62023CC0632
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΡΑΝΤΟΥ
της 27ης Μαρτίου 2025 (
1
)
Υπόθεση C‑632/23
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
κατά
Δημοκρατίας της Βουλγαρίας
«Παράβαση κράτους μέλους – Κρατικές ενισχύσεις – Ενίσχυση η οποία κρίθηκε παράνομη και μη συμβατή με την εσωτερική αγορά – Άρθρο 108, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ – Απόφαση (ΕΕ) 2015/456 – Κρατικές ενισχύσεις χορηγηθείσες στο πλαίσιο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων – Υποχρέωση ανάκτησης – Υποχρέωση ενημέρωσης – Μη εκτέλεση της απόφασης εντός της ταχθείσας προθεσμίας – Διορισμός ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα για τον προσδιορισμό των ποσών της προς ανάκτηση ενίσχυσης – Έλλειψη ανεξαρτησίας του εμπειρογνώμονα»
I. Εισαγωγή
1.
Με την υπό κρίση προσφυγή λόγω παραβάσεως, η οποία ασκήθηκε δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να διαπιστώσει ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, μη λαμβάνοντας εντός της ταχθείσας προθεσμίας όλα τα αναγκαία μέτρα για την εκτέλεση της απόφασης (ΕΕ) 2015/456 σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων που εφαρμόστηκε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας στο πλαίσιο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων (
2
), παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 288, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, καθώς και από τα άρθρα 4 έως 6 της εν λόγω απόφασης.
2.
Ειδικότερα, η Επιτροπή προσάπτει στη Δημοκρατία της Βουλγαρίας ότι δεν έλαβε, εντός της δωδεκάμηνης προθεσμίας από την ημερομηνία κοινοποίησης της απόφασης 2015/456, ήτοι πριν από τις 5 Σεπτεμβρίου 2015, όλα τα αναγκαία μέτρα για την ανάκτηση του συνόλου των κρατικών ενισχύσεων, οι οποίες χορηγήθηκαν σε επιχειρήσεις στο πλαίσιο της ανταλλαγής δημόσιων δασικών εκτάσεων με ιδιωτικές δασικές εκτάσεις κατά την περίοδο από την 1η Ιανουαρίου 2007 έως τις 27 Ιανουαρίου 2009 και οι οποίες κρίθηκαν με την εν λόγω απόφαση παράνομες και μη συμβατές με την εσωτερική αγορά, καθώς και για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων ενημέρωσης που το κράτος μέλος αυτό υπέχει έναντι της Επιτροπής.
3.
Προς στήριξη της προσφυγής, η Επιτροπή προβάλλει τρεις εν μέρει αλληλοεπικαλυπτόμενες αιτιάσεις, οι οποίες αφορούν, η πρώτη, τη μη εφαρμογή της απόφασης 2015/456 εντός της ταχθείσας προθεσμίας, η δεύτερη, τα εξαιρετικά περιορισμένα αποτελέσματα όσον αφορά την ανάκτηση της επίμαχης ενίσχυσης και, η τρίτη, τη μη συνδρομή περιστάσεων που να καθιστούν αποδεδειγμένα απολύτως αδύνατη την εκτέλεση της απόφασης.
4.
Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στην ανάλυση του πρώτου σκέλους της δεύτερης αιτίασης της Επιτροπής, στο πλαίσιο του οποίου προβάλλονται τρία επιχειρήματα κατά της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας, εκ των οποίων το πρώτο αφορά τη φερόμενη ως μη δικαιολογημένη επιλογή του εν λόγω κράτους μέλους να ζητήσει τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα για την εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων γεωτεμαχίων προκειμένου να προσδιοριστούν τα ποσά της προς ανάκτηση ενίσχυσης βάσει της αιτιολογικής σκέψης 176 της απόφασης 2015/456, το δεύτερο αφορά προβαλλόμενη έλλειψη ανεξαρτησίας του διορισθέντος εμπειρογνώμονα και το τρίτο προβαλλόμενη παράβαση της υποχρέωσης καλόπιστης συνεργασίας λόγω της μη γνωστοποίησης στην Επιτροπή της πληροφορίας ότι ο διορισθείς εμπειρογνώμονας ήταν δημόσια επιχείρηση.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 659/1999
5.
Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 659/1999 για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου [108 ΣΛΕΕ] (
3
), ο οποίος αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 2015/1589 (
4
), εξακολουθεί να έχει εφαρμογή στην υπό κρίση διαφορά, λαμβανομένου υπόψη του χρόνου των πραγματικών περιστατικών της.
6.
Η αιτιολογική σκέψη 13 του κανονισμού 659/1999 είχε ως εξής:
«[Εκτιμώντας] ότι, στις περιπτώσεις παράνομων ενισχύσεων που δεν είναι συμβιβάσιμες με την κοινή αγορά, θα πρέπει να αποκαθίσταται αποτελεσματικός ανταγωνισμός· ότι, για το σκοπό αυτό, είναι αναγκαίο να ανακτάται αμελλητί η ενίσχυση, περιλαμβανομένων και των τόκων· ότι είναι σκόπιμο η ανάκτηση να πραγματοποιείται σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας· ότι η εφαρμογή των διαδικασιών αυτών δεν θα πρέπει να εμποδίζει την αποκατάσταση αποτελεσματικού ανταγωνισμού, εμποδίζοντας την άμεση και αποτελεσματική εκτέλεση της απόφασης της Επιτροπής· ότι, για την επίτευξη αυτού του αποτελέσματος, τα κράτη μέλη θα πρέπει να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που να διασφαλίζουν την αποτελεσματικότητα της απόφασης της Επιτροπής.»
7.
Το άρθρο 14 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο έφερε τον τίτλο «Ανάκτηση της ενίσχυσης», προέβλεπε στην παράγραφο 3 τα εξής:
«Με την επιφύλαξη απόφασης του Δικαστηρίου […] κατ’ εφαρμογή του άρθρου [278 ΣΛΕΕ], η ανάκτηση πραγματοποιείται αμελλητί και σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους, εφόσον αυτές επιτρέπουν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης της Επιτροπής. Για τον σκοπό αυτό και σε περίπτωση κινήσεως διαδικασίας ενώπιον εθνικών δικαστηρίων, τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που διαθέτουν στα αντίστοιχα νομικά τους συστήματα, συμπεριλαμβανομένων των προσωρινών μέτρων, με την επιφύλαξη της [ενωσιακής] νομοθεσίας.»
8.
Το άρθρο 23 του εν λόγω κανονισμού, με τίτλο «Μη συμμόρφωση με απόφαση», όριζε στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Εφόσον το οικείο κράτος μέλος δεν συμμορφώνεται με μια υπό όρους ή αρνητική απόφαση, και ιδίως στις περιπτώσεις που αναφέρονται στο άρθρο 14, η Επιτροπή μπορεί να προσφεύγει απευθείας στο Δικαστήριο […], σύμφωνα με το άρθρο [108,] παράγραφος 2[, ΣΛΕΕ].»
Β.
Η απόφαση 2015/456
9.
Οι αιτιολογικές σκέψεις 44, 118 έως 121, 146 και 172 έως 177 της απόφασης 2015/456 έχουν ως εξής:
«(44)
Η Επιτροπή εξέφρασε επίσης στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας την προκαταρκτική άποψή της σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να προσδιοριστούν ποσοτικά τα οφέλη που προέκυψαν από τις επίμαχες πράξεις ανταλλαγής, σε περίπτωση που διαπιστωθεί ότι οι εν λόγω ανταλλαγές οδήγησαν σε κρατικές ενισχύσεις:
i)
η διαφορά μεταξύ της πραγματικής αγοραίας τιμής του ιδιωτικού δασοτεμαχίου 1 και της διοικητικής τιμής του γεωτεμαχίου 1, που καθορίστηκε σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού για τις βασικές τιμές,
ii)
και η διαφορά μεταξύ της πραγματικής αγοραίας τιμής του δημόσιου δασοτεμαχίου 2 και της διοικητικής τιμής του γεωτεμαχίου 2, που καθορίστηκε σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού για τις βασικές τιμές.
Το ποσό της κρατικής ενίσχυσης που συνεπάγονται οι πράξεις ανταλλαγής θα ισοδυναμεί στην περίπτωση αυτή με την τιμή του σημείου ii) μείον την τιμή του σημείου i).
Οποιαδήποτε χρηματική αποζημίωση που προέκυψε από τη διαφορά στις διοικητικές τιμές των δύο γεωτεμαχίων που αποτέλεσαν αντικείμενο της πράξης ανταλλαγής και καταβλήθηκε από το ένα μέρος στο άλλο λαμβάνεται επίσης υπόψη κατά τον υπολογισμό τυχόν στοιχείου κρατικής ενίσχυσης που ενδέχεται να ενυπάρχει στη συγκεκριμένη πράξη ανταλλαγής.
[…]
(118)
Σε μεταγενέστερες υποβολές στοιχείων και ως απάντηση σε αιτήματα παροχής πληροφοριών, οι βουλγαρικές αρχές διαβίβασαν τιμές της αγοράς –τόσο για ιδιωτικές όσο και για δημόσιες δασικές εκτάσεις– για όλες τις πράξεις ανταλλαγής που εκτελέστηκαν κατά την υπό εξέταση περίοδο […].
(119)
Ωστόσο, κατά την υποβολή στοιχείων της 19ης Νοεμβρίου 2013 […], οι βουλγαρικές αρχές ανέφεραν ότι υπήρχαν ορισμένα προβλήματα αναφορικά με την αξιοπιστία των δεδομένων που παρείχαν. Ειδικότερα, για τους σκοπούς του μαθηματικού τύπου που προβλέπεται στην αιτιολογική σκέψη (44), οι βουλγαρικές αρχές παρείχαν εύλογες τιμές της αγοράς για 82 […] γεωτεμάχια, τα οποία αφορούσαν οι επίμαχες πράξεις ανταλλαγής. Για τα εναπομένοντα γεωτεμάχια, παρείχαν τις τιμές της αγοράς με τη μέγιστη δυνατή επιμέλεια, αναφέροντας ότι ενδεχομένως να μην αντικατοπτρίζουν εύλογες τιμές της αγοράς. Για τα υπόλοιπα δημόσια γεωτεμάχια, οι βουλγαρικές αρχές διευκρίνισαν ότι οι τιμές που όρισαν ως τιμές της αγοράς αποτελούσαν στην πραγματικότητα τη μέση τιμή για διάφορα είδη πράξεων που αφορούσαν δασικές εκτάσεις. Επομένως, δεν αντιστοιχούν απαραιτήτως σε εύλογη τιμή της αγοράς, διότι δεν ισοδυναμούν με τη μέση τιμή πλήρως ανάλογων πράξεων.
(120)
Ομοίως, για τα υπόλοιπα ιδιωτικά γεωτεμάχια που δεν είχαν ακόμη εκτιμηθεί από ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα, οι βουλγαρικές αρχές ανέφεραν ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι τιμές που αναφέρονταν στα πιστοποιητικά πώλησης και χρησιμοποιήθηκαν από τις αρχές ως προσεγγιστικές τιμές για τις τιμές αγοράς που παρείχαν για τα εν λόγω γεωτεμάχια, ήταν παραπλήσιες ή ίδιες με τις επονομαζόμενες φορολογητέες αξίες. Η φορολογητέα αξία ενός γεωτεμαχίου δεν είναι η αγοραία αξία του, αλλά η ελάχιστη τιμή που πρέπει να καταβληθεί στο πλαίσιο πράξεων που αφορούν ακίνητα, κάτι που σημαίνει ότι η αγοραία αξία του συγκεκριμένου γεωτεμαχίου είναι καταρχήν υψηλότερη.
(121)
Ανεξαρτήτως των ανωτέρω, οι βουλγαρικές αρχές τόνισαν ότι τα στοιχεία που παρείχαν σχετικά με τις τιμές της αγοράς αποτελούν τις βέλτιστες δυνατές εκτιμήσεις, δεδομένου ότι: i) στη Βουλγαρία δεν υπάρχουν ειδικοί κανόνες για τον καθορισμό της αγοραίας τιμής δασικών εκτάσεων μέσω αποτίμησης, ii) μια αποτίμηση από ανεξάρτητο εκτιμητή εμπειρογνώμονα σχετικά με το ποιες θα ήταν οι τιμές αγοράς των γεωτεμαχίων κατά τον χρόνο της ανταλλαγής θα απαιτούσε πολύ χρόνο, και iii) μια τέτοια αξιολόγηση θα ήταν εξαιρετικά δαπανηρή. Επιπλέον, οι βουλγαρικές αρχές δήλωσαν ότι οι τιμές που παρείχαν ήταν σε κάθε περίπτωση εγγύτερες προς τις εύλογες τιμές της αγοράς από ό,τι προς τις διοικητικές τιμές.
[…]
(146)
Οι βουλγαρικές αρχές επεσήμαναν ορισμένα προβλήματα σχετικά με την αξιοπιστία των στοιχείων που ήταν σε θέση να παράσχουν όσον αφορά τις τιμές της αγοράς […]. Ταυτόχρονα, ωστόσο, επεσήμαναν ότι οι παρεχόμενες πληροφορίες περιλάμβαναν όσο το δυνατόν ακριβέστερες εκτιμήσεις των τιμών της αγοράς […]. Η Επιτροπή θεωρεί ότι τα στοιχεία αυτά αποτελούν επαρκώς αξιόπιστες εκτιμήσεις της πραγματικής (δηλαδή “εύλογης”) αγοραίας αξίας των εν λόγω γεωτεμαχίων.
[…]
(172)
Η Επιτροπή δεν υποχρεούται νομικώς να καθορίζει το ακριβές ύψος της ενίσχυσης που πρέπει να ανακτηθεί, ιδίως εάν δεν διαθέτει τα απαραίτητα στοιχεία για να το πράξει. Αντιθέτως, αρκεί η απόφαση της Επιτροπής να περιέχει στοιχεία βάσει των οποίων το κράτος μέλος να μπορεί να καθορίσει το προς ανάκτηση ποσό χωρίς υπερβολικές δυσχέρειες […]
(173)
[…] η Επιτροπή θεωρεί ότι το κράτος μέλος θα πρέπει να χρησιμοποιήσει την ακόλουθη μεθοδολογία ως σημείο αφετηρίας για τον καθορισμό του ποσού της ασυμβίβαστης ενίσχυσης που πρέπει να ανακτηθεί από κάθε δικαιούχο:
i)
καθορισμός της διαφοράς μεταξύ της πραγματικής αγοραίας τιμής του ιδιωτικού δασοτεμαχίου και της διοικητικής τιμής του εν λόγω γεωτεμαχίου, η οποία καθορίστηκε σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού για τις βασικές τιμές· και
ii)
καθορισμός της διαφοράς μεταξύ της πραγματικής αγοραίας τιμής του δημόσιου δασοτεμαχίου και της διοικητικής τιμής του εν λόγω γεωτεμαχίου, η οποία καθορίστηκε σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού για τις βασικές τιμές.
Το αρχικό ποσό της κρατικής ενίσχυσης που ελήφθη ως αποτέλεσμα της πράξης ανταλλαγής ισούται με την τιμή της περίπτωσης ii) μείον την τιμή της περίπτωσης i).
