Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
NICHOLASA EMILIOU
przedstawiona w dniu 15 maja 2025 r.(1)
Sprawa C‑133/24
CD Tondela – Futebol, SAD,
Clube Desportivo Feirense – Futebol, SAD,
Liga Portuguesa de Futebol Profissional (CA/LPFP),
Académico de Viseu Futebol Clube, Futebol SAD,
Os Belenenses – Sociedade Desportiva de Futebol, SAD,
Boavista Futebol Clube, Futebol SAD,
Sporting Clube de Braga, Futebol, SAD,
Sporting Clube da Covilhã – Futebol, SDUQ, Lda,
Estoril Praia – Futebol, SAD,
Gil Vicente Futebol Clube – Futebol, SDUQ, Lda,
Leixões Sport Clube, Futebol, SAD,
Clube Desportivo de Mafra – Futebol, SDUQ, Lda,
União Desportiva Oliveirense – Futebol, SAD,
Futebol Clube de Paços de Ferreira, SDUQ, Lda,
Futebol Clube de Penafiel, SA,
Portimonense Futebol, SAD,
Rio Ave Futebol Clube – Futebol SDUQ, Lda,
Santa Clara Açores – Futebol, SAD,
Varzim Sporting Club – Futebol, SDUQ, Lda,
União Desportiva Vilafranquense, Futebol SAD,
Futebol Clube de Famalicão – Futebol SAD,
Associação Académica de Coimbra – Organismo Autónomo de Futebol, SDUQ, Lda,
Moreirense Futebol Clube – Futebol, SAD,
Marítimo da Madeira, Futebol, SAD,
Vitória Sport Clube – Futebol, SAD,
Futebol Clube do Porto, Futebol, SAD,
Sporting Clube de Portugal – Futebol, SAD,
Sport Lisboa e Benfica, Futebol, SAD
przeciwko
Autoridade da Concorrência
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (sąd ds. konkurencji, regulacji i nadzoru, Portugalia)]
Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Artykuł 101 TFUE – Zawodowa piłka nożna – Liga krajowa – Pojęcia antykonkurencyjnego „celu” i antykonkurencyjnego „skutku” – Pandemia COVID-19 – Porozumienie no-poach – Wyrok Meca-Medina (C‑519/04 P)
I.      Wprowadzenie
1.        W szeregu wydanych niedawno orzeczeń, mianowicie w wyrokach ISU(2), Superleague(3), Royal Antwerp(4) i FIFA(5), Trybunał kontrolował zgodność pewnych przepisów przyjmowanych przez międzynarodowe lub krajowe związki sportowe z normami Unii w dziedzinie konkurencji i rynku wewnętrznego.
2.        Niniejsza sprawa jest ich naturalną kontynuacją. Spór w postępowaniu głównym dotyczy bowiem porozumienia no-poach, zawartego podczas pandemii COVID-19 przez kluby piłkarskie uczestniczące w pierwszej i drugiej lidze rozgrywek piłkarskich w Portugalii w porozumieniu z krajowym związkiem piłki nożnej. Poprzez swoje pytania sąd odsyłający, który ma dokonać oceny jego zgodności z art. 101 TFUE, zasadniczo zwraca się do Trybunału o przedstawienie dalszych wskazówek w przedmiocie pojęcia ograniczenia konkurencji „ze względu na cel”, a także w przedmiocie zasad wynikających z „orzecznictwa Meca-Medina”(6).
3.        W dużej mierze podobne kwestie zostały podniesione również w dwóch innych wnioskach o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, mianowicie w sprawie
C‑209/23, RRC Sports(7) oraz w sprawie C‑428/23, ROGON i in.(8), w których przedstawię dzisiaj swoje opinie. Niniejszą opinię należy zatem odczytywać łącznie z owymi opiniami. Z uwagi na względy ekonomii procesowej, a także aby ułatwić czytelnikowi lekturę, postaram się uniknąć zbędnych powtórzeń w tych trzech opiniach, w związku z czym będą one zawierały szereg wzajemnych odesłań.
II.    Okoliczności faktyczne, przebieg postępowania i pytania prejudycjalne
4.        Liga Portuguesa de Futebol Profissional (portugalska zawodowa liga piłki nożnej; zwana dalej „LPFP”) jest stowarzyszeniem prawa prywatnego o charakterze niezarobkowym, którego rola polega na wspieraniu i regulowaniu działalności w zakresie zawodowej piłki nożnej w Portugalii i którego członkami zwykłymi są kluby sportowe. LPFP organizuje zawodowe rozgrywki piłki nożnej mężczyzn, w tym Primeira Liga (pierwsza liga) i Segunda Liga (druga liga).
5.        W sezonie 2019/2020 18 drużyn wzięło udział w rozgrywkach pierwszej ligii, a 13 drużyn wzięło udział w rozgrywkach drugiej ligii. Podczas tego sezonu, w dniu 30 stycznia 2020 r., Światowa Organizacja Zdrowia uznała, że COVID-19 stanowi stan zagrożenia zdrowia publicznego o znaczeniu międzynarodowym, zaś w dniu 11 marca 2020 r. ogłosiła pandemię tej choroby.
6.        W dniu 12 marca 2020 r. rząd portugalski przyjął szereg środków mających na celu ograniczenie ryzyka rozprzestrzeniania się wirusa. Tego samego dnia LPFP podjęła i ogłosiła decyzję o bezterminowym zawieszeniu rozgrywek pierwszej i drugiej ligi, mimo iż do rozegrania pozostało jeszcze dziesięć spotkań.
7.        Ze względu na pogarszającą się sytuację władze portugalskie ogłosiły w dniu 18 marca 2020 r. stan wyjątkowy (który był sukcesywnie przedłużany do dnia 2 maja 2020 r.).
8.        W dniu 21 marca 2020 r. LPFP i Sindicato de Jogadores Profissionais de Futebol (związek zawodowy zawodowych piłkarzy; zwany dalej „SJPF”) powołały komitet monitorujący ds. COVID-19 i rozpoczęły negocjacje w celu zapewnienia trwałości działalności sportowej zarówno na płaszczyźnie sportowej, jak i finansowej.
9.        W dniu 7 kwietnia 2020 r. tak LPFP, jak i SJPF wydały komunikat prasowy na temat przebiegu negocjacji. W komunikacie prasowym LPFP wskazała przede wszystkim, że uzyskała zgodę SJPF na wprowadzenie pakietu środków prawnych, który miał zostać włączony do układu zbiorowego pracy mającego zastosowanie do zawodowych piłkarzy (zwanego dalej „CCT”) i który zakładał między innymi przedłużenie umów o pracę oraz umów wypożyczenia lub transferu zawodników do końca sezonu 2019/2020, rozumianego jako dzień, w którym ostatecznie rozegrany zostanie ostatni oficjalny mecz tego sezonu. LPFP wyjaśniła następnie, że nie osiągnięto porozumienia z SJPF w poddanych pod dyskusję kwestiach finansowych, które obejmowały możliwość wyrażenia zgody na obniżenie wynagrodzeń. W komunikacie prasowym SJPF z tego samego dnia również wspomniano o braku porozumienia w tym zakresie. Wreszcie LPFP przypomniała, że – wobec braku takiego porozumienia – kluby mogą między innymi skorzystać z uproszczonego mechanizmu tymczasowego zawieszenia stosunku pracy lub podjąć negocjacje indywidualne ze swoimi zawodnikami.
10.      Tego samego dnia LPFP i kluby uczestniczące w rozgrywkach pierwszej ligi, reprezentowane w większości przez swoich prezesów, wzięły udział w wideokonferencji, w następstwie której LPFP wydała komunikat prasowy zatytułowany „Prezesi klubów [pierwszej ligi] wprowadzają zasadę dotyczącą jednostronnego rozwiązywania umów”. W tym komunikacie prasowym zapowiedziano, że „żaden klub nie zatrudni zawodnika, który jednostronnie rozwiąże umowę o pracę, powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID-19 lub na jakąkolwiek wynikającą z niej wyjątkową decyzję, w szczególności na przedłużenie sezonu sportowego”. Następnego dnia niektóre kluby uczestniczące w rozgrywkach drugiej ligi wydały komunikat prasowy, w którym ogłosiły zamiar przestrzegania zasady uzgodnionej przez kluby pierwszej ligi.
11.      Na szczeblu europejskim Fédération internationale de football association (Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej, zwana dalej „FIFA”), która powołała grupę roboczą w celu zajęcia się kwestiami regulacyjnymi związanymi z pandemią, opublikowała w dniu 7 kwietnia 2020 r. dokument zatytułowany „COVID-19 – Kwestie regulacyjne dotyczące piłki nożnej”. W tym dokumencie FIFA wskazała między innymi, że krajowe związki piłki nożnej są upoważnione do zmiany terminów ich odpowiednich sezonów oraz okresów rejestracji zawodników. FIFA zaproponowała również, aby zachęcać kluby i zawodników do współpracy w celu wypracowania porozumień w sprawach odroczenia wypłaty wynagrodzenia lub jego obniżenia bądź, alternatywnie, aby porozumienia zawarte między klubami i zawodnikami nie były stosowane podczas zawieszenia sezonu.
12.      Jeśli chodzi o stosowanie reguł konkurencji podczas kryzysu zdrowotnego, Europejska Sieć Konkurencji wydała w dniu 23 marca 2020 r. wspólne oświadczenie, w którym uznała ewentualną potrzebę współpracy między przedsiębiorstwami.
13.      W dniu 23 kwietnia 2020 r. rząd portugalski opublikował dekret z mocą ustawy ustanawiający szereg nadzwyczajnych i tymczasowych środków w dziedzinie sportu, które obejmowały między innymi zezwolenie na wprowadzenie zmian w regulaminach portugalskich związków sportowych podczas sezonu 2019/2020 oraz na okres tego sezonu, z myślą o sprostaniu trudnościom spowodowanym pandemią COVID-19. Następnie w dniu 30 kwietnia 2020 r. władze przyjęły uchwałę ustanawiającą strategię zniesienia środków izolacji, w której przewidziano możliwość wznowienia sezonu 2019/2020 w celu dokończenia rozgrywek.
