałów czasu na start lub lądowanie odbyło się za wynagrodzeniem.
193. To stwierdzenie jest moim zdaniem spójne z przywołanym powyżej orzecznictwem i nieobarczone błędami, których popełnienie zarzucają Sądowi DLH, Komisja i Republika Federalna Niemiec.
194. Po pierwsze, Sąd słusznie wskazał na brak w spornej decyzji jakichkolwiek informacji wyjaśniających, dlaczego Komisja uznała za stosowne ustanowienie wymogu, aby odstąpienie przydziałów czasu na start lub lądowanie było odpłatne(168). Wbrew temu, co utrzymują DLH, Komisja i Republika Federalna Niemiec, w motywach 71 i 74 tej decyzji – które znajdują się w jej sekcji 2, zatytułowanej „Opis środka” – jedynie zarysowano treść proponowanych zobowiązań, a także przebieg procedury przydzielania czasu na start lub lądowanie, natomiast nie uzasadniono w nich powodów wprowadzenia wymogu wynagrodzenia.
195. Po drugie, Sąd nie pominął faktu, że zaproponowane zobowiązania obejmowały odstąpienie nie tylko przydziałów czasu na start lub lądowanie, ale też innych aktywów potrzebnych nowym podmiotom w celu stworzenia bazy, o czym wyraźnie wspomniał w pkt 497 zaskarżonego wyroku. Prawidłowo oddzielił on natomiast kwestię wynagrodzenia za odstąpienie przydziałów czasu na start lub lądowanie od kwestii wynagrodzenia za aktywa dodatkowe, koncentrując się na tym pierwszym wynagrodzeniu, co jasno wynika z przywołanego powyżej pkt 497 zdanie ostatnie oraz z następujących po nim pkt 498–501.
196. Po trzecie, Sąd prawidłowo uzasadnił, dlaczego w niniejszej sprawie zasadnicze znaczenie miało wyjaśnienie powodów wprowadzenia wymogu wynagrodzenia za odstąpienie przydziałów czasu na start lub lądowanie. Zwrócił on uwagę, że taki wymóg może zmniejszać skuteczność zobowiązań związanych z tymi przydziałami(169). Wbrew twierdzeniom Republiki Federalnej Niemiec zobowiązania nakładane na podstawie pkt 72 tymczasowych ram muszą być skonstruowane w sposób zapewniający ich możliwie jak największą skuteczność. Do osiągnięcia celu polegającego na zachowaniu skutecznej konkurencji na rynkach, na których beneficjent posiada znaczącą pozycję rynkową, który to cel przyświeca temu przepisowi tymczasowych ram, konieczne jest istnienie możliwości ich skutecznej realizacji w krótkim czasie(170).
197. Po czwarte, DLH błędnie utrzymuje, że Sąd przyjął argument Condora, zgodnie z którym rozpatrywane odstąpienie przydziałów czasu na start lub lądowanie wchodzi w zakres stosowania art. 8b rozporządzenia nr 95/93(171), podczas gdy jego podstawą był wyraźnie art. 8a ust. 1 lit. b) ppkt (iii) tego rozporządzenia(172). W tym względzie należy najpierw zauważyć, że w żadnym fragmencie spornej decyzji Komisja nie potwierdziła, iż podstawę (a tym bardziej prawidłową podstawę) odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie stanowił drugi z tych przepisów. Samej tylko okoliczności, że w pkt 71 i 74 tej decyzji powielono częściowo, przy przedstawianiu treści zaproponowanych przez Republikę Federalną Niemiec zobowiązań do odstąpienia, brzmienie wspomnianego art. 8a ust. 1 lit. b) ppkt (iii), nie można traktować w ten sposób, iż oznacza ona zajęcie przez Komisję stanowiska w przedmiocie (prawidłowej) podstawy prawnej rozpatrywanego odstąpienia przydziałów na gruncie rozporządzenia nr 95/93. Ponadto należy pamiętać, że – wbrew temu, co twierdzi DLH – Sąd również nie odniósł się do tej kwestii ani nie zastosował art. 8b owego rozporządzenia w sprawach dotyczących pomocy państwa. Zauważył on jedynie, że skoro odstąpienie przydziałów czasu na start lub lądowanie było wymagane przez organ władzy publicznej w ramach wykonywania jego prerogatyw, a rozporządzenie nr 95/93 zawiera w tym zakresie szczególne zasady, które wykluczają rekompensatę pieniężną, zajęcie stanowiska w przedmiocie zgodności wymogu wynagrodzenia z tym rozporządzeniem było tym bardziej istotne. W związku z tym uznał on, że sporna decyzja była pozbawiona uzasadnienia również w tym względzie.
198. Wreszcie, co się tyczy twierdzenia, że Sąd popełnił błąd przy ocenie wymaganego poziomu uzasadnienia, wystarczy wskazać, iż w pkt 499–501 zaskarżonego wyroku nie uznał on, że uzasadnienie było na tyle nieodpowiednie, iż nie spełniało wymaganego prawem standardu mającego zastosowanie do decyzji wydawanych na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE lub do złożonych ocen ekonomicznych. Doszedł on do wniosku, że sporna decyzja nie zawierała żadnego uzasadnienia w odniesieniu do kwestii o zasadniczym znaczeniu.
199. W świetle powyższego uważam, że szósty zarzut odwołania należy oddalić jako bezzasadny.
G.      Wnioski w przedmiocie odwołania i kosztów
200. W świetle wszystkich tych szczegółowych rozważań proponuję Trybunałowi, aby oddalił odwołanie w całości. W związku z tym proponuję, aby Trybunał obciążył DLH kosztami poniesionymi przez Ryanair i Condor w związku z rozpatrywanym odwołaniem, a także aby obciążył Republikę Federalną Niemiec i Komisję ich własnymi kosztami, zgodnie z art. 138 § 1 i art. 140 § 1 regulaminu postępowania, które mają zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu.
IV.    Wnioski
201. Proponuję, aby Trybunał oddalił odwołanie, obciążył Deutsche Lufthansa AG kosztami poniesionymi przez Ryanair DAC i Condor Flugdienst GmbH oraz obciążył Republikę Federalną Niemiec i Komisję ich własnymi kosztami.
1      Język oryginału: angielski.
2      Komunikat Komisji z dnia 19 marca 2020 r. (Dz.U. 2020, C 91 I, s. 1), zmieniony w dniach 3 kwietnia 2020 r. (Dz.U. 2020, C 112 I, s. 1) i 8 maja 2020 r. (Dz.U. 2020, C 164, s. 3). W maju 2022 r. Komisja ogłosiła stopniowe wycofywanie tymczasowych ram. Data wygaśnięcia większości udostępnionych narzędzi została wyznaczona na dzień 30 czerwca 2022 r. Państwa członkowskie mogły jednak zapewnić środki wsparcia inwestycji i wypłacalności odpowiednio do dnia 31 grudnia 2022 r. i 31 grudnia 2023 r. Ponadto do dnia 30 czerwca 2023 r. możliwa była konwersja i restrukturyzacja instrumentów dłużnych, takich jak pożyczki i gwarancje, na inne formy pomocy, takie jak dotacje bezpośrednie.
