Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 18ης Δεκεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑771/24
Fédération belge du stationnement ASBL,
Interparking SA
κατά
Région de Bruxelles-Capitale
[αίτηση του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Βέλγιο)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Περιβάλλον – Εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων – Υποχρέωση διενέργειας εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων – Σχέδιο ή πρόγραμμα στον τομέα των μεταφορών, της χωροταξίας ή της χρήσης του εδάφους – Διάταγμα για τους όρους λειτουργίας χώρων στάθμευσης – Διατήρηση αποτελεσμάτων σε ισχύ »
«Στη βάσανο ας βάλει όποιος να δεσμευθεί αιώνια λογαριάζει.» (2)
I.      Εισαγωγή
1.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Βέλγιο) παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να εξετάσει δύο πτυχές της οδηγίας σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων (3) (στο εξής: οδηγία ΣΕΠΕ, όπου ΣΕΠΕ σημαίνει στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων).
2.        Πρόκειται συγκεκριμένα, αφενός, για το ζήτημα τι εννοείται με το ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» και υπό ποιες προϋποθέσεις πρέπει αυτά να υποβάλλονται σε στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Μολονότι η ερμηνεία του εν λόγω ζεύγους εννοιών έχει καθοριστική σημασία για τον προσδιορισμό του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας ΣΕΠΕ, δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί επαρκώς από τη μέχρι τούδε νομολογία. Ειδικότερα, στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας προδικαστικής αποφάσεως, πρέπει να εξεταστεί αν το ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» προϋποθέτει την ύπαρξη σχεδιαστικής ή προγραμματικής διάστασης υπό την έννοια μιας ρύθμισης χωροταξικού σχεδιασμού.
3.        Αφετέρου, το Δικαστήριο καλείται εκ νέου να εξετάσει τη νομολογία του σχετικά με τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορούν κατ’ εξαίρεση να διατηρούνται σε ισχύ τα αποτελέσματα εθνικών ρυθμίσεων που έχουν θεσπιστεί κατά παράβαση διαδικαστικών κανόνων του δικαίου της Ένωσης.
II.    Το νομικό πλαίσιο
4.        Οι σκοποί της οδηγίας ΣΕΠΕ καθορίζονται, ειδικότερα, στο άρθρο 1 ως εξής:
«Στόχος της παρούσας οδηγίας είναι η υψηλού επιπέδου προστασία του περιβάλλοντος και η ενσωμάτωση περιβαλλοντικών ζητημάτων στην προετοιμασία και θέσπιση σχεδίων και προγραμμάτων με σκοπό την προώθηση βιώσιμης ανάπτυξης, εξασφαλίζοντας ότι, σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, θα γίνεται εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων για ορισμένα σχέδια και προγράμματα που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.»
5.        Το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ ορίζει τα σχέδια και προγράμματα ως εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας:
α)      ως “σχέδια και προγράμματα” νοούνται τα σχέδια και προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που συγχρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, καθώς και οι τροποποιήσεις τους:
–        που εκπονούνται ή/και εγκρίνονται από μια αρχή σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο ή που εκπονούνται από μια αρχή προκειμένου να εγκριθούν, μέσω νομοθετικής διαδικασίας, από το Κοινοβούλιο ή την Κυβέρνηση, και
–        που απαιτούνται βάσει νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων».
6.        Η υποχρέωση διενέργειας στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων ρυθμίζεται στο άρθρο 3 της οδηγίας ΣΕΠΕ ως εξής:
«1.      Πραγματοποιείται εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, σύμφωνα με τα άρθρα 4 έως 9, για σχέδια και προγράμματα που αναφέρονται στις παραγράφους 2 έως 4, και τα οποία ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
2.      Με την επιφύλαξη της παραγράφου 3, πραγματοποιείται εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για όλα τα σχέδια και προγράμματα:
α)      τα οποία εκπονούνται για τη γεωργία, δασοπονία, αλιεία, ενέργεια, βιομηχανία, μεταφορές, διαχείριση αποβλήτων, διαχείριση υδάτινων πόρων, τηλεπικοινωνίες, τουρισμό, χωροταξία ή χρήση του εδάφους και τα οποία καθορίζουν το πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων που απαριθμούνται στα παραρτήματα Ι και ΙΙ της [οδηγίας ΕΠΕ (4)], ή
β)      [...]».
III. Τα πραγματικά περιστατικά και η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως
7.        Με το προσβαλλόμενο στην υπόθεση της κύριας δίκης διάταγμα της 25ης Φεβρουαρίου 2021 (5), η κυβέρνηση της Région de Bruxelles-Capitale (Περιφέρειας Βρυξελλών-Πρωτευούσης, Βέλγιο) καθόρισε γενικούς όρους λειτουργίας για τους στεγασμένους και τους μη στεγασμένους χώρους στάθμευσης.
8.        Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το προσβαλλόμενο διάταγμα έχει εφαρμογή σε χώρους στάθμευσης με περισσότερες από δέκα θέσεις. Υπό τον τίτλο «Γενικοί όροι λειτουργίας των στεγασμένων και μη στεγασμένων χώρων στάθμευσης» καθορίζει όρους για τη χρήση, τη διαμόρφωση και τη σήμανση, όρους για τη συντήρηση και τον έλεγχο, όρους για τους σταθμούς φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων και όρους για τους χώρους στάθμευσης ποδηλάτων.
9.        Επιπλέον, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το προσβαλλόμενο διάταγμα καθορίζει, υπό τον τίτλο «Ειδικοί όροι λειτουργίας για τους μη στεγασμένους χώρους στάθμευσης», τους όρους που διέπουν τη συντήρηση της βλάστησης, τη χρήση του άλατος στρώσης (οδοστρώματος) και τη συντήρηση των εγκαταστάσεων διήθησης και του τεχνητού φωτισμού, καθώς και, υπό τον τίτλο «Ειδικοί όροι λειτουργίας για τους στεγασμένους χώρους στάθμευσης», τους όρους που διέπουν, μεταξύ άλλων, τη διαμόρφωση του χώρου στάθμευσης, την ασφάλεια, τα πρότυπα ποιότητας του αέρα και τον μηχανικό και φυσικό εξαερισμό.
10.      Επίσης, το προσβαλλόμενο διάταγμα απαιτεί, για τους νέους χώρους στάθμευσης αυτοκινήτων, τη δημιουργία σημείων φόρτισης για ηλεκτρικά μηχανοκίνητα οχήματα και θέσεων στάθμευσης για ποδήλατα. Η θέρμανση των στεγασμένων χώρων στάθμευσης απαγορεύεται γενικώς.
11.      Κατά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, τα κριτήρια και οι προϋποθέσεις που καθορίζονται στο προσβαλλόμενο διάταγμα δεσμεύουν τις δημόσιες αρχές κατά τη χορήγηση περιβαλλοντικών αδειών για χώρους στάθμευσης, εκτός αν έχουν εφαρμογή ορισμένες ρητά προβλεπόμενες παρεκκλίσεις. Κατά συνέπεια, τέτοια άδεια χορηγείται ή ανανεώνεται μόνον εφόσον πληρούνται οι όροι λειτουργίας.
12.      Όποιος επιθυμεί να κατασκευάσει χώρο στάθμευσης ή ακόμη και να μεταβάλει αισθητά, για τον ίδιο σκοπό, τη χρήση για την οποία προορίζεται ένα ακίνητο ή τη μορφολογία του εδάφους, πρέπει να διαθέτει, πέραν της περιβαλλοντικής άδειας, πολεοδομική άδεια, η χορήγηση της οποίας εξαρτάται από την τήρηση των κανόνων που καθορίζονται στα σχέδια και τις κανονιστικές αποφάσεις χωροταξικού σχεδιασμού.
13.      Κατά το άρθρο του 1, το προσβαλλόμενο διάταγμα μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο εν μέρει την εκδοθείσα δυνάμει του άρθρου 194 ΣΛΕΕ οδηγία (ΕΕ) 2018/844 (6) (στο εξής: τροποποιήσεις της οδηγίας για τα κτίρια (7)), η οποία αποσκοπεί στη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων.
14.      Στο πλαίσιο της διαδικασίας έγκρισης του προσβαλλόμενου διατάγματος, το νομοθετικό τμήμα του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) επισήμανε, στη γνωμοδότησή του αριθ. 68.487/1 της 12ης Ιανουαρίου 2021, ότι, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, εάν αναμένεται ότι το σχεδιαζόμενο διάταγμα θα έχει σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, πρέπει να διενεργηθεί εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεών του. Το διάταγμα πρέπει να θεωρηθεί ότι καθορίζει το πλαίσιο εντός του οποίου πρέπει ή μπορούν να υλοποιούνται έργα υποδομής τα οποία εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του παραρτήματος II, σημείο 10, στοιχείο βʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ. Τούτο δε διότι το διάταγμα περιέχει όρους λειτουργίας και προϋποθέσεις για τη λήψη αποφάσεων με αντικείμενο την έκδοση περιβαλλοντικών αδειών για τους χώρους στάθμευσης στο σύνολο της Περιφέρειας Βρυξελλών-Πρωτευούσης.
