OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ATHANASIOSA RANTOSA
przedstawiona w dniu 5 lutego 2026 r.(1)
Sprawa C‑232/25 [Idziski](i)
Z.R.,
Ś.
przeciwko
U.,
Z.,
przy udziale
Prokuratora Regionalnego w Krakowie
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Najwyższy (Polska)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Rozporządzenie (WE) nr 44/2001 – Jurysdykcja i uznawanie orzeczeń sądowych oraz ich wykonywanie w sprawach cywilnych i handlowych – Artykuł 5
pkt 3 – Jurysdykcja szczególna w sprawach dotyczących czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – Miejsce, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę – Osoba fizyczna i osoba prawna podnoszące naruszenie dóbr osobistych wynikające z rozpowszechniania serialu w telewizji i w Internecie – Jurysdykcja krajowa sądów państwa członkowskiego innego niż państwo członkowskie, w którym serial ten wyprodukowano – Miejsce, w którym szkoda się urzeczywistniła – Centrum interesów tych osób – Indywidualne zidentyfikowanie – Żądanie naprawienia całości doznanej krzywdy – Żądanie nakazania przeprosin i poprzedzania każdej emisji wspomnianego serialu odpowiednim oświadczeniem
I.      Wprowadzenie
1.        Z.R., osoba fizyczna, i Ś., stowarzyszenie (zwani dalej „powodami”), mający, odpowiednio, miejsce zamieszkania i siedzibę w Polsce, wytoczyli powództwo przeciwko U. i Z. (zwanym dalej „pozwanymi”), mającymi siedziby w Niemczech, zarzucając im naruszenie dóbr osobistych wynikające z rozpowszechniania w telewizji w Polsce i w innych państwach członkowskich oraz w Internecie serialu, którego współproducentami są pozwani. Powodowie zażądali, po pierwsze, naprawienia krzywdy doznanej w związku z wyemitowaniem tego serialu we wszystkich tych państwach członkowskich, a po drugie, nakazania pozwanym złożenia przeprosin we wszystkich odnośnych kanałach telewizyjnych i witrynach internetowych oraz poprzedzania każdej emisji wspomnianego serialu, bez względu na jej miejsce, odpowiednim oświadczeniem.
2.        Czy art. 5 pkt 3 rozporządzenia (WE) nr 44/2001(2), ustanawiający zasadę jurysdykcji szczególnej w sprawach dotyczących czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego albo roszczeń wynikających z takiego czynu, przyznaje sądom polskim jurysdykcję krajową do rozpoznania powództwa w całości, poza samym naruszeniem dóbr osobistych mającym miejsce w Polsce? Takie jest w istocie zasadnicze pytanie zadane przez Sąd Najwyższy (Polska), będący sądem odsyłającym.
3.        W niniejszej sprawie zadaniem Trybunału będzie wyjaśnienie zakresu wyroków Shevill(3) i eDate(4)w odniesieniu do rozpowszechniania, jednocześnie w telewizji i w Internecie, treści naruszających dobra osobiste w kontekście historycznym drugiej wojny światowej oraz stosunków między Polską a Niemcami. Wyroki te wywołały liczne dyskusje w ramach Trybunału(5) oraz w doktrynie(6).
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
1.      Rozporządzenie nr 44/2001
4.        Zgodnie z motywami 2, 11, 12 i 15 rozporządzenia nr 44/2001:
„(2)      Różnice pomiędzy przepisami poszczególnych państw o jurysdykcji i uznawaniu orzeczeń utrudniają należyte funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Dlatego nieodzownym jest wydanie przepisów celem ujednolicenia przepisów o jurysdykcji w sprawach cywilnych i handlowych oraz uproszczenia formalności ze względu na szybkie i nieskomplikowane uznawanie i wykonywanie orzeczeń z państw członkowskich związanych niniejszym rozporządzeniem.
[…]
(11)      Przepisy o jurysdykcji powinny być w wysokim stopniu przewidywalne i powinny zależeć zasadniczo od miejsca zamieszkania pozwanego, a tak ustalona jurysdykcja powinna mieć miejsce zawsze, z wyjątkiem kilku dokładnie określonych przypadków, w których ze względu na przedmiot sporu lub umowę stron uzasadnione jest inne kryterium powiązania. Siedziba osób prawnych musi być zdefiniowana wprost w rozporządzeniu celem wzmocnienia przejrzystości wspólnych przepisów i uniknięcia konfliktów kompetencyjnych.
(12)      Jurysdykcja oparta na łączniku miejsca zamieszkania powinna zostać uzupełniona jurysdykcją opartą na innych łącznikach, które powinny zostać dopuszczone ze względu na ścisły związek pomiędzy sądem a sporem prawnym lub w interesie prawidłowego wymiaru sprawiedliwości.
[…]
(15)      W interesie zgodnego wymiaru sprawiedliwości należy unikać, tak dalece, jak jest to tylko możliwe, równoległych postępowań, aby w dwóch państwach członkowskich nie zapadały niezgodne ze sobą orzeczenia. Należy przewidzieć jasną i skuteczną regulację w celu wyjaśnienia kwestii zawisłości sprawy i postępowań pozostających w związku, jak również w celu zapobiegania problemom wynikającym z różnego określenia w poszczególnych państwach momentu, od którego postępowanie uważa się za zawisłe. Do celów niniejszego rozporządzenia moment ten powinien zostać określony autonomicznie”.
5.        W rozdziale I tego rozporządzenia, zatytułowanym „Zakres”, jego art. 1 ust. 1 stanowił:
„Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, niezależnie od rodzaju sądu. Nie obejmuje ono w szczególności spraw podatkowych, celnych i administracyjnych”.
6.        Rozdział II
wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja”, obejmował między innymi sekcję 1, opatrzoną nagłówkiem „Przepisy ogólne”, i sekcję 2, opatrzoną nagłówkiem „Jurysdykcja szczególna”.
7.        Artykuł 2 ust. 1 tego rozporządzenia, ujęty we wspomnianej sekcji 1, przewidywał:
„Z zastrzeżeniem przepisów niniejszego rozporządzenia osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy tego państwa członkowskiego”.
8.        Artykuł 5
pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001, zawarty w sekcji 2, stanowił:
„Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim:
[…]
3)      jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego albo roszczenia wynikające z takiego czynu – przed sąd miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę”.
2.      Rozporządzenie (UE) nr 1215/2012
9.        Artykuł 7
pkt 2 rozporządzenia (UE) nr 1215/2012(7), ujęty w jego rozdziale II, zatytułowanym „Jurysdykcja”, i w sekcji 2 tego rozdziału, opatrzonej nagłówkiem „Jurysdykcja szczególna”, ma następujące brzmienie:
„Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim:
[…]
2)      w sprawach dotyczących czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – przed sądy miejsca, w którym nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę”.
10.      Artykuł 66 tego rozporządzenia, zawarty w jego rozdziale VI, zatytułowanym „Przepisy przejściowe”, stanowi w ust. 2:
„Niezależnie od art. 80 rozporządzenie [nr 44/2001] nadal ma zastosowanie do orzeczeń wydanych w postępowaniach sądowych wszczętych, dokumentów urzędowych formalnie sporządzonych lub zarejestrowanych oraz do ugód sądowych zatwierdzonych lub zawartych przed dniem 10 stycznia 2015 r., objętych zakresem zastosowania tego rozporządzenia”.
11.      W rozdziale VIII rozporządzenia nr 1215/2012, zatytułowanym „Przepisy końcowe”, jego art. 80 przewiduje, że rozporządzenie nr 44/2001 zostaje uchylone.
B.      Prawo krajowe
1.      Kodeks cywilny
12.      Artykuł 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny(8), w brzmieniu mającym zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym (zwanej dalej „kodeksem cywilnym”), stanowi:
„Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach”.
13.      Artykuł 24
§§ 1 i 2 kodeksu cywilnego ma następujące brzmienie:
„1.      Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.
2.      Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych”.
14.      Zgodnie z art. 43 kodeksu cywilnego:
„Przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych stosuje się odpowiednio do osób prawnych”.
2.      Kodeks postępowania cywilnego
15.      Artykuł 39813 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego(9), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „kodeksem postępowania cywilnego”), stanowi w §§ 1 i 2:
„1.      Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
2.      W postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia”.
16.      Artykuł 1099 kodeksu postępowania cywilnego przewiduje:
„1.      Brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy. W razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd odrzuca pozew lub wniosek […].
2.      Brak jurysdykcji krajowej stanowi przyczynę nieważności postępowania”.
III. Spór w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
17.      Z.R., zamieszkały w Polsce, był kapitanem Wojska Polskiego. W wieku 16 lat został wywieziony do obozu Auschwitz-Birkenau, następnie działał w Związku Walki Zbrojnej i służył jako żołnierz w formacji wojskowej [X] (zwanej dalej „formacją wojskową X”). Z.R. uczestniczył w akcjach ratowania lub ukrywania osób narodowości żydowskiej i brał udział w walkach podczas powstania warszawskiego. Po drugiej wojnie światowej został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa i skazany na karę 12 lat pozbawienia wolności za ukrywanie cichociemnego. Z.R. nigdy osobiście nie spotkał się z antysemickimi postawami żołnierzy formacji wojskowej X.
Jest on zaangażowany w przekazywanie pamięci o żołnierzach tej formacji, jak również w upamiętnianie wkładu Polaków w ratowanie ludności żydowskiej.
18.      Ś., z siedzibą w Polsce, jest stowarzyszeniem posiadającym osobowość prawną zrzeszającym byłych żołnierzy będących członkami formacji wojskowej X, którego celem zgodnie z jego statutem jest między innymi obrona godności, dobrego imienia i pamięci tej formacji wojskowej oraz jej żołnierzy. Ś. obecnie liczy około 5000 członków.
19.      W dniu 19 listopada 2013 r.(10) powodowie wnieśli do Sądu Okręgowego w Krakowie (Polska) pozew przeciwko pozwanym, podnosząc naruszenie swoich dóbr osobistych w związku z niektórymi scenami przedstawianymi w serialu telewizyjnym (zwanym dalej „serialem telewizyjnym”), którego współproducentami byli pozwani. Na poparcie swojego powództwa powodowie podnieśli, że serial ten był emitowany w telewizji polskiej, a następnie w innych kanałach telewizyjnych wymienionych w pozwie. Twierdzili oni, że serial ten jest dostępny w witrynach internetowych w całości lub we fragmentach. Zdaniem powodów serial ukazuje żołnierzy formacji wojskowej X jako antysemitów, nacjonalistów, współpracujących z Niemcami w Holocauście, co narusza ich dobra osobiste, takie jak prawo do dumy narodowej, prawo do kultywowania tożsamości narodowej, prawo do niezakłamanej historii, prawo do godności i dobrego imienia, a także prawo do znaku będącego symbolem X.
