POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)
z dnia 18 listopada 2022 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej – Nieuczciwe warunki umowne – Nieważność umowy ze względu na zawarcie nieuczciwych warunków umownych lub warunków sprzecznych z ustawą – Wybór konsumenta – Wykładnia prawa krajowego – Oczywisty brak właściwości
W sprawie C‑138/22
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie (Polska) postanowieniem z dnia 18 stycznia 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 25 lutego 2022 r., w postępowaniu:
TD,
SD
przeciwko
mBank S.A.,
TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),
w składzie: L. S. Rossi, prezes izby, S. Rodin (sprawozdawca) i O. Spineanu-Matei, sędziowie,
rzecznik generalny: A. M. Collins,
sekretarz: A. Calot Escobar,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujące
Postanowienie
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29), jak również zasad skuteczności i równoważności.
2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między TD i SD a mBank S.A., bankiem, w przedmiocie zwrotu kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwych warunków umowy kredytu hipotecznego.
Ramy prawne
Prawo Unii
3        Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 brzmi następująco:
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
4        Artykuł 7 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:
„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów [będących przedsiębiorcami] państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.
Prawo polskie
5        Artykuł 58 §§ 1 i 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r., nr 16), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, (zwanej dalej „kodeksem cywilnym”), stanowi:
„§ 1      Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.
[…]
§ 3      Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana”.
6        Artykuł 3851 § 1 tego kodeksu przewiduje:
„Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
7        W dniu 27 września 2006 r. TD i SD zawarli z mBankiem umowę kredytu hipotecznego na okres 360 miesięcy w kwocie 160 000 PLN (złotych polskich, około 33 923 EUR), indeksowanego do wartości franka szwajcarskiego i udzielonego z zastosowaniem zmiennej stopy oprocentowania (zwaną dalej „umową kredytu”).
8        Zgodnie z ogólnymi warunkami przyjętymi przez TD i SD kwota kredytu była wypłacana w złotych polskich według kursu wymiany podanego przez mBank, stosowanego i obowiązującego w dniu i godzinie wypłaty każdej transzy kredytu. Stopa procentowa mogła ulec zmianie w przypadku zmiany stopy referencyjnej określonej dla danej waluty oraz zmiany parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego w kraju (lub w państwach członkowskich Unii Europejskiej), którego waluta jest podstawą waloryzacji. Zgodnie z postanowieniami umowy kredytu raty miesięczne były spłacane w złotych polskich według kursu wymiany podanego przez mBank obowiązującego w dniu wymagalności każdej płatności kwoty wynikającej z tej umowy kredytu (zwanych dalej „klauzulami przeliczeniowymi”). Wcześniejsza spłata kredytu lub przedterminowych rat, w tym spłata wyższa od kwoty wymagalnej, mogła nastąpić według kursu wymiany obowiązującego w dniu wymagalności i w chwili dokonania płatności.
9        TD i SD zawarli trzy aneksy do umowy kredytu, odpowiednio, w latach 2007, 2010 i 2013. Na mocy ostatniego z tych aneksów TD i SD zostali upoważnieni do spłaty kredytu we frankach szwajcarskich.
10      Kredyt został wypłacony TD i SD w czterech transzach, tj. w dniach 6 października 2006 r., 27 listopada 2006 r., 23 kwietnia 2007 r. i 24 lipca 2007 r. Do dnia 10 lutego 2013 r. TD i SD spłacali kredyt w złotych polskich, a od dnia 10 marca 2013 r. we frankach szwajcarskich.
11      W dniu 20 kwietnia 2020 r. TD i SD zwrócili się do mBanku o usunięcie niektórych postanowień umownych, które uznali za nieuczciwe, i podnieśli, że umowa kredytu jest w każdym razie sprzeczna z prawem, a w konsekwencji nieważna.
12      W dniu 25 maja 2020 r. mBank odrzucił to żądanie, stwierdziwszy, że umowa kredytu jest zgodna z prawem i nie zawiera nieuczciwych warunków.
