Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
D. SPIELMANN
van 26 juni 2025 (1)
Zaak C‑649/23
Institutul de Istorie şi Teorie Literară „G. Călinescu”,
Fundaţia Naţională pentru Ştiinţă şi Artă
tegen
HK, als erfgenaam van TB,
VP,
GR
[verzoek van de Înaltă Curte de Casație și Justiție (hoogste rechterlijke instantie, Roemenië) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Auteursrecht en naburige rechten – Richtlijn 2001/29/EG – Artikel 2 – Reproductierecht – Kritische publicatie van een reeds bestaand werk waarmee wordt beoogd een Latijns manuscript te reconstrueren – Begrip ‚werk’ – Naleving van het auteursrecht ”
Inleiding
1.        Vroeger waren werken van auteurs niet beschermd. Hoewel het met de ontwikkeling van de boekdrukkunst voor het eerst mogelijk werd om exploitatierechten op werken bij drukkerijen in licentie te geven(2), wordt het
„Statute of Anne” van 10 april 1710(3) beschouwd als het eerste stuk wetgeving ter bescherming van de belangen van auteurs. De juridische constructie die door het auteursrecht wordt gevormd, vindt ook haar grondslag in een aantal filosofische stromingen, waaruit onder meer voortvloeit dat de mens, die eigenaar is van zijn werk, zich onder bepaalde voorwaarden het gemeenschappelijke deel van de zaken waaraan hij met zijn werk heeft bijgedragen, kan toe‑eigenen en deze zaken aldus tot zijn eigendom kan maken. Hieruit vloeit op natuurlijke wijze voort dat hem rechten worden toegekend op het „resultaat van zijn werk”.(4)
2.        Het auteursrecht is echter niet het enige recht dat een werk gedurende zijn levenscyclus vergezelt. Aan uitvoerend kunstenaars, producenten en omroeporganisaties worden namelijk naburige rechten toegekend. Deze zijn evenwel recenter dan het auteursrecht, aangezien zij voor het eerst werden genoemd in het Internationaal Verdrag inzake de bescherming van uitvoerende kunstenaars, producenten van fonogrammen en omroeporganisaties, dat op 26 oktober 1961 in Rome is gesloten(5) als reactie op de opkomst van nieuwe technologieën.
3.        Hoewel het thans duidelijk is dat de auteurs van een werk auteursrecht genieten, blijven er veel vragen rijzen over de kwalificatie van bepaalde creaties als „werk”. Zo vraagt de Înaltă Curte de Casație și Justiție (hoogste rechterlijke instantie, Roemenië) zich in het kader van het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing in essentie af of de in het Latijn geschreven kritische publicatie van een publiek domein geworden literair werk in het Latijn kan worden aangemerkt als een „werk”, waarvan de reproductie overeenkomstig artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29/EG(6) is onderworpen aan toestemming van de auteur.
4.        Dit verzoek om een prejudiciële beslissing is ingediend in het kader van een geding tussen enerzijds het Institut de Istorie și Teorie Literară „G. Călinescu” (Călinescu-instituut voor literaire geschiedenis en theorie; hierna: „Călinescu‑instituut”) en de Fundație
Națională pentru Știință și Artă (nationale stichting voor wetenschap en kunst; hierna: „FNSA”) en anderzijds de erfgenamen van professor Dan Slușanschi, die de betrokken kritische publicatie heeft verwezenlijkt.
Toepasselijke bepalingen
Internationaal recht
Berner Conventie
5.        In artikel 2 van de Berner Conventie voor de bescherming van werken van letterkunde en kunst, ondertekend te Bern op 9 september 1886 (Akte van Parijs van 24 juli 1971), zoals gewijzigd op 28 september 1979 (hierna: „Berner Conventie”), wordt bepaald:
„1)      De term ‚werken van letterkunde en kunst’ omvat alle voortbrengselen op het gebied van letterkunde, wetenschap en kunst, welke ook de wijze of de vorm van uitdrukking zij, zoals boeken, brochures en andere geschriften; voordrachten, toespraken, preken en andere werken van dien aard; toneelwerken of dramatisch-muzikale werken; choreografische werken en pantomimes; muzikale composities met of zonder woorden; cinematografische werken, waarmee volgens een soortgelijke werkwijze uitgedrukte werken worden gelijkgesteld; werken van teken-, schilder-, bouw-, beeldhouw-, graveer- en lithografeerkunst; fotografische werken, waarmee volgens een soortgelijke werkwijze uitgedrukte werken worden gelijkgesteld; werken van toegepaste kunst; illustraties en aardrijkskundige kaarten; tekeningen, schetsen en plastische werken, betrekking hebbende op de aardrijkskunde, de topografie, de bouwkunde of de wetenschappen.
[...]
3)      Als oorspronkelijke werken worden beschermd, onverminderd de rechten van de auteur van het oorspronkelijke werk: vertalingen, bewerkingen, muziekarrangementen en andere wijzigingen van een werk van letterkunde of kunst.
[...]”
WIPO-verdrag inzake het auteursrecht
6.        Het op 20 december 1996 te Genève gesloten verdrag van de Wereldorganisatie voor de intellectuele eigendom inzake auteursrecht (WIPO) inzake het auteursrecht werd goedgekeurd bij besluit 2000/278/EG van de Raad van 16 maart 2000 houdende goedkeuring, namens de Europese Gemeenschap, van het WIPO-verdrag inzake het auteursrecht en het WIPO-verdrag inzake uitvoeringen en fonogrammen(7).
7.        Artikel 1 van het WIPO-verdrag inzake het auteursrecht, met als opschrift „Verhouding tot de Berner Conventie”, bepaalt in lid 4 dat „[d]e verdragsluitende partijen dienen te voldoen aan de artikelen 1 tot en met 21 en het aanhangsel van de Berner Conventie”.
Trips-overeenkomst
8.        De overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom (hierna: „Trips-overeenkomst”), die als bijlage 1 C bij de overeenkomst tot oprichting van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) is gehecht, is op 15 april 1994 te Marrakesh ondertekend en goedgekeurd bij besluit 94/800/EG van de Raad van 22 december 1994 betreffende de sluiting, namens de Europese Gemeenschap, voor wat betreft de onder haar bevoegdheid vallende aangelegenheden, van de uit de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguayronde (1986‑1994) voortvloeiende overeenkomsten(8). De leden van de WTO, waaronder alle lidstaten van de Unie alsook de Unie zelf, zijn partij bij de Trips‑overeenkomst.
9.        Artikel 9 van de Trips-overeenkomst bepaalt:
„1.      De leden leven de artikelen 1 tot en met 21 van en het aanhangsel bij de [Berner Conventie] na. [...]
2.      De bescherming van het auteursrecht strekt zich uit tot uitdrukkingsvormen en niet tot denkbeelden, procedures, werkwijzen of mathematische concepten als zodanig.”
Unierecht
Richtlijn 93/98
10.      Artikel 5 van richtlijn 93/98/EEG(9) bepaalde dat „[d]e lidstaten [...] kritische en wetenschappelijke publicaties van publiek domein geworden werken [kunnen] beschermen. De beschermingstermijn van die rechten bedraagt maximaal 30 jaar vanaf het tijdstip waarop de publicatie voor het eerst op geoorloofde wijze gepubliceerd is.”
Richtlijn 2006/116
11.      Richtlijn 2006/116/EG(10) is in de plaats gekomen van richtlijn 93/98 en is op 16 januari 2007 in werking getreden.
