62020CJ0132_RES
Sprawa C‑132/ 20
DM_ENiBN
przeciwko
|Getin Noble Bank
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Najwyższy)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 29 marca 2022 r.
Odesłanie prejudycjalne – Dopuszczalność – Artykuł 267 TFUE – Pojęcie „sądu” – Artykuł 19 ust. 1 TUE – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Państwo prawne – Skuteczna ochrona sądowa – Zasada niezawisłości sędziowskiej – Sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy – Organ sądowy, którego członek został powołany po raz pierwszy do pełnienia urzędu sędziego przez polityczny organ władzy wykonawczej państwa o niedemokratycznym systemie – Sposób działania Krajowej Rady Sądownictwa (Polska) – Niekonstytucyjność ustawy, na podstawie której Rada ta została ukonstytuowana – Możliwość zakwalifikowania tego organu jako bezstronnego i niezawisłego sądu w rozumieniu prawa Unii
Pytania prejudycjalne – Dopuszczalność – Przesłanki – Wniosek złożony przez sąd krajowy w rozumieniu art. 267 TFUE – Domniemanie dopuszczalności niezależnie od tego, w jakim konkretnie składzie sędziowskim orzeka – Granice
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; art. 267 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 69, 72, 74, 75)
Pytania prejudycjalne – Właściwość Trybunału – Granice – Wykładnia prawa Unii w ramach sporu wymagającego rozstrzygnięcia kwestii wstępnej powiązanej z okolicznościami faktycznymi zaistniałymi przed przystąpieniem państwa członkowskiego do Unii Europejskiej – Kwestia wstępna mająca związek z sytuacją wywołującą skutki także po przystąpieniu – Objęcie właściwością
(art. 267 TFUE)
(zob. pkt 86, 87)
Państwa członkowskie – Zobowiązania – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Zakres
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47, art. 51 ust. 1)
(zob. pkt 89–91, 93)
Prawo Unii Europejskiej – Zasady – Prawo do skutecznej ochrony sądowej – Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Zakres
(art. 2 TUE)
(zob. pkt 94–96, 118, 119, 122)
Państwa członkowskie – Zobowiązania – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Spór dotyczący stosowania nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami – Badanie przez sąd krajowy rozpatrujący skargę kasacyjną prawidłowości obsadzenia składu orzekającego, który rozpoznał sprawę – Sędziowie powołani na to stanowisko przez organy niedemokratycznego reżimu panującego w odnośnym państwie członkowskim przed jego przystąpieniem do Unii Europejskiej i pozostali w służbie po upadku tego reżimu – Wpływ okoliczności zaistniałych przed przystąpieniem na niezawisłość i bezstronność takich sędziów – Brak – Warunek
(art. 2, art. 19 ust. 1 akapit drugi, art. 49 TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47; dyrektywa 93/13, art. 7 ust. 1, 2)
(zob. pkt 67, 100–108; pkt 1 sentencji)
Państwa członkowskie – Zobowiązania – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Spór dotyczący stosowania nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami – Badanie przez sąd krajowy rozpatrujący skargę kasacyjną prawidłowości obsadzenia składu orzekającego, który rozpoznał sprawę – Sędziowie powołani na to stanowisko w następstwie wyłonienia ich albo przez organ państwa członkowskiego ukształtowany na podstawie przepisów uznanych następnie za niekonstytucyjne, albo przez organ państwa członkowskiego ukonstytuowany zgodnie z prawem, jednak po przeprowadzeniu postępowania, któremu brakowało transparentności – Brak wpływu tych okoliczności na niezawisłość i bezstronność wspomnianych sędziów – Warunek
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47; dyrektywa 93/13, art. 7 ust. 1, 2)
(zob. pkt 113, 114, 123–132; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
W 2017 r. w Polsce grupa konsumentów wniosła do właściwego sądu okręgowego powództwo dotyczące podnoszonego przez nich nieuczciwego charakteru warunku zawartego w umowie kredytu, którą zawarli oni z Getin Noble Bank, instytucją bankową. Ponieważ skarżący nie wygrali sprawy ani w pierwszej instancji, ani w postępowaniu apelacyjnym, wnieśli skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego (Polska), będącego sądem odsyłającym.
W celu zbadania dopuszczalności wniesionej do niego skargi kasacyjnej sąd ten jest zobowiązany, zgodnie z prawem krajowym, zbadać prawidłowość obsadzenia składu orzekającego, który wydał zaskarżony wyrok. W tym kontekście, orzekając w składzie jednego sędziego, sąd ten zastanawia się nad zgodnością obsadzenia składu sądu apelacyjnego z prawem Unii. Jego zdaniem okoliczności powołania trzech sędziów sądu apelacyjnego do pełnienia urzędu mogą podawać w wątpliwość ich niezawisłość i bezstronność.
