62019CC0883
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
EMILIOU
ippreżentati fit‑12 ta’ Mejju 2022 (
1
)
Kawża C‑883/19 P
HSBC Holdings plc,
HSBC Bank plc,
HSBC Continental Europe, li kienet HSBC France
vs
Il-Kummissjoni Ewropea
“Appell – Kompetizzjoni – Artikolu 101 TFUE – Manipulazzjoni tar-rati ta’ riferiment interbankarji tal-Euribor – Skambju ta’ informazzjoni kunfidenzjali – Restrizzjoni “minħabba l-għan” – Ksur uniku u kontinwu – Riżolviment – Proċedura ibrida – Preżunzjoni ta’ innoċenza – Dritt għal amministrazzjoni tajba – Dmir ta’ imparzjalità”
I. Introduzzjoni
1.
Derivattivi tar-Rata tal-Imgħax f’Euro (iktar ’il quddiem l-“EIRDs”) sikwit jintużaw bħala koperturi minn banek, investituri istituzzjonali, kumpanniji u individwi biex jipproteġu lilhom innifishom minn kambjamenti fir-rati tal-interessi fis-suq. L-Euro Interbank Offered Rates (iktar ’il quddiem “Euribor”) huma importanti minħabba li dawn ir-rati jipprovdu punt ta’ riferiment għall-prezz tar-rati tal-interessi ta’ kull xorta ta’ prodotti finanzjarji, bħall-iswaps tar-rati tal-interessi, kuntratti tal-futur fuq rati tal-interessi, kontijiet ta’ tifdil u self ipotekarju. Min-naħa l-oħra, l-Euro Over-Night Index Average (iktar ’il quddiem l-“EONIA”) kienet isservi bħala r-rata ta’ riferiment interbankarja matul il-lejl għall-euro. EONIA ma baqgħetx tintuża b’effett mit‑3 ta’ Jannar 2022.
2.
F’dan l-appell, xi kumpanniji tal-grupp bankarju HSBC talbu lill-Qorti tal-Ġustizzja tannulla s-sentenza tal-Qorti Ġenerali (
2
), li parzjalment ċaħdet it-talba tagħhom għall-annullament ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni li imponiet multa fuqhom għax kienu ħadu sehem, mit‑12 ta’ Frar sas‑27 ta’ Marzu 2007, f’kartell fis-suq tal-EIRDs konness mal-Euribor u/jew mal-EONIA (
3
).
3.
Dan l-appell iqajjem għadd ta’ kwistjonijiet fil-proċedura u fil-mertu dwar id-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni Ewropea. Fost dawk il-kwistjonijiet ta’ sinjifikat partikolari huwa d-dmir tal-Kummissjoni Ewropea li taġixxi b’mod imparzjali u li tosserva l-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza tal-partijiet li ma jkunux waslu għal riżolviment meta dawn iwettqu proċeduri ibridi, (
4
) u l-kunċett ta’ “ksur minħabba l-għan”.
II. Il‑fatti u l‑kuntest ġuridiku
4.
Il-fatti u l-kuntest ġuridiku ta’ dan il-każ, kif iddikjarati fis-sentenza appellata (
5
), jistgħu jinġabru f’sunt kif ġej.
5.
Fl‑14 ta’ Ġunju 2011 il-grupp bankarju Barclays (iktar ’il quddiem “Barclays”) talab lill-Kummissjoni biex jingħata marker skont l-Avviż tal-Kummissjoni dwar l-Immunità minn multi u tnaqqis ta’ multi f’każijiet ta’ kartell (
6
), u għarrafha li kien jeżisti kartell fis-settur EIRD u wera x-xewqa tiegħu li jikkoopera. Fl‑14 ta’ Ottubru 2011, Barclays ingħata immunità kundizzjonata.
6.
Fil‑5 ta’ Marzu u fid‑29 ta’ Ottubru 2013, skont l-Artikolu 11(6) tar-Regolament Nru 1/2003, il-Kummissjoni bdiet proċeduri ta’ ksur kontra HSBC Holdings plc, HSBC Bank plc u HSBC Continental Europe (li kienet HSBC France) (iktar ’il quddiem flimkien “HSBC” jew l-“appellanti”) u Barclays, Crédit Agricole SA u Crédit agricole Corporate and Investment Bank (iktar ’il quddiem flimkien “Crédit agricole”), Deutsche Bank AG, Deutsche Bank Services (Jersey) Ltd u DB Grupp Services (UK) Ltd (iktar ’il quddiem flimkien “Deutsche Bank”), JP Morgan Chase & Co., JP Morgan Chase Bank National Association u JP Morgan Services LLP (iktar ’il quddiem flimkien “JP Morgan”), Royal Bank of Scotland plc u The Royal Bank of Scotland Group plc (ikar ’il quddiem flimkien “RBS”) u Société Generale.
7.
Barclays, Deutsche Bank, Société générale u RBS xtaqu jipparteċipaw fi proċedura għar-riżolviment skont l-Artikolu 10a tar-Regolament Nru 773/2004. L-appellanti, Crédit Agricole u JP Morgan iddeċidew li ma jipparteċipawx f’dik il-proċedura għar-riżolviment.
8.
Fl‑4 ta’ Diċembru 2013 il-Kummissjoni adottat, fir-rigward ta’ Barclays, Deutsche Bank, Société générale u RBS, id-Deċiżjoni C(2013) 8512 final, li tirrigwarda proċediment skont l-Artikolu 101 [TFUE] u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE (il-Każ AT.39914 — Derivattivi tar-Rati tal-Imgħax f’Euro) (notifikat taħt id-dokument C(2013)8512) (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni għar-riżolviment” li biha hija kkonkludiet li dawn il-kumpanniji kienu kisru l-Artikolu 101 TFUE u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE billi kienu ħadu sehem fi ksur uniku u kontinwu bl-iskop li jiddistortjaw il-kors normali tal-prezzijiet fis-suq tal-EIRD.
9.
Fid‑19 ta’ Marzu 2014 il-Kummissjoni bagħtet dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet lill-appellanti, u lil Crédit Agricole u lil JP Morgan.
10.
L-appellanti setgħu jeżaminaw il-partijiet aċċessibbli tal-fajl tal-Kummissjoni u r-rappreżentanti legali tagħhom kellhom ukoll aċċess għall-fajl fl-uffiċċji tal-Kummissjoni. L-appellanti kellhom ukoll aċċess għad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet mibgħuta lill-partijiet li waslu għar-riżolviment, għar-risposti ta’ dawk il-partijiet u għad-deċiżjoni għar-riżolviment.
11.
Fl‑14 ta’ Novembru 2014 l-appellanti bagħtu l-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom dwar id-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet u ppreżentaw il-fehmiet tagħhom oralment waqt is-smigħ li nżamm bejn il‑15 u s‑17 ta’ Ġunju 2015.
12.
Fis‑7 ta’ Diċembru 2016 il-Kummissjoni adottat id-deċiżjoni kontenzjuża abbażi tal-Artikoli 7 u 23 tar-Regolament Nru 1/2003.
13.
L-Artikolu 1 tad-deċiżjoni kontenzjuża kien jgħid, inter alia, li l-appellanti kienu kisru l-Artikolu 101 TFUE u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE billi pparteċipaw, bejn it‑12 ta’ Frar 2007 u s‑27 ta’ Marzu 2007, “fi ksur uniku u kontinwu fir-rigward [tal-EIRDs] li jkopru ż-ŻEE fl-intier tagħha, li kienu jikkonsistu fi ftehimiet u/jew prattiki miftiehma li kellhom bħala l-għan tagħhom id-distorsjoni tal-kors normali tal-komponenti tal-prezzijiet fis-settur tal-EIRD […]” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
14.
L-Artikolu 2 tad-deċiżjoni kontenzjuża impona fuq l-appellanti multa, li għaliha huma responsabbli in solidum, ta’ EUR 33606000.
III. Il‑proċeduri quddiem il‑Qorti Ġenerali u s‑sentenza appellata
15.
Bir-rikors tagħhom skont l-Artikolu 263 TFUE, ippreżentat fis‑17 ta’ Frar 2017, l-appellanti talbu lill-Qorti Ġenerali biex, essenzjalment, tannulla d-deċiżjoni kontenzjuża jew, minflok, tvarja l-ammont tal-multa.
16.
Fis-sentenza tagħha tal‑24 ta’ Settembru 2019 il-Qorti Ġenerali ċaħdet it-talbiet tal-appellanti li kienu dwar: (i) li l-Kummissjoni kienet sabet ksur minħabba l-għan; (ii) il-Kummissjoni kienet sabet ksur uniku u kontinwu, u (iii) allegatament kien hemm żball ta’ liġi u ksur tar-rekwiżiti proċedurali essenzjali matul il-proċedura amministrattiva. Madankollu, il-Qorti Ġenerali sabet li d-deċiżjoni kontenzjuża kienet ivvizzjata b’motivazzjoni insuffiċjenti dwar kif kien iffissat l-ammont tal-multa.
17.
Għaldaqstant, il-Qorti Ġenerali parzjalment annullat (punt 1 tad-dispożittiv) u parzjalment ikkonfermat (punt 2 tad-dispożittiv) id-deċiżjoni kontenzjuża, billi kkundannat lill-appellanti kif ukoll lill-Kummissjoni għall-ispejjeż tagħhom stess (punti 3 u 4 tad-dispożittiv).
IV. Il‑proċeduri quddiem il‑Qorti tal-Ġustizzja u t‑talbiet
18.
Fl-appell tagħhom quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ippreżentat fit‑3 ta’ Diċembru 2019, l-appellanti jitolbu li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha: (i) tannulla l-punt 2 tad-dispożittiv tas-sentenza appellata, (ii) tannulla l-punt 1(b) tad-deċiżjoni kontenzjuża jew, alternattivament, tannulla l-punt 1(b) sa fejn jirreferi għall-partecipazzjoni ta’ HSBC fi ksur uniku u kontinwu wara d‑19 ta’ Marzu 2007, u (iii) tikkundanna lill-Kummissjoni għall-ispejjeż.
19.
Min-naħa tagħha l-Kummissjoni titlob li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha tiċħad l-appell u tikkundanna lill-appellanti għall-ispejjeż.
20.
B’digrieti tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tas‑16 ta’ Lulju 2020, Crédit Agricole u JP Morgan (iktar ’il quddiem l-“intervenjenti”) ingħataw il-permess li jintervjenu insostenn tat-talba tal-appellanti.
21.
B’deċiżjoni tat‑28 ta’ Ġunju 2021 il-Kummissjoni emendat u adottat mill-ġdid id-deċiżjoni kontenzjuża biex tirrimedja l-motivazzjoni insuffiċjenti dwar il-multa imposta fuq l-appellanti (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni tal‑2021”) (
7
).
22.
Fis‑7 ta’ Settembru 2021, permezz ta’ miżura ta’ organizzazzjoni tal-proċedura adottata skont l-Artikolu 62 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-Kummissjoni ntalbet iġġib kopja tad-deċiżjoni tal‑2021 u twieġeb tliet mistoqsijiet dwar l-effetti ta’ dik id-deċiżjoni vis-à-vis id-deċiżjoni (oriġinali) li hija s-suġġett tas-sentenza appellata. B’ittra tas‑16 ta’ Settembru 2021 il-Kummissjoni għarrfet lill-Qorti tal-Ġustizzja li d-deċiżjoni tal‑2021 kienet emendat biss il-premessi u d-dispożittiv tad-deċiżjoni kontenzjuża dwar l-ammont tal-multa imposta fuq l-appellanti. Għall-kuntrarju, id-deċiżjoni tal‑2021 ma kinitx emendat il-partijiet tad-deċiżjoni kontenzjuża li huma s-suġġett ta’ dawn il-proċeduri ta’ appell.
23.
L-appellanti, l-intervenjenti u l-Kummissjoni ppreżentaw il-fehmiet tagħhom waqt is-smigħ quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li nżamm fis‑26 ta’ Jannar 2022.
V. Analiżi
24.
Dawn il-konklużjonijiet ser iqisu kull wieħed mis-sitt aggravji fl-ordni li kienu ppreżentati mill-appellanti, u ser jikkunsidraw flimkien ir-raġunijiet li jikkonċernaw l-istess kwistjoni.
25.
Għaldaqstant, l-ewwel, ser inqis l-allegazzjonijiet dwar ksur, mill-Kummissjoni, ta’ xi drittijiet u garanziji proċedurali tal-appellanti (A). It-tieni, ngħaddi għall-aggravji tal-appellanti dwar għaliex il-Qorti Ġenerali kienet ikklassifikat l-imġiba tal-appellanti bħala ksur “minħabba l-għan” skont it-tifsira tal-Artikolu 101(1) TFUE (B). It-tielet u fl-aħħar nett, ser nittratta l-argumenti tal-appellanti dwar dak li kkonstatat il-Qorti Ġenerali li l-appellanti kienu pparteċipaw fi “ksur uniku u kontinwu” (C).
26.
Minħabba l-għadd u l-importanza tal-kwistjonijiet imqajma f’dan l-appell, ser niddiskuti f’iktar dettall f’dawn il-konklużjonijiet dawk li jidhru li jqajmu kwistjonijiet ġodda ta’ dritt jew, fi kwalunkwe każ, li għandhom ċertu livell ta’ kumplessità. Għall-kuntrarju, ser nindirizza iktar fil-qosor il-bqija tal-kwistjonijiet minħabba li, fil-fehma tiegħi, huma jistgħu jiġu riżolti abbażi ta’ ġurisprudenza stabbilita sewwa.
A.
L‑ewwel aggravju: il-preżunzjoni ta’ innoċenza u d‑dritt għal amministrazzjoni tajba
1. L‑argumenti tal‑partijiet
27.
Bl-ewwel aggravju, dirett kontra l-punti 287 sa 292 tas-sentenza appellata, l-appellanti jargumentaw li l-Qorti Ġenerali żbaljat fid-dritt meta evalwat it-talbiet tagħhom dwar ksur mill-Kummissjoni tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza, tad-dritt tagħhom għal amministrazzjoni tajba u tar-rispett tad-dritt tad-difiża tagħhom.
28.
L-appellanti jsostnu li, bl-adozzjoni ta’ proċedura ibrida mqassma (
8
), il-Kummissjoni ppreġudikat irrimedjabbilment il-pożizzjoni tagħhom qabel ma fil-fatt kienet adottata d-deċiżjoni kontenzjuża, biex b’hekk kisret il-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza. Tabilħaqq, id-deċiżjoni għar-riżolviment, minkejja li ma kinitx indirizzata lil HSBC, ikkonstatat li HSBC kien parti fi prattika bilateral ma’ bank ieħor li kellha l-għan li tirrestrinġi l-kompetizzjoni. Dik il-konstatazzjoni ma setgħatx, fil-fehma tal-appellanti, tiġi invalidata fil-proċedura (ordinarja) sussegwenti li kienet tikkonċerna lill-partijiet li ma waslux għal riżolviment, inklużi l-appellanti.
29.
