Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έκτο τμήμα)
της 22ας Ιανουαρίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική ασφάλιση – Διακινούμενοι εργαζόμενοι – Κανονισμός (ΕΚ) 883/2004 – Ίση μεταχείριση – Συνυπολογισμός περιόδων – Άρθρο 58 – Συμφωνία για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των κρατών μελών της, αφενός, και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας, αφετέρου – Παροχές αναπηρίας – Συμπλήρωμα για τη διασφάλιση του ευεργετήματος του ελάχιστου κατά νόμον
ποσού του επιδόματος αναπηρίας – Αυστηρότερες προϋποθέσεις ως προς τη διάρκεια της περιόδου καταβολής εισφορών για τους εργαζομένους που έχουν ασκήσει το δικαίωμά τους ελεύθερης κυκλοφορίας »
Στην υπόθεση C‑633/24 [Sovisso] (i),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ιταλία) με απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 27 Σεπτεμβρίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
F.F.
κατά
Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS),
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Ziemele, πρόεδρο τμήματος, A. Kumin και S. Gervasoni (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: D. Spielmann
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        ο F.F., εκπροσωπούμενος από τον A. Andreoni και την A. Serreti, avvocati,
–        το Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS), εκπροσωπούμενο
από
την
A. Patteri και
τον
S. Preden, avvocati,
–        η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την J. Benešová και τους M. Smolek και J. Vláčil,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον B.‑R. Killmann και την D. Recchia,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 58 του κανονισμού (ΕΚ) 883/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας (ΕΕ 2004, L 166, σ. 1, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 200, σ. 1).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του F.F. και του Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS) (Εθνικού Ιδρύματος Κοινωνικής Πρόνοιας, Ιταλία) σχετικά με την καταβολή συμπληρώματος για τη διασφάλιση του ευεργετήματος του προβλεπόμενου από το εθνικό δίκαιο ελάχιστου κατά νόμον
ποσού του επιδόματος αναπηρίας.
Το νομικό πλαίσιο
Το διεθνές δίκαιο
3        Στις 21 Ιουνίου 1999, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και η Ελβετική Συνομοσπονδία συνήψαν επτά συμφωνίες, στις οποίες
συγκαταλέγεται και η Συμφωνία για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των κρατών μελών της, αφενός, και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας, αφετέρου (ΕΕ 2002, L 114, σ. 6), η οποία τροποποιήθηκε, μεταξύ άλλων, με την απόφαση 1/2012 της μεικτής επιτροπής που συστάθηκε βάσει της Συμφωνίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των κρατών μελών της, αφενός, και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας, αφετέρου, για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, της 31ης Μαρτίου 2012 (ΕΕ 2012, L 103, σ. 51) (στο εξής: Συμφωνία ΕΚ-Ελβετίας).
4        Το άρθρο 8 της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Συντονισμός των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης», έχει ως εξής:
«Τα συμβαλλόμενα μέρη ρυθμίζουν, σύμφωνα με το παράρτημα ΙΙ, τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης με στόχο να εξασφαλίσουν ιδίως:
[...]
β)      τον καθορισμό της εφαρμοστέας νομοθεσίας·
[...]».
5        Το παράρτημα II της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Συντονισμός των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης», προβλέπει στο άρθρο 1 τα ακόλουθα:
«1.      Τα συμβαλλόμενα μέρη συμφωνούν να εφαρμόζουν μεταξύ τους, όσον αφορά τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, τις νομικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις οποίες γίνεται αναφορά στο τμήμα Α του παρόντος παραρτήματος και όπως αυτές τροποποιήθηκαν από το τμήμα Α του παρόντος παραρτήματος ή κανόνες ισοδύναμους με αυτές τις πράξεις.
2.      Ο όρος “κράτος(-η) μέλος(-η)” που περιλαμβάνεται στις νομικές πράξεις που αναφέρονται στο τμήμα Α του παρόντος παραρτήματος θεωρείται ότι, πέραν των κρατών που καλύπτονται από τις σχετικές νομικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, περιλαμβάνει και την Ελβετία.»
6        Το τμήμα A του παραρτήματος II της Συμφωνίας ΕΚ-Ελβετίας, με τίτλο «Νομικές πράξεις αναφερόμενες σε», περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τον κανονισμό 883/2004, ο οποίος αντικατέστησε τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς, στους μη μισθωτούς και στα μέλη των οικογενειών τους που διακινούνται εντός της Κοινότητας (ΕΕ ειδ. εκδ. 05/001, σ. 73).
Το δίκαιο της Ένωσης
7        Το άρθρο 1 του κανονισμού 883/2004, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», έχει ως εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, νοούνται ως:
[...]
κ)      “περίοδος ασφάλισης”: οι περίοδοι εισφοράς, μισθωτής δραστηριότητας ή μη μισθωτής δραστηριότητας, όπως αυτές ορίζονται ή αναγνωρίζονται ως περίοδοι ασφάλισης από τη νομοθεσία, υπό την οποία έχουν ή θεωρούνται ότι έχουν πραγματοποιηθεί, καθώς και όλες οι εξομοιούμενες προς αυτές περίοδοι, στο βαθμό που έχουν αναγνωρισθεί από τη νομοθεσία αυτή ως ισοδύναμες με περιόδους ασφάλισης·
[...]».
8        Το άρθρο 2 του κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Προσωπικό πεδίο εφαρμογής», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα ακόλουθα:
«Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται στους υπηκόους κράτους μέλους, τους ανιθαγενείς και τους πρόσφυγες που κατοικούν σε κράτος μέλος και υπάγονται ή είχαν υπαχθεί στη νομοθεσία ενός ή περισσότερων κρατών μελών καθώς και στα μέλη της οικογένειάς τους και στους επιζώντες τους.»
9        Κατά το άρθρο 3 του ως άνω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Υλικό πεδίο εφαρμογής»:
«1.      Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται στις νομοθεσίες που αφορούν τους κλάδους κοινωνικής ασφάλισης που έχουν σχέση με:
[...]
γ)      παροχές αναπηρίας·
[...]».
