62010CC0087_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Introduzzjoni
1. It-talba għal deċiżjoni preliminari tat-Tribunale di Vicenza tal-15 ta’ Frar 2010 tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ post ta’ eżekuzzjoni skont l‑Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament tal-Kunsill Nru 44/2001/KE, tat-22 ta’ Diċembru 2000, dwar ġurisdizzjoni u rikonoxximent u eżekuzzjoni ta’ sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali (2) .
2. Skont din id-dispożizzjoni, il-post ta’ eżekuzzjoni jikkostitwixxi f’għażla alternattiva ta’ ġurisdizzjoni, li tiżdied mal-ġurisdizzjoni ġeneralment iddeterminata mid-domiċilju tal-konvenut (3) . Skont l-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001, għall-kuntratti ta’ bejgħ ta’ oġġetti, il-post ta’ eżekuzzjoni huwa fil-prinċipju (4) l-post ta’ kunsinna tal-oġġetti.
3. Fil-każ inkwistjoni, għandu jiġi ddeterminat b’mod konkret fejn jinsab dan il-post meta l-oġġetti jiġu kkunsinnati “fis-sede (tal-bejjiegħa Taljana)” lil trasportatur li jwassalhom għand ix-xerrej.
4. Fis-sentenza tagħha tal-25 ta’ Frar 2010 (5), il-Qorti tal-Ġustizzja reċentement ittrattat il-problema tad-determinazzjoni tal-post ta’ kunsinna fil-każ ta’ bejgħ mill-bogħod; hija kkunsidrat li fin-nuqqas ta’ ftehim kuntrarju, dan ikun l-post fejn il-merkanzija tkun fiżikament twasslet lix-xerrej “fid-destinazzjoni finali tat-tranżazzjoni ta’ bejgħ” (6) .
5. Fil-każ ineżami, jeħtieġ li essenzjalment jiġi ċċarat, b’riferiment għas-sentenza Car Trim iċċitata iktar ’il fuq, liema effett jista’ jkollha klawżola kuntrattwali bħal dik iċċitata iktar ’il fuq fil-punt 3, fuq id-determinazzjoni tal-post tal-kunsinna.
II – Il-kuntest ġuridiku
6. L-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 44/2001 jipprovdi:
“Persuna domiċiljata fi Stat Membru tista’, fi Stat Membru ieħor, tkun imfittxijja:
1 (a) f’materji li għandhom x’jaqsmu ma’ xi kuntratt, fil-qrati tal-post tat-twettieq ta’ l-obbligi f’dak il-każ;
b) għall-iskopijiet ta’ din id-disposizzjoni u sa kemm ma jkunx miftiehem mod ieħor, il-post tat-twettieq ta’ l-obbligi f’dak il-każ għandu jkun:
– fil-każ ta’ bejgħ ta’ oġġetti, il-post fl-Istat Membru fejn, skond il-kuntratt, l-oġġetti ġew kunsinjati jew suppost li kienu kunsinjati,
[…]”
III – Klawżoli kummerċjali internazzjonali (International Commercial Terms, fil-qosor, Incoterms (7) )
7. Permezz tal-Incoterms, il-Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali (International Chamber of Commerce jew ICC) ħolqot għall-ewwel darba, fl-1936, sistema ta’ klawżoli standard li minn dak iż-żmien ġiet reveduta b’mod kostanti (8) . L-għan tagħha huwa li jiġu stabbiliti regoli internazzjonali, li ma humiex ġuridikament vinkolanti, ta’ interpretazzjoni tal-klawżoli użati ta’ sikwit fil-kuntratti ta’ kummerċ estern. Sa fejn huwa possibbli, dan għandu jippermetti li jiġu eliminati l-inċertezzi li jistgħu jirriżultaw minn interpretazzjonijiet diverġenti ta’ dawn il-klawżoli (9) . B’effett mill-1 ta’ Jannar 2011, hemm fis-seħħ verżjoni tal-Incoterms ġdida li ġiet riveduta fil-fond (Incoterms 2010) (10) .
8. L-Incotems jirreferu għal klawżoli standard. Dawn jingħataw, minn naħa, definizzjoni preċiża, u min-naħa l-oħra, abbrevjazzjoni ċara magħmula minn tliet ittri. Taħt forma ta’ katalogu, il-klawżoli jirregolaw l-obbligi tal-bejjiegħ (11) u tax-xerrej (12) fir-rigward tal-kunsinna ta’ oġġetti, partikolarment il-modalitajiet tal-kunsinna, il-mument tat-trasferiment tar-riskji kif ukoll il-kwistjoni ta’ min mill-kokontraenti għandu jħallas l-ispejjeż tat-trasport jew tal-assigurazzjoni. Il‑klawżoli varjati ħafna u l-lista ta’ obbligi assoċjata magħhom jieħdu inkunsiderazzjoni d-diversi interessi li jista’ jkollhom il-partijiet fil-kuntratt. Kultant ikunu ta’ piż ikbar fuq ix-xerrej u kultant fuq il-bejjiegħ. Mill-aspett terminoloġiku, Incoterms 2000 huma bbażati fuq il-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti fuq il-kuntratti ta’ bejgħ internazzjonali ta’ merkanzija tal-11 ta’ April 1980 (13) .
9. Il-klawżola hekk magħrufa tal-irtirar mix-xerrej “EXW” (Ex Works) tal-Incoterms 2000 tistabbilixxi fil-punt A4, fir-rigward tal-kunsinna, dan li ġej:
“Il-bejjiegħ għandu jwettaq il-kunsinna billi jqiegħed l-oġġetti għad-dispożizzjoni tax-xerrej fil-bini tiegħu jew f’post ieħor miftiehem (stabbiliment, fabbrika, maħżen, eċċ) […] mingħajr obbligu li jgħabbihom fuq il-mezz ta’ trasport”.
10. Il-punt B4 jistabbilixxi dan li ġej:
“Ix-xerrej għandu jieħu pussess tal-merkanzija jekk din tkun ġiet ikkunsinnata skont il-punt A4 […]”.
