62024CJ0257
WYROK TRYBUNAŁU (dziesiąta izba)
z dnia 10 lipca 2025 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Zabezpieczenie społeczne – Pracownicy migrujący – Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 – Artykuł 3 – Zakres przedmiotowy stosowania – Swobodny przepływ pracowników – Artykuł 45 TFUE – Rozporządzenie (UE) nr 492/2011 – Artykuł 7 – Równe traktowanie– Przywileje socjalne – Małoletnie dziecko z niepełnosprawnością pracownika przygranicznego – Pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami – Warunek zamieszkiwania – Proporcjonalność
W sprawie C‑257/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Landessozialgericht Nordrhein-Westfalen (sąd krajowy właściwy w sprawach z zakresu zabezpieczenia społecznego Nadrenii Północnej-Westfalii, Niemcy) postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 12 kwietnia 2024 r., w postępowaniu:
PE, reprezentowana przez swoich rodziców jako przedstawicieli ustawowych,
przeciwko
Städteregion Aachen,
TRYBUNAŁ (dziesiąta izba),
w składzie: D. Gratsias, prezes izby, E. Regan (sprawozdawca) i J. Passer, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Richard de la Tour,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller i R. Kanitz, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – B.‑R. Killmann i F. van Schaik, w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2013, L 188, s. 10; Dz.U. 2020, L 338, s. 18), zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 988/2009 z dnia 16 września 2009 r. (Dz.U. 2009, L 284, s. 43) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 883/2004”), art. 7 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 492/2011 z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii (Dz.U. 2011, L 141, s. 1) oraz art. 20 i art. 21 ust. 1 TFUE.
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy PE, małoletnim dzieckiem reprezentowanym przez jego rodziców, a Städteregion Aachen (regionem miejskim Akwizgran, Niemcy) w przedmiocie odmowy przyznania temu dziecku pomocy integracyjnej w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami.
Ramy prawne
Prawo Unii
Rozporządzenie nr 883/2004
3
Artykuł 3 rozporządzenia nr 883/2004, zatytułowany „Zagadnienia objęte rozporządzeniem”, ujęty w jego tytule I, zatytułowanym „Przepisy ogólne”, stanowi:
„1.   Niniejsze rozporządzenie stosuje się do całego ustawodawstwa odnoszącego się do następujących działów zabezpieczenia społecznego:
a)
świadczeń z tytułu choroby;
[…]
3.   Niniejsze rozporządzenie stosuje się także do specjalnych nieskładkowych świadczeń pieniężnych objętych art. 70.
[…]
5.   Niniejszego rozporządzenia nie stosuje się:
a)
do pomocy społecznej i medycznej;
[…]”.
4
Artykuł 70 rozporządzenia nr 883/2004, zatytułowany „Przepis ogólny”, zawarty w rozdziale 9 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Specjalne nieskładkowe świadczenia pieniężne”, który jest ujęty w tytule III tego rozporządzenia, zatytułowanym „Przepisy szczególne dotyczące różnych kategorii świadczeń”, przewiduje w ust. 2 lit. c):
„Do celów stosowania przepisów niniejszego rozdziału określenie »specjalne nieskładkowe świadczenia pieniężne« oznacza świadczenia, które:
[…]
c)
są wymienione w załączniku X”.
5
Załącznik X do wspomnianego rozporządzenia w części poświęconej Niemcom ma następujące brzmienie:
„a)
Dochód zapewniający podstawowe utrzymanie dla osób starszych i osób o ograniczonych możliwościach zarobkowania, przyznawany na podstawie rozdziału 4 księgi XII kodeksu [zabezpieczenia społecznego];
b)
Świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania w ramach podstawowego zabezpieczenia dla osób poszukujących pracy, chyba że w odniesieniu do tych świadczeń spełnione są warunki kwalifikacji do czasowego dodatku po otrzymaniu zasiłku dla bezrobotnych ([§] 24 ust. 1 księgi II kodeksu [zabezpieczenia społecznego])”.
