Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
EMILIOU
ippreżentati fid‑19 ta’ Marzu 2026 (1)
Kawża C‑530/24
DK
vs
Tipico Co. Ltd.
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja))
“Talba għal deċiżjoni preliminari – Libertà li jiġu pprovduti servizzi – Artikolu 56 TFUE – Logħob tal-ażżard – Imħatri sportivi – Liġi ta’ Stat Membru li teħtieġ liċenzja għall-organizzazzjoni ta’ mħatri fuq kompetizzjonijiet sportivi u li tipprojbixxi mħatri mhux liċenzjati – Operatur li jipprovdi servizzi ta’ mħatri sportivi permezz tal-internet minn Stat Membru ieħor mingħajr il-liċenzja meħtieġa – Azzjonijiet ċivili mressqa minn konsumatur fil-konfront ta’ dan l-operatur għar-restituzzjoni tal-imħatri li għamel
jew danni ekwivalenti, ibbażati fuq ksur tal-projbizzjoni ta’ mħatri mhux liċenzjati – Difiża tal-operatur li ma setax jikseb liċenzja minħabba nuqqasijiet fil-proċedura
ta’ liċenzjar – Possibbiltà għall-qrati aditi li jimponu l-konsegwenzi previsti mid-dritt ċivili applikabbli”
I.      Introduzzjoni
1.        It-talba preżenti għal deċiżjoni preliminari, imressqa mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja), tagħmel parti minn sensiela ta’ kawżi (2) li jikkonċernaw azzjonijiet ċivili mressqa minn konsumaturi Ġermaniżi jew Awstrijaċi kontra operaturi Maltin tal-logħob tal-ażżard online. Essenzjalment, il-konsumaturi jfittxu li jirkupraw – abbażi
tar-regoli ta’ arrikkiment indebitu u/jew tort – l-imħatri li għamlu mal-operaturi, minħabba li dawn tal-aħħar ikunu aġixxew bi ksur tar-regolamenti lokali tal-logħob tal-ażżard.
2.        Fil-kawża preżenti, konsumatur Ġermaniż ressaq tali talbiet kontra operatur Malti tal-imħatri sportivi quddiem il-qrati ċivili Ġermaniżi.
Fiż-żmien rilevanti, id-dritt Ġermaniż kien jeħtieġ liċenzja sabiex jiġu legalment offruti mħatri fuq kompetizzjonijiet sportivi fil-Ġermanja.
L-operatur inkwistjoni aġixxa mingħajr tali liċenzja. Skont id-dritt Ġermaniż, dan l-aġir mhux awtorizzat jirrendi l-kuntratti konklużi mal-klijenti tiegħu nulli u bla effett u jikkostitwixxi tort, u b’hekk jagħti lok għal talbiet kemm għal restituzzjoni kif ukoll għal kumpens favur il-konsumaturi affettwati.
3.        Fir-risposta tiegħu, l-operatur isostni, fost affarijiet oħra, li ma setax jikseb liċenzja minħabba ċerti nuqqasijiet fil-proċedura ta’ liċenzjar.
Il-qorti tar-rinviju għalhekk tistaqsi jekk, f’ċirkustanzi bħal dawn, il-qrati ċivili aditi humiex obbligati, skont il-prinċipju ta’ supremazija tad-dritt tal-Unjoni, li jħallu s-sistema nazzjonali ta’ liċenzjar mhux applikata fl-intier tagħha u, konsegwentement, li jiċħdu t-talbiet tal-konsumatur.
F’dawn il-konklużjonijiet, ser nispjega għaliex din id-domanda teħtieġ risposta
kkwalifikata.
II.    Sommarju tar-regoli Ġermaniżi rilevanti dwar l-imħatri sportivi
4.        L-iStaatsvertrag zum Glücksspielwesen (it-Trattat tal-Istat dwar il-logħob tal-ażżard, iktar ’il quddiem il-“GlüStV 2008”) daħal fis-seħħ fl‑1 ta’ Jannar 2008 u stabbilixxa qafas uniformi għall-organizzazzjoni, għall-operat u għall-intermedjazzjoni tal-logħob tal-ażżard, inklużi l-imħatri sportivi, fil-Länder Ġermaniżi.
5.        Skont il-Paragrafu 1, il-GlüStV 2008 kellu l-għan, fost affarijiet oħra, li (i) jipprevjeni d-dipendenza fuq il-logħob tal-ażżard; (ii) “jiggwida” l-istint tal-logħob tal-popolazzjoni b’mod organizzat u ssorveljat, permezz ta’ provvista limitata ta’ logħob tal-ażżard, u b’hekk, jipprevjeni t-tendenza lejn logħob mhux awtorizzat, u (iii) jipproteġi lill-minorenni u lill-ġugaturi.
6.        Għal dawn il-finijiet, il-Paragrafu 4(1) tal-GlüStV 2008 kien jipprovdi li l-organizzazzjoni ta’ logħob tal-ażżard (f’post fiżiku) kienet teħtieġ l-awtorizzazzjoni minn qabel mill-awtorità kompetenti tal-Land ikkonċernat. L-offerta ta’ tali logħob mingħajr tali awtorizzazzjoni kienet ipprojbita. Barra minn hekk, skont il-Paragrafu 4(4), l-offerta ta’ logħob tal-ażżard fuq l-internet kienet ġeneralment ipprojbita.
7.        F’din il-verżjoni inizjali tat-trattat, skont il-Paragrafu 10(2), l-awtoritajiet kompetenti tal-Länder setgħu jagħtu awtorizzazzjoni għall-organizzazzjoni ta’ logħob tal-ażżard f’postijiet fiżiċi biss lil entitajiet ġuridiċi skont id-dritt pubbliku, jew permezz ta’ kumpanniji rregolati mid-dritt privat li fihom entitajiet ġuridiċi, irregolati
mid-dritt pubbliku, għandhom interess kontrollanti dirett jew indirett. Skont il-Paragrafu 10(5), operaturi privati oħra ma kinux eliġibbli. Fil-prattika, operatur pubbliku wieħed (ODDSET) irċieva tali awtorizzazzjoni għall-imħatri sportivi (f’postijiet fiżiċi) u, għalhekk, kellu monopolju pubbliku fuq dik l-attività fil-Ġermanja.
8.        Madankollu, kemm qabel kif ukoll wara s-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawżi Stoß u Carmen Media (3), il-qrati Ġermaniżi ddeċidew li dan il-monopolju pubbliku kien inkompatibbli, fost l-oħrajn, mal-libertà li jiġu pprovduti servizzi skont l-Artikolu 56 TFUE (4). Mid-dehra, il-projbizzjoni tal-logħob tal-ażżard online, fir-rigward tal-imħatri sportivi, ġiet ikkontestata wkoll quddiem dawk il-qrati.
9.        Konsegwentement, il-Länder adottaw il-Glücksspieländerungsstaatsvertrag (it-Trattat emendatorju dwar il-logħob tal-ażżard, iktar ’il quddiem il-“GlüStV 2012”). Il-GlüStV 2012 introduċa żewġ bidliet sinjifikattivi
fir-rigward tal-imħatri sportivi. L-ewwel, introduċa
sistema speċjali ta’ liċenzjar
fil-Paragrafi 4a sa 4e u 10a
l-ġodda, li fetħet il-possibbiltà għall-operaturi privati biex joperaw fis-suq Ġermaniż. B’mod speċifiku, skont il-Paragrafu 4a(1), kienet meħtieġa liċenzja biex jiġu organizzati jew intermedjati mħatri sportivi (bil-projbizzjoni tal-logħob tal-ażżard mhux awtorizzat stabbilita fil-Paragrafu 4(1) tkun tapplika “b’analoġija”).
Il-Paragrafu 10a mbagħad ippreveda l-għoti ta’ massimu ta’ 20 liċenzja għall-imħatri sportivi lil operaturi eliġibbli (inklużi dawk privati) għal “perijodu sperimentali” ta’ seba’ snin (jiġifieri, sat‑30 ta’ Ġunju 2019). It-tieni, b’deroga għall-projbizzjoni ġenerali tal-logħob tal-ażżard online stabbilita fil-Paragrafu 4(4), awtorizza l-imħatri sportivi online, sa fejn dawn il-liċenzji kellhom jippermettu lid-detenturi tagħhom joffru mħatri kemm f’postijiet fiżiċi kif ukoll fuq l-internet, skont il-Paragrafu 10a(4).
10.      Il-Paragrafu 4b(1) tal-GlüStV 2012 kien jipprevedi li l-liċenzji kellhom jingħataw wara sejħa għal offerti u t-twettiq ta’ proċedura trasparenti u nondiskriminatorja. Kellu jiġi ppubblikat avviż għal dan il-għan fil-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea.
11.      Il-Paragrafi 4a(4), 4b(2) u 4c(3) tal-GlüStV 2012 jistabbilixxu l-kundizzjonijiet għall-għoti tal-liċenzji. B’mod partikolari, il-Paragrafu 4a(4) kien jirrikjedi li l-offerenti juru l-“affidabbiltà superjuri” tagħhom (inkluż l-oriġini legali tar-riżorsi meħtieġa għall-organizzazzjoni tal-logħob tal-ażżard), il-“kapaċità kontributorja” u t-“trasparenza” u s-“sigurtà” tal-logħob tal-ażżard tagħhom (inkluż ir-rekwiżit li jimplimentaw interfaċċi biex jissorveljaw, f’ħin reali, it-tranżazzjonijiet kollha tal-logħob tal-ażżard).
Il-Paragrafu 4b(5) kien jelenka l-kriterji biex issir għażla bejn diversi offerenti eliġibbli biex jiksbu liċenzja.
12.      Skont il-Paragrafu 4c(2) u l-Paragrafu 10a(4), il-liċenzji mogħtija kienu meħtieġa jispeċifikaw ċerti “dispożizzjonijiet sostantivi u anċillari”, vinkolanti għad-detentur tal-liċenzja kkonċernat. Il-Paragrafu 4(5) kellu “japplika b’analoġija” f’dan ir-rigward. Din l-aħħar dispożizzjoni kienet tipprovdi li “b’deroga mill-[projbizzjoni tal-logħob tal-ażżard online stabbilita fil-Paragrafu 4(4)], il-Länder […] jistgħu jawtorizzaw […] l-organizzazzjoni u s-senserija ta’ mħatri sportivi fuq l-internet fejn […] jiġu ssodisfatti l-kundizzjonijiet li ġejjin:
1. L-esklużjoni ta’ ġugaturi taħt l-età jew ġugaturi pprojbiti hija żgurata permezz ta’ identifikazzjoni u awtentikazzjoni. 2. L-ammont massimu ta’ mħatra għal kull ġugatur ma jistax, fil-prinċipju, jaqbeż l-ammont ta’ EUR 1 000 fix-xahar.
L-awtorizzazzjoni tista’ tistabbilixxi ammont differenti sabiex jintlaħqu l-għanijiet tal-Paragrafu 1. […] 3. Inċitamenti partikolari għad-dipendenza li jinvolvu ripetizzjoni rapida huma esklużi. […] 5. L-imħatri u l-lotteriji ma humiex offruti permezz tal-istess dominju tal-web, u d-dominju lanqas ma fih riferimenti jew links għal forom oħra ta’ logħob tal-ażżard”.
13.      Fl-aħħar, bħala miżura tranżitorja, il-Paragrafu 29(1) tal-GlüStV 2012 kien jawtorizza lil ODDSET tkompli toffri mħatri sportivi għal perijodu ta’ mhux iktar minn sena wara l-għoti tal-ewwel liċenzja.
III. Il‑fatti, il‑proċeduri nazzjonali u d‑domandi preliminari
A.      Tipico u l‑proċedura ta’ liċenzjar kontenzjuża
14.      Tipico Co. Ltd. (iktar ’il quddiem “Tipico”) hija kumpannija rreġistrata f’Malta. Mill‑2005, hija għandha liċenzja tal-logħob tal-ażżard maħruġa mill-awtoritajiet Maltin, maħsuba biex tippermetti lil Tipico tipprovdi servizzi ta’ mħatri sportivi online minn Malta lill-Unjoni Ewropea kollha. Hija ilha toffri mħatri sportivi online fil-Ġermanja, permezz ta’ sit bil-lingwa Ġermaniża, b’dominju tal-ogħla livell Ġermaniż.
15.      Fit‑8 ta’ Awwissu 2012, l-awtoritajiet Ġermaniżi ppubblikaw avviż ta’ kuntratt fil-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea li kien jistieden lil kandidati sabiex jissottomettu offerti għall-għoti ta’ 20 liċenzja għall-organizzazzjoni ta’ mħatri sportivi, skont il-Paragrafi 4a sa 4e u 10a tal-GlüStV 2012.
16.      Tipico ssottomettiet applikazzjoni għal liċenzja. Madankollu, wara li twettqu d-diversi stadji tal-proċedura ta’ liċenzjar, il-kumpannija ma kinitx fost l‑20 offerent informat mill-awtorità kontraenti li kienu ser jingħataw liċenzja.
17.      Sussegwentement, Tipico, flimkien ma’ offerenti oħra li ma rnexxewx, fetħu kawża quddiem il-Verwaltungsgericht Wiesbaden (il-Qorti Amministrattiva, Wiesbaden, il-Ġermanja), fejn talbu stħarriġ tal-proċedura ta’ liċenzjar u dikjarazzjoni li hija
intitolata għal liċenzja.
18.      Permezz ta’ digriet tal‑10 ta’ Ġunju 2015, fuq rikors
ta’ wieħed mill-offerenti, il-Verwaltungsgericht Wiesbaden (il-Qorti Amministrattiva, Wiesbaden), ordnat, bħala miżura provviżorja, lill-awtorità kontraenti
biex ma tagħtix il-liċenzji sakemm isir l-istħarriġ ġudizzjarju tal-proċedura. Il-Hessischer Verwaltungsgerichtshof (il-Qorti Amministrattiva Superjuri, Hesse, il-Ġermanja) ikkonfermat din il-miżura permezz ta’ digriet tas‑16 ta’ Ottubru 2015.