13      W dniu 29 czerwca 2020 r. TD i SD wnieśli do sądu odsyłającego pozew, w którym utrzymują, po pierwsze, że klauzule przeliczeniowe oraz klauzula zmiennego oprocentowania zawarte w ich umowie kredytu są nieuczciwe, a po drugie, że umowa jest sprzeczna z prawem, a tym samym nieważna.
14      W dniu 10 sierpnia 2020 r. TD i SD oświadczyli na piśmie, że zrozumieli i zaakceptowali konsekwencje nieważności umowy kredytowej w całości. W dniu 27 października 2020 r. zostali oni osobiście pouczeni o tych skutkach nieważności na rozprawie przed sądem odsyłającym i podtrzymali swoje pisemne oświadczenie.
15      Sąd odsyłający podkreśla, że zgodnie z przeważającym orzecznictwem krajowym klauzule przeliczeniowe są niezgodne z prawem na podstawie art. 3851
§ 1 kodeksu cywilnego. Obecność takich warunków sprawiających, że wykonanie umowy stało się niemożliwe, pociąga za sobą jej nieważność w całości.
16      Sąd odsyłający wyjaśnia, że sądy krajowe uważają, iż umowy zawierające warunki przewidujące zmienną stopę procentową, uznane za nieuczciwe, są dotknięte nieważnością. Natomiast między tymi sądami istnieją rozbieżności co do tego, czy taka nieważność jest bezwzględna, jak przewiduje art. 58 §§ 1 i 3 kodeksu cywilnego, czy też wynika ona z usunięcia tego nieuczciwego warunku zgodnie z art. 3851
§ 1 tego kodeksu.
17      Sąd odsyłający podkreśla, że w obu przypadkach nieważność całej rozpatrywanej umowy następuje ze skutkiem ex tunc, lecz jej skutki różnią się w zależności od tego, czy została orzeczona na podstawie art. 58 §§ 1 i 3 kodeksu cywilnego, czy art. 3851
§ 1 tego kodeksu.
18      Zdaniem tego sądu znaczna część sądów krajowych uważa, zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego (Polska), że postanowienie umowne sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa w rozumieniu art. 58 § 1 kodeksu cywilnego nie może być uznane za niezgodne z prawem na podstawie art. 3851 § 1 tego kodeksu.
19      Sąd ten zastanawia się nad zgodnością tego orzecznictwa z dyrektywą 93/13, biorąc pod uwagę, po pierwsze, prawo konsumentów do niepowoływania się na dyrektywę 93/13, a po drugie, mniej korzystne terminy przedawnienia, zarówno dla konsumentów, jak i dla przedsiębiorców w odniesieniu do powództw opartych na art. 58 § 1 kodeksu cywilnego.
20      W tym względzie sąd odsyłający uważa, że przepisy dyrektywy 93/13 nie stoją na przeszkodzie temu, by bezwzględna nieważność umowy została orzeczona na podstawie art. 58 § 1 kodeksu cywilnego, wyłączając tym samym zastosowanie art. 3851
§ 1 tego kodeksu.
21      Sąd ten uważa jednak za konieczne zwrócenie się do Trybunału z pytaniem w celu zbadania tej oceny i ustalenia, czy konsumentowi można pozostawić wybór podstawy prawnej nieważności.
22      W tych okolicznościach Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie (Polska) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 […] oraz zasady skuteczności i równoważności należy interpretować w ten sposób, że w razie wystąpienia zarówno podstawy do uznania umowy za nieważną wobec zawarcia w niej niedozwolonych postanowień umownych (art. 3851
§ 1 kodeksu cywilnego), jak i podstawy do uznania umowy za nieważną wobec zawarcia w niej postanowień sprzecznych z ustawą (art. 58 §§ 1 i 3 kodeksu cywilnego) sąd krajowy powinien zawsze stwierdzić bezwzględną nieważność umowy, przez co do umowy tej nie będą miały zastosowania przepisy dyrektywy 93/13 […], czy decyzja, czy umowa może zostać uznana za bezwzględnie nieważną, powinna zostać pozostawiona konsumentowi [?]”.
