Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 23 kwietnia 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Pilny tryb prejudycjalny – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa 2012/29/UE – Normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw – Artykuły 6, 10 i 18 – Prawo do otrzymania informacji o sprawie i prawo do bycia wysłuchanym – Uregulowania krajowe ustanawiające na rzecz osoby skazanej zaocznie nadzwyczajny środek zaskarżenia służący uzyskaniu uchylenia orzeczenia skazującego, które stało się prawomocne – Brak przyznania ofierze prawa do bycia poinformowaną o wniesieniu tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia i prawa do uczestniczenia w związanym z nim postępowaniu – Dyrektywa (UE) 2016/343 – Domniemanie niewinności i prawo do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym – Artykuły 8 i 9 – Prawo do wznowienia postępowania lub do innego środka prawnego, który umożliwia ponowne rozpoznanie sprawy co do jej istoty – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo do rzetelnego procesu – Artykuł 54 Karty praw podstawowych – Zakaz nadużycia prawa
W sprawie C‑24/26 PPU [Casotta] (i)
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Corte d’appello di Roma (sąd apelacyjny w Rzymie, Włochy) postanowieniem z dnia 7 stycznia 2026 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 22 stycznia 2026 r., w postępowaniu karnym przeciwko
CV,
przy udziale:
Procuratore generale presso la Corte d’appello di Roma,
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: I. Jarukaitis, prezes izby, M. Condinanzi, N. Jääskinen (sprawozdawca), R. Frendo i A. Kornezov, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: E. Sartori, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 18 marca 2026 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–        w imieniu rządu włoskiego – S. Fiorentino, w charakterze pełnomocnika, którego wspierali M. Greco, vice avvocato generale, E. Feola i A. Trimboli, avvocati dello Stato,
–        w imieniu Komisji Europejskiej – F. Tomat, J. Vondung i I. Zaloguin, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 16 kwietnia 2026 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6, 10 i 18 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz.U. 2012, L 315, s. 57), art. 8 i 9 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1), a także art. 47 i 54 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) w związku z art. 6 i 17 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”).
2        Wniosek ten został złożony w ramach wniesionego przez CV nadzwyczajnego środka zaskarżenia – w następstwie skazania go w trybie zaocznym na karę pięciu lat i trzech miesięcy pozbawienia wolności, a także na karę grzywny w wysokości 1500 EUR za spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i za kradzież kwalifikowaną z użyciem przemocy – celem uzyskania uchylenia orzeczenia skazującego, które stało się prawomocne, i wznowienia postępowania co do istoty sprawy.
Ramy prawne
Prawo międzynarodowe
3        Artykuł 6 EKPC, zatytułowany „Prawo do rzetelnego procesu sądowego”, stanowi:
„1.      Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej […].
2.      Każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą.
3.      Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do:
a)      niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskarżeniu;
b)      posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony;
c)      bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę, a jeśli nie ma wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony, do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości;
d)      przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia;
e)      korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie”.
4        Artykuł 17 EKPC, zatytułowany „Zakaz nadużycia praw”, stanowi:
„Żadne z postanowień niniejszej Konwencji nie może być interpretowane jako przyznanie jakiemukolwiek Państwu, grupie lub osobie prawa do podjęcia działań lub dokonania aktu zmierzającego do zniweczenia praw i wolności wymienionych w niniejszej Konwencji, albo ich ograniczenia w większym stopniu, niż to przewiduje Konwencja”.
Prawo Unii
Karta
5        Artykuł 47 Karty, zatytułowany „Prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu”, przewiduje:
„Każdy, kogo [czyje] prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule.
Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy. Każdy ma możliwość uzyskania porady prawnej, skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela.
Pomoc prawna jest udzielana osobom, które nie posiadają wystarczających środków, w zakresie, w jakim jest ona konieczna dla zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości”.
6        Artykuł 54 Karty, zatytułowany „Zakaz nadużycia praw”, stanowi:
„Żadne z postanowień niniejszej Karty nie może być interpretowane jako przyznające prawo do podejmowania jakiejkolwiek działalności lub dokonywania jakiegokolwiek czynu zmierzającego do zniweczenia praw i wolności uznanych w niniejszej Karcie lub ich ograniczenia w większym stopniu, aniżeli jest to przewidziane w niniejszej Karcie”.
Dyrektywa 2012/29
7        Motywy 11, 20, 26 i 58 dyrektywy 2012/29 brzmią następująco:
„(11)      Niniejsza dyrektywa ustanawia normy minimalne. Państwa członkowskie mogą rozszerzyć zakres praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony.
[…]
(20)      Rola ofiar w systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych oraz możliwości ich aktywnego udziału w postępowaniu karnym różnią się w poszczególnych państwach członkowskich, w zależności od systemów krajowych, i uzależnione są od jednego lub kilku następujących kryteriów: czy system krajowy przewiduje status prawny ofiary jako strony w postępowaniu karnym, czy ofiara jest prawnie zobowiązana do czynnego udziału w postępowaniu karnym, na przykład jako świadek, lub wymaga się od niej takiego udziału, lub czy ofiara ma zagwarantowane w przepisach krajowych prawo do czynnego udziału w postępowaniu karnym i stara się z niego skorzystać, w przypadku gdy dany system krajowy nie przewiduje, by ofiara posiadała status strony w postępowaniu karnym. Państwa członkowskie powinny ustalić, które z tych kryteriów mają zastosowanie przy określaniu zakresu praw określonych w niniejszej dyrektywie w przypadku odniesienia do roli ofiary w danym systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.
[…]
(26)      Przekazywane informacje powinny być wystarczająco szczegółowe, by zagwarantować traktowanie ofiar z szacunkiem oraz umożliwić im podejmowanie świadomych decyzji co do udziału w postępowaniu. W tym kontekście szczególnie istotne znaczenie mają informacje umożliwiające ofierze poznanie aktualnego stanu postępowania. Dotyczy to również informacji pozwalających ofierze na podjęcie decyzji dotyczącej zaskarżenia decyzji o odmowie ścigania.
[…]
(58)      Ofiarom, które zostały uznane za narażone na ponowną i wtórną wiktymizację, zastraszanie oraz odwet, należy zaoferować odpowiednie środki, by chronić je podczas postępowania karnego. Dokładny charakter takich środków należy ustalić w trybie indywidualnej oceny, uwzględniając wolę ofiary. Zakres wszelkich takich środków należy określić bez uszczerbku dla praw do obrony i zgodnie z przepisami o swobodzie sędziowskiej. Obawy i lęki ofiar związane z postępowaniem powinny być kluczowym czynnikiem przy ustalaniu, czy potrzebuje ona określonego szczególnego środka”.
8        Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Cele”, stanowi w ust. 1:
„Niniejsza dyrektywa ma na celu zapewnienie, by ofiary przestępstwa otrzymały odpowiednie informacje, wsparcie i ochronę oraz by mogły uczestniczyć w postępowaniu karnym.
[…]”.
9        Artykuł 6 omawianej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do otrzymania informacji o sprawie”, stanowi:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają, by ofiary były bez zbędnej zwłoki powiadamiane o przysługującym im prawie do otrzymania poniższych informacji o postępowaniu karnym wszczętym na skutek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa na szkodę ofiary oraz by na wniosek otrzymały następujące informacje:
a)      informacje o decyzjach o zaprzestaniu prowadzenia lub zakończeniu dochodzenia lub o nieściganiu sprawcy;
b)      informacje o dacie i miejscu rozprawy oraz o rodzaju zarzutów wobec sprawcy.
2.      Państwa członkowskie zapewniają, by ofiary – zgodnie z ich rolą w danym systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych – były bez zbędnej zwłoki powiadamiane o przysługującym im prawie do otrzymania poniższych informacji o postępowaniu karnym wszczętym na skutek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa na szkodę ofiary oraz by na wniosek otrzymały te informacje w formie ustnej lub pisemnej:
a)      informacje o prawomocnym orzeczeniu wydanym w procesie;
b)      informacje umożliwiające ofierze zapoznanie się ze stanem postępowania karnego, chyba że w wyjątkowych okolicznościach takie powiadomienie mogłoby zaszkodzić właściwemu rozpatrzeniu sprawy.
3.      Informacje przewidziane w ust. 1 lit. a) i w ust. 2 lit. a) obejmują uzasadnienie lub krótkie streszczenie uzasadnienia danej decyzji, z wyjątkiem decyzji wydanych przez ławę przysięgłych lub decyzji, których uzasadnienie jest poufne i zgodnie z prawem krajowym nie jest przedstawiane.
4.      Wola ofiar w kwestii otrzymywania lub nieotrzymywania informacji jest wiążąca dla właściwego organu, chyba że informacje te muszą zostać przekazane ze względu na prawo ofiary do czynnego udziału w postępowaniu karnym. Państwa członkowskie umożliwiają ofiarom zmianę swojego wyboru w dowolnym momencie i uwzględniają taką zmianę.
5.      Państwa członkowskie zapewniają ofiarom możliwość uzyskania bez zbędnej zwłoki powiadomienia o tym, że osoba tymczasowo aresztowana, oskarżona lub skazana w związku z przestępstwami jej dotyczącymi została zwolniona lub zbiegła z miejsca zatrzymania. Ponadto państwa członkowskie zapewniają, by ofiary były informowane o wszelkich odpowiednich środkach wydanych w celu ich ochrony w przypadku zwolnienia lub ucieczki sprawcy.
6.      Ofiary otrzymują, na wniosek, informacje przewidziane w ust. 5, co najmniej w przypadkach gdy występuje zagrożenie lub stwierdzone ryzyko, że poniosą one szkodę, chyba że istnieje stwierdzone ryzyko, że wskutek takiego powiadomienia szkodę poniesie sprawca”.
10      Artykuł 10 tej samej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do bycia wysłuchanym”, przewiduje:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają ofiarom możliwość bycia wysłuchanymi podczas postępowania karnego i możliwość przedstawiania dowodów. Gdy przesłuchiwane ma być dziecko będące ofiarą, uwzględnia się odpowiednio jego wiek i dojrzałość.
2.      Zasady proceduralne zapewniania ofiarom możliwości bycia wysłuchanym podczas postępowania karnego i możliwości zgłaszania dowodów określa prawo krajowe”.
