61965C0032
Conclusies van de Advocaat-Generaal K. Roemer
van 22 maart 1966 (
1
)
Mijnheer de President, mijne heren Rechters,
Te midden van de voor het Hof aanhangige processen, waarin het mededingingsrecht aan de orde komt, is het de zaak van de Italiaanse Regering tegen de Ministerraad en de Commissie van de Europese Economische Gemeenschap, die thans in de eerste plaats onze aandacht vraagt. Het gaat daarin niet om de vraag, hoe het recht in concreto moet worden toegepast, doch veeleer om een rechtsvraag van algemene strekking, zodat logischerwijze aan dit geding ten opzichte van andere procedures zekere prioriteit toekomt.
Enkele korte opmerkingen vooraf.
Wij weten, dat de Raad na grondige voorbereiding op 6 februari 1962 een verordening als bedoeld in artikel 87 van het E.E.G.-Verdrag — tot regeling van de toepassing der algemene voorschriften van dat Verdrag betreffende het mededingingsrecht — heeft vastgesteld, waarin de bepalingen van de artikelen 85 en 86, onderscheidenlijk regelende het „kartelrecht” en het recht ten aanzien van ondernemingen, die op de gemeenschappelijke markt een machtspositie innemen, voor het eerst werden uitgewerkt. De verordening geeft onder meer voorschriften aangaande de aanmelding van afspraken waarvoor ingevolge artikel 85, derde lid, vrijstelling zal moeten worden verleend. Van deze bepalingen interesseren ons met name de door verzoekster aangehaalde artikelen 4, onder 2, en 5, tweede lid, volgens welke de aanmeldingsplicht niet geldt voor bepaalde bij het inwerkingtreden van verordening 17 bestaande c.q. nadien gesloten overeenkomsten, waarbij slechts twee ondernemingen betrokken zijn, wanneer daarin hetzij restrictieve bepalingen ten aanzien van de wederverkoop van door een der partijen betrokken goederen voorkomen, hetzij ten aanzien van dé uitoefening van industriële eigendomsrechten aan de verkrijger of gebruiker beperkingen worden opgelegd.
Tijdens de verdere uitbouw van het kartelrecht — waarop wij thans niet nader zullen ingaan — gaf de Commissie — daartoe op grond van artikel 24 van verordening 17 bevoegd — in haar verordening 27 van 3 mei 1962 (Publikatieblad 1962, blz. 1118) een nadere regeling van de aanmelding van kartelafspraken, onder meer betreffende een voor aanmeldingen ingevolge artikelen 4 en 5 van verordening 17 te gebruiken formulier B. — Nadere voorzieningen trof de Commissie in haar verordening 153 van 21 december 1962 (Publikatieblad 1962, blz. 2918) waarin met het oog op de talrijke alleenvertegenwoordigingsovereenkomsten een vereenvoudigd aanmeldingsformulier B 1 werd vastgesteld, te gebruiken wanneer daarbij slechts twee ondernemingen — die aan bepaalde voorwaarden moeten voldoen — partij zijn.
Ten slotte heeft men met het oog op het grote aantal aanmeldingen gemeend een snellere behandeling van verzoeken om vrijstelling ingevolge artikel 85, derde lid, van het Verdrag te moeten bevorderen en derhalve stelde de Raad ingevolge artikel 87 van het Verdrag op voorstel van de Commissie op 2 maart 1965 een verordening (19-65, Publi-katieblad 1965, blz. 533) vast, waarin het de Commissie mogelijk werd gemaakt bij verordening voor gehele groepen van overeenkomsten vrijstellingen te verlenen (mogelijkheid, die in beginsel reeds in artikel 85, derde lid, van het Verdrag werd voorzien). Gedacht is aan overeenkomsten tussen twee ondernemingen, waarin hetzij één der partijen bij uitsluiting tot levering onderscheidenlijk tot afname verplicht wordt, hetzij restricties voorkomen ten aanzien van de verwerving van industriële eigendomsrechten. De Commissie zal in haar verordeningen telkens moeten aangeven, welke bedingen in genoemde overeenkomsten niet mogen voorkomen c.q. daarin niet mogen ontbreken.
De Italiaanse Regering meent nu, dat deze verordening van de Raad (19-65) op een reeks nader te bespreken gronden moet worden nietigverklaard en verzoekt voorts de artikelen 4, § 2, no. 2 (a) en (b) en 5, § 2, van 's Raads verordening 17-62 van 6 februari 1962 alsmede de verordening van de Commissie van 21 december 1962 (153-62) krachtens artikel 184 van het E.E.G.-Verdrag niet-toepasselijk te verklaren.
De Ministerraad acht de vordering ongegrond, voor zoveel strekkende tot nietigverklaring van de verordening 19-65 en niet-ontvankelijk voor wat de gevorderde niet-toepasselijkverklaring der beide andere verordeningen betreft. De Commissie riep de niet-ontvankelijkheid in van de alleen haar regarderende vordering betreffende verordening 153-62 en verzocht het Hof zelfs ingevolge artikel 91 van het Reglement voor de Procesvoering incidenteel op deze exceptie uitspraak te doen: U hebt daartoe echter geen termen aanwezig geacht.
Bevordeling rechtens
Ik wil thans trachten mijn standpunt ten deze te bepalen. Gelet op hetgeen door partijen over en weer wordt gevorderd zal het U duidelijk zijn dat wij ons eerst met enige vragen van procesrechtelijke aard hebben bezig te houden, vragen die wij vanuit verschillende gezichtshoeken zullen moeten bezien.
A — Vragen van procesrechtelijke aard
I — Is het beroep in feite wel tegen de E.E.G.-Commissie gericht?
Gelet op de in het beroepschrift gebezigde terminologie „contro” (
2
) met betrekking tot de Raad, „nonché nei confronti” (
3
) ten aanzien van de Commissie) en in aanmerking genomen, dat voor zoveel de Commissie betreft geen vordering tot nietigverklaring werd ingediend, doch volstaan werd met een verzoek tot niet-toepasselijkverklaring van verordening 153 „voor zoveel in geding”, heeft de Commissie aanvankelijk in twijfel getrokken, of verzoekster haar wel — als verweerster — in rechte heeft willen betrekken.
Deze twijfel werd later evenwel weggenomen, niet slechts doordat verzoekster bij repliek zich ook met betrekking tot de Commissie van het woord „contro” bediende, maar vooral doordat zij later uitdrukkelijk te kennen gaf, dat de Commissie ten deze als procespartij moet worden beschouwd. Er kon dan ook niet mede worden volstaan de Commissie — overeenkomstig de nieuwe bepaling van artikel 3, § 4, van de instructie voor de griffier — van het ingestelde beroep op de hoogte te stellen ten einde het haar mogelijk te maken zich vrijwillig in het geding te voegen). Het beroepschrift werd terecht ingevolge artikel 39 van het Reglement voor de procesvoering aan de Commissie — in haar hoedanigheid van verweerster — betekend met uitnodiging om volgens de gewone procedure van antwoord te dienen.
