62022CC0021
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY
przedstawiona w dniu 23 marca 2023 r. (
1
)
Sprawa C‑21/22
OP
przy udziale:
Justyny Gawlicy, notariuszki
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Okręgowy w Opolu (Polska)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja, prawo właściwe, uznawanie i wykonywanie orzeczeń, przyjmowanie i wykonywanie dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia – Rozporządzenie (UE) nr 650/2012 – Zakres zastosowania – Wybór prawa właściwego – Umowa dwustronna zawarta między państwem członkowskim a państwem trzecim
1.
W drodze analizowanego obecnie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zwrócono się do Trybunału po raz drugi w odniesieniu do tych samych okoliczności faktycznych (
2
) o dokonanie wykładni rozporządzenia (UE) nr 650/2012 (
3
).
2.
W szczególności Trybunał będzie musiał orzec na podstawie między innymi art. 22 i 75 tego rozporządzenia:
–
czy osoba niebędąca obywatelem Unii Europejskiej jest uprawniona do dokonania wyboru swojego prawa krajowego jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących spadku po niej (pierwsze pytanie prejudycjalne);
–
czy w przypadku istnienia umowy dwustronnej między Polską a Ukrainą, która nie przewiduje wyraźnie możliwości wyboru prawa właściwego w sprawie spadkowej, rozporządzenie nr 650/2012 prowadzi do przyznania tej możliwości (drugie pytanie prejudycjalne).
3.
Zgodnie z sugestią Trybunału ograniczę moją opinię do pytania drugiego, co będzie wiązało się z analizą wpływu art. 75 rozporządzenia nr 650/2012 na postępowanie główne (
4
).
I. Ramy prawne
A. Prawo Unii Europejskiej
1.
TFUE
4.
Artykuł 351 akapity pierwszy i drugi stanowi:
„Postanowienia traktatów nie naruszają praw i obowiązków wynikających z umów zawartych przed 1 stycznia 1958 roku lub, wobec państw przystępujących, przed datą ich przystąpienia, między jednym lub większą liczbą państw członkowskich z jednej strony a jednym lub większą liczbą państw trzecich z drugiej strony.
W zakresie, w jakim umowy te nie są zgodne z traktatami, dane państwo lub państwa członkowskie zastosują wszelkie właściwe środki w celu wyeliminowania stwierdzonych niezgodności. W razie potrzeby państwa członkowskie udzielają sobie wzajemnie pomocy dla osiągnięcia tego celu i w odpowiednim przypadku przyjmują wspólną postawę”.
2.
Rozporządzenie nr 650/2012
5.
Motyw 37 ma następujące brzmienie:
„Aby umożliwić obywatelom czerpanie korzyści z uczestnictwa w rynku wewnętrznym przy zachowaniu całkowitej pewności prawa, niniejsze rozporządzenie powinno umożliwiać określenie z wyprzedzeniem prawa właściwego dla dziedziczenia. Należy wprowadzić zharmonizowane normy kolizyjne w celu uniknięcia sprzecznych rezultatów. Zasada ogólna powinna zapewniać, aby dziedziczenie podlegało możliwemu do przewidzenia prawu, z którym posiada ono ścisły związek. Przez wzgląd na pewność prawa oraz w celu uniknięcia fragmentaryzacji dziedziczenia prawu temu powinien podlegać ogół spraw dotyczących spadku, to znaczy cały majątek spadkowy, bez względu na charakter składników tego majątku i niezależnie od tego, czy składniki majątku znajdują się w innym państwie członkowskim, czy w państwie trzecim”.
6.
W motywie 38 stwierdza się:
„Niniejsze rozporządzenie powinno umożliwić obywatelom ułożenie zawczasu ich spraw spadkowych poprzez dokonanie wyboru prawa właściwego dla dziedziczenia po nich. Wybór ten powinien być ograniczony do prawa państwa ich obywatelstwa, aby zapewnić związek między zmarłym a wybranym prawem i uniknąć sytuacji, w której prawo zostaje wybrane w celu udaremnienia uzasadnionych oczekiwań osób uprawnionych do udziału obowiązkowego”.
7.
W motywie 73 wyjaśniono:
„Ze względu na poszanowanie międzynarodowych zobowiązań państw członkowskich niniejsze rozporządzenie nie powinno naruszać stosowania konwencji międzynarodowych, których stroną, w chwili przyjęcia niniejszego rozporządzenia, jest jedno lub więcej państw członkowskich […]. Wzgląd na spójność z ogólnymi celami niniejszego rozporządzenia wymaga jednak, by w stosunkach między państwami członkowskimi niniejsze rozporządzenie miało pierwszeństwo przed konwencjami zawartymi wyłącznie pomiędzy dwoma lub większą liczbą państw członkowskich, w zakresie, w jakim konwencje te dotyczą kwestii uregulowanych niniejszym rozporządzeniem”.
8.
Artykuł 12 („Ograniczenie postępowania”) ust. 1 ma następujące brzmienie:
„W przypadku gdy majątek zmarłego obejmuje składniki majątku znajdujące się w państwie trzecim, sąd, do którego wniesiono sprawę spadkową, może, na wniosek jednej ze stron, zdecydować o nieorzekaniu w odniesieniu do jednego składnika lub większej ich liczby, jeżeli można oczekiwać, że jego orzeczenie odnoszące się do tych składników nie będzie uznane ani, w stosownych przypadkach, nie zostanie stwierdzona jego wykonalność w tym państwie trzecim”.
9.
Artykuł 22 („Wybór prawa”) ust. 1 stanowi:
„Każdy może dokonać wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci, jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących jego spadku”.
10.
Artykuł 75 („Stosunek do istniejących konwencji międzynarodowych”) stanowi:
„1.   Niniejsze rozporządzenie nie stanowi przeszkody dla stosowania konwencji międzynarodowych, których stroną w chwili przyjęcia niniejszego rozporządzenia jest jedno lub większa liczba państw członkowskich, a które dotyczą spraw objętych przepisami niniejszego rozporządzenia.
[…]
2.   Niezależnie od ust. 1 niniejsze rozporządzenie ma – w stosunkach między państwami członkowskimi – pierwszeństwo przed konwencjami zawartymi wyłącznie pomiędzy dwoma państwami członkowskimi lub większą ich liczbą, w zakresie, w jakim konwencje te dotyczą kwestii uregulowanych niniejszym rozporządzeniem.
[…]”.
B. Prawo polskie
11.
Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą z dnia 24 maja 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych (zwana dalej „umową” lub „umową dwustronną”) stanowi w art. 37:
„Stosunki prawne w zakresie dziedziczenia mienia ruchomego określa prawo tej Umawiającej się Strony, której obywatelem był spadkodawca w chwili śmierci.
Stosunki prawne w zakresie dziedziczenia mienia nieruchomego określa prawo tej Umawiającej się Strony, na której terytorium mienie to jest położone.
Ustalenie, czy rzecz wchodząca w skład spadku jest ruchomością, czy nieruchomością, określa prawo tej Umawiającej się Strony, na której terytorium rzecz ta się znajduje”.
II. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
12.
OP, obywatelka Ukrainy zamieszkała w Polsce, jest współwłaścicielką lokalu mieszkalnego znajdującego się w tym kraju. Zwróciła się ona w Polsce do notariusza, by sporządził testament notarialny zawierający między innymi wybór prawa ukraińskiego jako prawa, któremu podlegają sprawy dotyczące spadku po niej.
13.
Notariusz, uznając, że wybór prawa w testamencie byłby sprzeczny z prawem (
5
), odmówił sporządzenia testamentu. Jako uzasadnienie swojej odmowy wskazał on następujące powody:
–
Zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w Opolu z dnia 28 lutego 2020 r., wydanym w podobnej sytuacji, art. 22 rozporządzenia nr 650/2012 przyznaje prawo wyboru prawa właściwego wyłącznie obywatelom państw członkowskich Unii Europejskiej.
