62004CJ0053_MT
Partijiet
Motivi tas-sentenza
Parti operattiva
Partijiet
Fil-kawża C-53/04,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skond l-Artikolu 234 KE, imressqa mit-Tribunale di Genova (l-Italja), permezz ta' deċiżjoni tal-21 ta' Jannar 2004, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fl-10 ta' Frar 2004, fil-proċedura
Cristiano Marrosu,
Gianluca Sardino
vs
Azienda Ospedaliera Ospedale San Martino di Genova e Cliniche Universitarie Convenzionate,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tieni Awla),
komposta minn C. W. A. Timmermans, President ta' l-Awla, R. Schintgen (Relatur), R. Silva de Lapuerta, G. Arestis u J. Klučka, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: M. Poiares Maduro,
Reġistratur: M. Ferreira, Amministratur Prinċipali,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta ta’ l-14 ta' Lulju 2005,
wara li rat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
– għas-Sinjuri Marrosu u Sardino, minn G. Bellieni u A. Lanata, avvocati,
– għall-Azienda Ospedaliera Ospedale San Martino di Genova e Cliniche Universitarie Convenzionate, minn C. Ciminelli, avvocato,
– għall-Gvern Taljan, minn I. M. Braguglia, bħala aġent, assistit minn D. Del Gaizo u P. Gentili, avvocati dello Stato,
– għall-Gvern Elleniku, minn I. Bakopoulos, bħala aġent,
– għall-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej, minn N. Yerrell u A. Aresu, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet ta' l-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta ta’ l-20 ta' Settembru 2005,
tagħti l-preżenti
Sentenza
Motivi tas-sentenza
1. It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-klawżoli 1(b) u 5 tal-ftehim qafas dwar xogħol għal terminu fiss, konkluż fit-18 ta’ Marzu 1999 (iktar 'il quddiem il-“ftehim qafas”), li jinsab fl-Anness tad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE tat-28 ta’ Ġunju 1999 dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u mis-CEEP (ĠU L 175, p. 43).
2. Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn is-Sinjuri Marrosu u Sardino u l-persuna li kienet timpjegahom, l-Azienda Ospedaliera Ospedale San Martino di Genova e Cliniche Universitarie Convenzionate (sptar, sptar San Martino ta’ Ġenova u kliniċi universitarji approvati, iktar 'il quddiem l-“isptar”) rigward in-nuqqas ta’ tiġdid tal-kuntratti ta’ impjieg li kienu jorbtuhom ma’ l-isptar.
Il-kuntest ġuridiku
Il-leġiżlazzjoni Komunitarja
3. Skond il-klawżola 1 tal-ftehim qafas, “[l]-iskop ta’ dan il-ftehim qafas hu:
a) li titjieb il-kwalità ta’ xogħol għal terminu fiss billi tiġi żgurata l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni;
b) li jistabbilixxi qafas biex jipprevjeni l-abbuż ikkawżat mill-użu ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ l-impjieg għal terminu fiss”.
4. Il-klawżola 2(1) tal-ftehim qafas tipprovdi li dan “japplika għal ħaddiema għal terminu fiss li għandhom kuntratt ta’ impjieg jew relazzjoni ta’ impjieg kif definit fil-liġi, fil-ftehim kollettiv[i] jew fil-pratti[ċi fis-seħħ] f’kull Stat Membru”.
5. Skond il-klawżola 5 tal-ftehim qafas:
“1. Sabiex jiġi pprevenut l-abbuż ikkawżat mill-użu ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss, [l-Istati Membri] wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv jew il-prattika, u/jew l-imsieħba soċjali, għandhom, meta ma hemm ebda miżuri ekwivalenti legali biex jipprevjenu l-abbuż, jintroduċu b’mod li jieħu kont tal-ħtiġiet tas-setturi u/jew kategoriji speċifiċi ta’ ħaddiema, waħda jew iktar mill-miżuri li ġejjin:
a) raġunijiet oġġettivi li jiġġustifikaw it-tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet;
b) iż-żmien massimu totali ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss;
ċ) in-numru ta’ tiġdid ta’dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet.
2. L-Istati Membri wara l-konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali u/jew l-imsieħba soċjali għandhom, meta approprjat, jiddeterminaw taħt liema kundizzjonijiet il-kuntratti jew ir-relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss:
a) għandhom jitqiesu bħala ‘suċċessivi';
b) għandhom jitqiesu bħala kuntratti jew relazzjonijiet għal żmien indefinit.”
6. Skond l-ewwel subparagrafu ta' l-Artikolu 2 tad-Direttiva 1999/70, l-Istati Membri kellhom iġibu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi neċessarji biex jikkonformaw ruħhom magħha sa l-10 ta’ Lulju 2001.
Il-leġiżlazzjoni nazzjonali
7. Permezz tal-Liġi Nru 422 tad-29 ta’ Diċembru 2000, rigward dispożizzjonijiet adottati sabiex jikkonforma ruħu ma’ l-obbligi li joħorġu mis-sħubija ta’ l-Italja mal-Komunitajiet Ewropej – Liġi Komunitarja 2000 (suppliment ordinarju għall-GURI Nru 16 ta’ l-20 ta’ Jannar 2001, iktar 'il quddiem il-“Liġi Nru 422/2000”), il-leġiżlatur nazzjonali awtorizza lill-Gvern Taljan sabiex jadotta d-digrieti leġiżlattivi neċessarji għat-traspożizzjoni tad-Direttivi Komunitarji msemmija fl-Annessi A u B ta’ din il-Liġi.