11      Artykuł 18 dyrektywy 2012/29, zatytułowany „Prawo do ochrony”, jest zredagowany następująco:
„Bez uszczerbku dla prawa do obrony państwa członkowskie zapewniają dostępność środków służących ochronie ofiar i członków ich rodzin przed wtórną i ponowną wiktymizacją, zastraszaniem oraz odwetem – w tym także środków przeciwko ryzyku szkód, emocjonalnych lub psychologicznych – oraz służących ochronie godności ofiar podczas przesłuchania lub składania zeznań. W razie konieczności środki takie obejmują także procedury fizycznej ochrony ofiar i członków ich rodzin przewidziane w prawie krajowym”.
Dyrektywa 2016/343
12      Motywy 9, 33, 38 i 48 dyrektywy 2016/343 mają następujące brzmienie:
„(9)      Celem niniejszej dyrektywy jest wzmocnienie prawa do rzetelnego procesu sądowego w postępowaniu karnym przez ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie.
[…]
(33)      Prawo do rzetelnego procesu sądowego stanowi jedną z podstawowych zasad społeczeństwa demokratycznego. Prawo podejrzanych i oskarżonych do obecności na rozprawie wywodzi się z tego prawa i powinno być zapewnione w całej Unii [Europejskiej].
[…]
(38)      Przy ocenie, czy sposób przekazywania informacji jest wystarczający dla zapewnienia, by dana osoba dowiedziała się o rozprawie, w razie potrzeby szczególną uwagę należy zwrócić z jednej strony na starania podjęte przez organy publiczne w celu powiadomienia tej osoby, a z drugiej strony na starania podjęte przez tę osobę w celu uzyskania skierowanych do niej informacji.
[…]
(48)      Ponieważ w niniejszej dyrektywie ustanawia się normy minimalne, państwa członkowskie powinny mieć możliwość rozszerzenia zakresu praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony. Poziom ochrony zapewnianej przez państwa członkowskie nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm określonych w Karcie lub EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości i Europejski Trybunał Praw Człowieka”.
13      Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Przedmiot”, stanowi:
„W niniejszej dyrektywie ustanawia się wspólne normy minimalne dotyczące:
a)      niektórych aspektów domniemania niewinności w postępowaniu karnym;
b)      prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym”.
14      Artykuł 8 tej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do obecności na rozprawie”, przewiduje:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają podejrzanym lub oskarżonym prawo do obecności na rozprawie.
2.      Państwa członkowskie mogą postanowić, że rozprawa, której wynikiem może być orzeczenie w przedmiocie winy lub niewinności podejrzanego lub oskarżonego, może odbyć się pod jego nieobecność, pod warunkiem że:
a)      podejrzanego lub oskarżonego powiadomiono we właściwym czasie o rozprawie i o konsekwencjach niestawiennictwa; lub
b)      podejrzany lub oskarżony, którego powiadomiono o rozprawie, jest reprezentowany przez umocowanego obrońcę, wybranego przez tego podejrzanego lub oskarżonego lub wyznaczonego z urzędu.
3.      Orzeczenie wydane zgodnie z ust. 2 można wykonać wobec danego podejrzanego lub oskarżonego.
4.      Jeżeli w państwach członkowskich dopuszcza się możliwość odbywania rozpraw pod nieobecność podejrzanych lub oskarżonych, lecz nie ma możliwości spełnienia warunków określonych w ust. 2 niniejszego artykułu, ponieważ nie da się ustalić miejsca pobytu podejrzanego lub oskarżonego mimo podjęcia starań w rozsądnym zakresie, państwa członkowskie mogą postanowić, że orzeczenie może jednak zostać wydane i wykonane. W takim przypadku państwa członkowskie zapewniają, aby z chwilą powiadomienia podejrzanego lub oskarżonego o orzeczeniu, w szczególności z chwilą jego zatrzymania, powiadomiono go także o możliwości zaskarżenia orzeczenia i o prawie do wznowienia postępowania lub do innego środka prawnego, zgodnie z art. 9.
5.      Niniejszy artykuł stosuje się z zastrzeżeniem przepisów krajowych, zgodnie z którymi sędzia lub właściwy sąd mają możliwość czasowego wyłączenia podejrzanego lub oskarżonego z rozprawy, gdy jest to konieczne w interesie zapewnienia właściwego przebiegu postępowania karnego, pod warunkiem przestrzegania prawa do obrony.
6.      Niniejszy artykuł stosuje się z zastrzeżeniem przepisów krajowych, zgodnie z którymi postępowania lub niektóre ich etapy są prowadzone na piśmie, pod warunkiem że jest to zgodne z prawem do rzetelnego procesu sądowego”.
15      Artykuł 9 tej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do wznowienia postępowania”, stanowi:
„Państwa członkowskie zapewniają, aby w sytuacji gdy podejrzani lub oskarżeni nie byli obecni na swojej rozprawie, a warunki określone w art. 8 ust. 2 nie zostały spełnione, osoby te miały prawo do wznowienia postępowania lub innego środka prawnego, który umożliwia ponowne rozpoznanie sprawy co do jej istoty, w tym ocenę nowych dowodów, i który może prowadzić do uchylenia pierwotnego orzeczenia. W związku z tym państwa członkowskie zapewniają takim podejrzanym i oskarżonym prawo do obecności i skutecznego udziału, zgodnie z procedurami określonymi w prawie krajowym, oraz do korzystania z prawa do obrony”.
Prawo włoskie
16      Artykuł 420‑bis decreto del Presidente della Repubblica n. 447 – Approvazione del codice di procedura penale (dekretu prezydenta Republiki nr 447 w sprawie zatwierdzenia kodeksu postępowania karnego) z dnia 22 września 1988 r. (GURI nr 250, z dnia 24 października 1988 r., dodatek zwyczajny nr 92) (zwanego dalej „kodeksem postępowania karnego”), zmienionego decreto legislativo n. 150, Attuazione della legge 27 settembre 2021, n. 134, recante delega al Governo per l’efficienza del processo penale, nonchè in materia di giustizia riparativa e disposizioni per la celere definizione dei procedimenti giudiziari (dekretem ustawodawczym nr 150 w sprawie wykonania ustawy nr 134 z dnia 27 września 2021 r. o delegowaniu na rząd zadań dotyczących skuteczności postępowania karnego, sprawiedliwości naprawczej i przepisów umożliwiających szybkie rozstrzyganie postępowań sądowych) z dnia 10 października 2022 r. (GURI nr 243, z dnia 17 października 2022 r., dodatek zwyczajny nr 38), zatytułowany „Nieobecność oskarżonego”, stanowi:
„1.      Jeżeli oskarżony, pozostający na wolności lub zatrzymany, nie stawi się na rozprawie, postępowanie toczy się pod jego nieobecność:
a)      kiedy oskarżony został wezwany do stawiennictwa poprzez doręczenie mu pisma osobiście lub doręczenia osobie przez niego wyraźnie upoważnionej do odbioru pisma;
b)      jeżeli oskarżony wyraźnie zrezygnował ze stawiennictwa lub, w przypadku istnienia przeszkody w rozumieniu art. 420‑ter, wyraźnie zrezygnował z jej podnoszenia.
2.      Sąd prowadzi postępowanie pod nieobecność oskarżonego również wówczas, gdy uzna, że zostało udowodnione, iż oskarżony ma rzeczywistą wiedzę o toczącym się postępowaniu i że jego nieobecność na rozprawie wynika z jego umyślnej i świadomej decyzji. W celu dokonania takiego ustalenia sąd bierze pod uwagę sposób doręczenia pisma, czynności podjęte przez oskarżonego przed rozprawą, wyznaczenie obrońcy oraz wszelkie inne istotne okoliczności.
3.      Sąd prowadzi postępowanie pod nieobecność oskarżonego również poza przypadkami, o których mowa w ust. 1 i 2, gdy zostanie stwierdzone, że oskarżony zbiegł lub w inny sposób świadomie unika powzięcia wiedzy o toczącym się postępowaniu.
4.      W przypadkach przewidzianych w ustępach 1, 2 i 3 sąd stwierdza nieobecność oskarżonego. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, oskarżony, którego nieobecność stwierdzono, jest reprezentowany przez obrońcę.
5.      Poza przypadkami przewidzianymi w ust. 1, 2 i 3 przed podjęciem czynności na podstawie art. 420‑quater, sąd odracza rozprawę i zarządza na podstawie art. 419 doręczenie oskarżonemu aktu oskarżenia oraz protokołu z rozprawy przez policję sądową.
6.      Postanowienie stwierdzające nieobecność oskarżonego podlega uchyleniu z urzędu, jeżeli przed wydaniem orzeczenia oskarżony stawi się na rozprawie. Oskarżonemu zostaje przywrócony termin do wykonywania uprawnień, które utracił:
a)      jeżeli przedstawi dowód, że z powodu przypadku losowego, siły wyższej lub innej uzasadnionej przeszkody nie miał żadnej możliwości stawienia się w terminie w celu skorzystania z utraconych uprawnień i że bez swojej winy nie był w stanie w odpowiednim terminie przedstawić dowodu na istnienie przeszkody;
b)      jeżeli w przypadkach przewidzianych w ust. 2 i 3 przedstawi dowód, że nie miał faktycznej wiedzy o toczącym się postępowaniu i że bez swojej winy nie był w stanie w odpowiednim terminie podjąć czynności, aby skorzystać z uprawnień, które utracił;
c)      jeżeli w inny sposób zostanie stwierdzone, że przesłanki postępowania toczącego się pod nieobecność oskarżonego nie zostały spełnione.
7.      Poza przypadkiem przewidzianym w ust. 6, jeżeli zostanie stwierdzone, że przesłanki postępowania toczącego się pod nieobecność oskarżonego nie zostały spełnione, sędzia uchyla, również z urzędu, postanowienie stwierdzające nieobecność oskarżonego i postępuje zgodnie z ust. 5”.
17      Artykuł 629‑bis tego kodeksu stanowi:
„1.      Poza przypadkami określonymi w art. 628‑bis, osoba prawomocnym wyrokiem skazana lub poddana środkowi zabezpieczającemu, w sprawie której postępowanie toczyło się w trybie zaocznym, może uzyskać uchylenie prawomocnego wyroku, jeżeli wykaże, że stwierdzono jej nieobecność bez spełnienia przesłanek przewidzianych art. 420‑bis i że nie miała możliwości wniesienia w terminie apelacji od wyroku zaocznego, chyba że zostanie ustalone, że przed wydaniem wyroku miała wiedzę o toczącym się postępowaniu.
