62001CC0502_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. W niniejszych sprawach Trybunał został wezwany do udzielenia odpowiedzi na kilka pytań o podobnej treści, przedłożonych przez Sozialgericht Hannover (Niemcy) i Sozialgericht Aachen (Niemcy).
2. Sądy krajowe zwracają się zasadniczo do Trybunału z pytaniem w kwestii, czy przepisy wspólnotowe w przedmiocie swobodnego przepływu pracowników i zabezpieczenia społecznego pracowników przemieszczających się sprzeciwiają się odmowie ze strony kilku niemieckich zakładów ubezpieczeń społecznych uiszczania niektórych składek na ubezpieczenie społeczne na rzecz osób, które, zamieszkując w innym niż Niemcy Państwie Członkowskim, świadczą niezawodowo usługi opiekuńcze osobom korzystającym z tych usług zamieszkującym w Niemczech bądź też objętym niemieckim systemem ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych.
II – Ramy prawne
A – Właściwe przepisy prawa wspólnotowego
3. Zgodnie z brzmieniem art. 39 WE, bezspornym jest, iż „zapewnia się swobodny przepływ pracowników wewnątrz Wspólnoty”, jak również to, że „swoboda ta obejmuje zniesienie wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową między pracownikami Państw Członkowskich w zakresie zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy”.
4. Celem rzeczywistego wprowadzenia w życie swobody przepływu pracowników i zakazu dyskryminacji pomiędzy pracownikami Państw Członkowskich zostało przyjęte rozporządzenie Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty (2) .
5. Artykuł 7 rzeczonego rozporządzenia stanowi:
„1. Pracownik, będący obywatelem Państwa Członkowskiego, nie może być na terytorium innego Państwa Członkowskiego ze względu na swą przynależność państwową traktowany odmiennie niż pracownicy krajowi pod względem warunków zatrudnienia i pracy, w szczególności warunków wynagrodzenia, zwolnienia i, jeżeli straci pracę, powrotu do pracy lub ponownego zatrudnienia.
2. Pracownik korzysta z takich samych przywilejów socjalnych i podatkowych jak pracownicy krajowi”.
6. Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, zmienione i uaktualnione rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (3) ustanawia zasady odnoszące się do koordynacji przepisów krajowych w dziedzinie zabezpieczenia społecznego.
7. Artykuł 1 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi, że do celów rzeczonego rozporządzenia:
„a) określenia »pracownik najemny« i »osoba prowadząca działalność na własny rachunek« oznaczają odpowiednio każdą osobę:
i) osoba [która jest] ubezpieczona w ramach ubezpieczenia obowiązkowego lub fakultatywnego kontynuowanego w odniesieniu do jednego lub więcej ryzyk w ramach działów systemu zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych lub osób prowadzących działalność na własny rachunek, lub w ramach specjalnego systemu dla urzędników służby cywilnej;
[…]
b) określenie »pracownik przygraniczny« oznacza pracownika najemnego lub osobę prowadzącą działalność na własny rachunek, prowadzącą swoją działalność zawodową na terytorium jednego Państwa Członkowskiego i zamieszkującą na terytorium innego Państwa Członkowskiego, do którego powraca każdego dnia lub przynajmniej raz w tygodniu;
[…]
j) określenie »ustawodawstwo« oznacza, w odniesieniu do każdego Państwa Członkowskiego, ustawy, rozporządzenia i inne przepisy oraz wszelkie obowiązujące lub przyszłe środki wykonawcze odnoszące się do działów i systemów zabezpieczenia społecznego, określonych w art. 4 ust. 1 i 2 […].
Określenie to nie obejmuje postanowień obowiązujących lub przyszłych umów, niezależnie od tego, czy władze nadadzą im charakter obligatoryjny lub rozszerzą ich zakres. Jednakże w przypadku takich postanowień:
i) służących wprowadzeniu w życie ubezpieczenia obowiązkowego, wynikającego z przepisów ustawowych i wykonawczych, określonych w akapicie poprzednim […]
ii) […]
to ograniczenie może w każdej chwili być zniesione w drodze oświadczenia złożonego przez zainteresowane Państwo Członkowskie, w którym wymienione zostaną systemy tego rodzaju, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie […].
[…]
t) określenia »świadczenia«, »emerytury« i »renty« oznaczają wszelkie świadczenia, emerytury i renty, w tym wszystkie składniki obciążające fundusze publiczne, podwyżki spowodowane rewaloryzacją lub świadczenia uzupełniające, z zastrzeżeniem przepisów tytułu III oraz świadczenia zryczałtowane, które mogą zastąpić emerytury i renty oraz wypłaty z tytułu zwrotu składek;
[…]”.
8. Artykuł 2 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi, że rzeczone rozporządzenie stosuje się, rationae personae, do „pracowników najemnych lub osób prowadzących działalność na własny rachunek, lub do studentów, którzy podlegają lub podlegali ustawodawstwu jednego lub kilku Państw Członkowskich i są obywatelami jednego z Państw Członkowskich, […] jak i do członków ich rodzin i do osób pozostałych przy życiu”.
9. Co się tyczy zakresu stosowania ratione materiae, zgodnie z brzmieniem art. 4 rozporządzenia nr 1408/71, w części odnoszącej się do niniejszej sprawy, rzeczone rozporządzenie stosuje się:
„1. […] do wszystkich ustawodawstw odnoszących się do działów zabezpieczenia społecznego, które dotyczą:
a) świadczeń w razie choroby i macierzyństwa;
[…]
c) emerytur;
[…]
2. […] do powszechnych i szczególnych systemów zabezpieczenia społecznego, składkowych i nieskładkowych, jak również do systemów dotyczących obowiązków pracodawcy lub armatora w zakresie świadczeń określonych w ust. 1”.
10. Artykuł 3 ust. 1 tego rozporządzenia sankcjonuje zasadę równego traktowania, przewidując, że:
„Osoby zamieszkujące terytorium jednego z Państw Członkowskich i do których stosują się przepisy niniejszego rozporządzenia podlegają obowiązkom i korzystają z praw wynikających z ustawodawstwa każdego Państwa Członkowskiego na tych samych warunkach co obywatele tego państwa, z zastrzeżeniem przepisów szczególnych zawartych w niniejszym rozporządzeniu”.
11. Artykuł 13 tego rozporządzenia wymienia ze swej strony kryteria służące określeniu ustawodawstwa mającego zastosowanie w odniesieniu do działów zabezpieczenia społecznego objętych zakresem stosowania rozporządzenia. W odniesieniu do interesującej nas tutaj kwestii artykuł ten stanowi:
„1. Z zastrzeżeniem art. 14c i 14f osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego Państwa Członkowskiego. Ustawodawstwo określa się zgodnie z przepisami niniejszego tytułu.
2. Z zastrzeżeniem przepisów art. 14‑17:
a) pracownik najemny zatrudniony na terytorium jednego Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkuje na terytorium innego Państwa Członkowskiego lub jeżeli przedsiębiorstwo lub pracodawca, który go zatrudnia, ma swoją zarejestrowaną siedzibę lub miejsce prowadzenia działalności na terytorium innego Państwa Członkowskiego;
b) osoba prowadząca działalność na własny rachunek na terytorium jednego Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkuje na terytorium innego Państwa Członkowskiego;
[…]”.
12. Tytuł III rozporządzenia nr 1408/71 wymienia niektóre „przepisy szczególne dotyczące różnych grup świadczeń”.
13. W szczególności, art. 18 i następne tego rozporządzenia zawierają przepisy odnoszące się do świadczeń w razie choroby i macierzyństwa.
14. W niniejszej sprawie przydatne będzie przytoczenie art. 19 tego rozporządzenia, który stanowi:
„1. Pracownikowi najemnemu lub osobie prowadzącej działalność na własny rachunek, która zamieszkuje na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe i która spełnia warunki przewidziane przez ustawodawstwo państwa właściwego do nabycia prawa do świadczeń […] przysługują w państwie zamieszkania:
a) świadczenia rzeczowe, realizowane przez instytucję miejsca zamieszkania na rachunek instytucji właściwej, zgodnie z przepisami prawa stosowanymi przez nią, tak jakby była w niej ubezpieczona;
b) świadczenia pieniężne wypłacane przez instytucję właściwą, zgodnie z ustawodawstwem stosowanym przez nią. Jednakże na podstawie porozumienia między instytucją właściwą a instytucją miejsca zamieszkania świadczenia te mogą być udzielane przez tę ostatnią instytucję na rachunek pierwszej instytucji, zgodnie z ustawodawstwem państwa właściwego.
2. Przepisy ust. 1 stosuje się odpowiednio do członków rodziny, którzy zamieszkują na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe, jeżeli nie mają prawa do tych świadczeń na podstawie ustawodawstwa państwa, którego terytorium zamieszkują.
[…]”.
15. Wreszcie art. 20 rozporządzenia nr 1408/72 wymienia szczególne zasady mające zastosowanie do pracowników przygranicznych i członków ich rodzin:
„Pracownik przygraniczny może również otrzymywać świadczenia na terytorium państwa właściwego. Świadczenia te udzielane są przez instytucję właściwą, zgodnie z ustawodawstwem tego państwa, tak jakby pracownik zamieszkiwał na terytorium tego państwa. Członkowie jego rodziny mogą uzyskać świadczenia na tych samych warunkach; jednakże korzystanie z tych świadczeń jest uzależnione, z wyjątkiem przypadków nagłych, od porozumienia między zainteresowanymi państwami lub między właściwymi władzami tych państw lub w przypadku braku takiego porozumienia, uprzedniej zgody instytucji właściwej”.