B’mod partikolari fl-Anness B tissemma d-Direttiva 1999/70.
8. L-Artikolu 2(1) tal-Liġi Nru 422/2000 jipprovdi, b'mod partikolari, li “sabiex jiġu evitati eventwali kunflitti mar-regoli fis-seħħ fid-diversi setturi kkonċernati mil-leġiżlazzjoni li għandha tiġi implementata, ir-regoli in kwistjoni ser ikunu, skond il-każ, emendati jew kompletati [...]”, u s-subparagrafu (f) ta' l-istess dispożizzjoni jgħid li “id-digrieti leġiżlattivi ser jiggarantixxu f’kull każ li, fl-oqsma ttrattati mid-Direttivi li għandhom jiġu implementati, ir-regoli adottati jkunu għal kollox konformi mal-preskrizzjonijiet tad-Direttivi in kwistjoni [...]”.
9. Fis-6 ta’ Settembru 2001, il-Gvern Taljan adotta, fuq il-bażi ta’ l-Artikolu 2(1)(f) tal-Liġi Nru 422/2000, id-Digriet Leġiżlattiv Nru 368, dwar l-implementazzjoni tad-Direttiva 1999/70/KE dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u mis-CEEP (GURI Nru 235, tad-9 ta’ Ottubru 2001, p. 4, iktar 'il quddiem id-“Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001”).
10. L-Artikolu 1(1) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 jipprovdi li “il-kuntratt ta’ impjieg jista’ jiġi konkluż għal terminu fiss minħabba raġunijiet tekniċi jew minħabba raġunijiet marbuta ma’ l-eżiġenzi ta’ produzzjoni, ta’ organizzazzjoni jew ta’ sostituzzjoni ta’ impjegati”.
11. Skond l-Artikolu 4(1) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, it-terminu tal-kuntratt ta’ impjieg jista’ jiġi estiż darba biss meta t-terminu inizjali tiegħu kien inqas minn tliet snin “bil-kundizzjoni li dan ikun minħabba raġunijiet oġġettivi u li jkun relatat ma’ l-istess xogħol bħal dak li għalih il-kuntratt kien stipulat għal terminu fiss”.
Madankollu, f’dan il-każ, it-terminu totali ta’ l-imsemmi kuntratt ma jistax jaqbeż tliet snin.
12. L-Artikolu 5 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, intitolat “Skadenza tat-terminu u penali.
Kuntratti suċċessivi”, jipprovdi:
“1. Jekk ir-relazzjoni ta’ impjieg tkompli wara d-data ta’ skadenza inizjalment iffissata jew ulterjorment estiża skond l-Artikolu 4, il-persuna li tħaddem għandha l-obbligu li żżid ir-rimunerazzjoni mħallsa lill-ħaddiem b'20% kull ġurnata sa l-għaxar ġurnata u b'40% għal kull ġurnata ulterjuri.
2. Jekk ir-relazzjoni ta’ impjieg tkompli għal aktar mill-għoxrin ġurnata fil-każ ta’ kuntratti ta' terminu ta' inqas minn sitt xhur, jew wara t-tletin ġurnata fil-każijiet l-oħra, il-kuntratt jitqies li huwa għal żmien indefinit ma’ l-iskadenza ta’ l-imsemmija termini.
3. Meta l-ħaddiem jiġi impjegat mill-ġdid għal terminu fiss skond l-Artikolu 1, fi żmien għaxar ġranet mid-data ta’ l-iskadenza ta’ kuntratt li t-terminu tiegħu huwa ta' sitt xhur jew inqas, jew fi żmien għoxrin ġurnata mid-data ta’ l-iskadenza ta’ kuntratt li t-terminu tiegħu huwa ta' aktar minn sitt xhur, it-tieni kuntratt jitqies li ġie konkluż għal żmien indefinit.
4. Fil-każ ta’ żewġ impjiegi suċċessivi għal terminu fiss, jiġifieri li jsiru mingħajr interruzzjoni, il-kuntratt ta’ impjieg jitqies li ġie konkluż għal żmien indefinit mid-data tal-konklużjoni ta’ l-ewwel kuntratt.”
13. L-Artikolu 10 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 fih lista ta’ każijiet li fihom l-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni l-ġdida dwar il-kuntratti għal terminu fiss hija eskluża.
Ebda wieħed minn dawn il-każijiet ma jirreferi għas-settur ta’ l-amministrazzjoni pubblika.
14. Id-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 daħal fis-seħħ, skond il-qorti tar-rinviju, fil-21 ta’ Settembru 2001.
L-Artikolu 11(1) tiegħu jispeċifika li “[m]id-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan id-Digiret Leġiżlattiv [...] id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi kollha li huma inkompatibbli u li mhumiex espressament imsemmija f’dan id-Digriet Leġiżlattiv huma mħassra”.
