62017CC0706
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
NILSA WAHLA
przedstawiona w dniu 17 stycznia 2019 r. (
1
)
Sprawa C‑706/17
Achema AB
Orlen Lietuva AB
AB „Lifosa”
przeciwko
Valstybinė kainų ir energetikos kontrolės komisija (VKEKK)
przy udziale:
Lietuvos Respublikos energetikos ministerija,
UAB, „BALTPOOL”
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (naczelny sąd administracyjny Litwy)]
Pomoc państwa – Pojęcie „zasobów państwowych” – Selektywność – Wpływ na wymianę handlową – Zakłócenie konkurencji – Usługi w ogólnym interesie gospodarczym w sektorze energii elektrycznej – Przesłanki określone w wyroku Altmark
1.
W pytaniach prejudycjalnych Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (naczelny sąd administracyjny Litwy) zmierza zasadniczo do ustalenia, czy niektóre aspekty litewskiego systemu świadczenia usług użyteczności publicznej (zwanych dalej „UUP”) w sektorze energii elektrycznej i mechanizmu ich finansowania (zwanego dalej „systemem UUP”) należy uznać za pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE.
2.
Niniejsza sprawa daje Trybunałowi okazję do doprecyzowania swojego orzecznictwa odnoszącego się w szczególności do pojęcia „zasobów państwowych” i przesłanek określonych w orzecznictwie wynikającym z wyroku Trybunału z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (zwanego dalej „wyrokiem Altmark”) (
2
).
I. Ramy prawne
A.
Prawo litewskie
3.
Zdaniem sądu odsyłającego mające znaczenie dla niniejszej sprawy przepisy prawa krajowego są zawarte w następujących aktach prawnych obowiązujących w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych: Elektros energijos įstatymas, no VIII 1881 (litewskiej ustawie o energii elektrycznej nr VIII 1881) z dnia 20 lipca 2000 r., Lietuvos Respublikos atsinaujinančių išteklių energetikos įstatymo no XI 1375 (litewskiej ustawie o energii ze źródeł odnawialnych nr XI 1375) z dnia 12 maja 2011 r.; Lietuvos Respublikos elektros energetikos sistemos integracijos į Europos elektros energetikos sistemas įstatymas Nr. XI 2052 (litewskiej ustawie o integracji systemu elektroenergetycznego z europejskimi systemami elektroenergetycznymi nr XI 2052) z dnia 12 czerwca 2012 r., Lietuvos Respublikos atsinaujinančių išteklių energetikos įstatymo 2, 11, 13, 14, 16, 20, 21 straipsnių pakeitimo ir papildymo įstatymas Nr. XII 169 (litewskiej ustawie wykonującej ustawę zmieniającą i uzupełniającą art. 2, 11, 13, 14, 16, 20 i 21 ustawy o energii ze źródeł odnawialnych nr XII 169) z dnia 17 stycznia 2013 r. oraz w aktach wykonawczych do tych ustaw, w tym Lietuvos Respublikos Vyriausybės nutarimo Nr. 916 dėl viešuosius interesus atitinkančių paslaugų elektros energetikos sektoriuje teikimo tvarkos aprašo patvirtinimo (uchwale nr 916 rządu Republiki Litewskiej zatwierdzającej procedurę świadczenia usług użyteczności publicznej w sektorze energii elektrycznej) z dnia 18 lipca 2012 r. oraz Vyriausybės Nutarimas Nr. 1157 „Viešuosius interesus atitinkančių paslaugų elektros energetikos sektoriuje lėšų administravimo tvarkos aprašas” (uchwale nr 1157 rządu Republiki Litewskiej w sprawie procedury zarządzania środkami przeznaczonymi na finansowanie usług użyteczności publicznej w sektorze energii elektrycznej) z dnia 19 września 2012 r. (zwanych dalej „spornym ustawodawstwem krajowym”).
4.
Przepisy zawarte w tych aktach prawnych, o ile mają one znaczenie dla niniejszego postępowania, zostaną podsumowane w pkt 12–15 poniżej.
II. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
5.
Skarżący w postępowaniu głównym – Achema AB, Orlen Lietuva AB i AB „Lifosa” („Achema i in.”) – są spółkami zarejestrowanymi i prowadzącymi działalność na terenie Republiki Litewskiej, będącymi między innymi operatorami elektrociepłowni. Energia elektryczna wytwarzana w tych zakładach jest używana do zaspokojenia ich własnego zapotrzebowania na energię elektryczną lub dostarczana do innych przedsiębiorstw. Spółki te kupują także energię elektryczną od niezależnych dostawców prowadzących działalność na Litwie.
6.
Zgodnie z odpowiednimi przepisami prawa krajowego Achema i in. były, tak samo jak inni odbiorcy energii elektrycznej, zobowiązane do zapłacenia określonej kwoty za UUP świadczone na ich rzecz w 2014 r.
7.
Achema i in. wniosły do Vilniaus apygardos administracinis teismas (regionalnego sądu administracyjnego w Wilnie, Litwa) skargi o stwierdzenie nieważności pkt 1.2–1.4, 1.7, 2 i 3 decyzji narodowej komisji kontroli energii i cen Litwy („NKKEC”) z dnia 11 października 2013 r. (zmienionej decyzją nr O3‑704 z dnia 22 listopada 2013 r.) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”). W zaskarżonej decyzji NKKEC określiła całkowitą wysokość środków należnych za rok 2014 dla przedsiębiorstw energetycznych świadczących UUP („usługodawców UUP”) (pkt 1) i cenę UUP dla litewskich (końcowych) odbiorców energii elektrycznej, w tym dla skarżących (pkt 2 i 3).
8.
Wyrokiem z dnia 9 lutego 2016 r. sąd ten oddalił jako bezzasadną skargę wniesioną przez Achemę i in.
9.
Achema i in. wniosły apelacje od tego wyroku do Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (naczelnego sądu administracyjnego Litwy). Sąd ten, powziąwszy wątpliwości co do prawidłowej wykładni właściwych przepisów prawa Unii, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„Czy ramy prawne świadczenia usług użyteczności publicznej w sektorze energii elektrycznej [»systemu UUP«] – ustanowione [przez sporne ustawodawstwo krajowe] – obowiązując[e] w 2014 r., lub też część tych ram prawnych należy uznać za pomoc państwa (system pomocy państwa) w rozumieniu art. 107 ust. 1 [TFUE], uwzględniając także następujące pytania:
–
w okolicznościach takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie, czy art. 107 ust. 1 TFUE powinien być interpretowany w ten sposób, że środki przeznaczone na finansowanie UUP należy uznać za zasoby państwowe?
–
czy art. 107 ust. 1 TFUE powinien być interpretowany w ten sposób, że nałożenie na operatorów sieci (przedsiębiorstwa) obowiązku zakupu energii elektrycznej od jej producentów po ustalonej cenie (stawce) lub bilansowania energii elektrycznej, przy rekompensowaniu strat poniesionych przez operatorów sieci w związku z tym obowiązkiem, środkami, które prawdopodobnie stanowią zasoby państwowe, nie powinno zostać uznane za pomoc przyznaną producentom energii elektrycznej z zasobów państwowych?
–
czy art. 107 ust. 1 TFUE powinien być interpretowany w ten sposób, że w okolicznościach takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie za mające charakter selektywny lub mogące wywrzeć wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi należy uznać następujące wsparcie: wsparcie przyznane przedsiębiorstwu realizującemu projekt o znaczeniu strategicznym, taki jak NordBalt; wsparcie przyznawane przedsiębiorstwom, którym powierzono zapewnienie bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej przez określony okres; wsparcie mające zrekompensować straty wynikające z warunków rynkowych i rzeczywiście poniesione przez osoby, takie jak producenci urządzeń fotowoltaicznych, których to dotyczy ze względu na odmowę wykonania przez państwo podjętych wcześniej zobowiązań (ze względu na zmiany regulacji krajowych); wsparcie przyznawane przedsiębiorstwom (operatorom sieci) w celu zrekompensowania rzeczywistych strat poniesionych w związku z wykonywaniem obowiązku zakupu energii elektrycznej po ustalonej cenie od producentów energii elektrycznej świadczących UUP i bilansowania energii elektrycznej?
–
czy art. 107 ust. 1 TFUE w związku z art. 106 ust. 2 TFUE powinien być interpretowany w ten sposób, że w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie przedmiotowy system UUP (lub jego część) powinien być uznany za spełniający kryteria wskazane w pkt 88–93 wyroku [Altmark]?
–
czy art. 107 ust. 1 TFUE powinien być interpretowany w ten sposób, że w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie system UUP (lub jego część), powinien być uznany za zakłócający konkurencję lub grożący jej zakłóceniem?”.
10.
Uwagi na piśmie w niniejszym postępowaniu przedłożyły Achema, Baltpool, rząd litewski i Komisja. Te same strony zostały wysłuchane podczas rozprawy, która odbyła się w dniu 6 listopada 2018 r.
III. Analiza
11.
W mojej ocenie przed zbadaniem poszczególnych zagadnień podniesionych w niniejszym postępowaniu należałoby pokrótce przedstawić najważniejsze aspekty litewskiego systemu UUP w sektorze energii elektrycznej, według wyjaśnień sądu odsyłającego, a następnie poczynić kilka uwag wstępnych.
A.
Litewski system UUP
12.