14.      W dniu 4 maja 2020 r. LPFP, SJPF i Associação Nacional de Treinadores de Futebol (krajowy związek trenerów piłki nożnej) zawarły protokół ustaleń w sprawie czasu trwania umów i stosunków sportowych. Wspomniano w nim w szczególności o „nietypowej i wyjątkowej” sytuacji spowodowanej pandemią COVID-19 oraz o potrzebie ochrony rozgrywek, przy jednoczesnym zapewnieniu poszanowania zasad integralności i zasług sportowych. W owym protokole ustaleń wskazano, że: po pierwsze, sezon 2019/2020 zakończy się w dniu następującym po dniu rozegrania ostatniego oficjalnego meczu rozgrywek; oraz że, po drugie, umowy o pracę zawarte między klubami a zawodnikami, wygasające w trakcie bieżącego sezonu, zostaną uznane za automatycznie przedłużone do końca tego sezonu. Warunki uzgodnione w tym protokole zostały następnie włączone do CCT.
15.      W dniu 26 maja 2020 r. Autoridade da Concorrência (portugalski organ ochrony konkurencji; zwany dalej „AdC”) zastosował środek zabezpieczający polegający na natychmiastowym zawieszeniu na okres 90 dni porozumienia o niepozyskiwaniu lub niezatrudnianiu piłkarzy innych klubów pierwszej i drugiej ligi, którzy jednostronnie rozwiązali zawarte przez siebie umowy o pracę (zwanego dalej „spornym porozumieniem”). W dniu 2 czerwca 2020 r. LPFP i zainteresowane kluby oświadczyły, że zgadzają się na zastosowanie tego środka zabezpieczającego.
16.      W dniu 28 kwietnia 2022 r. AdC wydał ostateczną decyzję w sprawie, w której uznał sporne porozumienie za porozumienie antykonkurencyjne, które narusza art. 9 („Porozumienia, praktyki uzgodnione i decyzje związków przedsiębiorstw”) Lei n.º 19/2012, de 8 de maio, que aprova o novo regime jurídico da concorrência (ustawy nr 19/2012 z dnia 8 maja 2012 r.
przyjmującej nowe ramy prawne regulujące konkurencję) i art. 101 TFUE, a także nałożył kary finansowe na uczestniczące w nim przedsiębiorstwa.
17.      Dwadzieścia osiem tych przedsiębiorstw (zwanych dalej „skarżącymi w postępowaniu głównym”) zaskarżyło decyzję AdC do Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (sądu ds. konkurencji, regulacji i nadzoru, Portugalia). W toczącym się przed nim postępowaniu sąd krajowy musi zatem ustalić w szczególności, czy sporne porozumienie(9) jest zakazane na mocy art. 101 ust. 1 TFUE. Powziąwszy wątpliwości co do prawidłowej wykładni tego postanowienia, ów sąd postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1.      Czy przepisem sportowym w rozumieniu orzecznictwa Meca-Medina […] jest [porozumienie takie jak sporne porozumienie] […], w okolicznościach opisanych w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym?
2.      Czy w rozumieniu orzecznictwa wynikającego z [wyroków Wouters i Meca-Medina] można uznać za proporcjonalną i odpowiednią i w związku z tym w świetle postanowień art. 165 TFUE za zgodną z art. 101 ust. 1 TFUE zasadę wynikającą z [porozumienia takiego jak sporne porozumienie], przy czym cechy, cele i okoliczności owego porozumienia są opisane w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym?
3.      Czy art. 101 ust. 1 TFUE stoi na przeszkodzie wykładni, zgodnie z którą porozumienie, którego cechy, cele i okoliczności są opisane w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, [takie jak sporne porozumienie], można uznać za ograniczenie konkurencji ze względu na cel, ponieważ wykazuje ono wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji?”.
18.      Uwagi na piśmie w niniejszym postępowaniu zostały przedstawione przez CD Tondela, Marítimo da Madeira, Vitória Sport Clube, Sporting Clube de Portugal, Sport Lisboa e Benfica, AdC, rządy grecki, polski i portugalski oraz przez Komisję Europejską. CD Tondela, Marítimo da Madeira, Vitória Sport Clube, Futebol Clube do Porto, Sporting Clube de Portugal, Sport Lisboa e Benfica, AdC, rząd portugalski i Komisja przedstawili także swe wystąpienia ustne na rozprawie w dniu 13 lutego 2025 r.
III. Analiza
19.      Poprzez swoje trzy pytania sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy porozumienie, takie jak porozumienie „no-poach”, na mocy którego główne kluby piłkarskie portugalskiej pierwszej i drugiej ligi uzgodniły, że nie będą zatrudniać zawodowych piłkarzy z innych klubów, którzy jednostronnie rozwiązaliby zawartą przez siebie umowę o pracę, powołując się na kwestie wynikające z pandemii COVID-19 lub na jakąkolwiek wynikającą z niej wyjątkową decyzję, w szczególności na przedłużenie sezonu sportowego, może, po pierwsze, zostać uznane za porozumienie związku przedsiębiorstw, które ogranicza konkurencję „ze względu na cel”,
do celów art. 101 ust. 1 TFUE oraz, po drugie, należeć do zakresu orzecznictwa Meca-Medina.
20.      Analizę rozpocznę od pytania trzeciego (sekcja A), po czym zbadam pytania pierwsze i drugie, które można rozpatrzyć łącznie (sekcja B).
A.      W przedmiocie pytania trzeciego
21.      Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o ustalenie, czy porozumienie no-poach, zawarte podczas pandemii COVID-19 przez wszystkie (lub prawie wszystkie) kluby piłkarskie ligi krajowej w porozumieniu z krajowym związkiem piłki nożnej, o cechach wymienionych w pkt 19 niniejszej opinii, należy uznać za ograniczenie „ze względu na cel” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE.
22.      Aby udzielić odpowiedzi na to pytanie, najpierw wyjaśnię odpowiednie ramy analityczne (rozdział 1), a następnie przejdę do specyfiki porozumienia analizowanego w postępowaniu głównym (rozdział 2).
1.      Dość mgliste ramy analityczne zostały wreszcie doprecyzowane
23.      Artykuł 101 ust. 1 TFUE zakazuje porozumień między przedsiębiorstwami, decyzji związków przedsiębiorstw i praktyk uzgodnionych, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego.
24.      Raptem kilka lat temu rzecznik generalny M. Bobek uznał za zaskakujące, że dobrze ponad sześćdziesiąt lat po wejściu w życie traktatu rzymskiego kluczowe pojęcie zawarte w art. 101 ust. 1 TFUE nadal wzbudza wątpliwości, a tym samym wymaga dalszych wyjaśnień ze strony sądów Unii(10). W istocie trudno zaprzeczyć, że – przynajmniej do niedawna – pojęcie „ograniczenia ze względu na cel” oraz rozróżnienie między tym pojęciem a pojęciem „ograniczenia ze względu na skutek” były stosunkowo nieuchwytne(11).
25.      Można powiedzieć, że obecnie sytuacja jest bardziej klarowna, ponieważ Trybunał – w składzie wielkiej izby – przedstawił jasne wskazówki w tym względzie w wyrokach ISU, Superleague i Royal Antwerp. Uczynił on to zasadniczo w drodze konsolidacji (dość licznych) orzeczeń dotyczących tej tematyki, które były wydawane przez jego izby w poprzednich latach. Wydaje mi się, że u podstaw tego orzecznictwa leżały trzy podstawowe założenia, mianowicie: po pierwsze, chęć uniknięcia formalizmu przy definiowaniu ograniczeń „ze względu na cel”; po drugie, zapewnienie ścisłej wykładni tego pojęcia; oraz, po przecie, ustanowienie wyraźnego rozróżnienia między ograniczeniami „ze względu na cel” i ograniczeniami „ze względu na skutek”. W dalszej części niniejszej opinii najpierw zdefiniuję pojęcie ograniczeń „ze względu na cel” [lit. a)], a następnie wyjaśnię, w jaki sposób należy stwierdzać te ograniczenia [lit. b) i c)].
a)      Czym jest ograniczenie „ze względu na cel”?
26.      Obecnie nie ulega wątpliwości, że pojęcie antykonkurencyjnego „celu” należy interpretować w sposób ścisły(12). Odnosi się ono jedynie do niektórych rodzajów współpracy między przedsiębiorstwami, które są szkodliwe dla konkurencji
w stopniu wystarczającym do sformułowania wniosku, że nie zachodzi potrzeba badania ich skutków. Pewne rodzaje współpracy między przedsiębiorstwami można bowiem uznać za szkodliwe dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji
z uwagi na sam ich charakter(13).
27.      Wyrażenia „szkodliwe w stopniu wystarczającym” nie należy jednak traktować w kategoriach progu ilościowego(14). Jak wyjaśnił Trybunał w wyroku Superleague, ograniczenia „ze względu na cel” nie obejmują wyłącznie zachowań o znamionach zmowy, które są „szczególnie szkodliwe dla konkurencji, [takich] jak kartele horyzontalne prowadzące do ustalania cen, ograniczenia zdolności produkcyjnych lub podziału klientów”, lecz także inne rodzaje zachowań, „które niekoniecznie są tak szkodliwe dla konkurencji”, ale w odniesieniu do których „[w] niektórych przypadkach można uznać, że [również mają] antykonkurencyjny cel”(15). Dotyczy to w szczególności pewnych rodzajów porozumień horyzontalnych innych niż kartele(16) lub pewnych rodzajów porozumień wertykalnych(17).
28.      W związku z tym wyrażenie „szkodliwe w stopniu wystarczającym” należy rozumieć jako odnoszące się do jakościowej cechy porozumienia lub innego rodzaju zachowania noszącego znamiona zmowy. Aby porozumienie stanowiło ograniczenie ze względu na cel, jego uzasadnienie ekonomiczne musi być wyraźnie antykonkurencyjne. Inaczej mówiąc, musi być oczywiste, że z perspektywy ekonomicznej obiektywny cel porozumienia jest sprzeczny z interesami określonymi w art. 101 TFUE(18). Dlatego też w takich sytuacjach organy mogą uznać, że dysponują wystarczającymi informacjami pozwalającymi na ustalenie, że dane zachowanie narusza art. 101 ust. 1 TFUE, bez potrzeby przeprowadzania analizy kontrfaktycznej w celu ustalenia jego skutków dla rynku(19).
29.      Uzasadnienia ekonomicznego porozumienia nie należy mylić
ani z istniejącą po stronie zainteresowanych przedsiębiorstw świadomością naruszenia reguł konkurencji, ani z ich subiektywnym zamiarem popełnienia takiego naruszenia(20).  Żaden z tych elementów nie jest czynnikiem decydującym dla stwierdzenia naruszenia art. 101 TFUE, choć – w przypadku ich dowiedzenia – mogą one być oczywiście brane pod uwagę przy ocenie antykonkurencyjnego charakteru porozumienia(21).
