62021CJ0808
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Awla Manja)
19 ta’ Novembru 2024 (
*1
)
“Nuqqas ta’ Stat li jwettaq obbligu – Artikolu 20 TFUE – Ċittadinanza tal-Unjoni – Artikolu 21 TFUE – Dritt ta’ moviment liberu u ta’ residenza libera fit-territorju tal-Istati Membri – Artikolu 22 TFUE – Dritt tal-vot u dritt tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali u fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew fl-Istat Membru ta’ residenza taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini ta’ dak l-Istat – Ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu – Assenza ta’ dritt li wieħed isir membru ta’ partit politiku – Artikoli 2 u 10 TUE – Prinċipju ta’ demokrazija – Artikolu 4(2) TUE – Osservanza tal-identità nazzjonali tal-Istati Membri – Artikolu 12 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea – Rwol tal-partiti politiċi fl-espressjoni tar-rieda taċ-ċittadini tal-Unjoni”
Fil-Kawża C‑808/21,
li għandha bħala suġġett rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu skont l-Artikolu 258 TFUE, imressaq fil‑21 ta’ Diċembru 2021,
Il-Kummissjoni Ewropea, irrappreżentata minn P. Ondrůšek, J. Tomkin u A. Szmytkowska, bħala aġenti,
rikorrenti,
vs
Ir-Repubblika Ċeka, irrappreżentata minn A. Edelmannová, T. Müller, M. Smolek u J. Vláčil, bħala aġenti,
konvenuta,
sostnuta minn:
Ir-Repubblika tal-Polonja, irrappreżentata minn B. Majczyna, E. Borawska-Kędzierska u A. Siwek-Ślusarek, bħala aġenti,
intervenjenti,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Awla Manja),
komposta minn K. Lenaerts, President, T. von Danwitz, Viċi President, K. Jürimäe, C. Lycourgos, M. L. Arastey Sahún, A. Kumin u D. Gratsias, Presidenti ta’ Awla, E. Regan, I. Ziemele (Relatriċi), Z. Csehi u O. Spineanu‑Matei, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: J. Richard de la Tour,
Reġistratur: C. Strömholm, Amministratriċi,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tat‑12 ta’ Settembru 2023,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tal‑11 ta’ Jannar 2024,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
Permezz tar-rikors tagħha, il-Kummissjoni Ewropea titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata li, billi rrifjutat liċ-ċittadini tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità Ċeka iżda li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka d-dritt li jsiru membri ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku, ir-Repubblika Ċeka naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 22 TFUE.
Il‑kuntest ġuridiku
Id‑dritt internazzjonali
2
Il-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950 (iktar ’il quddiem il-“KEDB”), tipprevedi, fl-Artikolu 11 tagħha, intitolat “Libertà ta’ għaqda u libertà ta’ assoċjazzjoni”, li:
“1.   Kulħadd għandu d-dritt għal-libertà ta’ għaqda paċifika u għal-libertà ta’ assoċjazzjoni ma’ oħrajn, inkluż id-dritt li wieħed jifforma u jidħol fi trade unions għall-protezzjoni ta’ l-interessi tiegħu.
2.   Ma għandu jkun hemm ebda restrizzjonijiet fuq l-eżerċizzju ta’ dawn id-drittijiet ħlief dawk li jkunu preskritti b’liġi u li jkunu meħtieġa f’soċjetà demokratika fl-interessi tas-sigurtà nazzjonali jew tas-sigurtà pubblika, biex jiġi evitat id-diżordni jew l-egħmil ta’ delitti, għall-protezzjoni tas-saħħa jew tal-morali jew għall-protezzjoni tad-drittijiet u l-libertajiet ta’ ħaddieħor. Dan l-Artikolu ma għandux jimpedixxi l-imposizzjoni ta’ restrizzjonijiet skont il-liġi fuq l-eżerċizzju ta’ dawn id-drittijiet minn membri tal-Forzi Armati, tal-Pulizija jew ta’ l-amministrazzjoni ta’ l-lstat.”
3
L-Artikolu 16 tal-KEDB, intitolat “Restrizzjonijiet fuq l-attività politika tal-barranin”, jistabbilixxi li:
“Ebda ħaġa li hemm fl-Artikoli 10, 11 u 14 ma għandha tiftiehem li timpedixxi lill-Partijiet Għolja Kontraenti milli jimponu restrizzjonijiet fuq l-attività politika ta’ barranin.”
4
L-Artikolu 3 tal-Protokoll addizzjonali għall-KEDB, iffirmat f’Pariġi fl‑20 ta’ Marzu 1952, intitolat “Dritt għal elezzjonijiet liberi”, huwa fformulat kif ġej:
“Il-Partijiet Għolja Kontraenti jobbligaw ruħhom li jżommu elezzjonijiet liberi f’intervalli xierqa b’votazzjoni sigrieta, taħt kundizzjonijiet li jiżguraw l-espressjoni libera ta’ l-opinjoni tal-poplu fl-għażla tal-leġislatura.”
Id‑dritt tal‑Unjoni
It‑Trattati UE u FUE
5
L-Artikolu 2 TUE jipprevedi li:
“L-Unjoni [Ewropea] hija bbażata fuq il-valuri tar-rispett għad-dinjità tal-bniedem, il-libertà, id-demokrazija, l-ugwaljanza, l-istat tad-dritt u r-rispett għad-drittijiet tal-bniedem, inklużi d-drittijiet ta’ persuni li jagħmlu parti minn minoranzi. Dawn il-valuri huma komuni għall-Istati Membri f’soċjetà fejn jipprevalu l-pluraliżmu, in-non-diskriminazzjoni, it-tolleranza, il-ġustizzja, is-solidarjetà u l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel.”
6
L-Artikolu 4(1) u (2) TUE huwa fformulat kif ġej:
“1.   Skond l-Artikolu 5, il-kompetenzi kollha li m’humiex mogħtija mit-Trattati lill-Unjoni jibqgħu għand l-Istati Membri.
2.   L-Unjoni għandha tirrispetta l-ugwaljanza ta’ l-Istati Membri quddiem it-Trattati kif ukoll l-identità nazzjonali tagħhom, inerenti fl-istrutturi politiċi u kostituzzjonali, fundamentali tagħhom, inkluża l-awtonomija lokali u reġjonali. Hija għandha tirrispetta l-funzjonijiet Statali essenzjali tagħhom, inkluż dawk li jassiguraw l-integrità territorjali ta’ l-Istat, iż-żamma ta’ l-ordni pubbliku u l-protezzjoni tas-sigurtà nazzjonali. B’mod partikolari, is-sigurtà nazzjonali tibqa’ r-responsabbiltà unika ta’ kull Stat Membru.”
7
L-Artikolu 5(1) u (2) TUE jipprevedi li:
“1.   Il-limiti tal-kompetenzi ta’ l-Unjoni huma regolati mill-prinċipju ta’ l-għoti tal-kompetenzi. L-eżerċizzju ta’ dawn il-kompetenzi huwa regolat mill-prinċipju tas-sussidjarjetà u l-proporzjonalità.
2.   Skond il-prinċipju ta’ l-għoti tal-kompetenzi, l-Unjoni għandha taġixxi biss fil-limiti tal-kompetenzi mogħtija lilha mill-Istati Membri fit-Trattati sabiex twettaq l-objettivi stabbiliti minn dawn it-Trattati. Il-kompetenzi kollha li ma jingħatawx lill-Unjoni fit-Trattati jibqgħu għand l-Istati Membri.”
8
L-Artikolu 10 TUE jistabbilixxi li:
“1.   Il-funzjonament ta’ l-Unjoni għandu jkun ibbażat fuq id-demokrazija rappreżentattiva.
2.   Fil-livell ta’ l-Unjoni, iċ-ċittadini huma rappreżentati direttament fil-Parlament Ewropew.
L-Istati Membri huma rappreżentati fil-Kunsill Ewropew mill-Kap ta’ l-Istat jew tal-Gvern tagħhom u fil-Kunsill [tal-Unjoni Ewropea] mill-gvernijiet tagħhom, li jkunu demokratikament responsabbli kemm lejn il-Parlamenti nazzjonali tagħhom, kif ukoll lejn iċ-ċittadini tagħhom.
3.   Kull ċittadin għandu d-dritt li jipparteċipa fil-ħajja demokratika ta’ l-Unjoni. Id-deċiżjonijiet għandhom jittieħdu b’mod kemm jista’ jkun miftuħ u qrib iċ-ċittadin.
4.   Il-partiti politiċi fil-livell Ewropew jikkontribwixxu għall-formazzjoni ta’ l-għarfien politiku Ewropew u għall-espressjoni tar-rieda taċ-ċittadini ta’ l-Unjoni.”
9
L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 18 TFUE jgħid li:
“Fil-kamp ta’ l-applikazzjoni tat-Trattati, u mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet speċjali inklużi hemm kull diskriminazzjoni minħabba ċittadinanza [nazzjonalità] għandha tiġi projbita.”
10
L-Artikolu 20 TFUE huwa fformulat kif ġej:
“1.   Qed tiġi stabbilita ċ-Ċittadinanza ta’ l-Unjoni. Kwalunkwe persuna li għandha ċ-ċittadinanza ta’ Stat Membru hija ċittadina ta’ l-Unjoni. Iċ-ċittadinanza ta’ l-Unjoni għandha tiżdied maċ-ċittadinanza nazzjonali u ma tissostitwixxihiex.
2.   Iċ-ċittadini ta’ l-Unjoni għandhom igawdu d-drittijiet u jintrabtu bid-dmirijiet previsti fit-Trattati. Huma għandhom, fost l-oħrajn:
[…]
b)
id-dritt tal-vot u d-dritt li joħorġu bħala kandidati fl-elezzjonijiet tal-Parlament Ewropew kif ukoll fl-elezzjonijiet muniċipali fl-Istat Membru fejn huma jirrisjedu, taħt l-istess kondizzjonijiet bħaċ-ċittadini ta’ dak l-Istat;
[…]
Dawn id-drittijiet għandhom ikunu eżerċitati skond il-kondizzjonijiet u fil-limiti definiti fit-Trattati u permezz tal-miżuri adottati għall-applikazzjoni tagħhom.”
11
L-Artikolu 21(1) TFUE jipprevedi li:
“Kull ċittadin ta’ l-Unjoni għandu d-dritt li jmur minn post għal ieħor u li joqgħod liberament fit-territorju ta’ l-Istati Membri, salvi l-limitazzjonijiet u l-kondizzjonijiet stabbiliti fit-Trattati u d-dispożizzjonijiet meħuda sabiex dan jitwettaq.”
12
L-Artikolu 22 TFUE jistabbilixxi li:
“1.   Kull ċittadin ta’ l-Unjoni li jirrisjedi fi Stat Membru li tiegħu ma jkollux iċ-ċittadinanza għandu jkollu d-dritt li jivvota u li joħroġ bħala kandidat għall-elezzjonijiet muniċipali fl-Istat Membru fejn huwa jirrisjedi, taħt l-istess kondizzjonijiet li japplikaw għall-persuni li jkollhom iċ-ċittadinanza ta’ dak l-Istat. Dan id-dritt għandu jiġi eżerċitat skond arranġamenti dettaljati li għandhom jiġu adottati mill-Kunsill, li jaġixxi unanimament skond il-proċedura leġislattiva speċjali u wara li jikkonsulta l-Parlament Ewropew; dawn l-arranġamenti jistgħu jipprovdu għal derogi fejn ikun ġustifikat minħabba fi problemi speċifiċi għal xi Stat Membru.
2.   Mingħajr ħsara għall-Artikolu 223[(1)] u għad-dispożizzjonijiet adottati għall-implimentazzjoni tiegħu, kull ċittadin ta’ l-Unjoni li jirrisjedi fi Stat Membru li tiegħu ma jkollux iċ-ċittadinanza, ikollu d-dritt li jivvota u li joħroġ bħala kandidat għall-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew fl-Istat Membru fejn huwa jirrisjedi, taħt l-istess kondizzjonijiet li japplikaw għall-persuni li għandhom iċ-ċittadinanza ta’ dak l-Istat. Dan id-dritt għandu jiġi eżerċitat skond arranġamenti dettaljati li għandhom jiġu adottati mill-Kunsill, li jaġixxi unanimament skond il-proċedura leġislattiva speċjali wara li jkun ikkonsulta lill-Parlament Ewropew; dawn l-arranġamenti jistgħu jipprovdu għal derogi fejn ikun meħtieġ minħabba fi problemi speċifiċi għal xi Stat Membru.”
Il‑Karta
13
L-Artikolu 12 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, intitolat “Il-libertà ta’ għaqda u ta’ assoċjazzjoni”, huwa fformulat kif ġej:
“1.   Kull persuna għandha d-dritt għal-libertà ta’ għaqda paċifika u għal-libertà ta’ assoċjazzjoni f’kull livell, b’mod partikolari fil-qasam politiku, tat-trade unions, u ċiviku, li jimplika d-dritt ta’ kull persuna li tifforma trade unions flimkien ma’ oħrajn u li tissieħeb magħhom għall-protezzjoni ta’ l-interessi tagħha.
2.   Il-partiti politiċi fil-livell ta’ l-Unjoni jikkontribwixxu għall-espressjoni tar-rieda politika taċ-ċittadini ta’ l-Unjoni.”
14
L-Artikolu 39 tal-Karta, intitolat “Dritt tal-vot u dritt tal-kandidatura fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew”, jistabbilixxi li:
“1.   Kull ċittadin ta’ l-Unjoni għandu d-dritt li jivvota u li joħroġ bħala kandidat fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew fl-Istat Membru fejn jirrisjedi, bl-istess kondizzjonijiet applikabbli għaċ-ċittadini ta’ dak l-Istat.
2.   Il-membri tal-Parlament Ewropew għandhom jiġu eletti b’vot dirett universali li hu liberu u sigriet.”
15
L-Artikolu 40 tal-Karta, intitolat “Id-dritt tal-vot u dritt tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali”, jipprevedi li:
“Kull ċittadin ta’ l-Unjoni għandu d-dritt li jivvota u d-dritt li joħroġ bħala kandidat fl-elezzjonijiet muniċipali fl-Istat Membru fejn jirrisjedi bl-istess kondizzjonijiet applikabbli għaċ-ċittadini ta’ dak l-Istat.”
