62024CC0401
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ANDREA BIONDI
της 5ης Ιουνίου 2025 (
1
)
Υπόθεση C‑401/24
Staten genom Sjöfartsverket
κατά
Stockholms Hamn Aktiebolag
[αίτηση του Stockholms tingsrätt(πρωτοδικείου Στοκχόλμης, Σουηδία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη μέλη – Άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ – Έννοια της “επιχείρησης” – Έννοια της “ενίσχυσης” – Έννοιες της “υφιστάμενης ενίσχυσης” και της “νέας ενίσχυσης” – Αποζημίωση καταβαλλόμενη δυνάμει συμφωνίας συναφθείσας πριν από την προσχώρηση της Σουηδίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, από δημόσια αρχή σε δημοτική επιχείρηση, προς αντιστάθμιση της απώλειας εσόδων που οφείλεται στην κατάργηση των τελών διέλευσης από θυρόφραγμα»
I. Εισαγωγή
1.
Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εγείρονται πλείονα ζητήματα τα οποία άπτονται, αφενός, της έννοιας της «ενίσχυσης», κατά το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, και, αφετέρου, των εννοιών της «υφιστάμενης ενίσχυσης» και της «νέας ενίσχυσης», κατά τον κανονισμό 2015/1589 (
2
). Μέσω της εξέτασής τους τίθεται, ειδικότερα, το ζήτημα του προσδιορισμού της διαχωριστικής γραμμής μεταξύ, αφενός, οικονομικών δραστηριοτήτων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 107 και 108 ΣΛΕΕ και, αφετέρου, μη οικονομικών δραστηριοτήτων που αντιθέτως εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής των ίδιων άρθρων. Τα τελευταία χρόνια το Δικαστήριο και το Γενικό Δικαστήριο εξέδωσαν πλήθος αποφάσεων επί του ζητήματος αυτού, όχι μόνον σε τομείς που εμπίπτουν κατά κανόνα στις ουσιώδεις λειτουργίες του κράτους, όπως είναι η κοινωνική ασφάλιση, η υγειονομική περίθαλψη ή η εκπαίδευση, στους οποίους κυριαρχούν κοινωνικά στοιχεία καθώς και στοιχεία μέριμνας και αλληλεγγύης, αλλά και σε τομείς κρατικής παρέμβασης οι οποίοι διέπονται, κατ’ αρχήν, από εμπορική λογική, όπως, για παράδειγμα, οι υποδομές και ειδικότερα οι υποδομές μεταφορών και οι λιμενικές υποδομές (
3
).
2.
Τέτοια ζητήματα ανέκυψαν στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Staten genom Sjöfartsverket (σουηδικής αρχής για τη ναυσιπλοΐα, η οποία εκπροσωπεί το Σουηδικό Δημόσιο, στο εξής: Sjöfartsverket) και της Stockholms Hamn Aktiebolag (στο εξής: Stockholms Hamn), δημοτικής επιχείρησης η οποία ανήκει εξ ολοκλήρου στον Δήμο Στοκχόλμης (Σουηδία) και διαχειρίζεται το θυρόφραγμα του Hammarby (Σουηδία). Η διαφορά της κύριας δίκης συνοψίζεται ως ακολούθως. Η Sjöfartsverket είναι η δημόσια αρχή που είναι αρμόδια για τη διέλευση σκαφών από τον δίαυλο του Södertälje (Σουηδία). Έως το 1979 η διέλευση από τον δίαυλο και η χρήση του θυροφράγματος του Hammarby υπέκειντο στην καταβολή τέλους, το οποίο εισέπρατταν η Sjöfartsverket και ο Δήμος Στοκχόλμης, αντιστοίχως. Ο δίαυλος του Södertälje και το θυρόφραγμα του Hammarby συνδέουν τη Βαλτική Θάλασσα και τη λίμνη Mälaren, τρίτη μεγαλύτερη λίμνη της Σουηδίας. Τα τέλη που επέβαλλαν η Sjöfartsverket και ο Δήμος Στοκχόλμης προέκυπταν κατόπιν συντονισμού, ώστε να διασφαλίζεται ότι το ύψος τους δεν επηρεάζει την κατανομή της κίνησης στις δύο συνδέσεις. Στο πλαίσιο σχεδίου νόμου που εγκρίθηκε στις 26 Οκτωβρίου 1978, οι σουηδικές αρχές αποφάσισαν να καταργήσουν ορισμένα τέλη σχετικά με τη διέλευση από τον δίαυλο του Södertälje και, με σκοπό τη διατήρηση του συντονισμού των τελών, αποφάσισαν να καταργήσουν επίσης τα αντίστοιχα τέλη για τη χρήση του θυροφράγματος του Hammarby, προβλέποντας την καταβολή αποζημίωσης στον Δήμο Στοκχόλμης για την επακόλουθη απώλεια εσόδων. Το 1979 η Sjöfartsverket και ο Δήμος Στοκχόλμης συνήψαν σχετική συμφωνία (στο εξής: συμφωνία αντιστάθμισης), βάσει της οποίας ο Δήμος Στοκχόλμης ανέλαβε τη δέσμευση να μην επιβάλλει τέλη για τη χρήση του θυροφράγματος του Hammarby σε σκάφη, εκτός σκαφών αναψυχής, με αντάλλαγμα την καταβολή, από τη Sjöfartsverket, ετήσιας αντιστάθμισης συνδεδεμένης με τον όγκο της κυκλοφορίας των σκαφών και με το ύψος των τελών που εφαρμόζονταν τότε (στο εξής: επίμαχη αντιστάθμιση). Δυνάμει των όρων της εν λόγω συμφωνίας, το ύψος της αντιστάθμισης θα υπολογιζόταν σε ετήσια βάση σε συνάρτηση με τον δείκτη τιμών καταναλωτή. Η συμφωνία θα ανανεωνόταν ανά πενταετία, εκτός εάν καταγγελλόταν με ειδοποίηση η οποία έπρεπε να κοινοποιηθεί έξι τουλάχιστον μήνες πριν από τη λήξη της πενταετούς διάρκειας. Για κάθε νέα πενταετή περίοδο θα καθοριζόταν νέο ετήσιο ποσό βάσει των μεταβολών στον όγκο της κυκλοφορίας των σκαφών στο θυρόφραγμα του Hammarby κατά τη διάρκεια της προηγούμενης συμβατικής περιόδου. Αρχικώς, δυνάμει της συμφωνίας, η αντιστάθμιση καταβαλλόταν στον Δήμο Στοκχόλμης, ενώ ακολούθως, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και έπειτα, στη Stockholms Hamn.
3.
Η Sjöfartsverket κατήγγειλε τη συμφωνία το 2021 (
4
). Ένδικη διαφορά με αντικείμενο την εν λόγω καταγγελία εκκρεμεί επί του παρόντος ενώπιον των σουηδικών δικαστηρίων. Στις 4 Μαΐου 2023 η Sjöfartsverket άσκησε ενώπιον του Stockholms tingsrätt (πρωτοδικείου Στοκχόλμης) αγωγή κατά της Stockholms Hamn, με αίτημα την επιστροφή ποσού 38086436 σουηδικών κορωνών (SEK), εντόκως, το οποίο αντιστοιχούσε σε πληρωμές που η Sjöfartsverket είχε πραγματοποιήσει δυνάμει της συμφωνίας αντιστάθμισης εντός της προβλεπόμενης δεκαετούς εθνικής προθεσμίας για την άσκηση της αγωγής (στο εξής: επίμαχη περίοδος). Η Sjöfartsverket υποστηρίζει ότι με την επίμαχη αντιστάθμιση η Stockholms Hamn απέκτησε πλεονέκτημα μέσω κρατικών πόρων, το οποίο μπορεί να χαρακτηριστεί ως κρατική ενίσχυση. Η Stockholms Hamn υποστηρίζει ότι η δραστηριότητα διαχείρισης του θυροφράγματος του Hammarby δεν συνιστά οικονομική δραστηριότητα στην οποία εφαρμόζονται οι διατάξεις της Ένωσης σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις. Εν πάση περιπτώσει, υποστηρίζει ότι, με τη συμφωνία αντιστάθμισης, ανατέθηκε στη Stockholms Hamn η διαχείριση υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ). Ακόμη και αν η αντιστάθμιση που προβλέφθηκε με τη συμφωνία χαρακτηριστεί ως κρατική ενίσχυση, θα πρόκειται, κατ’ αυτήν, περί υφιστάμενης ενίσχυσης κατά το άρθρο 1, στοιχείο βʹ, σημείο i, του κανονισμού 2015/1589, καθόσον χορηγήθηκε πριν από την προσχώρηση της Σουηδίας στην Ένωση. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Stockholms tingsrätt (πρωτοδικείο Στοκχόλμης) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το κριτήριο της ευνοϊκής μεταχειρίσεως που προβλέπεται στο άρθρο 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ] την έννοια ότι ετήσια αποζημίωση η οποία, δυνάμει συμφωνίας, καταβάλλεται με κρατικούς πόρους από δημόσια αρχή σε δημοτική ανώνυμη εταιρία, ως αντιστάθμισμα για την αναληφθείσα εκ μέρους της εν λόγω εταιρίας δέσμευση να παρέχει δωρεάν συγκεκριμένη υπηρεσία, εν προκειμένω τη διέλευση από θυρόφραγμα, για την οποία καταβάλλονταν τέλη μέχρι τη σύναψη της συμφωνίας,
α)
πρέπει να θεωρηθεί ότι συνιστά, στο σύνολό της, ενίσχυση η οποία νοθεύει ή απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό ευνοώντας τον δικαιούχο;
β)
πρέπει να θεωρηθεί ότι συνιστά ενίσχυση η οποία νοθεύει ή απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό ευνοώντας τον δικαιούχο, κατά το μέτρο που η εν λόγω αποζημίωση υπερβαίνει τα ετήσια έσοδα που είχε κατά το προηγούμενο έτος ο δικαιούχος από τα τέλη για την παροχή της υπηρεσίας, λαμβανομένων υπόψη των μεταβολών, για παράδειγμα, στον δείκτη τιμών καταναλωτή και στον όγκο της κινήσεως κατά τη διέλευση από το θυρόφραγμα;
γ)
πρέπει να θεωρηθεί ότι συνιστά ενίσχυση η οποία νοθεύει ή απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό ευνοώντας τον δικαιούχο, κατά το μέτρο που η εν λόγω αποζημίωση υπερβαίνει τις ετήσιες δαπάνες στις οποίες υποβάλλεται ο δικαιούχος προκειμένου να παράσχει την υπηρεσία;
δ)
πρέπει να θεωρηθεί ότι συνιστά ενίσχυση η οποία νοθεύει ή απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό ευνοώντας τον δικαιούχο με βάση κάποια άλλη μέθοδο υπολογισμού;
ε)
δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι συνιστά καθ’ οιονδήποτε τρόπο ενίσχυση η οποία νοθεύει ή απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό ευνοώντας τον δικαιούχο;
2)
Πρέπει η συμφωνία για την καταβολή ετήσιας αποζημίωσης, με κρατικούς πόρους, από δημόσια αρχή σε δημοτική ανώνυμη εταιρία ως αντιστάθμισμα για την εκ μέρους της εν λόγω εταιρίας ανάληψη της δεσμεύσεως να παρέχει δωρεάν υπηρεσία μη εμπίπτουσα στον τομέα της γεωργίας, εν προκειμένω τη διέλευση από θυρόφραγμα, συμφωνία η οποία συνήφθη πριν από την προσχώρηση της Σουηδίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή, να θεωρηθεί ότι συνιστά υφιστάμενη ενίσχυση η οποία, σύμφωνα με το άρθρο 1, στοιχείο βʹ, σημείο i, του κανονισμού [2015/1589], πρέπει να λογίζεται ως νόμιμη εφόσον η Επιτροπή δεν έχει κρίνει ότι η ενίσχυση είναι ασύμβατη προς την εσωτερική αγορά;
3)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει, παρά ταύτα, η ετήσια αυτή αποζημίωση να θεωρηθεί ότι συνιστά νέα ενίσχυση δεδομένου ότι, μετά την προσχώρηση της Σουηδίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η συμφωνία παρατεινόταν επανειλημμένως, σύμφωνα με τους αρχικούς της όρους, κατά πέντε έτη κάθε φορά ελλείψει καταγγελίας της και η ετήσια αποζημίωση για κάθε νέα πενταετή περίοδο μεταβαλλόταν σε συνάρτηση, εν μέρει, προς τον δείκτη τιμών καταναλωτή και, εν μέρει, προς την έκταση της δωρεάν υπηρεσίας που παρεχόταν κατά την προηγούμενη συμβατική περίοδο, εν προκειμένω τον όγκο της κινήσεως κατά τη διέλευση από το θυρόφραγμα;»
II. Ανάλυση
Α.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
4.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για τον χαρακτηρισμό εθνικού μέτρου ως «κρατικής ενίσχυσης», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, απαιτείται να πληρούνται όλες οι ακόλουθες προϋποθέσεις. Πρέπει να πρόκειται για κρατική παρέμβαση ή παρέμβαση μέσω κρατικών πόρων, η οποία πρέπει να εξασφαλίζει στον αποδέκτη οικονομικό πλεονέκτημα που έχει επιλεκτικό χαρακτήρα και πρέπει να μπορεί να επηρεάσει τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών και να νοθεύει ή να απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό (
5
).
