Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ATHANASIOSA RANTOSA
przedstawiona w dniu 10 lipca 2025 r.(1)
Sprawy połączone C‑722/23 [Rugu] i C‑91/24 [Aucroix](i)
AR
przy udziale
Procureur général
(C‑722/23)
i
Procureur général de Mons
przeciwko
HL (C‑91/24
[wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Belgia)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Europejski nakaz aresztowania – Decyzja ramowa
2002/584/WSiSW – Artykuł 1 ust. 3 – Procedury przekazywania osób między państwami członkowskimi – Podstawy odmowy wykonania – Poszanowanie praw podstawowych – Warunki pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim – Artykuł 4
pkt 6 – Podstawy fakultatywnej odmowy – Cel resocjalizacji – Obywatel państwa członkowskiego zamieszkujący na terytorium wykonującego nakaz państwa członkowskiego – Zwalczanie bezkarności – Uznawanie wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności w celu wykonania tych wyroków w innym państwie członkowskim – Decyzja ramowa
2008/909/WSiSW – Artykuł 25 – Wykonanie kary w kontekście art. 4 pkt 6 decyzji ramowej
2002/584 – Zgoda wykonującego nakaz państwa członkowskiego
I.      Wprowadzenie
1.        Rumuńskie i greckie organy sądowe wydały europejskie nakazy aresztowania (zwane dalej „ENA”), odpowiednio, wobec AR, obywatela rumuńskiego, i HL, obywatela belgijskiego, obydwu zamieszkałych w Belgii, w celu wykonania kar pozbawienia wolności. Rozpoznające sprawę belgijskie sądy apelacyjne odmówiły wykonania ENA, uzasadniając to tym, że w przypadku przekazania tych osób warunki pozbawienia wolności w wydających nakazy państwach członkowskich naraziłyby AR i HL na ryzyko naruszenia ich praw podstawowych.
2.        W
tym kontekście Cour de cassation (sąd kasacyjny, Belgia) kieruje do Trybunału pytanie, czy w sytuacji gdy sądy państwa członkowskiego odmawiają wykonania ENA na podstawie art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584/WSiSW(2), sądy te mogą zastosować podstawę fakultatywnej odmowy wykonania przewidzianą w art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej,
czy też mają obowiązek jej zastosowania w celu wykonania orzeczonej kary w wykonującym nakaz państwie członkowskim, gdy zainteresowane osoby są obywatelami tego państwa członkowskiego lub w nim zamieszkują.
3.        Niniejsze sprawy połączone wpisują się w kontekst orzeczniczy zainicjowany wyrokiem Aranyosi i Căldăraru(3), w którym Trybunał po raz pierwszy orzekł zasadniczo, że jeżeli w wyjątkowych okolicznościach wykonujący nakaz organ sądowy dojdzie do wniosku, że po pierwsze, istnieją poważne i sprawdzone podstawy, aby uznać, iż w przypadku przekazania do wydającego nakaz państwa członkowskiego osoba, której dotyczy nakaz, będzie narażona na niebezpieczeństwo naruszenia jej praw podstawowych, a po drugie, że niebezpieczeństwa tego nie można wykluczyć w rozsądnym terminie, ten organ sądowy nie może uwzględnić ENA stosownie do art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 interpretowanego w świetle art. 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). W sprawach tych występuje zatem nierozstrzygnięte dotychczas zagadnienie dotyczące skutków odmowy wykonania ENA ze względu na warunki pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim w odniesieniu do sytuacji zainteresowanych osób, a mianowicie zagadnienie, czy wykonujący nakaz organ sądowy powinien zwolnić takie osoby, czy też – aby nie dopuścić do ich bezkarności – może lub powinien orzec wykonanie kary na terytorium wykonującego nakaz państwa członkowskiego na podstawie art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej, gdy spełnione są przesłanki przewidziane w tym przepisie.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
1.      Decyzja ramowa 2002/584
4.        Zgodnie z motywami 5, 6 i 12 decyzji ramowej 2002/584:
„(5)      Cel Unii [Europejskiej], jakim jest ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, prowadzi do zniesienia ekstradycji między państwami członkowskimi i zastąpienia jej systemem przekazywania osób między organami sądowymi. W dalszej perspektywie wprowadzenie nowego, uproszczonego systemu przekazywania osób skazanych bądź podejrzanych, w celach wykonania wyroku lub wszczęcia postępowania prowadzącego do wydania wyroku [lub ścigania] w sprawach karnych, stwarza możliwość usunięcia [umożliwia wyeliminowanie] złożoności obecnych procedur ekstradycyjnych i związanej z nimi możliwości [związanego z nimi ryzyka] przewlekania postępowania. Dominująca do dziś między państwami członkowskimi tradycyjna współpraca w zakresie wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości powinna zostać zastąpiona przez system swobodnego przepływu orzecznictwa sądowego w sprawach karnych, obejmujący zarówno decyzje prawomocne, jak i nieprawomocne [Dominująca do dziś między państwami członkowskimi tradycyjna współpraca powinna zostać zastąpiona przez system swobodnego przepływu w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości orzeczeń w sprawach karnych, obejmujący zarówno orzeczenia wydane w toku postępowania, jak i kończące postępowanie].
(6)      [ENA] przewidziany w niniejszej decyzji ramowej stanowi pierwszy konkretny środek w dziedzinie prawa karnego wprowadzający [w życie] zasadę wzajemnego uznawania, którą Rada Europejska określ[ił]a jako »kamień węgielny« współpracy sądowej.
[…]
(12)      Niniejsza decyzja ramowa respektuje prawa podstawowe i przestrzega zasad uznanych w art. 6 [TUE] oraz tych, które znajdują odbicie [zasad odzwierciedlonych] w [Karcie], w szczególności w jej rozdziale VI. […]”.
5.        Artykuł 1 tej decyzji ramowej, zatytułowany „Definicja [ENA] i zobowiązania do jego  wykonania”, stanowi:
„1.      [ENA] stanowi decyzję sądową wydaną [orzeczenie sądowe wydane] przez państwo członkowskie w celu aresztowania [zatrzymania] i przekazania przez inne państwo członkowskie osoby, której dotyczy wniosek [nakaz], w celu przeprowadzenia postępowania karnego lub wykonania kary pozbawienia wolności bądź środka zabezpieczającego [polegającego na pozbawieniu wolności].
2.      Państwa członkowskie wykonują każdy [ENA] w oparciu o zasadę wzajemnego uznawania i zgodnie z przepisami niniejszej decyzji ramowej.
3.      Niniejsza decyzja ramowa nie skutkuje modyfikacją obowiązku poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa zawartych w art. 6 [TUE]”.
6.        Artykuł 3 tej decyzji ramowej, zatytułowany „Obligatoryjna odmowa [Podstawy obligatoryjnej odmowy] wykonania [ENA]”, stanowi:
„Właściwy sądowy organ państwa członkowskiego wykonującego [ENA] (zwany dalej »wykonującym nakaz organem sądowym«) odmawia wykonania [ENA] w następujących przypadkach:
1)      jeśli przestępstwo będące podstawą nakazu aresztowania jest objęte amnestią w wykonującym nakaz państwie członkowskim, w przypadku gdy przestępstwo to podlega jurysdykcji państwa z mocy jego prawa karnego;
2)      jeśli wykonujący nakaz organ sądowy zostaje poinformowany [jeśli z informacji, jakie posiada wykonujący nakaz organ sądowy, wynika], że w stosunku do osoby, której dotyczy wniosek [nakaz], zapadło w związku z popełnieniem tych samych czynów prawomocne orzeczenie [zapadł w związku z popełnieniem tych samych czynów prawomocny wyrok] w państwie członkowskim, z zastrzeżeniem, że jeśli została orzeczona kara, to została ona [z zastrzeżeniem, w przypadku skazania, że kara została] wykonana lub jest wykonywana, lub też nie może być dłużej wykonywana [już wykonana] w świetle prawa państwa członkowskiego, w którym nastąpiło skazanie;
3)      jeśli w świetle prawa państwa wykonującego nakaz osoba podlegająca [ENA] z uwagi na jej wiek nie może być pociągnięta do odpowiedzialności karnej za czyny stanowiące podstawę wydania nakazu aresztowania”.
7.        Artykuł 4 wspomnianej decyzji ramowej, zatytułowany „Fakultatywna odmowa [Podstawy fakultatywnej odmowy] wykonania [ENA]”, stanowi w pkt 6:
„Wykonujący nakaz organ sądowy może odmówić wykonania [ENA]:
[…]
6)      jeśli [ENA] został wydany w celu wykonania kary pozbawienia wolności lub środka zabezpieczającego
[polegającego na pozbawieniu wolności], a osoba, której dotyczy wniosek, jest obywatelem wykonującego nakaz państwa członkowskiego lub w tym państwie stale przebywa [a osoba, której dotyczy nakaz, przebywa w wykonującym nakaz państwie członkowskim, jest jego obywatelem lub ma w nim miejsce zamieszkania], a państwo to zobowiązuje się wykonać karę pozbawienia wolności lub środek zabezpieczający [polegający na pozbawieniu wolności] zgodnie z jego prawem krajowym”.
8.        Artykuł 4a
decyzji ramowej 2002/584 dotyczy orzeczeń wydanych w wyniku rozprawy, na której dana osoba nie stawiła się osobiście.
2.      Decyzja ramowa 2008/909/WSiSW
9.        Motywy 9 i 12 decyzji ramowej 2008/909/WSiSW(4) mają następujące brzmienie:
(9)      Wykonanie kary w państwie wykonującym powinno zwiększać szansę na resocjalizację osoby skazanej. Chcąc się upewnić, że wykonanie kary przez państwo wykonujące ułatwi resocjalizację osoby skazanej, właściwy organ państwa wydającego powinien uwzględnić takie czynniki, jak na przykład więzi osoby skazanej z państwem wykonującym oraz to, czy traktuje ona to państwo jako miejsce, z którym łączą ją więzi rodzinne, językowe, kulturowe, społeczne, gospodarcze lub innego rodzaju.
[…]
(12)      Niniejsza decyzja ramowa powinna być stosowana odpowiednio również do wykonywania kar w przypadkach objętych art. 4 ust.
[pkt] 6 i art. 5 ust.
[pkt] 3 decyzji ramowej [2002/584]. Oznacza to między innymi, że bez uszczerbku dla przywołanej decyzji ramowej państwo wykonujące może sprawdzić, czy istnieją podstawy odmowy uznania i odmowy wykonania określone w art. 9 niniejszej decyzji ramowej, sprawdzając między innymi podwójną karalność, o ile złożyło ono oświadczenie na podstawie art. 7 ust. 4 niniejszej decyzji ramowej, jako warunek uznania i wykonania wyroku w celu stwierdzenia, czy należy wydać daną osobę, czy też wykonać karę w przypadkach objętych art. 4 ust. [pkt] 6 decyzji ramowej [2002/584]”.
