62015CC0268
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
BOT
ippreżentati fl-14 ta’ Ġunju 2016 (
1
)
Kawża C‑268/15
Fernand Ullens de Schooten
vs
Ministre des Affaires sociales et de la Santé publique,
Ministre de la Justice
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell, il-Belġju)]
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Responsabbiltà tal-Istat għal ksur tad-dritt tal-Unjoni – Sitwazzjoni purament interna – Artikolu 43 KE (li sar l-Artikolu 49 TFUE) – Leġiżlazzjoni nazzjonali li skontha l-laboratorji ta’ bijoloġija klinika jistgħu jiġu operati biss minn persuni awtorizzati jwettqu servizzi ta’ bijoloġija klinika – Kompatibbiltà”
1.
Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 43, 49, u 56 KE (li saru l-Artikoli 49, 56 u 63 TFUE, rispettivament), tal-Artikolu 4(3) TUE, u tal-prinċipji ta’ effettività u ta’ supremazija tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll il-portata tal-obbligu impost, skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, fuq il-qrati li jiddeċiedu fl-aħħar istanza li jagħmlu rinviju għal deċiżjoni preliminari.
2.
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni mibdija minn F. Ullens de Schooten kontra l-Istat Belġjan għal ksur tad-dritt tal-Unjoni mill-awtoritajiet leġiżlattivi u ġudizzjarji Belġjani.
3.
Fil-kuntest ta’ din l-azzjoni, F. Ullens de Schooten prinċipalment jakkuża lil-leġiżlatur Belġjan li kiser l-Artikolu 43 KE meta huwa adotta l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143, tat-30 ta’ Diċembru 1982, li jistabbilixxi l-kundizzjonijiet li għandhom jissodisfaw il-laboratorji bil-għan li jkunu koperti mill-assigurazzjoni għall-mard għas-servizzi ta’ bijoloġika klinika (arrêté royal no 143 du 30 décembre 1982 fixant les conditions auxquelles les laboratoires doivent répondre en vue de l’intervention de l’assurance maladie pour les prestations de biologie clinique) (
2
), kif emendat mill-Artikolu 17 tal-liġi programmatika tat-30 ta’ Diċembru 1988 (iktar ’il quddiem id-“Digriet Irjali Nru 143”).
4.
L-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 kien jistabbilixxi, b’rabta mas-servizzi ta’ bijoloġija klinika, il-kundizzjonijiet li kellhom jiġu ssodisfatti mil-laboratorji ta’ analiżi medika biex il-klijenti jkunu jistgħu jibbenefikaw minn rimbors, permezz tal-assigurazzjoni għall-mard, tas-servizzi riċevuti. Fil-verżjoni tagħha fis-seħħ qabel l-adozzjoni tal-liġi tal-24 ta’ Mejju 2005 li temenda d-Digriet Irjali Nru 143, minn din id-dispożizzjoni kien jirriżulta li kienu biss il-laboratorji operati minn persuni awtorizzati jwettqu servizzi ta’ bijoloġija klinika, jiġifieri t-tobba, l-ispiżjara jew il-persuni llawrjati fix-xjenzi kimiċi, li setgħu jwettqu servizzi li jistgħu jiġu rrimborsati (
3
).
5.
Barra minn hekk, F. Ullens de Schooten jilmenta kontra l-qrati Belġjani li huma wkoll kisru d-dritt tal-Unjoni. Huwa għalhekk jakkuża lill-Cour de cassation (qorti ta’ kassazzjoni, il-Belġju) li rrifjutat li tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari, lill-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell, il-Belġju) li kisret l-Artikolu 43 KE, lill-Cour de cassation (qorti ta’ kassazzjoni, il-Belġju) u lill-cour d’appel de Mons (qorti tal-appell ta’ Mons, il-Belġju) li kisru d-dritt tal-Unjoni billi bbażaw ruħhom fuq interpretazzjoni żbaljata tal-portata tal-prinċipju tal-awtorità ta’ res judicata.
6.
Sabiex wieħed jifhem sew l-aspetti ġenerali u l-kontenut ta’ din il-kawża, qabelxejn, għandhom jiġu deskritti l-episodji tas-saga ġudizzjarja li toriġina minnha.
I – Il-fatti proċedurali preċedenti li wasslu għal din il-kawża
7.
F. Ullens de Schooten kien jopera l-laboratorju ta’ bijoloġija klinika BIORIM, li kien ġie ddikjarat fallut fit-3 ta’ Novembru 2000. Dan il-laboratorju kien jibbenefika, għall-finanzjament tas-servizzi tiegħu, mill-intervent tal-Institut national d’assurance maladie-invalidité (istitut nazzjonali ta’ assigurazzjoni għall-mard u għall-invalidità) (INAMI). L-imsemmi laboratorju kien jipprattika s-sistema ta’ “terz li jħallas”.
8.
Wara lment ippreżentat minn F. Ullens de Schooten lill-Kummissjoni Ewropea, din l-istituzzjoni ppreżentat rikors quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, fl-20 ta’ Ġunju 1985, bil-għan li jiġi rrikonoxxut li r-Renju tal-Belġju kien naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu taħt l-Artikolu 52 tat-Trattat KEE (li sar l-Artikolu 43 tat-Trattat KE, li min-naħa tiegħu sar l-Artikolu 43 KE), billi eskluda mir-rimbors permezz tas-sigurtà soċjali s-servizzi ta’ bijoloġija klinika mwettqa f’laboratorji operati minn persuna ġuridika rregolata mid-dritt privat li l-membri, is-soċji u l-amministraturi tagħha ma humiex kollha persuni fiżiċi awtorizzati jwettqu analiżijiet mediċi.
9.
Permezz tas-sentenza tagħha tat-12 ta’ Frar 1987, Il‑Kummissjoni vs Il-Belġju (221/85, EU:C:1987:81), il-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet dan ir-rikors. B’mod partikolari, fir-rigward tal-libertà ta’ stabbiliment, hija kkonstatat li, bla ħsara għall-osservanza tal-ugwaljanza fit-trattament, kull Stat Membru, fl-assenza ta’ regoli tal-Unjoni dwar dan is-suġġett, għandu l-libertà li jirregola fit-territorju tiegħu l-attività ta’ laboratorji li jwettqu servizzi ta’ bijoloġija klinika (
4
). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li l-leġiżlazzjoni Belġjana ma kinitx ixxekkel li tobba jew spiżjara, li jkunu ċittadini ta’ Stati Membri oħra, jistabbilixxu ruħhom fil-Belġju u joperaw laboratorju ta’ analiżi klinika hemmhekk li jibbenefikaw mir-rimbors permezz tas-sigurtà soċjali. Konsegwentement, din kienet leġiżlazzjoni li tapplika mingħajr distinzjoni għaċ-ċittadini Belġjani u għal dawk ta’ Stati Membri oħra, li ma kinitx diskriminatorja f’dan ir-rigward (
5
).
10.
Matul is-sena 1989, il-laboratorju BIORIM kien suġġett għal investigazzjoni kriminali minħabba suspett ta’ frodi fiskali. Fi tmiem din l-investigazzjoni, F. Ullens de Schooten, flimkien ma’ persuni oħra, tressaq quddiem it-Tribunal correctionnel de Bruxelles (qorti kriminali ta’ Brussell, il-Belġju). Ittieħdu proċeduri kriminali kontrih għal sensiela ta’ reati ta’ falsifikazzjoni mwettqa, b’mod partikolari bl-għan li jaħbi l-operat illegali ta’ laboratorji ta’ analiżi medika bi ksur tal-Artikolu 3 tad-Digriet Irjali Nru 143.
11.
Permezz ta’ sentenza tat-30 ta’ Ottubru 1998, it-Tribunal de première instance de Bruxelles (qorti tal-ewwel istanza ta’ Brussell, il-Belġju) ikkundannat lil F. Ullens de Schooten għal piena ta’ ħames snin priġunerija kif ukoll għal multa. Barra minn hekk, dik il-qorti laqgħet it-talbiet tal-assoċjazzjonijiet mutwi bħala partijiet ċivili u kkundannat lil F. Ullens de Schooten iħallashom is-somma ta’ euro b’mod provviżorju.
12.
Dik is-sentenza kienet ġiet annullata b’sentenza tal-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) tas-7 ta’ Settembru 2000. Dik il-qorti tal-appell, madankollu, ikkundannat lil F. Ullens de Schooten għall-istess fatti għal piena ta’ priġunerija ta’ ħames snin, sospiża għall-parti tal-piena li taqbeż l-erba’ snin, kif ukoll għal multa. It-talbiet magħmula mill-partijiet ċivili kienu ġew iddikjarati inammissibbli jew infondati.
13.
Fir-rigward tal-fatti mwettqa wara d-dħul fis-seħħ tal-Artikolu 3 tad-Digriet Irjali Nru 143, il-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) ċaħdet l-ilment imressaq minn F. Ullens de Schooten, ibbażat fuq in-nuqqas ta’ konformità ta’ din id-dispożizzjoni mad-dritt tal-Unjoni, filwaqt li rrifjutat li tagħmel domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja.
14.
Permezz ta’ sentenza tal-14 ta’ Frar 2001, il-Cour de cassation (qorti ta’ kassazzjoni) ċaħdet l-appelli ppreżentati kontra l-kundanna kriminali deċiża mis-sentenza tal-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) u laqgħet l-appelli ppreżentati mill-partijiet ċivili, billi rrinvjat il-kawża lill-Cour d’appel de Mons (qorti tal-appell ta’ Mons).
15.
Permezz ta’ sentenza tat-23 ta’ Novembru 2005, il-Cour d’appel de Mons (qorti tal-appell ta’ Mons) iddikjarat parzjalment fondata t-talba għal ħlas magħmula minn sitt assoċjazzjonijiet mutwi fil-konfront ta’ F. Ullens de Schooten b’rabta mal-ammonti mħallsa bi żball lill-laboratorju BIORIM matul il-perijodu mill-1 ta’ Awwissu 1989 sas-16 ta’ April 1992.
16.
Dik il-qorti ċaħdet l-argument ta’ F. Ullens de Schooten ibbażat fuq in-nuqqas ta’ konformità tal-Artikolu 3 tad-Digriet Irjali Nru 143 mad-dritt tal-Unjoni. Wara li qieset lilha nnifisha marbuta bl-awtorità ta’ res judicata tas-sentenza tal-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) tas-7 ta’ Settembru 2000, il-Cour d’appel de Mons (qorti tal-appell ta’ Mons) ikkundannat lil F. Ullens de Schooten iħallas lil dawn l-assoċjazzjonijiet mutwi s-somma ta’ euro b’mod provviżorju, filwaqt li l-assoċjazzjonijiet mutwi kkonċernati kienu mistiedna jikkalkolaw mill-ġdid id-dannu tagħhom fir-rigward tal-ħlasijiet magħmula wara t-30 ta’ April 1990.