2.      Wniosek, pod rygorem niedopuszczalności, należy złożyć do sądu apelacyjnego, w którego okręgu znajduje się siedziba sądu, który wydał orzeczenie, osobiście lub przez obrońcę posiadającego specjalne pełnomocnictwo, w terminie trzydziestu dni od dnia powzięcia wiadomości o zapadłym orzeczeniu.
3.      Sąd apelacyjny orzeka zgodnie z art. 127 i jeżeli uwzględni wniosek, uchyla wyrok i nakazuje przekazanie akt sprawy właściwemu sądowi, który orzekał na etapie, na którym wydano uchylony wyrok lub w instancji, w której taki wyrok wydano.
[…]”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
18      W dniu 2 kwietnia 2022 r. CV został zatrzymany w Rzymie (Włochy) przez funkcjonariuszy policji sądowej w trakcie popełniania przestępstw spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu oraz kwalifikowanej kradzieży. Podczas tego zatrzymania CV wyznaczył adwokata, któremu udzielił upoważnienia do obrony.
19      W dniu 4 kwietnia 2022 r., podczas rozprawy przed Tribunale ordinario di Roma (sądem rejonowym w Rzymie, Włochy), której przedmiotem było utrzymanie w mocy środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, CV oświadczył, że chociaż jest zameldowany w domu swojej matki na Sycylii, to od pięciu lat mieszka na stałe w Rzymie. Uściślił, że miejsce jego zamieszkania znajduje się w pomieszczeniach jadłodajni społecznej, zarządzanej przez stowarzyszenie o charakterze charytatywnym, która wydaje bezpłatne posiłki osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, i wniósł o przesyłanie kierowanych do niego pism procesowych pod ten adres.
20      Na tej rozprawie nie utrzymano w mocy środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania CV. Giudice per le indagini preliminari presso il tribunale ordinario di Roma (sędzia do spraw postępowania przygotowawczego przy sądzie rejonowym w Rzymie, Włochy) na wniosek Pubblico ministero (prokuratury, Włochy) skierował sprawę CV do Tribunale ordinario de Roma (sądu rejonowego w Rzymie), orzekającego w składzie kolegialnym, w celu przeprowadzenia postępowania w trybie natychmiastowym na rozprawie w dniu 4 października 2022 r.
21      W dniu 9 maja 2022 r. funkcjonariusze policji miejskiej w Rzymie udali się pod adres wskazany przez CV jako miejsce jego zamieszkania w Rzymie w celu doręczenia postanowienia o wszczęciu postępowania w trybie natychmiastowym.
Ponieważ nie zastali CV pod tym adresem, przekazali to postanowieni jednej z osób odpowiedzialnych za funkcjonowanie owego stowarzyszenia charytatywnego. Osoba ta oświadczyła, że CV pojawił się pod tym adresem dwa dni wcześniej, i zapewniła, że umieści postanowienie o wszczęciu postępowania w trybie natychmiastowym w osobistej skrzynce pocztowej CV.
22      W dniu 4 października 2022 r. postanowienie o wszczęciu postępowania w trybie natychmiastowym zostało doręczone za pośrednictwem certyfikowanej poczty elektronicznej obrońcy wyznaczonemu przez CV, ponieważ wskazane przez CV miejsce zamieszkania nie było odpowiednie w tym celu.
23      Zważywszy na to, że adwokat CV wypowiedział pełnomocnictwo z uwagi na niemożność ustalenia miejsca pobytu CV, podczas rozprawy w dniu 4 października 2022 r.
Tribunale ordinario di Roma (sąd rejonowy w Rzymie) wyznaczył innego adwokata jako obrońcę z urzędu.
24      Na tym posiedzenia Tribunale ordinario di Roma (sąd rejonowy w Rzymie) stwierdził
brak doręczenia CV postanowienia o wszczęciu postępowania w trybie natychmiastowym i w rezultacie przekazał akta do sekretariatu w celu podjęcia ponownej próby doręczenia tego postanowienia.
25      Z informacji, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że w dniu 30 grudnia 2022 r. wszedł w życie dekret ustawodawczy nr 150 z dnia 10 października 2022 r., który zastąpił w całości dawny art. 420‑bis kodeksu postępowania karnego nowym przepisem, przewidującym, że postępowanie nie może toczyć się pod nieobecność zainteresowanego, chyba że spełnione są przesłanki określone w tym przepisie, w szczególności gdy pismo zawierające wezwanie do stawiennictwa doręczono mu do rąk własnych lub osobie, której wyraźnie zlecił odebranie dokumentu, lub gdy wyraźnie zrezygnował ze stawiennictwa. Ponadto zgodnie z art. 420‑bis ust. 3 tego artykułu postępowanie karne może toczyć się również pod nieobecność zainteresowanego w sytuacji, gdy stwierdzono, że zbiegł lub w inny sposób świadomie unikał powzięcia wiadomości o toczącym się postępowaniu.
26      Na rozprawie w dniu 17 stycznia 2023 r.
Tribunale ordinario di Roma (sąd rejonowy w Rzymie) stwierdził, że należy kontynuować poszukiwania zainteresowanego, ponieważ nie wykazano, że CV rzeczywiście wiedział o wszczętym przeciwko niemu postępowaniu karnym.
27      W następstwie tej rozprawy funkcjonariusze policji miejskiej w Rzymie bezskutecznie usiłowali skontaktować się z CV zarówno pod adresem wskazanym przez CV jako miejsce zamieszkania w Rzymie, jak i telefonicznie.
28      Na rozprawie w dniu 13 czerwca 2023 r.
Tribunale ordinario di Roma (sąd rejonowy w Rzymie) stwierdził, że z adnotacji służbowej sporządzonej przez policję miejską w Rzymie wynika, iż nie można było ustalić miejsca pobytu CV. W konsekwencji nakazał on kontynuowanie poszukiwań pod adresem jego miejsca zameldowania, a mianowicie w miejscu zamieszkania jego matki na Sycylii, w celu doręczenia mu kopii postanowienia o wszczęciu postępowania w trybie natychmiastowym i kopii protokołu rozprawy z dnia 13 czerwca 2023 r., wskazującego, że rozprawa została odroczona do dnia 23 października 2023 r.
29      W dniu 19 czerwca 2023 r. oba te dokumenty zostały doręczone matce CV z adnotacją „wspólne zamieszkiwanie z matką”, mimo że w dniu 3 lutego 2023 r. złożyła ona już oświadczenie o wydaleniu swojego syna z rodzinnego miejsca zamieszkania i zwróciła się o wykreślenie go ze składu swego gospodarstwa domowego wpisanego do rejestru stanu cywilnego.
30      Na rozprawie w dniu 23 października 2023 r.
Tribunale ordinario di Roma (sąd rejonowy w Rzymie) stwierdził, że postanowienie o wszczęciu postępowania w trybie natychmiastowym zostało doręczone matce zamieszkującej wspólnie z CV, i zarządził kontynuowanie rozprawy pod nieobecność CV, ponieważ w jego ocenie zostało wykazane w sposób oczywisty, że CV rzeczywiście wiedział o wszczętym przeciwko niemu postępowaniu oraz że jego nieobecność na rozprawie należało uznać za celowy i świadomy wybór, zgodnie z brzemieniem art. 420‑bis ust. 3 kodeksu postępowania karnego.
31      Wyrokiem z dnia 23 października 2023 r. CV został skazany na karę pięciu lat i trzech miesięcy pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 1500 EUR jako współsprawca przestępstw ciężkiego uszkodzenia ciała i kradzieży kwalifikowanej z użyciem przemocy popełnionych w Rzymie.
32      Ponieważ CV nie wniósł środka zaskarżenia od tego wyroku, wyrok ten uprawomocnił się w dniu 14 kwietnia 2024 r.
33      W następstwie zarządzenia wykonania rozpatrywanej kary wydanego przez Pubblico ministero (prokuraturę) w dniu 11 października 2024 r. CV został zatrzymany przez funkcjonariuszy policji sądowej w dniu 19 listopada 2024 r.
34      W dniu 19 grudnia 2024 r. CV wniósł na podstawie art. 629‑bis kodeksu postępowania karnego nadzwyczajny środek zaskarżenia do Corte d’appello di Roma (sądu apelacyjnego w Rzymie, Włochy), który jest sądem odsyłającym, celem uzyskania uchylenia prawomocnego wyroku skazującego z dnia 23 października 2023 r., o którym mowa w pkt 32 niniejszego wyroku, oraz – w stosownym wypadku – wznowienia postępowania co do istoty sprawy. W uzasadnieniu owego środka podniósł on, że jego nieobecność
stwierdzono z naruszeniem warunków przewidzianych w art. 420‑bis kodeksu postępowania karnego i że nie powinien ponosić odpowiedzialności za niewniesienie apelacji, ponieważ nigdy skutecznie nie powziął wiedzy o wszczętym przeciwko niemu postępowaniu.
35      Sąd odsyłający powziął wątpliwości co do zgodności z prawem Unii art. 420‑bis i 629‑bis kodeksu postępowania karnego, które regulują, odpowiednio, przesłanki, które muszą zostać spełnione, aby móc osądzić oskarżonego pod jego nieobecność, a także nadzwyczajny środek zaskarżenia przysługujący skazanemu, wobec którego wydano orzeczenie zaoczne.
36      W szczególności sąd ten zauważa w pierwszej kolejności, że wspomniane przepisy krajowe mogą kolidować z prawami ofiar przestępstw zagwarantowanymi w dyrektywie 2012/29.
37      W tym względzie sąd ten podkreśla, że art. 629‑bis kodeksu postępowania karnego ustanawia na rzecz osoby skazanej zaocznie nadzwyczajny środek zaskarżenia, o którym mowa w pkt 34 niniejszego wyroku, a jednocześnie nie przyznaje jednak ofierze przestępstwa, która nie występowała jako oskarżyciel posiłkowy w ramach postępowania karnego zakończonego wydaniem wyroku skazującego, prawa do bycia poinformowaną o wniesieniu takiego środka przez osobę skazaną zaocznie ani prawa do uczestniczenia w tym postępowaniu lub do przedstawienia uwag, mimo że mamy do czynienia z postępowaniem mogącym doprowadzić do uchylenia tego wyroku skazującego wydanego zaocznie.