10.      Artykuł 3 decyzji ramowej 2008/909, zatytułowany „Cel i zakres stosowania”, stanowi w ust. 1 i 2:
„1.      Celem niniejszej decyzji ramowej jest określenie zasad, zgodnie z którymi państwo członkowskie, aby ułatwić resocjalizację osoby skazanej, uznaje wyrok i wykonuje karę.
2.      Niniejsza decyzja ramowa ma zastosowanie w przypadkach, gdy osoba skazana znajduje się w państwie wydającym lub w państwie wykonującym”.
11.      Artykuł 4 tej decyzji ramowej, zatytułowany „Kryteria mające zastosowanie do przekazywania wyroku i zaświadczenia do innego państwa członkowskiego”, stanowi:
„1.      W sytuacji gdy osoba skazana przebywa w państwie wydającym lub państwie wykonującym i pod warunkiem że osoba ta wyraziła zgodę, jeśli jest to wymagane zgodnie z art. 6, wyrok wraz z zaświadczeniem, którego standardowy formularz określono w załączniku I, może być przekazany do jednego z następujących państw członkowskich:
a)      państwa członkowskiego, którego osoba skazana jest obywatelem i w którym mieszka; lub
b)      państwa członkowskiego, którego osoba skazana jest obywatelem, ale w którym nie mieszka, i do którego będzie deportowana po zwolnieniu jej z wykonania kary […]; lub
c)      państwa członkowskiego innego niż państwo członkowskie, o którym mowa w lit. a) lub b), którego właściwy organ wyrazi zgodę na przekazanie do tego państwa członkowskiego wyroku i zaświadczenia.
2.      Przekazanie wyroku i zaświadczenia może nastąpić, jeżeli właściwy organ państwa wydającego – w odpowiednich przypadkach po konsultacjach między właściwymi organami państwa wydającego i państwa wykonującego – uzyskał pewność, że wykonanie kary przez państwo wykonujące będzie miało na celu ułatwienie resocjalizacji osoby skazanej.
3.      Przed przekazaniem wyroku i zaświadczenia właściwy organ państwa wydającego może za pomocą wszelkich odpowiednich środków przeprowadzić konsultacje z właściwym organem państwa wykonującego. Konsultacje są obowiązkowe w przypadkach, o których mowa w ust. 1 lit. c). W tych przypadkach właściwy organ państwa wykonującego niezwłocznie informuje państwo wydające czy wyraża zgodę na przekazanie wyroku.
[…]
5.      Państwo wykonujące może z własnej inicjatywy wystąpić z wnioskiem do państwa wydającego o przekazanie wyroku wraz z zaświadczeniem. […] Wnioski złożone zgodnie z niniejszym ustępem nie skutkują obowiązkiem przekazania wyroku wraz z zaświadczeniem przez państwo wydające.
6.      W ramach wprowadzania w życie niniejszej decyzji ramowej państwa członkowskie przyjmują środki, które w szczególności uwzględniają cel, jakim jest ułatwienie resocjalizacji osoby skazanej, stanowiącej podstawę dla właściwych organów do podjęcia decyzji o ewentualnym wydaniu zgody na przekazanie wyroku i zaświadczenia w przypadkach, do których odnosi się ust. 1 lit. c).
[…]”.
12.      Artykuł 8 tej samej decyzji ramowej, zatytułowany „Uznanie wyroku i wykonanie kary”, stanowi:
„1.      Właściwy organ państwa wykonującego uznaje wyrok, który został przekazany zgodnie z art. 4, jak również z procedurą przewidzianą w art. 5, oraz niezwłocznie podejmuje wszelkie niezbędne środki w celu wykonania kary, chyba że właściwy organ postanowi powołać się na jedną z podstaw odmowy uznania i wykonania przewidzianych w art. 9.
2.      Jeżeli kara ze względu na jej czas trwania jest niezgodna z prawem państwa wykonującego, właściwy organ tego państwa może podjąć decyzję o dostosowaniu kary jedynie w przypadku, gdy kara ta przekracza maksymalny wymiar kary przewidziany za podobne przestępstwa w prawie krajowym tego państwa. Dostosowana kara nie jest łagodniejsza niż maksymalny wymiar kary przewidziany za podobne przestępstwa w prawie państwa wykonującego.
3.      Jeżeli kara ze względu na jej rodzaj jest niezgodna z prawem państwa wykonującego, właściwy organ państwa wykonującego może dostosować ją do rodzaju kary lub środka przewidzianego za podobne przestępstwa zgodnie z prawem tego państwa. Taki rodzaj kary lub środka odpowiada możliwie najściślej karze orzeczonej w państwie wydającym, która nie może zostać zastąpiona karą pieniężną.
4.      Dostosowanie kary nie może spowodować zaostrzenia kary orzeczonej w państwie wydającym pod względem rodzaju lub czasu trwania”.
13.      Artykuł 25
tej samej decyzji ramowej, zatytułowany „Wykonywanie kar w następstwie [ENA]”, ma następujące brzmienie:
„Bez uszczerbku dla decyzji ramowej [2002/584] przepisy niniejszej decyzji ramowej mają odpowiednio zastosowanie w zakresie, w jakim są zgodne z przepisami tej decyzji ramowej, do wykonywania kar, w przypadku gdy państwo członkowskie rozpocznie wykonywanie kary [zobowiązuje się wykonać karę] w sprawach objętych art. 4 ust.
[pkt] 6 tej decyzji ramowej lub gdy działając na mocy art. 5 ust.
[pkt] 3 tej decyzji ramowej, postawiło ono warunek, że dana osoba musi wrócić, aby odbyć karę w danym państwie członkowskim, dzięki czemu nie uniknie ona kary”.
B.      Prawo belgijskie
14.      Loi relative au mandat d’arrêt européen, du 19 décembre 2003 (ustawa o europejskim nakazie aresztowania
z dnia 19 grudnia 2003 r., zwana dalej „ustawą z dnia 19 grudnia 2003 r.”)(5) stanowi w art. 4:
„Wykonania [ENA] odmawia się w następujących wypadkach:
[…]
5°      jeżeli istnieją poważne powody, by uznać, że wykonanie [ENA] mogłoby doprowadzić do naruszenia praw podstawowych zainteresowanej osoby, ustanowionych w art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej”.
15.      Zgodnie z art. 6 pkt 4 tej ustawy:
„Wykonania można odmówić w następujących wypadkach:
[…]
4°      jeżeli [ENA] został wydany w celu wykonania kary lub środka zabezpieczającego, a osoba, której dotyczy nakaz, jest obywatelem Belgii lub ma w tym państwie miejsce zamieszania, zaś właściwe organy belgijskie zobowiązują się wykonać tę karę pozbawienia wolności lub ten środek zabezpieczający zgodnie z prawem belgijskim”.
III. Spory w postępowaniach głównych, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
A.      Sprawa C‑722/23
16.      W
dniu 1 sierpnia 2023 r. wobec AR, który jest obywatelem rumuńskim zamieszkałym w Belgii, rumuński organ sądowy wydał ENA w celu wykonania kary czterech lat pozbawienia wolności. Chambre du conseil du tribunal de première instance francophone de Bruxelles (izba posiedzeń niejawnych francuskojęzycznego sądu pierwszej instancji w Brukseli, Belgia), w oparciu o art. 4 pkt 5° ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r., wydała postanowienie o odmowie wykonania tego ENA, uzasadniając to tym, że warunki pozbawienia wolności w Rumunii naraziłyby AR na ryzyko naruszenia jego praw podstawowych, w szczególności praw, o których mowa w art. 3 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”)(6).
17.      Wyrokiem z dnia 30 października 2023 r. chambre des mises en accusation de la cour d’appel de Bruxelles (izba oskarżeń sądu apelacyjnego w Brukseli, Belgia), na skutek apelacji prokuratury, utrzymała w mocy to postanowienie, ale wskazała przy tym, że kara pozbawienia wolności w wymiarze czterech lat „będzie mogła zostać wykonana w Belgii” zgodnie z treścią art. 6 pkt 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r., jako że ryzyko naruszenia praw podstawowych AR dotyczy warunków wykonania orzeczonej kary w Rumunii, a nie postępowania, które doprowadziło do jego skazania, lub samej kary.
18.      AR wniósł kasację od tego wyroku do Cour de cassation (sądu kasacyjnego), który jest sądem odsyłającym, podnosząc zarzut naruszenia art. 25 decyzji ramowej 2008/909, art. 4 pkt 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r. i art. 38 § 1 loi du 15 mai 2012 relative à l’application du principe de reconnaissance mutuelle aux peines ou mesures privatives de liberté prononcées dans un État membre de l’Union européenne (ustawy o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności wydanych w państwie członkowskim Unii Europejskiej)(7). AR podniósł w tym względzie, że po stwierdzeniu, iż zastosowanie ma podstawa obligatoryjnej odmowy wykonania ENA przewidziana w art. 4 pkt 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r., sąd apelacyjny nie mógł ani zastosować skutków podstawy fakultatywnej odmowy, o której mowa w art. 6 pkt 4 tej ustawy, ani,
ponieważ AR zamieszkuje w Belgii, orzec wykonania w tym państwie członkowskim kary pozbawienia wolności
wymierzonej mu w Rumunii.
19.      W
tych okolicznościach sąd odsyłający wskazuje, że z wyroku Openbaar Ministerie (Niezależność wydającego nakaz organu sądowego)(8) wynika, iż celem mechanizmu ENA jest w szczególności niedopuszczenie do sytuacji, w której osoba ścigana znajdująca się na terytorium innego państwa członkowskiego niż państwo, w którym miała popełnić przestępstwo, pozostałaby bezkarna. Sąd ten odnosi się również od wyroku Popławski
I(9), w którym Trybunał orzekł, że w przypadku odmowy wykonania ENA wydanego w celu przekazania osoby, wobec której w wydającym nakaz państwie członkowskim wydano prawomocny wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności, sam wykonujący nakaz organ sądowy ma obowiązek zapewnienia rzeczywistego wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec tej osoby.
20.      Zdaniem sądu odsyłającego zarzut podniesiony przez AR dotyczy zagadnienia, czy w sytuacji, w której sądy państwa członkowskiego wykonującego ENA stwierdziły, że przekazanie osoby, której dotyczy nakaz, państwu członkowskiemu wydającemu ten nakaz rodzi ryzyko naruszenia praw podstawowych tej osoby i że ryzyka tego nie da się wykluczyć w rozsądnym terminie, a tym samym są one w obowiązku odmówić wykonania tego ENA, sądy te mogą mimo to – aby nie dopuścić do sytuacji, w której osoba, której dotyczy nakaz, znajdująca się na terytorium innego państwa członkowskiego niż państwo, w którym miała popełnić przestępstwo, pozostałaby bezkarna –
orzec zgodnie z przepisem, który stanowi transpozycję art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584
do porządku krajowego, wykonanie w wykonującym ENA państwie członkowskim kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec tej osoby w państwie wydającym ENA, której to kary dotyczy wspomniany ENA. Sąd odsyłający zastanawia się zatem, czy ustalenie, że zachodzi podstawa obligatoryjnej odmowy wykonania ENA, stoi na przeszkodzie temu, aby zastosować skutki podstawy fakultatywnej odmowy, o której mowa w art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej. Sąd ten wyjaśnia, że w odróżnieniu do sprawy, w której zapadł wyrok Popławski I, dla niniejszej sprawy charakterystyczna jest okoliczność, że osoba, której dotyczy nakaz, zamieszkuje w wykonującym państwie członkowskim oraz że należy zastosować podstawę obligatoryjnej odmowy wykonania wskazaną w art. 4 pkt 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r.