5.
Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί ειδικότερα από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν και σε ποιο μέτρο η επίμαχη αντιστάθμιση παρέχει στη Stockholms Hamn πλεονέκτημα το οποίο νοθεύει ή απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό και τις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών (
6
). Εντούτοις, προτού τοποθετηθώ επί του ζητήματος αυτού, πρέπει να εξετάσω αν η Stockholms Hamn μπορεί, υπό την ιδιότητα του διαχειριστή του θυροφράγματος του Hammarby, να θεωρηθεί ως «επιχείρηση» κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Το ζήτημα αυτό πρέπει να αποσαφηνιστεί προκαταρκτικώς, διότι, σε περίπτωση που η Stockholms Hamn δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως επιχείρηση, η επίμαχη αντιστάθμιση δεν θα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της απαγόρευσης που τίθεται με την προμνησθείσα διάταξη.
1. Επί των εννοιών της «επιχείρησης» και της «οικονομικής δραστηριότητας»
6.
Όταν εξετάζει αν συγκεκριμένος οργανισμός συνιστά «επιχείρηση» κατά την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού, το Δικαστήριο εφαρμόζει «λειτουργικού» είδους κριτήριο, το οποίο επικεντρώνεται στη φύση της ασκούμενης δραστηριότητας καθώς και στα χαρακτηριστικά του φορέα που την ασκεί. Κατά τον ορισμό που δέχθηκε το Δικαστήριο με την απόφαση Höfner και Elser (
7
), ως «επιχείρηση» νοείται κάθε φορέας ο οποίος ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς που τον διέπει και τον τρόπο της χρηματοδότησής του. Η έννοια της «οικονομικής δραστηριότητας» είναι το καθοριστικής σημασίας στοιχείο του ορισμού αυτού, το δε δίκαιο του ανταγωνισμού της Ένωσης εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα που ασκούν δραστηριότητα η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί ως «οικονομική». Επομένως, το ίδιο το Δημόσιο ή μια κρατική οντότητα μπορούν να ενεργούν ως επιχείρηση. Η έννοια της «οικονομικής δραστηριότητας» ορίζεται ευρέως ως «κάθε δραστηριότητα η οποία συνίσταται στην προσφορά αγαθών ή υπηρεσιών σε ορισμένη αγορά» (
8
), ακόμη και όταν δεν έχει κερδοσκοπικό χαρακτήρα (
9
). Το γεγονός και μόνο της επιδίωξης σκοπών δημοσίου συμφέροντος δεν αποκλείει τον οικονομικό χαρακτήρα της δραστηριότητας (
10
).
7.
Το Δικαστήριο έχει αποσαφηνίσει ότι δεν έχουν οικονομικό χαρακτήρα οι δραστηριότητες που εμπίπτουν στις συνήθεις προνομίες δημόσιας εξουσίας (
11
) ή που συνδέονται με αυτές λόγω της φύσης και του αντικειμένου τους και των κανόνων από τους οποίους διέπονται (
12
). Το γεγονός ότι, για την άσκηση μέρους των δραστηριοτήτων της, μια οντότητα διαθέτει προνομίες δημόσιας εξουσίας δεν εμποδίζει, αφ’ εαυτού, τον χαρακτηρισμό της ως επιχείρησης κατά το δίκαιο του ανταγωνισμού. Συγκεκριμένα, ένας οργανισμός μπορεί να ενεργεί ως επιχείρηση σε σχέση με ορισμένες μόνον από τις δραστηριότητές του, όταν αυτές μπορούν να χαρακτηριστούν ως οικονομικές και μπορούν να διαχωριστούν από την άσκηση δημόσιας εξουσίας (
13
).
8.
Ο χαρακτηρισμός ως «οικονομικών» των δραστηριοτήτων που εμπίπτουν σε συγκεκριμένους τομείς, όπως η εκπαίδευση, η υγειονομική περίθαλψη ή η κοινωνική ασφάλιση, εξαρτάται κατ’ ουσίαν από τον τρόπο οργάνωσης των εν λόγω τομέων στο οικείο κράτος μέλος. Κατ’ αρχήν, τέτοιες δραστηριότητες δεν έχουν οικονομικό χαρακτήρα όταν εντάσσονται σε δημόσιο σύστημα καθολικού χαρακτήρα, το οποίο ελέγχεται από το Δημόσιο και βασίζεται σε λογική η οποία δεν έχει εμπορικό χαρακτήρα, αλλά κοινωνικό χαρακτήρα και χαρακτήρα αλληλεγγύης, μέσω του οποίου το Δημόσιο εκπληρώνει την αποστολή του στους συγκεκριμένους τομείς (
14
).
9.
Οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης δραστηριότητες συνίστανται στο σύνολο των αναγκαίων πράξεων για τη διέλευση των σκαφών από το θυρόφραγμα του Hammarby, τις οποίες η Stockholms Hamn είναι επιφορτισμένη να εκτελεί ως διαχειρίστρια της υποδομής. Κατά τη Stockholms Hamn, η οποία διαχειρίζεται πλείονες λιμένες στην περιοχή της Στοκχόλμης (
15
), τέτοιες πράξεις δεν έχουν οικονομικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι, αφενός, εκτελούνται χωρίς την καταβολή οποιουδήποτε τιμήματος και υπό τους ίδιους όρους για την ενδιαφερόμενη κατηγορία χρηστών (τα εμπορικά σκάφη) και, αφετέρου, συνίστανται στην εκμετάλλευση και στη διάθεση υποδομής αναγκαίας για τη θαλάσσια ναυσιπλοΐα.
10.
Κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας που υπομνήσθηκε στα σημεία 6 και 7 των παρουσών προτάσεων, οι λιμένες πρέπει να θεωρούνται ως «επιχειρήσεις» εάν και στο μέτρο που ασκούν πραγματικά μία ή πλείονες οικονομικές δραστηριότητες (
16
). Το Δικαστήριο και το Γενικό Δικαστήριο έχουν δεχθεί ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, η εμπορική διαχείριση (
17
) και η κατασκευή (
18
) υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των λιμενικών υποδομών (
19
), συνιστούν οικονομική δραστηριότητα για τον σκοπό της εφαρμογής των κανόνων περί ανταγωνισμού.
11.
Είναι αληθές ότι, με ορισμένες αποφάσεις, στις οποίες παρέπεμψε η Stockholms Hamn, η Επιτροπή απέκλεισε από το πεδίο εφαρμογής των διατάξεων στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων τις δημόσιες επενδύσεις σε θαλάσσιες οδούς πρόσβασης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν τη χρηματοδότηση της κατασκευής ή της συντήρησης θυροφραγμάτων τα οποία αποτελούν αναπόσπαστο μέρος συστήματος που προορίζεται να διευκολύνει τη δυνατότητα πρόσβασης της οικείας περιοχής στη θαλάσσια κυκλοφορία ή υποδομών πρόσβασης οι οποίες δεν βρίσκονται εντός λιμενικής ζώνης που αποτελεί αντικείμενο εμπορικής εκμετάλλευσης. Κατά την Επιτροπή, τέτοιες παρεμβάσεις –όταν αφορούν υποδομές που τίθενται στη διάθεση όλων των χρηστών άνευ διακρίσεων και άνευ ανταλλάγματος– εμπίπτουν στο πεδίο των αρμοδιοτήτων του Δημοσίου κατά τον προγραμματισμό και την ανάπτυξη συστήματος θαλάσσιων μεταφορών προς το συμφέρον της θαλάσσιας κοινότητας στο σύνολό της (
20
). Η θέση αυτή επαναλαμβάνεται, κατ’ ουσίαν, στην ανακοίνωση σχετικά με την έννοια του όρου «κρατική ενίσχυση» (
21
).
12.
Στην υπό κρίση υπόθεση, δεν είναι σαφές αν το θυρόφραγμα του Hammarby λειτουργεί ως λιμενική εγκατάσταση (
22
) ή συνιστά μάλλον βασική κατασκευή αναγκαία για τη ναυσιπλοΐα εν γένει. Εκτιμώ εντούτοις ότι το συγκεκριμένο ζήτημα δεν είναι καθοριστικής σημασίας, κατά μείζονα λόγο υπό περιστάσεις όπως οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης, οι οποίες δεν αφορούν, όπως στις προμνησθείσες αποφάσεις της Επιτροπής, πλεονεκτήματα που παρασχέθηκαν στους χρήστες μέσω της θέσπισης μεροληπτικών όρων πρόσβασης ή επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν με σκοπό τη βελτίωση υποδομών για την οικονομική εκμετάλλευση λιμένα, αλλά αντιστάθμιση καταβληθείσα στον διαχειριστή της υποδομής, ο οποίος είναι λιμενική αρχή που δραστηριοποιείται στην περιοχή, ως αντάλλαγμα για τη δέσμευσή του να μην εισπράττει τέλη για τη χρήση του θυροφράγματος από ορισμένη κατηγορία χρηστών (
23
).
13.