17.
Adita b’appelli ppreżentati minn din is-sentenza tat-23 ta’ Novembru 2005, il-Cour de cassation (qorti ta’ kassazzjoni) ċaħdithom b’sentenza tal-14 ta’ Ġunju 2006.
18.
B’mod parallel għal din il-proċedura ġudizzjarja dwar ir-responsabbiltà ta’ F. Ullens de Schooten, il-kumitat tal-bijoloġija klinika, b’deċiżjoni tat-18 ta’ Marzu 1999, issospenda l-awtorizzazzjoni tal-laboratorju BIORIM għal perijodu ta’ tnax‑il xahar.
19.
Permezz ta’digriet ministerjali tad-9 ta’ Lulju 1999, il-ministre de la Santé publique (ministru tas-saħħa pubblika) ċaħad ir-rikors amministrattiv ippreżentat kontra din id-deċiżjoni.
20.
Permezz ta’ deċiżjoni tat-8 ta’ Ġunju 2000, il-kumitat tal-bijoloġija klinika estenda s-sospensjoni tal-awtorizzazzjoni bi tnax‑il xahar.
21.
Permezz ta’ digriet ministerjali tal-24 ta’ Lulju 2000, il-ministre de la Santé publique (ministru tas-saħħa pubblika) ċaħad ir-rikors amministrattiv ippreżentat kontra din id-deċiżjoni l-ġdida.
22.
Adit b’żewġ rikorsi għal annullament ippreżentati kontra dawn id-digrieti ministerjali, il-Conseil d’État (kunsill tal-istat, il-Belġju) għamel domanda preliminari lill-Cour constitutionnelle (qorti kostituzzjonali, il-Belġju) dwar il-konformità tal-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 mal-Kostituzzjoni.
23.
Permezz ta’ sentenza Nru 160/2007, tad-19 ta’ Diċembru 2007, il-Cour constitutionnelle (qorti kostituzzjonali) qieset li din id-dispożizzjoni, fil-verżjoni tagħha applikabbli qabel l-emenda magħmula mil-liġi tal-24 ta’ Mejju 2005, kienet konformi mal-Artikoli 10 u 11 tal-Kostituzzjoni.
24.
Konsegwentement, il-Conseil d’État (kunsill tal-istat) ċaħad ir-rikorsi permezz tas-sentenzi tal-10 ta’ Settembru u tat-22 ta’ Diċembru 2008.
25.
B’mod parallel, adita b’ilment ippreżentat, b’mod partikolari, minn F. Ullens de Schooten, fis-17 ta’ Lulju 2002 il-Kummissjoni ħarġet opinjoni motivata kontra r-Renju tal-Belġju, li fiha qieset li l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 kien imur kontra l-Artikolu 43 KE.
26.
Peress li l-Artikolu 3 tad-Digriet Irjali Nru 143 kien ġie emendat mil-liġi tal-24 ta’ Mejju 2005 sabiex isir konformi mad-dritt tal-Unjoni, l-ilment ġie miċħud mill-Kummissjoni fl-4 ta’ April 2006.
27.
Madankollu, F. Ullens de Schooten ippreżenta t-tieni lment lill-Kummissjoni, fl-10 ta’ April 2007, biex jiddenunzja n-nuqqas ġdid ta’ twettiq ta’ obbligi taħt id-dritt tal-Unjoni li huwa jattribwixxi lir-Renju tal-Belġju, jiġifieri inadempjenzi ġudizzjarji minħabba l-ksur allegat mill-qrati Belġjani tad-dritt tal-Unjoni u n-nuqqas leġiżlattiv minħabba ż-żamma fis-seħħ u l-applikazzjoni mill-awtoritajiet Belġjani, għall-passat, tal-effetti tal-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143.
28.
Permezz ta’ żewġ rikorsi tal-14 ta’ Diċembru 2006 u tat-3 ta’ Marzu 2008, F. Ullens de Schooten, barra minn hekk, ippreżenta rikors quddiem il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem bl-għan li jiġi kkonstatat il-ksur mill-Istat Belġjan tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl-4 ta’ Novembru 1950 (
6
).
29.
Fis-sentenza tal-Qorti EDB tal-20 ta’ Settembru 2011, Ullens de Schooten u Rezabek vs Il-Belġju (
7
), din tal-aħħar iddeċidiet li ma kienx hemm ksur tal-Artikolu 6(1) tal-KEDB.
30.
Fis-17 ta’ Lulju 2007, F. Ullens de Schooten ippreżenta rikors quddiem it-Tribunal de première instance de Bruxelles (qorti tal-ewwel istanza ta’ Brussell) kontra l-Istat Belġjan, bl-għan li jiġu koperti, fl-ewwel lok, il-konsegwenzi finanzjarji kollha tal-kundanna tiegħu deċiża permezz tas-sentenza tat‑23 ta’ Novembru 2005 mill-Cour d’appel de Mons (qorti tal-appell ta’ Mons), fit-tieni lok, il-konsegwenzi kollha ta’ kundanni possibbli deċiżi fil-konfront tiegħu fuq talba tal-laboratorju BIORIM jew tal-maniġer preċedenti tiegħu u, fit-tielet lok, il-konsegwenzi kollha ta’ kundanna deċiża fil-konfront tiegħu fil-kuntest tal-kawżi fiskali.
31.
Permezz ta’ dan ir-rikors, F. Ullens de Schooten talab ukoll li l-Istat Belġjan jiġi kkundannat iħallas is-somma ta’ EUR 500000 bħala danni morali, is-somma provviżorja ta’ EUR 34500000 minħabba l-impossibbiltà li jopera, bejn l-1 ta’ Jannar 1990 u l-1 ta’ Diċembru 2005, laboratorju ta’ bijoloġija klinika kif ukoll is-somma provviżorja ta’ euro għall-onorarji u l-ispejjeż tal-assistenza legali inkorsi quddiem il-qrati ġudizzjarji u l-Kummissjoni.
32.
Fil-każ li t-Tribunal de première instance de Bruxelles (qorti tal-ewwel istanza ta’ Brussell) kellha dubju fir-rigward tal-applikabbiltà tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-każ, F. Ullens de Schooten talab lil dik il-qorti tagħmel domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja.
33.
Permezz ta’ sentenza tad-19 ta’ Ġunju 2009, it-Tribunal de première instance de Bruxelles (qorti tal-ewwel istanza ta’ Brussell) iddikjarat it-talba inammissibbli minħabba l-preskrizzjoni tagħha.
34.
F. Ullens de Schooten ippreżenta appell minn din is-sentenza quddiem il-qorti tar-rinviju, li quddiemha tenna t-talbiet li kien ressaq quddiem it-Tribunal de première instance de Bruxelles (qorti tal-ewwel istanza ta’ Brussell).
35.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)
Id-dritt [tal-Unjoni], u b’mod partikolari l-prinċipju ta’ effettività, jeżiġi li f’ċerti ċirkustanzi u b’mod partikolari f’dawk deskritti fil-punt 38 ta’ din [it-talba għal deċiżjoni preliminari], it-terminu ta’ preskrizzjoni nazzjonali, bħal dak tal-Artikolu 100 tal-Liġijiet ikkoordinati dwar il-kontabbiltà tal-Istat applikabbli għal talba għal kumpens imressqa minn individwu kontra l-Istat Belġjan għal ksur tal-Artikolu 43 KE […] min-naħa tal-leġiżlatur, jibda jiddekorri biss meta dan il-ksur ikun ġie kkonstatat jew, a contrario, il-prinċipju ta’ effettività huwa ggarantit b’mod suffiċjenti f’dawn iċ-ċirkustanzi mill-possibbiltà mogħtija lil dan l-individwu li jinterrompi l-preskrizzjoni permezz ta’ notifika minn uffiċjal ġudizzjarju?
2)
L-Artikoli 43, 49 u 56 KE u l-kunċett ta’ ‘sitwazzjoni purament interna’ li jista’ jillimita l-possibbiltà li dawn id-dispożizzjonijiet jiġu invokati minn parti f’kawża quddiem qorti nazzjonali, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu l-applikazzjoni tad-dritt [tal-Unjoni] f’kawża bejn ċittadin Belġjan u l-Istat Belġjan intiża sabiex jiġu kkumpensati d-danni kkawżati minn ksur allegat tad-dritt [tal-Unjoni] u li jirriżultaw mill-adozzjoni u miż-żamma fis-seħħ ta’ leġiżlazzjoni Belġjana tat-tip bħal dik tal-Artikolu 3 tad-Digriet Irjali Nru 143 […] li tapplika indistintament għaċ-ċittadini nazzjonali u għaċ-ċittadini tal-Istati Membri l-oħra?
3)
Il-prinċipju ta’ supremazija tad-dritt [tal-Unjoni] u l-Artikolu 4(3) TUE għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jippermettux li tiġi eskluża r-regola tal-awtorità ta’ res judicata fil-każ tal-eżami mill-ġdid jew tal-annullament ta’ deċiżjoni ġudizzjarja li saret res judicata u li tirriżulta li tmur kontra d-dritt [tal-Unjoni] iżda, għall-kuntrarju, li jippermettu li tiġi eskluża l-applikazzjoni ta’ regola nazzjonali tal-awtorità ta’ res judicata meta din tal-aħħar timponi l-adozzjoni, abbażi ta’ din id-deċiżjoni ġudizzjarja li saret res judicata iżda li tmur kontra d-dritt [tal-Unjoni], ta’ deċiżjoni ġudizzjarja oħra li tirrendi perpetwu l-ksur tad-dritt [tal-Unjoni] permezz tal-ewwel deċiżjoni ġudizzjarja?