10      Το τιτλοφορούμενο «Ίση μεταχείριση» άρθρο 4 του κανονισμού 883/2004 έχει ως εξής:
«Εκτός αν προβλέπει άλλως ο παρών κανονισμός, τα πρόσωπα στα οποία εφαρμόζεται ο κανονισμός αυτός απολαμβάνουν των ιδίων δικαιωμάτων και υπόκεινται στις ίδιες υποχρεώσεις που απορρέουν από τη νομοθεσία κάθε κράτους μέλους υπό τους ίδιους όρους με τους υπηκόους του.»
11      Κατά το άρθρο 6 του κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Συνυπολογισμός περιόδων»:
«Εκτός εάν προβλέπει άλλως ο παρών κανονισμός, ο αρμόδιος φορέας κράτους μέλους, η νομοθεσία του οποίου εξαρτά:
–        την απόκτηση [...] δικαιώματος για παροχές,
[...]
από τη συμπλήρωση περιόδων ασφάλισης, μισθωτής δραστηριότητας, μη μισθωτής δραστηριότητας ή κατοικίας, πρέπει να λαμβάνει υπόψη, στο βαθμό που είναι αναγκαίο, τις περιόδους ασφάλισης, μισθωτής δραστηριότητας, μη μισθωτής δραστηριότητας ή κατοικίας που έχουν πραγματοποιηθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία κάθε άλλου κράτους μέλους, σαν να επρόκειτο για περιόδους που έχουν πραγματοποιηθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία που αυτός εφαρμόζει.»
12      Το άρθρο 52 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εκκαθάριση των παροχών», ορίζει τα εξής:
«1.      Ο αρμόδιος φορέας υπολογίζει το ποσό της οφειλόμενης παροχής:
α)      σύμφωνα με τη νομοθεσία την οποία εφαρμόζει, μόνο όταν οι όροι που απαιτούνται για τη θεμελίωση δικαιώματος σε παροχές, πληρούνται αποκλειστικά δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας (αυτοτελής παροχή)·
β)      με τον υπολογισμό ενός θεωρητικού ποσού και, εν συνεχεία, ενός πραγματικού ποσού (αναλογική παροχή), ως εξής:
i)      το θεωρητικό ποσό της παροχής ισούται προς την παροχή την οποία θα μπορούσε να διεκδικήσει ο ενδιαφερόμενος, εάν όλες οι περίοδοι ασφάλισης ή/και κατοικίας οι οποίες έχουν πραγματοποιηθεί δυνάμει των νομοθεσιών των άλλων κρατών μελών είχαν πραγματοποιηθεί δυνάμει της νομοθεσίας την οποία εφαρμόζει ο φορέας, κατά την ημερομηνία εκκαθάρισης της παροχής· εάν, δυνάμει της νομοθεσίας αυτής, το ποσό της παροχής είναι ανεξάρτητο από τη διάρκεια των περιόδων οι οποίες έχουν πραγματοποιηθεί, το ποσό αυτό εκλαμβάνεται ως το θεωρητικό ποσό·
ii)      ο αρμόδιος φορέας προσδιορίζει κατόπιν το πραγματικό ποσό της αναλογικής παροχής, βάσει του θεωρητικού ποσού κατ’ αναλογίαν της διάρκειας των περιόδων οι οποίες πραγματοποιήθηκαν πριν από την επέλευση του κινδύνου δυνάμει της νομοθεσίας την οποία εφαρμόζει ο φορέας σε σχέση προς τη συνολική διάρκεια των περιόδων οι οποίες έχουν πραγματοποιηθεί πριν από την επέλευση του κινδύνου δυνάμει των νομοθεσιών όλων των ενδιαφερομένων κρατών μελών.
[...]
3.      Ο ενδιαφερόμενος δικαιούται να λάβει από τον αρμόδιο φορέα κάθε κράτους μέλους, το υψηλότερο από τα ποσά που υπολογίζονται σύμφωνα με τα στοιχεία α) και β) της παραγράφου 1.
[...]»
13      Το άρθρο 58 του κανονισμού 883/04, το οποίο φέρει τον τίτλο «Χορήγηση συμπληρώματος», έχει ως εξής:
«1.      Ο δικαιούχος παροχών, επί του οποίου εφαρμόζεται το παρόν κεφάλαιο, δεν θα μπορούσε στο κράτος μέλος κατοικίας, και κατά τη νομοθεσία του οποίου του οφείλεται παροχή, να λάβει παροχή μικρότερη από την ελάχιστη παροχή η οποία ορίζεται από την εν λόγω νομοθεσία για περίοδο ασφάλισης ή κατοικίας ίση με το σύνολο των περιόδων οι οποίες έχουν ληφθεί υπόψη για την εκκαθάριση σύμφωνα με το παρόν κεφάλαιο.
2.      Ο αρμόδιος φορέας αυτού του κράτους μέλους καταβάλλει στον ενδιαφερόμενο, καθ’ όλο το διάστημα κατά το οποίο κατοικεί στο έδαφός του, συμπληρωματικό ποσό ίσο με τη διαφορά μεταξύ του συνόλου των παροχών οι οποίες οφείλονται σύμφωνα με το παρόν κεφάλαιο και του ποσού της ελάχιστης παροχής.»
Το ιταλικό δίκαιο
Ο νόμος 153/69
14      Το άρθρο 8 του legge n. 153 – Revisione degli ordinamenti pensionistici e norma in materia di sicurezza sociale (νόμου 153 για την αναθεώρηση των συνταξιοδοτικών συστημάτων και των κανόνων περί κοινωνικής ασφάλισης), της 30ής Απριλίου 1969 (GURI αριθ. 111, της 30ής Απριλίου 1969, στο εξής: νόμος 153/69), το οποίο περιλαμβάνεται στον τίτλο «Βελτίωση των όρων συνταξιοδοτήσεως», προβλέπει στην παράγραφο 2 ότι, σε περίπτωση συνυπολογισμού των περιόδων ασφαλίσεως και καταβολής εισφορών ο οποίος προβλέπεται από διεθνείς συμφωνίες ή διεθνείς συμβάσεις στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, οι Ιταλοί υπήκοοι δικαιούνται να συμπληρωθεί η σύνταξη αναπηρίας που λαμβάνουν μέχρι ενός ελάχιστου μηνιαίου ποσού, υπό την προϋπόθεση ότι αποδεικνύουν ότι έχουν καταβάλει εισφορές επί τουλάχιστον δέκα έτη στο πλαίσιο συμβάσεως εργασίας στην Ιταλία.