B – Przepisy krajowe
16. Księga XI Sozialgesetzbuch (niemieckiego kodeksu zabezpieczenia społecznego, zwana dalej „SGB XI”) reguluje „Soziale Pflegerversicherung” (ubezpieczenie społeczne na wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych, zwane dalej „ubezpieczeniem kosztów usług opiekuńczych”).
17. Zgodnie z tymi przepisami każdy ubezpieczony z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego jest zobowiązany do opłacania składek na system ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych (§ 20 SGB XI).
18. Co więcej, na mocy § 23 SGB XI osoby nienależące do ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego, ale objęte prywatnym ubezpieczeniem zdrowotnym lub szczególnym systemem zabezpieczenia społecznego pracowników publicznych są zobowiązane do zawarcia dodatkowej obowiązkowej polisy ubezpieczeniowej w wybranym przez siebie towarzystwie ubezpieczeń. Dodatkowe ubezpieczenie podlega zgodnie z prawem, jeśli chodzi o przystąpienie do niego i świadczenia, podobnym warunkom do tych, jakie istnieją w przypadku społecznego ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych (§ 110 SGB XI).
19. Ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych zapewnia ubezpieczonemu, jego współmałżonkowi i jego dzieciom, jeśli znajdują się oni w „potrzebie korzystania z usług opiekuńczych” (4), wypłatę comiesięcznego zasiłku na pokrycie kosztów usług opiekuńczych świadczonych w miejscu ich zamieszkania przez osoby trzecie (zasiłek z tytułu usług opiekuńczych), jak również innych świadczeń zabezpieczenia społecznego.
20. Wśród wspomnianych innych świadczeń zabezpieczenia społecznego, istotnych w odniesieniu do niniejszego sporu, wymienić należy uiszczanie składek na ubezpieczenie społeczne na rzecz osoby trzeciej świadczącej usługi opiekuńcze ubezpieczonemu, tak jak jest to przewidziane w § 44 ust. 1 SGB XI, który brzmi następująco:
„W celu polepszenia socjalnej ochrony osób świadczących opiekę w rozumieniu § 19 [SGB XI] kasy ubezpieczeniowe i prywatne przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe, które proponują prywatne obowiązkowe ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych […], odprowadzają składki na rzecz zakładu właściwego w przedmiocie obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnych […]. Szczegółowe zasady określone są w § 3 […] księgi VI [Sozialgesetzbuch]”
21. Jak wynika to ze wspomnianych przepisów i jak zostało to wskazane w postanowieniu odsyłającym, rzeczone składki odprowadzane są, wyłącznie gdy spełnione zostaną łącznie dwa warunki. Po pierwsze, działalność osoby, która świadczy usługi opiekuńcze, ma odpowiadać warunkom przewidzianym w § 19 SGB XI, i po drugie, musi chodzić o działalność objętą obowiązkową przynależnością do systemu emerytalnego w rozumieniu księgi VI Sozialgesetzbuch, która reguluje „Gesetzliche Rentenversicherung” (5) (zwanej dalej „SGB VI”).
22. W odniesieniu do pierwszego warunku należy dodać, że w rozumieniu § 19 SGB XI „osoby świadczące usługi opiekuńcze” to osoby, które niezawodowo świadczą takie usługi przez co najmniej 14 godzin w tygodniu osobie korzystającej z usług opiekuńczych w jej miejscu zamieszkania.
23. Co się tyczy drugiego warunku, § 3 akapit pierwszy lit. a) SGB VI, przewiduje, że osoby świadczące niezawodowo przez co najmniej 14 godzin w tygodniu usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania osoby korzystającej z usług opiekuńczych, której przysługuje prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, mają obowiązek odprowadzania składek z tytułu ubezpieczenia na wypadek starości, ubezpieczenia na wypadek inwalidztwa i śmierci.
24. Ponadto w kwestii drugiego warunku należy przypomnieć, że zgodnie z treścią § 3 księgi IV Sozialgesetzbuch, która reguluje „Gemeinsame Vorschriften für die Sozial­versicherung” (6) (zwanej dalej „SGB IV”):
„Przepisy odnoszące się do obowiązku ubezpieczenia i uprawnień z tytułu ubezpieczenia stosuje się:
1) o ile wprowadzają one wymóg zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek, do wszystkich osób zatrudnionych lub wykonujących działalność na własny rachunek objętych zakresem stosowania niniejszej ustawy;
2) o ile nie wprowadzają one wymogu zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek, do wszystkich osób, które ze względu na miejsce zamieszkania lub zwyczajowe miejsce pobytu objęte są zakresem stosowania niniejszej ustawy”
III – Stan faktyczny i postępowanie
Postępowanie przed sądami krajowymi
Sprawa C‑502/01
25. Silke Gaumain‑Cerri, posiadająca niemieckie obywatelstwo zamieszkuje we Francji, wraz ze swym małżonkiem, obywatelem francuskim. Obydwoje pracują w Niemczech, jako pracownicy najemni, w niepełnym wymiarze godzin, tak aby móc poświęcić resztę swojego czasu na opiekę i na pomoc ich niepełnosprawnemu i niepełnoletniemu synowi. Z racji ich zatrudnienia w Niemczech są oni objęci niemieckim system ubezpieczenia zdrowotnego i ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych w zakładzie ubezpieczeń społecznych Kaufmännische Krankenkasse‑Pflegekasse (zwanym dalej „KKH”). Od 1997 r. ich syn pobiera miesięczny zasiłek na pokrycie kosztów usług opiekuńczych.
26. W 2000 r. małżonkowie zwrócili się z prośbą do KKH o uiszczanie w ich imieniu, na podstawie § 44 ust. 1 SGB XI, obowiązkowych, dla osób świadczących nieodpłatnie usługi opiekuńcze, składek na rzecz właściwego zakładu ubezpieczeń społecznych. Decyzją z dnia 16 maja 2000 r. KKH odrzuciła prośbę, z uwagi na to, że małżonkowie Gaumain‑Cerri zamieszkują za granicą i z tego powodu, zgodnie z § 3 ust. 2 SGB IV, nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu. Zażalenie na tę decyzję, wniesione przez stronę powodową w sporze przed sądem krajowym, zostało odrzucone przez KKH decyzją z dnia 17 lipca 2000 r.
27. Uważając, iż sporna decyzja stanowi dyskryminację na szkodę jej i jej męża, jako pracowników przygranicznych, S. Gaumain‑Cerri wniosła w dniu 26 lipca 2000 r. odwołanie do Sozialgericht Hannover, domagając się uchylenia decyzji KKH i zasądzenia zapłaty przez tę instytucję składek na ubezpieczenie społeczne.
28. Rozpatrujący sprawę Sozialgericht Hannover postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy pojęcia »świadczenia w razie choroby« i »świadczenia z tytułu starości« w rozumieniu art. 1 rozporządzenia nr 1408/71 obejmują, a jeśli tak, to w jakich okolicznościach, świadczenia wypłacane przez jednego ubezpieczyciela innemu ubezpieczycielowi, w sytuacji gdy ubezpieczony wynosi z tego jedynie abstrakcyjną i pośrednią korzyść (opłacanie składek na ubezpieczenie emerytalne przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych na rzecz osoby świadczącej nieodpłatnie usługi opiekuńcze)?
2) Czy zasada niedyskryminacji, jaka wywodzi się z prawa pierwotnego bądź wtórnego, wymaga, aby świadczenia określone w pytaniu pierwszym były należne bez względu na to, czy działalność stanowiąca podstawę do ich uzyskania jest wykonywana w Niemczech lub w jednym z Państw Członkowskich Unii Europejskiej i niezależnie od stałego miejsca zamieszkania ubezpieczonego lub osoby korzystającej bezpośrednio z tych świadczeń?”.
Sprawa C‑31/02
29. Sprawa C‑31/02 dotyczy odmowy ze strony niemieckich zakładów ubezpieczeń społecznych opłacania składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu świadczenia usług opiekuńczych w Niemczech przez obywatelkę Niemiec, zamieszkującą w innym Państwie Członkowskim, a mianowicie, jak ma to miejsce w tym przypadku, w Belgii.
30. W niniejszej sprawie sporna kwestia dotyczy tego, czy Maria Barth, która przez 18 godzin w tygodniu w zamian za miesięczne wynagrodzenie wynoszące w przybliżeniu 400 EUR zapewnia opiekę emerytowanemu urzędnikowi niemieckiemu, ma prawo do opłacania obowiązkowych składek na ubezpieczenie społeczne przez zakłady ubezpieczeń społecznych, z którymi osoba korzystająca z usług opiekuńczych zawarła umowę ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych?
31. Rzeczone zakłady to Landesamt für Besoldung und Versorgung Nordrhein‑Westfalen (zwany dalej „Landesamt”), zakład ubezpieczeń społecznych niemieckich urzędników administracji publicznej i prywatne towarzystwo ubezpieczeniowe PAX Familienfürsorge Krankenversicherung (zwane dalej „PAX”), z którym osoba korzystająca z usług opiekuńczych zawarła indywidualną umowę obowiązkowego uzupełniającego ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, zgodnie przepisami § 23 SGB XI w związku z § 110 SGB XI (zob. powyżej, pkt 18).
