62017CC0386
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
BOT
ippreżentati fis‑6 ta’ Settembru 2018 (
1
)
Kawża C‑386/17
Stefano Liberato
vs
Luminita Luisa Grigorescu
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kooperazzjoni ġudizzjarja f’materji ċivili – Regolament (KE) Nru 44/2001 – Artikolu 5(2) – Artikolu 27 – Artikolu 35(3) – Ġurisdizzjoni, rikonoxximent u eżekuzzjoni tas-sentenzi fi kwistjonijiet ta’ obbligu ta’ manteniment – Regolament (KE) Nru 2201/2003 – Artikoli 19 u 24 – Ġurisdizzjoni, rikonoxximent u eżekuzzjoni tas-sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri – Lis pendens – Ksur tar-regoli dwar il-lis pendens – Konsegwenzi – Projbizzjoni ta’ stħarriġ tal-ġurisdizzjoni tal-qorti ta’ oriġini”
1.
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal‑Artikoli 19 u 24 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2201/2003 tas‑27 ta’ Novembru 2003 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi fi kwistonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbilità tal-ġenituri, u li jirrevoka r-Regolament (KE) Nru 1347/2000 (
2
).
2.
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn Stefano Liberato u Luminita Luisa Grigorescu dwar ir-rikonoxximent mill-qrati Taljani ta’ sentenza tal-qrati Rumeni, li tirrigwarda r-rabta matrimonjali, ir-responsabbiltà tal-ġenituri u l-obbligi ta’ manteniment.
3.
Din il-kawża ser tagħti l-opportunità lill-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża jekk il-ksur tar-regoli ta’ lis pendens mit-tieni qorti adita jistax jikkostitwixxi raġuni għan-nuqqas ta’ rikonoxximent tas-sentenza mogħtija minnha.
4.
Fit-tmiem tal-analiżi tiegħi, ser nipproponi, konformement mas-sentenza tad‑19 ta’ Novembru 2015, P (
3
), li jitqies prinċipalment, li l-Artikolu 35(3) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 44/2001 (
4
), tat‑22 ta’ Diċembru 2000, dwar ġurisdizzjoni u rikonoxximent u eżekuzzjoni ta’ sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali (
5
), u l-Artikolu 24 tar-Regolament Nru 2201/2003 għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprojbixxu li l-ksur tar-regoli ta’ lis pendens, stabbiliti fl-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001 u fl-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003, mill-qorti adita t-tieni jikkostitwixxi raġuni għan-nuqqas ta’ rikonoxximent tas-sentenza mogħtija minnha, ibbażata fuq il-kuntrarjetà għall-ordni pubbliku tal-Istat Membru mitlub.
I. Il-kuntest legali
A.
Id-dritt tal-Unjoni
1. Ir-Regolament Nru 44/2001
5.
L-Artikolu 5(2) tar-Regolament Nru 44/2001 jipprovdi:
“Persuna domiċiljata fi Stat Membru tista’, fi Stat Membru ieħor, tkun imfittxijja:
[…]
2.
f’materji li għandhom x’jaqsmu ma’ manteniment, fil-qrati tal-post ta’ fejn il-kreditur tal-manteniment ikollu d-domiċilju jew ir-residenza abitwali tiegħu jew, jekk il-materja tagħmel parti minn proċedimenti li jikkonċernaw l-istatus ta’ persuna, fil-qorti li, skond il-liġi tagħha, jkollha l-ġurisdizzjoni li tilqa’ dawk il-proċedimenti, sa kemm dik il-ġurisdizzjoni tkun ibbażata biss fuq in-nazzjonalità ta’ wieħed mill-partijiet”.
6.
L-Artikolu 27 ta’ dan ir-regolament jipprovdi kif ġej:
“1.   Meta proċedimenti jinvolvu l-istess kawża ta’ azzjoni u bejn l-istess partijiet ikunu miġjuba quddiem qrati ta’ Stati Membri differenti, xi qorti apparti mil-ewwel qorti li jkollha quddiema l-każ għandha bl-inizjattiva tagħha stess tissosspendi l-proċedimenti ta’ quddiemha sa dak iż-żmien li fih tiġi stabbilita l-ġurisdizzjoni ta’ l-ewwel qorti invokata.
2.   Meta tiġi stabbilita l-ġurisdizzjoni ta’ l-ewwel qorti invokata, xi qorti oħra apparti mill-ewwel qorti invokata għandha tastieni mill-ġurisdizzjoni favur dik il-qorti.”
7.
L-Artikolu 28 tal-imsemmi regolament jipprovdi:
“1.   Meta azzjonijiet relatati jkunu pendenti fi qrati ta’ Stati Membri differenti, xi qorti apparti mill-qorti li tkun l-ewwel invokata għandha tissosspendi l-proċedimenti ta’ quddiemha.
2.   Meta dawn l-azzjonijiet ikunu pendenti quddiem il-qorti tal-prima istanza, xi qorti ieħor apparti mill-ewwel qorti invokata tista’ wkoll, fuq applikazzjoni ta’ wieħed mill-partijiet, tiċħad il-ġurisdizzjoni jekk il-qorti l-ewwel invokat ikollha ġurisdizzjoni fuq l-azzjonijiet f’dak il-każ u li l-liġi tagħha tippermetti l-konsolidazzjoni ta’ dan.
3.   Għall-iskopijiet ta’ dan l-Artikolu, azzjonijiet huma meqjusa li jkunu relatati meta jkunu konnessi hekk mill-qrib illi jkun aktar konvenjenti illi jinstemgħu u jiġu determinati flimkien sabiex ikun evitat ir-riskju ta’ ġudizzji irrikonċiljabbli li jirriżultaw minn proċedimenti separati.”
8.
L-Artikolu 34 tal-istess regolament jipprevedi:
“Sentenza m’għandhiex tiġi rikonoxxuta:
1.
jekk dak ir-rikonoxximent ikun manifestament kontra l-istrateġija pubblika ta’ l-Istat Membru li fih ġie mfittex ir-rikonoxximent;
[…]
3.
jekk ikun irrikonċiljabbli ma’ sentenza mogħtija fi kwistjoni bejn l-istess partijiet fl-Istat Membru li fih ġie mfittex ir-rikonoxximent;
4.
jekk ikun irrikonċiljabbli ma’ sentenza mogħtija aktar kmieni fi Stat Membru ieħor jew fi Stat terz li jinvolvi l-istess kawża ta’ azzjoni u bejn l-istess partijiet, basta illi dik is-sentenza aktar kmieni twettaq il-kondizzjonijiet meħtieġa għar-rikonoxximent tagħha fl-Istat Membru indirizzat.”
9.
L-Artikolu 35 tar-Regolament Nru 44/2001 jistabbilixxi:
“1.   Aktar minn hekk, sentenza m’għandhiex tiġi rikonoxxuta jew tmur kontra s-Sezzjonijiet 3, 4 jew 6 ta’ Kapitolu II, jew fil-każ li hemm disposizzjoni dwaru fl-Artikolu 72.
2.   Fl-eżami tal-bażi tas-sentenza msemmija fil-paragrafu ta’ qabel, il-qorti jew l-awtorità għandha tkun marbuta bis-sejbiet dwar il-fatt li fuqhom il-qorti ta’ l-Istat Membru ta’ l-oriġini tkun ibbażat il-ġurisdizzjoni tagħha.
3.   Suġġett għal paragrafu 1, il-ġurisdizzjoni tal-qorti ta’ l-Istat Membru ta’ oriġini ma tistax tiġi reveduta. It-test ta’ strateġija pubblika msemmija f’punt 1 ta’ l-Artikolu 34 ma’ jistax jiġi applikat għal regoli li għandhom x’jaqsmu ma’ ġurisdizzjoni.”
2. Ir-Regolament Nru 2201/2003
10.
Il-premessi 11, 12, 21 u 33 tar-Regolament Nru 2201/2003 jipprovdu:
“(11)
L-obligazzjonijiet ta’ manteniment huma esklużi mill-iskop ta’ dan ir-Regolament peress li dawn huma diġà koperti mir-Regolament […] Nru 44/2001. Il-qrati li għandhom il-ġurisdizzjoni taħt dan ir-Regolament ġeneralment għandhom il-ġurisdizzjoni biex jiddeċiedu dwar l-obbliġazzjonijiet ta’ manteniment billi japplikaw l-Artikolu 5(2) tar-Regolament […] Nru 44/2001.
(12)
Ir-raġunijiet ta’ l-ġurisdizzjoni fi kwistjonijiet ta’ responsabbilità ta’ l-ġenituri stabbiliti fir-Regolament preżenti huma fformati fi ħdan l-aqwa interessi għall-minuri, u partikolarment dwar il-kriterju ta’ l-qrubija. Dan ifisser li l-ġurisdizzjoni għandha toqgħod l-ewwelnett ma’ l-Istat Membru tar-residenza abitwali ta’ l-minuri, ħlief għal ċerti każijiet fejn hemm tibdil fir-residenza ta’ l-minuri jew skond ftehim bejn dawk il-ġenituri li huma d-detenturi tar-responsabilità.
[…]
(21)
Ir-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi mogħtija fi Stat Membru għandu jiġi bbażat fuq il-prinċipju ta’ fiduċja reċiproka u l-bażi għal nuqqas ta’ rikonoxximent għandu jinżamm għall-minimu neċessarju.
[…]
(33)
Dan ir-Regolament jirrikonoxxi d-drittijiet fondamentali u josserva l-prinċipji ta’ l-Karta tad-Drittijiet Fondamentali ta’ l-Unjoni Ewropea. B’mod partikolari, ifittex li jassigura r-rispett għad-drittijiet fondamentali ta’ l-minuri kif stabbiliti fl-Artikolu 24 ta’ l-Karta tat-Drittijiet Fondamentali […].”
11.
L-Artikolu 12 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Il-Proroga ta’ l-ġurisdizzjoni”, jistabbilixxi, fil-paragrafi (1) u (2) tiegħu:
“1.   Il-qrati ta’ xi Stat Membru li jeżerċitaw l-ġurisdizzjoni bis-saħħa ta’ l-Artikolu 3 dwar l-applikazzjoni għad-divorzju, għas-separazzjoni legali jew għall-annullament taż-żwieg għandu jkollhom il-ġurisdizzjoni dwar kwalsijasi kwistjoni dwar ir-responsabbilità ta’ l-ġenituri li għandha x’taqsam ma’ dik l-applikazzjoni fejn:
(a)
mill-inqas wieħed mill-konjuġi għandu jew għandha r-responsabbilità bħala ġenituri fir-rigward tal-minuri
u
(b)
il-ġurisdizzjoni ta’ l-qrati ġiet aċċettata espressament jew xort’oħra f’mod inekwivokabbli mill-konjuġi u bejn dawk il-ġenituri li huma d-detenturi tar-responsabilità, fil-ħin li l-qorti tieħu pussess ta’ dan, u tkun fl-aqwa nteressi ta’ l-minuri.
2.   Il-ġurisdizzjoni mogħtija fil-paragrafu 1 għandha tieqaf jekk kif:
(a)
is-sentenza li tippermetti jew tirrifjuta l-applikazzjoni għad-divorzju, għas-separazzjoni legali jew għall-annullament taż-żwieg ġiet finalizzata;
(b)
f’dawk il-każijiet fejn il-proċedimenti dwar ir-responsabbilità ta’ l-ġenituri għadhom pendenti fid-data imsemmija f’ (a), sentenza f’dawn il-proċedimenti giet iffinalizzata;
(ċ)
il-proċedimenti msemmija f’ (a) u f’(b) ġew mitmuma għal raġuni oħra.”
12.
L-Artikolu 17 tal-imsemmi regolament, intitolat “L-Eżaminazzjoni nkwantu għall-ġurisdizzjoni”, jipprovdi:
“Fejn qorti ta’ Stat Membru għandha l-pussess dwar każ li m’għandiex il-ġurisdizzjoni taħt dan ir-Regolament u dwar liema xi qorti ta’ Stat Membru ieħor għandha l-ġurisdizzjoni bis-saħħa ta’ dan ir-Regolament, għandha tiddikjara b’mozzjoni proprja li m’għandhiex ġurisdizzjoni.”
