62023CJ0119_RES
Zaak C‑119/23
Virgilijus Valančius
tegen
Lietuvos Republikos Vyriausybė
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Vilniaus apygardos administracinis teismas)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 29 juli 2024
„Prejudiciële verwijzing – Artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU – Artikel 254, tweede alinea, VWEU – Benoeming van de rechters van het Gerecht van de Europese Unie – Waarborgen voor onafhankelijkheid – Vereiste bekwaamheid om hoge rechterlijke ambten te bekleden – Nationale procedure tot voordracht van een kandidaat voor het ambt van rechter in het Gerecht van de Europese Unie – Groep van onafhankelijke deskundigen voor de beoordeling van de kandidaten – Ranglijst van de kandidaten die voldoen aan de vereisten van artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU en artikel 254, tweede alinea, VWEU – Voordracht van een kandidaat uit de ranglijst die niet het hoogst is gerangschikt – Advies van het in artikel 255 VWEU bedoelde comité over de geschiktheid van de kandidaten”
Prejudiciële vragen – Bevoegdheid van het Hof – Omvang – Procedure voor de benoeming van Unierechters – Nationale procedure tot voordracht van een kandidaat voor het ambt van rechter in het Gerecht van de Europese Unie – Verzoek om uitlegging van de in de Verdragen neergelegde vereisten voor de benoeming van rechters in het Gerecht – Daaronder begrepen
(Art. 19, lid 2, derde alinea, VEU; art. 254, tweede alinea, VWEU)
(Zie punten 28‑34)
Recht van de Europese Unie – Beginselen – Recht op daadwerkelijke rechtsbescherming – Beginsel van onafhankelijkheid van de rechters – Draagwijdte – Samenhang met het recht op een onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht
(Art. 2 en 19, lid 2, derde alinea, VEU)
(Zie punten 46‑50)
Hof van Justitie van de Europese Unie – Benoeming van rechters in het Gerecht van de Europese Unie – Vereisten van onafhankelijkheid en beroepsbekwaamheid als bedoeld in het Unierecht – Gevolgen voor de nationale procedures tot voordracht van kandidaten voor het ambt van rechter in het Gerecht – Nationale regeling die voorziet in de betrokkenheid bij de selectieprocedure van een groep onafhankelijke deskundigen om de kandidaten te beoordelen en een ranglijst op te stellen – Voorstel van de nationale regering om een kandidaat uit de ranglijst goed te keuren die niet het hoogst is gerangschikt – Toelaatbaarheid – Waarborgen voor de naleving van die vereisten
(Art. 19, lid 2, derde alinea, VEU; art. 254, tweede alinea, VWEU)
(Zie punten 53, 54, 56‑60, 62, 63, 65, 66 en dictum)
Samenvatting
De Grote kamer van het Hof beantwoordt de vraag van de Vilniaus apygardos administracinis teismas (bestuursrechter in eerste aanleg Vilnius, Litouwen) over de gevolgen van de Verdragsbepalingen betreffende de benoeming van rechters in het Gerecht van de Europese Unie (
1
) voor de nationale procedure tot voordracht van een kandidaat om dat ambt te bekleden.
In 2016 is Valančius benoemd tot rechter in het Gerecht. Na het verstrijken van zijn ambtstermijn in augustus 2019 is hij dat ambt blijven bekleden (
2
). In 2021 is een procedure vastgesteld met het oog op de selectie van een kandidaat voor het ambt van rechter bij het Gerecht (
3
). Overeenkomstig die procedure heeft een hoofdzakelijk uit onafhankelijke deskundigen bestaande werkgroep de kandidaten in afnemende volgorde gerangschikt op basis van de behaalde score. Valančius was de op de ranglijst hoogst gerangschikte kandidaat.
In 2022 heeft de Litouwse regering besloten om de op die ranglijst als tweede gerangschikte persoon als kandidaat voor het ambt van rechter in het Gerecht voor te dragen. Nadat het in artikel 255 VWEU bedoelde comité een ongunstig advies over die kandidaat had uitgebracht, heeft die regering de op die ranglijst als derde gerangschikte persoon als kandidaat voorgedragen. In 2023 is deze persoon benoemd tot rechter in het Gerecht.
Valančius heeft de rechtmatigheid van de door de Litouwse regering vastgestelde voordrachtbesluiten aangevochten bij de verwijzende rechter en daarbij met name verzocht om die regering te gelasten de voordrachtprocedure te heropenen en de naam van de op de ranglijst hoogst gerangschikte kandidaat voor te leggen.
In die omstandigheden heeft de verwijzende rechter het Hof verzocht om uitlegging van de Verdragsbepalingen betreffende de benoeming van de rechters in het Gerecht.