19.      Permezz ta’ deċiżjoni fil-mertu tal‑15 ta’ April 2016, il-Verwaltungsgericht Wiesbaden (il-Qorti Amministrattiva, Wiesbaden) iddeċidiet li l-proċedura
ta’ liċenzjar kienet twettqet bi ksur tad-drittijiet ta’ Tipico għal proċedura
ta’ liċenzjar trasparenti u nondiskriminatorja taħt l-Artikolu 56 TFUE (5). Speċifikament, (i) il-limitazzjoni tan-numru ta’ liċenzji għal 20, kif prevista mill-GlüStV 2012, kienet tikser ir-rekwiżit ta’ trasparenza, peress li l-Länder ma setgħux jispjegaw din il-limitazzjoni; u (ii) l-għażla mill-awtorità kontraenti tal‑20 operatur li kellhom jirċievu liċenzji, minn fost dawk li jissodisfaw il-kundizzjonijiet ta’ liċenzjar, bl-istess mod kienet nieqsa mit-trasparenza (6). Għaldaqstant, il-qorti ddikjarat li, peress li Tipico (fost oħrajn) kienet issodisfat il-kundizzjonijiet kollha ta’ liċenzjar stabbiliti fil-Paragrafi 4a sa 4c tal-GlüStV 2012, l-awtorità kontraenti kienet obbligata tagħti liċenzja lil dan l-operatur.
20.      L-awtorità kontraenti appellat minn dik id-deċiżjoni. Permezz ta’ digriet tal‑11 ta’ Ottubru 2019, il-Hessischer Verwaltungsgerichtshof (il-Qorti Amministrattiva Superjuri ta’ Hesse), fuq rikors
tal-partijiet, ordnat is-sospensjoni tal-proċeduri. Hija għamlet dan, l-ewwel, minħabba li l-liċenzji setgħu jingħataw, skont il-Paragrafi 4a sa 4e u 10a tal-GlüStV 2012, sat‑30 ta’ Ġunju 2019 biss (ara l-punt 9 iktar ’il
fuq) – u, għalhekk, ma setgħux jingħataw iktar skont dawk id-dispożizzjonijiet – u, it-tieni, għaliex il-Länder, fi kwalunkwe każ, kienu adottaw, fis‑26 ta’ Marzu 2019, regoli ġodda li jirregolaw l-għoti ta’ liċenzji għall-imħatri sportivi fil-forma tad-Dritter Staatsvertrag zur Änderung des Staatsvertrages zum Glücksspielwesen (it-Tielet Trattat Statali li jemenda t-Trattat Statali dwar il-Logħob tal-Ażżard, iktar ’il quddiem il-“GlüStV 2019”).
21.      Il-GlüStV 2019 daħal fis-seħħ fl‑1 ta’ Jannar 2020. Permezz ta’ din l-emenda, il-Länder, l-ewwel, estendew il-fażi ta’ sperimentazzjoni sat‑30 ta’ Ġunju 2021 u, it-tieni, abolixxew il-limitazzjoni għal 20 liċenzja, u b’hekk ippermettew l-għoti ta’ liċenzji lil kwalunkwe operatur li jissodisfa l-kundizzjonijiet tal-liċenzja. Għaldaqstant, fid‑9 ta’ Ottubru 2020, l-awtorità kontraenti, wara proċedura
ġdida ta’ liċenzjar, tat liċenzja għall-imħatri sportivi, fost l-oħrajn, lil Tipico. Il-Hessischer Verwaltungsgerichtshof (il-Qorti Amministrattiva Superjuri, Hesse) imbagħad temmet il-proċeduri dwar il-proċedura
inizjali ta’ liċenzjar, billi qieset li ma kienx għad hemm bżonn li tingħata deċiżjoni dwar il-kwistjoni.
B.      Il‑proċeduri mibdija minn DK
22.      Mill‑2013 ’il quddiem, DK, konsumatur abitwalment residenti fil-Ġermanja, uża s-servizzi ta’ mħatri sportivi online ta’
Tipico (7). B’dan il-mod, huwa
aċċetta t-termini u l-kundizzjonijiet ġenerali tal-kumpannija f’numru ta’ istanzi, u b’hekk ikkonkluda sensiela ta’ kuntratti ta’
logħob tal-azzard ma’ dan l-operatur.
23.      DK fetaħ proċeduri quddiem l-Amtsgericht (il-Qorti Distrettwali, il-Ġermanja) fil-post tad-domiċilju tiegħu, fejn talab dikjarazzjoni li Tipico hija responsabbli li tirrifondi l-imħatri li huwa għamel u tilef fuq is-sit ta’ dan l-operatur għall-perijodu bejn l‑2013 u d‑9 ta’ Ottubru 2020, li jammontaw għal EUR 3 719,26, flimkien mal-interessi
u l-kumpens għall-ispejjeż legali li għamel fl-istadju ta’ qabel il-proċess.
24.      Insostenn tar-rikors tiegħu, DK ibbaża ruħu, primarjament, fuq talba għan-nullità tal-kuntratti tal-logħob tal-ażżard u r-restituzzjoni tal-imħatri mħallsa abbażi tagħhom. Huwa sostna li, skont il-Paragrafu 134 tal-Bürgerliches Gesetzbuch (il-Kodiċi Ċivili Ġermaniż, iktar ’il quddiem il-“BGB”) (8), bħala regola ġenerali, kuntratt li jikser “projbizzjoni statutorja” huwa null u bla effett. Il-projbizzjoni tal-offerta ta’ servizzi tal-logħob tal-ażżard mingħajr liċenzja maħruġa mill-awtoritajiet Ġermaniżi, skont id-dispożizzjonijiet tal-GlüStV 2012, kienu jikkostitwixxu tali “projbizzjoni statutorja”. Peress li Tipico kienet topera fis-suq Ġermaniż mingħajr tali liċenzja fiż-żmien rilevanti, il-kuntratti inkwistjoni kienu jiksru
din il-“projbizzjoni”. Peress li dawn il-kuntratti huma, għaldaqstant, nulli u bla effett ab initio, Tipico hija obbligata, skont il-BGB, u b’mod partikolari l-ewwel sentenza tal-Paragrafu 812(1) tiegħu, li tirrifondi l-benefiċċji kollha li rċeviet mingħand DK.
25.      Sussidjarjament, DK ibbaża ruħu fuq talba għal tort skont il-Paragrafu 823(2) tal-BGB, fejn talab danni li jikkorrispondu għall-imħatri li kien tilef. Skont din id-dispożizzjoni, kwalunkwe persuna li tikser “dispożizzjoni protettiva” (Schutzgesetz) hija responsabbli li tikkumpensa lill-parti l-oħra għad-dannu kkawżat b’dan il-mod. Ir-regoli ta’ liċenzjar stabbiliti mill-GlüStV 2012 jikkostitwixxu tali dispożizzjonijiet, peress li kienu intiżi, fost l-oħrajn, biex jipproteġu lill-ġugaturi fil-Ġermanja mir-riskji assoċjati mal-logħob tal-ażżard pubbliku (ara l-punt 5 iktar ’il
fuq).
Billi operat
mingħajr liċenzja, Tipico kisret dawn ir-regoli u b’hekk wettqet tort li wassal għat-talba ta’ DK għal kumpens.
26.      L-Amtsgericht (il-Qorti Distrettwali) ċaħdet it-talbiet ta’ DK. Fl-appell, il-Landgericht (il-Qorti Reġjonali, il-Ġermanja) ikkonfermat dik id-deċiżjoni. L-ewwel, aċċettat l-argument ta’ Tipico li DK ma kellux
dritt għal restituzzjoni skont l-ewwel sentenza tal-Paragrafu 812(1) tal-BGB, għar-raġuni li l-kuntratti inkwistjoni kienu, fil-fatt, validi u infurzabbli. Fil-fehma tagħha, fid-dawl tal-Artikolu 56 TFUE u tas-supremazija tad-dritt tal-Unjoni, il-qrati ċivili ma setgħux jiddikjaraw dawn il-kuntratti nulli u bla effett skont il-Paragrafu 134 tal-BGB għas-sempliċi raġuni li Tipico ma kellhiex liċenzja fiż-żmien rilevanti, peress li din is-sitwazzjoni kienet attribwibbli għan-nuqqasijiet tal-proċedura
ta’ liċenzjar, kif irrikonoxxuti mill-Verwaltungsgericht Wiesbaden (il-Qorti Amministrattiva, Wiesbaden) (ara l-punt 19 iktar ’il fuq
fuq). It-tieni, u essenzjalment għall-istess raġunijiet, il-Landgericht (il-Qorti Reġjonali) iddeċidiet li DK lanqas ma kellu dritt għal kumpens skont il-Paragrafu 823(2) tal-BGB.
27.      DK għalhekk appella fuq punt ta’ liġi quddiem il-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja). Dik il-qorti ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel
id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“(1)      Il-libertà li jiġu pprovduti servizzi minn operatur tal-logħob tal-ażżard stabbilit fi Stat Membru ieħor tal-Unjoni Ewropea tipprekludi kuntratt rregolat mid-dritt privat konkluż fuq l-internet għal imħatri sportivi offrut mingħajr l-awtorizzazzjoni meħtieġa bis-saħħa tad-dritt nazzjonali milli jitqies bħala null jekk l-operatur kien applika fil-Ġermanja għal awtorizzazzjoni għall-organizzazzjoni ta’ mħatri sportivi u l-proċedura għall-għoti ta’ konċessjoni applikabbli għal din l-applikazzjoni twettqet bi ksur tad-dritt tal-Unjoni?
(2)      Il-libertà li jiġu pprovduti servizzi minn operatur tal-logħob tal-ażżard stabbilit fi Stat Membru ieħor tal-Unjoni Ewropea tipprekludi s-sistema nazzjonali ta’ awtorizzazzjoni minn qabel għall-organizzazzjoni ta’ mħatri sportivi fuq l-internet milli titqies bħala liġi protettiva li tista’ twassal għal obbligu ta’ ħlas ta’ kumpens fil-każ li l-operatur kien applika għal awtorizzazzjoni fil-Ġermanja sabiex jorganizza imħatri sportivi u li l-proċedura għall-għoti ta’ konċessjoni applikabbli għal din l-applikazzjoni twettqet bi ksur tad-dritt tal-Unjoni?”
28.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn DK, Tipico, mill-Gvern Belġjan, Taljan, Malti u dak Portugiż u mill-Kummissjoni Ewropea. Dawn il-partijiet interessati, bl-eċċezzjoni tal-Gvern Taljan, kienu rrappreżentati waqt s-seduta li saret fl‑24 ta’ Settembru 2025.
IV.    Analiżi
29.      Kif jispjega d-digriet tar-rinviju, mill-perspettiva tad-dritt Ġermaniż, it-talbiet imressqa minn DK kontra Tipico jidhru, fil-prinċipju, li huma fondati sew. F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tesprimi l-fehma provviżorja li, billi offriet servizzi ta’ mħatri sportivi fil-Ġermanja fiż-żmien rilevanti mingħajr liċenzja (9) maħruġa mill-awtoritajiet Ġermaniżi, Tipico kisret il-projbizzjoni tal-logħob tal-ażżard mhux awtorizzat stabbilita fil-Paragrafu 4(1) tal-GlüStV 2012 (10). Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tindika li, skont id-dritt privat Ġermaniż (11), tali ksur, bħala regola,
(i) jinvolvi
n-nullità tal-kuntratti konklużi mill-operatur mal-klijenti tiegħu (skont il-Paragrafu 134 tal-BGB), bir-riżultat li l-operatur jista’ jkun meħtieġ jirrifondi l-imħatri magħmula abbażi tagħhom (skont l-ewwel sentenza tal-Paragrafu 812(1) tal-BGB), u (ii) jikkostitwixxi tort, li jagħti lok għar-responsabbiltà ċivili ta’ dan l-operatur (skont il-Paragrafu 823(2) tal-BGB).
30.      Madankollu, permezz taż-żewġ domandi tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk id-dritt tal-Unjoni jipprekludix dawn it-talbiet. B’mod iktar speċifiku, peress li, minn naħa waħda, kemm ir-rekwiżit ta’ liċenzja stabbilit mill-GlüStV 2012 għall-imħatri sportivi kif ukoll il-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili ta’ ksur tiegħu huma, fihom infushom, kompatibbli mal-libertà li jiġu pprovduti servizzi sanċita fl-Artikolu 56 TFUE (A u B), iżda, min-naħa l-oħra, il-liċenzji ma kinux ġew allokati b’mod trasparenti, kuntrarjament għar-rekwiżiti proċedurali li jirriżultaw minn dik id-dispożizzjoni (C), il-kwistjoni hija jekk il-qrati nazzjonali, bis-saħħa tal-prinċipju ta’ supremazija tad-dritt tal-Unjoni, humiex preklużi
milli jimponu tali konsegwenzi fuq Tipico (D). Ser neżamina dawn l-aspetti wieħed wieħed fit-taqsimiet li ġejjin.
A.      Il‑kompatibbiltà mad‑dritt tal‑Unjoni tar‑rekwiżit ta’ liċenzja
31.      Wara li l-qrati Ġermaniżi kkonstataw
li l-monopolju pubbliku Ġermaniż fuq l-imħatri sportivi kien inkompatibbli mal-Artikolu 56 TFUE u poġġew f’dubju
l-projbizzjoni tal-imħatri online (ara l-punt 8 iktar ’il
fuq), kien hemm ħtieġa ta’ riforma leġiżlattiva sabiex il-qafas regolatorju Ġermaniż jiġi konformi mad-dritt tal-Unjoni. Madankollu, din il-konstatazzjoni ma kinitx teħtieġ li l-awtoritajiet Ġermaniżi jidderegolaw is-suq għalkollox u li jippermettu lill-operaturi tal-logħob tal-ażżard stabbiliti fi Stati Membri oħra jipprovdu liberament is-servizzi tagħhom hemmhekk (12). Fil-fatt, kif ġustament josserva l-Gvern Belġjan, il-Qorti tal-Ġustizzja konsistentement adottat il-pożizzjoni li l-libertà assoluta li jiġu pprovduti servizzi tal-logħob tal-ażżard fis-suq intern ma hijiex mixtieqa, b’mod partikolari mill-perspettiva tal-protezzjoni tal-konsumatur.