13.
L-Artikolu 19 tal-istess regolament, intitolat “Lis pendens u azzjonijiet dipendenti”, jipprevedi:
“1.   Fejn il-proċedimenti dwar id-divorzju, is-separazzjoni legali jew l-annullament taż-żwieg bejn l-istess partijiet jinġiebu quddiem qrati ta’ Stati Membri differenti, it-tieni qorti li tkun ħadet il-pussess għandha b’mozzjoni proprja żżomm il-proċedimenti sakemm il-ġurisdizzjoni ta’ l-qorti li tkun ħadet il-pussess l-ewwel tigi stabbilita.
2.   Fejn il-proċedimenti dwar ir-responsabbilità ta’ l-ġenituri dwar l-istess minuri u li tinkludi l-istess kawża se jidħru quddiem qrati fi Stati Membri differenti, it-tieni qorti li ħadet il-pussess għandha b’mozzjoni tagħha stess żżomm il-proċedimenti sakemm il-ġurisdizzjoni ta’ l-ewwel qorti tiġi stabbilita.
3.   Fejn il-ġurisdizzjoni ta’ l-ewwel qorti li ħadet il-pussess tiġi stabbilita, it-tieni qorti bil-pussess għandha iċċedi l-ġurisdizzjoni favur dik il-qorti.
F’dak il-każ, il-parti li tkun ġabet il-kawza relevanti quddiem il-qorti li ħadet il-ta’ l-pussess wara, tista’ ġġib dik il-kawza quddiem il-qorti li ħadet ita’ l-pussess l-ewwel.”
14.
L-Artikolu 21 tar-Regolament Nru 2201/2003, intitolat “Ir-Rikonoxximent ta’ sentenza”, jistabbilixxi, fil-paragrafi 1 u 4 tiegħu:
“1.   Sentenza mogħtija fi Stat Membru għandha tiġi rikonoxxuta fl-Istati Membri l-oħra mingħajr il-bżonn ta’ ebda proċedura speċjali.
[…]
4.   Fejn ir-rikonoxximent ta’ xi sentenza titressaq bħala kwistjoni nċidentali f’qorti ta’ xi Stat Membru, dik il-qorti tista’ tiddetermina dik il-kwistjoni.”
15.
L-Artikolu 22 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Ir-Raġunijiet għan-nuqqas ta’ rikonoxximent ta’ sentenzi dwar id-divorzju, is-separazzjoni legali jew l-annullament taż-żwieġ”, jipprovdi:
“Sentenza dwar id-divorzju, is-separazzjoni legali jew l-annullament taż-żwieg m’għandhiex tiġi rikonoxxuta:
(a)
jekk jidher ċar li l-imsemmi rikonoxximent huwa kuntrarju għall-politika pubblika ta’ l-Istat Membru fejn ir-rikonoxximent qiegħed jiġi mitlub;
[…]
(ċ)
jekk hija rrekonċiljabbli ma’ sentenza mogħtija fi proċedimenti bejn l-istess partijiet fl-Istat Membru li fih qiegħed jiġi mitlub r-rikonoxximent;
[…]”
16.
L-Artikolu 23 tal-imsemmi regolament, intitolat “Ir-Raġunijiet għan-nuqqas ta’ rikonoxximent tas-sentenzi dwar ir-responsabbilità ta’ l-ġenituri”, jipprovdi kif ġej:
“Sentenza dwar ir-responsabbilità ta’ l-ġenituri m’għandhiex tiġi rikonoxxuta:
(a)
Jekk l-imsemmi rikonoxximent jidħer ċar li huwa kuntrarju għall-politika pubblika ta’ l-Istat Membru li fih r-rikonoxximent qiegħed jiġi mitlub wara li jiġu kkunsidrati l-aħjar interessi ta’ l-minuri;
[…]
(e)
jekk hija rrekonċiljabbli ma’ xi sentenza dwar ir-responsabbilità ta’ l-ġenituri mogħtija aktar tard fi Stat Membru fejn hemm it-talba ta’ rikonoxximent;
[…]”
17.
L-Artikolu 24 tal-istess regolament, intitolat “Il-Projbizzjoni ta’reviżjoni ta’ ġurisdizzjoni fil-qrati ta’ l-oriġini”, jipprovdi:
“Il-ġurisdizzjoni ta’ l-qorti ta’ l-Istat Membru ta’ l-oriġini ma tistax tiġi riveduta. Il-prova ta’ l-politika pubblika imsemmija fl-Artikoli 22(a) u 23(a) ma tistax ssir fuq ir-regoli dwar il-ġurisdizzjoni imsemmija fl-Artikolu 3 sa 14.”
B.
Id-dritt Taljan
18.
L-Artikolu 150 tal-codice civile (il-Kodiċi Ċivili), intitolat “Separazzjoni legali”, jipprovdi:
“Is-separazzjoni legali tal-konjuġi hija possibbli.
Is-separazzjoni tista’ tkun ġudizzjarja jew bonarja.
Huma biss il-konjuġi li għandhom id-dritt jitolbu s-separazzjoni legali jew l-approvazzjoni tal-ftehim ta’ separazzjoni.”
19.
L-Artikolu 151 tal-Kodiċi Ċivili, intitolat, “Separazzjoni ġudizzjarja”, jipprevedi:
“Is-separazzjoni tista’ tintalab meta jkun hemm, anki indipendentement mir-rieda ta’ wieħed mill-konjuġi jew tat-tnejn, fatti li jirrendu intollerabbli t-tkomplija tal-ħajja flimkien jew li jippreġudikaw serjament l-edukazzjoni tat-tfal.
L-imħallef li jiddikjara s-separazzjoni għandu jiddikjara jekk il-kundizzjonijiet ikunu ssodisfatti u jekk tkun tressqet talba f’dan is-sens, lil liema mill-konjuġi għandha tiġi imputata s-separazzjoni, billi jieħu inkunsiderazzjoni l-imġieba ta’ dak il-konjuġi kuntrarja għad-doveri li jirriżultaw miż-żwieġ.”
20.
Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li, għall-finijiet tax-xoljiment definittiv tar-rabtiet taż-żwieġ (divorzju), id-dispożizzjoni applikabbli ratione temporis hija l-punt 2(b) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 3 tal-legge Nru 898 (Disciplina dei casi di scioglimento del matrimonio) (Liġi Nru 898 (Regoli Applikabbli fil-Każ ta’ Xoljiment taż-Żwieġ)] (
6
), tal‑1 ta’ Diċembru 1970, li jipprovdi kif ġej:
“Ix-xoljiment jew il-waqfien tal-effetti ċivili taż-żwieġ jista’ jintalab minn wieħed mill-konjuġi:
[…]
2)
fil-każ fejn:
[…]
b)
is-separazzjoni legali tal-konjuġi ġiet deċiża permezz ta’ sentenza li kisbet l-awtorità ta’ res judicata jew is-separazzjoni bonarja ġiet ġuridikament ikkonfermata, jew kien hemm separazzjoni de facto, meta s-separazzjoni de facto tkun bdiet mill-inqas sentejn qabel it-18 ta’ Diċembru 1970. F’kull każ, it-talba għax-xoljiment jew għall-waqfien tal-effetti ċivili taż-żwieġ hija suġġetta għall-kundizzjoni li s-separazzjoni damet b’mod mhux interrott għal mill-inqas tliet snin li jibdew jiddekorru mill-mument li fih il-konjuġi dehru quddiem il-President tal-Qorti fil-kuntest tal-proċedura ta’ separazzjoni legali, inkluż meta l-proċedura kontenzjuża tkun saret.”
21.
Il-qorti tar-rinviju żżid li r-responsabbiltà tal-ġenituri u l-obbligu ta’ manteniment tat-tfal huma rregolati bl-istess mod, fil-każ ta’ separazzjoni u ta’ divorzju, mill-Artikoli 337a sa 337g tal-Kodiċi Ċivili.
II. Il-fatti li wasslu għall-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
22.
S. Liberato u L. Grigorescu żżewwġu f’Ruma (l-Italja) fit‑22 ta’ Ottubru 2005, u għexu flimkien f’dan l-Istat Membru sat-twelid tal-wild tagħhom fl-20 ta’ Frar 2006. Ir-rapport taż-żwieġ tagħhom progressivament mar għall-agħar. L-omm ħadet lill-wild tagħhom fir-Rumanija u ma reġatx daħlet fir-residenza tal-familja fl-Italja (
7
).
23.
B’rikors tat-22 ta’ Mejju 2007, S. Liberato ppreżenta quddiem it-Tribunale di Teramo (il-Qorti Distrettwali ta’ Teramo, l-Italja) talba intiża għas-separazzjoni legali u għall-kustodja tal-wild. L. Grigorescu saret parti fil-proċedura u talbet li s-separazzjoni tiġi ddikjarata bħala imputabbli lir-raġel tagħha, li l-kustodja tal-wild tiġi fdata esklussivament lilha u li kontribuzzjoni għall-manteniment tal-wild tiġi stabbilita fil-konfront tal-missier.
24.
B’sentenza tad‑19 ta’ Jannar 2012 (
8
), it-Tribunale di Teramo (il-Qorti Distrettwali ta’ Teramo) iddikjarat is-separazzjoni legali tal-konjuġi imputabbli lil L. Grigorescu u, b’digriet separat, bagħtet lura l-kawża għal deċiżjoni għal dak li jirrigwarda t-talbiet reċiproċi tal-partijiet dwar l-eżerċizzju tar-responsabbiltà tal-ġenituri.
25.
Filwaqt li l-proċedura dwar ir-responsabbiltà tal-ġenituri kienet għadha pendenti fl-Italja, L. Grigorescu ressqet proċeduri quddiem il-Judecătoria București (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Bukarest, ir-Rumanija) fit-30 ta’ Settembru 2009, u talbet id-divorzju, il-kustodja esklussiva tal-wild u kontribuzzjoni għall-manteniment tal-wild mingħand il-missier.
26.
Fil-kuntest ta’ din il-proċedura kontradittorja fir-rigward ta’ S. Liberato, huwa qajjem, preliminarjament, l-eċċezzjoni ta’ lis pendens minħabba li l-proċedura ta’ separazzjoni kienet inbdiet fl-Italja fl-ewwel lok. Madankollu, permezz ta’ sentenza tal‑31 ta’ Mejju 2010, il-Judecătoria București (il-Qorti tal-Ewwel Istanza Bukarest) iddikjarat ix-xoljiment tar-rabtiet taż-żwieġ, tat il-kustodja tal-wild lill-omm u stabbilixxiet l-iskeda ta’ żjarat tal-missier u l-ammont tal-manteniment li huwa kellu jħallas favur il-wild.
27.
Din is-sentenza kisbet l-awtorità ta’ res judicata wara sentenza tal-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest) tat‑12 ta’ Ġunju 2013 li kkonfermat is-sentenza tat-Tribunalul București (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest, ir-Rumanija) tat‑3 ta’ Diċembru 2012, li ċaħdet l-appell ippreżentat minn S. Liberato kontra s-sentenza tal‑31 ta’ Mejju 2010.
28.
Sussegwentement, il-proċedura ta’ separazzjoni fl-Italja ġiet konkluża b’sentenza tat‑8 ta’ Lulju 2013 tat-Tribunale di Teramo (il-Qorti Distrettwali ta’ Teramo). Din il-qorti attribwixxiet il-kustodja esklussiva tal-wild lill-missier u ordnat ir-ritorn immedjat tiegħu fl-Italja. L-imsemmija qorti stabbilixxiet ukoll l-iskeda ta’ żjarat tal-omm fl-Italja, taħt is-superviżjoni tas-servizzi soċjali u tal-Ministeru Pubbliku, u imponiet fuq l-omm kontribuzzjoni għall-manteniment tal-wild.
29.
