62023CC0019
KONKLUŻJONIJIET TAL‑AVUKAT ĠENERALI
EMILIOU
ippreżentati fl‑14 ta’ Jannar 2025 (
1
)
Kawża C‑19/23
Ir‑Renju tad‑Danimarka
vs
Il‑Parlament Ewropew
Il‑Kunsill tal‑Unjoni Ewropea
“Rikors għal annullament – Direttiva (UE) 2022/2041 – Pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea – Annullament tad-Direttiva fl-intier tagħha – Bażi legali – Artikolu 153(1)(b) TFUE – Kunċett ta’ ‘kundizzjonijiet tax-xogħol’ – Artikolu 153(2)(b) TFUE – Kompetenza tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill biex jadottaw rekwiżiti minimi –Artikolu 153(5) TFUE – Esklużjonijiet – ‘Paga’ u ‘dritt ta’ assoċjazzjoni’ – Interferenza diretta – Artikolu 5 tad-Direttiva – ‘Proċedura għall-iffissar ta’ pagi minimi statutorji adegwati’ – Lista ta’ kriterji minimi li l-Istati Membri għandhom jissodisfaw – Artikolu 4 – ‘Promozzjoni ta’ negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi’ – Artikolu 12 – ‘Dritt għal rimedju’ – Artikolu 153(1)(f) TFUE – Kunċett ta’ ‘rappreżentanza u difiża kollettiva tal-interessi tal-ħaddiema u l-persuni li jimpjegaw’ – Proċedura leġiżlattiva speċjali li teħtieġ l-unanimità fil-Kunsill – Impossibbiltà li d-direttiva tiġi adottata fuq il-bażi tal-Artikolu 153(1)(b) u (f) TFUE flimkien – Annullament parzjali tad-Direttiva – Natura separabbli tal-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva”
I. Introduzzjoni
1.
Konformement mal-prinċipju ta’ għoti ta’ kompetenzi stabbilit fl-Artikolu 5(2) TUE u li huwa essenzjali f’Unjoni Ewropea bbażata fuq l-Istat tad-dritt (
2
), l-Unjoni Ewropea għandha taġixxi biss fil-limiti tal-kompetenzi li l-Istati Membri tawha fit-Trattati. Għalkemm jidher sempliċi, il-kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tiżgura l-osservanza ta’ dan il-prinċipju huwa iktar kumpless minħabba l-fatt li jidher li ċerti dispożizzjonijiet tat-Trattat li jikkonċernaw it-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri ma humiex ċari jew jidħlu fuq xulxin.
2.
Dan huwa partikolarment ċar fil-qasam tal-politika soċjali tal-Unjoni, fejn l-awturi tat-Trattati riedu, minn naħa, li jippromwovu l-koeżjoni u l-konverġenza u, min-naħa l-oħra, li jibnu Unjoni li tieħu inkunsiderazzjoni d-diversità tas-sistemi nazzjonali u r-rwol ewlieni tal-imsieħba soċjali, żewġ għanijiet li mhux dejjem ikun faċli li jiġu rrikonċiljati. Fil-fatt, filwaqt li t-tfittxija tal-ewwel għan timplika li l-Unjoni tingħata iktar setgħat, it-tfittxija tat-tieni wieħed tiffavorixxi l-perspettiva li ċerti deċiżjonijiet fil-qasam tal-politika soċjali jistgħu jittieħdu biss mill-Istati Membri.
3.
Permezz ta’ dan ir-rikors, ippreżentat skont l-Artikolu 263 TFUE, ir-Renju tad-Danimarka, sostnut mir-Renju tal-Isvezja, jitlob lill-Qorti tal-Ġustizzja, prinċipalment, tannulla d-Direttiva (UE) 2022/2041 dwar pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem id-“Direttiva PMA”) (
3
) fl-intier tagħha. Iż-żewġ Stati Membri jsostnu li l-Parlament Ewropew u l-Kunsill ma kinux kompetenti sabiex jadottaw id-Direttiva PMA fuq il-bażi tal-Artikolu 153(2)(b) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 153(1)(b) TFUE. Dawn id-dispożizzjonijiet jagħtu s-setgħa lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill jadottaw, permezz ta’ direttivi, rekwiżiti minimi fil-qasam tal-“kundizzjonijiet tax-xogħol”. Madankollu, l-Artikolu 153(5) TFUE jippreċiża li din il-kompetenza ma testendix, inter alia, għall-“pagi”.