Zdaniem sądu odsyłającego UUP to zasadniczo usługi lub działalność świadczone w interesie ogólnym zgodnie ze spornym ustawodawstwem krajowym. W okresie, którego dotyczy niniejsze postępowanie, UUP obejmowały między innymi produkcję energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych i jej bilansowanie, produkcję energii elektrycznej w trybie kogeneracji w elektrociepłowniach, które dostarczają ciepło do lokalnych sieci ciepłowniczych, a oszczędność energii pierwotnej jest taka, że łączna produkcja ciepła i energii elektrycznej może zostać uznana za efektywną, produkcję energii elektrycznej w konkretnych elektrowniach, w których produkcja energii elektrycznej jest konieczna dla zapewnienia bezpieczeństwa jej dostaw, realizację projektów o znaczeniu strategicznym w sektorze energii elektrycznej związanych ze zwiększeniem bezpieczeństwa energetycznego poprzez instalowanie połączeń międzysystemowych z systemami elektroenergetycznymi innych państw lub przez łączenie systemu elektroenergetycznego Republiki Litewskiej z systemami elektroenergetycznymi innych państw członkowskich (takimi jak „międzysystemowe połączenie elektroenergetyczne pomiędzy Litwą i Szwecją” (znane również pod nazwą NordBalt) oraz realizację projektu słonecznej elektrowni fotowoltaicznej.
13.
Zgodnie z procedurami ustanowionymi przez prawo właściwe litewskie władze publiczne określają co roku usługodawców UUP, ustalają zakres UUP, a także ustalają warunki i wysokość rekompensaty należnej z tytułu wyświadczonych UUP. Wszyscy odbiorcy energii elektrycznej płacą cenę UUP, w wysokości ustalonej przez NKKEC, na podstawie ilości energii elektrycznej rzeczywiście zużywanej na ich własne potrzeby. Płatność ceny UUP jest uwzględniana w cenie nabywanej energii elektrycznej albo cena ta jest uiszczana odrębnie na rzecz operatorów sieci.
14.
Litewscy operatorzy sieci energetycznych przekazują środki pobrane od odbiorców energii elektrycznej („środki przeznaczone na finansowanie UUP”) zarządcy środków przeznaczonych na finansowanie UUP – spółce UAB Baltpool, będącej prywatną jednostką prawną kontrolowaną przez państwo. Z kolei Baltpool płaci usługodawcom UUP za ich usługi, zgodnie z przewidzianą prawem procedurą. BaltPool nie jest finansowany z budżetu publicznego; jego koszty administracyjne są pokrywane z tych samych środków przeznaczonych na finansowanie UUP.
15.
Środki przeznaczone na finansowanie UUP nie mogą być wykorzystane na cele inne niż zapłata za świadczenie UUP i nie stanowią części budżetu państwa. Należne kwoty od odbiorców, którzy zalegają z zapłatą ceny UUP, są dochodzone zgodnie z ogólną procedurą przewidzianą w przepisach prawa cywilnego. Odbiorcy ci nie ponoszą odpowiedzialności na mocy przepisów prawa publicznego.
B.
Uwagi wstępne
16.
W świetle powyższego należy przede wszystkim podkreślić, że zadanie Trybunału w przypadku skierowania do niego odesłania prejudycjalnego polega na wyjaśnieniu sądowi krajowemu zakresu odpowiednich przepisów prawa Unii w celu umożliwienia temu sądowi prawidłowego zastosowania tych przepisów do rozpatrywanych przez niego okoliczności, a nie na stosowaniu tych przepisów przez Trybunał, i to tym bardziej że Trybunał nie zawsze posiada wszystkie dane niezbędne w tym celu (
3
). W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału sądy krajowe są upoważnione do dokonywania wykładni i stosowania pojęcia „pomocy państwa”, a w toczących się przed tymi sądami postępowaniach to do nich należy zbadanie, czy wymogi określone w art. 107 ust. 1 TFUE są spełnione (
4
).
17.
Ten „podział pracy” między Trybunałem Sprawiedliwości a sądami krajowymi jest sprawą najwyższej wagi. Tym bardziej w sytuacji takiej jak rozpatrywana w niniejszym postępowaniu: krajowe ramy mające zastosowanie w postępowaniu głównym są dosyć złożone i obejmują szereg działań, które mogłyby przynajmniej potencjalnie mieć znaczenie w kontekście art. 107 ust. 1 TFUE. Ponadto w odniesieniu do niektórych zagadnień sąd krajowy dąży do wyjaśnienia kwestii, które są głównie faktyczne i raczej techniczne, zasadniczo zwracając się do Trybunału o zatwierdzenie jego analizy. Jednak, jak Baltpool słusznie podkreślił w trakcie rozprawy, Trybunał nie dysponuje danymi i innymi wymaganymi informacjami, aby potwierdzić lub podważyć wstępne ustalenia sądu krajowego. W odniesieniu do tych kwestii, do sądu krajowego będzie zatem należało dokonanie ostatecznych ustaleń w świetle wytycznych, które zostaną przedstawione przez Trybunał w odniesieniu do znaczenia i zakresu art. 107 ust. 1 TFUE.
18.
Następnie należy również podkreślić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zakwalifikowanie danego środka jako „pomocy państwa” w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE wymaga spełnienia wszystkich określonych w tym postanowieniu przesłanek. Po pierwsze, musi mieć miejsce interwencja państwa lub interwencja przy użyciu zasobów państwowych. Po drugie, interwencja ta musi być w stanie wpłynąć na wymianę handlową między państwami członkowskimi. Po trzecie, musi ona skutkować przyznaniem beneficjentowi selektywnej korzyści. Po czwarte, musi zakłócać konkurencję lub grozić jej zakłóceniem (
5
).
19.
W związku z tym przejdę teraz do analizy kwestii prawnych podniesionych w pytaniach prejudycjalnych. Zbadam je w kolejności przyjętej we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
C.
W przedmiocie pytania pierwszego
20.
Pierwsze pytanie prejudycjalne dotyczy pierwszej przesłanki wymienionej w pkt 18 powyżej. Poprzez to pytanie sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy art. 107 ust. 1 TFUE powinien być interpretowany w ten sposób, że fundusze takie jak środki przeznaczone na finansowanie UUP powinny być uznawane za zasoby państwowe.
21.
Moim zdaniem na to pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.
22.
Na wstępie należy zaznaczyć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dla zakwalifikowania określonych korzyści jako pomocy w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE konieczne jest, aby zostały one przyznane bezpośrednio lub pośrednio z zasobów państwowych oraz aby można je było przypisać państwu (
6
).
23.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że środki rzekomo stanowiące pomoc mają swoje źródło w przepisach ustawowych i wykonawczych przyjętych przez władze litewskie. Środki te można zatem przypisać państwu.
24.
Rozstrzygnięcia wymaga natomiast kwestia, czy środki te pochodzą z zasobów państwowych w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE.
25.
Oczywiste jest, że pojęcie „zasobów państwowych” obejmuje wszystkie środki pieniężne, które państwo może przeznaczyć na wsparcie przedsiębiorstw: obejmuje to nie tylko środki finansowe, które bezpośrednio lub pośrednio pochodzą ze środków publicznych lub przychodów, z których państwo rezygnuje, ale również z zasobów, które, mimo że nie są stale w posiadaniu skarbu państwa, stale znajdują się pod kontrolą publiczną (
7
). Mówiąc prościej, te ostatnie są funduszami, które, nawet jeśli pochodzą od osób prywatnych, są pobierane przez państwo, w jego imieniu lub w wyniku jego interwencji, i które są dostępne dla właściwych organów krajowych dysponujących uprawnieniami do decydowania o ich ostatecznym wykorzystaniu.
26.
Wydaje się, że ma to miejsce w odniesieniu do środków przeznaczonych na finansowanie UUP w ramach litewskiego systemu UUP.
27.
Środki przeznaczone na finansowanie UUP są pod kontrolą publiczną od momentu, w którym są one pobierane od odbiorców energii elektrycznej do momentu, w którym są one rozdzielane między usługodawców UUP. W szczególności to władze publiczne określają, jakie usługi należy uznawać za UUP w danym roku, i wybierają przedsiębiorstwa, które będą kwalifikować się jako usługodawcy UUP. To organ publiczny – NKKEC – określa także, jaką kwotą należy obciążyć odbiorców energii elektrycznej z tytułu UUP.. Raz pobrane przez operatorów sieci energetycznych środki przeznaczone na finansowanie UUP są przekazywane spółce Baltpool, która jest kontrolowana przez państwo, mimo że została utworzona jako przedsiębiorstwo prawa prywatnego. Baltpool zarządza otrzymanymi funduszami, rozdzielając je między usługodawców UUP zgodnie z kryteriami określonymi przez prawo, zachowując część tych funduszy na pokrycie kosztów administracyjnych. W związku z tym cały cykl obiegu środków przeznaczonych na finansowanie UUP jest ściśle regulowany.
28.
Wobec powyższego sytuację analizowaną w niniejszym postępowaniu należy odróżnić od sytuacji rozpatrywanych przez Trybunał w innych sprawach, takich jak PreussenElektra (
8
) i ENEA (
9
), które również dotyczyły krajowych systemów wspierania energii ze źródeł odnawialnych. W tych sprawach Trybunał uznał, że sam nałożony przez państwo na przedsiębiorstwa prywatne obowiązek dotyczący zakupu energii elektrycznej po kosztach, które mogą być wyższe od normalnej ceny rynkowej, nie stanowi pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. We wskazanych sprawach kluczowe było to, że – w odróżnieniu od spornego systemu UUP – nie istniał mechanizm finansowania zarządzany przez państwo. Nie prowadzono poboru i dystrybucji kwot uiszczanych przez odbiorców energii elektrycznej, nad którymi państwo mogło sprawować jakąś formę kontroli.
29.
Litewski system UUP nie jest również porównywalny ze środkami zbadanymi przez Trybunał w sprawie Pearle i in. (
10
) oraz w sprawie Doux Élevage (
11
).
30.
We wskazanych sprawach – pomimo że opłaty finansowe nałożone na niektóre przedsiębiorstwa były określone przez prawo, pobierane i zarządzane przez podmioty, którym państwo przyznało pewne uprawnienia – Trybunał uznał, że sporne środki nie są objęte zakresem stosowania art. 107 ust. 1 TFUE. Jednakże w obu przypadkach podmiot zarządzający funduszami służył jedynie jako instrument do pobierania i przekazywania zgromadzonych środków przeznaczonych na działania podejmowane w interesie handlowym tych samych przedsiębiorstw, które były zobowiązane do uiszczania opłat (
12
). Obowiązkowe opłaty zostały więc ustanowione z inicjatywy przedsiębiorstw prywatnych, które również decydują o ich ostatecznym wykorzystaniu. Ani w sprawie Pearle i in., ani w sprawie Doux Élevage pobrane środki finansowe nie musiały być wykorzystane zgodnie z instrukcjami otrzymanymi od władz publicznych lub w ramach realizacji leżącego w interesie publicznym celu określonego przez te władze (
13
).
