62010CC0118
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΉΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ
PAOLO MENGOZZI
της 17ης Ιανουαρίου 2013 (
1
)
Υπόθεση C‑118/10
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
κατά
Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης
«Κρατικές ενισχύσεις — Αρμοδιότητα του Συμβουλίου — Άρθρο 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ — Υφιστάμενα καθεστώτα ενισχύσεων — Πρόταση κατάλληλων μέτρων — Αποτελέσματα — Κανονισμός 659/1999 — Ενισχύσεις για επενδύσεις σχετικά με την αγορά γεωργικών γαιών στη Λεττονία»
1.
Με την προσφυγή που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας δίκης, η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να ακυρώσει την απόφαση 2009/991/ΕΕ του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2009, για τη χορήγηση κρατικής ενίσχυσης από τις αρχές της Δημοκρατίας της Λεττονίας για την αγορά γεωργικών γαιών μεταξύ 1ης Ιανουαρίου 2010 και 31ης Δεκεμβρίου 2013 (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση) (
2
).
2.
Με άλλες τρεις προσφυγές οι οποίες ασκήθηκαν παραλλήλως, η Επιτροπή προσέβαλε ισάριθμες αποφάσεις του Συμβουλίου σχετικά με ενισχύσεις του ιδίου τύπου από τη Δημοκρατία της Λιθουανίας (υπόθεση C-111/10), τη Δημοκρατία της Πολωνίας (υπόθεση C-117/10) και από τη Δημοκρατία της Ουγγαρίας (υπόθεση C-121/10).
3.
Όλες οι προσφυγές αφορούν το ίδιο λεπτό ζήτημα: συνιστά πρόταση από την Επιτροπή κατάλληλων μέτρων στο πλαίσιο της διαρκούς εξετάσεως των καθεστώτων ενισχύσεων που υφίστανται στα κράτη μέλη κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (ή του άρθρου 88, παράγραφος 1, ΕΚ όσον αφορά την υπόθεση C-117/10) η οριστική θέση του εν λόγω οργάνου σχετικά με τη συμβατότητα του επίμαχου καθεστώτος με την κοινή αγορά, δυνάμενη να ματαιώσει την άσκηση από το Συμβούλιο της αρμοδιότητας εγκρίσεως ενισχύσεων που του απονέμει το άρθρο 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (ή το άρθρο 88, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΕΚ) κατά παρέκκλιση του άρθρου 107 ΣΛΕΕ (ή του άρθρου 87 ΕΚ) και άλλων διατάξεων που τυγχάνουν εφαρμογής, αν εξαιρετικές περιστάσεις δικαιολογούν μια τέτοια απόφαση;
I – Νομικό πλαίσιο
4.
Το άρθρο 108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει ότι:
«Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, εξετάζει διαρκώς τα καθεστώτα ενισχύσεων που υφίστανται στα κράτη αυτά. Τους προτείνει τα κατάλληλα μέτρα που απαιτεί η προοδευτική ανάπτυξη ή η λειτουργία της [εσωτερικής] αγοράς.»
5.
Η παράγραφος 2, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του άρθρου αυτού ορίζει ότι:
«Κατόπιν αιτήσεως κράτους μέλους, το Συμβούλιο δύναται να αποφασίσει ομοφώνως ότι ενίσχυση που έχει θεσπισθεί ή που πρόκειται να θεσπισθεί από το κράτος αυτό θεωρείται συμβιβάσιμη με την κοινή αγορά, κατά παρέκκλιση των διατάξεων του άρθρου 107 ή των προβλεπομένων από το άρθρο 109 κανονισμών, αν εξαιρετικές περιστάσεις δικαιολογούν μια τέτοια απόφαση. Αν η Επιτροπή έχει κινήσει, ως προς την ενίσχυση αυτή, τη διαδικασία που προβλέπεται στο πρώτο εδάφιο της παρούσας παραγράφου, η αίτηση του ενδιαφερομένου κράτους προς το Συμβούλιο έχει ως αποτέλεσμα την αναστολή της σχετικής διαδικασίας μέχρις ότου αποφανθεί το Συμβούλιο.
Αν, ωστόσο, το Συμβούλιο δεν αποφανθεί εντός τριών μηνών από την υποβολή της αιτήσεως, αποφασίζει η Επιτροπή.»
6.
Όσον αφορά την παράθεση των σχετικών διατάξεων του παραρτήματος IV, κεφάλαιο 4, της Πράξεως Προσχωρήσεως της Λεττονίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (στο εξής: Πράξη Προσχωρήσεως του 2003) (
3
), του κανονισμού (ΕΚ) 659/1999 της 22ας Μαρτίου 1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 93 της συνθήκης ΕΚ (
4
), των κοινοτικών κατευθυντήριων γραμμών για τις κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της γεωργίας (στο εξής: γεωργικές κατευθυντήριες γραμμές του 2000) (
5
), και των κοινοτικών κατευθυντήριων γραμμών για τις κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της γεωργίας και δασοκομίας 2007‑2013 (στο εξής: γεωργικές κατευθυντήριες γραμμές 2007‑2013) (
6
), δεδομένης της κατ’ ουσία συμπτώσεως του νομικού πλαισίου της υπό εξέταση υποθέσεως και εκείνου της υποθέσεως C-117/10, ας μου επιτραπεί να παραπέμψω στα σημεία 5 έως 16 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην ως άνω υπόθεση.
7.
Σε ανακοίνωση που δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 15 Μαρτίου 2008 (
7
), η Επιτροπή έλαβε «υπό σημείωση», σύμφωνα με το άρθρο 19, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999, τη «ρητή και ανεπιφύλακτη σύμφωνη γνώμη» της Λεττονίας σχετικά με τα προταθέντα κατάλληλα μέτρα σύμφωνα με το σημείο 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013, την οποία οι λεττονικές αρχές επιβεβαίωσαν γραπτώς προς την Επιτροπή στις 20 Φεβρουαρίου 2007.
II – Το ιστορικό της διαφοράς και η προσβαλλόμενη απόφαση
8.
Σε ανακοίνωση την οποία δημοσίευσε η Επιτροπή το 2005, σχετικά με ενισχύσεις γνωστοποιούμενες σύμφωνα με το παράρτημα IV, κεφάλαιο 4, σημείο 4, της Πράξεως Προσχωρήσεως του 2003, τις οποίες τα κράτη μέλη τα οποία προσχώρησαν στην Ένωση το 2004 επιθυμούν να θεωρηθούν ως υφιστάμενη ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 88, παράγραφος 1, ΕΚ έως τα τέλη του τρίτου έτους από την ημέρα προσχώρησης, περιλαμβάνεται, μεταξύ των μέτρων που γνωστοποίησε η Λεττονία, καθεστώς ενισχύσεων με τίτλο «Πρόγραμμα χορηγήσεως δανείων για την αγορά γεωργικών γαιών» (
8
).
9.
Η Λεττονία θέσπισε το εν λόγω καθεστώς το 2002. Η εφαρμογή του όμως ανεστάλη την 1η Ιανουαρίου 2006, διότι το κονδύλιο πιστώσεων που είχε προβλεφθεί για τον σκοπό αυτό εξαντλήθηκε στα τέλη του 2005. Οι ενισχύσεις χορηγούνταν σε γεωργούς (φυσικά ή νομικά πρόσωπα) υπό μορφή επιδοτήσεως των τόκων επί δανείων μακροπρόθεσμης διάρκειας (έως είκοσι έτη) προς τον σκοπό της χρηματοδοτήσεως επενδύσεων. Η επιδότηση ήταν εξαρτημένη από ορισμένες προϋποθέσεις, σχετικές με το επιτόκιο, το μέγιστο ύψος του δανείου, το ποσοστό του εισοδήματος του δανειολήπτη που προέρχεται από τη γεωργική παραγωγή, τη φορολογική κατάσταση του δανειολήπτη και την κατάσταση των ιδίων κεφαλαίων του (που έπρεπε να ανήκουν κατά το μεγαλύτερο μέρος σε Λεττονούς υπηκόους ή σε μόνιμους κατοίκους).
10.
