62019CJ0882_RES
Sprawa C‑882/19
Sumal, S.L.
przeciwko
Mercedes Benz Trucks España, S.L
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Audiencia Provincial de Barcelona (sąd okręgowy w Barcelonie, Hiszpania)]
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 6 października 2021 r.
Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Naprawienie szkody spowodowanej przez praktykę zakazaną na mocy art. 101 ust. 1 TFUE – Ustalenie podmiotów odpowiedzialnych za naprawienie szkody – Powództwo o naprawienie szkody skierowane przeciwko spółce zależnej spółki dominującej i wniesione po wydaniu decyzji stwierdzającej udział w kartelu jedynie spółki dominującej – Pojęcie „przedsiębiorstwa” – Pojęcie „jednostki gospodarczej”
Postępowanie sądowe – Wniosek o otwarcie na nowo ustnego etapu postępowania – Wniosek mający na celu umożliwienie stronom przedstawienia uwag w odpowiedzi na opinię rzecznika generalnego – Przesłanki otwarcia procedury na nowo
(art. 252 akapit 2 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 83)
(zob. pkt 16–22)
Pytania prejudycjalne – Dopuszczalność – Niezbędność orzeczenia w trybie prejudycjalnym oraz znaczenie zadanych pytań – Ocena przez sąd krajowy – Domniemanie związku ze sprawą zadanych pytań
(art. 267 TFUE)
(zob. pkt 26–29)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Bezpośrednia skuteczność – Prawo jednostek do żądania naprawienia wyrządzonej szkody – Ustalenie podmiotu mającego obowiązek naprawienia poniesionej szkody – Przedsiębiorstwo – Pojęcie – Jednostka gospodarcza – Przedsiębiorstwo składające się z kilku osób fizycznych lub prawnych – Odpowiedzialność solidarna między podmiotami tworzącymi przedsiębiorstwo w czasie trwania kartelu
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 32–44)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Bezpośrednia skuteczność – Prawo jednostek do żądania naprawienia wyrządzonej szkody – Ustalenie podmiotu mającego obowiązek naprawienia poniesionej szkody – Naruszenie będące przedmiotem decyzji Komisji ustanawiającej karę względem spółki dominującej – Powództwo o naprawienie szkody wniesione przeciwko spółce zależnej, której nie dotyczy owa decyzja – Dopuszczalność – Przesłanki
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 45–55, sentencja 1)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Bezpośrednia skuteczność – Prawo jednostek do żądania naprawienia wyrządzonej szkody – Zasady wykonania – Naruszenie będące przedmiotem decyzji Komisji ustanawiającej karę względem spółki dominującej – Powództwo o naprawienie szkody wniesione przeciwko spółce zależnej, której nie dotyczy owa decyzja – Funkcjonalne pojmowanie pojęcia przedsiębiorstwa – Poszanowanie prawa do obrony spółki zależnej – Zakres
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 53–60, sentencja 1)
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie nr 1215/2012 – Jurysdykcja szczególna – Jurysdykcja w przypadku odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – Miejsce, w którym szkoda się zmaterializowała – Powództwo mające na celu uzyskanie naprawienia szkody wynikającej z zarzucanego naruszenia prawa konkurencji Unii – Miejsce, w którym szkoda się urzeczywistniła – Miejsce rynku, na który miały wpływ zachowania antykonkurencyjne
(art. 101 TFUE; rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1215/2012, art. 7 ust. 2)
(zob. pkt 64–66)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Bezpośrednia skuteczność – Prawo jednostek do żądania naprawienia wyrządzonej szkody – Ustalenie podmiotu mającego obowiązek naprawienia poniesionej szkody – Przepisy krajowe ograniczające możliwość przypisania naruszającego prawo zachowania jednej spółki drugiej spółce do przypadków, gdy pierwsza z tych spółek kontroluje drugą – Niedopuszczalność
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 69, 75, sentencja 2)
Streszczenie
Poszkodowany w wyniku naruszenia prawa konkurencji Unii popełnionego przez spółkę dominującą może żądać od jej spółki zależnej naprawienia powstałej w związku z tym szkody. W tym celu będzie on musiał udowodnić, że obie spółki stanowiły jednostkę gospodarczą w chwili popełnienia naruszenia.