31.
Natomiast zgodnie ze spornym ustawodawstwem krajowym Baltpool w żadnym wypadku nie może być uznawany za „instrument” działający pod kierownictwem i realizujący interesy handlowe podmiotów zobowiązanych do uiszczania opłat. Baltpool wykorzystuje bowiem fundusze zgromadzone w celu realizacji planów określonych przez państwo. Z ekonomicznego punktu widzenia beneficjentami finansowanych działań nie są te same podmioty, które finansują środki wsparcia. W związku z tym ma miejsce transfer zasobów od odbiorców do niektórych przedsiębiorstw, pod kierownictwem władz państwowych.
32.
Fakt, że spółce Baltpool nie przysługuje swoboda w zakresie wyboru sposobu, w jaki pozyskiwane fundusze mają być wykorzystane, nie umniejsza znaczenia faktu, że to władze publiczne podejmują decyzje w tym zakresie (
14
). Jak wyjaśniono w pkt 27 powyżej, zebrane fundusze muszą być następnie przekazywane dokładnie w taki sposób, jak zostało to określone w spornym ustawodawstwie krajowym. W rzeczywistości oznacza to, że środki przeznaczone na finansowanie UUP są pod kontrolą państwa.
33.
Podobnie fakt, że w przypadku gdy odbiorcy nie płacą należnych kwot, Baltpool występuje przed sądami cywilnymi zgodnie ze zwykłą procedurą, ma w tym kontekście niewielkie znaczenie. Według mnie jest to nieodłącznie związane z faktem, że władze litewskie postanowiły powierzyć pobór środków przeznaczonych na finansowanie UUP operatorom sieci, a zarządzanie tymi środkami – podmiotowi utworzonemu na mocy prawa prywatnego. Wskazany aspekt, który Trybunał wziął pod uwagę przy określaniu charakteru prywatnoprawnych stowarzyszeń organizacji międzybranżowych w sprawie Doux Élevage (
15
), nie ma znaczenia w niniejszej sprawie. Rzeczywiście nie ulega wątpliwości, że spółka Baltpool – mimo że została ustanowiona w formie przedsiębiorstwa prawa prywatnego – jest kontrolowana przez państwo, a w odniesieniu do wykorzystania środków przeznaczonych na finansowanie UUP jest zobowiązana działać zgodnie z odpowiednimi przepisami prawa krajowego (
16
).
34.
Zasadniczo jestem zdania, że litewski system UUP wykazuje silne podobieństwo do francuskiego systemu energetycznego rozpatrywanego przez Trybunał w sprawie Association Vent de Colère! i in. (
17
). W sprawie tej Trybunał uznał, że mechanizm rekompensaty dodatkowych kosztów nałożonych na przedsiębiorstwa ze względu na obowiązek zakupu energii elektrycznej pochodzenia wiatrowego po stawce wyższej od ceny rynkowej, który finansował odbiorca końcowy, należy uznać za interwencję państwa lub użycie zasobów państwowych w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Moim zdaniem główny powód takiego wniosku był taki, że należności pobierane od odbiorców – w kwotach określonych przez ministra właściwego do spraw energii – były powierzane Caisse des dépôts et consignations, organowi władzy publicznej, który działał jako pośrednik w zarządzaniu funduszami (
18
). W rzeczywistości ani rząd litewski, ani Baltpool – zapytane podczas rozprawy, czy istniały jakiekolwiek istotne faktyczne różnice między sytuacją rozpatrywaną przez Trybunał w sprawie Association Vent de Colère! i in. a sytuacją badaną w postępowaniu głównym – nie były w stanie udzielić konkretnej odpowiedzi.
35.
Wyrok Trybunału w sprawie Essent Netwerk Noord i in. (
19
) dodatkowo potwierdza pogląd, że środki przeznaczone na finansowanie UUP stanowią zasoby państwowe zgodnie z przepisami Unii dotyczącymi pomocy państwa. We wskazanej sprawie – zainicjowanej wnioskiem sądu niderlandzkiego o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Trybunał orzekł, że przepisy krajowe wprowadzające ponoszoną przez odbiorców dodatkową opłatę do ceny energii elektrycznej, pobieraną przez operatorów sieci i przekazywaną wyznaczonej spółce, która z kolei była odpowiedzialna za zarządzanie środkami i ich podział, wiąże się z wykorzystaniem zasobów państwowych w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE.
36.
Prawdą jest, że w kategoriach czysto ekonomicznych środki analizowane przez Trybunał w sprawach takich jak PreussenElektra i ENEA (
20
) oraz te badane w sprawach takich jak Essent Netwerk Noord i in. oraz Association Vent de Colère! i in. (
21
) mogą wydawać się bardzo podobne. Jednakże, jak wyjaśnił rzecznik generalny P. Mengozzi w opinii przedstawionej w sprawie Essent Netwerk Noord i in., środki te z prawnego punktu widzenia należy sklasyfikować zupełnie inaczej (
22
). Chociaż art. 107 ust. 1 TFUE dotyczy wyłącznie skutków środka państwowego, truizmem jest stwierdzenie, że sposób, w jaki środek jest zorganizowany i w jaki funkcjonuje, może mieć wpływ na ramy prawne, które mają do niego zastosowanie. Środek państwowy może na przykład nie kwalifikować się jako pomoc w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, ale – w zależności od okoliczności – jego zgodność z traktatami może również wymagać zbadania w świetle innych przepisów prawa Unii, takich jak zasady rynku wewnętrznego (
23
).
37.
W związku z powyższym na pierwsze pytanie prejudycjalne należy moim zdaniem odpowiedzieć, że w okolicznościach takich jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym art. 107 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że środki przeznaczone na finansowanie UUP, takie jak te będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, należy uznać za zasoby państwowe.
D.
W przedmiocie pytania drugiego
38.
W pytaniu drugim sąd odsyłający zmierza do ustalenia, jakie podmioty należy uznać za beneficjentów pomocy przyznawanej ze środków przeznaczonych na finansowanie UUP, w przypadku gdy właściwe regulacje w ramach systemu UUP nakładają na operatorów sieci energetycznych obowiązek zakupu energii elektrycznej od usługodawców UUP po ustalonej cenie oraz bilansowania wyprodukowanej przez nich energii elektrycznej. W szczególności sąd odsyłający zastanawia się, czy operatorzy sieci lub producenci energii elektrycznej uzyskują korzyści gospodarcze ze środków przeznaczonych na finansowanie UUP.
39.
W moim przekonaniu (pośrednimi) beneficjentami takiego środka są producenci energii elektrycznej, a nie operatorzy sieci.
40.
Rzeczywiście, w kontekście środka stanowiącego przedmiot drugiego pytania prejudycjalnego, środki przeznaczone na finansowanie UUP – jak rozumiem – miały jedynie zrekompensować dodatkowe koszty, które operatorzy sieci mogą ponieść z powodu nałożonego na nich obowiązku zakupu pewnej ilości energii elektrycznej po ustalonych cenach, które mogą być wyższe od normalnych cen rynkowych. Nie istnieje żaden element w aktach sprawy, który wskazuje na potencjalne korzyści netto, jakie operatorzy sieci mogliby uzyskać ze środków przeznaczonych na finansowanie UUP. Ponadto w świetle wyjaśnień przedstawionych podczas rozprawy przez rząd litewski i Baltpool, wydaje się, że operatorzy sieci nie mogą przerzucić (części lub całości) dodatkowych kosztów na swoich klientów, co pociągnęłoby za sobą ryzyko otrzymania przez operatorów nadmiernej rekompensaty (
24
).
41.
Natomiast rekompensując operatorom sieci dodatkowe koszty wynikające z wyżej wspomnianego obowiązku zakupu, środki przeznaczone na finansowanie UUP umożliwiają niektórym producentom energii sprzedaż pewnych ilości energii elektrycznej po cenie wyższej od normalnej ceny rynkowej, a w każdym razie sprzedaż większych ilości. Ci producenci energii są zatem w stanie generować większe dochody niż takie, które uzyskaliby w normalnych warunkach rynkowych. W związku z tym, mimo że środki przeznaczone na finansowanie UUP mogą faktycznie być wypłacane innym operatorom sieci, to producenci energii elektrycznej są pośrednimi beneficjentami tych środków (
25
).
42.
Z tych powodów proponuję, aby Trybunał odpowiedział na drugie pytanie prejudycjalne w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym – w przypadku gdy środek państwowy wymaga od operatorów sieci energetycznych zakupu energii elektrycznej od producentów energii elektrycznej po ustalonej cenie i w celu bilansowania wytwarzanej przez te podmioty energii elektrycznej, przewidując rekompensatę dodatkowych kosztów ponoszonych przez tych operatorów w postaci opłat uiszczanych przez odbiorców końcowych – producentów energii elektrycznej należy uznać za beneficjentów pomocy w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE.
E.
W przedmiocie pytań trzeciego i piątego
43.
W ramach pytania trzeciego sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy wsparcie udzielane ze środków przeznaczonych na finansowanie UUP na rzecz niektórych rodzajów działalności prowadzonych na Litwie w sektorze energii elektrycznej spełnia kryteria selektywności i wpływu na wymianę handlową między państwami członkowskimi w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. W ramach pytania piątego, które uważam za warte zbadania po pytaniu trzecim, ponieważ na oba te pytania można odpowiedzieć łącznie, sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 107 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w okolicznościach takich jak te analizowane w niniejszej sprawie system UUP powinien być uznany za zakłócający konkurencję lub grożący jej zakłóceniem.
44.