Με έγγραφο της 30ής Μαΐου 2005, η Επιτροπή κάλεσε τα κράτη μέλη να της υποβάλουν προτάσεις για την απλοποίηση των κανόνων σχετικά με τις ενισχύσεις στον γεωργικό τομέα. Διάφορα κράτη μέλη ζήτησαν από την Επιτροπή να διατηρήσει τη δυνατότητα χορηγήσεως ενισχύσεων για επενδύσεις σχετικά με την αγορά γεωργικών γαιών, προτείνοντας την κατάργηση του άρθρου 4, παράγραφος 8, του κανονισμού 1857/2006 και την περίληψη της αγοράς γεωργικών γαιών μεταξύ των επιλέξιμων δαπανών όσον αφορά ενισχύσεις για επενδύσεις, όπως ήδη προβλεπόταν στις γεωργικές κατευθυντήριες γραμμές του 2000. Η Λεττονία δεν υπέβαλε τέτοια πρόταση.
11.
Με έγγραφο της 17ης Νοεμβρίου 2009 απευθυνόμενο στο Συμβούλιο «Γεωργία και Αλιεία», οι λεττονικές αρχές ζήτησαν την κατ’ εξαίρεση έγκριση των ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών στη Λεττονία δυνάμει του άρθρου 88, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΕΚ. Στις 3 Δεκεμβρίου 2009 το εν λόγω κράτος μέλος απέστειλε στο Συμβούλιο ορισμένα συμπληρωματικά στοιχεία. Στις 16 Δεκεμβρίου 2009 το Συμβούλιο ενέκρινε ομόφωνα την προσβαλλόμενη απόφαση (με την αποχή επτά αντιπροσωπειών). Το άρθρο 1 της αποφάσεως αυτής ορίζει ότι:
«Θεωρείται συμβατή με την εσωτερική αγορά η εξαιρετική κρατική ενίσχυση που χορηγούν οι αρχές της Λεττονίας για την αγορά γεωργικών γαιών και η οποία ανέρχεται κατ’ ανώτατο όριο σε 8 εκατομμύρια LVL και χορηγείται μεταξύ 1ης Ιανουαρίου 2010 και 31ης Δεκεμβρίου 2013.»
12.
Η κριθείσα ως συμβατή ενίσχυση περιγράφεται στην ένατη και τη δέκατη αιτιολογική σκέψη της προσβαλλομένης αποφάσεως ως ακολούθως:
«(9)
Η κρατική ενίσχυση που θα χορηγηθεί ανέρχεται σε 8 εκατομμύρια [λίτας (LVL)] κατ’ ανώτατο όριο και θα καταστήσει δυνατή την αγορά 70000 εκταρίων γεωργικών γαιών από 1000 περίπου γεωργούς, κατά την περίοδο από 2010 έως 2013. Επιλέξιμες είναι οι γαίες που κατέχουν τόσο το κράτος όσο και οι δήμοι καθώς και οι γαίες που κατέχουν φυσικά πρόσωπα.
(10)
Η κρατική ενίσχυση θα λάβει τη μορφή επιδότησης των τόκων επί δανείων καλύπτοντας 4 ποσοστιαίες μονάδες του ετήσιου επιτοκίου της τράπεζας. Ωστόσο, σε περίπτωση που το ετήσιο αυτό επιτόκιο είναι χαμηλότερο των 4 ποσοστιαίων μονάδων, το πραγματικό επιτόκιο που ισχύει για τον [δανειολήπτη] επιστρέφεται πλήρως.»
III – Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα αιτήματα των διαδίκων
13.
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 26 Φεβρουαρίου 2010, η Επιτροπή άσκησε την υπό κρίση προσφυγή. Με διάταξη της 16ης Σεπτεμβρίου 2010, επιτράπηκε στη Λιθουανική Δημοκρατία να παρέμβει υπέρ του Συμβουλίου.
14.
Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση και να καταδικάσει το Συμβούλιο στα δικαστικά έξοδα. Το Συμβούλιο ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή ως αβάσιμη και να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα. Η Λιθουανία ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή ως αβάσιμη.
IV – Επί της προσφυγής
15.
Η Επιτροπή προβάλλει τέσσερις λόγους προς στήριξη της προσφυγής της οι οποίοι αφορούν, αντιστοίχως, αναρμοδιότητα του Συμβουλίου προς έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεως, κατάχρηση εξουσίας, παραβίαση της αρχής της ειλικρινούς συνεργασίας μεταξύ των θεσμικών οργάνων και πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως.
Α – Επί του πρώτου λόγου ακυρώσεως ο οποίος αφορά αναρμοδιότητα του Συμβουλίου
16.
Με τον πρώτο λόγο ακυρώσεως, ο οποίος αφορά αναρμοδιότητα του Συμβουλίου, η Επιτροπή υποστηρίζει κατ’ ουσία ότι η πρόταση κατάλληλων μέρων όπως διατυπώθηκε στο σημείο 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013, σε συνδυασμό με την αποδοχή της προτάσεως αυτής από τη Λεττονία, συνιστά «απόφαση» με την οποία η Επιτροπή κήρυξε ασύμβατο με την κοινή αγορά το καθεστώς ενισχύσεων που ενέκρινε η προσβαλλόμενη απόφαση καθ’ όλη τη διάρκεια εφαρμογής των ως άνω κατευθυντήριων γραμμών, ήτοι έως τις 31 Δεκεμβρίου 2013. Υπενθυμίζοντας τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της 29ης Ιουνίου 2004 (
9
) και της 22ας Ιουνίου 2006 (
10
), για την ανάλυση των οποίων παραπέμπω στα σημεία 27 έως 31 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην υπόθεση C-117/10, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, δυνάμει της αρχής του αμοιβαίου αποκλεισμού, επί της οποίας, σύμφωνα με τις αποφάσεις αυτές, θεμελιώνεται το κριτήριο της κατανομής των αρμοδιοτήτων που ανατίθενται στην Επιτροπή και στο Συμβούλιο με το άρθρο 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, το Συμβούλιο δεν είναι εν προκειμένω αρμόδιο προς έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεως.
17.
Η αντιπαράθεση των απόψεων των διαδίκων ενώπιον του Δικαστηρίου εγείρει κατ’ ουσία τέσσερα ζητήματα. Στο πλαίσιο του πρώτου ζητήματος πρέπει να εξεταστεί αν, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, την οποία αντέκρουσε το Συμβούλιο, το ανακοινωθέν από τη Λεττονία το 2004 καθεστώς ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών διατήρησε τον χαρακτήρα της «υφιστάμενης ενισχύσεως» έως τις 31 Δεκεμβρίου 2009, οπότε ήταν δυνατό να αποτελέσει αντικείμενο της προτάσεως κατάλληλων μέτρων του σημείου 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013 (βλ. κατωτέρω υπό 1). Το δεύτερο ζήτημα αφορά τον χαρακτήρα του καθεστώτος ενισχύσεων που εγκρίθηκε με την προσβαλλόμενη απόφαση και στο πλαίσιο αυτού πρέπει ειδικότερα να εξεταστεί αν, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, το καθεστώς αυτό συμπίπτει με το καθεστώς που ήταν αντικείμενο της προτάσεως κατάλληλων μέτρων ή αν, όπως αντιθέτως υποστηρίζει το Συμβούλιο, συνιστά νέα και διαφορετική ενίσχυση (βλ. κατωτέρω υπό 2). Το τρίτο ζήτημα αφορά τα αποτελέσματα της προτάσεως κατάλληλων μέτρων την οποία δέχεται το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος (βλ. κατωτέρω υπό 3). Στο πλαίσιο του τέταρτου ζητήματος, τέλος, απαιτείται να προσδιοριστεί η έκταση της προτάσεως κατάλληλων μέτρων του σημείου 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013 και της σχετικής αποδοχής της από τη Λεττονία (βλ. κατωτέρω υπό 4).
1. Επί του χαρακτήρα του καθεστώτος ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών τις οποίες χορήγησε η Λεττονία έως τις 31 Δεκεμβρίου 2009
18.
Η θέση της Επιτροπής εδράζεται στην υπόθεση ότι το καθεστώς ενισχύσεων των επενδύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών στη Λεττονία προ της προσχωρήσεώς της στην Κοινότητα ουδέποτε έπαυσε να αποτελεί υφιστάμενη ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ από της ημερομηνίας κοινοποιήσεώς του στην Επιτροπή το 2004 έως τις 31 Δεκεμβρίου 2009.