Rozporządzenie nr 492/2011
6
Artykuł 7 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 492/2011 stanowi:
„1.   Pracownik będący obywatelem państwa członkowskiego nie może być, na terytorium innego państwa członkowskiego, traktowany – ze względu na swą przynależność państwową – odmiennie niż pracownicy krajowi pod względem warunków zatrudnienia i pracy, w szczególności warunków wynagrodzenia, zwolnienia oraz, w przypadku utraty pracy, powrotu do pracy lub ponownego zatrudnienia.
2.   Pracownik taki korzysta z takich samych przywilejów socjalnych i podatkowych, jak pracownicy krajowi”.
Prawo niemieckie
7
Neuntes Buch Sozialgesetzbuch (księga dziewiąta kodeksu zabezpieczenia społecznego), zatytułowana „Rehabilitacja i uczestnictwo osób z niepełnosprawnościami”, w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwana dalej „SGB IX”), określa przesłanki, od spełnienia których jest uzależnione przyznanie pomocy integracyjnej w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami.
8
Paragraf 101 ust. 1 SGB IX stanowi:
„Niemcy mający miejsce zwykłego pobytu za granicą nie otrzymują świadczeń pomocy integracyjnej. Można od tego odstąpić tylko w konkretnych przypadkach, jeżeli jest to nieuniknione ze względu na wyjątkową sytuację nadzwyczajną, a jednocześnie udowodniono, że powrót na terytorium Niemiec nie jest możliwy z następujących powodów:
1.   opieka i wychowanie dziecka, które ze względów prawnych musi pozostać za granicą;
2.   dana osoba podlega długoterminowej opiece w instytucji lub bezwzględnie wymaga opieki; lub
3.   działanie władzy publicznej”.
9
Paragraf 104 ust. 1 SGB IX głosi:
„Świadczenia pomocy integracyjnej są ustalane w zależności od szczególnych okoliczności każdego przypadku, w szczególności w zależności od charakteru potrzeb, sytuacji osobistej, środowiska społecznego oraz środków i zasobów własnych danej osoby […]”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
10
Skarżąca w postępowaniu głównym, obywatelka niemiecka i irlandzka urodzona w Niemczech w 2009 r., mieszka ze swoimi rodzicami w Belgii w pobliżu granicy niemieckiej. Jej matka, obywatelka niemiecka, jest zatrudniona w Akwizgranie (Niemcy) jako lekarz w pełnym wymiarze czasu pracy. Ojciec skarżącej, obywatel Irlandii, był urzędnikiem Unii Europejskiej zatrudnionym w Maastricht (Niderlandy).
11
Skarżąca w postępowaniu głównym cierpi z powodu niepełnosprawności umysłowej i wymaga szczególnej opieki. Po uczęszczaniu do szkoły specjalnej w Eupen (Belgia) od roku szkolnego 2017/2018 uczęszcza do szkoły integracyjnej w Akwizgranie. Na jej wniosek region miejski Akwizgran przyznał jej, zgodnie z postanowieniami SGB IX, pomoc integracyjną w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami na lata szkolne 2017/2018–2020/2021, pokrywając koszty wsparcia edukacyjnego początkowo w wymiarze 15 godzin, a następnie 35 godzin tygodniowo.
12
Decyzją z dnia 9 czerwca 2021 r. region miejski Akwizgran odrzucił wniosek o przyznanie tej pomocy integracyjnej na rok szkolny 2021/2022 na tej podstawie, że skarżąca w postępowaniu głównym, której miejsce zwykłego pobytu znajduje się w Belgii, nie spełnia warunku zamieszkiwania na terytorium krajowym wynikającego z § 101 ust. 1 SGB IX. Decyzją z dnia 20 sierpnia 2021 r. ten sam organ oddalił, na tej samej podstawie, odwołanie skarżącej w postępowaniu głównym od pierwotnej decyzji odmownej.
13
Wyrokiem z dnia 25 stycznia 2022 r. Sozialgericht Aachen (sąd właściwy w sprawach z zakresu zabezpieczenia społecznego dla Akwizgranu, Niemcy) oddalił, również na tej podstawie, skargę wniesioną na te decyzje przez skarżącą w postępowaniu głównym, reprezentowaną przez jej rodziców. Sąd ten orzekł również, że prawo do pomocy integracyjnej w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidzianej w SGB IX nie może ponadto opierać się na prawie Unii, ponieważ nie wchodzi ono w zakres „świadczeń z tytułu choroby”, o których mowa w art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004, przy czym art. 3 ust. 5 lit. a) tego rozporządzenia wyraźnie stanowi, że rozporządzenie to nie ma zastosowania do „pomocy społecznej i medycznej”.
