62023CJ0181_RES
Kawża C‑181/23
Il‑Kummissjoni Ewropea
vs
Ir‑Repubblika ta’ Malta
Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) tad‑29 ta’ April 2025
“Nuqqas ta’ Stat li jwettaq obbligu – Artikolu 20 TFUE – Ċittadinanza tal-Unjoni – Artikolu 4(3) TUE – Prinċipju ta’ kooperazzjoni leali – Prinċipju ta’ fiduċja reċiproka bejn l-Istati Membri – Għoti tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru – Relazzjoni partikolari ta’ solidarjetà u ta’ lealtà – Implimentazzjoni ta’ skema ta’ ċittadinanza b’investiment – Naturalizzazzjoni bi skambju għal pagamenti jew għal investimenti ddeterminati minn qabel – Natura tranżazzjonali tas-sistema ta’ naturalizzazzjoni, li tixbah ‘kummerċjalizzazzjoni’ taċ-ċittadinanza tal-Unjoni”
Ċittadinanza tal-Unjoni – Dispożizzjonijiet tat-Trattat – Nazzjonalità ta’ Stat Membru – Kompetenzi rispettivi tal-Unjoni u tal-Istati Membri – Limiti – Kundizzjonijiet għall-akkwist u għat-telf tan-nazzjonalità – Inklużjoni fil-kompetenza tal-Istati Membri – Ksur tad-dritt tal-Unjoni matul l-eżerċizzju mill-Istati Membri tal-kompetenza tagħhom fil-qasam tal-għoti tan-nazzjonalità
(ara l-punti 81 sa 83)
Ċittadinanza tal-Unjoni – Dispożizzjonijiet tat-Trattat – Nazzjonalità ta’ Stat Membru – Għoti tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru – Prinċipju ta’ kooperazzjoni leali – Prinċipju ta’ fiduċja reċiproka bejn l-Istati Membri – Relazzjoni partikolari ta’ solidarjetà u ta’ lealtà bejn Stat Membru u ċ-ċittadini tiegħu – Implimentazzjoni ta’ skema ta’ ċittadinanza b’investiment – Naturalizzazzjoni bi skambju għal pagamenti jew għal investimenti ddeterminati minn qabel – Natura tranżazzjonali tas-sistema ta’ naturalizzazzjoni li tixbah kummerċjalizzazzjoni taċ-ċittadinanza tal-Unjoni – Nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu
(Artikoli 2, 3(2), 4(3), 10 u 11 TUE; Artikoli 20 sa 24 TFUE)
(ara l-punti 84 sa 121, u d-dispożittiv 1)
Sunt
Adita b’rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, il-Qorti tal-Ġustizzja, bl-Awla Manja bħala l-kulleġġ ġudikanti, ikkonstatat li r-Repubblika ta’ Malta naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 20 TFUE u l-Artikolu 4(3) TUE, billi stabbilixxiet u implimentat skema ta’ ċittadinanza b’investiment, li kienet tistabbilixxi proċedura tranżazzjonali ta’ naturalizzazzjoni bi skambju għal pagamenti jew għal investimenti ddeterminati minn qabel u li kienet tixbah għalhekk kummerċjalizzazzjoni tal-għoti tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru kif ukoll, b’estensjoni, dik tal-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni Ewropea.
L-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija (
1
) jirregola l-akkwist, l-irtirar u r-rinunzja taċ-ċittadinanza Maltija u jistabbilixxi, fl-Artikolu 10 tiegħu, il-kundizzjonijiet għan-naturalizzazzjoni ordinarja. Emenda ta’ din il-liġi li saret fl‑2013 fetħet, b’mod parallel mal-proċedura prevista fl-Artikolu 10(1), il-possibbiltà għal applikant li jingħata ċertifikat ta’ naturalizzazzjoni permezz tal-parteċipazzjoni fi “programm tal-investitur individwali”, irregolat minn kundizzjonijiet u proċeduri separati. Din l-iskema ta’ ċittadinanza b’investiment kienet is-suġġett ta’ emendi fl‑2020 (iktar ’il quddiem l-“iskema ta’ ċittadinanza b’investiment tal‑2020”).
