Voorlopige editie
ARREST VAN HET GERECHT (Prejudiciële kamer)
15 april 2026
(*)
„ Prejudiciële verwijzing – Douane-unie – Douanewetboek – Regeling passieve veredeling – Vergunning – Artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, en artikel 85 van verordening (EEG) nr. 2913/92 – Artikel 211, lid 1, onder a), van verordening (EU) nr. 952/2013 – Plaatsing voor uitvoer bij een douanekantoor dat niet in de vergunning is aangewezen en gelegen is in een andere lidstaat dan de lidstaat die deze vergunning heeft afgegeven – Douaneschuld ontstaan wegens niet-naleving – Vrijstelling – Artikel 86, lid 6, van verordening nr. 952/2013 – Douaneschuld ontstaan op grond van artikel 77, lid 1, onder a), van verordening nr. 952/2013 ”
In zaak T‑589/24,
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door het Bundesfinanzhof (hoogste federale rechter in belastingzaken, Duitsland) bij beslissing van 6 augustus 2024, ingekomen bij het Hof op 30 oktober 2024, in de procedure
A-GmbH
tegen
Hauptzollamt C,
wijst
HET GERECHT (Prejudiciële kamer),
ten tijde van de beraadslagingen samengesteld als volgt: S. Papasavvas, president, T. Pynnä, J. Laitenberger, G. Hesse (rapporteur) en I. Dimitrakopoulos, rechters,
advocaat-generaal: M. Brkan,
griffier: P. Cullen, administrateur,
gezien de doorzending door het Hof van het verzoek om een prejudiciële beslissing aan het Gerecht op 15 november 2024 overeenkomstig artikel 50 ter, derde alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie,
gelet op de in artikel 50 ter, eerste alinea, onder c), van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie genoemde materie en het ontbreken van een opzichzelfstaande uitleggingsvraag in de zin van artikel 50 ter, tweede alinea, van dat Statuut,
gezien de stukken,
na de terechtzitting op 8 september 2025,
gelet op de opmerkingen van:
–        A-GmbH, vertegenwoordigd door K. Felderhoff, Rechtsanwalt, P. Witte en H.‑M. Wolffgang, belastingadviseurs,
–        de Belgische regering, vertegenwoordigd door S. Baeyens en M. Jacobs als gemachtigden,
–        de Europese Commissie, vertegenwoordigd door B. Eggers en F. Moro als gemachtigden,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 26 november 2025,
het navolgende
Arrest
1        Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, artikel 85, artikel 145, lid 1, en artikel 150, lid 2, van verordening (EEG) nr. 2913/92 van de Raad van 12 oktober 1992 tot vaststelling van het communautair douanewetboek (PB 1992, L 302, blz. 1; hierna: „communautair douanewetboek”), en van artikel 77, lid 1, onder a), artikel 86, lid 6, artikel 211, lid 1, onder a), en artikel 259, lid 1, van verordening (EU) nr. 952/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 9 oktober 2013 tot vaststelling van het douanewetboek van de Unie (PB 2013, L 269, blz. 1; hierna: „douanewetboek van de Unie”).
2        Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen A-GmbH en Hauptzollamt C (hoofddouanekantoor C, Duitsland) over het gebruik door A-GmbH van een door hoofddouanekantoor C verleende vergunning passieve veredeling voor de plaatsing van Uniegoederen onder de regeling passieve veredeling bij een douanekantoor in Nederland dat niet in deze vergunning is vermeld.
Toepasselijke bepalingen
3        Het communautair douanewetboek is met ingang van 1 mei 2016 ingetrokken en vervangen door het douanewetboek van de Unie. Gelet op de datum van de feiten van het hoofdgeding blijft het communautair douanewetboek evenwel op het hoofdgeding van toepassing voor zover deze feiten betrekking hebben op de periode van 29 juni 2015 tot en met 30 april 2016.
Communautair douanewetboek
4        Afdeling 3 van hoofdstuk 2 van titel IV van het communautair douanewetboek had als opschrift „De schorsingsregelingen en de economische douaneregelingen”. Punt A van deze afdeling bevatte „[b]epalingen die verscheidene regelingen gemeen hebben”. De artikelen 84 en 85 van dit wetboek maakten daarvan deel uit.
5        Artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, van het communautair douanewetboek luidde als volgt:
„1.      Indien in de artikelen 85 tot en met 90
[...]
b)      de term ‚economische douaneregeling’ wordt gebruikt, heeft deze betrekking op de volgende regelingen:
[...]
–        passieve veredeling.”
6        Artikel 85 van het communautair douanewetboek bepaalde het volgende:
„Voor het gebruik van iedere economische douaneregeling is een door de douaneautoriteiten afgegeven vergunning vereist.”
7        Artikel 114, lid 2, onder c), tweede streepje, van het communautair douanewetboek bepaalde:
„Er wordt verstaan onder:
[...]
c)      veredelingshandelingen:
–        [...]
–        de verwerking van goederen”.
8        Artikel 145 van het communautair douanewetboek luidde:
„1.      Onverminderd de specifieke bepalingen die van toepassing zijn op het in de artikelen 154 tot en met 159 geregelde systeem uitwisselingsverkeer en onverminderd artikel 123, maakt de regeling passieve veredeling het mogelijk communautaire goederen tijdelijk uit het douanegebied van de Gemeenschap uit te voeren ten einde deze aan veredelingshandelingen te onderwerpen en de uit die handelingen voortkomende veredelingsproducten met gehele of gedeeltelijke vrijstelling van de rechten bij invoer in het vrije verkeer te brengen.
[...]
3.      Er wordt verstaan onder:
a)      tijdelijk uitgevoerde goederen: de onder de regeling passieve veredeling geplaatste goederen;
b)      veredelingshandelingen: de in artikel 114, lid 2, onder c), eerste, tweede en derde streepje, bedoelde handelingen;
c)      veredelingsproducten: alle producten die het resultaat zijn van veredelingshandelingen;
[...]”
9        Artikel 148 van het communautair douanewetboek bepaalde het volgende:
„De vergunning wordt slechts verleend:
[...]
b)      indien wordt geoordeeld dat zal kunnen worden vastgesteld dat de veredelingsproducten het resultaat zijn van de behandeling van de tijdelijk uitgevoerde goederen.