Ορισμένα στοιχεία της δικογραφίας υποδηλώνουν ότι το θυρόφραγμα του Hammarby αποτέλεσε και αποτελεί αντικείμενο εμπορικής εκμετάλλευσης. Τέτοια στοιχεία είναι, ειδικότερα, η είσπραξη τελών για τη χρήση του θυροφράγματος τόσο πριν από τη σύναψη της συμφωνίας αντιστάθμισης όσο και μετά την καταγγελία της (
24
), καθώς και, κατ’ αρχήν –όσον αφορά τα σκάφη αναψυχής– ενόσω ίσχυε η εν λόγω συμφωνία, ο σκοπός που επιδιωκόταν με την κατάργηση των τελών, ο οποίος συνίστατο στην ενθάρρυνση και στην κατανομή της θαλάσσιας εμπορικής κυκλοφορίας προς τη λίμνη Mälaren (
25
) και το γεγονός ότι η συμφωνία αντιστάθμισης είχε ως σκοπό να αποζημιώσει τον Δήμο Στοκχόλμης για την απώλεια εσόδων λόγω της κατάργησης των τελών, λαμβάνοντας υπόψη ως κριτήριο υπολογισμού όχι το κόστος της υπηρεσίας, αλλά τον όγκο της κυκλοφορίας. Απόκειται ωστόσο στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, υπό το πρίσμα του συνόλου των κρίσιμων στοιχείων, αν το θυρόφραγμα του Hammarby τυγχάνει εμπορικής εκμετάλλευσης.
14.
Στο πλαίσιο αυτό, το γεγονός ότι, κατά τον χρόνο έναρξης ισχύος της συμφωνίας, τα τέλη καθορίζονταν με διάταγμα (
26
) και αποτελούσαν αντικείμενο συντονισμού δεν καθιστά αφ’ εαυτού δυνατό τον αποκλεισμό του οικονομικού χαρακτήρα των σχετικών με τη χρήση του θυροφράγματος υπηρεσιών που παρείχε η Stockholms Hamn. Από τη δικογραφία δεν προκύπτουν στοιχεία ούτε σχετικά με τη διάρθρωση των τελών ούτε σχετικά με τον τρόπο και την έκταση του συντονισμού που αφορούσε τα τέλη και, επομένως, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο, κατά τον χρόνο έναρξης ισχύος της συμφωνίας και ενδεχομένως μετά την καταγγελία της, ο Δήμος Στοκχόλμης και εν συνεχεία η Stockholms Hamn να συνεργάστηκαν, ως διαχειριστές του θυροφράγματος του Hammarby, για τον καθορισμό των τελών και να διατήρησαν κάποια αυτονομία κατά την επιβολή τους (
27
).
15.
Ομοίως, κατά τη γνώμη μου, το γεγονός και μόνο ότι, κατά τη διάρκεια της εφαρμογής της συμφωνίας αντιστάθμισης, η πρόσβαση στο θυρόφραγμα του Hammarby δεν υπέκειτο, για ορισμένες κατηγορίες χρηστών, στην καταβολή τιμήματος δεν καθιστά δυνατό να αποκλειστεί αυτομάτως ο οικονομικός χαρακτήρας των παρεχόμενων από τη Stockholms Hamn υπηρεσιών.
16.
Δεν χωρεί αμφιβολία ότι μια δραστηριότητα δεν μπορεί να θεωρηθεί ως «οικονομική» εάν δεν προβλέπει, τουλάχιστον μακροπρόθεσμα, απόδοση η οποία καθιστά δυνατή την αποκόμιση κερδών ή τουλάχιστον την κάλυψη του κόστους. Εντούτοις, όπως μια υπηρεσία η οποία παρέχεται έναντι τιμήματος δεν πρέπει να θεωρείται για τον λόγο αυτόν και μόνο ως οικονομικής φύσεως (
28
), μια υπηρεσία η οποία παρέχεται δωρεάν στους αποδέκτες της δεν χάνει για τον λόγο αυτόν την ικανότητά της να παράγει κέρδη και δεν πρέπει να χαρακτηριστεί αυτομάτως ως «μη οικονομική» για τον σκοπό της εφαρμογής των διατάξεων σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις. Εξάλλου, οι υπηρεσίες των οποίων την παροχή ένα κράτος μέλος επιβάλλει σε μια επιχείρηση ως υποχρέωση παροχής δημόσιας υπηρεσίας (ΥΠΔΥ) διατηρούν τον οικονομικό χαρακτήρα τους ακόμη και όταν παρέχονται στους αποδέκτες σε τιμή χαμηλότερη της αξίας της αγοράς ή δωρεάν (
29
). Στο πλαίσιο αυτό, η δημόσια αντιστάθμιση που καταβάλλεται στον φορέα που παρέχει τις υπηρεσίες συνιστά το αντιστάθμισμα για τη δημόσια υπηρεσία που παρέχεται στο κοινωνικό σύνολο και μπορεί να συνεπάγεται κρατική ενίσχυση όταν δεν πληρούνται ορισμένα κριτήρια, τα οποία το Δικαστήριο καθόρισε με την απόφαση της 24ης Ιουλίου 2003, Altmark Trans και Regierungspräsidium Magdeburg (
30
), στην οποία θα επανέλθω κατωτέρω, και τα οποία εφαρμόζονται μόνον εάν η επίμαχη δραστηριότητα είναι οικονομικής φύσεως (
31
).
17.
Μολονότι δεν έχει αποφασιστική σημασία, η διάθεση υποδομής δωρεάν προς το κοινό συμφέρον μπορεί εντούτοις να συνιστά ένδειξη του ότι η υποδομή δεν αποτελεί αντικείμενο οικονομικής εκμετάλλευσης, στοιχείο το οποίο πρέπει να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα του συνόλου των σχετικών περιστάσεων. Στην υπό κρίση υπόθεση, όπως προεκτέθηκε, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν το θυρόφραγμα του Hammarby αποτέλεσε αντικείμενο τέτοιας εκμετάλλευσης και κατά το διάστημα εφαρμογής της συμφωνίας αντιστάθμισης, κατά το οποίο η απώλεια εσόδων της Stockholms Hamn, λόγω της κατάργησης των τελών για την εμπορική κυκλοφορία, καλύφθηκε από την αντιστάθμιση που κατέβαλε η Sjöfartsverket.
18.
Αντιθέτως, η εφαρμογή των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων αποκλείεται, κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας που μνημονεύθηκε στο σημείο 7 των παρουσών προτάσεων, στην περίπτωση που η διαχείριση υποδομής συνδέεται άρρηκτα με την άσκηση καθηκόντων που εμπίπτουν στη δημόσια αποστολή που έχει ανατεθεί στη διαχειρίστρια οντότητα και η εν λόγω οντότητα ενεργεί στο πλαίσιο της άσκησης προνομιών δημόσιας εξουσίας. Στην υπό κρίση υπόθεση, δεν προκύπτει ούτε από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ούτε από τη δικογραφία που διαβιβάστηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου ή από τις παρατηρήσεις της Stockholms Hamn ότι οι πράξεις που εκτελούνται στο θυρόφραγμα του Hammarby συνεπάγονται ή συνδέονται άρρηκτα με την άσκηση καθηκόντων που υπάγονται στην αρμοδιότητα των δημόσιων αρχών, όπως, για παράδειγμα, ο έλεγχος και η ασφάλεια της θαλάσσιας κυκλοφορίας, λειτουργίες αστυνόμευσης της ναυσιπλοΐας ή εποπτείας για την πρόληψη της ρύπανσης (
32
). Επομένως, με την επιφύλαξη των αναγκαίων εξακριβώσεων που απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να πραγματοποιήσει, η οικονομική φύση των σχετικών με το θυρόφραγμα υπηρεσιών τις οποίες παρέχει η Stockholms Hamn δεν μπορεί να αποκλειστεί για τον ως άνω λόγο.
19.
Τέλος, το Δικαστήριο δεν διαθέτει επαρκείς πληροφορίες όσον αφορά το ζήτημα αν οι σχετικές με το θυρόφραγμα υπηρεσίες τις οποίες παρέχει η Stockholms Hamn είναι υπηρεσίες οι οποίες παρέχονται εντός «αγοράς». Εντούτοις, από την απόφαση περί παραπομπής συνάγεται ότι, όσον αφορά την εμπορική κυκλοφορία από και προς τη λίμνη Mälaren, η διέλευση μέσω του θυροφράγματος του Hammarby ανταγωνίζεται τη διέλευση μέσω του διαύλου του Södertälje, τον οποίο διαχειρίζεται η Sjöfartsverket. Επιπλέον, το γεγονός ότι το Δημόσιο προέβλεψε αύξηση της σχετικής κυκλοφορίας μετά την απόφαση κατάργησης των τελών που εισπράττονταν στις δύο ανωτέρω οδούς υποδηλώνει την ύπαρξη δυναμικής ανταγωνισμού επίσης εκτός των σχέσεων που υφίστανται μεταξύ της Stockholms Hamn και της Sjöfartsverket (
33
). Απόκειται, εν πάση περιπτώσει, στο αιτούν δικαστήριο να πραγματοποιήσει τις αναγκαίες εξακριβώσεις επ’ αυτού.
2. Επί της υπάρξεως πλεονεκτήματος
20.
Όπως υπομνήσθηκε στο σημείο 4 των παρουσών προτάσεων, προκειμένου να χαρακτηριστεί ως κρατική ενίσχυση, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το εθνικό μέτρο πρέπει να παρέχει επιλεκτικό πλεονέκτημα στην αποδέκτρια επιχείρηση ή στις αποδέκτριες επιχειρήσεις. Την προϋπόθεση αυτή πληροί κάθε μέτρο το οποίο, ανεξαρτήτως της μορφής και των σκοπών του, είναι ικανό να ευνοήσει άμεσα ή έμμεσα μία ή πλείονες επιχειρήσεις ή τους παρέχει πλεονέκτημα το οποίο δεν θα μπορούσαν να αποκομίσουν υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς. Η πλήρωση των προϋποθέσεων για τη διαπίστωση της ύπαρξης του εν λόγω πλεονεκτήματος πρέπει να εκτιμάται, γενικώς, με εφαρμογή της αρχής του ιδιώτη επιχειρηματία υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς (ΙΕΟΑ). Η εφαρμογή της εν λόγω αρχής συνεπάγεται την κατά περίπτωση προσφυγή σε διάφορα συγκεκριμένα κριτήρια τα οποία αποσκοπούν, έκαστο, στη σύγκριση, κατά τον πλέον κατάλληλο και πρόσφορο τρόπο, του επίμαχου κρατικού μέτρου με εκείνο που θα μπορούσε να λάβει ένας ιδιώτης επιχειρηματίας ο οποίος βρίσκεται σε όσο το δυνατόν παραπλήσια κατάσταση και ενεργεί υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς (
34
). Όπως έχει διευκρινίσει το Δικαστήριο, η δυνατότητα εφαρμογής της εν λόγω αρχής εξαρτάται από το αν το συγκεκριμένο κράτος μέλος χορηγεί, με την ιδιότητα του ιδιώτη επιχειρηματία, και όχι με την ιδιότητά του ως φορέα δημόσιας εξουσίας, οικονομικό πλεονέκτημα σε επιχείρηση (
35
). Επομένως, η δυνατότητα εφαρμογής της αρχής ΙΕΟΑ εξαρτάται από την οικονομική φύση της επίμαχης κρατικής παρέμβασης (
36
), υπό το πρίσμα ειδικότερα του αντικειμένου της, του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται, καθώς και του σκοπού που επιδιώκει και των κανόνων που τη διέπουν (
37
).
