OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
TAMARY ĆAPETY
przedstawiona w dniu 16 kwietnia 2026 r.(1)
Sprawa C‑23/25 [Sutuska](i)
AS
przeciwko
Bankowi Millennium S.A.
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa 93/13/EWG – Artykuł 6 ust. 1 – Artykuł 7 ust. 1 – Skutki stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego – Nieważność umowy – Umowy ubezpieczenia zawarte jako zabezpieczenie
nieważnej umowy kredytu – Możliwość dochodzenia roszczeń wykraczających poza zwrot kwot uzgodnionych w umowie i poza zapłatę odsetek za zwłokę – Prawo konsumenta do zwrotu składek ubezpieczeniowych – Polisy ubezpieczeniowe pokrywające albo ryzyko kredytodawcy,
albo ryzyko kredytobiorcy – Proporcjonalność
I.      Wprowadzenie
1.        Niniejsza sprawa dotyczy skutków ustalenia nieważności umowy konsumenckiej zawierającej nieuczciwe warunki w rozumieniu dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich(2).
2.        Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska), który jest sądem odsyłającym, ustalił nieważność umowy kredytu hipotecznego zawartej między konsumentem a bankiem, ponieważ uznał, że zawierała ona nieuczciwe warunki. Sąd ten musi obecnie rozstrzygnąć kwestię, czy bank jest zobowiązany do zwrotu konsumentowi kwot zapłaconych z tytułu szeregu polis ubezpieczeniowych, których wykupienia bank ten wymagał od konsumenta w momencie zawierania wspomnianej umowy.
II.    Okoliczności powstania sporu, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
3.        W dniu 14 marca 2007 r. AS, kredytobiorczyni i powódka w postępowaniu głównym, zawarła z Bankiem Millennium, pozwanym w postępowaniu głównym, umowę długoterminowego kredytu hipotecznego indeksowanego do franka szwajcarskiego.
4.        Umowa ta zawierała klauzulę przewidującą, że raty kredytu mają być spłacone w złotych polskich (PLN) po przeliczeniu według kursu sprzedaży franka szwajcarskiego zgodnie z tabelą kursów walut obcych obowiązującą w banku w dniu zapłaty. Sąd odsyłający stwierdził nieuczciwy charakter tej klauzuli dotyczącej kursu wymiany i dlatego wyrokiem częściowym z dnia 16 stycznia 2025 r.
ustalił nieważność całej umowy. Zgodnie z prawem krajowym nieważność umowy zobowiązuje strony umowy do zwrotu wszelkich świadczeń, które otrzymały one na podstawie tej umowy.
5.        Oprócz zwrotu rat kredytu AS domaga się kwoty 15 108,15 PLN (ok. 3573 EUR) odpowiadającej równowartości kosztów składek uiszczonych z tytułu czterech polis ubezpieczeniowych wykupionych w związku z umową kredytu.
6.        Z postanowienia odsyłającego wynika, że polisy te obejmowały: (i) ubezpieczenie niskiego wkładu własnego (loan-to value, LTV)(3), (ii) ubezpieczenie pomostowe(4), (iii) ubezpieczenie nieruchomości oraz (iv) ubezpieczenie na życie.
7.        Sąd odsyłający wskazuje, że w ramach toczącego się przed nim postępowania nie zakwestionowano, iż bank powinien zwrócić kredytobiorczyni kwotę odpowiadającą równowartości kosztów
składek uiszczonych z tytułu ubezpieczenia pokrywającego ryzyko własne banku, a mianowicie polis ubezpieczenia niskiego wkładu własnego i ubezpieczenia pomostowego.
8.        Istnieje jednak spór co do tego, czy kredytobiorczyni może odzyskać składki uiszczone z tytułu ubezpieczenia, które chroni jej własne ryzyko, a mianowicie polis ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie.
9.        Jak wyjaśnia sąd odsyłający, w orzecznictwie krajowym przeważa pogląd, że bank nie jest zobowiązany do zwrotu kredytobiorcy tych ostatnich rodzajów składek ubezpieczeniowych, ponieważ umowy te nie są ze swej istoty związane z umową kredytu, nawet jeśli na bank dokonano cesji praw wynikających z tych umów. Sąd odsyłający wyjaśnia, że to kredytobiorca (przy ubezpieczeniu nieruchomości) i jego spadkobiercy (przy ubezpieczeniu na życie) pozostają rzeczywistymi uposażonymi z tytułu tych polis; jeżeli suma ubezpieczenia przekracza zadłużenie wobec banku, to nadwyżka przysługuje bezpośrednio kredytobiorcy w przypadku ubezpieczenia nieruchomości lub innym osobom uposażonym w przypadku ubezpieczenia na życie.