32. Przedmiotowe zakłady ubezpieczeń społecznych opłacały początkowo na rzecz M. Barth składki przewidziane w § 44 SGB XI w Landes­versicherungs­anstalt Rheinprovinz (zwanym dalej „LVR”), zakładzie, w którym ubezpieczona była M. Barth. Następnie jednak, w wyniku decyzji podjętej przez LVR, w której uznał on, że M. Barth nie podlega obowiązkowi uiszczania składek z uwagi na to że zamieszkuje ona za granicą, zarówno Landesamt, jak i PAX zaprzestały opłacania rzeczonych składek.
33. M. Barth wniosła odwołanie od decyzji LVR do Sozialgericht Aachen, który uwzględnił jej wniosek o przypozwanie do sprawy Landesamt i PAX.
34. Sąd rozpatrujący spór postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy przepisy rozporządzenia […] nr 1408/71 […] znajdują również zastosowanie w odniesieniu do niemieckiego systemu ubezpieczeń kosztów usług opiekuńczych, jeśli ryzyko potrzeby korzystania z usług opiekuńczych objęte jest (w niniejszym przypadku częściowo), zgodnie z postanowieniami § 23 w związku z § 110 Sozialgesetzbuch (niemieckiego kodeksu zabezpieczenia społecznego) – soziale Pflegeversicherung (ubezpieczenia społecznego na wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych) – (SGB XI), prywatnym ubezpieczeniem na wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych?
2) Czy składki na obowiązkowy system ubezpieczeń na wypadek starości, które mają obowiązek odprowadzać zakłady ubezpieczeń na wypadek potrzeby korzystania z usług opiekuńczych na rzecz osób świadczących niezawodowo usługi opiekuńcze osobom korzystającym z tych usług, zgodnie z § 44 SGB XI w związku z § 3 zdanie pierwsze pkt 1a i § 166 ust. 2 Sozialgesetzbuch – Gesetzliche Rentenversicherung (system obowiązkowych ubezpieczeń na wypadek starości) – (SGB VI), stanowią »świadczenie w razie choroby« w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia (EWG) nr 1408/71? Czy, w przypadku odpowiedzi twierdzącej, świadczenie takie może być również wypłacane osobom świadczącym usługi opiekuńcze osobom z nich korzystającym w kraju właściwego zakładu ubezpieczeń społecznych, ale które zamieszkują w innym Państwie Członkowskim?
3) Czy osoby świadczące usługi opiekuńcze w rozumieniu § 19 SGB XI są pracownikami w rozumieniu art. 39 WE? Czy, w przypadku odpowiedzi twierdzącej, sprzeciwia się to zatem odmowie im świadczenia polegającego na »opłacaniu składek na ubezpieczenie na wypadek starości« z uwagi na to, że nie mają one stałego miejsca zamieszkania lub zwykłego miejsca zamieszkania na terytorium właściwego Państwa Członkowskiego?”.
Postępowanie przed Trybunałem
35. Postanowieniem wydanym w dniu 21 lipca 2003 r. Prezes Trybunału zarządził połączenie dwóch spraw, ze względu na istniejące między nimi powiązanie.
36. W sprawie C‑502/01 uwagi przedstawiły KKH i Komisja Wspólnot Europejskich, podczas gdy w sprawie C‑31/02 uczyniły to również rządy niemiecki i grecki.
37. W trakcie postępowania Trybunał zwrócił się do rządu niemieckiego z pisemnym pytaniem dotyczącym istnienia ewentualnych porozumień zawartych na podstawie art. 20 rozporządzenia nr 1408/71 (7) między Republiką Federalną Niemiec a Republiką Francuską. W odpowiedzi rząd niemiecki stwierdził, że podobne porozumienia nie zostały zawarte ani w sektorze ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, ani ubezpieczenia zdrowotnego.
IV – Co do prawa
Uwagi wstępne
38. Dwie toczące się przed sądami krajowymi sprawy mają zasadniczo na celu ustalenie, czy prawo wspólnotowe sprzeciwia się stosowaniu przez jedno z Państw Członkowskich przepisów, które podporządkowują wymogowi zamieszkania na terytorium tego państwa, opłacanie składek na rzecz osoby zapewniającej niezawodowo opiekę osobom korzystającym z usług opiekuńczych i objętym krajowym systemem ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych.
39. Należy jednak zauważyć, że pytania przedłożone Trybunałowi przez obydwa sądy krajowe nie są zredagowane w jednakowy sposób ani też nie zostały one przedstawione w tej samej kolejności. Połączenie niniejszych spraw wymaga zatem przekształcenia pytań, i, w pewnym stopniu, zredagowania ich na nowo, tak aby, na ile to możliwe, mogły być one rozważone łącznie.
40. Należy zatem na wstępie ustalić, czy opłacanie wspomnianych przedmiotowych składek objęte jest zakresem stosowania rozporządzenia nr 1408/71. W tym celu należy zadać sobie pytanie, czy powódki w sporze przed sądem krajowym są „pracownikami” w rozumieniu tego rozporządzenia, a następnie rozważyć kwestię, czy opłacanie składek na rzecz osoby świadczącej usługi opiekuńcze może zostać uznane, zważywszy na okoliczności danej sprawy, za „świadczenie z tytułu starości” lub „świadczenie w razie choroby” w rozumieniu tego rozporządzenia (pierwsze pytanie przedłożone w sprawie C‑502/01 i pierwsza część drugiego pytania przedłożonego w sprawie C‑31/02).
41. Po określeniu zatem zakresu stosowania rozporządzenia nr 1408/71 należy następnie ustalić, czy jego postanowienia nie sprzeciwiają się zastosowaniu przepisów krajowych, które tak jak w sporach przed sądem krajowym podporządkowują opłacanie rzeczonych składek na ubezpieczenie społeczne wymogowi miejsca zamieszkania (część drugiego pytania przedłożonego w sprawie C‑502/01 i druga część pytania drugiego przedłożonego w sprawie C‑31/02).
42. Dopiero na tym etapie będzie można rozważyć pierwsze pytanie przedłożone w sprawie C‑31/02 i zbadać, czy zastosowanie postanowień rozporządzenia rozciąga się na sytuacje, w których ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych jest pokrywane jedynie częściowo przez zakład publiczny w ramach systemu zabezpieczenia społecznego, a w pozostałej części przez dodatkowe obowiązkowe ubezpieczenie, za które odpowiada prywatny zakład ubezpieczeń, na warunkach co do zasady równorzędnych jak te stosowane w odniesieniu do zabezpieczenia społecznego.
43. Należy wreszcie rozważyć, czy art. 39 WE lub inne postanowienia Traktatu WE odnoszące się do swobodnego przepływu osób i zakazu dyskryminacji ze względu na przynależność państwową sprzeciwiają się zastosowaniu takich przepisów krajowych jak te, których dotyczą spory przed sądem krajowym (część pytania drugiego przedłożonego w sprawie C‑502/01 i trzecie pytanie przedłożone w sprawie C‑31/02).
W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie C‑31/02
44. Przed rozważeniem pytań w przedstawionej ponownie formie należy odnieść się do zarzutu podniesionego przez rząd niemiecki, który podważa zasadniczo dopuszczalność całego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przedłożonego w sprawie C‑31/02.
45. Zdaniem tego rządu, pytania prejudycjalne przedłożone przez Sozialgericht Aachen nie są konieczne dla rozstrzygnięcia sporu. W przeciwieństwie bowiem do stanowiska, jakie zdaje się przyjmować sąd krajowy, właściwe zastosowanie stosownych postanowień Sozialgesetzbuch wystarczyłoby do tego, aby uznać odwołanie M. Barth i przyznać jej prawo do opłacania składek, o którym mowa w § 44 SGB XI.
46. Wykładnia prawa krajowego przedstawiona przez rząd niemiecki może być słuszna. Niemniej jednak, w niniejszym przypadku, sąd krajowy przedstawił stanowisko odmienne, w oparciu o które uznał on za konieczne przedłożenie Trybunałowi powyższych pytań prejudycjalnych.
47. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „nie do Trybunału należy wypowiedzenie się na temat wykładni przepisów krajowych, ale […] powinien on uwzględnić, w ramach podziału kompetencji między sądownictwem wspólnotowym a sądami krajowymi kontekst faktyczny i normatywny, w który wpisuje się pytanie prejudycjalne, określone w orzeczeniu odsyłającym” (8) .
48. Sądzę zatem, że nie istnieje jakakolwiek podstawa do uznania zarzutu niedopuszczalności podniesionego przez rząd niemiecki.
W przedmiocie zakresu stosowania rozporządzenia nr 1408/71
49. Niniejszym należy rozważyć pytania przedłożone przez sądy krajowe, wedle wytyczonego przeze mnie powyżej schematu. Pierwsze z poruszanych pytań dotyczy określenia zakresu stosowania rozporządzenia nr 1408/71. Chodzi tu, po pierwsze, o ustalenie, czy rozporządzenie to znajduje zastosowanie ratione personae do osób, które znajdują się w sytuacji powódek w sporze przed sądem krajowym, a po drugie, czy sporne świadczenia zabezpieczenia społecznego objęte są zakresem stosowania ratione materiae tego rozporządzenia (pierwsze pytanie przedłożone w sprawie C‑502/01 i drugie pytanie przedłożone w sprawie C‑31/02).