12.      In overweging 19 van richtlijn 2006/116 staat te lezen dat „[d]e lidstaten [...], met name ter bescherming van kritische en wetenschappelijke publicaties, vrij andere naburige rechten [kunnen] handhaven of invoeren. Het is ter wille van de transparantie op communautair niveau echter nodig dat lidstaten die nieuwe naburige rechten invoeren, de Commissie hiervan in kennis stellen.”
13.      Artikel 1 van richtlijn 2006/116, met als opschrift „Duur van de rechten van de auteur”, bepaalt in lid 1 dat „[h]et auteursrecht op werken van letterkunde en kunst in de zin van artikel 2 van de Berner Conventie geldt gedurende het leven van de auteur en tot 70 jaar na zijn dood, ongeacht op welk tijdstip het werk op geoorloofde wijze voor het publiek toegankelijk is gemaakt”.
14.      Artikel 5 van richtlijn 2006/116, met als opschrift „Kritische en wetenschappelijke publicaties”, bepaalt dat „[d]e lidstaten [...] kritische en wetenschappelijke publicaties van publiek domein geworden werken [kunnen] beschermen. De beschermingstermijn van die rechten bedraagt maximaal 30 jaar vanaf het tijdstip waarop de publicatie voor het eerst op geoorloofde wijze gepubliceerd is.”
Richtlijn 2001/29
15.      Artikel 2 van richtlijn 2001/29, met als opschrift „Reproductierecht”, bepaalt:
„De lidstaten voorzien ten behoeve van:
a)      auteurs, met betrekking tot hun werken,
[...]
in het uitsluitende recht, de directe of indirecte, tijdelijke of duurzame, volledige of gedeeltelijke reproductie van dit materiaal, met welke middelen en in welke vorm ook, toe te staan of te verbieden.”
Roemeens recht
16.      Artikel 16 van Lege nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (wet nr. 8/1996 inzake het auteursrecht en de naburige rechten) van 14 maart 1996, in de versie die gold in 2001(11), bepaalt dat „[d]e auteur van een werk [...] het exclusieve vermogensrecht [heeft] om toestemming te verlenen voor de vertaling, publicatie in verzamelingen, bewerking en elke andere transformatie van zijn werk waardoor een afgeleid werk wordt verkregen”.
17.      Artikel 8 van Lege nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe van 14 maart 1996, zoals in 2015 en thans van kracht(12), bepaalt:
„Onverminderd de rechten van de auteurs van het oorspronkelijke werk is het auteursrecht eveneens van toepassing op afgeleide werken die zijn gecreëerd op basis van een of meer reeds bestaande werken, te weten:
a)      vertalingen, bewerkingen, annotaties, documentaire werken, muziekarrangementen en elke andere transformatie van een werk van letterkunde, kunst of wetenschap die een creatief intellectueel werk vormt;
b)      compilaties van werken van letterkunde, kunst of wetenschap, zoals encyclopedieën en bloemlezingen, verzamelingen of compilaties van al dan niet beschermde materialen of gegevens, met inbegrip van databanken, die door de keuze of de schikking van het materiaal een intellectuele schepping vormen [...].”
18.      Artikel 23 van deze wet bepaalt dat „[v]oor de toepassing van deze wet [...] onder ‚afgeleide werken’ [wordt] verstaan: de vertaling, de publicatie in verzamelingen, de bewerking en elke andere transformatie van een bestaand werk, indien die een intellectuele schepping vormt”.
Feiten, hoofdgeding, prejudiciële vraag en procedure bij het Hof
19.      Professor Slușanschi heeft een in het Latijn opgestelde kritische publicatie gemaakt van het publiek domein geworden werk in het Latijn van prins Dimitrie Cantemir, met de in het Roemeens vertaalde titel „Istoria creșterilor și a descreșterilor Curții Othman[n]ice sau Aliothman[n]ice de la primul început al neamului, adusă până în vremurile noastre, în trei cărți” (Geschiedenis van de opkomst en het verval van het Ottomaanse hof vanaf het ontstaan tot heden, in drie boeken) (hierna: „kritische publicatie van Slușanschi”). Deze kritische publicatie werd voor het eerst in 2001 gepubliceerd
door uitgeverij Amarcord uit Timișoara (Roemenië), gevolgd door een tweede door professor Slușanschi herziene en gecorrigeerde publicatie bij uitgeverij Paideia (Roemenië) in 2008, met heruitgaven in 2010 en 2012.
20.      Het Latijnse manuscript van prins Cantemir, waarop de kritische publicatie van Slușanschi gebaseerd is, is in 1984 ontdekt aan Harvard University (Verenigde Staten). Voor de eerste publicatie heeft professor Slușanschi gebruikgemaakt van het facsimile dat in 1999 in Roemenië is gepubliceerd. Voor de tweede publicatie heeft hij gebruikgemaakt van de door Harvard University ter beschikking gestelde fotokopieën.
21.      Naast de kritische publicatie van Slușanschi in het Latijn werd het werk van Cantemir ook in het Roemeens gepubliceerd, in een vertaling van professor Slușanschi. Voor deze vertaling verwees professor
Slușanschi naar de Latijnse tekst van zijn kritische publicatie, in de herziene en gecorrigeerde vorm.
22.      In 2013, na het overlijden van professor Slușanschi, hebben TB en VP, als zijn erfgenamen, aan het Călinescu-instituut het recht overgedragen om de transcripties en vertalingen van Slușanschi van verschillende teksten van Cantemir – waaronder de kritische publicatie van Slușanchi – te gebruiken met het oog op een publicatie van het verzamelde werk van Cantemir. Vervolgens heeft dit instituut de werken van professor Slușanschi ter beschikking gesteld aan de FNSA.
23.      In 2015 heeft de FNSA het werk „Dimitrie Cantemir – Istoria măririi și decăderii Curții otomane” (Dimitrie Cantemir – Geschiedenis van de opkomst en het verval van het Ottomaanse hof) in tweetalige vorm (Latijn en Roemeens) uitgegeven in twee delen, waarbij de Latijnse tekst was voorzien van kritische noten door de onderzoekers van de FNSA.
24.      Op 8 december 2015 hebben TB en VP bij de Tribunal București (rechter in eerste aanleg Boekarest, Roemenië) beroep ingesteld wegens schending van het auteursrecht en vergoeding gevorderd van de materiële en immateriële schade die zij hadden
geleden ten gevolge van de publicatie van de volledige kritische publicatie van de FNSA.
25.      Op 21 december 2017 heeft de Tribunal București vastgesteld dat de kritische publicatie van Slușanschi van 2001 volledig was overgenomen
in de publicatie van de FNSA en dat de FNSA ook gebruik had gemaakt van de destijds
niet-gepubliceerde aanvullingen of correcties die professor Slușanschi in zijn eigen publicatie had aangebracht en die hij in de toekomst wilde gebruiken. Er werd evenwel alleen in voetnoten naar professor Slușanschi verwezen. De Tribunal București heeft aldus erkend dat het Călinescu‑instituut en de FNSA inbreuk hebben gemaakt op het immateriële
recht van professor Slușanschi om te worden erkend als auteur van de kritische publicatie van Slușanschi en op de aan het auteursrecht verbonden vermogensrechten die toekomen aan zijn erfgenamen.
26.      In hoger beroep, ingesteld door het Călinescu-instituut en de FNSA, heeft de Curte de Apel București (rechter in tweede aanleg Boekarest, Roemenië) op 7 april 2021 het vonnis van de Tribunal București gedeeltelijk vernietigd en daarbij
het bedrag van de door het Călinescu-instituut en de FNSA hoofdelijk verschuldigde immateriële schadevergoeding verlaagd, maar het vastgestelde bedrag van de materiële schadevergoeding bevestigd. Die rechter heeft onder meer geoordeeld dat voor de kritische publicatie van Slușanschi uiteenlopende ingrepen in het oorspronkelijke werk, een intellectuele benadering en een creatieve inspanning nodig waren geweest, zodat zij een „afgeleid werk” in de zin van Lege nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe was en de door deze wet geboden bescherming genoot.
