62010CC0282
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
VERICY TRSTENJAK
przedstawiona w dniu 8 września 2011 r. (
1
)
Sprawa C-282/10
Maribel Dominguez
przeciwko
Centre informatique du Centre Ouest Atlantique
przeciwko
Préfet de la région Centre
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour de cassation (Francja)]
„Artykuł 31 ust. 2 karty — Socjalne prawa podstawowe — Ogólne zasady prawa — Horyzontalny skutek dyrektyw — Artykuł 7 dyrektywy 2003/88/WE — Warunki pracy — Organizacja czasu pracy — Prawo do corocznego urlopu — Powstanie prawa do urlopu niezależnie do przyczyny i długości nieobecności pracownika — Uregulowanie krajowe uzależniające przyznanie tego urlopu od minimalnego okresu rzeczywistego świadczenia pracy w roku rozliczeniowym — Spoczywający na sądzie krajowym obowiązek niestosowania przepisów krajowych niezgodnych z prawem Unii”
Spis treści
I – Wprowadzenie
II – Ramy normatywne
A – Prawo Unii
1. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej
2. Dyrektywa 2003/88/WE
B – Prawo krajowe
III – Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
IV – Postępowanie przed Trybunałem
V – Istotne argumenty stron
A – W przedmiocie pytania pierwszego
B – W przedmiocie pytania drugiego
C – W przedmiocie pytania trzeciego
VI – Ocena prawna
A – W przedmiocie pytania pierwszego
B – W przedmiocie pytania drugiego
1. Uwagi ogólne
a) Istotne aspekty prawne
b) Występowanie sporu prawnego pomiędzy jednostkami
2. Rola sądu krajowego w sporze pomiędzy jednostkami
a) Wynikające z prawa Unii granice stosowania dyrektyw
b) Ewentualne podejścia alternatywne
i) Bezpośrednie stosowanie prawa podstawowego wynikającego z art. 31 ust. 2 karty
– Stosowanie karty
– Charakter prawa pierwotnego
– Brak skutku wobec osób trzecich
– Wnioski
ii) Bezpośrednie stosowanie ewentualnej ogólnej zasady prawa
– Ranga prawa do corocznego urlopu w ramach unijnego porządku prawnego
– Zastosowanie ogólnej zasady prawa między jednostkami
– Wnioski
iii) Stosowanie ogólnej zasady prawa w formie skonkretyzowanej przez dyrektywę 2003/88
– Podejście Trybunału w wyroku w sprawie Kücükdeveci
– Odpowiednie zastosowanie tego podejścia do prawa do corocznego urlopu
– Wnioski
c) Wniosek końcowy
3. Pomocnicza odpowiedzialność państwa członkowskiego za naruszenie prawa Unii
4. Wnioski
C – W przedmiocie pytania trzeciego
VII – Wnioski
I — Wprowadzenie
1.
W niniejszym postępowaniu prejudycjalnym zgodnie z art. 267 TFUE francuski Cour de cassation (zwany dalej „sądem krajowym”) zadaje Trybunałowi trzy pytania dotyczące wykładni art. 7 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy (
2
).
2.
Ten wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wywodzi się ze sporu pomiędzy M. Dominguez (zwaną dalej „powódką w postępowaniu przed sądem krajowym”) a jej pracodawcą, Centre Informatique du Centre Ouest Atlantique (zwanym dalej „pozwanym w postępowaniu przed sądem krajowym”), dotyczącego kwestii, czy i ewentualnie w jakim zakresie ten ostatni jest zobowiązany do zapłaty ekwiwalentu pieniężnego za coroczny urlop, którego nie mogła ona wykorzystać z powodu wypadku. Istotnym aspektem wymagającym wyjaśnienia z punktu widzenia sądu krajowego jest przy tym sposób obliczania wymiaru tego urlopu, ze względu na szczególną okoliczność niniejszej sprawy polegającą na tym, że zgodnie z właściwym prawem krajowym z jednej strony powstanie prawa do corocznego urlopu uzależnione jest od tego, iż pracownik przepracował minimalną liczbę dni, a z drugiej strony nie każda wynikająca z wypadku nieobecność w pracy jest zaliczana jako czas pracy.
3.
Nie można jednak stwierdzić istnienia prawa do urlopu i odpowiednio jego dokładnego zakresu, dopóki nie jest jasne, czy wymienione przepisy krajowe można w ogóle uważać za zgodne z art. 7 dyrektywy 2003/88 oraz czy powódka może się wobec pozwanego bezpośrednio powołać na tę dyrektywę. W niniejszej sprawie podniesione zostają z jednej strony pytania prawne, na które Trybunał udzielił już jednoznacznej odpowiedzi, a zatem może zasadniczo nie udzielić odpowiedzi, wskazując na odpowiednie wyroki. Z drugiej strony zwrócono się do Trybunału o zajęcie stanowiska co do tego, jakie miejsce zajmuje prawo do corocznego płatnego urlopu w ramach hierarchii norm unijnego porządku prawnego oraz czy pracownik może się ewentualnie powołać na nie bezpośrednio również wobec swojego pracodawcy.
4.
W tym celu należy przeanalizować cztery różne podejścia, które mają pomóc pracownikowi w egzekwowaniu swoich praw wobec pracodawcy. W pierwszej kolejności należy zbadać możliwość posiadania przez dyrektywy horyzontalnego skutku. Następnie należy zbadać, w kontekście uzyskania przez Kartę praw podstawowych Unii Europejskiej w międzyczasie mocy wiążącej, bezpośrednie zastosowanie art. 31 ust. 2 karty. Jako dalszą alternatywę należy przeanalizować bezpośrednie zastosowanie ewentualnej ogólnej zasady prawa przyznającej pracownikowi prawo do corocznego urlopu. Zbadam wreszcie, w jakim zakresie może znaleźć zastosowanie podejście wypracowane przez Trybunał w wyroku w sprawie Kücükdeveci (
3
). Rozważę przy tym szczegółowo wady i zalety tego podejścia. Niniejsza sprawa daje Trybunałowi okazję do ustosunkowania się do tego podejścia pod względem dogmatycznym oraz w razie potrzeby dopracowania go.
II — Ramy normatywne
A — Prawo Unii (
4
)
1. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej
5.
Tytuł IV („Solidarność”) Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) wprowadza w art. 31 prawo każdego pracownika do „należytych i sprawiedliwych warunków pracy”. Artykuł 31 ust. 2 brzmi jak następuje:
„Każdy pracownik ma prawo do ograniczenia maksymalnego wymiaru czasu pracy, do okresów dziennego i tygodniowego odpoczynku oraz do corocznego płatnego urlopu”.
6.
Tytuł VII („Postanowienia ogólne”) określa w art. 51 zakres zastosowania karty. Zgodnie z postanowieniami art. 51 ust. 1:
„Postanowienia niniejszej karty mają zastosowanie do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii przy poszanowaniu zasady pomocniczości oraz do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. Podmioty te powinny zatem szanować te prawa, przestrzegać zasad i zachęcać do ich stosowania w zakresie swoich kompetencji”.
2. Dyrektywa 2003/88/WE
7.
Artykuł 1 dyrektywy 2003/88 stanowi:
„Cel i zakres
1.   Niniejsza dyrektywa ustala minimalne wymagania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w odniesieniu do organizacji czasu pracy.
2.   Niniejszą dyrektywę stosuje się do:
a)
minimalnych okresów […] corocznego urlopu wypoczynkowego […]
[…]”.
8.
Artykuł 7 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Urlop roczny
1.   Państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki w celu zapewnienia, by każdy pracownik był uprawniony do corocznego płatnego urlopu w wymiarze co najmniej czterech tygodni, zgodnie z warunkami uprawniającymi i przyznającymi mu taki urlop, przewidzianymi w ustawodawstwie krajowym lub w praktyce krajowej.
2.   Minimalny okres corocznego płatnego urlopu nie może być zastąpiony wypłatą ekwiwalentu pieniężnego, z wyjątkiem przypadku gdy stosunek pracy ulega rozwiązaniu”.
9.
Artykuł 17 dyrektywy 2003/88 stanowi, że państwa członkowskie mogą stosować odstępstwa od niektórych przepisów tej dyrektywy. Od art. 7 dyrektywy jakiekolwiek odstępstwo nie jest dopuszczalne.
B — Prawo krajowe
10.
Znajdujący zastosowanie w postępowaniu przed sądem krajowym art. L. 223-2 ust. 1 Code du travail (kodeksu pracy) stanowi:
„Pracownikowi, który w roku rozliczeniowym był zatrudniony przez tego samego pracodawcę przez okres równoważny co najmniej miesiącowi rzeczywistego świadczenia pracy, przysługuje prawo do urlopu w wymiarze dwóch i pół dnia roboczego na miesiąc pracy, przy czym pełny wymiar należnego urlopu nie może przekraczać trzydziestu dni roboczych”.
11.
Artykuł L. 3141-3 nowego Code du travail w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 20 sierpnia 2008 r. brzmi:
„Pracownikowi, który pracował na rzecz tego samego pracodawcy przez okres równoważny co najmniej dziesięciu dniom rzeczywistego świadczenia pracy, przysługuje prawo do urlopu w wymiarze dwóch i pół dnia roboczego na miesiąc pracy. Pełny wymiar należnego urlopu nie może przekraczać trzydziestu dni roboczych”.
12.
Znajdujący wówczas zastosowanie art. L. 223-4 Code du travail stanowi:
„Przez miesiąc rzeczywistego świadczenia pracy dla potrzeb ustalenia wymiaru urlopu rozumie się okresy równoważne czterem tygodniom lub dwudziestu ośmiu dniom pracy. Okresy płatnego urlopu wypoczynkowego, czas wolny z tytułu odbioru godzin przewidziany w art. L. 212-5-1 Code du travail i w art. L. 713-9 Code rural [kodeksu rolnego], okresy urlopu macierzyńskiego przewidziane w art. L. 122-25–L. 122-30, dni wolne uzyskane z tytułu ograniczenia wymiaru czasu pracy oraz nieprzerwane okresy nieprzekraczające roku, w trakcie których wykonanie umowy o pracę zostaje zawieszone w następstwie wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, uznaje się za okresy rzeczywistego świadczenia pracy. [Przez okresy rzeczywistego świadczenia pracy dla potrzeb ustalenia wymiaru urlopu rozumie się także okresy, w trakcie których pracownik lub stażysta został z jakiegokolwiek tytułu utrzymany w służbie publicznej (obowiązkowej służbie wojskowej bądź zastępczej służbie cywilnej) lub ponownie wezwany do jej pełnienia]”.
13.
Obowiązujący art. L. 3141-5 Code du travail stanowi natomiast:
„Przez okresy rzeczywistego świadczenia pracy dla potrzeb ustalenia wymiaru urlopu rozumie się:
1)
okresy płatnego urlopu wypoczynkowego;
2)
okresy urlopu macierzyńskiego, ojcowskiego, urlopu z tytułu przysposobienia dziecka i urlopu wychowawczego;
3)
obowiązkowy czas wolny z tytułu odbioru godzin przewidziany w art. L. 3121-26 Code du travail i w art. L.713-9 Code rural;
4)
dni wolne uzyskane z tytułu ograniczenia wymiaru czasu pracy;
5)
nieprzerwane okresy nieprzekraczające roku, w trakcie których wykonanie umowy o pracę zostaje zawieszone w następstwie wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, a także
6)
okresy, w trakcie których pracownik został z jakiegokolwiek powodu utrzymany w służbie publicznej lub ponownie wezwany do jej pełnienia”.
14.
Artykuł XIV akapit czwarty przepisów modelowych załączonych do ogólnokrajowego zbiorowego układu pracy pracowników sektora ubezpieczenia społecznego przewiduje, że prawo do płatnego urlopu wypoczynkowego nie powstaje w roku, w którym miała miejsce nieobecność z powodu choroby lub długotrwałej choroby skutkująca przerwaniem pracy na okres co najmniej dwunastu następujących po sobie miesięcy, nieobecność z powodu odbywania obowiązkowej służby wojskowej oraz nieobecność z powodu urlopu bezpłatnego przewidzianego w art. 410, 44 i 46 układu zbiorowego. Prawo to powstaje na nowo z chwilą podjęcia pracy, przy czym wymiar należnego urlopu jest ustalany proporcjonalnie do okresu rzeczywistego świadczenia pracy, w odniesieniu do którego nie przyznano jeszcze corocznego urlopu.
III — Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
15.
Powódka w postępowaniu przed sądem krajowym jest od dnia 10 stycznia 1987 r. zatrudniona przez pozwanego w postępowaniu przed sądem krajowym, który jest objęty zbiorowym układem pracy pracowników sektora ubezpieczenia społecznego.
16.
W dniu 3 listopada 2005 r. doznała ona wypadku w drodze ze swojego miejsca zamieszkania do miejsca pracy. W wyniku tego wypadku przebywała na zwolnieniu lekarskim od dnia 3 listopada 2005 r. do dnia 7 stycznia 2007 r.
17.
W dniu 8 stycznia 2007 r. podjęła pracę w połowie wymiaru czasu pracy, zaś w dniu 8 lutego 2007 r. w pełnym wymiarze czasu pracy. Po jej powrocie pozwany w postępowaniu przed sądem krajowym poinformował ją o liczbie dni urlopu, przysługujących jej zgodnie z jego obliczeniami za okres jej nieobecności. Powódka w postępowaniu przed sądem krajowym wniosła przeciwko temu sprzeciw i domagała się od swojego pracodawcy za ten okres 22,5 dnia płatnego urlopu lub ewentualnie ekwiwalentu pieniężnego w wysokości 1971,39 EUR.
18.
Podniosła swoje roszczenia najpierw przed Conseil de prud’hommes de Limoges, która w orzeczeniu z dnia 15 stycznia 2008 r. oddaliła jej żądania. Od tego orzeczenia wniosła następnie apelację do Cour d’appel de Limoges. Jej apelacja została jednak oddalona wyrokiem z dnia 16 września 2008 r., przy czym Cour d’appel stwierdził między innymi, że pozwany w postępowaniu przed sądem krajowym jako pracodawca prawidłowo zastosował właściwe przepisy prawa pracy i słusznie odmówił jej prawa do urlopu, ponieważ powódka w postępowaniu przed sądem krajowym w wyniku swojego wypadku w drodze do pracy była nieobecna dłużej niż dwanaście miesięcy i w tym czasie faktycznie nie świadczyła pracy. Cour d’appel stwierdził ponadto, że powódka w postępowaniu przed sądem krajowym nie mogła powołać się na przepisy prawa pracy znajdujące zastosowanie do wypadku przy pracy.
19.
W swojej rewizji wniesionej do Cour de cassation zwraca się ona przeciwko temu wyrokowi, podnosząc przy tym po pierwsze, że wypadek w drodze do pracy należy traktować tak jak wypadek przy pracy, a więc powinna ona móc skorzystać z tych samych przepisów. Po drugie zaś podnosi, że na potrzeby obliczania płatnego urlopu okres zawieszenia wykonywania umowy o pracę następujący po wypadku w drodze do pracy należy traktować tak jak faktyczny czas pracy.
20.
Sąd krajowy wyraża wątpliwości w odniesieniu do obszernie przywołanego orzecznictwa Trybunału zarówno co do zgodności właściwych krajowych przepisów prawa pracy z prawem Unii, jak i co do spoczywającego na sądzie krajowym obowiązku niestosowania przepisów krajowych niezgodnych z prawem Unii.
21.
W tych okolicznościach Cour de cassation postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88/WE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, zgodnie z którymi uprawnienie do corocznego płatnego urlopu jest poddane wymogowi minimum dziesięciu dni (lub miesiąca) rzeczywistego świadczenia pracy w okresie rozliczeniowym?
2)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy art. 7 dyrektywy 2003/88 – który nakłada na pracodawcę szczególny obowiązek, w zakresie w jakim ustanawia uprawnienie do płatnego urlopu na rzecz pracownika nieobecnego w pracy ze względów zdrowotnych przez okres co najmniej roku – wymaga, by sąd krajowy rozpoznający spór między jednostkami pominął niezgodny z nim przepis prawa krajowego przewidujący uzależnienie w tym przypadku powstania uprawnienia do corocznego płatnego urlopu od rzeczywistego świadczenia pracy przez co najmniej dziesięć dni w okresie rozliczeniowym?
3)
Ponieważ art. 7 dyrektywy 2003/88 nie przeprowadza żadnego rozróżnienia pomiędzy pracownikami nieobecnymi w pracy podczas okresu rozliczeniowego z powodu wypadku przy pracy, choroby zawodowej, wypadku w drodze do pracy lub choroby innej niż zawodowa – czy pracownicy są na podstawie tej dyrektywy uprawnieni do płatnego urlopu w identycznym wymiarze bez względu na przyczynę nieobecności ze względów zdrowotnych, czy też dyrektywę tę należy interpretować w ten sposób, że nie stoi ona na przeszkodzie temu, by wymiar płatnego urlopu był różny w zależności od przyczyny nieobecności pracownika, jako że prawo krajowe przewiduje w pewnych okolicznościach wymiar corocznego płatnego urlopu wyższy od minimalnego wymiaru czterech tygodni ustanowionego w dyrektywie?”.
IV — Postępowanie przed Trybunałem
22.
Postanowienie odsyłające wydane w dniu 2 czerwca 2010 r. wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 7 czerwca 2010 r.
23.
Strony postępowania przed sądem krajowym, rządy francuski, duński i niderlandzki oraz Komisja Europejska złożyły uwagi na piśmie w terminie wskazanym w art. 23 statutu Trybunału.
24.
Na rozprawie w dniu 17 maja 2011 r. stawili się w celu wygłoszenia uwag ustnych pełnomocnicy procesowi stron postępowania przed sądem krajowym, rządu francuskiego, duńskiego i niderlandzkiego oraz Komisji.
V — Istotne argumenty stron
A — W przedmiocie pytania pierwszego
25.
Wszyscy uczestnicy postępowania zgadzają się co do tego, że odpowiedź na pytanie pierwsze można wyprowadzić z orzecznictwa Trybunału, przede wszystkim zaś z wyroków w sprawie BECTU (
5
) i w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in. (
6
). Proponują oni zatem, aby na to pytanie odpowiedzieć, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, zgodnie z którymi prawo do corocznego płatnego urlopu jest uzależnione od rzeczywistego świadczenia pracy przez minimum dziesięć dni (lub miesiąc) w okresie rozliczeniowym.
B — W przedmiocie pytania drugiego
26.
Uczestnicy postępowania proponują zdecydowanie różne linie argumentacji i odpowiedzi na to pytanie.
27.
Powódka w postępowaniu przed sądem krajowym wskazuje na wyroki w sprawie Simmenthal (
7
) i w sprawach połączonych Melki (
8
), wyjaśniając przy tym, że stanowisko Trybunału w sprawie BECTU nie wpłynęło na bezpośrednie stosowanie art. 7 dyrektywy 2003/88. Jej zdaniem sytuacja sędziego krajowego nie jest problematyczna w tym sensie, że jest on zobowiązany do niestosowania przepisów krajowych uzależniających korzystanie z prawa do płatnego urlopu od spełnienia warunku niezgodnego z prawem Unii.
28.
Pozwany w postępowaniu przed sądem krajowym powołuje się na orzecznictwo przywołane przez sąd krajowy i wyciąga z niego przeciwny wniosek. Jego zdaniem z zasad sformułowanych w tym orzecznictwie wynika, że sąd krajowy nie może pominąć przepisu krajowego w sporze prawnym pomiędzy jednostkami, uzasadniając to niezgodnością tego przepisu z dyrektywą. Takie postępowanie odpowiadałoby bowiem wykładni contra legem. Biorąc pod uwagę definicję samej dyrektywy, która zawiera wymagania wobec państw członkowskich, lecz nie nakłada bezpośrednich obowiązków na obywateli, należy stwierdzić, że nie ma powodu do rewizji tego utrwalonego orzecznictwa, w przeciwnym razie sprowadzałoby się to do zniesienia różnicy pomiędzy dyrektywami i rozporządzeniami.
29.
Rządy francuski i niderlandzki w swojej analizie orzecznictwa posuwają się nawet jeszcze dalej.
30.
Rząd francuski przypomina na przykład nie tylko orzecznictwo przywołane przez Cour de cassation, lecz również wyroki w sprawie Mangold (
9
) i w sprawie Kücükdeveci (
10
). W tych wyrokach Trybunał rozwinął swoje orzecznictwo dotyczące pozycji sądu krajowego w przypadku występowania przepisów krajowych niezgodnych z prawem Unii. Wynika z nich, że w przypadku występowania konfliktu pomiędzy przepisem krajowym i ogólną zasadą prawa Unii sąd krajowy w razie konieczności zobowiązany byłby do niezastosowania przepisu krajowego. Rząd francuski wskazuje w tym kontekście na okoliczność, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem prawo do corocznego płatnego urlopu należy uznać za „zasadę unijnego prawa socjalnego o szczególnej wadze”, nie zostało ono jednak jeszcze uznane przez Trybunał za ogólną zasadę prawa Unii, taką jak na przykład zakaz dyskryminacji ze względu na wiek. W konsekwencji wymienione wyżej orzecznictwo nie może zostać rozszerzone na prawo do corocznego płatnego urlopu.
31.
Rząd francuski proponuje zatem udzielenie na pytanie drugie odpowiedzi, że o ile art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, zgodnie z którym prawo do corocznego płatnego urlopu jest uzależnione od rzeczywistego świadczenia pracy przez minimum dziesięć dni (lub miesiąc) w okresie rozliczeniowym, ten przepis dyrektywy nie upoważnia sądu krajowego rozpoznającego spór między jednostkami do pominięcia przepisu prawa krajowego.
32.
Rząd niderlandzki ogranicza swoje wywody do tego pytania. Prezentuje on pogląd, że zgodnie z przywołanym przez Cour de cassation utrwalonym orzecznictwem Trybunału sąd rozpoznający spór między jednostkami nie jest zobowiązany do niezastosowania przepisu krajowego niezgodnego z przepisem dyrektywy. Sąd krajowy ma raczej obowiązek dokonania wykładni oraz zastosowania prawa krajowego w zgodzie z dyrektywą.
33.
Zdaniem rządu niderlandzkiego wyrok w sprawie Kücükdeveci oraz okoliczność, że prawo do corocznego urlopu zostało uznane za „zasadę unijnego prawa socjalnego o szczególnej wadze”, nie dopuszczają innego wniosku, tym bardziej że zasada ta nie stanowi ogólnej zasady prawa.
34.
Podczas gdy rząd francuski i niderlandzki dochodzą do wniosku, że rozważania Trybunału w wyroku w sprawie Kücükdeveci nie znajdują zastosowania, Komisja nie widzi powodu do wykluczenia analogicznego zastosowania w niniejszej sprawie.
35.
Zdaniem Komisji na pytanie drugie należy udzielić odpowiedzi, że sąd krajowy jest zobowiązany do zagwarantowania w ramach swoich kompetencji ochrony prawnej jednostek oraz pełnej skuteczności prawa Unii, przy czym może on w razie konieczności pominąć każdy przepis krajowy, który nie jest zgodny z prawem do corocznego płatnego urlopu.
C — W przedmiocie pytania trzeciego
36.
Powódka w postępowaniu przed sądem krajowym proponuje, aby na to pytanie odpowiedzieć, że art. 7 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie różnemu wymiarowi płatnego urlopu w zależności od przyczyny nieobecności pracownika. Ten przepis dyrektywy nakazuje raczej, aby pracownikom przysługiwało prawo do płatnego urlopu w tym samym wymiarze niezależnie od tego, z czego wynika nieobecność pracownika.
37.
Pozwany w postępowaniu przed sądem krajowym prezentuje przeciwny pogląd. Uważa on, że art. 7 dyrektywy 2003/88 nie stoi na przeszkodzie uregulowaniom określającym wymiar corocznego płatnego urlopu, które w odniesieniu do zrównania okresów nieobecności z okresami faktycznego świadczenia pracy są korzystniejsze dla pracowników nieobecnych z powodu choroby albo wypadku przy pracy niż dla pracowników, których nieobecność nie jest spowodowana wypadkiem przy pracy.
38.
Rząd francuski z przywołanego powyżej orzecznictwa Trybunału wnioskuje, że art. 7 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, iż wymiar corocznego płatnego urlopu może być różny w zależności od przyczyny nieobecności pracownika, ponieważ w tym przepisie dyrektywy zagwarantowany jest minimalny wymiar urlopu wynoszący co najmniej cztery tygodnie.
39.
Komisja wskazuje wprawdzie na to, że z postanowienia odsyłającego nie wynika jednoznacznie, jakie uregulowanie prawa krajowego powoduje to pytanie, proponuje ona jednak udzielenie na to pytanie odpowiedzi podobnej do odpowiedzi proponowanej przez rząd francuski.
VI — Ocena prawna
A — W przedmiocie pytania pierwszego
40.
W swoim pytaniu pierwszym sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 pozwala państwu członkowskiemu na uzależnienie wykonywania prawa do corocznego płatnego urlopu od bliżej określonego w prawie krajowym minimalnego okresu rzeczywistego świadczenia pracy, przy czym zgodnie z prawem francuskim ten minimalny okres świadczenia pracy oryginalnie wynosił miesiąc, zaś obecnie, w wyniku zmiany ustawy, wynosi dziesięć dni.
