OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
PAOLA MENGOZZIEGO
przedstawiona w dniu 4 października 2018 r.(1)
Sprawa C‑322/17
Eugen Bogatu
przeciwko
Minister for Social Protection
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez High Court (wysoki trybunał, Irlandia)]
Odesłanie prejudycjalne – Zabezpieczenie społeczne pracowników migrujących – Świadczenia rodzinne żądane przez obywatela państwa członkowskiego, który utracił pracę, a którego członkowie rodziny mieszkają w innym państwie członkowskim niż państwo zatrudnienia – Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 – Artykuł 68 – Zasady pierwszeństwa w przypadku zbiegu praw do świadczeń – Pojęcie pracy najemnej
1.        Eugen Bogatu jest obywatelem rumuńskim zamieszkałym w Irlandii od 2003 r. Po utracie pracy w lutym 2009 r. otrzymywał szereg świadczeń socjalnych. W szczególności w okresie od 25 maja 2010 r. do 4 stycznia 2013 r. otrzymywał świadczenie z tytułu bezrobocia o charakterze nieskładkowym (jobseeker’s allowance). W styczniu 2015 r. odmówiono mu świadczeń rodzinnych dla jego dzieci mieszkających w Rumunii za okres, w którym otrzymywał wspomniane świadczenie z tytułu bezrobocia, ze względu na to, że zdaniem Minister for Social Protection (ministra ochrony społecznej, zwanego dalej „ministrem”) nie można było uznać E. Bogatu za wykonującego pracę najemną w rozumieniu art. 67 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego(2). Następnie E. Bogatu w skardze do High Court (wysokiego trybunału, Irlandia) zakwestionował taką wykładnię zakresu pojęcia „pracy najemnej”.
2.        Przy uwzględnieniu zaś faktu, że – jak zdaje się wynikać z akt sprawy – dzieci E. Bogatu mają również prawo do świadczeń rodzinnych na podstawie prawa rumuńskiego, pytanie o określenie zakresu pojęcia pracy najemnej pojawia się raczej w świetle stosowania przewidzianych w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004 zasad pierwszeństwa w przypadku zbiegu praw do świadczeń rodzinnych.
3.        O ile się nie mylę, o dokonanie wykładni tego przepisu zwrócono się do Trybunału po raz pierwszy. Odpowiedź, jakiej Trybunał udzieli, nie będzie pozbawiona istotnego znaczenia, ponieważ z uwagi na funkcjonowanie rozpatrywanych zasad pierwszeństwa nieodzownym skutkiem tej odpowiedzi będzie wytyczenie zakresu pierwszeństwa jurysdykcji, z jednej strony, państwa miejsca zatrudnienia, a z drugiej strony, państwa miejsca zamieszkania członków rodziny osoby zainteresowanej w odniesieniu do wypłacania świadczeń rodzinnych.
I.      Ramy prawne
A.      Prawo Unii
1.      Rozporządzenie nr 1408/71
4.        Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (zwane dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”)(3), zostało uchylone ze skutkiem od dnia 1 maja 2010 r.
5.        Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Definicje”, stanowił w szczególności:
„a)      określenia »pracownik najemny« […] oznaczają […] każdą osobę:
i)      osoba ubezpieczona w ramach ubezpieczenia obowiązkowego lub fakultatywnego kontynuowanego w odniesieniu do jednego lub więcej ryzyk w ramach działów systemu zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych […]”.
6.        Artykuł 73 tegoż rozporządzenia, zatytułowany „Pracownicy najemni lub osoby prowadzące działalność na własny rachunek, których członkowie rodziny zamieszkują w państwie członkowskim innym niż państwo właściwe”, brzmi w sposób następujący:
„Pracownik najemny […] podlegający ustawodawstwu państwa członkowskiego [jest uprawniony], w odniesieniu do członków swojej rodziny, którzy zamieszkują terytorium innego państwa członkowskiego, do świadczeń rodzinnych przewidzianych przez ustawodawstwo pierwszego państwa, tak jakby zamieszkiwali oni terytorium tego państwa […]”.
7.        Artykuł 76 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Zasady pierwszeństwa w przypadku zbiegu praw do świadczeń rodzinnych zgodnie z ustawodawstwem państwa właściwego i zgodnie z ustawodawstwem państwa członkowskiego miejsca zamieszkania członków rodziny”, stanowił w ust. 1:
„W przypadku gdy w tym samym okresie, dla tego samego członka rodziny i z tytułu wykonywania działalności zawodowej, świadczenia rodzinne są przewidziane w ustawodawstwie państwa członkowskiego, na którego terytorium zamieszkują członkowie rodziny, prawo do świadczeń rodzinnych, należnych zgodnie z ustawodawstwem innego państwa członkowskiego, w danym wypadku na podstawie art. 73 lub 74, jest zawieszane do wysokości przewidzianej w ustawodawstwie pierwszego państwa członkowskiego”.
2.      Rozporządzenie nr 883/2004
8.        Artykuł 1 rozporządzenia nr 883/2004, zatytułowany „Definicje”, stanowi:
„a)      określenie »praca najemna« oznacza wszelką pracę lub sytuację równoważną, traktowaną jako tak[a] do celów stosowania ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, w którym taka praca lub sytuacja równoważna ma miejsce;
[…]”.
9.        Zgodnie z art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Zakres podmiotowy”:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się do obywateli państwa członkowskiego […] oraz do członków ich rodzin […]”.
10.      Zgodnie z art. 11 tegoż rozporządzenia, zatytułowanym „Zasady ogólne”:
„1.      Osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Ustawodawstwo takie określane jest zgodnie z przepisami niniejszego tytułu.
2.      Do celów stosowania przepisów tego tytułu osoby otrzymujące świadczenia pieniężne z powodu lub w konsekwencji swej [pracy najemnej] […] uważane są za wykonujące wspomnianą pracę […].
3.      Zgodnie z przepisami [z zastrzeżeniem przepisów] art. 12–16:
a)      osoba wykonująca w państwie członkowskim pracę najemną […] podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego;
[…]
e)      każda inna osoba, do której nie mają zastosowania przepisy lit. a)–d), podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, bez uszczerbku dla innych przepisów niniejszego rozporządzenia, gwarantujących jej świadczenia na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku innych państw członkowskich”.
11.      Artykuł 67 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Członkowie rodziny, którzy zamieszkują w innym państwie członkowskim”, stanowi:
„Osoba jest uprawniona do świadczeń rodzinnych zgodnie z ustawodawstwem właściwego państwa członkowskiego, włącznie ze świadczeniami dla członków rodziny, którzy zamieszkują w innym państwie członkowskim […]”.
