61993CC0144_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
++++
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
1. Η παρούσα υπόθεση αφορά αίτηση με την οποία το Bundesverwaltungsgericht ζητεί την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18 Δεκεμβρίου 1978, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των Κρατών μελών σχετικά μέ την επισήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων που προορίζονται για τον τελικό καταναλωτή, καθώς επίσης και τη διαφήμισή τους (στο εξής: οδηγία περί επισημάνσεως ή οδηγία) (1). Το προδικαστικό ερώτημα ανέκυψε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Pfanni Werke Otto Eckart KG (στο εξής: Pfanni) και της Landeshauptstadt Muenchen (στο εξής: Landeshauptstadt), η οποία αφορά το αν είναι ή όχι υποχρεωτική η αναγραφή μιας συγκεκριμένης πρόσθετης ουσίας στην ετικέτα βιομηχανικώς παρασκευασμένων προϊόντων από αποξηραμένα γεώμηλα.
Πραγματικά περιστατικά και διαδικασία
2. Η Pfanni παράγει προϊόντα από αφυδατωμένα γεώμηλα. Τα προϊόντα αυτά αποτελούνται από λευκασμένα και αφυδατωμένα γεώμηλα ("Troka"), από ψημένα και αφυδατωμένα γεώμηλα σε μορφή νιφάδων (νιφάδων πουρέ) και από άμυλο, αλάτι, αρτύματα και άλλα συστατικά. Κατά την παραγωγή του συστατικού "πουρές πατάτας σε νιφάδες", η επιχείρηση προσθέτει διφωσφορικό νάτριο (διφωσφορικό άλας E 450 a), με σκοπό να αποτρέψει τη μεταβολή του χρώματος της μάζας γεωμήλων, του αποκαλουμένου υγρού χυλού ("Nassbrei") από τον οποίο παράγονται οι νιφάδες του πουρέ πατάτας (2). Μετά την αφυδάτωση του υγρού χυλού, το διφωσφορικό άλας δεν εκπληρώνει πλέον καμία λειτουργία, δεδομένου ότι η θέρμανση η οποία συνοδεύει την αφυδάτωση αποκλείει κάθε κίνδυνο μεταβολής του χρώματος (3). Το διφωσφορικό άλας ωστόσο εξακολουθεί να είναι παρόν ακόμη και στο τελικό προϊόν.
Στον κατάλογο των συστατικών επί της ετικέτας των πωλούμενων προϊόντων με βάση τα γεώμηλα, η Pfanni δεν αναφέρει ότι κατά την παραγωγή των νιφάδων πουρέ πατάτας προσθέτει διφωσφορικό άλας. Κατά την Landeshauptstadt, υποστηριζόμενη από την Landesanwaltschaft Bayern als Vertreterin des oeffentlichen Interesses (τη Βαυαρική Εισαγγελική Αρχή, ως εκπρόσωπο του δημοσίου συμφέροντος, στο εξής: Landesanwaltschaft), η Pfanni είναι υποχρεωμένη να το αναφέρει, δεδομένου ότι το διφωσφορικό άλας είναι ακόμη παρόν στο τελικό προϊόν και επηρεάζει το χρώμα του τελικού αυτού προϊόντος. H Landeshauptstadt προειδοποίησε την Pfanni ότι επρόκειτο να εκδοθεί εις βάρος της απαγόρευση εμπορίας και να της επιβληθεί πρόστιμο, σε περίπτωση που η επιχείρηση συνέχιζε να διαθέτει στο εμπόριο προϊόντα με βάση τα γεώμηλα τα οποία να περιέχουν την πρόσθετη ουσία διφωσφορικό άλας χωρίς να το αναφέρει στον κατάλογο των συστατικών.