38      Tymczasem zdaniem sądu odsyłającego taki nadzwyczajny środek zaskarżenia ma bezpośredni i znaczący wpływ na prawa i interesy ofiary, ponieważ może prowadzić do wznowienia postępowania co do istoty sprawy i w związku z tym narazić ją na ryzyko wtórnej i ponownej wiktymizacji, gdyż zostałaby ona zmuszona do ponownego uczestniczenia w całym postępowaniu, jednak bez możliwości zakwestionowania środka zaskarżenia wniesionego w ten sposób przez skazanego.
39      Ponadto sąd ten podkreśla, że ponieważ art. 6, 10 i 18 dyrektywy 2012/29, które ustanawiają prawo ofiary do bycia poinformowaną i wysłuchaną, odnoszą się do całego postępowania karnego, dyrektywa ta nie pozwala państwom członkowskim na wykluczenie ofiary z postępowania, które, podobnie jak postępowanie przewidziane w art. 629‑bis kodeksu postępowania karnego, może skutkować uchyleniem w całości wyroku skazującego wydanego zaocznie i zarządzeniem wznowienia postępowania co do istoty sprawy. W związku z tym wspomniany sąd uważa, że wynikający z tego przepisu krajowego brak jakiejkolwiek formy poinformowania ofiary przestępstwa lub komunikowania się z nią, a tym samym jakiejkolwiek możliwości wysłuchania tej ofiary w ramach takiego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, prowadzi do naruszenia praw określonych w art. 6, 10 i 18 wspomnianej dyrektywy.
40      W drugiej kolejności sąd odsyłający powziął również wątpliwości co do zgodności art. 420‑bis i 629‑bis kodeksu postępowania karnego, stosownie do ich wykładni dokonanej przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy), z dyrektywą 2016/343.
41      W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że w szczególności z art. 420‑bis ust. 3 kodeksu postępowania karnego w związku z art. 629‑bis tego kodeksu wynika, iż uchylenia orzeczenia skazującego wydanego zaocznie, które stało się prawomocne, nie można uzyskać w sytuacji określonej w tym ust. 3 i przypomnianej w pkt 25 niniejszego wyroku, jeżeli zostanie wykazane, że oskarżony „w inny sposób świadomie unika powzięcia wiedzy” o wszczętym przeciwko niemu postępowaniu karnym.
42      Sąd ten wyjaśnia, że wykładni omawianych przepisów w orzecznictwie krajowym dokonuje się w ten sposób, że nie można domniemywać świadomego charakteru działania oskarżonego w postaci uchylania się od powzięcia wiedzy o toczącym się przeciwko niemu postępowaniu karnym na podstawie dowodów pośrednich lub obiektywnych zachowań tej osoby wykazujących jej świadomą akceptację ryzyka braku posiadania wiedzy o tym postępowaniu. Takie zachowanie można bowiem wykazać jedynie poprzez przedstawienie dowodu bezpośredniego, co de facto sprowadza się do wymagania od oskarżonego wyraźnego oświadczenia, że świadomie próbował uniknąć powzięcia wiedzy o tym postępowaniu.
43      Ponieważ jednak taki bezpośredni dowód jest szczególnie trudny do uzyskania, sąd rozpoznający nadzwyczajny środek zaskarżenia na podstawie art. 629‑bis kodeksu postępowania karnego jest w praktyce zobowiązany do uchylania, prawie systematycznie, wyroku skazującego wydanego zaocznie, i to nawet wtedy, gdy zostanie wykazane, że oskarżony dopuścił się zachowań wykazujących w sposób pośredni, lecz niewątpliwy, jego wolę uchylenia się od powzięcia wiedzy o wszczętym przeciwko niemu postępowaniu karnym lub gdy wykazano rażące niedbalstwo w zakresie informacji lub akceptację ryzyka niewiedzy o tym postępowaniu.
44      Taka sytuacja zachodzi właśnie w ramach sporu w postępowaniu głównym, ponieważ CV został zatrzymany przez funkcjonariuszy policji sądowej w chwili popełniania kilku przestępstw i został postawiony przed sądem, lecz następnie powziął szereg działań, które sprawiły, że nie mógł zapoznać się z późniejszymi dokumentami dotyczącymi wszczętego przeciwko niemu postępowania karnego, wyrażając w ten sposób wolę uchylenia się od powzięcia wiedzy o tym postępowaniu.
45      Jednakże w braku jakiegokolwiek bezpośredniego dowodu takiego zamiaru ze strony CV art. 420‑bis i 629‑bis kodeksu postępowania karnego, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie krajowym, wymagają uchylenia wyroku skazującego wydanego zaocznie wobec CV.
46      W tym względzie sąd odsyłający podnosi, po pierwsze, że taka wykładnia przepisów krajowych może w szczególności naruszać zasady wynikające z wyroku z dnia 13 lutego 2020 r., Spetsializirana prokuratura (Rozprawa pod nieobecność oskarżonego) (C‑688/18, EU:C:2020:94), w którym Trybunał orzekł, że zgodnie z art. 8 i 9 dyrektywy 2016/343 prawo do wznowienia postępowania nie jest automatycznie nabywane, jeżeli nieobecność oskarżonego wynika ze świadomego wyboru, co można również wywieść z obiektywnych okoliczności danej sprawy.
47      Po drugie, sąd odsyłający zauważa, że z wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 1 marca 2006 r. w sprawie Sejdovic przeciwko Włochom (CE:ECHR:2006:0301JUD005658100), dotyczącego art. 6 EKPC, wynika, że należy zapewnić ochronę zainteresowanego, który nie wiedział o wszczęciu przeciwko niemu postępowania karnego z przyczyn od niego niezależnych i który z tego powodu nie miał możliwości udziału w postępowaniu i skorzystania z prawa do obrony.
48      Jednakże jego zdaniem wyrok ten nie może być interpretowany ani wykorzystywany w ten sposób, że miałby stanowić podstawę ogólnego i bezwarunkowego prawa do wznowienia postępowania co do istoty we wszystkich przypadkach, w których wyrok skazujący został wydany pod nieobecność oskarżonego. W takiej bowiem sytuacji prawo do wznowienia postępowania jest pomyślane nie jako prawo bezwzględne, lecz jako instrument służący zapewnieniu rzetelności postępowania. W związku z tym wspomniany wyrok nie może również uzasadniać zachowań umożliwiających oskarżonemu uchylanie się od powzięcia wiedzy o wszczętym przeciwko niemu postępowaniu karnym ani przekształcać prawa do wznowienia postępowania w mechanizm mogący nagradzać strategie obchodzenia prawa przez tę osobę, jej zawinioną bezczynność lub świadome akceptowanie ryzyka nieotrzymania odpowiednich pism procesowych, gdyż w przeciwnym razie mogłoby to sprzyjać strukturalnemu ryzyku nadużywania prawa do obrony, zakazanemu na mocy art. 17 EKPC. W tym względzie sąd odsyłający przypomina, że prawa zapisane w tej konwencji, w niniejszym przypadku prawo do rzetelnego procesu sądowego, ustanowione w jej art. 6, nie mogą być wykorzystywane w sposób wypaczający ich funkcję i naruszający prawa innych osób oraz interes ogólny w należytym sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości.
49      Tymczasem w niniejszej sprawie rozpatrywane przepisy krajowe, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie krajowym, skutkują zachęcaniem oskarżonego do zachowań oportunistycznych, które mogą być oznaką rażącego niedbalstwa lub strategii obejścia, a tym samym prowadzić do nadużycia nadzwyczajnego środka zaskarżenia zmierzającego do uzyskania uchylenia wydanego zaocznie wyroku skazującego, który stał się prawomocny.
50      Ponadto sąd odsyłający zauważa, że taki zbiór norm wywołuje skutki systemowe poprzez naruszenie interesu publicznego w ustalaniu czynów zabronionych, tym bardziej że ten nadzwyczajny środek zaskarżenia nie przerywa maksymalnego terminu przedawnienia, w związku z czym skazany korzysta z mechanizmu mogącego ostatecznie doprowadzić do przedawnienia ścigania rozpatrywanego przestępstwa. Ma to również bezpośredni wpływ na prawa ofiary, która zostaje niepotrzebnie poddana wtórnej i ponownej wiktymizacji.
51      W tych okolicznościach Corte d’appello di Roma (sąd apelacyjny w Rzymie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 6, 10 i 18 [dyrektywy 2012/29], w związku z art. 47 i 54
[Karty] oraz art. 6 i 17 [EKPC], należy łącznie interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom prawa krajowego takim jak art. 629‑bis włoskiego kodeksu postępowania karnego, [które w ramach nadzwyczajnego środka zaskarżenia mogącego podważyć powagę rzeczy osądzonej] wyroku skazującego [wydanego zaocznie] i potencjalnie prowadzącego do uchylenia [tego] wyroku skazującego i konieczności przeprowadzenia nowego postępowania co do istoty sprawy […] nie przewidują wobec ofiary przestępstwa, która nie wystąpiła z powództwem adhezyjnym, wymogu przekazania informacji, obowiązku doręczeń lub udziału w postępowaniu?
2)      Czy art. 8 i 9 [dyrektywy 2016/343], w świetle art. 47 i 54 [Karty] oraz art. 6 i 17 [EKPC], należy łącznie interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom prawa krajowego takim jak art. 420‑bis i 629‑bis włoskiego kodeksu postępowania karnego, które są podstawą uchylenia wyroku skazującego, jeżeli oskarżony twierdzi, że nie miał faktycznej wiedzy o postępowaniu, w zakresie, w jakim normy te wykluczają możliwość wywiedzenia z obiektywnych zachowań lub dowodów pośrednich, że oskarżony umyślnie unikał wiedzy o postępowaniu, dopuszczając się rażącego niedbalstwa lub świadomie podejmując ryzyko, że pisma sądowe nie zostaną mu doręczone?”.
