62018CJ0128_RES
Zaak C‑128/18
Dumitru-Tudor Dorobantu
(verzoek om een prejudiciële beslissing_ingediend door het Hanseatische Oberlandesgericht Hamburg)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 15 oktober 2019
„Prejudiciële verwijzing – Politiële en justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit 2002/584/JBZ – Europees aanhoudingsbevel – Gronden tot weigering van de tenuitvoerlegging – Artikel 4 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Verbod van onmenselijke of vernederende behandeling – Detentieomstandigheden in de uitvaardigende lidstaat – Beoordeling door de uitvoerende rechterlijke autoriteit – Criteria”
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Artikel 1, lid 3 – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Omvang – Grenzen
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 4; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 1, lid 3)
(cf. punten 45‑49)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Artikel 15, lid 2 – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Gevolgen van de vaststelling van het gevaar voor onmenselijke of vernederende behandeling van degene tegen wie het Europees aanhoudingsbevel is uitgevaardigd
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 4; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 15, lid 2)
(cf. punten 50‑57)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Detentieomstandigheden in de uitvaardigende lidstaat – Gevaar van onmenselijke of vernederende behandeling – Verificatie door de uitvoerende rechterlijke autoriteit – Omvang
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 4; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 1, lid 3)
(cf. punten 60‑69, 85 en dictum)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Detentieomstandigheden in de uitvaardigende lidstaat – Gevaar van onmenselijke of vernederende behandeling – Verificatie door de uitvoerende rechterlijke autoriteit – Beschikbare persoonlijke ruimte per gedetineerde – Berekeningswijze
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 4; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 1, lid 3)
(cf. punten 72‑77, 85 en dictum)
Grondrechten – Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Beschermingsniveau – Grondrechten gewaarborgd door het recht van een lidstaat – Europees aanhoudingsbevel uitgevaardigd met het oog op de tenuitvoerlegging van een straf – Mogelijkheid voor een lidstaat om de overlevering afhankelijk te stellen van een voorwaarde die voortvloeit uit de striktere minimumeisen die gelden voor zijn eigen penitentiaire stelsel – Geen
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 53; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 3, 4 en 4 bis)
(cf. punt 79)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Detentieomstandigheden in de uitvaardigende lidstaat – Gevaar van onmenselijke of vernederende behandeling – Verificatie door de uitvoerende rechterlijke autoriteit – Bestaan van maatregelen ter versterking van het toezicht op de detentieomstandigheden in de uitvaardigende lidstaat – Mogelijkheid om op grond van deze maatregelen een gevaar van onmenselijke of vernederende behandeling uit te sluiten – Geen
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 4; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 1, lid 3)
(cf. punten 80, 81, 85 en dictum)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Detentieomstandigheden in de uitvaardigende lidstaat – Gevaar van onmenselijke of vernederende behandeling – Mogelijkheid om een dergelijk gevaar af te wegen tegen de doeltreffendheid van de justitiële samenwerking in strafzaken en tegen de beginselen van wederzijds vertrouwen en wederzijdse erkenning – Geen
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 4; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, overweging 6 en art. 1, leden 2 en 3)
(cf. punten 82‑85 en dictum)
Samenvatting
De rechterlijke autoriteit die bevoegd is om een Europees aanhoudingsbevel uit te voeren, is gehouden na te gaan of de detentieomstandigheden van de opgevraagde persoon in de inrichting waarin hij zal worden gedetineerd, in overeenstemming zijn met het verbod van onmenselijke of vernederende behandeling
In het arrest Dorobantu (C‑128/18) van 15 oktober 2019 heeft de Grote kamer van het Hof de bepaling van het kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel (
1
) waarin is neergelegd dat dit kaderbesluit niet tot gevolg kan hebben dat de verplichting tot eerbiediging van de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen van artikel 6 VEU wordt aangetast, uitgelegd in het licht van het verbod van foltering en onmenselijke of vernederende behandelingen in artikel 4 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).
Het hoofdgeding betreft de tenuitvoerlegging in Duitsland van een Europees aanhoudingsbevel dat is uitgevaardigd door een Roemeense rechterlijke instantie jegens een persoon met de Roemeense nationaliteit. Een Duitse rechter vraagt, in zijn hoedanigheid van autoriteit die bevoegd is om dit Europees aanhoudingsbevel uit te voeren, naar de criteria die hij moet aanleggen om te beoordelen of de detentieomstandigheden die voor de betrokkene zouden gelden in geval van overlevering aan de Roemeense autoriteiten, beantwoorden aan de eisen die voortvloeien uit artikel 4 van het Handvest. In deze zaak heeft het Hof de gelegenheid gehad zijn arresten in met name de zaken Aranyosi en Căldăraru (
2
) en Generalstaatsanwaltschaft (Detentieomstandigheden in Hongarije) (
3
) nader uit te werken.
In de eerste plaats heeft het Hof zich uitgesproken over de intensiteit en de omvang van de toetsing van de detentieomstandigheden in de uitvaardigende lidstaat door de uitvoerende rechterlijke autoriteit. In dat verband heeft het geoordeeld dat een uitvoerende rechterlijke autoriteit die beschikt over objectieve, betrouwbare, nauwkeurige en naar behoren bijgewerkte gegevens waaruit blijkt dat de detentieomstandigheden in de penitentiaire inrichtingen van de uitvaardigende lidstaat structurele of fundamentele gebreken vertonen, bij de beoordeling of er zwaarwegende en op feiten berustende gronden zijn om aan te nemen dat er een reëel gevaar is dat de persoon tegen wie een Europees aanhoudingsbevel is uitgevaardigd, na zijn overlevering aan die lidstaat zal worden onderworpen aan een onmenselijke of vernederende behandeling, rekening moet houden met alle relevante materiële aspecten van de detentieomstandigheden in de penitentiaire inrichting waar het concreet de bedoeling is om deze persoon te plaatsen. Aangezien het verbod van onmenselijke of vernederende behandeling absoluut is, is deze toetsing niet beperkt tot evidente gebreken.