Διόρθωση του αρχικού αυτού ποσού θα πρέπει να εφαρμοστεί στις περιπτώσεις εκείνες όπου δημόσιο γεωτεμάχιο υψηλότερης διοικητικής αξίας ανταλλάχθηκε με ιδιωτικό γεωτεμάχιο χαμηλότερης διοικητικής αξίας. Σύμφωνα με τις βουλγαρικές αρχές, στις περιπτώσεις αυτές ο δικαιούχος όφειλε να καταβάλει αποζημίωση στο κράτος για να καλυφθεί η διαφορά στην αξία των γεωτεμαχίων. Κατά συνέπεια, το αρχικό ποσό της ενίσχυσης θα πρέπει να μειωθεί κατά το ποσό της αποζημίωσης που καταβλήθηκε από τον δικαιούχο στις βουλγαρικές αρχές. Οι βουλγαρικές αρχές θα πρέπει στη συνέχεια να ανακτήσουν το ποσό που προκύπτει από τον εν λόγω δικαιούχο προκειμένου να αντισταθμιστεί το πλεονέκτημα που έλαβε ως αποτέλεσμα της πράξης ανταλλαγής.
(174)
Κατά τον καθορισμό των τιμών της αγοράς των εν λόγω γεωτεμαχίων θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η οικονομική αξία των εκτάσεων αυτών κατά τον χρόνο της ανταλλαγής. […]
(175)
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι βουλγαρικές αρχές έχουν ήδη στη διάθεσή τους τα στοιχεία που αφορούν τις διοικητικές τιμές που χρησιμοποιήθηκαν στις πράξεις ανταλλαγής, καθώς και τις τιμές της αγοράς όλων των υπό εξέταση γεωτεμαχίων κατά τον χρόνο των ανταλλαγών […], και ως εκ τούτου δεν θα αντιμετωπίσουν υπερβολικές δυσχέρειες κατά τον προσδιορισμό των προς ανάκτηση ποσών με βάση τη μεθοδολογία που περιγράφεται στην αιτιολογική σκέψη 173 […]
(176)
Ωστόσο, στις περιπτώσεις όπου οι βουλγαρικές αρχές είναι σε θέση να εκφράσουν εύλογους προβληματισμούς ότι η μεθοδολογία αυτή δεν μπορεί να εφαρμοστεί ή από την εφαρμογή της προκύπτει ποσό το οποίο είναι προφανές ότι δεν αντικατοπτρίζει επαρκώς το ποσό της κρατικής ενίσχυσης που έλαβε ο δικαιούχος, μπορούν να αποφασίσουν να προβούν σε εκτίμηση των τιμών της αγοράς των γεωτεμαχίων που ανταλλάχθηκαν κατά τον χρόνο της ανταλλαγής χρησιμοποιώντας ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα, ο οποίος διαθέτει τα κατάλληλα προσόντα για τη διενέργεια τέτοιου είδους αποτιμήσεων και επιλέγεται με ανοικτή διαδικασία δημόσιου διαγωνισμού. Κατά τη διαμόρφωση της διαδικασίας για την επιλογή του εν λόγω εμπειρογνώμονα πρέπει να τηρούνται οι αρχές της διαφάνειας και της ίσης μεταχείρισης, ακόμη και στις περιπτώσεις όπου η σύμβαση δεν υπερβαίνει τα κατώτατα όρια που ορίζονται στις οδηγίες της Ένωσης για τις δημόσιες συμβάσεις. Συγκεκριμένα, η διαδικασία του διαγωνισμού θα πρέπει: i) να δημοσιοποιηθεί δεόντως· ii) να βασιστεί σε αντικειμενικά κριτήρια επιλογής τα οποία θα γίνουν γνωστά εκ των προτέρων· και iii) να περιλαμβάνει την πληροφορία ότι, μετά το στάδιο της προεπιλογής, η τελική απόφαση θα ληφθεί με τη συμμετοχή εκπροσώπων των υπηρεσιών της Επιτροπής. Στις εξαιρετικές αυτές περιπτώσεις, οι βουλγαρικές αρχές πρέπει: i) να υποδείξουν το (τα) σχετικό(-ά) γεωτεμάχιο(-α)· ii) να αναφέρουν τους λόγους για τους οποίους είναι αναγκαία η διενέργεια ανεξάρτητης αποτίμησης στη συγκεκριμένη περίπτωση· και iii) να υποβάλουν στην Επιτροπή πρόταση όσον αφορά τον ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα (ο οποίος επιλέγεται με δημόσιο διαγωνισμό) για τον οποίον θα πρέπει να συμφωνήσουν η Επιτροπή και η Δημοκρατία της Βουλγαρίας.
(177)
Τέλος, δεδομένου ότι ο σκοπός της ανάκτησης είναι η επαναφορά στην κατάσταση που επικρατούσε πριν από την ημερομηνία κατά την οποία εκτελέστηκε η πράξη ανταλλαγής, η Επιτροπή θεωρεί ότι, λόγω του εξαιρετικού χαρακτήρα των συμφωνιών ανταλλαγής που σχετίζονται με δασικές εκτάσεις οι οποίες δεν έχουν υποστεί εμπορική εκμετάλλευση, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας θα μπορούσε να συμμορφωθεί με την υποχρέωσή της για ανάκτηση της παρανόμως χορηγηθείσας ενίσχυσης μέσω αναίρεσης των επίμαχων πράξεων ανταλλαγής, η οποία θα συνίσταται στην εκ νέου ανταλλαγή των ίδιων γεωτεμαχίων. […]»
10.
Τα άρθρα 1 και 4 έως 6 του διατακτικού της απόφασης 2015/456 έχουν ως εξής:
«Άρθρο 1
Η κρατική ενίσχυση, η οποία χορηγήθηκε σε επιχειρήσεις στο πλαίσιο πράξεων ανταλλαγής δημόσιων δασικών εκτάσεων με ιδιωτικές δασικές εκτάσεις κατά την περίοδο από την 1η Ιανουαρίου 2007 έως τις 27 Ιανουαρίου 2009 και εφαρμόστηκε παρανόμως από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 [ΣΛΕΕ], είναι ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά.
[…]
Άρθρο 4
1.   Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας θα ανακτήσει την ασυμβίβαστη ενίσχυση που χορηγήθηκε στο πλαίσιο των πράξεων ανταλλαγής που αναφέρονται στο άρθρο 1 από τους δικαιούχους.
2.   Κατά παρέκκλιση από την παράγραφο 1, η ασυμβίβαστη ενίσχυση μπορεί να ανακτηθεί από τους δικαιούχους με αναίρεση των πράξεων ανταλλαγής, στις περιπτώσεις στις οποίες δεν έχουν επέλθει σημαντικές αλλαγές τόσο στις δημόσιες όσο και στις ιδιωτικές δασικές εκτάσεις που αφορά η ανταλλαγή από την ημερομηνία της πράξης ανταλλαγής.
[…]
Άρθρο 5
1.   Η ανάκτηση της ενίσχυσης που χορηγήθηκε βάσει του καθεστώτος που αναφέρεται στο άρθρο 1 είναι άμεση και εκτελεστέα.
2.   Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας μεριμνά για την πλήρη εφαρμογή της παρούσας απόφασης εντός δώδεκα μηνών από την ημερομηνία της κοινοποίησής της.
Άρθρο 6
[…]
3. Εντός δώδεκα μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποβάλλει έγγραφα που αποδεικνύουν ότι οι ενισχύσεις έχουν ανακτηθεί στο ακέραιο από τους σχετικούς δικαιούχους.
4. Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας τηρεί ενήμερη την Επιτροπή σχετικά με την πρόοδο των εθνικών μέτρων που ελήφθησαν για την εφαρμογή της παρούσας απόφασης έως ότου ολοκληρωθεί η ανάκτηση της ενίσχυσης που χορηγήθηκε στο πλαίσιο των πράξεων ανταλλαγής που αναφέρονται στο άρθρο 1, υποβάλλοντας εκθέσεις σε διμηνιαία βάση. Υποβάλλει αμέσως, κατόπιν απλού αιτήματος της Επιτροπής, στοιχεία σχετικά με τα μέτρα που έχουν ήδη ληφθεί και προγραμματιστεί για τη συμμόρφωση με την παρούσα απόφαση. Παρέχει επίσης λεπτομερείς πληροφορίες για τα ποσά των ενισχύσεων και των τόκων που έχουν ήδη ανακτηθεί από τους δικαιούχους.»
III. Το ιστορικό της διαφοράς και η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
Α.
Τα πραγματικά περιστατικά
11.
Κατά τη διάρκεια του έτους 1947, οι δασικές εκτάσεις της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας κρατικοποιήθηκαν. Μετά το έτος 2000, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας άρχισε να επιστρέφει τις εν λόγω εκτάσεις στους προγενέστερους ιδιώτες κυρίους τους. Από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι, κατόπιν τροποποιήσεως του νόμου περί δασών (
5
), η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 22 Φεβρουαρίου 2002, επετράπησαν οι ανταλλαγές ιδιωτικοποιημένων δασικών εκτάσεων με δημόσιες δασικές εκτάσεις που ανήκαν στο κρατικό ταμείο δασών. Η αποτίμηση των ανταλλασσόμενων εκτάσεων πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με τα κριτήρια που προβλέπονται σε βουλγαρική ρύθμιση, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 18 Νοεμβρίου 2003 (
6
).
12.
Δεδομένου ότι στις 27 Ιανουαρίου 2009 τέθηκε σε ισχύ απαγόρευση ανταλλαγής δασικών εκτάσεων, η υπό εξέταση περίοδος όσον αφορά τις επίμαχες πράξεις ανταλλαγής εκτείνεται από την 1η Ιανουαρίου 2007 (ήτοι την ημερομηνία προσχωρήσεως της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση) έως τις 27 Ιανουαρίου 2009 (
7
).
13.
Κατόπιν καταγγελίας υποβληθείσας το 2008, η οποία αφορούσε παράνομη κρατική ενίσχυση σχετιζόμενη με ανταλλαγές εκτάσεων, η Επιτροπή, με έγγραφο της 29ης Ιουνίου 2011, κοινοποίησε στη Δημοκρατία της Βουλγαρίας την απόφασή της να κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ όσον αφορά τις επίμαχες πράξεις ανταλλαγής.
14.
Με την απόφαση 2015/456, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας παρέβη την υποχρέωση που υπέχει βάσει του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, χορηγώντας παράνομη και μη συμβατή με την εσωτερική αγορά κρατική ενίσχυση σε επιχειρήσεις στο πλαίσιο της ανταλλαγής τουλάχιστον δύο γεωτεμαχίων δημόσιων δασικών εκτάσεων με ιδιωτικές δασικές εκτάσεις, κατά την περίοδο από την 1η Ιανουαρίου 2007 έως την 27η Ιανουαρίου 2009, όσον αφορά συνολικά 132 πράξεις ανταλλαγής.
15.
Η Επιτροπή έκρινε ότι οι πράξεις ανταλλαγής στις οποίες προέβη η Δημοκρατία της Βουλγαρίας κατά την υπό εξέταση περίοδο συνιστούσαν κρατικές ενισχύσεις, υπό την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, στην περίπτωση που τα εμπλεκόμενα στις ανταλλαγές αυτές μέρη ήταν επιχειρήσεις, κατά την έννοια της συγκεκριμένης διάταξης, και η αξία των δασικών εκτάσεων του εν λόγω κράτους μέλους δεν ανταποκρινόταν στην αγοραία αξία (
8
), υπό την επιφύλαξη ότι δεν επρόκειτο για ενισχύσεις ήσσονος σημασίας κατά την έννοια του κανονισμού (ΕΕ) 1407/2013 (
9
).
16.
Στις 5 Νοεμβρίου 2014 η Δημοκρατία της Βουλγαρίας αποφάσισε να μην ασκήσει προσφυγή ακυρώσεως κατά της απόφασης 2015/456.
Β.
Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
17.
Μετά την έκδοση της απόφασης 2015/456, οι βουλγαρικές αρχές και οι υπηρεσίες της Επιτροπής αντάλλαξαν εκτενή αλληλογραφία σχετικά με την εκτέλεσή της. Για τους σκοπούς των παρουσών στοχευμένων προτάσεων, η ανάλυση που ακολουθεί θα επικεντρωθεί αποκλειστικά στην αλληλογραφία σχετικά με τον διορισμό του ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα.
18.
Στις 7 Οκτωβρίου 2014, κατά την πρώτη συνάντησή τους με τις υπηρεσίες της Επιτροπής μετά την έκδοση της απόφασης 2015/456, οι βουλγαρικές αρχές ενημέρωσαν το εν λόγω θεσμικό όργανο ότι είχαν αποφασίσει την ανάκτηση της μη συμβατής ενίσχυσης χωρίς να κάνουν χρήση της δυνατότητας που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, του διατακτικού και στην αιτιολογική σκέψη 177 της απόφασης 2015/456, ήτοι χωρίς να ακυρώσουν τις πράξεις ανταλλαγής στις περιπτώσεις στις οποίες δεν είχαν επέλθει σημαντικές αλλαγές στις ανταλλαγείσες δασικές εκτάσεις από την ημερομηνία της πράξης ανταλλαγής. Αντιθέτως, οι βουλγαρικές αρχές δεσμεύτηκαν να προβούν στην ανάκτηση της ενίσχυσης σε όλες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες το ύψος της υπερέβαινε το ανώτατο όριο για τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας. Προς τούτο, οι βουλγαρικές αρχές επισήμαναν ότι θα προέβαιναν σε εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγεισών εκτάσεων με τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης 2015/456. Κατά την πρώτη αυτή συνάντηση, η Επιτροπή δεν διατύπωσε αντιρρήσεις ως προς την επιλογή των βουλγαρικών αρχών να ζητήσουν για την εκτίμηση αυτή τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα.
19.
Με μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της 17ης Οκτωβρίου 2014, οι βουλγαρικές αρχές απέστειλαν στην Επιτροπή κατάλογο 78 πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων που ενέπιπταν στους κανόνες για τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας.
20.
Με μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της 22ας Οκτωβρίου 2014, οι υπηρεσίες της Επιτροπής ενημέρωσαν τις βουλγαρικές αρχές ότι ο κατάλογος αυτός είχε «καταρτιστεί ορθώς».
21.
Στις 26 Νοεμβρίου 2014 το βουλγαρικό Υπουργείο Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών ενέκρινε τον κατάλογο των πράξεων ανταλλαγής οι οποίες υπερέβαιναν το ανώτατο όριο για τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας και για τις οποίες ήταν απαραίτητη η εκτίμηση, από ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα, της αγοραίας τιμής των δασοτεμαχίων κατά τον χρόνο πραγματοποίησης της ανταλλαγής.
22.
Η διαδικασία δημόσιου διαγωνισμού για την επιλογή του ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα διεξήχθη κατά το χρονικό διάστημα από το 2014 έως το 2017, κατά το οποίο προκηρύχθηκαν πλείονες διαγωνισμοί, δεδομένου ότι ορισμένες διαδικαστικής φύσης δυσχέρειες δεν κατέστησαν δυνατή την ολοκλήρωση των πρώτων διαγωνισμών (
10
).
23.