4.
F’dan il-kuntest, il-kwistjoni l-iktar delikata mqajma f’din il‑kawża tirrigwarda preċiżament il-punt dwar jekk, bl-adozzjoni tad-Direttiva PMA, il-Parlament u l-Kunsill aġixxewx bi ksur tal-Artikolu 153(5) TFUE billi lleġiżlaw f’qasam (il-“pagi”) li huwa eskluż mill-kompetenza tal-Unjoni. Kif ser nispjega f’dawn il-konklużjonijiet, fil-fehma tiegħi, din id-domanda għandha tingħata risposta fl-affermattiv.
II. Il‑kuntest ġuridiku
A. It‑Trattat FUE
5.
Skont l-Artikolu 153 TFUE:
“1.   Bl-għan li jinkisbu l-għanijiet ta’ l-Artikolu 151, l-Unjoni għandha ssostni u tikkomplementa l-attivitajiet ta’ l-Istati Membri f’dawn l-oqsma:
[…]
b) il-kondizzjonijiet tax-xogħol;
[…]
f)
ir-rappreżentanza u d-difiża kollettiva ta’ l-interessi tal-ħaddiema u s-sidien, inkluża it-tmexxija konġunta, mingħajr preġudizzju għall-paragrafu 5;
[…]
2.   Għal dan l-għan, il-Parlament Ewropew u l-Kunsill:
[…]
b)
jistgħu jadottaw fl-oqsma msemmija fil-paragrafu 1(a) sa (i), permezz ta’ direttivi, rekwiżiti minimi applikabbli progressivament, meħud qies tal-kondizzjonijiet tekniċi li jkunu jinsabu f’kull wieħed mill-Istati Membri. Direttivi bħal dawn għandhom jevitaw li jdaħħlu rabtiet amministrattivi finanzjarji u ġuridiċi li jistgħu jxekklu l-ħolqien u l-iżvilupp ta’ impriżi żgħar u medji.
Il-Parlament Ewropew u l-Kunsill, għandhom jaġixxu skond il-proċedura leġislattiva ordinarja wara konsultazzjoni mal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali u tal-Kumitat tar-Reġjuni.
Fl-oqsma msemmija fil-paragrafu 1 c), d), f) u g), il-Kunsill għandu jaġixxi skond il-proċedura leġislattiva speċjali, b’ mod unanimu, wara konsultazzjoni mal-Parlament Ewropew u mal-Kumitati msemmija.
[…]
5.   Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Artikolu la japplikaw għall-pagi, la għad-dritt ta’ assoċjazzjoni, la għad-dritt ta’ l-istrike u lanqas għad dritt li jiġi mpost lock out.”
B. Id‑Direttiva PMA
6.
L-Artikolu 1 tad-Direttiva PMA jipprevedi:
“1.   Bil-għan li jittejbu l-kundizzjonijiet tal-ħajja u tax-xogħol fl-Unjoni, b’mod partikolari l-adegwatezza tal-pagi minimi għall-ħaddiema sabiex tikkontribwixxi għal konverġenza soċjali ’l fuq u jitnaqqsu l-inugwaljanza fil-pagi, din id-Direttiva tistabbilixxi qafas għal:
(a)
l-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji bil-għan li jinkisbu kundizzjonijiet tal-ħajja u tax-xogħol deċenti;
(b)
il-promozzjoni ta’ negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi;
(c)
it-tisħiħ tal-aċċess effettiv tal-ħaddiema għad-drittijiet ta’ protezzjoni tal-paga minima fejn previst fil-liġi nazzjonali u/jew minn ftehimiet kollettivi.