Id‑Direttiva 93/109/KE
16
Id-Direttiva tal-Kunsill 93/109/KE tas‑6 ta’ Diċembru 1993 dwar arranġamenti dettaljati sabiex jiġi eżerċitat id-dritt għall-vot u għall-kandidatura fl-elezzjonijiet għal-Parlament Ewropew għaċ-ċittadini ta’ l-Unjoni li joqgħodu fi Stat Membru li tiegħu ma jkunux ċittadini (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 20, Vol. 1, p. 7), kif emendata bid-Direttiva tal-Kunsill 2013/1/UE tal‑20 ta’ Diċembru 2012 (ĠU 2013, L 26, p. 27) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 93/109”), tipprovdi, fit-tielet sas-seba’ premessa tagħha, li:
“Billi d-dritt għall-vot u għall-kandidatura fl-elezzjonijiet tal-Parlament Ewropew fl-Istat Membru tar-residenza, pprovdut fl-Artikolu 8b(2) tat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea, huwa eżempju fejn ikun qed jiġi applikat il-prinċipju tan-nuqqas ta’ diskriminazzjoni bejn iċ-ċittadini u dawk li m’humiex u r-riżultat tad-dritt tal-moviment u r-residenza libera miġbura fl-Artikolu 8a [KE];
Billi l-Artikolu 8b(2) [KE] huwa biss dwar il-possibbilità li jiġi eżerċitat id-dritt għall-vot u għall-kandidatura fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 138(3) [KE], li jipprovdi għat-twaqqif ta’ proċedura uniformi fl-Istati Membri kollha għal dawn l-elezzjonijiet; Billi essenzjalment ifittex li jabolixxi l-ħtieġa tan-nazzjonalità li bħalissa teżisti fil-biċċa l-kbira ta’ l-Istati Membri sabiex jiġu eżerċitati dawn id-drittijiet;
Billi l-applikazzjoni ta’ l-Artikolu 8b (2) [KE] ma tissupponix konformità tas-sistemi elettorali ta’ l-Istati Membri; Billi, barra minn hekk, sabiex jitqies il-prinċipju tal-proporzjonalità preskritt fil-tielet paragrafu [tal-Artikolu 3 KE], il-kontenut tal-leġislazzjoni Komunitarja f’din l-isfera ma jistax jespandi iktar minn dak li huwa meħtieġ sabiex jinkiseb l-għan ta’ l-Artikolu 8b(2) [KE];
Billi l-għan ta’ l-Artikolu 8b(2) [KE] huwa li jassigura li ċ-ċittadini kollha ta’ l-Unjoni, sew jekk huma ċittadini ta’ Stat Membru fejn joqgħodu jew le, jistgħu jeżerċitaw f’dan l-Istat id-dritt tagħhom tal-vot u l-kandidatura fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew bl-istess kondizzjonijiet; Billi l-kondizzjonijiet li japplikaw għall-persuni li m’humiex ċittadini, inklużi dawk dwar il-perjodu taż-żmien u l-prova tar-residenza, għandhom għaldaqstant ikunu l-istess li japplikaw għaċ-ċittadini ta’ l-Istat Membru kkonċernat, fejn jeżistu;
Billi l-Artikolu 8b(2) [KE] jipprovdi d-dritt għall-vot u għall-kandidatura għall-elezzjonijiet tal-Parlament Ewropew fl-Istati Membri tar-residenza, mingħajr, madankollu, ma jneħħilhonx id-dritt għall-vot u għall-kandidatura fl-Istat Membru li tiegħu huna ċittadini; billi l-libertà taċ-ċittadini ta’ l-Unjoni li jagħżlu f’liema Stat Membru iridu jipparteċipaw fl-elezzjonijiet Ewropej għandha tiġi rispettata, filwaqt li tingħata attenzjoni biex jiġi assigurat illi din il-libertà ma tiġix abbużata minn individwi li jivvotaw jew li joħorġu għall-elezzjoni f’iktar minn pajjiż wieħed”.
17
L-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 93/109 jistabbilixxi li:
“Din id-Direttiva tipprovdi l-arranġamenti dettaljati li bihom iċ-ċittadini ta’ l-Unjoni li joqgħodu fi Stat Membru li tiegħu m’humiex ċittadini jistgħu jeżerċitaw id-dritt tagħhom għall-vot u għall-Kandidatura fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew.”
18
L-Artikolu 10(1) ta’ din id-direttiva jipprevedi li:
“Ċittadin tal-Komunità għandu jippreżenta l-istess dokumenti meħtieġa bħal kandidat li huwa ċittadin meta jagħti l-applikazzjoni tiegħu biex joħroġ bħala kandidat. Għandu wkoll jipproduċi dikjarazzjoni formali li tiddikjara:
(a)
iċ-ċittadinanza tiegħu, id-data u l-post tat-twelid u l-aħħar indirizz fl-Istat Membru taċ-ċittadinanza u l-indirizz tiegħu fit-territorju elettorali tal-Istat Membru ta’ residenza;
(b)
li mhux se joħroġ bħala kandidat għall-elezzjoni tal-Parlament Ewropew f’xi Stat Membru ieħor;
(ċ)
fejn japplika, il-lokalità jew il-kostitwenza fl-Istat Membru taċ-ċittadinanza fejn ismu tniżżel l-aħħar fuq lista elettorali, u
(d)
li huwa ma tneħħilux id-dritt għall-kandidatura fl-Istat Membru taċ-ċittadinanza b’deċiżjoni ġudizzjarja individwali jew b’deċiżjoni amministrattiva, sakemm din tal-aħħar tista’ tkun soġġetta għal rimedji ġudizzjarji.”
19
Skont l-Artikolu 11(2) tal-imsemmija direttiva:
“Jekk persuna tiġi mċaħħda milli titniżżel fil-lista elettorali jew jekk l-applikazzjoni tagħha biex toħroġ bħala kandidat tiġi rrifjutata, il-persuna kkonċernata għandha d-dritt għall-rimedji legali skond ir-regoli tal-liġi li l-Istat Membru tar-residenza jippreskrivi liċ-ċittadini tiegħu li għandhom d-dritt għall-vot u biex joħorġu bħala kandidati.”
Id‑Direttiva 94/80/KE
20
Ir-raba’, il-ħames u l-erbatax-il premessa tad-Direttiva tal-Kunsill 94/80/KE tad‑19 ta’ Diċembru 1994 li tistipula arranġamenti dettaljati għall-eżerċizzju tad-dritt tal-vot u tal-kandidatura f’elezzjonijiet muniċipali minn ċittadini ta’ l-Unjoni li jgħixu fi Stat Membru li tiegħu mhumiex ċittadini (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 20, Vol. 1, p. 12), huma fformulati kif ġej:
“Billi l-applikazzjoni tal-Artikolu 8b(1) [KE] ma tippresupponix l-armonizzazzjoni kompleta tas-sistemi elettorali ta’ l-Istati Membri; billi l-għan ta’ dik id-dispożizzjoni huwa essenzjalment sabiex tkun abolita l-ħtieġa ta’ ċittadinanza li għaliha l-biċċa l-kbira ta’ l-Istati Membri fil-preżent jissoġġettaw id-dritt tal-vot u tal-kandidatura; billi, barra dan, sabiex jittieħed kont tal-prinċipju tal-proporzjonalità mniżżel fit-tielet paragrafu ta’ l-Artikolu 3b tat-Trattat, il-kontenut tal-leġislazzjoni tal-Komunità f’dan il-qasam m’għandux imur lil hinn minn dak li hu neċessarju sabiex jinkiseb l-għan tal-Artikolu 8b(1) [KE];
Billi l-iskop ta’ l-Artikolu 8b(1) [KE] huwa li jassigura illi ċ-ċittadini kollha ta’ l-Unjoni, kemm jekk huma ċittadini ta’ l-Istati Membri fejn joqogħdu u kemm jekk mhumiex, jistgħu jeżerċitaw f’dak l-Istat id-dritt tagħhom tal-vot u tal-kandidatura għall-elezzjonijiet muniċipali taħt l-istess kondizzjonijiet; billi l-kondizzjonijiet li japplikaw għall-persuni mhux ċittadini, inklużi dawk dwar il-perijodu u l-prova ta’ residenza, għandhom għalhekk ikunu identiċi għal dawk, jekk hemm, li japplikaw għaċ-ċittadini ta’ l-Istat Membru kkonċernat; billi persuni li mhumiex ċittadini m’għandhomx ikunu meħtieġa li jimxu ma’ kwalunkwe kondizzjonijiet speċjali sakemm, bħala eċċezzjoni, trattament differenti bejn ċittadini u dawk li mhumiex tkun ġustifikata b’ċirkustanzi speċifiċi għal dawn ta’ l-aħħar li jiddistingwuhom minn dawk ta’ l-ewwel;
[…]
Billi ċ-ċittadinanza ta’ l-Unjoni hija maħsuba sabiex tippermetti liċ-ċittadini ta’ l-Unjoni li jintegraw aħjar fil-pajjiż li qed jilqgħuhom; billi f’dan il-kuntest huwa skond l-intenzjonijiet ta’ l-awturi tat-Trattat li jevitaw kwalunkwe polarizzazzjoni bejn listi ta’ kandidati ta’ ċittadinanza u oħrajn li mhumiex.”
21
L-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 94/80 jistabbilixxi li:
“Din id-Direttiva tistabbilixxi arranġamenti dettaljati li permezz tagħhom ċittadini ta’ l-Unjoni li joqogħdu fi Stat Membru li tiegħu mhumiex ċittadini tiegħu jistgħu jeżerċitaw id-dritt tal-vot u li joqogħdu bħala kandidati hemmhekk f’elezzjonijiet muniċipali.”
22
L-Artikolu 8(3) ta’ din id-direttiva huwa fformulat kif ġej:
“Votanti […] li ddaħħlu f’reġistru elettorali fi Stat Membru ta’ residenza għandhom jibqgħu hemmhekk, taħt l-istess kondizzjonijiet bħal votanti li huma ċittadini, sa dak iż-żmien illi huma jitneħħew awtomatikament peress illi huma ma jissodisfawx aktar il-ħtiġijiet għall-eżerċizzju tad-dritt tal-vot.
Votanti li ddaħħlu fir-reġistru elettorali fuq talba tagħhom stess jistgħu ukoll jitneħħew minnu jekk huma jitolbu hekk.
Jekk tali votanti jiċċaqilqu għal unità bażika ta’ gvern lokali oħra fl-istess Stat Membru, huma għandhom jiddaħħlu fir-reġistru elettorali ta’ dik l-unità taħt l-istess kondizzjonijiet bħal votanti li huma ċittadini ta’ dak il-pajjiż.”
23
L-Artikolu 9(1) tal-imsemmija direttiva jistabbilixxi li:
“Meta tissottometti l-applikazzjoni tagħha sabiex tkun kandidat, persuna ntitolata sabiex tkun kandidat fi ħdan il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ l-Artikolu 3 għandha tipproduċi l-istess dokumenti ta’ sostenn bħall-kandidat li hu ċittadin. L-Istat Membru ta’ residenza jista’ jitolbu sabiex jipproduċi dikjarazzjoni formali li tgħid iċ-ċittadinanza u l-indirizz tiegħu fl-Istat Membru ta’ residenza.”
24
L-Artikolu 10(2) tal-istess direttiva jipprevedi li:
“Jekk persuna li ma tiddaħħalx fir-reġistru elettorali jew li jkollha l-applikazzjoni tad-dħul tagħha micħuda jew li jkollha l-applikazzjoni sabiex tkun kandidat mhix aċċettata, il-persuna konċernata għandha tkun intitolata għal rimedji legali fuq l-istess termini skond kif il-liġijiet ta’ l-Istat Membru ta’ residenza jipprovdi għal votanti jew persuni ntitolati li jkunu kandidati li huma ċittadini tiegħu.”
Id‑dritt Ċek
25
L-Artikolu 1 taż-zákon č. 424/1991 Sb., o sdružování v politických stranách a v politických hnutích (il-Liġi Nru 424/1991 dwar l-Assoċjazzjonijiet f’Partiti Politiċi u f’Movimenti Politiċi), kif emendata miż-zákon č. 117/1994 Sb. (il-Liġi Nru 117/1994) (iktar ’il quddiem il-“Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi”), jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu, li:
“Iċ-ċittadini għandhom id-dritt li jassoċjaw ruħhom f’partiti politiċi u f’movimenti politiċi (iktar ’il quddiem ‘partiti u movimenti politiċi’). L-eżerċizzju ta’ dan id-dritt jippermetti liċ-ċittadini jipparteċipaw fil-ħajja politika tas-soċjetà, b’mod partikolari fil-kostituzzjoni ta’ korpi leġiżlattivi u ta’ korpi ta’ awtoritajiet territorjali reġjonali u lokali […]”
26
L-Artikolu 2(3) tal-Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi jistabbilixxi li:
“Kull ċittadin li għandu iktar minn 18‑il sena jista’ jissieħeb f’partit jew f’moviment; madankollu, huwa jista’ jissieħeb biss f’partit jew f’moviment wieħed.”
27
Skont l-Artikolu 20(1) taż-zákon č. 491/2001 Sb., o volbách do zastupitelstev obcí a o změně některých zákonů (il-Liġi Nru 491/2001 dwar l-Elezzjonijiet għall-Kunsilli Muniċipali u li Temenda Ċerti Liġijiet), fil-verżjoni tagħha applikabbli għal dan ir-rikors (iktar ’il quddiem il-“Liġi dwar l-Elezzjonijiet għall-Kunsilli Muniċipali”):
“Jistgħu jikkostitwixxu partit elettorali skont din il-liġi: il-partiti politiċi u l-movimenti politiċi rreġistrati […], li l-attivitajiet tagħhom ma kinux sospiżi, kif ukoll il-koalizzjonijiet tagħhom, il-kandidati indipendenti, l-assoċjazzjonijiet ta’ kandidati indipendenti jew l-assoċjazzjonijiet ta’ partiti politiċi jew movimenti politiċi u ta’ kandidati indipendenti.”
28
L-Artikolu 21(1) taż-zákon č. 62/2003 Sb., o volbách do Evropského parlamentu a o změně některých zákonů (il-Liġi Nru 62/2003 dwar l-Elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew u li Temenda Ċerti Liġijiet), fil-verżjoni tagħha applikabbli għal dan ir-rikors (iktar ’il quddiem il-“Liġi dwar l-Elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew”), tipprevedi li l-listi tal-kandidati fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew jistgħu jinħarġu minn partiti u movimenti politiċi rreġistrati li l-attivitajiet tagħhom ma ġewx sospiżi, kif ukoll mill-koalizzjonijiet tagħhom.
29
L-Artikolu 22(2) u (3) tal-Liġi dwar l-Elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew jistabbilixxi li:
“(2)   Il-lista tal-kandidati għandha tkun akkumpanjata minn dokument ta’ sostenn tan-nazzjonalità tal-kandidat u minn dikjarazzjoni ffirmata mill-kandidat li tindika li huwa jagħti l-kunsens għall-kandidatura tiegħu, li ma għandux għarfien ta’ ostakoli għall-kandidatura tiegħu, jekk ikun il-każ li dawn l-ostakoli ser ikunu spiċċaw fil-jum tal-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, u li huwa ma tax il-kunsens tiegħu sabiex ikun fuq lista oħra ta’ kandidati fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, u dan lanqas fi Stat Membru ieħor. Fid-dikjarazzjoni tiegħu, il-kandidat għandu jindika wkoll il-post ta’ residenza tiegħu jew, fir-rigward ta’ ċittadin ta’ Stat Membru ieħor, il-post ta’ residenza tiegħu u d-data tat-twelid tiegħu. Id-dikjarazzjoni tal-kandidat tista’ ssir bil-lingwa Ċeka jew b’waħda mil-lingwi tal-ħidma tal-Unjoni Ewropea skont l-Artikolu 4.