Il-paragrafu 3 ta’ l-imsemmi Artikolu jżid jgħid li “il-kuntratti individwali stabbiliti fuq il-bażi tal-leġiżlazzjoni preċedenti jkomplu jipproduċu l-effetti tagħhom sa l-iskadenza tagħhom”.
15. Barra minn hekk, skond l-Artikolu 36 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165 tat-30 ta’ Marzu 2001, rigward regoli ġenerali dwar l-organizzazzjoni tax-xogħol fl-amministrazzjonijiet pubbliċi (suppliment ordinarju għall-GURI Nru 106, tad-9 ta’ Mejju 2001, iktar 'il quddiem id-“Digriet Leġiżlattiv Nru 165/2001”),
“1. Filwaqt li jirrispettaw id-dispożizzjonijiet relattivi għar-reklutaġġ tal-persunal imsemmija fil-paragrafi preċedenti, l-amministrazzjonijiet pubbliċi għandhom jirrikorru għal forom kuntrattwali flessibbli ta’ reklutaġġ u ta’ impjieg tal-persunal previsti mill-Kodiċi Ċivili u mil-liġijiet dwar ir-relazzjonijiet ta’ impjieg fl-impriża.
Il-ftehim kollettivi nazzjonali għandhom jirregolaw il-kuntratti għal terminu fiss, il-kuntratti ta’ taħriġ u ta’ impjieg, ir-relazzjonijiet l-oħra fil-qasam ta’ taħriġ u ta’ impjieg temporanju [...]
2. F’kull każ, il-ksur ta’ dispożizzjonijiet mandatorji fil-qasam ta’ reklutaġġ ta’ impjieg ta’ ħaddiema mill-amministrazzjonijiet pubbliċi ma jistax iwassal għall-kostituzzjoni ta’ kuntratti ta’ impjieg għal żmien indefinit ma’ l-imsemmija amministrazzjonijiet pubbliċi, bla ħsara għar-responsabbiltà u għall-penali li huma jistgħu jinkorru.
Il-ħaddiem ikkonċernat għandu dritt għal kumpens tad-dannu li jirriżulta minn prestazzjoni ta’ xogħol li ssir bi ksur ta’ dispożizzjonijiet mandatorji.
L-amministrazzjonijiet għandhom l-obbligu li jirkupraw mingħand l-amministraturi responsabbli s-somom imħallsa b’dan il-mod, meta l-ksur ikun intenzjonali jew jirriżulta minn nuqqas gravi.”
16. Il-qorti tar-rinviju tenfasizza li l-Corte costituzionale (Qorti Kostituzzjonali) ddeċidiet, fis-sentenza Nru 89 tagħha tat-13 ta’ Marzu 2003, li l-ewwel sentenza ta’ l-Artikolu 36(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165/2001 hija konformi mal-prinċipji kostituzzjonali ta’ ugwaljanza u ta’ amministrazzjoni tajba msemmija rispettivament fl-Artikoli 3 u 97 tal-Kostituzzjoni Taljana.
Il-Corte costituzionale kkunsidrat li l-prinċipju fundamentali li skondu l-aċċess għall-impjiegi fl-entitajiet pubbliċi jsir permezz ta’ kompetizzjoni, skond it-tielet subparagrafu ta’ l-Artikolu 97 ta’ l-imsemmija Kostituzzjoni, jilleġittima d-differenza fit-trattament li teżisti bejn il-ħaddiema tas-settur privat u dawk ta’ l-amministrazzjoni pubblika f’każ ta’ kostatazzjoni ta’ illegalità fil-konklużjoni ta’ kuntratti għal terminu fiss suċċessivi.
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
17. Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali kienu impjegati mill-isptar bħala tekniċi tal-kċina permezz ta’ numru ta’ kuntratti għal terminu fiss suċċessivi; l-aħħar kuntratti ġew konklużi matul ix-xahar ta’ Jannar tas-sena 2002 għal terminu ta’ sitt xhur.
18. Dawn ir-reklutaġġi saru fuq il-bażi ta’ lista ta’ kapaċitajiet magħmula wara kompetizzjoni pubblika organizzata mill-isptar fl-1998 sabiex jiġu impjegati “tekniċi tal-kċina” fuq bażi temporanja, kompetizzjoni li għaliha r-rikorrenti fil-kawża prinċipali kienu pparteċipaw b’suċċess.
19. L-aħħar kuntratti għal terminu fiss, li skadew matul ix-xahar ta’ Lulju tas-sena 2002, ma ġewx imġedda mill-isptar, li pproċeda għat-tkeċċija formali tar-rikorrenti fil-kawża prinċipali meta marru fuq il-post tax-xogħol tagħhom fit-tmiem tal-kuntratt rispettiv tagħhom.
20. Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali kkontestaw id-deċiżjoni ta’ tkeċċija quddiem it-Tribunale di Genova, billi talbu lil dan ta’ l-aħħar, minn naħa, li jikkonstata, fuq il-bażi tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, l-eżistenza ta’ kuntratti ta’ impjieg għal żmien indefinit ma’ l-isptar, mill-bidu ta’ l-ewwel relazzjonijiet ta’ impjieg fis-seħħ meta daħal fis-seħħ dan id-Digriet Leġiżlattiv u, min-naħa l-oħra, li jikkundannah iħallas ir-rimunerazzjonijiet dovuti u l-kumpens tad-dannu subit.