21.      W
tych okolicznościach Cour de cassation (sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy w sytuacji, w której sądy państwa wykonującego [ENA] stwierdziły, że w przypadku przekazania osoby, której dotyczy nakaz, państwu wydającemu ten nakaz istnieje ryzyko naruszenia praw podstawowych tej osoby związanego z wykonaniem kary orzeczonej za granicą, a zatem należy odmówić wykonania [ENA], art. 4 pkt 6 decyzji ramowej [2002/584] zezwala tym sądom państwa członkowskiego wykonującego nakaz, które stwierdzą, że osoba, której dotyczy nakaz, zamieszkuje w tym państwie, na uznanie, że zgodnie z przepisem transponującym art. 4 pkt 6 [tej] decyzji ramowej do krajowego porządku prawnego karę pozbawienia wolności orzeczoną w państwie wydającym [ENA], a która jest wskazana w tym nakazie, należy wykonać w państwie wykonującym [ENA]?”.
22.      Sąd odsyłający wniósł o rozpoznanie sprawy C‑722/23 w pilnym trybie prejudycjalnym przewidzianym w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem. W dniu 6 grudnia 2023 r. pierwsza izba Trybunału zdecydowała, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po wysłuchaniu rzecznika generalnego, nie uwzględnić tego wniosku.
B.      Sprawa C‑91/24
23.      W
dniu 9 marca 2016 r. wobec HL, który jest obywatelem belgijskim zamieszkałym w Belgii, grecki organ sądowy wydał ENA w celu wykonania kary pięciu lat pozbawienia wolności.
24.      Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2024 r. chambre des mises en accusation de la cour d’appel de Mons (izba oskarżeń sądu apelacyjnego w Mons, Belgia) odmówiła wykonania tego ENA na podstawie art. 4 pkt 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r., przy czym jako powód odmowy wskazano, że zaburzenia psychiczne HL w połączeniu z warunkami pozbawienia wolności w państwie członkowskim wydającym nakaz nie dają możliwości przestrzegania gwarancji przewidzianych w art. 3 i 5(10) EKPC, ponieważ HL byłby narażony na ryzyko odbycia kary pozbawienia wolności w przeludnionym zakładzie karnym, w którym nie mógłby korzystać z opieki odpowiedniej do jego stanu zdrowia.
25.      Procureur général (prokurator generalny) przy cour d’appel de Mons (sądzie apelacyjnym w Mons) wniósł kasację od tego wyroku do Cour de cassation (sądu kasacyjnego), który jest sądem odsyłającym, podnosząc, że po odmowie wykonania tego ENA z powodu warunków wykonywania kary pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim izba ta powinna była rozważyć zastosowanie podstawy fakultatywnej odmowy wykonania, wskazanej w art. 6 pkt 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r. Podniósł on w tym względzie, że ów przepis ma na celu niedopuszczenie do sytuacji, w której osoba, której dotyczy odmowa wykonania nakazu, pozostałaby bezkarna.
26.      Sąd odsyłający, zasadniczo z tych samych powodów co przedstawione w postanowieniu odsyłającym w sprawie C‑722/23, zastanawia się, czy w sytuacji gdy sąd państwa członkowskiego wykonującego ENA stwierdził, że w przypadku przekazania osoby, której dotyczy nakaz, do wydającego nakaz państwa członkowskiego zachodzi ryzyko naruszenia praw podstawowych tej osoby, art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584 – aby nie dopuścić do sytuacji, w której osoba posiadająca obywatelstwo państwa członkowskiego wykonującego nakaz lub w nim zamieszkująca pozostałaby bezkarna – nakłada na ten sąd obowiązek zbadania, czy nie należy orzec, zgodnie z tym przepisem, wykonania w tym państwie członkowskim objętej ENA kary pozbawienia wolności wymierzonej tej osobie w wydającym nakaz państwie członkowskim.
27.      W
tych okolicznościach Cour de cassation (sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy w sytuacji, gdy sądy państwa członkowskiego wykonującego [ENA] stwierdziły, że w przypadku przekazania osoby ściganej do państwa członkowskiego wydającego nakaz istnieje ryzyko naruszenia praw podstawowych tej osoby w związku z wykonaniem zagranicznego wyroku skazującego, skutkiem czego należy odmówić wykonania [ENA], art. 4 [pkt] 6 decyzji ramowej [2002/584] należy interpretować w ten sposób, że zobowiązuje on te sądy państwa wykonującego nakaz do zbadania – w celu uniknięcia bezkarności osoby ściganej, będącej obywatelem tego państwa lub w nim zamieszkującej – czy należy postanowić, zgodnie z przepisem transponującym wyżej wymieniony art. 4 [pkt] 6 do krajowego porządku prawnego, o wykonaniu w wykonującym nakaz państwie członkowskim kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec danej osoby w państwie członkowskim wydającym [ENA], o której to karze mowa w tym akcie?”.
28.      Postanowieniem Trybunału z dnia 28 stycznia 2025 r. sprawy C‑722/23 i C‑91/24 zostały połączone do celów ustnego etapu postępowania i wydania wyroku.
29.      Uwagi na piśmie w obydwu sprawach zostały przedstawione Trybunałowi przez rządy belgijski, francuski i rumuński oraz przez Komisję Europejską. Rząd niderlandzki złożył uwagi na piśmie wyłącznie w sprawie C‑91/24, a rząd polski wyłącznie w sprawie C‑722/23. Strony te, z wyjątkiem rządu polskiego, a także AR przedstawili również uwagi ustne na rozprawie, która odbyła się w dniu 18 marca 2025 r.
IV.    Analiza
30.      Poprzez swoje pytania, które pytania należy analizować łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji gdy wykonujący nakaz organ sądowy odmawia wykonania ENA w oparciu o podstawę odmowy wywiedzioną z art. 1 ust. 3 tej decyzji ramowej z powodu istnienia ryzyka, iż w przypadku przekazania danej osoby organowi sądowemu wydającemu nakaz dojdzie do naruszenia jej praw podstawowych w związku z warunkami pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim, ten pierwszy organ ma uprawnienie
czy
jest zobowiązany
– aby nie dopuścić do bezkarności tej osoby – do zbadania, czy należy orzec wykonanie tej kary na terytorium państwa członkowskiego wykonującego nakaz, jeżeli stwierdzi on, że osoba ta jest obywatelem tego państwa lub w nim zamieszkuje.
A.      Uwagi wstępne
31.      Na wstępie przypomnę, że decyzja ramowa 2002/584, dzięki ustanowieniu uproszczonego i skutecznego systemu przekazywania osób skazanych lub podejrzanych o naruszenie przepisów ustawy karnej, służy ułatwieniu i przyspieszeniu współpracy sądowej, przyczyniając się w ten sposób do realizacji wyznaczonego Unii celu, jakim jest ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w oparciu o wysoki stopień zaufania, jakie powinno istnieć między państwami członkowskimi. W obszarze regulowanym tą decyzją ramową zasada wzajemnego uznawania, stanowiąca zgodnie z jej motywem 6 „kamień węgielny” współpracy sądowej w sprawach karnych, znajduje swój wyraz w art. 1 ust. 2 wspomnianej decyzji ramowej, wprowadzającym regułę, zgodnie z którą państwa członkowskie wykonują każdy ENA w oparciu o zasadę wzajemnego uznawania i zgodnie z przepisami owej decyzji ramowej. Oznacza to, po pierwsze, że wykonujące nakaz organy sądowe mogą odmówić wykonania ENA wyłącznie w oparciu o podstawy wynikające z decyzji ramowej 2002/584 zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Trybunał. Po drugie, o ile wykonanie ENA stanowi zasadę, o tyle odmowa wykonania – wyjątek, który powinien być interpretowany ściśle(11). Rzeczona decyzja ramowa w art. 3 wskazuje podstawy obligatoryjnej odmowy wykonania ENA, a w art. 4 i 4a – podstawy fakultatywnej odmowy jego wykonania(12).
32.      Ponadto zgodnie z orzecznictwem Trybunału zarówno zasada wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi, jak i zasada wzajemnego uznawania, która sama w sobie opiera się na wzajemnym zaufaniu między nimi, mają w prawie Unii fundamentalne znaczenie, gdyż umożliwiają one utworzenie i utrzymywanie przestrzeni bez granic wewnętrznych. Ściślej
rzecz ujmując, zasada wzajemnego zaufania wymaga, w szczególności w odniesieniu do przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, aby każde z tych państw uznawało – z zastrzeżeniem wyjątkowych okoliczności – że wszystkie inne państwa członkowskie przestrzegają prawa Unii, a zwłaszcza praw podstawowych uznanych w tym prawie. A zatem przy wykonywaniu prawa Unii państwa członkowskie są zobowiązane przyjmować domniemanie co do przestrzegania praw podstawowych przez inne państwa członkowskie, skutkiem czego nie mogą one ani żądać od innego państwa członkowskiego poziomu ochrony krajowej praw podstawowych wyższego od poziomu zapewnionego w prawie Unii, ani – z zastrzeżeniem wyjątkowych przypadków – weryfikować, czy to inne państwo członkowskie rzeczywiście przestrzegało w konkretnym wypadku praw podstawowych zagwarantowanych przez Unię Europejską(13).
33.      Wciąż zgodnie z orzecznictwem Trybunału, o ile do każdego państwa członkowskiego należy, w celu zagwarantowania pełnego stosowania zasad wzajemnego uznawania i wzajemnego zaufania, na których opiera się funkcjonowanie mechanizmu ENA, zapewnienie, –nad czym ostateczną kontrolę sprawuje Trybunał
– spełnienia wymogów związanych z prawami podstawowymi zagwarantowanymi w Karcie poprzez powstrzymanie się od podejmowania jakichkolwiek działań mogących je naruszać, o tyle istnienie rzeczywistego ryzyka narażenia osoby wskazanej w ENA, w razie przekazania tej osoby wydającemu nakaz organowi sądowemu, na naruszenie tych praw podstawowych może pozwolić wykonującemu nakaz organowi sądowemu, w drodze wyjątku, na wstrzymanie się od wykonania ENA na podstawie art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584(14), który to przepis stanowi, że owa decyzja ramowa nie skutkuje modyfikacją obowiązku poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa zawartych w art. 6 TUE.