12.      Artykuł 68 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zasady pierwszeństwa w przypadku zbiegu praw do świadczeń”, przewiduje w ust. 1:
„W przypadkach, w których na podstawie ustawodawstwa więcej niż jednego państwa członkowskiego udzielane są świadczenia w tym samym okresie i dla tych samych członków rodziny, mają zastosowanie następujące zasady pierwszeństwa:
a)      w przypadku świadczeń wypłacanych przez więcej niż jedno państwo członkowskie z różnych tytułów, kolejność pierwszeństwa jest następująca: w pierwszej kolejności prawa udzielane z tytułu zatrudnienia […], w drugiej kolejności prawa udzielane z tytułu otrzymywania emerytury lub renty i w ostatniej kolejności prawa uzyskiwane na podstawie miejsca zamieszkania;
b)      w przypadku świadczeń wypłacanych przez więcej niż jedno państwo członkowskie z tego samego tytułu, kolejność pierwszeństwa ustalana jest poprzez odniesienie do następujących kryteriów dodatkowych:
[…]
(iii)      w przypadku świadczeń uzyskiwanych na podstawie miejsca zamieszkania: miejsce zamieszkania dzieci.
[…]”.
II.    Stan faktyczny, postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
13.      E. Bogatu jest obywatelem rumuńskim zamieszkałym w Irlandii od 2003 r. Jest ojcem dwojga dzieci zamieszkujących w Rumunii.
14.      E. Bogatu wykonywał pracę najemną w Irlandii w okresie od 26 maja 2003 r. do 13 lutego 2009 r., kiedy to stracił pracę. Od tego czasu pobierał kolejno świadczenie z tytułu bezrobocia (jobseeker’s benefit) o charakterze składkowym od dnia 20 lutego 2009 r. do dnia 24 marca 2010 r., następnie świadczenie z tytułu bezrobocia (jobseeker’s allowance) o charakterze nieskładkowym od dnia 25 marca 2010 r. do dnia 4 stycznia 2013 r., a wreszcie świadczenie z tytułu choroby (illness benefit) od dnia 15 stycznia 2013 r. do dnia 30 stycznia 2015 r.
15.      W dniu 27 stycznia 2009 r. zwrócił się o świadczenia rodzinne. Pismem z dnia 12 stycznia 2011 r. minister powiadomił E. Bogatu, że postanowił uwzględnić jego wniosek, odmawiając jednak przyznania mu świadczeń rodzinnych za część okresu objętego wnioskiem, mianowicie od dnia 1 kwietnia 2010 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. (okres ten zwany jest dalej „okresem referencyjnym”). Jednocześnie poinformował go, że powodem decyzji odmownej dotyczącej tego ostatniego okresu była okoliczność, że E. Bogatu nie spełniał żadnego z alternatywnych warunków koniecznych do uzyskania świadczeń rodzinnych na dzieci zamieszkałe w Rumunii, ponieważ, po pierwsze, nie wykonywał już pracy najemnej w Irlandii, a po drugie, nie otrzymywał od ministerstwa świadczenia składkowego.
16.      W swojej skardze do High Court (wysokiego trybunału) E. Bogatu nie kwestionuje okoliczności faktycznych, na których minister oparł swoją decyzję. Podnosi on natomiast, że odmowa wypłaty mu świadczeń rodzinnych za okres referencyjny przez ministra właściwego opiera się na błędnej wykładni prawa Unii.
17.      W tym względzie zwraca uwagę, że okres, w odniesieniu do którego jego wniosek został oddalony, podlega w części przypadającej na okres od 1 do 30 kwietnia 2010 r. rozporządzeniu nr 1408/71, a w części przypadającej na okres od 1 maja 2010 r. do 31 stycznia 2013 r. rozporządzeniu nr 883/2004. Ponadto E. Bogatu podnosi argument, zgodnie z którym z art. 73 rozporządzenia nr 1408/71 w związku z art. 1 lit. a) ppkt (i) tego rozporządzenia wynika, że każda osoba, która jest ubezpieczona w ramach systemu zabezpieczenia społecznego mającego zastosowanie do pracowników najemnych w jednym państwie członkowskim, jest uprawniona do świadczeń rodzinnych dla członków rodziny, którzy zamieszkują w innym państwie członkowskim, tak jak gdyby zamieszkiwali oni w tym pierwszym państwie członkowskim. Wyjaśnia on również, że w świetle wyroków Trybunału w sprawach Dodl i Oberhollenzer (wyrok z dnia 7 czerwca 2005 r., C‑543/03, EU:C:2005:364) oraz Borger (wyrok z dnia 10 marca 2011 r., C‑516/09, EU:C:2011:136) prawo to wynika z samego tylko faktu, iż dana osoba jest ubezpieczona, a zatem istnieje ono nawet wówczas, gdy osoba ta nie wykonuje już pracy najemnej w chwili składania wniosku o świadczenia rodzinne i nawet jeśli nie otrzymuje w tym czasie świadczeń z tytułu ubezpieczenia.
18.      Ponieważ art. 67 rozporządzenia nr 883/2004 jest odpowiednikiem art. 73 rozporządzenia nr 1408/71, należy interpretować go w taki sam sposób.
19.      W odpowiedzi na skargę minister twierdzi, że przy dokonywaniu wykładni art. 67 rozporządzenia nr 883/2004 należy nieodzownie uwzględnić art. 11 ust. 2 tegoż rozporządzenia, który nie miał odpowiednika w rozporządzeniu nr 1408/71.
20.      W tych okolicznościach sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy rozporządzenie nr 883/2004, a w szczególności jego art. 67 w związku z art. 11 ust. 2 tego rozporządzenia, przewidują wymóg, by dla nabycia uprawnienia do »świadczenia rodzinnego« w rozumieniu art. 1 lit. z) tego rozporządzenia dana osoba była osobą wykonującą pracę najemną lub pracę na własny rachunek we właściwym państwie członkowskim bądź też otrzymywała świadczenia pieniężne?
2)      Czy odniesienie do »świadczeń pieniężnych« zawarte w art. 11 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować jako odnoszące się wyłącznie do okresu, w którym skarżący faktycznie otrzymuje świadczenia pieniężne, czy też do całego okresu, w którym skarżący pozostaje objęty systemem ubezpieczenia oferującym wypłatę takiego świadczenia w przyszłości, niezależnie od tego, czy ubiegano się o nie w chwili złożenia wniosku o świadczenie rodzinne?”.
21.      Pytania te były przedmiotem uwag na piśmie ze strony E. Bogatu, ministra, rządu Zjednoczonego Królestwa, a także Komisji Europejskiej. Strony te zostały również wysłuchane podczas rozprawy w dniu 6 czerwca 2018 r.
III. Analiza prawna
A.      W przedmiocie pytań prejudycjalnych
1.      Uwagi wstępne
22.      Przede wszystkim należy stwierdzić, że pytania prejudycjalne przedstawione przez sąd odsyłający dotyczą nie wykładni właściwych przepisów rozporządzenia nr 1408/71, które stosują się do świadczeń rodzinnych dotyczących pierwszego miesiąca okresu referencyjnego, trwającego od 1 do 30 kwietnia 2010 r.(4), ale wykładni właściwych przepisów rozporządzenia nr 883/2004, które stosują się od 1 maja 2010 r. do 31 stycznia 2013 r.