41.
Odpowiedź na to pytanie wynika z orzecznictwa Trybunału, przede wszystkim zaś z wyroków w sprawie BECTU i w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in. Z tego względu należy przypomnieć odpowiednie stwierdzenia Trybunału oraz następnie rozważyć je pod kątem ich odpowiedniego zastosowania do niniejszej sprawy.
42.
Jak Trybunał wyjaśnił w utrwalonym orzecznictwie, prawo do corocznego płatnego urlopu należy uważać za zasadę unijnego prawa socjalnego o szczególnej wadze, od której nie może być odstępstw i której wdrażanie przez właściwe organy krajowe może odbywać się tylko w granicach wyraźnie wytyczonych w samej dyrektywie 2003/88 (
11
). Poprzez ustanowienie prawa do corocznego płatnego urlopu na płaszczyźnie prawa wtórnego prawodawca unijny zmierzał do zagwarantowania korzystania przez pracownika we wszystkich państwach członkowskich z rzeczywistego odpoczynku „w celu zapewnienia efektywnej ochrony swojego bezpieczeństwa i zdrowia” (
12
). Jak Trybunał wyjaśnił w swoim orzecznictwie, prawo do corocznego płatnego urlopu ma na celu umożliwienie pracownikowi odpoczynku oraz zapewnienie mu okresu wytchnienia i wolnego czasu (
13
).
43.
Ze względu na szczególne znaczenie, jakie unijny porządek prawny przypisuje tej zasadzie, w pkt 52 przywołanego już wyroku w sprawie BECTU Trybunał stwierdził, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/104, którego brzmienie jest identyczne z brzmieniem zastępującego go przepisu art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88, „zabrania państwom członkowskim jednostronnego ograniczenia przyznanego wszystkim pracownikom prawa do corocznego płatnego urlopu poprzez ustanowienie przesłanki powstania tego prawa, skutkującej wyłączeniem tego prawa w przypadku niektórych pracowników”.
44.
W pkt 53 tego samego wyroku Trybunał stwierdził ponadto, że o ile państwa te mają swobodę „w zakresie przyjmowania w swoich ustawodawstwach krajowych warunków wykonywania i wdrażania prawa do corocznego płatnego urlopu poprzez określenie szczegółowo sytuacji, w których pracownicy mogą wykonywać to prawo, przysługujące im z tytułu wszystkich przepracowanych okresów, o tyle państwa członkowskie nie mogą uzależniać powstania tego prawa, które wynika wprost z dyrektywy 93/104, od jakichkolwiek warunków wstępnych”.
45.
W pkt 55 tego wyroku Trybunał wyjaśnia ponadto, że środki przyjmowane przez państwa członkowskie w celu transpozycji tych przepisów mogą wprawdzie zawierać pewne rozbieżności dotyczące warunków korzystania z prawa do corocznego płatnego urlopu, ponieważ dyrektywa 93/104 ogranicza się jedynie do ustanowienia minimalnych przepisów w celu harmonizacji organizacji czasu pracy i pozostawia państwom członkowskim w pozostałym zakresie wydanie koniecznych przepisów transponujących i wykonawczych. Podkreślił przy tym, że „dyrektywa ta nie zezwala państwom członkowskim na wyłączenie możliwości samego powstania prawa wyraźnie przyznanego wszystkim pracownikom”.
46.
Przywołane powyżej orzecznictwo należy zatem interpretować w ten sposób, że Trybunał uznaje zasadniczo kompetencje państw członkowskich do wydawania tak zwanych środków implementujących, w których mogą one szczegółowo uregulować określone aspekty korzystania z prawa do corocznego urlopu, jak na przykład sposób korzystania przez pracownika z urlopu przysługującego mu w pierwszych tygodniach zatrudnienia. Granice dla tych kompetencji regulacyjnych państw członkowskich wyznacza sytuacja, w której wybrane uregulowanie wpływa na skuteczność prawa do corocznego płatnego urlopu w taki sposób, że osiągnięcie celu prawa do urlopu nie jest już gwarantowane. Ma to miejsce w przypadku krajowego uregulowania rozstrzygającego nie o tym „jak”, ale o tym „czy” z tego prawa można skorzystać.
47.
Takie uregulowanie występuje wyraźnie w sporze przed sądem krajowym, co przyznał również sam rząd francuski, tym bardziej że powstanie prawa jest samo uzależnione od warunku, iż pracownik rzeczywiście świadczy pracę przez minimalny okres jednego miesiąca (w przypadku w międzyczasie zmienionego art. L. 223-2 ust. 1 Code du travail), względnie dziesięciu dni (w przypadku obecnego art. L. 3141-3 Code du travail). Jak szczegółowo wyjaśnił rząd francuski w swoich uwagach na piśmie, ustanowienie dziesięciodniowego minimalnego okresu pracy wynika ze sposobu obliczania wymiaru corocznego urlopu. Ten ostatni odpowiada określonej liczbie dni roboczych, przy czym jeden dzień urlopu odpowiada zgodnie z tą metodą obliczania dziesięciu dniom pracy.
48.
Wskazanie na konieczność dokładnego obliczenia corocznego urlopu w poszczególnym przypadku nie zmienia jednak, jak przyznał również rząd francuski, faktu, że orzecznictwo Trybunału nie przewiduje żadnych wyjątków od zasady, iż urzeczywistnienie prawa do corocznego płatnego urlopu nie może zostać zaprzepaszczone przez środki krajowe przy okazji jego transpozycji na płaszczyźnie państw członkowskich. W związku z tym wydaje się właściwe, by wskazać, że wyrok w sprawie BECTU został wydany w podobnych okolicznościach faktycznych, jak te leżące u podstaw niniejszej sprawy, a więc wypracowane w nim zasady orzecznictwa znajdują bezpośrednie zastosowanie do sporu przed sądem krajowym. W tej sprawie Trybunał miał bowiem rozstrzygnąć kwestię tego, czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/104 zezwala państwu członkowskiemu na wydanie uregulowania krajowego, zgodnie z którym pracownik nabywa prawo do corocznego płatnego urlopu dopiero wówczas, gdy pracował u tego samego pracodawcy przez nieprzerwany minimalny okres trzynastu tygodni. Skoro Trybunał wyraźnie udzielił przeczącej odpowiedzi na to pytanie, wydaje się, że sporne francuskie uregulowanie nie może zostać uznane za zgodne z dyrektywą 2003/88.
49.
Dalszą kwestią prawną podniesioną w ramach sporu przed sądem krajowym, którą jak się wydaje, na co słusznie zwrócił uwagę pozwany w postępowaniu przed sądem krajowym w swoich uwagach na piśmie (
14
), należy również uznać za wymagającą wyjaśnienia dla celów niniejszego postępowania prejudycjalnego, jest mianowicie pytanie, czy prawo do corocznego płatnego urlopu może powstać także w okresie, w którym pracownik był nieobecny z powodu choroby. Potrzebę wyjaśnienia tej kwestii można uzasadnić tym, że ostatecznie od niej zależy, czy powódce w postępowaniu przed sądem krajowym w ogóle przysługuje prawo do urlopu za ten okres albo czy można jej żądaniu przeciwstawić nieobecność w miejscu pracy.
50.
Orzecznictwo dostarcza użytecznych wskazówek także dla udzielenia odpowiedzi na to pytanie. Szczególne znaczenie ma wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., w którym Trybunał w pkt 39 stwierdza na wstępie, że w odniesieniu do prawa do corocznego płatnego urlopu art. 7 ust. 1 tej dyrektywy znajduje zastosowanie do „każdego pracownika”. Należy przy tym uznać za istotne dalsze wywody w pkt 40 tego wyroku, w którym Trybunał stwierdził, że „w odniesieniu do prawa do corocznego płatnego urlopu dyrektywa 2003/88 nie przeprowadza żadnego rozróżnienia pomiędzy pracownikami nieobecnymi w pracy podczas okresu rozliczeniowego ze względu na zwolnienie chorobowe – czy to krótkotrwałe, czy długotrwałe – a pracownikami, którzy rzeczywiście świadczyli pracę we wspomnianym okresie”.
51.
Trybunał wyciągnął z tego w pkt 41 tego wyroku wnioski ważne moim zdaniem także dla potrzeb niniejszego postępowania prejudycjalnego, a mianowicie, że „jeśli chodzi o pracowników przebywających na prawidłowo udzielonym zwolnieniu chorobowym, prawo do corocznego płatnego urlopu przyznane wszystkim pracownikom bezpośrednio przez dyrektywę 2003/88 nie może zostać uzależnione przez dane państwo członkowskie od spełnienia warunku polegającego na obowiązku rzeczywistego świadczenia pracy w okresie rozliczeniowym ustalonym przez to państwo”.
52.
Przywołane powyżej orzecznictwo należy zatem odpowiednio rozumieć w ten sposób, że nieobecność pracownika w danym okresie rozliczeniowym spowodowana chorobą nie stoi na przeszkodzie powstaniu prawa do corocznego płatnego urlopu, o ile przebywał on na prawidłowo udzielonym zwolnieniu chorobowym. Oznacza to z prawnego punktu widzenia, że nieobecność w pracy z powodów niezależnych od woli pracownika, jak na przykład choroba, należy zaliczyć do czasu pracy. Taka jest również wymowa uregulowania zawartego w art. 5 ust. 4 Konwencji nr 132 Międzynarodowej Organizacji Pracy z dnia 24 czerwca 1970 r. w sprawie corocznego płatnego urlopu (w nowym brzmieniu), na której Trybunał oparł się w swoich rozważaniach w przedmiocie relacji pomiędzy corocznym urlopem a zwolnieniem chorobowym.
53.
Reasumując, należy stwierdzić, że sporne uregulowanie nie jest zgodne z dyrektywą 2003/88. Do tego wniosku dochodzi także rząd francuski, który w swoich uwagach na piśmie poinformował, że zamierza podjąć działania w kierunku zmiany art. L. 3141-3 Code du travail (
15
). W konsekwencji na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, zgodnie z którymi prawo do corocznego płatnego urlopu jest uzależnione od wymogu minimum dziesięciu dni (lub miesiąca) rzeczywistego świadczenia pracy w okresie rozliczeniowym.
B — W przedmiocie pytania drugiego
1. Uwagi ogólne
a) Istotne aspekty prawne
54.
Pytanie drugie zostało postawione wyraźnie jedynie na wypadek stwierdzenia niezgodności spornego przepisu krajowego z dyrektywą, jak to się stało powyżej. Jak można wywnioskować z wywodów zawartych w postanowieniu odsyłającym, które dotyczą szczególnie tego pytania (
16
), sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 7 dyrektywy 2003/88 nakłada na niego w razie potrzeby wynikający z prawa Unii obowiązek niestosowania spornego przepisu krajowego w sporze prawnym pomiędzy jednostkami.
55.
Odpowiedź na to pytanie wymaga rozważenia dwóch istotnych, powiązanych ze sobą, aspektów prawnych. Z jednej strony chodzi o rolę sądów krajowych przy stosowaniu prawa Unii, jaka wynika z orzecznictwa Trybunału. Z drugiej strony chodzi o znaczenie, jakie unijny porządek prawny przyznaje prawu do corocznego urlopu oraz o możliwość jego egzekwowania.
b) Występowanie sporu prawnego pomiędzy jednostkami
56.
Zanim zajmę się tymi głównymi aspektami pytania, chciałabym dla dopełnienia wywodu zauważyć okoliczność, iż postępowanie przed sądem krajowym toczy się moim zdaniem niewątpliwie pomiędzy dwiema jednostkami.
57.
Należy na wstępie przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału jedynie sąd krajowy jest właściwy do określenia przedmiotu pytań, które zamierza on przedstawić. Jedynie bowiem do sądów krajowych, przed którymi zawisł spór i na których spoczywa odpowiedzialność za przyszły wyrok, należy w konkretnej sprawie zarówno ocena, czy do wydania wyroku jest im niezbędne uzyskanie orzeczenia prejudycjalnego, jak i ocena znaczenia pytań, które zadają Trybunałowi (
17
).
58.
O ile sąd krajowy w swoim postanowieniu odsyłającym stoi jasno na stanowisku sporu pomiędzy jednostkami oraz nie rozważa w każdym razie wyraźnie kwestii ewentualnej przynależności pozwanego w postępowaniu przed sądem krajowym do państwa francuskiego, mianowicie, jako części administracji publicznej, o tyle Trybunał jest również związany tą oceną.
59.
Wyjątkowo Trybunał może jednak zbadać względy, które skłoniły sąd krajowy do przedstawienia określonego pytania. Ma to miejsce zgodnie z orzecznictwem w sytuacji, gdy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w rzeczywistości ma na celu skłonienie Trybunału do wydania orzeczenia na tle fikcyjnego sporu lub do sformułowania opinii w przedmiocie zagadnień ogólnych lub hipotetycznych, wykładnia prawa unijnego, o którą się zwrócono we wniosku, nie ma żadnego związku z rzeczywistością lub przedmiotem sporu lub gdy Trybunał nie dysponuje informacjami o stanie faktycznym i prawnym, które są niezbędne do udzielenia przydatnej odpowiedzi na przedłożone mu pytania (
18
).
60.
W niniejszej sprawie te warunki nie są jednak spełnione. Zgodnie z wyjaśnieniami uczestników postępowania przedstawionymi na rozprawie postępowanie przed sądem krajowym toczy się w przedmiocie sporu na tle z umowy z zakresu prawa pracy, przy czym pozwany w postępowaniu przed sądem krajowym występuje w relacji z powódką w postępowaniu przed sądem krajowym jako osoba prywatna, a nie jako organ wyposażony w uprawnienia suwerenne. Te wyjaśnienia potwierdzają ostatecznie ocenę sądu krajowego.
2. Rola sądu krajowego w sporze pomiędzy jednostkami
a) Wynikające z prawa Unii granice stosowania dyrektyw
61.
W przedmiocie roli sądu krajowego rozpoznającego spór między jednostkami, w którym okazuje się, że sporny przepis krajowy, jak w sporze przed sądem krajowym, narusza prawo Unii, Trybunał orzekł, że to na sądach krajowych spoczywa obowiązek zapewnienia ochrony prawnej gwarantowanej jednostkom poprzez przepisy prawa Unii oraz zapewnienie pełnej skuteczności tych przepisów (
19
). Istotne ograniczenie w sporach prawnych pomiędzy jednostkami wynika jednak z okoliczności, że dyrektywa nie może sama z siebie tworzyć obowiązków po stronie jednostki i nie można zatem powoływać się na dyrektywę jako taką przeciwko jednostce (
20
).
62.
Wynika z tego – według Trybunału – że nawet jasny, precyzyjny i bezwarunkowy przepis dyrektywy, mający na celu przyznanie jednostkom praw lub nałożenie na nie obowiązków, nie może być stosowany w ramach sporu zawisłego wyłącznie pomiędzy jednostkami. Trybunał uzasadnia swój pogląd tym, że w innym przypadku prowadziłoby to do przyznania Unii uprawnienia do nakładania w sposób bezpośrednio skuteczny zobowiązań na jednostki, podczas gdy ma ona tę kompetencję wyłącznie w obszarach, w których powierzono jej uprawnienie do wydawania rozporządzeń (
21
). Powyższe stanowisko uwzględnia szczególny charakter dyrektywy, która z definicji rodzi bezpośrednio obowiązki wyłącznie po stronie państw członkowskich będących zgodnie z art. 288 ust. 3 TFUE jej adresatami, a na jednostki może nakładać obowiązki tylko za pośrednictwem przepisów krajowych dokonujących transpozycji.
63.
Należy zgodzić się z tym orzecznictwem. Odpowiednio należy odrzucić także proponowane na szereg sposobów (
22
) rozróżnienie w odniesieniu do relacji horyzontalnych pomiędzy pozytywnym i negatywnym bezpośrednim skutkiem dyrektyw. Zgodnie z tym poglądem nietransponowane dyrektywy nie mogą wprawdzie ustanawiać bezpośrednio obowiązków jednostek wobec innych osób prawa prywatnego, jednak prawo krajowe niezgodne z dyrektywą, z powołaniem na zasadę pierwszeństwa stosowania prawa Unii, nie powinno zostać zastosowane także w sporach prawnych pomiędzy jednostkami. Przeciwko temu poglądowi podnosi się słusznie, że takie podejście byłoby szkodliwe dla pewności prawa (
23
). W zależności bowiem od tego, jaki jest kontekst normatywny przepisu prawa krajowego niezgodnego z dyrektywą, jego niezastosowanie może również prowadzić do rozszerzenia obowiązków podmiotów prawa prywatnego; czy taka sytuacja ma miejsce, zależy od czynników – z punktu widzenia prawa Unii – raczej przypadkowych, na przykład od tego, czy w prawie krajowym występuje inny przepis (ustanawiający obowiązki), na który można się powołać w sytuacji pominięcia przepisu niezgodnego z dyrektywą.
64.
W konsekwencji powódka w postępowaniu przed sądem krajowym nie mogłaby się zgodnie z tym orzecznictwem powołać na art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 w celu skłonienia sądu krajowego do niestosowania niezgodnego z dyrektywą przepisu krajowego.
65.
Trybunał zrekompensował tę stanowczą odmowę uznania horyzontalnego skutku bezpośredniego dyrektyw, podkreślając istnienie rozwiązań alternatywnych, mogących zadowolić jednostkę, która uważa się za poszkodowaną przez brak transpozycji lub nieprawidłową transpozycję dyrektywy. Chodzi przy tym z jednej strony o możliwość dokonania wykładni prawa krajowego zgodnej z dyrektywą, z drugiej zaś o stosowanie wynikającej z prawa Unii zasady odpowiedzialności państw członkowskich za naruszenie prawa Unii.
66.
Trybunał uzasadnił metodę wykładni zgodnej z dyrektywą zobowiązaniem wszystkich organów państw członkowskich, w tym, w granicach ich kompetencji, organów sądowych, do osiągnięcia rezultatu wskazanego w dyrektywie, jak również powinnością podjęcia wszelkich właściwych środków ogólnych lub szczególnych w celu zapewnienia wykonania tego zobowiązania (
24
). Wynika z niego, że stosując prawo krajowe, sąd krajowy – dokonując interpretacji tego prawa – powinien z zastosowaniem wszystkich dostępnych metod wykładni w najszerszym możliwym zakresie dokonywać jej w świetle treści i celów dyrektywy w celu osiągnięcia zamierzonego przez nią skutku, postępując tym samym zgodnie z art. 288 akapit trzeci TFUE (
25
). W wyroku w sprawach połączonych Pfeiffer i in. (
26
) Trybunał wyjaśnił, w jaki sposób sąd krajowy powinien postępować w sporze pomiędzy jednostkami. Jeśli prawo krajowe, stosując uznane przez nie metody wykładni, zezwala, w pewnych okolicznościach, na taką wykładnię przepisu krajowego porządku prawnego, że konflikt z inną normą prawa krajowego zostanie uniknięty, lub na ograniczenie w tym celu zakresu danego przepisu poprzez stosowanie go tylko, jeżeli jest zgodny z tą normą, sąd krajowy jest zobowiązany stosować te same metody w celu osiągnięcia rezultatu wytyczonego przez dyrektywę.
67.
Jak już wielokrotnie zostało stwierdzone przez Trybunał, obowiązek dokonywania zgodnej z dyrektywą wykładni przepisów prawa krajowego jest jednak ograniczony przez ogólne zasady prawa, w szczególności zasadę pewności prawa, i nie może służyć jako podstawa do dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem (
27
).
68.
Z postanowienia odsyłającego nie można wyraźnie wywnioskować, czy wykładnia prawa krajowego zgodna z dyrektywą jest w ogóle możliwa. Jednak z ogólnej oceny wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym można wywnioskować, że sąd krajowy miał do dyspozycji, jako jedyną możliwość uzyskania rezultatu zgodnego z dyrektywą, wyłącznie niezastosowanie spornego przepisu. Biorąc pod uwagę okoliczność, że w swoim postanowieniu odsyłającym sąd krajowy przywołał orzecznictwo Trybunału w przedmiocie granic tej metody wykładni, można uznać, że wykładnia zgodna z dyrektywą nie jest w sporze przed sądem krajowym możliwa bez dokonania wykładni prawa krajowego contra legem.
b) Ewentualne podejścia alternatywne
69.
Pozostaje zatem rozważenie kwestii, czy sąd krajowy ma jednak pod określonymi warunkami możliwość niezastosowania spornego przepisu w stosunku między jednostkami. Moim zdaniem wchodzą w grę trzy różne podejścia, które szczegółowo rozważę i zbadam możliwość ich przeprowadzenia.
70.
Na wstępie należy zbadać, czy wchodzi w grę bezpośrednie zastosowanie prawa podstawowego wynikającego z art. 31 ust. 2 karty (
28
). Następnie konieczna będzie analiza kwestii, czy prawo do corocznego płatnego urlopu można uznać za ogólną zasadę prawa Unii oraz czy może ona być bezpośrednio stosowana w stosunkach między jednostkami (
29
). Należy wreszcie krytycznie przeanalizować podejście Trybunału w wyroku w sprawie Kücükdeveci w kontekście oceny możliwości odpowiedniego zastosowania tego podejścia do niniejszej sprawy (
30
).
i) Bezpośrednie stosowanie prawa podstawowego wynikającego z art. 31 ust. 2 karty
71.
Pierwsze podejście mogłoby, jak już wskazano, polegać na bezpośrednim stosowaniu ustanowionego w art. 31 ust. 2 karty prawa podstawowego do corocznego płatnego urlopu.
– Stosowanie karty
72.
Jakkolwiek karta miała oryginalnie przede wszystkim charakter deklaratoryjny, stanowiąc wyraz samozobowiązania się Unii do poszanowania praw podstawowych, tekst ten uzyskał jednak ostatecznie, wraz z wejściem w życie traktatu z Lizbony w dniu 1 grudnia 2009 r., zgodnie z art. 6 ust. 1 TUE, rangę prawa pierwotnego w ramach unijnego porządku prawnego (
31
). Ma to ten skutek, że akty prawne wydawane przez instytucje Unii w dziedzinie organizacji czasu pracy należy obecnie, na mocy ustanowionego w art. 51 ust. 1 karty związania prawem podstawowym, oceniać w świetle tego przepisu. Od tego czasu są nim związane również państwa członkowskie w zakresie, w jakim stosują prawo Unii (
32
).
73.
Biorąc pod uwagę okoliczność, że fakty leżące u podstaw sporu przed sądem krajowym miały miejsce w latach 2005–2007, a zatem w chwili, w której karta nie weszła jeszcze w życie, należy stwierdzić, że jej zastosowanie do tego stanu prawnego ratione temporis należałoby w ramach restrykcyjnego podejścia odrzucić. Prowadziłoby to jednak do nieuwzględnienia okoliczności, że sądy unijne przyznawały jej już na długo przed jej formalnym włączeniem do unijnego porządku prawnego istotne znaczenie przy dokonywaniu wykładni prawa Unii (
33
). Nie można odrzucić stosowania karty jako wskazówki interpretacyjnej tym bardziej, że potwierdza ona prawa ustanowione w wielu instrumentach prawnych i wynikające ze wspólnej konstytucyjnej tradycji państw członkowskich, przy czym może ona być ponadto uważana za wyraz europejskiego porządku wartości.
74.
Po uzyskaniu przez nią w międzyczasie mocy obowiązującej, jej wiążący charakter przy dokonywaniu wykładni nie może już być kwestionowany, co zostało w szczególności potwierdzone przez okoliczność, że w pkt 22 wyroku w sprawie Kücükdeveci Trybunał włączył ją do swoich rozważań prawnych, pomimo iż wyraźne nie znajdowała ona zastosowania ratione temporis (
34
). Wydaje się zatem, że konsekwentnie także w niniejszej sprawie należy zastosować odpowiednie przepisy karty jako punkt wyjścia dla wykładni wszystkich innych norm prawa Unii, w tym ogólnych zasad prawa i prawa wtórnego. W szczególności należy unikać każdej wykładni tych norm, która mogłaby stać w sprzeczności z wartościami zawartymi w karcie.
– Charakter prawa pierwotnego
75.
Zaklasyfikowanie uznanego w art. 31 ust. 2 karty prawa pracownika do corocznego płatnego urlopu jako socjalnego prawa podstawowego nie przysparza moim zdaniem szczególnych trudności. Jak przedstawiłam w mojej opinii w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in. (
35
), okoliczność, że prawo to znalazło wyraz w karcie, stanowi potwierdzenie jego charakteru prawa podstawowego. Zgodziłam się przy tym z poglądem rzecznika generalnego A. Tizzana, który wyraził on już w swojej opinii w sprawie BECTU (
36
). Jak się wydaje, pogląd ten reprezentuje również istotna część doktryny prawa (
37
), przy czym podawane są na jego poparcie podobne argumenty. Opierają się one w istocie na brzmieniu oraz na konstrukcji prawnej tego prawa podstawowego.
76.