10.      Wykładnia ta opiera się – jak wyjaśnia sąd odsyłający – na okoliczności, że umowa kredytu zobowiązuje kredytobiorcę jedynie do ustanowienia zabezpieczenia; nie ustanawia ona obowiązku zapłaty składek ubezpieczeniowych. Obowiązek ten wynika z samych umów ubezpieczenia oraz z odpowiednich przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r.
– Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, regulujących ubezpieczenie nieruchomości i ubezpieczenie na życie. W związku z tym umowa kredytu, umowa ubezpieczenia nieruchomości i umowa ubezpieczenia na życie są niezależnymi od siebie stosunkami prawnymi. Stwierdzenie nieważności umowy kredytu nie prowadzi do nieważności umów ubezpieczenia; skutkuje ono jedynie pozbawieniem skuteczności związanych z nimi mechanizmów zabezpieczenia, a mianowicie przelewu wierzytelności z tytułu ubezpieczenia nieruchomości na rzecz banku i wskazania banku jako uposażonego do sumy ubezpieczenia z tytułu ubezpieczenia na życie. Kredytobiorca zachowuje zatem prawo do odszkodowania z tytułu polisy ubezpieczenia nieruchomości, a spadkobiercy zachowują wszelkie korzyści, które mogą wynikać z polisy ubezpieczenia na życie.
11.      Sąd odsyłający stwierdza ponadto, że gdyby umowa ubezpieczenia nieruchomości została uznana za nieważną, kredytobiorca pozostawałby nieubezpieczony od dnia zawarcia umowy kredytu, co jest scenariuszem, na który sądy niechętnie przystają. Ponadto, ponieważ rzeczywistymi uposażonymi z tytułu składek są kredytobiorca lub jego spadkobiercy, wszelkie roszczenia o zwrot tych składek powinny być kierowane przeciwko zakładowi ubezpieczeń, a nie przeciwko bankowi. W tym kontekście bank działa jedynie jako pośrednik, który pobiera składki od kredytobiorcy i przekazuje je ubezpieczycielowi, nie uzyskując przy tym jakichkolwiek korzyści. Kontrastuje to z ubezpieczeniem ryzyka własnego banku (polisami ubezpieczenia pomostowego i ubezpieczenia niskiego wkładu własnego), w którym to przypadku
bank jest ubezpieczającym i jedynym uposażonym, co czyni zwrot tych składek odrębną kwestią.
12.      Pomimo dominującej wykładni prawa krajowego w orzecznictwie krajowym sąd odsyłający ma jednak wątpliwości co do tego, czy pozbawienie konsumenta prawa do żądania zwrotu spornych składek w następstwie orzeczenia unieważniającego umowę kredytu jest sprzeczne z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
13.      Sąd odsyłający wskazuje, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on żadnych skutków wobec konsumenta(5).
14.      W związku z tym sąd odsyłający zastanawia się, czy nieważność umowy kredytu powinna również pociągać za sobą zwrot składek ubezpieczeniowych związanych z tą umową.
Sąd ten wyraża wątpliwości co do proporcjonalności takiego rozwiązania. Jego zdaniem bardziej właściwa byłaby interpretacja, zgodnie z którą nieważność kredytu nie prowadzi do nieważności samych umów ubezpieczenia, lecz jedynie pozbawia skuteczności mechanizmy zabezpieczenia, które są z nimi związane (przelew wierzytelności z tytułu ubezpieczenia nieruchomości i wskazanie banku jako uposażonego do kwoty z tytułu ubezpieczenia na życie).
15.      Nie mając pewności co do prawidłowej wykładni wyżej wymienionych przepisów dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, sąd odsyłający zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy w kontekście uznania za nieważną w całości umowy kredytu zawartej z konsumentem przez bank, ze względu na to, że umowa ta zawierała nieuczciwe warunki, bez których nie mogła dalej obowiązywać, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy [w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich], a także zasady skuteczności i proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej przepisów krajowych, zgodnie z którą:
–        bank ma obowiązek zwrócić konsumentowi równowartość poniesionych przez konsumenta kosztów ubezpieczenia ryzyka banku takich jak ubezpieczenie niskiego wkładu własnego i ubezpieczenie pomostowe, które stanowiły zabezpieczenie spłaty kredytu,
–        bank nie ma obowiązku zwrócić konsumentowi równowartości poniesionych przez konsumenta kosztów ubezpieczenia ryzyka konsumenta takich jak ubezpieczenie nieruchomości i ubezpieczenie na życie, które stanowiły zabezpieczenie spłaty kredytu?”.
16.      AS, Bank Millennium, rządy polski i portugalski oraz Komisja Europejska przedstawiły Trybunałowi uwagi na piśmie.
17.      W dniu 22 stycznia 2026 r. odbyła się rozprawa, podczas której Bank Millennium, rząd polski i Komisja przedstawiły uwagi ustne.