3. Το 1988 η Pfanni άσκησε προσφυγή ενώπιον του Bayerisches Verwaltungsgericht Muenchen και ζήτησε να αναγνωρισθεί ότι το διφωσφορικό άλας που χρησιμοποιεί ως πρόσθετη ουσία κατά τη διαδικασία παραγωγής προϊόντων με βάση τα αφυδατωμένα γεώμηλα μέχρι και το στάδιο παραγωγής του ενδιάμεσου προϊόντος "μη αφυδατωμένος πουρές πατάτας" δεν πρέπει να περιλαμβάνεται στον κατάλογο των συστατικών των τελικών προϊόντων, όταν η πρόσθετη αυτή ουσία περιέχεται στο τελικό προϊόν μόνο ως στοιχείο του συστατικού "νιφάδες πουρέ πατάτας". Το Verwaltungsgericht απέρριψε την προσφυγή της Pfanni με απόφαση της 22ας Μαρτίου 1989, με το αιτιολογικό κυρίως ότι η προσθήκη διφωσφορικού άλατος γίνεται με σκοπό να επηρεάσει την εμφάνιση του τελικού προϊόντος και γι' αυτό πρέπει να αναφέρεται στην ετικέτα.
Κατά της αποφάσεως αυτής η Pfanni άσκησε έφεση ενώπιον του Bayerischer Verwaltungsgerichtshof, χωρίς όμως επιτυχία. Με απόφαση της 1ης Αυγούστου 1990, το Verwaltungsgerichtshof απέρριψε την έφεση ως αβάσιμη. Κατά το Verwaltungsgerichtshof, μια πρόσθετη ουσία μπορεί να μην αναφέρεται μόνο σε περίπτωση που δεν ασκεί καμία επίδραση επί των χαρακτηριστικών του τελικού προϊόντος. Ωστόσο, το διφωσφορικό άλας εξακολουθεί να εξυπηρετεί έναν τεχνολογικό σκοπό, ακόμη και σε σχέση με το τελικό προϊόν, διότι ως στοιχείο του συστατικού "νιφάδες πουρέ πατάτας" καθορίζει το χρώμα του τελικού προϊόντος. Συνεπώς η αναφορά του είναι απαραίτητη, κατά το Verwaltungsgerichtshof, ιδίως εάν ληφθεί υπόψη ο σκοπός του νομοθέτη, ο οποίος συνίσταται στην όσο το δυνατόν πληρέστερη ενημέρωση του καταναλωτή περί της συστάσεως και της φύσεως των τροφίμων που του προτείνονται.
4. Εν συνεχεία, η Pfanni άσκησε αναίρεση ενώπιον του Bundesverwaltungsgericht. Η επιχείρηση ζητεί να εξαφανισθούν οι αποφάσεις του πρωτοβάθμιου και του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου και, εκ νέου, να αναγνωρισθεί ότι τo εν λόγω διφωσφορικό άλας δεν πρέπει να περιλαμβάνεται στον κατάλογο των συστατικών, καθόσον η πρόσθετη αυτή ουσία δεν φθάνει στο τελικό προϊόν παρά μόνο ως στοιχείο του συστατικού "νιφάδες πουρέ πατάτας". Στο πλαίσιο της αναιρετικής διαδικασίας, το Bundesverwaltungsgericht υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο ερώτημα, που προφανώς αφορά την ερμηνεία του άρθρου 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί επισημάνσεως:
"Εξακολουθεί να εξυπηρετεί τεχνολογικό σκοπό η παρουσία μιας πρόσθετης ουσίας στο τελικό προϊόν, όταν αυτή χρησιμοποιήθηκε κατά την παρασκευή ενός συστατικού, προκειμένου να διατηρηθεί σταθερός ο χρωματισμός του, η δε κατάσταση (' Zustand' ) αυτή εξακολουθεί να υπάρχει στο τελικό προϊόν, χωρίς να χρειάζεται πλέον η παρουσία σ' αυτό της πρόσθετης ουσίας;".
Νομικό πλαίσιο
5. Το βασικό νομοθέτημα ως προς το ζήτημα της επισημάνσεως είναι η προαναφερθείσα οδηγία περί επισημάνσεως. Δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής,
"η επισήμανση των τροφίμων περιλαμβάνει, σύμφωνα με τους όρους και υπό την επιφύλαξη των παρεκκλίσεων που προβλέπονται στα άρθρα 4 έως 14, τις ακόλουθες μόνον υποχρεωτικές ενδείξεις:
(...)
2) τον κατάλογο των συστατικών
(...)".
