61993C0479
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΊΑ
Κ. ΓΕΩΡΓΊΟΥ ΚΟΣΜΆ
της 11ης Ιουλίου 1995 (
*1
)
1.
Η διαφορά μεταξύ του Andrea Francovich και του Ιταλικού Δημοσίου, στα πλαίσια της οποίας είχαν τεθεί τα προδικαστικά ερωτήματα στα οποία έχει απαντήσει το Δικαστήριο με την απόφαση του της 19ης Νοεμβρίου 1991, C-6/90 και C-9/90, Francovich κ.λπ. (
1
) (στο εξής: πρώτη απόφαση Francovich) εξακολουθεί να εκκρεμεί ενώπιον του Pretore της Vicenza. Για την επίλυση της, ο εθνικός δικαστής θεώρησε αναγκαίο να υποβάλει στο Δικαστήριο δύο νέα προδικαστικά ερωτήματα, που αφορούν αυτή τη φορά την ερμηνεία και το κύρος του άρθρου 2 της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ (
2
).
Ι — Νομικό και πραγματικό πλαίσιο της κύριας δίκης
2.
Η οδηγία 80/987/ΕΟΚ (στο εξής: οδηγία) εφαρμόζεται, σύμφωνα με τα οριζόμενα στην παράγραφο 1 του άρθρου 1, επί απαιτήσεων μισθωτών από συμβάσεις εργασίας ή από σχέσεις εργασίας κατά εργοδοτών οι οποίοι τελούν σε κατάσταση αφερεγγυότητας, υπό την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας. Η τελευταία αυτή διάταξη ορίζει τα εξής:
«1.
Για τους σκοπούς της παρούσης οδηγίας, ένας εργοδότης θεωρείται ότι ευρίσκεται σε κατάσταση αφερεγγυότητος:
α)
αν έχει ζητηθεί η έναρξη διαδικασίας προβλεπομένης από τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις του ενδιαφερομένου κράτους μέλους, κατά της περιουσίας του εργοδότη με σκοπό τη συλλογική ικανοποίηση των πιστωτών του, και η οποία επιτρέπει να ληφθούν υπόψη απαιτήσεις αναφερόμενες στο άρθρο 1, παράγραφος 1,
και
β) η αρμόδια αρχή δυνάμει των ανωτέρω νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων:
—
είτε αποφάσισε την έναρξη της διαδικασίας,
—
είτε διαπίστωσε ότι η επιχείρηση ή η εγκατάσταση του εργοδότη έκλεισε οριστικά και ότι η ανεπάρκεια των διαθεσίμων ενεργητικών στοιχείων δεν δικαιολογεί την έναρξη της διαδικασίας.»
3.
Στην παράγραφο 2 του άρθρου 1 της οδηγίας προβλέφθηκε εξάλλου ότι τα κράτη μέλη μπορούν, κατ' εξαίρεση, να αποκλείσουν από το πεδίο εφαρμογής της τις απαιτήσεις ορισμένων κατηγοριών μισθωτών «λόγω της ιδιαίτερης φύσεως της συμβάσεως εργασίας ή της σχέσεως εργασίας των μισθωτών ή λόγω του ότι υπάρχουν άλλες μορφές εγγυήσεως που εξασφαλίζουν στους μισθωτούς ισοδύναμη προστασία με εκείνη που προκύπτει από την παρούσα οδηγία». Σύμφωνα με την ίδια διάταξη, οι παραπάνω κατηγορίες μισθωτών απαριθμούνται στο παράρτημα της οδηγίας όσον αφορά την Ιταλία, ως μισθωτοί, οι απαιτήσεις των οποίων μπορούν να αποκλεισθούν του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας, μνημονεύονται (βλ. στοιχείο ΙΙ, υπό Γ, του παραρτήματος) αφενός μεν «οι μισθωτοί που καλύπτονται από παροχές προβλεπόμενες από την κειμένη νομοθεσία, που τους εξασφαλίζουν τη συνέχιση της πληρωμής τους, σε περίπτωση οικονομικής κρίσεως της επιχειρήσεως», αφετέρου δε «τα πληρώματα των ποντοπόρων πλοίων».
4.
Το άρθρο 3 επέβαλε στα κράτη μέλη την υποχρέωση να συστήσουν οργανισμούς εγγυήσεως, οι οποίοι θα διασφαλίζουν την καταβολή στους μισθωτούς των ανεξόφλητων απαιτήσεών τους, που προέρχονται από συμβάσεις εργασίας ή σχέσεις εργασίας και αφορούν την αμοιβή για περίοδο προγενέστερη ορισμένης ημερομηνίας επιλεγόμενης από τα κράτη μέλη, κατά τα προβλεπόμενα σχετικώς στην παράγραφο 2 του άρθρου 3. Το άρθρο 4 θεσπίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τα κράτη μέλη μπορούν να περιορίζουν τις υποχρεώσεις των οργανισμών εγγυήσεως έναντι των μισθωτών, ενώ στα άρθρα 7 και 8 ρυθμίζονται ζητήματα που αφορούν τη διατήρηση και προστασία, σε περίπτωση αφερεγγυότητος του εργοδότη, των δικαιωμάτων των μισθωτών στα πλαίσια των εθνικών συστημάτων υποχρεωτικής κοινωνικής ασφαλίσεως ή των συστημάτων επαγγελματικής ή διεπαγ-γελματικής επικουρικής προνοίας. Τέλος, στο άρθρο 9 ορίσθηκε ότι η οδηγία δεν περιορίζει την ευχέρεια των κρατών μελών να εφαρμόζουν ή να θεσπίζουν ευνοϊκότερες νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις για τους μισθωτούς.
5.
Η Ιταλική Δημοκρατία δεν έλαβε, εντός της προθεσμίας η οποία ετάχθη στα κράτη μέλη με το άρθρο 11 της οδηγίας και έληξε την 23η Οκτωβρίου 1983, τα αναγκαία μέτρα για τη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο. Κατόπιν προσφυγής της Επιτροπής, το Δικαστήριο αναγνώρισε τη σχετική παράβαση με την απόφαση του της 2ας Φεβρουαρίου 1989, 22/87, Επιτροπή κατά Ιταλίας (
3
).
6.
Λίγο μετά την έκδοση της αποφάσεως του Δικαστηρίου και ενώ η οδηγία εξακολουθούσε να μην έχει μεταφερθεί στην ιταλική έννομη τάξη, ο Andrea Francovich άσκησε ενώπιον του Pretore της Vicenza αγωγή εναντίον του Ιταλικού Δημοσίου. Σύμφωνα με την αγωγή:
α)
Ο Francovich είχε εργασθεί ως μισθωτός σε επιχείρηση της Vicenza, αλλά δεν είχε εισπράξει παρά μόνο σποραδικές προκαταβολές επί του μισθού του.
β)
Επί σχετικής αγωγής που άσκησε εναντίον του εργοδότη του, εκδόθηκε δικαστική απόφαση, με την οποία επιβλήθηκε στον τελευταίο η υποχρέωση να του καταβάλει ποσό ύψους 6000000 ιταλικών λιρετών (LIT) περίπου.
γ)
Η εκτέλεση της αποφάσεως αυτής δεν κατέστη δυνατή και ο αρμόδιος δικαστικός επιμελητής του δικαστηρίου της Vicenza αναγκάσθηκε να συντάξει έκθεση αρνητικής κατασχέσεως. Ενόψει των ανωτέρω, ο Francovich ζήτησε με τη νεότερη αυτή αγωγή του να υποχρεωθεί το Ιταλικό Δημόσιο να του διασφαλίσει, κατ' εφαρμογή της οδηγίας, την καταβολή των απαιτήσεών του έναντι του εργοδότη του ή, επικουρικώς, να του καταβάλει αποζημίωση προς αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη από τη μη μεταφορά της οδηγίας.
7.