3      DLH jest spółką dominującą stojącą na czele grupy Lufthansa, do której należą między innymi przedsiębiorstwa lotnicze Lufthansa Passenger Airlines, Brussels Airlines SA/NV, Austrian Airlines AG, Swiss International Air Lines Ltd i Edelweiss Air AG.
4      Decyzja Komisji C(2020) 4372 final z dnia 25 czerwca 2020 r. w sprawie pomocy państwa SA.57153 (2020/N) – Niemcy – COVID-19 – Pomoc dla Lufthansy. Informacja o tej decyzji została opublikowana w dniu 20 listopada 2020 r. (Dz.U. 2020, C 397, s. 2). W dniu 14 grudnia 2021 r. Komisja wydała decyzję C(2021) 9606 final, korygującą sporną decyzję (zwaną dalej „decyzją zawierającą sprostowanie”).
5      Republika Federalna Niemiec i Republika Francuska przystąpiły do sprawy T‑34/21 w charakterze interwenientów popierających żądania Komisji.
6      T‑34/21 i T‑87/21, zwanym dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2023:248.
7      Zobacz zaskarżony wyrok, pkt 504, 505.
8      Artykuł 107 ust. 3 lit. b) TFUE umożliwia Komisji zatwierdzenie pomocy mającej na celu zaradzenie poważnym zaburzeniom w gospodarce państwa członkowskiego.
9      Artykuł 107 ust. 2 lit. b) TFUE zobowiązuje Komisję do uznania de iure pomocy „mając[ej] na celu naprawienie szkód spowodowanych klęskami żywiołowymi lub innymi zdarzeniami nadzwyczajnymi” za zgodną z rynkiem wewnętrznym.
10      Jak miało to miejsce w przypadku kryzysu finansowego z 2008 r.; zob.: opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Kotnik i in. (C‑526/14, EU:C:2016:102, pkt 56); wyrok z dnia 30 września 2003 r., Freistaat Sachsen i in./Komisja (C‑57/00 P i C‑61/00 P, EU:C:2003:510, pkt 97, 98).
11      Zobacz tymczasowe ramy, pkt 10.
12      Komisja może bowiem, po dokonaniu przeglądu i konsultacji, w każdej chwili zmienić i zmodyfikować (a nawet uchylić) swoje wytyczne, a także zakreślić ramy czasowe ich obowiązywania. W istocie Komisja jest zobowiązana poddawać swoje wytyczne stałej weryfikacji w celu wychwycenia wszelkich istotnych zmian, których akty te nie obejmują – zob. wyrok z dnia 8 marca 2016 r., Grecja/Komisja (C‑431/14 P, EU:C:2016:145, pkt 71).
13      Dz.U. 2020, C 164, s. 3.
14      Zobacz tymczasowe ramy, pkt 72. Te zobowiązania miały być nakładane zgodnie z przepisami zawiadomienia Komisji w sprawie środków zaradczych dopuszczalnych na mocy rozporządzenia Rady (WE) nr 139/2004 i rozporządzenia Komisji (WE) nr 802/2004 (Dz.U. 2008, C 267, s. 1; zwanego dalej „zawiadomieniem w sprawie środków zaradczych”).
15      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 19 lipca 2016 r., Kotnik i in. (C‑526/14, zwany dalej „wyrokiem Kotnik”, EU:C:2016:570, pkt 38, 39).
16      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 11 września 2008 r., Niemcy i in./Kronofrance (C‑75/05 P i C‑80/05 P, EU:C:2008:482, pkt 65); z dnia 2 grudnia 2010 r., Holland Malt/Komisja (C‑464/09 P, EU:C:2010:733, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
17      Zobacz wyrok z dnia 8 marca 2016 r., Grecja/Komisja (C‑431/14 P, EU:C:2016:145, pkt 71).
18      Zobacz wyrok z dnia 7 listopada 2024 r., Ryanair/Komisja (C‑588/22 P, zwany dalej „wyrokiem Finnair II”, EU:C:2024:935, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).
19      Zobacz wyroki: Kotnik, pkt 41; z dnia 31 stycznia 2023 r., Komisja/Braesch i in. (C‑284/21 P, EU:C:2023:58, pkt 93).
20      Zobacz wyrok Kotnik, pkt 43.
21      Zobacz podobnie wyrok z dnia 31 stycznia 2023 r., Komisja/Braesch i in. (C‑284/21 P, EU:C:2023:58, pkt 92, 95).
22      Zobacz podobnie wyrok Kotnik, pkt 44.
23      Zobacz wyrok Finnair II, pkt 59.
24      Zobacz analogicznie wyrok Kotnik, pkt 43.
25      Zobacz w szczególności wyrok Kotnik, pkt 37.
26      W myśl dobrze znanego sformułowania zawartego w wyroku z dnia 11 lipca 1985 r., Remia i in./Komisja (42/84, EU:C:1985:327, pkt 34), które zostało ukute przez Trybunał w kontekście unijnego prawa konkurencji, a następnie przeszczepione między innymi na grunt pomocy państwa. Zobacz wyroki: z dnia 26 września 2002 r., Hiszpania/Komisja (C‑351/98, EU:C:2002:530, pkt 74); z dnia 4 października 2024 r., E. Breuninger/Komisja (C‑124/23 P, EU:C:2024:860, pkt 30).
27      Zobacz wyrok z dnia 21 listopada 1991 r., Technische Universität München (C‑269/90, EU:C:1991:438, pkt 14).
28      Zobacz wyrok z dnia 2 września 2010 r., Komisja/Scott (C‑290/07 P, EU:C:2010:480, pkt 64).
29      Zobacz wyroki: z dnia 15 lutego 2005 r., Komisja/Tetra Laval (C‑12/03 P, EU:C:2005:87, pkt 39) (w dziedzinie łączenia przedsiębiorstw); z dnia 2 września 2010 r., Komisja/Scott (C‑290/07 P, EU:C:2010:480, pkt 64); z dnia 20 września 2018 r., Hiszpania/Komisja (C‑114/17 P, EU:C:2018:753, pkt 104) (oba w dziedzinie pomocy państwa).
30      Zobacz na przykład pkt 62, 68 tymczasowych ram.
31      To sama Komisja wprowadziła na rozprawie rozróżnienie między stosowaniem tymczasowych ram zgodnie z podejściem zakładającym „odhaczanie listy” a podejściem przewidującym „całościową ocenę”.
32      Zobacz pkt 12, 13 niniejszej opinii.
33      Ta definicja odnosi się do programów dokapitalizowania i poszczególnych środków państw członkowskich w zakresie dokapitalizowania przedsiębiorstw niefinansowych na podstawie tymczasowych ram, nieobjętych sekcją 3.1 tego instrumentu; zob. pkt 46 tymczasowych ram.