De gevallen waarin afwijkingen van het bepaalde onder b) van toepassing kunnen zijn en de voorwaarden waaronder deze afwijkingen van toepassing zijn, worden vastgesteld volgens de procedure van het Comité [douanewetboek];
c)      indien gebruikmaking van de regeling passieve veredeling er niet toe leidt dat de wezenlijke belangen van de communautaire veredelaars ernstig worden geschaad (economische voorwaarden).”
10      Artikel 150, lid 2, van het communautair douanewetboek luidde als volgt:
„Gehele of gedeeltelijke vrijstelling van de rechten bij invoer als bedoeld in artikel 151, lid 1, wordt niet verleend wanneer aan een van de voorwaarden of verplichtingen met betrekking tot de regeling passieve veredeling niet is voldaan, tenzij vaststaat dat dit verzuim zonder werkelijke gevolgen is gebleven voor de juiste werking van deze regeling.”
Toepassingsverordening
11      Artikel 1 van verordening (EEG) nr. 2454/93 van de Commissie van 2 juli 1993 houdende vaststelling van enkele bepalingen ter uitvoering van [het communautair douanewetboek] (PB 1993, L 253, blz. 1, met rectificatie in PB 2001, L 257, blz. 10), zoals gewijzigd bij verordening (EG) nr. 1192/2008 van de Commissie van 17 november 2008 (PB 2008, L 329, blz. 1) (hierna: „toepassingsverordening”), luidde:
„In de zin van de onderhavige verordening wordt verstaan onder:
[...]
13)      Grensoverschrijdende vergunning: een vergunning waarbij douaneadministraties in meer dan één lidstaat zijn betrokken voor een van de volgende procedures:
–        [...]
–        de economische douaneregelingen in de zin van artikel 84, lid 1, onder b), van het [communautair douanewetboek], [...]
[...]”
12      Artikel 496, onder f), van de toepassingsverordening definieert het „kantoor van plaatsing” als „het (of de) in de vergunning vermelde douanekantoor of douanekantoren dat of die bevoegd is of zijn aangiften tot plaatsing van goederen onder een regeling te aanvaarden”.
13      Artikel 500 van de toepassingsverordening luidde als volgt:
„1.      Wanneer een grensoverschrijdende vergunning wordt aangevraagd is de voorafgaande overeenstemming van de betrokken douaneautoriteiten noodzakelijk volgens de in de leden 2 en 3 vastgestelde procedure.
2.      Bij tijdelijke invoer wordt de aanvraag ingediend bij de douaneautoriteiten die bevoegd zijn voor de plaats van eerste gebruik, onverminderd het bepaalde in artikel 580, lid 2, tweede alinea.
In alle andere gevallen wordt de aanvraag ingediend bij de douaneautoriteiten die bevoegd zijn voor de plaats waar de hoofdboekhouding van de aanvrager wordt bijgehouden aan de hand waarvan het gebruik van de regeling kan worden gecontroleerd en waar ten minste een deel van de door de vergunning te regelen opslag, veredeling, behandeling, gebruik of tijdelijke uitvoer plaatsvindt.
[...]
3.      De overeenkomstig lid 2 aangewezen douaneautoriteiten stellen de andere betrokken douaneautoriteiten van de aanvraag en de ontwerpvergunning in kennis. De laatstgenoemde autoriteiten bevestigen de ontvangst binnen 15 dagen.
De andere betrokken douaneautoriteiten delen hun eventuele bezwaren binnen 30 dagen na de ontvangst van de ontwerpvergunning mede. Wanneer de bezwaren binnen deze termijn worden meegedeeld en geen overeenstemming wordt bereikt, wordt de aanvraag afgewezen op de punten waarop de bezwaren betrekking hadden.
4.      De douaneautoriteiten mogen de vergunning afgeven indien zij binnen 30 dagen geen bezwaren tegen de ontwerpvergunning hebben ontvangen.
Zij zenden aan alle betrokken douaneautoriteiten een kopie van de overeengekomen vergunning.”
Douanewetboek van de Unie
14      Artikel 26 van het douanewetboek van de Unie, met als opschrift „Geldigheid van beschikkingen in de gehele Unie”, bepaalt:
„Tenzij de gevolgen van een beschikking zich beperken tot één of enkele lidstaten, zijn beschikkingen in verband met de toepassing van de douanewetgeving geldig in het gehele douanegebied van de Unie.”
15      Artikel 77 van het douanewetboek van de Unie, met als opschrift „In het vrije verkeer brengen en tijdelijke invoer”, luidt als volgt:
„1.      Een douaneschuld bij invoer ontstaat indien aan invoerrechten onderworpen niet-Uniegoederen onder een van de volgende douaneregelingen worden geplaatst:
a)      in het vrije verkeer brengen, ook onder de voorschriften inzake bijzondere bestemming;
[...]”
16      Artikel 79, lid 1, van het douanewetboek van de Unie luidt als volgt:
„Ten aanzien van aan invoerrechten onderworpen goederen ontstaat een douaneschuld bij invoer door niet-naleving van:
a)      een van de bij de douanewetgeving vastgestelde verplichtingen betreffende het binnenbrengen van niet-Uniegoederen in het douanegebied van de Unie, de onttrekking van dergelijke goederen aan douanetoezicht, of het verkeer, de veredeling, de opslag, de tijdelijke opslag, de tijdelijke invoer of de verwijdering van dergelijke goederen binnen dat douanegebied;
b)      een van de bij de douanewetgeving vastgestelde verplichtingen betreffende de bijzondere bestemming van goederen binnen het douanegebied van de Unie; of
c)      een van de voorwaarden voor de plaatsing van niet-Uniegoederen onder een douaneregeling of voor de toekenning van een vrijstelling of van een verlaagd invoerrecht op grond van de bijzondere bestemming van de goederen.”