34.      Z
orzecznictwa Trybunału dotyczącego tej decyzji ramowej wynika również, że dokonywana w postępowaniu w sprawie wykonania ENA ocena
rzeczywistego charakteru ryzyka naruszenia praw podstawowych zagwarantowanych Karcie powinna co do zasady zostać przeprowadzona w drodze badania złożonego z dwóch odrębnych etapów, które to etapy nie mogą się na siebie nakładać, ponieważ wymagają analizy na podstawie odrębnych kryteriów, i powinny w związku z tym być przeprowadzane kolejno po sobie. W tym celu wykonujący nakaz organ sądowy powinien w ramach pierwszego etapu ustalić, czy istnieją obiektywne, wiarygodne, dokładne i należycie zaktualizowane dane świadczące o istnieniu rzeczywistego ryzyka naruszenia w wydającym nakaz państwie członkowskim jednego z tych praw podstawowych ze względu albo na nieprawidłowości systemowe lub ogólne, albo na nieprawidłowości dotykające szczególnie obiektywnie możliwej do zidentyfikowania grupy osób. W ramach drugiego etapu badania wykonujący nakaz organ sądowy powinien zweryfikować w sposób konkretny i dokładny, w jakim zakresie nieprawidłowości stwierdzone w ramach pierwszego etapu badania mogą mieć wpływ na sytuację osoby wskazanej w ENA oraz czy z uwagi na jej sytuację osobistą istnieją poważne i sprawdzone podstawy, aby uznać, że ta osoba będzie narażona na rzeczywiste ryzyko naruszenia wspomnianych praw podstawowych w przypadku przekazania jej do wydającego nakaz państwa członkowskiego(15).
Jeżeli wykonujący nakaz organ sądowy uważa, że nie dysponuje wszystkimi informacjami niezbędnymi do podjęcia decyzji o przekazaniu zainteresowanej osoby, powinien na podstawie art. 15 ust. 2(16) decyzji ramowej 2002/584 wystąpić do wydającego nakaz organu sądowego o bezzwłoczne przekazanie wszelkich informacji uzupełniających, które uzna za niezbędne, na temat warunków, w jakich osoba ta ma odbywać karę pozbawienia wolności(17).
35.      Jak wskazał rzecznik generalny M. Campos Sánchez-Bordona, przedstawione w pkt 32–34 niniejszej opinii orzecznictwo, które zostało ustalone w wyroku Aranyosi i Căldăraru, stanowi przykład tworzenia prawa przez Trybunał poprzez orzecznictwo, uzasadnionego potrzebą zapewnienia sposobu ochrony praw podstawowych jednostki w przypadkach, które nie są wyraźnie przewidziane w prawodawstwie dotyczącym ENA(18). Należy zatem stwierdzić, że wymóg zapewnienia ochrony praw podstawowych zainteresowanej osoby w okolicznościach wskazanych w tym orzecznictwie stanowi nową podstawę obligatoryjnej odmowy wykonania ENA, dodatkową względem tych przewidzianych już w art. 3 decyzji ramowej 2002/584.
B.      W przedmiocie dopuszczalności pytań prejudycjalnych
36.      Rząd francuski, nie podnosząc formalnie zarzutu niedopuszczalności, twierdzi w swoich uwagach na piśmie, że kontekst i sposób sformułowania pytań prejudycjalnych wskazują tylko, iż w przypadku przekazania osób, których dotyczą nakazy, zachodzi ryzyko naruszenia praw podstawowych w związku z wykonaniem kary orzeczonej za granicą, bez dodatkowych uściśleń ani wykazania, że została przeprowadzona weryfikacja złożona z dwóch etapów, wymagana w orzecznictwie Trybunału i przedstawiona w pkt 34 niniejszej opinii. Istnieje zatem wątpliwość, czy pytania te są podyktowane rzeczywistą potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia sporów
w postępowaniach głównych(19).
37.      Przypomnę, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi sąd krajowy
zwrócił się w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, a czego prawidłowość nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania, iż mają one znaczenie dla sprawy. Niemniej również zgodnie z utrwalonym orzecznictwem procedura przewidziana w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są niezbędne dla rozstrzygnięcia przedstawionych im sporów. Odesłanie prejudycjalne nie ma służyć wydawaniu opinii doradczych w przedmiocie pytań ogólnych i hipotetycznych, lecz ma być podyktowane potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia sporu(20). Jak wynika z samego brzmienia art. 267 TFUE, orzeczenie w trybie prejudycjalnym musi być „niezbędne”, aby umożliwić sądowi odsyłającemu „wydanie wyroku” w zawisłej przed nim sprawie(21).
38.      W
tym względzie z postanowień odsyłających wynika, że belgijskie sądy apelacyjne rozpoznające sprawy odmówiły wykonania ENA dotyczących AR i HL w oparciu o art. 4 pkt 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r., który stanowi, iż wykonania ENA należy odmówić, jeżeli istnieją poważne powody, by uznać, że wykonanie to mogłoby doprowadzić do naruszenia ustanowionych w prawie Unii praw podstawowych zainteresowanej osoby.
39.      Jak już orzekł Trybunał, taki przepis, interpretowany
w ten sposób, że ma on taki sam zakres jak art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584, pozwala odmówić wykonania ENA wyłącznie w kontekście przypomnianym w pkt 33 niniejszej opinii, w związku z czym nie można twierdzić, iż ustanawia on podstawę odmowy, która nie wynika z tej decyzji ramowej. Trybunał wywnioskował z tego, że wspomnianą decyzję ramową należy interpretować w ten sposób, iż wykonujący nakaz organ sądowy nie jest uprawniony do odmowy wykonania ENA w oparciu o podstawę odmowy wykonania wynikającą nie z decyzji ramowej, lecz jedynie z prawa państwa członkowskiego wykonującego nakaz. Wspomniany organ sądowy może natomiast stosować przepis krajowy przewidujący, iż odmawia się wykonania ENA, jeżeli wykonanie to prowadziłoby do naruszenia prawa podstawowego ustanowionego w prawie Unii, pod warunkiem że zakres tego przepisu nie wykracza poza zakres art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał(22).
40.      W
niniejszym przypadku z postanowień odsyłających wynika, że sądy belgijskie uznały, iż po pierwsze, istnieją poważne i sprawdzone podstawy, aby uznać, że osoby, których dotyczą nakazy, będą narażone na ryzyko naruszenia ich praw podstawowych w przypadku przekazania tych osób do wydających nakazy państw członkowskich, a po drugie, że ryzyka tego nie da się wykluczyć w rozsądnym terminie. W postanowieniach tych sąd odsyłający wychodzi zatem z wynikającego z analizy okoliczności spraw
w postępowaniach głównych
założenia, zgodnie z którym przesłanki stosowania podstawy odmowy wykonania opartej na art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584
zostały
spełnione. Sąd ten nie pyta Trybunału o potwierdzenie zasadności tego założenia i nie jest ono dyskutowane w ramach wniosków o wydanie orzeczeń w trybie prejudycjalnym w niniejszych sprawach. W swoich pytaniach sąd ten zastanawia się bowiem nie nad zgodnością z prawem przesłanek, które warunkowały odmowę wykonania ENA, lecz nad skutkami, jakie w świetle tej decyzji ramowej należy wywodzić z tej sytuacji w odniesieniu do wykonania kar orzeczonych wobec tych osób.
41.      W
związku z tym należy stwierdzić, że postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii i że udzielenie na nie odpowiedzi jest niezbędne i istotne, aby sąd odsyłający mógł wydać swoje orzeczenia. Jestem zatem zdania, że pytania prejudycjalne są dopuszczalne.
C.      Co do istoty
1.      W przedmiocie decyzji ramowej 2002/584
42.      Sąd odsyłający ma wątpliwości co do tego, czy wykonujący nakaz organ sądowy, w sytuacji gdy odmawia wykonania ENA w oparciu o podstawę odmowy wykonania wywiedzioną z art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 – aby nie dopuścić do bezkarności zainteresowanej osoby, jeżeli ustali, że jest ona obywatelem wykonującego nakaz państwa członkowskiego lub w nim zamieszkuje – ma obowiązek zastosowania uzupełniająco
podstawy fakultatywnej odmowy wykonania wynikającej z art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej w celu wykonania w tym ostatnim państwie członkowskim kary orzeczonej wobec tej osoby w wydającym nakaz państwie członkowskim.
43.      Zgodnie z art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584 stosowanie przewidzianej w tym przepisie podstawy fakultatywnej odmowy wykonania ENA jest uzależnione od spełnienia dwóch przesłanek, a mianowicie, po pierwsze, że osoba, której dotyczy nakaz, przebywa w wykonującym nakaz państwie członkowskim, jest jego obywatelem lub ma w nim miejsce zamieszkania, a po drugie, że państwo to zobowiązuje się do wykonania zgodnie ze swoim prawem krajowym kary lub środka polegającego na pozbawieniu wolności, w związku z którymi wydano ENA. Co się tyczy pierwszej przesłanki, Trybunał orzekł już, że osoba, której dotyczy nakaz, „ma miejsce zamieszkania” w wykonującym nakaz państwie członkowskim, jeżeli ustanowiła rzeczywiste miejsce zamieszkania w tym państwie, a „przebywa” w nim, jeżeli w następstwie odpowiednio długiego trwałego pobytu w tym państwie stworzyła z nim więzi porównywalne z tymi, które są wynikiem posiadania miejsca zamieszkania(23). Co się tyczy drugiej przesłanki, z brzmienia art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej wynika, że każda odmowa wykonania ENA wymaga prawdziwego zobowiązania się przez wykonujące nakaz państwo członkowskie do wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec osoby, której dotyczy nakaz(24).
44.      Jeżeli zatem wykonujący nakaz organ sądowy stwierdzi, że obie te przesłanki są spełnione, musi on jeszcze ocenić, czy istnieje prawnie uzasadniony interes przemawiający za wykonaniem na terytorium wykonującego nakaz państwa członkowskiego kary wymierzonej w wydającym nakaz państwie członkowskim. Taka ocena umożliwi temu organowi uwzględnienie celu art. 4 pkt 6 wspomnianej decyzji ramowej, który to cel zgodnie z utrwalonym orzecznictwem polega na zwiększeniu szans na resocjalizację osoby, której dotyczy nakaz, po zakończeniu kary, na jaką
osoba ta była skazana(25).
45.      W
niniejszym przypadku należy wskazać, że w sprawach
w postępowaniach głównych art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 został zastosowany z uwagi na warunki pozbawienia wolności w wydających nakazy państwach członkowskich. Nie podnoszono w szczególności, że AR i HL nie skorzystali z prawa podstawowego do rzetelnego procesu przed sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy, gwarantowanego na mocy art. 47 akapit drugi Karty. W tych okolicznościach orzeczone wobec nich, odpowiednio, w Rumunii i w Grecji kary nie są kwestionowane i powinny zostać wykonane na zasadach określonych w tej decyzji ramowej. Poza tym jest bezsporne, że HL jest obywatelem belgijskim i że AR, obywatel rumuński, ma „miejsce zamieszkania” w Belgii w rozumieniu art. 4 pkt 6 rzeczonej decyzji ramowej, w związku z czym przypomniana w pkt 43 niniejszej opinii pierwsza przesłanka zastosowania podstawy fakultatywnej odmowy wykonania nakazu
jest spełniona w zakresie, w jakim ich dotyczy.