20.      W żądaniach pozwu powodowie domagali się: po pierwsze, zobowiązania pozwanych do złożenia odpowiedniego oświadczenia (przeprosin) w telewizji polskiej we wskazanym kanale, przy czym tekst przeprosin powinien być odczytany przez lektora na antenie; po drugie, upoważnienia ich samych na podstawie kodeksu cywilnego do opublikowania przeprosin w przypadku braku ich publikacji w wyznaczonym terminie; po trzecie, zobowiązania pozwanych do złożenia odpowiedniego oświadczenia (przeprosin) w języku niemieckim w dwóch wskazanych witrynach internetowych; po czwarte, zobowiązania pozwanych do złożenia odpowiedniego oświadczenia (przeprosin) za pośrednictwem pozostałych kanałów telewizyjnych, w których serial był emitowany, to jest w telewizjach niemieckiej, irlandzkiej, hiszpańskiej, niderlandzkiej, austriackiej i norweskiej, w wymienionych kanałach i w języku właściwym dla danego kraju; po piąte, zobowiązania pozwanych do zaprzestania pokazywania w serialu symbolu X (opaska opatrzona grafiką, w której w środkowej części poziomo ułożone są barwy narodowe); po szóste, zobowiązania pozwanych do zaniechania naruszania dóbr osobistych powodów przez umieszczenie określonych napisów początkowych przed każdorazową emisją wspomnianego serialu, niezależnie od tego, gdzie emisja ta ma miejsce; i po siódme, zobowiązania pozwanych, na zasadzie odpowiedzialności in solidum, do zapłaty na rzecz Z.R. kwoty 25 000 PLN tytułem zadośćuczynienia za krzywdę wynikającą z naruszenia dóbr osobistych.
21.      Przed Sądem Okręgowym w Krakowie pozwani podnieśli zarzut braku jurysdykcji sądów polskich, wskazując, że jurysdykcja krajowa do rozpoznania żądań powodów przysługuje sądom niemieckim. Postanowieniem z dnia 18 lipca 2016 r. wspomniany sąd oddalił zarzut braku jurysdykcji sądów polskich. Postanowieniem z dnia 16 maja 2017 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie (Polska) oddalił zażalenie na to postanowienie.
22.      Co do istoty wyrokiem z dnia 28 grudnia 2018 r. Sąd Okręgowy w Krakowie, po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, uwzględnił w znacznej części powództwo wniesione przez powodów w odniesieniu do roszczeń zarówno pieniężnych, jak i niepieniężnych. W następstwie wniesienia apelacji przez obie strony sporu Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 23 marca 2021 r. zmienił ten wyrok i orzekł w następujący sposób. Sąd ten, po pierwsze, zobowiązał pozwanych do złożenia przeprosin o treści określonej w sentencji owego wyroku, przy czym tekst przeprosin w całości powinien zostać odczytany przez lektora we wskazanym kanale telewizji polskiej w języku polskim i we trzech wymienionych niemieckich kanałach telewizyjnych w języku niemieckim, oraz określił warunki techniczne złożenia tego oświadczenia. Po drugie, w przypadku braku opublikowania przeprosin w wyznaczonym terminie i na określonych warunkach
upoważnił Ś. do ich opublikowania we wskazanym polskim kanale telewizyjnym. Po trzecie, zobowiązał pozwanych do opublikowania wyżej wskazanego oświadczenia
na ich stronach internetowych w języku niemieckim, określając szczegóły techniczne tej
publikacji. Wspomniany sąd oddalił powództwo Ś. w pozostałej części i oddalił w całości powództwo Z.R.
Oddalił on również apelację wniesioną przez pozwanych.
23.      W tym względzie sąd ten przyjął, że fabuła serialu telewizyjnego narusza dobra osobiste Z.R., w szczególności jego tożsamość narodową. Jednakże naruszenie to zdaniem tego sądu nie było bezprawne w świetle art. 24 kodeksu cywilnego, biorąc pod uwagę stan wiedzy historycznej, który uprawniał pozwanych do potraktowania spornych wątków serialu telewizyjnego w taki, a nie inny sposób. Treść wspomnianego serialu mieści się zatem w granicach wolności wypowiedzi twórczej. Nie doszło natomiast do naruszenia czci Z.R. ze względu na brak łącznika indywidualizującego go jako osobę, której dotyczyły zniesławiające sceny tego serialu. Co się tyczy Ś., Sąd Apelacyjny w Krakowie orzekł, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych związanych z dobrym imieniem tej organizacji oraz zrzeszonych w niej byłych członków formacji wojskowej X. Sąd ten zaakcentował, że w serialu telewizyjnym przypisano członkom tej formacji rys wyraźnie antysemicki, do czego nie uprawnia stan wiedzy historycznej i co wykracza zatem poza granice wolności wypowiedzi twórczej.
24.      Powodowie i pozwani wnieśli skargi kasacyjne od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie do Sądu Najwyższego (Polska), będącego sądem odsyłającym. Oprócz innych zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej pozwani wskazali na nieważność postępowania wynikającą z rozpoznania sprawy mimo braku jurysdykcji krajowej sądów polskich w tym względzie stosownie do art. 1099 § 2 kodeksu postępowania cywilnego w związku w szczególności z art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001.
25.      Sąd odsyłający podkreśla, że niniejsza sprawa budzi wątpliwości co do wykładni pojęcia „miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” w rozumieniu tego art. 5 pkt 3. Powstaje bowiem pytanie, czy orzecznictwo Trybunału oparte na wyroku eDate(11) można odnieść do sytuacji, w której do ewentualnego naruszenia dóbr osobistych dochodzi nie przez zamieszczenie określonych treści w Internecie, lecz wskutek wyprodukowania serialu, który jest emitowany w telewizji w różnych państwach. Zagadnienie to nie zostało jeszcze wyjaśnione, ponieważ orzecznictwo Trybunału dotyczące naruszania dóbr osobistych odnosiło się wyłącznie do treści rozpowszechnianych w prasie drukowanej lub w Internecie.
26.      W tym względzie, o ile rozpowszechnianie utworu filmowego
za pomocą tradycyjnych mediów, takich jak telewizja lub kino, różni się od rozpowszechniania w Internecie tym, że nie zakłada a priori równie uniwersalnej dostępności rozpowszechnianych treści, o tyle, z jednej strony, rozwój technologii streamingu oraz audiowizualnych usług medialnych na żądanie przemawia zdaniem sądu odsyłającego przeciwko różnicowaniu opartemu na formach rozpowszechniania w celu ustalenia jurysdykcji krajowej sądów. Utwór ten jest bowiem dostępny jednocześnie lub po pewnym czasie także w Internecie. Ponadto emisję filmu za pomocą tradycyjnych kanałów często poprzedza kampania reklamowa i informacyjna prowadzona w Internecie lub taka kampania towarzyszy tej emisji. Z drugiej strony umiejscowienie utworu w Interncie nie wymyka się już całkowicie kontroli nadawcy, ponieważ dzięki technologiom takim jak geoblokowanie lub geolokalizacja, po pierwsze, rozpowszechnianie może być ograniczone do określonego terytorium, a po drugie, treść utworu może się różnić w zależności od miejsca przeglądania. Poza tym uznanie, że powództwo o naprawienie całości szkody można wytoczyć w państwie członkowskim, w którym powód ma centrum interesów życiowych, tylko w związku z umieszczeniem serialu w Internecie, prowadziłoby, w przypadku równoległego rozpowszechniania online i offline, do fragmentaryzacji sporu trudnej do pogodzenia z wymogami należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości.
27.      W tych okolicznościach odróżnienie na podstawie tego, że emisja filmu nastąpiła w formie tradycyjnego przekazu telewizyjnego, skutkując pozbawieniem sądu państwa członkowskiego jurysdykcji krajowej do rozpoznania powództwa dotyczącego odpowiedzialności za całość wyrządzonej szkody, podczas gdy sąd ten dysponowałby taką jurysdykcją, gdyby film ten był dostępny online w tym państwie, nie jest przekonujące, a stanowiącemu podstawę tego odróżnienia kryterium technicznej formy przekazu brak jest dostatecznego uzasadnienia i odpowiedniego stopnia niezawodności. W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że rozwiązanie przyjęte w wyroku Shevill, ustanawiające tak zwane podejście „mozaikowe”(12), zostało wypracowane w specyficznym kontekście prasy drukowanej ponad 20 lat temu, a mianowicie w okresie, w którym możliwości techniczne dotyczące przekazu na odległość były zasadniczo odmienne od dostępnych obecnie.
28.      Sąd ten wskazuje, że jeśli przyjąć, iż co do zasady przyznanie sądom polskim pełnej jurysdykcji krajowej w takim kontekście
może być dopuszczalne, to należy zbadać, czy w niniejszej sprawie spełnione są przesłanki określone w wyroku Mittelbayerischer Verlag(13). Jeśli w świetle tego wyroku identyfikacja osoby poszkodowanej powinna mieć charakter „indywidualny”, to fabuła serialu telewizyjnego nie pozwala na zidentyfikowanie żadnego z powodów z uwagi na to, że chodzi o utwór fikcyjny, który nie nawiązuje ani wprost, ani pośrednio do rzeczywistych postaci współczesnych lub historycznych. Tym bardziej nie pozwala ona na indywidualną identyfikację Ś., ponieważ stowarzyszenie to powstało kilkadziesiąt lat po zakończeniu drugiej wojny światowej. Ponadto nie można wykluczyć, że centra interesów życiowych osób należących do zbiorowości, jaką stanowią byli żołnierze formacji wojskowej X, mogą znajdować się w dowolnym państwie członkowskim Unii Europejskiej. W tym względzie siedziba stowarzyszenia realizującego cele statutowe pokrewne celowi powodowego stowarzyszenia lub identyczne z tym celem może również znajdować się w każdym z tych państw. Niemniej jednak, w odróżnieniu od okoliczności faktycznych leżących u podstaw wyroku Mittelbayerischer Verlag, serial telewizyjny opisuje zachowania węższej, zamkniętej grupy osób, jaką są żołnierze formacji X, identyfikując tę formację w sposób jednoznaczny i niewątpliwy, a Z.R. jest jednym z żyjących członków tej grupy. Współcześnie grupę tę da się w większości indywidualnie zidentyfikować, tym bardziej że jej liczebność zmniejsza się stopniowo wraz z upływem czasu.
29.      Wykładnia, zgodnie z którą do wytoczenia powództwa o naprawienie całości szkody wymagana jest indywidualna identyfikacja konkretnych osób, prowadziłaby do nieuzasadnionego uprzywilejowania osób posługujących się krzywdzącym, niezasadnie uogólniającym i stygmatyzującym przekazem pod adresem jakiejś zbiorowości. Osoby te mogłyby bowiem zostać pozwane o naprawienie całości szkody tylko w miejscu zdarzenia wywołującego szkodę, które zazwyczaj pokrywa się z miejscem zamieszkania sprawcy szkody. Taka wykładnia mogłaby pozbawić forum delicti commissi charakteru realnej alternatywy względem ogólnej jurysdykcji krajowej wynikającej z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001.