–
Niezależnie od takiej wykładni art. 22 rozporządzenia nr 650/2012 wybór prawa właściwego byłby sprzeczny z umową dwustronną, która jego zdaniem ma pierwszeństwo przed przepisami tego rozporządzenia. Umowa nie przewiduje możliwości dokonania wyboru prawa właściwego w sprawach spadkowych, którym zgodnie z art. 37 tej umowy jest – w przypadku ruchomości – prawo państwa, którego obywatelem jest spadkodawca, a w przypadku nieruchomości – prawo państwa, w którym nieruchomości są położone.
14.
OP wniosła zażalenie na odmowę notariusza do sądu odsyłającego, wskazując, że opierała się ona na błędnej interpretacji art. 22 i 75 rozporządzenia nr 650/2012. Podniosła ona w szczególności, że:
–
Artykuł 22 stanowi, że „każdy” może dokonać wyboru prawa swojego państwa jako prawa właściwego w sprawie spadkowej. Rozporządzenie nr 650/2012 ma charakter powszechny, jak wynika z art. 20 tego rozporządzenia.
–
Artykuł 75 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 ma na celu zapewnienie zgodności tego rozporządzenia z obowiązkami wynikającymi z umów wiążących państwa członkowskie z państwami trzecimi. Skoro umowa dwustronna nie reguluje wyboru prawa właściwego w sprawie spadkowej, stosowanie art. 22 rozporządzenia nr 650/2012 nie jest z nią niezgodne.
–
OP mogła dokonać wyboru prawa właściwego zgodnie z art. 22 rozporządzenia nr 650/2012, dokonując rozrządzenia na wypadek śmierci w innym państwie członkowskim, w którym rozporządzenie to ma zastosowanie i które nie jest związane umową dwustronną z Ukrainą.
–
Interpretacja notariusza jest niezgodna z zasadą jednolitości statutu spadkowego, gdyż prowadzi do fragmentaryzacji dziedziczenia.
15.
W odpowiedzi na zażalenie notariusz podkreślił, że umowa dwustronna tworzy odrębny reżim wskazywania prawa właściwego w sprawie spadkowej. Reżim ten ma pierwszeństwo przed reżimem przewidzianym w rozporządzeniu nr 650/2012, w tym w art. 22 tego rozporządzenia.
16.
W tym kontekście Sąd Okręgowy w Opolu, który musi rozstrzygnąć spór, kieruje do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:
„1)
Czy art. 22 [rozporządzenia nr 650/2012] należy interpretować w ten sposób, że osoba niebędąca obywatelem Unii Europejskiej uprawniona jest do dokonania wyboru swojego prawa ojczystego jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących spadku?
2)
Czy art. 75 w związku z art. 22 powołanego rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji, w której umowa bilateralna łącząca państwo członkowskie z państwem trzecim nie reguluje wyboru prawa w sprawie spadkowej, ale wskazuje prawo właściwe w sprawie spadkowej, obywatel takiego państwa trzeciego zamieszkujący państwo członkowskie związane ową umową bilateralną może dokonać wyboru prawa?”.
III. Postępowanie przed Trybunałem
17.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony w Trybunale w dniu 7 stycznia 2022 r.
18.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez notariusza, rządy hiszpański, węgierski i polski oraz przez Komisję Europejską.
19.
Nie uznano za konieczne przeprowadzenia rozprawy.
IV. Analiza
20.
W sytuacji leżącej u podstaw sporu co do zasady mogłyby mieć zastosowanie zarówno rozporządzenie nr 650/2012, jak i umowa dwustronna między Polską a Ukrainą (
6
).
21.
Kolizja aktów prawnych wymaga rozstrzygnięcia, który z nich ma pierwszeństwo. Skutki tego wyboru zostały przedstawione przy przywołaniu odpowiednich przepisów:
–
Zgodnie z rozporządzeniem nr 650/2012 OP mogła wybrać w swoim testamencie prawo państwa, którego obywatelstwo posiada (ukraińskie), jako prawo, któremu podlega ogół spraw dotyczących spadku po niej.
–
OP nie miałaby natomiast takiej możliwości, gdyby milczenie umowy dwustronnej w sprawie wyboru prawa właściwego oznaczało, że taka możliwość nie istnieje (
7
).
22.
W tym kontekście sąd odsyłający wnosi o dokonanie wykładni art. 75 rozporządzenia nr 650/2012 w związku z art. 22 tego rozporządzenia.
23.
Ogólnie rzecz ujmując, uwagi przedstawione Trybunałowi skupiają się na art. 75 ust. 1 (w szczególności na art. 75 ust. 1 zdanie pierwsze) (
8
). Uważam jednak, że prawidłowe zrozumienie ust. 1 wymaga uwzględnienia również ust. 2.
24.
Łącznie te dwa ustępy ustanawiają klauzulę zgodności lub koordynacyjną:
–
mającą na celu zapewnienie przestrzegania zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego podjętych przez państwa członkowskie (
9
) przed przyjęciem rozporządzenia nr 650/2012 (ust. 1);
–
która zachowuje jednocześnie cele rozporządzenia nr 650/2012, w związku z czym rozporządzenie to ma po prostu pierwszeństwo przed umowami, których stronami są tylko dwa państwa członkowskie lub większa ich liczba (ust. 2).
25.
W przypadku umowy dwustronnej zawartej między państwem członkowskim a państwem trzecim (
10
) przed przyjęciem rozporządzenia nr 650/2012 dokładnym znaczeniem art. 75 tego rozporządzenia mogłoby być to, które wynika po prostu z jego wykładni językowej.
26.
Rzeczywiście, na pierwszy rzut oka zestawienie art. 75 ust. 1 i 2 przemawiałoby za argumentem, że umowa o takich cechach ma automatycznie pierwszeństwo przed rozporządzeniem nr 650/2012, jeśli doszłoby do kolizji między nimi (
11
). Zgodnie z ust. 1 tego przepisu „rozporządzenie nie stanowi przeszkody dla stosowania konwencji międzynarodowych, których stroną, w chwili przyjęcia niniejszego rozporządzenia, jest jedno lub większa liczba państw członkowskich, a które dotyczą spraw objętych przepisami niniejszego rozporządzenia”.
27.
Argument ten mógłby jednak zostać uznany za przedwczesny, gdyby – jak utrzymuje się w innych uwagach przedstawionych Trybunałowi (
12
) – należało zastosować przez analogię orzecznictwo dotyczące art. 57 konwencji brukselskiej (
13
) i art. 71 rozporządzenia nr 44/2001 (
14
).
28.
Przeanalizuję tę rozbieżność podejść przed rozpoczęciem analizy pytania prejudycjalnego sensu stricto.
A. Zgodność rozporządzenia nr 650/2012 z wcześniejszymi konwencjami międzynarodowymi
29.
Artykuł 75 rozporządzenia 650/2012 nie jest odosobnionym przepisem wśród aktów prawnych Unii dotyczących współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych.
30.
Inne konwencje i rozporządzenia dotyczące stosunków między jednostkami w europejskiej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości zawierają podobne postanowienia. Dotyczy to art. 57 konwencji brukselskiej (
15
), art. 71 rozporządzenia nr 44/2001 (
16
) i tego samego przepisu rozporządzenia (UE) nr 1215/2012 (
17
), art. 69 rozporządzenia (UE) nr 4/2009 (
18
) czy art. 62 rozporządzenia (UE) nr 2016/1103 (
19
).
31.
W odniesieniu do tych postanowień można stwierdzić, że są one zasadniczo identyczne (
20
), ponieważ:
–
deklarują cel polegający na tym, aby nie naruszać stosowania umów międzynarodowych, których stroną jest jedno lub więcej państw członkowskich i które regulują te same kwestie;
–
wprowadzają one jednak niuanse, gdy stosowanie to ma miejsce między państwami członkowskimi.
32.