46.      W
tych okolicznościach uważam, że wykonujący nakaz organ sądowy, odmawiając wykonania ENA w oparciu o art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584, powinien zastosować uzupełniająco podstawę fakultatywnej odmowy wykonania przewidzianą w art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej i jest zobowiązany zbadać, czy należy zarządzić wykonanie kary pozbawienia wolności orzeczonej względem osoby, której dotyczy nakaz, na terytorium wykonującego nakaz państwa członkowskiego, jeżeli przemawia za tym prawnie uzasadniony interes.
47.      Jeśli bowiem chodzi, po pierwsze, o brzmienie tej decyzji ramowej, żaden z jej przepisów nie stanowi, że można powoływać się wyłącznie na jedną podstawę odmowy wykonania ENA ani że którakolwiek z tych podstaw ma pierwszeństwo przed inną. Kiedy zatem wykonujący nakaz organ sądowy opiera się na art. 1 ust. 3 tej samej decyzji ramowej, aby odmówić wykonania ENA, ma on również prawo zastosować równolegle podstawę fakultatywnej odmowy wykonania przewidzianą w jej art. 4 pkt 6 na zasadach określonych w tym przepisie.
48.      Rząd niderlandzki w swoich uwagach na piśmie podniósł w tym względzie, że w decyzji ramowej 2002/584 istnieje kilkuwarstwowa „struktura”(26). Z kolei Komisja wskazała w swoich uwagach na piśmie w sprawie C‑722/23, że chociaż te dwie podstawy odmowy wykonania współistnieją oraz że możliwość ich powołania zależy od spełnienia odpowiednich kryteriów, nie ma między nimi hierarchii, co oznacza, że jeżeli wykonujący nakaz
organ sądowy uzna, po przeprowadzeniu dwuetapowego badania wymaganego przez orzecznictwo Trybunału, iż zachodzi ryzyko naruszenia praw podstawowych zainteresowanej osoby, to powinien odmówić przekazania na podstawie art. 1 ust. 3 tej decyzji ramowej, a ponadto, gdy spełnione są przesłanki stosowania art. 4 pkt 6 tej decyzji, może on zobowiązać się na podstawie tego ostatniego przepisu do wykonania kary zgodnie ze swoim prawem krajowym. Według mnie między tymi dwiema podstawami odmowy wykonania istnieje hierarchia, która wynika z samego ich charakteru, gdyż pierwsza z nich ma charakter obligatoryjny, a druga fakultatywny, przy czym hierarchia ta nie wymaga, aby wykonujący nakaz organ sądowy powoływał te podstawy w dokładnie określonej kolejności.
49.      Po drugie, w okolicznościach spraw w postępowaniach głównych tylko jedna spośród różnych wymienionych w art. 4 decyzji ramowej 2002/584 podstaw fakultatywnej odmowy wykonania ENA, a mianowicie ta z pkt 6, umożliwia zarządzenie wykonania w wykonującym nakaz państwie członkowskim kary orzeczonej wobec osoby, której dotyczy ENA. W przypadku niezastosowania tego przepisu osobę tę należałoby zwolnić, mimo że została prawomocnie skazana i w zależności od popełnionego przestępstwa może stanowić duże zagrożenie dla społeczeństwa, także w wykonującym nakaz państwie członkowskim.
50.      Tymczasem, jak wskazał sąd odsyłający, z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że celem mechanizmu ENA jest niedopuszczenie do sytuacji, w której osoba, której dotyczy nakaz, znajdująca się na terytorium innego państwa członkowskiego niż państwo, w którym jest podejrzana o popełnienie przestępstwa, pozostałaby bezkarna(27). Dopuszczenie do takiej bezkarności, naruszającej prawa ofiar popełnionych
przestępstw, byłoby niezgodne z celem realizowanym zarówno przez decyzję ramową 2002/584, jak i przez art. 3 ust. 2 TUE, zgodnie z którym Unia zapewnia swoim obywatelom przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości bez granic wewnętrznych, w której zagwarantowana jest swoboda przepływu osób, w powiązaniu z właściwymi środkami w odniesieniu do kontroli granic zewnętrznych, jak również zapobiegania i zwalczania przestępczości(28). W związku z tym Trybunał orzekł, że mimo iż przepisy decyzji ramowej 2002/584 nie wywierają bezpośredniego skutku, właściwy sąd krajowy jest zobowiązany, z uwzględnieniem całości prawa wewnętrznego i przy zastosowaniu uznanych przez niego metod wykładni, do dokonania wykładni rozpatrywanych przepisów krajowych w miarę możliwości w świetle brzmienia i celu tej decyzji ramowej, co oznacza, że w przypadku odmowy wykonania ENA wydanego w celu przekazania osoby, wobec której w wydającym nakaz państwie członkowskim wydano prawomocny wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności, sam wykonujący nakaz organ sądowy ma obowiązek zapewnienia rzeczywistego wykonania kary pozbawienia wolności wymierzonej tej osobie(29). Z orzecznictwa tego wynika, że wykonujący nakaz organ sądowy powinien mieć możliwość zapewnienia na podstawie art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej wykonania
na swoim własnym terytorium kary orzeczonej wobec osoby, której dotyczy nakaz, tak by odbyła ona karę, na jaką została prawomocnie skazana.
51.      Po trzecie, wciąż zgodnie z orzecznictwem Trybunału, celem, jakiemu służy podstawa fakultatywnej odmowy wykonania
zapisana w art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej, jest umożliwienie wykonującemu nakaz organowi sądowemu przypisania szczególnej wagi zwiększeniu szans na „resocjalizację” osoby, której dotyczy nakaz(30). Otóż resocjalizacja ta z definicji wymaga, aby kara została efektywnie wykonana oraz aby po jej odbyciu skazany uzyskał wsparcie w procesie ponownej integracji ze społeczeństwem. Osoba prawomocnie skazana, która nie odbyłaby kary, nie tylko nie zresocjalizuje się, lecz również może rozwinąć w sobie poczucie bezkarności, mogące skłaniać do powrotu do przestępstwa.
52.      Po czwarte, Trybunał orzekł, że decyzja ramowa 2002/584 powinna być przedmiotem wykładni, która może zapewnić zgodność z wymogami przestrzegania praw podstawowych osób objętych europejskim nakazem aresztowania, nie podważając przy tym jednak skuteczności systemu współpracy sądowej między państwami członkowskimi, w którym jednym z istotnych elementów jest przewidziany przez prawodawcę Unii ENA(31).
53.      Artykuł 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 i jej art. 4 pkt 6 mają zatem odmienne cele, które, jak się okazuje, nie są antagonistyczne, lecz uzupełniają się w interesie osoby, wobec której wydano ENA. Podczas gdy pierwszy przepis służy ochronie praw podstawowych osoby, której dotyczy nakaz, gwarantowanych prawem Unii, drugi z nich, jak podkreślił w uwagach na piśmie rząd belgijski, ma na celu zwiększenie szans na resocjalizację tej osoby po odbyciu kary. Okoliczność, że wykonujący nakaz organ sądowy odmawia wykonania ENA z powodu ryzyka naruszenia praw podstawowych zainteresowanej osoby, w żaden sposób nie wyklucza, że jednocześnie organ ten może uznać, iż orzeczoną karę należy wykonać na terytorium państwa członkowskiego wykonującego nakaz, gdy osoba ta jest jego obywatelem lub w nim zamieszkuje oraz gdy istnieje uzasadniony interes przemawiający za wykonaniem kary na terytorium tego państwa. Innymi słowy, jak podniosła Komisja podczas rozprawy, oparta na wspomnianym art. 1 ust. 3 odmowa przekazania w związku z warunkami pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim nie podważa wymierzonej kary, podczas gdy podstawa odmowy wykonania przewidziana we wspomnianym art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej dotyczy kwestii najbardziej odpowiedniego miejsca dla wykonania tej kary, przy czym również nie podważa skazania.
54.      Dodam, że jeśli chodzi o podstawy fakultatywnej odmowy wykonania ENA wyszczególnione w art. 4 decyzji ramowej 2002/584, z orzecznictwa Trybunału wynika, iż państwa członkowskie dysponują pewnym zakresem uznania w ramach transpozycji tej decyzji ramowej do ich prawa krajowego. Mają one zatem swobodę co do tego, czy transponować te podstawy do swego prawa wewnętrznego, czy też nie. Mogą one również podjąć decyzję o ograniczeniu sytuacji, w których wykonujący nakaz organ sądowy może odmówić wykonania ENA, ułatwiając tym samym przekazywanie osób, których dotyczy nakaz, zgodnie z zasadą wzajemnego uznawania ustanowioną w art. 1 ust. 2 tej decyzji ramowej. Dotyczy to w szczególności art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej(32).
55.      Pragnę jednak zauważyć, iż decyzja ramowa 2002/584 przewiduje w art. 3 jedynie trzy podstawy obligatoryjnej odmowy wykonania ENA, a mianowicie amnestię, zastosowanie zasady ne bis in idem oraz wiek osoby podlegającej ENA. Podstawy te są w rzeczywistości związane z brakiem odpowiedzialności karnej zainteresowanej osoby i w tych sytuacjach niewykonanie orzeczonej kary w wydającym nakaz państwie członkowskim czy też w państwie członkowskim wykonującym nakaz jest zupełnie logiczne i spójne z mechanizmem ENA.
56.      Poza tym, jak już wskazałem w pkt 35 niniejszej opinii, wyrok Aranyosi i Căldăraru stanowi przykład tworzenia prawa poprzez orzecznictwo Trybunału, który wprowadził dodatkową podstawę obligatoryjnej odmowy wykonania ENA, opartą na art. 1 ust. 3 tej decyzji ramowej i odnoszącą się do przestrzegania praw podstawowych zainteresowanej osoby, w szczególności w związku z warunkami pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim. Ta podstawa obligatoryjnej odmowy wykonania nie jest oparta na braku odpowiedzialności karnej zainteresowanej osoby. Otóż fakultatywne stosowanie podstawy odmowy wykonania przewidzianej w art. 4 pkt 6 wspomnianej decyzji ramowej mogłoby prowadzić do tego, że osoba prawomocnie skazana w wydającym nakaz państwie członkowskim mogłaby nie odbyć jakiejkolwiek kary tylko z tego powodu, że zbiegła i mogła zamieszkać w państwie członkowskim innym niż to, w którym popełniła przestępstwo, za które została prawomocnie skazana, także gdy stopień zagrożenia z jej strony jest wysoki.
