Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 26ης Μαρτίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑611/24
MA
κατά
Upravitelen
savet
na
Balgarska
narodna
banka
[αίτηση του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Βουλγαρία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Καταστατικό του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας – Απαλλαγή αντιπροέδρου εθνικής κεντρικής τράπεζας από τα καθήκοντά του – Άρθρο 14, παράγραφος 2, του καταστατικού του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας – Δυνατότητα εφαρμογής – Άρθρο 130 ΣΛΕΕ – Αρχή της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών »
I.      Εισαγωγή
1.        «Σε χώρες στις οποίες δεν υπάρχει κεντρική τράπεζα έκδοσης, θα πρέπει να ιδρυθεί μία […]. Οι τράπεζες, και ιδίως οι τράπεζες έκδοσης, πρέπει να είναι απαλλαγμένες από πολιτικές πιέσεις και να λειτουργούν αποκλειστικά και μόνο με γνώμονα τη συνετή χρηματοοικονομική διαχείριση» (2).
2.        Η ανωτέρω δήλωση, η οποία πραγματοποιήθηκε στη Διεθνή Οικονομική Συνδιάσκεψη του 1920 (3), διατηρεί την αξία της στο μέτρο που αναδεικνύει δύο βασικές πτυχές της λειτουργίας των κεντρικών τραπεζών.
3.        Πρώτον, καταμαρτυρεί την ισχυρή εδραίωση των κεντρικών τραπεζών στις σύγχρονες συνταγματικές τάξεις, εντός της αρχιτεκτονικής των ανώτατων δημοσίων αρχών. Οι κεντρικές τράπεζες, καίτοι διακρίνονται από την παραδοσιακή «τριάδα» που χαρακτηρίζει την οργάνωση της δημόσιας εξουσίας στις σύγχρονες δημοκρατίες (νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική εξουσία), εντούτοις κατέχουν σημαντική θέση στο πλαίσιο της δομής αυτής, όπως αποδεικνύεται ιδίως από τη σημασία που αποδίδεται στο καθεστώς τους σε διάφορα συνταγματικά έγγραφα, στα οποία αναφέρονται ενίοτε ως ανεξάρτητες (4).
4.        Η σημασία της θέσεως αυτής, σε σύγκριση με τους λοιπούς κλάδους του Δημοσίου, καθώς και το εύρος ή η νομιμότητα των εξουσιών που έχουν ανατεθεί στις κεντρικές τράπεζες εξακολουθούν, ασφαλώς, να τροφοδοτούν τη σχετική συζήτηση (5). Τούτου λεχθέντος, οι ανωτέρω παρατηρήσεις καταδεικνύουν επίσης, δεύτερον, τη σημασία που αποδίδεται στην ανάγκη να παραμένουν οι κεντρικές τράπεζες θωρακισμένες από οποιαδήποτε εξωτερική επιρροή κατά τη λειτουργία τους. Μολονότι τα ακριβή όρια της αυτονομίας τους εξακολουθούν, ενδεχομένως, να αποτελούν αντικείμενο αντιπαράθεσης, είναι γενικώς αποδεκτό ότι οι κεντρικές τράπεζες πρέπει να είναι σε θέση να εκπληρώνουν τα καθήκοντά τους, ως καθοριστικής σημασίας παράγοντες στο πλαίσιο των «συνταγματικών τάξεων του νομισματικού συστήματος» (6), κατά τρόπο μη εξαρτώμενο από βραχυπρόθεσμους πολιτικούς κύκλους ή έκτακτες καταστάσεις, όπως εξάλλου επισήμανε η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (στο εξής: ΕΚΤ) στο πλαίσιο της προκείμενης διαδικασίας (7).
5.        Κατά το δίκαιο της Ένωσης, η απαίτηση να μην υπόκεινται οι κεντρικές τράπεζες σε εξωτερικές επιρροές κατοχυρώνεται στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ και στο σχεδόν παρόμοια διατυπωμένο άρθρο 7 του Καταστατικού του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (στο εξής: καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ) (8). Οι εν λόγω διατάξεις απαιτούν, κατ’ ουσίαν, να μη ζητούν ή δέχονται υποδείξεις από κανέναν εξωτερικό φορέα ούτε η ΕΚΤ ούτε οι εθνικές κεντρικές τράπεζες των κρατών μελών ούτε κανένα μέλος των οργάνων λήψης αποφάσεων των εν λόγω θεσμικών οργάνων. Κατ’ αντιδιαστολή, τα θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμοί της Ένωσης καθώς και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών αναλαμβάνουν την υποχρέωση να τηρούν την αρχή αυτή και να μην επιδιώκουν τον επηρεασμό των μελών των οργάνων λήψης αποφάσεων της ΕΚΤ ή των εθνικών κεντρικών τραπεζών, κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.
6.        Η γενική αυτή έκφραση της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών συμπληρώνεται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, το οποίο, συγκεκριμένα, περιορίζει τη δυνατότητα απαλλαγής του διοικητή μιας κεντρικής τράπεζας από τα καθήκοντά του πριν από τη λήξη της θητείας του σε δύο μόνο περιπτώσεις: πρώτον, εάν «δεν πληροί πλέον τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του», και, δεύτερον, εάν «διαπράξει βαρύ παράπτωμα».
7.         Το Δικαστήριο είχε ήδη τη δυνατότητα να εξετάσει το δεύτερο σκέλος αυτού του «κριτηρίου απομάκρυνσης» (βαρύ παράπτωμα) στο πλαίσιο της αποφάσεως Rimšēvičs (9). Ωστόσο, στην υπόθεση εκείνη, δεν προσκομίστηκαν αποδεικτικά στοιχεία τέλεσης παραπτώματος με συνέπεια το Δικαστήριο να μπορεί να περιορίσει την εξέτασή του σε ένα σχετικά αφηρημένο επίπεδο, δηλαδή σε εκείνο του εφαρμοστέου βαθμού αποδείξεως και να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι προκειμένου να δικαιολογηθεί η προσωρινή απαγόρευση άσκησης των καθηκόντων του εν λόγω διοικητή πρέπει να υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις ότι υπέπεσε στην τέλεση βαρέος παραπτώματος (10).
8.        Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο μια πρόσθετη –και, ομολογουμένως, ευρύτερη– δυνατότητα να εξετάσει εκ νέου το εν λόγω κριτήριο απομάκρυνσης καθώς και τα όρια που επιβάλλει η συγκεκριμένη εγγύηση ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών, σε συνδυασμό με τη γενικότερη έκφρασή της στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, στα κράτη μέλη κατά τον καθορισμό των προϋποθέσεων υπό τις οποίες μπορεί να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του ένα μέλος του διοικητικού οργάνου εθνικής κεντρικής τράπεζας.
9.        Η ανάγκη εξετάσεως του συγκεκριμένου ζητήματος ανέκυψε κατόπιν της αποφάσεως του διοικητικού συμβουλίου της Εθνικής Τράπεζας της Βουλγαρίας (στο εξής: BNB), με την οποία κρίθηκε ότι συντρέχουν οι λόγοι απαλλαγής του MA από τα καθήκοντα του αντιπροέδρου και προϊσταμένου του τμήματος έκδοσης (στο εξής: απόφαση της BNB).
10.      Η απόφαση αυτή εξεδόθη κατόπιν των διαπιστώσεων στις οποίες κατέληξε ένας άλλος φορέας, η Komisia za protivodeystvie na koruptsiata (επιτροπή για την καταπολέμηση της διαφθοράς, Βουλγαρία, στο εξής: KPK), η οποία διαπίστωσε πλήθος ασυμβιβάστων μεταξύ της θέσεως του MA ως αντιπροέδρου της BNB και αρκετών εκ των λοιπών δραστηριοτήτων του (στο εξής: απόφαση της KPK). Οι ανησυχίες αυτές αφορούν, πρώτον, τη συμμετοχή του MA, κατά τον χρόνο της εκλογής του ως αντιπροέδρου, σε εταιρία περιορισμένης ευθύνης και, δεύτερον, τη συμμετοχή του ως μέλους του διοικητικού συμβουλίου δύο νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, δηλαδή ενός συλλόγου γκολφ και ενός ερευνητικού ινστιτούτου. Φαίνεται επίσης ότι ο MA δεν προέβη στην παύση των δραστηριοτήτων αυτών εντός των προβλεπομένων προθεσμιών.
11.      Προκειμένου να λάβει την απόφασή του, το διοικητικό συμβούλιο της BNB έλαβε υπόψη του την απόφαση της KPK και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ο MA πληροί τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του ως αντιπροέδρου και ότι, επιπλέον, είχε διαπράξει βαρύ παράπτωμα. Με άλλα λόγια, το διοικητικό συμβούλιο έκρινε ότι η απαλλαγή του MA από τα καθήκοντά του ήταν δικαιολογημένη επί τη βάσει αμφότερων των λόγων που παρατίθενται στο άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Καίτοι, όπως προαναφέρθηκε, η διάταξη αυτή αφορά τα πρόσωπα των διοικητών των εθνικών κεντρικών τραπεζών, ο Βούλγαρος νομοθέτης έχει επιλέξει να επεκτείνει την εφαρμογή του εκεί προβλεπόμενου κριτηρίου απομάκρυνσης και στα λοιπά μέλη του διοικητικού συμβουλίου της BNB.
12.      Ο MA αμφισβητεί τη νομιμότητα της αποφάσεως της BNB ενώπιον του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Βουλγαρία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση. Υποστηρίζει, ιδίως, ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, δεν αποδείχθηκε κανείς εκ των δύο λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντά του. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο υπέβαλε στο Δικαστήριο διάφορα προδικαστικά ερωτήματα με τα οποία, κατ’ ουσίαν, εγείρονται τα ακόλουθα ζητήματα.
13.      Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν η αρχή της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών συνάδει με την υποχρέωση
–που επιβάλλεται από το εθνικό δίκαιο στα μέλη των οργάνων τους λήψης αποφάσεων, όπως ο αντιπρόεδρος– δήλωσης της συμμετοχής τους στο μετοχικό κεφάλαιο εταιριών και της συμμετοχής τους σε νομικά πρόσωπα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα (πέμπτο προδικαστικό ερώτημα). Δεύτερον, δεδομένου ότι η υπόθεση αφορά τον αντιπρόεδρο εθνικής κεντρικής τράπεζας, και όχι τον διοικητή της, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν μπορεί να τύχει εφαρμογής το κριτήριο απομάκρυνσης που προβλέπεται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ (πρώτο και δεύτερο προδικαστικό ερώτημα). Τρίτον, το δικαστήριο αυτό ζητεί να του παρασχεθούν διευκρινίσεις σχετικά με το εάν συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης διάφορα στοιχεία της εθνικής νομοθεσίας ικανά να οδηγήσουν στο συμπέρασμα ότι ο ενδιαφερόμενος δεν πληροί πλέον τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του, ήτοι ενός εκ των δύο λόγων απαλλαγής που καθορίζονται στο κριτήριο αυτό (τρίτο έως έβδομο προδικαστικό ερώτημα). Τέταρτον, διερωτάται εάν συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης η εξουσία της BNB να διερευνά το ενδεχόμενο τέλεσης βαρέος παραπτώματος, ως έτερο σκέλος του εν λόγω κριτηρίου (όγδοο προδικαστικό ερώτημα).
14.      Εξ αυτών συνάγεται ότι η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως φέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα της εξουσίας των κρατών μελών να καθορίζουν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορούν να απαλλαγούν από τα καθήκοντά τους τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων μιας εθνικής κεντρικής τράπεζας. Συνεπώς, τα προδικαστικά ερωτήματα στα οποία καλείται να απαντήσει το Δικαστήριο αφορούν τα όρια που μπορεί να επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης στη συγκεκριμένη εξουσία και τα οποία σκοπούν, όπως θα εξηγήσω, στη διασφάλιση της σταθερότητας της θητείας των διοικητών των εθνικών κεντρικών τραπεζών και, κατ’ επέκταση, στη διασφάλιση της ικανότητας των εν λόγω θεσμικών οργάνων να ασκούν τα καθήκοντά τους καθώς και στην προστασία τους από αυθαίρετες παρεμβάσεις.
II.    Νομικό πλαίσιο
Α.      Δίκαιο της Ένωσης
15.      Κατά το άρθρο 130 ΣΛΕΕ, «[κ]ατά την άσκηση των εξουσιών και την εκτέλεση των καθηκόντων και υποχρεώσεων που τους ανατίθενται από τις Συνθήκες και το καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, ούτε η [ΕΚΤ], ούτε οι εθνικές κεντρικές τράπεζες, ούτε κανένα μέλος των οργάνων λήψης αποφάσεων των ιδρυμάτων αυτών, δεν ζητάει ούτε δέχεται υποδείξεις από τα θεσμικά ή λοιπά όργανα ή οργανισμούς, από την κυβέρνηση κράτους μέλους ή από άλλο οργανισμό. Τα θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμοί της Ένωσης, καθώς και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών, αναλαμβάνουν την υποχρέωση να τηρούν την αρχή αυτή και να μην επιδιώκουν να επηρεάζουν τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων της [ΕΚΤ] ή των εθνικών κεντρικών τραπεζών, κατά την άσκηση των καθηκόντων τους».
16.      Το άρθρο 131 ΣΛΕΕ ορίζει ότι «[κ]άθε κράτος μέλος εξασφαλίζει ότι η εθνική νομοθεσία του, συμπεριλαμβανομένου του καταστατικού της εθνικής κεντρικής του τράπεζας, συμφωνεί με τις Συνθήκες και το καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ».
17.      Το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ επιγράφεται «Ανεξαρτησία» και ορίζει ότι, «[σ]ύμφωνα με το άρθρο 130 της [ΣΛΕΕ], κατά την άσκηση των εξουσιών και την εκτέλεση των καθηκόντων και υποχρεώσεων που απορρέουν από τις Συνθήκες και το παρόν καταστατικό, ούτε η ΕΚΤ ούτε οι εθνικές κεντρικές τράπεζες, ούτε κανένα μέλος των οργάνων λήψεως αποφάσεων των εν λόγω οργανισμών, ζητά ή δέχεται υποδείξεις από θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμούς της Ένωσης, από οποιαδήποτε κυβέρνηση κράτους μέλους ή από οποιονδήποτε άλλο οργανισμό. Τα θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμοί της Ένωσης, καθώς και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών αναλαμβάνουν την υποχρέωση να τηρούν την αρχή αυτή και να μην επιδιώκουν να επηρεάζουν τα μέλη των οργάνων λήψεως αποφάσεων της ΕΚΤ και των εθνικών κεντρικών τραπεζών κατά την άσκηση των καθηκόντων τους».
18.      Το άρθρο 14 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, το οποίο επιγράφεται «Εθνικές κεντρικές τράπεζες», ορίζει τα εξής:
«[…]
14.2. Τα καταστατικά των εθνικών κεντρικών τραπεζών προβλέπουν ειδικότερα ότι η θητεία του διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας δεν είναι μικρότερη από πέντε έτη.
Ο διοικητής μπορεί να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του μόνο εάν δεν πληροί πλέον τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του ή εάν διαπράξει βαρύ παράπτωμα. Σχετική απόφαση μπορεί να προσβληθεί ενώπιον του Δικαστηρίου από τον ενδιαφερόμενο διοικητή ή από το Διοικητικό Συμβούλιο, λόγω παράβασης των Συνθηκών ή κανόνα δικαίου σχετικού με την εφαρμογή τους. Η διαδικασία κινείται εντός δύο μηνών από τη δημοσίευση της απόφασης ή από την κοινοποίησή της στον προσφεύγοντα, ή ελλείψει των ανωτέρω, από την ημέρα που ο προσφεύγων έλαβε γνώση, ανάλογα με την περίπτωση.
[…]»
Β.      Εθνική νομοθεσία
1.      Νόμος περί της Εθνικής Τράπεζας της Βουλγαρίας
19.      Κατά το άρθρο 11 του Zakon za Balgarskata narodna banka (νόμου περί της Εθνικής Τράπεζας της Βουλγαρίας, στο εξής: νόμος περί της BNB):
«1)      Το διοικητικό συμβούλιο απαρτίζεται από επτά μέλη: τον διοικητή της τράπεζας, τους τρεις αντιπροέδρους και άλλα τρία μέλη.
2)      Τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου είναι Βούλγαροι πολίτες.
3)      [...] Ως μέλη του διοικητικού συμβουλίου εκλέγονται και διορίζονται πρόσωπα αμέμπτου ηθικής, τα οποία διακρίνονται για την υψηλή εξειδίκευσή τους στους τομείς της οικονομίας, των χρηματοοικονομικών και της τραπεζικής.
4)      […] Μέλος του διοικητικού συμβουλίου δεν μπορεί να είναι πρόσωπο το οποίο:
1.      καταδικάστηκε σε στερητική της ελευθερίας ποινή λόγω τέλεσης ποινικού αδικήματος εκ προθέσεως·
2.      έχει κηρυχθεί σε πτώχευση ως ασκών ατομική επιχείρηση ή ως εταίρος σε προσωπική εταιρία·
3.      ήταν μέλος του διοικητικού ή εποπτικού οργάνου εταιρίας ή συνεταιρισμού κατά τα δύο τελευταία έτη που προηγήθηκαν της ημερομηνίας έκδοσης απόφασης με την οποία κηρύχθηκε σε πτώχευση η εταιρία ή ο συνεταιρισμός·
4.      […] διατηρεί ατομική επιχείρηση, είναι γενικός εταίρος σε συνεταιρισμό, διαχειριστής, εμπορικός εκπρόσωπος, εμπορικός αντιπρόσωπος, εμπορικός πληρεξούσιος, εμπορικός πράκτορας, εξουσιοδοτημένος αντιπρόσωπος, εμπορικός μεσίτης, εκκαθαριστής ή σύνδικος πτώχευσης, μέλος διοικητικού ή εποπτικού οργάνου εταιρίας ή συνεταιρισμού, με εξαίρεση τις εταιρίες στο μετοχικό κεφάλαιο των οποίων συμμετέχει η [BNB]·
5.      είναι σύζυγος ή σύντροφος, συγγενής σε ευθεία γραμμή, σε πλάγια γραμμή μέχρι και τον τέταρτο βαθμό ή συγγενής εξ αγχιστείας μέχρι και τον δεύτερο βαθμό άλλου μέλους του διοικητικού συμβουλίου [της BNB]».
20.      Το άρθρο 12 του νόμου περί της BNB ορίζει τα εξής:
«[…]
5)      […] Ο διοικητής και οι αντιπρόεδροι δεν μπορούν να ασκούν άλλα καθήκοντα πέραν της διδασκαλίας ή της συμμετοχής σε όργανα εταιριών στις οποίες συμμετέχει η [BNB] ή διεθνών οργανισμών σε σχέση με τις δραστηριότητες της [BNB], εκτός εάν διορίζονται υπηρεσιακοί Πρωθυπουργοί κατά το άρθρο 99, παράγραφος 5, του Συντάγματος της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας. Μπορούν, με ομόφωνη απόφαση του διοικητικού συμβουλίου, να ασκούν μη αμειβόμενη δραστηριότητα, εφόσον δεν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων.
[…]
10)      Ο διοικητής, οι αντιπρόεδροι και τα λοιπά μέλη του διοικητικού συμβουλίου υποβάλλουν στην αρχή που τους εξέλεξε ή τους διόρισε τις δηλώσεις που αναφέρονται στο άρθρο 49, παράγραφος 1, σημείο 3, του Zakon za protivodeystvie na koruptsiata (νόμου για την καταπολέμηση της διαφθοράς, στο εξής: ZPK). […]»
21.      Κατά το άρθρο 14 του νόμου περί της BNB:
«1)      Η αναφερόμενη στο άρθρο 12 αρμόδια αρχή μπορεί να προβεί σε πρόωρη απαλλαγή μέλους του διοικητικού συμβουλίου [από τα καθήκοντά του] μόνον εφόσον δεν πληροί τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του ή έχει διαπράξει σοβαρό παράπτωμα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του [ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ].
2)      […] Οι λόγοι πρόωρης απαλλαγής [από τα καθήκοντα] του αντιπροέδρου ή άλλου μέλους του διοικητικού συμβουλίου, εξαιρουμένου του διοικητή, καθορίζονται με απόφαση του διοικητικού συμβουλίου σύμφωνα με διαδικασία που αποφασίζει το ίδιο. Η άσκηση των εξουσιών του μέλους του διοικητικού συμβουλίου του οποίου προτείνεται η απαλλαγή αναστέλλεται από την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης του διοικητικού συμβουλίου. Η απόφαση του διοικητικού συμβουλίου μπορεί να προσβληθεί ενώπιον του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου) εντός επτά ημερών. Το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) εκδίδει οριστική απόφαση εντός 14 ημερών από την ημερομηνία παραλαβής της αιτήσεως ακυρώσεως. Η οριστική απόφαση διαβιβάζεται στην κατ’ άρθρον 12 αρμόδια για την πρόωρη απαλλαγή [από τα καθήκοντα] αρχή».
