Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
NORKUS
ippreżentati fid‑19 ta’ Ġunju 2025 (1)
Kawża C‑45/24
Verein für Konsumenteninformation
vs
Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trasport bl-ajru – Regolament (KE) Nru 261/2004 – Artikolu 8(1) – Rimbors tal-prezz ta’ biljett f’każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira – Kummissjoni miġbura minn persuna li taġixxi bħala intermedjarju bejn il-passiġġier u t-trasportatur tal-ajru waqt ix-xiri tal-biljett – Kundizzjonijiet ta’ inklużjoni – Ammont tal-kummissjoni allegatament stabbilita mingħajr l-għarfien tat-trasportatur tal-ajru – Oneru tal-prova”
I.      Introduzzjoni
1.        Din it-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija) skont l-Artikolu 267 TFUE għandha bħala suġġett l-interpretazzjoni tar-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (2), u, b’mod partikolari, tal-Artikolu 8(1)(a) tiegħu.
2.        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn il-Verein für Konsumenteninformation, assoċjazzjoni Awstrijaka għall-protezzjoni tal-konsumaturi
(iktar ’il quddiem il-“VKI”), u l-Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV (iktar ’il quddiem “KLM”), kumpannija tal-ajru, fir-rigward tar-rimbors tal-kummissjoni mħallsa lill-kumpannija Opodo, aġenzija tal-ivvjaġġar online, minn passiġġieri li kienu rriżervaw il-biljetti tal-ajru tagħhom fuq is-sit internet ta’ din tal-aħħar u li t-titjira tagħhom ġiet ikkanċellata. Dawn il-passiġġieri ttrasferew l-eventwali dritt tagħhom għar-rimbors ta’ din il-kummissjoni, fl-ammont ta’ EUR 95.14 lil VKI, li, permezz tar-rikors tagħha, titlob il-ħlas, flimkien mal-interessi, mingħand KLM fuq il-bażi ta’ dan l-Artikolu 8(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004. KLM tikkontesta l-fondatezza ta’ din l-azzjoni billi ssostni li ma jeżisti ebda ftehim bejnha u Opodo li jikkonċerna din il-kummissjoni u li hija ma awtorizzatx l-iffissar tagħha.
3.        Din il-kawża toffri lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità li tippreċiża l-ġurisprudenza tagħha dwar l-obbligu ta’ trasportatur tal-ajru li jirrimborsa lill-passiġġier il-kummissjoni mħallsa lil terz li jaġixxi bħala intermedjarju waqt ix-xiri tal-biljett tal-ajru. Jeħtieġ b’mod partikolari li jiġu ċċarati l-kundizzjonijiet li għandha tissodisfa r-relazzjoni bejn l-intermedjarju u t-trasportatur tal-ajru biex azzjoni mressqa direttament kontra t-trasportatur tal-ajru fuq il-bażi tal-Artikolu 8(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004 tkun tidher iġġustifikata. Filwaqt li nibbaża ruħi fuq il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, ser nuri li huwa kruċjali li t-trasportatur tal-ajru jawtorizza, talinqas impliċitament, l-attività tal-intermedjarju. Ser nispjega wkoll għaliex l-approċċ adottat mill-Qorti tal-Ġustizzja jipproteġi bl-aħjar mod id-drittijiet tal-passiġġieri, mingħajr ma jintesew l-interessi tat-trasportaturi tal-ajru.
II.    Il-kuntest ġuridiku
4.        Il-premessi 1, 13 u 22 tar-Regolament Nru 261/2004 jipprevedu:
“(1)      Azzjoni mil-Komunitá fil-qasam ta’ transport permezz ta’ l-ajru għandha jkollha l-iskop, fost affarijiet oħrajn, li tassigura livell ogħli ta’ protezzjoni għall-passiġġieri. ’Il fuq minn dan, konsiderazzjoni sħiħa għandha tiġi meħuda tal-ħtiġijiet ta’ protezzjoni tal-konsumatur b’mod ġenerali.
[...]
(13) Passiġġieri li t-titjiriet tagħhom huma kkanċellati għandhom jitħallew jew jiksbu rimbors tal-biljetti tagħhom jew jiksbu arranġament ieħor taħt kondizzjonijiet sodisfaċjenti, u ħsieb xieraq tagħhom għandu jiġi meħud waqt li qed jistennew titjira ta’ aktar tard.
[…]
(22)      Stati Membri għandhom jassiguraw u jissorveljaw ħarsien ġenerali mil-trasportaturi ta’ l-ajru tagħhom ma’ dan ir-Regolament u jinnominaw korp xieraq biex iwettaq dawn il-kompiti ta’ infurzar. Din is-sorveljanza m’għandhiex taffettwa d-drittijiet ta’ passiġġieri u trasportaturi ta’ l-ajru biex ifittxu rimedju legali minn qrati taħt proċeduri ta’ liġi nazzjonali”.
5.        Skont l-Artikolu 2 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Definizzjonijiet”:
“Għall-iskopijiet ta’ dan ir-Regolament:
[...]
f)      ‘biljett’ ifisser dokument validu li jagħti intitolament għal transport jew xi ħaġa ekwivalenti mhux fil-forma ta’ karta, inkluża forma elettronika, maħruġ jew awtorizzat mil-trasportatur ta’ l-ajru jew l-aġent awtorizzat tiegħu;
g)      ‘reżervazzjoni’ tfisser il-fatt li l-passiġġier għandu biljett, jew prova oħra, li tindika li r-reżervazzjoni ġiet aċċettata u rreġistrata, mil-trasportatur ta’ l-ajru jew mill-operatur tat-tour;
[...]”
6.        L-Artikolu 5 tal-imsemmi regolament, intitolat “Kanċellazzjoni”, jipprevedi:
“1.      Fil-każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira, il-passiġġieri in kwistjoni għandhom:
a)      jiġu offruti assistenza mil-trasportatur ta' l-ajru li jopera skond l-Artikolu 8; u
[...]”
7.        L-Artikolu 8 tal-istess regolament, intitolat “Dritt għar-rimbors jew rotta differenti”, jipprevedi fil-paragrafu 1 tiegħu:
“1.      Fejn referenza hi magħmula għal dan l-Artikolu, passiġġieri għandhom jiġu offruti l-għażla bejn:
a)      –      rimbors fi żmien sebat ijiem, permezz tal-mezzi previsti fl-Artikolu 7(3), tal-prezz sħiħ tal-biljett bil-prezz b’liema ġie mixtri, għall-parti jew partijiet tal-vjaġġ li ma ġewx magħmulin, u għall-parti jew partijiet li diġá ġew magħmulin jekk it-titjira m’għadhiex qed taqdi kwalunkwe skop fir-rigward tal-pjan ta’ vjaġġ oriġinali tal-passiġġier, flimkien ma’, meta rilevanti,
–      titjira lura għall-ewwel punt ta’ tluq, ma’ l-ewwel opportunitá;
b)      rotta differenti, taħt kondizzjonijiet tat-trasport paragunabbli, għad-destinazzjoni finali tagħhom ma’ l-ewwel opportunitá; jew
c)      rotta differenti, taħt kondizzjonijiet tat-trasport paragunabbli, għad-destinazzjoni finali tagħhom f’data aktar tard skond il-konvenjenza tal-passiġġier, soġġett għall-postijiet li qegħdin għad-dispożizzjoni”.
8.        Skont l-Artikolu 13 tar-Regolament Nru 261/2004, intitolat “Dritt għal rimedju”:
“F’każijiet fejn trasportatur ta’ l-ajru li jopera jħallas kumpens jew jilħaq l-obbligazzjonijiet oħra li għandu d-dmir iwettaq taħt dan ir-Regolament, l-ebda dispożizzjoni ta’ dan ir-Regolament ma jista’ jiġi interpretat li jirrestrinġi d-dritt tiegħu li jfittex kumpens minn kwalunkwe persuna, inklużi partijiet terzi, skond il-liġi applikabbli. Partikolarment, dan ir-Regolament m’għandu bl-ebda mod jirrestrinġi d-dritt tal-trasportatur ta’ l-ajru li jopera biex ifittex rimbors minn operatur tat-tour jew persuna oħra ma' liema l-trasportatur ta’ l-ajru li jopera għandu kuntratt. B’mod simili, l-ebda dispożizzjoni ta’ dan ir-Regolament ma tista’ tiġi interpretata li tirrestrinġi d-dritt ta' operatur tat-tour jew ta’ parti terza, barra minn passiġġier, ma’ liema trasportatur ta’ l-ajru li jopera għandu kuntratt, biex ifittex rimbors jew kumpens mil-trasportatur ta’ l-ajru li jopera skond il-liġijiet applikabbli rilevanti”.