(3)   Jekk il-kandidat huwa ċittadin ta’ Stat Membru ieħor, minbarra l-informazzjoni msemmija fil-paragrafu 2, huwa għandu jindika fid-dikjarazzjoni tiegħu l-post tat-twelid tiegħu u l-indirizz tal-aħħar post ta’ residenza tiegħu fl-Istat Membru ta’ oriġini tiegħu, huwa għandu jehmeż dikjarazzjoni li fiha għandu jindika li ma tneħħilux id-dritt tal-kandidatura tiegħu fl-Istat Membru ta’ oriġini tiegħu b’effett ta’ deċiżjoni ġudizzjarja jew ta’ deċiżjoni amministrattiva u għandu jehmeż mal-lista tal-kandidati d-dokumenti msemmija fl-ewwel sentenza tal-paragrafu 2.”
Il‑proċedura prekontenzjuża u l‑proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja
30
Matul l‑2010, il-Kummissjoni, fil-kuntest tas-sistema EU Pilot, informat lir-Repubblika Ċeka bid-dubji tagħha dwar il-kompatibbiltà mal-Artikolu 22 TFUE minħabba l-fatt li ċ-ċittadini Ċeki biss setgħu jsiru membri ta’ partit politiku.
31
Peress li l-informazzjoni pprovduta mir-Repubblika Ċeka ma neħħietx dawn id-dubji u peress li qieset li, billi ppermettiet liċ-ċittadini Ċeki biss isiru membri ta’ partit politiku, ir-Repubblika Ċeka kienet naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 22 TFUE, il-Kummissjoni bagħtet, fit‑22 ta’ Novembru 2012, ittra ta’ intimazzjoni lil dan l-Istat Membru. Din tal-aħħar wieġbet fit‑22 ta’ Jannar 2013, billi kkontestat kull ksur tad-dritt tal-Unjoni.
32
Fit‑22 ta’ April 2014, il-Kummissjoni ħarġet opinjoni motivata li fiha sostniet li r-Repubblika Ċeka kienet naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 22 TFUE billi rrifjutat liċ-ċittadini tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità Ċeka, iżda li jirrisjedu fit-territorju tagħha, id-drittijiet li jistabbilixxu partit jew moviment politiku u li jsiru membri ta’ tali partit jew moviment. Konsegwentement, dik l-istituzzjoni stiednet lir-Repubblika Ċeka tieħu l-miżuri neċessarji sabiex tikkonforma ruħha ma’ din l-opinjoni motivata f’terminu ta’ xahrejn minn meta tirċeviha.
33
Fit-tweġiba tagħha mibgħuta fl‑20 ta’ Ġunju 2014, ir-Repubblika Ċeka indikat, essenzjalment, li l-miżuri meħuda minn dan l-Istat Membru kellhom jitqiesu li huma proporzjonati u konformi mad-dritt tal-Unjoni.
34
Permezz ta’ ittra tat‑2 ta’ Diċembru 2020, il-Kummissarju Ewropew għall-Ġustizzja talab lir-Repubblika Ċeka informazzjoni dwar l-evoluzzjoni tal-pożizzjoni tagħha jew dwar l-emendi leġiżlattivi eventwali li saru sabiex jiġu ggarantiti d-drittijiet ikkonċernati liċ-ċittadini tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità Ċeka u li jirrisjedu fit-territorju tagħha.
35
Peress li ma rċevietx risposta għal din l-ittra, il-Kummissjoni ddeċidiet li tippreżenta dan ir-rikors, billi llimitat is-suġġett tiegħu għal nuqqas ta’ dan l-Istat Membru li jwettaq l-obbligi tiegħu taħt l-Artikolu 22 TFUE minħabba l-fatt li huwa jirriżerva d-dritt li wieħed isir membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku liċ-ċittadini Ċeki biss.
36
Permezz ta’ deċiżjoni tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tad‑19 ta’ Mejju 2022, ir-Repubblika tal-Polonja ġiet awtorizzata tintervjeni insostenn tat-talbiet tar-Repubblika Ċeka.
Fuq ir‑rikors
Fuq l‑ammissibbiltà tar‑rikors
L‑argumenti tal‑partijiet
37
Ir-Repubblika Ċeka teċċepixxi l-inammissibbiltà ta’ dan ir-rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, peress li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu allegat ma jistax ikun ibbażat fuq l-Artikolu 22 TFUE. Din id-dispożizzjoni hija limitata għall-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità għad-dritt tal-vot u tal-kandidatura, filwaqt li l-kwalità ta’ membru ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku hija aspett differenti mill-kundizzjonijiet għall-eżerċizzju ta’ dan id-dritt. Għalhekk, il-Kummissjoni tinvoka de facto, insostenn tar-rikors tagħha, il-ksur tal-Artikolu 18 TFUE, kif ukoll, billi tirreferi għal limitazzjonijiet tad-dritt ta’ assoċjazzjoni, il-ksur ta’ dan id-dritt, kif iggarantit mill-Artikolu 12(1) tal-Karta.
38
F’dan ir-rigward, mir-rikors ma jirriżultax b’mod li jinftiehem liema huma l-punti ta’ liġi li fuqhom huwa bbażat ir-rikors u jekk, minbarra l-allegat ksur tal-Artikolu 22 TFUE, il-Kummissjoni tallegax wkoll li r-Repubblika Ċeka kisret l-Artikolu 18 TFUE u l-Artikolu 12(1) tal-Karta.
39
Għalhekk, il-Kummissjoni ma osservatx ir-rekwiżiti li jirriżultaw mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li jipprovdu li din l-istituzzjoni hija obbligata tesponi b’mod koerenti u li jinftiehem il-punti essenzjali ta’ fatt u ta’ liġi li fuqhom huwa bbażat ir-rikors, peress li dawn l-elementi għandhom jikkorrispondu għal dawk imqajma mill-imsemmija istituzzjoni fil-kuntest tal-fażi prekontenzjuża tal-proċedura. Il-Kummissjoni ma tistax, fl-espożizzjoni tar-rikors tagħha, tibbaża allegat nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu taħt id-dritt tal-Unjoni minn Stat Membru fuq dispożizzjonijiet li ma humiex imsemmija fit-talbiet ta’ dan ir-rikors u li l-ksur tagħhom ma ġiex allegat matul il-fażi prekontenzjuża tal-proċedura.
40
Il-Kummissjoni tikkontesta l-fondatezza ta’ dan l-argument.
Il‑kunsiderazzjonijiet tal‑Qorti tal‑Ġustizzja
41
Għandu jitfakkar li s-suġġett ta’ rikors għal nuqqas ta’ Stat li jwettaq obbligu, skont l-Artikolu 258 TFUE, huwa stabbilit fl-opinjoni motivata tal-Kummissjoni, b’tali mod li r-rikors għandu jkun ibbażat fuq l-istess raġunijiet u motivi bħal din l-opinjoni (sentenza tat‑28 ta’ Ġunju 2022, Il‑Kummissjoni vs Spanja (Ksur tad-dritt tal-Unjoni mil-leġiżlatur), C‑278/20, EU:C:2022:503, punt 24 u l-ġurisprudenza ċċitata).
42
Barra minn hekk, minn ġurisprudenza stabbilita dwar l-Artikolu 120(c) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li kull rikors promotur għandu jindika b’mod ċar u preċiż is-suġġett tal-kawża u għandu jinkludi espożizzjoni fil-qosor tal-motivi invokati sabiex il-konvenut ikun jista’ jipprepara d-difiża tiegħu u sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ teżerċita l-istħarriġ tagħha. Minn dan jirriżulta li l-punti essenzjali ta’ fatt u ta’ dritt li fuqhom ikun ibbażat rikors għandhom jiġu indikati b’mod koerenti u li jistgħu jinftiehmu mit-test stess tar-rikors u li t-talbiet tiegħu għandhom jiġu fformulati b’mod mhux ekwivoku sabiex jiġi evitat li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi ultra petita jew tonqos milli tiddeċiedi fuq ilment (sentenza tat‑8 ta’ Marzu 2022, Il‑Kummissjoni vs Ir‑Renju Unit (Ġlieda kontra l-frodi tas-sottovalutazzjoni), C‑213/19, EU:C:2022:167, punt 132 u l-ġurisprudenza ċċitata).
43
Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li, fil-kuntest ta’ rikors ippreżentat skont l-Artikolu 258 TFUE, dan għandu jippreżenta l-ilmenti b’mod koerenti u preċiż sabiex l-Istat Membru u l-Qorti tal-Ġustizzja jkunu jistgħu jifhmu eżattament il-portata tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni allegat, kundizzjoni neċessarja sabiex dan l-Istat ikun jista’ jsostni b’mod effettiv l-eċċezzjonijiet tiegħu u sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ tivverifika l-eżistenza tan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu allegat (sentenza tat‑8 ta’ Marzu 2022, Il‑Kummissjoni vs Ir‑Renju Unit (Ġlieda kontra l-frodi tas-sottovalutazzjoni), C‑213/19, EU:C:2022:167, punt 133 u l-ġurisprudenza ċċitata).
44
B’mod partikolari, ir-rikors tal-Kummissjoni għandu jkun fih espożizzjoni koerenti u ddettaljata tar-raġunijiet li wassluha għall-konvinzjoni li l-Istat Membru kkonċernat naqas milli jwettaq wieħed mill-obbligi tiegħu taħt id-dritt tal-Unjoni (sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2023, Il‑Kummissjoni vs Il‑Polonja (Indipendenza u ħajja privata tal-imħallfin), C‑204/21, EU:C:2023:442, punt 190 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
45
Għal dak li jirrigwarda, fl-ewwel lok, is-suġġett ta’ dan ir-rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, il-Kummissjoni indikat fit-talbiet tar-rikors promotur li hija tallega li r-Repubblika Ċeka kisret l-Artikolu 22 TFUE sa fejn dan l-Istat Membru jirrifjuta liċ-ċittadini tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità Ċeka iżda li jirrisjedu fit-territorju tagħha d-dritt li jsiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku.
46
Issa, dan l-ilment kien jinsab kemm fl-ittra ta’ intimazzjoni kif ukoll fl-opinjoni motivata.
47
Għal dak li jirrigwarda, fit-tieni lok, l-argumenti tar-Repubblika Ċeka li r-rikors promotur ma huwiex ifformulat b’mod koerenti u li jinftiehem u ma jippermettix lil dan l-Istat Membru jifhem eżattament il-portata tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni allegat, għandu jiġi rrilevat li mit-talbiet tal-imsemmi rikors jirriżulta mingħajr ekwivoku li l-Kummissjoni tilmenta li r-Repubblika Ċeka naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 22 TFUE, b’mod iktar partikolari r-rekwiżit li l-Istati Membri għandhom jiggarantixxu liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu l-istess kundizzjonijiet bħal dawk applikabbli għaċ-ċittadini tal-imsemmi Stat Membru fir-rigward tad-dritt li jkunu kandidati fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew. Peress li l-Kummissjoni ma rreferietx għall-Artikolu 18 TFUE fir-rikors tagħha, ma jistax għalhekk jitqies li hija qiegħda tallega li dan l-Istat Membru naqas milli jwettaq obbligu taħt dan l-aħħar artikolu, u mhux taħt l-Artikolu 22 TFUE. Il-kwistjoni dwar jekk l-Artikolu 22 TFUE effettivament jinkludix obbligu li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jiġu awtorizzati jsiru membri ta’ partiti u ta’ movimenti politiċi f’dan l-Istat tikkostitwixxi, barra minn hekk, kwistjoni ta’ mertu, li għandha tiġi evalwata fil-kuntest tal-eżami tal-fondatezza tan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu allegat.
48
Fir-rigward tal-Artikolu 12 tal-Karta, mir-rikors jirriżulta wkoll b’mod ċar li l-Kummissjoni ssostni li l-Artikolu 22 TFUE għandu jiġi interpretat fid-dawl ta’ din id-dispożizzjoni tal-Karta, mingħajr ma jiġi invokat ksur awtonomu tagħha.
49
Konsegwentement, ma jistax jitqies li l-imsemmi rikors huwa fformulat b’mod ambigwu u li ma jissodisfax, fuq dan il-punt, ir-rekwiżiti tal-ġurisprudenza mfakkra fil-punti 42 u 43 ta’ din is-sentenza.
50
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, l-eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà għandha tiġi miċħuda.
Fuq il‑mertu
L‑argumenti tal‑partijiet
51
Il-Kummissjoni ssostni li l-Artikolu 22 TFUE jiggarantixxi lil ċittadin tal-Unjoni li jirrisjedi fi Stat Membru mingħajr ma jkollu n-nazzjonalità tiegħu d-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini ta’ dan l-Istat. Konsegwentement, ir-Repubblika Ċeka naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 22 TFUE peress li l-Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi tagħti d-dritt li wieħed isir membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku biss liċ-ċittadini Ċeki u li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fit-territorju ta’ dan l-Istat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu ma jistgħux jeżerċitaw id-dritt tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini Ċeki.
52
L-Artikolu 22 TFUE jistabbilixxi obbligu ġenerali ta’ ugwaljanza fit-trattament u jimplika t-tneħħija tar-rekwiżit ta’ nazzjonalità bħala kundizzjoni tal-vot u tal-kandidatura f’dawn l-elezzjonijiet kif ukoll it-tneħħija tal-miżuri kollha li jistgħu jipprekludu liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu milli jeżerċitaw id-dritt tal-kandidatura tagħhom taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini ta’ dan l-Istat Membru. Dawn iċ-ċittadini tal-Unjoni għandhom għalhekk jibbenefikaw mill-mezzi kollha eżistenti fl-ordinament ġuridiku nazzjonali li jkunu għad-dispożizzjoni tal-kandidati nazzjonali fl-imsemmija elezzjonijiet.
53
Issa, fl-ewwel lok, il-partiti politiċi għandhom rwol fundamentali fis-sistemi elettorali tal-Istati Membri peress li huma jikkostitwixxu l-forma essenzjali ta’ parteċipazzjoni fil-ħajja politika u l-mezz l-iktar użat sabiex wieħed jieħu sehem fl-elezzjonijiet bħala kandidat. Barra minn hekk, teżisti rabta diretta bejn l-appartenenza għal partit politiku u l-possibbiltà li wieħed joħroġ għall-elezzjonijiet b’suċċess u b’effikaċja. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-fatt li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu ma jistgħux isiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku u jibbenefikaw għalhekk minn diversi vantaġġi, b’mod partikolari f’termini ta’ reputazzjoni, ta’ riżorsi umani u finanzjarji, ta’ infrastruttura organizzattiva u ta’ aċċess għall-midja, li jirriżultaw minn tali kwalità ta’ membru, jikkomprometti l-kapaċità tagħhom li joħorġu għall-elezzjonijiet bl-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini Ċeki.