Προς επίλυση της διαφοράς, ο εθνικός δικαστής θεώρησε αναγκαίο να υποβάλει στο Δικαστήριο, με τη διάταξη του της 9ης Ιουλίου 1989, μια πρώτη σειρά προδικαστικών ερωτημάτων, στα οποία απάντησε το Δικαστήριο με την πρώτη απόφαση Francovich. Σύμφωνα με το διατακτικό της αποφάσεως αυτής:
«1)
Οι διατάξεις της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ (...) που καθορίζουν τα δικαιώματα των εργαζομένων πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι οι ενδιαφερόμενοι δεν μπορούν να επικαλεστούν τα δικαιώματα αυτά έναντι του κράτους ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων ελλείψει εμπροθέσμων μέτρων εφαρμογής.
2)
'Ενα κράτος μέλος υποχρεούται να αποκαταστήσει τις ζημίες που προκλήθηκαν στους ιδιώτες λόγω μη μεταφοράς της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ στο εσωτερικό δίκαιο.»
8.
Όταν, μετά την έκδοση της τελευταίας αυτής αποφάσεως του Δικαστηρίου, επελήφθη και πάλι της διαφοράς ο Pretore της Vicenza, είχε στο μεταξύ εκδοθεί, προς μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, το decreto legislativo 80, της 27ης Ιανουαρίου 1992 (
4
). Με την παράγραφο 1 του άρθρου 1 του νομοθετήματος αυτού προβλέφθηκε ότι στην περίπτωση κατά την οποία έχει κινηθεί εναντίον του εργοδότη διαδικασία πτωχεύσεως, πτωχευτικού συμβιβασμού, αναγκαστικής εκκαθαρίσεως ή η ειδική διοικητική διαδικασία που προβλέπεται στο decreto-legge 26, της 30ής Ιανουαρίου 1979, o μισθωτός του ανωτέρω εργοδότη ή οι διάδοχοι του μπορούν να ζητήσουν από τον οργανισμό, ο οποίος θεσπίσθηκε και λειτουργεί με τον νόμο 297, της 29ης Μαΐου 1982, την εξόφληση των απαιτήσεων που προέρχονται από μη καταβληθέντες μισθούς, σύμφωνα με τις σχετικές ειδικές ρυθμίσεις του άρθρου 2. Στην παράγραφο 2 του αυτού άρθρου 1 προβλέφθηκε εξάλλου ότι, εάν κατά του εργοδότη δεν μπορεί να κινηθεί μία από τις διαδικασίες που μνημονεύονται στην παράγραφο 1, ο μισθωτός ή οι διάδοχοί του μπορούν να ζητήσουν από τον οικείο οργανισμό την εξόφληση απαιτήσεων προερχομένων από μη καταβληθέντες μισθούς, εάν οι προσπάθειες αναγκαστικής εκτελέσεως προς ικανοποίηση των απαιτήσεων αυτών δεν ευδοκίμησαν λόγω ανυπαρξίας ή ανεπάρκειας των περιουσιακών στοιχείων του εργοδότη. Το ίδιο decreto legislativo προβλέπει στο άρθρο 2, παράγραφοι 1 έως 6, τον τρόπο με τον οποίο καθορίζεται το ακριβές ύψος των ποσών που καταβάλλονται στους δικαιούχους από τον οικείο οργανισμό εγγυήσεως, ενώ στην παράγραφο 7 του ίδιου άρθρου προέβλεψε ότι για τον καθορισμό της αποζημιώσεως που ενδεχομένως οφείλεται, «στο πλαίσιο των διαδικασιών που προβλέπονται στο άρθρο 1, παράγραφος 1», προς αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από τη μη μεταφορά της οδηγίας, εφαρμόζονται τα προβλεπόμενα στις παραγράφους 1, 2 και 4 του αυτού πάντοτε άρθρου 2.
9.
Στη διάταξη του της 16ης Δεκεμβρίου 1993, ο Pretore της Vicenza επισημαίνει ότι, κατά την αντίληψη του, από τις μνημονευθείσες διατάξεις του decreto legislativo 80, της 27ης Ιανουαρίου 1992, συνάγεται ότι, ενώ για το μέλλον διασφαλίζονται, σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη, οι απαιτήσεις όλων των μισθωτών, περιλαμβανομένων και εκείνων που συνδέονται με σύμβαση ή σχέση εργασίας με εργοδότες που δεν μπορούν να υπαχθούν σε διαδικασίες αποβλέπουσες στη συλλογική ικανοποίηση των πιστωτών, αντιθέτως, καταβολή αποζημιώσεως για την αποκατάσταση της ζημίας εκ της μη μεταφοράς της οδηγίας εντός της ταχθείσης προθεσμίας προβλέφθηκε μόνο προκειμένου περί μισθωτών οι οποίοι συνεδέοντο με σύμβαση ή σχέση εργασίας με εργοδότη υποκείμενο σε τέτοιες διαδικασίες. Κατά τον εθνικό δικαστή, η εισαγωγή από τον Ιταλό νομοθέτη της εκτεθείσης διακρίσεως πρέπει να αποδοθεί σε γραμματική ερμηνεία του άρθρου 2 της οδηγίας, η οποία «φαίνεται να αποκλείει από τον αριθμό των υπαγομένων στο πεδίο εφαρμογής της τους εργαζομένους των οποίων οι εργοδότες, δυνάμει της νομοθεσίας των οικείων κρατών μελών, δεν υπάγονται σε διαδικασίες που αποβλέπουν στη συλλογική ικανοποίηση των πιστωτών τους, μολονότι βρίσκονται σε κατάσταση αφερεγγυότητας». Όπως εκτίθεται στη διάταξη παραπομπής, ο εργοδότης του Francovich, αν και ευρίσκεται σε προφανή «κατάσταση αφερεγγυότητας», προκύπτουσα, μεταξύ άλλων, εκ του ότι δεν ευδοκίμησαν τα ληφθέντα εναντίον του μέτρα εκτελέσεως, δεν μπορεί να υπαχθεί σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του, διότι ανήκει σε κατηγορία επιχειρηματιών επί των οποίων αποκλείεται, κατά το ιταλικό δίκαιο, η εφαρμογή τέτοιων διαδικασιών (
5
). Υπό τα δεδομένα αυτά, ο Pretore της Vicenza θεώρησε ότι η έκβαση της εκκρεμούσης ενώπιον του διαφοράς, και, ειδικότερα, η τύχη του αιτήματος του Francovich περί αποκαταστάσεως της ζημίας που υπέστη εκ της μη εμπροθέσμου μεταφοράς της οδηγίας, εξαρτάται από την κρίση επί του ζητήματος «της ακριβούς εξατομικεύσεως των υποκειμένων που προστατεύονται από την οδηγία».
10.
Για τους λόγους αυτούς υπέβαλε στο Δικαστήριο, με τη μνημονευθείσα διάταξη του της 16ης Δεκεμβρίου 1993, τα εξής προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Πρέπει το άρθρο 2 της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι οι εργαζόμενοι που λαμβάνονται υπόψη και προστατεύονται από την οδηγία είναι μόνο και αποκλειστικά οι παρέχοντες εξηρτημένη εργασία σε εργοδότες οι οποίοι, κατά την οικεία έννομη τάξη, υπάγονται σε διαδικασίες που έχουν ως αντικείμενο την από την περιουσία τους συλλογική ικανοποίηση των πιστωτών;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο προηγούμενο ερώτημα 1 — και ως εκ τούτου, σε περίπτωση κατά την οποία η οδηγία προστατεύει μόνο τους εργαζομένους που παρέχουν εξηρτημένη εργασία σε εργοδότες οι οποίοι υπόκεινται σε διαδικασίες που έχουν ως αντικείμενο την από την περιουσία τους συλλογική ικανοποίηση των πιστωτών — πρέπει να κριθεί έγκυρο το άρθρο 2 της οδηγίας υπό το φως της αρχής της ισότητας και της απαγορεύσεως των διακρίσεων;»
II — Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
11.
Θεωρώ ότι αφετηρία για την κατανόηση και τη λύση των ζητημάτων που θέτει ο εθνικός δικαστής πρέπει να αποτελέσει η διαπίστωση ότι, στο τμήμα Ι της οδηγίας, ο καθορισμός του περιεχομένου των βασικών εννοιών των οποίων γίνεται χρήση στις διατάξεις της και, μέσω αυτών, του πεδίου εφαρμογής της, γίνεται με παραπομπή, άμεση ή έμμεση, σε έννοιες και ρυθμίσεις της νομοθεσίας των κρατών μελών.
