62024CJ0654
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πέμπτο τμήμα)
της 29ης Ιανουαρίου 2026 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία 1999/70/ΕΚ – Συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP – Ρήτρα 4 – Αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων – Επίδομα που χορηγείται με τη μορφή ηλεκτρονικής κάρτας για την υποστήριξη της συνεχούς κατάρτισης των εκπαιδευτικών και τη βελτίωση των επαγγελματικών τους δεξιοτήτων – Χορήγηση μόνο στους εκπαιδευτικούς που απασχολούνται με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου – Διάκριση εις βάρος των εκπαιδευτικών που απασχολούνται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου – Εθνική νομολογία που αποκλείει την εκ των υστέρων χορήγηση του επίμαχου πλεονεκτήματος στους οικείους εκπαιδευτικούς εάν δεν εργάζονται πλέον στη δημόσια εκπαίδευση – Υποκατάσταση, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, του δικαιώματος αποζημίωσης»
Στην υπόθεση C‑654/24 [Bariello] (
i
),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Tribunale ordinario di Ravenna (πρωτοδικείο Ραβέννας, Ιταλία) με απόφαση της 8ης Οκτωβρίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 8 Οκτωβρίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
M.M.
κατά
Ministero dell’Istruzione e del Merito,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. L. Arastey Sahún, πρόεδρο τμήματος, J. Passer, E. Regan, Δ. Γρατσία και B. Smulders (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: J. Richard de la Tour
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η M.M., εκπροσωπούμενη από τον S. Solidoro, avvocato,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον S. Fiorentino, επικουρούμενο από την L. Fiandaca, avvocata dello Stato,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις S. Delaude και D. Recchia,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της ρήτρας 4 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, που συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο) και περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP (ΕΕ 1999, L 175, σ. 43), καθώς και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της M.M., πρώην εκπαιδευτικού η οποία απασχολούνταν με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, και του Ministero dell’Istruzione e del Merito (Υπουργείου παιδείας και ενίσχυσης της αξιοκρατίας, Ιταλία, στο εξής: Υπουργείο) σχετικά με την άρνηση χορήγησης στην M.M., για τα σχολικά έτη 2020/2021 έως 2023/2024, του ετήσιου επιδόματος υπό μορφή ηλεκτρονικής κάρτας το οποίο παρέχει στους εκπαιδευτικούς τη δυνατότητα να αγοράζουν διάφορα αγαθά και υπηρεσίες και χορηγείται με σκοπό την υποστήριξη της συνεχούς κατάρτισής τους και τη βελτίωση των επαγγελματικών τους δεξιοτήτων.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Κατά το άρθρο 1 της οδηγίας 1999/70, η οδηγία αυτή αποσκοπεί «στην υλοποίηση [της συμφωνίας-πλαισίου]».
4
Η ρήτρα 2 της συμφωνίας-πλαισίου, η οποία τιτλοφορείται «Πεδίο εφαρμογής», προβλέπει στο σημείο 1 τα εξής:
«Η παρούσα συμφωνία εφαρμόζεται σε όλους τους εργαζομένους ορισμένου χρόνου που έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας όπως αυτές καθορίζονται από τη νομοθεσία, τις συλλογικές συμβάσεις ή την πρακτική σε κάθε κράτος μέλος.»
5
Η ρήτρα 3 της συμφωνίας-πλαισίου, η οποία φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.
Για τους σκοπούς της παρούσας συμφωνίας, ως “εργαζόμενος ορισμένου χρόνου” νοείται ένα πρόσωπο που έχει σύμβαση ή σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου συναφθείσα απευθείας μεταξύ του εργοδότη και του εργαζομένου, η λήξη της οποίας καθορίζεται από αντικειμενικούς όρους, όπως παρέλευση συγκεκριμένης ημερομηνίας, η ολοκλήρωση συγκεκριμένου έργου ή πραγματοποίηση συγκεκριμένου γεγονότος.
2.
Για τους σκοπούς της παρούσας συμφωνίας, ως “αντίστοιχος εργαζόμενος αορίστου χρόνου” νοείται ο εργαζόμενος που έχει σύμβαση ή σχέση εργασίας αορίστου χρόνου στην ίδια επιχείρηση, και απασχολείται στην ίδια ή παρόμοια εργασία/απασχόληση, λαμβανομένων υπόψη των προσόντων ή των δεξιοτήτων. […]»
6
Η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου, η οποία επιγράφεται «Αρχή της μη διάκρισης», προβλέπει στο σημείο 1 τα εξής:
«Όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης, οι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται δυσμενώς σε σχέση με τους αντίστοιχους εργαζομένους αορίστου χρόνου μόνο επειδή έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, εκτός αν αυτό δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους.»
Το ιταλικό δίκαιο
7
Το άρθρο 1 του legge n. 107 – Riforma del sistema nazionale di istruzione e formazione e delega per il riordino delle disposizioni legislative vigenti (νόμου 107 – Μεταρρύθμιση του εθνικού συστήματος εκπαίδευσης και κατάρτισης και ανάθεση αρμοδιοτήτων για την αναθεώρηση των ισχυουσών νομοθετικών διατάξεων), της 13ης Ιουλίου 2015 (GURI αριθ. 162, της 15ης Ιουλίου 2015, στο εξής: νόμος 107/2015), ορίζει στις παραγράφους 121 και 122 τα εξής:
«121.   Προς στήριξη της συνεχούς κατάρτισης των εκπαιδευτικών και προς βελτίωση των επαγγελματικών δεξιοτήτων τους, προβλέπεται, τηρουμένου του ορίου δαπανών της παραγράφου 123, η χορήγηση ηλεκτρονικής κάρτας για την επιμόρφωση και την κατάρτιση των μόνιμων εκπαιδευτικών των σχολικών ιδρυμάτων κάθε κατηγορίας και βαθμίδας. Η κάρτα αντιπροσωπεύει ονομαστικό ποσό 500 ευρώ ετησίως για κάθε σχολικό έτος και μπορεί να χρησιμοποιείται για την αγορά βιβλίων και εγχειριδίων, ακόμη και σε ψηφιακή μορφή, δημοσιεύσεων, περιοδικών χρήσιμων για επαγγελματική ενημέρωση, εξοπλισμού και λογισμικού, για την εγγραφή σε μαθήματα επιμόρφωσης και πιστοποίησης επαγγελματικών δεξιοτήτων παρεχόμενα από φορείς διαπιστευμένους από το [Υπουργείο], σε μαθήματα προπτυχιακού επιπέδου, σε προγράμματα σπουδών εξειδίκευσης ή ενιαίου κύκλου σπουδών, τα οποία συνδέονται με τα επαγγελματικά προσόντα, ή σε μαθήματα μεταπτυχιακού επιπέδου ή μαθήματα με σκοπό την απόκτηση πανεπιστημιακών τίτλων μεταπτυχιακών σπουδών που συνδέονται με τα επαγγελματικά προσόντα, για την παρακολούθηση θεατρικών παραστάσεων και κινηματογραφικών προβολών, για την είσοδο σε μουσεία, εκθέσεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις και ζωντανά θεάματα, καθώς και για πρωτοβουλίες σχετικές με τις δραστηριότητες που προσδιορίζονται στο πλαίσιο του τριετούς σχεδίου προσφοράς κατάρτισης των σχολείων και του εθνικού σχεδίου κατάρτισης της παραγράφου 124. Το αναγραφόμενο στην κάρτα ποσό δεν αποτελεί παρεπόμενη αμοιβή ούτε φορολογητέο εισόδημα.