W tym względzie sąd odsyłający wskazuje, po pierwsze, na okoliczność, że pierwsze powołanie jednego z tych sędziów (FO) do pełnienia urzędu nastąpiło w wyniku aktu przyjętego przez organ niedemokratycznego reżimu, który panował w Polsce przed jej przystąpieniem do Unii Europejskiej, oraz że sędzia ten pozostał w służbie po upadku tego reżimu, nie złożywszy nowego ślubowania i czerpiąc jednocześnie korzyści ze stażu pracy wypracowanego w czasie, gdy reżim ten obowiązywał (
1
). Po drugie, sędziowie, o których tu mowa, zostali powołani do sądu apelacyjnego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (Polska, zwanej dalej „KRS”), przy czym w odniesieniu do pierwszego z nich miało to miejsce w 1998 r., gdy uchwały tego organu nie musiały zawierać uzasadnienia i nie podlegały zaskarżeniu na drodze sądowej, a w wypadku dwóch pozostałych sędziów – w latach 2012 r. i 2015 r., kiedy to w ocenie Trybunału Konstytucyjnego (Polska) KRS nie działała z zachowaniem transparentności, a jej skład był niezgodny z Konstytucją.
W wyroku wydanym w składzie wielkiej izby Trybunał orzekł w istocie, że zasadę skutecznej ochrony sądowej praw, jakie jednostki wywodzą z prawa Unii (
2
), należy interpretować w ten sposób, że nieprawidłowości, na które powołuje się sąd odsyłający względem sędziów sądu apelacyjnego, nie mogą same w sobie wzbudzać w przekonaniu jednostek uzasadnionych i poważnych wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności tych sędziów ani w rezultacie podważyć w przypadku składu orzekającego, w którym tacy sędziowie zasiadają, jego przymiotu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy.
Ocena Trybunału
Na wstępie Trybunał oddalił zarzut niedopuszczalności, zgodnie z którym orzekający jednoosobowo sędzia Sądu Najwyższego, mający zbadać dopuszczalność wniesionej do niego skargi kasacyjnej, nie był uprawniony do przedłożenia pytań prejudycjalnych Trybunałowi ze względu na wady związane z jego własnym powołaniem, które podważają jego niezawisłość i bezstronność. W zakresie, w jakim odesłanie prejudycjalne pochodzi od sądu krajowego, należy bowiem domniemywać, że spełnia on wymogi stawiane przez Trybunał dla uznania go za „sąd” w rozumieniu art. 267 TFUE. Domniemanie takie może jednak zostać obalone, jeżeli prawomocne orzeczenie sądowe wydane przez sąd krajowy lub międzynarodowy prowadziłoby do uznania, że sędzia orzekający jako sąd odsyłający nie posiada przymiotu niezwisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy. Ponieważ Trybunał nie posiada informacji pozwalających na obalenie takiego domniemania, wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.
Następnie Trybunał przeanalizował przedstawione pytania prejudycjalne, które podzielił na dwie grupy.
W ramach pierwszej grupy pytań sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty praw podstawowych stoją na przeszkodzie uznaniu za niezawisły i bezstronny sąd składu orzekającego sądu krajowego, w którym zasiada sędzia powołany do pełnienia urzędu, jak FO, w czasach reżimu komunistycznego, który pozostał w służbie po upadku tego systemu.
W tym względzie, uznawszy się za właściwy do orzekania w tej kwestii (
3
), Trybunał uściślił, że chociaż organizacja wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich należy do kompetencji tych ostatnich, to przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie mają obowiązek dotrzymywać zobowiązań wynikających dla nich z prawa Unii, w tym tego dotyczącego zapewnienia poszanowania zasady skutecznej ochrony sądowej.
Co się tyczy wpływu, jaki okoliczności poprzedzające przystąpienie, na które powołuje się sąd odsyłający względem sędziów takich jak FO, mogą mieć na niezawisłość i bezstronność sędziego, Trybunał przypomniał, że w chwili przystąpienia Polski do Unii Europejskiej uznano, że co do zasady system sądowniczy w tym państwie był zgodny z prawem Unii. Ponadto sąd odsyłający nie przedstawił żadnego konkretnego wyjaśnienia ukazującego, w jaki sposób warunki pierwszego powołania FO mogłyby umożliwić rzeczywiste wywieranie nienależnego wpływu na tego sędziego. Wobec powyższego okoliczności związanych z jego pierwszym powołaniem do pełnienia urzędu nie można samych w sobie uznać za mogące wzbudzić w przekonaniu jednostek uzasadnione i poważne wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności tego sędziego przy późniejszym wykonywaniu jego obowiązków sędziowskich.