Με έγγραφο της 16ης Οκτωβρίου 2017, οι βουλγαρικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή σχετικά με την έκβαση της τελευταίας διαδικασίας δημόσιου διαγωνισμού, επισημαίνοντας ότι ο επιλεγείς εμπειρογνώμονας ήταν η εταιρία Agrolesproekt EOOD και ότι η εκτέλεση της συμβάσης από την εν λόγω εταιρία θα γινόταν με τη συνδρομή δύο ειδικών εμπειρογνωμόνων, εγγεγραμμένων στο Επιμελητήριο Ανεξάρτητων Εκτιμητών της Βουλγαρίας, οι οποίοι είχαν το δικαίωμα να διενεργούν αποτιμήσεις γεωτεμαχίων εντός δασικών περιοχών. Επιπλέον, στο ως άνω έγγραφο αναφερόταν ότι, σύμφωνα με τις απαιτήσεις που είχαν επιβληθεί στους προσφέροντες με βάση τα έγγραφα του διαγωνισμού, είχε υποβληθεί υπεύθυνη δήλωση όσον αφορά τους δύο εκτιμητές, στην οποία επισημαινόταν, μεταξύ άλλων, ότι αυτοί δεν είχαν μετάσχει στη σύνθεση των επιτροπών που επικύρωσαν τις εκθέσεις εκτίμησης που είχαν καταρτιστεί κατά το χρονικό διάστημα από την 1η Ιανουαρίου 2007 έως την 27η Ιανουαρίου 2009, το οποίο αφορά η απόφαση 2015/456 (
11
). Το εν λόγω έγγραφο δεν περιείχε καμία πληροφορία σχετικά με το ιδιοκτησιακό καθεστώς της Agrolesproekt και, ιδίως, ως προς το γεγονός ότι η εταιρία αυτή ανήκε κατά 100 % στο βουλγαρικό Δημόσιο.
24.
Με έγγραφο της 26ης Οκτωβρίου 2017, η Επιτροπή ενημέρωσε τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας ότι είχε λάβει γνώση της επιλογής της εταιρίας Agrolesproekt και του γεγονότος ότι η σύμβαση επρόκειτο να εκτελεστεί από τους δύο εμπειρογνώμονες, καθώς και ότι, βάσει των διαθέσιμων πληροφοριών, η προτεινόμενη επιλογή πληρούσε τα κριτήρια για την ανάθεση σε ανεξάρτητους και επαρκώς καταρτισμένους εμπειρογνώμονες οι οποίοι δεν είχαν προηγουμένως συμμετάσχει στις πράξεις ανταλλαγής τις οποίες αφορά η απόφαση 2015/456. Εν συνεχεία, η Επιτροπή κάλεσε τις βουλγαρικές αρχές να της διαβιβάσουν τις εκθέσεις εκτίμησης ευθύς μετά την εκπόνησή τους από τους εμπειρογνώμονες.
25.
Στις 7 Νοεμβρίου 2017 οι βουλγαρικές αρχές και η Agrolesproekt υπέγραψαν σύμβαση για την παροχή της υπηρεσίας υπολογισμού της αγοραίας τιμής των ανταλλαγεισών εκτάσεων.
26.
Με έγγραφο της 8ης Ιουνίου 2018, σε απάντηση του εγγράφου της 26ης Οκτωβρίου 2017, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας ενημέρωσε την Επιτροπή ότι η Agrolesproekt είχε συντάξει έκθεση σχετικά με τις εκτελεσθείσες εργασίες, η οποία παραδόθηκε στην αναθέτουσα αρχή και εγκρίθηκε, κατόπιν αξιολόγησης από το συμβούλιο εμπειρογνωμόνων του Εκτελεστικού Οργανισμού Δασών, το οποίο διαπίστωσε ομόφωνα ότι οι εκθέσεις εκτίμησης είχαν καταρτιστεί σύμφωνα με τις τεχνικές προδιαγραφές του δημόσιου διαγωνισμού και τη μεθοδολογία που προβλεπόταν στη συγγραφή υποχρεώσεων.
27.
Με έγγραφο της 29ης Ιουνίου 2018, η Επιτροπή ζήτησε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας να της παράσχει πληροφορίες σχετικά με την εκτέλεση των εργασιών εκτίμησης των δασικών ιδιοκτησιών.
28.
Με έγγραφο της 4ης Σεπτεμβρίου 2018, οι βουλγαρικές αρχές υπέβαλαν τις εκθέσεις τους σχετικά με την εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγεισών εκτάσεων. Βάσει των εκθέσεων αυτών, διαπιστώθηκε θετικό ποσό ενίσχυσης ως προς 103 από τις 132 πράξεις ανταλλαγής τις οποίες αφορούσε η απόφαση 2015/456 (
12
).
29.
Με έγγραφο της 22ας Οκτωβρίου 2018, σε απάντηση του εγγράφου της 4ης Σεπτεμβρίου 2018, η Επιτροπή ενημέρωσε τις βουλγαρικές αρχές ότι είχε λάβει υπόψη τις διαβιβασθείσες πληροφορίες και επιβεβαίωσε το συμπέρασμα σύμφωνα με το οποίο είχε διαπιστωθεί πλεονέκτημα υπέρ των δικαιούχων που συμμετείχαν στις 103 πράξεις ανταλλαγής (επί συνόλου 132).
30.
Κατά την Επιτροπή, τον Νοέμβριο του 2018 οι βουλγαρικές αρχές ανέφεραν ότι τα προς ανάκτηση ποσά ανέρχονταν σε περίπου 40 εκατομμύρια ευρώ.
31.
Εντός του 2020, υποβλήθηκε ενώπιον της Επιτροπής καταγγελία κατά την οποία το προς ανάκτηση ποσό φέρεται να υπερέβαινε τα 500 εκατομμύρια ευρώ, διατυπώνονταν δε αμφιβολίες ως προς τη μέθοδο υπολογισμού της ενίσχυσης που εφαρμόστηκε από τις βουλγαρικές αρχές στο πλαίσιο της ανάκτησης.
32.
Με έγγραφο της 15ης Μαΐου 2020, η Επιτροπή, λαμβάνοντας υπόψη τις αμφιβολίες αυτές, ζήτησε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας ορισμένες διευκρινίσεις σχετικά με τις δραστηριότητες της Agrolesproekt, ιδίως όσον αφορά το ιδιοκτησιακό καθεστώς της, την εφαρμογή του κριτηρίου περί ανεξαρτησίας του εμπειρογνώμονα στο πλαίσιο της διαδικασίας δημόσιου διαγωνισμού, καθώς και για την αμοιβή των δύο εμπειρογνωμόνων των οποίων τη συνδρομή είχε ζητήσει η Agrolesproekt (
13
).
33.
Με έγγραφο της 10ης Ιουλίου 2020, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας απάντησε διευκρινίζοντας ότι η Agrolesproekt είναι εταιρία που ανήκει κατά 100 % στο βουλγαρικό Δημόσιο και της οποίας η κύρια δραστηριότητα συνίσταται στην παροχή υπηρεσιών σχετικών με τη δασοκομία και τη διαχείριση δασών, καθώς και ότι τη διοίκησή της ασκούσε ο Υπουργός Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών.
34.
Με έγγραφο της 22ας Σεπτεμβρίου 2020, η Επιτροπή, εκτιμώντας ότι οι παρασχεθείσες από τις βουλγαρικές αρχές πληροφορίες δεν επαρκούσαν για την άρση των σοβαρών αμφιβολιών που είχαν διατυπωθεί σχετικά με την πλήρη εφαρμογή της απόφασης περί ανάκτησης (
14
), κάλεσε τις εν λόγω αρχές να επανεξετάσουν το σύνολο των ατομικών εκθέσεων εκτίμησης που είχε καταρτίσει η Agrolesproekt, προκειμένου να προσδιοριστούν οι τιμές αγοράς σύμφωνα με την ορθή μεθοδολογία, καθώς και να υπολογιστούν αμελλητί τα ορθά ποσά κρατικής ενίσχυσης που έπρεπε να ανακτηθούν.
35.
Με έγγραφο της 2ας Νοεμβρίου 2020, οι βουλγαρικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή ότι είχαν ασκηθεί πολυάριθμες προσφυγές ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων κατά των εντολών ανάκτησης που είχαν εκδοθεί, καθώς και ότι δεν υπήρχε νομικός ή νομοθετικός μηχανισμός που να επιτρέπει την επανάληψη ή την περάτωση των εκκρεμών ένδικων διαδικασιών.
36.
Με έγγραφο της 19ης Απριλίου 2021, η Επιτροπή επισήμανε στις βουλγαρικές αρχές ότι το γεγονός ότι η Agrolesproekt ήταν «δημόσια επιχείρηση», κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2006/111/ΕΚ (
15
), συνιστούσε κώλυμα για τη διενέργεια από την επιχείρηση αυτή εκτίμησης της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων γεωτεμαχίων κατά τον χρόνο της πράξεως ανταλλαγής. Ως εκ τούτου, κατά την Επιτροπή, η έκθεση πραγματογνωμοσύνης που εκπονήθηκε από την Agrolesproekt, στην οποία βασίστηκαν οι βουλγαρικές αρχές για τη λήψη μέτρων εφαρμογής της απόφασης για την ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης, δεν μπορούσε να θεωρηθεί αξιόπιστη για την εφαρμογή της απόφασης 2015/456. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή ζήτησε από τις βουλγαρικές αρχές να εξετάσουν το ενδεχόμενο προκήρυξης νέου δημόσιου διαγωνισμού για την επιλογή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης 2015/456 (
16
).
37.
Με έγγραφο της 11ης Μαΐου 2021, οι βουλγαρικές αρχές απάντησαν στο ως άνω έγγραφο υπερασπιζόμενες την επιλογή της Agrolesproekt ως εμπειρογνώμονα, υπογραμμίζοντας, μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι η επιλογή αυτή είχε γίνει μέσω μιας αρκούντως διαφανούς, ανταγωνιστικής, ανοικτής και άνευ όρων δημόσιας διαδικασίας, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 176 της εν λόγω απόφασης, και με βάση το κριτήριο της χαμηλότερης προσφοράς. Επιπλέον, οι βουλγαρικές αρχές ανέφεραν ότι η εν λόγω επιχείρηση δεν λάμβανε χρηματοδότηση για τις δραστηριότητές της από τον κρατικό προϋπολογισμό, τους δήμους ή άλλες διοικητικές αρχές, δεδομένου ότι τα έσοδά της προέρχονταν από την κύρια δραστηριότητά της, και συγκεκριμένα την εκπόνηση δασικών σχεδίων και την απογραφή δασικών περιοχών στο πλαίσιο συμβάσεων που συνάπτονται κατόπιν συμμετοχής της σε ανοικτές διαδικασίες βάσει του Zakon za obshtestvenite porachki (νόμου περί δημοσίων συμβάσεων) (
17
). Τέλος, οι βουλγαρικές αρχές εξέθεσαν ότι, ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων εκκρεμούν πλείονες δίκες με αντικείμενο την αμφισβήτηση του ποσού της προς ανάκτηση ενίσχυσης, σε ορισμένες δε από τις δίκες αυτές δικαστικοί πραγματογνώμονες έχουν προσδιορίσει αγοραία τιμή ίση ή χαμηλότερη από εκείνη που είχε καθοριστεί από την εν λόγω επιχείρηση.
38.
Με έγγραφο της 20ής Ιουνίου 2022, η Επιτροπή ζήτησε συμπληρωματικές πληροφορίες σχετικά με την ανεξαρτησία της Agrolesproekt. Η Επιτροπή τόνισε την ανάγκη για διαφάνεια όσον αφορά τα εξής στοιχεία: α) την κύρια δραστηριότητα της επιχείρησης, τις παρεχόμενες υπηρεσίες και κατάλογο των κυριότερων πελατών της, β) την εμπορική πολιτική της και τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, γ) τις λοιπές οντότητες ή ενδιαφερόμενα μέρη που ελέγχουν ή επηρεάζουν τη δραστηριότητα της, και δ) τις αναλυτικές πηγές εσόδων της και την αναλογία της χρηματοδότησης από δημόσιους πόρους ή συμβάσεις που έχει συνάψει με το Δημόσιο στον συνολικό κύκλο εργασιών της, καθώς και τους ελεγχθέντες λογαριασμούς της για τη χρονική περίοδο 2017-2021.
39.
Με έγγραφο της 12ης Ιουλίου 2022, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας επανέλαβε τις παρατηρήσεις που είχε διατυπώσει με το από 11 Μαΐου 2021 έγγραφό της, επισημαίνοντας παράλληλα ότι, επί συνόλου 102 υποθέσεων στις οποίες είχε διαπιστωθεί η χορήγηση κρατικής ενίσχυσης, είχαν μέχρι τότε κινηθεί 66 ένδικες διαδικασίες οι οποίες αφορούσαν την ανάκτηση της ενίσχυσης και ότι, σε δέκα υποθέσεις, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Βουλγαρία) είχε αποφασίσει την ακύρωση των προσβαλλόμενων εντολών ανάκτησης. Οι βουλγαρικές αρχές διευκρίνισαν ότι είχαν αποστείλει 21 εντολές ανάκτησης, εκ των οποίων δέκα είχαν εισπραχθεί, ενώ σε πέντε περιπτώσεις είχε ακυρωθεί η πράξη ανταλλαγής.
40.
Στο πλαίσιο προσφυγής που ασκήθηκε κατά μιας τέτοιας εντολής ανάκτησης της ενίσχυσης στο πλαίσιο ανταλλαγής γεωτεμαχίων, το Administrativen sad Varna (διοικητικό πρωτοδικείο Βάρνας, Βουλγαρία) υπέβαλε στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία του όρου «επιχείρηση» κατά το άρθρο 107 ΣΛΕΕ, καθώς και σχετικά με τη μέθοδο υπολογισμού της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων γεωτεμαχίων (
18
).
41.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η Επιτροπή αποφάσισε να ασκήσει την υπό κρίση προσφυγή.
IV. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα αιτήματα των διαδίκων
42.
Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να διαπιστώσει ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, μη λαμβάνοντας εντός της ταχθείσας προθεσμίας όλα τα απαραίτητα μέτρα για να ανακτήσει από τους αποδέκτες την κρατική ενίσχυση η οποία, με την απόφαση 2015/456, κρίθηκε παράνομη και μη συμβατή με την εσωτερική αγορά, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 288, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ και από τα άρθρα 4 έως 6 της ως άνω απόφασης, και να καταδικάσει το εν λόγω κράτος μέλος στα δικαστικά έξοδα.
43.
Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας ζητεί να απορριφθεί η προσφυγή στο σύνολό της ως αβάσιμη και να καταδικασθεί η Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.
44.
Οι διάδικοι ανέπτυξαν προφορικά τα επιχειρήματά τους και απάντησαν στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 8ης Ιανουαρίου 2025.
V. Ανάλυση
45.
Προς στήριξη της προσφυγής, η Επιτροπή προβάλλει τρεις εν μέρει αλληλοεπικαλυπτόμενες αιτιάσεις, οι οποίες αφορούν, η πρώτη, τη μη εφαρμογή της απόφασης 2015/456 εντός της ταχθείσας προθεσμίας, η δεύτερη, τα εξαιρετικά περιορισμένα αποτελέσματα όσον αφορά την ανάκτηση της επίμαχης κρατικής ενίσχυσης και η τρίτη, τη μη συνδρομή περιστάσεων που να καθιστούν αποδεδειγμένα απολύτως αδύνατη την εκτέλεση της εν λόγω απόφασης.
46.