17      Artikel 82, lid 1, van het douanewetboek van de Unie luidt:
„Ten aanzien van aan uitvoerrechten onderworpen goederen ontstaat een douaneschuld bij uitvoer door niet-naleving van:
a)      een van de in de douanewetgeving vastgestelde verplichtingen betreffende het uitgaan van de goederen;
b)      de voorwaarden waarop de goederen het douanegebied van de Unie met gehele of gedeeltelijke vrijstelling van uitvoerrechten mochten verlaten.”
18      Artikel 86 van het douanewetboek van de Unie, met als opschrift „Bijzondere regels voor de berekening van het bedrag aan invoerrechten”, bepaalt in lid 6:
„Indien de douanewetgeving in een gunstige tariefbehandeling, een ontheffing of een gehele of gedeeltelijke vrijstelling van invoer- of uitvoerrechten voorziet overeenkomstig artikel 56, lid 2, onder d) tot en met g), de artikelen 203, 204, 205 en 208 of de artikelen 259 tot en met 262 van deze verordening, dan wel overeenkomstig verordening (EG) nr. 1186/2009 van de Raad van 16 november 2009 betreffende de instelling van een communautaire regeling inzake douanevrijstellingen, is die gunstige tariefbehandeling, ontheffing of vrijstelling ook van toepassing indien een douaneschuld ontstaat overeenkomstig de artikelen 79 of 82 van deze verordening, mits het verzuim dat tot het ontstaan van de douaneschuld heeft geleid, geen poging tot bedrog inhield.”
19      Artikel 173 van het douanewetboek van de Unie bepaalt het volgende:
„1.      De aangever wordt, op zijn verzoek, toegestaan een of meer gegevens in de douaneaangifte te wijzigen nadat deze door de douane is aanvaard. De wijziging mag niet tot gevolg hebben dat de douaneaangifte betrekking heeft op andere goederen dan die waarop zij oorspronkelijk betrekking had.
2.      Dergelijke wijzigingen worden niet toegestaan als het verzoek daartoe wordt gedaan na een van de volgende gebeurtenissen:
[...]
c)      de douaneautoriteiten hebben de goederen vrijgegeven.
3.      Op verzoek van de aangever kan, binnen drie jaar na de datum van aanvaarding van de douaneaangifte, worden toegestaan dat de douaneaangifte wordt gewijzigd na vrijgave van de goederen, zodat de aangever zijn verplichtingen inzake het plaatsen van goederen onder de desbetreffende douaneregeling kan nakomen.”
20      Artikel 211 van het douanewetboek van de Unie luidt als volgt:
„1.      Een vergunning van de douaneautoriteiten is vereist voor:
a)      het gebruik van de regeling actieve of passieve veredeling, tijdelijke invoer of bijzondere bestemming;
[...]”
21      Artikel 259 van het douanewetboek van de Unie bepaalt het volgende:
„1.      Onder de regeling passieve veredeling kunnen Uniegoederen tijdelijk uit het douanegebied van de Unie worden uitgevoerd om te worden veredeld. De uit die goederen voortkomende veredelingsproducten kunnen met gehele of gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten in het vrije verkeer worden gebracht, op verzoek van de vergunninghouder of ieder ander persoon die in het douanegebied van de Unie is gevestigd, op voorwaarde dat die persoon toestemming heeft van de vergunninghouder en dat aan de voorwaarden voor de vergunning wordt voldaan.
[...]
3.      De douaneautoriteiten stellen de termijn vast waarbinnen tijdelijk uitgevoerde goederen in de vorm van veredelingsproducten opnieuw in het douanegebied van de Unie moeten worden ingevoerd en in het vrije verkeer moeten worden gebracht om in aanmerking te kunnen komen voor gehele of gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten. Zij kunnen deze termijn met een redelijke duur verlengen indien de vergunninghouder een gerechtvaardigde aanvraag daartoe indient.”
Gedelegeerde verordening
22      Artikel 2, lid 1, van gedelegeerde verordening (EU) 2015/2446 van de Commissie van 28 juli 2015 tot aanvulling van [het douanewetboek van de Unie] met nadere regels betreffende een aantal bepalingen van het douanewetboek van de Unie (PB 2015, L 343, blz. 1; hierna: „gedelegeerde verordening”), bepaalt:
„Voor de uitwisseling en de opslag van informatie die voor aanvragen en beschikkingen vereist is, gelden de in bijlage A vastgestelde gemeenschappelijke gegevensvereisten.”
23      Hoofdstuk 1 van titel I van bijlage A bij de gedelegeerde verordening bevat een tabel met de titel „Tabel met gegevensvereisten”. Kolom 8b van deze tabel („Aanvraag en vergunning voor het gebruik van de regeling passieve veredeling”) bevat, naast het gegevenselement („G.E.”) 4/10 met de naam „Douanekanto(o)r(en) van plaatsing”, de vermelding „A”, die overeenstemt met een verplicht gegevenselement, dat wil zeggen „gegevens die door elke lidstaat worden verlangd”.
Uitvoeringsverordening
24      Artikel 261 van uitvoeringsverordening (EU) 2015/2447 van de Commissie van 24 november 2015 houdende nadere uitvoeringsvoorschriften voor enkele bepalingen van [het douanewetboek van de Unie] (PB 2015, L 343, blz. 558; hierna: „uitvoeringsverordening”), bepaalt het volgende:
„1.      In de volgende gevallen geeft de bevoegde douaneautoriteit een beschikking op een aanvraag af zonder raadpleging van de andere betrokken douaneautoriteiten zoals bedoeld in artikel 260 van deze verordening:
[...]
c)      de enige activiteit waarbij verschillende lidstaten betrokken zijn, is een handeling waarbij het douanekantoor van plaatsing en het douanekantoor van aanzuivering niet dezelfde zijn;
[...]”
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
25      Op 1 december 2014 heeft hoofddouanekantoor C aan A-GmbH, verzoekster in het hoofdgeding, een vergunning passieve veredeling verleend met het oog op de productie bij een in Zwitserland gevestigde vennootschap van uit veredeling voortkomende verwerkte grondnotenolie (hierna: „vergunning passieve veredeling”).