Ο νόμος 222/84
15      Το άρθρο 1, παράγραφος 3, του
legge n. 222 – Revisione della disciplina della invalidità pensionabile (νόμου 222 για την αναθεώρηση της ρύθμισης περί συντάξεων αναπηρίας), της 12ης Ιουνίου 1984 (GURI αριθ. 165, της 16ης Ιουνίου 1984, στο εξής: νόμος 222/84), ορίζει τα εξής:
«Το επίδομα αναπηρίας που προβλέπεται στο παρόν άρθρο υπολογίζεται σύμφωνα με τους κανόνες που ισχύουν στο πλαίσιο του γενικού υποχρεωτικού συστήματος ασφαλίσεως αναπηρίας, γήρατος και επιζώντων των μισθωτών εργαζομένων ή στο πλαίσιο των ειδικών οργανισμών διαχείρισης για τους αυτοαπασχολούμενους. Όταν το επίδομα υπολείπεται της κατώτατης σύνταξης που καταβάλλεται από τους αντίστοιχους οργανισμούς διαχείρισης, συμπληρώνεται, έως το ανώτατο όριο της κατώτατης σύνταξης, με ποσό που βαρύνει το ταμείο κοινωνικής ασφαλίσεως και ισούται με το ποσό της κοινωνικής σύνταξης που προβλέπεται στο άρθρο 26 του [νόμου 153/69], όπως τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε μεταγενέστερα.»
16      Το άρθρο 4, παράγραφος 1, του νόμου 222/84 προβλέπει ότι, προκειμένου να αποκτήσει δικαίωμα για το επίδομα αναπηρίας και τη σύνταξη λόγω ανικανότητας προς εργασία που προβλέπονται στα άρθρα 1 και 2 του νόμου, ο ενδιαφερόμενος πρέπει να αποδείξει συνολικά πέντε έτη καταβολής ασφαλιστικών εισφορών, εκ των οποίων τρία έτη καταβολής εισφορών κατά τη διάρκεια των πέντε ετών που προηγούνται της υποβολής της διοικητικής αίτησης.
Ο νόμος 335/1995
17      Το άρθρο 1, παράγραφος 16, του
legge n. 335 – Riforma del sistema pensionistico obbligatorio e complementare (νόμου 335 για τη μεταρρύθμιση του υποχρεωτικού και επικουρικού συνταξιοδοτικού συστήματος), της 8ης Αυγούστου 1995 (GURI αριθ. 190, της 16ης Αυγούστου 1995, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 101, στο εξής: νόμος 335/1995), έχει ως εξής:
«Οι διατάξεις περί του συμπληρώματος που καταβάλλεται για τη συμπλήρωση του κατά νόμον ελάχιστου ποσού δεν εφαρμόζονται στις συντάξεις που υπάγονται αποκλειστικά στο ανταποδοτικό σύστημα [δηλαδή στις συντάξεις που αντιστοιχούν στις περιόδους καταβολής εισφορών που συμπληρώθηκαν από την 1η Ιανουαρίου 1996 και εφεξής].»
Η υπουργική απόφαση 577/1992
18      Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της
decreto ministeriale n. 577 – Regolamento recante norme sui trattamenti pensionistici per attività svolte all’estero e per i residenti all’estero (υπουργική απόφαση 577 — κανονιστική απόφαση περί διατάξεων που διέπουν τις συνταξιοδοτικές παροχές των εργαζομένων που απασχολούνται στην αλλοδαπή και των κατοίκων αλλοδαπής), της 30ής Δεκεμβρίου 1992 (GURI αριθ. 116, της 20ής Μαΐου 1993) (στο εξής: υπουργική απόφαση 577/1992), ορίζει τα εξής:
«Όταν ο δικαιούχος συντάξεως που κατοικεί στην Ιταλία έχει αποκτήσει το δικαίωμα σύνταξης βάσει του συνυπολογισμού των περιόδων ασφαλίσεως και καταβολής εισφορών που προβλέπεται από τους κανονισμούς της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας ή από τις διεθνείς συμφωνίες περί κοινωνικής ασφαλίσεως που θεσπίζουν την υποχρέωση του φορέα της χώρας κατοικίας να εγγυάται το ποσό της κατώτατης σύνταξης που καθορίζει η εθνική νομοθεσία, το ποσό της κατώτατης σύνταξης χορηγείται, υπό την επιφύλαξη της τηρήσεως των λοιπών προϋποθέσεων, ακόμη και αν δεν πληρούται η απαίτηση [περί ελάχιστης περιόδου καταβολής εισφορών διάρκειας τουλάχιστον ενός έτους στην Ιταλία].»
Η διαφορά της κύριας δίκης, το προδικαστικό ερώτημα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
19      Ο νυν αναιρεσείων (στο εξής: αναιρεσείων της κύριας δίκης), ο οποίος κατοικεί στην Ιταλία, κατέβαλε ασφαλιστικές εισφορές στην Ελβετία από το 1991 έως το 1994 και στη συνέχεια στην Ιταλία μεταξύ 1ης Απριλίου 2002 και 31ης Μαρτίου 2012. Στην Ιταλία, ελήφθησαν επίσης υπόψη υπέρ αυτού εισφορές κοινωνικής ασφαλίσεως για περίοδο ανεργίας για τα έτη 2012 και 2013.