Skont il-leġiżlazzjoni Maltija dwar iċ-ċittadinanza msemmija fir-rikors (
2
), ċertifikat ta’ naturalizzazzjoni bħala ċittadin ta’ Malta seta’ b’mod partikolari jingħata lil persuna barranija jew mingħajr Stat li tkun ipprovdiet servizzi eċċezzjonali lir-Repubblika ta’ Malta. Kienu jaqgħu taħt tali servizzi, b’mod partikolari, diversi kontribuzzjonijiet, fosthom dawk ta’ investituri. Il-kundizzjonijiet li kellhom jiġu ssodisfatti sabiex investitur barrani jkun jista’ jitlob in-nazzjonalità Maltija kienu, l-ewwel, il-ħlas ta’ kontribuzzjoni ta’ EUR 600000 jew ta’ EUR 750000 lill-Gvern Malti, it-tieni, l-akkwist ta’ proprjetà immobbli residenzjali ta’ valur minimu ta’ EUR 700000 jew il-kiri ta’ tali proprjetà għal kera annwali ta’ mill-inqas EUR 16000 għal perijodu minimu ta’ 5 snin, it-tielet, donazzjoni ta’ mill-inqas EUR 10000 lil organizzazzjoni jew lil soċjetà mhux governattiva, ir-raba’, ir-residenza legali f’Malta ta’ perijodu ta’ 36 xahar, liema perijodu seta’ jitnaqqas jekk l-applikant jagħmel kontribuzzjoni addizzjonali u, il-ħames, validazzjoni tal-eliġibbiltà tal-investitur ikkonċernat u awtorizzazzjoni għall-preżentata ta’ applikazzjoni għal naturalizzazzjoni.
Fil-kuntest tal-proċedura prekontenzjuża, il-Kummissjoni rrilevat li tali skemi ta’ ċittadinanza b’investiment setgħu jitqiesu li jisfruttaw it-twettiq komuni li hija ċ-ċittadinanza tal-Unjoni bi ksur tal-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali bejnha u l-Istati Membri. Fit-tweġiba tagħha għall-ittra ta’ intimazzjoni ta’ Ottubru 2020, ir-Repubblika ta’ Malta indikat li hija kienet wettqet reviżjoni tal-qafas leġiżlattiv applikabbli għall-akkwist tan-nazzjonalità Maltija. Il-Kummissjoni indikat, f’ittra ta’ intimazzjoni addizzjonali, li l-iskema ta’ ċittadinanza b’investiment tal‑2020 ma kinitx tirrimedja n-natura tranżazzjonali tal-iskema tal‑2014.
Fit‑2 ta’ Marzu 2022, ir-Repubblika ta’ Malta ssospendiet l-iskema tagħha ta’ ċittadinanza b’investiment tal‑2020 għaċ-ċittadini Russi u Bjelorussi, filwaqt li żammitha fis-seħħ għaċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi oħra.
Peress li qieset li l-iskemi ta’ ċittadinanza b’investiment tal‑2014 u tal‑2020 implimentati mir-Repubblika ta’ Malta kienu inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni, il-Kummissjoni bdiet proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu dwar l-iskema tal‑2020 biss u bbażata fuq motiv uniku, ibbażat fuq ksur tal-Artikolu 20 TFUE u tal-Artikolu 4(3) TUE.
Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja
Il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret qabelxejn li, skont l-Artikolu 9 TUE u l-Artikolu 20(1) TFUE, kwalunkwe persuna li jkollha n-nazzjonalità ta’ Stat Membru hija ċittadina tal-Unjoni. Skont dawn l-istess dispożizzjonijiet, iċ-ċittadinanza tal-Unjoni għandha tiżdied maċ-ċittadinanza nazzjonali u ma tissostitwixxihiex.
Sussegwentement hija indikat li, għalkemm id-definizzjoni tal-kundizzjonijiet għall-għoti u għat-telf tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru taqa’, konformement mad-dritt internazzjonali, taħt il-kompetenza ta’ kull Stat Membru, din il-kompetenza għandha tiġi eżerċitata b’osservanza tad-dritt tal-Unjoni.
F’dan il-kuntest, la t-test tat-Trattati u lanqas l-istruttura tagħhom ma jippermettu li tiġi dedotta minnhom rieda min-naħa tal-awturi tagħhom li jipprevedu, fir-rigward tal-għoti tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru, eċċezzjoni għall-obbligu li jiġi osservat id-dritt tal-Unjoni li teżiġi li huma biss l-istanzi ta’ ksur sinjifikattiv tal-valuri u tal-għanijiet tal-Unjoni li jistgħu jwasslu għal ksur tad-dritt tal-Unjoni fl-eżerċizzju mill-Istati Membri tal-kompetenza tagħhom fil-qasam. Tali eċċezzjoni ma setgħetx tiġi aċċettata peress li tkun simili għal limitazzjoni tal-effetti marbuta mas-supremazija tad-dritt tal-Unjoni, li tagħmel parti mill-karatteristiċi essenzjali tiegħu u, għaldaqstant, mill-qafas kostituzzjonali tal-Unjoni.