21.
Στην υπό κρίση υπόθεση, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η συμφωνία αντιστάθμισης συνήφθη μετά τη λήψη, από τις σουηδικές αρχές, της απόφασης να καταργήσουν σε τοπικό επίπεδο ορισμένα τέλη που επιβάλλονταν στη χρήση ορισμένων εσωτερικών οδών ναυσιπλοΐας, με σκοπό τη διατήρηση αμετάβλητης της υφιστάμενης κατανομής της κυκλοφορίας. Τα στοιχεία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο υποδηλώνουν μάλλον ότι το Σουηδικό Δημόσιο παρενέβη υπό την ιδιότητα φορέα δημόσιας εξουσίας, και όχι ιδιώτη επιχειρηματία.
22.
Η Stockholms Hamn υποστηρίζει ότι, εάν γίνει δεκτό ότι η αρχή ΙΕΟΑ έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση, η επίμαχη αντιστάθμιση συνιστά «τίμημα» το οποίο κατέβαλαν οι σουηδικές αρχές για την απόκτηση των σχετικών με το θυρόφραγμα υπηρεσιών. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο δεν παρέχει στοιχεία τα οποία καθιστούν δυνατή τέτοια ερμηνεία της απόφασης του Σουηδικού Δημοσίου να συνάψει τη συμφωνία αντιστάθμισης (
38
). Αντιθέτως, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το Σουηδικό Δημόσιο εκτίμησε ότι η Stockholms Hamn δικαιούνταν να «αποζημιωθεί» για τις αρνητικές συνέπειες της κατάργησης των επίμαχων τελών και της επακόλουθης δέσμευσης που ανέλαβε να μην εισπράττει τέλη για τις σχετικές με το θυρόφραγμα υπηρεσίες που αποτελούν αντικείμενο της συμφωνίας αντιστάθμισης. Ωστόσο, δεν αποσαφηνίζεται αν το εν λόγω δικαίωμα βασίζεται στις σχέσεις μεταξύ της Stockholms Hamn και του Σουηδικού Δημοσίου όσον αφορά τη διαχείριση του θυροφράγματος του Hammarby (
39
) ή ερείδεται σε άλλη βάση (
40
). Υπενθυμίζω, γενικώς, ότι, κατά το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, τα παρεχόμενα πλεονεκτήματα μπορούν να προκύπτουν όχι μόνον από θετικές παροχές, όπως είναι οι επιδοτήσεις, αλλά και από παρεμβάσεις οι οποίες, ανεξαρτήτως μορφής, ελαφρύνουν τις δαπάνες που κατά κανόνα βαρύνουν τον προϋπολογισμό μιας επιχείρησης και ότι η έννοια των «δαπανών που βαρύνουν κατά κανόνα τον προϋπολογισμό επιχείρησης» περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις πρόσθετες δαπάνες στις οποίες πρέπει να υποβληθούν οι επιχειρήσεις λόγω υποχρεώσεων εκ του νόμου, από κανονιστική ρύθμιση ή από σύμβαση που ισχύουν για οικονομική δραστηριότητα (
41
). Επομένως, κατ’ αρχήν, ο αντισταθμιστικός χαρακτήρας των πλεονεκτημάτων που παρέχονται με την κρατική παρέμβαση δεν εμποδίζει τον χαρακτηρισμό τους ως «ενισχύσεων» κατά την έννοια της ανωτέρω διάταξης (
42
). Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, βάσει του συνόλου των σχετικών περιστάσεων, την οικονομική φύση της επίμαχης αντιστάθμισης, καθώς και αν και σε ποιο μέτρο η εν λόγω αντιστάθμιση παρέσχε στη Stockholms Hamn πλεονέκτημα το οποίο αυτή δεν θα μπορούσε να αποκομίσει υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς. Προς τούτο, θα πρέπει ειδικότερα να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι, όπως παρατήρησε η Επιτροπή, η Stockholms Hamn είχε, κατά την επίμαχη περίοδο, εγγυημένα έσοδα τα οποία δεν εξαρτιόνταν ούτε από τα έξοδα διαχείρισης του θυροφράγματος ούτε, εν μέρει τουλάχιστον, από τις διακυμάνσεις του όγκου κυκλοφορίας.
23.
Η Stockholms Hamn υποστήριξε επίσης ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι ήταν επιφορτισμένη με την εκπλήρωση ΥΠΔΥ κατά την επίμαχη περίοδο και ότι, επομένως, η ύπαρξη πλεονεκτήματος έπρεπε να εκτιμηθεί με εφαρμογή των κριτηρίων που το Δικαστήριο διατύπωσε με την απόφαση Altmark. Με την εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, στον βαθμό που πρέπει να θεωρηθεί ως αντιστάθμιση αποτελούσα την αντιπαροχή έναντι παρεχόμενων, εκ μέρους των δικαιούχων επιχειρήσεων, υπηρεσιών προς εκπλήρωση ΥΠΔΥ, μια κρατική παρέμβαση δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (
43
). Το Δικαστήριο διατύπωσε τέσσερις σωρευτικές προϋποθέσεις οι οποίες πρέπει να πληρούνται προκειμένου μια τέτοια αντιστάθμιση να μη χαρακτηριστεί ως κρατική ενίσχυση (
44
).
24.
Σκοπός της πρώτης προϋπόθεσης που διατυπώθηκε με την απόφαση Altmark είναι να εξακριβώνεται ότι η αποδέκτρια επιχείρηση είναι όντως επιφορτισμένη με την εκπλήρωση ΥΠΔΥ και ότι η εν λόγω υποχρέωση είναι σαφώς καθορισμένη (
45
). Προς τούτο, ο φορέας ή οι φορείς πρέπει να είναι επιφορτισμένοι, διά πράξεως της δημόσιας εξουσίας, με αποστολή παροχής δημόσιας υπηρεσίας (
46
). Η έννοια της ΥΠΔΥ κατά την απόφαση Altmark αντιστοιχεί στην έννοια της «υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος» (ΥΓΟΣ) κατά το άρθρο 106, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ (
47
). Μολονότι η δεύτερη αυτή έννοια δεν ορίζεται στο επίπεδο της Ένωσης, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι εμπίπτουν σε αυτήν οι υπηρεσίες στις οποίες το οικονομικό συμφέρον εμφανίζει κάποια «ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα» τα οποία τις διακρίνουν από άλλες οικονομικές δραστηριότητες (
48
).
25.
Στην υπό κρίση υπόθεση, δεν αποκλείεται, κατά την επίμαχη περίοδο, η Stockholms Hamn να ήταν επιφορτισμένη με ΥΠΔΥ κατά την έννοια της απόφασης Altmark, στο μέτρο που ο χαριστικός χαρακτήρας των υπηρεσιών χρήσης του θυροφράγματος για τα εμπορικά σκάφη τις οποίες η Stockholms Hamn παρείχε κατά την εν λόγω περίοδο διαμορφώθηκε ως υποχρέωση επιβληθείσα με νόμο και εν συνεχεία επισημοποιήθηκε μέσω της σύναψης, με την εξουσιοδοτημένη προς τούτο διοικητική αρχή, συμφωνίας, με την οποία οι σουηδικές αρχές επιδίωκαν τον σκοπό της διασφάλισης της βέλτιστης κατανομής της θαλάσσιας εμπορικής κυκλοφορίας προς το γενικό συμφέρον (
49
). Απόκειται, ωστόσο, στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, υπό το πρίσμα όλων των κρίσιμων στοιχείων, αν η Stockholms Hamn ήταν όντως επιφορτισμένη με τη συγκεκριμένη ΥΠΔΥ. Εάν διαπιστώσει κάτι τέτοιο, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ελέγξει αν πληρούνται οι λοιπές προϋποθέσεις της απόφασης Altmark.
26.
Με τη δεύτερη και την τρίτη από τις προμνησθείσες προϋποθέσεις διασφαλίζεται ότι στις επιχειρήσεις στις οποίες έχει ανατεθεί η εκπλήρωση ΥΠΔΥ δεν θα χορηγηθεί καμία υπεραντιστάθμιση (
50
). Από τα στοιχεία που παρέχει το αιτούν δικαστήριο με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν μπορεί να εξακριβωθεί κατά πόσον πληρούνται οι εν λόγω προϋποθέσεις. Ειδικότερα, από την απόφαση περί παραπομπής και από τη δικογραφία που διαβιβάστηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι στη συμφωνία αντιστάθμισης καθορίζονταν με αντικειμενικό τρόπο οι παράμετροι υπολογισμού και επανεξέτασης της αντιστάθμισης που θα καταβαλλόταν στη Stockholms Hamn και ότι, επιπλέον, προβλεπόταν μηχανισμός ο οποίος καθιστούσε δυνατή την ανάκτηση, εν μέρει τουλάχιστον, των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών στη λήξη κάθε πενταετίας (
51
). Εντούτοις, δεν είναι σαφής ο τρόπος με τον οποίο υπολογίστηκαν τα τέλη που επιβλήθηκαν με σκοπό τον καθορισμό του ύψους της αντιστάθμισης βάσει του όγκου της κυκλοφορίας. Επιπλέον, στο μέτρο που το ύψος της αντιστάθμισης καθορίστηκε χωρίς να ληφθεί υπόψη το κόστος που σχετίζεται με την παροχή των σχετικών με το θυρόφραγμα υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο της συμφωνίας αντιστάθμισης, είναι εν πάση περιπτώσει αμφίβολο αν πληρούται η τρίτη προϋπόθεση, κατά την οποία η αντιστάθμιση δεν πρέπει να υπερβαίνει το μέτρο που είναι αναγκαίο για να καλυφθεί το σύνολο ή μέρος των εξόδων που συνεπάγεται η εκπλήρωση των υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας και, ενδεχομένως, ένα εύλογο κέρδος (
52
).
27.
Τέλος, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι πληρούται ούτε η τέταρτη προϋπόθεση που τέθηκε με την απόφαση Altmark. Συγκεκριμένα, από τα στοιχεία που διαβίβασε το αιτούν δικαστήριο δεν προκύπτει ότι το ύψος της επίμαχης αντιστάθμισης καθορίστηκε, όπως απαιτεί η συγκεκριμένη προϋπόθεση, βάσει ανάλυσης των δαπανών στις οποίες θα προέβαινε μια μέση επιχείρηση, με χρηστή διαχείριση και κατάλληλα εξοπλισμένη προς ικανοποίηση των απαιτήσεων σχετικά με την παροχή δημόσιας υπηρεσίας, προκειμένου να εκπληρώσει τις εν λόγω υποχρεώσεις.
3. Επί των επιπτώσεων στις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών και στον ανταγωνισμό
28.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για να χαρακτηριστεί ένα εθνικό μέτρο ως κρατική ενίσχυση δεν απαιτείται να αποδειχθεί ότι η ενίσχυση είχε πράγματι επιπτώσεις στις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών ή ότι επέφερε όντως στρέβλωση του ανταγωνισμού, αλλά πρέπει απλώς να εξεταστεί αν ενδέχεται να έχει αντίκτυπο στις συναλλαγές αυτές ή να νοθεύσει τον ανταγωνισμό (
53
).
29.