14
Skarżąca w postępowaniu głównym, reprezentowana przez swoich rodziców, wniosła do Landessozialgericht Nordrhein-Westfalen (sądu krajowego właściwego w sprawach z zakresu zabezpieczenia społecznego dla Nadrenii Północnej-Westfalii, Niemcy), będącego sądem odsyłającym, odwołanie, w którym domaga się zmiany tego wyroku i nakazanie regionowi miejskiemu Akwizgran, poprzez zmianę decyzji z dnia 9 czerwca 2021 r., utrzymanej w mocy decyzją z dnia 20 sierpnia 2021 r., zwrotu kosztów poniesionych w związku z korzystaniem ze wsparcia edukacyjnego w okresie od dnia 1 sierpnia 2021 r. do dnia 30 listopada 2021 r. w wysokości 12782,32 EUR, przy czym wspólnota niemieckojęzyczna Belgii nieodpłatnie pokryła koszty pomocy edukacyjnej w okresie od dnia 1 grudnia 2021 r. do dnia 30 czerwca 2022 r.
15
Sąd odsyłający stwierdza, że zgodnie z prawem krajowym wniesione do niego odwołanie powinno zostać oddalone. Sąd ten zastanawia się jednak, czy prawo krajowe jest w tym względzie zgodne z prawem Unii.
16
W pierwszej kolejności sąd ten zastanawia się, czy niniejsza sprawa jest objęta zakresem stosowania rozporządzenia nr 883/2004. Jako świadczenie z tytułu wspomagania szkolnego w formie wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami pomoc integracyjna będąca przedmiotem postępowania głównego nie wydaje się stanowić świadczenia z zabezpieczenia społecznego należącego do przedmiotowego zakresu stosowania tego rozporządzenia, ponieważ nie jest ona uzależniona od spełnienia obiektywnych kryteriów, takich jak w szczególności posiadanie określonego stopnia niepełnosprawności, i jest udzielana w zależności od indywidualnych potrzeb zainteresowanej osoby na podstawie indywidualnej oceny tych potrzeb dokonywanej przez właściwy organ krajowy.
17
Ponadto istnieją wątpliwości, czy pomoc integracyjną w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami, o której mowa w SGB IX, można zakwalifikować jako „świadczenie z tytułu choroby” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004, ponieważ pojęcie „choroby” w jego zwykłym znaczeniu oznacza czasowe pogorszenie się stanu zdrowia, podczas gdy celem omawianej pomocy integracyjnej jest umożliwienie jej beneficjentom odbycia kształcenia dostosowanego do ich możliwości i osiągnięć oraz wspieranie ich uczestnictwa w życiu społecznym.
18
Pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidziana w SGB IX wydaje się zatem raczej wchodzić w zakres pojęcia „pomocy społecznej”, która na mocy art. 3 ust. 5 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 jest wyraźnie wyłączona z przedmiotowego zakresu stosowania tego rozporządzenia. Omawiana pomoc integracyjna nie ma bowiem związku z jednym z rodzajów ryzyka, o których mowa w art. 3 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia. Ponadto okresy zatrudnienia, składkowe lub ubezpieczenia nie odgrywają żadnej roli w nabywaniu prawa do tej pomocy, ponieważ jest ona przyznawana na zasadzie indywidualnej oraz drugorzędna względem innych świadczeń. Wspomniana pomoc integracyjna nie jest również specjalnym nieskładkowym świadczeniem pieniężnym w rozumieniu art. 70 tego rozporządzenia, ponieważ nie została wymieniona w załączniku X do tego rozporządzenia.