Orzekając w przedmiocie konwencji brukselskiej i rozporządzenia 44/2001, Trybunał stwierdził, że klauzula koordynacyjna zawarta, odpowiednio, w art. 57 i 71 tych aktów prawnych:
–
Odnosi się ona do umów zawartych między wszystkimi państwami członkowskimi lub tylko między niektórymi z nich, a warunkiem ich pierwszeństwa przed aktem prawnym Unii nie jest to, czy są to umowy, których stronami są również państwa trzecie (
21
).
–
W przypadku gdy w umowie szczególnej ze względu na przedmiot brak jest konkretnego rozwiązania dla określonego problemu, a takie rozwiązanie istnieje w prawie Unii, państwa członkowskie stosują to ostatnie (
22
).
–
W przypadku kolizji między postanowieniami umowy a przepisami aktu prawnego Unii przepisy aktu prawnego Unii mają pierwszeństwo nie tylko w stosunkach z państwami trzecimi, lecz także między państwami członkowskimi (
23
).
–
Jednakże stosowanie przez państwa członkowskie w sprawach regulowanych umowami szczególnymi postanowień w nich przewidzianych nie może naruszać zasad, które leżą u podstaw współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w Unii Europejskiej (
24
). „Skutkiem […] [klauzuli koordynacyjnej] nie może być sprzeczność z zasadami leżącymi u podstaw prawodawstwa, którego część stanowi” (
25
).
33.
Wskazałem, że w niektórych uwagach przedstawionych przez uczestników tego postępowania opowiedziano się za zastosowaniem tego orzecznictwa (a dokładniej jego modus operandi) do wykładni art. 75 rozporządzenia nr 650/2012.
34.
Mam pewne wątpliwości w tym względzie.
35.
Nie widzę większego problemu w tym, że klauzula koordynacyjna zawarta w konwencji brukselskiej i w przyjętych po niej rozporządzeniach określa relacje między nimi a umowami szczególnymi ze względu na przedmiot, natomiast klauzula przewidziana w rozporządzeniu nr 650/2012 dotyczy każdej umowy w sprawach, które rozporządzenie to również reguluje.
36.
Nie uważam, aby rozbieżność ta warunkowała relacje między umowami międzynarodowymi a rozporządzeniem nr 650/2012 do tego stopnia, by prowadziła do rezultatów odmiennych od tych, które zostały przedstawione w ramach konwencji brukselskiej i późniejszych rozporządzeń.
37.
Moim zdaniem:
–
Ogólna umowa dotycząca wzajemnej pomocy prawnej (taka jak będąca przedmiotem niniejszej sprawy) jest po prostu jedną z umów, o których mowa w art. 75 rozporządzenia nr 650/2012, jeżeli wśród postanowień tej umowy jedno z nich odnosi się do aspektów, które są uregulowane również w tym rozporządzeniu.
–
Jednakże w takich przypadkach obowiązek poszanowania umowy, wynikający z art. 75 rozporządzenia nr 650/2012, nie obejmuje całej jej treści: ogranicza się do tych postanowień umowy, których zakres pokrywa się z innymi przepisami aktu prawnego Unii.
–
W sprawach dotyczących spadku, które nie są objęte umową, lecz są objęte rozporządzeniem nr 650/2012, państwa członkowskie będące stronami umowy stosują rozporządzenie nr 650/2012 (
26
).
38.
Zastosowanie innych aspektów przytoczonego orzecznictwa nastręcza więcej trudności.
39.
Po pierwsze, pierwszeństwo umów międzynarodowych przed rozporządzeniem nr 650/2012 w przypadku kolizji między postanowieniami umowy a przepisami tego rozporządzenia zostało przez art. 75 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 wykluczone w odniesieniu do umów, których stroną są tylko państwa członkowskie (
27
). W tym względzie rozporządzenie nr 650/2012 odbiega od niektórych stwierdzeń Trybunału, o których wspomniałem powyżej (
28
).
40.
Po drugie, nie jestem pewien, czy i w jaki sposób można by zastosować orzecznictwo Trybunału, który, dokonując wykładni art. 57 konwencji brukselskiej i art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001, uzależnia stosowanie umów międzynarodowych przez państwa członkowskie od tego, czy stosowanie to nie narusza „zasad, które leżą u podstaw współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w ramach Unii” (
29
).
41.
Moje wątpliwości wynikają po części z okoliczności, że zakres tego orzecznictwa nie jest zbyt jasny (
30
). W wyroku TNT Express Nederland Trybunał ogranicza się do „stosunk[ów] pomiędzy państwami członkowskimi” (
31
); w tym samym wyroku, jak również w wyroku Nipponkoa Insurance Trybunał odnosi się do stosowania umów „w ramach Unii”, które to wyrażenie jest jeszcze bardziej nieprecyzyjne niż poprzednie (
32
). Wreszcie nie zawarto żadnej podobnej wzmianki w wyroku Nickel & Goeldner Spedition (
33
).
42.
Pragnę dodać, że wyroki te nie przewidują żadnej elastyczności w przypadku, gdyby państwo członkowskie będące sygnatariuszem umowy międzynarodowej musiało zignorować zobowiązania z niej wynikające, aby nie naruszyć zasad leżących u podstaw współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w ramach Unii Europejskiej.
43.
Trudno mi jednak uwierzyć, że w takich okolicznościach prawo Unii miałoby automatycznie pierwszeństwo do tego stopnia, że podważyłoby funkcjonowanie umowy międzynarodowej w odniesieniu do państw trzecich. Skłaniam się raczej ku temu, że Trybunał po prostu nie miał jeszcze okazji wydać orzeczenia w tej kwestii w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych (
34
).
44.
Trybunał uczynił to natomiast w innych kontekstach, w których:
–
Stwierdza on wyraźnie, że „przy wykonywaniu zobowiązań zaciągniętych na podstawie umów międzynarodowych, zarówno gdy chodzi o umowę zawartą pomiędzy państwami członkowskimi, jak i umowę zawartą pomiędzy państwem członkowskim i państwem trzecim lub kilkoma państwami trzecimi, państwa członkowskie powinny, z zastrzeżeniem postanowień art. 307 WE, przestrzegać zobowiązań, które na nich ciążą na mocy prawa wspólnotowego” (
35
).
–
Wskazuje następnie, że odstępstwa od tej zasady mogą być uzasadnione potrzebą poszanowania równowagi i wzajemności leżących u podstaw umów zawartych między państwem członkowskim a państwem trzecim, o ile to ostatnie zachowuje ten status (
36
).
45.
Uważam, że rozważania te można przenieść na grunt transgranicznej współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych.
46.
Zawarcie umowy w tej dziedzinie jest wynikiem negocjacji, w ramach których prawa i obowiązki umawiających się państw są określane na podstawie zasady wzajemności.
47.
Wydaje mi się to szczególnie jasne w umowach o szerokim zakresie, takich jak umowa dwustronna między Polską a Ukrainą z 1993 r., które w bardzo szczególnym momencie historycznym miały na celu ustanowienie struktury wzajemnej pomocy prawnej w sprawach cywilnych i karnych, a także przyznanie uprawnień swoim obywatelom na zasadzie wzajemności.
48.
Nawet jeśli w zaistniałych okolicznościach stosowanie umowy dwustronnej w Polsce należałoby rozumieć jako mające miejsce „w ramach Unii”, uważam, że przed przyznaniem pierwszeństwa przepisom prawa Unii należałoby ustalić, czy przestrzegając ich, owo państwo członkowskie nie zagraża równowadze obowiązków i praw wynikających z umowy dla obu stron (
37
).
49.
Jeżeli istnieje sprzeczność między zasadami lub przepisami (
38
) aktu prawnego Unii (rozporządzenie nr 650/2012) obowiązującego w państwie członkowskim (Polska) a zasadami lub postanowieniami umowy dwustronnej wiążącej to państwo jeszcze przed jego przystąpieniem do Unii (
39
) z państwem trzecim (Ukraina), bezwarunkowe podleganie państwa członkowskiego zasadom i przepisom prawa Unii mogłoby nie być w każdym wypadku prawidłową odpowiedzią (
40
).
50.