57.      Wydawać by się mogło, że w tym kontekście orzeczniczym przyznanie wykonującemu nakaz organowi sądowemu jedynie uprawnienia do stosowania podstawy odmowy wykonania przewidzianej w art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej jest niespójne z mechanizmem ENA. Jeżeli organ ten odmawia przekazania osoby, której dotyczy nakaz, w oparciu o art. 1 ust. 3 tej decyzji ramowej, to fakultatywny charakter tego
art. 4 pkt 6 powinien – w następstwie prawotwórstwa orzeczniczego Trybunału wprowadzonego wyrokiem Aranyosi i Căldăraru, w którym wypracowano nową podstawę obligatoryjnej odmowy wykonania ENA
– przekształcić się, również w wyniku prawotwórstwa orzeczniczego,
w obowiązek, o ile są spełnione przesłanki jego stosowania, co pozwoliłoby ujednolicić praktyki stosowane przez państwa członkowskie w kontekście zwalczania bezkarności.
58.      Ustanowienie obowiązku stosowania wspomnianego art. 4 pkt 6 wydaje się zgodne z orzecznictwem Trybunału, zgodnie z którym
w przypadku odmowy wykonania ENA wydanego w celu przekazania osoby, wobec której w wydającym nakaz państwie członkowskim wydano prawomocny wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności, sam organ sądowy wykonującego nakaz państwa członkowskiego ma obowiązek zapewnienia rzeczywistego wykonania tej kary(33). Podobnie
Trybunał orzekł również, że organ ten może skorzystać z możliwości odmowy wykonania ENA tylko pod warunkiem zapewnienia rzeczywistego wykonania w wykonującym nakaz państwie członkowskim kary pozbawienia wolności orzeczonej przez wydające nakaz państwo członkowskie wobec osoby, której dotyczy nakaz, oraz osiągnięcia w ten sposób rozwiązania zgodnego z celem wyznaczonym w tej decyzji ramowej  2002/584(34), jakim jest zapobieżenie bezkarności zainteresowanej osoby(35).
59.      W
swoich uwagach na piśmie oraz ustnych rząd francuski i Komisja podnoszą, że nałożenie na państwo członkowskie wykonujące nakaz obowiązku przejęcia wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej w wydającym nakaz państwie członkowskim oznaczałoby zwolnienie tego ostatniego z jego obowiązków kosztem państwa członkowskiego wykonującego nakaz i nie skłaniałoby państw członkowskich, w których występują nieprawidłowości, do przeciwdziałania tym nieprawidłowościom. Rząd francuski dodaje, że to przejęcie wykonania kary miałoby „poważne konsekwencje operacyjne” dla wykonującego nakaz państwa członkowskiego.
60.      Pragnę jednakże zauważyć, że jeżeli wykonujące nakaz państwo członkowskie postanawia w danym przypadku zastosować art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584, siłą rzeczy pociąga to za sobą konsekwencje, które państwo to powinno być w stanie na siebie wziąć, związane z przejęciem skazanego na swoim terytorium. Zapewnienie tego przejęcia leży nawet w interesie tego państwa członkowskiego, w celu ochrony bezpieczeństwa narodowego i porządku publicznego. Poza tym argument oparty na braku zachęcania
państw członkowskich,
„w których występują nieprawidłowości”, do poprawy warunków ich systemu penitencjarnego wydaje się słaby. Najsilniejsza zachęta wynika bowiem ze stwierdzenia przez organy i sądy międzynarodowe, że warunki pozbawienia wolności w tych państwach nie odpowiadają standardowi ochrony praw podstawowych gwarantowanemu przez prawo Unii, a w szczególności przez art. 4 Karty(36). Ponadto, skoro, jak wskazał Trybunał, ten art. 1 ust. 3 jest stosowany jedynie w wyjątkowych okolicznościach, trudno jest zrozumieć, dlaczego takie przejęcie wykonania kary miałoby prowadzić do „poważnych konsekwencji operacyjnych” dla wykonującego nakaz państwa członkowskiego.
61.      Mimo że
stosowanie art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584 ma charakter fakultatywny oraz że krajowe transpozycje tego przepisu różnią się w poszczególnych państwach członkowskich(37), moim zdaniem warto uściślić, że tylko kilka państw członkowskich przetransponowało ten przepis
jako podstawę fakultatywnej odmowy wykonania, a większość nadała mu obligatoryjny lub w części obligatoryjny charakter(38). Otóż w kontekście stosowania art. 1 ust. 3 tej decyzji ramowej sądowe organy wykonujące nakaz mogłyby zostać pozbawione podstawy prawnej, która umożliwiłaby im nakazanie wykonania kary orzeczonej wobec osoby, wobec której wydano ENA(39). W związku z tym nadanie tej podstawie odmowy wykonania obligatoryjnego charakteru byłoby odpowiednim rozwiązaniem, aby zaradzić praktycznym trudnościom, jakie napotykają te organy, gdy stosują art. 1 ust. 3 rzeczonej decyzji ramowej(40).
62.      Z
powyższych rozważań wynika, że wykonujący nakaz organ sądowy, gdy odmawia wykonania ENA w oparciu o podstawę odmowy wykonania wywiedzioną z art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 i stwierdza, że zainteresowana osoba jest obywatelem wykonującego nakaz państwa członkowskiego lub w nim zamieszkuje, jest obowiązany zastosować art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej oraz, z zastrzeżeniem spełnienia przesłanek stosowania tego przepisu, zarządzić wykonanie na własnym terytorium kary pozbawienia wolności orzeczonej przez wydające nakaz państwo członkowskie, aby nie dopuścić do bezkarności tej osoby.
63.      W
niniejszym przypadku jest bezsporne, że Królestwo Belgii dokonało transpozycji podstawy fakultatywnej odmowy wykonania przewidzianej w art. 4 pkt 6 wspomnianej decyzji ramowej do swojego prawa krajowego przy pomocy art. 6 pkt 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r. Ponadto, jak wskazałem, w niniejszych sprawach spełniona jest pierwsza przesłanka stosowania art. 4 pkt 6 tej decyzji ramowej(41). Co się tyczy drugiej przesłanki, dotyczącej zobowiązania się wykonującego nakaz państwa członkowskiego do wykonania kary „zgodnie z jego prawem krajowym”, wymaga ona, aby środki służące wykonaniu kary orzeczonej w wydającym nakaz państwie członkowskim były regulowane prawem wykonującego nakaz państwa członkowskiego i umożliwiały zapewnienie faktycznego wykonanie tej kary i resocjalizacji osoby skazanej.
2.      W przedmiocie decyzji ramowej 2008/909
64.      Zgodnie z orzecznictwem decyzja ramowa 2008/909,
podobnie jak decyzja ramowa 2002/584, konkretyzuje w dziedzinie prawa karnego zasady wzajemnego zaufania i wzajemnego uznawania. Ta decyzja ramowa, jak podkreślono w jej motywie 5, zacieśnia współpracę sądową w kwestii uznawania i wykonywania wyroków w sprawach karnych, gdy wyrok w sprawie karnej dotyczy obywateli Unii, którzy zostali skazani na karę pozbawienia wolności lub środek polegający na pozbawieniu wolności w innym państwie członkowskim, w celu ułatwienia ich resocjalizacji(42). Zgodnie z jej art. 3 ust. 1 i 2
wspomniana decyzja ramowa, która ma zastosowanie w przypadkach, gdy osoba skazana znajduje się w państwie wydającym lub w państwie wykonującym, ma na celu określenie zasad, zgodnie z którymi państwo członkowskie, aby ułatwić resocjalizację osoby skazanej, uznaje wyrok i wykonuje karę orzeczoną przez sąd innego państwa członkowskiego. Z art. 25 tej samej decyzji ramowej wynika, że jej przepisy mają odpowiednio zastosowanie – w zakresie, w jakim są zgodne z przepisami decyzji ramowej 2002/584 – do wykonywania kar, w przypadku gdy państwo członkowskie zobowiąże się wykonać karę w sprawach objętych art. 4 ust. 6 tej ostatniej decyzji ramowej(43).
65.      Tym samym związek ustanowiony przez prawodawcę Unii pomiędzy decyzją ramową 2002/584 i decyzją ramową 2008/909 powinien przyczyniać się do osiągnięcia celu polegającego na ułatwieniu resocjalizacji danej osoby. Taka resocjalizacja jest zresztą w interesie nie tylko osoby skazanej, ale także Unii w ogólności(44).
66.      W
konsekwencji, jak podkreślił
rzecznik generalny J. Richard de la Tour w swojej opinii
z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie C.J. (Wykonanie kary w następstwie europejskiego nakazu aresztowania)(45),
z art. 25 decyzji ramowej 2008/909 wynika, że zastosowanie przez wykonujący nakaz organ sądowy podstawy fakultatywnej odmowy wykonania przewidzianej w art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584 wymaga spełnienia wymogów proceduralnych i przesłanek określonych w decyzji ramowej 2008/909 w celu uznania i wykonania wyroku w sprawie karnej w państwie członkowskim innym niż wydające nakaz państwo członkowskie(46). Innymi słowy, aby wykonujący nakaz organ sądowy mógł zobowiązać się do wykonania kary orzeczonej wobec danej osoby, po sprawdzeniu, jak tego wymaga wspomniany art. 4 pkt 6, że ma możliwość rzeczywistego wykonania tej kary zgodnie ze swoim prawem krajowym, by nie dopuścić do ryzyka bezkarności, wykonujący nakaz
organ sądowy powinien być uprawniony do przejęcia wykonania tej kary, przestrzegając zasad określonych w decyzji ramowej 2008/909.
67.      Trybunał uściślił, że wśród tych zasad znajduje się w szczególności, po pierwsze, art. 8 ust. 1 tej decyzji ramowej, zgodnie z którym właściwy organ wykonującego państwa członkowskiego jest co do zasady obowiązany uwzględnić wniosek mający na celu uznanie wyroku i wykonanie kary lub środka polegającego na pozbawieniu wolności, orzeczonych w innym państwie członkowskim, który to wniosek został mu przekazany zgodnie z art. 4 i 5 wspomnianej decyzji ramowej. Organ ten może zasadniczo odmówić uwzględnienia takiego wniosku tylko ze względu na jedną z podstaw odmowy uznania i wykonania, których wyczerpujący wykaz jest zawarty w art. 9 tej decyzji ramowej(47). Ponadto art. 8 ust. 2–4 decyzji ramowej 2008/909 ustanawia ścisłe warunki dotyczące dostosowania przez właściwy organ państwa wykonującego kary orzeczonej w państwie wydającym, które stanowią jedyne wyjątki od ciążącego na tym organie, na mocy art. 8 ust. 1 tej decyzji ramowej, zasadniczego obowiązku uznania przekazanego mu wyroku i niezwłocznego podjęcia wszelkich niezbędnych środków w celu wykonania kary, której wymiar i rodzaj odpowiadają wymiarowi i rodzajowi przewidzianym w wyroku wydanym w państwie wydającym(48).