2.      Νομοθεσία στον τομέα καταπολέμησης της διαφθοράς
22.      Από τη διάταξη περί παραπομπής συνάγεται ότι κρίσιμες για τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης ήταν, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, δύο πράξεις της εθνικής νομοθεσίας στον τομέα καταπολέμησης της διαφθοράς: ο Zakon za protivodeystvie na koruptsiata i za otnemane na nezakonno pridobitoto imushtestvo (νόμος για την καταπολέμηση της διαφθοράς και τη δήμευση παρανόμως αποκτηθέντων περιουσιακών στοιχείων, στο εξής: ZPKONPI) και ο ZPK.
23.      Πρώτον, κατά το άρθρο 6, παράγραφος 1, σημείο 12, του ZPKONPI (το οποίο καταργήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2023) και το διατυπωμένο κατά παρεμφερή τρόπο άρθρο 6, παράγραφος 1, σημείο 12, του ZPK, «πρόσωπα τα οποία κατέχουν [υψηλόβαθμο] [(11)] δημόσιο αξίωμα κατά την έννοια του παρόντος νόμου είναι: […] ο διοικητής, οι αντιπρόεδροι, τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου και ο γενικός γραμματέας της [BNB]».
24.      Δεύτερον, κατά το άρθρο 35, παράγραφος 1, του ZPKONPI και το κατά παρόμοιο τρόπο διατυπωμένο άρθρο 49, παράγραφος 1, του ZPK:
«1)      Πρόσωπα τα οποία κατέχουν [υψηλόβαθμο] [(12)] δημόσιο αξίωμα […] πρέπει να υποβάλλουν τις ακόλουθες δηλώσεις:
1.      δήλωση περί ασυμβίβαστου·
2.      δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων·
3.      δήλωση μεταβολής των περιστάσεων που περιέχονται στη δήλωση υπό σημείο 1·
4.      δήλωση μεταβολής των περιστάσεων που αναφέρονται στη δήλωση υπό σημείο 2
καθ’ ο μέρος αφορά τους τόκους και την προέλευση των κεφαλαίων σε περίπτωση πρόωρης αποπληρωμής οφειλών και δανείων.
2)      […] Οι δηλώσεις της παραγράφου 1, σημεία 1 και 3, πρέπει να υποβάλλονται στην αρμόδια για την εκλογή ή τον διορισμό αρχή, […] οι δε δηλώσεις της παραγράφου 1, σημεία 2 και 4, υποβάλλονται στην επιτροπή [για την καταπολέμηση της διαφθοράς και τη δήμευση παρανόμως αποκτηθέντων περιουσιακών στοιχείων] [η τελευταία αναφορά αντικαταστάθηκε στο άρθρο 49, παράγραφος 4, του ZPK με παραπομπή στην KPK].»
25.      Κατά το άρθρο 37 του ZPKONPI και το διατυπωμένο κατά παρεμφερή τρόπο άρθρο 51 του ZPK:
«1)      Πρόσωπα τα οποία κατέχουν [υψηλόβαθμο] (13) δημόσιο αξίωμα […] υποχρεούνται να υποβάλουν στην επιτροπή δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων ημεδαπής και αλλοδαπής προέλευσης, στην οποία δηλώνουν:
[…]
12.      [(14)] οποιαδήποτε συμμετοχή σε εταιρίες, [σε αστικές εταιρίες] (15), σε διοικητικά ή εποπτικά όργανα εταιριών, σε νομικά πρόσωπα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα ή συνεταιρισμούς καθώς και τη λειτουργία [ατομικής επιχείρησης] κατά τον χρόνο της εκλογής ή του διορισμού και 12 μήνες πριν από την ημερομηνία εκλογής ή διορισμού·
[…]».
26.      Κατά το άρθρο 38, παράγραφος 1, σημείο 1, του ZPKONPI, η δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων πρέπει να υποβάλλεται εντός ενός μηνός από την ανάληψη του υψηλόβαθμου δημοσίου αξιώματος. Το άρθρο 38, παράγραφος 2, ορίζει ότι, «[ε]ντός ενός μηνός από την υποβολή της δήλωσης περιουσιακών στοιχείων και τόκων, ο ενδιαφερόμενος μπορεί να τροποποιήσει τη δήλωσή του, εάν αυτό είναι απαραίτητο, προκειμένου να διορθώσει τυχόν ελλείψεις ή σφάλματα στις περιστάσεις που δηλώθηκαν».
27.      Η συγκεκριμένη διάταξη φαίνεται ότι αντικαταστάθηκε από το άρθρο 53 του ZPK κατά το οποίο «[π]ρόσωπα που κατέχουν δημόσιο αξίωμα υποχρεούνται να υποβάλλουν δηλώσεις σύμφωνα με το άρθρο 49, παράγραφος 1, σημεία 3 και 4, εντός ενός μηνός από την ημερομηνία μεταβολής της καταστάσεώς τους».
28.      Τέλος, το άρθρο 7 του ZPK ορίζει ότι «[η] αρχή για την πρόληψη και την καταπολέμηση της διαφθοράς και για τη διαπίστωση συγκρούσεων συμφερόντων κατά την έννοια του παρόντος νόμου είναι η [KPK]».
29.      Κατά το άρθρο 13, παράγραφος 1, σημείο 8, του ZPK, η KPK «ελέγχει τις καταγγελίες που υποβάλλονται όσον αφορά δηλώσεις περί ασυμβιβάστου των προσώπων που κατέχουν δημόσια αξιώματα και, σε περίπτωση που διαπιστωθεί ασυμβίβαστο, παραπέμπει το ζήτημα στην αρμόδια για την εκλογή ή τον διορισμό αρχή προκειμένου να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα […]».
III. Πραγματικά περιστατικά, εθνική διαδικασία και προδικαστικά ερωτήματα
30.      Ο MA εξελέγη αντιπρόεδρος της BNB και προϊστάμενος του τμήματος έκδοσης (ενός εκ των τριών βασικών τμημάτων της BNB) στις 26 Ιουλίου 2023 από τη Narodno sabranie na Republika Bulgaria (Εθνοσυνέλευση της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας).
31.      Στις 27 Ιουλίου 2023, υπέβαλε στην Εθνοσυνέλευση δήλωση περί ασυμβιβάστου σύμφωνα με το άρθρο 35, παράγραφος 1, σημείο 1, του ZPKONPI, σε συνδυασμό με το άρθρο 11, παράγραφος 4, σημείο 4, και το άρθρο 12, παράγραφος 5, του νόμου περί της BNB (στο εξής: δήλωση περί ασυμβιβάστου).
32.      Στις 11 Αυγούστου 2023, ο MA υπέβαλε στην KPK την αρχική δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων σύμφωνα με το άρθρο 35, παράγραφος 1, σημείο 2, του ZPKONPI. Στη δήλωση αυτή, ο MA ανέφερε ότι κατέχει ποσοστό 2 % του μετοχικού κεφαλαίου μιας εταιρίας περιορισμένης ευθύνης (Iontech Engineering OOD) και αποτίμησε τη συμμετοχή αυτή στο ποσό των 117 000 βουλγαρικών λέβα (BGN) (περίπου 58 500 ευρώ) (στο εξής: πρώτη δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων).
33.      Στις 8 Νοεμβρίου 2023, ο MA μεταβίβασε τις μετοχές που κατείχε στην Iontech Engineering έναντι του ποσού των
100 BGN (περίπου 50 ευρώ).
34.      Στις 13 Νοεμβρίου 2023, δυνάμει του άρθρου 49, παράγραφος 1, σημείο 4, του ZPK, ο MA κοινοποίησε στην KPK τροποποίηση της πρώτης δηλώσεως περιουσιακών στοιχείων και τόκων, εκτιμώντας την αξία της συμμετοχής του στην Iontech Engineering στο ποσό των 100 BGN (περίπου 50 ευρώ) (16). Επιπλέον, δήλωσε ότι, κατά τον χρόνο του διορισμού του, ήταν μέλος του διοικητικού συμβουλίου δύο νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, δηλαδή του Balkanski-Panitsa institut za nauchni izdirvania (Balkanski-Panitza ινστιτούτου προηγμένων σπουδών, στο εξής: ινστιτούτο προηγμένων σπουδών) και της λέσχης γκολφ Blagoevgrad (στο εξής: λέσχη γκολφ) (στο εξής: δεύτερη δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων).
35.      Στις 23 Νοεμβρίου 2023, καταχωρίστηκε στο μητρώο εμπορικών εταιριών η αναφερόμενη στο σημείο 33 των παρουσών προτάσεων ιδιοκτησιακή μεταβολή. Ο MA διαγράφηκε από το μητρώο ως μέλος του διοικητικού συμβουλίου των δύο νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα στις 15 Δεκεμβρίου 2023 και στις 17 Ιανουαρίου 2024, αντιστοίχως.
36.      Στις 7 Φεβρουαρίου 2024, ο MA υπέβαλε πρόσθετη δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων στην KPK, σύμφωνα με το άρθρο 49, παράγραφος 1, σημείο 4, του ZPK (στο εξής: τρίτη δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων). Στη δήλωση αυτή ανέφερε, μεταξύ άλλων, ότι κατά τον χρόνο της εκλογής ή διορισμού του, δεν κατείχε μετοχές οποιασδήποτε εταιρίας και δεν ήταν μέλος διοικητικού ή εποπτικού οργάνου οποιουδήποτε νομικού προσώπου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα ή συνεταιρισμού. Περαιτέρω, δήλωσε ότι κατά τους δώδεκα μήνες που προηγήθηκαν της ημερομηνίας εκλογής ή διορισμού του, δεν είχε οποιαδήποτε συμμετοχή σε εταιρίες.
37.      Με απόφαση που εξέδωσε στις 24 Ιουνίου 2024, η KPK έκρινε, βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 1, σημείο 8, του ZPK, ότι συντρέχει ασυμβίβαστο για τον MA υπό την ιδιότητά του ως αντιπροέδρου της BNB καθώς και ως προϊσταμένου του τμήματος έκδοσης όσον αφορά, πρώτον, τη συμμετοχή του στην Iontech Engineering και, δεύτερον, τις δραστηριότητές του, ελλείψει αποφάσεως του διοικητικού συμβουλίου της BNB, ως μέλους του διοικητικού συμβουλίου των δύο νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα.
38.      Στις 27 Ιουνίου 2024, η KPK κοινοποίησε την εν λόγω απόφαση στη BNB και την Εθνοσυνέλευση της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας. Κατόπιν αιτήματος του MA του χορηγήθηκε άδεια άνευ αποδοχών.
39.      Την 1η Ιουλίου 2024, ο MA άσκησε προσφυγή κατά της αποφάσεως της KPK ενώπιον του Administrativen sad Sofia grad (διοικητικού πρωτοδικείου Σόφιας, Βουλγαρία) (17).
40.      Στις 16 Ιουλίου 2024, ο MA κατέθεσε γραπτές παρατηρήσεις στο διοικητικό συμβούλιο της BNB, με τις οποίες αμφισβήτησε, μεταξύ άλλων, την ύπαρξη των λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντά του, ζήτησε τη λήψη μέτρων διεξαγωγής αποδείξεων και υπέβαλε αίτημα ακροάσεως παρουσία του συνηγόρου του.
41.      Κατά την ίδια ημερομηνία, το διοικητικό συμβούλιο της BNB εξέδωσε την απόφαση του με την οποία έκρινε ότι συντρέχουν οι λόγοι απαλλαγής του MA από τα καθήκοντά του ως αντιπροέδρου και προϊσταμένου του τμήματος έκδοσης.
42.      Ειδικότερα και λαμβάνοντας υπόψη του την απόφαση της KPK, το διοικητικό συμβούλιο της BNB κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο MA δεν πληροί τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του. Μολονότι έκρινε ότι από μόνη της η διαπίστωση αυτή αποτελεί επαρκή λόγο απαλλαγής από τα καθήκοντα, υποστήριξε επίσης ότι η ίδια συμπεριφορά συνιστά και βαρύ παράπτωμα (18).
43.      Ο MA έπαυσε να ασκεί τα καθήκοντά του ως αντιπρόεδρος και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της BNB από την ημερομηνία εκδόσεως της εν λόγω αποφάσεως. Προσέβαλε την απόφαση αυτή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το οποίο απέρριψε την αίτησή του περί αναστολής της προσωρινής εκτελεστότητας της αποφάσεως της BNB και ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία προκειμένου να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1.      Έχουν τα κριτήρια που καθορίζονται στο άρθρο 14.2 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] για την απαλλαγή του διοικητή [από τα καθήκοντά του] και τη διαδικασία προσβολής της απόφασης απαλλαγής την έννοια ότι εφαρμόζονται σε όλα τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων εθνικής κεντρικής τράπεζας;
2.      Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα: αντιτίθεται το άρθρο 14.2 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] σε εθνική νομοθεσία η οποία προβλέπει τα ίδια κριτήρια απαλλαγής [από τα καθήκοντα] για τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων εθνικής κεντρικής τράπεζας με εκείνα που προβλέπει η εν λόγω νομοθετική διάταξη για τον διοικητή;
3.      Συνάδει με το άρθρο 14.2 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] η συμβατότητα της κατοχής του αξιώματος του διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας με τη συμμετοχή ως εταίρου σε κεφαλαιουχική εταιρία με δικαίωμα απόληψης μεριδίου από τα κέρδη της εταιρίας κατά το ποσοστό της συμμετοχής;
4.      Συνάδει με το άρθρο 14.2 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] η συμβατότητα της κατοχής του αξιώματος του διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας με τη συμμετοχή σε διοικητικό όργανο νομικού προσώπου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα το οποίο, σύμφωνα με το καταστατικό του, μπορεί να ασκεί οικονομική δραστηριότητα, χωρίς ομόφωνη απόφαση του διοικητικού συμβουλίου εθνικής κεντρικής τράπεζας, όπως απαιτείται από το εθνικό δίκαιο για την άσκηση μη αμειβόμενης δραστηριότητας;
5.      Συνάδει με το άρθρο 131 [ΣΛΕΕ] και το άρθρο 7 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] εθνική νομοθεσία η οποία υποχρεώνει τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων εθνικής κεντρικής τράπεζας να γνωστοποιούν στην αρμόδια κρατική αρχή, εντός ορισμένης προθεσμίας από την ανάληψη των καθηκόντων τους ως προσώπων που κατέχουν δημόσιο αξίωμα κατά την έννοια του εθνικού δικαίου, τη συμμετοχή τους ως εταίρων σε κεφαλαιουχικές εταιρίες και τη συμμετοχή τους σε διοικητικά όργανα νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα;
6.      Αντιτίθενται το άρθρο 131 [ΣΛΕΕ] και το άρθρο 14.2 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] σε εθνική νομοθεσία η οποία υποχρεώνει τον διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας να λάβει, εντός ορισμένης προθεσμίας από την ανάληψη των καθηκόντων του ως προσώπου που κατέχει δημόσιο αξίωμα κατά την έννοια του εθνικού δικαίου, μέτρα για την καταγγελία της συμμετοχής του ως εταίρου σε κεφαλαιουχική εταιρία και της συμμετοχής του σε διοικητικά όργανα νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα;
7.      Έχει το άρθρο 14.2 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] την έννοια ότι διοικητής εθνικής κεντρικής τράπεζας ο οποίος προέβη, εκπρόθεσμα, σε άρση του ασυμβιβάστου με το αξίωμα που κατέχει, συνιστά πρόσωπο το οποίο δεν πληροί τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του;
8.      Αντιτίθενται το άρθρο 131 [ΣΛΕΕ] καθώς και τα άρθρα 7 και 14.2 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] σε εθνική νομοθεσία η οποία επιτρέπει στην αρμόδια για τη διαπίστωση του λόγου απαλλαγής αρχή να αξιολογεί, για τους σκοπούς και στο πλαίσιο της ειδικής αυτής διαδικασίας, αν έχει διαπραχθεί βαρύ παράπτωμα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του [καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ];»
44.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο MA, η BNB, η Ισπανική Κυβέρνηση, η ΕΚΤ και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 18 Νοεμβρίου 2025.
IV.    Ανάλυση
45.      Υπενθυμίζω ότι η υπόθεση της κύριας δίκης εδράζεται στις πληροφορίες που παρασχέθηκαν από τον MA υπό τη μορφή σειράς δηλώσεων που υποβλήθηκαν από τον ίδιο σύμφωνα με την εφαρμοστέα νομοθεσία, κατόπιν του διορισμού του ως αντιπροέδρου της BNB, και αφορούν τη συμμετοχή του σε μια εταιρία και τις θέσεις που κατείχε σε νομικές οντότητες μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Με αυτά τα δεδομένα κατά νου, θα ξεκινήσω την ανάλυσή μου με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, με το οποίο ζητείται από το Δικαστήριο να εξετάσει, υπό το πρίσμα της αρχής της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών, το συμβατό της υποχρεώσεως που επιβάλλεται σε μέλος του οργάνου λήψης αποφάσεων της τράπεζας αυτής, όπως ο αντιπρόεδρός της, περί δήλωσης των προαναφερομένων καταστάσεων (υπό Α). Ακολούθως, επισημαίνω ότι η απόφαση με την οποία κρίθηκε αναγκαία η απαλλαγή του MA από τα καθήκοντά του στηρίχθηκε στην άποψη ότι οι εν λόγω καταστάσεις εμπίπτουν στους λόγους απαλλαγής από τα καθήκοντα που προβλέπονται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Ως εκ τούτου, θα στραφώ ακολούθως στην εξέταση του πρώτου και του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος, με τα οποία το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί εάν η συγκεκριμένη διάταξη τυγχάνει εφαρμογής στις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως (υπό Β). Εν συνεχεία, θα εξετάσω τις αμφιβολίες που διατυπώνει το αιτούν δικαστήριο ως προς το εάν από τις εφαρμοστέες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι συμφέροντα όπως αυτά που αποκαλύφθηκαν στην κύρια δίκη μπορούν να δικαιολογήσουν την απαλλαγή ενός αντιπροέδρου εθνικής κεντρικής τράπεζας από τα καθήκοντά του και κατά πόσον μπορεί να εξαχθεί το ίδιο συμπέρασμα σε περίπτωση που τα αναγκαία ένδικα βοηθήματα δεν έχουν ασκηθεί εντός των προβλεπομένων προθεσμιών (τρίτο, τέταρτο, έκτο και έβδομο προδικαστικό ερώτημα) (υπό Γ). Τέλος, θα εξετάσω το όγδοο προδικαστικό ερώτημα με το οποίο ζητείται από το Δικαστήριο να αποφανθεί εάν το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ παρέχει στην εθνική αρχή που είναι αρμόδια για τη διαπίστωση της συνδρομής των λόγων απαλλαγής τη δυνατότητα να εξετάσει εάν διαπιστώνεται η τέλεση «βαρέος παραπτώματος», ως ενός από τους δύο λόγους απαλλαγής από τα καθήκοντα που προβλέπονται από την οικεία διάταξη (υπό Δ).
Α.      Δήλωση κατοχής μετοχών σε εταιρίες και συμμετοχής στα διοικητικά όργανα νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα (πέμπτο προδικαστικό ερώτημα)
46.      Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, εάν οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης στις οποίες κατοχυρώνεται η αρχή της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών (άρθρο 130 ΣΛΕΕ και άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ) συνάδουν με εθνική νομοθεσία η οποία υποχρεώνει τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων εθνικής κεντρικής τράπεζας να γνωστοποιούν στην αρμόδια δημόσια αρχή, εντός ορισμένης προθεσμίας από την ανάληψη των καθηκόντων τους, τη συμμετοχή τους ως μετόχων σε εταιρίες και σε διοικητικά όργανα νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Υπενθυμίζω συναφώς ότι οι συγκεκριμένες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης εκφράζουν την αρχή της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών, η οποία έχει εφαρμογή σε όλα τα μέλη των οργάνων λήψεως αποφάσεων όλων των εθνικών κεντρικών τραπεζών, ανεξάρτητα από το εάν ανήκουν ή όχι στην Ευρωζώνη (19).
47.      Καταρχάς, πρέπει να διευκρινιστεί ότι, εξ όσων αντιλαμβάνομαι, η παραπομπή του κειμένου του προδικαστικού ερωτήματος στην «αρμόδια κρατική αρχή» αφορά την KPK. Το στοιχείο αυτό δεν είναι άνευ σημασίας, καθόσον η εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία προβλέπει δύο είδη δηλώσεων: τη «δήλωση περί ασυμβιβάστου» που υποβάλλεται στο όργανο διορισμού, δηλαδή στην Εθνοσυνέλευση, και τη «δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων» που πρέπει να υποβληθεί στην KPK. Κατά τη γνώμη μου, μόνο η τελευταία κατηγορία φαίνεται να είναι κρίσιμη για τους σκοπούς της παρούσας εξέτασης.
48.      Συναφώς, από το άρθρο 37, παράγραφος 1, σημείο 12, του ZPKONPI, και το διατυπωμένο κατά παρεμφερή τρόπο άρθρο 51, παράγραφος 1, σημείο 13, του ZPK, συνάγεται ότι πρόσωπο το οποίο κατέχει δημόσιο αξίωμα, ιδίως αυτό του αντιπροέδρου της BNB, υποχρεούται να γνωστοποιήσει στην KPK, μεταξύ άλλων, ενδεχόμενη συμμετοχή του σε εταιρίες και σε διοικητικά ή εποπτικά όργανα νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα κατά τον χρόνο διορισμού του και κατά τη διάρκεια των 12 προηγούμενων μηνών.