50. W trosce o zachowanie przejrzystości wywodu przedstawię te dwie kwestie oddzielnie, w ustanowionej powyżej kolejności.
W przedmiocie zakresu stosowania ratione personae
51. Chciałbym na wstępie przypomnieć, że zgodnie z brzmieniem art. 2, rozporządzenie nr 1408/71 „stosuje się do pracowników najemnych i osób prowadzących działalność na własny rachunek”. Należałoby zatem rozważyć, czy osoba świadcząca usługi opiekuńcze zgodnie z § 19 SGB XI jest „pracownikiem” w rozumieniu tego rozporządzenia.
52. Rząd grecki i KKH, chociaż wyrażają to stanowisko w formie dość stanowczej, proponują, aby na to pytanie odpowiedzieć przecząco. W istocie jedynym argumentem podnoszonym przez KKH na poparcie tego wniosku jest twierdzenie, iż w prawie niemieckim działalność polegająca na świadczeniu usług opiekuńczych określona w § 19 SGB XI nie może być uznana ani za „pracę najemną”, ani za „pracę na własny rachunek”.
53. Ze swej strony Komisja podtrzymuje, że art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71 podaje bardzo szczegółową definicję pojęcia „pracownik”, która obejmuje każdą osobę, która jest ubezpieczona na podstawie jednego z systemów zabezpieczenia społecznego wymienionego w tym rozporządzeniu. Zdaniem Komisji, warunek ten jest bez wątpienia spełniony w przypadku osób, które świadczą usługi opiekuńcze na podstawie § 19 SGB XI i należy zatem z tego wywieść, że powódki w sporze przed sądem krajowym są pracownikami w rozumieniu rozporządzenia nr 1408/71.
54. Ze swej strony w pełni podzielam stanowisko Komisji.
55. Trybunał od dawna uznał bowiem w swoim orzecznictwie, że pojęcie „pracownik” zawarte w rozporządzeniu nr 1408/71 jest pojęciem prawa wspólnotowego (9) i że oznacza ono „każdą osobę ubezpieczoną w ramach jednego z systemów zabezpieczenia społecznego wymienionych w art. 1 lit. a) na wypadek ryzyka i na warunkach wskazanych w tym przepisie” (10) .
56. Trybunał miał już okazję przyznać, że ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych objęte jest w istocie jednym z tych systemów (11), jako że ma ono „zasadniczo na celu uzupełnienie świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego” (12) .
57. Można zatem zdecydowanie stwierdzić, że osoba ubezpieczona w systemie ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, tak jak ma to miejsce w przypadku S. Gaumain‑Cerri i jej syna w sprawie C‑502/01, jest „pracownikiem” w rozumieniu rozporządzenia nr 1408/71, jako że jest ona ubezpieczona w ramach jednego z systemów zabezpieczenia społecznego wymienionych w art. 1 lit. a) rzeczonego rozporządzenia.
58. Mając powyższe na uwadze, zaznaczam ponownie, że zakres pojęcia „pracownik” przyjęty w tym celu w przywołanym wyżej orzecznictwie Trybunału (powyżej, w pkt 55), obejmuje z konieczności osoby świadczące ubezpieczonemu usługi opiekuńcze, jak ma to dokładnie miejsce w przypadku M. Barth w sprawie C‑31/02, niezależnie od tego, czy odbywa się to pod tytułem odpłatnym czy darmym, i niezależnie od wysokości ewentualnego wynagrodzenia.
59. W istocie w niemieckim systemie zabezpieczenia społecznego osoby wykonujące działalność polegającą na niezawodowym świadczeniu usług opiekuńczych przez co najmniej 14 godzin w tygodniu podlegają – pomijając wymóg miejsca zamieszkania – obowiązkowi ubezpieczenia w ramach jednego z systemów ubezpieczenia na wypadek starości, inwalidztwa i śmierci, na mocy § 3 akapit pierwszy pkt 1 lit. a) SGB VI.
60. Jak bowiem wiadomo, rozporządzenie nr 1408/71 stosuje się, zgodnie z jego art. 4, zarówno do ubezpieczenia na wypadek starości, jak i ubezpieczenia na wypadek inwalidztwa, a także śmierci.
61. Stąd osoby wykonujące działalność polegającą na świadczeniu usług opiekuńczych w okolicznościach takich, jakie mają miejsce w niniejszej sprawie, są zatem „pracownikami” w rozumieniu art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71, jako że są one ubezpieczone na podstawie jednego z systemów określonych w tym rozporządzeniu.
62. Proponuję zatem, aby Trybunał udzielił sądom krajowym odpowiedzi, zgodnie z którą pojęcie „pracownika” w rozumieniu art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71 obejmuje osobę objętą ubezpieczeniem kosztów usług opiekuńczych, wymienioną w księdze XI SGB, jak również osobę wykonującą działalność polegającą na świadczeniu usług opiekuńczych w rozumieniu § 19 SGB XI, ubezpieczoną z tego tytułu w ramach jednego z systemów zabezpieczenia społecznego wymienionych w art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71.
W przedmiocie zakresu stosowania ratione materiae
63. Na obecnym etapie rozważań należy rozstrzygnąć kwestię, czy uiszczanie składek na ubezpieczenie społeczne na rzecz osoby świadczącej usługi opiekuńcze przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych zgodnie z § 44 SGB XI objęte jest zakresem stosowania ratione materiae rozporządzenia nr 1408/71, jaki określony został w jego art. 4 (zob. powyżej, pkt 9).
64. Zdaniem KKH, na tak postawione pytanie należy odpowiedzieć przecząco, jako że uiszczanie spornych składek nie stanowi ani świadczenia w razie choroby, ani świadczenia z tytułu starości w rozumieniu art. 4 rozporządzenia nr 1408/71.
65. W istocie nie chodzi w tym wypadku o „świadczenia”, ale o „składki”, które osoba świadcząca usługi opiekuńcze zobowiązana jest płacić na system ubezpieczenia zdrowotnego lub ubezpieczenia na wypadek starości celem nabycia praw do świadczeń wynikających z tych systemów.
66. Okoliczność, że składki te uiszczane są przez zakład ubezpieczający osobę korzystającą z usług opiekuńczych, nie wystarcza, aby zmienić ich charakter, tak aby stały się one świadczeniami zabezpieczenia społecznego na rzecz tej drugiej osoby. Korzyść wynikająca z tego dla osoby korzystającej z usług opiekuńczych byłaby zbyt pośrednia.
67. Nie można również, zdaniem KKH, dla poparcia stanowiska przeciwnego powołać się na orzecznictwo Trybunału odnoszące się do ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych.
68. Zgodnie bowiem z opinią KKH w wyroku w sprawie Molenaar (13) Trybunał uznał zasiłek z tytułu usług opiekuńczych
za świadczenie w razie choroby, ale jedynie ze względu na to, że zasiłek ten jest wypłacany bezpośrednio
osobie korzystającej z usług opiekuńczych celem uzupełnienia świadczeń z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego.
69. W tym przypadku natomiast składki te nie są płacone osobie korzystającej z usług opiekuńczych, ale zakładowi ubezpieczeń społecznych, w którym ubezpieczona jest osoba świadcząca usługi opiekuńcze. Kwoty te nie stanowią zatem w żaden sposób uzupełnienia świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego i w rezultacie nie mogą być uznane za „świadczenie w razie choroby” w rozumieniu art. 4 rozporządzenia nr 1408/71.
70. Chciałbym zaznaczyć, że ze swej strony nie podzielam tej opinii.
71. Należy początkowo przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „świadczenie może zostać uznane za świadczenie z zabezpieczenia społecznego, o ile przedmiotowe świadczenie jest przyznawane uprawnionym w oparciu o ich prawnie określoną sytuację z wyłączeniem jakiejkolwiek indywidualnej i uznaniowej oceny ich osobistych potrzeb i o ile pozostaje ono w związku z jednym z ryzyk wyraźnie wymienionych w art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71” (14) .
72. KKH nie zaprzecza, że świadczenia z tytułu ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych – włączywszy w to opłacanie składek, o którym mowa w § 44 SGB XI – są wypłacane osobom uprawnionym, nie na podstawie uznania organu administracyjnego, ale w oparciu o ich obiektywną, prawnie określoną sytuację.
73. Co więcej, nikt nie podważa tego, że zgodnie z tym, co uznał Trybunał w wyroku w sprawie Molenaar (15), świadczenia w ramach ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych mogą być jako całość uznane za „świadczenia w razie choroby” (i w szczególności „świadczenia pieniężne w ramach ubezpieczenia zdrowotnego”) w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71.
74. Sporna kwestia dotyczy w istocie tego, czy opłacanie spornych w niniejszej sprawie składek różni się do tego stopnia względem innych świadczeń z tytułu ubezpieczenia kosztów opiekuńczych, tak że wymagają one odmiennej kwalifikacji.