122.   Με απόφαση του Πρωθυπουργού και με τη σύμφωνη γνώμη του [Υπουργείου] και του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, η οποία εκδίδεται εντός εξήντα ημερών από την έναρξη ισχύος του παρόντος νόμου, καθορίζονται τα κριτήρια και οι λεπτομερείς όροι χορήγησης και χρήσης της κάρτας της παραγράφου 121, το ποσό που πρέπει να χορηγηθεί στο πλαίσιο των διαθέσιμων πόρων της παραγράφου 123, λαμβανομένου υπόψη του δημοσίου συστήματος διαχείρισης της ψηφιακής ταυτότητας, και ο τρόπος παροχής των διευκολύνσεων και πλεονεκτημάτων που συνδέονται με την κάρτα αυτή.»
8
Η decreto del Presidente del Consiglio dei Ministri recante Disciplina delle modalità di assegnazione e utilizzo della Carta elettronica per l’aggiornamento e la formazione del docente di ruolo delle istituzioni scolastiche di ogni ordine e grado (απόφαση του Πρωθυπουργού για τη ρύθμιση των όρων χορήγησης και χρήσης της ηλεκτρονικής κάρτας για την επιμόρφωση και κατάρτιση των μόνιμων εκπαιδευτικών των σχολικών ιδρυμάτων κάθε κατηγορίας και βαθμίδας), της 28ης Νοεμβρίου 2016 (GURI αριθ. 281, της 1ης Δεκεμβρίου 2016), η οποία εκδόθηκε κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 1, παράγραφος 122, του νόμου 107/2015, ορίζει στο άρθρο 3, παράγραφος 2, τα εξής:
«Η κάρτα [του άρθρου 1, παράγραφος 121, του νόμου 107/2015] δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί μετά την αποχώρηση από την υπηρεσία.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
9
Κατά τη διάρκεια τεσσάρων σχολικών ετών, ήτοι των σχολικών ετών 2020/2021 έως 2023/2024, η M.M. απασχολήθηκε ως εκπαιδευτικός ορισμένου χρόνου στο Υπουργείο.
10
Δεδομένου ότι δεν της χορηγήθηκε η ηλεκτρονική κάρτα που προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 121, του νόμου 107/2015 (στο εξής: επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα) για τα ως άνω σχολικά έτη, η M.M. άσκησε, στις 5 Απριλίου 2024, αγωγή ενώπιον του Tribunale ordinario di Ravenna (πρωτοδικείου Ραβέννας, Ιταλία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, με την οποία ζητούσε να υποχρεωθεί το Υπουργείο να θέσει στη διάθεσή της, σύμφωνα με τους όρους που διέπουν τη χορήγηση και τη χρήση της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, την ετήσια αποζημίωση των 500 ευρώ την οποία ενσωματώνει η κάρτα αυτή για καθένα από τα εν λόγω σχολικά έτη και, επικουρικώς, να της καταβάλει το ποσό των 2000 ευρώ συνολικά.
11
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, κατ’ αρχάς, ότι η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα, σκοπός της οποίας είναι η υποστήριξη της συνεχούς κατάρτισης των εκπαιδευτικών, έχει τη μορφή εφαρμογής στο διαδίκτυο, η οποία δημιουργεί έναν κωδικό αγοράς ή ένα κουπόνι υπέρ του εκπαιδευτικού για τα αγαθά ή τις υπηρεσίες που έχει επιλέξει προηγουμένως και ότι η οικεία επιχείρηση μπορεί να αποδεχθεί την κάρτα αυτή μόνο για τα προϊόντα που συμμορφώνονται με το κανονιστικό πλαίσιο. Κατόπιν της αγοράς ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας, αναγνωρίζεται στην επιχείρηση απαίτηση αντίστοιχου ποσού έναντι του Υπουργείου.
12
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει επιπλέον ότι η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα χορηγούνταν αρχικώς αποκλειστικώς, δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 121, του νόμου 107/2015, στους εκπαιδευτικούς που απασχολούνταν με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου. Εντούτοις, από τη διάταξη της 18ης Μαΐου 2022, Ministero dell’istruzione (Ηλεκτρονική κάρτα) (C‑450/21, EU:C:2022:411), προκύπτει ότι ο νόμος αυτός αντιβαίνει στη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας‑πλαισίου, καθόσον αποκλείει από το δικαίωμα χρήσης της κάρτας αυτής τους εκπαιδευτικούς, όπως η M.M., οι οποίοι απασχολούνται με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου.
13
Κατά το αιτούν δικαστήριο, από τη διάταξη αυτή φαίνεται να απορρέει δικαίωμα των εκπαιδευτικών που απασχολούνται με σύμβαση ορισμένου χρόνου στην επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα. Πλην όμως, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ιταλία), με την απόφαση 29961/2023, της 4ης Οκτωβρίου 2023, περιόρισε από πολλές απόψεις τους όρους άσκησης ενδίκου βοηθήματος για τη χορήγηση ενός τέτοιου δικαιώματος, κρίνοντας, μεταξύ άλλων, ότι, όσον αφορά τα πρόσωπα που εσφαλμένως δεν έλαβαν την εν λόγω κάρτα, έχουν δικαίωμα να τους χορηγηθεί εκ των υστέρων η εν λόγω κάρτα μόνον εκείνα τα πρόσωπα τα οποία, την ημερομηνία κατά την οποία το δικαστήριο αποφάνθηκε επί του δικαιώματός τους, εξακολουθούσαν να εργάζονται στη δημόσια εκπαίδευση, καθόσον είχαν αναλάβει αναπληρώσεις, ήταν εγγεγραμμένα στους πίνακες προσλήψεων για αναπληρωτές εκπαιδευτικούς ή είχαν μονιμοποιηθεί ως εκπαιδευτικοί.
14
Αντιθέτως, κατά την απόφαση αυτή, αν ο ενδιαφερόμενος έχει εν τω μεταξύ αποχωρήσει από τη δημόσια εκπαίδευση, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της M.M., της οποίας η τελευταία σύμβαση εργασίας έληξε στις 30 Ιουνίου 2024 και η οποία δεν ασκεί πλέον κανένα διδακτικό έργο ούτε είναι εγγεγραμμένη στους εν λόγω πίνακες προσλήψεων, η χρηματική υποχρέωση που συνδέεται με την επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα πρέπει να αποσβέννυται αναδρομικώς και η αίτηση χορήγησης της εν λόγω κάρτας πρέπει να απορρίπτεται επί της ουσίας.