30.      Ponadto zastosowanie podejścia „mozaikowego” wiązałoby się z systemowym ryzykiem mnożenia równoległych postępowań sądowych między tymi samymi stronami w wielu państwach członkowskich, zwiększając tym samym ryzyko wydania rozbieżnych orzeczeń sądowych, co koliduje z motywem 15 rozporządzenia nr 44/2001. Ryzyko to jest tym bardziej wyraźne w sprawach o naruszenie dóbr osobistych ze względu na brak ujednoliconych norm kolizyjnych w tej dziedzinie(14) oraz na potrzebę wyważenia kolidujących ze sobą podstawowych wartości, takich jak cześć, dobre imię, prywatność i swoboda wypowiedzi, którego wynik może się znacznie różnić w zależności od mającego zastosowanie prawa materialnego i wrażliwości sądów w poszczególnych państwach członkowskich.
31.      Sąd odsyłający wyjaśnia również, że wymóg przynajmniej pośredniej indywidualnej identyfikacji powoda cechuje się strukturalną słabością w zakresie, w jakim ocena ta okazuje się często subtelna, a przede wszystkim jest ściśle związana z oceną istoty sprawy. Sąd ten podkreśla, że na tym etapie postępowania nie może rozważać bliżej kwestii merytorycznych związanych z możnością powoływania się przez powodów na ochronę dóbr osobistych, takich jak w szczególności „tożsamość narodowa”, której istnienie jako dobra osobistego pozostaje przedmiotem szerokiej dyskusji w polskiej doktrynie prawa cywilnego i nie zostało jak dotąd potwierdzone w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
32.      Zdaniem tego sądu w braku indywidualnej identyfikacji konkretnych osób za wykładnik przewidywalności jurysdykcji krajowej należałoby uznać nie tylko umiejscowienie centrum interesów życiowych zainteresowanych osób, lecz również istotność treści przekazu mogącego naruszać dobra osobiste i punkt,
począwszy od którego przekaz ten ma „obiektywnie istotną wagę”. Należałoby zatem dokonać całościowej oceny w celu określenia miejsca, w którym przekaz dotyczący określonej grupy, z uwzględnieniem w szczególności odnośnych kontekstów geograficznego, historycznego, kulturowego i społecznego, po pierwsze, ma obiektywnie istotną wagę, po drugie, może wzbudzać najżywsze reakcje, także negatywne, a po trzecie, jest w największym stopniu odczuwalny i może znaleźć największe odzwierciedlenie w debacie publicznej. W tym względzie za rozstrzygającą należałoby uznać nie tyle intencję sprawcy zarzucanego zdarzenia wywołującego szkodę, ile kwestię, czy przy uwzględnieniu obiektywnych wyznaczników wynikających z tych różnych kontekstów pozwany mógł racjonalnie przewidzieć, że powództwo zostanie wytoczone w konkretnym miejscu w odniesieniu do naprawienia całości potencjalnej szkody wyrządzonej spornym przekazem.
33.      Sąd ten podkreśla, że przy uwzględnieniu objętej historycznym konsensem sytuacji faktycznej początku drugiej wojny światowej, okupacji niemieckiej ziem polskich, jej przebiegu i charakteru, liczby polskich ofiar tej wojny i jej tragicznych następstw demograficznych, społecznych i politycznych dla Polski i jej ludności, wydaje się nie budzić wątpliwości, że fabuła zarysowana w serialu telewizyjnym, a w szczególności jej „polski” wątek, ma – z uwzględnieniem niemieckiej perspektywy i rozrachunkowego charakteru filmu – obiektywnie istotną wagę w Polsce i dla polskich odbiorców. W tych okolicznościach ze względu na przypisanie we wspomnianym serialu określonych zachowań i cech żołnierzom formacji X jurysdykcja krajowa sądów polskich wydaje się odpowiadać zasadzie przewidywalności i spełnia kryterium bliskości między sądem a sporem.
34.      Sąd odsyłający dodaje, że zastanawia się on, czy zakresem jurysdykcji krajowej sądów polskich w ramach podejścia „mozaikowego” mogłyby zostać objęte przynajmniej niektóre spośród dochodzonych przez powodów roszczeń
niepieniężnych. W niniejszej sprawie nie dochodzą oni bowiem usunięcia serialu telewizyjnego z Internetu lub zaniechania jego emitowania w telewizji, lecz chcą, po pierwsze, przeciwdziałać dalszym naruszeniom ich dóbr osobistych poprzez zamieszczanie przed emisją tego serialu konkretnej informacji, a po drugie, usunąć skutki dokonanego naruszenia przez opublikowanie odpowiedniego oświadczenia nie tylko w odnośnych witrynach internetowych, lecz także w polskich i niemieckich kanałach telewizyjnych, w których wspomniany serial emitowano. O ile nakazanie pozwanym opublikowania oświadczenia obejmującego przeprosiny we wskazanych witrynach internetowych, niezależnie od ich treści, czy też nakazanie umieszczenia przed każdą emisją serialu telewizyjnego, bez względu na miejsce emisji, określonych informacji wykraczałoby poza granice kognicji sądów polskich określone za pomocą podejścia „mozaikowego”, o tyle niekoniecznie byłoby tak na przykład w przypadku żądania nakazania przeprosin w kanale telewizyjnym polskiego publicznego nadawcy czy też nakazania umieszczania określonych informacji poprzedzających emisję tego serialu, z zastrzeżeniem, że chodzi o emisję w Polsce.
35.      Ponadto sąd odsyłający uważa, że w autonomicznym znaczeniu zdarzeniem wywołującym szkodę w rozważanym układzie jest nie tylko wyprodukowanie serialu telewizyjnego, lecz także jego wyemitowanie w konkretnym państwie członkowskim. W tych ramach sądom państwa członkowskiego, w którym doszło do wyemitowania tego serialu, przysługiwałaby jurysdykcja krajowa przede wszystkim na tej podstawie, że w państwie tym miało miejsce zdarzenie wywołujące szkodę, a dopiero wtórnie na tej podstawie, że we wspomnianym państwie doszło do zmaterializowania się szkody. Niemniej jednak wątpliwość co do możności zastosowania takiego rozumowania w niniejszej sprawie wynika z tego, że tenże serial wyprodukowano w Niemczech, a pozwanymi przed sądem polskim są wyłącznie producenci tego serialu, podczas gdy w Polsce był on emitowany przez polskiego nadawcę publicznego, niebędącego stroną postępowania głównego.
36.      W niniejszym przypadku powstaje pytanie, czy okoliczność, że pozwani udzielili pełnej licencji na dystrybucję praw do eksploatacji serialu telewizyjnego osobie trzeciej, akceptując tym samym implicite jego rozpowszechnianie również w innych państwach członkowskich, w tym w Polsce, mogłaby uzasadniać potraktowanie zachowania pozwanych jako równoznacznego z ich działaniem w każdym państwie członkowskim, w którym serial ten został za ich zgodą wyemitowany. Gdyby tak było, należałoby zbadać, czy wywodzona z tego jurysdykcja krajowa sądów polskich mogłaby obejmować szkody wynikające z wyemitowania tego serialu w innych państwach członkowskich.
37.      W tych okolicznościach Sąd Najwyższy (Polska) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 5 pkt 3 w związku z motywami 11 i 12 rozporządzenia [nr 44/2001] należy interpretować w ten sposób, że w sprawie o naruszenie dóbr osobistych treściami zawartymi w utworze filmowym, sądom państwa członkowskiego, w którym miała miejsce emisja filmu, innego niż państwo, w którym film został wyprodukowany, przysługuje jurysdykcja krajowa do rozpoznania powództwa o:
a)      świadczenie niepieniężne zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego, w tym nakazanie złożenia oświadczenia obejmującego przeprosiny w kanałach telewizyjnych, w których film został wyemitowany, bez względu na miejsce emisji, oraz na stronach internetowych, a także nakazanie umieszczania przed każdą emisją filmu, bez względu na jej miejsce, oświadczenia odpowiedniej treści lub
b)      świadczenie pieniężne (zadośćuczynienie) zmierzające do naprawienia całości krzywdy poniesionej w związku z naruszeniem dobra osobistego, w tym związku z rozpowszechnianiem (emisją) filmu w innych państwach członkowskich,
przy uwzględnieniu, że:
–        powodowie mają centrum interesów i miejsce zamieszkania (siedzibę) w tym państwie członkowskim;
–        powodowie wiążą naruszenie swoich dóbr osobistych ze sposobem przedstawienia w filmie żołnierzy formacji wojskowej [X] tego państwa członkowskiego […], przy czym jeden z powodów jest byłym żołnierzem tej formacji wojskowej, a drugi stowarzyszeniem zrzeszającym byłych żołnierzy tej formacji wojskowej, którego celem statutowym jest w szczególności obrona pamięci, prawdy historycznej i godności tej formacji;
–        treść filmu, w tym sposób przedstawienia żołnierzy wskazanej wyżej formacji wojskowej [X], ma w kontekście historycznym, kulturowym i społecznym obiektywnie istotną wagę na terytorium tego państwa członkowskiego?
2)      [W] razie udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie [pierwsze] – czy art. 5 pkt 3 w związku z motywami 11 i 12 rozporządzenia [nr 44/2001] należy interpretować w ten sposób, że w sprawie o naruszenie dóbr osobistych treściami zawartymi w utworze filmowym sądom państwa członkowskiego, w którym miała miejsce emisja filmu, innego niż państwo, w którym film został wyprodukowany, przysługuje jurysdykcja krajowa do rozpoznania powództwa o:
a)      świadczenie niepieniężne zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego, do którego doszło z związku z emisją filmu na obszarze państwa członkowskiego, w którym wytoczono powództwo, w tym nakazanie przeprosin w tym państwie, a także nakazanie umieszczania przed każdą emisją filmu w tym państwie oświadczenia odpowiedniej treści lub
b)      świadczenie pieniężne (zadośćuczynienie) zmierzające do naprawienia krzywdy poniesionej w związku z naruszeniem dobra osobistego w wyniku rozpowszechnienia (emisji) filmu w państwie członkowskim, w którym wytoczono powództwo[,]
przy uwzględnieniu, w razie potrzeby, okoliczności powołanych w pytaniu [pierwszym] tiret [od pierwszego do trzeciego?]”.
38.      Sąd odsyłający wniósł o zastosowanie w niniejszej sprawie pilnego trybu prejudycjalnego przewidzianego w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2025 r., na wniosek sędziego sprawozdawcy i po wysłuchaniu rzecznika generalnego, druga izba Trybunału postanowiła nie uwzględnić tego wniosku.