75. Sądzę, i jest to również stanowisko rządu greckiego i Komisji, że w rozpatrywanym przypadku nie ma podstaw do tego, aby wykluczyć opłacanie rzeczonych składek, ponieważ chodzi tu ponownie o „świadczenia w razie choroby” na rzecz ubezpieczonego, o których mowa w ww. wyroku w sprawie Molenaar.
76. Podzielam w szczególności stanowisko Komisji, która twierdzi, że w wyroku w sprawie Molenaar, odnosząc się wprawdzie bezpośrednio do samego zasiłku z tytułu usług opiekuńczych, Trybunał wyraził w istocie ogólną zasadę zakładającą, że w systemie ubezpieczeń, takim jak system ubezpieczeń kosztów usług opiekuńczych, za „pieniężne świadczenia w razie choroby” uważa się wszelkie świadczenia, które stanowią „pomoc finansową umożliwiającą ogólną poprawę poziomu życia osób korzystających z usług opiekuńczych, która pozwala zrównoważyć dodatkowe koszty, jakie wynikają z położenia tych osób” (16) .
77. Uiszczanie składek, o które chodzi w tym przypadku, umożliwia przede wszystkim poprawę poziomu życia osób korzystających z usług opiekuńczych, pozwalając im – co potwierdzają okoliczności faktyczne w sprawie C‑502/01 – na pozostanie w ich środowisku domowym i nieodpłatne korzystanie z niezbędnych dla nich usług opiekuńczych, zapewnianych przez członka rodziny, który ograniczając z tej przyczyny swoją aktywność zawodową poza domem i dochody swojej rodziny, nie powinien w tej sytuacji rezygnować z wypracowania swoich praw do emerytury.
78. Co więcej, jak zauważa również Sozialgericht Aachen w postanowieniu odsyłającym, uiszczanie wspomnianych składek stanowi w istocie przy poprawnej analizie pomoc finansową przyznaną osobie korzystającej z usług opiekuńczych, jako że pozwala ono jej na korzystanie ze świadczonych niezawodowo usług opiekuńczych bez konieczności opłacania (pośrednio lub bezpośrednio) obowiązkowych składek na ubezpieczenie społeczne.
79. W rezultacie, w odniesieniu do interesującej nas kwestii, uiszczanie składek na ubezpieczenie na wypadek starości osoby świadczącej usługi opiekuńcze może być uznane, w świetle wyrażonych przez Trybunał w wyżej powołanym wyroku w sprawie Molenaar kryteriów, za świadczenie pieniężne w razie choroby na rzecz osoby korzystającej z usług opiekuńczych.
80. Bez znaczenia, jako ewentualny kontrargument przeciwko temu twierdzeniu, pozostaje okoliczność, że składki te nie są wypłacane ani osobie korzystającej z usług opiekuńczych, ani osobie trzeciej świadczącej te usługi, ale bezpośrednio do zakładu ubezpieczeń społecznych, w którym z tytułu ubezpieczenia na wypadek starości ubezpieczona jest wspomniana osoba trzecia.
81. W istocie, jak słusznie zauważył rząd grecki i Komisja, zgodnie z orzecznictwem Trybunału wpłaty, poprzez które zakład ubezpieczeń społecznych, działający w ramach określonego systemu zabezpieczeń społecznych, bezpośrednio uiszcza składki należne od pracownika drugiemu zakładowi z tytułu innego systemu zabezpieczeń społecznych, mogą zostać uznane, dla celów postanowień rozporządzenia nr 1408/71 (17), za świadczenia wypłacane przez pierwszy zakład na rzecz pracownika, mimo że opłata tych składek następuje bezpośrednio z jednego zakładu do drugiego.
82. Wnioskuję z tego, że uiszczanie składek na ubezpieczenie społeczne na rzecz osób świadczących usługi opiekuńcze przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych na podstawie § 44 SGB XI, stanowi świadczenie pieniężne w razie choroby na rzecz osoby ubezpieczonej z tytułu kosztów usług opiekuńczych, w rozumieniu art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71.
W przedmiocie drugiego pytania przedłożonego w sprawie C‑502/01 i drugiej części drugiego pytania przedłożonego w sprawie C‑31/02
83. Zadając drugie pytanie w sprawie C‑502/01 i drugą część drugiego pytania w sprawie C‑31/02 sądy odwoławcze zmierzają zasadniczo do ustalenia, czy rozporządzenie nr 1408/71 sprzeciwia się zastosowaniu przepisu, który tak jak § 3 ust. 2 SGB IV pozbawia osoby zamieszkujące za granicą przywileju opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, przewidzianego w § 44 SGB XI.
Argumenty stron
84. W odniesieniu do sprawy C‑502/01 KKH podkreśla, że zarówno osoba świadcząca usługi opiekuńcze (powódka w sporze przed sądem krajowym), jak i osoba korzystająca z usług opiekuńczych (jej syn) zamieszkują we Francji, a zatem w Państwie Członkowskim innym niż to, w którym znajduje się siedziba właściwej instytucji w przedmiocie wypłaty spornych świadczeń (Niemcy). Jak wywodzi dalej strona pozwana w sporze przed sądem krajowym, powódka i jej syn są traktowani w taki sam sposób jak każda inna osoba świadcząca lub korzystająca nieodpłatnie z usług opiekuńczych we Francji i zamieszkała w tym kraju.
85. Zdaniem KKH, nieprzyznanie im w Niemczech prawa do spornych świadczeń ze względu na ich zamieszkiwanie za granicą nie stanowi ani dyskryminacyjnego traktowania, ani nie jest w żaden inny sposób sprzeczne ze zharmonizowanym systemem ustanowionym w rozporządzeniu nr 1408/71.
86. KKH twierdzi, że bez znaczenia, jako ewentualny kontrargument, jest okoliczność, że powódka w sporze przed sądem krajowym jest jednocześnie „osobą świadczącą usługi opiekuńcze” i „ubezpieczonym pracownikiem”, mającym prawo w państwie właściwej instytucji do wypłaty świadczeń w ramach ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych. Chodzi tu bowiem o czysty zbieg okoliczności, niewywierający wpływu na sytuację prawną skarżącej jako osoby świadczącej usługi opiekuńcze.
87. Zasadniczo, w opinii KKH, sytuacja prawna osoby zatrudnionej, ubezpieczonej z tytułu niemieckiego ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych i osoby świadczącej usługi opiekuńcze powinna być, w świetle rozporządzenia nr 1408/71, rozważana oddzielnie. W rezultacie, nawet jeśli, na podstawie rzeczonego rozporządzenia, dana osoba ma prawo, jako ubezpieczony pracownik, do wypłaty świadczeń pieniężnych z tytułu ubezpieczenia w razie choroby niezależnie od wymogu miejsca zamieszkania, to nie może się ona powołać na ten status celem otrzymania innych świadczeń, które w tym wypadku byłyby jej wypłacane w innym charakterze, jako osobie świadczącej usługi opiekuńcze.
88. Ze swej strony Komisja zaznacza na wstępie, że zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. a) i b) rozporządzenia nr 1408/71 system zabezpieczenia społecznego mający zastosowanie do osoby będącej pracownikiem najemnym lub prowadzącej działalność na własny rachunek na terytorium Państwa Członkowskiego podlega prawu państwa zatrudnienia, o ile rozporządzenie to nie stanowi inaczej. Stąd zarówno w sprawie C‑502/01, jak i w sprawie C‑31/02 stosuje się prawo niemieckie, jako prawo państwa zatrudnienia osoby objętej systemem ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych.
89. Komisja przypomina następnie, że oprócz postanowień koordynujących kwestię prawa obowiązującego rozporządzenie zawiera również przepisy szczególne harmonizujące prawo materialne.
90. Wśród tych ostatnich Komisja przywołuje w szczególności art. 19, który stanowi, że pracownikowi najemnemu lub osobie prowadzącej działalność na własny rachunek, która zamieszkuje na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe, przysługują świadczenia pieniężne w razie choroby wypłacane przez właściwą instytucję tego ostatniego państwa, zgodnie ze stosowanym przez nią ustawodawstwem.
91. Jak zaznaczył to Trybunał, w wyroku w sprawie Molenaar (18), przepis, który zakazuje wypłacania pieniężnych świadczeń z tytułu ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych w Państwie Członkowskim, w którym zamieszkuje przemieszczający się pracownik, jest niezgodny z art. 19 rozporządzenia nr 1408/71.
92. Zważywszy, że samo opłacanie spornych w niniejszej sprawie składek stanowi również świadczenie pieniężne z tytułu ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, należy z tego wywnioskować, że art. 19 rozporządzenia nr 1408/71 sprzeciwia się zastosowaniu przepisu, który tak jak § 3 ust. 2 SGB IV pozbawia osoby zamieszkujące za granicą korzyści wynikającej z opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, przewidzianej w § 44 SGB XI.
93. Powyższy wniosek, zdaniem Komisji, znajdzie z pewnością zastosowanie w sprawie C‑502/01, jakkolwiek podobna ocena narzuca się również w sprawie C‑31/02, gdyż nawet szczególne okoliczności tej ostatniej sprawy nie uzasadniają przyjęcia innego rozstrzygnięcia.