15
Βεβαίως, με την εν λόγω απόφαση, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έκρινε ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, ο πρώην εκπαιδευτικός δύναται, αντί να υποβάλει αίτηση για τη χορήγηση της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, να ζητήσει την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη λόγω της μη χορήγησής της.
16
Εντούτοις, μια τέτοια αγωγή αποζημίωσης υπόκειται σε ορισμένες πρόσθετες προϋποθέσεις, τόσο ουσιαστικές όσο και δικονομικές. Ειδικότερα, εναπόκειται ιδίως στον ενδιαφερόμενο να προβάλει και να αποδείξει ότι υπέστη συγκεκριμένη ζημία, διαφορετική από εκείνη που συνδέεται με την απώλεια και μόνον του ποσού των 500 ευρώ ετησίως. Επιπλέον, η ζημία δεν τεκμαίρεται και, μολονότι το δικαστήριο δύναται να την εκτιμήσει κατά δίκαιη κρίση, η εκτίμηση αυτή συνεπάγεται, κατ’ αρχήν, την καταβολή αποζημίωσης χαμηλότερης από το ως άνω ποσό.
17
Εν προκειμένω δε, λαμβανομένων υπόψη των εν λόγω προϋποθέσεων, η αγωγή που άσκησε η M.M. πρέπει να απορριφθεί, στο μέτρο που, μεταξύ άλλων, δεν προέβαλε ούτε απέδειξε την ύπαρξη συγκεκριμένης ζημίας, διαφορετικής από την απλή απώλεια οικονομικού οφέλους ύψους 500 ευρώ ετησίως.
18
Κατά το αιτούν δικαστήριο, οι προϋποθέσεις αυτές αντιβαίνουν στην απαγόρευση των διακρίσεων που προβλέπει η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου, στο μέτρο που δεν εφαρμόζονται στους εκπαιδευτικούς που απασχολούνται με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου.
19
Εξάλλου, εκτιμά ότι η ζημία συνίσταται, στην υπό κρίση περίπτωση, στο ότι η M.M. στερήθηκε, κατά παράβαση της εν λόγω ρήτρας 4, το ποσό που συνδέεται με την επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα, υπό τη διευκρίνιση ότι η μη καταβολή του ποσού αυτού αρκεί κατά κανόνα ώστε το δικαστήριο να επιδικάσει αυτομάτως στον ενδιαφερόμενο χρηματικό ποσό ως αποζημίωση πλέον τόκων.
20
Κατά συνέπεια, η επιβολή στον πρώην εκπαιδευτικό ορισμένου χρόνου της υποχρέωσης να πληροί ειδικές προϋποθέσεις για την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη λόγω της μη χορήγησης της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας θα έθιγε την πρακτική αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης και θα υπονόμευε το δικαίωμα του εκπαιδευτικού σε πραγματική προσφυγή, κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη.
21
Το αιτούν δικαστήριο προσθέτει, αφενός, ότι ο σκοπός της καθιέρωσης της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, ο οποίος συνίσταται στην υποστήριξη της συνεχούς κατάρτισης των εκπαιδευτικών, δεν είναι ικανός να δικαιολογήσει τέτοιες προϋποθέσεις, στο μέτρο που η κάρτα καθιστά δυνατή την αγορά προϊόντων τρέχουσας κατανάλωσης τα οποία δεν αποτελούν εργαλεία κατάρτισης υπό στενή έννοια, αλλά δυνητικά μπορούν να αποτελέσουν τέτοια εργαλεία.
22
Αφετέρου, δεν υφίστανται πρακτικά ή νομικά εμπόδια για τη χορήγηση της αποζημίωσης των 500 ευρώ που συνδέεται με την επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα σε εκπαιδευτικό ο οποίος δεν εργάζεται πλέον στη δημόσια εκπαίδευση ή για την αυτόματη καταβολή ισόποσης αποζημίωσης, δεδομένου ότι, κατά το ιταλικό δίκαιο, η εκπλήρωση χρηματικής υποχρέωσης είναι πάντοτε δυνατή, η δε υποχρέωση αυτή δεν μπορεί να αποσβεσθεί αναδρομικώς.
23
Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, το γεγονός ότι η M.M. στερήθηκε αναδρομικώς τη χορήγηση, υπό τη μορφή της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, συνολικού ποσού 2000 ευρώ για τα σχολικά έτη 2020/2021 έως 2023/2024, για τον λόγο και μόνον ότι δεν εργαζόταν πλέον στη δημόσια εκπαίδευση, αντιβαίνει στη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου, όπως αυτή ερμηνεύθηκε από το Δικαστήριο με τη διάταξη που μνημονεύεται στη σκέψη 12 της παρούσας απόφασης.
24
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale ordinario di Ravenna (πρωτοδικείο Ραβέννας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει η ρήτρα 4 της [συμφωνίας-πλαισίου] (μεταξύ άλλων, όσον αφορά την πρακτική αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης και τη διασφάλιση πραγματικής προσφυγής κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη) την έννοια ότι αντιτίθεται στους αναφερόμενους στο σκεπτικό [της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως] περιορισμούς (σε περίπτωση που ο ενάγων δεν εργάζεται πλέον στη δημόσια εκπαίδευση) τους οποίους εισήγαγε η εθνική νομολογία σχετικά με τη χορήγηση της κάρτας εκπαιδευτικού και είναι, κατά συνέπεια, αναγκαίο και επαρκές για τους πρώην εκπαιδευτικούς (πρόσωπα που δεν απασχολούνται στη δημόσια εκπαίδευση), προκειμένου να τους καταβληθούν τα ποσά που θα δικαιούνταν κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας στο πλαίσιο της [επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας] (500 ευρώ ετησίως), να εγείρουν στο πλαίσιο δίκης αξίωση καταβολής των ποσών αυτών, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπει η [επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα], ή απευθείας σε μετρητά, χωρίς περαιτέρω υποχρεώσεις σχετικά με την άσκηση αγωγής, την προβολή ισχυρισμών ή το βάρος απόδειξης;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού
25
Η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το υποβληθέν ερώτημα είναι απαράδεκτο για διάφορους λόγους. Πρώτον, το ερώτημα αυτό δεν διακρίνει μεταξύ των διαφόρων κατηγοριών εκπαιδευτικών που απασχολούνται με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, ενώ, μεταξύ άλλων, η κατηγορία των εκπαιδευτικών που πραγματοποιούν αναπληρώσεις μικρής διάρκειας δεν έχει, εν πάση περιπτώσει, δικαίωμα να λάβει την επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα. Δεύτερον, το εν λόγω ερώτημα δεν είναι κατανοητό καθόσον αναφέρεται, όσον αφορά το περιεχόμενό του, στο σύνολο του σκεπτικού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Τρίτον, το ίδιο ερώτημα αφορά διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη όχι στην ορισμένου χρόνου διάρκεια της σχέσης εργασίας, αλλά στο γεγονός και μόνον ότι ο οικείος εκπαιδευτικός δεν εργάζεται πλέον στη δημόσια εκπαίδευση, τούτο δε ανεξαρτήτως του σχετικού λόγου. Τέταρτον και τελευταίο, δεδομένου ότι η προσφεύγουσα της κύριας δίκης έχει αποχωρήσει από την υπηρεσία, η συμφωνία‑πλαίσιο δεν εφαρμόζεται πλέον στην περίπτωσή της.