26      In de vergunning passieve veredeling werden twee Duitse douanekantoren (douanekantoor W en douanekantoor Z) aangewezen als douanekantoren van plaatsing, die als zodanig bevoegd waren om de aangiften tot plaatsing van de tijdelijk uit te voeren goederen onder de regeling passieve veredeling te aanvaarden.
27      In de periode van juni 2015 tot en met september 2017 heeft verzoekster in het hoofdgeding in Nederland ruwe grondnotenolie gekocht die zich in het vrije verkeer bevond. Deze Uniegoederen zijn bij een Nederlands douanekantoor aangegeven voor rechtstreekse uitvoer naar Zwitserland onder vermelding van code douaneregeling 1000 (definitieve uitvoer zonder voorafgaande regeling). Na de veredeling in Zwitserland heeft verzoekster in het hoofdgeding het veredelingsproduct onder de regeling in het vrije verkeer brengen in de Unie geplaatst met code douaneregeling 4000 (gelijktijdige aangifte voor het vrije verkeer en tot verbruik van goederen zonder voorafgaande regeling). Voor de douanewaarde heeft verzoekster in het hoofdgeding de kosten van de veredeling in Zwitserland opgegeven en niet de waarde van de ingevoerde veredelde grondnotenolie.
28      Hoofddouanekantoor C heeft met ingang van 16 maart 2018 de vergunning passieve veredeling gewijzigd door het Nederlandse douanekantoor toe te voegen als douanekantoor van plaatsing van de tijdelijk uit te voeren goederen onder de regeling passieve veredeling.
29      Bij een aanslag invoerrechten van 25 juli 2018 heeft hoofddouanekantoor C de douanerechten nagevorderd op grond dat verzoekster in het hoofdgeding geen gebruik kon maken van de regeling passieve veredeling, omdat zij de Uniegoederen niet had aangegeven onder code douaneregeling 2100 (tijdelijke uitvoer in het kader van de regeling passieve veredeling zonder voorafgaande regeling) bij een van de Duitse douanekantoren die waren aangewezen in de vergunning passieve veredeling.
30      Verzoekster in het hoofdgeding heeft bezwaar gemaakt tegen deze navordering van douanerechten door hoofddouanekantoor C. Bovendien heeft zij de aangiften ten uitvoer van de ruwe grondnotenolie door het Nederlandse douanekantoor laten wijzigen, teneinde in die aangiften de code van de douaneregeling passieve veredeling (code 2100 in vak 37) en een verwijzing naar de vergunning passieve veredeling (in vak 44) op te nemen. Bij een aanslag van 5 december 2018 heeft hoofddouanekantoor C het bedrag van de na te vorderen rechten verlaagd en het bezwaar afgewezen voor het overige.
31      Het Finanzgericht (belastingrechter in eerste aanleg, Duitsland), waarbij verzoekster in het hoofdgeding beroep had ingesteld, heeft geoordeeld dat zij de verwerkte grondnotenolie niet op grond van artikel 145 van het communautair douanewetboek met gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten kon invoeren, omdat zij geen gebruik had gemaakt van de vergunning passieve veredeling en de tijdelijk uitgevoerde goederen niet onder die regeling had geplaatst.
32      Deze rechter was van oordeel dat hoofddouanekantoor C weliswaar in beginsel gebonden is aan de beschikkingen van de Nederlandse douane, maar dat verzoekster in het hoofdgeding niet over de nodige vergunningen beschikte om in aanmerking te komen voor de gedeeltelijke vrijstelling. Voorts heeft hij vastgesteld dat het ontbreken van deze vergunningen werkelijke gevolgen heeft gehad voor de juiste werking van de regeling passieve veredeling, met name omdat de identificatie van de betrokken goederen niet kon worden verzekerd. Bovendien was het Finanzgericht van oordeel dat verzoekster in het hoofdgeding evenmin aanspraak kon maken op een gedeeltelijke vrijstelling op grond van artikel 212 bis van het communautair douanewetboek, dat is vervangen door artikel 86, lid 6, van het douanewetboek van de Unie,
omdat zij kennelijk nalatig was geweest.
33      In het kader van haar beroep in Revision bij het Bundesfinanzhof (hoogste federale rechter in belastingzaken, Duitsland), de verwijzende rechter, betoogt verzoekster in het hoofdgeding in essentie dat de omstandigheid dat de uitvoeraangiften zouden zijn ingediend bij een douanekantoor dat in Duitsland niet bevoegd is, geen invloed had op de toepassing van de regeling passieve veredeling, temeer daar hoofddouanekantoor C over andere middelen beschikte om na te gaan of aan de voorwaarden voor identificatie van de betrokken goederen was voldaan.
34      In dit verband neigt de verwijzende rechter naar de opvatting dat de beschikkingen van het Nederlandse douanekantoor betreffende de wijziging van de uitvoeraangiften in het gehele douanegebied van de Unie geldig waren, en dat de ontbrekende vermelding van het Nederlandse kantoor in de vergunning passieve veredeling slechts een formele voorwaarde betrof. Voorts wijst hij erop dat uit niets blijkt dat verzoekster in het hoofdgeding te kwader trouw was.
35      De verwijzende rechter betwijfelt evenwel of bij het in het vrije verkeer brengen van uit passieve veredelingshandelingen voortkomende veredelingsproducten gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten kan worden verleend wanneer de douaneaangiften voor de plaatsing van tijdelijk uit te voeren goederen onder de regeling passieve veredeling zijn ingediend bij een douanekantoor dat niet in de vergunning passieve veredeling is vermeld.
36      Ten slotte vraagt de verwijzende rechter zich af of het, in omstandigheden als die van het hoofdgeding, mogelijk is om artikel 150, lid 2, van het communautair douanewetboek toe te passen, dat betrekking heeft op verzuimen die geen invloed hebben gehad op de juiste werking van de regeling passieve veredeling of, naar analogie, artikel 86, lid 6, van het douanewetboek van de Unie, op grond waarvan het ontstaan van een douaneschuld in
geval van een onregelmatigheid kan worden hersteld.