27.      Het Călinescu-instituut en de FNSA hebben cassatieberoep ingesteld bij de Înaltă Curte de Casație și Justiție, de verwijzende rechter, waarbij zij in essentie betwisten
dat een kritische publicatie kan worden gekwalificeerd als „afgeleid werk”. Zij hebben aangevoerd dat in het geval van een wetenschappelijk werk dat is geschreven in een dode taal met nauwkeurige regels voor de syntaxis en zinsbouw, vrije creatieve keuzen van de auteur zijn uitgesloten, aangezien het enige doel erin bestaat zijn professionele vaardigheden te gebruiken om te bepalen welke tekstversies de bedoeling van de auteur van het oorspronkelijke werk zo dicht mogelijk benaderen. Evenzo beschikt de auteur van een kritische publicatie over een uiterst geringe of zelfs geen enkele vrijheid.
28.      De verwijzende rechter vraagt zich af wanneer een werk kan worden gekwalificeerd als een krachtens artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29 auteursrechtelijk beschermd „werk” en, meer in het bijzonder, welke uitleg moet worden gegeven aan de twee cumulatieve voorwaarden die daartoe moeten worden vervuld, te weten (i) het bestaan van een oorspronkelijk voorwerp, in die zin dat het zowel noodzakelijk als voldoende is dat het voorwerp de persoonlijkheid van de auteur weerspiegelt en tot uiting komt door diens vrije en creatieve keuzen, en (ii) het bestaan van een voorwerp dat voldoende nauwkeurig en objectief kan worden geïdentificeerd.
29.      Zo vraagt de verwijzende rechter zich af of de auteur van een kritische publicatie daadwerkelijk „vrije creatieve keuzen” maakt wanneer hij tot doel heeft om het oorspronkelijke werk weer te geven in een volledige, begrijpelijke vorm die de bedoeling van de auteur van dat oorspronkelijke werk zo dicht mogelijk benadert. In dit verband
wijst de verwijzende rechter erop dat de auteur van een kritische publicatie het oorspronkelijke manuscript raadpleegt en daarin correcties of aanvullingen kan aanbrengen om ervoor te zorgen dat het zijn betekenis behoudt, alsmede commentaren en toelichtingen bij de keuze van de juiste bewoordingen. Hoewel dit werk niet kan worden gelijkgesteld met een reproductie of een facsimiletranscriptie van dat manuscript, vraagt de verwijzende rechter zich af of deze keuzen en het kritisch apparaat daarbij de creativiteit en de „persoonlijke noot” van de auteur van de kritische publicatie weerspiegelen, dan wel louter zijn professionele vaardigheden en onmiskenbare intellectuele inspanning, die volgens de rechtspraak van het Hof echter niet volstaan om een oorspronkelijk werk te vormen dat auteursrechtelijk kan worden beschermd.
30.      De verwijzende rechter vraagt zich tevens af of een kritische publicatie kan worden beschouwd als een schepping die losstaat van het oorspronkelijke werk, of deze
daarentegen samenvalt met het oorspronkelijke werk aangezien zij
tot doel heeft de tekst van het reeds bestaande werk te reconstrueren, dan wel of in voorkomend geval alleen de kritische noten, commentaren en toelichtingen van de auteur van de kritische publicatie een nauwkeurig en objectief identificeerbaar voorwerp hebben en de hoedanigheid kunnen
worden toegekend van werk dat in aanmerking komt voor auteursrechtelijke bescherming.
31.      Tegen deze achtergrond
heeft de Înaltă Curte de Casație și Justiție de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Moet artikel 2, onder a), van richtlijn [2001/29] aldus worden uitgelegd dat een kritische publicatie van een werk, die tot doel heeft om de tekst van een oorspronkelijk werk weer te geven door raadpleging van het manuscript, vergezeld van commentaar en het nodige kritisch apparaat, kan worden beschouwd als een auteursrechtelijk beschermd werk?”
32.      De Roemeense, de Franse en de Italiaanse regering alsmede de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Het Călinescu‑instituut en de Commissie hebben tevens mondelinge opmerkingen gemaakt ter terechtzitting van 19 maart 2025.
Analyse
Opmerkingen vooraf
33.      Met zijn prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29 aldus moet worden uitgelegd dat de kritische publicatie van een publiek domein geworden werk(13), die tot doel heeft om de tekst van dat werk te reconstrueren, vergezeld van commentaar en het nodige kritisch apparaat, kan worden beschouwd als een werk dat alleen met toestemming van de auteur kan worden gereproduceerd.
34.      Voorts
blijkt uit de argumenten van partijen en de door de verwijzende rechter geuite twijfels dat zij zich tevens afvragen of een kritische publicatie van een oorspronkelijk werk in absolute zin kan worden aangemerkt als een auteursrechtelijk beschermd „werk” in de zin van artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29.
35.      In dit verband vestigt de Commissie de aandacht van het Hof op artikel 5 van richtlijn 2006/116, dat voorziet in een specifieke beschermingstermijn voor „kritische en wetenschappelijke publicaties” van publiek domein geworden werken. Zij is van mening dat de kritische publicatie van Slușanschi niet kan worden aangemerkt als auteursrechtelijk beschermd „werk” in de zin van artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29, en stelt voor de prejudiciële vraag te herformuleren teneinde het werk van professor Slușanschi te onderzoeken vanuit het oogpunt van artikel 5 van richtlijn 2006/116.
36.      Naar mijn mening zijn een dergelijk onderzoek en de door de Commissie voorgestelde herformulering van de prejudiciële vraag evenwel niet nodig.
37.      Zo moet worden vastgesteld dat richtlijn 2006/116 weliswaar beoogt om de beschermingstermijnen van het auteursrecht en de naburige rechten, alsmede het tijdstip waarop die beschermingstermijnen ingaan, te harmoniseren, maar het aan de lidstaten overlaat om bepaalde aspecten van de naburige rechten te regelen. Zo blijkt uit artikel 5 en overweging 19 van deze richtlijn dat de lidstaten vrij blijven om naburige rechten te handhaven of in te voeren ter bescherming van kritische en wetenschappelijke publicaties van publiek domein geworden werken. De termijn van die bescherming bedraagt volgens artikel 5, tweede volzin, van deze richtlijn dan maximaal 30 jaar vanaf het tijdstip van de eerste geoorloofde publicatie.(14)
38.      Hieruit volgt ten eerste dat de bescherming die wordt verleend aan „kritische en wetenschappelijke publicaties” van publiek domein geworden werken in de zin van artikel 5 van richtlijn 2006/116, valt onder de naburige rechten en niet onder het auteursrecht.(15) Ten tweede geldt deze specifieke bescherming alleen voor in die bepaling bedoelde publicaties binnen lidstaten die een dergelijk naburig recht hebben ingevoerd.
39.      In casu blijkt uit het dossier dat Roemenië geen gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheid om artikel 5 van richtlijn 2006/116 om te zetten en geen wettelijke bepaling heeft vastgesteld om aan kritische en wetenschappelijke publicaties van publiek domein geworden werken een specifieke bescherming uit hoofde van naburige rechten toe te kennen, hetgeen ter terechtzitting is bevestigd.(16)
40.      Artikel 5 van richtlijn 2006/116 is dus niet van toepassing op het hoofdgeding.
41.      Ik voeg hieraan toe dat de definitie van „kritische en wetenschappelijke publicaties” van publiek domein geworden werken die overeenkomstig artikel 5 van richtlijn 2006/116 bescherming genieten uit hoofde van naburige rechten(17), ongeacht welke definitie wordt beoogd, geen werken kan omvatten die als „werken” kunnen worden aangemerkt en die krachtens artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29 auteursrechtelijke bescherming genieten.