Niemniej jednak nie uważam, by istniała rzeczywista sprzeczność między rozporządzeniem nr 650/2012 a umową dwustronną w zakresie, w jakim jest to istotne w niniejszej sprawie. Poniżej wyjaśniam dlaczego.
B. Brak sprzeczności
1.
Rozwiązanie przyjęte w umowie dwustronnej
51.
Jak już wskazałem, umowa dwustronna została zawarta przed przystąpieniem Polski do Unii, a także zanim Unia uzyskała wyłączną kompetencję w tej dziedzinie (
41
).
52.
Jeśli chodzi o dziedziczenie, w umowie dwustronnej przyjęto model dualistyczny lub model rozdziału: w przypadku ruchomości stosuje się prawo państwa, którego obywatelstwo zmarły posiadał w chwili śmierci, a w przypadku nieruchomości – prawo miejsca położenia nieruchomości.
53.
Te normy kolizyjne są zgodne z innymi normami dotyczącymi jurysdykcji wyłącznej, w związku z czym organ każdego państwa stosuje własne prawo do majątku spadkowego, którym musi się zająć (
42
).
54.
W poniższej argumentacji przyjmę jako założenie (lub raczej jako hipotezę roboczą), że milczenie umowy dwustronnej w sprawie wyboru prawa w sprawach spadkowych oznacza, że wybór taki jest wykluczony w przypadku spadku objętego samą umową (
43
).
2.
Rozwiązanie przyjęte w rozporządzeniu nr 650/2012
55.
Rozporządzenie nr 650/2012 zostało przyjęte w celu ułatwienia jednostkom wykonywania ich praw w zakresie spraw spadkowych mających skutki transgraniczne.
56.
Prawodawca europejski ustanowił bowiem przepisy dotyczące jurysdykcji i prawa właściwego w sprawach spadkowych mających skutki transgraniczne, jak również przepisy dotyczące uznawania (lub przyjmowania) i wykonywania w jednym państwie członkowskim orzeczeń i dokumentów urzędowych wydanych w innym państwie członkowskim.
57.
Rozporządzenie nr 650/2012 odzwierciedla pewne wybory legislacyjne, z których niektóre można by określić jako „zasady” systemowe (
44
). W niniejszej sprawie powstaje pytanie, czy zasada autonomii woli i zasada jednolitości statusu spadkowego są takimi zasadami.
a)
Swoboda wyboru prawa
58.
Sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, „czy swoboda [wyboru prawa właściwego] nie jest jedną z zasad dotyczących funkcjonowania rozporządzenia nr 650/2012”. Jeśli jest, to sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy umowa, która wyklucza taką swobodę, „jest sprzeczn[a] z zasadami leżącymi u podstaw współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w Unii”.
59.
Moim zdaniem odpowiedź powinna być przecząca.
60.
W sprawach spadkowych mających skutki transgraniczne autonomia woli odgrywa (koncepcyjnie) ograniczoną rolę, zgodnie z prawem Unii.
61.
W celu ustalenia prawa właściwego rozporządzenie nr 650/2012 ustanawia obiektywny łącznik: miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci. Możliwość wyboru innego prawa na podstawie art. 22 jest ograniczona co do jego przedmiotu (można wybrać tylko prawo państwa, którego obywatelstwo posiadał zmarły), a ponadto podlega przesłankom formalnym typowym dla rozrządzenia na wypadek śmierci.
62.
W tych okolicznościach nie uważam, aby można było przypisać autonomii woli wyboru prawa właściwego status zasady przewodniej rozporządzenia nr 650/2012.
63.
Uważam zatem, że nie istnieje zasada prawa Unii, która stałaby na przeszkodzie temu, aby umowa dwustronna pozbawiała spadkodawcę swobody wyboru prawa właściwego dla spadku po nim. A fortiori prawo Unii nie zobowiązuje nieuchronnie do dokonywania wykładni tej umowy dwustronnej, jeśli milczy ona na temat wyboru prawa, aby zdecydować, że w rzeczywistości na to pozwala.
b)
Jednolitość statusu spadkowego
1) Jako zasada strukturalna
64.
Jednolitość statusu spadkowego (lub, ściślej rzecz ujmując, jednolitość uregulowania dziedziczenia) jest, w odróżnieniu od poprzedniej zasady, jedną z zasad leżących u podstaw rozporządzenia nr 650/2012. Wśród wielu jej przejawów najistotniejsze są następujące:
–
ustanowienie tej samej okoliczności jako kryterium jurysdykcji i łącznika normy kolizyjnej (
45
);
–
poddanie ogółu spraw dotyczących spadku jednemu sądowi (
46
);
–
poddanie spadku jako całości składników majątku i praw prawu właściwemu (
47
);
–
poddanie spadku jako procesu przeniesienia i nabycia składników majątku i praw prawu właściwemu (
48
).
65.
W Unii Europejskiej, która nie posiada materialnego prawa spadkowego, wybór modelu jednolitego lub monistycznego nie jest wynikiem rozszerzenia na grunt międzynarodowy koncepcji istniejących w tej dziedzinie. W obecnym stanie rzeczy jednolitość statusu spadkowego w wymienionych formach jest rozwiązaniem technicznym, które najlepiej wpisuje się w cele integracji Unii:
–
W zakresie, w jakim wiąże się ze stosowaniem tylko jednego prawa do całości przenoszonego majątku, ułatwia ona obywatelom (
49
) uregulowanie dziedziczenia (
50
).
–
Z perspektywy organu zajmującego się sprawą spadkową stosowanie tylko jednego prawa, najlepiej własnego, upraszcza zarządzanie spadkiem z elementami międzynarodowymi (
51
).
–
Okoliczność ta, połączona z koncentracją jurysdykcji w jednym sądzie, ułatwia w ramach Unii swobodny przepływ orzeczeń, ponieważ minimalizuje ryzyko wydania niezgodnych ze sobą orzeczeń w przedmiocie tego samego spadku.
66.
Jednolite traktowanie spadku nie było jedynym rozwiązaniem obowiązującym w państwach członkowskich w chwili negocjowania rozporządzenia nr 650/2012. Prawodawca europejski miał tego pełną świadomość (
52
).
67.
Ta względna nowość rozwiązania nie umniejsza jego charakteru strukturalnego w systemie. W dotychczas wydanych wyrokach dotyczących rozporządzenia nr 650/2012 Trybunał potwierdza jego status jako „zasady” (
53
).
68.
Z uznania tego wynika:
–
Że miejsce zwykłego pobytu zmarłego, jako kryterium jurysdykcji międzynarodowej lub łącznik w regule kolizyjnej, może być tylko jedno (
54
).
–
Określenie szerokiego przedmiotowego zakresu stosowania rozporządzenia nr 650/2012 (
55
) (i w związku z tym lex successionis).
2) Jako zasada niebezwzględna
69.
Należy jednak wyjaśnić, że jednolitość statusu spadkowego nie jest bynajmniej zasadą nieelastyczną w którejkolwiek z dziedzin, w których działa. Zdaniem Trybunału uniknięcie fragmentaryzacji jest czymś, czego promowanie jest celem rozporządzenia nr 650/2012 (
56
), ale nie jest to bezwzględny wymóg (
57
).
70.
W rozporządzeniu nr 650/2012 jest wiele przypadków odejścia od jednolitego traktowania spadku. Przykładowo świadczą o tym następujące okoliczności:
–
Orzeczenia dotyczące niektórych składników majątku spadkowego, jak również konkretnych aspektów postępowania spadkowego, mogą zostać wydane przez sąd inny niż sąd właściwy zgodnie z rozporządzeniem nr 650/2012 do orzekania w przedmiocie spadku jako całości (
58
).
–
Sąd właściwy zgodnie z zasadą ogólną jest uprawniony pod pewnymi warunkami do nieorzekania w odniesieniu do majątku spadkowego znajdującego się w państwie trzecim (
59
).