III. Analiza
18.      Niniejsza sprawa wpisuje się w długą linię orzecznictwa, w którym Trybunał dokonał wykładni skutków stwierdzenia nieważności umów kredytu indeksowanych do franka szwajcarskiego na podstawie dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
19.      Niemniej jednak niniejsze odesłanie prejudycjalne porusza nową kwestię, dotyczącą skutków stwierdzenia nieważności umowy kredytu hipotecznego w odniesieniu do różnych umów ubezpieczenia związanych z tą umową, która to kwestia nie została jeszcze omówiona w orzecznictwie Trybunału.
20.      Powódka w postępowaniu głównym utrzymuje, że wszystkie składki ubezpieczeniowe uiszczone przez konsumenta w wykonaniu umowy kredytu, która została następnie uznana za nieważną z powodu zawarcia w niej nieuczciwego warunku, powinny zostać zwrócone ze względu na to, że zostały uiszczone w ramach nieważnej umowy kredytu, a zatem były nienależne.
21.      Bank Millennium, rządy polski i portugalski, jak również Komisja podnoszą natomiast, że w odróżnieniu od polis ubezpieczenia niskiego wkładu własnego i ubezpieczenia pomostowego obowiązek opłacania przez kredytobiorcę składek z tytułu ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie wynika
nie z postanowień umowy kredytu, lecz z warunków samych umów ubezpieczenia. W konsekwencji nieważność umowy kredytu nie prowadziłaby do nieważności umów ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie, a jedynie pozbawiałaby skuteczności wynikających z tych umów przelewów wierzytelności na rzecz banku.
22.      W tym względzie sąd odsyłający zwraca się zasadniczo do Trybunału o potwierdzenie, czy wykładnia prawa krajowego, która pozwala kredytobiorcy domagać się zwrotu składek uiszczonych z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego i ubezpieczenia pomostowego, ale nie składek uiszczonych z tytułu ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie, jest dopuszczalna na mocy dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
23.      Aby udzielić odpowiedzi na to pytanie, najpierw pokrótce przypomnę odpowiednie orzecznictwo (sekcja A), a następnie przedstawię moje stanowisko dotyczące tej konkretnej sytuacji (sekcja B).
A.      Odpowiednie orzecznictwo Trybunału
24.      Jak zostało to wyraźnie przewidziane w art. 6 ust. 1 dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a następnie doprecyzowane w orzecznictwie Trybunału, w przypadku gdy sąd stwierdzi nieuczciwy charakter warunku w umowie zawartej z konsumentem, warunek ten nie może być wiążący dla konsumenta(6).
25.      O ile skutki prawne stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego są co do zasady określane przez państwa członkowskie(7), o tyle Trybunał wyjaśnił, że sądy krajowe są zobowiązane do usunięcia tego nieuczciwego warunku z umowy i nie mogą zastąpić go ani wykładnią woli stron w celu uniknięcia uznania umowy za nieważną, ani przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym(8). Z tego względu, w przypadku gdyby umowa nie mogła dalej obowiązywać bez nieuczciwego warunku, sądy krajowe są zobowiązane do uznania umowy za w całości nieważną. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, ponieważ sąd odsyłający orzekł, że umowa nie może dalej obowiązywać bez nieuczciwego warunku, i w konsekwencji ustalił nieważność całej umowy. To ustalenie sądu odsyłającego nie zostało zakwestionowane.
26.      Co więcej, chociaż skutki prawne stwierdzenia nieważności umowy podlegają co do zasady również prawu krajowemu, muszą one być zgodne z prawem Unii, a w szczególności z celami realizowanymi przez dyrektywę w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich(9).
27.      W tym względzie Trybunał orzekł, że prawo krajowe transponujące tę dyrektywę powinno w szczególności ułatwiać realizację dwóch celów.
28.      Po pierwsze, prawo krajowe powinno umożliwić przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w braku takiego nieuczciwego warunku, uzasadniając w szczególności prawo do zwrotu korzyści nienależnie nabytych przez przedsiębiorcę w oparciu o nieuczciwy warunek ze szkodą dla konsumenta(10). Podobny skutek restytucyjny należy uznać w sytuacji, gdy nieuczciwy charakter warunków umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą powoduje nie tylko nieważność tych warunków, lecz również nieważność umowy w całości(11).
29.      Po drugie, prawo krajowe nie może podważać odstraszającego skutku zamierzonego w dyrektywie w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Cel ten ma bardziej ogólny charakter i ma on uniemożliwiać przedsiębiorcom włączanie nieuczciwych warunków do umów konsumenckich(12).