20      Ο αναιρεσείων της κύριας δίκης υπέβαλε πλείονες αιτήσεις ενώπιον του INPS προκειμένου να του χορηγηθεί επίδομα αναπηρίας κατ’ αναλογίαν των εισφορών κοινωνικής ασφαλίσεως που καταβλήθηκαν στην Ιταλία, καθώς και συμπλήρωμα του επιδόματος αυτού, με σκοπό τη διασφάλιση του ευεργετήματος του ελάχιστου κατά νόμον ποσού που προβλέπει το εθνικό δίκαιο. Οι αιτήσεις του απορρίφθηκαν με την αιτιολογία, κατ’ ουσίαν, ότι δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις του άρθρου 4 του νόμου 222/84. Συγκεκριμένα, το INPS θεώρησε τον αναιρεσείοντα της κύριας δίκης ως ασφαλισμένο έχοντα καταβάλει εισφορές κοινωνικής ασφαλίσεως από το έτος 1996, εμπίπτοντα στο άρθρο 1, παράγραφος 16, του νόμου 335/1995, και, επομένως, δυνάμενο να τύχει του επιδόματος αναπηρίας μόνο βάσει του λεγόμενου «ανταποδοτικού» συστήματος, στο πλαίσιο του οποίου αποκλειόταν, δυνάμει της ως άνω διατάξεως, η καταβολή συμπληρώματος για τη διασφάλιση του ευεργετήματος του εν λόγω ελάχιστου κατά νόμον ποσού. Από τις παρατηρήσεις που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο προκύπτει ότι το INPS έλαβε καθυστερημένα γνώση των περιόδων καταβολής εισφορών τις οποίες συμπλήρωσε ο αναιρεσείων της κύριας δίκης στην Ελβετία πριν από το 1996 και χάρη στις οποίες θα είχε εξαιρεθεί από τον εν λόγω αποκλεισμό.
21      Κατόπιν της απορρίψεως των διοικητικών ενστάσεων που υπέβαλε ενώπιον του INPS, ο αναιρεσείων της κύριας δίκης προσέφυγε ενώπιον του Tribunale di Torino (πρωτοδικείου Τορίνου, Ιταλία), το οποίο αποφάνθηκε ότι η περίπτωσή του ενέπιπτε στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του νόμου 153/69 και έκρινε ότι ο αναιρεσείων της κύριας δίκης δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις που προβλέπει η διάταξη αυτή για τη χορήγηση του
συμπληρώματος που ζήτησε. Συγκεκριμένα, κατά την εν λόγω διάταξη, σε περίπτωση συνυπολογισμού των περιόδων καταβολής εισφορών στην Ιταλία και στην αλλοδαπή, ο ενδιαφερόμενος πρέπει να αποδείξει περίοδο καταβολής εισφορών διάρκειας τουλάχιστον δέκα ετών βάσει συμβάσεως εργασίας στην Ιταλία. Δεδομένου ότι ο αναιρεσείων της κύριας δίκης είχε καταβάλει εισφορές μόνον επί
260 εβδομάδες στην Ιταλία, όπερ αντιστοιχεί σε πέντε έτη καταβολής εισφορών, το Tribunale di Torino (πρωτοδικείο Τορίνου) έκρινε ότι η προϋπόθεση αυτή δεν πληρούνταν και ότι ο αναιρεσείων της κύριας δίκης δεν μπορούσε να αξιώσει να του καταβληθεί συμπλήρωμα προς τον σκοπό διασφάλισης του ευεργετήματος του προβλεπόμενου από το εθνικό δίκαιο ελάχιστου κατά νόμον ποσού, ακόμη και αν λαμβάνονταν υπόψη οι εισφορές που είχε καταβάλει στην Ελβετία πριν από το 1996.
22      Ο αναιρεσείων της κύριας δίκης άσκησε έφεση κατά της αποφάσεως του Tribunale di Torino (πρωτοδικείου Τορίνου) ενώπιον του Corte d’appello di Torino (εφετείου Τορίνου, Ιταλία), το οποίο επικύρωσε την πρωτόδικη απόφαση. Το δευτεροβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι ο αναιρεσείων της κύριας δίκης δεν μπορούσε να τύχει του συμπληρώματος του επιδόματος αναπηρίας προκειμένου να συμπληρωθεί το ελάχιστο κατά νόμον ποσό, δεδομένου ότι το σύνολο των περιόδων καταβολής των εισφορών του στην Ιταλία είχε συμπληρωθεί μετά τις 31 Δεκεμβρίου 1995, δηλαδή υπό την ισχύ του ανταποδοτικού συστήματος, στο πλαίσιο του οποίου το άρθρο 1, παράγραφος 16, του νόμου 335/1995 αποκλείει το ευεργέτημα του συμπληρώματος που καταβάλλεται για τη συμπλήρωση του εν λόγω ελάχιστου κατά νόμον ποσού. Κατά το Corte d’appello di Torino (εφετείο Τορίνου), ο αναιρεσείων της κύριας δίκης δεν μπορούσε να αξιώσει το συμπλήρωμα αυτό ούτε δυνάμει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του νόμου 153/69, το οποίο προβλέπει την προϋπόθεση δεκαετούς περιόδου καταβολής εισφορών στην Ιταλία, για τον λόγο ότι αποδείκνυε μόνον πέντε έτη καταβολής εισφορών στο εν λόγω κράτος μέλος. Τέλος, το δευτεροβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι ο ενδιαφερόμενος δεν εδικαιούτο παροχή κατ’ αναλογίαν των εισφορών που είχε καταβάλει στην Ελβετία και στην Ιταλία, βάσει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του κανονισμού 883/2004.
23      Ο αναιρεσείων της κύριας δίκης άσκησε αναίρεση κατά της αποφάσεως του Corte d’appello di Torino (εφετείου Τορίνου) ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ιταλία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η ιταλική κανονιστική ρύθμιση είναι σύμφωνη με το άρθρο 58 του κανονισμού 883/2004 και με την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων, καθόσον, όσον αφορά τα πρόσωπα που δεν έχουν συμπληρώσει στην Ιταλία το σύνολο των περιόδων καταβολής των εισφορών τους, το ιταλικό δίκαιο εξαρτά την καταβολή του συμπληρώματος που προορίζεται να διασφαλίσει το ευεργέτημα του προβλεπόμενου από το εθνικό δίκαιο ελάχιστου κατά νόμον ποσού από προϋπόθεση καταβολής εισφορών επί δέκα έτη στην Ιταλία, ενώ τα πρόσωπα που έχουν συμπληρώσει στο κράτος αυτό το σύνολο των περιόδων καταβολής των εισφορών τους μπορούν, δυνάμει των άρθρων 1 και 4 του νόμου 222/84, να λάβουν το συμπλήρωμα αυτό μετά την παρέλευση πέντε μόνον ετών καταβολής εισφορών, εκ των οποίων τα τρία συγκαταλέγονται στην τελευταία πενταετία.