34      Chodzi tu mianowicie o oświadczenie złożone przez dyrektora finansowego samej DLH w dniu 19 marca 2020 r. (zwane dalej „oświadczeniem z marca 2020 r.”), sporządzone przez Oxera sprawozdanie zatytułowane „Assessment of the Commission’s analysis of the proportionality of the aid to DLH” z dnia 21 stycznia 2021 r. (zwane dalej „sprawozdaniem Oxera I”) i sporządzone przez Moody’s sprawozdanie zatytułowane „Rating Action: Moody’s downgrades Lufthansa to Ba1, ratings placed on review for downgrade” z dnia 17 marca 2020 r. (zwane dalej „sprawozdaniem Moody’s”).
35      Sąd wspomina o dwóch pismach, z dnia 1 kwietnia 2020 r. i z dnia 3 kwietnia 2020 r., które zostały skierowane przez Ryanair, odpowiednio, do rządu niemieckiego i do Komisji.
36      Zdanie drugie motywu 100 spornej decyzji dotyczyło dostępności dla DLH środków horyzontalnych w Republice Federalnej Niemiec.
37      Czy to w drodze uzyskania finansowania na przystępnych warunkach na rynkach, czy też z wykorzystaniem horyzontalnych środków w zakresie płynności obowiązujących w danym państwie członkowskim albo poprzez połączenie tych dwóch rozwiązań.
38      Zgodnie z pkt 54 tymczasowych ram, „[a]by zapewnić proporcjonalność pomocy, kwota dokapitalizowania w związku z COVID-19 nie może przekraczać minimum niezbędnego do zapewnienia rentowności beneficjenta i nie powinna wykraczać poza przywrócenie struktury kapitałowej beneficjenta sprzed wybuchu epidemii COVID-19, tj. do stanu na dzień 31 grudnia 2019 r.”.
39      Wydaje się, że dokonanej przez Sąd wykładni celu pkt 49 lit. c) tymczasowych ram nie kwestionuje ani DLH (a w żadnym przypadku nie uzasadnia ona takiego twierdzenia), ani też Komisja.
40      Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 czerwca 2022 r., Ryanair/Komisja (Finnair II; COVID-19) (T‑657/20, zwany dalej „wyrokiem Sądu w sprawie Finnair II”, EU:T:2022:390, pkt 53, 54). Odwołanie od tego wyroku zostało oddalone w wyroku Finnair II.
41      Zgodnie z pkt 19 tymczasowych ram państw członkowskie muszą wykazać, że środki pomocy państwa zgłoszone Komisji na podstawie tego komunikatu są konieczne, odpowiednie i proporcjonalne, aby zaradzić poważnym zaburzeniom w gospodarce danego państwa członkowskiego.
42      Należy zauważyć, że w postępowaniu przed Sądem Condor zakwestionował dokonaną przez DLH ocenę możliwości znalezienia finansowania na rynkach w ramach zarzutu, w którym Condor podniósł „niewystarczającą i niekompletną analizę proporcjonalności pomocy”. Sąd, reorganizując w pkt 71 zaskarżonego wyroku zarzuty podniesione przez Ryanair i Condor, zastosował strukturę przyjętą w tymczasowych ramach i oddzielił analizę kwalifikowalności DLH na podstawie pkt 49 lit. c) (pkt 112–138 tego wyroku) od analizy kwoty pomocy na podstawie pkt 54 (pkt 150–217 tego wyroku).
43      To samo tyczy się przywołanych przez Komisję pkt 186–189 zaskarżonego wyroku. W tych punktach Sąd stwierdził, że Komisja nie dopuściła się oczywistego błędu w ocenie, gdy przyjęła za punkt odniesienia rating kredytowy BBB, ponieważ nie kwestionowano, iż taki rating umożliwia znalezienie finansowania na przystępnych warunkach. Wbrew temu, co zdaje się sugerować Komisja, Sąd nie odniósł się do omówionej w pkt 125–132 zaskarżonego wyroku kwestii, czy DLH była w stanie znaleźć finansowanie na przystępnych warunkach na rynkach przynajmniej w odniesieniu do znacznej części jej potrzeb, mając na uwadze gwarancje, jakie mogło zaoferować to przedsiębiorstwo.
44      T‑628/20, EU:T:2021:285.
45      Pragnę zauważyć, że podobny tok rozumowania przyjęto w pkt 146 i 147 zaskarżonego wyroku, w których Sąd oddalił zarzut oparty na naruszeniu pkt 53 tymczasowych ram, powołując się na to samo orzecznictwo co orzecznictwo przytoczone w pkt 49 wyroku z dnia 19 maja 2021 r., Ryanair/Komisja (Hiszpania; Covid-19) (T‑628/20, EU:T:2021:285).
46      Zobacz wyrok z dnia 19 maja 2021 r., Ryanair/Komisja (Hiszpania; Covid-19) (T‑628/20, EU:T:2021:285, pkt 49).
47      DLH nawiązuje do pkt 53 wyroku Sądu w sprawie Finnair II i twierdzi, że w tym punkcie Sąd orzekł, iż Finnair kwalifikował się do pomocy na dokapitalizowanie, gdyż nie udało się mu uzyskać na rynkach finansowania umożliwiającego zaspokojenie wszystkich jego potrzeb w zakresie płynności finansowej.
48      Finnair podjął próbę zdobycia finansowania na rynkach kredytowych i udało się mu uzyskać linię kredytową oraz wynegocjować możliwość sprzedaży i leasingu zwrotnego jego nieobciążonych prawami osób trzecich samolotów w celu uzyskania dodatkowych funduszy (pkt 50 wyroku Sądu w sprawie Finnair II). Pomimo tych środków prognozowano, że jego kapitał własny zmniejszy się znacznie w porównaniu z sytuacją panującą przed pandemią COVID-19 (pkt 51 wyroku Sądu w sprawie Finnair II).
49      C‑57/19 P, zwany dalej „wyrokiem Tempus”, EU:C:2021:663.
50      Zgodnie z orzecznictwem Trybunału zgodność z prawem decyzji o niewnoszeniu zastrzeżeń wydanej po zakończeniu wstępnego postępowania wyjaśniającego jest uzależniona od tego, czy ocena informacji i danych posiadanych przez Komisję powinna była obiektywnie wzbudzić wątpliwości co do zgodności zgłoszonego środka z rynkiem wewnętrznym ze względu na to, że takie wątpliwości powinny prowadzić do wszczęcia formalnego postępowania wyjaśniającego. Zobacz wyrok Tempus, pkt 38.
51      Zobacz wyrok Tempus, pkt 42, 43 i przytoczone tam orzecznictwo.
52      Zobacz wyrok Tempus, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo.
53      Zobacz przypis 34 do niniejszej opinii.
54      Komisja nie kwestionuje, że wiedziała o tym oświadczeniu.
55      Zobacz pkt 124 zaskarżonego wyroku.
56      Podobnie argumenty DLH zmierzające do podważenia danych zawartych w oświadczeniu z marca 2020 r. jako podstawy rozsądnego wyliczenia dostępnych DLH gwarancji nie są w stanie, ze względu na kontekst otoczenia rynkowego podczas pandemii, pozbawić tych danych ich stosownego charakteru.
