62018CJ0385_RES
Zaak C‑385/18
Arriva Italia Srl e.a.
tegen
Ministero delle Infrastrutture e dei Trasporti
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Consiglio di Stato)
Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 19 december 2019
„Prejudiciële verwijzing – Staatssteun – Begrip – Openbare spoorwegonderneming in moeilijkheden – Steunmaatregelen – Toewijzing van financiële steun – Doel – Voortzetting van de activiteiten van de openbare spoorwegonderneming – Toewijzing aan en deelneming in het kapitaal van die openbare onderneming – Overdracht naar het kapitaal van een andere openbare onderneming – Criterium van de particuliere investeerder – Verplichting tot voorafgaande aanmelding van nieuwe steun”
Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Toekenning van een aan de staat toe te rekenen en met staatsmiddelen bekostigd voordeel – Bij wet verleende toestemming voor een overheidsuitgave ten gunste van een openbare onderneming in moeilijkheden – Daaronder begrepen – Geen onmiddellijke en zekere vrijmaking van overheidsmiddelen – Geen invloed
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punten 33‑41)
Steunmaatregelen van de staten – Ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten – Aantasting van de mededinging – Beoordelingscriteria – Steun die dat handelsverkeer ongunstig kan beïnvloeden en de mededinging kan vervalsen – Begrip
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punten 42‑45)
Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Beoordeling volgens het criterium van de particuliere investeerder – Staat als aandeelhouder van een onderneming – Toewijzing van een geldbedrag aan een openbare onderneming in moeilijkheden opdat deze haar activiteiten kan voortzetten – Staat die handelt als openbare macht – Onderscheid voor de toepassing van het criterium van de particuliere investeerder – Beoordelingscriteria
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punten 46‑51)
Steunmaatregelen van de staten – Ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten – Aantasting van de mededinging – Beoordelingscriteria – Steun die de openbare onderneming in moeilijkheden in staat stelt op de markt aanwezig te blijven – Steun die de mededingingsvoorwaarden kan vervalsen – Openbare onderneming die een wettelijk monopolie geniet dat niet alle potentiële concurrentie uitsluit – Geen invloed
(Art. 107, lid 1, VWEU; mededeling van de Commissie 2016/C 262/01, punten 188 en 219)
(zie punten 52‑61)
Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Verlening van een voordeel aan de begunstigden – Overdracht zonder financiële tegenprestatie van de deelneming in het kapitaal van een openbare onderneming in moeilijkheden aan een andere openbare onderneming – Vaststelling van de begunstigde – Criteria
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punt 64)
Mededinging – Toepassing van mededingingsregels – Gelijke behandeling van openbare en particuliere ondernemingen – Stelsel van openbare eigendom – Geen invloed
(Art. 106, lid 1, 107, lid 1, en 345 VWEU)
(zie punten 66, 67)
Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Beoordeling volgens het criterium van de particuliere investeerder – Staat als aandeelhouder van een onderneming – Overdracht zonder financiële tegenprestatie van de deelneming in het kapitaal van een openbare onderneming in moeilijkheden aan een andere openbare onderneming – Overdracht als tegenprestatie van de verplichting om de vermogenssituatie van de onderneming in moeilijkheden weer in evenwicht te brengen – Beoordelingscriteria
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punten 70‑75)
Steunmaatregelen van de staten – Steun verleend in strijd met de procedureregels van artikel 108, lid 3, VWEU – Verplichtingen van de nationale rechterlijke instanties – Verplichting om alle nodige gevolgen te verbinden aan die schending overeenkomstig het nationale recht – Verplichting om te gelasten dat de onrechtmatige steun wordt terugbetaald
(Art. 108, lid 3, VWEU)
(zie punten 81‑89, dictum 2)
Samenvatting
Maatregelen van een lidstaat die een in moeilijkheden verkerende openbare spoorwegonderneming in staat stellen op de markt aanwezig te blijven, zijn onderworpen aan de Unierechtelijke bepalingen inzake staatssteun
In het op 19 december 2019 gewezen prejudiciële arrest Arriva Italia e.a. (C‑385/18) heeft het Hof de toepassing verduidelijkt van de Unierechtelijke bepalingen inzake staatsteun op overheidsmaatregelen die zijn vastgesteld en ten uitvoer zijn gelegd om het hoofd te bieden aan de financiële moeilijkheden van een openbare spoorwegonderneming.