37      Daarop heeft het Bundesfinanzhof de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Is gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten na passieve veredeling als bedoeld in artikel 145, lid 1, van het communautair douanewetboek [...] of artikel 259, lid 1, van het douanewetboek van de Unie [...] uitgesloten wanneer de douaneaangifte voor de tijdelijk uit te voeren goederen is aanvaard door een douanekantoor dat in de vergunning passieve veredeling in de zin van artikel 85 juncto artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, [van het communautair douanewetboek] of artikel 211, lid 1, onder a), [van het douanewetboek van de Unie] niet wordt genoemd als douanekantoor van plaatsing?
2)      Moet artikel 150, lid 2, [van het communautair douanewetboek] aldus worden uitgelegd dat het enkel betrekking heeft op de verplichtingen die na de plaatsing van de tijdelijk uitgevoerde goederen onder de douaneregeling passieve veredeling bestaan, of is deze bepaling ook van toepassing op de verplichtingen die verband houden met de indiening van de douaneaangifte tot plaatsing van de tijdelijk uitgevoerde goederen onder de regeling passieve veredeling?
3)      Is artikel 86, lid 6, [van het douanewetboek van de Unie] van overeenkomstige toepassing wanneer de douaneschuld overeenkomstig artikel 77, lid 1, onder a), [van het douanewetboek van de Unie] is ontstaan door het in het vrije verkeer brengen van veredelingsproducten?”
Beantwoording van de prejudiciële vragen
Eerste vraag
38      Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of, in een situatie waarin een persoon aan wie een lidstaat een vergunning passieve veredeling heeft afgegeven, voor veredeling in een derde land bestemde Uniegoederen onder de regeling uitvoer plaatst bij een douanekantoor dat is gelegen in een andere lidstaat die niet vooraf heeft ingestemd met deze vergunning, en dat niet als douanekantoor van plaatsing in deze vergunning is vermeld, artikel 85 van het communautair douanewetboek, gelezen in samenhang met artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, van dit wetboek, alsmede artikel 211, lid 1, onder a), van het douanewetboek van de Unie in de weg staan aan de in artikel 145, lid 1, van het communautair douanewetboek en artikel 259, lid 1, van het douanewetboek van de Unie bedoelde gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten in het kader van passieve veredeling.
39      Dienaangaande zij er om te beginnen aan herinnerd dat de regeling passieve veredeling het mogelijk maakt om goederen tijdelijk uit het douanegebied van de Unie uit te voeren teneinde deze aan veredelingshandelingen te onderwerpen en de uit die handelingen voortkomende producten, de zogenoemde „veredelingsproducten”, met gehele of gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten in het vrije verkeer te brengen.
40      De eerste vraag heeft betrekking op bepalingen van zowel het communautair douanewetboek, dat op de feiten van het hoofdgeding van toepassing is voor de periode van 29 juni 2015 tot en met 30 april 2016, als het douanewetboek van de Unie, dat op deze feiten van toepassing is voor
de periode van 1 mei 2016 tot en met 11 september 2017. Het deel van deze vraag dat betrekking heeft op het communautair douanewetboek en het deel van de vraag dat betrekking heeft op het douanewetboek van de Unie moeten afzonderlijk worden onderzocht.
Eerste vraag, voor zover deze betrekking heeft op het communautair douanewetboek
41      Artikel 85 van het communautair douanewetboek bepaalt dat voor het gebruik van iedere economische douaneregeling een door de douaneautoriteiten afgegeven vergunning vereist is.
42      Meer in het bijzonder volgt uit de bewoordingen van artikel 85 van het communautair douanewetboek, gelezen in samenhang met artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, van dat wetboek, dat voor het gebruik van de regeling passieve veredeling eerst een vergunning moet worden afgegeven. De rechtvaardiging van de verplichting om deze voorafgaande vergunning aan te vragen berust op de noodzaak om in het kader van bijzonder toezicht na te gaan of de veredelingsproducten voortkomen uit de behandeling van de tijdelijk uitgevoerde goederen.
43      Artikel 148, onder b), van het communautair douanewetboek bepaalt bovendien dat een vergunning voor de regeling passieve veredeling in beginsel slechts wordt verleend indien kan worden vastgesteld dat de veredelingsproducten het resultaat zijn van de behandeling van de tijdelijk uitgevoerde goederen.
44      Ten slotte volgt uit artikel 496, onder f), van de toepassingsverordening dat het douanekantoor of de douanekantoren van plaatsing die in de vergunning passieve veredeling zijn vermeld, bevoegd zijn om aangiften tot
plaatsing onder de regeling passieve veredeling in ontvangst te nemen.
45      Er zij immers aan herinnerd dat het feit dat vooraf wordt bepaald bij welke douanekantoren de tijdelijk uit te voeren goederen onder de regeling passieve veredeling kunnen worden geplaatst. Dit zorg er
– vooral in een situatie als die in het hoofdgeding, waarin het voor de uitvoer verantwoordelijke douanekantoor in een andere lidstaat is gevestigd dan het vermelde douanekantoor van aanzuivering –
voor dat de voorwaarden van de vergunning passieve veredeling worden gecontroleerd en dat in voorkomend geval op het tijdstip van invoer, na de veredelingshandelingen, passende maatregelen worden genomen om de identificatie van de goederen te verzekeren. De aanwijzing van een douanekantoor van plaatsing heeft dus een controlefunctie die belangrijk is voor het goede verloop van de procedure inzake passieve veredeling.
46      In dit verband zij opgemerkt dat de regeling passieve veredeling, die leidt tot gehele of gedeeltelijke vrijstelling van douanerechten, een uitzonderlijke maatregel vormt die bedoeld is om een aantal economische activiteiten vlotter te doen verlopen. Aangezien deze regeling voor de hand liggende risico’s inhoudt voor de juiste toepassing van de douanereglementering en de inning van de douanerechten, moeten de begunstigden van deze regeling de daaruit voortvloeiende verplichtingen strikt nakomen. De gevolgen die zij ondergaan bij niet-nakoming van hun verplichtingen, moeten dus eveneens strikt worden uitgelegd (zie naar analogie arrest van 14 januari 2010, Terex Equipment e.a., C‑430/08 en C‑431/08, EU:C:2010:15, punt 42).