4)
Tista’ l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonferma li l-kwistjoni jekk ir-regola tal-awtorità ta’ res judicata għandhiex tiġi eskluża fil-każ ta’ deċiżjoni ġudizzjarja li saret res judicata u tmur kontra d-dritt [tal-Unjoni] fil-kuntest ta’ talba għal eżami mill-ġdid jew għal annullament ta’ din id-deċiżjoni, ma hijiex kwistjoni materjalment identika fis-sens tas-sentenzi [tas-27 ta’ Marzu 1963, Da Costa et (28/62 sa 30/62, EU:C:1963:6)] u [tas-6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit et (283/81, EU:C:1982:335)] għall-kwistjoni jekk ir-regola tal-awtorità ta’ res judicata [għandhiex tiġi eskluża fil-każ ta’ deċiżjoni ġudizzjarja li saret res judicata u tmur] kontra d-dritt [tal-Unjoni] fil-kuntest ta’ talba għal deċiżjoni (ġdida) li għandha tirrepeti l-ksur tad-dritt [tal-Unjoni], b’mod li l-qorti li tiddeċiedi fl-aħħar istanza ma tistax tevita l-obbligu tagħha li tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari?”
II – L-analiżi tiegħi
36.
L-ewwel nett ser neżamina t-tieni domanda, li l-partijiet li pparteċipaw fis-seduta kienu ġew mistiedna jiffukaw is-sottomissjonijiet tagħhom fuqha. Imbagħad ser nipproponi li jiġu fformulati mill-ġdid id-domandi l-oħra li huma kollha bbażati fuq il-premessa żbaljata li skontha l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 kien inkompatibbli mal-Artikolu 43 KE u ser nissuġġerixxi, fl-aħħar nett, li din il-premessa tiġi rrettifikata fis-sens ta’ applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni, bħal dik li jidhirli li tirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar iż-żamma tal-kapital tal-ispiżeriji u tal-laboratorji ta’ analiżi tal-bijoloġija medika.
A –
Fuq it-tieni domanda, dwar il-konsegwenzi tal-eżistenza ta’ sitwazzjoni purament interna fuq l-invokabbiltà tal-Artikolu 43 KE fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni kontra Stat Membru għal ksur tad-dritt tal-Unjoni
37.
F. Ullens de Schooten essenzjalment jiddefendi l-pożizzjoni li ġejja. Fil-fehma tiegħu, il-qrati nazzjonali li ħadu konjizzjoni tal-proċeduri kontenzjużi li jikkonċernaw lilu ma tawx importanza lill-argument tiegħu li skontu l-Artikolu 3 tad-Digriet Irjali Nru 143 kien inkompatibbli mal-Artikolu 43 KE. Minkejja s-supermazija tad-dritt tal-Unjoni, dan l-Artikolu 3 baqa’ jiġi applikat. Għalhekk, kien twettaq ksur manifest tad-dritt tal-Unjoni b’mod ripetut, minkejja l-azzjoni tal-Kummissjoni, minn diversi qrati nazzjonali. Dan il-ksur issaħħaħ skont ir-regola tad-dritt nazzjonali dwar l-awtorità ta’ res judicata.
38.
Bħall-Gvern Belġjan, inqis li l-Artikoli 49 u 56 KE fit-tieni domanda huma invokati biss b’mod purament formali. Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, fil-fatt, essenzjalment jibbaża t-talbiet tiegħu fuq l-Artikolu 43 KE (
8
). L-eżami ta’ din id-domanda għaldaqstant għandu jitwettaq esklużivament fid-dawl tal-libertà ta’ stabbiliment, prevista biss fl-ewwel domanda.
39.
Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk, minkejja ċ-ċirkustanza li l-fatti tal-kawża prinċipali huma limitati għal Stat Membru wieħed, l-Artikolu 43 KE jistax jiġi invokat minn rikorrent fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni għal ksur tad-dritt tal-Unjoni kontra dan l-istess Stat.
40.
Jista’ jkun hemm tentazzjoni li tingħata risposta fil-qosor għal din id-domanda bl-applikazzjoni stretta tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar in-nuqqas ta’ applikazzjoni tar-regoli tat-Trattat fil-qasam tal-moviment liberu tal-persuni fil-kuntest ta’ sitwazzjonijiet purament interni.
41.
Is-sitwazzjonijiet purament interni jistgħu jiġu deskritti bħala sitwazzjonijiet li ma jkollhom “[ebda] fattur ta’ konnessjoni ma’ xi waħda mis-sitwazzjonijiet koperti mid-dritt [tal-Unjoni]” (
9
) u li, konsegwentement, huma “estranji għall-qasam ta’ applikazzjoni tar-regoli tat-Trattat” (
10
), “[fin-nuqqas ta’] punt ta’ konnessjoni suffiċjenti mal-kummerċ bejn Stat Membri” (
11
).
42.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “ir-regoli tat-Trattat fil-qasam tal-moviment liberu tal-persuni u l-atti adottati sabiex jiġu implementati dawn ir-regoli ma jistgħux jiġu applikati għal attivitajiet li ma jkollhom ebda fattur ta’ konnessjoni ma’ xi waħda mis-sitwazzjonijiet koperti mid-dritt tal-Unjoni u li l-elementi rilevanti kollha tagħhom ikunu limitati għal Stat Membru wieħed” (
12
).
43.
Madankollu, huwa paċifiku li r-rikorrent fil-kawża prinċipali, li huwa ta’ nazzjonalità Belġjana, jikkontesta lill-Istat Belġjan fir-rigward tal-fondatezza tal-kundanni li kien suġġett għalihom b’rabta mal-operat ta’ laboratorju ta’ bijoloġija medika li jinsab fil-Belġju. Bla ħsara għall-verifika mill-qorti tar-rinviju tal-elementi invokati mir-rikorrent fil-kawża prinċipali bħala li jistgħu jistabbilixxu l-eżistenza ta’ elementi ta’ estranjetà (
13
), jidher li dan huwa każ ta’ sitwazzjoni purament interna.
44.
Fid-dawl tal-pożizzjoni meħuda mill-Cour constitutionnelle (qorti kostituzzjonali) fis-sentenza tagħha tad-19 ta’ Diċembru 2007, hawnhekk ma tistax tiġi applikata l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li skontha, anki f’sitwazzjoni purament interna, ir-risposta mogħtija minnha tista’ tkun utli għall-qorti tar-rinviju, fil-każ fejn id-dritt nazzjonali jimponi fuq din tal-aħħar li tirrikonoxxi li ċittadin ta’ Stat Membru jgawdi mill-istess drittijiet bħal dawk li ċittadin ta’ Stat Membru ieħor igawdi minnhom skont id-dritt tal-Unjoni fl-istess kundizzjonijiet (
14
).
45.
Fil-kawża li wasslet għas-sentenza tagħha tad-19 ta’ Diċembru 2007, il-Cour constitutionnelle (qorti kostituzzjonali) kienet adita b’domanda preliminari magħmula mill-Conseil d’État (kunsill tal-istat) dwar jekk l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 kienx imur kontra l-prinċipji ta’ ugwaljanza u ta’ nondiskriminazzjoni stabbiliti mill-Artikoli 10 u 11 tal-Kostituzzjoni, billi dan ikun joħloq differenza fit-trattament bejn it-tobba, l-ispiżjara u l-persuni llawrjati fix-xjenzi kimiċi, minn naħa, u l-operaturi ekonomiċi l-oħra, min-naħa l-oħra, sa fejn dawk tal-ewwel biss jistgħu jibbenefikaw mill-kopertura tal-assigurazzjoni għall-mard u għall-invalidità għas-servizzi li jipprovdu. F’dik is-sentenza, il-Cour constitutionnelle (qorti kostituzzjonali) irrilevat li “[il]-kumpannija privata b’responsabbiltà limitata ‘BIORIM’ hija kumpannija rregolata mid-dritt Belġjan stabbilita fil-Belġju u l-ewwel intervenjent quddiem il-Conseil d’État (kunsill tal-istat) huwa ta’ nazzjonalità Belġjana; dawn jilmentaw li jistgħu joperaw laboratorju ta’ bijoloġija klinika biss fil-kundizzjonijiet stabbiliti mid-dispożizzjonijiet li saru domandi dwarhom lill-Qorti tal-Ġustizzja. Peress li dawn ir-relazzjonijiet legali jinsabu għalkollox fi ħdan l-isfera interna ta’ Stat Membru wieħed, il-partijiet rikorrenti ma jistgħux jinvokaw l-Artikoli 43, 49 u 56 [KE]” (
15
).
46.
Bħalma jindika l-Gvern Belġjan, mis-sentenza tal-Cour constitutionnelle (qorti kostituzzjonali) jirriżulta għalhekk li d-dritt intern Belġjan ma jimponix li l-applikant fil-kawża prinċipali għandu jibbenefika mill-istess drittijiet bħal dawk li ċittadin ta’ Stat Membru ieħor ipotetikament jislet mid-dritt tal-Unjoni fir-rigward tal-kundizzjonijiet previsti fl-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143.
47.
Il-Gvern Belġjan ġustament stabbilixxa l-konnessjoni mal-kawża li wasslet għas-sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2010, Omalet (C‑245/09, EU:C:2010:808), li kienet tirrigwarda kawża bejn l-uffiċċju nazzjonali tas-sigurtà soċjali Belġjan (Office national de sécurité sociale belge) u imprenditur prinċipali stabbilit fil-Belġju miżmum responsabbli in solidum skont leġiżlazzjoni Belġjana għad-dejn tas-subappaltatur tiegħu, stabbilit huwa wkoll fil-Belġju. Fil-kuntest ta’ din il-proċedura, il-Cour constitutionnelle (qorti kostituzzjonali) kienet diġà ddeċidiet dwar il-kwistjoni ta’ inapplikabbiltà tal-Artikolu 49 KE għall-kawża purament interna li hija kellha quddiemha. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li ma kellhiex ġurisdizzjoni biex tagħti risposta għad-domandi preliminari magħmula lilha, billi d-dritt tal-Unjoni ma kienx japplika.
48.
Jien inqis, madankollu, li, fil-kuntest ta’ din il-kawża, applikazzjoni stretta tal-ġurisprudenza dwar is-sitwazzjonijiet purament interni li jwasslu sabiex ir-rikorrent fil-kawża prinċipali ma jistax jinvoka d-dritt tal-Unjoni fil-kuntest tal-azzjoni sabiex tiġi kkonstatata r-responsabbiltà kontra l-Istat Belġjan, la hija opportuna u lanqas adegwata, u dan għal diversi raġunijiet.
49.
L-ewwel nett, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tinjora l-fatt li l-proċeduri kontenzjużi li F. Ullens de Schooten kien suġġett għalihom jew li huwa ta bidu għalihom minn madwar għoxrin sena ilu ’l quddiem huma, fil-biċċa l-kbira tagħhom, mibnija fuq l-argument ċentrali bbażat fuq l-inkompatibbiltà tal-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 mal-Artikolu 43 KE. Il-qrati, u b’mod partikolari l-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) fis-sentenza tagħha tas-7 ta’ Settembru 2000, kienu applikaw l-Artikolu 43 KE.