Barra minn hekk, skont il-kliem tal-Artikolu 3(2) TUE, l-Unjoni għandha toffri liċ-ċittadini tagħha spazju ta’ libertà, ta’ sigurtà u ta’ ġustizzja mingħajr fruntieri interni. Minbarra d-dritt ta’ moviment liberu u ta’ residenza libera fit-territorju tal-Istati Membri, mogħti lil kull ċittadin tal-Unjoni, dan tal-aħħar għandu wkoll drittijiet politiċi (
3
) li jiżguraw il-parteċipazzjoni tiegħu fil-ħajja demokratika tal-Unjoni, fosthom id-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew kif ukoll fl-elezzjonijiet muniċipali fl-Istat Membru li fih jirrisjedi, taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini ta’ dan l-Istat.
Kien fid-dawl ta’ dawn id-diversi drittijiet li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet, minn naħa, li d-dispożizzjonijiet dwar iċ-ċittadinanza tal-Unjoni huma fost id-dispożizzjonijiet fundamentali tat-Trattati li, billi jidħlu fil-qafas ta’ sistema speċifika għall-Unjoni, huma strutturati b’mod li jikkontribwixxu għat-twettiq tal-proċess ta’ integrazzjoni li huwa r-raġuni eżistenzjali tal-Unjoni stess u għalhekk jagħmlu parti integrali mill-qafas kostituzzjonali tagħha u, min-naħa l-oħra, li l-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni jikkostitwixxi l-istatus fundamentali taċ-ċittadini tal-Istati Membri.
Iċ-ċittadinanza tal-Unjoni hija għalhekk waħda mill-konkretizzazzjonijiet maġġuri tas-solidarjetà li hija l-bażi stess ta’ dan il-proċess ta’ integrazzjoni. Hija tagħmel parti konsegwentement mill-identità tal-Unjoni bħala ordinament ġuridiku speċifiku, aċċettat mill-Istati Membri fuq bażi ta’ reċiproċità.
Barra minn hekk, skont il-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali, stabbilit fl-Artikolu 4(3) TUE, kull Stat Membru għandu jastjeni minn kull miżura li tista’ tipperikola t-twettiq tal-għanijiet tal-Unjoni.
Għaldaqstant, l-eżerċizzju tal-kompetenza tal-Istati Membri fil-qasam tad-definizzjoni tal-kundizzjonijiet għall-għoti tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru ma huwiex mingħajr limiti. Iċ-ċittadinanza tal-Unjoni hija bbażata fil-fatt fuq il-valuri komuni li jinsabu fl-Artikolu 2 TUE u fuq il-fiduċja reċiproka li l-Istati Membri għandhom f’xulxin dwar il-fatt li ebda wieħed minnhom ma jeżerċita din il-kompetenza b’mod li jkun manifestament inkompatibbli man-natura stess taċ-ċittadinanza tal-Unjoni.
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret il-ġurisprudenza tagħha li tgħid li l-bażi tar-rabta ta’ nazzjonalità ta’ Stat Membru tinsab fir-relazzjoni partikolari ta’ solidarjetà u ta’ lealtà bejn dan l-Istat u ċ-ċittadini tiegħu kif ukoll fir-reċiproċità ta’ drittijiet u ta’ dmirijiet.
Fir-rigward tal-istabbiliment ta’ tali relazzjoni partikolari ta’ solidarjetà u ta’ lealtà, id-definizzjoni tal-kundizzjonijiet għall-għoti tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru ċertament ma taqax taħt il-kompetenza tal-Unjoni, iżda taħt dik ta’ kull Stat Membru li għandu marġni ta’ evalwazzjoni wiesa’ fl-għażla tal-kriterji li għandhom jiġu applikati. Madankollu, dawn il-kriterji għandhom jiġu applikati b’osservanza tad-dritt tal-Unjoni.
Issa, Stat Membru jikser b’mod manifest ir-rekwiżit ta’ tali relazzjoni partikolari meta jistabbilixxi u jimplimenta skema ta’ naturalizzazzjoni bbażata fuq proċedura tranżazzjonali bejn dan l-istess Stat Membru u l-persuni li jippreżentaw applikazzjoni għall-għoti tan-nazzjonalità, li tixbah kummerċjalizzazzjoni tal-għoti tal-istatus ta’ ċittadin ta’ Stat Membru u, b’estensjoni, ta’ dik tal-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni.