It-Tribunale di Teramo (il-Qorti Distrettwali ta’ Teramo) ċaħdet it-talba inċidentali li permezz tagħha L. Grigorescu talbet ir-rikonoxximent fl-Italja tas-sentenza ta’ divorzju mogħtija mit-Tribunalul București (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest) fit‑3 ta’ Diċembru 2012, abbażi tar-Regolament Nru 2201/2003. It-Tribunale di Teramo (il-Qorti Distrettwali ta’ Teramo) osservat li l-proċedura ta’ divorzju kienet inbdiet fir-Rumanija fl‑2009, wara l-proċedura ta’ separazzjoni legali mressqa fl-Italja fl‑2007, u li t-Tribunalul București (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest) kienet kisret l-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003 billi ma ssospendietx il-proċedura quddiemha.
30.
L. Grigorescu appellat minn din is-sentenza u ressqet, b’mod preliminari, talba inċidentali intiża għar-rikonoxximent tas-sentenza tal-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest) tat‑12 ta’ Ġunju 2013 li ċaħdet l-eċċezzjoni ta’ lis pendens minħabba li, skont il-qorti tar-rinviju, iż-żewġ kawżi ma kellhomx suġġett identiku skont id-dritt proċedurali Rumen (
9
). B’sentenza tal‑31 ta’ Marzu 2014, il-Corte d’appello di L’Aquila (il-Qorti tal-Appell ta’ L’Aquila, l-Italja) bidlet is-sentenza mogħtija fl-ewwel istanza u laqgħat l-eċċezzjoni dwar l-awtorità ta’ res judicata miksuba mis-sentenza ta’ divorzju mogħtija mill-qrati Rumeni, li kienet tirrigwarda wkoll il-kustodja tal-wild u l-kontribuzzjoni għall-manteniment ta’ dan tal-aħħar. Din il-qorti qieset li l-ksur, mill-korpi ġudizzjarji aditi t-tieni, jiġifieri l-qrati Rumeni, tar-regoli dwar il-lis pendens fid-dritt tal-Unjoni ma kienx “rilevanti” għall-finijiet tal-eżami tal-kundizzjonijiet għar-rikonoxximent tal-miżuri definittivi adottati mir-Rumanija, li s-sentenzi Rumeni ma humiex irrikonċiljabbli ma’ dawk mogħtija fl-Italja u kkonkludiet li ma kienet teżisti l-ebda raġuni, partikolarment ta’ ordni pubbliku, li tostakola r-rikonoxximent tas-sentenza Rumena.
31.
S. Liberato appella fil-kassazzjoni minn din is-sentenza tal-Corte d’appello di L’Aquila (il-Qorti tal-Appell ta’ L’Aquila).
32.
Il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja), il-qorti tar-rinviju, tindika li s-sentenza mogħtija fir-Rumanija tirrigwarda r-rabta matrimonjali, ir-responsabbiltà tal-ġenituri u l-obbligu ta’ manteniment. Fil-proċedura ta’ separazzjoni legali mibdija fl-Italja, ġew ifformulati l-istess talbiet, ħlief f’dak li jirrigwarda t-talba dwar ir-rabta matrimonjali, li ma hijiex identika, peress li l-ordinament ġuridiku Taljan jeżiġi li jiġi stabbilit, qabel id-divorzju, li l-kundizzjonijiet stabbiliti mil-liġi għas-separazzjoni legali bejn il-konjuġi ġew issodisfatti.
33.
Qabel kollox, din il-qorti tindika li ma jeżistux raġunijiet ibbażati fuq l-Artikolu 22(ċ) tar-Regolament Nru°2201/2003, fuq l-Artikolu 23(e) ta’ dan ir-regolament jew fuq l-Artikolu 34(4) tar-Regolament Nru°44/2001, li jostakolaw ir-rikonoxximent tas-sentenza Rumena f’dak li jirrigwarda rispettivament l-istatus matrimonjali, ir-responsabbiltà tal-ġenituri u l-obbligi ta’ manteniment.
34.
Skont din il-qorti, għandu jiġi eżaminat, sussegwentement, jekk id-dispożizzjonijiet applikabbli dwar il-lis pendens fid-dritt tal-Unjoni, jiġifieri l-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003 u l-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001, ġewx miksura mill-qrati tal-Istat Membru li fih ingħatat is-sentenza li r-rikonoxximent tagħha qiegħed jiġi mitlub u, jekk dan huwa l-każ, jekk dan il-ksur jistax jitqies bħala raġuni li tostakola r-rikonoxximent minħabba l-kuntrarjetà manifesta għall-ordni pubbliku.
35.
Il-qorti tar-rinviju tenfasizza li l-lis pendens fid-dritt tal-Unjoni hija l-espressjoni tal-prinċipju kardinali tas-sistema ta’ fiduċja u ta’ kooperazzjoni li fuqha huwa bbażat il-moviment liberu tas-sentenzi ġudizzjarji bejn l-Istati Membri. Il-lis pendens hija bbażata fuq tliet prinċipji, jiġifieri, l-awtonomija ta’ dan il-kunċett, il-projbizzjoni, għall-qorti adita t-tieni li tistħarreġ il-ġurisdizzjoni tal-qorti adita l-ewwel, u l-prijorità ratione temporis tal-qorti adita l-ewwel, li hija obbligatorja għall-qorti adita t-tieni.
36.
Il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-eċċezzjoni ta’ lis pendens imqajma minn S. Liberato f’kull fażi tal-proċedura Rumena, u b’mod partikolari quddiem il-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest), ġiet miċħuda fuq il-bażi tal-identiċità perfetta tal-kawża, tas-suġġett u tal-partijiet, b’applikazzjoni, minn naħa, tar-regola proċedurali nazzjonali Rumena ta’ lis pendens, u, min-naħa l-oħra, tal-kunċett ta’ “lis pendens” fid-dritt tal-Unjoni, hekk kif jidher fl-Artikolu 19(1) tar-Regolament Nru 2201/2003. Minn dan hija ddeduċiet li l-qrati Rumeni fehmu ħażin il-kliem tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament Nru 2201/2003 li qiegħed fuq l-istess livell it-talbiet għal separazzjoni legali, għal divorzju u għal annullament taż-żwieġ u għaldaqstant ma jeħtieġx l-identiċità tal-kawża u tas-suġġett.
37.
Fir-rigward tas-sentenza dwar l-obbligu ta’ manteniment lejn il-wild, il-qorti tar-rinviju tirrileva li din hija suġġetta kawżalment għas-sentenza dwar ir-responsabbiltà tal-ġenituri u ma tistax tiġi sseparata minnha, la fuq livell loġiku u lanqas fuq livell legali, peress li din tiddependi fuq is-sentenza prinċipali. Hija tqis li huma ssodisfatti l-kundizzjonijiet tal-Artikolu 28 tar-Regolament Nru 44/2001, moqrija fid-dawl tal-Artikolu 3 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 4/2009 tat‑18 ta’ Diċembru 2008 dwar il-ġurisdizzjoni, il-liġi applikabbli, ir-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni tad-deċiżjonijiet u l-kooperazzjoni f’materji relatati ma’ obbligi ta’ manteniment (
10
), minkejja li din id-dispożizzjoni ma hijiex direttament applikabbli (
11
).
38.
Skont il-qorti tar-rinviju, is-sentenza finali Rumena li qiegħed jintalab ir-rikonoxximent tagħha ngħatat minn qorti li ma kellhiex ġurisdizzjoni tieħu konjizzjoni tal-kawża, peress li ġiet adita t-tieni.
39.
Il-qorti tar-rinviju tqis li dan il-ksur jirrigwarda mhux biss l-applikazzjoni ta’ kriterju għad-determinazzjoni tal-ġurisdizzjoni bejn żewġ Stati Membri, iżda wkoll, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-funzjoni tal-lis pendens fis-sistema tar-rikonoxximent awtomatiku u ta’ eżekuzzjoni tas-sentenzi tal-Istati Membri, l-implimentazzjoni ta’ prinċipju ta’ ordni pubbliku proċedurali fid-dritt tal-Unjoni, li jimmaterjalizza ruħu permezz tal-moviment legali tas-sentenzi fi ħdan l-Unjoni. Il-prinċipju ta’ prijorità ratione temporis, li huwa l-bażi tar-regola proċedurali li abbażi tagħha titqajjem il-lis pendens, huwa ta’ importanza fundamentali fil-kuntest tad-dritt proċedurali tal-Unjoni, peress li dan għandu l-funzjoni li jiġu evitati inizjattivi ġudizzjarji intiżi biss sabiex jopponu r-riżultat tal-proċess fil-każ ta’ nuqqas ta’ ftehim mas-sentenzi fuq il-mertu diġà mogħtija mill-qorti kompetenti adita l-ewwel li l-ġurisdizzjoni tagħha ġiet aċċettata, f’dan il-każ, b’mod inkontestabbli.
40.
Il-qorti ssostni wkoll li l-Artikolu 24 tar-Regolament Nru 2201/2003, li jipprojbixxi l-istħarriġ tal-ġurisdizzjoni tal-qorti ta’ oriġini, jirreferi għar-regoli ta’ ġurisdizzjoni previsti fl-Artikoli 3 sa 14 ta’ dan ir-regolament u mhux għar-regola tal-Artikolu 19 tal-imsemmi regolament.
41.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
Il-ksur tar-regoli dwar il-lis pendens, li jinsabu fl-Artikolu 19(2) u (3) tar-Regolament Nru 2201/2003, għandu impatt esklużivament fuq l-istabbiliment tal-ġurisdizzjoni, bil-konsegwenti applikazzjoni tal-Artikolu 24 tar-Regolament (KE) Nru 2201/2003, jew, għall-kuntrarju, jista’ jikkostitwixxi raġuni li tipprekludi r-rikonoxximent fl-Istat Membru li fih ġiet adita l-qorti inizjali, tas-sentenza mogħtija fl-Istat Membru li fih ġiet adita l-qorti sussegwenti, mill-perspettiva ta’ ordni pubbliku proċedurali, peress li l-Artikolu 24 tar-Regolament KE Nru 2201/2003 jirreferi biss għar-regoli li jiddeterminaw il-ġurisdizzjoni inklużi fl-Artikoli 3 sa 14, u mhux fis-sussegwenti Artikolu 19?
2)
L-interpretazzjoni tal-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003, intiż biss bħala kriterju determinattiv tal-ġurisdizzjoni, tmur kontra l-kunċett tad-dritt tal-Unjoni tal-lis pendens kif ukoll il-funzjoni u l-iskop tar-regola, intiża li tistabbilixxi sett ta’ regoli vinkolanti, ta’ ordni pubbliku proċedurali, li jiggarantixxi l-ħolqien ta’ spazju komuni kkaratterizzat mill-fiduċja u mill-lealtà proċedurali reċiproka bejn l-Istati Membri, li fih ikun jista’ jitwettaq ir-rikonoxximent awtomatiku u l-moviment liberu ta’ deċiżjonijiet [sentenzi]?”
III. L-analiżi tiegħi
42.
Id-determinazzjoni tal-konsegwenzi tan-nuqqas ta’ osservanza tar-regoli dwar il-lis pendens, fiċ-ċirkustanzi tal-kawża prinċipali, teħtieġ li jiġu ppreċiżati, minn qabel, id-dispożizzjonijiet kollha li għandhom jiġu interpretati kif ukoll il-kundizzjonijiet għall-implimentazzjoni tal-mekkaniżmu ta’ lis pendens.
A.
Osservazzjonijiet preliminari
1. Fuq ir-riformulazzjoni tad-domandi preliminari
43.
Għandu jiġi rrilevat li l-qorti tar-rinviju qegħda tagħmel id-domandi tagħha biss fir-rigward tar-Regolament Nru 2201/2003, filwaqt li jirriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju li l-kawża prinċipali tirrigwarda mhux biss ir-responsabbiltà tal-ġenituri, iżda wkoll l-obbligi ta’ manteniment, li ma humiex koperti minn dan ir-regolament (
12
).
44.
Konsegwentement, għandhom jiġu fformulati d-domandi magħmula b’riferiment għall-Artikolu 5(2) tar-Regolament Nru°44/2001, li huwa applikabbli peress li l-azzjonijiet inbdew qabel it-18 ta’ Ġunju 2011 (
13
).
45.