W rzeczywistości już brzmienie tego przepisu wskazuje, że prawo do corocznego płatnego urlopu zostało pomyślane jako „prawo podstawowe”, przy czym można od razu wykluczyć przynależność do wymienionych w art. 51 ust. 1 karty „zasad”, nieustanawiających bezpośrednich praw podmiotowych, lecz wymagających raczej konkretyzacji przez swoich adresatów w ramach ich kompetencji. Artykuł 31 ust. 2 karty stanowi mianowicie, że „[k]ażdy pracownik ma prawo do ograniczenia maksymalnego wymiaru czasu pracy, okresów dziennego i tygodniowego odpoczynku oraz do corocznego płatnego urlopu”. Gwarancja ta ma wyraźnie charakter prawa człowieka, tym bardziej że w artykule tym na pierwszym planie postawiona została ludzka godność w życiu zawodowym (
38
). Odróżnia się on w ten sposób wyraźnie od innych przepisów rozdziału IV („Solidarność”) karty, które zostały raczej sformułowane w sensie obiektywnoprawnych gwarancji w ten sposób, że zagwarantowane tam prawa są „uznawane” i „szanowane”. Te odmienne sformułowania wskazują na stopniowaną intensywność ochrony dóbr prawnych (
39
).
77.
Odpowiednio do tego stopniowanego systemu ochrony przepisy, zawierające jedynie „zasady” i zgodnie z art. 52 ust. 5 zdanie pierwsze karty wiążące w związku z tym przede wszystkim ustawodawców przy ich wprowadzaniu w życie, stanowią również często, że ochrona przyznana zostaje „na warunkach ustanowionych w prawie Unii lub w ustawodawstwach i praktykach krajowych” (
40
). Istotna cecha zasad polega bowiem na tym, że ich zastosowanie wymaga często wprowadzenia przepisów wykonawczych, które może ponadto nastąpić jedynie zgodnie z przewidzianym w traktatach podziałem kompetencji oraz z poszanowaniem zasady pomocniczości (
41
). Okoliczność, że dla wywarcia skutków zasady wymagają wprowadzenia prawodawczych, organizacyjnych i praktycznych środków przez Unię i jej państwa członkowskie, znajduje wyraz w również ich dotyczącym fragmencie „popierają ich stosowanie”, zawartym w art. 51 ust. 1 zdanie drugie karty.
78.
Inaczej jest jednak w przypadku art. 31 ust. 2 karty, który jest nakierowany na indywidualne roszczenie. Okoliczność, że art. 31 ust. 1 karty, odnoszący się do „prawa do warunków pracy szanujących zdrowie, bezpieczeństwo i godność”, jest sformułowany stosunkowo abstrakcyjnie i wymaga dopiero konkretyzacji w ust. 2, nie może stanowić argumentu przemawiającego za zaklasyfikowaniem tego przepisu w całości jako „zasady” w rozumieniu art. 51 ust. 1 karty, tym bardziej że normy praw podstawowych mogą zasadniczo być sformułowane abstrakcyjnie, w szczególności po to, by mogły uwzględniać zmiany polityczne i społeczne (
42
). Dotyczy to tym bardziej praw socjalnych, które często wymagają konkretyzacji, chociażby z powodu generowanych przez nie kosztów, które mogą ostatecznie uzależnić urzeczywistnienie tych praw od faktycznych możliwości ekonomicznych państwa (
43
).
79.
Wykładnia systemowa nie prowadzi do innego wniosku. Artykuł 28 i art. 29 karty mówią również o tym, że odpowiednie podmioty tych praw podstawowych mają „prawo”, czym oba te przepisy gwarantują prawo podmiotowe (
44
). Ze względu na bliskość tych przepisów z art. 31 karty, ich związki treściowe i podobieństwa strukturalne, także art. 31 karty należy uznać za przyznający prawo podmiotowe.
— Brak skutku wobec osób trzecich
System ochrony praw podstawowych zgodnie z kartą
80.
Sformułowanie art. 31 karty mogłoby na pierwszy rzut oka skłaniać do przyznania tej normie skutku wobec osób trzecich (
45
) oraz do stosowania jej bezpośrednio w stosunkach pomiędzy pracownikiem i pracodawcą. W ten sposób teoretycznie także jednostki byłyby zobowiązane do zapewnienia należytych i sprawiedliwych warunków pracy. Zgodnie z art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze karta znajduje jednak zastosowanie jedynie „do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii [...] oraz do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii”. Dalej art. 52 ust. 2 stanowi, że „prawa uznane w niniejszej karcie, które są przedmiotem postanowień traktatów, są wykonywane na warunkach i w granicach w nich określonych”. Moim zdaniem przepisy te wskazują na zamierzone ograniczenie kręgu adresatów praw podstawowych, co z kolei wskazuje na rodzaj zamierzonej przez prawodawcę unijnego ochrony praw podstawowych.
81.
Zgodnie z tymi przepisami naruszenie zakresu gwarancji art. 31 karty może nastąpić wyłącznie w sytuacji, gdy Unia albo państwa członkowskie nie zapewnią swoim urzędnikom należytych i sprawiedliwych warunków pracy albo gdy nie przyjmą one uregulowań gwarantujących prawa wymienione w art. 31 karty, pomimo że dysponują odpowiednimi kompetencjami (
46
). Przepis ten zapewnia zatem jednostkom prawo podmiotowe, polegające przede wszystkim na obowiązku ochrony ciążącym na Unii i państwach członkowskich wobec niego.
82.
Naruszenie prawa podstawowego przez działanie państwa członkowskiego wchodziłoby w grę zgodnie z jednoznacznym brzmieniem art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze karty jedynie w ramach stosowania prawa Unii, na przykład przy transpozycji dyrektyw do prawa krajowego (
47
). Przepis ten potwierdza ostatecznie uznane w orzecznictwie Trybunału związanie państw członkowskich prawami podstawowymi przy stosowaniu prawa Unii (
48
). Należy przy tym wziąć pod uwagę, że przy dokonywaniu transpozycji podmiotom zobowiązanym do poszanowania praw podstawowych przysługuje istotny zakres uznania, ponieważ art. 31 karty, jako ochronne prawo podstawowe, wymaga właśnie przyjęcia uregulowań kształtujących treść praw (
49
).
83.
Biorąc pod uwagę okoliczność, że po pierwsze art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze karty jednoznacznie określa krąg zobowiązanych do poszanowania praw podstawowych, a po drugie funkcja prawa podstawowego wynikającego z art. 31 karty, zgodnie z jego celem normatywnym, wyczerpuje się w ustanowieniu obowiązku ochrony Unii i państw członkowskich, należy stanąć na stanowisku, że to prawo podstawowe nie nakłada bezpośrednio obowiązków na jednostki (
50
). Jako dodatkowy argument przeciwko bezpośredniemu skutkowi praw podstawowych wobec osób trzecich w ogólności można ponadto wskazać, że jednostki nie mogą również uczynić zadość zawartemu w art. 52 ust. 1 karty zastrzeżeniu formy ustawowej („wszelkie ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności uznanych w niniejszej karcie muszą być przewidziane ustawą”). Ten wynikający z zasady państwa prawa wymóg dotyczący ingerencji w prawa podstawowe może być oczywiście skierowany wyłącznie do Unii i jej państw członkowskich, jako sprawujących suwerenną władzę. Jednostki mogą zatem być co najwyżej pośrednio związane uregulowaniami transponującymi ten obowiązek ochrony (
51
). Ponadto wykładnia zgodna z prawami podstawowymi ma znaczenie również przy przepisach prawa prywatnego. Nie ma to jednak już znaczenia dla celów niniejszego postępowania. Istotne jest raczej stwierdzenie, że zawarte w art. 31 ust. 2 karty prawo podstawowe do corocznego płatnego urlopu nie znajduje bezpośredniego zastosowania pomiędzy jednostkami.
System ochrony praw podstawowych zgodnie z EKPC
84.
System ochrony praw podstawowych przewidziany w europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności pokazuje, że bezpośrednie związanie jednostek prawami podstawowymi nie jest niezbędne do zagwarantowania odpowiedniej ochrony praw podstawowych w tak zwanych stosunkach horyzontalnych, wystarczy raczej, aby jednostki mogły powołać się na obowiązek ochrony spoczywający na ustawodawcy w celu uniknięcia naruszenia praw podstawowych przez jednostki.
85.
Wprawdzie EKPC nie przewiduje prawa porównywalnego do zawartego w art. 31 ust. 2 karty prawa do corocznego urlopu, należy jednak mieć na uwadze, że zgodnie z art. 52 ust. 3 oraz art. 53 karty poziom ochrony praw podstawowych zawarty w EKPC jest miarodajny dla unijnego porządku prawnego. Przepisy te, zgodnie z ich sensem i celem, należy mianowicie rozumieć w ten sposób, że poziom ochrony praw podstawowych zagwarantowany w karcie nie może być niższy niż minimalny standard określony przez EKPC (
52
). Z tego względu, a także w obliczu przyszłego przystąpienia Unii do EKPC, jak przewidziano w art. 6 ust. 2 zdanie pierwsze TUE, wydaje się, że nie można uniknąć uwzględnienia rozwiązań oferowanych przez ten ogólnoeuropejski system ochrony praw podstawowych.
86.
Należy w tym względzie stwierdzić, że żadne gwarancje praw podstawowych zawarte w EKPC nie zawierają wskazówek co do wywierania przez nie skutku wobec osób trzecich, nawet jeśli istnieją wśród nich przepisy, które wydają się nasuwać taki wniosek (
53
). Skutek wobec osób trzecich napotkałby trudne do przezwyciężenia przeszkody także ze względów procesowych, ponieważ skargi dotyczące naruszenia gwarancji wynikających z EKPC wnoszone przez jednostki są, zgodnie z art. 35 EKPC, z góry niedopuszczalne ratione personae (
54
). Ochrona praw podstawowych w stosunkach pomiędzy jednostkami następuje zamiast tego w ten sposób, że na państwo zostaje nałożony obowiązek ochrony, który musi ono wypełnić poprzez podjęcie pozytywnych środków („obligations positives”). Zgodnie z tą koncepcją do państwa należy ochrona pozycji prawnej zainteresowanej osoby uprawnionej z tytułu praw podstawowych (ofiary) przed naruszeniami dokonywanymi przez jednostki (naruszycieli) (
55
), przy czym dysponuje ono pewnym marginesem swobodnego uznania przy wyborze tych środków. Jedynie w szczególnych sytuacjach EKPC wymaga dla ochrony prawa podstawowego ustawowych zakazów zagrożonych karą, na przykład w dziedzinie ochrony życia zgodnie z art. 2 EKPC, przed naruszeniami przez jednostki. Swój obowiązek ochrony państwo wypełnia poprzez ustawy i poprzez ich wykonywanie, przykładowo w prawie prywatnym dba ono o równowagę interesów odpowiadającą założeniom EKPC, przewiduje wystarczającą ochronę osoby uprawnionej z tytułu praw podstawowych przed naruszeniami przez jednostki za pomocą instrumentów prawnokarnych albo odpowiednio reguluje kwestie dotyczące sąsiedztwa w prawie administracyjnym (
56
). Naruszenie tego obowiązku ochrony zostaje stwierdzone w sposób wiążący przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w drodze wyroku wobec danego państwa (
57
). W braku biernej legitymacji jednostek z takim wyrokiem nie jest jednak związana żadna współodpowiedzialność naruszyciela, który ostatecznie dokonał naruszenia prawa podstawowego.
87.
Ten krótki przegląd pokazuje już, że dogmatyka obowiązków ochrony, na których opiera się system ochrony praw podstawowych zgodnie z EKPC, czyni związanie jednostek prawami podstawowymi niepotrzebnym, ponieważ oferuje ona odpowiednie rozwiązania dla kwestii prawnych szeroko dyskutowanych w ramach skutku wobec osób trzecich (
58
). Nie można zatem utrzymywać, że poziom ochrony praw podstawowych w Unii jest niższy niż poziom gwarantowany przez EKPC, jeśli prawom podstawowym określonym w karcie odmówi się bezpośredniego skutku w stosunkach horyzontalnych.
— Wnioski
88.
W konsekwencji sąd krajowy nie może oprzeć się na art. 31 ust. 2 karty w celu niezastosowania w sporze między jednostkami niezgodnego z prawem Unii prawa krajowego, którego wykładnia zgodna z dyrektywą jest niemożliwa.
ii) Bezpośrednie stosowanie ewentualnej ogólnej zasady prawa
89.
Inne możliwe podejście polegałoby na zastosowaniu ewentualnej ogólnej zasady prawa Unii, przewidującej w danym przypadku prawo pracownika do corocznego płatnego urlopu, w stosunkach między jednostkami.
90.
Podejście to wymagałoby jednak wyjaśnienia dwóch podstawowych kwestii. Z jednej strony należałoby zbadać kwestię tego, czy prawo do corocznego płatnego urlopu w ogóle ma rangę ogólnej zasady prawa w ramach unijnego porządku prawnego. Z drugiej strony należałoby wyjaśnić, czy ta ogólna zasada prawa znajdowałaby ewentualnie zastosowanie także w stosunkach między jednostkami.
— Ranga prawa do corocznego urlopu w ramach unijnego porządku prawnego
Pojęcie ogólnej zasady prawa
91.
Jako wprowadzenie do badania pytania pierwszego należy krótko przedstawić zarówno pojęcie, jak i funkcję ogólnych zasad prawa w prawie Unii.
92.
Ogólne zasady prawa Unii zajmują szczególne miejsce w orzecznictwie Trybunału. Pojęcie ogólnych zasad prawa jest jednak nadal sporne (
59
). Terminologia nie jest jednolita ani w piśmiennictwie prawniczym, ani w orzecznictwie Trybunału. Częściowo różnice występują jedynie w odniesieniu do doboru słów, kiedy Trybunał i rzecznicy generalni odnoszą się do „ogólnie uznanej zasady” (
60
), „ogólnie uznanej zasady prawnej” (
61
), „fundamentalnych zasad prawnych” (
62
), „podstawowych zasad” (
63
), „elementarnej zasady” (
64
), „zasady prawnej” (
65
) albo „ogólnej zasady równości należącej do podstawowych zasad prawa unijnego” (
66
).
93.
W każdym razie istnieje zgodność co do tego, że ogólne zasady prawa mają duże znaczenie w orzecznictwie dotyczącym wypełniania luk prawnych oraz jako pomoc w wykładni (
67
). Wynika to chociażby z tego, że wspólnotowy porządek prawny stanowi rozwijający się porządek prawny, który ze względu na swoje otwarcie na rozwój integracji musi z konieczności zawierać luki oraz wymagać interpretacji. Ze względu na tę okoliczność także Trybunał powstrzymał się od dokładnej klasyfikacji ogólnych zasad prawa, aby utrzymać elastyczność potrzebną do rozstrzygania merytorycznych kwestii powstających niezależnie od rozbieżności terminologicznych (
68
). Ogólne zasady prawa mają ponadto znaczenie ze względu na ich funkcję jako kryterium oceny legalności i ważności aktów prawnych (
69
) Unii, a także jako podstawa rozwijania prawa przez sądy (
70
).
94.
Zgodnie z definicją prezentowaną w piśmiennictwie do ogólnych zasad prawa zaliczają się te podstawowe przepisy niepisanego pierwotnego prawa Unii, które stanowią integralną część samego porządku prawnego Unii Europejskiej albo które są wspólne porządkom prawnym państw członkowskich (
71
). Zasadniczo można rozróżnić ogólne zasady prawa wspólnotowego w wąskim rozumieniu, mianowicie te, które rozwinęły się wyłącznie z ducha i systemu traktatów oraz odnoszą się do szczególnych problemów prawa Unii, oraz takie ogólne zasady prawa, które są wspólne porządkom prawnym i konstytucyjnym państw członkowskich (
72
). Podczas gdy pierwsza grupa ogólnych zasad prawa wynika bezpośrednio z pierwotnego prawa Unii, w przypadku drugiej grupy Trybunał posługuje się krytyczną i wartościującą analizą prawnoporównawczą (
73
), przy której jednak metoda najmniejszego wspólnego mianownika nie znajduje zastosowania. Tym bardziej nie uważa się przy tym za potrzebne, aby rozwinięte w ten sposób zasady prawa w ich konkretnych sformułowaniach na płaszczyźnie unijnej występowały zawsze jednocześnie we wszystkich porównywanych porządkach prawnych (
74
).
95.
Ogólne zasady prawa odznaczają się tym, że ucieleśniają podstawowe zasady Unii i jej państw członkowskich, co wyjaśnia ich rangę prawa pierwotnego w hierarchii norm unijnego porządku prawnego (
75
). Wyjątkowe znaczenie ma w szczególności rozwinięta pod tym ogólnym określeniem przez sądownictwo unijne oraz zagwarantowana ochrona praw podstawowych w wąskim rozumieniu, a także wypracowanie praw procesowych porównywalnych do praw podstawowych, które jako ogólne zasady państwa prawnego zostały podniesione do rangi prawa konstytucyjnego Unii (
76
). Do ogólnych zasad prawa zaliczają się zatem także te zasady, które są ściśle związane z zasadami strukturalnymi Unii Europejskiej, takimi jak wolność, demokracja, poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności, a także państwa prawnego w rozumieniu art. 2 TUE, oraz które mogą z nich zostać wyprowadzone. Naruszenie ich przez państwo członkowskie może spowodować zastosowanie szczególnego mechanizmu sankcji na podstawie art. 7 TUE.
96.
Za ogólne zasady prawa Unii uznane zostały przykładowo istotne zasady państwa prawnego, takie jak zasada proporcjonalności (
77
), jasności prawa (
78
) albo prawa jednostki do skutecznej ochrony prawnej (
79
). W tym kontekście należą do nich także różne zasady dobrej administracji, takie jak zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań (
80
), zasada ne bis in idem (
81
), prawo do bycia wysłuchanym (
82
), także w postaci możliwości zajęcia przez zainteresowanego stanowiska wobec środków stanowiących naruszenie jego interesów (
83
), obowiązek uzasadnienia aktów prawnych (
84
) albo zasada badania z urzędu (
85
). Należy do nich także powołanie się na „siłę wyższą” (
86
). Można jednak również znaleźć zasady, które nie są obce prawu umów, takie jak na przykład ogólna zasada prawna pacta sunt servanda (
87
) albo też zasada clausula rebus sic stantibus (
88
).
97.
W kierunku państwa socjalnego wskazuje chociażby uznanie zasady solidarności (
89
) albo obowiązek staranności władz wobec swoich pracowników (
90
). Do kwestii uznania federalnych związków wewnątrz Unii Europejskiej zalicza się wielokrotne podkreślanie zasady współpracy pomiędzy państwami członkowskimi oraz ich obowiązek współpracy w stosunku do Unii. Odnosząc się do art. 10 WE, Trybunał rozwinął w ten sposób zasadę wzajemnej lojalności wobec Wspólnoty (
91
). Trybunał uznał ponadto zasadę demokracji, chociażby w ten sposób, że wskazał on na potrzebę skutecznego udziału Parlamentu w procesie legislacyjnym Unii zgodnie z postępowaniem przewidzianym w traktacie (
92
).
98.
Do unijnych praw podstawowych, które Trybunał uznał w wyniku dokonania wspomnianej już wartościującej analizy prawnoporównawczej, a także uwzględnienia międzynarodowych i europejskich konwencji praw człowieka, zaliczają się takie prawa podstawowe i prawa człowieka, które wyróżniają liberalne i demokratyczne społeczeństwa, jak na przykład swoboda wyrażania opinii (
93
) oraz swoboda zrzeszania się (
94
). Zaliczają się do nich również zasady podstawowe, wynikające bezpośrednio z traktatów, takie jak zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową (
95
) oraz zakaz dyskryminacji ze względu na płeć (
96
).
W przedmiocie prawa do corocznego płatnego urlopu w Unii Europejskiej
99.
Wątpliwości budzi kwestia, czy prawo do corocznego płatnego urlopu spełnia wymogi stawiane przez orzecznictwo ogólnej zasadzie prawa. W tym celu takie prawo na płaszczyźnie prawa pracy Unii musiałoby posiadać na tyle podstawowe znaczenie, podobnie jak w wymienionych powyżej przykładach, że znajdowałoby ono wyraz w prawie pierwotnym, względnie w licznych normach wtórnego prawa Unii.
100.
Jako dalsze źródła poznania prawa należy uwzględnić także szereg umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka, a także praw pracownika, do których przystąpiły państwa członkowskie Unii.
101.
Należy wreszcie poddać analizie prawo samych państw członkowskich. Zastosowanie metody prawnoporównawczej, którą Trybunał często się posługuje, mogłoby mianowicie dostarczyć wskazówki co do tego, czy prawo to, zgodnie z tradycją konstytucyjną (
97
) albo przynajmniej najistotniejszymi przepisami krajowego prawa pracy, zajmuje wyróżniające się miejsce w ramach krajowych porządków prawnych.
– Przepisy prawa Unii
102.
Jeśli chodzi o znajdujące zastosowanie przepisy prawa Unii, można w poniższych rozważaniach oprzeć się na wcześniejszych wywodach dotyczących uznania prawa do corocznego płatnego urlopu za prawo podstawowe. Jak już wskazano, skodyfikowanie tego prawa w art. 31 ust. 1 karty stanowi potwierdzenie jego wyróżniającej się pozycji w ramach unijnego porządku prawnego. W związku z tym należy przypomnieć, że karta, zgodnie z brzmieniem jej motywu piątego, „potwierdza prawa wynikające zwłaszcza z tradycji konstytucyjnych i zobowiązań międzynarodowych wspólnych państwom członkowskim, europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, kart społecznych przyjętych przez Wspólnoty i Radę Europy oraz z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka”. Innymi słowy karta odzwierciedla obecny dorobek Unii Europejskiej w dziedzinie praw podstawowych.
103.
Jakkolwiek widoczne jest, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/104 – przepis będący poprzednikiem art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 – posłużył za wzór dla sformułowania art. 31 ust. 1 karty, nie może to jednak prowadzić do przekonania, że prawo do corocznego minimalnego płatnego urlopu zostało ustanowione dopiero w dyrektywie w sprawie czasu pracy. Prawo to zaliczało się raczej od długiego czasu, niezależnie od wymiaru zagwarantowanego urlopu, do uznanych w prawie międzynarodowym socjalnych praw podstawowych.
– Uregulowanie międzynarodowe
104.
Na płaszczyźnie międzynarodowej to prawo podstawowe zostało wymienione w art. 24 Powszechnej deklaracji praw człowieka (
98
), który przyznaje każdemu „prawo do urlopu i wypoczynku, włączając w to rozsądne ograniczenie godzin pracy i okresowe płatne urlopy”. Zostało ono również uznane w art. 2 ust. 3 Europejskiej karty społecznej Rady Europy (
99
) oraz w art. 7 lit. d) Międzynarodowego paktu praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych (
100
) jako wyraz prawa każdej jednostki do sprawiedliwych i korzystnych warunków pracy. Także art. 8 Wspólnotowej karty socjalnych praw podstawowych pracowników ustanawia prawo każdego pracownika do corocznego płatnego urlopu (
101
). To ostatnie jest istotne z tego względu, że w praktyce orzeczniczej Trybunału karta ta posiada duże znaczenie jako źródło poznania prawa. Odzwierciedla ona bowiem wspólne poglądy i tradycje państw członkowskich i jest uważana za wyjaśnienie podstawowych zasad, którymi chcą się kierować Unia i jej państwa członkowskie (
102
). W ramach Międzynarodowej Organizacji Pracy (MPO), jako wyspecjalizowanej organizacji Narodów Zjednoczonych, prawo do minimalnego corocznego płatnego urlopu było dotychczas przedmiotem dwóch wielostronnych konwencji, przy czym konwencja nr 132 (
103
), która weszła w życie w dniu 30 czerwca 1973 r., zmieniła obowiązującą do tamtej pory konwencję nr 52 (
104
). Zawierają one wiążące dla państw stron konwencji wymogi w odniesieniu do implementacji tego podstawowego prawa socjalnego w ramach krajowych porządków prawnych.
105.
Te różnorodne akty międzynarodowe różnią się jednak tak pod względem treści uregulowania, jak i zakresu normatywnego, ponieważ w niektórych przypadkach chodzi o umowy międzynarodowe, w innych zaś jedynie o uroczyste deklaracje pozbawione mocy wiążącej (
105
). Także zakres podmiotowy jest różny, dlatego krąg uprawnionych nie jest w żadnym wypadku identyczny. Ponadto państwom sygnatariuszom, jako adresatom tych aktów, przysługuje na ogół szeroki zakres swobody przy ich wdrażaniu, a tym samym uprawnione jednostki nie mogą się na to prawo powoływać bezpośrednio (
106
). Znaczące jest jednak, że prawo do płatnego urlopu jest we wszystkich tych aktach międzynarodowych jednoznacznie zaliczane do podstawowych praw pracowników.
– Porządki prawne państw członkowskich
106.
Prawa socjalne znajdują różny wyraz na płaszczyźnie prawa konstytucyjnego. Wiele tekstów konstytucji, choć nie wszystkie, zawiera gwarancje w odniesieniu do warunków pracy, które obejmują prawo pracowników do odpoczynku.
107.