19.
Το Συμβούλιο θεωρεί την υπόθεση αυτή εσφαλμένη. Υποστηρίζει, πρώτον, ότι κατά το παράρτημα IV, κεφάλαιο 4, σημείο 4, της Πράξεως Προσχωρήσεως του 2003, το κοινοποιηθέν από τη Λεττονία το 2004 καθεστώς ενισχύσεων μπορούσε να θεωρηθεί υφιστάμενη ενίσχυση μόνον έως τα τέλη του τρίτου έτους από της προσχωρήσεώς της και ότι η Επιτροπή δεν είχε την εξουσία να παρατείνει την εφαρμογή του εν λόγω καθεστώτος με την πρόταση κατάλληλων μέτρων κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, όπως αντιθέτως έπραξε στο σημείο 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013. Επιπροσθέτως, μια τέτοια πρόταση δεν θα μπορούσε να επιφέρει τροποποίηση των διατάξεων του πρωτογενούς δικαίου, εν προκειμένω του κανόνα του ως άνω παραρτήματος IV της Πράξεως Προσχωρήσεως του 2003. Στο σημείο αυτό παραπέμπω στα σημεία 44 έως 47 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην υπόθεση C-117/10, όπου απορρίπτω την ομοίου περιεχομένου επιχειρηματολογία του Συμβουλίου.
20.
Δεύτερον, το Συμβούλιο υποστηρίζει ότι, καθώς το κονδύλιο πιστώσεων για το επίμαχο καθεστώς ενισχύσεων εξαντλήθηκε στα τέλη του 2005, οπότε από τις αρχές του 2006 δεν χορηγήθηκε κανένα νέο δάνειο από τις λεττονικές αρχές, το καθεστώς αυτό δεν ήταν πλέον σε ισχύ από 31ης Δεκεμβρίου 2005. Επισημαίνω συναφώς ότι από τα έγγραφα που προσκόμισε η Επιτροπή, τα οποία δεν αμφισβητήθηκαν από το Συμβούλιο, προκύπτει ότι το ανακοινωθέν από τη Λεττονία καθεστώς σύμφωνα με τη διαδικασία του παραρτήματος IV, κεφάλαιο 4, σημείο 4, στην Επιτροπή το 2004 επρόκειτο να εφαρμοστεί έως το 2023, ότι επήλθαν ορισμένες τροποποιήσεις τεχνικής φύσεως στο καθεστώς αυτό το 2007 και ότι προβλέπεται ρητώς η δυνατότητα μεταγενέστερης χρηματοδοτήσεως του καθεστώτος. Υπό τις περιστάσεις αυτές, θεωρώ ορθή τη διαπίστωση του προσφεύγοντος οργάνου ότι το συγκεκριμένο καθεστώς, καίτοι δεν εφαρμοζόταν πλέον από το 2006, μπορούσε ανά πάσα στιγμή να ενεργοποιηθεί εκ νέου χωρίς να απαιτείται τροποποίηση του νομοθετικού πλαισίου και χωρίς απώλεια του χαρακτήρα του ως υφιστάμενης ενισχύσεως.
21.
Συνάγεται επομένως ότι, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, το καθεστώς ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών το οποίο ανακοίνωσε το 2004 η Λεττονία διατήρησε τον χαρακτήρα του ως υφιστάμενη ενίσχυση κατά την έννοια του παραρτήματος IV, κεφάλαιο 4, σημείο 4, της Πράξεως Προσχωρήσεως του 2003 έως τις 31 Δεκεμβρίου 2009, ημερομηνία προβλεπόμενη από το σημείο 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013 για τη συμμόρφωσή της προς αυτές. Συνεπώς, το καθεστώς αυτό ορθώς αποτέλεσε αντικείμενο των κατάλληλων μέτρων κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του άρθρου 18 του κανονισμού 659/1999.
2. Επί του καθεστώτος ενισχύσεων που εγκρίθηκε με την προσβαλλόμενη απόφαση
22.
Δεν αμφισβητείται από τους διαδίκους ότι τόσο το καθεστώς ενισχύσεων που ενέκρινε το Συμβούλιο όσο και εκείνο που ανακοίνωσε το 2004 η Λεττονία συνίστανται σε επιδότηση των τόκων επί δανείων, για την κάλυψη 4 ποσοστιαίων μονάδων του ετήσιου επιτοκίου της τράπεζας. Παρατηρώ, επίσης, ότι σε διάφορα χωρία του εγγράφου της 17ης Νοεμβρίου 2009 προς το Συμβούλιο οι λεττονικές αρχές αναφέρονται ρητώς στο καθεστώς που θέσπισε η Λεττονία το 2002 και ανακοίνωσε στην Επιτροπή το 2004 ως πλαίσιο αναφοράς για την αίτησή τους, ενώ προκύπτει και από το περιεχόμενου του εγγράφου αυτού ότι το εν λόγω κράτος μέλος ζητούσε κατ’ ουσία από το Συμβούλιο να εγκρίνει την «εκ νέου ενεργοποίηση» του καθεστώτος για την περίοδο 2010-2013. Τα επιχειρήματα του Συμβουλίου, προκειμένου να αποδείξει ότι τα δύο καθεστώτα είναι διαφορετικά, τα οποία κατ’ ουσία επιδιώκουν να θεμελιώσουν ότι το εγκριθέν με την προσβαλλόμενη απόφαση καθεστώς έχει διαφορετικό χρονικό πεδίο εφαρμογής, ότι ωφελεί διαφορετικά πρόσωπα και ότι στηρίζεται σε νέα πραγματικά και νομικά στοιχεία, πρέπει, κατά την άποψή μου, να απορριφθούν για τους ίδιους λόγους που εκτίθενται στα σημεία 53, 54 και 56 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην υπόθεση C-117/10, όπου ας μου επιτραπεί να παραπέμψω. Ως προς το επιχείρημα του Συμβουλίου ότι για την εφαρμογή του εγκριθέντος με την προσβαλλόμενη απόφαση καθεστώτος απαιτείται η θέσπιση νέου νομικού πλαισίου, επισημαίνω ότι από το έγγραφο της 17ης Νοεμβρίου 2009 προς το Συμβούλιο προκύπτει σαφώς η πρόθεση της Λεττονικής Κυβερνήσεως να μην προβεί σε ουσιαστικές τροποποιήσεις του υφιστάμενου καθεστώτος πέραν της αναχρηματοδοτήσεώς του.
23.
Από την άλλη, γίνεται δεκτό εν προκειμένω ότι το κονδύλιο πιστώσεων που εγκρίθηκε το 2002 από τις λεττονικές αρχές για τη χρηματοδότηση του καθεστώτος ενισχύσεων που ανακοινώθηκε στην Επιτροπή το 2004 εξαντλήθηκε στα τέλη του 2005 και ότι το καθεστώς δεν χρηματοδοτήθηκε μετέπειτα, τουλάχιστον έως την έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεως. Προκύπτει, όμως, από τη νομολογία ότι η επαναχρηματοδότηση καθεστώτος ενισχύσεων για το οποίο το κράτος μέλος προέβλεψε ειδικό ποσό και το οποίο εγκρίθηκε από την Επιτροπή βάσει κοινοποιήσεως που περιλάμβανε το ποσό αυτό συνιστά νέα ενίσχυση (
11
). Η νομολογία αυτή μπορεί, κατά την άποψή μου, να εφαρμοσθεί mutatis mutandis στην υπό κρίση υπόθεση.
24.
Επομένως, φρονώ ότι το καθεστώς ενισχύσεων που σύμφωνα με την προσβαλλόμενη απόφαση κρίθηκε συμβατό με την εσωτερική αγορά αποτελεί «νέα ενίσχυση» κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 659/1999, καθόσον αποτελεί «μεταβολή υφιστάμενης ενισχύσεως» (
12
). Τα αποτελέσματα αυτού του χαρακτηρισμού θα εξετασθούν ακολούθως (κατωτέρω υπό 4).
3. Επί των αποτελεσμάτων της προτάσεως κατάλληλων μέτρων την οποία δέχεται το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος
25.