57      Zobacz pkt 134 zaskarżonego wyroku. Warto zauważyć, że zgodnie z uzasadnieniem Sądu to informacje zawarte w oświadczeniu z marca 2020 r. powinny były skłonić Komisję do przeanalizowania możliwości znalezienia przez DLH finansowania na rynkach w odniesieniu przynajmniej do części jej potrzeb w drodze zaoferowania jako gwarancji swych samolotów. Sprawozdanie Oxera I i sprawozdanie Moody’s służyły jedynie potwierdzeniu danych zawartych w tym oświadczeniu.
58      Zobacz pkt 132 zdanie drugie zaskarżonego wyroku. W tym względzie warto wspomnieć, że słowo „evidence” stanowi – moim zdaniem niewłaściwe – tłumaczenie na język angielski słowa „éléments”, którym posłużono się we francuskiej wersji językowej zaskarżonego wyroku. Wyrażenie „tous les éléments pertinents” odnosi się do poszczególnych elementów oceny, którą Komisja powinna była przeprowadzić, a nie do dowodów, na których powinna ona była się oprzeć.
59      Zobacz wyrok z dnia 10 września 2024 r., Komisja/Irlandia i in. (C‑465/20 P, EU:C:2024:724, pkt 247 i przytoczone tam orzecznictwo).
60      Zobacz pkt 123, 125 zaskarżonego wyroku.
61      Zobacz pkt 125, 132 zaskarżonego wyroku.
62      DLH odsyła do swojej odpowiedzi z dnia 8 czerwca 2020 r. na pytania zadane przez Komisję w dniu 19 maja 2020 r. (zwanej dalej „odpowiedzią z dnia 8 czerwca 2020 r.”). Powołuje się ona również na dwa dowody przedłożone w załączniku A.2 do tej odpowiedzi, mianowicie na prezentację Deutsche Banku dotyczącą braku dostępnych DLH opcji finansowania oraz na dokumenty odnoszące się do nieudanej próby pozyskania środków pieniężnych z wykorzystaniem weksla własnego. Dowody te świadczyły jej zdaniem o trudnościach, jakie napotkała przy poszukiwaniu finansowania podczas pandemii, zanim jeszcze doszło do udzielenia wsparcia przez państwo.
63      Twierdzenie DLH, że Komisja „zweryfikowała, iż gwarancja w postaci samolotów umożliwiłaby pozyskanie jedynie bardzo ograniczonej kwoty finansowania, w szczególności dlatego, że transakcje finansowania samolotów zostały całkowicie wstrzymane, gdyż potencjalni kredytobiorcy DLH najwyraźniej zupełnie zaprzestali prowadzenia działalności w następstwie pandemii COVID-19”, nie jest w żaden sposób uzasadnione, a w każdym wypadku nie jest uzasadnione w wystarczającym stopniu.
64      Z odpowiedzi z dnia 8 czerwca 2020 r. zdaje się wynikać, że Komisja zwróciła się do DLH między innymi o wyjaśnienie, dlaczego od początku pandemii COVID-19 nie była w stanie znaleźć finansowania na rynkach na przystępnych warunkach, i o poparcie dowodami przytoczonych argumentów. W odpowiedzi na to pytanie DLH skoncentrowała się na całości potrzebnego jej finansowania w wysokości 9 mld EUR oraz na niemożliwości pozyskania całej tej kwoty na rynkach kapitału obligacyjnego. Ponadto dowody przedstawione przez DLH dotyczyły głównie niezabezpieczonego finansowania.
65      Zobacz przypis 58 do niniejszej opinii.
66      Zobacz pkt 132 zaskarżonego wyroku.
67      Zobacz pkt 124 zaskarżonego wyroku. Argumenty Komisji wymierzone w stwierdzenie Sądu dotyczące znaczenia oceny ewentualnego finansowania z wykorzystaniem gwarancji ograniczają się do ogólnych konstatacji, które nie są w stanie podważyć zasadności tego stwierdzenia. W tym względzie pragnę zauważyć, że w pkt 49 lit. c) tymczasowych ram nie wprowadzono rozróżnienia między finansowaniem dłużnym a finansowaniem kapitałowym. Komisja sama przyznaje, że „odpowiednio połączone instrumenty dłużne i kapitałowe mogą skutecznie zapewnić całościowe wsparcie, którego potrzebuje przedsiębiorstwo”. Zaraz potem wyjaśnia ona wprawdzie, że „nie jest bynajmniej pewne, iż element dłużny (a tym bardziej zabezpieczone finansowanie dłużne) może albo nierzadko powinien stanowić znaczną część tego całego finansowania” (zob. pkt 26 odpowiedzi Komisji na odwołanie). Jest to jednak właśnie to badanie, które zdaniem Sądu Komisja była zobowiązana przeprowadzić, ale tego nie uczyniła.
68      Zobacz także pkt 77, 117 zaskarżonego wyroku.
69      Zobacz podobnie wyrok z dnia 28 listopada 2024 r., Hengshi Egypt Fiberglass Fabrics i Jushi Egypt for Fiberglass Industry/Komisja (C‑269/23 P i C‑272/23 P, EU:C:2024:984, pkt 126 i przytoczone tam orzecznictwo).
70      W tym względzie pragnę zauważyć, że Trybunał stwierdził wprawdzie, iż oczywisty błąd można wykazać za pomocą dowodów, które pozbawiają wiarygodności ocenę stanu faktycznego dokonaną przez Komisję w jej decyzji, ale w żaden sposób nie zawęził szerokiego pojęcia „oczywistego błędu w ocenie” do tej jedynej hipotezy. Zobacz wyrok z dnia 7 maja 2020 r., BTB Holding Investments i Duferco Participations Holding/Komisja (C‑148/19 P, EU:C:2020:354, pkt 72).
71      Oczywiście, jak podkreśla Komisja, ustalenie okoliczności faktycznych istotnych dla dokonania oceny ekonomicznej może samo w sobie wiązać się z wykonywaniem uprawnień dyskrecjonalnych. Niemniej jednak Sąd może sprawować rzeczywistą kontrolę zasadności ocen Komisji jedynie w drodze zweryfikowania ich istotnego charakteru. Dlatego też, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 15–17 niniejszej opinii, sądy Unii są zobowiązane do badania znaczenia tych okoliczności faktycznych i ich całościowego charakteru.
72      Zobacz w szczególności wyrok Tempus, pkt 41.
73      Zobacz: motyw 6 spornej decyzji; przypis 6 do spornej decyzji.
74      DLH zarzuca Sądowi błędną interpretację jej pism procesowych w postępowaniu przed Sądem, podczas gdy Komisja i Republika Federalna Niemiec podnoszą naruszenie przysługującego im prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy.
75      DLH twierdzi, że zarówno ona sama, jak i Komisja zakwestionowały dane, na których oparł się Sąd, natomiast Komisja i Republika Federalna Niemiec utrzymują, iż nie miały możliwości ustosunkowania się do tych danych.