12.
Η διάταξη του άρθρου 1, παράγραφος 1, κατά την οποία η οδηγία «ισχύει για τις απαιτήσεις μισθωτών από συμβάσεις εργασίας ή από σχέσεις εργασίας κατά εργοδοτών σε κατάσταση αφερεγγυότητας κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1» δεν περιέχει, πράγματι, κανένα αυτοτελή ορισμό: σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας, η τελευταία δεν θίγει το δικαίωμα των κρατών μελών να διατυπώνουν ορισμούς των εννοιών «μισθωτός» και «εργοδότης» (
6
), ενώ για τον καθορισμό της εννοίας «κατάσταση αφερεγγυότητος», το άρθρο 1, παράγραφος 1, παραπέμπει ρητώς στο άρθρο 2, παράγραφος 1, το οποίο, με τη σειρά του, καθορίζει την έννοια αυτή κατά τέτοιο τρόπο ώστε η στοιχειοθέτηση της να εξαρτάται από το περιεχόμενο και την εφαρμογή της νομοθεσίας του ενδιαφερομένου εκάστοτε κράτους μέλους.
13.
Από το γράμμα της επίμαχης διατάξεως του άρθρου 2, παράγραφος 1, προκύπτει, πράγματι, ότι, προκειμένου ένας εργοδότης να θεωρηθεί «για τους σκοπούς της (...) οδηγίας» ως τελών σε κατάσταση αφερεγγυότητας, θα πρέπει:
α)
Να προβλέπεται από τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις του ενδιαφερομένου κράτους μέλους διαδικασία στρεφόμενη κατά της περιουσίας του συγκεκριμένου εργοδότη και αποβλέπουσα στη συλλογική ικανοποίηση των πιστωτών του.
β)
Να επιτρέπεται, στα πλαίσια της διαδικασίας αυτής, η λήψη υπόψη απαιτήσεων μισθωτών από συμβάσεις ή σχέσεις εργασίας.
γ)
Να έχει ζητηθεί η έναρξη της διαδικασίας.
δ)
Να έχει αποφασισθεί από την αρμόδια, σύμφωνα με τις μνημονευθείσες εθνικές διατάξεις, αρχή η έναρξη της διαδικασίας αυτής ή να έχει διαπιστωθεί, από την ίδια αρχή, ότι η επιχείρηση ή η εγκατάσταση του εργοδότη έκλεισε οριστικά και ότι η ανεπάρκεια των διαθέσιμων ενεργητικών στοιχείων δεν δικαιολογεί την έναρξη της διαδικασίας.
14.
Επομένως, το γράμμα του άρθρου 2, παράγραφος 1, οδηγεί ευθέως στο συμπέρασμα ότι, υπό την επιφύλαξη, βεβαίως, της ευχερείας των κρατών μελών (βλ. άρθρο 9 της οδηγίας) να εφαρμόζουν ή να θεσπίζουν ευνοϊκότερες για τους μισθωτούς ρυθμίσεις, δεν μπορούν να επικαλεσθούν τα δικαιώματα που θεσπίζει η οδηγία μισθωτοί, συνδεόμενοι με σύμβαση ή σχέση εργασίας με εργοδότη ο οποίος, σύμφωνα με τις ισχύουσες στο οικείο κράτος μέλος διατάξεις, δεν μπορεί να υπαχθεί σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών, δεδομένου ότι ο εργοδότης αυτός δεν μπορεί να περιέλθει σε «κατάσταση αφερεγγυότητας», υπό την ειδική έννοια με την οποία χρησιμοποιείται ο όρος στην οδηγία.
15.
Η διαπίστωση αυτή ξενίζει. Ο όρος «αφερεγγυότητα του εργοδότη» χρησιμοποιείται τόσο στον τίτλο της οδηγίας όσο και στις αιτιολογικές σκέψεις που προτάσσονται του κειμένου της, χωρίς περαιτέρω προσδιορισμούς. Θα μπορούσε λοιπόν κανείς να υποθέσει ότι έχει την ευρύτερη δυνατή έννοια και καλύπτει κάθε περίπτωση στην οποία ο εργοδότης αδυνατεί να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του έναντι του μισθωτού από τη σύμβαση ή σχέση εργασίας που τους συνδέει.
16.
Εν τούτοις, από την αναδρομή στη σχετική πρόταση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, της 13ης Απριλίου 1978 (
7
), προκύπτει ότι το πεδίο εφαρμογής της υπό εκπόνηση οδηγίας είχε ευθύς εξ αρχής περιορισθεί στην προστασία των εργαζομένων σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη διαπιστουμένης στα πλαίσια διαδικασίας συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του. Αν η πρώτη αιτιολογική σκέψη της προτάσεως στερείται, από την άποψη αυτή, σαφήνειας, καθώς αναφέρεται στην ανάγκη προστασίας των εργαζομένων «σε περίπτωση πτωχεύσεως ή άλλων μορφών αφερεγγυότητος του εργοδότη», η δεύτερη αιτιολογική σκέψη δεν αφήνει παρά μικρά μόνο περιθώρια αμφιβολίας, καθώς οι χρησιμοποιούμενοι σ' αυτή όροι συνδέονται με διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως δανειστών. Σύμφωνα με την αιτιολογική αυτή σκέψη, η ανάγκη προστασίας των μισθωτών σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη ανακύπτει ενόψει του ότι συχνά το ενεργητικό της περιουσίας του εργοδότη, που είναι δυνατόν να διανεμηθεί, δεν επαρκεί για να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των μισθωτών από εργασιακές σχέσεις, έστω και αν ο νόμος τους παρέχει σχετικό προνόμιο. Σύμφωνα εξάλλου με την τρίτη αιτιολογική σκέψη της προτάσεως, η ανάγκη προστασίας των εργαζομένων οφείλεται και στο γεγονός ότι «οι εφαρμοστέες σε περίπτωση αφερεγγυότητος διαδικασίες έχουν (...) κατά κανόνα μακρά διάρκεια και παραμένουν σχεδόν ακατανόητες για τον εργαζόμενο». Τέλος, η σύνδεση των ρυθμίσεων της υπό εκπόνηση οδηγίας με τις διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως δανειστών διαφαίνεται, νομίζω, και στη διατύπωση του άρθρου 1 της προτάσεως, το οποίο όριζε το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αναφερόμενο σε εργοδότη ο οποίος τελεί σε «κατάσταση παύσεως πληρωμών», κάνοντας δηλαδή χρήση εννοίας η οποία, σε ορισμένα τουλάχιστον από τα κράτη μέλη, συνδέεται με τις προϋποθέσεις κηρύξεως της πτωχεύσεως (
8
).
17.
Τα παραπάνω στοιχεία από τις προπαρασκευαστικές εργασίες της οδηγίας συνάδουν επομένως προς το συμπέρασμα στο οποίο οδηγεί η γραμματική ερμηνεία της κρίσιμης διατάξεως του άρθρου 2, παράγραφος 1, του τελικού κειμένου: δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας απαιτήσεις μισθωτών οι οποίοι συνδέονται, με σύμβαση ή σχέση εργασίας, με εργοδότες οι οποίοι, σύμφωνα με τη νομοθεσία του οικείου κράτους μέλους, δεν μπορούν να υπαχθούν σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών.
18.
Ο εθνικός δικαστής διατυπώνει έντονες επιφυλάξεις για την ορθότητα της ερμηνείας αυτής, την οποία αποκρούουν επίσης ο Francovich και η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν ενώπιον του Δικαστηρίου. Ανάλογη θέση έλαβε κατά την προφορική διαδικασία και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, η οποία δεν έχει καταθέσει γραπτές παρατηρήσεις.
19.