W przedmiocie właściwości Trybunału
23      Zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, jeżeli Trybunał jest oczywiście niewłaściwy do rozpoznania sprawy, Trybunał, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, może w każdej chwili wydać postanowienie z uzasadnieniem, bez dalszych czynności procesowych.
24      Przepis ów należy zastosować w niniejszej sprawie.
25      Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy w przypadku dwóch podstaw prawnych w prawie krajowym pozwalających na stwierdzenie nieważności umów jest on zobowiązany przyznać pierwszeństwo jednej z nich.
26      W tym względzie należy na wstępie przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wprawdzie pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny i którego ustalenie nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania, iż mają one znaczenie dla sprawy, niemniej procedura ustanowiona w art. 267 TFUE stanowi instrument współpracy między Trybunałem a sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementy tego prawa niezbędne do rozstrzygnięcia sporów, które mają one rozstrzygnąć. Odesłanie prejudycjalne nie ma służyć wydawaniu opinii doradczych w przedmiocie kwestii ogólnych lub hipotetycznych, lecz ma być podyktowane rzeczywistą potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia sporu. Jak wynika z samego brzmienia art. 267 TFUE, orzeczenie w trybie prejudycjalnym musi być „niezbędne”, aby umożliwić sądowi odsyłającemu „wydanie wyroku” w zawisłej przed nim sprawie (zob. podobnie postanowienie z dnia 7 kwietnia 2022 r., J.P., C‑521/20, niepublikowane, EU:C:2022:293, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo).
27      Tak więc w ramach procedury ustanowionej w art. 267 TFUE Trybunał nie jest właściwy do orzekania ani w przedmiocie wykładni krajowych przepisów ustawowych lub wykonawczych, ani w przedmiocie zgodności takich przepisów z prawem Unii. Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że w ramach odesłania prejudycjalnego na podstawie art. 267 TFUE Trybunał może jedynie dokonywać wykładni prawa Unii w granicach przyznanych mu kompetencji (zob. podobnie postanowienie z dnia 10 stycznia 2022 r., Anatecor, C‑400/21, niepublikowane, EU:C:2022:30, pkt 13 i przytoczone tam orzecznictwo).
28      W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający nie zmierza do uzyskania wykładni przepisów prawa Unii, lecz zmierza wyłącznie do rozstrzygnięcia konfliktu normatywnego, który zdaniem tego sądu stawia przeciwko sobie dwie normy prawa krajowego. Tymczasem zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w poprzednim punkcie niniejszego postanowienia, do Trybunału nie należy orzekanie w tej kwestii.
29      Prawdą jest, że w obliczu pytań sformułowanych w sposób nieodpowiedni lub wykraczający poza ramy zadań powierzonych Trybunałowi na mocy art. 267 TFUE, do Trybunału należy wyprowadzenie z całości informacji przedstawionych przez sąd krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementów prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu (zob. podobnie postanowienie z dnia 10 stycznia 2022 r., Anatecor, C‑400/21, niepublikowane, EU:C:2022:30, pkt 15 i przytoczone tam orzecznictwo).
30      Niemniej jednak, zważywszy, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wyboru istniejącej w prawie krajowym podstawy prawnej nieważności umów, należy stwierdzić, że postanowienie odsyłające nie zawiera informacji pozwalających uznać, że rozstrzygnięcie sporu w postępowaniu głównym wymaga wykładni przepisu prawa Unii.
31      W konsekwencji należy stwierdzić, na podstawie art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, że Trybunał jest oczywiście niewłaściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie zadane przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie.
W przedmiocie kosztów
32      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.
Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) postanawia, co następuje:
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest oczywiście niewłaściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne przedłożone przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie (Polska) postanowieniem z dnia 18 stycznia 2022 r.
Sporządzono w Luksemburgu w dniu 18 listopada 2022 r.
Sekretarz
Prezes izby
A. Calot Escobar
L. S. Rossi
*      Język postępowania: polski.