III. Il‑fatti li wasslu għall‑kawża, il‑proċedura fil‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
9.        Xi passiġġieri kienu xtraw biljetti tal-ajru, għal titjiriet magħmula minn KLM, fuq il-portal għar-riżervazzjoni Opodo, aġenzija tal-ivvjaġġar iċċertifikata mill-International Air Transport Association (IATA) u awtorizzata toħroġ il-biljetti tal-ajru għal din il-kumpannija tal-ajru. Huma kienu ħallsu lil Opodo ammont totali ta’ EUR 2 053.48. Minħabba l-kanċellazzjoni tat-titjiriet tagħhom, dawn il-passiġġieri kisbu rimbors tas-somma ta’ EUR 1 958.34 għall-prezz tal-biljetti. Id-differenza ta’ EUR 95 14, li ma ġietx irrimborsata, tikkorrispondi għall-kummissjoni ta’ intermedjazzjoni ta’ Opodo.
10.      Fil-mument tal-akkwist tal-biljetti involuti fil-kawża prinċipali, KLM kienet ilha tikkollabora ma’ Opodo għal mill-inqas għaxar snin u bejn dawn il-kumpanniji kien hemm kuntratt magħruf bħala “Global Incentive”, li kien jipprevedi ċerti bonusijiet favur Opodo skont in-numru ta’ biljetti mibjugħa għal KLM. Madankollu, la l-kuntratti IATA u lanqas il-kuntratti msejħa “Incentive” ma solvew il-kwistjoni dwar jekk Opodo setgħetx titlob kummissjoni ta’ intermedjazzjoni lill-passiġġieri u għaldaqstant, fi kwalunkwe każ, ma kinux jindikaw l-ammont ta’ tali kummissjoni. Għaldaqstant, fil-każ inkwistjoni, KLM sostniet li hija ma kinitx taf bl-ammont tal-kummissjoni ta’ intermedjazzjoni li Opodo kienet titlob mingħand il-passiġġieri.
11.      Permezz tar-rikors tagħha, VKI, li lilha l-passiġġieri ttrasferew il-krediti ta’ rimbors tagħhom tal-ispiża tal-biljetti, titlob is-somma ta’ EUR 95.14, flimkien mal-interessi. Il-qorti tal-ewwel istanza kienet laqgħet it-talba ta’ VKI, filwaqt li l-qorti tal-appell ċaħditha. Konsegwentement, VKI ppreżentat appell għal reviżjoni kontra  s-sentenza tal-appell quddiem l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema), li hija l-qorti tar-rinviju.
12.      Il-qorti tar-rinviju tindika li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà eżaminat il-portata tad-dritt għar-rimbors tal-passiġġieri fis-sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2018, Harms (C‑601/17, iktar ’il quddiem is-“sentenza Harms”, EU:C:2018:702), fejn hija ddeċidiet li l-kummissjoni ta’ intermedjazzjoni għandha tiġi inkluża fir-rimbors skont l-Artikolu 8(1) tar-Regolament Nru 261/2004 ħlief jekk din il-kummissjoni tkun ġiet iffissata mingħajr l-għarfien tat-trasportatur tal-ajru. Madankollu, l-eċċezzjoni stabbilita mill-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-fatt li dan it-trasportatur kien jew ma kienx jaf bil-kummissjoni tista’, skont il-qorti tar-rinviju, tingħata interpretazzjonijiet differenti. Għaldaqstant, iqum il-punt, minn naħa, dwar kif, b’mod konkret, it-trasportatur tal-ajru għandu jkun ġie informat bl-eżistenza tal-kummissjoni kif ukoll, jekk ikun il-każ, bl-ammont tagħha, u min-naħa l-oħra, fuq min jaqa’ l-oneru tal-prova f’dan ir-rigward.
13.      Anki jekk il-qrati nazzjonali japplikaw il-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenza Harms b’modi diverġenti, il-qorti tar-rinviju tqis li t-trasportatur tal-ajru ma jistax isostni li huwa ma kienx jaf l-ammont eżatt tal-kummissjoni, sakemm dan l-ammont ma jkunx għoli b’mod mhux normali, ħaġa li taqa’ fuqu li tipproduċi l-prova. F’dan ir-rigward, it-trasportatur tal-ajru għandu jitlaq mill-prinċipju li aġent, normalment, jaħdem biss għall-kummissjoni ta’ intermedjazzjoni.
14.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema) ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Ir-[Regolament Nru 261/2004], u b’mod partikolari l-Artikolu 8(1)(a) tiegħu, għandu jiġi interpretat fis-sens li l-prezz tal-biljett li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni għad-determinazzjoni tal-ammont tar-rimbors dovut mit-trasportatur tal-ajru lil passiġġier minħabba l-kanċellazzjoni ta’ titjira jinkludi d-differenza bejn l-ammont imħallas minn dan il-passiġġier u dak irċevut minn dan it-trasportatur tal-ajru, li tikkorrispondi għal kummissjoni rċevuta minn impriża li intervjeniet bħala intermedjarju bejniethom, meta t-trasportatur tal-ajru, minkejja li jkun ċertament jaf li l-impriża l-oħra normalment tiffattura kummissjoni għal intermedjazzjoni (kummissjoni), ma jkunx jaf l-ammont preċiż fil-każ konkret?
2)      L-oneru tal-prova li t-trasportatur tal-ajru kellu l-għarfien neċessarju jaqa’ fuq il-passiġġier li jitlob ir-rimbors jew għandu t-trasportatur tal-ajru juri li ma kellux l-għarfien neċessarju dwar il-kummissjoni?”
IV.    Il‑proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja
15.      Id-deċiżjoni tar-rinviju tat‑23 ta’ Novembru 2023 waslet għand ir-Reġistratur tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-istess ġurnata.
16.      Il-partijiet fil-kawża prinċipali u l-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub fit-terminu mogħti mill-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea.
17.      Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li ma żżommx seduta għas-sottomissjonijiet orali, skont l-Artikolu 76(2) tar-Regoli tal-Proċedura tagħha.
V.      Analiżi ġuridika
A.      Rimarki preliminari
18.      Ir-rimbors tal-prezz tal-biljetti mill-kumpanniji tal-ajru hija waħda mill-kwistjonijiet essenzjali tad-dritt fil-qasam tat-trasport tal-passiġġieri bl-ajru. Min-naħa l-oħra, il-kwistjoni tar-rimbors tal-ispejjeż imħallsa lil terzi persuni għar-riżervazzjoni tat-titjiriet ma tattirax daqshekk l-attenzjoni. Madankollu, il-fornituri ta’ servizzi, bħalma huma l-aġenziji ta’ vjaġġi jew il-portali online, għandhom rwol dejjem jikber fis-settur tal-ajru li qiegħed jespandi. L-industrija rat evoluzzjoni kostanti minħabba l-liberalizzazzjoni tas-suq tal-ivvjaġġar, l-avvanz tat-trasportaturi low-cost u l-iżviluppi teknoloġiċi. Dan it-tibdil għandu bħala konsegwenza li l-kuntatt bejn il-konsumaturi u l-kumpanniji tal-ajru jseħħ dejjem iktar b’mod indirett, u jinvolvi wkoll lill-fornituri ta’ servizzi ta’ intermedjazzjoni, li joħloq għaldaqstant relazzjoni trijangolari, ħaġa li toħloq numru ta’ kwistjonijiet ġuridiċi f’każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira (3).