II — Is het tegen de Commissie ingestelde beroep ontvankelijk?
Met het vorenstaande is echter nog niets gezegd over de ontvankelijkheid van het beroep; niet de subjectieve partijbedoeling, doch objectieve regels zijn hier beslissend. De Commissie ontwikkelt de volgende bezwaren :
—
verzoekster heeft niet duidelijk uitgesproken, of de beslissing van het geding van niet-toepasselijkverklaring van verordening 153-62 afhangt, zij heeft daartoe althans geen gronden aangevoerd ;
—
de voorwaarden, voor het inroepen der onwettigheid van genoemde verordening in artikel 184 van het Verdrag gesteld, zijn in casu niet vervuld.
1. Het formele gezichtspunt
Wat dan in de eerste plaats de formele vraag betreft: zij behoort ongetwijfeld in verband met de ontvankelijkheid te worden behandeld, zodat er vooraf over kan worden beslist.
Voor haar beantwoording moet men ervan uitgaan, dat verzoeksters vordering tot niet-toepasselijkverklaring van verordening 153 in feite slechts werd ingediend voor het geval, dat men de verordening als „in het geding” („mis en cause”) zou moeten beschouwen. Zij draagt dus eigenlijk slechts een „eventueel” karakter. Zulks behoeft evenwel geen bezwaar op te leveren, nu het Hof ook in andere gevallen, — en onder bepaalde voorwaarden — een beroep „voor zoveel nodig” ontvankelijk heeft geacht.
Overweging verdient daarentegen wel de grief van de Commissie, dat verzoekster niet voldoende duidelijk heeft gesteld waarom haars inziens de beslissing van het geding van vaststelling der onwettigheid van verordening 153 afhankelijk is. In een juiste rechtsopvatting is zij verplicht zich hieromtrent uit te laten. Een algemene verwijzing naar de gronden, waarop de vordering tot nietigverklaring van verordening 19-65 steunt, is niet voldoende; die gronden betreffen immers de zaak ten principale (rechtmatigheid of onrechtmatigheid van verordening 153) doch zijn irrelevant als het gaat om de vraag, in hoeverre de vaststelling van de onwettigheid der verordening voor de beslissing van het geding van belang is.
Aangezien evenwel in het beroepschrift vage aanduidingen, dat de gestelde vraag bevestigend moet worden beantwoord, niet geheel en al ontbreken en verzoekster zich in haar latere conclusies op dit punt uitvoeriger heeft uitgelaten, ben ik van mening, dat tot niet-ontvankelijkverklaring op formele gronden geen termen aanwezig moeten worden geacht.
2. Zijn de in artikel 184 van het Verdrag omschreven voorwaarden vervuld ?
Het lijkt aan twijfel onderhevig, of de vorenbedoelde vraag (of verordening 153 in casu werkelijk in het geding is) wel in verband met de ontvankelijkheid van het beroep moet worden behandeld. Het lijkt meer voor de hand te liggen hier van een probleem te spreken, dat de ontvankelijkheid van een bepaalde beroepsgrond betreft en dat derhalve tegelijk met de zaak ten principale moet worden behandeld. Echter moet worden toegegeven, dat, voor zoveel de Commissie betreft, niet-toepasselijkverklaring van verordening 153-62 het enige onderwerp van de eis uitmaakt. Het is derhalve te verdedigen vooraf te beslissen, of en in hoeverre een uitspraak als gevorderd voor de behandeling van de hoofdzaak van belang is; men zal hier dus een ontvankelijkheidsvraag in ruimere zin aanwezig moeten achten, waartoe zij bij voorbeeld in dien zin ware te verstaan, dat verzoeksters belang bij de door haar ingediende vordering aan de orde wordt gesteld.
Wij zullen in dit verband niet lang behoeven stil te staan bij de (alleen door de Commissie opgeworpen) vraag, of artikel 184 ook voor tot het instellen van beroep gerechtigde Lid-Staten geldt. Het is mijns inziens voldoende in dit verband te wijzen op de algemeen luidende formulering van dit artikel („iedere partij”) en op het ervaringsfeit, dat Lid-Staten bij het opwerpen van de exceptie van onwettigheid stellig een redelijk belang kunnen hebben, aangezien de gebreken van een algemene regeling veelal eerst bij toepassing op een concreet geval duidelijk aan den dag treden. Met betrekking tot de analoge artikelen 33 en 36 van het E.G.K.S.-Verdrag werden bezwaren van deze strekking nimmer te berde gebracht.
Van meer belang lijkt het na te gaan, welke betekenis aan de in artikel 184 gebezigde formulering : „geschil, waarbij een verordening van de Raad of van de Commissie in het geding is” moet worden gehecht. Er staan hier twee opvattingen tegenover elkaar: de Commissie meent, dat de verordening, waarvan de onwettigheid moet worden vastgesteld, de juridische grondslag moet vormen van de rechtstreeks gewraakte handeling, terwijl verzoekster stelt, dat het reeds voldoende is wanneer werd rekening gehouden met een — indirect bestreden — verordening, waarin van dezelfde rechtsopvatting wordt blijk gegeven als die, welke aan de rechtstreeks aangevochten handeling ten grondslag ligt (hetgeen bij voorbeeld uit aanhaling van die verordening kan blijken) : wanneer het Hof namelijk de gevorderde nietigverklaring zou uitspreken, terwijl de met een beroep op artikel 184 bestreden verordening in stand wordt gelaten, dan zou moeten worden gevreesd, dat 's Hofs uitspraak rechtens niet ten volle effect zou sorteren.
Het lijdt bij mij geen twijfel, dat de opvatting van de Commissie de juiste is. Een exceptie van onwettigheid ex artikel 184 heeft kennelijk de strekking om belanghebbenden — ter bestrijding ener rechtshandeling — in staat te stellen tot het bewijs, dat dezelve niet op het recht berust en mitsdien een deugdelijke grondslag ontbeert. Ik verwijs in dit verband naar de jurisprudentie op artikel 36 van het E.G.K.S.-Verdrag, met name op het arrest in de zaak 9-56, waarin er uitdrukkelijk op werd gewezen, dat hetgeen met betrekking tot artikel 36 werd betoogd ook voor artikel 184 van het E.E.G.-Verdrag geldt. Voorts vestig ik de aandacht op het arrest in de zaak-Wöhrmann tegen de Commissie van de E.E.G. (31 en 33-62), ingevolge hetwelk beroep op artikel 184 slechts mogelijk is wanneer de rechtstreeks aangevochten handeling een geval oplevert, waarin de algemene regeling (ten aanzien waarvan men zich van de exceptie van onwettigheid bedient) toepassing vindt.