42.      De aan de lidstaten gelaten mogelijkheid om een naburig recht te handhaven of in te voeren dat betrekking heeft op de bescherming van „kritische en wetenschappelijke publicaties” in de zin van artikel 5 van richtlijn 2006/116, doet geen afbreuk aan hun verplichting om auteurs het uitsluitende recht te verlenen om de reproductie van hun werken toe te staan of te verbieden op grond van artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29, welke
bepaling
een maatregel is die een volledige harmonisatie van de materiële inhoud van het aldaar bedoelde recht bewerkstelligt.(18)
43.      Ten behoeve van de onderhavige zaak zal ik derhalve in de eerste plaats ingaan op de twijfels over de mogelijkheid om kritische publicaties van oorspronkelijke werken aan te merken als „beschermde werken” waarvan de reproductie op grond van artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29 onderworpen is aan toestemming van de auteur. In de tweede plaats zal ik meer in het bijzonder onderzoeken of de kritische publicatie van een publiek domein geworden werk, die tot doel heeft om de tekst van dat werk te reconstrueren, vergezeld van commentaar en het nodige kritisch apparaat, kan worden beschouwd als een aldus auteursrechtelijk beschermd werk.
Mogelijkheid om een kritische publicatie van een oorspronkelijk werk aan te merken als „werk”
44.      In herinnering zij gebracht dat de Unie weliswaar geen partij is bij de Berner Conventie, maar zij niettemin krachtens artikel 1, lid 4, van het WIPO‑verdrag inzake het auteursrecht – waarbij zij wel partij is en waaraan richtlijn 2001/29 uitvoering beoogt te geven – verplicht is om zich te voegen naar de artikelen 1 tot en met 21 van de Berner Conventie.(19)
45.      Volgens artikel 2, lid 1, van de Berner Conventie omvatten werken van letterkunde en kunst alle voortbrengselen op het gebied van letterkunde, wetenschap en kunst, ongeacht de wijze of de vorm van uitdrukking ervan. Lid 3 van die bepaling, dat betrekking heeft op afgeleide werken, bepaalt voorts dat „[a]ls oorspronkelijke werken worden beschermd, onverminderd de rechten van de auteur van het oorspronkelijke werk, [onder meer] vertalingen[...] en andere wijzigingen van een werk van letterkunde of kunst”(20).
46.      Bovendien kunnen volgens artikel 2 van het WIPO-verdrag inzake het auteursrecht en volgens artikel 9, lid 2, van de Trips-overeenkomst, die tevens deel uitmaakt van de rechtsorde van de Unie, alleen uitdrukkingsvormen en niet denkbeelden, procedures, werkwijzen of mathematische concepten als zodanig auteursrechtelijk worden beschermd.(21)
47.      Het begrip auteursrechtelijk beschermd „werk” in artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29 moet dus aldus worden opgevat dat het zowel primaire werken omvat als secundaire werken, zoals afgeleide werken die zijn gecreëerd op basis van een of meer reeds bestaande werken.
48.      Een afgeleid werk is een werk dat teruggrijpt op een of meer primaire werken of dat zelfs een reeds bestaand werk geheel of gedeeltelijk opneemt en het transformeert of er op zijn beurt een oorspronkelijke schepping van maakt die auteursrechtelijke bescherming geniet. Een dergelijk werk wordt dan als een nieuw werk auteursrechtelijk beschermd, waarbij de redenen voor deze nieuwe autonome bescherming gelegen zijn in de originaliteit of de creativiteit die de auteur van het afgeleide werk in zijn activiteit heeft gebracht. Deze bescherming doet geen afbreuk aan de rechten van de auteur van het oorspronkelijke werk of de oorspronkelijke werken waaraan het afgeleide werk is ontleend.(22)
49.      Bovendien kan uit niets in de Berner Conventie worden afgeleid dat een kritische publicatie van een oorspronkelijk werk, daaronder begrepen een publiek domein geworden werk, niet in voorkomend geval zou kunnen voldoen aan de voorwaarden om te worden aangemerkt als „afgeleid werk” en in aanmerking te komen voor auteursrechtelijke bescherming. Het auteursrechtstelsel van de Unie bevat evenmin een wettelijke grondslag voor deze beperking.(23)
50.      Een dergelijke algemene verklaring zou in strijd zijn met de wil van de Uniewetgever om een hoog niveau van bescherming van de intellectuele eigendom te waarborgen door middel van het auteursrecht en de naburige rechten, die de ontwikkeling en verkoop van nieuwe producten en diensten, die van wezenlijk belang zijn voor scheppend werk en culturele productie, beschermen en stimuleren en die auteurs, uitvoerende kunstenaars en producenten in staat stellen om een passende beloning voor het gebruik van hun werk te ontvangen teneinde hun scheppende en artistieke arbeid te kunnen voortzetten, hetgeen uitdrukkelijk blijkt uit de overwegingen 2, 4 en 9 tot en met 11 van richtlijn 2001/29 alsmede overweging 11 van richtlijn 2006/116.
51.      Bijgevolg kan een kritische publicatie van een oorspronkelijk werk auteursrechtelijk worden beschermd op grond van artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29, voor zover zij kan worden aangemerkt als een „werk” in de zin van deze richtlijn.
52.      In deze omstandigheden rijst thans de vraag of een kritische publicatie van een publiek domein geworden werk, die tot doel heeft om de tekst van dat werk te reconstrueren, vergezeld van commentaar en het nodige kritisch apparaat, kan worden beschouwd als een krachtens artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29 auteursrechtelijk beschermd afgeleid werk.
Kritische publicatie van een publiek domein geworden werk die tot doel heeft om de tekst van dat werk te reconstrueren, vergezeld van commentaar en een kritisch apparaat
53.      Uit de bewoordingen van artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29 volgt dat de bescherming van het recht van de auteur om reproductie toe te staan of te verbieden, betrekking heeft op een „werk”. Aangezien deze richtlijn voor de vaststelling van de betekenis en de draagwijdte van het begrip „werk” niet uitdrukkelijk verwijst naar het recht van de lidstaten, moet dit begrip, gelet op de vereisten die verband houden met zowel de eenvormige toepassing van het Unierecht als het gelijkheidsbeginsel, normaal gesproken in de gehele Unie autonoom en op eenvormige wijze worden uitgelegd.(24)
54.      Volgens de rechtspraak van het Hof kan een voorwerp slechts als een „werk” in de zin van richtlijn 2001/29 worden aangemerkt indien aan twee cumulatieve voorwaarden is voldaan. Ten eerste dient het betrokken voorwerp oorspronkelijk te zijn, in die zin dat het een eigen intellectuele schepping van de maker ervan is. Ten tweede kunnen alleen de bestanddelen van het werk die de uitdrukking van een dergelijke intellectuele schepping zijn –
in die zin dat een werk een uitdrukkingsvorm impliceert van een voorwerp dat voldoende nauwkeurig en objectief kan worden geïdentificeerd –
als een „werk” in de zin van richtlijn 2001/29 worden aangemerkt.(25)
Oorspronkelijkheidscriterium
55.      Uit de rechtspraak volgt dat, om een voorwerp als oorspronkelijk te kunnen beschouwen, het zowel noodzakelijk als voldoende is dat dit voorwerp een intellectuele schepping van de auteur is die de persoonlijkheid van laatstgenoemde weerspiegelt en tot uiting komt door de vrije creatieve keuzen van die auteur bij de totstandkoming ervan. Wanneer daarentegen voor de vervaardiging van een voorwerp uitsluitend technische overwegingen, regels of andere beperkingen gelden die geen ruimte hebben gelaten voor creatieve vrijheid(26) of daarvoor een ruimte hebben gelaten die zo beperkt is dat het idee samenvalt met de uitdrukking ervan(27), kan dat voorwerp niet worden geacht de oorspronkelijkheid te hebben die vereist is om een werk te kunnen vormen.