2.   Din id-Direttiva għandha tkun mingħajr preġudizzju għar-rispett sħiħ tal-awtonomija tas-sħab soċjali, kif ukoll għad-dritt tagħhom li jinnegozjaw u jikkonkludu ftehimiet kollettivi.
3.   F’konformità mal-Artikolu 153(5) tat-TFUE, din id-Direttiva għandha tkun mingħajr preġudizzju għall-kompetenza tal-Istati Membri li jistabbilixxu l-livell ta’ pagi minimi, kif ukoll għall-għażla tal-Istati Membri li jiffissaw pagi minimi statutorji, biex jippromwovu l-aċċess għall-protezzjoni tal-paga minima prevista fi ftehimiet kollettivi, jew fit-tnejn li huma.
4.   L-applikazzjoni ta’ din id-Direttiva għandha tkun f’konformità sħiħa mad-dritt tan-negozjar kollettiv. Xejn f’din id-Direttiva ma għandu jinftiehem li jimponi obbligu fuq xi Stat Membru:
(a)
fejn il-formazzjoni tal-pagi huwa żgurat esklużivament permezz ta’ ftehimiet kollettivi, biex jintroduċu paga minima statutorja; jew
(b)
biex jiddikjara kwalunkwe ftehim kollettiv bħala applikabbli universalment.
[…]”
7.
L-Artikolu 4 ta’ din id-direttiva, intitolat “Promozzjoni ta’ negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi”, jipprevedi:
“1.   Bil-għan li jżidu l-kopertura tan-negozjar kollettiv u jiffaċilitaw l-eżerċizzju tad-dritt għan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi, l-Istati Membri, bl-involviment tas-sħab soċjali, u f’konformità mal-liġi u l-prattika nazzjonali, għandhom:
[…]
(d)
għall-fini tal-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi, jieħdu miżuri, kif xieraq, biex jipproteġu t-trade unions u l-organizzazzjonijiet tal-impjegaturi li jipparteċipaw jew li jixtiequ jipparteċipaw f’negozjar kollettiv kontra kwalunkwe att ta’ interferenza minn xulxin jew mill-aġenti jew mill-membri ta’ xulxin fl-istabbiliment, fil-funzjonament jew fl-amministrazzjoni tagħhom.
2.   Barra minn hekk, kull Stat Membru li fih ir-rata tal-kopertura tan-negozjar kollettiv hi taħt il-livell limitu ta’ 80 % għandu, jipprevedi qafas li jippermetti l-kundizzjonijiet għan-negozjar kollettiv, jew bil-liġi wara li jikkonsulta lis-sħab soċjali jew bi ftehim magħhom. Tali Stat Membru għandu wkoll jistabbilixxi pjan ta’ azzjoni biex jippromwovi n-negozjar kollettiv. L-Istat Membru għandu jistabbilixxi tali pjan ta’ azzjoni wara li jikkonsulta lis-sħab soċjali, jew bi ftehim mas-sħab soċjali, jew, wara talba konġunta mis-sħab soċjali, kif maqbul bejn is-sħab soċjali. Il-pjan ta’ azzjoni għandu jistabbilixxi skeda ta’ żmien ċara u miżuri konkreti biex tiżdied progressivament ir-rata ta’ kopertura tan-negozjar kollettiv, b’rispett sħiħ għall-awtonomija tas-sħab soċjali. L-Istat Membru għandu jirrieżami l-pjan ta’ azzjoni tiegħu regolarment u għandu jaġġornah jekk ikun hemm bżonn. Fejn Stat Membru jaġġorna l-pjan ta’ azzjoni tiegħu, huma għandu jagħmel hekk wara li jikkonsulta lis-sħab soċjali jew bi ftehim magħhom, jew, wara talba konġunta mis-sħab soċjali, kif miftiehem bejn is-sħab soċjali. Fi kwalunkwe każ, tali pjan ta’ azzjoni għandu jiġi rieżaminat talanqas darba kull ħames snin. Il-pjan ta’ azzjoni u kwalunkwe aġġornament tiegħu għandu jsir pubbliku u jiġi nnotifikat lill-Kummissjoni.