49.      Πρέπει να προστεθεί ότι, όπως προκύπτει με σαφήνεια από τη δικογραφία, η KPK αποτελεί μια ανεξάρτητη, εξειδικευμένη και μόνιμη διοικητική αρχή, επιφορτισμένη με αρμοδιότητες στον τομέα της πρόληψης και καταπολέμησης της διαφθοράς καθώς και στον εντοπισμό συγκρούσεως συμφερόντων (20). Όπως συνέβη στην υπό κρίση υπόθεση, και όπως θα εξηγήσω λεπτομερέστερα στο μέρος Δ των παρουσών προτάσεων, η απόφαση της KPK ενδέχεται να οδηγήσει σε ανάληψη δράσης εκ μέρους του διοικητικού συμβουλίου της BNB, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν συντρέχει κάποιος από τους λόγους απαλλαγής από τα καθήκοντα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
50.      Υπό το πρίσμα των στοιχείων αυτών, αδυνατώ να διακρίνω με ποιον τρόπο η υποχρέωση που επιβάλλεται σε μέλος του οργάνου λήψης αποφάσεων εθνικής κεντρικής τράπεζας, όπως ο αντιπρόεδρός της, περί υποβολής δήλωσης σε μια αρχή όπως η KPK, γνωστοποιώντας ενδεχόμενη συμμετοχή του σε νομικά πρόσωπα κερδοσκοπικού ή μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, θα μπορούσε να αντίκειται στην αρχή της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών. Αντιθέτως, όπως υποστηρίζουν η BNB, η Ισπανική Κυβέρνηση, η ΕΚΤ και η Επιτροπή, η υποχρέωση αυτή συμβάλλει στη διατήρηση της εν λόγω ανεξαρτησίας. Μέσω ακριβώς του ελέγχου των δηλώσεων αυτών μπορούν να διαπιστωθούν και, εφόσον είναι αναγκαίο, να αντιμετωπιστούν οι πιθανές απειλές έναντι της ανεξαρτησίας μιας κεντρικής τράπεζας.
51.      Τούτου λεχθέντος, στην περίπτωση που ο μηχανισμός των δηλώσεων αυτών συνδέεται με επακόλουθη διαδικασία η οποία σκοπεί στη διαπίστωση συνδρομής ενός λόγου απαλλαγής από τα καθήκοντα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, είναι, ασφαλώς, ουσιώδες να καθορίζονται με σαφήνεια οι προϋποθέσεις που διέπουν τις εν λόγω δηλώσεις, τόσο σε σχέση με τις γνωστοποιούμενες καταστάσεις όσο και ως προς τις εφαρμοστέες προθεσμίες.
52.      Υπ’ αυτήν την έννοια, και υπό την επιφύλαξη επαληθεύσεως από το αιτούν δικαστήριο, οι εφαρμοστέες διατάξεις του εθνικού δικαίου, όπως αυτές υπενθυμίζονται στο σημείο 48 των παρουσών προτάσεων, φαίνεται να προσδιορίζουν με επαρκή σαφήνεια την υποχρέωση γνωστοποίησης ενδεχόμενων συμμετοχών σε νομικά πρόσωπα κερδοσκοπικού ή μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα.
53.      Επιπλέον, από τη διατύπωση του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος και από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι η προθεσμία υποβολής της σχετικής δηλώσεως εκκινεί αμέσως μόλις ο ενδιαφερόμενος αναλάβει τα καθήκοντά του και έχει διάρκεια ενός μηνός (21).
Κατ’ αρχήν, και ελλείψει συγκεκριμένων επιχειρημάτων περί του αντιθέτου, το χρονικό αυτό διάστημα φαίνεται να επιτυγχάνει μια εύλογη εξισορρόπηση μεταξύ, αφενός, της ανάγκης διασφάλισης της ανεξαρτησίας της κεντρικής τράπεζας –προς την οποία θα ήταν αντίθετη μια υπερβολικά μακρά προθεσμία σε σχέση με τη διάρκεια της θητείας του αντιπροέδρου– και, αφετέρου, της ανάγκης να παρασχεθεί στον ενδιαφερόμενο επαρκής χρόνος συμμόρφωσης προς την επίμαχη υποχρέωση.
54.      Ως εκ τούτου, φρονώ ότι το άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ δεν αντιτίθενται σε κανόνες του εθνικού δικαίου οι οποίοι υποχρεώνουν τον αντιπρόεδρο εθνικής κεντρικής τράπεζας να υποβάλει στην αρμόδια εθνική αρχή δήλωση γνωστοποίησης ενδεχόμενης συμμετοχής του ως μετόχου σε εταιρία ή συμμετοχής του σε διοικητικά όργανα νομικού προσώπου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα.
55.      Το συμπέρασμα αυτό καθιστά δυνατή την εξέταση του επόμενου ζητήματος, το οποίο αφορά τη δυνατότητα απαλλαγής αυτού του μέλους οργάνου λήψης αποφάσεων εθνικής κεντρικής τράπεζας από τα καθήκοντά του, σε περίπτωση που οι γνωστοποιηθείσες πληροφορίες κατατείνουν στο συμπέρασμα ότι συντρέχει ένας από τους λόγους απαλλαγής που προβλέπονται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
Β.      Η δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ (πρώτο και δεύτερο προδικαστικό ερώτημα)
56.      Στην ενότητα αυτή θα διευκρινίσω ότι τα κριτήρια που διέπουν την απαλλαγή του διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας από τα καθήκοντά του, τα οποία προβλέπονται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ (στο εξής: κριτήριο απομάκρυνσης), έχουν εφαρμογή, κατά το δίκαιο της Ένωσης, μόνο στους διοικητές των εθνικών κεντρικών τραπεζών (υπό 1). Ακολούθως, θα εξηγήσω ότι τα κράτη μέλη διατηρούν την ελευθερία να επεκτείνουν την εφαρμογή του εν λόγω κριτηρίου και στα λοιπά μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων των εθνικών κεντρικών τραπεζών τους (υπό 2).
1.      Το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ (πρώτο προδικαστικό ερώτημα)
57.      Υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 14.2, πρώτο εδάφιο, του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, «[τ]α καταστατικά των εθνικών κεντρικών τραπεζών προβλέπουν ειδικότερα ότι η θητεία του διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας δεν είναι μικρότερη από πέντε έτη». Η ίδια διάταξη ορίζει στο δεύτερο εδάφιο ότι «[ο] διοικητής μπορεί να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του μόνο εάν δεν πληροί πλέον τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του ή εάν διαπράξει βαρύ παράπτωμα» (22). Το άρθρο αυτό προβλέπει επίσης ότι η σχετική απόφαση «μπορεί να προσβληθεί ενώπιον του Δικαστηρίου από τον ενδιαφερόμενο διοικητή ή από το Διοικητικό Συμβούλιο [της ΕΚΤ], λόγω παράβασης [της Συνθήκης ΛΕΕ] ή κανόνα δικαίου σχετικού με την εφαρμογή τους».
58.      Εξ αυτού συνάγεται ότι το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ περιέχει τρεις διακριτούς κανόνες. Πρώτον, θεσπίζει έναν κανόνα σχετικά με την ελάχιστη διάρκεια της θητείας του διοικητή της εθνικής κεντρικής τράπεζας· δεύτερον, καθορίζει δύο περιπτώσεις στις οποίες η θητεία αυτή μπορεί να λήξει πρόωρα («κριτήριο απομάκρυνσης») και, τρίτον, θεσπίζει ένα ειδικό ένδικο βοήθημα διά του οποίου παρέχεται στον ενδιαφερόμενο διοικητή και το διοικητικό συμβούλιο της ΕΚΤ ενεργητική νομιμοποίηση προκειμένου να προσβάλει την απόφαση αυτή ενώπιον του Δικαστηρίου.
59.      Η σαφής διατύπωση της εν λόγω διατάξεως καταδεικνύει ότι, και στις τρεις περιπτώσεις, αυτή εφαρμόζεται μόνο στους διοικητές και όχι στα λοιπά μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων των εθνικών κεντρικών τραπεζών.
60.      Επιπλέον, το συμπέρασμα αυτό επιβεβαιώνεται από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω διάταξη και τους επιδιωκόμενους από αυτήν σκοπούς.
61.      Όπως προαναφέρθηκε, το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ συμπληρώνει το άρθρο 130 ΣΛΕΕ, που, ουσιαστικά, επαναλαμβάνεται στο άρθρο 7 του εν λόγω καταστατικού, το οποίο, όπως έχει υπενθυμίσει το Δικαστήριο, αντανακλά τη σημασία που αποδίδουν οι συντάκτες των Συνθηκών στη διασφάλιση του ότι η ΕΚΤ και το ΕΣΚΤ είναι σε θέση να εκτελούν τα καθήκοντα που τους έχουν ανατεθεί κατά τρόπο ανεξάρτητο (23).
62.      Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο υπογράμμισε στην απόφαση Rimšēvičs ότι ο σκοπός των τριών κανόνων που περιέχονται στο άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ συνίσταται στο να «εξασφαλιστεί η λειτουργική ανεξαρτησία των διοικητών των εθνικών κεντρικών τραπεζών», οι οποίες, σε συνδυασμό με την ΕΚΤ, συγκροτούν το ΕΣΚΤ (24). Επιπλέον, τα ειδικά χαρακτηριστικά του ενδίκου βοηθήματος που προβλέπεται από τον τρίτο κανόνα της εν λόγω διατάξεως –το οποίο αποτελεί μια ειδικής μορφής προσφυγή ακυρώσεως που στρέφεται κατά εθνικού μέτρου (25) – οδήγησε το Δικαστήριο στον χαρακτηρισμό της λογικής στην οποία εδράζεται το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ ως ενός «πολύ ολοκληρωμένου […] συστήματος που επέλεξαν οι συντάκτες των Συνθηκών για το ΕΣΚΤ» (26).
63.      Το Δικαστήριο εξήγησε περαιτέρω τη λογική στην οποία στηρίζεται το καθεστώς αυτό παραπέμποντας στον ειδικό θεσμικό δεσμό μεταξύ των «διοικητών της ζώνης του ευρώ» και της ΕΚΤ, δεδομένου ότι οι διοικητές αυτοί αποτελούν de iure μέλη του διοικητικού συμβουλίου της ΕΚΤ, ήτοι του κυρίου οργάνου λήψης αποφάσεων τόσο της ΕΚΤ όσο και του ΕΣΚΤ (27). Χάριν πληρότητας προσθέτω ότι, μολονότι η παράμετρος αυτή καταδεικνύει με ιδιαίτερη σαφήνεια τον «πολύ ολοκληρωμένο» χαρακτήρα του καθεστώτος, η εφαρμογή του άρθρου 14.2 του καταστατικού δεν περιορίζεται, σε αντίθεση με ορισμένες άλλες διατάξεις του εν λόγω καταστατικού, μόνο στα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ. Τα κράτη μέλη «για τα οποία ισχύει παρέκκλιση» (28), κατά την έννοια του άρθρου 139, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, συμμετέχουν στο ΕΣΚΤ αυτοδικαίως (29), γεγονός το οποίο εξηγεί τον λόγο για τον οποίο οι εγγυήσεις που προβλέπονται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ εφαρμόζονται επίσης και σε αυτά.
64.      Εν πάση περιπτώσει, παρά τους ισχυρισμούς του MA, της BNB, της ΕΚΤ και της Ισπανικής Κυβέρνησης, ούτε ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του καθεστώτος που θεσπίζει η εν λόγω διάταξη ούτε, γενικότερα, η ανάγκη διασφάλισης της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών εντός του πλαισίου της ΕΚΤ (και του ΕΣΚΤ) σημαίνουν ότι το κριτήριο απομάκρυνσης που προβλέπεται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ έχει εφαρμογή, κατά το δίκαιο της Ένωσης, στα λοιπά μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων των εθνικών κεντρικών τραπεζών πλην των διοικητών τους.
65.      Σύμφωνα με τα ανωτέρω, και όπως υποστηρίζει και η Επιτροπή, μολονότι ο ειδικός ρόλος που διαδραματίζουν οι διοικητές στο πλαίσιο του ΕΣΚΤ –και, ιδίως, οι «διοικητές της ζώνης του ευρώ»– εξηγεί για ποιον λόγο η υπό εξέταση διάταξη απευθύνεται συγκεκριμένα σε αυτούς, δεν είναι δυνατόν να γίνει επίκληση του σκοπού διατήρησης της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών προκειμένου να διευρυνθεί, contra legem, το προσωπικό πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως.
66.      Ωστόσο, όπως θα εξηγήσω ακολούθως, από κανένα στοιχείο της λογικής στην οποία στηρίζεται το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ δεν προκύπτει ότι τα κράτη μέλη εμποδίζονται να προβλέπουν, βάσει της εθνικής τους νομοθεσίας, ότι το κριτήριο απομάκρυνσης έχει επίσης εφαρμογή και στα λοιπά μέλη του οργάνου λήψης αποφάσεων της εθνικής του κεντρικής τράπεζας, όπως ο αντιπρόεδρος.
2.      Η διευρυμένη δυνατότητα εφαρμογής του κριτηρίου απομάκρυνσης (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα)
67.      Όπως προαναφέρθηκε, ο Βούλγαρος νομοθέτης αποφάσισε, με το άρθρο 14, παράγραφος 1, του νόμου περί της BNB, να επεκτείνει την εφαρμογή του κριτηρίου απομάκρυνσης που καθορίζεται στο άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ στο σύνολο των μελών των οργάνων λήψης αποφάσεων της βουλγαρικής κεντρικής τράπεζας.
68.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν η επέκταση αυτή συνάδει με τη συγκεκριμένη διάταξη του καταστατικού.
69.      Όπως ήδη προανήγγειλα, αδυνατώ να εντοπίσω οποιοδήποτε πρόβλημα ως προς το ζήτημα αυτό.
70.      Πρώτον, καμία διάταξη του δικαίου της Ένωσης δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να αντλήσουν έμπνευση από συγκεκριμένο κανόνα του ενωσιακού δικαίου και να τον καταστήσουν εφαρμοστέο, στο πλαίσιο του εθνικού τους δικαίου, σε καταστάσεις για τις οποίες δεν προοριζόταν αρχικώς ο κανόνας αυτός.
71.      Δεύτερον, το αντίθετο συμπέρασμα θα δικαιολογούνταν μόνο εάν αυτή η διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής του κανόνα δικαίου της Ένωσης υπονόμευε την πρακτική αποτελεσματικότητά του ή παραβίαζε άλλον κανόνα του δικαίου της Ένωσης.
72.      Υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, επισημαίνω ότι, σύμφωνα με το άρθρο 131 ΣΛΕΕ, η νομοθεσία των κρατών μελών πρέπει να συνάδει με τις Συνθήκες και το καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Η απαίτηση αυτή παραπέμπει, ιδίως, στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 7 του εν λόγω καταστατικού, στα οποία, όπως προαναφέρθηκε, κατοχυρώνεται η αρχή της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών που έχει εφαρμογή σε όλα τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεών τους. Η αρχή αυτή απαιτεί να προστατεύονται οι εν λόγω τράπεζες από τις πολιτικές πιέσεις προκειμένου να παρέχεται στο ΕΣΚΤ η δυνατότητα να εκτελεί αποτελεσματικά τα καθήκοντά του, ιδίως τη διατήρηση της σταθερότητας των τιμών, όπως προβλέπεται από το άρθρο 282 ΣΛΕΕ, μέσω της ανεξάρτητης άσκησης των εξουσιών που του έχουν ανατεθεί (30).
73.      Υπ’ αυτό το πρίσμα, υπενθυμίζω την προαναφερθείσα εξήγηση του Δικαστηρίου κατά την οποία το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ σκοπεί στη διασφάλιση της λειτουργικής ανεξαρτησίας των διοικητών των εθνικών κεντρικών τραπεζών. Ειδικότερα, όσον αφορά το κριτήριο απομάκρυνσης που προβλέπεται από τη διάταξη αυτή, μέσω του περιορισμού της δυνατότητας πρόωρης απαλλαγής από τα καθήκοντα στις εκεί καθοριζόμενες δύο περιπτώσεις, οι συντάκτες των Συνθηκών εξόπλισαν τις εθνικές κεντρικές τράπεζες με μια συγκεκριμένη εγγύηση που αποσκοπεί στη διασφάλιση της συνέχειας και της συνέπειας των διαδικασιών λήψεως αποφάσεων, προστατεύοντάς τες από βραχυπρόθεσμες πολιτικές εκτιμήσεις. Δεδομένου ότι το κριτήριο αυτό διατηρεί, κατ’ αρχήν, τη δυνατότητα παραμονής ενός διοικητή στη θέση του καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας του, η απόφαση επέκτασης της προστασίας αυτής σε όλα τα μέλη του οργάνου λήψεως αποφάσεων μιας εθνικής κεντρικής τράπεζας –τα οποία ενδέχεται να εμπλέκονται ομοίως στην εκτέλεση καθηκόντων σχετικών με το ΕΣΚΤ– συμβάλλει στη συνολική λειτουργική ανεξαρτησία του θεσμικού οργάνου, διασφαλίζοντας ότι τα μέλη αυτά απολαύουν της ίδιας προστασίας έναντι της αυθαίρετης απομάκρυνσής τους.
74.      Συναφώς, είναι σχεδόν αυτονόητο ότι τα καθήκοντα που ανατίθενται στις εθνικές κεντρικές τράπεζες από το δίκαιο της Ένωσης στο πλαίσιο του ΕΣΚΤ δεν αφορούν κατ’ ανάγκη μόνο τους διοικητές τους (31). Επιπλέον, ακόμη και στην περίπτωση που ορισμένα καθήκοντα αφορούν μόνο τα συγκεκριμένα πρόσωπα, το καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ προβλέπει τη δυνατότητα αντικατάστασης ενός διοικητή, όπως ορίζει το άρθρο 10.2 του εν λόγω καταστατικού (32). Στο ίδιο πνεύμα, το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ίδρυμα, ήτοι ο ιστορικός πρόδρομος της ΕΚΤ, επισήμανε στην έκθεση συγκλίσεως του έτους 1995 ότι η ανεξαρτησία των εθνικών κεντρικών τραπεζών «θα ενισχυόταν έτι περαιτέρω εάν ίσχυαν οι ίδιοι κανόνες [όπως αυτοί που προβλέπονται ιδίως από το κριτήριο απομάκρυνσης] και για τα λοιπά μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων [των εθνικών κεντρικών τραπεζών] που ασκούν καθήκοντα τα οποία σχετίζονται με το ΕΣΚΤ» (33).
75.      Εξ αυτού συνάγεται ότι η απάντηση που πρέπει να δοθεί στο πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα είναι ότι το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ έχει εφαρμογή, κατά το δίκαιο της Ένωσης, μόνο στους διοικητές των εθνικών κεντρικών τραπεζών. Ωστόσο, η διάταξη αυτή δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία επεκτείνει την εφαρμογή του προβλεπόμενου στην εν λόγω διάταξη «κριτηρίου απομάκρυνσης» και στον αντιπρόεδρο της τράπεζας αυτής.
76.      Το συμπέρασμα αυτό μου παρέχει τη δυνατότητα να προχωρήσω στην εξέταση της επόμενης ομάδας προδικαστικών ερωτημάτων, τα οποία αφορούν το κατά πόσον αυτή η διάταξη του δικαίου της Ένωσης συνάδει με τη διαπίστωση ότι, υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπό κρίση υποθέσεως, συντρέχουν λόγοι απαλλαγής από τα καθήκοντα.
Γ.      (Μη) δυνατότητα κατοχής ορισμένων περιουσιακών στοιχείων και άσκησης ορισμένων δραστηριοτήτων (τρίτο, τέταρτο, έκτο και έβδομο προδικαστικό ερώτημα)
77.      Με το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, εάν το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ είναι συμβατό με μια κατάσταση στην οποία ο διοικητής εθνικής κεντρικής τράπεζας, πρώτον, κατέχει κεφαλαιουχική συμμετοχή σε εταιρία με δικαίωμα απόληψης μεριδίου από τα κέρδη της εταιρίας αυτής (τρίτο προδικαστικό ερώτημα) και, δεύτερον, συμμετέχει, χωρίς την απαιτούμενη άδεια, στο διοικητικό όργανο νομικού προσώπου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα το οποίο μπορεί να ασκεί οικονομική δραστηριότητα (τέταρτο προδικαστικό ερώτημα).
78.      Με το έκτο και το έβδομο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί περαιτέρω να διευκρινιστεί, πρώτον, εάν το πρώτο σκέλος του κριτηρίου απομάκρυνσης («οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων») συνάδει με την επιβαλλόμενη στον διοικητή υποχρέωση να λάβει, εντός ορισμένης προθεσμίας από την ανάληψη των καθηκόντων του, μέτρα προκειμένου να παύσουν οι εν λόγω συμμετοχές του (έκτο προδικαστικό ερώτημα) και, δεύτερον, στην περίπτωση που οι συμμετοχές αυτές παυθούν εκπρόθεσμα, εάν επιτρέπεται να συναχθεί το συμπέρασμα ότι ικανοποιείται το πρώτο σκέλος του εν λόγω κριτηρίου (έβδομο προδικαστικό ερώτημα) (34).