23.      Ponadto należy zauważyć, że wniosek sądu odsyłającego ogranicza się do wykładni art. 67 rozporządzenia nr 883/2004, który gwarantuje każdej osobie prawo do otrzymania świadczeń rodzinnych w państwie członkowskim, w którym jest ubezpieczona, dla członków jej rodziny zamieszkujących w innym państwie członkowskim, w związku z art. 11 ust. 2 tegoż rozporządzenia, który dotyczy pojęcia „pracy najemnej”. Wynika to z faktu, że w sprawie w postępowaniu głównym E. Bogatu twierdził, że jest uprawniony do otrzymywania świadczeń rodzinnych od państwa irlandzkiego, ponieważ należy go uznać za osobę świadczącą pracę najemną.
24.      Natomiast z akt niniejszej sprawy wynika, że członkowie rodziny, w odniesieniu do których E. Bogatu złożył wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych, czyli jego dwoje dzieci, mają również prawo do ich otrzymywania na podstawie ustawodawstwa rumuńskiego, zważywszy, że ustawodawstwo to stanowi, iż takie świadczenia są wypłacane na wszystkie dzieci w wieku poniżej 18 lat, które legalnie zamieszkują w Rumunii, co wydaje się mieć miejsce w niniejszej sprawie.
25.      W tych okolicznościach zgadzam się z uwagami ministra, rządu Zjednoczonego Królestwa i Komisji, postulującymi rozszerzenie przedmiotu wykładni, o której dokonanie wnosi sąd odsyłający.
26.      Dokładniej rzecz ujmując, ponieważ chodzi o sytuację, w której członkowie rodziny są zasadniczo uprawnieni do uzyskania rozpatrywanych świadczeń za ten sam okres na podstawie ustawodawstwa więcej niż jednego państwa członkowskiego, uważam, że Trybunał w ramach odpowiedzi udzielanej sądowi odsyłającemu powinien koniecznie wziąć pod uwagę art. 68 rozporządzenia nr 883/2004(5), ustanawiający kryteria służące określeniu, które państwo jest w pierwszej kolejności właściwe do wypłaty świadczeń rodzinnych.
27.      Dla przypomnienia, przepis ten przewiduje zestaw zasad pierwszeństwa znajdujących zastosowanie w przypadku zbiegu prawa do świadczeń rodzinnych w więcej niż jednym państwie członkowskim, których stosowanie wymaga zbadania, czy uprawniony z tytułu tych praw może powoływać się na nie „z tego samego tytułu” w różnych państwach członkowskich (przykładowo, z tytułu „zatrudnienia”, „otrzymywania emerytury” lub „na podstawie miejsca zamieszkania”), czy „z różnych tytułów”. Odpowiedź na to pytanie pozwala na określenie państwa, które w pierwszej kolejności ma wypłacić świadczenia rodzinne danej osobie.
28.      W niniejszej sprawie kwestia, czy państwem zobowiązanym do wypłaty takich świadczeń na rzecz E. Bogatu jest Irlandia czy Rumunia, zależy więc od ustalenia tytułu, na podstawie którego skarżący mógł domagać się wypłaty świadczeń rodzinnych przez państwo irlandzkie, a w szczególności zakresu wyrażenia „prawa udzielane z tytułu zatrudnienia” ujętego w art. 68 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004.
29.      Mając na uwadze powyższe rozważania, uważam, podobnie jak Komisja, że obydwa pytania prejudycjalne zadane przez High Court (wysoki trybunał) należy rozumieć w taki sposób, że dotyczą one wykładni wyrażenia „z tytułu zatrudnienia” w kontekście stosowania zasad pierwszeństwa określonych w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004.
30.      W związku z tym należy przeformułować oba pytania. Poprzez rzeczone pytania sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 68 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że osoba, która była zatrudniona w przyjmującym państwie członkowskim, a otrzymuje jedynie świadczenia o charakterze nieskładkowym od wspomnianego państwa, jednocześnie pozostając ubezpieczoną w jego systemie zabezpieczenia społecznego, jest uprawniona do świadczeń rodzinnych na podstawie tego statusu do celów ustalenia, które państwo członkowskie jest właściwe w pierwszej kolejności do wypłaty takich świadczeń.
31.      Ponieważ, jak wyjaśniłem powyżej, odpowiedź na to pytanie zależy od tego, jaki jest zakres wyrażenia „z tytułu zatrudnienia” użytego w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004, zajmę się w niniejszej opinii określeniem kryteriów wykładni, na których powinno opierać się prawidłowe rozumienie tego pojęcia.
32.      W związku z tym rozpocznę od oddalenia argumentu podniesionego przez ministra, Zjednoczone Królestwo i Komisję, według którego sporne pojęcie, tak jak jest ono ujęte w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004, należy interpretować w świetle art. 11 ust. 2 tegoż rozporządzenia (część a). Następnie zbadam, czy – jeśli tak nie jest – pojęcie to należy interpretować zgodnie z prawem krajowym ustanawiającym warunki powstania prawa do świadczeń rodzinnych (część b). Wreszcie po wyjaśnieniu, że argumentu przedstawionego przez E. Bogatu, według którego pojęcie „pracownika najemnego” wynikające z orzecznictwa dotyczącego rozporządzenia nr 1408/71 można zastosować w kontekście rozporządzenia nr 883/2004, nie można uwzględnić w świetle art. 68 tego rozporządzenia, postaram się zaproponować wykładnię wyrażenia „z tytułu zatrudnienia”, które będzie mogło zagwarantować zgodne z wolą prawodawcy Unii działanie zasad pierwszeństwa przewidzianych w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004 (część c).
2.      Wykładnia wyrażenia „prawa udzielane z tytułu zatrudnienia”
a)      Artykuł 11 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004
33.      Jak wspomniałem powyżej, wszystkie zainteresowane strony, z wyjątkiem skarżącego w postępowaniu głównym, twierdzą, że ustalenie tytułu, na podstawie którego E. Bogatu przysługiwało prawo do świadczeń rodzinnych w Irlandii, do celów stosowania zasad pierwszeństwa przewidzianych w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004 należy przeprowadzić zgodnie z ogólnymi zasadami ustalania właściwego ustawodawstwa określonymi w art. 11 tegoż rozporządzenia, w szczególności w ust. 2 tego przepisu.
34.      W tym względzie należy przypomnieć, że art. 11 rozporządzenia nr 883/2004, który stanowi „kamień węgielny” tytułu II(6), pozwala ustalić, jakie ustawodawstwo krajowe ma zastosowanie do każdej osoby objętej zakresem stosowania tego rozporządzenia, między innymi poprzez wprowadzenie rozróżnienia między osobami wykonującymi pracę najemną(7), podlegającymi ustawodawstwu państwa członkowskiego miejsca zatrudnienia, a osobami nieaktywnymi zawodowo, podlegającymi ustawodawstwu państwa członkowskiego miejsca zamieszkania(8). W tym kontekście art. 11 ust. 2 tego rozporządzenia wskazuje wyraźnie, że pojęcie pracy najemnej należy rozumieć szeroko, ponieważ pobieranie świadczenia pieniężnego „z powodu lub w konsekwencji swej pracy najemnej” jest zrównane z wykonywaniem pracy najemnej w ścisłym tego słowa znaczeniu.