24      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Αντιτίθεται η νομοθεσία [της Ένωσης], και ιδίως το άρθρο 58 του κανονισμού [(ΕΚ)] 883/2004, σε εθνική ρύθμιση η οποία, σε περίπτωση αίτησης συνυπολογισμού των περιόδων καταβολής εισφορών που έχουν πραγματοποιηθεί σε πλείονα κράτη [μέλη] της [...] Ένωσης, εξαρτά τη χορήγηση του συμπληρώματος του [...] επιδόματος αναπηρίας έως το κατώτατο όριο σύνταξης από την προϋπόθεση συμπλήρωσης δεκαετούς περιόδου καταβολής εισφορών στην Ιταλία, σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 2, του νόμου 153/69, ενώ για τους ασφαλισμένους που έχουν πραγματοποιήσει το σύνολο των περιόδων καταβολής εισφορών στην Ιταλία το συμπλήρωμα χορηγείται μόνο με 5 έτη καταβολής εισφορών ([εκ των οποίων] τρία κατά την τελευταία πενταετία), σύμφωνα με τα άρθρα 1 και 4 του νόμου 222/84;»
25      Στις 24 Ιουνίου 2025 το Δικαστήριο ζήτησε από το αιτούν δικαστήριο παροχή διευκρινίσεων βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ζητώντας να διευκρινιστεί αν, λαμβανομένης υπόψη της ερμηνείας του εθνικού δικαίου την οποία εξέθεσε το INPS στις παρατηρήσεις του, η διαφορά της κύριας δίκης διατηρούσε το αντικείμενό της και, σε καταφατική περίπτωση, να προσδιοριστεί το ακριβές περιεχόμενο του εθνικού δικαίου, συμπεριλαμβανομένης της νομολογίας του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου). Απαντώντας στο αίτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο, με έγγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 18 Ιουλίου 2025, διευκρίνισε ότι η διαφορά της κύριας δίκης διατηρεί το αντικείμενό της και εκτίμησε ότι το INPS πλανάται ως προς το περιεχόμενο του ιταλικού δικαίου και ως προς το περιεχόμενο της νομολογίας του αιτούντος δικαστηρίου.
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού
26      Χωρίς να προβάλει τυπικώς ένσταση απαραδέκτου, το INPS υποστηρίζει, με τις παρατηρήσεις του, ότι το υποβληθέν ερώτημα στερείται αντικειμένου καθόσον, κατά το INPS, δυνάμει του άρθρου 3 της υπουργικής απόφασης 577/1992 καθώς και της ερμηνείας του εθνικού δικαίου που προκύπτει από τη νομολογία του ίδιου του αιτούντος δικαστηρίου, όταν ο ασφαλισμένος που κατοικεί στην Ιταλία συνυπολογίζει περιόδους καταβολής εισφορών στην Ιταλία και περιόδους καταβολής εισφορών σε άλλο κράτος μέλος, δεν απαιτείται από αυτόν, προκειμένου να λάβει το συμπλήρωμα του επιδόματος αναπηρίας ώστε να συμπληρωθεί το ελάχιστο κατά νόμον ποσό, η τήρηση πρόσθετης προϋπόθεσης σε σχέση με τους ασφαλισμένους που κατέβαλαν εισφορές αποκλειστικώς και μόνον στην Ιταλία.
27      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι στη διαδικασία του άρθρου 267 ΣΛΕΕ το Δικαστήριο οφείλει, στο πλαίσιο της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ των δικαστηρίων της Ένωσης και των εθνικών δικαστηρίων, να λαμβάνει υπόψη το πραγματικό και κανονιστικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα προδικαστικά ερωτήματα, όπως αυτό προσδιορίζεται από το αιτούν δικαστήριο με δική του ευθύνη (απόφαση της 27ης Νοεμβρίου 2025, Santander Renta Variable España Pensiones, Fondo de Pensiones, C‑525/24, EU:C:2025:922, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Πρέπει επίσης να υπομνησθεί ότι εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο που έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της εκδοθησόμενης δικαστικής αποφάσεως να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υπόθεσης, τόσο την αναγκαιότητα της έκδοσης προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο, τα οποία θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή. Συνεπώς, εφόσον το υποβαλλόμενο προδικαστικό ερώτημα αφορά την ερμηνεία ή το κύρος κανόνα του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο οφείλει κατ’ αρχήν να απαντήσει, εκτός αν προκύπτει προδήλως ότι η ζητούμενη ερμηνεία δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, αν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή, ακόμη, αν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στο ερώτημα (απόφαση της 24ης Ιουνίου 2025, GR REAL, C‑351/23, EU:C:2025:474, σκέψη 45).
29      Εν προκειμένω, απαντώντας στο αίτημα παροχής διευκρινίσεων που του απηύθυνε το Δικαστήριο, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η ερμηνεία του εθνικού δικαίου την οποία εκθέτει το
INPS στις παρατηρήσεις που υπέβαλε στο Δικαστήριο δεν αντιστοιχεί στην ερμηνεία που είχε έως τώρα υποστηρίξει ο εν λόγω φορέας. Το αιτούν δικαστήριο αναφέρει ότι η διαφορά της κύριας δίκης διατηρεί το αντικείμενό της, καθόσον δεν έχει γίνει δεκτό το αίτημα του F.F. Εκτιμά ότι η ερμηνεία των εθνικών διατάξεων, ιδίως του άρθρου 3 της υπουργικής απόφασης 577/1992, και της νομολογίας του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), την οποία προβάλλει το INPS με τις παρατηρήσεις του ενώπιον του Δικαστηρίου, είναι εσφαλμένη.
30      Υπό το πρίσμα των διευκρινίσεων που παρέσχε κατά τα ως άνω το αιτούν δικαστήριο, δεν προκύπτει προδήλως ότι το υποβληθέν ερώτημα είναι άνευ αντικειμένου και έχει, ως εκ τούτου, υποθετικό χαρακτήρα, κατά την έννοια της νομολογίας που υπομνήσθηκε στη σκέψη 28 της παρούσας αποφάσεως.
31      Επομένως, το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό.