Przykładowo art. 11 ust. 5 konstytucji Luksemburga oraz art. 40 ust. 2 konstytucji Hiszpanii nakładają na państwo obowiązek stworzenia zdrowych warunków pracy i zagwarantowania wypoczynku pracownika, względnie obowiązek dołożenia w tym celu starań (
107
). Znacznie bardziej szczegółowe, bardziej odpowiadające sformułowaniom art. 31 karty uregulowanie znajduje się w art. 36 konstytucji Włoch, który przewiduje m.in. prawo do jednego wolnego dnia w tygodniu oraz corocznego płatnego urlopu. Konstytucja Portugalii wydaje się jednym ze wzorców dla uregulowań karty, ponieważ w jej art. 59 ust. 1 lit. d) ustanowione zostało prawo do wypoczynku i czasu wolnego, górna granica dziennego czasu pracy, cotygodniowa przerwa wypoczynkowa oraz regularny płatny urlop (
108
). Należy jednak stwierdzić, że w tej konstytucji szczegółowo i podmiotowo sformułowane socjalne prawa podstawowe rozumiane są ogólnie jedynie jako zadania państwa, a nie jako bezpośrednio egzekwowalne prawa (
109
).
108.
W większości starych państw członkowskich Unii Europejskiej prawo do minimalnego corocznego płatnego urlopu opiera się natomiast na uregulowaniach zawartych w ustawach zwykłych, które odzwierciedlają odpowiednie wymogi prawa wtórnego wyrażonego w dyrektywach, w zakresie, w jakim dotyczą one dziedzin, w których prawo Unii znajduje zastosowanie. Dotyczy to na przykład prawa niemieckiego, które uznaje wprawdzie „zasadę państwa socjalnego”, z której można wyprowadzić szereg minimalnych praw socjalnych, jako cel państwa zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy zasadniczej, w pozostałym zakresie pozostawia jednak uregulowanie corocznego urlopu ustawodawcy (
110
). Niezależnie od tego konstytucje niemieckich krajów związkowych zawierają jednak wiele gwarancji i socjalnych zasad podstawowych, które przewidują także między innymi obowiązek ustawodawcy związkowego do określenia wystarczającego wymiaru płatnego urlopu (
111
).
109.
Natomiast nowe państwa członkowskie, poza Cyprem, wykazują bardziej szczegółową kodyfikację tego prawa. Dotyczy to na przykład art. 36 lit. f) konstytucji słowackiej, art. 66 ust. 2 konstytucji polskiej, art. 70/B ust. 4 konstytucji węgierskiej, art. 107 konstytucji łotewskiej, art. 41 ust. 2 konstytucji rumuńskiej, art. 48 ust. 5 konstytucji bułgarskiej, art. 13 ust. 2 konstytucji maltańskiej, a także art. 49 ust. 1 konstytucji litewskiej, które wyraźnie gwarantują minimalny coroczny płatny urlop. Warunki pracy są ogólnie wymienione w konstytucji Słowenii (art. 56), Republiki Czeskiej (art. 28), a także Estonii (art. 29 ust. 4) (
112
).
– Wnioski końcowe
110.
Orzecznictwo Trybunału od dawna uznaje znaczenie prawa do corocznego płatnego urlopu. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem należy je uważać za „zasadę unijnego prawa socjalnego o szczególnej wadze”, od której nie może być odstępstw i której wprowadzenie w życie przez właściwe władze krajowe może być dokonane tylko w granicach wyraźnie wyznaczonych w samej dyrektywie 2003/88. Trybunał nie rozstrzygnął jednak jeszcze ostatecznie, czy stanowi ono ogólną zasadę prawa Unii. Okoliczność, że w orzecznictwie, przy opisywaniu takich ogólnych zasad prawa, nie jest stosowana jednolita terminologia (
113
), utrudnia dodatkowo jednoznaczne przyporządkowanie.
111.
Powyższa analiza prawnoporównawcza wykazuje jednak, że koncepcja, zgodnie z którą pracownik powinien mieć prawo do regularnego odpoczynku, jest obecna w porządkach prawnych Unii i jej państw członkowskich. Okoliczność, że ta koncepcja zarówno na płaszczyźnie Unii (
114
), jak i w wielu państwach członkowskich posiada rangę konstytucyjną (
115
), przemawia już za wyróżniającą się pozycją tego prawa, która sugeruje uznanie go za ogólną zasadę prawa Unii.
112.
Nie jest przy tym przeszkodą, że nie wszystkie państwa członkowskie przypisują mu rangę konstytucyjną w ramach swoich porządków prawnych (
116
), ponieważ jest ono w każdym razie uważane za podstawową część prawa krajowego, i to niezależnie od tego, czy chodzi o prywatnoprawne, czy publicznoprawne stosunki pracy, co zresztą zostało również uznane w orzecznictwie Trybunału (
117
). Skoro prawo do corocznego urlopu nie ogranicza się do określonej dziedziny prawa, lecz dotyczy wielu sektorów, to jest wielu zawodów zarówno w dziedzinie prawa pracy, jak i służby publicznej we wszystkich państwach członkowskich, ma ono zasięg ogólny, jaki ogólne zasady prawa z reguły posiadają oraz jaki odróżnia je od szczególnych zasad prawnych (
118
). W dziedzinie prawodawstwa Unii sytuacja wygląda podobnie, ponieważ, jak wykazałam ostatnio w mojej opinii w sprawie C-155/10 Williams i in. (
119
), także dyrektywy w sprawie organizacji czasu pracy zawierające ze względu na odmienności poszczególnych zawodów przepisy charakterystyczne dla danego sektora (
120
), które mogą być uważane za lex specialis wobec przepisów dyrektywy 2003/88, przewidują własne przepisy dotyczące prawa do urlopu.
113.
Ponadto prawo do corocznego płatnego urlopu wykazuje pod względem treści minimalny stopień normatywnej precyzji, co jest powszechnie uważane za wymóg uznania za ogólną zasadę prawa (
121
). Potwierdza to z jednej strony przeciwstawienie niektórym, uznanym w orzecznictwie zasadom prawa, jak na przykład tak zwanej „zasadzie demokracji” albo „solidarności”, które charakteryzują się dużym stopniem abstrakcji. Po drugie można to wywnioskować z jasności celu tego prawa. Niezależnie od koniecznego ukształtowania przez ustawodawcę treści prawa do corocznego urlopu, prawo to ma na celu w istocie przejściowe zwolnienie pracownika od umownego obowiązku świadczenia pracy. Jako że prawo to spełnia w każdym razie minimalne wymogi co do precyzji treści, spełnia ono w związku z tym również wymogi uznania za ogólną zasadę prawa.
114.
Wobec powyższego należy stwierdzić, że szereg argumentów przemawia za tym, aby prawu do corocznego urlopu przyznać rangę ogólnej zasady prawa w ramach unijnego porządku prawnego.
— Zastosowanie ogólnej zasady prawa między jednostkami
115.
Ponadto w dalszej kolejności należy wyjaśnić, czy ta ogólna zasada prawa znajdowałaby w razie potrzeby zastosowanie także w stosunkach między jednostkami.
Zasadnicza możliwość bezpośredniego zastosowania
116.
Orzecznictwo Trybunału uznaje możliwość powoływania się przez jednostki na ogólne zasady prawa w stosunkach z państwem (
122
). Natomiast Trybunał nie zajął jeszcze dotychczas jednoznacznego stanowiska co do zasadniczej kwestii, czy prawa podstawowe jako ogólne zasady prawa mogą w ogóle znajdować bezpośrednie zastosowanie w stosunkach między jednostkami.
117.
Ta kwestia wymaga szczególnego rozważenia właśnie w odniesieniu do znaczenia indywidualnej ochrony praw podstawowych. Z jednej strony bowiem, wskazując na genezę i cel ogólnych zasad prawa, można argumentować, że służą one w pierwszym rzędzie do ochrony jednostki przez naruszeniami ze strony władzy publicznej, co skutkowałoby koniecznością odmowy zanegowania bezpośredniego stosowania między jednostkami. Z drugiej strony można prezentować pogląd, że tradycyjne przeciwstawienie „publiczny/prywatny” jest już w nowoczesnym państwie przestarzałe. Rzeczywiście można sobie wyobrazić sytuacje, w których ochrona praw podstawowych przed instytucjami prywatnoprawnymi będzie się wydawała równie niezbędna, co przed organami państwa, z takim skutkiem, że niezapewnienie ochrony praw podstawowych będzie równoważne z naruszeniem praw podstawowych (
123
).
118.
Miałoby to miejsce na przykład w stosunkach pracy, takich jak w niniejszej sprawie, tym bardziej że stosunek pracy charakteryzuje asymetryczny stosunek sił pomiędzy pracodawcą a pracownikiem, i to niezależnie od tego, czy w danym przypadku jest on prywatno- czy publicznoprawny (
124
). Skoro często od przypadku zależy, czy pracodawca jest podmiotem prywatnym, czy publicznym (
125
), trudno byłoby uzasadnić, dlaczego w zależności od sytuacji wprowadzana byłaby różnica w ochronie praw podstawowych.
119.
Za związaniem jednostek prawami podstawowymi jako ogólnymi zasadami prawa przemawiałaby nie tylko zasada skuteczności (effet utile) prawa Unii i jednolitości unijnego porządku prawnego. Prawo Unii mogłoby być w niektórych dziedzinach znacznie skuteczniejsze, gdyby prawa podstawowe wywierały skutek między jednostkami. Podczas gdy państwa członkowskie, ze względu na ich związanie prawami podstawowymi, mogą stosować prawo Unii jedynie w zgodzie z prawami podstawowymi, jednostki mogą zagrozić skuteczności prawa Unii w ramach swoich stosunków prawnych, jeśli naruszają one prawa podstawowe w dziedzinach regulowanych prawem Unii. Stanowiłoby to zagrożenie dla jednolitości prawa Unii (
126
).
120.
Analiza dotychczasowego orzecznictwa wykazuje, że argumentacja Trybunału zmierzała w tym kierunku.
121.
Elementy przemawiające za bezpośrednim zastosowaniem ogólnych zasad prawa w stosunkach między jednostkami można dostrzec na przykład z wyroku w sprawie Defrenne (
127
), w którym Trybunał stwierdził, że wymieniona w art. 119 traktatu EWG (art. 157 TFUE) zasada ustanawia prawo do równości wynagrodzenia pomiędzy pracownikami płci męskiej i żeńskiej, na które zainteresowani mogą się powoływać przed sądami wewnątrzkrajowymi, i to zarówno w stosunkach z pracodawcami publicznymi, jak i z prywatnymi.
122.
Wskazówki można wyprowadzić również z orzecznictwa dotyczącego zastosowania swobód podstawowych w stosunkach z jednostkami, jak na przykład z wyroku w sprawie Walrave (
128
), w którym Trybunał orzekł, że zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową ustanowiony w art. 7, 48 i 59 traktatu EWG (obecnie art. 18 TFUE, 45 TFUE i 56 TFUE) dotyczy nie tylko aktów władzy państwowej, lecz rozciąga się także na pozostałe środki – w konkretnym przypadku towarzystwa sportowego – zawierające uregulowania zbiorowe w dziedzinie pracy i usług. Trybunał uzasadnił swoje orzeczenie w ten sposób, że zniesienie przeszkód dla swobodnego przepływu osób i usług byłoby zagrożone, gdyby neutralizacja ograniczeń ustanowionych przez państwo była nieskuteczna z tego względu, że prywatnoprawne stowarzyszenia albo instytucje utrzymywałyby takie ograniczenia, korzystając ze swojej autonomii prawnej. Ponieważ w pozostałym zakresie warunki pracy, w zależności od państwa członkowskiego, regulowane są w drodze ustawy i rozporządzeń albo w drodze umów i innych czynności prawnych, zawieranych i przedsiębranych przez jednostki, w przypadku ograniczenia do środków państwowych występowałoby ryzyko, że sporny zakaz nie byłby stosowany jednolicie (
129
). Później w wyroku w sprawie Bosman (
130
) Trybunał stwierdził, że przepisy prawa pierwotnego dotyczące swobody przepływu pracowników znajdują zastosowanie także do reguł transferowych międzynarodowych federacji piłki nożnej FIFA („Fédération Internationale de Football Association”) i UEFA („Fédération Européenne des Associations de Football”).
123.
Z drugiej strony wątpliwości budzi kwestia, czy z wyroków w sprawie Walrave i w sprawie Bosman można bez zastrzeżeń wyciągnąć wnioski przemawiające za ogólnym bezpośrednim stosowaniem praw podstawowych w formie ogólnych zasad prawa w stosunku między jednostkami, tym bardziej że w obu sprawach chodziło o zastosowanie swobód podstawowych do organizacji prywatnych, które w pewnym zakresie posiadały kompetencje regulacyjne i z tego względu posiadały charakter zbliżony do publicznoprawnego. Można byłoby zatem uznać, że orzeczenie Trybunału uzasadnione było szczególnymi okolicznościami tamtych spraw. Gdyby przychylić się do tego poglądu, wówczas ze względu na to, że pozwany w postępowaniu przed sądem krajowym nie jest tego rodzaju organizacją prywatną wyposażoną w kompetencje regulacyjne, analogia byłaby niemożliwa.
124.
Jako dalszy argument za bezpośrednim stosowaniem ogólnych zasad prawa w stosunkach między jednostkami można wskazać na wyrok w sprawie Angonese, dotyczący dostępu do zatrudnienia w banku prywatnym, w którym Trybunał zaprezentował pogląd, że „wyrażony w [art. 45 TFUE] zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową […] dotyczy jednostek” (
131
).
125.
Nie można wreszcie nie wspomnieć w związku z tym o wyroku w sprawie Kücükdeveci (
132
), w którym Trybunał zastosował zakaz dyskryminacji ze względu na wiek, którego pozycja w ramach unijnego porządku prawnego jako ogólnej zasady prawa została po raz pierwszy uznana w wyroku w sprawie Mangold (
133
), do stosunku pracy między jednostkami. Należy w tym względzie zauważyć, że w uzasadnieniu zastosowania ogólnej zasady prawa Trybunał posłużył się prezentowanym przezeń podejściem, które wymaga bliższego rozważenia z dogmatycznego punktu widzenia, zwłaszcza ze względu na swój innowacyjny charakter. W tym miejscu odsyłam do moich dalszych rozważań (
134
) w przedmiocie tego podejścia, które przedstawię osobno i szczegółowo.
126.
Reasumując, należy stwierdzić, że zgodnie z tym orzecznictwem bezpośrednie zastosowanie praw podstawowych w formie ogólnych zasad prawa w stosunkach pomiędzy jednostkami nie może zasadniczo zostać wykluczone (
135
).
Ryzyko sprzeczności z przepisami karty
127.
Wraz z wejściem w życie karty prawo do corocznego płatnego urlopu ma swoją podstawę w jej art. 31 ust. 2. Ogólna zasada prawa przewidująca zasadniczo to samo prawo, która może ewentualnie zostać rozwinięta przez Trybunał odpowiednio na bazie powyższych rozważań, może istnieć dalej samodzielnie, ponieważ art. 6 TUE wymienia w ust. 1 i 3 wyraźnie i obok siebie kartę i prawa podstawowe wynikające z ogólnych zasad prawa (
136
). Co do stosunku praw wynikających z karty do praw wynikających z ogólnych zasad prawa, z przepisów tych należy wywnioskować, że mają one wobec siebie równoprawną pozycję (
137
). Odpowiednio mogą one zostać również zastosowane kumulacyjnie, a więc jednostka nie jest pozbawiona możliwości powołania się na dalej idące gwarancje. Pod względem treści jednak mogą się one w przeważającej mierze pokrywać, ponieważ z jednej strony karta, jak wynika z jej preambuły, wzmacnia prawa wynikające z wykorzystanych przez Trybunał źródeł poznania prawa, z drugiej strony karta stanowi wskazówkę co do treści wspólnych tradycji konstytucyjnych państw członkowskich. Nie można jednakże wykluczyć, że prawa podstawowe wynikające z ogólnych zasad prawa i podlegające dalszemu rozwojowi mogą oferować dalej idącą ochronę niż karta (
138
).
128.
O ile w poniższych rozważaniach wychodzę z założenia równoległego obowiązywania praw podstawowych wynikających z karty i ogólnych zasad prawa w ramach unijnego porządku prawnego, należy zwrócić uwagę, że bezpośrednie zastosowanie ogólnej zasady prawa, przewidującej prawo do corocznego płatnego urlopu, niesie ze sobą, przynajmniej w sporze prawnym między jednostkami, ryzyko sprzeczności. Jak już wskazano, art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze karty należy interpretować w ten sposób, że ustanowione w art. 31 ust. 2 karty prawo podstawowe do corocznego płatnego urlopu nie znajduje bezpośredniego zastosowania między jednostkami. Przyznanie jednostkom jednocześnie możliwości powoływania się na ogólną zasadę prawa skutkowałoby natomiast obejściem przyjętego przez prawodawcę unijnego w karcie ograniczenia kręgu podmiotów zobowiązanych z tytułu praw podstawowych.
129.
Wymóg spójnej ochrony praw podstawowych narzuca zatem, aby oba prawa podstawowe były interpretowane, o ile to możliwe, w sposób zgodny (
139
). Skoro prawa podstawowe wynikające z ogólnych zasad prawa i przede wszystkim istniejące w tym przedmiocie orzecznictwo Trybunału, zgodnie z motywem piątym karty, należy uwzględnić w procesie dokonywania wykładni praw podstawowych wynikających z karty, nie może występować żadna merytoryczna sprzeczność pomiędzy obiema kategoriami praw podstawowych. Niezbędna jest raczej zharmonizowana wykładnia wszędzie tam, gdzie prawo podstawowe wynikające z karty to dopuszcza (
140
).
130.
W niniejszej sprawie, przy bezpośrednim stosowaniu ogólnej zasady prawa w stosunkach pomiędzy pracownikiem i pracodawcą, zharmonizowana wykładnia nie byłaby możliwa. Decyzja prawodawcy unijnego dotycząca zagwarantowania ochrony praw podstawowych, w postępowaniu przed sądem krajowym wynikających z art. 31 ust. 2 karty, jedynie pośrednio, poprzez nałożenie obowiązku ochrony na Unię i jej państwa członkowskie, zostałaby osłabiona w ten sposób, że za pośrednictwem niepisanych ogólnych zasad prawa powstałaby jednak możliwość skutku wobec osób trzecich, włącznie z prawem domagania się od sądu krajowego niestosowania niezgodnego z prawem Unii prawa krajowego także w stosunkach między jednostkami. W celu uniknięcia tej sprzeczności ogólnym zasadom prawa należałoby odmówić bezpośredniego zastosowania (
141
).
131.
Należy jednocześnie podkreślić, że te rozważania dotyczą jedynie sytuacji, w której prawo podstawowe wynikające z art. 31 ust. 2 karty i z ogólnej zasady prawa jest tym samym prawem podstawowym, względnie prawami podstawowymi o tym samym zakresie ochrony. Jak przedstawiono na wstępie, nie można jednak wykluczyć, że prawa podstawowe wyprowadzone z ogólnych zasad prawa i podlegające dalszemu rozwojowi przyznają dalej idącą ochronę niż prawa podstawowe wynikające z karty. W takim przypadku sprzeczność z art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze karty w zależności od okoliczności mogłaby być pomijalna.
132.
Poniższe rozważania dotyczą jedynie przypadku, w którym Trybunał nie widziałby sprzeczności pomiędzy bezpośrednim zastosowaniem ogólnej zasady prawa, mającej na celu zapewnienie corocznego urlopu w stosunkach między jednostkami, a art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze karty.
Odpowiednie zastosowanie do prawa do corocznego płatnego urlopu
133.
Skoro bezpośrednie zastosowanie praw podstawowych w formie ogólnych zasad prawa w stosunkach między jednostkami nie może być zasadniczo wykluczone, należy następnie zbadać, czy zostały spełnione odpowiednie przesłanki.
– Przyznanie prawa podmiotowego
134.
W tym celu sporne w niniejszej sprawie prawo do corocznego urlopu musiałoby na wstępie zmierzać do przyznania praw podmiotowych. Jak już wspomniałam, ta ogólna zasada prawa przyznaje prawo podmiotowe poprzez ustanowienie prawa pracownika wobec pracodawcy, mianowicie w istocie do przejściowego zwolnienia od umownego obowiązku świadczenia pracy, w celu uzyskania odpowiedniego czasu na odpoczynek. W tym zakresie spełnia ono pierwszą przesłankę bezpośredniego zastosowania.
– Bezwarunkowa i wystarczająco precyzyjna treść
135.
Aby można było powołać się na nią wobec pracodawcy jako jednostki – ogólna zasada prawa musi również mieć bezwarunkową i wystarczająco precyzyjną treść. Przepis ma bezwarunkową treść wówczas, gdy znajduje zastosowanie bez zastrzeżeń i warunków oraz nie wymaga dalszych środków wydanych przez organy państw członkowskich albo Unii (
142
). Przepis jest wystarczająco precyzyjny, gdy obowiązek nim nałożony jest wyrażony w sposób jednoznaczny (
143
), a więc jest kompletny pod względem prawnym i może jako taki zostać zastosowany przez każdy sąd (
144
).
136.
Wątpliwe jest, czy te przesłanki są spełnione w przypadku prawa do corocznego urlopu. Tym bardziej nie jest jasne, jak daleko w rzeczywistości sięga zakres ochrony ogólnej zasady prawa. Ponieważ jej zakres nie może zostać z góry jednoznacznie i ostatecznie określony, należy w każdym przypadku badać, czy ten zakres ochrony zostaje ewentualnie naruszony przez środek przyjęty przez Unię lub jej państwa członkowskie. Takie zadanie przypadałoby Trybunałowi, powołanemu do dokonywania wykładni ogólnych zasad prawa Unii (
145
).
137.
Aby ta ogólna zasada prawa była wystarczająco precyzyjna, musiałaby obejmować szereg aspektów prawa do corocznego płatnego urlopu, które jednak z logicznej konieczności musiałyby zostać uregulowane wyłącznie przez samego ustawodawcę, tak aby uwzględnić wymogi odpowiednio do czasu i w sposób wystarczająco elastyczny. Te wymagające uregulowania aspekty dotyczą, podam jedynie kilka przykładów, z jednej strony liczby dni urlopu, które należy przyznać, przy czym powstaje między innymi pytanie, czy chodzi o dokładnie określoną liczbę, czy raczej o minimalną liczbę dni. Ponadto aby ogólna zasada prawa mogła zostać bezpośrednio zastosowana wobec pracodawcy, musiałaby określać, w jaki sposób dni urlopu muszą zostać podzielone w roku, aby coroczny urlop mógł spełnić swoją funkcję wypoczynkową. Ponadto ogólna zasada prawa musiałaby uwzględniać szczególne cechy każdej branży gospodarki oraz zawierać, w razie potrzeby, specyficzne dla danego sektora uregulowania dla poszczególnych dziedzin działalności.
138.
Oczywiste jest, że nie ma takiej możliwości. Z jednej strony bowiem tak kompleksowa ogólna zasada prawa nie mogłaby istnieć bez jednoczesnego podważenia rozgraniczenia tego pojęcia od szczególnych zasad prawnych (
146
). Z drugiej strony należy pamiętać, że regulowanie takich szczegółów należy do własnej kompetencji prawodawcy. Właśnie z tego powodu także konstytucje państw członkowskich, uznające wyraźnie prawo do corocznego urlopu za prawo podstawowe, pozostawiają krajowemu ustawodawcy określenie sposobów wykonania tego prawa. Podobnie wygląda sytuacja na płaszczyźnie unijnej w stosunkach pomiędzy art. 31 karty a dyrektywą 2003/88.
139.
Kompetencja prawodawcza Unii wykonywana jest zgodnie z traktatami przez Radę wspólnie z Parlamentem Europejskim. Prerogatywa regulacyjna, którą mają one jako prawodawca w dziedzinie prawa do urlopu jako części prawa socjalnego Unii, musi pozostać nienaruszona. Nakazują to nie tylko wyżej wymienione względy praktyczne, lecz również równowaga instytucjonalna wewnątrz Unii. Ta ostatnia nie bazuje na zasadzie podziału władzy w rozumieniu prawa konstytucyjnego, lecz raczej na zasadzie podziału funkcji, zgodnie z którą funkcje Unii mają być wykonywane przez te instytucje, które są do tego celu najlepiej wyposażone przez traktaty. Inaczej niż zasada podziału władzy, która służy między innymi zapewnieniu ochrony jednostki poprzez miarkowanie władzy państwowej, zasada podziału funkcji w prawie Unii ma na celu efektywne osiąganie celów Unii (
147
).
140.
Jak przedstawiłam w mojej opinii w sprawie C-101/08 Audiolux, Trybunał, jako instytucja Unii w rozumieniu art. 12 ust. 1 UE, jest również częścią tej równowagi instytucjonalnej (
148
). Z okoliczności tej wynika, że jako organ sądowy Unii, który w zakresie swojej właściwości czuwa nad poszanowaniem prawa w wykładni i stosowaniu traktatu, respektuje on kompetencje Rady i Parlamentu w dziedzinie tworzenia prawa (
149
). W sposób imperatywny wynika z tego, że z jednej strony pozostawia on prawodawcy unijnemu powierzone mu przez traktat zadanie tworzenia prawa w dziedzinie organizacji czasu pracy, a z drugiej strony czuwa nad koniecznym jak dotąd ograniczaniem rozwoju ogólnych zasad prawa Unii, które w pewnych okolicznościach mogą sprzeciwiać się celom prawodawcy.