Hemm ukoll lok li jiġi kkunsidrat li, permezz taż-żewġ domandi preliminari tagħha li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 35(3) tar-Regolament Nru 44/2001 u l-Artikolu 24 tar-Regolament Nru 2201/2003 jistgħux jiġu interpretati bħala li ma jipprojbixxux li l-ksur tar-regoli ta’ lis pendens, stabbiliti fl-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001 u fl-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003, mill-qorti adita t-tieni jista’ jikkostitwixxi raġuni għan-nuqqas ta’ rikonoxximent tas-sentenza mogħtija minnha, ibbażata fuq il-kuntrarjetà għall-ordni pubbliku tal-Istat Membru mitlub li jinkludi regoli proċedurali kkunsidrati bħala essenzjali fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
2. Fuq l-identiċità tal-mekkaniżmu previst mir-Regolamenti Nru 44/2001 u 2201/2003 fil-każ ta’ lis pendens
46.
Dawn iż-żewġ regolamenti jimponu lill-qorti adita t-tieni tirrinunzja l-ġurisdizzjoni tagħha fil-każ ta’ lis pendens (
14
). Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li “l-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003[ (
15
)] huwa redatt f’termini simili għal dawk użati fl-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001, li ssostitwixxa l-Artikolu 21 tal-Konvenzjoni […] [ (
16
)], u jistabbilixxi mekkaniżmu ekwivalenti għal dak previst fiż-żewġ artikoli msemmija l-aħħar sabiex jiġu ttrattati każijiet ta’ lis […] pendens. Għaldaqstant għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja rigward dawn l-artikoli msemmija l-aħħar” (
17
).
3. Fuq il-mekkaniżmu stabbilit fil-każ ta’ lis pendens u l-iskop tiegħu
47.
Hekk kif diġà enfasizzat il-Qorti tal-Ġustizzja, fir-rigward tar-Regolament Nru 2201/2003, “il-leġiżlatur tal-Unjoni kellu l-intenzjoni li jistabbilixxi mekkaniżmu ċar u effikaċi sabiex jiġu riżolti l-każijiet ta’ lis […] pendens (ara, b’analoġija, fir-rigward tar-Regolament Nru 44/2001, is-sentenza Cartier parfums-lunettes u Axa Corporate Solutions assurances, C‑1/13, EU:C:2014:109, punt 40)” (
18
).
48.
Dan il-mekkaniżmu li “huwa bbażat fuq l-ordni kronoloġiku li fih il-qrati ġew aditi” (
19
), jikkonsisti għall-qorti adita t-tieni f’li tissospendi l-proċeduri ex officio, sakemm il-ġurisdizzjoni tal-qorti adita l-ewwel tiġi stabbilita.
49.
Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li, “sabiex il-ġurisdizzjoni tal-qorti adita l-ewwel tiġi stabbilita fis-sens tal-Artikolu 19(1) [tar-R]egolament [Nru 2201/2003], biżżejjed li l-qorti adita l-ewwel ma tkunx ċaħdet ex officio l-ġurisdizzjoni tagħha u li l-ebda waħda mill-partijiet ma tkun ikkontestat tali ġurisdizzjoni qabel jew sal-mument tat-teħid ta’ pożizzjoni kkunsidrat, mid-dritt nazzjonali tagħha, bħala l-ewwel difiża sostantiva ppreżentata quddiem din il-qorti (ara, b’analoġija, is-sentenza Cartier parfums-lunettes u Axa Corporate Solutions assurances, C‑1/13, EU:C:2014:109, punt 44)” (
20
).
50.
B’mod iktar konkret, hekk kif irrakkomandat il-Qorti tal-Ġustizzja, “[s]kont il-possibiltajiet previsti mid-dritt nazzjonali tagħha, it-tieni qorti li tressqet kawża quddiemha tista’, fejn iż-żewġ kawżi jinvolvu l-istess partijiet, tistaqsi lill-parti li tinvoka l-eċċezzjoni ta’ lis […]pendens tal-eżistenza tal-allegata kawża u tal-kontenut tat-talba. Barra minn dan, fid-dawl tal-fatt li r-Regolament Nru 2201/2003 huwa bbażat fuq il-kooperazzjoni u l-fiduċja reċiproka bejn il-qrati, din il-qorti tista’ tinforma lill-ewwel qorti li tressqet il-kawża quddiemha tat-[dwar it-]tressiq tat-talba quddiemha, tiġbed l-attenzjoni ta’ din tal-aħħar għall-possibbiltà ta’ lis alibi pendens, tistieden lil din tal-aħħar tikkomunikalha l-informazzjoni dwar it-talba pendenti quddiemha u li tiddeċiedi dwar il-ġurisdizzjoni tagħha fis-sens tar-Regolament Nru 2201/2003 jew li tikkomunikalha kull sentenza li diġà ttieħdet f’dan ir-rigward. Fl-aħħar nett, it-tieni qorti li tressqet kawża quddiemha tista’ tikkuntattja lill-awtorità ċentrali tal-Istat Membru tagħha” (
21
).
51.
In-natura imperattiva tar-regoli ta’ lis pendens stabbiliti fl-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003 (
22
) hija ġġustifikata mill-iskop tagħhom. Il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li “dawn ir-regoli huma intiżi sabiex jevitaw proċeduri paralleli quddiem il-qrati ta’ Stati Membri differenti u d-deċiżjonijiet kunfliġġenti li jistgħu jirriżultaw minn dan” (
23
).
52.
Huma jipparteċipaw fl-implementazzjoni tal-prinċipju ta’ rikonoxximent ipso jure tas-sentenzi mogħtija fl-Istati Membri, li huwa bbażat fuq il-prinċipju ta’ fiduċja reċiproka.
4. Fuq il-kundizzjonijiet tal-lis pendens u l-applikazzjoni tagħhom għall-kawża prinċipali
53.
Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-kunċetti użati sabiex tiġi determinata sitwazzjoni ta’ lis pendens, b’mod partikolari fir-Regolamenti Nri 44/2001 u 2201/2003, għandhom jiġu kkunsidrati bħala awtonomi.
54.
B’hekk, fir-rigward tar-responsabbiltà tal-ġenituri, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret b’mod espliċitu dan il-prinċipju billi bbażat ruħha fuq l-għanijiet segwiti mir-Regolament Nru 2201/2003 u fuq “ċ-ċirkustanza li t-test tal-Artikolu 19(2) ta’ dan ir-regolament, minflok jirreferi għat-terminu ta’ ‘lis […] pendens’ kif użat fl-ordinamenti ġuridiċi nazzjonali differenti tal-Istati Membri, jistabbilixxi numru ta’ kundizzjonijiet materjali bħala elementi ta’ definizzjoni” (
24
).
55.
Fir-rigward tat-talbiet relattivi għar-rabta matrimonjali, mill-Artikolu 19(1) tar-Regolament Nru 2201/2003, meta mqabbel mal-Artikolu 19(2) tiegħu, jirriżulta li l-unika kundizzjoni li għandha tiġi eżaminata, sabiex tiġi ddeterminata l-eżistenza ta’ proċeduri paralleli, tirrigwarda lill-partijiet. Il-Qorti tal-Ġustizzja kellha l-okkażjoni sabiex tistabbilixxi dan espliċitament fis-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015, A (
25
). B’hekk hija kkonstatat li “sitwazzjoni ta’ lis […] pendens tista’ teżisti meta żewġ qrati ta’ Stati Membri differenti jiġu aditi […] bi proċedura għal separazzjoni legali fil-każ ta’ waħda u bi proċedura għal divorzju fil-każ tal-oħra jew meta titressaq quddiem it-tnejn li huma talba għal divorzju” (
26
).
56.
Jekk, waqt l-istanza relattiva għar-rabta matrimonjali, ikun tressqu xi talbiet dwar ir-responsabbiltà tal-ġenituri, ir-regoli tal-lis pendens relattivi għas-separazzjoni japplikaw (
27
).
57.
Dan huwa minnu wkoll fi kwistjonijiet ta’ manteniment meta t-talba “tagħmel parti mi[ll-]proċedimenti li jikkonċernaw l-istatus ta’ persuna”, konformement mal-Artikolu 5(2) tar-Regolament Nru 44/2001.
58.
Wara d-deċiżjoni ta’ divorzju, bla ħsara għall-applikazzjoni tal-Artikolu 12(2)(b) tar-Regolament Nru 2201/2003, il-kundizzjoni ta’ identiċità tas-suġġett u tal-kawża hija meħtieġa, fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri, skont l-Artikolu 19(2) ta’ dan ir-regolament (
28
). Fir-rigward tat-talba dwar l-obbligu ta’ manteniment, ir-regoli ta’ lis pendens stabbiliti fl-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001, applikabbli fil-kawża preżenti, jeżiġu li jiġu vverifikati l-identiċità tas-suġġett, tal-kawża u tal-partijiet.
59.
Barra minn hekk, għandu jiġi osservat li l-prijorità mogħtija lill-qorti adita l-ewwel tibqa’ sakemm din ma tkunx ċaħdet il-ġurisdizzjoni tagħha, wara li tkun b’mod obbligatorju ivverifikata, konformement mal-Artikolu 17 tar-Regolament Nru 2201/2003 (
29
), f’kull fażi tal-proċedura (
30
).
60.
B’hekk, fil-kawża prinċipali, minn meta ġiet adita l-qorti Rumena, il-mekkaniżmu previst fil-każ ta’ lis pendens kellu jiġi implimentat minnha kemm għad-deċiżjoni fuq is-separazzjoni kif ukoll għall-konsegwenzi tagħha fir-rigward tal-wild, li kien jirresjedi fir-Rumanija, minħabba l-effett tal-proroga tal-ġurisdizzjoni tal-qorti Taljana (
31
).
61.
Issa, mis-sentenza tal-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest) tat‑12 ta’ Ġunju 2013, jirriżulta li l-qorti Rumena applikat ħażin id-dritt tal-Unjoni (
32
) billi ċaħdet l-eċċezzjoni ta’ lis pendens, imqajma minn S. Liberato, ibbażata fuq it-talbiet dwar ir-rabta matrimonjali. Fil-fatt, hija qabel kollox rriferiet għad-dritt nazzjonali Rumen li jistabbilixxi l-kundizzjonijiet għall-lis pendens u għall-awtorità ta’ res judicata sabiex wara tqis li “[j]irriżulta b’mod ċar mit-tfassil ta[l-]Artikolu 19 [tar-Regolament Nru 2201/2003] li jelenka b’mod distint it-tlett ipoteżi ta’ lis pendens, jiġifieri ‘il-proċedimenti dwar id-divorzju, is-separazzjoni legali jew l-annullament taż-żwieg bejn l-istess partijiet’, li ż-żewġ talbiet paralleli għandhom ikollhom inkomuni biss wieħed mit-tliet suġġetti u mhux żewġ suġġetti distinti fosthom dawk espliċitament u elenkati b’mod limitat fit-test. […] [F]il-kawża preżenti, iż-żewġ talbiet għandhom it-tnejn suġġett distint, jiġifieri s-separazzjoni fl-Italja u d-divorzju fir-Rumanija, fatt li jeskludi l-applikazzjoni tal-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003. Huwa ġustament li l-qorti tal-appell ikkonstatat li s-sistema Rumena tinjora l-istituzzjoni tas-separazzjoni. Għaldaqstant, huwa evidenti li ma jistax ikun hemm ‘identiċità’ ma’ tali talba mressqa quddiem il-qrati ta’ Stat Membru ieħor. Anki kieku din l-istituzzjoni kienet irrikonoxxuta, għandu jiġi nnotat li ma hemm l-ebda identiċità bejn id-divorzju u s-separazzjoni”.
62.
Barra minn hekk, għandu jiġi osservat li l-eċċezzjoni ta’ lis pendens sostnuta minn S. Liberato f’kull fażi tal-proċedura kienet ibbażata fuq din il-proroga tal-ġurisdizzjoni marbuta mat-talba għas-separazzjoni legali u mhux mar-regoli applikabbli fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri jew ta’ manteniment.
63.