39.      Sąd odsyłający zwrócił się również do Trybunału o rozpoznanie niniejszej sprawy w trybie przyspieszonym na podstawie art. 105 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 22 maja 2025 r.(15) wniosek ten został oddalony. Tym samym postanowieniem prezes Trybunału, ze względu na charakter sprawy i wagę podniesionych w niej kwestii, zdecydował na podstawie art. 53 § 3 regulaminu postępowania przed Trybunałem o rozpoznaniu niniejszej sprawy w pierwszej kolejności.
40.      Uwagi na piśmie Trybunałowi przedstawili Z.R. i Ś., U. i Z., rząd polski oraz Komisja Europejska.
IV.    Analiza
A.      W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
41.      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że sądom państwa członkowskiego, w którym emitowany był w telewizji i w Internecie serial naruszający dobra osobiste osoby fizycznej i osoby prawnej, innego niż państwo członkowskie, w którym serial ten wyprodukowano, przysługuje jurysdykcja krajowa do rozpoznania całości powództwa mającego za przedmiot, po pierwsze, świadczenie niepieniężne zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, w tym nakazanie złożenia oświadczenia obejmującego przeprosiny za pośrednictwem kanałów telewizyjnych, w których serial ten był emitowany w poszczególnych państwach członkowskich, oraz opublikowania tych przeprosin w wymienionych witrynach internetowych, a także umieszczania przed każdą emisją tego serialu, bez względu na jej miejsce, oświadczenia odpowiedniej treści, a po drugie, świadczenie pieniężne zmierzające do uzyskania naprawienia krzywdy wynikającej z naruszenia dóbr osobistych, w tym z rozpowszechnienia serialu w innych państwach członkowskich.
42.      Na wstępie pragnę przypomnieć, że powodowie wnieśli powództwo do Sądu Okręgowego w Krakowie w dniu 19 listopada 2013 r. W konsekwencji, jak zauważył sąd odsyłający, do sporu w postępowaniu głównym nadal stosuje się rozporządzenie nr 44/2001. O ile bowiem rozporządzenie to zostało uchylone rozporządzeniem nr 1215/2012 zgodnie z jego art. 80, o tyle art. 66 ust. 2 rozporządzenia nr 1215/2012 uściśla, że rozporządzenie nr 44/2001 nadal ma zastosowanie w szczególności do orzeczeń wydanych w postępowaniach sądowych wszczętych przed dniem 10 stycznia 2015 r., objętych zakresem stosowania tego rozporządzenia.
43.      W tym względzie zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału z motywów 2 i 11 rozporządzenia nr 44/2001 wynika, że ma ono na celu ujednolicenie przepisów o jurysdykcji w sprawach cywilnych i handlowych, ustanawiając w wysokim stopniu przewidywalne przepisy o jurysdykcji. Rozporządzenie to dąży zatem do osiągnięcia celu pewności prawa, jakim jest wzmocnienie ochrony prawnej osób zamieszkujących na terenie Unii Europejskiej lub mających tam swoją siedzibę poprzez jednoczesne umożliwienie powodowi łatwego zidentyfikowania sądu, do którego może on wnieść powództwo, a pozwanemu racjonalnego przewidzenia sądu, przed jakim może on być pozwany(16).
44.      W tym sensie system przyznawania jurysdykcji ogólnej przewidziany w rozdziale II wspomnianego rozporządzenia opiera się na podstawowej zasadzie, wyrażonej w jego art. 2 ust. 1, w myśl której osoby mające miejsce zamieszkania lub siedzibę na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane przed sądy tego państwa niezależnie od ich obywatelstwa. Jedynie w drodze wyjątku od zasady ogólnej jurysdykcji sądu miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego sekcja 2
rozdziału II tego rozporządzenia przewiduje określone zasady dotyczące jurysdykcji szczególnej, do których zalicza się zasada ustanowiona w art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001(17). Zgodnie z tym przepisem osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim, jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego albo roszczenia wynikające z takiego czynu – przed sąd miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę.
45.      Ponadto z motywu 34(18) rozporządzenia nr 1215/2012 wynika, że w zakresie, w jakim rozporządzenie to uchyliło i zastąpiło rozporządzenie nr 44/2001, które z kolei zastąpiło konwencję brukselską, wykładnia dokonana przez Trybunał w odniesieniu do przepisów jednego z tych instrumentów prawnych obowiązuje także w odniesieniu do przepisów pozostałych instrumentów, jeżeli przepisy te można uznać za „równoważne”. Taka zaś równoważność istnieje między art. 5 pkt 3 konwencji brukselskiej, art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 i art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012(19). Wobec tego orzecznictwo Trybunału dotyczące jednego z tych przepisów stosuje się w ten sam sposób do pozostałych.
1.      W przedmiocie orzecznictwa Trybunału dotyczącego wykładni art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001
46.      Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że zasada jurysdykcji szczególnej przewidziana w art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 powinna być przedmiotem wykładni autonomicznej i ścisłej. Ten przepis ustanawiający jurysdykcję szczególną opiera się na istnieniu szczególnie ścisłego związku między sporem a sądami miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę, co uzasadnia przyznanie tym sądom jurysdykcji ze względów związanych z należytym sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości i sprawną organizacją postępowania(20). Ponadto wymóg istnienia takiego związku ma zagwarantować pewność prawa oraz uniknięcie sytuacji, w której powództwo mogłoby zostać wytoczone przeciwko pozwanemu przed sąd państwa członkowskiego, którego nie mógł rozsądnie przewidzieć. Ma to istotne znaczenie zwłaszcza w wypadku sporów dotyczących zobowiązań pozaumownych wynikających z naruszenia prywatności i innych
dóbr osobistych, w tym zniesławienia(21). Jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego, sąd właściwy dla miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę, jest zazwyczaj najbardziej odpowiedni do orzekania, w szczególności ze względu na bliskość w stosunku do przedmiotu sporu i łatwość przeprowadzenia postępowania dowodowego(22).
47.      Ponadto pojęcie „miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę”, obejmuje zarówno miejsce, w którym szkoda się urzeczywistniła, jak i miejsce zdarzenia powodującego powstanie tej szkody, tak że pozwany może być pozwany, według wyboru powoda, przed sąd właściwy dla jednego lub drugiego z tych miejsc. Te dwa miejsca mogą tworzyć powiązanie istotne dla określenia właściwej jurysdykcji, przy czym każde z nich może, stosownie do okoliczności, dostarczyć szczególnie użytecznej wskazówki co do dowodów i organizacji postępowania(23).
48.      Niniejsza sprawa dotyczy w szczególności odnoszących się do dóbr osobistych reguł ustanowionych w pierwszej kolejności w wyroku Shevill, a następnie dostosowanych w drugiej kolejności do specyfiki Internetu w wyroku eDate i doprecyzowanych w późniejszych wyrokach.
49.      W wyroku Shevill Trybunał orzekł, że w przypadku zniesławienia poprzez artykuł prasowy rozpowszechniany na terytorium kilku państw członkowskich miejscem, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie szkody, może być jedynie miejsce, w którym ma siedzibę wydawca spornej publikacji, ponieważ jest to miejsce, w którym ma źródło zdarzenie wywołujące szkodę, i że wobec tego sąd miejsca, w którym znajduje się ta siedziba, powinien być właściwy do rozpoznania powództwa o naprawienie całości szkody spowodowanej czynem niedozwolonym(24). Ponadto należy przyznać powodowi możliwość wytoczenia powództwa również w miejscu, w którym szkoda się urzeczywistniła(25). I tak, w przypadku zniesławienia o zasięgu międzynarodowym poprzez publikację prasową naruszenie czci, dobrego imienia i szacunku, którymi cieszy się osoba fizyczna lub prawna, wywiera skutek w tych miejscach, gdzie publikacja została rozpowszechniona, jeżeli poszkodowany jest tam znany, z czego wynika, że sądy każdego z państw członkowskich, w których publikacja zniesławiająca była rozpowszechniana i w których zdaniem poszkodowanego doszło do naruszenia jego dobrego imienia, są właściwe do rozpoznania szkód wyrządzonych w tym państwie(26). W tym względzie Trybunał sprecyzował, że o ile jest prawdą, iż orzekanie w przedmiocie różnych aspektów tego samego sporu przez różne sądy skutkuje niedogodnościami, o tyle powód może jednakże zawsze dochodzić całości żądań bądź przed sądem właściwym ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego, bądź przed sądem właściwym ze względu na siedzibę wydawcy zniesławiającej publikacji(27). Podczas gdy w pierwszej kolejności Trybunał orzekł, że niezbędne jest unikanie mnożenia sądów właściwych, nasilającego ryzyko wydawania niedających się pogodzić orzeczeń(28), w drugiej kolejności dostosował on zatem swoje orzecznictwo w wyroku Shevill, uwzględniając logikę rozporządzenia nr 44/2001(29).
50.      Następnie w wyroku eDate potwierdzono orzecznictwo Shevill, precyzując, że rozważania zawarte w tym wyroku i przypomniane w poprzednim punkcie niniejszej opinii mogą znaleźć zastosowanie również w odniesieniu do innych mediów i nośników informacji oraz dotyczyć całego wachlarza naruszeń dóbr osobistych znanych różnym systemom prawnym(30). Trybunał dodał w szczególności, że opublikowanie treści w witrynie internetowej różni się od rozpowszechnienia na określonym terytorium środka przekazu takiego jak druk, ponieważ ma ono w zasadzie na celu spowodowanie wszechobecności tych treści, skoro treści te mogą być przeglądane w tym samym momencie przez nieograniczoną liczbę internautów na całym świecie, niezależnie od intencji wydawcy co do możliwości ich przeglądania poza terytorium państwa członkowskiego, w którym podmiot ten ma swoją siedzibę, i poza jego kontrolą, i że wobec tego łączniki
należy dostosować
w ten sposób, że poszkodowany naruszeniem dóbr osobistych za pośrednictwem Internetu może, w zależności od miejsca, w którym na terytorium Unii Europejskiej zmaterializowała się krzywda lub szkoda spowodowane przez to naruszenie, wytoczyć powództwo przed jednym sądem w odniesieniu do całości doznanych krzywd i poniesionych szkód. Biorąc pod uwagę, że wpływ treści umieszczonej w sieci na dobra osobiste danej osoby może zostać najlepiej oceniony przez sąd państwa, w którym poszkodowany ma centrum swoich interesów życiowych, przyznanie jurysdykcji temu sądowi odpowiada celowi należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości(31). Miejsce, w którym dana osoba ma centrum swoich interesów życiowych, odpowiada w zasadzie miejscu stałego pobytu(32). Z wyroku tego wynika zatem, że osoba, która uważa się za poszkodowaną, może wytoczyć powództwo dotyczące odpowiedzialności za całość doznanych krzywd i poniesionych szkód bądź przed sądy państwa członkowskiego, w którym nadawca tych treści ma swoją siedzibę, bądź przed sądy państwa członkowskiego, w którym znajduje się centrum jej interesów życiowych. Osoba ta może również wytoczyć powództwo przed sądy każdego państwa członkowskiego, na którego terytorium treść umieszczona w sieci jest lub była dostępna, przy czym sądy te są właściwe do rozpoznania jedynie krzywdy lub szkody spowodowanych na terytorium państwa członkowskiego sądu, przed którym takie powództwo zostało wytoczone(33).