Η δεύτερη αιτίαση περιλαμβάνει δύο σκέλη τα οποία αφορούν, αντιστοίχως, τις δύο κύριες αιτίες οι οποίες, κατά την Επιτροπή, εμπόδισαν την αποτελεσματική εκτέλεση της απόφασης 2015/456, ήτοι, πρώτον, τον αδικαιολόγητο διορισμό εμπειρογνώμονα επιφορτισμένου με τον προσδιορισμό του ποσού της προς ανάκτηση ενίσχυσης ο οποίος δεν πληρούσε τις απαιτήσεις ανεξαρτησίας που προβλέπονται στην αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης και, δεύτερον, την εφαρμογή από τον εν λόγω εμπειρογνώμονα εσφαλμένης μεθόδου υπολογισμού, η οποία δεν καθιστούσε δυνατή την ακριβή αποτύπωση της πραγματικής αγοραίας τιμής.
47.
Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στο πρώτο σκέλος της δεύτερης αιτιάσεως (
19
), το οποίο διαρθρώνεται, κατ’ ουσίαν, σε τρία επιχειρήματα που προέβαλε η Επιτροπή, εκ των οποίων το πρώτο αφορά την προβαλλόμενη μη δικαιολογημένη επιλογή της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας να ζητήσει τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα (B), το δεύτερο την προβαλλόμενη έλλειψη ανεξαρτησίας του διορισθέντος εμπειρογνώμονα (Γ) και το τρίτο την προβαλλόμενη παράβαση της υποχρέωσης καλόπιστης συνεργασίας λόγω της μη γνωστοποίησης στην Επιτροπή της πληροφορίας ότι ο διορισθείς εμπειρογνώμονας ήταν δημόσια επιχείρηση (Δ) (
20
). Για την καλύτερη, ωστόσο, κατανόηση των διαφόρων αυτών επιχειρημάτων, κρίνω σκόπιμο να υπενθυμίσω εν συντομία τις αρχές που διέπουν την υποχρέωση ανάκτησης των κρατικών ενισχύσεων που έχουν κηρυχθεί παράνομες (A).
Α.
Επί της υποχρέωσης ανάκτησης παράνομης ενίσχυσης
48.
Κατ’ αρχάς, όπως έχει επανειλημμένως κρίνει το Δικαστήριο, η κατάργηση παράνομης ενίσχυσης μέσω της ανακτήσεώς της αποτελεί τη λογική συνέπεια της διαπιστώσεως του παράνομου χαρακτήρα της. Επομένως, το κράτος μέλος το οποίο είναι αποδέκτης αποφάσεως με την οποία υποχρεούται να ανακτήσει παράνομες ενισχύσεις οφείλει, βάσει του άρθρου 288 ΣΛΕΕ, να λάβει όλα τα προσήκοντα μέτρα για να διασφαλίσει την εκτέλεση της αποφάσεως αυτής. Το κράτος μέλος πρέπει να ανακτήσει πράγματι τα οφειλόμενα ποσά προκειμένου να εξαλείψει τη στρέβλωση του ανταγωνισμού που προκλήθηκε από το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα το οποίο προέκυψε από την παράνομη ενίσχυση (
21
).
49.
Εν συνεχεία, σύμφωνα με το άρθρο 14, παράγραφος 3, του κανονισμού 659/1999 (
22
), το οποίο ίσχυε κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης 2015/456, η ανάκτηση ενίσχυσης που κρίθηκε με απόφαση της Επιτροπής παράνομη και μη συμβατή με την εσωτερική αγορά πρέπει, όπως προκύπτει επίσης από την αιτιολογική σκέψη 13 του εν λόγω κανονισμού, να πραγματοποιείται «αμελλητί και σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους», εφόσον οι διαδικασίες αυτές καθιστούν δυνατή την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης της Επιτροπής, η δε προϋπόθεση αυτή απηχεί τις απαιτήσεις της αρχής της αποτελεσματικότητας (
23
).
50.
Επομένως, η ανάκτηση πρέπει να πραγματοποιείται αμελλητί και, ειδικότερα, εντός της προθεσμίας που ορίζεται στην εκδιδόμενη βάσει του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ απόφαση της Επιτροπής, με την οποία διατάσσεται η ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης ή, κατά περίπτωση, εντός της προθεσμίας που ορίζει στη συνέχεια η Επιτροπή. Εκπρόθεσμη ανάκτηση, μετά την παρέλευση των ταχθεισών προθεσμιών, δεν μπορεί να πληροί τις απαιτήσεις της Συνθήκης ΛΕΕ (
24
).
51.
Τέλος, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, πλην των περιπτώσεων ακυρώσεως αποφάσεως περί ανακτήσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, ο μόνος αμυντικός ισχυρισμός που μπορεί να προβάλει κράτος μέλος κατά προσφυγής λόγω παραβάσεως ασκηθείσας από την Επιτροπή δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ είναι ο στηριζόμενος στην απόλυτη αδυναμία εκτέλεσης της απόφασης της οποίας αποδέκτης είναι το κράτος αυτό (
25
). Ωστόσο, η έννοια αυτή ερμηνεύεται στενά. Ειδικότερα, η σχετική με την ύπαρξη απόλυτης αδυναμίας εκτέλεσης προϋπόθεση δεν πληρούται όταν το καθού κράτος μέλος περιορίζεται να γνωστοποιήσει στην Επιτροπή τις νομικής, πολιτικής ή πρακτικής φύσεως δυσχέρειες που παρουσιάζει η εκτέλεση της επίμαχης απόφασης, χωρίς να προβεί σε πραγματικές ενέργειες ανακτήσεως από τις οικείες επιχειρήσεις και χωρίς να προτείνει στην Επιτροπή εναλλακτικούς τρόπους εκτέλεσης της απόφασης αυτής που θα καθιστούσαν δυνατή την υπέρβαση των δυσχερειών αυτών (
26
).
52.
Η υπό κρίση προσφυγή λόγω παραβάσεως θα πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα των ανωτέρω αρχών, προκειμένου να διαπιστωθεί αν η Δημοκρατία της Βουλγαρίας ανέκτησε δεόντως την ενίσχυση εντός της προθεσμίας που προβλέπει η απόφαση 2015/456 (πρώτη και δεύτερη αιτίαση) και, σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως, αν το συγκεκριμένο κράτος μέλος δύναται βασίμως να προβάλλει λόγους που συνιστούν απόλυτη αδυναμία εκτέλεσης της εν λόγω απόφασης (τρίτη αιτίαση) (
27
).
Β.
Επί της επιλογής να ζητηθεί η συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα
53.
Με το πρώτο επιχείρημα που ανέπτυξε στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους της δεύτερης αιτιάσεως, η Επιτροπή βάλλει κατά της απόφασης της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας να ζητήσει τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα προκειμένου να προβεί σε εκτίμηση της αγοραίας τιμής των ανταλλαγέντων γεωτεμαχίων στο πλαίσιο του προσδιορισμού των ποσών της προς ανάκτηση κρατικής ενίσχυσης, ενώ, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 146 και 175 της απόφασης 2015/456, κατά τον χρόνο έκδοσής της, οι βουλγαρικές αρχές είχαν ήδη στη διάθεσή τους, μεταξύ άλλων, τις τιμές της αγοράς κατά τον χρόνο των ανταλλαγών όλων των γεωτεμαχίων τα οποία αφορούσαν οι πράξεις. Κατά την Επιτροπή, το γεγονός αυτό έπρεπε να είχε διευκολύνει τον προσδιορισμό του ακριβούς ποσού της προς ανάκτηση ενίσχυσης, σύμφωνα με τη μεθοδολογία που περιγράφεται στην αιτιολογική σκέψη 173 της απόφασης, χωρίς να είναι αναγκαίος ο διορισμός εμπειρογνώμονα. Ειδικότερα, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης, η δυνατότητα να ζητηθεί η συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα προβλεπόταν μόνον στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η μεθοδολογία που περιγράφεται στην αιτιολογική σκέψη 173 της εν λόγω απόφασης δεν μπορούσε να εφαρμοστεί ή από την εφαρμογή της προκύπτει ποσό το οποίο δεν αντικατοπτρίζει επαρκώς το ποσό της κρατικής ενίσχυσης που έλαβε ο δικαιούχος. Ωστόσο, κατά την Επιτροπή, κανένας από τους δύο αυτούς λόγους που δικαιολογούν τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα δεν συντρέχει εν προκειμένω. Ως εκ τούτου, η επιλογή των βουλγαρικών αρχών να προβούν σε νέο υπολογισμό των αγοραίων τιμών για το σύνολο των 132 πράξεων ανταλλαγής τις οποίες αφορά η απόφαση 2015/456, με τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, προκάλεσε, κατά την Επιτροπή, σημαντική πρόσθετη καθυστέρηση και περιέπλεξε αδικαιολόγητα τη διαδικασία ανάκτησης.
54.
Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας αντιτείνει ότι πληρούνταν οι προϋποθέσεις εφαρμογής της αιτιολογικής σκέψης 176 της απόφασης 2015/456, δεδομένου ότι οι αγοραίες αξίες που χρησιμοποιήθηκαν για τον προσδιορισμό της ενίσχυσης στο πλαίσιο της έκδοσης της εν λόγω απόφασης δεν αντικατόπτριζαν κατ’ ανάγκην τις εύλογες αγοραίες αξίες των επίμαχων δασοτεμαχίων. Συγκεκριμένα, κατά τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας, οι βουλγαρικές αρχές είχαν επισημάνει, ήδη από το διοικητικό στάδιο, την ύπαρξη «ορισμένων προβλημάτων» όσον αφορά την αξιοπιστία των στοιχείων που είχαν παράσχει, όπως αναγνώρισε και η ίδια η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 119 της απόφασης, δεδομένου ότι οι τιμές αυτές είχαν προσδιοριστεί, μεταξύ άλλων, βάσει μη αξιόπιστων φορολογικών εκτιμήσεων.
55.
Για τους λόγους που θα εκθέσω στη συνέχεια, φρονώ ότι η Επιτροπή δεν μπορεί να προσάψει στη Δημοκρατία της Βουλγαρίας το γεγονός ότι ζήτησε τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα.
56.
Πρώτον, υπενθυμίζεται ότι η δυνατότητα καθορισμού της μεθόδου υπολογισμού με τη συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα προβλεπόταν ρητώς στην ίδια την απόφαση 2015/456. Συγκεκριμένα, στην αιτιολογική σκέψη 176 προβλέπεται η δυνατότητα να ζητηθεί η συνδρομή ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα «στις περιπτώσεις όπου οι βουλγαρικές αρχές είναι σε θέση να εκφράσουν εύλογους προβληματισμούς ότι [η μεθοδολογία που περιγράφεται στην αιτιολογική σκέψη 173] δεν μπορεί να εφαρμοστεί ή από την εφαρμογή της προκύπτει ποσό το οποίο είναι προφανές ότι δεν αντικατοπτρίζει επαρκώς το ποσό της κρατικής ενίσχυσης που έλαβε ο δικαιούχος» (
28
). Το γεγονός δε ότι η δυνατότητα αυτή προβλέπεται ρητώς στην απόφαση συνεπάγεται κατά λογική αναγκαιότητα ότι η Επιτροπή γνώριζε ότι, κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης, υπήρχε το ενδεχόμενο η ανάκτηση της ενίσχυσης να μην μπορεί να πραγματοποιηθεί κατά τρόπο οιονεί αυτόματο με βάση τις αγοραίες αξίες των εκτάσεων που είχαν κοινοποιηθεί κατά τη διοικητική διαδικασία. Εξάλλου, η Επιτροπή αναγνώρισε με τις γραπτές παρατηρήσεις της ότι, στην πράξη, ο προσδιορισμός της αγοραίας αξίας ενός γεωτεμαχίου ενδέχεται να παρουσιάζει ορισμένες δυσχέρειες, οι οποίες μπορεί να επιτείνονται λόγω του περιορισμένου αριθμού συγκρίσιμων συναλλαγών, καθώς και ότι υφίστανται a priori πλείονες δυνατές μέθοδοι για τον προσδιορισμό της αγοραίας αξίας ενός γεωτεμαχίου.
57.
Δεύτερον, η αναξιοπιστία των αγοραίων τιμών των δασοτεμαχίων που γνωστοποίησαν οι βουλγαρικές αρχές είχε δεόντως επισημανθεί από αυτές, τούτο δε πολύ πριν από την έκδοση της απόφασης 2015/456, ήδη από το διοικητικό στάδιο, με τις παρατηρήσεις τους της 19ης Νοεμβρίου 2013, καθώς και, κατόπιν αιτήσεως παροχής πληροφοριών, υπό τη μορφή πίνακα διαβιβασθέντος με μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στις 21 Ιανουαρίου 2014. Τούτο διαπιστώθηκε ρητώς από την Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 119 της απόφασης 2015/456. Όπως ανέφερε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας στις γραπτές παρατηρήσεις της, η αναξιοπιστία των αγοραίων τιμών οφειλόταν, μεταξύ άλλων, στην έλλειψη επαρκούς αριθμού παρόμοιων συναλλαγών στην περιορισμένη αγορά γεωτεμαχίων ευρισκόμενων σε δασικές περιοχές, καθώς και στην εθνική ιδιαιτερότητα ότι η συντριπτική πλειονότητα των συμβολαιογραφικών πράξεων που χρησιμοποίησαν οι βουλγαρικές αρχές αντικατόπτριζε φορολογικές εκτιμήσεις των ακινήτων οι οποίες δεν αποτύπωναν επαρκώς την πραγματική αγοραία αξία. Πέραν των διαπιστωθεισών δυσχερειών, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 121 της εν λόγω απόφασης, οι βουλγαρικές αρχές τόνισαν ότι τα στοιχεία που είχαν παράσχει σχετικά με τις τιμές της αγοράς αποτελούσαν «τις βέλτιστες δυνατές εκτιμήσεις» (
29
), δεδομένου ότι: «i) στη Βουλγαρία δεν υπάρχουν ειδικοί κανόνες για τον καθορισμό της αγοραίας τιμής δασικών εκτάσεων μέσω αποτίμησης, ii) μια αποτίμηση από ανεξάρτητο εκτιμητή εμπειρογνώμονα σχετικά με το ποιες θα ήταν οι τιμές αγοράς των γεωτεμαχίων κατά τον χρόνο της ανταλλαγής θα απαιτούσε πολύ χρόνο, και iii) μια τέτοια αξιολόγηση θα ήταν εξαιρετικά δαπανηρή». Ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν μπορούσε να αγνοεί το γεγονός ότι οι παρασχεθείσες τιμές αποτελούσαν απλώς «εκτιμήσεις», ούτε μπορούσε να ισχυριστεί κατηγορηματικά ότι οι βουλγαρικές αρχές, κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης, είχαν ήδη στη διάθεσή τους όλα τα αναγκαία στοιχεία βάσει των οποίων μπορούσε να προσδιοριστεί το ποσό της προς ανάκτηση ενίσχυσης.
58.
Τρίτον, λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, επισημαίνεται ότι ο διορισμός ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα με εξειδικευμένα προσόντα ήταν και επιτρεπτός αλλά και αναγκαίος προκειμένου να αρθεί η αναξιοπιστία των στοιχείων που είχε αρχικώς παράσχει η Δημοκρατία της Βουλγαρίας στην Επιτροπή. Πράγματι, όπως επισημαίνει το εν λόγω κράτος μέλος, χωρίς ακριβή προσδιορισμό των αγοραίων τιμών των γεωτεμαχίων, δεν θα ήταν δυνατή η ορθή εφαρμογή της μεθοδολογίας στην οποία αναφέρεται η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 173 της απόφασης 2015/456, δεδομένου ότι η αγοραία τιμή του γεωτεμαχίου αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της μαθηματικής εξίσωσης που μνημονεύεται στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη.
59.