30.      Jak wynika z wyroku BIDS, może się zdarzyć, że przedsiębiorstwa będą podejmować działania z myślą o osiągnięciu ostatecznego celu, który postrzegają jako zgodny z prawem (w owej sprawie chodziło o zmniejszenie nadwyżki zdolności produkcyjnych w sektorze). Niemniej jednak okoliczność, że działanie zostało podjęte potencjalnie w dobrzej wierze, jest pozbawiona znaczenia, jeżeli cel i środki współpracy uzgodnione z myślą o osiągnięciu tego celu są, z uwagi na sam ich charakter, antykonkurencyjne (w owej sprawie chodziło o wprowadzenie mechanizmu zachęcania konkurencyjnych przedsiębiorstw do opuszczenia rynku)(22).
31.      Jak rozumiem, taka wykładnia art. 101 ust. 1 TFUE odzwierciedla w pewnym stopniu pierwotny wybór autorów traktatu, którzy zamierzali zakazać zarówno porozumień zawieranych konkretnie w celu ograniczenia konkurencji (ograniczenia „ze względu na cel”), jak i porozumień, które, choć zostały zawarte
z innego powodu, mimo to wywierały skutki ograniczające konkurencję (ograniczenia „ze względu na skutek”)(23). Obecna wykładnia opiera się zatem na tym pierwotnym podejściu i uwzględnia oczywisty fakt, że zaangażowane przedsiębiorstwa są zazwyczaj osobami prawnymi, w związku z czym badanie ich (subiektywnych) zamiarów nie zawsze jest realne, a ponadto może się okazać dość trudne.
32.      Co więcej, choć kary, jakie mogą nakładać organy, należą do „sfery prawa karnego” w rozumieniu Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i europejskiej konwencji praw człowieka, to unijne prawo konkurencji różni się od prawa karnego „sensu stricto”(24). Aby pociągnąć przedsiębiorstwa do odpowiedzialności za popełnione naruszenia, organy nie muszą przypisywać im subiektywnej płaszczyzny zachowania antykonkurencyjnego, lecz jedynie płaszczyznę obiektywną.
b)      Jak stwierdzić ograniczenie „ze względu na cel” (część I)
33.      Trybunał wyjaśnił, że aby określić, czy dana forma zachowania stanowi ograniczenie „ze względu na cel”, należy zbadać trzy aspekty, mianowicie: a) treść porozumienia, b) kontekst gospodarczy i prawny, w jaki się ono wpisuje, oraz c) cele, do których osiągnięcia ono zmierza(25).
34.      Badanie treści porozumienia, które z oczywistych względów pozostaje punktem wyjścia dla przeprowadzanej analizy, odnosi się do przedmiotu współpracy nawiązanej przez zaangażowane przedsiębiorstwa lub, innymi słowy, do utworzonego przez nie mechanizmu. Jak wskazał Trybunał, konieczne może się okazać „zbadanie [jego] różnych aspektów w celu ustalenia, czy dane uzgodnienie wykazuje cechy pozwalające na powiązanie go z formą koordynacji między przedsiębiorstwami, którą z uwagi na sam jej charakter należy uznać za szkodliwą dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji”(26). Mówiąc prościej – jak działa to porozumienie? Czy odpowiada ono rodzajowi zachowania, co do którego wiadomo, że jest zazwyczaj szkodliwe?
35.      Co się tyczy kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisuje się dane zachowanie, Trybunał orzekł, że „należy wziąć pod uwagę charakter odnośnych towarów lub usług, jak również rzeczywiste warunki, które charakteryzują strukturę i funkcjonowanie danego sektora lub rynku lub danych sektorów lub rynków”(27). W tym kontekście znaczenie mogą mieć zarówno czynniki gospodarcze (na przykład istnienie barier ekspansji lub wejścia na rynek, koncentracja rynku, siła konkurentów, siła równoważąca ze strony dostawców lub nabywców itp.), jak i prawne (na przykład obowiązujące przepisy, odpowiednie zasady wydawane przez organy samoregulacyjne, istnienie na rynku podobnych porozumień, które mogą wywoływać kumulatywne skutki itp.). Jest to uzależnione głównie od okoliczności konkretnego przypadku.
36.      Możliwe jest bowiem, że „tylko wtedy, gdy spełnione są pewne szczególne warunki, można domniemywać, że pewne formy koordynacji […] są szkodliwe dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji”(28). Podobnie, może się zdarzyć, że choć dane zachowanie jest zazwyczaj szkodliwe, to na danym rynku po prostu nie istnieje konkurencja, którą można by ograniczyć(29). W niektórych przypadkach może również zaistnieć potrzeba zbadania, w jaki sposób właściwy rynek zmienił się w czasie, aby ustalić, czy dana praktyka, mimo iż nie była antykonkurencyjna w momencie jej podjęcia po raz pierwszy, została następnie utrzymana w celu osiągnięcia antykonkurencyjnego celu(30).
37.      Jeśli chodzi o cele realizowane przez dane zachowanie – które stanowią ostatni oraz, z oczywistych względów, kluczowy w tym kontekście element analizy – należy określić najbliższe i bezpośrednie cele w zakresie konkurencji, do których osiągnięcia zmierza to zachowanie(31). Innymi słowy – organy powinny podjąć próbę zidentyfikowania ekonomicznej racji bytu współpracy między danymi przedsiębiorstwami(32).
38.      Ponadto, jak wspomniano w pkt 29 niniejszej opinii, o ile subiektywny zamiar stron nie stanowi czynnika, który musi być koniecznie brany pod uwagę przy stwierdzaniu, czy porozumienie jest ograniczeniem ze względu na cel, o tyle może on zostać uwzględniony w stosownych przypadkach. Nieuzasadnione byłoby na przykład nieuwzględnienie dokumentów wewnętrznych i innych dowodów świadczących o tym, że pracownicy stron porozumienia byli świadomi, iż zgodność z prawem odnośnego zachowania jest wysoce wątpliwa, oraz uciekali się do oświadczeń
wprowadzających w błąd organy publiczne(33).
39.      Po wyjaśnieniu powyższego należy przejść do kolejnej kwestii o bardziej praktycznym charakterze, która dotyczy tego, w jaki właściwie sposób powinno się oceniać te trzy zbiory elementów, aby ustalić, czy samym celem danego zachowania jest ograniczenie konkurencji.
40.      Również i to jest uzależnione od specyfiki każdego przypadku. Moim zdaniem z najnowszego orzecznictwa wynika, że organy mogą zastosować dwie główne linie analizy.
c)      Jak stwierdzić ograniczenie „ze względu na cel” (część II)
41.      Pierwsza i bardziej „tradycyjna” linia analizy jest przyjmowana zazwyczaj wówczas, gdy dane porozumienie wydaje się należeć do kategorii porozumień, których szkodliwy charakter jest dobrze znany i powszechnie przyjmowany; chodzi tu na przykład o ustalanie cen, ograniczanie produkcji oraz podział rynku. W takich bowiem przypadkach doświadczenie, to znaczy analiza ekonomiczna oraz dotychczasowa praktyka administracyjna i sądowa, potwierdzają, że porozumienia są przeważnie antykonkurencyjne(34).
42.      W związku z tym, jeżeli z analizy treści porozumień wynika, że prima facie stanowi ono (tak zwane) „bezpodstawne ograniczenie”(35), badanie kontekstu prawnego i gospodarczego oraz celów porozumienia nie zawsze musi charakteryzować się wysokim stopniem szczegółowości(36). Aby potwierdzić antykonkurencyjny charakter porozumienia, organy powinny jedynie zweryfikować, czy nie zachodzą specyficzne okoliczności mogące wzbudzić wątpliwości co do domniemanego szkodliwego charakteru danego porozumienia(37). Inaczej rzecz ujmując, organy powinny się upewnić, że informacje zebrane w toku prowadzonego przez nie dochodzenia, w tym informacje, o których dowiedziały się od zainteresowanych przedsiębiorstw, potwierdzają, iż rozpatrywane porozumienie również, podobnie jak większość porozumień należących do tej samej kategorii, jest z natury rzeczy antykonkurencyjne(38). Ta analiza zapewnia organom ochrony konkurencji przejrzyste, zarządzalne i jednoznaczne ramy proceduralne mające zastosowanie w przypadku zachowań, które są oczywiście szkodliwe, a tym samym zmniejsza koszty administracyjne ponoszone przez te organy, jednocześnie minimalizując ryzyko błędów(39).
43.      Druga linia analizy dotyczy porozumień, w odniesieniu do których nie można dokonać „pewnej” analizy prima facie ich celu, na przykład dlatego, że mają znaczące cechy oryginalne lub dlatego, że wydają się należeć do kategorii porozumień, która zazwyczaj nie jest problematyczna. W takich przypadkach organy będą zwykle musiały przeprowadzić bardziej dogłębną analizę treści, kontekstu i celów danego porozumienia, aby ustalić, czy przyświeca mu antykonkurencyjny cel. Najnowsze wyroki, na przykład te zapadłe w sprawie „sagi o porozumieniach typu »pay for delay«”(40), świadczą bowiem o tym, że brak dotychczasowej praktyki administracyjnej lub sądowej w odniesieniu do podobnego zachowania niekoniecznie wyklucza istnienie antykonkurencyjnego celu.
44.      Niemniej jednak również w tych przypadkach doświadczenie może być pomocne przy określeniu rzeczywistego celu – na pierwszy rzut oka nieszkodliwego – porozumienia. Pojęcie „doświadczenia” nie może być rozumiane w sposób wąski i statyczny. Istotne jest to, że dzięki ugruntowanym metodom analizy prawnej i ekonomicznej organy dokładnie rozumieją mechanizm prawny utworzony na mocy porozumienia oraz dysponują wiedzą na temat jego prawdopodobnych skutków gospodarczych dla rynku. Może być bowiem tak, że po rozłożeniu porozumienia na części pierwsze okaże się, iż kryje ono w sobie bezpodstawne ograniczenie lub innego rodzaju praktykę, której szkodliwy charakter jest wystarczająco jasny, albo jest z perspektywy ekonomicznej równoważne takiemu ograniczeniu lub takiej praktyce(41).
45.      Ponadto „doświadczenie” jest pojęciem, które „z konieczności zmienia się w czasie wraz z nabywaniem przez właściwe organy administracji i sądy nowej wiedzy i nowego doświadczenia, opracowywaniem coraz bardziej zaawansowanych narzędzi analitycznych oraz rozwojem myśli ekonomicznej”(42). Ten tok rozumowania to oczywiście miecz obosieczny – doświadczenie może sprawić, że niektóre zachowania zostaną wyłączone z kategorii zakazanych ze względu na cel („object box”), ale może też spowodować włączenie do tej kategorii pewnych nowych zachowań.