32.      Il-Qorti tal-Ġustizzja tabilħaqq irrikonoxxiet ripetutament li l-logħob tal-ażżard iwassal għal riskji serji għall-konsumaturi – u għas-saħħa pubblika b’mod iktar ġenerali –, relatati, fost affarijiet oħra, mal-infiq eċċessiv u l-vizzju tal-logħob (13). Hija rrikonoxxiet ukoll li dawn ir-riskji huma aggravati fil-kuntest tal-logħob tal-ażżard online, fid-dawl tal-“faċilità għal
kollox partikolari u l-permanenza tal-aċċess għal-logħob propost fuq l-internet kif ukoll il-volum u l-frekwenza potenzjalment għoljin ta’ tali offerta ta’ natura internazzjonali, f’ambjent li huwa barra minn dan ikkaratterizzat minn iżolament tal-lagħab, anonimat u assenza ta’ kontroll soċjali” (14).
33.      Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Qorti tal-Ġustizzja saħansitra aċċettat li “bil-kontra tal-istabbiliment ta’ kompetizzjoni libera […] fi ħdan is-suq tradizzjonali”, il-preżenza ta’ tali kompetizzjoni fis-“suq speċifiku ħafna tal-logħob tal-ażżard […]
tista’ twassal għall-effett negattiv, li jiġi mill-fatt li […] l-operaturi [tal-logħob tal-ażżard] jkollhom jikkompetu fuq livell kreattiv sabiex irendu l-offerta tagħhom iktar attraenti minn dik tal-kompetituri tagħhom u, b’hekk, iżidu l-infiq tal-konsumaturi marbut mal-logħob u r-riskji ta’ vizzju tal-logħob ta’ dawn tal-aħħar” (15).
34.      Fl-assenza ta’ armonizzazzjoni (pożittiva) fil-livell tal-Unjoni, u peress li “l-leġiżlazzjoni dwar il-logħob tal-ażżard tagħmel parti mill-oqsma li fihom jeżistu diverġenzi kunsiderevoli ta’ natura morali, relġjuża u kulturali bejn l-Istati Membri”, l-awtoritajiet nazzjonali jibqgħu intitolati, fir-rigward tat-territorju nazzjonali tagħhom, li jadottaw l-arranġamenti regolatorji li jqisu xierqa biex jipproteġu lill-konsumaturi kontra dawn ir-riskji, sakemm jiġi osservat
il-prinċipju ta’ proporzjonalità.
B’mod partikolari, jistgħu, kif għamlu l-awtoritajiet Ġermaniżi fiż-żmien rilevanti skont il-Paragrafi 4a sa 4e u 10a tal-GlüStV 2012, jagħmlu l-provvista ta’ servizzi tal-logħob tal-ażżard fis-suq nazzjonali suġġetta għall-għoti ta’ liċenzja (16).
35.      Fil-fehma tiegħi, sistema ta’ liċenzjar bħal din hija mezz xieraq biex jiġu limitati r-riskji għall-konsumaturi ġġenerati mil-logħob tal-ażżard, kif tosserva l-qorti tar-rinviju nnifisha. L-ewwel, permezz tal-kundizzjonijiet ta’ liċenzjar, l-awtoritajiet nazzjonali jistgħu jiżguraw li jkunu biss l-operaturi
li juru l-affidabbiltà tagħhom u s-sigurtà tal-logħob tal-ażżard tagħhom li jiġu awtorizzati joffru mħatri lill-konsumaturi (ara l-punt 11 iktar ’il fuq).
It-tieni, permezz ta’ rekwiżiti speċifiċi marbuta
mal-liċenzja, dawn l-awtoritajiet jistgħu jiżguraw li l-offerti ta’ mħatri tal-operaturi liċenzjati jkunu mfassla b’mod “iktar sikur” (17). Għalhekk, fil-kawża preżenti, dawn l-operaturi kienu meħtieġa, fost affarijiet oħra, li jintroduċu limitu obbligatorju ta’ mħatri ta’ kull xahar ta’, fil-prinċipju, EUR 1 000 għal kull ġugatur, li joffru mħatri biss fuq ir-riżultat ta’ avvenimenti sportivi, bl-esklużjoni ta’ għadd kbir ta’
“mħatri singolari” (spot bets) fuq diversi avvenimenti li jseħħu waqt tali avveniment (18) (bħal liema tim jiskorja l-ewwel jew liema plejer jikkommetti fawl l-ewwel, eċċ.), u li ma jipprovdux links, fuq l-istess sit, għal logħob tal-ażżard mhux awtorizzat (ara l-punt 12 iktar ’il
fuq).
Dawn ir-rekwiżiti kollha jikkontribwixxu biex jillimitaw il-volum u l-frekwenza tal-logħob tal-ażżard mill-konsumaturi u, għaldaqstant, ir-riskji ta’ infiq eċċessiv u l-vizzju tal-logħob.
It-tielet, sistema bħal din tippermetti lill-awtoritajiet iwettqu kontroll minn qabel tal-konformità ma’ dawn il-kundizzjonijiet u jiżguraw sorveljanza kontinwa tal-operaturi liċenzjati, sabiex jivverifikaw li dawn ir-“rekwiżiti anċillari” tabilħaqq jiġu osservati.
36.      Fil-kawża preżenti, Tipico madankollu toġġezzjona għall-fatt li n-numru ta’ liċenzji disponibbli kien limitat (għal 20) skont il-GlüStV 2012. Huwa minnu li l-Verwaltungsgericht Wiesbaden (il-Qorti Amministrattiva, Wiesbaden), meta wettqet stħarriġ
tal-proċedura
ta’ liċenzjar
kontenzjuża, sabet li dan l-aspett tal-GlüStV 2012 kien inkompatibbli mal-Artikolu 56 TFUE (19) (ara l-punt 19 iktar ’il
fuq). Il-qorti tar-rinviju, madankollu, ma tidhirx li tikkondividi dawn id-dubji. Min-naħa tiegħi, nikkunsidra li tali limitazzjoni ma hijiex, fiha nnifisha, inkonsistenti mal-għan ta’ protezzjoni tal-konsumatur segwit mill-GlüStV 2012. Il-limitazzjoni tan-numru ta’ liċenzji mhux biss tiffaċilita s-sorveljanza tal-operaturi liċenzjati mill-awtoritajiet nazzjonali, iżda tnaqqas ukoll ir-riskju ta’ kompetizzjoni eċċessiva bejn numru kbir wisq ta’ liċenzjati u l-effetti mhux mixtieqa li jistgħu jsegwu (20). Naturalment, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika din l-evalwazzjoni. Fi kwalunkwe każ, anki jekk dik il-qorti kellu jkollha oġġezzjoni għal din il-limitazzjoni numerika, dan ma jkunx ipoġġi fid-dubju l-leġittimità tar-rekwiżit ta’ liċenzja fih innifsu.
37.      Fir-rigward tan-neċessità ta’ tali rekwiżit ta’ liċenzja, ser
nillimita ruħi biex nosserva li l-awtoritajiet Ġermaniżi kienu intitolati, skont l-Artikolu 56 TFUE, li jimponu dan ir-rekwiżit ukoll fuq operaturi tal-logħob tal-ażżard li, bħal Tipico, għandhom liċenzja maħruġa minn Stat Membru ieħor, f’dan il-każ mir-Repubblika ta’ Malta.
38.      L-ewwel, il-Qorti tal-Ġustizzja konsistentement ikkonstatat
li, fid-dawl tal-marġni ta’ diskrezzjoni li jgawdu l-Istati Membri fil-qasam tal-logħob tal-ażżard, u fl-assenza ta’ kwalunkwe armonizzazzjoni tal-kundizzjonijiet ta’ liċenzjar fl-Unjoni, ma hemm l-ebda obbligu fuq Stat Membru li jirrikonoxxi liċenzji tal-logħob tal-ażżard maħruġa minn Stati Membri oħra. Bħala regola, tali liċenzja hija valida biss fit-territorju tal-Istat Membru li joħroġha (21).
39.      It-tieni, safejn Tipico u l-Gvern Malti bbażaw ruħhom fuq il-protezzjoni li diġà tingħata lill-ġugaturi mill-qafas regolatorju Malti u fuq is-superviżjoni eżerċitata mill-awtoritajiet Maltin, għandu jitfakkar li, fil-qasam tal-logħob tal-ażżard, in-neċessità ta’ miżura regolatorja għandha tiġi evalwata biss b’riferiment għal-livell ta’ protezzjoni li l-awtoritajiet nazzjonali kkonċernati jfittxu li jiżguraw (22). Fil-kawża preżenti, għalkemm il-Gvern Malti ddikjara fis-seduta li, minkejja “xi differenzi” l-livelli ta’ protezzjoni offruti mill-qafas
Malti u dak Ġermaniż fiż-żmien rilevanti kienu “sostanzjalment ekwivalenti”, din l-asserzjoni bl-ebda mod ma hija ovvja.
B’mod partikolari, dak il-Gvern ma setax jivverifika jekk id-dritt Malti dwar il-logħob tal-ażżard, bħall-GlüStV 2012, kienx
jipprevedi limiti obbligatorji tal-imħatri, u rrefera għal “diversi […] limiti li jistgħu japplikaw għalihom il-ġugaturi” u li jidhru, għalhekk, li huma sempliċement volontarji. Barra minn hekk, peress li n-numru ta’ liċenzji Maltin ma jidhirx li huwa suġġett għal xi restrizzjoni numerika, li kwalunkwe operatur liċenzjat f’Malta jitħalla jipprovdi servizzi fil-Ġermanja jista’ preċiżament iwassal għat-tip ta’ kompetizzjoni mhux iġġustifikata deskritta fil-punt 33 iktar ’il
fuq. Fl-aħħar nett, fir-rigward tas-superviżjoni eżerċitata mill-awtoritajiet Maltin, il-Qorti tal-Ġustizzja konsistentement ikkonstatat
li Stat Membru, bħall-Ġermanja, ma huwiex meħtieġ li “jibbaża ruħu fuq kontrolli mwettqa mill-awtoritajiet ta’ Stat Membru ieħor permezz ta’ sistemi regolatorji li ma jikkontrollax huwa nnifsu” (23).
B.      Il‑kompatibbiltà mad‑dritt tal‑Unjoni tal‑konsegwenzi taħt id‑dritt ċivili li jirriżultaw min‑nuqqas ta’ liċenzja
40.      Bl-istess mod li l-Artikolu 56 TFUE ma jipprekludix
lill-awtoritajiet Ġermaniżi milli jeħtieġu liċenzja sabiex joffru servizzi ta’ mħatri sportivi fit-territorju Ġermaniż, din bl-istess mod ma tipprekludix lill-operaturi li għamlu dan mingħajr il-liċenzja meħtieġa skont il-GlüStV 2012 milli jkunu suġġetti għall-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili stabbiliti fil-BGB.
41.      Kif tosserva l-qorti tar-rinviju, dawn il-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili huma proporzjonati għall-għan tal-protezzjoni tal-konsumatur segwit
mill-GlüStV 2012. B’mod partikolari, in-nullità tal-kuntratti tal-logħob tal-ażżard (24) – li tista’ tinvolvi obbligu li jiġu rrestitwiti l-imħatri rċevuti mill-ġugaturi – tikkontribwixxi biex tiskoraġġixxi lill-operaturi tal-logħob tal-ażżard milli jevitaw is-sistema ta’ liċenzjar. Għalhekk, tali konsegwenzi huma adattati biex jintlaħaq dan l-għan (25). Jidhru wkoll neċessarji f’dan ir-rigward, peress li s-sanzjonijiet amministrattivi u kriminali
applikabbli għal-logħob tal-ażżard mhux liċenzjat jistgħu, fihom infushom, ma jkunux ta’
natura dissważiva
suffiċjenti, speċjalment fir-rigward tal-operaturi stabbiliti barra mill-pajjiż.
42.      Barra minn hekk, kuntrarjament għal dak li tissuġġerixxi Tipico, dawn il-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili huma proporzjonati mal-gravità tal-ksur. Kif ser nispjega fil-punt 56 hawn taħt, l-operat mingħajr liċenzja lokali jammonta għall-provvista ta’ servizzi f’suq mingħajr ebda dritt li jsir dan.
Infakkar ukoll li l-għan tas-sistema ta’ liċenzjar huwa li “tiggwida” l-istint tal-logħob tal-popolazzjoni lejn offerti liċenzjati, issorveljati mill-awtoritajiet nazzjonali u limitati
minn rekwiżiti mfassla biex jillimitaw ir-riskji ta’ infiq eċċessiv u l-vizzju tal-logħob. B’kuntrast ma’ dan, offerti tal-logħob tal-ażżard mhux liċenzjati, li huma evidentement barra mill-kontroll ta’ dawk l-awtoritajiet, u li fir-rigward tagħhom il-konformità ma’ dawn ir-rekwiżiti ma tistax tiġi vverifikata, jistgħu jipproduċu effetti dannużi partikolarment
serji
għas-soċjetà (26).
43.      Din il-konklużjoni ma titqiegħedx f’dubju mill-argument ta’ Tipico li n-nullità tal-kuntratti tal-logħob tal-ażżard u r-restituzzjoni tal-imħatri lill-ġugaturi joħolqu “inċentivi perikolużi”, fis-sens li l-ġugaturi jistgħu jiġu mħeġġa jużaw servizzi tal-logħob tal-ażżard mhux liċenzjati bl-għarfien li dejjem jistgħu jirkupraw it-telf tagħhom u, b’hekk, jilagħbu ripetutament, kuntrarjament għall-għan li l-ġugaturi jiġu protetti mill-infiq eċċessiv u l-vizzju tal-logħob.