W przedmiocie wniosku o zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego
52      Sąd odsyłający wniósł o rozpoznanie niniejszego odesłania prejudycjalnego w pilnym trybie prejudycjalnym przewidzianym w art. 23a statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
53      Z przepisów tych wynika, że zastosowanie tej procedury jest uzależnione od spełnienia dwóch kumulatywnych przesłanek. Po pierwsze, odesłanie prejudycjalne powinno rodzić pytania dotyczące wykładni w zakresie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, będącej przedmiotem tytułu V części trzeciej traktatu FUE. Po drugie, okoliczności sporu w postępowaniu głównym, takie jak opisane przez sąd odsyłający, muszą charakteryzować się wystąpieniem sytuacji pilnej.
54      Co się tyczy pierwszej przesłanki, należy zauważyć, że niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektyw 2012/29 i 2016/343, które dotyczą kwestii objętych zakresem tytułu V części trzeciej traktatu FUE, dotyczącego przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Zgodnie z art. 23a akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i art. 107 § 1 regulaminu postępowania wniosek ten może zatem zostać rozpoznany w pilnym trybie prejudycjalnym.
55      Co się tyczy drugiej przesłanki, jest ona spełniona w szczególności wtedy, gdy osoba, której dotyczy postępowanie główne, jest obecnie pozbawiona wolności, a jej pozostanie w areszcie zależy od orzeczenia Trybunału, ponieważ odpowiedź Trybunału na zadane pytania mogłaby skutkować jej natychmiastowym zwolnieniem, przy czym należy wyjaśnić, że sytuację tej osoby należy oceniać na dzień rozpatrywania wniosku o rozpoznanie odesłania prejudycjalnego w trybie pilnym (zob. podobnie wyroki: z dnia 28 lipca 2016 r., JZ, C‑294/16 PPU, EU:C:2016:610, pkt 29; z dnia 19 września 2018 r., Milev, C‑310/18 PPU, EU:C:2018:732, pkt 35, 36; z dnia 4 września 2025 r., Adrar, C‑313/25 PPU, EU:C:2025:647, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
56      W niniejszej sprawie, w pierwszej kolejności, z postanowienia odsyłającego wynika, że CV jest pozbawiony wolności i odbywa obecnie karę pozbawienia wolności orzeczoną zaocznie wyrokiem z dnia 23 października 2023 r., który uprawomocnił się w dniu 14 kwietnia 2024 r.
57      W drugiej kolejności – w odpowiedzi na wniosek Trybunału o udzielenie wyjaśnień skierowany do sądu odsyłającego na podstawie art. 101 regulaminu postępowania sąd ten wskazał w istocie, że jeżeli w świetle odpowiedzi Trybunału na jego pytania powinien on zastosować postępowanie przewidziane w art. 629‑bis kodeksu postępowania karnego dotyczące uchylenia prawomocnych wyroków skazujących i uwzględnić nadzwyczajny środek zaskarżenia wniesiony w ten sposób przez CV, CV zostanie zwolniony w oczekiwaniu na ewentualne ponowne rozpoznanie sprawy.
58      W tych okolicznościach czwarta izba Trybunału, w dniu 9 lutego 2026 r., postanowiła, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, uwzględnić wniosek sądu odsyłającego o rozpoznanie niniejszego odesłania prejudycjalnego w pilnym trybie prejudycjalnym.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
59      Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania. W tym względzie do Trybunału należy wyprowadzenie z ogółu informacji przedstawionych przez sąd krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementów prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu (wyroki: z dnia 29 listopada 1978 r., Redmond, 83/78, EU:C:1978:214, pkt 26; z dnia 28 listopada 2000 r., Roquette Frères, C‑88/99, EU:C:2000:652, pkt 18; a także z dnia 29 stycznia 2026 r., Keladis I
i Keladis II, C‑72/24 i C‑73/24, EU:C:2026:51, pkt 154).
60      Ponadto należy przypomnieć, że art. 47 Karty zapewnia w prawie Unii ochronę przyznaną przez art. 6 ust. 1 i art. 13 EKPC, w związku z czym należy odnieść się wyłącznie do tego pierwszego postanowienia (zob. podobnie wyrok z dnia 16 maja 2017 r., Berlioz Investment Fund, C‑682/15, EU:C:2017:373, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo). Podobnie, ponieważ art. 54 Karty przewiduje, na wzór art. 17 EKPC, zakaz nadużycia prawa, należy odnieść się wyłącznie do tego pierwszego postanowienia.
61      W niniejszej sprawie, co się tyczy kwestii, w jakich okolicznościach zachowanie osoby oskarżonej, a następnie skazanej zaocznie, można uznać za nadużycie w rozumieniu art. 54 Karty w związku z jej art. 47, należy stwierdzić, że kwestia ta nie jest związana z prawami ofiary w postępowaniu karnym i w związku z tym powinna zostać rozpatrzona w ramach drugiego
pytania prejudycjalnego.
62      W tych okolicznościach należy rozumieć, że poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6, 10 i 18 dyrektywy 2012/29 rozpatrywane w świetle art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w sytuacji gdy ofiara przestępstwa nie wniosła na podstawie prawa krajowego powództwa adhezyjnego w postępowaniu karnym, które zakończyło się prawomocnym wyrokiem skazującym wydanym w trybie zaocznym, nie przewidują w ramach nadzwyczajnego środka zaskarżenia wniesionego przez skazanego w celu uzyskania uchylenia wspomnianego wyroku ze względu na to, że nie mógł on zostać wydany pod jego nieobecność, a w stosownym wypadku – wznowienia postępowania co do istoty sprawy, ani obowiązku poinformowania tej ofiary o wniesieniu nadzwyczajnego środka zaskarżenia, ani możliwości jej uczestniczenia w postępowaniu dotyczącym wspomnianego środka.
63      Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy brać pod uwagę zarówno jego brzmienie i cel, jak i kontekst, w jaki się on wpisuje, oraz cele regulacji, której stanowi on część [zob. podobnie wyroki: z dnia 1 sierpnia 2025 r., Galerie Karsten Greve, C‑433/24, EU:C:2025:600, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo, a także z dnia 18 grudnia 2025 r., E. (Potrącenie wierzytelności), C‑481/24, EU:C:2025:996, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo].
64      W tym względzie należy tytułem wstępu zauważyć, że zgodnie z art. 1 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2012/29 ma ona na celu zapewnienie, by ofiary przestępstwa otrzymały odpowiednie informacje, wsparcie i ochronę oraz by mogły uczestniczyć w postępowaniu karnym.
65      Co się tyczy w pierwszej kolejności prawa ofiary do otrzymania informacji, art. 6 ust. 1 tej dyrektywy wymienia informacje o postępowaniu karnym wszczętym na skutek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, w którym ucierpiała ofiara, do których otrzymania jest uprawniona, pod warunkiem złożenia odpowiedniego wniosku. Przepis ten stanowi, że państwa członkowskie zapewniają, by ofiary były bez zbędnej zwłoki powiadamiane o przysługującym im prawie do otrzymania informacji o każdej decyzji o zaprzestaniu prowadzenia lub zakończeniu dochodzenia lub o nieściganiu sprawcy, a także o dacie i miejscu rozprawy oraz o rodzaju zarzutów wobec sprawcy.
66      Tymczasem w niniejszej sprawie należy stwierdzić, że informacje, o których mowa w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2012/29, nie mają żadnego związku z przedmiotem nadzwyczajnego środka zaskarżenia, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym. Wynika z tego, że wspomniany ust. 1 nie ma na celu przyznania ofierze prawa do bycia poinformowaną o wniesieniu takiego nadzwyczajnego środka zaskarżenia.
67      Artykuł 6 ust. 2 stanowi, że państwa członkowskie zapewniają, by ofiary – „zgodnie z ich rolą w danym systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych” – były bez zbędnej zwłoki powiadamiane o przysługującym im prawie do otrzymania określonych w tym ust. 2 informacji o postępowaniu karnym wszczętym na skutek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa na szkodę ofiary oraz by na wniosek otrzymały te informacje. W tym względzie ów art. 6 ust. 2 odnosi się w lit. a) do każdego prawomocnego wyroku wydanego w procesie, a w lit. b) do wszelkich informacji umożliwiających ofierze zapoznanie się ze „stanem postępowania karnego”, chyba że w wyjątkowych okolicznościach takie powiadomienie mogłoby zaszkodzić właściwemu rozpatrzeniu sprawy.
68      Z brzmienia art. 6 dyrektywy 2012/29 wynika zatem, że prawo ofiary do otrzymania informacji, o których mowa w ust. 2, zależy od statusu prawnego przyznanego jej w prawie krajowym w ramach tego postępowania, w związku z czym państwa członkowskie nie są zobowiązane do poinformowania jej o prawie do otrzymania tych informacji ani do udzielenia jej wspomnianych informacji, jeżeli nie jest to zgodne ze wspomnianym statusem.
69      Wykładnię tę potwierdza ocena kontekstu, w jaki wpisuje się ten art. 6.
70      W szczególności w motywie 20 tej dyrektywy uściślono, że rola przypisana ofiarom w systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych oraz możliwości ich aktywnego udziału w postępowaniu karnym różnią się w poszczególnych państwach członkowskich, w zależności od systemów krajowych, i uzależnione są od uwzględnienia różnych kryteriów wymienionych w tym motywie oraz że w przypadku gdy istnieją odniesienia do roli przyznanej ofiarom w danym systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, do państw członkowskich należy określenie, które z tych kryteriów mają zastosowanie przy określaniu zakresu praw określonych w tej dyrektywie. Wśród tych kryteriów znajduje się w szczególności kryterium dotyczące tego, czy system krajowy przewiduje dla ofiary status prawny strony postępowania karnego.
71      Ponadto wspomniana wykładnia wydaje się również zgodna z celem realizowanym przez art. 6 dyrektywy 2012/29, ponieważ jej motyw 26 uściśla, że prawo do otrzymania informacji o stanie postępowania ma na celu umożliwienie ofiarom podjęcia świadomej decyzji o ich „uczestnictwie” w tym postępowaniu.
72      W tym względzie należy zauważyć, że wniosek Komisji Europejskiej dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw [COM(2011) 275 wersja ostateczna] wyjaśnia podobnie, że artykuły zawarte w rozdziale II dyrektywy 2012/29, do którego należy art. 6, „mają zapewnić otrzymywanie przez ofiary dostatecznych informacji w zrozumiałej formie, by umożliwić im skorzystanie w pełni z przysługujących im praw oraz zagwarantować im poczucie, że są godnie traktowane” oraz że „[o]fiary powinny otrzymywać wystarczająco szczegółowe informacje, by mogły podejmować świadome decyzje co do udziału w postępowaniu oraz sposobu korzystania z ich praw, w szczególności decyzję, czy wystąpić o kontrolę decyzji o odmowie ścigania”.