54
Minkejja li ċittadin tal-Unjoni li jirrisjedi fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollu n-nazzjonalità tiegħu jista’ joħroġ fuq il-lista ta’ partit jew ta’ moviment politiku bħala kandidat indipendenti, huwa jsib ruħu f’pożizzjoni inqas favorevoli minn dik tal-kandidati fl-elezzjoni li huma membri tal-partit jew tal-moviment inkwistjoni. Fil-fatt, tali ċittadin tal-Unjoni ma jkollux l-istess opportunitajiet li jokkupa post vantaġġjuż f’din il-lista u jkollu jissottoskrivi għal programm li, bħala prinċipju, huwa ma jkunx ipparteċipa fit-tfassil tiegħu. Il-fatt stess li huwa jista’ joħroġ fuq l-imsemmija lista biss bħala kandidat indipendenti, filwaqt li ċ-ċittadini Ċeki jistgħu jagħmlu dan bħala membri ta’ dan il-partit jew ta’ dan il-moviment, jixhed, fih innifsu, li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu f’dan l-Istat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu ma jistgħux joħorġu bħala kandidati fl-elezzjonijiet taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini Ċeki.
55
Fit-tieni lok, il-Kummissjoni ssostni li l-kontenut u l-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tal-Artikolu 22 TFUE ma jistgħux jiġu ridotti biss għall-aspetti formali rregolati mid-Direttivi 93/109 u 94/80, li ġew adottati abbażi tal-imsemmi artikolu. Tali interpretazzjoni la hija riflessa fil-kliem ta’ din id-dispożizzjoni u lanqas fil-kliem tad-Direttivi 93/109 u 94/80, u ċċaħħad lill-Artikolu 22 TFUE mill-effett utli tiegħu. Is-sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2006, Eman u Sevinger (C‑300/04, EU:C:2006:545) mhux talli ma ssostnix interpretazzjoni restrittiva tal-portata tal-obbligu tal-Istati Membri skont l-Artikolu 22 TFUE, iżda turi l-importanza kruċjali tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità fl-interpretazzjoni u fl-applikazzjoni tiegħu. Barra minn hekk, l-obbligu li tiġi żgurata l-ugwaljanza fit-trattament li jirriżulta mill-Artikolu 22 TFUE ma huwiex ikkontestat mill-assenza, f’din id-dispożizzjoni, ta’ lista eżawrjenti tal-kundizzjonijiet li għandhom jiġu ssodisfatti għal dan l-għan.
56
Fit-tielet lok, il-Kummissjoni ssostni li, għalkemm huma attwalment l-Istati Membri li għandhom jirregolaw l-aspetti relatati mal-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew li ma humiex armonizzati fil-livell tal-Unjoni, dawn l-Istati għandhom jeżerċitaw il-kompetenzi tagħhom b’osservanza tad-dritt tal-Unjoni. Miżura nazzjonali li tista’ tirrestrinġi l-eżerċizzju ta’ wieħed mid-drittijiet li jirriżultaw mill-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni, bħad-dritt tal-kandidatura f’dawn l-elezzjonijiet, tista’ tiġi ġġustifikata mill-interess ġenerali biss jekk din il-miżura tkun kompatibbli mad-drittijiet fundamentali ggarantiti mid-dritt tal-Unjoni, li ma huwiex il-każ hawnhekk.
57
Fir-raba’ lok, skont il-Kummissjoni, l-Artikolu 20(2)(b) u l-Artikolu 22 TFUE għandhom jiġu interpretati fid-dawl tad-dispożizzjonijiet tal-Karta, u b’mod partikolari tal-Artikolu 12(1) tagħha li l-formulazzjoni tiegħu tikkorrispondi għal dik tal-Artikolu 11 tal-KEDB.
58
Iċ-ċaħda tad-dritt li wieħed isir membru ta’ partit politiku hija limitazzjoni tad-dritt fundamentali għal-libertà ta’ assoċjazzjoni u ma tistax tmur, skont l-Artikolu 52(3) tal-Karta, lil hinn mil-limitazzjonijiet aċċettati mill-KEDB. Il-motivi msemmija fl-Artikolu 11(2) tal-KEDB li jistgħu jiġġustifikaw limitazzjoni tad-dritt għal-libertà ta’ assoċjazzjoni ma japplikawx f’dan il-każ. Barra minn hekk, mis-sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tas‑27 ta’ April 1995, Piermont vs Franza (CE:ECHR:1995:0427JUD001577389, punt 64), jirriżulta li l-Istati Membri ma jistgħux jinvokaw l-Artikolu 16 tal-KEDB fir-rigward taċ-ċittadini ta’ Stati Membri oħra li jinvokaw drittijiet mogħtija lilhom mit-Trattati, iktar u iktar peress li l-kunċett ta’ “ċittadinanza tal-Unjoni” issa huwa espressament iddefinit fit-Trattati u jagħti drittijiet liċ-ċittadini tal-Unjoni.
59
Fil-ħames lok, il-Kummissjoni ssostni li r-rwol essenzjali tal-partiti u tal-movimenti politiċi fl-elezzjonijiet leġiżlattivi nazzjonali ma jiġġustifikax interpretazzjoni restrittiva tal-Artikolu 22 TFUE u li l-projbizzjoni li wieħed isir membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku ma tistax tiġi ġġustifikata mill-għan li jiġi evitat kull indħil fl-affarijiet nazzjonali u kull preġudizzju għall-identità nazzjonali.
60
Minn naħa, id-drittijiet politiċi ġew inklużi fid-dispożizzjonijiet tat-Trattat FUE dwar iċ-ċittadinanza bl-għan li jiġi ggarantit li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jkunu jistgħu jintegraw ruħhom u jkollhom rwol politiku attiv f’dan l-Istat Membru fir-rigward tal-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew. Issa, il-leġiżlazzjoni Ċeka dwar il-partiti u l-movimenti politiċi sempliċement tagħti lil tali ċittadini tal-Unjoni l-istess status bħal dak li jibbenefikaw minnu ċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi.
61
Min-naħa l-oħra, l-Istati Membri huma liberi li jirriżervaw liċ-ċittadini tagħhom id-dritt tal-kandidatura fl-elezzjonijiet nazzjonali jew, f’ċerti każijiet, reġjonali, jew ukoll li jadottaw regoli partikolari li jkollhom l-effett li jirrestrinġu d-drittijiet mogħtija liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu f’dawn l-Istati Membri mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħhom fil-kwalità tagħhom ta’ membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku, mingħajr ma l-portata ta’ dawn il-miżuri twassal sabiex tikkomprometti l-ugwaljanza tal-kundizzjonijiet tal-parteċipazzjoni tagħhom fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew. Min-naħa l-oħra, projbizzjoni ġenerali, għal tali ċittadini tal-Unjoni, milli jsiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku li jipparteċipa b’mod attiv kemm fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll f’dawk leġiżlattivi jew Ewropej testendi manifestament ukoll għal oqsma li fihom id-dritt għal ugwaljanza fit-trattament huwa stabbilit u hija iktar restrittiva minn limitazzjoni tal-parteċipazzjoni tagħhom f’ċerti deċiżjonijiet tal-partit jew tal-moviment politiku inkwistjoni.
62
L-interpretazzjoni tal-Artikolu 22 TFUE sostnuta mill-Kummissjoni ma tippreġudikax il-prinċipju ta’ osservanza tal-identità nazzjonali, peress li, minn naħa, l-Artikolu 4(2) TUE għandu jiġi interpretat konformement mad-dispożizzjonijiet l-oħra tat-Trattati, inkluż l-Artikolu 22 TFUE, u li, min-naħa l-oħra, dan l-aħħar artikolu japplika biss għall-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew, u mhux għall-elezzjonijiet leġiżlattivi nazzjonali. Il-portata tal-Artikolu 22 TFUE ma tistax tiġi ristretta abbażi tal-Artikolu 4(2) TUE u tippermetti diskriminazzjoni diretta taċ-ċittadini tal-Unjoni minħabba n-nazzjonalità tagħhom.
63
Fi kwalunkwe każ, ir-Repubblika Ċeka ma pproduċiet ebda prova li l-possibbiltà għaċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu f’dan l-Istat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu, li jixtiequ joħorġu bħala kandidati fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew fl-imsemmi Stat Membru, li jsiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku tikkostitwixxi theddida għall-identità nazzjonali tal-imsemmi Stat Membru.
64
Fis-sitt lok, il-Kummissjoni ssostni li, fil-kuntest ta’ rikors li jirrigwarda ksur tad-dritt tal-Unjoni minħabba leġiżlazzjoni nazzjonali u mhux minħabba applikazzjoni żbaljata tad-dritt tal-Unjoni, il-Kummissjoni ma hijiex obbligata tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja data statistika dwar in-numru ta’ ċittadini tal-Unjoni li, fil-prattika, ġarrbu dannu minħabba din il-leġiżlazzjoni, peress li barra minn hekk hija prattikament impossibbli li tiġi prodotta prova tal-effetti negattivi ta’ miżura diskriminatorja ta’ natura dissważiva.
65
Id-data statistika pprovduta mir-Repubblika Ċeka intiża sabiex turi li, fil-fatt, is-sitwazzjoni f’dan l-Istat Membru hija konformi mal-Artikolu 22 TFUE hija irrilevanti wkoll għal din ir-raġuni.
66
Fi kwalunkwe każ, id-data statistika prodotta mir-Repubblika Ċeka tirrigwarda b’mod ġenerali l-“persuni mingħajr affiljazzjoni politika”, mingħajr ma huwa possibbli li jiġi identifikat fosthom in-numru ta’ ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu f’dan l-Istat Membru mingħajr ma għandhom in-nazzjonalità tiegħu. Issa, is-sitwazzjoni ta’ dawn tal-aħħar hija speċifika, peress li huma min-natura tagħhom inqas magħrufa fl-Istat Membru ospitanti tagħhom u għalhekk għandhom interess ikbar li jsiru membri ta’ partiti jew ta’ movimenti politiċi stabbiliti, li l-valuri u l-orjentazzjoni politika tagħhom huma magħrufa sew u li l-infrastrutturi tal-kampanja elettorali tagħhom huma stabbiliti sew. Lanqas ma huwa possibbli li minn din id-data jiġi dedott in-numru ta’ talbiet għall-inklużjoni ta’ tali ċittadini tal-Unjoni fil-listi ta’ partiti jew ta’ koalizzjonijiet ta’ partiti li ġew miċħuda.
67
L-imsemmija data tirrelativizza, jew saħansitra tikkontradixxi, l-affermazzjoni tar-Repubblika Ċeka li tgħid li l-possibbiltajiet ta’ kandidat inkluż f’lista ta’ partit jew ta’ moviment politiku li jiġi elett huma perfettament paragunabbli, kemm jekk ikun kandidat indipendenti jew membru tal-imsemmi partit jew moviment. Fil-fatt, minn din id-data jirriżulta li, fir-rigward tal-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew organizzati bejn is-sena 2004 u s-sena 2019, il-parti l-kbira tal-kandidati kienu ħarġu bħala membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku u li, fi tlieta mill-erba’ elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew organizzati matul dan il-perijodu, il-proporzjon ta’ persuni eletti kien inqas fost il-kandidati li ma kinux membri ta’ tali partit jew moviment milli fost dawk li kienu. Il-kandidati indipendenti eletti fil-Parlament Ewropew spiss ikunu personalitajiet b’reputazzjoni u popolarità eċċezzjonali, u l-eżistenza ta’ każ wieħed fejn ċittadin tal-Unjoni li jirrisjedi fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollu n-nazzjonalità tiegħu jiġi elett fil-Parlament Ewropew ma tkunx rappreżentattiva u ma tistax tinvalida l-eżistenza ta’ diskriminazzjoni de iure.
68
Għal dak li jirrigwarda l-elezzjonijiet muniċipali, skont il-Kummissjoni, għalkemm wieħed jista’ jqis, kif issostni r-Repubblika Ċeka, li, fid-dawl tad-dimensjoni lokali ta’ dawn l-elezzjonijiet, il-votanti għandhom it-tendenza li jipprivileġġaw persuni magħrufa f’dan il-livell, li jnaqqas xi ftit l-interess tagħhom li joħorġu bħala membri ta’ partit jew moviment politiku iktar milli bħala kandidati indipendenti, tali kunsiderazzjoni tidher rilevanti biss jekk dawn il-persuni jkunu ċittadini tal-Istat Membru kkonċernat. Fil-fatt, ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jkunu, mid-definizzjoni tagħhom stess, inqas magħrufa fuq il-livell lokali, u jkollhom iktar ċans li jiġu eletti jekk ikollhom il-possibbiltà li joħorġu bħala membri ta’ partit politiku.
69
Fl-aħħar nett, minkejja li l-elezzjonijiet muniċipali fir-Repubblika Ċeka huma miftuħa wkoll għall-gruppi ta’ kandidati mingħajr affiljazzjoni politika kif ukoll għall-gruppi ta’ partiti politiċi u ta’ kandidati mingħajr affiljazzjoni politika u li l-modalitajiet ta’ votazzjoni jippermettu li kull votant ikollu voti daqs kemm hemm membri fil-kunsill muniċipali, li jżid il-possibbiltajiet, għad-diversi kandidati, li jiġu eletti, dan bl-ebda mod ma jelimina d-diskriminazzjoni li għaliha huma suġġetti ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha. Barra minn hekk, skont l-Artikolu 21(4) tal-Liġi dwar l-Elezzjonijiet għall-Kunsilli Muniċipali, il-kandidati indipendenti, għall-kuntrarju ta’ dawk li jiġu nnominati mill-partiti u mill-movimenti politiċi, għandhom jippreżentaw petizzjoni li tappoġġa l-kandidatura tagħhom, iffirmata minn għadd ta’ votanti skont id-daqs tal-komun li fih joħorġu.
70
Ir-Repubblika Ċeka, sostnuta mir-Repubblika tal-Polonja, issostni, fl-ewwel lok, li l-kwistjoni tal-kisba tal-kwalità ta’ membru ta’ partit politiku ma taqax taħt l-Artikolu 22 TFUE. Tali konklużjoni tirriżulta mill-formulazzjoni ta’ dan l-artikolu, li ma jagħmilx riferiment għall-kundizzjonijiet sabiex wieħed isir membru ta’ partit politiku u ma jippermettix li jiġi dedott li l-imsemmi artikolu jinkludi d-dritt taċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu li jkunu membri ta’ partiti politiċi. Dan huwa kkonfermat mill-interpretazzjoni storika, sistematika u teleoloġika tal-Artikolu 22 TFUE kif ukoll mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja u, b’mod partikolari, mis-sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2006, Eman u Sevinger (C‑300/04, EU:C:2006:545, punt 53), li minnha jirriżulta li dan l-artikolu japplika sempliċement il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità għad-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew, u li ma jkoprix miżuri nazzjonali oħra dwar l-elezzjonijiet.