15.      Ωστόσο, η Περιφέρεια Βρυξελλών-Πρωτευούσης εξέδωσε το προσβαλλόμενο διάταγμα χωρίς να διενεργήσει εκτίμηση των επιπτώσεών του στο περιβάλλον.
16.      Στις 30 Απριλίου 2021 η Fédération belge du stationnement ASBL και η Interparking SA προσέφυγαν ενώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) ζητώντας την ακύρωση του προσβαλλόμενου διατάγματος.
17.      Κατά την άποψή τους, το προσβαλλόμενο διάταγμα συνιστά σχέδιο ή πρόγραμμα κατά την έννοια της οδηγίας ΣΕΠΕ. Καθορίζει, κατά την έννοια της νομολογίας του Δικαστηρίου, ένα σημαντικό σύνολο κριτηρίων και προϋποθέσεων για την έγκριση και την εκτέλεση ενός ή περισσοτέρων έργων τα οποία ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Τούτο δε διότι τα έργα κατασκευής χώρων στάθμευσης μπορούν να λαμβάνουν άδεια μόνο εφόσον πληρούν τους κανόνες, τα κριτήρια και τις προϋποθέσεις που καθορίζονται στο εν λόγω διάταγμα και που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο αστικό περιβάλλον.
18.      Η Περιφέρεια Βρυξελλών-Πρωτευούσης θεωρεί, αντιθέτως, ότι μια πράξη εμπίπτει στην έννοια των «σχεδίων και προγραμμάτων» μόνον αν έχει, όπως υποδηλώνει η εν λόγω έννοια, σχεδιαστική ή προγραμματική διάσταση. Τέτοια διάσταση δεν υφίσταται εν προκειμένω, δεδομένου ότι με το προσβαλλόμενο διάταγμα δεν καθορίζονται ούτε
οι τόποι όπου μπορούν να δημιουργηθούν χώροι στάθμευσης στην Περιφέρεια Βρυξελλών-Πρωτευούσης ούτε γίνεται σχεδιασμός ή «προγραμματισμός» περί του αριθμού των θέσεων στάθμευσης που επιτρέπονται στο έδαφός της. Απλώς θέτει τους (υποχρεωτικούς) κανόνες τους οποίους πρέπει να πληροί κάθε εγκατάσταση χώρου στάθμευσης, μετά την ολοκλήρωσή της, στο στάδιο της λειτουργίας (εσωτερική διαρρύθμιση, ασφάλεια των ποδηλατών, εξαερισμός κ.ο.κ.). Επομένως, δεν συμβάλλει αυτό καθεαυτό στην υλοποίηση ή την κατασκευή ενός έργου. Οι επίμαχες τομεακές προϋποθέσεις, οι οποίες συνδέονται στενά με τη λειτουργία των χώρων στάθμευσης αυτήν καθεαυτήν μετά τη χορήγηση άδειας, δεν καθιστούν δυνατό τον προσδιορισμό ούτε της τοποθεσίας ούτε του αριθμού των χώρων στάθμευσης που μπορούν να λειτουργήσουν στις Βρυξέλλες.
19.      Κατά την άποψη του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας), η νομολογία του Δικαστηρίου αφορά νομικές πράξεις που ρύθμιζαν την κατασκευή και τη λειτουργία εγκαταστάσεων (ανεμογεννητριών), ενώ το προσβαλλόμενο διάταγμα αφορά μεν τη λειτουργία χώρων στάθμευσης, αλλά δεν θεσπίζει κανόνες σχετικούς με την κατασκευή τους. Συγκεκριμένα, οι κανόνες αυτοί περιλαμβάνονται στα σχέδια και τις κανονιστικές αποφάσεις χωροταξικού σχεδιασμού που έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο στρατηγικής εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
20.      Κατά το ίδιο δικαστήριο, για την κατασκευή χώρου στάθμευσης απαιτείται, βάσει του άρθρου 98 του Code Bruxellois de l’Aménagement du Territoire (CoBAT, κώδικα χωροταξικού σχεδιασμού Βρυξελλών), πολεοδομική άδεια (η οποία απαίτηση υφίσταται παράλληλα με την απαίτηση περιβαλλοντικής άδειας). Η χορήγηση τέτοιας άδειας εξαρτάται από την τήρηση των κανόνων που καθορίζονται στα σχέδια και τις κανονιστικές αποφάσεις χωροταξικού σχεδιασμού, ιδίως δε των κανόνων για την προστασία των τόπων τους οποίους αφορά η οδηγία για τους οικοτόπους (8), και, ως εκ τούτου, τα εν λόγω σχέδια και οι εν λόγω κανονιστικές αποφάσεις καθορίζουν το πλαίσιο για τη μελλοντική χορήγηση της άδειας αυτής.
21.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) διερωτάται αν το προσβαλλόμενο διάταγμα, το οποίο καθορίζει μόνον τους όρους λειτουργίας των χώρων στάθμευσης χωρίς να προβλέπει κανόνες για την κατασκευή ή τον μέγιστο αριθμό τους, μπορεί να χαρακτηριστεί ως σχέδιο ή πρόγραμμα στον τομέα της χωροταξίας ή της χρήσης του εδάφους. Επιπλέον, το εν λόγω δικαστήριο αμφιβάλλει ότι η λειτουργία ενός χώρου στάθμευσης πρέπει απαραιτήτως να θεωρηθεί ότι υπάγεται στον τομέα των μεταφορών.
22.      Ως εκ τούτου, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) υποβάλλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
1)      Έχει το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της [οδηγίας ΣΕΠΕ] την έννοια ότι διάταγμα όπως το επίδικο, το οποίο περιορίζεται στον καθορισμό των όρων λειτουργίας των χώρων στάθμευσης χωρίς να προβλέπει κανόνες σχετικά με την [κατασκευή] τους και τον μέγιστο αριθμό χώρων στάθμευσης, πρέπει παρά ταύτα να χαρακτηρισθεί ως σχέδιο ή πρόγραμμα στον τομέα των μεταφορών, της χωροταξίας ή της χρήσης του εδάφους;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, δύναται εθνικό δικαστήριο να εφαρμόσει διάταξη του εθνικού του δικαίου η οποία του παρέχει την εξουσία να διατηρήσει σε ισχύ τα αποτελέσματα ακυρωθείσας κανονιστικής πράξεως με την οποία καθορίζονται οι όροι λειτουργίας των χώρων στάθμευσης στο έδαφος μιας περιφέρειας, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, προκειμένου να παρασχεθεί στην περιφερειακή αρχή η δυνατότητα να προβεί σε εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των εν λόγω όρων λειτουργίας πριν προβεί σε ενδεχόμενη επανέκδοση της πράξεως αυτής;
23.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν από κοινού οι αιτούσες της κύριας δίκης, η Fédération belge du stationnement ASBL και η Interparking SA, το Βασίλειο του Βελγίου, η Δημοκρατία της Λεττονίας καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Κατ’ εφαρμογή του άρθρου 76, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, το Δικαστήριο αποφάσισε να μη διεξαχθεί επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
IV.    Νομική εκτίμηση
Α.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
24.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ έχει την έννοια ότι κανονιστική πράξη η οποία καθορίζει αποκλειστικά και μόνον τους όρους λειτουργίας χώρων στάθμευσης υπόκειται σε στρατηγική εκτίμηση των περιβαλλοντικών της επιπτώσεων βάσει της οδηγίας ΣΕΠΕ.
25.      Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ανωτέρω ερώτημα, πρέπει, πρώτον, να εξεταστεί αν μια τέτοια πράξη εμπίπτει στον ορισμό του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ. Δεύτερον, πρέπει να εξεταστεί αν το ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» προϋποθέτει ευρύτερα,
όχι ρητώς αναγραφόμενα χαρακτηριστικά και αν αυτά ενδεχομένως υφίστανται. Στη συνέχεια, πρέπει, τρίτον, να εξεταστεί αν η σχετική κανονιστική πράξη πληροί επίσης τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ.
1.      Σχέδια και προγράμματα κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ
26.      Κατά το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, ως «σχέδια και προγράμματα» νοούνται τα σχέδια και προγράμματα που, πρώτον, εκπονούνται ή/και εγκρίνονται από μια αρχή σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο ή που εκπονούνται από μια αρχή προκειμένου να εγκριθούν, μέσω νομοθετικής διαδικασίας, από το Κοινοβούλιο ή την Κυβέρνηση και που, δεύτερον, απαιτούνται βάσει νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων.
27.      Από τη διατύπωση του προδικαστικού ερωτήματος που υπέβαλε το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) προκύπτει ότι η πλήρωση των δύο αυτών προϋποθέσεων είναι, κατά τη γνώμη του εν λόγω δικαστηρίου, αδιαμφισβήτητη. Πρώτον, η κυβέρνηση της Περιφέρειας Βρυξελλών-Πρωτευούσης θέσπισε το διάταγμα της 25ης Φεβρουαρίου 2021. Δεύτερον, μολονότι δεν προκύπτει η ύπαρξη υποχρέωσης καθορισμού των επίμαχων όρων λειτουργίας, αρκεί συναφώς η θέσπισή τους να ρυθμίζεται από εθνικές νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις, οι οποίες καθορίζουν τις αρμόδιες αρχές και τη διαδικασία εκπόνησής τους (9). Κατά το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), νομική βάση του προσβαλλόμενου διατάγματος είναι, όπως προκύπτει από το προοίμιό του, το άρθρο 6, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, το άρθρο 10, δεύτερο εδάφιο, και το άρθρο 63, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, της κανονιστικής απόφασης της 5ης Ιουνίου 1997 σχετικά με τις περιβαλλοντικές άδειες (10).