–
Współzależność forum/ius zostaje utracona w różnych przypadkach, między innymi w wyniku wyboru prawa przez zmarłego (
60
) w każdym przypadku, gdy jest on obywatelem państwa trzeciego (
61
) (z wyjątkiem środków korygujących, takich jak odesłanie na podstawie art. 34 rozporządzenia nr 650/2012). Jest tak również w przypadku, gdy w ramach wyboru wskazuje się prawo państwa członkowskiego, jeśli nie działają mechanizmy mające na celu zapewnienie, że organ zajmujący się sprawą spadkową stosuje swoje własne prawo (
62
).
–
Rozporządzenie nr 650/2012 przewiduje fragmentaryzację dziedziczenia, pozwalając na to, aby różne ustawy regulowały konkretne aspekty spraw spadkowych (
63
). Zezwala ono również na to, aby pod pewnymi warunkami lex rei sitae miało zastosowanie do dziedziczenia określonych składników majątku (
64
).
3) Wpływ art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012
71.
Wśród wszystkich odstępstw od zasady jednolitości statusu spadkowego zawartych w rozporządzeniu nr 650/2012 pragnę zwrócić uwagę na odstępstwo przewidziane w art. 12 ust. 1, a to ze względu na jego znaczenie dla niniejszego odesłania prejudycjalnego. Przepis ten stanowi moim zdaniem (konieczne) ustępstwo prawodawcy europejskiego na rzecz wielości paradygmatów w podejściu do spraw spadkowych z elementami międzynarodowymi (
65
).
72.
W praktyce stwierdzono, że przyjęcie jednolitego modelu regulacyjnego bez niuansów jest rozwiązaniem skazanym na niepowodzenie w każdym przypadku, gdy spadek obejmuje nieruchomości położone w państwach, które wybrały model przeciwny (dualistyczny lub rozdziału).
73.
W tych państwach:
–
Stosowanie lex rei sitae jest zwykle bezwzględnie obowiązkowe w odniesieniu do nieruchomości znajdujących się na własnym terytorium.
–
Jurysdykcja międzynarodowa w sprawach dotyczących dziedziczenia tych samych składników majątku jest pomyślana jako wyłączna.
–
W związku z tym uzasadniona jest odmowa uznania zagranicznych orzeczeń w odniesieniu do takich składników majątku (
66
).
74.
W ramach Unii państwa członkowskie związane rozporządzeniem nr 650/2012 przyjęły model jednolity i nie będą mogły sprzeciwiać się temu, by sprawa spadkowa dotycząca nieruchomości położonych na ich terytorium podlegała prawu obcemu (
67
), lub temu, by organy innych państw członkowskich wydawały orzeczenia w odniesieniu do takich nieruchomości.
75.
Natomiast rozporządzenie nr 650/2012 dopuszcza daleko idące odstępstwa, gdy poprzez art. 12 ust. 1 zezwala, aby sąd właściwy na podstawie jego przepisów nie orzekał w odniesieniu do składników majątku położonych w państwach trzecich, z obawy, że orzeczenie nie zostanie uznane ani, w stosownym przypadku, nie zostanie stwierdzona jego wykonalność w tych państwach.
76.
Artykuł 12 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 został skonstruowany przede wszystkim z myślą o państwach trzecich powołujących się na wyłączną jurysdykcję w celu rozstrzygania spraw spadkowych dotyczących nieruchomości położonych na ich terytorium. Jednakże prognoza, że orzeczenie nie będzie skuteczne w państwie trzecim, może być oparta na każdej innej podstawie przewidzianej w prawie tego państwa: na przykład na tym, że nie zastosowano prawa miejsca położenia składników majątku (
68
).
77.
Potencjalną konsekwencją art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 jest naruszenie zasady jednolitego traktowania spadku:
–
Co się tyczy jurysdykcji międzynarodowej, jeżeli sąd mający jurysdykcję zgodnie z rozporządzeniem nr 650/2012 wyłączy ze swojego orzeczenia niektóre składniki majątku spadkowego, obawiając się, że orzeczenie to nie będzie skuteczne w państwie trzecim, w którym składniki te się znajdują, racjonalne jest, aby osoby zainteresowane dochodziły swoich roszczeń przed sądami tego ostatniego państwa.
–
Co się tyczy lex successionis, biorąc pod uwagę, że sądy te ustalają je zgodnie z obowiązującymi je normami kolizyjnymi, rozdział jest możliwy do przewidzenia, jeśli prawo, które zostało wskazane, nie pokrywa się z prawem, które zgodnie z rozporządzeniem nr 650/2012 ma zastosowanie do pozostałej części spadku.
78.
Naruszenie zasady jednolitego traktowania oznacza przyznanie, że istnieje więcej możliwości regulacji dziedziczenia niż model jednolity. Poprzez art. 12 ust. 1 rozporządzenia 650/2012 prawodawca europejski wskazuje, że jest świadomy, iż państwa trzecie wybrały model rozdziału spadku, i jest gotów go respektować ze względów praktycznych, pomimo konsekwencji, które się z nim wiążą i które opisałem.
79.
Moim zdaniem ustępliwość wykazana w art. 12 rozporządzenia nr 650/2012 (norma jednostronna) jest nie mniejsza, lecz większa, gdy rozwiązanie dualistyczne jest włączone do umowy dwustronnej między państwem członkowskim a państwem trzecim, takiej jak rozpatrywana w niniejszej sprawie, która została zawarta przed przyjęciem tego rozporządzenia. Co więcej, w samym rozporządzeniu nr 650/2012 deklaruje się, że jego celem nie jest wpływanie na stosowanie tych umów międzynarodowych.
C. Pomocniczo: jeśli istnieje sprzeczność
80.
Na wypadek, gdyby Trybunał stwierdził sprzeczność między zasadami rozporządzenia nr 650/2012 a umową dwustronną, proponuję dokonanie wykładni art. 75 rozporządzenia nr 650/2012 w świetle art. 351 TFUE.
81.
Artykuł 351 TFUE reguluje kolizję między prawem Unii a niektórymi umowami, których stronami są państwa członkowskie i państwa trzecie. Jak ujął to Trybunał, art. 351 TFUE „jest normą, która – jeśli przesłanki jej stosowania są spełnione – może pozwolić na odstępstwa od stosowania prawa Unii, w tym prawa pierwotnego” (
69
).
82.
Sprzeczności między umową zawartą przed przystąpieniem państwa członkowskiego a przepisem prawa Unii mogą stanowić jedną z takich podstaw odstępstwa (
70
).
83.
Jednakże przed sformułowaniem takiego wniosku na państwach członkowskich spoczywa, zgodnie z art. 351 akapit drugi TFUE, obowiązek zastosowania wszelkich właściwych środków w celu wyeliminowania niezgodności istniejących między prawem Unii a daną umową międzynarodową (
71
).
84.
Z założenia tego wynika:
–
Po pierwsze, że państwo członkowskie musi unikać sprzeczności poprzez dokonywanie wykładni umowy, w miarę możliwości i w poszanowaniu prawa międzynarodowego, zgodnej z prawem Unii (
72
).
–
Po drugie, jeżeli powyższe nie jest możliwe, państwo członkowskie będzie musiało podjąć środki niezbędne w celu wyeliminowania niezgodności umowy z prawem Unii, w razie potrzeby poprzez jej wypowiedzenie. Do czasu takiego wyeliminowania niezgodności art. 351 akapit pierwszy TFUE uprawnia państwo członkowskie do dalszego stosowania umowy (
73
).
85.
Przeniesione na grunt niniejszej sprawy powyższe oznaczałoby to, że Polska powinna próbować dostosować wykładnię umowy dwustronnej do rozporządzenia nr 650/2012, z poszanowaniem prawa międzynarodowego (
74
).
86.
Jeśli próba ta się nie powiedzie, Polska powinna rozważyć zmianę umowy lub jej wypowiedzenie. W międzyczasie prawo Unii uprawnia Polskę do stosowania tej umowy w taki sposób, aby wypełniła ona zaciągnięte zobowiązanie międzynarodowe.
V. Wnioski
87.