Τέταρτον και τελευταίον, η ερμηνεία αυτή φαίνεται ότι αποτέλεσε και την αρχική προσέγγιση της Επιτροπής. Ειδικότερα, το εν λόγω θεσμικό όργανο επιβεβαίωσε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι αποδέχθηκε την επιλογή των βουλγαρικών αρχών να ζητήσουν τη συνδρομή εμπειρογνώμονα κατά τη συνάντηση των μερών στις 7 Οκτωβρίου 2014, ήτοι κατά την πρώτη συνάντηση με τις βουλγαρικές αρχές μετά την έκδοση της απόφασης 2015/456 (
30
). Ωστόσο, αποδεχόμενη την επιλογή αυτήν, η Επιτροπή αναγνώρισε επίσης σιωπηρώς και τις πρακτικές συνέπειες που απορρέουν από αυτήν. Ειδικότερα, δεν μπορούσε παρά να είναι πλήρως ενήμερη ως προς το ότι μια τέτοια επιλογή θα οδηγούσε κατά λογική αναγκαιότητα σε επιβράδυνση της διαδικασίας για την ανάκτηση της ενίσχυσης, μεταξύ άλλων, και λόγω του ότι, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης, ο εμπειρογνώμονας έπρεπε να διοριστεί κατόπιν δημόσιου διαγωνισμού. Αν, όμως, η Επιτροπή εκτιμούσε ότι δεν υπήρχε λόγος να εφαρμοστεί η μεθοδολογία που προβλέπεται στην αιτιολογική σκέψη 176, όφειλε να είχε εναντιωθεί εξαρχής, ιδίως κατά την προαναφερθείσα πρώτη συνάντηση, και όχι δέκα έτη αργότερα, στο πλαίσιο προσφυγής λόγω παραβάσεως. Εξάλλου, όπως προκύπτει από τα σημεία 18 έως 29 των παρουσών προτάσεων, το σύνολο των μέτρων που έλαβε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας κατά το χρονικό διάστημα από την έκδοση της απόφασης 2015/456 έως την κατάρτιση της έκθεσης του ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, είχαν ληφθεί σε συνεννόηση με τις υπηρεσίες της Επιτροπής, οι οποίες ουδέποτε διατύπωσαν αντιρρήσεις, τουλάχιστον εγγράφως, κατά της αρχικής επιλογής να ζητηθεί η συνδρομή του εν λόγω εμπειρογνώμονα. Πράγματι, όπως προκύπτει από το σημείο 29 των παρουσών προτάσεων, ακόμη και μετά την ολοκλήρωση των εργασιών του εμπειρογνώμονα και τη διαβίβαση των εκθέσεων εκτίμησης που αφορούσαν το σύνολο των 132 πράξεων ανταλλαγής, η Επιτροπή δεν διατύπωσε καμία αντίρρηση ή οποιαδήποτε πρόταση για τη λήψη νέων ή πρόσθετων μέτρων σχετικά με την εκτίμηση της αξίας των γεωτεμαχίων.
60.
Από τα προεκτεθέντα συνάγεται, κατά τη γνώμη μου, ότι το πρώτο επιχείρημα που προέβαλε η Επιτροπή στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους της δεύτερης αιτιάσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο.
Γ.
Επί της ελλείψεως ανεξαρτησίας του διορισθέντος εμπειρογνώμονα
61.
Με το δεύτερο επιχείρημα που προέβαλε στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους της δεύτερης αιτιάσεως, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι ο διορισθείς από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας εμπειρογνώμονας, ήτοι επιχείρηση που ανήκε, κατά τον χρόνο του διορισμού της, κατά 100 % στο βουλγαρικό Δημόσιο και τελούσε υπό τον έλεγχο της ίδιας αρχής που είχε αρχικώς χορηγήσει την επίμαχη ενίσχυση, ήτοι του Υπουργείου Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών, δεν πληρούσε τις απαιτήσεις ανεξαρτησίας που προβλέπονται στην αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης 2015/456. Πιο συγκεκριμένα, σε συνέχεια της αιτήσεως παροχής πληροφοριών της 20ής Ιουνίου 2022 (
31
), και επί τη βάσει των στοιχείων που παρέσχε με την απάντησή της η Δημοκρατία της Βουλγαρίας στις 12 Ιουλίου 2022 (
32
), η Επιτροπή έκρινε ότι δεν διασφαλιζόταν η λειτουργική και οικονομική ανεξαρτησία μεταξύ της Agrolesproekt και του εν λόγω υπουργείου, όπερ καθιστά, κατά τη γνώμη της, πλημμελή τη διαδικασία για την ανάκτηση της ενίσχυσης και, ως εκ τούτου, αναιρεί την αποτελεσματική εκτέλεση της απόφασής της.
62.
Όσον αφορά τη λειτουργική ανεξαρτησία, από το καταστατικό, τις εκθέσεις δραστηριότητας και τους ετήσιους λογαριασμούς της Agrolesproekt προκύπτει κατ’ ουσίαν ότι τα δικαιώματα του Βουλγαρικού Δημοσίου, ως μοναδικού κατόχου του κεφαλαίου της εν λόγω επιχείρησης, ασκούνται από τον Υπουργό Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών και ότι, επομένως, υφίσταται σχέση άμεσης εξαρτήσεως μεταξύ της εν λόγω επιχείρησης και του δημοσίου φορέα ο οποίος είχε χορηγήσει την ενίσχυση (
33
). Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι ο οργανικός αυτός δεσμός συνιστά πρόβλημα αντικειμενικής ανεξαρτησίας, δεδομένου ότι πρέπει να θεωρηθεί ότι η Agrolesproekt ενεργούσε υπό τον έλεγχο του βουλγαρικού Δημοσίου και ως προέκταση του φορέα που χορήγησε την ενίσχυση. Κατά την Επιτροπή, η σύγκρουση συμφερόντων είναι εν προκειμένω πρόδηλη, δεδομένου ότι οι διευθυντικές αρμοδιότητες της Agrolesproekt ασκούνταν από δημόσια αρχή η οποία είχε παραβιάσει το δίκαιο της Ένωσης· συνεπώς, θα ήταν «άσκοπο να αρνηθεί κανείς την επιρροή της εν λόγω αρχής στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων της επιχειρήσεως». Όσον αφορά την οικονομική ανεξαρτησία, κατά την Επιτροπή, μια σειρά στοιχείων συνηγορεί υπέρ της έλλειψης οικονομικής ανεξαρτησίας της εν λόγω επιχείρησης, όπως είναι, μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι η δραστηριότητά της εξηρτάτο εξ ολοκλήρου από δημόσια χρηματοδότηση, δεδομένου ότι το σύνολο των συμβάσεων που εκτελούσε η Agrolesproekt είχαν ανατεθεί μέσω διαγωνισμών που οργανώνει ο δημόσιος τομέας. Κατά τα λοιπά, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν παρέσχε διευκρινίσεις όσον αφορά την ταυτότητα των διαφόρων αναθετόντων φορέων του δημόσιου τομέα.
63.
Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας αμφισβητεί το επιχείρημα αυτό υποστηρίζοντας, εν συνόψει, ότι το γεγονός ότι η Agrolesproekt είναι δημόσιος φορέας δεν μπορεί να επηρεάσει την ανεξαρτησία της στο έργο που της είχε ανατεθεί, δεδομένου ότι, μεταξύ άλλων, για την εκτίμηση των αγοραίων τιμών των ανταλλαγέντων γεωτεμαχίων και τον προσδιορισμό των ποσών της προς ανάκτηση ενίσχυσης, η εν λόγω επιχείρηση ζήτησε τη συνδρομή δύο εμπειρογνωμόνων εγγεγραμμένων στο Επιμελητήριο Ανεξάρτητων Εκτιμητών της Βουλγαρίας και πιστοποιημένων να προβαίνουν σε αποτιμήσεις γεωτεμαχίων σε δασικές περιοχές, των οποίων η ανεξαρτησία δεν μπορούσε να αμφισβητηθεί.
64.
Επί του ζητήματος αυτού, υπογραμμίζεται εκ προοιμίου ότι η απόφαση 2015/456, και ιδίως η αιτιολογική της σκέψη 176, περιορίζεται στη διευκρίνιση ότι οι βουλγαρικές αρχές μπορούσαν να προβούν σε εκτίμηση των αγοραίων τιμών των γεωτεμαχίων τα οποία αφορά η απόφαση αυτή «χρησιμοποιώντας ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα, ο οποίος διαθέτει τα κατάλληλα προσόντα για τη διενέργεια τέτοιου είδους αποτιμήσεων και επιλέγεται με ανοικτή διαδικασία δημόσιου διαγωνισμού» και στον καθορισμό των διαφόρων σταδίων της διαδικασίας για την επιλογή του εν λόγω εμπειρογνώμονα. Μολονότι η αιτιολογική σκέψη 176 προβλέπει ότι ο εμπειρογνώμονας πρέπει να είναι «ανεξάρτητος», «να διαθέτει τα κατάλληλα προσόντα» και να «επιλέγεται με ανοικτή διαδικασία δημόσιου διαγωνισμού», εντούτοις δεν περιέχει καμία ρητή ένδειξη ως προς το νομικό καθεστώς ή το ιδιοκτησιακό καθεστώς του εν λόγω εμπειρογνώμονα και, ιδίως, ως προς το ότι δεν μπορούσε να είναι δημόσια επιχείρηση.
65.
Ως εκ τούτου, πρέπει να εξακριβωθεί εάν, παρά την απουσία σχετικής αναφοράς στην απόφαση 2015/456, οι βουλγαρικές αρχές όφειλαν παρά ταύτα να γνωρίζουν ότι ο διορισμός ενός δημόσιου φορέα ως εμπειρογνώμονα ήταν, αυτός καθεαυτόν, μη συμβατός με την απαίτηση περί ανεξαρτησίας του εμπειρογνώμονα.
66.
Φρονώ ότι τούτο δεν ισχύει στην προκειμένη περίπτωση, για τους ακόλουθους λόγους.
67.
Πράγματι, πρώτον, επισημαίνεται ότι τέτοια αρχή, κατά την οποία οι δημόσιοι φορείς πρέπει να αποκλείονται από δημόσιους διαγωνισμούς για την ανάθεση της παροχής υπηρεσιών εμπειρογνωμοσύνης, δεν προκύπτει ούτε από τη νομοθεσία της Ένωσης για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων, ούτε από το ειδικότερο νομοθετικό πλαίσιο που διέπει τις κρατικές ενισχύσεις.
68.
Όσον αφορά τη νομοθεσία για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων, από το άρθρο 2, παράγραφος 1, σημείο 10, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ (
34
), σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 14 της ίδιας οδηγίας, προκύπτει ότι η έννοια του «οικονομικού φορέα» πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως, ώστε να καλύπτει όχι μόνον τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα, αλλά και κάθε δημόσιο φορέα ο οποίος, μεταξύ άλλων, προσφέρει τις οικείες υπηρεσίες στην αγορά, ανεξαρτήτως της νομικής μορφής υπό την οποία έχει επιλέξει να λειτουργεί. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το ενδεχόμενο οικονομικός φορέας να κατέχει πλεονεκτική θέση λόγω χορηγούμενων δημοσίων χρηματοδοτήσεων ή κρατικών ενισχύσεων δεν μπορεί να συνιστά λόγο αποκλεισμού, εκ των προτέρων και χωρίς περαιτέρω εξέταση, φορέων από διαδικασία διαγωνισμού για τη σύναψη δημόσιας συμβάσεως (
35
). Ειδικότερα, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, στους σκοπούς της νομοθεσίας της Ένωσης περί δημοσίων συμβάσεων εντάσσεται το άνοιγμα στον ευρύτερο δυνατό ανταγωνισμό, ενώ συνάδει προς τους επιδιωκόμενους από το δίκαιο της Ένωσης σκοπούς η διασφάλιση της συμμετοχής του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού επιχειρήσεων στους δημόσιους διαγωνισμούς, το εν λόγω δε άνοιγμα στον ευρύτερο δυνατό ανταγωνισμό δεν συναρτάται μόνο με τη διασφάλιση του συμφέροντος της Ένωσης στον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά εξίσου με το συμφέρον της ίδιας της αναθέτουσας αρχής, η οποία διαθέτει με τον τρόπο αυτόν ευρεία δυνατότητα επιλογής σε σχέση με την πλέον συμφέρουσα από οικονομικής απόψεως και πλέον αρμόζουσα προς τις καθορισθείσες ανάγκες προσφορά (
36
).
69.
Όσον αφορά το ειδικότερο νομοθετικό πλαίσιο που διέπει τις κρατικές ενισχύσεις, στην Ανακοίνωση της Επιτροπής, της 10ης Ιουλίου 1997, σχετικά με στοιχεία κρατικής ενίσχυσης στις πωλήσεις γηπέδων-οικοπέδων και κτιρίων από τις δημόσιες αρχές (στο εξής: ανακοίνωση του 1997) (
37
), η οποία ίσχυε κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης 2015/456 καθώς και κατά τον χρόνο των τριών πρώτων διαγωνισμών που προκήρυξαν οι βουλγαρικές αρχές για την επιλογή του ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα (
38
), προβλεπόταν ρητώς η δυνατότητα των δημοσίων υπαλλήλων και του λοιπού προσωπικού του Δημοσίου να διοριστούν ως ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες. Ειδικότερα, η ως άνω ανακοίνωση όριζε, στο τμήμα ΙΙ με τον τίτλο «Αρχές», σημείο 2, στοιχείο αʹ, ότι, αν οι δημόσιες αρχές κράτους μέλους δεν προτίθενται να προβούν σε πώληση γηπέδων-οικοπέδων και κτιρίων στο πλαίσιο μιας διαδικασίας διαγωνισμού άνευ όρων (
39
), μπορούν να αναθέσουν την εκτίμηση σε έναν ή περισσότερους ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες επιφορτισμένους με την αποτίμηση των στοιχείων ενεργητικού, πριν τις διαπραγματεύσεις που προηγούνται της πωλήσεως, προκειμένου να καθορίσουν την αγοραία αξία χρησιμοποιώντας ως βάση γενικά αποδεκτούς δείκτες της αγοράς και προδιαγραφές εκτίμησης. H κατ’ αυτό τον τρόπο καθορισθείσα αγοραία τιμή αποτελεί την ελάχιστη τιμή αγοράς που μπορεί να συμφωνηθεί χωρίς να συντρέχει κρατική ενίσχυση. Στο τέταρτο εδάφιο του σημείου 2, στοιχείο αʹ, διευκρινιζόταν ότι, πέραν των επαγγελματικών προσόντων (
40
), ο εμπειρογνώμονας έπρεπε να παραμένει «ανεπηρέαστος κατά την εκτέλεση των καθηκόντων του», όπερ σημαίνει ότι «οι δημόσιες αρχές δεν έχουν το δικαίωμα να εκδίδουν εντολές όσον αφορά το αποτέλεσμα της εκτίμησης. Οι κρατικές υπηρεσίες αποτίμησης, και οι δημόσιοι λειτουργοί και υπάλληλοι θεωρούνται ανεξάρτητοι στο βαθμό που αποκλείεται ουσιαστικά το ενδεχόμενο να ασκηθούν αθέμιτες επιρροές στα συμπεράσματά τους» (
41
).
70.