Για τους λόγους που εκτίθενται στα σημεία 62 έως 72 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην υπόθεση C-117/10, στις οποίες παραπέμπω, είμαι της άποψης ότι πρόταση κατάλληλων μέτρων την οποία δέχεται το κράτος μέλος προς το οποίο αυτή απευθύνεται συνιστά οριστική θέση της Επιτροπής επί της συμβατότητας του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων και παράγει δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα ανάλογα με εκείνα αποφάσεως. Κατά την άποψή μου, μια τέτοια πράξη είναι επομένως ικανή, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου που μνημονεύεται στο σημείο 16 των προτάσεών μου, να αποκλείσει την έκδοση αντίθετων αποφάσεων δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
26.
Κατόπιν τούτων, επιβάλλεται να καθοριστεί η έκταση, αφενός, της θέσεως επί της συμβατότητας των ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών την οποία έλαβε η Επιτροπή στο πλαίσιο της προτάσεως κατάλληλων μέτρων που περιλαμβάνεται στο σημείο 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013 και, αφετέρου, των υποχρεώσεων που ανέλαβε η Λεττονία με την αποδοχή της προτάσεως αυτής. Η ενδεχόμενη διαπίστωση της αναρμοδιότητας του Συμβουλίου προς έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεως εξαρτάται στην πραγματικότητα από τα συμπεράσματα αυτής της διπλής εξετάσεως. Εν προκειμένω επιβάλλεται, επίσης, να εξεταστούν οι συνέπειες της διαπιστώσεως στην οποία κατέληξα στο σημείο 23 ανωτέρω, ότι το εγκριθέν από το Συμβούλιο καθεστώς συνιστά μεταβολή υφιστάμενης ενισχύσεως κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 659/1999.
4. Επί της εκτάσεως των κατάλληλων μέτρων που περιλαμβάνονται στο σημείο 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013 και της αποδοχής της Λεττονίας
27.
Στο σημείο 74 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην υπόθεση C-117/10 παρατήρησα ότι, καίτοι είναι αληθές ότι οι γεωργικές κατευθυντήριες γραμμές 2007-2013 υιοθετούν συγκεκριμένη θέση ως προς το κατ’ αρχήν ασύμβατο των ενισχύσεων για επενδύσεις σχετικά με την αγορά γεωργικών γαιών που δεν είναι σύμφωνες με το άρθρο 4, παράγραφος 8, του κανονισμού 1857/2006, η συγκεκριμένη θέση, πάντως, δεν μπορεί αυτή καθαυτήν να θεωρηθεί οριστική, καθώς, σύμφωνα με το ίδιο σημείο 183 των ως άνω κατευθυντήριων γραμμών, η Επιτροπή οφείλει πάντως, στην περίπτωση των ατομικών ενισχύσεων ή των καθεστώτων που πρόκειται να θεσπιστούν, να διαπιστώσει και να κηρύξει το ασύμβατο αυτών διά της διαδικασίας έρευνας που προβλέπει το άρθρο 108 ΣΛΕΕ. Για τους λόγους αυτούς, απορρίπτω τη θέση της Επιτροπής, που προβλήθηκε εκ νέου στο πλαίσιο της υπό κρίση προσφυγής, ότι οι γεωργικές κατευθυντήριες γραμμές 2007-2013 «κηρύσσουν» ασύμβατες με την εσωτερική αγορά, από 31ης Δεκεμβρίου 2007 έως 31 Δεκεμβρίου 2013, όλες –και επομένως και εκείνες που δεν έχουν ακόμη θεσπιστεί– τις ενισχύσεις για επενδύσεις σχετικά με την αγορά γεωργικών γαιών που δεν συμμορφώνονται προς τις γραμμές αυτές. Όπως ορθώς, κατά την άποψή μου, παρατήρησαν το Συμβούλιο και η Λεττονική Κυβέρνηση, αποδοχή της απόψεως αυτής θα ισοδυναμούσε στην πραγματικότητα με αναγνώριση στην Επιτροπή κανονιστικής εξουσίας κατά παρέκκλιση της διαδικασίας του άρθρου 108 ΣΛΕΕ.
28.
Στο πλαίσιο αυτό, και δυνάμει του συνδυασμένου αποτελέσματος της προτάσεως κατάλληλων μέτρων που διατυπώνεται στο σημείο 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013 και της υποχρεώσεως που αναλαμβάνει το ενδιαφερόμενο κράτος, θεώρησα, στις προαναφερθείσες προτάσεις, ότι η θέση που λαμβάνει η Επιτροπή σχετικά με τα καθεστώτα ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών που ισχύουν στο κράτος μέλος αυτό έχει χαρακτήρα οριστικό και δυνάμενο να αποκλείσει την αρμοδιότητα του Συμβουλίου δυνάμει του άρθρου 88, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΕΚ (βλ. σημεία 75 και 76).
29.
Εν προκειμένω, η Λεττονία επιβεβαίωσε γραπτώς τη «ρητή και ανεπιφύλακτη» (
13
) σύμφωνη γνώμη της με τα προταθέντα από την Επιτροπή μέτρα στο σημείο 196 των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013, αναλαμβάνοντας με τον τρόπο αυτό την υποχρέωση να τροποποιήσει, έως τις 31 Δεκεμβρίου 2009, το καθεστώς της ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών, το οποίο είχε ανακοινώσει στην Επιτροπή το 2004. Διατηρώντας σε ισχύ το καθεστώς αυτό και μη προβαίνοντας στην τροποποίησή του, η Λεττονία αθέτησε την εν λόγω υποχρέωση.
5. Συμπεράσματα σχετικά με την αρμοδιότητα του Συμβουλίου προς έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεως
30.
Εν προκειμένω, επιβάλλεται επίσης να εξετασθεί ποιες είναι οι συνέπειες που απορρέουν από το ότι η ενίσχυση που αποτελεί το αντικείμενο της προσβαλλομένης αποφάσεως συνιστά «νέα ενίσχυση» κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 659/1999.
31.
Από τη νομολογία που μνημονεύεται στο σημείο 16 των προτάσεών μου προκύπτει ότι το συγκεκριμένο γεγονός δεν είναι αυτό καθαυτό σε θέση να αποκλείσει την αρμοδιότητα του Συμβουλίου κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, όπως ήδη διευκρίνισα στο σημείο 50 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην υπόθεση C‑117/10, στην προπαρατεθείσα απόφαση της 29ης Ιουνίου 2004, Επιτροπή κατά Συμβουλίου, το Δικαστήριο απέρριψε ανάλογο επιχείρημα του Συμβουλίου (
14
) και έκρινε, υιοθετώντας μια προσέγγιση στηριζόμενη στην ανάλυση των αποτελεσμάτων των επίδικων μέτρων, ότι η αρμοδιότητα του οργάνου αυτού δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ μπορεί να αποκλεισθεί όχι μόνο όταν πρόκειται για μέτρο ενισχύσεως το οποίο έχει ήδη κηρυχθεί από την Επιτροπή ως ασύμβατο με την κοινή αγορά, αλλά και για διαφορετικό μέτρο, με τον χαρακτήρα «νέας ενισχύσεως», και ότι μεταξύ αυτών των δύο μέτρων υφίσταται ένας τέτοιος σύνδεσμος με αποτέλεσμα να είναι τεχνητή κάθε διάκρισή τους.
32.
Εν προκειμένω, τέτοιου είδους σύνδεσμος υπάρχει, κατά την άποψή μου, μεταξύ του καθεστώτος που ανακοίνωσαν στην Επιτροπή οι λεττονικές αρχές το 2004 και της αναχρηματοδοτήσεώς του. Με την έγκριση της αναχρηματοδοτήσεως αυτής, το Συμβούλιο στην πραγματικότητα απήλλαξε τη Λεττονία από την υποχρέωση που η ίδια είχε αναλάβει έναντι της Επιτροπής για τροποποίηση του εν λόγω καθεστώτος, προσδίδοντας με τον τρόπο αυτό νόμιμο χαρακτήρα στην παραβίαση της συναφθείσας κατ’ εφαρμογή του άρθρου 88, παράγραφος 1, ΕΚ συμφωνίας. Συνεπεία της προσβαλλομένης αποφάσεως κατέστησαν ανεφάρμοστα τα αποτελέσματα της οριστικής θέσεως την οποία έλαβε η Επιτροπή στο σημείο 196 των γενικών κατευθυντήριων γραμμών 2007-2013 σχετικά με τη συμβατότητα του ως άνω καθεστώτος με την κοινή αγορά.