46.      W świetle tych właśnie zasad przeanalizuję teraz kwestie wynikające z porozumienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym.
2.      Porozumienia no-poach i ograniczenia „ze względu na cel”
47.      Przede wszystkim należy zaznaczyć, że w ramach postępowania przewidzianego w art. 267 TFUE, które opiera się na wyraźnym rozdziale kompetencji pomiędzy sądami krajowymi a Trybunałem, rola Trybunału ogranicza się do wykładni przepisów prawa Unii, o które został zapytany, w niniejszym przypadku art. 101 ust. 1 TFUE. W ten sposób nie do Trybunału, lecz do sądu odsyłającego należy ostateczna ocena tego, czy z uwagi na ogół właściwych okoliczności charakteryzujących sytuację w postępowaniu głównym oraz z uwagi na kontekst gospodarczy i prawny, w jaki się ona wpisuje, sporne porozumienia mają na celu ograniczenie konkurencji. Niemniej, orzekając w przedmiocie odesłania prejudycjalnego, Trybunał może na podstawie danych zawartych w aktach sprawy, którymi dysponuje, dostarczyć wskazówek stanowiących pomoc dla sądu odsyłającego w dokonywanej przez niego interpretacji, aby mógł on rozstrzygnąć zawisły przed nim spór(43).
48.      Mając powyższe na uwadze, postaram się wspomóc Trybunał w zadaniu przedstawienia sądowi odsyłającemu wskazówek w odniesieniu do dwóch głównych kwestii, które dotyczą, po pierwsze, tego, czy porozumienia no-poach można ogólnie uznać za z natury rzeczy antykonkurencyjne oraz, po drugie, tego, czy specyficzne okoliczności towarzyszące zawarciu spornego porozumienia powinny mieć znaczenie w kontekście przeprowadzanej oceny.
a)      Możliwa kategoria ograniczeń „ze względu na cel”?
49.      Już na wstępie mogę stwierdzić, że porozumienia no-poach – a więc porozumienia, na mocy których przynajmniej dwa przedsiębiorstwa zobowiązują się do tego, iż nie będą wzajemnie zabiegać o swoich pracowników ani ich zatrudniać – przynajmniej gdy są zawierane między rzeczywistymi i potencjalnymi konkurentami oraz o ile nie mają charakteru pomocniczego w stosunku do zgodnej z prawem transakcji, która sama w sobie nie jest antykonkurencyjna, wykazują wszystkie cechy pozwalające uznać je prima facie za ograniczenia konkurencji „ze względu na cel”.
50.      Przede wszystkim dość oczywiste jest, że porozumienie no-poach może zostać uznane za formę podziału źródła zaopatrzenia (w niniejszym przypadku chodzi o zaopatrzenie w siłę roboczą), czyli za zachowanie, o którym wyraźnie wspomniano w art. 101 ust. 1 lit. c) TFUE. Ponadto wydaje się, że najnowsza praktyka organów(44) i sądów(45) (zarówno w Unii, jak i poza nią), a także doktryna nauki prawa i ekonomii(46) dostarczają wystarczających i wiarygodnych wskazówek potwierdzających, iż porozumienia no-poach są zasadniczo szkodliwe dla normalnego funkcjonowania konkurencji. W istocie w wyroku FIFA Trybunał uznał zachowanie o znamionach zmowy polegające na ograniczeniu lub kontrolowaniu, w niektórych sektorach lub na niektórych rynkach, „rekrutacj[i] wysoko wykwalifikowanych pracowników” za możliwe ograniczenie ze względu na cel(47).
51.      Zgadzam się z powyższym. Zainteresowane przedsiębiorstwa, zamiast konkurować o najlepszych kandydatów, oferując im wyższe wynagrodzenia lub lepsze warunki pracy oraz możliwości, „blokują” swoich pracowników, co skutkuje „zamrożeniem” warunków zawartych przez nich umów. Najbardziej efektywne przedsiębiorstwa, które miałyby możliwość rekrutowania pracowników, których uważają za najlepiej odpowiadających ich potrzebom, a także motywację do ich rekrutowania, nie mogą tego uczynić, gdy ci pracownicy są zatrudnieni przez którąś z pozostałych stron porozumienia.
52.      Prowadzi to nieuchronnie do nieoptymalnej alokacji zasobów ludzkich, zmniejszenia efektywności lub innowacyjności oraz, co dość oczywiste, do obniżenia wynagrodzeń pracowników. Z pewnością oddziałuje to negatywnie na rynek czynników produkcji (rynek pracy), a w konsekwencji podobny wpływ może też często ujawnić się na rynku zbytu (rynku produktów lub usług oferowanych przez dane przedsiębiorstwa).
53.      W związku z tym nie nastręcza mi żadnych trudności sformułowanie wniosku, zbieżnego ze stanowiskiem zajmowanym w szczególności przez AdC, rząd portugalski i Komisję, że uzasadnienie ekonomiczne większości zawieranych między konkurentami porozumień no-poach ma charakter antykonkurencyjny.
54.      Niemniej jednak, z powodów przedstawionych powyżej, stwierdzenie, że dane porozumienie należy do kategorii porozumień zazwyczaj ograniczających konkurencję, w żadnym wypadku nie wieńczy przeprowadzanej analizy. Pod uwagę należy wziąć treść konkretnego porozumienia, kontekst prawny i gospodarczy, w jaki się ono wpisuje, oraz cele, do których osiągnięcia ono zmierza, aby zweryfikować, czy zachodzą specyficzne okoliczności mogące wzbudzić wątpliwości co do szkodliwego charakteru danego porozumienia.
b)      Specyficzne okoliczności sprawy w postępowaniu głównym
55.      Moim zdaniem w niniejszej sprawie występuje szereg elementów, które zdają się wykluczać z natury rzeczy antykonkurencyjny charakter spornego porozumienia.
56.      Z postanowienia odsyłającego wynika, że w trakcie pandemii COVID-19 kluby piłkarskie zawarły, przy wsparciu krajowego związku piłki nożnej, sporne porozumienie w celu zapewnienia, iż pomimo przerw i opóźnień rozgrywki w ramach sezonu 2019/2020 będą mogły zostać dokończone bez uszczerbku dla integralności i uczciwości zawodów.
57.      Wydaje mi się dość oczywiste, że skoro do rozegrania pozostało jeszcze dziesięć meczów, w braku porozumienia takiego jak sporne porozumienie niektóre drużyny mogłyby stosunkowo łatwo zakłócić prawidłowy przebieg rozgrywek. W szczególności najbogatsze kluby mogłyby, w drodze zatrudnienia najlepszych spośród tych zawodników grających dla ich najgłówniejszych konkurentów, których umowy miały wygasnąć lub których umowy zostały jednostronnie rozwiązane, wzmocnić własne składy i jednocześnie osłabić tych konkurentów(48). Byłoby to tym bardziej prawdopodobne z uwagi na fakt, że pandemia dość mocno nadwyrężyła budżety klubów piłkarskich(49); można sobie zatem wyobrazić, iż jeszcze bardziej pogłębiłoby to różnice finansowe między różnymi klubami, a tym samym wpłynęło na rejestrację nowych zawodników.
58.      Uważam, że takie zdarzenie mogłoby wzbudzić między innymi u sponsorów i kibiców zastrzeżenia co do wiarygodności rozgrywek jako całości. Dlatego też dążenie przez kluby do sytuacji, w której skład osobowy zespołu w tych ostatnich meczach jest jak najbardziej zbliżony do jego składu osobowego w pierwszej części sezonu, jest spójne z celem polegającym na zapewnieniu integralności i uczciwości zawodów sportowych, w których o wynikach decydują zasługi, a nie oportunistyczne kalkulacje. Trybunał uznał już w wyroku FIFA, że „uzasadnione może być dążenie przez [związki piłki nożnej] do zapewnienia w pewnym zakresie stabilności składu kadry zawodników służących jako pula dla składów drużyn, które kluby te kompletują w ciągu danego sezonu, na przykład poprzez zakazanie […] jednostronnego rozwiązywania umów o pracę w trakcie sezonu, a nawet w danym roku”(50). Moim zdaniem wniosek ten znajduje również zastosowanie mutatis mutandis w niniejszej sprawie. W praktyce sporne porozumienie miało na celu opóźnienie, w odniesieniu do niektórych zawodników, otwarcia okna transferowego, które – z oczywistych przyczyn – zazwyczaj nie pozostaje otwarte w okresie tak bliskim końca sezonu(51), w celu dostosowania go do nowego kalendarza rozgrywek.
59.      W tym względzie pragnę dodać, że nie przekonuje mnie formułowane przez AdC i Komisję twierdzenie o pewnym podobieństwie między przepisami badanymi w wyroku FIFA(52), które Trybunał w istocie uznał za mające antykonkurencyjny cel, a porozumieniem analizowanym w niniejszym postępowaniu. Przede wszystkim przepisy rozpatrywane w wyroku FIFA były sformułowane w „sposób niezwykle ogólny i niedookreślony, [co dopuszczało ich] stosowanie uznaniowe, a zatem [były one] nieprzewidywalne i trudne do skontrolowania”(53), jak również dopuszczało powoływanie się na nie w sposób stanowiący nadużycie(54). Jakiekolwiek naruszenie tych przepisów mogło doprowadzić, w sposób praktycznie automatyczny oraz na podstawie samych tylko domniemań, do nałożenia drakońskich lub trwałych sankcji(55), z pozbawieniem zawodnika „jakiejkolwiek możliwości udziału w zorganizowanej piłce nożnej”(56) oraz „naraż[eniem] [nowego klubu] na ryzyko odpowiedzialności solidarnej za zapłatę potencjalnie bardzo wysokiego odszkodowania”(57). Jako takie przepisy te powodowały „uogólnione i drastyczne ograniczenie konkurencji transgranicznej między klubami, rozciąga[jące] się z geograficznego punktu widzenia na całe terytorium Unii i ma[jące] pod względem czasowym charakter trwały”(58).