Στην υπό κρίση υπόθεση, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 19 των παρουσών προτάσεων, το θυρόφραγμα του Hammarby είναι μια από τις οδούς πρόσβασης για την εμπορική κυκλοφορία μεταξύ της Βαλτικής Θάλασσας και της λίμνης Mälaren και δεν αποκλείεται να ανταγωνίζεται όχι μόνον άλλες εσωτερικές οδούς ναυσιπλοΐας, αλλά και άλλους τρόπους μεταφοράς, όπως οι οδικές ή οι σιδηροδρομικές μεταφορές. Επομένως, εάν το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στη διαπίστωση ότι η επίμαχη αντιστάθμιση παρέσχε στη Stockholms Hamn πλεονέκτημα κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, δεν μπορεί να αποκλειστεί εκ προοιμίου να είναι ικανό το εν λόγω πλεονέκτημα να επηρεάσει τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών και να νοθεύσει τον ανταγωνισμό, λαμβανομένου επίσης υπόψη του βαθμού συνδεσιμότητας και προσβασιμότητας της περιοχής στην οποία βρίσκεται το θυρόφραγμα του Hammarby. Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στις αναγκαίες εξακριβώσεις επ’ αυτού.
Β.
Επί του δεύτερου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
30.
Με το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν, στην περίπτωση που συνιστά ενίσχυση κατά το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, η επίμαχη αντιστάθμιση, η οποία προβλέπεται σε συμφωνία συναφθείσα πριν από την προσχώρηση της Σουηδίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πρέπει να χαρακτηριστεί ως «υφιστάμενη ενίσχυση», κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο βʹ, σημείο i, του κανονισμού 2015/1589, και αν, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, η εν λόγω συμφωνία πρέπει να θεωρηθεί ως «νέα ενίσχυση» μετά την προμνησθείσα προσχώρηση, στο μέτρο που η εφαρμογή της παρατάθηκε επανειλημμένως και το ύψος της αντιστάθμισης προσαρμόστηκε σύμφωνα με τους αρχικούς όρους της συμφωνίας για τη θέσπισή της.
31.
Ο χαρακτηρισμός κρατικής ενίσχυσης ως υφιστάμενης ή νέας ενίσχυσης έχει διαφορετικές διαδικαστικές συνέπειες. Ενώ το άρθρο 108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ επιτρέπει την εφαρμογή των υφιστάμενων ενισχύσεων εφόσον η Επιτροπή δεν έχει διαπιστώσει ότι δεν συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά, το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ επιβάλλει να κοινοποιούνται εγκαίρως στην Επιτροπή τα σχέδια που αποβλέπουν στη θέσπιση νέων ενισχύσεων ή στην τροποποίηση υφιστάμενων ενισχύσεων, σχέδια τα οποία δεν μπορούν να τεθούν σε εφαρμογή πριν από την περάτωση της διαδικασίας εξέτασης με την έκδοση τελικής απόφασης (
54
).
32.
Κατά το άρθρο 1, στοιχείο βʹ, σημείο i, του κανονισμού 2015/1589, στην έννοια της «υφιστάμενης ενίσχυσης» περιλαμβάνονται, «με την επιφύλαξη των άρθρων 144 και 172 της πράξης προσχώρησης της Αυστρίας, της Φινλανδίας και της Σουηδίας (
55
) […], όλες οι ενισχύσεις οι οποίες υφίσταντο πριν από την έναρξη ισχύος της ΣΛΕΕ στα οικεία κράτη μέλη, δηλαδή καθεστώτα ενισχύσεων και μεμονωμένες ενισχύσεις που είχαν τεθεί σε εφαρμογή πριν και συνεχίζουν να εφαρμόζονται μετά την έναρξη ισχύος της ΣΛΕΕ στα οικεία κράτη μέλη». Επομένως, κατ’ αρχήν, ενίσχυση που θεσπίστηκε πριν από την προσχώρηση ενός κράτους στην Ένωση είναι υφιστάμενη ενίσχυση και μπορεί να εξακολουθήσει να χορηγείται εφόσον η Επιτροπή δεν την έχει κηρύξει ασυμβίβαστη.
33.
Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, πρώτον, διευκρινίσεις σχετικά με το περιεχόμενο του άρθρου 144 της πράξης προσχώρησης, το οποίο προβλέπει, στο στοιχείο αʹ, ότι, «[σ]τον τομέα των προβλεπόμενων στα άρθρα [107 και 108 ΣΛΕΕ] ενισχύσεων», «μεταξύ των εφαρμοζόμενων στα νέα κράτη μέλη ενισχύσεων πριν από την προσχώρηση, μόνον όσες έχουν ανακοινωθεί στην Επιτροπή πριν από τις 30 Απριλίου 1995 θα θεωρηθούν ως “υφιστάμενες” ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου [108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ]».
34.
Οι διάδικοι συμφωνούν ότι η επίμαχη αντιστάθμιση δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή. Μολονότι το άρθρο 144 της πράξης προσχώρησης παραπέμπει γενικώς στα καθεστώτα ενίσχυσης που προβλέπονται στα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ, η ένταξή του στον τίτλο VI της πράξης προσχώρησης, που αφορά τα γεωργικά προϊόντα (
56
), οδηγεί στο συμπέρασμα –όπως παρατήρησε η γενική εισαγγελέας E. Sharpston (
57
) και όπως δέχθηκε εμμέσως το Δικαστήριο (
58
)– ότι η υποχρέωση κοινοποίησης που προβλέπεται στο εν λόγω άρθρο αφορά αποκλειστικά και μόνο τα γεωργικά προϊόντα, όπως ορίζονται στο άρθρο 137 της πράξης προσχώρησης (
59
), και δεν επηρεάζει τις μη γεωργικές ενισχύσεις. Εκτιμώ, εντούτοις, ότι το γεγονός ότι η επίμαχη αντιστάθμιση δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή σύμφωνα με το άρθρο 144, στοιχείο αʹ, της πράξης προσχώρησης δεν αποκλείει αφ’ εαυτού να πρόκειται περί υφιστάμενης ενίσχυσης.
35.
Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η επίμαχη αντιστάθμιση μπορεί να διατηρήσει τον χαρακτηρισμό της «υφιστάμενης ενίσχυσης», παρά τις παρατάσεις και τις αναπροσαρμογές της. Κατά το άρθρο 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2015/1589, συνιστούν νέα ενίσχυση «κάθε ενίσχυση, δηλαδή τα καθεστώτα ενισχύσεων και οι ατομικές ενισχύσεις, οι οποίες δεν αποτελούν υφιστάμενη ενίσχυση, καθώς και οι μεταβολές υφιστάμενων ενισχύσεων». Το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 794/2004 (
60
) ορίζει ότι, «[για] τους σκοπούς του άρθρου 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού [2015/1589], νοείται ως μεταβολή υφιστάμενης ενίσχυσης κάθε αλλαγή, πλην των τροποποιήσεων καθαρά τυπικού ή διοικητικού χαρακτήρα, οι οποίες δεν είναι ικανές να επηρεάσουν την εκτίμηση του συμβιβάσιμου του εκάστοτε μέτρου ενίσχυσης με την κοινή αγορά» (
61
). Μόνον ουσιώδης μεταβολή υφιστάμενης ενίσχυσης, ήτοι μεταβολή –υποκειμενικού, αντικειμενικού ή χρονικού χαρακτήρα (
62
)– η οποία αφορά συστατικά στοιχεία της ενίσχυσης και είναι ικανή να επηρεάσει τη συμβατότητά της με την εσωτερική αγορά, συνεπάγεται νέα ενίσχυση (
63
).
36.
Στην υπό κρίση υπόθεση, η ισχύς της συμφωνίας αντιστάθμισης παρατεινόταν αυτομάτως κατά το πέρας κάθε πενταετούς περιόδου έως την καταγγελία της το 2021. Το ύψος της επίμαχης αντιστάθμισης αναπροσαρμοζόταν σε ετήσια βάση σε συνάρτηση με τον δείκτη τιμών καταναλωτή και υπολογιζόταν εκ νέου ανά πενταετία βάσει τύπου ο οποίος, κατά τα στοιχεία που περιέχονται στη δικογραφία, δεν μεταβλήθηκε με την πάροδο του χρόνου. Τόσο οι παρατάσεις όσο και οι μεταβολές των καταβληθέντων ποσών πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με τους αρχικούς όρους της συμφωνίας αντιστάθμισης. Υπό τις συνθήκες αυτές, διερωτώμαι αν πρέπει να θεωρηθεί ότι συνιστούν «μεταβολές», κατά την έννοια του άρθρου 108 ΣΛΕΕ και των κανονισμών 2015/1589 και 794/2004, και ότι δεν είναι απλώς και μόνον αποτέλεσμα της εκτέλεσης της εν λόγω συμφωνίας.
37.
Ειδικότερα, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορούν να θεωρηθούν μεταβολές οι αυτόματες διαφοροποιήσεις του ύψους χρηματικής ενίσχυσης λόγω πληθωρισμού (
64
). Όσον αφορά τις πενταετείς παρατάσεις, μολονότι είναι αληθές ότι, με πλείονες αποφάσεις, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η παράταση υφιστάμενης ενίσχυσης συνιστά νέα ενίσχυση (
65
), επρόκειτο εντούτοις για περιπτώσεις στις οποίες οι επίμαχες μεταβολές είχαν θεσπιστεί με πράξεις που εκδόθηκαν μετά την άδεια που χορήγησε η Επιτροπή για την ενίσχυση. Αντιθέτως, σε περιστάσεις εν μέρει παρεμφερείς με τις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι μόνον παράταση πέραν των χρονικών ορίων της επίμαχης ενίσχυσης, τα οποία προβλέπονταν στη σύμβαση με την οποία χορηγήθηκε η ενίσχυση πριν από την προσχώρηση του οικείου κράτους μέλους στην Ένωση, και όχι η κανονική εφαρμογή της εν λόγω σύμβασης, με τις αυτοδίκαιες περιοδικές ανανεώσεις της, είχε ως αποτέλεσμα μεταβολή υφιστάμενου καθεστώτος ενισχύσεων (
66
). Ωστόσο, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στις αναγκαίες εξακριβώσεις συναφώς και, ειδικότερα, να εκτιμήσει αν οι πενταετείς παρατάσεις χωρίς καταγγελία της συμφωνίας μπορούσαν όντως να θεωρηθούν ως αυτοδίκαιες παρατάσεις. Τέλος, όσον αφορά τον εκ νέου καθορισμό του βασικού ποσού της επίμαχης αντιστάθμισης στη λήξη κάθε πενταετούς περιόδου, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν, όπως υποστηρίζει η Sjöfartsverket, ο εν λόγω εκ νέου καθορισμός, μολονότι πραγματοποιούνταν βάσει τύπου που παρέμεινε διαχρονικά αμετάβλητος, είχε στην πράξη ως αποτέλεσμα μια σειρά από νέες διαπραγματεύσεις οι οποίες μπορούν να χαρακτηριστούν ως «μεταβολές», ιδίως στο μέτρο που απαιτούσαν από τα μέρη να συμφωνήσουν επί του όγκου κυκλοφορίας που έπρεπε να ληφθεί υπόψη. Σε τέτοια περίπτωση, θα πρέπει να εκτιμηθεί εν συνεχεία αν οι εν λόγω μεταβολές μπορούν να χαρακτηριστούν ως «ουσιώδεις».
III. Πρόταση
38.