33.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, προτείνω στο Δικαστήριο να δεχτεί τον πρώτο λόγο ακυρώσεως και να κρίνει, κατ’ εφαρμογή της νομολογίας που μνημονεύεται στο σημείο 16 των προτάσεών μου, ότι το Συμβούλιο ήταν αναρμόδιο να εκδώσει την προσβαλλόμενη απόφαση. Η προσφυγή της Επιτροπής πρέπει, επομένως, κατά την άποψή μου, να γίνει δεκτή και να ακυρωθεί η προσβαλλόμενη απόφαση. Στη συνέχεια θα προβώ σε σύντομη εξέταση των λοιπών λόγων που επικαλείται η Επιτροπή για την περίπτωση που το Δικαστήριο δεν συνταχθεί με την εδώ προτεινόμενη λύση.
Β – Επί του δεύτερου και του τρίτου λόγου ακυρώσεως οι οποίοι αφορούν αντιστοίχως κατάχρηση εξουσίας και αθέτηση της υποχρεώσεως ειλικρινούς συνεργασίας
34.
Ο δεύτερος και ο τρίτος λόγος ακυρώσεως είναι ταυτόσημοι με τον δεύτερο και τον τρίτο λόγο ακυρώσεως στην υπόθεση C-117/10, οι οποίοι εξετάζονται εν συντομία στα σημεία 80 έως 84 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην εν λόγω υπόθεση. Δεδομένου ότι σε αμφότερες τις εκτιμήσεις μου προτείνω στο Δικαστήριο να δεχτεί τον πρώτο λόγο ακυρώσεως, φρονώ ότι τυγχάνει ανάλογης εφαρμογής στην προκειμένη υπόθεση η ανάλυση που εκτίθεται στα προαναφερθέντα σημεία 80 έως 84 των προτάσεων στην υπόθεση C-117/10, στις οποίες, ως εκ τούτου, παραπέμπω.
Γ – Επί του τέταρτου λόγου ακυρώσεως που αφορά πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως όσον αφορά τη συνδρομή εξαιρετικών περιστάσεων και παραβίαση της Συνθήκης και των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου
35.
Στο πλαίσιο του τέταρτου λόγου προσφυγής, η Επιτροπή προβάλλει κατ’ ουσία δύο αιτιάσεις τις οποίες στη συνέχεια θα εξετάσω χωριστά. Πρώτον, υποστηρίζει ότι η προσβαλλόμενη απόφαση πάσχει από πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως διότι οι περιστάσεις που προβάλλονται προς δικαιολόγηση των εγκεκριμένων μέτρων ενισχύσεως δεν έχουν εξαιρετικό χαρακτήρα. Δεύτερον, υποστηρίζει ότι τα μέτρα αυτά είναι δυσανάλογα σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς, ιδίως δεδομένης της διάρκειας της χορηγηθείσας εγκρίσεως.
36.
Όσον αφορά εν γένει την έννοια των «εξαιρετικών περιστάσεων» κατά το άρθρο 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, τη φύση και την έκταση της διακριτικής ευχέρειας του Συμβουλίου κατά την άσκηση της αρμοδιότητας που του απονέμει το άρθρο αυτό και τα όρια του ελέγχου του Δικαστηρίου επί των αποφάσεων που εκδίδονται δυνάμει του τελευταίου αυτού άρθρου, ας μου επιτραπεί να παραπέμψω στις εκτιμήσεις που εκτίθενται στα σημεία 86 και 87 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην υπόθεση C-117/10.
1. Επί της πρώτης αιτιάσεως που αφορά πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως όσον αφορά τη συνδρομή εξαιρετικών περιστάσεων κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ
37.
Στο πλαίσιο της υπό εξέταση αιτιάσεως η Επιτροπή υποστηρίζει, πρώτον, ότι η προσβαλλόμενη απόφαση εσφαλμένως εμφανίζει ως εξαιρετικές περιστάσεις ορισμένα διαρθρωτικά προβλήματα του γεωργικού τομέα στη Λεττονία. Συμφωνώ στο σημείο αυτό με την Επιτροπή ως προς ότι τα στοιχεία στα οποία αναφέρεται το Συμβούλιο με τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη της προσβαλλομένης αποφάσεως σχετικά με τη «δυσμενή διάρθρωση της επιφάνειας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων της Λεττονίας», με το γεγονός ότι «η Λεττονία λαμβάνει το χαμηλότερο επίπεδο άμεσων πληρωμών μεταξύ των κρατών μελών στο πλαίσιο [του] μηχανισμού σταδιακής εισαγωγής που προβλέπεται στην Πράξη Προσχωρήσεως του 2003» και με τα «χαμηλά γεωργικά εισοδήματα» (
15
), καθώς και το γεγονός ότι ορισμένο ποσοστό των γεωργικών γαιών ανήκει σε μη γεωργούς οι οποίοι και τα εκμεταλλεύονται, όπως αναφέρει η τρίτη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως αυτής, δεν αποτελούν αυτά καθαυτά εξαιρετικές περιστάσεις κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Συγκεκριμένα, αφενός, πρόκειται για στοιχεία τα οποία περιορίζονται στην περιγραφή της δομής της λεττονικής γεωργικής οικονομίας (μικρό μέγεθος των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, χαμηλό επίπεδο εισοδημάτων) και, αφετέρου, αφορούν την εφαρμογή των άμεσων μηχανισμών στηρίξεως (
16
) που μνημονεύονται στις πράξεις που συντάχθηκαν κατά την προσχώρηση του οικείου κράτους μέλους στην Ένωση. Η μη συγκυριακή φύση των στοιχείων αυτών συνεπάγεται ότι δεν διαθέτουν τον απαιτούμενο εξαιρετικό χαρακτήρα.
38.
Πάντως, αντιθέτως προς τα υποστηριζόμενα από το προσφεύγον όργανο, στην οικονομία της προσβαλλομένης αποφάσεως, τα στοιχεία αυτά δεν παρουσιάζονται ως εξαιρετικές περιστάσεις αλλά συγκεκριμένα ως παράγοντες χαρακτηρίζοντες τη διάρθρωση της λεττονικής γεωργικής οικονομίας, η αναφορά στους οποίους συμβάλλει προπαντός στην αξιολόγηση των επιπτώσεων οικονομικής και κοινωνικής φύσεως που προκάλεσε η ύφεση, κύριο στοιχείο επί του οποίου, σύμφωνα με την τρίτη και την τέταρτη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως αυτής, εδράζεται η δικαιολόγηση των εγκριθέντων μέτρων. Το ίδιο ισχύει και για την έλλειψη οικονομικών πόρων των γεωργών, η οποία μνημονεύεται στην έβδομη αιτιολογική σκέψη της προσβαλλομένης αποφάσεως, τον διαρθρωτικό χαρακτήρα της οποίας η Επιτροπή απλώς επικαλείται, χωρίς όμως να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία. Αφετέρου, από την απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 1996, Επιτροπή κατά Συμβουλίου, προκύπτει σαφώς ότι, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, παρέχεται στο Συμβούλιο η δυνατότητα να στηριχθεί στη διατήρηση ή στην επιδείνωση των διαρθρωτικών προβλημάτων ορισμένου τομέα της οικονομίας προκειμένου να εκτιμηθούν οι συνέπειες επί του τομέα αυτού μίας δυσμενούς συγκυρίας (
17
).
39.