IV – Il-każ ineżami u d-domanda preliminari
11. Fil-kawża prinċipali, l-oġġetti kienu ngħataw “fis-sede (tal-bejjiegħa Taljana) (14) ” lil trasportatur, imbagħad ġew ittrasportati fi Franza, għand ix-xerrejja li kienet stabbilita hemmhekk. Mitluba legalment tħallas fl-Italja, ix-xerrejja qajmet l-eċċezzjoni ta’ nuqqas ta’ ġurisdizzjoni tal-qrati Taljani u enfasizzat li hija kellha s-sede tagħha fi Franza. Skont il-bejjiegħa, il-ġurisdizzjoni tal-qorti Taljana tirriżulta mill-klawżola kuntrattwali ċċitata iktar ’il fuq.
12. Il-qorti tar-rinviju kkunsidrat li l-post ta’ eżekuzzjoni rilevanti għall-finijiet tad-determinazzjoni tal-ġurisdizzjoni, skont l-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 44/2001, jista’ jkun kemm il-post tad-destinazzjoni finali tal-oġġetti fi Franza, kif ukoll il-post fl-Italja fejn l-oġġetti kienu ntbagħtu lit-trasportatur.
13. F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju ressqet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
L-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament (KE) Nru 44/2001, tat-22 ta’ Diċembru 2000, dwar ġurisdizzjoni u rikonoxximent u eżekuzzjoni ta’ sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali, u, fi kwalunkwe każ, id-dritt Komunitarju, sa fejn dan jipprovdi li l‑post tat-twettiq tal-obbligu, fil-każ ta’ bejgħ ta’ oġġetti, huwa l-post fejn l‑oġġetti ġew kunsinjati jew suppost li kienu kunsinjati skont il-kuntratt, għandu jiġi interpretat fis-sens li l-post tal-kunsinna, li huwa rilevanti sabiex tiġi stabbilita l-qorti li għandha ġurisdizzjoni, huwa dak tad-destinazzjoni finali tal-oġġetti li huma s-suġġett tal-kuntratt jew dak fejn il-bejjiegħ iwettaq l-obbligu tiegħu ta’ kunsinna, skont ir-regoli sostantivi applikabbli għall-każ partikolari, jew inkella, huwa possibbli li tingħata interpretazzjoni differenti tad-dispożizzjoni ċċitata?
V – Il-kunsiderazzjonijiet legali
A – Nota preliminari
14. Bit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, li waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-15 ta’ Frar 2010, il-qorti tar-rinviju għall-ewwel qajmet “ħafna nkwiet” (15) legali: jiġifieri dak li jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna meta jkun hemm bejgħ mill-bogħod (16) .
15. Din il-kwistjoni kienet kontroversjali ħafna fid-duttrina (17) u fil-ġurisprudenza (18) . Is-suġġerimenti għal risposti kienu jvarjaw fl-alternattivi proposti mill-qorti tar-rinviju. Fid-determinazzjoni approssimattiva tal-istat tal-kwistjoni, ma kienx ċar jekk il-post tal-kunsinna kellux jiġi ddeterminat fuq il-bażi ta’ kriterji fattwali, iktar tanġibbli, jew pjuttost billi wieħed jirrikorri għal kunsiderazzjonijiet fid-dawl tad-dritt sostantiv.
16. Iżda għaxart ijiem wara li rċeviet it-talba għal deċiżjoni preliminari f’dan il-każ, jista’ jingħad li l-Qorti tal-Ġustizzja ħelset minn dan l-“inkwiet” billi ddeċidiet fis-sentenza tagħha Car Trim li: “L-ewwel inċiż tal-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 44/2001 għandu jiġi interpretat fis-sens li fil-każ ta’ bejgħ mill-bogħod, il-post fejn l-merkanzija kellha jew suppost li kienet kkunsinnata skont il-kuntratt għandu jkun iddeterminat fuq il-bażi tad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-kuntratt. Jekk fuq din il-bażi huwa impossibbli li jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna, mingħajr ma ssir referenza għad-dritt sostantiv applikabbli għall-kuntratt, dan il-post huwa dak fejn fiżikament twasslet il‑merkanzija li permezz tagħha x-xerrej kiseb jew kellu jikseb is-setgħa li jiddisponi effettivament minn din l-merkanzija fid-destinazzjoni finali tat-tranżazzjoni ta’ bejgħ (iktar ’il quddiem il-“formula Car Trim”).” (19)
17. Mad-daqqa ta’ għajn, jidher li l-problema li qajmet il-qorti tar-rinviju diġà ġiet solvuta fis-sentenza Car Trim fejn, l-ewwel nett, hija l-qorti nazzjonali (20) li għandha tiddetermina l-post tal-kunsinna fuq il-bażi tad-dispożizzjonijiet rilevanti tal-kuntratt, iżda dan huwa possibbli biss jekk, mill-bidu jew b’mod kumplimentari, ma jsirx riferiment għad-dritt sostantiv applikabbli għall-kuntratt (21) . Huwa fin-nuqqas ta’ determinazzjoni kuntrattwali bħal dik li jkun jeħtieġ, sussegwentement, li jiġi kkunsidrat il-post tal-kunsinna tal-oġġetti lix-xerrej (22) .
B – Punti komuni u differenzi bejn din il-kawża u l-kawża Car Trim
18. Madankollu, osservazzjoni iktar mill-qrib turi li kemm il-fatti li taw lok għas-sentenza Car Trim kif ukoll id-domandi preliminari li kienu saru huma differenti minn dawk f’din il-kawża.
1. Il-kawża Car Trim
19. Fil-kawża Car Trim, “ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali kienet ftiehmet li tikkunsinna lill-konvenuta fil-kawża prinċipali, fuq talba tagħha, sal-fabbrika ta’ Colleferro (l-Italja)” (23) (iktar ’il quddiem il-“klawżola Car Trim”); jiġifieri sal-fabbrika tax-xerrejja konvenuta fl-Italja.