L-appellanti jsostnu wkoll li l-Kummissjoni kisret id-dritt tagħhom għal amministrazzjoni tajba billi naqset milli taġixxi b’mod imparzjali meta evalwat il-każ tagħhom. Skont l-appellanti, dak in-nuqqas kien ikkonfermat mill-Ombudsman Ewropew. Fl‑2015 l-Ombudsman kien sab li l-Kummissarju responsabbli għall-kompetizzjoni (iktar ’il quddiem il-“Kummissarju responsabbli dak iż-żmien”), fl‑2012 u fl‑2014, kien għamel xi dikjarazzjonijiet fil-pubbliku li wieħed seta’ raġonevolment jifhem li kienu qegħdin jissuġġerixxu li l-Kummissjoni (jew il-Kummissarju nnifsu) kienu diġà ddeċidew ir-riżultat tal-investigazzjoni li kienet għadha għaddejja, u li dan kien jikkostitwixxi każ ta’ amministrazzjoni ħażina (
9
).
30.
L-appellanti jikkontendu li, meta evalwat l-argumenti mressqa dwar il-preżunzjoni ta’ innoċenza u d-dritt għal amministrazzjoni tajba, il-Qorti Ġenerali adottat it-test legali żbaljat, billi huma ntalbu jipproduċu provi li, fl-assenza ta’ ksur, id-deċiżjoni kienet tkun differenti (
10
) (iktar ’il quddiem it-“test Suiker Unie” (
11
)). It-test legali korrett li missu ntuża, fil-fehma tal-appellanti, huwa jekk kienx hemm “possibbiltà, anki jekk limitata” li d-deċiżjoni rilevanti setgħet kienet differenti (
12
).
31.
L-intervenjenti ressqu argumenti simili dwar dan il-punt. B’mod partikolari, Crédit Agricole huwa tal-fehma li, meta l-osservanza tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza tal-partijiet li ma jaslux għal riżolviment ma jkunx jista’ jiġi ggarantit kompletament f’deċiżjoni għar-riżolviment, il-Kummissjoni għandha tadotta diversi deċiżjonijiet (jiġifieri, id-deċiżjoni għar-riżolviment u d-deċiżjonijiet ordinarji) fl-istess waqt. Fir-rigward tad-dmir ta’ imparzjalità tal-Kummissjoni, Crédit Agricole jissottometti li s-sentenza appellata hija vvizzjata b’motivazzjoni insuffiċjenti għax tittratta l-ksur ta’ imparzjalità oġġettiva iżda mhux dak ta’ imparzjalità suġġettiva. JP Morgan iqis li, meta applikat it-test Suiker Unie, il-Qorti Ġenerali qiegħdet oneru ta’ prova impossibbli fuq l-appellanti li, għalhekk, jirriżulta fi ksur tad-dritt tagħhom għal rimedju effettiv, mogħti bl-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”).
32.
Il-Kummissjoni, min-naħa tagħha, tiċħad il-kritika tal-appellanti għas-sentenza appellata. Il-Kummissjoni ssostni li hija osservat kemm id-dmir tagħha ta’ imparzjalità oġġettiva kif ukoll il-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza meta hija adottat id-deċiżjoni għar-riżolviment qabel id-deċiżjoni kontenzjuża. B’rabta ma’ dan, il-Kummissjoni tisħaq li proċedura ibrida mqassma għar-riżolviment ma hijiex prekluża la mil-leġiżlazzjoni rilevanti (
13
) u lanqas mill-ġurisprudenza tal-qrati tal-Unjoni (
14
). Il-Kummissjoni hija tal-fehma li l-Qorti Ġenerali ddeċidiet b’mod korrett li d-deċiżjoni għar-riżolviment (i) ma kien fiha ebda konstatazzjoni dwar responsabbiltà u lanqas kwalunkwe konstatazzjoni negattiva kontra HSBC, u (ii) inkludiet biss ftit riferimenti għal HSBC, li kienu limitati għal dak li kien strettament meħtieġ biex ikun deskritt u stabbilit il-każ kontra l-partijiet li waslu għar-riżolviment.
33.
Flimkien ma’ dan, il-Kummissjoni tissottometti li, meta hija adottat it-test Suiker Unie, il-Qorti Ġenerali segwit kif imiss il-ġurisprudenza li skontha kwalunkwe irregolarità dwar imparzjalità oġġettiva mill-Kummissjoni (jew minn membru tal-persunal tagħha) għandha twassal għall-annullament tad-deċiżjoni rilevanti jekk ikun stabbilit li l-kontenut ta’ dik id-deċiżjoni kien ikun differenti kieku ma kinitx seħħet dik l-irregolarità (
15
). It-test issuġġerit mill-appellanti jirrigwarda, fil-fehma tal-Kummissjoni, żball proċedurali ieħor (ksur tad-drittijiet tad-difiża ta’ impriża), li huwa differenti minn dak imsemmi f’dan il-każ (assenza ta’ imparzjalità).
2. Analiżi
34.
Essenzjalment, l-argumenti mressqa mill-appellanti jikkonċernaw żewġ aspetti, li ser niddiskuti wieħed wara l-oħra hawn taħt.
a) Konsegwenzi ta’ żbalji proċedurali
35.
Fis-sentenza appellata l-Qorti Ġenerali ċaħdet bħala ineffettivi t-talbiet tal-appellanti dwar il-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza u d-dritt għal amministrazzjoni tajba. Il-Qorti Ġenerali qalet li, ukoll jekk kien hemm xi ksur f’dan ir-rigward, l-irregolarità proċedurali mwettqa mill-Kummissjoni kienet twassal għall-annullament tad-deċiżjoni kontenzjuża biss jekk ikun ġie ssodisfatt it-test Suiker Unie. Madankollu, inkwantu hija kienet diġà sabet li d-deċiżjoni kontenzjuża fil-fatt kienet stabbilixxiet, b’mod suffiċjenti fid-dritt, il-parteċipazzjoni tal-HSBC fl-imġiba antikompetittiva msemmija, il-Qorti Ġenerali qieset li dan it-test ma kienx ġie ssodisfatt.
36.
L-appellanti kkritikaw din il-linja ta’ motivazzjoni billi argumentaw li l-Qorti Ġenerali adottat it-test legali żbaljat fir-rigward tal-konsegwenzi li jirriżultaw mill-ksur tal-Kummissjoni.
37.
Naqbel.
38.
Biex nispjega għaliex nifhimha hekk, tista’ tkun siewja ħarsa fil-qosor tal-ġurisprudenza dwar il-konsegwenzi jekk jinstabu żbalji proċedurali magħmula mill-Kummissjoni fit-twettiq ta’ proċeduri fil-qasam tal-kompetizzjoni. Tabilħaqq, l-Unjoni Ewropea s’issa ma għandhiex leġiżlazzjoni komprensiva li tiddetermina l-konsegwenzi ta’ żbalji proċedurali mwettqa mill-Kummissjoni matul il-proċess amministrattiv (
16
). Lanqas ma għandu r-Regolament Nru 1/2003 sett ta’ regoli speċifiċi dwar dan. Kien, għalhekk, għall-qrati tal-Unjoni li jimlew dan il-vojt.
39.
Mal-ewwel daqqa ta’ għajn il-ġurisprudenza tista’ tidher pjuttost diversifikata, biex ma ngħidx xi ftit konfuża (
17
). Bla dubju, ma humiex daqstant viżibbli faċilment ir-raġunijiet għaliex il-qrati tal-Unjoni adottaw, pereżempju, testijet legali differenti biex jiddeterminaw il-konsegwenzi li jirriżultaw minn żbalji proċedurali u/jew għaliex huma segwew prinċipji differenti fir-rigward tal-piż u l-istandard ta’ prova f’dan ir-rigward.
40.
Iżda kieku wieħed kellu jmur lil hinn mis-sempliċi terminoloġija tad-diversi deċiżjonijiet dwar din il-materja, li jinfirxu tul il-medda ta’ diversi għexieren ta’ snin ta’ ħidma ġudizzjarja, u minkejja li mhux id-deċiżjonijiet kollha jidħlu perfettament fi gruppi definiti, huwa jkun jista’ jidentifika żewġ korpi prinċipali ta’ ġurisprudenza.
41.
Fl-ewwel korp ta’ ġurisprudenza l-qrati tal-Unjoni, mingħajr inkwiet, ħassru deċiżjonijiet adottati wara proċedura li fiha l-Kummissjoni kienet kisret “rekwiżit proċedurali essenzjali”. F’dawk il-kawżi l-Qorti tal-Ġustizzja qieset li ma kienx meħtieġ li l-impriżi jinvokaw żball proċedurali biex juru li tali żball seta’ influwenza l-kors tal-proċeduri u l-kontenut tad-deċiżjonijiet inkwistjoni b’detriment għalihom (
18
).
42.
Approċċ rigoruż f’każijiet fejn il-Kummissjoni tonqos milli tikkonfora ma’ rekwiżiti proċedurali essenzjali – jiġifieri, dispożizzjonijiet fundamentali ta’ natura proċedurali stabbiliti fid-dritt primarju jew sekondarju tal-Unjoni – huwa, fil-fehma tiegħi, għalkollox iġġustifikat. F’tali każijiet il-Kummissjoni tkun essenzjalment qiegħda taġixxi lil hinn mill-qafas legali stabbilit fit-Trattati, bi ksur tal-prinċipji ta’ legalità u ta’ setgħat mogħtija (
19
).
43.
F’dan ir-rigward għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 13(2) TUE, kull istituzzjonijiet tal-Unjoni “għandha taġixxi fil-limiti tal-kompetenzi mogħtija lilha mit-Trattati, u skond il-proċeduri, il-kondizzjonijiet u l-finijiet previsti minnhom” (
20
). Barra minn dan, skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 296 TFUE, “L-atti legali [tal-Unjoni] għandhom jiddikjaraw ir-raġunijiet li fuqhom ikunu bbażati”. Għaldaqstant, meta jadottaw atti li jkollhom effetti legalment vinkolanti, istituzzjonijiet tal-Unjoni ma jistgħux ma jagħtux kas tar-regoli proċedurali l-iktar bażiċi, b’mod partikolari billi jsegwu proċeduri sui generis (
21
) jew billi jadottaw atti li, jekk ma jkunux sostnuti b’motivazzjoni adegwata, jirrendu l-istħarriġ ġudizzjarju impossibbli (
22
).
44.
Bħala konsegwenza, jekk il-Kummissjoni tonqos milli tikkonforma mar-rekwiżiti proċedurali essenzjali jinħoloq interess pubbliku ċar (u mandatorju) li l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni jinħeles mill-atti vizzjati minħabba tali motivi gravi ta’ invalidità. Dan l-interess pubbliku jiġġustifika l-annullament immedjat tal-atti inkwistjoni, irrispettivament minn jekk ikunx flimkien (u fl-istess waqt) mal-interess privat ta’ xi impriżi li d-drittijiet tagħhom ikunu nkisru. Dan huwa għaliex l-impriżi li jinvokaw ksur ta’ rekwiżit proċedurali essenzjali ma jkunx jenħtiġilhom iġibu prova dwar kwalunkwe effett negattiv li jkunu batew minħabba l-irregolarità: il-fatt biss li tkun ġiet stabbilita irregolarità jimplika l-annullament tad-deċiżjoni rilevanti.
45.
Fit-tieni korp ta’ ġurisprudenza l-qrati tal-Unjoni ttrattaw irregolaritajiet proċedurali li fir-rigward tagħhom ma jkun jista’ jiġi identifikat ebda interess pubbliku prevalenti biex jiġi annullat l-att inkwistjoni. F’dawn il-każijiet, huwa għal dawk l-impriżi kkonċernati li għandhom jinvokaw il-ksur, jipproduċu prova ta’ dan sal-grad meħtieġ, u – normalment – jispjegaw x’konsegwenzi jistgħu jirriżultaw minnu. Fil-fatt, f’dawk il-każijiet il-qrati tal-Unjoni ġeneralment adottaw dak li jista’ jissejjaħ – biex nissellef terminu maħluq fl-Istati Uniti tal-Amerika – it-test ta’ “żball innokwu”. Fi kliem sempliċi, irregolarità proċedurali twassal għall-annullament tal-att ikkontestat biss jekk dik l-irregolarità tkun influwenzat jew setgħet tinfluwenza r-riżultat tal-proċedura.
46.
Madankollu, il-formulazzjoni preċiża tat-test ta’ żball innokwu fid-diversi deċiżjonijiet kienet differenti, tvarja – skont iċ-ċirkustanzi speċifiċi ta’ kull każ – bejn forma eħfef u forma iktar rigoruża. Barra minn dan, f’xi każijiet il-Qorti tal-Ġustizzja tidher li użat preżunzjoni f’dan ir-rigward. Għaldaqstant, fi ħdan il-korp ta’ ġurisprudenza li tikkonċerna irregolaritajiet li prinċipalment jaffettwaw id-drittijiet ta’ partijiet privati, għandhom jinstabu tliet strati ta’ sentenzi.
47.
Fl-ewwel strat ta’ sentenzi l-Qorti tal-Ġustizzja segwiet il-forma l-iktar rigoruża tat-test ta’ żball innokwu li, kif intqal iktar ’il fuq, kien l-ewwel ifformulat, għall-inqas fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni, fis-sentenza Suiker Uni (
23
). Huwa wkoll it-test li kien applikat mill-Qorti Ġenerali fis-sentenza appellata. Skont din il-formulazzjoni tat-test, żball proċedurali jwassal għall-annullament tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni biss jekk ir-rikorrent ikun jista’ jipproduċi prova li, fl-assenza tal-irregolarità, ir-riżultat tal-proċedura kien ikun differenti. Skont dan it-test, l-oneru tal-prova tax-xenarju ta’ “kieku kien il-każ” ikun fuq ir-rikorrent, u l-limitu li jagħti lok għall-annullament tad-deċiżjoni kontenzjuża huwa wieħed ta’ “kważi ċertezza”, jew għall-inqas ta’ “probabbiltà kbira”.
48.
Sussegwentement, fi strat ieħor ta’ sentenzi, it-test ta’ żball innokwu jidher li evolva f’forma eħfef. Tabilħaqq, f’diversi kawżi l-qrati tal-Unjoni ddikjaraw li d-deċiżjonijiet ikkontestati jkollhom jiġu annullati jekk ir-rikorrenti kellhom jistabbilixxu li, mingħajr l-irregolarità proċedurali, ir-riżultat tal-proċedura seta’ kien differenti (
24
). F’dawn il-każijiet ukoll, ir-rikorrent ikollu, għall-anqas inizjalment, oneru tal-prova. Madankollu, l-istandard ta’ evidenza meħtieġ ikun inqas (sempliċi “possibbiltà” normalment tkun suffiċjenti) bil-konsegwenza li, ladarba r-rikorrent jissodisfah, l-oneru jdur għal fuq il-Kummissjoni.
49.
Fl-aħħar nett, fit-tielet strat ta’ sentenzi l-Qorti tal-Ġustizzja, billi sabet irregolarità tal-proċedura li kienet ġabet magħha ksur gravi u ċar ta’ xi dritt proċedurali tal-impriżi inkwistjoni, ippreżumiet li dik l-irregolarità kienet affettwat jew jista’ jkun li affettwat ir-riżultat tal-proċedura. Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja ma talbitx li l-impriżi inkwistjoni jġibu kwalunkwe evidenza f’dan ir-rigward (
25
).
50.
Għaliex dawn it-tliet forom tat-test ta’ żball innokwu jeżistu flimkien fil-ġurisprudenza, u għal liema tipi ta’ żball proċedurali japplikaw?
51.