Środki, które Trybunał ma zbadać pod tym kątem, są następujące: (i) wsparcie przyznane przedsiębiorstwu realizującemu projekt o znaczeniu strategicznym, taki jak NordBalt; (ii) wsparcie przyznane przedsiębiorstwom, którym powierzono zapewnienie bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej przez określony okres; (iii) wsparcie przyznane w celu zrekompensowania strat rzeczywiście poniesionych przez przedsiębiorstwa takie jak producenci urządzeń fotowoltaicznych; (iv) wsparcie przyznane operatorom sieci w celu zrekompensowania rzeczywistych strat poniesionych w związku z wykonywaniem obowiązku zakupu energii elektrycznej po ustalonej cenie od producentów energii elektrycznej świadczących UUP i bilansowania energii elektrycznej („sporne środki”).
45.
Jak wyjaśniono w pkt 16 i 17 powyżej, ostateczne ustalenia w tych kwestiach należą do sądu odsyłającego. Jednakże w celu dostarczenia sądowi odsyłającemu wszystkich niezbędnych elementów wykładni właściwych przepisów prawa Unii, postąpię w następujący sposób. Po pierwsze, przedstawię najistotniejsze orzecznictwo i na tej podstawie postaram się udzielić sądowi odsyłającemu bardziej szczegółowych wskazówek co do warunków, w jakich sporne środki mogą spełniać kryteria selektywności, wpływu na wymianę handlową i zakłócania konkurencji.
46.
W tym względzie chciałbym na wstępie podkreślić, że w celu dokonania oceny, czy kryterium selektywności jest spełnione, należy ustalić, czy w ramach danego systemu prawnego (zwanego również „ramami odniesienia”) środek państwowy może sprzyjać niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów w porównaniu z innymi przedsiębiorstwami, które w świetle celu danego środka znajdują się w porównywalnej sytuacji faktycznej i prawnej (
26
). Natomiast środki o ogólnym charakterze, mające zastosowanie bez rozróżnienia do wszystkich podmiotów gospodarczych w państwie członkowskim oraz przyznające korzyść dostępną dla osób spełniających stosowne warunki, nie są selektywne i w związku z tym nie wchodzą w zakres stosowania art. 107 ust. 1 TFUE (
27
).
47.
Jeśli chodzi o wpływ na wymianę handlową, należy przypomnieć w tym względzie, że w celu zakwalifikowania działania krajowego jako pomocy państwa nie jest konieczne stwierdzenie faktycznego wpływu pomocy na wymianę handlową między państwami członkowskimi, a jedynie zbadanie, czy pomoc może mieć wpływ na taką wymianę handlową. Wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi nie może być jednak czysto hipotetyczny lub domniemywany. W związku z tym należy ustalić, czy i w jaki sposób dany środek może mieć wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi poprzez swoje przewidywalne skutki. W szczególności, jeśli pomoc przyznana przez państwo członkowskie wzmacnia pozycję przedsiębiorstwa w stosunku do pozycji innych przedsiębiorstw konkurencyjnych w ramach wewnątrzwspólnotowej wymiany handlowej, należy uznać, że ma ona wpływ na tę wymianę. W tym zakresie nie jest konieczne, aby uprzywilejowane przedsiębiorstwa uczestniczyły w wewnątrzwspólnotowej wymianie handlowej. Jeżeli bowiem państwo członkowskie przyznaje pomoc przedsiębiorstwom, działalność krajowa może być dzięki temu utrzymana lub zwiększona z tym skutkiem, że zmniejszą się szanse wejścia na rynek tego państwa członkowskiego przedsiębiorstw mających siedzibę w innych państwach członkowskich (
28
).
48.
Wreszcie, jeśli chodzi o przesłankę dotyczącą zakłócania konkurencji, należy podkreślić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pomoc mająca na celu uwolnienie przedsiębiorstwa od kosztów, które musi ono ponosić w ramach zwykłego zarządu lub swojej normalnej działalności zakłóca warunki konkurencji (
29
).
49.
Właśnie w tym kontekście dokonam analizy kwestii prawnych podniesionych w pytaniu trzecim.
1. Selektywność
50.
Po pierwsze, pomoc przyznawana przedsiębiorstwom, które są odpowiedzialne za zapewnienie bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej w danym okresie, wsparcie przyznane w celu zrekompensowania strat rzeczywiście poniesionych przez przedsiębiorstwa takie jak deweloperzy słonecznych elektrowni fotowoltaicznych oraz wsparcie przyznawane operatorom sieci, mające na celu zrekompensowanie strat rzeczywiście poniesionych przy wywiązywaniu się z obowiązku zakupu energii elektrycznej za ustaloną cenę od producentów energii elektrycznej świadczących UUP i zrównoważenia energii elektrycznej, wydają się na pierwszy rzut oka stanowić środki przynoszące korzyści wyłącznie przedsiębiorstwom działającym w określonym sektorze lub świadczącym dany rodzaj usług.
51.
Wydaje mi się, że środki te mają na celu zwolnienie przedsiębiorstw będących ich beneficjentami z pewnych kosztów, które w przeciwnym razie musiałyby one ponieść samodzielnie. Sam sąd odsyłający w swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym opisuje jako „bezsporny” fakt, że szereg środków w ramach systemu UUP gwarantuje przedsiębiorstwom będącym ich beneficjentami pewne zyski bez ryzyka.
52.
Prawdą jest, że w sprawie Asteris Trybunał orzekł, że odszkodowanie, którego wypłacenie na rzecz przedsiębiorstw może zostać nakazane władzom krajowym w celu naprawienia szkód, które owe władze wyrządziły tym przedsiębiorstwom, nie stanowi pomocy w rozumieniu (obecnego) art. 107 ust. 1 TFUE (
30
). Jednakże we wskazanej sprawie Trybunał odniósł się do kwot wypłaconych lub kwot, które miały być wypłacone w ramach odpowiedzialności pozaumownej państwa członkowskiego. Powód jest oczywisty: kwota, która ma na celu jedynie zrekompensowanie szkody poniesionej z powodu uchybienia cywilnoprawnego lub administracyjnoprawnego popełnionego przez organ państwowy, nie przynosi tej osobie, ujmując to ściśle, żadnej korzyści gospodarczej w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE.
53.
Orzecznictwo to nie ma jednak istotnego znaczenia dla rozpatrywanej sprawy. Straty, które są rekompensowane przez badane środki państwowe, o ile dobrze rozumiem, nie są konsekwencją jakiegokolwiek niezgodnego z prawem postępowania władz publicznych. Straty te są po prostu kosztami ponoszonymi przez dane przedsiębiorstwa w związku z ich działalnością gospodarczą.
54.
W tym kontekście chciałbym dodać, że bez znaczenia jest, czy bodźcem lub zachętą do podjęcia decyzji dotyczących inwestycji lub zamówień składanych przez beneficjentów była złożona przez władze obietnica udzielenia wsparcia publicznego. Fakt, że w przypadku braku badanych środków niektóre podmioty gospodarcze podejmowałyby inne decyzje biznesowe, nie wyklucza charakteru pomocowego tych środków. Większość programów pomocy ma właśnie ten cel: wspieranie pewnej konkretnej działalności gospodarczej, którą władze uznają za leżącą w interesie publicznym. Przyczyny i cele interwencji publicznej nie mają jednak znaczenia w kontekście art. 107 ust. 1 TFUE: przepis ten definiuje środki jako pomoc wyłącznie w odniesieniu do ich wpływu na rynek wewnętrzny (
31
).
55.
Wreszcie, co się tyczy oceny selektywnego charakteru form wsparcia przyznanych przedsiębiorstwom, które realizują projekt o znaczeniu strategicznym, taki jak NordBalt, analiza jest bardziej złożona.
56.
Na wstępie należy przypomnieć, że wsparcie finansowe na rzecz budowy infrastruktury przeznaczonej do użytku ogólnego (w przeciwieństwie do celu specjalnego), a zatem nieprzynoszącej korzyści konkretnemu użytkownikowi, nie jest zasadniczo uważane za selektywne w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE (
32
). Moim zdaniem dotyczy to najprawdopodobniej infrastruktury łączącej litewskie i szwedzkie sieci elektroenergetyczne.
57.
Nie oznacza to jednak, że wsparcie finansowe przyznane przedsiębiorstwu budującemu taką infrastrukturę nie stanowi pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Oczywiste jest, że gdyby władze litewskie nabywały jedynie usługę (budowę określonej infrastruktury) od określonego przedsiębiorstwa, spośród wielu obecnych na rynku i zdolnych do świadczenia tej usługi, istnienie pomocy zależałoby głównie od ceny i warunków uzgodnionych w ramach zamówienia, z uwzględnieniem procedury zastosowanej w celu wyboru usługodawcy. Ugruntowana zasada podmiotu prywatnego działającego w warunkach gospodarki rynkowej byłaby wskazówką dla tej analizy (
33
).
58.
Jednak z informacji zawartych w aktach sprawy wynika, że projekt NordBalt został wskazany jako projekt o znaczeniu strategicznym, a wymagane prace budowlane zostały prawnie zastrzeżone dla określonego przedsiębiorstwa (LITGRID AB). Projekt tego rodzaju – ze względu na jego wielkość, koszt i znaczenie – wchodzi bowiem zwykle w zakres odpowiedzialności państwa. Nierzadko zdarza się, że władze publiczne powierzają realizację istotnych obiektów infrastruktury spółkom utworzonym na mocy prawa prywatnego, których są udziałowcami (
34
). Jak rozumiem, głównym problemem może być raczej kwestia zamówień publicznych udzielanych przez państwo. Jednakże, podobnie jak w przypadku innych faktycznych aspektów środków będących przedmiotem sporu w postępowaniu głównym Trybunał nie dysponuje informacjami niezbędnymi do dokonania ostatecznych ustaleń na podstawie art. 107 ust. 1 TFUE.
2. Wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi
59.