Επί της ουσίας
32      Πρέπει, εκ προοιμίου, να υπομνησθεί ότι η Συμφωνία ΕΚ-Ελβετίας και, ειδικότερα, το άρθρο 8 και το παράρτημα II αυτής προβλέπουν ότι ο κανονισμός 883/2004 εφαρμόζεται στις περιπτώσεις στις οποίες εμπλέκονται τα κράτη μέλη της Ένωσης και η Ελβετική Συνομοσπονδία, η οποία πρέπει, για τους σκοπούς της εφαρμογής του κανονισμού αυτού, να εξομοιώνεται με κράτος μέλος (πρβλ. απόφαση της 15ης Μαρτίου 2018, Blanco Marqués, C‑431/16, EU:C:2018:189, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33      Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν οι προϋποθέσεις που τάσσει η ιταλική κανονιστική ρύθμιση για τη χορήγηση συμπληρώματος με σκοπό τη διασφάλιση του ευεργετήματος του ελάχιστου ποσού επιδόματος αναπηρίας αντιβαίνουν στο δίκαιο της Ένωσης, καθόσον αποκλείουν τον συνυπολογισμό των περιόδων καταβολής εισφορών σε άλλο κράτος μέλος ως εάν οι περίοδοι αυτές είχαν συμπληρωθεί στην Ιταλία. Κατά συνέπεια, το υποβληθέν ερώτημα πρέπει να νοηθεί υπό την έννοια ότι αφορά όχι μόνον το άρθρο 58 του κανονισμού 883/2004, το οποίο μνημονεύεται στο προδικαστικό ερώτημα, αλλά και τα άρθρα 4 και 6 του κανονισμού, τα οποία αφορούν, αντιστοίχως, τις αρχές της ίσης μεταχειρίσεως και του συνυπολογισμού των περιόδων.
34      Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 58 του κανονισμού 883/2004, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 4 και 6 του κανονισμού, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας η καταβολή συμπληρώματος για τη διασφάλιση του ευεργετήματος του ελάχιστου ποσού επιδόματος αναπηρίας εξαρτάται, για τους ασφαλισμένους που έχουν καταβάλει εισφορές σε άλλα κράτη μέλη, από την προϋπόθεση δεκαετούς περιόδου καταβολής εισφορών στο κράτος μέλος αυτό, ενώ, για όσους έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς και μόνον στο εν λόγω κράτος μέλος, η καταβολή του συμπληρώματος εξαρτάται από την προϋπόθεση πενταετούς περιόδου καταβολής εισφορών στο κράτος μέλος αυτό, τα τρία έτη της οποίας συγκαταλέγονται στην τελευταία πενταετία.
35      Προκειμένου να δοθεί λυσιτελής απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, πρέπει, κατ’ αρχάς, να υπομνησθεί ότι ο κανονισμός 883/2004, σκοπός του οποίου είναι να εξασφαλίσει συντονισμό μεταξύ των επιμέρους εθνικών συστημάτων, διατηρεί ως έχουν τα εν λόγω συστήματα και δεν εγκαθιδρύει κοινό σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως. Συνεπώς, κατά πάγια νομολογία, τα κράτη μέλη διατηρούν την αρμοδιότητα οργανώσεως των συστημάτων τους κοινωνικής ασφαλίσεως (απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Vester, C‑134/18,
EU:C:2019:212, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
36      Επομένως, ελλείψει εναρμονίσεως στο επίπεδο της Ένωσης, εναπόκειται στη νομοθεσία κάθε κράτους μέλους να καθορίσει, μεταξύ άλλων, τις προϋποθέσεις θεμελιώσεως δικαιωμάτων επί παροχών (απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Vester, C‑134/18, EU:C:2019:212, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
37      Κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, τα κράτη μέλη οφείλουν εντούτοις να τηρούν το δίκαιο της Ένωσης και, ιδίως, τις διατάξεις της Συνθήκης ΛΕΕ που αναγνωρίζουν την ελευθερία όλων των πολιτών της Ένωσης να κυκλοφορούν και να διαμένουν στο έδαφος των κρατών μελών (απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Vester, C‑134/18, EU:C:2019:212, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38      Συναφώς, πρέπει να υπογραμμισθεί ότι η Συνθήκη ΛΕΕ δεν διασφαλίζει στον εργαζόμενο ότι η επέκταση των δραστηριοτήτων του σε περισσότερα του ενός κράτη μέλη ή η μεταφορά τους σε άλλο κράτος μέλος θα είναι ουδέτερη όσον αφορά τον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως. Λαμβανομένων υπόψη των διαφορών των νομοθεσιών περί κοινωνικής ασφαλίσεως των κρατών μελών, τέτοιου είδους επέκταση ή μεταφορά μπορεί, ανάλογα με την περίπτωση, να είναι κατά το μάλλον ή ήττον ευνοϊκή ή δυσμενής για τον εργαζόμενο από απόψεως κοινωνικής προστασίας. Εξ αυτού συνάγεται, μεταξύ άλλων, ότι, ακόμη και στην περίπτωση που η εφαρμογή της είναι λιγότερο ευνοϊκή, μια τέτοια νομοθεσία παραμένει σύμφωνη με τα άρθρα 45 και 48 ΣΛΕΕ εφόσον δεν περιάγει σε δυσμενή θέση τον οικείο εργαζόμενο σε σχέση με τους εργαζομένους που ασκούν το σύνολο των δραστηριοτήτων τους στο κράτος μέλος όπου εφαρμόζεται η νομοθεσία αυτή (πρβλ. απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Vester, C‑134/18, EU:C:2019:212, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39      Συνακόλουθα, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κρίνει ότι ο σκοπός του άρθρου 45 ΣΛΕΕ δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί εάν οι διακινούμενοι εργαζόμενοι, ασκώντας το δικαίωμά τους ελεύθερης κυκλοφορίας, έχαναν τα πλεονεκτήματα κοινωνικής ασφαλίσεως που τους εξασφαλίζει η νομοθεσία κράτους μέλους. Πράγματι, μία τέτοια συνέπεια θα μπορούσε να αποτρέψει τον εργαζόμενο της Ένωσης από την άσκηση του δικαιώματός ελεύθερης κυκλοφορίας και θα συνιστούσε, ως εκ τούτου, εμπόδιο στην ελευθερία αυτή (απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Vester, C‑134/18, EU:C:2019:212, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
40      Οι απαιτήσεις που απορρέουν από την τήρηση της αρχής της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων συγκεκριμενοποιούνται, στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, με τον κανονισμό 883/2004, του οποίου το άρθρο 4, αναφερόμενο στην αρχή της ίσης μεταχειρίσεως, ορίζει ότι τα πρόσωπα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού πρέπει να τυγχάνουν της ίδιας μεταχειρίσεως, βάσει της νομοθεσίας ενός κράτους μέλους, με τους υπηκόους του κράτους μέλους αυτού.