De bij de Consiglio di Stato (hoogste bestuursrechter, Italië) aanhangige zaak heeft betrekking op twee maatregelen die de Italiaanse Staat in 2015/2016 heeft vastgesteld als antwoord op de financiële moeilijkheden van een openbare beheerder van lokale spoorweginfrastructuur die tevens diensten van personenvervoer verleende. Ten eerste werd een overheidsfinanciering van 70 miljoen EUR toegestaan die bestemd was om de financiële behoeften van die beheerder te dekken (hierna: „financiële maatregel”) en ten tweede werd het kapitaal van de beheerder in moeilijkheden, dat voorheen uitsluitend in handen was van de staat, overgedragen aan de openbare groep die de nationale spoorweginfrastructuur exploiteert en passagiersvervoersdiensten verleent, zonder financiële tegenprestatie of openbare aanbesteding, maar met de verplichting voor die openbare groep om het financiële evenwicht van de betrokken beheerder te herstellen (hierna: „overdracht van aandelenkapitaal”).
Aan de Consiglio di Stato wordt gevraagd of de uitspraak houdende verwerping van het beroep van verschillende spoorwegondernemingen tegen het ministerieel besluit dat voorziet in de overdracht van het aandelenkapitaal, gegrond was. Volgens verzoekers is het besluit onrechtmatig omdat de twee maatregelen niet vooraf als staatssteun bij de Commissie zijn aangemeld.
In antwoord op de vraag van de Consiglio di Stato over de toepassing van de criteria op basis waarvan maatregelen als nationale steunmaatregelen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU kunnen worden aangemerkt, brengt het Hof in herinnering dat, wat de financiële maatregel betreft, moet worden aangenomen dat staatsmiddelen zijn gebruikt wanneer de begunstigde van de maatregel een recht heeft verkregen op het betrokken bedrag, zonder dat de betrokken middelen daadwerkelijk hoeven te zijn overgedragen. Volgens het Hof staat het echter aan de verwijzende rechter om de desbetreffende verificaties te verrichten. Bovendien heeft het Hof opgemerkt dat er in casu slechts dan geen sprake was van een selectief voordeel indien kon worden aangetoond dat de Italiaanse Staat in zijn hoedanigheid van aandeelhouder van de onderneming in moeilijkheden had gehandeld en daarbij de rentabiliteit van de financiële maatregel in aanmerking had genomen. Ten slotte heeft het Hof geoordeeld dat de handhaving van de begunstigde onderneming, die mogelijk werd gemaakt door de goedkeuring van de financiële maatregel, volstond om te kunnen spreken van een risico op concurrentievervalsing, ook al waren de activiteiten van de begunstigde onderneming in het verleden niet het voorwerp geweest van een openbare aanbesteding.
Wat in de tweede plaats de kwalificatie van de overdracht van het aandelenkapitaal betreft, heeft het Hof vastgesteld dat op basis van de precieze kenmerken ervan niet kon worden uitgesloten dat een dergelijke maatregel ten goede kon komen aan de openbare onderneming die de deelneming overdroeg, aan de in moeilijkheden verkerende beheerder of aan beide ondernemingen. Het Hof heeft verduidelijkt dat de naleving van de bij artikel 345 VWEU voorgeschreven eigendomsregelingen niet betekent dat de regelingen inzake openbare eigendom, en dus de wijzigingen zoals die welke voortvloeien uit de betrokken maatregel, van de staatssteunregels zijn vrijgesteld. Met betrekking tot de vraag of de overdracht van het aandelenkapitaal een selectief voordeel vormde, merkte het Hof op dat de Italiaanse Staat de rentabiliteit ervan niet had beoordeeld alvorens die overdracht uit te voeren. Uit het aan het Hof voorgelegde dossier is dus niet gebleken dat de begunstigde openbare onderneming overeenkomstig het criterium van de particuliere investeerder onder normale marktomstandigheden hetzelfde voordeel had kunnen verkrijgen als het voordeel dat haar met staatsmiddelen is toegekend, hetgeen echter door de verwijzende rechter dient te worden nagegaan.
Ten slotte heeft het Hof zich gebogen over de gevolgen van de kwalificatie als staatssteun, waarop de tweede vraag van de Consiglio di Stato betrekking had. In dit verband herinnert het Hof eraan dat, indien de betrokken maatregelen als staatssteun moeten worden aangemerkt, het aan de verwijzende rechter staat om alle gevolgen te verbinden aan het feit dat die maatregelen, in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU, niet bij de Commissie zijn aangemeld en derhalve onrechtmatig zijn.