73      W niniejszej sprawie sąd odsyłający zastanawia się nad brakiem poinformowania ofiary, która nie wystąpiła z powództwem adhezyjnym w ramach postępowania karnego zakończonego skazaniem danej osoby w trybie zaocznym, o wniesieniu przez tę skazaną osobę nadzwyczajnego środka zaskarżenia, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym. Jak wynika z postanowienia odsyłającego, taki środek służy uzyskaniu uchylenia wyroku skazującego, który stał się prawomocny, ze względu na to, że nie mógł zostać wydany zaocznie, oraz, w stosownym przypadku, doprowadzeniu do ponownego rozpoznania sprawy co do istoty.
74      W tym względzie należy przyjąć, że informacje dotyczące wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, mogą być objęte zakresem stosowania art. 6 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2012/29, który odnosi się do „stanu postępowania karnego”, o ile, po pierwsze, rozpatrywane postępowanie karne zostało wszczęte na skutek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, w którym ucierpiała ofiara w rozumieniu tego przepisu, a po drugie, prawo ofiary do otrzymania takich informacji, na jej wniosek, jest zgodne z rolą przypisaną jej w krajowym systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.
75      Wynika z tego, że art. 6 ust. 2 lit. b) tej dyrektywy nie wymaga, aby w systemie krajowym, który przewiduje możliwość wytoczenia powództwa adhezyjnego przez ofiarę, owa ofiara została poinformowana o środku takim jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, jeżeli nie jest ona stroną postępowania na podstawie prawa krajowego ze względu na to, że nie wniosła powództwa adhezyjnego.
76      Należy jednak jeszcze podkreślić, że analiza ta pozostaje bez uszczerbku dla praw ofiary do otrzymania informacji dotyczących ewentualnego zwolnienia osoby, która została pierwotnie skazana zaocznie, zgodnie z art. 6 ust. 5 i 6 dyrektywy 2012/29.
77      Ponadto należy również przypomnieć, że – zgodnie z motywem 11 dyrektywy 2012/29 – ustanawia ona normy minimalne, a państwa członkowskie mogą, w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony, rozszerzyć określone w niej prawa.
78      Co się tyczy, w drugiej kolejności, prawa ofiary do bycia wysłuchaną w ramach nadzwyczajnego środka zaskarżenia, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, art. 10 dyrektywy 2012/29 przewiduje w ust. 1, że państwa członkowskie powinny zapewnić ofiarom możliwość wysłuchania w toku postępowania karnego oraz możliwość przedstawiania dowodów. Przepis ten ustanawia zatem w sposób ogólny prawo ofiary do bycia wysłuchaną „podczas postępowania karnego”, nie wymaga jednak, by była ona wysłuchana na każdym etapie tego postępowania.
79      Artykuł 10 ust. 2 uściśla, że zasady proceduralne zapewniania ofiarom możliwości bycia wysłuchanymi podczas postępowania karnego i możliwości zgłaszania dowodów określa prawo krajowe.
80      Z art. 10 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 dyrektywy 2012/29 wynika zatem, że do państw członkowskich należy określenie w ich prawie krajowym, na jakim etapie postępowania ofiara zostaje wysłuchana.
81      Co się tyczy celu realizowanego przez ten art. 10, z wniosku Komisji dotyczącego dyrektywy, o którym mowa w pkt 72 niniejszego wyroku, wynika, że prawo do bycia wysłuchanym ma zapewnić ofiarom możliwość dostarczenia wstępnych i dalszych informacji, opinii lub dowodów w trakcie postępowania karnego. We wniosku tym wyjaśniono ponadto, że „[d]okładne określenie zakresu tego prawa zostało pozostawione przepisom krajowym – może się on rozciągać od podstawowego prawa do kontaktowania się z właściwym organem i przedkładania mu dowodów przez szersze prawa, takie jak prawo do uwzględnienia dowodów, prawa do zapewnienia przeprowadzenia określonych dowodów lub prawo do interwencji podczas procesu”.
82      Z powyższego wynika, że prawo do bycia wysłuchanym, ustanowione w art. 10 dyrektywy 2012/29, ma oferować ofierze możliwość uczestniczenia w postępowaniu dotyczącym przestępstwa popełnionego na jej szkodę, a w szczególności umożliwić jej przyczynienie się do ustalenia istotnych okoliczności faktycznych oraz do gromadzenia dowodów związanych z zarzucanym przestępstwem i poniesioną przez nią szkodą.
83      Tymczasem z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w ramach nadzwyczajnego środka zaskarżenia, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, mogą zostać podniesione jedynie kwestie proceduralne o charakterze faktycznym dotyczące okoliczności, w których stwierdzono nieobecność oskarżonego. Pytania te wydają się zatem pozbawione związku z istotą sporu dotyczącego badanego przestępstwa i ewentualnej szkody poniesionej przez ofiarę. Wobec tego należy stwierdzić, że w ramach tego środka prawnego rozpatrywane są jedynie prawa procesowe osoby skazanej, w szczególności jej prawo do rzetelnego procesu sądowego i prawo do obrony, w związku z czym prawa ofiary, która nie wystąpiła z powództwem adhezyjnym, nie są bezpośrednio objęte postępowaniem dotyczącym takiego środka zaskarżenia.
84      Wynika z tego, że art. 10 dyrektywy 2012/29 nie wymaga, aby ofiara została wysłuchana w ramach nadzwyczajnego środka zaskarżenia, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym.
85      Jak wyjaśniono w pkt 77 niniejszego wyroku, taka wykładnia pozostaje jednak bez uszczerbku dla prawa państw członkowskich do rozszerzenia praw określonych w tej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony.
86      W trzeciej kolejności, co się tyczy kwestii, czy na podstawie art. 18 dyrektywy 2012/29 ofiara może korzystać z prawa do informacji o nadzwyczajnym środku zaskarżenia, takim jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, oraz do bycia wysłuchaną w jego ramach, to należy stwierdzić, że z brzmienia tego przepisu wynika, iż ustanowione w nim środki ochronne mają służyć „ochronie ofiar i członków ich rodzin przed wtórną i ponowną wiktymizacją, zastraszaniem oraz odwetem – w tym także […] przeciwko ryzyku szkód, emocjonalnych lub psychologicznych – oraz […] ochronie godności ofiar podczas przesłuchania lub składania zeznań”.
87      Tymczasem środków mających na celu zapobieganie wtórnej wiktymizacji nie można rozumieć – samych w sobie – jako przyznających ofierze prawo do uczestniczenia w postępowaniu, takim jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, wyłącznie w celu uniknięcia wznowienia postępowania czy bycia wysłuchaną w ramach takiego postępowania.
88      Ponadto Trybunał orzekł już, że z brzmienia tego art. 18 dyrektywy 2012/29 nie wynika, by prawodawca Unii do środków służących ochronie ofiary przestępstwa zaliczył jednorazowe tylko jej przesłuchanie w trakcie postępowania sądowego (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Gambino i Hyka (C‑38/18, EU:C:2019:628, pkt 51).
89      Poza tym art. 18 dyrektywy 2012/29 przyznaje ofierze prawo do ochrony „[b]ez uszczerbku dla prawa do obrony”. Tak samo zgodnie z motywem 58 tej dyrektywy zakres odpowiednich środków ochrony
podczas postępowania karnego, jakie należy zaoferować
ofiarom, które zostały uznane za narażone na wtórną i ponowną
wiktymizację, zastraszanie oraz odwet, należy określić
„bez uszczerbku dla praw do obrony i zgodnie z przepisami o swobodzie sędziowskiej” (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Gambino
i Hyka, C‑38/18, EU:C:2019:628, pkt 52).
90      Wynika z tego, że art. 18 dyrektywy 2012/29 co do zasady nie stoi na przeszkodzie temu, by ofiara przestępstwa została ponownie przesłuchana w ramach nowego postępowania, do którego mogłoby dojść, gdyby wyrok skazujący został uchylony po przeprowadzeniu postępowania przewidzianego w art. 629‑bis kodeksu postępowania karnego.
91      W konsekwencji ów art. 18 nie może uzasadniać wykładni art. 6 i 10 dyrektywy 2012/29
odmiennej niż ta, która została przedstawiona, odpowiednio, w pkt 75 i 84 niniejszego wyroku.
92      Następnie, co się tyczy art. 47 Karty, to gwarantuje on w swoim akapicie pierwszym, że każdy, czyje prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w tym artykule. Jednakże z akt sprawy nie wynika, by ofiara została pozbawiona skutecznej ochrony sądowej w związku z brakiem informacji czy
możliwości bycia wysłuchaną podczas postępowania karnego dotyczącego nadzwyczajnego środka zaskarżenia
rozpatrywanego w postępowaniu głównym
zgodnie z warunkami przewidzianymi w dyrektywie 2012/29. Z owych akt nie wynika również, by była ona pozbawiona takiej ochrony
sądowej w zakresie praw, jakie wywodzi z tej samej dyrektywy. Ponadto należy zauważyć, że z przedłożonych Trybunałowi akt sprawy wynika, że w sytuacji gdy nadzwyczajny środek zaskarżenia, taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, doprowadzi do uchylenia podważanego orzeczenia skazującego,
wszczęte zostaje nowe postępowania co do istoty sprawy.
93      Z powyższego wynika, że odpowiedź na pytanie pierwsze jest następująca: art. 6, 10 i 18 dyrektywy 2012/29 rozpatrywane w świetle art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w sytuacji gdy ofiara przestępstwa nie wniosła na podstawie prawa krajowego powództwa adhezyjnego w postępowaniu karnym, które zakończyło się prawomocnym wyrokiem skazującym wydanym w trybie zaocznym, nie przewidują w ramach nadzwyczajnego środka zaskarżenia wniesionego przez skazanego w celu uzyskania uchylenia wspomnianego wyroku ze względu na to, że nie mógł on zostać wydany pod jego nieobecność, a w stosownym wypadku – wznowienia postępowania co do istoty sprawy, ani obowiązku poinformowania tej ofiary o wniesieniu tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, ani możliwości jej uczestniczenia w postępowaniu dotyczącym wspomnianego środka.