W sprawie Fondul Proprietatea (
35
) do Trybunału zwrócono się o ocenę ewentualnego charakteru pomocowego środka przyjętego w celu wsparcia przedsiębiorstwa prowadzącego działalność w sektorze energii elektrycznej. W tym względzie Trybunał podkreślił, że sektor gospodarczy, taki jak sektor energii elektrycznej, był przedmiotem liberalizacji na poziomie Unii, co może oznaczać, że środek państwowy, co do którego istnieje domniemanie, że stanowi pomoc, może mieć wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Trybunał odnotował, że z racji takiej liberalizacji energia elektryczna jest przedmiotem transgranicznej wymiany handlowej. W konsekwencji Trybunał uznał, że z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd krajowy, środek przyjęty przez władze rumuńskie w celu wsparcia przedsiębiorstwa prowadzącego działalność w sektorze energii elektrycznej spełnia warunek „wpływu na wymianę handlową”.
60.
W niniejszej sprawie nie dostrzegam żadnego obiektywnego powodu, aby odejść od stanowiska Trybunału w sprawie Fondul Proprietatea.
61.
Fakt, że będące beneficjentami danego środka przedsiębiorstwa mogą nie prowadzić działalności poza granicami państwowymi jest bez znaczenia. Poprzez wzmocnienie lokalnych operatorów, sporne środki mogą bowiem utrudniać dostęp do litewskiego rynku energii przedsiębiorstwom zagranicznym. W wypadku wsparcia przyznanego przedsiębiorstwu, któremu powierzono zadanie zrealizowania projektu o znaczeniu strategicznym, takiego jak NordBalt, może jednak być inaczej, jak wyjaśniono w pkt 58 powyżej.
3. Zakłócenie konkurencji
62.
Wreszcie w odniesieniu do przesłanki zakłócenia konkurencji wystarczające może być ponowne odesłanie do niedawnego wyroku w sprawie Fondul Proprietatea (
36
).
63.
W sprawie tej Trybunał stwierdził, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, że sporny środek wsparcia co do zasady może zakłócać konkurencję na rynku energii elektrycznej. Trybunał podkreślił okoliczność, że sektor gospodarczy, taki jak sektor energii elektrycznej, był przedmiotem liberalizacji na poziomie Unii, co może oznaczać faktyczny lub potencjalny wpływ pomocy na konkurencję, jak również jej wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi.
64.
Uważam, że rozważania te są równie ważne w kontekście niniejszego postępowania. W rzeczywistości nie przekonuje mnie argument podniesiony przez rząd litewski, zgodnie z którym w 2014 r. litewski rynek energii elektrycznej był nadal stosunkowo odizolowany. W swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sam sąd odsyłający podkreśla, że w badanym okresie litewska sieć energii elektrycznej była przyłączona do sieci innych państw członkowskich (w tym Estonii), a na rynku panowała ożywiona konkurencja. W każdym razie środki wsparcia publicznego, które faworyzują operatorów już działających na rynku mogą wywołać trwałe skutki zakłócające rynek, który jest stopniowo otwierany na konkurencję zagraniczną.
65.
Przedsiębiorstwa prowadzące działalność w zakresie wytwarzania energii elektrycznej lub realizacji projektów elektrowni fotowoltaicznych na Litwie wyraźnie konkurują z podobnymi przedsiębiorstwami mającymi siedzibę w innych państwach członkowskich. Sytuacja może być jednak inna w przypadku przedsiębiorstw, którym powierzono realizację projektów o znaczeniu strategicznym, takich jak NordBalt, z przyczyn wyjaśnionych w pkt 58 i 61 powyżej.
66.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania trzecie i piąte w następujący sposób:
67.
Po pierwsze, środki, z których korzystają wyłącznie przedsiębiorstwa prowadzące działalność w określonym sektorze lub świadczące określonego rodzaju usługi, i które zwalniają te przedsiębiorstwa z pewnych kosztów, jakie w przeciwnym razie musiałyby one ponieść, mają charakter selektywny w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Po drugie, środki wsparcia dla przedsiębiorstw prowadzących działalność w sektorze gospodarczym takim jak sektor energetyczny, który był przedmiotem liberalizacji na szczeblu Unii, są zasadniczo w stanie wpływać na wymianę handlową między państwami członkowskimi i zakłócać konkurencję w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Po trzecie, do sądu odsyłającego należy ostateczne rozstrzygnięcie, czy przesłanki te zostały spełnione w odniesieniu do spornych środków.
F.
W przedmiocie pytania czwartego
68.
W pytaniu czwartym sąd odsyłający dąży wreszcie do ustalenia, czy art. 107 ust. 1 TFUE w związku z art. 106 ust. 2 TFUE należy interpretować w taki sposób, że w okolicznościach takich jak te, które zaistniały w niniejszej sprawie, system UUP należy uznać za spełniający kryteria ustanowione w pkt 88–93 wyroku Altmark.
69.
We wspomnianym wyroku Trybunał wyjaśnił, że przedsiębiorstwa wypełniające zobowiązania do świadczenia usług publicznych nie odnoszą rzeczywistej korzyści finansowej z rekompensaty otrzymanej w zamian za wykonanie tych zobowiązań i w związku z tym nie znajdują się w korzystniejszej pozycji konkurencyjnej niż ich konkurenci. W związku z tym Trybunał określił cztery kumulatywne przesłanki (zwane dalej „przesłankami Altmark”), których spełnienie gwarantuje, że rekompensata z tytułu świadczenia usług publicznych nie stanowi pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE (
37
).
70.
Jednakże komentatorzy często zauważali, że ze względu na ścisły charakter przesłanek Altmark są one trudne do spełnienia (
38
). Należy zatem podkreślić w tym kontekście, że nawet środek, który nie spełnia tych przesłanek może być uzasadniony na podstawie art. 106 ust. 2 TFUE. Ponadto, jak Trybunał wyraźnie zaznaczył w sprawie Viasat, przesłanki Altmark nie mają znaczenia przy ocenie zgodności środka pomocy przyznanego na rzecz usługodawcy UOIG z rynkiem wewnętrznym (
39
).
71.
Wobec powyższego pytanie sądu krajowego dotyczy zasadniczo wszystkich czterech przesłanek Altmark. Jednakże argumenty przedstawione we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym koncentrują się głównie na pierwszej z tych przesłanek. Jeśli chodzi o pozostałe trzy przesłanki, sąd odsyłający wyjaśnia jedynie, dość zwięźle, dlaczego jego zdaniem te przesłanki są spełnione w odniesieniu do każdego ze spornych środków. Jak wyjaśniono w pkt 16 i 17 powyżej, do sądu odsyłającego należeć będzie jednak rozstrzygnięcie tych kwestii, nie tylko w świetle przewidzianego w traktatach podziału zadań między Trybunałem i sądami krajowymi, ale także dlatego, że akta sprawy nie zawierają wystarczających informacji, aby Trybunał mógł zatwierdzić albo podważyć ocenę sądu krajowego.
72.
W tym kontekście oraz w celu udzielenia sądowi krajowemu pomocy w możliwie najszerszym zakresie chciałbym przedstawić następujące uwagi.
1. Przesłanka Altmark pierwsza
73.
Pierwsza z przesłanek Altmark wymaga oceny, czy przedsiębiorstwo otrzymujące rekompensatę jest rzeczywiście obciążone wykonaniem zobowiązań z zakresu usług publicznych i czy zobowiązania te są jasno określone. Przesłanka ta ma zatem kilka, aczkolwiek nierozerwalnie ze sobą powiązanych, aspektów, zasadniczo odpowiadających następującym pytaniom: (i) czy władze publiczne zgodnie z prawem uznały świadczenie usług za „usługi świadczone w ogólnym interesie gospodarczym” w rozumieniu art. 14 i art. 106 ust. 2 TFUE?, (ii) czy było jedno (lub więcej) określonych przedsiębiorstw, którym powierzono zadanie wypełniania zobowiązań z zakresu usług publicznych w ramach świadczenia tych usług? oraz (iii) czy zobowiązania z zakresu usług publicznych są jasno określone?
74.
W tym względzie muszę przede wszystkim zauważyć, że zgodnie ze spójną linią orzeczniczą państwa członkowskie mają dużą swobodę w definiowaniu tego, co uważają za usługę świadczoną w ogólnym interesie gospodarczym, a zatem definicja takich usług przez państwo członkowskie może zostać zakwestionowana jedynie w przypadku oczywistego błędu (
40
). Potwierdza to również art. 1 Protokołu nr 26 w sprawie usług świadczonych w interesie ogólnym, zgodnie z którym wspólne wartości Unii w odniesieniu do usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym obejmują w szczególności „zasadniczą rolę i szeroki zakres uprawnień dyskrecjonalnych organów krajowych, regionalnych i lokalnych w zakresie świadczenia, zlecania i organizowania usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym w sposób możliwie najbardziej odpowiadający potrzebom odbiorców” (
41
).
75.
Jednakże szeroki zakres nie oznacza nieograniczonego zakresu swobodnego uznania. W celu zapobieżenia łatwemu obchodzeniu wspólnych przepisów lub pozbawieniu ich skuteczności w znacznym stopniu, traktaty nakładają pewne ograniczenia na swobodę działania państw członkowskich. W odniesieniu do zasad konkurencji Unii art. 106 ust. 2 TFUE poddaje UOIG tym zasadom „w granicach, w jakich ich stosowanie nie stanowi prawnej lub faktycznej przeszkody w wykonywaniu poszczególnych zadań im powierzonych” i pod warunkiem, że „[r]ozwój handlu [nie jest] naruszony w sposób pozostający w sprzeczności z interesem Unii”.
76.
W świetle powyższych przepisów oraz biorąc pod uwagę ogólne zasady prawa, takie jak lojalna współpraca i proporcjonalność, ja również uważam, że z przyznanego państwom członkowskim zakresu uznania wyłącznie w odniesieniu do definicji UOIG nie można „[korzystać] w arbitralny sposób jedynie w celu wyłączenia szczególnego sektora [gospodarczego] z zakresu stosowania reguł konkurencji” (
42
). Niezależnie od celu, do którego dążą władze krajowe, dla mnie jasne jest, że za UOIG nie może zostać uznana jakakolwiek usługa: UOIG musi „wykazywać szczególny charakter” w porównaniu z innymi usługami świadczonymi zwykle na rynku (
43
).