W świetle powyższego proponuję odpowiedzieć Sądowi Okręgowemu w Opolu (Polska) w następujący sposób:
Artykuł 75 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego w związku z art. 22 tego rozporządzenia
należy interpretować w ten sposób, że
nie stoi on na przeszkodzie temu, by na mocy umowy dwustronnej zawartej między państwem członkowskim a państwem trzecim przed przystąpieniem tego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej obywatel państwa trzeciego zamieszkały w państwie członkowskim związanym tą umową dwustronną nie był uprawniony do dokonania wyboru prawa właściwego dla spadku po nim.
(
1
)	Język oryginału: hiszpański.
(
2
)	Poprzedni wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony bezpośrednio przez notariusza. Trybunał odmówił mu statusu „sądu” w rozumieniu art. 267 TFUE, w związku z czym uznał odesłanie za niedopuszczalne. Zobacz postanowienie z dnia 1 września 2021 r., OKR (Odesłanie prejudycjalne zastępcy notarialnego) (C‑387/20, EU:C:2021:751).
(
3
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.U. 2012, L 201, s. 107; sprostowania: Dz.U. 2012, L 344, s. 3, Dz.U. 2013, L 60, s. 140, Dz.U. 2019, L 243, s. 9).
(
4
)	Jeśli chodzi o pytanie pierwsze, to o ile niefortunne sformułowanie preambuły do rozporządzenia nr 650/2012 uzasadnia wątpliwości sądu krajowego, o tyle odpowiedź nie wydaje się budzić wątpliwości. Różne motywy tego rozporządzenia odnoszą się do „obywateli” (w tym, w niektórych wersjach, „obywateli europejskich) jako adresatów aktu mającego na celu ułatwienie uregulowania spraw spadkowych mających skutki transgraniczne oraz dostępu do korzyści płynących z rynku wewnętrznego. Rozumienie tego odniesienia jako wyłączającego obywateli państw trzecich, do których spadku, z takich czy innych względów, należy stosować rozporządzenie nr 650/2012, byłoby sprzeczne nie tylko z brzmieniem art. 22 tego rozporządzenia, lecz także z innymi przepisami, takimi jak art. 20, w których deklaruje się powszechny charakter owego rozporządzenia.
(
5
)	W szczególności z art. 81 ustawy Prawo o notariacie z dnia 14 lutego 1991 r. (Dz.U. 1991 nr 22, poz. 91), zgodnie z którym notariusz musi odmówić dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem.
(
6
)	Używam wyrażenia „co do zasady”, ponieważ istnieje spór co do tego, czy umowa dwustronna rzeczywiście wyklucza wybór lex successionis, czy też w ogóle nie zajęto w niej stanowiska w tym względzie: zob. przypis 7. Decyzja w tej kwestii należy wyłącznie do sądu odsyłającego, a nie do Trybunału, który nie ma kompetencji do dokonywania wykładni tej umowy.
(
7
)	Takie jest rozumienie umowy dwustronnej, za którym opowiadają się notariusz, Komisja i rząd węgierski. Podobnie jak OP w sprawie w postępowaniu głównym, rząd polski utrzymuje w pkt 27–30 swoich uwag, że umowa ta jedynie powtarza status quo w dziedzinie prawa właściwego dla dziedziczenia w chwili jej zawarcia; brak jakiegokolwiek odniesienia do wyboru prawa wskazuje po prostu, że nie reguluje ona tej kwestii. Sąd odsyłający nie zajmuje rozstrzygającego stanowiska w tym względzie. Gdyby jednak brak odniesienia do (zarówno przyznania, jak i odmowy przyznania) możliwości wyboru należało rozumieć jako obojętność państw sygnatariuszy umowy dwustronnej, nie można by mówić o niezgodności z rozporządzeniem nr 650/2012.
(
8
)	Z wyjątkiem uwag przedstawionych przez Królestwo Hiszpanii, które odnosi się również do ust. 2 w pkt 27 i nast. swych uwag.
(
9
)	Rozporządzenie nr 650/2012 nie ma zastosowania ani w Irlandii, ani w Danii. W dalszej części tekstu wyrażenie „państwo członkowskie” należy rozumieć jako odnoszące się do pozostałych państw członkowskich.
(
10
)	Bezsporne jest, że takie instrumenty są przewidziane w art. 75 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012.
(
11
)	Takie stanowisko zajęły w swoich uwagach na piśmie rządy hiszpański (pkt 28 i 30) i węgierski (pkt 10–16).
(
12
)	Uwagi: Komisji, pkt 34 i nast.; a także notariusza, pkt 23 i nast.
(
13
)	Konwencja brukselska z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32; EE 01/01, s. 186; tekst skonsolidowany: Dz.U. 1998, C 27, s. 1).
(
14
)	Rozporządzenie Rady z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1). Przepisy te są w dużej mierze zbieżne: różnice nie dotyczą tego, co jest istotne w niniejszej sprawie.
(
15
)	W związku z art. 55 i 56.
(
16
)	W związku z art. 69 i 70.
(
17
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1). Podobnie jak w rozporządzeniu nr 44/2001, art. 71 należy odczytywać w związku z art. 69 i 70.
(
18
)	Rozporządzenie Rady z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.U. 2019, L 7, s. 1).
(
19
)	Rozporządzenie Rady z dnia 24 czerwca 2016 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w dziedzinie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach dotyczących małżeńskich ustrojów majątkowych (Dz.U. 2016, L 183, s. 1).
(
20
)	Istnieją jednak między nimi pewne różnice. Niektóre są moim zdaniem nieistotne. Dotyczy to braku w art. 75 rozporządzenia dotyczącego dziedziczenia sformułowania „z zastrzeżeniem zobowiązań państw członkowskich na mocy art. [307] 351 TFUE”, które jest wyraźnie zawarte w innych rozporządzeniach. Odniesienie to pojawiło się we wniosku Komisji, COM(2009) 154 wersja ostateczna, art. 45, lecz zostało ono usunięte podczas debaty w Parlamencie. Nie uważam, aby odniesienie do TFUE w tych instrumentach służyło jakiemukolwiek innemu celowi poza przypomnieniem: innymi słowy, jego brak nie zwalnia państw członkowskich z przewidzianych w TFUE obowiązków dotyczących dziedziczenia objętych rozporządzeniem (zob. podobnie pkt 80 i nast. niniejszej opinii). Natomiast, jak wyjaśnię poniżej, odmienne rozgraniczenie sytuacji, w których rozporządzenie Unii ma pierwszeństwo przed umową międzynarodową (zob. poniżej przypis 21 w odniesieniu do konwencji brukselskiej i przyjętych po niej rozporządzeń oraz przypis 27 w odniesieniu do innych), mogłoby mieć konsekwencje przy stosowaniu wykładni niektórych klauzul koordynacyjnych do innych klauzul.
(
21
)	Wyrok z dnia 14 lipca 2016 r., Brite Strike Technologies (C‑230/15, EU:C:2016:560, pkt 49, 50). W znacznej mierze umowy zawarte wyłącznie między państwami członkowskimi nie wywołują już skutków między nimi w zakresie przedmiotowym objętym konwencją brukselską lub rozporządzeniami nr 44/2001 i 1215/2012: zob. art. 55 i 56 konwencji brukselskiej oraz art. 69 i 70 rozporządzenia nr 44/2001 i rozporządzenia nr 1215/2012.
(
22
)	Wyrok z dnia 6 grudnia 1994 r., Tatry (C‑406/92, EU:C:1994:400, pkt 25).
(
23
)	Wyrok z dnia 4 maja 2010 r., TNT Express Nederland (C‑533/08, EU:C:2010:243; zwany dalej „wyrokiem TNT Express Nederland”, pkt 45–48).