Slechts als deze casuspositie zich voordoet kan men er een gerechtvaardigd belang bij hebben de norm zelve aan te tasten, niet evenwel wanneer er sprake is van gelijksoortige handelingen, waaraan dezelfde rechtsopvatting ten grondslag ligt. In dit laatste geval kan er geen bezwaar tegen bestaan, dat slechts één dier handelingen aan de rechter wordt voorgelegd. De uitvoerende macht zal zich stellig genoodzaakt kunnen zien om, nadat een handeling op bepaalde gronden is vernietigd, eerdere handelingen als hier bedoeld niet in stand te laten.
Wanneer wij ons derhalve afvragen, of in casu voldaan is aan de zojuist genoemde voorwaarden, die voor toepassing van artikel 184 moeten zijn vervuld, kan het antwoord niet moeilijk zijn: de verordening der Commissie ligt kennelijk niet aan verordening 19-65 ten grondslag. Een tegenovergesteld standpunt zou volledig onbegrijpelijk zijn, niet slechts omdat, gezien de positie die de Raad en de Commissie ten opzichte van elkander innemen, verordeningen van de Raad als van hoger orde dan die van de Commissie moeten worden beschouwd, doch ook omdat bestudering van verordening 153-62 tot tegengestelde conclusies leidt; zij maakt slechts een vereenvoudigde aanmelding van bepaalde afspraken mogelijk en onwettigverklaring zou rechtens slechts tot gevolg hebben, dat de normale aanmeldingsprocedure ingevolge verordening 27-62 ook in de in verordening 153 omschreven gevallen zou moeten worden gevolgd; zulks is echter bij de beoordelng van de in verordening 19-65 geschapen — en kennelijk rechtstreeks op het Verdrag berustende — mogelijkheid om gehele groepen overeenkomsten van aanmelding vrij te stellen irrelevant.
Ondanks het feit dat verordening 19-65 naar verordening 153-62 verwijst — waaraan geen andere betekenis valt toe te kennen dan dat aan beide een zelfde rechtsopvatting ten grondslag ligt — zal men zich derhalve ter bestrijding van verordening 19-65 niet op de onwettigheid van verordening 153-62 mogen beroepen. Een andere opvatting zou neerkomen op stilzwijgende schending van de in artikel 173 genoemde beroepstermijnen, die normaliter moeten worden inachtgenomen, wanneer men tegen handelingen der gemeenschapsorganen wil opkomen.
Nu in het beroep, voor zoveel tegen de Commissie gericht, geen andere punten van geschil aan de orde worden gesteld, moet het derhalve als niet-ontvankelijk worden verworpen.
III — De ontvankelijkheid van de exceptie van onwettigheid, voor zoveel verordening 17-62 betreffende
Het komt mij doelmatig voor in dit verband ook een soortgelijk bezwaar, door de Raad tegen verzoeksters vordering tot niet-toepasselijkverklaring van verordening 17-62 ingebracht, te behandelen, ook al zal men wanneer de Raad in dit opzicht in het gelijk mocht worden gesteld niet aanstonds tot niet-ontvankelijkheid van het verzoek — dat immers van verdere strekking is — mogen concluderen.
De vragen, die met betrekking tot 's Raads verordening 17-62 rijzen, zijn blijkens de stukken in feite geen andere dan de zojuist behandelde; met name is het irrelevant, dat de exceptie hier tegen een vroegere verordening van de Raad gericht is; artikel 184 van het Verdrag is immers niet voor tweeërlei uitleg vatbaar.
Het doet derhalve niet ter zake, of in de rechtsstreeks bestreden verordening 19-65 naar verordening 17-62 verwezen wordt en of in de enige artikelen, die in dit verband van belang zijn (artikelen 4 en 5), van een zelfde opvatting wordt blijk gegeven als in verordening 19-65. Beslissend is slechts of men kan zeggen, dat verordening 19-65 op verordening 17-62 is gebaseerd. — Welnu, dit is stellig niet het geval. Allereerst is het niet zo, dat de Raad ten processe ter verdediging van verordening 19-65 argumenten van wezenlijk belang aan verordening 17-62 heeft ontleend. Uit het résumé der feiten is ons bekend, dat de artikelen 4 en 5 van verordening 17-62 uitsluitend betrekking hebben op vragen, verband houdende met de aanmelding van overeenkomsten, die de betrokken ondernemingen ingevolge artikel 85, derde lid, van het kartelverbod wensen te zien vrijgesteld. Zou lid 2 van beide artikelen echter onwettig worden verklaard, dan zouden de algemene regels betreffende de aanmeldingsplicht de plaats innemen van die, welke tot dusver golden en waarin aanmelding facultatief werd gesteld. Zulks geeft echter kennelijk geen grond tot nietigverklaring van verordening 19-65, waarin de Commissie tot het verlenen van vrijstelling voor groepen van overeenkomsten bevoegd werd verklaard. Nu derhalve ook de bepalingen van verordening 17 niet kunnen worden geacht aan verordening 19-65 ten grondslag te liggen, mag verzoekster dezelve niet met behulp van artikel 184 in het geding brengen; wij kunnen dan ook in ons verder feitelijk onderzoek alle door verzoekster met betrekking tot verordening 17-62 naar voren gebrachte argumenten buiten beschouwing laten.
B — De zaak ten principale
Na deze noodzakelijke opmerkingen vooraf betreffende de ontvankelijkheid en andere vragen van processuele aard kan ik nu dan overgaan tot behandeling van de gronden, die rechtstreeks met betrekking tot verordening 19-65 werden aangevoerd. Het gaat hier in hoofdzaak om drie grieven, waartussen niet steeds scherp werd onderscheiden, hetgeen de bespreking enigszins bemoeilijkt. Wij zullen ons houden aan de door verzoekster gekozen volgorde en aan de door haar gebezigde aanduidingen.
Eerste grief: schending van artikel 87 junctis artikel 85, eerste en derde lid, van het Verdrag
De eerste grief komt op het volgende neer: artikel 87 verlangt voorschriften ter nadere regeling van het in het Verdrag vervatte kartelrecht; bepalingen, waarin het kartelverbod van artikel 85, eerste lid, wordt uitgewerkt, ontbreken nog hoewel daaraan, nu het tweede lid aan overtreding nietigheid verbindt, dringend behoefte bestaat. Dan is het uit legislatief oogpunt echter onjuist om voordat de inhoud van de algemene norm (lid 1) zelve nader is vastgesteld tot formulering van de in het derde lid bedoelde uitzonderingsgevallen over te gaan.
Laten wij dit standpunt nader bezien.