77.
Cechy te dotyczą przede wszystkim charakteru świadczonej usługi. W szczególności władze muszą mieć uzasadnione podstawy, aby sądzić, że w przypadku braku interwencji publicznej dana usługa prawdopodobnie nie byłaby w ogóle świadczona, albo też nie na poziomie uznanym za najwłaściwszy (
44
). Interwencja publiczna musi zatem dążyć do zaspokojenia rzeczywistego zapotrzebowania społeczeństwa na określone usługi, które nie są (i nie będą w najbliższej przyszłości) odpowiednio zaspokajane przez przedsiębiorstwa działające w normalnych warunkach rynkowych (
45
). Chciałbym podkreślić w tym względzie, że dyrektywa 2009/72/WE dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej (
46
) przewiduje, konkretnie w art. 3 ust. 2, że państwa członkowskie mogą w ogólnym interesie gospodarczym nałożyć na przedsiębiorstwa działające w sektorze energii elektrycznej zobowiązania z zakresu usług publicznych, które mogą odnosić się do różnych wymienionych tam obszarów działalności.
78.
Te cechy szczególne UOIG odnoszą się, w drugiej kolejności, do sposobu, w jaki usługa jest świadczona. W szczególności usługa musi być w pewnym stopniu świadczona powszechnie i obowiązkowo (
47
). Przez powszechność rozumiem, że usługa ta musi być świadczona, przynajmniej potencjalnie, wszystkim osobom, które mogą się o nią zwrócić. Przez obowiązkowość odnoszę się do faktu, że musi istnieć obowiązek świadczenia usługi, w związku z czym zwykłe zezwolenie na świadczenie danej usługi jest niewystarczające. Ponadto, jeżeli usługa jest świadczona z pewną ciągłością, na jednolitych i przejrzystych warunkach i po przystępnych cenach, może to być również istotne dla ustalenia, czy usługa ta jest rzeczywiście świadczona w interesie ogólnym (
48
).
79.
Podsumowując, należy w tym względzie stwierdzić, że aby usługa mogła zostać zgodnie z prawem uznana za UOIG, muszą być spełnione dwa główne warunki: z jednej strony muszą istnieć obiektywne powody, dla których władze krajowe uważają, że interwencja publiczna jest konieczna do zapewnienia świadczenia tej usługi, a z drugiej strony, usługa musi być świadczona powszechnie i obowiązkowo. Spełnienie tych warunków może oczywiście podlegać kontroli, w zależności od okoliczności, przez sądy krajowe (
49
) lub sądy Unii (
50
), chociaż – biorąc pod uwagę szeroki zakres uznania władz krajowych – jedynie w przypadku oczywistego błędu w ocenie (
51
).
80.
Ponadto należy pamiętać, że sam fakt, iż w prawie krajowym usługa została określona jako świadczona w interesie ogólnym, nie oznacza, że na każdym wykonującym ją podmiocie ciążą jasno określone zobowiązania z zakresu usług publicznych w rozumieniu orzecznictwa w sprawie Altmark (
52
). Wykonanie zobowiązań z zakresu usług publicznych musi zostać powierzone jednemu lub kilku konkretnym przedsiębiorstwom w drodze aktu (lub kombinacji aktów) wydanego przez władze publiczne. Akt ten może przybierać różne formy: zazwyczaj ma on charakter aktu publicznego (na przykład aktu ustawodawczego, regulacyjnego lub administracyjnego) (
53
), chociaż wyraźne powierzenie zobowiązania z zakresu usług publicznych może, w pewnych okolicznościach, wynikać również z umowy (
54
). Niezależnie jednak od charakteru aktu, powierzenie musi być jasne i jednoznaczne: akt ten powinien określać, w wystarczająco precyzyjny sposób, charakter, czas trwania i zakres danych zobowiązań z zakresu usług publicznych (
55
).
81.
Również te aspekty mogą oczywiście podlegać kontroli sądowej przed właściwymi sądami krajowymi lub przed sądami Unii w przypadku sporu. Jednakże w zakresie, w jakim aspekty te mają charakter techniczny lub faktyczny, przeprowadzanie kontroli sądowej nie ogranicza się do marginalnego standardu kontroli (
56
).
82.
Jeśli chodzi o zastosowanie wyżej wymienionych zasad w niniejszej sprawie, chciałbym przedstawić dwie następujące uwagi.
83.
Po pierwsze, mogą istnieć kategorie działalności gospodarczej, których wspieranie państwo może uznać za racjonalne (na przykład produkcja zielonej energii lub rozwój zielonych technologii) poprzez zapewnienie bezpośredniej pomocy finansowej lub poprzez inne środki wsparcia, ale które nie obejmują świadczenia usług w rozumieniu orzecznictwa w sprawie Altmark. Typowy scenariusz Altmark to taki, w którym co najmniej jedno przedsiębiorstwo (podmiot świadczący UOIG) jest prawnie zobowiązane do wywiązania się z niektórych zobowiązań z zakresu usług publicznych w kontekście potencjalnego świadczenia usług na rzecz wielu odbiorców. Zazwyczaj odbiorcy płacą za otrzymane usługi opłatę, która może jednak być niższa od zwykłej (lub hipotetycznej) stawki rynkowej, dzięki rekompensacie przyznanej przez państwo podmiotom świadczącym UOIG. Zasady określone w sprawie Altmark trudno jest zastosować w sytuacji, w której nie istnieją, ściśle rzecz ujmując, żadne transakcje gospodarcze wiążące się ze świadczeniem usług. Na przykład jest wątpliwe, czy wszystkie działania określone jako UUP w ramach systemu UUP (na przykład sama budowa infrastruktury publicznej lub realizacja projektów elektrowni fotowoltaicznych) mogą być uznane za świadczenie usług w rozumieniu linii orzeczniczej zapoczątkowanej sprawą Altmark.
84.
Po drugie, może istnieć działalność gospodarcza, która, nawet jeśli wiąże się z faktycznym świadczeniem usług, jest prowadzona przez przedsiębiorstwa dobrowolnie, bez żadnego szczególnego powierzenia jej przez państwo. Jak wskazał rzecznik generalny M. Szpunar w sprawie Renerga, która dotyczyła zgodności z prawem Unii niektórych aspektów przepisów krajowych badanych w niniejszej sprawie, sam fakt, że działalność jest wyraźnie i zgodnie z prawem określana jako „usługa świadczona w ogólnym interesie gospodarczym”, nie jest wystarczający w rozumieniu orzecznictwa w sprawie Altmark (
57
). Ponadto musi istnieć akt publiczny, który powierza jednemu lub kilku konkretnym przedsiębiorstwom zadanie świadczenia danych usług z pewnym stopniem powszechności i przymusu (
58
). Jeśli chodzi o sprawę rozpatrywaną w postępowaniu głównym, nie jest jasne, czy w ramach systemu UUP wszystkie przedsiębiorstwa wyznaczone jako usługodawcy UUP są faktycznie objęte zobowiązaniami z zakresu usług publicznych w rozumieniu prawa Unii (
59
).
85.
Jeśli tak jest, to kwestię, czy relacje między państwem a zainteresowanymi przedsiębiorstwami kryją w sobie pewne formy wsparcia podlegające art. 107 ust. 1 TFUE, można rozstrzygnąć wyłącznie poza paradygmatem Altmark. Może warto ponownie podkreślić, że dotyczy on jedynie przedsiębiorstwa realizującego zobowiązania z zakresu usług publicznych. W związku z tym środki publiczne, które nie wchodzą w zakres orzecznictwa wywodzącego się ze sprawy Altmark należy zbadać w świetle zasady podmiotu prywatnego działającego w warunkach gospodarki rynkowej, jak wspomniano w pkt 57 powyżej.
2. Przesłanki Altmark druga i trzecia
86.
Druga przesłanka Altmark dotyczy parametrów, na podstawie których jest obliczana rekompensata: muszą one zostać wcześniej ustalone w obiektywny i przejrzysty sposób, tak aby rekompensata nie skutkowała powstaniem dodatkowej korzyści ekonomicznej mogącej powodować uprzywilejowanie przedsiębiorstwa będącego jej beneficjentem względem przedsiębiorstw z nim konkurujących.
87.
Z kolei w myśl trzeciej przesłanki Altmark rekompensata nie może przekraczać kwoty niezbędnej do pokrycia całości lub części kosztów poniesionych w celu wykonania zobowiązań z zakresu usług publicznych, przy uwzględnieniu związanych z nimi przychodów oraz rozsądnego zysku z tytułu wypełniania tych zobowiązań.
88.
Te dwie przesłanki, które się uzupełniają, mają ten sam cel: zapewnienia, aby przedsiębiorstwom, którym powierzono zobowiązania z zakresu usług publicznych, nie została wypłacona nadmierna rekompensata.
89.
Zdaniem sądu odsyłającego obie te przesłanki w odniesieniu do spornych środków zostały spełnione. W jego opinii analizowane prawodawstwo krajowe zawiera szczegółowe zasady dotyczące warunków, w jakich jest należna rekompensata, wysokości należnej rekompensaty lub procedur stosowanych do obliczania tej kwoty, a także mechanizmu mającego na celu kontrolę wykorzystania przekazanych funduszy. W odniesieniu do kwot należnych tytułem rekompensaty ustawodawstwo zawiera przepisy służące zapewnieniu, że tylko niezbędne inwestycje, koszty świadczonych usług i „umiarkowany zysk” są brane pod uwagę.
90.