44.      Tabilħaqq, il-logħob tal-ażżard ma’ operaturi illegali jinvolvi riskji għall-ġugaturi. Fil-każ ta’ rebħ, jekk l-operatur jirrifjuta li jħallas, il-ġugatur ma jkunx jista’ jinforza l-ħlas quddiem il-qrati, peress li l-kuntratti tal-logħob tal-ażżard sottostanti jitqiesu bħala nulli u bla effett (27). F’każ ta’ telf, il-ġugaturi lanqas ma huma ggarantiti li jirkupraw l-imħatri tagħhom. Għalkemm, bħala regola ġenerali, l-annullament ta’ kuntratt jinvolvi dritt għal restituzzjoni tal-benefiċċji li kull parti tkun irċeviet mill-oħra, il-qorti tar-rinviju tindika li, skont id-dritt Ġermaniż (b’mod partikolari l-Paragrafu 814 u/jew it-tieni sentenza tal-Paragrafu 817 tal-BGB), dan id-dritt jista’, fid-diskrezzjoni tal-qorti adita, jiġi miċħud, meta l-ġugatur ikun konxjament ipparteċipa f’logħob tal-ażżard illegali (28).
Din is-sitwazzjoni toħloq grad ta’ inċertezza mixtieq għaż-żewġ partijiet, konsistenti mal-għan segwit mill-GlüStV 2012. Fil-fatt, din tiskoraġġixxi lill-operaturi milli jevitaw
is-sistema ta’ liċenzjar, peress li jistgħu jkunu meħtieġa jirrifondu l-imħatri li rċevew, filwaqt li tiskoraġġixxi wkoll lill-ġugaturi milli “jilgħabu” bis-sistema huma stess, peress li d-dritt tagħhom għal restituzzjoni jista’ jiġi miċħud jekk jagħmlu dan (29).
C.      In‑nuqqasijiet fil‑proċedura kontenzjuża ta’ liċenzjar
45.      Filwaqt li l-awtoritajiet Ġermaniżi setgħu, skont l-Artikolu 56 TFUE, jirrikjedu li l-operaturi tal-logħob tal-ażżard stabbiliti fi Stati Membri oħra jiksbu liċenzja lokali qabel ma jipprovdu servizzi fis-suq Ġermaniż, u setgħu jorbtu konsegwenzi taħt id-dritt ċivili man-nuqqas li jagħmlu dan, din id-dispożizzjoni madankollu tobbliga lil dawn l-awtoritajiet li jagħtu lill-operaturi kkonċernati opportunità ġenwina li jiksbu tali liċenzja, fuq bażi ugwali mal-operaturi nazzjonali. Għaldaqstant, il-proċedura
ta’ liċenzjar kellha
tkun konformi
ma’ ċerti rekwiżiti li jirriżultaw mill-Artikolu 56 TFUE, moqrija flimkien mal-prinċipji ġenerali ta’ ugwaljanza
fit-trattament u ta’ nondiskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità, u mal-obbligu ta’ trasparenza li jirriżulta.
B’mod partikolari, din il-proċedura kellha
tkun ibbażata fuq kriterji oġġettivi u nondiskriminatorji li kienu magħrufa minn qabel (30).
46.      Fil-kawża preżenti, l-awtoritajiet Ġermaniżi organizzaw proċedura miftuħa ta’ liċenzjar u l-kriterji għall-għoti tal-liċenzji ma kinux jidhru li jiddiskriminaw, b’mod dirett jew indirett, kontra operaturi stabbiliti fi Stati Membri oħra. Madankollu, fil-kuntest tal-istħarriġ ġudizzjarju ta’ din il-proċedura, il-qorti amministrattiva kompetenti, jiġifieri l-Verwaltungsgericht Wiesbaden (il-Qorti Amministrattiva, Wiesbaden), ikkonstatat li kienet nieqsa mit-trasparenza b’diversi modi (ara l-punt 19 iktar ’il
fuq). Dan in-nuqqas kien diġà ġie
ssenjalat lil din il-Qorti tal-Ġustizzja f’kawża preċedenti, li wasslet għas-sentenza fil-kawża Ince (31).
Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja ħalliet il-kwistjoni miftuħa f’dik is-sentenza, nikkunsidra li dan in-nuqqas ta’ trasparenza issa huwa stabbilit, peress li l-qorti tar-rinviju tidher li tadotta
l-konstatazzjonijiet tal-qorti amministrattiva f’dan ir-rigward. Barra minn hekk, minħabba t-tul ta’ żmien ta’ dak l-istħarriġ ġudizzjarju u s-sospensjoni tal-proċedura
kontenzjuża ordnata f’dak il-kuntest, dik
il-proċedura
qatt ma twettqet. Kien biss fl‑2020 li l-liċenzji għall-imħatri ngħataw lil operaturi privati, inkluż Tipico, taħt proċedura
ġdida ta’ liċenzjar (ara l-punt 21 iktar ’il
fuq).
D.      L‑impatt ta’ dawn in‑nuqqasijiet fuq il‑kawża prinċipali
47.      Kif ġie indikat iktar ’il fuq, permezz taż-żewġ domandi tagħha, il-qorti tar-rinviju tfittex li tistabbilixxi l-konsegwenzi li dawn in-nuqqasijiet proċedurali għandu jkollhom għall-proċeduri prinċipali. F’dan ir-rigward, hija tagħmel riferiment għall-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, li toriġina mis-sentenza fil-kawża Placanica, li skontha Stat Membru ma jistax “japplika sanzjoni kriminali
[jew amministrattiva]” fuq operatur stabbilit fi Stat Membru ieħor “għal formalità amministrattiva mhux sodisfatta” (f’dan il-każ, il-kisba ta’ liċenzja għall-imħatri skont il-GlüStV 2012), fejn “twettiq ta’ dik il-formalità hija rifjutata jew magħmula impossibbli mill-Istat Membru kkonċernat bi ksur tad-dritt Komunitarju” (32) (li jkun il-każ hawnhekk, minħabba l-assenza ta’ trasparenza tal-proċedura
ta’ liċenzjar kontenzjuża).
Din il-ġurisprudenza ġiet sussegwentement segwita fil-kawża fis-sentenza
Ince li, ta’ min ifakkar, kienet tikkonċerna eżattament l-istess proċedura. F’dan l-isfond, il-qrati Ġermaniżi diġà ddeċidew li l-ebda sanzjoni kriminali jew amministrattiva ma setgħet tiġi imposta fuq operaturi tal-logħob tal-ażżard bħal Tipico talli offrew imħatri mhux liċenzjati fis-suq Ġermaniż fiż-żmien rilevanti. Madankollu, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-qrati Ġermaniżi humiex ukoll preklużi milli jimponu fuq tali operatur il-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili previsti fil-BGB.
48.      Għal Tipico u l-Gvern Malti, it-tweġiba hija ċarament fl-affermattiv.
Essenzjalment, dawn il-partijiet ikkonċernati
jidhru li jinterpretaw u jiġġeneralizzaw il-ġurisprudenza li sar riferiment għaliha
fil-punt preċedenti fis-sens li, fejn Stat Membru jkun introduċa sistema ta’ liċenzjar għal ċerti servizzi, iżda l-proċedura
ta’ liċenzjar tkun diskriminatorja u/jew nieqsa mit-trasparenza, l-awtoritajiet nazzjonali – kemm il-korpi amministrattivi kif ukoll il-qrati – huma meħtieġa, bis-saħħa tas-supremazija tal-Artikolu 56 TFUE, li bl-ebda mod ma jinfurzaw tali sistema. Minflok, iridu jħalluha mhux applikata, u b’hekk fil-prattika jittolleraw il-provvista libera ta’ servizzi fit-territorju nazzjonali, sakemm jiġu adottati l-miżuri korrettivi neċessarji, jiġifieri l-għoti tal-liċenzji taħt proċedura
ġdida konformi mad-dritt tal-Unjoni. Minn din il-perspettiva, bl-istess mod
kif l-ebda sanzjoni
kriminali
jew amministrattiva ma tista’
tiġi imposta fuq operaturi bħal Tipico talli offrew imħatri mhux liċenzjati fi żmien meta l-awtoritajiet Ġermaniżi ma kinux daħħlu fis-seħħ proċedura ta’ liċenzjar konformi mad-dritt tal-Unjoni, l-ebda konsegwenza taħt id-dritt ċivili ma tista’
tiġi imposta fuqhom fuq l-istess bażi.
49.      Bħall-qorti tar-rinviju, il-gvernijiet kollha li ppreżentaw osservazzjonijiet u l-Kummissjoni, m’iniex konvint b’approċċ daqshekk radikali.
Fil-fehma tiegħi, l-interpretazzjoni pjuttost massimalista tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tidher li hija
sostnuta
minn Tipico u mill-Gvern Malti – li skontha sistema ta’ liċenzjar kompatibbli mal-Artikolu 56 TFUE għandha
titħalla kompletament mhux applikata kull meta jinqalgħu diffikultajiet, fiż-żmien rilevanti, fl-għoti ta’ liċenzji – għandha
tiġi miċħuda bħala eċċessiva (1). Minflok, għandha
tiġi adottata
interpretazzjoni
kkwalifikata
ta’ dik il-ġurisprudenza: is-sistema tista’, fil-prinċipju, tiġi infurzata, iżda ma għandhomx jiġu imposti sanzjonijiet amministrattivi jew kriminali
u/jew konsegwenzi taħt id-dritt ċivili fuq operatur tal-logħob tal-ażżard għal ksur tagħha fejn, fiċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ, tali rispons ikun sproporzjonat (2).
1.      L‑interpretazzjoni massimalista tal‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal-Ġustizzja dwar is‑sanzjonijiet għandha tiġi miċħuda
50.      Fil-fehma tiegħi, huwa xieraq li jitfakkru żewġ punti importanti. L-ewwel, u b’mod ġenerali, l-Artikolu 56 TFUE għandu effett dirett u għalhekk jagħti lill-operaturi ekonomiċi stabbiliti fi Stat Membru drittijiet li jistgħu jinvokaw quddiem l-awtoritajiet – kemm korpi amministrattivi kif ukoll
qrati
– ta’ Stati Membri oħra, inkluż fi proċeduri ġudizzjarji bejn individwi privati bħal fil-kawża preżenti (33). Barra minn hekk, dawn l-awtoritajiet huma, skont il-prinċipji ta’ kooperazzjoni leali u ta’ supremazija, meħtieġa japplikaw tali dispożizzjoni u jiżguraw il-protezzjoni effettiva ta’ dawn id-drittijiet fil-każijiet li jitressqu quddiemhom.
B’mod partikolari, fejn dawn l-awtoritajiet ikunu aditi bi proċeduri (kriminali, amministrattivi jew ċivili) kontra tali operatur għal ksur ta’ sistema nazzjonali ta’ liċenzjar, u dak l-operatur isostni, fir-risposta tiegħu, li dik is-sistema hija
inkompatibbli mal-Artikolu 56 TFUE, dawn l-awtoritajiet għandhom jeżaminaw din il-kwistjoni u, safejn ikun neċessarju
biex jissalvagwardjaw id-drittijiet ikkonċernati, ma japplikawx kwalunkwe dispożizzjoni kunfliġġenti tad-dritt nazzjonali (34).
51.      It-tieni, il-ġurisprudenza msemmija fil-punt 47 iktar ’il
fuq tirriżulta mis-sentenzi bikrija tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawżi Auer (35) u Rienks (36). F’kull waħda minn dawn il-kawżi, ċittadin tal-Unjoni kien kiseb, fi Stat Membru wieħed, diploma li tagħtih id-dritt li jipprattika l-mediċina veterinarja. Fiż-żewġ kawżi, dik il-persuna sussegwentement stabbilixxiet ruħha fi Stat Membru ieħor u fittxet li twettaq dik l-attività hemmhekk. L-Istat Membru ospitanti kien jeħtieġ, bħala prerekwiżit għall-eżerċizzju ta’ dik il-professjoni fit-territorju tiegħu, reġistrazzjoni mal-Ordni nazzjonali tal-veterinarji (Franza). Il-persuna kkonċernata applikat għal tali reġistrazzjoni, iżda l-Ordni rrifjutat li tagħtiha għar-raġuni li ma kinitx tirrikonoxxi d-diploma barranija tiegħu. Madankollu, dan il-veterinarju beda jipprovdi servizzi fl-Istat Membru ospitanti u eventwalment ġie mħarrek għal prattika illegali. Fir-risposta tiegħu, huwa argumenta li l-infurzar tar-rekwiżit ta’ reġistrazzjoni permezz ta’
sanzjonijiet
kriminali
jew amministrattivi kien kuntrarju għad-dritt tal-Unjoni.
52.      F’dak il-kuntest, din il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li, skont id-dritt sekondarju tal-Unjoni dwar il-libertà ta’ stabbiliment u l-moviment liberu tal-ħaddiema applikabbli dak iż-żmien (37), l-Istati Membri kellhom l-obbligu jirrikonoxxu l-kwalifiki professjonali miksuba minn veterinarji fi Stat Membru ieħor. Id-dritt tal-Unjoni għalhekk kien
jagħti, b’mod dirett, lill-persuna kkonċernata d-dritt li tipprattika l-mediċina veterinarja fl-Istat Membru ospitanti, abbażi ta’ tali diploma, li setgħet tinvoka quddiem l-awtoritajiet ta’ dak l-Istat. Filwaqt li l-Istat Membru ospitanti xorta seta’
jeħtieġ r-reġistrazzjoni tagħha mal-Ordni, tali rekwiżit ma setax jammonta għal iktar minn “formalità amministrattiva”, peress li, skont id-dritt tal-Unjoni, kien intitolat għal tali reġistrazzjoni. Madankollu, minħabba li tali reġistrazzjoni kienet ġiet “miċħuda bi ksur tad-dritt [tal-Unjoni]”, l-ebda sanzjoni kriminali jew amministrattiva ma setgħet tiġi imposta fuqu talli prattika mingħajr ma kien irreġistrat. L-injorar tar-rekwiżit ta’ reġistrazzjoni f’tali ċirkustanzi u, b’hekk, l-esklużjoni tal-applikazzjoni ta’
sanzjonijiet għall-ksur tiegħu, kien manifestament neċessarju sabiex jiġi protett id-dritt inkwistjoni, li altrimenti kien isir “kompletament ineffettiv” (38).