19.      Filwaqt li r-Regolament Nru 261/2004 jipprevedi espressament ir-rimbors tal-prezz tax-xiri tal-biljett tal-ajru, jiġifieri skont l-Artikolu 8(1)(a), moqri flimkien mal-Artikolu 5(1)(a) ta’ dan ir-regolament (“rimbors [...] tal-prezz sħiħ tal-biljett bil-prezz b’liema ġie mixtri”) (4), il-kwistjoni dwar jekk dan il-prezz jinkludix ukoll il-kummissjonijiet imħallsa mill-passiġġieri lill-intermedjarji baqgħet għal żmien twil mingħajr risposta. Din is-sitwazzjoni tbiddlet mas-sentenza Harms, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet l-obbligu tat-trasportatur tal-ajru li jirrimborsa din it-tip ta’ kummissjoni. Hija ġġustifikat dan l-obbligu, essenzjalment, bil-fatt li l-kummissjoni rċevuta minn intermedjarju mingħand passiġġier kellha titqies bħala “komponent” mill-prezz tax-xiri tal-biljett tal-ajru (5). Din l-interpretazzjoni hija konvinċenti, iktar u iktar li r-riżervazzjoni permezz tal-intermedjarju għandha titqies bħala li tifforma parti minn tranżazzjoni unika, li fil-kuntest tagħha l-ħlas tal-kummissjoni tikkostitwixxi kundizzjoni indispensabbli għax-xiri tal-biljett.
20.      Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet din il-kundizzjoni ġuridika suġġetta għar-rekwiżit li d-diversi elementi ta’ tali biljett, fosthom il-prezz, jkunu “awtorizzati” mit-trasportatur tal-ajru, peress li dawn ma jistgħux “jiġi[u] stabbilit[i] mingħajr ma huwa jkun jaf” (6).
21.      Kif jirriżulta mid-deċiżjoni ta’ rinviju, din il-kundizzjoni tidher li nftiehmet minn diversi qrati nazzjonali bħala li timplika element suġġettiv, jiġifieri l-“għarfien” mit-trasportatur tal-ajru tal-attività kummerċjali tal-intermedjarju u, b’mod partikolari, tal-fatt li dan tal-aħħar jitlob kummissjoni għas-servizzi pprovduti. Mill-perspettiva ġuridika, din hija kundizzjoni li tikkonċerna speċifikament ir-relazzjoni bejn it-trasportatur tal-ajru u l-“l-aġent awtorizzat tiegħu”, skont il-parti inizjali tal-Artikolu 2 u l-Artikolu 2(f) tar-Regolament Nru 261/2004.
22.      Id-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju jirrigwardaw preċiżament dan l-aspett inkwantu huma intiżi, essenzjalment, li jistabbilixxu, l-ewwel nett, jekk it-trasportatur tal-ajru għandux ikollu għarfien tal-ammont eżatt tal-kummissjoni u, it-tieni nett, fuq min jaqa’ l-oneru tal-prova ta’ dan l-għarfien. Ser neżamina dawn id-domandi fl-istess sekwenza.
B.      Fuq l‑ewwel domanda preliminari
23.      Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf, essenzjalment, jekk il-prezz tal-biljett li trasportatur tal-ajru huwa obbligat jirrimborsa lill-passiġġier għandux jinkludi l-kummissjoni mitluba minn intermedjarju meta dan it-trasportatur tal-ajru jkun jaf li dan l-intermedjarju, ġeneralment, jitlob kummissjoni għas-servizzi tiegħu, imma li ma jkunx jaf l-ammont tagħha eżatt fil-każ konkret.
1.      Fuq il‑kriterju suġġettiv stabbilit mill‑Qorti tal‑Ġustizzja fis‑sentenza Harms
24.      F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tixtieq tikseb mingħand il-Qorti tal-Ġustizzja xi preċiżazzjonijiet fuq is-sentenza Harms fir-rigward tal-grad ta’ għarfien meħtieġ tat-trasportatur tal-ajru dwar l-ammont tal-kummissjoni mitluba mill-intermedjarju sabiex din tkun tista’ tiġi inkluża fil-prezz tal-biljett eliġibbli għar-rimbors. Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tagħmel riferiment għall-element suġġettiv, imsemmi fir-rimarki preliminari tiegħi u meqjus mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala li jikkostitwixxi rekwiżit essenzjali sabiex it-trasportatur tal-ajru jkun obbligat jirrimborsa l-kummissjoni, bħala komponent tal-prezz tax-xiri tal-biljett, anki jekk din tikkorrispondi fir-realtà għall-korrispettiv ta’ servizz ipprovdut minn
terza persuna.
25.      L-ewwel nett, jidhirli opportun li tinġibed l-attenzjoni għall-fatt li, kif jirriżulta minn qari tas-sentenza Harms, tali obbligu jiddependi qabel kollox, fl-ewwel lok mir-rieda tat-trasportatur tal-ajru, li, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, għandu jkun “awtorizza” d-diversi elementi ta’ tali biljett, inkluż il-kummissjoni (7). Din l-interpretazzjoni hija bbażata fuq id-definizzjoni tat-terminu “biljett” fl-Artikolu 2(f) tar-Regolament Nru 261/2004, li tgħid li dan ifisser dokument validu li jagħti intitolament għal transport, mhux biss li jkun maħruġ, imma wkoll li jkun “awtorizzat mil-trasportatur ta’ l-ajru” jew mill-aġent awtorizzat tiegħu. Il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeduċi minn dan li din l-awtorizzazzjoni tat-trasportatur testendi għad-diversi elementi li jikkostitwixxu l-prezz ta’ tali biljett. Il-Qorti tal-Ġustizzja tqis għaldaqstant li r-responsabbiltà għall-ħlas tal-ispejjeż mit-trasportatur tal-ajru tidher iġġustifikata inkwantu dan tal-aħħar ħa deċiżjoni konxja u informata li tikkonferma l-inklużjoni ta’ dan il-komponent fil-prezz tal-biljett. Fi kwalunkwe każ, dan huwa dak li jimplika l-kunċett ta’ “awtorizzazzjoni” mill-perspettiva semantika (8). Fis-sentenza Harms, il-fatt li l-imsemmi komponent ma jiġix iffissat mingħajr l-għarfien tat-trasportatur tal-ajru jitqies bħala “awtorizzazzjoni”, b’mod li l-għarfien li għandu t-trasportatur dwar l-iffissar ta’ kummissjoni mill-intermedjarju huwa biżżejjed sabiex jitqies li dan it-trasportatur awtorizzaha wkoll.
26.      Is-sentenza Harms hija bbażata, essenzjalment, fuq il-prinċipju li jgħid li r-rimbors ta’ kummissjoni huwa l-obbligu tat-trasportatur tal-ajru meta dan jirrikorri b’mod konxju għand terz sabiex iwettaq xi kompiti. Konsegwentement, meta l-Qorti tal-Ġustizzja tiddikjara li d-diversi elementi tal-prezz ta’ biljett ma jistgħux jiġu stabbiliti “mingħajr l-għarfien” ta’ dan it-trasportatur, din id-dikjarazzjoni għandha tinftiehem fis-sens li dan tal-aħħar ma jistax ikun obbligat jirrimborsa l-kummissjonijiet li huwa ma kellux għarfien tagħhom u li, minħabba f’hekk, huwa ma tax il-kunsens għalihom.
27.      Barra minn hekk, skont l-interpretazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja (9), kummissjoni “awtorizzata” mit-trasportatur tal-ajru li jkun rċeviha l-intermedjarju titqies bħala “inevitabbli” fis-sens tas-sentenza Mennens (10), u għandha tiġi rrimborsata minn dan it-trasportatur. Il-possibbiltà li jsir ix-xiri tal-biljett mingħajr is-servizz ta’ intermedjarju u li jiġi evitat għaldaqstant il-ħlas tal-kummissjoni ma jneħħi xejn, fil-fehma tiegħi, min-natura “inevitabbli” ta’ dan il-komponent tal-prezz. Fil-fatt, jien nifhem din in-natura “inevitabbli” tal-kummissjoni mħallsa mill-passiġġier bħala element indispensabbli tal-prezz tal-biljett meta dan tal-aħħar jirrikorri għal intermedjarju, li, min-naħa tiegħu, huwa stess “aġent awtorizzat” mill-imsemmi trasportatur tal-ajru. Lanqas il-fatt li l-passiġġier jaċċetta l-kundizzjonijiet ġenerali tal-bejgħ ta’ intermedjarju sabiex jixtri biljett u li jagħti l-kunsens għall-ħlas tal-kummissjoni ma jbiddel l-imsemmija natura “inevitabbli”. B’differenza mis-servizzi supplimentari fakultattivi proposti minn intermedjarju, bħalma hija l-assigurazzjoni tal-ivvjaġġar, persuna ma tistax tagħżel li ma tħallasx il-kummissjoni waqt il-proċess tax-xiri. Għaldaqstant, ma tistax titqies bħala li hija “separabbli” mill-prezz tal-biljett, fis-sens tal-ewwel inċiż tal-Artikolu 8(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004.