F’dan ir-rigward, jista’ jiġi rrilevat li, wara li ngħatat is-sentenza dwar ir-rabta matrimonjali fid-19 ta’ Jannar 2012 mill-qorti Taljana (
33
), il-kwistjoni ta’ lis pendens hija ħafna iktar diffiċli sabiex tiġi analizzata (
34
). Fil-fatt, din setgħet tibqa’ titqajjem fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri biss minnħabba l-verifika pożittiva minn din il-qorti tal-ġurisdizzjoni tagħha. Fl-opinjoni tiegħi, din tista’ tirriżulta biss mill-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 12(2)(b) tar-Regolament Nru 2201/2003 (
35
), li għandu, fl-opinjoni tiegħi, jingħaqad mat-tfittxija tal-aqwa interess tal-wild li kien iġġustifika, bil-kunsens tal-omm, il-proroga tal-ġurisdizzjoni fil-bidu tal-proċedura (
36
).
64.
Peress li dawn il-kundizzjonijiet għandhom jiġu ssodisfatti sabiex jiġi ġġustifikat li l-qorti Taljana għandha ġurisdizzjoni sabiex tiddeċiedi, b’mod inċidentali, fuq ir-rikonoxximent tas-sentenza Rumena li temmet il-lis pendens, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiżgura li dawn ġew ivverifikati (
37
).
65.
Huwa fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha li għandu jiġi ppreċiżat issa liema konsegwenzi għandhom jinstiltu min-nuqqas ta’ osservanza tar-regoli ta’ lis pendens, fir-rigward taċ-ċirkustanzi tal-kawża prinċipali.
B.
Il-konsegwenzi tan-nuqqas ta’ osservanza tar-regoli ta’ lis pendens
66.
Għandhom jiġu rrilevati qabel kollox iċ-ċirkustanzi speċifiċi tal-kawża prinċipali. Fil-fatt, il-qorti adita l-ewwel, li quddiemha għadhom pendenti l-istess talbiet bejn l-istess partijiet (
38
), għandha tiddeċiedi fuq talba inċidentali għal rikonoxximent tas-sentenza finali mogħtija mill-qorti adita t-tieni.
67.
Bħala konsegwenza, minħabba din ir-raġuni biss, id-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li tat lok għas-sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (
39
), li tipprovdi li, fil-każ ta’ lis pendens, sentenza fil-qasam tar-responsabbiltà tal-ġenituri mogħtija minn tieni qorti adita, bi ksur tal-obbligu ta’ sospensjoni tal-proċeduri (
40
), “ma taffettwax” dik li għandha tingħata mill-qorti adita l-ewwel (
41
), ma hijiex transponibbli għall-kawża prinċipali, bil-kontra ta’ dak li ssostni l-Kummissjoni Ewropea. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat fil-punt 67 tas-sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (
42
), li s-sentenza kontenzjuża mogħtija mill-qorti adita t-tieni ma kinitx definittiva. Barra minn hekk, l-inċertezza fuq ir-residenza tal-wild u r-rabta mal-proċedura intiża għar-ritorn tiegħu jiġġustifikaw ukoll is-soluzzjoni speċifika adottata f’din il-kawża.
68.
Bħala konsegwenza, fil-kawża prinċipali, il-kwistjoni tal-ksur tar-regoli ta’ lis pendens għandha tiġi eżaminata fid-dawl tar-raġunijiet għal nuqqas ta’ rikonoxximent stabbiliti mir-Regolamenti Nru 2201/2003 u 44/2001.
69.
Fil-kuntest tal-proċedura pendenti li ma tirrigwardax iktar is-separazzjoni (
43
), il-qorti tar-rinviju kkonstatat ġustament li, fost ir-raġunijiet għal nuqqas ta’ rikonoxximent previsti mir-Regolament Nru 2201/2003, huwa biss il-kriterju tal-kuntrarjetà manifesta għall-ordni pubbliku tal-Istat Membru mitlub jirrikonoxxi s-sentenza mogħtija fil-qasam tar-responsabbiltà tal-ġenituri (
44
), imsemmi fl-Artikolu 23(a) tar-Regolament Nru 2201/2003, li għandu jiġi analizzat flimkien mal-Artikolu 24 ta’ dan ir-regolament. Fil-fatt, dan jeskludi l-applikazzjoni tal-kriterju ta’ ordni pubbliku għar-regoli ta’ ġurisdizzjoni previsti fl-Artikoli 3 sa 14 tal-imsemmi regolament.
70.
Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà eżaminat tali kwistjoni fis-sentenza P.
71.
Id-differenza bejn iċ-ċirkustanzi inkwistjoni f’dik il-kawża (
45
) u dawk tal-kawża prinċipali ma tidhirlix li hija determinanti, peress li, minn naħa, is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tirrigwarda l-artikulazzjoni tar-regoli dwar il-ġurisdizzjoni jew il-koordinazzjoni ta’ proċeduri paralleli ma’ dawk li jawtorizzaw rifjut ta’ rikonoxximent ta’ sentenzi mogħtija fi Stat Membru ieħor, u, minn naħa l-oħra, din hija bbażata fuq prinċipji ġenerali riprodotti kważi b’mod identiku mis-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2015, Diageo Brands (
46
).
72.
Fis-sentenza P, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat ix-xewqa tagħha li tadotta l-istess approċċ restrittiv tar-raġunijiet li jippermettu l-oppożizzjoni għar-rikonoxximent ta’ sentenza, filwaqt li rriferiet għal dak adottat fil-każ ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 44/2001, fatt li jiġġustifika, b’mod opportun għall-kawża prinċipali, minħabba ż-żewġ regolamenti applikabbli, li jitqies li din id-deċiżjoni għandha sservi bħala bażi għar-risposta għad-domandi preliminari magħmula mill-qorti tar-rinviju.
73.
Il-Qorti fakkret, minn naħa li, “skont il-premessa 21 [tar-] [R]egolament [Nru 2201/2003], dan huwa bbażat fuq il-kunċett li r-rikonoxximent u l-infurzar tas-sentenzi mogħtija fi Stat Membru għandhom ikunu bbażati fuq il-prinċipju tal-fiduċja reċiproka u li r-raġunijiet ta’ nuqqas ta’ rikonoxximent għandhom jinżammu għall-minimu neċessarju” (
47
) u, min-naħa l-oħra li, “[f’]din is-sistema, l-Artikolu 23 tar-Regolament Nru 2201/2003, li jistabbilixxi r-raġunijiet li jistgħu jiġu invokati kontra r-rikonoxximent ta’ sentenza fil-qasam tar-responsabbiltà tal-ġenituri, għandu jiġi interpretat b’mod strett peress li jikkostitwixxi ostakolu għat-twettiq ta’ wieħed mill-għanijiet fundamentali ta’ dan ir-regolament” (
48
).
74.
Dawn l-għanijiet u l-prinċipji ġġustifikaw li l-leġiżlatur tal-Unjoni jistabbilixxi, fl-Artikolu 24 tar-Regolament Nru 2201/2003, il-projbizzjoni ta’ kull stħarriġ tal-ġurisdizzjoni tal-qorti tal-Istat Membru (
49
) u “jippreċiża espliċitament li l-Artikolu 23(a) tal-istess regolament ma jistax jiġi invokat sabiex isir tali stħarriġ” (
50
) fir-rigward tal-Artikoli 3 sa 14 ta’ dan ir-regolament (
51
). Din ir-regola bażika, li ma huwiex possibbli li ssir deroga minnha direttament jew indirettament, tirriżulta wkoll mill-armonizzazzjoni tar-regoli ta’ ġurisdizzjoni u mill-preżunzjoni tar-regolarità tal-verifika tagħhom minn kull qorti meta tiġi adita.
75.
Minħabba dawn il-motivi kollha, fis-sentenza P il-Qorti tal-Ġustizzja estendiet għall-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 2201/2003 il-projbizzjoni tal-applikazzjoni tal-kriterju mislut mill-kuntrajetà għall-ordni pubbliku tal-Istat Membru mitlub (
52
).
76.
Madankollu, għalkemm l-Artikolu 19 ta’ dan ir-regolament jidher, bħal dan l-Artikolu 15, fil-Kapitolu II tal-imsemmi regolament intitolat “Il-Ġurisdizzjoni”, dan ma jikkompletax id-dispożizzjonijiet speċifiċi li jattribwixxu l-ġurisdizzjoni li jinsabu fit-Taqsimiet 1 u 2, peress li dan jinsab fit-Taqsima 3 li tirrigwarda d-“[d]ispożizzjonijiet komuni”.
77.
Għaldaqstant, inqis li s-soluzzjoni tas-sentenza P għandha tiġi trasposta. Fil-fatt, meta l-qorti adita l-ewwel, li tkun qegħda tiddeċiedi fuq talba inċidentali għal rikonoxximent, tivverifika jekk ir-regoli ta’ lis pendens ġewx applikati korrettament mill-qorti adita t-tieni u, għaldaqstant, ir-raġunijiet li minħabba fihom hija ma ċaħditx il-ġurisdizzjoni tagħha, il-qorti adita l-ewwel tkun qegħda tistħarreġ il-verifika minnha tal-ġurisdizzjoni tagħha. Issa, l-Artikolu 24 tar-Regolament Nru 2201/2003 jipprojbixxilha tagħmel dan.
78.
Barra minn hekk, minħabba l-kundizzjonijiet għall-implimentazzjoni tar-regoli ta’ ġurisdizzjoni, hekk kif esponejthom preċedentement, dan l-istħarriġ ma jistax jiġi llimitata għall-verifika tad-dati li fihom tiġi adita qorti. Konsegwentement, l-evalwazzjoni tal-gravità tan-nuqqas ta’ osservanza ta’ dawn ir-regoli fil-fażi tar-rikonoxximent tas-sentenza tista’ tirriżulta problematika wkoll. Fil-fatt, huwa possibbli li jiġi kkonċepit, speċjalment fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri u fil-każ ta’ proroga tal-ġurisdizzjoni, li, wara l-iskambji bejn il-qrati, il-qorti adita l-ewwel tiċħad il-ġurisdizzjoni tagħha minħabba partikolarment kriterji ta’ ġurisdizzjoni, jiġifieri, kemm hija qrib ġeografikament il-post ta’ residenza tal-wild u l-aqwa interess tiegħu (
53
).
79.
Barra minn hekk, hekk kif irrilevat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza P, “l-qorti tal-Istat fejn issir it-talba ma tistax, taħt piena li tmur kontra l-għan tar-Regolament Nru 2201/2003, tirrifjuta r-rikonoxximent ta’ sentenza mogħtija minn Stat Membru ieħor minħabba s-sempliċi raġuni li hija tqis li, f’din is-sentenza, id-dritt nazzjonali jew id-dritt Komunitarju ġie applikat b’mod żbaljat” (
54
). B’hekk, jidhirli li huwa diffiċli li jiġi ġġustifikat li n-nuqqas ta’ soluzzjoni ta’ kunflitt ta’ ġurisprudenza (
55
) fil-każ ta’ proċeduri paralleli, jiġi ttrattat b’mod iktar strett mill-verifika tal-ġurisdizzjoni (
56
), jew mill-iżbalji mwettqa f’dan il-każ, li huma eżenti minn kull stħarriġ konformement mad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 24 tar-Regolament Nru 2201/2003 u ta’ diversi regolamenti Ewropej oħra.
80.
Minn dawn l-elementi kollha niddeduċi li, minkejja n-nuqqas ta’ riferiment espliċitu għall-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003 fl-Artikolu 24 ta’ dan ir-regolament, dan għandu jiġi interpretat fis-sens li l-projbizzjoni ta’ stħarriġ tal-ġurisdizzjoni tal-qorti ta’ oriġini li dan jistabbilixxi, tapplika wkoll fil-każ ta’ ksur tar-regoli ta’ lis pendens (
57
).
81.
Fir-rigward tat-talbiet dwar il-manteniment, hemm lok li jiġi rrilevat li ma tqum l-ebda diffikultà minħabba l-kliem tal-Artikolu 35(3) tar-Regolament Nru 44/2001 (
58
).
82.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li l-Artikolu 35(3) tar-Regolament Nru 44/2001 u l-Artikolu 24 tar-Regolament Nru 2201/2003 għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprojbixxu li l-ksur tar-regoli ta’ lis pendens, stabbiliti fl-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001 u fl-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003, mill-qorti adita t-tieni, jikkostitwixxi raġuni għan-nuqqas ta’ rikonoxximent tas-sentenza mogħtija minnha, ibbażata fuq il-kuntrarjetà għall-ordni pubbliku tal-Istat Membru mitlub.