26
Υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, για τα ερωτήματα που αφορούν το δίκαιο της Ένωσης ισχύει τεκμήριο λυσιτέλειας. Το Δικαστήριο μπορεί να αρνηθεί να αποφανθεί επί προδικαστικού ερωτήματος που έχει υποβάλει εθνικό δικαστήριο μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή, ακόμη, όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά ή νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, Pelavi, C‑253/24, EU:C:2025:660, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η M.M. ζητεί, κατ’ ουσίαν, την καταβολή της αποζημίωσης που συνδέεται με την επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα, για τα σχολικά έτη 2020/2021 έως 2023/2024 κατά τα οποία εργάστηκε ως εκπαιδευτικός ορισμένου χρόνου. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το αίτημα αυτό πρέπει, κατ’ αρχήν, να γίνει δεκτό, αλλά επισημαίνει ότι οι προϋποθέσεις που θέτει η νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) για την εκ των υστέρων χορήγηση του δελτίου αυτού δεν το επιτρέπουν.
28
Επομένως, προκύπτει, αρχικώς, ότι, αντιθέτως προς όσα φαίνεται να υποστηρίζει η Ιταλική Κυβέρνηση, το αιτούν δικαστήριο εκκινεί από την παραδοχή ότι η M.M. δεν εμπίπτει σε κατηγορία εκπαιδευτικών η οποία, εν πάση περιπτώσει, αποκλείεται από το δικαίωμα χρήσης της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας.
29
Εν συνεχεία, επισημαίνεται ότι, στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο περιγράφει με ακρίβεια το περιεχόμενο των προϋποθέσεων που θέτει η νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), όπως εκτίθενται στις σκέψεις 13 έως 16 της παρούσας απόφασης. Μολονότι είναι αληθές ότι η διατύπωση του ερωτήματος αυτού παραπέμπει στο «σκεπτικό» της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, εντούτοις, το εν λόγω ερώτημα είναι κατανοητό αυτό καθεαυτό και πέραν των διευκρινίσεων που περιλαμβάνονται στο ως άνω σκεπτικό.
30
Εξάλλου, διαπιστώνεται ότι η εξέταση του επιχειρήματος της Ιταλικής Κυβέρνησης ότι οι προϋποθέσεις που απορρέουν από τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) εφαρμόζονται ανεξαρτήτως της διάρκειας της σχέσης εργασίας των ενδιαφερομένων και, ως εκ τούτου, δεν εισάγουν διακρίσεις υπό το πρίσμα της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου εμπίπτει στην ουσία του υποβληθέντος ερωτήματος.
31
Τέλος, εσφαλμένως η Ιταλική Κυβέρνηση επικαλείται την περίσταση ότι η M.M., κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησής της, είχε αποχωρήσει πλέον από την υπηρεσία προκειμένου να υποστηρίξει ότι η συμφωνία-πλαίσιο δεν εφαρμόζεται στη διαφορά της κύριας δίκης. Πράγματι, από τις διευκρινίσεις που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι η αίτηση χορήγησης της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας αφορά περιόδους κατά τις οποίες η M.M. απασχολούνταν ως εκπαιδευτικός ορισμένου χρόνου και, ως εκ τούτου, ήταν «εργαζόμενος ορισμένου χρόνου», κατά την έννοια της ρήτρας 2, σημείο 1, της συμφωνίας‑πλαισίου, σε συνδυασμό με τη ρήτρα 3, σημείο 1, αυτής.
32
Δεδομένου όμως ότι η αντίθετη προς τη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου διάκριση, την οποία η M.M. ισχυρίζεται ότι υπέστη, αφορά τις περιόδους υπηρεσίας που συμπλήρωσε υπό την ιδιότητα του εργαζομένου ορισμένου χρόνου, το γεγονός ότι εν τω μεταξύ απώλεσε την ιδιότητα αυτή δεν ασκεί επιρροή (πρβλ. απόφαση της 18ης Οκτωβρίου 2012, Valenza κ.λπ., C‑302/11 έως C‑305/11, EU:C:2012:646, σκέψη 35).
33
Επομένως, το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό.
Επί της ουσίας
34
Με το μόνο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν η ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομολογία δυνάμει της οποίας, όταν έχει ασκηθεί από εκπαιδευτικό που απασχολούνταν με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου αγωγή προκειμένου να αποκατασταθούν οι συνέπειες της αδικαιολόγητης άρνησης, λόγω της εφαρμογής εθνικής ρύθμισης αντίθετης προς την πρώτη από τις ως άνω διατάξεις, χορήγησης οικονομικού πλεονεκτήματος ύψους 500 ευρώ ετησίως, μέσω ηλεκτρονικής κάρτας που καθιστά δυνατή την αγορά αγαθών και υπηρεσιών που προορίζονται για την υποστήριξη της συνεχούς κατάρτισης των εκπαιδευτικών, αφενός, η εκ των υστέρων χορήγηση της κάρτας αυτής υπόκειται στην προϋπόθεση ότι ο εν λόγω εκπαιδευτικός εξακολουθεί να εργάζεται στη δημόσια εκπαίδευση και, αφετέρου, σε περίπτωση που η κάρτα δεν χορηγηθεί εκ των υστέρων, ο εν λόγω εκπαιδευτικός μπορεί να προβάλει δικαίωμα αποκατάστασης της ζημίας που υπέστη λόγω της άρνησης χορήγησης μόνον εφόσον πληρούνται ορισμένες ειδικές προϋποθέσεις.
35
Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει, κατ’ ουσίαν, με τη διάταξη της 18ης Μαΐου 2022, Ministero dell’istruzione (Ηλεκτρονική κάρτα) (C‑450/21, EU:C:2022:411, σκέψη 48), ότι η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιφυλάσσει τη χορήγηση της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας μόνο στο μόνιμο διδακτικό προσωπικό Υπουργείου και όχι στο διδακτικό προσωπικό ορισμένου χρόνου του Υπουργείου αυτού.
36
Εν προκειμένω, η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά την ίδια εθνική ρύθμιση με την επίμαχη ρύθμιση στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η ως άνω διάταξη, ήτοι το άρθρο 1, παράγραφοι 121 και 122, του νόμου 107/2015, το οποίο προβλέπει τη χορήγηση «ηλεκτρονικής κάρτας για την επιμόρφωση και την κατάρτιση των μόνιμων εκπαιδευτικών των σχολικών ιδρυμάτων κάθε κατηγορίας και βαθμίδας […] [η οποία] αντιπροσωπεύει ονομαστικό ποσό 500 ευρώ ετησίως για κάθε σχολικό έτος».