W przedmiocie pytania drugiego
94      Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 8 i 9 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 47 i 54 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zgodnie z wykładnią dokonaną w orzecznictwie krajowym zobowiązują sąd krajowy w sytuacji braku bezpośredniego dowodu na to, że osoba skazana zaocznie umyślnie uchylała się od powzięcia wiedzy o postępowaniu karnym, które zakończyło się wydaniem w stosunku do niej wyroku skazującego, do uwzględnienia skargi wniesionej przez tę osobę w celu uzyskania uchylenia tego wyroku, który stał się prawomocny, ze względu na to, że nie mógł on zostać wydany pod jej nieobecność, a w stosownym wypadku w celu uzyskania zarządzenia wznowienia postępowania co do istoty sprawy.
95      Na wstępie należy przypomnieć, że celem dyrektywy 2016/343, stosownie do jej art. 1, jest ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących niektórych elementów procesu karnego, w tym „prawa do obecności na rozprawie”. Jak wyraźnie potwierdza motyw 33 tej dyrektywy, prawo to stanowi integralną część prawa podstawowego do rzetelnego procesu (wyrok z dnia 20 maja 2025 r., Kachev, C‑135/25 PPU, EU:C:2025:366, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
96      W tym względzie art. 8 ust. 1 omawianej dyrektywy stanowi, że państwa członkowskie zapewniają podejrzanym lub oskarżonym prawo do obecności na rozprawie.
97      Jednak na podstawie art. 8 ust. 2 państwa członkowskie mogą postanowić, że rozprawa, której wynikiem może być orzeczenie w przedmiocie winy lub niewinności podejrzanego lub oskarżonego, może odbyć się pod jego nieobecność, jeżeli zostaną spełnione określone warunki. Ustęp 2 uzależnia bowiem tę możliwość od warunku, by zgodnie z lit. a) tego ustępu podejrzanego lub oskarżonego powiadomiono we właściwym czasie o rozprawie i o konsekwencjach niestawiennictwa lub – zgodnie z lit. b) tego ustępu – by podejrzany lub oskarżony, którego powiadomiono o rozprawie, był reprezentowany przez umocowanego obrońcę, wybranego przez tego podejrzanego lub oskarżonego lub wyznaczonego z urzędu.
98      Poza tym art. 8 ust. 3 stanowi, że orzeczenie wydane zgodnie z ust. 2 można wykonać wobec danego podejrzanego lub oskarżonego.
99      Z kolei art. 8 ust. 4 wspomnianej dyrektywy stanowi, że jeżeli w państwach członkowskich dopuszcza się możliwość odbywania rozpraw pod nieobecność podejrzanych lub oskarżonych, lecz nie ma możliwości spełnienia warunków określonych w art. 8 ust. 2, ponieważ nie da się ustalić miejsca pobytu podejrzanego lub oskarżonego mimo podjęcia starań w rozsądnym zakresie, państwa członkowskie mogą postanowić, że orzeczenie może jednak zostać wydane i wykonane. W takim przypadku państwa członkowskie zapewniają, aby z chwilą powiadomienia podejrzanego lub oskarżonego o orzeczeniu, w szczególności z chwilą jego zatrzymania, powiadomiono go także o możliwości zaskarżenia orzeczenia i o prawie do wznowienia postępowania lub do innego środka prawnego, zgodnie z art. 9.
100    Ponadto ów art. 9 stanowi, że w przypadku gdy jest prowadzone postępowanie karne w trybie zaocznym, a warunki określone w art. 8 ust. 2 tej dyrektywy nie zostały spełnione, zainteresowany ma prawo „do wznowienia postępowania lub innego środka prawnego, który umożliwia ponowne rozpoznanie sprawy co do jej istoty […] i który może prowadzić do uchylenia pierwotnego orzeczenia”.
101    W tym względzie, jak wspomniano w pkt 95 niniejszego wyroku, ponieważ „prawo do obecności na rozprawie” określone w dyrektywie 2016/343 stanowi integralną część prawa podstawowego do rzetelnego procesu sądowego, prawo do wznowienia postępowania przewidziane w art. 9 tej dyrektywy należy również uznać za objęte tym pierwszym prawem w zakresie, w jakim przyczynia się ono, jak podkreślono w motywie 9 wspomnianej dyrektywy, do wzmocnienia jego ochrony.
102    Niemniej jednak z art. 8 i 9 tej dyrektywy wynika, że osoba skazana zaocznie może zostać pozbawiona prawa do wznowienia postępowania, jeżeli spełnione są przesłanki przewidziane w art. 8 ust. 2 wspomnianej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 20 maja 2025 r., Kachev, C‑135/25 PPU, EU:C:2025:366, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
103    W tym względzie należy przypomnieć, że art. 8 ust. 2 lit. a) i b) dyrektywy 2016/343 mają zastosowanie alternatywnie i każdy z nich ustanawia dwie kumulatywne przesłanki, z których pierwsza, która jest wspólna w obu literach, wymaga, aby podejrzany lub oskarżony został poinformowany we właściwym czasie o rozprawie (zob. podobnie wyrok z dnia 20 maja 2025 r., Kachev, C‑135/25 PPU, EU:C:2025:366, pkt 34).
104    Zgodnie z orzecznictwem Trybunału w celu dokonania oceny, czy ta pierwsza przesłanka została spełniona, z motywu 38 owej dyrektywy wynika, że należy zwrócić szczególną uwagę z jednej strony na starania podjęte przez organy publiczne w celu powiadomienia osoby skazanej zaocznie o rozprawie, a z drugiej strony na starania podjęte przez tę osobę w celu uzyskania dotyczących jej informacji. W konsekwencji dla oceny spełnienia tej przesłanki znaczenie mają wszelkie precyzyjne i obiektywne wskazówki, że wspomniana osoba, po otrzymaniu oficjalnej informacji o tym, że jest oskarżona o popełnienie przestępstwa, a więc wiedząc, iż będzie się przeciwko niej toczyło postępowanie, umyślnie dąży do uniknięcia oficjalnego otrzymania informacji dotyczących terminu i miejsca tego postępowania, na przykład poprzez umyślne przekazanie błędnego adresu lub gdy nie znajduje się już pod adresem, który przekazała (zob. podobnie wyrok z dnia 20 maja 2025 r., Kachev, C‑135/25 PPU, EU:C:2025:366, pkt 35).
105    Trybunał uściślił w tym względzie, że można uznać, że osoba skazana zaocznie posiadała wystarczające informacje, aby uznać, że zostanie przeciwko niej przeprowadzona rozprawa, jeżeli otrzymała ona postanowienie o przedstawieniu zarzutów, którego treść odpowiada, w odniesieniu do zarzucanych jej czynów i ich kwalifikacji prawnej, treści ostatecznie sporządzonego wobec niej aktu oskarżenia. Wynika stąd, że w sytuacji gdy zainteresowana osoba zbiegła po otrzymaniu takiego postanowienia o przedstawieniu zarzutów, państwa członkowskie mogą uznać, że przesłanie przez właściwe organy we właściwym czasie dokumentu urzędowego wskazującego termin i miejsce rozprawy pod adres, który ta osoba podała tym organom w toku postępowania przygotowawczego, oraz dowód na to, że dokument ten został faktycznie dostarczony pod ten adres, są równoznaczne z poinformowaniem tej osoby o terminie i miejscu tej rozprawy w rozumieniu art. 8 ust. 2 dyrektywy 2016/343, pod warunkiem że właściwe organy podjęły rozsądne starania w celu ustalenia miejsca pobytu tej osoby (zob. podobnie wyrok z dnia 20 maja 2025 r., Kachev, C‑135/25 PPU, EU:C:2025:366, pkt 36, 37).
106    Druga przesłanka wymagana do tego, aby osoba skazana pod jej nieobecność mogła zostać pozbawiona prawa do wznowienia postępowania, może zostać spełniona albo, zgodnie z art. 8 ust. 2 lit. a) i art. 8 ust. 4 dyrektywy 2016/343, jeżeli osoba ta została we właściwym czasie pouczona o konsekwencjach niestawiennictwa na rozprawie, albo, stosownie do art. 8 ust. 2 lit. b) i art. 8 ust. 4 tej dyrektywy, jeżeli osoba ta była reprezentowana na rozprawie przez umocowanego obrońcę wyznaczonego przez nią lub z urzędu (wyrok z dnia 20 maja 2025 r., Kachev, C‑135/25 PPU, EU:C:2025:366, pkt 38). W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału sama okoliczność, iż osoba skazana zaocznie była broniona przez obrońcę wyznaczonego z urzędu w toku całego postępowania prowadzonego pod jej nieobecność, nie może wystarczyć do spełnienia tej przesłanki, ponieważ konieczne jest, aby osoba ta wyznaczyła konkretnie adwokata do reprezentowania jej pod jej nieobecność na rozprawie (zob. podobnie wyrok z dnia 20 maja 2025 r., Kachev, C‑135/25 PPU, EU:C:2025:366, pkt 41, 59, 61, 62).
107    Jeżeli przesłanki te są spełnione w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, dyrektywa 2016/343 nie stoi na przeszkodzie temu, by dane państwo członkowskie odmówiło przyznania skazanemu prawa do wznowienia postępowania.
108    W niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w szczególności w następstwie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 1 marca 2006 r. w sprawie Sejdovic przeciwko Włochom (ECLI:CE:ECHR:2006:0301JUD005658100) krajowe ramy prawne regulujące postępowanie zaoczne i nadzwyczajny środek zaskarżenia będący przedmiotem postępowania głównego, a konkretnie art. 420‑bis i 629‑bis kodeksu postępowania karnego, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny), wymagałyby zasadniczo, aby w sytuacji przewidzianej w tym art. 420‑bis ust. 3 osobie skazanej, która została osądzona zaocznie, zawsze przysługiwało prawo do wznowienia postępowania, chyba że zostanie przedstawiony „bezpośredni” dowód jej „umyślnego uchylania się” od powzięcia wiedzy o wszczętym przeciwko niej postępowaniu karnym.