2.      W przedmiocie wniosków płynących z orzecznictwa Trybunału w kontekście sprawy w postępowaniu głównym
51.      W pytaniu pierwszym sąd odsyłający zastanawia się w pierwszej kolejności nad kwestią, czy orzecznictwo eDate, ukształtowane w kontekście Internetu i oparte na centrum interesów życiowych danej osoby, można zastosować do sytuacji, w której ewentualne naruszenie dóbr osobistych wynika z wyprodukowania
serialu i jego emisji w telewizji w kilku państwach członkowskich. Sąd ten zastanawia się zatem, czy sprawę w postępowaniu głównym należy rozpatrywać wyłącznie w świetle orzecznictwa eDate, czy również orzecznictwa Shevill.
52.      W tym względzie wspomniany sąd przedstawia szereg argumentów przemawiających za tym, że zastosowanie znajduje wyłącznie orzecznictwo eDate, prowadzące do przyznania sądom polskim jurysdykcji krajowej w odniesieniu do wytoczonego przez powodów powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności z tytułu całości krzywdy. Podnosi on zatem, że rozwiązanie przyjęte w wyroku Shevill, dotyczące wykładni art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001, zostało wypracowane w kontekście prasy drukowanej ponad 20 lat temu, a mianowicie w okresie, w którym możliwości techniczne dotyczące przekazu na odległość były zasadniczo odmienne od dostępnych obecnie, oraz że rozwój technologii streamingu oraz audiowizualnych usług medialnych na żądanie przemawia przeciwko różnicowaniu opartemu na formach rozpowszechniania w celu ustalenia jurysdykcji krajowej sądów. Ponadto dzięki technologiom takim jak geoblokowanie lub geolokalizacja, po pierwsze, rozpowszechnianie może być ograniczone do określonego terytorium, a po drugie, treść utworu może się różnić w zależności od miejsca przeglądania. Ponadto ograniczenie powództwa o naprawienie całości szkody w państwie, w którym powód ma centrum interesów życiowych, tylko do kontekstu umieszczenia filmu w Internecie, skutkowałoby trudną do zaakceptowania fragmentaryzacją sporu w przypadku równoległego rozpowszechniania spornej treści online i offline.
53.      W tym względzie przypominam, że orzecznictwo Shevill było stale potwierdzane przez Trybunał, w tym w wydanych przez niego niedawno wyrokach(34). W konsekwencji w celu ustalenia, czy w odniesieniu do sprawy w postępowaniu głównym sądom polskim przysługuje jurysdykcja krajowa do orzekania w przedmiocie całości krzywdy,
należy wziąć pod uwagę to orzecznictwo, a nie tylko orzecznictwo eDate. Ponadto wykładni prawa Unii należy dokonać w odniesieniu do chwili wystąpienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym, czyli sprzed 2015 r. Późniejszy rozwój technologiczny nie wydaje się zatem istotny w ramach niniejszej sprawy.
54.      Jak wynika z wyroku eDate, opublikowanie treści w witrynie internetowej różni się od rozpowszechnienia na określonym terytorium środka przekazu, ponieważ ma ono w zasadzie na celu spowodowanie wszechobecności tych treści, które mogą być przeglądane wszędzie na świecie poza kontrolą wydawcy(35). Pragnę zaś stwierdzić, że emisja serialu w telewizji(36) nie spełnia żadnej z tych przesłanek. Po pierwsze, emisja ta, bez względu na używane środki, takie jak naziemna telewizja cyfrowa (NTC), kabel lub satelita, jest co do zasady ograniczona terytorialnie, to znaczy jest ona zawężona do strefy geograficznej odbioru sygnału telewizyjnego, czyli zasadniczo do obszaru krajowego (kanał lokalny, regionalny lub krajowy). Z postanowienia odsyłającego wynika, że serial telewizyjny był emitowany w różnych państwach za pośrednictwem „krajowych” kanałów telewizyjnych, a mianowicie
telewizji polskiej, niemieckiej, irlandzkiej, hiszpańskiej, niderlandzkiej, austriackiej i norweskiej. Po drugie, wspomniana emisja nie znajduje się poza kontrolą samych podmiotów praw autorskich, czyli producentów, którzy mogą określić ramy, w szczególności geograficzne, nadawania swoich utworów. W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego wynika, że pozwani są wyłącznymi podmiotami praw autorskich do serialu telewizyjnego oraz że częściowo przenieśli na B. prawo eksploatacji tego serialu na określonych obszarach, a ponadto udzielili B. na okres 12 miesięcy wyłącznej licencji na dystrybucję praw do eksploatacji tego serialu na innych obszarach.
55.      Wobec tego emisja serialu w telewizji nie może podlegać wyłącznie orzecznictwu eDate. W tym kontekście w wyroku tym stwierdzono, że zawarte w wyroku Shevill
wnioski dotyczące artykułu prasowego mogą znaleźć zastosowanie do innych środków przekazu i nośników informacji(37). W tym względzie w pkt 44 wyroku eDate Trybunał odniósł się do opinii rzecznika generalnego P. Cruza Villalóna(38), który zauważył, że zakres wyroku Shevill jest szeroki i nie ogranicza się wyłącznie do drukowanych publikacji prasowych, jako że może on również obejmować inne formy komunikowania się, takie jak informacje rozpowszechniane drogą telewizyjną lub radiofoniczną.
56.      Sama okoliczność, że serial telewizyjny jest rozpowszechniany równocześnie w kanale telewizyjnym i w Internecie, nie może zmienić tej wykładni. Zgodnie bowiem z orzecznictwem Trybunału zasada jurysdykcji szczególnej przewidziana w art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 powinna być przedmiotem wykładni autonomicznej i ścisłej(39). Ponieważ rozpowszechnianie w Internecie wyraźnie różni się od rozpowszechniania w telewizji, nie należy rozszerzać na telewizję rozwiązania przyjętego dla Internetu, jeżeli przesłanki określone w wyroku eDate nie są spełnione. Ponadto takie podejście prowadziłoby do sytuacji niepewności, ponieważ, w zależności od wyboru producentów, nie można przyjąć za pewnik, że każde rozpowszechnianie treści w telewizji musi nieuchronnie wiązać się z dostępem do niej w Internecie, co wymagałoby badania każdego przypadku z osobna w celu sprawdzenia warunków nadawania tej treści, które mogą także zmieniać się w czasie.
57.      Co się tyczy geoblokowania lub geolokalizacji w ramach rozpowszechniania w Internecie, mogą one prowadzić do uznania, że przesłanka wszechobecności treści ustanowiona w wyroku eDate nie jest spełniona – co skutkuje tym, iż w takim przypadku należałoby zastosować orzecznictwo Shevill – a nie że orzecznictwo Shevill nie ma zastosowania do serialu telewizyjnego.
58.      Co się tyczy fragmentaryzacji sporu, argument ten został uwzględniony w wyroku Shevill. Trybunał sprecyzował bowiem, że o ile jest prawdą, iż orzekanie w przedmiocie różnych aspektów tego samego sporu przez różne sądy skutkuje niedogodnościami, o tyle powód może jednakże zawsze dochodzić całości żądań bądź przed sądem właściwym ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego, bądź przed sądem właściwym ze względu na siedzibę wydawcy zniesławiającej publikacji(40). W tym względzie przypomnę, że zgodnie z ogólną zasadą określoną w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane przed sądy tego państwa członkowskiego. Zasada jurysdykcji szczególnej określona w art. 5 pkt 3 tego rozporządzenia ma jedynie charakter odstępstwa, które nie może stać się zasadą ogólną, gdyż w przeciwnym razie zostałyby podważone zasady jurysdykcji określone we wspomnianym rozporządzeniu.
59.      W konsekwencji w kontekście sprawy w postępowaniu głównym należy dokonać rozróżnienia między emisją serialu w telewizji, która objęta jest zakresem orzecznictwa Shevill, a rozpowszechnianiem w Internecie, do którego ma zastosowanie orzecznictwo eDate, które umożliwia zainteresowanej osobie wytoczenie powództwa dotyczącego odpowiedzialności za całość doznanych krzywd i poniesionych szkód przed sądy państwa członkowskiego, w którym znajduje się centrum jej interesów życiowych.
60.      W drugiej kolejności, co się tyczy orzecznictwa eDate, sąd odsyłający zastanawia się, czy w niniejszym przypadku spełnione są przesłanki określone w wyroku Mittelbayerischer Verlag(41). W wyroku tym Trybunał wyjaśnił, że zwykła przynależność danej osoby do możliwej do zidentyfikowania szerokiej grupy nie pozwala na zrealizowanie celów przewidywalności przepisów o jurysdykcji i pewności prawa, ponieważ centra interesów życiowych osób należących do tej grupy mogą potencjalnie znajdować się w którymkolwiek z państw członkowskich Unii(42).
61.      W niniejszym przypadku sąd odsyłający w szczególności wskazuje, że fabuła serialu telewizyjnego nie pozwala na zidentyfikowanie żadnego z powodów z uwagi na to, że chodzi o utwór fikcyjny, który nie nawiązuje ani wprost, ani pośrednio do rzeczywistych postaci współczesnych lub historycznych. Tym bardziej nie pozwala ona na indywidualną identyfikację Ś., ponieważ stowarzyszenie to powstało kilkadziesiąt lat po zakończeniu drugiej wojny światowej. Niemniej jednak sąd ten uważa, że serial ten opisuje zachowania węższej, zamkniętej grupy osób, jaką są żołnierze formacji X, identyfikując tę formację w sposób jednoznaczny i niewątpliwy, a Z.R. jest jednym z żyjących członków tej grupy.