30.      W wyroku Bank M., na który powołują się uczestnicy niniejszego postępowania, Trybunał podsumował to orzecznictwo w następujący sposób: „zgodność z prawem Unii przepisów krajowych regulujących praktyczne skutki nieważności umowy kredytu hipotecznego z powodu istnienia nieuczciwych warunków zależy od tego, czy przepisy te, po pierwsze, pozwalają na przywrócenie pod względem prawnym i faktycznym sytuacji konsumenta, w której znajdowałby się on w braku tej umowy, a po drugie, nie zagrażają realizacji odstraszającego skutku zamierzonego w dyrektywie [w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich]”(13).
31.      Jeśli chodzi o przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej znajdowałby się konsument, gdyby umowa nie zawierała nieuczciwych warunków, z orzecznictwa jasno wynika, że konsument powinien mieć prawo co najmniej do zwrotu miesięcznych rat i opłat zapłaconych z tytułu wykonania umowy, a także do zapłaty ewentualnych odsetek ustawowych za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty(14). Ponadto w wyroku Bank M.
Trybunał orzekł w sposób ogólny, że nie wydaje się, by roszczenia wykraczające poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy podważały dwa cele dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich(15). Niemniej jednak Trybunał nie zbadał jeszcze prawa konsumentów do żądania zwrotu płatności dokonanych z tytułu polis ubezpieczeniowych związanych z umową kredytu hipotecznego.
32.      Moim zdaniem uwzględnienie roszczeń o zwrot płatności z tytułu wszystkich czterech rodzajów ubezpieczeń rozpatrywanych w niniejszej sprawie nie podważyłoby ani celu przywrócenia kredytobiorcy do sytuacji sprzed zawarcia unieważnionej umowy, ani odstraszającego skutku zamierzonego przez dyrektywę w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich,
lecz raczej przyczyniłoby się do realizacji tych dwóch celów.
33.      Niemniej jednak Trybunał orzekł również, że przy ocenie prawa krajowego sądy krajowe muszą uwzględnić zasadę proporcjonalności. Oznacza to, że chociaż prawdą jest, iż zwrot płatności z tytułu czterech rodzajów ubezpieczeń mógłby przyczynić się do osiągnięcia celów dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, to prawo krajowe nie powinno wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tych celów(16).
34.      W tym kontekście sąd odsyłający wyjaśnił w postanowieniu odsyłającym, że umożliwienie konsumentom żądania zwrotu kwot uiszczonych z tytułu ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie może być nieproporcjonalne. Argument ten przemawiałby za utrzymaniem dominującego orzecznictwa krajowego, które stoi na przeszkodzie temu, by kredytobiorca domagał się zwrotu składek zapłaconych z tytułu polis ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie, nawet jeśli wykupienie tych polis było warunkiem umowy kredytu, która została uznana za nieważną z powodu zawarcia w niej nieuczciwego warunku. Zdaniem sądu odsyłającego właściwszą interpretacją mogłoby być uznanie, że nieważność umowy kredytu nie prowadzi do nieważności samych tych umów ubezpieczenia, lecz jedynie pozbawia skuteczności związane z nimi mechanizmy zabezpieczenia,
a mianowicie przelew wierzytelności z tytułu ubezpieczenia nieruchomości i wskazanie banku jako uposażonego do kwoty z tytułu ubezpieczenia na życie. Zgodnie z taką wykładnią kredytobiorca pozostałby objęty ochroną obu polis ubezpieczeniowych, w związku z czym nie mógłby domagać się zwrotu składek uiszczonych z tytułu tych polis.
B.      Ocena niniejszego przypadku
35.      Z przytoczonego powyżej orzecznictwa Trybunału płynie wniosek, że bank jest co do zasady zobowiązany do zwrotu wszystkich płatności dokonanych przez kredytobiorcę
z tytułu umowy uznanej następnie za nieważną z powodu zawarcia w niej nieuczciwych warunków.
36.      Jak wyżej wspomniano, płatności dokonane przez kredytobiorcę z tytułu dwóch pierwszych rodzajów ubezpieczenia, a mianowicie ubezpieczenia niskiego wkładu własnego i ubezpieczenia pomostowego, wydają się nierozerwalnie związane z samą umową kredytu.
37.      Zgodnie z postanowieniem odsyłającym i zgodnie z interpretacją sądu odsyłającego wydaje się bezsporne, że bank powinien zwrócić konsumentowi składki zapłacone z tytułu dwóch polis pokrywających ryzyko własne banku. Można bowiem stwierdzić, że polisy te są nierozerwalnie związane z umową uznaną za nieważną, ponieważ nie istniałyby bez umowy kredytu hipotecznego; to bank, a nie kredytobiorca, jest ubezpieczającym, i to bank jest jedynym uposażonym w odniesieniu do wszelkich płatności.
38.      W tym względzie nie ma powodu, aby Trybunał nie zgodził się ze stanowiskiem sądu odsyłającego, i dlatego powinien udzielić takiej odpowiedzi na część pierwszą pytania prejudycjalnego.