21. F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tikkonstata, għal kull wieħed mill-każijiet in kwistjoni quddiemha, li għaddew tmint ijiem bejn id-data ta’ skadenza tal-kuntratt ta’ qabel ta’ l-aħħar konkluż ma’ l-isptar u d-data li fiha ġie konkluż l-aħħar kuntratt ma' l-isptar.
Madankollu, l-Artikolu 5(3) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 jipprovdi li, jekk ħaddiem jiġi impjegat mill-ġdid għal terminu fiss “fi żmien għaxar ġranet mid-data ta’ l-iskadenza ta’ kuntratt li t-terminu tiegħu huwa ta' sitt xhur jew inqas”, it-tieni kuntratt jitqies awtomatikament li ġie konkluż għal żmien indefinit.
22. L-isptar isostni li l-Artikolu 5 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 mhuwiex applikabbli f’dan il-każ, minħabba li l-Artikolu 36 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165/2001 jipprojbixxi lill-amministrazzjonijiet pubbliċi milli jikkonkludu kuntratti ta’ impjieg għal żmien indefinit.
23. Il-qorti tar-rinviju tosserva li l-ftehim qafas ma jidentifika ebda settur ta’ attività li jista’ jiġi eskluż mill-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu, b’eċċezzjoni ta' ċerti relazzjonijiet ta’ taħriġ professjonali jew ta’ impjieg imsemmija fil-klawżola 2(2) ta’ l-istess ftehim qafas, li madankollu m’għandhomx x’jaqsmu mal-kawża li tressqet quddiem din il-qorti.
Minbarra dan, il-Liġi Nru 422/2000, li awtorizzat lill-Gvern sabiex jimplementa d-Direttiva 1999/70, ma pprovdiet ebda restrizzjoni kwantu għall-applikazzjoni tagħha għall-amministrazzjoni pubblika.
Fil-fatt, id-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 ma fih ebda restrizzjoni ta’ dan it-tip.
Peress li huwa sussegwenti għad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165/2001, huwa saħansitra ħassar espressament “id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi kollha inkompatibbli u mhux espressament imsemmija f’dan id-Digriet Leġiżlattiv”.
24. Il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-kompatibbiltà ta’ l-ewwel sentenza ta’ l-Artikolu 36(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165/2001 mad-dritt Komunitarju, safejn, fir-rigward tal-konsegwenzi ta’ ksur tad-dispożizzjonijiet mandatorji li jikkonċernaw il-kuntratti ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi, din is-sentenza tagħmel distinzjoni ċara ħafna bejniethom skond jekk ġewx konklużi ma’ amministrazzjonijiet pubbliċi jew ma’ persuni li jħaddmu li jaqgħu taħt is-settur pri vat.
L-imsemmija qorti tosserva, f’dan ir-rigward, li l-protezzjoni permezz ta’ kumpens, li għandha natura ġenerali fis-sistema legali interna, ma tistax tiġi kkunsidrata, b’mod partikolari fid-dawl tal-kwistjonijiet ta’ l-oneru tal-prova tad-dannu li jkollhom jiffaċċjaw il-ħaddiema kkonċernati, bħala ekwivalenti għal dik li toħroġ mir-riintegrazzjoni fl-impjieg preċedentement okkupat.
Din l-aħħar forma ta’ protezzjoni tissodisfa aħjar in-neċessità li jiġu evitati l-abbużi li tista’ twettaq persuna li tħaddem meta tikkonkludi kuntratti għal terminu fiss suċċessivi.
25. Kien f’dawn iċ-ċirkustanzi li t-Tribunale di Genova ddeċieda li jissospendi l-proċeduri u li jressaq quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari segwenti:
“Id-Direttiva 1999/70/KE (l-Artikolu 1, kif ukoll il-klawżoli 1(b) u 5 ta[l-ftehim qafas] għandha tiġi interpretata fis-sens li tipprekludi leġiżlazzjoni interna (preċedenti għat-traspożizzjoni ta’ l-imsemmija Direttiva) li tiddivrenzja l-kuntratti ta’ impjieg konklużi ma’ l-amministrazzjoni pubblika minn dawk konklużi mal-persuni li jħaddmu privati, billi teskludi lil ta’ l-ewwel mill-protezzjoni mogħtija bil-ħolqien ta’ relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indefinit f’każ ta’ ksur ta’ regoli mandatorji fil-qasam tal-kuntratti għal terminu fiss suċċessivi.”
Fuq id-domanda preliminari
Fuq l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
Osservazzjonijiet sottomessi lill-Qorti tal-Ġustizzja
26. L-isptar jikkunsidra li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija inammissibbli billi d-Direttiva 1999/70 mhijiex direttament applikabbli għall-kawża prinċipali, fid-dawl tan-nuqqas ta’ effett dirett orizzontali tad-direttivi, minħabba li l-isptar la jiddependi mill-Istat Taljan u lanqas minn xi Ministeru.
Dan huwa stabbiliment awtonomu li għandu l-amministraturi tiegħu stess, li għandhom l-obbligu, fil-kuntest tal-ġestjoni tagħhom, li japplikaw ir-regoli tad-dritt intern li ma jistgħux jikkontestaw u li ma jistgħux jidderogaw minnhom.