[…]”
8.
L-Artikolu 5 tad-Direttiva PMA, intitolat “Proċedura għall-iffissar ta’ pagi minimi statutorji adegwati”, jipprevedi:
“1.   L-Istati Membri b’pagi minimi statutorji għandhom jistabbilixxu l-proċeduri meħtieġa għall-iffissar u l-aġġornament tal-pagi minimi statutorji. Tali stabbiliment u aġġornament għandhom ikunu ggwidati minn kriterji stabbiliti biex jikkontribwixxu għall-adegwatezza tagħhom, bil-għan li jinkiseb standard tal-għajxien deċenti, jitnaqqas il-faqar fost dawk li jaħdmu, kif ukoll jiġu promossi l-koeżjoni soċjali u l-konverġenza soċjali ’l fuq, u titnaqqas id-differenza bejn il-pagi tal-irġiel u n-nisa. L-Istati Membri għandhom jiddefinixxu dawk il-kriterji skont il-prattiki nazzjonali tagħhom fil-liġi nazzjonali rilevanti, f’deċiżjonijiet tal-korpi kompetenti tagħhom jew fi ftehimiet bejn tliet partijiet. Il-kriterji għandhom jiġu definiti b’mod ċar. L-Istati Membri jistgħu jiddeċiedu dwar il-piż relattiv ta’ dawk il-kriterji, inklużi l-elementi imsemmija fil-paragrafu 2, filwaqt li jqisu l-kundizzjonijiet soċjoekonomiċi nazzjonali tagħhom.
2.   Il-kriterji nazzjonali msemmija fil-paragrafu 1 għandhom jinkludu mill-inqas l-elementi li ġejjin:
(a)
il-kapaċità tal-akkwist tal-pagi minimi statutorji, filwaqt li jitqies l-għoli tal-ħajja;
(b)
il-livell ġenerali tal-pagi u d-distribuzzjoni tagħhom;
(c)
ir-rata ta’ tkabbir tal-pagi;
(d)
il-livelli u l-iżviluppi tal-produttività nazzjonali fit-tul.
3.   Mingħajr preġudizzju għall-obbligi stabbiliti f’dan l-Artikolu, l-Istati Membri jistgħu jużaw barra minn hekk mekkaniżmu awtomatiku għall-aġġustamenti tal-indiċjar tal-pagi minimi statutorji, abbażi ta’ kwalunkwe kriterju xieraq u f’konformità mal-liġijiet u l-prattiki nazzjonali, dment li l-applikazzjoni ta’ dak il-mekkaniżmu ma twassalx għal tnaqqis tal-paga minima statutorja.
4.   L-Istati Membri għandhom jużaw valuri ta’ referenza indikattivi biex jiggwidaw il-valutazzjoni tal-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji tagħhom. Għal dak il-għan, huma jistgħu jużaw valuri ta’ referenza indikattivi użati komunement fil-livell internazzjonali bħal 60 % tal-paga medjana grossa u 50 % tal-paga medja grossa, u/jew valuri ta’ referenza indikattivi użati fil-livell nazzjonali.
5.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li aġġornamenti regolari u f’waqthom tal-pagi minimi statutorji jsiru mill-inqas kull sentejn jew, għall-Istati Membri li jużaw mekkaniżmu ta’ indiċjar awtomatiku kif imsemmi fil-paragrafu 3, mill-inqas kull erba’ snin.
6.   Kull Stat Membru għandu jaħtar jew jistabbilixxi korp konsultattiv wieħed jew aktar biex jagħti pariri lill-awtoritajiet kompetenti dwar kwistjonijiet relatati mal-pagi minimi statutorji, u għandu jippermetti l-funzjonament operazzjonali ta’ dawk il-korpi.”
9.