41      Η ως άνω αρχή της ίσης μεταχειρίσεως απαγορεύει όχι μόνον τις εμφανείς διακρίσεις λόγω ιθαγενείας των δικαιούχων των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως, αλλά και κάθε συγκεκαλυμμένη μορφή διακρίσεως η οποία, με την εφαρμογή άλλων κριτηρίων διακρίσεως, καταλήγει στην πράξη στο ίδιο αποτέλεσμα (απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2019, Bocero Torrico και Bode, C‑398/18 και C‑428/18, EU:C:2019:1050, σκέψη 40).
42      Επομένως, πρέπει να θεωρείται ότι συνεπάγονται έμμεσες δυσμενείς διακρίσεις οι προϋποθέσεις του εθνικού δικαίου οι οποίες, μολονότι εφαρμόζονται χωρίς διάκριση λόγω ιθαγενείας, θίγουν, κυρίως ή στη μεγάλη πλειονότητά τους, τούς διακινούμενους εργαζομένους, καθώς και οι αδιακρίτως εφαρμοζόμενες προϋποθέσεις των οποίων η πλήρωση είναι ευκολότερη για τους ημεδαπούς εργαζομένους απ’ ό,τι για τους διακινούμενους εργαζομένους ή οι οποίες ενέχουν τον κίνδυνο να λειτουργήσουν σε βάρος ειδικά των διακινουμένων εργαζομένων (απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2019,
Bocero Torrico και Bode, C‑398/18 και C‑428/18, EU:C:2019:1050, σκέψη 41).
43      Το δε άρθρο 6 του κανονισμού 883/2004, σχετικά με την αρχή του συνυπολογισμού των περιόδων, προβλέπει ότι, εκτός αντιθέτου διατάξεως του κανονισμού, ο αρμόδιος φορέας κράτους μέλους, η νομοθεσία του οποίου εξαρτά «την απόκτηση [...] δικαιώματος για παροχές [...] από τη συμπλήρωση περιόδων ασφάλισης, μισθωτής δραστηριότητας, μη μισθωτής δραστηριότητας ή κατοικίας, πρέπει να λαμβάνει υπόψη, στο βαθμό που είναι αναγκαίο, τις περιόδους ασφάλισης, μισθωτής δραστηριότητας, μη μισθωτής δραστηριότητας ή κατοικίας που έχουν πραγματοποιηθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία κάθε άλλου κράτους μέλους, σαν να επρόκειτο για περιόδους που έχουν πραγματοποιηθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία που αυτός εφαρμόζει».
44      Τέλος, δυνάμει του άρθρου 58 του κανονισμού 883/2004, ο δικαιούχος παροχής αναπηρίας δεν μπορεί να λάβει παροχή μικρότερη από την ελάχιστη παροχή η οποία ορίζεται από το κράτος μέλος κατοικίας. Το κράτος μέλος κατοικίας οφείλει, εφόσον συντρέχει περίπτωση, να του καταβάλει συμπληρωματικό ποσό ίσο με τη διαφορά μεταξύ του συνόλου των παροχών οι οποίες οφείλονται και του ποσού της ελάχιστης παροχής.
45      Από τις σκέψεις 40 έως 44 της παρούσας αποφάσεως προκύπτει ότι το άρθρο 58 του κανονισμού 883/2004, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 4 και 6 του κανονισμού, αποκλείει την καταβολή ενός τέτοιου συμπληρώματος κατά τρόπο που να καταλήγει σε λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση των εργαζομένων που έχουν ασκήσει το δικαίωμά τους ελεύθερης κυκλοφορίας στο έδαφος της Ένωσης σε σχέση με τους εργαζομένους που δεν έχουν ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας, διότι, σε περίπτωση τέτοιας καταβολής, δεν λαμβάνονται υπόψη οι περίοδοι καταβολής εισφορών που συμπληρώθηκαν σύμφωνα με τη νομοθεσία άλλων κρατών μελών κατά τον ίδιο τρόπο σαν να επρόκειτο για περιόδους που είχαν συμπληρωθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία του κράτους μέλους του αρμόδιου φορέα.
46      Εν προκειμένω, από τα στοιχεία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι ο αναιρεσείων της κύριας δίκης, ο οποίος ζήτησε το συμπλήρωμα του επιδόματος αναπηρίας προκειμένου να συμπληρωθεί το ελάχιστο κατά νόμον ποσό στην Ιταλία, κατέβαλε εισφορές στο έδαφος της Ελβετικής Συνομοσπονδίας από το 1991 έως το 1994 και στη συνέχεια επί 260 εβδομάδες στην Ιταλία μεταξύ των ετών 2002 και 2012, η δε τελευταία αυτή περίοδος αντιστοιχεί σε πέντε έτη καταβολής εισφορών. Υπολογίστηκαν επίσης υπέρ αυτού εισφορές για περιόδους ανεργίας στην Ιταλία για τα έτη 2012 και 2013.
47      Επιπλέον, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, δυνάμει της επίμαχης στην κύρια δίκη ρυθμίσεως, τα πρόσωπα που δεν υπάγονται αποκλειστικώς στο ανταποδοτικό σύστημα, το οποίο έχει εφαρμογή για τις περιόδους καταβολής εισφορών που συμπληρώθηκαν από 1ης Ιανουαρίου 1996 και εφεξής, δικαιούνται, όταν λαμβάνουν επίδομα αναπηρίας του οποίου το ύψος υπολείπεται του προβλεπόμενου από την εν λόγω ρύθμιση ελάχιστου κατά νόμον ποσού, να λάβουν συμπλήρωμα του επιδόματος αναπηρίας προκειμένου να συμπληρωθεί το ελάχιστο αυτό ποσό. Το ευεργέτημα του συμπληρώματος του επιδόματος αναπηρίας εξαρτάται από την προϋπόθεση καταβολής εισφορών για περίοδο πέντε ετών, εκ των οποίων τα τρία εντός της τελευταίας πενταετίας. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, δυνάμει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του νόμου 153/69, σε περίπτωση συνυπολογισμού των περιόδων ασφαλίσεως και καταβολής εισφορών ο οποίος προβλέπεται από διεθνείς συμφωνίες ή διεθνείς συμβάσεις στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, ο ασφαλισμένος οφείλει να αποδείξει δεκαετή περίοδο καταβολής εισφορών στο πλαίσιο συμβάσεως εργασίας στην Ιταλία.