Pytania ujęte w ramach drugiej grupy mają w istocie na celu ustalenie, czy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, art. 47 Karty praw podstawowych oraz art. 7 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie uznaniu za niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy składu orzekającego sądu państwa członkowskiego, w którym zasiada sędzia, którego pierwsze powołanie do pełnienia urzędu lub kolejne powołania do sądu wyższej instancji nastąpiły albo w wyniku wyłonienia jego kandydatury do powołania do pełnienia urzędu sędziego przez organ ukształtowany na podstawie przepisów ustawowych, które zostały następnie uznane przez sąd konstytucyjny tego państwa członkowskiego za niekonstytucyjne (dalej „pierwsza z omawianych okoliczności), albo w wyniku wyłonienia jego kandydatury do powołania do pełnienia urzędu sędziego przez organ ukonstytuowany zgodnie z prawem, jednak po przeprowadzeniu postępowania, któremu brakowało transparentności, które nie było jawne i w którym nie przysługiwała droga odwoławcza do sądu (dalej „druga z omawianych okoliczności”).
W tym względzie Trybunał zauważył, że nie każde uchybienie, do którego może dojść w trakcie procedury powołania sędziego, jest tego rodzaju, by mogło wywoływać wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności tego sędziego.
W niniejszej sprawie, jeśli chodzi o pierwszą z omawianych okoliczności, Trybunał zwrócił uwagę na fakt, że Trybunał Konstytucyjny nie dokonał oceny niezależności KRS, gdy uznał za niekonstytucyjny skład tego organu w czasie, gdy doszło do powołania dwóch pozostałych sędziów orzekających obok FO w składzie, który wydał wyrok zaskarżony do sądu odsyłającego. To stwierdzenie niekonstytucyjności nie może zatem samo w sobie prowadzić do podania w wątpliwość niezależności tego organu ani wzbudzić w przekonaniu jednostek wątpliwości co do niezależności tych sędziów od czynników zewnętrznych. Ponadto sąd odsyłający nie przedstawił żadnych konkretnych okoliczności, które mogłyby potwierdzić istnienie takich wątpliwości.
Taki sam wniosek nasuwa się w odniesieniu do drugiej z omawianych okoliczności. Z postanowienia odsyłającego nie wynika bowiem, że KRS w kształcie, w jakim funkcjonowała po upadku niedemokratycznego reżimu w Polsce, nie była niezależna od władzy wykonawczej i ustawodawczej.
W takim stanie rzeczy te dwie okoliczności nie pozwalają na wykazanie naruszenia podstawowych norm znajdujących zastosowanie w dziedzinie powołań sędziowskich. W konsekwencji, ponieważ podnoszone nieprawidłowości nie stwarzają rzeczywistego ryzyka, że władza wykonawcza mogłaby skorzystać z nienależnych jej uprawnień dyskrecjonalnych, zagrażając prawidłowości skutku, do którego prowadzi procedura powołania sędziów, prawo Unii nie stoi na przeszkodzie uznaniu składu orzekającego, w którym zasiadają odnośni sędziowie, za niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony na mocy ustawy.
(
1
)	Okoliczności te będą w dalszej części dokumentu nazywane „okolicznościami poprzedzającymi przystąpienie”.
(
2
)	Zasada, do której odnosi się art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, zgodnie z którym „[p]aństwa członkowskie ustanawiają środki niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii”, i która została potwierdzona w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą praw podstawowych”) oraz w dyrektywie Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29). Ta ostatnia dyrektywa potwierdza bowiem w swoim art. 7 ust. 1 i 2 prawo do skutecznego środka prawnego, które przysługuje konsumentom, gdy poczują się oni poszkodowani w wyniku stosowania takich warunków.
(
3
)	Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał jest właściwy do dokonywania wykładni prawa Unii jedynie w zakresie, w jakim dotyczy to jego stosowania w nowym państwie członkowskim od momentu jego przystąpienia do Unii. W niniejszym wypadku, nawet jeśli zadane pytanie dotyczy okoliczności poprzedzających przystąpienie Polski do Unii, jego przedmiotem jest sytuacja, która nie wywołała wszystkich skutków przed tą datą, ponieważ FO, powołany do pełnienia urzędu sędziego przed przystąpieniem, jest obecnie sędzią i sprawuje funkcje odpowiadające temu statusowi.