Sabiex tingħata tweġiba għal dawn il-mistoqsijiet, jista’ jkun xieraq li jitqies il-ħsieb wara t-test ta’ żball innokwu.
52.
L-adozzjoni ta’ tali test mill-qrati tal-Unjoni huwa dovut għall-fatt li mhux kull irregolarità ta’ proċedura tirriżulta ipso facto fi ksur ta’ drittijiet ta’ impriża. Xi żbalji proċedurali sempliċement ma jaffettwawx (u ma jistgħux jaffettwaw) l-interessi ġuridiċi protetti bid-dispożizzjonijiet tal-Unjoni li jagħtu drittijiet lill-partijiet suġġetti għal investigazzjoni. Approċċ aħrax għal irregolaritajiet proċedurali jkun, inter alia, qiegħed jagħti lok għal formaliżmu u burokrazija fil-proċess amministrattiv (
26
), u jkun ta’ detriment għall-kisba tal-interess ġenerali.
53.
B’konnessjoni ma’ dan, wieħed għandu jżomm f’moħħu li – kif il-Qorti tal-Ġustizzja konsistentement iddeċidiet – l-infurzar effettiv tal-politika dwar il-kompetizzjoni huwa motiv ta’ interess ġenerali rrikonoxxut mill-Unjoni Ewropea. Tabilħaqq, id-dispożizzjonijiet tat-Trattat dwar id-dritt tal-kompetizzjoni jikkostitwixxu dispożizzjonijiet fundamentali li huma essenzjali biex jitwettqu l-kompiti fdati lill-Unjoni Ewropea u, b’mod partikolari, biex jiffunzjona s-suq intern (
27
). Għalhekk, l-infurzar tar-regoli tal-kompetizzjoni għandu jirrispetta d-drittijiet fundamentali tal-impriżi involuti; iżda drittijiet fundamentali għandhom ukoll jiġu interpretati u applikati b’tali mod li ma jfixkilx infurzar effettiv tar-regoli tal-kompetizzjoni (
28
).
54.
Barra minn dan, ukoll jekk il-Kummissjoni fil-fatt tikser, matul il-proċedura amministrattiva, xi dritt proċedurali ta’ impriża, huwa ovvju li r-rimedju l-iktar adatt mhux dejjem ikun l-annullament tad-deċiżjoni inkwistjoni. Jekk ikun ċar li, minkejja l-ksur tad-drittijiet tal-impriża, l-irregolarità proċedurali inkwistjoni ma seta’ kellha ebda effett, kien x’kien, fuq ir-riżultat tal-kawża, l-annullament tad-deċiżjoni jkun jidher kemm mhux floku (minħabba li ma jkunx ta’ rimedju għall-ksur imwettaq) (
29
), kif ukoll sproporzjonat (minħabba li s-sanzjoni ma tkunx proporzjonata għall-iżball) (
30
). L-impriżi inkwistjoni jkunu jistgħu jiksbu rimedji legali oħra li jkunu iktar adatti għaċ-ċirkustanzi (
31
).
55.
Din il-loġika tapplika wkoll meta d-drittijiet miksura jkollhom l-istatus ta’ drittijiet fundamentali. Fid-dawl tal-kamp ta’ applikazzjoni wiesa’ mogħti kemm mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“Qorti EDB”), kif ukoll mill-qrati tal-Unjoni, għal ħafna minn dawk id-drittijiet ikun qiegħed jingħad l-ovvju li mhux kull ksur hu bħal ieħor. Ċertu ksur b’mod ċar ikun iktar serju u jħalli iktar konsegwenti minn ieħor.
56.
Minħabba f’hekk, insib li huwa loġiku li t-test ta’ żball innokwu jista’ jieħu forom differenti f’diversi każijiet, u dan jiddependi prinċipalment mill-gravità tal-ksur u kemm x’aktarx tali ksur ikun jista’ jinfluwenza r-riżultat tal-proċedura. B’mod partikolari, iktar ma jkun għoli l-grad ta’ probabbiltà, iktar ikun baxx il-limitu li jkollu jiġi ssodisfatt mir-rikorrent u viċi-versa (
32
). Barra minn hekk, fir-rigward tal-istandard ta’ prova meħtieġ mir-rikorrent għandu wkoll iqis il-kapaċità tar-rikorrent li jikseb u jipproduċi (xi) evidenza insostenn tal-allegazzjonijiet tiegħu. Din hija r-raġuni għaliex, meta l-allokazzjoni tal-oneru tal-prova (parzjali jew kompleta) fuq l-impriżi inkwistjoni tkun tista’ tammonta għal talba ta’ probatio diabolica tagħhom, jista’ jkun preżunt żball dannuż (
33
).
57.
Fid-dawl tal-ġurisprudenza l-iktar reċenti tal-qrati tal-Unjoni, jidhirli li t-test ta’ żball innokwu inqas strett sar dak “standard”, għall-inqas meta jkun hemm kwistjoni ġenwina ta’ dritt fundamentali fil-każ. Dan jidhirli li huwa raġonevoli, l-iktar għal żewġ raġunijiet. L-ewwel waħda hija li huwa stabbilit li l-oneru tal-prova ta’ ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni huwa fuq il-Kummissjoni, u kwalunkwe dubju raġonevoli għandhom jibbenefikaw minnu l-impriżi investigati (
34
). It-tieni raġuni hija li sikwit ikun partikolarment diffiċli għal impriża li tipproduċi prova pożittiva ta’ sitwazzjoni alternattiva u ipotetika (ir-riżultat tal-proċeduri fl-assenza ta’ irregolarità proċedurali), speċjalment fid-dawl tal-marġni ta’ diskrezzjoni li r-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni jagħtu lill-Kummissjoni meta timmonitorja l-konformità ma’ dawk ir-regoli u l-infurzar tagħhom.
58.
Il-forma rigoruża tat-test (jiġifieri, il-forma Suiker Unie tat-test) għandha, għalhekk, tkun irriżervata għal sitwazzjonijiet li fihom l-iżbalji proċedurali invokati jkunu jidhru li jikkonċernaw irregolaritajiet ta’ natura inferjuri.
59.
Fl-aħħar nett, ċertament ikun hemm każijiet li fihom jistgħu jiġu ppreżunti r-riperkussjonijiet fuq kemm ġeneralment tkun korretta u ġusta l-proċedura li tirriżulta minn irregolarità. Dawn huma l-iżbalji proċedurali li ma humiex biss partikolarment gravi, iżda wkoll huma ta’ natura strutturali: żbalji li jolqtu l-kuntest li fih isseħħ il-proċedura, u ma jkunux sempliċiment żbalji li jseħħu fi proċedura xort’oħra mmexxija sewwa (
35
).
60.
F’dan l-isfond jiena naqbel mal-appellanti li fis-sentenza appellata l-Qorti Ġenerali żbaljat meta ssuġġettat l-allegazzjonijiet tagħhom dwar ksur tad-dmir ta’ imparzjalità u tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza għal test rigoruż ta’ żball innokwu (it-test Suiker Unie), biex b’hekk huma kien jenħtiġilhom jipproduċu prova speċifika li l-kontenut tad-deċiżjoni kontenzjuża kien ikun differenti kieku ma seħħietx dik l-irregolarità.
61.
Nuqqas min-naħa tal-Kummissjoni li taġixxi bħala amministrazzjoni pubblika imparzjali meta tevalwa każ partikolari – minħabba li kienet preġudikata, jew minħabba li kellha ħsieb minn qabel dwar il-ħtija tal-impriżi investigati – għandu jikkostitwixxi ksur gravi ta’ dmirijietha li x’aktarx ikollu riperkussjonijiet fuq ir-riżultat tal-proċedura.
62.
Probabbli li tali żball ma jistax jitqabbel mal-formalitajiet jew mal-irqaqat tal-proċedura, jew jitqies li jkun jista’ jitqabbel ma’ dik ix-xorta ta’ żbalji li l-gravità tagħhom x’aktarx ikollha ftit influwenza fuq id-deċiżjoni finali. Għalhekk, fir-rigward ta’ tali żbalji, għandu jkun suffiċjenti għall-impriżi inkwistjoni jipprovdu elementi li jindikaw li dawk l-iżbalji setgħu kellhom influwenza fuq ir-riżultat tal-proċedura.
63.
Meqjus dan iktar ’il fuq, nikkonkludi li l-Qorti Ġenerali żbaljat meta applikat test legali żbaljat fl-istħarriġ ta’ dak li kienu qegħdin isostnu l-appellanti dwar nuqqas tal-Kummissjoni li tkun konformi mad-dmir tagħha ta’ imparzjalità u mal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza.
b) Proċedura ibrida mqassma
64.
It-tieni, l-appellanti jsostnu li l-Qorti Ġenerali żbaljat fid-dritt meta naqset milli tivverifika jekk il-proċedura għar-riżolviment kinitx tinkludi kwalunkwe espressjoni espliċita jew impliċita ta’ ħtijiethom.
65.
Dwar dan il-punt jiena naqbel ukoll mal-appellanti. Tabilħaqq, dik il-konklużjoni jidhirli li ssegwi mis-sentenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja f’Pometon.
66.
Fis-sentenza Pometon il-Qorti tal-Ġustizzja l-ewwel fakkret il-ġurisprudenza tagħha (u dik tal-Qorti EDB) dwar il-preżunzjoni ta’ innoċenza, li tgħid li, fi proċeduri kriminali kumplessi li jinvolvu diversi persuni li ma jistgħux jiġu ġġudikati flimkien, “issemmi l-parteċipazzjoni ta’ terzi li jistgħu jiġu ġġudikati separatament wara. Madankollu, jekk ikollhom jiġu ppreżentati fatti relatati mal-involviment ta’ terzi, il-qorti kkonċernata għandha tevita li tagħti iktar informazzjoni milli hija neċessarja għall-evalwazzjoni tar-responsabbiltà ġuridika tal-persuni li jkunu akkużati quddiemha. Barra minn hekk, il-motivazzjoni ta’ deċiżjonijiet ġudizzjarji għandha tiġi fformulata f’termini li huma ta’ natura li jevitaw sentenza prematura potenzjali dwar il-ħtija tal-persuni terzi kkonċernati, li tista’ tikkomprometti l-eżami ekwu tal-akkużi magħmula kontrihom fil-kuntest ta’ proċedura distinta” (
36
).
67.
Il-Qorti tal-Ġustizzja għaddiet imbagħad biex tiddeċiedi li dawk il-prinċipji huma, mutatis mutandis, ukoll rilevanti fejn il-Kummissjoni ssegwi, b’rabta ma’ kartell wieħed biss, proċedura ibrida mqassma li tkun tinvolvi żewġ deċiżjonijiet distinti. Fil-kuntest ta’ tali proċedura l-Kummissjoni jista’ jkun jenħtiġilha b’mod oġġettiv tindirizza, fid-deċiżjoni għar-riżolviment, ċerti fatti u mġiba dwar parteċipanti fl-allegat kartell li jkunu s-suġġett tal-proċedura ordinarja. Jekk, madankollu, dan ikun il-każ, il-Kummissjoni jkollha tiżgura, fid-deċiżjoni għar-riżolviment, li tippreserva “l-preżunzjoni ta’ innoċenza tal-impriżi li rrifjutaw li jittranżiġu u li huma s-suġġett ta’ proċedura ordinarja” (
37
).
68.
Fl-aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li “[s]abiex tiġi mistħarrġa l-osservanza tal-preżunzjoni ta’ innoċenza mill-Kummissjoni, hija l-qorti tal-Unjoni li għandha tanalizza deċiżjoni li ttemm il-proċedura ta’ tranżazzjoni [għar-riżolviment] u l-motivazzjoni tagħha kollha kemm hi u fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari li fihom din tkun ġiet adottata. Fil-fatt, kull riferiment espliċitu, f’ċerti partijiet ta’ din id-deċiżjoni, għan-nuqqas ta’ responsabbiltà tal-parteċipanti l-oħra fl-akkordju allegat jitlef is-sens tiegħu jekk partijiet oħra tal-imsemmija deċiżjoni jkunu jistgħu jinftiehmu bħala espressjoni prematura tar-responsabbiltà tagħhom.” (
38
)
69.
Ma huwiex ikkontestat li fis-sentenza appellata ma saret ebda analiżi bħal dik mitluba mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Pometon.
70.
Madankollu l-Kummissjoni targumenta li, għalkemm il-Qorti Ġenerali ma segwitx “il-kelma” tas-sentenza Pometon – minħabba li dik is-sentenza ngħatat wara li kienet ingħatat is-sentenza appellata – hija kienet konformi “mal-ispirtu” tagħha. Fil-fehma tagħha, il-Qorti Ġenerali de facto, assigurat li ma kienx hemm ksur tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza fir-rigward tal-appellanti.
71.
Jiena ma naqbilx ma’ dan.
72.
Il-Qorti Ġenerali ma ttrattat ma ebda tali għamla ta’ stħarriġ, espliċitament jew impliċitament. Kif intqal fil-punt 35 iktar ’il fuq, dik il-qorti ma kkunsidratx il-merti tat-talbiet tal-appellanti dwar dan il-punt minħabba li dawk it-talbiet kienu kkunsidrati ineffettivi.
73.
Għalhekk, jekk titħalla fil-ġenb il-kwistjoni relatata mal-korretezza tat-test legali applikat mill-Qorti Ġenerali f’dan il-kuntest, x’aktarx huwa ċar li, fis-sentenza appellata, il-Qorti Ġenerali bl-ebda mod ma analizzat il-formulazzjoni tad-deċiżjoni għar-riżolviment biex tivverifika jekk kinitx tosserva l-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza ta’ HSBC.
74.
Abbażi ta’ dan jiena tal-fehma li, meta stħarrġet l-ilmenti tal-appellanti dwar l-effetti tad-deċiżjoni għar-riżolviment fuq il-pożizzjoni tagħhom, il-Qorti Ġenerali żbaljat fid-dritt.
75.
Meqjus dan ta’ hawn fuq, jiena tal-opinjoni li l-ewwel aggravju mressaq mill-appellanti huwa, bħala prinċipju, fondat sewwa.
B.
It‑tieni u t‑tielet aggravju: ksur “minħabba l-għan”
76.
It-tieni u t-tielet aggravju mressqa mill-appellanti huma dwar il-kunċett ta’ “ksur minħabba l-għan” u l-mod li bih il-Qorti Ġenerali waslet għall-konklużjoni li l-imġiba tagħhom tat lok għal tali ksur.
1. L‑argumenti tal‑partijiet
77.
Permezz tat-tieni aggravju l-appellanti jissottomettu li l-Qorti Ġenerali żbaljat fid-dritt billi applikat ħażin l-Artikolu 101 TFUE bil-mod tagħha kif ikkaratterizzat l-għan tal-manipulazzjoni tal-Euribor tad‑19 ta’ Marzu 2007 u/jew meta ddistortjat l-evidenza rilevanti.
78.