37
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο εκκινεί από την παραδοχή ότι οι εκπαιδευτικοί ορισμένου χρόνου, όπως η M.M., στους οποίους αποδεδειγμένα δεν χορηγήθηκε η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα κατά παράβαση της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, δικαιούνται την εκ των υστέρων χορήγηση της κάρτας αυτής ή, τουλάχιστον, καταβολή του ποσού που αντιστοιχεί στην ονομαστική της αξία.
38
Εντούτοις, από τη μεταγενέστερη της διάταξης αυτής νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) προκύπτει ότι η αγωγή με αίτημα την αναγνώριση του δικαιώματος αυτού υπόκειται σε προϋποθέσεις. Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, αφενός, ότι οι εν λόγω εκπαιδευτικοί πρέπει να παραμένουν στην υπηρεσία κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης επί της αίτησης για εκ των υστέρων χορήγηση τέτοιας κάρτας, με αποτέλεσμα να μην έχουν πλέον το σχετικό δικαίωμα εάν εν τω μεταξύ «δεν εργάζονται στη δημόσια εκπαίδευση», όπως μπορεί να συμβεί αν οι εν λόγω εκπαιδευτικοί δεν έχουν αναλάβει αναπληρώσεις, δεν είναι εγγεγραμμένοι στους πίνακες προσλήψεων για αναπληρωτές εκπαιδευτικούς ή δεν έχουν μονιμοποιηθεί ως εκπαιδευτικοί. Αφετέρου, στην περίπτωση αυτή, οι ως άνω εκπαιδευτικοί έχουν μόνον τη δυνατότητα να ασκήσουν αγωγή με αίτημα την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν λόγω της μη χορήγησης της κάρτας, η οποία, ωστόσο, μπορεί να γίνει δεκτή μόνον εφόσον πληρούνται ορισμένες πρόσθετες ουσιαστικές και δικονομικές προϋποθέσεις, όπως αυτές που μνημονεύονται στη σκέψη 16 της παρούσας απόφασης
39
Επομένως, για να δοθεί απάντηση στο υποβληθέν ερώτημα, πρέπει να εξεταστεί, κατά πρώτον, αν οι προϋποθέσεις αυτές αντιβαίνουν στη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, καθόσον συνεπάγονται, όπως μάλλον εκτιμά το αιτούν δικαστήριο, λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση των εργαζομένων ορισμένου χρόνου σε σχέση με τους αντίστοιχους εργαζομένους αορίστου χρόνου όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης, η οποία δεν δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους.
40
Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι, όπως προκύπτει από τη σκέψη 31 της παρούσας απόφασης, το υποβληθέν ερώτημα στηρίζεται στην παραδοχή ότι ένας εκπαιδευτικός, όπως η M.M., εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της συμφωνίας-πλαισίου, κατά την έννοια της ρήτρας 2, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, σε συνδυασμό με τη ρήτρα 3, σημείο 1, αυτής, για τις περιόδους κατά τις οποίες απασχολούνταν ως εργαζόμενος ορισμένου χρόνου. Επιπλέον, όπως επισημαίνεται στη σκέψη 32 της παρούσας απόφασης, η παραδοχή αυτή δεν αναιρείται από το ότι ο ενδιαφερόμενος απώλεσε εν τω μεταξύ την ιδιότητα αυτή.
41
Ομοίως, δεύτερον, η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα πρέπει να θεωρηθεί ότι εμπίπτει στις «συνθήκες απασχόλησης», κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου (απόφαση της 3ης Ιουλίου 2025, Lalfi, C‑268/24, EU:C:2025:526, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
42
Τρίτον, όσον αφορά, ειδικότερα, την ύπαρξη διαφορετικής μεταχείρισης, κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, υπενθυμίζεται ότι, προκειμένου οι επίμαχοι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου να μπορούν βασίμως να διεκδικήσουν το ωφέλημα της ρήτρας αυτής, αρκεί να αντιμετωπίζονται δυσμενώς σε σχέση με τους εργαζομένους αορίστου χρόνου που τελούν σε συγκρίσιμη κατάσταση (απόφαση της 3ης Ιουλίου 2025, Lalfi, C‑268/24, EU:C:2025:526, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43
Ωστόσο, η διαφορετική μεταχείριση που στηρίζεται σε κριτήριο διαφορετικό από τη φύση της σχέσης εργασίας ως ορισμένου ή αορίστου χρόνου δεν εμπίπτει στην απαγόρευση που προβλέπει η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου (απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, Gnattai, C‑543/23, EU:C:2025:653, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
44
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να εκτιμά ότι οι προϋποθέσεις στις οποίες αναφέρεται το ερώτημά του συνεπάγονται διαφορετική μεταχείριση, κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, εις βάρος των εκπαιδευτικών που απασχολούνται με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, στο μέτρο που οι προϋποθέσεις αυτές που διέπουν τις αγωγές που ασκούνται από τους εν λόγω εκπαιδευτικούς «δεν ισχύουν για τους εκπαιδευτικούς που απασχολούνται με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου».
45
Από την πλευρά της, η Ιταλική Κυβέρνηση προβάλλει, όπως επισημαίνεται στις σκέψεις 25 και 30 της παρούσας απόφασης, ότι οι ίδιες προϋποθέσεις ισχύουν, αντιθέτως, για όλους τους εκπαιδευτικούς, συμπεριλαμβανομένων των εκπαιδευτικών που απασχολούνται με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου, σε περίπτωση που δεν εργάζονται πλέον στη δημόσια εκπαίδευση, τούτο δε ανεξαρτήτως του σχετικού λόγου.
46
Πλην όμως, από τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο δεν μπορεί να συναχθεί αν οι προϋποθέσεις που θέτει η νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) ισχύουν ή όχι για τους εκπαιδευτικούς που απασχολούνται με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου όταν (όπως στην περίπτωση ενός εκπαιδευτικού ορισμένου χρόνου, τέτοια δε εκπαιδευτικός ήταν η M.M.), αδικαιολόγητα, για λόγους άλλους από εκείνους που αφορούν τη διάρκεια της σχέσης εργασίας τους, δεν τους χορηγήθηκε η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα και όταν, στο πλαίσιο αγωγής ασκηθείσας προκειμένου να αποκατασταθούν οι συνέπειες της εν λόγω αδικαιολόγητης άρνησης χορήγησης, οι εκπαιδευτικοί αυτοί ζητούν εκ των υστέρων τη χορήγηση της κάρτας, μόνον κατόπιν της αποχώρησής τους από τη δημόσια εκπαίδευση. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να προβεί στις αναγκαίες επαληθεύσεις επ’ αυτού.