47      Zoals de advocaat-generaal in de punten 29 en 30 van haar conclusie heeft opgemerkt, volgt bovendien uit de bepalingen betreffende de grensoverschrijdende vergunning en met name de artikelen 500 en 501 van de toepassingsverordening, die van kracht waren op de datum waarop de vergunning passieve veredeling in het hoofdgeding is afgegeven, dat de douaneautoriteiten van een lidstaat waarbij een aanvraag voor een vergunning passieve veredeling is ingediend, verplicht zijn om een ontwerpvergunning mee te delen aan de douaneautoriteiten van andere lidstaten die betrokken zijn bij de toepassing van de regeling passieve veredeling. De voorafgaande instemming van deze autoriteiten wordt verkregen in het kader van de raadplegingsprocedure als bedoeld in artikel 500, leden 2 en 3, van deze verordening. De afgifte van een grensoverschrijdende vergunning is, onder voorbehoud van overeenstemming tussen de betrokken douaneautoriteiten in de zin van artikel 501 van de toepassingsverordening, afhankelijk van die voorafgaande instemming. Indien deze instemming ontbreekt, geldt de door een lidstaat verleende vergunning passieve veredeling dus niet als grensoverschrijdende vergunning en is deze niet van toepassing op het grondgebied van andere lidstaten.
48      Het communautair douanewetboek verzet zich dus tegen de toepassing van de regeling passieve veredeling in een situatie waarin een persoon aan wie een lidstaat een vergunning passieve veredeling heeft afgegeven, voor veredeling in een derde land bestemde Uniegoederen onder de regeling uitvoer plaatst bij een douanekantoor dat
niet als douanekantoor van plaatsing in deze vergunning is vermeld en is gelegen in een lidstaat die niet vooraf heeft ingestemd met de vergunning passieve veredeling.
49      Wat de mogelijkheid betreft om aangiften ten uitvoer achteraf te wijzigen teneinde goederen met terugwerkende kracht onder de regeling passieve veredeling te plaatsen, moet worden opgemerkt dat in het hoofdgeding hoofddouanekantoor C met ingang van 16 maart 2018 het Nederlandse douanekantoor heeft aangewezen als het douanekantoor van plaatsing bevoegd voor de regeling passieve veredeling. Vervolgens heeft het Nederlandse douanekantoor op verzoek van verzoekster in het hoofdgeding de aangiften ten uitvoer van de ruwe grondnotenolie gewijzigd, teneinde in die aangiften de code van de douaneregeling passieve veredeling (code 2100 in vak 37) en een verwijzing naar de vergunning passieve veredeling (in vak 44) op te nemen.
50      In een situatie als die in het hoofdgeding kan de wijziging van uitvoeraangiften door de douaneautoriteiten van een lidstaat teneinde met terugwerkende kracht rekening te houden met de door de autoriteiten van een andere lidstaat afgegeven vergunning passieve veredeling, echter niet in de plaats komen van een voorafgaande overeenstemming in de zin van artikel 500 van de toepassingsverordening.
51      Voorts kan een dergelijke wijziging achteraf van aangiften ten uitvoer niet worden gebaseerd op artikel 78, lid 3, van het communautair douanewetboek.
52      Het is juist dat het Hof in dit verband reeds heeft geoordeeld dat een wijziging achteraf van aangiften ten uitvoer in het kader van een procedure inzake een douaneregeling in bepaalde gevallen moet worden toegestaan. In het bijzonder biedt artikel 78, lid 3, van het communautair douanewetboek de mogelijkheid om een douaneaangifte na vrijgave van de goederen te herzien, indien de voor de betrokken douaneregeling geldende bepalingen op grond van onjuiste of onvolledige gegevens zijn toegepast. Een dergelijke herziening is evenwel onderworpen aan de voorwaarde dat de voor de plaatsing van goederen onder deze regeling vastgestelde bepalingen in acht worden genomen. Bijgevolg mogen de doelstellingen van de regeling – in het onderhavige geval passieve veredeling – geen gevaar hebben gelopen (zie in die zin arrest van 14 januari 2010, Terex Equipment e.a., C‑430/08 en C‑431/08, EU:C:2010:15, punt 65).
53      Volgens de door de verwijzende rechter verstrekte informatie was in het hoofdgeding niet voldaan aan de voorwaarden voor plaatsing onder de regeling passieve veredeling. Het verzoek om een prejudiciële beslissing
bevat evenmin gegevens waaruit blijkt dat verzoekster in het hoofdgeding de betrokken goederen onder deze regeling wilde plaatsen op het tijdstip van indiening van de aangiften ten uitvoer van deze goederen of op het tijdstip van wederinvoer ervan. In deze context konden de controles op het moment van plaatsing van de goederen onder die regeling en op het moment van wederinvoer van de veredelingsproducten dus niet worden uitgevoerd. In deze omstandigheden hebben de doelstellingen van de regeling passieve veredeling –
juist omdat deze controles onmogelijk waren –
dus gevaar gelopen in de zin van de in punt 52 hierboven aangehaalde rechtspraak, tenzij de nodige controles konden worden uitgevoerd nadat de goederen waren vrijgegeven.
Eerste vraag, voor zover deze betrekking heeft op het douanewetboek van de Unie
54      Artikel 211, lid 1, onder a), van het douanewetboek van de Unie bepaalt dat een vergunning van de douaneautoriteiten vereist is voor het gebruik van de regeling actieve of passieve veredeling, tijdelijke invoer of bijzondere bestemming. De inhoud van deze bepaling is vergelijkbaar met die van artikel 85 van het communautair douanewetboek, aangezien een vergunning vereist is voordat de tijdelijk uit te voeren goederen onder de regeling passieve veredeling kunnen worden geplaatst.