L-appellanti – bis-sostenn tal-intervenjenti – jikkontendu, b’mod partikolari, li l-Qorti Ġenerali żbaljat fid-dritt meta kkonkludiet, fil-punti 101 u 102 tas-sentenza appellata, li s-sempliċi possibbiltà li l-partijiet li kellhom sehem fil-manipulazzjoni setgħu joffru kundizzjonijiet aħjar mill-kompetituri tagħhom (minħabba asimmetrija informattiva dwar il-livelli tal-Euribor) turi livell suffiċjenti ta’ dannu għall-kompetizzjoni li jagħti lok għal ksur “minħabba l-għan”. Il-Qorti Ġenerali missha ċċensurat lill-Kummissjoni meta din naqset milli tikkunsidra l-kwistjoni ewlenija dwar jekk meta saret magħrufa l-manipulazzjoni fid‑19 ta’ Marzu 2007, dan kienx ta lil kummerċjanti l-inċentiv li joffru rati iktar kompetittivi minn dawk tal-kompetituri tagħhom. F’dan ir-rigward, HSBC issottometta, quddiem il-Qorti Ġenerali, rapport ta’ esperti li skontu l-kummerċjanti parteċipanti ma kellhomx l-inċentiv li joffru rati iktar kompetittivi għaliex kieku għamlu hekk il-profitti tagħhom kienu jonqsu. Il-konstatazzjoni tal-Qorti Ġenerali, fil-punt 101 tas-sentenza appellata, li dan ir-rapport “kien fih biss asserzjonijiet ġenerali” hija, skont l-appellanti, distorsjoni ċara ta’ dik l-evidenza.
79.
Barra minn dan, permezz tat-tielet aggravju l-appellanti – għal darb’oħra bis-sostenn tal-intervenjenti – jargumentaw li l-Qorti Ġenerali żbaljat fid-dritt meta kkonkludiet li ż-żewġ diskussjonijiet dwar mids (
39
) kienu ksur “minħabba l-għan”. B’mod partikolari l-Qorti Ġenerali żbaljat meta qalet li n-natura favur il-kompetizzjoni ta’ dawk id-diskussjonijiet setgħet titqies biss fil-kuntest jew ta’ restrizzjonijiet anċillari għal azzjoni ewlenija jew ta’ evalwazzjoni skont l-Artikolu 101(3) TFUE. B’mod partikolari, fil-punti 149 sa 160 tas-sentenza appellata l-Qorti Ġenerali applikat id-duttrina ta’ “restrizzjonijiet anċillari” biex tevalwa l-argument, imressaq mill-appellanti, li l-iskambju ta’ informazzjoni dwar il-mids ma setax jitqies li kien, min-natura tiegħu stess, ta’ dannu biex kompetizzjoni normali tiffunzjona sewwa.
80.
Meta għamlet dan il-Qorti Ġenerali naqset, skont l-appellanti, milli tittratta l-argument attwali li huma kienu ressqu fl-ewwel istanza. Quddiem dik il-qorti l-appellanti kienu argumentaw li d-diskussjonijiet dwar mids, meta kienu ġew evalwati fil-kuntest ekonomiku u legali rilevanti, kienu fil-fatt favur il-kompetizzjoni. Fil-fehma tal-appellanti dawk id-diskussjonijiet naqqsu l-inċertezza dwar il-livell tal-mids fis-suq, hekk li kummerċjanti setgħu jiffissaw firxa iktar limitata ta’ talba/offerta għall-benefiċċju tal-klijenti tagħhom. Għalhekk, l-imġiba inkwistjoni ma setgħetx titqies ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE, aħseb u ara tikkostitwixxi ksur “minħabba l-għan”.
81.
Il-Kummissjoni tiddefendi l-motivazzjoni tas-sentenza appellata. Fil-fehma tagħha l-kritika tal-appellanti tiffoka biss fuq parti waħda tal-konstatazzjonijiet tal-Qorti Ġenerali, mingħajr ma tixħet dubju dwar l-aspett iktar fundamentali li jikkonsisti fil-fatt li l-imġiba inkwistjoni kienet bidlet l-istruttura tal-kompetizzjoni fis-suq. Il-Kummissjoni tikkontesta wkoll l-allegazzjoni li l-Qorti Ġenerali ddistortjat it-tifsira ċara tar-rapport ta’ esperti sottomess mill-appellanti fl-ewwel istanza. Fil-fehma tagħha l-Qorti Ġenerali sempliċement sabet li r-rapport ma kienx konvinċenti.
2. Analiżi
82.
Qabel kollox, m’iniex konvint bl-argumenti tal-appellanti magħmula fil-kuntest tat-tieni aggravju tagħhom.
83.
L-ewwel, il-kunċett ta’ restrizzjoni tal-kompetizzjoni “minħabba l-għan” skont it-tifsira tal-Artikolu 101(1) TFUE jirreferi, skont ġurisprudenza stabbilita, għal tipi ta’ mġiba kollużiva li jitqiesu li jkunu, min-natura tagħhom stess, ta’ dannu biex kompetizzjoni normali tiffunzjona sewwa, biex b’hekk il-prova li huma jkollhom effetti attwali fis-suq tkun żejda (
40
). Bħala tali, jekk awtorità tal-kompetizzjoni, wara li teżamina d-dispożizzjonijiet u l-għanijiet ta’ ftehim, kif ukoll il-kuntest legali u ekonomiku li fih ikun ġie approvat u implimentat dak il-ftehim, tasal għall-konklużjoni li tali ftehim ikun ta’ kategorija ta’ ftehim li n-natura detrimentali tagħha tkun, fid-dawl tal-esperjenza, komunement aċċettata u identifikabbli faċilment, dik l-awtorità ma jkunx jeħtiġilha tivverifika jekk dak il-ftehim ikunx fil-fatt iddistortja l-kompetizzjoni.
84.
L-awtorità jkollha sempliċement teskludi l-possibbiltà li l-ftehim inkwistjoni, “minkejja li jkun konformi ma’ kategorija ta’ ftehim li normalment titqies antikompetittiva, ma jkun jista’, madankollu, minħabba xi ċirkustanzi speċifiċi, jipproduċi assolutament ebda effett ta’ ħsara lis-suq, jew li jkun saħansitra favur il-kompetizzjoni” (
41
). Fi kliem ieħor, quddiem forma ta’ mġiba li tkun minnha nnifisha antikompetittiva, l-awtorità jkun jenħtiġilha biss tivverifika, fil-każ speċifiku, “jekk ikunx hemm ċirkustanzi fil-fatt u fid-dritt li ma jħallux il-ftehim jew il-prattika inkwistjoni jirrestrinġu l-kompetizzjoni” (
42
).
85.
Għalhekk, l-elementi rigward l-għarfien tal-impriżi kkonċernati u r-rieda tagħhom li jirrestrinġu l-kompetizzjoni jew interess ekonomiku permezz ta’ dan, normalment ikunu ta’ rilevanza limitata għal evalwazzjoni minn awtorità tal-kompetizzjoni dwar jekk l-imġiba tagħhom tkunx tista’ tiġi kklassifikata bħala restrizzjoni tal-kompetizzjoni “minħabba l-għan” (
43
). Verifika tal-kapaċità tal-imġiba li tirrestrinġi l-kompetizzjoni tkun, ġeneralment, fiha u minnha nnifisha, suffiċjenti għal dak il-fini.
86.
F’dan il-kuntest irrid infakkar ukoll li, skont ġurisprudenza stabbilita, wieħed għandu jippreżumi li l-impriżi li jieħdu sehem f’prattika miftiehma u jibqgħu attivi fis-suq jieħdu kont tal-informazzjoni li huma jiskambjaw mal-kompetituri tagħhom biex jiddeċiedu kif jaġixxu f’dak is-suq. Għalhekk ma jkunx hemm bżonn ta’ prova, biex ikun stabbilit ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE, li tali skambju ta’ informazzjoni kunfidenzjali jkun attwalment affettwa l-kompetizzjoni fis-suq (
44
).
87.
Għal dawn ir-raġunijiet jiena ma nsib ebda żball fid-dritt fil-punti 101 u 102 tas-sentenza appellata. Il-Qorti Ġenerali, kienet, fil-fehma tiegħi, korretta meta kkunsidrat li, biex l-imġiba inkwistjoni tkun ikklassifikata bħala restrizzjoni minħabba l-għan, l-allegata assenza ta’ rieda u/jew inċentiv min-naħa tal-kummerċjanti involuti li joffru rati aħjar ma kinitx deċiżiva.
88.
It-tieni, fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet iktar ’il fuq, l-argument tal-appellanti dwar l-allegata distorsjoni, min-naħa tal-Qorti Ġenerali, tat-tifsira ċara tal-evidenza fir-rigward tar-rapport ekonomiku tal-espert sottomess fl-ewwel istanza, jista’ jiġi miċħud bħala ineffettiv. Tabilħaqq, ukoll jekk dak ir-rapport kellu jkun fih, kif jallegaw l-appellanti, “evidenza ekonomika speċifika li teżamina fid-dettall l-inċentivi għall-kummerċjanti li kienu pparteċipaw fil-manipulazzjoni”, dan ma kienx ikollu effett fuq il-klassifikazzjoni tal-imġiba inkwistjoni bħala restrizzjoni minħabba l-għan.
89.
Biex inkun għidt kollox, irrid inżid li, fi kwalunkwe każ, jiena naqbel mal-Kummissjoni li l-Qorti Ġenerali tidher li kkunsidrat biss li r-rapport ma kienx persważiv. Dik ma hijiex konstatazzjoni li jista’ jsir appell minnha. Jiena ma nsib ebda żball fid-dritt fid-dikjarazzjoni (sfortunatament qasira) tal-Qorti Ġenerali li l-appellanti jikkontestaw.
90.
Għall-kuntrarju, jiena naqbel mal-argumenti mressqa mill-appellanti fl-aggravji tagħhom. Tabilħaqq, jiena tal-fehma li l-Qorti Ġenerali żbaljat fid-dritt meta evalwat l-allegazzjonijiet tal-appellanti dwar in-natura favur il-kompetizzjoni tal-imġiba inkwistjoni.
91.
Fil-punt 154 tas-sentenza appellata l-Qorti Ġenerali l-ewwel qalet li, “bl-eċċezzjoni tar-restrizzjonijiet anċillari għal operazzjoni prinċipali, […] huwa biss fil-qafas tal-evalwazzjoni tal-Artikolu 101(3) TFUE li eventwali effetti favur il-kompetizzjoni jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni”. Il-Qorti Ġenerali kompliet tispjega li l-Artikolu 101(1) TFUE ma fih ebda “regola ta’ raġonevolezza”, li tippermetti li jitwieżnu l-effetti favur u kontra l-kompetizzjoni ta’ ftehim, biex ikun iddeterminat jekk dak il-ftehim għandux ikun ikklassifikat bħala “restrizzjoni tal-kompetizzjoni”.
92.
Madankollu, dik il-pożizzjoni hija invalidata minn ġurisprudenza reċenti. B’mod partikolari, kif il-Qorti tal-Ġustizzja għamlitha ċara fil-kawża UK Generics, meta l-partijiet għal ftehim jipprevalixxu ruħhom minn effetti tiegħu favur il-kompetizzjoni, dawn l-effetti għandhom, bħala elementi tal-kuntest ta’ dak il-ftehim, jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-klassifikazzjoni tiegħu bħala “restrizzjoni minħabba l-għan” skont l-Artikolu 101(1) TFUE, sa fejn dawk l-effetti jkunu jistgħu jqanqlu dubju dwar l-evalwazzjoni globali dwar jekk il-prattika kollużorja inkwistjoni tkunx uriet livell suffiċjentement dannuż għall-kompetizzjoni (
45
).
93.
Kif il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat, l-evalwazzjoni tal-allegati effetti favur il-kompetizzjoni ta’ ftehim ma tammontax għal regola ta’ raġonevolezza, iżda hija intiża biss biex wieħed jevalwa l-gravità oġġettiva tal-prattika inkwistjoni. Tabilħaqq, meta l-impriżi inkwistjoni juru li dawk l-effetti jkunu rilevanti, speċifikament relatati mal-ftehim ikkonċernat, u suffiċjentement sinjifikattivi, dan jagħti lok “li tiġi ddubitata raġonevolment in-natura suffiċjentement dannuża għall-kompetizzjoni tal-ftehim ta’ riżolviment bonarja kkonċernat, u, għaldaqstant, tal-għan antikompetittiv tiegħu” (
46
).
94.
Ċertament huwa ċar li l-Qorti Ġenerali ma għamlet ebda tali evalwazzjoni, minħabba li hija eżaminat biss jekk l-iskambji ta’ informazzjoni dwar mids setgħux ikunu ġġustifiki skont id-duttrina ta’ “restrizzjoni anċillari”. Madankollu, dik id-duttrina hija relatata ma’ tip differenti ta’ analiżi, intiża biex ikun ivverifikat jekk xi restrizzjonijiet fuq l-imġiba tal-partijiet għal ftehim, li ma jikkostitwixxux is-suġġett tal-ftehim, jistgħux ikunu ġġustifikati, anki jekk ikunu restrittivi għall-kompetizzjoni, minħabba li jkunu relatati direttament ma’ u neċessarji għall-implimentazzjoni ta’ ftehim li ma jkunx antikompetittiv (
47
).
95.
Isegwi li s-sentenza appellata hija, dwar din il-materja, ivvizzjata minn żball fid-dritt inkwantu l-Qorti Ġenerali adottat qafas legali żbaljat biex tevalwa, u wara tiċħad, l-argumenti tal-appellanti.
96.
Għalhekk jiena nikkonkludi li t-tieni aggravju għandu jiġi miċħud, filwaqt li t-tielet aggravju għandu jintlaqa’.
C.
Ir‑raba’, il‑ħames u s‑sitt aggravju: ksur uniku u kontinwu
97.
Ir-raba’, il-ħames u s-sitt aggravju huma dwar il-konstatazzjoni tal-Qorti Ġenerali li l-appellanti kienu ħadu sehem fi “ksur uniku u kontinwu”.
1. L‑argumenti tal‑partijiet
98.
L-appellanti, bis-sostenn tal-intervenjenti, jargumentaw li l-konstatazzjoni dwar il-parteċipazzjoni tagħhom fi ksur uniku u kontinwu hija bbażata fuq diversi żbalji.
99.
Qabel xejn, permezz tar-raba’ aggravju tagħhom l-appellanti jikkontendu li l-Qorti Ġenerali b’mod ċar żnaturat il-fatti u l-provi fir-rigward tad-diskussjonijiet tat‑12 ta’ Frar 2007. L-appellanti jargumentaw li, f’dak il-jum, kien hemm żewġ diskussjonijiet separati u mhux relatati fost l-istess kummerċjanti. Madankollu, għall-kuntrarju ta’ dak li jingħad fis-sentenza appellata, l-ewwel waħda minn dawk id-diskussjonijiet ma kienet tikkonċerna ebda manipulazzjoni tal-Euribor. It-tieni diskussjoni biss – jikkontendu l-appellanti – kienet relatata mal-manipulazzjoni ppjanata tal-Euribor fid‑19 ta’ Marzu 2007.
100.
L-appellanti jżidu jgħidu li l-Qorti Ġenerali għamlet żball simili fir-rigward tad-diskussjonijiet li seħħew fis‑16 ta’ Frar 2007. F’dak il-jum ukoll, kien hemm żewġ diskussjonijiet distinti fost kummerċjanti. L-ewwel diskussjoni biss kienet dwar mids, filwaqt li t-tieni waħda kienet dwar tranżazzjoni storika waħda. Il-Qorti Ġenerali – l-appellanti jargumentaw – għalhekk żnaturat il-provi meta hija ddeskriviet it-tieni diskussjoni bħala “l-istess forma ta’ mġiba” bħal dik ta’ qabel. Fil-fehma tagħhom, l-ewwel diskussjoni ma tat lok għal ebda ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE.
