62024CJ0245_RES
Υπόθεση C‑245/24
«Lukoil Bulgaria» EOODκαι«Lukoil Neftohim Burgas» AD
κατά
Komisia za zashtita na konkurentsiata
(αίτηση του Administrativen sad Sofia-oblast για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τρίτο τμήμα) της 18ης Δεκεμβρίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Άρθρο 102 ΣΛΕΕ – Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως – Αγορά αποθηκεύσεως καυσίμων για αυτοκίνητα οχήματα – Καταχρηστική εκμετάλλευση – Άρνηση παροχής προσβάσεως σε ουσιώδη υποδομή αντιταχθείσα σε τρίτες επιχειρήσεις – Υποδομή χρηματοδοτηθείσα από δημόσιους πόρους – Ιδιωτικοποίηση της εν λόγω υποδομής»
Προδικαστικά ερωτήματα – Παραδεκτό – Ανάγκη εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως και λυσιτέλεια των υποβληθέντων ερωτημάτων – Εκτίμηση από το εθνικό δικαστήριο – Τεκμήριο λυσιτέλειας των υποβληθέντων ερωτημάτων
(Άρθρο 267 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 21-25)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως να επιτρέψει σε άλλη επιχείρηση την πρόσβαση σε προϊόν ή σε υπηρεσία που είναι αναγκαία για τη δραστηριότητά της – Άρνηση προσβάσεως σε υποδομή μεταφοράς και αποθηκεύσεως πετρελαϊκών προϊόντων – Άρνηση την οποίαν αντιτάσσουν στις τρίτες επιχειρήσεις δύο εταιρίες ανήκουσες στην ίδια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση – Άρνηση καλύπτουσα περισσότερες από μία παραβάσεις κατά την έννοια του εθνικού δικαίου – Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως – Εκτίμηση της συνολικής συμπεριφοράς η οποία προσάπτεται στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση – Υποχρέωση της εθνικής αρχής ανταγωνισμού να εξετάζει την κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως σε σχέση με κάθε παράβαση κατά την έννοια του εθνικού δικαίου – Δεν υφίσταται
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 30-42, διατακτ. 1)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως να επιτρέψει σε άλλη επιχείρηση την πρόσβαση σε προϊόν ή σε υπηρεσία που είναι αναγκαία για τη δραστηριότητά της – Άρνηση προσβάσεως σε υποδομή μεταφοράς και αποθηκεύσεως πετρελαϊκών προϊόντων – Υποδομή η οποία αναπτύχθηκε από τις δημόσιες αρχές προτού αποκτηθεί από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση ή πριν από την παραχώρηση αποκλειστικών δικαιωμάτων σε αυτήν – Εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της αρνήσεως παροχής προσβάσεως στην υποδομή αυτή – Εκτίμηση σύμφωνα με τα κριτήρια που έχουν διαμορφωθεί σε σχέση με την άρνηση προσβάσεως σε υποδομή την οποία αναπτύσσει επιχείρηση κατέχουσα δεσπόζουσα θέση για τις ανάγκες της δικής της δραστηριότητας – Προϋποθέσεις – Πλήρης αυτονομία λήψεως αποφάσεων της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως όσον αφορά την πρόσβαση στην επίμαχη υποδομή – Κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση η οποία απέκτησε την υποδομή ή τα αποκλειστικά δικαιώματα επί της υποδομής αυτής έναντι τιμήματος και υπό όρους προκύπτοντες από διαδικασία ανταγωνισμού
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 44-57, διατακτ. 2)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο αποφαίνεται επί των προϋποθέσεων εφαρμογής του άρθρου 102 ΣΛΕΕ σε περίπτωση αρνήσεως προσβάσεως κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως σε ουσιώδη υποδομή την οποία διαθέτει κατόπιν της ιδιωτικοποιήσεως πρώην κρατικού μονοπωλίου.
Βάσει συμβάσεως ιδιωτικοποιήσεως συναφθείσας το 1999, ο οικονομικός όμιλος Lukoil, στον οποίο ανήκουν οι επιχειρήσεις «Lukoil Bulgaria» EOOD (στο εξής: Lukoil Bulgaria) και «Lukoil Neftohim Burgas» AD (στο εξής: Lukoil Burgas), απέκτησε την κυριότητα υποδομής μεταφοράς και αποθηκεύσεως πετρελαϊκών προϊόντων την οποία εκμεταλλευόταν προηγουμένως βουλγαρική κρατική επιχείρηση. Η υποδομή αυτή περιλαμβάνει τρεις πετρελαιαγωγούς, επτά αποθήκες καθώς και τερματικούς σταθμούς πετρελαίου.