141.
Bezpośrednie stosowanie ogólnej zasady prawa, której treścią jest prawo pracownika do corocznego urlopu, skuteczne wobec pracodawcy wymagałoby w związku z tym po pierwsze, aby Trybunał przyznał jej, w drodze wykładni, wystarczająco precyzyjną treść, przy czym ostatecznie, z uwzględnieniem zakresu niezbędnych uregulowań, wykonywałby on kompetencje tradycyjnie zastrzeżone dla prawodawcy unijnego. Ponieważ nie jest to możliwe z wyżej wymienionych względów, należy stanąć na stanowisku, że ta ogólna zasada prawa, przynajmniej w swojej czystej formie, nie może być uważana za mającą bezwarunkową treść, lecz raczej wymaga ustawowego ukształtowania przez prawodawcę.
142.
W konsekwencji ta ogólna zasada prawa nie spełnia przesłanek bezpośredniego zastosowania w stosunkach między jednostkami.
– Wnioski
143.
Z powyższych rozważań wynika, że sąd krajowy nie może oprzeć się na ogólnej zasadzie prawa celem niezastosowania w sporze prawnym między jednostkami niezgodnego z prawem Unii prawa krajowego, którego interpretacja zgodna z dyrektywą jest niemożliwa.
iii) Stosowanie ogólnej zasady prawa w formie skonkretyzowanej przez dyrektywę 2003/88
144.
Dalsze możliwe podejście polegałoby na zastosowaniu wymienionej powyżej ogólnej zasady prawa w formie skonkretyzowanej przez dyrektywę 2003/88 (
150
).
– Podejście Trybunału w wyroku w sprawie Kücükdeveci
145.
W wyroku w sprawie Kücükdeveci, na który powoływali się niektórzy uczestnicy postępowania w swoich uwagach, Trybunał zaprezentował podobne podejście i potwierdził przy tym obowiązek każdego sądu krajowego dotyczący wyegzekwowania zakazu dyskryminacji ze względu na wiek w formie skonkretyzowanej przez dyrektywę Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającą ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (
151
), poprzez niestosowanie w razie potrzeby przepisu prawa krajowego niezgodnego z tym zakazem (
152
).
146.
Poprzez to stwierdzenie Trybunał rozszerzył zasadę pierwszeństwa stosowania prawa Unii w stosunku do prawa krajowego na tak zwane stosunki horyzontalne (
153
). To podejście jest zgodne z dotychczasowym orzecznictwem w przedmiocie braku horyzontalnego bezpośredniego skutku dyrektyw (
154
) o tyle, że Trybunał nie orzekł mianowicie, iż dyrektywa 2000/78 powinna znajdować zastosowanie w stosunkach między jednostkami, lecz jedynie, iż zastosowanie powinien znajdować skonkretyzowany w niej zakaz dyskryminacji ze względu na wiek, który – jak stwierdzono już w wyroku w sprawie Mangold (
155
) – stanowi ogólną zasadę prawa Unii jako specyficzne zastosowanie ogólnej zasady równości traktowania (
156
). Podejście przyjęte przez Trybunał w wyroku w sprawie Kücükdeveci polega w istocie na koncepcji, że w interesie indywidualnej ochrony prawnej oraz zapewnienia pełnej skuteczności prawa Unii ogólna zasada, taka jak zakaz dyskryminacji ze względu na wiek, musi być konsekwentnie egzekwowana na płaszczyźnie krajowej (
157
). Z dogmatycznego punktu widzenia podejście to stanowi dalsze rozwinięcie linii orzecznictwa w sprawie Mangold.
147.
Zgodnie z wywodami Trybunału bezpośrednie stosowanie zakazu dyskryminacji ze względu na wiek, w formie skonkretyzowanej przez dyrektywę 2000/78, w stosunku między jednostkami wchodzi oczywiście w grę jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną określone warunki. W tym celu, po pierwsze, w postępowaniu przed sądem krajowym musi występować merytorycznie nieuzasadnione nierówne traktowanie ze względu na wiek, które należy ustalić na podstawie przesłanek określonych w dyrektywie 2000/78 (
158
). Po drugie dany przepis krajowy musi obejmować dziedzinę uregulowaną przez dyrektywę (
159
).
– Odpowiednie zastosowanie tego podejścia do prawa do corocznego urlopu
Warunki stosowania
148.
Odpowiednie stosowanie tego podejścia do sporu zawisłego przed sądem krajowym, w celu przyznania sądowi krajowemu uprawnienia do niezastosowania w razie potrzeby niezgodnego z dyrektywą prawa krajowego, wymagałoby między innymi, aby prawo do corocznego płatnego urlopu miało poza swoją kodyfikacją w prawie wtórnym w art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 rangę ogólnej zasady prawa w porządku prawnym Unii, za czym przemawiają wymienione już argumenty (
160
).
149.
Jako dalszy warunek należałoby wymagać występowania stosunku pracy, co w sporze przed sądem krajowym oczywiście jest spełnione. Wreszcie prawo do urlopu musiałoby przysługiwać zgodnie z wymogami określonymi w dyrektywie. To ostatnie gwarantowałoby, że ogólna zasada prawa nie znajduje zastosowania w sposób nieograniczony, lecz jedynie o tyle, o ile dane krajowe uregulowanie objęte jest zakresem zastosowania dyrektywy 2003/88. Także ten wymóg jest spełniony w sporze przed sądem krajowym, ponieważ przedmiot spornego uregulowania stanowi ustanowiony przez krajowego ustawodawcę warunek korzystania z prawa do corocznego urlopu (
161
).
150.
Aby ogólna zasada prawa mogła zostać zastosowana i mogła zostać przeciwstawiona prawu krajowemu, byłoby wreszcie niezbędne wystąpienie naruszenia prawa do urlopu przewidzianego w dyrektywie. To ostatnie zostało już potwierdzone w ramach mojej analizy pytania pierwszego (
162
).
151.
Z formalnego punktu widzenia wymogi bezpośredniego stosowania prawa do corocznego urlopu w formie ogólnej zasady prawa skonkretyzowanej przez dyrektywę 2003/88 byłyby właściwie spełnione. Jednak wydaje się logiczne, by rozważyć zalety i wady takiego podejścia, zanim zacznie się w ogóle brać pod uwagę taki sposób postępowania w niniejszej sprawie (
163
).
Zalety i wady takiego podejścia
152.
Podejście to ma tę zaletę, że umożliwia uniknięcie wymienionych powyżej niedogodności bezpośredniego stosowania ogólnej zasady prawa w czystej formie (
164
). Dotyczy to przede wszystkim wymogu „wystarczającej precyzyjności”. Dzięki konkretyzacji przez dyrektywę ogólna zasada prawa uzyskuje ostatecznie precyzyjną treść, która jest niezbędna do bezpośredniego zastosowania.
153.
Jednakże należy wymienić wątpliwości co do dogmatycznej poprawności tego podejścia, które rozwinę poniżej.
– Ryzyko mnożenia źródeł prawa
154.
Moje wątpliwości dotyczą na wstępie niemożliwego do wyeliminowania ryzyka niedopuszczalnego mnożenia źródeł prawa o różnej randze w porządku prawnym Unii, które wynika z łącznego stosowania ogólnej zasady prawa i dyrektywy.
155.
Z obiektywnego punktu widzenia podejście to opiera się w istocie na założeniu, że treść ogólnej zasady prawa musi znaleźć wyraz w treści dyrektywy oraz że z tego względu autonomiczne określenie tej treści w drodze wykładni nie jest zasadniczo niezbędne. Ostatecznie przyjmuje się nie co innego, lecz to, że zakres ochrony ogólnej zasady prawa oraz zakres ochrony konkretyzującego przepisu dyrektywy są w przeważającej mierze tożsame (
165
).
156.
Ma ono jednak tę wadę, że abstrahuje całkowicie od wyznaczenia rzeczywistych granic zakresu ochrony danej zasady prawa oraz ustalenia, czy dyrektywa zawiera ewentualnie dalej idące uregulowania, które nie są objęte tym zakresem ochrony (
166
). Założenie, na którym opiera się to podejście, wprowadza w błąd o tyle, że równoznaczność treści dyrektywy i treści prawa pierwotnego nie jest nie tylko w żadnym razie obligatoryjna, lecz jest w rzeczywistości wyjątkiem, ponieważ prawo wtórne zawiera z reguły uregulowania dalej idące (
167
). Jest to o tyle problematyczne, że w takim przypadku posłużenie się tym podejściem nie wchodziłoby w grę. Jeśli to podejście, jak proponuje Trybunał, rzeczywiście miałoby na celu zastosowanie ogólnej zasady prawa, byłoby wówczas dogmatycznie poprawne, by w pierwszej kolejności autonomicznie ustalić jej treść, zamiast dokonywania odwrotnego wnioskowania o treści ogólnej zasady prawa z przepisów dyrektywy (
168
).
157.
Skoro zgodnie z tym podejściem w efekcie końcowym do ustalenia zakresu ochrony normy za punkt wyjścia przyjmuje się dyrektywę, a nie ogólną zasadę prawa jako taką (
169
), ten sposób postępowania niesie ze sobą ryzyko, że coraz więcej normatywnych treści zawartych w dyrektywie będzie uważanych za część zasady prawa. Innymi słowy, dyrektywa mogłaby stać się teoretycznie niewyczerpanym źródłem poznania prawa dla wzbogacania zakresu ochrony ogólnej zasady prawa, co na dłuższą metę skutkowałoby pomieszaniem źródeł prawa o różnej randze (
170
). Ostatecznie ten sposób postępowania prowadziłby do nieodwracalnej „petryfikacji” tej treści normatywnej. Prawodawcy unijnemu odebrano by mianowicie, w wyniku włączenia do zakresu ochrony ogólnej zasady prawa kolejnych treści normatywnych pochodzących z dyrektywy, możliwość wprowadzania zmian do dyrektywy, tym bardziej że takie treści normatywne uzyskałyby rangę prawa pierwotnego, na które on nie może mieć wpływu.
158.
Biorąc pod uwagę okoliczność, że prawo do corocznego płatnego urlopu stanowi socjalne prawo podstawowe, które zgodnie ze swoim charakterem wymaga w znacznej mierze konkretyzacji, a ponadto może często zostać przyznane wyłącznie w zależności od odpowiednich realiów gospodarczych i społecznych (
171
), należy stwierdzić, że takie podejście nie mogłoby mieć przewidywalnych skutków dla Unii i jej państw członkowskich. Należy wskazać, że przy konkretyzacji takiej ogólnej zasady prawa przez prawodawcę niezbędna jest pewna elastyczność, ponieważ przekonanie w społeczeństwie co do tego, co należy uważać za „socjalne” czy „społecznie słuszne” z jednej strony może się zmieniać z biegiem czasu, a z drugiej strony opiera się często na kompromisie (
172
). Nie można nie wziąć pod uwagę ponadto, że wprowadzenie w życie koncepcji państwa socjalnego może zostać uzależnione od danej sytuacji gospodarczej w Unii i jej państwach członkowskich. Należy zatem unikać petryfikacji standardów socjalnych bez uwzględnienia rzeczywistości gospodarczej i społecznej.
159.
Nie należy tego jednak rozumieć w ten sposób, że Unia powinna pominąć wymiar społeczny integracji. Promowanie spójności społecznej w rozumieniu koncepcji „solidarności” jest i pozostaje istotnym celem integracji europejskiej, jak jednoznacznie wynika z art. 2 („solidarność” jako wartość Unii) i art. 3 ust. 3 TUE („zwalczanie wyłączenia społecznego”, „sprawiedliwość społeczna”, „równość kobiet i mężczyzn”, „solidarność między pokoleniami”, „ochrona praw dziecka”), a także art. 9 TFUE („wspieranie wysokiego poziomu zatrudnienia”, „zapewnianie odpowiedniej ochrony socjalnej”, „zwalczanie wyłączenia społecznego”). Należy raczej uwzględnić zakres swobody przysługujący prawodawcy unijnemu przy wypełnianiu jego obowiązku ochrony wynikającego z praw podstawowych.
– Brak ostatecznej konkretyzacji przez dyrektywę
160.
Nawet gdyby Trybunał miał się nie zgodzić z tymi zastrzeżeniami, byłoby wątpliwe, czy podejście zastosowane w wyroku w sprawie Kücükdeveci mogłoby zostać odpowiednio zastosowane do sporu przed sądem krajowym, tym bardziej że dyrektywa 2003/88 nie konkretyzuje ogólnej zasady prawa w wystarczającym stopniu, aby umożliwić jej bezpośrednie zastosowanie w stosunkach między jednostkami.
161.
Dyrektywa 2003/88 nie tylko przewiduje szereg uregulowań szczególnych, jak na przykład w art. 15 dopuszcza wydanie korzystniejszych przepisów państw członkowskich albo w art. 17 dopuszcza odstępstwa i wyjątki od niektórych głównych przepisów dyrektyw (
173
). Przyznaje ponadto państwom członkowskim szeroki zakres uznania. Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 przewiduje wyraźnie, że państwa członkowskie „przyjmują niezbędne środki” w celu zapewnienia, by każdy pracownik uzyskał coroczny płatny urlop, i to „zgodnie z warunkami uprawniającymi i przyznającymi mu taki urlop, przewidzianymi w ustawodawstwie krajowym lub w praktyce krajowej”. Konkretnych odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące prawa do urlopu, jak na przykład ile urlopu należy przyznać, nie można bezpośrednio wywnioskować ani z dyrektywy, ani z brzmienia art. 31 ust. 2 karty (
174
), który w odniesieniu do gwarancji prawa podstawowego do corocznego urlopu jest sformułowany nawet krócej niż odpowiednie przepisy regulujące transpozycję w art. 7 dyrektywy 2003/88.
162.
Na tym polega istotna różnica w stosunku do zakazów dyskryminacji, dla których zostało wypracowane podejście zastosowane w wyroku w sprawie Kücükdeveci. Zakazy dyskryminacji charakteryzują się tym, że ich merytoryczna istota jest na płaszczyźnie prawa pierwotnego i wtórnego właściwie identyczna. Ustalenie zakresu znaczeniowego dyskryminacji jest możliwe również poprzez dokonanie wykładni zakazów dyskryminacji zawartych w prawie pierwotnym. Zasady zawarte w dyrektywach są w tym zakresie niczym więcej, jak szczegółowymi sformułowaniami zasad zawartych w prawie pierwotnym. Dyrektywy zawierają przepisy, których nie można bezpośrednio merytorycznie wyprowadzić z prawa pierwotnego jedynie w zakresie, w jakim regulują podmiotowy i przedmiotowy zakres zastosowania oraz skutki prawne i procedurę. W przypadku praw podstawowych pracowników zawartych w art. 27 i nast. karty sprawa wygląda inaczej, ponieważ są one z góry uzależnione od konkretyzacji dokonanej przez prawodawcę (
175
).
163.
Ze względu na to, że dyrektywa 2003/88 nie reguluje wyczerpująco corocznego urlopu, lecz odsyła w istotnej mierze do prawa krajowego, powstaje pytanie, czy przy konkretyzacji ogólnej zasady prawa należy uwzględnić także krajowe prawo dokonujące transpozycji. Moim zdaniem takie podejście napotkałoby jednak przeszkody. Uwzględniając różnorodność krajowych uregulowań w dziedzinie prawa do urlopu, należy stwierdzić, że problematyczna byłaby nie tylko praktyczność takiego podejścia. Ponadto nie zostałoby zagwarantowane jednolite stosowanie prawa Unii we wszystkich państwach członkowskich.
– Brak pewności prawa dla jednostek
164.
Z drugiej strony istnieją wątpliwości co do zgodności tego podejścia z nakazem pewności prawa. Ten ostatni stanowi również ogólną zasadę prawa Unii (
176
). Jak Trybunał wielokrotnie wyjaśniał, zasada pewności prawa wymaga, aby uregulowanie pociągające za sobą niekorzystne skutki dla jednostek było jasne i precyzyjne, natomiast sposób jego stosowania był możliwy do przewidzenia dla podmiotów nią objętych (
177
). Skoro jednostka nie może nigdy być pewna, kiedy niepisana ogólna zasada prawa w formie skonkretyzowanej przez odpowiednią dyrektywę zajmie pozycję dominującą względem pisanego prawa krajowego, z jej perspektywy będzie istniała podobna niepewność w odniesieniu do obowiązywania prawa krajowego, jak w przypadku bezpośredniego stosowania dyrektywy w stosunkach między jednostkami, której Trybunał, jak często podkreśla w swoim orzecznictwie (
178
), chce właśnie uniknąć (
179
). Skutki te mogą być znaczne właśnie w dziedzinie prawa pracy, które reguluje szczegóły niemożliwej do określenia liczby stosunków pracy.
165.
Występuje bowiem niemożliwe do wyeliminowania ryzyko, że sądy krajowe będą przez to podejście zmuszone do niestosowania prawa krajowego, które w jakiejkolwiek formie jest objęte zakresem uregulowania dyrektywy, ale zostało wydane bez związku z dyrektywą, mianowicie z uzasadnieniem, że sporne przepisy dyrektywy konkretyzują ogólne zasady prawa Unii lub ucieleśniają dobra prawne rangi prawa pierwotnego (
180
), i to niezależnie od tego, czy zgodnie z prawem krajowym przysługuje im odpowiednia kompetencja do odmowy zastosowania przepisu. To ryzyko występuje tym bardziej, że z wyroku w sprawie Kücükdeveci wynika wyraźnie, iż w takiej sytuacji sąd krajowy nie jest zobowiązany do wcześniejszego zwrócenia się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (
181
).
166.
Gdyby takie podejście zostało ugruntowane w orzecznictwie Trybunału, dyrektywom zostałaby przyznana pozycja nieprzysługująca im zgodnie z koncepcjami prawa pierwotnego. Umożliwiałyby one stosowanie prawa pierwotnego daleko poza dziedziną, którą chciały im przyznać i przyznały wydające je instytucje Unii. W połączeniu ze skutkiem w zakresie prawa pierwotnego w postaci braku zastosowania norm krajowych oraz przyjętą przez Trybunał kompetencją sądów krajowych wszystkich instancji do odmowy zastosowania normy bez wcześniejszego złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym doprowadziłoby to, ze względu na okoliczność, że wiele materii prawnych w jakiś sposób podlega wpływom dyrektyw, do istotnej erozji przepisów krajowych.
167.
Zachodzą w związku z tym wątpliwości, czy jest to zgodne z systemem stanowienia i stosowania prawa utworzonym przez traktaty.
– Ryzyko sprzeczności z przepisami karty
168.
Podniesiony przeze mnie, w związku z bezpośrednim zastosowaniem ogólnej zasady prawa, zarzut dotyczący ryzyka sprzeczności z art. 51 karty (
182
) dotyczy odpowiednio zastosowania tego podejścia. W tym względzie odsyłam do moich rozważań w przedmiocie tej problematyki. Ograniczenie kręgu osób zobowiązanych z tytułu praw podstawowych, określone w art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze, stoi zatem również na przeszkodzie zastosowaniu ogólnej zasady prawa w formie skonkretyzowanej przez dyrektywę 2003/88.
– Wnioski
169.
Wobec powyższego dochodzę do wniosku, że bezpośrednie zastosowanie ogólnej zasady prawa w sposób taki jak w wyroku w sprawie Kücükdeveci, w celu wyeliminowania niezgodnego z prawem Unii prawa krajowego w sporze zawisłym przed sądem krajowym, byłoby niemożliwe.
c) Wniosek końcowy
170.
Reasumując, należy stwierdzić, że prawo Unii nie przyznaje sądowi krajowemu możliwości niezastosowania spornego przepisu w stosunku między jednostkami. Jako że pytanie prejudycjalne jest sformułowane w ten sposób, że w istocie zmierza do ustalenia, czy istnieje taki wynikający z prawa Unii obowiązek sądu krajowego, należy na to pytanie w konsekwencji odpowiedzieć, że sąd krajowy, w braku wymogów wynikających z prawa Unii, nie jest do tego zobowiązany.
3. Pomocnicza odpowiedzialność państwa członkowskiego za naruszenie prawa Unii
171.
Jeśli zostanie stwierdzone, jak w sporze przed sądem krajowym, że wystąpiło naruszenie prawa Unii ze względu na błędną transpozycję art. 7 dyrektywy 2003/88, a uznanie niezgodnego z prawem Unii przepisu prawa krajowego przez sąd krajowy za nieznajdujący zastosowania nie jest możliwe, nie oznacza to, że powódka w postępowaniu przed sądem krajowym jest pozbawiona praw.
172.
W celu wykonania swojego prawa do corocznego urlopu przyznanego prawem Unii ma ona jeszcze do dyspozycji, jak wskazano na wstępie (
183
), możliwość wniesienia skargi odszkodowawczej przeciwko państwu członkowskiemu dopuszczającemu się uchybienia zobowiązaniom wynikającym z traktatu. Instytucja prawna wynikającej z prawa Unii odpowiedzialności państwa zmierza do wyposażenia obywatela w takim przypadku w możliwość zaspokojenia poprzez nałożenie na dane państwo członkowskie obowiązku naprawienia szkód powstałych w wyniku naruszenia przez państwo prawa Unii.
173.
Prawo Unii uznaje trzy przesłanki prawa do odszkodowania: naruszona norma prawna ma na celu przyznanie praw jednostce, naruszenie jest dostatecznie kwalifikowane i między naruszeniem obowiązku państwa i szkodą poniesioną przez osobę poszkodowaną istnieje bezpośredni związek przyczynowy (
184
). W wyroku w sprawie Dillenkofer i in. (
185
) Trybunał dodatkowo nieznacznie przeformułował pierwszą przesłankę, w szczególności w odniesieniu do przypadków, w których brakuje środków transponujących dyrektywę w terminie – cel ustanowiony przez dyrektywę obejmuje nadanie jednostkom uprawnień, których treść można ustalić na podstawie dyrektywy – jednocześnie jednak podkreśla, że oba sformułowania zasadniczo znaczą to samo (
186
).
174.
Jeżeli chodzi o podział kompetencji między sądami unijnymi a sądami państw członkowskich, należy zauważyć, że zasadniczo do zadań sądów krajowych należy ustalenie, czy w konkretnym przypadku spełnione są przesłanki odpowiedzialności państw członkowskich za naruszenie prawa wspólnotowego (
187
). Natomiast kwestia istnienia i zakresu odpowiedzialności państwa za szkody, które wynikły z takiego naruszenia, dotyczy wykładni samego prawa Unii, która jako taka należy do właściwości Trybunału (
188
).
4. Wnioski
175.
Wobec powyższego na pytanie drugie należy odpowiedzieć, że art. 7 dyrektywy 2003/88 nie nakłada na sąd państwa członkowskiego rozpoznający spór między jednostkami obowiązku pominięcia przepisu prawa krajowego, przewidującego uzależnienie powstania prawa do corocznego płatnego urlopu od rzeczywistego świadczenia pracy przez co najmniej dziesięć dni w okresie rozliczeniowym, którego wykładnia zgodna z dyrektywą nie jest możliwa.
C — W przedmiocie pytania trzeciego
176.
Formułując swoje pytanie trzecie, sąd krajowy opiera się oczywiście na określonych krajowych ramach prawnych, przewidujących prawo do corocznego urlopu w różnym wymiarze w zależności od przyczyny związanej z nieobecnością pracownika, przy czym najwyraźniej rozróżnia się pomiędzy wypadkiem przy pracy, chorobą zawodową, wypadkiem w drodze do pracy albo chorobą inną niż zawodowa. Z postanowienia odsyłającego nie wynika, jaki jest wymiar urlopu w odpowiednich przypadkach. Stwierdzono jedynie, że te krajowe ramy prawne przewidują pod pewnymi warunkami wymiar corocznego płatnego urlopu większy niż przyznany w dyrektywie minimalny wymiar czterech tygodni.
177.
Już w ramach moich rozważań dotyczących pytania pierwszego przedstawiłam, że zagwarantowane w art. 7 dyrektywy 2003/88 prawo do corocznego płatnego urlopu powstaje niezależnie od tego, czy pracownik był w tym okresie nieobecny z powodu choroby, o ile miał prawidłowo wydane zwolnienie chorobowe (
189
). Jak słusznie zauważa sąd krajowy w swoim postanowieniu odsyłającym, art. 7 dyrektywy 2003/88 nie dokonuje rozróżnienia pomiędzy przyczynami nieobecności spowodowanej chorobą. Ten przepis dyrektywy znajduje raczej zastosowanie w odniesieniu do prawa do corocznego płatnego urlopu do „każdego pracownika”. Odpowiednio wszyscy pracownicy, włącznie z tymi, którzy z wyżej wymienionych przyczyn pozostają na zwolnieniu lekarskim, dysponują zgodnie z art. 7 ust. 1 corocznym urlopem w wymiarze co najmniej czterech tygodni.