56.      Om met betrekking tot een schepping van letterkunde te bepalen of dit daadwerkelijk het geval is, dient de nationale rechter volgens het Hof na te gaan of de auteur bij het opstellen van het betrokken voorwerp vrije en creatieve keuzen heeft kunnen maken die de oorspronkelijkheid van dat voorwerp aan de lezer kunnen overdragen, en die niet voortvloeit uit de afzonderlijk beschouwde woorden zelf maar uit de keuze, de schikking en de combinatie daarvan, waarmee de auteur op originele wijze uitdrukking heeft gegeven aan zijn creatieve geest en tot een resultaat is gekomen dat een intellectuele schepping vormt, waarbij de loutere intellectuele inspanningen en de deskundigheid bij het creëren van dat voorwerp niet van belang zijn.(28)
57.      Bovendien heeft het Hof, zoals de verwijzende rechter terecht opmerkt, reeds geoordeeld dat computerprogramma’s, databanken of foto’s slechts auteursrechtelijke beschermde „werken” kunnen zijn indien zij oorspronkelijk zijn, in die zin dat zij een eigen intellectuele schepping van de maker zijn. Hetzelfde geldt voor persartikelen, waarbij de eigen intellectuele schepping van de auteur in de regel schuilt in de vorm, de presentatie van het onderwerp en het taalgebruik.(29) Met betrekking tot een portretfoto heeft het Hof bovendien opgemerkt dat de auteur bij het maken daarvan op verschillende manieren en op verschillende momenten zijn vrije en creatieve keuzen kan maken, zodat de vrijheid waarover hij beschikt om zijn creatieve bekwaamheden uit te oefenen niet noodzakelijkerwijs beperkt of zelfs nihil is.(30)
58.      Het Hof heeft daarentegen overwogen dat militaire verslagen die zuiver informatieve documenten zijn, waarvan de inhoud volledig wordt bepaald door de hierin vervatte informatie, waardoor deze
informatie en de uitdrukking ervan in die verslagen samenvallen en de
verslagen een louter technische functie hebben en iedere vorm van oorspronkelijkheid wordt uitgesloten, geen „werken” vormen.(31) Hetzelfde geldt voor de samenstelling van een databank, waarbij niet aan het oorspronkelijkheidscriterium wordt voldaan wanneer daarvoor technische overwegingen, regels of beperkingen gelden die geen ruimte laten voor creatieve vrijheid, aangezien de inspanningen en deskundigheid van de maker op zich geen grond opleveren voor de auteursrechtelijke bescherming daarvan, indien zij niet gepaard zijn gegaan met originaliteit bij de keuze en de rangschikking van de gegevens.(32)
59.      Het Hof heeft hieraan evenwel toegevoegd dat een voorwerp dat aan de voorwaarde van oorspronkelijkheid voldoet, voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking kan komen, ook al wordt de verwezenlijking ervan door technische overwegingen bepaald, op voorwaarde dat een dergelijke bepaling de auteur niet heeft belet zijn persoonlijkheid in dat voorwerp tot uitdrukking te brengen door vrije en creatieve keuzen tot uiting te brengen.(33)
60.      Uit deze rechtspraak volgt dat het wezenlijke criterium om te bepalen of een voorwerp een eigen intellectuele schepping van de maker is, in wezen bestaat in de uitdrukking van de creatieve vaardigheden van de maker, en de mogelijkheid om vrije en creatieve keuzen te maken en aldus zijn persoonlijkheid tot uitdrukking te brengen.
61.      In de onderhavige zaak dient de verwijzende rechter dus vast te stellen of de kritische publicatie van een publiek domein geworden werk die tot doel heeft om de tekst van dat werk, vergezeld van commentaar en het nodige kritisch apparaat, te reconstrueren, een intellectuele schepping vormt die de keuzevrijheid en persoonlijkheid van de maker ervan tot uitdrukking brengt, zodat zij voldoet aan het vereiste van oorspronkelijkheid.
62.      In dit verband blijkt uit het dossier dat de kritische publicatie van Slușanschi geen eenvoudige reproductie is van het Latijnse manuscript van prins Cantemir, noch van het facsimile van dit manuscript. Voor deze kritische publicatie heeft professor Slușanschi ingegrepen in de oorspronkelijke tekst door middel van correcties en aanvullingen, teneinde de tekst van het oorspronkelijke werk te reconstrueren in een volledige en begrijpelijke vorm die de bedoeling van de auteur van dat oorspronkelijke werk zo dicht mogelijk benadert.
63.      Ik ben van mening dat wanneer een auteur
probeert een onvolledig literair werk te reconstrueren in de vorm die naar zijn mening de door de auteur van het oorspronkelijke werk ontwikkelde vorm zo dicht mogelijk benadert, hij in beginsel niet kan worden geacht louter een onderzoek, knowhow of een intellectuele inspanning te leveren, zonder persoonlijke schepping. Integendeel, het is mogelijk dat de auteur de keuze heeft tussen meerdere opties. De grammaticale, lexicale, literaire en stilistische keuzen die hij maakt, zullen waarschijnlijk worden bepaald of althans beïnvloed door zijn jaren ervaring, zijn filologische kennis en zijn kennis en begrip van het tijdperk waarin het oorspronkelijke werk is geschreven en van de historische periode waarop dat werk betrekking heeft, zijn kennis van de auteur van het oorspronkelijke werk, zijn stijl en taalgebruik, en zijn interpretatie van wat hij ziet als de bedoeling van die auteur. Wanneer de auteur van de kritische publicatie niet alleen een beroep doet op zijn vakmanschap en zijn kennis van de oorspronkelijke auteur, de taal, het tijdperk en het oorspronkelijke werk, maar ook op zijn eigen verbeelding, zijn intuïties en zijn gevoeligheid, teneinde –
terwijl hij probeert trouw te blijven aan de geest van het oorspronkelijke werk –
de verloren of onbegrijpelijke elementen (opnieuw) uit te vinden, maakt hij een scheppend werk en drukt hij zijn persoonlijkheid uit in het werk van een ander, zodat hij een afgeleid werk creëert.
64.      De commentaren en het kritisch apparaat, namelijk de kritische noten en toelichtingen bij de correcties, de vervanging van woorden of de eventuele aanvullingen die noodzakelijk zijn voor de begrijpelijkheid van de oorspronkelijke manuscripten, alsmede bij de verschillende taalversies of varianten van woorden of uitdrukkingen die buiten beschouwing zijn gelaten, vormen eveneens een eigen intellectuele schepping van de auteur van de kritische publicatie.
65.      Voorts
kan het oorspronkelijkheidscriterium tot uitdrukking komen in de samenstelling van de kritische publicatie, de structuur van het werk, de vormgeving ervan en de rangschikking van de oorspronkelijke tekst ten opzichte van de commentaren en het kritisch apparaat.(34) De auteur van een dergelijk werk geeft aldus zijn „persoonlijke noot” aan het gecreëerde werk en er kan niet van worden uitgegaan dat de kritische publicatie samenvalt met het oorspronkelijke werk.