47
Αν, κατά το πέρας των εν λόγω επαληθεύσεων, το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι οι ως άνω προϋποθέσεις εφαρμόζονται, όσον αφορά τις κατηγορίες των εκπαιδευτικών που δεν εργάζονται πλέον στη δημόσια εκπαίδευση και έχουν ζητήσει την εκ των υστέρων χορήγηση της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, μόνο στους πρώην εκπαιδευτικούς που απασχολούνταν με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου και όχι και στους πρώην εκπαιδευτικούς που απασχολούνταν με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου, διαπιστώνεται ότι η εφαρμογή των εν λόγω προϋποθέσεων εισάγει διαφορετική μεταχείριση, κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, εις βάρος της πρώτης κατηγορίας εκπαιδευτικών σε σχέση με τους πρώην εκπαιδευτικούς που απασχολούνταν με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου.
48
Στην περίπτωση αυτή, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν οι δύο αυτές κατηγορίες πρώην εκπαιδευτικών είναι συγκρίσιμες και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, αν υφίστανται, ενδεχομένως, «αντικειμενικοί λόγοι», κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, δυνάμενοι να δικαιολογήσουν τη διαφορετική αυτή μεταχείριση, υπό τη διευκρίνιση ότι η δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν περιέχει ενδείξεις από τις οποίες να μπορεί να συναχθεί ότι η σχετική εκτίμηση πρέπει να στηρίζεται σε στοιχεία που διαφέρουν σημαντικά από εκείνα που έλαβε υπόψη το Δικαστήριο για να διαπιστώσει, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η διάταξη της 18ης Μαΐου 2022, Ministero dell’istruzione (Ηλεκτρονική κάρτα) (C‑450/21, EU:C:2022:411), και στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 3ης Ιουλίου 2025, Lalfi (C‑268/24, EU:C:2025:526), ότι η εν λόγω ρήτρα 4, σκέψη 1, αντιτίθεται σε ρύθμιση δυνάμει της οποίας η ηλεκτρονική κάρτα χορηγείται μόνο στους μόνιμους εκπαιδευτικούς, αποκλειομένων των εκπαιδευτικών που απασχολούνταν με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, ακόμη και όταν αυτοί πραγματοποιούν αναπληρώσεις μικρής διάρκειας.
49
Αν, αντιθέτως, το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι οι ίδιες αυτές προϋποθέσεις εφαρμόζονται αδιακρίτως στο σύνολο των εκπαιδευτικών που μνημονεύονται στη σκέψη 47 της παρούσας απόφασης, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συνεπάγονται διαφορετική μεταχείριση, κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, τούτο δε παρά το ότι η εθνική ρύθμιση κατ’ εφαρμογήν της οποίας η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα δεν χορηγείται στους εκπαιδευτικούς που απασχολούνται με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου είναι αντίθετη προς τη ρήτρα αυτήν.
50
Ωστόσο, και λαμβανομένων υπόψη των αμφιβολιών που διατύπωσε το αιτούν δικαστήριο, πρέπει, κατά δεύτερον, να εξακριβωθεί αν οι προϋποθέσεις που θέτει η νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), τις οποίες αφορά το υποβληθέν ερώτημα, ενδέχεται παρά ταύτα να αντιβαίνουν στη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, καθόσον, ακόμη και αν δεν εισάγουν διάκριση, θίγουν την πρακτική αποτελεσματικότητα της εν λόγω διάταξης ή το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, δεδομένου ότι η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα δεν χορηγήθηκε στους πρώην εκπαιδευτικούς ορισμένου χρόνου κατ’ εφαρμογήν εθνικής ρύθμισης η οποία, σύμφωνα με τη διάταξη που μνημονεύεται στη σκέψη 35 της παρούσας απόφασης, αντιβαίνει στη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου.
51
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί, πρώτον, ότι, κατά πάγια νομολογία, οσάκις διαπιστώνεται διάκριση αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης και ενόσω δεν έχουν ληφθεί μέτρα προς αποκατάσταση της ίσης μεταχείρισης, η τήρηση της αρχής της ισότητας μπορεί να εξασφαλιστεί μόνον με τη χορήγηση στα πρόσωπα της μη ευνοούμενης κατηγορίας των πλεονεκτημάτων των οποίων απολαύουν τα πρόσωπα της ευνοούμενης κατηγορίας. Τα ευρισκόμενα σε δυσμενέστερη θέση πρόσωπα πρέπει, συνεπώς, να περιέλθουν στη θέση στην οποία ευρίσκονται τα πρόσωπα που απολαύουν του συγκεκριμένου πλεονεκτήματος (απόφαση της 9ης Μαρτίου 2017, Milkova, C‑406/15, EU:C:2017:198, σκέψη 66 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
52
Σε μια τέτοια περίπτωση, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να αφήνει ανεφάρμοστη οιαδήποτε εισάγουσα διακρίσεις εθνική διάταξη, χωρίς να πρέπει να ζητεί ή να αναμένει την προηγούμενη κατάργησή της από τον νομοθέτη, και να εφαρμόζει στα μέλη της ομάδας που τυγχάνει δυσμενούς μεταχείρισης το καθεστώς που ισχύει για τα πρόσωπα της έτερης κατηγορίας. Το εθνικό δικαστήριο υπέχει την υποχρέωση αυτή ανεξαρτήτως της ύπαρξης, στο εσωτερικό δίκαιο, διατάξεων που του απονέμουν την αρμοδιότητα να ενεργήσει κατ’ αυτόν τον τρόπο (απόφαση της 9ης Μαρτίου 2017, Milkova, C‑406/15, EU:C:2017:198, σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53
Συναφώς, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η λύση αυτή τυγχάνει εφαρμογής μόνον εφόσον υφίσταται έγκυρο σύστημα αναφοράς (απόφαση της 9ης Μαρτίου 2017, Milkova, C‑406/15, EU:C:2017:198, σκέψη 68 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54
Τούτο συμβαίνει δε στην υπόθεση της κύριας δίκης, δεδομένου ότι το εθνικό καθεστώς που εφαρμόζεται στους εκπαιδευτικούς αορίστου χρόνου όσον αφορά τη χορήγηση της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας παραμένει το μόνο έγκυρο σύστημα αναφοράς, ενόσω ο εθνικός νομοθέτης δεν έχει λάβει μέτρα για την αποκατάσταση της ίσης μεταχείρισης.
55
Επομένως, πρέπει να εξασφαλίζεται στους εκπαιδευτικούς που απασχολούνται με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου η ίδια μεταχείριση με εκείνη που επιφυλάσσει η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση στους εκπαιδευτικούς που απασχολούνται με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 2019, Cresco Investigation, C‑193/17, EU:C:2019:43, σκέψη 83).
56
Δεύτερον, για να εξασφαλιστεί η ίδια μεταχείριση, πρέπει να συνεκτιμηθούν, με πληρότητα και συνέπεια, όλα τα στοιχεία που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της εν λόγω εθνικής ρύθμισης, εξαιρουμένων εκείνων που εισάγουν διάκριση, και από τα οποία εξαρτάται η χορήγηση των προβλεπόμενων πλεονεκτημάτων, συμπεριλαμβανομένων, ενδεχομένως, των προϋποθέσεων που μπορούν να περιορίσουν τη χορήγησή τους.