50.
It-tieni nett, infakkar li l-Kummissjoni ħarġet opinjoni motivata, innotifikata lir-Renju tal-Belġju fis-17 ta’ Lulju 2002, li fiha hija qieset li l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 kien imur kontra l-Artikolu 43 KE. Nenfasizza l-paradoss li jkun hemm jekk jingħad, fil-kuntest ta’ dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari, li d-dritt tal-Unjoni ma jistax jiġi invokat mir-rikorrent fil-kawża prinċipali insostenn tal-azzjoni tiegħu għad-danni kontra l-Istat Belġjan, minkejja li l-Kummissjoni ħadet pożizzjoni uffiċjali fis-sens ta’ inkompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni.
51.
Naf li l-effetti legali tal-opinjoni motivata huma limitati u, b’mod partikolari, li din tal-aħħar ma tistabbilixxix l-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu. Din l-opinjoni motivata, madankollu, turi l-eżistenza potenzjali ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni u l-individwi huma ġġustifikati li jinvestigaw il-konsegwenzi ta’ tali ksur quddiem il-qrati nazzjonali tagħhom bil-għan li jiksbu kumpens għad-dannu mġarrab.
52.
Barra minn hekk, ejjew nimmaġinaw li r-Renju tal-Belġju rrifjuta li jemenda l-leġiżlazzjoni nazzjonali tiegħu wara l-opinjoni motivata tal-Kummissjoni, li l-Qorti tal-Ġustizzja kienet ġiet adita b’kawża u li hija ddikjarat li dan l-Istat Membru kien naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu li jirriżultaw mill-Artikolu 43 KE meta adotta l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143. Din l-istess Qorti tal-Ġustizzja mbagħad setgħet tiddeċiedi, fil-kuntest ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, b’risposta għal domanda identika għat-tieni domanda magħmula f’din il-kawża, li l-argument ibbażat fuq l-inkompatibbiltà ta’ din id-dispożizzjoni nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni ma jistax jiġi invokat minn rikorrent quddiem il-qorti nazzjonali biex jiġġustifika azzjoni għad-danni kontra l-Istat Belġjan minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni, għas-sempliċi raġuni li din tirrigwarda sitwazzjoni purament interna, fi kliem ieħor għas-sempliċi raġuni li dan ir-rikorrent huwa ċittadin tal-Istat Membru li stabbilixxa l-miżura kkontestata? Jiena ma naħsibx li dan huwa l-każ u ma narax għaliex għandu jkun differenti meta l-proċedura prekontenzjuża twaqqfet fl-istadju tal-opinjoni motivata.
53.
It-tielet nett, bħalma tixhed l-azzjoni mibdija mill-Kummissjoni sabiex ir-Renju tal-Belġju jemenda l-leġiżlazzjoni nazzjonali tiegħu u bħalma se nispjega f’iktar dettall fl-argumenti li ġejjin, l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 jikkostitwixxi miżura li tista’ xxekkel l-aċċess tal-operaturi ekonomiċi stabbiliti fi Stati Membri oħra għas-suq Belġjan tal-laboratorji ta’ analiżi medika.
54.
Quddiem tali leġiżlazzjoni li tipproduċi effetti transkonfinali, il-Qorti tal-Ġustizzja diversi drabi aċċettat li tinterpreta d-dritt tal-Unjoni minkejja li l-fatti tal-kawżi prinċipali li wasslu għar-rinviji għal deċiżjoni preliminari kienu limitati għal Stat Membru wieħed biss (
16
).
55.
Fil-kuntest ta’ din il-ġurisprudenza, il-Qorti tal-Ġustizzja tibda billi tikkonstata li leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru li, skont il-formulazzjoni tagħha, tapplika mingħajr distinzjoni għaċ-ċittadini ta’ dan l-Istat u għaċ-ċittadini ta’ Stati Membri oħra, bħala regola ġenerali, tista’ taqa’ taħt id-dispożizzjonijiet dwar il-libertajiet fundamentali ggarantiti mit-Trattat biss sa fejn din tapplika għal sitwazzjonijiet li jkollhom rabta mal-kummerċ bejn l-Istati Membri. Imbagħad, hija tirrileva, biex tiġġustifika l-ġurisdizzjoni tagħha, li bl-ebda mod ma jista’ jiġi eskluż li operaturi ekonomiċi stabbiliti fi Stati Membri oħra kienu jew huma interessati jeżerċitaw attività ekonomika fl-Istat Membru fejn il-leġiżlazzjoni hija kkontestata.
56.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi kollha, inqis li l-aħjar mod għall-Qorti tal-Ġustizzja biex tagħti risposta lill-qorti tar-rinviju ma huwiex bl-applikazzjoni stretta tal-ġurisprudenza tagħha dwar is-sitwazzjonijiet purament interni sabiex tiddikjara r-rinviju għal deċiżjoni preliminari inammissibbli, iżda pjuttost, skont l-ispirtu ta’ kollaborazzjoni li jikkaratterizza lil din il-proċedura, billi tiddikjara dan ir-rinviju ammissibbli, u mbagħad tifformula mill-ġdid id-domandi magħmula sabiex tagħti lill-qorti tar-rinviju risposta li tippermettilha tiddeċiedi l-kawża prinċipali mingħajr ambigwità.
57.
Ċertament, il-fatti tal-kawża prinċipali huma limitati għal Stat Membru wieħed biss. Għaldaqstant, risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja tikkorrispondi għal ħtieġa inerenti għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali. Fi kliem ieħor, il-Qorti tal-Ġustizzja hija għalkollox intitolata li tikkontribwixxi għall-amministrazzjoni tal-ġustizzja fl-Istati Membri, fl-ispirtu ta’ kollaborazzjoni li għandu jippresjedi fuq il-funzjonament tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari (
17
).
58.
Infakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, “l-Artikolu 43 KE ma jippermettix miżuri nazzjonali li, anki jekk applikabbli mingħajr diskriminazzjoni bbażata fuq in-nazzjonalità, jistgħu jostakolaw jew jagħmlu anqas attraenti l-eżerċizzju, min-naħa taċ-ċittadini [tal-Unjoni Ewropea], tal-libertà ta’ stabbiliment garantita mit-Trattat” (
18
).
59.
L-iżvilupp ġurisprudenzjali favorevoli għall-ammissibbiltà tad-domandi preliminari minħabba l-effetti potenzjali ta’ miżura nazzjonali fuq il-kapaċità tal-impriżi stabbiliti fi Stati Membri oħra li jagħmlu użu mil-libertà tagħhom li jistabbilixxu ruħhom fl-Istat Membru li jkun stabbilixxa tali miżura jippermetti li tintemm l-inkoerenza li jkun hemm meta l-kompatibbiltà tal-imsemmija miżura mad-dritt tal-Unjoni tkun tista’ tiġi eżaminata fil-kuntest ta’ rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, iżda minħabba karatteristiċi tal-każ konkret ikkaratterizzat mill-assenza ta’ elementi ta’ estranjetà, mhux fil-kuntest ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari.
60.
Minn din il-perspettiva, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddikjara dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari ammissibbli u li tagħti risposta għat-tieni domanda fis-sens li, f’ċirkustanzi bħal dawk tal-kawża prinċipali, l-Artikolu 43 KE jista’ jiġi invokat fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni kontra Stat Membru għal ksur tad-dritt tal-Unjoni.
B –
Fuq il-kompatibbiltà tal-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 mad-dritt tal-Unjoni
61.
Qabelxejn, għandu jiġi osservat li, għalkemm huwa veru li l-qorti tar-rinviju ma hijiex qiegħda tagħmel domanda li tirrigwarda espressament il-kompatibbiltà tal-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 mar-regoli tat-Trattat dwar il-libertà ta’ stabbiliment, hija madankollu tipprevedi l-applikazzjoni tagħhom fil-kuntest tal-kawża prinċipali fil-każ li l-ostakolu marbut mal-eżistenza ta’ sitwazzjoni purament interna jitqajjem mill-Qorti tal-Ġustizzja b’risposta għat-tieni domanda tagħha.
62.
Issa sabiex jiġi vverifikat jekk l-azzjoni għad-danni kontra l-Istat Belġjan hijiex fondata jew le, il-qorti tar-rinviju bilfors ser ikollha tiddeċiedi dwar l-eżistenza jew in-nuqqas ta’ eżistenza ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni mil-leġiżlatur nazzjonali kif ukoll mill-qrati nazzjonali li suċċessivament ħadu konjizzjoni ta’ din il-kawża.
63.
Nirrileva, f’dan ir-rigward, li l-argument żviluppat minn F. Ullens de Schooten essenzjalment jibbaża fuq il-premessa li skontha l-qrati nazzjonali kienu żbaljati meta qiesu li l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 kien kompatibbli mal-Artikolu 43 KE. Din l-applikazzjoni ħażina tad-dritt tal-Unjoni, fil-fehma tiegħu, kompliet għaddejja fir-rikorsi suċċessivi minħabba l-awtorità ta’ res judicata rrikonoxxuta lis-sentenza tal-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) tas-7 ta’ Settembru 2000.
64.
Naturalment, jekk il-premessa li skontha d-dritt tal-Unjoni nkiser kellha tiġi rrifjutata, bħalma jiena nemmen u kif se nispjega fl-argumenti li ġejjin, ir-riżoluzzjoni ta’ din il-kawża, li ġiet ippreżentata taħt aspetti li fil-fehma tiegħi huma inutilment kumplessi, ser tkun issemplifikata.
65.
Huwa għalhekk li l-Qorti tal-Ġustizzja, fil-fehma tiegħi, għandha tiddeċiedi dwar jekk l-Artikolu 43 KE għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi dispożizzjoni nazzjonali bħall-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143.
66.
Naf sewwa li r-rwol tal-Qorti tal-Ġustizzja ma huwiex li tfittex li ssolvi problemi oħra minbarra dawk identifikati mill-qorti tar-rinviju fit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari.
67.
Madankollu, bl-ebda mod ma jidhirli li hawnhekk il-Qorti tal-Ġustizzja qiegħda taffaċċja tali ostakolu.
68.