2.      Επί της ερμηνείας του ζεύγους εννοιών «σχέδια και προγράμματα»
28.      Βασικό αντικείμενο διαφωνίας αποτελεί η ερμηνεία του ζεύγους εννοιών «σχέδια και προγράμματα», ιδίως δε του ζητήματος αν απαιτούνται περαιτέρω χαρακτηριστικά πέραν του ορισμού που περιλαμβάνεται στο άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ.
29.      Η διαφωνία αυτή απορρέει από το γεγονός ότι το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ δεν ορίζει το ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα», αλλά απλώς το συνδέει με τις δύο άρτι
εξετασθείσες –πρόσθετες– προϋποθέσεις (11). Ωστόσο, τούτο δεν αποκλείει εκ προοιμίου το ενδεχόμενο να υπάρχουν και άλλες προϋποθέσεις που να είναι εγγενείς στο εν λόγω ζεύγος εννοιών.
30.      Συντασσόμενο με τους ισχυρισμούς που προέβαλε η Περιφέρεια Βρυξελλών-Πρωτευούσης στην κύρια δίκη, το Βέλγιο υποστηρίζει ότι μια κανονιστική πράξη μπορεί να εμπίπτει στο ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» μόνον αν έχει σχεδιαστική ή προγραμματική διάσταση. Τούτο δεν συμβαίνει στην περίπτωση του επίμαχου διατάγματος, καθώς αυτό δεν σχεδιάζει ή προγραμματίζει ούτε τους χώρους στους οποίους μπορούν να κατασκευαστούν χώροι στάθμευσης εντός της Περιφέρειας Βρυξελλών-Πρωτευούσης ούτε τον αριθμό των επιτρεπόμενων χώρων στάθμευσης στην εν λόγω περιοχή (12). Τοιουτοτρόπως, το Βέλγιο βασίζεται σε μια ερμηνεία του ζεύγους εννοιών «σχέδια και προγράμματα» η οποία προϋποθέτει μια χωροταξική ρύθμιση υπό τη μορφή (προ)καθορισμού των επιτρεπόμενων χρήσεων σε μια περιοχή.
31.      Φρονώ ότι η εν λόγω ερμηνεία δεν είναι πειστική. Αντιθέτως, το γράμμα, η οικονομία και το ιστορικό θέσπισης της οδηγίας συνηγορούν υπέρ της αντίθετης ερμηνείας. Ούτε τα λοιπά επιχειρήματα που προέβαλαν η Περιφέρεια Βρυξελλών-Πρωτευούσης και το Βέλγιο προς στήριξη της εν λόγω ερμηνείας είναι πειστικά (συναφώς ενότητα αʹ).
32.      Ούτε το γεγονός ότι η επιχειρηματολογία υπέρ της απαίτησης ύπαρξης «σχεδιαστικής ή προγραμματικής διάστασης» στηρίζεται στη χρήση του εν λόγω όρου στη νομολογία μπορεί να δικαιολογήσει τη στενή ερμηνεία του ζεύγους εννοιών «σχέδια και προγράμματα». Τούτο δε διότι η εν λόγω νομολογία δεν θέτει, με τη «σχεδιαστική ή προγραμματική διάσταση», προϋποθέσεις οι οποίες πρέπει να πληρούνται προκειμένου οι κανονιστικές πράξεις να θεωρούνται ως «σχέδια και προγράμματα» (συναφώς ενότητα βʹ).
α)      Ρυθμίσεις χωροταξικού σχεδιασμού
33.      Το Βέλγιο αμφισβητεί κατ’ αρχάς την ύπαρξη σχεδίου ή προγράμματος, διότι το επίμαχο διάταγμα δεν περιλαμβάνει ρυθμίσεις χωροταξικού σχεδιασμού.
34.      Ωστόσο, η ερμηνεία κατά την οποία το ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» προϋποθέτει την ύπαρξη τέτοιας ρύθμισης χωροταξικού σχεδιασμού δεν με πείθει.
35.      Πρώτον, το γράμμα του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ δεν περιέχει τέτοιον περιορισμό.
36.      Δεύτερον, η απαρίθμηση των τομέων στο άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ θα ήταν αλυσιτελής αν το ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» ερμηνευόταν υπό την έννοια ότι προϋποθέτει την ύπαρξη ρυθμίσεων χωροταξικού σχεδιασμού. Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων πρέπει να διενεργείται για τα σχέδια και προγράμματα που εκπονούνται για τη γεωργία, τη δασοπονία, την αλιεία, την ενέργεια, τη βιομηχανία, τις μεταφορές, τη διαχείριση αποβλήτων, τη διαχείριση υδάτινων πόρων, τις τηλεπικοινωνίες, τον τουρισμό, τη χωροταξία ή τη χρήση του εδάφους. Επομένως, ο τομέας της «χωροταξίας ή χρήσης του εδάφους» αναφέρεται ως ένας μεταξύ των πλειόνων τομέων στους οποίους μπορούν να εκπονούνται σχέδια και προγράμματα κατά την έννοια της οδηγίας ΣΕΠΕ.
37.      Τρίτον, οι προπαρασκευαστικές εργασίες της οδηγίας ΣΕΠΕ επιβεβαιώνουν τη σημασία του εν λόγω επιχειρήματος όσον αφορά την οικονομία των επίμαχων διατάξεων. Συγκεκριμένα, υποδηλώνουν ότι το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, σκοπίμως δεν προβλέπει καμία σχετική προϋπόθεση.
38.      Τούτο δε διότι η αρχική πρόταση της Επιτροπής για την οδηγία ΣΕΠΕ περιλάμβανε στο άρθρο 2, στοιχείο αʹ, επίσης την προσθήκη «χωροταξικά» (13). Όπως προκύπτει από την αιτιολογική έκθεση της πρότασης, η οδηγία προοριζόταν να περιορίζεται στα σχέδια και προγράμματα σε θέματα χωροταξίας (14).
39.      Η Επιτροπή Οικονομικής, Νομισματικής και Βιομηχανικής Πολιτικής του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου επέκρινε στη γνωμοδότησή της τον εν λόγω περιορισμό του πεδίου εφαρμογής
και πρότεινε μια διατύπωση «στην οποία εγκαταλείπεται η άμεση σύνδεση με τη χωροταξία» (15). Αιτιολόγησε την άποψή της αναφέροντας ότι ακόμη και οι στρατηγικές αποφάσεις των οποίων οι συνέπειες για τη χωροταξία δεν είναι άμεσα ορατές μπορούν να έχουν περισσότερο ή λιγότερο έντονες επιπτώσεις στο περιβάλλον. Συντασσόμενο με την ανωτέρω άποψη, το Κοινοβούλιο υπέβαλε στο νομοθετικό ψήφισμά του την τροπολογία 17, με την οποία απαλείφθηκε η προσθήκη «χωροταξικά» (16). Ήδη στην τροποποιημένη πρόταση της Επιτροπής του 1999 δεν περιλαμβανόταν πλέον η εν λόγω προσθήκη (17).
40.      Ωστόσο, η Επιτροπή ενέμεινε στην άποψη ότι το μέτρο πρέπει να αφορά ορισμένη τοποθεσία. Το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της τροποποιημένης πρότασης προέβλεπε ότι τα σχέδια και προγράμματα έπρεπε να καθορίζουν ένα πλαίσιο για μελλοντικά έργα συναρτήσει της τοποθεσίας τους και, μεταξύ άλλων, του χαρακτήρα, του μεγέθους ή των προϋποθέσεων των έργων αυτών (18).
41.      Τελικά όμως, στην κοινή θέση του Συμβουλίου διαφοροποιήθηκαν ο ορισμός και το πεδίο εφαρμογής σύμφωνα με το τελικώς εγκριθέν κείμενο, απαλείφθηκε από τον ορισμό το κριτήριο της συνάρτησης με την τοποθεσία και αναφέρθηκε η «χωροταξία ή χρήση του εδάφους», στο πλαίσιο του πεδίου εφαρμογής, ως ένας μεταξύ των πλειόνων δυνατών τομέων στους οποίους μπορούν να εκπονούνται σχέδια και προγράμματα (19).
42.      Τέταρτον, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει το Βέλγιο, ούτε από τη νομολογία του Δικαστηρίου μπορεί να συναχθεί η απαίτηση ύπαρξης ρύθμισης χωροταξικού σχεδιασμού.