71
L-espressjoni “eżerċitat skond arranġamenti dettaljati li għandhom jiġu adottati mill-Kunsill” li tinsab fl-Artikolu 22 TFUE timplika li l-eżerċizzju tad-drittijiet tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew huwa suġġett għall-adozzjoni ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt sekondarju, peress li dan l-artikolu ma jistax japplika b’mod awtonomu, barra mill-kuntest tad-dritt sekondarju rilevanti. Issa, il-leġiżlatur tal-Unjoni, bl-adozzjoni tad-Direttivi 93/109 u 94/80 abbażi tal-Artikolu 22 TFUE, qies li l-aspetti rregolati minnhom huma dawk li huma neċessarji għall-osservanza tal-imsemmi artikolu. Billi dawn id-direttivi naqsu milli jirregolaw aspetti oħra, fosthom il-kisba tal-kwalità ta’ membru ta’ partit politiku minn ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu, il-kampijiet ta’ applikazzjoni sostantivi rispettivi tagħhom jikkonfermaw b’mod ċar li dawn l-aspetti l-oħra ma jinsabux fost l-“istess kondizzjonijiet”, fis-sens tal-Artikolu 22 TFUE, li minnhom għandhom ikunu jistgħu jibbenefikaw dawn iċ-ċittadini tal-Unjoni meta mqabbla maċ-ċittadini tal-Istat Membru ta’ residenza tagħhom. Mill-premessi tad-Direttivi 93/109 u 94/80 jirriżulta li l-intenzjoni tal-leġiżlatur tal-Unjoni kienet biss li jipprojbixxi l-kundizzjoni ta’ nazzjonalità għall-eżerċizzju tad-dritt tal-vot u tal-kandidatura, u dawn id-direttivi bl-ebda mod ma jalludu għall-possibbiltà li d-dritt previst fl-Artikolu 22 TFUE jista’ jkollu xi impatt fuq il-kundizzjonijiet li fihom tali ċittadini tal-Unjoni jistgħu jsiru membri ta’ partit politiku.
72
Skont ir-Repubblika Ċeka, b’differenza mill-Artikolu 18 TFUE, li jistabbilixxi l-projbizzjoni ġenerali ta’ diskriminazzjoni bbażata fuq in-nazzjonalità, l-Artikolu 22 TFUE, bħala dispożizzjoni speċjali, japplika għal ċittadin tal-Unjoni biss wara li dan tal-aħħar ikun eventwalment kiseb l-istatus ta’ votant jew ta’ kandidat f’elezzjoni. Issa, il-fatt li persuna tista’ ssir membru ta’ partit politiku ma jimplikax li hija ser toħroġ għall-elezzjonijiet muniċipali jew għall-Parlament Ewropew jew li ser tiġi nnominata bħala tali fil-listi tal-partit politiku, raġuni għaliex il-kwistjoni ġenerali tal-kisba tal-kwalità ta’ membru ta’ partit politiku ma tistax taqa’ taħt l-Artikolu 22 TFUE.
73
L-Artikolu 22 TFUE jikkostitwixxi eċċezzjoni għar-restrizzjonijiet li jistgħu joħolqu l-Istati Membri għall-attività politika taċ-ċittadini barranin, irrikonoxxuti wkoll mill-Artikolu 16 tal-KEDB.
74
F’dan il-kuntest, anki li kieku kellu jintlaqa’ l-argument tal-Kummissjoni li jgħid li din l-aħħar dispożizzjoni ma tistax tiġi invokata sabiex jiġu limitati l-attivitajiet politiċi taċ-ċittadini tal-Unjoni fil-kuntest tal-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija lilhom mit-Trattati, xejn ma jipprekludi lil Stat Membru milli jirrestrinġi l-parteċipazzjoni taċ-ċittadini barranin f’attivitajiet politiċi li jmorru ferm lil hinn mill-eżerċizzju ta’ dan id-dritt tal-vot u tal-kandidatura.
75
Konsegwentement, l-Artikolu 22 TFUE ma jistax jiġi interpretat b’mod wiesa’, b’mod li titnaqqas il-portata tal-Artikolu 4(2) TUE. Issa, ir-regoli dwar il-funzjonament tal-partiti politiċi huma l-pedament tal-istrutturi politiċi u kostituzzjonali tal-Istati Membri u l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tirrikonoxxi r-rwol fundamentali tal-partiti politiċi fil-kuntest tal-elezzjonijiet leġiżlattivi nazzjonali. Peress li d-dritt tal-Unjoni ma jipprojbixxix lil Stat Membru milli jirriżerva għaċ-ċittadini tiegħu biss il-possibbiltà li joħorġu għal dawn l-elezzjonijiet, huwa loġiku li dan l-istess dritt lanqas ma jipprojbixxi lil Stat Membru milli jillimita bl-istess mod il-possibbiltà, għaċ-ċittadini ta’ Stati Membri oħra, li jipparteċipaw fil-“pjattaforma ewlenija” għall-attività politika fuq il-livell nazzjonali li jikkostitwixxu l-partiti politiċi. Tali konklużjoni tirriżulta wkoll mid-dritt irrikonoxxut lill-Istati Membri mill-Artikolu 5(3) tad-Direttiva 94/80 li jirriżervaw għaċ-ċittadini tagħhom biss il-pożizzjonijiet fil-korpi eżekuttivi muniċipali.
76
Ir-Repubblika tal-Polonja żżid f’dan ir-rigward li l-interpretazzjoni tal-Artikolu 22 TFUE sostnuta mill-Kummissjoni twassal sabiex iċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jkollhom id-dritt li jipparteċipaw b’mod permanenti u mingħajr restrizzjoni fil-ħajja politika ta’ dan l-Istat Membru, ħaġa li l-imsemmi artikolu ma jagħtihomx. Bħala prinċipju, hija kompetenza esklużiva tal-Istati Membri li jiddeterminaw ir-regoli ta’ funzjonament, l-istruttura u l-għanijiet tal-partiti politiċi li joperaw fit-territorju tagħhom. Konsegwentement, l-interpretazzjoni tal-Artikolu 22 TFUE proposta mill-Kummissjoni tmur kontra l-prinċipju ta’ għoti ta’ kompetenzi, kif stabbilit fl-Artikolu 5(2) TUE. Barra minn hekk, tali interpretazzjoni twassal għall-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tat-Trattati fil-qasam tal-kompetenzi li jaqgħu taħt l-Istati Membri, fatt li jikser l-Artikolu 4(1) u (2) TUE.
77
Fit-tieni lok, sussidjarjament, ir-Repubblika Ċeka, sostnuta mir-Repubblika tal-Polonja, issostni li, minkejja li ma jippermettix liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jsiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku, id-dritt Ċek jimplimenta b’mod sħiħ id-drittijiet iggarantiti mill-Artikolu 22 TFUE.
78
L-espressjoni “taħt l-istess kondizzjonijiet”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, tfisser li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu għandu jkollhom il-possibbiltà li jeżerċitaw id-dritt tal-vot u tal-kandidatura tagħhom taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini ta’ dan l-Istat Membru u li hemmhekk għandu jkollhom l-istess rimedji. Tali interpretazzjoni tirriżulta, minn naħa, mis-sitt premessa tad-Direttiva 93/109 kif ukoll mill-Artikolu 10(1) u mill-Artikolu 11(2) ta’ din id-direttiva u, min-naħa l-oħra, mill-ħames premessa tad-Direttiva 94/80 kif ukoll mill-Artikolu 8(3), mill-Artikolu 9(1) u mill-Artikolu 10(2) ta’ din l-aħħar direttiva. Din hija implimentata b’mod sħiħ fid-dritt Ċek.
79
Il-fatt, għal persuna, li toħroġ għall-elezzjonijiet fuq il-listi tal-partiti politiċi jew tal-koalizzjonijiet ta’ partiti politiċi ma huwiex suġġett għall-kwalità tagħha ta’ membru ta’ kwalunkwe partit jew ta’ moviment politiku u jikkorrispondi għal prattika komuni fir-Repubblika Ċeka.
80
Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-Kummissjoni hija obbligata tistabbilixxi l-allegazzjonijiet tagħha li l-kandidati fl-elezzjonijiet li ma humiex innominati minn partit jew minn moviment politiku jinsabu f’sitwazzjoni inqas favorevoli minn dawk li huma u li għandhom inqas opportunitajiet li jiġu eletti, mingħajr ma tista’ tibbaża ruħha fuq kwalunkwe preżunzjoni fuq dan il-punt.
81
Fi kwalunkwe każ, dawn l-allegazzjonijiet huma kontradetti mill-fatti, kif turi d-data statistika pprovduta mir-Repubblika Ċeka. Din id-data statistika tindika li l-kandidati mingħajr affiljazzjoni politika huma numerużi f’dan l-Istat Membru, li ma huma bl-ebda mod żvantaġġati fl-elezzjonijiet, li l-istatus tagħhom ma jvarjax skont in-nazzjonalità tagħhom u li jistgħu joħorġu fuq il-listi tal-partiti politiċi jew tal-koalizzjonijiet tagħhom, b’mod partikolari, fuq nett tal-lista, u li jibbenefikaw b’hekk kompletament mir-reputazzjoni ta’ dawn il-partiti. Is-suċċess ta’ kandidat fl-elezzjonijiet ma jiddependix mill-kwalità tiegħu ta’ membru ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku, iżda pjuttost minn fatturi bħall-opinjonijiet u l-personalità tiegħu.
82
Għalhekk, fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew li seħħew fir-Repubblika Ċeka matul is-snin 2004, 2009, 2014 u 2019, il-listi ta’ partiti politiċi, inklużi l-partiti politiċi ewlenin, jew ta’ koalizzjonijiet ta’ partiti politiċi kien fihom mill-inqas 30 % ta’ kandidati mingħajr affiljazzjoni politika. Dawn il-kandidati bbenefikaw minn pożizzjoni, li ta’ spiss kienet fuq nett tal-lista, u minn sostenn b’saħħtu biżżejjed sabiex jiġu eletti, li juri wkoll l-influwenza tagħhom fuq id-definizzjoni u t-twettiq tal-prijoritajiet tal-programm ta’ dawn il-partiti jew koalizzjonijiet ta’ partiti. Għalhekk, fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew li seħħew fir-Repubblika Ċeka matul is-sena 2004, ċittadin Ġermaniż li ħareġ għal dawn l-elezzjonijiet f’dan l-Istat Membru ġie elett.
83
Fir-rigward tal-elezzjonijiet muniċipali li seħħew fir-Repubblika Ċeka matul is-snin 2006, 2010, 2014 u 2018, il-kandidati mingħajr affiljazzjoni politika kienu jirrappreżentaw il-parti l-kbira tal-kandidati u tal-persuni eletti u b’mod partikolari kienu jinsabu, fi proporzjon għoli, fl-ewwel postijiet tal-listi tal-partiti politiċi ewlenin. Kandidati mingħajr affiljazzjoni politika kienu tpoġġew fuq nett tal-lista u eletti wkoll fl-ibliet il-kbar, b’mod partikolari fi Praga matul is-snin 2010 u 2014.
84
Barra minn hekk, skont l-Artikolu 20(1) tal-Liġi dwar l-Elezzjonijiet għall-Kunsilli Muniċipali, jistgħu b’mod partikolari joħorġu għall-elezzjonijiet muniċipali kandidati indipendenti, gruppi ta’ kandidati indipendenti jew gruppi ta’ partiti politiċi jew ta’ movimenti politiċi u ta’ kandidati indipendenti. Skont l-Artikolu 34 ta’ din il-liġi, votant għandu voti daqs kemm hemm kunsilliera muniċipali li għandhom jiġu eletti u jista’ jivvota favur kandidati speċifiċi, li jidhru f’listi differenti. Għalhekk votant ma huwiex obbligat jivvota għal lista waħda, iżda għandu l-possibbiltà li jagħti l-vot tiegħu lil kandidati speċifiċi, indipendentement mil-lista li fiha huma jidhru. Fl-elezzjonijiet muniċipali, il-personalità tal-kandidati differenti għandha rwol predominanti, b’tali mod li l-fatt dwar jekk humiex jew le membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku għandu inqas importanza.
85
Il-Kummissjoni ma tistax tirrelativizza s-suċċess tal-kandidati mingħajr affiljazzjoni politika fl-elezzjonijiet muniċipali fir-Repubblika Ċeka billi ssostni li dawn kienu personalitajiet prominenti, jew issostni li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jistgħu jkunu inqas magħrufa, li jiġġustifika iktar u iktar il-fatt li huma jistgħu joħorġu f’dawn l-elezzjonijiet bħala membri ta’ partit politiku sabiex ikollhom l-opportunità li jiġu eletti. Il-personalità ta’ kandidat hija fattur partikolarment importanti mhux biss fl-elezzjonijiet muniċipali, fejn jiġu eletti r-rappreżentanti fuq il-livell l-iktar qrib taċ-ċittadini, iżda wkoll fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, speċjalment fir-rigward tal-Istati Membri li għandhom inqas Membri tal-Parlament Ewropew. Ċittadin tal-Unjoni li jirrisjedi fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollu n-nazzjonalità tagħha għandu eżattament l-istess opportunità li juri l-kwalitajiet personali tiegħu bħal ċittadin ta’ dan l-Istat Membru u l-fatt li tali ċittadin tal-Unjoni, li ma kienx magħruf ħafna fl-imsemmi Stat Membru qabel l-elezzjoni tiegħu, ikun ġie elett fil-Parlament Ewropew ma jistax jiġi kklassifikat bħala “każ iżolat”, kif madankollu ssostni l-Kummissjoni. Dan juri, għall-kuntrarju, li tali ċittadini tal-Unjoni huma kompletament f’pożizzjoni li joħorġu għall-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew u li jiġu eletti, anki mingħajr ma jkunu membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku.
86
Fit-tielet lok, skont ir-Repubblika Ċeka, il-leġiżlazzjoni nazzjonali li għandha l-effett li tipprekludi liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu f’dan l-Istat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu milli jsiru membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku hija intiża li tiżgura l-protezzjoni tas-sistema politika u kostituzzjonali tal-imsemmi Stat Membru u, għaldaqstant, li tiżgura l-osservanza tal-identità nazzjonali, fis-sens tal-Artikolu 4(2) TUE, billi tirriżerva b’dan il-mod liċ-ċittadini Ċeki d-dritt li jipparteċipaw f’“pjattaforma ewlenija” għall-attività politika nazzjonali. Il-miżura magħżula sabiex tiggarantixxi l-osservanza ta’ din l-identità hija koerenti kemm fir-rigward tal-għan ewlieni tal-partiti u tal-movimenti politiċi, li huwa li tiġi influwenzata l-politika tal-Istat fl-ogħla livell possibbli, kif ukoll minħabba l-fatt li, fil-każ tal-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew, il-kwalità ta’ membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku la hija kundizzjoni sabiex wieħed joħroġ għall-elezzjoni u lanqas, a fortiori, garanzija li jiġi elett. Tali miżura hija xierqa u ma tippreġudikax is-sustanza tad-dritt tal-vot u tal-kandidatura previst fl-Artikolu 22 TFUE. Fil-prattika, hija tippermetti liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu f’dan l-Istat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu li jeżerċitaw dan id-dritt b’mod sħiħ.