Nirrileva, f’dan ir-rigward, li mill-punt 24 tad-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta espressament li, insostenn tal-azzjoni tiegħu għad-danni kontra l-Istat Belġjan, F. Ullens de Schooten jilmenta li kemm l-awtorità leġiżlattiva kif ukoll l-awtorità ġudizzjarja kisru l-Artikolu 43 KE.
69.
Jidhirli li huwa mill-inqas paradossali li, fil-kuntest ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari maħsub biex jippermetti lill-qorti tar-rinviju tiddeċiedi l-kawża prinċipali, il-Qorti tal-Ġustizzja żżomm lura milli tittratta din il-kwistjoni minkejja li din tikkostitwixxi l-qofol innifsu ta’ din il-kawża.
70.
F’dan il-kuntest, il-fatt li l-interpretazzjoni tal-Artikolu 43 KE b’rabta mal-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 ma hijiex rikjesta espressament mill-qorti tar-rinviju ma jidhirlix li tikkostitwixxi ostakolu biex il-Qorti tal-Ġustizzja tittratta din il-kwistjoni. Barra minn hekk, huwa konformi mal-prassi attwali tal-Qorti tal-Ġustizzja li jitqies li, fil-kuntest tal-proċedura ta’ kooperazzjoni bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja stabbilita permezz tal-Artikolu 267 TFUE, hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tagħti lill-qorti nazzjonali risposta utli li tgħinha tiddeċiedi l-kawża quddiemha. Il-Qorti tal-Ġustizzja tesprimi wkoll regolarment it-tħassib li tagħti lill-qorti tar-rinviju risposta sħiħa (
19
). F’din il-perspettiva, jekk ikun meħtieġ, huwa l-obbligu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tifformula mill-ġdid id-domandi li jkunu sarulha. Il-fatt li qorti nazzjonali fasslet formalment domanda preliminari billi rreferiet għal ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni ma jipprekludix lill-Qorti tal-Ġustizzja milli tipprovdi lil dik il-qorti bil-punti kollha ta’ interpretazzjoni li jistgħu jkunu utli għad-deċiżjoni tal-kawża li għandha quddiemha, indipendentement minn jekk għamlitx riferiment għalihom jew le meta għamlet id-domandi tagħha. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tislet mill-informazzjoni kollha li tkun ipprovditilha l-qorti tar-rinviju, u b’mod partikolari mill-motivazzjoni tad-deċiżjoni tar-rinviju, il-punti tad-dritt tal-Unjoni li jeħtieġu interpretazzjoni fid-dawl tas-suġġett tal-kawża (
20
).
71.
Fid-dawl tal-elementi preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja, skont l-ispirtu ta’ kooperazzjoni li jirregola l-proċedura ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari u sabiex tipprovdi lill-qorti tar-rinviju bl-elementi kollha b’rabta mal-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li jistgħu jkunu utli għaliha għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali, tagħti lil dik il-qorti indikazzjonijiet li jippermettulha teżamina l-fondatezza tal-premessa ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni li fuqha huwa bbażat dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari.
72.
Dan l-aspett essenzjali ta’ din il-kawża kien issemma fis-seduta. Għalhekk, il-Kummissjoni indikat li kienet qed iżżomm mal-pożizzjoni li kienet esprimiet fl-opinjoni motivata tagħha tas-17 ta’ Lulju 2002. F. Ullens de Schooten, min-naħa tiegħu, fakkar il-pożizzjoni meħuda mill-Kummissjoni f’din l-opinjoni motivata. Fl-aħħar nett, ir-Renju tal-Belġju indika li fl-2005 kien emenda d-dispożizzjoni nazzjonali kkontestata sabiex jikkonforma ruħu b’mod volontarju u preventiv mal-imsemmija opinjoni motivata u għalhekk jevita li titressaq kawża quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, iżda li din l-emenda ma kinitx ekwivalenti għal rikonoxximent min-naħa tiegħu tan-nuqqas ta’ konformità ta’ din id-dispożizzjoni mad-dritt tal-Unjoni.
73.
Mill-proċess sottomess lill-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, fil-kuntest tal-proċedura nazzjonali li wasslet għas-sentenza tal-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) tas-7 ta’ Settembru 2000, ir-rikorrenti kienu sostnew li l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 kien inkompatibbli mal-Artikolu 43 KE.
74.
Fl-imsemmija sentenza, dik il-qorti ddeċidiet kontra r-rikorrenti dwar dan il-punt. Hija fakkret li l-miżuri nazzjonali li jistgħu jfixklu jew jagħmlu inqas attraenti l-eżerċizzju tal-libertajiet fundamentali ggarantiti mit-Trattat għandhom jissodisfaw l-erba’ kundizzjonijiet li ġejjin, jiġifieri għandhom japplikaw b’mod mhux diskriminatorju, ikunu ġġustifikati minn raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali, ikunu adatti biex jiggarantixxu li jintlaħaq l-għan li huma jfittxu li jilħqu u ma għandhomx imorru lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex dan jintlaħaq.
75.
Skont il-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell), id-dispożizzjoni nazzjonali kkontestata kienet tissodisfa dawn l-erba’ kundizzjonijiet. Hija rrilevat li l-kundizzjoni li skontha l-laboratorji kellhom jiġu operati minn persuni awtorizzati li jwettqu servizzi ta’ bijoloġija klinika ma setgħetx titqies li kienet diskriminatorja, peress li l-awtorizzazzjoni mitluba kienet meħtieġa għaċ-ċittadini Belġjani kif ukoll għal dawk tal-Istati Membri l-oħra.
76.
Il-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) irrilevat ukoll li l-għan li l-leġiżlazzjoni kkritikata kienet tfittex li tilħaq kien li jiġi miġġieled il-konsum żejjed ta’ servizzi ta’ bijoloġija klinika, peress li dan kien ta’ natura li jiżbilanċja l-baġit tas-sigurtà soċjali. Skont dik il-qorti, l-awtorizzazzjoni mitluba fir-rigward tal-operaturi, ikunu xi jkunu, tippermetti, b’mod utli u proporzjonat għall-għan imfittex, li jiġi limitat in-numru ta’ laboratorji, li jiġi impedit l-issuġġettar tagħhom għal interessi kummerċjali, li tiġi evitata offerta eċċessiva ta’ servizzi ta’ bijoloġija klinika u li jiġi miġġieled il-konsum żejjed.
77.
L-analiżi li għalhekk għamlet il-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell) fis-sentenza tagħha tas-7 ta’ Settembru 2000 jidhirli li hija għalkollox konformi mal-prinċipji stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-ġurisprudenza tagħha dwar iż-żamma tal-kapital tal-ispiżeriji u tal-laboratorji ta’ analiżi tal-bijoloġija medika.
78.
Nirrileva, f’dan ir-rigward, li l-argument sostnut mill-Kummissjoni fl-opinjoni motivata tagħha dwar l-inkompatibbiltà tal-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Rjali Nru 143 mal-Artikolu 43 KE ġie kkontradett minn din l-istess ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (
21
).
79.
F. Ullens de Schooten jinvoka s-sentenza tal-21 ta’ April 2005, Il‑Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑140/03, EU:C:2005:242), dwar il-ħwienet tal-ottika. F’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-miżuri previsti mil-leġiżlazzjoni Ellenika inkwistjoni, li ma jippermettux lil ottiku jopera iktar minn ħanut tal-ottika wieħed u li jillimitaw għal massimu ta’ 50 % is-sehem tal-kapital azzjonarju li jista’ jinżamm minn persuni li ma humiex l-ottiku li jopera, kienu jmorru kontra l-Artikoli 43 u 48 KE. Skont F. Ullens de Schooten, seta’ jsir paralelliżmu bejn il-leġiżlazzjoni li wasslet għall-imsemmija sentenza, minn naħa, u d-dispożizzjoni Belġjana inkwistjoni f’din il-kawża, min-naħa l-oħra.
80.
Madankollu, għandu jiġi osservat li l-Qorti tal-Ġustizzja adottat approċċ differenti fis-sentenzi tagħha dwar ir-restrizzjonijiet fil-qasam tal-proprjetà tal-kapital tal-ispiżeriji (
22
). Fil-fatt, f’dawk is-sentenzi, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li l-libertà ta’ stabbiliment ma tipprekludix leġiżlazzjonijiet nazzjonali, bħal-leġiżlazzjoni Taljana u Ġermaniża, li jirriżervaw biss għall-ispiżjara ż-żamma u l-operat ta’ spiżerija.
81.
Fil-kuntest tal-kawża li wasslet għas-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772), il-Kummissjoni kienet sostniet, permezz tal-ewwel ilment tagħha, li l-leġiżlazzjoni Franċiża dwar il-laboratorji ta’ analiżi tal-bijoloġija medika kienet tikser l-Artikolu 43 KE sa fejn din kienet tipprevedi li persuna li ma hijiex bijologu seta’ jkollha biss kwart mill-kapital azzjonarju, u għalhekk tad-drittijiet tal-vot, ta’ kumpannija b’responsabbiltà limitata li teżerċita professjoni libera (Selarl) li topera laboratorji ta’ analiżi tal-bijoloġija medika.
82.
F’dik il-kawża, il-Kummissjoni kienet sostniet li l-approċċ adottat mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-ispiżeriji kien jispjega ruħu min-natura partikolari ħafna tal-prodotti mediċinali (
23
). Issa, fil-fehma tagħha, l-attivitajiet tal-bijoloġija medika jiġu eżerċitati biss fuq preskrizzjoni medika, u għalhekk dan joffri garanzija ikbar kemm f’termini ta’ protezzjoni tas-saħħa pubblika kif ukoll f’termini ta’ kontroll tal-ispejjeż għas-sistema tas-saħħa. Fil-fatt, din il-limitazzjoni permezz tal-preskrizzjoni medika tapplika kemm fir-rigward tan-natura tat-testijiet li għandhom isiru kif ukoll fir-rigward tal-kwantità tagħhom (
24
).
83.
Il-Kummissjoni kienet sostniet ukoll li s-settur tal-bijoloġija medika huwa kkaratterizzat minn bżonnijiet ta’ finanzjament sinjifikattivi, u dan jiddistingwih b’mod partikolari mis-settur tal-ispiżeriji. Madankollu, id-dispożizzjonijiet ikkontestati jostakolaw ir-raggruppamenti li jippermettu t-twettiq tal-investimenti meħtieġa għall-provvista ta’ servizz ta’ kwalità (
25
).
84.