101.
Barra minn hekk, permezz tal-ħames aggravju tagħhom, l-appellanti jikkritikaw lill-Qorti Ġenerali talli kkonkludiet, fil-punti 214 sa 229 tas-sentenza appellata, li d-diversi forom ta’ mġiba identifikati fid-deċiżjoni kontenzjuża segwew għan wieħed. Fil-fehma tagħhom il-Qorti Ġenerali kienet ibbażat dik il-konklużjoni fuq għadd ta’ evalwazzjonijiet skorretti.
102.
Fl-aħħar nett, fis-sitt aggravju tagħhom, l-appellanti jikkritikaw il-konklużjoni tal-Qorti Ġenerali, fil-punti 255 sa 262 tas-sentenza appellata, fis-sens li HSBC kien jaf li kien qiegħed jipparteċipa fi ksur uniku u kontinwu li kien jinkludi mhux biss il-manipulazzjoni tad‑19 ta’ Marzu 2007 iżda wkoll id-diskussjonijiet dwar il-prospett li tittenna dik il-manipulazzjoni li seħħet fid‑19 u fis‑27 ta’ Marzu 2007. L-appellanti huma tal-fehma li, dwar dan, is-sentenza appellata marret lil hinn mill-konstatazzjonijiet inklużi fid-deċiżjoni kontenzjuża.
103.
Il-Kummissjoni tqis li r-raba’, il-ħames u s-sitt aggravju huma inammissibbli jew ineffettivi, u fi kwalunkwe każ infondati.
104.
Inkwantu jikkonċerna r-raba’ aggravju l-Kummissjoni tqis li l-Qorti Ġenerali evalwat b’mod korrett l-għan tad-diskussjonijiet tat‑12 u tas‑16 ta’ Frar 2007. Fil-fehma tagħha l-attentati ta’ HSBC biex dawk il-konversazzjonijiet jinqasmu fi skambji separati, b’kull wieħed ikollu għan differenti, huma artifiċjali. Il-Kummissjoni żżid tgħid li dan il-aggravju huwa fi kwalunkwe każ ineffettiv, inkwantu li, anki kieku l-argumenti tal-appellanti kellhom jintlaqgħu, il-konstatazzjonijiet tal-Qorti Ġenerali fir-rigward tal-iskambji antikompetittivi fil-perijodu bejn it‑12 ta’ Frar 2007 u s‑27 ta’ Marzu 2007 jibqgħu korretti.
105.
Il-Kummissjoni targumenta wkoll li l-Qorti Ġenerali ma żbaljatx meta kkonfermat l-analiżi tagħha li diversi forom ta’ mġiba identifikati fid-deċiżjoni kontenzjuża kellhom għan wieħed. Dan l-għan kien spjegat fil-premessa 445 tad-deċiżjoni kontenzjuża, li dwaru s-sentenza appellata m’għandhiex dubju: “biex jitnaqqsu l-cash flows [il-partijiet fil-ftehim] ikollhom iħallsu (jew iżidu dawk li jkollhom jirċievu) u b’hekk jiżdied il-valur tal-EIRDs li kellhom fil-portfolio tagħhom, b’dannu għall-kontropartijiet għal dawk l-EIRDs” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Il-Kummissjoni żżid tgħid li, fi kwalunkwe każ, l-argumenti tal-appellanti dwar dan il-punt huma inammissibbli minħabba li jikkontestaw biss xi evalwazzjonijiet ta’ fatt magħmula mill-Qorti Ġenerali.
106.
Barra minn hekk, is-sitt aggravju huwa – fil-fehma tal-Kummissjoni – kemm inammissbbli kif ukoll infondat. Hija targumenta li, anki dwar dan, l-appellanti jikkontestaw l-evalwazzjoni tal-Qorti Ġenerali dwar il-fatti u dwar il-provi li jikkonċernaw l-għarfien ta’ HSBC dwar il-parteċipazzjoni ta’ banek oħra dwar l-imġiba inkwistjoni. Fi kwalunkwe każ, il-Kummissjoni ssostni li l-evalwazzjoni tal-Qorti Ġenerali kienet korretta u konsistenti għalkollox mal-konstatazzjonijiet magħmula fid-deċiżjoni kontenzjuża.
2. Analiżi
107.
M’iniex persważ bl-argumenti mressqa mill-appellanti u mill-intervenjenti biex jikkontestaw kemm hija korretta l-evalwazzjoni tal-Qorti Ġenerali fir-rigward tal-parteċipazzjoni ta’ HSBC fi ksur uniku u kontinwu.
108.
Dwar dan irrid infakkar li jsegwi mit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 256(1) TFUE u mill-ewwel paragrafu tal-Artikolu 58 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea li, bħala prinċipju, il-Qorti Ġenerali għandha ġurisdizzjoni esklużiva tikkonstata l-fatti u tevalwa dawk il-fatti. L-iżnaturament biss tas-sens ċar tal-evidenza mill-Qorti Ġenerali jikkostitwixxi kwistjoni ta’ dritt li hija suġġetta, bħala tali, għal stħarriġ mill-Qorti tal-Ġustizzja (
48
).
109.
L-appellanti jinvokaw distorsjoni tas-sens ċar tal-evidenza fil-kuntest tar-raba’ aggravju tagħhom biss. Ma qiegħda ssir ebda tali talba fir-rigward tal-ħames u tas-sitt aggravju, għalkemm dawn il-motivi ma jqajmu ebda kwistjoni reali ta’ dritt.
110.
L-appellanti u l-intervenjenti la jikkritikaw l-interpretazzjoni tal-Qorti Ġenerali tal-kunċett ta’ ksur “uniku u kontinwu” (jew tal-elementi kostituttivi tiegħu, bħal “għan uniku”) u lanqas, b’mod iktar ġenerali, ma joġġezzjonaw għall-qafas legali applikat fis-sentenza appellata. Essenzjalment, huma jikkontestaw konstatazzjonijiet speċifiċi magħmula mill-Qorti Ġenerali fir-rigward tal-għan, tan-natura u tal-kuntest ta’ għadd ta’ diskussjonijiet fost kummerċjanti.
111.
Għalhekk, kif il-Kummissjoni sewwa targumenta, l-appellanti u l-intervenjenti, qegħdin, de facto, jitolbu lill-Qorti tal-Ġustizzja tevalwa mill-ġdid il-fatti u l-evidenza dwar jekk l-appellanti pparteċipawx fi ksur uniku u kontinwu. Dan, iżda, huwa inammissbli f’appell.
112.
Il-ħames u s-sitt aggravju għandhom, għaldaqstant, jiġu ddikjarati inammissbbli. Barra minn hekk, inkwantu jikkonċerna r-raba’ aggravju, jiena tal-fehma li dan għandu jiġi miċħud bħala infondat.
113.
F’dan ir-rigward, irrid ninnota li, minn ġurisprudenza stabbilita, jirriżulta li d-distorsjoni għandha tkun ovvja mid-dokumenti fil-fajl, mingħajr ebda ħtieġa li ssir evalwazzjoni tal-fatti u tal-evidenza (
49
). Interpretazzjoni mressqa tal-evidenza li tkun differenti minn dik adottata mill-Qorti Ġenerali ma hijiex suffiċjenti biex jintwera li dik l-evidenza tkun ġiet żnaturata (
50
).
114.
F’dan il-każ, bla dubju ma huwiex kompitu faċli jiġi stabbilit il-kontenut u t-tifsira “veri” tal-konversazzjonijiet tat‑12 u tas‑16 ta’ Frar 2007. Jeħtieġ li wieħed jiddeċifra l-messaġġi skritti skambjati fost kummerċjanti u li wieħed jieħu kont tal-fatt li l-iskambju ta’ dawk il-messaġġi kien interrott minn perijodi li fihom il-kummerċjanti tkellmu bit-telefon.
115.
L-appellanti joffru spjegazzjoni għal dawn il-konversazzjonijiet li hija differenti minn dik li għamlet tagħha l-Qorti Ġenerali. Madankollu, bl-ebda mod ma huwa ċar għalija li l-verżjoni tal-appellanti hija iktar kredibbli jew probabbli minn dik tal-Qorti Ġenerali, aħseb u ara kemm hija tista’ tistabbilixxi żball materjali fl-evalwazzjoni tal-Qorti Ġenerali tal-fatti u tal-evidenza li jkunu meħtieġa bħala prova ta’ żnaturament.
116.
Fid-dawl ta’ dan iktar ’il fuq, ir-raba’, il-ħames u s-sitt aggravju għandhom, fil-fehma tiegħi, jiġu miċħuda.
VI. Konsegwenzi tal‑evalwazzjoni
117.
F’dawn il-konklużjonijiet ikkonkludejt li l-ewwel u t-tielet aggravju huma fondati.
118.
Madankollu, hija ġurisprudenza stabbilita li, jekk il-motivi ta’ deċiżjoni tal-Qorti Ġenerali jiżvelaw ksur tad-dritt tal-Unjoni iżda d-dispożittiv tas-sentenza jkun jista’ jitqies li jkun fondat abbażi ta’ motivi legali oħra, dak il-ksur ma huwiex kapaċi jwassal għall-annullament ta’ dik id-deċiżjoni u jkollha ssir sostituzzjoni ta’ motivi (
51
). F’tali każijiet, l-appell għandi jiġi miċħud (
52
).
119.
Għar-raġunijiet li ser nispjega iktar ’il quddiem, dan huwa l-każ hawnhekk.
A.
Dritt għal amministrazzjoni tajba, preżunzjoni ta’ innoċenza u dritt tad‑difiża
120.
Mill-bidu nett, għandu jitfakkar li d-dritt għal amministrazzjoni tajba huwa stabbilit fl-Artikolu 41 tal-Karta, li skontu “[k]ull persuna għandha d-dritt li dak kollu li jirrigwardaha jiġi ttrattat b’mod imparzjali u ġust u fi żmien raġonevoli mill-istituzzjonijiet, il-korpi u l-organi ta’ l-Unjoni” (
53
). Kif il-Qorti Ġenerali qalet fis-sentenza appellata, dan ir-rekwiżit ta’ imparzjalità jinkludi, minn naħa, imparzjalità suġġettiva, inkwantu ebda membru tal-istituzzjoni kkonċernata li jkun responsabbli għall-materja ma għandu juri parzjalità jew preġudizzju personali, u, min-naħa l-oħra, imparzjalità oġġettiva, inkwantu għandu jkun hemm garanziji suffiċjenti biex jiġi eskluż kwalunkwe dubju leġittimu fir-rigward ta’ parzjalità min-naħa tal-istituzzjoni kkonċernata (
54
).
121.
Imbagħad il-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza huwa stabbilit fl-Artikolu 48 tal-Karta li, filwaqt li huwa ta’ eku għall-Artikolu 6(2) tal-KEDB, jipprovdi li “[k]ull imputat għandu jkun preżunt innoċenti sakemm jinstab ħati skond il-liġi”. Huwa stabbilit sewwa li, minħabba n-natura tal-ksur inkwistjoni u n-natura u l-grad ta’ severità tal-pieni li jirriżultaw, dan il-prinċipju japplika wkoll għall-proċeduri relatati ma’ ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni applikabbli għal impriżi li jista’ jirriżulta fl-impożizzjoni ta’ multi jew f’pagamenti perijodiċi ta’ pieni (
55
).
122.
Fl-aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja konsistentement iddikjarat li l-prinċipju ta’ rispett għad-drittijiet tad-difiża huwa prinċipju fundamentali tad-dritt tal-Unjoni. Dan il-prinċipju jinkiser jekk deċiżjoni ġudizzjarja kellha tkun ibbażata fuq fatti u dokumenti li l-partijiet innifishom, jew waħda minnhom, ma kinux jafu bihom u li dwarhom huma, għalhekk, ma setgħux jesprimu fehemthom (
56
).
123.
L-appellanti – bis-sostenn tal-intervenjenti – jargumentaw li l-Kummissjoni kisret dawn id-drittijiet essenzjalment, b’żewġ modi. L-ewwel, l-appellanti jsostnu li l-Kummissjoni għamlet hekk billi segwiet proċedura ibrida mqassma u billi adottat deċiżjoni għar-riżolviment li de facto sabet lil HSBC responsabbli għal ksur tal-Artikolu 101 TFUE. It-tieni, l-appellanti jilmentaw dwar ċerti dikjarazzjonijiet magħmula mill-Kummissarju responsabbli mill-politika dwar il-kompetizzjoni dak iż-żmien qabel ma kienet adottata d-deċiżjoni kontenzjuża.
124.
L-ebda waħda miż-żewġ linji ta’ argument, fil-fehma tiegħi, ma tipperswadi. Kif ser nispjega iktar ’il quddiem, ma kienx hemm ksur ta’ dawn il-prinċipji u drittijiet. Fi kwalunkwe każ, l-appellanti ma pprovdew ebda element li seta’ jissuġġerixxi li, kieku ma seħħewx l-allegati irregolaritajiet, id-deċiżjoni kontenzjuża segħet kienet differenti.
1. Proċedura ibrida
125.
Essenzjalment, l-appellanti jsostnu li, meta adottat proċedura ibrida mqassma, il-Kummissjoni kienet ippreġudikat irrimedjabbilment il-pożizzjoni tagħhom qabel ma attwalment kienet adottata d-deċiżjoni kontenzjuża. Id-deċiżjoni għar-riżolviment, minkejja li ma kinitx indirizzata lilhom, kien fiha riferimenti għal HSBC li kienu diversi u mhux neċessarji, biex b’hekk, de facto, ir-respnsabbiltà ta’ HSBC kienet diġà ġiet stabbilita.
126.
M’iniex konvint bl-argumenti tal-appellanti.
127.
Qabel xejn, għandu jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja preċedentement ikkonstatat li ma hemm xejn li jipprekludi lill-Kummissjoni milli tuża proċedura ibrida mqassma fir-rigward ta’ diversi parteċipanti f’kartell (
57
). Ikun kontra l-għan tal-proċedura għar-riżolviment, jiġifieri li jiġu ssimplifikati u jitħaffew proċeduri amministrattivi u jitnaqqas l-għadd ta’ każijiet miġjuba quddiem il-qrati tal-Unjoni, biex b’hekk il-Kummissjoni tkun tista’ timmaniġġa iktar każijiet bl-istess riżorsi (
58
), li l-Kummissjoni jkun jeħtiġilha tadotta simultanjament kemm id-deċiżjoni għar-riżolviment kif ukoll id-deċiżjonijiet ordinarji relatati.
128.
Crédit Agricole jargumenta, madankollu, li l-Kummissjoni għandha tagħmel hekk meta ma jkunx hemm garanziji suffiċjenti li l-preżunzjoni ta’ innoċenza tal-partijiet li ma waslux għal riżolviment tkun irrispettata fil-kuntest ta’ proċedura ibrida mqassma.
129.
Għalkemm fit-teorija nittendi nxaqleb biex naqbel ma’ din l-ipoteżi, fil-prattika nsibha bi tqila nimmaġina ċ-ċirkustanzi li fihom l-adozzjoni ta’ deċiżjoni għar-riżolviment mill-Kummissjoni għandha – anki jekk jiġu adottati s-salvagwardji u l-prekawzjonijiet kollha possibbli – inevitabbilment tirriżulta biex tkun stabbilita r-responsabbiltà tal-partijiet li ma waslux għal riżolviment.