Barra minn hekk, l-Istati Membri huma obbligati li jirrikonoxxu l-effetti marbuta mal-attribuzzjoni lil persuna, minn Stat Membru ieħor, tan-nazzjonalità ta’ dan tal-aħħar fid-dawl tal-eżerċizzju tad-drittijiet u tal-libertajiet li joħorġu mid-dritt tal-Unjoni. Naturalizzazzjoni tranżazzjonali, mogħtija bi skambju għal pagamenti jew għal investimenti ddeterminati minn qabel, mhux biss hija kuntrarja għall-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali, iżda hija wkoll ta’ natura li timmina l-fiduċja reċiproka li fuqha huwa bbażat dan ir-rekwiżit ta’ rikonoxximent. Din il-fiduċja tistrieħ fil-fatt fuq il-premessa li l-attribuzzjoni tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru hija bbażata fuq relazzjoni partikolari ta’ solidarjetà u ta’ lealtà li tiġġustifika l-għoti tad-drittijiet li jirriżultaw, b’mod partikolari, mill-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni.
F’dan il-każ, l-ewwel tliet kundizzjonijiet stabbiliti mill-iskema ta’ ċittadinanza b’investiment tal‑2020 kienu donnhom jindikaw li pagamenti jew investimenti għal ammonti minimi ddeterminati minn qabel kellhom rwol deċiżiv f’din l-iskema, li kien jissuġġerixxi li din tal-aħħar kienet simili għal kummerċjalizzazzjoni tal-għoti tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru fi tmiem proċedura tranżazzjonali. Tali klassifika ma setgħetx tiġi kkontestata mill-kundizzjonijiet l-oħrajn li għalihom kien suġġett l-għoti tan-nazzjonalità Maltija skont din l-iskema, b’mod partikolari dik li kienet tirrigwarda l-verifika tal-eliġibbiltà tal-applikant. Din tal-aħħar kienet intiża fil-fatt, essenzjalment, li jiġi żgurat li l-implimentazzjoni tal-iskema ta’ ċittadinanza b’investiment tal‑2020 ma tippreġudikax ċerti għanijiet ta’ interess pubbliku tar-Repubblika ta’ Malta, b’mod partikolari s-sigurtà pubblika u s-sigurtà nazzjonali ta’ dan l-Istat Membru kif ukoll l-immaġni tagħha fuq livell intern u estern, u mhux li jiġi vverifikat jekk is-sitwazzjoni tal-applikant kinitx tiġġustifika li jingħata n-nazzjonalità Maltija. Barra minn hekk, l-iskema ta’ ċittadinanza b’investiment tal‑2020 ġiet ippreżentata pubblikament mir-Repubblika ta’ Malta bħala li toffri prinċipalment il-vantaġġi li jirriżultaw miċ-ċittadinanza tal-Unjoni, b’mod partikolari d-dritt ta’ moviment liberu u ta’ residenza libera fl-Istati Membri l-oħra. Tali preżentazzjoni kienet tikkontribwixxi sabiex jiġi stabbilit li, permezz ta’ din l-iskema, dan l-Istat Membru stabbilixxa proċedura tranżazzjonali li kienet tixbah kummerċjalizzazzjoni tal-għoti tan-nazzjonalità ta’ Stat Membru, billi tisfrutta d-drittijiet marbuta mal-kwalità ta’ ċittadin tal-Unjoni sabiex tippromwovi din il-proċedura.
(
1
)	L-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija (Kapitolu 188 tal-Liġijiet ta’ Malta).
(
2
)	Artikolu 10(9) tal-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija, kif emendat bl-Att tal‑2020 li jemenda l-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija (Emenda Nru 2) (Att XXXVIII tal‑2020) (Gazzetta tal-Gvern Nru 20,452 tal‑31 ta’ Lulju 2020), u r-Regolamenti dwar l-Għoti ta’ Ċittadinanza għal Servizzi Eċċezzjonali tal‑2020 (Leġiżlazzjoni Sussidjarja 188.06 tal-Liġijiet ta’ Malta) (Gazzetta tal-Gvern Nru 20,524 tal‑20 ta’ Novembru 2020).
(
3
)	Imsemmija fl-Artikoli 10 u 11 TUE u kkonkretizzati fl-Artikoli 20, 22 u 24 TFUE.