27. Il-Gvern Taljan ukoll isostni li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija inammissibbli.
Huwa jikkunsidra, minn naħa, li din it-talba hija purament ipotetika peress li mhemm ebda dubju għall-qorti ta’ rinviju, li hija l-unika qorti kompetenti sabiex tinterpreta r-regoli ta’ dritt intern, dwar l-applikabbiltà għall-kawża prinċipali ta’ l-Artikolu 5 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, li jidderoga mill-Artikolu 36 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165/2001.
28. Huwa jqis, min-naħa l-oħra, li l-imsemmija talba bl-ebda mod ma hija rilevanti għad-determinazzjoni tal-kawża prinċipali peress li l-ewwel kuntratti ġew konklużi qabel it-tmiem tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 1999/70, iffissat għall-10 ta’ Lulju 2001.
Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja
29. Fir-rigward, fl-ewwel lok, ta’ l-eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà mqajma mill-isptar, huwa biżżejjed li jiġi kkonstatat li jirriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju li l-qorti nazzjonali tikkunsidra bħala pprova l-fatt li dan l-istabbiliment jikkostitwixxi istituzzjoni tas-settur pubbliku marbuta ma’ l-amministrazzjoni pubblika.
Madankollu, hija ġurisprudenza stabbilita li direttiva tista’ tiġi invokata mhux biss kontra l-awtoritajiet ta’ l-Istat, imma wkoll kontra korpi jew entitajiet suġġetti għall-awtorità jew għall-kontroll ta’ l-Istat jew li għandhom setgħat li jeċċedu dawk li jirriżultaw mir-regoli applikabbli fir-relazzjonijiet bejn individwi, bħalma huma l-awtoritajiet lokali jew korpi li, tkun xi tkun il-forma ġuridika tagħhom, ikunu ġew inkarigati bis-saħħa ta' att ta’ l-awtorità pubblika li jwettqu, taħt il-kontroll ta' din ta' l-aħħar, servizz ta’ interess pubbliku (sentenzi tat-22 ta’ Ġunju 1989, Fratelli Costanzo, 103/88, Ġabra p. 1839, punt 31; tat-12 ta’ Lulju 1990, Foster et, C-188/89, Ġabra p. I-3313, punt 19, kif ukoll tal-5 ta’ Frar 2004, Rieser Internationale Transporte, C-157/02, Ġabra p. I-1477, punt 24).
30. Għaldaqstant, l-imsemmija eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà ma tistax tintlaqa' f’dan il-każ.
31. Għal dak li jikkonċerna, fit-tieni lok, l-ewwel eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà mqajma mill-Gvern Taljan, għandu jiġi kkonstatat li jirriżulta mill-ġurisprudenza li, fil-kuntest ta’ proċedura mressqa skond l-Artikolu 234 KE, ċertament li mhijiex kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tiddeċiedi fuq l-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali jew fuq il-kompatibbiltà tad-dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali mad-dritt Komunitarju (ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tad-19 ta’ Marzu 1964, Unger, 75/63, Ġabra p. 347, 365, u tat-8 ta’ Settembru 2005, Yonemoto, C-40/04, Ġabra p. I-7755, punt 27).
32. Madankollu, għandu jiġi mfakkar li, skond ġurisprudenza stabbilita, fil-kuntest tal-kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, stabbilita mill-istess Artikolu tat-Trattat KE, hija biss il-qorti nazzjonali, li quddiemha titressaq il-kawża u li għandha tassumi r-responsabbiltà tad-deċiżjoni ġudizzjarja li għandha tittieħed, li għandha tevalwa, fir-rigward taċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawża, kemm il-bżonn ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun f'pożizzjoni li tagħti d-deċiżjoni tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tressaq lill-Qorti tal-Ġustizzja.
Konsegwentement, sakemm id-domandi preliminari mressqa jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju, il-Qorti tal-Ġustizzja, bħala prinċipju, għandha l-obbligu li tiddeċiedi (ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-15 ta’ Diċembru 1995, Bosman, C-415/93, Ġabra p. I-4921, punt 59, u ta’ l-10 ta’ Novembru 2005, Stichting Zuid-Hollandse Milieufederatie, C-316/04, Ġabra p. I-9759, punt 29).
33. Huwa biss f’ipoteżijiet eċċezzjonali li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ teżamina l-kundizzjonijiet li fihom tiġi adita mill-qorti nazzjonali sabiex tivverifika l-kompetenza tagħha stess (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 1981, Foglia, 244/80, Ġabra p. 3045, punt 21).
Ir-rifjut li tiddeċiedi fuq domanda preliminari, magħmula minn qorti nazzjonali, huwa possibbli biss meta jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt Komunitarju m’għandha l-ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-problema hija ta’ natura ipotetika jew meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex l-elementi ta’ fatt u ta’ dritt neċessarji sabiex twieġeb b’mod utli għad-domandi magħmula lilha (ara, b’mod partikolari, is-sentenzi ċċitati iktar 'il fuq Bosman, punt 61, u Stichting Zuid-Hollandse Milieufederatie, punt 30).