79.      Προκειμένου να απαντήσω στα ερωτήματα αυτά, θα εξετάσω τη λογική στην οποία στηρίζεται το
κριτήριο απομάκρυνσης (υπό 1) και τις επιπτώσεις που απορρέουν από αυτό (υπό 2).
1.      Το κριτήριο απομάκρυνσης: γενικές παρατηρήσεις
80.      Το πρώτο σημείο που χρήζει υπενθύμισης είναι ότι το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ περιορίζει τη δυνατότητα των κρατών μελών να απαλλάσσουν πρόωρα τον διοικητή από τα καθήκοντά του σε δύο μόνο περιπτώσεις: εάν δεν πληροί πλέον τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του ή εάν διαπράξει βαρύ παράπτωμα. Ως εκ τούτου, στα κράτη μέλη δεν επιτρέπεται η προσθήκη στοιχείων στον κατάλογο των λόγων που δικαιολογούν την πρόωρη απαλλαγή από τα καθήκοντα. Το επιτρεπτό ή μη της απαλλαγής του διοικητή από τα καθήκοντά του πρέπει να εκτιμάται αποκλειστικά υπό το πρίσμα των δύο αυτών λόγων (35).
81.      Όπως προαναφέρθηκε, το κριτήριο απομάκρυνσης αποτελεί ένα ειδικό μέσο που αποσκοπεί στη διασφάλιση της λειτουργικής ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών. Η αποτελεσματική επίτευξη του σκοπού αυτού απαιτεί, κατ’ αρχήν, την παραμονή των διοικητών στη θέση τους για το σύνολο της θητείας τους, υπό την επιφύλαξη μόνο των δύο αυτών εξαιρέσεων.
82.      Δεύτερον, η χρήση του ρήματος «μπορεί» στην οικεία διάταξη υποδηλώνει ότι, ακόμη και εάν διαπιστωθεί ότι συντρέχει ένας εκ των λόγων απαλλαγής, ο διοικητής δεν απαιτείται κατ’ ανάγκην να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του. Συνεπώς, το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ παρέχει στα κράτη μέλη ένα ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως ως προς το εάν, υπό τις περιστάσεις συγκεκριμένης υποθέσεως, θα πρέπει να υπάρξει απαλλαγή από τα καθήκοντα, υπό την επιφύλαξη ωστόσο της ανάγκης διασφάλισης της αποτελεσματικότητας της εγγύησης ανεξαρτησίας.
83.      Με αυτά τα δεδομένα κατά νου, θα εξετάσω εν συνεχεία τους δύο λόγους απαλλαγής λεπτομερέστερα.
α)      Μη τήρηση των προϋποθέσεων εκτέλεσης των καθηκόντων
84.      Όσον αφορά τον πρώτο λόγο απαλλαγής από τα καθήκοντα, έχω ήδη επισημάνει ότι αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου κριτηρίου που διέπει τις περιστάσεις υπό τις οποίες μπορεί ένας διοικητής να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του. Ελλείψει οποιασδήποτε παραπομπής στο δίκαιο των κρατών μελών, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι το κριτήριο αυτό συνιστά αυτοτελή έννοια του δικαίου της Ένωσης (36). Ωστόσο, δεδομένου ότι το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ ουδεμία ένδειξη παρέχει ως προς τον χαρακτήρα των «απαραίτητων προϋποθέσεων για την εκτέλεση των καθηκόντων», η υποχρέωση καθορισμού των προϋποθέσεων αυτών βαρύνει, κατ’ αρχήν, τα κράτη μέλη (37), υπό την επιφύλαξη ορισμένων ορίων τα οποία θα αναφέρω ακολούθως.
85.      Από μια συγκριτική επισκόπηση προκύπτει ότι η επίμαχη εθνική νομοθεσία υιοθετεί ποικίλες θέσεις, όσον αφορά τόσο τον βαθμό λεπτομέρειας όσο και την ουσία των απαιτήσεων επιλεξιμότητας και αποκλεισμού για τη συμμετοχή στα όργανα λήψης αποφάσεων των εθνικών κεντρικών τραπεζών. Οι προϋποθέσεις αυτές αφορούν κατά κανόνα γενικά χαρακτηριστικά, όπως το κύρος, την καλή φήμη ή τις εγνωσμένες δεξιότητες (38) ή πιο συγκεκριμένες απαιτήσεις που εδράζονται σε παρόμοιες ανησυχίες, όπως η απουσία ποινικής καταδίκης ή διαδικασίας αφερεγγυότητας ή η κατοχή πανεπιστημιακού πτυχίου (είτε γενικώς είτε σε συγκεκριμένο τομέα, όπως τα οικονομικά ή τα χρηματοοικονομικά) (39).
86.      Παράλληλα, στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ –τα οποία, όπως προαναφέρθηκε, έχουν εφαρμογή στο σύνολο των μελών των οργάνων λήψης αποφάσεων των εθνικών κεντρικών τραπεζών– κατοχυρώνεται ο σκοπός της ανεξαρτησίας τους. Η αποτελεσματική επιδίωξη του σκοπού αυτού συνεπάγεται την επιβολή ορισμένων περιορισμών τους οποίους οφείλουν να σέβονται τα κράτη μέλη, τόσο κατά τον καθορισμό των απαραίτητων προϋποθέσεων για την εκτέλεση των συγκεκριμένων καθηκόντων όσο και κατά την εκτίμηση του κατά πόσον πληρούται ο πρώτος λόγος απαλλαγής από τα καθήκοντα δυνάμει του κριτηρίου απομάκρυνσης.
87.      Στο παρόν πλαίσιο, το γενικό αυτό όριο εκφράζεται με δύο πιο συγκεκριμένες απαιτήσεις.
88.      Πρώτον, οι προϋποθέσεις που σχετίζονται με την εκτέλεση των καθηκόντων πρέπει να είναι διατυπωμένες με επαρκή σαφήνεια ώστε να αποφεύγεται η κατάχρηση ή η εργαλειοποίησή τους, χωρίς την οποία η προσφυγή στον πρώτο λόγο απαλλαγής του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ μπορεί να υπονομεύσει την ίδια την αποτελεσματικότητα της εν λόγω διατάξεως (40). Αντί να αποτελεί εγγύηση έναντι της εξωτερικής πίεσης και της αυθαίρετης απαλλαγής από τα καθήκοντα, θα μπορούσε να μετατραπεί σε μέσο υλοποίησης αυτών ακριβώς των κινδύνων. Ως εκ τούτου, η σαφήνεια των κανόνων που διέπουν τις περιστάσεις υπό τις οποίες μπορεί ένα μέλος εθνικής κεντρικής τράπεζας να ασκεί ή να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του είναι θεμελιώδους σημασίας για τη διατήρηση ενός σταθερού και αμερόληπτου θεσμικού περιβάλλοντος.
89.      Ασφαλώς, αυτή η απαίτηση σαφήνειας δεν αποκλείει τη χρήση γενικών προϋποθέσεων, όπως οι προαναφερθείσες (κύρος, φήμη, κ.λπ.). Στις περιπτώσεις αυτές, η εκτίμηση του εάν (εξακολουθούν να) πληρούνται οι εν λόγω προϋποθέσεις συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την εξέταση πλειόνων παραγόντων (η οποία σπανίως απαιτείται στην περίπτωση των στενά καθορισμένων προϋποθέσεων, όπως η απουσία ποινικής καταδίκης). Ο βαθμός γενικότητας με την οποία καθορίζονται οι εν λόγω προϋποθέσεις συνιστά, κατά τη γνώμη μου, έναν από τους παράγοντες που επηρεάζει την ανάλυση αναλογικότητας προκειμένου να διαπιστωθεί εάν ο ενδιαφερόμενος μπορεί και πρέπει να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, η συγκεκριμένη δε ανάλυση απαιτεί, ιδίως, τη στάθμιση του συμφέροντος διασφάλισης της ανεξαρτησίας της τράπεζας έναντι του συμφέροντος της σταθερότητας του αξιώματος.
90.      Επιπλέον, η αυτονομία των κρατών μελών τους παρέχει επίσης τη δυνατότητα να θεσπίζουν αρνητικές προϋποθέσεις χαρακτηρισμού ορισμένων καταστάσεων ως ασυμβίβαστων με την άσκηση του αξιώματος, ανεξαρτήτως εάν αυτές συνεπάγονται συγκεκριμένη σύγκρουση συμφερόντων. Με άλλα λόγια, τα κράτη μέλη μπορούν, κατά τη γνώμη μου, να απαιτούν όχι μόνο την απουσία συνδρομής πραγματικών ή δυνητικών συγκρούσεων συμφερόντων αλλά και την απουσία καταστάσεων που θα μπορούσαν ευλόγως να εκληφθούν ως τέτοιες. Οι απαγορεύσεις αυτές ενδέχεται να κυμαίνονται από απόλυτες απαγορεύσεις έως καθεστώτα τα οποία προβλέπουν τη δυνατότητα παρεκκλίσεων, οι οποίες αποφασίζονται κατά περίπτωση (41).
91.      Η προσέγγιση κατά την οποία ορισμένες καταστάσεις αντιμετωπίζονται ως ασυμβίβαστες με την άσκηση του αξιώματος, ανεξαρτήτως της ύπαρξης πραγματικής ή δυνητικής σύγκρουσης συμφερόντων, δικαιολογείται από το γεγονός ότι μπορούν να εκληφθούν ως κατά κανόνα ικανές να ενσπείρουν, στη συνείδηση του κοινού, αμφιβολίες ως προς το εάν τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων των εθνικών κεντρικών τραπεζών ενεργούν προς το δημόσιο συμφέρον ή βάσει ιδιωτικών συμφερόντων (42). Οι αμφιβολίες αυτές ενέχουν κίνδυνο υπονόμευσης της αξιοπιστίας του ίδιου του θεσμικού οργάνου (43) και, ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη είναι θεμιτό να επιδιώκουν να εξασφαλίζουν ότι δεν θα ανακύψουν καταστάσεις ικανές να προκαλέσουν το αποτέλεσμα αυτό (44).
92.      Δεύτερον, ανεξαρτήτως εάν το κράτος μέλος έχει επιλέξει τις στενά καθορισμένες ή τις αόριστες προϋποθέσεις, το πλαίσιο που προκύπτει πρέπει να είναι ολοκληρωμένο. Ειδικότερα, στην περίπτωση που οι αρνητικές προϋποθέσεις (ασυμβίβαστα) απαριθμούνται, η ύπαρξη εξαντλητικού καταλόγου δεν μπορεί να καθιστά αδύνατη την αντιμετώπιση μιας σύγκρουσης συμφερόντων στο πλαίσιο κατάστασης που δεν καλύπτεται ρητώς από τον κατάλογο αυτό.
93.      Μολονότι η ίδια η σύγκρουση συμφερόντων δεν συγκαταλέγεται μεταξύ των λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντα του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, είναι σχεδόν περιττό να υπογραμμισθεί ότι η απουσία συγκρούσεων συμφερόντων είναι σύμφυτη με την απαίτηση ανεξάρτητης άσκησης των καθηκόντων που έχουν ανατεθεί στις κεντρικές τράπεζες (45) κατά τον ίδιο περίπου τρόπο με το ότι η αμεροληψία εμπεριέχεται στην απαίτηση ανεξαρτησίας των δικαστών (46) ή των μελών του Ελεγκτικού Συνεδρίου (47).
94.      Στην περίπτωση που ανακύψει σύγκρουση συμφερόντων η οποία δεν εμπίπτει σε κάποια προκαθορισμένη αφηρημένη κατηγορία ασυμβιβάστου, απαιτείται, κατά τη γνώμη μου, μεμονωμένη εξέταση κατ’ εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας προκειμένου να διαπιστωθεί εάν μπορεί να δικαιολογηθεί η απαλλαγή από τα καθήκοντα, όπως υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, η ΕΚΤ και η Ισπανική Κυβέρνηση στην υπό κρίση υπόθεση. Κατόπιν της διευκρινίσεως αυτής, θα εξετάσω εν συνεχεία το δεύτερο σκέλος του κριτηρίου απομάκρυνσης που παρατίθεται στο άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
β)      Βαρύ παράπτωμα
95.      Καταρχάς, πρέπει να σημειωθεί ότι, ελλείψει οποιασδήποτε παραπομπής του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ στο εθνικό δίκαιο, πρέπει να θεωρηθεί ότι η έννοια του βαρέος παραπτώματος συνιστά αυτοτελή έννοια του δικαίου της Ένωσης. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει ορισμός της εν λόγω έννοιας (48), αυτή θα πρέπει να ερμηνευθεί σύμφωνα με τη συνήθη σημασία του όρου στην καθημερινή γλώσσα, λαμβανομένων υπόψη των σκοπών που επιδιώκει η κανονιστική ρύθμιση στην οποία ο όρος αυτός εντάσσεται και του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιείται (49).
96.      Κατά τη συνήθη του έννοια, το επίθετο «βαρύς» υποδηλώνει έναν ορισμένο βαθμό σοβαρότητας ενώ ο όρος «παράπτωμα» παραπέμπει στην «απαράδεκτη ή επιλήψιμη συμπεριφορά προσώπου που κατέχει θέση εξουσίας ή ευθύνης» (50).
97.      Όσον αφορά το σχετικό πλαίσιο και τους σκοπούς, τρεις παρατηρήσεις έχουν, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερη σημασία.
98.      Πρώτον, η έννοια του βαρέος παραπτώματος περιέχεται στις εγγυήσεις που αποσκοπούν στη διασφάλιση της ανεξαρτησίας του θεσμικού οργάνου έναντι εξωτερικών παρεμβάσεων κατά την άσκηση των καθηκόντων του. Επιπλέον, συνδέεται με μια συνέπεια ιδιαίτερης βαρύτητας, όπως η απαλλαγή του διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας από τα καθήκοντά του, ήτοι ενός μέτρου το οποίο κατ’ ανάγκην επηρεάζει –έστω και μόνον προσωρινά έως τον διορισμό αντικαταστάτη– τη λειτουργία του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Τούτο ισχύει ιδίως, αν και όχι αποκλειστικά, στην περίπτωση που πρόκειται για διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας κράτους μέλους που ανήκει στη ζώνη του ευρώ (51). Η διαπίστωση αυτή σημαίνει ότι το κατώτατο όριο καθορισμού του «βαρέος παραπτώματος» δεν μπορεί να τεθεί πολύ χαμηλά (52).
99.      Δεύτερον, η ίδια έννοια σκοπεί επίσης στην προστασία της αξιοπιστίας του θεσμικού οργάνου και, συνακόλουθα, της ικανότητάς του να εκπληρώνει τα καθήκοντά του έναντι εσωτερικών συμπεριφορών των μελών του που είναι ικανές να θέσουν σε κίνδυνο τα χαρακτηριστικά αυτά. Η ανεξαρτησία που απολαύει το θεσμικό όργανο συνεπάγεται τη λογοδοσία των μελών του προκειμένου να διασφαλίζεται ότι η συμπεριφορά τους δεν έχει αρνητικό αντίκτυπο στην εμπιστοσύνη που επιδεικνύει το κοινό προς το θεσμικό όργανο (53). Η παράμετρος αυτή απαιτεί το κριτήριο να είναι αρκούντως ευέλικτο ώστε να καταλαμβάνει κάθε συμπεριφορά που επηρεάζει σοβαρά είτε την ικανότητα του θεσμικού οργάνου να ασκεί τα καθήκοντά του είτε την εμπιστοσύνη που επιδεικνύει το κοινό στην ανεξαρτησία της λειτουργίας του.
100. Η εκτίμηση αμφοτέρων των ως άνω παραμέτρων πρέπει, εκ της φύσεώς της, να διενεργείται κατά περίπτωση και να λαμβάνει υπόψη της σειρά παραγόντων, όπως αυτοί που καθορίζονται από την ΕΚΤ στο πλαίσιο της προκείμενης διαδικασίας· ιδίως δε, τον χαρακτήρα της παραβάσεως, τις περιστάσεις υπό τις οποίες τελέστηκε, το εάν οφείλεται σε δόλο ή βαρεία αμέλεια, το μέγεθος της επελθείσας ζημίας και τον συγκεκριμένο αντίκτυπό της στη λειτουργία του θεσμικού οργάνου ή στη δημόσια εικόνα του.
101. Τρίτον, πρέπει να προστεθεί ότι, σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς της ΕΚΤ και της Επιτροπής, φρονώ ότι ο λόγος απαλλαγής που αφορά την τέλεση βαρέος παραπτώματος δεν αποκλείει κατ’ ανάγκην τον λόγο που συνδέεται με τη μη εκπλήρωση των απαραίτητων προϋποθέσεων για την εκτέλεση των καθηκόντων. Είναι αληθές ότι η μη εκπλήρωση ορισμένων προϋποθέσεων, σε αρκετές υποθέσεις, είναι σχεδόν απίθανο να συνιστά βαρύ παράπτωμα. Τούτο ισχύει, κατά τη γνώμη μου, συνήθως στην περίπτωση ορισμένων ασυμβίβαστων δραστηριοτήτων που απαγορεύονται σε αφηρημένο επίπεδο, ελλείψει οποιασδήποτε συγκεκριμένης συγκρούσεως συμφερόντων. Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει ότι η μη πλήρωση μιας συγκεκριμένης προϋπόθεσης για την άσκηση των καθηκόντων δεν μπορεί να συνιστά ουδέποτε από μόνη της και βαρύ παράπτωμα. Στο ίδιο παράδειγμα, τούτο θα μπορούσε να συμβαίνει στην περίπτωση που ασκείται πράγματι μια απαγορευμένη δραστηριότητα η οποία δημιουργεί σύγκρουση συμφερόντων που επηρεάζει την ανεξάρτητη λειτουργία του θεσμικού οργάνου ή την εμπιστοσύνη του κοινού στην ανεξάρτητη λειτουργία του. Ως άλλο παράδειγμα μπορεί να αναφερθεί η μη πλήρωση της προϋποθέσεως περί μη ύπαρξης ποινικής καταδίκης.
102. Υπό το πρίσμα αυτών ακριβώς των γενικών παρατηρήσεων θα εξετάσω εν συνεχεία τα επίμαχα στην κύρια δίκη πραγματικά περιστατικά.
2.      Εξέταση των επίμαχων πραγματικών περιστατικών (τρίτο, τέταρτο, έκτο και έβδομο προδικαστικό ερώτημα)
103. Ο πλέον κατάλληλος τρόπος αξιοποιήσεως των ανωτέρω παρατηρήσεων συνίσταται, πρώτον, στην εξέταση της συμμετοχής του MA στο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρίας (υπό αʹ) και, δεύτερον, στην ανάλυση της εμπλοκής του στα νομικά πρόσωπα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα (υπό βʹ).
α)      Συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο εταιρίας (τρίτο, έκτο και έβδομο προδικαστικό ερώτημα)
104. Η πρώτη πραγματική κατάσταση βάσει της οποίας η BNB έκρινε ότι συντρέχουν αμφότεροι οι λόγοι απαλλαγής από τα καθήκοντα δυνάμει του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ αφορά τη συμμετοχή του MA με ποσοστό 2 % στο μετοχικό κεφάλαιο μιας εταιρίας κατά τον χρόνο του διορισμού του. Οφείλω να ομολογήσω ότι δεν μου είναι απολύτως σαφές με ποιον ακριβώς τρόπο κατέληξε η BNB στο συμπέρασμα αυτό, δεδομένου ότι από το εθνικό νομικό πλαίσιο που εκτίθεται στη διάταξη περί παραπομπής, η συμμετοχή αυτή δεν φαίνεται να συνιστά «αφηρημένο» ασυμβίβαστο, ανεξάρτητα από την ύπαρξη οποιασδήποτε πραγματικής σύγκρουσης συμφερόντων, όπως επισήμαναν επίσης η ΕΚΤ και η Επιτροπή.
105. Χάριν διευκρινίσεως, υπενθυμίζω ότι το άρθρο 11, παράγραφος 4, σημείο 4, του νόμου περί της BNB, χαρακτηρίζει ως ασυμβίβαστη προς το αξίωμα, μεταξύ άλλων, του αντιπροέδρου, την ιδιότητα του προσώπου που «διατηρεί ατομική επιχείρηση, είναι γενικός εταίρος σε συνεταιρισμό, διαχειριστής, […] [ή] μέλος διοικητικού ή εποπτικού οργάνου εταιρίας ή συνεταιρισμού». Υπενθυμίζω επίσης ότι η Iontech Engineering OOD, ήτοι η επίμαχη εταιρία, χαρακτηρίζεται στη διάταξη περί παραπομπής ως εταιρία περιορισμένης ευθύνης στο μετοχικό κεφάλαιο της οποίας συμμετείχε ο MA σε ποσοστό 2 %. Τούτο σημαίνει ότι η κατάσταση του MA δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της συγκεκριμένης διατάξεως μολονότι η BNB φαίνεται να υποστηρίζει το αντίθετο (54).