20. Qabelxejn huwa sorprendenti kif din il-klawżola Car Trim ma ġietx eżaminata fis-sentenza Car Trim. Il-Qorti tal-Ġustizzja essenzjalment ikkonstatat b’mod ġenerali li “l-partijiet kontraenti għandhom rieda awtonoma sabiex jiddeterminaw il-post tal-kunsinna ta’ merkanzija” (24) . Il-Qorti tal-Ġustizzja ma tgħid xejn dwar il-kwistjoni jekk tali rieda dwar id-determinazzjoni tal-post tal-kunsinna mill-partijiet setgħetx konkretament tiġi espressa fil-klawżola “fuq talba, sal-fabbrika”.
21. Madankollu, għal żewġ raġunijiet, il-Qorti tal-Ġustizzja bl-ebda mod ma kienet obbligata tanalizza fid-dettall il-klawżola “fuq talba, sal-fabbrika” u lanqas li teżamina jekk dan kienx ftehim fuq il-post tal-kunsinna. Fil-fatt, minn naħa, il‑Qorti tal-Ġustizzja tħalli f’idejn il-qorti nazzjonali sabiex issolvi dawn il‑kwistjonijiet (25) ; min-naħa l-oħra, anki d-domanda preliminari ma tikkunsidrax li l-klawżola inkwistjoni setgħet kellha importanza għad-determinazzjoni tal-post tal-kunsinna (26) . Dan ma huwiex sorprendenti għaliex kien jirriżulta diġà mit-talba għal deċiżjoni preliminari tal-Bundesgerichtshof Ġermaniża tad-9 ta’ Lulju 2008 (27) li l-qorti tal-appell “fl-eżerċizzju tal-ġurisdizzjoni tagħha ta’ imħallef tal-fatti” eżaminat il-“klawżola kuntrattwali inizjali” u ddeċidiet li “fil-kuntest ġenerali tad-dispożizzjonijiet kontrattwali”, din il-klawżola kellha titqies mhux bħala ftehim fuq il-post ta’ eżekuzzjoni, iżda bħala dispożizzjoni fuq kif jitħallsu l-ispejjeż (28) .
22. Fi kliem ieħor, la l-qorti tar-rinviju u lanqas il-Qorti tal-Ġustizzja ma taw importanza deċiżiva lill-klawżola inkwistjoni għad-determinazzjoni tal-post tal-kunsinna.
2. Il-kawża Electrosteel Europe
23. Il-kuntratt ikkontestat fil-proċedura prinċipali fih dispożizzjoni li mad-daqqa ta’ għajn hija simili għal klawżola Car Trim, imma li bis-saħħa tagħha l‑oġġetti kellhom jiġu kkunsinnati “sal-fabbrika (tal-bejjiegħa Taljana)”. Il-qorti tar-rinviju tindika biss l-eżistenza ta’ din il-klawżola, mingħajr ma tgħid xejn fuq ir-rilevanza tagħha għall-finijiet tad-determinazzjoni tal-post tal-kunsinna.
24. Iżda fuq dan il-punt, il-partijiet fil-kawża jsostnu fehmiet preċiżi u opposti: ix-xerrejja tgħid li hemm klawżola kummerċjali ekwivalenti għall-klawżola Incotem “franco fabbrica” (sal-fabbrika jew Ex Works, imqassra EXW) u li tikkostitwixxi determinazzjoni kuntrattwali tal-post tal-kunsinna fis-sens tas-sentenza Car Trim; kif ukoll l-element deċiżiv sabiex jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna huwa l-post, fl-Italja, fejn jintbagħtu l-oġġetti lit-trasportatur, u mhux id‑destinazzjoni finali tagħhom fi Franza. Fir-rigward tal-Kummissjoni, hija tissuġġetta għal kundizzjonijiet stretti d-determinazzjoni kuntrattwali tal-post tal-kunsinna mill-partijiet, billi tindika li l-partijiet għandhom jippreċiżaw b’mod ċar il-forma, il-mument u l-post tal-kunsinna tal-oġġetti. Skont il-Kummissjoni, l‑Incoterms u klawżoli simili jirregolaw prinċipalment it-trasferiment tar-riskji u l‑kwistjonijiet ta’ kif jitħallsu l-ispejjeż; għalhekk il-klawżola inkwistjoni ma fiha l-ebda rilevanza għall-finijiet tad-determinazzjoni tal-post tal-kunsinna anki jekk fl-eżami tal-kumpless tal-fatti fil-proċess ma huwiex ċar liema għanijiet għandha din fil-kawża prinċipali. Għaldaqstant il-Kummissjoni tikkunsidra, fid-dawl tas‑sentenza Car Trim u fin-nuqqas ta’ determinazzjoni kuntrattwali tal-post tal-kunsinna, li għandu jiġi kkunsidrat li l-post ta’ destinazzjoni finali tal-oġġetti huwa fejn ix-xerrej realment akkwista l-poter li jiddisponi minnhom; hawnhekk dan huwa każ ta’ pussess fattwali mingħajr ma hemm bżonn ta’ kunsiderazzjoni tat-trasferiment legali tal-proprjetà.
C – Il-kwistjonijiet ġuridiċi li għandhom jiġu deċiżi
25. Fl-ewwel lok għandha tingħata interpretazzjoni lill-klawżola f’dan il-każ “sal-fabbrika (tal-bejjiegħa Taljana)”.
26. Hija l-qorti tar-rinviju li fl-aħħar mill-aħħar għandha tagħmel dan l‑eżami (29) . Hija għandha eventwalment tanalizza jekk il-klawżola hijiex komponent validu tal-kuntratt, sabiex tiġi ddeterminata r-rieda konkreta tal-partijiet u, jekk ikun il-każ, tikkonstata li l-kliem fil-klawżola kkontestata ma huwiex totalment identiku (30) għall-klawżola “franco fabbrica” tal-Incoterms.