35.      Tymczasem Komisja podniosła w uwagach na piśmie, że w ramach systemu stworzonego przez rozporządzenie nr 883/2004 art. 11 należy stosować za każdym razem, gdy trzeba określić, które krajowe ustawodawstwo dotyczące zabezpieczenia społecznego ma zastosowanie do zainteresowanego spośród dwóch ustawodawstw pozostających w zbiegu, czyli również w przypadku art. 68 rozporządzenia nr 883/2004. Innymi słowy, dopiero w efekcie zastosowania zasad określonych w art. 11 można ustalić, w świetle art. 68 rozporządzenia nr 883/2004, z jakiego tytułu E. Bogatu ma prawo do otrzymania świadczeń rodzinnych w Irlandii.
36.      Tym samym zdaniem Komisji należy zbadać, po pierwsze, czy w odniesieniu do okresu referencyjnego można uznać E. Bogatu za „osobę wykonującą pracę najemną” w rozumieniu tegoż art. 11 przy uwzględnieniu między innymi rozszerzenia zakresu tego pojęcia przez ust. 2 tegoż artykułu. W tym względzie Komisja sądzi, podobnie jak minister i rząd Zjednoczonego Królestwa, że skoro świadczenie otrzymywane przez E. Bogatu podczas okresu referencyjnego ma charakter nieskładkowy, a zatem nie było wypłacane „z powodu lub w konsekwencji” pracy najemnej, którą wcześniej on wykonywał, nie można było uznać E. Bogatu za osobę wykonującą pracę najemną w rozumieniu art. 11 rozporządzenia nr 883/2004. Jeśli zaś łącznikiem umożliwiającym E. Bogatu korzystanie ze świadczeń rodzinnych w Irlandii nie był status „osoby wykonującej pracę najemną”, to zdaniem Komisji wynika stąd, że owym łącznikiem mogło być tylko miejsce zamieszkania.
37.      Argument ten nie jest dla mnie przekonujący.
38.      Jestem bowiem zdania, że omawiany argument oparty jest na niewłaściwej ocenie systematyki rozporządzenia nr 883/2004. W tym względzie pragnę przede wszystkim wyjaśnić, że nie zamierzam podważać kluczowej roli, jaką w ramach tego rozporządzenia odgrywa art. 11 przy ustalaniu mającego zastosowanie ustawodawstwa krajowego. Jednakże z systematyki tej wynika, jak mi się wydaje, że zakres stosowania tego przepisu należy uznawać za istotnie węższy niż zakres proponowany przez Komisję. Rozporządzenie wprowadza bowiem, jak się zdaje, rozróżnienie między normami kolizyjnymi o charakterze ogólnym („Określanie mającego zastosowanie ustawodawstwa”), które zostały określone w tytule II, a regułami powiązania o charakterze szczególnym, zawartymi w tytule III („Przepisy szczególne dotyczące różnych kategorii świadczeń”)(9). Rozróżnienie to oznacza moim zdaniem, że jeżeli badana sytuacja jest uregulowana przez jedną z reguł powiązania o charakterze szczególnym, art. 11 nie znajduje zastosowania(10), zgodnie z maksymą „lex specialis derogat legi generali”(11).
39.      Tymczasem, ponieważ sytuacja E. Bogatu w sprawie głównej jest w sposób oczywisty normowana regułami powiązania o charakterze szczególnym, a mianowicie przepisami dotyczącymi świadczeń rodzinnych (art. 67 i 68 rozporządzenia nr 883/2004), to wyłącznie te reguły powinny podlegać dokonywanej przeze mnie wykładni w celu ustalenia właściwego ustawodawstwa w tej sytuacji.
40.      W każdym razie art. 11 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004, który wszystkie zainteresowane strony, z wyjątkiem E. Bogatu, wykorzystują do celów wykładni wyrażenia „z tytułu zatrudnienia”, sam wyjaśnia, że jego treść jest istotna tylko „[d]o celów stosowania przepisów tego tytułu”. Ze względu na jasność tego elementu tekstu wydaje mi się niewątpliwe, że art. 11 ust. 2 nie może służyć jako pomoc w wykładni przepisów znajdujących się w jakimkolwiek innym tytule tego rozporządzenia niż tytuł II. W konsekwencji reguła ta w żadnym miejscu nie może wpływać na wykładnię art. 68 rozporządzenia nr 883/2004, ponieważ jest on ujęty w tytule III tego rozporządzenia(12).
41.      W świetle powyższych rozważań jestem zdania, że Trybunał powinien oddalić w swoim wyroku argument podniesiony przez wszystkie zainteresowane strony, z wyjątkiem E. Bogatu, zgodnie z którym wyrażenie „z tytułu zatrudnienia” zawarte w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w świetle art. 11 tegoż rozporządzenia, w szczególności ust. 2 tego przepisu.
b)      Ustawodawstwa państw członkowskich w dziedzinie prawa do świadczeń rodzinnych
42.      Na tym etapie, mimo że żadna z zainteresowanych stron nie wypowiedziała się na temat tej hipotezy, uważam jednak, że należy sprawdzić, czy wyrażenie „z tytułu zatrudnienia” nie pociąga za sobą raczej odesłania do przepisów krajowych regulujących prawo do pobierania świadczeń rodzinnych.
43.      Taka interpretacja mogłaby wydawać się, na pierwszy rzut oka, zgodna z zasadami leżącymi u podstaw prawodawstwa Unii w tej dziedzinie, które to zasady stanowią, że przepisy Unii mają na celu ustanowienie systemu koordynacji krajowych systemów zabezpieczenia społecznego(13), a warunki regulujące prawo do świadczeń z tytułu zabezpieczenia społecznego należą do kompetencji państw członkowskich(14). Wyrażenie „z tytułu zatrudnienia” można by bowiem postrzegać jako pozostawiające państwom członkowskim uprawnienie do ustalania „tytułu”, z którego dana osoba ma prawo do otrzymywania świadczeń rodzinnych (praca najemna, emerytura lub zamieszkanie), podczas gdy prawo Unii ograniczałoby się do ustalenia, jakie prawo jest właściwe w przypadku zbiegu praw do świadczeń, na podstawie kryteriów określonych w tym przepisie.
44.      Niemniej jednak moim zdaniem za odrzuceniem takiej wykładni przemawiają dwa względy.
45.      Po pierwsze, sama ocena dosłownego brzmienia art. 68 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 pokazuje, że przepis ten nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do ustawodawstw państw członkowskich.
46.      Po drugie, skutki, jakie wykładnia ta pociąga za sobą w zakresie ochrony obywateli, którzy korzystają z prawa do swobodnego przemieszczania się, wydają się nieco problematyczne.
47.      Widać to wyraźnie na przykładzie rezultatu zastosowania tej wykładni do sytuacji rozpatrywanej w niniejszej sprawie.