19
W drugiej kolejności sąd odsyłający uważa, że konieczne jest wyjaśnienie kwestii, czy wyłączenie obywatela Unii z pomocy integracyjnej w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidzianej w SGB IX jest zgodne z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, na gruncie którego każdy pracownik będący obywatelem państwa członkowskiego ma na terytorium innych państw członkowskich prawo do takich samych przywilejów socjalnych jak pracownicy krajowi. Biorąc pod uwagę, że matka skarżącej w postępowaniu głównym skorzystała z przysługującego jej prawa do swobodnego przemieszczania się, może ona powoływać się na ten przepis wobec państwa członkowskiego, którego jest obywatelem. Trybunał nie wypowiedział się jednak dotychczas w kwestii, czy pomoc integracyjna w formie świadczeń wspomagających pobieranie nauki w szkole przez dziecko z niepełnosprawnościami pracownika przygranicznego stanowi „przywilej socjalny” w rozumieniu tego przepisu. Gdyby wykładni pojęcia „przywileju socjalnego” dokonywać szeroko, należałoby dokonać subsumpcji tych świadczeń pod ten przepis. Warunek zamieszkiwania, od którego uzależnione jest przyznanie pomocy integracyjnej w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami, o którym mowa w SGB IX, mógłby zatem stanowić przejaw dyskryminacji pośredniej, ponieważ ze swej natury w większym stopniu dotyka on pracowników przygranicznych niż pracowników krajowych.
20
Co się tyczy ewentualnego uzasadnienia takiego ograniczenia, sąd ten zauważa, że zagrożenie równowagi finansowej systemu zabezpieczenia społecznego może stanowić prawnie uzasadniony cel interesu ogólnego mogący uzasadniać wyłączenie nierezydentów z prawa do świadczeń. W tym względzie fakt, że w SGB IX przewidziano odstępstwa od tego wyłączenia w trudnych przypadkach, które zasadniczo są powiązane z możliwością udzielania świadczeń w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, przemawia przeciwko uznaniu, że dochodzi do nieuzasadnionej dyskryminacji. Można też argumentować, że zasada niedyskryminacji, zapisana w sposób ogólny w art. 18 TFUE, została skonkretyzowana w art. 3 ust. 5 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 w odniesieniu do świadczeń z zakresu pomocy społecznej, co uzasadnia pogląd, że rozpatrywanej pomocy integracyjnej nie można przyznać osobom niezamieszkałym na terytorium krajowym. Wspomniane wyłączenie potwierdza zatem zasadę terytorialności opartą na prawie międzynarodowym, zgodnie z którą świadczenia z pomocy społecznej finansowane z podatków powinny być przyznawane wyłącznie osobom mającym miejsce zamieszkania na terytorium krajowym.
21
Niemniej jednak nie jest pewne, czy przewidziane w SGB IX wyłączenie nierezydentów z możliwości korzystania z pomocy integracyjnej w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami jest rzeczywiście konieczne do właściwego wykorzystania środków podatkowych. W szczególności nie jest jasne, w jakim zakresie wyłączenie to, wprowadzone w następstwie zaostrzenia regulacji w dniu 1 stycznia 2004 r., przyczynia się do rzeczywistego zaoszczędzenia wydatków przez Republikę Federalną Niemiec. Ponadto ze względu na wspomniane wyłączenie obywatele niemieccy niebędący rezydentami są potencjalnie zmuszeni do powrotu do Niemiec, co pociąga za sobą wzrost kosztów ponoszonych przez to państwo członkowskie. W zakresie, w jakim ustawodawca krajowy zamierzał poprzez to zaostrzenie regulacji ograniczyć nadużywanie tej pomocy integracyjnej, cel ów również wydaje się wątpliwy, w szczególności w świetle zasady proporcjonalności. W przypadku świadczeń rzeczowych udzielanych na terytorium niemieckim problem potencjalnych nadużyć bowiem nie występuje. Brak jest również dowodów wskazujących na to, że skarżąca w postępowaniu głównym dopuściła się nadużycia prawa poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych dla uzyskania przywilejów socjalnych, o których mowa w art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011. Wreszcie w zakresie, w jakim celem wyłączenia nierezydentów jest zwolnienie właściwych organów krajowych z uciążliwego badania warunków przyznawania świadczeń obywatelom niemieckim niebędącym rezydentami, jego konieczność pozostaje dyskusyjna, ponieważ usługi te są świadczone na terytorium Niemiec.