94. Prawdą jest bowiem, iż rzeczone świadczenia objęte są zakresem stosowania rozporządzenia nr 1408/71, jako że są one wypłacane na rzecz osoby korzystającej z usług opiekuńczych, natomiast art. 19 wspomnianego rozporządzenia może być przywołany celem przeciwstawienia się dyskryminacji działającej na szkodę osoby świadczącej usługi opiekuńcze.
95. Jak utrzymuje Komisja, mielibyśmy, zatem do czynienia z sytuacją, w której osoba świadcząca usługi opiekuńcze jest „podstawiona” w miejsce osoby korzystającej z usług opiekuńczych, co jest całkowicie dopuszczalne w tym kontekście. Zdaniem Komisji, już w innym przypadku Trybunał zastosował rozporządzenie nr 1408/71 w sytuacji, w której uprawniony do świadczeń i pracownik nie były jedną i tą samą osobą (19) .
96. Wynika z tego, jak twierdzi Komisja, że również w odniesieniu do sprawy C‑31/02 art. 19 rozporządzenia nr 1408/71 wyklucza, w okolicznościach tej sprawy, zastosowanie wymogu miejsca zamieszkania.
97. Co więcej, zdaniem Komisji, zastosowanie tego wymogu byłoby sprzeczne z zasadą równego traktowania, wyrażoną w art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71.
98. Trybunał uznał bowiem, że „zasada równego traktowania, wyrażona w art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 zakazuje nie tylko jawnej dyskryminacji opartej na obywatelstwie osób korzystających z systemów zabezpieczenia społecznego, ale również wszystkich ukrytych form dyskryminacji, które poprzez stosowanie innych kryteriów rozróżnienia, doprowadzają do tego samego rezultatu” (20) .
99. Jak wywodzi dalej Komisja, celem wyeliminowania wszelkich form dyskryminacji i zapewnienia w pełni równego traktowania, o którym mówi wspomniany art. 3 ust. 1, Państwa Członkowskie zobowiązane są do „zrównania” pewnych zdarzeń, które wystąpiły w innym Państwie Członkowskim z równoważnymi zdarzeniami, które miałyby miejsce na terytorium krajowym. W tym przypadku, art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 nakazuje „zrównanie” rzeczywistego miejsca zamieszkania osoby świadczącej usługi opiekuńcze z fikcyjnym miejscem zamieszkania w Niemczech i uznanie, w rezultacie, że został spełniony wymóg miejsca zamieszkania przewidziany w § 3 SGB IV.
Ocena
100. Ze swej strony nie uważam, aby można było w jednolity sposób rozstrzygnąć wątpliwości powstałe w sporach przed sądami krajowymi. Sądzę bowiem, że z racji istotnych różnic, jakie występują w obydwu przypadkach, wymagają one oddzielnej oceny.
Sprawa C‑502/01
101. Chciałbym na wstępie podkreślić, że świadczenia, które są przedmiotem sporu w niniejszej sprawie, jako że stanowią świadczenia w razie choroby na rzecz pracownika objętego systemem ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, wchodzą w zakres stosowania ratione materiae rozporządzenia nr 1408/71 (zob. powyżej, pkt 79).
102. W rezultacie powódka w postępowaniu przed sądem krajowym w sprawie C‑502/01 może, właśnie jako pracownik objęty systemem ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, powołać się na postanowienia wspomnianego rozporządzenia celem zaskarżenia odmowy uiszczenia spornych świadczeń przez pozwanego.
103. Przy takim założeniu należy przychylić się do stanowiska Komisji, która twierdzi, że zasadniczo takie pytanie było już rozważane i rozstrzygnięte przez Trybunał w wyżej wspomnianym wyroku w sprawie Molenaar.
104. W wyroku tym Trybunał zaznaczył bowiem, że przepis krajowy, „który zabrania wypłacenia świadczeń »pieniężnych« z tytułu ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych w Państwie Członkowskim, w którym zamieszkuje przemieszczający się pracownik”, jest sprzeczny z art. 19 rozporządzenia nr 1408/71.
105. Skoro zatem opłacanie spornych w niniejszej sprawie składek stanowi świadczenie pieniężne z tytułu ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych wypłacane na rzecz powódki w sporze przed sądem krajowym, to zastosowanie wymogu miejsca zamieszkania, przewidzianego w § 3 SGB IV, jest w tym przypadku niezgodne z art. 19 rozporządzenia nr 1408/71.
106. Wnioskuję z tego zatem, w odniesieniu do sprawy C‑502/01 i okoliczności faktycznych tego przypadku, że art. 19 rozporządzenia nr 1408/71 sprzeciwia się odmowie ze strony instytucji zabezpieczenia społecznego wypłacania świadczenia, o którym mowa w § 44 SGB XI, z racji tego, że powódka zamieszkuje za granicą.
Sprawa C‑31/02
107. Sprawa C‑31/02 wymaga, moim zdaniem, oceny odmiennej.
108. W przeciwieństwie bowiem do stanowiska Komisji uważam, że rozporządzenie nr 1408/71 nie sprzeciwia się zastosowaniu, w tym przypadku spornych przepisów krajowych, jako że nie sądzę, aby opłacanie rzeczonych składek mogło być uznane za „świadczenie w razie choroby” wypłacane na korzyść powódki w rozumieniu wspomnianego rozporządzenia, a w szczególności jego art. 19.
109. Jak to Trybunał wielokrotnie podkreślał w przeszłości, należy odróżnić udział w opłacaniu składki ubezpieczeniowej od świadczenia zabezpieczenia społecznego w znaczeniu dosłownym. Jest tak, ponieważ udział w opłacaniu składki ubezpieczeniowej nie jest przyznany po ziszczeniu się ubezpieczonego ryzyka, ale warunkuje raczej powstanie prawa do wypłaty świadczeń zabezpieczenia społecznego w momencie ziszczenia się ubezpieczonego ryzyka (21) .
110. Trudno, moim zdaniem, zaprzeczyć, że opłacanie spornych składek na rzecz M. Barth nie następuje po ziszczeniu się jednej z okoliczności objętej ubezpieczeniem zdrowotnym lub emerytalnym powódki. Warunkuje ono jedynie przyszłe prawo do wypłaty świadczeń zabezpieczenia społecznego i nie może być zatem uznane za „świadczenie pieniężne z ubezpieczenia zdrowotnego” lub „świadczenie pieniężne z ubezpieczenia na wypadek starości” na rzecz powódki, do którego miałaby ona prawo na podstawie art. 19 rozporządzenia nr 1408/71.
111. Nie uważam zresztą, aby na podstawie art. 3 wspomnianego rozporządzenia można było wyciągnąć odmienny wniosek, tak jak twierdzi Komisja.
112. Należy w tej kwestii przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem osoby, „do których stosują się przepisy niniejszego rozporządzenia”, podlegają obowiązkom i „korzystają z praw wynikających z ustawodawstwa każdego Państwa Członkowskiego ” (22) na tych samych warunkach co obywatele tego Państwa.
113. Bezspornym jest, iż dla celów stosowania rozporządzenia nr 1408/71, określenie „ustawodawstwo” oznacza, w odniesieniu do każdego Państwa Członkowskiego, przepisy krajowego porządku prawnego „odnoszące się do działów systemu zabezpieczenia społecznego, określonego w art. 4 ust. 1 i 2” (23), a zatem, w odniesieniu do interesującego nas przypadku, „działy zabezpieczenia społecznego, które dotyczą […] świadczeń w razie choroby [lub] emerytur”.
114. Wynika z tego, że w niniejszej sprawie powódka w sporze przed sądem krajowym może powołać się na art. 3 wspomnianego rozporządzenia jedynie dla sprzeciwienia się nierównemu traktowaniu, które pozbawia ją „świadczeń w razie choroby” lub „świadczeń z tytułu starości”, z których w przeciwnym razie mogłaby korzystać.
115. Z powodów, które wskazałem powyżej (pkt 109 i 110), nie można uznać opłacania spornych składek za „świadczenia w razie choroby” lub „świadczenia emerytalne” na rzecz osoby świadczącej usługi opiekuńcze. Osoba ta nie może, moim zdaniem, powołać się skutecznie na poparcie swojego wniosku na art. 3 rozporządzenia nr 1408/71.
116. Należy zatem uznać w odniesieniu do sprawy C‑31/02 i okoliczności leżących u jej podstaw, że ani art. 3, ani art. 19 rozporządzenia nr 1408/71 nie sprzeciwiają się odmowie ze strony właściwej instytucji zabezpieczenia społecznego wypłacania świadczenia, o którym mowa w § 44 SGB XI z uwagi na to, że powódka zamieszkuje za granicą.
W przedmiocie pytania pierwszego przedłożonego w sprawie C‑31/02
117. Zadając pierwsze pytanie w sprawie C‑31/02, Sozialgericht Aachen zmierza zasadniczo do ustalenia, czy rozporządzenie nr 1408/71 znajduje również zastosowanie w odniesieniu do tej części ubezpieczenia kosztów usług opiekuńczych, która jest gwarantowana nie przez publiczny system ubezpieczeń kosztów usług opiekuńczych, o którym mowa w § 20 SGB XI, ale pokrywana ze świadczeń wypłacanych przez prywatny zakład ubezpieczeń, zgodnie z § 23 i 110 SGB XII.