48      Υπό την επιφύλαξη εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, το ιταλικό δίκαιο φαίνεται επομένως να επιβάλλει στους εργαζομένους που έχουν ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας αυστηρότερες προϋποθέσεις ως προς τη διάρκεια καταβολής εισφορών στην Ιταλία σε σχέση με τις προϋποθέσεις που ισχύουν για τους εργαζομένους που δεν έχουν ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας. Η ρύθμιση αυτή δεν φαίνεται να επιτρέπει, για τη χορήγηση του συμπληρώματος του επιδόματος αναπηρίας προκειμένου να συμπληρωθεί το ελάχιστο κατά νόμον ποσό, τον συνυπολογισμό των περιόδων καταβολής εισφορών που συμπληρώθηκαν σε άλλο κράτος μέλος πλην της Ιταλικής Δημοκρατίας κατά τον ίδιο τρόπο σαν να επρόκειτο για περιόδους που είχαν συμπληρωθεί στο εν λόγω κράτος μέλος, αντιθέτως προς ό,τι επιτάσσει το άρθρο 58 του κανονισμού 883/2004, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 4 και 6 του κανονισμού.
49      Πρέπει ακόμη να υπομνησθεί, όσον αφορά τις συνέπειες που πρέπει να συναχθούν από την προηγηθείσα ανάλυση, ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, όταν το εθνικό δίκαιο, κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, προβλέπει διαφορετική μεταχείριση μεταξύ διαφόρων ομάδων προσώπων, τα μέλη της ομάδας που υφίσταται δυσμενή μεταχείριση πρέπει να αντιμετωπίζονται κατά τον ίδιο τρόπο και να υπόκεινται στο ίδιο καθεστώς με τους λοιπούς ενδιαφερομένους. Το καθεστώς που έχει εφαρμογή στα μέλη της ευνοούμενης ομάδας παραμένει, ελλείψει ορθής εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, το μόνο προσήκον σύστημα αναφοράς (απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Vester, C‑134/18, EU:C:2019:212, σκέψη 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50      Όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, οι εργαζόμενοι που δεν έχουν κάνει χρήση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και οι οποίοι συμπληρώνουν το σύνολο των περιόδων ασφαλίσεώς τους στην Ιταλία δικαιούνται του συμπληρώματος του επιδόματος αναπηρίας προκειμένου να συμπληρωθεί το ελάχιστο κατά νόμον ποσό, εφόσον αποδεικνύουν πενταετή περίοδο καταβολής εισφορών στην Ιταλία, τα τρία έτη της οποίας συγκαταλέγονται στην τελευταία πενταετία. Επομένως, αυτό το νομικό πλαίσιο αποτελεί το προσήκον σύστημα αναφοράς, κατά την έννοια της νομολογίας που μνημονεύθηκε στην προηγούμενη σκέψη (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Vester, C‑134/18,
EU:C:2019:212, σκέψη 47).
51      Στις αρμόδιες εθνικές αρχές των οικείων κρατών μελών εναπόκειται, ασφαλώς, να καθορίσουν τα μέσα εκείνα του εσωτερικού δικαίου που είναι τα πλέον κατάλληλα για να επιτευχθεί ίση μεταχείριση των διακινούμενων και των μη διακινούμενων εργαζομένων. Ωστόσο, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι ο σκοπός αυτός θα μπορούσε, a priori, να επιτευχθεί με τη χορήγηση στους διακινούμενους εργαζομένους που βρίσκονται σε κατάσταση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη του ευεργετήματος του συμπληρώματος του επιδόματος αναπηρίας, προκειμένου να συμπληρωθεί το ελάχιστο κατά νόμον ποσό, υπό τις ίδιες προϋποθέσεις με εκείνες που ισχύουν για τους μη διακινούμενους εργαζομένους (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Vester, C‑134/18,
EU:C:2019:212, σκέψη 48).
52      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 58 του κανονισμού 883/2004, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 4 και 6 του κανονισμού, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας η καταβολή συμπληρώματος για τη διασφάλιση του ευεργετήματος του ελάχιστου ποσού επιδόματος αναπηρίας εξαρτάται για τους ασφαλισμένους που έχουν καταβάλει εισφορές σε άλλα κράτη μέλη από την προϋπόθεση δεκαετούς περιόδου καταβολής εισφορών στο κράτος μέλος αυτό, ενώ για όσους έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς και μόνον στο εν λόγω κράτος μέλος η καταβολή του συμπληρώματος εξαρτάται από την προϋπόθεση πενταετούς περιόδου καταβολής εισφορών στο κράτος μέλος αυτό, τα τρία έτη της οποίας συγκαταλέγονται στην τελευταία πενταετία.
Επί των δικαστικών εξόδων
53      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έκτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 58 του κανονισμού (ΕΚ) 883/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 4 και 6 του κανονισμού,
έχει την έννοια ότι:
αντιτίθεται στην κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας η καταβολή συμπληρώματος για τη διασφάλιση του ευεργετήματος του ελάχιστου ποσού επιδόματος αναπηρίας εξαρτάται για τους ασφαλισμένους που έχουν καταβάλει εισφορές σε άλλα κράτη μέλη από την προϋπόθεση δεκαετούς περιόδου καταβολής εισφορών στο κράτος μέλος αυτό, ενώ για όσους έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς και μόνον στο εν λόγω κράτος μέλος η καταβολή του συμπληρώματος εξαρτάται από την προϋπόθεση πενταετούς περιόδου καταβολής εισφορών στο κράτος μέλος αυτό, τα τρία έτη της οποίας συγκαταλέγονται στην τελευταία πενταετία.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.