60.      Nie rozumiem, jakie wspólne cechy miałyby mieć oba te środki.
61.      Ponadto sporne porozumienie nie wywarło skutku porównywalnego ze skutkiem wywołanym przez środek badany w wyroku Royal Antwerp. Trybunał ponownie potwierdził w nim, że porozumienia lub decyzje związków przedsiębiorstw, które mają na celu „podział rynków według granic państwowych, prowadzące do przywrócenia podziału rynków krajowych lub utrudniające wzajemne przenikanie się rynków krajowych, mogą stać w sprzeczności z celem traktatów UE i FUE polegającym na doprowadzeniu do integracji tych rynków poprzez ustanowienie rynku wewnętrznego, wobec czego należy je co do zasady zakwalifikować jako porozumienia, których »celem« jest ograniczenie”(59). Żadnego takiego skutku nie można zidentyfikować w niniejszej sprawie, ponieważ sporne porozumienie nie miało wpływu na transfery transgraniczne w obu kierunkach.
62.      W związku z tym o ile sporne porozumienie ograniczyło w pewien sposób zdolność konkurowania klubów w odniesieniu do jednego z podstawowych elementów ich działalności (rejestrowanie zawodników)(60), o tyle moim zdaniem owego porozumienia nie można uznać, w świetle wyjątkowych okoliczności niniejszej sprawy oraz jego ograniczonego zakresu, za z natury rzeczy antykonkurencyjne.
63.      Właściwie można by nawet argumentować, że sporne porozumienie miało charakter prokonkurencyjny. Ligi sportowe nie działają jak zwykłe rynki produktów lub usług. „Najdzikszym marzeniem” klubu grającego w lidze nie jest wyeliminowanie wszystkich konkurentów z rynku i zajęcie pozycji faktycznego monopolisty. Jest to faktycznie niemożliwe i ekonomicznie bezsensowne. Liczba klubów jest stabilna, a wyniki osiągane przez nie na rynku (na którym obecni są kibice, sponsorzy, nadawcy itp.) wymagają utrzymania pewnego poziomu konkurencyjności w ramach ligi(61). Z tej perspektywy nie byłoby zatem nieuzasadnione przyjęcie poglądu, że w zakresie, w jakim sporne porozumienie miało zasadnicze znaczenie dla zapewnienia odpowiedniej struktury konkurencyjnej w lidze do zakończenia sezonu, jego uzasadnieniem ekonomicznym było utrzymanie i wspieranie zdrowej konkurencji.
64.      Rozumiem, że w przypadku spornego porozumienia rynkiem właściwym jest rynek transferowy zawodników (sama liga nie funkcjonuje jako rynek). Ich wzajemna współzależność jest jednak oczywista – gdyby liga utraciła walor integralności i konkurencyjności, najpewniej doszłoby do spadku zainteresowania ze strony kibiców, sponsorów i nadawców, czego konsekwencje odczułby również rynek transferowy zawodników, ponieważ zmniejszyłaby się liczba inwestycji, co byłoby niekorzystne zarówno dla klubów, jak i dla zawodników.
65.      W tym względzie Komisja, którą na rozprawie poproszono o przeanalizowanie, czy sporne porozumienie można by uznać, z przyczyn wyjaśnionych przeze mnie powyżej, za sprzyjające konkurencji, wspomniała jedynie o skutkach ograniczających, jakie ogólnie wywołują porozumienia no-poach, natomiast nie odniosła się do racji bytu tego konkretnego porozumienia i jego rzeczywistego kontekstu. W swej ostatniej wypowiedzi na rozprawie Komisja posunęła się nawet do stwierdzenia, że zasadniczo nie zachodzi potrzeba zbadania kontekstu, ponieważ sporne porozumienie stanowi ograniczenie „ze względu na cel”.
66.      Nie zgadzam się z tym stanowiskiem. Nie tylko jest tak, że w orzecznictwie Trybunału konsekwentnie wskazuje się, iż kontekst zawsze ma znaczenie(62), lecz również tak, że wydane w ostatnich latach wyroki jasno świadczą o tym, iż – jak wyjaśniono w pkt 40 niniejszej opinii – „szczegółowa analiza” kontekstu (a także treści i celów) może być konieczna w przypadku, gdy sprawa nie jest oczywista(63). Tak jak może się niekiedy zdarzyć, że kontekst sprawi, iż porozumienie, które nie należy do kategorii porozumień zazwyczaj ograniczających konkurencję, zostanie uznane za antykonkurencyjne „ze względu na cel”, tak też jego uwzględnienie może równie dobrze przynieść skutek odwrotny.
67.      Wyjaśnia to również, dlaczego w pewne zdumienie wprawiają mnie przewijające się w uwagach ustnych AdC, rządu portugalskiego i Komisji nawiązania do jednego fragmentu wyroku Toshiba, zgodnie z którym „analiza kontekstu gospodarczego i prawnego […] może […] ograniczyć się do tego, co jest ściśle konieczne w celu stwierdzenia ograniczenia konkurencji ze względu na cel”(64). Wydaje się, że ci uczestnicy interpretują ów passus jako zezwalający organom na przeprowadzenie pobieżnej (o ile nie powierzchownej) analizy kontekstu w każdych okolicznościach. Taka interpretacja wyroku Toshiba jest oczywiście błędna. Ci uczestnicy kładą nacisk na słowa „ograniczyć” oraz „ściśle”, natomiast pomijają słowo „konieczne”, ignorując orzecznictwo przywołane w poprzednim punkcie.
68.      Wydaje mi się, że kwestia antykonkurencyjnego charakteru porozumienia analizowanego w niniejszej sprawie daleka jest od oczywistości.
Treść porozumienia (jego ograniczony zakres), jego kontekst (pandemia COVID-19) oraz cel (zapewnienie prawidłowego dokończenia sezonu) wyraźnie wskazują bowiem, że bardziej szczegółowa i dogłębna ocena antykonkurencyjnego celu (oraz, w stosownych przypadkach, skutku) porozumienia jest konieczna.
69.      AdC, który zapytano na rozprawie, jaką w praktyce szkodę wyrządziło konsumentom sporne porozumienie, miał w istocie trudności z udzieleniem sensownej odpowiedzi. Organ ten odniósł się do ewentualnych problemów w zakresie słusznego lub uczciwego traktowania zawodników. Jak wynika z pkt 49–53 niniejszej opinii, co do zasady nie sprzeciwiam się uwzględnieniu, w ramach analizy konkurencji, kwestii związanych z pracą oraz wpływem praktyk stosowanych przez przedsiębiorstwa na rynek pracy. Prawo konkurencji i prawo pracy mają jednak odmienne cele i rządzą się innymi regułami. W rzeczywistości umowy o pracę zawierane przez zawodników z klubami są zazwyczaj regulowane prawem krajowym(65). W niektórych krajach w obrębie pewnych dyscyplin sportowych obowiązują również układy zbiorowe pracy zawierane przez związki zawodowe. Prawo Unii, w tym prawo konkurencji Unii, zazwyczaj ustępuje przed takimi przepisami prawa krajowego i układami zbiorowymi pracy(66). W związku z tym w przypadku wszczęcia na podstawie art. 101 TFUE postępowania, w którym zarzuca się istnienie szkody wyrządzonej pracownikom, należy dokładnie wyjaśnić, w jakie wzajemne relacje wchodzą ze sobą kwestie związane z pracą i kwestie dotyczące konkurencji. Co się tyczy niniejszej sprawy, muszę stwierdzić, że te wzajemne relacje mimo wszystko nie są jasne, podobnie zresztą jak – w konsekwencji – konkretna teoria szkody leżąca u podstaw decyzji AdC.
70.      To do sądu krajowego należy jednak ostateczne rozstrzygnięcie, po dogłębnym zbadaniu treści, kontekstu i celów spornego porozumienia, wszystkich zasygnalizowanych powyżej kwestii.
71.      Mając na uwadze powyższe, proponuję Trybunałowi, by na pytanie trzecie odpowiedział następująco: artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że porozumienie no-poach zawarte podczas pandemii COVID-19 przez zawodowe kluby sportowe w porozumieniu ze zrzeszającym je krajowym związkiem sportowym nie powinno być kwalifikowane jako ograniczenie ze względu na cel, jeżeli jego rzeczywistym uzasadnieniem było utrzymanie uczciwości i integralności zawodów sportowych, na które wpływ miała pandemia.
IV.    W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
72.      Poprzez pytania pierwsze i drugie, które można rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zasadniczo zwraca się do Trybunału o ustalenie, czy porozumienie takie jak sporne porozumienie może należeć do zakresu orzecznictwa Meca-Medina i z tego względu zostać uznane za zgodne z art. 101 TFUE.
73.      Pragnę przypomnieć, że jest to linia orzecznicza Trybunału, której początków należy upatrywać w wyroku Wouters(67) i która następnie, w odniesieniu do działalności związanej ze sportem, została najpierw zastosowana w wyroku Meca-Medina(68), a ostatnio przywołana w wyrokach ISU, Superleague i Royal Antwerp, a także w pewnych późniejszych wyrokach(69). Ogólnie rzecz biorąc, w orzecznictwie Meca-Medina wyjaśniono, że porozumienia, które ograniczają swobodę działania przedsiębiorstw będących jego stronami, nie są objęte zakazem ustanowionym w art. 101 ust. 1 TFUE, o ile: po pierwsze, są usprawiedliwione realizacją jednego lub większej liczby uzasadnionych celów leżących w interesie ogólnym, które są pozbawione antykonkurencyjnego charakteru; po drugie, konkretne środki, które wykorzystano do realizacji tych celów, są rzeczywiście do tego konieczne; oraz, po trzecie, nawet jeśli okaże się, iż nieodłącznym skutkiem tych środków jest ograniczenie lub zakłócenie konkurencji, przynajmniej potencjalnie, ów nieodłączny skutek nie wykracza poza to, co jest konieczne, a w szczególności nie dochodzi do wyeliminowania wszelkiej konkurencji.
74.      W pkt 21–53 mojej opinii w sprawie ROGON omówiłem szczegółowo źródła, logikę i zakres tego orzecznictwa. Z uwagi na względy ekonomii procesowej odsyłam czytelników do tych fragmentów. Przeanalizuję teraz, w świetle przedstawionych tam rozważań, kwestię możliwości zastosowania orzecznictwa Meca-Medina do porozumienia takiego jak sporne porozumienie. Wskazuję jednak, że również i w tym zakresie ostateczna decyzja należy do sądu krajowego.
75.      Na wstępie pragnę zaznaczyć, że gdyby sąd odsyłający, w przeciwieństwie do mojej wstępnej oceny, doszedł do wniosku, iż sporne porozumienie stanowi ograniczenie konkurencji ze względu na cel, orzecznictwo to nie miałoby zastosowania. Poniższa analiza opiera się zatem na założeniu, że ostateczne badanie spornego porozumienia przez sąd odsyłający potwierdzi, iż nie zmierza ono do osiągnięcia antykonkurencyjnego celu.