Σύμφωνα με το πρώτο από τα σχετικά επιχειρήματα, από την πρώτη απόφαση Francovich, με την οποία το Δικαστήριο προχώρησε στην εξέταση προδικαστικών ερωτημάτων που αφορούσαν την επίμαχη οδηγία και τις συνέπειες της μη μεταφοράς της στην εθνική έννομη τάξη, εμμέσως προκύπτει ότι η τελευταία εφαρμόζεται και προκειμένου περί μισθωτών οι οποίοι, όπως ο Francovich, συνδέονται με σχέση εργασίας με εργοδότες, οι οποίοι δεν μπορούν να υπαχθούν σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών.
20.
Το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να ευσταθήσει. Κατά τη νομολογία (
9
), όταν το Δικαστήριο αποφαίνεται επί προδικαστικού ερωτήματος υποβαλλόμενου δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης, η κρίση του επί των τιθεμένων ζητημάτων ερμηνείας ή κύρους κοινοτικής ρυθμίσεως εκφέρεται βάσει των πραγματικών περιστατικών που επισημαίνει το εθνικό δικαστήριο. Επομένως, για να διατυπωθεί η υπόθεση ότι με την πρώτη απόφαση Francovich το Δικαστήριο έλαβε εμμέσως θέση επί του προβλήματος που μας απασχολεί, θα έπρεπε, τουλάχιστον, να προκύπτει ότι ο εθνικός δικαστής είχε θέσει ρητώς υπόψη του Δικαστηρίου ότι ο εργοδότης του Francovich δεν μπορούσε, σύμφωνα με τη σχετική ιταλική νομοθεσία, να υπαχθεί σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του. Ούτε η σκέψη 5 της αποφάσεως (την οποία επικαλείται σχετικά ο Francovich) ούτε κάποιο άλλο στοιχείο επιτρέπει τέτοια διαπίστωση. Υπό τα δεδομένα αυτά, στερείται σημασίας το γεγονός ότι, όπως προκύπτει από το σημείο 11 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα J. Mischo επί της υποθέσεως, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή είχαν εκφράσει αμφιβολίες επί του ζητήματος αν ο Francovich μπορούσε να επικαλεσθεί την οδηγία, αναφέροντας ότι «δεν είναι σαφές αν ο τέως εργοδότης του βρίσκεται τυπικά σε κατάσταση αφερεγγυότητος». Άλλωστε, στο ίδιο σημείο των προτάσεων του, ο γενικός εισαγγελέας είχε περιορισθεί να παρατηρήσει επί των παραπάνω ισχυρισμών της Ιταλικής Κυβερνήσεως και της Επιτροπής ότι στο εθνικό δικαστήριο απόκειται να ελέγξει αν ο τέως εργοδότης του Francovich βρίσκεται ή μη σε κατάσταση αφερεγγυότητας υπό την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας.
21.
Με μια δεύτερη σειρά επιχειρημάτων, ο Francovich, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και η Επιτροπή προβάλλουν ότι η ερμηνευτική άποψη, κατά την οποία η διάταξη του άρθρου 2, παράγραφος 1, αποκλείει του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας μισθωτούς οι οποίοι συνδέονται, με σύμβαση ή σχέση εργασίας, με εργοδότες μη υποκειμένους σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών, αντίκειται στο σκοπό της οδηγίας. Κατά την άποψη τους, την οποία συμμερίζεται και ο εθνικός δικαστής, η οδηγία σκοπεί στην προστασία όλων ανεξαιρέτως των μισθωτών, πλην εκείνων οι οποίοι, ανήκουν στις κατηγορίες μισθωτών που απαριθμούνται στο παράρτημα της οδηγίας και έχουν εξαιρεθεί, από τα κράτη μέλη, του πεδίου εφαρμογής της, κατ' εφαρμογή της εξαιρετικής διατάξεως του άρθρου 1, παράγραφος 2.
22.
Δεν μπορώ να συμφωνήσω με την άποψη αυτή. Το Δικαστήριο έχει βέβαια κρίνει ότι η οδηγία αποβλέπει «στη διασφάλιση ελαχίστης προστασίας για όλους τους εργαζομένους» (
10
), καθώς επίσης και ότι εφαρμόζεται σε όλες τις κατηγορίες μισθωτών που εμπίπτουν στην έννοια «μισθωτός», όπως ορίζεται στις νομοθεσίες των κρατών μελών, εξαιρέσει εκείνων που απαριθμούνται στο παράρτημα της οδηγίας (
11
). Οι σκέψεις όμως αυτές δεν μπορούν παρά να έχουν την έννοια ότι η οδηγία σκοπεί στην προστασία όλων των μισθωτών οι οποίοι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της, όπως το πεδίο αυτό καθορίζεται όχι μόνο από τις διατάξεις του άρθρου 1 αλλά και από εκείνες, εξίσου θεμελιώδεις, του άρθρου 2. Κατά συνέπεια, το άρθρο 1, παράγραφος 1, το οποίο, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 2, ορίζει την έννοια «μισθωτός» εισάγοντας τον κανόνα ότι ως «μισθωτοί», για την εφαρμογή της οδηγίας, νοούνται όλοι όσοι θεωρούνται «μισθωτοί» σύμφωνα με την οικεία νομοθεσία των κρατών μελών, δεν αποτελεί παρά το πρώτο βήμα για τον καθορισμό του πεδίου εφαρμογής. Έτσι, το γεγονός ότι η εξαίρεση που εισάγει, από τον κανόνα ειδικώς αυτό, η διάταξη της παραγράφου 2 του άρθρου 1 είναι, όπως έχει κριθεί (
12
), στενώς ερμηνευτέα, δεν αρκεί για να αποκλείσει τη δυνατότητα περαιτέρω περιορισμού του πεδίου εφαρμογής με τη διάταξη του άρθρου 2, παράγραφος 1, στην οποία προσδιορίζεται το περιεχόμενο της εννοίας του «αφερέγγυου εργοδότη», παραμέτρου εξίσου αναγκαίας για την εφαρμογή της οδηγίας.
23.
Η Επιτροπή επισημαίνει σχετικά ότι ενόψει του τρόπου με τον οποίο είναι διατυπωμένο το άρθρο 2, παράγραφος 1, μια τέτοια αντίληψη έχει ως συνέπεια να παρέχεται στα κράτη μέλη μια άλλη, πέρα της προβλεπόμενης στο άρθρο 1, παράγραφος 2, δυνατότητα περιορισμού του πεδίου εφαρμογής της, αυτή τη φορά μέσω των εθνικών ρυθμίσεων που ορίζουν τα πρόσωπα που υπόκεινται σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών. Την ανησυχία αυτή συμμερίζεται και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου. Νομίζω ότι οι διαδικασίες αυτές σκοπούν, εξ ορισμού, στην εξισορρόπηση αντικρουομένων συμφερόντων, τόσο ποικίλων (
13
), ώστε ο κίνδυνος να περιορισθεί από ένα κράτος μέλος ο κύκλος των εργοδοτών που υπόκεινται σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών, με μόνο σκοπό τον περιορισμό του κύκλου των μισθωτών που υπάγονται στην οδηγία, μπορεί να θεωρηθεί ένα ενδεχόμενο αρκετά απομακρυσμένο. Δεν θα αρνηθώ βέβαια ότι ο κίνδυνος αυτός είναι υπαρκτός. Θα παρατηρήσω όμως ότι δεν συνιστά παρά την ευθεία και αναπόφευκτη συνέπεια του γεγονότος ότι ο κοινοτικός νομοθέτης δεν παρέχει αυτοτελή και ενιαίο για όλα τα κράτη μέλη ορισμό της έννοιας «αφερέγγυος εργοδότης», αλλά ορίζει την έννοια αυτή με τρόπο που, όπως ήδη αναφέρθηκε, εξαρτά εν τέλει το περιεχόμενο της εννοίας αυτής από το περιεχόμενο και την εφαρμογή κανόνων του εθνικού δικαίου. Άλλωστε, ο κίνδυνος να μεταβάλλεται πατά κράτος μέλος ο κύκλος των σχέσεων που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας υφίσταται όχι μόνο ενόψει του περιεχομένου του άρθρου 2, παράγραφος 1, αλλά και εκ του ότι, σύμφωνα με τη ρητή πρόβλεψη του άρθρου 2, παράγραφος 2, η οδηγία δεν θίγει το δικαίωμα των κρατών μελών να προσδιορίζουν και το περιεχόμενο άλλων, εξίσου σημαντικών για την εφαρμογή της, εννοιών, όπως εκείνων του «εργοδότη» και της «αμοιβής εργασίας».