87
L-għan leġittimu previst mil-leġiżlazzjoni Ċeka ma jistax jintlaħaq permezz ta’ miżura inqas restrittiva. L-għoti tal-awtorizzazzjoni liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu f’dan l-Istat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu li jsiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku, iżda billi jiġu limitati d-drittijiet tagħhom bħala membri tiegħu billi jinvolvuhom f’deċiżjonijiet marbuta mal-elezzjonijiet muniċipali jew għall-Parlament Ewropew, ma jkunx possibbli peress li dan ikun ifisser li jkunu jistgħu jieħdu sehem biss f’parti marġinali tal-attività ta’ dan il-partit jew ta’ dan il-moviment u jkunu esklużi mill-aspetti l-oħra kollha tal-attività tagħhom. Minn naħa, ir-Repubblika Ċeka, sostnuta mir-Repubblika tal-Polonja, tindika li tali leġiżlazzjoni tmur kontra l-prinċipju fundamentali ta’ ugwaljanza fit-trattament tal-membri ta’ partit politiku u, min-naħa l-oħra, ma toffrix lil dawn iċ-ċittadini tal-Unjoni l-pożizzjoni b’saħħitha fil-partit politiku li l-Kummissjoni tqis, b’mod żbaljat, bħala neċessarja. Barra minn hekk, il-Kummissjoni lanqas ma ppreċiżat, fl-opinjoni motivata, liema huma l-miżuri inqas restrittivi li r-Repubblika Ċeka setgħet tadotta f’dan ir-rigward.
88
Fl-aħħar nett, ir-Repubblika Ċeka, sostnuta mir-Repubblika tal-Polonja, issostni li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet speċifiċi tat-Trattat FUE dwar id-dritt taċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu li jkunu membri ta’ partiti politiċi, huma l-Istati Membri li għandhom jadottaw ir-regoli l-iktar adattati għas-sistema kostituzzjonali tagħhom.
Il‑kunsiderazzjonijiet tal‑Qorti tal‑Ġustizzja
89
Permezz tar-rikors tagħha, il-Kummissjoni titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata li, billi rrifjuta liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fit-territorju tar-Repubblika Ċeka mingħajr ma għandhom in-nazzjonalità tagħha d-dritt li jsiru membri ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku, dan l-Istat Membru naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu taħt l-Artikolu 22 TFUE.
90
Sabiex tiġi eżaminata l-fondatezza ta’ dan ir-rikors, għandha tiġi ddeterminata l-portata tal-Artikolu 22 TFUE qabel ma jiġi evalwat jekk id-differenza fit-trattament hekk stabbilita mil-leġiżlazzjoni Ċeka minħabba n-nazzjonalità, fir-rigward tal-possibbiltà li wieħed isir membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku, hijiex ipprojbita minn din id-dispożizzjoni jew tistax eventwalment tiġi ġġustifikata minn raġunijiet marbuta mal-osservanza tal-identità nazzjonali ta’ Stat Membru.
– Fuq il‑portata tal‑Artikolu 22 TFUE
91
Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, fl-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss il-kliem tagħha u l-għanijiet tagħha, iżda wkoll il-kuntest tagħha. L-oriġini ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni tista’ wkoll tipprovdi elementi rilevanti għall-interpretazzjoni tagħha (sentenza tal‑14 ta’ Lulju 2022, L‑Italja u Comune di Milano vs Il‑Kunsill (Sede tal-Aġenzija Ewropea għall-Mediċini), C‑59/18 u C‑182/18, EU:C:2022:567, punt 67 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
92
Fl-ewwel lok, skont il-kliem tal-Artikolu 22 TFUE, iċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru li tiegħu ma humiex ċittadini jibbenefikaw mid-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini ta’ dan l-aħħar Stat Membru u dawn id-drittijiet huma eżerċitati bla ħsara għall-modalitajiet adottati mill-Kunsill.
93
Il-formulazzjoni tal-Artikolu 22 TFUE ma tinkludix riferiment għall-kundizzjonijiet dwar il-kisba tal-kwalità ta’ membru ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku.
94
Min-naħa l-oħra, mill-imsemmija formulazzjoni jirriżulta, qabelxejn, li d-dritt tal-vot u tal-kandidatura mogħti liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru li tiegħu ma humiex ċittadini jikkonċerna l-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew fl-imsemmi Stat Membru.
95
Sussegwentement, minn dan jirriżulta li dawn iċ-ċittadini tal-Unjoni jibbenefikaw minn dan id-dritt “taħt l-istess kundizzjonijiet” bħaċ-ċittadini tal-Istat Membru li fih jirrisjedu. Billi jirreferi għall-kundizzjonijiet tad-dritt tal-vot u tal-kandidatura applikabbli għaċ-ċittadini tal-Istat Membru ta’ residenza ta’ tali ċittadin tal-Unjoni, l-Artikolu 22 TFUE jistabbilixxi l-projbizzjoni, għal dan l-Istat Membru, li jissuġġetta l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt minn dan iċ-ċittadin tal-Unjoni għal kundizzjonijiet differenti minn dawk li huma applikabbli għaċ-ċittadini tiegħu stess.
96
Din id-dispożizzjoni tistabbilixxi għalhekk regola speċifika ta’ nondiskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità applikabbli għall-eżerċizzju tad-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑12 ta’ Settembru 2006, Spanja vs Ir‑Renju Unit, C‑145/04, EU:C:2006:543, punt 66; tat‑12 ta’ Settembru 2006, Eman u Sevinger, C‑300/04, EU:C:2006:545, punt 53, kif ukoll tas‑6 ta’ Ottubru 2015, Delvigne, C‑650/13, EU:C:2015:648, punt 42) u, konsegwentement, tapplika għal kull miżura nazzjonali li tagħmel differenza fit-trattament li tista’ tippreġudika l-eżerċizzju effettiv ta’ dawn id-drittijiet.
97
Barra minn hekk, għandu jiġi rrilevat li din ir-regola ta’ nondiskriminazzjoni hija biss l-espressjoni speċifika tal-prinċipju ġenerali ta’ ugwaljanza li jaqa’ taħt il-prinċipji fundamentali tad-dritt tal-Unjoni (ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑20 ta’ Frar 2024, X (Assenza ta’ raġunijiet għal xoljiment), C‑715/20, EU:C:2024:139, punt 43 u l-ġurisprudenza ċċitata).
98
Konformement ma’ ġurisprudenza stabbilita, l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 18 TFUE huwa intiż li japplika b’mod awtonomu biss f’sitwazzjonijiet irregolati mid-dritt tal-Unjoni li għalihom it-Trattat FUE ma jipprevedix regoli speċifiċi ta’ nondiskriminazzjoni (sentenza tal‑15 ta’ Lulju 2021, The Department for Communities in Northern Ireland, C‑709/20, EU:C:2021:602, punt 65).
99
Għaldaqstant, ir-Repubblika Ċeka ma tistax tallega b’mod validu li l-leġiżlazzjoni nazzjonali msemmija fir-rikors tal-Kummissjoni taqa’ taħt l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 18 TFUE, u mhux taħt l-Artikolu 22 TFUE, li japplika għal ċittadin tal-Unjoni li jirrisjedi fi Stat Membru mingħajr ma jkollu n-nazzjonalità tiegħu biss mill-mument li fih ikun kiseb l-istatus ta’ votant jew ta’ kandidat f’elezzjoni.
100
Fl-aħħar nett, mill-formulazzjoni tal-Artikolu 22 TFUE jirriżulta li dawn id-drittijiet tal-vot u tal-kandidatura huma eżerċitati bla ħsara għall-modalitajiet adottati mill-Kunsill.
101
F’dan ir-rigward, id-Direttivi 93/109 u 94/80 li ġew adottati abbażi tal-Artikolu 8b KE, li sar l-Artikolu 22 TFUE, jistabbilixxu l-modalitajiet għall-eżerċizzju tad-dritt tal-vot u tal-kandidatura, rispettivament, fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew u fl-elezzjonijiet muniċipali.
102
Ċertament, dawn id-direttivi, li, kif jirriżulta mill-ħames premessa tad-Direttiva 93/109 u mir-raba’ premessa tad-Direttiva 94/80, ma jwettqux armonizzazzjoni eżawrjenti tas-sistemi elettorali tal-Istati Membri, ma fihomx dispożizzjonijiet dwar il-kundizzjonijiet dwar il-kisba, minn ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu, tal-kwalità ta’ membru ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku.
103
Madankollu, il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dawn id-direttivi ma jistax, lanqas impliċitament, jillimita l-portata tad-drittijiet u tal-obbligi li jirriżultaw mill-Artikolu 22 TFUE. F’dan l-aħħar rigward, għandu, fil-fatt, jiġi rrilevat li r-regola speċifika ta’ nondiskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità li tinsab f’din id-dispożizzjoni hija stabbilita fiha f’termini ġenerali u li, skont il-formulazzjoni stess tal-Artikolu 22 TFUE, huwa biss l-eżerċizzju ta’ drittijiet tal-vot u tal-kandidatura li huma stabbiliti fih li huwa suġġett għall-modalitajiet adottati mill-Kunsill. Għalkemm dawn il-modalitajiet jistgħu ċertament “jipprovdu għal derogi fejn ikun meħtieġ minħabba fi problemi speċifiċi għal xi Stat Membru”, huma ma jistgħux, min-naħa l-oħra, lil hinn minn din l-ipoteżi partikolari, ikollhom l-effett li jikkompromettu b’mod ġenerali l-effett utli ta’ dawn id-drittijiet.
104
F’dan ir-rigward, għalkemm, fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet speċifiċi dwar il-kundizzjonijiet li abbażi tagħhom ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jistgħu jsiru membri ta’ partiti politiċi jew ta’ movimenti politiċi f’dan l-Istat Membru, id-determinazzjoni ta’ dawn il-kundizzjonijiet taqa’ taħt il-kompetenza tal-Istati Membri, fl-eżerċizzju ta’ din il-kompetenza, dawn tal-aħħar huma obbligati josservaw l-obbligi li jirriżultaw, għalihom, mid-dritt tal-Unjoni (ara, b’analoġija, is-sentenzi tat‑2 ta’ Marzu 2010, Rottmann, C‑135/08, EU:C:2010:104, punt 41 u l-ġurisprudenza ċċitata; tal‑14 ta’ Diċembru 2021, Stolichna obshtina, rayon Pancharevo, C‑490/20, EU:C:2021:1008, punt 38; tal‑5 ta’ Ġunju 2023, Il‑Kummissjoni vs Il‑Polonja (Indipendenza u ħajja privata tal-imħallfin), C‑204/21, EU:C:2023:442, punt 63, kif ukoll tal‑5 ta’ Settembru 2023, Udlændinge- og Integrationsministeriet (Telf tan-nazzjonalità Daniża), C‑689/21, EU:C:2023:626, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata).
105
Għalhekk, meta jikkonforma ruħu mal-modalitajiet stabbiliti mill-imsemmija direttivi, Stat Membru ma jistax, barra mill-oqsma rregolati minnhom, jissuġġetta lil ċittadin tal-Unjoni li jirrisjedi f’dan l-Istat Membru mingħajr ma jkollu n-nazzjonalità tiegħu għal dispożizzjonijiet nazzjonali li jintroduċu differenza fit-trattament fl-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija lilu mill-Artikolu 22 TFUE, taħt piena li jitqiegħed f’dubju l-effett utli tar-regola ta’ nondiskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità stabbilita fl-imsemmi artikolu (ara, b’analoġija, għal dak li jirrigwarda l-Artikolu 21(1) TFUE, is-sentenzi tat‑12 ta’ Marzu 2014, O. u B., C‑456/12, EU:C:2014:135, punt 54, kif ukoll tas‑27 ta’ Ġunju 2018, Altiner u Ravn, C‑230/17, EU:C:2018:497, punt 26).
106
Konsegwentement, la l-assenza, fid-Direttivi 93/109 u 94/80, ta’ dispożizzjonijiet dwar il-kundizzjonijiet li jipprovdu li ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma għandhom in-nazzjonalità tiegħu jistgħu jsiru membri ta’ partiti jew ta’ movimenti politiċi f’dan l-Istat Membru, u lanqas il-prinċipju li kull kompetenza mhux mogħtija lill-Unjoni fit-Trattati tappartjeni lill-Istati Membri, stabbilit fl-Artikolu 4(1) u fl-Artikolu 5(2) TUE, ma jippermettu li jiġi konkluż li d-determinazzjoni tal-kundizzjonijiet għall-kisba tal-kwalità ta’ membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku ma taqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 22 TFUE.
107
Għal dak li jirrigwarda, fit-tieni lok, il-kuntest li fih jaqa’ l-Artikolu 22 TFUE, għandu jsir riferiment kemm għad-dispożizzjonijiet l-oħra tat-Trattat FUE kif ukoll għad-dispożizzjonijiet tal-istess livell, li jinsabu b’mod partikolari fit-Trattat UE u fil-Karta.
108
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat, l-ewwel nett, li l-Artikolu 22 TFUE jinsab fit-tieni parti tat-Trattat FUE, li tinkludi d-dispożizzjonijiet dwar in-nondiskriminazzjoni u ċ-ċittadinanza tal-Unjoni.
109
L-Artikolu 20 TFUE jagħti lil kull persuna li għandha n-nazzjonalità ta’ Stat Membru l-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni, li huwa intiż, skont ġurisprudenza stabbilita, li jkun l-istatus fundamentali taċ-ċittadini tal-Istati Membri (sentenzi tal‑20 ta’ Settembru 2001, Grzelczyk, C‑184/99, EU:C:2001:458, punt 31, tat‑18 ta’ Jannar 2022, Wiener Landesregierung (Revoka ta’ assigurazzjoni ta’ naturalizzazzjoni), C‑118/20, EU:C:2022:34, punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll tad‑9 ta’ Ġunju 2022, Préfet du Gers et Institut national de la statistique et des études économiques, C‑673/20, EU:C:2022:449, punt 49).
110
L-Artikolu 22 TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 20(2) TFUE, jorbot id-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew mal-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tad‑9 ta’ Ġunju 2022, Préfet du Gers et Institut national de la statistique et des études économiques, C‑673/20, EU:C:2022:449, punti 49 sa 51 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata, u tat‑18 ta’ April 2024, Préfet du Gers et Institut national de la statistique et des études économiques, C‑716/22, EU:C:2024:339, punti 40 u 41).
111
Id-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew huwa għalhekk mogħti miċ-ċittadinanza tal-Unjoni u, kuntrarjament għal dak li ssostni r-Repubblika Ċeka, ma jistax, għaldaqstant, jinftiehem bħala eċċezzjoni għal allegata regola li tgħid li huma biss iċ-ċittadini ta’ Stat Membru li jistgħu jipparteċipaw fil-ħajja politika ta’ dan l-Istat, li teħtieġ interpretazzjoni restrittiva tal-Artikolu 22 TFUE. Tali interpretazzjoni tmur kontra l-istatus fundamentali li ċ-ċittadinanza tal-Unjoni hija intiża li tkun għall-imsemmija ċittadini.
112
Barra minn hekk, konformement mal-Artikolu 20(2) u mal-Artikolu 21 TFUE, iċ-ċittadinanza tal-Unjoni tagħti lil kull ċittadin tal-Unjoni dritt fundamentali u individwali ta’ moviment liberu u ta’ residenza libera fit-territorju tal-Istati Membri, bla ħsara għal-limitazzjonijiet u għar-restrizzjonijiet stabbiliti mit-Trattat FUE u għall-miżuri adottati għall-applikazzjoni tagħhom (sentenza tad‑9 ta’ Ġunju 2022, Préfet du Gers et Institut national de la statistique et des études économiques, C‑673/20, EU:C:2022:449, punt 50).