53.      Ħafna snin wara, il-Qorti tal-Ġustizzja ttrasponiet din is-soluzzjoni għall-qasam tal-logħob tal-ażżard fis-sentenza tagħha fil-kawża Placanica. F’dik il-kawża, l-Italja kienet introduċiet rekwiżit ta’ liċenzjar għall-provvista ta’ servizzi ta’ mħatri fit-territorju tagħha – rekwiżit li, bħala tali, kien kompatibbli mal-Artikolu 56 TFUE, għar-raġunijiet stabbiliti iktar ’il
fuq – iżda l-liċenzji ma kinux ingħataw b’mod trasparenti u nondiskriminatorju. Għalhekk, ċerti operaturi kienu ġew esklużi illegalment minn dik il-proċedura. Filwaqt li għamlet riferiment għas-sentenza fil-kawża Rienks, il-Qorti tal-Ġustizzja
ddeċidiet, kif ġie mfakkar
fil-punt 47 iktar ’il
fuq, li “Stat Membru ma jistax japplika sanzjoni kriminali għal formalità amministrattiva mhux sodisfatta meta twettiq ta’ dik il-formalità hija rifjutata jew magħmula impossibbli mill-Istat Membru kkonċernat bi ksur tad-dritt [tal-Unjoni] (39)”. Il-messaġġ għalhekk deher li kien li, sakemm tiġi implimentata
proċedura ġdida ta’ liċenzjar għall-benefiċċju tal-operaturi esklużi illegalment, l-awtoritajiet Taljani ma setgħux jinfurzaw ir-rekwiżit ta’ liċenzja tagħhom u, b’mod partikolari, ma setgħux jimponu sanzjonijiet kriminali
fuq il-konvenuti talli intermedjaw imħatri f’isem dawn l-operaturi (40).
54.      Bir-rispett kollu dovut lejn il-Qorti tal-Ġustizzja, ma nqisx dawn is-sitwazzjonijiet bħala ġenwinament analogi. Fejn l-awtoritajiet nazzjonali stabbilixxew rekwiżit ta’ liċenzjar li, fih innifsu, huwa kompatibbli mal-Artikolu 56 TFUE, l-operaturi tal-logħob tal-ażżard stabbiliti fi Stati Membri oħra ma jiksbux minn dik id-dispożizzjoni l-istess tip ta’ drittijiet direttament effettivi bħal dawk li gawdew minnhom il-veterinarji fil-każijiet li taw lok għas-sentenzi fil-kawżi Auer u Rienks (a).
Li dawk l-awtoritajiet ikunu meħtieġa jħallu dak ir-rekwiżit mhux applikat u, b’hekk, jittolleraw il-ksur tiegħu mill-operaturi ekonomiċi, sempliċement għax il-proċedura
ta’ liċenzjar fis-seħħ fiż-żmien rilevanti kellha ċerti nuqqasijiet, ikun imur lil hinn minn dak li huwa meħtieġ biex jiġi protett id-dritt li dawk l-operaturi jiksbu minn dik id-dispożizzjoni (b). Tali interpretazzjoni, fil-fehma tiegħi, tkun ukoll sproporzjonata f’dan ir-rigward. (c) Dan huwa minnu, fil-fehma tiegħi, anki fejn, bħal fil-kawża preżenti, ir-rekwiżit ta’ liċenzjar kien
ġie introdott biex jissostitwixxi monopolju pubbliku li kien instab inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni (d).
a)      Id‑dritt li l‑operaturi tal‑logħob tal‑ażżard jiksbu mill‑Artikolu 56 TFUE f’din is‑sitwazzjoni
55.      B’mod ġenerali, id-drittijiet li l-operaturi jiksbu mill-Artikolu 56 TFUE huma l-korollarju tal-obbligi li din id-dispożizzjoni timponi fuq l-Istati Membri.
Hawnhekk, kif spjegat fil-punti 31 sa 39 iktar ’il
fuq, l-Istati Membri ma għandhom l-ebda obbligu li jippermettu lill-operaturi stabbiliti fi Stat Membru ieħor jipprovdu servizzi tal-logħob tal-ażżard liberament fit-territorju tagħhom; huma intitolati li jissuġġettaw tali attivitajiet għal rekwiżit ta’ liċenzjar. Barra minn hekk, din id-dispożizzjoni ma timponi l-ebda obbligu fuq l-Istati Membri li jirrikonoxxu liċenzji tal-logħob tal-ażżard mogħtija minn Stati Membri
oħrajn.
56.      Minn dan isegwi li l-Artikolu 56 TFUE ma jagħtix lill-operaturi tal-logħob tal-ażżard stabbiliti (u, skont il-każ, liċenzjati) fi Stat Membru wieħed xi dritt li jipprovdu servizzi fi Stat Membru ieħor. Fil-fatt, kwalunkwe dritt bħal dan jirriżulta biss mil-liċenzja li l-operatur għandu
jikseb fl-Istat ospitanti.
57.      L-Artikolu 56 TFUE lanqas ma jeżiġi
li l-Istati Membri jagħtu tali liċenzji lil dawk l-operaturi b’mod awtomatiku. Huma jistgħu jimponu kundizzjonijiet għal dan il-għan, sakemm tali kundizzjonijiet ikunu proporzjonati u nondiskriminatorji, u jistgħu anki
jillimitaw in-numru ta’ liċenzji disponibbli. Għaldaqstant, dan l-artikolu ma jintitolax lil dawn l-operaturi għal
liċenzja bħala tali.
58.      Din id-dispożizzjoni sempliċement tobbliga lill-Istati Membri biex jiżguraw aċċess għal proċedura
ta’ liċenzjar nondiskriminatorja u trasparenti u tagħti lill-operaturi dritt korrispondenti f’dan ir-rigward. Jidher ċar li, għal dawn l-operaturi, il-kisba ta’ liċenzja lokali għal-logħob tal-ażżard ma tistax tiġi kkaratterizzata bħala sempliċi “formalità amministrattiva”.
b)      It‑tneħħija tar‑rekwiżit ta’ liċenzja tkun tmur lil hinn minn dak li hu neċessarju biex jiġi protett dan id‑dritt
59.      Fejn l-awtoritajiet nazzjonali jeħtieġu liċenzja sabiex jipprovdu servizzi tal-logħob tal-ażżard, iżda ma tingħatax taħt proċedura
ta’ liċenzjar nondiskriminatorja u trasparenti, it-tneħħija għalkollox tar-rekwiżit ta’ liċenzjar fi proċeduri sussegwenti mressqa, kemm jekk minn awtoritajiet pubbliċi kif ukoll jekk minn individwi privati, kontra operaturi tal-logħob tal-ażżard li jipprovdu servizzi mhux liċenzjati tkun tmur lil hinn minn dak li hu neċessarju
biex jiġi protett id-dritt inkwistjoni mogħti mid-dritt tal-Unjoni (41).
60.      Infakkar, f’dan ir-rigward, li, fil-qasam tal-logħob tal-ażżard, rekwiżit ta’ liċenzjar huwa, fih innifsu, kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni. Fejn jinqalgħu diffikultajiet fl-għoti ta’ liċenzji, id-dritt tal-Unjoni ma jirrikjedix li l-operaturi tal-logħob tal-ażżard jitħallew b’mod immedjat jipprovdu servizzi fis-suq liberament u jevitaw kwalunkwe konsegwenzi potenzjali skont id-dritt nazzjonali talli jagħmlu dan.
Protezzjoni adegwata, u, tabilħaqq, suffiċjenti, tad-dritt li dawn l-operaturi jiksbu mill-Artikolu 56 TFUE hija żgurata mid-disponibbiltà – li l-Istati Membri għandhom jiggarantixxu
– ta’ rimedji ġudizzjarji li jippermettu lil tali operaturi jikkontestaw proċedura ta’ liċenzjar difettuża, jew l-assenza tagħha, quddiem qorti jew tribunal (42). Barra minn hekk, dan huwa preċiżament l-approċċ rifless fid-dritt sekondarju tal-Unjoni dwar l-akkwist pubbliku u l-għoti ta’ kuntratti ta’ konċessjoni, li, għalkemm mhux applikabbli għal dan il-każ, jikkostitwixxi punt ta’ riferiment rilevanti (43). Għalhekk, pjuttost milli jidħlu fis-suq mingħajr liċenzja, dawn l-operaturi għandhom jużaw
dawn ir-rimedji u jistennew l-eżitu ta’ tali proċeduri.
61.      Fil-kuntest ta’ tali kontestazzjoni għal proċedura
ta’ liċenzjar, jew tal-assenza tagħha, il-qrati kompetenti huma f’pożizzjoni li jiżguraw protezzjoni adegwata u suffiċjenti tad-dritt inkwistjoni billi ma japplikawx kwalunkwe aspett tad-dritt nazzjonali li jirregola l-għoti ta’ liċenzji li huwa kuntrarju għall-Artikolu 56 TFUE (pereżempju, kundizzjoni ta’ liċenzjar diskriminatorja, jew limitazzjoni sproporzjonata tan-numru ta’ liċenzji disponibbli), billi jannullaw kwalunkwe deċiżjonijiet adottati illegalment mill-awtoritajiet kontraenti, u billi jordnaw lil dawk l-awtoritajiet jieħdu l-miżuri neċessarji
biex jirrimedjaw is-sitwazzjoni (bħall-organizzazzjoni ta’ proċedura
ġdida konformi mad-dritt tal-Unjoni jew l-għoti ta’ liċenzja lil operatur li jissodisfa l-kundizzjonijiet stabbiliti fid-dritt nazzjonali) (44).
62.      L-argument, imressaq ukoll minn Tipico, li tali kontestazzjoni tista’ tieħu żmien twil u, fi kwalunkwe każ, tiżgura biss il-protezzjoni tad-dritt li l-operaturi tal-logħob tal-ażżard jiksbu mill-Artikolu 56 TFUE “fil-futur”, mingħajr ma tirrimedja t-telf ta’ opportunitajiet ta’ negozju li operaturi bħal dawn allegatament isofru jekk ma jitħallewx jidħlu fis-suq immedjatament, ma jikkonvinċinix.
63.      Fl-ewwel lok, id-dritt tal-Unjoni
jeħtieġ li tali kontestazzjonijiet jiġu ttrattati fl-iqsar żmien possibbli (45). Barra minn hekk, fejn Stat Membru jikser id-dritt li l-operaturi jiksbu mill-Artikolu 56 TFUE billi jonqos milli jistabbilixxi, fi
żmien opportun, proċedura
ta’ liċenzjar nondiskriminatorja u trasparenti, dawn l-operaturi għandhom id-dritt, skont id-dritt tal-Unjoni – kif sostnew DK, il-Gvern Grieg u l-Kummissjoni – li jitolbu kumpens mingħand dak l-Istat għad-dannu kkawżat b’dan il-mod, inkluż it-telf ta’ opportunitajiet ta’ negozju (46).
Għalhekk, tali dannu jista’ jiġi rrimedjat b’mod adegwat b’dan il-mod.
c)      It‑tneħħija tar‑rekwiżit ta’ liċenzja tkun sproporzjonata
64.      Li l-awtoritajiet nazzjonali jiġu obbligati jħallu s-sistema ta’ liċenzjar għalkollox mhux applikata u, tabilħaqq, jittolleraw il-provvista libera ta’ servizzi minn operaturi tal-logħob tal-ażżard fit-territorju nazzjonali sakemm tiġi organizzata
proċedura
ta’ liċenzjar konformi mad-dritt tal-Unjoni – jew li jivvalidaw retroattivament l-aġir
ta’ operatur li daħal fis-suq meta l-ebda tali proċedura
ma kienet teżisti – jkun jikkostitwixxi bl-istess mod mezz sproporzjonat biex jiġi protett id-dritt li dawn l-operaturi jiksbu mill-Artikolu 56 TFUE, meta jitqiesu l-effetti negattivi li tali approċċ ikollu fuq interessi leġittimi oħra.
65.      L-ewwel, interpretazzjoni bħal din tad-dritt tal-Unjoni ma tkunx biss ta’ ħsara għall-effikaċja tas-sistemi nazzjonali ta’ liċenzjar li huma, fihom infushom, kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni, iżda wkoll għar-regoli, imposti mid-dritt tal-Unjoni nnifsu, li jirregolaw l-istħarriġ ġudizzjarju tal-proċeduri
ta’ liċenzjar u ċ-ċertezza legali li dawn ir-regoli huma intiżi
li
jiżguraw. Kif spjegat iktar ’il
fuq, l-operaturi ekonomiċi huma mistennija li japplikaw għal liċenzja u, fejn xieraq, li jitolbu stħarriġ ġudizzjarju tal-kundizzjonijiet għall-għoti tagħha qabel ma jidħlu fis-suq.
Dan l-istħarriġ jagħmilha possibbli li tiġi ddeterminata l-legalità tal-proċedura
ex ante, u b’hekk jiġi żgurat ċertu grad ta’ ċertezza għall-partijiet ikkonċernati
kollha (47).
B’kuntrast ma’ dan, interpretazzjoni
massimalista tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar is-sanzjonijiet
tkun tinkoraġġixxi
lill-operaturi, abbażi ta’ sempliċi suspetti dwar il-legalità tal-proċedura
ta’ liċenzjar, biex jinjoraw dawn ir-regoli u “jirriskjaw” id-dħul tagħhom fis-suq, bl-istennija li, jekk sussegwentement jinbdew proċeduri kontrihom, ikunu jistgħu jevitaw kwalunkwe responsabbiltà ex post billi jqajmu oġġezzjonijiet għall-proċedura
ta’ liċenzjar. Madankollu, aġir
bħal dan ikun jiġġenera inċertezza kunsiderevoli, b’mod partikolari għall-konsumaturi – li jaf ma jibqgħux ikunu jistgħu jiddistingwu liema operaturi fis-suq huma leġittimi u liema ma humiex – jew kompetituri – li jista’
jkollhom liċenzja u madankollu jiffaċċjaw kompetizzjoni inġusta minn operaturi li ma għandhomx u li għalhekk ma humiex suġġetti għar-restrizzjonijiet imposti mis-sistema ta’ liċenzjar.
66.      It-tieni, u iktar importanti minn hekk, infakkar li, kif spjegajt iktar ’il fuq, rekwiżit ta’ liċenzjar huwa meqjus bħala kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-logħob tal-ażżard preċiżament għaliex il-logħob tal-ażżard jinvolvi riskji serji u rikonoxxuti sew għall-konsumaturi, u b’mod iktar ġenerali għas-saħħa pubblika. Dan ir-rekwiżit huwa maħsub biex itaffi dawn ir-riskji.
