Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΡΑΝΤΟΥ
της 5ης Σεπτεμβρίου 2024 (1)
Υποθέσεις C-367/22 P, C-369/22 P, C-370/22 P, C-375/22 P, C-378/22 P, C‑379/22 P, C-380/22 P, C-381/22 P, C-382/22 P, C-385/22 P, C-386/22 P, C‑401/22 P και C-403/22 P
Air Canada (C-367/22 P), Air France (C-369/22 P), Air France-KLM (C‑370/22 P), LATAM Airlines Group και Lan Cargo (C-375/22 P), British Airways (C-378/22 P), Singapore Airlines και Singapore Airlines Cargo (C‑379/22 P), Deutsche Lufthansa κ.λπ. (C-380/22 P), Japan Airlines (C‑381/22 P), Cathay Pacific Airways (C-382/22 P), Koninklijke Luchtvaart Maatschappij (C-385/22 P), Martinair Holland (C-386/22 P), Cargolux Airlines (C-401/22 P) και SAS Cargo Group κ.λπ. (C-403/22 P)
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
« Αίτηση αναιρέσεως – Ανταγωνισμός – Συμπράξεις – Ευρωπαϊκή αγορά αερομεταφοράς εμπορευμάτων – Άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ – Συντονισμός στοιχείων τιμολόγησης των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων – Επίναυλος καυσίμων, επίναυλος ασφαλείας και άρνηση καταβολής προμηθειών επί των επιναύλων – Ενιαία και διαρκής παράβαση – Αρμοδιότητα της Επιτροπής – Κριτήριο “των ουσιαστικών επιπτώσεων” – Μερική ακύρωση της επίδικης αποφάσεως – Απόδειξη συμμετοχής στην παράβαση – Αρχή της ίσης μεταχειρίσεως – Παραγραφή του δικαιώματος επιβολής κυρώσεων της Επιτροπής – Πρόστιμα – Πλήρης δικαιοδοσία»
Περιεχόμενα
I. Εισαγωγή
II. Το ιστορικό της διαφοράς
Α. Η επίμαχη σύμπραξη
Β. Η διαδικασία ενώπιον της Επιτροπής και η επίδικη απόφαση
Γ. Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και οι αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις
III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα αιτήματα των διαδίκων
IV. Ανάλυση
Α. Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν την αναρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων
1. Επί της αρμοδιότητας της Επιτροπής να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων βάσει μόνον του «κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων»
2. Επί της εφαρμογής του «κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων»
α) Επί της εξετάσεως των ουσιαστικών επιπτώσεων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μεμονωμένα εξεταζόμενου
1) Επί του κριτηρίου του περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου ως μη κρίσιμου κριτηρίου
2) Επί της αποδείξεως της υπάρξεως ουσιαστικών επιπτώσεων
i) Επί του προσήκοντος βαθμού αποδείξεως
ii) Επί της υπάρξεως ουσιαστικών επιπτώσεων στην προκειμένη περίπτωση
– Επί του άμεσου χαρακτήρα των επιπτώσεων
– Επί του ουσιώδους χαρακτήρα των επιπτώσεων
– Επί του προβλέψιμου χαρακτήρα των επιπτώσεων
β) Επί της χρησιμοποίησης της έννοιας της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» στο σύνολό της
1) Επί της λυσιτέλειας της εξετάσεως των ουσιαστικών επιπτώσεων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων υπό το πρίσμα της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της
2) Επί της αποδείξεως των επιπτώσεων της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως συνολικά εξεταζόμενης
3) Επί της χρησιμοποιήσεως της έννοιας της «συμπράξεως σε παγκόσμιο επίπεδο»
3. Επί ορισμένων διαδικαστικών πλημμελειών των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων
α) Επί της υποκατάστασης αιτιολογίας
β) Επί της προσβολής των δικαιωμάτων άμυνας
γ) Επί της αντιστροφής του βάρους αποδείξεως
Β. Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν τη βασιμότητα της επίδικης αποφάσεως
1. Επί της συμμετοχής στην ενιαία και διαρκή παράβαση
α) Επί της ευθύνης της Air Canada για τα μη σχετικά δρομολόγια
β) Επί της παραβιάσεως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως όσον αφορά την Cargolux
γ) Επί της ευθύνης της Cargolux όσον αφορά τον επίναυλο ασφαλείας
δ) Επί των σφαλμάτων κατά την εκτίμηση των αποδείξεων όσον αφορά την Cathay Pacific Airways
2. Επί της μερικής (μόνον) ακυρώσεως της επίδικης αποφάσεως όσον αφορά τις LATAM Airlines Group και Lan Cargo
3. Επί της παραγραφής του δικαιώματος επιβολής κυρώσεων της Επιτροπής όσον αφορά την Air Canada και τη Singapore Airlines
Γ. Επί της ασκήσεως της πλήρους δικαιοδοσίας εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά την SAS Cargo Group
1. Επί του δικαιώματος ακροάσεως και της αρχής της εκατέρωθεν ακροάσεως
2. Επί της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως
3. Επί της αρχής ne ultra petita
4. Επί του τεκμηρίου αθωότητας και της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως
V. Πρόταση
I.      Εισαγωγή
1.        Οι παρούσες προτάσεις αφορούν σειρά δεκατριών αιτήσεων αναιρέσεως που έχουν ασκήσει αεροπορικές εταιρίες (στο εξής: αναιρεσείουσες) (2) κατ’ αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου της 30ής Μαρτίου 2022 (στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις) (3), με αντικείμενο την ακύρωση της αποφάσεως της Ευρωπαϊκής Επιτροπής της 17ης Μαρτίου 2017 (στο εξής: επίδικη απόφαση) (4) σχετικά με σύμπραξη, υπό τη μορφή ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, στην αγορά των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων (στο εξής: επίμαχη σύμπραξη).
2.        Η επίμαχη σύμπραξη, η οποία εφαρμόστηκε, στο σύνολό της, κατά το χρονικό διάστημα από 7 Δεκεμβρίου 1999 έως 14 Φεβρουαρίου 2006, αποτέλεσε αντικείμενο κυρώσεων εκ μέρους της Επιτροπής βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ) και του άρθρου 8 της Συμφωνίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές (στο εξής: Συμφωνία ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές), αφορούσε δε την παροχή υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων στα εξής δρομολόγια: μεταξύ αερολιμένων εντός του ΕΟΧ (στο εξής: δρομολόγια εντός ΕΟΧ), μεταξύ αερολιμένων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αερολιμένων ευρισκόμενων εκτός του ΕΟΧ (στο εξής: δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών), μεταξύ αερολιμένων ευρισκόμενων σε χώρες που είναι συμβαλλόμενα μέρη στη Συμφωνία ΕΟΧ αλλά δεν είναι μέλη της Ένωσης και αερολιμένων ευρισκόμενων σε τρίτες χώρες (στο εξής: δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης-τρίτων χωρών, και, από κοινού με τα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών, δρομολόγια ΕΟΧ-τρίτων χωρών), καθώς και μεταξύ αερολιμένων εντός της Ένωσης και αερολιμένων της Ελβετίας (στο εξής: δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας).
3.        Εστιασμένες σε διάφορους λόγους των αιτήσεων αναιρέσεως, οι παρούσες προτάσεις αφορούν κυρίως την αρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ όσον αφορά τις υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων σε δρομολόγια από τρίτες χώρες προς τον ΕΟΧ (στο εξής: εισερχόμενα δρομολόγια και εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων) και, πιο συγκεκριμένα, την εφαρμογή του λεγόμενου κριτηρίου των «ουσιαστικών επιπτώσεων» εντός του ΕΟΧ σε συμφωνίες που τίθενται σε εφαρμογή εκτός του ΕΟΧ. Τα κυριότερα ζητήματα που εγείρονται με τις υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως αφορούν:
–        το κατά πόσον το κριτήριο των «ουσιαστικών επιπτώσεων» αρκεί για να θεμελιώσει την αρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ όσον αφορά τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, καθώς και τον σχετικώς απαιτούμενο βαθμό αποδείξεως και την εφαρμογή του εν λόγω κριτηρίου στη συγκεκριμένη περίπτωση, ιδίως υπό το πρίσμα της αποφάσεως της 6ης Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (5)·
–        το κατά πόσον η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» προϋποθέτει, εμμέσως, ότι έκαστο συστατικό στοιχείο της παραβάσεως, μεμονωμένα εξεταζόμενο, πρέπει να συνιστά παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, καθώς και το αν η εν λόγω έννοια είναι κρίσιμη για την εκτίμηση της αρμοδιότητας της Επιτροπής να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση των διατάξεων αυτών όσον αφορά τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, ιδίως υπό το πρίσμα της αποφάσεως της 16ης Ιουνίου 2022, Sony Corporation και Sony Electronics κατά Επιτροπής (6).
II.    Το ιστορικό της διαφοράς
4.        Κατά το κρίσιμο για τις παρούσες προτάσεις μέρος τους, τα πραγματικά περιστατικά και το νομικό πλαίσιο των υποθέσεων που αποτελούν αντικείμενο των αιτήσεων αναιρέσεως, όπως εκτίθενται στην επίδικη απόφαση και στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, μπορούν να συνοψισθούν ως εξής.
Α.      Η επίμαχη σύμπραξη
5.        Στον τομέα των μεταφορών εμπορευμάτων, η αεροπορική μεταφορά φορτίων εκτελείται από αεροπορικές εταιρίες (στο εξής: αερομεταφορείς), διεξάγεται δε, κατά κανόνα, σε αγορά διαφορετικών σταδίων: σε αρχικό στάδιο, οι αερομεταφορείς παρέχουν τις υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων στους διαμέσους μεταφορών (στο εξής: διαμεταφορείς) αντί τιμήματος το οποίο αποτελείται, αφενός, από ναύλους υπολογιζόμενους ανά χιλιόγραμμο και, αφετέρου, από επίναυλους που αποσκοπούν στην κάλυψη ορισμένων δαπανών· σε επόμενο στάδιο, οι διαμεταφορείς οργανώνουν τη μεταφορά των φορτίων αυτών στο όνομα των αποστολέων. Προκειμένου να μπορούν να εξυπηρετήσουν όλους τους μείζονες προορισμούς μεταφοράς εμπορευμάτων παγκοσμίως με επαρκή συχνότητα δρομολογίων, οι αερομεταφορείς ανέπτυξαν ένα σύστημα συμφωνιών, μεταξύ άλλων, στο πλαίσιο ευρύτερων εμπορικών συμμαχιών μεταξύ αερομεταφορέων.
6.        Η επίμαχη σύμπραξη αφορά τα εξής τρία στοιχεία: την επιβολή και διαχείριση του επίναυλου που αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της αύξησης του κόστους των καυσίμων (στο εξής: επίναυλος καυσίμων) (7) και του επίναυλου που αποσκοπεί στην αντιμετώπιση του κόστους ορισμένων μέτρων ασφαλείας που ελήφθησαν κατόπιν των τρομοκρατικών επιθέσεων της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 (στο εξής: επίναυλος ασφαλείας) (8), καθώς και την άρνηση καταβολής προμηθειών επί των επιναύλων (στο εξής: άρνηση καταβολής προμηθειών) (9).
Β.      Η διαδικασία ενώπιον της Επιτροπής και η επίδικη απόφαση
7.        Μετά το πέρας έρευνας που είχε κινηθεί το έτος 2005 (10) και κατόπιν ανακοίνωσης αιτιάσεων που εκδόθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2007 (στο εξής: ανακοίνωση αιτιάσεων) (11), η Επιτροπή εξέδωσε, στις 9 Νοεμβρίου 2010, μια πρώτη απόφαση (στο εξής: απόφαση του 2010) (12) με την οποία διαπίστωνε την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ και του άρθρου 8 της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές, που αφορούσε, μεταξύ άλλων, τον επίναυλο καυσίμου, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών (13).
8.        Δεδομένου ότι, με τις αποφάσεις της 16ης Δεκεμβρίου 2015 (14), το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε, εν όλω ή εν μέρει, την απόφαση του 2010 λόγω πλημμελούς αιτιολογίας, η Επιτροπή επανέλαβε τη διαδικασία και εξέδωσε, στις 17 Μαρτίου 2017, την επίδικη απόφαση ως προς 19 αερομεταφορείς (στο εξής: εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς), μεταξύ των οποίων και οι αναιρεσείουσες (15). Με την απόφαση αυτή, η Επιτροπή διαπίστωσε την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ και του άρθρου 8 της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές, στο πλαίσιο της οποίας οι εν λόγω αερομεταφορείς είχαν συντονίσει τη συμπεριφορά τους όσον αφορά την τιμολόγηση για την παροχή υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο μέσω του επίναυλου καυσίμου, του επίναυλου ασφαλείας και της άρνησης καταβολής προμηθειών.
9.        Κατά πρώτον, η Επιτροπή περιέγραψε και ανέλυσε τις βασικές αρχές και τη δομή της επίμαχης συμπράξεως, επισημαίνοντας ότι από την έρευνα προέκυψε σύμπραξη παγκόσμιας εμβέλειας βασιζόμενη σε δίκτυο διμερών και πολυμερών επαφών μεταξύ ανταγωνιστών επί μεγάλο χρονικό διάστημα, η οποία είχε ως σκοπό τον συντονισμό της συμπεριφοράς τους σε σχέση με διάφορα στοιχεία τιμολόγησης των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων, και συγκεκριμένα τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών (16).
10.      Κατά δεύτερον, η Επιτροπή προέβη στην εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ και του άρθρου 8 της Συμφωνίας ΕΚ‑Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές επί των πραγματικών περιστατικών της συγκεκριμένης υποθέσεως (17).
11.      Προκαταρκτικώς, εξέτασε τα όρια της τοπικής και χρονικής αρμοδιότητάς της για να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού στη συγκεκριμένη περίπτωση και αποφάσισε ότι δεν θα εφάρμοζε το άρθρο 101 ΣΛΕΕ στις προγενέστερες της 19ης Μαΐου 2005 συμφωνίες και πρακτικές όσον αφορά τα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών  (18), το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ στις προγενέστερες της 1ης Ιουνίου 2004 συμφωνίες και πρακτικές όσον αφορά τα δρομολόγια EΟΧ-τρίτων χωρών (19) και το άρθρο 8 της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές στις προγενέστερες της 1ης Ιουνίου 2002 συμφωνίες και πρακτικές όσον αφορά τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας (20).
12.      Επιπλέον, απαντώντας στα επιχειρήματα με τα οποία αμφισβητείτο η εξωεδαφική εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ στις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων (21), η Επιτροπή, αφού υπενθύμισε ότι οι εν λόγω διατάξεις έχουν εφαρμογή στις συμφωνίες που τίθενται σε εφαρμογή εντός της Ένωσης ή του ΕΟΧ (βάσει του λεγομένου κριτηρίου της «θέσης σε εφαρμογή», στο εξής: «της εφαρμογής») ή που έχουν άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις εντός της Ένωσης ή του ΕΟΧ (βάσει του λεγόμενου κριτηρίου «των ουσιαστικών επιπτώσεων»), έκρινε ότι, στη συγκεκριμένη περίπτωση, πληρούνταν αμφότερα τα κριτήρια αυτά (22).
13.      Αφενός, το κριτήριο της εφαρμογής πληρούνταν λόγω του ότι η επίμαχη σύμπραξη εφαρμοζόταν εντός του ΕΟΧ: οι επίμαχες υπηρεσίες παρέχονταν εν μέρει στο έδαφος του ΕΟΧ, ενώ πολλές επαφές μέσω των οποίων οι αποδέκτες της αποφάσεως είχαν συντονίσει τους επιναύλους και τη μη καταβολή προμηθειών είχαν πραγματοποιηθεί εντός του ΕΟΧ ή είχαν εμπλακεί σε αυτές συμμετέχοντες που βρίσκονταν εντός του ΕΟΧ (23).
14.      Αφετέρου, το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων πληρούνταν για τρεις λόγους. Οι δύο πρώτοι λόγοι, που περιλαμβάνονται στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως, αφορούσαν τις επιπτώσεις του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μεμονωμένα εξεταζόμενου, ενώ ο τρίτος λόγος, που περιλαμβάνεται στην αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως, αφορούσε τις επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως εξεταζόμενης στο σύνολό της. Ειδικότερα:
–        ο πρώτος λόγος συνίστατο στο ότι το αυξημένο κόστος των αεροπορικών μεταφορών προς τον ΕΟΧ και, επομένως, οι υψηλότερες τιμές των εισαγόμενων εμπορευμάτων μπορούσαν, ως εκ της φύσεώς τους, να έχουν επιπτώσεις για τους καταναλωτές εντός του ΕΟΧ·
–        ο δεύτερος λόγος αφορούσε τις επιπτώσεις που επίσης μπορούσε να έχει ο συντονισμός σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων στην παροχή υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων από άλλους αερομεταφορείς εντός του ΕΟΧ, μεταξύ των συγκοινωνιακών κόμβων (hubs) εντός του ΕΟΧ που χρησιμοποιούνταν από τους αερομεταφορείς τρίτων χωρών και των αερολιμένων προορισμού των αποστολών αυτών εντός του ΕΟΧ που δεν εξυπηρετούνταν από τον αερομεταφορέα της τρίτης χώρας·
–        ο τρίτος λόγος συνίστατο στο ότι η σύμπραξη είχε τεθεί σε εφαρμογή παγκοσμίως, οι δε διακανονισμοί της συμπράξεως αυτής σχετικά με τα εισερχόμενα δρομολόγια αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως (24).
15.      Κατά κύριο λόγο, η Επιτροπή διαπίστωσε, κατ’ αρχάς, ότι οι εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς (25) είχαν συντονίσει τη συμπεριφορά τους ή είχαν επηρεάσει την τιμολόγηση, πράγμα το οποίο ισοδυναμούσε εν τέλει με καθορισμό τιμών ως προς τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών (26). Δέχθηκε ότι η επίμαχη συμπεριφορά συνιστούσε ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (27), καθώς και περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου, τουλάχιστον εντός της Ένωσης, εντός του ΕΟΧ και στην Ελβετία (28).
16.      Εν συνεχεία, η Επιτροπή δέχθηκε ότι η ενιαία και διαρκής παράβαση μπορούσε να επηρεάσει σημαντικά το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών, μεταξύ των συμβαλλομένων μερών στη Συμφωνία ΕΟΧ και μεταξύ των συμβαλλομένων μερών στη Συμφωνία ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές (29), ενώ απέκλεισε το ενδεχόμενο η επίδικη σύμπραξη να απολαύει παρέκκλισης κατά το άρθρο 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ (30).
17.      Τέλος, η Επιτροπή προσδιόρισε τόσο τη συνολική διάρκεια της παραβάσεως, διαπιστώνοντας ότι η επίδικη σύμπραξη άρχισε στις 7 Δεκεμβρίου 1999 και συνεχίστηκε μέχρι τις 14 Φεβρουαρίου 2006 (31), όσο και τη διάρκεια της παραβάσεως ως προς καθεμία από τις αναιρεσείουσες (32).
18.      Κατά τρίτον και τελευταίο, η Επιτροπή επέβαλε διορθωτικά μέτρα και πρόστιμα (33).
Γ.      Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και οι αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις
19.      Με δικόγραφα που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 29, 30 και 31 Μαΐου 2017, οι αναιρεσείουσες άσκησαν προσφυγές ζητώντας, κατ’ ουσίαν, την ακύρωση, εν όλω ή εν μέρει, της επίδικης αποφάσεως κατά το μέρος που τις αφορά, καθώς και τη διαγραφή ή τη μείωση του επιβληθέντος προστίμου.
20.      Προς στήριξη των προσφυγών τους, οι αναιρεσείουσες προέβαλαν, μεταξύ άλλων, λόγους ακυρώσεως που αφορούσαν την αρμοδιότητα της Επιτροπής (34), ορισμένες διαδικαστικές πλημμέλειες, καθώς και τη βασιμότητα της επίδικης αποφάσεως. Μεταγενέστερα, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε αυτεπαγγέλτως τον λόγο ακυρώσεως που αφορούσε την αναρμοδιότητα της Επιτροπής, βάσει της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές, να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ όσον αφορά τα δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης-Ελβετίας.
21.      Με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τις προσφυγές των Martinair, KLM, Cargolux, Air France-KLM, Air France, Lufthansa και Singapore Airlines Cargo (35). Αντιθέτως, ακύρωσε εν μέρει την επίδικη απόφαση και μείωσε το πρόστιμο που αφορούσε τη συμμετοχή ορισμένων αερομεταφορέων στην παράβαση στα εξής δρομολόγια:
–        όσον αφορά την Japan Airlines και την Cathay Pacific Airways, στα δρομολόγια εντός ΕΟΧ και στα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας (36)·
–        όσον αφορά την Air Canada, στα δρομολόγια εντός ΕΟΧ, στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών και στα δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης-τρίτων χωρών, ως προς το σκέλος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που συνίστατο στην άρνηση καταβολής προμηθειών (37)·
–        όσον αφορά την British Airways, αφενός, στα δρομολόγια εντός ΕΟΧ και στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών ως προς το σκέλος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που συνίστατο στην άρνηση καταβολής προμηθειών και, αφετέρου, στα δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης-τρίτων χωρών (38)·
–        όσον αφορά τις LATAM Airlines Group και Lan Cargo, αφενός, στα δρομολόγια εντός ΕΟΧ και στα δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης-τρίτων χωρών και, στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών, ως προς τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών, καθώς και ως προς τον επίναυλο καυσίμων πριν από τις 22 Ιουλίου 2005 (39)·
–        όσον αφορά την SAS Cargo, αφενός, στα δρομολόγια εντός ΕΟΧ, στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών και στα δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης‑τρίτων χωρών, ως προς την άρνηση καταβολής προμηθειών, και, αφετέρου, στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών και στα δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης-τρίτων χωρών με αναχώρηση από την Ταϊλάνδη μεταξύ 20 Ιουλίου 2005 και 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τον επίναυλο καυσίμων (40).
III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα αιτήματα των διαδίκων
22.      Με δικόγραφα που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Δικαστηρίου μεταξύ 7 και 17 Ιουνίου 2023, οι αναιρεσείουσες άσκησαν αναιρέσεις κατά των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων. Ζητούν, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο:
–        να αναιρέσει τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις·
–        συνακόλουθα, να ακυρώσει την επίδικη απόφαση κατά το μέρος που τις αφορά ή, επικουρικώς, να μειώσει το ποσό του προστίμου·
–        επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, και
–        να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα αμφοτέρων των βαθμών δικαιοδοσίας.
23.      Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
–        να απορρίψει τις αιτήσεις αναιρέσεως και να καταδικάσει τις αναιρεσείουσες στα δικαστικά έξοδα·
–        επικουρικώς, σε περίπτωση που γίνουν δεκτές οι αιτήσεις αναιρέσεως, να αναπέμψει την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο και να επιφυλαχθεί ως προς τα δικαστικά έξοδα.
24.      Επίσης, οι διάδικοι απάντησαν στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο κατά τις επ’ ακροατηρίου συζητήσεις που διεξήχθησαν από τις 10 έως τις 22 Απριλίου 2024.
IV.    Ανάλυση
25.      Οι αιτήσεις αναιρέσεως που άσκησαν οι αναιρεσείουσες περιλαμβάνουν σειρά λόγων αναιρέσεως οι οποίοι, σε μεγάλο βαθμό, αλληλοεπικαλύπτονται. Οι παρούσες προτάσεις εξετάζουν τους εξής λόγους αναιρέσεως:
–        τους λόγους αναιρέσεως που αφορούν την αρμοδιότητα της Επιτροπής (μέρος A), και συγκεκριμένα την αρμοδιότητά της να διαπιστώσει παράβαση όσον αφορά τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μόνον βάσει του κριτηρίου των «ουσιαστικών επιπτώσεων» (1), την εφαρμογή του εν λόγω κριτηρίου των «ουσιαστικών επιπτώσεων» (2), καθώς και ορισμένες τυπικές πλημμέλειες των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων (3)·
–        ορισμένους λόγους που αφορούν την εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου εξέταση της βασιμότητας της επίδικης αποφάσεως (μέρος B), και συγκεκριμένα τη συμμετοχή στην «ενιαία και διαρκή παράβαση» (1), την μερική (μόνον) ακύρωση της αποφάσεως αυτής (2), την παραγραφή του δικαιώματος επιβολής κυρώσεων της Επιτροπής (3)·
–        τους λόγους αναιρέσεως που αφορούν την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του Γενικού Δικαστηρίου (μέρος Γ).
Α.      Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν την αναρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων
26.      Στην επίδικη απόφαση, η Επιτροπή έκρινε ότι ήταν αρμόδια να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ λόγω του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων (στο εξής: εξωεδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής (41)), με την αιτιολογία ότι πληρούνταν αμφότερα τα κριτήρια της εφαρμογής και των ουσιαστικών επιπτώσεων (42).
27.      Στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η εξωεδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής μπορούσε να θεμελιωθεί είτε βάσει του κριτηρίου της εφαρμογής είτε βάσει του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων (43) και ότι τα εν λόγω κριτήρια είναι εναλλακτικά (44). Στην προκειμένη περίπτωση, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι επληρούτο το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων και ότι, ως εκ τούτου, παρείλκε η εξέταση της εφαρμογής του κριτηρίου της εφαρμογής  (45).
28.      Οι αναιρεσείουσες αμφισβητούν την ανάλυση αυτή προβάλλοντας, κατ’ ουσίαν, δύο σειρές επιχειρημάτων, εκ των οποίων η πρώτη αφορά το ότι η αρμοδιότητα της Επιτροπής δεν μπορούσε να θεμελιωθεί βάσει της εφαρμογής μόνον του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων (1), η δε δεύτερη αφορά την εσφαλμένη εφαρμογή του εν λόγω κριτηρίου (2). Οι αναιρεσείουσες προβάλλουν επίσης λόγους αναιρέσεως ή αιτιάσεις όσον αφορά ορισμένες διαδικαστικές πλημμέλειες των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων, που πρέπει να εξεταστούν τελευταία (3).
1.      Επί της αρμοδιότητας της Επιτροπής να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων βάσει μόνον του «κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων»
29.      Πλείονες αναιρεσείουσες (46) προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε νομικό σφάλμα καθόσον εκτίμησε την εξωεδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής αποκλειστικώς και μόνον βάσει του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, το οποίο αποτελεί αναγκαία αλλά όχι επαρκή προϋπόθεση για τη θεμελίωση της αρμοδιότητας αυτής, και χωρίς να αναλύσει τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα εντός της εσωτερικής αγοράς σύμφωνα με το κριτήριο της εφαρμογής (47). Κατά τις εν λόγω αναιρεσείουσες, αφενός, το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων αποτελεί απλώς και μόνον κριτήριο δημοσίου διεθνούς δικαίου για τον προσδιορισμό του εθνικού δικαίου (εν προκειμένω, του δικαίου της Ένωσης) που είναι εφαρμοστέο για τη ρύθμιση μιας συμπεριφοράς που εκδηλώνεται σε τρίτη χώρα, και όχι κριτήριο βάσει του οποίου μπορεί να εκτιμηθεί η εξωεδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής κατά το δίκαιο της Ένωσης (48). Αφετέρου, το κριτήριο της εφαρμογής, το οποίο δεν εξετάστηκε από το Γενικό Δικαστήριο, αποτελεί κατά την άποψή τους το κριτήριο του δικαίου της Ένωσης που είναι απαραίτητο για τη θεμελίωση της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής (49), πράγμα που απαιτεί ορισμό της σχετικής αγοράς, ανάλυση του οικονομικού και νομικού πλαισίου και εξέταση του αντίστροφου σεναρίου.
30.      Πρέπει, επομένως, να εξεταστεί αν ορθώς το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων μπορούσε, αφ’ εαυτού, να θεμελιώσει την αρμοδιότητα της Επιτροπής υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως.
31.      Επισημαίνω ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, έστω και ελλείψει καθιερωμένου και κοινώς αποδεκτού ορισμού (50), γίνεται γενικώς δεκτό στο δημόσιο διεθνές δίκαιο (51) ως νομολογιακή αρχή η οποία καθιστά δυνατή την εφαρμογή του εθνικού δικαίου του ανταγωνισμού εφόσον υπάρχουν οικονομικές συνέπειες, εντός του εθνικού εδάφους, από πρακτικές που εκδηλώθηκαν εκτός του εδάφους αυτού από επιχειρήσεις εγκατεστημένες επίσης εκτός του εν λόγω εδάφους (δηλαδή την «εξωεδαφική» εφαρμογή του δικαίου αυτού) (52), ορισμός που δεν φαίνεται να αμφισβητείται από τους διαδίκους (53).
32.      Αντιθέτως, η προέλευση και η φύση του κριτηρίου της εφαρμογής είναι περισσότερο αμφιλεγόμενες. Κατά τις αναιρεσείουσες, το εν λόγω κριτήριο απορρέει κυρίως από την απόφαση Χαρτοπολτός και δεν αποτελεί κριτήριο δημοσίου διεθνούς δικαίου, αλλά έννοια του δικαίου της Ένωσης, την οποία διαμόρφωσε το Δικαστήριο προκειμένου να θεμελιώσει την εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ. Ωστόσο, φρονώ ότι, στην απόφαση Χαρτοπολτός, το Δικαστήριο δεν είχε τη βούληση να διατυπώσει ένα πρόσθετο κριτήριο για τη θεμελίωση της εν λόγω αρμοδιότητας (54) ούτε, εν πάση περιπτώσει, ένα αποκλειστικό, σωρευτικό ή υπέρτερης ισχύος κριτήριο σε σχέση με το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων για τη θεμελίωση της αρμοδιότητας της Επιτροπής, όπως τούτο αναγνωρίστηκε εμμέσως από το Δικαστήριο στην απόφαση Intel (55).
33.      Κατόπιν των ανωτέρω διευκρινίσεων, φρονώ ότι οι αναιρεσείουσες συγχέουν, από τη μια πλευρά, το ζήτημα της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου και, από την άλλη πλευρά, την εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ στη συγκεκριμένη περίπτωση, δηλαδή το ζήτημα του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό χαρακτήρα της επίμαχης συμπράξεως εντός της εσωτερικής αγοράς (56).
34.      Συγκεκριμένα, η Επιτροπή είναι αρμόδια να εφαρμόσει τους κανόνες ανταγωνισμού της Ένωσης και του ΕΟΧ, εφόσον η Συνθήκη ΛΕΕ και η Συμφωνία ΕΟΧ έχουν, αντιστοίχως, εφαρμογή. Ενώ η «εξωεδαφική» εφαρμογή των κανόνων αυτών εξαρτάται από τις προϋποθέσεις που θέτει το δημόσιο διεθνές δίκαιο και επομένως, μεταξύ άλλων, από το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, η αρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις, κατά το δίκαιο της Ένωσης, για παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ εξαρτάται μόνο από το (ουσιαστικό) κριτήριο του περιορισμού του ανταγωνισμού (ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος) εντός της εσωτερικής αγοράς.
35.      Οι προσφεύγουσες επιχειρούν να παρακάμψουν την άποψη αυτή διατεινόμενες ότι η αναφορά, στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, στον περιορισμό του ανταγωνισμού «εντός της εσωτερικής αγοράς» εισάγει, κατ’ ουσίαν, κριτήριο αρμοδιότητας το οποίο συνεπάγεται ότι η Επιτροπή πρέπει να αποδείξει ότι η επικρινόμενη συμπεριφορά έχει συγκεκριμένες επιπτώσεις στην εσωτερική αγορά, για να μπορεί να εκτιμήσει, κατ’ εφαρμογήν των διατάξεων αυτών, την ύπαρξη περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος. Φρονώ ότι η ερμηνεία αυτή αντιβαίνει στο γράμμα και στον σκοπό των εν λόγω διατάξεων, καθόσον εισάγει τεχνητή διάκριση μεταξύ, αφενός, των επιπτώσεων της επικρινόμενης συμπεριφοράς εντός της εσωτερικής αγοράς (κριτήριο το οποίο υποστηρίζεται ότι αφορά την αρμοδιότητα της Επιτροπής να ασκήσει δίωξη κατά της εν λόγω συμπεριφοράς) και, αφετέρου, της υπάρξεως περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος (ουσιαστικό κριτήριο που αφορά την εφαρμογή της επίμαχης διατάξεως). Η αναφορά, στις ίδιες διατάξεις, περί των επιπτώσεων εντός της εσωτερικής αγοράς δεν συνιστά, κατά τη γνώμη μου, κριτήριο που διέπει ειδικώς την αρμοδιότητα της Επιτροπής (57), αλλά μάλλον ένα από τα στοιχεία του ουσιαστικού κριτηρίου εφαρμογής των επίμαχων διατάξεων.
36.      Κατά τη γνώμη μου, η Επιτροπή ήταν υποχρεωμένη να δικαιολογήσει την εξωεδαφική αρμοδιότητά της μόνο βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου (και, επομένως, υπό το πρίσμα του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων). Αφού διαπίστωσε ότι επληρούτο η προϋπόθεση αυτή, η Επιτροπή μπορούσε στη συνέχεια να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για κάθε παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, εφόσον η επικρινόμενη συμπεριφορά πληρούσε τις ουσιαστικές προϋποθέσεις που προβλέπουν οι διατάξεις αυτές, συμπεριλαμβανομένης της προϋποθέσεως του περιορισμού του ανταγωνισμού, ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος, εντός της εσωτερικής αγοράς.
37.      Συμπερασματικώς, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κρίνοντας ότι η εξωεδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής έπρεπε να εκτιμηθεί μόνο βάσει του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων. Επομένως, πρέπει επί του παρόντος να εξεταστεί κατά πόσον το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικά σφάλματα κρίνοντας ότι η Επιτροπή εφάρμοσε με ορθό τρόπο το συγκεκριμένο κριτήριο.
2.      Επί της εφαρμογής του «κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων»
38.      Στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, στην επίδικη απόφαση, η Επιτροπή είχε στηριχθεί σε τρεις βάσεις για να κρίνει ότι επληρούτο το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, εκ των οποίων οι δύο πρώτες βάσεις αφορούσαν τις επιπτώσεις του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μεμονωμένα εξεταζόμενου (αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως), ενώ η τρίτη βάση αφορούσε τις επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως εξεταζόμενης στο σύνολό της (αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως) (58). Με τις εν λόγω αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε την πρώτη και την τρίτη βάση, εκτιμώντας ότι παρείλκε η εξέταση της δεύτερης βάσης (59).
39.      Οι αναιρεσείουσες αμφισβητούν την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά, αφενός, την απόδειξη των ουσιαστικών επιπτώσεων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μεμονωμένα εξεταζόμενου (ήτοι την πρώτη βάση που δέχθηκε η Επιτροπή) (α) και, αφετέρου, τη χρήση της έννοιας της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» εξεταζόμενης στο σύνολό της (ήτοι την τρίτη βάση που δέχθηκε η Επιτροπή) (β) (60).
α)      Επί της εξετάσεως των ουσιαστικών επιπτώσεων του συντονισμού, μεμονωμένα εξεταζόμενου, σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων
40.      Όσον αφορά τον πρώτο λόγο που δέχθηκε η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως, πλείονες αναιρεσείουσες (61) προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε νομικά σφάλματα, κατά πρώτον, επικυρώνοντας τη διαπίστωση της Επιτροπής ότι ο συντονισμός σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μπορούσε να χαρακτηριστεί ως περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου, οπότε η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να προβεί σε εκτίμηση των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων (1), και, κατά δεύτερον, εκτιμώντας ότι η Επιτροπή είχε αποδείξει ότι η εν λόγω συμπεριφορά είχε ουσιαστικές επιπτώσεις, ήτοι άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις, εντός του ΕΟΧ (2).
1)      Επί του κριτηρίου του περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου ως μη κρίσιμου κριτηρίου
41.      Κατά τις αναιρεσείουσες, η ύπαρξη περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου, όπως διαπιστώθηκε από την Επιτροπή και επικυρώθηκε από το Γενικό Δικαστήριο, δεν αποτελεί πρόσφορο κριτήριο για την εξέταση του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων με σκοπό την εκτίμηση της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής. Ο έλεγχος της εν λόγω αρμοδιότητας επιδιώκει διαφορετικό σκοπό από την εκτίμηση της υπάρξεως περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου και, συνεπώς, απαιτεί υψηλότερο βαθμό αποδείξεως από την εκτίμηση αυτή. Συνεπώς, η Επιτροπή δεν μπορούσε να παραλείψει την ανάλυση των συγκεκριμένων αποτελεσμάτων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων απλώς και μόνο με την αιτιολογία ότι η επικρινόμενη συμπεριφορά συνιστούσε περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου (62), όφειλε δε να εκτιμήσει εάν υπήρχε αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της συμπεριφοράς αυτής και του φερόμενου αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματος εντός του ΕΟΧ (63).
42.      Όπως επισήμανα στα σημεία 33 και 34 των παρουσών προτάσεων, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ, αφενός, της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου και, αφετέρου, του ζητήματος του αντίθετου προς τους κανόνες του ανταγωνισμού χαρακτήρα της επίμαχης συμπράξεως εντός της εσωτερικής αγοράς. Το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, στο οποίο στηρίζεται το δημόσιο διεθνές δίκαιο για την εξωεδαφική εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού, δεν ταυτίζεται με την ανάλυση του περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος με σκοπό την εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων (64). Πρόκειται απλούστατα για δύο διαφορετικά στοιχεία αναλύσεως (65).
43.      Στην προκειμένη περίπτωση, η Επιτροπή εξέτασε την ύπαρξη ουσιαστικών επιπτώσεων κατά το δημόσιο διεθνές δίκαιο στις αιτιολογικές σκέψεις 1045 και 1046 της επίδικης αποφάσεως, οι οποίες εντάσσονται στο τμήμα 5.3.8 της αποφάσεως αυτής που είναι σχετικό με την εξωεδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής (66). Στις συγκεκριμένες αιτιολογικές σκέψεις, η Επιτροπή δεν στηρίχθηκε στην ύπαρξη περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου. Μολονότι, σε άλλες αιτιολογικές σκέψεις της επίδικης αποφάσεως, η Επιτροπή εκτίμησε ότι δεν όφειλε να προβεί σε εκτίμηση των συγκεκριμένων αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων της συμπεριφοράς των εμπλεκομένων μεταφορέων, καθόσον είχε στηρίξει την αναλυσή της στο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενο της επίμαχης συμπεριφοράς, εντούτοις η εκτίμηση αυτή διατυπώθηκε εντός διαφορετικού πλαισίου και με διαφορετικό σκοπό. Για παράδειγμα, στην αιτιολογική σκέψη 917 της εν λόγω αποφάσεως, η Επιτροπή εκτίμησε ότι δεν ήταν απαραίτητη η απόδειξη πραγματικών αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων προκειμένου να διαπιστωθεί παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Δεν χρησιμοποίησε το επιχείρημα αυτό για να θεμελιώσει, προκαταρκτικώς, την εξωεδαφική εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου. Εξάλλου, η εκτίμηση αυτή περιλαμβάνεται στο τμήμα 5.3.3 της επίδικης αποφάσεως, το οποίο αφορά την (επί της ουσίας) ανάλυση του περιορισμού του ανταγωνισμού (67).
44.      Στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων διευκρινίζοντας, κατ’ ουσίαν, ότι το κριτήριο αυτό «δεν απαιτεί να αποδειχθεί ότι η επίδικη συμπεριφορά είχε πράγματι επιπτώσεις οι οποίες όντως εμφανίστηκαν εντός της εσωτερικής αγοράς ή εντός του ΕΟΧ», αλλά ότι, «αντιθέτως, σύμφωνα με τη νομολογία, αρκεί να ληφθούν υπόψη οι πιθανές επιπτώσεις της συμπεριφοράς αυτής στον ανταγωνισμό» (68).