Beoordeling door het Hof
Wat betreft de bevoegdheid van het Hof om op het verzoek om een prejudiciële beslissing uitspraak te doen, heeft het Hof opgemerkt dat de procedure voor de benoeming van een rechter in het Gerecht volgens het Unierecht (
4
) uit drie fasen bestaat. In een eerste fase draagt de regering van de betrokken lidstaat een kandidaat voor het ambt van rechter in het Gerecht voor door die voordracht toe te zenden aan het secretariaat-generaal van de Raad. In een tweede fase dient het in artikel 255 VWEU bedoelde comité de lidstaten van advies over de geschiktheid van die kandidaat voor de uitoefening van het ambt van rechter in het Gerecht, gelet op de vereisten van artikel 254, tweede alinea, VWEU. In een derde fase, die volgt op de raadpleging van dat comité, benoemen de regeringen van de lidstaten, via hun vertegenwoordigers, die kandidaat tot rechter in het Gerecht bij een besluit dat in onderlinge overeenstemming op voorstel van de regering van de betrokken lidstaat wordt vastgesteld. Het door de regering van een lidstaat vastgestelde besluit tot voordracht van een kandidaat voor het ambt van rechter in het Gerecht vormt dus de eerste fase van de in artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU en artikel 254, tweede alinea, VWEU geregelde benoemingsprocedure en valt bijgevolg uit dien hoofde binnen de werkingssfeer van die bepalingen. De uitlegging van die bepalingen valt dan ook duidelijk binnen de prejudiciële bevoegdheid van het Hof.
Wat de inhoud van de voorgelegde prejudiciële vragen betreft, wijst het Hof erop dat het vereiste van onafhankelijkheid van de rechter een van de in artikel 2 VEU verankerde fundamentele waarden van de Unie en haar lidstaten concretiseert die de wezenlijke identiteit van de Unie als gemeenschappelijke rechtsorde bepalen en die zowel door de Unie als door de lidstaten moeten worden geëerbiedigd. Aangezien dit vereiste, dat twee aspecten kent, namelijk onafhankelijkheid in strikte zin en onpartijdigheid, onlosmakelijk verbonden is met de rechterlijke opdracht en artikel 19 VEU het rechterlijk toezicht op de eerbiediging van de rechtsorde van de Unie gezamenlijk toevertrouwt aan het Hof van Justitie van de Europese Unie en de nationale rechterlijke instanties, moet aan dit vereiste worden voldaan zowel op het niveau van de Unie, door onder meer de rechters in het Gerecht, als op het niveau van de lidstaten, door de nationale rechters.
Voorts herinnert het Hof eraan dat het vereiste van een vooraf bij wet ingesteld gerecht met name nauw verbonden is met het onafhankelijkheidsvereiste, in die zin dat beide vereisten strekken tot eerbiediging van de fundamentele beginselen van de rechtsstaat en de scheiding der machten, die essentieel zijn voor de rechtsstaat, waarvan de waarde wordt benadrukt in artikel 2 VEU. Het vereiste van een vooraf bij wet ingesteld gerecht strekt zich naar zijn aard mede uit tot de procedure voor de benoeming van de rechters, met dien verstande dat de onafhankelijkheid van een gerecht met name wordt afgemeten aan de wijze waarop de leden ervan zijn benoemd.
In dat verband moeten de materiële voorwaarden en de procedure voor de benoeming van de rechters in het Gerecht bij de justitiabelen elke legitieme twijfel kunnen wegnemen dat die rechters voldoen aan de in artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU en artikel 254, tweede alinea, VWEU neergelegde vereisten, die zowel zien op de „waarborgen voor onafhankelijkheid” als de „[bekwaamheid om] hoge rechterlijke ambten te bekleden”. Daartoe is het met name noodzakelijk dat de integriteit van de volledige procedure voor de benoeming van de rechters van het Gerecht, en dus van het resultaat daarvan, in elke fase van die procedure wordt gewaarborgd.
Wat allereerst de nationale fase van de voordracht van een kandidaat voor het ambt van rechter in het Gerecht betreft, merkt het Hof ten eerste op dat het, bij gebreke van specifieke Unierechtelijke bepalingen in dat verband, zaak is van de interne rechtsorde van elke lidstaat om de procedure voor de voordracht van een dergelijke kandidaat te regelen, voor zover die procedure bij de justitiabelen geen legitieme twijfel kan doen ontstaan over de naleving door de voorgedragen kandidaat van de vereisten van artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU en artikel 254, tweede alinea, VWEU. Dienaangaande is de omstandigheid dat vertegenwoordigers van de wetgevende of uitvoerende macht betrokken zijn bij de procedure voor de benoeming van rechters, op zich niet van dien aard dat dit bij de justitiabelen een dergelijke legitieme twijfel doet ontstaan. De betrokkenheid van onafhankelijke adviesorganen en een in het nationale recht opgenomen motiveringsplicht kunnen evenwel bijdragen tot een grotere objectiviteit van de benoemingsprocedure, doordat de beoordelingsbevoegdheid waarover de benoemende instelling kan beschikken wordt beperkt.