76      Zgodnie z orzecznictwem Trybunału z łącznej lektury art. 172, 174, 176 i 178 regulaminu postępowania przed Trybunałem wynika, że odpowiedź na odwołanie nie może mieć na celu uchylenia orzeczenia Sądu na podstawie argumentów odrębnych i niezależnych od tych, które zostały podniesione w odwołaniu, gdyż takie argumenty mogą zostać podniesione tylko w ramach odwołania wzajemnego (zob. wyroki: z dnia 30 maja 2017 r., Safa Nicu Sepahan/Rada, C‑45/15 P, EU:C:2017:402, pkt 20; z dnia 3 września 2020 r., Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland i in./Komisja, C‑817/18 P, EU:C:2020:637, pkt 47).
77      Wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r., Komisja/Irlandia i in. (C‑89/08 P, EU:C:2009:742, pkt 56), na który powołuje się Komisja, jest zatem pozbawiony znaczenia dla sprawy.
78      Wszystkie te dane znajdowały się w załącznikach do pism procesowych Ryanaira i stanowiły część akt postępowania przed Sądem.
79      Niezależnie od faktu, że – jak zauważyła Komisja – w pismach procesowych złożonych przez Ryanair w postępowaniu przed Sądem nie było konkretnie mowy o fragmencie sprawozdania Oxera I wspomnianym w pkt 119 zaskarżonego wyroku.
80      Wzrost wynagrodzenia może przybrać formę dodatkowych udziałów przyznanych państwu lub innych mechanizmów i powinien odpowiadać wzrostowi wynagrodzenia państwa o co najmniej 10 % za cztery lata po zastosowaniu zastrzyku kapitałowego, jeżeli państwo nie sprzedało co najmniej 40 % swojego udziału w kapitale wynikającego z tego zastrzyku, oraz za sześć lat po zastosowaniu zastrzyku kapitałowego, jeżeli państwo nie sprzedało w całości swojego udziału.
81      Maksymalna cena akcji, o której mowa w pkt 60 tymczasowych ram, odpowiada średniej cenie akcji w ciągu 15 dni poprzedzających wniosek o zastrzyk kapitałowy. W przypadku DLH cena ta wynosiła 9,12 EUR za akcję. W ramach rozpatrywanego środka cena ta została ustalona na poziomie 2,56 EUR za akcję.
82      Tymi czynnikami są: po pierwsze, znaczna obniżka, z zastosowaniem której Republika Federalna Niemiec nabyła akcje DLH; po drugie, okoliczność, że obecność państwa w kapitale DLH była z punktu widzenia beneficjenta niepożądana; po trzecie, okoliczność, że ciche udziały I i II były powiązane z rosnącymi stopami procentowymi; po czwarte, prawdopodobieństwo przekształcenia części cichego udziału II w kapitał własny, które rosło z biegiem czasu, co spowodowałoby rozproszenie się istniejących udziałów na rzecz państwa; oraz po piąte, zobowiązania do określonych zachowań, w szczególności zakaz wypłaty dywidend, które to zobowiązania pozostawałyby w mocy do momentu całkowitego zwrotu pomocy.
83      Zobacz pkt 263 zaskarżonego wyroku.
84      Jak przyznała DLH, Sąd słusznie przypomniał w pkt 73–78 zaskarżonego wyroku utrwalone orzecznictwo dotyczące szerokiego zakresu uznania przysługującego Komisji przy dokonywaniu złożonych ocen ekonomicznych, a tym samym – ograniczonego zakresu kontroli sprawowanej przez sądy Unii w odniesieniu do tych ocen.
85      Zobacz wyroki: z dnia 17 listopada 1983 r., Merck (292/82, EU:C:1983:335, pkt 12); z dnia 10 lipca 2025 r., Sánchez Romero Carvajal Jabugo (C‑322/24, EU:C:2025:556, pkt 35).
86      Zobacz wyroki: z dnia 6 października 1982 r., Cilfit i in. (283/81, EU:C:1982:335, pkt 20); z dnia 3 września 2024 r., Illumina i Grail/Komisja (C‑611/22 P i C‑625/22 P, EU:C:2024:677, pkt 127).
87      Zobacz wyroki: z dnia 3 października 2013 r., Inuit Tapiriit Kanatami i in./Parlament i Rada (C‑583/11 P, EU:C:2013:625, pkt 50); z dnia 8 maja 2025 r., KG i WA (C‑236/24, EU:C:2025:321, pkt 21).
88      Zobacz wyrok z dnia 12 października 2023 r., Est Wind Power (C‑11/22, EU:C:2023:765, pkt 46).
89      Zobacz pkt 21 niniejszej opinii.
90      W wyroku Finnair II Trybunał orzekł, że „Sąd prawidłowo zastosował orzecznictwo, gdyż zbadał, czy Komisja mogła była uznać, iż zaistniały szczególne wyjątkowe okoliczności […], które w konkretnym przypadku mogą umożliwić jej zatwierdzenie środka pomocy na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE, mimo że taki środek nie spełnia wszystkich wymogów ustanowionych w tymczasowych ramach”. W niniejszej sprawie nie przeprowadzono żadnej takiej oceny.
91      Pragnę zauważyć, że Republika Federalna Niemiec nie powołała się na wyjątkowe okoliczności przemawiające za niestosowaniem tymczasowych ram.
92      Zobacz pkt 256 zaskarżonego wyroku.
93      Na marginesie pragnę zauważyć, że sporna decyzja nie opiera się na tego rodzaju szczególnej podstawie. W każdym wypadku zgodnie z tymczasowymi ramami uznaje się, że mechanizm progresywny ma zastosowanie nawet w sytuacjach, w których udział państwa w strukturze kapitałowej beneficjenta, wynikający z zastrzyku kapitałowego, przekracza poziom, który w niniejszej sprawie osiągnęła Republika Federalna Niemiec (zob. przykład podany w przypisie 49 do tymczasowych ram).
94      Zobacz także pkt 267 zaskarżonego wyroku.
95      Zobacz pkt 45 tymczasowych ram.
96      Zobacz pkt 106 niniejszej opinii.
97      Jak zostało to już wskazane, w pkt 61 tymczasowych ram ustanowiono wymóg „wzrost[u] wynagrodzenia państwa”, aby zachęcić beneficjenta do odkupienia zastrzyku kapitałowego dokonanego przez państwo. W pkt 62 tymczasowych ram wprowadzono wymóg, zgodnie z którym ewentualny „alternatywny mechanizm” musi prowadzić do „podobnego wyniku”, co oznacza, wbrew twierdzeniom DLH, iż odstąpienie od pkt 61 musi w każdym wypadku prowadzić do tego samego skutku w postaci wzrostu uciążliwości udziału państwa w miarę upływu czasu.