Η υποχρέωση αναφοράς του καταλόγου συστατικών διασαφηνίζεται στο άρθρο 6 της οδηγίας περί επισημάνσεως. Η παράγραφος 4 του άρθρου αυτού ορίζει ότι:
"α) Με τον όρο συστατικό νοείται κάθε ουσία, περιλαμβανομένων και των προσθέτων, η οποία χρησιμοποιείται στην παρασκευή ή την ετοιμασία ενός τροφίμου και η οποία εξακολουθεί να υπάρχει στο τελικό προϊόν ενδεχομένως σε τροποποιημένη μορφή.
β) 'Οταν ένα συστατικό τροφίμου προέρχεται το ίδιο από περισσότερα συστατικά, τα τελευταία αυτά θεωρούνται συστατικά του τροφίμου αυτού.
γ) Δεν θεωρούνται εν τούτοις συστατικά:
i) (...)
ii) * τα πρόσθετα:
* των οποίων η παρουσία σε ένα τρόφιμο οφείλεται αποκλειστικά στο γεγονός ότι περιείχοντο σε ένα ή περισσότερα συστατικά του τροφίμου αυτού και υπό την επιφύλαξη ότι δεν εξυπηρετούν πλέον κανένα τεχνολογικό σκοπό στο τελικό προϊόν,
* που χρησιμοποιούνται ως υποβοηθητικά της τεχνολογίας
* (...)"
6. H οδηγία περί επισημάνσεως δεν αναφέρει τι ακριβώς είναι το "πρόσθετο" ή το "βοηθητικό μέσο τεχνικής επεξεργασίας" κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας. Για τον ορισμό ωστόσο των εννοιών αυτών μπορεί κανείς να ανατρέξει στην oδηγία 89/107/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1988, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με τα πρόσθετα που μπορούν να χρησιμοποιούνται στα τρόφιμα τα οποία προορίζονται για ανθρώπινη διατροφή (4). Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, "πρόσθετο τροφίμων" είναι:
"οποιαδήποτε ουσία που, είτε έχει θρεπτική αξία είτε όχι, δεν καταναλώνεται συνήθως μόνη της ως τρόφιμο ούτε χρησιμοποιείται συνήθως ως χαρακτηριστικό συστατικό τροφίμων και της οποίας η σκόπιμη προσθήκη στα τρόφιμα, για τεχνολογικούς σκοπούς, κατά την κατασκευή, τη μεταποίηση, την παρασκευή, την κατεργασία, τη συσκευασία, τη μεταφορά ή την αποθήκευση, έχει ως αποτέλεσμα ή αναμένεται λογικά να έχει ως αποτέλεσμα το να αποτελέσουν η ίδια ή τα παράγωγά της συστατικό στοιχείο των τροφίμων αυτών, άμεσα ή έμμεσα".
Σύμφωνα με υποσημείωση της ιδίας οδηγίας (5), ως "βοηθητικό μέσο τεχνικής επεξεργασίας" νοείται:
"κάθε ουσία η οποία δεν καταναλίσκεται αυτή καθεαυτή ως συστατικό τροφίμων και χρησιμοποιείται σκοπίμως κατά τη μεταποίηση πρώτων υλών τροφίμων ή συστατικών τροφίμων, για την επίτευξη ενός συγκεκριμένου τεχνολογικού στόχου κατά την επεξεργασία ή τη μεταποίηση, και η οποία μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη μη ηθελημένη αλλά τεχνικά αναπόφευκτη παρουσία καταλοίπων αυτής της ουσίας ή των παραγώγων της στο τελικό προϊόν, υπό την προϋπόθεση ότι τα κατάλοιπα αυτά δεν αποτελούν κίνδυνο για την υγεία και δεν έχουν τεχνολογικές επιπτώσεις επί του τελικού προϊόντος".
Αναφέρω, τέλος, ότι τα διφωσφορικά άλατα νατρίου περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι ("γαλακτωματοποιητές, σταθεροποιητές, πυκνωτικά και πηκτικά μέσα που επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται στα τρόφιμα") της οδηγίας 74/329/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Ιουνίου 1974, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με τους γαλακτωματοποιητές, σταθεροποιητές, τα πυκνωτικά και πηκτικά μέσα που επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται στα τρόφιμα (6).