L-għan li r-Repubblika Franċiża b’hekk kienet qiegħda tfittex li tilħaq kien dak tal-protezzjoni tas-saħħa pubblika. Fil-fatt, id-dispożizzjonijiet ikkontestati, skont dan l-Istat Membru, kellhom l-għan li jippreżervaw l-indipendenza tal-bijologi billi jevitaw li d-deċiżjonijiet meħuda minn dawn tal-aħħar ikunu ggwidati minn kunsiderazzjonijiet ta’ natura ekonomika u mhux minn kunsiderazzjonijiet ta’ saħħa pubblika (
26
).
85.
Fis-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li kemm mill-ġurisprudenza tagħha kif ukoll mill-Artikolu 152(5) KE jirriżulta li d-dritt tal-Unjoni ma jippreġudikax il-kompetenza tal-Istati Membri li jamministraw is-sistemi ta’ sigurtà soċjali tagħhom u li jadottaw, b’mod partikolari, dispożizzjonijiet intiżi għall-organizzazzjoni u għall-provvista ta’ servizzi tas-saħħa u tal-kura medika (
27
).
86.
Madankollu, fl-eżerċizzju ta’ din il-kompetenza, l-Istati Membri għandhom josservaw id-dritt tal-Unjoni, u b’mod partikolari d-dispożizzjonijiet tad-dritt primarju dwar il-moviment liberu, inkluża l-libertà ta’ stabbiliment fis-sens tal-Artikolu 43 KE. Dawn id-dispożizzjonijiet jinkludu l-projbizzjoni għall-Istati Membri li jintroduċu jew li jżommu restrizzjonijiet mhux iġġustifikati għall-eżerċizzju ta’ dawn il-libertajiet fil-qasam tal-kura tas-saħħa (
28
).
87.
Għalhekk, fl-evalwazzjoni tal-osservanza ta’ dan l-obbligu, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li s-saħħa u l-ħajja tal-persuni jokkupaw l-ewwel post fost l-assi u l-interessi protetti mit-Trattat KE u li huma l-Istati Membri li għandhom jiddeċiedu fuq il-livell ta’ protezzjoni li huma jixtiequ jagħtu lill-protezzjoni tas-saħħa pubblika kif ukoll il-mod li bih dan il-livell għandu jintlaħaq. Peress li dan il-livell jista’ jvarja minn Stat Membru għal ieħor, l-Istati Membri għandhom jingħataw marġni ta’ diskrezzjoni (
29
).
88.
Skont ġurisprudenza stabbilita, l-Artikolu 43 KE jipprekludi kull miżura nazzjonali li, anki jekk applikabbli mingħajr diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità, tista’ tostakola jew tagħmel inqas attraenti l-eżerċizzju, min-naħa taċ-ċittadini tal-Unjoni, tal-libertà ta’ stabbiliment iggarantita mit-Trattat (
30
).
89.
F’dan il-kuntest, għandu jitfakkar li l-kunċett ta’ “restrizzjoni”, fis-sens tal-Artikolu 43 KE, ikopri l-miżuri meħuda minn Stat Membru li, minkejja li japplikaw mingħajr distinzjoni, jaffettwaw l-aċċess għas-suq għall-impriżi ta’ Stati Membri oħra u b’hekk jostakolaw il-kummerċ fi ħdan l-Unjoni.
90.
B’mod partikolari, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, leġiżlazzjoni li tissuġġetta l-istabbiliment fl-Istat Membru ospitanti ta’ operatur ekonomiku ta’ Stat Membru ieħor għall-ħruġ ta’ awtorizzazzjoni minn qabel u li tirriżerva l-eżerċizzju ta’ attività ta’ persuna li taħdem għal rasha lil ċerti operaturi ekonomiċi li jissodisfaw rekwiżiti predeterminati li l-osservanza tagħhom hija kundizzjoni għall-għoti ta’ din l-awtorizzazzjoni tikkostitwixxi restrizzjoni fis-sens tal-Artikolu 43 KE (
31
).
91.
Huwa ċar li, bħalma kkonstatat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772), il-kundizzjoni, li tinsab fl-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143, li skontha l-laboratorji tal-bijoloġija medika, biex ikunu jistgħu jibbenefikaw mill-intervent tal-INAMI, jistgħu jkunu operati biss minn persuni awtorizzati jwettqu servizzi ta’ bijoloġija klinika, hija ta’ natura li tillimita l-possibbiltà għal persuni fiżiċi jew ġuridiċi li ma jissodisfawx din il-kundizzjoni, stabbiliti fi Stati Membri oħra, milli jistabbilixxu ruħhom fil-Belġju. Fil-fatt, il-perspettiva li ma jkunux jistgħu jiġu pprovduti servizzi ta’ analiżi eliġibbli għal rimbors mill-INAMI tista’ tiskoraġġixxi lill-operaturi ekonomiċi li ma jissodisfawx il-kundizzjoni stabbilita mill-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 milli jistabbilixxu ruħhom fil-Belġju. Din id-dispożizzjoni nazzjonali għalhekk għandha l-effett li tostakola u tagħmel inqas attraenti l-eżerċizzju, minn dawn l-operaturi ekonomiċi, tal-attivitajiet tagħhom fit-territorju Belġjan permezz ta’ stabbiliment permanenti kif ukoll li taffettwa l-aċċess ta’ dawn tal-aħħar għas-suq Belġjan tal-analiżi tal-bijoloġija medika.
92.
Issa, għandu jiġi eżaminat jekk tali restrizzjoni tistax tkun iġġustifikata.
93.
Skont ġurisprudenza stabbilita, ir-restrizzjonijiet għal-libertà ta’ stabbiliment, li huma applikabbli mingħajr diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità, jistgħu jkunu ġġustifikati minn raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali, bil-kundizzjoni li jkunu xierqa sabiex jiggarantixxu t-twettiq tal-għan imfittex u ma jmorrux lil hinn minn dak li huwa neċessarju biex jintlaħaq dan l-għan (
32
).
94.
Għandu jiġi kkonstatat li l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 japplika mingħajr diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità.
95.
Kif irrikonoxxut mill-Qorti tal-Ġustizzja, il-protezzjoni tas-saħħa pubblika hija inkluża fost ir-raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali li jistgħu jiġġustifikaw restrizzjonijiet għall-moviment liberu ggarantit mit-Trattat, bħal-libertà ta’ stabbiliment (
33
).
96.
F’dan il-kuntest, mill-ġurisprudenza jirriżulta li l-għan intiż għaż-żamma tal-kwalità tas-servizzi mediċi jista’ jkun kopert minn waħda mid-derogi previsti fl-Artikolu 46 KE, sa fejn dan jikkontribwixxi sabiex jintlaħaq livell għoli ta’ protezzjoni tas-saħħa (
34
).
97.
Huwa meħtieġ ukoll li d-dispożizzjoni nazzjonali inkwistjoni tkun xierqa sabiex tiggarantixxi li jintlaħaq tali għan.
98.
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat, fis-sentenza tagħha tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772), li s-settur tal-bijoloġija medika għandu natura partikolari u jokkupa pożizzjoni prinċipali fis-sistema tas-saħħa (
35
).
99.
Filwaqt li qablet mal-analiżi li kien ipproponielha l-Avukat Ġenerali Mengozzi (
36
), il-Qorti tal-Ġustizzja għalhekk enfasizzat li “l-istess bħalma l-għoti ta’ prodott mediċinali mhux xieraq min-naħa ta’ spiżjar lil klijent jista’ jkollu konsegwenzi gravi, servizz ta’ bijoloġija medika mogħti b’mod mhux xieraq, jew saħansitra mogħti tard jew żbaljat, jista’ jagħti lok, b’mod partikolari, għal żbalji fil-qasam ta’ djanjożi u ta’ terapija” (
37
). Barra minn hekk, hija rrilevat li “l-istess bħall-konsum eċċessiv jew l-użu żbaljat ta’ prodotti mediċinali, l-eżekuzzjoni żbaljata jew b’mod mhux xieraq ta’ analiżi tal-bijoloġija medika, kemm fuq livell kwantitattiv kif ukoll fuq livell kwalitattiv, tista’ tagħti lok għal spejjeż inutli għas-sistema tas-sigurtà soċjali u, konsegwentement, għall-Istat” (
38
).
100.
Minn dan il-Qorti tal-Ġustizzja ddeduċiet li “jidher li l-eżekuzzjoni żbaljata jew b’mod mhux xieraq ta’ analiżi tal-bijoloġija medika tirrappreżenta riskju għas-saħħa pubblika li huwa paragunabbli għar-riskju li jirriżulta mill-ħruġ b’mod mhux xieraq ta’ prodotti mediċinali, li l-Qorti tal-Ġustizzja kellha l-opportunità li teżamina fis-sentnezi tad-19 ta’ Mejju 2009, Il‑Kummissjoni vs L-Italja [C‑531/06, EU:C:2009:315], kif ukoll Apothekerkammer des Saarlandes et [C‑171/07 u C‑172/07, EU:C:2009:316]. Min-naħa l-oħra, l-imsemmi riskju ma jidhirx paragunabbli għal dak irrappreżentat mill-ħruġ żbaljat jew b’mod mhux xieraq ta’ prodotti tal-ottika, li kienu inkwistjoni fis-sentenza [tal-21 ta’ April 2005,] Il‑Kummissjoni vs Il-Greċja [C‑140/03, EU:C:2005:242]. Għalkemm huwa ċertament minnu li tali ħruġ jista’ jkollu konsegwenzi negattivi għall-pazjenti, madankollu l-Kummissjoni ma wrietx li dawn jilħqu livell ta’ gravità ekwivalenti għal dak li tirrappreżenta l-eżekuzzjoni żbaljata jew b’mod mhux xieraq ta’ analiżi tal-bijoloġija medika” (
39
).