22
W trzeciej kolejności sąd odsyłający zastanawia się, czy wykluczenie nierezydentów z pomocy integracyjnej w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami stanowi obiektywnie uzasadnione ograniczenie prawa, jakie obywatele Unii wywodzą z art. 20 i art. 21 ust. 1 TFUE. Skarżąca w postępowaniu głównym znalazła się bowiem w niekorzystnej sytuacji z tego tylko powodu, że postanowiła skorzystać ze swobody przemieszczania się poprzez ustanowienie zwykłego miejsca zamieszkania w Belgii.
23
W tych okolicznościach Landessozialgericht Nordrhein-Westfalen (sąd krajowy właściwy w sprawach z zakresu zabezpieczenia społecznego dla Nadrenii Północnej-Westfalii) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 3 [rozporządzenia nr 883/2004] należy interpretować w ten sposób, że pomoc w integracji zgodnie z [SGB IX] w formie świadczeń z tytułu wsparcia edukacyjnego szkolnego stanowi świadczenie w rozumieniu tego przepisu i dlatego wchodzi w przedmiotowy zakres zastosowania tego rozporządzenia?
W razie udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi przeczącej:
2)
Czy art. 7 ust. 2 [rozporządzenia nr 492/2011] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego uzależniającemu świadczenia z tytułu pomocy w integracji zgodnie z SGB IX w postaci świadczeń z tytułu wspomagania szkolnego od zwykłego pobytu w Niemczech?
3)
Czy ma miejsce nieuzasadnione ograniczenie praw obywateli Unii zgodnie z art. 20 i art. 21 ust. 1 [TFUE], jeżeli odmawia się udzielenia pomocy w integracji zgodnie z SGB IX w postaci świadczeń z tytułu wspomagania szkolnego obywatelom Unii, którzy mają miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu w innym (blisko granicy) państwie członkowskim, ale świadczenie rzeczowe udzielane jest w państwie pobytu?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
24
Poprzez swoje pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy wykładni art. 3 rozporządzenia nr 883/2004 należy dokonywać w ten sposób, że świadczenie takie jak pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidziana w SGB IX jest objęte przedmiotowym zakresem stosowania tego rozporządzenia.
25
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy w pierwszej kolejności zbadać, czy pomoc integracyjna stanowi „świadczenie z zabezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 3 ust. 1 tego rozporządzenia.
26
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem rozróżnienie między świadczeniami objętymi zakresem stosowania rozporządzenia nr 883/2004 a świadczeniami wyłączonymi z zakresu tego aktu opiera się w istocie na elementach składowych każdego świadczenia, w szczególności na celach i przesłankach jego przyznania, a nie na tym, czy świadczenie zostało zakwalifikowane przez ustawodawstwo krajowe jako świadczenie z zabezpieczenia społecznego (wyrok z dnia 11 kwietnia 2024 r., Sozialministeriumservice, C‑116/23, EU:C:2024:292, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
27
W związku z tym świadczenie można uznać za świadczenie z tytułu zabezpieczenia społecznego w rozumieniu art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004, po pierwsze, jeżeli jest przyznawane uprawnionym bez jakiejkolwiek indywidualnej i uznaniowej oceny potrzeb osobistych, w oparciu o sytuację określoną prawnie, oraz po drugie, jeżeli dotyczy ono jednego z rodzajów ryzyka wyraźnie wymienionych w art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004. Obie te przesłanki muszą być spełnione łącznie (wyrok z dnia 11 kwietnia 2024 r., Sozialministeriumservice, C‑116/23, EU:C:2024:292, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
28
Jeśli chodzi o pierwszą z przesłanek wskazanych w poprzednim punkcie, należy przypomnieć, że jest ona spełniona w sytuacji, gdy przyznanie świadczenia następuje na podstawie obiektywnych kryteriów, które w razie ich spełnienia uprawniają do świadczenia bez możliwości uwzględnienia przez właściwy organ krajowy innych okoliczności osobistych (wyrok z dnia 11 kwietnia 2024 r., Sozialministeriumservice, C‑116/23, EU:C:2024:292, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
29
W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidziana w SGB IX nie jest uzależniona od spełnienia obiektywnych warunków, takich jak w szczególności posiadanie określonego stopnia uszczerbku lub niepełnosprawności, lecz jest przyznawana przez właściwy organ krajowy, zgodnie z § 104 ust. 1 SGB IX, w zależności od indywidualnych potrzeb zainteresowanej osoby, na podstawie dokonanej przez ten organ indywidualnej i uznaniowej oceny sytuacji tej osoby.