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Stockholms tingsrätt (πρωτοδικείο Στοκχόλμης, Σουηδία) ως εξής:
Το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι:
- ετήσια αποζημίωση η οποία καταβάλλεται από δημόσια αρχή σε δημοτική ανώνυμη εταιρία με κρατικούς πόρους στο πλαίσιο συμφωνίας και ως αντιστάθμισμα για την εκ μέρους της εν λόγω εταιρίας ανάληψη της δέσμευσης να παρέχει δωρεάν ορισμένη υπηρεσία, για την οποία, πριν από τη σύναψη της συμφωνίας, καταβάλλονταν τέλη, μπορεί να συνιστά κρατική ενίσχυση εάν η εταιρία αυτή πρέπει να θεωρηθεί, σε σχέση με την επίμαχη υπηρεσία, ως επιχείρηση για τους σκοπούς της εφαρμογής της ως άνω διάταξης και εάν η εν λόγω αποζημίωση παρέχει στην εταιρία πλεονέκτημα το οποίο η τελευταία δεν θα μπορούσε να αποκομίσει υπό κανονικές συνθήκες της αγοράς, ικανό να επηρεάσει τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών και να νοθεύσει τον ανταγωνισμό. Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, βάσει του συνόλου των κρίσιμων περιστάσεων, αν και σε ποιο μέτρο πληρούνται οι ανωτέρω προϋποθέσεις.
Το άρθρο 1, στοιχείο βʹ, σημείο i, και στοιχείο γʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (κωδικοποιημένο κείμενο), έχει την έννοια ότι:
- εάν γίνει δεκτό ότι συνιστά ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, η προμνησθείσα αποζημίωση, της οποίας η καταβολή, σύμφωνα με τους αρχικούς όρους της συμφωνίας χορήγησής της, παρατεινόταν για πενταετείς περιόδους χωρίς καταγγελία της συμφωνίας, και της οποίας το ύψος μεταβαλλόταν, αφενός, ετησίως, σε συνάρτηση με τον δείκτη τιμών καταναλωτή, και, αφετέρου, στη λήξη κάθε πενταετούς περιόδου, σε συνάρτηση με την έκταση της δωρεάν παρεχόμενης υπηρεσίας, κατ’ εφαρμογή τύπου ο οποίος παρέμεινε διαχρονικά αμετάβλητος, συνιστά υφιστάμενη ενίσχυση, κατά την προμνησθείσα διάταξη, με την επιφύλαξη των εξακριβώσεων στις οποίες πρέπει να προβεί το αιτούν δικαστήριο.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ιταλική.
(
2
)	Κανονισμός (ΕΕ) του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (κωδικοποιημένο κείμενο) (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9).
(
3
)	Βλ., προσφάτως, απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2024, Δανία κατά Επιτροπής (T‑364/20, EU:T:2024:125), κατά της οποίας εκκρεμεί επί του παρόντος αίτηση αναιρέσεως ενώπιον του Δικαστηρίου (υπόθεση C‑337/24 P).
(
4
)	Από τη δικογραφία προκύπτει ότι η Sjöfartsverket κατήγγειλε τη συμφωνία διότι εκτιμά ότι, λόγω της μεταβολής των συνθηκών, η καταβολή της αντιστάθμισης που προβλέπεται στη συμφωνία συνιστά παράνομη κρατική ενίσχυση και ότι η Stockholms Hamn παρέβη την υποχρέωση που ανέλαβε, επιβάλλοντας τέλη σε σκάφη εκτός των σκαφών αναψυχής. Επιπλέον, η απαίτηση συντονισμού των τελών έπαυσε να υφίσταται, διότι η Sjöfartsverket άρχισε να επιβάλλει εκ νέου τέλη ναυσιπλοΐας στα εμπορικά σκάφη που διέρχονται από τον δίαυλο του Södertälje.
(
5
)	Πρβλ., προσφάτως, απόφαση της 29ης Απριλίου 2025, Prezydent Miasta Mielca (C‑453/23, EU:C:2025:285, σκέψη 36).
(
6
)	Το αιτούν δικαστήριο δεν διατηρεί αμφιβολίες σχετικά με τη χρήση κρατικών πόρων ή σχετικά με τον επιλεκτικό χαρακτήρα του μέτρου.
(
7
)	Βλ. απόφαση της 23ης Απριλίου 1991, Klaus Höfner και Fritz Elser κατά Macrotron GmbH (C‑41/90, EU:C:1991:161, σκέψη 21).
(
8
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 24ης Μαρτίου 2022, GVN κατά Επιτροπής (C‑666/20 P, EU:C:2022:225, σκέψη 69).
(
9
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 10ης Ιανουαρίου 2006, Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ. (C‑222/04, EU:C:2006:8, σκέψεις 122 και 123).
(
10
)	Βλ., υπ’ αυτή την έννοια, απόφαση της 10ης Ιανουαρίου 2006, Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ. (C‑222/04, EU:C:2006:8, σκέψη 122).
(
11
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2012, Mitteldeutsche Flughafen και Flughafen Leipzig κατά Επιτροπής (C‑288/11 P, EU:C:2012:821, σκέψη 44).
(
12
)	Βλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 1997, Diego Calì & Figli (C‑343/95, EU:C:1997:160, σκέψεις 22 και 23), και, στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2015, EasyPay και Finance Engineering (C‑185/14, EU:C:2015:716, σκέψη 40).
(
13
)	Βλ., υπ’ αυτή την έννοια, μεταξύ άλλων, απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2019, Aanbestedingskalender κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑687/17 P, EU:C:2019:932, σκέψη 16, και, όσον αφορά τα κριτήρια για την εκτίμηση της δυνατότητας διαχωρισμού, σκέψη 44).
(
14
)	Πρβλ. αποφάσεις της 11ης Ιουνίου 2020, Επιτροπή και Σλοβακική Δημοκρατία κατά Dôvera zdravotná poist’ovňa (C‑262/18 P και C‑271/18 P, EU:C:2020:450, σκέψεις 35 και 50), της 2ας Ιουνίου 2021, Casa Regina Apostolorum della Pia Società delle Figlie di San Paolo κατά Επιτροπής (T‑223/18, EU:T:2021:315, σκέψεις 152 έως 154, 165, 166 και 173), η οποία επικυρώθηκε από το Δικαστήριο με απόφαση της 27ης Απριλίου 2023, Casa Regina Apostolorum della Pia Società delle Figlie di San Paolo κατά Επιτροπής (C‑492/21 P, EU:C:2023:354), και της 27ης Ιουνίου 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, σκέψη 50).
(
15
)	Από τις διαθέσιμες πληροφορίες στον διαδικτυακό τόπο της εταιρίας συνάγεται ότι η Stockholms Hamn διαχειρίζεται, στη Σουηδία, έξι λιμενικές εγκαταστάσεις, εκ των οποίων τρεις βρίσκονται πλησίον της πόλης της Στοκχόλμης. Πρόκειται για τους λιμένες Stadsgården, Värtahamnen (που δραστηριοποιούνται ειδικότερα στη θαλάσσια μεταφορά εμπορευμάτων και επιβατών από και προς τη Φινλανδία και την Εσθονία) και Frihamnen (που λειτουργεί ως τερματικός σταθμός για τα κρουαζιερόπλοια), στους οποίους η πρόσβαση δεν απαιτεί τη χρήση του συστήματος του θυροφράγματος του Hammarby. Οι λοιπές λιμενικές εγκαταστάσεις βρίσκονται πλησίον της πόλης Nynäshamn (πρόκειται για τους λιμένες Nynäshamn και Stockholm Norvik, οι οποίοι δραστηριοποιούνται αμφότεροι στην παροχή υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων και επιβατών από και προς την Πολωνία και τη σουηδική νήσο Gotland, καθώς και από και προς τη Λεττονία) και του Δήμου Kapellskär (καθιστώντας δυνατή, κατά τον διαδικτυακό τόπο, «την ταχεία μεταφορά εμπορευμάτων και επιβατών από και προς τη Στοκχόλμη και τα περίχωρα, καθώς και προς την υπόλοιπη Σουηδία, τη Φινλανδία, τη Νορβηγία, τα κράτη της Βαλτικής και την ηπειρωτική Ευρώπη»).
(
16
)	Πρβλ. αποφάσεις της 30ής Απριλίου 2019, UPF κατά Επιτροπής (T‑747/17, στο εξής: απόφαση UPF, EU:T:2019:271, σκέψη 64), και Chambre de commerce et d’industrie métropolitaine Bretagne-Ouest (port de Brest) κατά Επιτροπής (T‑754/17, EU:T:2019:270, σκέψη 80).
(
17
)	Βλ. απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 2002, Aéroports de Paris κατά Επιτροπής (C‑82/01 P, EU:C:2002:617, σκέψη 78).
(
18
)	Απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2012, Mitteldeutsche Flughafen και Flughafen Leipzig-Halle κατά Επιτροπής (C‑288/11 P, EU:C:2012:821, σκέψη 43), σχετικά με την επέκταση της εφαρμογής τέτοιων αποφάσεων σε άλλου είδους υποδομές, βλ. απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2015, Eventech (C‑518/13, EU:C:2015:9, σκέψη 42).
(
19
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις UPF (σκέψη 65), και της 15ης Μαρτίου 2018, Naviera Armas κατά Επιτροπής (T‑108/16, EU:T:2018:145, σκέψη 88), η οποία επικυρώθηκε από το Δικαστήριο με τη διάταξη της 25ης Ιουνίου 2019, Fred Olsen κατά Naviera Armas (C‑319/18 P, EU:C:2019:542), και της 20ής Δεκεμβρίου 2023, Autorità di sistema portuale del Mar Ligure occidentale κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑166/21, EU:T:2023:862, σκέψη 56).
(
20
)	Αποφάσεις της Επιτροπής, της 20ής Οκτωβρίου 2004, σχετικά με την κρατική ενίσχυση N 520/2003 – Βέλγιο – Χρηματοδοτική ενίσχυση για έργα υποδομής σε λιμένες της Φλάνδρας (ΕΕ 2005, C 176, σ. 11, αιτιολογικές σκέψεις 35, 42 και 43), της 21ης Δεκεμβρίου 2005, σχετικά με την κρατική ενίσχυση N 503/2005, United Kingdom – Great Yarmouth Outer Harbour (ΕΕ 2006, C 83, σ. 10, αιτιολογικές σκέψεις 22 και 23), και της 17ης Νοεμβρίου 2023, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.103466 – Sweden Dredging and port infrastructure at the port of Gothenburg (ΕΕ 2023, C/2023/1474, σ. 1, σημείο 76). Επ’ αυτού, βλ., επίσης, απόφαση UPF (σκέψεις 68 και 70).
(
21
)	Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης όπως αναφέρεται στο άρθρο 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2016, C 262, σ. 1, σημείο 203). Βλ., επίσης, την ανάλυση για τις κρατικές ενισχύσεις όσον αφορά τις λιμενικές υποδομές, η οποία είναι διαθέσιμη στη διεύθυνση https://competition-policy.ec.europa.eu/state-aid/legislation/notion-aid_en, σημείο 5.
(
22
)	Όπως επισημάνθηκε στην υποσημείωση 15, το θυρόφραγμα του Hammarby δεν αποτελεί μέρος των λιμενικών εγκαταστάσεων που διαχειρίζεται η Stockholms Hamn.