68.      Po drugie, art. 4 ust. 1 wspomnianej decyzji ramowej przewiduje co do zasady
na rzecz wydającego państwa członkowskiego możliwość – gdy osoba skazana wyraziła zgodę, jeśli jest to wymagane zgodnie z art. 6 – przekazania temu drugiemu państwu takiego wyroku wraz z zaświadczeniem, którego standardowy formularz określono w załączniku I
do tej decyzji ramowej. Zgodnie z art. 4 ust. 2 decyzji ramowej 2008/909 przekazanie wyroku i zaświadczenia może nastąpić, jeżeli właściwy organ państwa wydającego – w odpowiednich przypadkach po konsultacjach między właściwymi organami państwa wydającego i państwa wykonującego – uzyskał pewność, że wykonanie kary przez państwo wykonujące będzie miało na celu ułatwienie resocjalizacji osoby skazanej. Ponadto art. 4 ust. 5 decyzji ramowej 2008/909 stanowi, że państwo wykonujące może z własnej inicjatywy wystąpić z wnioskiem do państwa wydającego o przekazanie wyroku wraz z zaświadczeniem oraz że wnioski złożone zgodnie z tym ustępem nie skutkują obowiązkiem przekazania wyroku wraz z zaświadczeniem przez państwo wydające.
69.      Jak zatem wynika z tych przepisów decyzji ramowej 2008/909, przekazanie przez wydające państwo członkowskie wyroku i zaświadczenia przewidzianych w tej decyzji ramowej jest niezbędne w celu uznania tego wyroku i wykonania kary, przy czym to przekazanie stanowi wyraz zgody tego państwa na przejęcie wykonania kary przez wykonujące państwo członkowskie. Uznanie wyroku i wykonanie kary następują wówczas na podstawie informacji zawartych w zaświadczeniu, które może zresztą zostać wycofane przez wydające państwo członkowskie(49), w szczególności jeżeli nie zgadza się ono z planowanym dostosowaniem kary. Wynika z tego, że w braku przekazania wyroku wraz z zaświadczeniem przewidzianym we wspomnianej decyzji ramowej wykonujące państwo członkowskie nie jest uprawnione do wykonania na swoim terytorium kary orzeczonej w wydającym państwie członkowskim, ponieważ to ostatnie nie wyraziło na to zgody. Zatem, podobnie jak podniosły rządy rumuński i francuski w swoich uwagach na piśmie i ustnych, uważam, że przejęcie wykonania kary przez wykonujące państwo członkowskie może nastąpić wyłącznie w ramach określonych przez decyzję ramową 2008/909, która wymaga ścisłej współpracy z wydającym  państwem członkowskim, a w szczególności zgody tego ostatniego co do wykonania kary w wykonującym państwie członkowskim.
70.      W
sprawach
w postępowaniach głównych do sądu odsyłającego należy weryfikacja, czy przewidziane w decyzji ramowej 2008/909 przesłanki przejęcia przez Królestwo Belgii wykonania kar wymierzonych AR i HL
zostały
spełnione.
71.      W
niniejszym przypadku z uwag na piśmie rządu rumuńskiego w sprawie C‑722/23 wynika, że belgijski organ sądowy zwrócił się do rumuńskiego organu sądowego o dostarczenie dokumentów niezbędnych do przejęcia wykonania wymierzonej AR kary czterech lat pozbawienia wolności na terytorium belgijskim, w tym zaświadczenia zawierającego zgodę tego ostatniego, jak tego wymaga art. 4 ust. 5 decyzji ramowej 2008/909, oraz że otrzymał te dokumenty. Należy zatem uznać, że druga z przesłanek stosowania art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584 jest spełniona, zważywszy, że belgijski organ sądowy jest w stanie istotnie wykonać karę zgodnie ze swoim prawem krajowym, a mianowicie z art. 38 § 1 loi du 15 mai 2012 (ustawy z dnia 15 maja 2012 r.). Belgijski organ sądowy powinien jeszcze ocenić, czy istnieje prawnie uzasadniony interes przemawiający za wykonaniem kary orzeczonej
AR w wydającym nakaz państwie członkowskim na terytorium państwa członkowskiego wykonującego nakaz.
Ogólnie do sądu odsyłającego należy przeprowadzenie całościowej oceny wszystkich okoliczności faktycznych charakteryzujących sytuację AR, mogących wskazywać, że między nim a Królestwem Belgii istnieją więzi pozwalające stwierdzić, iż jest on wystarczająco zintegrowany z tym państwem oraz że wykonanie w tym państwie członkowskim kary orzeczonej wobec niego w wydającym nakaz państwie członkowskim przyczyni się do osiągnięcia celu art. 4 pkt 6, jakim jest resocjalizacja. Jednak w szczególnej sytuacji, gdy jak w tym przypadku, kara nie może zostać wykonana w państwie wydającym nakaz na podstawie art. 1 pkt 3 tej decyzji ramowej, uważam, że z tego jedynie tytułu istnieje uzasadniony interes w wykonaniu tej kary na terytorium państwa wydającego nakaz.
72.      Mając na względzie powyższe, jestem zdania, że art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584 należy interpretować w ten sposób, iż w sytuacji gdy wykonujący nakaz organ sądowy odmawia wykonania ENA w oparciu o podstawę odmowy wywiedzioną z art. 1 ust. 3 tej decyzji ramowej z powodu istnienia ryzyka, iż w przypadku przekazania danej osoby organowi sądowemu wydającemu nakaz dojdzie do naruszenia jej praw podstawowych w związku z warunkami pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim, ten pierwszy organ jest zobowiązany – aby nie dopuścić do bezkarności tej osoby – do orzeczenia wykonania tej kary na terytorium państwa członkowskiego wykonującego nakaz, jeżeli stwierdzi, że osoba ta jest obywatelem tego państwa lub w nim zamieszkuje, o ile spełnione są wymogi proceduralne i przesłanki rzeczywistego przejęcia wykonania tej kary na tym terytorium ustanowione w decyzji ramowej 2008/909.
D.      Uwagi dodatkowe
73.      By uzupełnić moją analizę, chciałbym przedstawić kilka uwag dotyczących sytuacji, w których, w odróżnieniu od niniejszych spraw połączonych, art. 4 pkt 6 decyzji ramowej 2002/584 nie może znaleźć zastosowania.
74.      W
ramach transpozycji tej decyzji ramowej do prawa krajowego państwa członkowskie, które dysponują pewnym zakresem uznania, mogą bowiem postanowić o niedokonywaniu transpozycji podstawy fakultatywnej odmowy wykonania przewidzianej w art. 4 pkt 6(50). Poza tym osoba, której dotyczy nakaz, może nie być obywatelem wykonującego nakaz państwa członkowskiego, nie przebywać w nim ani nie zamieszkiwać(51). W takich sytuacjach powstaje pytanie, czy osoba ta pozostałaby bezkarna, gdyby skorzystała ze swobody przemieszczania się, aby udać się do państwa członkowskiego innego niż to, w którym została skazana, gdy rozważana jest odmowa wykonania ENA na podstawie art. 1 ust. 3 wspomnianej decyzji ramowej(52).
75.      Decyzje ramowe 2002/584 i 2008/909 nie mogą skutkować tym, że osoba, której dotyczy nakaz, może uniknąć prawomocnie orzeczonej wobec niej kary. Po pierwsze bowiem, z orzecznictwa Trybunału wynika, że w szczególności w celu zapewnienia, by funkcjonowanie ENA nie zostało sparaliżowane, obowiązek lojalnej współpracy, zapisany w art. 4 ust. 3 akapit pierwszy TUE, powinien przyświecać dialogowi między wykonującymi nakaz organami sądowymi a organami wydającymi nakaz. Z zasady lojalnej współpracy wynika w szczególności, że państwa członkowskie wzajemnie się szanują i udzielają sobie wzajemnego wsparcia w wykonywaniu zadań wynikających z traktatów(53). Po drugie, te decyzje ramowe dają sądowym organom wydającym nakaz oraz wykonującym nakaz środki, które należy zastosować, aby kara orzeczona w wydającym nakaz państwie członkowskim została skutecznie wykonana na jedynym terytorium, na którym jest to możliwe, a mianowicie terytorium wykonującego nakaz państwa członkowskiego, stosownie do celu decyzji ramowej 2002/584, jakim jest zwalczanie bezkarności.
76.      W tym względzie, jak wynika z art. 4 ust. 5 decyzji ramowej 2008/909, wykonujące państwo członkowskie może z własnej inicjatywy wystąpić z wnioskiem do państwa wydającego o przekazanie wyroku wraz z zaświadczeniem(54). Uważam, że wykonujący nakaz organ sądowy ma obowiązek złożenia takiego wniosku. Jak bowiem podniósł rząd rumuński podczas rozprawy, w ramach wyznaczonego Unii celu, jakim jest ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, autonomiczne stosowanie art. 4 ust. 5 tej decyzji ramowej przyczynia się do zwalczania bezkarności oraz do resocjalizacji skazanego. Jednakże wnioski złożone zgodnie z owym art. 4
ust. 5 nie skutkują obowiązkiem przekazania wyroku wraz z zaświadczeniem przez wydające państwo członkowskie. W konsekwencji niezbędne jest uzyskanie zgody tego państwa członkowskiego. Moim zdaniem, jak też stwierdził w swoich uwagach ustnych
rząd francuski, jeżeli wykonujący nakaz organ sądowy wszczyna procedurę wzajemnego uznawania wyroku skazującego na podstawie tej decyzji ramowej, nie ingerując nieproporcjonalnie w karę orzeczoną przez organ sądowy
organ wydający, to ten ostatni będzie skłonny zaakceptować to wzajemne uznanie. Ponadto wydaje mi się spójne z mechanizmem ENA, że wydające nakaz państwo członkowskie, wobec braku przekazania osoby skazanej, aby nie dopuścić do jej bezkarności, będzie skłonne zaakceptować to, że kara zostanie wykonana, za jego zgodą, na terytorium państwa członkowskiego wykonującego nakaz.
V.      Wnioski
77.      W
świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedstawione przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Belgia):
Artykuł 4
pkt 6 decyzji ramowej Rady z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (2002/584/WSiSW) (Dz.U. 2002, L 190, s. 1), zmienionej decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r.,
należy interpretować w ten sposób, że:
w
sytuacji gdy wykonujący nakaz organ sądowy odmawia wykonania europejskiego nakazu aresztowania
w oparciu o podstawę odmowy wywiedzioną z art. 1 ust. 3 tej decyzji ramowej z powodu istnienia ryzyka, iż w przypadku przekazania danej osoby organowi sądowemu wydającemu nakaz dojdzie do naruszenia jej praw podstawowych w związku z warunkami pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim, ten pierwszy organ jest zobowiązany – aby nie dopuścić do bezkarności tej osoby – do orzeczenia wykonania tej kary na terytorium państwa członkowskiego wykonującego nakaz, jeżeli stwierdzi, że osoba ta jest obywatelem tego państwa lub w nim zamieszkuje, o ile spełnione są wymogi proceduralne i przesłanki rzeczywistego przejęcia wykonania tej kary na tym terytorium ustanowione w decyzji ramowej Rady 2008/909/WSiSW z dnia 27 listopada 2008 r. o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności – w celu wykonania tych wyroków w Unii Europejskiej.
1      Język oryginału: francuski.
i      Niniejszym sprawom zostały nadane fikcyjne nazwy. Nie odpowiadają one rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Decyzja ramowa Rady z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.U. 2002, L 190, s. 1),
zmieniona decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r. (Dz.U. 2009, L 81, s. 24) (zwana dalej „decyzją ramową
2002/584”).