43.      Το γεγονός ότι στην υπόθεση Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Αιτωλοακαρνανίας κ.λπ. το Δικαστήριο δεν χαρακτήρισε την επίδικη πράξη με αντικείμενο την εκτροπή ποταμού ως «σχέδιο ή πρόγραμμα» δεν οφείλεται στην ανυπαρξία ρύθμισης χωροταξικού σχεδιασμού. Βεβαίως, στο σκεπτικό της απόφασης, το Δικαστήριο επισήμανε ότι η πράξη δεν καθόριζε τα κριτήρια και τις λεπτομέρειες της χωροταξικής οργάνωσης ούτε καθιέρωνε κανόνες και διαδικασίες ελέγχου που να διέπουν την εφαρμογή ενός ή περισσοτέρων σχεδίων (20). Το Δικαστήριο άντλησε τη διατύπωση αυτή από την εκεί μνημονευόμενη απόφαση Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. Η περιλαμβανόμενη στην εν λόγω υπόθεση αναφορά στα κριτήρια και τις λεπτομέρειες της χωροταξικής οργάνωσης εξηγείται αποκλειστικά και μόνον από το γεγονός ότι η επίδικη πράξη εκπονήθηκε πράγματι στον τομέα της χωροταξίας, όπως προκύπτει αναμφίβολα από τις σκέψεις που προηγούνται της διατύπωσης (21). Επομένως, στο σκεπτικό της απόφασης Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Αιτωλοακαρνανίας κ.λπ. καθοριστική δεν είναι η απουσία όρων για τη χωροταξική οργάνωση, αλλά η απουσία κριτηρίων ελέγχου, ήτοι το γεγονός ότι η επίμαχη πράξη δεν καθορίζει πλαίσιο για μελλοντικά έργα.
44.      Βεβαίως, στην υπόθεση D’Oultremont κ.λπ. το Δικαστήριο έκρινε ότι τα σχέδια και προγράμματα πρέπει να καλύπτουν ορισμένη εδαφική έκταση (22). Προς τούτο όμως αρκεί το μέτρο να έχει εφαρμογή σε ολόκληρο τον τομέα αρμοδιότητας του οργάνου που το εξέδωσε (23).
45.      Τέλος, στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Terre wallonne ASBL και Inter-Environnement Wallonie ASBL, το Δικαστήριο έκρινε ότι ενέπιπτε στο ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» μια νομική πράξη που ρύθμιζε τους όρους της διασποράς αζώτου (24). Ούτε η πράξη αυτή περιλάμβανε συγκεκριμένες ρυθμίσεις χωροταξικού σχεδιασμού.
46.      Πέμπτον, δεν μπορεί να ευδοκιμήσει ούτε η αντίρρηση ότι η εν λόγω ερμηνεία του ζεύγους εννοιών «σχέδια και προγράμματα» διευρύνει το πεδίο εφαρμογής της στρατηγικής εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Τούτο δε διότι, κατά την ερμηνεία αυτή, στο εν λόγω ζεύγος εννοιών πρέπει να εμπίπτει το σύνολο των πράξεων που ρυθμίζουν τη λειτουργία εγκαταστάσεων (25).
47.      Είναι βεβαίως αληθές ότι η υποστηριζόμενη στις παρούσες προτάσεις ερμηνεία των ανωτέρω εννοιών δεν είναι κατάλληλη για τον περιορισμό του πεδίου εφαρμογής της στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων υπό την έννοια αυτή. Ωστόσο, ο χαρακτηρισμός μιας νομικής πράξης ως σχεδίου ή προγράμματος κατά την έννοια της οδηγίας ΣΕΠΕ δεν αρκεί για τη γέννηση υποχρέωσης διενέργειας στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Αντιθέτως, μόνον το άρθρο 3 της οδηγίας ΣΕΠΕ καθορίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η διενέργεια τέτοιας εκτίμησης είναι υποχρεωτική. Τα εκεί καθοριζόμενα κριτήρια περιορίζουν κατάλληλα το πεδίο εφαρμογής της στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων (26).
β)      Σχεδιαστική και προγραμματική διάσταση στη νομολογία
48.      Από το γεγονός ότι το Δικαστήριο χρησιμοποίησε τον όρο «προγραμματική ή σχεδιαστική διάσταση» στη νομολογία του, δεν μπορεί να συναχθεί ότι πρέπει να πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις για να θεωρηθούν οι νομικές πράξεις ως «σχέδια και προγράμματα».
49.      Για πρώτη φορά το Δικαστήριο χρησιμοποίησε τον όρο στην υπόθεση Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. Στην απόφαση που εξέδωσε στην εν λόγω υπόθεση, το Δικαστήριο τόνισε ότι η επίδικη πράξη περιείχε γενικούς κανόνες, είχε ορισμένο βαθμό αφαιρετικότητας και είχε ως σκοπό την ανάπλαση μιας συνοικίας. Τούτο αποτελούσε χαρακτηριστικό παράδειγμα της προγραμματικής ή σχεδιαστικής διάστασής του και δεν απέκλειε το ενδεχόμενο να ενέπιπτε στην έννοια των «σχεδίων και προγραμμάτων» (27). Εξ αυτού θα μπορούσε να συναχθεί, με μια επιφανειακή ανάγνωση, ότι το ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» προϋποθέτει τα στοιχεία
αυτά.
50.      Ωστόσο, κατόπιν προσεκτικότερης μελέτης, τέτοιο συμπέρασμα δεν συνάγεται από τις επισημάνσεις του Δικαστηρίου.
51.      Τούτο δε διότι το Δικαστήριο χρησιμοποίησε στην αρχή των εν λόγω επισημάνσεων τη λέξη «εξάλλου». Επομένως, οι επισημάνσεις αυτές παρατέθηκαν μόνον επικουρικώς. Συνεπώς, η σημασία τους προκύπτει μόνον υπό το πρίσμα της πραγματικής συλλογιστικής του Δικαστηρίου, κατά την οποία ο γενικώς δεσμευτικός χαρακτήρας μιας πράξης δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να εμπίπτει στο ζεύγος εννοιών «σχέδια και προγράμματα» (28). Τούτο δε διότι, αντιθέτως προς τη Σύμβαση του Ώρχους (29), η οδηγία ΣΕΠΕ δεν διακρίνει μεταξύ «σχεδίων και προγραμμάτων», «πολιτικών» και «νομικά δεσμευτικών κανόνων γενικής εφαρμογής». Με τη συλλογιστική αυτή, το Δικαστήριο απέρριψε την ένσταση του Βελγίου ότι, λόγω του γενικώς δεσμευτικού χαρακτήρα της, η επίμαχη νομική πράξη δεν αποτελούσε σχέδιο ή πρόγραμμα κατά την έννοια της οδηγίας ΣΕΠΕ.
52.      Επομένως, με τις επισημάνσεις του σχετικά με τη σχεδιαστική και/ή προγραμματική διάσταση και τις προαναφερθείσες περιστάσεις (γενικός κανόνας, αφαιρετικότητα και ανάπλαση περιοχής), το Δικαστήριο δεν καθιέρωσε πρόσθετη προϋπόθεση για τα σχέδια ή προγράμματα.
3.      Προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ
53.      Βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ, «μόνο» τα σχέδια και προγράμματα που αναφέρονται στις παραγράφους 2 έως 4 υποβάλλονται σε στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, πρέπει να διενεργείται εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για όλα τα σχέδια και προγράμματα που πληρούν δύο σωρευτικές προϋποθέσεις. Πρώτον, τα σχέδια και προγράμματα πρέπει να εκπονούνται για έναν από τους απαριθμούμενους τομείς και, δεύτερον, πρέπει να καθορίζουν το πλαίσιο για τη μελλοντική χορήγηση αδειών σε έργα που απαριθμούνται στα παραρτήματα Ι και ΙΙ της οδηγίας ΕΠΕ.
54.      Αντιθέτως προς τις αμφιβολίες του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) (30), το επίμαχο διάταγμα εκπονήθηκε σε έναν από τους απαριθμούμενους τομείς (συναφώς ενότητα αʹ). Στο Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) εναπόκειται να εξετάσει αν το διάταγμα καθορίζει επίσης ένα πλαίσιο για τη μελλοντική χορήγηση αδειών. Συναφώς, το καθοριστικό στοιχείο
είναι αν το διάταγμα επιβάλλει στην αρχή που χορηγεί τις άδειες υποχρεωτικά κριτήρια και προϋποθέσεις που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (συναφώς ενότητα βʹ).
α)      Εκπόνηση σε έναν από τους απαριθμούμενους τομείς
55.      Από τους απαριθμούμενους στο άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ τομείς στους οποίους μπορούν να εκπονούνται τα σχέδια και προγράμματα είναι κρίσιμοι εν προκειμένω οι τομείς των «μεταφορών» και της «χωροταξίας ή χρήσης του εδάφους».
56.      Κατ’ αρχάς, πρέπει να σημειωθεί ότι το Δικαστήριο ερμηνεύει την έννοια της «εκπόνησης σε έναν τομέα» υπό την έννοια ότι αρκεί το σχέδιο ή το πρόγραμμα να «αφορά» τον τομέα αυτόν (31). Αντιθέτως, ορισμός των διαφόρων τομέων δεν απαντά ούτε στην οδηγία ΣΕΠΕ ούτε στη νομολογία του Δικαστηρίου.
57.      Με βάση τα ανωτέρω δεδομένα, οι όροι για τη
λειτουργία χώρων στάθμευσης αφορούν τον τομέα των «μεταφορών». Δυστυχώς, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) δεν εκθέτει τους λόγους για τους οποίους αμφιβάλλει ότι ο εν λόγω τομέας είναι εν προκειμένω σχετικός. Προσωπικά τουλάχιστον αδυνατώ να τους αντιληφθώ. Αντιθέτως, είναι πολύ προφανές ότι οι όροι λειτουργίας των χώρων στάθμευσης αφορούν τον τομέα των μεταφορών, καθώς ρυθμίζουν τη διαμόρφωση και τη χρήση των υποδομών μεταφορών.