Jednakże, jak wyjaśniono w pkt 71 powyżej, to nie do Trybunału należy potwierdzenie lub odrzucenie tej oceny. Do sądu krajowego należy sprawdzenie, czy istnieje wystarczająco jasny i wyczerpujący zbiór przepisów gwarantujący, że usługodawcom nie będzie wypłacana nadmierna rekompensata oraz że ewentualne błędy w tym zakresie będą usuwane szybko i skutecznie.
3. Przesłanka Altmark czwarta
91.
W myśl czwartej przesłanki Altmark, jeżeli wybór przedsiębiorstwa, któremu ma zostać powierzone wykonywanie zobowiązań z zakresu usług publicznych, nie został w danym przypadku dokonany w ramach procedury udzielania zamówień publicznych, rekompensata powinna zostać ustalona na podstawie analizy kosztów, jakie przeciętne przedsiębiorstwo, prawidłowo zarządzane i wyposażone w odpowiednie środki, by móc uczynić zadość wymogom stawianym usługom publicznym, poniosłoby na wykonanie takich zobowiązań, przy uwzględnieniu związanych z nimi przychodów oraz rozsądnego zysku osiąganego przy wypełnianiu tych zobowiązań.
92.
Spośród czterech przesłanek Altmark jest ona prawdopodobnie najtrudniejsza do zbadania.
93.
Zdaniem sądu odsyłającego także ta przesłanka wydaje się spełniona w odniesieniu do spornych środków. Przede wszystkim sąd ten wskazuje, że usługodawcy UUP związanych z produkcją energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych są wybierani w ramach procedury przetargowej, na podstawie kryterium najniższej ceny ofertowej, która nie może także być wyższa od ceny określonej przez NKKEC, który ustala także stawkę obowiązującą wszystkich pozostałych producentów energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych. Co się tyczy wsparcia dla elektrociepłowni, sąd krajowy twierdzi, że jest ono udzielane wszystkim elektrowniom dostarczającym wyprodukowaną energię cieplną do systemów ciepłowniczych, w sytuacji gdy elektrownie te spełniają odpowiednie wymogi, w tym wymogi w zakresie efektywności, i złożyły stosowne wnioski, oraz stoi na stanowisku, że te elektrociepłownie, które nie są zaangażowane w taką kogenerację, lub elektrownie, które nie są w stanie zapewnić efektywnej kogeneracji, nie mogą być oceniane w ten sam sposób. Podkreśla również, że środek w ramach analizowanego systemu UUP stosuje się do tych elektrociepłowni, których głównym zadaniem jest w szczególności dostarczanie energii cieplnej dla ludności, a wsparcie jest przyznawane wyłącznie na energię elektryczną wytwarzaną w sezonie grzewczym.
94.
W odniesieniu do realizacji projektu NordBalt sąd odsyłający podkreśla, że taki projekt jest finansowany na podstawie rzeczywistych i faktycznych kosztów, które są zasadniczo ponoszone w związku z płaceniem za towary i usługi zakupione w ramach procedury zamówień publicznych. Koszty nie wyższe od tych rzeczywiście poniesionych i odpowiadające średnim cenom rynkowym są również przedmiotem rekompensaty dla podmiotów budujących elektrownie słoneczne i wspomnianych wyżej operatorów sieci.
95.
Podobnie jak w przypadku przesłanek Altmark drugiej i trzeciej wydaje mi się, że również w tym zakresie akta sprawy nie zawierają żadnego elementu, który wzbudzałby wątpliwości co do wstępnej oceny dokonanej przez sąd odsyłający. Z drugiej strony Trybunał nie dysponuje także wystarczającymi informacjami na poparcie tej oceny.
96.
W związku z powyższym to do sądu odsyłającego należy zapewnienie, że usługodawców UUP wybiera się według jednego z dwóch alternatywnych scenariuszy, które umożliwiłyby spełnienie czwartej przesłanki Altmark. Usługodawcy UUP mogą zostać wybrani zgodnie z procedurą udzielania zamówień publicznych – to jest w warunkach wystarczającej otwartej i rzeczywistej konkurencji (
60
) – umożliwiającej wybór oferenta zdolnego świadczyć przedmiotowe usługi w taki sposób, aby koszty ponoszone przez społeczność były najniższe. Usługodawcy UUP mogą być również wybierani, w przypadku braku rzeczywistej procedury przetargowej, po dokonaniu dokładnej i przejrzystej analizy kosztów, które skuteczne i efektywne pod względem kosztów przedsiębiorstwo prowadzące działalność w tym sektorze musiałoby ponieść w celu wywiązania się ze swych zobowiązań.
97.
Podsumowując, na pytanie czwarte należy odpowiedzieć, że to do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy środki analizowane w postępowaniu głównym spełniają kryteria określone w pkt 88–93 wyroku Altmark. W tym celu sąd odsyłający powinien w szczególności zweryfikować, czy:
–
istnieje akt publiczny, który powierza usługodawcom UUP zadanie świadczenia tych usług z pewnym stopniem powszechności i przymusu i który określa, w wystarczająco precyzyjny sposób, co najmniej charakter, czas trwania i zakres zobowiązań z zakresu usług publicznych;
–
istnieje wystarczająco jasny i wyczerpujący zbiór przepisów prawa, który gwarantuje, że usługodawcom nie będzie wypłacana nadmierna rekompensata oraz że ewentualne błędy w tym zakresie będą szybko i skutecznie usuwane;
–
usługodawcy UUP są wybierani albo w warunkach wystarczająco otwartej i rzeczywistej konkurencji, albo na podstawie szczegółowej i przejrzystej analizy kosztów, jakie efektywne pod względem kosztów przedsiębiorstwo prowadzące działalność w tym sektorze musiałoby ponieść, aby wywiązać się ze swoich zobowiązań.
IV. Wnioski
98.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne postawione przez Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (naczelny sąd administracyjny Litwy), zgodnie z którymi wykładni art. 107 ust. 1 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że:
–
fundusze takie jak te wykorzystane do finansowania litewskiego systemu świadczenia usług publicznych w sektorze energii elektrycznej należy uznać za zasoby państwowe;
–
w przypadku gdy środek państwowy zobowiązuje operatorów sieci energetycznych do zakupu energii elektrycznej od producentów energii elektrycznej za ustaloną cenę oraz bilansowania wytwarzanej przez te podmioty energii elektrycznej, przewidując rekompensatę dodatkowych kosztów ponoszonych przez tych operatorów w postaci opłat uiszczanych przez odbiorców końcowych, producentów energii elektrycznej należy uznać za beneficjentów pomocy w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE;
–
środki, z których korzystają wyłącznie przedsiębiorstwa prowadzące działalność w określonym sektorze lub świadczące określony rodzaj usług i które zwalniają te przedsiębiorstwa z pewnych kosztów, jakie w przeciwnym razie musiałyby one ponieść, są zasadniczo selektywne; środki wsparcia dla przedsiębiorstw prowadzących działalność w sektorze energetycznym mogą zasadniczo wpływać na wymianę handlową między państwami członkowskimi i zakłócać konkurencję na rynku wewnętrznym; do sądu krajowego należy ustalenie, czy środki będące przedmiotem postępowania głównego spełniają te warunki;
–
do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy środki badane w postępowaniu głównym spełniają kryteria ustanowione w pkt 88–93 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415). W tym celu sąd odsyłający powinien w szczególności zweryfikować, czy:
–
istnieje akt publiczny, który powierza usługodawcom świadczącym usługi użyteczności publicznej zadanie świadczenia tych usług z pewnym stopniem powszechności i przymusu, a także określa, w wystarczająco precyzyjny sposób, co najmniej charakter, czas trwania i zakres zobowiązań z zakresu usług publicznych;
–
istnieje wystarczająco jasny i wyczerpujący zbiór przepisów prawnych, który pozwala uniknąć wypłacania usługodawcom nadmiernej rekompensaty oraz umożliwia szybkie i skuteczne naprawienie ewentualnych błędów w tym zakresie;
–
usługodawcy UUP są wybierani albo w warunkach wystarczająco otwartej i rzeczywistej konkurencji, albo na podstawie szczegółowej i przejrzystej analizy kosztów, jakie efektywne pod względem kosztów przedsiębiorstwo prowadzące działalność w tym sektorze musiałoby ponieść, aby wywiązać się ze swoich zobowiązań.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	C‑280/00, EU:C:2003:415.
(
3
)	Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Vent De Colère i in., C‑262/12, EU:C:2013:469, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
4
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 5 października 2006 r., Transalpine Ölleitung in Österreich, C‑368/04, EU:C:2006:644, pkt 39; a także z dnia 11 listopada 2015 r., Klausner Holz Niedersachsen, C‑505/14, EU:C:2015:742, pkt 22.
(
5
)	Zobacz wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Komisja/Hansestadt Lübeck, C‑524/14 P, EU:C:2016:971, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
6
)	Zobacz wyrok z dnia 27 czerwca 2017 r., Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania, C‑74/16, EU:C:2017:496, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
7
)	Zobacz wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Association Vent De Colère! i in., C‑262/12, EU:C:2013:851, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
8
)	Wyrok z dnia 13 marca 2001 r., PreussenElektra, C‑379/98, EU:C:2001:160.
(
9
)	Wyrok z dnia 13 września 2017 r., ENEA, C‑329/15, EU:C:2017:671.
(
10
)	Wyrok z dnia 15 lipca 2004 r., Pearle i in., C‑345/02, EU:C:2004:448.
(
11
)	Wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Doux Élevage i Coopérative agricole UKL-ARREE, C‑677/11, EU:C:2013:348.
(
12
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w sprawie Doux Élevage i Coopérative agricole UKL-ARREE, C‑677/11, EU:C:2013:58, pkt 66.
(
13
)	Zobacz odpowiednio wyroki: z dnia 15 lipca 2004 r., Pearle i in., C‑345/02, EU:C:2004:448, pkt 37; z dnia 30 maja 2013 r., Doux Élevage i Coopérative agricole UKL-ARREE, C‑677/11, EU:C:2013:348, pkt 31.