48.      W tym celu konieczne jest więc zweryfikowanie tytułu, od jakiego z jednej strony ustawodawstwo irlandzkie, a z drugiej strony ustawodawstwo rumuńskie, uzależniają powstanie prawa do świadczeń rodzinnych na dzieci E. Bogatu.
49.      Jeśli chodzi o ustawodawstwo rumuńskie, jak już wspomniano powyżej i jak wynika z akt sprawy, to przyznaje ono takie prawo wszystkim dzieciom w wieku poniżej 18 lat, pod warunkiem że zamieszkują one legalnie w Rumunii. W związku z tym tytuł, od którego pierwsze ustawodawstwo krajowe uzależnia powstanie tego prawa, to miejsce zamieszkania.
50.      Jeśli chodzi o ustawodawstwo irlandzkie, to z sekcji 220 ust. 3 rozdziału IV Social Welfare Consolidation Act z 2005 r. (ujednoliconej ustawy o ochronie socjalnej z 2005 r.) wynika, że aby skorzystać z prawa do świadczeń rodzinnych, osoba, która wystąpiła o takie świadczenia, musi mieć zwykłe miejsce zamieszkania w Irlandii w chwili składania wniosku(15). W związku z tym tytułem, od którego drugie ze zbadanych ustawodawstw uzależnia powstanie rozpatrywanego prawa, jest również miejsce zamieszkania.
51.      W konsekwencji sytuacja będąca przedmiotem niniejszej sprawy byłaby objęta zakresem art. 68 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 883/2004, ponieważ świadczenia rodzinne na dzieci E. Bogatu byłyby należne od Irlandii i Rumunii z tego samego tytułu. Właściwym ustawodawstwem byłoby zatem prawo miejsca zamieszkania dzieci, a państwem członkowskim właściwym w pierwszej kolejności do wypłaty świadczeń rodzinnych na rzecz E. Bogatu byłaby Rumunia.
52.      W zakresie, w jakim kwota świadczeń rodzinnych przewidzianych przez ustawodawstwo irlandzkie przekraczałaby kwotę gwarantowaną przez ustawodawstwo rumuńskie, co nie wydaje mi się nieprawdopodobne, Irlandia byłaby w myśl art. 68 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 zasadniczo zobowiązana do zapłacenia różnicy w postaci dodatku dyferencyjnego. Jednakże z uwagi na to, że w niniejszej sprawie chodzi o prawo do świadczeń rodzinnych wynikające wyłącznie z miejsca zamieszkania, państwo irlandzkie nie byłoby nawet zobowiązane zgodnie z ostatnim zdaniem wspomnianego art. 68 ust. 2 do wypłaty takiego dodatku. W konsekwencji E. Bogatu otrzymywałby jedynie świadczenia rodzinne, prawdopodobnie niższe, przewidziane w ustawodawstwie rumuńskim.
53.      Z uwagi zaś na dużą liczbę ustawodawstw krajowych ustanawiających prawo do świadczeń rodzinnych na podstawie miejsca zamieszkania(16), ten sam rezultat mógłby, moim zdaniem, wystąpić w dużej liczbie sytuacji.
54.      Nie wydaje mi się to zgodne z założeniami leżącymi u podstaw art. 68 rozporządzenia nr 883/2004, w postaci wynikającej z przebiegu prac przygotowawczych nad rozporządzeniem.
55.      Mam świadomość, że w toku procedury prowadzącej do zmiany rozporządzenia nr 1408/71 Rada zmieniła zaproponowane przez Komisję sformułowanie art. 68 rozporządzenia nr 883/2004, które umożliwiało obywatelom migrującym otrzymywanie – w każdym przypadku zbiegu praw do świadczeń – kwoty najwyższej(17), poprzez zastąpienie go sformułowaniem obowiązującym dzisiaj(18). Należy jednak stwierdzić, jak czyni to zresztą Komisja w komunikacie w sprawie wspólnego stanowiska Rady, że wprowadzone przez nią zmiany nie mogą zmienić zasady ustanowionej we wniosku Komisji, mianowicie zapewnienia beneficjentowi płatności najwyższej kwoty świadczeń(19), lecz dotyczą jedynie podziału między państwa członkowskie obowiązku dokonania rzeczonej płatności.
56.      W tych okolicznościach art. 68 ust. 2 zdanie ostatnie rozporządzenia nr 883/2004 należy moim zdaniem interpretować jako wyjątek od wspomnianej zasady, co oznacza, że sytuacje, w których dodatek dyferencyjny nie jest należny osobie migrującej, powinny być marginalne. Jak zaś zauważyłem wcześniej, jeżeli uznać, że wyrażenie „z tytułu zatrudnienia” zawiera odesłanie do przepisów krajowych, przesłanki stosowania art. 68 ust. 2 zdanie ostatnie zostałyby spełnione w wielu sytuacjach, a co za tym idzie, sytuacje objęte tym przepisem utraciłyby swój marginalny charakter.
57.      W tym względzie należy zresztą podkreślić, bez uszczerbku dla oceny sytuacji E. Bogatu, że ów przepis, interpretowany w ten sposób, znajdowałby zastosowanie również do sytuacji osób wykonujących pracę najemną w państwie przyjmującym. Takiego skutku nie można zaakceptować zgodnie z moją dogłębną analizą, którą przedstawię w części c) niniejszej opinii.
58.      Powyższe rozważania potwierdzają to, co już zaproponowałem, mianowicie że nie można przyjąć wykładni wyrażenia „z tytułu zatrudnienia”, ujętego w art. 68 ust. 2, która odsyła do przepisów krajowych państw członkowskich regulujących prawo do świadczeń rodzinnych.
c)      Proponowana wykładnia
59.      Biorąc pod uwagę moje wnioski w częściach a) i b), uważam, że konieczne jest zaproponowanie odmiennej interpretacji wyrażenia „z tytułu zatrudnienia”. Zanim ją przedstawię, należy odrzucić tezę wysuniętą przez E. Bogatu w uwagach na piśmie.
60.      Jak już zauważyłem, E. Bogatu twierdzi, w przeciwieństwie do innych zainteresowanych stron, że tytuł, na podstawie którego ma on prawo do otrzymywania świadczeń rodzinnych w Irlandii, należy ustalić na podstawie orzecznictwa odnoszącego się do rozporządzenia nr 1408/71, w szczególności dotyczącego wykładni art. 73 tego rozporządzenia, jako że uznaje on prawo „pracowników najemnych” do świadczeń rodzinnych na członków rodziny zamieszkujących na terytorium innego państwa członkowskiego.
61.      W związku z tym E. Bogatu zauważa, że Trybunał orzekł, iż pojęcie „pracownika najemnego” należy rozumieć w ten sposób, że obejmuje ono każdą osobę, która wchodzi w zakres stosowania rozporządzenia nr 1408/71, wyznaczony przez jego art. 1 lit. a), czyli osoby ubezpieczone w ramach systemu zabezpieczenia społecznego w jednym państwie członkowskim, i to niezależnie od istnienia stosunku pracy.