98      Zgodnie z pkt 56 tymczasowych ram państwa członkowskie „powinny wprowadzić mechanizm stopniowo zachęcający do spłaty”, podczas gdy w pkt 58 tymczasowych ram wskazano, że „środki służące dokapitalizowaniu […] powinny wymagać odpowiednio wysokiego wynagrodzenia za dokapitalizowanie i obejmować odpowiednie zachęty dla przedsiębiorstw do spłaty dokapitalizowania i do poszukiwania alternatywnego kapitału, gdy pozwolą na to warunki rynkowe”. Moim zdaniem te przepisy zawierają wyraźne odniesienie do zachęt mających w zamierzeniu charakter ex post. Punkt 59 tymczasowych ram jest niczym innym, jak tylko parafrazą pkt 62.
99      Zobacz wyroki: z dnia 1 października 2014 r., Rada/Alumina (C‑393/13 P, EU:C:2014:2245, pkt 16); z dnia 9 grudnia 2020 r., Groupe Canal +/Komisja (C‑132/19 P, EU:C:2020:1007, pkt 68).
100      Zobacz wyroki: z dnia 18 grudnia 2008 r., Les Éditions Albert René/OHIM (C‑16/06 P, EU:C:2008:739, pkt 80); z dnia 4 października 2024 r., García Fernández i in./Komisja i SRB (C‑541/22 P, EU:C:2024:820, pkt 211).
101      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 25 czerwca 2020 r., SatCen/KF (C‑14/19 P, EU:C:2020:492, pkt 105 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 3 lipca 2025 r., Glonatech/REA (C‑114/24 P, EU:C:2025:520, pkt 108).
102      DLH – popierana przez Republikę Federalną Niemiec – twierdzi, że mechanizm progresywny, który przewidziano w pkt 61 tymczasowych ram, byłby niezgodny z niemiecką ustawą o spółkach akcyjnych i prawem wtórnym Unii w odniesieniu do udziału w kapitale państwa niemieckiego. Argumenty dotyczące tych rzekomych ograniczeń prawnych nie zostały podniesione przed Sądem, a zatem stanowią one nowe twierdzenia faktyczne, które są niedopuszczalne na tym etapie postępowania. Ponadto DLH i Republika Federalna Niemiec wskazują jedynie na potencjalne niezgodności, natomiast nie uzasadniają, w jaki sposób lub też dlaczego miałyby one stać na przeszkodzie mechanizmowi progresywnemu.
103      Punkt 68 tymczasowych ram zawiera przepisy dotyczące hybrydowych instrumentów kapitałowych po ich przekształceniu w kapitał, które są podobne do przepisów zawartych w pkt 61 i 62 tego instrumentu.
104      W pkt 265 zaskarżonego wyroku Sąd również oparł się na tych samych względach, które zostały przedstawione w pkt 252–257 tego wyroku w odniesieniu do udziału w kapitale.
105      Punkt 70 tymczasowych ram stanowi, że „[p]onieważ instrumenty hybrydowe mają bardzo różny charakter, Komisja nie dostarcza wskazówek w odniesieniu do wszystkich rodzajów instrumentów. Instrumenty hybrydowe muszą być w każdym przypadku zgodne z wyżej wymienionymi zasadami, a wynagrodzenie musi odzwierciedlać ryzyko związane z poszczególnymi instrumentami”.
106      Konwersja cichego udziału II-A była możliwa tylko w przypadku oferty przejęcia lub przejęcia kontroli (zob. sekcja 2.10.1.3.1 spornej decyzji).
107      W zależności od wydarzenia uruchamiającego transakcję (10 % w przypadku wykonania prawa do konwersji w celu ochrony państwa przed rozproszeniem oraz 5,25 % w sytuacji, w której prawo do konwersji powstaje wskutek braku zapłaty; sekcja 2.10.1.3.2 spornej decyzji).
108      Sąd zauważył, że cena ustalona dla cichego udziału II-A jest pozbawiona jakiegokolwiek związku z metodą wymaganą na gruncie pkt 67 tymczasowych ram oraz że, w przeciwieństwie do ceny cichego udziału II-B, TERP nie pokrywa się z rzeczywistą ceną rynkową akcji w momencie konwersji.
109      Zobacz pkt 277–279 zaskarżonego wyroku.
110      Zobacz pkt 283 zaskarżonego wyroku.
111      Na marginesie pragnę zauważyć, że moim zdaniem terminologia, którą posłużono się w motywie 158 spornej decyzji, z trudem daje się pogodzić z „zielonym światłem” na zastosowanie alternatywnej metody określania wynagrodzenia na podstawie pkt 59 tymczasowych ram.
112      Przynajmniej na pisemnym etapie postępowania.
113      To ustalenie nie zostało zakwestionowane przed Trybunałem.
114      Jak zostało to już wskazane i jak słusznie zauważa DLH, w przypadku ustalenia istnienia prawidłowego mechanizmu alternatywnego Komisja nie jest zobowiązana do wykazania zajścia nadzwyczajnych okoliczności, które uzasadniałyby wyłączenie stosowania tymczasowych ram i powrót do oceny przeprowadzanej bezpośrednio na podstawie traktatu.
115      W tym względzie zwracam uwagę, że Republika Federalna Niemiec zobowiązała się zwrócić do Komisji o zatwierdzenie, gdyby cena konwersji przekraczała cenę uzyskaną z wykorzystaniem metody TERP w momencie konwersji i pomniejszoną o 5 %, co sugeruje, iż obliczenie TERP było w rzeczywistości możliwe.
116      W szczególności gdy Komisja uznaje, tak jak uczyniła to w motywie 158 spornej decyzji, że obowiązujące przepisy mogą nie być przestrzegane. Pragnę zauważyć, że niniejsza sprawa różni się od sprawy, w której wydano wyrok z dnia 28 września 2023 r., Ryanair/Komisja (C‑320/21 P, EU:C:2023:712, pkt 63, 64), w którym Trybunał orzekł, iż Sąd nie naruszył prawa, gdy doszedł do wniosku, że Komisja mogła się oprzeć na podjętym przez władze szwedzkie zobowiązaniu do przedłożenia szczegółowej metody obliczeniowej, która miała zostać użyta w celu określenia ex post wysokości szkody poniesionej przez beneficjenta. W owej sprawie Sąd doszedł do wniosku, że decyzja Komisji zawierała wystarczająco precyzyjne przedstawienie metody obliczania tej szkody na potrzeby stosowania art. 107 ust. 2 lit. b) TFUE, tak jak to postanowienie jest interpretowane przez Trybunał, a tym samym oddalił twierdzenie Ryanaira, iż Trybunał nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku dokonania oceny zgodności analizowanego środka z rynkiem wewnętrznym.
117      Zobacz także przypisy 36, 40 do spornej decyzji.
118      Zobacz pkt 284 zaskarżonego wyroku.
119      W dziewięciu koordynowanych portach lotniczych (tj. portach lotniczych o wysokim poziomie przeciążenia; zob. motyw 181 spornej decyzji), mianowicie w portach lotniczych Berlin Tegel, w Brukseli, Düsseldorfie, we Frankfurcie, w Hamburgu, Monachium, Palma de Mallorca, Stuttgarcie i Wiedniu oraz, w decyzji zawierającej sprostowanie, w porcie lotniczym w Hanowerze.