24.
Η Επιτροπή, επικαλούμενη και πάλι το σκοπό της οδηγίας, τον οποίο, υπενθυμίζω, αντιλαμβάνεται ως συνιστάμενο στην προστασία όλων ανεξαιρέτως των μισθωτών, πλην εκείνων οι οποίοι υπάγονται στις κατηγορίες μισθωτών που απαριθμούνται στο παράρτημα της οδηγίας, προβάλλει (βλ. τις παρατηρήσεις της ενώπιον του Δικαστηρίου, σημείο C 10) ότι, για να ερμηνευθεί η διάταξη του άρθρου 2, παράγραφος 1, κατά τρόπο σύμφωνο με τον παραπάνω σκοπό, θα πρέπει να γίνει δεκτό:
α)
ότι στη διάταξη αυτή, η αφερεγγυότητα του εργοδότη νοείται ως απλή πραγματική κατάσταση, συνισταμένη στην αδυναμία του τελευταίου να εκπληρώσει κανονικά τις υποχρεώσεις του έναντι του μισθωτού
β)
ότι, ενόψει τούτου, ο χρησιμοποιούμενος στη διάταξη αυτή όρος «διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών» δεν θα πρέπει να ληφθεί υπό την αυστηρά τεχνική του έννοια (
14
) και
γ)
ότι, επομένως, το ακριβές νόημα του άρθρου 2, παράγραφος 1, είναι ότι, προκειμένου ένας μισθωτός να ζητήσει να τύχει των εγγυήσεων που προβλέπει η οδηγία, δεν αρκεί να προβάλει με την αίτηση του ισχυρισμούς περί αφερεγγυότητας του εργοδότη του αλλά θα πρέπει η κατάσταση της αφερεγγυότητας να έχει διαπιστωθεί με την κίνηση, τουλάχιστον, μιας επίσημης διαδικασίας.
Ο Francovich, αντιλαμβανόμενος πατά τον ίδιο τρόπο το σκοπό της οδηγίας και θεωρώντας, όπως και η Επιτροπή, ότι στο άρθρο 2, παράγραφος 1, η αφερεγγυότητα νοείται ως απλή πραγματική κατάσταση, προβάλλει (βλ. σημείο 21 επ. των παρατηρήσεών του ενώπιον του Δικαστηρίου) ότι κατά την ακριβή έννοια της διατάξεως αυτής, ένας εργοδότης πρέπει να θεωρηθεί ως ευρισκόμενος σε κατάσταση αφερεγγυότητας όταν συντρέχουν «θεωρητικώς» οι προϋποθέσεις να κινηθεί εναντίον του διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του, έστω και αν δεν είναι δυνατή η εφαρμογή των σχετικών διατάξεων επί της κατηγορίας εργοδοτών στην οποία ανήκει ο συγκεκριμένος αυτός εργοδότης.
25.
Όπως εξέθεσα στο σημείο 22 των προτάσεών μου, ο σκοπός της οδηγίας δεν μπορεί να διαγνωσθεί ανεξαρτήτως του πεδίου εφαρμογής της, όπως προσδιορίζεται τόσο από το άρθρο 1 όσο και από το άρθρο 2 της οδηγίας. Επομένως, η ορθότητα των ερμηνευτικών χειρισμών που προτείνονται ως προς την επίμαχη διάταξη από τον Francovich και την Επιτροπή δεν θα πρέπει να ερευνηθεί με κριτήριο το αν εξασφαλίζουν την υπαγωγή στην οδηγία όλων ανεξαιρέτως των μισθωτών, πλην των κατηγοριών εκείνων που απαριθμούνται στο παράρτημα της, αλλά με κριτήριο το κατά πόσο είναι δυνατόν να συμβιβασθούν με το γράμμα της ερμηνευόμενης διατάξεως. Στο τελευταίο αυτό ερώτημα αρμόζει, κατά τη γνώμη μου, αρνητική απάντηση.
26.
Υπενθυμίζω ότι η επίμαχη διάταξη απαιτεί, προκειμένου να θεωρηθεί ότι συντρέχει αφερεγγυότητα του εργοδότη:
α)
Να έχει ζητηθεί η κίνηση συγκεκριμένης διαδικασίας, συγκεκριμένου τύπου («διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών», στα πλαίσια της οποίας θα πρέπει μάλιστα να επιτρέπεται η λήψη υπόψη απαιτήσεων μισθωτών από σύμβαση ή σχέση εργασίας), προβλεπόμενης από τη νομοθεσία του οικείου κράτους μέλους (άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο α') (
15
).
β)
Να έχει αποφασισθεί, από το όργανο που προβλέπεται ως αρμόδιο από την ως άνω νομοθεσία, η έναρξη της διαδικασίας (άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο β', πρώτη περίπτωση) ή να έχει διαπιστωθεί, από το ίδιο όργανο, ότι η επιχείρηση ή η εγκατάσταση του εργοδότη έκλεισε οριστικά και ότι η ανεπάρκεια διαθέσιμων ενεργητικών στοιχείων δεν δικαιολογεί την έναρξη της διαδικασίας (άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο β', δεύτερη περίπτωση (
16
)). Υπό τα δεδομένα αυτά, οι ερμηνευτικές απόικείς που προτείνουν ο Francovich και η Επιτροπή δεν είναι δυνατόν να γίνουν δεκτές χωρίς να αγνοηθεί εντελώς το γράμμα της διατάξεως. Πράγματι, η ουσία των απόψεων αυτών, παρά το διαφορετικό τρόπο με τον οποίο διατυπώνονται, είναι, αν ορθά τις αντιλαμβάνομαι, ότι η επίμαχη διάταξη ορίζει, κατά την ακριβή έννοιά της, ότι μπορεί να ζητηθεί από τον ενδιαφερόμενο μισθωτό η κίνηση κατά του εργοδότη του της διαδικασίας συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του, έστω και αν ο συγκεκριμένος εργοδότης δεν υπάγεται κατά την νομοθεσία του οικείου κράτους μέλους σε τέτοια διαδικασία το όργανο στο οποίο θα υποβληθεί η αίτηση αυτή θα περιορισθεί στην κρίση περί του εάν συντρέχουν «θεωρητικά» οι προϋποθέσεις κινήσεως της διαδικασίας. Αποδοχή μιας τέτοιας απόψεως θα σήμαινε ότι, προκειμένου τα κράτη μέλη να μεταφέρουν κατ' ορθό τρόπο την οδηγία, θα έπρεπε να προβούν σε ανάλογες, ειδικές τροποποιήσεις της νομοθεσίας τους περί συλλογικής ικανοποιήσεως δανειστών, ώστε να είναι δυνατή, κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερομένου μισθωτού, η διαπίστωση της «θεωρητικής» συνδρομής των προϋποθέσεων κινήσεως των σχετικών διαδικασιών σε βάρος του εργοδότη του (
17
). Κανένα στοιχείο δεν μπορεί να στηρίξει μια τέτοια ερμηνεία της οδηγίας. Όπως προκύπτει από το γράμμα της επίμαχης διατάξεως [«(...) έναρξη διαδικασίας προβλεπόμενης από τις (...) διατάξεις του ενδιαφερομένου κράτους μέλους»], η διάταξη αυτή αναφέρεται στις διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως των δανειστών, όπως ακριβώς αυτές είναι καταστρωμένες στις υφιστάμενες σχετικές διατάξεις που ισχύουν στα κράτη μέλη, χωρίς να απαιτεί την τροποποίηση ή τη συμπλήρωση των τελευταίων αυτών ρυθμίσεων για τις ανάγκες εφαρμογής της οδηγίας.
27.
Ενόψει των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ως εξής:
«Από το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 1980, προκύπτει ότι δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής οι μισθωτοί των οποίων ο εργοδότης δεν υπόκειται, σύμφωνα με τις οικείες διατάξεις του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους, σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του».