L-Artikolu 12 tad-Direttiva PMA, intitolat “Dritt għal rimedju u protezzjoni kontra trattament jew konsegwenzi negattivi”, jipprevedi li:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, mingħajr preġudizzju għal forom speċifiċi ta’ rimedju u soluzzjoni tat-tilwim previsti, fejn applikabbli, fi ftehimiet kollettivi, il-ħaddiema, inklużi dawk li r-relazzjoni ta’ impjieg tagħhom tkun intemmet, ikollhom aċċess għal soluzzjoni tat-tilwim effettiva, f’waqtha u imparzjali u dritt għal rimedju, fil-każ ta’ ksur tad-drittijiet relatati mal-pagi minimi statutorji jew mal-protezzjoni tal-paga minima, meta drittijiet ta’ dan it-tip huma previsti fil-liġi nazzjonali jew fi ftehimiet kollettivi.”
III. Il‑fatti li wasslu għal dan ir‑rikors
A. Il‑proposta għal direttiva PMA
10.
Il-Kummissjoni Ewropea adottat il-proposta tagħha għal Direttiva PMA f’Ottubru 2020 (
4
). Din il-proposta saret wara li Ursula von der Leyen, il-Presidenta tal-Kummissjoni, qalet li “[d]-dinjità tax-xogħol hija sagra. Fl-ewwel 100 jum tal-mandat tiegħi, se nipproponi strument legali biex niżgura li kull ħaddiem fl-Unjoni tagħna jkollu paga minima ġusta (
5
).”
11.
Fil-proposta għal direttiva PMA, il-Kummissjoni nnotat li “ħafna ħaddiema bħalissa mhumiex protetti b’pagi minimi adegwati fl-[Unjoni Ewropea]” u li, fl‑2018, “il-paga minima statutorja nazzjonali ma kinitx tipprovdi dħul biżżejjed għal persuna waħda b’paga minima biex tilħaq il-limitu tar-riskju ta’ faqar f’disa’ Stati Membri”. Hija indikat ukoll li, wara l-kriżi tal-COVID‑19, l-iżgurar li l-ħaddiema fl-Unjoni jkollhom aċċess għal opportunitajiet ta’ impjieg u pagi minimi adegwati kien “essenzjali [sabiex] jiġi appoġġjat irkupru ekonomiku sostenibbli u inklużiv” (
6
). Dawn id-dikjarazzjonijiet tqiesu minn xi awturi bħala li jirriflettu bidla ġenerali fil-mod kif jiġu pperċepiti l-pagi minimi adegwati fil-livell tal-Unjoni, peress li ma għadhomx meqjusa bħala ostakolu għall-kompetittività bejn l-Istati Membri u t-tkabbir ekonomiku, iżda bħala prerekwiżit għall-iżvilupp ekonomiku (
7
).
12.
F’dan il-kuntest, il-Kummissjoni spjegat li l-proposta tagħha tistabbilixxi qafas biex “tittejjeb l-adegwatezza tal-pagi minimi u biex jiżdied l-aċċess tal-ħaddiema għall-protezzjoni tal-paga minima”. Hija nnotat ukoll li d-direttiva proposta kellha l-għan li “tippromwovi n-negozjar kollettiv dwar il-pagi fl-Istati Membri kollha”, filwaqt li “tqis u tirrispetta bis-sħiħ l-ispeċifiċitajiet tas-sistemi nazzjonali, il-kompetenzi nazzjonali, l-awtonomija tas-sħab soċjali u l-libertà kuntrattwali” (
8
).
13.
Id-Direttiva PMA ġiet adottata fl-ewwel qari fid‑19 ta’ Ottubru 2022. L-Istati Membri kollha tal-Kunsill ivvotaw favur dan l-istrument, bl-eċċezzjoni tar-Renju tad-Danimarka u r-Renju tal-Isvezja, li vvotaw kontra, u l-Ungerija, li astjeniet (
9
).
14.