34. Issa f’dan il-każ ma jistax jiġi validament sostnut li l-interpetazzjoni tad-Direttiva 1999/70 m’għandha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali jew li l-problema hija ta’ natura ipotetika, peress li l-imsemmija interpretazzjoni, mitluba mill-qorti tar-rinviju, hija intiża preċiżament sabiex tippermettilha tirrispondi għal domanda dwar il-kompatibbiltà ta’ dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali ma’ din id-Direttiva.
35. Għalhekk din l-eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà għandha wkoll tiġi miċħuda.
36. Fir-rigward, fit-tielet lok, tat-tieni eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà mqajma mill-Gvern Taljan, huwa biżżejjed li jiġi kkonstatat li jirriżulta mid-Direttiva 1999/70, li t-terminu ta’ traspożizzjoni tagħha skada fl-10 ta’ Lulju 2001, li din hija intiża sabiex tipprevjeni l-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi u li d-dispożizzjonijiet tagħha jirrigwardaw prinċipalment it-tiġdid tal-kuntratti għal terminu fiss u l-kundizzjonijiet li għalihom huwa suġġett tali tiġdid.
Issa t-tiġdid tal-kuntratti in kwistjoni fil-kawża prinċipali seħħ fl-10 u fil-11 ta’ Jannar 2002 rispettivament u għalhekk wara d-data li fiha l-imsemmija Direttiva kellha tiġi trasposta fid-dritt nazzjonali.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ma jistax jiġi validament sostnut li l-interpetazzjoni ta' din id-Direttiva mhijiex rilevanti għad-determinazzjoni tal-kawżi li tressqu quddiem il-qorti tar-rinviju.
37. Jirriżulta minn dak kollu li ntqal li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija ammissibbli.
Fuq il-mertu
38. Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk il-ftehim qafas għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi, f’każ ta’ abbuż li jirriżulta mill-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi minn persuna li tħaddem li taqa’ taħt is-servizz pubbliku, li dawn jinbidlu f’kuntratti jew f’relazzjonijiet ta’ impjieg għal żmien indefinit, filwaqt li tali tibdil huwa previst għal dak li jikkonċerna l-kuntratti u relazzjonijiet ta’ impjieg konklużi ma’ persuna li tħaddem li tappartjeni għas-settur privat.
39. Sabiex tingħata risposta għal din id-domanda, għandu l-ewwel nett jiġi rilevat li kuntrarjament għal dak li sostna l-Gvern Taljan matul is-seduta, id-Direttiva 1999/70 u l-ftehim qafas għandhom jiġu applikati wkoll għall-kuntratti u relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss konklużi ma’ l-amministrazzjonijiet u entitajiet oħra tas-settur pubbliku (sentenza ta’ l-4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et, C-212/04, li għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punt 54).
40. Fil-fatt, id-dispożizzjonijiet ta’ dawn iż-żewġ atti ma fihom ebda indikazzjoni li tippermetti li jiġi dedott li l-kamp ta’ applikazzjoni tagħhom huwa limitat għall-kuntratti għal terminu fiss konklużi mill-ħaddiema mal-persuni li jħaddmuhom tas-settur privat biss (sentenza Adeneler et, iċċitata iktar 'il fuq, punt 55).
41. Għall-kuntrarju, minn naħa, kif jirriżulta mill-kliem stess tal-klawżola 2(1) tal-ftehim qafas, il-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu huwa maħsub b’mod wiesa', billi huwa intiż b’mod ġenerali għal “ħaddiema għal terminu fiss li għandhom kuntratt ta' impjieg jew relazzjoni ta’ impjieg definit fil-liġi, fil-ftehim kollettiv[i] jew fil-pratti[ċi fis-seħħ] f’kull Stat Membru”. Minbarra dan, id-definizzjoni tal-kunċett ta’ “ħaddiema għal terminu fiss” skond il-ftehim qafas, mogħtija fil-klawżola 3(1) tiegħu, tinkludi l-ħaddiema kollha, mingħajr ma tagħmel distinzjoni skond il-kwalità pubblika jew privata tal-persuna li tħaddem li magħha huma marbutin (sentenza Adeneler et, iċċitata iktar 'il fuq, punt 56).
42. Min-naħa l-oħra, il-klawżola 2(2) ta’ l-istess ftehim qafas, mhux biss ma tipprovdix għall-esklużjoni tal-kuntratti jew relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss konklużi ma’ persuna pubblika li tħaddem, iżda tillimita ruħha sabiex tagħti lill-Istati Membri u/jew l-imsieħba soċjali l-fakultà li jneħħu mill-qasam ta’ applikazzjoni ta’ dan il-ftehim qafas ir-“relazzjonijiet ta’ taħriġ professjonali u skemi ta’ apprentistat tal-bidu” kif ukoll il-kuntratti u relazzjonijiet ta’ impjieg “konklużi fil-qafas ta’ programm speċifiku pubbliku jew bl-appoġġ ta[' l-awtoritajiet] pubbli[ċi] ta’ taħriġ, integrazzjoni u taħriġ professjonali mill-ġdid” (sentenza Adeneler et, iċċitata iktar 'il fuq, punt 57).