39.      W związku z tym jedynymi dwiema płatnościami, które wymagają dodatkowej oceny, są składki zapłacone z tytułu polis ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie, w odniesieniu do których dominujące orzecznictwo krajowe wydaje się odmawiać kredytobiorcom prawa do żądania zwrotu.
40.      Przede wszystkim należy przypomnieć, że dyrektywa w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, która stanowi instrument minimalnej harmonizacji(17), pozostawia państwom członkowskim swobodę w zakresie przyjęcia szczegółowych zasad ochrony konsumentów przed nieuczciwymi warunkami w umowach konsumenckich. W tym sensie państwa członkowskie dysponują zakresem uznania i mogą stosować różne rozwiązania prawne w celu zapewnienia przywrócenia sytuacji, w jakiej znajdowałby się kredytobiorca w braku nieuczciwego warunku, i które służą zniechęceniu przedsiębiorców do włączania nieuczciwych warunków do umów konsumenckich. Dyrektywa w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich wymaga jedynie, aby co najmniej te dwa cele były spełnione.
41.      W tym sensie to sąd krajowy, a nie Trybunał, jest w najlepszym położeniu, aby stwierdzić, czy przepisy prawa krajowego oceniane w kontekście całego krajowego porządku prawnego są odpowiednie i niezbędne do realizacji celów dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
42.      W związku z tym Trybunał może jedynie udzielić sądowi krajowemu wskazówek co do okoliczności, jakie należy wziąć pod uwagę w ramach takiej oceny.
43.      Tak więc na potrzeby niniejszej sprawy wskażę pewne elementy, które mogą mieć znaczenie dla rozważań sądu odsyłającego przy rozstrzyganiu kwestii, czy należy zakwestionować dominującą wykładnię prawa krajowego, zgodnie z którą powódka w postępowaniu głównym nie ma prawa żądać zwrotu składek zapłaconych z tytułu polis ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie, nawet jeśli wykupienie tych polis było warunkiem umowy kredytu hipotecznego uznanej za nieważną z powodu zawarcia w niej nieuczciwego warunku.
44.      Te dwie polisy ubezpieczeniowe z jednej strony obejmują pewne rodzaje ryzyka dla banku, które powstają w przypadku wystąpienia szkody w nieruchomości obciążonej hipoteką lub śmierci kredytobiorcy, z drugiej zaś strony obejmują również pewne rodzaje ryzyka, które kredytobiorca ponosi niezależnie od kredytu. Wszyscy uczestnicy rozprawy oraz sąd odsyłający(18) zgodzili się co do tego, że owe polisy ubezpieczeniowe pełnią tę podwójną funkcję.
45.      Ze względu na podwójną funkcję tych dwóch polis ubezpieczeniowych płatności dokonane z ich tytułu mogą być rozumiane albo jako nierozerwalnie związane z umową kredytu hipotecznego, albo jako niezależne od tej umowy.
46.      Z jednej strony można by twierdzić, że kredytobiorczyni wykupiła te polisy ubezpieczeniowe tylko dlatego, że warunkowały one otrzymanie kredytu(19). Zgodnie z taką interpretacją zwrot płatności dokonanych z tytułu tych polis można uznać za konieczny do przywrócenia sytuacji, w jakiej kredytobiorczyni znajdowała się przed zawarciem umowy, ponieważ nie miała ona żadnego obowiązku dokonania takich płatności przed zawarciem umowy kredytu.
47.      Ponadto żądanie zwrotu płatności objętych tymi polisami ubezpieczeniowymi, które były związane z umową kredytu uznaną za zawierającą nieuczciwe warunki, mogłoby wzmocnić odstraszający skutek zamierzony przez dyrektywę w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
48.      Argumenty te przemawiają za stwierdzeniem, że konsumenci mają prawo żądać zwrotu składek zapłaconych z tytułu tych polis.
49.      Z drugiej strony orzecznictwo Trybunału wymaga co do zasady „zwrotu nienależnie nabytych ze szkodą dla konsumenta korzyści przez przedsiębiorcę
w oparciu o nieuczciwy warunek”(20).