120      Zobacz motyw 179 spornej decyzji. Jak przypomniał Sąd, Komisja uwzględniła również liczbę samolotów mających bazy w niektórych istotnych portach lotniczych obsługiwanych przez grupę oraz jej konkurentów (zob. pkt 373 zaskarżonego wyroku).
121      Zobacz pkt 376–382.
122      W pkt 368 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, że pojęcie znaczącej pozycji rynkowej w rozumieniu pkt 72 tymczasowych ram należy uznać za równoznaczne z pojęciem pozycji dominującej w prawie konkurencji. W pkt 383 i 384 oparł się on przez analogię na orzecznictwie dotyczącym oceny pozycji dominującej.
123      Punkt 386 zaskarżonego wyroku.
124      W pkt 378–382 zaskarżonego wyroku Sąd zauważył, że kryteria zastosowane w spornej decyzji odnosiły się głównie do przepustowości portów lotniczych oraz że Komisja, określiwszy jako rynki właściwe rynki usług pasażerskiego transportu lotniczego, nie mogła nie znać czynników dotyczących bezpośrednio świadczenia tych usług, mianowicie częstotliwości lotów i liczby oferowanych miejsc.
125      Punkt 17 niniejszej opinii.
126      Punkt 89 niniejszej opinii.
127      Zobacz pkt 379 in fine zaskarżonego wyroku.
128      Zobacz pkt 394 zaskarżonego wyroku.
129      Zobacz pkt 380 zaskarżonego wyroku. Zobacz także pkt 392, 393 tego wyroku.
130      Rozporządzenie Rady (EWG) z dnia 18 stycznia 1993 r. w sprawie wspólnych zasad przydzielania czasu na start lub lądowanie w portach lotniczych Wspólnoty (Dz.U. 1993, L 14, s. 1), zmienione rozporządzeniami: (WE) nr 894/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 maja 2002 r.; (WE) nr 1554/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 lipca 2003 r.; (WE) nr 793/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r.; Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 545/2009 z dnia 18 czerwca 2009 r.; Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/459 z dnia 30 marca 2020 r.
131      Zobacz art. 2 lit. a) rozporządzenia nr 95/93.
132      Artykuł 10 ust. 2 rozporządzenia nr 95/93. Przytoczony przez Komisję argument, że ten czynnik ma niewielkie znaczenie w przypadku przeciążonego portu lotniczego, w którym DLH mogłaby zostać uznana za dysponującą siłą rynkową, wymaga oceny okoliczności faktycznych, której dokonać jest władny jedynie Sąd.
133      Zobacz wyroki: z dnia 20 października 2021 r., Polskie Linie Lotnicze „LOT”/Komisja (T‑240/18, EU:T:2021:723, pkt 57); z dnia 20 października 2021 r., Polskie Linie Lotnicze „LOT”/Komisja (T‑296/18, EU:T:2021:724, pkt 80), na które powołują się DLH i Komisja.
134      Zobacz pkt 319 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd przywołał wyroki: z dnia 20 października 2021 r., Polskie Linie Lotnicze „LOT”/Komisja (T‑240/18, EU:T:2021:723, pkt 57); z dnia 20 października 2021 r., Polskie Linie Lotnicze „LOT”/Komisja (T‑296/18, EU:T:2021:724, pkt 80). Przeprowadzona przez Sąd paralela opiera się na fakcie, że kapitał wniesiony do DLH nie jest przeznaczony na konkretne połączenia i może zostać wykorzystany w celu zapewnienia dowolnego połączenia P & D z danego portu lotniczego.
135      Pomiędzy 40 a 50 % w porcie lotniczym w Düsseldorfie (od 50–60 % do 55–65 % w godzinach szczytu) i pomiędzy 35 a 45 % (50–60 % w godzinach szczytu) w porcie lotniczym w Wiedniu. Te dane odnosiły się do sezonu letniego 2019 IATA (pkt 397 zaskarżonego wyroku).
136      Zobacz: pkt 396–401 zaskarżonego wyroku w odniesieniu do portu lotniczego w Düsseldorfie; pkt 403–407 w odniesieniu do portu lotniczego w Wiedniu.
137      Sąd uznał, że zawarte w spornej decyzji wartości dotyczące portów lotniczych w Düsseldorfie i w Wiedniu są w istocie porównywalne z wartościami charakteryzującymi sytuację konkurencyjną w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium w sezonie zimowym 2019/2020 IATA (lub nawet przewyższają te wartości), w odniesieniu do których Komisja doszła do wniosku, iż grupa LH posiada znaczącą pozycję rynkową (zob. pkt 402, 409 zaskarżonego wyroku).
138      Zobacz pkt 411 zaskarżonego wyroku.
139      Zobacz pkt 394 zaskarżonego wyroku.
140      Zobacz wyroki: z dnia 14 lutego 1978 r., United Brands i United Brands Continentaal/Komisja (27/76, EU:C:1978:22, pkt 107–113); z dnia 3 lipca 1991 r., AKZO/Komisja (C‑62/86, EU:C:1991:286, pkt 60).
141      Oznacza to, że nawiązania DLH do orzecznictwa i praktyki decyzyjnej dotyczącej pozycji dominującej należy oddalić jako pozbawione znaczenia dla sprawy.
142      Zobacz pkt 401, 402, 408, 409 zaskarżonego wyroku.
143      Motyw 70 spornej decyzji.
144      Motyw 231 spornej decyzji.
145      Motywy 72, 231 spornej decyzji.
146      Zaskarżony wyrok, pkt 479. Sąd wskazał pięć powodów, dla których analiza przeprowadzona przez Komisję była niepełna lub niekompletna, mianowicie stwierdził: po pierwsze, że waga grupy LH wielokrotnie przekracza wagę jej najbliższych konkurentów; po drugie, że brak jest analizy kwestii, czy pojawienie się nowych podmiotów i wykluczenie konkurentów mających bazy „skutkowałoby większym rozdrobnieniem struktury konkurencji w tych portach lotniczych”; po trzecie, że wykluczenie przewoźników mających bazy z pierwszego etapu procedury de facto dyskwalifikowało na tym pierwszym etapie najbliższych konkurentów grupy LH; po czwarte, że konkurenci mający bazy w tych dwóch portach lotniczych ponieśliby – w przeciwieństwie do nowych podmiotów – niższe koszty w związku z nabyciem przydziałów czasu na start lub lądowanie i „byliby najbardziej właściwi, jeśli chodzi o nabycie […] przydziałów czasu na start lub lądowanie oraz zwiększenie presji konkurencyjnej”; oraz po piąte, że kwalifikowalność przewoźników mających bazy zależy od niepowodzenia pierwszego etapu procedury i jest zatem niepewna (zob. pkt 473–477 zaskarżonego wyroku).