28.      Din il-kunsiderazzjoni twassalni sabiex nistaqsi dwar kif jista’ jiġi stabbilit li r-trasportatur tal-ajru għandu l-għarfien tal-ġbir, mill-intermedjarju, ta’ kummissjonijiet fl-eżerċizzju tal-attivitajiet tiegħu. Dan l-aspett huwa partikolarment rilevanti peress li, fis-sentenza Harms, il-Qorti tal-Ġustizzja taċċetta hija stess li jistgħu jeżistu sitwazzjonijiet fejn it-trasportatur tal-ajru jinjora l-prattiki kummerċjali tal-intermedjarji. Huma biss f’dawn is-sitwazzjonijiet li huwa eskluż id-dritt tal-passiġġier li jeżiġi mingħand it-trasportatur tal-ajru rimbors tal-kummissjoni.
29.      Hemm diversi argumenti li jimmilitaw favur tifsira usa’ ta’ dan l-element suġġettiv fis-sens li r-relazzjoni fit-tul bejn it-trasportatur tal-ajru u l-intermedjarju hija suffiċjenti, bħala prinċipju, sabiex tiġi prodotta l-prova tal-għarfien tat-trasportatur u, konsegwentement, il-kunsens impliċitu tiegħu fir-rigward tal-ġbir ta’ kummissjoni. Qabel kollox, mid-definizzjoni tat-terminu “biljett” li tinsab fil-parti inizjali tal-Artikolu 2 u l-Artikolu 2(f) tar-Regolament Nru 261/2004
li dan huwa dokument li jista’ jinħareġ jew jiġi awtorizzat biss mit-trasportatur tal-ajru jew mill-“aġent awtorizzat tiegħu”. Il-fatt li kull intermedjarju li jbiegħ il-biljetti jitqies bħala aġent awtorizzat ta’ trasportatur tal-ajru jiġġustifika l-preżunzjoni ta’ għarfien u ta’ “awtorizzazzjoni”, fis-sens tas-sentenza Harms (11), ibbażata fuq l-aċċettazzjoni tal-ħruġ tal-biljetti minn dan l-aġent. Fil-fatt, tkun kontro-intuwittiva li jitqies li t-trasportatur tal-ajru jista’ jawtorizza u jaċċetta l-bejgħ ta’ biljett mingħajr ma jaċċetta fl-istess ħin il-prattika kummerċjali tal-aġent awtorizzat tiegħu li tikkonsisti fil-ġbir tal-kummissjoni. Tali approċċ ikun jammonta għal forma ta’ “cherry picking” li tippermetti lit-trasportatur, fl-istess relazzjoni kummerċjali mal-aġent awtorizzat tiegħu, li jaqbel ma’ dak li huwa kummerċjalment vantaġġjuż għalih, u jiċħad dak li ma jaqbillux. Imbagħad, jidher li huwa indispensabbli li tkun protetta l-fiduċja tal-passiġġier fir-regolarità tal-proċess ta’ xiri tal-biljetti, speċjalment peress li ma jkunx jaf in-natura tar-relazzjoni kummerċjali bejn l-aġent u t-trasportatur tal-ajru (12). Lanqas ma jkun raġonevoli li l-passiġġier ikun mistenni jivverifika f’dan ir-rigward. Fl-aħħar nett, waqt ix-xiri ta’ biljett mingħand intermedjarju, huwa leġittimu li wieħed jippreżumi li t-trasportatur tal-ajru awtorizza d-diversi elementi tal-prezz tal-biljett u li, għaldaqstant, fi kwalunkwe każ, għandu għarfien tagħhom.
30.      Fil-fatt, jeħtieġ li wieħed iżomm f’moħħu li t-trasportatur tal-ajru huwa liberu li jistruttura r-relazzjoni tiegħu mal-intermedjarju b’mod li jkun jista’ jopponi għal ċerti prattiki kummerċjali. Meta t-trasportatur tal-ajru jirrikorri għal network ta’ intermedjarji għall-benefiċċju tiegħu stess – kemm jekk biex ikabbar il-klijentela tiegħu jew biex inaqqas l-ispejjeż amministrattivi tiegħu marbutin mal-bejgħ tal-biljetti –, wieħed jista’ jippreżumi, b’mod ġenerali, li huwa għandu għarfien tal-prattiki kummerċjali tagħhom u li, konsegwentement, huwa “awtorizza” l-ġbir ta’ kummissjoni fis-sens tal-parti inizjali tal-Artikolu 2 u l-Artikolu 2(f) tar-Regolament Nru 261/2004. F’tali każ, jidher leġittimu li minn dan jiġi dedott li t-trasportatur tal-ajru ma opponiex espressament għall-ġbir ta’ kummissjoni mill-intermedjarju.
31.      Bl-istess mod, meta t-trasportatur tal-ajru jagħżel li jikkollabora ma’ aġent kummerċjali tal-biljetti, huwa raġonevoli li wieħed jassumi li dan it-trasportatur jixtieq, fl-interess tiegħu stess, jibbenefika mill-opportunitajiet ta’ kummerċjalizzazzjoni korrispondenti. Għaldaqstant, anki fl-assenza ta’ kuntratt espliċitu mal-intermedjarju, meta jaċċetta li jinħareġ biljett mill-aġent awtorizzat tiegħu fis-sens tal-parti inizjali tal-Artikolu 2 u l-Artikolu 2(f) tar-Regolament Nru 261/2004, l-imsemmi trasportatur jawtorizzah jitlob kummissjoni mingħand il-klijenti tiegħu. Fil-każ bil-kontra, jekk l-istess trasportatur tal-ajru jixtieq jevita li terz jitlob tali kummissjoni għar-raġunijiet marbutin, pereżempju, mar-reputazzjoni tiegħu jew mal-politika ta’ impriża tiegħu, huwa obbligu tiegħu li ma jistabbilixxix relazzjonijiet kummerċjali ma’ dan it-terz jew li jittermina l-istess relazzjonijiet.
32.      Għaldaqstant, it-trasportatur tal-ajru huwa eżentat mir-responsabbiltà tiegħu biss fil-każ eċċezzjonali fejn l-intermedjarju jaġixxi minn jeddu, lil
hinn minn kull implikazzjoni, awtorizzazzjoni jew għarfien min-naħa ta’ dan it-trasportatur. Dan jinkludi s-sitwazzjoni, imsemmija fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Kummissjoni, fejn l-intermedjarju joffri servizzi ta’ elevazzjoni tad-data mill-iskrin (“screen scraping”) (13), fejn il-mudell kummerċjali tiegħu jkun ibbażat fuq l-elevazzjoni awtomatika ta’ data li tkun tinsab fis-siti internet tat-trasportaturi tal-ajru mingħajr ma jkun kiseb il-kunsens ta’ dawn tal-aħħar. Il-fatturazzjoni ta’ kummissjoni minn intermedjarju għas-servizzi tiegħu ta’ intermedjazzjoni f’tali ċirkustanzi ma tistax titqies bħala li kienet “awtorizzata” mit-trasportatur tal-ajru fis-sens tal-ġurisprudenza.
33.      Ikkunsidrat minn din il-perspettiva, l-element ta’ awtorizzazzjoni, stabbilit mill-Qorti tal-Ġustizzja, jidher li huwa indikatur utli sabiex jiġi stabbilit jekk teżistix rabta suffiċjenti bejn it-trasportatur tal-ajru u l-intermedjarju. Barra minn hekk, dan jikkostitwixxi kriterju relattivament sempliċi, li jista’ jintuża irrispettivament min-natura legali tar-relazzjoni tagħhom. Fil-fatt, inkwantu t-trasportatur tal-ajru huwa liberu li jidħol f’relazzjoni kummerċjali mal-intermedjarju tal-għażla tiegħu, dan it-trasportatur ma jistax jipprevalixxi ruħu mill-allegat nuqqas ta’ għarfien jew mill-passività tiegħu sabiex jevita r-responsabbiltà tiegħu li jirrimborsa lill-passiġġier il-kummissjoni li dan tal-aħħar ħallas lill-intermedjarju. Fi kwalunkwe każ, il-fattur determinanti qiegħed fl-għarfien tiegħu dwar it-tmexxija tan-negozju tas-sieħeb kummerċjali tiegħu, li tammonta għal aċċettazzjoni, espliċita jew taċita, ta’ dan l-aġir.
