62020CJ0391_RES
Sprawa C‑391/20
Cilevičs i in.
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Latvijas Republikas Satversmes tiesa)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 7 września 2022 r.
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 49 TFUE – Swoboda przedsiębiorczości – Ograniczenie – Względy uzasadniające – Organizacja systemu edukacji – Placówki szkolnictwa wyższego – Obowiązek prowadzenia programów nauczania w języku urzędowym danego państwa członkowskiego – Artykuł 4 ust. 2 TUE – Tożsamość narodowa państwa członkowskiego – Ochrona i wspieranie języka urzędowego danego państwa członkowskiego – Zasada proporcjonalności
Pytania prejudycjalne – Właściwość Trybunału – Granice – Pytanie zadane w odniesieniu do sporu zamykającego się w obrębie jednego państwa członkowskiego – Przepisy krajowe mające zastosowanie zarówno do obywateli danego państwa członkowskiego, jak i do obywateli innych państw członkowskich – Właściwość w świetle ewentualnego wpływu na osoby pochodzące z innych państw członkowskich
(art. 49, 267 TFUE)
(zob. pkt 31, 32)
Swoboda przedsiębiorczości – Swoboda świadczenia usług – Postanowienia traktatu – Odpowiednie zakresy stosowania – Organizowanie odpłatnych studiów wyższych w sposób stały i ciągły – Badanie w świetle swobody przedsiębiorczości
(art. 49, 56 TFUE)
(zob. pkt 50–53)
Swobodny przepływ osób – Swoboda przedsiębiorczości – Ograniczenia – Badanie ograniczenia ustanowionego przez uregulowanie krajowe w świetle swobody przedsiębiorczości – Zakres – Ograniczenia wykonywania praw i wolności przewidzianych w karcie praw podstawowych – Włączenie
(art. 49 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 15–17)
(zob. pkt 56)
Swobodny przepływ osób – Swoboda przedsiębiorczości – Ograniczenia – Ochrona i wspieranie języka urzędowego danego państwa członkowskiego – Obowiązek prowadzenia przez placówki szkolnictwa wyższego programów nauczania wyłącznie w języku urzędowym danego państwa członkowskiego – Dopuszczalność – Przesłanki – Uzasadnienie względami związanymi z ochroną tożsamości narodowej – Poszanowanie zasady proporcjonalności
(art. 49 TFUE)
(zob. pkt 59, 61–64, 67–70, 75, 76, 81, 83–87; sentencja)
Streszczenie
Dwudziestu członków Latvijas Republikas Saeima (parlamentu, Łotwa) złożyło do Latvijas Republikas Satversmes tiesa (trybunału konstytucyjnego, Łotwa) skargę w celu zbadania zgodności z konstytucją niektórych przepisów łotewskiej ustawy o placówkach szkolnictwa wyższego.
Ustawa ta, zmieniona w 2018 r., ma na celu wspieranie języka urzędowego Republiki Łotewskiej, zobowiązując placówki szkolnictwa wyższego do prowadzenia swoich programów nauczania w tym języku. Jednakże wspomniana ustawa przewiduje cztery wyjątki od tego obowiązku. Po pierwsze, programy nauczania na Łotwie dla studentów zagranicznych oraz programy nauczania organizowane w ramach współpracy przewidzianej w programach Unii Europejskiej i umowach międzynarodowych mogą być prowadzone w językach urzędowych Unii Europejskiej. Po drugie, dany program nauczania może być prowadzony w językach urzędowych Unii, lecz może on odpowiadać jedynie nie więcej niż jednej piątej liczby punktów zaliczeniowych. Po trzecie, programy studiów językowych i kulturowych oraz programy związane z nauką języków mogą być prowadzone w języku obcym. Po czwarte, wspólne programy nauczania mogą być prowadzone w językach urzędowych Unii Europejskiej.
Ponadto łotewska ustawa o placówkach szkolnictwa wyższego nie ma zastosowania do dwóch placówek prywatnych, które nadal podlegają ustawom szczególnym i mogą w dalszym ciągu oferować programy nauczania w innych językach urzędowych Unii.
W skardze skarżący podnieśli w szczególności, że stwarzając barierę w wejściu na rynek szkolnictwa wyższego oraz uniemożliwiając obywatelom i przedsiębiorstwom z innych państw członkowskich świadczenie usług szkolnictwa wyższego w językach obcych, rzeczona ustawa narusza w szczególności swobodę przedsiębiorczości zagwarantowaną w art. 49 TFUE.
Łotewski trybunał konstytucyjny ma wątpliwości co do tego, czy uregulowanie państwa członkowskiego nakładające w dziedzinie szkolnictwa wyższego, w tym w ramach prywatnych placówek szkolnictwa wyższego, obowiązek używania języka urzędowego tego państwa członkowskiego, przewidując zarazem pewne wyjątki od tego obowiązku, stanowi ograniczenie swobody przedsiębiorczości. W związku z tym sąd ten postanowił zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie zgodności ustawy o placówkach szkolnictwa wyższego z prawem Unii.