(
23
)	Συναφώς, επισημαίνεται ότι, με την απόφαση της 20ής Οκτωβρίου 2004 σχετικά με την κρατική ενίσχυση N 520/2003 – Βέλγιο – Χρηματοδοτική ενίσχυση για έργα υποδομής σε λιμένες της Φλάνδρας (ΕΕ 2005, C 176, σ. 11, αιτιολογικές σκέψεις 38, 39, 42 και 43), στην οποία παρέπεμψε η Stockholms Hamn, η Επιτροπή, μολονότι δέχθηκε τον μη οικονομικό χαρακτήρα των δραστηριοτήτων που χρηματοδοτήθηκαν, εξέτασε εντούτοις την ύπαρξη πλεονεκτήματος υπό μορφή υπεραντιστάθμισης, και ως εκ τούτου ενίσχυσης, για τις υπηρεσίες που ανατέθηκαν στις λιμενικές αρχές έναντι της καταβολής τιμήματος, εκτιμώντας, επομένως, εμμέσως ότι επρόκειτο περί οικονομικών δραστηριοτήτων καίτοι ασκούνταν προς το γενικό συμφέρον. Πρβλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2005, σχετικά με την κρατική ενίσχυση N 503/2005, United Kingdom – Great Yarmouth Outer Harbour (ΕΕ 2006, C 83, σ. 10, αιτιολογική σκέψη 27).
(
24
)	Με τις παρατηρήσεις που ανέπτυξε ενώπιον του Δικαστηρίου, η Stockholms Hamn ισχυρίστηκε ότι άρχισε να επιβάλλει εκ νέου τέλη στα εμπορικά σκάφη από το 2021. Δεν διευκρίνισε, εντούτοις, τον τρόπο υπολογισμού των εν λόγω τελών.
(
25
)	Ο συγκεκριμένος σκοπός επισημαίνεται στα υπομνήματα που η Stockholms Hamn υπέβαλε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Τα αναμενόμενα αποτελέσματα όσον αφορά την αύξηση της θαλάσσιας εμπορικής κυκλοφορίας υποδηλώνουν ότι το ύψος των τελών θα ασκούσε επιρροή στις αποφάσεις των μεταφορέων.
(
26
)	Τούτο προκύπτει από τις παρατηρήσεις που η Stockholms Hamn ανέπτυξε ενώπιον του Δικαστηρίου.
(
27
)	Βλ. αποφάσεις της 12ης Ιουλίου 2012, Compass-Datenbank (C‑138/11, EU:C:2012:449, σκέψη 42), και της 20ής Δεκεμβρίου 2023, Autorità di sistema portuale del Mar Ligure occidentale κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑166/21, EU:T:2023:862, σκέψεις 106, 110 και 118).
(
28
)	Βλ. απόφαση της 12ης Ιουλίου 2012, Compass-Datenbank (C‑138/11, EU:C:2012:449, σκέψη 42).
(
29
)	Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2022, Lux Express Estonia (C‑614/20, EU:C:2022:641), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η υποχρέωση που η Εσθονία επέβαλε στις επιχειρήσεις δημόσιων επιβατικών οδικών και σιδηροδρομικών μεταφορών να μεταφέρουν δωρεάν ορισμένες κατηγορίες επιβατών συνιστούσε «υποχρέωση παροχής δημόσιας υπηρεσίας» κατά την έννοια του κανονισμού 1370/2007 για την οποία έπρεπε να χορηγηθεί αντιστάθμιση, διευκρίνισε δε τις προϋποθέσεις που έπρεπε να πληροί η εν λόγω αντιστάθμιση προκειμένου να συμμορφώνεται προς τους κανόνες στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων.
(
30
)	Απόφαση C‑280/00 (EU:C:2003:415, στο εξής: απόφαση Altmark).
(
31
)	Βλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2023, Casa Regina Apostolorum della Pia Società delle Figlie di San Paolo κατά Επιτροπής (C‑492/21 P, EU:C:2023:354, σκέψεις 70 και 71). Είναι αληθές ότι, με την απόφαση της 27ης Ιουνίου 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, σκέψεις 47 και 50), το Δικαστήριο απέκλεισε τον οικονομικό χαρακτήρα μέρους των επίμαχων στην υπόθεση εκείνη υπηρεσιών –που συνίσταντο σε μαθήματα που διδάσκονταν σε εκπαιδευτικά ιδρύματα– καθότι παρέχονταν δωρεάν και χρηματοδοτούνταν, εν όλω ή εν μέρει, από δημόσιους πόρους, διευκρινίζοντας, με παραπομπή στο νομολογιακό κεκτημένο του σχετικά με τις υπηρεσίες, ότι μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «οικονομικές δραστηριότητες», για τον σκοπό της εφαρμογής των διατάξεων στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, οι παροχές που προσφέρονται κατά κανόνα έναντι «αμοιβής», νοουμένης ως οικονομικής αντιπαροχής για την παρεχόμενη υπηρεσία. Εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, η εμβέλεια της εν λόγω απόφασης παραμένει περιορισμένη (βλ., επ’ αυτού, σημείο 8 των παρουσών προτάσεων). Οι διατάξεις στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων εφαρμόζονται ακριβώς σε περιπτώσεις στις οποίες δημόσιοι πόροι χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων επιχειρήσεων, ο δε χαρακτηρισμός μιας υπηρεσίας ως οικονομικής δεν μπορεί να εξαρτάται από το γεγονός και μόνον ότι η παροχή της χρηματοδοτείται από το Δημόσιο, και όχι από τους αποδέκτες της. Φρονώ ότι και η παραπομπή στο νομολογιακό κεκτημένο σχετικά με τις υπηρεσίες πρέπει να αποδοθεί στις περιστάσεις της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση εκείνη. Συγκεκριμένα, η έννοια της «οικονομικής δραστηριότητας» δεν έχει το ίδιο ακριβώς περιεχόμενο στις διατάξεις για την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών και στις διατάξεις για τις κρατικές ενισχύσεις, παρά την εγγύτητα και την ταυτότητα των σκοπών των δύο συστημάτων διατάξεων. Ειδικότερα, μολονότι η αμοιβή, νοούμενη ως οικονομική αντιπαροχή για την παροχή, συνιστά καθοριστικής σημασίας στοιχείο στον τομέα των υπηρεσιών, δεν συμβαίνει το ίδιο στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, στον οποίο δίνεται μάλλον έμφαση στη δυνατότητα αποκόμισης κέρδους, η οποία συνδέεται με τη φύση της δραστηριότητας, και στην ιδιότητα εμπορικού φορέα ή δημόσιας αρχής υπό την οποία παρεμβαίνει η οντότητα που παρέχει την υπηρεσία.
(
32
)	Βλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 1997, Diego Calì & Figli (C‑343/95, EU:C:1997:160, σκέψεις 22 και 23). Βλ., επίσης, την ανάλυση για τις κρατικές ενισχύσεις όσον αφορά τις λιμενικές υποδομές, η οποία είναι διαθέσιμη στη διεύθυνση https://competition-policy.ec.europa.eu/state-aid/legislation/notion-aid_en, σημείο 4.
(
33
)	Το 2022 εγκρίθηκε έργο ανακαίνισης του διαύλου του Södertälje με σκοπό, μεταξύ άλλων, τη μείωση των πιέσεων στην οδική και σιδηροδρομική εμπορική κυκλοφορία μέσω μετατόπισης στη θαλάσσια κυκλοφορία, βλ. https://www.marketscreener.com/quote/stock/PEAB-AB‑6491371/news/Peab-Rebuilds-the-Lock-Canal-in-Sodertalje-40864607/.
(
34
)	Βλ. απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2022, Volotea και easyJet κατά Επιτροπής (C‑331/20 P και C‑343/20 P, EU:C:2022:886, σκέψεις 107 έως 109).
(
35
)	Βλ. απόφαση της 13ης Μαρτίου 2025, Cividale κ.λπ. (C‑746/23 και C‑747/23, EU:C:2025:171, σκέψη 42).
(
36
)	Βλ. απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2022, Volotea και easyJet κατά Επιτροπής (C‑331/20 P και C‑343/20 P, EU:C:2022:886, σκέψη 109 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
37
)	Βλ. απόφαση της 13ης Μαρτίου 2025, Cividale κ.λπ. (C‑746/23 και C‑747/23, EU:C:2025:171, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
38
)	Η δωρεάν παροχή μιας υπηρεσίας που αγοράζεται από τρίτο δεν συνιστά συμπεριφορά την οποία δεν θα μπορούσε να επιδείξει ιδιώτης επιχειρηματίας υπό ορισμένες περιστάσεις. Σε τέτοια περίπτωση, το Δημόσιο, ως αγοραστής, παρέχει, κατ’ αρχήν, πλεονέκτημα στον αντισυμβαλλόμενό του όταν η τιμή που καταβάλλεται για την αποκτώμενη υπηρεσία δεν αντιστοιχεί στην τιμή της αγοράς.
(
39
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 2021, Autostrada Wielkopolska κατά Επιτροπής και Πολωνίας (C‑933/19 P, EU:C:2021:905, σκέψεις 121 έως 125 και 139 έως 156). Σε τέτοια περίπτωση, πλεονέκτημα κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ θα υφίστατο μόνον στο μέτρο που η επίμαχη αντιστάθμιση είναι υψηλότερη της απώλειας εσόδων της Stockholms Hamn.
(
40
)	Συναφώς, το Δικαστήριο και το Γενικό Δικαστήριο έχουν αποκλείσει, ειδικότερα, τον χαρακτήρα κρατικής ενίσχυσης ποσών οφειλόμενων ή καταβληθέντων λόγω της εξωσυμβατικής ευθύνης του οικείου κράτους μέλους, βλ. απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1988, Αστερίς κ.λπ. (106/87 έως 120/87, EU:C:1988:457), και, σε περίπτωση καταβολής αποζημίωσης για απαλλοτρίωση, βλ. αποφάσεις της 1ης Ιουλίου 2010, Nuova Terni Industrie Chimiche κατά Επιτροπής (T‑64/08, EU:T:2010:270), και της 27ης Ιανουαρίου 2022, Sātiņi-S (C‑238/20, EU:C:2022:57, σκέψη 51). Εντούτοις, τέτοιες περιπτώσεις δεν συντρέχουν εν προκειμένω.
(
41
)	Βλ. απόφαση της 27ης Ιανουαρίου 2022, Sātiņi-S (C‑238/20, EU:C:2022:57, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
42
)	Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 2017, Portovesme κατά Επιτροπής (C‑606/14 P, EU:C:2017:75, σκέψη 92).
(
43
)	Βλ. απόφαση Altmark (σκέψη 87).
(
44
)	Σκοπός των κριτηρίων που διατύπωσε το Δικαστήριο με την απόφαση Altmark είναι να εξακριβώνεται ότι το Δημόσιο κατέβαλε δίκαιο τίμημα για την εξασφάλιση της ορθής εκπλήρωσης της ΥΠΔΥ. Εντούτοις, αντιθέτως προς τις περιπτώσεις στις οποίες εφαρμόζεται η αρχή ΙΕΟΑ, στις περιπτώσεις στις οποίες έχει εφαρμογή η απόφαση Altmark, σκοπός του Δημοσίου δεν είναι η αποκόμιση κέρδους, αλλά η εξασφάλιση της παροχής δημόσιας υπηρεσίας, και, ως εκ τούτου, το Δημόσιο δεν ενεργεί ως ιδιώτης επιχειρηματίας. Επομένως, το κριτήριο Altmark και η αρχή ΙΕΟΑ είναι δύο αναλυτικά εργαλεία τα οποία εφαρμόζονται σε διαφορετικές περιπτώσεις, και όχι εναλλακτικώς, βλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2023, Ryanair και Airport Marketing Services κατά Επιτροπής (T‑79/21, EU:T:2023:334, σκέψεις 100 έως 102).