130.
Tabilħaqq, kif il-Qorti Ġenerali korrettament qalet f’deċiżjoni reċenti, fil-kuntest ta’ proċedura rregolata mid-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1/2003, li ż-żewġ impriżi kkonċernati u l-Kummissjoni jinsabu, inkonnessjoni ma’ proċedura għar-riżolviment preċedenti, f’qagħda ta’ tabula rasa, minħabba li għad jonqoshom jiġu ddeterminati responsabbiltajiet. F’din il-proċedura l-Kummissjoni hija marbuta biss bid-dikjarazzjoni ta’ oġġezzjonijiet indirizzati lill-impriżi inkwistjoni u – bilkemm wieħed għandu għax jinnotaha din – hija għandha tagħti lil dawk l-impriżi l-opportunitajiet kollha li jinstemgħu, billi debitament tieħu kont tal-punti ta’ fatt u ta’ liġi pprovduti lilhom (
59
).
131.
Xejn ma jżomm lill-Kummissjoni, minkejja li għamlet konstatazzjonijiet differenti fil-fatt u fid-dritt fid-deċiżjoni għar-riżolviment, milli tasal għal konklużjoni differenti fid-deċiżjoni ordinarja sussegwenti, meta ppreżentata b’argumenti ġodda jew b’evidenza ġdida. Fi kliem ieħor, fid-deċiżjoni sussegwenti l-Kummissjoni ma tistax sempliċiment tistrieħ fuq il-konstatazzjonijiet magħmula fid-deċiżjoni għar-riżolviment. Kwalunkwe deċiżjoni adottata mill-Kummissjoni abbażi tad-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1/2003 għandha tkun, bħala prinċipju, deċiżjoni awtonoma li fiha l-konklużjonijiet tal-awtoritajiet jiġu ġġustifikati u ssostanzjati b’mod adegwat u indipendenti (
60
).
132.
Filwaqt li ngħaddi issa għall-argument prinċipali tal-appellanti, għandi ngħid mill-ewwel li ma narax kif ir-riferimenti għal HSBC inklużi fid-deċiżjoni għar-riżolviment jistgħu jitqiesu li ppreġudikaw irrimedjabbilment il-pożizzjoni tal-appellanti fil-proċedura parallela.
133.
Fuq livell formali, hemm bażi komuni fost il-partijiet li d-deċiżjoni għar-riżolviment ma hijiex intiża u ma jista’ jkollha ebda effett legali, għall-inqas direttament, vis-à-vis l-appellanti minħabba li huma ma humiex id-destinatarji ta’ din id-deċiżjoni (
61
) u ma jissemmewx fid-dispożittiv tagħha.
134.
Barra minn dan, il-premessa (3) tad-deċiżjoni għar-riżolviment tgħid b’mod inekwivoku li din id-deċiżjoni hija bbażata biss fuq fatti aċċettati mill-partijiet li waslu għar-riżolviment u li “ma tistabbilixxi ebda responsabbiltà ta’ [il-] partijiet li ma waslux għal riżolviment għal kwalunkwe parteċipazzjoni fi ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni f’dan il-każ” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Din il-premessa tinkludi wkoll nota ta’ qiegħ il-paġna (nota ta’ qiegħ il-paġna 4) fejn jingħad li l-imġiba li għaliha jsir riferiment f’din id-deċiżjoni “li tinvolvi lill-partijiet li ma waslux għal riżolviment hija użata esklużivament biex tkun stabbilita r-responsabbiltà tal-partijiet li waslu għar-riżolviment […]” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
135.
Huwa minnu li l-eżistenza ta’ dawn “iċ-ċaħdiet ta’ responsabbiltà” ma hijiex biżżejjed biex jiġi eskluż l-allegat ksur mill-appellanti minħabba, li kif isegwi mis-sentenza Pometon, f’deċiżjoni għar-riżolviment il-Kummissjoni għandha tevita tagħti iktar informazzjoni milli jkun meħtieġ għall-evalwazzjoni tar-responsabbiltà legali tal-impriżi li ma jipparteċipawx f’dik il-proċedura. Barra minn dan, il-motivazzjoni ta’ deċiżjonijiet għar-riżolviment għandha tkun ifformulata b’tali mod li tevita’ preġudizzju potenzjali dwar il-ħtija tal-partijiet li ma jkunux waslu għal riżolviment, li għandha tkun is-suġġett ta’ proċeduri separati.
136.
Għalhekk, id-deċiżjoni għar-riżolviment f’dan il-każ għandha tiġi eżaminata, fl-intier tagħha, biex jiġi vverifikat jekk – minkejja l-elementi elenkati fil-punti 133 u 134 iktar ’il fuq – ir-riferimenti għal HSBC li jinsabu hemmhekk jistgħux, de facto, jinftiehmu bħala espressjonijiet prematuri ta’ ħtijietu. Fi kliem ieħor, billi jintużaw l-espressjonijiet li l-appellanti jużaw fir-rikors tagħhom, id-deċiżjoni għar-riżolviment “tikkristallizza” l-pożizzjoni ta’ HSBC inkwantu li dan l-aspett ma jkunx jista’ jiġi “irrettifikat” fil-proċedura sussegwenti?
137.
F’dan ir-rigward l-appellanti jopponu l-fatt li, fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4 tad-deċiżjoni għar-riżolviment, il-Kummissjoni ddefiniet it-terminu “partijiet” bħala “l-impriżi kollha suġġetti għall-proċeduri”, li għalhekk tinkludi wkoll il-partijiet li ma waslux għal riżolviment. Sussegwentement, il-Kummissjoni ddeskriviet il-prattiki inkwistjoni (fit-Taqsima 4 tad-deċiżjoni għar-riżolviment) u attribwiethom “lill-partijiet” (
62
). F’dan il-kuntest il-Kummissjoni rriferiet ukoll għall-kuntatti bilaterali bejn Barclays u, fost oħrajn, HSBC (
63
) Barra minn dan, meta evalwat in-natura restrittiva tal-prattiki inkwistjoni, id-deċiżjoni għar-riżolviment tirriferi għal dawk deskritti fit-Taqsima 4 tagħha.
138.
Madankollu, ebda wieħed minn dawn ir-riferimenti, waħdu jew flimkien, ma jidhru problematiċi għalija.
139.
L-ewwel, ir-riferimenti għall-partijiet li ma waslux għal riżolviment fid-deċiżjoni għar-riżolviment huma pjuttost ftit, u ebda wieħed ma huwa inkluż fil-parti ta’ “evalwazzjoni legali” tagħha (
64
). It-tieni, u iktar importanti, dawn ir-riferimenti kollha huma deskrittivi min-natura tagħhom u ma jimplikawx – espliċitament jew impliċitament – evalwazzjoni tal-pożizzjoni legali ta’ HSBC.
140.
Ċertament, fil-parti tal-evalwazzjoni legali tad-deċiżjoni għar-riżolviment, il-Kummissjoni fil-fatt tagħmel xi kontroriferimenti għall-parti deskrittiva tagħha, fejn jissemma HSBC direttament jew indirettament.
141.
Madankollu, inkwantu l-imġiba tal-partijiet li waslu għar-riżolviment li hija s-suġġett tad-deċiżjoni għar-riżolviment inkludiet kuntatti mal-partijiet li ma waslux għal riżolviment, u li dawn il-kuntatti għandhom ċertu importanza fl-iskema tad-deċiżjoni, il-Kummissjoni ma setgħetx tkun mistennija tħalli barra dik l-informazzjoni. L-interess ta’ HSBC f’dan ir-rigward għandu jkun ibbilanċjat mad-dmir tal-Kummissjoni li tadotta deċiżjoni li tkun, kemm jista’ jkun possibbli, kompleta u trasparenti, u dan jinkludi motivazzjoni adegwata, kemm fil-fatt kif ukoll fid-dritt. Dawn ir-riferimenti huma, għalhekk, “oġġettivament neċessarji” biex tiġi stabbilita r-responsabbiltà tal-partijiet li waslu għar-riżolviment, fl-ambitu tat-tifsira tas-sentenza Pometon.
142.
Għaldaqstant, jidhirli li ma hemmx evalwazzjoni moħbija jew inċidentali tar-responsabbiltà ta’ HSBC fid-deċiżjoni għar-riżolviment. Lanqas ma hemm xi riferiment għal HSBC f’din id-deċiżjoni li jidher li mhux neċessarju jew li huwa żejjed.
143.
L-eżami tad-deċiżjoni kontenzjuża jikkonferma l-konklużjoni tiegħi. Tabilħaqq, ir-riferimenti għad-deċiżjoni għar-riżolviment huma – għal darba oħra – limitati għall-partijiet deskrittivi tad-deċiżjoni kontenzjuża. L-evalwazzjoni legali tal-imġiba inkwistjoni, u r-responsabbiltà tal-partijiet li ma waslux għal riżolviment f’dan ir-rigward, huma bbażati fuq analiżi indipendenti li fl-ebda stadju ma tistrieħ fuq il-konstatazzjonijiet magħmula fid-deċiżjoni għar-riżolviment. L-evalwazzjoni fl-intier tagħha titwettaq ex novo, fid-dawl tal-argumenti u tal-evidenza pprovduta mid-destinatarju tad-deċiżjoni kontenzjuża. Il-konstatazzjonijiet tal-Kummissjoni huma, konsegwentement, iġġustifikati u ssostanzjati b’mod indipendenti.
144.
Fid-dawl ta’ dan iktar ’il fuq, ma nara ebda argument konvinċenti li jwassalni biex nikkonkludi li r-responsabbiltà tal-appellanti kienet, de jure jew de facto, stabbilita fid-deċiżjoni għar-riżolviment biex b’hekk il-Kummissjoni ma kinitx tista’, għall-finijiet prattiċi kollha, tvarja l-konstatazzjonijiet tagħha fid-deċiżjoni sussegwenti. L-argumenti li jallegaw ksur tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza li jirriżultaw mill-adozzjoni ta’ proċedura ibrida mqassma għandhom, għalhekk, jiġu miċħuda.
2. Id‑dikjarazzjonijiet tal‑Kummissarju
145.
Skont ġurisprudenza stabbilita l-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza jeżiġi, l-ewwel u qabel kollox, li fit-twettiq tad-doveri tagħhom, il-membri ta’ qorti ma għandhomx jibdew bi ħsieb preġudikat li l-akkużat ikun wettaq ir-reat akkużat bih; u li l-oneru tal-prova huwa fuq il-prosekuzzjoni, bi kwalunkwe dubju f’dan ir-rigward ikun ta’ benefiċċju għall-akkużat (
65
).
146.
Barra minn dan, skont linja konsistenti ta’ ġurisprudenza tal-Qorti EDB, il-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza jipprekludi wkoll espressjoni prematura, minn awtoritajiet pubbliċi, tal-opinjoni li l-persuna akkużata b’reat tkun ħatja qabel ma jkun ipprovat li hija hekk tkun ħatja skont il-liġi. Dawn l-espressjonijiet jistgħu, fil-fatt, jinkoraġġixxu lill-pubbliku jemmen fil-ħtija tal-persuna kkonċernata, biex b’hekk tkun affettwata r-reputazzjoni u d-dinjità tagħha, u jippreġudikaw evalwazzjoni serena u imparzjali tal-kwistjoni mill-awtoritajiet kompetenti (
66
).
147.
L-awtoritajiet pubbliċi inkwistjoni jinkludu mhux biss imħallfin, iżda wkoll uffiċjali pubbliċi oħra (bħal, pereżempju, awtoritajiet investigattivi u rappreżentanti oħra tal-Istat) (
67
). Madankollu, id-dikjarazzjonijiet magħmula minn dawn tal-aħħar huma suġġetti għal forma inqas rigoruża ta’ stħarriġ minn dawk tal-awtoritajiet ġudizzjarji (
68
).
148.
Barra minn dan il-Qorti EDB ikkonstatat li, fid-dawl tal-libertà tal-espressjoni – u, irrid inżid, tar-rekwiżiti li l-amministrazzjoni pubblika tkun miftuħa u trasparenti (
69
) – il-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza ma jistax jinftiehem bħala li jippreveni lill-awtoritajiet milli jinformaw lill-pubbliku dwar investigazzjonijiet pendenti. Dan huwa hekk bil-kundizzjoni li l-awtoritajiet jagħmlu dan bid-diskrezzjoni u bil-kawtela meħtieġa (
70
).
149.
Fil-ġurisprudenza konsistentement saret distinzjoni fundamentali bejn, minn naħa, dikjarazzjonijiet li xi ħadd ikun biss issuspettat li wettaq reat u, min-naħa l-oħra, dikjarazzjonijiet ċari – fl-assenza ta’ kundanna finali – li xi ħadd ikun fil-fatt wettaq ir-reat inkwistjoni. Dawk tal-ewwel ġew ġeneralment ikkunsidrati bħala leġittimi, filwaqt li dawk tal-tieni jiksru l-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza (
71
).
150.
L-għażla tal-kliem mill-awtoritajiet fid-dikjarazzjonijiet tagħhom, ovvjament, hija ta’ importanza kritika f’dan ir-rigward (
72
). Madankollu, li jimporta l-iktar, speċjalment f’sitwazzjonijiet “ambivalenti”, hija t-tifsira reali tad-dikjarazzjonijiet magħmula mill-awtoritajiet u mhux il-forma letterali (
73
).
151.
F’ċerti ċirkustanzi l-użu ta’ kliem sfortunatament infeliċi, li jista’ jkun espost għal kritika, instab – mill-Qorti EDB – li ma kienx deċiżiv fir-rigward ta’ allegat ksur tal-preżunzjoni ta’ innoċenza (
74
). Tabilħaqq, skont ġurisprudenza stabbilita, jekk id-dikjarazzjoni ta’ awtorità pubblika tikkostitwixxix ksur tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza għandha tiġi riżolta fil-kuntest taċ-ċirkustanzi partikolari li fihom issir dik id-dikjarazzjoni (
75
).
152.
F’dan l-isfond, kien hemm ksur tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza fil-każ tal-appellanti bħala riżultat tad-dikjarazzjonijiet magħmula fl‑2012 u fl‑2014 mill-Kummissarju responsabbli dak iż-żmien?
153.
Għalkemm għandi xi ftit tas-simpatija għall-argumenti tal-appellanti, jiena tal-fehma li ma seħħ ebda tali ksur.
154.
Mill-bidu nett għandu jiġu nnotat li l-Kummissarju responsabbli dak iż-żmien kien membru ta’ istituzzjoni amministrattiva (il-Kummissjoni) li, f’dan il-każ, aġixxiet bħala l-awtorità investigattiva. Għalhekk, l-istandard li għandu jiġi applikat għad-dikjarazzjonijet tiegħu ma huwiex tant għoli daqs kemm kien ikun kieku l-Kummissarju kien parti mill-ġudikatura.
155.
Minkejja dan, għandu jiġi rrikonoxxut li dawk id-dikjarazzjonijiet, minħabba l-kliem użat u l-mod li bih ingħadu, jirfsu linja delikata bejn dikjarazzjonijiet sempliċiment ta’ suspett u dikjarazzjonijiet prematuri ta’ ħtija. Minħabba għadd ta’ elementi, madankollu jiena inklinat inqis li dawk id-dikjarazzjonijiet huma infeliċi iżda relattivament “innokwi”.
156.