Wat in de eerste plaats artikel 87 van het Verdrag betreft: daarin valt geen volstrekte verplichting van de Raad te lezen om juist met betrekking tot het eerste lid van artikel 85 nadere voorschriften te geven. Zoals reeds uit de redactie van artikel 87, eerste lid („utile” = doelmatig), blijkt, beschikt de wetgever van de Gemeenschap, de Ministerraad, hier veeleer over een zekere discretionaire bevoegdheid. Bovendien kan uit de in artikel 87, tweede lid, genoemde voorbeelden worden afgeleid, welke aangelegenheden de auteurs van het Verdrag in de eerste plaats nader wensten te zien geregeld; gedacht is bij voorbeeld aan de invoering van geldboeten en dwangsommen en aan regelingen met betrekking tot sommige, bij de toepassing van het derde lid van artikel 85 gerezen vragen, derhalve juist niet aan nadere bepalingen in verband met het eerste lid van artikel 85.
Vraagt men zich vervolgens af of artikel 85, eerste lid, slechts aldus kan worden gelezen, dat het daarin vervatte verbod in uitvoeringsvoorschriften nader moet worden omschreven, dan moet het antwoord al eveneens ontkennend luiden. Het Hof heeft in feite reeds in het „arrest-Bosch” duidelijk uitgesproken, dat de bepaling „self-executing” is, althans dat zulks het geval is sinds de verordening 17-62 ook het hierbedoelde verbod van artikel 85, eerste lid, heeft gepreciseerd. Het Hof geeft daarmede als zijn oordeel te kennen, dat de verdere uitbouw van het mededingingsrecht, voor zoveel de in het eerste lid genoemde criteria betreft, aan de zich steeds meer ontwikkelende administratieve praktijk mag worden overgelaten.
De enige vraag die dan nog beantwoording behoeft is, of het onjuist is, wanneer de wetgever met het geven van een nadere omschrijving van in artikel 85, derde lid, bedoelde uitzonderingsgevallen niet wacht totdat aan de onzekerheid met betrekking tot de norm zelve (lid 1) een einde is gemaakt. Echter, zo hier in legislatief opzicht al niet de juiste weg mocht zijn bewandeld, dan impliceert zulks niet noodzakelijkerwijs, dat de aldus tot stand gekomen normen onwettig zijn. Ook hier heeft verzoekster het gelijk mijns inziens niet aan haar zijde. Men bedenke wel, dat de Commissie in verordening 19-65 slechts bevoegd verklaard wordt tot niet-toepasselijkverklaring van het verbod op groepen overeenkomsten. Daaruit volgt, dat wanneer de Commissie dienovereenkomstig tot het verlenen van vrijstellingen overgaat, zij stilzwijgend haar standpunt heeft bepaald met betrekking tot de vraag, of bedoelde overeenkomsten onder artikel 85, eerste lid, vallen; de Commissie spreekt, althans implicite, haar oordeel uit omtrent een deel der feiten, die door artikel 85, eerste lid, worden beheerst en men kan er zich niet over beklagen, dat zodanige nadere definitie voorshands slechts een partieel karakter kan dragen. Wie op de hoogte is van de moeilijkheden, welke zich met betrekking tot het kartelrecht voordoen, weet dat een uitputtende regeling van alle problemen, die hier rijzen, langs legislatieve weg wel nauwelijks kan worden verwezenlijkt. Terecht behouden de bevoegde organen zich derhalve voor het kartelrecht van geval tot geval tot ontwikkeling te brengen. Ook is het juist, dat zij daarbij allereerst aandacht schenken aan overeenkomsten, die de concurrentieverhoudingen niet ernstig aantasten en anderzijds zo gebruikelijk zijn, dat in het belang der administratie naar snellere afdoening moet worden gestreefd (alleenvertegenwoordigingsovereenkomsten e.d.). Weliswaar blijft dan voorlopig met betrekking tot andere afspraken — waarop verordening 19-65 niet van toepassing is — enige onzekerheid bestaan zolang zij niet ook zelve worden getoetst, maar zulke moeilijkheden doen zich met betrekking tot een ingewikkelde materie als het kartelrecht wel steeds voor, vooral wanneer dat recht nog aan het begin van zijn ontwikkeling staat. Deze moeilijkheden moeten trouwens niet worden overschat, immers wanneer de betreffende overeenkomsten behoorlijk worden aangemeld kan vrijstelling ook met terugwerkende kracht worden verleend.
Geen der argumenten, waarvan verzoekster zich ter ondersteuning van haar eerste grief heeft bediend, komt mij derhalve steekhoudend voor.
Tweede grief: Schending van artikel 87 junctis artikel 85, eerste en derde lid, en artikelen 2 en 3, (f), van het Verdrag; détournement de pouvoir
In een tweede grief brengt verzoekster naar voren, dat verordening 19-65 blijkbaar de stelregel wil introduceren, dat in het kartelrecht al hetgeen niet uitdrukkelijk is toegestaan als verboden moet worden beschouwd — en mitsdien tegen het beginsel der contractuele vrijheid indruist, terwijl artikel 85, eerste lid, ingevolge artikel 4, onder 2, van verordening 17-62 zonder meer niet van toepassing is op bepaalde overeenkomsten (waarbij slechts twee ondernemingen partij zijn) wordt door verordening 19-65 met betrekking tot soortgelijke — niet uitdrukkelijk in artikel 1 genoemde — overeenkomsten een toestand van ernstige onzekerheid geschapen: men zou zelfs kunnen menen, dat ze op grond van genoemd eerste lid, als absoluut nietig zijn te beschouwen.
Het komt mij voor dat deze grief — alsmede de verschillende conclusies, die verzoekster daaraan verbindt — op een vergissing berusten.
Vooropgesteld zij dat artikel 4, onder 2, van de verordening 17-62 niet aldus is te verstaan, dat op de daargenoemde overeenkomsten artikel 85, eerste lid, in het geheel niet van toepassing is. Er valt slechts in te lezen, dat aanmelding achterwege kan blijven. Wanneer met betrekking tot bedoelde afspraken uitdrukkelijk van facultatieve aanmelding wordt gesproken moet daaruit worden geconcludeerd, dat de Ministerraad artikel 85, eerste lid, in beginsel toepasselijk acht; de vrijstellingsmogelijkheid zou anders geen zin hebben.