27. Ma hijiex il-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tiddeċiedi din il-kwistjoni.
28. Madankollu din għandha tinżamm separata mill-kwistjoni preliminari ġenerali dwar liema kundizzjonijiet l-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001 jimponi fuq ftehim fuq il-post ta’ eżekuzzjoni jew fuq determinazzjoni kuntrattwali – li għandhom jiġu kkunsidrati mill-qorti nazzjonali - tal-post ta’ kunsinna.
29. Għalkemm is-sentenza Car Trim tippermetti li l-post tal-kunsinna jiġi ddeterminat fuq il-bażi ta’ dispożizzjonijiet kuntrattwali, madankollu, din tipprovdi li din id-determinazzjoni għandha ssir mingħajr riferiment għad-dritt applikabbli għall-kuntratt (31) .
30. F’dan il-kuntest, tqum il-kwistjoni ta’ jekk il-klawżoli kummerċjali internazzjonali bħal dawk ta’ Incoterms, fejn l-interpretazzjoni tippresupponi r‑rikors għar-regoli tal-Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali, jissodisfawx l-ħtieġa ta’ ċertezza li l-parti dispożittiva tas-sentenza Car Trim timponi għal determinazzjoni tal-post tal-kunsinna fuq il-bażi tal-kuntratt: Fil-fatt, billi s‑sentenza Car Trim tipprojbixxi li wieħed jirrikorri għad-dritt sostantiv applikabbli għall-kuntratt, dan jista’ jkun il-każ ukoll għar-rikors għall-Incoterms.
31. Peress li ma jistax jiġi eskluż li l-qorti nazzjonali tirriferi għas-sistemi ta’ regoli tal-Incoterms sabiex tinterpreta l-klawżola kuntrattwali kkontestata (32), nikkunsidra li huwa opportun fil-kuntest tar-risposta għad-domanda preliminari, li tiġi eżaminata din il-problema. Fil-fatt din hija inkluża fid-domanda fformulata b’mod iktar wiesa’ mill-qorti tar-rinviju, li b’mod ġenerali tagħmel domanda lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tinterpreta, għall-finijiet tal-kawża li għandha quddiemha, l-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001 (“[…] jew inkella, huwa possibbli li tingħata interpretazzjoni differenti tad-dispożizzjoni ċċitata”).
32. L-ewwel nett ser neżamina wkoll jekk klawżoli kummerċjali bħal dawk tal-Incoterms humiex ta’ natura li jippermettu d-determinazzjoni kuntrattwali tal-post tal-kunsinna, skont il-punt 2 tal-parti dispożittiva tas-sentenza Car Trim. It-tieni nett, fid-dawl tar-riżultat miksub, jeħtieġ li tiġi adattata l-formula “Car Trim” għal dan il-każ.
1. Il-klawżoli tal-Incoterms u klawżoli kummerċjali paragunabbli, bit-tifsira definita konkretament, huma klawżoli kuntrattwali li fuq il-bażi tagħhom jista’ jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna skont l-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001?
33. Is-sentenza Car Trim tippreċiża l-marġni diskrezzjonali li għandhom il‑partijiet sabiex jiddeterminaw b’kuntratt il-post tal-kunsinna fis-sens tal-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001.
34. Minn aspett sistematiku u fid-dawl tal-istruttura tal-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001 hemm bżonn issir distinzjoni bejn il-ftehim fuq il-“post tat-twettieq ta’ l-obbligi” u l-ftehim fuq il-post ta’ kunsinna.
a) L-ammissibbiltà ta’ ftehim fuq il-post ta’ eżekuzzjoni, fil-kuntest tal-oppożizzjoni bejn l-espressjonijiet “sa kemm ma jkunx miftiehem mod ieħor” u “post [ta’ kunsinna], skond il-kuntratt” (Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001)
35. Mad-daqqa ta’ għajn, il-kliem tal-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001 jidher li joffri żewġ alternattivi possibbli għad-determinazzjoni kuntrattwali tal-post ta’ eżekuzzjoni: minn naħa ftehim kważi indirett fuq il-post ta’ eżekuzzjoni permezz ta’ definizzjoni kuntrattwali tal-post ta’ kunsinna (33) bħala “l-post […] fejn, skond il-kuntratt, l-oġġetti […] suppost li kienu kunsinjati” (34) u, min-naħa l-oħra, ftehim li jistabbilixxi direttament – u forsi indipendentement mill-post ta’ kunsinna (35) – il-post ta’ eżekuzzjoni: fil-fatt, kif jirriżulta mill-kliem tal-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001, il-post ta’ kunsinna ma għandux jiġi kkunsidrat “sa kemm ma jkunx miftiehem mod ieħor”.
36. Madankollu, b’mod ġenerali, is-sentenza Car Trim tħalli inċertezza (36) fuq il-possibbiltà tal-partijiet li jistipulaw “mod ieħor” mill-kunsiderazzjoni tal-post ta’ kunsinna, b’mod li s-soluzzjonijiet li jikkuntrastaw bejniethom li huma proposti fuq dan il-punt fid-duttrina (37) għadhom qed jistennew (38) kjarifika.
37. Madankollu, din id-domanda ma hijiex importanti f’dan il-każ għaliex ma huwiex importanti li jkun magħruf jekk ftehim eventwali fuq il-post ta’ eżekuzzjoni indipendenti mill-post ta’ kunsinna huwiex legali, iżda jekk il- post ta’ kunsinna huwiex validament speċifikat minn klawżola kummerċjali u jekk il-post ta’ eżekuzzjoni jistax għalhekk jiġi ddeterminat kuntrattwalment.
b) Il-kriterji tal-formula “Car Trim” għal determinazzjoni kuntrattwali tal-post ta’ kunsinna u l-applikazzjoni tagħhom għall-klawżoli kummerċjali li għandhom sinjifikat definit konkretament
38.
Skont is-sentenza Car Trim, il-partijiet fil-kuntratt jibqgħu liberi li jikkonkludu ftehim (39) fuq il-post ta’ kunsinna, iżda għandu jkun possibbli li jiġi identifikat dan tal-aħħar mingħajr ma jkun meħtieġ li “ssir referenza għal-liġi sostantiva applikabbli għall-kuntratt” (40) .