62.      Podobnie jak Komisja uważam jednak, że co się tyczy Z.R., kryterium pośredniej indywidualnej identyfikacji wymaga, by dana osoba mogła zostać rozpoznana ze względu na pewne szczególne cechy, które wyraźnie wskazują na konkretną osobę(43). Wykładania ta odzwierciedla zresztą orzecznictwo Shevill, zgodnie z którym poszkodowany musi być znany(44). W tym duchu Trybunał przyjął istnienie indywidualizacji w sytuacjach, w których osoby uważające się za poszkodowane ze względu na naruszenie ich dóbr osobistych były bezpośrednio wskazane w treściach opublikowanych w Internecie, jako że zostały one w nich wymienione z imienia i nazwiska, względnie przez przywołanie nazwy spółki(45). W niniejszym zaś przypadku serial telewizyjny przedstawia postacie fikcyjne, co oznacza, że Z.R. nie jest zidentyfikowany indywidualnie, nawet pośrednio. Zresztą, jak wynika z postanowienia odsyłającego, Ś. liczy obecnie około 5000 członków, co stanowi moim zdaniem szeroką grupę, wskutek czego zwykła przynależność danej osoby do tej grupy nie pozwala na osiągnięcie celów przewidywalności przepisów o jurysdykcji i pewności prawa(46). W każdym razie przypominam, że należy odnieść się do chwili wystąpienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym, to znaczy do okresu, w którym pozostający przy życiu członkowie formacji wojskowej X mogli być liczniejsi niż obecnie.
63.      Ogólniej rzecz ujmując, w razie gdyby kryterium indywidualizacji miało być interpretowane w sposób rozszerzający, nadawca przekazu naruszającego dobra osobiste nie byłby w stanie określić centrów interesów życiowych osób, których dotyczy ten przekaz, a centra te mogą znajdować się w różnych państwach członkowskich(47). Ponadto taka wykładnia mogłaby prowadzić do wydawania sprzecznych orzeczeń przez sądy różnych państw członkowskich rozpatrujące sprawę. Wspomniana wykładania byłaby zatem narażona na taką samą krytykę jak ta sformułowana przez sąd odsyłający wobec podejścia „mozaikowego” w zakresie, w jakim wiązałaby się ona z systemowym ryzykiem mnożenia równoległych postępowań sądowych między tymi samymi stronami w wielu państwach członkowskich.
64.      Według sądu odsyłającego w braku indywidualizacji forum delicti commissi byłby pozbawiony charakteru realnej alternatywy względem ogólnej jurysdykcji krajowej wynikającej z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001. Sąd ten wydaje się zatem wychodzić z założenia, że zasady jurysdykcji krajowej powinny być korzystne dla powoda. Jednakże, po pierwsze, zgodnie z orzecznictwem Trybunału możliwość wytoczenia przez daną osobę powództwa dotyczącego odpowiedzialności za całość doznanych krzywd i poniesionych szkód przed sąd, w którego obszarze właściwości znajduje się centrum jej interesów życiowych, jest uzasadniona interesem w postaci zapewnienia należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, a nie zamiarem ochrony konkretnie powoda(48). Po drugie, zgodnie z orzecznictwem Shevill powód ma zawsze prawo do wytoczenia powództwa w całości przed jeden sąd, w tym przypadku przed sąd siedziby producentów serialu telewizyjnego mieszczącej się w Niemczech.
65.      Co się tyczy Ś., z orzecznictwa Trybunału wynika, że okoliczność, czy powód jest osobą fizyczną, czy też prawną, nie ma znaczenia(49). W konsekwencji osoba prawna, która podnosi naruszenie jej dóbr osobistych w następstwie opublikowania w Internecie nieprawdziwej informacji o niej oraz nieusunięcia skierowanych pod jej adresem komentarzy, może wytoczyć powództwo o skorygowanie nieprawdziwej informacji, usunięcie komentarzy i zasądzenie odszkodowania za całość doznanych krzywd i poniesionych szkód przed sąd państwa członkowskiego, w którym znajduje się centrum jej interesów(50). Jednakże w niniejszym przypadku, jak wynika z postanowienia odsyłającego, jako że stowarzyszenie to powstało kilkadziesiąt lat po zakończeniu drugiej wojny światowej, serial telewizyjny nie zawiera żadnej informacji na jego temat i nie pozwala na jego identyfikację, czy to bezpośrednią, czy pośrednią. Sama okoliczność, że jego celem statutowym jest między innymi ochrona godności, dobrego imienia i pamięci tej formacji wojskowej oraz jej żołnierzy, nie może wystarczyć do jego zindywidualizowania w rozumieniu art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001(51). Ponadto, jak zauważył sąd odsyłający, siedziba stowarzyszania realizującego cele statutowe pokrewne celowi Ś. lub identyczne z tym celem mogłaby znajdować się w jakimkolwiek państwie członkowskim Unii, co skutkowałoby takimi samymi niedogodnościami jak te wynikające z orzecznictwa Shevill.
66.      W trzeciej kolejności sąd odsyłający wyjaśnia, że wymóg przynajmniej pośredniej indywidualnej identyfikacji powoda cechuje się strukturalną słabością w zakresie, w jakim ocena ta okazuje się często subtelna, a przede wszystkim jest ściśle związana z oceną istoty sprawy. Jednakże Trybunał orzekł, że na etapie sprawdzania jurysdykcji krajowej sąd rozpoznający sprawę nie dokonuje oceny ani dopuszczalności, ani zasadności powództwa według przepisów prawa krajowego, ale jedynie ustala łączniki z państwem sądu uzasadniające jego jurysdykcję na mocy tego przepisu. Podczas gdy cel pewności prawa wymaga, aby sąd krajowy, przed który wytoczono powództwo, mógł łatwo wypowiedzieć się w przedmiocie własnej jurysdykcji, nie będąc zmuszonym do orzekania co do istoty sprawy, obowiązek przeprowadzenia już na tym etapie postępowania szczegółowego postępowania dowodowego w odniesieniu do istotnych okoliczności faktycznych dotyczących zarówno jurysdykcji, jak i istoty sprawy niósłby ryzyko rozstrzygnięcia z góry jego zasadności. Trybunał wyjaśnił również, że zarówno cel należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, jak i poszanowanie niezawisłości sądu w wykonywaniu jego funkcji wymagają, by sąd, przed który wytoczono powództwo, mógł ustalić swoją jurysdykcję krajową w świetle wszystkich dostępnych mu informacji, w tym, w stosownym przypadku, informacji dostarczonych przez pozwanego(52).
67.      W konsekwencji sąd odsyłający powinien orzec na podstawie informacji, którymi dysponuje. W razie gdyby z informacji tych nie wynikało wyraźnie, że powodów można indywidualnie zidentyfikować, sąd ten nie mógłby orzec o całości krzywdy
wynikającej z rozpowszechniania serialu telewizyjnego w Internecie. W niniejszym przypadku, biorąc pod uwagę informacje przedstawione przez sąd odsyłający, z orzecznictwa Trybunału wynika, że ten serial telewizyjny nie pozwala na zidentyfikowanie powodów ani bezpośrednio, ani pośrednio. Ponadto, co się tyczy stwierdzenia tego sądu, zgodnie z którym przepisy jurysdykcji krajowej nie mogą prowadzić do antycypowania przyszłego rozstrzygnięcia co do meritum, badanie kwestii, czy możliwa jest indywidualna identyfikacja powodów, w żaden sposób nie wymaga rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, która zasadza się na ustaleniu, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych.
68.      W czwartej kolejności zdaniem sądu odsyłającego, jeżeli treść mogąca naruszyć dobra osobiste nie pozwala na indywidualną identyfikację konkretnych osób, za wykładnik przewidywalności jurysdykcji krajowej należałoby uznać nie tylko umiejscowienie centrum interesów życiowych zainteresowanych osób, lecz również istotność treści przekazu mogącego naruszać dobra osobiste i punkt,
począwszy od którego przekaz ten w kontekście historycznym, kulturowym i społecznym ma „obiektywnie istotną wagę” na terytorium państwa członkowskiego jego rozpowszechniania. Sąd odsyłający uważa, że takie podejście, uprzywilejowujące przedmiot sporu i jego znaczenie w danym miejscu, nie zaś to, kto potencjalnie może wystąpić w charakterze powoda i gdzie ma centrum interesów, wydaje się odpowiadać właściwemu rozumieniu zasady przewidywalności jurysdykcji krajowej.
69.      Jednakże zgodnie z orzecznictwem Trybunału, o ile pojęcie „miejsca, gdzie nastąpiło […] zdarzenie wywołujące szkodę”, zawarte w art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001, może odnosić się do miejsca, w którym wystąpiła szkoda, o tyle pojęcia tego nie można rozumieć jedynie jako odnoszącego się do miejsca, w którym zdarzenie powodujące powstanie odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do niedozwolonego bezpośrednio wywołało szkodliwe skutki wobec osoby bezpośrednio poszkodowanej(53). W konsekwencji w takiej sytuacji jurysdykcja krajowa danego sądu zakłada zbadanie miejsca, w którym szkoda się urzeczywistniła konkretnie w odniesieniu do powoda – osoby fizycznej lub prawnej – którego naruszenie dóbr osobistych jest podnoszone. Przyjęcie podejścia sugerowanego przez sąd odsyłający sprowadzałoby się do stworzenia nowej podstawy jurysdykcji sądów krajowych, oderwanej od domniemanej osoby poszkodowanej i potencjalnie dla niej niekorzystnej. Jak bowiem zauważyła Komisja, zastosowanie tego podejścia skutkowałoby tym, że były żołnierz, którego centrum interesów życiowych znajduje się w Polsce, mógłby wystąpić do sądów polskich z roszczeniem dotyczącym całej poniesionej szkody z uwagi na obiektywnie istotną wagę tego serialu telewizyjnego w Polsce, podczas gdy były żołnierz posiadający centrum interesów życiowych w innym państwie członkowskim nie mógłby tego zrobić w tym państwie(54).
70.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, by na pytanie pierwsze odpowiedzieć, iż art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że sądom państwa członkowskiego, w którym emitowany był w telewizji i w Internecie serial naruszający dobra osobiste osoby fizycznej i osoby prawnej, innego niż państwo członkowskie, w którym serial ten wyprodukowano, nie przysługuje w odniesieniu do telewizji jurysdykcja krajowa do rozpoznania całości powództwa mającego za przedmiot, po pierwsze, świadczenie niepieniężne zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, w tym nakazanie złożenia oświadczenia obejmującego przeprosiny za pośrednictwem kanałów telewizyjnych, w których serial ten był emitowany w poszczególnych państwach członkowskich, a także umieszczania przed każdą emisją tego serialu, bez względu na jej miejsce, oświadczenia odpowiedniej treści, a po drugie, świadczenie pieniężne zmierzające do uzyskania naprawienia krzywdy wynikającej z naruszenia dóbr osobistych, w tym z rozpowszechnienia tego serialu w innych państwach członkowskich. Co się tyczy Internetu, sądom państwa członkowskiego, w którym znajduje się centrum interesów osoby fizycznej lub prawnej, jurysdykcja do rozpoznania
takiego powództwa w całości przysługuje tylko wtedy, gdy sporna treść zawiera obiektywne i możliwe do zweryfikowania elementy pozwalające na bezpośrednie lub pośrednie indywidualne zidentyfikowanie tej osoby.