50.      Ponieważ
w niniejszej sprawie sporne składki dotyczą polis ubezpieczenia na życie i ubezpieczenia nieruchomości, z których obie przynoszą korzyść konsumentowi, nie zostały one jako takie nabyte ze szkodą dla konsumenta. Po pierwsze – jak potwierdzono na rozprawie – AS miała swobodę wyboru towarzystwa ubezpieczeniowego, w którym wykupiła rzeczone polisy. Po drugie, w sprawie w postępowaniu głównym nie zakwestionowano, że polisy ubezpieczeniowe były należycie wykonane; ubezpieczyciel zapewnił skuteczną ochronę nieruchomości i osoby konsumenta, obejmującą takie rodzaje ryzyka jak pożar, powódź, śmierć, inwalidztwo itp. Korzyści te nie były czysto hipotetyczne. Nawet przy braku zdarzenia będącego podstawą roszczenia ubezpieczyciel ponosił ryzyko na własnym bilansie, utrzymywał niezbędne rezerwy i ponosił rzeczywiste koszty reasekuracji w celu pokrycia swojej potencjalnej ekspozycji. Przez cały okres obowiązywania tych umów ubezpieczyciel ponosił „odpowiedzialność za ryzyko”, zapewniając konsumentce ciągłą ochronę i natychmiastową gwarancję finansową. Ponieważ składki stanowiły zgodne z prawem wynagrodzenie za podjęte ryzyko, ich zapłata stanowi usługę, która była faktycznie świadczona i ekonomicznie wyceniona.
51.      W związku z tym wszelkie roszczenia o zwrot tych składek są nie tylko działaniem post festum, ale są również trudne do oceny w kontekście tak bezsprzecznego świadczenia usług. Można by bowiem twierdzić, że zwrot z tytułu polis ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie w okolicznościach takich jak okoliczności w postępowaniu głównym wykraczałby poza zwykłe przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument, gdyby nieuczciwy warunek nie istniał; w efekcie zapewniłoby to konsumentowi bezpłatną ochronę ubezpieczeniową bez żadnych kosztów osobistych.
52.      Prawdą jest, że w ramach polityk Unii art. 169 TFUE i art. 38 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej wymagają zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów, którzy znajdują się w słabszej pozycji w stosunku do przedsiębiorców, ponieważ należy ich uznać ich za gorzej poinformowanych, słabszych gospodarczo i mniej doświadczonych pod względem prawnym od ich kontrahentów(21).      Prawdą jest jednak również, że w orzecznictwie Trybunału uznano, iż ochrona konsumentów nie jest bezwzględna(22).
53.      W tym względzie, nawet jeśli sporne polisy ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie są również korzystne dla banku(23), korzyści te nie wynikają z zastosowania samego nieuczciwego warunku. W tym kontekście należy podkreślić, że celem dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich nie jest unieważnienie wszystkich postanowień umownych zawierających nieuczciwe warunki, lecz osiągnięcie równowagi między prawami i obowiązkami stron umowy poprzez przywrócenie równości między nimi(24).
54.      Tak więc przepisy krajowe, których celem jest przywrócenie pierwotnej sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku nieuczciwego warunku, nie powinny wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego głównego celu dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, nakładając nieproporcjonalne obciążenie na banki. Zbytnie przechylenie szali w drugą stronę mogłoby zagrozić stabilności rynku finansowego, co byłoby sprzeczne z celami dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
55.      Z tego względu Trybunał uznał, że cele polegające na zapewnieniu stabilności systemu bankowego i finansowego oraz zapobieganiu ryzyku systemowemu są celami interesu ogólnego realizowanymi przez Unię Europejską(25).
56.      Cele te leżą w interesie ogólnym i są konstytucyjnie zakotwiczone w misji zapewnienia stabilności systemu finansowego powierzonej Europejskiemu Systemowi Banków Centralnych (ESBC) na mocy art. 127 ust. 5 TFUE, a także w konieczności zachowania stabilności unii gospodarczej i walutowej przewidzianej w art. 3 ust. 4 TUE.
57.      Należy podkreślić, że na szczeblu Unii ustanowiono wymogi ostrożnościowe na podstawie art. 114 TFUE (rynek wewnętrzny) zgodnie z rozporządzeniem w sprawie wymogów kapitałowych(26) i na podstawie
art. 63 ust. 1 TFUE (swobodny przepływ kapitału) zgodnie z dyrektywą w sprawie wymogów kapitałowych(27).
Wymogi te mają zastosowanie do wszystkich państw członkowskich i wykraczają poza granice strefy euro.
58.      Wymogi te zostały wzmocnione w różnych aktach prawa wtórnego Unii dotyczących ochrony konsumentów, takich jak dyrektywa 2014/17/UE w sprawie kredytów hipotecznych(28).
59.      Chociaż polisy ubezpieczenia na życie i ubezpieczenia nieruchomości nie są wymagane na mocy prawa Unii, które ma zastosowanie do udzielania kredytów hipotecznych, to służą one zapewnieniu przestrzegania przez bank podstawowych wymogów ostrożnościowych i norm regulacyjnych. W postępowaniu głównym bezsporne jest, że nałożony na kredytobiorców przez banki obowiązek wykupienia takich polis ubezpieczeniowych nie jest sam w sobie nieuczciwy lub nieważny z prawnego punktu widzenia.