45.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω διευκρινίσεων, δεν συμμερίζομαι το επιχείρημα των αναιρεσειουσών ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή, αφού είχε χαρακτηρίσει την επίμαχη συμπεριφορά ως περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου, δεν ήταν πλέον υποχρεωμένη να αποδείξει ότι η συμπεριφορά αυτή είχε ουσιαστικές επιπτώσεις.
46.      Βεβαίως, το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε, σε ένα χωρίο που ενδέχεται να προκαλεί σύγχυση, ότι, «[σ]ε περίπτωση συμπεριφοράς [για την] οποία [η Επιτροπή], όπως εν προκειμένω, έκρινε ότι ήταν αρκούντως επιζήμια για τον ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά ή εντός του ΕΟΧ, τέτοια που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως περιορισμός του ανταγωνισμού “εκ του αντικειμένου” κατά την έννοια του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, για την εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων δεν απαιτείται η απόδειξη συγκεκριμένων επιπτώσεων όπως προϋποθέτει ο χαρακτηρισμός μιας συμπεριφοράς ως περιορισμού “εκ του αποτελέσματος” κατά την έννοια των διατάξεων αυτών» (69).
47.      Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, με το χωρίο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο ήθελε πιθανώς να επισημάνει ότι θα ήταν παράδοξο να απαιτείται ανάλυση του περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αποτελέσματος για μια συμπεριφορά που μπορεί να χαρακτηριστεί ως περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου (70). Εν πάση περιπτώσει, το εν λόγω χωρίο ουδόλως επηρεάζει την ουσία της συλλογιστικής του Γενικού Δικαστηρίου, δεδομένου ότι, στις επόμενες σκέψεις των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς ανέλυσε την εκ μέρους της Επιτροπής εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων υπό το πρίσμα των βασικών στοιχείων του κριτηρίου αυτού, ήτοι του προβλέψιμου, ουσιώδους και άμεσου χαρακτήρα των επιπτώσεων, και όχι της ενδεχομένης υπάρξεως περιορισμού ως εκ του αντικειμένου (71).
48.      Εξάλλου, το επιχείρημα των αναιρεσειουσών ότι, όταν μια πρακτική εφαρμόζεται εκτός του ΕΟΧ, δεν μπορεί να έχει ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού εντός του ΕΟΧ (72) προβάλλεται αλυσιτελώς, δεδομένου ότι αφορά τη βασιμότητα της εκτιμήσεως των πραγματικών περιστατικών εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με την ύπαρξη στρεβλώσεως του ανταγωνισμού (73). Εν πάση περιπτώσει, φρονώ ότι οι αναιρεσείουσες δεν κατόρθωσαν να αποδείξουν τη βασιμότητα του επιχειρήματος αυτού, δεδομένου ότι, όπως διαπίστωσε η Επιτροπή και επιβεβαίωσε το Γενικό Δικαστήριο, η σύμπραξη είχε τεθεί σε εφαρμογή παγκοσμίως, είχε δε ως κοινό σκοπό τον περιορισμό του ανταγωνισμού σε ολόκληρο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του ΕΟΧ.
49.      Συμπερασματικώς, εκτιμώ ότι ούτε η Επιτροπή ούτε το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσαν το κριτήριο του περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου ως κρίσιμο κριτήριο για την εκτίμηση της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής και ότι τα σχετικά επιχειρήματα των αναιρεσειουσών είναι αλυσιτελή.
2)      Επί της αποδείξεως της υπάρξεως ουσιαστικών επιπτώσεων
50.      Κατά τις αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως έκρινε ότι στην επίδικη απόφαση η Επιτροπή, η οποία φέρει το βάρος αποδείξεως, απέδειξε ότι η επικρινόμενη συμπεριφορά είχε ουσιαστικές επιπτώσεις, ήτοι άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις, εντός του ΕΟΧ. Πιο συγκεκριμένα, υποστηρίζουν, αφενός, ότι το Γενικό Δικαστήριο αρκέσθηκε στη διαπίστωση ότι οι επιπτώσεις που επικαλέστηκε η Επιτροπή απλώς «μπορούσαν» να επέλθουν, εφαρμόζοντας, κατ’ ουσίαν, μη προσήκοντα βαθμό αποδείξεως (i), και αφετέρου, ότι η ανάλυση των ουσιαστικών επιπτώσεων εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου είναι, εν πάση περιπτώσει, εσφαλμένη, διότι οι επιπτώσεις της επικρινόμενης συμπεριφοράς επί του ανταγωνισμού εντός του ΕΟΧ δεν είναι άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες (ii).
i)      Επί του προσήκοντος βαθμού αποδείξεως
51.      Με την πρώτη βάση που δέχθηκε στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως, η Επιτροπή έκρινε ότι οι αντίθετες προς τον ανταγωνισμό πρακτικές στις τρίτες χώρες όσον αφορά τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μπορούσαν να έχουν άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις εντός της Ένωσης ή εντός του ΕΟΧ, διότι, κατ’ ουσίαν, το αυξημένο κόστος των αεροπορικών μεταφορών προς τον ΕΟΧ και, επομένως, οι υψηλότερες τιμές των εισαγόμενων εμπορευμάτων «μπορούσαν» να έχουν «ως εκ της φύσεώς τους» επιπτώσεις για τους καταναλωτές εντός του ΕΟΧ.
52.      Στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο ανέλυσε το επιχείρημα αυτό στηριζόμενο στις αιτιολογικές σκέψεις 14, 17 και 70 της επίδικης αποφάσεως και στις απαντήσεις των διαδίκων στα μέτρα οργανώσεως της διαδικασίας. Διαπίστωσε ότι οι αερομεταφορείς πωλούσαν τις υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων αποκλειστικώς ή σχεδόν αποκλειστικώς σε διαμεταφορείς και ότι οι τελευταίοι αγόραζαν τις υπηρεσίες αυτές κυρίως ως μεσάζοντες, προκειμένου να τις ενοποιήσουν σε μία δέσμη υπηρεσιών με αντικείμενο την οργάνωση της ολοκληρωμένης μεταφοράς εμπορευμάτων προς το έδαφος του ΕΟΧ επ’ ονόματι αποστολέων, οι οποίοι μπορούσαν να είναι, μεταξύ άλλων, οι αγοραστές ή οι κύριοι των μεταφερόμενων εμπορευμάτων και οι οποίοι ήταν πιθανότατα εγκατεστημένοι εντός του ΕΟΧ. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, «εφόσον» οι διαμεταφορείς μετακυλίουν στην τιμή της δέσμης υπηρεσιών τους το τυχόν πρόσθετο κόστος που προκύπτει από την επίμαχη σύμπραξη, η ενιαία και διαρκής παράβαση σχετικά με τα εισερχόμενα δρομολόγια μπορούσε να επηρεάσει τον ανταγωνισμό στον οποίο επιδίδονται οι διαμεταφορείς για να προσελκύσουν πελατεία μεταξύ των εν λόγω αποστολέων και, ως εκ τούτου, οι επίμαχες επιπτώσεις μπορούσαν να επέλθουν εντός της εσωτερικής αγοράς ή εντός του ΕΟΧ. Συνεπώς, οι επιπτώσεις της επίμαχης συμπεριφοράς συνίσταντο στο πρόσθετο κόστος με το οποίο ενδεχομένως θα επιβαρύνονταν οι αποστολείς και στην αύξηση της τιμής των εισαγομένων στον ΕΟΧ εμπορευμάτων που μπορούσε να προκύψει εκ του λόγου αυτού (74). Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι οι εν λόγω επιπτώσεις ενέπιπταν «στη συνήθη πορεία των πραγμάτων και στην οικονομική λογική» ή στην «κανονική λειτουργία της αγοράς» (75).
53.      Οι αναιρεσείουσες επικρίνουν, κατ’ ουσίαν, την «ελαστική» στάση του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά τον βαθμό αποδείξεως που εφάρμοσε η Επιτροπή, η οποία της επέτρεψε να θεμελιώσει την αρμοδιότητά της με βάση αμιγώς υποθετικές επιπτώσεις, πράγμα που μπορεί να της παράσχει τη δυνατότητα να κινήσει διαδικασία για οποιαδήποτε παράβαση του ανταγωνισμού οπουδήποτε στον κόσμο. Υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή δεν εντόπισε περιορισμούς του ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά, ενώ όφειλε να αποδείξει ότι οι επιπτώσεις όχι μόνον «μπορούσαν» να επέλθουν, αλλά ότι ήταν «πιθανό» ή, εν πάση περιπτώσει, «περισσότερο πιθανό παρά απίθανο» να επέλθουν.
54.      Επ’ αυτού, φρονώ ότι η Επιτροπή είχε το δικαίωμα να στηριχθεί στο γεγονός ότι η επικρινόμενη συμπεριφορά, η οποία εκδηλώθηκε εκτός του ΕΟΧ, «μπορούσε» να έχει ουσιαστικές επιπτώσεις εντός του ΕΟΧ. Συνεπώς, για την απόδειξη της υπάρξεως ουσιαστικών επιπτώσεων (και επομένως της εξωεδαφικής αρμοδιότητάς της), η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να διαπιστώσει την ύπαρξη συγκεκριμένων επιπτώσεων, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με τα αποτελέσματα που είναι αναγκαία για την απόδειξη περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αποτελέσματος κατά το άρθρο 101 ΣΛΕΕ. Όπως επισήμανε το Δικαστήριο στην απόφαση Intel, το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων αποσκοπεί στην αντιμετώπιση συμπεριφορών οι οποίες δεν έχουν διαμορφωθεί στο έδαφος της Ένωσης, αλλά των οποίων οι θίγουσες τον ανταγωνισμό επιπτώσεις «μπορούν» να γίνουν αισθητές εντός της αγοράς της Ένωσης  (76).
55.      Η διαπίστωση αυτή δεν αναιρείται από το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο παραπέμπει, στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, στη σκέψη 51 της αποφάσεως Intel, στην οποία γίνεται λόγος για «πιθανές επιπτώσεις» της επικρινόμενης συμπεριφοράς επί του ανταγωνισμού (77). Οι αναιρεσείουσες συνάγουν από τη διατύπωση αυτή ότι δεν αρκεί οι επιπτώσεις να «μπορούν» να επέλθουν (σε αντίθεση με τον βαθμό αποδείξεως που απαιτείται για τη διαπίστωση περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου), αλλά ότι ο απαιτούμενος βαθμός πιθανότητας ή πιθανολόγησης πληρούται μόνον εφόσον έχει αποδειχθεί ότι είναι «περισσότερο πιθανό παρά απίθανο» ότι η πρακτική θα έχει επιπτώσεις αντίθετες προς τον ανταγωνισμό. Ωστόσο, από την οικονομία της αποφάσεως Intel προκύπτει ότι η ανάλυση σχετικά με τον προβλέψιμο χαρακτήρα των επιπτώσεων, όπως και εκείνη που αφορά τον άμεσο και ουσιώδη χαρακτήρα αυτών, εντάσσεται στη συνολική εξέταση του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, στο πλαίσιο της οποίας το Δικαστήριο διευκρίνισε, συγκεκριμένα στη σκέψη 45 της εν λόγω αποφάσεως, ότι επρόκειτο για επιπτώσεις που «μπορούσαν» να επέλθουν εντός της εσωτερικής αγοράς. Υπ’ αυτήν την έννοια πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνευθεί η παραπομπή των αναιρεσιβαλλόμενων αποφάσεων στη σκέψη 51 της εν λόγω αποφάσεως.
56.      Εξάλλου, εφόσον, για την απόδειξη αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμπεριφοράς, η Επιτροπή μπορεί να περιοριστεί στη διαπίστωση ότι η επικρινόμενη πρακτική έχει αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό, χωρίς να υποχρεούται να αποδείξει την ύπαρξη συγκεκριμένων αποτελεσμάτων στην αγορά, θεωρώ κατά μείζονα λόγο εύλογο ότι, για να θεμελιώσει, σε προκαταρκτικό στάδιο, την αρμοδιότητά της, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να αποδείξει ότι η επικρινόμενη συμπεριφορά, η οποία έχει τεθεί σε εφαρμογή εκτός της εσωτερικής αγοράς, έχει συγκεκριμένες επιπτώσεις εντός της αγοράς αυτής. Το αντίθετο θα οδηγούσε, για παράδειγμα, στο παράδοξο αποτέλεσμα ακόμη και ένας περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου να αντιμετωπίζεται, κατ’ ουσίαν, ως περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αποτελέσματος όταν λαμβάνει χώρα σε εξωεδαφικό πλαίσιο.
57.      Συμπερασματικώς, εκτιμώ, σε αντίθεση με ό,τι υποστηρίζουν οι διάδικοι, ότι η Επιτροπή όφειλε να αναφέρει ότι οι επίμαχες πρακτικές «μπορούσαν» να έχουν ουσιαστικές επιπτώσεις επί του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς, χωρίς να είναι υποχρεωμένη να αποδείξει ότι οι επιπτώσεις αυτές επήλθαν ή ότι η πραγματοποίησή τους ήταν «περισσότερο πιθανή παρά απίθανη». Πρέπει συνεπώς να εξεταστεί, λαμβανομένου υπόψη του κατά τα ανωτέρω καθορισθέντος βαθμού αποδείξεως, εάν το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικά σφάλματα δεχόμενο ότι, στην προκειμένη περίπτωση, η Επιτροπή είχε αποδείξει την ύπαρξη ουσιαστικών επιπτώσεων.
ii)    Επί της υπάρξεως ουσιαστικών επιπτώσεων στην προκειμένη περίπτωση
58.      Όπως επισημαίνουν οι αναιρεσείουσες, η Επιτροπή, στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως, στηρίχθηκε, με πολύ συνοπτική αιτιολογία, σε σχετικά μακρά σειρά γεγονότων, για τα οποία δέχθηκε ότι κατά τεκμήριο θα συνέβαιναν. Είναι βεβαίως αληθές ότι η Επιτροπή δεν ανέπτυξε σε όλη του την έκταση το σκεπτικό της, το οποίο φαίνεται σχετικά σύντομο. Ωστόσο, πρέπει να εξεταστεί αν το σκεπτικό αυτό αρκεί, εντούτοις, για τη θεμελίωση της αρμοδιότητας της Επιτροπής λαμβανομένου υπόψη του βαθμού αποδείξεως που καθορίσθηκε στα σημεία 54 έως 57 των παρουσών προτάσεων.
59.      Κατ’ ουσίαν, φρονώ ότι, με αρκετά απλουστευτική διατύπωση, η Επιτροπή εφάρμοσε τεκμήριο συνιστάμενο στις εξής παραδοχές: κατ’ αρχάς, ο συντονισμός των αερομεταφορέων όσον αφορά τους επίναυλους και την άρνηση καταβολής προμηθειών επηρέαζε τις τιμές των πωλούμενων στους διαμεταφορείς υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων, εν συνεχεία, η αύξηση αυτή συνεπαγόταν, με τη σειρά της, την αύξηση των τιμών που χρέωναν οι διαμεταφορείς στους αποστολείς, πράγμα που, εν τέλει, είχε επίπτωση στις τιμές που χρέωναν οι αποστολείς στους εγκατεστημένους εντός του ΕΟΧ καταναλωτές.
60.      Επομένως, το ζήτημα είναι κατά πόσον, όπως διαπίστωσε το Γενικό Δικαστήριο στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, οι επιπτώσεις που ανέφερε η Επιτροπή ενέπιπταν «στη συνήθη πορεία των πραγμάτων και στην οικονομική λογική» (78). Με άλλα λόγια, μπορεί να συναχθεί, βάσει συλλογιστικής στηριζόμενης, κατ’ ουσίαν, σε τεκμήριο, ότι ο συντονισμός των αερομεταφορέων σχετικά με τους επίναυλους και την άρνηση καταβολής προμηθειών, όσον αφορά τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, μπορούσε να έχει ως άμεση, ουσιώδη και προβλέψιμη επίπτωση την αύξηση των τιμών των υπηρεσιών μεταφορών για τους εγκατεστημένους εντός του ΕΟΧ καταναλωτές;
61.      Συναφώς, έχοντας κατά νου τη σύνεση που απαιτείται κατά τη χρήση τεκμηρίων ως αποδεικτικών στοιχείων στο δίκαιο του ανταγωνισμού (79), αλλά και λαμβάνοντας επίσης υπόψη το γεγονός ότι η θεμελίωση της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής, στην προκειμένη περίπτωση, δεν αποτελούσε παρά προκαταρκτικό στάδιο της εξετάσεως της βασιμότητας της αποφάσεως της Επιτροπής, είμαι της γνώμης ότι το Γενικό Δικαστήριο, αφ’ ης στιγμής διαπίστωσε ότι μια τέτοια αλληλουχία γεγονότων «μπορούσε», κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων, να συμβεί, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, είχε, περαιτέρω, τη δυνατότητα να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Επιτροπή είχε ανταποκριθεί, τουλάχιστον, στο αρχικό βάρος αποδείξεως που έφερε (80) και ότι, επομένως, εναπέκειτο στις αναιρεσείουσες να προσκομίσουν αποδείξεις περί του αντιθέτου.
62.      Συνεπώς, πρέπει να εξεταστεί αν το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικά σφάλματα κρίνοντας ότι τα επιχειρήματα που προέβαλαν και τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισαν οι αναιρεσείουσες προκειμένου να αμφισβητήσουν την ύπαρξη ουσιαστικών επιπτώσεων δεν ήταν ικανά να κλονίσουν το συμπέρασμα της Επιτροπής όσον αφορά, αντιστοίχως, τον άμεσο, ουσιώδη και προβλέψιμο χαρακτήρα των επιπτώσεων αυτών (81).
–       Επί του άμεσου χαρακτήρα των επιπτώσεων
63.      Κατά τις αναιρεσείουσες, οι επιπτώσεις της συμπεριφοράς των αερομεταφορέων επί του ανταγωνισμού εντός του ΕΟΧ δεν ήταν ευθείες ή άμεσες, δεδομένου ότι εξηρτώντο από ανεξάρτητες ενέργειες άλλως παραγόντων της αλυσίδας αξίας, ήτοι των διαμεταφορέων και των αποστολέων, πράγμα που αποκλείει την ύπαρξη οποιασδήποτε αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της συμπεριφοράς των αερομεταφορέων και των τεκμαιρόμενων επιπτώσεών της. Η Επιτροπή, στην ανάλυσή της που επικυρώθηκε από το Γενικό Δικαστήριο, χαρακτήρισε ως «ουσιαστικές» μόνον έμμεσες συνέπειες, δηλαδή τον πιθανό αντίκτυπο του πρόσθετου κόστους λόγω της επίμαχης συμπράξεως στις τιμές που χρεώνουν οι διαμεταφορείς στους αποστολείς και οι αποστολείς στους δικούς τους πελάτες, χωρίς να προβεί σε καμία εξέταση των σχετικών αγορών, ιδίως του επόμενου σταδίου, και χωρίς καν να προβεί στον ορισμό της αγοράς, ο οποίος ήταν θεμελιώδης προκειμένου να προσδιοριστεί αν οι μετέχοντες στη σύμπραξη τελούσαν σε ανταγωνιστική σχέση (82).
64.      Με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε το πολύ συνοπτικό σκεπτικό που εξέθεσε η Επιτροπή στην επίδικη απόφαση, κρίνοντας, κατ’ ουσίαν, ότι η απαίτηση υπάρξεως «άμεσης αιτιώδους συνάφειας» μεταξύ της επίμαχης συμπεριφοράς και των εξεταζόμενων επιπτώσεων δεν πρέπει να εξομοιώνεται με την «αποκλειστική αιτιότητα», η οποία επιβάλλει να διαπιστώνεται κατά γενικό και απόλυτο τρόπο ότι ο αιτιώδης σύνδεσμος διασπάται όταν μια πράξη τρίτου έχει συμβάλει στην επέλευση των επίμαχων επιπτώσεων (83). Στην προκειμένη περίπτωση, η παρέμβαση των διαμεταφορέων, για τους οποίους μπορούσε να προβλεφθεί ότι, με πλήρη αυτονομία, θα προέβαιναν σε μετακύλιση του πρόσθετου κόστους που όφειλαν να καταβάλουν, μπορούσε, βεβαίως, να συμβάλει στην επέλευση των επίμαχων επιπτώσεων, πλην όμως δεν ήταν, αφ’ εαυτής, ικανή να διασπάσει την αιτιώδη αλληλουχία που απέρρεε από την επίμαχη σύμπραξη «βάσει της κανονικής λειτουργίας της αγοράς» (84).
65.      Συναφώς, φρονώ ότι οι αναιρεσείουσες βάλλουν μόνον κατά του υποθετικού ή επιφανειακού χαρακτήρα των εν λόγω διαπιστώσεων.
66.      Η ανάλυση της Επιτροπής, η οποία επικυρώθηκε από το Γενικό Δικαστήριο, είναι μεν πολύ απλουστευτική και πιθανώς να μην ανταποκρίνεται, για παράδειγμα, στον βαθμό αποδείξεως που απαιτείται για την απόδειξη του περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αποτελέσματος, ή ακόμη λιγότερο, σε εκείνον που απαιτείται στο πλαίσιο αγωγής αποζημιώσεως. Εντούτοις, λαμβανομένου υπόψη του βαθμού αποδείξεως που καθορίσθηκε στα σημεία 51 έως 57 των παρουσών προτάσεων, φρονώ ότι οι αναιρεσείουσες δεν κατόρθωσαν να αποδείξουν ότι η εκ μέρους της Επιτροπής εικαζόμενη αλληλουχία γεγονότων δεν «μπορεί», τουλάχιστον, να επέλθει (85), ούτε ότι οι σχετικές παραδοχές του Γενικού Δικαστηρίου ενέχουν παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών.
–       Επί του ουσιώδους χαρακτήρα των επιπτώσεων
67.      Κατά τις αναιρεσείουσες, η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι οι επιπτώσεις της συμπεριφοράς των αερομεταφορέων επί του ανταγωνισμού εντός του ΕΟΧ ήταν ουσιώδεις, δεδομένου ότι δεν εξέτασε καθόλου το ζήτημα κατά πόσον οι υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων αντιπροσώπευαν σημαντικό τμήμα του κόστους των εγκατεστημένων εντός του ΕΟΧ αποστολέων (86).
68.      Επ’ αυτού, είναι μεν αληθές ότι, στην επίδικη απόφαση, η Επιτροπή δεν προσδιόρισε ποσοτικώς τον αντίκτυπο της εικαζόμενης αύξησης των τιμών των εισερχόμενων υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων στις τιμές που καταβάλλουν τελικώς οι εγκατεστημένοι στον ΕΟΧ αποστολείς ή στις τιμές που καταβάλλουν οι εγκατεστημένοι εντός του ΕΟΧ πελάτες τους.
69.      Με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε, εντούτοις, την κρίση της Επιτροπής στηριζόμενο, κατ’ ουσίαν, σε στοιχεία γενικού πλαισίου, τα οποία δεν μνημονεύονται στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως, αλλά απορρέουν από τη συνολική ανάλυση της αποφάσεως αυτής. Κατά πρώτον, αναφέρθηκε στη σημαντική διάρκεια της παραβάσεως, περί της οποίας γίνεται λόγος στην αιτιολογική σκέψη 1146 της επίδικης αποφάσεως· κατά δεύτερον, αναφέρθηκε στο περιεχόμενο της παραβάσεως, η οποία, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 889 της εν λόγω αποφάσεως, αφορούσε μέτρα γενικής εφαρμογής, όπως ο επίναυλος καυσίμων και ο επίναυλος ασφαλείας, που δεν αφορούσαν ειδικώς ένα συγκεκριμένο δρομολόγιο και επρόκειτο να εφαρμοστούν σε όλα τα δρομολόγια σε παγκόσμιο επίπεδο, συμπεριλαμβανομένων των δρομολογίων με προορισμό τον ΕΟΧ· κατά τρίτον, στηρίχθηκε στη φύση της εν λόγω παραβάσεως, τονίζοντας ότι, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 1030 και 1208 της ίδιας αποφάσεως, η παράβαση είχε ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού και αφορούσε έναν ιδιαιτέρως σοβαρό περιορισμό, ήτοι τον καθορισμό διαφόρων στοιχείων της τιμής (87). Το Γενικό Δικαστήριο μνημόνευσε επίσης, επαλλήλως, αφενός, το γεγονός ότι οι επίναυλοι που αποτελούσαν το αντικείμενο της επίμαχης συμπράξεως αντιπροσώπευαν, κατά την περίοδο τελέσεως της παραβάσεως, σημαντικό ποσοστό της συνολικής τιμής των υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων, όπως διευκρίνισε η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 1031 της επίδικης αποφάσεως (88), και, αφετέρου, τη σημασία των επιχειρήσεων που είχαν μετάσχει στην επικρινόμενη συμπεριφορά, των οποίων το συνολικό μερίδιο στην παγκόσμια αγορά ανερχόταν, κατά την αιτιολογική σκέψη 1209 της εν λόγω αποφάσεως, σε 34 % το 2005, συμπεριλαμβανομένων όλων των δρομολογίων (εξερχόμενων και εισερχόμενων) ΕΟΧ-τρίτων χωρών (89).
70.      Σχετικώς, οι αναιρεσείουσες περιορίζονται στην επισήμανση περί έλλειψης ακριβούς υπολογισμού στην ανάλυση που πραγματοποίησε η Επιτροπή και επικύρωσε το Γενικό Δικαστήριο. Ωστόσο, λαμβανομένου υπόψη του βαθμού αποδείξεως που καθορίσθηκε στα σημεία 51 έως 57 των παρουσών προτάσεων, εκτιμώ ότι η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη, για την εκτίμηση της αρμοδιότητάς της, να διενεργήσει έναν τέτοιο υπολογισμό (90). Το ζήτημα του υπολογισμού του συγκεκριμένου οικονομικού αντικτύπου στα διάφορα επίπεδα της αλυσίδας εγείρεται ενδεχομένως στο πλαίσιο της αναλύσεως του περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αποτελέσματος, του καθορισμού του προστίμου ή των αγωγών αποζημιώσεως.
–       Επί του προβλέψιμου χαρακτήρα των επιπτώσεων
71.      Κατά τις αναιρεσείουσες, οι επιπτώσεις τις οποίες διαπίστωσε η Επιτροπή και αναγνώρισε το Γενικό Δικαστήριο δεν ήταν προβλέψιμες ή πιθανές, δεδομένου ότι το ενδεχόμενο οι διαμεταφορείς να μετακυλίσουν την αύξηση των τιμών των εισερχόμενων υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων στους εγκατεστημένους στην εσωτερική αγορά αποστολείς δεν ήταν πιθανό (91). Η Επιτροπή δεν εξακρίβωσε τις επιπτώσεις των επικρινομένων πρακτικών (οι οποίες αφορούσαν μόνο τους επιναύλους) στην τιμή πώλησης των υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων, στο συνολικό κόστος μεταφοράς που χρεώνουν οι διαμεταφορείς στους αποστολείς και στην τιμή που χρεώνουν οι αποστολείς στους καταναλωτές. Οι εικαζόμενες επιπτώσεις της επικρινόμενης συμπεριφοράς παραμένουν υποθετικές ή ήσσονος σημασίας, ενώ η ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου για την οποία έκανε λόγο το Γενικό Δικαστήριο δεν ασκεί επιρροή ούτε είναι αιτιολογημένη (92).
72.      Στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι πληρούν την απαίτηση προβλεψιμότητας οι επιπτώσεις των οποίων η επέλευση, βάσει των διδαγμάτων της κοινής πείρας, πρέπει να θεωρείται ευλόγως αναμενόμενη από τους μετέχοντες στην επίμαχη σύμπραξη (93), ενώ για μια ακόμη φορά στηρίχθηκε σε στοιχεία γενικού πλαισίου τα οποία δεν μνημονεύονταν στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως αλλά σε άλλα σημεία της αποφάσεως αυτής, για να καταλήξει στη κρίση ότι η απαίτηση αυτή πληρούνταν εν προκειμένω. Αφού υπενθύμισε, παραπέμποντας στις αιτιολογικές σκέψεις 846, 909, 1199 και 1208 της επίδικης αποφάσεως, ότι, βάσει της πείρας, μια συμπαιγνιακή συμπεριφορά περί οριζόντιου καθορισμού των τιμών επιφέρει, μεταξύ άλλων, αυξήσεις τιμών (94), το Γενικό Δικαστήριο ανέλυσε τον προβλέψιμο χαρακτήρα των επιπτώσεων της επικρινόμενης συμπεριφοράς, αφενός, επί των τιμών που εφαρμόζουν οι αερομεταφορείς και, αφετέρου, επί των τιμών που εφαρμόζουν οι διαμεταφορείς. Όσον αφορά, αφενός, τις τιμές που εφαρμόζουν οι αερομεταφορείς, το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε ότι μπορούσε να προβλεφθεί ότι ο οριζόντιος καθορισμός του επίναυλου καυσίμων και του επίναυλου ασφαλείας θα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του ύψους τους, η οποία θα εντεινόταν από την άρνηση καταβολής προμηθειών, και ότι τούτο θα οδηγούσε στην αύξηση της τιμής των υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων (95). Όσον αφορά, αφετέρου, τον αντίκτυπο της τιμής των εισερχόμενων υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων επί των τιμών που εφαρμόζουν οι διαμεταφορείς, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η τιμή των υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων αποτελεί συντελεστή κόστους για τους διαμεταφορείς, ήτοι μεταβλητό κόστος του οποίου η αύξηση έχει, κατ’ αρχήν, ως αποτέλεσμα την αύξηση του οριακού κόστους βάσει του οποίου οι διαμεταφορείς καθορίζουν τις δικές τους τιμές (96), και ότι οι αερομεταφορείς μπορούσαν ευλόγως να προβλέψουν ότι οι διαμεταφορείς θα μετακύλιαν το πρόσθετο αυτό κόστος στους αποστολείς (97). Τα στοιχεία αυτά αρκούσαν, κατά το Γενικό Δικαστήριο, για να συναχθεί ότι οι επιπτώσεις της επικρινόμενης συμπεριφοράς ενέπιπταν στη «συνήθη πορεία των πραγμάτων» και στην «οικονομική λογική» (98).
73.      Επ’ αυτού, υπενθυμίζεται ότι, στη σκέψη 51 της αποφάσεως Intel, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, για να πληρούται η απαίτηση περί προβλεψιμότητας των επιπτώσεων, αρκεί να λαμβάνονται υπόψη οι πιθανές επιπτώσεις μιας συμπεριφοράς επί του ανταγωνισμού. Επιπλέον, όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας J. Kokott στις προτάσεις της στην υπόθεση Kone κ.λπ. (99), προβλέψιμες (ή οφειλόμενες σε πρόσφορη αιτία) είναι όλες οι ζημίες των οποίων η επέλευση, βάσει των διδαγμάτων της κοινής πείρας, πρέπει να θεωρείται ευλόγως αναμενόμενη από τους μετέχοντες σε σύμπραξη, εν αντιθέσει προς τις ζημίες οι οποίες οφείλονται σε απολύτως εξαιρετική αλληλουχία γεγονότων και, ως εκ τούτου, συνιστούν το αποτέλεσμα μη τυπικής αιτιώδους πορείας. Συναφώς, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, οι πρακτικές που οδηγούν στον οριζόντιο καθορισμό των τιμών από συμπράξεις είναι ιδιαιτέρως ικανές να επηρεάσουν τον ανταγωνισμό (100).
74.      Φρονώ ότι οι ανωτέρω αρχές ισχύουν στην προκειμένη περίπτωση, δεδομένου ότι, μεταξύ άλλων, ήταν εξαιρετικά πιθανό ότι οι αυξήσεις των επιναύλων λόγω της συμπράξεως θα συντελούσαν στην αύξηση των τιμών των παρεχόμενων από τους διαμεταφορείς υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων και ότι η τιμή των υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων, η οποία αποτελεί συντελεστή κόστους για τους διαμεταφορείς, θα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του οριακού κόστους βάσει του οποίου οι διαμεταφορείς καθορίζουν τις δικές τους τιμές και, σε επόμενο στάδιο, την αύξηση του κόστους των αποστολέων και, επομένως, των τιμών που αυτοί εφαρμόζουν. Άλλωστε, το γεγονός ότι μέρος της επίμαχης συμπράξεως αφορούσε τον συντονισμό της άρνησης καταβολής προμηθειών εκ μέρους των διαμεταφορέων είναι ενδεικτικό της τάσης τους να μετακυλίουν συστηματικά τους επιναύλους (101).
75.      Συμπερασματικώς, φρονώ ότι οι αναιρεσείουσες δεν κατόρθωσαν να ανατρέψουν το τεκμήριο που συνοψίσθηκε στο σημείο 59 των παρουσών προτάσεων και να αποδείξουν ότι η επικρινόμενη συμπεριφορά δεν μπορούσε να επιφέρει άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις στην εσωτερική αγορά, ούτε ότι οι σχετικές διαπιστώσεις της Επιτροπής ενέχουν παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών.
β)      Επί της χρησιμοποίησης της έννοιας της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» στο σύνολό της
76.      Όσον αφορά την τρίτη βάση στην οποία στηρίχθηκε η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως για να καταδείξει ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων πληρούνταν λαμβανομένων επίσης υπόψη των επιπτώσεων της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της, οι αναιρεσείουσες προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε νομικά σφάλματα επικυρώνοντας τις εκτιμήσεις της Επιτροπής όσον αφορά, κατ’ αρχάς, τη λυσιτέλεια της εξετάσεως των ουσιαστικών επιπτώσεων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων υπό το πρίσμα της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της (1), εν συνεχεία, την απόδειξη των επιπτώσεων της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της (2) και, τέλος, τη χρησιμοποίηση της μη τυπικής έννοιας της «συμπράξεως σε παγκόσμιο επίπεδο» (3).
1)      Επί της λυσιτέλειας της εξετάσεως των ουσιαστικών επιπτώσεων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων υπό το πρίσμα της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της
77.      Πλείονες αναιρεσείουσες (102) υποστηρίζουν ότι, με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή, στην αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως, μπορούσε να θεμελιώσει την εξωεδαφική αρμοδιότητά της λαμβάνοντας υπόψη τις ουσιαστικές επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της και όχι έκαστης συμπεριφοράς χωριστά εξεταζόμενης, ενώ, για να μπορεί να θεμελιωθεί η αρμοδιότητα αυτή, πρέπει έκαστο στοιχείο της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, μεμονωμένα εξεταζόμενο, να μπορεί να επιφέρει τέτοιες επιπτώσεις και να επιδιώκει τον ενιαίο σκοπό του περιορισμού του ανταγωνισμού εντός του ΕΟΧ (και, επομένως, να μπορεί να συνιστά παράβαση των επίμαχων διατάξεων) (103). Επιπλέον, μια συμπεριφορά που υιοθετείται σε αγορές εκτός του ΕΟΧ δεν μπορεί να έχει ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού εντός του ΕΟΧ. Πέραν των ανωτέρω, η χρησιμοποίηση, στην ίδια αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως, της έννοιας της «συμπράξεως σε παγκόσμιο επίπεδο» για την περιγραφή της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως δεν ασκεί περαιτέρω επιρροή στον νομικό χαρακτηρισμό της συμπεριφοράς κατά το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ.
78.      Στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, τίποτα δεν εμποδίζει το να εκτιμηθεί αν η Επιτροπή έχει την απαιτούμενη αρμοδιότητα για να εφαρμόσει, σε κάθε περίπτωση, το δίκαιο του ανταγωνισμού της Ένωσης (ή του ΕΟΧ) στη συμπεριφορά των εμπλεκομένων επιχειρήσεων, συνολικά εξεταζόμενη, λαμβανομένης υπόψη της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως (104). Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, στις αιτιολογικές σκέψεις 869 και 1046 της επίδικης αποφάσεως, η Επιτροπή είχε χαρακτηρίσει, κατ’ ουσίαν, την επίμαχη συμπεριφορά ως «ενιαία και διαρκή παράβαση», συμπεριλαμβανομένου του μέρους της που αφορούσε τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, είχε δε εξετάσει τις επιπτώσεις της παραβάσεως αυτής στο σύνολό της, ως συμπράξεως τεθείσας σε εφαρμογή παγκοσμίως (105). Έχοντας επιβεβαιώσει τις διαπιστώσεις αυτές κατά την εξέταση του λόγου ακυρώσεως που αφορούσε την ορθότητα του καταλογισμού στις αναιρεσείουσες της ευθύνης για την ενιαία και διαρκή παράβαση, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι μπορούσε να προβλεφθεί ότι η ενιαία και διαρκής παράβαση, συνολικώς εξεταζόμενη, θα επέφερε άμεσες και ουσιώδεις επιπτώσεις εντός της εσωτερικής αγοράς, λαμβανομένου υπόψη ότι, όπως επισήμανε η Επιτροπή, αντιστοίχως, στις αιτιολογικές σκέψεις 903, 1209 και 1146 της επίδικης αποφάσεως, η επικρινόμενη συμπεριφορά είχε ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού, μεταξύ άλλων εντός της Ένωσης και του ΕΟΧ, ότι σε αυτήν συμμετείχαν αερομεταφορείς με σημαντικά μερίδια αγοράς και ότι σημαντικό μέρος της αφορούσε δρομολόγια εντός ΕΟΧ για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των έξι ετών.
79.      Συναφώς, πρέπει να εξεταστεί αν, όπως υποστηρίζουν οι αναιρεσείουσες, η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» προϋποθέτει εμμέσως ότι έκαστο συστατικό στοιχείο της παραβάσεως, χωριστά εξεταζόμενο, πρέπει να συνιστά παράβαση και να επιδιώκει τον σκοπό της παρεμπόδισης του ανταγωνισμού εντός του ΕΟΧ ή αν, όπως έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, η έννοια αυτή παρέχει τη δυνατότητα να ληφθεί υπόψη ο αντίθετος προς τον ανταγωνισμό σκοπός της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της.
80.      Στην απόφαση Sony, το Δικαστήριο –αφού υπενθύμισε τα χαρακτηριστικά της έννοιας της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» (106) και διευκρίνισε ότι επιχείρηση η οποία έχει μετάσχει σε τέτοια παράβαση μπορεί να ευθύνεται και για τη συμπεριφορά που εκδήλωσαν άλλες επιχειρήσεις στο πλαίσιο της παραβάσεως αυτής καθ’ όλη τη διάρκεια της συμμετοχής της στην εν λόγω παράβαση, χωρίς να απαιτείται η άμεση συμμετοχή της στο σύνολο των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό συμπεριφορών που συνθέτουν την εν λόγω παράβαση (107)– έκρινε ότι η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» ναι μεν προϋποθέτει ένα σύνολο συμπεριφορών οι οποίες μπορούν επίσης να συνιστούν, αφ’ εαυτών, παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (το ίδιο ισχύει και για το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ), πλην όμως εξ αυτού δεν μπορεί να συναχθεί ότι καθεμία από τις συμπεριφορές αυτές πρέπει, αφ’ εαυτής και μεμονωμένως, να χαρακτηρισθεί κατ’ ανάγκην ως χωριστή παράβαση των διατάξεων αυτών (108).
81.      Μολονότι οι ως άνω αρχές διατυπώθηκαν στο πλαίσιο επιχειρήματος που αφορούσε την προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας (109), φρονώ ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος που να δικαιολογεί τη μη εφαρμογή τους και στο πλαίσιο της εκτιμήσεως της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής (110).
82.      Συμπερασματικώς, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έσφαλε κρίνοντας ότι η Επιτροπή είχε δικαίωμα να θεμελιώσει την εξωεδαφική αρμοδιότητά της λαμβάνοντας υπόψη τις επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως εξεταζόμενης στο σύνολό της. Επομένως, πρέπει να εξακριβωθεί αν το Γενικό Δικαστήριο επίσης ορθώς έκρινε ότι η Επιτροπή απέδειξε την ύπαρξη επιπτώσεων της εν λόγω ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στην εσωτερική αγορά.