7. Η Γερμανία μετέφερε την οδηγία περί επισημάνσεως στο εσωτερικό της δίκαιο με την Lebensmittelkennzeichnungsverordnung (κανονιστική απόφαση περί επισημάνσεως των τροφίμων, στο εξής: LMKV), της 22ας Δεκεμβρίου 1981 (7). Σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 2, σημείο 2, της LMKV, δεν θεωρούνται ως συστατικά
"οι ουσίες οι περιλαμβανόμενες στο παράρτημα 2 της Zusatzstoffverkehrsverordnung (κανονιστικής αποφάσεως περί εμπορίας προσθέτων ουσιών) και οι αρωματικές ουσίες, τα ένζυμα και οι μικροοργανισμοί που περιέχονται σε ένα ή περισσότερα συστατικά του συγκεκριμένου τροφίμου, εφόσον δεν εκπληρώνουν κανένα τεχνολογικό σκοπό στο τελικό προϊόν".
To διφωσφορικό άλας E 450 a, που χρησιμοποίησε η Pfanni, εμφαίνεται στο παράρτημα 2 της προαναφερθείσας Zusatzstoffverkehrsverordnung (8).
Επιχειρήματα των μερών
8. Οι διάδικοι, η Επιτροπή και το Bundesverwaltungsgericht, συμφωνούν ότι το διφωσφορικό νάτριο αποτελεί πρόσθετη ουσία, η οποία, στην προκειμένη περίπτωση, χρησιμοποιήθηκε σε συστατικό (τις νιφάδες πουρέ πατάτας) τελικού προϊόντος (το οποίο χαρακτηρίζεται από το Bundesverwaltungsgericht ως "προϊόν από αφυδατωμένα γεώμηλα"). Συμφωνούν επιπλέον ότι η πρόσθετη αυτή ουσία, υπό συνθήκες όπως οι παρούσες και βάσει των παρατεθεισών ανωτέρω νομικών διατάξεων, πρέπει να αναφέρεται στην ετικέτα του τελικού προϊόντος, εκτός εάν "δεν εξυπηρετεί πλέον κανένα τεχνολογικό σκοπό" στο τελικό αυτό προϊόν (9) κατά την έννοια, υποθέτω, του άρθρου 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας (βλ. ανωτέρω σημείο 5), και του άρθρου 5, παράγραφος 2, σημείο 2, της LKMV (βλ. ανωτέρω σημείο 7), το οποίο αποτελεί εφαρμογή του. Aυτό όμως που αμφισβητείται είναι αν η πρόσθετη ουσία εξυπηρετεί εν προκειμένω τεχνολογικό σκοπό ή αποτελεί ένα από τα λεγόμενα προϊόντα "carry over".
9. Kατά την Pfanni, δεν μπορεί εν προκειμένω να γίνει λόγος για τεχνολογικό σκοπό στο τελικό προϊόν. Η επιχείρηση βασίζεται πρωτίστως επί της σημασιολογικής αναλύσεως των όρων "δεν εξυπηρετούν πλέον κανένα τεχνολογικό σκοπό" του άρθρου 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί επισημάνσεως. Ο ενεστώτας ("εξυπηρετούν") αποτελεί, κατ' αυτήν, ένδειξη ότι εδώ νοούνται μόνο οι τεχνολογικές λειτουργίες που εκπληρούνται ακόμη στο τελικό προϊόν, ενώ και η προσθήκη της λέξεως "πλέον" υποδηλώνει ότι η επίδραση επί του τελικού προϊόντος σε προηγούμενα στάδια της παραγωγής δεν επιβάλλει μνεία της ουσίας στην ετικέτα. Δυστυχώς, το γερμανικό κείμενο του άρθρου 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, στο οποίο γίνεται λόγος για "Wirkung", είναι λιγότερο σαφές από τα κείμενα στις άλλες γλώσσες, όπου χρησιμοποιείται ο όρος "σκοπός" ή "λειτουργία".