60.      W ostatecznym rozrachunku wdrożenie takich zabezpieczeń służy zarówno prywatnym interesom banku i kredytobiorcy, jak i szerszemu interesowi publicznemu. Chroniąc kredytobiorcę przed nieprzewidzianymi okolicznościami, a bank przed niewywiązaniem się
ze zobowiązań, środki te przyczyniają się do utrzymania stabilności systemu bankowego i finansowego, co stanowi cel leżący w ogólnym interesie prawa Unii.
61.      Na kredytobiorcy mogą ciążyć niezliczone wydatki w związku z zawarciem umowy, która następnie zostaje uznana za nieważną(29).      W tym względzie w prawie krajowym możliwe jest dokonanie rozróżnienia między kosztami, które należy zwrócić konsumentowi, a tymi, których zwrot nie wynika automatycznie z faktu, że umowa kredytu hipotecznego została uznana za nieważną ze względu na to, że zawierała nieuczciwy warunek(30).
62.      Podsumowując, kwestia zwrotu obu rodzajów składek ubezpieczeniowych nie jest kwestią przedkładania jednej zasady nad drugą, lecz kwestią wyważenia różnych interesów.
63.      Z zastrzeżeniem, że kredytobiorcy zwrócone zostaną wszystkie płatności dokonane na rzecz banku w wyniku zastosowania nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytu hipotecznego, nie uważam, by prawo Unii stało na przeszkodzie wykładni przepisów krajowych, zgodnie z którą kredytobiorca nie ma prawa domagać się zwrotu składek zapłaconych z tytułu polis ubezpieczenia nieruchomości i ubezpieczenia na życie, nawet jeśli wykupienie tych polis było warunkiem zawarcia umowy kredytu uznanej za nieważną ze względu na to, że zawierała ona nieuczciwy warunek.
IV.    Wnioski
64.      W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby na pytanie prejudycjalne zadane przez Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska) odpowiedział następująco:
W przypadku ustalenia całkowitej nieważności umowy konsumenckiej art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z zasadami skuteczności i proporcjonalności
należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej przepisów krajowych, zgodnie z którą:
–        bank ma obowiązek zwrócić konsumentowi równowartość poniesionych przez konsumenta kosztów ubezpieczenia ryzyka banku takich jak ubezpieczenie niskiego wkładu własnego i ubezpieczenie pomostowe, które stanowiły zabezpieczenie spłaty kredytu;
–        bank nie ma obowiązku zwrócić konsumentowi równowartości poniesionych przez konsumenta kosztów ubezpieczenia ryzyka konsumenta takich jak ubezpieczenie nieruchomości i ubezpieczenie na życie, które stanowiły zabezpieczenie spłaty kredytu.
1      Język oryginału: angielski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa, która nie odpowiada rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29, zwana dalej „dyrektywą w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich”).
3      Ubezpieczenie niskiego wkładu własnego kompensuje ryzyko kredytodawcy w sytuacjach, w których wartość kredytu odpowiada znacznej części (ponad 80 %) wartości nieruchomości obciążonej hipoteką. Im niższy wkład własny, tym większe ryzyko związane z kredytem dla kredytodawcy, dlatego też kredytobiorca może zostać poproszony o wykupienie dodatkowego ubezpieczenia.
4      Ubezpieczenie pomostowe jest gwarancją krótkoterminową obejmującą ryzyko banku w okresie przejściowym pomiędzy wypłatą kredytu a formalnym wpisem hipoteki do księgi wieczystej kredytowanej nieruchomości.
5      Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 61).
6      Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 53–57 i przytoczone tam orzecznictwo).
7      Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 66); z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną) (C‑520/21, zwany dalej „wyrokiem Bank M.”, EU:C:2023:478, pkt 61).
8      Zobacz wyrok z dnia 8 września 2022 r., D.B.P. i in. (Kredyt hipoteczny denominowany w walucie obcej) (od C‑80/21 do C‑82/21, EU:C:2022:646, pkt 68). Jak bowiem wyjaśnia rzeczniczka generalna V. Trstenjak w pkt 86–88 opinii w sprawie Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:74), perspektywa „konwalidacji” umowy zawierającej nieuczciwy warunek przez sądy krajowe, czy to poprzez zmianę, czy też zastąpienie tego warunku, „nie tylko osłabiał[aby] odstraszający skutek wynikający z art. 6 [dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich], lecz miał[aby] nawet odwrotny efekt”, zachęcając przedsiębiorcę do „»spróbowania szczęścia« i włączenia do umowy tylu nieuczciwych warunków, ile to możliwe, licząc na to, że sąd przeoczy większą część z nich”.
9      Zobacz podobnie wyrok Bank M., pkt 64.
10      Zobacz wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 66); z dnia 31 marca 2022 r., Lombard Lízing (C‑472/20, EU:C:2022:242, pkt 50–55 i przytoczone tam orzecznictwo).