Επισημαίνεται ότι η ανακοίνωση του 1997 δεν είχε εφαρμογή στη διαδικασία επιλογής της Agrolesproekt· δεν ήταν εφαρμοστέα ratione materiae, δεδομένου ότι, αφενός, η εν λόγω ανακοίνωση αφορούσε «πωλήσεις» γηπέδων-οικοπέδων και κτιρίων κρατικής ιδιοκτησίας και όχι «ανταλλαγές» (
42
) και, αφετέρου, αφορούσε την αποτίμηση γηπέδων-οικοπέδων ή κτιρίων στο πλαίσιο του χαρακτηρισμού μιας ενίσχυσης και όχι της ανάκτησής της· δεν ήταν δε εφαρμοστέα ούτε ratione temporis, δεδομένου ότι δεν ίσχυε πλέον κατά τον χρόνο που η Agrolesproekt προτάθηκε στις υπηρεσίες της Επιτροπής προς έγκριση (
43
). H ανακοίνωση αυτή παραμένει, όμως, κρίσιμη για τους σκοπούς της παρούσας ανάλυσης, ιδίως επειδή καθιερώνει την αρχή ότι οι δημόσιοι φορείς αποτίμησης είναι απολύτως σε θέση να διενεργούν αποτιμήσεις στο πλαίσιο της εφαρμογής των διατάξεων της νομοθεσίας για τις κρατικές ενισχύσεις, χωρίς να τεκμαίρεται ότι δεν ενεργούν κατά τρόπο ανεξάρτητο. Πράγματι, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι από κανένα σημείο της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης όπως αναφέρεται στο άρθρο 107, παράγραφος 1, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία αντικατέστησε την ανακοίνωση του 1997, δεν αποκλείεται η δυνατότητα να ζητηθεί η συνδρομή ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων οι οποίοι αποτελούν δημόσιους φορείς, ενώ η δυνατότητα χρησιμοποίησης των υπηρεσιών ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων εξακολουθεί να υφίσταται (
44
).
71.
Η διαπίστωση αυτή δεν αναιρείται από το επιχείρημα της Επιτροπής ότι η υπό κρίση υπόθεση δεν αφορά την αρχική εκτίμηση, από εμπειρογνώμονα, της αξίας ενός γεωτεμαχίου προς πώληση, στο πλαίσιο της οποίας οι εκτιμητές που είναι δημόσιοι φορείς μπορούν, σύμφωνα με την ανακοίνωση του 1997, να διενεργούν ανεξάρτητες εκτιμήσεις, αλλά σχετίζεται με την ανάκτηση παράνομης και μη συμβατής με την εσωτερική αγορά ενίσχυσης, για την οποία απαιτούνται ειδικές προφυλάξεις.
72.
Πράγματι, κατ’ αρχάς, φρονώ ότι δύσκολα μπορεί να γίνει δεκτή μια αντίληψη του κριτηρίου περί ανεξαρτησίας η οποία διαφοροποιείται ανάλογα με το εκάστοτε στάδιο της διοικητικής διαδικασίας. Ένας ανεξάρτητος πιστοποιημένος εμπειρογνώμονας, είτε πρόκειται για δημόσιο είτε για ιδιωτικό φορέα, πρέπει να τεκμαίρεται ότι ενεργεί με πλήρη ανεξαρτησία, είτε στο πλαίσιο της αποτίμησης κατά την πώληση ενός γεωτεμαχίου προκειμένου να εκτιμηθεί εάν συντρέχει ενίσχυση (εκ των προτέρων) είτε στο πλαίσιο της εκτίμησης της αξίας του γεωτεμαχίου με σκοπό την ανάκτηση της ενίσχυσης (εκ των υστέρων). Επιπλέον, από θεωρητικής απόψεως, δυσκολεύομαι να αντιληφθώ πώς ο κίνδυνος ενδεχόμενης κρατικής επιρροής μεταβάλλεται αναλόγως του εάν η εκτίμηση αφορά την ύπαρξη ενίσχυσης ή την ανάκτησή της. Επί παραδείγματι, εάν ο σκοπός της κρατικής αυτής επιρροής συνίσταται στην ελαχιστοποίηση του ποσού της ενίσχυσης ώστε αυτή να χαρακτηριστεί ως «ήσσονος σημασίας», οι κίνδυνοι παραμένουν οι ίδιοι, ανεξαρτήτως του αν πρόκειται για το στάδιο του χαρακτηρισμού ή της ανακτήσεως της ενίσχυσης. Τούτο ισχύει ακόμη και αν, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, υπάρχει σύγκλιση μεταξύ των συμφερόντων του διοικητικού φορέα που χορηγεί την ενίσχυση και των συμφερόντων των δικαιούχων (
45
). Τέλος, μια αρχή σύμφωνα με την οποία, κατ’ ουσίαν, τεκμαίρεται ότι ένα κράτος μέλος ενεργεί παρανόμως επηρεάζοντας έναν εμπειρογνώμονα όταν αυτός αποτελεί δημόσια επιχείρηση αντιβαίνει, κατά τη γνώμη μου, στην αρχή της καλόπιστης συνεργασίας, όπως αυτή κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, καθώς και στην αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών και των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί.
73.
Δεύτερον, λαμβανομένης υπόψη της ανωτέρω διαπιστώσεως σύμφωνα με την οποία, βάσει του δικαίου της Ένωσης, οι δημόσιοι φορείς δεν δύνανται να αποκλείονται από δημόσιους διαγωνισμούς που αφορούν εκτιμήσεις διενεργούμενες στο πλαίσιο της ανακτήσεως κρατικής ενίσχυσης, εάν η Επιτροπή θεωρούσε ότι, στην προκειμένη περίπτωση, η ανταλλαγή των γεωτεμαχίων αποτελούσε ευαίσθητο θέμα και ότι υφίστατο πραγματικός κίνδυνος επιρροής εκ μέρους του χορηγήσαντος την ενίσχυση φορέα προς την οντότητα η οποία ορίστηκε ως εμπειρογνώμονας (ή η οποία επέλεξε ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες), όφειλε να προβλέψει ρητώς, στην αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης 2015/456, ότι ο διορισμός των ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων έπρεπε να γίνει από «ανεξάρτητο φορέα» (
46
). Εντούτοις, ελλείψει μιας τέτοιας ρητής προβλέψεως, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας δεν όφειλε να γνωρίζει ότι ο διορισμός της Agrolesproekt ήταν αυτός καθεαυτόν αντίθετος προς τις απαιτήσεις περί ανεξαρτησίας που προβλέπονται στην αιτιολογική σκέψη 176 της εν λόγω απόφασης.
74.
Τρίτον, από τα στοιχεία της δικογραφίας που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο δεν προκύπτει κανένα αποδεικτικό στοιχείο στο πλαίσιο των διαφόρων επαφών μεταξύ των διαδίκων το οποίο να θεμελιώνει υποχρέωση για τις βουλγαρικές αρχές (ή δικαιολογημένη εμπιστοσύνη για την Επιτροπή) ότι ο ανεξάρτητος εμπειρογνώμονας που θα διοριζόταν δεν έπρεπε να είναι δημόσιος φορέας. Αντιθέτως, στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας που κατέληξε στην έκδοση της απόφασης 2015/456, η Επιτροπή είχε αποδεχθεί, χωρίς αντιρρήσεις, όσον αφορά τον προσδιορισμό του αν υφίσταται κρατική ενίσχυση, τις τιμές που είχαν καθοριστεί από εμπειρογνώμονες οι οποίοι ανήκαν στο ίδιο το Υπουργείο Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών. Ομοίως, όπως επισήμανε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, ακόμη και μετά την έκδοση της εν λόγω απόφασης, η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε την αντικειμενικότητα της έκθεσης που αφορούσε τις εκτιμήσεις για τις πράξεις «ήσσονος σημασίας», παρά το γεγονός ότι η εν λόγω έκθεση είχε συνταχθεί από υπαλλήλους του ίδιου υπουργείου (
47
). Τέλος, το ζήτημα της ανεξαρτησίας των εμπειρογνωμόνων εξετάστηκε ρητώς και στο πλαίσιο των επαφών σχετικά με την πρώτη διαδικασία δημόσιου διαγωνισμού, η οποία ματαιώθηκε, μεταξύ άλλων, λόγω του ότι ο πιστοποιημένος εκτιμητής είχε προηγουμένως τοποθετηθεί επί των εκθέσεων εκτίμησης που είχαν καταρτισθεί για τον προσδιορισμό της ενίσχυσης (
48
). Ακόμη και υπό αυτές τις συνθήκες, η Επιτροπή δεν αξιοποίησε την ευκαιρία αυτή για να εκφράσει τις ανησυχίες της σχετικά με τον υποτιθέμενο κίνδυνο που θα μπορούσε να προκύψει από τον ενδεχόμενο διορισμό μιας δημόσιας επιχείρησης ως ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα.
75.
Τέταρτον και τελευταίον, η Επιτροπή δεν μπόρεσε, εν πάση περιπτώσει, να αποδείξει ότι οι βουλγαρικές αρχές άσκησαν οποιασδήποτε επιρροή στην έκθεση πραγματογνωμοσύνης της Agrolesproekt. Υπενθυμίζεται ότι, λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων που εφαρμόζονται για την εκτίμηση της ανεξαρτησίας των δικαιοδοτικών οργάνων, η απαίτηση ανεξαρτησίας περιλαμβάνει δύο διακριτές πτυχές, την αντικειμενική ανεξαρτησία και την υποκειμενική ανεξαρτησία (
49
). Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, εν προκειμένω, καμία από τις δύο δεν συντρέχει.
76.
Η
αντικειμενική ανεξαρτησία προϋποθέτει ότι ο εμπειρογνώμονας ασκεί τα καθήκοντά του με πλήρη αυτονομία, χωρίς να υπόκειται σε οποιαδήποτε ιεραρχική σχέση ή σχέση εξάρτησης και χωρίς να λαμβάνει εντολές ή οδηγίες οποιασδήποτε προελεύσεως. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο εμπειρογνώμονας προστατεύεται από εξωτερικές παρεμβάσεις ή πιέσεις που θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο την ανεξαρτησία της έκθεσης του (
50
).
77.
Όπως προκύπτει από το σημείο 62 των παρουσών προτάσεων, η Επιτροπή διατυπώνει επιφυλάξεις τόσο ως προς τη λειτουργική ανεξαρτησία όσο και ως προς την οικονομική ανεξαρτησία της Agrolesproekt έναντι του Υπουργείου Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών.
78.
Κατ’ αρχάς, όσον αφορά τη λειτουργική ανεξαρτησία, εκτιμώ, πρώτον, ότι η ανεξαρτησία της Agrolesproekt δεν μπορεί να αμφισβητηθεί αποκλειστικά και μόνον λόγω του ότι η συγκεκριμένη επιχείρηση είχε διοριστεί από την αρχή που χορήγησε την επίμαχη ενίσχυση. Αντιθέτως, δεδομένου ότι δεν αμφισβητείται από τους διαδίκους ότι οι δύο εμπειρογνώμονες των οποίων τις υπηρεσίες χρησιμοποίησε η εν λόγω επιχείρηση ήταν εγγεγραμμένοι στο Επιμελητήριο Ανεξάρτητων Εκτιμητών, τείνω να συναγάγω ότι αυτοί εκτέλεσαν τα καθήκοντά τους τηρώντας υψηλά ηθικά και δεοντολογικά πρότυπα ανεξαρτησίας κατά την κατάρτιση των εκθέσεων εκτίμησης (
51
). Το τεκμήριο αυτό ισχύει ιδίως επειδή δεν προκύπτει σαφώς για ποιο λόγο το γεγονός ότι την παροχή των υπηρεσιών εμπειρογνωμοσύνης ζήτησε το προαναφερθέν υπουργείο θα έπρεπε από μόνο του να θεωρηθεί καθοριστικό. Πράγματι, από τη μια πλευρά, όπως επιβεβαίωσε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, οι δύο αυτοί εμπειρογνώμονες δεν έχουν καμία άμεση σχέση με το βουλγαρικό Δημόσιο: δεν είναι υπάλληλοι του υπουργείου ή οποιουδήποτε άλλου δημόσιου φορέα, ούτε καν της Agrolesproekt, και ανέλαβαν αποκλειστικά την υποχρέωση εκτέλεσης των συγκεκριμένων καθηκόντων που τους ανατέθηκαν. Από την άλλη πλευρά, η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε τα επαγγελματικά προσόντα των δύο εμπειρογνωμόνων που διορίστηκαν από την Agrolesproekt ούτε την ικανότητά τους να φέρουν εις πέρας την ανατεθείσα πραγματογνωμοσύνη. Η Επιτροπή παραδέχθηκε μάλιστα, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι, εάν οι δύο αυτοί εμπειρογνώμονες είχαν επιλεγεί απευθείας από τις βουλγαρικές αρχές, χωρίς την παρέμβαση της Agrolesproekt, θα πληρούνταν η προϋπόθεση της ανεξαρτησίας, κατά την έννοια της αιτιολογικής σκέψης 176 της απόφασης 2015/456.
79.
Εν συνεχεία, φρονώ ότι το τεκμήριο αυτό δεν μπορεί να ανατραπεί με έναν απλό ισχυρισμό που στηρίζεται στο γεγονός ότι «θα ήταν άσκοπο να αρνηθεί κανείς την επιρροή [του υπουργείου] στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων της επιχείρησης». Ειδικότερα, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο διαδικασίας λόγω παραβάσεως, εναπόκειται στην Επιτροπή να αποδείξει την ύπαρξη της προβαλλόμενης παραβάσεως και να προσκομίσει στο Δικαστήριο τα στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου αυτό να διαπιστώσει ότι συντρέχει η οικεία παράβαση, χωρίς η Επιτροπή να μπορεί να στηριχθεί σε οποιοδήποτε τεκμήριο (
52
). Συνεπώς, εναπόκειται στην Επιτροπή να αποδείξει την ύπαρξη συνδέσμου μεταξύ του κρατικού χαρακτήρα της Agrolesproekt και της ποιότητας ή της αξιοπιστίας των εκθέσεων εκτιμήσεως προκειμένου να τεκμηριώσει ότι η εν λόγω επιχείρηση δεν πληροί τις προϋποθέσεις για την εκτέλεση της απόφασης 2015/456, όπως προβλέπονται στην αιτιολογική της σκέψη 176. Όπως, όμως, επισημάνθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή δεν προσκόμισε κανένα αποδεικτικό στοιχείο από το οποίο να προκύπτει ότι οι βουλγαρικές αρχές είχαν παράσχει συγκεκριμένες οδηγίες στην εν λόγω επιχείρηση ή στους δύο ορισθέντες εμπειρογνώμονες. Ομοίως, από τις ετήσιες εκθέσεις που καταρτίστηκαν από την ίδια επιχείρηση, στις οποίες αναφέρεται η Επιτροπή, δεν προκύπτει καμία ουσιαστική ένδειξη που να υποδηλώνει ότι οι εμπειρογνώμονες δεν ήταν ελεύθεροι να εκτελέσουν τα καθήκοντά τους με πλήρη ανεξαρτησία.
80.