118. Jedynie rząd grecki i Komisja przedłożyły Trybunałowi uwagi w tej kwestii.
119. Rząd grecki twierdzi, że rozporządzenie nr 1408/71 nie znajduje zastosowania do umowy zawartej w oparciu o przepisy prawa prywatnego. Wnioskuje on to z art. 1 lit. j) wspomnianego rozporządzenia, który, definiując znaczenie pojęcia „ustawodawstwo krajowe”, wyklucza z niego „postanowienia obowiązujących lub przyszłych umów”.
120. Zdaniem natomiast Komisji, regulacja prawna odnosząca się do umów ubezpieczenia uzupełniającego w pełni pokrywa się z przepisami regulującymi publiczne ubezpieczenie kosztów usług opiekuńczych i należy zatem z tego wywnioskować, że rozporządzenie to w pełni stosuje się do świadczeń przewidzianych w ramach „prywatnego” uzupełniającego systemu ubezpieczenia.
121. Ze względu na to, iż osobiście uznałem powyżej w odniesieniu do sprawy C‑31/02, mając na uwadze okoliczności leżące u jej podstaw, że rozporządzenie nr 1408/71 nie sprzeciwia się odmowie ze strony właściwej instytucji zabezpieczenia społecznego wypłacenia świadczenia, o którym mowa w § 44 SGB XI, z takiego powodu, iż wnioskodawczyni zamieszkuje za granicą, uważam, że nie jest konieczne, aby Trybunał rozważał to pytanie.
W przedmiocie zakazanej przez Traktat dyskryminacji
1. Uwagi wstępne
122. Zadając Trybunałowi drugie pytanie w sprawie C‑502/01 i trzecie pytanie w sprawie C‑31/02, sądy krajowe zmierzają zasadniczo do ustalenia, czy art. 39 WE i inne postanowienia Traktatu odnoszące się do swobodnego przepływu osób i zakazu dyskryminacji ze względu na przynależność państwową sprzeciwiają się zastosowaniu przepisu, który tak jak § 3 SGB IV uzależnia opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne przewidziane w § 44 SGB XI od spełnienia wymogu miejsca zamieszkania.
123. W świetle zaproponowanych przeze mnie odpowiedzi na pytania poprzednie niniejsze pytanie należy rozważyć jedynie w odniesieniu do sprawy C‑31/02.
2. Argumenty stron
124. Zdaniem rządu greckiego, zastosowanie w tym przypadku wymogu miejsca zamieszkania byłoby sprzeczne z art. 39 WE. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Trybunału pojęcie „pracownik” w rozumieniu art. 39 WE odnosi się również do osób wykonujących pracę jedynie w ograniczonej tygodniowo liczbie godzin w zamian za ograniczone wynagrodzenie, o ile wykonywana praca jest „rzeczywista i efektywna” (24) .
125. Ze swej strony Komisja podkreśla, że zastosowanie § 3 SGB IV pociąga za sobą odmowę prawa do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne na szkodę powódki w sporze przed sądem krajowym. W tym przypadku poniesiona przez powódkę szkoda wynikałaby jedynie z faktu, że osiadłszy początkowo w Niemczech, przeniosła się ona następnie do innego Państwa Członkowskiego, podczas gdy osoba zamieszkująca nadal w Niemczech miałaby prawo do opłacania rzeczonych składek.
126. Również, zdaniem Komisji, zastosowanie tego przepisu, stanowi zatem dyskryminację osób, które skorzystały ze swobodnego przepływu osób i jest z tego względu sprzeczne z art. 18  WE, 39  WE i 42 WE.
3. Ocena
127. Przede wszystkim uważam, że dla jasności wywodu odpowiedź na to pytanie powinna być przedstawiona w dwóch częściach. Po pierwsze, należy ustalić, czy osoba znajdująca się w położeniu powódki w sprawie C‑31/02 jest „pracownikiem” w rozumieniu art. 39 WE. W przypadku odpowiedzi twierdzącej należy następnie rozważyć, czy w okolicznościach tejże sprawy zastosowanie wymogu miejsca zamieszkania stanowi zakazaną przez art. 39 ust. 2 WE dyskryminację.
a) W przedmiocie pojęcia „pracownik” w rozumieniu art. 39 WE
128. W tej kwestii należy przede wszystkim podkreślić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału „zważywszy, że swoboda przepływu pracowników stanowi jedną z podstawowych zasad Wspólnoty, pojęcie pracownika w rozumieniu art. 48 [obecnie art. 39 WE] […] posiada znaczenie wspólnotowe” (25) i nie może być przedmiotem wykładni zawężającej (26) . Pojęcie to obejmuje zatem wszystkie osoby, które „wykonują przez pewien czas na rzecz innej osoby lub pod jej kierownictwem, świadczenia w zamian za wynagrodzenie” (27) .
129. Trybunał uznał w szczególności, że pojęcie „pracownik” obejmuje również osoby, które nie wykonują działalności zarobkowej w pełnym wymiarze godzin i które nie otrzymują wynagrodzenia wystarczającego do zapewnienia im odpowiedniego poziomu życia (tego co zwykło się określać jako „minimum życiowe”) (28), o ile wykonują one działalność „rzeczywistą i efektywną”, z wyłączeniem jedynie „działalności tak ograniczonej, że jest traktowana jako uboczna i dodatkowa” (29) .
130. Świadczenie usług opiekuńczych, jak w niniejszej sprawie, przez 18 godzin w tygodniu, w zamian za miesięczne wynagrodzenie wynoszące w przybliżeniu 400 EUR, stanowi bez wątpienia, w rozumieniu wspomnianego wyżej orzecznictwa, działalność „rzeczywistą i efektywną”.
131. Można zatem uznać, że osoba, która tak jak powódka w sprawie C‑31/02 wykonuje rzeczywistą i efektywną działalność polegającą na świadczeniu usług opiekuńczych na rzecz i pod kierownictwem innej osoby, jest pracownikiem w rozumieniu art. 39 WE.
b) W przedmiocie dyskryminacji zakazanej przez art. 39 ust. 2 WE
132. Mając powyższe na uwadze, należy również zaznaczyć, że zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy przepisu § 3 SGB IV może potencjalnie hamować swobodny przepływ pracowników, czyniąc go mniej „atrakcyjnym” z ekonomicznego punktu widzenia, jako że przepis ten pozbawia pracowników przygranicznych przywileju powszechnie przyznanego pracownikom krajowym.
133. Pomocne będzie zatem ustalenie, czy przywilej ten stanowi jeden z „przywilejów socjalnych”, z których korzystanie celem wprowadzenia w życie swobodnego przepływu ustanowionego w art. 39 WE, zapewnia art. 7 rozporządzenia nr 1612/68. Należy bowiem przypomnieć, że art. 7 tego rozporządzenia po wykluczeniu w ust. 1 tego, że „[p]racownik, będący obywatelem Państwa Członkowskiego, [mógłby] być na terytorium innego Państwa Członkowskiego ze względu na swą przynależność państwową traktowany odmiennie niż pracownicy krajowi pod względem warunków zatrudnienia i pracy”, w ust. 2 stanowi, że korzysta on z takich samych przywilejów socjalnych i podatkowych jak pracownicy krajowi.
134. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „pojęcie przywileju socjalnego, o którym mowa w art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68, […] oznacza […] wszelkie korzyści, bez względu na to, czy związane z umową o pracę, czy też nie, które są ogólnie rzecz biorąc przyznawane krajowym pracownikom przede wszystkim z uwagi na ich obiektywny status pracowników, czy też jedynie na podstawie faktu zamieszkania na terytorium państwa, a których rozszerzenie na pracowników będących obywatelami innych Państw Członkowskich ma, jak się zdaje, służyć ułatwieniu przemieszczania się pracowników w obrębie Wspólnoty” (30) .
135. Opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne przez ubezpieczyciela kosztów usług opiekuńczych jest prawem powszechnie przyznanym pracownikom krajowym właśnie „z uwagi na ich obiektywny status pracowników”. W niniejszym przypadku następuje to z uwagi na obiektywny status osoby, która świadczy usługi opiekuńcze osobie korzystającej z tych usług przez ponad 14 godzin w tygodniu. Nie można skądinąd zaprzeczyć, że przyznanie tego prawa obywatelom innych Państw Członkowskich „służy ułatwieniu przemieszczania się pracowników w obrębie Wspólnoty”.
136. Można zatem z tego wywnioskować, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z przywilejem socjalnym, w rozumieniu art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68, do którego znajduje zastosowanie zasada niedyskryminacji zapisana w art. 7 ust. 1 tego rozporządzenia w wykonaniu art. 39 ust. 2 WE.
137. W tej sytuacji należy zatem zastosować utrwaloną regułę, zgodnie z którą „zasada równego traktowania zakazuje nie tylko jawnej dyskryminacji za względu na przynależność państwową, lecz także wszelkich form dyskryminacji ukrytej, która poprzez stosowanie innych kryteriów wyróżniających prowadzi w rzeczywistości do tego samego rezultatu” (31) . Takimi są, jak powszechnie wiadomo, „wymogi przewidziane w ustawodawstwie krajowym, które, nawet jeśli stosowane są jednakowo bez względu na przynależność państwową, dotykają zwłaszcza […] lub w przeważającej większości pracowników przemieszczających się […], jak również wymogi stosowane jednakowo, które są łatwiejsze do spełnienia przez pracowników krajowych niż przez pracowników przemieszczających się […] lub takie, które mogą działać przede wszystkim na niekorzyść pracowników przemieszczających się” (32) . Takie rozróżnienie mogłoby być uzasadnione jedynie wówczas, gdyby opierało się na obiektywnych przesłankach (33) .