Όσον αφορά το επιχείρημα της Επιτροπής ότι η υποχώρηση του επιπέδου των εισοδημάτων το 2009, η οποία αναφέρεται στη δεύτερη αιτιολογική σκέψη της προσβαλλομένης αποφάσεως, η «επιδεινούμενη ύφεση της παγκόσμιας οικονομίας, η οποία προκλήθηκε από την παγκόσμια κρίση» το 2009, όπως αναφέρεται στην τέταρτη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως αυτής, καθώς και η αύξηση των τιμών των συντελεστών παραγωγής το 2008, όπως αναφέρεται στην επόμενη πέμπτη αιτιολογική σκέψη, αφορούσαν το σύνολο των κρατών μελών, υπενθυμίζω ότι, κατά τη νομολογία, το γεγονός ότι δεδομένη κατάσταση μπορεί να αφορά προσωρινώς περισσότερα κράτη μέλη, ή ενδεχομένως να αφορά διάφορους τομείς της οικονομίας, δεν αποκλείει ότι μπορεί παρά ταύτα να συνιστά περίσταση κρίσιμη για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (
18
), ιδίως λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων συνεπειών επί του συγκεκριμένου κράτους μέλους. Εν προκειμένω, η ίδια η Επιτροπή υπογραμμίζει με τα υπομνήματά της ότι η Λεττονία προσβλήθηκε σοβαρά από την οικονομική κρίση, η οποία, όπως προαναφέρθηκε, συνιστά τον κύριο παράγοντα επί του οποίου στηρίχθηκε το Συμβούλιο στην προσβαλλόμενη απόφαση. Η Επιτροπή δεν αποκλείει εξάλλου ότι μια γενικευμένη κατάσταση οικονομικής κρίσεως μπορεί εν γένει να αποτελεί εξαιρετική περίσταση.
40.
Τέλος, όσον αφορά το επιχείρημα της Επιτροπής ότι τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στην όγδοη αιτιολογική σκέψη της προσβαλλομένης αποφάσεως σχετικά με το μέγεθος της ύφεσης της αγοράς γεωργικών γαιών δεν είναι αξιόπιστα, διότι δέχονται ως σημείο αναφοράς το μέγεθος των συναλλαγών το 2007, έτος κατά το οποίο το φαινόμενο της καλούμενης «στεγαστικής φούσκας» είχε κορυφωθεί, ακόμη κι αν είχε τεκμηριωθεί επαρκώς με αποδεικτικά στοιχεία (
19
), δεν είναι ικανό να αναιρέσει τον εξαιρετικό χαρακτήρα της ύφεσης, ο οποίος εξάλλου δεν αμφισβητήθηκε από την Επιτροπή, και των συνεπειών της επί του λεττονικού γεωργικού τομέα.
41.
Κατόπιν των ανωτέρω, φρονώ ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε την ύπαρξη πρόδηλης πλάνης εκτιμήσεως όσον αφορά τη συνδρομή περιστάσεων ικανών να δικαιολογήσουν την έκδοση αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
2. Επί του ανεπαρκούς και δυσανάλογου χαρακτήρα των εγκριθέντων με την προσβαλλόμενη απόφαση μέτρων
42.
Η Επιτροπή υποστηρίζει, κατ’ αρχάς, ότι τα καθεστώτα ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών δεν συμβάλλουν στην επίλυση ούτε στη βελτίωση των διαρθρωτικών προβλημάτων που μνημονεύονται στη δεύτερη αιτιολογική σκέψη της προσβαλλομένης αποφάσεως και δη του μικρού μεγέθους των λεττονικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Στηριζόμενη σε στοιχεία της Eurostat [στατιστικής υπηρεσίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης], η Επιτροπή παρατηρεί ότι το μέσο μέγεθος των γεωργικών εκμεταλλεύσεων στη Λεττονία αυξήθηκε κατά τη διάρκεια των ετών ουσιαστικώς ανεξαρτήτως της χορηγήσεως ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών. Στο σημείο αυτό επισημαίνω ότι τα στατιστικά στοιχεία που προσκόμισε η Επιτροπή σημειώνουν σημαντικότερη εξέλιξη στη διάρθρωση των λεττονικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων μεταξύ του 2003 και του 2005, περίοδο εφαρμογής του καθεστώτος ενισχύσεων για την αγορά γεωργικών γαιών (αύξηση κατά 5,2 εκτάρια του μέσου μεγέθους των γεωργικών εκμεταλλεύσεων) σε σχέση με την περίοδο μεταξύ του 2005 και του 2007 (3,2 εκτάρια), οπότε δεν είναι σε θέση να αποκλείσουν ότι το επίμαχο καθεστώς είχε συμβάλει αμέσως σε αυτή τη μεγαλύτερη αύξηση κατά τα έτη εφαρμογής του. Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν βάσει των στοιχείων αυτών μπορούσε να υποστηριχθεί ότι μόνο μία μέτρια αύξηση του μέσου μεγέθους των λεττονικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων μπορεί να αποδοθεί στην εφαρμογή του εν λόγω καθεστώτος, τούτο κατά την άποψή μου δεν αρκεί αυτό καθαυτό για να αποδείξει ότι το Συμβούλιο υπερέβη προδήλως τα όρια της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει, κρίνοντας ότι τα εγκριθέντα με την προσβαλλόμενη απόφαση μέτρα ήταν επαρκή για την επιδίωξη ιδίως των σκοπών που μνημονεύονται στην έκτη αιτιολογική σκέψη της προσβαλλομένης αποφάσεως, ήτοι να προωθήσει τον προσανατολισμό των ανέργων στη γεωργία, να βοηθήσει τους γεωργούς ημιεπιβιώσεως οι οποίοι δεν εργάζονται πλέον ως υπάλληλοι σε τομείς εκτός της γεωργίας να βελτιώσουν τη διάρθρωση της επιφάνειας των γεωργικών εκμεταλλεύσεών τους και να διευκολύνει την πώληση γεωργικών γαιών που ανήκουν σε ανέργους οι οποίοι χρειάζονται κεφάλαια για να αποκτήσουν το καθεστώς του αυτοαπασχολουμένου.
43.
Δεύτερον, η Επιτροπή αναφέρει ότι, προκειμένου να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της κρίσεως, είχε εκδώσει το 2009 ειδική ανακοίνωση σχετικά με το προσωρινό κοινοτικό πλαίσιο για τη λήψη μέτρων κρατικής ενίσχυσης με σκοπό να στηριχθεί η πρόσβαση στη χρηματοδότηση κατά τη διάρκεια της τρέχουσας χρηματοπιστωτικής και οικονομικής κρίσης (
20
) (στο εξής: προσωρινό πλαίσιο), βάσει του οποίου, κατόπιν ορισμένων διαδοχικών τροποποιήσεων (
21
), εγκρίνονταν διάφορα είδη παρεμβάσεων των κρατών μελών υπέρ των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, μεταξύ των οποίων, ειδικότερα, προσωρινή ενίσχυση ύψους έως 15000 ευρώ έως τα τέλη του 2010. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, μη λαμβάνοντας υπόψη την ενίσχυση αυτή, η οποία αποβλέπει συγκεκριμένα στην αντιμετώπιση των ίδιων προβλημάτων που συνδέονται με την κρίση, και μη εξετάζοντας ειδικότερα αν αυτή η ενίσχυση θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τα συγκεκριμένα προβλήματα, το Συμβούλιο παραβίασε την αρχή της αναλογικότητας. Η Επιτροπή υποστηρίζει, επίσης, ότι το Συμβούλιο όφειλε να λάβει υπόψη και τα λοιπά εργαλεία που έχει εκδώσει η Επιτροπή ή το ίδιο το Συμβούλιο τα οποία αποβλέπουν στην αντιμετώπιση των προβλημάτων που επισημαίνονται στην προσβαλλόμενη απόφαση και τα οποία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει η Λεττονία προς τον σκοπό αυτό.
44.
Δεδομένων των επιχειρημάτων της Επιτροπής, προκύπτει η αναγκαιότητα να εξεταστεί αν, και σε ποιον βαθμό, απόκειται στο Συμβούλιο να λάβει υπόψη τα μέτρα που έχουν ήδη ληφθεί σε επίπεδο Ένωσης για την αντιμετώπιση των καταστάσεων που, κατά το αιτούν κράτος μέλος, συνιστούν εξαιρετικές περιστάσεις. Εν προκειμένω, στηριζόμενος στις εκτιμήσεις που εκτίθενται στο σημείο 96 των υπό σημερινή ημερομηνία προτάσεών μου στην υπόθεση C‑117/10, όπου παραπέμπω, θεωρώ ότι το Συμβούλιο οφείλει να λάβει τουλάχιστον υπόψη, στο πλαίσιο της εκτιμήσεώς του κατά το άρθρο 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, τα προϋπάρχοντα μέτρα που προορίζονται ειδικώς για την αντιμετώπιση καταστάσεων ικανών να δικαιολογήσουν την έγκριση των επίμαχων ενισχύσεων (
22
), χωρίς όμως τούτο να ανάγεται σε υποχρέωση του Συμβουλίου για εξέταση, ή αναφορά στην απόφασή του, του συνόλου των νομικών κανόνων που διέπουν το σχετικό ζήτημα.