2)      Επί της αποδείξεως των επιπτώσεων της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως συνολικά εξεταζόμενης
83.      Η Air Canada και η SAS Cargo Group (111) υποστηρίζουν ότι η εκ μέρους της Επιτροπής εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων όσον αφορά την ενιαία και διαρκή παράβαση, η οποία επικυρώθηκε από το Γενικό Δικαστήριο, είναι εσφαλμένη, διότι η αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως δεν περιλαμβάνει καμία ανάλυση των επιπτώσεων αυτών.
84.      Με τη συγκεκριμένη αιτιολογική σκέψη, η Επιτροπή επισήμανε, κατ’ ουσίαν, ότι η σύμπραξη είχε τεθεί σε εφαρμογή παγκοσμίως και ότι οι διακανονισμοί της συμπράξεως σχετικά με τα εισερχόμενα δρομολόγια αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως (112).
85.      Ως προς το ζήτημα αυτό, είναι αληθές ότι η εν λόγω αιτιολογική σκέψη ουδόλως περιλαμβάνει ειδική ανάλυση των επιπτώσεων της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, συνολικά εξεταζόμενης, επί της εσωτερικής αγοράς, σε σχέση με τη συμπεριφορά που αφορούσε τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων. Εντούτοις, προκειμένου να επικυρώσει το συμπέρασμα της Επιτροπής, το Δικαστήριο παρέπεμψε, και πάλι, σε άλλες αιτιολογικές σκέψεις της επίδικης αποφάσεως, από τις οποίες προκύπτει ότι η Επιτροπή εκτίμησε ότι οι επίμαχες συμπεριφορές, κατ’ αρχάς, συνιστούσαν περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου (αιτιολογική σκέψη 903 της εν λόγω αποφάσεως), εν συνεχεία, αφορούσαν αερομεταφορείς με σημαντικά μερίδια αγοράς (αιτιολογική σκέψη 1209 της ίδιας αποφάσεως) και, τέλος, αφορούσαν, κατά σημαντικό μέρος, δρομολόγια εντός ΕΟΧ και είχαν εφαρμοστεί για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των έξι ετών (αιτιολογική σκέψη 1146 της επίδικης αποφάσεως) (113).
86.      Για μια ακόμη φορά, πρέπει να επισημανθεί ότι η ανάλυση της Επιτροπής στην αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως δεν ανταποκρίνεται, για παράδειγμα, στον βαθμό αποδείξεως που απαιτείται για την απόδειξη της υπάρξεως περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αποτελέσματος. Ωστόσο, λαμβανομένου υπόψη του βαθμού αποδείξεως που καθορίσθηκε στα σημεία 51 έως 57 των παρουσών προτάσεων και βάσει όσων προκύπτουν από το σύνολο της επίδικης αποφάσεως, εκτιμώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κρίνοντας ότι η Επιτροπή είχε αποδείξει, τουλάχιστον σε αρχικό στάδιο, τις ουσιαστικές επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της.
87.      Από την πλευρά τους, οι αναιρεσείουσες βάλλουν μόνον κατά της έλλειψης ανάλυσης των συγκεκριμένων επιπτώσεων της επικρινόμενης συμπεριφοράς, χωρίς να αποδεικνύουν ότι οι διαπιστώσεις της Επιτροπής ενέχουν παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών. Επιπλέον, όσον αφορά το επιχείρημα ότι, για να είναι δυνατή η εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, η επικρινόμενη συμπεριφορά πρέπει να έχει ως συγκεκριμένο σκοπό την παρεμπόδιση του ανταγωνισμού εντός του ΕΟΧ, αρκεί να επισημανθεί ότι η σύμπραξη είχε ως σκοπό να επιτύχει την ομοιόμορφη εφαρμογή των επιναύλων σε παγκόσμιο επίπεδο, ώστε να αποτραπεί η παράκαμψή τους με τη χρησιμοποίηση άλλων (εισερχόμενων) δρομολογίων, γεγονός που καταδεικνύει την πρόθεση περιορισμού του ανταγωνισμού και εντός του ΕΟΧ (114). Επιπλέον, σε αντίθεση με ό,τι υποστηρίζουν οι αναιρεσείουσες, η ερμηνεία αυτή, κατά τη γνώμη μου, δεν ενέχει αφ’ εαυτής τον κίνδυνο να μπορέσει η Επιτροπή να χρησιμοποιήσει την έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» για να επεκτείνει την αρμοδιότητά της σε συμπεριφορές που υιοθετούνται οπουδήποτε στον κόσμο, χωρίς σχέση με τον ΕΟΧ, και να ενεργήσει ως εκ τούτου ως «διαιτητής του ανταγωνισμού» σε παγκόσμιο επίπεδο. Πράγματι, η Επιτροπή υποχρεούται, μολαταύτα, να αποδείξει ότι η συμπεριφορά αυτή, με την οποία επιδιώκεται κοινός σκοπός, μπορεί να έχει αντίθετες προς τον ανταγωνισμό επιπτώσεις εντός του ΕΟΧ, τόσο βάσει του (σχετικού με την αρμοδιότητα) κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων όσο και βάσει του (ουσιαστικού) κριτηρίου του περιορισμού του ανταγωνισμού, ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος, εντός της εσωτερικής αγοράς (115).
88.      Συνεπώς, είμαι της γνώμης ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κρίνοντας ότι ο συντονισμός σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μπορούσε να επιφέρει ουσιαστικές επιπτώσεις όχι μόνον αυτοτελώς, αλλά και στο πλαίσιο της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως και του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αντικειμένου της παραβάσεως αυτής.
3)      Επί της χρησιμοποιήσεως της έννοιας της «συμπράξεως σε παγκόσμιο επίπεδο»
89.      Οι LATAM Airlines Group και Lan Cargo προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν εξέτασε τον λόγο ακυρώσεως με τον οποίο προβαλλόταν ότι η Επιτροπή δεν ήταν αρμόδια να διαπιστώσει την ύπαρξη «συμπράξεως σε παγκόσμιο επίπεδο» (116). Το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε ότι ο λόγος αυτός εκκινούσε από την εσφαλμένη παραδοχή ότι η Επιτροπή είχε διαπιστώσει, στο διατακτικό της επίδικης αποφάσεως, παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού όσον αφορά τα δρομολόγια μεταξύ αεροδρομίων ευρισκόμενων εκτός του ΕΟΧ, ενώ οι αναιρεσείουσες υποστήριζαν ότι η Επιτροπή δεν ήταν αρμόδια να προβεί στη διαπίστωση περί του παγκόσμιου χαρακτήρα της συμπράξεως, διαπίστωση η οποία, είτε πρόκειται για πραγματική διαπίστωση είτε για «sui generis» νομική διαπίστωση, επιφέρει βλαπτικές συνέπειες, ιδίως λόγω του είναι δεσμευτική για τα εθνικά δικαστήρια που επιλαμβάνονται αγωγών αποζημιώσεως σχετικά με τη σύμπραξη αυτή.
90.      Συναφώς, επισημαίνω ότι η Επιτροπή διευκρίνισε, στο άρθρο 1 της επίδικης αποφάσεως, ότι οι αναιρεσείουσες είχαν τελέσει ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ και του άρθρου 8 της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές, «συντονίζοντας τη συμπεριφορά τους όσον αφορά την τιμολόγηση για την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων σε όλο τον κόσμο». Στο αιτιολογικό της αποφάσεως αυτής, η Επιτροπή χαρακτήρισε τη συγκεκριμένη συμπεριφορά ως «σύμπραξη σε παγκόσμιο επίπεδο» (117).
91.      Όπως διαπίστωσε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 151 και 358 της αποφάσεως LATAM Airlines Group και Lan Cargo, η αναφορά, στο άρθρο 1 της εν λόγω αποφάσεως, περί της υπάρξεως συντονισμού «σε όλο τον κόσμο» (το ίδιο ισχύει και για τις αναφορές περί «συμπράξεως σε παγκόσμιο επίπεδο» στο αιτιολογικό της ίδιας αποφάσεως) αποτελεί απλώς και μόνον πραγματική παραδοχή, εκ της οποίας η Επιτροπή συνήγαγε το συμπέρασμα περί υπάρξεως ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως των προαναφερθεισών διατάξεων (118). Συνεπώς, φρονώ ότι η Επιτροπή δεν υπερέβη τα όρια της αρμοδιότητάς της. Απλώς και μόνον προσδιόρισε το (παγκόσμιο) πλαίσιο της συμπράξεως και συνήγαγε εξ αυτού τα σχετικά συμπεράσματα, προβαίνοντας σε διαπιστώσεις οι οποίες αναμφίβολα εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της.
92.      Συναφώς, το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 362 της αποφάσεως LATAM Airlines Group και Lan Cargo, ότι η επιχειρηματολογία των αναιρεσειουσών εκκινούσε από την εσφαλμένη παραδοχή ότι η Επιτροπή είχε διαπιστώσει παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού η οποία περιλάμβανε τα δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων ευρισκόμενων εκτός του ΕΟΧ, δεν αποτελεί παρά ένδειξη του ότι, κατά το Γενικό Δικαστήριο, μόνο η νομική διαπίστωση παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού σε παγκόσμιο επίπεδο –πράγμα το οποίο δεν συνέβη εν προκειμένω (καθόσον επρόκειτο απλώς για την πραγματική διαπίστωση του συντονισμού της συμπεριφοράς των αναιρεσειουσών σε παγκόσμιο επίπεδο)– μπορούσε να επηρεάζει την αρμοδιότητα της Επιτροπής (119).
93.      Εξάλλου, η δυνατότητα της Επιτροπής να προβαίνει σε πραγματικές διαπιστώσεις δεν μπορεί να αποκλειστεί ούτε βάσει της ενδεχόμενης δεσμευτικής ισχύος ή της πειστικότητας των διαπιστώσεων αυτών για τις αποφάσεις των εθνικών αρχών και δικαστηρίων, μεταξύ άλλων δυνάμει του άρθρου 16 του κανονισμού 1/2003 (120), δεδομένου ότι οι εν λόγω διαπιστώσεις δεν συνεπάγονται εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού πέραν των αρμοδιοτήτων της Επιτροπής (121). Στις εν λόγω αρχές ή δικαστήρια εναπόκειται να εκτιμήσουν ποια αποδεικτική αξία πρέπει να αναγνωρίσουν στις πραγματικές διαπιστώσεις της Επιτροπής.
94.      Εν πάση περιπτώσει, το ζήτημα δεν είναι αν η Επιτροπή μπορούσε να χρησιμοποιήσει την έκφραση «σύμπραξη σε παγκόσμιο επίπεδο», αλλά μάλλον το αν η χρήση του όρου αυτού ενέχει νομικό σφάλμα ή σφάλμα εκτιμήσεως ή ακόμη αν είναι αποτέλεσμα παραμόρφωσης των πραγματικών περιστατικών, πράγμα το οποίο δεν αποδείχθηκε εν προκειμένω.
3.      Επί ορισμένων διαδικαστικών πλημμελειών των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων
95.      Κατά τους ισχυρισμούς ορισμένων αναιρεσειουσών, το Γενικό Δικαστήριο, εξετάζοντας την εκτίμηση από την Επιτροπή της εξωεδαφικής της αρμοδιότητας, κατ’ αρχάς, υποκατέστησε με τη δική του εκτίμηση την ανεπαρκή εκτίμηση της Επιτροπής, προβαίνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο σε υποκατάσταση αιτιολογίας (α), εν συνεχεία, εκτίμησε τη νομιμότητα της επίδικης αποφάσεως βάσει στοιχείων μεταγενέστερων αυτής, κατά παραβίαση των δικαιωμάτων άμυνας των αναιρεσειουσών (β) και, τέλος, αντέστρεψε το βάρος αποδείξεως που φέρει η Επιτροπή, επιρρίπτοντάς το στις αναιρεσείουσες (γ).
α)      Επί της υποκατάστασης αιτιολογίας
96.      Πλείονες αναιρεσείουσες (122) υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο υποκατέστησε με τη δική του αιτιολογία την αιτιολογία της Επιτροπής όσον αφορά την εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων. Ενώ η Επιτροπή μόνο στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως ασχολήθηκε με την ανάλυση των ουσιαστικών επιπτώσεων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, περιοριζόμενη σε γενική αναφορά περί «άμεσων, ουσιωδών και προβλέψιμων επιπτώσεων», το Γενικό Δικαστήριο αφιέρωσε πολυάριθμες σκέψεις των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων στην εφαρμογή του εν λόγω κριτηρίου, λαμβάνοντας υπόψη, μεταξύ άλλων, τη σημασία και τον προβλέψιμο, ουσιώδη και άμεσο χαρακτήρα των επιπτώσεων. Πέραν αυτού, το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε επίσης την αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως υπό την έννοια ότι και αυτή στηριζόταν στο κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων (123). Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο συμπλήρωσε τα κενά της επίδικης αποφάσεως στηριζόμενο σε νέα πραγματικά περιστατικά, ειδικότερα όσον αφορά τις επιπτώσεις για τον ανταγωνισμό μεταξύ των διαμεταφορέων, για τους αποστολείς και για τα εμπορεύματα, και επίσης σε αποδεικτικά στοιχεία αντλούμενα από αιτιολογικές σκέψεις εκτός του τμήματος της επίδικης αποφάσεως που αφορούσε τις ουσιαστικές επιπτώσεις ή μη διαλαμβανόμενα στην επίδικη απόφαση. Με τον τρόπο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση.
97.      Συναφώς, είναι αληθές, όπως επισήμανα στα σημεία 58 και 85 των παρουσών προτάσεων, ότι η εκ μέρους της Επιτροπής εξέταση της εξωεδαφικής της αρμοδιότητας που περιλαμβάνεται στις αιτιολογικές σκέψεις 1045 και 1046 της επίδικης αποφάσεως είναι ιδιαιτέρως συνοπτική, ενώ αντιθέτως το Γενικό Δικαστήριο αφιέρωσε πλείονες σκέψεις των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων στην ανάλυση του συγκεκριμένου κριτηρίου, καταβάλλοντας σημαντική προσπάθεια προκειμένου να εξηγήσει και να εξετάσει λεπτομερώς, λαμβάνοντας υπόψη τα επιχειρήματα των διαδίκων, τη βασιμότητα της σχετικά απλουστευτικής συλλογιστικής της Επιτροπής. Ωστόσο, για μπορεί να κριθεί το ζήτημα της υποκατάστασης αιτιολογίας, πρέπει προηγουμένως να εξακριβωθεί, κατ’ αρχάς, σε ποιον βαθμό η Επιτροπή ήταν υποχρεωμένη να αιτιολογήσει την εξωεδαφική της αρμοδιότητα στην επίδικη απόφαση, εν συνέχεια, αν η αιτιολογία της εν λόγω αποφάσεως σχετικά με την εξωεδαφική αρμοδιότητα μπορεί να θεωρηθεί προσήκουσα και, τέλος, αν η έκταση των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων όσον αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα μπορεί να δικαιολογηθεί από την ανάγκη του Γενικού Δικαστηρίου να απαντήσει στα επιχειρήματα των αναιρεσειουσών.
98.      Κατ’ αρχάς, θεωρώ πιθανό, όπως επισήμανε και η Επιτροπή στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων, ότι το τμήμα 5.3.8 της επίδικης αποφάσεως, το οποίο αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ στα εισερχόμενα δρομολόγια (και, επομένως, την εξωεδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής), περιλήφθηκε στην απόφαση ως απάντηση στα επιχειρήματα των μετεχόντων στη διαδικασία με τα οποία αμφισβητήθηκε η αρμοδιότητα της Επιτροπής όσον αφορά τα δρομολόγια αυτά. Πράγματι, κανένα τμήμα της αποφάσεως αυτής δεν αφορά την αρμοδιότητα της Επιτροπής σχετικά με τα δρομολόγια εντός ΕΟΧ και τα εξερχόμενα δρομολόγια, η οποία δεν αμφισβητήθηκε. Εξάλλου, δεν είμαι της γνώμης ότι η Επιτροπή, όταν εκδίδει μια απόφαση, υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να αιτιολογεί συστηματικά την αρμοδιότητά της, ανεξαρτήτως των επιχειρημάτων που προβάλλουν οι μετέχοντες στη διοικητική διαδικασία.
99.      Εν συνεχεία, επισημαίνω, αφενός, ότι στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε το συμπέρασμα της Επιτροπής στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης αποφάσεως, το οποίο, όπως ανέφερα στο σημείο 59 των παρουσών προτάσεων, συνίσταται σε τεκμήριο, στηριζόμενο προς τούτο και σε στοιχεία γενικού πλαισίου τα οποία ναι μεν δεν διαλαμβάνονται στη συγκεκριμένη αιτιολογική σκέψη, ωστόσο απορρέουν από την ανάλυση που πραγματοποίησε η Επιτροπή σε άλλα χωρία της αποφάσεως αυτής. Αφετέρου, φρονώ ότι, με την αιτιολογική σκέψη 1046 της εν λόγω αποφάσεως, η Επιτροπή απλώς συσχέτισε την εξωεδαφική της αρμοδιότητα με τη γενική αρμοδιότητά της να διαπιστώνει και να επιβάλλει κυρώσεις για την επίμαχη ενιαία και διαρκή παράβαση. Συναφώς, όπως επισήμανα στα σημεία 83 έως 87 των παρουσών προτάσεων, το Γενικό Δικαστήριο απλώς επικύρωσε την ανάλυση αυτή στηριζόμενο σε επόμενες αιτιολογικές σκέψεις της ίδιας αποφάσεως.
100. Κατά τη γνώμη μου, εφόσον η επίδικη απόφαση, εξεταζόμενη στο σύνολό της, περιέχει στοιχεία τα οποία καταδεικνύουν ότι η συμπεριφορά σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μπορούσε να έχει ουσιαστικές επιπτώσεις στην εσωτερική αγορά, σύμφωνα με τον βαθμό αποδείξεως που καθορίστηκε στα σημεία 51 έως 57 των παρουσών προτάσεων, μόνη η διαπίστωση αυτή παρέχει τη δυνατότητα να συναχθεί ότι η αιτιολογία της εν λόγω αποφάσεως αρκεί για να στηρίξει την εκτίμηση της Επιτροπής. Συγκεκριμένα, από τα σημεία 58 έως 75 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κρίνοντας ότι η εξέταση της υπάρξεως ουσιαστικών επιπτώσεων εκ μέρους της Επιτροπής αρκούσε για να στοιχειοθετήσει την εκτίμησή της επί του ζητήματος αυτού.
101. Τέλος, υπό τις συνθήκες αυτές, η ανισορροπία μεταξύ της πολύ περιληπτικής εξήγησης που διέλαβε η Επιτροπή στην επίδικη απόφαση και της εκτενούς ανάλυσης στην οποία προέβη το Γενικό Δικαστήριο για το ίδιο αυτό ζήτημα στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις μπορεί κάλλιστα να εξηγηθεί από την ανάγκη του Γενικού Δικαστηρίου να απαντήσει στα επιχειρήματα που προέβαλαν οι αναιρεσείουσες (124).
β)      Επί της προσβολής των δικαιωμάτων άμυνας
102. Η Air Canada, η Cargolux και η SAS Cargo Group προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι εκτίμησε τη νομιμότητα της επίδικης αποφάσεως βάσει στοιχείων μεταγενέστερων της ανακοίνωσης αιτιάσεων (125) ή της αποφάσεως αυτής (126). Υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο στήριξε την αρμοδιότητα της Επιτροπής στο κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, το οποίο δεν περιλαμβανόταν ούτε στην ανακοίνωση αιτιάσεων ούτε στην επίδικη απόφαση και ότι, με τον τρόπο αυτό, προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνάς τους (127).
103. Συναφώς, ο κανονισμός 1/2003 προβλέπει ότι η Επιτροπή απευθύνει σε επιχείρηση στην οποία προτίθεται να επιβάλει κύρωση λόγω παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού ανακοίνωση αιτιάσεων που περιέχει τα ουσιώδη στοιχεία σε βάρος της επιχειρήσεως, όπως τα προσαπτόμενα πραγματικά περιστατικά, τον χαρακτηρισμό που τους αποδίδεται και τα αποδεικτικά στοιχεία επί των οποίων στηρίζεται η Επιτροπή, ώστε η εν λόγω επιχείρηση να είναι σε θέση να προβάλει λυσιτελώς τα επιχειρήματά της στο πλαίσιο της κινηθείσας κατ’ αυτής διοικητικής διαδικασίας (128).
104. Η Επιτροπή έχει μεν τη δυνατότητα να διευκρινίζει, στην απόφαση που εν τέλει εκδίδει, τον νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών που περιέλαβε, προσωρινώς, στην ανακοίνωση αιτιάσεων, λαμβάνοντας υπόψη τα στοιχεία που προκύπτουν από τη διοικητική διαδικασία, είτε για να παραιτηθεί από αιτιάσεις που αποδείχθηκαν αβάσιμες είτε για να προσαρμόσει και να συμπληρώσει, τόσο από πραγματικής όσο και από νομικής απόψεως, την επιχειρηματολογία που διατύπωσε προς στήριξη των αιτιάσεών της, πλην όμως τούτο συνεπάγεται ότι η Επιτροπή οφείλει να αναφέρει στην ανακοίνωση αιτιάσεων κάθε νομικό χαρακτηρισμό των πραγματικών περιστατικών τον οποίο σκοπεύει να συμπεριλάβει στην απόφαση που θα εκδώσει εν τέλει (129).
105. Επομένως, προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας της οικείας επιχείρησης, οφειλόμενη σε απόκλιση μεταξύ της ανακοίνωσης αιτιάσεων και της τελικής απόφασης, συντρέχει μόνον εφόσον αιτίαση η οποία περιλαμβάνεται στην απόφαση δεν έχει διατυπωθεί ή δεν έχει αναπτυχθεί επαρκώς στην ανακοίνωση αιτιάσεων, ώστε να παρέχεται στους αποδέκτες της ανακοίνωσης η δυνατότητα να προβάλλουν λυσιτελώς τα επιχειρήματά τους στο πλαίσιο της κινούμενης εις βάρος τους διαδικασίας (130).
106. Συναφώς, φρονώ ότι, εφόσον στην ανακοίνωση αιτιάσεων διευκρινιζόταν ότι η διωκόμενη από την Επιτροπή ενιαία και διαρκής παράβαση κάλυπτε τα δρομολόγια προς τρίτες χώρες, οι αναιρεσείουσες είχαν τη δυνατότητα να διατυπώσουν λυσιτελώς τις παρατηρήσεις επί του ζητήματος αυτού.
107. Όσον αφορά την επίδικη απόφαση, η Air Canada και η Cargolux ισχυρίζονται ότι η εμπεριστατωμένη και λεπτομερής συλλογιστική και ερμηνεία του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με την εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων δεν περιλαμβάνονταν στην απόφαση αυτή (131). Ωστόσο, όπως προκύπτει από την ανάλυση που προηγήθηκε, πρέπει να επισημανθεί ότι η επίδικη απόφαση, συγκεκριμένα στην αιτιολογική σκέψη 1045 αυτής, περιέχει ρητή αναφορά στις άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις της επικρινόμενης συμπεριφοράς στην εσωτερική αγορά, γεγονός που παρέσχε στις αναιρεσείουσες την ευκαιρία να προβάλουν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου λίαν λεπτομερείς λόγους ακυρώσεως ή αιτιάσεις (132).
γ)      Επί της αντιστροφής του βάρους αποδείξεως
108. Ορισμένες αναιρεσείουσες (133) προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι απέρριψε τον λόγο ακυρώσεως που αφορούσε την έλλειψη ουσιαστικών επιπτώσεων της παραβάσεως, με την αιτιολογία ότι δεν είχαν αντικρούσει την ύπαρξη των επιπτώσεων αυτών, τις οποίες, εντούτοις, δεν είχε αποδείξει η Επιτροπή (134). Κατ’ αυτόν τον τρόπο, αντέστρεψε το βάρος αποδείξεως που φέρει η Επιτροπή, επιρρίπτοντάς το στις αναιρεσείουσες (135).
109. Συναφώς, επισημαίνω ότι, κατά πάγια νομολογία, μολονότι η Επιτροπή φέρει το νόμιμο βάρος αποδείξεως όταν προβάλλει παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού, τα πραγματικά στοιχεία που επικαλείται ενδέχεται να είναι ικανά να υποχρεώσουν την άλλη πλευρά να παράσχει εξήγηση ή δικαιολόγηση, ελλείψει της οποίας επιτρέπεται να συναχθεί ότι η Επιτροπή ανταποκρίθηκε στο βάρος αποδείξεως (136).
110. Κατά τη γνώμη μου, το επίμαχο επιχείρημα συναρτάται προς το επιχείρημα που αφορά την απόδειξη περί υπάρξεως ουσιαστικών επιπτώσεων, υπό την έννοια ότι, εφόσον ορθώς το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις ότι η συλλογιστική της Επιτροπής στην επίδικη απόφαση σχετικά με τις ουσιαστικές επιπτώσεις της επικρινόμενης συμπεριφοράς στην εσωτερική αγορά ήταν ορθή (137), ευλόγως μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η Επιτροπή είχε ανταποκριθεί στο (αρχικό) βάρος αποδείξεως που έφερε και ότι οι διάδικοι όφειλαν να προσκομίσουν στοιχεία ικανά να θέσουν υπό αμφισβήτηση τις εκτιμήσεις της Επιτροπής, αποδεικνύοντας ότι η επίδικη απόφαση ενείχε νομικά σφάλματα ως προς το ζήτημα αυτό.
111. Συνεπώς, εκτιμώ, απορρίπτοντας τα σχετικά επιχειρήματα των διαδίκων, ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν προέβη σε αντιστροφή του βάρους αποδείξεως, αλλά απλώς διαπίστωσε την αδυναμία τους να προσκομίσουν αποδείξεις περί του αντιθέτου.
112. Συμπερασματικώς, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε νομικά σφάλματα δεχόμενο ότι η Επιτροπή είχε την αρμοδιότητα να διαπιστώσει και να επιβάλει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ όσον αφορά τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων.
Β.      Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν τη βασιμότητα της επίδικης αποφάσεως
113. Ορισμένες αναιρεσείουσες προβάλλουν λόγους αναιρέσεως που αφορούν, αντιστοίχως: τη συμμετοχή στην ενιαία και διαρκή παράβαση (1), τη μερική μόνον ακύρωση της επίδικης αποφάσεως ως προς τις LATAM Airlines Group και Lan Cargo (2) και την παραγραφή του δικαιώματος επιβολής κυρώσεων της Επιτροπής όσον αφορά την Air Canada και τη Singapore Airlines (3).
1.      Επί της συμμετοχής στην ενιαία και διαρκή παράβαση
114. Με τους λόγους αναιρέσεως που εξετάζονται κατωτέρω, ορισμένες αναιρεσείουσες αμφισβητούν, από διαφορετική άποψη, τη συμμετοχή τους στην ενιαία και διαρκή παράβαση για την οποία επέβαλε κυρώσεις η Επιτροπή. Πρόκειται για την ευθύνη της Air Canada για δρομολόγια που ουδέποτε εξυπηρέτησε ή που δεν θα μπορούσε νομίμως να εξυπηρετήσει, ήτοι για τα δρομολόγια εντός ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας (στο εξής: μη σχετικά δρομολόγια) (α), την παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως όσον αφορά την Cargolux (β), την ευθύνη για τον επίναυλο ασφαλείας επίσης όσον αφορά την Cargolux (γ), καθώς και για σφάλματα κατή την εκτίμηση των αποδείξεων όσον αφορά την Cathay Pacific Airways (δ).
α)      Επί της ευθύνης της Air Canada για τα μη σχετικά δρομολόγια
115. Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, η Air Canada ισχυρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικό σφάλμα διαπιστώνοντας την ευθύνη της για τα μη σχετικά δρομολόγια.
116. Με την επίδικη απόφαση, η Επιτροπή απέρριψε τα επιχειρήματα ορισμένων εκ των μετεχόντων στη διαδικασία για τη σημασία των επαφών που αφορούσαν τα μη σχετικά δρομολόγια, στηριζόμενη, κατ’ ουσίαν, στην έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως». Ειδικότερα, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα, πρώτον, ότι «όλες οι επαφές αφορούσαν επιναύλους […], είχαν πραγματοποιηθεί παράλληλα […] και αφορούσαν σε μεγάλο βαθμό τους ίδιους αερομεταφορείς» (αιτιολογική σκέψη 888), δεύτερον, ότι «οι επίναυλοι [αποτελούσαν] μέτρα γενικής εφαρμογής τα οποία [δεν αφορούσαν] συγκεκριμένο δρομολόγιο» (αιτιολογική σκέψη 889) και, τρίτον, ότι «οι επαφές που αφορούσαν δρομολόγια τα οποία οι αερομεταφορείς ουδέποτε είχαν εξυπηρετήσει ή τα οποία δεν θα μπορούσαν νομίμως να εξυπηρετήσουν [ήταν] κρίσιμα για την απόδειξη της υπάρξεως ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, δεδομένου ότι κανένα ανυπέρβλητο εμπόδιο δεν εμπόδιζε τους μετέχοντες να παρέχουν υπηρεσίες αερομεταφοράς εμπορευμάτων στα δρομολόγια αυτά» (αιτιολογική σκέψη 890) (138).
117. Με την απόφαση Air Canada, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το επίχειρημα της αναιρεσείουσας κατά το οποίο είχε αποδείξει ότι είχε αντιμετωπίσει «ανυπέρβλητα εμπόδια» που την εμπόδισαν να παρέχει υπηρεσίες αερομεταφοράς εμπορευμάτων στα μη σχετικά δρομολόγια (139).
118. Η αναιρεσείουσα, θεωρώντας ότι το Γενικό Δικαστήριο, στηριζόμενο επί εσφαλμένης παραδοχής, απέρριψε τον εν λόγω ισχυρισμό με την αιτιολογία ότι η ιδιότητα του δυνητικού ανταγωνιστή δεν αποτελούσε προϋπόθεση για τον καταλογισμό ευθύνης στην αναιρεσείουσα όσον αφορά τα εν λόγω δρομολόγια, προβάλλει τέσσερις αιτιάσεις.
119. Πρώτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο, στις σκέψεις 376 έως 379 της αποφάσεως Air Canada, εστιάζοντας την απάντησή του αποκλειστικώς στο ζήτημα της ιδιότητας του δυνητικού ανταγωνιστή, προέβη σε υποκατάσταση αιτιολογίας. Επ’ αυτού, επισημαίνω ότι, στις επίμαχες σκέψεις, το Γενικό Δικαστήριο απλώς επισήμανε ότι η ιδιότητα του δυνητικού ανταγωνιστή που είχε αναφέρει η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 890 της επίδικης αποφάσεως δεν αποτελούσε καθοριστικό στοιχείο, λαμβανομένων υπόψη των λοιπών στοιχείων που είχαν εξεταστεί στην απόφαση αυτή, και ιδίως του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό κοινού σκοπού, καθώς και της συμμετοχής της αναιρεσείουσας στον συντονισμό σχετικά με τα μη κρίσιμα δρομολόγια και της γνώσης που αυτή είχε όσον αφορά τις σχετικές με τα δρομολόγια αυτά δραστηριότητες στις οποίες δεν είχε άμεση συμμετοχή. Συνεπώς, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υποκατέστησε την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση.
120. Δεύτερον, ότι το Γενικό Δικαστήριο προσέβαλε τα δικαιώματά άμυνάς της, διότι, στις σκέψεις 364 έως 377 της αποφάσεως Air Canada, στηρίχθηκε σε νομολογία και σε επιχειρηματολογία που δεν περιλαμβάνονταν στην επίδικη απόφαση. Επ’ αυτού, επισημαίνω ότι, στα χωρία αυτά, το Γενικό Δικαστήριο περιορίστηκε στο να εκθέσει τις αρχές που ισχύουν όσον αφορά τον περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου στο πλαίσιο ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, χωρίς να προσβάλει τα δικαιώματα άμυνας της αναιρεσείουσας (140).
121. Τρίτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε την υποχρέωση αιτιολογήσεως, διότι δεν εξήγησε τη σημασία της μνημονευόμενης νομολογίας για τη συναγωγή της κρίσης που διατυπώθηκε στη σκέψη 377 της αποφάσεως Air Canada. Επ’ αυτού, αρκεί να επισημανθεί ότι, στην εν λόγω σκέψη, το Γενικό Δικαστήριο περιορίστηκε στο να εκθέσει συνοπτικά, βάσει της ίδιας νομολογίας που μνημόνευσε στις σκέψεις 364 έως 376 της εν λόγω αποφάσεως, τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η Επιτροπή μπορούσε να καταλογίσει στην αναιρεσείουσα ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση όσον αφορά τα μη σχετικά δρομολόγια. Η σύνοψη αυτή δεν αποτελεί την αιτιολογία της εκτιμήσεώς του σχετικά με την ευθύνη της αναιρεσείουσας, εκτίμηση που παρατίθεται μεταγενέστερα, ήτοι στις σκέψεις 378 έως 385 της ίδιας αποφάσεως.
122. Τέταρτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κρίνοντας ότι βάσει της εν λόγω νομολογίας μπορούσε να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η ύπαρξη, τουλάχιστον δυνητικής, ανταγωνιστικής σχέσης μεταξύ των αερομεταφορέων, περί της οποία γινόταν εμμέσως λόγος στην αιτιολογική σκέψη 890 της επίδικης αποφάσεως, δεν αποτελούσε προϋπόθεση για τον καταλογισμό στην αναιρεσείουσα της ευθύνης για την επίμαχη ενιαία και διαρκή παράβαση. Εκτιμώ ότι, με την αιτίαση αυτή, η αναιρεσείουσα, χωρίς να θέτει υπό αμφισβήτηση τις δύο πρώτες βάσεις για τις οποίες η Επιτροπή έλαβε υπόψη τις επαφές που αφορούσαν τα μη σχετικά δρομολόγια (αιτιολογικές σκέψεις 888 και 889 της επίδικης αποφάσεως), αμφισβητεί την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά την τρίτη βάση (αιτιολογική σκέψη 890 της εν λόγω αποφάσεως), ισχυριζόμενη ότι, σε αντίθεση με την εκτίμηση της Επιτροπής, υπήρχαν «ανυπέρβλητα εμπόδια» που την εμπόδιζαν να παρέχει υπηρεσίες στα δρομολόγια αυτά (και, επομένως, δεν μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «δυνητικός ανταγωνιστής»). Επί του ζητήματος αυτού, οι απόψεις των διαδίκων διίστανται σχετικά με το κατά πόσον οι τρεις βάσεις στις οποίες στηρίχθηκε η Επιτροπή, στις αιτιολογικές σκέψεις 888 έως 890 της επίδικης αποφάσεως, είναι εναλλακτικές μεταξύ τους, όπως υποστηρίζει η Air Canada, ή, αντιθέτως, σωρευτικές, όπως ισχυρίζεται η Επιτροπή με τα υπομνήματά της.
123. Κατά τη γνώμη μου, στις αιτιολογικές σκέψεις 888 έως 890 της επίδικης αποφάσεως, η Επιτροπή περιορίστηκε στην απαρίθμηση των στοιχείων βάσει των οποίων κατέληξε, στην προκειμένη περίπτωση, στην κατάφαση της ευθύνης των διαδίκων που είχαν προβάλει το επίμαχο επιχείρημα. Εξάλλου, από τη νομολογία του Δικαστηρίου, όπως τη συνόψισε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 377 της αποφάσεως Air Canada, προκύπτει ότι ο καταλογισμός της ευθύνης σε μια επιχείρηση στο πλαίσιο ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως εξαρτάται κυρίως από δύο στοιχεία, ήτοι, αφενός, από το αν η επιχείρηση αυτή είχε την πρόθεση να συμβάλει με τη συμπεριφορά της στους κοινούς σκοπούς τους οποίους επεδίωκε το σύνολο των συμμετεχόντων και, αφετέρου, από το αν γνώριζε τις παραβατικές συμπεριφορές που σχεδίαζαν ή εφάρμοζαν άλλες επιχειρήσεις επιδιώκοντας τους ίδιους σκοπούς ή μπορούσε ευλόγως να τις προβλέψει και αποδεχόταν τον σχετικό κίνδυνο (141). Συναφώς, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 379 της αποφάσεως Air Canada, η ιδιότητα του (δυνητικού) ανταγωνιστή δεν αποτελεί καθοριστικό στοιχείο για τον καταλογισμό της ευθύνης.
124. Συνεπώς, μολονότι είναι αληθές ότι το επιχείρημα περί ανυπαρξίας «ανυπέρβλητων εμποδίων» για την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων στα μη σχετικά δρομολόγια περιλαμβανόταν στα στοιχεία βάσει των οποίων η Επιτροπή καταλόγισε στην αναιρεσείουσα ευθύνη για τη συμπεριφορά που υιοθέτησε στα δρομολόγια αυτά, εντούτοις το στοιχείο αυτό δεν υπήρξε καθοριστικό για τη σχετική εκτίμηση. Επομένως, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε νομικά σφάλματα επικυρώνοντας, στις σκέψεις 380 έως 385 της αποφάσεως Air Canada, το συμπέρασμα της Επιτροπής που αναγνώρισε την ευθύνη της αναιρεσείουσας με την αιτιολογία ότι, αφενός, είχε συμμετάσχει στον συντονισμό σχετικά με τα μη κρίσιμα δρομολόγια, και αφετέρου, γνώριζε τις αντίθετες προς τον ανταγωνισμό δραστηριότητες σχετικά με τα δρομολόγια αυτά, στις οποίες δεν είχε άμεση συμμετοχή.
β)      Επί της παραβιάσεως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως όσον αφορά την Cargolux
125. Με το δεύτερο σκέλος του τέταρτου λόγου της αιτήσεώς της, η Cargolux υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως (142), καθόσον, αφενός μεν, απέκλεισε την εμπλοκή της British Airways στο σκέλος της παραβάσεως που αφορούσε την άρνηση καταβολής προμηθειών και μείωσε το πρόστιμο όσον αφορά την British Airways, όχι όμως και το πρόστιμο της Cargolux, παρά την ύπαρξη παρόμοιων αποδεικτικών στοιχείων, αφετέρου δε, μείωσε το επιβαλλόμενο στην SAS Cargo πρόστιμο λόγω της περιορισμένης συμμετοχής της στο σκέλος της παραβάσεως που αφορούσε την άρνηση καταβολής προμηθειών από την εταιρία αυτή, όχι όμως και το πρόστιμο της Cargolux, παρά την παρόμοια διάρκεια της επίμαχης συμπεριφοράς.
126. Όσον αφορά την προβαλλόμενη παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως σε σχέση με την British Airways, κατ’ αρχάς, αρκεί η επισήμανση ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η απόφαση με την οποία διαπιστώνεται η ύπαρξη συμπράξεως συνιστά δέσμη αποφάσεων οι οποίες απευθύνονται ατομικά στους αποδέκτες τους, το δε κύρος της μίας εκ των αποφάσεων αυτών δεν επηρεάζει το κύρος των λοιπών (143). Επιπλέον, επίσης κατά πάγια νομολογία, η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως πρέπει να συμβιβάζεται με την τήρηση της αρχής της νομιμότητας, κατά την οποία δεν νοείται ισότης εν τη παρανομία (144). Εν συνεχεία, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, σημασία δεν έχει το πλήθος των αποδεικτικών στοιχείων που λαμβάνονται υπόψη για την απόδειξη της συμμετοχής, αλλά το αν η δέσμη ενδείξεων που επικαλείται το εν λόγω θεσμικό όργανο, συνολικώς εκτιμώμενη, είναι αρκούντως ακριβής και συγκλίνουσα για να στηρίξει την ακράδαντη πεποίθηση ότι η επιχείρηση συμμετείχε στην ενιαία και διαρκή παράβαση (145). Τέλος, τα αποδεικτικά στοιχεία στην προκειμένη περίπτωση αφορούν τη συμμετοχή των διαφόρων αερομεταφορέων στην ενιαία και διαρκή παράβαση. Επομένως, τα στοιχεία αυτά έπρεπε να εξεταστούν από την Επιτροπή λαμβανομένης υπόψη της ιδιαίτερης καταστάσεως εκάστου μεταφορέα, η δε ερμηνεία τους δεν θα μπορούσε να είναι μονοσήμαντη και ανεξάρτητη του πλαισίου εντός του οποίου αυτά εντάσσονται (146). Συνεπώς, το συγκεκριμένο επιχείρημα πρέπει να απορριφθεί.