83.
Għall-kompletezza, nixtieq nippreċiża li, jekk kellu jiġi aċċettat li l-kriterju tal-ordni pubbliku huwa applikabbli, is-sentenza P tistabbilixxi, għal darba oħra, il-limiti li għandhom jiġu affermati mill-ġdid (
59
).
84.
Fil-fatt, din is-sentenza hija bbażata fuq prinċipji stabbiliti diversi drabi fl-okkażjoni tal-interpretazzjoni tar-raġunijiet għal nuqqas ta’ rikonoxximent li jinsabu f’diversi regolamenti li jirregolaw il-moviment liberu tas-sentenzi (
60
) kif ukoll fuq il-ħtieġa għal-leġiżlatur li jieħu inkunsiderazzjoni l-“aħjar interessi tal-wild” (
61
), fil-każ ta’ rifjut ta’ rikonoxximent ta’ sentenza mogħtija fil-qasam tar-responsabbiltà tal-ġenituri, filwaqt li tinżamm il-possibbiltà stabbilita li jiġu emendati d-deċiżjonijiet li jikkonċernaw lil wild.
85.
Bħala konsegwenza, ikollu jiġi deċiż mill-ġdid li “l-Artikolu 23(a) tar-Regolament Nru 2201/2003, għandu jiġi interpretat fis-sens li, fl-assenza ta’ ksur ċar, fid-dawl tal-aħjar interessi tal-wild, ta’ regola tad-dritt li titqies li hija essenzjali fl-ordinament ġuridiku ta’ Stat Membru jew ta’ dritt irrikonoxxut li huwa fundamentali f’dan l-ordinament ġuridiku, din id-dispożizzjoni ma tippermettix lill-qorti ta’ dan l-Istat Membru, li tqis li jkollha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjoni dwar il-kustodja ta’ wild, li tirrifjuta li tirrikonoxxi s-sentenza ta’ qorti ta’ Stat Membru ieħor li tat deċiżjoni fuq il-kustodja ta’ dan il-wild” (
62
).
86.
Il-qorti tar-rinviju tqis li l-ksur tar-regoli ta’ lis pendens jippreġudika, minħabba l-funzjoni tagħhom fis-sistema ta’ rikonoxximent awtomatiku tas-sentenzi fi ħdan l-Unjoni, prinċipju ta’ ordni pubbliku proċedurali li jiżgura l-moviment tas-sentenzi.
87.
Issa, tali klassifikazzjoni ma tistax tiġi aċċettata, peress li dawn ir-regoli ma għandhomx importanza li tista’ titqabbel ma’ dawk adottati mill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tqis li r-rikonoxximent tas-sentenza jippreġudika l-ordni pubbliku proċedurali tal-Unjoni (
63
). Tali evalwazzjoni għandha tkun koerenti mal-prinċipji esposti preċedentement, jiġifieri l-limitazzjoni tar-raġunijiet għal nuqqas ta’ rikonoxximent stabbiliti fl-Artikolu 23 tar-Regolament Nru 2201/2003, in-natura eċċezzjonali tar-rikors għall-klawżola ta’ ordni pubbliku u l-projbizzjoni għall-qorti tal-Istat Membru mitlub li tirrifjuta li tirrikonoxxi sentenza mogħtija minn Stat Membru ieħor minħabba s-sempliċi raġuni li hija tqis li d-dritt tal-Unjoni ġie applikat ħażin.
88.
Jien konxju perfettament tal-impatt tal-analiżi tiegħi fil-kuntest magħruf sew tal-istrumentalizzazzjoni tar-regoli ta’ lis pendens, imħeġġa mill-firxa wiesgħa ta’ kriterji ta’ ġurisdizzjoni offruta mir-Regolament Nru 2201/2003, speċjalment fil-każ li tiġi adita qorti ta’ Stat Membru li l-liġi tiegħu ma tippermettix li jintalab id-divorzju immedjatament (
64
).
89.
Jista’ jiġi sostnut ukoll li, minħabba l-portata wiesgħa ħafna tas-soluzzjoni, li ma tistax tiġi llimitata għar-regolamenti applikabbli għal kwistjonijiet familjali, il-pilastri tal-prinċipju ta’ rikonoxximent ipso jure tas-sentenzi jistgħu jiddgħajfu serjament min-nuqqas ta’ sanzjoni ta’ ksur ta’ regola imperattiva li tinsab f’diversi regolamenti Ewropej.
90.
Madankollu, tali biża’ ma tistax tiġi ġġustifikata peress li dawn ir-regolamenti huma bbażati speċifikament fuq il-kooperazzjoni kif ukoll fuq il-fiduċja reċiproka bejn il-qrati tal-Istati Membri u l-istess loġika bħal dik li tippresjedi r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni tas-sentenzi mogħtija f’kull Stat Membru għandha tiġi adottata (
65
).
91.
Konsegwentement, bħala prinċipju, ma huwiex konċepibbli li l-każijiet ta’ nuqqas ta’ osservanza tar-regoli ta’ lis pendens jimmultiplikaw, u dan iktar u iktar meta, bil-kontra tal-qorti Rumena fil-kawża prinċipali, il-qrati tal-Istati Membri ilhom sa mis-sena 2015 familjari mal-interpretazzjoni tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament Nru 2201/2003 u ser jibbenefikaw fil-futur, permezz tal-kawża prinċipali, mill-interpretazzjoni supplimentari tal-Qorti tal-Ġustizzja fuq il-kundizzjonijiet u l-modalitajiet ta’ implimentazzjoni tar-regoli ta’ lis pendens fil-kunflitti tal-familja (
66
).
92.
Barra minn hekk, għandha tiġi enfasizzata l-fakultà offruta lill-qrati li jipprevjenu d-diffikultajiet inerenti għall-kunflitti proċedurali permezz tal-kooperazzjoni ġudizzjarja u d-djalogu bejn il-qrati, hekk kif deskritti preċedentement (
67
), billi jispiraw ruħhom ukoll mid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 29(2) tar-Regolament Nru 1215/2012 kif ukoll tal-Artikolu 17 tar-Regolamenti 2016/1103 u 2016/1104 (
68
).
93.
Insostni wkoll li, fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri, fir-rigward tal-aqwa interess tal-wild li għandu jiggwida kull soluzzjoni (
69
), il-prevenzjoni tad-diffikultajiet ta’ rikonoxximent tas-sentenzi hija obbligatorja. F’dan ir-rigward, fil-kawża prinċipali, kien ikun opportun kieku l-Qorti tal-Ġustizzja tħalliet tiddeċiedi iktar kmieni (
70
) fuq il-kundizzjonijiet ta’ lis pendens. L-implimentazzjoni tal-proċedura prevista fl-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 2201/2003 setgħat tiġi kkontemplata wkoll fuq talba ta’ waħda mill-partijiet jew fuq l-inizjattiva ta’ waħda mill-qrati (
71
).
94.
Barra minn hekk, jekk, f’ċirkustanzi eċċezzjonali, il-ksur tar-regoli ta’ lis pendens kellu jirriżulta mill-injoranza tar-regolamenti applikabbli u tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jew jekk dan wassal sabiex jiġu ppreġudikati drittijiet proċedurali ta’ valur ogħla bħal dawk li, pereżempju, jiżguraw l-espressjoni tal-argumenti tal-ġenitur li ma jirresjedix miegħu l-wild (
72
) kif ukoll l-osservanza tat-termini raġonevoli għal sentenza, jidhirli li jkun għaldaqstant iġġustifikat li tiġi invokata r-raġuni għal nuqqas ta’ rikonoxximent ibbażata fuq l-ordni pubbliku tal-Istat Membru mitlub li jinkludi d-drittijiet fundamentali rrikonoxxuti mid-dritt tal-Unjoni.
95.
Fl-aħħar, għandu jitfakkar li l-Kummissjoni tista’ teżamina jekk rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu huwiex opportun (
73
), fil-każ tal-applikazzjoni żbaljata tad-dritt nazzjonali jew tad-dritt tal-Unjoni, u tal-falliment tas-sistema ta’ rimedji stabbilita f’kull Stat Membru, ikkompletata mill-mekkaniżmu tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari previst fl-Artikolu 267 TFUE, li għandu jiġi implimentat sabiex jiġi evitat ksur tal-ordni pubbliku qabel ma jseħħ (
74
).
IV. Konklużjoni
96.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja) kif ġej:
L-Artikolu 35(3) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 44/2001, tat‑22 ta’ Diċembru 2000, dwar ġurisdizzjoni u rikonoxximent u eżekuzzjoni ta’ sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali u l-Artikolu 24 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2201/2003 tas‑27 ta’ Novembru 2003 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi fi kwistonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbilità tal-ġenituri, u li jirrevoka r-Regolament (KE) Nru 1347/2000, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprojbixxu li l-ksur tar-regoli ta’ lis pendens, stabbiliti fl-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001 u fl-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003, mill-qorti adita t-tieni, jikkostitwixxi raġuni għan-nuqqas ta’ rikonoxximent tas-sentenza mogħtija minnha, ibbażata fuq il-kuntrarjetà għall-ordni pubbliku tal-Istat Membru mitlub.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 6, p. 243, rettifika fil-ĠU 2013, L 82, p. 63.
(
3
)	C‑455/15 PPU, iktar ’il quddiem, is-“sentenza P, EU:C:2015:763.
(
4
)	Fir-rigward tal-bżonn li jsir riferiment għal dan ir-regolament, ara l-punti 43 u 44 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
5
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 4, p. 42.
(
6
)	GURI Nru 306, tat‑3 ta’ Diċembru 1970, p. 8046.
(
7
)	Ġie ppreċiżat, fis-sentenza definittiva Nru 1072 tal-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest, ir-Rumanija), it-Tielet Awla Ċivili għall-minuri u għall-familja, tat‑12 ta’ Ġunju 2013, annessa mad-deċiżjoni tar-rinviju u ppreżentata minn S. Liberato, li “[i]l-qorti ddeċidiet li l-partijiet żżewġu fl-Italja, fix-xahar ta’ Ottubru 2005 u għexu b’alternanza fir-Rumanija u fl-Italja sax-xahar ta’ Ottubru 2006. Wara dan, il-partijiet isseparaw de facto, u l-konvenuta u l-wild minuri li twieled minn din l-unjoni għexu esklussivament fir-Rumanija. B’hekk, mill‑2006, il-konvenuta għexet esklussivament fir-Rumanija, fejn hija għandha r-residenza unika tagħha”. Mill-kliem tad-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-legalità tat-tneħħija jew tan-nuqqas ta’ għoti lura tal-wild ma hijiex element tad-dibattitu.
(
8
)	Il-qorti tar-rinviju ppreċiżat li din is-sentenza saret res judicata.
(
9
)	Fir-rigward tad-dettalji tal-motivazzjoni, ara l-punt 61 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
10
)	ĠU 2009, L 7, p. 1, rettifiki fil-ĠU 2013, L 281, p. 29, fil-ĠU 2013, L 8, p. 19 u fil-ĠU 2011, L 131, p. 26.
(
11
)	Skont it-tielet subparagrafu tal-Artikolu 7, tar-Regolament Nru 4/2009, dan tal-aħħar japplika mit-18 ta’ Ġunju 2011.
(
12
)	Din il-proposta għal riformulazzjoni tad-domanda hija simili għal dik li għamlet il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tal‑15 ta’ Frar 2017, W u V (C‑499/15, EU:C:2017:118, punti 44 sa 46 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
13
)	It-Tribunale di Teramo (il-Qorti ta’ Teramo) ġiet adita fit‑22 ta’ Mejju 2007 bit-talba prinċipali, u rrinvijat l-eżami tat-talbiet dipendenti permezz ta’ deċiżjoni tad‑19 ta’ Jannar 2012 u ddeċidiet fuqhom permezz ta’ deċiżjoni mhux finali tat‑8 ta’ Lulju 2013.