67.      Jekk, kull meta n-nuqqasijiet jaffettwaw l-għoti ta’ liċenzji, l-awtoritajiet nazzjonali jkunu obbligati jħallu r-rekwiżit ta’ liċenzjar għalkollox mhux applikat, kwalunkwe operatur tal-logħob tal-ażżard stabbilit fi Stat Membru ieħor ikun liberu li jipprovdi servizzi fis-suq tal-Istat Membru kkonċernat, u b’hekk jesponi lill-popolazzjoni – anki jekk għal perijodu tranżitorju biss – għal dawn ir-riskji. F’kuntest kemxejn differenti, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet partikolarment ħerqana li tevita riżultat bħal dan (48).
68.      It-traspożizzjoni ta’ din l-interpretazzjoni massimalista għal oqsma oħra sservi, jekk hemm bżonn, biex turi r-riskji li tinvolvi. Wieħed jista’ jimmaġina, pereżempju, li Stat Membru jiddeċiedi li jilliberalizza l-bejgħ tal-kannabis mediċinali fit-territorju tiegħu, filwaqt li jissuġġetta tali attività għal sistema ta’ awtorizzazzjoni minn qabel: numru limitat biss ta’ operaturi, magħżula abbażi ta’ kriterji stretti, jistgħu jbigħu dan il-prodott, f’postijiet magħżula, fi kwantitajiet rregolati, eċċ.
Jekk il-proċedura
għall-għoti ta’ liċenzji ma tkunx trasparenti, jew jekk ċerti kundizzjonijiet għall-għoti tagħhom jinstabu li huma diskriminatorji jew sproporzjonati, ikun imbagħad isegwi li l-awtoritajiet nazzjonali ma jkunux jistgħu jinfurzaw iktar din is-sistema ta’ awtorizzazzjoni u li l-operaturi kollha stabbiliti fi Stat Membru ieħor ikunu intitolati li jbigħu l-kannabis mediċinali liberament fl-Istat Membru kkonċernat, sakemm tiġi implimentata proċedura konformi mad-dritt tal-Unjoni? Huwa diffiċli li wieħed jimmaġina li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra soluzzjoni daqshekk radikali bħala proporzjonata.
d)      Il‑fatt li r‑rekwiżit ta’ liċenzja ssostitwixxa monopolju pubbliku meqjus bħala inkompatibbli mad‑dritt tal‑Unjoni huwa irrilevanti
69.      F’dan l-istadju, irrid nindirizza aspett ieħor tas-sentenza fil-kawża Ince li, għalkemm ma ssemmiex mill-qorti tar-rinviju, ġie diskuss fit-tul mill-partijiet ikkonċernati
quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
70.      Wieħed għandu jżomm f’moħħu li s-sistema ta’ liċenzjar stabbilita fil-Paragrafi 4a sa 4e u 10a tal-GlüStV 2012 kellha l-għan li tirrimedja l-inkompatibbiltà, mal-Artikolu 56 TFUE, tal-monopolju pubbliku fuq l-organizzazzjoni u l-intermedjazzjoni tal-imħatri sportivi previst mill-GlüStV 2008 (ara l-punti 8 u 9 iktar ’il
fuq).
71.      Taħt dik is-sistema, il-monopolista (suppost preċedenti), ODDSET, bħall-operaturi privati, kienet meħtieġa
tikseb liċenzja sabiex tipprovdi servizzi ta’ mħatri. Madankollu, bħala eċċezzjoni, il-Paragrafu 29 tal-GlüStV 2012 ippermetta lil dan l-operatur iżomm l-offerta tal-logħob tal-ażżard tiegħu għal perijodu tranżitorju, maħsub biex idum sa sena wara li jkunu ngħataw l-ewwel liċenzji.
72.      Madankollu, peress li fil-fatt ma ngħataw l-ebda liċenzji taħt il-GlüStV 2012 minħabba li l-proċedura ta’ liċenzjar kontenzjuża ma rnexxietx
u ODDSET kompliet
toffri servizzi ta’ mħatri taħt din is-sistema tranżitorja, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fis-sentenza fil-kawża Ince li s-sistema ta’ monopolju fuq l-imħatri sportivi “fil-prattika baqgħet tapplika” fiż-żmien rilevanti.
Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-adozzjoni tas-sistema ta’ liċenzjar stabbilita fil-Paragrafi 4a sa 4e u 10a tal-GlüStV 2012 “ma tistax titqies bħala li rrimedjat għall-inkompatibbiltà,
mal-Artikolu 56 TFUE, ta’ [dak
il-]monopolju pubbliku”.
Minħabba din ir-raġuni wkoll, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 56 TFUE “kien jipprekludi” lil Stat Membru milli “jissanzjona” l-organizzazzjoni jew l-intermedjazzjoni mhux liċenzjata ta’ mħatri sportivi fit-territorju tiegħu (49).
73.      Il-partijiet ikkonċernati
ddiskutew fit-tul, quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, jekk dan l-aspett tal-motivazzjoni fis-sentenza fil-kawża Ince huwiex trasponibbli għall-proċeduri prinċipali. DK u l-Kummissjoni huma tal-fehma li ma huwiex. Il-każ li wassal għal dik is-sentenza kien jikkonċerna logħob tal-ażżard fuq il-post (50), li kien tabilħaqq suġġett għal monopolju pubbliku taħt il-GlüStV 2008 u li fir-rigward tiegħu ODDSET kompliet
topera fis-suq Ġermaniż fiż-żmien rilevanti skont il-Paragrafu 29 tal-GlüStV 2012.
B’kuntrast ma’ dan, il-kawża preżenti tikkonċerna logħob tal-ażżard online, li kien kompletament ipprojbit taħt il-GlüStV 2008 (ara l-punt 6 iktar ’il
fuq). Għalhekk, ODDSET ma kinitx
awtorizzata li toffri mħatri online taħt il-Paragrafu 29 tal-GlüStV 2012 u, fil-fatt, ma għamlitx
dan fiż-żmien rilevanti. Dan huwa kkontestat bis-saħħa minn Tipico, li ssostni li, fir-realtà, il-monopolju ta’ ODDSET kien jestendi, kemm fid-dritt kif ukoll fil-prattika, għall-internet f’dak iż-żmien. Naturalment, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tirrisolvi dik it-tilwima fattwali. Madankollu, niddubita li għandu jkun neċessarju li tagħmel dan.
74.      Dan għaliex din il-parti tal-motivazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza fil-kawża Ince lanqas ma tista’, fil-fehma tiegħi, tiġi interpretata b’mod litterali u massimalista. Kif spjegat iktar ’il
fuq, Stat Membru huwa liberu, skont l-Artikolu 56 TFUE, li jissostitwixxi monopolju li nstab li huwa inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni
b’sistema ta’ liċenzjar. Fil-fehma tiegħi, jista’ wkoll leġittimament jippermetti lill-operatur pubbliku li formalment kellu tali monopolju li jżomm l-offerta tiegħu għal perijodu tranżitorju, li matulu l-liċenzji għandhom jingħataw lil operaturi privati, sabiex jiġi żgurat li offerta ta’ logħob tal-ażżard legali u ssorveljata tibqa’ disponibbli għall-konsumaturi matul dan il-perijodu u, b’hekk, jiġi evitat li dawn iduru
għall-offerta mhux ikkontrollata ta’ operaturi illegali (51). Jekk jinqalgħu dewmien jew diffikultajiet fl-għoti ta’ liċenzji lil operaturi privati, id-dritt tal-Unjoni ma jistax jinftiehem bħala li jirrikjedi, għal darba oħra, li s-sistema kollha titħalla mhux applikata minħabba li “jkun għadu jeżisti l-monopolju illegali” u li l-operaturi kollha tal-logħob tal-ażżard ikunu liberi li jipprovdu servizzi fis-suq sakemm jingħataw il-liċenzji, għar-raġunijiet kollha stabbiliti fiż-żewġ taqsimiet preċedenti.
2.      Għandha tiġi adottata interpretazzjoni kkwalifikata tal‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja
75.      Għar-raġunijiet preċedenti, l-interpretazzjoni
massimalista tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja msemmija fil-punt 47 iktar ’il
fuq għandha tiġi miċħuda. Is-supremazija tal-Artikolu 56 TFUE ma tirrikjedix li l-awtoritajiet nazzjonali jħallu mhux applikat rekwiżit ta’ liċenzjar li, fih innifsu, huwa kompatibbli ma’ din id-dispożizzjoni kull meta operatur ma setax jikseb liċenzja bi ksur tad-dritt għal proċedura
ta’ liċenzjar nondiskriminatorja u trasparenti prevista f’dik id-dispożizzjoni.
F’ċirkustanzi bħal dawn, l-operatur ma jistax jibda jipprovdi servizzi fis-suq mingħajr liċenzja bħala forma ta’ “rimedju awto-preskritt”. Bħala regola ġenerali, l-awtoritajiet nazzjonali għandhom jibqgħu intitolati li jinfurzaw dan ir-rekwiżit u li jimponu l-konsegwenzi kriminali, amministrattivi jew ċivili previsti mid-dritt nazzjonali f’każ ta’ ksur. L-operatur ikkonċernat għandu, minflok, jikkontesta l-proċedura
ta’ liċenzjar difettuża jew l-assenza tagħha
quddiem il-qrati nazzjonali u jistenna l-eżitu ta’ dawn il-proċeduri ġudizzjarji. Id-disponibbiltà ta’ proċeduri bħal dawn tiżgura protezzjoni suffiċjenti tad-dritt idderivat mill-Artikolu 56 TFUE.
76.      Huwa għalhekk li, fil-fehma tiegħi, għandha tiġi adottata interpretazzjoni kkwalifikata
tal-ġurisprudenza inkwistjoni. Skont din l-interpretazzjoni, filwaqt li bħala regola, is-sistema ta’ liċenzjar tibqa’ infurzabbli kontra operaturi li jipprovdu servizzi mingħajr liċenzja fiċ-ċirkustanzi deskritti fil-punt preċedenti, bħala eċċezzjoni, u skont il-prinċipju ta’ proporzjonalità, ma għandhomx jiġu imposti (parzjalment jew kompletament) sanzjonijiet kriminali
jew amministrattivi u konsegwenzi taħt id-dritt ċivili fejn, fiċ-ċirkustanzi individwali, dan ikun sproporzjonat (52).
77.      Fi kliem ieħor, anki fejn operatur ikun aġixxa illegalment, billi kiser rekwiżit ta’ liċenzjar infurzabbli, jista’ jkun hemm ċirkustanzi partikolari fejn tali aġir għandu
jiġi skużat u l-operatur ikkonċernat eżentat (parzjalment jew kompletament) mir-responsabbiltà mill-qrati kompetenti, bl-użu – skont il-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali u d-dmir ta’ interpretazzjoni konsistenti – tal-mekkaniżmi disponibbli skont id-dritt amministrattiv, kriminali
u/jew ċivili nazzjonali tagħhom (53).
78.      Il-motivazzjoni fis-sentenza fil-kawża Placanica, fil-fehma tiegħi, għandha tinftiehem f’dan id-dawl. Fil-każ li wassal għal dik is-sentenza, l-intermedjazzjoni ta’ mħatri għal operaturi barranin tal-imħatri inizjalment dehret li kienet legali skont ir-regoli Taljani applikabbli. Dik is-sitwazzjoni wasslet għall-ħolqien u l-iżvilupp ta’ network ta’ intermedjarji li kienu investew kapital u stabbilixxew l-infrastruttura meħtieġa. Madankollu, emenda sussegwenti ta’ dawn ir-regoli kkjarifikat li
tali attività kienet, fil-fatt, illegali. Dawn l-intermedjarji, li kienu diġà stabbilixxew l-operazzjonijiet tagħhom u bdew l-attività tagħhom, f’daqqa waħda sabu ruħhom esposti għal prosekuzzjoni kriminali. Il-Qorti tal-Ġustizzja kienet, b’mod raġonevoli, tal-fehma li l-impożizzjoni retroattiva ta’ sanzjonijiet kriminali
f’ċirkustanzi bħal dawn ma kinitx tkun proporzjonata jew ġusta (54).
79.      Ċirkustanzi paragunabbli
jistgħu forsi jinqalgħu fil-kawża preżenti. Tipico ssostni li, f’diversi mumenti u f’diversi linji gwida u dikjarazzjonijiet uffiċjali, l-awtoritajiet Ġermaniżi indikaw lill-operaturi tal-imħatri online, li, fid-dawl tan-nuqqasijiet tal-proċedura
ta’ liċenzjar kontenzjuża, huma kienu ser
jittolleraw il-provvista ta’ servizzi fis-suq Ġermaniż, sakemm jiġu ssodisfatti ċerti kundizzjonijiet bażiċi (li ma humiex deskritti fid-dettall fis-sottomissjonijiet tal-partijiet ikkonċernati
jew fit-talba għal deċiżjoni preliminari, iżda li Tipico ssostni li ssodisfat), sakemm tiġi organizzata
proċedura
ġdida.
80.      Madankollu, l-asserzjonijiet ta’ Tipico huma kkontestati minn DK. Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina din il-kwistjoni. Min-naħa tiegħi, nosserva li, jekk sorsi awtorizzati u affidabbli fi ħdan l-awtoritajiet Ġermaniżi pprovdew lill-operaturi tal-imħatri online b’assigurazzjonijiet preċiżi, inkundizzjonati u konsistenti li r-rekwiżit ta’ liċenzjar stabbilit fil-GlüStV 2012 ma kienx ser jiġi
infurzat kontrihom, sakemm jikkonformaw ruħhom ma’ ċerti kundizzjonijiet bażiċi, allura jkun sproporzjonat – u inġust – li jiġu imposti, retroattivament, sanzjonijiet
kriminali
jew amministrattivi jew il-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili previsti mill-BGB, fuq operaturi li jkunu kkonformaw ma’ dawk il-kundizzjonijiet – bħal, apparentement, Tipico – talli pprovdew servizzi mingħajr liċenzja fis-suq Ġermaniż fiż-żmien rilevanti.