Ten tweede benadrukt het Hof met betrekking tot de materiële voorwaarden voor de selectie en de voordracht van kandidaten voor het ambt van rechter in het Gerecht dat de lidstaten, ofschoon zij voor de vaststelling van die voorwaarden over een ruime beoordelingsmarge beschikken, er niettemin voor moeten zorgen dat de voorgedragen kandidaten, ongeacht de daarvoor gekozen procedure, voldoen aan de vereisten van onafhankelijkheid en beroepsbekwaamheid als bedoeld in artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU en artikel 254, tweede alinea, VWEU.
Vervolgens wijst het Hof erop dat ook het in artikel 255 VWEU bedoelde comité bevoegd is om de geschiktheid van de door de lidstaten voor de uitoefening van het ambt van rechter in het Gerecht voorgedragen kandidaten te toetsen aan die vereisten. Voor de vaststelling van zijn advies over die geschiktheid moet dat comité immers nagaan of de voorgedragen kandidaat voldoet aan de vereisten van onafhankelijkheid en beroepsbekwaamheid waaraan overeenkomstig de Verdragen moet zijn voldaan om het ambt van rechter in het Gerecht te bekleden.
Dienaangaande preciseert het Hof dat het bestaan van een open, transparante en strikte selectieprocedure weliswaar een relevant element is bij de toetsing of de voorgedragen kandidaat aan die vereisten voldoet, maar dat het ontbreken van een dergelijke procedure als zodanig geen reden is om daarover twijfel te doen rijzen. Met het oog op die toetsing kan het in artikel 255 VWEU bedoelde comité de regering waarvan de voordracht afkomstig is verzoeken om aanvullende inlichtingen of andere gegevens die het noodzakelijk acht voor zijn beraadslagingen.
Ten slotte verklaart het Hof dat ook de regeringen van de lidstaten de opdracht hebben om via hun vertegenwoordigers de naleving van de vereisten van artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU en artikel 254, tweede alinea, VWEU te waarborgen wanneer zij, gelet op het advies van het in artikel 255 VWEU bedoelde comité, besluiten om de door een van die regeringen voorgedragen kandidaat te benoemen tot rechter in het Gerecht. Zodra die kandidaat benoemd is, wordt hij immers rechter van de Unie en vertegenwoordigt hij niet de lidstaat die hem heeft voorgedragen.
Gelet op deze overwegingen komt het Hof tot de slotsom dat wanneer een lidstaat een procedure heeft vastgesteld voor de selectie van kandidaten voor het ambt van rechter in het Gerecht, in het kader waarvan een hoofdzakelijk uit onafhankelijke deskundigen bestaande groep tot taak heeft die kandidaten te beoordelen, een ranglijst op te stellen van degenen onder hen die voldoen aan de vereisten van artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU en artikel 254, tweede alinea, VWEU en als aanbeveling aan te geven wie de hoogst gerangschikte kandidaat op die lijst is, het enkele feit dat de regering van die lidstaat heeft besloten om een kandidaat uit die lijst voor te dragen die niet het hoogst is gerangschikt, op zich niet volstaat om tot de vaststelling te komen dat die voordracht legitieme twijfel kan doen rijzen over de naleving van die vereisten door de voorgedragen kandidaat. Dat het in artikel 255 VWEU bedoelde comité een gunstig advies heeft uitgebracht over de door de nationale regering voorgedragen kandidaat die als derde op die ranglijst was gerangschikt, kan bovendien bevestigen dat het besluit van de regeringen van de lidstaten om die kandidaat te benoemen aan voornoemde vereisten voldoet.
(
1
)	Artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU en artikel 254, tweede alinea, VWEU.
(
2
)	Op grond van artikel 5, derde alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie.
(
3
)	Pretendento į Europos Sąjungos Bendrojo Teismo teisėjus atrankos tvarkos aprašas (regels betreffende de procedure voor de selectie van kandidaten voor het ambt van rechter in het Gerecht van de Europese Unie), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie, vastgesteld bij besluit nr. 1R-65 van de minister van Justitie van de Republiek Litouwen van 9 maart 2021.
(
4
)	Met name volgens artikel 19, lid 2, derde alinea, VEU, artikel 254, tweede alinea, VWEU en artikel 255 VWEU.