55      Zoals de verwijzende rechter in punt 48 van het verzoek om een prejudiciële beslissing heeft opgemerkt, vereisen de bepalingen van de nieuwe wetgeving in omstandigheden als die in het hoofdgeding daarentegen niet langer een grensoverschrijdende vergunning met voorafgaande instemming van de bevoegde douaneautoriteiten van de andere betrokken lidstaten. Overeenkomstig artikel 261, lid 1, onder c), van de uitvoeringsverordening is de raadplegingsprocedure om de voorafgaande instemming te verkrijgen van de lidstaten die bij een vergunningsaanvraag betrokken zijn, als bedoeld in artikel 260 van die verordening, namelijk niet vereist wanneer een vergunningaanvraag waarbij verschillende lidstaten betrokken zijn een handeling is waarbij het douanekantoor van plaatsing en het douanekantoor van aanzuivering niet dezelfde zijn.
56      Niettemin zij eraan herinnerd dat overeenkomstig de tabel in hoofdstuk 1 van titel I
van bijlage A bij de gedelegeerde verordening het douanekantoor of de douanekantoren van plaatsing in de in artikel 211, lid 1, onder a), van het douanewetboek van de Unie bedoelde vergunning passieve veredeling moeten worden vermeld. Zoals de advocaat-generaal in de punten 54 en 55 van haar conclusie heeft vastgesteld, is het voor de toepassing van de regeling passieve veredeling verplicht om tijdelijk uit te voeren goederen te plaatsen bij het kantoor van plaatsing dat is aangewezen in die vergunning of bij een van de kantoren van plaatsing die daarin zijn aangewezen.
57      Uit de door de verwijzende rechter verstrekte informatie blijkt dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde goederen met het oog op uitvoer zijn aangebracht bij een douanekantoor dat niet was vermeld in de vergunning passieve veredeling.
58      Zoals in punt 45 hierboven is opgemerkt, is het in dit verband absoluut noodzakelijk om vooraf te bepalen welk douanekantoor of welke douanekantoren van plaatsing bevoegd zijn voor tijdelijke uitvoer in het kader van de regeling passieve veredeling, opdat kan worden gecontroleerd of de procedure inzake passieve veredeling juist wordt toegepast.
59      Wat de mogelijkheden tot wijziging van een douaneaangifte betreft, zij opgemerkt dat deze zijn beperkt met de invoering van artikel 173 van het douanewetboek van de Unie. Lid 3 van dit artikel voorziet in de mogelijkheid voor de douaneautoriteiten om, op verzoek van de aangever en binnen een termijn van drie jaar na de datum van aanvaarding van de douaneaangifte, de douaneaangifte te wijzigen na vrijgave van de goederen,
zodat de aangever zijn verplichtingen inzake het plaatsen van goederen onder de betrokken douaneregeling kan nakomen. Het Hof heeft in dit verband geoordeeld dat
het beginsel van onherroepelijkheid van de douaneaangifte door deze mogelijkheid weliswaar
wordt afgezwakt, maar dat dit niet wegneemt dat het daarbij gaat om een uitzondering op dit beginsel, die strikt moet worden uitgelegd (zie in die zin arrest van 8 juni 2023, Zes Zollner Electronic, C‑640/21, EU:C:2023:457, punt 43).
60      Wat ten slotte de omstandigheid betreft dat beschikkingen inzake de toepassing van de douanewetgeving overeenkomstig artikel 26 van het douanewetboek van de Unie geldig zijn in het gehele douanegebied van de Unie, zij opgemerkt, zoals de advocaat-generaal in punt 32 van haar conclusie heeft gedaan, dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde vergunning passieve veredeling geen grensoverschrijdende vergunning is. Zonder voorafgaande instemming van de bevoegde Nederlandse autoriteiten was deze vergunning echter niet van toepassing op het grondgebied van andere lidstaten dan de lidstaat die deze had verleend. In die omstandigheden valt de mogelijkheid voor een douanekantoor in een lidstaat om een douaneaangifte zo te wijzigen dat dit leidt tot een wijziging van een door de douaneautoriteiten van een andere lidstaat verleende vergunning – doordat een niet in de vergunning opgenomen douanekantoor van plaatsing wordt toegevoegd
– niet te rijmen met de formulering van artikel 26 van het douanewetboek van de Unie. Deze bepaling sluit immers uit dat een vergunning van de bevoegde douaneautoriteiten van een lidstaat,
waarvan de gevolgen beperkt zijn tot het grondgebied van die lidstaat, geldig is in het gehele douanegebied van de Unie.
61      Het is juist dat de Duitse douaneautoriteiten met ingang van 16 maart 2018 de vergunning passieve veredeling hebben gewijzigd door het Nederlandse douanekantoor toe te voegen als bevoegd douanekantoor voor de plaatsing onder deze regeling van de door verzoekster in het hoofdgeding verhandelde goederen. Volgens de informatie waarover het Gerecht beschikt, had deze wijziging tot doel dit douanekantoor bevoegd te verklaren om in de toekomst, dus met ingang van 16 maart 2018, aangiften tot plaatsing onder de regeling passieve veredeling te aanvaarden. Die wijziging kan het dus niet mogelijk maken om vóór die datum ingediende aangiften ten uitvoer van goederen
achteraf te wijzigen met het doel deze goederen onder de regeling passieve veredeling te plaatsen.
62      Tegen deze achtergrond moet de eerste vraag als volgt worden beantwoord:
–        artikel 85 van het communautair douanewetboek, gelezen in samenhang met artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, van dit wetboek, moet aldus worden uitgelegd dat in een situatie waarin een persoon aan wie een lidstaat een vergunning passieve veredeling heeft afgegeven, voor veredeling in een derde land bestemde Uniegoederen onder de regeling uitvoer plaatst bij een douanekantoor dat is gelegen in een andere lidstaat die niet vooraf heeft ingestemd met deze vergunning, en dat niet als douanekantoor van plaatsing in deze vergunning is vermeld, deze bepaling zich verzet tegen de in artikel 145, lid 1, van dat wetboek bedoelde gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten in het kader van passieve veredeling;
–        artikel 211, lid 1, onder a), van het douanewetboek van de Unie moet aldus worden uitgelegd dat in een situatie waarin voor veredeling in een derde land bestemde Uniegoederen onder de regeling uitvoer worden geplaatst bij een douanekantoor dat niet als douanekantoor van plaatsing in de vergunning passieve veredeling is vermeld, deze bepaling zich verzet tegen de in artikel 259, lid 1, van het douanewetboek van de Unie bedoelde gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten in het kader van passieve veredeling.