39. Jekk wieħed japplika dawn il-kriterji lill-klawżola “ex works” tal-Incoterms 2000, l-ewwel nett irid jiġi kkonstatat li din tal-aħħar ma tirreferix għad-dritt applikabbli għall-kuntratt. F’dan ir-rigward, b’qari litterali tas-sentenza Car Trim, din il-klawżola, għalhekk, ma tippreżenta l-ebda problema.
40. Barra minn hekk, il-klawżola “ex works” hija adattata perfettament ukoll sabiex jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna, fejn din tiddeskrivi mhux biss it‑trasferiment tar-riskji (punt A5 u B5) iżda wkoll il-post tal-kunsinna (punti A4 u B4) f’termini ta’ klawżola vera ta’ rtirar ta’ merkanzija mix-xerrej. F’din il‑perspettiva, id-duttrina (41) u l-ġurisprudenza (42) jsostnu li l-klawżola “ex works” tal-Incoterms li tniżżlet fil-kuntratt tippermetti li jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna u tal-eżekuzzjoni skont l-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001.
41. Jiena wkoll nikkunsidra li dan l-argument huwa rilevanti. Għaliex il‑partijiet ma jistgħux jinqdew b’klawżoli kummerċjali konvenjenti sabiex jistabbilixxu kuntrattwalment il-post ta’ kunsinna? Argument partikolari favur dawn il-klawżoli huwa l-fatt li dawn il-klawlożi huma maħsuba sew u, minħabba s-sistema ta’ regoli tal-Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali, it-tifsira ta’ dawn il‑klawżoli hija definita oġġettivament u dan jista’ ma jkunx il-każ ta’ klawżoli kuntrattwali mħejjija liberament mill-partijiet, kultant ukoll f’lingwa barranija li ma jkollhomx għarfien sod tagħha.
42. Barra minn hekk, ma huwiex konvinċenti l-argument li l-utenti tad-dritt u partikolarment qorti li tkun trid taċċerta l-ġurisdizzjoni tagħha, jifhmu biss is‑sinjifikat konkret tal-klawżola wara li jkunu eventwalment irrikorrew għas-sistemi ta’ regoli tal-Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali.
43. Il-Qorti tal-Ġustizzja ċertament esprimiet fis-sentenza Car Trim il-prinċipju ta’ determinazzjoni pragmatika tal-post ta’ eżekuzzjoni bl-esklużjoni ta’ kwalunkwe riferiment għad-dritt internazzjonali privat jew għad-dritt sostantiv (43) ; madankollu jidhirli li riferiment għal Incoterms iddefiniti b’mod ċar ma hijiex paragunabbli mar-“referenza [miċħuda mill-qorti] għad-dritt sostantiv applikabbli għall-kuntratt” (44) . Fil-fatt, huwa possibbli li, mingħajr kunsiderazzjonijiet legali kkumplikati, jiġi stabbilit is-sinjifikat konkret tal-Incoterms billi jiġu kkonsultati speċifikament regoli faċilment aċċessibbli. Dan huwa tal-inqas il-każ meta, fir-rigward tal-verżjoni tagħha fis-seħħ (pereżempju l-Incoterms 2000), il-klawżola tal-Incoterms tkun ifformulata b’mod ċar. Li wieħed isostni li l-validità ta’ ftehim fuq il-post tal-kunsinna b’riferiment għall-klawżola tal-Incoter ms tiġi tiddependi mill-fatt jekk ġietx mehmuża mal-kuntratt kopja tar-regoli li konkretament jiddeskrivu din il-klawżola, jirrappreżenta sempliċi formaliżmu li ma fih l-ebda bażi legali fl-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 44/2001.
c) Konklużjoni intermedjarja
44. Bħala konklużjoni intermedjarja, għandu jiġi deċiż li l-Incoterms u klawżoli kummerċjali paragunabbli jistgħu fil-prinċipju jikkostitwixxu dispożizzjonijiet kuntrattwali li fuq il-bażi tagħhom ikun possibbli li jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna skont l-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001.
2. Adattament tal-“formula Car Trim” għal din il-kawża
45. Sabiex il-qorti tar-rinviju tingħata risposta utli, għandu jiġi enfasizzat li l‑prinċipji kkonstatati fis-sentenza Car Trim għandhom jgħoddu b’mod ġenerali għall-kuntratti ta’ bejgħ u mhux biss għall-bejgħ mill-bogħod. Fil-fatt l‑Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001 – bħad-domanda preliminari f’din il-kawża – ma jagħmel l-ebda differenza bejn il-bejgħ mill-bogħod u kuntratti oħra ta’ bejgħ (45), anki jekk irid jiġi rrikonoxxut li huwa speċjalment fil-każ tal-bejgħ mill-bogħod li d-determinazzjoni tal-post tal-kunsinna toħloq problemi partikolari.
46. B’mod ġenerali, huwa għalhekk il-ftehim – konklużiv fih innifsu – bejn il‑partijiet li fl-ewwel lok għandu jittieħed inkunsiderazzjoni (46) . F’dan ir-rigward, il-klawżoli Incoterms u l-klawżoli kummerċjali paragunabbli li jkollhom sinjifikat definit konkretament jistgħu jikkostitwixxu dispożizzjonijiet kuntrattwali li fuq il‑bażi tagħhom huwa possibbli li jiġi ddeterminat il-post ta’ kunsinna skont l‑Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001.
47. Jekk il-post tal-kunsinna ma jistax jiġi ddeterminat fuq il-bażi ta’ ftehim rilevanti tal-partijiet, jeħtieġ li, bħal fil-kawża Car Trim, wieħed jimxi mal-prinċipju tad-“determinazzjoni pragmatika tal-post ta’ eżekuzzjoni” li hija bbażata fuq kriterji purament fattwali (47) u jiġi kkunsidrat il-post tal-kunsinna materjali tal-oġġetti lix-xerrej li permezz ta’ hekk ikun akkwista l-poter li jiddisponi b’mod effettiv minn dawn l-oġġetti.