127. Όσον αφορά την προβαλλόμενη παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως σε σχέση με την SAS Cargo Group, αρκεί η επισήμανση ότι το Γενικό Δικαστήριο ναι μεν υποχρεούται, κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του, να τηρεί, μεταξύ άλλων, την υποχρέωση αιτιολογήσεως καθώς και την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως (147), στην προκειμένη όμως περίπτωση, εξέθεσε επαρκώς κατά νόμο τα στοιχεία βάσει των οποίων καθόρισε το πρόστιμο που έπρεπε να επιβληθεί στην Cargolux (148). Δεδομένου δε ότι, στη συγκεκριμένη υπόθεση, το Γενικό Δικαστήριο κλήθηκε να αποφανθεί επί της επίδικης αποφάσεως μόνον κατά το μέρος της που αφορούσε την Cargolux, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι όφειλε να λάβει υπόψη την κατάσταση άλλων επιχειρήσεων τις οποίες αφορούσε η απόφαση αυτή, καθόσον μάλιστα, όπως προκύπτει από την απόφαση Cargolux Airlines, η αναιρεσείουσα δεν προέβαλε ισχυρισμό περί άνισης μεταχειρίσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
γ)      Επί της ευθύνης της Cargolux όσον αφορά τον επίναυλο ασφαλείας
128. Με το τρίτο σκέλος του τέταρτου λόγου της αιτήσεώς της, η Cargolux υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως έκρινε ως βάσιμη την εκτίμηση της Επιτροπής ότι η Cargolux εξακολούθησε να συμμετέχει στο σκέλος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που αφορούσε τον επίναυλο ασφαλείας κατά τις χρονικές περιόδους κατά τις οποίες ήταν αναμφισβήτητο ότι δεν υπήρχε καμία απόδειξη περί ύπαρξης επαφών εις βάρος της (στο εξής: κενές περίοδοι).
129. Στην απόφαση Cargolux Airlines, το Γενικό Δικαστήριο πράγματι αναγνώρισε ότι από την επίδικη απόφαση προέκυπτε ένα «κενό» στα έγγραφα που είχαν θεωρηθεί ως αποδεικτικά της εν λόγω συμμετοχής (σκέψη 467) (149). Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο, στηριζόμενο στις περιστάσεις της υποθέσεως, έκρινε ότι η Επιτροπή ορθώς επισήμανε ότι η συμμετοχή της αναιρεσείουσας στο σκέλος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που αφορούσε τον επίναυλο ασφαλείας είχε συνεχιστεί κατά τις εν λόγω χρονικές περιόδους (σκέψη 477). Την επιρροή όλων αυτών των περιστάσεων αμφισβητεί η αναιρεσείουσα, προς στήριξη των επιχειρημάτων της, τα οποία, ωστόσο, φρονώ ότι δεν είναι πειστικά.
130. Αρχικώς, πρέπει να επισημανθεί ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το γεγονός ότι η ύπαρξη μιας συμφωνίας ή, τουλάχιστον, η εφαρμογή της από μια επιχείρηση δεν αποδεικνύεται για ορισμένα χρονικά διαστήματα, δεν εμποδίζει να γίνει δεκτό ότι η παράβαση διήρκεσε για συνολικά μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, εφόσον η διαπίστωση αυτή στηρίζεται σε αντικειμενικά και συγκλίνοντα στοιχεία. Στο πλαίσιο παράβασης εκτεινόμενης σε πλείονα έτη, το γεγονός ότι οι εκδηλώσεις της σύμπραξης ανάγονται σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα, τα οποία παρουσιάζουν μεταξύ τους ασυνέχειες μεγαλύτερης ή μικρότερης διάρκειας, δεν ασκεί επιρροή στη διαπίστωση της ύπαρξης της σύμπραξης αυτής, εφόσον οι επιμέρους πράξεις που συναποτελούν την παράβαση επιδιώκουν κοινό σκοπό και εντάσσονται στο πλαίσιο ενιαίας και διαρκούς παράβασης (150).
131. Όσον αφορά τους ισχυρισμούς της αναιρεσείουσας, αυτή βάλλει, πρώτον, κατά της διαπιστώσεως του Γενικού Δικαστηρίου, στη σκέψη 473 της αποφάσεως Cargolux Airlines, κατά την οποία ο επίναυλος καυσίμων (ως προς τον οποίο η συμμετοχή της αναιρεσείουσας διατηρήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της κρίσιμης περιόδου) και ο επίναυλος ασφαλείας εντάσσονταν σε μία και μόνη παράβαση με την οποία επιδιωκόταν ενιαίος σκοπός, επαναλαμβάνοντας τα επιχειρήματα που προβάλλονται στο πλαίσιο του δεύτερου σκέλους του τρίτου λόγου της αιτήσεως αναιρέσεως, τα οποία δεν εξετάζονται στο πλαίσιο των παρουσών στοχευμένων προτάσεων (151).
132. Δεύτερον, η αναιρεσείουσα αμφισβητεί το συμπέρασμα του Γενικού Δικαστηρίου, στη σκέψη 474 της αποφάσεως Cargolux Airlines, ότι η εφαρμογή του επίναυλου ασφαλείας απαιτούσε σημαντικά λιγότερο συχνές επαφές σε σχέση με την εφαρμογή του επίναυλου καυσίμων, δεδομένου ότι δεν στηριζόταν σε κάποιο δείκτη, η εξέλιξη του οποίου να απαιτεί τακτικές προσαρμογές. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, αμφισβητεί τις πραγματικές εκτιμήσεις του Γενικού Δικαστηρίου, χωρίς να αποδεικνύει παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών ή των αποδεικτικών στοιχείων.
133. Τρίτον, η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο, στη σκέψη 475 της αποφάσεως Cargolux Airlines, αντέστρεψε το βάρος αποδείξεως κρίνοντας ότι η αναιρεσείουσα δεν αμφισβήτησε το γεγονός ότι οι επιπτώσεις του συντονισμού σχετικά με τον επίναυλο ασφαλείας συνεχίζονταν κατά τις κενές περιόδους, ούτε ισχυρίστηκε ότι αγνοούσε ότι οι λοιποί εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς εξακολουθούσαν να συντονίζονται σχετικά με τον επίναυλο ασφαλείας κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής. Φρονώ, ωστόσο, ότι, με τις διαπιστώσεις αυτές, το Γενικό Δικαστήριο ήθελε απλώς να επισημάνει ότι, αφ’ ης στιγμής η Επιτροπή απέδειξε, σύμφωνα με το βάρος αποδείξεως που φέρει, ότι ο επίναυλος ασφαλείας παρήγαγε τα αποτελέσματά του μέχρι το τέλος της κρίσιμης περιόδου και ότι, κατά την περίοδο αυτή, είχαν πραγματοποιηθεί επαφές μεταξύ των αερομεταφορέων, εναπέκειτο στην αναιρεσείουσα να προσκομίσει ενδεχομένως απόδειξη περί του αντιθέτου.
134. Τέταρτον, η αναιρεσείουσα αμφισβητεί το επιχείρημα που εκτίθεται στη σκέψη 476 της αποφάσεως Cargolux Airlines ότι η ίδια δεν απέδειξε, ούτε ισχυρίστηκε καν, ότι είχε δημοσίως αποστασιοποιηθεί από τον συντονισμό σχετικά με τον επίναυλο ασφαλείας κατά τις κενές περιόδους ή ότι είχε υιοθετήσει και πάλι συμπεριφορά θεμιτού και ανεξάρτητου ανταγωνισμού στην επίμαχη αγορά κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδων. Ωστόσο, δεν προσκομίζει στοιχεία από τα οποία να προκύπτει ότι η διαπίστωση αυτή ενέχει παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών. Εξάλλου, φρονώ ότι το επιχείρημα αυτό προβάλλεται αλυσιτελώς, δεδομένου ότι η απουσία δημόσιας αποστασιοποίησης δεν αποτελεί το μοναδικό στοιχείο στο οποίο το Γενικό Δικαστήριο στήριξε το συμπέρασμά του (152).
135. Συνεπώς, προτείνω την απόρριψη του συγκεκριμένου σκέλους του υπό κρίση λόγου αναιρέσεως.
δ)      Επί των σφαλμάτων κατά την εκτίμηση των αποδείξεων όσον αφορά την Cathay Pacific Airways
136. Με τον τέταρτο και τον πέμπτο λόγο της αιτήσεώς της, η Cathay Pacific Airways υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κάνοντας δεκτά αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με την υιοθετηθείσα συμπεριφορά πριν από την περίοδο τελέσεως της παραβάσεως ή μη εμπίπτοντα στη γεωγραφική αρμοδιότητα της Επιτροπής, για να τεκμηριώσει την κρίση του ότι η αναιρεσείουσα είχε συμμετοχή στην ενιαία και διαρκή παράβαση (153). Κατ’ ουσίαν, το κύριο επιχείρημα της αναιρεσείουσας είναι ότι το Γενικό Δικαστήριο δέχθηκε τα αποδεικτικά στοιχεία που έλαβε υπόψη της η Επιτροπή χωρίς να εξηγήσει αν έκρινε τα αποδεικτικά αυτά στοιχεία ως «επιβεβαιωτικά» άλλων (άμεσων) αποδεικτικών στοιχείων ή αν τα αντιμετώπισε ως άμεσες αποδείξεις της συμμετοχής της αναιρεσείουσας στην ενιαία και διαρκή παράβαση (154).
137. Συναφώς, στην απόφαση Cathay Pacific Airways, το Γενικό Δικαστήριο, εξετάζοντας την πρώτη αιτίαση του τρίτου σκέλους του τρίτου λόγου ακυρώσεως, με την οποία προβαλλόταν εσφαλμένος καταλογισμός στην αναιρεσείουσα της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, ασχολήθηκε με το ζήτημα της λήψεως υπόψη, μεταξύ άλλων, επαφών προγενέστερων της περιόδου τελέσεως της παραβάσεως και εκτός της γεωγραφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής (155).
138. Όσον αφορά, κατά πρώτον, τις προγενέστερες της περιόδου τελέσεως της παραβάσεως επαφές, το Γενικό Δικαστήριο, αφενός, επισήμανε ότι πολλές από τις επαφές που αμφισβητούσε η αναιρεσείουσα αφορούσαν δρομολόγια που ενέπιπταν στην αρμοδιότητα της Επιτροπής (σκέψεις 315 έως 321). Αφετέρου, έκρινε ότι οι υπόλοιπες αμφισβητούμενες επαφές, μολονότι είχαν λάβει χώρα σε τρίτες χώρες ή με τη συμμετοχή τοπικών υπαλλήλων των εμπλεκομένων αερομεταφορέων από τις χώρες αυτές, μπορούσαν εντούτοις να είναι σχετικές (σκέψη 322) (156) και ότι, κατ’ ουσίαν, η εκτίμηση των επαφών αυτών δεν ήταν καθοριστική για τη λύση που υιοθετήθηκε (σκέψη 323). Σε αυτό το πλαίσιο, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε, κατ’ ουσίαν, τη συνάφεια των επαφών αυτών σε σχέση με την επίμαχη ενιαία και διαρκή παράβαση (σκέψεις 325 έως 327) (157) και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η αναιρεσείουσα «δεν είχε υποστηρίξει ότι οι επαφές αυτές δεν επιβεβαίωναν την ερμηνεία άλλων αποδεικτικών στοιχείων», ούτε είχε προβάλει τον ισχυρισμό ότι οι επαφές αυτές «δεν ενέπιπταν στην αρμοδιότητα της Επιτροπής». Διευκρίνισε δε ότι οι σαράντα αμφισβητούμενες από την αναιρεσείουσα επαφές περιλαμβάνονταν μεταξύ των περίπου 90 επίμαχων επαφών που είχε εξετάσει η Επιτροπή στην επίδικη απόφαση (σκέψη 328).
139. Όσον αφορά, κατά δεύτερον, τις εκτός της γεωγραφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής επαφές, το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε, παρομοίως, αφενός, ότι, εφόσον οι επαφές αυτές αφορούσαν τα δρομολόγια με αναχώρηση από την Ελβετία αδιακρίτως, δεν μπορούσε να προσαφθεί στην Επιτροπή ότι εσφαλμένα εκτίμησε ότι αφορούσαν και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας (σκέψη 332), και αφετέρου, ότι οι εν λόγω επαφές συνέτειναν επίσης στην επιβεβαίωση των περίπου 90 επαφών που έλαβε υπόψη η Επιτροπή για να αποδείξει τη συμμετοχή της αναιρεσείουσας στην ενιαία και διαρκή παράβαση (σκέψη 333 και 334).
140. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι κρατούσα στο δίκαιο της Ένωσης αρχή, όσον αφορά την αποδεικτική ισχύ των αποδεικτικών στοιχείων, είναι η αρχή της ελεύθερης εκτιμήσεως των αποδείξεων και ότι το μοναδικό κριτήριο βάσει του οποίου εκτιμώνται οι προσκομιζόμενες αποδείξεις είναι η αξιοπιστία τους (158). Μολονότι η Επιτροπή οφείλει να προσκομίσει αρκούντως συγκεκριμένα και συγκλίνοντα αποδεικτικά στοιχεία για να στηρίξει την πεποίθηση ότι η παράβαση διαπράχθηκε, εντούτοις δεν είναι αναγκαίο καθένα από τα προσκομιζόμενα αποδεικτικά στοιχεία να ανταποκρίνεται στα κριτήρια αυτά σε σχέση με έκαστο στοιχείο της παραβάσεως. Αρκεί η δέσμη ενδείξεων που επικαλείται η Επιτροπή, συνολικώς εκτιμώμενη, να ανταποκρίνεται στην επιταγή αυτή (159).
141. Στην προκειμένη περίπτωση, εκτιμώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν ήταν υποχρεωμένο να διευκρινίσει κατά πόσον έκαστο αποδεικτικό στοιχείο που εξετάστηκε στην απόφαση Cathay Pacific Airways αποτελούσε άμεσο ή «επιβεβαιωτικό» αποδεικτικό στοιχείο, εφόσον τα εξετασθέντα αποδεικτικά στοιχεία αρκούσαν για να στηρίξουν την πεποίθηση ότι η παράβαση διαπράχθηκε, σύμφωνα με την αρχή της ελεύθερης εκτιμήσεως των αποδείξεων περί της οποίας έγινε λόγος στο προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων.
142. Ειδικότερα, στην απόφαση Cathay Pacific Airways, το Γενικό Δικαστήριο, αφενός μεν, αναφέρθηκε στη συνάφεια ορισμένων εκ των αποδεικτικών στοιχείων που αμφισβητούσε η αναιρεσείουσα (σκέψεις 315 έως 321), πράγμα που δεν αμφισβητεί η αναιρεσείουσα στο πλαίσιο των εξεταζόμενων επιχειρημάτων, αφετέρου δε, εξήγησε ότι τα λοιπά αμφισβητούμενα από την αναιρεσείουσα αποδεικτικά στοιχεία μπορούσαν να είναι κρίσιμα (σκέψεις 322 και 332), διευκρινίζοντας συγχρόνως ότι, εν πάση περιπτώσει, οι συγκεκριμένες επαφές μπορούσαν να χρησιμεύσουν για να «επιβεβαιώσουν» τα λοιπά αποδεικτικά στοιχεία, λαμβανομένου υπόψη ότι οι εν λόγω επαφές περιλαμβάνονταν μεταξύ των 90 περίπου επαφών στις οποίες είχε στηριχθεί η Επιτροπή στην επίδικη απόφαση (σκέψεις 328 και 333).
143. Επομένως, ο χαρακτηρισμός ότι οι επαφές αποσκοπούσαν στο να «επιβεβαιώσουν» τα λοιπά αποδεικτικά στοιχεία διατυπώθηκε από το Δικαστήριο επικουρικώς και ως προς ένα μέρος των επίμαχων επαφών, πράγμα που δεν αμφισβητείται με τα επιχειρήματα που προβάλλει η αναιρεσείουσα.
144. Συνεπώς, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, εκτιμώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν ήταν υποχρεωμένο να προσδιορίσει την αποδεικτική αξία εκάστου των αποδεικτικών αυτών στοιχείων, προκειμένου να επικυρώσει την εκτίμηση της Επιτροπής όσον αφορά τη συνάφεια των εν λόγω επαφών, και ότι οι ισχυρισμοί της αναιρεσείουσας πρέπει να απορριφθούν.
2.      Επί της μερικής (μόνον) ακυρώσεως της επίδικης αποφάσεως όσον αφορά τις LATAM Airlines Group και Lan Cargo
145. Με τον πρώτο λόγο της αιτήσεώς τους, οι LATAM Airlines Group και Lan Cargo υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο, αφού απέκλεισε την ευθύνη των αναιρεσειουσών για τα σκέλη της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που αφορούσαν τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών, εσφαλμένως ακύρωσε μόνον εν μέρει την επίδικη απόφαση, διότι, κατά την άποψή τους, τα στοιχεία αυτά δεν μπορούσαν να διαχωρισθούν από το έτερο στοιχείο της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, ήτοι τον επίναυλο καυσίμων. Ειδικότερα, το Γενικό Δικαστήριο δεν αιτιολόγησε ότι τα στοιχεία αυτά μπορούσαν να διαχωρισθούν, αντέστρεψε δε το βάρος αποδείξεως, επιρρίπτοντας στις αναιρεσείουσες την υποχρέωση να αποδείξουν την έλλειψη ευθύνης τους όσον αφορά τον επίναυλο καυσίμων. Εν πάση περιπτώσει, έσφαλε ως προς τη δυνατότητα διαχωρισμού των στοιχείων της παραβάσεως.
146. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει, κατ’ ουσίαν, ότι, στο πλαίσιο ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, η Επιτροπή μπορεί να καταλογίσει ευθύνη σε μια επιχείρηση μόνο για τις συμπεριφορές στις οποίες συμμετείχε άμεσα, καθώς και για τις συμπεριφορές που σχεδίαζαν ή ανέπτυσσαν οι λοιποί συμμετέχοντες επιδιώκοντας τους ίδιους σκοπούς με εκείνους που επιδίωκε και η ίδια και για τις οποίες αποδεικνύεται ότι τις γνώριζε ή μπορούσε ευλόγως να τις προβλέψει και αποδεχόταν τον σχετικό κίνδυνο. Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι τούτο δεν μπορεί να οδηγήσει στην απαλλαγή της επιχείρησης αυτής από την ευθύνη της για τις συμπεριφορές στις οποίες δεν αμφισβητείται ότι συμμετείχε ή για τις οποίες μπορεί πράγματι να της καταλογιστεί ευθύνη (160). Πάντως, η απόφαση της Επιτροπής που χαρακτηρίζει μια συνολική σύμπραξη ως ενιαία και διαρκή παράβαση δεν είναι δυνατόν να διαιρεθεί παρά μόνον εάν, αφενός μεν, η εν λόγω επιχείρηση ήταν σε θέση, κατά τη διοικητική διαδικασία, να αντιληφθεί ότι της αποδίδεται και καθεμία από τις συμπεριφορές που συνθέτουν τη σύμπραξη, και επομένως να αμυνθεί σχετικώς, αφετέρου δε, η εν λόγω απόφαση είναι αρκούντως σαφής επ’ αυτού (161).
147. Όπως επισημαίνει η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, οι δύο τελευταίες προϋποθέσεις δεν αμφισβητείται ότι πληρούνται εν προκειμένω, δεδομένου ότι στην ανακοίνωση αιτιάσεων και στην επίδικη απόφαση εκτίθεται με σαφήνεια ότι οι αναιρεσείουσες είχαν συμμετοχή σε έκαστο στοιχείο της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως.
148. Πάντως, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι, στην προκειμένη περίπτωση, ο επίναυλος ασφαλείας και η άρνηση καταβολής προμηθειών δεν μπορούσαν να διαχωρισθούν από τον επίναυλο καυσίμων, δεδομένου ότι πρόκειται για «ισοδύναμα σκέλη» της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως τα οποία ουδόλως ιεράρχησε η Επιτροπή στην επίδικη απόφαση (162). Άλλωστε, η ίδια η Επιτροπή αναγνώρισε ότι τα δύο επίμαχα σκέλη δεν μπορούσαν να διαχωρισθούν, δεδομένου ότι, στην αιτιολογική σκέψη 863 της αποφάσεως αυτής, εκτίμησε ότι «θα ήταν τεχνητό να υποδιαιρεθεί μια τέτοια διαρκής συμπεριφορά, χαρακτηριζόμενη από ενιαίο σκοπό, σε πλείονες χωριστές παραβάσεις, ενώ επρόκειτο για ενιαία παράβαση που εκδηλώθηκε προοδευτικά υπό τη μορφή τόσο συμφωνιών όσο και εναρμονισμένων πρακτικών» (163).
149. Επισημαίνω ότι, όπως σημειώνει και η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, η ανάγκη να αποδεικνύεται ότι τα στοιχεία για τα οποία ζητείται η μερική ακύρωση μπορούν να «διαχωρισθούν» από την υπόλοιπη πράξη δεν σημαίνει ότι τα στοιχεία αυτά πρέπει κατ’ ανάγκην να χαρακτηρίζονται ως «παρεπόμενα» (164). Επομένως, το ζήτημα είναι κατά πόσον η συμπεριφορά σχετικά με τον επίναυλο καυσίμων, για την οποία το Γενικό Δικαστήριο δέχθηκε την ευθύνη των αναιρεσειουσών, μπορεί να «διαχωρισθεί» από τη συμπεριφορά σχετικά με τον επίναυλο ασφαλείας, για την οποία το Γενικό Δικαστήριο απέκλεισε την ευθύνη των αναιρεσειουσών.
150. Επιπλέον, δεν θεωρώ ότι η φράση που χρησιμοποίησε η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 863 της επίδικης αποφάσεως, κατά την οποία «θα ήταν τεχνητό να υποδιαιρεθεί τέτοια διαρκής συμπεριφορά […] σε πλείονες χωριστές παραβάσεις», είναι καθοριστικής σημασίας για τον χαρακτηρισμό της επίμαχης παραβάσεως. Συγκεκριμένα, με τη φράση αυτή, η Επιτροπή ήθελε να οριοθετήσει την έννοια της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, όπως αυτή εφαρμόζεται στις διάφορες πρακτικές που υιοθετούν τα μέρη και με τις οποίες επιδιώκουν τον ίδιο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό σκοπό, ανεξαρτήτως του αν πρόκειται για χωριστές παραβάσεις ή όχι, όπως σαφώς διευκρινίζει η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 862 της αποφάσεως αυτής (165). Εξάλλου, όπως επισήμανε η Επιτροπή κατά τη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου, κάθε διαπίστωση ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στηρίζεται στην παραδοχή ότι ο διαχωρισμός των διαφόρων συστατικών στοιχείων της παραβάσεως θα ήταν τεχνητός.
151. Πάντως, ενώ είναι αληθές ότι, στην ανακοίνωση αιτιάσεων και στην επίδικη απόφαση, η Επιτροπή απέδειξε ότι οι αναιρεσείουσες είχαν μετάσχει στο σκέλος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που αφορούσε τον επίναυλο καυσίμων (166) (πράγμα το οποίο δεν αμφισβητείται στο πλαίσιο του υπό εξέταση λόγου αναιρέσεως), είναι επίσης αληθές ότι, στην εν λόγω απόφαση, η Επιτροπή δεν διευκρίνισε ότι ο συντονισμός σχετικά με τον επίναυλο καυσίμων, για τον οποίο έγινε δεκτή η ευθύνη των αναιρεσειουσών, δεν αποτελούσε μόνο συστατικό στοιχείο της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, αλλά και διακριτή παράβαση.
152. Με την απόφαση LATAM Airlines Group και Lan Cargo, το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την επίδικη απόφαση κατά το μέρος της με το οποίο καταλογιζόταν ευθύνη στις αναιρεσείουσες για τα σκέλη της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που αφορούσαν τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών, πλην όμως έκρινε ότι δεν συνέτρεχε λόγος να ακυρωθεί το σύνολο της επίδικης αποφάσεως, διότι οι αναιρεσείουσες δεν είχαν αποδείξει ότι η Επιτροπή είχε υποπέσει σε νομικό σφάλμα διαπιστώνοντας ότι είχαν συμμετάσχει στην εν λόγω παράβαση (167). Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο δεν παρέχει καμία διευκρίνιση ως προς το κατά πόσον η συμπεριφορά σχετικά με τον επίναυλο καυσίμων συνιστούσε χωριστή παράβαση από τη συμπεριφορά σχετικά με τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών.
153. Πάντως, εστιάζοντας στην ουσία της εκτιμήσεως της Επιτροπής, από το σύνολο της επίδικης αποφάσεως προκύπτει ότι οι πρακτικές σχετικά με έκαστο στοιχείο της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως θεωρήθηκαν, εκ μέρους του εν λόγω θεσμικού οργάνου, ως παραβάσεις του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Για παράδειγμα, στην αιτιολογική σκέψη 846 της εν λόγω αποφάσεως, η Επιτροπή εξήγησε ότι οι αποδέκτες της αποφάσεως είχαν πραγματοποιήσει διμερείς και πολυμερείς επαφές στο πλαίσιο των οποίων είχαν συντονίσει τη συμπεριφορά τους ή είχαν επηρεάσει την τιμολόγηση, γεγονός το οποίο οδηγούσε εν τέλει σε καθορισμό τιμών ως προς τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών. Επομένως, από το συγκεκριμένο χωρίο προκύπτει σαφώς ότι η επικρινόμενη συμπεριφορά, η οποία χαρακτηρίστηκε ως «καθορισμός τιμών» και άρα, εμμέσως, ως παράβαση των εν λόγω διατάξεων, συντίθετο από τα τρία στοιχεία της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως. Θεωρώ αμφίβολο κανείς εκ των εμπλεκομένων να μην είχε επίγνωση του ότι η συμπεριφορά του όσον αφορά έκαστο στοιχείο της παραβάσεως ή, τουλάχιστον, ο συντονισμός σχετικά με τους δύο επιναύλους (168) συνιστούσε, αφ’ εαυτού, «καθορισμό τιμών» και, επομένως, παράβαση των ανωτέρω διατάξεων (169).
154. Επομένως, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν είχε την υποχρέωση να αιτιολογήσει ρητώς την εκτίμησή του σχετικά με το αν ο επίναυλος καυσίμων συνιστούσε απλώς «παράβαση», δεδομένου ότι οι αναιρεσείουσες ήταν σε θέση, κατά τη διοικητική διαδικασία, να αντιληφθούν ότι τους αποδιδόταν και καθεμία από τις χωριστές συμπεριφορές που συνέθεταν την ενιαία και διαρκή παράβαση και, συνεπώς, να αμυνθούν σχετικώς, η δε επίδικη απόφαση ήταν αρκούντως σαφής επ’ αυτού (170).
155. Όσον αφορά, τέλος, το επιχείρημα των αναιρεσειουσών περί αντιστροφής του βάρους αποδείξεως, αρκεί η επισήμανση ότι, στη σκέψη 632 της αποφάσεως LATAM Airlines Group και Lan Cargo, κατά της οποίας βάλλουν οι αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο, επισημαίνοντας ότι οι αναιρεσείουσες «δεν [είχαν αποδείξει] ότι η Επιτροπή είχε υποπέσει σε σφάλμα διαπιστώνοντας ότι είχαν συμμετάσχει στην εν λόγω παράβαση», παραπέμπει στη σκέψη 581 της ίδιας αποφάσεως, με την οποία ολοκληρώνεται η προηγηθείσα ανάλυση του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με τη συμμετοχή των αναιρεσειουσών στο σκέλος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που αφορούσε τον επίναυλο καυσίμων από τις 22 Ιουλίου 2005, όπως επισημαίνεται στη σκέψη 580 της εν λόγω αποφάσεως. Συνεπώς, το Γενικό Δικαστήριο, αφού προηγουμένως είχε κρίνει ότι η Επιτροπή είχε αποδείξει τη συμμετοχή αυτή, προσέθεσε ότι οι αναιρεσείουσες δεν είχαν προσκομίσει αποδείξεις περί του αντιθέτου. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δεν προέβη σε αντιστροφή του βάρους αποδείξεως, αλλά απλώς διαπίστωσε ότι, σε σχέση με τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε η Επιτροπή, οι προσφεύγουσες δεν προσκόμισαν αποδείξεις περί του αντιθέτου.
3.      Επί της παραγραφής του δικαιώματος επιβολής κυρώσεων της Επιτροπής όσον αφορά την Air Canada και τη Singapore Airlines
156. Με τον τρίτο και τον τέταρτο λόγο, αντιστοίχως, των αιτήσεών τους, η Air Canada και η Singapore Airlines υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να διαπιστώσει αυτεπαγγέλτως ότι δικαίωμα επιβολής κυρώσεων για τις συμπεριφορές τους όσον αφορά τα δρομολόγια εντός ΕΟΧ και Ένωσης-Ελβετίας είχε παραγραφεί από τις 14 Φεβρουαρίου 2016 (171), όπως έπραξε, κατόπιν αιτήματος των διαδίκων, για τις Japan Airlines, Cathay Pacific Airways και LATAM Airlines Group (172). Ειδικότερα, θεωρούν ότι ο λόγος που ερείδεται στην παραγραφή του δικαιώματος της Επιτροπής προς επιβολή κυρώσεων βάσει του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003 αποτελεί λόγο δημοσίας τάξεως που απορρέει από πλείονες θεμελιώδεις αρχές (173).
157. Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζω ότι, όπως έχουν επισημάνει ορισμένοι γενικοί εισαγγελείς (174), ένας λόγος είναι δημοσίας τάξεως όταν, αφενός, ο παραβιαζόμενος κανόνας αποσκοπεί στην εξυπηρέτηση θεμελιώδους σκοπού ή θεμελιώδους αξίας της έννομης τάξεως της Ένωσης και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο για την υλοποίηση του σκοπού αυτού ή της αξίας αυτής και, αφετέρου, όταν ο κανόνας αυτός έχει θεσπιστεί προς το συμφέρον τρίτων ή προς το γενικό συμφέρον, και όχι απλώς προς το συμφέρον των ατόμων που αφορά άμεσα.
158. Μολονότι ο δικαστής της Ένωσης δεν έχει μέχρι σήμερα αποφανθεί επί του ζητήματος αν το Γενικό Δικαστήριο είναι αρμόδιο να εξετάσει αυτεπαγγέλτως λόγο ακυρώσεως στηριζόμενο στην παραγραφή του δικαιώματος επιβολής προστίμου για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού, προτείνω να δοθεί αρνητική απάντηση στο ζήτημα αυτό. Συγκεκριμένα, η επίμαχη προθεσμία παραγραφής μπορεί, βεβαίως, να εξυπηρετεί, σε ορισμένο βαθμό, θεμελιώδεις σκοπούς της έννομης τάξης της Ένωσης. Εντούτοις, καθορίζεται όχι προς το συμφέρον τρίτων ή του κοινωνικού συνόλου, αλλά μόνο των ενδιαφερομένων.
159. Ειδικότερα, πρώτον, φρονώ ότι η προθεσμία αυτή δεν αποτελεί δικονομική προθεσμία, αλλά μάλλον προθεσμία η οποία συνεπάγεται απόσβεση του δικαιώματος δικαστικής επιδίωξης της αξίωσης.
160. Συναφώς, επισημαίνω ότι, αν και σε διαφορετικούς τομείς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ειδικότερα ότι η παραγραφή αποτελεί λόγο απαραδέκτου ο οποίος, σε αντίθεση με τις δικονομικές προθεσμίες, δεν άπτεται της δημοσίας τάξεως, αλλά άγει σε απόσβεση το δικαίωμα ασκήσεως αγωγής αποζημιώσεως μόνον κατόπιν αιτήματος του εναγόμενου (175), και, στο πλαίσιο προσφυγής στον τομέα της δημόσιας διοίκησης, ότι ο λόγος που αφορά τη μη τήρηση της προθεσμίας παραγραφής δεν αποτελεί λόγο δημοσίας τάξεως (176). Η συλλογιστική των εν λόγω αποφάσεων μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να ισχύσει και στην προκειμένη περίπτωση. Πράγματι, σκοπός του επίμαχου κανόνα είναι η προστασία όχι του δημοσίου συμφέροντος, αλλά των συμφερόντων των διοικουμένων.
161. Συνεπώς, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζουν οι αναιρεσείουσες, η επίμαχη προθεσμία παραγραφής δεν είναι παρεμφερής με την προθεσμία ασκήσεως προσφυγής βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, για την οποία δεν αμφισβητείται ότι έχει χαρακτήρα δημοσίας τάξεως. Συγκεκριμένα, όσον αφορά την τελευταία προθεσμία, υφίσταται δημόσιο συμφέρον, που απορρέει ειδικότερα από την αρχή της ασφάλειας δικαίου, οι προσφυγές ακυρώσεως κατ’ αποφάσεων να μην ασκούνται μετά την προβλεπόμενη προθεσμία, γεγονός που θα έθιγε σοβαρά την ασφάλεια δικαίου της οποίας απολαύουν οι τρίτοι σχετικά με τη νομιμότητα πράξεως οργάνου της Ένωσης μετά την πάροδο της προθεσμίας αυτής (177).
162. Δεύτερον, δεν θεωρώ ότι η παρέλευση της επίμαχης προθεσμίας μπορεί έχει ως συνέπεια την αναρμοδιότητα του εν λόγω θεσμικού οργάνου.
163. Συγκεκριμένα, μολονότι το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι ορισμένες αποσβεστικές προθεσμίες συνιστούσαν λόγους δημοσίας τάξεως, καθόσον αφορούσαν τη ratione temporis αρμοδιότητα του θεσμικού οργάνου που είχε εκδώσει τις επίδικες πράξεις (178), εντούτοις η συνέπεια αυτή δεν συνδέεται απλώς και μόνον με την πάροδο της προθεσμίας για την έκδοση της πράξεως, αλλά περισσότερο με την έλλειψη ή την κατάργηση της νομικής βάσεως που παρέχει στο θεσμικό όργανο που εκδίδει την πράξη την εξουσία να ενεργήσει (179). Συνεπώς, η παρέλευση της επίμαχης προθεσμίας παραγραφής δεν έχει, καθεαυτήν, ως συνέπεια την αναρμοδιότητα της Επιτροπής για την επιβολή κυρώσεων.
164. Τρίτον, ο χαρακτήρας του λόγου που στηρίζεται στην παρέλευση της προθεσμίας παραγραφής ως δημοσίας τάξεως δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από τον κατ’ ουσίαν ποινικό χαρακτήρα των προστίμων στον τομέα του ανταγωνισμού στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ) (180).
165. Συγκεκριμένα, ενώ το Δικαστήριο, παρά το γεγονός ότι από τη διάταξη του άρθρου 23, παράγραφος 5, του κανονισμού 1/2003 προκύπτει ότι οι αποφάσεις περί επιβολής προστίμων λόγω παραβάσεως του δικαίου του ανταγωνισμού δεν έχουν ποινικό χαρακτήρα, έχει αναγνωρίσει, τουλάχιστον εμμέσως, τον de facto ποινικό χαρακτήρα των κυρώσεων λόγω παραβιάσεως του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης για τους σκοπούς εφαρμογής του ποινικού σκέλους του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ (181), εντούτοις εκτιμώ ότι το δίκαιο του ανταγωνισμού δεν αποτελεί μέρος του «σκληρού πυρήνα» του ποινικού δικαίου, και επομένως, οι εγγυήσεις που προβλέπονται στο ποινικό δίκαιο υπό στενή έννοια δεν τυγχάνουν το ίδιο αυστηρής εφαρμογής (182). Συνεπώς, ο de facto ποινικός χαρακτήρας των προστίμων δεν συνεπάγεται, αφ’ εαυτού, την ύπαρξη δημοσίου συμφέροντος για την παραγραφή του δικαιώματος επιβολής κυρώσεων βάσει του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003.
166. Τέταρτον, το ίδιο ισχύει και για τις αναφορές, στη νομολογία του Δικαστηρίου, περί του ότι το δίκαιο του ανταγωνισμού έχει χαρακτήρα δημοσίας τάξεως (183) και, ειδικότερα, οικονομικής δημοσίας τάξεως (184). Συγκεκριμένα, το γεγονός ότι το δίκαιο του ανταγωνισμού λειτουργεί, κατ’ ουσίαν, υπέρ της (οικονομικής) δημοσίας τάξεως δεν σημαίνει ότι το σύνολο των διατάξεων αυτών εμπίπτει στην εν λόγω δημόσια τάξη (185).
167. Όσον αφορά, τέλος, την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως, επιβάλλεται η εξής διττή παρατήρηση: αφενός, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει, κατ’ ουσίαν, ότι η απόφαση με την οποία διαπιστώνεται η ύπαρξη συμπράξεως συνιστά δέσμη αποφάσεων οι οποίες απευθύνονται ατομικά στους αποδέκτες τους και ότι το κύρος της μίας εκ των αποφάσεων αυτών δεν επηρεάζει το κύρος των λοιπών (186)· αφετέρου, εφόσον, κατά πάγια νομολογία, οι επιχειρήσεις που άσκησαν προσφυγή δεν βρίσκονται στην ίδια δικονομική θέση με τις επιχειρήσεις που δεν άσκησαν προσφυγή (187), η ίδια αρχή πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να εφαρμοστεί και ως προς τις επιχειρήσεις που δεν προέβαλαν λόγο ακυρώσεως σχετικό με την παραγραφή.
168. Πέραν αυτού, επισημαίνω ότι ο έλεγχος της προθεσμίας παραγραφής προϋποθέτει, κατά κανόνα, εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών, η οποία, εάν δεν προσκομίζονται πραγματικά αποδεικτικά στοιχεία εκ μέρους του ενδιαφερομένου, προσκρούει στην αρχή της διαθέσεως και δεν μπορεί να διενεργηθεί αυτεπαγγέλτως από τον δικαστή της Ένωσης (188). Εξάλλου, διερωτώμαι αν η δυνατότητα αυτεπάγγελτης ακυρώσεως μιας αποφάσεως που διαπιστώνει παράβαση μετά την προθεσμία άσκησης προσφυγής ενέχει τον κίνδυνο να καθιστά περισσότερο αβέβαιη την έκβαση των αγωγών αποζημιώσεως των ιδιωτών (private enforcement) (189).
169. Συμπερασματικώς, είμαι της γνώμης ότι η προθεσμία παραγραφής δεν πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αποτελεί λόγο δημοσίας τάξεως τον οποίο οφείλει να εξετάζει αυτεπαγγέλτως ο δικαστής της Ένωσης. Επομένως, οι σχετικοί λόγοι αναιρέσεως τυγχάνουν απορριπτέοι.