Κατόπιν της ιδιωτικοποιήσεως, η Lukoil Burgas, η οποία είναι ο κύριος παραγωγός πετρελαιοειδών στη Βουλγαρία, εκμεταλλεύεται το διυλιστήριο του Μπουργκάς και διαθέτει άδεια εκμεταλλεύσεως του λιμενικού τερματικού σταθμού Rosenets. Η Lukoil Bulgaria, η οποία δραστηριοποιείται στη διανομή πετρελαιοειδών, διαθέτει αποθήκες σε ολόκληρη τη βουλγαρική επικράτεια, φορολογικές αποθήκες καθώς και εθνικό δίκτυο πρατηρίων καυσίμων.
Αφού διαπιστώθηκε ότι, κατά τη διάρκεια του Μαρτίου του 2020, η λιανική τιμή των καυσίμων είχε μειωθεί στη Βουλγαρία σε μικρότερο βαθμό από ό,τι η τιμή του πετρελαίου στις παγκόσμιες αγορές, η Komisia za zashtita na konkurentsiata (επιτροπή προστασίας του ανταγωνισμού, Βουλγαρία) (στο εξής: βουλγαρική αρχή ανταγωνισμού) ανέλαβε να διερευνήσει την ύπαρξη παραβάσεων του δικαίου του ανταγωνισμού σε σχέση με τον καθορισμό των τιμών λιανικής πωλήσεως των καυσίμων.
Κατά το πέρας της έρευνας, η εν λόγω αρχή διαπίστωσε ότι, μεταξύ 2016 και 2021, η Lukoil Bulgaria και η Lukoil Burgas είχαν προβεί σε διάφορες μορφές καταχρήσεως δεσπόζουσας θέσεως επιδιώκοντας από κοινού σκοπό αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού, και δη αρνούμενες σε άλλους παραγωγούς ή εισαγωγείς καυσίμων την πρόσβαση στις υποδομές μεταφοράς και αποθηκεύσεως τις οποίες εκμεταλλεύονταν. Μεταξύ άλλων, τους αρνήθηκαν την πρόσβαση στις φορολογικές αποθήκες, στις θαλάσσιες αποθήκες καθώς και στους πετρελαιαγωγούς τις οποίες αυτές διαθέτουν (στο εξής: επίμαχες συμπεριφορές).
Η βουλγαρική αρχή ανταγωνισμού έκρινε ότι ορισμένες από τις συμπεριφορές αυτές έπρεπε να χαρακτηρισθούν ως «αδικαιολόγητη άρνηση παροχής αγαθού ή υπηρεσίας» κατά την έννοια του βουλγαρικού νόμου περί προστασίας του ανταγωνισμού, ενώ άλλες έπρεπε να χαρακτηρισθούν ως «περιορισμός της παραγωγής, του εμπορίου και της τεχνολογικής αναπτύξεως επί ζημία των καταναλωτών» κατά την έννοια του νόμου αυτού. Τούτου λεχθέντος, η υιοθέτηση των συμπεριφορών αυτών στο πλαίσιο κοινής στρατηγικής του ομίλου Lukoil ώθησε την εν λόγω αρχή να τις εκλάβει ως ενιαία παράβαση τόσο του άρθρου 102 ΣΛΕΕ όσο και των διατάξεων του νόμου περί προστασίας του ανταγωνισμού. Ως κύρωση, επέβαλε πρόστιμα στις Lukoil Bulgaria και Lukoil Burgas.
Η Lukoil Bulgaria και η Lukoil Burgas προσέβαλαν την απόφαση αυτή ενώπιον του Administrativen sad Sofia-oblast (διοικητικού πρωτοδικείου Σόφιας, Βουλγαρία), το οποίο αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την εξέταση των επίμαχων συμπεριφορών υπό το πρίσμα του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Υπενθυμίζοντας ότι, κατά τη βουλγαρική αρχή ανταγωνισμού, ορισμένες από τις επίμαχες συμπεριφορές συνιστούν άρνηση παροχής προσβάσεως σε εγκαταστάσεις που αποτελούν μέρος της ίδιας ουσιώδους υποδομής, ενώ άλλες συνιστούν περιορισμούς στο εμπόριο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, πρώτον, να διευκρινισθεί αν, για τον χαρακτηρισμό των επίμαχων συμπεριφορών ως κατάχρησης δεσπόζουσας θέσεως κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, απαιτείται να αποδείξει η βουλγαρική αρχή ανταγωνισμού ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις της διατάξεως αυτής όσον αφορά τόσο τις συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται ως περιορισμοί στο εμπόριο όσο και εκείνες που χαρακτηρίζονται ως άρνηση προσβάσεως στις επίμαχες εγκαταστάσεις.