57
Ως προς το τελευταίο σημείο, δεν μπορεί, πράγματι, να γίνει δεκτό ότι η συνεκτίμηση τέτοιων προϋποθέσεων θα καθιστούσε άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας τη διαπίστωση ότι η εν λόγω εθνική ρύθμιση εισάγει διάκριση, τούτο δε ακόμη και αν οι εν λόγω προϋποθέσεις συνεπάγονται τον αποκλεισμό της χορήγησης πλεονεκτήματος όπως η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα, δεδομένου ότι ένας τέτοιος αποκλεισμός θα ήταν, στην περίπτωση αυτή, απλώς και μόνον η συνέπεια της εφαρμογής στα πρόσωπα της μη ευνοούμενης ομάδας του ίδιου καθεστώτος με εκείνο που εφαρμόζεται για τα πρόσωπα της ευνοούμενης ομάδας (πρβλ. απόφαση της 15ης Μαΐου 2025, Melbán και Sergamo, C‑623/23 και C‑626/23, EU:C:2025:358, σκέψεις 88 και 89).
58
Εν προκειμένω, η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι προϋποθέσεις που θέτει η νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) συνδέονται άρρηκτα με τον σκοπό που επιδιώκεται με τη χορήγηση της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, ο οποίος συνίσταται στην υποστήριξη της συνεχούς κατάρτισης των εκπαιδευτικών, καθότι ο σκοπός αυτός δεν μπορεί πλέον να επιτευχθεί κατόπιν της αποχώρησης των ενδιαφερομένων από τη δημόσια εκπαίδευση, όπως επιβεβαιώνεται από το άρθρο 3, παράγραφος 2, της απόφασης του Πρωθυπουργού που μνημονεύεται στη σκέψη 8 της παρούσας απόφασης, δυνάμει της οποίας «[η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα] δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί μετά την αποχώρηση από την υπηρεσία». Οι προϋποθέσεις αυτές δικαιολογούνται, εξάλλου, από τη φύση του οικείου πλεονεκτήματος, δεδομένου ότι το άρθρο 1, παράγραφος 121, του νόμου 107/2015 προβλέπει, συναφώς, ότι «[τ]ο αναγραφόμενο στην κάρτα [αυτή] ποσό δεν αποτελεί παρεπόμενη αμοιβή ούτε φορολογητέο εισόδημα». Επομένως, η χορήγηση της εν λόγω κάρτας σε εκπαιδευτικούς που δεν εργάζονται πλέον στη δημόσια εκπαίδευση θα ήταν αντίθετη προς τον σκοπό και τη φύση του, υπό την επιφύλαξη του δικαιώματος των ενδιαφερομένων να ζητήσουν την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν λόγω της μη χορήγησης της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας.
59
Υπό τις συνθήκες αυτές, προκύπτει ότι οι προϋποθέσεις σχετικά με τις αγωγές που ασκούνται για να αποκατασταθούν οι συνέπειες της αδικαιολόγητης άρνησης χορήγησης της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, τις οποίες θέτει η νομολογία του Corte suprema di Cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), εφόσον, σύμφωνα με την παραδοχή που εκτίθεται στη σκέψη 50 της παρούσας απόφασης, διαπιστωθεί ότι δεν εισάγουν διακρίσεις, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της επίμαχης στην κύρια δίκη εθνικής ρύθμισης και, ως εκ τούτου, του συστήματος αναφοράς, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να θεωρηθεί ότι η εφαρμογή τους θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητα της αρχής της ίσης μεταχείρισης που κατοχυρώνεται στη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, ζήτημα το οποίο εναπόκειται πάντως στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
60
Σε μια τέτοια περίπτωση, πρέπει, κατ’ εφαρμογήν του συστήματος αυτού και, ιδίως, των ως άνω προϋποθέσεων, να χορηγηθεί εκ των υστέρων η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα στους εκπαιδευτικούς στους οποίους αδικαιολόγητα δεν είχε παρασχεθεί, υπό την προϋπόθεση όμως ότι εξακολουθούν να εργάζονται στη δημόσια εκπαίδευση, ενώ οι εκπαιδευτικοί που δεν εργάζονται πλέον στη δημόσια εκπαίδευση μπορούν να ασκήσουν το δικαίωμά τους προς αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν, το οποίο αποτελεί, στην περίπτωση αυτή, επίσης μέρος του εν λόγω συστήματος αναφοράς.
61
Όσον αφορά, τρίτον, το εν λόγω δικαίωμα αποκατάστασης, πρέπει να υπομνησθεί ότι κάθε μέτρο που αποσκοπεί στην εξάλειψη διάκρισης αντίθετης προς το δίκαιο της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των ατομικών μέτρων που αφορούν τη χορήγηση, στα πρόσωπα της ευρισκόμενης σε δυσμενέστερη θέση κατηγορίας, των πλεονεκτημάτων που λαμβάνουν τα πρόσωπα της ευνοούμενης κατηγορίας, συνιστά εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, η οποία πρέπει να είναι σύμφωνη με τις απαιτήσεις του (απόφαση της 20ής Απριλίου 2023, Landespolizeidirektion Niederösterreich και Finanzamt Österreich, C‑650/21, EU:C:2023:300, σκέψη 80 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
62
Τούτο ισχύει στην περίπτωση δικαιώματος αποζημίωσης το οποίο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του οικείου συστήματος αναφοράς και πρέπει, επομένως, να επεκταθεί στα πρόσωπα που εμπίπτουν στη μη ευνοούμενη κατηγορία, προκειμένου να διασφαλιστεί η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης που κατοχυρώνεται στη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, σύμφωνα με τη νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 51 της παρούσας απόφασης.