Η Pfanni αναλύει εν συνεχεία τη ratio legis της οδηγίας περί επισημάνσεως. Κατά την επιχείρηση, με την οδηγία αυτή ο νομοθέτης επέλεξε συνειδητώς, ακριβώς για την ορθή ενημέρωση και, επομένως, την προστασία του καταναλωτή, να μην επιβάλει τη μνεία λιγότερο σημαντικών ή δυσνόητων στοιχείων στην ετικέτα των τροφίμων. Πράγματι, αντίθετα απ' ό,τι έκριναν τα κατώτερα δικαστήρια, οι μακροσκελείς κατάλογοι συστατικών δεν εγγυώνται πάντοτε αποτελεσματικότερη προστασία. Αντιθέτως, οι καταναλωτές, οι οποίοι αγοράζουν * συχνά βιαστικά * τρόφιμα και βρίσκονται έτσι αντιμέτωποι με ατελείωτες απαριθμήσεις συστατικών, δεν μπορούν να επικεντρώσουν την προσοχή τους στα ουσιώδη στοιχεία και ενδέχεται ακόμη και να παραπλανώνται.
Τέλος, η Pfanni υπογραμμίζει ότι το άρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί επισημάνσεως δεν θα είχε πλέον καμία πρακτική σημασία, εάν θεωρούνταν, όπως υποστηρίζει η Landesanwaltschaft, ότι όποια πρόσθετη ουσία επηρεάζει τα χαρακτηριστικά του τελικού προϊόντος εξυπηρετεί τεχνολογικό σκοπό στο τελικό αυτό προϊόν, αφού οι πρόσθετες ουσίες επηρεάζουν πάντοτε τα χαρακτηριστικά του τελικού προϊόντος, σε διαφορετικό βέβαια βαθμό.
10. 'Οπως είπα, το διφωσφορικό νάτριο που χρησιμοποίησε η Pfanni εξυπηρετεί, κατά την Landesanwaltschaft, τεχνολογικό σκοπό στο τελικό προϊόν, επειδή συγκαθορίζει τα χαρακτηριστικά (το χρώμα) του τελικού προϊόντος, και μάλιστα αυτός είναι ο προορισμός του. Μόνον όταν μια πρόσθετη ουσία, "η οποία περιέχεται στο τελικό προϊόν μέσω ενός από τα συστατικά του, δεν επηρεάζει τα χαρακτηριστικά του", μπορεί να γίνεται λόγος για φαινόμενο "carry over". H Landesanwaltschaft * υποστηριζόμενη από το Bayerisches Verwaltungsgericht, το Bayerischer Verwaltungsgerichthof και, όπως προκύπτει από τη Διάταξη περί παραπομπής, από τον Arbeitskreis der lebensmittelchemischen Sachverstaendigen der Laender und des Bundesgesundheitsamtes (την ομάδα εργασίας των εκπροσώπων των ομόσπονδων κρατιδίων και της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Υγείας σχετικά με τη χημεία τροφίμων) * θεωρεί επίσης ότι η δική της ερμηνεία συνάδει περισσότερο προς την ratio legis της οδηγίας περί επισημάνσεως, η οποία επιδιώκει την όσο το δυνατόν πληρέστερη ενημέρωση και προστασία των καταναλωτών. Εν πάση περιπτώσει, δεν επιτρέπεται να μπορούν οι παραγωγοί να αποφεύγουν την υποχρέωσή τους προς ενημέρωση του καταναλωτή χρησιμοποιώντας ορισμένες πρόσθετες ουσίες όχι στο τελικό στάδιο της παραγωγής αλλά νωρίτερα, κατά την παραγωγή των συστατικών. Δεν πρέπει συνεπώς να αποδίδεται μεγάλη σημασία στο χρονικό σημείο κατά το οποίο πραγματοποιείται η χημική αντίδραση η οποία επιδιώκεται με την προσθήκη της πρόσθετης ουσίας.
11. Με την τελευταία αυτή θέση συμφωνεί απολύτως το Bundesverwaltungsgericht. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται γενικώς να κλίνει υπέρ της απόψεως της Pfanni. Πράγματι, στην Διάταξη περί παραπομπής αποδέχεται τα επιχειρήματα της Pfanni ως προς την ratio legis της οδηγίας περί επισημάνσεως και ως προς την πρακτική σημασία που πρέπει να αποδοθεί στο άρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί επισημάνσεως.