Συναφώς, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η διαφορά της κύριας δίκης αφορά μονομερή συμπεριφορά δύο εταιριών ανηκουσών στην ίδια επιχείρηση, στις οποίες επιβλήθηκαν ατομικώς κυρώσεις λόγω, κατ’ ουσίαν, της αρνήσεώς τους να παράσχουν πρόσβαση σε πλείονες εγκαταστάσεις τελούσες υπό τον αντίστοιχο έλεγχό τους και αποτελούσες, στο σύνολό τους, ουσιώδη υποδομή στη σχετική αγορά. Ως εκ τούτου, προσάπτεται στη Lukoil Bulgaria και στη Lukoil Burgas ότι επέδειξαν, υπό το πρίσμα του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, το ίδιο είδος καταχρηστικής συμπεριφοράς και όχι διαφορετικά είδη συμπεριφοράς.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, κατά πάγια νομολογία, το δίκαιο του ανταγωνισμού της Ένωσης, εστιάζοντας στις δραστηριότητες των επιχειρήσεων, καθιερώνει ως αποφασιστικό κριτήριο το κατά πόσον η συμπεριφορά τους στην αγορά είναι ενιαία, η δε τυπική διάκριση μεταξύ των διαφόρων εταιριών που προκύπτει από τη χωριστή τους νομική προσωπικότητα δεν μπορεί, από πλευράς εφαρμογής των κανόνων του ανταγωνισμού, να ανατρέψει τη διαπίστωση περί ενιαίας συμπεριφοράς.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω σκέψεων, το Δικαστήριο απαντά στο αιτούν δικαστήριο ότι, προκειμένου αρχή ανταγωνισμού να κρίνει ότι συνιστούν κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως συμπεριφορές δύο εταιριών που ανήκουν στην ίδια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, οι οποίες συνίστανται, κατά την εν λόγω αρχή, στην άρνηση παροχής προσβάσεως σε εγκαταστάσεις ευρισκόμενες υπό τον έλεγχό τους και αποτελούσες μέρος της ίδιας βασικής υποδομής την οποία ελέγχει η επιχείρηση αυτή, και στον περιορισμό του εμπορίου στον συγκεκριμένο τομέα, η αρχή ανταγωνισμού δεν υποχρεούται να διαπιστώσει ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 102 ΣΛΕΕ τόσο για τις συμπεριφορές που θεωρούνται αδικαιολόγητη άρνηση προσβάσεως στις εγκαταστάσεις αυτές όσο και για τις συμπεριφορές που θεωρούνται περιορισμοί του εμπορίου, εφόσον μπορεί να αποδείξει ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές όσον αφορά τη συνολική καταχρηστική συμπεριφορά η οποία προσάπτεται στην επιχείρηση.
Κατά δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι οι προϋποθέσεις που εκτίθενται στη σκέψη 41 της αποφάσεως Bronner (
1
), βάσει των οποίων μπορεί να γίνει δεκτό ότι η άρνηση παροχής προσβάσεως σε υποδομή μπορεί να συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως, δεν έχουν εφαρμογή σε περίπτωση που η εν υποδομή δεν αναπτύχθηκε από την κατέχουσα τη δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για τις ανάγκες των δικών της δραστηριοτήτων, αλλά από τις δημόσιες αρχές και είτε αποτέλεσε αντικείμενο συμβάσεως παραχωρήσεως υπηρεσιών εκ μέρους του Δημοσίου προς την εν λόγω επιχείρηση είτε εξαγοράστηκε από αυτήν κατόπιν πράξεως ιδιωτικοποιήσεως.
Με τη σκέψη 41 της απόφασης Bronner, το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι άρνηση παροχής προσβάσεως σε υποδομή αναπτυχθείσα από κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για τις ανάγκες των δικών της δραστηριοτήτων και ανήκουσα στην επιχείρηση αυτή δύναται να συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως υπό την προϋπόθεση όχι μόνον ότι η άρνηση αυτή ήταν ικανή να εξαλείψει κάθε ανταγωνισμό στη σχετική αγορά εκ μέρους του αιτούντος την πρόσβαση και δεν μπόρεσε να δικαιολογηθεί αντικειμενικώς, αλλά και ότι η υποδομή αυτή καθεαυτήν ήταν απαραίτητη για την άσκηση της δραστηριότητας του αιτούντος την πρόσβαση, υπό την έννοια ότι δεν υφίσταται κανένα πραγματικό ή δυνητικό υποκατάστατο της υποδομής.
Συναφώς, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η ανάγκη να συνεχίσουν να παροτρύνονται οι κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις να επενδύουν στην ανάπτυξη ποιοτικών προϊόντων ή υπηρεσιών, προς το συμφέρον των καταναλωτών, είναι αυτή που δικαιολογεί την εφαρμογή των προϋποθέσεων που εκτίθενται στη σκέψη 41 της αποφάσεως Bronner στην περίπτωση κατά την οποία μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, αφενός, ανέπτυξε υποδομή για τις ανάγκες των δικών της δραστηριοτήτων και, αφετέρου, κατέχει την υποδομή αυτή. Δεδομένου ότι τα δύο αυτά κριτήρια είναι σωρευτικά, αρκεί να ελλείπει ένα εξ αυτών για να μην έχουν εφαρμογή οι προϋποθέσεις που εκτίθενται στην απόφαση Bronner.