63
Επομένως, μεταξύ των απαιτήσεων του δικαίου της Ένωσης που πρέπει να τηρούνται όσον αφορά το εν λόγω δικαίωμα αποζημίωσης περιλαμβάνονται εκείνες που απορρέουν από το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη [πρβλ. απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2024, X (Μη αιτιολόγηση καταγγελίας), C‑715/20, EU:C:2024:139, σκέψη 77], το οποίο αποτελεί επιβεβαίωση της αρχής της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας (απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság, C‑132/21, EU:C:2023:2, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
64
Ωστόσο, από τις πληροφορίες που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο δεν προκύπτουν οι λόγοι για τους οποίους τα ένδικα βοηθήματα που διαθέτει η M.M. προκειμένου να προβάλει το δικαίωμά της σε αποζημίωση δεν πληρούν τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης, ιδίως εκείνες του άρθρου 47 του Χάρτη, υπό την επιφύλαξη, εντούτοις, ότι τηρούνται οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
65
Συναφώς, όσον αφορά τις ως άνω αρχές, υπενθυμίζεται ότι, ελλείψει σχετικής ρύθμισης του δικαίου της Ένωσης, ο καθορισμός των αρμόδιων δικαστηρίων και η θέσπιση των λεπτομερών δικονομικών κανόνων για την άσκηση των ενδίκων βοηθημάτων που αποσκοπούν στη διασφάλιση της προστασίας των παρεχόμενων από το δίκαιο της Ένωσης δικαιωμάτων των ιδιωτών είναι, κατ’ εφαρμογήν της αρχής της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών, ζήτημα της εσωτερικής έννομης τάξης καθενός από αυτά (απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2011, Rosado Santana, C‑177/10, EU:C:2011:557, σκέψη 87 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
66
Ωστόσο, στο πλαίσιο αυτό, όπως προκύπτει από πάγια νομολογία, οι λεπτομερείς δικονομικοί κανόνες που διέπουν τα ένδικα βοηθήματα τα οποία αποσκοπούν στη διασφάλιση της προστασίας των παρεχόμενων από το δίκαιο της Ένωσης δικαιωμάτων των ιδιωτών δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από αυτούς που αφορούν παρόμοια ένδικα βοηθήματα του εσωτερικού δικαίου (αρχή της ισοδυναμίας) ούτε πρέπει να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή εξαιρετικώς δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απορρέουν από την έννομη τάξη της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) (απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2011, Rosado Santana, C‑177/10, EU:C:2011:557, σκέψη 89 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
67
Επομένως, στην περίπτωση για την οποία γίνεται λόγος στη σκέψη 62 της παρούσας απόφασης, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να επαληθεύσει ότι η M.M. έχει, ενώπιον του ιδίου ή, ενδεχομένως, ενώπιον άλλου δικαστηρίου, πραγματική δυνατότητα να προβάλει το δικαίωμά της προς αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη, σύμφωνα με δικονομικούς, αποδεικτικούς ή άλλους κανόνες, οι οποίοι δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που προβλέπονται για παρόμοια ένδικα βοηθήματα του εσωτερικού δικαίου, ιδίως για το σύνολο των ένδικων βοηθημάτων που προβλέπονται για τους πρώην εκπαιδευτικούς οι οποίοι απασχολούνταν με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου προκειμένου να τους χορηγηθεί εκ των υστέρων η επίμαχη ηλεκτρονική κάρτα, και οι οποίοι κανόνες δεν πρέπει να έχουν ως αποτέλεσμα να καθίσταται αδύνατη ή εξαιρετικώς δυσχερής η άσκηση του εν λόγω δικαιώματος.
68
Τούτου λεχθέντος, στο μέτρο που το ως άνω δικαίωμα αφορά, ακριβώς, την αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από τη μη χορήγηση της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, δεν είναι, αυτή καθεαυτήν, αντίθετη προς την αρχή της αποτελεσματικότητας η απαίτηση να προβάλλει και να αποδεικνύει ο ενδιαφερόμενος, για την άσκηση του ίδιου δικαιώματος, την ύπαρξη ειδικής ζημίας, διαφορετικής από εκείνη που συνδέεται με την απώλεια και μόνον του ποσού των 500 ευρώ ετησίως, ή να χορηγείται αποζημίωση της οποίας το ύψος δεν αντιστοιχεί στη χρηματική αξία της επίμαχης ηλεκτρονικής κάρτας, ιδίως αν αποδεικνύεται ότι η προκληθείσα ζημία είναι μικρότερη.
69
Κατόπιν όλων των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομολογία δυνάμει της οποίας, όταν έχει ασκηθεί από εκπαιδευτικό που απασχολούνταν με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου αγωγή προκειμένου να αποκατασταθούν οι συνέπειες της αδικαιολόγητης άρνησης, λόγω της εφαρμογής εθνικής ρύθμισης αντίθετης προς τη διάταξη αυτή, χορήγησης οικονομικού πλεονεκτήματος ύψους 500 ευρώ ετησίως, μέσω ηλεκτρονικής κάρτας που καθιστά δυνατή την αγορά αγαθών και υπηρεσιών που προορίζονται για την υποστήριξη της συνεχούς κατάρτισης των εκπαιδευτικών, αφενός, η εκ των υστέρων χορήγηση της κάρτας αυτής υπόκειται στην προϋπόθεση ότι ο εν λόγω εκπαιδευτικός εξακολουθεί να εργάζεται στη δημόσια εκπαίδευση και, αφετέρου, σε περίπτωση που η κάρτα δεν χορηγηθεί εκ των υστέρων, ο εν λόγω εκπαιδευτικός μπορεί να προβάλει δικαίωμα αποκατάστασης της ζημίας που υπέστη λόγω της άρνησης χορήγησης μόνον εφόσον πληρούνται ορισμένες ειδικές προϋποθέσεις, υπό την επιφύλαξη ότι όλες οι ως άνω προϋποθέσεις ισχύουν και για τους εκπαιδευτικούς που απασχολούνταν με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου και ζητούν την εκ των υστέρων χορήγηση της κάρτας και ότι οι δικονομικοί κανόνες που διέπουν την άσκηση του ως άνω δικαιώματος αποκατάστασης της ζημίας είναι επιπλέον σύμφωνοι με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
Επί των δικαστικών εξόδων
70
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πέμπτο τμήμα) αποφαίνεται:
Η ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 και περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε εθνική νομολογία δυνάμει της οποίας, όταν έχει ασκηθεί από εκπαιδευτικό που απασχολούνταν με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου αγωγή προκειμένου να αποκατασταθούν οι συνέπειες της αδικαιολόγητης άρνησης, λόγω της εφαρμογής εθνικής ρύθμισης αντίθετης προς τη διάταξη αυτή, χορήγησης οικονομικού πλεονεκτήματος ύψους 500 ευρώ ετησίως, μέσω ηλεκτρονικής κάρτας που καθιστά δυνατή την αγορά αγαθών και υπηρεσιών που προορίζονται για την υποστήριξη της συνεχούς κατάρτισης των εκπαιδευτικών, αφενός, η εκ των υστέρων χορήγηση της κάρτας αυτής υπόκειται στην προϋπόθεση ότι ο εν λόγω εκπαιδευτικός εξακολουθεί να εργάζεται στη δημόσια εκπαίδευση και, αφετέρου, σε περίπτωση που η κάρτα δεν χορηγηθεί εκ των υστέρων, ο εν λόγω εκπαιδευτικός μπορεί να προβάλει δικαίωμα αποκατάστασης της ζημίας που υπέστη λόγω της άρνησης χορήγησης μόνον εφόσον πληρούνται ορισμένες ειδικές προϋποθέσεις, υπό την επιφύλαξη ότι όλες οι ως άνω προϋποθέσεις ισχύουν και για τους εκπαιδευτικούς που απασχολούνταν με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου και ζητούν την εκ των υστέρων χορήγηση της κάρτας και ότι οι δικονομικοί κανόνες που διέπουν την άσκηση του ως άνω δικαιώματος αποκατάστασης της ζημίας είναι επιπλέον σύμφωνοι με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.