45.
Εν προκειμένω, δεν προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση ότι το Συμβούλιο είχε εξετάσει αν η Λεττονία είχε κάνει χρήση των προσφερόμενων δυνατοτήτων του προσωρινού πλαισίου και τα αποτελέσματα που είχαν επιφέρει οι ενδεχομένως βάσει αυτού πραγματοποιηθείσες παρεμβάσεις (
23
). Επισημαίνω, πάντως, ότι η άμεση ενίσχυση μικρού χρηματικού ποσού στην οποία αναφέρεται η Επιτροπή, αφενός, όσον αφορά την άμβλυνση των οικονομικών επιπτώσεων λόγω της κρίσεως, δεν απέβλεπε ειδικώς στην προώθηση των επενδύσεων για τη βελτίωση της διαρθρώσεως των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και, αφετέρου, μπορούσε να χορηγηθεί μόνο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2010. Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Συμβούλιο βασίμως μπορούσε να θεωρήσει, κατά την άποψή μου, ότι μια περισσότερο στοχευμένη παρέμβαση, μεγαλύτερης χρονικής διάρκειας, θα μπορούσε είτε να επιδιώξει, ενδεχομένως σε συνδυασμό με άλλα εργαλεία, τον σκοπό της αμβλύνσεως των συνεπειών της οικονομικής κρίσεως και ειδικότερα της δυσκολίας εξασφαλίσεως πιστώσεων είτε να αντιμετωπίσει επαρκέστερα τα διαρθρωτικά προβλήματα της λεττονικής γεωργικής οικονομίας. Ομοίως, καίτοι απέκειτο, κατά την άποψή μου, στο Συμβούλιο να συνεκτιμήσει, στην προσβαλλόμενη απόφαση, τις ενέργειες για την αντιμετώπιση της ανεργίας στους γεωργούς που προβλέπονται στο πλαίσιο της κοινοτικής πολιτικής για την αγροτική ανάπτυξη σύμφωνα με τον κανονισμό 1698/2005 (
24
), η παράλειψη αυτή, κατά την άποψή μου, δεν αρκεί αυτή καθεαυτήν για να αμφισβητήσει τον νόμιμο χαρακτήρα της εν λόγω αποφάσεως, δεδομένου ότι η απόφαση θεμελιώνεται σε πληθώρα λόγων και σε συνολική εκτίμηση της καταστάσεως του επίμαχου τομέα σε δεδομένη χρονική συγκυρία. Τονίζω, εξάλλου, ότι στο έγγραφο της 3ης Δεκεμβρίου 2009 που απηύθυναν οι λεττονικές αρχές στο Συμβούλιο, οι εν λόγω αρχές εν μέρει επισήμαναν τους λόγους για τους οποίους θεωρούσαν ότι οι ενέργειες αυτές δεν θα μπορούσαν να υποκαταστήσουν ένα καθεστώς που αποβλέπει στην προώθηση της αγοράς γεωργικών γαιών εκ μέρους γεωργών. Αντιθέτως, δεν θεωρώ ότι το Συμβούλιο έφερε ειδική υποχρέωση να λάβει υπόψη, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, τον κανονισμό 1535/2007 (
25
), καθώς πρόκειται για έναν μηχανισμό που δεν προορίζεται ειδικώς για την επιδίωξη των σκοπών που μνημονεύονται στην απόφαση. Εν πάση περιπτώσει, το καθεστώς που εγκρίθηκε με την προσβαλλόμενη απόφαση σκοπό έχει να προωθήσει τις επενδύσεις σχετικά με την αγορά γεωργικών γαιών και επομένως λειτουργεί σε διαφορετικό επίπεδο σε σχέση με τον εν λόγω κανονισμό.
46.
Τέλος, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η χρονική παράταση των εγκριθέντων μέτρων, καθώς και η διατήρηση των αποτελεσμάτων που επιφέρουν (προκειμένου για χρηματοδότηση δανείων μακράς διάρκειας), καθιστούν τα μέτρα αυτά δυσανάλογα.
47.
Προκύπτει, κατά την άποψή μου, από τον εξαιρετικό χαρακτήρα της αρμοδιότητας του Συμβουλίου δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ ότι η παρέκκλιση την οποία προβλέπει η διάταξη αυτή πρέπει να είναι χρονικά περιορισμένη και να χορηγείται μόνο για την περίοδο που είναι απολύτως αναγκαία για την αντιμετώπιση των περιστάσεων που προβλήθηκαν προς θεμελίωση της αποφάσεως (
26
). Τούτο συνεπάγεται ότι όταν μια απόφαση δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ αφορά καθεστώτα ενισχύσεων που πρόκειται να εφαρμοστούν για σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως εν προκειμένω, απόκειται στο Συμβούλιο να προσδιορίσει τους λόγους για τους οποίους θεωρεί ότι είναι αναγκαία, υπό το πρίσμα των περιστάσεων που επικαλείται προς στήριξη της διαπιστώσεως της συμβατότητας. Εν προκειμένω, καίτοι είναι αληθές ότι το έγγραφο των λεττονικών αρχών προς το Συμβούλιο της 27ης Νοεμβρίου 2009 και η προσβαλλόμενη απόφαση περιλαμβάνουν μόνο περιορισμένες αναφορές στους λόγους για τους οποίους κρίνεται αναγκαία η έγκριση του επίμαχου καθεστώτος για τέσσερα έτη, τούτοι μπορούν να συναχθούν από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η προσβαλλόμενη απόφαση καθώς και από τη φύση των εγκριθέντων μέτρων, από τα προβλήματα τα οποία τα μέτρα αυτά όφειλαν να επιλύσουν και από τους επιδιωκόμενους σκοπούς. Εξάλλου, το Συμβούλιο περιέλαβε στα υπομνήματά του συμπληρωματικές αναφορές.
48.
Όσον αφορά την ουσία της αιτιάσεως της Επιτροπής, επισημαίνω ότι στηρίζεται κυρίως στη διαπίστωση της συμπτώσεως της διάρκειας της παρεκκλίσεως που προβλέπει η προσβαλλόμενη απόφαση και της διάρκειας εφαρμογής των γεωργικών κατευθυντήριων γραμμών 2007‑2013, η οποία, κατά το προσφεύγον όργανο, καταδεικνύει ότι η επιλογή του Συμβουλίου απηχεί μάλλον τη βούλησή του να ματαιώσει την εφαρμογή αυτών των κατευθυντήριων γραμμών παρά τη βούλησή του να περιορίσει την παρέκκλιση αποκλειστικώς στον βαθμό που είναι απολύτως αναγκαία για τη διόρθωση των ανισορροπιών που διαπιστώθηκαν. Όμως, καίτοι αναγνωρίζω αυτή τη σύμπτωση, θεωρώ ότι, λαμβανομένων υπόψη των μακροπρόθεσμων σκοπών στην επιδίωξη των οποίων αποβλέπει η προσβαλλόμενη απόφαση και των αποτελεσμάτων, τα οποία επίσης είναι δυνατόν να διατηρηθούν για μεγάλη διάρκεια, όπως επίσης και των επιπτώσεων της οικονομικής και χρηματοπιστωτικής κρίσεως, που προβάλλονται ως εξαιρετικές περιστάσεις προς θεμελίωση της αποφάσεως αυτής, η Επιτροπή δεν κατόρθωσε να αποδείξει ότι, με την έγκριση του επίμαχου καθεστώτος για την περίοδο από 1ης Ιανουαρίου 2010 έως 31 Δεκεμβρίου 2013, το Συμβούλιο υπερέβη προδήλως τα όρια της διακριτικής εξουσίας που έχει κατά την άσκηση της αρμοδιότητας του άρθρου 108, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
V – Πρόταση
49.