(
14
)	Jista’ jiġi osservat li l-obbligu li tiġi osservata l-kronoloġija li fiha jiġu aditi l-qrati jinsab ukoll fir-Regolament Nru 4/2009, fl-Artikolu 12, li huwa iktar strett mill-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003 sa fejn dan jeżiġi identiċità trippla tal-kawża, tas-suġġett u tal-partijiet. Dan huwa minnu wkoll g]all-Artikoli 17 ta’ tliet regolament l-oħra, jiġifieri, ir-Regolament (UE) Nru 650/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-4 ta’ Lulju 2012 dwar il-ġuriżdizzjoni, il-liġi applikabbli, ir-rikonoxximent u l-infurzar ta’ deċiżjonijiet u l-aċċettazzjoni u l-infurzar ta’ strumenti awtentiċi fil-qasam tas-suċċessjonijiet u dwar il-ħolqien ta’ Ċertifikat Ewropew tas-Suċċessjoni (ĠU 2012, L 201, p. 107, rettifiki fil-ĠU 2013, L 60, p. 140 u fil-ĠU 2012, L 344, p. 3), ir-Regolament tal-Kunsill (UE) 2016/1103, tal‑24 ta’ Ġunju 2016, li jimplimenta kooperazzjoni msaħħa fil-qasam tal-ġurisdizzjoni, il-liġi applikabbli u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ deċiżjonijiet f’materji ta’ reġimi ta’ proprjetà matrimonjali (ĠU 2016, L 183, p. 1 u rettifiki fil-ĠU 2018, L 167, p. 36 u fil-ĠU 2017, L 113, p. 62), u r-Regolament tal-Kunsill (UE) 2016/1104 tal-24 ta’ Ġunju 2016 li jimplimenta kooperazzjoni msaħħa fil-qasam tal-ġuriżdizzjoni, il-liġi applikabbli u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ deċiżjonijiet f’materji tal-konsegwenzi patrimonjali ta’ sħubijiet reġistrati (ĠU 2016, L 183, p. 30 u rettifika fil-ĠU 2017, L 113, p. 62). F’dawn iż-żewġ regolament tal-aħħar, huwa ppreċiżat li, fil-każ ta’ sospensjoni tal-proċeduri minħabba lis pendens, “fuq talba minn qorti inkarigata bid-disputa, kwalunkwe qorti oħra inkarigata għandha mingħajr dewmien tinforma lill-ewwel qorti bid-data li fiha ġiet inkarigata”. L-Artikolu 29 tar-Regolament (UE) Nru 1215/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2012 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali (ĠU 2012, L 351, p. 1), huwa redatt f’termini simili. Għandu jiġi nnotat li l-mekkaniżmu previst fl-Artikolu 33 ta’ dan ir-regolament fil-każ ta’ lis pendens f’pajjiżi mhux Ewropej, li jikkostitwixxi innovazzjoni kbira, ma jistax jitqabbel.
(
15
)	Dan ir-regolament ħassar ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1347/2000 tad‑29 ta’ Mejju 2000, dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi f’materji matrimonjali u f’materji ta’ responsabbiltà tal-ġenituri għall-ulied taż-żewġ konjuġi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 19 Vol. 1, p. 209). L-Artikolu 11(2) ta’ dan ir-regolament kien jipprevedi kundizzjonijiet li jidderogaw mill-identiċità trippla tas-suġġett, tal-kawża u tal-partijiet għad-divorzju biss.
(
16
)	Konvenzjoni tas-27 ta’ Settembru 1968, dwar il-ġurisdizzjoni u l-eżekuzzjoni tas-sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali (ĠU 1972, L 299, p. 32), kif emendata bil-konvenzjonijiet suċċessivi dwar l-adeżjoni tal-Istati Membri l-ġodda għal din il-konvenzjoni.
(
17
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015, A (C-489/14, EU:C:2015:654, punt 27).
(
18
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015, A (C‑489/14, EU:C:2015:654, punt 29).
(
19
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015, A (C‑489/14, EU:C:2015:654, punt 30).
(
20
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015, A (C‑489/14, EU:C:2015:654, punt 34). Din l-interpretazzjoni, ispirata minn dik tal-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001, hija valida wkoll għall-applikazzjoni tal-Artikolu 19(2) tar-Regolament Nru 2201/2003. Din is-soluzzjoni tippermetti li jiġu riżolti l-każijiet li fihom il-qorti adita l-ewwel ma tkunx iddeċidiet espliċitament fuq il-ġurisdizzjoni tagħha.
(
21
)	Ara s-sentenza tad‑9 ta’ Novembru 2010, Purrucker (C‑296/10, EU:C:2010:665, punt 81). F’dan ir-rigward in-Netwerk Ġudizzjarju Ewropew fil-Qasam Ċivili u Kummerċjali (NĠEĊK) għandu rwol primordjali sabiex jissemplifika u jħaffef il-kooperazzjoni ġudizzjarja fil-każ tal-applikazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet dwar il-lis pendens jew tal-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 2201/2003.
(
22
)	Dan huwa minnu wkoll għall-Artikolu 27 tar-Regolament Nru 44/2001, bil-kontra tad-dispożizzjonijiet applikabbli fil-każ ta’ azzjonijiet relatati (Artikolu 28 ta’ dan ir-regolament). Għandu jiġi nnotat li r-Regolament Nru 2201/2003, l-istess bħar-Regolament preċedenti Nru 1347/2000, ma fih l-ebda regola speċifika dwar l-azzjonijiet relatati.
(
23
)	Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2015, A (C‑489/14, EU:C:2015:654, punt 29 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
24
)	Ara s-sentenza tad‑9 ta’ Novembru 2010, Purrucker (C‑296/10, EU:C:2010:665, punt 66 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
25
)	C‑489/14, EU:C:2015:654. Għandu jiġi nnotat li din is-sentenza ngħatat iktar minn sentejn wara d-deċiżjoni finali tal-qorti Rumena inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Madankollu, f’dik id-data, in-natura awtonoma tal-kunċett ta’ “lis pendens” kienet diġà ġiet stabbilita minn diversi sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja.
(
26
)	Punt 33 ta’ din is-sentenza. Dawn il-każijiet jikkwalifikaw ukoll bħala “quasi
lis pendens” jew “lis pendens foloz”. Din l-espressjoni intużat minn A. Borrás fir-Rapport ta’ Spjegazzjoni dwar il-Konvenzjoni, stabbilit fuq il-bażi tal-Artikolu K.3 tar-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, dwar il-ġurisdizzjoni, ir-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni tas-sentenzi f’materji matrimonjali (ĠU 1998, C 221, p. 27, b’mod partikolari l-punt 54). Din l-ispjegazzjoni tirrigwarda l-Artikolu 11 tar-Regolament Nru 1347/2000, riprodott essenzjalment fl-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 2201/2003 taħt forma ssemplifikata, li jeżiġi biss li l-azzjonijiet intiżi għad-divorzju, għall-annullament taż-żwieġ jew għas-separazzjoni legali jiġu ppreżentati bejn l-istess partijiet, irrispettivament mill-pożizzjoni proċedurali tagħhom.
(
27
)	Ara, f’dan is-sens, Gaudemet‑Tallon, H., “Divorce – Divorce prononcé en France – Introduction – Compétence des tribunaux français – Particularités de l’instance”, JurisClasseur – Droit international, LexisNexis, Paris, Marzu 2017, Vol.um 547‑10, b’mod partikolari l-punt 135.
(
28
)	Ara, fir-rigward tal-interpretazzjoni ta’ dawn il-kunċetti, is-sentenza tad-9 ta’ Novembru 2010, Purrucker (C‑296/10, EU:C:2010:665, punti 67 u 68 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll, bħala eżempju, is-sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, punti 68 u 69).
(
29
)	L-istess japplika meta, b’applikazzjoni tal-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 2201/2003, fuq l-inizjattiva ta’ waħda mill-qrati jew l-oħra, il-ġurisdizzjoni tal-qorti fl-aħjar pożizzjoni sabiex tieħu konjizzjoni tal-kawża tkun ippreferuta.
(
30
)	Ara, fir-rigward tal-importanza ta’ din il-verifika fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri u tal-motivazzjoni tas-sentenzi fuq dan il-punt, is-sentenzi tal-15 ta’ Lulju 2010, Purrucker (C‑256/09, EU:C:2010:437, punt 73 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll tal-15 ta’ Frar 2017, W u V (C‑499/15, EU:C:2017:118, punti 51 u 54). Fir-rigward tal-obbligu li jsiru verifiki fil-fażijiet kollha tal-istanza, jista’ jsir paragun mas-sentenza tat‑12 ta’ Novembru 2014, L (C‑656/13, EU:C:2014:2364, punt 58 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll mas-sentenza iq (C‑478/17), attwalment pendenti, dwar il-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 2201/2003. Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Wathelet f’dik il-kawża (C‑478/17, EU:C:2018:552).
(
31
)	B’applikazzjoni tal-Artikolu 12(1) tar-Regolament Nru 2201/2003, il-proroga tal-ġurisdizzjoni tissupponi n-nuqqas ta’ kontestazzjoni mill-omm tal-ġurisdizzjoni tal-qorti Taljana (ara l-punt 23 ta’ dawn il-konklużjonijiet) u l-verifika minnha li l-ġurisdizzjoni tagħha hija konformi mal-aqwa interessi tal-wild [ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑1 ta’ Ottubru 2014, E. (C‑436/13, EU:C:2014:2246, punt 44)]. Jista’ jsir paragun mad-digriet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tas‑16 ta’ Jannar 2018, PM (C-604/17, mhux ippubblikat, EU:C:2018:10, punti 27 sa 29), u mas-sentenza tad‑19 ta’ April 2018, Saponaro u Xylina (C‑565/16, EU:C:2018:265, punti 23, 24 u 33 sa 35 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
(
32
)	Ara n-noti ta’ qiegħ il-paġna 25 u 26 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
33
)	Il-konsegwenzi tal-għoti tas-sentenza ta’ separazzjoni legali ma jidhirx li ġew iddibattuti, għalkemm, wara din id-data, ingħataw żewġ sentenzi fir-Rumanija, jiġifieri s-sentenza tat‑3 ta’ Diċembru 2012 u s-sentenza tat‑12 ta’ Ġunju 2013, li ċaħdu l-appell ippreżentat minn S. Liberato.
(
34
)	Fil-fatt, skont l-Artikolu 12(2)(a) tar-Regolament Nru 2201/2003, il-proroga tal-ġurisdizzjoni tintemm malli s-sentenza dwar is-separazzjoni legali ssir res judicata. Barra minn hekk, hekk kif irrilevat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tat‑28 ta’ Ġunju 2018, HR (C‑512/17, EU:C:2018:513, punt 59 u l-ġurisprudenza ċċitata), dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 8(1) tar-Regolament Nru 2201/2003, “il-leġiżlatur tal-Unjoni jqis li l-qrati li huma ġeografikament qrib ir-residenza abitwali tal-minuri jinsabu ġeneralment fl-aħjar pożizzjoni biex jevalwaw il-miżuri li għandhom jiġu adottati fl-interess tiegħu”.
(
35
)	Il-Qorti tal-Ġustizzja ma ddeċidietx b’mod espliċitu fuq l-applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni. Ara, fl-istess sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Wathelet fil-kawża iq (C‑478/17, EU:C:2018:552, punt 45). Din l-interpretazzjoni tista’ tirriżulta mill-kummentarju ta’ Pataut, É., u Gallant, E., “Article 12: Prorogation of jurisdiction”, minn Magnus, U., u Mankowski, P., European Commentaries on Private International Law, Brussels IIbis Regulation, Vol IV, Sellier European Law Publishers, Otto Schmidt, Cologne, 2017, punt 41 (p. 160). Din l-ipoteżi ma hijiex prevista minn Joubert, N., “Autorité parentale – Conflits de juridictions”, JurisClasseur – Droit international, LexisNexis, Paris, Marzu 2009, Vol. 549‑20, b’mod partikolari l-punt 44.