Όσον αφορά το κριτήριο κατά το οποίο η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση πρέπει να κατέχει την επίμαχη υποδομή, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι το γεγονός ότι η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση δεν διαθέτει πλήρη αυτονομία λήψεως αποφάσεων όσον αφορά την πρόσβαση στην υποδομή την οποία εκμεταλλεύεται αρκεί για να αποκλεισθεί το ενδεχόμενο να θεωρηθεί ότι κατέχει την υποδομή και, κατά συνέπεια, για να αποκλεισθεί η εφαρμογή των προϋποθέσεων που εκτίθενται στη σκέψη 41 της απόφασης Bronner. Εν τοιαύτη περιπτώσει, ο σωρευτικός χαρακτήρας των δύο κριτηρίων εφαρμογής των προϋποθέσεων αυτών καθιστά άνευ σημασίας το κατά πόσον η επίμαχη υποδομή αναπτύχθηκε για τις ανάγκες των ιδίων των δραστηριοτήτων της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως.
Αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν η Lukoil Bulgaria και η Lukoil Burgas, το ίδιο ισχύει και όταν μια υποδομή, σε σχέση με την οποία η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση δεν διαθέτει βεβαίως πλήρη αυτονομία λήψεως αποφάσεων, έχει δημιουργηθεί και αναπτυχθεί από δημόσιες αρχές με δημόσιους πόρους και εν συνεχεία αποκτάται από την επιχείρηση αυτή σε τιμή καθοριζόμενη κατά τρόπο ανταγωνιστικό και στην οποία η εν λόγω επιχείρηση πραγματοποίησε εν συνεχεία επενδύσεις, ανεξαρτήτως του ύψους του καταβληθέντος τιμήματος και των επενδύσεων που πραγματοποιήθηκαν.
Αντιθέτως, όταν η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση διαθέτει τοιαύτη πλήρη αυτονομία λήψεως αποφάσεων, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι το γεγονός ότι μια υποδομή δημιουργήθηκε ή αναπτύχθηκε από δημόσιες αρχές ή με δημόσιους πόρους αρκεί για να αποκλεισθεί, εν πάση περιπτώσει, η εφαρμογή των προϋποθέσεων που διατυπώθηκαν στη σκέψη 41 της αποφάσεως Bronner. Πράγματι, μια τέτοια υποδομή, εφόσον έχει αποκτηθεί από κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση έναντι τιμήματος και υπό όρους που προκύπτουν από διαδικασία ανταγωνισμού, εξομοιώνεται με υποδομή που δημιουργήθηκε ή αναπτύχθηκε από την εν λόγω επιχείρηση. Αντιθέτως, αν αποδειχθεί ότι η διαδικασία ιδιωτικοποιήσεως δεν ήταν ικανή να διασφαλίσει τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα του τιμήματος και των προϋποθέσεων κτήσεως, τότε θα πρέπει να αποκλείεται η εξομοίωση αυτή.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, το Δικαστήριο απαντά στο αιτούν δικαστήριο ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι οι προϋποθέσεις που εκτίθενται στη σκέψη 41 της απόφασης Bronner, βάσει των οποίων μπορεί να θεωρηθεί ότι η άρνηση παροχής προσβάσεως σε υποδομή ενδέχεται να συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως, έχουν εφαρμογή σε υποδομή η οποία αναπτύχθηκε από τις δημόσιες αρχές και εν συνεχεία περιήλθε σε κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση κατόπιν διαδικασίας ιδιωτικοποιήσεως ή χρησιμοποιείται από αυτήν δυνάμει αποκλειστικών δικαιωμάτων τα οποία της μεταβιβάσθηκαν από τις δημόσιες αρχές, υπό την προϋπόθεση, αφενός, ότι η διαδικασία ιδιωτικοποιήσεως ή μεταβιβάσεως αποκλειστικών δικαιωμάτων διεξήχθη υπό συνθήκες ικανές να εγγυηθούν τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα του τιμήματος και των λοιπών προϋποθέσεων της ιδιωτικοποιήσεως και, αφετέρου, ότι η εν λόγω επιχείρηση διαθέτει πλήρη αυτονομία λήψεως αποφάσεων όσον αφορά την πρόσβαση στην υποδομή.
(
1
)	Απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 1998, Bronner (C‑7/97, EU:C:1998:569).