L-ewwel, dwar il-kontenut tad-dikjarazzjonijiet inkwistjoni, huwa minnu li diversi rimarki magħmula kienu ambigwi u xi wħud minnhom setgħu jiġu pperċepiti minn parti mill-udjenza bħala insinwazzjoni li (xi) impriżi (jew kollha) li kienu qegħdin jiġu investigati aktarx kienu wettqu ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni (
76
). Iżda, ma jistax jiġi miċħud li dawk id-dikjarazzjonijiet baqgħu pjuttost vagi u ġeneriċi, u waqfu milli jiddikjaraw il-ħtija tal-impriżi investigati. Lanqas dawk id-dikjarazzjonijet ma użaw xi kliem derogatorju jew aħrax dwar li l-impriżi kienu qegħdin jiġu investigati. Huma wkoll ma rreferewx għal impriża waħda jew iktar b’mod partikolari jew taw xi dettall partikolari li seta’ jippermetti l-identifikazzjoni ta’ impriża waħda speċifika jew iktar, jew żvelaw xi informazzjoni kunfidenzjali jew sigriet tan-negozju li seta’ għamel ħsara li dawk l-impriżi.
157.
It-tieni, dwar il-kuntest li fih saru d-dikjarazzjonijet inkwistjoni, “fejn”, “għaliex” u “meta” jidhirli li huma partikolarment rilevanti. Dawn id-dikjarazzjonijet kien saru, rispettivament, (i) fil-Parlament Ewropew (ii) fis-Senat Franċiż, u (iii) waqt intervista mal-istampa speċjalizzata. L-iskop tad-dikjarazzjonijet inkwistjoni kien li istituzzjonijiet oħra (tal-Unjoni jew nazzjonali) u l-operaturi tas-setturi kkonċernati jiġu informati dwar l-istat ta’ investigazzjoni pendenti. F’dinja li għadha qiegħda tirkupra mill-effetti devastanti tal-kriżi finanzjarja tal‑2007-2008 (li l-għeruq tagħha għandhom jinsabu fl-imġiba irresponsabbli ta’ għadd ta’ istituzzjonijiet finanzjarji globali), u bl-Unjoni Ewropea għaddejja minn riforma sinjifikattiva tas-settur tas-servizzi finanzjarji, tali informazzjoni kienet b’mod ċar ta’ interess sinjifikattiv għall-pubbliku. Barra minn dan, id-dikjarazzjonijet saru wara li kien diġà sar magħruf pubblikament li kienet għaddejja investigazzjoni fis-settur tal-EIRD (
77
).
158.
It-tielet, dwar il-konsegwenzi potenzjali tad-dikjarazzjonijet inkwistjoni, ma narax – lanqas l-appellanti ma ppruvaw jispjegaw fi kwalunkwe dettall – kif dawn id-dikjarazzjonijet setgħu affettwaw ir-reputazzjoni u d-dinjità tal-appellanti, jew ippreġudikaw evalwazzjoni serena u imparzjali tal-kwistjoni mill-Kummissjoni (
78
).
159.
B’mod partikolari, l-appellanti ma jikkontestawx li (i) fil-kuntest tal-proċedura amministrattiva, huma gawdew mill-garanziji proċedurali kollha stabbiliti fil-leġiżlazzjoni tal-Unjoni; (ii) kemm id-deċiżjoni għar-riżolviment kif ukoll id-deċiżjoni kontenzjuża huma atti adottati mill-Kummissjoni (jiġifieri, mill-Kulleġġ tal-Kummissarji) u mhux mill-Kummissarju responsabbli għall-politika dwar il-kompetizzjoni; u (iii) fiż-żmien meta kienet adottata d-deċiżjoni kontenzjuża, il-persuna li kienet għamlet id-dikjarazzjonijiet inkwistjoni ma kinitx iktar il-Kummissarju responsabbli għall-politika dwar il-kompetizzjoni.
160.
Fid-dawl ta’ dan iktar ’il fuq, jidhirli li d-dikjarazzjonijet inkwistjoni – li huma tabilħaqq esposti għal kritika, kif qal l-Ombudsman – ma humiex, madankollu, ta’ tali xorta u gravità li jixħtu dubju fuq il-grad ta’ imparzjalità li biha l-Kummissjoni wettqet l-investigazzjoni tagħha u evalwat il-pożizzjoni tagħhom fid-deċiżjoni kontenzjuża.
161.
Fi kwalunkwe każ, jiena tal-opinjoni li, anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja kellha tikkunsidra li d-dikjarazzjonijet inkwistjoni kienu fil-fatt taw lok għal ksur tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza, l-appellanti ma pprovdew ebda element li juri li dawn id-dikjarazzjonijet seta’ kellhom influwenza fuq ir-riżultat tal-proċedura.
162.
Fl-aħħar nett, irrid inżid biss li l-allegazzjonijiet ulterjuri magħmula, f’dan il-kuntest, mill-appellanti fir-rigward tal-ksur tad-drittijiet tad-difiża tagħhom ma jqajmu ebda punt addizzjonali għal dawk imsemmija iktar ’il fuq. M’hemmx ħtieġa, għalhekk, li jiġu eżaminati dawn l-allegazzjonijiet separatament.
163.
Għaldaqstant, it-talbiet tal-appellanti relatati mal-ksur tal-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza, mad-dritt għal amministrazzjoni tajba u mad-drittijiet tad-difiża għandhom, fil-fehma tiegħi, jiġu miċħuda.
B.
Restrizzjoni minħabba l‑għan
164.
Essenzjalment l-appellanti jargumentaw li, billi naqqset l-inċertezza tal-kummerċjanti fir-rigward tal-livell ta’ mids fis-suq, bl-iskambju ta’ informazzjoni inkwistjoni huma setgħu jistabbilixxu firxa iktar limitatata’ talba/offerta għall-benefiċċju tal-konsumaturi, li għandu jirriżulta f’kompetizzjoni ikbar fis-suq rilevanti.
165.
Dan l-argument ukoll huwa, fil-fehma tiegħi, mhux konvinċenti. Il-ġurisprudenza dwar dan hija relattivament ċara u, bħala tali, jiena ser nillimita l-analiżi tiegħi għal ftit kummenti qosra.
166.
Qabel xejn, niddubita jekk l-imġiba inkwistjoni, minħabba l-effett tagħha, tistax titqies bħala li hija favur il-kompetizzjoni. F’dan ir-rigward ninnota li l-informazzjoni dwar il-mids hija, għall-anqas għal ċerti derivattivi, ġeneralment kunfidenzjali u ma tistax tinkiseb mill-pubbliku. HSBC u JP Morgan stess ikkonfermaw, matul l-investigazzjoni, l-assenza ta’ trasparenza fis-suq tal-EIRD (
79
). Barra minn dan, u dan huwa importanti, informazzjoni relatata mal-mids hija partikolarment rilevanti għall-iffissar tal-prezzijiet fis-settur tal-EIRD. Kummerċjant, li jkun jaf dwar il-mids tal-kompetituri tiegħu jkun f’pożizzjoni aħjar sabiex jiddetermina b’mod iktar preċiż il-prezzijiet finali tal-offerti ta’ dawk il-kompetituri (
80
).
167.
Ma nara ebda aspett favur il-kompetizzjoni ta’ din l-imġiba. L-iskambju ta’ informazzjoni kunfidenzjali dwar il-mids ma kienx jippermetti lil banek joffru – biex nagħti ftit eżempji ta’ effetti favur il-kompetizzjoni – servizzi ġodda jew imtejba; jidħlu fi swieq ġodda; jiftħu s-suq għal klijenti ġodda jew, b’mod iktar ġenerali, itejbu l-funzjonament tas-suq jew jikkoreġu n-nuqqasijiet tiegħu. Billi skambjaw l-informazzjoni inkwistjoni xi banek neħħew l-inċertezza dwar il-mod kif huma jiffissaw il-prezzijiet għall-futur, għall-benefiċċju tal-banek parteċipanti fil-kollużjoni u b’detriment għall-banek/dawk li ma kinux involuti fiha (
81
).
168.
Barra minn hekk, il-fatt li l-banek inkwistjoni setgħu għaddew ftit mill-benefiċċji lill-klijenti tagħhom ma jeskludix in-natura antikompetittiva tal-imġiba inkwistjoni. Huwa stabbilit sewwa li d-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni huwa mfassal biex jipproteġi mhux biss l-interessi immedjati tal-konsumaturi, iżda wkoll l-istruttura tas-suq (
82
). Dan ifisser li, meta jiġu ssodisfatti l-kundizzjonijiet rilevanti tal-Artikolu 101 u/jew tal-Artikolu 102 TFUE, mġiba li tista’ wkoll taffettwa l-inċentiv u l-ħila ta’ kompetituri (ugwalment effiċjenti) biex jikkompetu fis-suq tista’ titqies li tkun antikompetittiva.
169.
Għalhekk, biex jiġi kkonstatat li mġiba partikolari jkollha għan antikompetittiv, ma hemmx bżonn ta’ konnessjoni immedjata u diretta bejn dik l-imġiba u żieda fil-prezzijiet għall-konsumaturi (
83
). Anki mġiba li tista’ tagħti lok għal xi tnaqqis fil-prezz tal-prodotti jew tas-servizzi rilevanti tista’, f’ċerti ċirkustanzi, titqies bħala li tkun minnha nnifisha antikompetittiva (
84
).
170.
Fid-dawl ta’ dan iktar ’il fuq jiena tal-fehma li t-talba tal-appellanti fis-sens li huma jallegaw li l-iskambju ta’ informazzjoni dwar il-mids huwa minnu nnifsu favur il-kompetizzjoni, tali li jeskludi l-klassifikazzjoni tiegħu ta’ ksur minħabba l-għan tal-Artikolu 101 TFUE, għandha tiġi miċħuda.
VII. Spejjeż
171.
Skont l-Artikolu 138(1) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, applikabbli għal proċeduri ta’ appell bis-saħħa tal-Artikolu 184(1) tagħhom, il-parti li titlef il-kawża għandha tiġi kkundannata għall-ispejjeż jekk dawn ikunu ntalbu.
172.
Minħabba li l-Kummissjoni talbet għall-ispejjeż u l-appellanti tilfu l-kawża, dawn għandhom bħala prinċipju jiġu kkundannati jħallsu l-ispejjeż relatati ma’ dawn il-proċeduri ta’ appell. Madankollu, minħabba li l-appellanti kkontestaw b’suċċess għadd ta’ żbalji fid-dritt, inklużi fis-sentenza appellata, jiena tal-fehma li – skont l-Artikolu 138(3) tar-Regoli tal-Proċedura – jidher iġġustifikat li l-appellanti u l-Kummissjoni jbatu l-ispejjeż tagħhom stess relatati ma’ dawn il-proċeduri ta’ appell.
173.
F’dan il-każ jidher ukoll iġġustifikat li jiġi applikat l-Artikolu 140(3) tar-Regoli tal-Proċedura, li huwa applikabbli għall-proċeduri ta’ appell bis-saħħa tal-Artikolu 184(1) tagħhom, li skontu l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tiddeċiedi li partijiet privati intervenjenti fi proċeduri ta’ appell għandhom ibatu l-ispejjeż tagħhom stess.
174.
Fl-aħħar nett, ma nara ebda raġuni għaliex għandha tinbidel id-deċiżjoni tal-Qorti Ġenerali dwar l-ispejjeż tal-proċeduri fl-ewwel istanza.
VIII. Konklużjoni
175.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet esposti iktar ’il fuq nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja:
–
tiċħad l-appelli;
–
tikkundanna lil HSBC Holdings plc, HSBC Bank plc, HSBC Continental Europe (li kienet HSBC France) u lill-Kummissjoni Ewropea għall-ispejjeż tagħhom stess inkonnessjoni ma’ dawn il-proċeduri ta’ appell;
–
tikkundanna lil Crédit Agricole SA u Crédit Agricole Corporate and Investment Bank u lil JP Morgan Chase & Co., JP Morgan Chase Bank National Association u JP Morgan Services LLP għall-ispejjeż tagħhom stess inkonnessjoni ma’ dawn il-proċeduri ta’ appell.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Sentenza tal‑24 ta’ Settembru 2019, HSBC Holdings et vs Il-Kummissjoni (T‑105/17, EU:T:2019:675, punti 1 sa 12) (iktar ’il quddiem is-“sentenza appellata”).
(
3
)	Deċiżjoni tal-Kummissjoni tas‑7 ta’ Diċembru 2016 li tirrigwarda proċediment skont l-Artikolu 101 [TFUE] u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE (Każ AT.39914 — Derivattivi tar-Rati tal-Imgħax f’Euro), (C(2016) 8530 final) (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni kontenzjuża”).
(
4
)	“Proċedura ibrida” hija proċedura li fih proċedura għar-riżolviment skont l-Artikolu 10a tar-Regolament tal-Kummissjoni (KE) Nru 773/2004 tas‑7 ta’ April 2004 dwar it-tmexxija ta’ proċeduri mill-Kummissjoni skond l-Artikol[i 101] u [102 TFUE] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8, Vol. 3, p. 81), kif emendat bir-Regolament tal-Kummissjoni (KE) Nru 622/2008 tat‑30 ta’ Ġunju 2008 fir-rigward ta’ kif jitmexxew il-proċeduri għar-riżolviment f’każi ta’ kartelli (ĠU 2008 L 171, p. 3) u proċedura amministrattiva standard skont l-Artikolu 7 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1/2003 tas‑16 ta’ Diċembru 2002 fuq l-implimentazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni mniżżlin fl-Artikoli [101] u [102 TFUE] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8, Vol. 2, p. 205) jitmexxew b’mod parallel mill-Kummissjoni.
(
5
)	Punti 1 sa 11 tas-sentenza appellata.
(
6
)	ĠU 2006 C 298, p. 17.
(
7
)	Deċiżjoni tal-Kummissjoni C(2021) 4600 final tat‑28 ta’ Ġunju 2021, li temenda d-Deċiżjoni tal-Kummissjoni C(2016) 8530 final tas‑7 ta’ Diċembru 2016 (AT.39914 — Derivattivi tar-Rati tal-Imgħax f’Euro).
(
8
)	Proċedura ibrida tissejjaħ “imqassma” meta d-deċiżjoni għar-riżolviment u d-deċiżjoni ordinarja ma jkunux adottati fl-isess żmien iżda jitqassmu f’diversi stadji matul iż-żmien.
(
9
)	Deċiżjoni tal-Ombudsman Ewropew tal‑11 ta’ Novembru 2015 fl-inkjesta għall-ilment 1021/2014/PD kontra l-Kummissjoni Ewropea (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni tal-Ombudsman”).
(
10
)	Punti 289 u 291 tas-sentenza appellata.
(
11
)	Ifformulat għall-ewwel darba fis-sentenza tas‑16 ta’ Diċembru 1975, Suiker Unieet vs Il-Kummissjoni (40/73 sa 48/73, 50/73, 54/73 sa 56/73, 111/73, 113/73 u 114/73, EU:C:1975:174, punti 90 u 91).
(
12
)	Dwar dan l-appellanti jirreferu prinċipalment għas-sentenza tas‑16 ta’ Jannar 2019, Il-Kummissjoni vs United Parcel Service (C‑265/17 P, EU:C:2019:23, punt 56).