Het lijdt derhalve mijns inziens geen twijfel, dat verordening 19-65 slechts beoogt tot een vereenvoudigde procedure te geraken door de Commissie bevoegd te verklaren bij verordening met betrekking tot gehele groepen van overeenkomsten verordenend op te treden, bevoegdheid die trouwens met betrekking tot zogenaamde „oude” kartels ook met terugwerkende kracht kan worden uitgeoefend. Zoals gezegd moet de Commissie, alvorens hiertoe over te gaan, haar standpunt bepalen met betrekking tot de vraag, of bedoelde groepen van overeenkomsten wel onder artikel 85, eerste lid, vallen. Het is dan ook niet duidelijk hoe verzoekster kan menen, dat verordening 19-65 het in artikel 85, eerste lid, vervatte verbod wil uitbreiden tot feiten, waarvoor het tot nu toe niet gold. Noch in de door verzoekster geciteerde overwegingen, noch in de afzonderlijke bepalingen van de verordening vindt dit standpunt steun. In de vijfde overweging is er bij voorbeeld sprake van, dat de Commissie voor bepaalde groepen van overeenkomsten terecht geen lichtere aanmeldingsprocedure heeft ontworpen, waarmede nog niets gezegd is over de vraag, of de voorwaarden, in artikel 85, eerste lid, gesteld, zijn vervuld. In de zevende en achtste overweging wordt de mogelijkheid overwogen om — door middel van een verordening dan wel langs de weg van afzonderlijke beschikkingen — te bevorderen, dat partijen hun overeenkomsten in dier voege wijzigen dat aan de voorwaarden van artikel 85, derde lid, wordt voldaan — hetgeen uiteraard slechts kan gelden voor afspraken, waarop het eerste lid van toepassing is. En wanneer in artikel 4, lid 3, voorts nog wordt bepaald, dat op de krachtens het eerste lid vastgestelde bepalingen geen beroep kan worden gedaan in rechtsgedingen die aanhangig zijn op de datum van inwerkingtreding van een krachtens artikel 1 vastgestelde verordening, dan behoeft zulks niet noodzakelijkerwijze te betekenen, dat de desbetreffende overeenkomsten als nietig moeten worden beschouwd, immers een tijdig ingediende individuele aanvraag kan steeds tot vrijstelling ingevolge de algemene voorschriften leiden.
Men kan derhalve hoogstens concluderen, dat de in de verordening 19-65 niet met name genoemde overeenkomsten van geval tot geval moeten worden getoetst; dan kan blijken: dat artikel 85, eerste lid, niet van toepassing is; dat ondanks de aanwezigheid van omstandigheden als in artikel 85, eerste lid, bedoeld, termen tot vrijstelling ingevolge het derde lid aanwezig zijn, en ten slotte: dat de overeenkomst niet voldoet aan de in het derde lid genoemde criteria, zodat het verzoek moet worden afgewezen. Zoals ik reeds betoogde is naar de huidige stand van zaken enige onzekerheid voor betrokkenen — in afwachting van de uitslag van het onderzoek — niet wel te vermijden. Deze onzekerheid zou zich trouwens — dat is zonder meer duidelijk — niet in mindere mate hebben voorgedaan wanneer de Raad van het vaststellen van een verordening als hier bedoeld zou hebben afgezien.
Derhalve kan ook de tweede grief — die wij overigens ook nog in verband met de derde beroepsgrond zullen moeten behandelen — niet tot toewijzing van het verzoek leiden.
Derde grief: Schending van artikel 85 eerste, tweede en derde lid, artikel 86 en artikel 222 van het Verdrag
De derde grief stelt de uitlegging van artikel 85, eerste lid, aan de orde en is derhalve de belangrijkste. In hoofdzaak wordt betoogd, dat het in de verordening 19-65 ten onrechte mogelijk wordt gemaakt sommige verticale overeenkomsten onder artikel 85 te brengen, terwijl te dien aanzien alleen artikel 86, c.q. andere bepalingen van het Verdrag, mogen worden toegepast. Voor zoveel de verordening betrekking heeft op afspraken betreffende rechten van industriële eigendom wordt bovendien artikel 222 — ingevolge hetwelk de regeling van het eigendomsrecht in de Lid-Staten onverlet moet blijven — geschonden.
Het komt mij dienstig voor om, alvorens deze grief te behandelen, nog eens na te gaan op welke overeenkomsten verordening 19-65 betrekking heeft; de verordening noemt dan (ik citeer hier letterlijk) :
„overeenkomsten tussen twee ondernemingen
a)
—
waarbij de ene partij zich jegens de andere verplicht slechts aan haar bepaalde produkten met het oog op wederverkoop binnen een overeengekomen gedeelte van het grondgebied van de gemeenschappelijke markt te leveren, of
—
waarbij de ene partij zich jegens de andere verplicht slechts van haar bepaalde produkten met het oog op wederverkoop te betrekken, of
—
waarbij tussen de twee ondernemingen met het oog op wederverkoop exclusieve leverings- en afnameverplichtingen als bedoeld in beide vorige alinea's zijn overeengekomen.”
(Wij zullen hierna spreken van overeenkomsten tot alleenverkoop); alsmede :
„overeenkomsten, waaraan twee ondernemingen deelnemen, en
b) —
die beperkingen meebrengen welke zijn opgelegd in verband met de verkrijging of het gebruik van rechten van industriële eigendom — met name van octrooien, gebruiksmodellen, siertekeningen en modellen, of merken — of in verband met de rechten die voortvloeien uit overeenkomsten houdende overdracht of het in gebruik geven van produktiemethoden of van kennis met betrekking tot het gebruik of de toepassing van bedrijfstechnische vaardigheden.”
(Wij zullen hierna kortweg van licentieovereenkomsten spreken.)
Ik zal nu — op het voetspoor van verzoekster — eerst spreken over de overeenkomsten tot alleenverkoop om daarna tot behandeling van de licentieovereenkomsten over te gaan. Het lijkt mij daarbij nuttig om — volledigheidshalve — ook acht te slaan op juridische argumenten, die in andere procedures zijn aangevoerd.
a) De overeenkomsten tot alleenverkoop
Bij de bespreking van de vraag of artikel 85, eerste lid, op deze overeenkomsten van toepassing kan zijn, zullen wij drie in dat artikel gebezigde criteria nader hebben te bezien :
1.
Wat zijn overeenkomsten tussen ondernemingen?
2.
Wanneer kan men zeggen, dat zulke overeenkomsten ertoe strekken of ten gevolge hebben, dat de mededinging wordt belemmerd ?
3.
Wanneer is sprake van overeenkomsten, die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden?
—
De eerste vraag levert mijns inziens geen bijzondere moeilijkheden op, met name niet de bepaling van het begrip „overeenkomst”, waaronder stellig overeenkomsten in de gewone civielrechtelijke betekenis van het woord vallen.
Het recht betreffende de E.G.K.S. en het nationale kartelrecht kan ons helpen bij de bepaling van het begrip onderneming; het omvat derhalve, ongeacht de rechtsvorm, alle natuurlijke en rechtspersonen, die met of zonder winstoogmerk actief en zelfstandig aan het economisch leven deelnemen en wier werkzaamheden derhalve niet als van zuiver particuliere aard zijn te beschouwen (vgl. opmerking 2 bij lid 1 van het „Kommentar zum Gesetz gegen Wettbewerbsbeschrankungen von Müller - Henneberg - Schwartz”, tweede editie).