B.      W przedmiocie pytania drugiego
71.      Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy w razie udzielenia na pytanie pierwsze
odpowiedzi przeczącej art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że sądom państwa członkowskiego, w którym emitowany był w telewizji serial naruszający dobra osobiste, innego niż państwo członkowskie, w którym serial ten wyprodukowano, przysługuje jurysdykcja krajowa do rozpoznania powództwa przeciwko producentowi mającego za przedmiot, po pierwsze, świadczenie niepieniężne zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, w tym nakazanie złożenia przeprosin za pośrednictwem kanałów telewizyjnych, w których serial ten był emitowany, a także umieszczania przed każdą emisją tego serialu w tym państwie członkowskim oświadczenia odpowiedniej treści, a po drugie, świadczenie pieniężne zmierzające do uzyskania naprawienia doznanej krzywdy wynikającej z rozpowszechnienia tego serialu telewizyjnego we wspomnianym państwie członkowskim.
72.      Z orzecznictwa Trybunału, do którego odnosi się sąd odsyłający, wynika, że mając na uwadze wszechobecność informacji i treści opublikowanych w Internecie oraz fakt, iż co do zasady są one rozpowszechniane w skali ogólnoświatowej, żądanie skorygowania lub usunięcia treści opublikowanych w Internecie stanowi jedność i jest niepodzielne, a w związku z tym może zostać podniesione wyłącznie przed sądem właściwym do rozpoznania całości żądania naprawienia szkody i krzywdy, a nie przed sądem, który nie ma takiej jurysdykcji(55).
73.      Sąd odsyłający wskazuje, że powodowie nie dochodzą usunięcia serialu telewizyjnego z Internetu lub zaniechania jego emitowania w telewizji, lecz chcą, po pierwsze, przeciwdziałać dalszym naruszeniom ich dóbr osobistych poprzez zamieszczanie przed emisją tego serialu konkretnej informacji, a po drugie, usunąć skutki dokonanego naruszenia przez opublikowanie odpowiedniego oświadczenia nie tylko w odnośnych witrynach internetowych, lecz także w polskich i niemieckich kanałach telewizyjnych, w których wspomniany serial emitowano. Zdaniem tego sądu roszczenie o usunięcie określonych treści z Internetu jest zaś niepodzielne, jeżeli powód zmierza do całkowitego usunięcia treści naruszającej dobra osobiste.
74.      Jak to zostało wskazane w odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne, orzecznictwo eDate, w którego ramy wpisuje się orzecznictwo przytoczone w pkt 72 niniejszej opinii, nie dotyczy rozpowszechniania treści w telewizji, do którego ma zastosowanie orzecznictwo Shevill. Z tego ostatniego orzecznictwa wynika, że zgodnie z podejściem mozaikowym sądowi państwa członkowskiego, w którym dopuszczono się naruszenia dóbr osobistych, przysługuje jurysdykcja do rozpoznania szkód i krzywd wyrządzonych w tym państwie. Jeśli uregulowania krajowe na to zezwalają, sąd ten może nakazać pozwanemu poprzedzenie emisji serialu konkretnymi informacjami, o ile ich publikacja następuje wyłącznie na terytorium krajowym. W niniejszym przypadku sąd odsyłający podkreśla, że zgodnie z art. 24 kodeksu cywilnego roszczenia niepieniężne mogą być skonstruowane w taki sposób, że ich rozpatrzenie będzie się mieściło w kognicji sądu ograniczonej do oceny konsekwencji naruszenia, do którego doszło na obszarze państwa fori.
75.      Co się tyczy rozpowszechniania w Internecie, podzielam argumentację sądu odsyłającego, zgodnie z którą jeśli to rozpowszechnianie wiąże się z orzecznictwem Shevill w braku indywidualizacji powodów, to sąd rozpoznający sprawę – ponownie w zakresie, w jakim zezwalają na to uregulowania krajowe – mógłby nakazać pozwanemu, by konkretne informacje dotyczące spornej treści
zostały opublikowane w innym medium, którego granice oddziaływania są ograniczone do terytorium danego państwa członkowskiego, takim jak prasa pisana lub telewizja krajowa, bądź też by informacje te odnosiły się tylko do skutków naruszenia dóbr osobistych na terytorium tego państwa.
76.      Ponadto sąd odsyłający uważa, że zdarzenie wywołujące szkodę nie ogranicza się do wyprodukowania filmu, lecz obejmuje też jego wyemitowanie w konkretnym państwie członkowskim. Takie podejście oznaczałoby, że sądom państwa członkowskiego, w którym film był rozpowszechniany, jurysdykcja krajowa mogłaby przysługiwać przede wszystkim ze względu na nastąpienie na ich terytorium zdarzenia wywołującego szkodę, a dopiero wtórnie ze względu na zmaterializowanie się szkody w tym państwie. Jednakże przypominam, że w wyroku Shevill Trybunał orzekł, iż w przypadku zniesławienia poprzez artykuł prasowy rozpowszechniany na terytorium kilku państw członkowskich miejscem, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie szkody, może być jedynie miejsce, w którym ma siedzibę wydawca spornej publikacji, ponieważ jest to miejsce, w którym ma źródło zdarzenie wywołujące szkodę(56).
77.      W niniejszym przypadku sąd odsyłający wskazuje, że serial telewizyjny wyprodukowano w Niemczech, a pozwanymi przed sądem polskim są wyłącznie producenci tego serialu, który w Polsce był emitowany przez polskiego nadawcę publicznego, niebędącego stroną postępowania. W tych okolicznościach miejsce siedziby producentów wspomnianego serialu należy uznać za miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie tej szkody. Ponadto, jak sygnalizuje wspomniany sąd, zgodnie z orzecznictwem Trybunału w okolicznościach, w których tylko jeden spośród większej liczby domniemanych sprawców podnoszonej szkody jest pozywany przed sąd, na którego obszarze właściwości ów sprawca nie działał, nie można uznać, że zdarzenie powodujące powstanie szkody miało miejsce na obszarze właściwości tego sądu w rozumieniu art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001(57).
78.      Ponadto z postanowienia odsyłającego wynika, że pozwani są wyłącznymi podmiotami praw autorskich do serialu telewizyjnego oraz że częściowo przenieśli na B. prawo eksploatacji tego serialu na określonych obszarach i udzielili B. wyłącznej licencji na dystrybucję praw do eksploatacji tego serialu na innych obszarach(58). Taka umowa, w odniesieniu do której w postanowieniu odsyłającym nie wskazano, czy została ona zawarta w Polsce, nie może wpłynąć na określenie miejsca, w którym ma źródło zdarzenie wywołujące szkodę, jako że nie można jej zrównać z działaniem pozwanych we wszystkich państwach, w których wspomniany serial był rozpowszechniany za ich zgodą. Wobec tego zgodnie z tym art. 5 pkt 3 sądom polskim nie przysługuje jurysdykcja krajowa do rozpoznania całości żądania wniesionego przez powodów jedynie na tej podstawie, że serial ten był rozpowszechniany w Polsce.
79.      W tych okolicznościach proponuję, by na pytanie drugie odpowiedzieć, iż art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że sądom państwa członkowskiego, w którym emitowany był w telewizji serial naruszający dobra osobiste, innego niż państwo członkowskie, w którym serial ten wyprodukowano, przysługuje jurysdykcja krajowa do rozpoznania powództwa przeciwko producentowi mającego za przedmiot, po pierwsze, świadczenie niepieniężne zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, w tym nakazanie złożenia przeprosin za pośrednictwem kanałów telewizyjnych, w których serial ten był emitowany, a także umieszczania przed każdą emisją tego serialu w tym państwie członkowskim oświadczenia odpowiedniej treści, w zakresie, w jakim uregulowania krajowe na to zezwalają, a po drugie, świadczenie pieniężne zmierzające do uzyskania naprawienia krzywdy wynikającej z rozpowszechnienia tego serialu we wspominanym państwie członkowskim.
80.      Chciałbym dodać, że podobnie jak sąd odsyłający uważam, iż podejście „mozaikowe” powoduje trudności dla osób fizycznych
lub prawnych podnoszących naruszenie swoich dóbr osobistych(59). W tym względzie wysunięte przez ten sąd argumenty dotyczące ryzyka fragmentacji sporu, mogącej prowadzić do wydawania sprzecznych orzeczeń przez sądy różnych państw członkowskich rozpatrujące sprawę, nie są pozbawione znaczenia. Jednakże obecne orzecznictwo Trybunału jest dobrze utrwalone, a rozszerzająca wykładnia przepisu ustanawiającego odstępstwo, a mianowicie art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001, mogłaby spowodować więcej problemów, niż ma na celu rozwiązać. W związku z tym jestem zdania, że w ramach niniejszej sprawy nie należy podważać tego orzecznictwa.
V.      Wnioski
81.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne zadane przez Sąd Najwyższy (Polska) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
1)      Artykuł 5
pkt 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych
należy interpretować w ten sposób, że:
sądom państwa członkowskiego, w którym emitowany był w telewizji i w Internecie serial naruszający dobra osobiste osoby fizycznej
lub osoby prawnej, innego niż państwo członkowskie, w którym serial ten wyprodukowano, nie przysługuje w odniesieniu do telewizji jurysdykcja krajowa do rozpoznania całości powództwa mającego za przedmiot, po pierwsze, świadczenie niepieniężne zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, w tym nakazanie złożenia oświadczenia obejmującego przeprosiny za pośrednictwem kanałów telewizyjnych, w których serial ten był emitowany w poszczególnych państwach członkowskich, a także umieszczania przed każdą emisją tego serialu, bez względu na jej miejsce, oświadczenia odpowiedniej treści, a po drugie, świadczenie pieniężne zmierzające do uzyskania naprawienia krzywdy wynikającej z naruszenia dóbr osobistych, w tym z rozpowszechnienia tego serialu w innych państwach członkowskich. Co się tyczy Internetu, sądom państwa członkowskiego, w którym znajduje się centrum interesów osoby fizycznej lub prawnej, jurysdykcja do rozpoznania
takiego powództwa w całości przysługuje tylko wtedy, gdy sporna treść zawiera obiektywne i możliwe do zweryfikowania elementy pozwalające na bezpośrednie lub pośrednie indywidualne zidentyfikowanie tej osoby.
2)      Artykuł 5
pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001
należy interpretować w ten sposób, że:
sądom państwa członkowskiego, w którym emitowany był w telewizji serial naruszający dobra osobiste, innego niż państwo członkowskie, w którym serial ten wyprodukowano, przysługuje jurysdykcja krajowa do rozpoznania powództwa przeciwko producentowi mającego za przedmiot, po pierwsze, świadczenie niepieniężne zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, w tym nakazanie złożenia przeprosin za pośrednictwem kanałów telewizyjnych, w których serial ten był emitowany, a także umieszczania przed każdą emisją tego serialu w tym państwie członkowskim oświadczenia odpowiedniej treści, w zakresie, w jakim uregulowania krajowe na to zezwalają, a po drugie, świadczenie pieniężne zmierzające do uzyskania naprawienia krzywdy wynikającej z rozpowszechnienia tego serialu we wspominanym państwie członkowskim.