34.      Barra minn hekk, jeħtieġ li jitfakkar li, kif tat x’wieħed jifhem il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Harms, l-applikazzjoni tal-kriterju ta’ awtorizzazzjoni huwa mezz xieraq sabiex jintlaħqu l-għanijiet imfittxija mir-Regolament Nru 261/2004, jiġifieri dawk li jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni lill-passiġġieri u li jiġi żgurat bilanċ bejn l-interessi ta’ dawn il-passiġġieri u dawk tat-trasportaturi tal-ajru (14). Din il-konstatazzjoni hija iktar evidenti meta wieħed jikkunsidra l-aspetti li ġejjin dwar l-applikazzjoni prattika tagħha.
35.      Il-possibbiltà għall-passiġġier li jirkupra l-kummissjoni permezz tad-dritt għar-rimbors fuq il-bażi prevista mid-dritt tal-Unjoni tieħu inkunsiderazzjoni l-interessi marbutin mal-protezzjoni tal-konsumatur (15), peress li f’tali każ, dan il-passiġġier jikkonfronta debitur uniku. Kieku ma kienx hekk, huwa jkun obbligat iressaq azzjoni ġudizzjarja kemm kontra t-trasportatur tal-ajru għall-prezz tal-biljett kif ukoll kontra l-intermedjarju għall-kummissjoni. Approċċ simili jkun jinvolvi mhux biss spejjeż addizzjonali, imma jinvolvi wkoll riskju konsiderevoli għall-passiġġier, peress li r-relazzjoni ġuridika bejn it-trasportatur tal-ajru u l-aġent tista’ tkun strutturata b’mod differenti skont il-kuntratt u skont l-ordinament ġuridiku
tal-Istat Membru inkwistjoni. Ir-rikonoxximent ta’ dritt uniku għar-rimbors ibbażat fuq id-dritt tal-Unjoni, jiġifieri fuq l-Artikolu 8(1)(a), moqri flimkien mal-Artikolu 5(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004 (16), iġib miegħu, għaldaqstant, titjib sinjifikattiv tas-sitwazzjoni ġuridika tiegħu.
36.      L-użu ta’ kriterju ddefinit mid-dritt tal-Unjoni u intiż li jiġi applikat b’mod uniformi, bħalma huwa dak żviluppat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Harms, irendi, fil-fehma tiegħi, inutli kull diskussjoni dwar in-natura eżatta tar-remunerazzjoni mħallsa lill-intermedjarju. L-osservazzjonijiet ta’ KLM f’dan ir-rigward juru biċ-ċar li l-klassifikazzjoni terminoloġika u t-tqassim ekonomiku ta’ din il-kummissjoni jvarjaw skont ir-relazzjoni ġuridika ta’ intermedjazzjoni inkwistjoni u, xi kultant, anki fi ħdan tali relazzjoni skont it-termini kuntrattwali applikabbli bejn il-partijiet (17). Iċ-ċertezza legali tkun ippreġudikata kieku r-relazzjoni bejn it-trasportatur tal-ajru u t-terz kellha tiġi eżaminata kull darba mill-perspettiva ekonomika u legali sabiex jiġu stabbiliti l-komponenti tal-prezz li għandhom jiġu rrimborsati mit-trasportatur tal-ajru. Għalhekk hemm il-ħtieġa li jiġi identifikat kriterju sempliċi li jiġi użat, bħalma huwa dak tal-“awtorizzazzjoni”, li japplika indipendentement mid-dritt nazzjonali.
37.      Il-kriterju suġġettiv mislut fil-ġurisprudenza Harms huwa intiż li jillimita, sa ċertu punt, ir-responsabbiltà tat-trasportatur tal-ajru sabiex jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll l-interessi tiegħu. Kif diġà indikajt f’dawn il-konklużjonijiet, it-trasportatur tal-ajru huwa responsabbli mill-aġir tan-negozju tal-aġenti tiegħu biss jekk huwa jkun awtorizzaha, anki jekk b’mod taċitu biss (18), ħaġa li għandha tiġi stabbilita skont ir-regoli tat-tqassim tal-oneru tal-prova, li ser jiġu eżaminati fil-kuntest tat-tieni domanda preliminari. Dan il-kriterju jipprevjeni għalhekk kwalunkwe estensjoni indebita tar-responsabbiltà tat-trasportatur tal-ajru għal ċirkustanzi lil
hinn mill-kontroll tiegħu.
38.      Barra minn hekk, jeħtieġ li jiġi rilevat li t-trasportatur tal-ajru ma jġarrab ebda żvantaġġ mill-fatt li huwa jassumi r-responsabbiltà li toħroġ mir-relazzjoni kummerċjali tiegħu mal-intermedjarju, peress li huwa għandu l-possibbiltà li jeżerċita azzjoni ta’ rkupru kontra dan tal-aħħar. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li fis-sentenza Airhelp, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-obbligi li għandu t-trasportatur tal-ajru skont ir-Regolament Nru 261/2004 huma bla ħsara għad-dritt tiegħu li jitlob kumpens għad-danni, konformement mad-dritt nazzjonali applikabbli, minn kull persuna li minħabba fiha ġew ikkawżati n-nuqqasijiet ta’ dan it-trasportatur għat-twettiq tal-obbligi tiegħu, inklużi terzi, bħalma jipprevedi l-Artikolu 13 ta’ dan ir-regolament. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, dan ir-regolament ma jikkundizzjonax id-dritt tat-trasportatur tal-ajru li jitlob kumpens għall-eżistenza ta’ kuntratt, li jorbot lil dan tal-aħħar mal-intermedjarju li l-passiġġier tal-ajru uża sabiex jirriżerva t-titjira tiegħu (19).
39.      Għalkemm is-sentenza ċċitata iktar ’il fuq tikkonċerna biss każ partikolari, jiġifieri l-ksur mill-intermedjarju ta’ obbligu li għandu t-trasportatur tal-ajru, jidhirli li l-Artikolu 13 tar-Regolament Nru 261/2004 għandu jiġi interpretat fis-sens li jirrigwarda wkoll forom oħra ta’ kumpens previsti mid-dritt nazzjonali, inkluż it-talbiet ta’ rkupru (20). Minn din il-perspettiva, din id-dispożizzjoni tistabbilixxi, fil-fehma tiegħi, il-prinċipju li skontu d-dritt nazzjonali jissupplimenta dan ir-regolament sabiex jibbilanċja l-interessi bejn il-partijiet.
2.      Fuq ir‑rekwiżit li t‑trasportatur tal‑ajru jkun jaf l‑ammont preċiż tal‑kummissjoni mħallsa lill‑intermedjarju
40.      Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, jeħtieġ li tiġi eżaminata il-kwistjoni sostantiva mressqa mill-qorti tar-rinviju dwar jekk huwiex neċessarju, għall-finijiet ta’ rimbors skont l-Artikolu 8(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004, li t-trasportatur tal-ajru jkollu għarfien preċiż tal-ammont tal-kummissjoni mitluba mill-intermedjarju. Kif ser nispjega iktar ’il quddiem, rekwiżiti onerużi wisq rigward dan l-element suġġettiv joħolqu, fil-fehma tiegħi, diversi diffikultajiet.