Het is duidelijk, dat deze definitie ook alleenverkopers die voor eigen rekening optreden omvat, zonder dat het ter zake doet, of hun economische positie sterker of zwakker is dan die van de producenten voor wie zij optreden, zolang deze laatste hen niet geheel beheersen. Zij nemen derhalve duidelijk een andere positie in dan het personeel van laatstgenoemden of wel filialen en verkoopkantoren, aan welke in het handelsverkeer geen juridische zelfstandigheid toekomt.
Overeenkomsten tot alleenverkoop zijn derhalve „overeenkomsten tussen ondernemingen” en het komt mij onjuist voor om — zoals verzoekster wil — hier slechts van overdracht van bevoegdheden door de producent te spreken.
—
Moeilijker is de vraag te beantwoorden, wat moet worden verstaan onder „overeenkomsten die ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging wordt belemmerd”.
Mijns inziens moet worden vooropgesteld dat het Verdrag met een zeer ruim mededingingsbegrip werkt, dat meer omvat dan de verhouding tussen producenten onderling. Wanneer van mededinging — c.q. van belemmering voor de mededinging — sprake is moet ook aan de handel in zijn verschillende stadia worden gedacht. Terecht wijst de Commissie erop, dat bij vele goederen de distributiekosten een aanzienlijk deel van de totale kosten uitmaken en dat een efficiënt concurrentiesysteem hier derhalve in belangrijke mate tot rationalisatie kan bijdragen, rationalisatie welke in verband met de harmonische ontwikkeling van de economische activiteit binnen de Gemeenschap, waarnaar ingevolge artikel 2 van het Verdrag moet worden gestreefd, stellig de aandacht verdient.
Er moet voorts op worden gewezen, dat artikel 85 van het Verdrag niet uitdrukkelijk onderscheidt tussen verticale en horizontale afspraken; anders dan bij voorbeeld in § 1 van het Duitse „Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen” ontbreekt hier de zinsnede „tot een gemeenschappelijk doel” („zu einem gemeinsamen Zweck”), hetgeen de conclusie wettigt, dat in beginsel zowel aan horizontale als aan verticale afspraken gedacht is. Op grond van bepaalde in artikel 85, eerste lid, (onder (d) en (e)) genoemde voorbeelden van „belemmering der mededinging” kan men zelfs concluderen, dat artikel 85 juist ook op verticale afspraken van toepassing is; gedoeld wordt hier immers op beïnvloeding van de concurrentiepositie van derden, die geen partij bij de afspraak waren en die hun economische activiteit in een ander stadium ontwikkelen dan partijen bij de kartelovereenkomst. Dat zulke voorbeelden ook in artikel 86 te vinden zijn, doet hieraan niets af; daaruit blijkt immers slechts, dat mededingingsbeperkingen als bedoeld zowel een gevolg kunnen zijn van het feit dat één of meer ondernemingen op de markt een machtspositie innemen als van kartelafspraken.
Wij hebben ons hier echter alleen met kartelovereenkomsten bezig te houden en op grond van het vorenstaande zijn wij nog steeds niet in staat te dien aanzien ons standpunt te bepalen; ik betwijfel trouwens, of wij ons daaromtrent alleen op grond van algemene theoretische beschouwingen en onvolkomen pogingen tot wetsinterpretatie een oordeel zullen kunnen vormen, zolang wij ons niet tevens afvragen, welke concrete gevolgen uit genoemde overeenkomsten voor de gemeenschappelijke markt zullen kunnen voortvloeien. Ik denk hierbij aan conclusies ten gunste van het door de Raad ingenomen standpunt, waartoe bestudering van verordening 17 (artikel 4, tweede lid) zou kunnen leiden (omdat het onaannemelijk is, dat men door middel van deze verordening de grenzen, binnen welke artikel 85 eerste lid moet worden toegepast, heeft willen vastleggen), maar ook aan verzoeksters betoog, waartegenover kan worden gewezen op het door Uw Hof in de zaak-Bosch gewezen arrest: wanneer daarin met betrekking tot exportverboden, dat wil zeggen bedingen, die kenmerkend zijn voor vele van de hierbedoelde overeenkomsten, wordt vastgesteld, dat toetsing aan artikel 85, eerste lid, alleen mogelijk is, wanneer men zich volledig van alle bestanddelen der overeenkomst op de hoogte heeft gesteld, dan zou zulks kunnen impliceren, dat het Hof het niet wel mogelijk acht om alleen op grond van interpretatie van de voorschriften van het E.E.G.-Verdrag een in alle gevallen afdoend antwoord op dergelijke vragen te geven. Men zal derhalve van geval tot geval hebben na te gaan, tot welke gevolgen deze overeenkomsten kunnen leiden en of die gevolgen voor de toepassing van artikel 85, eerste lid, relevant zijn.
In de eerste plaats dan de exclusieve leveringsplicht, ingevolge welke met het oog op wederverkoop binnen een bepaald gebied alleen aan de concessionaris mag worden geleverd; andere binnen hetzelfde gebied gevestigde handelaren mogen de in de overeenkomst bedoelde goederen niet rechtstreeks van de producenten betrekken en de met de concessionaris overeengekomen condities kunnen hun niet worden toegestaan; voorts mag de producent niet rechtstreeks aan verbruikers leveren. Ongetwijfeld komt de concessionaris aldus, voor zoveel de in de overeenkomst bedoelde produkten betreft, in een monopoliepositie te verkeren, positie, die soms — in verband met door de nationale wet toegekende rechtsmiddelen („opposabilité aux tiers” in het Franse recht) — in het geheel niet door nevenimporteurs kan worden aangetast en in andere gevallen slechts enigermate (men denke aan transportkosten, douanerechten en inschakeling van andere tussenhandelaren).
Ook de in artikel 1 (a) van verordening 19 geregelde exclusieve plicht tot afname i.e. de verplichting slechts waren van één producent te betrekken en geen concurrerende goederen te verhandelen, kan de mededinging belemmeren, immers de toegang van andere producenten tot de markt — en derhalve hun concurrentiepositie — ondergaat van zulk een beding de invloed en wel op een wijze, die — het behoeft geen betoog — van beïnvloeding door een enkele koopovereenkomst duidelijk verschilt. Vooral met betrekking tot hoogwaardige technische produkten, die slechts door gespecialiseerde handelaren kunnen worden verkocht, kan zulk een exclusiviteitsbeding van grote betekenis voor de concurrentieverhoudingen zijn.
Het moet derhalve in feite niet uitgesloten worden geacht, dat alleenverkoopovereenkomsten als voormeld de mededinging kunnen belemmeren.
Wanneer men er dan op wijst, dat zulke overeenkomsten allereerst ontsluiting en verovering van de markt ten doel hebben, hetgeen met toegenomen en verscherpte concurrentie gepaard gaat, dan is zulks in beginsel niet onjuist. Wanneer het erom gaat een nieuw produkt op de markt te brengen, kan een overeenkomst als hier bedoeld gedurende enige tijd nuttig of zelfs noodzakelijk zijn. Men bedenke echter wel, dat ook dan belemmering der concurrentieverhoudingen wordt beoogd en men kan niet volhouden, dat de afzet in geen enkel geval zou kunnen worden verzekerd zonder dat aan de mededinging beperkingen als voormeld worden in de weg gelegd.