Gelet op de concrete en nauwkeurige aard van een dergelijke toetsing en op de termijnen die door het kaderbesluit worden gesteld, is de uitvoerende rechterlijke autoriteit niet in staat de detentieomstandigheden te onderzoeken in alle penitentiaire inrichtingen van de uitvaardigende lidstaat waarin de betrokken persoon zou kunnen worden geplaatst. Met het oog op die beoordeling van de detentieomstandigheden in de penitentiaire inrichting waar het concreet de bedoeling is om deze persoon te detineren, moet de uitvoerende rechterlijke autoriteit bij de uitvaardigende rechterlijke autoriteit de gegevens opvragen die zij noodzakelijk acht en moet zij, bij gebreke van nauwkeurige gegevens die erop wijzen dat de detentieomstandigheden in strijd zijn met artikel 4 van het Handvest, in beginsel afgaan op de garanties van deze autoriteit.
De materiële aspecten die de uitvoerende rechterlijke autoriteit moet beoordelen, omvatten de beschikbare persoonlijke ruimte per gedetineerde in een cel van die inrichting, de hygiëne en de bewegingsvrijheid van de gedetineerde binnen de inrichting.
In de tweede plaats heeft het Hof meer bepaald met betrekking tot de beschikbare persoonlijke ruimte per gedetineerde geoordeeld dat de uitvoerende rechterlijke autoriteit, bij gebreke van minimumvoorschriften daarover in het geldende recht van de Unie, de minimumeisen in aanmerking moet nemen die voortvloeien uit artikel 3 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) (
4
), voor zover het in die bepaling bedoelde recht overeenkomt met het door artikel 4 van het Handvest gewaarborgde recht. Onder verwijzing naar de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft het Hof met name overwogen dat het gegeven dat een gedetineerde in een meerpersoonscel beschikt over minder dan 3 m2 persoonlijke ruimte een sterk vermoeden schept dat artikel 3 EVRM wordt geschonden. Dat vermoeden kan normaliter slechts worden weerlegd indien de persoonlijke ruimte enkel voor korte tijd, bij gelegenheid en in geringe mate wordt gereduceerd, indien hierbij voldoende bewegingsvrijheid buiten de cel wordt geboden en buiten de cel passende activiteiten worden aangeboden en indien in de inrichting in het algemeen sprake is van decente detentieomstandigheden. Daarnaast heeft het Hof verduidelijkt dat sanitaire voorzieningen niet mogen worden meegenomen bij de berekening van de beschikbare ruimte, maar de ruimte die wordt ingenomen door meubels wel, zij het dat de gedetineerden de mogelijkheid moeten behouden om zich normaal in de cel te bewegen.
In de derde plaats heeft het Hof geoordeeld dat de uitvoerende rechterlijke autoriteit bij de alomvattende beoordeling van de omstandigheden waaronder een persoon tegen wie een Europees aanhoudingsbevel is uitgevaardigd, zal worden gedetineerd, rekening kan houden met het feit dat de detentieomstandigheden in de uitvaardigende lidstaat achteraf door met name een rechter kunnen worden getoetst. Deze autoriteit mag echter niet uitsluiten dat er een reëel gevaar is van onmenselijke of vernederende behandeling op de enkele grond dat de betrokkene in die lidstaat beschikt over een beroepsweg waarmee hij kan opkomen tegen zijn detentieomstandigheden of dat er wettelijke of structurele maatregelen bestaan om het toezicht op de detentieomstandigheden te versterken.
In de vierde en laatste plaats heeft het Hof voor recht verklaard dat door de uitvoerende rechterlijke autoriteit vastgestelde zwaarwegende en op feiten berustende gronden om aan te nemen dat de betrokkene na zijn overlevering aan de uitvaardigende lidstaat een dergelijk gevaar loopt vanwege de detentieomstandigheden in de penitentiaire inrichting waar het concreet de bedoeling is om hem te plaatsen, met het oog op de beslissing over een dergelijke overlevering niet mogen worden afgewogen tegen de doeltreffendheid van de justitiële samenwerking in strafzaken of tegen de beginselen van wederzijds vertrouwen en wederzijdse erkenning. De absolute aard van het verbod van onmenselijke of vernederende behandeling verzet zich er namelijk tegen dat het fundamentele recht om niet te worden onderworpen aan een dergelijke behandeling op welke manier dan ook door dergelijke overwegingen wordt beperkt. De noodzaak om te waarborgen dat de betrokkene aan geen enkele onmenselijke of vernederende behandeling wordt onderworpen, rechtvaardigt bij wijze van uitzondering een beperking van de beginselen van wederzijds vertrouwen en wederzijdse erkenning.
(
1
)	Artikel 1, lid 3, van kaderbesluit 2002/584/JBZ van de Raad van 13 juni 2002 betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten (PB 2002, L 190, blz. 1), zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299/JBZ van de Raad van 26 februari 2009 (PB 2009, L 81, blz. 24).
(
2
)	Arrest van het Hof van 5 april 2016, Aranyosi en Căldăraru (C‑404/15 en C‑659/15 PPU, EU.C:2016:198).
(
3
)	Arrest van het Hof van 25 juli 2018, Generalstaatsanwaltschaft (Detentieomstandigheden in Hongarije) (C‑220/18 PPU, EU.C:2018:589).
(
4
)	Ondertekend te Rome op 4 november 1950.