106. Μολονότι το ως άνω ζήτημα υπόκειται, ασφαλώς, στην αξιολογική κρίση του αιτούντος δικαστηρίου, εντούτοις, επισημαίνω ότι το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στηρίζεται στην παραδοχή ότι η συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο της οικείας εταιρίας δεν απαγορεύεται, αυτή καθεαυτήν, από το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο. Συνεπώς, θα στηριχθώ στην παραδοχή αυτή ως κύρια υπόθεση εργασίας και θα εξετάσω το εναλλακτικό υποθετικό σενάριο –δηλαδή, ότι η εν λόγω συμμετοχή απαγορεύεται– μόνον επικουρικώς και χάριν πληρότητας.
107. Με βάση την ανωτέρω κύρια παραδοχή, φρονώ ότι η αρχή της ανεξαρτησίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, δεν αντιτίθεται σε κανόνα του εθνικού δικαίου ο οποίος δεν απαγορεύει στον αντιπρόεδρο της εθνικής κεντρικής τράπεζας τη συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο εταιρίας περιορισμένης ευθύνης, όπως παρατήρησε η Επιτροπή.
108. Συναφώς, παραπέμπω στις προηγούμενες παρατηρήσεις μου σχετικά με την αυτονομία των κρατών μελών να καθορίζουν τις εφαρμοστέες προϋποθέσεις εκτέλεσης των καθηκόντων, υπό την επιφύλαξη της υποχρεώσεως πρόβλεψης μηχανισμών ικανών να διαπιστώνουν συγκρούσεις συμφερόντων κατά περίπτωση.
109. Επισημαίνω, κατ’ αναλογίαν, ότι όσον αφορά τον Πρόεδρο της ΕΚΤ, οι εφαρμοστέοι κανόνες ορίζουν ότι «η διαχείριση των προσωπικών του περιουσιακών στοιχείων […] πέραν των στοιχείων που απαιτούνται για τη συνήθη προσωπική και οικογενειακή χρήση, πρέπει να είναι οργανωμένη κατά τρόπον ώστε να διασφαλίζεται η ανεξαρτησία και η απουσία συγκρούσεως συμφερόντων καθώς και να αποτρέπεται ενδεχόμενη χρήση προνομιακής πληροφόρησης από τον Πρόεδρο» (55). Λεπτομερέστερες διατάξεις περιλαμβάνονται στον κώδικα συμπεριφοράς της ΕΚΤ και στην κατευθυντήρια γραμμή του πλαισίου δεοντολογίας της ΕΚΤ. Καμία από τις πράξεις αυτές δεν αποκλείει, με απόλυτους όρους, τη συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο εταιριών περιορισμένης ευθύνης· αντιθέτως, θεσπίζουν μηχανισμούς που αποσκοπούν στον εντοπισμό και την πρόληψη συγκρούσεων συμφερόντων καθώς και της κατάχρησης ευαίσθητων για την αγορά πληροφοριών (56).
110. Υπ’ αυτό το πρίσμα, εάν το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η επίμαχη συμμετοχή δεν εμπίπτει σε κάποια αφηρημένη απαγόρευση, οφείλει συνακόλουθα να εξετάσει εάν δημιουργεί σύγκρουση συμφερόντων και μπορεί να διαπιστώσει ότι πληρούται το πρώτο σκέλος του κριτηρίου απομάκρυνσης μόνο στην περίπτωση που αποδειχθεί ότι συντρέχει η σύγκρουση αυτή και είναι τέτοια ώστε να δικαιολογεί την απαλλαγή από τα καθήκοντα. Στο πλαίσιο της σχετικής εκτιμήσεως πρέπει να ληφθούν υπόψη όλες οι κρίσιμες περιστάσεις προκειμένου να εξακριβωθεί εάν αυτές δημιουργούν πραγματικό ή δυνητικό κίνδυνο να επηρεάσει, ή να θεωρηθεί ότι επηρεάζει, το προσωπικό συμφέρον την αμερόληπτη και αντικειμενική εκτέλεση των καθηκόντων. Στους κρίσιμους παράγοντες περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το ύψος της συμμετοχής και τα συνδεόμενα με αυτή δικαιώματα καθώς και η διάρθρωση, το μέγεθος ή η δραστηριότητα της οικείας εταιρίας (57).
111. Επιπλέον, σε απάντηση των σχετικών πτυχών του έκτου και του εβδόμου προδικαστικού ερωτήματος, επισημαίνω ότι, εφόσον διαπιστωθεί σύγκρουση συμφερόντων σε συγκεκριμένη περίπτωση, το σύμφυτο με την εφαρμογή του κριτηρίου απομάκρυνσης περιθώριο εκτιμήσεως παρέχει, κατά τη γνώμη μου, τη δυνατότητα στην εθνική νομοθεσία να προβλέπει τη δυνατότητα άρσης της σύγκρουσης αυτής εντός καθορισμένης και εύλογης προθεσμίας, σε περίπτωση δε παράλειψης της άρσης αυτής μπορεί να θεωρηθεί ότι ο ενδιαφερόμενος δεν πληροί πλέον τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του (58). Εξ όσων αντιλαμβάνομαι, τα εν λόγω προδικαστικά ερωτήματα υποδηλώνουν ότι το εθνικό νομικό πλαίσιο παρέχει τη δυνατότητα άρσης του «ασυμβίβαστου», κατά την έννοια της εθνικής νομοθεσίας, εντός ενός μηνός και ότι η δυνατότητα αυτή μπορεί να εφαρμοστεί και σε ενδεχόμενη σύγκρουση συμφερόντων που διαπιστώνεται σε συγκεκριμένη περίπτωση. Όπως υποστηρίζει η ΕΚΤ, το εάν το χρονικό αυτό διάστημα είναι επαρκές εξαρτάται από τις περιστάσεις. Στο πλαίσιο αυτό επισημαίνω ότι δεν είναι απολύτως σαφές ποιο ακριβώς θεωρήθηκε, στην υπό κρίση υπόθεση, ως το κρίσιμο χρονικό σημείο έναρξης της εν λόγω προθεσμίας, όπως εξάλλου παρατήρησε και η ΕΚΤ (59). Κατά συνέπεια, τα ζητήματα αυτά εναπόκεινται στην αξιολογική κρίση του αιτούντος δικαστηρίου.
112. Τέλος, η ίδια η δυνατότητα άρσης της συγκρούσεως συμφερόντων πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα της υποχρεώσεως διασφάλισης της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών, όπως αυτή κατοχυρώνεται, ιδίως, στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ. Κατά τη γνώμη μου, η αποτελεσματικότητα της προστασίας που πρέπει να παρέχεται στην ανεξαρτησία αυτή αποκλείει την προσφυγή στη δυνατότητα της εν λόγω επανορθώσεως όταν ο χαρακτήρας της συγκρούσεως συμφερόντων είναι τέτοιος ώστε να οδηγεί στο συμπέρασμα ότι έχει ήδη υπονομευθεί η εμπιστοσύνη του κοινού στην ανεξαρτησία του θεσμικού οργάνου ή η λειτουργία του θεσμικού οργάνου έχει ήδη επηρεαστεί ή, επιπλέον, ότι συνιστά «βαρύ παράπτωμα» κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
113. Όσον αφορά δε τη δεύτερη (εναλλακτική) υποθετική περίπτωση, δηλαδή το ενδεχόμενο η συμμετοχή ενός αντιπροέδρου στο μετοχικό κεφάλαιο εταιρίας περιορισμένης ευθύνης να απαγορεύεται (όπως φαίνεται να αντιλαμβάνεται το τρίτο προδικαστικό ερώτημα η Επιτροπή), αδυνατώ να διακρίνω με ποιον τρόπο μπορεί ο κανόνας αυτός να αντιτίθεται στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
114. Θα μπορούσε, ασφαλώς, να αντιταχθεί ότι δεν δημιουργεί κάθε συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο εταιρίας περιορισμένης ευθύνης προσωπική σύγκρουση συμφερόντων. Επ’ αυτής της βάσεως, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η συμμετοχή αυτή δεν θέτει κατ’ ανάγκην σε κίνδυνο την ανεξαρτησία του οργάνου λήψης αποφάσεων της εθνικής κεντρικής τράπεζας, όπως υποστηρίζει η Ισπανική Κυβέρνηση, και ότι, συνεπώς, είναι προτιμότερη η κατά περίπτωση εξέταση.
115. Ωστόσο, όπως προαναφέρθηκε, η διακριτική ευχέρεια που απολαύουν τα κράτη μέλη στον συγκεκριμένο τομέα είναι αρκετά ευρεία, λαμβανομένου ιδίως υπόψη του θεμιτού σκοπού πρόληψης καταστάσεων ικανών να εγείρουν αμφιβολίες ως προς το εάν τα καθήκοντα της εθνικής κεντρικής τράπεζας ασκούνται αποκλειστικά προς το δημόσιο συμφέρον, όπως υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, η Επιτροπή. Η επιδίωξη του εν λόγω στόχου –ο οποίος αποβλέπει όχι μόνο στην πρόληψη πραγματικών συγκρούσεων συμφερόντων αλλά και στη διασφάλιση της δημόσιας εικόνας του θεσμικού οργάνου– δεν εξαρτάται, εκ της φύσεώς της, από το εάν ο ενδιαφερόμενος διαθέτει ρεαλιστική δυνατότητα κατάχρησης των πληροφοριών που αποκτά στο πλαίσιο της εκτέλεσης των καθηκόντων του.
116. Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η επίμαχη συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο ήταν απαγορευμένη, παραπέμπω στις προηγούμενες παρατηρήσεις μου σχετικά με τη δυνατότητα θεραπείας της συγκεκριμένης καταστάσεως, στον βαθμό που η δυνατότητα αυτή φαίνεται να προβλέπεται από το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο.
β)      Συμμετοχή σε νομικά πρόσωπα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα χωρίς άδεια (τέταρτο, έκτο και έβδομο προδικαστικό ερώτημα)
117. Υπενθυμίζω ότι η δεύτερη κατάσταση για την οποία αποδίδεται μομφή στον MA είναι ότι, κατά τον χρόνο του διορισμού του, ήταν μέλος του διοικητικού συμβουλίου δύο νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα δυνάμενων να ασκούν οικονομική δραστηριότητα, δηλαδή του ινστιτούτου προηγμένων ερευνών και της ένωσης γκολφ, χωρίς να έχει λάβει την προηγούμενη άδεια που απαιτείται δυνάμει του άρθρου 12, παράγραφος 5, του νόμου περί της BNB (60).
118. Επισημαίνω ότι ο MA υποστήριξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι η διάταξη αυτή είναι υπερβολικά γενική ώστε να θεωρηθεί ότι θεσπίζει οποιαδήποτε προϋπόθεση για την εκτέλεση των καθηκόντων του. Συναφώς, ο ακριβής της χαρακτηρισμός εναπόκειται, ασφαλώς, στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο καλείται να αποφανθεί υπό το πρίσμα του συνόλου των κρίσιμων στοιχείων του εθνικού δικαίου. Τούτου λεχθέντος, τα πληροφοριακά στοιχεία που περιέχονται στη διάταξη περί παραπομπής και το γράμμα της εν λόγω διατάξεως υποδηλώνουν ότι θεσπίζει όντως μια αρνητική προϋπόθεση εκτέλεσης των καθηκόντων (61). Εφόσον τούτο ισχύει, συνιστά όντως απαραίτητη προϋπόθεση για την εκτέλεση των καθηκόντων, κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
119. Στο ίδιο πνεύμα με τα προεκτεθέντα, και σε συμφωνία με την Επιτροπή, φρονώ ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν την ελευθερία να επιβάλλουν γενική απαγόρευση κάθε παράλληλης δραστηριότητας, συμπεριλαμβανομένων των μη αμειβόμενων, καθώς και να συνδυάζουν τη γενική αυτή απαγόρευση με τη δυνατότητα χορήγησης άδειας κατά περίπτωση, όπως φαίνεται να ισχύει σύμφωνα με το άρθρο 12, παράγραφος 5, του νόμου περί της BNB. Φρονώ επίσης ότι, σε περίπτωση μη συμμόρφωσης προς την απαγόρευση αυτή, μπορεί να δικαιολογηθεί το συμπέρασμα ότι δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων, υπό την προϋπόθεση ότι οι προϋποθέσεις που διέπουν το αίτημα χορήγησης άδειας είναι αρκούντως σαφείς.
120. Η συνέπεια αυτή φαίνεται ενδεχομένως αυστηρή, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή. Ωστόσο, όπως επίσης επισήμανε, τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων μιας εθνικής κεντρικής τράπεζας, όπως ο αντιπρόεδρος, είναι επιφορτισμένα με μια ιδιαιτέρως αυξημένη ευθύνη και ασκούν βαρύνουσα επιρροή στον τρόπο με τον οποίο ασκεί η τράπεζα τα καθήκοντά της. Ως εκ τούτου, η συμπεριφορά τους είναι ιδιαιτέρως ικανή να επηρεάσει τη δημόσια αντίληψη σχετικά με τη λειτουργία της εθνικής κεντρικής τράπεζας. Τούτο, όπως διευκρίνισα ήδη, δικαιολογεί την εκ μέρους των κρατών μελών απαγόρευση ορισμένων καταστάσεων ή δραστηριοτήτων τις οποίες θα μπορούσαν να ασκούν τα εν λόγω πρόσωπα σε διαφορετική περίπτωση, προκειμένου να αποτρέπεται το ενδεχόμενο να περιέλθει σε κίνδυνο η ανεξάρτητη λειτουργία της τράπεζας και να διασφαλίζεται η εμπιστοσύνη του κοινού ότι η τράπεζα ενεργεί ανεπηρέαστη από τα ιδιωτικά συμφέροντα των μελών της ή τρίτων.
121. Υπ’ αυτό το πρίσμα, εάν η εθνική νομοθεσία απαιτεί από μέλος εθνικής κεντρικής τράπεζας, όπως τον αντιπρόεδρο, να μην κατέχει οποιαδήποτε άλλη εξωτερική θέση χωρίς προηγούμενη άδεια και η απαίτηση αυτή δεν τηρείται, τα κράτη μέλη δικαιούνται, κατά τη γνώμη μου, να θεωρήσουν ότι η μη εξαγωγή των κατάλληλων συμπερασμάτων δυνάμει του πρώτου σκέλους του κριτηρίου απομάκρυνσης στερεί από την οικεία απαίτηση την αποτελεσματικότητά της και μπορεί να υπονομεύσει συνολικώς την εμπιστοσύνη με την οποία περιβάλλει το κοινό το θεσμικό όργανο.
122. Τούτου λεχθέντος, και όπως έχει ήδη επισημανθεί, οι προϋποθέσεις (έστω και οι αρνητικές) για την εκτέλεση των καθηκόντων πρέπει να είναι αρκούντως σαφείς. Στο παρόν πλαίσιο, τούτο συνεπάγεται, ιδίως, σαφήνεια ως προς τη χρονική στιγμή κατά την οποία πρέπει να ληφθεί η σχετική άδεια καθώς και ως προς το εάν το εφαρμοστέο δίκαιο προβλέπει τη δυνατότητα άρσης του ασυμβιβάστου που ενδέχεται να προκύψει (ιδίως σε περίπτωση που ο ενδιαφερόμενος παραλείψει να ζητήσει την άδεια αυτή). Η ύπαρξη της δυνατότητας αυτής φαίνεται, εκ νέου, να υπονοείται από το έκτο και το έβδομο προδικαστικό ερώτημα. Ασφαλώς, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να αποσαφηνίσει και να εξετάσει τα ζητήματα αυτά υπό το πρίσμα των γενικών παρατηρήσεων που εκτίθενται στην προηγούμενη υποενότητα.
123. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, φρονώ ότι η απάντηση που πρέπει να δοθεί στο τρίτο, τέταρτο, έκτο και έβδομο προδικαστικό ερώτημα είναι ότι, πρώτον, το άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία δεν απαγορεύει στον αντιπρόεδρο της εθνικής κεντρικής τράπεζας τη συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο εταιρίας περιορισμένης ευθύνης, υπό την προϋπόθεση ότι η νομοθεσία αυτή περιλαμβάνει μηχανισμό που καθιστά δυνατή τη διαπίστωση εάν, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, η συμμετοχή αυτή δημιουργεί σύγκρουση συμφερόντων ικανή να επηρεάσει την ανεξάρτητη λειτουργία της εθνικής κεντρικής τράπεζας ή την εμπιστοσύνη του κοινού στην ανεξαρτησία αυτή. Σε περίπτωση που διαπιστωθεί η ύπαρξη τέτοιας σύγκρουσης συμφερόντων και υπάρχει η δυνατότητα άρσης της εντός καθορισμένης προθεσμίας, το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι, εάν ο ενδιαφερόμενος δεν άρει την εν λόγω σύγκρουση εντός της προθεσμίας αυτής, μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν πληροί πλέον τις προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του, υπό την προϋπόθεση ότι η τασσόμενη προθεσμία είναι επαρκής και καθορίζεται με σαφήνεια η χρονική στιγμή κατά την οποία εκκινεί.
124. Δεύτερον, το άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία απαγορεύει τη συμμετοχή του αντιπροέδρου στο διοικητικό όργανο νομικού προσώπου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα χωρίς άδεια του αρμοδίου φορέα. Σε περίπτωση που το εθνικό δίκαιο καθιστά δυνατή την άρση της εν λόγω ασυμβίβαστης ιδιότητας εντός καθορισμένου χρονικού διαστήματος κατόπιν του διορισμού, το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, εφόσον ο ενδιαφερόμενος δεν παύσει τη συγκεκριμένη δραστηριότητα εντός αυτού του χρονικού διαστήματος, μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν πληροί πλέον τις προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του, υπό την προϋπόθεση ότι η τασσόμενη προθεσμία είναι επαρκής και καθορίζεται με σαφήνεια η χρονική στιγμή κατά την οποία εκκινεί.
4.      Η έκταση της αρμοδιότητας της BNB ως προς τη διαπίστωση ύπαρξης βαρέος παραπτώματος (όγδοο προδικαστικό ερώτημα)
125. Με το όγδοο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν το άρθρο 131 ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με τα άρθρα 7 και 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, συνάδουν με εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία επιτρέπει στην αρχή που είναι αρμόδια να διαπιστώσει εάν συντρέχουν οι λόγοι απαλλαγής να εξετάσει, προς τούτο, εάν ο ενδιαφερόμενος έχει τελέσει βαρύ παράπτωμα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
126. Κατά τη γνώμη μου, στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί μια πολύ σύντομη απάντηση: το δίκαιο της Ένωσης όχι μόνο επιτρέπει αλλά και απαιτεί από την αρμόδια αρχή να προβεί στην εν λόγω εξέταση.
127. Προκειμένου να αναπτύξω την ως άνω άποψη, θα εξετάσω αρχικώς το πλαίσιο του εσωτερικού δικαίου και τις περιστάσεις της υποθέσεως που φαίνεται να οδήγησαν στη διατύπωση του ογδόου προδικαστικού ερωτήματος (υπό 1). Ακολούθως, θα εκθέσω τη νομική μου εκτίμηση (υπό 2). Τέλος, δεδομένου ότι αρκετοί από τους μετέχοντες στη διαδικασία υπογραμμίζουν τη σημασία του δικαστικού ελέγχου στο παρόν πλαίσιο, θα εξετάσω εν κατακλείδι το συγκεκριμένο ζήτημα (υπό 3).
1.      Το πλαίσιο του εσωτερικού δικαίου και οι περιστάσεις της υποθέσεως
128. Υπενθυμίζω ότι, κατά το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, εναπόκειται στο διοικητικό συμβούλιο της BNB να κρίνει εάν συντρέχει κάποιος εκ των λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντα ενός εκ των μελών του (πέραν του διοικητή) (62). Υπενθυμίζω επίσης ότι οι λόγοι αυτοί, για όλα τα μέλη, είναι εκείνοι που αναφέρονται στο άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Μολονότι με την απόφαση της BNB κρίθηκε ότι συντρέχουν αμφότεροι οι λόγοι όσον αφορά τον MA, το όγδοο προδικαστικό ερώτημα αφορά μόνο τον λόγο που συνδέεται με την τέλεση βαρέος παραπτώματος.
129. Η απόφαση της BNB εκδόθηκε κατόπιν της αποφάσεως της KPK σχετικά με το ασυμβίβαστο μεταξύ της θέσεως του MA, ιδίως ως αντιπροέδρου της BNB, και της συμμετοχής του στην εταιρία περιορισμένης ευθύνης καθώς και στα δύο νομικά πρόσωπα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα (63).