(
45
)	Βλ. απόφαση Altmark (σκέψη 89).
(
46
)	Βλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 1974, BRT και Société belge des auteurs, compositeurs et éditeurs (127/73, EU:C:1974:25, σκέψη 20). Πάντως, δεν απαιτείται να πρόκειται περί νομοθετικής ή κανονιστικής πράξης, μπορεί δε να αρκεί παραχώρηση δημοσίου δικαίου, βλ. απόφαση της 23ης Οκτωβρίου 1997, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑159/94, EU:C:1997:501, σκέψη 66), ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, σύμβαση, βλ. ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις κρατικές ενισχύσεις στην αντιστάθμιση για παροχή δημόσιας υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΕΕ 2012, C 8, σ. 4, σημείο 52).
(
47
)	Βλ. απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2015, Ισπανία κατά Επιτροπής (T‑461/13, EU:T:2015:891, σκέψη 60).
(
48
)	Βλ. αποφάσεις της 10ης Δεκεμβρίου 1991, Merci convenzionali Porto di Genova (C‑179/90, EU:C:1991:464, σκέψη 27), της 17ης Ιουλίου 1997, GT-Link (C‑242/95, EU:C:1997:376, σκέψη 53), και της 18ης Ιουνίου 1998, Corsica Ferries France (C‑266/96, EU:C:1998:306, σκέψη 45).
(
49
)	Δεν είναι, εξάλλου, πιθανό επιχείρηση όπως η Stockholms Hamn να αποφάσισε να παράσχει δωρεάν τις επίμαχες υπηρεσίες με γνώμονα αποκλειστικά και μόνο το εμπορικό συμφέρον της. Το γεγονός ότι η Stockholms Hamn παρείχε ήδη υπηρεσίες σχετικές με το θυρόφραγμα οι οποίες αποτελούσαν αντικείμενο της συμφωνίας αντιστάθμισης δεν αποκλείει, άλλωστε, τον χαρακτηρισμό τους ως ΥΓΟΣ, στο μέτρο που οι συνθήκες υπό τις οποίες παρέχονταν οι εν λόγω υπηρεσίες (ήτοι έναντι αμοιβής) δεν θεωρούνταν πλέον συμβατές προς το γενικό συμφέρον, πρβλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2018, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (C‑171/17, EU:C:2018:881, σκέψη 56).
(
50
)	Βλ. απόφαση της 15ης Μαΐου 2019, Achema κ.λπ. (C‑706/17, EU:C:2019:407, σκέψη 114). Η δεύτερη προϋπόθεση που διατυπώθηκε με την απόφαση Altmark απαιτεί οι παράμετροι βάσει των οποίων υπολογίζεται η αντιστάθμιση να έχουν προσδιοριστεί προηγουμένως αντικειμενικά και με διαφάνεια, ενώ, κατά την τρίτη προϋπόθεση, η αντιστάθμιση δεν πρέπει να υπερβαίνει το μέτρο του αναγκαίου για την κάλυψη του συνόλου ή μέρους των δαπανών που πραγματοποιούνται για την εκπλήρωση της ΥΠΔΥ, λαμβανομένων υπόψη των σχετικών εσόδων και ενός ευλόγου κέρδους, βλ. υπόθεση Altmark (σκέψεις 90 και 92).
(
51
)	Από τα στοιχεία της δικογραφίας προκύπτει ότι, κατά το άρθρο 5 της συμφωνίας αντιστάθμισης, στη λήξη κάθε πενταετίας, η Sjöfartsverket όφειλε να καταβάλλει στη Stockholms Hamn συμπληρωματικό ποσό ίσο με το ήμισυ της διαφοράς μεταξύ της βασικής αντιστάθμισης υπολογιζόμενης κατά το άρθρο 3 της εν λόγω συμφωνίας και της νέας αντιστάθμισης υπολογιζόμενης βάσει του άρθρου 4 (ήτοι υπό το πρίσμα της πραγματικής κυκλοφορίας). Σε περίπτωση αρνητικής διαφοράς, η Stockholms Hamn όφειλε να επιστρέψει στη Sjöfartsverket ποσό ίσο με το ήμισυ της ως άνω διαφοράς.
(
52
)	Εάν δεν απατώμαι, από τη δικογραφία προκύπτει ότι το βασικό ποσό της αντιστάθμισης, για κάθε πενταετή περίοδο, οριζόταν με κοινή συμφωνία λαμβανομένου υπόψη του όγκου της κυκλοφορίας που κατέληξε σε αντιστάθμιση κατά το τέταρτο έτος της προηγούμενης περιόδου, καθοριζόμενου βάσει των στοιχείων της Stockholms Hamn (άρθρο 4). Εν συνεχεία, το εν λόγω ποσό αναπροσαρμοζόταν, βάσει του μηχανισμού που προβλέπεται στο άρθρο 5, όπως εκτέθηκε στην υποσημείωση 51 των παρουσών προτάσεων.
(
53
)	Βλ. απόφαση της 7ης Μαρτίου 2024, Fallimento Esperia και GSE (C‑558/22, EU:C:2024:209, σκέψη 64).
(
54
)	Βλ. απόφαση της 20ής Μαΐου 2021, Azienda Sanitaria Provinciale di Catania κατά Assessorato della Salute della Regione Siciliana (C‑128/19, στο εξής: απόφαση Azienda Sanitaria Provinciale di Catania, EU:C:2021:401, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
55
)	Πράξη περί των όρων προσχωρήσεως του Βασιλείου της Νορβηγίας, της Δημοκρατίας της Αυστρίας, της Δημοκρατίας της Φινλανδίας και του Βασιλείου της Σουηδίας και των προσαρμογών των Συνθηκών επί των οποίων βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 1994, C 241, σ. 9, και ΕΕ 1995, L 1, σ. 1, στο εξής: πράξη προσχώρησης).
(
56
)	Το άρθρο 144 περιλαμβάνεται στον τίτλο VI, κεφάλαιο I, το οποίο επιγράφεται «Διατάξεις περί κρατικών ενισχύσεων». Τα άρθρα 138 έως 142 της πράξης προσχώρησης που περιλαμβάνονται στο εν λόγω κεφάλαιο καθορίζουν τις κατηγορίες ενισχύσεων που τα νέα κράτη μέλη δικαιούνται να χορηγούν στον τομέα των γεωργικών προϊόντων. Από τα ανωτέρω άρθρα, μόνον το άρθρο 142, σχετικά με τις μακροπρόθεσμες εθνικές ενισχύσεις με σκοπό να διασφαλιστεί η διατήρηση της γεωργικής δραστηριότητας σε συγκεκριμένες περιοχές, μνημονεύει ρητώς τη Σουηδία. Το άρθρο 143, παράγραφος 1, της πράξης προσχώρησης ορίζει ότι οι ενισχύσεις που προβλέπονται στα άρθρα 138 έως 142, «καθώς και κάθε άλλη εθνική ενίσχυση η οποία υπόκειται σε άδεια της Επιτροπής στο πλαίσιο της παρούσας συνθήκης, κοινοποιούνται στην Επιτροπή».
(
57
)	Βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston της 7ης Φεβρουαρίου 2013, στην υπόθεση P (C‑6/12, EU:C:2013:69, σημείο 9 και υποσημείωση 24).
(
58
)	Βλ. απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, P Oy (C‑6/12, EU:C:2013:525, σκέψη 44).
(
59
)	Κατά το άρθρο 137, παράγραφος 1, της πράξης προσχώρησης, ο τίτλος VI «αφορά τα γεωργικά προϊόντα με εξαίρεση τα προϊόντα που εμπίπτουν στον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 3759/92 περί κοινής οργανώσεως της αγοράς στον τομέα των αλιευομένων προϊόντων και των προϊόντων υδατοκαλλιέργειας». Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 144 της πράξης προσχώρησης αφορά ενισχύσεις έχουσες ως αντικείμενο τέτοια προϊόντα οι οποίες δεν περιλαμβάνονται σε εκείνες για τις οποίες έχει χορηγηθεί άδεια κατά τα άρθρα 138 έως 142 της ίδιας πράξης.
(
60
)	Κανονισμός (ΕΚ) 794/2004 της Επιτροπής, της 21ης Απριλίου 2004, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2004, L 140, σ. 1).
(
61
)	Το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 794/2004 προβλέπει, επίσης, ότι «η αύξηση του αρχικού προϋπολογισμού ενός υφιστάμενου καθεστώτος ενισχύσεων κατά ποσοστό έως 20 % δεν λογίζεται ως μεταβολή υφιστάμενης ενίσχυσης». Η διάταξη αυτή αφορά τα καθεστώτα ενισχύσεων και, επομένως, δεν τυγχάνει εφαρμογής στην υπό κρίση υπόθεση. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι τα ποσά που καταβλήθηκαν στη Stockholms Hamn δεν υπέστησαν, καθ’ όλη την περίοδο εφαρμογής της συμφωνίας αντιστάθμισης, ετήσιες μεταβολές ποσοστού ανώτερου του 20 %.
(
62
)	Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Campos-Sanchez Bordona της 26ης Σεπτεμβρίου 2018, στην υπόθεση Südwestrundfunk κατά Tilo Rittinger κ.λπ. (C‑492/17, EU:C:2018:777, σημείο 47).
(
63
)	Βλ. αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, Carrefour Hypermarchés SAS κ.λπ. κατά Ministre des Finances et des Comptes publics (C‑510/16, EU:C:2018:751, σκέψη 41), και της 13ης Δεκεμβρίου 2018, Rittinger κ.λπ. (C‑492/17, EU:C:2018:1019, σκέψη 57).
(
64
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J.-P. Warner στην υπόθεση McCarren (177/78, EU:C:1979:127). Υπό την έννοια ότι πρόκειται, εν πάση περιπτώσει, περί «δευτερε[υουσών], μάλιστα δε αμελητέ[ων]» τροποποιήσεων, βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα S. Rozès στην υπόθεση Apple and Pear Development Council (222/82, EU:C:1983:229).
(
65
)	Βλ. αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2003, Βέλγιο κατά Επιτροπής (C‑197/99 P, EU:C:2003:444, σκέψη 109), της 20ής Μαΐου 2010, Todaro Nunziatina & C. Snc κατά Assessorato del Lavoro, della Previdenza Sociale, della Formazione Professionale e dell’Emigrazione della regione Sicilia (C‑138/09, EU:C:2010:291, σκέψη 47), της 4ης Δεκεμβρίου 2013, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (C‑121/10, EU:C:2013:784, σκέψη 59), και Azienda Sanitaria Provinciale di Catania (σκέψεις 37 και 39).
(
66
)	Βλ. απόφαση της 26ης Οκτωβρίου 2016, Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) κατά Επιτροπής (C‑590/14 P, EU:C:2016:797, σκέψεις 56, 78 και 81).