W latach 1997–1999 spółka Sumal SL nabyła dwie ciężarówki od Mercedes Benz Trucks España SL (zwanej dalej „MBTE”) będącą spółką zależną grupy Daimler, której spółką dominującą jest Daimler AG.
Decyzją z dnia 19 lipca 2016 r. (
1
). Komisja Europejska stwierdziła naruszenie przez Daimler AG przepisów prawa Unii zakazujących karteli (
2
) w zakresie, w jakim spółka ta zawarła w okresie od stycznia 1997 r. do stycznia 2011 r. porozumienia z czternastoma innymi europejskimi producentami samochodów ciężarowych dotyczące ustalania cen i podnoszenia cen brutto samochodów ciężarowych w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG).
W następstwie wydania tej decyzji Sumal wniósł przeciwko MBTE powództwo o odszkodowanie, żądając zapłaty kwoty 22204,35 EUR z tytułu szkód powstałych w związku z tym kartelem. Powództwo Sumal zostało jednak oddalone przez Juzgado de lo Mercantil n. 07 de Barcelona (sąd gospodarczy nr 7 w Barcelonie, Hiszpania) ze względu na to, że decyzja Komisji nie dotyczyła MBTE.
Sumal wniósł apelację od tego wyroku do Audiencia Provincial de Barcelona (sądu okręgowego w Barcelonie, Hiszpania). W tym kontekście sąd ten zastanawia się, czy – a jeśli tak, to na jakich warunkach – powództwo o odszkodowanie może być skierowane przeciwko spółce zależnej w następstwie decyzji Komisji stwierdzającej praktyki antykonkurencyjne jej spółki dominującej. W związku z tym sąd ten postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie tej kwestii.
W wyroku wydanym w składzie wielkiej izby Trybunał określa warunki, na jakich poszkodowani w wyniku praktyk antykonkurencyjnych stosowanych przez spółkę ukaraną przez Komisję mają prawo dochodzić, w ramach powództw o odszkodowanie wniesionych do sądów krajowych, roszczeń opartych na odpowiedzialności cywilnej spółek zależnych ukaranej spółki, których nie dotyczy decyzja Komisji.
Ocena Trybunału
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem każda osoba ma prawo żądać od „przedsiębiorstw”, które uczestniczyły w kartelu lub w praktykach zakazanych na mocy art. 101 TFUE, naprawienia szkody wyrządzonej przez te praktyki antykonkurencyjne. Nawet jeśli takie powództwa o odszkodowanie są wnoszone do sądów krajowych, określenie podmiotu zobowiązanego do naprawienia wyrządzonej szkody jest bezpośrednio regulowane przez prawo Unii.
Zważywszy, że owe powództwa o odszkodowanie stanowią integralną część systemu wdrażania reguł konkurencji Unii, w równym stopniu jak ich wdrażanie przez organy władzy publicznej, pojęcie „przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 101 TFUE nie może mieć innego znaczenia w kontekście nakładania przez Komisję grzywien na „przedsiębiorstwa” („public enforcement”) i w ramach powództw o odszkodowanie wnoszonych przeciwko tym „przedsiębiorstwom” przed sądami krajowymi („private enforcement”).
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału pojęcie „przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 101 TFUE obejmuje zaś każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą, niezależnie od jego statusu prawnego oraz sposobu finansowania, i oznacza jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych.
Jeżeli zostanie ustalone, że spółka należąca do takiej jednostki gospodarczej naruszyła art. 101 ust. 1 TFUE, w związku z czym „przedsiębiorstwo”, którego jest częścią, popełniło naruszenie tego postanowienia, pojęcie „przedsiębiorstwa”, a przez to pojęcie „jednostki gospodarczej”, prowadzą z mocy prawa do odpowiedzialności solidarnej między podmiotami tworzącymi jednostkę gospodarczą w chwili popełnienia naruszenia.