(
36
)	Din l-analiżi għandha titqabbel ma’ dik esposta fis-sentenzi tal‑1 ta’ Ottubru 2014, E. (C‑436/13, EU:C:2014:2246, punti 45 sa 47 u 49), kif ukoll tal‑15 ta’ Frar 2017, W u V (C‑499/15, EU:C:2017:118, punti 51 u 52).
(
37
)	Fl-opinjoni tiegħi, għandu jirriżulta b’mod ċar mis-sentenza mogħtija mill-aħħar qorti Taljana li hija kienet qegħda tiddeċiedi wara verifika, fir-rigward tal-aqwa interess tal-wild, tal-proroga tal-ġurisdizzjoni ammessa wara li ġiet adita, fl-2007, l-ewwel qorti Taljana.
(
38
)	Bħala tfakkira, l-identiċità tal-partijiet hija meħtieġa għat-talba fi kwistjonijiet ta’ manteniment. Fir-rigward tat-talba relattiva għar-rabta matrimonjali, il-qorti Taljana tat sentenza finali.
(
39
)	C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829.
(
40
)	Ara l-punti 68 u 69 ta’ din is-sentenza.
(
41
)	Ara l-punt 70 tal-imsemmija sentenza.
(
42
)	C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829.
(
43
)	Dwar in-nuqqas ta’ irrikonċiljabbiltà ta’ sentenza ta’ divorzju ma’ sentenza ta’ separazzjoni legali, ara r-rapport ta’ spjegazzjoni ta’ A. Borrás iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 26, b’mod partikolari l-punt 71.
(
44
)	Dan huwa minnu wkoll fir-rigward tal-obbligu ta’ manteniment. L-Artikolu 34(1) u l-Artikolu 35(3) tar-Regolament Nru 44/2001 huma applikabbli.
(
45
)	Is-sentenza kontenzjuża kienet ingħatat mill-qorti adita l-ewwel. Il-kawża kienet tirrigwarda l-post ta’ residenza tal-wild u konsegwentement, il-ġurisdizzjoni ta’ din il-qorti u l-allegazzjoni li hija kienet iddeċidiet bi ksur tal-obbligi stabbiliti fl-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 2201/2003.
(
46
)	C‑681/13, EU:C:2015:471 (punti 40 sa 42 u 44).
(
47
)	Punt 35 tas-sentenza P.
(
48
)	Punt 36 tas-sentenza P. Reċentement ħafna, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret, fis-sentenza tal‑15 ta’ Frar 2017, W u V (C‑499/15, EU:C:2017:118, punt 50 u l-ġurisprudenza ċċitata), li l-prinċipju ta’ rikonoxximent reċiproku tas-sentenzi ġudizzjarji huwa “l-bażi tal-ħolqien ta’ żona ġudizzjarja ġenwina”, fejn dawn it-termini jirriżultaw mill-premessa 2 tar-Regolament Nru 2201/2003.
(
49
)	Din il-projbizzjoni tidher fil-parti l-kbira tar-regolamenti peress li hija parti integrali mill-prinċipju ta’ fiduċja reċiproka. Ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 45(3) tar-Regolament Nru 1215/2012 kif ukoll l-Artikoli 39 tar-Regolamenti 2016/1103 u 2016/1104. Għall-Qorti tal-Ġustizzja dan huwa prinċipju fundamentali, ara s-sentenza tat‑28 ta’ Marzu 2000, Krombach (C‑7/98, EU:C:2000:164, punt 31).
(
50
)	Ara l-punt 42 tas-sentenza P.
(
51
)	Minħabba dan, il-kliem ta’ dan l-artikolu huwa differenti minn dak tal-Artikolu 35(3) tar-Regolament Nru 44/2001, redatt f’termini ġenerali: “[…] ma tistax tiġi reveduta. It-test ta’ strateġija pubblika msemmija f’punt 1 ta’ l-Artikolu 34 ma’ jistax jiġi applikat għal regoli li għandhom x’jaqsmu ma’ ġurisdizzjoni.”
(
52
)	Ara l-punt 45 tas-sentenza P.
(
53
)	Ara s-sentenza tat‑28 ta’ Ġunju 2018, HR (C-512/17, EU:C:2018:513, punt 59 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
54
)	Ara l-punt 46 tas-sentenza P, li jfakkar regola stabbilita bbażata fuq il-projbizzjoni tar-reviżjoni ta’ sentenza (ara b’mod partikolari, l-Artikolu 36 u l-Artikolu 45(2) tar-Regolament Nru 44/2001 kif ukoll l-Artikolu 26 tar-Regolament Nru 2201/2003).
(
55
)	Espressjoni użata fis-sentenzi tas‑16 ta’ Lulju 2009, Hadadi (C‑168/08, EU:C:2009:474, punt 56), u tad-9 ta’ Ottubru 2014, C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, punt 37).
(
56
)	Ara, bħala eżempju, is-sentenza P u s-sentenza tal‑15 ta’ Frar 2017, W u V (C‑499/15, EU:C:2017:118). Ara, wkoll, l-osservazzjonijiet ta’ Joubert, N., “La résidence de l’enfant du divorce face à la demande de modification de la décision relative à la garde et aux aliments”, Revue critique de droit international privé, Dalloz, Paris, 2018, p. 138 sa 142, b’mod partikolari l-punt 9 (p. 140 u 141).
(
57
)	B’teħid inkunsiderazzjoni tal-importanza ta’ din id-domanda, bħal ta’ dik deċiża fis-sentenza P, jista’ jiġi ssuġġerit li tiżdied proposta fuq dan l-Artikolu 24 fil-każ tat-tfassil mill-ġdid tar-Regolament Nru 2201/2003. Jista’ jiġi osservat li l-ebda emenda li tirrigwarda r-regoli ta’ ġurisdizzjoni ma ġiet ippreżentata fl-abbozz inizjali, jiġifieri l-Proposta għal Regolament tal-Kunsill dwar il-ġurisdizzjoni, ir-rikonoxximent u l-infurzar ta’ deċiżjonijiet fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri u dwar sekwestru internazzjonali ta’ minuri [COM(2016) 411 final], u lanqas fir-riżoluzzjoni leġiżlattiva tal-Parlament Ewropew tat‑18 ta’ Jannar 2018 fuq din il-proposta, disponibbli fuq is-sit internet li ġej: http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P8-TA-2018-0017+0+DOC+XML+V0//EN. Fuq l-istat aġġornat tad-diskussjonijiet fil-Kunsill tal-Unjoni Ewropea dwar dan il-proġett, ara, Bulletin Quotidien Europe Nru 12033, Agence Europe, 5 ta’ Ġunju 2018, p. 2.
(
58
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 51 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
59
)	Ara l-punti 35 sa 39 ta’ din is-sentenza u s-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471), iċċitata fil-punti 37 u 39 tas-sentenza P, fatt li jippermetti li tiġi applikata l-istess soluzzjoni fi kwistjonijiet ta’ manteniment, irregolat mir-Regolament Nru 44/2001.
(
60
)	Ara, fir-rigward tar-Regolament Nru 44/2001, bħala eżempju reċenti, is-sentenza tal‑25 ta’ Mejju 2016, Meroni (C‑559/14, EU:C:2016:349, punti 38 sa 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
61
)	Ara l-punt 39 tas-sentenza P. Ara, wkoll, il-punt 93 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
62
)	Ara s-sentenza 53 tas-sentenza P.
(
63
)	Ara s-sentenzi tat‑28 ta’ Marzu 2000, Krombach (C‑7/98, EU:C:2000:164), u tat‑2 ta’ April 2009, Gambazzi (C‑394/07, EU:C:2009:219), imqabbla mas-sentenza tal‑25 ta’ Mejju 2016, Meroni (C‑559/14, EU:C:2016:349).
(
64
)	Ara, bħala eżempju ta’ tattiki ta’ dewmien li jibbenefikaw mill-assimilazzjoni tas-separazzjoni mad-divorzju u mid-dewmien fit-trattament ta’ talba għal divorzju li jirriżultaw mir-regola ta’ lis pendens, Bonomi, A., “La compétence internationale en matière de divorce, quelques suggestions pour une (improbable) révision du règlement Bruxelles II bis”, Revue critique de droit international privé, Dalloz, Paris, 2017, p. 511 sa 534, b’mod partikolari p. 528 sa 530 (Titolu A)] kif ukoll ir-riferiment, fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 80, għall-kummentarju ta’ Mankowski, P., “Article 19: Lis pendens and dependent actions”, f’ Magnus, U., u Mankowski, P., op. cit., punt 37 (p. 249 u 250).
(
65
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, punt 40).
(
66
)	Din l-interpretazzjoni għandha tingħaqad mas-sentenzi diġà mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja li jirrigwardaw ir-Regolament Nru 4/2009, applikabbli fi kwistjonijiet ta’ obbligu ta’ manteniment mit‑18 ta’ Ġunju 2011.
(
67
)	Ara l-punt 50 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
68
)	Ara, fuq dan il-punt, il-proposti interessanti ħafna ta’ Niboyet, M.‑L., u ta’ Geouffre de la Pradelle, G., Droit international privé, 6e édition, Librairie générale de droit et de jurisprudence, Collection “Manuels”, Paris, 2017, punti 621 u 622 (p. 424 sa 426).
(
69
)	Ara, bħala eżempju, fir-rigward tal-limiti tas-sospensjoni tal-proċeduri minħabba lis pendens stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-każ ta’ nuqqas ta’ tweġiba tal-qorti adita l-ewwel, is-sentenza tad‑9 ta’ Novembru 2010, Purrucker (C‑296/10, EU:C:2010:665, punti 82 sa 84). Ara ukoll, fil-proposta tal-Kunsill għat-tfassil mill-ġdid tar-Regolament Nru 2201/2003, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 57 ta’ dawn il-konklużjonijiet, affermazzjoni iktar ċara ta’ dan il-prinċipju.
(
70
)	Għandu jiġi osservat li, fil-kawża preżenti, fir-rigward tat-talbiet fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri u ta’ manteniment, li jikkonċernaw wild li twieled fi Frar 2006 u li ilu jgħix fir-Rumanija mix-xahar ta’ Ottubru 2006, il-proċeduri ilhom pendenti fl-Italja għal ħdax- il sena (wara li tressqu proċeduri f’Mejju 2007, l-ewwel deċiżjoni fuq il-mertu ngħatat f’Lulju 2013 wara rinviju f’Jannar 2012) u li t-tilwima tirrigwarda r-rikonoxximent tas-sentenza mogħtija fir-Rumanija, li saret finali ħames snin ilu (12 ta’ Ġunju 2013).
(
71
)	Ara, b’mod partikolari, sabiex jitfakkru l-prinċipji ġenerali fil-każ tal-applikazzjoni tal-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 2201/2003, is-sentenza tas‑27 ta’ Ottubru 2016, D. (C‑428/15, EU:C:2016:819, punt 43).
(
72
)	Ara, b’analoġija, il-punt 44 tas-sentenza tat‑28 ta’ Marzu 2000, Krombach (C‑7/98, EU:C:2000:164), li jipprovdi li “r-rikors għall-klawsola ta’ l-ordni pubblika għandu jiġi kkunsidrat bħala possibbli f’każijiet eċċezzjonali fejn il-garanziji stabbiliti fil-liġi ta’ l-Istat ta’ oriġini u fil-Konvenzjoni [tas-27 ta’ Settembru 1968, dwar il-ġurisdizzjoni u l-eżekuzzjoni tas-sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali, kif emendata bil-konvenzjonijiet suċċessivi dwar l-adeżjoni tal-Istati Membri l-ġodda għal din il-konvenzjoni] nnifisha ma jkunux suffiċjenti sabiex jħarsu lill-konvenut minn vjolazzjoni manifesta tad-dritt tiegħu li jiddefendi ruħu quddiem il-qorti ta’ oriġini, kif rikonoxxut mill-[Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl-4 ta’ Novembru 1950]”, u s-sentenza tal‑25 ta’ Mejju 2016, Meroni (C‑559/14, EU:C:2016:349, punti 44 sa 46 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
73
)	Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, punt 55).
(
74
)	Ara s-sentenza tal-25 ta’ Mejju 2016, Meroni (C-559/14, EU:C:2016:349, punt 47 u l-ġurisprudenza ċċitata).