178.
Nie oznacza to jednak, że państwa członkowskie nie mogą w swoich przepisach krajowych ustanowić corocznego urlopu, którego wymiar wychodziłby poza ustalony w prawie Unii okres czterech tygodni, ponieważ wymiar ten, jak wskazuje już brzmienie tego przepisu, stanowi jedynie wymiar minimalny. Przepis ten należy bowiem interpretować w związku z ogólnym celem dyrektywy 2003/88, który zgodnie z art. 1 ust. 1 polega na ustaleniu „minimalnych wymagań w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w odniesieniu do organizacji czasu pracy” oraz w pozostałym zakresie zgodnie z art. 15 nie narusza prawa państw członkowskich do „stosowania lub wprowadzenia bardziej korzystnych przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych w odniesieniu do ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników lub [prawa] do ułatwiania lub zezwalania na stosowanie układów zbiorowych lub porozumień zawartych między partnerami społecznymi, które są bardziej korzystne dla ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników”. Można z tego wywieść uprawnienie państw członkowskich do wydawania w odniesieniu do prawa do corocznego płatnego urlopu korzystniejszych przepisów niż przewidziane prawem Unii.
179.
Dyrektywa 2003/88 nie uniemożliwia również państwom członkowskim uzależnienia od określonych warunków takich przepisów, przewidujących korzystniejsze traktowanie, pod warunkiem że zagwarantowana w dyrektywie minimalna ochrona nie zostanie naruszona. Należy w związku z tym przypomnieć wyrok w sprawie Merino Gómez (
190
), w którym Trybunał wyjaśnił, że art. 7 ust. 1 dyrektywy, zgodnie z którym państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki „zgodnie z warunkami uprawniającymi i przyznającymi […] urlop, przewidzianymi w ustawodawstwie krajowym lub w praktyce krajowej”, należy rozumieć w ten sposób, że „przepisy krajowe przyjęte w celu […] wykonania muszą w każdym przypadku gwarantować prawo do czterech tygodni corocznego płatnego urlopu” (
191
). Dla problematyki sporu przed sądem krajowym oznacza to, że państwo członkowskie może zasadniczo traktować pracowników w odniesieniu do minimalnego wymiaru corocznego urlopu odmiennie w zależności od przyczyny ich nieobecności spowodowanej chorobą, o ile urlop nie będzie krótszy od minimalnego wymiaru czterech tygodni przewidzianego w art. 7 ust. 1 dyrektywy.
180.
Z przepisów regulujących prawo do zwolnienia chorobowego i sposób wykonywania tego prawa nie można również wywnioskować ewentualnych wymogów, które mogłyby prowadzić do innej oceny, ponieważ prawo to, jak Trybunał słusznie stwierdził w wyroku w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., „nie jest na obecnym etapie rozwoju prawa unijnego przez nie regulowane” (
192
). Prawo to należy raczej do kompetencji regulacyjnej państw członkowskich. W konsekwencji mają one możliwość wydawania uregulowań obniżających ewentualnie wymiar corocznego urlopu, o ile ustanowiony w dyrektywie 2003/88 wymóg utrzymania minimalnego wymiaru corocznego urlopu w wysokości czterech tygodni jest w każdym przypadku spełniony.
181.
Niezaliczanie nieobecności spowodowanej chorobą do czasu pracy na podstawie przepisów krajowych, jak na przykład w przypadku wypadku w drodze do pracy albo choroby innej niż zawodowa, nie może powodować skrócenia czterotygodniowego minimalnego corocznego urlopu. Należy przyznać rację rządowi francuskiemu (
193
), że należy temu zapobiegać w ten sposób, iż pracownik uzyska możliwość wykorzystania swojego urlopu w odpowiednio długim okresie rozliczeniowym, uwzględniającym cel dyrektywy 2003/88, polegający na wypoczynku. Jak Trybunał stwierdził w wyroku w sprawie Federatie Nederlandse Vakbeweging (
194
), coroczny urlop, aby wywarł swój pełny pozytywny wpływ na bezpieczeństwo i zdrowie pracownika, musi wprawdzie zostać wykorzystany w przewidzianym, a więc bieżącym roku. Jednak ten czas odpoczynku nie traci swojego znaczenia, jeśli zostanie wykorzystany w późniejszym okresie, na przykład w wyniku przeniesienia.
182.
Z powyższych rozważań należy zatem wyciągnąć wniosek, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, które różnicują wymiar płatnego urlopu w zależności od przyczyny nieobecności pracownika, o ile przewidziany w tej dyrektywie minimalny wymiar czterech tygodni jest zagwarantowany w każdym przypadku.
VII — Wnioski
183.
Uwzględniając powyższe rozważania, proponuję, by Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na postawione przez Cour de cassation pytania prejudycjalne:
1)
Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, zgodnie z którymi prawo do corocznego płatnego urlopu jest uzależnione od wymogu minimum dziesięciu dni (lub miesiąca) rzeczywistego świadczenia pracy w okresie rozliczeniowym.
2)
Artykuł 7 dyrektywy 2003/88/WE nie nakłada na sąd państwa członkowskiego rozpoznający spór między jednostkami obowiązku pominięcia przepisu prawa krajowego, przewidującego uzależnienie powstania prawa do corocznego płatnego urlopu od rzeczywistego świadczenia pracy przez co najmniej dziesięć dni w okresie rozliczeniowym, którego wykładnia zgodna z dyrektywą nie jest możliwa.
3)
Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88/WE należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, które różnicują wymiar płatnego urlopu w zależności od przyczyny nieobecności pracownika, o ile przewidziany w tej dyrektywie minimalny wymiar czterech tygodni jest zagwarantowany w każdym przypadku.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	Dz.U. L 299, s. 9.
(
3
)	Wyrok z dnia 19 stycznia 2010 r. w sprawie C-555/07, Zb. Orz. s. I-365.
(
4
)	W oparciu o pojęcia stosowane w TUE i TFUE termin „prawo Unii” jest tutaj używany jako pojęcie zbiorcze obejmujące prawo wspólnotowe i prawo Unii. W zakresie, w jakim poniżej znaczenie mają poszczególne przepisy prawa pierwotnego, przywoływane są przepisy właściwe ratione temporis.
(
5
)	Wyrok z dnia 26 czerwca 2001 r. w sprawie C-173/99, Rec. s. I-4881.
(
6
)	Wyrok z dnia 20 stycznia 2009 r. w sprawach połączonych C-350/06 i C-520/06, Zb. Orz. s. I-179.
(
7
)	Wyrok z dnia 9 marca 1978 r. w sprawie 106/77, Rec. s. 629.
(
8
)	Wyrok z dnia 22 czerwca 2010 r. w sprawach połączonych C-188/10 i C-189/10, Zb. Orz. s. I-5667.
(
9
)	Wyrok z dnia 22 listopada 2005 r. w sprawie C-144/04, Zb. Orz. s. I-9981.
(
10
)	Wyżej wymieniony w przypisie 3 wyrok.
(
11
)	Zobacz ww. w przypisie 5 wyrok w sprawie BECTU, pkt 43; wyroki: z dnia 18 marca 2004 r. w sprawie C-342/01 Merino Gómez, Rec. s. I-2605, pkt 29; z dnia 16 marca 2006 r. w sprawach połączonych C-131/04 i C-257/04 Robinson-Steele i in., Zb. Orz. s. I-2531, pkt 48; w przedmiocie dyrektywy 2003/88 zob. ww. w przypisie 6 wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., pkt 22; wyroki: z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C-277/08 Vicente Pereda, Zb. Orz. s. I-8405, pkt 18; z dnia 22 kwietnia 2010 r. w sprawie C-486/08 Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols, Zb. Orz. s. I-3527, pkt 28. Zobacz syntezę orzecznictwa w W. Schrammel, G. Winkler, Europäisches Arbeits- und Sozialrecht, Wien 2010, s. 179 i nast.
(
12
)	Zobacz ww. w przypisie 5 wyrok w sprawie BECTU, pkt 44; ww. w przypisie 11 wyrok w sprawie Merino Gómez, pkt 30; ww. w przypisie 6 wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., pkt 23; ww. w przypisie 11 wyrok w sprawie Vicente Pereda, pkt 21.
(
13
)	Zobacz ww. w przypisie 6 wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., pkt 25; ww. w przypisie 11 wyrok w sprawie Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols, pkt 30.
(
14
)	Zobacz s. 8 uwag na piśmie przedstawionych przez pozwanego w sprawie przed sądem krajowym.
(
15
)	Zobacz pkt 29 uwag na piśmie przedstawionych przez rząd francuski.
(
16
)	Zobacz s. 5 postanowienia odsyłającego, gdzie przedmiot pytania drugiego opisano nieco jaśniej.
(
17
)	Zobacz wyroki: z dnia 5 maja 2011 r. w sprawie C-316/09 MSD Sharp, Zb. Orz. s. I-3249, pkt 21; z dnia 30 listopada 2006 r. w sprawach połączonych C-376/05 i C-377/05 Brünsteiner i Autohaus Hilgert, Zb. Orz. s. I-11383, pkt 26.
(
18
)	Zobacz m.in. wyroki: z dnia 16 grudnia 1981 r. w sprawie 244/80 Foglia przeciwko Novello, Rec. s. 3045, pkt 18; z dnia 15 czerwca 1995 r. w sprawach połączonych od C-422/93 do C-424/93 Zabala Erasun i in., Rec. s. I-1567, pkt 29; z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C-415/93 Bosman, Rec. s. I-4921, pkt 61; z dnia 12 marca 1998 r. w sprawie C-314/96 Djabali, Rec. s. I-1149, pkt 19; z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C-379/98 PreussenElektra, Rec. s. I-2099, pkt 39; z dnia 5 lutego 2004 r. w sprawie C-380/01 Schneider, Rec. s. I-1389, pkt 22; z dnia 1 kwietnia 2008 r. w sprawie C-212/06 Gouvernement de la Communauté française i Gouvernement wallon, Zb. Orz. s. I-1683, pkt 29; z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawach połączonych C-261/07 i C-299/07 VTB-VAB, Zb. Orz. s. I-2949, pkt 33.
(
19
)	Zobacz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 45; wyroki: z dnia 5 października 2004 r. w sprawach połączonych od C-397/01 do C-403/01 Pfeiffer i in., Zb. Orz. s. I-8835, pkt 111; z dnia 15 kwietnia 2008 r. w sprawie C-268/06 Impact, Zb. Orz. s. I-2483, pkt 42.
(
20
)	Zobacz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 46; ww. w przypisie 19 wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 108; wyroki: z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie 152/84 Marshall, Rec. s. 723, pkt 48; z dnia 11 czerwca 1987 r. w sprawie 14/86 Pretore di Salò, Rec. s. 2545, pkt 19; z dnia 14 lipca 1994 r. w sprawie C-91/92 Faccini Dori, Rec. s. I-3325, pkt 20. Zobacz w przedmiocie horyzontalnego skutku dyrektyw P. Vcelouch, Kommentar zu EU- und EG-Vertrag, (ed. H. Mayer), Wien 2004, art. 249 TWE, s. 23, pkt 72; R. Knes, Uporaba in učinkovanje direktiv s področja varstva okolja v upravnih in sodnih postopkih, Varstvo narave, 2008, s. 14, 15, oraz w szczególności w odniesieniu do prawa pracy G. Thüsing, Europäisches Arbeitsrecht, München 2008, s. 14, pkt 29, 30.
(
21
)	Wyżej wymieniony w przypisie 20 wyrok w sprawie Faccini Dori, pkt 24.
(
22
)	Zobacz chociażby opinię rzecznika generalnego S. Albera z dnia 18 stycznia 2000 r. w sprawie C-343/98 Collino i Chiappero (wyrok z dnia 14 września 2000 r.), Rec. s. I-6659, pkt 29–31; opinię rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera z dnia 6 maja 2003 r. w sprawie Pfeiffer (wyrok ww. w przypisie 19), pkt 58; przy uwzględnieniu szczególnych cech prawa zakazującego dyskryminacji: opinię rzecznika generalnego Y. Bota z dnia 7 lipca 2009 r. w sprawie Kücükdeveci (wyrok ww. w przypisie 3), pkt 63, 70.
(
23
)	Zobacz C. Herresthal, Rechtsfortbildung im europarechtlichen Bezugsrahmen – Methoden, Kompetenzen, Grenzen dargestellt am Beispiel des Privatrechts, München, 2006, s. 81 i nast.; T. v. Danwitz, Rechtswirkung von Richtlinien in der neueren Rechtsprechung des EuGH, Juristenzeitung, 2007, s. 697, 703.
(
24
)	Zobacz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 47; wyroki: z dnia 10 kwietnia 1984 r. w sprawie 14/83 von Colson i Kamann, Rec. s. 1891, pkt 26; z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C-106/89 Marleasing, Rec. s. I-4135, pkt 8; ww. w przypisie 20 wyrok w sprawie Faccini Dori, pkt 26; wyrok z dnia 18 grudnia 1997 r. w sprawie C-129/96 Inter-Environnement Wallonie, Rec. s. I-7411, pkt 40; ww. w przypisie 19 wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 110; wyrok z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawach połączonych od C-378/07 do C-380/07 Angelidaki i in., Zb. Orz. s. I-3071, pkt 106.
(
25
)	Zobacz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 48; ww. w przypisie 24 wyrok w sprawie von Colson i Kamann, pkt 26.
(
26
)	Wyżej wymieniony w przypisie 19 wyrok, pkt 116.
(
27
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 8 października 1987 r. w sprawie 80/86 Kolpinghuis Nijmegen, Rec. s. 3969, pkt 13; z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie C-212/04 Adeneler i in., Zb. Orz. s. I-6057, pkt 110; ww. w przypisie 19 wyrok w sprawie Impact, pkt 100; ww. w przypisie 24 wyrok w sprawach połączonych Angelidaki i in., pkt 199; wyrok z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie C-12/08 Mono Car Styling, Zb. Orz. s. I-6653, pkt 61.
(
28
)	Zobacz pkt 71–88 niniejszej opinii.
(
29
)	Zobacz pkt 89–143 niniejszej opinii.
(
30
)	Zobacz pkt 144–169 niniejszej opinii.
(
31
)	Zobacz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 22; wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r. w sprawie C-279/09 DEB, Zb. Orz. s. I-13849, pkt 30.
(
32
)	Zobacz H.D. Jarass, Charta der Grundrechte der Europäischen Union – Kommentar, München 2010, art. 31, pkt 3, s. 277 i art. 51, pkt 6, s. 413.
(
33
)	Wskazują na to słusznie K. Lenaerts, P. Van Nuffel, European Union Law, London 2011, s. 832, pkt 22-022. Zobacz wyroki Trybunału: z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie C-540/06 Parlament przeciwko Radzie, Zb. Orz. s. I-5769, pkt 38, 58; z dnia 13 marca 2007 r. w sprawie C-432/05 Unibet, Zb. Orz. s. I-2271, pkt 37; z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C-438/05 International Transport Workers’ Federation i Finnish Seamen’s Union, Zb. Orz. s. I-10779, pkt 90, 91; z dnia 29 stycznia 2008 r. w sprawie C-275/06 Promusicae, Zb. Orz. s. I-271, pkt 61–65; z dnia 3 września 2008 r. w sprawach połączonych C-402/05 P i C-415/05 P Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, Zb. Orz. s. I-6351, pkt 335; ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 22; wyrok z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawach połączonych C-92/09 i C-93/09 Volker und Markus Schecke i Eifert, Zb. Orz. s. I-11063, pkt 45 i nast. Zobacz wyrok Sądu z dnia 3 maja 2002 r. w sprawie T-177/01 Jégo-Quéré przeciwko Komisji, Rec. s. II-2365. Ponadto w wyrokach z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie Goodwin przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 28957/95, pkt 100; a także z dnia 30 czerwca 2005 r. w sprawie Bosphorus przeciwko Irlandii, skarga nr 45036/98, pkt 159, Europejski Trybunał Praw Człowieka odniósł się do karty.
(
34
)	Jak słusznie zauważył P. Fischinger, Normverwerfungskompetenz nationaler Gerichte bei Verstößen gegen primärrechtliche Diskriminierungsverbote ohne vorherige Anrufung des EuGH, Zeitschrift für Europäisches Privatrecht, 2011, s. 206, art. 21 karty nie mógł znaleźć zastosowania do stanu faktycznego leżącego u podstaw wyroku w sprawie Kücükdeveci, ponieważ karta weszła w życie dopiero długo po wypowiedzeniu stosunku pracy.
(
35
)	Opinia z dnia 24 stycznia 2008 r. w sprawie Schultz-Hoff i in. (wyrok ww. w przypisie 6), pkt 38.
(
36
)	Opinia rzecznika generalnego A. Tizzana z dnia 8 lutego 2001 r. w sprawie BECTU (wyrok ww. w przypisie 5) pkt 28.
(
37
)	K. Lenaerts, La solidarité ou le chapitre IV de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne, Revue trimestrielle des droits de l’homme, 2010, nr 28, s. 217 i nast.; H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 32), pkt 2; F. Picod, Traité établissant une Constitution pour l’Europe, Partie II – La Charte des droits fondamentaux de l’Union, tom 2, Bruxelles 2005, art. II-91, s. 424, 653; W. Frenz, Handbuch Europarecht, tom 4 (Europäische Grundrechte), s. 1078, pkt 3597, a także s. 1164, pkt 3881; E. Riedel, Charta der Grundrechte der Europäischen Union, 3. Auflage, Baden-Baden 2011, art. 31, s. 442, pkt 12; A. Seifert, Mangold und kein Ende – die Entscheidung der Großen Kammer des EuGH vom 19.1.2010 in der Rechtssache Kücükdeveci, Europarecht, 2010, s. 808, wypowiada się o art. 31 ust. 2 karty, jako o prawie podstawowym.
(
38
)	Podobnie E. Riedel, op.cit. (ww. w przypisie 37), art. 31, s. 442, pkt 12.
(
39
)	J. Schwarze, Der Grundrechtsschutz für Unternehmen in der Europäischen Grundrechtecharta, Europäische Zeitschrift für Wirtschaftsrecht, 2001, s. 519.
(
40
)	W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 134, pkt 444.
(
41
)	M. Borowsky, Charta der Grundrechte der Europäischen Union, 3. Auflage, Baden-Baden 2011, art. 51, s. 660, pkt 34.
(
42
)	W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1164, pkt 3882.
(
43
)	Ibidem, s. 135, pkt 444.
(
44
)	K. Lenaerts, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1165, pkt 3884.
(
45
)	Kwestia „skutku wobec osób trzecich” sprowadza się do pytania, czy prawa podstawowe mają znaczenie wyłącznie w stosunkach pomiędzy jednostkami a państwem (tj. są skierowane do państw), czy też obowiązują one także w dziedzinie relacji pomiędzy obywatelami. Reprezentowane są przy tym zarówno teoria „bezpośredniego skutku wobec osób trzecich”, jak i teoria „pośredniego skutku wobec osób trzecich”. Poprzez „bezpośredni skutek wobec osób trzecich” rozumie się bezpośrednie obowiązywanie praw podstawowych także w obrocie prawnym pomiędzy jednostkami. Zgodnie z tym poglądem czynności prawne nie byłyby możliwe, jeśli naruszałyby prawo podstawowe. Natomiast teoria „pośredniego skutku wobec osób trzecich” uważa klauzule generalne za figury umożliwiające przenikanie praw podstawowych do prawa prywatnego; przy wykładni tych klauzul generalnych należy uwzględnić system wartości ustanowiony w porządku praw podstawowych. Jedynie w przypadku pośredniego skutku wobec osób trzecich można porównywać odpowiednie punkty widzenia (np. prawo podstawowe i swobodę umów) (zobacz w tym względzie R. Walter, H. Mayer, Grundriss des österreichischen Bundesverfassungsrechts, 9. Auflage, Wien 2000, s. 548 i nast. oraz moją opinię z dnia 29 marca 2007 r. w sprawie C-80/06 Carp (wyrok z dnia 7 czerwca 2007 r.), Zb. Orz. s. I-4479, pkt 69.
Z prawnoporównawczego badania skutku wywieranego przez prawa podstawowe wobec osób trzecich w państwach członkowskich (zob. H.W. Rengeling, P. Szczekalla, Grundrechte in der Europäischen Union – Charta der Grundrechte und Allgemeine Rechtsgrundsätze, Köln 2004, s. 179 i nast., pkt 338 i nast.) wynika, że jest on przynajmniej znany i rozważany w większości państw członkowskich, poszczególne kwestie również tam nie są jednak częściowo wyjaśnione i powodują dyskusje. We Włoszech uznane jest zarówno pośrednie związanie dla równoprawnych stosunków pomiędzy jednostkami, jak i bezpośrednie związanie jednostek w stosunkach prawnych, w których jeden kontrahent dysponuje silniejszą pozycją niż drugi. W Belgii skutek praw podstawowych wobec osób trzecich jest dyskutowany, zaś w orzecznictwie występuje tendencja do uznania pośredniego skutku wobec osób trzecich. Również w Austrii prowadzona jest częściowo nadal kontrowersyjna dyskusja. Kwestia ta nie została jeszcze rozstrzygnięta także w Grecji. Skutek wobec osób trzecich poszczególnych praw podstawowych został uznany w każdym razie we Francji, Irlandii, Niderlandach, Portugalii, Hiszpanii i Słowenii. Słoweńska doktryna prawna wskazuje, że pewne prawa podstawowe zawarte w konstytucji słoweńskiej umożliwiają (bezpośredni) skutek wobec osób trzecich [zob. M. Krivic, Ustavno sodišče, pristojnosti in postopek, w: M. Pavčnik, A. Mavčič (red.), Ustavno sodstvo, Cankarjeva založba, 2000, s. 69]. Nie uznano dotychczas skutku wobec osób trzecich przepisów ustanawiających prawa podstawowe na przykład w Danii i Luksemburgu. W Zjednoczonym Królestwie, z braku pisanej konstytucji w rozumieniu jednego kompleksowego dokumentu, prawa podstawowe trzeba wyprowadzać z ustaw i z Common Law (zob. Soziale Grundrechte in Europa, Europäisches Parlament – Generaldirektion Wissenschaft, Arbeitsdokument SOCI 104 DE, s. 26 i nast.). Jednocześnie coraz bardziej zyskuje na znaczeniu odpowiednie orzecznictwo dotyczące EKPC, w szczególności w świetle „Human Rights Act” z 1998 r., a także już wcześniej, w odniesieniu do prawa Unii. W Finlandii prawa podstawowe nie wiążą jednostek bezpośrednio; państwo jest jednak zobowiązane do wyeliminowania naruszeń przez jednostki.
(
46
)	H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 32), art 31, s. 277, pkt 9; W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1171, pkt 3909.
(
47
)	H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 32), art. 51, s. 419, pkt 21.
(
48
)	Podobnie R. Geiger, EUV/AEUV-Kommentar (hrsg. von R. Geiger, D.E. Khan, M. Kotzur), 5. Auflage, München 2010, art. 51, s. 1016. Zobacz wyroki: z dnia 12 grudnia 1996 r. w sprawie C-74/95 postępowanie karne przeciwko X, Rec. s. I-6609, pkt 25; z dnia 13 kwietnia 2000 r. w sprawie C-292/97 Karlsson, Rec. s. I-2737, pkt 37; z dnia 6 listopada 2003 r. w sprawie C-101/01 Lindqvist, Rec. s. I-12971, pkt 87; z dnia 26 czerwca 2007 r. w sprawie C-305/05 Ordre des barreaux francophones et germanophone i in., Zb. Orz. s. I-5305, pkt 28; ww. w przypisie 33 wyrok w sprawie Promusicae, pkt 68.
(
49
)	H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 32), art. 31, s. 277, pkt 9, a także art. 51, s. 419, pkt 21; W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1172, pkt 3910.
(
50
)	Przeciwko bezpośredniemu skutkowi wobec osób trzecich: H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 32), art. 31, s. 277, pkt 3, a także art. 51, s. 421, pkt 24; tego samego autora, EU-Grundrechte, München 2005, § 4, s. 42; M. De Mol, Kücükdeveci: Mangold Revisited – Horizontal Direct Effect of a General Principle of EU Law, European Constitutional Law Review, 2010, nr 6, s. 302; W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1172, pkt 3910; D. Schiek, Constitutional Principles and Horizontal Effet: Kücükdeveci Revisited, European Labour Law Journal, 2010, nr 3, s. 373; A. Hatje, EU-Kommentar, (hrsg. von J. Schwarze), 2. Auflage, Baden-Baden 2009, art. 51, s. 2324, pkt 20; T. Kingreen, EUV/EGV – Kommentar, 3. Auflage, München 2007, art. 51 karty, s. 2713, pkt 18, który wskazuje na to, że niektóre prawa podstawowe zawarte w karcie przy bezstronnej lekturze wprawdzie mogłyby być rozumiane jako wywierające skutek wobec osób trzecich, jednak autor prezentuje pogląd, że wymienione tam prawa podstawowe nie wywierają skutku wobec osób trzecich, ponieważ art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze wiąże tylko Unię i państwa członkowskie. Zdaniem autora naruszenia praw podstawowych przez jednostki mogą zostać wyeliminowane poprzez wykonywanie suwerennego obowiązku ochrony przed naruszeniami osób trzecich niebędących organami państwa. Podobnie także K. Riesenhuber, Europäisches Arbeitsrecht, Hamburg 2009, § 2, s. 45, pkt 25, który uważa, że prawa podstawowe zawarte w karcie nie są bezpośrednio wiążące, lecz jedynie pośrednio, za pośrednictwem obowiązków ochrony spoczywających na ustawodawcy. J. Kokott, C. Sobotta, The Charter of fundamental rights of the European Union after Lisbon, EUI Working Papers (2010/6) – Academy of European Law, s. 14, również prezentują pogląd, że art. 51 karty stoi na przeszkodzie bezpośredniemu skutkowi praw podstawowych w stosunkach pomiędzy jednostkami.