Γ.      Επί της ασκήσεως της πλήρους δικαιοδοσίας εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά την SAS Cargo Group
170. Στην απόφαση SAS Cargo Group, το Γενικό Δικαστήριο, αφού έκανε δεκτό το δεύτερο των αιτημάτων των αναιρεσειουσών με το οποίο ζητούσαν τη μείωση του ποσού του προστίμου, ακύρωσε εν μέρει την επίδικη απόφαση όσον αφορά τις εταιρίες του SAS Cargo Group και άσκησε την πλήρη δικαιοδοσία του (190) προκειμένου να μειώσει το επιβληθέν σε αυτές πρόστιμο. Ωστόσο, για τον υπολογισμό του βασικού ποσού του προστίμου, συμπεριέλαβε στην αξία των πωλήσεων των εν λόγω εταιριών τον κύκλο εργασιών που είχαν πραγματοποιήσει στα δρομολόγια που εκτελούνταν μόνο στο εσωτερικό ενός κράτους μέλους (στο εξής: εσωτερικές πωλήσεις (191)), επισημαίνοντας ότι η Επιτροπή δεν είχε συνυπολογίσει αυτό τον κύκλο εργασιών «εκ παραδρομής» (192). Το Γενικό Δικαστήριο προέβη στην ενέργεια αυτή με την αιτιολογία ότι ο κύκλος εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως (193) και «[επίσης] προς διασφάλιση της ίσης μεταχειρίσεως των εμπλεκομένων αερομεταφορέων που άσκησαν προσφυγή κατά της [επίδικης] αποφάσεως» (194), τούτο δε παρά το γεγονός ότι η Επιτροπή, ερωτηθείσα από το Γενικό Δικαστήριο σχετικά με τη συμβατότητα του μη συνυπολογισμού προς την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και προς την παράγραφο 13 των δικών της κατευθυντήριων γραμμών για τη μέθοδο υπολογισμού των προστίμων (195), είχε εκτιμήσει ότι ο εν λόγω κύκλος εργασιών δεν έπρεπε να ληφθεί υπόψη κατά τον υπολογισμό του προστίμου (196). Κατ’ ακολουθία, το Γενικό Δικαστήριο προέβη σε μικρότερη μείωση του προστίμου από εκείνη που θα είχε λάβει χώρα εάν δεν είχε γίνει η διόρθωση αυτή,
171. Με τον πέμπτο λόγο αναιρέσεως, οι αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group υποστηρίζουν ότι, κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του, το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε το δικαίωμα ακροάσεως και την αρχή της εκατέρωθεν ακροάσεως (1), την υποχρέωση αιτιολογήσεως (2), την αρχή ne ultra petita (3), καθώς και το τεκμήριο αθωότητας και την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως (4).
1.      Επί του δικαιώματος ακροάσεως και της αρχής της εκατέρωθεν ακροάσεως
172. Κατά πρώτον, όσον αφορά το δικαίωμα ακροάσεως και την αρχή της εκατέρωθεν ακροάσεως, οι αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group ισχυρίζονται ότι δεν είχαν τη δυνατότητα να αμφισβητήσουν το συμπέρασμα του Γενικού Δικαστηρίου ότι το πρόστιμο εισήγε διακριτική μεταχείριση, καθόσον ουδείς εκ των μετεχόντων στη διαδικασία δεν είχε εγείρει το ζήτημα αυτό.
173. Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι το δικαίωμα ακροάσεως καθώς και η αρχή της εκατέρωθεν ακροάσεως συγκαταλέγονται στα δικαιώματα άμυνας και εφαρμόζονται σε κάθε διαδικασία που δύναται να καταλήξει στην έκδοση, εκ μέρους οργάνου της Ένωσης, αποφάσεως η οποία θίγει σοβαρά τα συμφέροντα ενός προσώπου (197).
174. Κατά γενικό κανόνα, το δικαίωμα ακροάσεως διασφαλίζει σε κάθε πρόσωπο τη δυνατότητα να γνωστοποιεί λυσιτελώς και αποτελεσματικώς την άποψή του κατά τη διάρκεια διοικητικής διαδικασίας και πριν από την έκδοση οποιασδήποτε αποφάσεως δυνάμενης να επηρεάσει δυσμενώς τα συμφέροντά του (198), ενώ η αρχή της εκατέρωθεν ακροάσεως συνεπάγεται, αφενός, το δικαίωμα των διαδίκων να λαμβάνουν γνώση των αποδεικτικών στοιχείων και των παρατηρήσεων που υποβάλλονται ενώπιον του δικαστηρίου και να εκφέρουν την άποψή τους και, αφετέρου, την απαγόρευση να στηριχθεί μια δικαστική απόφαση σε πραγματικά περιστατικά και έγγραφα των οποίων οι διάδικοι, ή ένας εξ αυτών, δεν μπόρεσαν να λάβουν γνώση και επί των οποίων δεν είχαν τη δυνατότητα να τοποθετηθούν (199).
175. Όπως επισημαίνει το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 937 της αποφάσεως SAS Cargo Group, και όπως αναφέρουν και οι ίδιες οι αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group στις γραπτές παρατηρήσεις τους, το Γενικό Δικαστήριο τις κάλεσε να υποβάλουν τα σχόλιά τους επί των απαντήσεων της Επιτροπής στις ερωτήσεις που εκείνο έθεσε, συμπεριλαμβανομένης της ερωτήσεως που αφορούσε τους κύκλους εργασιών βάσει των οποίων η Επιτροπή είχε διενεργήσει τους υπολογισμούς της όσον αφορά τα επιβληθέντα πρόστιμα, μέσω της οποία το Γενικό Δικαστήριο ρητώς ζήτησε από την Επιτροπή να αναφέρει για ποιον λόγο δεν είχε συνυπολογίσει τον κύκλο εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων.
176. Υπό τις περιστάσεις αυτές, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν παραβίασε το δικαίωμα ακροάσεως των αναιρεσειουσών ούτε την αρχή της εκατέρωθεν ακροάσεως, δεδομένου ότι οι αναιρεσείουσες, οι οποίες είχαν προβάλει λόγο σχετικό με την αναθεώρηση του προστίμου που τους είχε επιβληθεί, διατύπωσαν τη θέση τους σχετικά με τον συνυπολογισμό του κύκλου εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων στην αξία των πωλήσεων, είχαν δε τη δυνατότητα να εκφράσουν λυσιτελώς την άποψή τους επί του ζητήματος αυτού.
177. Όσον αφορά το επιχείρημα των αναιρεσειουσών στην υπόθεση SAS Cargo Group ότι η ερώτηση που τους ετέθη στερείτο περιεχομένου με συνέπεια να μην μπορεί να γίνει δεκτό ότι τηρήθηκε το δικαίωμα ακροάσεως, επισημαίνεται ότι η ερώτηση που τέθηκε στην Επιτροπή, σε σχέση με οποία κλήθηκαν να υποβάλουν τα σχόλιά τους οι αναιρεσείουσες, αφορούσε ρητώς το γεγονός ότι από τους κύκλους εργασιών εξαιρούνταν οι λεγόμενες «ενδομεταφορές στη Σκανδιναβία». Επομένως, μπορούσε να προβλεφθεί ότι το Γενικό Δικαστήριο, ανεξαρτήτως της θέσεως που είχε λάβει η Επιτροπή, ήταν πιθανό να επανεξετάσει το στοιχείο αυτό κατά την ανάλυσή του (200). Εξάλλου, καίτοι το Γενικό Δικαστήριο οφείλει να σέβεται τα δικαιώματα άμυνας των διαδίκων, δεν υποχρεούται, εντούτοις, να τους ζητεί να εκφέρουν άποψη σχετικά με το σκεπτικό που πρόκειται να υιοθετήσει για την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί (201).
2.      Επί της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως
178. Κατά τις αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group, το Γενικό Δικαστήριο παρέβη την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει, μην απαντώντας στις παρατηρήσεις τους ότι δεν βρίσκονταν σε παρόμοια κατάσταση με τους λοιπούς αερομεταφορείς και ότι καμία παράνομη συμπεριφορά στα εσωτερικά δρομολόγια δεν δικαιολογούσε τον συνυπολογισμό του κύκλου εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων στην αξία των πωλήσεων.
179. Στις σκέψεις 935, 936 και 939 της αποφάσεως SAS Cargo Group, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, πρώτον, ότι το άρθρο 1, παράγραφος 1, της επίδικης αποφάσεως αφορούσε συμπεριφορές που έλαβαν χώρα τόσο στα δρομολόγια μεταξύ κρατών μελών ή συμβαλλομένων μερών στη Συμφωνία ΕΟΧ, όσο και στα δρομολόγια που εκτελούνται στο εσωτερικό ενός μόνον κράτους μέλους ή ενός μόνον συμβαλλομένου μέρους, δεύτερον, ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, οι εσωτερικές πωλήσεις ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως και, τρίτον, ότι κύκλος εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων δεν είχε συνυπολογιστεί στην αξία των πωλήσεων «εκ παραδρομής». Το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα, στη σκέψη 940 της ίδιας αποφάσεως, ότι, «[επίσης] προς διασφάλιση της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ των εμπλεκομένων αερομεταφορέων που άσκησαν προσφυγή κατά της προσβαλλομένης αποφάσεως», ο κύκλος εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων έπρεπε να προστεθεί στην αξία των πωλήσεων.
180. Συναφώς, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε με σαφήνεια τη συλλογιστική που ακολούθησε, πράγμα που, άλλωστε, παρέσχε τη δυνατότητα στις αναιρεσείουσες να διατυπώσουν τα επιχειρήματά τους κατά των συμπερασμάτων του Γενικού Δικαστηρίου (202). Βεβαίως, η συλλογιστική του Γενικού Δικαστηρίου φαίνεται να είναι ανακόλουθη, όταν το Γενικό Δικαστήριο, στη σκέψη 932 της αποφάσεως SAS Cargo Group, συνάγει από την απάντηση της Επιτροπής στις ερωτήσεις του ότι πιθανόν ο κύκλος εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων να μην είχε αφαιρεθεί από την αξία των πωλήσεων όπως είχε γίνει με τους λοιπούς εμπλεκόμενους αερομεταφορείς, ενώ στη σκέψη 939 της ίδιας αποφάσεως, δέχεται ότι οι εν λόγω κύκλος εργασιών δεν συνυπολογίστηκε στην αξία των πωλήσεων. Ωστόσο, η διαπίστωση αυτή φαίνεται ότι μάλλον αφορά το βάσιμο της αιτιολογίας του Γενικού Δικαστηρίου (203) και θα εξεταστεί στη συνέχεια (204).
3.      Επί της αρχής ne ultra petita
181. Κατά τις αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group, το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε την αρχή ne ultra petita μειώνοντας το βασικό ποσό του προστίμου κατά δυσμενή για τις αναιρεσείουσες τρόπο, πέραν των αιτημάτων της Επιτροπής (ή και αντίθετα προς αυτά), και προβαίνοντας με τον τρόπο σε αυτεπάγγελτο έλεγχο ο οποίος δεν εμπίπτει στη δικαιοδοσία του.
182. Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζω, όπως έπραξα και στις προτάσεις μου στην υπόθεση Westfälische Drahtindustrie και Pampus Industriebeteiligungen κατά Επιτροπής (205), ότι ο δικαστής της Ένωσης, εφόσον ασκεί την πλήρη δικαιοδοσία του βάσει της δυνατότητας που του παρέχει το άρθρο 31 του κανονισμού 1/2003, έχει την εξουσία, πέραν του ελέγχου νομιμότητας της κυρώσεως, να προβαίνει στη δική του εκτίμηση ως προς τον καθορισμό του ποσού της κυρώσεως, υποκαθιστώντας την εκτίμηση της Επιτροπής η οποία εξέδωσε την πράξη με την οποία καθορίστηκε αρχικώς το ποσό αυτό. Κατά συνέπεια, ο δικαστής της Ένωσης μπορεί να μεταρρυθμίσει την προσβαλλόμενη πράξη, έστω και χωρίς ακύρωση, προκειμένου να καταργήσει, μειώσει ή αυξήσει το ύψος του επιβληθέντος προστίμου, η δε αρμοδιότητα αυτή ασκείται λαμβανομένων υπόψη όλων των πραγματικών περιστάσεων (έλεγχος de novo) (206). Επομένως, η έκταση της εν λόγω πλήρους δικαιοδοσίας, αντιθέτως προς τον έλεγχο νομιμότητας, περιορίζεται μεν αυστηρώς στον καθορισμό του ποσού του προστίμου (207), πλην όμως ο δικαστής της Ένωσης δύναται να την ασκήσει μόνον όταν υποβάλλεται στην κρίση του το ζήτημα του ποσού του προστίμου (208), η δε άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας αυτής συνεπάγεται την οριστική μεταβίβαση στον δικαστή της Ένωσης της εξουσίας επιβολής των κυρώσεων (209).
183. Ωστόσο, πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι, κατά το Δικαστήριο, η άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας δεν ισοδυναμεί με αυτεπάγγελτο έλεγχο, δεδομένου ότι η διαδικασία ενώπιον των δικαστηρίων της Ένωσης διεξάγεται κατ’ αντιμωλία. Συνεπώς, με την εξαίρεση των λόγων δημοσίας τάξεως που ο δικαστής οφείλει να εξετάζει αυτεπαγγέλτως, στον προσφεύγοντα εναπόκειται να επικαλεστεί λόγους ακυρώσεως κατά της προσβαλλομένης αποφάσεως και να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία προς στήριξη των λόγων αυτών (210). Ως εκ τούτου, οι σχετικές με την πλήρη δικαιοδοσία του Γενικού Δικαστηρίου εξουσίες διέπονται από την αρχή της διαθέσεως, απόρροια της οποίας αποτελεί η αρχή ne ultra petita (211).
184. Εκτός των παραπάνω στοιχείων, η έκταση της άσκησης, από τον δικαστή της Ένωσης, της πλήρους δικαιοδοσίας του σχετικά με το ποσό προστίμου που επιβάλλεται από την Επιτροπή δυνάμει των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ αποτελεί αντικείμενο συζήτησης (212), ιδίως όσον αφορά τη δυνατότητα αύξησης του ποσού του προστίμου χωρίς την ύπαρξη σχετικού αιτήματος («reformatio in pejus») (213) ή αυτεπάγγελτης εξέτασης ορισμένων ζητημάτων (214), συζήτηση επί της οποίας το Δικαστήριο δεν έχει, μέχρι σήμερα, αποφανθεί (215).
185. Στην απόφαση SAS Cargo Group, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε τα αιτήματα των αναιρεσειουσών που αφορούσαν την τροποποίηση (και πιο συγκεκριμένα τη μείωση) του ποσού του προστίμου (σκέψεις 911 έως 917) και τα έκανε εν μέρει δεκτά, μειώνοντας το ποσό αυτό (σκέψεις 961 και 962), λαμβάνοντας όμως υπόψη, κατά δυσμενή για τις αναιρεσείουσες τρόπο και αντίθετα προς τις απόψεις των δύο διαδίκων, ένα πραγματικό στοιχείο το οποίο δεν είχε αμφισβητηθεί, ήτοι τον κύκλο εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων.
186. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο, επιλαμβανόμενο στο πλαίσιο της πλήρους δικαιοδοσίας του, αποφάνθηκε επί του προβληθέντος από τις αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group λόγου ακυρώσεως που αποσκοπούσε στη μείωση του προστίμου και επανεξέτασε όλους τους σχετικούς με τον υπολογισμό του προστίμου παράγοντες, ασκώντας την εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει (216) και λαμβάνοντας υπόψη όλες τις κρίσιμες πραγματικές περιστάσεις (217).
187. Το Γενικό Δικαστήριο, επιλαμβανόμενο, στο πλαίσιο της πλήρους δικαιοδοσίας του, ενός λόγου ακυρώσεως που αφορούσε τη μείωση του προστίμου, ναι μεν δεν απεφάνθη, εκ πρώτης όψεως, πέραν του αιτήματος («petitum») των αναιρεσειουσών στην υπόθεση SAS Cargo Group (218), διερωτώμαι, ωστόσο, αν υπερέβη τα όρια της πλήρους δικαιοδοσίας του τροποποιώντας ένα από τα στοιχεία υπολογισμού της βασικής αξίας των πωλήσεων, αντίθετα προς την άποψη των δύο διαδίκων. Πράγματι, το Γενικό Δικαστήριο, όταν αποφαίνεται σχετικά με λόγο ακυρώσεως που προβάλλουν οι διάδικοι, ενώ μπορεί να επανεξετάσει όλα τα στοιχεία που αφορούν τον υπολογισμό του προστίμου ασκώντας την εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει, εντούτοις δεν μπορεί να θέσει υπό αμφισβήτηση πραγματικές παραδοχές που δεν αμφισβητήθηκαν από τους διαδίκους. Εάν συνέβαινε αυτό, αντίθετα προς τη μνημονευόμενη στο σημείο 182 [διόρθωση: σημείο 184] των παρουσών προτάσεων νομολογία, θα ετίθετο εν αμφιβόλω η ισχύς της αρχής της διαθέσεως στο πλαίσιο της πλήρους δικαιοδοσίας του Γενικού Δικαστηρίου (219).
188. Πέραν αυτού, είναι κατ’ εμέ αμφίβολο αν το Γενικό Δικαστήριο μπορεί να αμφισβητήσει αυτεπαγγέλτως ένα στοιχείο όπως ο κύκλος εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων, το οποίο εμπίπτει στο γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής της επίμαχης συμπράξεως και αφορά όχι μόνο τον υπολογισμό του ποσού του προστίμου αλλά και τη διαπίστωση της παραβάσεως, χωρίς να εκτιμήσει στο πλαίσιο αυτό και τη νομιμότητα της επίδικης αποφάσεως. Μολονότι και αυτό το ζήτημα παραμένει, μέχρι σήμερα, εξαιρετικά αμφιλεγόμενο, φρονώ ότι το Δικαστήριο περιορίζει την εξουσία του Γενικού Δικαστηρίου στο πλαίσιο της πλήρους δικαιοδοσίας του μόνο στον καθορισμό του ποσού του προστίμου που έχει επιβάλει η Επιτροπή, εξαιρουμένων των πραγματικών στοιχείων που ασκούν επιρροή στη διαπίστωση της παραβάσεως (220),
189. Εν προκειμένω, φρονώ ότι το γεωγραφικό εύρος της παραβάσεως, όσον αφορά τις πτήσεις στο εσωτερικό των κρατών, δεν οριοθετήθηκε με σαφήνεια από την Επιτροπή. Ειδικότερα, η Επιτροπή εξέτασε το γεωγραφικό εύρος της παραβάσεως μόνο στην παράγραφο 5.3.7 της επίδικης αποφάσεως, η οποία αφορούσε τις «επιπτώσεις στις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών, μεταξύ των συμβαλλομένων μερών στη Συμφωνία ΕΟΧ και μεταξύ των συμβαλλομένων μερών στη Συμφωνία της Ελβετίας». Συναφώς, στην επίδικη απόφαση, η Επιτροπή εξήγησε ότι «οι διακανονισμοί της συμπράξεως κάλυπταν το σύνολο του εδάφους του ΕΟΧ, καθώς και την Ελβετία», είχαν δε, κατ’ ουσίαν, ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού μεταξύ των αερομεταφορέων «στα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ, στα δρομολόγια μεταξύ των συμβαλλομένων μερών στη Συμφωνία Ένωσης-Ελβετίας, καθώς και στα δρομολόγια μεταξύ συμβαλλομένων μερών στη Συμφωνία ΕΟΧ και τρίτων χωρών» (αιτιολογική σκέψη 1030). Ωστόσο, σε αντίθεση με τις διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστήριο στις σκέψεις 935 και 936 της αποφάσεως SAS Cargo Group, από τα χωρία αυτά δεν προκύπτει ότι ο κύκλος εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων «εμπίπτει προφανώς στο πεδίο εφαρμογής της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως».
4.      Επί του τεκμηρίου αθωότητας και της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως
190. Κατά τις αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group, το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε το τεκμήριο αθωότητας (221) και την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως (222), διότι συνυπολόγισε στην αξία των πωλήσεων τον κύκλο εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων προκείμενου να επιφυλάξει σε αυτές ισότιμη μεταχείριση σε σχέση με τους λοιπούς αερομεταφορείς, ενώ είχε εκτιμήσει απλώς ότι ήταν «πιθανόν» (και όχι αποδεδειγμένο επαρκώς κατά νόμον) ότι οι λοιποί αερομεταφορείς δεν είχαν συνυπολογίσει τον εν λόγω κύκλο εργασιών.
191. Στις σκέψεις 935 έως 937 της αποφάσεως SAS Cargo Group, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι οι εσωτερικές πωλήσεις ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως και ότι, ως εκ τούτου, έπρεπε να είχαν συνυπολογιστεί στην αξία των πωλήσεων, όπως ήταν και η πρόθεση της Επιτροπής.
192. Ωστόσο, λαμβανομένων υπόψη και των ορίων του αναιρετικού ελέγχου των αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου από το Δικαστήριο (223), πρέπει να επισημανθεί ότι η κρίση αυτή δεν στηρίζεται σε κανένα αξιόπιστο αποδεικτικό στοιχείο. Συγκεκριμένα, όπως επισημαίνουν οι αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο, στη σκέψη 932 της αποφάσεως SAS Cargo Group, διαπίστωσε ότι, όπως προέκυπτε από την απάντηση της Επιτροπής στις ερωτήσεις του, ήταν πιθανόν ο κύκλος εργασιών των εσωτερικών πωλήσεων να μην αφαιρέθηκε από την αξία των πωλήσεων που ελήφθη υπόψη για τους λοιπούς εμπλεκόμενους αερομεταφορείς (224). Ωστόσο, στη σκέψη 939 της αποφάσεως αυτή, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι ο συγκεκριμένος κύκλος εργασιών δεν είχε συνυπολογιστεί στην αξία των πωλήσεων και αποφάσισε, στη σκέψη 940 της ίδιας αποφάσεως, τον συνυπολογισμό του εν λόγω κύκλου εργασιών. Με άλλα λόγια, η παραδοχή ότι οι λοιπές αναιρεσείουσες πιθανόν να [μην] είχαν αφαιρέσει τις συγκεκριμένες πωλήσεις από την αξία των πωλήσεων οδήγησε το Γενικό Δικαστήριο στο συμπέρασμα ότι οι πωλήσεις αυτές είχαν πράγματι συνυπολογιστεί στην εν λόγω αξία, γεγονός που επέβαλλε τον συνυπολογισμό των εν λόγω πωλήσεων και στην αξία των πωλήσεων των αναιρεσειουσών στην υπόθεση SAS Cargo Group. Με τον τρόπο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο προέβη, κατά τη γνώμη μου, σε παραμόρφωση των αποδεικτικών στοιχείων (225).
193. Κατόπιν όλων των ανωτέρω, προτείνω να γίνει δεκτός ο πέμπτος λόγος αναιρέσεως που προβάλλουν οι αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group και, συνακόλουθα, να αναπεμφθεί η υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο, προκειμένου αυτό να αποφανθεί επί της ουσίας του δευτέρου αιτήματος της προσφυγής, το οποίο αφορά τη μείωση του ποσού του προστίμου.
V.      Πρόταση
194. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο:
–        να απορρίψει τις αιτήσεις αναιρέσεως στις υποθέσεις Air Canada κατά Επιτροπής (C-367/22 P), Air France κατά Επιτροπής (C-369/22 P), Air France-KLM κατά Επιτροπής (C-370/22 P), LATAM Airlines Group και Lan Cargo κατά Επιτροπής (C-375/22 P), British Airways κατά Επιτροπής (C-378/22 P), Singapore Airlines και Singapore Airlines Cargo κατά Επιτροπής (C-379/22 P), Deutsche Lufthansa κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-380/22 P), Japan Airlines κατά Επιτροπής (C-381/22 P), Cathay Pacific Airways κατά Επιτροπής (C‑382/22 P), Koninklijke Luchtvaart Maatschappij κατά Επιτροπής (C‑385/22 P), Martinair Holland κατά Επιτροπής (C-386/22 P,) και Cargolux Airlines κατά Επιτροπής (C-401/22 P)·
–        να αναιρέσει την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου, της 30ής Μαρτίου 2022, SAS Cargo Group κ.λπ. κατά Επιτροπής (T-324/17, EU:T:2022:175), όσον αφορά το δεύτερο αίτημα της προσφυγής περί μειώσεως του ποσού του προστίμου·
–        να αναπέμψει την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο προκειμένου αυτό να αποφανθεί επί της ουσίας του δευτέρου αιτήματος της προσφυγής και
–        να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως κατά τα λοιπά.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Εν προκειμένω, πρόκειται για τις εξής αεροπορικές εταιρίες: Air Canada, Air France-KLM, Société Air France (στο εξής: Air France), Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV (στο εξής: KLM), British Airways plc, Cargolux Airlines International SA (στο εξής: Cargolux), Cathay Pacific Airways Ltd, Deutsche Lufthansa AG (στο εξής: Lufthansa), Japan Airlines International Co. Ltd (στο εξής: Japan Airlines), LATAM Airlines Group SA και Lan Cargo SA, Martinair Holland NV (στο εξής: Martinair), SAS Cargo Group κ.λπ. (στο εξής: SAS Cargo Group), Singapore Airlines Cargo Ltd και Singapore Airlines Cargo Pte Ltd (στο εξής: Singapore Airlines).
3      Αποφάσεις της 30ής Μαρτίου 2022, Martinair Holland κατά Επιτροπής (T-323/17, στο εξής: απόφαση Martinair, EU:T:2022:174), SAS Cargo Group κ.λπ. κατά Επιτροπής (T-324/17, στο εξής: απόφαση SAS Cargo Group, EU:T:2022:175), Koninklijke Luchtvaart Maatschappij κατά Επιτροπής (T-325/17, στο εξής: απόφαση KLM, EU:T:2022:176), Air Canada κατά Επιτροπής (T-326/17, στο εξής: απόφαση Air Canada, EU:T:2022:177), Cargolux Airlines κατά Επιτροπής (T-334/17, στο εξής: απόφαση Cargolux Airlines, EU:T:2022:178), Air France-KLM κατά Επιτροπής (T-337/17, EU:T:2022:179, στο εξής: απόφαση Air France-KLM, EU:T:2022:179), Air France κατά Επιτροπής (T-338/17, στο εξής: απόφαση Air France, EU:T:2022:180), Japan Airlines κατά Επιτροπής (T-340/17, στο εξής: απόφαση Japan Airlines, EU:T:2022:181), British Airways κατά Επιτροπής (T-341/17, στο εξής: απόφαση British Airways, EU:T:2022:182), Deutsche Lufthansa κ.λπ. κατά Επιτροπής (T-342/17, στο εξής: απόφαση Deutsche Lufthansa, EU:T:2022:183), Cathay Pacific Airways κατά Επιτροπής (T-343/17, στο εξής: απόφαση Cathay Pacific Airways, EU:T:2022:184), LATAM Airlines Group και Lan Cargo κατά Επιτροπής (T-344/17, στο εξής: απόφαση LATAM Airlines Group και Lan Cargo, EU:T:2022:185), Singapore Airlines και Singapore Airlines Cargo κατά Επιτροπής (T-350/17, στο εξής: απόφαση Singapore Airlines, EU:T:2022:186).
4      Απόφαση C(2017) 1742 final σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας (υπόθεση AT.39258 – αερομεταφορές εμπορευμάτων).
5      C-413/14 P (στο εξής: απόφαση Intel, EU:C:2017:632).
6      C-697/19 P (στο εξής: απόφαση Sony, EU:C:2022:478).
7      Ο επίναυλος αυτός, ο οποίος επιβλήθηκε αρχικά το έτος 1996, καταργήθηκε κατ’ επανάληψη και εν συνεχεία επανεπιβλήθηκε, έχει δε υποστεί έκτοτε πλείονες τροποποιήσεις (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 114 έως 117 της επίδικης αποφάσεως).
8      Ο επίναυλος αυτός δικαιολογείτο από την αύξηση του κόστους λόγω της ανόδου των τιμών των ασφαλίστρων, την αύξηση του κόστους ασφαλείας και τις λειτουργικές δυσχέρειες όπως η αλλαγή προγραμματισμού ορισμένων πτήσεων (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 577 έως 580 της επίδικης αποφάσεως).
9      Οι προμήθειες αυτές συνδέονταν με τις δαπάνες στις οποίες υποβάλλονταν οι διαμεταφορείς προκειμένου να εισπράξουν τους επιναύλους από τους αποστολείς για λογαριασμό των αερομεταφορέων (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 675 έως 677 της επίμαχης αποφάσεως).
10      Κατά τη διάρκεια της εν λόγω έρευνας, η οποία ακολούθησε την υποβολή αίτησης περί απαλλαγής από πρόστιμα εκ μέρους της Lufthansa και ορισμένων εκ των θυγατρικών της βάσει της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τη μη επιβολή και τη μείωση των προστίμων σε περιπτώσεις συμπράξεων (καρτέλ) (ΕΕ 2002, C 45, σ. 3, στο εξής: ανακοίνωση περί επιείκειας του 2002), η Επιτροπή διενήργησε αιφνίδιους ελέγχους στις εγκαταστάσεις διαφόρων αερομεταφορέων –σύμφωνα με το άρθρο 20 του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16 Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα [101] και [102 ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1)–, έλαβε αιτήσεις εκ μέρους ορισμένων εξ αυτών βάσει της ανακοίνωσης περί επιείκειας του 2002 και απέστειλε διάφορα αιτήματα παροχής πληροφοριών.
11      Η ανακοίνωση αιτιάσεων αφορούσε συνολικά 27 αερομεταφορείς, μεταξύ των οποίων και τις αναιρεσείουσες.
12      Απόφαση C(2010) 7694 final, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ και του άρθρου 8 της Συμφωνίας [ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές] (υπόθεση COMP/39258 – Αερομεταφορές εμπορευμάτων). Η απόφαση αυτή αφορούσε 21 αερομεταφορείς, μεταξύ των οποίων και τις αναιρεσείουσες.
13      Με την απόφαση αυτή, η Επιτροπή, κατ’ αρχάς, επισήμανε ότι οι εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς είχαν συντονίσει τη συμπεριφορά τους όσον αφορά την τιμολόγηση για την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων, εν συνέχεια, επέβαλε κυρώσεις στους εν λόγω αερομεταφορείς και, τέλος, τους υποχρέωσε να παύσουν αμέσως τις παραβάσεις και να απόσχουν από κάθε πράξη ή συμπεριφορά περιγραφόμενη στην εν λόγω απόφαση ή έχουσα το ίδιο ή παρεμφερές αντικείμενο ή αποτέλεσμα.
14      Όσον αφορά τις αναιρεσείουσες, βλ. αποφάσεις Air Canada κατά Επιτροπής (T-9/11, EU:T:2015:994), Koninklijke Luchtvaart Maatschappij κατά Επιτροπής (T-28/11, EU:T:2015:995), Japan Airlines κατά Επιτροπής (T-36/11, EU:T:2015:992), Cathay Pacific Airways κατά Επιτροπής (T-38/11, EU:T:2015:985), Cargolux Airlines κατά Επιτροπής (T‑39/11, EU:T:2015:991), LATAM Airlines Group και Lan Cargo κατά Επιτροπής (T-40/11, EU:T:2015:986), Singapore Airlines και Singapore Airlines Cargo Pte κατά Επιτροπής (T‑43/11, EU:T:2015:989), Deutsche Lufthansa κ.λπ. κατά Επιτροπής (T-46/11, EU:T:2015:987), British Airways κατά Επιτροπής (T-48/11, EU:T:2015:988, επικυρωθείσα κατ’ αναίρεση με την απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2017, British Airways κατά Επιτροπής, C‑122/16 P, EU:C:2017:861), SAS Cargo Group κ.λπ. κατά Επιτροπής (T-56/11, EU:T:2015:990), Air France-KLM κατά Επιτροπής (T-62/11, EU:T:2015:996), Air France κατά Επιτροπής (T-63/11, EU:T:2015:993), και Martinair Holland κατά Επιτροπής (T-67/11, EU:T:2015:984).
15      Η Επιτροπή στηρίχθηκε στην ίδια ανακοίνωση αιτιάσεων της 19ης Δεκεμβρίου 2007. Στις 20 Μαΐου 2016, η Επιτροπή απηύθυνε έγγραφο στους αερομεταφορείς στους οποίους είχαν επιβληθεί κυρώσεις με την απόφαση του 2010 και οι οποίοι είχαν ασκήσει προσφυγή κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, με το οποίο τους ενημέρωνε ότι σκόπευε να εκδώσει νέα απόφαση και τους καλούσε να υποβάλουν σχετικώς τις παρατηρήσεις τους.
16      Βλ. τμήματα 4.1 και 4.3 έως 4.6 της επίδικης αποφάσεως. Κατά την αιτιολογική σκέψη 119 της εν λόγω αποφάσεως, για την εφαρμογή του επίναυλου καυσίμου σε τοπικό επίπεδο, εφαρμόστηκε συχνά ένα σύστημα στο πλαίσιο του οποίου οι αεροπορικές εταιρίες που κατείχαν δεσπόζουσα θέση σε ορισμένα δρομολόγια ή σε ορισμένες χώρες ανακοίνωναν πρώτες την αλλαγή και εν συνεχεία τις ακολουθούσαν οι λοιπές εταιρίες. Επιπλέον, τοπικές ενώσεις αερομεταφορέων οργάνωναν πολυμερή φόρουμ συζητήσεων που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν προς τον σκοπό αυτό.
17      Βλ. τμήμα 5 της επίδικης αποφάσεως.
18      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 822 έως 824 της επίδικης αποφάσεως. Συγκεκριμένα, πριν από την ημερομηνία αυτή [που σηματοδοτήθηκε από την έναρξη ισχύος του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003], ο κανονισμός (ΕΟΚ) 3975/87 του Συμβουλίου, της 14ης Δεκεμβρίου 1987, σχετικά με τον καθορισμό των λεπτομερειών εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού που ισχύουν για τις επιχειρήσεις στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών (ΕΕ 1987, L 374, σ. 1), παρείχε στην Επιτροπή την αρμοδιότητα να εφαρμόζει τα άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ στις διεθνείς αεροπορικές μεταφορές μεταξύ αερολιμένων εντός της Ένωσης, εξαιρουμένων των διεθνών αεροπορικών μεταφορών μεταξύ των αερολιμένων κράτους μέλους και των αερολιμένων τρίτης χώρας, οι οποίες εξακολουθούσαν να υπάγονται στα άρθρα 104 και 105 ΣΛΕΕ.
19      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 825 έως 828 της επίδικης αποφάσεως. Συγκεκριμένα, πριν από την ημερομηνία αυτή [που σηματοδοτήθηκε από την έναρξη ισχύος του κανονισμού (ΕΚ) 411/2004 του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2004, για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 3975/87 και την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 3976/87 και του κανονισμού 1/2003, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές μεταξύ της Κοινότητας και των τρίτων χωρών (ΕΕ 2004, L 68, σ. 1)], το πρωτόκολλο 21 της Συμφωνίας ΕΟΧ σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στις επιχειρήσεις (ΕΕ 1994, L 1, σ. 181) επεξέτεινε το καθεστώς του κανονισμού (ΕΟΚ) 3975/87 (βλ. υποσημείωση 18 των παρουσών προτάσεων) και στην εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται από τη Συμφωνία ΕΟΧ, αποκλείοντας ως εκ τούτου τη δυνατότητα της Επιτροπής να εφαρμόζει τα άρθρα 53 και 54 της Συμφωνίας ΕΟΧ στις διεθνείς αεροπορικές μεταφορές μεταξύ των αερολιμένων των κρατών του ΕΟΧ που δεν είναι μέλη της Ένωσης και των αερολιμένων τρίτων χωρών.
20      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 829 έως 832 της επίδικης αποφάσεως. Συγκεκριμένα, πριν από την ημερομηνία αυτή [που σηματοδοτήθηκε από την έναρξη ισχύος της αποφάσεως 1/2007 της κοινής επιτροπής αεροπορικών μεταφορών Κοινότητας/Ελβετίας που έχει συσταθεί βάσει της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας, της 5ης Δεκεμβρίου 2007, η οποία αντικαθιστά το παράρτημα της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας (ΕΕ 2008, L 34, σ. 19)], είχε εφαρμογή ο κανονισμός (ΕΟΚ) 3975/87 (βλ. υποσημείωση 18 των παρουσών προτάσεων). Η Επιτροπή διευκρίνισε ότι η επίδικη απόφαση δεν είχε ως σκοπό να διαπιστώσει οποιαδήποτε παράβαση του άρθρου 8 της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές όσον αφορά τις υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μεταξύ της Ελβετίας και τρίτων χωρών.
21      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 1036 έως 1040 της επίδικης αποφάσεως.
22      Βλ. αιτιολογική σκέψη 1042 της επίδικης αποφάσεως.
23      Βλ. αιτιολογική σκέψη 1043 της επίδικης αποφάσεως.
24      Βλ. αιτιολογική σκέψη 1046 της επίδικης αποφάσεως. Η Επιτροπή διευκρίνισε ότι, σε πολλές περιπτώσεις, οι διακανονισμοί της συμπράξεως οργανώνονταν σε κεντρικό επίπεδο και ότι το τοπικό προσωπικό απλώς τους εφάρμοζε, ενώ η ομοιόμορφη εφαρμογή των επιναύλων σε παγκόσμια κλίμακα αποτελούσε βασικό στοιχείο της συμπράξεως.
25      Στο τμήμα 6 (και πιο συγκεκριμένα, στις αιτιολογικές σκέψεις 1070 έως 1145) της επίδικης αποφάσεως, η Επιτροπή ανέφερε ότι οι εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς ήταν, ως «επιχειρήσεις», οι αποδέκτες της επίδικης αποφάσεως.
26      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 846 έως 861 της επίδικης αποφάσεως. Η Επιτροπή εντόπισε ένα γενικό σύστημα συντονισμού της συμπεριφοράς όσον αφορά την τιμολόγηση για υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, το οποίο συνιστούσε σύνθετη παράβαση συγκροτούμενη από διάφορες ενέργειες που μπορούσαν να χαρακτηριστούν είτε ως συμφωνία είτε ως εναρμονισμένη πρακτική, στο πλαίσιο των οποίων οι ανταγωνιστές είχαν σκοπίμως αντικαταστήσει τους κινδύνους του ανταγωνισμού με τη μεταξύ τους πρακτική συνεργασία.
27      Συγκεκριμένα, αφενός, η εν λόγω συμπεριφορά επιδίωκε ενιαίο σκοπό αντίθετο προς τον ανταγωνισμό, ο οποίος συνίστατο στην παρεμπόδιση του ανταγωνισμού στον τομέα των μεταφορών εμπορευμάτων εντός του ΕΟΧ, αφορούσε μία ενιαία υπηρεσία (συγκεκριμένα την παροχή υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων και την τιμολόγησή τους) και τις ίδιες επιχειρήσεις, είχε ενιαίο χαρακτήρα και αφορούσε τρία στοιχεία, ήτοι τον επίναυλο καυσίμου, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών, τα οποία είχαν επανειλημμένα συζητηθεί από κοινού κατά τη διάρκεια των ίδιων επαφών με τους ανταγωνιστές (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 869 έως 880 της επίδικης αποφάσεως). Μολονότι ορισμένες από τις αναιρεσείουσες (συγκεκριμένα οι Air Canada, SAS Cargo Group και LAN Cargo) δεν εμπλέκονταν σε ένα έκαστο από τα τρία στοιχεία της ενιαίας παραβάσεως, η Επιτροπή εκτίμησε ωστόσο ότι, λαμβανομένης υπόψη της εμπλοκής τους στα λοιπά στοιχεία της παραβάσεως, μπορούσαν ευλόγως να προβλέψουν τις επικοινωνίες μεταξύ των μερών και ως προς τα άλλα στοιχεία και ότι ήταν διατεθειμένες να αναλάβουν τον σχετικό κίνδυνο, αλλά και ότι υπήρχαν αποδεικτικά στοιχεία ότι οι εν λόγω αναιρεσείουσες ήταν εν γνώσει των συζητήσεων σχετικά με τα λοιπά αυτά στοιχεία (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 881 έως 883 της επίδικης αποφάσεως). Αφετέρου, η επίμαχη παράβαση είχε διαρκή χαρακτήρα (βλ. αιτιολογική σκέψη 884 της επίδικης αποφάσεως).
28      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 903 έως 921 της επίδικης αποφάσεως. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή εκτίμησε ότι, λαμβανομένης υπόψη της παγκόσμιας εμβέλειας της επίδικης συμπράξεως, οι επαφές που είχαν πραγματοποιηθεί σε τρίτες χώρες και οι επαφές που αφορούσαν δρομολόγια τα οποία οι αερομεταφορείς ουδέποτε είχαν εξυπηρετήσει ή τα οποία δεν θα μπορούσαν νομίμως να εξυπηρετήσουν ήταν, εντούτοις, κρίσιμες για την απόδειξη της υπάρξεως ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 885 έως 890 της επίδικης αποφάσεως). Η Επιτροπή εξέτασε επίσης τις κανονιστικές ρυθμίσεις ορισμένων τρίτων χωρών, απορρίπτοντας τα επιχειρήματα διαφόρων εμπλεκομένων αερομεταφορέων ότι οι ρυθμίσεις αυτές τους υποχρέωναν να εναρμονίσουν τη συμπεριφορά τους σχετικά με τους επιναύλους, με την αιτιολογία ότι οι αερομεταφορείς δεν απέδειξαν ότι είχαν ενεργήσει εξαιτίας υποχρεώσεως επιβαλλόμενης από τις εν λόγω τρίτες χώρες (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 972 έως 1023 της επίδικης αποφάσεως).