41.      L-ewwel nett, meta fil-punt 20 tas-sentenza Harms, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet ir-riżerva “ħlief jekk din il-kummissjoni kienet stabbilita mingħajr l-għarfien tal-imsemmi trasportatur tal-ajru”, hija tidher li enfasizzat biss l-iffissar tal-kummissjoni li t-trasportatur tal-ajru għandu jinjora sabiex ikun eżentat milli jirrimborsaha, mingħajr ma insistiet dwar in-nuqqas ta’ għarfien tal-ammont tagħha. Dan jidhirli li huwa loġiku, peress li, malli t-trasportatur tal-ajru jkollu għarfien b’mod ġenerali tal-ġbir ta’ kummissjoni, dan it-trasportatur ikun f’pożizzjoni jinforma ruħu, mingħand l-aġent awtorizzat tiegħu, bl-ammont preċiż tagħha. Mill-banda l-oħra, jekk ir-rimbors tal-kummissjoni jkun suġġett għal fattur bħalma huwa l-għarfien li t-trasportatur ikollu tal-ammont tagħha, dan ma jippermettix li jkun iggarantit livell ta’ prevedibbiltà suffiċjenti għall-passiġġier u jirriskja li jagħmel ħsara lill-fiduċja tiegħu fil-proċess tax-xiri tal-biljetti.
42.      It-tieni nett, kieku kien mitlub, għall-finijiet tar-rimbors tal-passiġġier, li t-trasportatur tal-ajru jkun jaf bl-ammont preċiż tal-kummissjoni mitluba mill-intermedjarju, dan it-trasportatur jkun jista’ jipprova jaħrab b’mala fide mill-obbligu ta’ rimbors previst fl-Artikolu 8(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004 billi ma jinformax ruħu dwar dan l-ammont. Huwa jkun jista’ jsostni wkoll li ma kellu ebda għarfien dwar il-prattiki kummerċjali tal-intermedjarju u, b’mod partikolari, dwar il-ġbir ta’ kummissjoni, ħaġa li tqajjem kwistjonijiet ta’ prova diffiċli quddiem il-qrati nazzjonali. Il-kwistjoni tal-veraċità ta’ dawn id-dikjarazzjonijiet tqum fil-kuntest ta’ tilwima, indipendentement mill-fatt li, fil-fehma tiegħi, huwa perfettament leġittimu li l-kumpannija tal-ajru tkun mitluba tinforma ruħha b’mod suffiċjentement iddettaljat fuq il-prattiki kummerċjali tal-imsieħba tagħha. Dan l-aspett, li huwa rilevanti mill-perspettiva prattika, ser jiġi eżaminat fil-kuntest tal-analiżi tat-tieni domanda preliminari.
43.      Konsegwentement, jekk it-trasportatur tal-ajru jkollu għarfien tal-attivitajiet tal-intermedjarju – jiġifieri, eventwalment, jinkoraġġihom –, il-fatt li dan jiġi mitlub ikun jaf l-ammont eżatt tal-kummissjoni miġbura mill-intermedjarju jwassal sabiex jippermettilu, fl-aħħar mill-aħħar, li jistabbilixxi huwa stess sa
fejn huwa obbligat jagħmel rimbors skont l-Artikolu 8(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004. Din id-dispożizzjoni titlef għaldaqstant parti mis-sens tagħha favur il-passiġġieri.
44.      It-tielet nett, il-fatt li trasportatur tal-ajru jkun mitlub ikollu għarfien sew tal-prattiki kummerċjali tal-intermedjarju, b’mod partikolari dik tal-kummissjoni mitluba, jista’ jkollu bħala effett li jwassal lill-passiġġier jirrinunzja għall-possibbiltà li jirrikorri għal intermedjarju u jippreferi riżervazzjoni diretta mingħand it-trasportatur tal-ajru. Tali tibdil fl-aġir tax-xiri mill-passiġġieri jista’ jkun ta’ ħsara ekonomika għall-attività tal-intermedjarji, għalkemm dawn jaqdu funzjoni pożittiva fis-suq billi jiddiversifikaw l-offerti ta’ vjaġġi lill-konsumaturi u billi jkabbru favur dawn tal-aħħar il-klijentela tal-kumpanniji tal-ajru (21).
45.      Ir-raba’ u fl-aħħar nett, il-fatt li trasportatur tal-ajru jkun mitlub ikun jaf bl-ammont eżatt tal-kummissjoni jwassal, x’aktarx, sabiex jeżentah mill-obbligu li jirrimborsa l-kummissjoni lill-passiġġier, u jorbot lil dan tal-aħħar li jdur kontra l-intermedjarju sabiex jikseb mingħandu, potenzjalment b’ħafna spejjeż, ir-rimbors. Issa, l-ammont kontenzjuż, jiġifieri l-kummissjoni, jibqa’, kif juri dan il-każ, pjuttost modest. Dan ikun imur evidentement kontra l-għan li jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tal-passiġġieri, stabbilit fil-premessa 1 tar-Regolament Nru 261/2004, u tas-simplifikazzjoni tal-proċeduri ta’ rimbors stabbiliti minn dan tal-aħħar. Għar-raġunijiet esposti fil-punti preċedenti, inqis li, għal dak li jikkonċerna l-“għarfien” fis-sens tas-sentenza Harms, huwa biżżejjed li t-trasportatur tal-ajru ma jinjorax ir-rwol tal-intermedjarju u jagħti l-kunsens tiegħu għall-attivitajiet tiegħu mwettqa permezz ta’ kummissjoni, mingħajr ma għandu jkun jaf l-ammont tagħha b’mod preċiż fil-każ konkret.
C.      Fuq it‑tieni domanda preliminari
46.      Permezz tat-tieni domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf, essenzjalment, għal dak li jikkonċerna d-dritt għar-rimbors skont l-Artikolu 8(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004, jekk l-oneru tal-prova li t-trasportatur kien effettivament jaf bil-kummissjoni ta’ intermedjazzjoni jaqax fuq il-passiġġier li jitlob ir-rimbors mingħand it-trasportatur tal-ajru.
47.      Jekk il-Qorti tal-Ġustizzja kellha tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari fis-sens li pproponejt jien, ma jidhirx meħtieġ li tingħata risposta lit-tieni domanda għall-finijiet li tiġi solvuta l-kwistjoni fil-kawża prinċipali. Fil-fatt, f’dan il-każ, huwa paċifiku li KLM kienet taf li l-intermedjarja Opodo kienet titlob kummissjoni. L-intermedjazzjoni kienet parti minn hekk minn kollaborazzjoni rregolata mill-kuntratt bejn il- konvenuta u Opodo. Iktar minn hekk, ma huwiex ikkontestat li, bil-fatt li kellha għarfien dwar l-aġir tan-negozju tal-intermedjarja, KLM kienet, fil-prinċipju, tat il-kunsens tagħha għall-ħlas ta’ kummissjoni.
48.      Peress li, f’din il-kawża, l-“għarfien” tat-trasportatur tal-ajru mitlub mis-sentenza Harms ġiet prodotta l-prova tiegħu, ma għadux rilevanti, fil-kawża prinċipali, li jiġi stabbilit min għandu jġorr l-oneru tal-prova f’dan ir-rigward. Konsegwentement, huwa biss għall-finijiet ta’ kompletezza li ser nippreżenta xi riflessjonijiet fuq it-tqassim tal-oneru tal-prova fil-kuntest ta’ “sitwazzjoni ordinarja” fejn passiġġier jitlob ir-rimbors tal-prezz tal-biljett tiegħu.
49.      Qabel xejn, jeħtieġ li jitfakkar li huwa b’mod konformi mal-proċeduri previsti mid-dritt nazzjonali li l-passiġġieri u t-trasportaturi tal-ajru għandhom jinvokaw id-drittijiet tagħhom li jitolbu kumpens quddiem il-qrati tal-Istati Membri, kif jirriżulta b’mod partikolari mill-premessa 22 tar-Regolament Nru 261/2004. Ir-regoli li jirrigwardaw l-oneru tal-prova fil-qasam tar-responsabbiltà ċivili jaqgħu fil-prinċipju taħt dawn il-proċeduri nazzjonali.
50.      B’deroga minn dan il-prinċipju, ir-Regolament Nru 261/2004 jipprevedi sensiela ta’ dispożizzjonijiet li jikkonċernaw, espressament, l-oneru tal-prova, u dan sabiex jobbliga li jiġu rrispettati d-drittijiet tal-passiġġieri. Dan huwa b’mod partikolari l-każ tad-dispożizzjonijiet imsemmija fil-paragrafi 3 u 4 tal-Artikolu 5 ta’ dan ir-regolament, li jissuġġettaw lit-trasportatur tal-ajru għal ċerti obbligi f’każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira u jimponulu wkoll l-oneru tal-prova li dawn l-obbligi ġew osservati. Barra minn hekk, ir-regoli li jirrigwardaw it-tqassim tal-oneru tal-prova jistgħu jkunu dedotti wkoll minn interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tal-imsemmi regolament, ħaġa li ġiet ikkonfermata wkoll mill-ġurisprudenza.