(
24
)	Wyroki: TNT Express Nederland, pkt 49 i nast.; z dnia 19 grudnia 2013 r., Nipponkoa Insurance (C‑452/12, EU:C:2013:858, pkt 36); z dnia 4 września 2014 r., Nickel & Goeldner Spedition (C‑157/13, EU:C:2014:2145, pkt 38). W dalszej części przedstawię wątpliwości dotyczące (w pewnym sensie) zakresu geograficznego tego orzecznictwa: zob. pkt 41 poniżej. Z wątpliwości tych wynika w każdym razie, że zasada „nienaruszania” nie oznacza, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka, że akt prawny Unii automatycznie ustępuje pierwszeństwa w każdym przypadku, gdy dochodzi do kolizji między takim aktem a umową międzynarodową.
(
25
)	Wyroki: TNT Express Nederland, pkt 51; z dnia 19 grudnia 2013 r., Nipponkoa Insurance (C‑452/12, EU:C:2013:858, pkt 37). Praktyczne ujęcie jest wyrażone w pkt 55 pierwszego wyroku: umowa „może być stosowan[a] w ramach Unii, tylko jeśli umożliwia osiągnięcie celów, jakimi są swobodny przepływ orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych oraz wzajemne zaufanie w wymiar sprawiedliwości w ramach Unii, na warunkach co najmniej równie korzystnych jak te wynikające ze stosowania rozporządzenia nr 44/2001”. Zobacz także pkt 38 drugiego wyroku i końcowe sformułowanie w pkt 39: art. 71 rozporządzenia nr 44/2001 „należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wykładni konwencji międzynarodowej w sposób, który nie zapewnia na warunkach co najmniej równie korzystnych jak te przewidziane przez to rozporządzenie poszanowania celów i zasad leżących u podstaw wspomnianego rozporządzenia”.
(
26
)	W przypadku gdy postanowienia dotyczące jurysdykcji, prawa właściwego i tym podobnych kwestii związanych z dziedziczeniem znajdują się w umowie o zakresie ogólnym, która zawiera ogólne zasady dotyczące na przykład zawisłości sprawy, spraw wiążących się ze sobą lub uznawania i wykonywania orzeczeń, konieczne będzie wyjaśnienie, czy te ogólne zasady zostały opracowane również w odniesieniu do spraw spadkowych objętych umową, zanim uzna się pierwszeństwo przepisów rozporządzenia nr 650/2012.
(
27
)	Rozporządzenie nr 650/2012 milczy na temat tego, co się dzieje z umowami, których stronami są państwa członkowskie i państwa trzecie w stosunkach między nimi, co można było wywnioskować z wniosku Komisji [COM(2009) 154 wersja ostateczna, art. 45], i w odróżnieniu od rozporządzenia nr 4/2009.
(
28
)	Zobacz powyżej, pkt 32 tiret pierwsze.
(
29
)	Zobacz powyżej, pkt 32 tiret ostatnie.
(
30
)	Odnoszę się do zakresu geograficznego. Z punktu widzenia zasad w wyrokach tych zrównane są zasady, „które leżą u podstaw współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w ramach Unii”, oraz zasady mające zastosowanie do konkretnego rozporządzenia, którego klauzula zgodności jest przedmiotem sporu.
(
31
)	Punkt 52.
(
32
)	Wyroki: TNT Express Nederland, pkt 53, 54; a także z dnia 19 grudnia 2013 r., Nipponkoa Insurance (C‑452/12, EU:C:2013:858, pkt 38).
(
33
)	Wyrok z dnia 4 września 2014 r. (C‑157/13, EU:C:2014:2145).
(
34
)	W wyrokach: TNT Express Nederland, a także z dnia 19 grudnia 2013 r., Nipponkoa Insurance (C‑452/12, EU:C:2013:858), spór toczył się wokół zasad zawisłości sporu, uznawania i wykonywania Konwencji o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów sporządzonej w Genewie w dniu 19 maja 1956 r., zmienionej protokołem sporządzonym w Genewie w dniu 5 lipca 1978 r. (CMR), w zakresie jej stosowania do postępowań (lub decyzji) dwóch państw członkowskich. Okoliczności faktyczne sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 4 września 2014 r., Nickel & Goeldner Spedition (C‑157/13, EU:C:2014:2145), dotyczyły tylko jednego państwa: chodziło o ustalenie, czy należy stosować zasadę jurysdykcji międzynarodowej wynikającą z CMR, czy też z rozporządzenia nr 44/2001.
(
35
)	Wyrok z dnia 21 stycznia 2010 r., Komisja/Niemcy (C‑546/07, EU:C:2010:25, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
36
)	Ibidem, pkt 43, 44.
(
37
)	Ramy prawne umowy dwustronnej w sprawach dotyczących dziedziczenia różnią się znacznie od rozporządzenia nr 650/2012: w rozporządzeniu nr 650/2012 opowiedziano się za jednolitym modelem spadku, a w umowie dwustronnej – za modelem przeciwnym, ze wszystkimi jego konsekwencjami (to znaczy w odniesieniu do prawa właściwego, jurysdykcji międzynarodowej oraz uznawania i wykonywania orzeczeń zagranicznych). Zmuszanie organów polskich do promowania zasady jednolitości statusu spadkowego, ponieważ jest to zasada leżąca u podstaw rozporządzenia nr 650/2012, wiązałoby się z pozbawieniem skuteczności umowy dwustronnej w okolicznościach, w których jest ona prawdopodobnie najbardziej istotna, to znaczy w każdym przypadku, w którym w skład spadku po obywatelu polskim wchodzą nieruchomości położone w Ukrainie. Ponieważ umowa dwustronna nie tylko przewiduje stosowanie prawa krajowego spadkodawcy w odniesieniu do ruchomości i lex rei sitae w odniesieniu do nieruchomości (art. 37), lecz także uzależnia wzajemne uznawanie orzeczeń od przestrzegania tych zasad (art. 49 i art. 50 ust. 6), polskie orzeczenie nie zostałoby uznane w Ukrainie. Natomiast Polska pozostałaby zobowiązana do uznawania orzeczeń Ukrainy dotyczących nieruchomości położonych na terytorium Polski.
(
38
)	Lub wynikiem ich zastosowania.
(
39
)	Dla celów art. 75 rozporządzenia nr 650/2012 istotną datą graniczną jest data przyjęcia rozporządzenia. W każdym razie w chwili zawarcia umowy dwustronnej Polska i Ukraina były państwami trzecimi, ponieważ Polska nie przystąpiła jeszcze wtedy do Unii. Perspektywa, że Ukraina przystąpi do Unii w przyszłości, została wskazana przez sąd odsyłający oraz przez niektóre strony przed Trybunałem, podobnie jak wola zacieśnienia więzi wyrażona w układzie o stowarzyszeniu między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi z jednej strony a Ukrainą z drugiej strony (Dz.U. 2014, L 161, s. 3), jako argument za zbliżeniem wykładni umowy dwustronnej do rozporządzenia nr 650/2012. Jednakże to, czy, kiedy i w jaki sposób te oświadczenia dotyczące zamiaru zostaną sprecyzowane, jest nieco niepewne i w związku z tym nieprzydatne w celu ustalenia rozumienia tekstu umowy obecnie.
(
40
)	Zobacz pkt 80 i nast. poniżej.
(
41
)	W którymś momencie ten element czasowy mógł nabrać pewnego znaczenia w kontekście wykładni art. 351 TFUE. W wyroku z dnia 28 października 2022 r., Generalstaatsanwaltschaft München (Ekstradycja i ne bis in idem) (C‑435/22 PPU, EU:C:2022:852, pkt 126) wyjaśniono, że tak nie jest. Pragnę przypomnieć, że w kontekście art. 75 rozporządzenia nr 650/2012 istotną datą jest data przyjęcia samego rozporządzenia.
(
42
)	Artykuł 41 umowy dwustronnej. Wyjątkowo, jeżeli wszystkie ruchomości wchodzące w skład spadku znajdują się w umawiającym się państwie, jeżeli istnieje porozumienie między spadkobiercami i jeżeli jeden z nich wystąpi z takim wnioskiem, sprawa spadkowa zostanie rozpatrzona w całości przed organami tego państwa. O ile się nie mylę, norma kolizyjna pozostaje bez zmian.