81.      Dik il-konklużjoni hija evidenti
fir-rigward ta’ sanzjonijiet
kriminali
jew amministrattivi. L-operaturi ma jistgħux jingħataw tort u jiġu ppenalizzati talli aġixxew skont il-gwida maħruġa mill-awtoritajiet pubbliċi.
Barra minn hekk, fir-rigward tas-sanzjonijiet amministrattivi, japplika l-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi: l-awtoritajiet pubbliċi, sa ċertu punt, ikunu marbuta bl-assigurazzjonijiet tagħhom stess (55). Fir-rigward tas-sanzjonijiet
kriminali, jekk l-operatur jkun aġixxa fis-suq skont tali assigurazzjonijiet, dan ikun jiġġustifika bl-istess mod eżenzjoni mir-responsabbiltà, abbażi ta’ mekkaniżmi bħad-duttrina tal-“iżball”.
82.      L-esklużjoni tal-konsegwenzi tad-dritt ċivili normalment previsti fil-BGB teħtieġ ftit
iktar spjegazzjoni. Huwa minnu li, kif jissottomettu DK u l-Gvern Taljan, il-konsegwenzi previsti mid-dritt ċivili għal operat
mingħajr liċenzja, bħan-nullità tal-kuntratti jew ir-responsabbiltà ċivili, ma għandhomx l-istess impatt bħal sanzjonijiet
kriminali
jew amministrattivi. Dawn tal-aħħar ipoġġu lill-operatur f’pożizzjoni agħar milli kieku ma kienx daħal fis-suq, filwaqt li n-nullità tal-kuntratti u r-restituzzjoni tal-imħatri, fil-prinċipju, sempliċement jerġgħu jistabbilixxu
l-“istatus quo ante”. Barra minn hekk, dawn il-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili huma l-korollarju tar-rimedji mogħtija lill-konsumaturi u b’hekk jikkontribwixxu għall-għan ta’ protezzjoni tal-konsumatur segwit mis-sistema ta’ liċenzjar.
83.      Madankollu, jekk l-awtoritajiet Ġermaniżi fil-fatt
ipprovdew lill-operaturi tal-imħatri online, inkluż Tipico, b’assigurazzjonijiet preċiżi,
inkundizzjonati u konsistenti li r-rekwiżit ta’ liċenzjar stabbilit fil-GlüStV 2012 ma kienx ser jiġi infurzat kontrihom, sakemm jikkonformaw ma’ ċerti kundizzjonijiet bażiċi, dan il-fattur ma jistax jiġi injorat fi proċeduri ċivili bħal dawk preżenti. Dawk l-operaturi setgħu ddeċidew li jidħlu jew li jibqgħu fis-suq Ġermaniż u li jikkonkludu kuntratti mal-konsumaturi preċiżament minħabba dawn l-assigurazzjonijiet. Fl-assenza ta’ dawn l-assigurazzjonijiet, possibbilment ma kinux jagħmlu dan. Li operatur bħal dan
jiġi rikjest, ħafna snin wara, li jħallas lura l-imħatri rċevuti
taħt dawk il-kuntratti – anki jekk dan ikun
sempliċement biex jerġa’ jistabbilixxi
l-“istatus quo ante” – jista’ mhux biss ikun inġust, iżda jista’ jkollu wkoll impatt kunsiderevoli
fuq l-attivitajiet attwali tiegħu.
Obbligu bħal dan jista’ potenzjalment jolqot eluf ta’ kuntratti, konklużi fuq diversi snin. Mijiet ta’ eluf ta’ ewro ta’ benefiċċji jista’ jkollhom jitħallsu lura u jkun jinvolvi r-rimbors ta’ somom sostanzjali ħafna wara li jkunu nkisbu u possibbilment intefqu jew ġew investiti mill-operatur in bona fide. Jekk il-konsumaturi sofrew danni f’ċirkustanzi bħal dawn, kwalunkwe responsabbiltà tista’ tinġarr biss mill-awtoritajiet pubbliċi li jkunu taw l-assigurazzjonijiet inkwistjoni (56).
84.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, u jekk wieħed jassumi li operaturi bħal Tipico rċevew l-assigurazzjonijiet imsemmija iktar ’il fuq mill-awtoritajiet Ġermaniżi, nikkunsidra li l-qrati Ġermaniżi għandhom, skont il-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali u d-dmir ta’ interpretazzjoni konsistenti, jużaw il-mekkaniżmi disponibbli skont id-dritt privat Ġermaniż biex jeżentaw lil tali
operaturi minn dawn il-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili. Filwaqt li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa l-kwistjoni, jidher, abbażi tal-informazzjoni fil-proċess tal-kawża, li d-dritt Ġermaniż jagħti biżżejjed flessibbiltà f’dan ir-rigward.
85.      L-ewwel, il-qorti tar-rinviju indikat li, fejn kuntratt jiġi konkluż bi ksur ta’ “dispożizzjoni statutorja” – pereżempju, minn operatur li jipprovdi servizzi bi ksur tas-sistema ta’ liċenzjar stabbilita fil-GlüStV 2012 – in-nullità skont il-Paragrafu 134 tal-BGB ma hijiex awtomatika u il-qrati Ġermaniżi jgawdu minn ċertu marġni ta’ diskrezzjoni. Skont dik id-dispożizzjoni, in-nullità għandha tiġi eskluża fejn “prevista mil-liġi”. Dawn it-termini wesgħin jistgħu potenzjalment jakkomodaw is-sitwazzjoni fejn id-dritt tal-Unjoni jipprekludi n-nullità fiċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ (57).
86.      It-tieni, fir-rigward tar-responsabbiltà ċivili skont il-Paragrafu 823(2) tal-BGB għal ksur tas-sistema ta’ liċenzjar stabbilita fil-GlüStV 2012, jidher li tali responsabbiltà tippreżupponi
ħtija min-naħa tal-allegat awtur tat-tort (58). Suġġett għal verifika mill-qorti tar-rinviju, jista’ jkun possibbli li din id-dispożizzjoni tiġi interpretata fis-sens li, fiċ-ċirkustanzi bħal dawk inkwistjoni f’din il-kawża, l-ebda ħtija ma tista’ tiġi imputata lill-operatur ikkonċernat għal ksur tas-sistema ta’ liċenzjar kontenzjuża.
V.      Konklużjoni
87.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi
għad-domandi magħmula mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja) kif ġej:
L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li:
–        Meta Stat Membru jirrikjedi liċenzja għall-provvista ta’ ċerti servizzi fit-territorju tiegħu, u dan ir-rekwiżit huwa, fih innifsu, kompatibbli mal-Artikolu 56 TFUE, l-awtoritajiet nazzjonali, inklużi l-qrati, għandhom id-dritt li jinfurzaw dan ir-rekwiżit kontra operatur li pprovda servizzi mingħajr il-liċenzja meħtieġa. Dawk il-qrati jistgħu, b’mod partikolari, jisiltu
l-konsegwenzi previsti f’dan ir-rigward taħt
id-dritt ċivili applikabbli. Dan jibqa’ l-każ anki
fejn l-operatur ikkonċernat isostni li ma setax jikseb tali liċenzja minħabba nuqqasijiet li jaffettwaw il-proċedura
ta’ liċenzjar.
F’dan ir-rigward, il-protezzjoni tad-dritt li dan l-operatur jikseb mill-Artikolu 56 TFUE hija żgurata b’mod suffiċjenti mill-possibbiltà li jikkontesta
il-proċedura
ta’ liċenzjar jew l-assenza tagħha
quddiem qorti jew tribunal.
–        Bħala eċċezzjoni, dawn il-konsegwenzi taħt id-dritt ċivili ma għandhomx jiġu imposti għal ksur tar-rekwiżit ta’ liċenzja fejn dan ikun sproporzjonat.
Dan
ikun
il-każ fejn sorsi awtorizzati u affidabbli fi ħdan l-awtoritajiet nazzjonali jkunu pprovdew lill-operatur ikkonċernat b’assigurazzjonijiet preċiżi, inkundizzjonati u konsistenti li dan ir-rekwiżit ta’ liċenzjar ma jkunx ser jiġi infurzat u li, għaldaqstant, jista’ joffri s-servizzi tiegħu lill-konsumaturi fis-suq nazzjonali mingħajr liċenzja.
1      Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
2      Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawżi
Wunner (C‑77/24, iktar ’il quddiem il-“konklużjonijiet tiegħi fil-kawża
Wunner”, EU:C:2025:432), European Lotto and Betting and Deutsche Lotto- und Sportwetten (C‑440/23, iktar ’il quddiem il-“konklużjonijiet tiegħi fil-kawża
European Lotto”, EU:C:2025:668) u Mr Green (C‑198/24, EU:C:2025:852).
3      Sentenzi tat‑8 ta’ Settembru 2010, Stoßet (C‑316/07, C‑358/07 sa C‑360/07, C‑409/07 u C‑410/07, iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża
Stoß”, EU:C:2010:504)
u
tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group (C‑46/08, (iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża
Carmen Media”, EU:C:2010:505).
4      Essenzjalment, il-qrati Ġermaniżi kienu tal-fehma li l-monopolju fuq l-imħatri sportivi ma kienx qiegħed isegwi l-allegat għan tiegħu ta’ protezzjoni tal-ġugaturi kontra l-infiq eċċessiv u l-vizzju tal-logħob b’mod
konsistenti
u sistematiku (ara s-sentenza fil-kawża Stoß (punti 88 sa 107) u fil-kawża Carmen Media (punti 64 sa 71)).
5      Ara, f’dan ir-rigward, it-Taqsima Ċ hawn taħt.
6      Essenzjalment, il-Verwaltungsgericht Wiesbaden (il-Qorti Amministrattiva, Wiesbaden) qieset li l-kriterji u r-regoli ddettaljati li jirregolaw dik l-għażla ma kinux ġew stabbiliti b’mod ċar, preċiż u inekwivoku fis-sejħa għall-applikazzjonijiet. L-uniku kriterju msemmi fiha – jiġifieri dak tal-“offerta l-iktar ekonomikament vantaġġuża” – la deher rilevanti u lanqas biss kompatibbli mal-Paragrafu 4b(5) tal-GlüStV 2012.
7      Tabilħaqq, fiż-żmien rilevanti, għalkemm Tipico ma kellhiex liċenzja maħruġa mill-awtoritajiet Ġermaniżi, xorta waħda kienet tipprovdi s-servizzi tagħha, permezz tas-sit tagħha, lil konsumaturi fil-Ġermanja.
8      Fil-verżjoni ppromulgata fit‑2 ta’ Jannar 2002 (BGB I, p. 42 u 2909; 2003 I, p. 738).
9      Filwaqt li, fiż-żmien rilevanti, Tipico diġà kellha liċenzja maħruġa mill-awtoritajiet Maltin, intiża biex tippermettiha tipprovdi servizzi ta’ mħatri sportivi online madwar l-Unjoni Ewropea (ara l-punt 14 iktar ’il
fuq), din il-liċenzja ma kinitx irrikonoxxuta mill-awtoritajiet Ġermaniżi.
10      Tipico tikkontesta l-applikabbiltà tal-Paragrafu 4(1) tal-GlüStV 2012 għas-servizzi tagħha. Fil-fehma tagħha, l-imħatri sportivi kienu rregolati esklużivament mir-reġim speċjali ta’ liċenzjar stabbilit fil-Paragrafi 4a sa 4e u 10a tal-GlüStV 2012 (ara l-punt 9 iktar ’il
fuq). F’dan ir-rigward, nixtieq nosserva biss li, fil-kuntest ta’ proċedura preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, ma hijiex il-Qorti tal-Ġustizzja, iżda l-qorti tar-rinviju, li għandha tiddetermina liema dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali japplikaw għat-tilwima fil-kawża prinċipali. Fi kwalunkwe każ, projbizzjoni ekwivalenti fuq l-offerta ta’ servizzi tal-logħob tal-ażżard mingħajr liċenzja tidher li tirriżulta wkoll mill-Paragrafu 4a tal-GlüStV 2012. Għaldaqstant, anki kieku l-qorti tar-rinviju kellha tkun ibbażat ruħha fuq dispożizzjoni żbaljata, l-illegalità tas-servizzi ta’ Tipico skont id-dritt Ġermaniż xorta waħda ma tkunx affettwata.
11      Id-dritt Ġermaniż jirregola dawn it-talbiet, skont ir-regoli applikabbli tad-dritt internazzjonali privat. Fir-rigward tat-talba għal dikjarazzjoni ta’ nullità tal-kuntratti u restituzzjoni, ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża European Lotto (punt 30); fir-rigward tat-talba bbażata fuq tort, ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Wunner (punti 41 sa 71).
12      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑24 ta’ Jannar 2013, Stanleybet et (C‑186/11 u C‑209/11, EU:C:2013:33, punti 46 u 47 u l-ġurisprudenza ċċitata).
13      Kif diġà ġie kkonstatat fis-sentenza tal‑24 ta’ Marzu 1994, Schindler (C‑275/92, EU:C:1994:119, punt 60).
14      Ara s-sentenza fil-kawża Carmen Media (punt 103).
15      Ara s-sentenza tad‑19 ta’ Diċembru 2018, Stanley International Betting u Stanleybet Malta (C‑375/17, EU:C:2018:1026, punt 48 u l-ġurisprudenza ċċitata).
16      Ara, fost l-oħrajn, is-sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2009, Liga Portuguesa de Futebol Profissional u Bwin International (C‑42/07, EU:C:2009:519, punt 57), u s-sentenza fil-kawża Stoß (punt 92).
17      Ara s-sentenza tat‑28 ta’ Frar 2018,
Sporting Odds (C‑3/17, EU:C:2018:130, punt 29 u l-ġurisprudenza ċċitata).
18      Ara l-Paragrafu 21(1) u (4) tal-GlüStV 2012.
19      Ma huwiex għalkollox ċar, mill-ispjegazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju u l-partijiet ikkonċernati, jekk il-Verwaltungsgericht Wiesbaden (il-Qorti Amministrattiva, Wiesbaden) ikkontestatx (a) il-prinċipju ta’ limitazzjoni tan-numru ta’ liċenzji jew (b) il-limitazzjoni preċiża ta’ dawn il-liċenzji għal 20.