48. Mill-verżjoni awtentika tas-sentenza Car Trim, dik bil-Ġermaniż, jirriżulta ċar biżżejjed, u mingħajr il-bżonn ta’ kjarifika, li dan huwa kriterju purament fattwali marbut mal-pussess sempliċi.
49. Madankollu jeħtieġ li tingħata spjegazzjoni iktar preċiża fil-formula “Car Trim” meta tuża l-espressjoni “fid-destinazzjoni finali tat-tranżazzjoni ta’ bejgħ”.
50. Dan huwa l-post fejn “il-merkanzija li tikkostitwixxi l-għan materjali tal-kuntratt, fil-prinċipju
għandha tkun f’dan il-post wara l-eżekuzzjoni tal-kuntratt [bil-kunsinna materjali lix-xerrej (48) ]” (49) .
51. Minn dan jirriżulta, minn naħa, li l-kunsinna tal-merkanzija lit-trasportatur (differenti mill-persuna tax-xerrej) fi kwalunkwe każ ma hijiex biżżejjed sabiex jiġi indikat il-post tal-kunsinna (50) . Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra li l‑operazzjoni ta’ bejgħ tispiċċa biss mal-kunsinna materjali lix-xerrej.
52. Min-naħa l-oħra jirriżulta li ċaqliq ġdid mhux mistenni tal-oġġetti mix-xerrej ma huwiex importanti għall-indikazzjoni tal-post tal-kunsinna, peress li trasport ġdid, pereżempju mill-maħżen tax-xerrej lejn stabbiliment ieħor, li jinsab barra mit-tranżazzjoni ta’ bejgħ u jispiċċa f’post differenti fejn, fil-prinċipju, ma kellhomx ikunu l-oġġetti wara l-eżekuzzjoni tal-kuntratt.
53. Billi huwa deċiżiv ir-riferiment għat-tranżazzjoni ta’ bejgħ, il-kriterju tal-post tad-destinazzjoni finali jidher li jista’ jiġi applikat mhux biss għall-bejgħ mill-bogħod iżda wkoll għas-sitwazzjoni fejn l-irtirar tal-oġġetti mix-xerrej stess: f’każ bħal dak, il-“post ta’ destinazzjoni finali” jkun diġà ntlaħaq fil-postijiet tal-bejjiegħ u t-tranżazzjoni ta’ bejgħ tkun spiċċat bil-kunsinna tal-oġġetti lix-xerrej li jkun ġie jiġborhom.
54. Għaldaqstant, il-fattur determinanti f’dawn il-każijiet kollha huwa essenzjalment il-kunsinna materjali lix-xerrej fil-kuntest tal-eżekuzzjoni tal-kuntratt. F’analiżi iktar preċiża tal-każijiet iċċitati, din il-kunsinna tidher meħtieġa, iżda biżżejjed ukoll, sabiex jiġi indikat il-post tal-kunsinna.
55. Għalhekk tqum il-mistoqsija jekk il-kunsiderazzjoni addizzjonali tal-kriterju tal-“post ta’ destinazzjoni finali” toħloqx iktar konfużjoni milli tkun ta’ utilità. Mil-lat sistematiku dan il-kriterju huwa fuq kollox dubjuż, billi jfakkar il‑“post finali tal-kunsinna ta’ l-oġġetti […]” –
previst fl-Artikolu 63(1) tar-Regolament Nru 44/2001 – espressament stabbilit għall-persuni domiċiljati fil-Lussemburgu. Ma huwiex il-każ li din id-dispożizzjoni ta’ eċċezzjoni tiġi ġġeneralizzata fil-każ tal-bejgħ mill-bogħod.
56. Madankollu, jinħoloq ċertu dubju b’mod partikolari mill-aġġettiv “finali”: għalhekk, kif għandha tiġi kkunsidrata sitwazzjoni fejn l-oġġetti jinħażnu provviżorjament fil-maħżen tax-xerrej, biex dan tal-aħħar imbagħad jittrasferixxihom fi stabbiliment ieħor u dik l-intenzjoni tkun magħrufa mill-bejjiegħ sa mill-bidu? Wieħed jista’ jimmaġina liema diskussjonijiet jinqalgħu dwar il-kriterju tal-kunċett “finali”. F’każ simili tqum ukoll il-kwistjoni tas-separazzjoni bejn il-post ta’ destinazzjoni finali (l-istabbiliment l-ieħor) u l-post tal-kunsinna effettiva tal-oġġetti (il-maħżen provviżorju).
57. Għaldaqstant nikkunsidra li huwa preferibbli li tiġi rrinunzjata l-espressjoni “destinazzjoni finali tat-tranżazzjoni ta’ bejgħ”. Il-post tal-kunsinna materjali lix-xerrej jikkostitwixxi kriterju ċar, prevedibbli għaż-żewġ partijiet, li ma jeħtieġx modifiki addizzjonali.
VI – Konklużjoni
58. Għal dawn ir-raġunijiet, nipproponi li għad-domanda preliminari tal-qorti tar-rinviju tingħata r-risposta li ġejja:
L-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament (KE) Nru 44/2001 għandu jiġi interpretat fis-sens li l-post tal-kunsinna rilevanti għall-finijiet tal-indikazzjoni tal-qorti li għandha ġurisdizzjoni għandu jiġi ddeterminat fuq il-bażi tad-dispożizzjonijiet kuntrattwali tal-partijiet.
Il-klawżoli Incoterms u klawżoli kummerċjali oħra paragunabbli jistgħu fil-prinċipju jikkostitwixxu dispożizzjonijiet kuntrattwali li fuq il-bażi tagħhom huwa possibbli li jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna skont l-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001.
Fil-każ fejn ikun impossibbli li jiġi ddeterminat il-post tal-kunsinna, mingħajr ma jsir riferiment għad-dritt sostantiv applikabbli għall-kuntratt, dan il-post huwa dak fejn ġew ikkunsinnati fiżikament l-oġġetti li permezz tagħhom ix-xerrej kiseb jew kellu jikseb is-setgħa li jiddisponi effettivament minn dawn l-oġġetti.