147      Wyrok z dnia 13 maja 2015 r., Niki Luftfahrt/Komisja (T‑162/10, EU:T:2015:283, pkt 295), w którym Sąd orzekł, w kontekście kontroli koncentracji przedsiębiorstw, że „okoliczność, że inne zobowiązania również mogły być zaakceptowane, nawet gdyby były korzystniejsze dla konkurencji, nie może prowadzić do stwierdzenia nieważności tej decyzji, o ile Komisja mogła rozsądnie przyjąć, że zobowiązania zawarte w decyzji pozwalały rozproszyć poważne wątpliwości”. W orzecznictwie Sądu w dziedzinie koncentracji przedsiębiorstw faktycznie można się zetknąć, i to już od pewnego czasu, z takim tokiem rozumowania (zob. na przykład wyroki: z dnia 4 lipca 2006 r., easyJet/Komisja, T‑177/04, EU:T:2006:187, pkt 128; z dnia 13 listopada 2024 r., Iliad Italia/Komisja, T‑692/20, EU:T:2024:825, pkt 59). Nie został on jednak nigdy wyraźnie potwierdzony przez Trybunał. W każdym wypadku, jak wykażę poniżej, nie wydaje mi się, aby Sąd zaprzeczył własnemu orzecznictwu.
148      Zobacz pkt 422, 423 zaskarżonego wyroku.
149      Zobacz pkt 17, 21 niniejszej opinii.
150      Zobacz rozważania wstępne Sądu zawarte w pkt 415–423 zaskarżonego wyroku.
151      Jak wskazano w pkt 12 zawiadomienia w sprawie środków zaradczych, Komisja ma wziąć pod uwagę „wszystkie istotne czynniki dotyczące samego środka zaradczego”, w szczególności ich „rodzaj, skalę i zakres […] w kontekście struktury i szczególnych cech rynku, którego dotyczą powstałe problemy w zakresie konkurencji, w tym pozycji, jaką na tym rynku zajmują strony i inni jego uczestnicy”. Chociaż w pkt 478 i 479 zaskarżonego wyroku Sąd nie wspomniał explicite o zawiadomieniu w sprawie środków zaradczych, wyraźnie nawiązał on do pkt 12 tego zawiadomienia, którego treść została przytoczona w pkt 418.
152      Zobacz pkt 478, 479 zaskarżonego wyroku. Chociaż w tych punktach Sąd nie wspomniał explicite o zawiadomieniu w sprawie środków zaradczych, wyraźnie nawiązał on do pkt 12 tego zawiadomienia, którego treść została przytoczona w pkt 418 tego wyroku, stanowiącym część rozważań wstępnych.
153      Zobacz przypis 146 do niniejszej opinii.
154      Zobacz pkt 474 zaskarżonego wyroku.
155      Zobacz pkt 421 zaskarżonego wyroku.
156      W związku z tym nie można stwierdzić żadnej sprzeczności z wyrokiem z dnia 13 maja 2015 r., Niki Luftfahrt/Komisja (T‑162/10, EU:T:2015:283, pkt 295).
157      Motywy 190, 197 spornej decyzji.
158      Zgodnie z pkt 474 „[…] preferencja udzielona nowym podmiotom skutkowałaby wejściem nowego konkurenta, którego pozycja byłaby porównywalna z pozycją konkurentów mających już bazy w tych portach lotniczych pod względem wielkości portfela przydziałów czasu na start lub lądowanie oraz minimalnej liczby samolotów składających się na bazę wymaganą w tych portach lotniczych, czyli czterech; należy przy tym wspomnieć, że liczba samolotów konkurentów mających już bazy w tych portach lotniczych wynosi od dwóch do dziesięciu”.
159      W tym względzie pragnę zauważyć, że wykluczenie konkurentów już istniejących z pierwszego etapu procedury mogłoby znacznie zmniejszyć prawdopodobieństwo, iż do odstąpienia faktycznie by doszło, co uczyniłoby zobowiązanie potencjalnie niezgodnym z pkt 10 (możliwość stwierdzenia z całą pewnością, że możliwa będzie realizacja odstąpienia) i z pkt 47 (potencjalne możliwości przedsiębiorstwa w zakresie przyciągnięcia odpowiedniego nabywcy) zawiadomienia w sprawie środków zaradczych.
160      Zobacz przypis 76 do niniejszej opinii.
161      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 16 marca 2023 r., American Airlines/Komisja (C‑127/21 P, EU:C:2023:209, pkt 79, 87).
162      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 16 marca 2023 r., American Airlines/Komisja (C‑127/21 P, EU:C:2023:209, pkt 93, 95).
163      Zobacz wyrok z dnia 11 września 2025 r., Austria/Komisja (Elektrownia jądrowa Paks II) (C‑59/23 P, EU:C:2025:686, pkt 101 i przytoczone tam orzecznictwo).
164      Zobacz wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Ryanair/Komisja (C‑210/21 P, EU:C:2023:908, pkt 106 i przytoczone tam orzecznictwo).
165      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 23 stycznia 2025 r., Neos/Ryanair i Komisja (C‑490/23 P, EU:C:2025:32, pkt 58, 59), który dotyczy spoczywającego na Komisji obowiązku uzasadnienia nieprzeprowadzania wyraźnego badania zgodności środka pomocy z rynkiem wewnętrznym w świetle przepisów lub zasad prawa Unii innych niż te w dziedzinie pomocy państwa. W odniesieniu do specyfiki tego wyroku zob. opinia rzeczniczki generalnej L. Mediny w sprawie Austria/Komisja (Elektrownia jądrowa Paks II) (C‑59/23 P, EU:C:2025:125, przypis 66).
166      Zobacz opinia rzecznika generalnego G. Pitruzzelli w sprawie Ryanair/Komisja (C‑320/21 P, EU:C:2023:54, pkt 98).
167      Zobacz pkt 207, 293, 431, 459 zaskarżonego wyroku.
168      Zobacz pkt 498 zaskarżonego wyroku.
169      Zobacz pkt 498, 500 zaskarżonego wyroku.
170      Zobacz pkt 9 zawiadomienia w sprawie środków zaradczych i orzecznictwo przytoczone w przypisach 161, 162 do niniejszej opinii
171      Zgodnie z art. 8b zdania drugie i trzecie rozporządzenia nr 95/93 „[…] [n]iniejsze rozporządzenie nie ma wpływu na uprawnienia organów publicznych do wymagania przeniesienia czasów na start lub lądowanie między przewoźnikami lotniczymi oraz do kierowania sposobem ich przydzielania zgodnie z krajowymi przepisami dotyczącymi konkurencji lub z art. 81 lub 82 traktatu lub rozporządzeniem Rady (EWG) nr 4064/89 z dnia 21 grudnia 1989 r. w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw. Takie przenoszenia mogą odbywać się wyłącznie bez pieniężnej rekompensaty”.
172      Zgodnie z art. 8a ust. 1 lit. b) ppkt (iii) rozporządzenia nr 95/93 „[c]zasy na start lub lądowanie mogą być […] przenoszone […] w przypadku całkowitego lub częściowego przejęcia, jeżeli czasy na start lub lądowanie są bezpośrednio powiązane z przejmowanym przewoźnikiem lotniczym”.