76.      Jak wynika z pkt 70 niniejszej opinii, na kryterium wypracowane przez Trybunał w orzecznictwie Meca-Medina składają się zasadniczo trzy kolejne operacje analityczne, których, jak wypada podkreślić, nie należy przeprowadzać in abstracto, lecz zawsze z uwzględnieniem kontekstu gospodarczego i prawnego danego zachowania(70).
77.      W pierwszej kolejności sąd odsyłający powinien ustalić, czy sporne porozumienie jest usprawiedliwione realizacją jednego lub większej liczby uzasadnionych celów leżących w interesie ogólnym, które same w sobie nie są antykonkurencyjne. Po ustaleniu, że porozumienie takie jak sporne porozumienie nie ma antykonkurencyjnego celu, pozostaje sprawdzić jeszcze dwa elementy, mianowicie ustalić, czy realizowany cel zasługiwał na ochronę w świetle prawa Unii oraz czy podmioty, które zawarły sporne porozumienie, miały zdolność do podjęcia takiego działania. Moim zdaniem na oba te pytania należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.
78.      Przede wszystkim trzeba wskazać, że zgodnie z art. 165 ust. 2 TFUE Unia Europejska uznaje i popiera „uczciwoś[ć] i dostępnoś[ć] we współzawodnictwie sportowym”(71). W rzeczywistości jeszcze przed wejściem w życie traktatu z Lizbony Trybunał wyraźnie uznał, że istnieje interes ogólny związany z tymi wartościami(72). W najnowszym orzecznictwie jednoznacznie potwierdzono, że „uzasadnione jest objęcie organizacji i przebiegu międzynarodowych zawodowych rozgrywek piłki nożnej wspólnymi zasadami mającymi na celu […] promowanie w sposób adekwatny i efektywny organizacji zawodów sportowych opartych na równości szans oraz na zasługach”(73).
79.      Dokładniej rzecz ujmując, w wyroku FIFA Trybunał stwierdził, po pierwsze, że „cel polegający na zapewnieniu prawidłowości rozgrywek sportowych stanowi uzasadniony cel interesu ogólnego, który może być realizowany przez związek sportowy, na przykład poprzez przyjęcie przepisów ustalających terminy dla dokonywania transferów zawodników w celu uniknięcia opóźnionych transferów, które mogłyby znacząco zmienić rangę sportową tej czy innej drużyny w trakcie rozgrywek i przez to podważyć porównywalność wyników między poszczególnymi drużynami biorącymi udział w tych rozgrywkach, a w konsekwencji zakłócić prawidłowy przebieg rzeczonych rozgrywek jako całości”, a po drugie, że „[u]trzymanie pewnego stopnia stabilności [kadry klubowej], a zatem pewnej ciągłości wiążących ją umów, należy […] uznać […] za jeden z możliwych środków przyczyniania się do realizacji uzasadnionego celu interesu ogólnego w postaci zapewnienia prawidłowości międzyklubowych rozgrywek piłki nożnej”(74).
80.      Ponadto konsekwentnie przyjmuje się, że krajowe związki sportowe takie jak LPFP, która wspierała kluby, które zawarły sporne porozumienie, oraz współpracowała z tymi klubami, zarówno ponoszą „zasadniczą odpowiedzialność w prowadzeniu spraw związanych ze sportem”, w związku z czym cieszą się pewną swobodą przy „organizowaniu i promowaniu dyscyplin sportowych”(75), jak i są partnerami organów krajowych i unijnych w dyskusjach dotyczących spraw sportowych(76). Zostało to w sposób wyraźny uznane w orzecznictwie Trybunału(77).
81.      W drugiej kolejności sąd odsyłający powinien ustalić, czy konkretne środki, które wykorzystano do realizacji przedmiotowego celu, były rzeczywiście do tego konieczne. Moim zdaniem to kryterium „konieczności” wymaga zasadniczo od sądu odsyłającego zweryfikowania trzech ściśle powiązanych ze sobą aspektów, mianowicie, czy sporne porozumienie: a) zostało zawarte w odpowiedzi na obiektywną potrzebę osiągnięcia przedmiotowego celu; b) rzeczywiście stanowiło przejaw troski o zapewnienie osiągnięcia tego celu w spójny sposób; oraz c) było odpowiednie do osiągnięcia owego celu w tym sensie, że zdawało się nadawać do wniesienia istotnego wkładu w jego osiągnięcie.
82.      Również i w tym przypadku muszę stwierdzić, że – w świetle informacji zawartych w aktach sprawy – na te trzy pytania należy najpewniej udzielić odpowiedzi twierdzącej. Wyjątkowy charakter pandemii COVID-19 sprawił, że zaistniało poważne ryzyko, iż kluby nie będą w stanie dokończyć sezonu piłkarskiego 2019–2020 lub iż co najmniej nie będzie możliwe zapewnienie integralności i uczciwości jego końcówki. Moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że kluby piłkarskie i związki piłki nożnej „musiały coś zrobić”, aby „uratować to, co można było uratować” w tak niepewnych i bezprecedensowych okolicznościach.
83.      Jak wyjaśniono w pkt 57, 58, 63 i 64 niniejszej opinii, podłożem spornego porozumienia wydaje się być rzeczywista chęć klubów piłkarskich i krajowych związków piłki nożnej,
aby sezon został dokończony w uczciwy i uporządkowany sposób, poprzez zapewnienie, że konkurencyjna struktura zawodów pozostanie nienaruszona.
84.      W tym kontekście pragnę zauważyć, że „rzeczywistej konieczności”, będącej składową kryterium wypracowanego w orzecznictwie Meca-Medina, nie można interpretować jako „warunku sine qua non” osiągnięcia zamierzonego celu. Jak wyjaśniłem w pkt 41–45 mojej opinii w sprawie ROGON, właściwe organy regulacyjne muszą z konieczności dysponować pewnym zakresem uznania przy wyborze środków, które uważają za odpowiednie dla zapewnienia najlepszej ochrony wchodzących w grę interesów. Przykładem może być analizowany w wyroku Wouters zakaz wykonywania zawodu adwokata we współpracy z biegłymi księgowymi, który nie może zostać uznany za bezwzględnie konieczny i nieodzowny do zapewnienia „uczciwości i doświadczenia wobec końcowych konsumentów usług prawnych oraz dla właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości”(78). Kluczowym słowem jest w tym kontekście „racjonalność” – czy zainteresowane strony mogły racjonalnie przyjąć, że przedmiotowy środek wniesie istotny wkład w osiągnięcie zamierzonego celu, a żaden środek w mniejszym stopniu ograniczający konkurencję nie będzie równie skuteczny?
85.      Jak bardziej szczegółowo wyjaśniłem w pkt 35–37 mojej opinii w sprawie ROGON, zdaję sobie sprawę, że termin „racjonalny”, którym posłużono się w wyroku Wouters, nie pojawia się w wyrokach ISU, Superleague i Royal Antwerp. Niemniej jednak Trybunał sformułował tę koncepcję w inny sposób w pkt 197 wyroku Superleague. W tym fragmencie stwierdził on, że sądy Unii i sądy krajowe powinny, przy badaniu warunku konieczności środka, zweryfikować, czy „[spodziewany] wzrost efektywności […] można by osiągnąć za pomocą mniej restrykcyjnych dla konkurencji środków”, natomiast nie powinny one oceniać różnych dostępnych środków poprzez pryzmat ich atrakcyjności.
86.      Wreszcie do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy skutki spornego porozumienia wykraczają poza to, co jest konieczne do osiągnięcia jego celu, w szczególności poprzez wyeliminowanie wszelkiej konkurencji. Jak już wyjaśniłem, sporne porozumienie dotyczyło tylko jednego parametru konkurencji między klubami (rejestrowanie nowych zawodników), w związku z czym nie wpływało ono na konkurencję między nimi pod żadnym innym względem, a przy tym miało zastosowanie tylko do niektórych zawodników i obowiązywało jedynie przez krótki okres. Według mnie oznacza to, że owo porozumienie nie eliminuje wszelkiej konkurencji z rynku właściwego lub rynków właściwych.
87.      W związku z tym wydaje się, że powstaje jedna główna kwestia, na której w tym kontekście powinien się skupić sąd odsyłający – musi on mianowicie ustalić, czy istniały inne środki, które w równym stopniu mogły realizować zamierzony cel, jednocześnie w mniejszym stopniu ograniczając konkurencję. Jest to w istocie kwestia, do której rozstrzygnięcia najbardziej kompetentny jest oczywiście sąd odsyłający, ponieważ wymaga ona uwzględnienia różnych elementów stanu prawnego i faktycznego. Niemniej jednak wydaje mi się, że pewne specyficzne cechy rozpatrywanego porozumienia oraz kontekstu, w jakim zostało ono zawarte, mają szczególne znaczenie.
88.      Po pierwsze, sporne porozumienie miało ograniczony zakres geograficzny i podmiotowy, gdyż dotyczyło zatrudnianych przez będące stronami porozumienia portugalskie kluby piłkarskie pierwszej i drugiej ligi zawodników, których umowy wygasały lub zostały jednostronnie rozwiązane podczas pandemii COVID-19. Kluby mogły swobodnie zatrudniać na przykład zawodników z klubów spoza Portugalii lub z niższych lig portugalskich. To porozumienie miało również dość ograniczony zakres ratione temporis, gdyż obowiązywało wyłącznie w okresie potrzebnym do dokończenia sezonu 2019–2020 oraz traciło moc obowiązującą od dnia następującego po dniu rozegrania ostatniego meczu tego sezonu.
89.      Po drugie, z uwagi na pilny charakter sprawy oraz niepewność i złożoność sytuacji sąd odsyłający, przy badaniu istnienia środków alternatywnych, których wskazanie należy do AdC,
powinien
uwzględnić jedynie te spośród nich, które są rozsądnie dostępne oraz stosunkowo proste w konstrukcji i zastosowaniu. Z oczywistych względów nie był to okres, w którym można było myśleć o sporządzaniu szczegółowych opracowań i sprawozdań albo też o eksperymentowaniu. W końcu zakazane były nawet osobiste spotkania, zaś platformy internetowe z pewnością nie stanowiły najbardziej skutecznego medium umożliwiającego prowadzenie długich i złożonych dyskusji.