Za bezpośrednim skutkiem wobec osób trzecich: M. Dauses, Der Schutz der Grundrechte in der Rechtsordnung der Europäischen Union, Frankfurt am Main 2010, s. 99, który w uzasadnieniu swojego poglądu prawnego wskazuje na prawo precedensowe Trybunału, zgodnie z którym pod określonymi warunkami gwarancje praw podstawowych mogą ustanawiać obowiązki także dla jednostek, na przykład w przypadku dyskryminacji ze względu na przynależność państwową albo w dziedzinie równouprawnienia płci.
Jasnego stanowiska nie zajmuje R. Streinz, EUV/EGV – Kommentar, München 2003, art. 51, s. 2652, pkt 10, który wyjaśnia, że kwestia bezpośredniego albo pośredniego skutku praw zawartych w karcie wobec osób trzecich, podobnie jak kwestia obowiązków ochrony wynikających z praw podstawowych, została nierozstrzygnięta i pozostawiona raczej orzecznictwu i doktrynie.
(
51
)	H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 32), art. 31, s. 277, pkt 3; M. Knecht, EU-Kommentar, (hrsg. von J. Schwarze), 2. Auflage, Baden-Baden 2009, art. 31, s. 2276, pkt 4; T. Kingreen, op.cit. (ww. w przypisie 50); J. Kühling, Europäisches Verfassungsrecht (hrsg. von A. von Bogdandy), Heidelberg 2003, s. 603, wychodzi z założenia, że prawa podstawowe mogą ustanawiać suwerenne obowiązki ochrony wobec działań jednostek, co wymagałoby wątpliwej konstrukcji związania jednostek prawami podstawowymi.
(
52
)	Zobacz U. Becker, EU-Kommentar (hrsg. von J. Schwarze), 2. Auflage, Baden-Baden 2009, art. 53, s. 2333, pkt 1, który uważa, że art. 53 karty służy do wykluczenia kolizji pomiędzy różnymi źródłami gwarancji praw podstawowych. Przepis ten prowadzi w konsekwencji do największego uprzywilejowania: jeśli inne prawo podstawowe (np. wynikające z EKPC) wykracza poza zakres praw zawartych w karcie, to te ostatnie nie mogą być interpretowane w taki sposób, że zabraniają pełniejszej ochrony. Jeśli natomiast karta przyznaje prawu szerszy zakres niż inne prawa podstawowe, to nie zostają one od samego początku ograniczone.
(
53
)	Podobnie C. Grabenwarter, Europäische Menschenrechtskonvention, 4. Auflage, Wien 2009, s. 130, pkt 14.
(
54
)	Zobacz H.W. Rengeling, P. Szczekalla, op.cit. (ww. w przypisie 45), s. 180, pkt 339. Zobacz orzeczenia Europejskiej Komisji Praw Człowieka z dnia 11 października 1998 r. w sprawie Ian Nimmo przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 12327/86; z dnia 7 kwietnia 1997 r. w sprawie Scientology Kirche Deutschland e.V. przeciwko Niemcom, skarga nr 34614/97.
(
55
)	Zobacz K. Reid, A practitioner’s Guide to the European Convention on Human Rights, 2nd ed., London 2004, s. 46, pkt I-064; C. Grabenwarter, op.cit. (ww. w przypisie 53), s. 127, pkt 7; H.D. Jarass, EU-Grundrechte, München 2005, s. 52, pkt 12; H.W. Rengeling, P. Szczekalla, op.cit. (ww. w przypisie 45), s. 180, pkt 339, którzy odmawiają poszczególnym gwarancjom EKPC skutku wobec osób trzecich. Zamiast tego wchodzi w grę jedynie zgodna z konwencją wykładnia prawa państw stron konwencji oraz tak zwane obowiązki pozytywne (obowiązki ochrony) tych państw, także dla ochrony praw gwarantowanych w konwencji przez prawodawstwo krajowe. To samo dotyczy pozostałych umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka, w szczególności Międzynarodowego Paktu Praw Politycznych i Obywatelskich.
(
56
)	C. Grabenwarter, op.cit. (ww. w przypisie 53), s. 131, pkt 15.
(
57
)	Zobacz wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka: z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie Khurshid Mustafa i Tarzibachi przeciwko Szwecji, skarga nr 23883/06, pkt 502 (prawo do informacji); z dnia 24 czerwca 2004 r. w sprawie Von Hannover przeciwko Niemcom, skarga nr 59320/00, pkt 57 (nakaz poszanowania prywatności); z dnia 16 listopada 2004 r. w sprawie Moreno Gómez przeciwko Hiszpanii, skarga nr 4143/02, pkt 55 (nakaz poszanowania prywatności); z dnia 30 listopada 2004 r. w sprawie Öneryildiz przeciwko Turcji, skarga nr 48939/99, pkt 135 (prawo własności).
(
58
)	Zobacz C. Grabenwarter, op.cit. (ww. w przypisie 53), s. 131, pkt 15, który uważa, że problemy skutku wobec osób trzecich należą do dogmatyki obowiązków ochrony.
(
59
)	Zobacz J. Schwarze, European Administrative Law, Luxembourg 2006, s. 65 oraz E. Sariyiannidou, Institutional balance and democratic legitimacy in the decision-making process of the EU, Bristol 2006, s. 145.
(
60
)	Wyrok z dnia 29 listopada 1956 r. w sprawie 8/55 Fédération Charbonnière de Belgique przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 291, 311.
(
61
)	Wyrok z dnia 21 czerwca 1958 r. w sprawie 13/57 Wirtschaftsvereinigung Eisen- und Stahlindustrie przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 263, 304.
(
62
)	Wyrok z dnia 22 marca 1961 r. w sprawach połączonych 42/59 i 49/59 SNUPAT przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 103, 156.
(
63
)	Wyrok z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hofmann-La Roche przeciwko Komisji, Rec. s. 461, pkt 9.
(
64
)	Wyrok z dnia 15 lipca 1960 r. w sprawach połączonych 43/59, 45/59 i 48/59 Lachmüller i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 933, 956.
(
65
)	Wyrok z dnia 12 lipca 1962 r. w sprawie 14/61 Hoogovens przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 485, 520.
(
66
)	Wyrok z dnia 19 października 1977 r. w sprawach połączonych 117/76 i 16/77 Ruckdeschel przeciwko HZA Hamburg-St. Annen, Rec. s. 1753, pkt 7.
(
67
)	T. Tridimas, The General Principles of EU Law, 2nd ed., London 2006, s. 17 i nast. oraz 29 i nast., wskazuje z jednej strony na funkcję ogólnych zasad prawa polegającą na wypełnianiu luk w prawie wspólnotowym, która wynika z okoliczności, że wspólnotowy porządek prawny jest porządkiem nowym i młodym, wymagającym dalszego rozwoju. Traktat WE jest ponadto traktatem ramowym zawierającym szereg ogólnie sformułowanych postanowień i niedookreślonych pojęć prawnych, przyznających Trybunałowi szeroką kompetencję do rozwijania prawa. Z drugiej strony autor wskazuje na funkcję jako pomoc w dokonywaniu wykładni prawa wtórnego. K. Lenaerts, P. Van Nuffel, Constitutional Law of the European Union, 2nd ed., London 2005, pkt 17-066, s. 711, wskazują, że w ramach wykładni prawa wspólnotowego administracja z reguły posługuje się ogólnymi zasadami prawa, przede wszystkim w sytuacji niejasności interpretowanego prawa albo luk regulacyjnych. F. Toriello, I principi generali del diritto comunitario – Il ruolo della comparazione, Milano 2000, s. 141, wskazuje zarówno na funkcję wypełniania luk, jak i na funkcję pomocy w wykładni, wymienia jednak także inne funkcje.
(
68
)	Podobnie J. Schwarze, op.cit. (ww. w przypisie 59), s. 65.
(
69
)	Zobacz K. Lenaerts, J.A. Gutiérrez-Fons, The constitutional allocation of powers and general principles of law, Common Market Law Review, 2010, s. 1629; F. Toriello, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 141.
(
70
)	Zobacz F. Toriello, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 141.
(
71
)	Zobacz M. Schweitzer, W. Hummer, W. Obwexer, Europarecht, s. 65, pkt 240, 241.
(
72
)	Podobnie A.M. Lengauer, Kommentar zum EU- und EG-Vertrag (hrsg. von H. Mayer), Wien 2004, art. 220, pkt 27, s. 65; F. Toriello, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 315–318.
(
73
)	Podobnie M. Schweitzer, W. Hummer, W. Obwexer, op.cit. (ww. w przypisie 71), pkt 244, s. 66; T. Oppermann, Europarecht, 3. Auflage, München 2005, pkt 21, s. 144; F. Toriello, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 140.
(
74
)	Zobacz T. Tridimas, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 6.
(
75
)	Zgodnie z powszechnym poglądem ogólne zasady prawa mają rangę prawa pierwotnego [zob. W. Schroeder, EUV/EGV – Kommentar (hrsg. von R. Streinz), art. 249, s. 2159, pkt 15]. Trybunał wyjaśniał wielokrotnie, że czynności prawne instytucji Wspólnoty należy oceniać w świetle ogólnych zasad prawa. Zobacz wyroki: z dnia 12 listopada 1969 r. w sprawie 29/69 Stauder, Rec. s. 419, pkt 7; z dnia 13 grudnia 1979 r. w sprawie 44/79 Hauer, Rec. s. 3727, pkt 14 i nast.
(
76
)	Podobnie także B. Wegener, w: C. Calliess, M. Ruffert (Hrsg.), Kommentar zu EUV/EGV, 3. Auflage, München 2007, art. 220, pkt 37, s. 1956 oraz T. Tridimas, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 2 i nast.
(
77
)	Zobacz wyrok z dnia 9 sierpnia 1994 r. w sprawie C-359/92 Niemcy przeciwko Radzie, Rec. s. I-3681. Jeszcze zanim ta koncepcja znalazła wyraz w prawie pozytywnym w art. 5 ust. 3 WE (art. 5 ust. 4 TUE), zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie było bezsporne, że wykonywanie kompetencji wspólnotowych poddane jest warunkowi proporcjonalności [zob. G. Lienbacher, EU-Kommentar (hrsg. von J. Schwarze), 1. Auflage, Baden-Baden 2000, art. 5 WE, pkt 36, s. 270].
(
78
)	Zobacz wyrok z dnia 10 czerwca 1980 r. w sprawie 32/79 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Rec. s. 2403.
(
79
)	Zobacz wyrok Sądu z dnia 6 marca 2001 r. w sprawie T-192/99 Dunnett, Hackett i Turró Calvet przeciwko Europejskiemu Bankowi Inwestycyjnemu, Rec. s. II-813. Zobacz szczególnie w przedmiocie prawa do skutecznego dostępu do sądów wyroki Trybunału: z dnia 15 maja 1986 r. w sprawie 222/84 Johnston, Rec. s. 1651, pkt 18, 19; z dnia 15 października 1987 r. w sprawie 222/86 Heylens i in., Rec. s. 4097, pkt 14; z dnia 27 listopada 2001 r. w sprawie C-424/99 Komisja przeciwko Austrii, Rec. s. I-9285, pkt 45; z dnia 25 lipca 2002 r. w sprawie C-50/00 P Unión de Pequeños Agricultores przeciwko Radzie, Rec. s. I-6677, pkt 39; z dnia 19 czerwca 2003 r. w sprawie C-467/01 Eribrand, Rec. s. I-6471, pkt 61; ww. w przypisie 33 wyrok w sprawie Unibet, pkt 37; ww. w przypisie 31 wyrok w sprawie DEB, pkt 29.
(
80
)	Zobacz wyrok z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie C-402/98 Agricola Tabacchi Bonavicina, Rec. s. I-5501.
(
81
)	Zobacz wyrok z dnia 13 lutego 1969 r. w sprawie 14/68 Walt Wilhelm, Rec. s. 1.
(
82
)	Zobacz wyrok z dnia 4 lipca 1963 r. w sprawie 32/62 Alvis przeciwko Radzie, Rec. s. 101.
(
83
)	Zobacz wyroki: z dnia 14 lipca 1972 r. w sprawie 55/69 Cassella Farbwerke Mainkur przeciwko Komisji, Rec. s. 887; z dnia 28 maja 1980 r. w sprawach połączonych 33/79 i 75/79 Kuhner przeciwko Komisji, Rec. s. 1677; z dnia 29 czerwca 1994 r. w sprawie C-135/92 Fiskano przeciwko Komisji, Rec. s. I-2885; z dnia 24 października 1996 r. w sprawie C-32/95 P Komisja przeciwko Lisrestal i in., Rec. s. I-5373, pkt 21; z dnia 21 września 2000 r. w sprawie C-462/98 P Mediocurso przeciwko Komisji, Rec. s. I-7183, pkt 36; z dnia 12 grudnia 2002 r. w sprawie C-395/00 Cipriani, Rec. s. I-11877, pkt 51; z dnia 13 września 2007 r. w sprawach połączonych C-439/05 P i C-454/05 P Land Oberösterreich i Austria przeciwko Komisji, Zb. Orz. s. I-7141; z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie C-349/07 Sopropré, Zb. Orz. s. I-10369, pkt 36, 37.
(
84
)	Zobacz wyrok z dnia 25 października 1978 r. w sprawie 125/77 Koninklijke Scholten-Honig i De Bijenkorf, Rec. s. 1991.
(
85
)	Zobacz wyrok z dnia 21 listopada 1991 r. w sprawie C-269/90 Technische Universität München, Rec. s. I-5469.
(
86
)	Zobacz wyrok z dnia 14 lutego 1978 r. w sprawie 68/77 IFG przeciwko Komisji, Rec. s. 353.
(
87
)	Zobacz wyrok Sądu z dnia 25 maja 2004 r. w sprawie T-154/01 Distilleria Palma przeciwko Komisji, Zb. Orz. s. II-1493, pkt 45.
(
88
)	Zobacz wyrok z dnia 21 września 2005 r. w sprawie T-306/01 Yusuf i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, Zb. Orz. s. II-3533, pkt 277.
(
89
)	Zobacz wyrok z dnia 18 marca 1980 r. w sprawach połączonych 154/78, 205/78, 206/78, od 226/78 do 228/78, 263/78, 264/78, 31/79, 39/79, 83/79 i 85/79 Ferriera Valsabbia przeciwko Komisji, Rec. s. 907.
(
90
)	Zobacz wyrok z dnia 28 maja 1980 r. w sprawach połączonych 33/79 i 75/79 Kuhner przeciwko Komisji, Rec. s. 1677.
(
91
)	Zobacz wyrok z dnia 5 maja 1981 r. w sprawie 804/79 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Rec. s. 1045.
(
92
)	Zobacz wyrok z dnia 30 marca 1995 r. w sprawie C-65/93 Parlament przeciwko Radzie, Rec. s. I-643, pkt 21.
(
93
)	Zobacz wyrok z dnia 17 stycznia 1984 r. w sprawach połączonych 43/82 i 63/82 VBVB i VBBB przeciwko Komisji, Rec. s. 19.
(
94
)	Zobacz ww. w przypisie 18 wyrok w sprawie Bosman.
(
95
)	Zobacz wyrok z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 237/83 Prodest, Rec. s. 3153.
(
96
)	Zobacz wyrok z dnia 15 czerwca 1978 r. w sprawie 149/77 Defrenne, Rec. s. 1365.
(
97
)	Zobacz wyroki: z dnia 3 maja 2005 r. w sprawach połączonych C-387/02, C-391/02 i C-403/02 Berlusconi i in., Zb. Orz. s. I-3565, pkt 67–69; z dnia 11 marca 2008 r. w sprawie C-420/06 Jager, Zb. Orz. s. I-1315, pkt 59; z dnia 28 kwietnia 2011 r. w sprawie C-61/11 PPU El Dridi, Zb. Orz. s. I-3015, pkt 61.
(
98
)	Powszechna deklaracja praw człowieka, przyjęta w dniu 10 grudnia 1948 r. rezolucją 217A (III) przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych.
(
99
)	Europejska karta społeczna, umowa wyłożona do podpisu przez państwa członkowskie Rady Europy w dniu 18 października 1961 r. w Turynie, która weszła w życie w dniu 26 lutego 1965 r. Jej art. 2 ust. 3 stanowi, że w celu zapewnienia skutecznego wykonywania prawa do odpowiednich warunków pracy umawiające się strony zobowiązują się zapewnić coroczny, co najmniej dwutygodniowy płatny urlop.
(
100
)	Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych został przyjęty jednogłośnie przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 19 grudnia 1966 r. Jego art. 7 lit. d) stanowi, że „państwa strony niniejszego paktu uznają prawo każdego do korzystania ze sprawiedliwych i korzystnych warunków pracy, obejmujących w szczególności wypoczynek, wolny czas i rozsądne ograniczenie czasu pracy, okresowe płatne urlopy oraz wynagrodzenie za dni świąteczne”.
(
101
)	Wspólnotowa karta socjalnych praw podstawowych pracowników z dnia 9 grudnia 1989 r. stanowi w swoim art. 8, że „[k]ażdy pracownik Wspólnoty Europejskiej ma prawo do cotygodniowego odpoczynku oraz do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, którego długość powinna być stopniowo ujednolicana zgodnie z istniejącymi krajowymi praktykami”.
(
102
)	Zobacz W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1059, pkt 3539.
(
103
)	Konwencja nr 132 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca corocznych płatnych urlopów (zrewidowana), przyjęta przez Konferencję Ogólną Międzynarodowej Organizacji Pracy w dniu 24 czerwca 1970 r., weszła w życie w dniu 30 czerwca 1973 r.
(
104
)	Konwencja nr 52 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca corocznych płatnych urlopów, przyjęta przez Konferencję Ogólną Międzynarodowej Organizacji Pracy w dniu 24 czerwca 1936 r., weszła w życie w dniu 22 września 1939 r. Konwencja ta została zrewidowana konwencją nr 132, sama pozostaje jednak nadal otwarta do ratyfikacji.
(
105
)	M. Zuleeg, Der Schutz sozialer Rechte in der Rechtsordnung der Europäischen Gemeinschaft, Europäische Grundrechte-Zeitschrift, 1992, Heft 15/16, s. 331, wskazuje na okoliczność, że akty pozbawione mocy wiążącej, takie jak Wspólnotowa karta socjalnych praw podstawowych pracowników, służą przede wszystkim jako drogowskaz. Zyskują one w każdym razie znaczenie prawne wówczas, gdy sądy korzystają z nich przy wykładni albo rozwoju prawa. W. Balze, Überblick zum sozialen Arbeitsschutz in der EU, Europäisches Arbeits- und Sozialrecht, 38. Ergänzungslieferung, 1998, pkt 4, stwierdza słusznie, że chociaż Wspólnotowa karta socjalnych praw podstawowych pracowników jest jako uroczysta deklaracja pozbawiona mocy wiążącej, to była jednak ważnym katalizatorem przyjętego pod koniec 1989 r. programu działania Komisji w sprawie stosowania Wspólnotowej karty socjalnych praw podstawowych pracowników z dnia 28 listopada 1989 r. Program działania przewidywał w sumie 23 konkretne projekty dyrektyw, m.in. w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników, które w większości zostały implementowane do 1993 r. Wynika z tego, że także uroczyste deklaracje mogą mieć ostatecznie znaczenie jako źródło inspiracji dla działalności prawodawczej w ramach urzeczywistniania proklamowanych w nich socjalnych praw podstawowych.
(
106
)	Zobacz W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1060, pkt 3542.
(
107
)	Zobacz S. González Ortega, El disfrute efectivo de la vacaciones anuales retribuidas: una cuestión de derecho y de libertad personal, de seguridad en el trabajo y de igualdad, Revista española de derecho europeo, nr 11 (2004), s. 423 i nast.
(
108
)	Zobacz J.C. Vieira De Andrade, La protection des droits sociaux fondamentaux dans l’ordre juridique du Portugal, w: La protection des droits sociaux fondamentaux dans les États membres de l’Union européenne – Étude de droit comparé, Athina, Bruxelles, Baden-Baden 2000, s. 677.
(
109
)	Zobacz W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1062, pkt 3542.
(
110
)	Ibidem, s. 1062, pkt 3548.
(
111
)	Przykładowo art. 24 ust. 3 konstytucji Nadrenii Północnej-Westfalii przewiduje, że prawo do wystarczającego płatnego urlopu należy określić w drodze ustawy.
(
112
)	Zobacz E. Riedel, Charta der Grundrechte der Europäischen Union, (hrsg. von J. Meyer), 2. Auflage, Baden-Baden 2006, art. 31, pkt 3, 4.
(
113
)	Zobacz pkt 92 niniejszej opinii.
(
114
)	Zobacz R. Nielsen, Free movement and fundamental rights, European Labour Law Journal, 2010, nr 1, s. 258, która wskazuje na potencjalne znaczenie karty w rozwoju socjalnych praw podstawowych w drodze orzecznictwa Trybunału dotyczącego ogólnych zasad prawa. Zdaniem autorki w wykonywaniu tego zadania Trybunał powinien w coraz większym stopniu opierać się na karcie, która – inaczej niż europejska konwencja praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC) – ustanawia szereg standardów socjalnych, jak na przykład zakaz dyskryminacji, zakaz pracy dzieci, a także zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej, wolność zgromadzeń, prawo do negocjacji zbiorowych oraz prawo pracowników do strajku.
(
115
)	Zobacz K. Lenaerts, J.A. Gutiérrez-Fons, op.cit. (ww. w przypisie 69), s. 1633, którzy wskazują, że Trybunał jest tym bardziej skłonny do przejmowania określonego rodzaju uregulowania, im większa konwergencja występuje pomiędzy porządkami prawnymi. Jeśli konwergencja nie jest wprawdzie pełna, jednak określone podejście występuje w przeważającej większości państw członkowskich, Trybunał z reguły przychyli się do tego podejścia, dostosowując do niego porządek prawny Unii.
(
116
)	T. Tridimas, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 6, wskazuje, że w pewnych okolicznościach Trybunał może uznać ogólną zasadę prawa za taką, chociaż nie jest ona znana porządkom prawnym państw członkowskich.
(
117
)	Zobacz postanowienie z dnia 7 kwietnia 2011 r. w sprawie C-519/09 May, Zb. Orz. s. I-2761, pkt 26, 27, w którym Trybunał wyjaśnił, że także osoba zatrudniona przez podmiot publicznoprawny jest, niezależnie od swojego statusu urzędnika, „pracownikiem” w rozumieniu art. 7 dyrektywy 2003/88.
(
118
)	T. Tridimas, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 1, podnosi kwestię tego, w jaki sposób można odróżnić ogólną zasadę prawa od uregulowania szczególnego. Jego zdaniem z jednej strony za decydujący należy uznać zakres ogólny tej zasady, przy czym „ogólny” należy rozumieć w ten sposób, że zasada ta musi wykazywać pewien stopień abstrakcyjności. Z drugiej strony zależy to od znaczenia tej zasady w ramach porządku prawnego.
(
119
)	Zobacz pkt 39–42 mojej opinii z dnia 16 czerwca 2011 r. w sprawie C-155/10 Williams i in., która dotyczyła prawa do corocznego płatnego urlopu pilotów przedsiębiorstwa lotniczego. Dokonano wykładni klauzuli 3 Europejskiego porozumienia w sprawie organizacji czasu pracy personelu pokładowego w lotnictwie cywilnym, zawartego przez Stowarzyszenie Europejskich Linii Lotniczych (AEA), Europejską Federację Pracowników Transportu (ETF), Europejskie Stowarzyszenie Cockpit (ECA), Stowarzyszenie Linii Lotniczych Regionów Europy (ERA) i Międzynarodowe Stowarzyszenie Przewoźników Lotniczych (IACA), w brzmieniu nadanym mu dyrektywą 2000/79/WE, Dz.U. L 302, s. 59. Klauzula ta zawiera własne przepisy dotyczące urlopu dla latającego personelu lotów cywilnych.
(
120
)	Jako dalsze przykłady można podać uregulowania dotyczące czasu pracy dla marynarzy. Zgodnie z motywem 12 dyrektywy 2003/88 nie dotyczy ona mianowicie tej grupy osób. Dyrektywa Rady 1999/63/WE z dnia 21 czerwca 1999 r. odsyła w tym zakresie do Umowy w sprawie organizacji czasu pracy marynarzy przyjętej przez Stowarzyszenie Armatorów Wspólnoty Europejskiej (ECSA) i Federację Związków Zawodowych Pracowników Transportu w Unii Europejskiej (FST) (Dz.U. L 167, s. 33). Umowa ta zawiera w klauzuli 16 szczególne przepisy dotyczące urlopu marynarzy, podobne do przepisów zawartych w art. 7 dyrektywy 2003/88.