29      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 1024 έως 1035 της επίδικης αποφάσεως.
30      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 1047 έως 1052 της επίδικης αποφάσεως.
31      Πιο συγκεκριμένα, η Επιτροπή διαπίστωσε και διευκρίνισε ότι με την επίμαχη σύμπραξη είχαν παραβιαστεί: το άρθρο 101 ΣΛΕΕ κατά το χρονικό διάστημα από τις 7 Δεκεμβρίου 1999 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές μεταξύ αερολιμένων εντός της Ένωσης, και από την 1η Μαΐου 2004 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών· το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, από τις 7 Δεκεμβρίου 1999 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια εντός ΕΟΧ, και από τις 19 Μαΐου 2005 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης-τρίτων χωρών· το άρθρο 8 της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές, από την 1η Ιουνίου 2002 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας (βλ. αιτιολογική σκέψη 1146 της επίδικης αποφάσεως).
32      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 1147 έως 1169 της επίδικης αποφάσεως.
33      Βλ. τμήμα 8 της επίδικης αποφάσεως. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές για τη μέθοδο υπολογισμού των προστίμων που επιβάλλονται κατ’ εφαρμογή του άρθρου 23, παράγραφος 2, σημείο α), του κανονισμού 1/2003 (ΕΕ 2006, C 210, σ. 2, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές του 2006), η Επιτροπή υπολόγισε το βασικό ποσό του προστίμου λαμβάνοντας υπόψη την αξία των πωλήσεων, τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παραβάσεως και εφαρμόζοντας το πρόσθετο ποσό (τμήμα 8.3 της επίδικης αποφάσεως), επέφερε προσαρμογές βάσει των επιβαρυντικών και ελαφρυντικών περιστάσεων (τμήμα 8.4 της εν λόγω αποφάσεως αυτής) καθώς και του ορίου 10 % του κύκλου εργασιών (τμήμα 8.5 της εν λόγω αποφάσεως), έλαβε υπόψη τα αιτήματα περί επιείκειας (τμήμα 8.6 της ίδιας αποφάσεως) και την ικανότητα πληρωμής των εμπλεκόμενων αερομεταφορέων (τμήμα 8.7 της επίδικης αποφάσεως), για να καθορίσει εν τέλει το ποσό των επιβαλλόμενων σε αυτούς προστίμων (βλ. τμήμα 8.8 της αποφάσεως αυτής).
34      Οι λόγοι αυτοί αφορούν τη δυνατότητα διαπίστωσης και επιβολής κυρώσεων για παράβαση όσον αφορά τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, καθώς και τις υπηρεσίες στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών πριν από την 1η Μαΐου 2005 και στα δρομολόγια ΕΟΧ πλην Ένωσης-τρίτων χωρών πριν από τις 19 Μαΐου 2005.
35      Αποφάσεις Martinair, KLM, Cargolux, Air France-KLM, Air France, Deutsche Lufthansa, και Singapore Airlines.
36      Αντιστοίχως, άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, και παράγραφος 4, στοιχείο ηʹ, της επίδικης αποφάσεως (απόφαση Japan Airlines) και άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, και παράγραφος 4, στοιχείο ζʹ, της επίδικης αποφάσεως (απόφαση Cathay Pacific Airways).
37      Άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, της εν λόγω αποφάσεως (απόφαση Air Canada).
38      Αντιστοίχως, αφενός, άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, παράγραφος 2, στοιχείο εʹ, και παράγραφος 3, στοιχείο εʹ, της ίδιας αποφάσεως και, αφετέρου, άρθρο 1, παράγραφος 4, στοιχείο εʹ, της αποφάσεως αυτής (απόφαση British Airways).
39      Αντιστοίχως, άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία θʹ και ιʹ, παράγραφος 3, στοιχεία θʹ και ιʹ, και παράγραφος 4, στοιχεία θʹ και ιʹ, της επίδικης αποφάσεως· άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχεία θʹ και ιʹ, της αποφάσεως αυτής και άρθρο 3, στοιχείο θʹ, της εν λόγω αποφάσεως (απόφαση LATAM Airlines Group και Lan Cargo).
40      Αντιστοίχως, άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία ιεʹ, ιστʹ και ιζʹ, παράγραφος 2, στοιχεία ιεʹ και ιστʹ, παράγραφος 3, στοιχεία ιεʹ και ιστʹ, και παράγραφος 4, στοιχεία ιεʹ, ιστʹ και ιζʹ, της επίδικης αποφάσεως· άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχεία ιεʹ και ιστʹ, της αποφάσεως αυτής· άρθρο 1, παράγραφος 3, στοιχεία ιεʹ και ιστʹ, της εν λόγω αποφάσεως και άρθρο 3, στοιχεία ιδʹ έως ιηʹ, της ίδιας αποφάσεως (απόφαση SAS Cargo Group).
41      Θα ήθελα να διευκρινίσω ότι ο όρος «εξωεδαφική αρμοδιότητα» που χρησιμοποιείται στις παρούσες προτάσεις αναφέρεται, γενικώς, στην εφαρμογή του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης και του ΕΟΧ εκ μέρους της Επιτροπής όσον αφορά πρακτικές που εφαρμόζονται, εκτός του ΕΟΧ, από επιχειρήσεις εγκατεστημένες επίσης εκτός του ΕΟΧ, πέραν πάσης συζητήσεως σχετικά με το ακριβές περιεχόμενο του εν λόγω ορισμού (βλ., ειδικότερα, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Wathelet στην υπόθεση InnoLux κατά Επιτροπής, C‑231/14 P, EU:C:2015:292, σημείο 37).
42      Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.
43      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 212).
44      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 213).
45      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 279).
46       Πρόκειται, συγκεκριμένα, για τις εξής αεροπορικές εταιρίες: Air Canada (πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), Japan Airlines (πρώτος λόγος αναιρέσεως), Air France (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), Air France/KLM (δεύτερο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως), Singapore Airlines (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), Deutsche Lufthansa (πρώτο σκέλος του μοναδικού λόγου αναιρέσεως) και Cargolux (πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως).
47      Μία από τις αναιρεσείουσες (συγκεκριμένα η Singapore Airlines, με το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου της αιτήσεώς της) προσεγγίζει το επιχείρημα αυτό και από την άποψη της παραμόρφωσης του περιεχομένου του λόγου προσφυγής που αφορούσε την αναρμοδιότητα της Επιτροπής, καθόσον το Γενικό Δικαστήριο έκρινε επί του λόγου αυτού ως εάν να στηριζόταν στο, διαφορετικό, ζήτημα της αμφισβήτησης της αρμοδιότητας της Επιτροπής βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου, πράγμα που αποτελούσε αναγκαία αλλά όχι επαρκή προϋπόθεση για τη θεμελίωση της αρμοδιότητας της Επιτροπής στη συγκεκριμένη περίπτωση.
48      Πέραν αυτού, δεδομένου ότι η έννοια των ουσιαστικών επιπτώσεων κατά το δημόσιο διεθνές δίκαιο είναι θεμελιωδώς διαφορετική από την έννοια του «περιορισμού του ανταγωνισμού» στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, ο καθορισμός του κατά τόπον πεδίου εφαρμογής διατάξεως Συνθήκης της Ένωσης βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου αντιβαίνει στη θεμελιώδη αρχή της αυτονομίας του δικαίου της Ένωσης σε σχέση τόσο με το δίκαιο των κρατών μελών όσο και με το διεθνές δίκαιο.
49      Όσον αφορά το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, τούτο προκύπτει από την απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1988, Ahlström Osakeyhtiö κ.λπ. κατά Επιτροπής (89/85, 104/85, 114/85, 116/85, 117/85 και 125/85 έως 129/85, στο εξής: απόφαση Χαρτοπολτός, EU:C:1988:447, σκέψεις 11 έως 18).
50      Φαίνεται ότι ο συνηθέστερος ορισμός του κριτηρίου αυτού στο δίκαιο του ανταγωνισμού, όπως έχει διαμορφωθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, κάνει λόγο για «άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις» επί του εμπορίου των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως διευκρινίζεται στον «Foreign Trade Antitrust Improvements Act of 1982 (FTAIA) [Pub. L. No. 97-290, 96 Stat. 1246 (codified at 15 U.S.C. § 6a)]. Κατά την εν λόγω ρύθμιση, ο Sherman Act, κατ’ ουσίαν, δεν έπρεπε πλέον να εφαρμόζεται σε συμπεριφορά που περιλαμβάνει εμπορικές συναλλαγές με αλλοδαπές χώρες, πλην των εισαγωγών, εκτός αν η συμπεριφορά αυτή έχει «άμεση, ουσιώδη και ευλόγως προβλέψιμη επίπτωση» («direct, substantial, and reasonably foreseeable effect») επί του εσωτερικού ή εισαγωγικού εμπορίου ή επί των εξαγωγικών δραστηριοτήτων ημεδαπού προσώπου. Βλ., μεταξύ άλλων, στη θεωρία__ Claudel, E., «Territorialité vs extraterritorialité: les affres du champ d’application dans l’espace du droit européen de la concurrence», L’extraterritorialité en droit de l’Union européenne, 2021, σ. 142· Wagner-von Papp, F., «Competition Law, Extraterritoriality & Bilateral Agreements», Research handbook on International Competition Law, 2012, σ. 23 έως 39.
51      Εξάλλου, δεν συμμερίζομαι την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων (όπως επίσης και το κριτήριο της εφαρμογής) όχι μόνο θεμελιώνει την αρμοδιότητα της Επιτροπής «βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου» ή μπορεί να δικαιολογήσει την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης και του ΕΟΧ «βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου» (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada, σκέψεις 212 και 226), αλλά και ότι «έχει ως βάση το γράμμα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ» (απόφαση Air Canada, σκέψη 233) και επομένως άπτεται, ως κριτήριο του δικαίου της Ένωσης, της εφαρμογής των εν λόγω διατάξεων. Κατά τη γνώμη μου, το κριτήριο αυτό αποτελεί ειδικό κριτήριο δημοσίου διεθνούς δικαίου, το οποίο είναι διαφορετικό από τα κριτήρια εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ και το οποίο, όπως θα διευκρινίσω κατωτέρω, δεν ταυτίζεται με το κριτήριο του περιορισμού του ανταγωνισμού (ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος) στην εσωτερική αγορά (βλ. σημείο 42 των παρουσών προτάσεων).
52      Βλ., μεταξύ άλλων, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Mayras στην υπόθεση Imperial Chemical Industries κατά Επιτροπής (48/69, EU:C:1972:32, σ. 699 έως 700), του γενικού εισαγγελέα M. Darmon στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Ahlström Osakeyhtiö κ.λπ. κατά Επιτροπής (89/85, 104/85, 114/85, 116/85, 117/85 και 125/85 έως 129/85, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση Χαρτοπολτός, EU:C:1988:258, σημεία 19 έως 46) και του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση Intel Corporation κατά Επιτροπής (C-413/14 P, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση Intel, EU:C:2016:788, σημείο 297). Όπως εξηγεί ο γενικός εισαγγελέας M. Darmon στις προτάσεις του στην υπόθεση Χαρτοπολτός (σημεία 19 έως 21), η θεωρία των επιπτώσεων ως θεμέλιο της αρμοδιότητας ενός κράτους κατά το διεθνές δίκαιο απορρέει από την αρχή της εδαφικότητας και, ειδικότερα, από την αρχή της αντικειμενικής εδαφικότητας (που διακρίνεται από την αρχή της υποκειμενικής εδαφικότητας), η οποία επιτρέπει σε ένα κράτος «να επιλαμβάνεται των πράξεων, η αρχή τελέσεως των οποίων έλαβε χώρα στην αλλοδαπή, η –έστω και μερική– τελείωσή τους, όμως, έλαβε χώρα στο έδαφος του εν λόγω κράτους». Βλ., επίσης, OECD Revised recommendation of the Council Concerning Cooperation between Member countries on Anticompetitive Practices affecting International Trade (Αναθεωρημένη Σύσταση του Συμβουλίου του ΟΟΣΑ σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τις αντίθετες προς τον ανταγωνισμό πρακτικές που επηρεάζουν το διεθνές εμπόριο), 1995 (διαθέσιμη μόνο στην αγγλική γλώσσα στην ακόλουθη διεύθυνση: http://www.oecd.org/daf/competition/21570317.pdf). Βλ., στη θεωρία, Martyniszyn, M., «Extraterritoriality in competition law: changing frictions», Parrish, A., και Ryngaert, C., επιμ., Research Handbook on Extraterritoriality in International Law, Northampton, 2023, σ. 35 έως 48.
53      H θεωρία διαπιστώνει εξέλιξη της σχετικής νομολογίας του Δικαστηρίου (βλ., μεταξύ άλλων, Puetz, A., «“Extraterritoriality” in European Law: Airfreight and Beyond», Air and Space Law,
τόμος 46, αριθ. 6, 2021, σ. 770 έως 774· Munari, M., «Sui limiti internazionali all’applicazione extraterritoriale del diritto europeo della concorrenza», Rivista di Diritto Internazionale,
τεύχος 1, 2016, σ. 42 έως 50). Παρά το γεγονός ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων φαινόταν να λαμβάνεται υπόψη σε πολύ παλαιά νομολογία (απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 1971, Béguelin Import, 22/71, EU:C:1971:113, σκέψη 11), η οποία επιβεβαιώθηκε με τις προτάσεις ορισμένων γενικών εισαγγελέων (βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Mayras στην υπόθεση Imperial Chemical Industries κατά Επιτροπής, 48/69, EU:C:1972:32, σ. 699 έως 700, και του γενικού εισαγγελέα M. Darmon στην υπόθεση Χαρτοπολτός, σημεία 19 έως 46), το Δικαστήριο εξέτασε το ζήτημα της εξωεδαφικής εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης αρχικώς υπό το πρίσμα της θεωρίας της ενιαίας οικονομικής οντότητας (βλ. απόφαση της 14ης Ιουλίου 1972, Imperial Chemical Industries κατά Επιτροπής, 48/69, EU:C:1972:70, σκέψεις 130 έως 141), εν συνεχεία υπό το πρίσμα του κριτηρίου της εφαρμογής (βλ. απόφαση Χαρτοπολτός, σκέψεις 12 έως 17) και εν τέλει υπό το πρίσμα του κριτηρίου των επιπτώσεων (βλ. απόφαση Intel, σκέψεις 40 έως 47). Σχετικά με τις ασάφειες της θεωρίας των επιπτώσεων και την «πανθομολογουμένως ελάχιστα σαφή» σχέση της με τη θεωρία της εφαρμογής, βλ., μεταξύ άλλων, Wagner-von Papp, F., «Competition Law, Extraterritoriality & Bilateral Agreements», Research handbook on International Competition Law, 2012, σ. 42 έως 46. Βλ., επίσης, Prete, L., «On implementation and effects: the recent case-law on the territorial (or extraterritorial?) application of EU competition rules», Journal of European competition law & practice,
τόμος 9, αριθ. 8, 2018, σ. 493. Ο δεύτερος συγγραφέας θεωρεί ότι το κριτήριο της εφαρμογής, κατά τις επισημάνσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στις προτάσεις του στην υπόθεση Intel, συνιστά υποκατηγορία του κριτηρίου των επιπτώσεων, ενώ, κατά την εκτίμηση του Δικαστηρίου στην απόφαση Intel, το εν λόγω κριτήριο είναι εναλλακτικό του κριτηρίου των επιπτώσεων.
54      Αντιμέτωπο με τη ρητή πρόταση του γενικού εισαγγελέα M. Darmon που είχε προτείνει να ληφθεί υπόψη το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων (κατά τη διατύπωσή του, το «κριτήριο του αμέσου, ουσιώδους και προβλεπτού αποτελέσματος») ως κριτήριο αρμοδιότητας της Ένωσης (τότε Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας) (σημεία 57 και 58 των προτάσεων αυτού), το Δικαστήριο, αφού διέκρινε την κατάρτιση της συμπράξεως από την εφαρμογή της (απόφαση Χαρτοπολτός, σκέψη 16), αναφέρθηκε απλώς στο γεγονός ότι η σύμπραξη είχε «τεθεί σε εφαρμογή» εντός της εσωτερικής αγοράς (τότε κοινής αγοράς) (απόφαση Χαρτοπολτός, σκέψη 17). Στην περίπτωση εκείνη, η «εφαρμογή» περί της οποίας έκανε λόγο το Δικαστήριο συνίστατο στο ότι οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις, όλες εγκατεστημένες σε τρίτες χώρες, πραγματοποιούσαν απευθείας πωλήσεις σε αγοραστές εγκατεστημένους εντός της Ένωσης (απόφαση Χαρτοπολτός, σκέψη 12). Επιπλέον, το Δικαστήριο έκανε ρητώς λόγο για την αρμοδιότητα της Ένωσης βάσει της αρχής της εδαφικότητας, όπως αυτή αναγνωρίζεται στο δημόσιο διεθνές δίκαιο (απόφαση Χαρτοπολτός, σκέψη 18). Συνεπώς, φαίνεται ότι το Δικαστήριο έκρινε, τουλάχιστον εμμέσως, ότι η εφαρμογή της επίμαχης συμπράξεως εντός της Ένωσης αποτελούσε αναμφισβήτητη απόδειξη των συνεπειών της στην εσωτερική αγορά, χωρίς να έχει τη βούληση να διατυπώσει ένα νέο κριτήριο (εναλλακτικό ή σωρευτικό). Εν πάση περιπτώσει, στην απόφαση Intel, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων επεδίωκε τον ίδιο σκοπό με το κριτήριο της εφαρμογής, δηλαδή την αντιμετώπιση συμπεριφορών οι οποίες δεν έχουν διαμορφωθεί στο έδαφος της Ένωσης, αλλά έχουν αισθητές επιπτώσεις θίγουσες τον ανταγωνισμό εντός της αγοράς της Ένωσης (σκέψη 45 της εν λόγω αποφάσεως).
55      Σκέψη 62. Πρβλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση Intel (σημείο 290).
56      Με τον όρο «εσωτερική αγορά», αναφέρομαι στην εσωτερική αγορά τόσο της Ένωσης όσο και του ΕΟΧ.
57      Σε αντίθεση, για παράδειγμα, με το κριτήριο του επηρεασμού του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών, βάσει του οποίου διακρίνεται το πεδίο εφαρμογής (από την Επιτροπή ή από τις αρχές των κρατών μελών) του δικαίου της Ένωσης σε σχέση με το πεδίο εφαρμογής του δικαίου των κρατών μελών (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 28ης Απριλίου 1998, Javico, C-306/96, EU:C:1998:173, σκέψη 15, καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Mayras στην υπόθεση Imperial Chemical Industries κατά Επιτροπής, 48/69, EU:C:1972:32, σ. 697).
58      Βλ. σημείο 14 των παρουσών προτάσεων.
59      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 279). Κατά τις επ’ ακροατηρίου συζητήσεις, η Επιτροπή τόνισε ιδιαιτέρως το γεγονός ότι η εκτίμηση του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων σε σχέση με την ενιαία και διαρκή παράβαση εξεταζόμενη στο σύνολό της (τρίτη βάση) αρκούσε για να καταδειχθεί η εφαρμογή του εν λόγω κριτηρίου και ότι η εκτίμηση των ουσιαστικών επιπτώσεων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων μεμονωμένα εξεταζόμενου (πρώτη βάση) αποτελούσε επάλληλη εκτίμηση στην οποία είχε προβεί απαντώντας στα επιχειρήματα που είχαν προβάλει οι μετέχοντες στη διαδικασία.
60      Επισημαίνω, εξάλλου, ότι δεν είναι πάντοτε ευχερής η διάκριση μεταξύ, αφενός, των επιπτώσεων του συντονισμού σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, που εξετάζονται επί του παρόντος, και, αφετέρου, των επιπτώσεων της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως στο σύνολό της, οι οποίες θα εξεταστούν στα σημεία 77 έως 93 των παρουσών προτάσεων. Διερωτώμαι, σχετικώς, αν τα στοιχεία που έλαβε υπόψη η Επιτροπή στις αιτιολογικές σκέψεις 1045 και 1046 της επίδικης αποφάσεως έπρεπε να έχουν αναλυθεί από κοινού. Τούτου λεχθέντος, για την εκτίμηση της συλλογιστικής του Γενικού Δικαστηρίου, τα στοιχεία αυτά πρέπει να εξεταστούν χωριστά.
61      Πιο συγκεκριμένα, η Air Canada (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Air France (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Air France-KLM (δεύτερο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως), η Singapore Airlines (τρίτο, τέταρτο και έκτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η British Airways (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Deutsche Lufthansa (τέταρτο σκέλος του μοναδικού λόγου αναιρέσεως), οι LATAM Airlines Group και Lan Cargo (δεύτερο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως), η Japan Airlines (δεύτερο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως), η Cathay Pacific (πρώτο και τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), οι KLM και Martinair (πρώτο και δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Cargolux (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως) και η SAS Cargo Group (πρώτο και τέταρτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως).
62      Οι αναιρεσείουσες παραπέμπουν ειδικότερα στις αιτιολογικές σκέψεις 917, 1190 και 1277 της επίδικης αποφάσεως, στις οποίες η Επιτροπή διευκρίνισε, κατ’ ουσίαν, ότι δεν ήταν υποχρεωμένη να εκτιμήσει τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα της επίμαχης συμπεριφοράς δεδομένου του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αντικειμένου της συμπεριφοράς αυτής.
63      Κατά τις αναιρεσείουσες, δεν μπορούσε να γίνει δεκτό ότι πληρούται το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων με την επίκληση απλώς και μόνο πιθανών, εικαζόμενων ή υποθετικών αποτελεσμάτων, ειδάλλως η Επιτροπή θα καθίστατο αρμόδια για οποιαδήποτε παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου σε όλο τον κόσμο.
64      Μολονότι, εξ όσων γνωρίζω, το Δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί με σαφήνεια επί του ζητήματος αυτού, ο γενικός εισαγγελέας M. Darmon το είχε θίξει με τις προτάσεις του στην υπόθεση Χαρτοπολτός, διαπιστώνοντας ότι δεν είναι βέβαιο ότι η έννοια του «αποτελέσματος» που περιέχεται στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ (τότε άρθρο 85 Συνθήκης ΕΟΚ) αποτελεί, κατά κυριολεξία, τη βάση της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής. Διευκρίνισε, πάντως, ότι η έννοια αυτή, όπως και η έννοια του «αντικειμένου», καθιστά μεν δυνατή τη διαπίστωση παραβάσεως του ουσιαστικού δικαίου του ανταγωνισμού σε περίπτωση που η ίδια η αρμοδιότητα της Ένωσης δεν αμφισβητείται, ενδέχεται όμως να κληθεί να επιτελέσει και μια άλλη λειτουργία, ως κριτήριο αρμοδιότητας, σε αυτήν δε την περίπτωση το περιεχόμενό της δεν είναι κατ’ ανάγκην ταυτόσημο με το περιεχόμενο της έννοιας του αποτελέσματος κατά το ουσιαστικό δίκαιο (βλ. σημείο 10 των εν λόγω προτάσεων).
65      Τούτου λεχθέντος, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η απόδειξη του γεγονότος ότι μια πρακτική εφαρμοζόμενη σε τρίτη χώρα έχει αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενο όσον αφορά την εσωτερική αγορά να αρκεί για να γίνει δεκτό ότι πληρούται και το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων. Πράγματι, μολονότι τα εν λόγω δύο κριτήρια επιδιώκουν διαφορετικούς σκοπούς, τα στοιχεία επί των οποίων στηρίζεται η Επιτροπή για να αποδείξει ότι μια πρακτική έχει αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενο μπορεί να επαρκούν και για τη διαπίστωση ότι η πρακτική αυτή μπορεί να επιφέρει ουσιαστικές επιπτώσεις εντός της εσωτερικής αγοράς. Εν πάση περιπτώσει, μολονότι πρόκειται για δύο διαφορετικά κριτήρια, εκτιμώ ότι ο βαθμός αποδείξεως που απαιτείται για να θεμελιωθεί η εξωεδαφική εφαρμογή του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης κατά το δημόσιο διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να είναι υψηλότερος από εκείνον που απαιτείται για την απόδειξη της υπάρξεως περιορισμού του ανταγωνισμού (ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος) κατά το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ (βλ. σημεία 51 έως 57 των παρουσών προτάσεων).
66      Το εν λόγω τμήμα, με τίτλο «[η] δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ στα εισερχόμενα δρομολόγια», αποσκοπούσε, όπως προκύπτει ειδικότερα από την αιτιολογική σκέψη 1036 της επίδικης αποφάσεως, στο να απαντήσει στο επιχείρημα ορισμένων μετεχόντων στη διαδικασία οι οποίοι, στηριζόμενοι ιδίως στις αποφάσεις Ξυλοπολτός και της 25ης Μαρτίου 1999, Gencor κατά Επιτροπής (T-102/96, EU:T:1999:65), υποστήριζαν ότι οι συγκεκριμένες διατάξεις δεν είχαν εφαρμογή στα εισερχόμενα δρομολόγια.
67      Η Επιτροπή ανέφερε επίσης ότι δεν ήταν υποχρεωμένη να προβεί σε εκτίμηση των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων της επίμαχης συμπεριφοράς δεδομένου του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αντικειμένου της εν λόγω συμπεριφοράς στις αιτιολογικές σκέψεις 1190 και 1277 της επίδικης αποφάσεως, οι οποίες αφορούν, αντιστοίχως, τον καθορισμό του βασικού ποσού των προστίμων και την εφαρμογή ελαφρυντικών περιστάσεων κατά την επιβολή των προστίμων.
68      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 230), η οποία παραπέμπει στην απόφαση Intel (σκέψη 51).
69      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 232). Η συλλογιστική αυτή αναλύεται μεταγενέστερα, μεταξύ άλλων, στις σκέψεις 233 έως 237 της αποφάσεως Air Canada, στις οποίες το Γενικό Δικαστήριο επαναλαμβάνει, κατ’ ουσίαν, τη διαπίστωση ότι ο περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου δεν απαιτεί εκτίμηση των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων.
70      Η ερμηνεία αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, παραπλήσια με την παρατήρηση που διατύπωσε ο γενικός εισαγγελέας Μ. Darmon με τις προτάσεις του στην υπόθεση Χαρτοπολτός, η οποία παρατίθεται στην υποσημείωση 64 των παρουσών προτάσεων.
71      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 238 έως 279).
72      Κατά τις αναιρεσείουσες, από την απόφαση της 28ης Απριλίου 1998, Javico (C-306/96, EU:C:1998:173), προκύπτει ότι, εάν μια αντίθετη προς τον ανταγωνισμό συμφωνία πρόκειται να εφαρμοστεί σε περιοχή ευρισκόμενη εκτός του ΕΟΧ, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι έχει ως αντικείμενο τον αισθητό περιορισμό του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς και ότι, ακόμη και αν μια συμπεριφορά μπορεί να θεωρηθεί ως περιορισμός ως εκ του αντικειμένου όταν λαμβάνει χώρα εντός του ΕΟΧ, η ίδια συμπεριφορά δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ εάν εκδηλώνεται εκτός του ΕΟΧ.
73      Εξάλλου, οι αναιρεσείουσες δεν κατόρθωσαν να αντικρούσουν το γεγονός ότι οι αντίθετες προς τον ανταγωνισμό επαφές, συμπεριλαμβανομένων όσων πραγματοποιούνταν σε τοπικό επίπεδο με τους τοπικούς εκπροσώπους των αναιρεσειουσών, αφορούσαν το σύνολο των δρομολογίων σε παγκόσμιο επίπεδο και δεν περιορίζονταν μόνο στην τοπική αγορά, ώστε να διασφαλιστεί ότι οι διαμεταφορείς δεν θα μπορούσαν να παρακάμψουν τη σύμπραξη αποστέλλοντας εμπορεύματα σε δρομολόγια με ενδιάμεσους σταθμούς.
74      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 238 έως 244).
75      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 260 έως 276). Οι παραδοχές αυτές αφορούν, αντιστοίχως, τον προβλέψιμο και άμεσο χαρακτήρα των επιπτώσεων, ωστόσο είναι, κατά τη γνώμη μου, ενδεικτικές της προσέγγισης που ακολούθησε το Γενικό Δικαστήριο όσον αφορά τον βαθμό αποδείξεως.
76      Βλ. απόφαση Intel (σκέψη 45).
77      Βλ. απόφαση Air Canada (σκέψη 230).
78      Βλ. σημείο 52 των παρουσών προτάσεων.
79      Βλ., μεταξύ άλλων, στη θεωρία, Fernández, C., «Presumptions and Burden of Proof in EU Competition Law: The Intel Judgment», Journal of European Competition Law & Pratice,
τόμος 10, αριθ. 7, 2019, και Kalintiri, A., «Analytical shortcuts in EU competition enforcement: proxies, premises and presumptions», Journal of Competition Law & Economics,
τόμος 16, αριθ. 3, 2020.
80      Για παράδειγμα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ορισμένες μορφές συμπαιγνίας, όπως αυτές που οδηγούν στον οριζόντιο καθορισμό των τιμών από συμπράξεις, μπορούν να θεωρηθούν τόσο ικανές να επηρεάσουν αρνητικά, ειδικότερα, τις τιμές, την ποσότητα ή την ποιότητα των προϊόντων και των υπηρεσιών ώστε δεν είναι αναγκαίο, για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, να αποδειχθεί ότι είχαν συγκεκριμένα αποτελέσματα στην αγορά. Πράγματι, η πείρα καταδεικνύει ότι τέτοιες πρακτικές επιφέρουν μειώσεις της παραγωγής και αυξήσεις τιμών, με τελικό αποτέλεσμα την κακή κατανομή των πόρων σε βάρος, ειδικότερα, των καταναλωτών (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, CB κατά Επιτροπής, C-67/13 P, EU:C:2014:2204, σ. 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
81      Συναφώς, πρέπει αρχικά να επισημανθεί ότι πολλά από τα επιχειρήματα που προβάλλουν οι αναιρεσείουσες με τις αιτήσεις τους αφορούν πραγματικά ζητήματα τα οποία, κατ’ αρχήν, εκφεύγουν του ελέγχου του Δικαστηρίου. Συγκεκριμένα, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι η εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου δεν αποτελεί νομικό ζήτημα υποκείμενο, ως τέτοιο, στον αναιρετικό έλεγχο του Δικαστηρίου, υπό την επιφύλαξη της περίπτωσης παραμόρφωσης των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίστηκαν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, γεγονός που εναπόκειται στον αναιρεσείοντα να προβάλει και το οποίο πρέπει να προκύπτει προδήλως από τα στοιχεία της δικογραφίας, χωρίς να απαιτείται εκ νέου εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων (πρβλ. απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 2021, Qualcomm και Qualcomm Europe κατά Επιτροπής, C-466/19 P, EU:C:2021:76, σκέψεις 42 και 43 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
82      Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε στα εισερχόμενα δρομολόγια εντός της τρίτης χώρας στην οποία ήταν εγκατεστημένοι οι αερομεταφορείς και όχι εντός της εσωτερικής αγοράς, ενώ οποιαδήποτε επίπτωση της επίμαχης συμπεριφοράς εντός της εσωτερικής αγοράς εντοπίζεται τουλάχιστον δύο στάδια μετά τη συμπεριφορά που υιοθετείται στην εν λόγω τρίτη χώρα.
83      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 274). Παρατηρώ, εξάλλου, ότι, στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι η απαίτηση περί αμεσότητας των επιπτώσεων της επίμαχης συμπεριφοράς αφορά την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ της εν λόγω συμπεριφοράς και των υπό εξέταση επιπτώσεων (το Γενικό Δικαστήριο παρέπεμψε στις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Kone κ.λπ., C-557/12, EU:C:2014:45, σημεία 33 και 34, σχετικά με την εκτίμηση περί αιτιώδους συνάφειας στο πλαίσιο της αστικής ευθύνης των μετεχόντων σε σύμπραξη), ενώ, στην απόφαση της 25ης Μαρτίου 1999, Gencor κατά Επιτροπής (T-102/96, EU:T:1999:65, σκέψεις 93 έως 95), είχε εκτιμήσει το κριτήριο των άμεσων επιπτώσεων από χρονική άποψη, ήτοι με βάση το χρονικό διάστημα εντός του οποίου γίνεται αισθητή η επίπτωση και όχι την αιτία της επιπτώσεως.
84      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 275 και 276).
85      Βλ. υποσημείωση 80 των παρουσών προτάσεων.
86      Πέραν αυτού, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη τα αποδεικτικά στοιχεία από τα οποία προέκυπτε ότι οι αποστολείς ήταν ως επί το πλείστον εγκατεστημένοι εκτός του ΕΟΧ και ότι οι αναιρεσείουσες πραγματοποιούσαν πωλήσεις προς εγκατεστημένους εντός του ΕΟΧ αποστολείς κατά μικρό μόνο ποσοστό στα εισερχόμενα δρομολόγια (σε μία περίπτωση, 0,04 % των πωλήσεων). Επιπλέον, στην αιτιολογική σκέψη 1241 της επίδικης αποφάσεως, η Επιτροπή μείωσε, εντούτοις, κατά 50 % το βασικό ποσό του προστίμου, αναγνωρίζοντας, ως εκ τούτου, ότι μέρος της ζημίας μπορούσε να έχει προκληθεί εκτός του ΕΟΧ.
87      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 265 έως 267).
88      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 268 έως 270). Το Γενικό Δικαστήριο στηρίζεται, σχετικώς, σε έγγραφο της Association of Freight Forwarding & Logistics (Ένωσης του Χονγκ Κονγκ για τη διαμετακόμιση εμπορευμάτων και τη διαχείριση εφοδιαστικής αλυσίδας) προς τον πρόεδρο της εκτελεστικής επιτροπής της υποεπιτροπής μεταφορών εμπορευμάτων (SCC) του Board of Airline Representatives (Ένωσης των εκπροσώπων των αεροπορικών εταιριών, BAR) στο Χονγκ Κονγκ. Κατά τις επ’ ακροατηρίου συζητήσεις, οι εκπρόσωποι της Επιτροπής τόνισαν ότι το κόστος λόγω των επιναύλων κυμαινόταν μεταξύ 10 % και 14,5 % περίπου της τιμής πώλησης.
89      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 271), στην οποία το Γενικό Δικαστήριο διαλαμβάνει ότι οι αναιρεσείουσες πραγματοποιούσαν σημαντικό κύκλο εργασιών στα εισερχόμενα δρομολόγια.
90      Εξάλλου, το Δικαστήριο επισήμανε ότι δεν είναι αναγκαίο, στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, να αποδεικνύονται τα συγκεκριμένα αποτελέσματα στην αγορά ορισμένων μορφών συμπαιγνίας, όπως οι συμπράξεις, που οδηγούν στον οριζόντιο καθορισμό των τιμών (βλ. μνημονευόμενη νομολογία στην υποσημείωση 80 των παρουσών προτάσεων).
91      Το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε σε «αλληλουχία προβλεψιμότητας» αποτελούμενη από τρία στάδια: κατ’ αρχάς, μπορούσε να προβλεφθεί ότι ο καθορισμός των επιναύλων θα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του ύψους των επιναύλων καθώς και των τιμών των υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων, εν συνεχεία, μπορούσε να προβλεφθεί ότι οι διαμεταφορείς θα μετακύλιαν το πρόσθετο κόστος των υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων στους αποστολείς και, τέλος, μπορούσε να προβλεφθεί ότι οι αποστολείς θα μετακύλιαν το κόστος αυτό στην τιμή των πωλούμενων εντός του ΕΟΧ εμπορευμάτων τους (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Japan Airlines, σκέψεις 120 έως 129).
92      Κατά τις αναιρεσείουσες, η αξιολόγηση της πιθανότητας επελεύσεως των συνεπειών της επίδικης συμπεριφοράς απαιτεί σύνθετη ανάλυση πραγματικών και οικονομικών στοιχείων. Πέραν αυτού, η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι οι αντίθετες προς τον ανταγωνισμό επιπτώσεις ήταν «περισσότερο πιθανές παρά απίθανες» (βλ. υποσημείωση 76 των παρουσών προτάσεων), δηλαδή ότι είχαν άνω του 50 % πιθανότητες να επέλθουν, δεδομένου ότι η Επιτροπή μείωσε κατά 50 % το βασικό ποσό του προστίμου λόγω του ότι μέρος της ζημίας από την επίμαχη συμπεριφορά στα δρομολόγια ΕΟΧ-τρίτων χωρών είχε πιθανώς προκληθεί εκτός του ΕΟΧ (αιτιολογική σκέψη 1241 της επίδικης αποφάσεως).
93      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 247). Το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε, σχετικώς, στις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Kone κ.λπ. (C-557/12, EU:C:2014:45, σημείο 42).
94      Το Γενικό Δικαστήριο παρέπεμψε, συγκεκριμένα, στην απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, CB κατά Επιτροπής (C-67/13 P, EU:C:2014:2204, σκέψη 51).
95      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 250 έως 252). Το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε, σχετικώς, στις αιτιολογικές σκέψεις 874, 879 και 899 της επίδικης αποφάσεως, στις οποίες η Επιτροπή διευκρίνισε ότι η επίμαχη ενιαία και διαρκής παράβαση είχε ως σκοπό να άρει την αβεβαιότητα ως προς την τιμολόγηση στον τομέα της αερομεταφοράς εμπορευμάτων, καθώς και στην αιτιολογική σκέψη 17 της ίδιας αποφάσεως, όπου η Επιτροπή είχε διευκρινίσει ότι οι αερομεταφορείς προσθέτουν τους επιναύλους στους ναύλους που διαπραγματεύονται με τους διαμεταφορείς (ή, σπανίως, απευθείας με τους αποστολείς). Συγχρόνως, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε, ως μη αποδειχθέν, το επιχείρημα με το οποίο προβαλλόταν ότι, ελλείψει συμπράξεως όσον αφορά τους ναύλους (εκ μέρους των πελατών των αερομεταφορέων) και επομένως σε κατάσταση λειτουργίας του ανταγωνισμού στις υπηρεσίες επόμενου σταδίου, η αύξηση των τιμών που εφαρμόζουν οι αερομεταφορείς θα αντισταθμιζόταν από αντίστοιχη μείωση των ναύλων και άλλων πρόσθετων τελών ως αποτέλεσμα ενός «φαινομένου συγκοινωνούντων δοχείων» (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada, σκέψη 252). Ορισμένες αναιρεσείουσες αναφέρονται και σε μια οικονομική έκθεση την οποία δεν έλαβε υπόψη η Επιτροπή με την αιτιολογία ότι το επιχείρημα περί φαινομένου συγκοινωνούντων δοχείων παρέπεμπε σε περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αποτελέσματος, ενώ η Επιτροπή είχε εφαρμόσει το κριτήριο του περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου (αιτιολογική σκέψη 1190 της επίδικης αποφάσεως). Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο, κατά την εκ μέρους του εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών, έκρινε ότι η έκθεση αυτή δεν ασκούσε επιρροή (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air France, σκέψεις 142 και 143).
96      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 253 έως 258). Το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε, επ’ αυτού, στις αιτιολογικές σκέψεις 14 και 70 της επίδικης αποφάσεως, στις οποίες η Επιτροπή είχε διευκρινίσει, κατ’ ουσίαν, ότι οι πελάτες των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων είναι κυρίως διαμεταφορείς.
97      Το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι το κόστος των εμπορευμάτων των οποίων τη μεταφορά οργανώνουν κατά κανόνα οι διαμεταφορείς επ’ ονόματι των αποστολέων ενσωματώνει την τιμή των υπηρεσιών διαμετακόμισης και ιδίως την τιμή των υπηρεσιών μεταφοράς εμπορευμάτων, στηριζόμενο στις αιτιολογικές σκέψεις 70 και 1031 της επίδικης αποφάσεως, στις οποίες η Επιτροπή είχε καταλήξει, κατ’ ουσίαν, στο συμπέρασμα ότι οι τιμές της εν λόγω μεταφοράς αντιπροσώπευαν μέρος της τελικής τιμής πώλησης των μεταφερομένων εμπορευμάτων το οποίο είχε αντίκτυπο στην πώλησή τους.