90.      W tym kontekście nie pomijałbym również faktu, że kilka tygodni przed zawarciem spornego porozumienia Europejska Sieć Konkurencji wydała wspólne oświadczenie, w którym uznała ewentualną potrzebę współpracy między przedsiębiorstwami(79). Może to potwierdzać stanowisko, że kluby piłkarskie i krajowy związek piłki nożnej mogły rozsądnie uznać, iż w tym okresie pewien stopień współpracy w kwestiach, w odniesieniu do których w innych warunkach zaciekle by ze sobą konkurowały, był w tym okresie, w drodze wyjątku, konieczny.
91.      Po trzecie, wpływ spornego porozumienia na działalność gospodarczą piłkarzy, do których miało ono zastosowanie, wydaje się być stosunkowo niewielki. Mogli oni w dowolnym momencie podpisywać umowy z drużynami spoza Portugalii, a także, od dnia następującego po dniu ostatniego meczu sezonu, z każdą drużyną w Portugalii. W świetle skierowanego do krajowych związków piłki nożnej zalecenia FIFA w sprawie zmiany dat okresów rejestracji zawodników(80) wydaje mi się, że zawodnicy nie mogą twierdzić, iż sporne porozumienie znacznie zmniejszyło ich szanse na podpisanie nowych umów. Co więcej, to porozumienie nie miało – i oczywiście nie mogło mieć – jednostronnego wpływu na określony prawem czas trwania istniejących umów zawartych przez zawodników, zaś jego przedłużenie (oraz, w stosownych przypadkach, dodatkowe wynagrodzenie) musiało zostać uzgodnione między klubem a danym zawodnikiem. W związku z tym zawodnicy mogli swobodnie prowadzić negocjacje i odrzucać oferty uważane przez nich za nieatrakcyjne przy rozważaniu propozycji z innych lig piłkarskich.
92.      Choć to porozumienie mogło skłonić zawodników do przyjmowania ofert gorszych niż te, których by sobie życzyli, rozwiązanie alternatywne, z którego mogli skorzystać (wprowadzony przez rząd portugalski w czasie pandemii mechanizm tymczasowego zawieszenia stosunku pracy), było dla nich – jak rozumiem – znacznie mniej korzystne pod względem finansowym.
93.      W związku z tym przyjmuję wstępnie, że sporne porozumienie zostało opracowane w taki sposób, aby w jak największym stopniu ograniczyć wpływ na konkurencję między klubami, do których miało ono zastosowanie, oraz że trudno jest zidentyfikować środki alternatywne, które byłyby równie skuteczne, a przy tym w mniejszym stopniu ograniczające konkurencję. Da się argumentować, biorąc pod uwagę również stanowisko wyrażone przez Europejską Sieć Konkurencji, że kluby piłkarskie i krajowy związek piłki nożnej mogły wówczas rozsądnie uznać, iż ograniczenie konkurencji wynikające ze spornego porozumienia jest konieczne do osiągnięcia uzasadnionego celu interesu ogólnego oraz proporcjonalne do tego celu.
94.      W świetle powyższego proponuję Trybunałowi, by na pytania pierwsze i drugie odpowiedział następująco: artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że porozumienie no-poach takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym należy do zakresu orzecznictwa Meca-Medina, o ile, w szczególności, rzeczywiście miało na celu zapewnienie integralności i uczciwości zawodów sportowych oraz było konieczne i proporcjonalne
do tego celu.
V.      Wniosek
95.      Podsumowując, proponuję Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (sąd ds. konkurencji, regulacji i nadzoru, Portugalia) odpowiedział następująco:
Artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że porozumienie no-poach zawarte podczas pandemii COVID-19 przez zawodowe kluby sportowe w porozumieniu ze zrzeszającym je krajowym związkiem sportowym:
–        nie powinno być kwalifikowane jako ograniczenie ze względu na cel, jeżeli jego rzeczywistym uzasadnieniem było utrzymanie uczciwości i integralności zawodów sportowych, na które wpływ miała pandemia; oraz
–        należy do zakresu orzecznictwa Meca-Medina, o ile, w szczególności, rzeczywiście miało na celu zapewnienie integralności i uczciwości zawodów sportowych oraz było konieczne i proporcjonalne
do tego celu.
1      Język oryginału: angielski.
2      Wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., International Skating Union/Komisja, C‑124/21 P, EU:C:2023:1012 (zwany dalej „wyrokiem ISU”).
3      Wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011 (zwany dalej „wyrokiem Superleague”).
4      Wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., Royal Antwerp Football Club, C‑680/21, EU:C:2023:1010 (zwany dalej „wyrokiem Royal Antwerp”).
5      Wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824 (zwany dalej „wyrokiem FIFA”).
6      Sąd odsyłający nawiązuje tutaj do wyroku z dnia 18 lipca 2006 r., Meca-Medina i Majcen/Komisja, C‑519/04 P, EU:C:2006:492 (zwanego dalej „wyrokiem Meca-Medina”).
7      C-209/23 (zwana dalej „opinią w sprawie RRC Sports”).
8      C-428/23
(zwana dalej „opinią w sprawie ROGON”).
9      W pytaniach prejudycjalnych sporne porozumienie zostało określone jako „porozumienie zawarte drogą elektroniczną za pośrednictwem platform Zoom lub Microsoft Teams w dniu 7 kwietnia 2020 r. przez wszystkie spółki sportowe pierwszej ligi zawodowej piłki nożnej, do którego to porozumienia przystąpiła w ten sam sposób następnego dnia większość spółek sportowych drugiej ligi zawodowej piłki nożnej w państwie członkowskim – w obu przypadkach za przyzwoleniem stowarzyszenia, którego celem w tym państwie członkowskim jest zagwarantowanie i regulowanie działalności w zakresie zawodowej piłki nożnej – na mocy którego to porozumienia wspomniane spółki sportowe uzgodniły, że nie będą zatrudniać między sobą zawodowych piłkarzy tych lig, którzy jednostronnie rozwiązaliby zawarte przez nich umowy o pracę, powołując się na kwestie wynikające z pandemii COVID-19 lub na jakąkolwiek wynikającą z niej wyjątkową decyzję, w szczególności na przedłużenie sezonu sportowego”.
10      Opinia w sprawie Budapest Bank i in. (C‑228/18, EU:C:2019:678, pkt 1) (zwana dalej „opinią w sprawie Budapest Bank”).
11      Zobacz na przykład: J.-P. Kovar, R. Kovar, L’objet anticoncurrentiel au sens de l’article 101, paragraphe 1, du TFUE: Un objet difficile à identifier, Concurrences, nr 1–2016, art. nr 77266, s. 48; L. Idot, La distinction restriction de concurrence par objet / restriction de concurrence par effet et l’article 101 TFUE: Un sujet de disputatio, Concurrences, nr 3–2017, art. nr 93464, s. 1.
12      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 11 września 2014 r., CB/Komisja, C‑67/13 P, EU:C:2014:2204, pkt 58 (zwany dalej „wyrokiem CB”); z dnia 2 kwietnia 2020 r., Budapest Bank i in., C‑228/18, EU:C:2020:265, pkt 54 (zwany dalej „wyrokiem Budapest Bank”); z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 67 (zwany dalej „wyrokiem Generics”).
13      Zobacz wyrok Superleague, pkt 161, 162.
14      Zobacz podobnie P. Ibáñez Colomo, Restrictions by object under Article 101(1) TFEU: From dark art to administrable framework, Yearbook of European Law, 2024, 00, s. 1–37.
15      Zobacz wyrok Superleague, pkt 163, 164.
16      Ibidem.
17      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 29 czerwca 2023 r., Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529.
18      Zobacz, w innym ujęciu, opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 163) (zwana dalej „opinią w sprawie Generics”).
19      Zobacz podobnie wyrok z dnia 25 marca 2021 r., Lundbeck/Komisja, C‑591/16 P, EU:C:2021:243, pkt 139–143 (zwany dalej „wyrokiem Lundbeck”).
20      Zobacz moja opinia w sprawie HSBC Holdings i in./Komisja (C‑883/19 P, EU:C:2022:384, pkt 85).
21      Zobacz wyrok Superleague, pkt 167. Na marginesie dodam również, że sam zamiar ograniczenia konkurencji jest per se niewystarczający do stwierdzenia ograniczenia. Przykładem może być porozumienie, które w sposób oczywisty nie jest w stanie ograniczyć konkurencji. Zobacz w tym względzie: wyrok CB, pkt 54; opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie CB/Komisja (C‑67/13 P, EU:C:2014:1958, pkt 107) (zwana dalej „opinią w sprawie CB”).
22      Wyrok z dnia 20 listopada 2008 r., Beef Industry Development Society i Barry Brothers, C‑209/07, EU:C:2008:643
(zwany dalej „wyrokiem BIDS”).
23      Zobacz w szczególności: A. Frumento, Le regole di concorrenza fra imprese industriali nella Comunità economica europea, Rivista Internazionale di Scienze Economiche e Commerciali, 1958, No 1, s. 10; R. Joliet, La légalité des clauses de fidélité d’approvisionnement au regard de l’article 85 du Traité de Rome, Revue Critique de Jurisprudence Belge, 1968, s. 157; zob. także, ostatnio oraz z dalszymi odesłaniami, N. Petit, La rationalisation au long cours de la restriction de concurrence par «objet» dans la jurisprudence de la Cour de Justice de l’Union européenne, AJCA, 2015, s. 422, 423.
24      Zobacz opinia rzecznik generalnej E. Sharpston w sprawie KME Germany i in./Komisja (C‑272/09 P, EU:C:2011:63, pkt 67), z odesłaniami do przełomowego wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 23 listopada 2006 r. w sprawie Jussila przeciwko Finlandii (CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, § 43).
25      Zobacz wyrok Superleague, pkt 165.
26      Zobacz na przykład wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Banco BPN/BIC Português i in., C‑298/22, EU:C:2024:638, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo (zwany dalej „wyrokiem BPN”).
27      Zobacz w szczególności wyrok Superleague, pkt 66.
28      Zobacz wyrok BPN, pkt 48.
29      Zobacz na przykład opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Generics, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo.
W doktrynie zob. także O. Odudu, “The object/effect distinction”, w: Richard Whish QC (Hon) Liber Amicorum: Taking Competition Law Outside The Box, ed. N. Charbit, S. Ahmad, Concurrences 2020, s. 112 i nast.
30      Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Budapest Bank, pkt 61.
W doktrynie zob. także K. Dekeyser i in., Regulation 1/2003 and EU Antitrust Enforcement – A Systematic Guide, Wolters Kluwer 2023, s. 85.
31      Zobacz wyrok Superleague, pkt 167.
32      Zobacz wyrok BPN, pkt 56.
33      Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., AstraZeneca/Komisja, C‑457/10 P, EU:C:2012:770, pkt 79–99.