101.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “fid-dawl, minn naħa, tax-xebh li jeżisti, mill-perspettiva tar-riskji għas-saħħa pubblika, bejn is-settur tal-ispiżeriji u dak tal-analiżi tal-bijoloġija medika, u, min-naħa l-oħra, tal-fatt li, bil-kontra ta’ dak li ssostni l-Kummissjoni, dawn iż-żewġ setturi ma jistgħux fil-verità jiġu distinti minn xulxin, kemm jekk fir-rigward tal-konstatazzjonijiet magħmula fil-qasam tal-preskrizzjonijiet mediċi kif ukoll fir-rigward tal-bżonnijiet ta’ finanzjament, jidher li l-prinċipji stabbiliti fis-sentenzi tad-19 ta’ Mejju 2009, Il‑Kummissjoni vs L-Italja [C‑531/06, EU:C:2009:315], u Apothekerkammer des Saarlandes et [C‑171/07 u C‑172/07, EU:C:2009:316], dwar ir-restrizzjonijiet għaż-żamma ta’ kapital ta’ spiżeriji, jistgħu jiġu trasposti b’mod sħiħ għal din il-kawża” (
40
). Konsegwentement, “fid-dawl tal-fakultà mogħtija lill-Istati Membri li jiddeċiedu fuq il-livell li fuqu huma beħsiebhom jiżguraw il-protezzjoni tas-saħħa pubblika, għandu jiġi ammess li dawn tal-aħħar jistgħu jeħtieġu li l-analiżi tal-bijoloġija medika jitwettqu minn bijologi li jgawdu indipendenza professjonali reali. Huma jistgħu wkoll jadottaw miżuri li jistgħu jeliminaw jew inaqqsu r-riskju ta’ preġudizzju għal din l-indipendenza peress li tali preġudizzju jista’ jaffettwa s-saħħa pubblika u l-kwalità tas-servizzi mediċi” (
41
). Il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat ukoll li “[i]l-persuni li ma humiex bijologi ma għandhomx, per definizjoni, esperjenza u responsabbiltà ekwivalenti għal dik tal-bijologi. F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi kkonstatat li dawn ma jipprovdux l-istess garanziji bħal dawk ipprovduti mill-bijologi” (
42
).
102.
Fil-kuntest tal-eżami dwar jekk ir-restrizzjoni għal-libertà ta’ stabbiliment fis-sens tal-Artikolu 43 KE kinitx tmur lil hinn minn dak li huwa neċessarju biex jintlaħaq l-għan ta’ protezzjoni tas-saħħa pubblika invokat, il-Kummissjoni sostniet, b’mod partikolari, li dan l-għan seta’ jintlaħaq b’miżuri inqas restrittivi, bħar-rekwiżit li l-analiżijiet ta’ bijoloġija medika għandhom jitwettqu minn persunal kompetenti li għandu l-kwalifiki meħtieġa u li għalih japplika l-prinċipju deontoloġiku ta’ indipendenza tal-professjonisti tas-saħħa. Madankollu, fid-dawl tal-marġni ta’ diskrezzjoni mogħti lill-Istati Membri, il-Qorti tal-Ġustizzja rriproduċiet ir-raġunament li kienet adottat dwar iż-żamma tal-kapital ta’ spiżeriji u ddeċidiet li “Stat Membru jista’ jqis li fil-prattika hemm riskju li r-regoli intiżi li jiżguraw l-indipendenza professjonali tal-bijologi jinkisru, peress li l-interess li persuna li ma hijiex bijologu għandha li tagħmel profitt ma jkunx moderat b’mod ekwivalenti għal dak tal-bijologi indipendenti, u li s-suġġettar ta’ bijologi, inkwantu impjegati, għal Selarl li topera laboratorji tal-bijoloġija medika li l-maġġoranza tal-kapital tagħhom hija miżmuma minn persuni li ma humiex bijologi jista’ jagħmilha diffiċli li dawn il-bijologi jopponu l-istruzzjonijiet mogħtija minn dawn il-persuni li ma humiex bijologi” (
43
). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “ma jistax b’mod partikolari jiġi eskluż li l-imsemmija persuni li ma humiex bijologi jċedu għat-tentazzjoni u jeliminaw ċerti eżamijiet inqas profittabbli mill-perspettiva ekonomika jew iktar kumplikati sabiex jitwettqu jew li jnaqqsu l-pariri mogħtija lill-pazjenti matul il-fażijiet tal-preanaliżi u tal-postanaliżi, li jikkaratterizzaw l-organizzazzjoni tal-bijoloġija medika fi Franza” (
44
).
103.
Jien inqis li, minkejja li l-leġiżlazzjoni Belġjana inkwistjoni fil-kuntest ta’ din il-kawża ma hijiex identika għal dik li kienet ġiet eżaminata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772), il-prinċipji gwida li joħorġu kemm minn dik is-sentenza kif ukoll minn sentenzi dwar iż-żamma tal-kapital tal-ispiżeriji jippermettu li jitqies li l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 huwa kompatibbli mal-Artikolu 43 KE, sa fejn ir-restrizzjoni għal-libertà ta’ stabbiliment li dan jinvolvi hija ġġustifikata mill-għan ta’ protezzjoni tas-saħħa pubblika u ma tmurx lil hinn minn dak li huwa meħtieġ biex jintlaħaq dan l-għan.
104.
F’dan ir-rigward, mill-proċess li għandha għad-dispożizzjoni tagħha l-Qorti tal-Ġustizzja, u b’mod partikolari mis-sentenza tal-Cour constitutionnelle (qorti kostituzzjonali) tad-19 ta’ Diċembru 2007, jirriżulta li l-Artikolu 3 tad-Digriet Irjali Nru 143 kellu l-għan li jiġġieled kontra l-konsum eċċessiv li qiegħed jiżdied fis-settur tal-bijoloġija klinika u l-abbużi kkonstatati f’dan is-settur.
105.
Bħall-Gvern Belġjan, jien inqis li, billi jiżgura li l-laboratorji ma jkunux operati minn persuni li, bil-kwalifiki tagħhom, ikunu estranji għas-settur tas-saħħa, iżda minn professjonisti tas-servizzi ta’ bijoloġija klinika li, anki minħabba l-istatus tagħhom, ma jistgħux jeżerċitaw l-attività tagħhom għal finijiet strettament kummerċjali, iżda, għall-kuntrarju, għandhom jaġixxu b’osservanza tal-għanijiet tas-saħħa pubblika u għalhekk prinċipalment jieħdu ħsieb is-saħħa tal-pazjent u l-kwalità tas-servizzi, il-leġiżlatur Belġjan adotta miżura xierqa biex jintlaħaq l-għan li jiġi miġġieled il-konsum eċċessiv li qiegħed jiżdied fis-settur tal-bijoloġija klinika u l-abbużi kkonstatati f’dan is-settur.
106.
Infakkar li huwa paċifiku li l-protezzjoni tas-saħħa pubblika hija fost ir-raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali li jistgħu, skont l-Artikolu 46(1) KE, jiġġustifikaw restrizzjonijiet tal-libertà ta’ stabbiliment. Barra minn hekk, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li taħt din id-deroga jaqa’ l-għan li ma jkunx hemm riskju ta’ dannu gravi għall-ekwilibriju finanzjarju tas-sistema tas-sigurtà soċjali (
45
). L-għan ta’ ġlieda kontra l-konsum eċċessiv li qiegħed jiżdied fis-settur tal-bijoloġija klinika u l-abbużi kkonstatati f’dan is-settur huwa marbut direttament ma’ dan l-għan tal-aħħar.
107.
Dwar dan il-punt, għandu jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fis-sentenzi tagħha dwar iż-żamma tal-kapital tal-ispiżeriji, li “[k]onsum żejjed jew użu mhux korrett tal-prodotti mediċinali jinvolvi […] ħela tar-riżorsi finanzjarji li huwa iktar dannuż fid-dawl tal-fatt li s-settur farmaċewtiku jsostni spejjeż kunsiderevoli u għandu jlaħħaq mal-bżonnijiet li dejjem qed jiżdiedu, filwaqt li r-riżorsi finanzjarji li jistgħu jintużaw għall-kura tas-saħħa mhumiex, irrispettivament mill-metodu ta’ ffinanzjament użat, illimitati” (
46
). F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li “hemm rabta diretta bejn dawn ir-riżorsi finanzjarji u l-qligħ ta’ operaturi ekonomiċi attivi fis-settur farmaċewtiku peress li r-riċetta tal-prodotti mediċinali hija koperta, fil-biċċa l-kbira tal-Istati Membri, minn organi ta’ assigurazzjoni tas-saħħa kkonċernati” (
47
).
108.
Minn dan il-Qorti tal-Ġustizzja ddeduċiet li, fir-rigward tar-riskji għas-saħħa pubblika u għall-ekwilibriju finanzjarju tas-sistemi ta’ sigurtà soċjali, “l-Istati Membri jistgħu jissuġġettaw il-persuni inkarigati mid-distribuzzjoni tal-prodotti mediċinali bl-imnut għal rekwiżiti stretti, fir-rigward b’mod partikolari tal-modalitajiet ta’ kummerċjalizzazzjoni tagħhom u tal-finalità tal-qligħ tagħhom. B’mod partikolari, huma jistgħu jirriżervaw il-bejgħ tal-prodotti mediċinali bl-imnut, fil-prinċipju, lill-ispiżjara biss, fid-dawl tal-garanziji li dawn tal-aħħar għandhom jippreżentaw u tal-informazzjoni li għandhom ikunu f’pożizzjoni li jipprovdu lill-konsumatur” (
48
).
109.
Barra minn hekk, inqis li l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 ma jmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju biex jintlaħaq l-għan li jiġi miġġieled il-konsum eċċessiv li qiegħed jiżdied fis-settur tal-bijoloġija klinika u l-abbużi kkonstatati f’dan is-settur. Infakkar, f’dan ir-rigward, li din id-dispożizzjoni ma għandhiex l-għan li tipprojbixxi l-eżistenza u l-operat ta’ laboratorji li ma jissodisfawx il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-imsemmija dispożizzjoni, iżda biss li tikkundizzjona r-rimbors mill-INAMI għal servizzi ta’ analiżi għall-osservanza ta’ rekwiżiti preċiżi dwar il-kwalifika professjonali tal-operaturi ta’ dawn il-laboratorji. Fid-dawl tal-ġurisprudenza msemmija iktar ’il fuq tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar iż-żamma tal-kapital tal-ispiżeriji u tal-laboratorji ta’ analiżi tal-bijoloġija medika, tali rekwiżiti fil-fehma tiegħi jidhru li huma proporzjonati.
110.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 għandu jitqies li huwa kompatibbli mal-Artikolu 43 KE.
111.
Issa, għandhom jinsiltu l-konsegwenzi ta’ din il-konstatazzjoni fuq l-azzjoni għad-danni għal ksur tad-dritt tal-Unjoni mibdija minn F. Ullens de Schooten kontra l-Istat Belġjan.
112.
Skont ġurisprudenza stabbilita, dritt għal kumpens huwa rrikonoxxut mid-dritt tal-Unjoni meta jiġu ssodisfatti tliet kundizzjonijiet, jiġifieri li d-dispożizzjoni legali miksura jkollha l-għan li tagħti drittijiet lill-individwi, li l-ksur ikun suffiċjentement serju u li tkun teżisti rabta kawżali diretta bejn il-ksur tal-obbligu li għandu l-Istat u d-dannu subit mill-persuni leżi (
49
).