3      Wyrok z dnia 5 kwietnia 2016 r. (C‑404/15 i C‑659/15 PPU, zwany dalej „wyrokiem
Aranyosi i Căldăraru”, EU:C:2016:198).
4      Decyzja ramowa Rady z dnia 27 listopada 2008 r. o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności – w celu wykonania tych wyroków w Unii Europejskiej (Dz.U. 2008, L 327, s. 27).
5      Moniteur belge z dnia 22 grudnia 2003 r., s. 60075.
6      Wspomniany art. 3 dotyczy zakazu tortur.
7      Moniteur belge z dnia 8 czerwca 2012 r., s. 32117. Zgodnie z tym przepisem,
„[w] sytuacji gdy chambre du conseil [izba posiedzeń niejawnych] stosuje art. 6 pkt 4 [ustawy z dnia 19 grudnia 2003 r.], jej orzeczenie obejmuje uznanie i wykonanie kary lub środka polegającego na pozbawieniu wolności
określonego w orzeczeniu sądowym będącym przedmiotem [ENA]. Wyrok skazujący podlega następnie wykonaniu zgodnie z przepisami niniejszej ustawy. Właściwy miejscowo procureur du Roi (prokurator) żąda od organu wydającego [ENA] przekazania wyroku z zaświadczeniem oraz w razie konieczności dostosowuje karę zgodnie z art. 18”.
8      Wyrok z dnia 17 grudnia 2020 r. (C‑354/20 PPU i C‑412/20 PPU, EU:C:2020:1033, pkt 62).
9      Wyrok z dnia 29 czerwca 2017 r. (C‑579/15, zwany dalej „wyrokiem Popławski I”, EU:C:2017:503, pkt 43).
10      Artykuł 5
EKPC dotyczy prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego.
11      Zobacz wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., GN (Podstawa odmowy uzasadniona najlepszym interesem dziecka) (C‑261/22, zwany dalej „wyrokiem GN”, EU:C:2023:1017, pkt 35–37 i przytoczone tam orzecznictwo).
12      Wyrok z dnia 6 czerwca 2023 r., O.G. (Europejski nakaz aresztowania przeciwko obywatelowi państwa trzeciego) (C‑700/21, zwany dalej wyrokiem „O.G.”, EU:C:2023:444, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
13      Zobacz wyrok GN (pkt 33,
34 i przytoczone tam orzecznictwo).
14      Zobacz podobnie wyrok
GN (pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).
15      Zobacz podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Alchaster (C‑202/24, EU:C:2024:649, pkt 52–54 i przytoczone tam orzecznictwo).
16      Zgodnie z tym przepisem,
„[j]eśli wykonujący organ sądowy uważa informacje przekazane przez wydające nakaz państwo członkowskie za niewystarczające do celów podjęcia decyzji o przekazaniu, występuje o bezzwłoczne przekazanie niezbędnych informacji uzupełniających, w szczególności w odniesieniu do art. 3–5 oraz art. 8, oraz może ustalić termin ich otrzymania, z uwzględnieniem konieczności zachowania terminu określonego w art. 17”.
17      Zobacz podobnie wyrok
GN (pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).
18      Opinia w sprawie
E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2022:955, pkt 60).
19      W
swoich uwagach na piśmie w sprawie C‑91/24 rząd francuski dodaje, że z postanowienia odsyłającego nie wynika, iż przekazanie zostało czasowo odroczone na podstawie art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584, zgodnie z którym „[w]yjątkowo przekazanie może być czasowo odroczone z ważnych przyczyn natury humanitarnej, na przykład gdy zachodzą poważne podstawy do przypuszczenia, że zagrozi to w sposób ewidentny życiu lub zdrowiu osoby, której dotyczy wniosek [nakaz]”, ani że została nawiązana skuteczna współpraca w celu uzyskania gwarancji z pełnym wykorzystaniem instrumentów przewidzianych w tej decyzji ramowej.
20      Wyrok z dnia 9 listopada 2023 r., Všeobecná úverová banka (C‑598/21, EU:C:2023:845, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
21      Wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Zimir (C‑662/23, EU:C:2025:326, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).
22      Zobacz wyrok z dnia 31 stycznia 2023 r., Puig Gordi i in. (C‑158/21, EU:C:2023:57, pkt 78,
79).
23      Zobacz podobnie wyrok
O.G.
(pkt 46,
47 i przytoczone tam orzecznictwo).
24      Zobacz
wyrok
O.G.
(pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).
25      Zobacz
wyrok
O.G.
(pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).
26      Zdaniem tego rządu punkt wyjścia tej „stratyfikacji” stanowi wykonanie ENA zgodnie z art. 1 ust. 2 decyzji ramowej 2002/584, chyba że: (i) istnieje podstawa obligatoryjnej lub fakultatywnej odmowy wykonania w oparciu, odpowiednio, o art. 3 lub 4 tej decyzji ramowej
lub że
(ii) odmowy wykonania wymaga jej art. 1 ust. 3.
27      Zobacz wyrok z dnia 18 kwietnia 2023 r., E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2023:295, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
28      Zobacz podobnie
wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski (C‑573/17, zwany dalej „wyrokiem Popławski II”, EU:C:2019:530, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo).
29      Zobacz wyrok Popławski I (pkt 43).
30      Zobacz wyrok Popławski II (pkt 99 i przytoczone tam orzecznictwo).
31      Zobacz wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., X (Europejski nakaz aresztowania – Ne bis in idem), C‑665/20 PPU, EU:C:2021:339, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).
32      Zobacz
wyrok
O.G.
(pkt 34–36 i przytoczone tam orzecznictwo).
33      Zobacz pkt 50 niniejszej opinii.
34      Zobacz podobnie
wyrok
Popławski II
(pkt 92 i przytoczone tam orzecznictwo).
35      Taka odpowiedzialność, jeśli chodzi o wykonanie kary orzeczonej przez wydające nakaz państwo członkowskie, spoczywająca na wykonujących nakaz organach sądowych,
stanowi odzwierciedlenie znanej zasady prawa międzynarodowego „aut dedere aut punire/iudicare” („przekazać albo ukarać/osądzić”), wynikającej z tradycyjnych umów międzynarodowych dotyczących ekstradycji, które zostały zastąpione mechanizmem ENA. Jeśli chodzi o tę zasadę, zob. w szczególności
M.J. Costa, Aut Dedere Aut Judicare, w:
P. Caeiro i in. (éds.), Elgar Encyclopedia of Crime and Criminal Justice, 2024, s. 178–192, w szczególności s. 185–187.
36      Zobacz podobnie
wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 102, 103 i przytoczone tam orzecznictwo).
37      Co się tyczy różnorodności krajowych transpozycji podstaw fakultatywnej odmowy wykonania z decyzji ramowej 2002/584, zob.
S. Bot, Section 2. Une transposition délicate par l’autonomie procédurale conservée aux États membres, w: Le mandat d’arrêt européen, Larcier, Bruksela, 2009, s. 233–246.
38      Zobacz podobnie sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady z wdrażania decyzji ramowej Rady z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi [COM(2020) 270 final, w szczególności s. 18].
39      Co się tyczy trudności, na jakie napotykają organy sądowe w związku ze stosowaniem art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584, zob. A. Weyembergh, L. Pinelli, Detention Conditions in the Issuing Member State as a Ground for Non-Execution of the European Arrest Warrant: State of Play and Challenges Ahead, European Criminal Law Review, vol. 12, nr 1, 2022, s. 25–52, w szczególności s. 37–39.
40      Pragnę zresztą zauważyć, że rozwiązanie polegające na nałożeniu na organ sądowy wykonujący nakaz wyraźnego obowiązku samodzielnego wykonania kary było już rozważane, aby przezwyciężyć trudności napotykane w praktyce stosowania art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584. Zobacz podobnie
The EAW and Prison conditions – Outcome Report of the College Thematic Discussion, Eurojust, maj 2017, dostępny jedynie w języku angielskim pod następującym adresem internetowym: https://op.europa.eu/fr/publication-detail/-/publication/9c1ffe17-8c64-11e7-b5c6-01aa75ed71a1.
41      Zobacz pkt 45 niniejszej opinii.
42      Zobacz wyrok z dnia 9 listopada 2023 r., Staatsanwaltschaft Aachen (C‑819/21, EU:C:2023:841, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo).
43      Zobacz wyrok Popławski II (pkt 36).
44      Wyrok z dnia 11 marca 2020 r., SF (Europejski nakaz aresztowania – Gwarancja ponownego przekazania do wykonującego nakaz państwa członkowskiego) (C‑314/18, EU:C:2020:191, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).
45      C‑305/22, EU:C:2024:508 (pkt 41–48) (na dzień sporządzenia niniejszej opinii wyrok nie został jeszcze ogłoszony).
46      Zobacz również zawiadomienie Komisji – podręcznik „Jak wydawać i wykonywać Europejski Nakaz Aresztowania” (Dz.U. C, C/2023/1270), w szczególności pkt 2.5.2 i 5.5.2.
47      Zobacz podobnie wyrok z dnia 9 listopada 2023 r., Staatsanwaltschaft Aachen (C‑819/21, EU:C:2023:841, pkt 20).
48      Zobacz wyrok z dnia 15 kwietnia 2021 r., AV (Wyrok łączny) (C‑221/19, EU:C:2021:278, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
49      Zgodnie bowiem z art. 13 decyzji ramowej 2008/909, „[d]opóki nie rozpoczęło się wykonywanie kary w państwie wykonującym, państwo wydające może wycofać zaświadczenie z tego państwa, podając powody swojego działania. Po wycofaniu zaświadczenia państwo wykonujące zaprzestaje wykonywania kary”.
50      Zobacz pkt 54 niniejszej opinii.
51      Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 5 września 2012 r., Lopes Da Silva Jorge (C‑42/11, EU:C:2012:517, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
52      Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Generalstaatsanwaltschaft (Warunki pozbawienia wolności na Węgrzech) (C‑220/18 PPU, EU:C:2018:589, pkt 85).
53      Zobacz wyrok z dnia 29 lipca 2024 r, Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 93 i przytoczone tam orzecznictwo). Ponadto Europejski Trybunał Praw Człowieka potwierdził w ramach ENA „pozytywny proceduralny obowiązek współpracy” między państwami członkowskimi, powołując się na art. 2 EKPC i na art. 2 Karty. Zobacz wspólną broszurę tematyczną Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA), zatytułowaną „Europejski nakaz aresztowania i prawa podstawowe – Orzecznictwo ETPC i TSUE”, zaktualizowaną w dniu 28 lutego 2025 r. i dostępną w językach angielskim i francuskim pod następującym adresem: https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/mandat-d-arret-europeen-et-droits-fondamentaux. W broszurze tej wskazano, że jej treść nie wiąże Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
54      Sądowy organ wydający może również złożyć taki wniosek na podstawie art. 4 ust. 1 decyzji ramowej 2008/909.