98      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 260).
99      C-557/12 (EU:C:2014:45, σημείο 42).
100      Βλ. υποσημείωση 80 των παρουσών προτάσεων.
101      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 675 έως 677 της επίδικης αποφάσεως, στις οποίες η Επιτροπή σημειώνει ότι οι διαμεταφορείς ήταν ιδιαιτέρως ανήσυχοι για το ότι δεν θα μπορούσαν να λάβουν προμήθεια για την είσπραξη των επιναύλων από τις αεροπορικές εταιρίες.
102      Πιο συγκεκριμένα, η Air Canada (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η British Airways (τρίτος λόγος αναιρέσεως), η Air France (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Air France-KLM (δεύτερο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως), οι LATAM Airlines Group και Lan Cargo (πρώτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως), η Singapore Airlines (πέμπτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Deutsche Lufthansa (δεύτερο σκέλος του μοναδικού λόγου αναιρέσεως), η Japan Airlines (πρώτο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως), η Cathay Pacific (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Cargolux (τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η KLM (τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), και η SAS Cargo Group (πέμπτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως).
103      Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας N. Wahl στις προτάσεις του στην υπόθεση Intel (σημείο 319), η έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» συνιστά απλώς και μόνον δικονομικό κανόνα o οποίος αποσκοπεί στην ελάφρυνση του βάρους αποδείξεως που φέρουν οι αρχές ανταγωνισμού και αρχή αποδείξεως για τον χαρακτηρισμό παραβάσεως του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Σε αντίθετη περίπτωση, κατά τις αναιρεσείουσες, η Επιτροπή θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την έννοια αυτή ώστε να επεκτείνει την αρμοδιότητά της σε συμπεριφορές που υιοθετούνται οπουδήποτε στον κόσμο, χωρίς σχέση με τον ΕΟΧ.
104      Το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε, επ’ αυτού, στις αποφάσεις Intel (σκέψη 50), και της 12ης Ιουλίου 2018, Brugg Kabel και Kabelwerke Brugg κατά Επιτροπής (T-441/14, EU:T:2018:453, σκέψεις 105 και 106).
105      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψεις 284 έως 286). Το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η ομοιόμορφη εφαρμογή των επιναύλων εντασσόταν σε μια συνολική στρατηγική η οποία αποσκοπούσε στην εξουδετέρωση του κινδύνου οι διαμεταφορείς να παρακάμψουν τις επιπτώσεις της επίμαχης συμπράξεως επιλέγοντας, για τη μεταφορά εμπορευμάτων, δρομολόγια με ενδιάμεσους σταθμούς τα οποία δεν υπόκεινται σε συντονισμένους επιναύλους, δεδομένου ότι, όπως προέκυπτε από την αιτιολογική σκέψη 72 της επίδικης αποφάσεως, ο παράγων χρόνος ήταν λιγότερο σημαντικός για τη μεταφορά εμπορευμάτων απ’ ό,τι για τη μεταφορά επιβατών, οπότε τα εμπορεύματα μπορούσαν να διακινηθούν μέσω περισσότερων ενδιάμεσων σταθμών και, συνεπώς, τα δρομολόγια με ενδιάμεσους σταθμούς μπορούσαν να υποκαταστήσουν τα απευθείας δρομολόγια. Με τον τρόπο αυτό, η Επιτροπή απέφυγε τον κίνδυνο τεχνητού κατακερματισμού μιας συνολικής αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμπεριφοράς, δυνάμενης να θίξει τη διάρθρωση της αγοράς εντός του ΕΟΧ, σε σειρά επιμέρους συμπεριφορών οι οποίες θα μπορούσαν, εν όλω ή εν μέρει, να μην εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της Ένωσης, όπως προέκυπτε από τη σκέψη 57 της αποφάσεως Intel. Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα ότι η Επιτροπή ήταν υποχρεωμένη, στην προκειμένη περίπτωση, να προβεί σε ορισμό της σχετικής αγοράς (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada, σκέψεις 287 και 288).
106      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (το ίδιο ισχύει και για το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ) μπορεί να προκύπτει όχι μόνον από μεμονωμένη πράξη, αλλά και από σειρά πράξεων ή ακόμη και από συνεχιζόμενη συμπεριφορά, έστω και αν ένα ή περισσότερα στοιχεία αυτής της σειράς πράξεων ή της συνεχιζόμενης συμπεριφοράς θα μπορούσαν επίσης να αποτελέσουν, εξεταζόμενα αφ’ εαυτών και μεμονωμένως, παράβαση της εν λόγω διατάξεως. Κατά συνέπεια, όταν οι διάφορες πράξεις εντάσσονται σε ένα «συνολικό σχέδιο», λόγω του ότι επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό, ήτοι τη νόθευση του ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά, η Επιτροπή δικαιούται να καταλογίσει την ευθύνη για τις πράξεις αυτές αναλόγως της συμμετοχής στην παράβαση, η οποία λαμβάνεται υπόψη στο σύνολό της (πρβλ. απόφαση Sony, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
107      Πρβλ. απόφαση Sony (σκέψεις 63 και 64, καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
108      Πρβλ. απόφαση Sony (σκέψη 67). Συγκεκριμένα, όπως έχει επίσης διευκρινίσει το Δικαστήριο, το να απαγορευθεί στην Επιτροπή να εφαρμόσει το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων στη συμπαιγνιακή συμπεριφορά εξεταζόμενη στο σύνολό της, θα κινδύνευε να προκαλέσει τον τεχνητό κατακερματισμό μιας συνολικής αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμπεριφοράς, δυνάμενης να θίξει τη διάρθρωση της αγοράς εντός του ΕΟΧ, σε σειρά επιμέρους συμπεριφορών, με κίνδυνο οι συμπεριφορές να μην εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της Ένωσης (απόφαση Intel, σκέψη 57).
109      Βλ. απόφαση Sony (σκέψεις 66 έως 72). Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι, σε περίπτωση που η Επιτροπή προτίθεται να καταλογίσει στους αποδέκτες της ανακοίνωσης αιτιάσεων, πέραν μιας ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, και εκάστη εκ των συμπεριφορών που τη συναποτελούν, μεμονωμένως, ως διακριτή παράβαση, ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας των αποδεκτών επιβάλλει στην Επιτροπή την υποχρέωση να εκθέσει στην ανακοίνωση τα στοιχεία που είναι αναγκαία ώστε οι τελευταίοι να είναι σε θέση να κατανοήσουν ότι η Επιτροπή θα κινήσει εις βάρος τους διαδικασία τόσο για την ενιαία και διαρκή παράβαση όσο και για καθεμία από τις διακριτές παραβάσεις (σκέψη 73 της αποφάσεως αυτής).
110      Πράγματι, η θεωρία των ουσιαστικών επιπτώσεων μπορεί να εφαρμοστεί μόνο ως προς τις παραβάσεις (εν προκειμένω του δικαίου του ανταγωνισμού) όπως προβλέπονται από το δίκαιο της Ένωσης.
111      Αντιστοίχως, με το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως και το πέμπτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως.
112      Βλ. σημείο 14 των παρουσών προτάσεων.
113      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Air Canada (σκέψη 290).
114      Όπως προκύπτει από την επίδικη απόφαση και επιβεβαιώθηκε στη συνέχεια από το Γενικό Δικαστήριο στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, οι αναιρεσείουσες συμμετείχαν σε παγκόσμια σύμπραξη της οποίας τα χαρακτηριστικά ήταν τα ίδια σε όλο τον κόσμο και δεν αφορούσαν ειδικώς κάποιο συγκεκριμένο δρομολόγιο. Οι αναιρεσείουσες δεν κατόρθωσαν να αποδείξουν ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε νομικό σφάλμα ή ότι παραμόρφωσε τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε η Επιτροπή κρίνοντας, μεταξύ άλλων, ότι οι επαφές μεταξύ των αερομεταφορέων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που πραγματοποιούνταν σε τοπικό επίπεδο, περιορίζονταν στις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων και δεν αποτελούσαν μέρος της συνολικής στρατηγικής της επίδικης συμπράξεως.
115      Όπως διευκρίνισε το Γενικό Δικαστήριο, το γεγονός ότι, στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας αγοράς, η επικρινόμενη συμπεριφορά (στην περίπτωση εκείνη, μια συγκέντρωση) επηρεάζει και άλλα μέρη του κόσμου, δεν μπορεί να εμποδίσει την Ένωση να ασκήσει τον έλεγχό της επί της συμπεριφοράς αυτής η οποία επηρεάζει ουσιωδώς τον ανταγωνισμό εντός της εσωτερικής αγοράς (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 25ης Μαρτίου 1999, Gencor κατά Επιτροπής, T-102/96, EU:T:1999:65, σκέψη 98). Ειδικότερα, η εξωεδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής περιορίζεται στις συνέπειες της εν λόγω συμπεριφοράς στην εσωτερική αγορά, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις περαιτέρω επιπτώσεις της συμπεριφοράς αυτής σε άλλες περιοχές.
116      Πρόκειται για τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, ο οποίος αφορά τον τέταρτο λόγο ακυρώσεως που προβλήθηκε πρωτοδίκως.
117      Βλ., ειδικότερα, αιτιολογικές σκέψεις 889 και 1046 της επίδικης αποφάσεως.
118      Αντιθέτως, η αναφορά της Επιτροπής, στην αιτιολογική σκέψη 1210 της επίδικης αποφάσεως, ότι η έκταση της παραβάσεως (και όχι της συμπράξεως) ήταν παγκόσμια, δεν είναι ορθή. Είναι ωστόσο προφανές, λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου εκδόθηκε η απόφαση αυτή, ότι πρόκειται για σφάλμα το οποίο δεν ασκεί καμία επιρροή επί των διαπιστώσεων της Επιτροπής σχετικά με την ενιαία και διαρκή παράβαση που αποτελεί αντικείμενο της εν λόγω αποφάσεως, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο, μεταξύ άλλων, στη σκέψη 153 της αποφάσεως LATAM Airlines Group και Lan Cargo.
119      Το γεγονός αυτό διαφοροποιεί τις υπό κρίση υποθέσεις από την υπόθεση που αποτέλεσε αντικείμενο της αποφάσεως Sony, στην οποία το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι το Γενικό Δικαστήριο, έχοντας εκκινήσει από την παραδοχή ότι καθεμία από τις συμπεριφορές που συνθέτουν την προβαλλόμενη στην ανακοίνωση αιτιάσεων ενιαία και διαρκή παράβαση έπρεπε κατ’ ανάγκην να χαρακτηρισθεί ως διακριτή παράβαση, είχε υποπέσει σε σύγχυση μεταξύ των εννοιών της «συμπεριφοράς» και της «παραβάσεως» και ότι, συνεπώς, οι αναιρεσείουσες δεν είχαν τη δυνατότητα να κατανοήσουν, ελλείψει οποιασδήποτε σαφούς ενδείξεως στην ανακοίνωση αιτιάσεων, ότι η Επιτροπή προτίθετο να κινήσει διαδικασία εις βάρος τους όχι μόνο για την προβαλλόμενη στην ανακοίνωση ενιαία και διαρκή παράβαση, αλλά και για πλείονες διακριτές παραβάσεις οι οποίες συνίσταντο στις διάφορες διμερείς επαφές που μνημονεύονταν στην ανακοίνωση αυτή (βλ. σκέψεις 77 και 78 της αποφάσεως Sony).
120      Το άρθρο 16 του εν λόγω κανονισμού ορίζει, μεταξύ άλλων, ότι, όταν τα εθνικά δικαστήρια και οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών αποφαίνονται σχετικά με συμφωνίες, αποφάσεις ή πρακτικές που εμπίπτουν στα άρθρα 101 ή 102 ΣΛΕΕ και έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο αποφάσεως της Επιτροπής, δεν μπορούν να λαμβάνουν αποφάσεις που να αντιβαίνουν προς την απόφαση που έχει λάβει η Επιτροπή.
121      Επ’ αυτού, επισημαίνω, εξάλλου, ότι οι προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Glawischnig-Piesczek (C-18/18, EU:C:2019:458, σημείο 100), τις οποίες μνημονεύουν οι αναιρεσείοντες, δεν είναι συναφείς εν προκειμένω. Συγκεκριμένα, στο σημείο που επικαλούνται οι αναιρεσείουσες, ο γενικός εισαγγελέας τονίζει, κατ’ ουσίαν, ότι το δικαστήριο κράτους μέλους, όταν αποφαίνεται σχετικά με την απόσυρση πληροφοριών που έχουν δημοσιευθεί μέσω διαδικτύου σε παγκόσμια κλίμακα, πρέπει να επιδεικνύει αυτοπεριορισμό, σεβόμενο τους κανόνες διεθνούς αβροφροσύνης, και να περιορίζει τα εξωεδαφικά αποτελέσματα των αποφάσεων ασφαλιστικών μέτρων που εκδίδει σε υποθέσεις προσβολής της ιδιωτικής ζωής και του δικαιώματος της προσωπικότητας. Ανεξαρτήτως του πλαισίου του, το οποίο είναι, άλλωστε, πολύ διαφορετικό, είναι προφανές ότι, στο συγκεκριμένο χωρίο, ο γενικός εισαγγελέας αναφέρεται σε δικαστικές αποφάσεις (αποφάσεις ασφαλιστικών μέτρων) και όχι σε πραγματικές διαπιστώσεις.
122      Πιο συγκεκριμένα, η Air Canada (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Air France (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Air France-KLM (δεύτερο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως), η British Airways (πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Singapore Airlines (έβδομο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Deutsche Lufthansa (τρίτο σκέλος του μόνου λόγου αναιρέσεως), η Japan Airlines (δεύτερο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως), η Cathay Pacific (τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η KLM (τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Cargolux (πέμπτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), και η SAS Cargo Group (δεύτερο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως).
123      Βλ. σημείο 14 των παρουσών προτάσεων.
124      Πρβλ. απόφαση της 2ας Απριλίου 2009, Bouygues και Bouygues Télécom κατά Επιτροπής (C‑431/07 P, EU:C:2009:223, σκέψη 68). Συγκεκριμένα, με τις πρωτοδίκως ασκηθείσες προσφυγές τους, οι αναιρεσείουσες είχαν προβάλει πολύ λεπτομερείς λόγους ακυρώσεως σχετικούς με την έλλειψη εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής και αναγόμενους, μεταξύ άλλων, σε εσφαλμένη εφαρμογή των κριτηρίων της εφαρμογής και των ουσιαστικών επιπτώσεων, είτε όσον αφορά τον συντονισμό σχετικά με τις εισερχόμενες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων. μεμονωμένα εξεταζόμενο (και τη σημασία, καθώς και τον προβλέψιμο, ουσιώδη και άμεσο χαρακτήρα των επιπτώσεων αυτών) είτε όσον αφορά την ενιαία και διαρκή παράβαση εξεταζόμενη στο σύνολό της. Βλ., σχετικώς, το δεύτερο σκέλος του τέταρτου λόγου ακυρώσεως της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Air Canada, το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Singapore Airlines, τον τέταρτο λόγο της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Deutsche Lufthansa, το δεύτερο και το τρίτο σκέλος του έκτου λόγου της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Cargolux Airlines, το δεύτερο και το τρίτο σκέλος του τετάρτου λόγου της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση British Airways, το δεύτερο και το τρίτο σκέλος του τρίτου λόγου της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Air France, το δεύτερο και το τρίτο σκέλος του τρίτου λόγου της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Air France-KLM, το δεύτερο και το τρίτο σκέλος του τρίτου λόγου της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση KLM, το δεύτερο και το τρίτο σκέλος του έκτου λόγου της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Cathay Pacific Airways, το πρώτο σκέλος του δεύτερου λόγου της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση SAS Cargo Group, καθώς και τον πέμπτο λόγο της προσφυγής επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Japan Airlines.
125      Πιο συγκεκριμένα, η SAS Cargo Group (πρώτο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως).
126      Πιο συγκεκριμένα, η Air Canada (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως) και η Cargolux (έκτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως).
127      Οι αναιρεσείουσες προβάλλουν επίσης το επιχείρημα ότι το Γενικό Δικαστήριο, με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, προσέθεσε νέο σκεπτικό, επιχείρημα το οποίο, κατά τη γνώμη μου, συμπίπτει με το επιχείρημα περί υποκατάστασης αιτιολογίας που εξετάσθηκε στα σημεία 96 έως 101 των παρουσών προτάσεων.
128      Βλ. απόφαση Sony (σκέψεις 69 και 70 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η ανακοίνωση αιτιάσεων αποτελεί τη διαδικαστική εγγύηση περί εφαρμογής της θεμελιώδους αρχής του δικαίου της Ένωσης που απαιτεί τον σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας σε κάθε διαδικασία η οποία μπορεί να καταλήξει στην επιβολή κυρώσεως.
129      Πρβλ. απόφαση Sony (σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
130      Πρβλ. απόφαση Sony (σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
131      Το επιχείρημα αυτό συμπίπτει, κατά τη γνώμη μου, σε μεγάλο βαθμό με το επιχείρημα περί υποκατάστασης αιτιολογίας, το οποίο εξετάσθηκε στα σημεία 96 έως 101 των παρουσών προτάσεων.
132      Πρόκειται, αντιστοίχως, για τον τέταρτο λόγο ακυρώσεως, με τον οποίο προβαλλόταν εσφαλμένη εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, και το δεύτερο σκέλος του δεύτερου λόγου ακυρώσεως, με τον οποίο προβαλλόταν ότι οι προσαπτόμενες με την απόφαση συμπεριφορές ήταν νέες ή ουσιωδώς τροποποιημένες σε σχέση με την ανακοίνωση αιτιάσεων.
133      Πιο συγκεκριμένα, η Air Canada (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Air France (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως), η Air France-KLM (δεύτερο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως), η Japan Airlines (δεύτερο σκέλος του δεύτερου λόγου αναιρέσεως), η Cargolux (τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως) και η SAS Cargo Group (τρίτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως).
134      Τούτο αφορά ιδίως τις διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με την προβλεψιμότητα των επιπτώσεων και τον άμεσο χαρακτήρα τους.
135      Τούτο καταδεικνύεται επίσης από το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο χρησιμοποίησε ασαφείς όρους όπως «εφόσον», «μπορεί να» και «που μπορεί να προκύψει εξ αυτού».
136      Πρβλ. μεταξύ άλλων, απόφαση της 7ης Ιανουαρίου 2004, Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-204/00 P, C-205/00 P, C-211/00 P, C-213/00 P, C-217/00 P και C-219/00 P, EU:C:2004:6, σκέψεις 78 και 79). Συγκεκριμένα, όσον αφορά ειδικότερα τις συμπράξεις, στις περισσότερες περιπτώσεις, η ύπαρξη αντίθετης προς τον ανταγωνισμό πρακτικής ή συμφωνίας πρέπει να συναχθεί από ορισμένο αριθμό συμπτώσεων και ενδείξεων οι οποίες, συνολικά θεωρούμενες, μπορούν να αποτελέσουν, ελλείψει άλλης εύλογης εξηγήσεως, απόδειξη περί παραβάσεως των κανόνων του ανταγωνισμού. Υπό τις συνθήκες αυτές, αρκεί η δέσμη ενδείξεων που επικαλείται η Επιτροπή, συνολικώς εκτιμώμενη, να ανταποκρίνεται στην απαίτηση αυτή (πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 7ης Ιανουαρίου 2004, Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπή, C-204/00 P, C-205/00 P, C-211/00 P, C-213/00 P, C-217/00 P και C‑219/00 P, EU:C:2004:6, σκέψεις 35 έως 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
137      Λαμβανομένου υπόψη του βαθμού αποδείξεως που καθορίσθηκε στα σημεία 51 έως 57 των παρουσών προτάσεων και σύμφωνα με την εκτίμηση που ανέπτυξα στα σημεία 58 έως 75 των παρουσών προτάσεων.
138      Ως προς το τελευταίο, η Επιτροπή τονίζει, παραδείγματος χάριν, ότι «κάθε αερομεταφορέας θα μπορούσε να υπερβεί οποιοδήποτε νομικό ή τεχνικό εμπόδιο για την παροχή [των υπηρεσιών αυτών] χάρη [ιδίως] σε συμφωνίες που μπορούσε να συνάψει με άλλους αερομεταφορείς». Συναφώς, η Επιτροπή, παραπέμποντας σε άλλες αιτιολογικές σκέψεις της επίδικης αποφάσεως, ανέφερε το παράδειγμα του «interlining», ήτοι του συστήματος κράτησης και κοινής χρήσης μεταφορικής δυναμικότητας, διευκρίνισε δε ότι «το γεγονός ότι οι αερομεταφορείς συντόνιζαν την τιμολογιακή συμπεριφορά τους όσον αφορά τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και [την άρνηση καταβολής] προμηθειών επί των επιναύλων στο σύνολο των δρομολογίων παγκοσμίως [καταδείκνυε] σαφώς ότι δεν υφίστατο κανένα ανυπέρβλητο εμπόδιο για την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων σε οποιοδήποτε δρομολόγιο».
139      Το Γενικό Δικαστήριο, κατ’ αρχάς, διευκρίνισε ότι η Επιτροπή μπορούσε να καταλογίσει ευθύνη στην αναιρεσείουσα για τις επίμαχες συμπεριφορές στα μη σχετικά δρομολόγια, εφόσον αποδεικνυόταν ότι αυτή είχε την πρόθεση να συμβάλει με τη συμπεριφορά της στους κοινούς σκοπούς τους οποίους επιδίωκε το σύνολο των εμπλεκομένων αερομεταφορέων και ότι γνώριζε τις παραβατικές συμπεριφορές που σχεδίαζαν ή εφάρμοζαν οι εν λόγω αερομεταφορείς επιδιώκοντας τους ίδιους σκοπούς, στις οποίες δεν συμμετείχε άμεσα, ή ότι μπορούσε ευλόγως να τις προβλέψει και αποδεχόταν τον σχετικό κίνδυνο (σκέψη 377). Εν συνεχεία, απέρριψε τον ισχυρισμό ότι η Επιτροπή είχε καταλογίσει στην αναιρεσείουσα ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση βάσει της ιδιότητάς της ως δυνητικού ανταγωνιστή (σκέψεις 378 και 379). Τέλος έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι, λόγω των πολυάριθμων επαφών που είχε με ανταγωνιστές, η αναιρεσείουσα είτε είχε μετάσχει στον συντονισμό σχετικά με τα επίμαχα δρομολόγια, είτε γνώριζε τις σχετικές με τον συντονισμό δραστηριότητες (σκέψεις 380 έως 385).
140      Εξάλλου, η αναιρεσείουσα ουδόλως εξηγεί σε ποιον βαθμό αυτές οι νομολογιακές αναφορές θα μπορούσαν να προκαλέσουν βλάβη των δικαιωμάτων άμυνάς της.
141      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 13ης Ιουλίου 2023, Nichicon Corporation κατά Επιτροπής (C‑757/21 P, EU:C:2023:575, σκέψη 124 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
142      Υπενθυμίζεται ότι η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, που κατοχυρώνεται στα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η εν λόγω αρχή επιβάλλει να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικά παρόμοιες καταστάσεις και να μην αντιμετωπίζονται κατά τον ίδιο τρόπο διαφορετικές καταστάσεις, εκτός εάν η αντιμετώπιση αυτή δικαιολογείται αντικειμενικά (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 2020, Prysmian και Prysmian Cavi e Sistemi κατά Επιτροπής, C-601/18 P, EU:C:2020:751, σκέψη 101 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
143      Για παράδειγμα, στην απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 1999, Επιτροπή κατά AssiDomän Kraft Products κ.λπ. (C-310/97 P, EU:C:1999:407, σκέψεις 62 και 63), το Δικαστήριο έκρινε ότι η αρχή της ασφάλειας δικαίου δεν επιτρέπει, στην περίπτωση που στο πλαίσιο μιας κοινής διαδικασίας εκδόθηκαν πλείονες παρόμοιες ατομικές αποφάσεις περί επιβολής προστίμων και που μόνο ορισμένοι αποδέκτες επιδίωξαν ενώπιον δικαστηρίου και πέτυχαν την ακύρωση των αποφάσεων που τους αφορούν, να υποχρεώνεται το όργανο που εξέδωσε τις αποφάσεις να επανεξετάσει, κατόπιν αιτήσεως άλλων αποδεκτών και υπό το πρίσμα του σκεπτικού της ακυρωτικής δικαστικής αποφάσεως, τη νομιμότητα των αποφάσεων που δεν προσβλήθηκαν και να κρίνει αν, βάσει της εξετάσεως αυτής, πρέπει να επιστραφούν τα καταβληθέντα πρόστιμα.
144      Βλ. απόφαση της 16ης Ιουνίου 2016, Evonik Degussa και AlzChem κατά Επιτροπής (C‑155/14 P, EU:C:2016:446, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
145      Πρβλ. απόφαση Sony (σκέψη 101). Ειδάλλως, θα υπήρχε ο κίνδυνος το Γενικό Δικαστήριο να αντιμετωπίσει διαφορετικές καταστάσεις κατά παρόμοιο τρόπο, πράγμα που θα συνιστούσε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως (πρβλ. απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 19ης Μαΐου 2010, Χαλκόρ κατά Επιτροπής, T-21/05, EU:T:2010:205, σκέψη 104).
146      Εξάλλου, κατά πάγια νομολογία, το Γενικό Δικαστήριο δεν υποχρεούται να δικαιολογεί τη λύση που υιοθετεί σε μια υπόθεση σε σχέση με εκείνη την οποία υιοθέτησε σε άλλη υπόθεση της οποίας είχε επιληφθεί, ακόμη και αν αυτή αφορά την ίδια απόφαση (πρβλ. απόφαση της 11ης Ιουλίου 2013, Team Relocations κ.λπ. κατά Επιτροπής, C-444/11 P, EU:C:2013:464, σκέψη 66 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Πέραν αυτού, η αναιρεσείουσα αμφισβητεί την εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου, χωρίς να αποδεικνύει ότι υπήρξε παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών εκ μέρους αυτού.
147      Πρβλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 2021, Pometon κατά Επιτροπής (C-440/19 P, EU:C:2021:214, σκέψη 138 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι η άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας δεν μπορεί να οδηγεί σε διακρίσεις μεταξύ των επιχειρήσεων που έχουν μετάσχει σε παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού, κατά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται στις επιχειρήσεις αυτές.
148      Απόφαση Cargolux Airlines (σκέψεις 631 έως 647).
149      Πρόκειται για τη συμμετοχή από 26 Νοεμβρίου 2002 (αιτιολογική σκέψη 618 της επίδικης αποφάσεως) μέχρι 14 Ιανουαρίου 2004 (αιτιολογική σκέψη 660 της αποφάσεως αυτής), καθώς και από 28 Σεπτεμβρίου 2004 (αιτιολογική σκέψη 640 της εν λόγω αποφάσεως) μέχρι το πέρας της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, ήτοι μέχρι 14 Φεβρουαρίου 2006.
150      Πρβλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 2021, Pometon κατά Επιτροπής (C-440/19 P, EU:C:2021:214, σκέψη 112 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
151      Πάντως φρονώ, εκ πρώτης όψεως, ότι η αναιρεσείουσα δεν κατόρθωσε να καταδείξει ότι οι δύο συμπεριφορές δεν εντάσσονταν σε μία ενιαία και διαρκή παράβαση.
152      Εξάλλου, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το γεγονός ότι μια επιχείρηση εγκρίνει σιωπηρώς μια παράνομη πρωτοβουλία, χωρίς να αποστασιοποιείται δημοσίως από το περιεχόμενό της ή να την καταγγέλλει στις διοικητικές αρχές, έχει ως αποτέλεσμα να ενθαρρύνει τη συνέχιση της παραβάσεως και να δυσχεραίνει την αποκάλυψή της. Η συνέργεια αυτή συνιστά παθητικό τρόπο συμμετοχής στην παράβαση και είναι ικανή, συνεπώς, να θεμελιώσει την ευθύνη της οικείας επιχείρησης. Από την εν λόγω νομολογία προκύπτει ότι η Επιτροπή μπορεί να θεωρήσει ότι η παράβαση, ή η συμμετοχή επιχείρησης στην παράβαση, δεν διεκόπη, ακόμη και αν δεν διαθέτει αποδείξεις της παράβασης για ορισμένα χρονικά διαστήματα, εφόσον οι επιμέρους πράξεις που συναποτελούν την παράβαση επιδιώκουν κοινό σκοπό και μπορούν να ενταχθούν στο πλαίσιο παράβασης με ενιαίο και διαρκή χαρακτήρα, και εφόσον η οικεία επιχείρηση δεν επικαλέστηκε ενδείξεις ή αποδεικτικά στοιχεία από τα οποία να προκύπτει ότι, αντιθέτως, η παράβαση ή η συμμετοχή της σε αυτή δεν συνεχίστηκε κατά τα εν λόγω διαστήματα (βλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 2021, Pometon κατά Επιτροπής, C-440/19 P, EU:C:2021:214, σκέψεις 113 και 114 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
153      Το εν λόγω επιχείρημα διατυπώνεται στο πλαίσιο του πέμπτου λόγου αναιρέσεως και, παρεμπιπτόντως, στο πλαίσιο του τέταρτου λόγου αναιρέσεως, ο οποίος κατ’ ουσίαν, περιλαμβάνει επιχειρήματα σχετικά με την εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων όσον αφορά τη συμμετοχή της αναιρεσείουσας στην ενιαία και διαρκή παράβαση, τα οποία δεν αποτελούν αντικείμενο των παρουσών στοχευμένων προτάσεων.
154      Επομένως, τα επιχειρήματα της αναιρεσείουσας που αναλύονται κατωτέρω δεν αφορούν τη βασιμότητα της εκτιμήσεως των κρίσιμων αποδεικτικών στοιχείων εκ μέρους της Επιτροπής και του Γενικού Δικαστηρίου, εγείρουν δε, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα κατά πόσον η Επιτροπή και το Γενικό Δικαστήριο όφειλαν να τεκμηριώσουν, ως προς έκαστο αποδεικτικό στοιχείο, αν αυτό αποτελούσε άμεση απόδειξη της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως ή στοιχείο «επιβεβαιωτικό» της ερμηνείας άλλων αποδεικτικών στοιχείων.
155      Ήτοι, των επαφών που σχετίζονταν αντιστοίχως, με τα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών πριν από την 1η Μαΐου 2004 και με τα δρομολόγια Ελβετίας-τρίτων χωρών.
156      Κατά το Γενικό Δικαστήριο, «τίποτε δεν εμπόδιζε τους εμπλεκόμενους αερομεταφορείς να συντονιστούν ή να ανταλλάξουν πληροφορίες στις χώρες αυτές σχετικά με άλλες υπηρεσίες μεταφοράς εμπορευμάτων, μεταξύ των οποίων και εντός ΕΟΧ».
157      Το Γενικό Δικαστήριο προέβη στην εξέταση αυτή υπό το πρίσμα της δικής του νομολογίας, που μνημονεύεται στη σκέψη 324 της αποφάσεως Cathay Pacific Airways, κατά την οποία η Επιτροπή μπορεί να στηριχθεί σε επαφές προγενέστερες της περιόδου τελέσεως της παραβάσεως (για την οποία δεν είναι αρμόδια) προκειμένου να σχηματίσει συνολική εικόνα της καταστάσεως και, ως εκ τούτου, να επιβεβαιώσει την ερμηνεία ορισμένων αποδεικτικών στοιχείων (βλ. αποφάσεις της 8ης Ιουλίου 2008, Lafarge κατά Επιτροπής, T-54/03, EU:T:2008:255, σκέψεις 427 και 428, της 30ής Μαΐου 2006, Bank Austria Creditanstalt κατά Επιτροπής, T-198/03, EU:T:2006:136, σκέψη 89, και της 22ας Μαρτίου 2012, Slovak Telekom κατά Επιτροπής, T-458/09 και T-171/10, EU:T:2012:145, σκέψεις 45 έως 52).
158      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 25ης Ιανουαρίου 2007, Dalmine κατά Επιτροπής (C-407/04 P, EU:C:2007:53, σκέψη 63).
159      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 1ης Ιουλίου 2010, Knauf Gips κατά Επιτροπής (C-407/08 P, EU:C:2010:389, σκέψη 47). Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, η ύπαρξη πρακτικής ή συμφωνίας που θίγει τον ανταγωνισμό πρέπει να συνάγεται από ορισμένο αριθμό συμπτώσεων και ενδείξεων οι οποίες, συνολικά θεωρούμενες, μπορούν να αποτελέσουν, ελλείψει άλλης εύλογης εξήγησης, απόδειξη περί παράβασης των κανόνων του ανταγωνισμού, και ότι τέτοιου είδους στοιχεία και συμπτώσεις, όταν εκτιμώνται συνολικώς, καθιστούν δυνατή όχι μόνον την αποκάλυψη της ύπαρξης αντίθετων προς τον ανταγωνισμό συμπεριφορών ή συμφωνιών, αλλά και της διάρκειας μιας αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμπεριφοράς, καθώς και του χρονικού διαστήματος εφαρμογής συμφωνίας συνομολογηθείσας κατά παράβαση των κανόνων του δικαίου του ανταγωνισμού (πρβλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 2021, Pometon κατά Επιτροπής, C-440/19 P, EU:C:2021:214, σκέψεις 110 και 111 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Τούτο, βεβαίως, δεν εμποδίζει το Γενικό Δικαστήριο να επιλέξει, ενδεχομένως, ακριβέστερη προσέγγιση, και να αναφερθεί ρητώς στην αποδεικτική αξία ορισμένων αποδεικτικών στοιχείων (στην περίπτωση αυτή, ορισμένοι συγγραφείς κάνουν λόγο για την «“atomistic” approach of the need of corroboration»: βλ. Castillo de la Torre, F., και Gippini Fournier, E., «Evidence, Proof and Judicial Review in EU Competition Law», Elgar Competition Law and Practice, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2024, σ. 308).
160      Πρβλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (C-441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 44). Συγκεκριμένα, το γεγονός ότι μια επιχείρηση δεν συμμετείχε σε όλα τα συστατικά στοιχεία μιας σύμπραξης ή διαδραμάτισε ελάσσονα ρόλο σε όσες πτυχές συμμετείχε δεν ασκεί επιρροή για τη στοιχειοθέτηση της υπάρξεως παραβάσεως εις βάρος της, δεδομένου ότι τα στοιχεία αυτά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη μόνον κατά την εκτίμηση της σοβαρότητας της παραβάσεως και, ενδεχομένως, κατά τον καθορισμό του προστίμου (σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
161      Βλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (C-441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 46). Βλ., στη θεωρία, Cournot, M., «Participation in a Complex Infrigement: A Questionable Assessment by the Court of Justice», European Law Reporter, 2013, σ. 225 à 231· Robin, C., «Réunion avec des concurrents: parfois une preuve de participation à une entente, parfois non», Revue Lamy de la Concurrence: droit, économie, régulation, 2013, αριθ. 37, σ. 26· Muguet-Poullennec, G., «Infraction complexe et “éléments séparables”», Revue Lamy de la Concurrence: droit, économie, régulation, 2013, αριθ. 37, σ. 76 και 77.
162      Στηρίζονται στην αρχή ότι μόνον η μερική ακύρωση παρεπόμενων στοιχείων δεν μεταβάλλει την ουσία της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, κατά την έννοια της αποφάσεως της 21ης Ιανουαρίου 2016, Galp Energía España κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-603/13 P, EU:C:2016:38, σκέψη 86).
163      Οι αναιρεσείουσες παρατηρούν ότι η ίδια φράση («θα ήταν τεχνητό να υποδιαιρεθεί [η επίμαχη] συνεχής συμπεριφορά») χρησιμοποιήθηκε στην απόφαση της Επιτροπής που αποτέλεσε αντικείμενο της αποφάσεως της 4ης Ιουλίου 2013, Επιτροπή κατά Aalberts Industries κ.λπ. (C-287/11 P, EU:C:2013:445, σκέψη 61), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν ήταν δυνατόν να προβεί στη μερική ακύρωση.
164      Εξάλλου, στην απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2016, Galp Energía España κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-603/13 P, EU:C:2016:38, σκέψη 86), την οποία μνημονεύουν οι αναιρεσείουσες, το Δικαστήριο συνήγαγε απλώς το συμπέρασμα ότι, υπό τις περιστάσεις της υποθέσεως εκείνης, το γεγονός ότι τα στοιχεία για τα οποία το Γενικό Δικαστήριο είχε δεχθεί ότι δεν μπορούσαν να αποδείξουν την ευθύνη του συγκεκριμένου διαδίκου ήταν μόνο «παρεπόμενα» συστατικά στοιχεία, αποτελούσε επαρκή λόγο για να θεωρηθεί ότι μπορούσαν να «διαχωρισθούν». Ωστόσο, το συμπέρασμα αυτό δεν σημαίνει ότι, για να μπορούν να «διαχωρισθούν» ορισμένα στοιχεία, πρέπει να είναι πάντα «παρεπόμενα».
165      Επιπλέον, όσον αφορά την απόφαση της 4ης Ιουλίου 2013, Επιτροπή κατά Aalberts Industries κ.λπ. (C-287/11 P, EU:C:2013:445, σκέψεις 64 και 65), την οποία επικαλούνται οι αναιρεσείουσες, από τη σκέψη 65 της αποφάσεως αυτής προκύπτει σαφώς ότι η αναφορά περί του ότι η ίδια η Επιτροπή είχε διαπιστώσει ότι θα ήταν τεχνητό να υποδιαιρεθεί η επίμαχη συνεχής συμπεριφορά, προκειμένου να αποκλειστεί η δυνατότητα μερικής ακύρωσης, διατυπώθηκε επικουρικώς, δεδομένου ότι το Δικαστήριο στήριξε την κρίση κυρίως στο γεγονός ότι, στην απόφαση που αποτελούσε αντικείμενο της υποθέσεως εκείνης, η Επιτροπή δεν είχε αναφέρει ότι το έτερο συστατικό στοιχείο της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως συνιστούσε παράβαση.
166      Βλ., ειδικότερα, αιτιολογική σκέψη 775 της επίδικης αποφάσεως.
167      Απόφαση LATAM Airlines Group και Lan Cargo (σκέψεις 631 και 632), οι οποίες παραπέμπουν στη σκέψη 581 της εν λόγω αποφάσεως, στην οποία το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, μολονότι η Επιτροπή έσφαλε δεχόμενη ότι μπορούσε να καταλογιστεί στις αναιρεσείουσες ευθύνη για το σκέλος της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως που αφορούσε τον επίναυλο καυσίμων από τις 25 Φεβρουαρίου 2003 έως τις 21 Ιουλίου 2005, εντούτοις οι αναιρεσείουσες δεν απέδειξαν ότι η Επιτροπή είχε υποπέσει σε σφάλμα διαπιστώνοντας ότι είχαν συμμετάσχει στην εν λόγω παράβαση μετά την ημερομηνία αυτή.
168      Το συμπέρασμα αυτό μπορεί, ενδεχομένως, να είναι λιγότερο προφανές όσον αφορά την άρνηση καταβολής προμηθειών, καθόσον πρόκειται για παρεπόμενη συμπεριφορά σε σχέση με τους επιναύλους.
169      Αντιθέτως, δεν θεωρώ ότι η αιτιολογική σκέψη 871 της επίδικης αποφάσεως, την οποία επικαλείται σχετικώς η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, είναι κρίσιμη. Συγκεκριμένα, στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη, η Επιτροπή απλώς αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι ορισμένες από τις δραστηριότητες (συναντήσεις, επαφές, ανταλλαγές) που αποτελούν τα αποδεικτικά στοιχεία της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως «θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως παραβάσεις αυτές καθαυτές», χωρίς να παρέχει καμία διευκρίνιση επ’ αυτού.