130. Συναφώς, από τη διάταξη περί παραπομπής συνάγεται ότι η KPK είναι επιφορτισμένη, γενικότερα, με τη διαπίστωση ύπαρξης ασυμβιβάστων μεταξύ ορισμένων δημοσίων αξιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του διοικητή και του αντιπροέδρου της BNB, και ορισμένων δραστηριοτήτων που ασκούν οι κάτοχοι των αξιωμάτων αυτών. Κατά το άρθρο 13, παράγραφος 1, σημείο 8, του ZPK, σε περίπτωση που διαπιστωθεί ασυμβίβαστο η KPK παραπέμπει το ζήτημα στον αρμόδιο δημόσιο φορέα για τη λήψη περαιτέρω μέτρων. Θεωρώ ότι αυτό συνέβη όταν η KPK γνωστοποίησε στην Εθνοσυνέλευση και στην BNB τα ευρήματά της όσον αφορά τον MA.
131. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει περαιτέρω ότι το διοικητικό συμβούλιο της BNB δεσμεύεται από την απόφαση της KPK όσον αφορά την ύπαρξη ασυμβιβάστου. Μολονότι το αιτούν δικαστήριο προσθέτει ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, το διοικητικό συμβούλιο προέβη στην επαλήθευση της ύπαρξης των ασυμβιβάστων αυτών συμβουλευόμενο δημόσια διαθέσιμες πηγές, όπως τα μητρώα εμπορικών εταιριών, φρονώ ότι η διευκρίνιση αυτή σημαίνει, πρώτον, ότι το διοικητικό συμβούλιο δεσμεύεται από τις πραγματικές διαπιστώσεις της KPK και τον νομικό χαρακτηρισμό τους ως «ασυμβίβαστων» κατά την έννοια του εθνικού δικαίου και, δεύτερον, ότι η εν λόγω απόφαση συνιστά υποχρεωτική αφορμή προκειμένου η BNB να εξετάσει εάν τα επίμαχα ασυμβίβαστα συνιστούν λόγους απαλλαγής από τα καθήκοντα.
132. Τέλος, από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι ο MA προσέφυγε κατά της νομιμότητας της αποφάσεως της KPK ενώπιον του Administrativen sad Sofia-grad (διοικητικού πρωτοδικείου Σόφιας). Ο MA, η BNB, η Επιτροπή και η ΕΚΤ σημειώνουν στις γραπτές τους παρατηρήσεις ότι το δικαστήριο αυτό ακύρωσε την απόφαση της KPK στις 11 Δεκεμβρίου 2024 (δηλαδή, κατόπιν της υποβολής της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως). Υπό την επιφύλαξη επαληθεύσεως από το αιτούν δικαστήριο, σύμφωνα με τον MA και την Επιτροπή οι λόγοι ακυρώσεως αφορούν τόσο πλημμέλειες διαδικαστικού χαρακτήρα (η KPK φέρεται να μη διέθετε εξουσιοδότηση από την Εθνοσυνέλευση κατά τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο) όσο και την ουσία της αποφάσεως (τα πραγματικά περιστατικά που ελήφθησαν υπόψη δεν συνιστούν ασυμβίβαστο), καθώς και άλλες πτυχές της υποθέσεως (ιδίως, την παράλειψη κοινοποίησης της διαδικασίας προς τον ΜΑ και τον ελλιπή χαρακτήρα των συγκεντρωθέντων αποδεικτικών στοιχείων).
133. Από τη μεριά της, η BNB παρατηρεί ότι κατά της ως άνω αποφάσεως ακύρωσης έχει ασκηθεί έφεση από την KPK, η οποία εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου στο πλαίσιο χωριστής διαδικασίας. Ενόψει αυτών των εξελίξεων, ο MA υποστηρίζει, στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, ότι η απόφαση της BNB –που εκδόθηκε κατόπιν της αποφάσεως της KPK– δεν μπορεί να γίνει δεκτή καθόσον αποτελεί άμεση και αυτοδίκαιη συνέπεια της εν λόγω αποφάσεως, ενώ η BNB διατείνεται ότι η απόφασή της βασίζεται σε αυτοτελείς λόγους. Το ζήτημα αυτό, συμπεριλαμβανομένων των συνεπειών που ενδέχεται να έχει η ακύρωση της αποφάσεως της KPK, εφόσον επικυρωθεί κατ’ έφεση, απόκειται, ασφαλώς, στην αξιολογική κρίση του αιτούντος δικαστηρίου. Αντιλαμβάνομαι ωστόσο, ότι η νομιμότητα της αποφάσεως της BNB παραμένει, σε κάθε περίπτωση, ένα εκ των ζητημάτων που καλείται να εξετάσει το δικαστήριο αυτό, έστω και υπό διαφορετική οπτική.
2.      Επί της ουσίας του ογδόου προδικαστικού ερωτήματος
134. Επισημαίνω ότι οι επίμαχες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, δηλαδή τα άρθρα 130 και 131 ΣΛΕΕ και τα άρθρα 7 και 14 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, δεν περιέχουν οποιονδήποτε κανόνα που να διέπει τις προϋποθέσεις άσκησης της αρμοδιότητας του φορέα που είναι επιφορτισμένος, βάσει του εθνικού δικαίου, με τη διαπίστωση της συνδρομής των λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του εν λόγω καταστατικού.
135. Συνεπώς, το ζήτημα αυτό εμπίπτει στη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών, η οποία υπόκειται στην ανάγκη διατήρησης της πρακτικής αποτελεσματικότητας των ως άνω διατάξεων του δικαίου της Ένωσης (διασφαλίζοντας παράλληλα τη συμβατότητα με τα δικαιώματα που εγγυάται το δίκαιο της Ένωσης, ιδίως δε ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης) (64).
136. Στο παρόν πλαίσιο, τα ανωτέρω σημαίνουν ιδίως ότι η αρμοδιότητα που έχει ανατεθεί στην αρμόδια αρχή (εν προκειμένω στο διοικητικό συμβούλιο της BNB) πρέπει να καθιστά δυνατή την αποτελεσματική διασφάλιση της ανεξαρτησίας της εθνικής κεντρικής τράπεζας και, ως εκ τούτου, την αποτελεσματική αξιολόγηση των στοιχείων που περιέχονται στο κριτήριο απομάκρυνσης που προβλέπεται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
137. Συναφώς, πρώτον, φρονώ ότι η αρχή της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών δεν αποκλείει, από μόνη της, μια κατάσταση στην οποία τα ευρήματα ενός άλλου οργάνου, όπως η KPK, συνεπάγονται την κίνηση μιας διαδικασίας εκ μέρους της αρχής, όπως το διοικητικό συμβούλιο της BNB, που είναι αρμόδια να εξετάσει το ενδεχόμενο συνδρομής των λόγων απαλλαγής.
138. Πράγματι, φρονώ ότι σε διάφορα όργανα εντός της δημόσιας διοίκησης μπορούν να ανατεθούν ειδικές εξουσίες ελέγχου της ορθής λειτουργίας της διοίκησης αυτής. Επισημαίνω, κατ’ αναλογίαν, ότι το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν συντρέχει παράβαση της ανεξαρτησίας της ΕΚΤ από το γεγονός ότι ο νομοθέτης της Ένωσης έχει αναθέσει στην Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) εξουσίες έρευνας στον τομέα πρόληψης της απάτης, οι οποίες δύνανται να εφαρμοστούν και στην ΕΚΤ (65). Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι η ανεξαρτησία της ΕΚΤ, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ (τότε άρθρο 108 ΕΚ) «δεν έχει ως συνέπεια να […] αποσπάσει [την ΕΚΤ] εξ ολοκλήρου από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα και να την εξαιρέσει από κάθε κανόνα κοινοτικού δικαίου» (66). Τούτο αντανακλά τη γενικότερη αντίληψη ότι η ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών δεν επιτάσσει την κλινική απομόνωσή τους από τους λοιπούς τομείς της δημόσιας διοίκησης αλλά (απλώς) την απομόνωσή τους από εξωτερικές επιρροές, η οποία διασφαλίζει την ικανότητά τους να ασκούν κατά τρόπο ανεξάρτητο τα καθήκοντά τους.
139. Επιστρέφοντας στις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, η αφηρημένη δήλωση ότι η απαίτηση ανεξαρτησίας δεν αποκλείει την ύπαρξη ενός συγκεκριμένου συστήματος ενεργοποίησης (το οποίο υποχρεώνει την αρμόδια αρχή, όπως το διοικητικό συμβούλιο της BNB, να ενεργήσει) δεν σημαίνει ότι οποιοσδήποτε τέτοιος μηχανισμός είναι συμβατός με την προαναφερθείσα αρχή, ανεξαρτήτως του τρόπου λειτουργίας του και των χαρακτηριστικών του. Επισημαίνω, εκ νέου κατ’ αναλογίαν, ότι στην ανωτέρω μνημονευόμενη υπόθεση, το Δικαστήριο αναφέρθηκε σε διάφορες εγγυήσεις που διασφαλίζουν την ανεξαρτησία της OLAF, εξασφαλίζοντας ότι αυτή ενεργεί σε πλήρη συμμόρφωση προς το δίκαιο της Ένωσης, προκειμένου να επιτευχθεί ένας σαφώς προσδιορισμένος σκοπός μέσω των ρητώς προβλεπομένων μέσων (67). Τούτου λεχθέντος, ελλείψει οποιουδήποτε επιχειρήματος που να υποδηλώνει ότι η ίδια η λειτουργία της KPK ήταν πλημμελής, περιορίζομαι στην ως άνω γενική δήλωση (68).
140. Δεύτερον, η απαίτηση που απορρέει από την αρχή της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών δεν αποκλείει να δεσμεύεται το διοικητικό συμβούλιο της BNB από την απόφαση της KPK και τον νομικό χαρακτηρισμό των ευρημάτων της ως «ασυμβιβάστου» κατά την έννοια του εθνικού δικαίου. Συνεπώς, φρονώ ότι η αρχή της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών δεν απαιτεί (και, ως εκ τούτου, δεν εξουσιοδοτεί) την αρχή που είναι αρμόδια να διαπιστώσει εάν συντρέχουν οι λόγοι απαλλαγής από τα καθήκοντα να προβαίνει στην επανεξέταση και αντικατάσταση των εννόμων συνεπειών των εθνικών διοικητικών πράξεων (συμπεριλαμβανομένων των διαπιστωθέντων πραγματικών περιστατικών και των νομικών χαρακτηρισμών που έχουν πραγματοποιηθεί). Η παρατήρηση αυτή ισχύει, κατά τη γνώμη μου, ακόμη και στην περίπτωση που η αρχή αυτή αποτελεί όργανο της εθνικής κεντρικής τράπεζας. Εφόσον δεν προβλέπεται κάτι διαφορετικό από ειδικές διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας, το αντίθετο συμπέρασμα θα σήμαινε ότι η αρμόδια αρχή θα μπορούσε να υπεισέλθει στις εξουσίες άλλων δημόσιων διοικητικών αρχών, όπως προειδοποίησε κατ’ ουσίαν η BNB κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση (69). Η αντίθετη άποψη θα σήμαινε περαιτέρω ότι η αρμόδια για τη διαπίστωση συνδρομής των λόγων απαλλαγής αρχή μπορεί να υποκαθιστά τα αντίστοιχα διοικητικά όργανα (όπως την αστυνομία, τις φορολογικές αρχές, κ.λπ.) γεγονός το οποίο θα είχε επιπλέον ως συνέπεια την έκδοση αποκλινουσών αποφάσεων για τις ίδιες πραγματικές καταστάσεις και τον νομικό χαρακτηρισμό τους βάσει της ίδιας νομοθεσίας, κατά παράβαση της αρχής της ασφάλειας δικαίου.
141. Ωστόσο, η αποτελεσματική επιδίωξη διασφάλισης της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών αποκλείει οποιαδήποτε μορφή αυτοματισμού στο πλαίσιο της αξιολόγησης του κατά πόσον υφίσταται λόγος απαλλαγής από τα καθήκοντα, όπως υποστηρίζουν ο MA, η BNB και η Ισπανική Κυβέρνηση. Με άλλα λόγια, η αποτελεσματική προστασία της ανεξαρτησίας των εθνικών κεντρικών τραπεζών δεν επιτρέπει την ύπαρξη κανόνα του εθνικού δικαίου ο οποίος απαιτεί από την αρμόδια αρχή να καταλήγει αυτομάτως στο συμπέρασμα, χωρίς αυτοτελή εξέταση, ότι συντρέχει λόγος απαλλαγής από τα καθήκοντα, εξάγοντας απλώς το συμπέρασμα αυτό από τις πραγματικές και νομικές διαπιστώσεις στις οποίες προέβη μια άλλη αρχή δυνάμει διαφορετικών εθνικών κανόνων με τους οποίους επιδιώκεται διαφορετικός σκοπός (ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι ο σκοπός αυτός ενδέχεται να συνδέεται με αυτόν που επιδιώκεται από το επίμαχο εν προκειμένω κριτήριο απομάκρυνσης). Μια τέτοια μηχανική επικύρωση θα ήταν αντίθετη προς την ίδια τη λογική της ύπαρξης αυτοτελών λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντα καθώς και τη δυνατότητα διενέργειας κατά περίπτωση εξέτασης όπου αυτή απαιτείται (70). Επισημαίνω ότι το ζήτημα εάν το διοικητικό συμβούλιο της BNB προέβη σε αυτοτελή εκτίμηση των λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντα αποτελεί αντικείμενο διαφωνίας μεταξύ των διαδίκων της κύριας δίκης και, ασφαλώς, η πτυχή αυτή εναπόκειται σε επαλήθευση εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου.
142. Τέταρτον (και τελευταίο), σε περίπτωση που η αρμοδιότητα διαπίστωσης των λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντα έχει ανατεθεί σε μια αρχή χωρίς να υφίστανται πρόσθετοι κανόνες οι οποίοι να παρέχουν ενδεχομένως τη δυνατότητα σε άλλα όργανα να κινήσουν τη διαδικασία ενώπιόν της (το οποίο, υπό την επιφύλαξη επαληθεύσεως από το αιτούν δικαστήριο, φαίνεται να ισχύει στην περίπτωση του διοικητικού συμβουλίου της BNB) (71), φρονώ ότι η αρμόδια αρχή θα πρέπει να έχει την εξουσία να κινεί αυτεπαγγέλτως τη σχετική διαδικασία. Υπ’ αυτές τις περιστάσεις, αδυνατώ να διακρίνω οποιαδήποτε άλλη λύση που να διασφαλίζει την αποτελεσματικότητα του κριτηρίου απομάκρυνσης δυνάμει του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ και, κατ’ επέκταση, της αποτελεσματικότητας της προστασίας της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών.
143. Πράγματι, όπως αντιλαμβάνομαι την κατάσταση βάσει του επίμαχου εθνικού δικαίου, η υποχρέωση της KPK να παραπέμψει το ζήτημα στο διοικητικό συμβούλιο της BNB περιορίζεται σε περιπτώσεις που ορίζονται ως «ασυμβίβαστα» κατά το εθνικό δίκαιο. Ωστόσο, οι καταστάσεις που ενδέχεται να συνιστούν βαρύ παράπτωμα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ μπορεί να ποικίλλουν. Μολονότι έχω διευκρινίσει τα κριτήρια στα οποία θα πρέπει να στηρίζεται η εφαρμογή της εν λόγω έννοιας, οι πραγματικές καταστάσεις που μπορούν να χαρακτηριστούν ως βαρύ παράπτωμα δεν μπορούν να απαριθμηθούν εξαντλητικά εκ των προτέρων. Κατά συνέπεια, ο ορισμός των «ασυμβιβάστων» δυνάμει της αντίστοιχης νομοθεσίας δεν δύναται να καλύψει κάθε υποθετική περίπτωση που ενδέχεται να είναι λυσιτελής για τους σκοπούς του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Τούτο, κατά τη γνώμη μου, απαιτεί η αρμόδια αρχή για τη διαπίστωση της συνδρομής λόγου απαλλαγής από τα καθήκοντα λόγω βαρέος παραπτώματος να ενεργεί αυτεπαγγέλτως οσάκις περιέρχονται σε γνώση της σχετικά πραγματικά περιστατικά ή αυτά αποκαλύπτονται συνεπεία της δικής της διερεύνησης, τα οποία υποδηλώνουν ότι ενδέχεται να υπονομευθεί η ανεξαρτησία των εθνικών κεντρικών τραπεζών, όπως υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, η BNB και η Ισπανική Κυβέρνηση.
144. Προς τούτο, η αρμόδια αρχή πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να έχει τη δυνατότητα να συλλέγει όσο το δυνατόν περισσότερα συναφή αποδεικτικά στοιχεία από νομικής απόψεως βάσει της σχετικής νομοθεσίας, μεταξύ άλλων σε συνεργασία με τα αρμόδια όργανα ή μέσω της προσφυγής σε δημόσια διαθέσιμες πληροφορίες, όπως εκείνες που περιέχονται στα δημόσια μητρώα εμπορικών εταιριών, προκειμένου να καταλήξει σε τεκμηριωμένο συμπέρασμα ως προς το εάν συντρέχει ο λόγος απαλλαγής από τα καθήκοντα λόγω τέλεσης βαρέος παραπτώματος, με πλήρη σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας του ενδιαφερομένου (72).
145. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω παρατηρήσεων, φρονώ ότι το άρθρο 130 ΣΛΕΕ και τα άρθρα 7 και 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, έχουν την έννοια ότι στην αρχή που είναι υπεύθυνη για τη διαπίστωση των λόγων απαλλαγής από τα καθήκοντα πρέπει να παρέχεται η δυνατότητα να εξετάσει, προς τούτο, εάν ο ενδιαφερόμενος έχει τελέσει βαρύ παράπτωμα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
146. Μολονότι το ως άνω συμπέρασμα απαντά στο όγδοο προδικαστικό ερώτημα, θα ήθελα να καταθέσω ορισμένες παρατηρήσεις όσον αφορά συγκεκριμένα επιχειρήματα που προβλήθηκαν από κάποιους εκ των μετεχόντων στη διαδικασία σχετικά με τον δικαστικό έλεγχο στο πλαίσιο της συνολικής διαδικασίας.
3.      Δικαστικός έλεγχος στο πλαίσιο της διαδικασίας
147. Στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας αναπτύχθηκαν δύο διακριτές επιχειρηματολογίες, εκάστη των οποίων συνδέεται με διαφορετική πτυχή του δικαστικού ελέγχου.
148. Πρώτον, η ΕΚΤ, υπέρ της οποίας τάχθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση η Ισπανική Κυβέρνηση, υποστηρίζει ότι η διαπίστωση βαρέος παραπτώματος προϋποθέτει την προηγούμενη έκδοση δικαστικής αποφάσεως.
149. Ειδικότερα, η ΕΚΤ υποστήριξε ότι, μολονότι η αρχή του ανεκκλήτου, η οποία είναι σύμφυτη με την ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών, απαιτεί από την αρμόδια αρχή να εξετάζει της βαρύτητα του παραπτώματος και την αναλογικότητα της απαλλαγής από τα καθήκοντα, εντούτοις, εναπόκειται σε ένα ανεξάρτητο δικαιοδοτικό όργανο να καθορίσει, καταρχάς, εάν έχει τελεστεί παράπτωμα. Το συμπέρασμα αυτό συνάγεται, κατά την ΕΚΤ, από το γράμμα του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ σε ορισμένες γλωσσικές αποδόσεις (73).
150. Δεν έχω πεισθεί από την άποψη αυτή. Μολονότι η φράση «διαπράξει βαρύ παράπτωμα» ενδέχεται, σε ορισμένες γλωσσικές αποδόσεις, να ερμηνευθεί, εκ πρώτης όψεως, υπό την έννοια ότι παραπέμπει σε προηγούμενη δικαστική κατάγνωση ενοχής (για την τέλεση αξιόποινης πράξεως) (74), ορισμένες άλλες γλωσσικές εκδοχές αναφέρονται ευρύτερα στην «τέλεση» βαρέος παραπτώματος (75), το οποίο δεν συνεπάγεται την προϋπόθεση αυτή.
151. Επιπλέον, η ερμηνεία αυτή θα ήταν αντίθετη προς τον επιδιωκόμενο από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ σκοπό, δηλαδή την προστασία της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών. Καίτοι συμπεριφορές οι οποίες υπονομεύουν σοβαρά την ανεξαρτησία του θεσμικού οργάνου μπορούν επίσης να συνιστούν ποινικά αδικήματα και να αποτελέσουν, εν τέλει, αντικείμενο ποινικής διώξεως, οι διαδικασίες αυτές ενδέχεται να απαιτούν, εν πάση περιπτώσει, αξιοσημείωτο χρονικό διάστημα. Όπως αναγνώρισε η ίδια η ΕΚΤ, ενδέχεται να υπάρχουν καταστάσεις στις οποίες η αρμόδια αρχή θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να ενεργήσει ταχέως, βάσει των διαθέσιμων αποδεικτικών στοιχείων, συμπεριλαμβανομένων υποθέσεων στις οποίες τα αποδεικτικά στοιχεία είναι συντριπτικά (για παράδειγμα, υλικό κλειστών κυκλωμάτων παρακολούθησης) ή τα πραγματικά περιστατικά είναι σαφή και αδιαμφισβήτητα (όπως η ομολογία) (76).