W swoim wyroku Trybunał, orzekający w składzie wielkiej izby, stwierdził, że art. 49 TFUE nie stoi na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które co do zasady nakłada na placówki szkolnictwa wyższego obowiązek prowadzenia nauczania wyłącznie w języku urzędowym tego państwa członkowskiego. Takie uregulowanie musi jednak być uzasadnione względami związanymi z ochroną tożsamości narodowej tego państwa członkowskiego, to znaczy musi być konieczne do ochrony prawnie uzasadnionego celu i proporcjonalne.
Ocena Trybunału
Na wstępie Trybunał przypomniał, że zgodnie z art. 6 TFUE Unia ma kompetencje do prowadzenia działań mających na celu wspieranie, koordynowanie lub uzupełnianie działań państw członkowskich, w szczególności w dziedzinie edukacji. O ile prawo Unii nie narusza tej kompetencji państw członkowskich po pierwsze, w zakresie treści nauczania i organizacji systemów edukacji, jak również ich różnorodności kulturowej i językowej i po drugie, w zakresie treści i organizacji kształcenia zawodowego, o tyle jednak przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie powinny przestrzegać prawa Unii, w szczególności zaś postanowień dotyczących swobody przedsiębiorczości.
W niniejszym przypadku Trybunał zauważył, że nawet jeśli obywatele innych państw członkowskich mogą wykonywać działalność na Łotwie i prowadzić programy szkolnictwa wyższego, możliwość taka jest co do zasady uwarunkowana obowiązkiem prowadzenia tych programów wyłącznie w języku urzędowym tego państwa członkowskiego. Tymczasem obowiązek taki może czynić dla tych obywateli mniej atrakcyjnym podejmowanie przez nich działalności gospodarczej na Łotwie, a zatem stanowi ograniczenie swobody przedsiębiorczości.
Zgodnie z schematem ustanowionym w swoim orzecznictwie Trybunał zbadał następnie, czy stwierdzone ograniczenie zostało uzasadnione oraz czy przestrzegana była zasada proporcjonalności. Co się tyczy istnienia nadrzędnego względu interesu ogólnego, rozpatrywany obowiązek ma na celu ochronę i wspieranie używania języka urzędowego Republiki Łotewskiej, co stanowi uzasadniony prawnie cel mogący co do zasady uzasadniać ograniczenie swobody przedsiębiorczości. Zgodnie z art. 3 ust. 3 akapit czwarty TUE oraz art. 22 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej Unia szanuje bowiem różnorodność kulturową i językową. Zgodnie z art. 4 ust. 2 TUE Unia szanuje także tożsamość członkowskich, do której należy również ochrona języka urzędowego danego państwa. Należy uznać znaczenie, jakie dla realizacji takiego celu ma nauczanie.
Jeśli chodzi o proporcjonalność stwierdzonego ograniczenia, to powinno ono, po pierwsze, być odpowiednie dla zagwarantowania realizacji uzasadnionego prawnie celu, któremu służy sporne uregulowanie. W tym kontekście uregulowanie to może zapewnić realizację tego celu jedynie w wypadku, gdy rzeczywiście zmierza ono do jego osiągnięcia w sposób spójny i systematyczny. Z uwagi na to że, wyjątki od omawianego obowiązku, w szczególności w odniesieniu do dwóch placówek szkolnictwa wyższego, których działalność podlega przepisom ustaw szczególnych, mają ograniczony zakres, nie stoją one na przeszkodzie realizacji tego celu. Umożliwiając niektórym instytucjom szkolnictwa wyższego skorzystanie z systemu odstępstw, wpisują się one w logikę szczególnej międzynarodowej współpracy między uniwersytetami i nie mogą zatem pozbawiać spójności rozpatrywanego uregulowania.
Po drugie, wspomniane przepisy nie wykraczają poza to, co jest niezbędne do osiągnięcia zamierzonego celu. Państwa członkowskie mogą zatem ustanowić co do zasady obowiązek używania ich języka urzędowego w ramach programów szkolnictwa wyższego, o ile w odniesieniu do takiego obowiązku istniałyby wyjątki, zapewniające możliwość używania w ramach studiów uniwersyteckich języka innego niż urzędowy. W niniejszym przypadku wyjątki takie, aby nie wykraczać poza to, co jest niezbędne w tym celu, powinny umożliwiać używanie innego języka niż język łotewski przynajmniej w odniesieniu do programów prowadzonych w ramach współpracy europejskiej lub międzynarodowej oraz związanych z kulturą i językami innymi niż łotewski.