Andere argumenten, die men in dit verband kan vernemen, doch die evenmin in alle gevallen opgaan, zijn de navolgende: De concurrentieverhoudingen worden niet in negatieve zin beïnvloed, aangezien van mededinging tussen producent en concessionaris en tussen meerdere concessionarissen uit de aard der zaak geen sprake kan zijn; een alleenverkoper mag niet op één lijn gesteld worden met andere groothandelaren, aangezien hij uit hoofde van de tussen hem en zijn producent bestaande rechtsverhouding slechts met andere producenten kan concurreren — zou de overeenkomst niet zijn gesloten, dan zou de marktsituatie geen wijziging ondergaan, immers de plaats van de alleenverkoper als enige aanbieder zou worden ingenomen door de producent zelf als enige aanbieder.
Dit laatste is in enkele, misschien zelfs wel in vele gevallen juist, doch het is strikt genomen niet noodzakelijk. Met betrekking tot de verhouding tussen de alleenverkoper en andere verkopers behoeft men er slechts op te wijzen, dat — zelfs van andere groothandelaren afgezien — beïnvloeding van de concurrentieverhoudingen ook een gevolg kan zijn van de wijze, waarop de rayons van de verschillende verkopers tegenover elkaar zijn afgebakend. En wat de verhouding tussen concessionaris en producent en die tussen concessionarissen onderling betreft: het is niet juist slechts te letten op de situatie, zoals die na het sluiten van de overeenkomst is ontstaan, men zal zich veeleer moeten afvragen, welke de concurrentieverhoudingen zonder voormeld beding zouden zijn geweest.
Ten slotte kan ik mij ook niet aansluiten bij de door sommigen verkondigde mening, dat alleenverkopers met agenten of concessionarissen mogen worden gelijkgesteld op grond van het feit, dat beide groepen verkopers binnen het geheel van een verkooporganisatie gelijksoortige functies vervullen, waarvan de consequentie zou zijn, dat overeenkomsten, aangegaan met concessionarissen, uit een oogpunt van mededingingsrecht als even irrelevant zouden moeten worden beschouwd als die, gesloten met agenten, die uitsluitend voor derden optreden. Men bedenke, dat tussen beide groepen aanmerkelijke verschillen bestaan, zowel rechtens alsook in economisch opzicht. Ik verwijs in dit verband naar de bekendmaking van de Commissie in het Publikatieblad 1962, bladzijde 2627, waarin de bijzondere plichten van een alleenvertegenwoordiger worden omschreven; men lette vooral op de verschillende mate van economische afhankelijkheid en op het verschil in beider positie ten aanzien van de winst en in verband met de verdeling van het risico. Deze verschillen zijn ook elders in het recht van betekenis, zoals de Commissie met verwijzing naar artikel 63 van het E.G.K.S.-Verdrag en de nationale rechtsstelsels heeft aangetoond (belastingrecht, faillissementsrecht enzovoort). Ik acht geen dringende redenen aanwezig om er in het mededingingsrecht geen acht op te slaan. Al met al acht ik derhalve verzoeksters standpunt, dat de hierbedoelde overeenkomsten nimmer geacht kunnen worden de mededinging te belemmeren, onjuist.
—
Over de vraag wanneer een overeenkomst in de zin van artikel 85 eerste lid „de handel tussen Lid-Staten ongunstig kan beïnvloeden” behoef ik eigenlijk slechts weinig te zeggen, nu verzoekster te dien aanzien geen zelfstandige argumenten naar voren gebracht heeft. Bezien wij de vraag nochtans nader.
Allereerst moet worden nagegaan, wat te verstaan is onder „de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden”. Het antwoord kan niet moeilijk zijn; de formulering is kennelijk niet in dien zin te verstaan, dat kartelafspraken daadwerkelijk van invloed moeten zijn op de internationale handelsbetrekkingen; het is voldoende, dat zodanige invloed denkbaar is — evenwel niet in zuiver hypothetische zin, doch op zijn minst als een redelijkerwijs voorzienbaar gevolg.
Vervolgens moet erop worden gewezen, dat — anders dan velen blijkbaar menen — aan dit criterium stellig zelfstandige betekenis toekomt en dat het niet juist is het praktisch met het eerdergenoemde („belemmering van de mededinging”) te laten samenvallen. Immers wanneer men er door middel van de woorden „de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden” in feite slechts op had willen wijzen, dat de in artikel 85, eerste lid, bedoelde mededingingsbeperkingen zich in het internationaal verkeer moeten voordoen, dan had men zich niet van een criterium behoeven te bedienen, waaraan ten opzichte van het eerdergenoemde een zozeer onderscheidend karakter toekomt.
Al evenmin acht ik het voldoende, dat van een overeenkomst die de concurrentiemogelijkheden beperkt „enigerlei”invloed op de internationale handel uitgaat, met andere woorden dat deze handel zich — om met de Commissie te spreken — na het sluiten der overeenkomst anders is gaan ontwikkelen. Deze opvatting is duidelijk in strijd met de tekst van het Verdrag in de Duitse, Italiaanse en Nederlandse editie, waarin een nadelige, schadelijke invloed wordt verlangd (het in de Franse tekst voorkomende woord „affecter” — dat veelal in neutrale, doch' ook dikwijls' in negatieve betekenis wórdt gebezigd — moet in dit verband derhalve in dezelfde zin worden opgevat).
Als men het dan voorts met de Commissie eens is, dat ten deze niet 'op' zuiver kwantitatieve gegevens mag worden afgegaan, dan zal men op grond van het vorenstaande moeten toegeven, dat bedoelde overeenkomsten stellig een voor de internationale handel nadelige invloed op de marktsituatie kunnen uitoefenen. Doordat immers één enkele wederpartij de afzet van een bepaald produkt in een andere Lid-Staat in handen krijgt, strekken deze overeenkomsten tot reglementering der internationale handelsbetrekkingen, reglementering welke in bepaalde omstandigheden geacht kan worden in ongunstige zin af te wijken van hetgeen met betrekking tot het internationale ruilverkeer als normaal is te beschouwen. En ook hier zal men zich niet van het argument kunnen bedienen, dat men, ten einde tot ontsluiting van een vreemde markt te geraken — dat wil zeggen om de voorwaarden te scheppen, waaronder internationale handel mogelijk wordt — in de regel op afspraken als voormeld is aangewezen.