W tym względzie Trybunał wskazuje ponadto, że pojęcie „przedsiębiorstwa” użyte w art. 101 TFUE jest pojęciem funkcjonalnym, w związku z czym jednostka gospodarcza, która je tworzy, powinna być identyfikowana z punktu widzenia przedmiotu danego porozumienia.
Tak więc w sytuacji gdy istnienie naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE zostało stwierdzone u spółki dominującej, poszkodowany w związku z tym naruszeniem ma prawo dążyć do pociągnięcia do odpowiedzialności cywilnej spółki zależnej tej spółki dominującej pod warunkiem, że poszkodowany wykaże, iż ze względu na, po pierwsze, powiązania gospodarcze, organizacyjne i prawne łączące te dwa podmioty prawne, a po drugie, istnienie rzeczywistego związku pomiędzy działalnością gospodarczą tej spółki zależnej a przedmiotem naruszenia, w związku z którym stwierdzono odpowiedzialność spółki dominującej, owa spółka zależna tworzy wraz z jej spółką dominującą jednostkę gospodarczą.
Wynika z tego, że w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, aby móc wnieść powództwo o odszkodowanie przeciwko MBTE jako spółce zależnej Daimler AG, Sumal powinien co do zasady wykazać, że porozumienie antykonkurencyjne zawarte przez Daimler AG dotyczy tych samych produktów, co towary sprzedawane przez MBTE. W ten sposób Sumal dowiódłby, że to właśnie jednostka gospodarcza, do której należy MBTE wraz ze spółką dominującą, stanowi przedsiębiorstwo, które popełniło naruszenie stwierdzone przez Komisję na podstawie art. 101 ust. 1 TFUE.
Jednakże w ramach takiego powództwa o odszkodowanie wniesionego przeciwko spółce zależnej spółki dominującej, w przypadku której stwierdzono naruszenie art. 101 TFUE, spółka zależna musi dysponować przed danym sądem krajowym wszystkimi środkami koniecznymi do skutecznego wykonania prawa do obrony, w szczególności, aby móc zakwestionować jej przynależność do tego samego przedsiębiorstwa co jej spółka dominująca.
Niemniej jednak, gdy powództwo o odszkodowanie opiera się, jak w niniejszej sprawie, na stwierdzeniu przez Komisję naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE w decyzji skierowanej do spółki dominującej pozwanej spółki zależnej, ta ostatnia nie może kwestionować przed sądem krajowym istnienia naruszenia stwierdzonego w ten sposób przez Komisję. Zgodnie bowiem z art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 (
3
) sądy krajowe nie mogą wydawać orzeczeń sprzecznych z decyzją wydaną przez Komisję.
Natomiast w przypadku gdy Komisja nie stwierdziła w decyzji wydanej na podstawie art. 101 TFUE żadnego zachowania spółki dominującej noszącego znamiona naruszenia, spółka zależna ma oczywiście prawo do zakwestionowania nie tylko jej przynależności do tego samego „przedsiębiorstwa”, co jej spółka dominująca, ale również istnienia naruszenia zarzucanego spółce dominującej.
W tym względzie Trybunał wyjaśnia ponadto, że możliwość stwierdzenia przez sąd krajowy ewentualnej odpowiedzialności spółki zależnej za wyrządzone szkody nie jest wyłączona z tego tylko powodu, że w danym przypadku Komisja nie wydała żadnej decyzji lub że w decyzji, w której stwierdziła naruszenie, nie nałożono na tę spółkę sankcji administracyjnej.
W związku z tym art. 101 ust. 1 TFUE stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, które przewidują możliwość przypisania odpowiedzialności za zachowanie jednej spółki innej spółce wyłącznie w przypadku, gdy druga z tych spółek sprawuje kontrolę nad pierwszą z nich.
(
1
)	Decyzja C(2016) 4673 final dotycząca postępowania przewidzianego w art. 101 [TFUE] oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa AT.39824 - Samochody ciężarowe), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 6 kwietnia 2017 r. (Dz.U. 2017, C 108, s. 6).
(
2
)	Artykuł 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG.
(
3
)	Rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).