58.      Βεβαίως, η νομολογία δεν παρέχει γενικές διευκρινίσεις ως προς τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να νοείται ο τομέας των «μεταφορών». Ωστόσο, στη μοναδική μέχρι τούδε σχετική υπόθεση Bund Naturschutz in Bayern, το Δικαστήριο βασίστηκε σε μια ευρεία ερμηνεία του εν λόγω τομέα. Χωρίς περαιτέρω αιτιολόγηση, έκρινε ότι ο τομέας των «μεταφορών» επηρεάζεται ακόμη και όταν μια διάταξη ρυθμίζει την υποχρεωτική κατοχή άδειας οδήγησης ή τη στάθμευση μηχανοκίνητων οχημάτων εκτός του δημόσιου οδικού δικτύου σε προστατευόμενη περιοχή φυσικού τοπίου (32).
59.      Εφόσον όμως το ίδιο το Δικαστήριο περιλαμβάνει τη στάθμευση μηχανοκίνητων οχημάτων σε μη δημόσιο χώρο στον τομέα των «μεταφορών», τότε το ίδιο πρέπει να ισχύει επίσης για τους χώρους στάθμευσης η λειτουργία των οποίων υπόκειται σε ειδικούς κανόνες. Τούτο δε διότι χωρίς χώρους στάθμευσης, η ατομική μεταφορά προσώπων είναι πρακτικά αδύνατη. Επομένως, ως αναγκαία υποδομή, οι χώροι στάθμευσης πρέπει να θεωρηθούν ότι εμπίπτουν στον τομέα των «μεταφορών».
60.      Το ζήτημα αν οι όροι λειτουργίας των χώρων σταθμεύσεως αφορούν επίσης τον τομέα «χωροταξία ή χρήση του εδάφους» εξαρτάται από τη συγκεκριμένη διαμόρφωση των όρων λειτουργίας.
61.      Οι αμφιβολίες του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) ως προς τον επηρεασμό του τομέα «χωροταξία ή χρήση του εδάφους» φαίνεται να οφείλονται στο γεγονός ότι για την κατασκευή χώρων στάθμευσης απαιτείται, εκτός από περιβαλλοντική άδεια, η οποία προϋποθέτει την τήρηση των όρων λειτουργίας, επιπλέον και πολεοδομική άδεια, η οποία προϋποθέτει την τήρηση χωροταξικών κανόνων. Με βάση τα στοιχεία που παραθέτει και την άποψη που διατυπώνει το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), οι χωροταξικοί κανόνες καθορίζουν το πλαίσιο για τη χορήγηση πολεοδομικής άδειας για την κατασκευή χώρου στάθμευσης και, ως εκ τούτου, έχουν αποτελέσει αντικείμενο στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων (33).
62.      Ωστόσο, η ύπαρξη ενός πλαισίου χωροταξικών κανόνων δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να απαιτείται στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για περαιτέρω ρυθμίσεις που θεσπίζουν δεσμευτικές προδιαγραφές για το έργο. Αυτό που έχει σημασία είναι αν οι επίμαχες ρυθμίσεις πληρούν τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ. Διαφορετικά, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να παρακάμπτουν την υποχρέωση διενέργειας στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων για σχέδια ή προγράμματα θεσπίζοντας κανόνες σε διαφορετικές νομικές πράξεις, εκ των οποίων μόνον η μία θα υπόκειτο σε στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (34).
63.      Όσον αφορά δε την ερμηνεία του ζεύγους εννοιών «χωροταξία ή χρήση του εδάφους», το εν λόγω ζεύγος εννοιών προϋποθέτει
την ύπαρξη μιας διάταξης η οποία έχει επιπτώσεις στη χρήση μιας περιοχής.
64.      Βεβαίως, το Δικαστήριο εκτιμά ότι ο εν λόγω τομέας δεν περιλαμβάνει μόνον την κατάτμηση του εδάφους σε ζώνες και τον καθορισμό των δραστηριοτήτων που επιτρέπονται εντός των ζωνών αυτών, αλλά είναι ευρύτερος, δεδομένου ότι αναφέρεται τόσο στον χωροταξικό σχεδιασμό όσο και στις χρήσεις του εδάφους (35). Ωστόσο, η συλλογιστική του Δικαστηρίου δεν πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν απαιτούνται επιπτώσεις στη χρήση μιας περιοχής. Αντιθέτως, το Δικαστήριο αντιδιαστέλλει τις δύο έννοιες της «χωροταξίας» και της «χρήσης του εδάφους». Συναφώς, εξηγεί με πειστικό τρόπο ότι, πέραν του σχεδιασμού σε επίπεδο συγκεκριμένης χρήσης (χρήση του εδάφους), το εν λόγω ζεύγος εννοιών περιλαμβάνει και το ανώτερο επίπεδο σχεδιασμού, όπως τη διαχείριση της χωροταξικής ανάπτυξης ή την προστασία της φύσης και των πόρων (χωροταξία). Αντίστοιχα, το Δικαστήριο, στη νομολογία στην οποία εφάρμοσε την ανωτέρω ερμηνεία, κατέταξε στον τομέα «χωροταξία ή χρήση του εδάφους» μόνον πράξεις που έχουν επιπτώσεις στη χρήση μιας περιοχής (36). Μολονότι εξ αυτού δεν συνάγεται ότι τέτοιες επιπτώσεις είναι απολύτως αναγκαίες, πάντως η συλλογιστική του Δικαστηρίου δεν αποκλείει μια τέτοια απαίτηση.
65.      Από τις προπαρασκευαστικές εργασίες της οδηγίας ΣΕΠΕ προκύπτει ομοίως ότι το ζεύγος εννοιών «χωροταξία ή χρήση του εδάφους» προϋποθέτει μια διάταξη η οποία έχει επιπτώσεις στη χρήση μιας περιοχής. Η πρόταση της Επιτροπής ανέφερε ρητά, στην αιτιολογική της έκθεση, ότι «χωροταξικά σχέδια ή προγράμματα […] καθορίζουν τις χρήσεις γης» (37). Βεβαίως, κατά τη διάρκεια της νομοθετικής διαδικασίας, εγκαταλείφθηκε ο περιορισμός του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας ΣΕΠΕ στον τομέα της χωροταξίας. Ωστόσο, δεν προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης είχε ταυτόχρονα τη βούληση να εγκαταλείψει την εν λόγω ερμηνεία της έννοιας της χωροταξίας.
66.      Με βάση την ανωτέρω ερμηνεία του τομέα «χωροταξία ή χρήση του εδάφους», δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ο τομέας αυτός να επηρεαστεί από κανονιστική πράξη η οποία καθορίζει αποκλειστικά και μόνον τους όρους λειτουργίας χώρων στάθμευσης, χωρίς να προβλέπει διατάξεις σχετικά με την κατασκευή των χώρων αυτών ή σχετικά με τον μέγιστο αριθμό τους. Η εξέταση του ζητήματος αν μια τέτοια πράξη έχει επιπτώσεις στη χρήση μιας περιοχής εναπόκειται στο Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας).
β)      Πλαίσιο για τη μελλοντική χορήγηση αδειών σε έργα που υπόκεινται σε εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων
67.      Επομένως, το ζήτημα αν οι όροι λειτουργίας των χώρων στάθμευσης πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων εξαρτάται, σε καθοριστικό βαθμό, από το αν επιβάλλουν στην αρχή που χορηγεί τις άδειες δεσμευτικά κριτήρια και προϋποθέσεις που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
68.      Τούτο δε διότι, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, τα οικεία σχέδια ή προγράμματα πρέπει επίσης να καθορίζουν το πλαίσιο για τη μελλοντική χορήγηση αδειών σε έργα και τα έργα αυτά πρέπει να περιλαμβάνονται στα έργα που απαριθμούνται στα παραρτήματα Ι και ΙΙ της οδηγίας ΕΠΕ.
69.      Συναφώς, το Δικαστήριο επισημαίνει συχνά ότι η έννοια (38) των «σχεδίων και προγραμμάτων» αναφέρεται σε κάθε πράξη η οποία καθορίζει, θεσπίζοντας κανόνες και διαδικασίες ελέγχου που έχουν εφαρμογή στον οικείο τομέα, ένα σημαντικό σύνολο κριτηρίων και προϋποθέσεων για την έγκριση και την εκτέλεση ενός ή περισσοτέρων έργων τα οποία ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (39).
70.      Σκοπός της ανωτέρω ερμηνείας είναι, αφενός, να διασφαλιστεί ότι οι προκαθορισμένες ρυθμίσεις («κριτήρια και προϋποθέσεις για την έγκριση») θα θεσπίζονται μόνον κατόπιν εκτίμησης των επιπτώσεών τους στο περιβάλλον (40). Επομένως, κρίσιμο είναι αν με το σχέδιο ή το πρόγραμμα θεσπίζονται –δεσμευτικές για την αρχή που χορηγεί άδειες– προκαθορισμένες ρυθμίσεις για τη μεταγενέστερη απόφαση χορήγησης άδειας.