66.      Zelfs indien wordt overwogen dat een kritische publicatie tot doel heeft om het oorspronkelijke werk te reconstrueren zoals het zou moeten zijn volgens degene die het reconstrueert, en dat de taal van dat oorspronkelijke werk een taal is die wordt gekenmerkt door nauwkeurige regels op het gebied van
syntaxis en zinsbouw, kunnen dergelijke beperkingen en het feit dat voor het schrijven een aantal syntactische regels gelden, in beginsel niet elke originaliteit uitsluiten.
67.      Dit zou anders zijn indien voor het opstellen van de kritische publicatie louter technische ingrepen, regels of beperkingen zonder creatieve vrijheid bepalend waren. In dat geval zou kunnen blijken dat de auteur van een kritische publicatie zich ertoe heeft beperkt een slaafse reconstructie te maken op basis van documenten die voldoende nauwkeurig en volledig zijn om geen creatieve initiatieven te hoeven nemen. De arbeid en de knowhow, hoe complex en nauwkeurig ook, kunnen als zodanig niet rechtvaardigen dat een dergelijke publicatie auteursrechtelijk wordt beschermd, indien zij geen originaliteit tot uitdrukking brengen in de keuze of de rangschikking van de daarin vervatte informatie.
68.      Afhankelijk van de omstandigheden kan het reconstrueren van een publiek domein geworden werk dus verwant zijn aan de schepping van een afgeleid werk dat blijk geeft van
oorspronkelijkheid, in die zin dat
de auteur heeft teruggegrepen op reeds bestaande creaties of deze heeft verwerkt. Daartoe moet worden nagegaan in welke zin de auteur van de kritische publicatie heeft ingegrepen in het oorspronkelijke werk.(35) In dit verband staat het aan de aangezochte nationale rechter om rekening te houden met alle relevante gegevens van het hoofdgeding.(36) De aard van de betrokken werken en de specifieke vaardigheden van andere onderzoekers die dezelfde of soortgelijke studies verrichten, kunnen met name nuttig zijn om te begrijpen wat moet worden aangemerkt als een „zelfstandig werk” dat op zichzelf auteursrechtelijke bescherming geniet, en wat louter een wetenschappelijke heruitgave van kennis uit
het publieke domein is.
Bestaan van een identificeerbaar voorwerp
69.      Het Hof heeft aangegeven dat het in richtlijn 2001/29 bedoelde begrip „werk” noodzakelijkerwijs impliceert dat er een voorwerp is dat voldoende nauwkeurig en objectief kan worden geïdentificeerd. Ten eerste moeten de autoriteiten die belast zijn met het toezicht op de bescherming van de aan het auteursrecht inherente uitsluitende rechten, duidelijk en nauwkeurig kunnen onderkennen welk voorwerp aldus wordt beschermd. Hetzelfde geldt voor derden tegen wie de bescherming waarop de auteur van dat voorwerp aanspraak maakt, kan worden ingeroepen. Ten tweede vereist de noodzaak om elke – de rechtszekerheid aantastende – subjectiviteit bij de vaststelling van het voorwerp van de bescherming uit te sluiten, dat dit voorwerp nauwkeurig en objectief is uitgedrukt.(37)
70.      Ik ben van mening dat een kritische publicatie van een oorspronkelijk werk in haar geheel nauwkeurig en objectief kan worden geïdentificeerd.(38) Het is niet noodzakelijk om een onderscheid te maken tussen, enerzijds, de delen die overeenkomen met het oorspronkelijke werk, eventueel met daarin aangebrachte tekstuele wijzigingen, en, anderzijds, de commentaren, kritische noten of toelichtingen bij die delen, teneinde in voorkomend geval te kunnen aanduiden welke prestaties een auteursrecht doen ontstaan en welke niet. Een „losse bescherming” die stelselmatig
alleen wordt verleend aan commentaren, kritische noten of toelichtingen, zou het risico inhouden dat een werk dat slechts in zijn geheel betekenis heeft, wordt opgesplitst, met name wanneer dergelijke commentaren, noten of toelichtingen een aanvulling vormen op of verband houden met een specifiek deel van de tekst van het oorspronkelijke werk dat zij becommentariëren of analyseren.(39)
71.      Hoewel dit anders zou kunnen zijn voor voorwoorden, inleidingen of conclusies, die gemakkelijker kunnen worden beschouwd als „losstaand” van de rest van het werk, staat het hoe dan ook aan de verwijzende rechter om na te gaan welke gegevens van het werk een
uitdrukking vormen van de intellectuele schepping van de auteur en voldoende nauwkeurig en objectief kunnen worden geïdentificeerd, ongeacht of zij het werk in zijn geheel of slechts delen daarvan vormen.
Inhoud van de bescherming
72.      Wanneer een voorwerp de in de punten 55 en 69 van deze conclusie beschreven kenmerken heeft en derhalve een werk vormt, moet het in die hoedanigheid auteursrechtelijke bescherming genieten overeenkomstig richtlijn 2001/29, waarbij moet worden opgemerkt dat de omvang van die bescherming niet afhangt van de mate van creatieve vrijheid waarover de auteur ervan beschikt en derhalve niet geringer is dan de bescherming die elk werk dat onder die richtlijn valt, geniet.(40)
73.      Ik voeg hieraan toe dat een
inbreuk op het auteursrecht niet noodzakelijkerwijs de volledige reproductie van het werk impliceert, maar kan bestaan in een gedeeltelijke reproductie. De verschillende delen van een werk worden namelijk ook beschermd op grond van artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29, op voorwaarde dat zij bepaalde van de bestanddelen bevatten die de uitdrukking vormen van de eigen intellectuele schepping van de auteur van dat werk. Bovendien kan niet worden uitgesloten dat bepaalde afzonderlijke zinnen, of zelfs zinsneden van een tekst, de oorspronkelijkheid van een publicatie aan de lezer kunnen overdragen door een bestanddeel over te brengen dat op zichzelf beschouwd
een
uitdrukking vormt van de eigen intellectuele schepping van de auteur van deze tekst, zodat dergelijke zinnen of zinsneden in aanmerking kunnen komen voor de op grond van artikel 2, onder a), van die richtlijn geboden bescherming.(41)
74.      Niettemin mag de door de Commissie ter terechtzitting geuite bezorgdheid dat erkenning van het bestaan van een auteursrecht op kritische publicaties van publiek domein geworden werken erop zou neerkomen dat werken die eerder tot het publieke domein behoorden, buiten het publieke domein zouden komen te vallen, niet worden genegeerd of onderschat.
75.      De erkenning van auteursrecht op een afgeleid werk van letterkunde leidt er niet toe dat de oorspronkelijke werken opnieuw tot het privédomein worden gerekend en verleent de auteur van dat afgeleide werk geen exclusief recht op de oorspronkelijke werken. De exploitatie van publiek domein geworden werken is altijd mogelijk, aangezien deze werken niet of niet langer individueel auteursrechtelijk worden beschermd, zodat eenieder vrij is om ze te reproduceren of om er zelfs een andere bewerking dan het afgeleide werk van te maken.(42)
76.      In dit verband lijkt het mij van belang om hier ten overvloede aan toe te voegen dat uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) blijkt dat er uitzonderlijke situaties kunnen zijn waarin, afhankelijk van het soort uiting of informatie in kwestie, het auteursrecht moet worden opgeofferd ten gunste van het in artikel 10 van het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) verankerde recht op vrijheid van meningsuiting, dat de vrijheid omvat om inlichtingen te ontvangen of te verstrekken. Dit kan met name het geval zijn ingeval openbaarmaking van het beschermde werk bijdraagt aan een debat van algemeen belang.(43) In dat geval moeten de betrokken belangen tegen elkaar worden afgewogen, namelijk enerzijds het algemeen belang en de noodzaak voor het publiek om vrije toegang te hebben tot een publiek domein geworden werk dan wel het recht om inlichtingen te ontvangen, en anderzijds de bescherming van werken, met inbegrip van afgeleide werken.