(
13
)	Il-Kummissjoni tirreferi għall-Artikolu 10a tar-Regolament Nru 773/2004 u għall-punt 9 tal-Avviż tal-Kummissjoni dwar il-mod ta’ proċedimenti ta’ riżolviment ta’ tilwim bil-għan li jiġu adottati Deċiżjonijiet skond l-Artikolu 7 u l-Artikolu 23 tar-Regolament [Nru 1/2003] fil-każijiet tal-kartelli (ĠU 2008 C 167, p. 1).
(
14
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat‑18 ta’ Marzu 2021, Pometon vs Il-Kummissjoni (C‑440/19 P, EU:C:2021:214) (iktar ’il quddiem is-“sentenza Pometon”).
(
15
)	Il-Kummissjoni tindika żewġ deċiżjonijiet tal-Qorti Ġenerali li jikkonfermaw dak it-test: sentenzi tas‑6 ta’ Lulju 2000, Volkswagen vs Il-Kummissjoni (T‑62/98, EU:T:2000:180, punti 281 u 283) u tal‑10 ta’ Novembru 2017, Icap et vs Il‑Kummissjoni (T‑180/15, EU:T:2017:795, punt 278).
(
16
)	Dwar din it-tema, fid-dettall, ara Lenaerts, K., Vanhamme, J., “Procedural Rights of Private Parties in the Community Administrative Process”, Common Market Law Review, Vol. 34, 1997, p. 531 u 568.
(
17
)	Għal ħarsa fil-qosor, u b’iktar riferimenti għal studji legali, ara, inter alia, Barbier de La Serre, E., “Procedural Justice in the European Community Case-law concerning the Rights of the Defence: Essentialist and Instrumental Trends”, European Public Law, 2006, p. 225 sa 250 u Nehl, H.P. Principles of Administrative Proċedure in EC Law, Hart Publishing, Oxford, 1999, p. 167 sa 170.
(
18
)	Ara, pereżempju, is-sentenzi tal‑15 ta’ Ġunju 1994, Il-Kummissjoni vs BASF et (C‑137/92 P, EU:C:1994:247, punti 75 u 76); tas‑6 ta’ April 2000, Il-Kummissjoni vs ICI (C‑286/95 P, EU:C:2000:188, punti 40, 41 u 51) u tal‑21 ta’ Settembru 2017, Feralpi vs Il-Kummissjoni (C‑85/15 P, EU:C:2017:709, punti 45 u 46).
(
19
)	Dwar il-prinċipju ta’ setgħat mogħtija, ara s-sentenza tal‑21 ta’ Ġunju 2018, Il-Polonja vs Il-Parlament u l-Kunsill (C‑5/16, EU:C:2018:483, punt 84 u l-ġurisprudenza ċċitata). Fi studji legali, ara Schwarze, J., European Administrative Law, Sweet & Maxwell, 1992, p. 253 sa 256.
(
20
)	Enfasi miżjuda.
(
21
)	Fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni, ara, bl-istess mod, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Wahl fil-kawzi Feralpi et vs Il-Kummissjoni (C‑85/15 P, C‑86/15 P u C‑87/15 P, C‑88/15 P u C‑89/15 P, EU:C:2016:940, punt 60).
(
22
)	Ara, dwar dan, is-sentenza tal‑10 ta’ Marzu 2016, HeidelbergCement vs Il‑Kummissjoni (C‑247/14 P, EU:C:2016:149, punt 16 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
23
)	Ara l-punt 30 iktar ’il fuq.
(
24
)	Ara, inter alia, is-sentenza tas‑26 ta’ Settembru 2018, Infineon Technologies vs Il-Kummissjoni (C‑99/17 P, EU:C:2018:773, punt 78 u l-ġurisprudenza ċċitata). F’xi każijiet, it-test huwa (minħabba n-natura tad-dritt allegatament miksur) deskritt b’mod differenti, iżda l-mertu tiegħu huwa ekwivalenti: ara s-sentenza tas‑26 ta’ Jannar 2017, Duravit et vs Il-Kummissjoni (C‑609/13 P, EU:C:2017:46, punt 100 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
25
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tal‑25 ta’ Ottubru 2011, Solvay vs Il-Kummissjoni (C‑109/10 P, EU:C:2011:686, punti 62 sa 65).
(
26
)	Ara, dwar din il-kwistjoni, Hartley, T.C., The Foundations of European Union Law, it-tmien edizzjoni, Oxford University Press, Oxford, 2014, p. 421.
(
27
)	Ara, dwar dan, is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 2001, Courage u Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, punt 20 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
28
)	Ara, dwar dan, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Geelhoed fil-kawża Il‑Kummissjoni vs SGL Carbon (C‑301/04 P, EU:C:2006:53, punt 67). Dwar studji legali, ara Wils, W., “Fundamental Procedural Rights and Effective Enforcement of Articles 101 and 102 TFUE in the European Competititon Network”, World Competition, 2020, p. 15 sa 18.
(
29
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza tas‑26 ta’ Novembru 2013, Gascogne Sack Deutschland vs Il-Kummissjoni (C‑40/12 P, EU:C:2013:768, punt 82).
(
30
)	Bl-istess mod, is-sentenza tat‑8 ta’ Lulju 1999, Hercules Chemicals vs Il-Kummissjoni (C‑51/92 P, EU:C:1999:357, punt 68).
(
31
)	Bħal, pereżempju, azzjoni għal responsabbiltà mhux kuntrattwali kontra l-Unjoni Ewropea: ara, dwar dan, is-sentenza tat‑18 ta’ Settembru 2003, Volkswagen vs Il-Kummissjoni (C‑338/00 P, EU:C:2003:473, punt 165). Skont l-Artikolu 340 TFUE, “Fil-każ ta’ responsabbiltà mhux kontrattwali, l-Unjoni għandha […] tagħmel tajjeb għal kull dannu kkaġunat mill-istituzzjonijiet tagħha jew mill-impjegati tagħha fit-twettiq ta’ dmirijiethom” (enfasi miżjuda). Dwar dan, għandu jkun innotat li l-kunċett ta’ “impjegati” ikopri wkoll membri tal-Kummissjoni: ara, dwar dan, is-sentenza tal‑15 ta’ Lulju 2021, OH (Immunità minn ġurisdizzjoni) (C‑758/19, EU:C:2021:603).
(
32
)	Ara, pereżempju, l-approċċ meħud fir-rigward ta’ allegat ksur tad-drittijiet tad-difiża (sentenza tas‑26 ta’ Settembru 2018, Infineon Technologies vs Il-Kummissjoni (C‑99/17 P, EU:C:2018:773, punt 78 u l-ġurisprudenza ċċitata), ma’ dak dwar allegat ksur ta’ kunfidenzjalità (sentenza tat‑3 ta’ Diċembru 2009, Evropaïki Dynamiki vs Il-Kummissjoni (C‑476/08 P, EU:C:2009:752, punti 33 sa 35).
(
33
)	Ara, bl-istess mod, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Solvay vs Il-Kummissjoni (C‑110/10 P, EU:C:2011:257, punti 37 u 47).
(
34
)	Artikolu 2 tar-Regolament Nru 1/2003. Ara wkoll, fost ħafna, is-sentenza tat‑22 ta’ Novembru 2012, E.ON Energie vs Il-Kummissjoni (C‑89/11 P, EU:C:2012:738, punti 71 u 72).
(
35
)	Hawnhekk jiena qiegħed nagħmel sunt ta’ passaġġ fis-sentenza tal-Qorti Suprema tal-Istati Uniti tal-Amerika tas‑26 ta’ Marzu 1991 fil-kawża Arizona vs. Fulminante, 499 U.S. 279 (1991), p. 316.
(
36
)	Sentenza Pometon, punt 63.
(
37
)	Ibid., punti 64 u 65.
(
38
)	Ibid., punt 66.
(
39
)	Il-premessa (34) tad-deċiżjoni kontenzjuża (riprodotta fil-punt 128 tas-sentenza appellata) tispjega li l-kelma “mids”“tagħmel riferiment għall-prezz medjan jew medju bejn il-prezz tat-talba u tal-offerta (per eżempju ta’ perċezzjoni, immudellat, ikkwotat jew innegozjat) għal prodott speċifiku[; d]awn ta’ spiss jikkostitwixxu approssimazzjoni affidabbli tal-prezz li ġeneratur tas-suq jinnegozja ma’ klijent, b’mod partikolari meta s-suq ikun likwidu u d-differenzjal bejn it-talba u l-offerta […] huwa baxx”.
(
40
)	Ara, dwar dan, is-sentenza tat‑2 ta’ April 2020, Budapest Bank et (C‑228/18, EU:C:2020:265, punt 36).
(
41
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek Budapest Bank et (C‑228/18, EU:C:2019:678, punt 45).
(
42
)	Ibid., punt 49.
(
43
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tas‑7 ta’ Jannar 2004, Aalborg Portland et vs Il-Kummissjoni (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P u C‑219/00 P, EU:C:2004:6, punt 335).
(
44
)	Ara, dwar dan, is-sentenza tad‑19 ta’ Marzu 2015, Dole Food u Dole Fresh Fruit Europe vs Il-Kummissjoni (C‑286/13 P, EU:C:2015:184, punt 127 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
45
)	Sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et (C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 103).
(
46
)	Ibid., punti 104 sa 107.
(
47
)	Ara, inter alia, is-sentenza tal‑11 ta’ Settembru 2014, MasterCard et vs Il-Kummissjoni (C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, punti 89 sa 91 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
48
)	Ara, dwar dan, is-sentenza tat‑28 ta’ Jannar 2021, Qualcomm u Qualcomm Europe vs Il-Kummissjoni (C‑466/19 P, EU:C:2021:76, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
49
)	Ara s-sentenza tal‑4 ta’ April 2017, Ombudsman vs Staelen (C‑337/15 P, EU:C:2017:256, punt 83 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
50
)	Ara s-sentenza tal‑25 ta’ Lulju 2018, QuaMa Quality Management vs EUIPO (C‑139/17 P, mhux ippubblikata, EU:C:2018:608, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
51
)	Ara, reċentement, is-sentenza tal‑11 ta’ Novembru 2021, Autostrada Wielkopolska vs Il-Kummissjoni u Ir-Repubblika tal-Polanja (C‑933/19 P, EU:C:2021:905, punt 58 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
52
)	Ara s-sentenza tat‑22 ta’ Settembru 2020, L-Awstrija vs Il-Kummissjoni (C‑594/18 P, EU:C:2020:742, punt 47 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
53
)	Ara l-paragrafu 1 tagħha (enfasi miżjuda).
(
54
)	Ara l-punt 286 tagħha, b’riferimenti għall-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
(
55
)	Ara, inter alia, is-sentenza tat‑22 ta’ Novembru 2012, E.ON Energie vs Il-Kummissjoni (C‑89/11 P, EU:C:2012:738, punt 73 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
56
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tat‑12 ta’ Novembru 2014, Guardian Industries u Guardian Europe vs Il-Kummissjoni (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
57
)	Ara, speċjalment, is-sentenza Pometon (punt 63).
(
58
)	Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Mejju 2015, Timab Industries u CFPR vs Il-Kummissjoni (T‑456/10, EU:T:2015:296, punt 60).
(
59
)	Sentenza tat‑2 ta’ Frar 2022, Scania et vs Il-Kummissjoni (T‑799/17, EU:T:2022:48, punt 129).
(
60
)	Ara, b’analoġija, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Glencore Agriculture Hungary (C‑189/18, EU:C:2019:462, punti 42 u 48)
(
61
)	Ara, b’mod partikolari, il-premessi 1 u 2 tad-deċiżjoni għar-riżolviment.
(
62
)	Premessa 32.
(
63
)	Premessa 36.
(
64
)	Premessi 42 sa 109.
(
65
)	Ara, inter alia, il-Qorti EDB, 6 ta’ Diċembru 1988, Barberà, Messegué u Jabardo vs Spanja (CE:ECHR:1988:1206JUD001059083_punt 77).
(
66
)	Ara l-Qorti EDB, 24 ta’ April 2008, Ismoilov et vs Ir-Russja (CE:ECHR:2008:0424JUD000294706, punt 161 u l-ġurisprudenza ċċitata.)
(
67
)	Ara, pereżempju, il-Qorti EDB, 10 ta’ Frar 1995, Allenet de Ribemont vs Franza (CE:ECHR:1995:0210JUD001517589, punt 35).
(
68
)	Ara, inter alia, il-Qorti EDB, 21 ta’ Settembru 2006, Pandy vs Il-Belġju (CE:ECHR:2006:0921JUD001358302, punt 43).
(
69
)	Ara, speċjalment, l-Artikolu 10(3) u l-Artikolu 11(2) TUE.
(
70
)	Ara l-Qorti EDB, 10 ta’ Frar 1995, Allenet de Ribemont vs Franza (CE:ECHR:1995:0210JUD00151789, punt 38).
(
71
)	Ara, fost ħafna, il-Qorti EDB, 12 ta’ Novembru 2015, El Kaada vs Il-Ġermanja (CE:ECHR:2015:1112JUD000213010, punt 54).
(
72
)	Ara, pereżempju, il-Qorti EDB, 27 ta’ Marzu 2014, Müller vs Il-Ġermanja (CE:ECHR:2014:0327JUD005496308, punt 46).
(
73
)	Ara, inter alia, il-Qorti EDB, 28 ta’ Novembru 2002, Lavents vs Il-Latvja (CE:ECHR:2002:1128JUD005844200, punt 126).
(
74
)	Ara il-Qorti EDB, 27 ta’ Frar 2014, Karaman vs Il-Ġermanja (CE:ECH:2014:0227JUD001710310, punt 63 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
75
)	Ara il-Qorti EDB, 28 ta’ Ottubru 2004, Y.B. et vs It-Turkija (CE:ECHR:2004:1028JUD004817399, punt 44) u tal‑24 ta’ Mejju 2011, Konstas vs Il-Repubblika Ellenika (CE:ECHR:2011:0524JUD005346607, punt 33).
(
76
)	Ara d-deċiżjoni tal-Ombudsman, p. 1 u 5.
(
77
)	Ara, pereżempju, Il-Kummissjoni Ewropea, Stqarrija għall-Istampa tad‑19 ta’ Ottubru 2011, “Antitrust: il-Kummissjoni tikkonferma Spezzjonijiet f’Kartell suspettat fis-Settur tad-Derivattivi tar-Rati tal-Imgħax f’Euro” (MEMO/11/711).
(
78
)	Dwar dan il-punt, ara wkoll id-deċiżjoni tal-Ombudsmani, p. 4.
(
79
)	Ara l-premessi (45) u (46) tad-deċiżjoni kontenzjuża.
(
80
)	Ara, speċjalment, il-premessa (34) tad-deċiżjoni kontenzjuża.
(
81
)	Ara, dwar dan, il-punt 132 tas-sentenza appellata li essenzjalment jirriproduċi l-premessa (395) tad-deċiżjoni kontenzjuża.
(
82
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tad‑19 ta’ Marzu 2015, Dole Food u Dole Fresh Fruit Europe vs Il-Kummissjoni (C‑286/13 P, EU:C:2015:184, punt 125 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
83
)	Ara, is-sentenza tad‑19 ta’ Marzu 2015, Dole Food u Dole Fresh Fruit Europe vs Il-Kummissjoni (C‑286/13 P, EU:C:2015:184, punti 123 sa 125 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
84
)	Sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et (C‑307/18, EU:C:2020:52, punti 109 u 110).