(1) .
(2)  – 	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 4, p. 42. Dan ir-regolament huwa attwalment fis-seħħ fil-verżjoni tiegħu emendata bir-Regolament tal-Kummissjoni (UE) Nru 416/2010 tat-12 ta’ Mejju 2010.
(3)  –	Artikolu 2(1) tar-Regolament Nru 44/2001.
(4)  –	“[S]a kemm ma jkunx miftiehem mod ieħor” (Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Nru 44/2001).
(5)  –	Car Trim (C-381/08, Ġabra p. I‑1255).
(6)  –	Punt 2 tad-dispożittiv tas-sentenza Car Trim.
(7)  –	“Incoterms” hija trade mark tal-Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali.
(8)  –	Verżjonijiet, supplimenti u klawżoli supplimentari ġodda ġew ippubblikati fl-1953, l-1967, l‑1976, l-1980, l-1990 u l-2000, sabiex jiġi segwit ir-ritmu tal-iżvilupp tal-kummerċ internazzjonali. Ara f’dan ir-rigward E. Jolivet, Les Incoterms, Etude d’une norme du commerce international, Litec, Pariġi 2003, il-punti 136 et seq u l-paġni 475 et seq, fejn wieħed jista’ jsib enumerazzjoni kronoloġika tal-Incoterms bil-Franċiż (sas-sena 2000).
(9) – Incoterms 2000, Die offiziellen Regeln der ICC zur Auslegung von Handelsklausen, ICC Deuschland-Vertriebsdienst, Cologne 1999, p. 2.
(10)  –	C. Zwillig-Pinna, Update wichtiger Handelsklauseln: Neufassung der Incoterms ab 2011, Betriebs-Berater 2010, paġni 2980 et seq.
(11)  –	Fl-Incoterms 2000, l-obbligi tal-bejjiegħ huma enumerati fl-elenku mmarkat bl-ittra A u huma elenkati f’ordni axxendenti. Għalhekk, id-dispożizzjoni dwar il-kunsinna qiegħda, pereżempju, fil-punt A4.
(12)  –	Taħt l-ittra B.
(13)  –	Incoterms 2000, Die offiziellen Regeln de ICC zur Auslegung von Handelsklausen
(iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9), p. 10.
(14)  –	Fl-oriġinal tal-kuntratt tat-13 ta’ Marzu 2008 hemm l-espressjoni “ Resa:
Franco ns. sede”.
(15)  –	Skont Mankowski fil-kummentarju tiegħu – ippubblikat fir-rivista EWiR 2020, Art. 5 EuGVVO 1/10, paġni 287 et seq
– dwar is-sentenza Car Trim.
(16)  –	Fil-kummentarju ċċitat iktar ’il fuq tas-sentenza Car Trim, Mankowski jispeċifika li l-Qorti tal-Ġustizzja ma tagħmilx distinzjoni skont jekk it-trasportatur tal-merkanzija tqabbadx mill-bejjiegħ jew mix-xerrej.
(17)  –	Interpretazzjoni sottili ħafna tad-dispożizzjoni, sostnuta minn analiżi vasta tad-duttrina u tal-ġurisprudenza, tinsab f’F. Wipping, Der europäische Gerichtsstand des Erfüllungsorts – Art. 5 Nr. 1 EuGVVO, Duncker & Humblot, Berlin 2008, paġni 180 et seq, f’Th. Lynker, Der besondere Gerichtsstand am Erfüllungsort in der Brüssel I-Verordnung ( Art. 5 Nr. 1 EuGVVO ), Peter Lang, Frankfurt/Main 2006, paġni  84 et seq, u f’R. Ignatova, Art. 5 Nr. 1 EuGVVO – Chancen und Perspektiven der Reform des Gerichtsstands am Erfüllungsort, Peter Lang, Frankfurt/Main 2005, paġni  210 et seq . Din tal-aħħar tanalizza fost l-oħrajn jekk għandux jiġi kkunsidrat il-post minn fejn jintbagħtu jew fejn huma destinati l-oġġetti u, fuq il-bażi ta’ interpretazzjoni grammatikali komparattiva ta’ diversi verżjonijiet lingwistiċi, tasal għall-konklużjoni li ġejja: “Il-kliem tad-dispożizzjoni huwa impreċiż”.
(18)  –	Ara r-referenzi fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, il-kummentarju ta’ A. Wittwer, Gerichtsstand des Erfüllungsorts beim internationalen Versendungskauf, European Law reporter 2010, paġni 151 u 152, kif ukoll it-talba għal deċiżjoni preliminari tal-Bundesgerichtshof Ġermaniż tad-9 ta’ Lulju 2008 fil-kawża Car Trim, disponibbli fuq is-sit tal-Internet tal-Bundesgerichtshof (http://www.bundesgerichtshof.de/cln_134/DE/Entscheidungen/entscheidungen_node.html) taħt l-intestatura VIII ZR 184/07.
(19)  –	Punt 2 tal-parti dispożittiva; il-korsiv huwa tiegħi.
(20)  –	Sentenza Car Trim, punt 54.
(21)  –	Sentenza Car Trim, punt 53.
(22)  –	Sentenza Car Trim, punti 60 sa 62.
(23)  –	Skont il-punt 3 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mazák tal-24 ta’ Settembru 2009.
(24)  –	Sentenza Car Trim, punt 45.
(25)  –	Sentenza Car Trim, punt 54.
(26)  –	Fil-fatt, it-tieni domanda preliminari fil-kawża Car Trim kienet din li ġejja: Jekk il-bejgħ ta’ merkanzija kellu jiġi preżunt, il-post fejn, skont il-kuntratt, il-merkanzija kienet jew kellha tiġi kkunsinnata għandu jiġi ddeterminat, fuq il-bażi tal-post fejn ġew fiżikament ittrasferiti lix-xerrej, jew ta’ dak fejn il-merkanzija ngħatat lill-ewwel trasportatur sabiex tingħata lix-xerrej?