Δεύτερον, όσον αφορά την οικονομική ανεξαρτησία, μολονότι είναι αληθές ότι η αμοιβή των εμπειρογνωμόνων ενδέχεται πράγματι να επηρεάσει την αντικειμενική ανεξαρτησία τους, εντούτοις όπως εξέθεσε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας η χρηματοδότηση της Agrolesproekt προέρχεται από την οικονομική δραστηριότητα που η επιχείρηση αυτή ασκεί. Ειδικότερα, τα έσοδά της προέρχονται από την κύρια δραστηριότητά της, ήτοι την κατάρτιση σχεδίων δασικής εκμετάλλευσης και την απογραφή δασικών περιοχών στο πλαίσιο συμβάσεων που συνάπτονται κατόπιν της συμμετοχής της σε ανοικτές διαδικασίες. Οι πληροφορίες αυτές τεκμηριώνονται από τους ετήσιους λογαριασμούς για τις χρήσεις των ετών 2018 και 2019, οι οποίοι έχουν δημοσιευθεί στο εμπορικό μητρώο και στους οποίους αναφέρεται πράγματι ότι, κατά την οικεία λογιστική περίοδο, η εν λόγω επιχείρηση εισέπραττε έσοδα από συμβάσεις στο πλαίσιο ανοικτών διαδικασιών που διεξήχθησαν βάσει του νόμου περί δημοσίων συμβάσεων.
81.
Ως εκ τούτου, φρονώ ότι κανένα από τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε η Επιτροπή δεν αποδεικνύει ότι, εν προκειμένω, επηρεάστηκε η αντικειμενική ανεξαρτησία της Agrolesproekt ή των δύο εμπειρογνωμόνων των οποίων τις υπηρεσίες χρησιμοποίησε.
82.
Όσον αφορά την υποκειμενική ανεξαρτησία, υπενθυμίζεται ότι αυτή συνδέεται με την έννοια της «αμεροληψίας» και αφορά την υποχρέωση τηρήσεως ίσων αποστάσεων από τα μέρη της διαφοράς και από τα αντικρουόμενα συμφέροντά τους σε σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς. Η πτυχή αυτή επιτάσσει την τήρηση αντικειμενικότητας και την απουσία κάθε άλλου συμφέροντος στο περιεχόμενο της έκθεσης του εμπειρογνώμονα (
53
).
83.
Συναφώς, η Επιτροπή υποστήριξε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι διέθετε ενδείξεις ότι οι εν λόγω δύο εμπειρογνώμονες δεν ήταν απολύτως ελεύθεροι να εκτελέσουν το έργο τους εντός του πλαισίου που είχε καθορίσει η Agrolesproekt, ότι είχαν λάβει υποδείξεις από τις βουλγαρικές αρχές και ότι τούτο προκύπτει από τις ίδιες τις εκθέσεις της εν λόγω επιχείρησης.
84.
Ωστόσο, όπως επισημάνθηκε στα σημεία 78 έως 80 των παρουσών προτάσεων, δεν φαίνεται να υπάρχει καμία ένδειξη στις ετήσιες εκθέσεις της Agrolesproekt ότι οι εμπειρογνώμονες δεν ήταν ελεύθεροι να επιτελέσουν το έργο τους. Πράγματι, οι εκθέσεις αυτές αφορούν εργασίες σχετικές με τη δασική οργάνωση στις οποίες μετείχαν υπηρεσίες του βουλγαρικού Δημοσίου. Ωστόσο, είναι άσχετες με το έργο της Agrolesproekt που συνίσταται στον υπολογισμό των τιμών των δασικών εκτάσεων. Εξάλλου, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι η έκθεση εκτιμήσεως, όπως υποβλήθηκε από την εν λόγω επιχείρηση, εγκρίθηκε από την αναθέτουσα αρχή, κατόπιν αξιολόγησης από το συμβούλιο εμπειρογνωμόνων του Εκτελεστικού Οργανισμού Δασών, χωρίς καμία παρέμβαση στο περιεχόμενό της (
54
).
85.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, και ιδίως του γράμματος της αιτιολογικής σκέψης 176 της απόφασης 2015/456, των σχετικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, της ανεπάρκειας των διευκρινίσεων που παρέσχε η Επιτροπή κατά τη διοικητική διαδικασία τόσο πριν όσο και μετά την έκδοση της εν λόγω απόφασης, καθώς και της απουσίας αποδεικτικών στοιχείων που θα μπορούσαν να θέσουν υπό αμφισβήτηση την αντικειμενικότητα της έκθεσης εμπειρογνωμοσύνης που υπέβαλε η Agrolesproekt, διαπιστώνεται ότι δεν αποδείχθηκε ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας παρέβη την εν λόγω απόφαση, διορίζοντας εμπειρογνώμονα ο οποίος δεν πληρούσε τις απαιτήσεις ανεξαρτησίας που προβλέπονται στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη.
86.
Ως εκ τούτου, προτείνω να απορριφθεί ως αβάσιμο το δεύτερο επιχείρημα που προβλήθηκε στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους της δεύτερης αιτιάσεως.
Δ.
Επί της παραβάσεως της υποχρέωσης ειλικρινούς συνεργασίας λόγω της μη γνωστοποίησης του κρατικού ιδιοκτησιακού καθεστώτος του διορισθέντος εμπειρογνώμονα
87.
Με το τρίτο και τελευταίο επιχείρημα που προέβαλε στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους της δεύτερης αιτιάσεως, η Επιτροπή προσάπτει στις βουλγαρικές αρχές ότι δεν κοινοποίησαν εγκαίρως –ήτοι πριν από την έγκριση του διορισμού της Agrolesproekt από την Επιτροπή, στις 26 Οκτωβρίου 2017 (
55
)– την πληροφορία ότι η Agrolesproekt είναι δημόσια επιχείρηση και ότι η διοίκησή της ασκείται από τον Υπουργό Τροφίμων, Γεωργίας και Δασών. Κατά την Επιτροπή, η παράλειψη αυτή, η οποία παραπλάνησε τις υπηρεσίες της, συνιστά παράβαση της υποχρέωσης καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ. Πράγματι, η συγκεκριμένη πληροφορία κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή δύο έτη αργότερα, δηλαδή στις 10 Ιουλίου 2020 (
56
). Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι οι βουλγαρικές αρχές δεν μπορούσαν να μην έχουν επίγνωση της σημασίας και της κρισιμότητας της συγκεκριμένης πληροφορίας σχετικά με τον έλεγχο της εν λόγω επιχειρήσεως, όσον αφορά τις απαιτήσεις ανεξαρτησίας.
88.
Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας ζητεί να απορριφθεί η αιτίαση αυτή ως αβάσιμη.
89.
Προς τούτο, αρκεί να επισημανθεί ότι, όπως προκύπτει από τα σημεία 67 έως 72 των παρουσών προτάσεων, από καμία διάταξη του δικαίου της Ένωσης ή πρακτική λήψεως αποφάσεων της Επιτροπής δεν συνάγεται υποχρέωση της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας να γνωστοποιήσει την πληροφορία ότι ο διορισμός των δύο ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων είχε γίνει από την Agrolesproekt, μια δημόσια επιχείρηση υπό τον έλεγχο του κράτους, και συγκεκριμένα του Υπουργείου Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών.
90.
Εν πάση περιπτώσει, όπως ορθώς παρατηρεί η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, εάν η Επιτροπή επιθυμούσε να επαληθεύσει τη συγκεκριμένη πληροφορία, αυτή ήταν άμεσα και ευρέως διαθέσιμη. Πράγματι, οι πληροφορίες σχετικά με τα όργανα διοίκησης και τον έλεγχο του κεφαλαίου μιας επιχείρησης είναι προσβάσιμες στο κοινό και διατίθενται στο εμπορικό μητρώο, ώστε κάθε ενδιαφερόμενος να μπορεί να έχει άμεση και δωρεάν πρόσβαση στις πληροφορίες αυτές, εφόσον το κρίνει αναγκαίο για τη λήψη μιας αποφάσεως (
57
).
91.
Επομένως, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να διαπιστωθεί καμία παράβαση της υποχρέωσης καλόπιστης συνεργασίας εκ μέρους της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας και, ως εκ τούτου, το τρίτο επιχείρημα που προβλήθηκε στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους της δεύτερης αιτιάσεως πρέπει επίσης να απορριφθεί ως αβάσιμο.
VI. Πρόταση
92.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο, σε περίπτωση που θεωρήσει σκόπιμο να αποφανθεί επί του πρώτου σκέλους της δεύτερης αιτιάσεως, να κρίνει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν απέδειξε ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει, μεταξύ άλλων, από την αιτιολογική σκέψη 176 της απόφασης (ΕΕ) 2015/456, της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων SA.26212 (11/C) (πρώην 11/NN –πρώην CP 176/A/08) και SA.26217 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/B/08) που εφαρμόστηκε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας στο πλαίσιο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2014 σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων αριθ. SA.26212 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/A/08) και SA.26217 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/B/08) που εφαρμόστηκε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας στο πλαίσιο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων (ΕΕ 2015, L 80, σ. 100).
(
3
)	Κανονισμός του Συμβουλίου της 22ας Μαρτίου 1999 (ΕΕ 1999, L 83, σ. 1).
(
4
)	Κανονισμός του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 [ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9).
(
5
)	Zakon za gorite (νόμος περί δασών, DV αριθ. 125, της 29ης Δεκεμβρίου 1997).
(
6
)	Πρόκειται για τον κανονισμό για τον υπολογισμό των βασικών τιμών, των τιμών των γαιών σε εξαιρούμενες περιοχές και τη σύσταση δικαιωμάτων χρήσεως και δουλειών για τα δάση και τις δασικές εκτάσεις, ο οποίος εγκρίθηκε με το διάταγμα του Υπουργικού Συμβουλίου αριθ. 252 της 6ης Νοεμβρίου 2003 (DV αριθ. 101 της 18ης Νοεμβρίου 2003, όπως τροποποιήθηκε με τη DV αριθ. 1 της 5ης Ιανουαρίου 2007).
(
7
)	Στις 3 Σεπτεμβρίου 2009 επιβλήθηκε αναστολή της εκ των υστέρων μεταβολής της προβλεπόμενης χρήσης των εκτάσεων που είχαν ανταλλαγεί.
(
8
)	Κατ’ ουσίαν, εάν το γεωτεμάχιο δημόσιας δασικής έκτασης το οποίο λήφθηκε ως αντάλλαγμα έχει υψηλότερη αξία από εκείνη του ιδιωτικού γεωτεμαχίου δασικής εκτάσεως το οποίο παρασχέθηκε ως αντάλλαγμα. Αντιθέτως, η Επιτροπή έκρινε ότι η απόφαση δημόσιας αρχής να μεταβάλει, κατόπιν της πράξεως ανταλλαγής, τη χρήση ενός συγκεκριμένου γεωτεμαχίου, προκειμένου από δασική έκταση να καταστεί οικοδομήσιμη, δεν συνιστούσε κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
(
9
)	Κανονισμός της Επιτροπής της 18ης Δεκεμβρίου 2013 σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 [ΣΛΕΕ] στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (ΕΕ 2013, L 352, σ. 1), ο οποίος καθόρισε τις σχετικές προϋποθέσεις.
(
10
)	Από τις γραπτές παρατηρήσεις που υπέβαλε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας προκύπτει ότι ο πρώτος δημόσιος διαγωνισμός, ο οποίος προκηρύχθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2014, ματαιώθηκε επειδή διαπιστώθηκε ότι ο μοναδικός διαγωνιζόμενος που μετέσχε σε αυτόν, αφενός, είχε προτείνει πιστοποιημένο εκτιμητή ο οποίος, σε προγενέστερο χρόνο, ήτοι από το 2003 έως το 2009, είχε διατελέσει μέλος επιτροπής και, υπό την ιδιότητα αυτή, είχε λάβει θέση επί των εκθέσεων εκτίμησης της αξίας που είχαν καταρτιστεί και, αφετέρου, είχε υποβάλει τεχνική προσφορά η οποία δεν ήταν σύμφωνη με τη συγγραφή υποχρεώσεων της αναθέτουσας αρχής· ο δεύτερος δημόσιος διαγωνισμός, ο οποίος προκηρύχθηκε στις 20 Μαρτίου 2015, ματαιώθηκε λόγω ουσιώδους μεταβολής των περιστάσεων και λόγω της ανάγκης να επανεξεταστούν οι πράξεις ανταλλαγής και να τροποποιηθεί ο αριθμός των προς αξιολόγηση ακινήτων στη συγγραφή υποχρεώσεων, προκειμένου να επανεξεταστεί το σύνολο των 132 πράξεων, και ο τρίτος δημόσιος διαγωνισμός, ο οποίος προκηρύχθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2016, ματαιώθηκε κατόπιν πρότασης της επιτροπής αξιολόγησης των προσφορών λόγω τεκμηριωμένων διαπιστώσεων σχετικά με τους δύο συμμετέχοντες, κατά τις οποίες αυτοί δεν πληρούσαν τους όρους που είχαν καθοριστεί εκ των προτέρων στα έγγραφα του διαγωνισμού.
(
11
)	Όπως προκύπτει από το εν λόγω έγγραφο, οι δύο εμπειρογνώμονες ήταν κάτοχοι πιστοποίησης εκτιμητή και μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών στον τομέα των «δασών», διέθεταν συνολική επαγγελματική πείρα 28 και 22 ετών, αντιστοίχως, ως δασολόγοι και είχαν διενεργήσει, αντιστοίχως, 722 και 53 εκτιμήσεις δασοτεμαχίων.
(
12
)	Όσον αφορά τις υπόλοιπες 29 πράξεις ανταλλαγής, οι φερόμενοι ως δικαιούχοι δεν είχαν αποκομίσει κάποιο όφελος. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που παρέσχε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, η Agrolesproekt συνέταξε 264 εκθέσεις εκτίμησης που περιλάμβαναν εκτίμηση της αγοραίας τιμής των 2500 γεωτεμαχίων που αποτέλεσαν αντικείμενο των 132 πράξεων ανταλλαγής. Για κάθε έκθεση καταρτίστηκε πίνακας στον οποίο εμφαίνεται η διαφορά μεταξύ της πραγματικής τιμής αγοράς και της διοικητικής τιμής που εφαρμόστηκε στις συμβάσεις ανταλλαγής των γεωτεμαχίων.
(
13
)	Οι διευκρινίσεις αυτές αφορούσαν εν προκειμένω: πρώτον, την κύρια δραστηριότητα του εκτιμητή (Agrolesproekt), τις υπηρεσίες που προσφέρει και τα πρόσωπα στα οποία απευθύνονται· το ιδιοκτησιακό καθεστώς του εκτιμητή, ιδίως εάν ανήκει στο Δημόσιο, συνδέεται με δημόσιο φορέα, είναι ιδιωτικός ή μικτής ιδιοκτησίας· τον προσδιορισμό των προσώπων ή οντοτήτων που είναι ιδιοκτήτες του εκτιμητή, και τον προσδιορισμό των προσώπων ή οντοτήτων που ασκούν καθοριστική επιρροή στις δραστηριότητές του· δεύτερον, τις πηγές εσόδων του εκτιμητή, ιδίως όσον αφορά το εάν και σε ποιο βαθμό εξαρτώνται από δημόσια χρηματοδότηση ή από συμβάσεις που ανατίθενται από το Δημόσιο, και τρίτον, το κριτήριο του ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα κατά τη λήψη της προσφοράς του εκτιμητή.
(
14
)	Συγκεκριμένα λόγω της λήψης υπόψη παρόμοιων ακινήτων στην αγορά με εξαιρετικά χαμηλές τιμές (δηλαδή κατώτερες από τις διοικητικές τιμές που είχαν προηγουμένως εφαρμοστεί), καθώς και τιμών που είχαν δηλωθεί αποκλειστικά για φορολογικούς σκοπούς.