(
14
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 17 lipca 2008 r., Essent Netwerk Noord i in., C‑206/06, EU:C:2008:413, pkt 69, 70. Zobacz także opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Essent Netwerk Noord i in., C‑206/06, EU:C:2008:33, pkt 109.
(
15
)	Wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Doux Élevage i Coopérative agricole UKL-ARREE, C‑677/11, EU:C:2013:348, pkt 32.
(
16
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Vent De Colère i in., C‑262/12, EU:C:2013:469, pkt 44.
(
17
)	Wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Association Vent De Colère! i in., C‑262/12, EU:C:2013:851.
(
18
)	Ibidem, pkt 22, 23, 28–33.
(
19
)	Wyrok z dnia 17 lipca 2008 r., Essent Netwerk Noord i in., C‑206/06, EU:C:2008:413.
(
20
)	Zobacz odpowiednio wyroki: z dnia 13 marca 2001 r., PreussenElektra, C‑379/98, EU:C:2001:160; z dnia 13 września 2017 r., ENEA, C‑329/15, EU:C:2017:671.
(
21
)	Zobacz odpowiednio wyroki: z dnia 17 lipca 2008 r., Essent Netwerk Noord i in., C‑206/06, EU:C:2008:413; z dnia 19 grudnia 2013 r., Association Vent De Colère! i in., C‑262/12, EU:C:2013:851.
(
22
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Essent Netwerk Noord i in., C‑206/06, EU:C:2008:33, pkt 108, 109.
(
23
)	Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w sprawie Doux Élevage i Coopérative agricole UKL-ARREE, C‑677/11, EU:C:2013:58, pkt 97–105.
(
24
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 września 2017 r., ENEA, C‑329/15, EU:C:2017:671, pkt 28 i nast.
(
25
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego H. Saugmandsgaarda Øe w sprawie ENEA, C‑329/15, EU:C:2017:233, pkt 75, 83, 84.
(
26
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2001 r., Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, C‑143/99, EU:C:2001:598, pkt 41. Zobacz także wyroki: z dnia 6 września 2006 r., Portugalia/Komisja, C‑88/03, EU:C:2006:511, pkt 54; z dnia 15 listopada 2011 r., Komisja i Hiszpania/Government of Gibraltar i Zjednoczone Królestwo, C‑106/09 P i C‑107/09 P, EU:C:2011:732, pkt 75.
(
27
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 18 lipca 2013 r., P, C‑6/12, EU:C:2013:525, pkt 18; z dnia 9 października 2014 r., Ministerio de Defensa i Navantia, C‑522/13, EU:C:2014:2262, pkt 23; z dnia 21 grudnia 2016 r., Komisja/World Duty Free Group i in., C‑20/15 P i C‑21/15 P, EU:C:2016:981, pkt 56, 59.
(
28
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 18 maja 2017 r., Fondul Proprietatea, C‑150/16, EU:C:2017:388, pkt 29–32 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 14 stycznia 2015 r., Eventech, C‑518/13, EU:C:2015:9, pkt 66–68 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
29
)	Zobacz wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Komisja/Hiszpania i in., C‑128/16 P, EU:C:2018:591, pkt 84 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
30
)	Wyrok z dnia 27 września 1988 r., Asteris i in., od 106/87 do 120/87, EU:C:1988:457, pkt 24.
(
31
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 2 lipca 1974 r., Włochy/Komisja, 173/73, EU:C:1974:71, pkt 13.
(
32
)	Zobacz na przykład L. Hancher, T. Ottervanger, P.J. Slot, EU State aids, 4th ed., Sweet & Maxwell, 2012, s. 91.
(
33
)	Zobacz na przykład wyroki: z dnia 2 września 2010 r., Komisja/Scott, C‑290/07 P, EU:C:2010:480, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 5 czerwca 2012 r., Komisja/EDF, C‑124/10 P, EU:C:2012:318, pkt 78 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz także opinia rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawach połączonych P & O European Ferries (Vizcaya) i Diputación Foral de Vizcaya/Komisja, C‑442/03 P i C‑471/03 P, EU:C:2006:91, pkt 86–88.
(
34
)	Zobacz C. Quigley, European State Aid Law and Policy, 3rd ed., Hart, 2015, s. 75.
(
35
)	Wyrok z dnia 18 maja 2017 r., Fondul Proprietatea, C‑150/16, EU:C:2017:388, pkt 34–38.
(
36
)	Wyrok z dnia 18 maja 2017 r., Fondul Proprietatea, C‑150/16, EU:C:2017:388, pkt 33–35.
(
37
)	Punkty 89–93 wskazanego wyroku. Przesłanki te są następujące: po pierwsze, przedsiębiorstwo otrzymujące rekompensatę powinno być rzeczywiście obciążone wykonaniem zobowiązań z zakresu usług publicznych i zobowiązania te powinny być jasno określone. Po drugie, parametry, na których podstawie jest obliczona rekompensata, muszą być wcześniej ustalone w obiektywny i przejrzysty sposób, tak aby nie powodowała ona powstania dodatkowej korzyści ekonomicznej, która mogłaby powodować uprzywilejowanie przedsiębiorstwa będącego beneficjentem względem przedsiębiorstw z nim konkurujących. Po trzecie, rekompensata nie może przekraczać kwoty niezbędnej do pokrycia całości lub części kosztów poniesionych w celu wykonania zobowiązań z zakresu usług publicznych, przy uwzględnieniu związanych z nimi przychodów oraz rozsądnego zysku z tytułu wypełniania tych zobowiązań. Po czwarte, poziom rekompensaty powinien zostać ustalony na podstawie analizy kosztów, jakie przeciętne przedsiębiorstwo, prawidłowo zarządzane i wyposażone w środki odpowiednio do tego, by móc uczynić zadość wymogom stawianym usługom publicznym, poniosłoby na wykonanie takich zobowiązań, przy uwzględnieniu związanych z nimi przychodów oraz rozsądnego zysku osiąganego przy wypełnianiu tych zobowiązań.
(
38
)	Zobacz moja opinia w sprawie Viasat Broadcasting UK/Komisja, C‑660/15 P, EU:C:2016:854, pkt 29.
(
39
)	Wyrok z dnia 8 marca 2017 r., Viasat Broadcasting UK/Komisja, C‑660/15 P, EU:C:2017:178, pkt 35.
(
40
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Comunidad Autónoma del País Vasco i in./Komisja, od C‑66/16 P do C‑69/16 P, EU:C:2017:999, pkt 69, 70 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
41
)	Wyróżnienie moje.
(
42
)	Opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w sprawach połączonych Comunidad Autónoma del País Vasco i in./Komisja, od C‑66/16 P do C‑69/16 P, C‑70/16 P i C‑81/16 P, EU:C:2017:654, pkt 48.
(
43
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 10 grudnia 1991 r., Merci convenzionali Porto di Genova, C‑179/90, EU:C:1991:464, pkt 27; z dnia 17 lipca 1997 r., GT-Link, C‑242/95, EU:C:1997:376, pkt 53; z dnia 18 czerwca 1998 r., Corsica Ferries France, C‑266/96, EU:C:1998:306, pkt 45.
(
44
)	Zobacz podobnie opinia rzecznik generealnej E. Sharpston w sprawie Farrell, C‑413/15, EU:C:2017:492, pkt 90: wyrok z dnia 16 września 2013 r., Colt Télécommunications France/Komisja, T‑79/10, EU:T:2013:463, pkt 154.
(
45
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 7 listopada 2018 r., Komisja/Węgry, C‑171/17, EU:C:2018:881, pkt 56, 57; z dnia 1 marca 2017 r., SNCM/Komisja, T‑454/13, EU:T:2017:134, pkt 133, 134, 172, 173.
(
46
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 lipca 2009 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylająca dyrektywę 2003/54/WE (Dz.U. 2009, L 211, s. 55).
(
47
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie Hiebler, C‑293/14, EU:C:2015:472, pkt 61; wyrok z dnia 12 lutego 2008 r., BUPA i in./Komisja, T‑289/03, EU:T:2008:29, pkt 172.
(
48
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera w sprawie Federutility i in., C‑265/08, EU:C:2009:640, pkt 54, 55.
(
49
)	Wspierane, w razie potrzeby, przez Trybunał Sprawiedliwości, do którego wniesiono sprawę na mocy art. 267 TFUE.
(
50
)	W przypadku skargi o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji zajmującej stanowisko w tej sprawie.
(
51
)	Wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Comunidad Autónoma del País Vascoi i in./Komisja, od C‑66/16 P do C‑69/16 P, EU:C:2017:999, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
52
)	Ibidem, pkt 100, potwierdzający analizę Sądu.
(
53
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 23 października 1997 r., Komisja/Francja, C‑159/94, EU:C:1997:501, pkt 66.
(
54
)	Porównaj z komunikatem Komisji w sprawie stosowania reguł Unii Europejskiej w dziedzinie pomocy państwa w odniesieniu do rekompensaty z tytułu usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym (Dz.U. 2012, C 8, s. 4) pkt 52.
(
55
)	Wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Comunidad Autónoma del País Vasco i in./Komisja, od C‑66/16 P do C‑69/16 P, EU:C:2017:999, pkt 73.
(
56
)	Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w sprawach połączonych Comunidad Autónoma del País Vasco i in./Komisja, od C‑66/16 P do C‑69/16 P, C‑70/16 P i C‑81/16 P, EU:C:2017:654, pkt 112.
(
57
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie Renerga, C‑238/17, EU:C:2018:571, pkt 28–34.
(
58
)	Jeżeli chodzi o znaczenie obowiązkowego charakteru UOIG, zob. ogólnie A. Hautecloque, F.M. Salerno, S. Suciu, Services of General Economic Interest, w L. Hancher, A. de Hautecloque, F.M. Salerno (eds), State Aid and the Energy Sector, Hart, 2018, s. 275–277.
(
59
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 14 listopada 2018 r., Renerga, C‑238/17, EU:C:2018:905, pkt 19–29.
(
60
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 1 marca 2017 r., SNCM/Komisja, T‑454/13, EU:T:2017:134, pkt 241.