138. Jest bowiem oczywistym, że wymóg miejsca zamieszkania nałożony w celu uzyskania prawa do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, o którym mowa w § 44 SGB XI, nawet jeśli jednakowo stosowany, uderza w szczególności w kategorię pracowników przemieszczających się, jaką stanowią pracownicy przygraniczni.
139. Co więcej, akta sprawy nie pozwalają na znalezienie obiektywnego czynnika pozwalającego uzasadnić odmienne traktowanie osób mających i niemających miejsca zamieszkania na terytorium Niemiec, jeśli chodzi o prawo do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w § 44 SGB XI.
140. Należy zatem uznać, że środek taki stanowi dyskryminację pośrednią i z tego względu jest sprzeczny z art. 39 ust. 2 WE i art. 7 rozporządzenia nr 1612/68.
141. Wnioskuję z tego, w odniesieniu do sprawy C‑31/02 i okoliczności tego przypadku, że art. 39 ust. 2 WE i art. 7 rozporządzenia nr 1612/68 sprzeciwia się zastosowaniu przepisu, który tak jak § 3 SGB IV uzależnia opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w § 44 SGB XI, od spełnienia wymogu zamieszkania przez uprawnionego na terytorium Niemiec
V – Wnioski
142. W świetle powyższych rozważań, proponuję, aby na pytania przedłożone przez Sozialgericht Hannover oraz przedłożone przez Sozialgericht Aachen Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
„1) Osoba objęta ubezpieczeniem kosztów usług opiekuńczych, o której mowa w księdze XI Sozialgesetzbuch, jest »pracownikiem« w rozumieniu art. 1 lit. a) rozporządzenia Rady nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r., tak jak jest nim osoba wykonująca działalność polegającą na świadczeniu usług opiekuńczych w rozumieniu § 19 księgi XI Sozialgesetzbuch i która z tego tytułu jest objęta jednym z systemów ubezpieczenia społecznego wymienionych w art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71.
2) Uiszczanie składek na ubezpieczenie społeczne na rzecz osób świadczących usługi opiekuńcze przez zakład ubezpieczający koszty usług opiekuńczych na podstawie § 44 księgi XI Sozialgesetzbuch stanowi świadczenie pieniężne w razie choroby na rzecz osoby ubezpieczonej z tytułu kosztów usług opiekuńczych, w rozumieniu art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71.
3) W odniesieniu do sprawy C‑502/01 i okoliczności faktycznych tego przypadku art. 19 rozporządzenia nr 1408/71 sprzeciwia się odmowie ze strony instytucji zabezpieczenia społecznego wypłacenia świadczenia, o którym mowa w § 44 księgi XI Sozialgesetzbuch, z uwagi na to, że powódka zamieszkuje za granicą.
4) W odniesieniu do sprawy C‑31/02 i okoliczności leżących u jej podstaw ani art. 3, ani art. 19 rozporządzenia nr 1408/71 nie sprzeciwiają się odmowie ze strony właściwej instytucji zabezpieczenia społecznego wypłacenia świadczenia, o którym mowa w § 44 księgi XI Sozialgesetzbuch, z uwagi na to, że powódka zamieszkuje za granicą.
5) Osoba, która tak jak powódka w sprawie C‑31/02, wykonuje rzeczywistą i efektywną działalność polegającą na świadczeniu usług opiekuńczych na rzecz i pod kierownictwem innej osoby, jest pracownikiem w rozumieniu art. 39 WE.
6) W odniesieniu do sprawy C‑31/02 i okoliczności tego przypadku art. 39 ust. 2 WE i art. 7 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty sprzeciwiają się zastosowaniu przepisu, który tak jak § 3 księgi IV Sozialgesetzbuch uzależnia opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w § 44 księgi XI Sozialgesetzbuch, od spełnienia wymogu zamieszkania przez uprawnionego na terytorium Niemiec”.
(1) .
(2) –	Dz.U. L 257, str. 2.
(3) –	Dz.U. 1997, L 28, str. 1.
(4) –	Jak definiuje to § 14 SGB XI.
(5) –	Oznaczające „obowiązkowe ubezpieczenie na wypadek starości”.
(6) –	Oznaczające „wspólne przepisy dotyczące ubezpieczenia społecznego”.
(7) –	Zobacz powyżej, pkt 15.
(8) –	Zobacz m.in. wyroki z dnia 25 października 2001 r. w sprawie C‑475/99 Ambulanz Glöckner, Rec. str. I‑8089, pkt 10 i z dnia 22 maja 2003 r. w sprawie C‑462/99 Connect Austria, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 71. Wyróżnienie moje.
(9) –	Zobacz wyroki z dnia 19 marca 1964 r. w sprawie 75/63 Unger, Rec. str. 347, pkt 1; z dnia 3 maja 1990 r. w sprawie C‑2/89 Kits van Heijningen, Rec. str. I‑1755, pkt 8‑10 oraz z dnia 12 czerwca 1997 r. w sprawie C‑266/95 Merino García, Rec. str. I‑3279, pkt 22.
(10) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Kits van Heijningen, pkt 9. Zobacz również opinia przedstawiona w tej sprawie przez rzecznika generalnego G. Tesaura, pkt 15 i 16.
(11) –	Wyrok z dnia 5 marca 1998 r. w sprawie C‑160/96 Molenaar, Rec. str. I‑843, pkt 20-25.
(12) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Molenaar, pkt 24.
(13) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Molenaar, pkt 20-25.
(14) –	Zobacz wyroki z dnia 16 lipca 1992 r. w sprawie C‑78/91 Hughes, Rec. str. I‑4839, pkt 15 i ww. wyrok w sprawie Molenaar, pkt 20. Zobacz, podobnie, wyroki z dnia 27 marca 1985 r. w sprawie 249/83 Hoeckx, Rec. str. 973, pkt 12‑14 oraz w sprawie 122/84 Scrivner i Cole, Rec. str. 1027, pkt 19‑21.
(15) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Molenaar, pkt 35.
(16) –	Idem.
(17) –	Wyrok z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie C‑73/99 Movrin (Rec. str. I‑5625).
(18) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Molenaar, pkt 39.
(19) –	Wyrok z dnia 5 lutego 2002 r. w sprawie C‑255/99 Humer, Rec. str. I‑1205.
(20) –	Wyroki z dnia 12 lipca 1979 r. w sprawie 237/78 Toia, Rec. str. 2645, pkt 12 i z dnia 25 czerwca 1997 r. w sprawie C‑131/96 Mora Romero, Rec. str. I‑3659, pkt 32.
(21) –	Wyroki z dnia 26 maja 1976 r. w sprawie 103/75 Aulich, Rec. str. 697, pkt 7 i z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie C‑73/99 Movrin, Rec. str. I‑5625, pkt 41.
(22) –	Moje wyróżnienie.
(23) –	Artykuł 1 lit. j) rozporządzenia nr 1408/71.
(24) –	Wyrok z dnia 23 marca 1982 r. w sprawie 53/81 Levin, Rec. str. 1035, pkt 17.
(25) –	Wyrok z dnia 3 lipca 1986 r. w sprawie 66/85 Lawrie‑Blum, Rec. str. 2121, pkt 16.
(26) –	Idem. Zobacz również wyrok z dnia 3 czerwca 1986 r. w sprawie 139/85 Kempf, Rec. str. 1741, pkt 13.
(27) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Lawrie‑Blum, pkt 17.
(28) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Kempf, pkt 14.
(29) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Levin, pkt 17; zob. również podobnie ww. wyrok w sprawie Kempf, pkt 13‑16.
(30) –	Wyrok z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C‑85/96 Martínez Sala, Rec. str. I‑2691, pkt 25; zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Hoeckx, pkt 20.
(31) –	Zobacz m.in. wyroki z dnia 12 lutego 1974 r. w sprawie 152/73 Sotgiu, Rec. str. 153, pkt 11; z dnia 15 stycznia 1986 r. w sprawie 41/84 Pinna, Rec. str. 1, pkt 23; z dnia 21 listopada 1991 r. w sprawie C‑27/91 Le Manoir, Rec. str. I‑5531, pkt 10; z dnia 23 lutego 1994 r. w sprawie C‑419/92 Scholz, Rec. str. I‑505, pkt 7; z dnia 26 października 1995 r. w sprawie C‑151/94 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Rec. str. I‑3685, pkt 14; z dnia 23 maja 1996 w sprawie C‑237/94 O’Flynn, Rec. str. I‑2617, pkt 17; z dnia 12 września 1996 r. w sprawie C‑278/94 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. I‑4307, pkt 27; z dnia 12 czerwca 1997 r. w sprawie C‑266/95 Merino García, Rec. str. I‑3279, pkt 33 i z dnia 3 października 2000 r. w sprawie C‑411/98 Ferlini, Rec. str. I‑8081, pkt 57.
(32) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie O’Flynn, pkt 18. Zobacz podobnie ww. wyroki w sprawie Pinna, pkt 23 i w sprawie Merino García, pkt 33.
(33)
–	Zobacz m.in. ww. wyrok w sprawie Ferlini, pkt 59.