51.      Għaldaqstant, f’dan is-sens, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li r-responsabbiltà li tiġi proposta u li jiġi organizzat trasport alternattiv skont l-Artikolu 8(1)(b) tar-Regolament Nru 261/2004, li taqa’ fuq it-trasportatur tal-ajru kkonċernat, timplika l-oneru li jiġi pprovat li t-trasport alternattiv hekk organizzat sar mill-iktar fis possibbli (22). Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, u fl-assenza ta’ xi dispożizzjoni espressa f’dan ir-regolament jew xi kjarifika formali mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Harms, jeħtieġ li tingħata interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet rilevanti tal-imsemmi regolament.
52.      F’dan il-kuntest, jeħtieġ li jitfakkar li l-Artikolu 8(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004 jimponi fuq it-trasportatur tal-ajru l-obbligu li jirrimborsaw il-prezz tal-biljett, indipendentement mill-kawża tal-kanċellazzjoni tat-titjira. Fil-fatt, għall-kuntrarju tal-obbligu li jingħata kumpens lill-passiġġieri skont l-Artikolu 7 ta’ dan ir-regolament, l-obbligu ta’ rimbors ma fihx eċċezzjoni marbuta mal-eżistenza ta’ ċirkustanzi straordinarji (23). Għaldaqstant, l-obbligu ta’ rimbors jidher iktar estiż minn dak tal-kumpens lill-passiġġieri. Minn din il-perspettiva, ir-responsabbiltà li taqa’ fuq it-trasportatur tal-ajru li jirrimborsa l-biljett bil-prezz li dan ikun inxtara jimplika, fil-fehma tiegħi, l-oneru li tiġi prodotta l-prova ukoll li, jekk ikun il-każ, ċerti elementi minn dan il-prezz ma għandhomx jiġu rrimborsati.
53.      Din il-konklużjoni hija iktar konvinċenti meta wieħed jiftakar li l-intermedjarju jaġixxi bħala aġent awtorizzat ta’ trasportatur tal-ajru, ħaġa li tiġġustifika li wieħed jippreżumi l-għarfien dwar il-prattiki kummerċjali ta’ dan l-aġent (24). Fil-fatt, it-trasportatur tal-ajru huwa l-iktar wieħed informat dwar il-prattiki tal-intermedjarji tiegħu. Kif indikajt f’dawn il-konklużjonijiet tiegħi (25), it-trasportatur tal-ajru huwa wkoll l-aħjar wieħed sabiex jopponi għall-prattika tal-kummissjoni tagħhom u, għaldaqstant, huwa preżunt li jkun ta l-kunsens tiegħu sabiex tintalab tali kummissjoni mingħand il-passiġġiera, filwaqt li dawn tal-aħħar ma jistgħu jeżerċitaw ebda influwenza f’dan ir-rigward (26). Min-naħa l-oħra, huwa evidenti li jekk l-oneru tal-prova titgħabba fuq il-passiġġier, dan jinvolvi diffikultajiet konsiderevoli għal dan tal-aħħar, ħaġa li ma taqdix l-għan li jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tal-passiġġiera.
54.      Fl-aħħar nett, jidhirli li s-sentenza Harms tipprovdi xi indikazzjonijiet favur interpretazzjoni li tgħid li l-oneru tal-prova jaqa’ fuq it-trasportatur tal-ajru. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li, ħlief jekk dan tal-aħħar ma kellux l-għarfien neċessarju tagħha, il-kummissjoni mitluba minn intermedjarju taqa’ taħt l-obbligu ta’ kumpens
li għandu dan it-trasportatur tal-ajru skont id-dispożizzjonijiet konġunti tal-Artikolu 8(1)(a) u tal-Artikolu 5(1) tar-Regolament Nru 261/2004. Konsegwentement, minn dan jista’ jiġi dedott li l-assenza ta’ għarfien dwar il-kummissjoni mit-trasportatur tal-ajru tikkostitwixxi eċċezzjoni għar-regola. Bl-introduzzjoni ta’ din ir-relazzjoni bejn ir-regola u l-eċċezzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet impliċitament regola tal-oneru tal-prova li tgħid li huwa l-obbligu tat-trasportatur tal-ajru li jipproduċi l-prova li ma kellux debitament għarfien dwar l-attivitajiet tal-intermedjarju u li ma kienx ta l-kunsens tiegħu għall-eżerċizzju ta’ tali attivitajiet permezz tal-ġbir ta’ kummissjoni (27).
55.      B’dan premess, jien ma ninjorax l-argument imressaq mill-Kummissjoni li tgħid li jeħtieġ li jiġi evitat tqassim tal-oneru tal-prova li jkun għad-detriment tat-trasportatur tal-ajru inkwantu dan it-tqassim ikun jeżiġi mingħandu li huwa jipproduċi l-prova tal-ineżistenza ta’ fatt (28). F’tali każ, it-trasportatur tal-ajru jkun obbligat li jipproduċi l-prova ta’ “fatt negattiv”, ħaġa li fil-prattika hija impossibbli (29), speċjalment peress li jinvolvi l-forum intern tiegħu (“forum internum”). Sabiex tiġi evitata tali konsegwenza mhux mixtieqa u sabiex jittieħdu inkunsiderazzjoni b’mod adegwat l-interessi tat-trasportatur tal-ajru, ir-rekwiżiti dwar l-inverżjoni tal-oneru tal-prova ma għandhomx ikunu stretti wisq.
56.      Għal din ir-raġuni, inqis, l-istess bħall-Kummissjoni, li t-trasportaturi tal-ajru diġà jissodisfaw l-oneru tal-prova jekk jipproduċu l-prova, meta jesponu b’mod kredibbli ċ-ċirkustanzi kuntestwali rilevanti kollha, li huma ma kellhomx għarfien tal-ġbir, permezz tal-intermedjarju, ta’ kummissjonijiet fl-eżerċizzju tal-attività tiegħu u li huma ma kinux taw il-kunsens għaliha. Jekk dak ikun il-każ, ikun allura l-obbligu tal-passiġġier li jesponi b’mod motivat li l-kollaborazzjoni bejn it-trasportatur tal-ajru u l-intermedjarju kienet ippjanata b’mod li t-trasportatur kellu jkun jaf bil-ġbir ta’ kummissjoni waqt il-bejgħ tal-biljetti tiegħu mill-intermedjarju, u li huwa ta l-kunsens għaliha.
57.      Fil-fehma tiegħi, din l-interpretazzjoni tirrifletti bl-aħjar mod l-għan li jinstab bilanċ bejn l-interessi tal-passiġġieri u dawk tat-trasportaturi tal-ajru, li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried jilħaq bl-adozzjoni tar-Regolament Nru 261/2004 (30). Nipproponi għaldaqstant li tingħata risposta lill-qorti tar-rinviju fis-sens li, sabiex ikun eżentat mill-obbligu li jirrimborsa l-kummissjoni kkonċernata, huwa l-obbligu tat-trasportatur tal-ajru li jipproduċi l-prova li ma kellux għarfien dwar il-ġbir ta’ kummissjonijiet fl-eżerċizzju tal-attivitajiet tal-intermedjarju u li ma kienx ta l-kunsens tiegħu għalihom. It-trasportatur tal-ajru jissodisfa l-oneru tal-prova meta jesponi b’mod kredibbli ċ-ċirkustanzi kontestwali rilevanti kollha.