(27)  –	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 18, iktar ’il fuq.
(28)  –	Ma jidhirlix li Wittwer (nota ta’ qiegħ il-paġna 18) ikkunsidra dan l-aspett, paġni 193 u 195.
(29)  –	Sentenza Car Trim, punt 54.
(30)  –	Fuq il-problema tal-interpretazzjoni tal-klawżoli ta’ kunsinna, ara M.M. Fogt, Die Vereinbarung und Auslegung von FRANCO-Lieferklauseln beim CISG-Kauf, The European Legal Forum 2003, fil-paġni 61, 67 u 68.
(31)  –	Sentenza Car Trim, punt 53.
(32)  –	Fir-rigward tal-interpretazzjoni ta’ klawżola definita wkoll fl-Incoterms, Magnus jipproponi li wieħed jirrikorri għad-definizzjoni tal-Incoterms anki meta l-partijiet ma jkunux espressament irriferew għalihom, meta ma jkun hemm l-ebda indikazzjoni evidenti oħra li turi xi rieda oħra tal-partijiet (J. von Staudinger u U. Magnus, Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen, Wiener UN-Kaufrecht [CISG] ), Sellier – de Gruyter, Berlin 2005, Artikolu 31 CISG, punt 31).
(33) – Is-sentenza Car Trim tikkonstata fil-punt 51 li r-regolament ma jiddefinixxix il-kunċett tal-post ta’ kunsinna u, għad-determinazzjoni tiegħu, is-sentenza tirreferi fl-ewwel lok għad-dispożizzjonijiet tal-kuntratt (punt 54).
(34) – Huwa l-post ta’ eżekuzzjoni msejjaħ
“legali”.
(35) – Madankollu, permezz tas-sentenza tagħha tal-20 ta’ Frar 1997, MSG (C-106/95, Ġabra 1997, I‑911, punt 35), il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kkritikat, fil-qasam ta’ applikazzjoni tal-Konvenzjoni tas-27 ta’ Settembru 1968 dwar il-ġurisdizzjoni u l-eżekuzzjoni tad-deċiżjonijiet f’materji ċivili u kummerċjali, l-“akkordji astratti fuq il-post ta’ eżekuzzjoni” maqtugħin mir-realtà tal-eżekuzzjoni tal-obbligu; il-Qorti tal-Ġustizzja ma tikkonsiderahomx bħala legali ħlief jekk jissodisfaw ukoll il-kundizzjonijiet applikabbli għal ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni (l‑Artikolu 17 tal-Konvenzjoni tas-27 ta’ Settembru 1968). Fir-rigward tal-ġurisprudenza li hija favorevoli għall-ftehim kuntrattwali, ara s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-17 ta’ Jannar 1980, Zelger (56/79, Ġabra 1980, p. 89, punt 5).
(36) – Madankollu, fil-kummentarju tiegħu fuq is-sentenza Car Trim ippubblikat fl-EuZW 2010, p. 303 sa 305, Leible jemmen li jista’ jiddeduċi mir-referenza għal “post ta’ eżekuzzjoni tal-obbligu” fil-punt 46 tas-sentenza, il-konklużjoni li, minn naħa, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tippermettix li jinżammu l-postijiet marbutin mal-kuntratt għajr il-post ta’ eżekuzzjoni u, min-naħa l-oħra li l-Qorti tal-Ġustizzja tkompli ma tittolerax ftehim astratt fuq il-post tal-eżekuzzjoni.
(37)  –	Id-duttrina Ġermaniża b’mod partikolari hija rikka f’suġġerimenti ta’ interpretazzjoni: ara pereżempju M. Klemm, Erfüllungsortvereinbarungen im Europäischen Zivilverfahrensrecht, Jenaer Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Iéna 2005, il-paġni 71 sa 80 kif ukoll, għal analiżi sħiħa fuq l-istat tad-dibattitu minn S. Leible f’Th. Rauscher, Europäisches Zivilprozessrecht und Kollisionsrecht EuZPR/EuIPR, edizzjoni 2011, Sellier, Munich 2011, taħt l-Artikolu 5 Brussell I-VO, punt 57b.
(38)  –	Hija elokwenti l-konstatazzjoni kważi fatalistika ta’ A. Briggs u R. Rees, Civil Jurisdiction and Judgements, Informa Publishing Group, it-Tielet Edizzjoni 2002, p. 131: “It is close to impossible to make sense of the words “or otherwise agreed”… They can be forgotten until an imaginative court is able to breathe meaning into them. [Huwa kważi impossibbli li wieħed jagħmel sens mill-kliem ‘sakemm ma jkunx miftiehem mod ieħor’. Tali kliem jista’ jintesa sakemm qorti imaġinattiva tagħtih sens.]”
(39)  –	Sentenza Car Trim, punti 45 u 46.
(40)  –	Sentenza Car Trim, punti 55.
(41)  –	Ara b’mod partikolari Leible (nota ta’ qiegħ il-paġna 37), fejn hemm iktar referenzi.
(42)  –	Ara b’mod partikolari, dwar il-klawżola “delivery: ex works”, is-sentenza tal-Oberlandesgericht Karlsruhe tat-28 ta’ Marzu 2006, IPRspr 2006, Nr. 111, paġni 242 sa 250.
(43)  –	Sentenza Car Trim, punti 54 u 53.
(44)  –	Sentenza Car Trim, punt 2 tal-parti dispożittiva.
(45)  –	Din kienet ukoll il-fehma tal-Avukat Ġenerali Mazák fil-punt 32 tal-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Car Trim.
(46)  –	Sentenza Car Trim, punti 54 u 55.
(47)  –	Sentenza  Car Trim, punt 52.
(48)  –	Sentenza Car Trim, punt 60.
(49)  –	Sentenza Car Trim, punt 61; il-korsiv huwa tiegħi.
(50)  –	Din hija wkoll il-fehma ta’ Mankowski (nota ta’ qiegħ il-paġna 15), paġna 288.