ΙΙΙ — Επί τον δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
28.
Ενόψει της απαντήσεως που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ανακύπτει ήδη το ζήτημα αν η διάταξη του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας, από την οποία, όπως ανωτέρω ερμηνεύθηκε, συνάγεται ότι υπάγονται στις προστατευτικές διατάξεις της οδηγίας μόνο οι μισθωτοί οι οποίοι συνδέονται με σύμβαση ή σχέση εργασίας με εργοδότη υποκείμενο σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του, κατ' αποκλεισμό των λοιπών μισθωτών, μπορεί να θεωρηθεί έγκυρη αν εξετασθεί υπό το πρίσμα της αρχής της ισό-τητος και της απαγορεύσεως των διακρίσεων.
29.
Η γενική αρχή της ισότητας συγκαταλέγεται μεταξύ των υπέρτερης τυπικής ισχύος γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου, οι οποίες δεσμεύουν τις κοινοτικές αρχές κατά την άσκηση όλων ανεξαιρέτως των αρμοδιοτήτων που τους παρέχουν οι διατάξεις της Συνθήκης και του παραγώγου δικαίου. Στη δέσμευση αυτή θα πρέπει, κατά συνέπεια, να θεωρηθεί ότι υπόκεινται τα κοινοτικά όργανα και κατά την άσκηση αρμοδιοτήτων που τους έχουν ανατεθεί από τη Συνθήκη εν σχέσει προς την εναρμόνιση των νομοθεσιών των κρατών μελών (
18
). Και στο πεδίο επομένως αυτό απαγορεύεται, κατά τα επιτασσόμενα από την αρχή της ισότητας, η διαφορετική μεταχείριση ομοειδών καταστάσεων, εφόσον δεν συντρέχει αντικειμενικός λόγος ικανός να δικαιολογήσει τη διάκριση (
19
).
30.
Εντούτοις, κατά την άσκηση δικαστικού ελέγχου επί του ζητήματος εάν, κατά τη θέσπιση κανόνων εναρμονίσεως, τα κοινοτικά όργανα τήρησαν τις επιταγές που απορρέουν από την αρχή της ισότητας, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ειδικές συνθήκες υπό τις οποίες ασκείται η αρμοδιότητα τους αυτή (
20
). Το Δικαστήριο έχει, πράγματι, κρίνει (
21
) ότι, στο πλαίσιο της ασκήσεως των εξουσιών που έχουν ανατεθεί στα κοινοτικά όργανα σε σχέση προς την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών, πρέπει να αναγνωρισθεί στα όργανα αυτά ένα περιθώριο εκτιμήσεως, όσον αφορά κυρίως τη δυνατότητα να προβαίνουν στην εναρμόνιση κατά στάδια ενόψει των ιδιαιτεροτήτων του θέματος που υπόκειται σε συντονισμό. Όπως έχει δεχθεί το Δικαστήριο (αναφερόμενο στη θέσπιση διατάξεων εναρμονίσεως βάσει του άρθρου 57, παράγραφος 2, της Συνθήκης), η αναγνώριση αυτού του περιθωρίου στα κοινοτικά όργανα επιβάλλεται εκ του ότι «η θέσπιση (...) διατάξεων εναρμονίσεως είναι γενικώς δυσχερής, εφόσον προϋποθέτει την εκ μέρους των αρμοδίων κοινοτικών οργάνων εκπόνηση, με βάση διάφορες και περίπλοκες εθνικές διατάξεις, κοινών κανόνων, σύμφωνων προς τους καθοριζόμενους από τη Συνθήκη στόχους (...)» (
22
). Υπό τα ανωτέρω δεδομένα, πρέπει νομίζω να γίνει δεκτό ότι μπορεί, κατ' αρχήν, να θεωρηθούν αντικειμενικοί λόγοι, ικανοί να δικαιολογήσουν διαφορετική μεταχείριση ομοειδών καταστάσεων, λόγοι που ανάγονται στις ειδικές ανάγκες και δυσχέρειες που ανακύπτουν κατά την εκπόνηση κανόνων εναρμονίσεως.
31.
Δεν διατηρώ αμφιβολίες ως προς το ότι τόσο οι μισθωτοί των οποίων ο εργοδότης υπόκειται σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του, όσο και οι μισθωτοί των οποίων ο εργοδότης δεν υπόκειται σε τέτοιες διαδικασίες, τελούν υπό ομοειδείς συνθήκες όταν ο εργοδότης τους αδυνατεί να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις που προέρχονται από τη σύμβαση ή τη σχέση εργασίας που τους συνδέει: καμία από τις δύο κατηγορίες δεν μπορεί, πράγματι, να θεωρηθεί ως χρήζουσα μεγαλύτερης προστασίας από την άλλη όταν ο εργοδότης περιέρχεται στην παραπάνω κατάσταση. Τα όσα επικαλούνται περί του αντιθέτου το Συμβούλιο, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Ελληνική Κυβέρνηση δεν μπορούν, νομίζω, να γίνουν δεκτά. Το Συμβούλιο θεωρεί, ειδικότερα, ότι οι δύο κατηγορίες μισθωτών δεν τελούν υπό τις αυτές συνθήκες επειδή οι μισθωτοί των οποίων ο εργοδότης υπόκειται σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών έχουν μεγαλύτερη ανάγκη προστασίας, ενόψει του ότι η διαδικασία αυτή είναι συχνά μακροχρόνια και, μετά την έναρξη της, οι μισθωτοί αδυνατούν να επιδιώξουν ατομικώς την ικανοποίηση των απαιτήσεών τους. Δεν μπορώ να συμφωνήσω με την άποψη αυτή. Αν, για τους παραπάνω λόγους, ο μισθωτός βρίσκεται σε αδιέξοδο όταν έχει κινηθεί εναντίον του εργοδότη του διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών, σε ανάλογο αδιέξοδο (και μάλιστα χωρίς, μακρινή έστω, ελπίδα άρσεώς του) βρίσκεται ο μισθωτός του οποίου ο εργοδότης δεν μπορεί να υπαχθεί σε τέτοια διαδικασία και ο οποίος έχει εξαντλήσει, χωρίς αποτέλεσμα, όλες τις δυνατότητες που του παρέχει η έννομη τάξη για γα ικανοποιήσει τις απαιτήσεις του από τη σύμβαση εργασίας. Το επιχείρημα εξάλλου που επικαλείται η Ελληνική Κυβέρνηση, σύμφωνα με το οποίο οι μισθωτοί των οποίων οι εργοδότες υπόκεινται σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών έχουν μείζονα ανάγκη προστασίας, διότι οι παραπάνω εργοδότες έχουν κατά κανόνα την εμπορική ιδιότητα, εκτιθέμενοι έτσι σε μεγαλύτερους επιχειρηματικούς κινδύνους, στηρίζεται στην εξαιρετικά αβέβαιη βάση ότι κατά τις οικείες νομοθεσίες των κρατών μελών, οι μη υπαγόμενοι σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών εργοδότες στερούνται, κατά κανόνα, της εμπορικής ιδιότητος. Σε εξίσου ασταθή, από άποψη πραγματικών δεδομένων, βάση στηρίζεται και το επιχείρημα της Ιταλικής Κυβερνήσεως, σύμφωνα με το οποίο οι μισθωτοί των οποίων οι εργοδότες υπόκεινται σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών απαρτίζουν ιδιαίτερη έναντι των λοιπών κατηγορία, επειδή οι εργοδότες αυτοί είναι κατά κανόνα εμπορικές επιχειρήσεις, των οποίων η δραστηριότητα έχει αντίκτυπο στη λειτουργία της κοινής αγοράς. Αλλά ακόμη και αν η πραγματική βάση του επιχειρήματος είναι ακριβής, δεν βλέπω γιατί οι παραπάνω μισθωτοί θα πρέπει να θεωρηθούν άξιοι μεγαλύτερης έναντι των λοιπών προστασίας όταν ο εργοδότης τους περιέρχεται σε κατάσταση αφερεγγυότητας.
32.