71.      Αφετέρου, όμως, η εν λόγω ερμηνεία αποσκοπεί επίσης στην αποτροπή, υπό την έννοια ενός κανόνα de minimis («σημαντικό σύνολο»), του ενδεχομένου ο μεμονωμένος και μόνον καθορισμός επιμέρους κριτηρίων ή προϋποθέσεων που δεν ασκούν επιρροή όσον αφορά τις επιπτώσεις στο περιβάλλον να καθιστά αναγκαία την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Το αποφασιστικής σημασίας ζήτημα αν τα κριτήρια και οι προϋποθέσεις που καθορίστηκαν υπερβαίνουν το όριο ενός σημαντικού συνόλου πρέπει να επιλύεται με ποιοτική αξιολόγηση (41). Επομένως, κρίσιμο είναι αν τα κριτήρια και οι προϋποθέσεις που καθορίστηκαν ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (42).
72.      Για τον προσδιορισμό της έκτασης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων μπορούν να χρησιμοποιούνται επικουρικώς τα –μη εξαντλητικώς απαριθμούμενα– κριτήρια του παραρτήματος II της οδηγίας ΣΕΠΕ. Αντίστοιχα, το Δικαστήριο, χωρίς πάντως να μνημονεύσει ρητώς το σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του παραρτήματος ΙΙ, έχει ήδη επισημάνει ότι τα κριτήρια και οι προϋποθέσεις μπορούν να αφορούν ιδίως τον τόπο, τη φύση, το μέγεθος και τις συνθήκες λειτουργίας των έργων ή τη συνδεόμενη με αυτά χορήγηση πόρων (43).
73.      Όπως υποδηλώνει η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, ιδίως οι ρυθμίσεις σχετικά με τον τεχνητό φωτισμό και τις εγκαταστάσεις διήθησης των μη στεγασμένων χώρων στάθμευσης καθώς και οι απαιτήσεις για σημεία φόρτισης και θέσεις στάθμευσης ποδηλάτων θα μπορούσαν να έχουν επιπτώσεις στο περιβάλλον. Ωστόσο, στο Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) εναπόκειται να εξακριβώσει αν, λόγω των ανωτέρω ή λόγω άλλου περιεχομένου του επίμαχου διατάγματος, πληρούνται τα κριτήρια του καθορισμού πλαισίου για τη μελλοντική χορήγηση αδειών (δεσμευτικός καθορισμός σημαντικού συνόλου κριτηρίων). Θα πρέπει, ειδικότερα, να εξετάσει εάν οι εν λόγω ρυθμίσεις, λαμβανομένης υπόψη της κατάστασης που επικρατεί στις Βρυξέλλες, είναι πιθανό να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
74.      Επίσης, ορμώμενη από τις επισημάνσεις που διατύπωσε το αιτούν δικαστήριο στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως σχετικά με τον δεσμευτικό χαρακτήρα των όρων λειτουργίας κρίνω σκόπιμη την ακόλουθη παρατήρηση:
Βάσει όσων αναφέρει το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), οι όροι λειτουργίας παρέχουν στην αρχή που χορηγεί τις άδειες τη δυνατότητα να παρεκκλίνει από ορισμένες διατάξεις. Όπως ορθώς εκτιμά το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), η δυνατότητα παρέκκλισης σχετικοποιεί τον δεσμευτικό χαρακτήρα των όρων λειτουργίας. Επομένως, καθοριστικής σημασίας είναι το ζήτημα για ποιες διατάξεις προβλέπουν οι όροι λειτουργίας τέτοια δυνατότητα. Τούτο δε διότι, αν οι προβλεπόμενες δυνατότητες παρέκκλισης αφορούν ακριβώς τα κριτήρια και τις προϋποθέσεις που μπορούν να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ακριβώς τα κριτήρια αυτά και οι προϋποθέσεις αυτές δεν έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα για την αρχή που χορηγεί τις άδειες.
4.      Ενδιάμεσο συμπέρασμα
75.      Κατά συνέπεια, το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ έχουν την έννοια ότι εθνικό μέτρο το οποίο καθορίζει αποκλειστικά και μόνον τους όρους λειτουργίας χώρων στάθμευσης, χωρίς να προβλέπει κανόνες σχετικά με την τοποθεσία τους ή τον μέγιστο αριθμό τους, πρέπει να χαρακτηριστεί ως σχέδιο ή πρόγραμμα στον τομέα των μεταφορών. Ωστόσο, το αν πρέπει να διενεργηθεί εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ενός τέτοιου σχεδίου ή προγράμματος εξαρτάται από το αν αυτό επιβάλλει στην αρχή που χορηγεί τις άδειες δεσμευτικά κριτήρια και δεσμευτικές προϋποθέσεις που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
Β.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
76.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν εθνικό δικαστήριο μπορεί να εφαρμόσει διάταξη του εθνικού του δικαίου η οποία του παρέχει τη δυνατότητα να διατηρήσει σε ισχύ, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, τα αποτελέσματα ακυρωθείσας κανονιστικής πράξης η οποία καθορίζει τους όρους λειτουργίας των χώρων στάθμευσης σε συγκεκριμένη περιφέρεια, προκειμένου η περιφερειακή αρχή να μπορέσει να προβεί σε εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των όρων αυτών πριν εκδώσει ενδεχομένως εκ νέου την εν λόγω πράξη.
77.      Βεβαίως, νομική πράξη εκδοθείσα κατά παράβαση της οδηγίας ΣΕΠΕ πρέπει κατ’ αρχήν να αναστέλλεται ή να καταργείται (συναφώς ενότητα 1). Ωστόσο, το Δικαστήριο επιτρέπει στα εθνικά δικαστήρια κατ’ εξαίρεση, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να διατηρούν σε ισχύ τα αποτελέσματα τοιαύτης νομικής
πράξεως (συναφώς ενότητα 2). Τέλος, επιβάλλονται ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με την εφαρμογή των εν λόγω προϋποθέσεων (συναφώς ενότητα 3).
1.      Κατ’ αρχήν υποχρέωση αναστολής ή κατάργησης της πράξης
78.      Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα, πρέπει κατ’ αρχάς να υπομνησθεί ότι η οδηγία ΣΕΠΕ δεν περιέχει διατάξεις σχετικά με τις συνέπειες που έχει η μη τήρηση των προβλεπόμενων σε αυτή διαδικαστικών διατάξεων (44).
79.      Εντούτοις, βάσει της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να εξαλείφουν τις παράνομες συνέπειες των παραβιάσεων του δικαίου της Ένωσης (45). Συνεπώς, οι αρμόδιες εθνικές αρχές, περιλαμβανομένων των εθνικών δικαστηρίων που επιλαμβάνονται προσφυγής κατά πράξης του εσωτερικού δικαίου εκδοθείσας κατά παράβαση του δικαίου της Ένωσης, υποχρεούνται να λαμβάνουν, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, όλα τα αναγκαία μέτρα για να θεραπεύσουν την παράλειψη εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων (46).
80.      Επομένως, το εθνικό δικαστήριο οφείλει, στο πλαίσιο της αρμοδιότητάς του, να αναστέλλει ή να ακυρώνει τα σχέδια ή προγράμματα που έχουν εγκριθεί κατά παράβαση της υποχρέωσης εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων (47).
2.      Κατ’ εξαίρεση διατήρηση των αποτελεσμάτων της πράξης σε ισχύ
81.      Δεδομένου ότι η αναστολή ή η κατάργηση αντίθετης προς το δίκαιο της Ένωσης εθνικής διάταξης μπορεί να έχει δυσμενείς συνέπειες, το Δικαστήριο έχει δεχθεί εξαιρέσεις από την εν λόγω αρχή.
82.      Αφού έθεσε, αρχικώς, τέσσερις σχετικές προϋποθέσεις (48), τις περιόρισε –ορθώς–, στην απόφαση A κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele), στα βασικά στοιχεία τους: η διατήρηση σε ισχύ πρέπει να είναι αναγκαία για να διασφαλιστεί ένα επιτακτικό συμφέρον, και συγκεκριμένα η αδιάλειπτη εφαρμογή πράξης της Ένωσης η οποία αποσκοπεί στην προστασία του περιβάλλοντος (49) ή στην πρόληψη σημαντικής βλάβης στον ενεργειακό εφοδιασμό του κράτους μέλους (50). Κατά συνέπεια, δεν πρέπει ιδίως να διαρκεί περισσότερο από όσο είναι αναγκαίο για να θεραπευθεί η διαδικαστική πλημμέλεια που διαπράχθηκε κατά τη θέσπιση της ρύθμισης με την εκ των υστέρων εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων (51).