VI.    Konklużjoni
58.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi għad-domandi tal-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija) bil-mod kif ġej:
L-Artikolu 8(1)(a), moqri flimkien mal-Artikolu 5(1)(a) tar-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
–        il-prezz tal-biljett li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni sabiex jiġi stabbilit l-ammont tar-rimbors dovut mit-trasportatur tal-ajru lil passiġġier f’każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira jinkludi d-differenza bejn l-ammont imħallas minn dan il-passiġġier u dak irċevut minn dan it-trasportatur tal-ajru, li tikkorrispondi għal kummissjoni rċevuta minn impriża li tkun aġixxiet bħala intermedjarja, mingħajr ma jkun meħtieġ li t-trasportatur tal-ajru jkun jaf l-ammont eżatt ta’ din il-kummissjoni;
–        sabiex ikun eżentat mill-obbligu li jirrimborsa l-kummissjoni msemmija, huwa l-obbligu tat-trasportatur tal-ajru li jipprova li ma kellux għarfien dwar il-ġbir ta’ kummissjonijiet fl-eżerċizzju tal-attivitajiet tal-intermedjarju u li ma kienx ta l-kunsens tiegħu għalihom. It-trasportatur tal-ajru jissodisfa l-oneru tal-prova meta jesponi b’mod kredibbli ċ-ċirkustanzi kontestwali rilevanti kollha.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
2      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol 8, p. 10.
3      Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2021, Airhelp (C‑263/20, EU:C:2021:1039) dwar l-obbligi imposti fuq it-trasportatur tal-ajru bir-Regolament Nru 261/2004 meta l-kuntratt ta’ trasport ġie konkluż permezz tal-intermedjazzjoni ta’ pjattaforma ta’ riżervazzjoni online.
4      Korsiv miżjud minni.
5      Ara s-sentenza Harms, punt 16.
6      Ara s-sentenza Harms, punt 17.
7      Sentenza Harms, punt 17.
8      Din l-interpretazzjoni hija l-bażi tal-verżjonijiet lingwistiċi kollha tas-sentenza li jien ikkonsultajt fil-kuntest tal-analiżi tiegħi. Ara l-verżjonijiet fil-lingwa Spanjola (“deben haber sido autorizados”), Daniża (“skal være autoriseret”), Ġermaniża (“genehmigt werden müssen”), Ingliża (“must […] be authorised”), Taljana (“devono […] essere […] autorizzato”), Liwana (“turi būti gautas jo sutikimas”), Olandiża (“worden toegestaan”) u Portugiża
(“devem […] ser autorizados”).
9      Sentenza Harms, punt 18.
10      Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2016, Mennens (C‑255/15, EU:C:2016:472, punt 36). F’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li r-rimbors parzjali tal-“prezz tal-biljett” previst fl-Artikolu 10(2)(a) sa (ċ) tar-Regolament Nru 261/2004, f’każ ta’ tpoġġija ta’ passiġġier fi klassi iktar baxxa minn dik li għaliha dan tal-aħħar xtata l-biljett tiegħu, għandu jiġi kkalkolat fuq il-bażi biss tal-komponenti “inevitabbli” ta’ dan il-prezz, fis-sens li dawn ikunu jeħtieġu li jitħallsu sabiex wieħed jibbenefika, bħala korrispettiv, mis-servizzi proposti mit-trasportatur tal-ajru.
11      Sentenza Harms, punt 17.
12      Ara Dejonckheere, J., “Reimbursement of commissions charged by intermediaries after flight cancellation. A legal analysis of the Harms Case (C-601/17) and its impact on the objectives of Regulation (EC) No 261/2004”, Air & Space Law, 2019, 44, no 1, p. 114. Dan l-awtur jistaqsi kif il-passiġġier suppost jaf x’perċentwal tal-prezz tal-biljett jitħallas lill-kumpannija tal-ajru u jekk din tal-aħħar tkunx taf l-ammont ta’ kummissjoni stabbilita mill-intermedjarju.
13      Ara s-sentenza tal‑15 ta’ Jannar 2015, Ryanair (C‑30/14, EU:C:2015:10, punt 16).
14      Ara s-sentenza Harms, punt 15.
15      Il-ħtieġa li jittieħdu inkunsiderazzjoni b’mod sħiħ ir-rekwiżiti ta’ protezzjoni tal-konsumaturi fil-qasam tat-trasporti bl-ajru hija rrikonoxxuta fil-premessa 1 tar-Regolament Nru 261/2004.
16      Ara l-punt 19 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
17      Fi kwalunkwe każ,
għall-finijiet ta’ dawn il-konklużjonijiet, id-distinzjoni li KLM tagħmel fl-osservazzjonijiet tagħha bejn “kummissjoni ta’ intermedjazzjoni” bħala spiża tat-trasportatur u l-“ispejjeż ta’ intermedjazzjoni” bħala spejjeż tal-passiġġier hija infondata legalment. Din il-kawża tikkonċerna biss ir-rimbors tal-ammont irċevut mill-intermedjarju mingħand il-passiġġier, u dan f’sitwazzjoni fattwali identika għal dik li wasslet għas-sentenza Harms.
18      Ara l-punti 26 u 33 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
19      Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2021, Airhelp (C‑263/20, EU:C:2021:1039, punti 54 u 55).
20      Ara, f’dan is-sens, Maruhn, J., BeckOK Fluggastrechte-Verordnung (Ronald Schmidt), Edizzjoni Nru 33, München 2025, punt 1 et seq tal-Artikolu 13(1) li jqis li l-Artikolu 13 tar-Regolament Nru 261/2004 ma jillimitax id-drittijiet għal azzjoni legali tat-trasportatur tal-ajru. Skont l-awtur, din id-dispożizzjoni ma tistabbilixxix minnha nfisha dritt għal azzjoni legali, imma tippreżupponieh. Tali azzjoni tista’ tirriżulta jew mill-kuntratt li fuqu hija bbażata, jew mill-prinċipji ta’ ġestjoni ta’ negozju ta’ ħaddieħor (“negotiorum gestio”).
21      Ara Seyffert, W., Conradt, L., u Laib, S., Flugbuchung über Dritte – warum Online-Reiseportale unter dem (Haftungs)-Radar fliegen, Neue Zeitschrift für Verkehrsrecht, 2021, Nru 11, p. 563. Dawn l-awturi jindikaw li l-użu ta’ portali online huwa fl-interess tal-konsumatur sabiex ikun jista’ jqabbel b’mod iktar faċli l-offerti tat-titjiriet, imma l-kumpanniji tal-ajru jibbenefikaw ukoll.
22      Sentenza tad‑29 ta’ Lulju 2019, Rusu (C‑354/18, EU:C:2019:637, punt 61).
23      Ara s-sentenza tat‑8 ta’ Ġunju 2023, Austrian Airlines (Titjira ta’ ripatrijazzjoni) (C‑49/22, EU:C:2023:454, punt 45).
24      Ara l-punt 29 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
25      Ara l-punt 30 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
26      Ara l-punt 27 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
27      Ara, f’dan is-sens, Degott, P., Schmidt, R, BeckOK Fluggastrechte-Verordnung, C.H. Beck,
Edizzjoni Nru 33, München 2025, Artikolu 8, punt 4b.
28      Ara Dejonckheere, J., “Reimbursement of commissions charged by intermediaries after flight cancellation. A legal analysis of the Harms Case (C-601/17) and its impact on the objectives of Regulation (EC) No 261/2004”, op. cit. Dan l-awtur jirrileva d-diffikultajiet ta’ tqassim ġust tal-oneru tal-prova. Minn naħa, l-awtur iqis li l-oneru tal-prova ma għandux ibatih il-passiġġier. Min-naħa l-oħra, huwa jqis li l-preżunzjoni legali li tgħid li t-trasportatur tal-ajru kien informat bil-kummissjoni toħloq preġudizzju indebitu għall-interessi tal-kumpanniji tal-ajru.
29      Hekk kif ġie deċiż konsistentement mill-Qorti tal-Ġustizzja, ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni ma jimponux li tiġi prodotta l-prova ta’ fatt negattiv ara s-sentenzi tal‑24 ta’ Marzu 1988, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (104/86, EU:C:1988:171, punt 11), u tal‑4 ta’ Lulju 2024, EUIPO vs KD (C‑5/23 P, EU:C:2024:575, punt 47)].
30      Ara s-sentenzi tad‑19 ta’ Novembru 2009, Sturgeon et (C‑402/07 u C‑432/07, EU:C:2009:716, punt 67), kif ukoll tat‑22 ta’ April 2021, Austrian Airlines (C‑826/19, EU:C:2021:318, punt 39).