Θεοορώ, εντούτοις, ότι η διάκριση μεταξύ των δυο παραπάνω ομοειδών κατηγοριών μισθωτών και η υπαγωγή, στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, μόνο των μισθωτών εκείνων των οποίων ο εργοδότης υπόκειται σε διαδικασία συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών δικαιολογείται από λόγους συνδεόμενους με τις δυσχέρειες τις οποίες εμφανίζει η θέσπιση κανόνων εναρμονίσεως στο συγκεκριμένο τομέα. Πράγματι, το δυσχερέστερο πρόβλημα που θέτει η εναρμόνιση της νομοθεσίας των κρατών μελών σχετικά με την προστασία των μισθωτών σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη είναι, ακριβώς, ο ορισμός της εννοίας «αφερέγγυος εργοδότης» και ο καθορισμός των κανόνων βάσει των οποίων θα διαπιστωθούν τα πραγματικά περιστατικά, η συνδρομή των οποίων είναι απαραίτητη για τη στοιχειοθέτηση της εννοίας. Από την άποψη αυτή, ο ορισμός της εννοίας «αφερέγγυος εργοδότης» εν αναφορά προς τους εργοδότες που υπόκεινται, σύμφωνα με τις οικείες νομοθεσίες των κρατών μελών, σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών, έθετε, συγκριτικώς, τα λιγότερα προβλήματα: παρά τις μεγάλες διαφορές των σχετικών συστημάτων που ισχύουν στα κράτη μέλη (
23
), υφίσταται πάντως μια minimum κοινή βάση, εφόσον οι εθνικές νομοθεσίες προβλέπουν σχετικές διαδικασίες, στα πλαίσια των οποίων ειδικώς εντεταλμένα όργανα διαπιστώνουν, βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων, τη συνδρομή των προϋποθέσεων που δικαιολογούν την κίνηση των διαδικασιών αυτών. Η διάγνωση, αντίθετα, της αφερεγγυότητας εργοδότη μη υποκειμένου σε τέτοιες διαδικασίες παρουσιάζει πολύ μεγαλύτερες δυσχέρειες. Η επιλογή του προφανέστερου, για την κατηγορία αυτή εργοδοτών, κριτηρίου αφερεγγυότητας, η αδυναμία δηλαδή εκτελέσεως δικαστικής αποφάσεως που έχει εκδοθεί σε βάρος του εργοδότη επί αγωγής του μισθωτού, η οποία αφορά απαιτήσεις προερχόμενες από την εργασιακή σχέση, θέτει, πράγματι, προβλήματα ιδιαίτερα πολύπλοκα και λεπτά, καθώς η θέσπιση κανόνων εναρμονίσεως στον τομέα αυτό προσκρούει στις ιδιορρυθμίες των δικαιοδοτικών συστημάτων των κρατών μελών και στις μεταξύ τους διαφορές. Τα παραπάνω στοιχεία συγκροτούν, νομίζω, αντικειμενικό λόγο ικανό να δικαιολογήσει τον περιορισμό στους μισθωτούς, των οποίων ο εργοδότης υπόκειται, κατά τη νομοθεσία του οικείου κράτους μέλους, σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών, του πεδίου εφαρμογής της εκδοθείσης βάσει του άρθρου 100 της Συνθήκης οδηγίας 80/987/ΕΟΚ, η οποία, όπως ευθέως συνάγεται από το προοίμιο της, δεν αποτελεί παρά το πρώτο στάδιο της εναρμονίσεως των νομοθεσιών που αφορούν στην προστασία μισθωτών σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη (
24
). Η διάταξη του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας, από την οποία προκύπτει ο περιορισμός αυτός, δεν μπορεί, επομένως, να θεωρηθεί ως αντικείμενη στη γενική αρχή της ισότητας.
33.
Συνοψίζοντας, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ως εξής: «Από την εξέταση της διατάξεως του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 1980, δεν προέκυψαν στοιχεία ικανά να επηρεάσουν το κύρος της».
IV — Πρόταση
34.
Ενόψει όλων των ανωτέρω προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ως εξής στα τεθέντα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Από το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 1980, προκύπτει ότι δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής οι μισθωτοί των οποίων ο εργοδότης δεν υπόκειται, σύμφωνα με τις οικείες διατάξεις του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους, σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως των πιστωτών του.
2)
Από την εξέταση της διατάξεως του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 1980, δεν προέκυψαν στοιχεία ικανά να επηρεάσουν το κύρος της.»
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ελληνική.
(
1
)	Συλλογι) 1991, σ. 5357.
(
2
)	Οδηγία 80/987/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 1980, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την προστασία των μισθωτών σε περίπτωση αφε-ρεγγυότητος του εργοδότη (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/004, σ. 35).
(
3
)	Συλλογή 1989, σ. 143.
(
4
)	GURI (Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της Ιταλικής Δημοκρατίας), αριθ. 36, τη; 13ης Φεβρουαρίου 1992.
(
5
)	Πρβλ. το άρθρο 1 του regio decreto 267, της 16ης Μαρτίου 1942 (GU, αριθ. 81, της 6ης Απριλίου 1942), μνημονευόμενο oto σημείο 8 των παρατηρήσεων που έχει καταθέσει ο Francovich ενώπιον του Δικαστηρίου. Ως παραδείγματα εργοδοτών επί των οποίων η ιταλική έννομη τάξη αποκλείει την εφαρμογή διαδικασιών συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών αναφέρονται στη διάταξη παραπομπής «οι γεωργικοί επιχειρηματίες, οι εργοδότες οι οποίοι δεν είναι επιχειρηματίες (ελεύθεροι επαγγελματίες) και οι επιχειρηματίες οι οποίοι έχουν διακόψει την επιχειρηματική τους δραστηριότητα περισσότερο από ένα έτος».
(
6
)	Πρβλ. απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 1993, C-334/92, Wagner Mirei (Συλλογή 1993, α I -6911, σκίψη 12). Πρβλ. επίσης τις προτάοεις του γενικού εισαγγελέα Sir Gordon Slynn επί της υποθέσεως 105/84, Foreningen af Arbejdsledere i Danmark, επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 11ης Ιουλίου 1985 (Συλλογή 1985, σ. 2639, ειδικότερα α 2643).
(
7
)	JO 1978, C 135, o. 2.
(
8
)	Πρβλ. την απόφαοη τη; 22ας Φεβρουαρίου 1979, 133/78, Gourdain (Συλλογή τόμος 1979/1, σ. 383, οκέψη 4), εκδοθείσα επί προδικαστικού ερωτήματος αφορώντο; την ερμηνεία διατάξεων της Συμβάσεως, της 27ης Σεπτεμβρίου 1968, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις. Πρβλ. επίσης σχετικώς Philippe Woodland, Observations sur les orientations des droits européens de la faillite, La Semaine Juridique, 1984, αριθ. 10, Doctrine, col. 3137, υπό 11. Από την άποψη αυτή, η αντικατάσταση, οτις διατάξεις του τελικού κειμένου της οδηγίας με τις οποίες καθορίζεται το πεδίο εφαρμογής της (άρθρα 1, παράγραφος 1, και 2, παράγραφος 1), του ορού «παύση πληρωμών» με τον όρο «αφερεγγυότητα» μπορεί να αποδοθεί οτην ανάγκη αποφυγής δυσχερειών οι οποίες θα ήταν ενδεχόμενο να ανακύψουν κατά τη μεταφορά της οδηγίας στα κράτη μέλη των οποίων το δίκαιο της συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών αγνοεί την έννοια «παύση πληρωμών». [Βλ., παραδείγματος χάριν, προκειμένου περί του ιταλικού δικαίου, τη διάταξη του άρθρου 5 του regio decreto 267, της 16ης Μαρτίου 1942 (GU, αριθ. 81, τη; 6ης Απριλίου 1942), το οποίο μνημονεύεται στις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσε ο Francovich ενώπιον του Δικαστηρίου. Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, σε κατάσταση πτωχεύσεως κηρύσσεται ο επιχειρηματίας που «ευρίσκεται σε κατάσταση αφερεγγυδτητας» (η υπογράμμιση είναι δική μου)].