152. Τούτου λεχθέντος, συντάσσομαι με την άποψη του MA, της Επιτροπής και της ΕΚΤ ότι, στην περίπτωση που η απόφαση με την οποία διαπιστώνεται ότι συντρέχει λόγος απαλλαγής από τα καθήκοντα έχει ληφθεί από όργανο το οποίο δεν είναι δικαστήριο, πρέπει να παρέχεται η δυνατότητα αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη (77).
153. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή εξέφρασε αμφιβολίες όσον αφορά τη συμβατότητα με το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των τασσόμενων από την εθνική νομοθεσία προθεσμιών, οι οποίες προβλέπουν, κατ’ ουσίαν, εξαιρετικά σύντομη προθεσμία για την άσκηση προσφυγής και εξίσου σύντομο χρονικό διάστημα εντός του οποίου οφείλει να αποφανθεί το δικαστήριο. Συναφώς, παραπέμπει στην έκθεση περί συγκλίσεως της ΕΚΤ του έτους 2024, στην οποία αναφέρεται ότι «η σύντομη προθεσμία για την άσκηση προσφυγής και το πολύ περιορισμένο χρονικό πλαίσιο της δικαστικής διαδικασίας στο [νυν άρθρο 14, παράγραφος 2, του νόμου περί της BNB] αποτελούν τις εναπομένουσες ατέλειες» (78). Τούτο αποτυπώνεται επίσης και στην έκθεση περί συγκλίσεως του έτους 2025 (79).
154.  Εκ πρώτης όψεως, συμμερίζομαι τις ως άνω ανησυχίες. Ωστόσο, στο Δικαστήριο δεν υποβλήθηκε προδικαστικό ερώτημα επί του ζητήματος αυτού, το οποίο, ως εκ τούτου, δεν συζητήθηκε εκτενώς ενώπιόν του. Επισημαίνω επίσης ότι η Βουλγαρική Κυβέρνηση δεν μετείχε στην προκείμενη διαδικασία. Υπ’ αυτές τις περιστάσεις, φρονώ ότι εν προκειμένω παρέλκει η εξέταση του συγκεκριμένου ζητήματος.
155. Ωστόσο, εάν το Δικαστήριο κρίνει σκόπιμο να εξετάσει το συγκεκριμένο ζήτημα, ιδίως όσον αφορά την εξαιρετικά σύντομη προθεσμία που τάσσεται στο αιτούν δικαστήριο (η οποία φαίνεται ότι θα είναι κρίσιμη αφ’ ης στιγμής το Δικαστήριο παράσχει την απάντησή του στην υπό κρίση υπόθεση), καταθέτω τις ακόλουθες σύντομες παρατηρήσεις.
156. Γενικά, η ύπαρξη προθεσμιών δικαστικού ελέγχου δεν είναι αυτή καθεαυτήν προβληματική, καθόσον οι προθεσμίες αυτές εξυπηρετούν τον θεμιτό σκοπό της επιτάχυνσης των διαδικασιών. Ωστόσο, δεν είναι εύκολο να εκτιμηθεί αφηρημένα εάν μια συγκεκριμένη προθεσμία είναι κατάλληλη για όλες τις περιπτώσεις. Εκείνο που ενδέχεται να είναι επαρκές σε μια περίσταση μπορεί να αποδειχθεί ανεπαρκές σε μια άλλη (80).
157. Στο παρόν πλαίσιο, η αναγκαιότητα διασφάλισης της συνέχειας της λειτουργίας της εθνικής κεντρικής τράπεζας δικαιολογεί, ομολογουμένως, την ανάγκη ταχείας δικαστικής διερεύνησης. Παράλληλα, η σημασία της επίμαχης αποφάσεως για τη λειτουργία της οικείας εθνικής κεντρικής τράπεζας και οι δυνητικώς σοβαρές επιπτώσεις της για τον ενδιαφερόμενο, σε συνδυασμό με την ανάγκη σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνάς του, ενδέχεται να καθιστούν αδύνατη την ολοκλήρωση του ελέγχου από τον εθνικό δικαστή εντός εξαιρετικά σύντομου χρονικού διαστήματος. Εφόσον ανακύψει μια τέτοια κατάσταση, φρονώ ότι ο εθνικός δικαστής θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αγνοήσει την εν λόγω προθεσμία και να εκδώσει την απόφασή του το συντομότερο δυνατόν κατόπιν αυτού (81).
V.      Πρόταση
158. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Βουλγαρία) ως ακολούθως:
1)      Το άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (στο εξής: καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ)
έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε κανόνες του εθνικού δικαίου οι οποίοι υποχρεώνουν μέλος του οργάνου λήψης αποφάσεων εθνικής κεντρικής τράπεζας, όπως ο αντιπρόεδρος, να υποβάλει στην αρμόδια εθνική αρχή δήλωση γνωστοποίησης των συμφερόντων του, όπως ενδεχόμενη συμμετοχή του ως μετόχου σε εταιρία ή συμμετοχή του σε διοικητικά όργανα νομικού προσώπου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα (πέμπτο προδικαστικό ερώτημα).
2)      Το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ
έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται, κατά το δίκαιο της Ένωσης, μόνο στους διοικητές των εθνικών κεντρικών τραπεζών. Ωστόσο, η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία καθιστά εφαρμοστέες τις εκεί οριζόμενες ουσιαστικές προϋποθέσεις, υπό τις οποίες μπορεί ο διοικητής εθνικής κεντρικής τράπεζας να απαλλαγεί πρόωρα από τα καθήκοντά του, και στον αντιπρόεδρο της τράπεζας αυτής (πρώτο και δεύτερο προδικαστικό ερώτημα).
3)      Το άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ
έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία δεν απαγορεύει στον αντιπρόεδρο εθνικής κεντρικής τράπεζας τη συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο εταιρίας περιορισμένης ευθύνης, υπό την προϋπόθεση ότι η νομοθεσία αυτή περιλαμβάνει μηχανισμό που καθιστά δυνατή τη διαπίστωση εάν, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, η συμμετοχή αυτή δημιουργεί σύγκρουση συμφερόντων ικανή να επηρεάσει την ανεξάρτητη λειτουργία της εθνικής κεντρικής τράπεζας ή την εμπιστοσύνη του κοινού στην ανεξαρτησία αυτή. Σε περίπτωση που διαπιστωθεί η ύπαρξη τέτοιας σύγκρουσης συμφερόντων και υπάρχει η δυνατότητα άρσης της εντός καθορισμένης προθεσμίας κατόπιν του διορισμού, το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι, εάν ο ενδιαφερόμενος δεν άρει την εν λόγω σύγκρουση εντός της προθεσμίας αυτής, μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν πληροί πλέον τις προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του, υπό την προϋπόθεση ότι η τασσόμενη προθεσμία είναι επαρκής και καθορίζεται με σαφήνεια η χρονική στιγμή κατά την οποία εκκινεί.
Το άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και
της ΕΚΤ
έχουν επίσης την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία απαγορεύει τη συμμετοχή του αντιπροέδρου σε διοικητικό όργανο νομικού προσώπου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα χωρίς άδεια του αρμοδίου φορέα. Σε περίπτωση που το εθνικό δίκαιο καθιστά δυνατή την άρση της εν λόγω ασυμβίβαστης ιδιότητας εντός καθορισμένου χρονικού διαστήματος κατόπιν του διορισμού, το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, εφόσον ο ενδιαφερόμενος δεν παύσει τη συγκεκριμένη δραστηριότητα εντός αυτού του χρονικού διαστήματος, μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν πληροί πλέον τις προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του, υπό την προϋπόθεση ότι η τασσόμενη προθεσμία είναι επαρκής και καθορίζεται με σαφήνεια η χρονική στιγμή κατά την οποία εκκινεί (τρίτο, τέταρτο, έκτο και έβδομο προδικαστικό ερώτημα).
4)      Το άρθρο 130 ΣΛΕΕ και τα άρθρα 7 και 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ
έχουν την έννοια ότι απαιτούν η αρχή που είναι υπεύθυνη για τη διαπίστωση των λόγων απαλλαγής του διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας από τα καθήκοντά του να έχει τη δυνατότητα να εξετάσει, προς τούτο, εάν ο ενδιαφερόμενος έχει τελέσει βαρύ παράπτωμα κατά την έννοια του άρθρου 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ (όγδοο προδικαστικό ερώτημα).
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Κοινωνία
των
Εθνών, «Resolutions XIV and III», Report
of
the
International
Financial
Conference,
Th.,
Dewarichet, Βρυξέλλες, 1920, σ. 23 και 26· Αρχείο των Ηνωμένων Εθνών στη Γενεύη (Ελβετία): S145D/99/15. Παρατίθεται
επίσης
σε Tucker, P., Unelected Power: The Quest for Legitimacy in Central Banking and the Regulatory State, Princeton University Press, 2018, xvi-656 σ., ιδίως
σ. 4.
3      Βλ. Hill, M., The Economic and Financial Organization of the League of Nations. A Survey of Twenty-Five Years’ Experience, Carnegie Endowment for International Peace, Washington, 1946, pp. xv-168, ιδίως
σ. 24, και Pauly, L. W., The League of Nations and the Foreshadowing of the International Monetary Fund. Essays in International Finance,
αριθ. 201, Πανεπιστήμιο
Princeton, New Jersey, 1996, σ. 1 έως 47, ιδίως
σ. 7.
4      Βλ., όσον
αφορά
τα
κράτη
μέλη
της
Ένωσης, άρθρο 53 του Ustav Republike Hrvatske (κροατικού
Συντάγματος), άρθρο 56 του Ústava Slovenskej republiky (σλοβακικού
Συντάγματος), άρθρο 152 του Ustava Republike Slovenije (σλοβενικού
Συντάγματος) και
άρθρο 13 του Sveriges grundlagar (σουηδικού
Συντάγματος). Βλ. επίσης άρθρο 118, παράγραφος 2, του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας και άρθρο 98 του Ústava České republiky (τσεχικού Συντάγματος).
5      Βλ., για
παράδειγμα, Tucker, P., «How the European Central Bank and Other Independent Agencies Reveal a Gap in Constitutionalism: A Spectrum of Institutions for Commitment», German Law Journal,
τεύχος 22, αριθ. 6, 2021, σ. 999 έως 1027, ή van’t Klooster, J., «Central Banks» σε Bellamy, R., και King, J. (επιμέλεια), The Cambridge Handbook of Constitutional Theory, Cambridge University Press, 2025, σ. 622 έως 638.
6      Ο όρος αυτός χαρακτηρίζει, γενικώς, το σύνολο των κανόνων και μηχανισμών που διέπουν το εκάστοτε νομισματικό σύστημα. Βλ., επί της συγκεκριμένης έννοιας, van’t Klooster, J., υποσημείωση 5, όπ.π., σ. 624 με περαιτέρω παραπομπές.
7      Με παραπομπή στην εν εξελίξει ένδικη διαδικασία που ακολούθησε την πρόσφατη απομάκρυνση ενός εκ των μελών του διοικητικού συμβουλίου της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ, Donald J. Trump, Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών (προσφεύγων) κατά Lisa D. Cook κ.λπ., αριθ. 25A312.
8      Το οποίο περιέχεται στο πρωτόκολλο αριθ. 4 που προσαρτάται στη Συνθήκη ΕΕ και στη Συνθήκη ΛΕΕ.
9      Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Rimšēvičs και ΕΚΤ κατά Λεττονίας (C‑202/18 και C‑238/18, στο εξής: απόφαση Rimšēvičs,
EU:C:2019:139, σκέψεις 89 έως 96).
10      Όπ.π. (σκέψεις 92, 94 και 96).
11      Το επίθετο αυτό απαντά μόνο στο άρθρο 6, παράγραφος 1, σημείο 12, του ZPKONPI.
12      Ισχύει κατ’ αναλογίαν η ίδια παρατήρηση.
13      Το επίθετο αυτό απαντά μόνο στο άρθρο 37, παράγραφος 1, του ZPKONPI.
14      Όσον αφορά τον ZPK, το κρίσιμο σημείο του άρθρου 51, παράγραφος 1, είναι το σημείο 13.
15      Οι όροι αυτοί απαντούν μόνο στο άρθρο 51, παράγραφος 1, σημείο 13, του ZPK.
16      Δεν καθίστανται σαφείς οι λόγοι που οδήγησαν στη μείωση της αξίας της συμμετοχής.
17      Όπως
εξηγώ
σε
επόμενο
σημείο
των
παρουσών
προτάσεων, η
διαδικασία
αυτή
φαίνεται
να
είχε
ως
αποτέλεσμα την ακύρωση της αποφάσεως της KPK. Η έφεση κατά της εν λόγω αποφάσεως εκκρεμεί.
18      Υπενθυμίζω ότι οι λόγοι αυτοί καθορίζονται στο άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ και αναφέρονται στο άρθρο 14, παράγραφος 1, του νόμου περί της BNB.
19      Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι κατά τον κρίσιμο για την υπόθεση της κύριας δίκης χρόνο, η Βουλγαρία δεν αποτελούσε ακόμη μέλος της ζώνης του ευρώ ουδεμία επιρροή ασκεί εν προκειμένω (εντάχθηκε την 1η Ιανουαρίου 2026). Βλ. κανονισμό (ΕΕ) 2025/1408 του Συμβουλίου, της 8ης Ιουλίου 2025, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 974/98 αναφορικά με την εισαγωγή του ευρώ στη Βουλγαρία (ΕΕ 2025, L 1408, σ. 1).
20      Αποτελείται από τρία μέλη τα οποία εκλέγονται από την Εθνοσυνέλευση (με πλειοψηφία των δύο τρίτων του συνόλου των βουλευτών κατόπιν συζητήσεως στην ειδική επιτροπή διορισμών) με θητεία έξι ετών.
21      Βλ. άρθρο 38, παράγραφος 1, του ZPKONPI.
22      Η υπογράμμιση δική μου.
23      Απόφαση Rimšēvičs (σκέψη 46). Βλ. επίσης απόφαση της 16ης Ιουνίου 2015, Gauweiler κ.λπ. (C‑62/14, EU:C:2015:400, σκέψη 40).
24      Απόφαση Rimšēvičs (σκέψη 48). Υπενθυμίζω ότι, κατά το άρθρο 282, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, «η [ΕΚΤ] και οι εθνικές κεντρικές τράπεζες συγκροτούν το [ΕΣΚΤ]».
25      Απόφαση Rimšēvičs (σκέψεις 66 έως 71).
26      Όπ.π. (σκέψη 70).
27      Το
άρθρο 283, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει
ότι «[τ]ο
διοικητικό
συμβούλιο
της [ΕΚΤ] απαρτίζεται
από
τα
μέλη
της
εκτελεστικής
επιτροπής
της [ΕΚΤ] και
τους
διοικητές
των
εθνικών
κεντρικών
τραπεζών
των
κρατών
μελών
με
νόμισμα
το
ευρώ». Βλ. επίσης άρθρα 8 και 10.1 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
28      Βλ. άρθρο 42.1 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
29      Βλ. άρθρο 141, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Οι διοικητές των εθνικών κεντρικών τραπεζών των κρατών μελών για τα οποία ισχύει παρέκκλιση αποτελούν μέλη του διοικητικού συμβουλίου της ΕΚΤ, ήτοι ενός εκ των τριών οργάνων λήψης αποφάσεων της ΕΚΤ. Βλ. άρθρο 129, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και άρθρα 9.3 και 44 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
30      Απόφαση
Rimšēvičs (σκέψεις 47 και 48 και
εκεί
μνημονευόμενη νομολογία).
31      Σύμφωνα με τα άρθρα 3.2 και 3.5 της αποφάσεως 2004/257/ΕΚ της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, της 19ης Φεβρουαρίου 2004, για τη θέσπιση του εσωτερικού κανονισμού της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΕ 2004, L 80, σ. 33), όπως τροποποιήθηκε (στο εξής: εσωτερικός κανονισμός της ΕΚΤ), η συμμετοχή στις συνεδριάσεις του διοικητικού συμβουλίου της ΕΚΤ δεν αφορά αποκλειστικά και μόνο τους διοικητές, οι οποίοι μπορούν να συνοδεύονται από ένα άτομο.
32      Δυνάμει του δευτέρου εδαφίου της εν λόγω διατάξεως: «[…] [Ο εσωτερικός κανονισμός της ΕΚΤ] προβλέπει επίσης ότι εάν μέλος του διοικητικού συμβουλίου κωλύεται να ψηφίσει επί μακρό χρονικό διάστημα μπορεί να ορίσει αναπληρωτή για να τον αντικαθιστά ως μέλος του διοικητικού συμβουλίου». Βλ. επίσης άρθρα 3.3, 4.4 και 4.5 του εσωτερικού κανονισμού της ΕΚΤ και, κατ’ αναλογίαν, άρθρο 1.2 του κώδικα συμπεριφοράς ανωτάτων λειτουργών της ΕΚΤ (ΕΕ 2022, C 478, σ. 3), ο οποίος θεσπίστηκε από την ΕΚΤ (στο εξής: κώδικας συμπεριφοράς της ΕΚΤ).
33      Το επιχείρημα αυτό στηρίζεται στο γεγονός ότι ο πρόδρομος του άρθρου 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού [του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ] αναφέρονται ρητώς στα «μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων των εθνικών κεντρικών τραπεζών». Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ίδρυμα, «Progress towards convergence», Φρανκφούρτη επί του Μάιν, 1995, σ. 93.
34      Στον βαθμό που με τα εν λόγω προδικαστικά ερωτήματα επιδιώκεται, μεταξύ άλλων, η ερμηνεία κανόνα του δικαίου της Ένωσης ο οποίος αφορά τους διοικητές των εθνικών κεντρικών τραπεζών, και όχι τους αντιπροέδρους τους (όπως συμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης), θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η ζητούμενη ερμηνεία δεν συνδέεται με τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως, με συνέπεια τα προδικαστικά ερωτήματα να είναι απαράδεκτα. Ωστόσο, φρονώ ότι κατά πάγια νομολογία η οποία ανατρέχει στην απόφαση Dzodzi, είναι προδήλως υπέρ των συμφερόντων της ενωσιακής έννομης τάξης να παρασχεθεί από το Δικαστήριο η ζητούμενη ερμηνεία, προκειμένου να αποφευχθούν μελλοντικές αποκλίσεις ως προς την ερμηνεία του κριτηρίου απομάκρυνσης. Και τούτο διότι το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ κατέστη εφαρμοστέο από το εθνικό δίκαιο μέσω ευθείας και ανεπιφύλακτης παραπομπής (στο άρθρο 14.1 του νόμου περί της BNB), χωρίς οποιαδήποτε τροποποίηση του αντικειμένου ή της εμβέλειάς του. Βλ. αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 1990, Dzodzi (C‑297/880 και C‑197/89, EU:C:1990:360, σκέψεις 36 και 37), και της 13ης Οκτωβρίου 2022, Baltijas Starptautiskā Akadēmija και Stockholm School of Economics in Riga (C‑164/21 και C‑318/21, EU:C:2022:785, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επί της νομολογίας Dzozdi, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek επί της υποθέσεως J & S Service (C‑620/19, EU:C:2020:649, σημεία 27 έως 74).
35      Βλ. επίσης προτάσεις επί της υποθέσεως Rimšēvičs (σημείο 156).
36      Βλ. προτάσεις επί της υποθέσεως Rimševič (σημείο 77).
37      Κατ’ αναλογίαν, το
ίδιο
συμπέρασμα
συνάγεται
από
το
σκεπτικό
του
Δικαστηρίου
στο
πλαίσιο
της
εθνικής
διαδικασίας
επιλογής
υποψηφίου
για
τη
θέση
του
δικαστή
στο
Γενικό
Δικαστήριο
στην
απόφαση
της 29ης
Ιουλίου 2024, Valančius (C‑119/23, EU:C:2024:653, σκέψεις 54 και 57) (στο εξής: απόφαση Valančius). Όπως υπενθύμισε το Δικαστήριο στην απόφαση αυτή, το δίκαιο της Ένωσης περιορίζεται στο να απαιτεί «εγγυήσεις ανεξαρτησίας» και την «απαιτούμενη ικανότητα για την άσκηση υψηλών δικαστικών καθηκόντων» (άρθρα 19, παράγραφος 2, ΣΕΕ και 254 ΣΛΕΕ). Βλ. επίσης προτάσεις μου επί της υποθέσεως Valančius (C‑119/23, EU:C:2024:325, σημείο 54).
38      Βλ., κατ’ αναλογίαν, άρθρο 283, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, και άρθρο 11.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, το οποίο ορίζει ότι ο πρόεδρος, ο αντιπρόεδρος και τα λοιπά μέλη της εκτελεστικής επιτροπής της ΕΚΤ διορίζονται «μεταξύ προσώπων αναγνωρισμένου κύρους και επαγγελματικής εμπειρίας σε νομισματικά ή τραπεζικά θέματα».
39      Για μια επισκόπηση της εθνικής νομοθεσίας, βλ. Court of Justice of the European Union, Research Note of the Direction de recherche et documentation, Désignation, incompatibilités, prévention des conflits et révocation des membres des organes décisionnels des banques centrales nationales, 25/008, Νοέμβριος 2025, ιδίως
σ. 12 έως 17. Επισημαίνω ότι ορισμένες από τις μνημονευόμενες προϋποθέσεις προβλέπονται επίσης από το άρθρο 11, παράγραφοι 3 και 4, του νόμου περί της BNB.