(
15
)	Οδηγία της Επιτροπής, της 16ης Νοεμβρίου 2006, για τη διαφάνεια των χρηματοοικονομικών σχέσεων μεταξύ των κρατών μελών και των δημοσίων επιχειρήσεων καθώς και για τη χρηματοοικονομική διαφάνεια εντός ορισμένων επιχειρήσεων (ΕΕ 2006, L 318, σ. 17).
(
16
)	Στο ίδιο έγγραφο, η Επιτροπή σημείωνε ότι οι βουλγαρικές αρχές δεν είχαν απαντήσει στα ερωτήματα που τους είχε απευθύνει με το έγγραφο της 15ης Μαΐου 2020 σχετικά με τις πηγές εσόδων της Agrolesproekt, και ειδικότερα στο ερώτημα του κατά πόσον και σε ποιο βαθμό αυτές εξαρτώνταν από δημόσια χρηματοδότηση ή από συμβάσεις ανατεθείσες από το Δημόσιο.
(
17
)	DV αριθ. 13 της 16ης Φεβρουαρίου 2016, όπως έχει επανειλημμένως τροποποιηθεί και συμπληρωθεί, και τελευταία με την DV αριθ. 11 της 6ης Φεβρουαρίου 2024.
(
18
)	Επί της υποθέσεως εκείνης εκδόθηκε η απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C‑325/22, EU:C:2023:793), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται στον προσδιορισμό του ποσού κρατικής ενισχύσεως ληφθείσας κατά την κτήση γεωτεμαχίων, στο πλαίσιο ανταλλαγής δασικών εκτάσεων, βάσει κριτηρίων τα οποία στηρίζονται στις μέσες τιμές των καταχωρισμένων δικαιοπραξιών επί ακινήτων οι οποίες αφορούν γεωτεμάχια με χαρακτηριστικά ανάλογα με εκείνα των υπό εκτίμηση γεωτεμαχίων και κείμενα πλησίον αυτών, στις οποίες τουλάχιστον ένας εκ των συμβαλλομένων είναι έμπορος και οι οποίες συνήφθησαν κατά τη διάρκεια του δωδεκαμήνου που προηγήθηκε της εκτιμήσεως, υπό την προϋπόθεση ότι η εφαρμογή τέτοιων κριτηρίων είναι σύμφωνη με την απόφαση της Επιτροπής περί ανακτήσεως της συγκεκριμένης ενισχύσεως και ότι τα κριτήρια αυτά καθιστούν δυνατό τον καθορισμό της αγοραίας αξίας των ανωτέρω εκτάσεων κατά τον χρόνο της πράξεως ανταλλαγής.
(
19
)	Τα επιχειρήματα αυτά προβάλλονται μεν από την Επιτροπή στο πλαίσιο της δεύτερης αιτιάσεως, εντούτοις οι εκτιμήσεις σχετικά με την επιλογή και την ανεξαρτησία του διορισθέντος εμπειρογνώμονα είναι άρρηκτα συνδεδεμένες μεταξύ τους και κρίσιμες και για την ανάλυση της πρώτης και της τρίτης αιτιάσεως.
(
20
)	Με το υπόμνημα απαντήσεως, η Επιτροπή προβάλλει δύο παρατυπίες που συνδέονται με την οργάνωση του διαγωνισμού και αφορούν την επιλογή του ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, ήτοι, πρώτον, το γεγονός ότι η αρχικώς προταθείσα τιμή στο πλαίσιο της πρώτης διαδικασίας υποβολής προσφορών ήταν πολύ χαμηλή για να προσελκύσει υποψηφίους, όπερ αναγνωρίστηκε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας και την οδήγησε να αυξήσει την τιμή στο πλαίσιο της δεύτερης διαδικασίας υποβολής προσφορών, και, δεύτερον, το γεγονός ότι η απαίτηση, που προέβλεπε η προκήρυξη του διαγωνισμού, κατά την οποία ο εμπειρογνώμονας όφειλε, αφενός, να επικαιροποιήσει τη διοικητική τιμή και, αφετέρου, να ενσωματώσει τις διοικητικές τιμές στη μεθοδολογία προσδιορισμού της αγοραίας τιμής, μπορούσε να είναι παραπλανητική και, ως εκ τούτου, να οδηγήσει σε εσφαλμένη εκτέλεση της απόφασης 2015/456. Η Επιτροπή προέβαλε τις αιτιάσεις αυτές προς στήριξη της θέσης της ότι δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί υπεύθυνη για τις παρατυπίες που συνδέονται με την οργάνωση της διαδικασίας διαγωνισμού και την επιλογή του ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα. Στο μέτρο, όμως, που οι προβαλλόμενες παρατυπίες προβλήθηκαν για πρώτη φορά με το υπόμνημα απαντήσεως, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως αυτοτελείς αιτιάσεις με τις οποίες ζητείται να διαπιστωθεί ότι η Δημοκρατία της Βουλγαρίας παρέβη τις υποχρεώσεις της (βλ., συναφώς, άρθρα 120 και 121, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου).
(
21
)	Βλ. αποφάσεις της 6ης Μαΐου 2015, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑674/13, EU:C:2015:302, σκέψεις 37 και 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 12ης Μαΐου 2021, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ενισχύσεις στους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων) (C‑11/20, EU:C:2021:380, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
22
)	Η υποχρέωση αυτή απορρέει επίσης από το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589, ο οποίος αντικατέστησε τον κανονισμό 659/1999 (βλ. συναφώς, απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2025, Scai, C‑588/23, EU:C:2025:23, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
23
)	Βλ. αποφάσεις της 6ης Μαΐου 2015, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑674/13, EU:C:2015:302, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 12ης Μαΐου 2021, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ενισχύσεις στους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων) (C‑11/20, EU:C:2021:380, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
24
)	Βλ. απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2011, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑454/09, EU:C:2011:650, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
25
)	Βλ. αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑527/12, EU:C:2014:2193, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 12ης Μαΐου 2021, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ενισχύσεις στους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων) (C‑11/20, EU:C:2021:380, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
26
)	Βλ. απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 2015, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑37/14, EU:C:2015:90, σκέψη 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
27
)	Ειδικότερα, το γεγονός ότι 66 δικαιούχοι από τους συνολικά 102 φέρονται να έχουν προσβάλει τις εντολές ανάκτησης ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, προκαλώντας περαιτέρω καθυστερήσεις στην εφαρμογή της αποφάσεως 2015/456.
(
28
)	Η δυνατότητα αυτή είναι σύμφωνη με τη νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία η Επιτροπή δεν υποχρεούται, όταν διατάσσει την ανάκτηση ενισχύσεως κηρυχθείσας μη συμβατής προς την κοινή αγορά, να καθορίζει το ακριβές ποσό της ενίσχυσης που πρέπει να ανακτηθεί, εφόσον η απόφασή της περιέχει στοιχεία βάσει των οποίων ο αποδέκτης της να μπορεί να καθορίσει ο ίδιος, χωρίς υπερβολικές δυσχέρειες, το ποσό αυτό (βλ. αποφάσεις της 12ης Οκτωβρίου 2000, Ισπανία κατά Επιτροπής, C‑480/98, EU:C:2000:559, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, της 20ής Μαρτίου 2014, Rousse Industry κατά Επιτροπής, C‑271/13 P, EU:C:2014:175, σκέψη 77 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 6ης Μαΐου 2015, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑674/13, EU:C:2015:302, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Επί παραδείγματι, η Επιτροπή, όταν βρίσκεται ενώπιον ενός καθεστώτος ενισχύσεων, κατά κανόνα δεν είναι σε θέση να προσδιορίσει με ακρίβεια το ποσό της ενισχύσεως που έχει εισπράξει έκαστος από τους κατ’ ιδίαν λήπτες και, ως εκ τούτου, οι ιδιαίτερες περιστάσεις που αφορούν έκαστον από τους ωφελουμένους από καθεστώς ενισχύσεων είναι δυνατό να εκτιμώνται μόνον κατά το στάδιο της ανακτήσεως της ενισχύσεως (βλ. απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2014, Mediaset, C‑69/13, EU:C:2014:71, σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
29
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
30
)	Βλ. σημείο 18 των παρουσών προτάσεων.
(
31
)	Βλ. σημείο 38 των παρουσών προτάσεων.
(
32
)	Βλ. σημείο 39 των παρουσών προτάσεων.
(
33
)	Η Επιτροπή διευκρίνισε, αναφερόμενη στην ετήσια έκθεση δραστηριοτήτων της Agrolesproekt για το έτος 2020, ότι από την έκθεση αυτή προκύπτει ότι, κατ’ ουσίαν, η υλοποίηση των διαφόρων έργων της επιχείρησης ελεγχόταν από υπηρεσία του Υπουργείου Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών.
(
34
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (ΕΕ 2014, L 94, σ. 65 και διορθωτικό ΕΕ 2016, L 135, σ. 120).
(
35
)	Πρβλ. απόφαση της 23ης Δεκεμβρίου 2009, CoNISMa (C‑305/08, EU:C:2009:807, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
36
)	Πρβλ. απόφαση της 23ης Δεκεμβρίου 2009, CoNISMa (C‑305/08, EU:C:2009:807, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
37
)	ΕΕ 1997, C 209, σ. 3.
(
38
)	Βλ. σημείο 22 των παρουσών προτάσεων.
(
39
)	Δηλαδή, μια διαδικασία που προσομοιάζει με δημοπρασία στην αγοραία αξία και, ως εκ τούτου, δεν περιέχει στοιχεία κρατικής ενισχύσεως.
(
40
)	Βλ. τμήμα ΙΙ «Αρχές», σημείο 2, στοιχείο αʹ, δεύτερο και τρίτο εδάφιο, της ανακοίνωσης του 1997.
(
41
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
42
)	Συγκεκριμένα, στο τμήμα Ι «Εισαγωγή» της ανακοίνωσης του 1997, στο τέταρτο εδάφιο διευκρινίζεται ότι «[ο]ι κατευθυντήριες γραμμές αφορούν μόνο τις πωλήσεις γηπέδων-οικοπέδων που ανήκουν στο δημόσιο. Δεν αφορούν τη δημόσια εξαγορά γηπέδων-οικοπέδων και κτιρίων ούτε την ενοικίαση ή τη χρηματοδοτική μίσθωση των ακινήτων αυτών από τις δημόσιες αρχές. Οι εν λόγω συναλλαγές ενδέχεται επίσης να περιέχουν στοιχεία κρατικής ενίσχυσης».
(
43
)	Βλ. σημείο 23 των παρουσών προτάσεων.
(
44
)	ΕΕ 2016, C 262, σ. 1. Πρβλ. σημείο 103 και υποσημείωση 163, καθώς και υποσημείωση 133 της ανακοίνωσης σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης, στην οποία απλώς διευκρινίζεται ότι «οι εκ των προτέρων αξιολογήσεις πρέπει να διεξάγονται με τη συνδρομή εμπειρογνωμόνων με κατάλληλες δεξιότητες και εμπειρία. Οι αξιολογήσεις αυτές θα πρέπει πάντα να βασίζονται σε αντικειμενικά κριτήρια και δεν θα πρέπει να επηρεάζονται από πολιτικές σκοπιμότητες».
(
45
)	Όπως ορθώς υποστηρίζει η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ του ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα και του κράτους μέλους μπορεί να προκύψει μόνον σε περίπτωση που υπάρχει δυνατότητα αποκόμισης αθέμιτου πλεονεκτήματος. Ωστόσο, εν προκειμένω, ούτε η Δημοκρατία της Βουλγαρίας ούτε η Agrolesproekt αποκομίζουν κανένα πλεονέκτημα από το γεγονός ότι η εκτίμηση της αγοραίας τιμής διενεργήθηκε από τη συγκεκριμένη εμπορική εταιρία.
(
46
)	Πρβλ. απόφαση της Επιτροπής της 30ής Απριλίου 2008 σχετικά με την κρατική ενίσχυση C 56/06 (πρώην NN 77/06) που προτίθεται να χορηγήσει η [Δημοκρατία της Αυστρίας] για την ιδιωτικοποίηση της τράπεζας Burgenland [κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό C(2008) 1625]. Στην υπόθεση εκείνη, η Επιτροπή εξήγησε ότι δεν διέθετε όλες τις αναγκαίες πληροφορίες για να εκτιμήσει οριστικά αν ορισμένο μέτρο συνιστούσε πλεονέκτημα και ότι, ως εκ τούτου, η Δημοκρατία της Αυστρίας όφειλε «να καταθέσει έκθεση ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, ο οποίος θα έχει οριστεί από ανεξάρτητο όργανο, για την αγοραία αξία των τεσσάρων εταιριών ακινήτων της [Bank Burgenland]» (βλ. αιτιολογική σκέψη 172 της εν λόγω αποφάσεως) (η υπογράμμιση δική μου).
(
47
)	Βλ. σημεία 19 και 20 των παρουσών προτάσεων.
(
48
)	Βλ. σημείο 22 των παρουσών προτάσεων.
(
49
)	Βλ., συναφώς, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Governo della Repubblica italiana (Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών) (C‑658/18, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών, EU:C:2020:33, σημεία 42 έως 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
50
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, προτάσεις στην υπόθεση Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών (σημείο 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
51
)	Σύμφωνα με το άρθρο 18, παράγραφος 6, του Zakon za nezavisimite otseniteli (νόμου περί ανεξάρτητων εκτιμητών, ο οποίος δημοσιεύθηκε στην DV [βουλγαρική εφημερίδα της κυβερνήσεως] αριθ. 98 της 14ης Νοεμβρίου 2008, όπως έχει τροποποιηθεί και συμπληρωθεί, προσφάτως, στην DV αριθ. 19 της 8ης Μαρτίου 2011), κάθε ανεξάρτητος εκτιμητής οφείλει «να τηρεί τον κώδικα δεοντολογίας για τους ανεξάρτητους εκτιμητές».
(
52
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 12ης Φεβρουαρίου 2015, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑37/14, EU:C:2015:90, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Δανίας (Μέγιστη διάρκεια στάθμευσης) (C‑167/22, EU:C:2023:1020, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Κατά τη νομολογία αυτή, εναπόκειται, αντιθέτως, στο οικείο κράτος μέλος, όταν έχει αποδειχθεί ότι μέρος ή το σύνολο των επίμαχων ενισχύσεων δεν έχει ανακτηθεί, να αιτιολογήσει γιατί δεν απαιτείται ανάκτηση για ορισμένους δικαιούχους.
(
53
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, προτάσεις στην υπόθεση Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών (σημείο 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
54
)	Βλ. σημείο 26 των παρουσών προτάσεων.
(
55
)	Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.
(
56
)	Βλ. σημείο 33 των παρουσών προτάσεων.
(
57
)	Εξάλλου, διαπιστώνεται ότι η Επιτροπή, στην αιτιολογική σκέψη 142 της αποφάσεως 2015/456, έχει και η ίδια αναφερθεί σε πληροφορίες σχετικά με τους δικαιούχους της ενισχύσεως οι οποίες προέκυπταν από το βουλγαρικό εμπορικό μητρώο («[π]ράγματι, αρκετοί δικαιούχοι […] των πράξεων ανταλλαγής έχουν συμπεριλάβει στους οικονομικούς τομείς που έχουν δηλώσει στο βουλγαρικό εμπορικό μητρώο ως τομείς δραστηριότητάς τους, αυτούς της αγοράς ακινήτων, του τουρισμού, της εστίασης και της δάσωσης») (η υπογράμμιση δική μου).