Het principiële standpunt van de Raad, zoals dat in verordening 19-65 tot uitdrukking komt, is derhalve juist en er kan daarom geen bezwaar tegen bestaan, dat de Commissie, daartoe door de Raad bevoegd verklaard, overeenkomsten als bedoeld onder artikel 85, eerste lid, subsumeert. — Ook de heersende leer en de jurisprudentie achten zulks juist. (
4
)
Slechts volledigheidshalve wil ik nog op twee door verzoekster terloops naar voren gebrachte bedenkingen ingaan. Zie ik het goed, dan maakt verzoekster zich zorgen dat de voor de economie als geheel nuttige functie van deze overeenkomsten zóu kunnen worden teniet gedaan doordat op verzoeken om toestemming voor bepaalde kartels eerst na geruime tijd wordt beslist — met zelfs nietigverklaring als mogelijk gevolg — terwijl daarentegen overeenkomsten als hierbedoeld bij toepassing van artikel 86 in beginsel in stand worden gelaten en alleen misbruik onmogelijk wordt gemaakt. Deze situatie als geheel en vooral de verschillende kartelrechtelijke behandeling van agenten enerzijds en handelaren voor eigen rekening anderzijds kan tot het ongewenste resultaat leiden, dat producenten er voortaan van afzien om ten behoeve van hun verkooporganisatie van de diensten van handelaren voor eigen rekening gebruik te maken. Deze vrees komt mij ongegrond voor; men vergeet, dat het streven van alle betrokken instanties er kennelijk niet op is gericht de alleenverkopers uit te schakelen, doch dat men er veelal voor wil zorgen, dat de hierbedoelde overeenkomsten via artikel 85, derde lid, rechtsgeldigheid verkrijgen; men heeft zelfs gedacht aan vrijstelling voor gehele groepen van overeenkomsten zonder voorafgaande aanmelding. Het gaat er ook met betrekking tot deze overeenkomsten om te zorgen, dat zij als zodanig in stand kunnen blijven, zoals ook bij toepassing van artikel 86 het geval zou zijn geweest.
Bezwaren van processuele aard in verband met de langzame afdoening van kartelprocedures verdienen, in verband met de mogelijkheid overeenkomsten collectief vrij te stellen, wel nauwelijks meer de aandacht.
Er moet overigens ook in dit verband nog eens op worden gewezen, dat de Commissie door een uitspraak in algemene zin niet wordt ontslagen van de plicht de economische feiten van geval tot geval zorgvuldig te onderzoeken, opdat geen vrijstellingen worden verleend met betrekking tot overeenkomsten waarop artikel 85, eerste lid, in het geheel geen betrekking kan hebben. Ik herinner in dit verband aan een beslissing van het Amerikaanse Supreme Court van 4 maart 1963 („White Motor”), waarin met betrekking tot een bepaald systeem van alleenverkoop door de rechter in eerste instantie (District Court) kritisch wordt opgemerkt, dat een gefundeerd oordeel over de toelaatbaarheid daarvan slechts mogelijk is, wanneer men de economische betekenis en het belang voor de mededinging zo nauwkeurig mogelijk heeft onderzocht. (
5
)
Of de Commissie het op grond van de aanmeldingen ingevolge het vereenvoudigde systeem bedoeld in verordening 153-62 reeds thans mogelijk acht zich zulk een oordeel te vormen, is een vraag, die zij zelf zal moeten beantwoorden.
b) De licentieovereenkomsten
Ons onderzoek is hiermede evenwel niet voltooid, aangezien verordening 19-65 ook betrekking heeft op de zogenaamde licentieovereenkomsten.
Mijn opmerkingen hierover zullen echter slechts kort zijn, nu verzoekster zich te dien aanzien slechts op schending van artikel 222 van het Verdrag beroept. (Zij gaat er blijkbaar — terecht — van uit, dat belemmering der mededinging en een negatieve beïnvloeding van de internationale handel bij licentieovereenkomsten niet volstrekt uitgesloten moeten worden geacht.)
Wij zullen ons, derhalve alleen nog met. de vraag hebben bezig te houden, of verordening 19-65 de Commissie bevoegd verklaart in te grijpen in industriële eigendomsrechten, die op grond van de beginselen van het Verdrag niet mogen worden aangetast.
Zodanige schending acht ik niet aanwezig. Zelfs wanneer men namelijk artikel 222 in dien zin opvat, dat het niet slechts een verbod behelst om in het eigendomsrecht van een Lid-Staat in te grijpen door te dien aanzien nieuwe regels te scheppen — waardoor het bestaande rechtsstelsel als het ware wordt uitgehold of ondergraven — doch zich ook keert tegen benadeling van subjectieve eigendomsrechten, kan men tegen verordening 19-65 geen bezwaar maken.
De Raad wijst er terecht op, dat de toepassing van het kartelrecht op licentieovereenkomsten en dergelijke ingevolge verordening 19-65 niet inhoudt, dat in de uitoefening dier rechten wordt ingegrepen, doch veeleer, dat ter zake van de verwerving of het gebruik van zulke rechten, voor zoveel op overeenkomst berustende, ingevolge artikel 85, lid 1, beperkingen kunnen worden opgelegd. Artikel 222 van het Verdrag verbiedt de gemeenschapsorganen stellig niet te dien aanzien maatregelen te nemen, de licentieovereenkomsten blijven immers in beginsel juist onaangetast, hetgeen verzoekster trouwens in verband met artikel 86 zonder meer toegeeft.
Bij de interpretatie van verordening 19-65 kan men zich derhalve in beginsel houden aan de aanwijzingen door de Commissie in haar bekendmaking uit het jaar 1962 (Publikatieblad 1962, blz. 2628 e.v.) over de toepassing van artikel 85, eerste en derde lid, op octrooilicentieovereenkomsten gegeven.
De kritiek op artikel 1 (b), van verordening 19-65 komt derhalve ongegrond voor, zodat ook verzoeksters derde grief in haar geheel moet worden verworpen. De rechtmatigheid van 's Raads verordening staat daarmede vast.
C — Samenvatting
Mijn conclusie luidt derhalve als volgt :
De vordering van de Italiaanse Regering is, voor zoveel gericht tegen de Commissie van de Europese Economische Gemeenschap, niet-ontvankelijk, en voor zoveel gericht tegen de Raad van de Europese Economische Gemeenschap, ongegrond; zij moet derhalve worden afgewezen. Ten aanzien van de kosten ware te beslissen overeenkomstig artikel 69, § 2, van het Reglement voor de procesvoering.
(
1
)	Vertaald uit het Duits.
(
2
)	Tegen.
(
3
)	Althans ten aanzien van.
(
4
)	Vgl. Sölter „Vertriebsbindungen im Gemeinsamen Markt”, 1962, blz. 63.
(
5
)	Vgl. Beier, „die Kartelrechtliche Beurteilung von Alleinvertriebsverträgen im Gemeinsamen Markt und USA”, Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht, 1964, blz. 84 e.v.