113.
Peress li jirriżulta li l-premessa li seħħ ksur tad-dritt tal-Unjoni minħabba l-inkompatibbiltà tal-Artikolu 3(1)(3) u (4) tad-Digriet Irjali Nru 143 mal-Artikolu 43 KE hija żbaljata, F. Ullens de Schooten ma jkunx jista’ jikseb dritt għal kumpens ibbażat fuq id-dritt tal-Unjoni fil-kuntest tal-azzjoni għad-danni li huwa beda kontra l-Istat Belġjan.
114.
Minn dan isegwi li, fi kwalunkwe każ, tali azzjoni ma tistax tintlaqa’ favorevolment mill-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell). Għaldaqstant, risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għall-ewwel, għat-tielet u għar-raba’ domandi, li huma kollha bbażati fuq il-premessa, li fil-fehma tiegħi hija żbaljata, ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni mill-Istat Belġjan, bl-ebda mod ma hija utli għar-riżoluzzjoni tal-kawża prinċipali. Jien għalhekk nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tillimita r-risposta tagħha għall-punti analizzati preċedentement f’dawn il-konklużjonijiet.
III – Konklużjoni
115.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti risposta lill-Cour d’appel de Bruxelles (qorti tal-appell ta’ Brussell, il-Belġju) bil-mod li ġej:
F’ċirkustanzi bħal dawk tal-kawża prinċipali, l-Artikolu 43 KE jista’ jiġi invokat fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni kontra Stat Membru għal ksur tad-dritt tal-Unjoni.
L-Artikolu 43 KE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru li skontha huma biss il-laboratorji tal-bijoloġija klinika operati minn persuni awtorizzati jwettqu servizzi ta’ bijoloġija klinika, jiġifieri t-tobba, l-ispiżjara jew il-persuni llawrjati fix-xjenzi kimiċi, li jistgħu jwettqu servizzi ta’ analiżi li jistgħu jiġu rrimborsati mill-iskema ta’ sigurtà soċjali ta’ dan l-Istat Membru.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	Moniteur belge tat-12 ta’ Jannar 1983.
(
3
)	It-test tal-Artikolu 3(1) tad-Digriet Irjali Nru 143 huwa dan li ġej:
“Il-laboratorju għandu jiġi operat:
[…]
3. jew minn persuna waħda jew iktar awtorizzati jwettqu servizzi ta’ bijoloġija klinika li fil-fatt iwettqu analiżijiet f’dan il-laboratorju u li ma humiex tobba li jiktbu r-riċetti mediċi;
4. jew minn soċjetà ċivili li ħadet il-forma ta’ kumpannija privata b’responsabbiltà limitata, ta’ soċjetà f’isem kollettiv jew ta’ soċjetà kooperattiva u li s-soċji, il-ġestjonarji jew l-amministraturi tagħha jkunu biss persuni msemmija fil-punt 3 ta’ dan il-paragrafu;
[…]”
(
4
)	Punt 9.
(
5
)	Punt 11.
(
6
)	Iktar ’il quddiem il-“KEDB”.
(
7
)	CE:ECHR:2011:0920JUD000398907.
(
8
)	Ara, f’dan ir-rigward, il-punt 24 tad-deċiżjoni tar-rinviju.
(
9
)	Sentenza tat-28 ta’ Marzu 1979, Saunders (175/78, EU:C:1979:88, punt 11).
(
10
)	Sentenza tat-28 ta’ Marzu 1979, Saunders (175/78, EU:C:1979:88, punt 12).
(
11
)	Picod, F., “Libre circulation et situation interne”, Revue des affaires européennes, 2003-2004/1, p. 47, speċjalment p. 48.
(
12
)	Sentenza tat-8 ta’ Mejju 2013, Libert et (C‑197/11 u C‑203/11, EU:C:2013:288, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
13
)	Skont F. Ullens de Schooten, is-sitwazzjoni tiegħu għandha diversi punti ta’ konnessjoni mad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, huwa jagħmel użu mil-libertà ta’ moviment tiegħu fl-Istat Membri l-oħra, il-laboratorju BIORIM huwa operat permezz tal-kapital imqiegħed f’dawn l-Istati l-oħra, b’mod partikolari fil-Lussemburgu fejn diversi kontijiet bankarji huma miftuħa f’isem dan il-laboratorju. L-Istat Belġjan imputa d-dejn fiskali ta’ F. Ullens de Schooten lil diversi kumpanniji Lussemburgiżi. Barra minn hekk, iċ-ċittadini stabbiliti fi Stati Membri oħra setgħu jirrikorru għas-servizzi tal-laboratorju BIORIM.
(
14
)	Ara s-sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2010, Omalet (C‑245/09, EU:C:2010:808).
(
15
)	Punt B.4.3. tal-imsemmija sentenza.
(
16
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-11 ta’ Marzu 2010, Attanasio Group (C‑384/08, EU:C:2010:133, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll il-punt 24); tal-1 ta’ Ġunju 2010, Blanco Pérez u Chao Gómez (C‑570/07 u C‑571/07, EU:C:2010:300, punt 40); tad-19 ta’ Lulju 2012, Garkalns (C‑470/11, EU:C:2012:505, punt 21); tat-8 ta’ Mejju 2013, Libert et (C‑197/11 u C‑203/11, EU:C:2013:288, punt 34); tal-5 ta’ Diċembru 2013, Venturini et (C‑159/12 sa C‑161/12, EU:C:2013:791, punt 25), kif ukoll tal-15 ta’ Ottubru 2015, Grupo Itevelesa et (C‑168/14, EU:C:2015:685, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll il-punt 36). Ara wkoll, għal sinteżi ta’ dan l-iżvilupp ġurisprudenzjali, il-punti 33 sa 38 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Wall fil-kawża Venturini et (C‑159/12 sa C‑161/12, EU:C:2013:529). Bħalma jirrileva Cheynel, B., “Les situations purement internes à la lumière de l’arrêt Libert e.a.”, Revue des affaires européennes, 2013/2, p. 405, fir-rigward tas-sentenza tat-8 ta’ Mejju 2013, Libert et (C‑197/11 u C‑203/11, EU:C:2013:288), “il-Qorti tal-Ġustizzja hemmhekk tidher li rrikonoxxiet li s-sempliċi potenzjal ta’ effetti restrittivi ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali minn issa ’l quddiem huwa suffiċjenti biex l-imsemmija leġiżlazzjoni taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikoli 21 TFUE (moviment liberu taċ-ċittadini), 45 (moviment liberu tal-ħaddiema), 49 (libertà ta’ stabbiliment), 56 (libertà li jiġu pprovduti servizzi) u 63 (moviment liberu tal-kapital), irrispettivament mis-sitwazzjoni taċ-ċittadin tal-Unjoni li jinvoka n-natura kuntrarja ta’ tali leġiżlazzjoni għall-imsemmija dispożizzjonijiet” [traduzzjoni libera] (p. 407).
(
17
)	Ara, b’mod partikolari, id-digriet tal-14 ta’ Marzu 2013, Loreti et (C‑555/12, mhux ippubblikat, EU:C:2013:174, punt 20 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
18
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-21 ta’ April 2005, Il‑Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑140/03, EU:C:2005:242, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
19
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015, Schrems (C‑362/14, EU:C:2015:650, punt 67).
(
20
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tat-18 ta’ Diċembru 2014, Abdida (C‑562/13, EU:C:2014:2453, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll tal-15 ta’ Ottubru 2015, Biovet (C‑306/14, EU:C:2015:689, punt 17 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
21
)	Din tirrigwarda “moviment ġurisprudenzjali ta’ konċiljazzjoni armonjuża tar-rekwiżiti tas-suq intern, hawnhekk il-libertà ta’ stabbiliment, u ta’ protezzjoni tas-saħħa pubblika” [traduzzjoni libera] (ara Michel, V., “Laboratoires d’analyses médicales”, Revue Europe, no 2, Frar 2011, nota 59).
(
22
)	Ara s-sentenzi tad-19 ta’ Mejju 2009, Il‑Kummissjoni vs L-Italja (C‑531/06, EU:C:2009:315), kif ukoll Apothekerkammer des Saarlandes et (C‑171/07 u C‑172/07, EU:C:2009:316).
(
23
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 23).
(
24
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 24).
(
25
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 25).
(
26
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 31).
(
27
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 40).
(
28
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 41 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
29
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
30
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tad-19 ta’ Mejju 2009, Apothekerkammer des Saarlandes et (C‑171/07 u C‑172/07, EU:C:2009:316, punt 22 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
31
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tad-19 ta’ Mejju 2009, Apothekerkammer des Saarlandes et (C‑171/07 u C‑172/07, EU:C:2009:316, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
32
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 50 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
33
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 52 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
34
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 53 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
35
)	Punt 56.
(
36
)	Ara l-punti 83 u 84 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mengozzi fil-kawża Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:305).
(
37
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 57).
(
38
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 57).
(
39
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 58).
(
40
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 65).
(
41
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 66 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
42
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 67 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
43
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 82 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
44
)	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2010, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑89/09, EU:C:2010:772, punt 82 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
45
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-10 ta’ Marzu 2009, Hartlauer (C‑169/07, EU:C:2009:141, punt 47 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
46
)	Ara s-sentenzi tad-19 ta’ Mejju 2009, Il‑Kummissjoni vs L-Italja (C‑531/06, EU:C:2009:315, punt 57 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll Apothekerkammer des Saarlandes et (C‑171/07 u C‑172/07, EU:C:2009:316, punt 33).
(
47
)	Ara s-sentenzi tad-19 ta’ Mejju 2009, Il‑Kummissjoni vs L-Italja (C‑531/06, EU:C:2009:315, punt 57), kif ukoll Apothekerkammer des Saarlandes et (C‑171/07 u C‑172/07, EU:C:2009:316, punt 33).
(
48
)	Ara s-sentenzi tad-19 ta’ Mejju 2009, Il‑Kummissjoni vs L-Italja (C‑531/06, EU:C:2009:315, punt 58 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll Apothekerkammer des Saarlandes et (C‑171/07 u C‑172/07, EU:C:2009:316, punt 34).
(
49
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-10 ta’ Lulju 2014, Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, punt 50 u l-ġurisprudenza ċċitata).