62.      Podnosząc, że zakres stosowania rozporządzenia nr 1408/71 odpowiada zakresowi stosowania rozporządzenia nr 883/2004, E. Bogatu stwierdza, że należy uznać, iż prawo do świadczeń rodzinnych przewidziane w art. 67 tego ostatniego rozporządzenia przysługuje wszystkim obywatelom państwa członkowskiego, którzy są ubezpieczeni w ramach systemu zabezpieczenia społecznego innego państwa członkowskiego, również wtedy, gdy ich stosunek pracy w drugim państwie członkowskim ustał.
63.      W tych okolicznościach E. Bogatu uważa, iż ma prawo do otrzymania świadczeń rodzinnych za ten okres z uwagi na fakt, że pozostawał ubezpieczony w okresie referencyjnym w odniesieniu do niektórych świadczeń, takich jak świadczenie w razie choroby.
64.      W tym względzie pragnę zauważyć przede wszystkim, że w swojej argumentacji E. Bogatu odnosi się do wykładni art. 67 rozporządzenia nr 883/2004. Jednakże w związku z przeformułowaniem pytań prejudycjalnych, zaproponowanym przeze mnie w niniejszej opinii, jest oczywiste, że wykładnię sugerowaną przez E. Bogatu należy oceniać w świetle art. 68, a nie art. 67 rozporządzenia nr 883/2004.
65.      Taka ocena wymaga moim zdaniem przede wszystkim zbadania, czy orzecznictwo dotyczące rozporządzenia nr 1408/71, cytowane obszernie w uwagach na piśmie E. Bogatu, może zachować swoje znaczenie w kontekście rozporządzenia nr 883/2004.
66.      W związku z tym wydaje mi się niezbędne przedstawienie kilku uwag wstępnych dotyczących zakresu zmian w zasadach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego wynikających z przyjęcia rozporządzenia nr 883/2004.
67.      Z jego motywu 3 wynika, że rozporządzenie nr 883/2004 ma na celu zastąpienie zasad koordynacji określonych w rozporządzeniu nr 1408/71, które stały się bardzo skomplikowane i nadmiernie rozbudowane z powodu licznych zmian i aktualizacji dokonywanych w celu uwzględnienia rozwoju na szczeblu Unii Europejskiej oraz zmian w ustawodawstwie na szczeblu krajowym, poprzez ich uproszczenie(20) oraz unowocześnienie(21).
68.      W tym kontekście najważniejsza zmiana w porównaniu do poprzedniego rozporządzenia dotyczyła niewątpliwie podmiotowego zakresu stosowania tych zasad.
69.      Przypominam, że art. 2 rozporządzenia nr 1408/71 („Zakres podmiotowy”) stanowił jednoznacznie, że ma ono zastosowanie do pracowników najemnych i osób prowadzących działalność na własny rachunek(22). Tłumaczy się to faktem, jak wynika z motywu 2 rozporządzenia, że swoboda przepływu osób dotyczyła w tamtym czasie jedynie pracowników najemnych w ramach swobodnego przepływu pracowników i osób prowadzących działalność na własny rachunek w ramach swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług. W tych okolicznościach w celu uniknięcia sytuacji, w której istniejące różnice między ustawodawstwami krajowymi w odniesieniu do definicji stosunku pracy powodują ograniczenie jego zakresu stosowania, rozporządzenie nr 1408/71 rozszerzyło pojęcia „pracownika najemnego” i „osoby prowadzącej działalność na własny rachunek”, tak by obejmowały one wszystkie osoby ubezpieczone w ramach systemu zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego mającego zastosowanie do pracowników najemnych lub osób prowadzących działalność na własny rachunek(23).
70.      Powyższy podmiotowy zakres stosowania został rozszerzony przez rozporządzenie nr 883/2004, któremu przewodzi myśl stopniowego wdrażania prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu w Unii, jakie pociąga za sobą wprowadzenie obywatelstwa europejskiego. Dokładniej rzecz ujmując, zmiana ta została przeprowadzona poprzez zastąpienie pojęcia „pracownicy najemni” i „osoby prowadzące działalność na własny rachunek” pojęciem „obywateli państwa członkowskiego” w art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia („Zakres podmiotowy”). Oznacza to, że system koordynacji, w postaci zmienionej rozporządzeniem nr 883/2004, obejmuje również osoby, które, ściśle rzecz biorąc, nie należą do „populacji aktywnej zawodowo”, niezależnie od ryzyka, od którego są ubezpieczone(24).
71.      Uważam zaś, że skoro rozporządzenie nr 883/2004 stosuje się obecnie do wszystkich obywateli jednego z państw członkowskich, rozszerzająca wykładnia pojęcia „pracy najemnej” w ramach tego rozporządzenia nie jest już uzasadniona tak, jak miało to miejsce w przypadku pojęcia „pracownika najemnego” w ramach rozporządzenia nr 1408/71.
72.      Pojęcie „praca najemna”, w połączeniu z innymi pojęciami, jest bowiem wykorzystywane w wielu przepisach nowego rozporządzenia w celu odróżnienia systemu prawnego mającego zastosowanie do osób aktywnych zawodowo od systemu dotyczącego osób nieaktywnych zawodowo.
73.      Gdyby wyrażenie „z tytułu zatrudnienia”, ujęte w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004, było interpretowane w taki sam sposób jak pojęcie „pracownika najemnego” w ramach rozporządzenia nr 1408/71, a mianowicie w ten sposób, że wymaga ono jedynie, aby dana osoba była ubezpieczona w ramach systemu zabezpieczenia społecznego jednego z państw członkowskich mającego zastosowanie do pracowników najemnych, znikłoby rozróżnienie pomiędzy systemami dla osób aktywnych i nieaktywnych, które uważam za podstawowe przy stosowaniu art. 68 rozporządzenia nr 883/2004.
74.      W świetle powyższych rozważań jestem zdania, że, aby dokonać właściwej wykładni wyrażenia „z tytułu zatrudnienia”, należy przyjąć inne podejście, zakorzenione w pojęciach użytych w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004.
75.      W celu określenia, które państwo członkowskie jest w pierwszej kolejności właściwe do wypłaty świadczeń rodzinnych danej osobie, art. 68 rozporządzenia nr 883/2004 odsyła do trzech pojęć, mianowicie „zatrudnienia”, „emerytury lub renty” i „miejsca zamieszkania”, których kombinacja daje różne rezultaty zależnie od tego, czy rozpatrywane świadczenia rodzinne są należne „z różnych tytułów” czy „z tego samego tytułu”.
76.      W szczególności, w przypadku gdy tytuły rodzące prawa do świadczeń rodzinnych są różne, rozpatrywany przepis dokonuje klasyfikacji
wspomnianych pojęć według porządku pierwszeństwa, w którym zatrudnienie znajduje się na pierwszym miejscu, następnie emerytura lub renta, a na końcu miejsce zamieszkania. W konsekwencji państwem członkowskim właściwym w pierwszej kolejności do wypłaty świadczeń rodzinnych jest państwo zatrudnienia, podczas gdy państwo, w którym otrzymywane jest świadczenie emerytalne, jest w pierwszej kolejności właściwe tylko w przypadku, gdy tytułem pozostającym w zbiegu jest miejsce zamieszkania.