113
Għalhekk teżisti rabta bejn, minn naħa, id-dritt ta’ moviment liberu u ta’ residenza kif ukoll, min-naħa l-oħra, id-dritt tal-vot u tal-kandidatura taċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew. Kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punti 68 u 69 tal-konklużjonijiet tiegħu, din ir-rabta ġiet stabbilita sa mir-rikonoxximent ta’ dan id-dritt tal-vot u tal-kandidatura mit-Trattat ta’ Maastricht, billi l-imsemmi dritt jintrabat ma’ dak ta’ moviment liberu u ta’ residenza libera fit-territorju tal-Istati Membri.
114
It-tieni nett, skont l-Artikolu 10(1) TUE, il-funzjonament tal-Unjoni huwa bbażat fuq id-demokrazija rappreżentattiva, li tikkonkretizza l-valur tad-demokrazija. Din tikkostitwixxi, skont l-Artikolu 2 TUE, wieħed mill-valuri li fuqhom hija bbażata l-Unjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tad‑19 ta’ Diċembru 2019, Puppinck et vs Il‑Kummissjoni, C‑418/18 P, EU:C:2019:1113, punt 64, kif ukoll tad‑19 ta’ Diċembru 2019, Junqueras Vies, C‑502/19, EU:C:2019:1115, punt 63).
115
L-Artikolu 10(2) u (3) TUE jirrikonoxxi d-dritt taċ-ċittadini tal-Unjoni li jkunu direttament irrappreżentati fil-Parlament Ewropew u li jipparteċipaw fil-ħajja demokratika tal-Unjoni.
116
Kif indika, essenzjalment, l-Avukat Ġenerali fil-punt 74 tal-konklużjonijiet tiegħu, dan l-Artikolu 10 TUE jenfasizza, fir-rigward tal-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, ir-rabta bejn il-prinċipju ta’ demokrazija rappreżentattiva fi ħdan l-Unjoni u d-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew marbut maċ-ċittadinanza tal-Unjoni, iggarantit mill-Artikolu 22(2) TFUE.
117
It-tielet nett, l-Artikolu 12(1) tal-Karta jistabbilixxi d-dritt ta’ kull persuna għal-libertà ta’ assoċjazzjoni f’kull livell, b’mod partikolari fil-qasam politiku, sindakali, u ċiviku.
118
L-imsemmi dritt jikkorrispondi għal dak iggarantit fl-Artikolu 11(1) tal-KEDB u għalhekk għandu jingħata l-istess sens u l-istess portata bħal dan tal-aħħar, skont l-Artikolu 52(3) tal-Karta (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑18 ta’ Ġunju 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Trasparenza assoċjattiva), C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 111), li ma jipprekludix li d-dritt tal-Unjoni jagħti protezzjoni iktar estiża (sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2023, K.B. u F.S. (Konstatazzjoni ex officio fil-qasam kriminali), C‑660/21, EU:C:2023:498, punt 41).
119
F’dan il-kuntest, mill-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem jirriżulta li d-dritt għal-libertà ta’ assoċjazzjoni jikkostitwixxi wieħed mill-pedamenti essenzjali ta’ soċjetà demokratika u pluralista, sa fejn jippermetti liċ-ċittadini jaġixxu kollettivament f’oqsma ta’ interess komuni u b’hekk jikkontribwixxu għall-funzjonament tajjeb tal-ħajja pubblika (ara, f’dan is-sens, Qorti EDB, 17 ta’ Frar 2004, Gorzelik et vs Il‑Polonja, CE:ECHR:2004:0217JUD 004415898, punti 88, 90 u 92).
120
Issa, ir-rwol ewlieni tal-partiti politiċi fl-espressjoni tar-rieda taċ-ċittadini tal-Unjoni huwa rrikonoxxut, fir-rigward tal-partiti politiċi fuq il-livell Ewropew, fl-Artikolu 10(4) TUE u fl-Artikolu 12(2) tal-Karta.
121
Il-partiti politiċi, li waħda mill-funzjonijiet tagħhom hija li jinnominaw kandidati fl-elezzjonijiet (ara, b’analoġija, Qorti EDB, 8 ta’ Lulju 2008, Parti travailliste géorgien vs Il-Ġeorġja, CE:ECHR:2008:0708JUD 000910304, punt 142), jassumu għalhekk funzjoni essenzjali fis-sistema ta’ demokrazija rappreżentattiva, li fuqha huwa bbażat il-funzjonament tal-Unjoni, konformement mal-Artikolu 10(1) TUE.
122
Minn dan isegwi li l-kwalità ta’ membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku tikkontribwixxi sostanzjalment għall-eżerċizzju effettiv tad-dritt tal-kandidatura, kif mogħti mill-Artikolu 22 TFUE.
123
Fit-tielet lok, fir-rigward tal-għan tal-Artikolu 22 TFUE, dan l-artikolu huwa intiż, l-ewwel nett, li jagħti liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu d-dritt ta’ parteċipazzjoni fil-proċess elettorali demokratiku ta’ dan l-Istat Membru. Dan id-dritt jestendi, kif ġie rrilevat fil-punt 94 ta’ din is-sentenza, għall-parteċipazzjoni f’dan il-proċess permezz tad-dritt tal-vot u tal-kandidatura fuq livell Ewropew u lokali.
124
It-tieni nett, l-imsemmi artikolu huwa intiż li jiggarantixxi l-ugwaljanza fit-trattament bejn iċ-ċittadini tal-Unjoni, li jimplika, sabiex id-dritt tal-kandidatura taċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jkun jista’ jiġi eżerċitat b’mod effettiv, aċċess ugwali għall-mezzi li jeżistu fl-ordinament ġuridiku nazzjonali li għandhom iċ-ċittadini tal-imsemmi Stat Membru għall-finijiet tal-eżerċizzju ta’ dan id-dritt fir-rigward tal-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew.
125
It-tielet nett, mir-rabta bejn, minn naħa, il-libertà ta’ moviment u ta’ residenza u, min-naħa l-oħra, id-dritt tal-vot u tal-kandidatura f’dawn l-elezzjonijiet, imsemmija fil-punt 113 ta’ din is-sentenza, jirriżulta li dan id-dritt tal-aħħar huwa intiż, b’mod partikolari, li jiffavorixxi l-integrazzjoni progressiva taċ-ċittadin tal-Unjoni kkonċernat fis-soċjetà tal-Istat Membru ospitanti (sentenzi tal‑14 ta’ Novembru 2017, Lounes, C‑165/16, EU:C:2017:862, punt 56, u tat‑18 ta’ Jannar 2022, Wiener Landesregierung (Revoka ta’ assigurazzjoni ta’ naturalizzazzjoni), C‑118/20, EU:C:2022:34, punt 42).
126
Kif enfasizza l-Avukat Ġenerali fil-punt 75 tal-konklużjonijiet tiegħu, l-Artikolu 22 TFUE huwa intiż għalhekk li jiżgura r-rappreżentattività taċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu bħala korollarju tal-integrazzjoni tagħhom fis-soċjetà tal-Istat Membru ospitanti.
127
Konsegwentement, għandu jitqies li l-Artikolu 22 TFUE, interpretat fid-dawl tal-Artikoli 20 u 21 TFUE, tal-Artikolu 10 TUE kif ukoll tal-Artikolu 12 tal-Karta, jeżiġi li, sabiex iċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jkunu jistgħu jeżerċitaw b’mod effettiv id-dritt tagħhom tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew f’dan l-Istat Membru, huma jibbenefikaw minn aċċess ugwali għall-mezzi li għandhom iċ-ċittadini tal-imsemmi Stat Membru għall-finijiet tal-eżerċizzju effettiv ta’ dawn id-drittijiet.
– Fuq l‑eżistenza ta’ differenza fit-trattament ipprojbita mill‑Artikolu 22 TFUE
128
Kif jirriżulta mill-punt 90 ta’ din is-sentenza, il-leġiżlazzjoni Ċeka tistabbilixxi differenza fit-trattament minħabba n-nazzjonalità fir-rigward tal-possibbiltà li wieħed isir membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku.
129
Ir-Repubblika Ċeka, sostnuta mir-Repubblika tal-Polonja, tqis madankollu, sussidjarjament, li din id-differenza fit-trattament ma tmurx kontra l-Artikolu 22 TFUE peress li, l-ewwel nett, id-dritt Ċek jagħti liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha l-possibbiltà li jirrikorru għall-forom kollha ta’ kandidatura disponibbli, inkluż għall-kandidatura f’lista proposta minn partit politiku jew minn moviment politiku, peress li l-inklużjoni f’tali lista ma hijiex suġġetta għall-appartenenza ta’ din il-persuna għal kwalunkwe partit jew moviment politiku.
130
It-tieni nett, il-Kummissjoni ma wrietx li l-projbizzjoni għal tali ċittadini tal-Unjoni li jsiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku tillimita l-eżerċizzju tad-dritt tal-kandidatura tagħhom fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew, u lanqas li l-kandidati mingħajr affiljazzjoni politika jinsabu f’pożizzjoni inqas favorevoli minn dik tal-kandidati membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku, peress li tali allegazzjoni hija barra minn hekk ikkonfutata mid-data statistika pprovduta mir-Repubblika Ċeka.
131
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, kif jirriżulta minn ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, hija l-Kummissjoni li għandha tipprova l-eżistenza tan-nuqqasijiet li hija tallega, mingħajr ma hija tista’ tibbaża ruħha fuq kwalunkwe preżunzjoni (sentenza tat‑18 ta’ Ġunju 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Trasparenza assoċjattiva), C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
132
Madankollu, l-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tista’ tiġi ppruvata, fil-każ fejn dan joriġina mill-adozzjoni ta’ liġi jew ta’ regolament li l-eżistenza u l-applikazzjoni tagħhom ma humiex ikkontestati, permezz ta analiżi ġuridika tad-dispożizzjonijiet ta’ din il-miżura (sentenzi tat‑18 ta’ Ġunju 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Trasparenza assoċjattiva), C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll tas‑16 ta’ Novembru 2021, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Kriminalizzazzjoni tal-għajnuna għall-applikanti għall-ażil), C‑821/19, EU:C:2021:930, punt 106).
133
F’dan il-każ, in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li l-Kummissjoni tallega lir-Repubblika Ċeka joriġina mill-adozzjoni ta’ miżura leġiżlattiva, u b’mod partikolari mill-Artikolu 1 mill-Artikolu 2(3) tal-Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi, li dan l-Istat Membru la jikkontesta l-eżistenza u lanqas l-applikazzjoni tagħha u li d-dispożizzjonijiet tagħha huma s-suġġett ta’ analiżi ġuridika fir-rikors promotur.
134
Għaldaqstant, għandha tiġi eżaminata l-fondatezza ta’ din l-analiżi billi jiġi vverifikat jekk id-differenza fit-trattament stabbilita mill-Artikolu 1 u mill-Artikolu 2(3) tal-Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi twassalx sabiex iċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha ma jibbenefikawx minn aċċess ugwali għall-mezzi li għandhom iċ-ċittadini ta’ dan l-Istat Membru għall-finijiet tal-eżerċizzju effettiv tad-dritt tal-kandidatura tagħhom, bi ksur tal-Artikolu 22 TFUE.
135
Fir-rigward tal-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, l-Artikolu 21(1) tal-Liġi dwar l-Elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew jipprovdi li l-listi tal-kandidati għal dawn l-elezzjonijiet jistgħu jiġu ppreżentati minn partiti u movimenti politiċi rreġistrati kif ukoll mill-koalizzjonijiet tagħhom. Skont l-Artikolu 22(2) u (3) ta’ din il-liġi, iċ-ċittadini ta’ Stat Membru għajr ir-Repubblika Ċeka jistgħu jidhru fil-lista ta’ kandidati hekk ippreżentata.
136
Fir-rigward tal-elezzjonijiet muniċipali, skont l-Artikolu 20(1) tal-Liġi dwar l-Elezzjonijiet għall-Kunsilli Muniċipali, il-partiti u l-movimenti politiċi rreġistrati kif ukoll il-koalizzjonijiet tagħhom, il-kandidati indipendenti, l-assoċjazzjonijiet ta’ kandidati indipendenti jew l-assoċjazzjonijiet ta’ partiti jew ta’ movimenti politiċi u ta’ kandidati indipendenti jistgħu jikkostitwixxu partit elettorali skont din il-liġi.
137
Minn dan isegwi li, fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, huma biss il-partiti u l-movimenti politiċi, kif ukoll il-koalizzjonijiet tagħhom, li jistgħu jinnominaw kandidati u, fir-rigward tal-elezzjonijiet muniċipali, dawn il-partiti u l-movimenti politiċi huma parti mill-gruppi awtorizzati sabiex jinnominaw kandidati f’dawn l-elezzjonijiet.
138
Skont l-Artikolu 22(2) u (3) tal-Liġi dwar l-Elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, iċ-ċittadini ta’ Stat Membru għajr ir-Repubblika Ċeka jistgħu jidhru fil-lista tal-kandidati ppreżentata mill-partiti politiċi u mill-movimenti politiċi rreġistrati kif ukoll mill-koalizzjonijiet tagħhom. Ir-Repubblika Ċeka ssostni, mingħajr ma ġiet ikkontestata mill-Kummissjoni, li tali kandidatura hija wkoll possibbli fil-kuntest tal-elezzjonijiet muniċipali, f’lista ppreżentata minn partit jew moviment politiku jew mill-koalizzjoni tagħhom, u li, fi kwalunkwe każ, il-kandidati indipendenti jistgħu jikkostitwixxu partit elettorali sabiex joħorġu f’dawn l-elezzjonijiet muniċipali.
139
Għalkemm huwa għalhekk possibbli, kif issostni r-Repubblika Ċeka, li kandidat li ma huwiex membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku jidher f’lista ta’ kandidati ppreżentata minn partit jew minn moviment politiku, jew mill-koalizzjoni tagħhom, għandu jiġi rrilevat, minn naħa, li l-fatt, għal ċittadin tal-Unjoni li jirrisjedi fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollu n-nazzjonalità tagħha u li jixtieq jieħu sehem f’dawn l-elezzjonijiet, li ma jistax isir membru ta’ partit jew ta’ moviment politiku, skont l-Artikolu 1 u l-Artikolu 2(3) tal-Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi, jirriskja li jeskludih minn parteċipazzjoni fid-deċiżjoni tal-imsemmi partit jew moviment fir-rigward tal-inklużjoni tiegħu f’din il-lista ta’ kandidati kif ukoll fil-post li huwa jista’ jokkupa fih, jew tal-inqas jillimita din il-parteċipazzjoni.
140
Fir-rigward tal-kandidati potenzjali li jaqsmu l-ideat politiċi ta’ partit jew ta’ moviment politiku, il-projbizzjoni milli jsiru membri ta’ dawn tal-aħħar, jekk din ma tirrendix l-inklużjoni tagħhom f’lista ta’ partit jew ta’ moviment politiku impossibbli, tal-inqas tikkomplika din l-inklużjoni, peress li, bħala prinċipju, huma l-membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku li jagħżlu l-kandidati li ser jiġu inklużi fil-listi tagħhom kif ukoll il-post li huma ser jokkupaw fuqhom, li jista’ jkollu influwenza fuq il-possibbiltajiet tagħhom li jiġu eletti.