Και η Επιτροπή υποστηρίζει επίσης τα επιχειρήματα αυτά αλλά φρονεί, όπως άλλωστε και το Bundesverwaltungsgericht, ότι η προτεινόμενη από την Pfanni ερμηνεία ελάχιστες εγγυήσεις παρέχει κατά ενδεχομένων καταχρήσεων εκ μέρους των παραγωγών. Προκειμένου να αποτραπούν τέτοιες καταχρήσεις, η Επιτροπή προτείνει ένα δικό της κριτήριο. Προκειμένου να καθοριστεί αν ορισμένη πρόσθετη ουσία εξυπηρετεί τεχνολογικό σκοπό σε ένα τελικό προϊόν, πρέπει, κατ' αυτήν, να εξετασθεί αν το τελικό προϊόν θα αλλοιωνόταν σε περίπτωση αφαιρέσεως της πρόσθετης ουσίας. Η Επιτροπή αποσαφηνίζει την άποψή της με το ακόλουθο παράδειγμα: το τελικό προϊόν, στο οποίο έχει χρησιμοποιηθεί πρόσθετη χρωστική ουσία, θα αλλάξει χρώμα, εφόσον του αφαιρεθεί η χρωστική ουσία, και αυτό ανεξαρτήτως του αν η χρωστική ουσία προστέθηκε στο τελικό προϊόν απευθείας ή εμμέσως, μέσω κάποιου συστατικού. Τελείως διαφορετικά έχουν τα πράγματα σε μια περίπτωση όπως η ακόλουθη: αν από το τελικό προϊόν (προϊόντα από αφυδατωμένα γεώμηλα) αφαιρεθεί το διφωσφορικό άλας το οποίο προστέθηκε στις νιφάδες πουρέ πατάτας, δεν πρόκειται να μεταβληθούν τα χαρακτηριστικά του τελικού προϊόντος. Συνεπώς το διφωσφορικό άλας δεν εξυπηρετεί πλέον κανέναν τεχνολογικό σκοπό, καταλήγει η Επιτροπή.
Προτεινόμενη απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα
12. Ακριβώς όπως το Bundesverwaltungsgericht και η Επιτροπή, συμφωνώ και εγώ ότι το επιχείρημα που προβάλλει η Pfanni, ότι δηλαδή για να έχει κάποια πρακτική αποτελεσματικότητα το άρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι κάθε πρόσθετη ουσία η οποία αμέσως ή εμμέσως επηρεάζει τις ιδιότητες του τελικού προϊόντος πρέπει να αναφέρεται στην ετικέτα. Η άποψη αυτή θα ισοδυναμούσε με απόλυτη υποχρέωση μνείας όλων των προσθέτων ουσιών, πράγμα που δεν συμβιβάζεται με το γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας, το οποίο ρητώς εξαιρεί ορισμένες πρόσθετες ουσίες από την υποχρέωση μνείας. Επιπλέον θα μπορούσε να παραπλανήσει τον καταναλωτή, πράγμα το οποίο η οδηγία περί επισημάνσεως επιδιώκει ακριβώς να αποτρέψει (10). Πράγματι, ο καταναλωτής ο οποίος βλέπει το όνομα μιας πρόσθετης ουσίας να αναφέρεται στην ετικέτα ενός τροφίμου θα συμπεράνει ότι η πρόσθετη αυτή ουσία είναι συστατικό του τελικού προϊόντος, ενώ αυτό ακριβώς δεν συμβαίνει σε μια περίπτωση όπως η προκείμενη.