(
121
)	Zdaniem T. Tridimasa, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 26, ogólna zasada prawa musi wykazywać możliwe do stwierdzenia minimum wiążącej prawnie treści.
(
122
)	Trybunał orzekł na przykład, że szereg środków krajowych było wykluczonych przez prawo wspólnotowe, ponieważ były one niezgodne z ogólną zasadą równego traktowania (zob. np. wyroki: z dnia 25 listopada 1986 r. w sprawach połączonych 201/85 i 202/85 Klensch, Rec. s. 3477; z dnia 13 lipca 1989 r. w sprawie 5/88 Wachauf, Rec. s. 2609) albo szczególnymi formami tej zasady – takimi jak zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową w różnych kontekstach [zob. np. wyroki: z dnia 13 lutego 1985 r. w sprawie 293/83 Gravier, Rec. s. 593 (dostęp do kształcenia zawodowego), z dnia 2 lutego 1988 r. w sprawie 24/86 Blaizot, Rec. s. 379 (dostęp do kształcenia uniwersyteckiego); z dnia 27 września 1988 r. w sprawie 42/87 Komisja przeciwko Belgii, Rec. s. 5445 (pomoc związana z odbywaniem kształcenia); z dnia 20 października 1993 r. w sprawach połączonych C-92/92 i C-326/92 Phil Collins i in., Rec. s. I-5145 (prawa własności intelektualnej); z dnia 26 września 1996 r. w sprawie C-43/95 Data Delecta, Rec. s. I-4661 (postępowanie sądowe)], poszanowanie praw podstawowych [zob. np. ww. przypisie 79 wyroki: w sprawie Johnston, Rec. s. 1651 (skuteczna kontrola sądowa w związku z „wymogami zawodowymi” jako uzasadnienie nierównego traktowania kobiet i mężczyzn); w sprawie Wachauf, (prawa własności w związku ze wspólną organizacją rynku mleka i przetworów mlecznych); wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-60/00 Carpenter, Rec. s. I-6279 (prawo do poszanowania życia rodzinnego w związku z możliwością ograniczenia swobody świadczenia usług)], zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań [zob. np. wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-62/00 Marks & Spencer, Rec. s. I-6325 (ochrona uzasadnionych oczekiwań w związku z nowym, przewidzianym przez prawo krajowe terminem przedawnienia dla dochodzenia zwrotu opłat pobranych z naruszeniem prawa wspólnotowego)] oraz zasada proporcjonalności [zob. np. wyroki: z dnia 19 czerwca 1980 r. w sprawach połączonych 41/79, 121/79 i 796/79 Testa i in., Rec. s. I-1979 (swoboda uznania państw członkowskich przy przedłużeniu okresu uprawnienia do świadczeń w przypadku bezrobocia zgodnie z art. 69 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71); z dnia 18 grudnia 1997 r. w sprawach połączonych C-286/94, C-340/95, C-401/95 i C-47/96 Molenheide i in., Rec. s. I-7281].
(
123
)	Podobnie T. Tridimas, op.cit. (ww. w przypisie 67), s. 47. Podobnie R. Walter, H. Mayer, op.cit. (ww. w przypisie 45), s. 549, pkt 1330, według których właśnie w przypadku przewagi siły jednego z kontrahentów (np. monopolisty) wobec drugiego obowiązywanie praw podstawowych wydawałoby się pożądane.
(
124
)	Z tego względu w orzecznictwie Trybunału pracownik jest również często uważany za kontrahenta słabszego pod względem socjalnym i gospodarczym, a zatem za wymagającego ochrony. Zobacz np. w związku z wykładnią art. 6 Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie dnia 19 czerwca 1980 r. (Dz.U. L 266, s. 1) wyrok z dnia 15 marca 2011 r. w sprawie C-29/10 Koelzsch, Zb. Orz. s. I-1595, pkt 40.
(
125
)	Zobacz U. Preis, F. Temming, Der EuGH, das BVerfG und der Gesetzgeber, Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht – Lehren aus Mangold II, 2010, s. 190. G. Thüsing, op.cit. (ww. w przypisie 20), s. 15, pkt 34, słusznie wskazuje na to, że granice pomiędzy tym co jest, a tym co nie jest państwem, są płynne.
(
126
)	Zobacz H.W. Rengeling, P. Szczekalla, op.cit., (ww. w przypisie 45), s. 182, pkt 341.
(
127
)	Wyrok z dnia 8 kwietnia 1976 r. w sprawie 43/75, Rec. s. 455.
(
128
)	Wyrok z dnia 12 grudnia 1974 r. w sprawie 36/74, Rec. s. 1405.
(
129
)	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Walrave, pkt 16–19.
(
130
)	Wyżej wymieniony w przypisie 18 wyrok w sprawie Bosman.
(
131
)	Wyrok z dnia 6 czerwca 2000 r. w sprawie C-281/98 Angonese, Rec. s. I-4139, pkt 36.
(
132
)	Wyżej wymieniony w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci.
(
133
)	Wyżej wymieniony w przypisie 9 wyrok w sprawie Mangold, pkt 75.
(
134
)	Zobacz pkt 144 i nast. niniejszej opinii.
(
135
)	Podobnie także rzecznik generalna E. Sharpston w swojej opinii z dnia 22 maja 2008 r. w sprawie C-427/06 Bartsch, Zb. Orz. s. I-7245, pkt 85.
(
136
)	Zobacz H.D. Jarass, Bedeutung der EU-Rechtsschutzgewährleistung für nationale und EU-Gerichte, Neue Juristische Wochenschrift, 2011, s. 1394.
(
137
)	K. Lenaerts, J.A. Gutiérrez-Fons, op.cit. (ww. w przypisie 69), s. 1656, wydają się również stać na stanowisku równoległego obowiązywania praw wynikających z ogólnych zasad prawa, względnie z karty, ponieważ przypisują oni karcie znaczenie źródła poznania prawa na potrzeby odkrywania nowych ogólnych zasad prawa. Podobnie także U. Preis, T. Temming, op.cit. (ww. w przypisie 125), s. 190, którzy opowiadają się za tym, że na podstawie swojej kompetencji wynikającej z art. 6 ust. 3 TUE Trybunał wyprowadza ogólną swobodę działania, będącą niepisanym pomocniczym prawem podstawowym Unii, tak aby jednostki miały ogólnie możliwość podnoszenia naruszenia prawidłowo przyjętych przepisów dyrektyw jako takich.
(
138
)	Zobacz R. Geiger, op.cit. (ww. w przypisie 48), art. 6, s. 45, pkt 27; H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 55), s. 19, pkt 15.
(
139
)	Podobnie H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 136).
(
140
)	Zobacz H.D. Jarass, op.cit. (ww. w przypisie 55), s. 19, pkt 15.
(
141
)	Podobnie M. De Mol, op.cit. (ww. w przypisie 50), która powołując się na przewidziane w art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze karty wyłączne związanie prawami podstawowymi Unii i jej państw członkowskich, neguje skutek horyzontalny ogólnych zasad prawa.
(
142
)	Zobacz wyroki: z dnia 4 grudnia 1974 r. w sprawie 41/74 Van Duyn, Rec. s. 1338, pkt 13, 14; z dnia 12 maja 1987 r. w sprawach połączonych od 372/85 do 374/85 Traen, Rec. s. 2141, pkt 25; z dnia 20 września 1988 r. w sprawie 31/87 Beentjes, Rec. s. 4635, pkt 43; z dnia 23 lutego 1994 r. w sprawie C-236/92 Comitato di coordinamento per la difesa della Cava przeciwko Regione Lombardia, Rec. s. I-483, pkt 9.
(
143
)	Zobacz wyroki: z dnia 22 września 1983 r. w sprawie 271/82 Auer, Rec. s. 2727, pkt 16; z dnia 15 grudnia 1983 r. w sprawie 5/83 Rienks, Rec. s. 4233, pkt 8; ww. w przypisie 20 wyrok w sprawie Marshall, pkt 52; wyrok z dnia 4 grudnia 1986 r. w sprawie 71/85 Federatie Nederlandse Vakbeweging, Rec. s. 3855, pkt 18; ww. w przypisie 142 wyrok w sprawie Comitato di coordinamento per la difesa della Cava przeciwko Regione Lombardia, pkt 10.
(
144
)	Zobacz wyroki: z dnia 27 czerwca 1989 r. w sprawie 50/88 Kühne, Rec. s. 1925, pkt 26; z dnia 22 maja 1980 r. w sprawie 131/79 Santillo, Rec. s. 1585, pkt 13.
(
145
)	P. Fischinger, op.cit. (ww. w przypisie 34), który w przypadku dyskryminacji ze względu na wiek wyjaśnia, że przy badaniu, czy nastąpiło naruszenie ogólnej zasady prawa, na wstępie niezbędne jest ustalenie w sposób autonomiczny treści tej ogólnej zasady prawa (tj. bez odwołania do norm prawa wtórnego).
(
146
)	Zobacz M. De Mol, op.cit. (ww. w przypisie 50), s. 301, która uważa uznanie horyzontalnego skutku ogólnej zasady prawa w wyroku w sprawie Kücükdeveci za godne uwagi, ponieważ jej zdaniem ogólne zasady prawa charakteryzują się tym, że w pierwszym rzędzie chronią z reguły obywatela w stosunku do państwa, a po drugie „są abstrakcyjne, ponieważ wskazują jedynie w określonym kierunku, bez ustanawiania konkretnych reguł prawnych”.
(
147
)	Podobnie M. Schweitzer, W. Hummer, W. Obwexer, Europarecht, s. 178, pkt 653; E. Sariyiannidou, op.cit. (ww. w przypisie 59), s. 122, mówi również o „podziale funkcji”. Według T. Oppermanna, op.cit. (ww. w przypisie 73), § 5, pkt 5, s. 80, we Wspólnocie Europejskiej konstytucyjny podział władzy pomiędzy legislatywę, egzekutywę i władzę sądowniczą został przekształcony w szczególną instytucjonalną równowagę pomiędzy instytucjami Wspólnoty, w szczególności pomiędzy Parlamentem, Radą i Komisją zadania są podzielone inaczej niż na płaszczyźnie państwa. Także we Wspólnocie Europejskiej występuje wzajemna kontrola i równowaga sił („checks and balances”). Równowaga instytucjonalna instytucji stanowi odzwierciedlenie podstawowej zasady państwa prawa. Nakazuje ona, aby każda instytucja wykonywała swoje uprawnienia z poszanowaniem uprawnień innych instytucji oraz aby naruszenia w tym zakresie mogły być sankcjonowane poprzez kontrolę Trybunału.
(
148
)	Zobacz moją opinię z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie C-101/08 Audiolux, Zb. Orz. s. I-9823, pkt 107.
(
149
)	E. Sariyiannidou, op.cit. (ww. w przypisie 59), s. 137, jest zdania, że art. 220 WE przyznaje w efekcie końcowym Trybunałowi kompetencję do określania, co jest „prawem”, jednak nie występują w tym względzie jasne ograniczenia tej kompetencji. Trybunał korzystał w pełni ze swojej kompetencji do rozwijania prawa przy okazji rozwoju ogólnych zasad prawa. Autorka wyraża obawę, że granice pomiędzy działalnością sądową i polityczną mogą zostać zatarte.
(
150
)	Podobnie A. Seifert, op.cit. (ww. w przypisie 37), który uważa za możliwe odpowiednie zastosowanie wypracowanych w wyroku w sprawie Kücükdeveci zasad orzeczniczych do innej dziedziny chronionej prawami podstawowymi. Wskazuje przy tym na prawo podstawowe do corocznego płatnego urlopu przewidziane w art. 31 ust. 2 karty, które zostało skonkretyzowane przede wszystkim przez dyrektywę w sprawie organizacji czasu pracy.
(
151
)	Dz.U. L 303, s. 16.
(
152
)	Wyżej wymieniony w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 53.
(
153
)	Zobacz D. Simon, L’invocabilité des directives dans les litiges horizontaux: confirmation ou infléchissement, Europe: actualité du droit communautaire, 2010, no 3, s. 7, pkt 19.
(
154
)	A. Seifert, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 806, który ocenia, że powołanie się na ogólną zasadę prawa stanowi sposób, w jaki Trybunał unika popadnięcia w sprzeczność z własnym orzecznictwem w przedmiocie braku bezpośredniego horyzontalnego skutku dyrektyw.
(
155
)	Wyżej wymieniony w przypisie 9 wyrok w sprawie Mangold, pkt 75.
(
156
)	Wyżej wymieniony w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 50.
(
157
)	Ibidem, pkt 51.
(
158
)	Ibidem, pkt 28–43.
(
159
)	Ibidem, pkt 25, 26.
(
160
)	Zobacz pkt 110–114 niniejszej opinii.
(
161
)	Zobacz pkt 47 niniejszej opinii.
(
162
)	Zobacz pkt 53 niniejszej opinii.
(
163
)	Zobacz w związku z tym opinię rzecznik generalnej J. Kokott z dnia 6 maja 2010 r. w sprawie C-104/09 Roca Alvarez (wyrok z dnia 30 września 2010 r.), Zb. Orz. s. I-8661, pkt 55, w której wskazała ona na wyroki w sprawie Mangold i w sprawie Kücükdeveci oraz podniosła przy tym kwestię, czy Trybunał rozszerzy horyzontalny skutek wobec osób trzecich na inne ogólne zasady prawa, takie jak zakaz dyskryminacji ze względu na płeć. Zdaniem rzecznik generalnej przed takim dalszym rozwinięciem konieczne byłoby rozważenie dogmatycznych podstaw tego spornego horyzontalnego skutku wobec osób trzecich i jego granic. Także G. Thüsing, S. Horler, Besprechung des Urteils Kücükdeveci, Common Market Law Review, 2010, s. 1171, wypowiadają się za wyczerpującym dogmatycznym uzasadnieniem tego podejścia.
(
164
)	Zobacz pkt 136 niniejszej opinii.
(
165
)	Zobacz M. Mol, op.cit. (ww. w przypisie 50), s. 305, która słusznie staje na stanowisku, że Trybunał poprzez swoje podejście zrównuje w znacznym zakresie ogólną zasadą prawa z dyrektywą.
(
166
)	Krytykuje to również D. Simon, op.cit. (ww. w przypisie 153), nr 3, s. 7, pkt 7. Zdaniem autora przy takim podejściu ani zakres ogólnej zasady prawa zakazu dyskryminacji ze względu na wiek, ani jego konkretyzacji czy samej dyrektywy nie zostaje jasno zdefiniowany.
(
167
)	Podobnie P. Fischinger, op.cit. (ww. w przypisie 34), s. 207.
(
168
)	P. Fischinger, op.cit. (ww. w przypisie 34), s. 207, którego zdaniem podejście zastosowane w wyroku w sprawie Kücükdeveci odpowiadałoby na płaszczyźnie krajowej próbie wnioskowania o zakresie ochrony zagwarantowanego konstytucyjnie prawa podstawowego na podstawie treści ustawy.
(
169
)	Zobacz O. Mörsdorf, Diskriminierung jüngerer Arbeitnehmer – Unanwendbarkeit von § 622 II2 BGB wegen Verstoßes gegen das Unionsrecht, Neue Juristische Wochenschrift, 2010, s. 1048, który zauważa, że Trybunał w wyroku w sprawie Kücükdeveci stosuje, jako kryterium oceny zgodności z prawem Unii prawa krajowego – pomimo przeciwnych zapewnień – nie ogólną zasadę prawa pierwotnego (tj. ogólną zasadę prawa), lecz dyrektywę zawierającą szczegółowe uregulowania. Zdaniem P. Fischingera, op.cit. (ww. w przypisie 34), s. 206, podejście zastosowane w wyroku w sprawie Kücükdeveci w rzeczywistości opiera się w odniesieniu do okolicznościach faktycznych na dyrektywie, jednak w odniesieniu do skutków prawnych – na prawie pierwotnym.
(
170
)	P. Fischinger, op.cit. (ww. w przypisie 34), s. 207, wyraża przypuszczenie, że w wyroku w sprawie Kücükdeveci Trybunał stworzył sobie możliwość wnioskowania także w przyszłości z treści dyrektywy o treści nowo rozwiniętego prawa pierwotnego.
(
171
)	Podobnie W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 137, pkt 453, który uzależnia urzeczywistnienie praw socjalnych również od możliwości finansowych. Zobacz K. Riesenhuber, op.cit. (ww. w przypisie 50), s. 49 i nast., pkt 34, który wskazuje na historię powstawania rozdziału IV („Solidarność”) i zauważa, że włączenie socjalnych praw podstawowych do karty było w Konwencie szczególnie sporne, ponieważ obawiano się, że uznanie praw socjalnych prowadziłoby do nadmiernego obciążenia finansowego Unii i państw członkowskich. Za ich uwzględnieniem przemawiała natomiast nierozdzielność praw socjalnych i politycznych, jak również fakt, że Wspólnotowa karta socjalnych praw podstawowych została już uwzględniona w art. 136 ust. 1, względnie art. 151 TFUE. W konsekwencji osiągnięto kompromis, ponieważ wprawdzie prawa socjalne zostały do karty włączone, jednak zostały ukształtowane słabo i nie jako rzeczywiste prawa do świadczeń. W wielu przypadkach karta nie zawiera samodzielnych gwarancji, lecz odsyła w kwestii istnienia i sposobu ochrony do prawa Unii i państw członkowskich.
(
172
)	Zobacz W. Frenz, op.cit. (ww. w przypisie 37), s. 1059, pkt 3540, który próbuje wyjaśnić, dlaczego karta jest niepełna właśnie w dziedzinie praw socjalnych. Jego zdaniem prawa socjalne mogą być z trudem kompletne. Z jednej strony społeczne przekonania co do tego, co należy rozumieć przez „socjalne”, zmieniają się, z drugiej zaś strony ustalenie praw socjalnych oparte jest również na kompromisach. H.W. Rengeling, P. Szczekalla, op.cit. (ww. w przypisie 45), s. 793, pkt 793, słusznie wskazują, że pojęcie „socjalny” nie zostało w karcie zdefiniowane. Nie jest również jasne, jak dokładnie należy rozumieć tytuł „Solidarność” w rozdziale IV karty.
(
173
)	Zobacz w przedmiocie odstępstw i wyjątków szczegółowo R. Blanpain, European Labour Law, 11 ed., Alphen aan den Rijn 2008, s. 586 i nast.
(
174
)	Zobacz J.H. Bauer, A. von Medem, Kücükdeveci = Mangold hoch zwei? Europäische Grundrechte verdrängen deutsches Arbeitsrecht, Zeitschrift für Wirtschaftsrecht, Heft 11, 2010, s. 452.
(
175
)	Podobnie J.H. Bauer, A. von Medem, op.cit. (ww. w przypisie 174), którzy wypowiadają się przeciwko zastosowaniu podejścia pochodzącego z wyroku w sprawie Kücükdeveci do przypadku praw podstawowych pracowników zawartych w art. 27 i nast. karty ze względu na różnice pomiędzy tym rodzajem praw podstawowych i zakazami dyskryminacji. Wskazują oni, że w wielu dziedzinach wymienionych w rozdziale IV („Solidarność”) karty obowiązują dyrektywy, które zgodnie z konwencjonalną interpretacją nie mogą wyprzeć zastosowania niezgodnego z nimi prawa krajowego w stosunkach między jednostkami. Autorzy odnoszą się przy tym również wyraźnie do dyrektywy w sprawie organizacji czasu pracy, która przykładowo konkretyzuje prawo do corocznego płatnego urlopu z art. 31 ust. 2 karty.
(
176
)	Zobacz w związku z zasadą państwa prawnego w prawie Unii pkt 96 niniejszej opinii. Zobacz wyroki: z dnia 16 czerwca 1993 r. w sprawie C-325/91 Francja przeciwko Komisji, Rec. s. I-3286, pkt 26; z dnia 26 października 1997 r. w sprawie C-177/96 Banque Indosuez i in., Rec. s. I-5659, pkt 26–31.
(
177
)	Zobacz wyroki: z dnia 7 czerwca 2005 r. w sprawie C-17/03 VEMW, Zb. Orz. s. I-4983, pkt 80; z dnia 14 stycznia 2010 r. w sprawie C-226/08 Stadt Papenburg, Zb. Orz. s. I-131, pkt 45.
(
178
)	Zobacz pkt 61–63 niniejszej opinii.
(
179
)	Zobacz M. Avbelj, Temeljna načela prava EU padajo na glavo, Pravna praksa, 2010, nr 7, s. 34, który krytykuje wyrok w sprawie Kücükdeveci, ponieważ może on jego zdaniem spowodować postawienie na głowie dotychczasowego orzecznictwa Trybunału w przedmiocie braku horyzontalnego skutku dyrektyw. M. De Mol, op.cit. (ww. w przypisie 50), s. 307, wyraża wątpliwości w odniesieniu do zgodności tego podejścia, dotyczącego egzekwowania ogólnej zasady prawa (zakazu dyskryminacji ze względu na wiek), z nakazem pewności prawa, który ostatecznie jest również ogólną zasadą prawa. Zdaniem autorki jednostki nie mogłyby już polegać na (pisanym) prawie krajowym. Zamiast tego musiałyby uwzględniać ewentualne skutki (niepisanych) ogólnych zasad prawa.
(
180
)	Podobnie G. Thüsing, S. Horler, op.cit. (ww. w przypisie 163); A. Seifert, op.cit. (ww. w przypisie 37).
(
181
)	Wyżej wymieniony w przypisie 3 wyrok w sprawie Kücükdeveci, pkt 53.
(
182
)	Zobacz pkt 127 niniejszej opinii.
(
183
)	Zobacz pkt 65 niniejszej opinii.
(
184
)	L. Goffin, À propos des principes régissant la responsabilité non contractuelle des États membres en cas de violation du droit communautaire, Cahiers de droit européen, nr 5–6 (1997), s. 537 i nast.; K. Lenaerts, D. Arts, I. Maselis, Procedural Law of the European Union, 2nd ed., London 2006, pkt 3-042, s. 109; R. Knez, Varstvo pravic posameznika, ki jih vsebuje pravo skupnosti, Revizor, nr 4/5 (2003), rocznik 14, s. 105; F. Ossenbühl, Staatshaftungsrecht, 5. Auflage, München 1998, s. 505; E. Guichot, La responsabilidad extracontractual de los poderes públicos según el Derecho Comunitario, Valencia 2007, s. 473, 474, wymieniają trzy przesłanki: (1) naruszona norma zmierza do przyznania praw jednostkom, (2) naruszenie jest wystarczająco kwalifikowane oraz (3) występuje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy naruszeniem a powstałą szkodą. Zobacz m.in. wyroki: z dnia 5 marca 1996 r. w sprawach połączonych C-46/93 i C-48/93 Brasserie du Pêcheur i Factortame, Rec. s. I-1029, pkt 51; z dnia 23 maja 1996 r. w sprawie C-5/94 Hedley Lomas, Rec. s. I-2553, pkt 25; z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie C-424/97 Haim, Rec. s. I-5123, pkt 36; z dnia 4 grudnia 2003 r. w sprawie C-63/01 Evans, Rec. s. I-14447, pkt 83; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C-278/05 Robins i in., Zb. Orz. s. I-1053, pkt 69.
(
185
)	Wyrok z dnia 8 października 1996 r. w sprawach połączonych C-178/94, C-179/94, od C-188/94 do C-190/94 Dillenkofer i in., Rec. s. I-4845, pkt 23.
(
186
)	Podobnie także rzecznik generalny F.G. Jacobs w swojej opinii z dnia 26 września 2000 r. w sprawie C-150/99 Lindöpark (wyrok z dnia 18 stycznia 2001 r.), Rec. s. I-493, pkt 51.
(
187
)	Wyżej wymieniony w przypisie 184 wyrok w sprawie Brasserie du Pêcheur i Factortame, pkt 22; wyrok z dnia 26 marca 1996 r. w sprawie C-392/93 British Telecommunications, Rec. s. I-1631, pkt 41; wyrok z dnia 18 stycznia 2001 r. w sprawie C-150/99 Lindöpark, Rec. s. I-493, pkt 38.
(
188
)	Wyżej wymieniony w przypisie 184 wyrok w sprawie Brasserie du Pêcheur i Factortame, pkt 25.
(
189
)	Zobacz pkt 52 niniejszej opinii.
(
190
)	Wyżej wymieniony w przypisie 11 wyrok.
(
191
)	Ibidem, pkt 31.
(
192
)	Wyżej wymieniony w przypisie 6 wyrok, pkt 27.
(
193
)	Zobacz pkt 53 uwag na piśmie przedstawionych przez rząd francuski.
(
194
)	Zobacz wyrok z dnia 6 kwietnia 2006 r. w sprawie C-124/05, Zb. Orz. s. I-3243, pkt 30; ww. w przypisie 6 wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., pkt 30.