11      Zobacz w tym względzie wyrok Bank M., pkt 66.
12      Zobacz na przykład wyrok Bank M., pkt 67, 68. Cel ten wynika z art. 7 dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
13      Wyrok Bank M., pkt 68.
14      Zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2025 r., AxFina Hungary (Dalsze obowiązywanie umowy) (C‑630/23, EU:C:2025:302, pkt 77 i przytoczone tam orzecznictwo). Sąd uznał również prawo konsumentów do żądania zwrotu kosztów takich jak koszty notarialne i administracyjne, jeżeli koszty te wynikają z zastosowania nieuczciwego warunku. Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578).
15      Wyrok Bank M., pkt 69, 74.
16      Zobacz podobnie wyrok Bank M., pkt 73.
17      Oznacza to, że państwa członkowskie mogą również przyjąć przepisy zapewniające konsumentom wyższy poziom ochrony niż wymagany przez tę dyrektywę. Zobacz motyw dwunasty owej dyrektywy i wyroki: z dnia 3 czerwca 2010 r., Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid (C‑484/08, EU:C:2010:309, pkt 28); a także z dnia 18 stycznia 2024 r., Getin Noble Bank i in. (Kontrola z urzędu nieuczciwych warunków umownych) (C‑531/22, EU:C:2024:58, pkt 68).
18      Punkt 5 odpowiedzi sądu odsyłającego na pytania Trybunału.
19      Możliwe jest jednak również, że kredytobiorczyni posiadała już ubezpieczenie nieruchomości stanowiącej przedmiot hipoteki lub ubezpieczenie na życie i że dokonuje jedynie cesji swoich wierzytelności z tytułu tych polis na bank do wysokości wartości kredytu.
20      Wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 66), wyróżnienie moje. Zobacz także pkt 28 niniejszej opinii.
21      Wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska (C‑419/18 i C‑483/18, EU:C:2019:930, pkt 46).
22      Wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 68); z dnia 13 marca 2025 r., Banco Santander (C‑230/24, EU:C:2025:177, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
23      Jeżeli
na przykład nieruchomość obciążona hipoteką nie jest ubezpieczona przez kredytobiorcę, to bank mógłby być zmuszony do wykupienia takich polis ubezpieczeniowych na własny koszt, co mogłoby prowadzić do zaoferowania przez bank wyższej ceny kredytu.
24      Zobacz podobnie wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Provident Polska (C‑321/22, EU:C:2023:911, pkt 81, 87 i przytoczone tam orzecznictwo).
25      Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Adusbef i in. (C‑686/18, EU:C:2020:567, pkt 92 i przytoczone tam orzecznictwo). W szczególności, w kontekście wykładni dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, zob. wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Myszak (C‑324/23, EU:C:2025:324, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo).
26      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych, zmieniające rozporządzenie (UE) nr 648/2012 (Dz.U. 2013, L 176, s. 1), zmienione rozporządzeniem delegowanym Komisji (UE) 2025/1496 z dnia 12 czerwca 2025 r. zmieniającym rozporządzenie nr 575/2013 w odniesieniu do daty rozpoczęcia stosowania wymogów w zakresie funduszy własnych z tytułu ryzyka rynkowego (Dz.U. L, 2025/1496).
27      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/36/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie warunków dopuszczenia instytucji kredytowych do działalności oraz nadzoru ostrożnościowego nad instytucjami kredytowymi i firmami inwestycyjnymi, zmieniająca dyrektywę 2002/87/WE i uchylająca dyrektywy 2006/48/WE oraz 2006/49/WE (Dz.U. 2013, L 176, s. 338), zmieniona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1619 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie zmiany dyrektywy 2013/36 w odniesieniu do uprawnień nadzorczych, sankcji, oddziałów z państw trzecich i ryzyk środowiskowych, społecznych i z zakresu ładu korporacyjnego (Dz.U. L, 2024/1619).
28      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 lutego
2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniająca dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36 oraz rozporządzenie (UE)
nr 1093/2010 (Dz.U. 2014, L 60, s. 34). Zobacz w szczególności art. 12 ust. 4 tej dyrektywy.
29      Mogą one obejmować zwykłe wydatki, takie jak koszt przejazdu konsumenta do banku taksówką w celu podpisania umowy lub koszty tłumaczenia dokumentów, które należy dostarczyć w tłumaczeniu na język państwa, w którym znajduje się bank, aby ubiegać się o kredyt.
30      Nawet przy założeniu, że takie dodatkowe koszty mogą zostać wyłączone z zakresu stosowania prawa do żądania zwrotu w następstwie stwierdzenia nieważności umowy kredytu ze względu na to, że zawierała ona nieuczciwy warunek, nie można wykluczyć, że takie koszty mogą podlegać zwrotowi w ramach powództwa o odszkodowanie, o ile spełnione są przesłanki uzyskania takiego odszkodowania.