Τέλος, συμφωνώ με το επιχείρημα της Pfanni, το οποίο υποστηρίζεται από την Επιτροπή και το Bundesverwaltungsgericht, ότι η απόλυτη υποχρέωση αναφοράς των προσθέτων ουσιών στην ετικέτα δεν συμβιβάζεται με τη ratio legis της οδηγίας περί επισημάνσεως. Αναμφιβόλως, θεμέλιο της οδηγίας αποτελεί "η αρχή της πληροφορήσεως και της προστασίας των καταναλωτών" (11). Ο Ευρωπαίος νομοθέτης όμως προτίμησε, κατά τη γνώμη μου, την ουσιαστική έναντι της πλήρους ενημερώσεως. Περί αυτού μαρτυρεί όχι μόνον ο αριθμητικός περιορισμός των δεδομένων τα οποία πρέπει να αναφέρονται στην ετικέτα των τροφίμων (12) και ο αριθμητικός περιορισμός των προϊόντων των οποίων τα συστατικά πρέπει να αναφέρονται (13), αλλά επίσης και η επίδικη εν προκειμένω διάταξη, σύμφωνα με την οποία οι πρόσθετες ουσίες οι οποίες δεν θεωρούνται συστατικά (14) εξαιρούνται από την υποχρέωση αναφοράς.
13. Πώς πρέπει να ερμηνευθεί το άρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί επισημάνσεως; Φρονώ ότι η μέριμνα του Δικαστηρίου κατά την ερμηνεία αυτή πρέπει να είναι διττή (15). Πρώτον, πρέπει το συγκεκριμένο χωρίο να ερμηνευθεί κατά τρόπο που, όπως ελέχθη προηγουμένως, να μην του στερεί κάθε πραγματικό περιεχόμενο. Δεύτερον, πρέπει, όπως υποστηρίχθηκε από όλα τα μέρη (με εξαίρεση την Pfanni) και όργανα που εμπλέκονται στη διαδικασία, να υπάρξει η καλύτερη δυνατή προστασία από το ενδεχόμενο καταχρήσεων εκ μέρους των παραγωγών. Το κριτήριο που προτείνει η Επιτροπή (βλ. ανωτέρω σημείο 11) νομίζω ότι είναι το ενδεδειγμένο προς τον σκοπό αυτό. Προτείνω συνεπώς στο Δικαστήριο, κατά την απάντησή του στο προδικαστικό ερώτημα, να ακολουθήσει την πρόταση της Επιτροπής, αφού βέβαια την προσαρμόσει προς τις πραγματικές περιστάσεις της παρούσας υποθέσεως.
Πρόταση
14. Προτείνω επομένως στο Δικαστήριο να δώσει την εξής απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα:
"Το άρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1978, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την επισήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων που προορίζονται για τον τελικό καταναλωτή καθώς επίσης και τη διαφήμισή τους, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι πρόσθετο το οποίο εμποδίζει την αλλοίωση του χρωματισμού ενός συστατικού κατά την παρασκευή του συστατικού αυτού δεν εξυπηρετεί πλέον κανέναν τεχνολογικό σκοπό στο τελικό προϊόν όταν η παρουσία του προσθέτου στο τελικό προϊόν δεν είναι αναγκαία για να εμποδίσει την αλλοίωση του χρωματισμού του εν λόγω τελικού προϊόντος."
(*) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ολλανδική.
(1) * ΕΕ ειδ. έκδ. 03/024, σ. 33. Η οδηγία περί επισημάνσεως τροποποιήθηκε εν τω μεταξύ πέντε φορές, και συγκεκριμένα από τις οδηγίες 85/7/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 19ης Δεκεμβρίου 1984 (ΕΕ 1984, L 2, σ. 22), 86/197/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 26ης Μαΐου 1986 (ΕΕ 1986, L 144, σ. 38), 89/395/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 14ης Ιουνίου 1989 (ΕΕ 1989, L 186, σ. 17), 91/72/ΕΟΚ της Επιτροπής της 16ης Ιανουαρίου 1991 (ΕΕ 1991, L 42, σ. 27) και 93/102/ΕΚ της Επιτροπής της 16ης Νοεμβρίου 1993 (ΕΕ 1993, L 291, σ. 14). Ο αρχικός της τίτλος τροποποιήθηκε από το άρθρο 1 της οδηγίας 89/395/ΕΟΚ. Ειδικές διατάξεις τέλος σχετικά με τους κανόνες επισήμανσης των τροφίμων όσον αφορά τις τροφικές τους ιδιότητες περιλαμβάνει η οδηγία 90/496/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 24ης Σεπτεμβρίου 1990 (ΕΕ 1990, L 276, σ. 40).