43. Għandu jiġi mfakkar ukoll li, kif jirriżulta mill-klawżola 1(b) tal-ftehim qafas, l-għan tal-ftehim qafas huwa li jistabbilixxi qafas biex jipprevjeni l-abbuż ikkawżat mill-użu ta’ kuntratti jew relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi.
44. Għal dan il-għan, il-klawżola 5(1) tal-ftehim qafas timponi lill-Istati Membri l-obbligu li jintroduċu fis-sistema legali tagħhom għall-inqas waħda mill-miżuri elenkati fl-imsemmi punt 1(a) sa (ċ) meta ma jkunux diġà jeżistu fl-Istat Membru kkonċernat dispożizzjonijiet legali ekwivalenti ddestinati sabiex jipprevjenu b’mod effettiv l-użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi (sentenza Adeneler et, iċċitata iktar 'il fuq, punt 65).
45. Madankollu għandu jiġi rilevat, kif jirriżulta mill-kliem tagħha stess, li l-imsemmija dispożizzjoni tirrikonoxxi li l-Istat Membri għandhom il-possibbiltà, safejn din tkun oġġettivament iġġustifikata, li jieħdu in kunsiderazzjoni l-bżonnijiet partikolari relattivi għas-setturi ta’ attivitajiet speċifiċi u/jew għall-kategoriji ta’ ħaddiema in kwistjoni.
46. Bla dubju, il-klawżola 5(2) tal-ftehim qafas ma tirrikonoxxix espliċitament l-istess possibbiltà għall-Istati Membri għal dak li jikkonċerna l-iffissar tal-kundizzjonijiet li fihom il-kuntratti jew ir-relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi għandhom jiġu kkunsidrati bħala konklużi għal żmien indefinit.
47. Madankollu, peress li l-imsemmija dispożizzjoni ma tistipulax obbligu ġenerali ta’ l-Istati Membri li jipprovdu għat-tibdil tal-kuntratti ta’ xogħol għal terminu fiss f'kuntratti għal żmien indefinit, u lanqas ma tippreskrivi l-kundizzjonijiet preċiżi li taħthom jista’ jsir użu minn dawn ta’ l-aħħar (sentenza Adeneler et, iċċitata iktar 'il fuq, punt 91), hija tħalli ċerta setgħa diskrezzjonali f'dan il-qasam lill-Istati Membri.
48. Minn dan isegwi li l-klawżola 5 tal-ftehim qafas ma tipprekludix, inkwantu tali, li Stat Membru jirriżerva konsegwenzi differenti għall-abbuż ta’ rikors għal kuntratti jew relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi skond jekk l-imsemmija kuntratti jew relazzjonijiet ta’ impjieg ikunux ġew konklużi ma' persuna li tħaddem li tappartjeni għas-settur privat jew ma' persuna li taqa’ taħt is-settur pubbliku.
49. Madankollu, kif jirriżulta mill-punt 105 tas-sentenza Adeneler et, iċċitata iktar 'il fuq, sabiex leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik in kwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprojbixxi, fis-settur pubbliku biss, it-tibdil ta’ sensiela ta’ kuntratti għal terminu fiss f'kuntratt ta’ impjieg għal żmien indefinit, tista’ tiġi kkunsidrata bħala konformi mal-ftehim qafas, is-sistema ġuridika interna ta’ l-Istat Membru kkonċernat għandha tinkludi, fl-imsemmi settur, miżura effettiva oħra sabiex tevita u, jekk ikun il-każ, tippenalizza l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal terminu fiss suċċessivi.
50. Fir-rigward ta’ din l-aħħar kundizzjoni, għandu jiġi mfakkar li l-klawżola 5(1) tal-ftehim qafas timponi fuq l-Istati Membri l-adozzjoni effettiva u vinkolanti ta’ għall-anqas waħda mill-miżuri elenkati f’din id-dispożizzjoni u intiżi sabiex jipprevjenu l-użu abbużiv ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi, meta ma jkunux diġà jeżistu miżuri ekwivalenti fid-dritt nazzjonali.
51. Minbarra dan, meta, bħal f’dan il-każ, id-dritt Komunitarju ma jipprovdix penalitajiet speċifiċi f'sitwazzjoni fejn abbużi kienu madankollu ġew ikkonstatati, huwa obbligu ta’ l-awtoritajiet nazzjonali li jadottaw miżuri xierqa sabiex jilqgħu għal tali sitwazzjoni, miżuri li għandhom ikollhom natura mhux biss proporzjonali, imma wkoll effettiva u dissważiva biżżejjed sabiex tiggarantixxi l-effettività sħiħa tar-regoli adottati skond il-ftehim qafas (sentenza Adeneler et, iċċitat iktar 'il fuq, punt 94).
52. Għalkemm il-modalitajiet ta’ implementazzjoni ta’ tali regoli jaqgħu taħt is-sistema ġuridika interna ta’ l-Istati Membri skond il-prinċipju ta’ l-awtonomija proċedurali ta’ dawn ta’ l-aħħar, madankollu huma m’għandhomx ikunu inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw sitwazzjonijiet simili ta’ natura interna (prinċipju ta’ ekwivalenza) u lanqas m'għandhom jagħmlu impossibbli fil-prattika jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mis-sistema ġuridika Komunitarja (prinċipju ta’ effettività) (ara, b’mod partikolari, is-sentenza ta’ l-14 ta’ Diċembru 1995, Peterbroeck, C-312/93, Ġabra p. I-4599, punt 12, kif ukoll Adeneler et, iċċitata iktar 'il fuq, punt 95).