40      Βλ., κατ’ αναλογίαν, προτάσεις μου επί της υποθέσεως Valančius (C‑119/23, EU:C:2024:325, σημείο 48).
41      Βλ. Research note που μνημονεύεται στην υποσημείωση 39 των παρουσών προτάσεων και, κατ’ αναλογίαν, άρθρο 11.1 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ το οποίο ορίζει ότι «[τ]α μέλη [της Εκτελεστικής Επιτροπής της ΕΚΤ] ασκούν τα καθήκοντά τους σε βάση πλήρους απασχόλησης. Κανένα μέλος δεν αναλαμβάνει οιαδήποτε άλλη απασχόληση, επικερδή ή μη, εκτός εάν κατ’ εξαίρεση του δοθεί η άδεια από το Διοικητικό Συμβούλιο». Βλ. επίσης άρθρο 3 των όρων και προϋποθέσεων απασχόλησης του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, SEC/GovC/X/18/163a, το οποίο επιγράφεται «Ασυμβίβαστα» και ορίζει στο στοιχείο a ότι «ο Πρόεδρος [της ΕΚΤ] απέχει από οποιαδήποτε οικονομική ή εμπορική συναλλαγή και οφείλει να παραιτηθεί από οποιαδήποτε θέση ενδέχεται να θέσει υπό διακινδύνευση την ανεξαρτησία του ή να του παράσχει τη δυνατότητα χρήσης προνομιακών πληροφοριών».
42      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Valančius (σκέψη 54).
43      Υπενθυμίζω, κατ’ αναλογίαν, την παρατήρηση που κατέθεσε ο γενικός εισαγγελέας L.A. Geelhoed σχετικά με την απαίτηση ανεξαρτησίας των μελών της Επιτροπής, που προβλέπεται από το άρθρο 213, παράγραφος 2, ΕΚ (νυν άρθρο 17, παράγραφος 3, ΣΕΕ): «[τ]α προσωπικά προτερήματα των ατόμων αυτών αντανακλούν άμεσα στην εμπιστοσύνη του κοινού προς τα κοινοτικά όργανα, στην αξιοπιστία τους και, συνεπώς, στην αποτελεσματικότητά τους». Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα L.A. Geelhoed επί της υποθέσεως Επιτροπή κατά Cresson (C‑432/04, EU:C:2006:140, σημείο 67) (στο εξής: προτάσεις επί της υποθέσεως Επιτροπή κατά Cresson).
44      Επισημαίνω ότι η πρώτη αιτιολογική σκέψη του κώδικα συμπεριφοράς της ΕΚΤ, που παρατίθεται στην υποσημείωση 32 των παρουσών προτάσεων, αναφέρει ότι η ΕΚΤ «υποχρεούται να υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και να διασφαλίζει τα υψηλότερα πρότυπα ακεραιότητας. Ενόψει τούτου προσεγγίζει την εταιρική διακυβέρνηση με γνώμονα τη λογοδοσία, τη διαφάνεια και τα υψηλότερα πρότυπα δεοντολογίας. Η τήρηση των εν λόγω αρχών αποτελεί βασικό στοιχείο της αξιοπιστίας της και κατέχει κεντρική σημασία για την εδραίωση της εμπιστοσύνης των ευρωπαίων πολιτών». Βλ. επίσης αιτιολογικές σκέψεις 3 και 5 της κατευθυντήριας γραμμής (ΕΕ) [2021/2253] της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, της 2ας Νοεμβρίου 2021, για τον καθορισμό των αρχών του πλαισίου δεοντολογίας του Ευρωσυστήματος (ΕΚΤ/2021/49) (ΕΕ 2021, C 454, σ. 7) (στο εξής: κατευθυντήρια γραμμή του πλαισίου δεοντολογίας της ΕΚΤ), και προτάσεις επί της υποθέσεως Επιτροπή κατά Cresson (σημείο 73).
45      Βλ. επίσης προτάσεις επί της υποθέσεως Rimšēvičs (σημείο 101), στις οποίες η ανεξαρτησία αναφέρεται ως «απαραβίαστος σκληρός πυρήνας των προϋποθέσεων αυτών». Βλ. επίσης άρθρο 6 του κώδικα συμπεριφοράς της ΕΚΤ, ο οποίος μνημονεύεται στην υποσημείωση 32 των παρουσών προτάσεων.
46      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, Valančius (C‑119/23, EU:C:2024:653, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
47      Απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2021, Ελεγκτικό Συνέδριο κατά Pinxten (C‑130/19, EU:C:2021:782, σκέψη 868).
48      Ομοίως, ούτε και οι λοιπές γλωσσικές εκδοχές παρέχουν οποιεσδήποτε συγκεκριμένες κατευθύνσεις (βλ., ιδίως, «faute grave» στην απόδοση στη γαλλική γλώσσα, «σοβαρό παράπτωμα» στην απόδοση στην ελληνική γλώσσα, «falta grave» στην απόδοση στην ισπανική γλώσσα, «gravi mancanze» στην απόδοση στην ιταλική γλώσσα και «schwere Verfehlung» στην απόδοση στη γερμανική γλώσσα). Η ίδια παρατήρηση ισχύει και για τρεις άλλες περιπτώσεις στις οποίες η εν λόγω έννοια απαντά στο πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης σε συναφές ή παρόμοιο πλαίσιο (βλ. άρθρο 11.4 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ όσον αφορά τα μέλη της εκτελεστικής επιτροπής της ΕΚΤ, άρθρο 228, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, όσον αφορά τον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή και άρθρο 247 ΣΛΕΕ όσον αφορά τα μέλη της Επιτροπής).
49      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Burdene (C‑126/23, EU:C:2024:937, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50      https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/misconduct, https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/serious, https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/serious, https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/misconduct.
51      Πρβλ. την εξήγηση που παρατίθεται στα σημεία 62 και 63 των παρουσών προτάσεων.
52      Πρβλ. προτάσεις επί της υποθέσεως Rimšēvičs (σημείο 104).
53      Προτάσεις επί της υποθέσεως Επιτροπή κατά Cresson (σημείο 67).
54      Σύμφωνα με την BNB, η συμμετοχή του MA εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 11, παράγραφος 4, σημείο 4, του νόμου περί της BNB. Στις γραπτές της παρατηρήσεις παραπέμπει στα χαρακτηριστικά των εταιριών περιορισμένης ευθύνης κατά το βουλγαρικό εταιρικό δίκαιο και υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι οποιαδήποτε συμμετοχή σε εταιρία περιορισμένης ευθύνης συνεπάγεται αυτοδικαίως την ιδιότητα του μέλους του διοικητικού οργάνου της εταιρίας αυτής.
55      Άρθρο 3, στοιχείο b, των όρων και προϋποθέσεων απασχόλησης του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας
που
μνημονεύονται
στην
υποσημείωση 41 των
παρουσών
προτάσεων.
56      Κώδικας
συμπεριφοράς
της ΕΚΤ
που
μνημονεύεται
στην
υποσημείωση 32
των
παρουσών
προτάσεων, ιδίως
άρθρα 11, 16 και 17. Βλ. επίσης άρθρα 10 και 11 της κατευθυντήριας γραμμής του πλαισίου δεοντολογίας της ΕΚΤ που μνημονεύεται στην υποσημείωση 44 των παρουσών προτάσεων. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, της κατευθυντήριας γραμμής του πλαισίου δεοντολογίας της ΕΚΤ, το κείμενο αυτό έχει εφαρμογή μόνο στις κεντρικές τράπεζες του Ευρωσυστήματος και τους λειτουργούς τους. Κατά τον κρίσιμο χρόνο, τούτο δεν ίσχυε για τη Βουλγαρία. Βλ. υποσημείωση 19 των παρουσών προτάσεων.
57      Βλ., κατ’ αναλογίαν, τον ορισμό της συγκρούσεως συμφερόντων στο άρθρο 11 του κώδικα συμπεριφοράς της ΕΚΤ που μνημονεύεται στην υποσημείωση 32 των παρουσών προτάσεων και στο άρθρο 2, παράγραφος 9, της κατευθυντήριας γραμμής του πλαισίου δεοντολογίας της ΕΚΤ που μνημονεύεται στην υποσημείωση 44 των παρουσών προτάσεων.
58      Από τη δικογραφία συνάγεται ότι το άρθρο 36, παράγραφος 3, του ZPKONPI και το άρθρο 50, παράγραφος 3, του ZPK απαιτούν από το πρόσωπο που δηλώνει το ασυμβίβαστο να λάβει τα αναγκαία μέτρα για την άρση του εντός ενός μηνός από την υποβολή της δηλώσεως και να παράσχει στην εκλέγουσα ή διορίζουσα αρχή τα σχετικά προς τούτο αποδεικτικά στοιχεία. Σε περίπτωση παράλειψης αυτής της επανορθωτικής ενέργειας, η αρμόδια για την εκλογή ή τον διορισμό αρχή –στην υπό κρίση υπόθεση, η Εθνοσυνέλευση– οφείλει να λάβει μέτρα για τον τερματισμό της έννομης σχέσης (άρθρο 36, παράγραφος 4, του ZPKONPI και άρθρο 50, παράγραφος 4, του ZPK). Οι διατάξεις αυτές φαίνεται να παραπέμπουν στη δήλωση περί ασυμβιβάστων που υποβάλλεται στην Εθνοσυνέλευση δυνάμει του άρθρου 35, παράγραφος 1, σημεία 1 και 2, του ZPKONPI, και το διατυπωμένο κατά παρεμφερή τρόπο άρθρο 50 του ZPK. Όπως προανέφερα ωστόσο, η υπόθεση της κύριας δίκης φαίνεται να τέθηκε σε κίνηση από τη δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τόκων που υποβλήθηκε στην KPK. Όπως έχει ήδη επισημανθεί, η σύνδεση μεταξύ του περιεχομένου της δηλώσεως αυτής και της υποχρέωσης άρσης του «ασυμβιβάστου» δεν είναι σαφής και, εν πάση περιπτώσει, εναπόκειται σε επαλήθευση εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου.
59      Υπενθυμίζω επίσης ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, υποβλήθηκαν τρεις χωριστές δηλώσεις περιουσιακών στοιχείων και τόκων κατόπιν του διορισμού του MA και αδυνατώ να κατανοήσω με ποιον ακριβώς τρόπο αξιολογήθηκε η υποχρέωση άρσης τυχόν δηλωθέντων ασυμβιβάστων, ιδίως όσον αφορά την πρώτη και τη δεύτερη δήλωση.
60      Υπενθυμίζεται ότι η συγκεκριμένη διάταξη ορίζει ότι ο διοικητής και οι αντιπρόεδροι «μπορούν να ασκούν μη αμειβόμενη δραστηριότητα κατόπιν ομόφωνης αποφάσεως του διοικητικού συμβουλίου υπό την προϋπόθεση ότι δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων».
61      Φαίνεται, όπως υποστηρίζει η BNB, ότι ο στόχος της συνίσταται στην πρόληψη των συγκρούσεων συμφερόντων, των οποίων η απουσία είναι, όπως διευκρινίστηκε, σύμφυτη προς την απαίτηση ανεξαρτησίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ.
62      Η εξαίρεση αυτή δεν πρέπει να επηρεάσει την υπόλοιπη ανάλυση. Εκείνο που έχει σημασία για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως είναι ότι στο επίμαχο όργανο έχει ανατεθεί η εξουσία εξετάσεως του κριτηρίου απομάκρυνσης, όπως αυτό έχει καταστεί εφαρμοστέο, ιδίως, στον αντιπρόεδρο της BNB. Συναφώς, δεν παρασχέθηκαν συγκεκριμένες πληροφορίες σχετικά με τη διαδικασία απαλλαγής του διοικητή της BNB από τα καθήκοντά του. Ωστόσο, από το άρθρο 14, παράγραφος 1, του νόμου περί της BNB, φαίνεται να συνάγεται ότι η απόφαση προς τούτο λαμβάνεται απευθείας από την αρχή διορισμού, δηλαδή την Εθνοσυνέλευση. Η τελευταία φαίνεται επίσης να είναι αρμόδια για την απαλλαγή των λοιπών μελών του διοικητικού συμβουλίου από τα καθήκοντά τους κατόπιν αποφάσεως, όπως η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση, του συμβουλίου αυτού.
63      Από τη δικογραφία συνάγεται ότι, κατά την παράγραφο 7 των συμπληρωματικών διατάξεων του ZPKONPI και την παράγραφο 1, σημείο 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του ZPK, ως «ασυμβίβαστο» νοείται η κατοχή άλλου αξιώματος ή η άσκηση δραστηριότητας, η οποία, σύμφωνα με το Σύνταγμα ή κανονιστική διάταξη, είναι ασύμβατη με την ιδιότητα προσώπου κατέχοντος υψηλόβαθμο δημόσιο αξίωμα.
64      Βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 4ης Ιουνίου 2020, C.F. (Φορολογικός έλεγχος) (C‑430/19, EU:C:2020:429, σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία),
και της 18ης Απριλίου 2024, Heureka Group (Υπηρεσίες επιγραμμικής σύγκρισης τιμών) (C‑605/21, EU:C:2024:324, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
65      Απόφαση της 10ης Ιουλίου 2003, Επιτροπή κατά ΕΚΤ (C‑11/00, EU:C:2003:395, σκέψεις 130 έως 145).
66      Όπ.π. (σκέψη 135).
67      Όπ.π. (σκέψεις 139 έως 141).
68      Το
ζήτημα
εάν
η
λειτουργία
της KPK στηριζόταν, κατά
τον
κρίσιμο
χρόνο, σε
ορθή
νομική
βάση
αποτελεί, ασφαλώς, ένα
κάπως
διαφορετικό
ζήτημα
και
αντιλαμβάνομαι
ότι
αποτελεί
το
αντικείμενο
της
εφέσεως
που
εκκρεμεί
ενώπιον
του
αιτούντος
δικαστηρίου, όπως
προαναφέρθηκε.
69      Η
παρατήρηση
αυτή
θα
πρέπει
ασφαλώς
να
προσαρμοστεί
εάν
η
αρμόδια
για
τη
διαπίστωση
συνδρομής
των
λόγων
απαλλαγής
αρχή
είναι
δικαστήριο. Βλ., κατ’ αναλογίαν, άρθρο 11.4 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, το οποίο ορίζει ότι, «[ε]άν ένα μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής [της ΕΚΤ] δεν πληροί πλέον τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκτέλεση των καθηκόντων του ή αν διαπράξει βαρύ παράπτωμα, το Δικαστήριο μπορεί, αιτήσει του Διοικητικού Συμβουλίου ή της Εκτελεστικής Επιτροπής [της ΕΚΤ], να τον απαλλάξει από τα καθήκοντά του».
70      Υπενθυμίζεται ότι το όγδοο προδικαστικό ερώτημα αφορά μόνο αυτόν τον λόγο απαλλαγής από τα καθήκοντα.
71      Για ένα διαφορετικό παράδειγμα, βλ. διάταξη που μνημονεύεται στην υποσημείωση 69 των παρουσών προτάσεων.
72      Η αρχή αυτή συνιστά ένα από τα «ενεργά» συστατικά στοιχεία του δικαιώματος χρηστής διοικήσεως· βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek επί της υποθέσεως Ispas (C‑298/16, EU:C:2017:650, σημείο 87). Κατά πάγια νομολογία, ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας πρέπει να διασφαλίζεται όταν η διοίκηση προτίθεται να εκδώσει βλαπτική πράξη εις βάρος ενός προσώπου. Βλ. επίσης για παράδειγμα, απόφαση της 4ης Ιουνίου 2020, C.F. (Φορολογικός έλεγχος) (C‑430/19, EU:C:2020:429, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Δεν αντιλαμβάνομαι για ποιον λόγο δεν πρέπει να ισχύει η αρχή του σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας στην περίπτωση που η επίμαχη απόφαση έχει ληφθεί από το όργανο εθνικής κεντρικής τράπεζας, υπό την προϋπόθεση ότι απόφαση αυτή θίγει τη νομική θέση του ενδιαφερομένου προσώπου.
73      Η ΕΚΤ παραπέμπει στην απόδοση της διατάξεως στη γερμανική γλώσσα («eine schwere Verletzung begangen hat»), στην αγγλική γλώσσα («has been guilty of serious misconduct»), στη γαλλική γλώσσα («a commis une faute grave») και στην ιταλική γλώσσα («è reso colpevole di gravi mancanze»).
74      Βλ. τις αποδόσεις στην αγγλική και την ιταλική γλώσσα που παρατίθενται στην προηγούμενη υποσημείωση.
75      Πρβλ. τις
αποδόσεις
στη
γερμανική («eine schwere Verletzung begangen hat»), τη
γαλλική («a commis une faute grave»), την
ισπανική («haya incurrido en falta grave») και
την
τσεχική
γλώσσα («nebo se dopustí vážného pochybení»).
76      Επισημαίνω
ότι
στην
απόφαση Rimšēvičs το
Δικαστήριο
χαρακτήρισε
το
προσβαλλόμενο
μέτρο
ως
απόφαση
εμπίπτουσα
στο
πεδίο
εφαρμογής
του
άρθρου 14.2 του
καταστατικού
του
ΕΣΚΤ
και
της ΕΚΤ, παρά
την
απουσία
οποιασδήποτε
προηγούμενης
δικαστικής
κατάγνωσης
ποινικής
ευθύνης. Φρονώ ότι, εάν μια τόσο σημαντική απαίτηση ήταν σύμφυτη στην έννοια του βαρέος παραπτώματος, τούτο θα αποτελούσε προφανή και επαρκή λόγο ακυρώσεως στην υπόθεση εκείνη (επί της οποίας το Δικαστήριο έκρινε βάσει διαφορετικών κριτηρίων). Τούτου λεχθέντος, η υπόθεση εκείνη αφορούσε την επιβολή προσωρινής απαγόρευσης άσκησης καθηκόντων σε διοικητή εθνικής κεντρικής τράπεζας. Εν πάση περιπτώσει, υπό το πρίσμα του συμπεράσματος στο οποίο έχω καταλήξει επί του συγκεκριμένου ζητήματος, φρονώ ότι παρέλκει η από μέρους μου εξέταση της προβαλλόμενης από την ΕΚΤ διακρίσεως, κατά την οποία η απαίτηση ύπαρξης προηγούμενης δικαστικής αποφάσεως δεν θα ίσχυε στην περίπτωση του έτερου λόγου απαλλαγής από τα καθήκοντα, δηλαδή της μη πλήρωσης των προϋποθέσεων για την εκτέλεση των καθηκόντων.
77      Όσον αφορά τα συγκεκριμένα δικαιώματα που διακυβεύονται, η απόφαση που εφαρμόζει το κριτήριο απομάκρυνσης το οποίο προβλέπεται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ είναι ικανή να επηρεάσει τόσο το δικαίωμα του ενδιαφερομένου περί παραμονής του στο αξίωμα για την ελάχιστη διάρκεια της θητείας του όσο και τα δικαιώματα που εγγυάται ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (όπως, στην υπό κρίση υπόθεση, το δικαίωμα στην ιδιοκτησία ή το δικαίωμα στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι). Η διάταξη περί παραπομπής δεν αποσαφηνίζει τη διάρκεια της θητείας των μελών του διοικητικού συμβουλίου της BNB. Ωστόσο, η Επιτροπή και η ΕΚΤ επισημαίνουν ότι η θητεία αυτή έχει διάρκεια έξι ετών (άρθρο 12, παράγραφος 4, του νόμου περί της BNB). Μολονότι δεν είναι σαφές εάν το χρονικό αυτό διάστημα αντανακλά μια «κανονιστική εξαγωγή» του κανόνα περί της ελάχιστης θητείας που προβλέπεται από το άρθρο 14.2 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, το δικαίωμα παραμονής στο αξίωμα μέχρι τη λήξη της θητείας συνιστά, εν πάση περιπτώσει, συνέπεια της εγγύησης ανεξαρτησίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 130 ΣΛΕΕ και το άρθρο 7 του εν λόγω καταστατικού.
78      Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Έκθεση περί συγκλίσεως 2024,
Institutional Paper 294, Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2024, σ. 43.
79      Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Έκθεση περί συγκλίσεως 2025 για τη Βουλγαρία,
Institutional Paper 320, Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2025, σ. 25.
80      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek επί της υποθέσεως Bevándorlási és Menekültügyi Hivatal (C‑406/18, EU:C:2019:1055, σημεία 48, 53 και 56).
81      Κατ’ αναλογίαν προς αυτά που έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση της 19ης Μαρτίου 2020, Bevándorlási és Menekültügyi Hivatal (C‑406/18, EU:C:2020:216, σκέψεις 36 και 37). Βλ. επίσης προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek επί της υποθέσεως Bevándorlási és Menekültügyi Hivatal (C‑406/18, EU:C:2019:1055, σημείο 69) με παραπομπές στη νομολογία που υπενθυμίζει ότι το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων έχει άμεσο αποτέλεσμα και, συνεπώς, παρέχει τη δυνατότητα να μείνει ανεφάρμοστη ενδεχόμενη ασύμβατη προς αυτό νομοθεσία.