170      Βλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (C-441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 46).
171      Το χρονικό σημείο ενάρξεως της προθεσμίας παραγραφής είναι η ημερομηνία παύσεως της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως, ήτοι η 14η Φεβρουαρίου 2006, σύμφωνα με το άρθρο 25, παράγραφος 2, του κανονισμού 1/2003. Επικουρικώς, η προθεσμία αυτή έληξε στις 9 Νοεμβρίου 2015, αν γίνει δεκτό ότι η προθεσμία παραγραφής ανεστάλη μέχρι την έκδοση της αποφάσεως του 2010.
172      Βλ. αποφάσεις Japan Airlines(σκέψεις 193 έως 226), British Airways (σκέψεις 220 έως 223 και 226), Cathay Pacific Airways(σκέψεις 244 έως 247) και LATAM Airlines Group και Lan Cargo (σκέψεις 133 έως 139).
173      Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για τις αρχές της ασφάλειας δικαίου, της ορθής απονομής της δικαιοσύνης, της οικονομίας της δίκης, του δημοσίου συμφέροντος κατά την εφαρμογή του δικαίου του ανταγωνισμού και της ίσης μεταχειρίσεως.
174      Βλ., μεταξύ άλλων, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs στην απόφαση Salzgitter κατά Επιτροπής (C-210/98 P, EU:C:2000:172, σημεία141 και 142) και του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση British Airways κατά Επιτροπής (C-122/16 P, EU:C:2017:406, σημείο 103).
175      Βλ. απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2012, Ευρωπαϊκή Δυναμική κατά Επιτροπής (C-469/11 P, EU:C:2012:705, σκέψεις 49 έως 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Στη σκέψη 52 της αποφάσεως αυτής, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, αντιθέτως προς τις δικονομικές προθεσμίες, η επίμαχη προθεσμία παραγραφής, καθόσον συνεπάγεται την απόσβεση του δικαιώματος ασκήσεως αγωγής, αφορά το ουσιαστικό δίκαιο, διότι θίγει την άσκηση δικαιώματος το οποίο ο ενδιαφερόμενος δεν μπορεί πλέον να επικαλεσθεί λυσιτελώς ενώπιον δικαστηρίου. Στη σκέψη 53 της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο επισήμανε, επιπλέον, ότι η προθεσμία παραγραφής, που προβλέπεται στο άρθρο 46, παράγραφος 1, του Οργανισμού του Δικαστηρίου, σκοπεί ιδίως, αφενός, να διασφαλίσει την προστασία των δικαιωμάτων του ζημιωθέντος, δεδομένου ότι αυτός πρέπει να έχει στη διάθεσή του επαρκές χρονικό διάστημα για να συγκεντρώσει τα απαραίτητα στοιχεία προκειμένου να ασκήσει ενδεχόμενη αγωγή, και, αφετέρου, να αποτρέψει το ενδεχόμενο ο ζημιωθείς να καθυστερεί επ’ αόριστον την άσκηση του δικαιώματός του προς αποζημίωση. Η προθεσμία αυτή προστατεύει, εν τέλει, τόσο τον ζημιωθέντα όσο και τον υπαίτιο της ζημίας. Την ίδια αρχή εφάρμοσε το Δικαστήριο και για την προθεσμία παραγραφής που προβλέπεται στο άρθρο 10, παράγραφος 3, της οδηγίας 2014/104/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 2014, σχετικά με ορισμένους κανόνες που διέπουν τις αγωγές αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2014, L 349, σ. 1) (βλ. απόφαση της 22ας Ιουνίου 2022, Volvo και DAF Trucks, C-267/20, EU:C:2022:494, σκέψεις 45 έως 47).
176      Βλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2016, Marchiani κατά Κοινοβουλίου (C-566/14 P, EU:C:2016:437, σκέψη 94). Στην περίπτωση εκείνη, επρόκειτο για απαίτηση σχετική με την αποζημίωση βουλευτικής επικουρίας που εσφαλμένα είχε λάβει ο αναιρεσείων.
177      Πράγματι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η εν λόγω προθεσμία ασκήσεως προσφυγής είναι δημοσίας τάξεως, δεδομένου ότι έχει θεσπιστεί με σκοπό να εξασφαλίζεται η σαφήνεια και η βεβαιότητα των εννόμων καταστάσεων και να αποφεύγεται οποιαδήποτε διάκριση ή αυθαίρετη μεταχείριση κατά την απονομή της δικαιοσύνης. Ο δικαστής της Ένωσης οφείλει να ελέγξει, αυτεπαγγέλτως, κατά πόσον τηρήθηκε η προθεσμία αυτή (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 1997, Coen, C-246/95, EU:C:1997:33, σκέψη 21).
178      Βλ. απόφαση της 13ης Ιουλίου 2000, Salzgitter κατά Επιτροπής (C-210/98 P, EU:C:2000:397, σκέψεις 55 και 56), που αφορούσε τη συμβατότητα, στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ, μιας ενίσχυσης που είχε κοινοποιηθεί μετά τη λήξη της προθεσμίας κοινοποιήσεως που προβλεπόταν στον πέμπτο κώδικα ενισχύσεων προς τη βιομηχανία σιδήρου και χάλυβα [απόφαση 3855/91/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 27ης Νοεμβρίου 1991, που θεσπίζει κοινοτικούς κανόνες για τις ενισχύσεις προς τη βιομηχανία σιδήρου και χάλυβα (ΕΕ 1991, L 362, σ. 57)], καθώς και ορισμένες αποφάσεις που αφορούσαν την προβλεπόμενη αποκλειστική προθεσμία για την έκδοση αποφάσεων στο πλαίσιο του Ταμείου Συνοχής (απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, Ισπανία κατά Επιτροπής, C-192/13 P, EU:C:2014:2156, σκέψη 103) και του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) (απόφαση της 24ης Ιουνίου 2015, Ισπανία κατά Επιτροπής, C-263/13 P, EU:C:2015:415, σκέψη 57).
179      Το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε σε ανάλογο συμπέρασμα στην απόφαση της 13ης Μαΐου 2014, McBride κ.λπ. κατά Επιτροπής (T-458/10 έως T-467/10 και T-471/10, EU:T:2014:249, σκέψεις 25 έως 36), η οποία επικυρώθηκε κατ’ αναίρεση με την απόφαση της 14ης Ιουνίου 2016, Επιτροπή κατά McBride κ.λπ. (C-361/14 P, EU:C:2016:434). Βλ., στη θεωρία, Clausen, F., Les moyens d’ordre public devant la Cour de justice de l’Union européenne, Collection droit de l’Union européenne, Bruylant, Namur, 2018, σ. 185 έως 187, 223 και 247.
180      Όσον αφορά την εκτίμηση περί του ποινικού χαρακτήρα των διοικητικών διώξεων και κυρώσεων, υπενθυμίζεται ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, τρία κριτήρια είναι κρίσιμα. Το πρώτο είναι ο νομικός χαρακτηρισμός της παραβάσεως κατά το εσωτερικό δίκαιο, το δεύτερο είναι η ίδια η φύση της παραβάσεως και το τρίτο είναι ο βαθμός σοβαρότητας της κυρώσεως που ενδέχεται να επιβληθεί στον παραβάτη (πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson, C-617/10, EU:C:2013:105, σκέψη 35).
181      Κατ’ εφαρμογήν των κριτηρίων που διατύπωσε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) στην απόφαση της 8ης Ιουνίου 1976, Engel κ.λπ. κατά Κάτω Χωρών, CE:ECHR:1976:0608JUD000510071 (βλ., επίσης, απόφαση του ΕΔΔΑ της 27ης Σεπτεμβρίου 2011, A. Menarini Diagnostis κατά Ιταλίας, CE:ECHR:2011:0927JUD004350908, § 39 έως 44). Ορισμένοι γενικοί εισαγγελείς (μεταξύ των οποίων, ο γενικός εισαγγελέας Y. Bot στις προτάσεις του στην υπόθεση ThyssenKrupp Nirosta κατά Επιτροπής, C-352/09 P, EU:C:2010:635, σημείο 49, και ο γενικός εισαγγελέας G. Pitruzzella στις προτάσεις του στην υπόθεση Whiteland Import Export, C-308/19, EU:C:2020:639, σημείο 91) επισήμαναν ρητώς ότι τα πρόστιμα που προβλέπονται στο άρθρο 23 του κανονισμού 1/2003 «προσομοιάζουν, βάσει της φύσεως και της σημασίας τους, με ποινικές κυρώσεις» και ότι η σχετική διαδικασία «διαθέτει επομένως “ποινική φύση” κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ». Όσον αφορά το Δικαστήριο, βλ. απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Schindler Holding κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-501/11 P, EU:C:2013:522, σκέψη 33).
182      Βλ. κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά τα δικαιώματα άμυνας, απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2023, Crédit agricole και Crédit agricole Corporate and Investment Bank κατά Επιτροπής (T-113/17, EU:T:2023:847, σκέψεις 46 και 47). Συγκεκριμένα, κατά τη διατύπωση που χρησιμοποιεί το ΕΔΔΑ, δεδομένου ότι η διαδικασία επιβολής προστίμου δεν αποτελεί μέρος του «σκληρού πυρήνα» του ποινικού δικαίου, οι εγγυήσεις που παρέχει το ποινικό σκέλος του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ δεν πρέπει κατ’ ανάγκην να εφαρμόζονται με την ίδια αυστηρότητα (βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 23ης Νοεμβρίου 2006, Jussila κατά Φινλανδίας, CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, § 43).
183      Το Δικαστήριο έχει κρίνει, κατ’ ουσίαν, ότι τα άρθρα 101 ΣΛΕΕ και 102 ΣΛΕΕ αποτελούν διατάξεις δημοσίας τάξεως οι οποίες πρέπει να εφαρμόζονται αυτεπαγγέλτως από τα εθνικά δικαστήρια (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 1ης Ιουνίου 1999, Eco Swiss, C-126/97, EU:C:1999:269, σκέψη 39, και της 13ης Ιουλίου 2006, Manfredi κ.λπ., C-295/04 έως C‑298/04, EU:C:2006:461, σκέψη 31).
184      Οι αναιρεσείουσες επικαλούνται σχετικώς αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων.
185      Ορισμένοι συγγραφείς κάνουν, συναφώς, λόγο για «δημόσια τάξη κατεύθυνσης και όχι προστασίας», η οποία έχει ως σκοπό την καλύτερη οργάνωση της κοινωνίας και της οικονομίας, προς το γενικό συμφέρον (πρβλ. Petit, N., Droit européen de la concurrence,
Παρίσι, 2013, σ. 39).
186      Βλ. σημείο 126 των παρουσών προτάσεων.
187      Πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2017, British Airways κατά Επιτροπής (C‑122/16 P, EU:C:2017:861, σκέψη 98).
188      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 8ης Ιουλίου 1999, Shell κατά Επιτροπής (C-234/92 P, EU:C:1999:361, σκέψη 68), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν θα μπορούσε να υποχρεωθεί να διατάξει την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας, λόγω της προβαλλόμενης υποχρεώσεως αυτεπάγγελτης εξετάσεως λόγων δημοσίας τάξεως, παρά μόνο βάσει πραγματικών στοιχείων περιλαμβανόμενων στη δικογραφία (βλ., στη θεωρία, Corthaut, T., EU Ordre Public, Alphen aan den Rijn, 2012, σ. 226).
189      Το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως επισημάνει ότι η ύπαρξη μέσων αποζημιώσεως αστικής φύσεως μπορεί να επιτελεί και λειτουργία δημοσίου συμφέροντος, στον βαθμό που τα εν λόγω μέσα μπορούν να αποθαρρύνουν τις παραβάσεις των κανόνων ανταγωνισμού (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2001, Courage και Crehan, C-453/99, EU:C:2001:465, σκέψεις 26 και 27). Πάντως, φρονώ ότι η δυνατότητα αμφισβητήσεως στο διηνεκές μιας αποφάσεως που διαπιστώνει παράβαση, η οποία, σύμφωνα με το άρθρο 16 του κανονισμού 1/2003, είναι δεσμευτική για τα εθνικά δικαστήρια, αφήνει τους ζημιωθέντες σε κατάσταση αβεβαιότητας ως προς την πιθανότητα εξακολούθησης της παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού μέσω επαναλαμβανόμενων ενεργειών.
190      Υπενθυμίζεται ότι το σύστημα δικαστικού ελέγχου των αποφάσεων της Επιτροπής που αφορούν τις διαδικασίες εφαρμογής των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ συνίσταται στον κατ’ άρθρο 263 ΣΛΕΕ έλεγχο νομιμότητας των πράξεων των θεσμικών οργάνων, ο οποίος είναι δυνατό να συμπληρωθεί, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 261 ΣΛΕΕ και του άρθρου 31 του κανονισμού 1/2003, και κατόπιν αιτήματος του προσφεύγοντος, από την εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου άσκηση πλήρους δικαιοδοσίας όσον αφορά τις κυρώσεις που επιβάλλονται στον τομέα αυτόν από την Επιτροπή (βλ. αποφάσεις της 25ης Ιουλίου 2018, Orange Polska κατά Επιτροπής, C-123/16 P, EU:C:2018:590, σκέψη 104 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 12ης Ιανουαρίου 2023, Lietuvos geležinkeliai κατά Επιτροπής, C-42/21 P, EU:C:2023:12, σκέψεις 151 και 152 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
191      Πρόκειται για τους κύκλους εργασιών των πωλήσεων που είχαν πραγματοποιήσει οι αναιρεσείουσες στα δρομολόγια που εκτελούνταν αποκλειστικά στο εσωτερικό της Δανίας, της Σουηδίας και της Νορβηγίας, οι οποίοι, κατά τη διοικητική διαδικασία, είχαν εξαιρεθεί από τον υπολογισμό κατόπιν αιτήματος των αναιρεσειουσών (βλ. απόφαση SAS Cargo Group, σκέψεις 926 έως 931).
192      Βλ. απόφαση SAS Cargo Group (σκέψη 939).
193      Στη σκέψη 936 της αποφάσεως SAS Cargo Group, το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι ο επίμαχος κύκλος εργασιών «εμπίπτει προφανώς στο πεδίο εφαρμογής της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως» και ότι «δεν θα αποτελούσε ορθή εκτίμηση της οικονομικής σημασίας της παραβάσεως αυτής και του ρόλου που διαδραμάτισε συναφώς κάθε εμπλεκόμενος αερομεταφορέας αν δεν έπρεπε να ληφθεί υπόψη αυτός ο κύκλος εργασιών για τον υπολογισμό του ποσού του προστίμου».
194      Απόφαση SAS Cargo Group (σκέψη 940).
195      Κατευθυντήριες γραμμές για τη μέθοδο υπολογισμού των προστίμων που επιβάλλονται κατ’ εφαρμογή του άρθρου 23, παράγραφος 2, σημείο α), του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 (ΕΕ 2006, C 210, σ. 2).
196      Απόφαση SAS Cargo Group (σκέψεις 932 έως 933).
197      Ειδικότερα, ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας σε κάθε διαδικασία που μπορεί να καταλήξει σε επιβολή κυρώσεων, ιδίως προστίμων ή χρηματικών ποινών, αποτελεί θεμελιώδη αρχή του δικαίου της Ένωσης, την οποία έχει επανειλημμένως υπογραμμίσει στη νομολογία του το Δικαστήριο. Στο πλαίσιο της κατ’ αναίρεση διαδικασίας, ο έλεγχος του Δικαστηρίου έχει ως αντικείμενο, αφενός, να εξεταστεί κατά πόσον το Γενικό Δικαστήριο έλαβε υπόψη, με ορθό από νομικής απόψεως τρόπο, όλους τους ουσιώδεις παράγοντες για να αξιολογήσει τη σοβαρότητα μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς υπό το πρίσμα των άρθρων 101 ΕΚ και 102 ΣΛΕΕ, καθώς και του άρθρου 23 του κανονισμού 1/ 2003, και, αφετέρου, να εξακριβωθεί αν το Γενικό Δικαστήριο απάντησε επαρκώς κατά νόμο στο σύνολο των επιχειρημάτων του αναιρεσείοντος με τα οποία ζητείτο η εξαφάνιση ή μείωση του προστίμου (πρβλ. απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2007, Groupe Danone κατά Επιτροπής, C-3/06 P, EU:C:2007:88, σκέψεις 68 και 69 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
198      Πρβλ. απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2012, M. (C-277/11, EU:C:2012:744, σκέψη 85 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
199      Πρβλ. απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 2009, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας κ.λπ. (C-89/08 P, EU:C:2009:742, σκέψεις 50 έως 52 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
200      Επί της έννοιας της «προβλεψιμότητας», βλ. απόφαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2013, Alliance One International κατά Επιτροπής (C-679/11 P, EU:C:2013:606, σκέψη 111).
201      Πρβλ. απόφαση της 28ης Μαΐου 2013, Abdulrahim κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (C‑239/12 P, EU:C:2013:331, σκέψη 49). Επιπλέον, όπως έχει επισημάνει το Γενικό Δικαστήριο, η Επιτροπή δεν υποχρεούται, εφόσον ανέφερε τα πραγματικά και τα νομικά στοιχεία επί των οποίων θα στηρίξει τον εκ μέρους της υπολογισμό του ποσού των προστίμων, να διευκρινίσει με ποιον τρόπο θα χρησιμοποιήσει καθένα από τα στοιχεία αυτά για τον καθορισμό του ύψους του προστίμου. Η παροχή στοιχείων σχετικά με το ύψος των προστίμων των οποίων μελετάται η επιβολή, πριν παρασχεθεί στις επιχειρήσεις η δυνατότητα να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους επί των αιτιάσεων που ελήφθησαν υπόψη κατ’ αυτών, θα προδίκαζε κατά τρόπο ανάρμοστο την απόφαση της Επιτροπής (βλ. απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 7ης Νοεμβρίου 2019, Campine και Campine Recycling κατά Επιτροπής, T‑240/17, EU:T:2019:778, σκέψη 356 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η ίδια αρχή πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ισχύει και όταν το Γενικό Δικαστήριο υποκαθιστά την εκτίμηση της Επιτροπής με τη δική του εκτίμηση όσον αφορά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου ασκώντας την πλήρη δικαιοδοσία του.
202      Συγκεκριμένα, υπενθυμίζεται ότι η υποχρέωση αιτιολόγησης την οποία υπέχει το Γενικό Δικαστήριο βάσει του άρθρου 296, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ και του άρθρου 36 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβάλλει στο Γενικό Δικαστήριο να εκθέτει με σαφήνεια και χωρίς αμφισημία τη συλλογιστική που ακολούθησε, ώστε να παρέχεται η δυνατότητα στους μεν ενδιαφερομένους να γνωρίζουν τους λόγους για τους οποίους ελήφθη η απόφαση, στο δε Δικαστήριο να ασκήσει τον δικαστικό του έλεγχο. Η υποχρέωση αιτιολόγησης δεν επιβάλλει στο Γενικό Δικαστήριο να παραθέσει αιτιολογία που να ακολουθεί σε όλη τους την έκταση και έναν προς έναν όλους τους συλλογισμούς που διατύπωσαν οι διάδικοι. Συνεπώς, η αιτιολογία μπορεί να συνάγεται εμμέσως, υπό τον όρο ότι παρέχει στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να αντιληφθούν το σκεπτικό στο οποίο στηρίχθηκε το Γενικό Δικαστήριο και στο Δικαστήριο επαρκή στοιχεία για την εκ μέρους του άσκηση του αναιρετικού ελέγχου (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, United Parcel Service κατά Επιτροπής, C‑297/22 P, EU:C:2023:1027, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Ειδικότερα, στο πλαίσιο της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως που υπέχει, το Γενικό Δικαστήριο οφείλει να εκθέσει λεπτομερώς τους παράγοντες που λαμβάνει υπόψη κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου (βλ. απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2016, Trafilerie Meridionali κατά Επιτροπής, C-519/15 P, EU:C:2016:682, σκέψη 52).
203      Συγκεκριμένα, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η υποχρέωση αιτιολογήσεως από το Γενικό Δικαστήριο, η οποία αποτελεί ουσιώδη τύπο, πρέπει να διακρίνεται από το ζήτημα του βασίμου της αιτιολογίας, δεδομένου ότι το ζήτημα αυτό αφορά την ουσιαστική νομιμότητα της επίδικης πράξεως (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, Jouvin κατά Επιτροπής, C-719/21 P, EU:C:2023:15, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
204      Βλ. σημεία 190 έως 192 των παρουσών προτάσεων.
205      C-70/23 P (EU:C:2024:105, σκέψεις 41 και 42).
206      Πρβλ., επίσης, απόφαση της 25ης Ιουλίου 2018, Orange Polska κατά Επιτροπής (C-123/16 P, EU:C:2018:590, σκέψη106 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
207      Βλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2016, Galp Energía España κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑603/13 P, EU:C:2016:38, σκέψεις 75 έως 77 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
208      Με άλλα λόγια, η δικαιοδοσία αυτή ασκείται «κατόπιν αιτήματος των προσφευγόντων» (πρβλ., μεταξύ άλλων, διάταξη της 7ης Ιουλίου 2016, Westfälische Drahtindustrie και Pampus Industriebeteiligungen κατά Επιτροπής, C-523/15 P, EU:C:2016:541, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Στην πράξη, το Δικαστήριο δεν είναι πολύ αυστηρό επ’ αυτού, έχοντας κρίνει, για παράδειγμα, ότι το αίτημα για μεταρρύθμιση του προστίμου μπορεί να περιέχεται σιωπηρώς στο αίτημα περί ακυρώσεως (βλ. απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Parker Hannifin Manufacturing και Parker-Hannifin, C-434/13 P, EU:C:2014:2456, σκέψη 83).
209      Βλ., επίσης, διάταξη της 7ης Ιουλίου 2016, Westfälische Drahtindustrie και Pampus Industriebeteiligungen κατά Επιτροπής (C-523/15 P, EU:C:2016:541, σκέψη 34). Συναφώς, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, αντιθέτως προς τα προκύπτοντα από το άρθρο 23 του κανονισμού 1/2003, το οποίο παρέχει στην Επιτροπή την εξουσία να επιβάλλει πρόστιμα για παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού, το άρθρο 31 του εν λόγω κανονισμού απονέμει στο Γενικό Δικαστήριο πλήρη δικαιοδοσία η οποία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εξουσίας του να αποφαίνεται επί των προσφυγών που ασκούνται κατά των αποφάσεων με τις οποίες η Επιτροπή επέβαλε τέτοιο πρόστιμο. Κατά συνέπεια, το άρθρο 31 του κανονισμού 1/2003 δεν έχει ως σκοπό να παράσχει στο Γενικό Δικαστήριο την εξουσία να επιβάλει νέο πρόστιμο νομικώς διάφορο από εκείνο που καθόρισε η Επιτροπή, αλλά συμπληρώνει τον δικαστικό έλεγχο παρέχοντας στο Γενικό Δικαστήριο τη δυνατότητα να τροποποιήσει το ύψος του αρχικώς επιβληθέντος προστίμου (απόφαση της 4ης Ιουλίου 2024, Westfälische Drahtindustrie και Pampus Industriebeteiligungen κατά Επιτροπής, C-70/23 P, EU:C:2024:580, σκέψη 41).
210      Πρβλ. απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2011, Χαλκόρ κατά Επιτροπής (C-386/10 P, EU:C:2011:815, σκέψη 64). Βλ. επίσης, κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2018, Infineon Technologies κατά Επιτροπής (C-99/17 P, EU:C:2018:773, σκέψεις 108 και 109). Στην απόφαση εκείνη, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, δεδομένου ότι η αναιρεσείουσα δεν είχε αμφισβητήσει λυσιτελώς, ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, όλες τις εκτιμήσεις που διατυπώνονταν στην επίδικη απόφαση, δεν μπορούσε να ισχυριστεί ότι το Γενικό Δικαστήριο έσφαλε ως προς την έκταση της πλήρους δικαιοδοσίας του. Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ακόμη και ο δυσανάλογος χαρακτήρας προστίμου που έχει επιβληθεί με απόφαση της Επιτροπής, εφόσον δεν συνιστά λόγο δημοσίας τάξεως, δεν αποτελεί αντικείμενο αυτεπάγγελτου ελέγχου εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου (βλ. απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013, Viega κατά Επιτροπής, C-276/11 P, EU:C:2013:163, σκέψη 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
211      Ειδικότερα, η αρχή ne ultra petita απαγορεύει στον δικαστή που επιλαμβάνεται προσφυγής ακυρώσεως να αποφανθεί πέραν των αιτημάτων των διαδίκων. Η απαγόρευση αυτή αποτελεί έκφραση της αρχής της διαθέσεως, κατά την οποία οι διάδικοι καθορίζουν το αντικείμενο της διαφοράς, ο δε δικαστής οφείλει να αποφαίνεται αποκλειστικώς και μόνον επί όλων όσων του ζητούν οι διάδικοι (βλ., μεταξύ άλλων, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Επιτροπή κατά Alrosa, C-441/07 P, EU:C:2009:555, σημείο 146 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση British Airways κατά Επιτροπής, C-122/16 P, EU:C:2017:406, σημεία 83 και 84).
212      Βλ., για παράδειγμα, Bernardeau, L., και Christienne, J.-P., Les amendes en droit de la concurrence: pratique décisionnelle et contrôle juridictionnel du droit de l’Union,
Βρυξέλλες, 2013, σ. 795 à 883· Forrester, I. S., «A Challenge for Europe’s Judges: The Review of Fines in Competition Cases», European Law Review,
τόμος 36, αριθ. 2, 2011, σ. 185 έως 207· Wahl, N., «Enjeu et limites actuelles de la jurisprudence relative à la compétence de pleine juridiction conférée au juge de l’Union en matière de concurrence», σε  Tizzano, A. (επιμ.), La Cour de justice de l’Union européenne sous la présidence de Vassilios Skouris (2003-2015), Liber amicorum Vassilios Skouris,
Βρυξέλλες, 2015, σ. 727 έως 740· Expert, H., και Poullet, C., «La compétence de pleine juridiction conférée au juge de l’Union en matière de concurrence: complément ou accessoire du contrôle de légalité ?», σε Giacobbo Peyronnel, V., και Verdure, Ch. (επιμ.), Contentieux du droit de la concurrence de l’Union européenne,
Βρυξέλλες, 2017, σ. 545 έως 592.
213      Βλ., ιδίως, Cournot, M., «L’interdiction de statuer ultra petita s’applique-t-elle au juge de l’amende ?», Revue des Affaires Européennes, 2015, αριθ. 1, σ. 123 και 124· Lenaerts, K., Gutman, K. ‚και Nowak, J. T., EU Procedural Law,
Οξφόρδη, 2023, σ. 635 έως 638. Ορισμένοι συγγραφείς τάσσονται υπέρ μιας ευρείας δυνατότητας αποφάσεως ultra petita, επισημαίνοντας ότι δεν είναι δυνατόν να αναμένεται από τον προσφεύγοντα να ζητήσει την αύξηση του προστίμου του (πρβλ. Christienne, J.-P., «Le contrôle juridictionnel des amendes après l’arrêt Telefónica: la pleine juridiction entre effervescence et évanescence», Concurrence, 2014, σ. 31, καθώς και Gaulard, G., La pleine juridiction du juge de l’Union européenne en droit de la concurrence,
Βρυξέλλες, 2020, σ. 273), αν και, στην πράξη, δεν είναι σπάνιο η Επιτροπή να ζητεί, κυρίως μέσω ανταιτημάτων, την αύξηση του ποσού του προστίμου (βλ., ιδίως, Barbier de La Serre, É., και Lagathu, E., «The Law on Fines Imposed in EU Competition Proceedings: On the Road to Consistency», Journal of European competition law & practice, 2014, σ. 400). Άλλοι συγγραφείς διαπιστώνουν ότι ο δικαστής της Ένωσης είναι μάλλον επιφυλακτικός ως προς την αύξηση του προστίμου (βλ. Castillo de la Torre, F., και Gippini Fournier, E., «Evidence, Proof and Judicial Review in EU Competition Law», όπ.π., σ. 465 έως 470).
214      Βλ., ιδίως, Clausen, F., Les moyens d’ordre public devant la Cour de justice de l’Union européenne,
όπ.π., σ. 407 έως 413.
215      Μολονότι η Επιτροπή υποστηρίζει, στις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι η πλήρης δικαιοδοσία «μπορεί να υπερισχύει της αρχής “ne ultra petita”, επισημαίνω ότι, μέχρι σήμερα, το Δικαστήριο δεν έχει επικυρώσει την προσέγγιση αυτή, μολονότι είχε προταθεί από ορισμένους γενικούς εισαγγελείς. Βλ., για παράδειγμα, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Poiares Maduro στην υπόθεση Groupe Danone κατά Επιτροπής (C-3/06 P, EU:C:2006:720, σημείο 49) και του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Επιτροπή κατά Tomkins (C-286/11 P, EU:C:2012:499, σημείο 37), όσον αφορά τον περιορισμένο ρόλο του κανόνα ne ultra petita ως ορίου στην άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας από τον δικαστή της Ένωσης, καθώς και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Fresh Del Monte Produce κατά Επιτροπής και Επιτροπή κατά Fresh Del Monte Produce (C-293/13 P και C‑294/13 P, EU:C:2014:2439, σημείο 273), σχετικά με τη μη απαγόρευση της reformatio in peius όσον αφορά τη δυνατότητα αύξησης του προστίμου.
216      Συγκεκριμένα, κατά πάγια νομολογία, ο έλεγχος πλήρους δικαιοδοσίας που ασκεί το Γενικό Δικαστήριο συνεπάγεται ότι ελέγχει τόσο τα νομικά όσο και τα πραγματικά ζητήματα και ότι έχει την εξουσία να εκτιμά τα αποδεικτικά στοιχεία, να ακυρώνει την προσβαλλόμενη απόφαση και να τροποποιεί το ποσό των προστίμων (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 8ης Δεκεμβρίου 2011, Χαλκόρ κατά Επιτροπής, C-386/10 P, EU:C:2011:815, σκέψη 67, και KME Germany κ.λπ. κατά Επιτροπής, C-389/10 P, EU:C:2011:816, σκέψη 133). Αφ’ ης στιγμής το Γενικό Δικαστήριο καλείται να ασκήσει έλεγχο πλήρους δικαιοδοσίας, ο έλεγχος αυτός εκτείνεται σε όλες τις κρίσιμες πραγματικές περιστάσεις (βλ. μνημονευόμενη νομολογία στο σημείο 183 των παρουσών προτάσεων). Για παράδειγμα, η μερική ακύρωση της διαπιστώσεως περί παραβάσεως μπορεί να οδηγήσει το Γενικό Δικαστήριο σε επανεκτίμηση του ποσού του προστίμου «λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των περιστάσεων της υπό κρίση υποθέσεως» (βλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens, C-441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 82). Όπως έχει επανειλημμένως επισημάνει το Γενικό Δικαστήριο, το ποσό του προστίμου δεν μπορεί να παραμείνει αμετάβλητο εφόσον έχει προκύψει από τη συνεκτίμηση ενός πραγματικού στοιχείου το οποίο είναι κατ’ ουσίαν ανακριβές (πρβλ. απόφαση της 12ης Ιουλίου 2019, Quanta Storage κατά Επιτροπής, T-772/15, EU:T:2019:519, σκέψη 276 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
217      Για παράδειγμα, η μερική ακύρωση της διαπιστώσεως περί παραβάσεως μπορεί να οδηγήσει το Γενικό Δικαστήριο σε επανεκτίμηση του ποσού του προστίμου «λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των περιστάσεων της υπό κρίση υποθέσεως» (βλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens, C-441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 82). Βλ., επίσης, στη θεωρία, Clausen, F., Les moyens d’ordre public devant la Cour de justice de l’Union européenne,
όπ.π., σ. 395.
218      Συγκεκριμένα, το petitum των αναιρεσειουσών αφορούσε την αναθεώρηση του προστίμου στο πλαίσιο της πλήρους δικαιοδοσίας, όπερ έπραξε το Γενικό Δικαστήριο κάνοντας εν μέρει δεκτό το αίτημά τους.
219      Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει, μεταξύ άλλων, ότι μόνον η άσκηση ένδικης προσφυγής δεν συνεπάγεται την οριστική μεταβίβαση, στον δικαστή της Ένωσης, της εξουσίας επιβολής κυρώσεων (βλ. απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής, C-238/99 P, C-244/99 P, C-245/99 P, C-247/99 P, C-250/99 P έως C‑252/99 P και C-254/99 P, EU:C:2002:582, σκέψη 693) και ότι η άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας δεν ισοδυναμεί με αυτεπάγγελτο έλεγχο, το δε Γενικό Δικαστήριο δεν υποχρεούται να προβαίνει αυτεπαγγέλτως σε εκ νέου πλήρη εξέταση της δικογραφίας (πρβλ. απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2011, Χαλκόρ κατά Επιτροπής, C-386/10 P, EU:C:2011:815, σκέψεις 64 έως 66).
220      Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η πλήρης δικαιοδοσία την οποία έχει το Γενικό Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 31 του κανονισμού 1/2003 αφορά μόνον την εκ μέρους του εκτίμηση του προστίμου που έχει επιβάλει η Επιτροπή, εξαιρουμένης κάθε τροποποιήσεως των συστατικών στοιχείων της παραβάσεως την οποία η Επιτροπή νομίμως διαπίστωσε στην απόφαση η οποία έχει υποβληθεί στην κρίση του Γενικού Δικαστηρίου (βλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2016, Galp Energía España κ.λπ. κατά Επιτροπής, C--603/13 P, EU:C:2016:38, σκέψη 77). Βλ., στη θεωρία, Bernardeau, L., και Christienne, J.-P., Les amendes en droit de la concurrence: pratique décisionnelle et contrôle juridictionnel du droit de l’Union,
όπ.π., σ. 868· Expert, H., και Poullet, C., «La compétence de pleine juridiction conférée au juge de l’Union en matière de concurrence: complément ou accessoire du contrôle de légalité ?», όπ.π., σ. 563 και 564, και, κριτικά, Gaulard, G., La pleine juridiction du juge de l’Union européenne en droit de la concurrence,
όπ.π., σ. 222 έως 228.
221      Επισημαίνω ότι οι αναιρεσείουσες στην υπόθεση SAS Cargo Group δεν παρέχουν καμία εξήγηση σχετικά με την προβαλλόμενη παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας. Υπενθυμίζεται ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η αρχή αυτή παραβιάζεται αν δικαστική απόφαση ή επίσημη δήλωση σχετικά με κατηγορούμενο περιέχει σαφή δήλωση ότι ο ενδιαφερόμενος διέπραξε την προσαπτόμενη παράβαση, χωρίς να υπάρχει καταδίκη του με ισχύ δεδικασμένου. Στο πλαίσιο αυτό, υπογραμμίζεται η σημασία που έχουν η επιλογή της διατύπωσης που χρησιμοποίησαν οι δικαστικές αρχές, οι συγκεκριμένες περιστάσεις υπό τις οποίες χρησιμοποιήθηκε η διατύπωση αυτή, καθώς και η φύση και το πλαίσιο της σχετικής διαδικασίας (βλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 2021, Pometon κατά Επιτροπής, C-440/19 P, EU:C:2021:214, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
222      Κατά πάγια νομολογία, ναι μεν δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, όταν αποφαίνεται επί νομικών ζητημάτων κατ’ αναίρεση, να υποκαθιστά για λόγους επιείκειας την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου αποφαινόμενου, στο πλαίσιο άσκησης της πλήρους δικαιοδοσίας του, επί του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται σε επιχειρήσεις λόγω παράβασης κανόνων του δικαίου της Ένωσης, πλην όμως το Γενικό Δικαστήριο δεσμεύεται από ορισμένες υποχρεώσεις, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται η υποχρέωση αιτιολόγησης, την οποία υπέχει βάσει του άρθρου 36 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο έχει εφαρμογή και στο Γενικό Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 53, πρώτο εδάφιο, του ίδιου Οργανισμού, καθώς και η αρχή της ίσης μεταχείρισης (πρβλ. απόφαση της 12 Ιανουαρίου 2023, Lietuvos geležinkeliai κατά Επιτροπής, C-42/21 P, EU:C:2023:12, σκέψεις 153 και 154 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Επιπλέον, η παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως λόγω διαφορικής μεταχειρίσεως προϋποθέτει ότι οι σχετικές καταστάσεις είναι συγκρίσιμες λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των στοιχείων που τις χαρακτηρίζουν. Τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν διάφορες καταστάσεις και, συνακόλουθα, καταδεικνύουν τον παρεμφερή χαρακτήρα τους πρέπει, ειδικότερα, να προσδιορίζονται και να εκτιμώνται υπό το πρίσμα του αντικειμένου και του σκοπού της πράξεως της Ένωσης που θεσπίζει την επίμαχη διάκριση. Πρέπει, επιπλέον, να λαμβάνονται υπόψη οι αρχές και οι σκοποί του τομέα στον οποίο εμπίπτει η επίμαχη πράξη (βλ. απόφαση της 11ης Ιουλίου 2013, Team Relocations κ.λπ. κατά Επιτροπής, C-444/11 P, EU:C:2013:464, σκέψη 187 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
223      Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της αιτήσεως αναιρέσεως, ο ρόλος του Δικαστηρίου περιορίζεται στην εξέταση του κατά πόσον το Γενικό Δικαστήριο, ασκώντας την εξουσία δικαστικού ελέγχου, υπέπεσε σε νομική πλάνη. Κατά το άρθρο 256 ΣΛΕΕ και το άρθρο 58, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η αίτηση αναιρέσεως πρέπει να περιορίζεται στα νομικά ζητήματα και να στηρίζεται σε λόγους αναιρέσεως με τους οποίους προβάλλονται αναρμοδιότητα του Γενικού Δικαστηρίου, πλημμέλειες κατά την ενώπιόν του διαδικασία που θίγουν τα συμφέροντα του αναιρεσείοντος και παραβίαση του ενωσιακού δικαίου από το Γενικό Δικαστήριο. Συνεπώς, η αίτηση αναιρέσεως δεν μπορεί να στηρίζεται παρά μόνο σε λόγους που αφορούν την παράβαση κανόνων δικαίου, αποκλειομένης οποιασδήποτε εκτιμήσεως των πραγματικών περιστατικών. Το Γενικό Δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο, αφενός, για τη διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών, εκτός αν η ουσιαστική ανακρίβεια των διαπιστώσεών του προκύπτει από τα στοιχεία της δικογραφίας που του υποβλήθηκαν, και, αφετέρου, για την εκτίμηση αυτών των πραγματικών περιστατικών. Επομένως, η εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών δεν αποτελεί νομικό ζήτημα υποκείμενο, ως τέτοιο, στον έλεγχο του Δικαστηρίου, με την επιφύλαξη της περίπτωσης παραμόρφωσης των προσκομισθέντων ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου αποδεικτικών στοιχείων (πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 7ης Ιανουαρίου 2004, Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής, C-204/00 P, C-205/00 P, C-211/00 P, C-213/00 P, C-217/00 P και C-219/00 P, EU:C:2004:6, σκέψεις 47 έως 49).
224      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή δήλωσε ότι δεν ήταν σε θέση να επιβεβαιώσει κατά πόσον οι λοιπές αναιρεσείουσες είχαν συμπεριλάβει ή όχι τον συγκεκριμένος κύκλος εργασιών στην αξία των πωλήσεων.
225      Εξάλλου, το σκεπτικό του Γενικού Δικαστηρίου καθίσταται ακόμη πιο ασαφές, καθόσον ενήργησε με τον τρόπο αυτό «[επίσης] προς διασφάλιση της ίσης μεταχειρίσεως των εμπλεκομένων αερομεταφορέων που άσκησαν προσφυγή κατά της [επίδικης] αποφάσεως (σκέψη 940 της αποφάσεως SAS Cargo Group), με τη χρήση του επιρρήματος «επίσης» να υποδηλώνει ότι το Γενικό Δικαστήριο επαλλήλως στηρίχθηκε στην αρχή της ίσης μεταχειρίσεως, γεγονός που δημιουργεί αμφιβολία ως προς τη βάση της συλλογιστικής του.