30
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidziana w SGB IX nie spełnia pierwszej z dwóch kumulatywnych przesłanek wskazanych w pkt 27 niniejszego wyroku, w związku z czym pomoc ta nie stanowi świadczenia z „zabezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004.
31
Jednakże trzeba przypomnieć, że art. 3 ust. 3 tego rozporządzenia rozszerza jego stosowanie na specjalne nieskładkowe świadczenia pieniężne, o których mowa w art. 70. W tych okolicznościach należy w drugiej kolejności zbadać, czy przewidziana w SGB IX pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami stanowi takie świadczenie.
32
W tym względzie wystarczy zauważyć, że z brzmienia samego art. 70 ust. 2 lit. c) rozporządzenia nr 883/2004 wynika, iż za specjalne nieskładkowe świadczenia pieniężne uważa się wyłącznie te świadczenia, które zostały wymienione w załączniku X do tego rozporządzenia. Tymczasem pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidziana w SGB IX nie została wymieniona w tym załączniku. Nie stanowi ona zatem takiego świadczenia (zob. podobnie wyrok z dnia 12 marca 2020 r., Caisse d’assurance retraite et de la santé au travail d’Alsace-Moselle, C‑769/18, EU:C:2020:203, pkt 35).
33
W konsekwencji na pytanie pierwsze należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 3 rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że świadczenie takie jak pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidziana w SGB IX nie jest objęte przedmiotowym zakresem stosowania tego rozporządzenia, ponieważ przyznanie tego świadczenia nie jest uzależnione od spełnienia obiektywnych przesłanek, lecz opiera się na indywidualnej ocenie potrzeb danej osoby przez właściwy organ krajowy.
W przedmiocie pytania drugiego
34
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które uzależniają przyznanie pomocy integracyjnej w formie wsparcia edukacyjnego dla dziecka z niepełnosprawnościami pracownika przygranicznego będącego obywatelem Unii od warunku, by dziecko to miało miejsce zamieszkania na terytorium krajowym.
35
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy w pierwszej kolejności przypomnieć, że każdy obywatel Unii, niezależnie od swego miejsca zamieszkania oraz swej przynależności państwowej, który korzysta z prawa do swobodnego przepływu pracowników oraz wykonuje aktywność zawodową w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym ma miejsce zamieszkania, jest objęty zakresem stosowania art. 45 TFUE, który to przepis rozporządzenie nr 492/2011 ma za zadanie konkretyzować (wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., PF i in., C‑830/18, EU:C:2020:275, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).
36
Tym samym rozporządzenie to przynosi korzyści bez rozróżnienia zarówno pracownikom migrującym zamieszkującym w przyjmującym państwie członkowskim, jak i pracownikom przygranicznym, którzy wykonując pracę najemną w tym ostatnim państwie członkowskim, mają miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Thermalhotel Fontana, C‑411/22, EU:C:2023:490, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
37
W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że matka skarżącej w postępowaniu głównym jest obywatelką niemiecką, która pracuje w Niemczech, lecz zamieszkuje w Belgii.
38
Ponieważ wspomniany pracownik przygraniczny skorzystał ze swobody przepływu, ma on prawo powoływać się wobec państwa członkowskiego, którego obywatelstwo posiada, na rozporządzenie nr 492/2011, a w szczególności na jego art. 7 ust. 2, który ustanawia zasadę równego traktowania pracowników w zakresie korzystania z „przywilejów socjalnych” w rozumieniu tego przepisu. Członkowie rodziny takiego pracownika przygranicznego są pośrednimi beneficjentami tego równego traktowania (zob. podobnie wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., PF i in., C‑830/18, EU:C:2020:275, pkt 25, 26 i przytoczone tam orzecznictwo).