20      Ara, mutatis-mutandis, is-sentenzi tat‑3 ta’ Ġunju 2010, Sporting Exchange (C‑203/08, EU:C:2010:307, punt 31), u tad‑19 ta’ Diċembru 2018, Stanley International Betting u Stanleybet Malta (C‑375/17, EU:C:2018:1026, punti 47 u 48).
21      Ara, fost l-oħrajn, is-sentenza fil-kawżi Stoß (punti 108 sa 116), u s-sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2013, Biasci et (C‑660/11 u C‑8/12, EU:C:2013:550, punt 41). Il-fatt li r-Repubblika ta’ Malta tidher li tagħti liċenzji intiżi biex jippermettu lid-detenturi tagħhom jipprovdu servizzi tal-logħob tal-ażżard fis-suq intern (ara l-punt 14 iktar ’il
fuq) huwa irrilevanti f’dan ir-rigward.
22      Ara, fost l-oħrajn, is-sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2017, Unibet International (C‑49/16, EU:C:2017:491, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
23      Ara, fost l-oħrajn, is-sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2013, Biasci et (C‑660/11 u C‑8/12, EU:C:2013:550, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
24      Tali konsegwenzi huma komuni fil-liġijiet tal-Istati Membri. Ara, fost l-oħrajn, is-sentenza tal‑24 ta’ Marzu 1994, Schindler (C‑275/92, EU:C:1994:119, punt 32), u Infante Ruiz, F. J., Blazquez, F. O., “Contracts contrary to fundamental principles and mandatory rules of European Contract Law”, InDret, 2022, vol. 2, p. 24. It-taqsima preżenti tiffoka fuq in-nullità tal-kuntratti u fuq ir-restituzzjoni, peress li dawn kienu il-kwistjonijiet l-iktar diskussi b’mod estensiv bejn il-partijiet ikkonċernati. Madankollu, l-istess kunsiderazzjonijiet japplikaw, mutatis mutandis, għall-obbligu li jitħallas kumpens skont il-Paragrafu 823(2) tal-BGB.
25      Ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punti 61 sa 66),
26      Ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑14 ta’ Ottubru 2021, Landespolizeidirektion Steiermark (Magni tal-logħob) (C‑231/20, EU:C:2021:845, punt 46).
27      Ara, għal xenarju bħal dan, id-digriet tal‑14 ta’ Marzu 2024, N1 Interactive (C‑429/22, EU:C:2024:245, punti 9 sa 13).
28      Din hija wkoll soluzzjoni pjuttost komuni fil-liġijiet tal-Istati Membri. Ara, f’dan ir-rigward, von Bar, C., Clive, E. (edituri), “Principles, definitions and model rules of European private law: Draft Common Frame of Reference (DCFR)”, edizzjoni sħiħa, Oxford University Press, 2010, vol. I, p. 548-550.
29      Il-gvern Malti jsostni wkoll li tali talbiet għal restituzzjoni għandhom jitqiesu bħala mhux permissibbli skont id-dritt tal-Unjoni, għar-raġuni li jikkostitwixxu abbuż tad-dritt tal-Unjoni min-naħa tal-ġugaturi. Diġà spjegajt, fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża European Lotto (punti 94 sa 97), għaliex il-prinċipju ta’ abbuż tad-dritt tal-Unjoni ma għandu l-ebda effett fil-kuntest preżenti, peress li tali talbiet huma bbażati kompletament fuq id-dritt nazzjonali.
30      Ara, fost l-oħrajn, is-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2010, Sporting Exchange (C‑203/08, EU:C:2010:307, punti 39, 44 sa 49 u l-ġurisprudenza ċċitata).
31      Sentenza tal‑4 ta’ Frar 2016 (C‑336/14, iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża Ince”, EU:C:2016:72, punti 33 sa 38 u 86 sa 88).
32      Ara s-sentenzi tas‑6 ta’ Marzu 2007, Placanica et (C‑338/04, C‑359/04 u C‑360/04, iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża Placanica”, EU:C:2007:133, punt 69); Stoß (punt 115); tas‑16 ta’ Frar 2012, Costa u
Cifone (C‑72/10 u C‑77/10, EU:C:2012:80, punt 43). Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑15 ta’ Settembru 2011, Dickinger u
Ömer (C‑347/09, EU:C:2011:582, punt 43); u tat‑30 ta’ April 2014, Pfleger et (C‑390/12, EU:C:2014:281, punt 64).
33      Ara s-sentenzi tal‑5 ta’ Frar 1963, van Gend & Loos (26/62, EU:C:1963:1, pp. 11 sa 13) u tat‑3 ta’ Ġunju 2010, Ladbrokes Betting & Gaming u Ladbrokes International (C‑258/08, EU:C:2010:308, punti 47 sa 49).
34      Ara, fost l-oħrajn, is-sentenzi tal‑15 ta’ Diċembru 1976, Simmenthal (35/76, EU:C:1976:180, punti 16 u 21); u tat‑13 ta’ Marzu 2007, Unibet (C‑432/05, EU:C:2007:163, punti 38, 49, 55 u 61 sa 63); ara wkoll il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża European Lotto (punti 41 sa 44 u 92). Fil-fatt, bosta sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja rriżultaw minn proċeduri
nazzjonali dwar ksur tar-regoli lokali tal-logħob tal-ażżard, fejn il-konvenut sostna li dawn ir-regoli kienu inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni. Dan kien b’mod partikolari
l-każ fis-sentenza
Ince (ara l-punti 2, 23 u 24).
35      Sentenza tat‑22 ta’ Settembru 1983 (271/82, iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża Auer”, EU:C:1983:243).
36      Sentenza tal‑15 ta’ Diċembru 1983 (5/83, iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża Rienks”, EU:C:1983:382).
37      Direttiva tal-Kunsill 78/1026/KEE tat‑18 ta’ Diċembru 1978 li tikkonċerna r-rikonoxximent reċiproku ta’ diplomi, ċertifikati u provi oħra ta’ kwalifiki formali fil-mediċina veterinarja, inklużi miżuri biex jiffaċilitaw l-eżerċizzju effettiv tad-dritt ta’ stabbiliment u l-libertà li jiġu pprovduti servizzi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 81).
38      Ara s-sentenzi fil-kawżi
Auer (punti 11 sa 19) u
Rienks (punti 6 sa 11). Ara, b’analoġija, is-sentenza tat‑3 ta’ Lulju 1980, Pieck (157/79, EU:C:1980:179, punti 12, 13, u 17 sa 19); tat‑12 ta’ Diċembru 1989, Messner (C‑265/88, EU:C:1989:632, punti 9 sa 13); u tad‑29 ta’ Frar 1996, Skanavi u
Chryssanthakopoulos (C‑193/94, EU:C:1996:70, punti 31 sa 36)
39      Din
il-konstatazzjoni ġiet ripetuta iktar tard, f’termini identiċi jew essenzjalment simili, mill-Qorti tal-Ġustizzja f’għadd ta’ kawżi analogi, b’mod partikolari fis-sentenza fil-kawża Ince. Ara l-ġurisprudenza fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 32 iktar ’il
fuq.
40      Ara s-sentenza fil-kawża
Placanica (punti 63 u 69 sa 71).
41      Ara Cuyvers, A., “Joined Cases C‑338/04, C‑359/04 u C‑360/04, Massimiliano Placanica, Christian Palazzese, and Angelo Sorricchio, (Placanica) – Judgment of the Grand Chamber of 6 March 2007, ECR [2007] I‑1891”, Common Market Law Review, 2008, Vol. 45, it-tieni ħarġa, p. 515-536, b’mod partikolari p. 529-534.
42      Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2010, Sporting Exchange (C‑203/08, EU:C:2010:307, punt 50 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara, tali
rimedju fil-prattika, is-sentenza tat‑22 ta’ Jannar 2015, Stanley International Betting u Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25, punt 34).
43      Ara l-premessa 81 tad‑Direttiva 2014/23/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-għoti ta’ kuntratti ta’ konċessjoni (ĠU 2014, L 94, p. 1, rettifiki fil-ĠU 2015, L 114,
p. 24 u fil-ĠU 2018, L 82, p. 17) u t-tielet premessa u l-Artikolu 1(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE tal‑21 ta’ Diċembru 1989 dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6,
Vol. 1,
p. 246, rettifika fil-ĠU 2016, L 63, p. 44).
44      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza fil-kawża Placanica (punt 63) u, b’analoġija, l-Artikolu 2(1)(b) tad-Direttiva 89/665.
45      Ara, b’analoġija, l-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 89/665.
46      Ara s-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et (C‑98/14, EU:C:2015:386, punti 103 sa 106 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara, b’analoġija, l-Artikolu 2(1)(c) tad-Direttiva 89/665.
47      Barra minn hekk, ir-regoli applikabbli għal proċeduri
bħal dawn huma mfassla biex jiżguraw l-ugwaljanza bejn l-operaturi (pereżempju, billi jipprovdu għall-possibbiltà li jiġu sospiżi l-għoti jew l-effetti tal-liċenzji sakemm tiġi ddeterminata l-legalità tal-proċedura). Ara, b’analoġija, l-Artikolu 2(1)(a) tad-Direttiva 89/665.
48      Ara s-sentenza tal‑24 ta’ Jannar 2013, Stanleybet et (C‑186/11 u C‑209/11, EU:C:2013:33, punti 38, 39 u 43 sa 48).
49      Is-sentenza fil-kawża Ince (il-punti 91, 93 u d-dispożittiv, rispettivament).
50      Speċifikament, kienet tikkonċerna l-installazzjoni mill-konvenut ta’ magna tal-logħob f’bar tal-isports, bi ksur ta’ dak il-monopolju (ara s-sentenza fil-kawża Ince (punt 24).
51      Ara, b’analoġija, is-sentenza tat‑12 ta’
Ġunju 2014, Digibet u Albers (C‑156/13, EU:C:2014:1756, punti 32 u 41).
52      Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenzi tad‑29 ta’ Frar 1996, Skanavi u Chryssanthakopoulos (C‑193/94, EU:C:1996:70, punti 36 u 37); u tas‑6 ta’ Novembru 2003, Gambelli et (C‑243/01, EU:C:2003:597, punt 73).
53      Dan ifisser ukoll li, anki jekk operatur jista’ jevita sanzjonijiet
darba b’dan il-mod, ma għandux ikompli jipprovdi servizzi illegali, iżda minflok għandu jagħmel l-arranġamenti xierqa biex
jottjeni liċenzja.
54      Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Novembru 2003, Gambelli et (C‑243/01, EU:C:2003:597, punti 20 u 73). Ara, għall-istess fehma, Cuyvers, A., op. cit., p. 529 u 530.
55      Ara, fost l-oħrajn, is-sentenzi tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et (C‑98/14, EU:C:2015:386, punti 74 u 75 u l-ġurisprudenza ċċitata); tat‑22 ta’ Settembru 2022, Admiral Gaming Network et (C‑475/20 sa C‑482/20, EU:C:2022:714, punt 61); u tal‑11 ta’ Settembru 2025, Cairo Network et (C‑764/23 sa C‑766/23, EU:C:2025:691, punti 142 sa 145). Nixtieq nenfasizza li dan ir-raġunament, dwar assigurazzjonijiet pożittivi mogħtija mill-awtoritajiet nazzjonali, ma japplikax fejn l-awtoritajiet nazzjonali sempliċement jieħdu miżuri ta’ infurzar limitat kontra operaturi mhux liċenzjati, jew jieħdu miżuri bħall-ġbir ta’ taxxa fuq id-dħul minn dawn l-operaturi. Fil-fatt, l-operaturi ma jistgħux jiddeduċu raġonevolment, minn tali ċirkustanzi biss, l-aspettattivi leġittimi li dawn l-awtoritajiet ser jittolleraw il-provvista ta’ servizzi mhux liċenzjati fis-suq. Fil-fatt, rata baxxa ta’ infurzar tista’ tkun dovuta għal diffikultajiet li dawn l-awtoritajiet jistgħu jaffaċċjaw meta jippruvaw jiftħu investigazzjonijiet kontra operaturi stabbiliti barra mill-pajjiż, filwaqt li huwa pjuttost komuni għall-Istat li jintaxxa attivitajiet legali u illegali bl-istess mod.
56      Jiena konxju sew li, fit-tilwima fil-kawża prinċipali, din il-pożizzjoni potenzjali tal-awtoritajiet Ġermaniżi setgħet hija nnifisha kienet il-konsegwenza tal-fatt li l-qrati Ġermaniżi ddeċidew li, minħabba n-nuqqasijiet fil-proċedura
ta’ liċenzjar, is-sistema ta’ liċenzjar stabbilita fil-GlüStV 2012 kellha
titħalla kompletament mhux applikata. Dan l-approċċ, imbagħad, jidher li ġej minn interpretazzjoni
massimalista tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kwistjoni li, kif għadni kif spjegajt f’dawn il-konklużjonijiet, hija diskutibbli. Filwaqt li ċertament ikun mixtieq li l-Qorti tal-Ġustizzja tiċċara din il-kwistjoni għall-futur, jibqa’ l-fatt li, fil-kawża preżenti, ma jkunx proporzjonat li jiġu imposti konsegwenzi taħt id-dritt ċivili fuq operaturi bħal Tipico talli aġixxew skont l-assigurazzjonijiet mogħtija mill-awtoritajiet Ġermaniżi.
57      Partikolarment peress li l-esklużjoni tan-nullità tal-kuntratt tkun tiżgura l-konsistenza fl-ordinament ġuridiku nazzjonali – li huwa wieħed mill-għanijiet
fil-bażi tal-Artikolu 134 tal-BGB – peress li s-sanzjonijiet amministrattivi u kriminali
jkunu wkoll esklużi fiċ-ċirkustanzi.
58      Ara t-tieni sentenza tal-Paragrafu 823(2) tal-BGB: “Jekk, skont il-kontenut tal-istatut, huwa possibbli li dan jinkiser anki mingħajr ħtija, allura r-responsabbiltà għal kumpens teżisti biss fil-każ ta’ ħtija” (enfasi miżjuda).