(2) * Με την προσθήκη διφωσφορικού άλατος σχηματίζονται ενώσεις σιδήρου και άλλα σύνθετα άλατα με βαρέα μέταλλα και έτσι αποφεύγεται μία ανεπιθύμητη μεταβολή του χρώματος προς το γκρίζο. Ο χρωματισμός αυτός είναι ανεπιθύμητος, διότι ο καταναλωτής τον θεωρεί ένδειξη κατώτερης ποιότητας.
(3) * Αλλοίωση του χρώματος των νιφάδων πουρέ γεωμήλων λόγω ενζύμων αποκλείεται, διότι με τη θέρμανση εξουδετερώνονται τα ένζυμα που υπάρχουν στα κύτταρα των γεωμήλων.
(4) * EE 1989, L 40, σ. 27.
(5) * Βλ. υποσημείωση 1, EE 1989, L 40, σ. 27.
(6) * ΕΕ ειδ. έκδ. 03/011, σ. 10. Δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, για την επεξεργασία των τροφίμων με γαλακτωματοποιητές, σταθεροποιητές, πυκνωτικά και πηκτικά μέσα, τα κράτη μέλη επιτρέπουν μόνο τη χρησιμοποίηση των ουσιών που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι.
(7) * BGBl.I, σ. 1625. 'Οπως προκύπτει από τη Διάταξη περί παραπομπής, η LMKV τροποποιήθηκε για τελευταία φορά με την τέταρτη AEnderungsverordnung (τροποποιητική απόφαση) της 5ης Μαρτίου 1990 (BGBl. I, σ. 435).
(8) * Η Zusatzstoffverkehrsverordnung φέρει ημερομηνία 10 Ιουλίου 1984 (BGBl. I, σ. 897) και τροποποιήθηκε με απόφαση της 19ης Ιουνίου 1989 (BGBl. I, σ. 1123).
(9) * Επομένως συμφωνούν επίσης * ορθώς, κατά τη γνώμη μου * ότι το διφωσφορικό νάτριο δεν χρησιμοποιήθηκε απλώς ως βοηθητικό μέσο τεχνικής επεξεργασίας . Αν επρόκειτο για βοηθητικό μέσο, στο τελικό προϊόν θα βρίσκονταν εξ ορισμού (βλ. ανωτέρω, σημείο 6) μόνο κάποια κατάλοιπα ή παράγωγα, ενώ από τη Διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι στο προϊόν από αφυδατωμένα γεώμηλα της Pfanni βρίσκεται το ίδιο το χρησιμοποιηθέν πρόσθετο.
(10) * Βλ. τη δωδέκατη αιτιολογική σκέψη του προοιμίου της οδηγίας περί επισημάνσεως: εκτιμώντας ότι οι κανόνες σημάνσεως πρέπει επίσης να περιέχουν την απαγόρευση παραπλανήσεως του αγοραστή (...) .
(11) * Αυτόθι, έκτη αιτιολογική σκέψη. Βλ. ομοίως άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας περί επισημάνσεως.
(12) * 'Αρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας περί επισημάνσεως: H επισήμανση των τροφίμων περιλαμβάνει (...) τις ακόλουθες μόνον υποχρεωτικές ενδείξεις: (...) .
(13) * 'Αρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας περί επισημάνσεως.
(14) * 'Αρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημείο ii, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας περί επισημάνσεως. Το αυτό ισχύει για τα στοιχεία ενός συστατικού που έχουν προσωρινά αφαιρεθεί κατά τη διαδικασία παρασκευής για να προστεθούν και πάλι κατόπιν σε ποσότητα που δεν υπερβαίνει την αρχική περιεκτικότητα και για ουσίες που χρησιμοποιούνται στις αυστηρά αναγκαίες ποσότητες ως διαλύτες ή φορείς για πρόσθετα και αρωματικές ύλες (άρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο γ', σημεία i και ii_δεύτερη υποπερίπτωση).
(15) * Δεν θεωρώ πειστικά τα επιχειρήματα που επικαλείται η Pfanni στηριζόμενη στο γράμμα των κρίσιμων διατάξεων. Καλώ συνεπώς το Δικαστήριο να μην στηρίξει την ερμηνεία του (μόνο) επ' αυτών των επιχειρημάτων.