(
43
)	Jak już wskazałem, do sądu odsyłającego należy decyzja co do interpretacji tego aspektu umowy dwustronnej w odniesieniu do umawiających się państw.
(
44
)	Nierzadko zdarza się, że rozwiązania techniczne przyjęte w rozporządzeniu nr 650/2012 są przedstawiane poprzez odniesienie do zasad leżących u ich podstaw: P. Lagarde, „Les principes de base du nouveau règlement européen sur les successions”, Revue Critique de Droit International Privé, 2012, s. 691–732. Metoda ta wiąże się z pewnymi zagrożeniami, co widać w niniejszej sprawie: okoliczność, że rozporządzenie zezwala na wybór prawa lub sądu orzekającego, niekoniecznie czyni autonomię woli zasadą strukturalną aktu prawnego.
(
45
)	Motywy 23 i 27. W części normatywnej zob. między innymi art. 4 i art. 21 ust. 1.
(
46
)	Artykuł 4, art. 10.
(
47
)	Motyw 37 in fine i art. 21.
(
48
)	Motyw 42 i art. 23.
(
49
)	Używam terminu użytego w samym rozporządzeniu nr 650/2012 w różnych motywach.
(
50
)	Różny charakter składników majątku lub ich położenie w różnych państwach nie będzie stanowiło dla nich dodatkowej trudności.
(
51
)	Objęcie jednym porządkiem prawnym wszystkich lub co najmniej dużej liczby aspektów dotyczących sprawy spadkowej mającej skutki transgraniczne zmniejsza liczbę i natężenie problemów typowych dla ustalenia systemu prawnego mającego zastosowanie do takiej sprawy spadkowej.
(
52
)	Zobacz dokument roboczy służb Komisji załączony do wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych i dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie utworzenia europejskiego certyfikatu spadkowego, SEC(2009) 410, s. 12. Zasadne jest stwierdzenie, że art. 75 ust. 1 [art. 45 ust. 1 we wniosku Komisji, COM(2009) 154 wersja ostateczna] został przyjęty również ze świadomością, że odrzucenie rozwiązania monistycznego w różnych państwach członkowskich było (jest) także rozwiązaniem w umowach międzynarodowych zawieranych z państwami trzecimi.
(
53
)	Wyroki: z dnia 12 października 2017 r., Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755, pkt 43); z dnia 21 czerwca 2018 r., Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, pkt 54–56); z dnia 7 kwietnia 2022 r., V A i Z A (Jurysdykcja dodatkowa w sprawach spadkowych) (C‑645/20, EU:C:2022:267, pkt 38); z dnia 9 września 2021 r., UM (Umowa przeniesienia własności mortis causa) (C‑277/20, EU:C:2021:708, pkt 33).
(
54
)	Wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 41).
(
55
)	Wyroki: z dnia 12 października 2017 r., Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755); z dnia 21 czerwca 2018 r., Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485); z dnia 9 września 2021 r., UM (Umowa przeniesienia własności mortis causa) (C‑277/20, EU:C:2021:708). W tych sprawach alternatywą dla rozporządzenia byłoby prawo krajowe, a nie inny akt prawny Unii.
(
56
)	Wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., V A i Z A (Jurysdykcja dodatkowa w sprawach spadkowych) (C‑645/20, EU:C:2022:267, pkt 37).
(
57
)	Wyroki: z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 69); z dnia 7 kwietnia 2022 r., V A i Z A (Jurysdykcja dodatkowa w sprawach spadkowych) (C‑645/20, EU:C:2022:267, pkt 44, 45).
(
58
)	Motywy 28 in fine i 32; art. 13.
(
59
)	Artykuł 12 ust. 1.
(
60
)	Również w rzadkich przypadkach, w których prawo, które jest zwykle właściwe, musi ustąpić pierwszeństwa innemu prawu na mocy wyjątku zawartego w art. 21 ust. 2.
(
61
)	Ma to miejsce w niniejszej sprawie: jeśli wybór prawa, którego zamierza dokonać OP, zostanie uznany za dopuszczalny, polski notariusz i ewentualnie sąd będą musieli zastosować prawo obce.
(
62
)	Artykuły 5–7.
(
63
)	Na przykład wyznaczenie i uprawnienia zarządców spadku w niektórych sytuacjach: motyw 44 i art. 29 rozporządzenia nr 650/2012.
(
64
)	Motyw 54 i art. 30 rozporządzenia nr 650/2012.
(
65
)	Treść tego przepisu nie została zawarta we wniosku Komisji dotyczącym rozporządzenia [COM(2009) 154 wersja ostateczna]. Jego późniejsze włączenie nie zostało wyjaśnione w sprawozdaniu Komisji Prawnej Parlamentu z dnia 6 marca 2013 r., dokument A7‑0045/2012.
(
66
)	Bardzo obrazowo – zob. A. Bonomi, „Successions internationales: conflits de lois et de juridictions”, Cursos de la Academia de La Haya de Derecho Internacional, vol. 350, s. 71–418, w szczególności s. 107–108: „La prétention d’un Etat étranger à soumettre, selon l’approche unitaire, les immeubles à la loi nationale ou à la loi du dernier domicile (ou de la dernière résidence habituelle) du de cujus, est […] entièrement irréaliste”.
(
67
)	Ustępstwa na rzecz własnego prawa jako lex rei sitae i z powodu jego istnienia są ograniczone. Ilustruje to art. 31 rozporządzenia nr 650/2012: w przypadku gdy prawo rzeczowe, na które powołano się na podstawie prawa właściwego dla dziedziczenia, nie istnieje w porządku prawnym państwa członkowskiego, w którym powołano się na nie (którym zwykle będzie państwo członkowskie, w którym znajdują się składniki majątku obciążone tym prawem), lex rei sitae nie zastępuje lex successionis; obowiązkiem państw członkowskich jest zapewnienie ciągłości nieznanego prawa rzeczowego poprzez dostosowanie go do najbliższego mu prawa rzeczowego w ich własnym porządku prawnym.
(
68
)	Obie podstawy nieuznania są przewidziane w art. 50 umowy dwustronnej między Polską a Ukrainą z dnia 24 maja 1993 r.
(
69
)	Wyrok z dnia 28 października 2022 r., Generalstaatsanwaltschaft München (Ekstradycja i ne bis in idem) (C‑435/22 PPU, EU:C:2022:852, pkt 119, 121).
(
70
)	Zobacz na przykład wyrok z dnia 22 października 2020 r., Ferrari (C‑720/18 i C‑721/18, EU:C:2020:854), w odniesieniu do związku między art. 12 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/95/WE z dnia 22 października 2008 r. mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (Dz.U. 2008, L 299, s. 25) a Konwencją między Szwajcarią a Niemcami w sprawie wzajemnej ochrony patentów, wzorów i znaków towarowych, podpisaną w Berlinie w dniu 13 kwietnia 1892 r., ze zmianami.
(
71
)	Zobacz między innymi wyroki: z dnia 22 października 2020 r., Ferrari (C‑720/18 i C‑721/18, EU:C:2020:854, pkt 67); z dnia 28 października 2022 r., Generalstaatsanwaltschaft München (Ekstradycja i ne bis in idem) (C‑435/22 PPU, EU:C:2022:852, pkt 122).
(
72
)	Wyrok z dnia 22 października 2020 r., Ferrari (C‑720/18 i C‑721/18, EU:C:2020:854, pkt 68).
(
73
)	Wyrok z dnia 22 października 2020 r., Ferrari (C‑720/18 i C‑721/18, EU:C:2020:854, pkt 69, 72.
(
74
)	W tym kontekście można by interpretować umowę dwustronną (pragnę powtórzyć – z zastrzeżeniem, że taka wykładnia będzie zgodna z prawem międzynarodowym) w ten sposób, że brak wzmianki o wyborze prawa przez zmarłego jest równoznaczny z obojętnością w tym względzie, przy czym każde państwo będące stroną umowy ma swobodę regulowania tej kwestii w sposób, który uzna za właściwy.