77.      Jedynym prawdopodobnym powodem takiego porządku pierwszeństwa jest zaś moim zdaniem okoliczność, że wykonywanie pracy najemnej, wiążące się z istotniejszym wkładem w życie gospodarcze danego państwa członkowskiego, odzwierciedla wyższy stopień powiązania z tym państwem członkowskim niż otrzymywanie emerytury lub renty albo miejsce zamieszkania, a stopień powiązania związany z pobieraniem emerytury lub renty jest również wyższy niż związany z miejscem zamieszkania.
78.      Wniosku tego nie podważa fakt, że gdy tytuł rodzący prawa do świadczeń rodzinnych jest taki sam, art. 68 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 stanowi, że państwem członkowskim właściwym w pierwszej kolejności jest państwo miejsca zamieszkania dzieci. Jeżeli bowiem tytuły, a co za tym idzie, łączniki, nie różnią się od siebie, miejsce zamieszkania dzieci można słusznie uznać za najwyższy stopień powiązania.
79.      Jeśli chcemy zachować skuteczność hierarchii między przewidzianymi w art. 68 rozporządzenia nr 883/2004 pojęciami „pracy najemnej”, „emerytury lub renty” i „zamieszkania”, a także funkcję łączników, którą pojęcia te pełnią w kontekście tego artykułu, należy moim zdaniem odnieść się przy wykładni wyrażenia „z tytułu” do definicji ustanowionych w art. 1 rozporządzenia nr 883/2004(25).
80.      W szczególności w odniesieniu do pojęcia „pracy najemnej”, którego dotyczy pytanie prejudycjalne High Court (wysokiego trybunału) w nadanej mu przeze mnie postaci, oznacza ono „wszelką pracę lub sytuację równoważną, traktowaną jako tak[a] do celów stosowania ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, w którym taka praca lub sytuacja równoważna ma miejsce”(26).
81.      Z powyższego wynika, że to właśnie wykonywanie takiej działalności lub wystąpienie takiej sytuacji równoważnej umożliwia wskazanie państwa członkowskiego zatrudnienia jako państwa członkowskiego właściwego w pierwszej kolejności do wypłaty świadczeń rodzinnych.
82.      Zbadanie, czy łącznik ów istnieje w sprawie w postępowaniu głównym, należy do sądu odsyłającego.
83.      Ściślej rzecz ujmując, sąd odsyłający będzie musiał ustalić, czy do celów stosowania irlandzkiego ustawodawstwa zabezpieczenia społecznego w całości należy uznać, że E. Bogatu wykonywał pracę najemną lub znajdował się w sytuacji równoważnej podczas okresu referencyjnego. W przypadku odpowiedzi twierdzącej sąd odsyłający ma obowiązek stwierdzić, że Irlandia jest w pierwszej kolejności właściwa do wypłacania świadczeń rodzinnych należnych skarżącemu w postępowaniu głównym, co oznaczałoby, że E. Bogatu ma prawo do otrzymywania świadczeń rodzinnych w okresie referencyjnym, wbrew temu, co minister stwierdził w odpowiedzi na wniosek E. Bogatu.
84.      W ramach takiej oceny okoliczność, że E. Bogatu pozostawał ubezpieczony w Irlandii w okresie referencyjnym, może być istotna, pod warunkiem że w jej konsekwencji zostanie on zakwalifikowany jako osoba wykonująca „pracę najemną” lub znajdująca się w sytuacji równoważnej w rozumieniu art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004.
IV.    Wnioski
85.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne zadane przez High Court (wysoki trybunał, Irlandia), przeformułowane przeze mnie w niniejszej opinii, w następujący sposób:
Artykuł 68 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego należy interpretować w ten sposób, że osoba, która była zatrudniona w przyjmującym państwie członkowskim, a otrzymuje jedynie świadczenia o charakterze nieskładkowym od tego państwa, jednocześnie pozostając ubezpieczoną w jego systemie zabezpieczenia społecznego, jest uprawniona do świadczeń rodzinnych na podstawie tego statusu do celów ustalenia, które państwo członkowskie jest właściwe w pierwszej kolejności do wypłaty takich świadczeń, pod warunkiem że sytuacja tej osoby jest objęta pojęciem „pracy najemnej” lub „sytuacji równoważnej”, zgodnie z definicjami zawartymi w art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004. Zbadanie, czy ma to miejsce, należy do sądu odsyłającego.
1      Język oryginału: francuski.
2      Dz.U. 2004, L 166, s. 1.
3      Dz.U. 1997, L 28, s. 1.
4      Pragnę przypomnieć, że rozporządzenie nr 883/2004 weszło w życie dnia 1 maja 2010 r.
5      Przypominam w tym względzie, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał przy badaniu pytań skierowanych do niego na mocy art. 267 TFUE może uwzględnić normy, do których sąd odsyłający nie poczynił odesłania, jeżeli jest to niezbędne dla zapewnienia użyteczności udzielanej odpowiedzi. Zobacz podobnie wyrok z dnia 9 czerwca 2016 r., Balogh (C‑25/15, EU:C:2016:423, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).
6      W orzecznictwie dotyczącym rozporządzenia nr 1408/71, którego systematyka była identyczna z systematyką rozporządzenia nr 883/2004, Trybunał wyjaśniał wielokrotnie, że przepisy tytułu II tego rozporządzenia stanowią kompletny i jednolity system norm kolizyjnych, których celem jest nie tylko uniknięcie równoczesnego stosowania przepisów kilku ustawodawstw krajowych i komplikacji, które mogą stąd wyniknąć, ale również zapobieżenie pozbawieniu osób objętych podmiotowym zakresem tego rozporządzenia ochrony w dziedzinie zabezpieczenia społecznego w braku ustawodawstwa, jakie by miało do nich zastosowanie. Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 12 czerwca 1986 r., Ten Holder (302/84, EU:C:1986:242, pkt 21); z dnia 11 czerwca 1998 r., Kuusijärvi (C‑275/96, EU:C:1998:279, pkt 28); a także z dnia 13 września 2017 r., X (C‑570/15, EU:C:2017:674, pkt 14).
7      Artykuł 11 ust. 3 lit. a).
8      Artykuł 11 ust. 3 lit. e).
9      Zobacz podobnie motywy 17 („[…] stosowne jest uznanie, jako ogóln[ej] zasad[y], że ustawodawstwem mającym zastosowanie jest ustawodawstwo państwa członkowskiego, w którym zainteresowana osoba wykonuje swą pracę jako pracownik najemny lub na własny rachunek”) i 18 („[w] określonych sytuacjach, które uzasadniają inne kryteria stosowalności, niezbędne jest odstąpienie od tej ogólnej zasady”) rozporządzenia nr 883/2004.