39
W drugiej kolejności, co się tyczy pojęcia „przywilejów socjalnych” w rozumieniu art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem obejmuje ono wszystkie przywileje, bez względu na to, czy są one związane z umową o pracę czy też nie, a które są ogólnie przyznawane pracownikom krajowym ze względu na sam fakt ich zamieszkiwania na terytorium krajowym i których rozszerzenie na pracowników będących obywatelami innych państw członkowskich może ułatwiać ich mobilność. Zawartego w tym przepisie odniesienia do przywilejów socjalnych nie można interpretować w sposób zawężający (zob. podobnie wyrok z dnia 11 kwietnia 2024 r., Sozialministeriumservice, C‑116/23, EU:C:2024:292, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).
40
Świadczenia socjalne przyznawane dziecku pozostającemu na utrzymaniu pracownika migrującego, który musi przyczyniać się do jego utrzymania, stanowią zatem przywileje socjalne (zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 20 czerwca 1985 r., Deak, 94/84, EU:C:1985:264, pkt 24; z dnia 18 czerwca 1987 r., Lebon, 316/85, EU:C:1987:302, pkt 13; z dnia 20 czerwca 2013 r., Giersch i in., C‑20/12, EU:C:2013:411, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo).
41
Z powyższego wynika, że pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami, taka jak przewidziana w SGB IX, stanowi przywilej socjalny w rozumieniu art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011.
42
W trzeciej kolejności należy podkreślić, że postanowienie to stanowi, w specyficznej dziedzinie przyznawania przywilejów socjalnych, szczególny wyraz zasady równości traktowania ustanowionej w art. 45 TFUE i należy je interpretować w ten sam sposób, co ów art. 45 (wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., PF i in., C‑830/18, EU:C:2020:275, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
43
Ta zasada równego traktowania zakazuje nie tylko jawnej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, lecz również wszelkich ukrytych form dyskryminacji, które poprzez stosowanie innych kryteriów rozróżniających powodują de facto ten sam skutek (wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., PF i in., C‑830/18, EU:C:2020:275, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
44
Tymczasem warunek zamieszkiwania, taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, od spełnienia którego przepisy danego państwa członkowskiego uzależniają przyznanie pomocy integracyjnej w formie wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami, może ze swej natury stawiać w mniej korzystnej sytuacji pracowników przygranicznych, którzy zamieszkują w innym państwie członkowskim, w związku z czym stanowi on przejaw dyskryminacji pośredniej objęty art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 (zob. podobnie wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., PF i in., C‑830/18, EU:C:2020:275, pkt 31, 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
45
Z tego względu uregulowanie krajowe, takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które stawia w mniej korzystnej sytuacji niektórych pracowników tylko ze względu na to, że przenieśli zwykłe miejsce swojego pobytu do innego państwa członkowskiego, stanowi ograniczenie swobodnego przepływu pracowników w rozumieniu art. 45 TFUE w zakresie, w jakim, nawet bez rozróżnienia, może ono uniemożliwić obywatelowi państwa członkowskiego opuszczenie państwa pochodzenia w celu skorzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się lub zniechęcić go do takiego opuszczenia (zob. podobnie wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., PF i in., C‑830/18, EU:C:2020:275, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).
46
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału takie ograniczenie swobodnego przepływu pracowników może zostać dopuszczone jedynie pod warunkiem, że jest obiektywnie uzasadnione. Aby tak było, powinno być ono właściwe do osiągnięcia uzasadnionego celu i nie może wykraczać poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia (zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 13 grudnia 2012 r., Caves Krier Frères, C‑379/11, EU:C:2012:798, pkt 48; z dnia 2 kwietnia 2020 r., PF i in., C‑830/18, EU:C:2020:275, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo).
47
W niniejszej sprawie rząd niemiecki utrzymuje, że rozpatrywany w postępowaniu głównym warunek zamieszkiwania jest uzasadniony celem polegającym na zagwarantowaniu, po pierwsze, rzeczywistego związku między osobą ubiegającą się o pomoc integracyjną w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami a państwem członkowskim przyznającym tę pomoc, a po drugie, równowagi finansowej krajowego systemu zabezpieczenia społecznego.
48
W tym względzie należy przypomnieć, że cele realizowane przez uregulowanie krajowe zmierzające do ustanowienia rzeczywistego związku między osobą ubiegającą się o świadczenie socjalne a właściwym państwem członkowskim oraz do zachowania równowagi finansowej krajowego systemu zabezpieczenia społecznego niewątpliwie stanowią co do zasady zgodne z prawem cele mogące uzasadniać ograniczenia swobodnego przepływu pracowników [zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., A (Pomoc dla osoby niepełnosprawnej), C‑679/16, EU:C:2018:601, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo].