109    Zdaniem sądu odsyłającego takie wymogi skutkowałyby tym, że osoba skazana zaocznie, która umyślnie uchylała się od wszczętego przeciwko niej postępowania karnego, mogłaby następnie uzyskać uchylenie wyroku skazującego i wznowienie postępowania co do istoty w sposób niemal automatyczny, ponieważ bezpośredni dowód tego „umyślnego uchylania się” byłby praktycznie niemożliwy do przedstawienia.
110    Tymczasem, jak wynika z orzecznictwa przypomnianego w pkt 104 niniejszego wyroku, dyrektywa 2016/343 nie wymaga takiego bezpośredniego dowodu do celów oceny pierwszej przesłanki określonej w art. 8 ust. 2 tej dyrektywy, dotyczącej wiedzy osoby oskarżonej o rozprawie, ponieważ można również wziąć pod uwagę ewentualne precyzyjne i obiektywne wskazówki świadczące o tym, że osoba ta, mimo iż została oficjalnie poinformowana, że jest oskarżona o popełnienie przestępstwa, a tym samym wiedziała o tym, że będzie się toczyło przeciwko niej postępowanie, celowo unikała oficjalnego otrzymania informacji dotyczących daty i miejsca tej rozprawy.
111    Podobnie zgodnie z pkt 99 wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 1 marca 2006 r. w sprawie Sejdovic przeciwko Włochom (ECLI:CE:ECHR:2006:0301JUD005658100) nie można wykluczyć, że niektóre ustalone okoliczności mogą jednoznacznie wykazać, iż oskarżony wie, że prowadzone jest przeciwko niemu
postępowanie karne, oraz zna charakter i podstawę oskarżenia, a także że nie zamierza uczestniczyć w rozprawie lub zamierza uchylać się od odpowiedzialności.
112    Niemniej jednak należy przypomnieć, że zgodnie z art. 1 dyrektywy 2016/343 rozpatrywanym w świetle jej motywu 9 celem tej dyrektywy jest ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących niektórych aspektów domniemania niewinności w postępowaniu karnym oraz prawa do obecności na rozprawie w ramach tego postępowania, a nie dokonanie wyczerpującej harmonizacji postępowania karnego [zob. analogicznie wyrok z dnia 15 września 2022 r., HN (Proces oskarżonego wydalonego z terytorium), C‑420/20, EU:C:2022:679, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo].
113    W tym względzie, jak podkreślono w motywie 48 omawianej dyrektywy, pozostawia ona państwom członkowskim możliwość rozszerzenia określonych w niej praw w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony.
114    W związku z tym dyrektywa 2016/343 nie stoi na przeszkodzie temu, by państwa członkowskie rozszerzyły prawo do wznowienia postępowania również na sytuacje, w których spełnione są przesłanki przewidziane w art. 8 ust. 2 tej dyrektywy, ani temu, by ocena staranności, jaką wykazał oskarżony w celu uzyskania informacji dotyczących wszczętego przeciwko niemu postępowania karnego, opierała się na standardach dowodowych, zgodnie z którymi jedynie bezpośredni dowód pozwala wykazać, że umyślnie uchylał się od tego postępowania.
115    Co się tyczy art. 47 i 54 Karty, dotyczących, odpowiednio, prawa do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu oraz zakazu nadużywania prawa, które odpowiadają art. 6 i 17 EKPC, do których odnosi się sąd odsyłający w ramach pytania drugiego, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający uważa w istocie, iż uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym, zgodnie z wykładnią dokonaną w orzecznictwie krajowym, pozwalałyby osobie skazanej zaocznie nadużywać – na niekorzyść ofiary przestępstwa – przysługującego jej prawa do rzetelnego procesu sądowego, zagwarantowanego w art. 47 Karty, z naruszeniem jej art. 54. Sąd ten zastanawia się zatem, czy art. 8 i 9 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 47 i 54 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie takim uregulowaniom krajowym.
116    W tym względzie należy w pierwszej kolejności przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, gdy tak jak w niniejszej sprawie sąd państwa członkowskiego przystępuje do kontroli zgodności z prawami podstawowymi przepisu prawa krajowego lub działania organów krajowych stanowiącego akt stosowania prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty – a dotyczy to sytuacji, w której działanie państw członkowskich nie jest w pełni określone przepisami prawa Unii – organy i sądy krajowe są uprawnione do stosowania krajowych standardów ochrony praw podstawowych, o ile zastosowanie owych standardów nie podważa poziomu ochrony wynikającego z Karty, stosownie do wykładni Trybunału, ani pierwszeństwa, jednolitości i skuteczności prawa Unii (wyroki: z dnia 26 lutego 2013 r., Åkerberg Fransson, C‑617/10, EU:C:2013:105, pkt 29; z dnia 24 lipca 2023 r., Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, pkt 110 i przytoczone tam orzecznictwo).
117    W niniejszej sprawie, jak wynika z pkt 112–116 niniejszego wyroku, państwa członkowskie mogą stosować wyższy poziom ochrony prawa oskarżonego do obecności na rozprawie niż poziom wymagany przez prawo Unii, co nie może podważać poziomu ochrony przewidzianego w Karcie, zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Trybunał. Ponadto żadna informacja zawarta w aktach sprawy przedłożonych Trybunałowi nie wskazuje na to, że ten wyższy poziom ochrony przewidziany w prawie krajowym może podważyć pierwszeństwo, jednolitość lub skuteczność prawa Unii.
118    W drugiej kolejności, zgodnie z art. 54 Karty, żadne z postanowień Karty nie może być interpretowane jako przyznające prawo do podejmowania jakiejkolwiek działalności lub dokonywania jakiegokolwiek czynu zmierzającego do zniweczenia praw i wolności uznanych w tej Karcie lub ich ograniczenia w większym stopniu, aniżeli jest to przewidziane w Karcie.
119    W tym względzie należy przypomnieć, że art. 17 EKPC, w zakresie, w jakim dotyczy jednostek, ma na celu uniemożliwienie im powoływania się na postanowienia EKPC w celu podjęcia działań zmierzających do zniweczenia praw i wolności wymienionych w tej konwencji. Europejski Trybunał Praw Człowieka wyjaśnił, że postanowienie to, które ma zatem charakter negatywny, nie może być natomiast interpretowane a contrario jako pozbawiające osobę fizyczną podstawowych praw indywidualnych zagwarantowanych w szczególności w art. 5 i 6 EKPC, które odpowiadają art. 47 i 48 Karty (wyrok ETPC z dnia 17 marca 2009 r. w sprawie Ould Dah przeciwko Francji, ECLI:CE:ECHR:2009:0317DEC001311303).
120    Tymczasem gdy osoba skazana zaocznie, powołując się na postępowanie przewidziane w art. 629‑bis kodeksu postępowania karnego, wnosi nadzwyczajny środek zaskarżenia w celu uchylenia wyroku skazującego wydanego zaocznie, który stał się prawomocny, a sąd krajowy, stwierdzając, że przesłanki określone w art. 420‑bis kodeksu postępowania karnego nie zostały na rozprawie spełnione, uwzględnia ten środek, to osoba ta powołuje się na swoje prawo do rzetelnego procesu sądowego, które obejmuje prawo do obecności na rozprawie, w związku z czym nie wydaje się, aby skorzystanie przez tę osobę skazaną z owego nadzwyczajnego środka prawnego miało na celu zniweczenie praw lub wolności uznanych w Karcie lub ograniczenie tych praw i wolności w większym stopniu niż jest to przewidziane w Karcie w rozumieniu jej art. 54.
121    Ponadto w zakresie, w jakim przewidziane w prawie krajowym warunki wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, zgodnie z wykładnią dokonaną w orzecznictwie krajowym, mają na celu zapewnienie wyższego poziomu ochrony prawa oskarżonego do obecności na rozprawie, niż wymaga tego prawo Unii, ów oskarżony, korzystając z tego wyższego poziomu ochrony krajowej, nie wykonuje prawa, które wywodzi z prawa Unii.
122    Z uwagi na powyższe odpowiedź na pytanie drugie jest następująca: art. 8 i 9 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 47 i 54 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zgodnie z wykładnią dokonaną w orzecznictwie krajowym zobowiązują sąd krajowy w sytuacji braku bezpośredniego dowodu na to, że osoba skazana zaocznie umyślnie uchylała się od powzięcia wiedzy o postępowaniu karnym, które zakończyło się wydaniem w stosunku do niej wyroku skazującego, do uwzględnienia skargi wniesionej przez tę osobę w celu uzyskania uchylenia tego wyroku, który stał się prawomocny, ze względu na to, że nie mógł on zostać wydany pod jej nieobecność, a w stosownym wypadku w celu uzyskania zarządzenia wznowienia postępowania co do istoty sprawy.
W przedmiocie kosztów
123    Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
1)      Artykuły 6, 10 i 18 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW, rozpatrywane w świetle art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej,
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w sytuacji gdy ofiara przestępstwa nie wniosła na podstawie prawa krajowego powództwa adhezyjnego w postępowaniu karnym, które zakończyło się prawomocnym wyrokiem skazującym wydanym w trybie zaocznym, nie przewidują w ramach nadzwyczajnego środka zaskarżenia wniesionego przez skazanego w celu uzyskania uchylenia wspomnianego wyroku ze względu na to, że nie mógł on zostać wydany pod jego nieobecność, a w stosownym wypadku – wznowienia postępowania co do istoty sprawy, ani obowiązku poinformowania tej ofiary o wniesieniu tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, ani możliwości jej uczestniczenia w postępowaniu dotyczącym wspomnianego środka.
2)      Artykuły 8 i 9 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym, rozpatrywane w świetle art. 47 i 54 Karty praw podstawowych,
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zgodnie z wykładnią dokonaną w orzecznictwie krajowym zobowiązują sąd krajowy w sytuacji braku bezpośredniego dowodu na to, że osoba skazana zaocznie umyślnie uchylała się od powzięcia wiedzy o postępowaniu karnym, które zakończyło się wydaniem w stosunku do niej wyroku skazującego, do uwzględnienia skargi wniesionej przez tę osobę w celu uzyskania uchylenia tego wyroku, który stał się prawomocny, ze względu na to, że nie mógł on zostać wydany pod jej nieobecność, a w stosownym wypadku – w celu uzyskania zarządzenia wznowienia postępowania co do istoty sprawy.
Podpisy
*      Język postępowania: włoski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.