1      Język oryginału: francuski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Rozporządzenie Rady z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1).
3      Wyrok z dnia 7 marca 1995 r., Shevill i in. (C‑68/93, zwany dalej „wyrokiem Shevill” lub „orzecznictwem Shevill”, EU:C:1995:61).
4      Wyrok z dnia 25 października 2011 r., eDate Advertising i in. (C‑509/09 i C‑161/10, zwany dalej „wyrokiem eDate” lub „orzecznictwem eDate”, EU:C:2011:685).
5      Na rzecz utrzymania orzecznictwa Shevill zob. opinie: rzecznika generalnego P. Cruza Villalóna w sprawach połączonych eDate Advertising i in. (C‑509/09 i C‑161/10, EU:C:2011:192, pkt 33–41); rzecznika generalnego G. Hogana w sprawie Gtflix Tv (C‑251/20, EU:C:2021:745, pkt 42–94). Stanowisko przeciwne zob. opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Bolagsupplysningen i Ilsjan (C‑194/16, EU:C:2017:554, pkt 73–90).
6      Zobacz w szczególności T. Lutzi, Shevill is dead, long live Shevill!, Law Quarterly Review, 2018, vol. 134, s. 208–213.
7      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).
8      Dz.U.
z 1964 r., nr 16, poz. 93.
9      Dz.U.
z 1964 r., nr 43, poz. 296.
10      Choć postanowienie odsyłające wskazuje datę 19 listopada 2023 r., to jednak z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, że pozew wniesiono w rzeczywistości w dniu 19 listopada 2013 r.
11      Zgodnie z tym orzecznictwem w wypadku naruszenia dóbr osobistych za pośrednictwem treści opublikowanych w witrynie internetowej osoba, która uważa się za poszkodowaną, może wytoczyć powództwo dotyczące odpowiedzialności za całość doznanych krzywd i poniesionych szkód przed sądy państwa członkowskiego, w którym znajduje się centrum jej interesów życiowych.
12      Zgodnie z tym podejściem sądy każdego państwa członkowskiego, w którym publikacja zniesławiająca została rozpowszechniona i w którym zdaniem poszkodowanego doszło do naruszenia jego dobrego imienia, mają jurysdykcję do rozpoznania szkód wyrządzonych w tym państwie. Zobacz w szczególności pkt 49 niniejszej opinii.
13      Wyrok z dnia 17 czerwca 2021 r. (C‑800/19, zwany dalej „wyrokiem Mittelbayerischer Verlag”, EU:C:2021:489, pkt 46), w którym Trybunał orzekł, że sądowi, w którego obszarze właściwości znajduje się centrum interesów życiowych osoby podnoszącej naruszenie jej dóbr osobistych przez treści opublikowane w witrynie internetowej, przysługuje jurysdykcja do rozpoznania – w odniesieniu do całości doznanych krzywd i poniesionych szkód – powództwa odszkodowawczego wniesionego przez tę osobę tylko wtedy, gdy treści te zawierają obiektywne i możliwe do zweryfikowania elementy pozwalające na bezpośrednie lub pośrednie indywidualne zidentyfikowanie wspomnianej osoby.
14      Sąd odsyłający odnosi się w tym względzie do art. 1 ust. 2 lit. g) rozporządzenia (WE) nr 864/2007
Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym II) (Dz.U. 2007, L 199, s. 40).
15      Postanowienie Idziski (C‑232/25, EU:C:2025:389).
16      Wyrok z dnia 9 grudnia 2021 r., HRVATSKE ŠUME (C‑242/20, EU:C:2021:985, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
17      Zobacz wyrok z dnia 14 lipca 2016 r., Granarolo (C‑196/15, EU:C:2016:559, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo).
18      Zgodnie z tym motywem „[w] celu zapewnienia ciągłości pomiędzy [Konwencją z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), zwaną dalej »konwencją brukselską«], [rozporządzeniem nr 44/2001] i niniejszym rozporządzeniem powinny być przewidziane przepisy przejściowe. Dotyczy to również wykładni postanowień [konwencji brukselskiej] oraz zastępujących ją rozporządzeń dokonywanej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej”.
19      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 18 lipca 2013 r., ÖFAB (C‑147/12, EU:C:2013:490, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo); a także z dnia 10 lipca 2025 r., Chmieka (C‑99/24, EU:C:2025:563, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).
20      Zobacz podobnie wyrok z dnia 2 grudnia 2025 r., Stichting Right to Consumer Justice i Stichting App Stores Claims (C‑34/24, zwany dalej „wyrokiem Stichting Right to Consumer Justice”, EU:C:2025:936, pkt 44, 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
21      Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Gtflix Tv (C‑251/20, zwany dalej „wyrokiem Gtflix”, EU:C:2021:1036, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).
22      Zobacz podobnie wyrok Stichting Right to Consumer Justice (pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
23      Zobacz podobnie wyrok Stichting Right to Consumer Justice (pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
24      Zobacz wyrok Shevill
(pkt 24, 25).
25      Zobacz wyrok Shevill
(pkt 27).
26      Zobacz wyrok Shevill
(pkt 29, 30).
27      Zobacz wyrok Shevill
(pkt 32).
28      Zobacz wyrok z dnia 11 stycznia 1990 r., Dumez France i Tracoba (C‑220/88, EU:C:1990:8, pkt 18).
29      W opinii w sprawach połączonych eDate Advertising i in. (C‑509/09 i C‑161/10, EU:C:2011:192, pkt 38) rzecznik generalny P. Cruz Villalón podkreślił, że rozwiązanie wynikające z wyroku Shevill unika przekształcenia właściwości szczególnej wskazanej w art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 we właściwość równoważną z właściwością ogólną, uznającą przede wszystkim jurysdykcję sądu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego, i pozwala jednocześnie uniknąć forum actoris.
30      Zobacz wyrok eDate (pkt 44).
31      Zobacz wyrok eDate
(pkt 45, 48).
32      Zobacz wyrok eDate
(pkt 49).
33      Zobacz wyrok eDate
(pkt 52).
34      Zobacz w szczególności wyroki wydane w składzie wielkiej izby: z dnia 17 października 2017 r., Bolagsupplysningen i Ilsjan (C‑194/16, zwany dalej „wyrokiem Bolagsupplysningen i Ilsjan”, EU:C:2017:766, pkt 31); a także Gtflix
(pkt 29).
35      Zobacz pkt 50 niniejszej opinii.
36      Zgodnie z art. 1 ust. 1 lit. e) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/13/UE z dnia 10 marca 2010 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadczenia audiowizualnych usług medialnych (dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych) (Dz.U. 2010, L 95, s. 1), „[n]a użytek niniejszej dyrektywy […] »rozpowszechnianie telewizyjne« lub »przekaz telewizyjny« (tzn. linearna audiowizualna usługa medialna) oznacza audiowizualną usługę medialną świadczoną przez dostawcę usług medialnych, umożliwiającą równoczesny odbiór audycji na podstawie układu audycji”.
37      Zobacz pkt 50 niniejszej opinii.
38      Opinia w sprawach połączonych eDate Advertising i in. (C‑509/09 i C‑161/10, EU:C:2011:192, pkt 39).
39      Zobacz pkt 46 niniejszej opinii.
40      Zobacz pkt 49 niniejszej opinii.
41      W przedmiocie tych przesłanek zob. pkt 28 niniejszej opinii.
42      Zobacz wyrok Mittelbayerischer Verlag (pkt 43).
43      W opinii w sprawie Mittelbayerischer Verlag (C‑800/19, EU:C:2021:124, pkt 51–57) rzecznik M. Bobek zaproponował Trybunałowi przyjęcie szerszego podejścia, które jednak nie zostało uwzględnione w wyroku wydanym w tamtej sprawie.
44      Wyrok Shevill
(pkt 29).
45      Zobacz wyrok Mittelbayerischer Verlag
(pkt 35).
46      Zobacz orzecznictwo przytoczone w pkt 60 niniejszej opinii.
47      Zobacz podobnie wyrok Mittelbayerischer Verlag
(pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
48      Zobacz podobnie wyrok Mittelbayerischer Verlag
(pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
49      Zobacz wyrok Bolagsupplysningen i Ilsjan
(pkt 38).
50      Zobacz podobnie wyrok Bolagsupplysningen i Ilsjan
(pkt 44).
51      Ze ścisłego wymogu indywidualizacji osoby podnoszącej naruszenie jej dóbr osobistych wynika, że nie można stosować przez analogię orzecznictwa dotyczącego prawa konkurencji, zgodnie z którym stowarzyszenie odpowiedzialne za ochronę wspólnych interesów określonych przedsiębiorstw jest co do zasady uprawnione do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 263 akapit czwarty TFUE, wyłącznie jeżeli może powołać się na własny interes lub też jeżeli przedsiębiorstwa, które reprezentuje, lub niektóre z tych przedsiębiorstw same posiadają legitymację procesową (zob. wyrok z dnia 21 września 2023 r., China Chamber of Commerce for Import and Export of Machinery and Electronic Products i in./Komisja, C‑478/21 P, EU:C:2023:685, pkt 80 i przytoczone tam orzecznictwo).
52      Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 41–43 i przytoczone tam orzecznictwo).
53      Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 stycznia 1990 r., Dumez France i Tracoba (C‑220/88, EU:C:1990:8, pkt 20).
54      Dodam, że sprawa, w której zapadł wyrok Mittelbayerischer Verlag, dotyczyła stosowania określenia „polski obóz zagłady Treblinka”, który w polskim kontekście historycznym, kulturowym i społecznym ma obiektywnie istotną wagę. Jednakże Trybunał orzekł, że musi nastąpić indywidualna identyfikacja powoda, co nie miało miejsca w tym przypadku. W konsekwencji obiektywnie istotna waga sprawy w danym państwie członkowskim nie stanowi elementu wystarczającego do tego, by ustalić jurysdykcję krajową sądów tego państwa członkowskiego w odniesieniu do całości szkody.
55      Zobacz wyroki: Bolagsupplysningen i Ilsjan
(pkt 48); a także Gtflix
(pkt 32).
56      Zobacz pkt 49 niniejszej opinii.
57      Zobacz wyrok z dnia 3 kwietnia 2014 r., Hi Hotel HCF (C‑387/12, EU:C:2014:215, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
58      Zobacz pkt 54 niniejszej opinii.
59      W przedmiocie tych trudności zob. opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Bolagsupplysningen i Ilsjan (C‑194/16, EU:C:2017:554).