10      Natomiast art. 11 znajduje moim zdaniem zastosowanie w szczególności do emerytur. Zważywszy bowiem, że przepisy regulujące te świadczenia, a mianowicie art. 50–60 rozporządzenia nr 883/2004, nie wskazują żadnego łącznika o charakterze szczególnym, stanowiącym odstępstwo od norm kolizyjnych o charakterze ogólnym, przepisem, który należy stosować do określenia ustawodawstwa krajowego mającego zastosowanie do poszczególnych sytuacji, jest właśnie art. 11.
11      Zobacz podobnie w szczególności opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie van Delft i in. (C‑345/09, EU:C:2010:438, pkt 45). Zdaniem rzecznika generalnego ów związek między tytułem II i tytułem III rozporządzenia nr 1408/71 wynika jasno z wyroków: z dnia 27 maja 1982 r., Aubin (227/81, EU:C:1982:209, pkt 11); z dnia 11 listopada 2004 r., Adanez-Vega (C‑372/02, EU:C:2004:705).
12      Wniosku tego nie jest w stanie podważyć argument ministra, zgodnie z którym stosowanie art. 11 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 w celu dokonania wykładni wyrażenia „z tytułu zatrudnienia”, ujętego w art. 68 tego rozporządzenia, znajduje poparcie w wykładni tego pojęcia dokonanej przez komisję administracyjną ds. koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w decyzji nr F1 z dnia 12 czerwca 2009 r. (Dz.U. 2010, C 106, s. 11). Wystarczy bowiem stwierdzić, że w wyroku van der Vecht (19/67, EU:C:1967:49, s. 457), Trybunał orzekł już, że tekst rozporządzenia „nie narusza uprawnień właściwych sądów do oceny ważności i treści przepisów rozporządzenia, wobec których decyzje [tej komisji] mają jedynie wartość opinii” (wyróżnienie własne). Wynika z tego, że decyzja ta nie ma mocy wiążącej, a zatem Trybunał nie jest nią związany.
13      Zobacz wyrok z dnia 1 lutego 2017 r., Tolley (C‑430/15, EU:C:2017:74, pkt 57).
14      Zobacz wyrok z dnia 3 marca 2011 r., Tomaszewska (C‑440/09, EU:C:2011:114, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo).
15      Ponadto ustawodawstwo irlandzkie wymaga, aby dziecko, w odniesieniu do którego zwrócono się o świadczenia, a które musi być w wieku poniżej 16 lat, miało zwykłe miejsce zamieszkania na terytorium tego państwa [sekcja 219 ust. 1 lit. c) ustawy o ochronie socjalnej] i mieszkało zwykle z osobą, która złożyła wniosek o świadczenia rodzinne (sekcja 220 ust. 1 wspomnianej ustawy). Jednakże, jak przypomina sąd odsyłający, przesłanek tych nie można zastosować z powodu ich niezgodności z art. 67 rozporządzenia nr 883/2004.
16      Zobacz w tym względzie kompilację krajowych przepisów dotyczących świadczeń rodzinnych, sporządzoną przez Komisję, dostępną pod adresem internetowym https://europa.eu/youreurope/citizens/family/children/benefits/index_pl.htm.
17      Zobacz wniosek dotyczący rozporządzenia Rady (WE) w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, przedstawiony Radzie przez Komisję w dniu 21 grudnia 1998 r., COM(1998) 779 wersja ostateczna, art. 53, zgodnie z którym: „[j]eżeli świadczenia rodzinne […] są w tym samym okresie i dla tego samego członka rodziny należne od więcej niż jednego państwa członkowskiego, na mocy ich ustawodawstwa lub niniejszego rozporządzenia, instytucja właściwa państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo przewiduje najwyższe świadczenia, przyznaje całość tej kwoty”. Warto zauważyć, że kryterium to zostało uwzględnione w ostatecznej wersji zasad pierwszeństwa, ale wyłącznie jako kryterium pomocnicze, w przypadku gdy wszystkie wchodzące w grę prawa do świadczeń rodzinnych powstały z tytułu zatrudnienia. Zobacz art. 68 ust. 1 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 883/2004.
18      Zobacz wspólne stanowisko (WE) nr 18/2004 z dnia 26 czerwca 2004 r., przyjęte przez Radę, stanowiącą zgodnie z procedurą określoną w art. 251 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, w celu przyjęcia rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, C 79 E, s. 15).
19      Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego na podstawie art. 251 ust. 2 akapit drugi traktatu WE dotyczący wspólnego stanowiska przyjętego przez Radę w celu przyjęcia rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, COM(2004) 44 wersja ostateczna, s. 11.
20      Zobacz w tym względzie wniosek dotyczący rozporządzenia Rady (WE) w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego przedstawiony Radzie przez Komisję w dniu 21 grudnia 1998 r., COM(1998) 779 wersja ostateczna, s. 2, w części, w której wyjaśniono: „[…] przewodnią ideą przyświecającą zmianie zasad koordynacji, w ich postaci określonej przez rozporządzenie nr 1408/71, była chęć uczynienia tych zasad mniej skomplikowanymi i bardziej praktycznymi – nie chodziło w rzeczywistości o przeorganizowanie systemu, który zresztą działa stosunkowo dobrze od ponad 25 lat. Celem było raczej jego uproszczenie” [tłumaczenie nieoficjalne].
21      Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., Zjednoczone Królestwo/Rada (C‑656/11, EU:C:2014:97, pkt 61–66).
22      Dla pełności wywodu zauważam, że zgodnie z art. 2 rozporządzenie nr 1408/71 stosuje się również „do studentów, którzy podlegają lub podlegali ustawodawstwu jednego lub kilku państw członkowskich i są obywatelami jednego z państw członkowskich lub są bezpaństwowcami lub uchodźcami, zamieszkałymi na terytorium jednego z państw członkowskich, jak i do członków ich rodzin i do osób pozostałych przy życiu”.
23      Zobacz motyw 3 rozporządzenia nr 1408/71.
24      W związku z tym rozporządzenie nr 883/2004 posługuje się, równolegle z art. 42 WE (obecnie art. 48 TFUE), drugą podstawą prawną, mianowicie art. 308 TWE (obecnie art. 352 TFUE). Zobacz motyw 2 rozporządzenia nr 883/2004.
25      Jeśli chodzi o pojęcia „emerytury lub renty” oraz „miejsca zamieszkania”, które nie są przedmiotem niniejszej oceny, pierwsze z nich „oznacza nie tylko emerytury lub renty, ale też świadczenia zryczałtowane, które mogą zastąpić emerytury i renty oraz wypłaty z tytułu zwrotu składek, jak również, zgodnie z postanowieniami tytułu III, podwyżki rewaloryzacyjne lub zasiłki uzupełniające” [art. 1 lit. w)], natomiast drugie pojęcie zdefiniowano w następujący sposób: „miejsce, w którym osoba zwykle przebywa” [art. 1 lit. j)].
26      Artykuł 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004.