49
Niemniej jednak warunek zamieszkiwania taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym wychodzi poza to, co jest konieczne dla osiągnięcia tych celów. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, ponieważ pracownicy przygraniczni przyczyniają się do finansowania polityki społecznej przyjmującego państwa członkowskiego w związku z podatkami i składkami socjalnymi płaconymi w tym państwie z tytułu wykonywanej w nim pracy najemnej, powinni oni mieć możliwość korzystania w szczególności ze świadczeń rodzinnych oraz przywilejów socjalnych i podatkowych na takich samych warunkach jak pracownicy krajowi (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 16 maja 2024 r., Hocinx, C‑27/23, EU:C:2024:404, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
50
W tym zakresie istnieje rzeczywisty i wystarczający związek między osobą ubiegającą się o pomoc integracyjną w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami a właściwym państwem członkowskim, który pozwala temu państwu na upewnienie się, że koszty związane z wypłatą tego świadczenia nie staną się nieracjonalne [zob. analogicznie wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., A (Pomoc dla osoby niepełnosprawnej), C‑679/16, EU:C:2018:601, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo].
51
Ponadto w zakresie, w jakim rząd niemiecki podkreśla konieczność uwzględnienia środowiska społecznego osoby z niepełnosprawnością w celu upewnienia się, że ta pomoc integracyjna ściśle odpowiada szczególnym potrzebom indywidualnym tej osoby, a tym samym możliwość kontrolowania skuteczności i skutków owej pomocy, wystarczy zauważyć, że z postanowienia odsyłającego wynika, iż wspomniana pomoc jest świadczeniem rzeczowym udzielanym na terytorium niemieckim w ramach uczęszczania dziecka z niepełnosprawnością do szkoły, wobec czego władze niemieckie są w pełni zdolne do przeprowadzenia wszelkich niezbędnych kontroli w celu takiej indywidualizacji, nawet jeśli to dziecko i jego rodzice mają zwykłe miejsce pobytu w innym państwie członkowskim. W każdym razie rząd ten nie wyjaśnił też, dlaczego fakt zamieszkiwania na terytorium krajowym jest konieczny do indywidualizacji takiego świadczenia rzeczowego.
52
W konsekwencji na pytanie drugie należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które uzależniają przyznanie pomocy integracyjnej w formie wsparcia edukacyjnego dla dziecka z niepełnosprawnościami pracownika przygranicznego będącego obywatelem Unii od warunku zamieszkiwania przez to dziecko na terytorium krajowym, jeżeli taki warunek wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów, które mają realizować te uregulowanie.
W przedmiocie pytania trzeciego
53
Z uwagi na odpowiedź udzieloną na pytanie drugie udzielenie odpowiedzi na pytanie trzecie jest zbyteczne.
W przedmiocie kosztów
54
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (dziesiąta izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 988/2009 z dnia 16 września 2009 r.,
należy interpretować w ten sposób, że:
świadczenie takie jak pomoc integracyjna w formie świadczeń z zakresu wsparcia edukacyjnego dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidziana w Neuntes Buch Sozialgesetzbuch (księdze dziewiątej kodeksu zabezpieczenia społecznego) nie jest objęte zakresem przedmiotowym stosowania rozporządzenia nr 883/2004, zmienionego rozporządzeniem nr 988/2009, ponieważ przyznanie tego świadczenia nie jest uzależnione od spełnienia obiektywnych przesłanek, lecz opiera się na indywidualnej ocenie potrzeb danej osoby przez właściwy organ krajowy.
2)
Artykuł art. 7 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 492/2011 z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii
należy interpretować w ten sposób, że:
stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które uzależniają przyznanie pomocy integracyjnej w formie wsparcia edukacyjnego dla dziecka z niepełnosprawnością pracownika przygranicznego będącego obywatelem Unii od warunku zamieszkiwania przez to dziecko na terytorium krajowym, jeżeli taki warunek wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów, które mają realizować te uregulowania.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.