77.      Ten slotte is het weliswaar van essentieel belang dat publiek domein geworden werken door eenieder vrij kunnen worden geëxploiteerd, maar dit geldt in beginsel niet voor van deze werken afgeleide werken, die met name kunnen bestaan in gereconstrueerde, becommentarieerde of geanalyseerde versies. Het gaat echter niet om het beschermen van werken die elke vorm van creativiteit ontberen, aangezien een kritische publicatie van een publiek domein geworden werk slechts auteursrechtelijk kan worden beschermd indien zij gepaard gaat met de schepping van een oorspronkelijk intellectueel werk.
Conclusie
78.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vraag van de Înaltă Curte de Casație și Justiție als volgt te beantwoorden:
„Artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij
moet aldus worden uitgelegd dat
de kritische publicatie van een publiek domein geworden werk, die tot doel heeft om de tekst van dat werk te reconstrueren, vergezeld van commentaar en het nodige kritisch apparaat, kan worden beschouwd als een werk dat alleen met toestemming van de auteur kan worden gereproduceerd, op voorwaarde dat die publicatie
een intellectuele schepping van de auteur is die zijn persoonlijkheid weerspiegelt en blijk geeft van diens vrije en creatieve keuzen, en dat deze
een voorwerp heeft
dat voldoende nauwkeurig en objectief kan worden geïdentificeerd. Het staat aan de nationale rechter om in elk concreet geval na te gaan of dit het geval is.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      In het Verenigd Koninkrijk zijn beperkingen op het drukken ingevoerd bij de Licensing of the Press Act 1662 – An Act for preventing the frequent Abuses in printing seditious treasonable and unlicensed Books and Pamphlets and for regulating of Printing and Printing Presses (wet van 1662 inzake vergunningen voor het drukken – wet ter voorkoming van veelvuldig misbruik bij het drukken van opruiende, verraderlijke en ongeoorloofde boeken en pamfletten en ter regulering van het drukken en de drukpersen).
3      An Act for the Encouragement of Learning, by Vesting the Copies of Printed Books in the Authors or Purchasers of such Copies, during the Times therein mentioned (Wet ter stimulering van het leren, door de exemplaren van gedrukte boeken toe te vertrouwen aan de auteurs of de kopers ervan, gedurende de daarin vermelde perioden).
4      Zie in dit verband de theorie van de eigendom (of van de toe-eigening) van John Locke en Georg Wilhelm Friedrich Hegel, alsmede de theorie van het recht op persoonlijkheid van Emmanuel Kant. Zie ook Strowel, A., Droit d’auteur et Copyright. Divergences et Convergences. Étude de droit comparé, 1993, Bruylant, blz. 90‑93, 98 en 99, 174‑90 en 491; Hughes, J., „Locke’s 1694 Memorandum (and More Incomplete Copyright Historiographies)”, Cardozo Arts & Entertainment Law Journal, deel 27, nr. 167, 2010, blz. 555‑572; Fabri, E., „De l’appropriation à la propriété: John Locke et la fécondité d’un malentendu devenu classique”, Philosophiques, deel 43, nr. 2, 2016, blz. 343‑369.
5      Hierna: „Verdrag van Rome”.
6      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij (PB 2001, L 167, blz. 10).
7      PB 2000, L 89, blz. 6 (hierna: „WIPO-verdrag inzake het auteursrecht”).
8      PB 1994, L 336, blz. 1.
9      Richtlijn van de Raad van 29 oktober 1993 betreffende de harmonisatie van de beschermingstermijn van het auteursrecht en van bepaalde naburige rechten (PB 1993, L 290, blz. 9).
10      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende de beschermingstermijn van het auteursrecht en van bepaalde naburige rechten
(PB 2006, L 372, blz. 12).
11      M. Of., deel I, nr. 60/26 maart 1996.
12      M. Of., deel I, nr. 489 juni 2018.
13      Het hoofdgeding heeft geen betrekking op de uitgave van een kritische publicatie van een oorspronkelijk werk dat nog aan het auteursrecht onderworpen is.
14      Artikel 5 en overweging 19 van richtlijn 2006/116, die in essentie hetzelfde luiden als artikel 5 en overweging 20 van richtlijn 93/98, zijn opgenomen op verzoek van de Italiaanse Republiek, die destijds de enige lidstaat was waar een dergelijk recht bestond. Zie onder meer „Note from Presidency to COREPER attaching consolidated text of Amended Proposal” van de Raad, 17 mei 1993, document nr. 6614/93, blz. 7; „Report from Presidency to COREPER” van de Raad, 7 juni 1993, document nr. 1700/93, blz. 6.
15      De tweedeling tussen het auteursrecht in enge zin en de naburige rechten komt op internationaal niveau tot uiting in de afzonderlijke bescherming die met name wordt verleend door de Berner Conventie en het Verdrag van Rome. Zie de conclusie van advocaat-generaal Collins in de zaak Seven.One Entertainment Group (C‑260/22, EU:C:2023:583, voetnoot 12).
16      Ter terechtzitting heeft de Commissie verklaard dat slechts zeven lidstaten artikel 5 van richtlijn 2006/116 uitdrukkelijk hebben omgezet, namelijk de
Bondsrepubliek Duitsland, de Republiek Estland, het Koninkrijk Spanje, de Italiaanse Republiek, de Republiek Polen, de Portugese Republiek en de Republiek Slovenië.
17      Ik wijs erop dat het begrip „kritische en wetenschappelijke publicaties” in artikel 5 van richtlijn 2006/116 voor de vaststelling van zijn betekenis en draagwijdte niet uitdrukkelijk naar het recht van de lidstaten verwijst, zodat het normaliter in de gehele Unie autonoom en uniform moet worden uitgelegd [zie in die zin met name arrest van 6 maart 2025, ONB e.a. (C‑575/23, EU:C:2025:141, punt 87 en aldaar aangehaalde rechtspraak)]. Dit begrip kan dus niet systematisch de werken omvatten die vallen binnen de werkingssfeer van de verschillende definities van „kritische publicaties” in de nationale woordenboeken van de omgangstaal, die thans naar uiteenlopende werkelijkheden kunnen verwijzen.
18      Zie arrest van 29 juli 2019, Funke Medien NRW (C‑469/17, EU:C:2019:623, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Funke Medien NRW”).
19      Zie arrest van 13 november 2018, Levola Hengelo (C‑310/17, EU:C:2018:899, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Levola Hengelo”).
20      Cursivering van mij.
21      Arrest Levola Hengelo (punt 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
22      Zie in dit verband onder meer Léger, P., „La mise à l’épreuve des limites au droit d’auteur par les œuvres transformatrices”, La propriété intellectuelle renouvelée par le numérique, Parijs, Dalloz, 2020, blz. 184; Margony, T., en Perry, M., „Scientific and Critical Editions of Public Domain Works: An Example of European Copyright Law (Dis)Harmonization”, Canadian Intellectual Property Review, deel 27, blz. 164; Desbois, H., Le droit d’auteur en France, Paris, Dalloz, 1978, 3e druk, punten 6 en 22‑30.