Tweede vraag
63      Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 150, lid 2, van het communautair douanewetboek aldus moet worden uitgelegd dat het enkel van toepassing is nadat de tijdelijk uitgevoerde goederen onder de regeling passieve veredeling zijn geplaatst, of ook op het tijdstip van indiening van de aangifte tot plaatsing onder deze regeling van de tijdelijk uitgevoerde goederen, dat wil zeggen vóór die plaatsing.
64      Gelet op het antwoord op de eerste vraag behoeft de tweede vraag niet te worden beantwoord. Uit dit antwoord blijkt namelijk dat – in een situatie waarin Uniegoederen tot 30 april 2016 ter veredeling voor uitvoer naar een derde land zijn aangegeven bij een douanekantoor van plaatsing dat is gelegen in een lidstaat waarvan de douaneautoriteit niet vooraf heeft ingestemd met de afgifte van een grensoverschrijdende vergunning passieve veredeling – artikel 85 van het communautair douanewetboek, gelezen in samenhang met artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, van dat wetboek, aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen de in artikel 145, lid 1, van dat wetboek bedoelde gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten in het kader van passieve veredeling.
65      Zoals de advocaat-generaal in de punten 38 en 39 van haar conclusie heeft opgemerkt, is
artikel 150, lid 2, van het communautair douanewetboek – dat uitsluitend betrekking heeft op de voorwaarden en verplichtingen in verband met de regeling voor passieve veredeling – bijgevolg niet van toepassing op een verzuim zoals in het hoofdgeding, dat erin bestaat dat goederen onder de regeling uitvoer worden geplaatst bij een douanekantoor op het grondgebied van een lidstaat waar de vergunning voor deze regeling niet van toepassing was.
Derde vraag
66      Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 86, lid 6, van het douanewetboek van de Unie van overeenkomstige toepassing is wanneer de douaneschuld overeenkomstig artikel 77, lid 1, onder a), van dat wetboek is ontstaan door het in het vrije verkeer brengen van veredelingsproducten.
67      Artikel 86, lid 6, van het douanewetboek van de Unie maakt het onder bepaalde voorwaarden mogelijk om een verzuim in het kader van de in- of uitvoer van goederen te verhelpen. Zoals de verwijzende rechter opmerkt was de invoer van de betrokken goederen in het hoofdgeding regelmatig, zodat de bijbehorende douaneschuld is ontstaan doordat zij overeenkomstig artikel 77, lid 1, onder a), van het douanewetboek van de Unie onder de regeling in het vrije verkeer brengen zijn geplaatst. Dat is een situatie waarop artikel 86, lid 6, van dat wetboek niet van toepassing is.
68      In dit verband moet worden vastgesteld dat uit de bewoordingen van artikel 86, lid 6, van het douanewetboek van de Unie niet blijkt dat deze bepaling naar analogie kan worden toegepast op een situatie als bedoeld in artikel 77, lid 1, onder a), van dat wetboek. Artikel 86, lid 6, van het douanewetboek van de Unie verwijst immers uitdrukkelijk naar de artikelen 79 en 82 van dat wetboek, die betrekking hebben op andere situaties dan het in het vrije verkeer brengen als bedoeld in artikel 77, lid 1, onder a), van dat wetboek. Artikel 86, lid 6,
beoogt dus de niet-naleving te verhelpen van voorwaarden die zijn vastgesteld voor bijvoorbeeld de plaatsing van goederen onder een bijzondere douaneregeling. In dat geval moet reeds aan de andere voorwaarden voor plaatsing onder een dergelijke regeling zijn voldaan, zoals de indiening van de aangifte bij het douanekantoor dat is aangewezen in de vergunning passieve veredeling.
69      Op de derde vraag moet dus worden geantwoord dat artikel 86, lid 6, van het douanewetboek van de Unie aldus moet worden uitgelegd dat het niet van overeenkomstige toepassing is wanneer de douaneschuld overeenkomstig artikel 77, lid 1, onder a), van dat wetboek is ontstaan door het in het vrije verkeer brengen van veredelingsproducten.
Kosten
70      Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Gerecht gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
HET GERECHT (Prejudiciële kamer),
verklaart voor recht:
1)      Artikel 85 van verordening (EEG) nr. 2913/92 van de Raad van 12 oktober 1992 tot vaststelling van het communautair douanewetboek, gelezen in samenhang met artikel 84, lid 1, onder b), vijfde streepje, van deze verordening, moet aldus worden uitgelegd dat in een situatie waarin een persoon aan wie een lidstaat een vergunning passieve veredeling heeft afgegeven, voor veredeling in een derde land bestemde Uniegoederen onder de regeling uitvoer plaatst bij een douanekantoor dat is gelegen in een andere lidstaat die niet vooraf heeft ingestemd met deze vergunning, en dat niet als douanekantoor van plaatsing in deze vergunning is vermeld, deze bepaling zich verzet tegen de in artikel 145, lid 1, van die verordening bedoelde gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten in het kader van passieve veredeling.
Artikel 211, lid 1, onder a), van verordening (EU) nr. 952/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 9 oktober 2013 tot vaststelling van het douanewetboek van de Unie moet aldus worden uitgelegd dat in een situatie waarin voor veredeling in een derde land bestemde Uniegoederen onder de regeling uitvoer worden geplaatst bij een douanekantoor dat niet als douanekantoor van plaatsing in de vergunning passieve veredeling is vermeld, deze bepaling zich verzet tegen de in artikel 259, lid 1, van die verordening bedoelde gedeeltelijke vrijstelling van invoerrechten in het kader van passieve veredeling.
2)      Artikel 86, lid 6, van verordening nr. 952/2013 moet aldus worden uitgelegd dat het niet van overeenkomstige toepassing is wanneer de douaneschuld overeenkomstig artikel 77, lid 1, onder a), van deze verordening is ontstaan door het in het vrije verkeer brengen van veredelingsproducten.
Papasavvas
Pynnä
Laitenberger
Hesse
Dimitrakopoulos
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 15 april 2026.
ondertekeningen
*      Procestaal: Duits.