(
9
)	Βλ. τις αποφάσεις της 2ος Ιουνίου 1994, C-30/93, AC-ATEL Electronics Vertriebs ¿Συλλογή 1994, σ. 2305, σκέψη 16), και της 16ης Μαρτίου 1978, 104/77, Oehlschlãger (Συλλογή τόμος 1978, ο. 277, σκέψη 4).
(
10
)	Βλ. τη μνημονευθείσα ήδη (υποσημείωση 3) απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας, σκέψη 23, καθώς και την απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 1990, C-53/88, Επιτροπή κατά Ελλάδος (Συλλογή 1990, σ. Ι-3917, σκέψη 19).
(
11
)	Βλ τη μνημονευθείσα ήδη (υποσημείωση 6) απόφαση
Wagner Mirei, σκέψη 12.
(
12
)	Βλ. τι] μνημονευθείσα (υποσημείωση 3) απόφαση Επιτροπή
κατά Ιταλίας, σκέψη 23.
(
13
)	Πρβλ. την απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 1985, 135/83, Abels (Συλλογή 1985, σ. 469, σκέψη 15). Με την απόφαση αυτή κρίθηκε (κατ' επίκληση, μεταξύ άλλων, της ιδιομορφίας του πτωχευτικού δικαίου, που απαντάται σε όλα τα νομικά συστήματα των κρατών μελών και στην κοινοτική έννομη τάξη, καθώς και των μεγάλων διαφορών που παρουσιάζουν οι σχετικοί κανόνες στα κράτη μέλη) ότι ελλείψει σχετικής ρητής διατάξεως της οδηγίας 77/187/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14η; Φεβρουαρίου 1977 (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 171), η οποία αφορά στην προστασία των εργαζομένων οε περίπτωση μεταβιβάσεως επιχειρήσεων, η οδηγία αυτή δεν εφαρμόζεται επί μεταβιβάσεων επιχειρήσεων που γίνονται στο πλαίσιο πτωχευτικών ή ανάλογων διαδικασιών (βλ. σκέψεις 14 έως 17).
(
14
)	Σε σχέση με το ζήτημα αυτό, η Επιτροπή επικαλέσθηκε, κατά την προφορική διαδικασία, το σημείο των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα Sir Gordon Slynn επί της μνημονευθείσης ήδη (υποσημείωση 13) υποθέσεως Abels, στο οποίο αναφέρεται (βλ. Συλλογή 1985, σ. 473) ότι η οδηγία 80/987/EOK «καλύπτει σαφώς νομικά πρόσωπα που βρίσκονται σε πτώχευση λόγω αφερεγγυότητος, καίτοι, όπως φαίνεται από το άρθρο 2, παράγραφος 1, καλύπτει ευρύτερο φάσμα διαδικασιών κηρύξεως σε κατάσταση αφερεγγυότητος από ό,τι η πτώχευση υπό την τεχνική έννοια του όρου». Νομίζω ότι η έννοια της φράσεως αυτής είναι ότι ο όρος «διαδικασία (...) με σκοπό τη συλλογική ικανοποίηση των πιστωτών», που χρησιμοποιείται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας, καλύπτει όχι μόνο την πτώχευση αλλά και άλλες διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών (πρβλ. και τη διατύπωση της τελευταίας φράσεως της σκέψεως 16 της αποφάσεως Abels).
(
15
)	Η αναφορά αυτή σε συγκεκριμένη διαδικασία στερεί, νομίζω, ερείσματος την ερμηνευτική εκδοχή της επίμαχης διατάξεως, προταθείσα από την Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου κατά την προφορική διαδικασία, σύμφωνα με την οποία, εάν η νομοθεσία ενός κράτους μέλους αναγνωρίζει την έννοια της «de facio αφερεγγυότητος», το κράτος αυτό δεν μπορεί να αποκλείσει του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας μισθωτό, του οποίου ο εργοδότης δεν υπόκειται μεν σε διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών, περιήλθε όμως στην κατάσταση της ανωτέρω «de facto αφερεγγυότητος».
(
16
)	Τόσο ο Francovich όσο και η Επιτροπή επικαλούνται τη διάταξη αυτή ως επιχείρημα υπέρ της απόψεως τους ότι στο πλαίσιο της οδηγίας ο όρος «αφερεγγυότητα» νοείται ως απλή πραγματική κατάσταση. Δεν νομίζω όμως ότι μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός ότι και η διάταξη αυτή προβλέπει επίσης διαπίστωση ορισμένων πραγματικών περιστατικών από όργανο που ασκεί αρμοδιότητα παρεχόμενη] από διάταξη του οικείου κράτους μέλους, η οποία εντάσσεται στο σύστημα διατάξεων που διέπουν τις διαδικασίες συλλογικής ικανοποιήσεως πιστωτών. Είναι ενδιαφέρουσα, από την άποψη αυτή, η σύγκριση μεταξύ της παραπάνω διατάξεως, όπως ισχύει, με την αρχική μορφή του άρθρου 2 στη σχετική πρόταση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, όπου προεβλέπετο ότι συντρέχει «παύση πληρωμών» (έννοια που, υπενθυμίζω, εχρησιμοποιείτο στην πρόταση αντί του όρου «αφερεγγυότητα»), μεταξύ άλλων και όταν η επιχείρηση του εργοδότη έκλεισε λόγω της παύσεως πληρωμών, χωρίς να απαιτείται, στην περίπτωση αυτή, σχετική διαπίστωση από αρμόδιο όργανο.
(
17
)	Αν ορθώς έχω αντιληφθεί, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου υπεστήριξε, κατά την προφορική διαδικασία, οτι δεν πρέπει να αποκλεισθεί μια ερμηνεία της επίμαχης διατάξεως προς αυτή την κατεύθυνση.
(
18
)	Πρβλ., ως προς τον διχαστικό έλεγχο της τηρήσεως, από τα
κοινοτικά όργανα, των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου κατά την άσκηση αρμοδιότητος σχετιζόμενης με την εναρμόνιση των νομοθεσιών, την απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 1990, C-33/88, Fedcsa κ.λπ. (Συλλογή 1990, σ. I-4023, ιδίως σκέψεις 20 και21, καθώς και7 επ., 12 επ. και 41 επ.).
(
19
)	Πρβλ. την απόφαση της 18ης Απριλίου 1991, C-63/89, Assurances du crédit κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (Συλλογή 1991, σ. I-1799, σκέψεις 22 και 23). Πρβλ. επίσης το σημείο 11 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα G. Tesauro επί της αυτής υποθέσεως.
(
20
)	Ως προς την επιρροή του εύρους της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει ο κοινοτικός νομοθέτης σε ορισμένο τομέα, επί της κρίσεως αν ορισμένο μέτρο που λαμβάνει παραβιάζει την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων, πρβλ. την απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 1990, C-267/88 έως C-285/88, Wuidart κ.λπ. (Συλλογή 1990, σ. I-435, σκέψεις 13, 14 και 18).
(
21
)	Βλ. αποφάσεις της 29ης Φεβρουαρίου 1984, 37/83, Rewc-Zenlrale (Συλλογή 1984, ο. 1229, σκέψη 20), και της 20ής Ιουνίου 1991, C-39/90, Dcnkavil (Συλλογή 1991, σ. I-3069, οκέψη 26), καθώς kcil τη μνημονευθείσα ήδη (υποσημείωση 19) απόφαση Assurances du crédit κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, σκέψη 11.
(
22
)	Βλ. τη μνημονευθείσα (υποσημείωση 19) απόφαση Assurances du crédit κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, σκέψη 10.
(
23
)	Πρβλ. τη μνημονευθείσα ήδη (υποσημείωση 13) απόφαση Abels, σκέψη 17.
(
24
)	Βλ. τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη, σύμφωνα με την οποία η οδηγία εκδίδεται ενόψει της ανάγκη; να καταβληθούν προσπάθειες για τον περιορισμό των διαφορών μεταξύ των κρατών μελών σχετικά με την έκταση της προστασίας των μισθωτών οε περοιτωση αφερεγγυότητο; του εργοδότη.