23      Ik merk op dat advocaat-generaal Ruiz-Jarabo Colomer in zijn conclusie in de zaak Sony Music Entertainment (C‑240/07, EU:C:2008:303, punten 51 en 52) heeft aangegeven dat met betrekking tot kritische en wetenschappelijke publicaties van publiek domein geworden werken alsmede voor foto’s die niet oorspronkelijk zijn, op de lidstaten geen enkele verplichting rust om dergelijke rechten in de gehele Gemeenschap te waarborgen, aangezien „elke poging om daarop aanspraak te maken op niets zal uitlopen voor zover de lidstaten deze in de uitoefening van hun bevoegdheid niet toekennen”. Mijns inziens moet dit punt in zijn context worden gezien. Ten eerste wilde de advocaat-generaal wijzen op een „beperking aan de Europese harmonisatiedrang” op het gebied van het auteursrecht en de naburige rechten. Ten tweede ging het mijns inziens, gelet op de rechtsleer waarnaar hij in dit verband verwijst, erom te verduidelijken dat de inwerkingtreding van richtlijn 2006/116 niet tot gevolg had dat er bescherming ontstond voor kritische en wetenschappelijke publicaties indien deze daarvóór niet door het nationale recht werden beschermd. Dit kan echter slechts het geval zijn voor werken die op zichzelf niet als „werken” kunnen worden aangemerkt.
24      Zie arrest Levola Hengelo (punt 33).
25      Zie in die zin arresten van 4 oktober 2011, Football Association Premier League e.a. (C‑403/08 en C‑429/08, EU:C:2011:631, punten 156 en 159); Levola Hengelo (punten 35‑40), en 12 september 2019, Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:721, punt 32; hierna: „arrest Cofemel”).
26      Zie arrest Cofemel (punten 30 en 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
27      Zie arrest van 11 juni 2020, Brompton Bicycle (C‑833/18, EU:C:2020:461, punt 31; hierna: „arrest Brompton Bicycle”).
28      Zie in die zin arresten van 16 juli 2009, Infopaq International (C‑5/08, EU:C:2009:465, punten 45 en 46; hierna: „arrest Infopaq International”), en
1 maart 2012, Football Dataco e.a. (C‑604/10, EU:C:2012:115, punt 33), en arrest Funke Medien NRW (punt 23).
29      Zie in die zin arrest Infopaq International (punten 35 en 44‑46).
30      Zie arrest van 1 december 2011, Painer (C‑145/10, EU:C:2011:798, punten 90‑93).
31      Zie arrest Funke Medien NRW (punt 24).
32      Zie arrest van 1 maart 2012, Football Dataco e.a. (C‑604/10, EU:C:2012:115, punten 39 en 42).
33      Zie in die zin arrest Brompton Bicycle (punt 26).
34      Zoals blijkt uit overweging 13 van richtlijn 2006/116, worden ook „[v]erzamelingen [...] overeenkomstig artikel 2, lid 5, van de Berner Conventie beschermd wanneer zij door de keuze en de rangschikking van de werken een schepping van de geest vormen. Deze werken worden als zodanig beschermd, onverminderd de rechten van de auteurs op elk werk dat van de verzameling deel uitmaakt.” Verzamelingen drukken aldus, als opzichzelfstaande werken, oorspronkelijkheid uit middels
hun samenstelling.
35      Ter terechtzitting van 19 maart 2025 heb ik als muzikaal voorbeeld de studie‑uitgaven
voorgelegd van pianist Alfred Cortot, die bekend staat om
zijn
veelsoortige commentaren, adviezen, praktische oefeningen, enz. bij de partituren van bepaalde grote componisten, waarmee hij de reproducties van oorspronkelijke bladmuziek in voorkomend geval voorziet van toevoegingen
die als voetnoten kunnen worden beschouwd. Alfred Cortot heeft op basis van zijn eigen interpretatie van deze werken persoonlijke artistieke keuzen gemaakt teneinde leerlingen te helpen, niet alleen om zich verder te bekwamen in de beheersing van de techniek, maar ook om inzicht te verwerven in muzikale meesterwerken. Zie in dit verband Gavoty, B., Alfred Cortot. Biographie, Buchet/Chastel, Parijs, 2012, blz. 357 (voetnoot weggelaten) en blz. 358: „Gezien het succes van zijn Méthode kwam Cortot logischerwijs op het idee om Éditions de Travail (studie-uitgaven) uit te geven voor de belangrijkste werken van de meesters van de romantiek: Chopin, Schumann, Schubert, Liszt, Weber en Mendelssohn – in totaal 76 delen
met daarin uiteraard de werken zelf, voorzien van vingerzettingen en bewerkingen, en onderaan de pagina’s commentaren en voorstellen voor oefeningen om de belangrijkste problemen op te lossen. [...] De [...] Éditions de Travail bevatten een schat aan kunstzinnige voorstellen om de fantasie van de vertolker te prikkelen.” Zie ook Anselmini, F., en Jacobs, R., Alfred Cortot, Fayard, Parijs, 2018, blz. 285‑298.
36      Zie in die zin arrest Brompton Bicycle (punt 38 en dictum), waarin het Hof heeft verduidelijkt dat het hierbij gaat om relevante elementen van de zaak, zoals deze bestonden op het tijdstip waarop het voorwerp werd ontworpen, ongeacht de factoren die na de creatie van het product en los daarvan zijn ontstaan (punt 37).
37      Zie arrest Cofemel (punten 32 en 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
38      Het hoofdgeding betreft een schepping van letterkunde. Ik wijs er echter op dat dit anders zou kunnen zijn bij een artistiek werk dat is gerestaureerd en waarvan het origineel per definitie niet meer bestaat, aangezien de gerestaureerde of aangebrachte elementen onlosmakelijk verbonden zijn geraakt met het oorspronkelijke werk.
39      Dit geldt mijns inziens voor de reeds in voetnoot 35 van deze conclusie genoemde Éditions de travail van Alfred Cortot. Er kan niet van worden uitgegaan dat alleen de verschillende commentaren van Alfred Cortot kunnen worden beschermd, los van de bladmuziek waarop zij betrekking hebben en zonder welke zij onbegrijpelijk zouden worden.
40      Arrest Cofemel (punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
41      Zie arrest Infopaq International (punten 38, 39 en 47). Ik wijs erop dat in het geval van een „losse” bescherming die zou zijn verleend aan bepaalde delen
van een werk, zoals het voorwoord, de inleiding en de conclusie, zoals bedoeld in punt 71 van deze conclusie, de reproductie van een passage of zelfs van een zin uit het beschermde deel
of de beschermde delen
een inbreuk op het auteursrecht kan vormen.
42      Zo kunnen, om het door de Commissie ter terechtzitting aangehaalde voorbeeld te herhalen, de eenmaal publiek domein geworden geschriften van staatslieden of dagboeken van politici het voorwerp zijn van kritische publicaties die in voorkomend geval auteursrechtelijke bescherming zullen genieten, voor zover de auteurs van dergelijke publicaties vrije en creatieve keuzen hebben kunnen maken die hun persoonlijkheid weerspiegelen. De auteurs van deze kritische publicaties kunnen daarentegen niet verhinderen dat het oorspronkelijke werk waarop zij zich hebben gebaseerd, wordt gereproduceerd.
43      Zie Voorhoof, D., „Freedom of expression and the right to information: Implications for copyright”, Research Handbook on Human Rights and Intellectual Property, Geiger, C., (red.), Elgar publishing, 2015, blz. 331; arrest van het EHRM van 10 januari 2013, Ashby Donald e.a. tegen Frankrijk (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908), en beslissing van het EHRM van 19 februari 2013, Fredrik Neij en Peter Sunde Kolmisoppi tegen Zweden (CE:ECHR:2013:0219DEC004039712). Zie ook arrest van 29 juli 2019, Spiegel Online (C‑516/17, EU:C:2019:625, punten 57‑59), en de conclusie van advocaat-generaal Szpunar in de zaak Funke Medien NRW (C‑469/17, EU:C:2018:870, punten 40‑42).