34      Zobacz w szczególności wyrok Budapest Bank, pkt 76, 79. Zobacz także opinie: rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie CB, pkt 79; rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Budapest Bank, pkt 65–72. W doktrynie zob., w odniesieniu do znaczenia doświadczenia, D. Bailey, Restrictions of competition by object under Article 101 TFEU, Common Market Law Review, 2012, s. 562–566.
35      Terminem tym posługuję się na określenie zachowań, którym, z perspektywy zainteresowanych przedsiębiorstw, nie przyświeca żaden interes gospodarczy poza ograniczeniem konkurencji.
36      Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 stycznia 2016 r., Toshiba Corporation/Komisja, C‑373/14 P, EU:C:2016:26, pkt 29 (zwany dalej „wyrokiem Toshiba”). Wyrok ten omówię w pkt 66 i 67 niniejszej opinii.
37      Zobacz opinia w sprawie Budapest Bank (pkt 41 i 48), w której rzecznik generalny M. Bobek posłużył się sformułowaniem „dwuetapowa analiza”.
W doktrynie wspomniano mutatis mutandis o „dwupoziomowej analizie”; zob. L. Peeperkorn, Defining restrictions „by object”, Concurrences, nr 3–2015, art. nr 74812, s. 43, 50.
38      Zobacz podobnie wyrok z dnia 4 października 2011 r., Football Association Premier League i in., C‑403/08 i C‑429/08, EU:C:2011:631, pkt 143.
39      Zobacz podobnie opinia w sprawie CB, pkt 53. W doktrynie zob. na przykład A. Jones, Left behind by modernisation? Restrictions by object under Article 101(1), European Competition Journal, Vol. 6, Issue 3, 2010, s. 655.
40      Zobacz mianowicie wyroki: Generics, pkt 76; Lundbeck, pkt 129–132; z dnia 27 czerwca 2024 r., Servier i in./Komisja, C‑201/19 P, EU:C:2024:552, pkt 144. Zobacz także opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Lundbeck/Komisja (C‑591/16 P, EU:C:2020:428, pkt 155–157).
41      Zobacz na przykład: wyrok Generics, pkt 77; opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Generics, pkt 163. Zobacz także K. Dekeyser i in., op.cit. w przypisie 30 do niniejszej opinii, s. 84.
42      Opinia w sprawie Budapest Bank, pkt 67.
43      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 25 stycznia 2024 r., Em akaunt BG, C‑438/22, EU:C:2024:71, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz także moja opinia w sprawie RRC Sports, pkt 36–38
44      Zobacz: United States Department of Justice, the Federal Trade Commission, Antitrust guidelines for business activities affecting workers, styczeń 2025 r. (dokument zastępujący poprzednio obowiązującą wersję z października 2016 r.); Komisja Europejska, Competition Policy Brief – Antitrust in labour markets, maj 2024 r.
45      Zobacz orzecznictwo przytoczone w: D.J. Polden, No-Poach Agreements: An overview of US, EU, and national case law, 1 lutego 2024 r., e-Competitions, art. nr 11682; E.A. Posner, C. Volpin, No-poach agreements: An overview of EU and national case law, 4 maja 2023 r., e-Competitions, art. nr 112194. W odniesieniu do sądów Unii zob. na przykład niedawna opinia rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:375, przypis 34, zwana dalej „opinią w sprawie FIFA”).
46      Zobacz w szczególności: H.J. Hovenkamp, P.E. Areeda, Antitrust Law: An Analysis of Antitrust Principles and Their Application, pkt 352 (data ostatniej aktualizacji: wrzesień 2024), Kluwer 2024; E.A. Posner, Enforcement of U.S. Antitrust Law in Labor Markets, Journal of Antitrust Enforcement, Vol. 11, Issue 2, 2023, s. 259 (oraz prace z dziedziny ekonomii przytoczone w przypisie 11); R.M. Stuzt, The evolving antitrust treatment of labor-market restraints: From theory to practice, American Antitrust Institute, 31 lipca 2018 r.
47      Wyrok FIFA, pkt 129, z odesłaniami do pkt 107, 109, 110 wyroku Royal Antwerp.
48      Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 kwietnia 2000 r., Lehtonen i Castors Braine, C‑176/96, EU:C:2000:201, pkt 55 (zwany dalej „wyrokiem Lehtonen”): „[z]espoły biorące udział w play-offach mających na celu wyłonienie drużyny mistrzowskiej lub drużyn spadających do niższej klasy rozgrywkowej mogłyby wykorzystać późne transfery, aby wzmocnić swoje składy z myślą o ostatnim etapie rozgrywek lub nawet o jednym decydującym meczu”.
49      Zobacz na przykład Komisja Europejska: Dyrekcja Generalna ds. Edukacji, Młodzieży, Sportu i Kultury, ECORYS i SportsEconAustria, Mapping study on measuring the economic impact of COVID 19 on the sport sector in the EU - Final report, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2020, sekcja 2.3.
50      Zobacz pkt 143, 144 tego wyroku.
51      Zobacz ponownie wyrok Lehtonen, pkt 54: „Późne transfery mogą znacząco wpłynąć na siłę sportową tej czy innej drużyny w toku zawodów, podważając tym samym porównywalność wyników między drużynami biorącymi w nich udział, a w konsekwencji wzbudzić wątpliwości co do prawidłowego przebiegu zawodów jako całości”.
52      Przepisy te, które były zawarte w uregulowaniach FIFA dotyczących statusu i transferu zawodników, regulowały stosunki umowne między zawodnikami i klubami oraz odnosiły się do wynagrodzenia, sankcji sportowych, a także do wydawania obowiązkowego certyfikatu międzynarodowego transferu w sytuacji zarzucanego rozwiązania umowy bez uzasadnionych przyczyn.
53      Wyrok FIFA, pkt 135, 139.
54      Ibidem, pkt 141.
55      Zobacz opinia w sprawie FIFA, pkt 53.
56      Zobacz wyrok FIFA, pkt 136.
57      Ibidem, pkt 137, 139.
58      Ibidem, pkt 138, 140.
59      Zobacz wyrok Royal Antwerp, pkt 95, 96. Podkreślenie moje.
60      Zobacz podobnie: wyrok FIFA, pkt 107; opinia w sprawie Royal Antwerp Football Club, pkt 107.
61      Zobacz podobnie opinie: rzecznika generalnego C.O. Lenza w sprawie Bosman (C‑415/93, EU:C:1995:293, pkt 227, 270); rzecznika generalnego A. Rantosa w sprawie European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2022:993, pkt 166).
W doktrynie zob. na przykład R. Siekmann, The specificity of sport: Sporting exceptions in EU law, The International Sports Law Journal, 2011, s. 697.
62      Zobacz: orzecznictwo przytoczone w pkt 33–38 niniejszej opinii; orzecznictwo przytoczone w pkt 23 i 27 mojej opinii w sprawie ROGON.
63      Zobacz wyroki: Lundbeck, pkt 131; z dnia 27 czerwca 2024 r., Servier i in./Komisja, C‑201/19 P, EU:C:2024:552, pkt 87, 144, 277, 292. Zobacz także podobnie: wyrok Generics, pkt 84, 85; opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w sprawie Toshiba Corporation/Komisja (C‑373/14 P, EU:C:2015:427, pkt 74).
64      Punkt 29 tego wyroku (podkreślenie moje).
65      Zobacz, w odniesieniu do tej kwestii, L. O’Leary, Professional team sports and collective labour law in the European Union, w: Research Handbook on EU Sports Law and Policy, ed. J. Anderson, R. Parrish, B. García, Edward Elgar Publishing 2018, s. 410.
66      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 21 września 1999 r., Albany, C‑67/96, EU:C:1999:430; z dnia 4 grudnia 2014 r., FNV Kunsten Informatie en Media, C‑413/13, EU:C:2014:2411.
67      Wyrok z dnia 19 lutego 2002 r., Wouters i in., C‑309/99, EU:C:2002:98 (zwany dalej „wyrokiem Wouters”).
68      Wyrok z dnia 18 lipca 2006 r., Meca-Medina i Majcen/Komisja, C‑519/04 P, EU:C:2006:492.
69      Zobacz wyroki: z dnia 18 stycznia 2024 r., Lietuvos notarų rūmai i in., C‑128/21, EU:C:2024:49, pkt 97–105; z dnia 25 stycznia 2024 r., Em akaunt BG, C‑438/22, EU:C:2024:71, pkt 21–35, 42–54.
70      Zobacz wyrok Meca-Medina, pkt 42.
71      W odniesieniu do tej kwestii zob. moja opinia w sprawie RRC Sports, pkt 32, 33, 71.
72      Zobacz na przykład wyrok Meca-Medina, pkt 43.
73      Zobacz wyrok Superleague, pkt 144.
74      Wyrok FIFA, pkt 100, 102. Zobacz także opinia w sprawie FIFA, pkt 61, 62 i przytoczone tam orzecznictwo.
75      Zobacz w szczególności: deklaracja Rady Europejskiej w sprawie szczególnego charakteru sportu oraz jego funkcji społecznej w Europie, które powinny być uwzględniane przy realizacji zasad wspólnej polityki z grudnia 2000 r.; Komisja Europejska, Biała Księga na temat sportu, COM(2007) 391 wersja ostateczna z dnia 11 lipca 2007 r.; rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 23 listopada 2021 r. w sprawie polityki UE w dziedzinie sportu: ocena i możliwe kierunki dalszych działań (2021/2058(INI)) (Dz.U. 2022, C 224, s. 2).
76      Zobacz podobnie rezolucja Rady i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie w sprawie planu prac Unii Europejskiej w dziedzinie sportu (na okres 1 stycznia 2021 r. – 30 czerwca 2024 r.) (Dz.U. 2020, C 419, s. 1).
77      Zobacz na przykład wyrok z dnia 11 kwietnia 2000 r., Deliège, C‑51/96 i C‑191/97, EU:C:2000:199, pkt 67, 68.
78      Punkt 97 tego wyroku.
79      Zobacz pkt 12 niniejszej opinii. Ten sam pogląd wyraziła następnie Komisja w pkt 3 komunikatu „Tymczasowe ramy na potrzeby oceny kwestii antymonopolowych dotyczących współpracy między przedsiębiorstwami w odpowiedzi na pilne sytuacje wynikające z obecnej pandemii COVID-19” (Dz.U. 2020, C 116 I, s. 7), który został opublikowany raptem dzień po zawarciu spornego porozumienia.
80      Zobacz pkt 11 niniejszej opinii.