83.      Η αίτηση του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) παρέχει την ευκαιρία να επισημανθεί ότι, στην υπόθεση A κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele), το Δικαστήριο δεν βασίστηκε στην έκταση των περιβαλλοντικών ζημιών για να δικαιολογήσει ένα επιτακτικό συμφέρον για τη διατήρηση σε ισχύ, αλλά στο έλλειμμα που προκύπτει από την εφαρμογή ενός νομοθετήματος της Ένωσης για την προστασία του περιβάλλοντος (52). Επομένως, όταν υφίσταται υποχρέωση μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο μιας
αποβλέπουσας στην προστασία του περιβάλλοντος πράξης της Ένωσης και το κράτος μέλος έχει παραβεί τις διαδικαστικές διατάξεις της οδηγίας ΣΕΠΕ κατά τη μεταφορά της, τα αποτελέσματα της πράξης μεταφοράς μπορεί να διατηρηθούν σε ισχύ σε περίπτωση που διαφορετικά θα προκύψει έλλειμμα μεταφοράς.
84.      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) βασίζεται στη διατύπωση που έχει χρησιμοποιήσει το Δικαστήριο σε ορισμένες παλαιότερες υποθέσεις, ήτοι στην υπόθεση Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne και στην υπόθεση Association France Nature Environnement.  Στις υποθέσεις εκείνες, το Δικαστήριο έκρινε ότι το κενό δικαίου προκαλεί μεγαλύτερη βλάβη στο περιβάλλον υπό την έννοια ότι η ακύρωση έχει ως αποτέλεσμα να περιοριστεί η προστασία του περιβάλλοντος και, επομένως, είναι αντίθετη προς τον θεμελιώδη σκοπό της προς μεταφορά οδηγίας (53).
85.      Ορθώς το Δικαστήριο δεν επανέλαβε τη διατύπωση αυτή στην υπόθεση A κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele). Τούτο δε διότι το κριτήριο του ελλείμματος μεταφοράς είναι πολύ σαφέστερο από το ζήτημα αν η ακύρωση θα αντέβαινε στον θεμελιώδη σκοπό της πράξης της Ένωσης. Ως εκ τούτου, παρέχει μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου και διευκολύνει, επίσης, την εφαρμογή του δικαίου από τα εθνικά δικαστήρια.
86.      Κατά συνέπεια, ακόμη και ήσσονος σημασίας
περιορισμένα
γεωγραφικά και ως προς το αντικείμενο μειονεκτήματα για το περιβάλλον αρκούν για να διατηρηθούν οι επιπτώσεις ενός εθνικού νομοθετικού μέτρου.
3.      Παρατηρήσεις σχετικά με την εφαρμογή των κριτηρίων
87.      Στο Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) εναπόκειται να εξακριβώσει αν πληρούνται στην υπό κρίση υπόθεση οι προϋποθέσεις. Συναφώς, επιβάλλονται οι ακόλουθες παρατηρήσεις.
88.      Κατά το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), η προσβαλλόμενη πράξη μεταφέρει εν μέρει στο εσωτερικό δίκαιο τις τροποποιήσεις της οδηγίας για τα κτίρια. Στη βάση αυτή, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) διερωτάται εάν η μη διασφάλιση της μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο της οδηγίας για τα κτίρια στον τομέα της λειτουργίας των χώρων στάθμευσης στην Περιφέρεια Βρυξελλών-Πρωτευούσης, για ορισμένους μήνες, αντιβαίνει στον θεμελιώδη σκοπό της εν λόγω ρύθμισης (54). Το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) φαίνεται να συνάγει εμμέσως από το γεγονός ότι η προσβαλλόμενη πράξη αποσκοπεί εν μέρει στη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο των τροποποιήσεων της οδηγίας για τα κτίρια ότι πρόκειται για μέτρο μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο της νομοθεσίας της Ένωσης για την προστασία του περιβάλλοντος.
89.      Η παραδοχή αυτή του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) είναι υπερβολικά γενική.
90.      Κατ’ αρχάς, πρέπει να σημειωθεί ότι οι τροποποιήσεις της οδηγίας για τα κτίρια εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της νομοθεσίας της Ένωσης για την προστασία του περιβάλλοντος. Βεβαίως, όπως και η ίδια η οδηγία για τα κτίρια, δεν στηρίζονται στην περιβαλλοντική αρμοδιότητα, ήτοι στο άρθρο 192 ΣΛΕΕ, αλλά στην ενεργειακή αρμοδιότητα της Ένωσης, ήτοι στο άρθρο 194 ΣΛΕΕ. Ωστόσο, κατά την αιτιολογική της σκέψη 3, η οδηγία για τα κτίρια αποσκοπεί επίσης στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, και ως εκ τούτου στην προστασία του περιβάλλοντος, και οι τροποποιήσεις της οδηγίας για τα κτίρια αποβλέπουν, κατά την αιτιολογική της σκέψη 1, στον ίδιο σκοπό (55).
91.      Ωστόσο, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) θα πρέπει να εξετάσει αν οι διατάξεις των οποίων τα αποτελέσματα προτίθεται να διατηρήσει σε ισχύ μεταφέρουν στο εθνικό δίκαιο τις τροποποιήσεις της οδηγίας για τα κτίρια. Μόνο στο μέτρο αυτό τίθεται το ζήτημα, το οποίο έθεσε το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), αν η κατάργηση εμποδίζει τη μεταφορά των τροποποιήσεων της οδηγίας για τα κτίρια στο εσωτερικό δίκαιο.
92.      Εξ όσων προκύπτουν, μόνον οι διατάξεις σχετικά με τη δημιουργία σημείων φόρτισης αποσκοπούν στη μεταφορά των τροποποιήσεων της οδηγίας για τα κτίρια στο εθνικό δίκαιο.
93.      Επιπλέον, η εκτίμηση του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) ότι ενδεχόμενη ακύρωση των όρων λειτουργίας θα δημιουργούσε αναπόφευκτα κενό δικαίου φαίνεται αμφίβολη (56). Συναφώς, θα πρέπει να εξεταστεί μήπως μια πρακτική χορήγησης αδειών όπως αυτή που υφίστατο πριν από τη θέσπιση των όρων λειτουργίας καθιστά δυνατή την αποφυγή της δημιουργίας κενού δικαίου κατά τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο. Τούτο δε διότι, όπως προκύπτει από όσα εξέθεσε το Βέλγιο καθώς και από την
παρατιθέμενη στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της έκδοσης της επίμαχης κανονιστικής πράξης, οι αρμόδιες αρχές, πριν από την έκδοση της εν λόγω πράξης, επέβαλλαν τους εκεί προβλεπόμενους όρους λειτουργίας σε κάθε (επιμέρους) άδεια (57). Η πρακτική αυτή θα μπορούσε να επαναληφθεί, τουλάχιστον προσωρινά, για τις μελλοντικές άδειες.
4.      Ενδιάμεσο συμπέρασμα
94.      Επομένως, εάν είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί η αδιάλειπτη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο μιας αποσκοπούσας στην προστασία του περιβάλλοντος πράξης της Ένωσης, εθνικό δικαστήριο μπορεί να εφαρμόσει διάταξη του εθνικού του δικαίου η οποία του παρέχει την εξουσία να διατηρήσει για περιορισμένο χρονικό διάστημα σε ισχύ τα αποτελέσματα πράξης που έχει εκδοθεί κατά παράβαση διαδικαστικών διατάξεων της οδηγίας ΣΕΠΕ. Τούτο μπορεί να συμβεί μόνο για το χρονικό διάστημα το οποίο χρειάζεται η αρμόδια αρχή για να προβεί σε εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της πράξης προτού ενδεχομένως την εκδώσει εκ νέου.
V.      Πρόταση
95.      Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ως εξής:
1)      Το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/42/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 2001, σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων, έχουν την έννοια ότι εθνικό μέτρο το οποίο καθορίζει αποκλειστικά και μόνο τους όρους λειτουργίας χώρων στάθμευσης, χωρίς να προβλέπει κανόνες σχετικά με την τοποθεσία τους ή τον μέγιστο αριθμό τους πρέπει να χαρακτηριστεί ως σχέδιο ή πρόγραμμα στον τομέα των μεταφορών. Ωστόσο, το αν πρέπει να διενεργηθεί εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ενός τέτοιου σχεδίου ή προγράμματος εξαρτάται από το αν αυτό επιβάλλει στην αρχή που χορηγεί τις άδειες δεσμευτικά κριτήρια και δεσμευτικές προϋποθέσεις που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
2)      Εάν είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί η αδιάλειπτη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο μιας αποσκοπούσας στην προστασία του περιβάλλοντος πράξης της Ένωσης, εθνικό δικαστήριο μπορεί να εφαρμόσει διάταξη του εθνικού του δικαίου η οποία του παρέχει την εξουσία να διατηρήσει για περιορισμένο χρονικό διάστημα σε ισχύ τα αποτελέσματα πράξης που έχει εκδοθεί κατά παράβαση διαδικαστικών διατάξεων της οδηγίας 2001/42. Τούτο μπορεί να συμβεί μόνο για το χρονικό διάστημα το οποίο χρειάζεται η αρμόδια αρχή για να προβεί σε εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της πράξης προτού ενδεχομένως την εκδώσει εκ νέου.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
2      Το τραγούδι της καμπάνας, Φρειδερίκος Σίλλερ. Ελεύθερη μετάφραση.
3      Οδηγία 2001/42/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 2001, σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων (ΕΕ 2001, L 197, σ. 30).
4      Οδηγία 2011/92/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον (ΕΕ 2012, L 26, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με την οδηγία 2014/52/ΕΕ (ΕΕ 2014, L 124, σ. 1).