Για τους λόγους που εξέθεσα στα σημεία 15 έως 31 ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο:
—
να δεχθεί τον πρώτο λόγο ακυρώσεως ο οποίος αφορά αναρμοδιότητα του Συμβουλίου·
—
να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση·
—
να καταδικάσει το Συμβούλιο στα δικαστικά έξοδα και
—
να διαπιστώσει ότι το παρεμβαίνον κράτος μέλος φέρει τα δικαστικά έξοδά του.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ιταλική.
(
2
)	ΕΕ 2009, L 339, σ. 34.
(
3
)	Πράξη περί των όρων προσχωρήσεως της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας της Εσθονίας, της Κυπριακής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας της Λεττονίας, της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, της Δημοκρατίας της Ουγγαρίας, της Δημοκρατίας της Μάλτας, της Δημοκρατίας της Πολωνίας, της Δημοκρατίας της Σλοβενίας και της Σλοβακικής Δημοκρατίας και των προσαρμογών των συνθηκών επί των οποίων βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ L 236, ειδικότερα σ. 798).
(
4
)	ΕΕ L 83, σ. 1.
(
5
)	ΕΕ 2000, C 28, σ. 2.
(
6
)	ΕΕ 2006, C 319, σ. 1.
(
7
)	ΕΕ C 70, σ. 11.
(
8
)	ΕΕ C 147 της 17ης Ιουνίου 2005, σ. 2. Όσον αφορά τη Λεττονία, ο τίτλος του επίμαχου καθεστώτος μνημονεύεται στο σημείο 23. Στην προσφυγή της η Επιτροπή επισημαίνει ότι η ανακοίνωση αυτή έγινε βάσει της διαδικασίας που προβλέπει το σημείο 1, στοιχείο γʹ, του κεφαλαίου 3 του παραρτήματος IV της πράξεως προσχωρήσεως, που πάντως δεν εφαρμόζεται σε «δραστηριότητες σχετικές με την παραγωγή, επεξεργασία ή εμπορία προϊόντων που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι της Συνθήκης ΕΚ» (προϊόντα ως προς τα οποία εφαρμόζονται οι διατάξεις της Συνθήκης σχετικά με την κοινή γεωργική πολιτική).
(
9
)	Υπόθεση C-110/02, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (Συλλογή 2004, σ. I-6333).
(
10
)	Υπόθεση C-399/03, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (Συλλογή 2006, σ. I-5629).
(
11
)	Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 3ης Φεβρουαρίου 2011, T-3/09, Ιταλία κατά Επιτροπής (Συλλογή 2011, σ. II-95), η οποία επιβεβαιώθηκε με τη διάταξη της 22ας Μαρτίου 2012, C‑200/11 P, Ιταλία κατά Επιτροπής (που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή). Βλ. επίσης το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 794/2004 της Επιτροπής, της 21ης Απριλίου 2004, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) 659/1999 του Συμβουλίου για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 93 της συνθήκης ΕΚ.
(
12
)	Πρόκειται για μεταβολή διακρινόμενη από το αρχικό καθεστώς, η οποία όμως δεν συνεπάγεται μετατροπή του ιδίου καθεστώτος σε νέα ενίσχυση.
(
13
)	Βλ. την ανακοίνωση που δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της 15ης Μαρτίου 2008, ΕΕ C 70.
(
14
)	Το Συμβούλιο, υποστηριζόμενο από την Πορτογαλική Κυβέρνηση, υποστήριζε ότι η επίμαχη ενίσχυση αποτελούσε «νέα ενίσχυση» διότι συνίστατο σε νέα χρηματική καταβολή, προβλεπόταν από εθνική διάταξη διαφορετική από τα νομοθετικά διατάγματα που είχαν θεσπίσει το καθεστώς ενισχύσεων το οποίο η Επιτροπή είχε κρίνει ασύμβατο και ανταποκρινόταν σε προϋποθέσεις επιλεξιμότητας και όρους πληρωμής διαφορετικούς από τους ισχύοντες για τις ενισχύσεις που είχαν χορηγηθεί βάσει του καθεστώτος αυτού (σκέψη 21).
(
15
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
16
)	Το σύστημα σταδιακής εισαγωγής των κοινοτικών άμεσων ενισχύσεων, το οποίο καθιερώθηκε με την Πράξη Προσχωρήσεως του 2003 (σ. 369 και 370), προσαρμόσθηκε με την απόφαση 2004/281/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 2004, για την αναπροσαρμογή της Πράξης περί των όρων προσχωρήσεως της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας της Εσθονίας, της Κυπριακής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας της Λεττονίας, της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, της Δημοκρατίας της Ουγγαρίας, της Δημοκρατίας της Μάλτας, της Δημοκρατίας της Πολωνίας, της Δημοκρατίας της Σλοβενίας και της Σλοβακικής Δημοκρατίας και των προσαρμογών των Συνθηκών επί των οποίων βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση, κατόπιν της μεταρρύθμισης της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΕΕ L 93, σ. 1). Η απόφαση αυτή αποτέλεσε αντικείμενο προσφυγής ακυρώσεως ασκηθείσας από την Πολωνία, η οποία απορρίφθηκε από το Δικαστήριο με την απόφαση της 23ης Οκτωβρίου 2007, C-273/04, Πολωνία κατά Συμβουλίου (Συλλογή 2007, σ. I-8925). Για μια επισκόπηση του καθεστώτος και της λειτουργίας του, βλ. τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα L. M. Poiares Maduro της 21ης Ιουνίου 2007 στο πλαίσιο της προαναφερθείσας υποθέσεως.
(
17
)	C-122/94 (Συλλογή 1996, σ. I-881, σκέψη 21).
(
18
)	Ανάλογο επιχείρημα της Επιτροπής απορρίφθηκε με τη σκέψη 22 της προπαρατεθείσας αποφάσεως της 29ης Φεβρουαρίου 1996, Επιτροπή κατά Συμβουλίου.
(
19
)	Τα στοιχεία στα οποία παραπέμπει η Επιτροπή, τα οποία περιλαμβάνονται στο άρθρο του Center for Economic and Policy Research του Φεβρουαρίου του 2010 με τίτλο «Latvia’s Recession: the Cost of Adjustement With An “Internal Devaluation», δεν αναφέρονται ειδικώς στην αγορά γεωργικών γαιών.
(
20
)	ΕΕ C 83, σ. 1.
(
21
)	Ανακοίνωση της Επιτροπής γα την τροποποίηση του προσωρινού κοινοτικού πλαισίου για τη λήψη μέτρων κρατικής ενίσχυσης, με σκοπό να στηριχθεί η πρόσβαση στη χρηματοδότηση στη διάρκεια της τρέχουσας χρηματοπιστωτικής και οικονομικής κρίσης (ΕΕ 2009, C 261, σ. 2).
(
22
)	Υπό την έννοια αυτή βλ. επίσης τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Γ. Κοσμά στην προπαρατεθείσα υπόθεση C‑122/94 (ιδίως σημείο 85).
(
23
)	Επισημαίνω ότι, καίτοι όλως ακροθιγώς, αναφορά στο προσωρινό πλαίσιο και στην αδυναμία του να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες που είχε επιφέρει η οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση περιλαμβάνεται στην παράγραφο 9 του εγγράφου της 3ης Δεκεμβρίου 2009 που απηύθυναν οι λεττονικές αρχές στο Συμβούλιο.
(
24
)	Κανονισμός (ΕΚ) 1698/2005 του Συμβουλίου, της 20ής Σεπτεμβρίου 2005, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) (ΕΕ L 277, σ. 1).
(
25
)	Κανονισμός (ΕΚ) 1535/2007 της Επιτροπής, της 20ής Δεκεμβρίου 2007, για την εφαρμογή των άρθρων 87 και 88 της Συνθήκης ΕΚ στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (de minimis) στον τομέα της παραγωγής γεωργικών προϊόντων (ΕΕ L 337, σ. 35).
(
26
)	Υπό την έννοια αυτή, βλ. προπαρατεθείσα απόφαση C-122/94, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (σκέψη 25).