53. Minn dan isegwi li, meta jkun seħħ użu abbużiv ta' kuntratti ta' impjieg għal terminu fiss, għandha tkun tista’ tiġi applikata miżura li tippreżenta garanziji effettivi u ekwivalenti ta’ protezzjoni tal-ħaddiema sabiex tippenalizza debitament dan l-abbuż u tħassar il-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt Komunitarju.
Fil-fatt, skond l-istess termini ta’ l-ewwel subparagrafu ta’ l-Artikolu 2 tad-Direttiva 1999/70, l-Istati Membri għandhom “jieħdu [l-]miżuri [kollha] neċessarji sabiex ikunu jistgħu f’kull ħin ikunu f’pożizzjoni li jiggarantixxu r-riżultati imposti bl-[imsemmija] Direttiva” (sentenza Adeneler et, iċċitata iktar 'il fuq, punt 102).
54. Mhijiex kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tiddeċiedi fuq l-interpretazzjoni tad-dritt intern, peress li din il-missjoni taqa’ esklużivament fuq il-qorti tar-rinviju, li f’dan il-każ, għandha tiddetermina jekk l-eżiġenzi mfakkra fit-tliet punti preċedenti humiex sodisfatti mid-dispożizzjonijiet tal-leġiżlazzjoni nazzjonali rilevanti.
Madankollu, meta l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi fuq rinviju għal deċiżjoni preliminari, hija tista’, jekk ikun il-każ, tipprovdi kjarifiki intiżi sabiex jiggwidaw il-qorti nazzjonali fl-evalwazzjoni tagħha (ara s-sentenza tal-21 ta’ Frar 2006, Halifax et, C-255/02, li għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punti 76 u 77).
55. F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik in kwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprovdi regoli mandatorji relattivi għat-terminu u għat-tiġdid tal-kuntratti għal terminu fiss kif ukoll id-dritt għal kumpens tad-dannu subit mill-ħaddiem minħabba r-rikors abbużiv mill-amministrazzjoni pubblika għal kuntratti jew relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi, tidher, ma’ l-ewwel daqqa t’għajn, li tissodisfa l-eżiġenzi mfakkra fil-punti 36 sa 38 ta’ din is-sentenza.
56. Madankollu, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa safejn il-kundizzjonijiet ta’ applikazzjoni kif ukoll l-implementazzjoni effettiva ta’ l-ewwel sentenza ta’ l-Artikolu 36(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165/2001, jikkostitwixxu miżura adegwata sabiex tevita u, jekk ikun il-każ, tippenalizza l-użu abbużiv mill-amministrazzjoni pubblika ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi.
57. Fid-dawl ta’ dak kollu li ntqal, ir-risposta għad-domanda magħmula għandha tkun li l-ftehim qafas għandu jiġi interpretat fis-sens li, bħala regola, ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi, f’każ ta’ abbuż li jirriżulta mill-użu ta’ kuntratti jew ta' relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi minn persuna li tħaddem li taqa’ taħt is-settur pubbliku, li dawn jinbidlu f’kuntratti jew f’relazzjonijiet ta’ impjieg għal żmien indefinit, filwaqt li tali tibdil huwa previst għal dak li jikkonċerna l-kuntratti u relazzjonijiet ta’ impjieg konklużi ma’ persuna li tħaddem li tappartjeni għas-settur privat, meta din il-leġiżlazzjoni tinkludi miżura effettiva oħra intiża sabiex tevita u, jekk ikun il-każ, sabiex tippenalizza użu abbużiv ta’ kuntratti għal terminu fiss suċċessivi minn persuna li tħaddem li taqa’ taħt is-settur pubbliku.
Fuq l-ispejjeż
58. Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjonijiet ta’ l-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk ta’ l-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Parti operattiva
Għal dawn il-motivi, il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
Il-ftehim qafas dwar xogħol għal terminu fiss, konkluż fit-18 ta’ Marzu 1999, li jinsab fl-Anness tad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE tat-28 ta’ Ġunju 1999 dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u mis-CEEP għandu jiġi interpretat fis-sens li, bħala regola, ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi, f’każ ta’ abbuż li jirriżulta mill-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss suċċessivi minn persuna li tħaddem li taqa’ taħt is-settur pubbliku, li dawn jinbidlu f’kuntratti jew f’relazzjonijiet ta’ impjieg għal żmien indefinit, filwaqt li tali tibdil huwa previst għal dak li jikkonċerna l-kuntratti u relazzjonijiet ta’ impjieg konklużi ma’ persuna li tħaddem li tappartjeni għas-settur privat, meta din il-leġiżlazzjoni tinkludi miżura effettiva oħra intiża sabiex tevita u, jekk ikun il-każ, sabiex tippenalizza użu abbużiv ta’ kuntratti għal terminu fiss suċċessivi minn persuna li tħaddem li taqa’ taħt is-settur pubbliku.