5      Arrêté du Gouvernement de la Région de Bruxelles-Capitale du 25 février 2021 fixant des conditions générales et spécifiques d’exploitation applicables aux parking (διάταγμα της κυβέρνησης της Περιφέρειας Βρυξελλών-Πρωτευούσης, της 25ης Φεβρουαρίου 2021, περί καθορισμού των γενικών και ειδικών όρων λειτουργίας που εφαρμόζονται στους χώρους στάθμευσης), Moniteur belge της 3ης Μαρτίου 2021, σ. 18655.
6      Οδηγία (ΕΕ) 2018/844 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαΐου 2018, για την τροποποίηση της οδηγίας 2010/31/ΕΕ για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων και της οδηγίας 2012/27/ΕΕ για την ενεργειακή απόδοση (ΕΕ 2018, L 156, σ. 75).
7      Οδηγία 2010/31/EΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Μαΐου 2010, για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων (ΕΕ 2010, L 153, σ. 13).
8      Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 21ης Μαΐου 1992 για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7).
9      Αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 52), της 12ης Ιουνίου 2019, CFE (C‑43/18, EU:C:2019:483, σκέψη 54), της 12ης Ιουνίου 2019, Terre wallonne (C‑321/18, EU:C:2019:484, σκέψη 34), της 7ης Ιουνίου 2018, Thybaut κ.λπ. (C‑160/17, EU:C:2018:401, σκέψη 43), και της 22ας Μαρτίου 2012, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑567/10, EU:C:2012:159, σκέψη 31).
10      Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σ. 30.
11      Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση
D’Oultremont κ.λπ. (C‑290/15, EU:C:2016:561, σημείο 28) και στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Terre wallonne και Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 και C‑110/09, EU:C:2010:120, σημείο 38).
12      Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σ. 21· παρατηρήσεις του Βασιλείου του Βελγίου, σημεία 21 και 23.
13      Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων στο περιβάλλον της 4ης Δεκεμβρίου 1996 [COM(96) 511 τελικό, σ. 17].
14      Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων στο περιβάλλον της 4ης Δεκεμβρίου 1996 [COM(96) 511 τελικό, σ. 2].
15      Γνωμοδότηση της Επιτροπής Οικονομικής, Νομισματικής και Βιομηχανικής Πολιτικής στην έκθεση σχετικά με την πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων στο περιβάλλον της 25ης Ιουνίου 1998 (A4/1998/245).
16      Νομοθετικό ψήφισμα με το οποίο διατυπώνεται η γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με την πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων της 20ής Οκτωβρίου 1998 (ΕΕ 1998, C 341, σ. 22).
17      Τροποποιημένη πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων [COM(1999) 73 τελικό] της 22ας Φεβρουαρίου 1999 (ΕΕ 1999, C 83, σ. 15 και 16).
18      Τροποποιημένη πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων [COM(1999) 73 τελικό] της 22ας Φεβρουαρίου 1999 (ΕΕ 1999, C 83, σ. 15 και 16).
19      Κοινή θέση του Συμβουλίου, της 30ής Μαρτίου 2000, σχετικά με την έκδοση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων (5685/1/00 REV 1, σ. 7 και 8).
20      Απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2012, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Αιτωλοακαρνανίας κ.λπ. (C‑43/10, EU:C:2012:560, σκέψη 95).
21      Βλ. απόφαση της 22ας Μαρτίου 2012, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑567/10, EU:C:2012:159, σκέψεις 28 και 29).
22      Απόφαση της 27ης Οκτωβρίου 2016, D’Oultremont κ.λπ. (C‑290/15, EU:C:2016:816, σκέψη 45).
23      Απόφαση της 27ης Οκτωβρίου 2016, D’Oultremont κ.λπ. (C‑290/15, EU:C:2016:816, σκέψη 46).
24      Απόφαση της 17ης Ιουνίου 2010, Terre wallonne και Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 και C‑110/09, EU:C:2010:355, σκέψεις 41 και 42).
25      Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σ. 19· παρατηρήσεις του Βασιλείου του Βελγίου, σημεία 43 και 44.
26      Η εν λόγω κανονιστική τεχνική είναι αποτέλεσμα της διάκρισης μεταξύ του ορισμού και του πεδίου εφαρμογής στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας. Τόσο το αρχικό όσο και το τροποποιημένο σχέδιο της Επιτροπής όριζαν τα «σχέδια και προγράμματα» μνημονεύοντας τις προϋποθέσεις οι οποίες, όπως ισχύουν, καθορίζουν το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3 της οδηγίας ΣΕΠΕ. Βλ. παραπομπές στις υποσημειώσεις 10 και 14 των παρουσών προτάσεων.
27      Απόφαση της 7ης Ιουνίου 2018, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑671/16, EU:C:2018:403, σκέψη 60)· ομοίως, απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 61).
28      Απόφαση της 7ης Ιουνίου 2018, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑671/16, EU:C:2018:403, σκέψη 60)· ομοίως, απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 61).
29      Σύμβαση για την πρόσβαση σε πληροφορίες, τη συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά θέματα του 1998 (ΕΕ 2005, L 124, σ. 4), η οποία εγκρίθηκε με την απόφαση
2005/370/EΚ
του Συμβουλίου της 17ης Φεβρουαρίου 2005 (ΕΕ 2005, L 124, σ. 1).
30      Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σ. 36 και 37.
31      Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 49), με παραπομπή στις αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 66), και της 27ης Οκτωβρίου 2016, D’Oultremont κ.λπ. (C‑290/15, EU:C:2016:816, σκέψη 44).
32      Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 53).
33      Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σ. 36 και 37.
34      Βλ. αποφάσεις της 7ης Ιουνίου 2018, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑671/16, EU:C:2018:403, σκέψη 55), και της 27ης Οκτωβρίου 2016, D’Oultremont κ.λπ. (C‑290/15, EU:C:2016:816, σκέψη 48), καθώς και προτάσεις μου στην υπόθεση Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑671/16, EU:C:2018:39, σημείο 25) και στην υπόθεση D’Oultremont κ.λπ. (C‑290/15, EU:C:2016:561, σημείο 55).
35      Αποφάσεις της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 50), και της 7ης Ιουνίου 2018, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑671/16, EU:C:2018:403, σκέψη 43) και Thybaut κ.λπ. (C‑160/17, EU:C:2018:401, σκέψη 48).
36      Η υπόθεση Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. αφορούσε έναν περιφερειακό πολεοδομικό κανονισμό· η υπόθεση Thybaut αφορούσε μια περίμετρο αστικού αναδασμού· η υπόθεση Bund Naturschutz in Bayern αφορούσε τον καθορισμό μιας προστατευόμενης περιοχής φυσικού τοπίου.
37      Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων στο περιβάλλον της 4ης Δεκεμβρίου 1996 [COM(96) 511 τελικό, σ. 2]. Βλ., επίσης, τα σχέδια και προγράμματα που απαριθμούνται από την Επιτροπή στη σελίδα 3 προς επεξήγηση του πεδίου εφαρμογής.
38      Η διατύπωση του Δικαστηρίου είναι κάπως ατυχής καθώς, από την απόφαση D’Oultremont κ.λπ. και έπειτα, αναφέρεται στην έννοια των «σχεδίων και προγραμμάτων». Όπως όμως προκύπτει από τη νομολογία που μνημονεύεται στην υποσημείωση 39
των παρουσών προτάσεων, οι επισημάνσεις αυτές συγκεκριμενοποιούν, στην πραγματικότητα, το κριτήριο «πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων».
39      Αποφάσεις της 9ης Μαρτίου 2023, An Bord Pleanála κ.λπ. (Περιοχή St Teresa’s Gardens) (C‑9/22, EU:C:2023:176, σκέψη 38), της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 60), και της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 67).
40      Αποφάσεις της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 61), και της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 68).
41      Αποφάσεις της 8ης Μαΐου 2019, «Verdi Ambiente e Società (VAS) – Aps Onlus» κ.λπ. (C‑305/18, EU:C:2019:384, σκέψη 51), της 7ης Ιουνίου 2018, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑671/16, EU:C:2018:403, σκέψη 55), και της 7ης Ιουνίου 2018, Thybaut κ.λπ. (C‑160/17, EU:C:2018:401, σκέψη 55)· βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑671/16, EU:C:2018:39, σημείο 26).
42      Αποφάσεις της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 61), και της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 68).
43      Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 62).
44      Αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 82), και της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 42).
45      Αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 83), και της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 43).
46      Αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 83), και της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψεις 44 και 45).
47      Αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 83), και της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 46).
48      Αποφάσεις της 28ης Ιουλίου 2016, Association France Nature Environnement (C‑379/15, EU:C:2016:603, σκέψη 43), και της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 63).
49      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 90).
50      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 92).
51      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 94).
52      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 90).
53      Αποφάσεις της 28ης Ιουλίου 2016, Association France Nature Environnement (C‑379/15, EU:C:2016:603, σκέψη 41), και της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 61).
54      Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σ. 42.
55      Ομοίως απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 91).
56      Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σ. 42.
57      Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σ. 20· παρατηρήσεις του Βασιλείου του Βελγίου, σκέψεις 37 έως 39.