141
Dan il-fatt iqiegħed liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha f’sitwazzjoni inqas favorevoli minn dik taċ-ċittadini Ċeki, membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku f’dan l-Istat Membru, fir-rigward tal-possibbiltà li joħorġu għall-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew fuq il-lista ta’ tali partit jew ta’ tali moviment politiku, jew tal-koalizzjoni tagħhom.
142
Min-naħa l-oħra, il-fatt li ċ-ċittadini Ċeki jistgħu jagħżlu li joħorġu bħala membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku jew bħala kandidati indipendenti, filwaqt li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha għandhom biss din l-aħħar possibbiltà, juri, kif indika l-Avukat Ġenerali fil-punt 109 tal-konklużjonijiet tiegħu, li dawn iċ-ċittadini tal-Unjoni ma jistgħux jeżerċitaw id-dritt tal-kandidatura tagħhom f’dawn l-elezzjonijiet taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini Ċeki.
143
Id-differenza fit-trattament stabbilita mill-Artikolu 1 u mill-Artikolu 2(3) tal-Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi twassal għalhekk sabiex iċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha ma jibbenefikawx minn aċċess ugwali għall-mezzi li għandhom iċ-ċittadini ta’ dan l-Istat Membru għall-finijiet tal-eżerċizzju effettiv tad-dritt tal-kandidatura tagħhom fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew.
144
Ir-Repubblika Ċeka madankollu ssostni li l-kandidati mingħajr affiljazzjoni politika huma numerużi, ma humiex żvantaġġati u li l-appartenenza għal partit jew għal moviment politiku ma taffettwax l-opportunitajiet tal-kandidati li jiġu eletti, peress li dawn huma ddeterminati mill-attività u mill-personalità tagħhom. Id-data statistika prodotta minn dan l-Istat Membru b’hekk turi l-assenza ta’ effett negattiv tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni għaċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fl-imsemmi Stat Membru mingħajr ma għandhom in-nazzjonalità tiegħu, li jixtiequ joħorġu għall-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew.
145
Issa, data statistika li tirrifletti l-proporzjon ta’ kandidati indipendenti fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew b’mod ġenerali ma hijiex ta’ natura li tikkontesta l-konstatazzjoni, magħmula fil-punt 143 ta’ din is-sentenza, li d-differenza fit-trattament stabbilita mil-leġiżlazzjoni Ċeka msemmija fir-rikors tal-Kummissjoni ċċaħħad liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha minn aċċess ugwali għall-mezzi li għandhom iċ-ċittadini ta’ dan l-Istat Membru għall-finijiet tal-eżerċizzju effettiv tad-dritt tal-kandidatura tagħhom fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew.
146
Ċertament, din id-data tippermetti li jiġi kkonstatat li, fir-rigward tal-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew, il-parti l-kbira tal-kandidati u tal-persuni eletti kienu membri ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku, minkejja li parti mhux negliġibbli ta’ kandidati u ta’ persuni eletti kienu ħarġu għal dawn l-elezzjonijiet bħala indipendenti. Barra minn hekk, fir-rigward tal-elezzjonijiet muniċipali, huwa possibbli li jiġi dedott mill-imsemmija data li, matul l-erba’ elezzjonijiet li għalihom hija tirreferi, l-ammont ta’ kandidati u ta’ persuni eletti li kienu membri ta’ partiti politiċi kien inqas minn dak ta’ kandidati u ta’ persuni eletti li kienu indipendenti.
147
Madankollu, kif issostni l-Kummissjoni, dawn il-konstatazzjonijiet ma jippermettu li jinsilet ebda tagħlim deċiżiv għal dak li jirrigwarda s-sitwazzjoni speċifika taċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha fir-rigward tal-eżerċizzju effettiv tad-dritt tal-kandidatura tagħhom fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew.
148
Minn naħa, dawn iċ-ċittadini ġeneralment jibbenefikaw minn inqas popolarità miċ-ċittadini tal-Istat Membru ta’ residenza tagħhom u għalhekk jista’ jkollhom iktar interess minn dawn iċ-ċittadini li jibbenefikaw mill-istrutturi u mill-immaġni ta’ partit sabiex isiru iktar magħrufa u jsaħħu l-possibbiltajiet tagħhom li jiġu eletti. Min-naħa l-oħra, l-istatistika prodotta mir-Repubblika Ċeka ma tipprovdi ebda paragun bejn iċ-ċittadini tal-Unjoni residenti f’dan l-Istat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu u ċ-ċittadini ta’ dan tal-aħħar dwar il-possibbiltajiet rispettivi tagħhom li jiġu ammessi bħala kandidati indipendenti fil-listi ppreżentati minn partit politiku jew minn moviment politiku.
149
Fir-rigward tal-argumenti intiżi li jiġi rrelativizzat l-interess li wieħed joħroġ fuq lista ta’ partit jew ta’ moviment politiku fl-elezzjonijiet muniċipali, fid-dawl tal-modalitajiet tal-votazzjoni li jippermettu lill-votanti jivvutaw għal kandidati f’listi differenti, dawn ma jippermettu li tinsilet ebda konklużjoni dwar l-aċċess għal kandidatura f’lista proposta minn partit jew minn moviment politiku miċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha.
150
Barra minn hekk, kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 111 tal-konklużjonijiet tiegħu, il-Kummissjoni, mingħajr ma ġiet kontradetta fuq dan il-punt mir-Repubblika Ċeka, issostni ġustament li l-aċċess għal kandidatura indipendenti huwa suġġett għall-obbligu legali li tiġi ppreżentata petizzjoni ffirmata mill-votanti, fejn in-numru ta’ firem huwa ddeterminat mid-daqs tal-komun li fih joħroġ il-kandidat, filwaqt li l-kandidati tal-partiti jew tal-movimenti politiċi ma humiex suġġetti għal tali obbligu.
151
Fl-aħħar nett, għalkemm l-effett li l-personalità tal-kandidati fl-elezzjonijiet u l-attivitajiet tagħhom għandhom fuq il-votanti ma jistax jiġi ssottovalutat, l-appartenenza tagħhom għal partit jew għal moviment politiku, li, essenzjalment, ifittex li jikseb għall-kandidati tiegħu riżultat favorevoli għall-elezzjonijiet u li l-istrutturi organizzattivi tiegħu kif ukoll ir-riżorsi umani, amministrattivi u finanzjarji tiegħu huma ddedikati sabiex jintlaħaq dan l-għan, hija ta’ natura li tiffavorixxi li jiġu eletti.
152
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, għandu jiġi kkonstatat li d-differenza fit-trattament stabbilita mill-Artikolu 1 u mill-Artikolu 2(3) tal-Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi twassal sabiex iċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tagħha ma jibbenefikawx minn aċċess ugwali għall-mezzi li għandhom iċ-ċittadini ta’ dan l-Istat Membru għall-finijiet tal-eżerċizzju effettiv tad-dritt tal-kandidatura tagħhom fl-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew u tikkostitwixxi għalhekk differenza fit-trattament ipprojbita, bħala prinċipju, mill-Artikolu 22 TFUE.
– Fuq l‑osservanza tal‑identità nazzjonali
153
Għandhom jiġu eżaminati wkoll l-argumenti tar-Repubblika Ċeka li jgħidu li l-Artikolu 1 u l-Artikolu 2(3) tal-Liġi dwar il-Partiti u l-Movimenti Politiċi huma intiżi li jiżguraw il-protezzjoni tas-sistema politika u kostituzzjonali fuq il-livell nazzjonali u għalhekk jiggarantixxu l-osservanza tal-identità nazzjonali, fis-sens tal-Artikolu 4(2 TUE, billi jirriżervaw għaċ-ċittadini Ċeki biss id-dritt li jsiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku, sa fejn dawn tal-aħħar għandhom jitqiesu bħala “pjattaforma ewlenija” għall-attività politika fuq il-livell nazzjonali.
154
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat, l-ewwel nett, li l-organizzazzjoni tal-ħajja politika nazzjonali, li għaliha jikkontribwixxu l-partiti u l-movimenti politiċi, tagħmel parti mill-identità nazzjonali, fis-sens tal-Artikolu 4(2) TUE.
155
Madankollu, it-tieni nett, peress li d-dritt tal-vot u tal-kandidatura mogħti mill-Artikolu 22 TFUE liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu jikkonċerna l-elezzjonijiet muniċipali u għall-Parlament Ewropew fl-imsemmi Stat Membru, din id-dispożizzjoni la timplika l-obbligu, għal dan l-Istat Membru, li jagħti lil dawn iċ-ċittadini d-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet nazzjonali u lanqas projbizzjoni, għal dan l-istess Stat Membru, li jadotta regoli partikolari dwar it-teħid ta’ deċiżjonijiet fi ħdan partit jew moviment politiku fir-rigward tan-nomina ta’ kandidati fl-elezzjonijiet nazzjonali, li jeskludi li l-membri tal-partit jew tal-moviment li ma humiex ċittadini tal-imsemmi Stat jipparteċipaw f’tali teħid ta’ deċiżjoni.
156
L-argument tar-Repubblika Ċeka li jgħid li l-limitazzjoni tal-attività jew il-parteċipazzjoni taċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu għall-aspetti marbuta esklużivament mal-elezzjonijiet muniċipali jew għall-Parlament Ewropew ma huwiex possibbli, peress li tali leġiżlazzjoni tmur kontra l-prinċipju fundamentali ta’ ugwaljanza fit-trattament tal-membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku, ma jistax jintlaqa’.
157
Fil-fatt, mill-Artikolu 22 TFUE jirriżulta li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka mingħajr ma għandhom in-nazzjonalità tagħha ma jinsabux f’sitwazzjoni paragunabbli għal dik taċ-ċittadini ta’ dan l-Istat Membru fir-rigward tal-eżerċizzju tad-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet nazzjonali, li jista’ jiġġustifika trattament differenti ta’ dawk tal-ewwel meta mqabbla ma’ dawk tal-aħħar f’dan ir-rigward.
158
It-tielet nett, l-Artikolu 4(2) TUE għandu jinqara billi jittieħdu inkunsiderazzjoni d-dispożizzjonijiet tal-istess livell, b’mod partikolari l-Artikoli 2 u 10 TUE, u ma jistax jeżenta lill-Istati Membri mill-osservanza tar-rekwiżiti li jirriżultaw minnhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2023, Il‑Kummissjoni vs Il‑Polonja (Indipendenza u ħajja privata tal-imħallfin) (C‑204/21, EU:C:2023:442, punt 72).
159
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-prinċipju ta’ demokrazija u l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament jikkostitwixxu valuri li fuqhom hija bbażata l-Unjoni, konformement mal-Artikolu 2 TUE (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2021, L‑Ungerija vs Il‑Parlament, C‑650/18, EU:C:2021:426, punt 94).
160
L-Artikolu 2 TUE ma jikkostitwixxix sempliċi artikolazzjoni ta’ linji gwida jew ta’ intenzjonijiet ta’ natura politika, iżda jinkludi valuri li jappartjenu għall-identità nnifisha tal-Unjoni bħala ordinament ġuridiku komuni, valuri li huma kkonkretizzati fi prinċipji li jinkludu obbligi legalment vinkolanti għall-Istati Membri (sentenzi tas‑16 ta’ Frar 2022, L‑Ungerija vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill, C‑156/21, EU:C:2022:97, punt 232, kif ukoll tas‑16 ta’ Frar 2022, Il‑Polonja vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill, C‑157/21, EU:C:2022:98, punt 264).
161
Barra minn hekk, kif jirriżulta mill-punt 114 ta’ din is-sentenza, skont l-Artikolu 10(1) TUE, il-funzjonament tal-Unjoni huwa bbażat fuq il-prinċipju ta’ demokrazija rappreżentattiva, li jikkonkretizza l-valur tad-demokrazija msemmi fl-Artikolu 2 TUE (sentenza tad‑19 ta’ Diċembru 2019, Junqueras Vies, C‑502/19, EU:C:2019:1115, punt 63 u l-ġurisprudenza ċċitata).
162
Billi jiggarantixxi liċ-ċittadini tal-Unjoni li jirrisjedu fi Stat Membru mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità tiegħu d-dritt tal-vot u tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali kif ukoll għall-Parlament Ewropew fl-imsemmi Stat Membru, u dan taħt l-istess kundizzjonijiet bħaċ-ċittadini tiegħu, l-Artikolu 22 TFUE jikkonkretizza l-prinċipji ta’ demokrazija kif ukoll, kif ġie rrilevat fil-punt 97 ta’ din is-sentenza, l-ugwaljanza fit-trattament taċ-ċittadini tal-Unjoni, liema prinċipji jaqgħu taħt l-identità u l-valuri komuni tal-Unjoni, li magħhom jaderixxu l-Istati Membri u li għandhom jiżguraw l-osservanza tagħhom fit-territorju tagħhom.
163
Konsegwentement, li jiġi aċċettat li tali ċittadini tal-Unjoni jsiru membri ta’ partit jew ta’ moviment politiku fl-Istat Membru ta’ residenza tagħhom sabiex jimplimentaw b’mod sħiħ il-prinċipji ta’ demokrazija u ta’ ugwaljanza fit-trattament ma jistax jitqies li jippreġudika l-identità nazzjonali ta’ dan l-Istat Membru.
164
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, għandu jiġi kkonstatat li, billi rrifjutat liċ-ċittadini tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità Ċeka iżda li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka d-dritt li jsiru membri ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku, ir-Repubblika Ċeka naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 22 TFUE.
Fuq l‑ispejjeż
165
Skont l-Artikolu 138(1) tar-Regoli tal-Proċedura, il-parti li titlef il-kawża għandha tbati l-ispejjeż, jekk dawn ikunu ntalbu. Peress li r-Repubblika Ċeka tilfet fil-kuntest ta’ dan ir-rikors, hemm lok li tiġi kkundannata tbati, minbarra l-ispejjeż tagħha, dawk sostnuti mill-Kummissjoni, kif mitlub minn din tal-aħħar.
166
Skont l-Artikolu 140(1) ta’ dawn ir-Regoli, l-Istati Membri u l-istituzzjonijiet li intervjenew fil-kawża għandhom ibatu l-ispejjeż rispettivi tagħhom. Konsegwentement, ir-Repubblika tal-Polonja għandha tbati l-ispejjeż rispettivi tagħha.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
Billi rrifjutat liċ-ċittadini tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità Ċeka iżda li jirrisjedu fir-Repubblika Ċeka d-dritt li jsiru membri ta’ partit politiku jew ta’ moviment politiku, ir-Repubblika Ċeka naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 22 TFUE.
2)
Ir-Repubblika Ċeka hija kkundannata tbati, minbarra l-ispejjeż rispettivi tagħha, dawk sostnuti mill-Kummissjoni Ewropea.
3)
Ir-Repubblika tal-Polonja għandha tbati l-ispejjeż rispettivi tagħha.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: iċ-Ċek.