Fl-“opinjoni motivata” tiegħu dwar il-proposta għal Direttiva PMA, tal‑15 ta’ Diċembru 2020, il-Parlament Daniż kien diġà indika li, fil-fehma tiegħu, il-kundizzjonijiet tas-salarji kienu rregolati aħjar fil-livell nazzjonali u b’teħid inkunsiderazzjoni tal-prattiki nazzjonali tradizzjonali (
10
). Matul il-proċedura leġiżlattiva li wasslet għall-adozzjoni tad-Direttiva, il-Gvern Daniż spjega, f’dikjarazzjoni lill-Kunsill, li huwa kien “bħala kwistjoni ta’ prinċipju […] kontra l-introduzzjoni ta’ kwalunkwe regolament vinkolanti fil-livell tal-UE dwar il-paga minima”. Huwa enfasizza wkoll li “huwa essenzjali li tinżamm l-awtonomija tas-sħab soċjali” u li “l-iffissar tal-pagi huwa kompetenza nazzjonali” (
11
).
B. Aspetti essenzjali tad‑Direttiva PMA għall‑finijiet ta’ din il‑kawża
15.
Skont l-Eurostat, mill‑1 ta’ Jannar 2022, il-pagi minimi statutorji ta’ kull xahar kienu jvarjaw ħafna minn Stat Membru għal ieħor, minn EUR 332 fil-Bulgarija għal EUR 2257 fil-Lussemburgu (
12
). Fis-“Sommarju eżekuttiv tar-Rapport tal-Valutazzjoni tal-Impatt” tagħha li akkumpanja l-proposta għal direttiva PMA (
13
), il-Kummissjoni identifikat “in-nuqqas ta’ kriterji ċari u stabbli sabiex jiġu stabbiliti u aġġornati l-pagi minimi” u “l-involviment insuffiċjenti tas-sħab soċjali” bħala wħud mill-fatturi li joħolqu protezzjoni insuffiċjenti tal-ħaddiema permezz ta’ pagi minimi adegwati madwar l-Unjoni.
16.
B’reazzjoni għal dan it-tħassib, l-Artikolu 1(1) tad-Direttiva PMA jipprovdi li dan l-istrument jistabbilixxi qafas għal (a) l-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji, (b) il-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi, u (c) it-titjib tal-aċċess effettiv tal-ħaddiema għad-drittijiet tal-protezzjoni tal-paga minima fejn previst mid-dritt nazzjonali u/jew mill-ftehimiet kollettivi. Kif nifhimha jiena, id-Direttiva PMA għandha għalhekk tliet għanijiet distinti – elenkati, rispettivament, fil-punti (a), (b) u (c) tal-Artikolu 1(1) - li kollha kemm huma huma maħsuba biex jikkontribwixxu għall-għan ġenerali ta’ “[kontribuzzjoni] għal konverġenza soċjali ’l fuq u [li] jitnaqqsu l-inugwaljanza fil-pagi” (
14
).
17.
Għalkemm id-Direttiva PMA tinkludi total ta’ 19‑il artikolu, organizzati f’erba’ kapitoli differenti, tlieta minnhom, jiġifieri l-Artikoli 4, 5 u 12 tagħha, huma ta’ importanza partikolari għal din il-kawża. Kull wieħed minnhom jirrigwarda wieħed mit-tliet għanijiet elenkati fl-Artikolu 1(1) ta’ din id-direttiva.
18.
L-ewwel, l-Artikolu 4 jikkonċerna l-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi (it-tieni għan tal-Artikolu 1(1)(b)). Huwa jagħmel parti mill-Kapitolu I tad-Direttiva PMA, intitolat “Dispożizzjonijiet ġenerali”. L-Artikolu 4(1) jimponi fuq l-Istati Membri kollha għadd ta’ obbligi “[bil]-għan li jżidu l-kopertura tan-negozjar kollettiv u jiffaċilitaw l-eżerċizzju tad-dritt għan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi”. Fost dawn l-obbligi hemm dak li “jieħdu miżuri, kif xieraq, biex jipproteġu t-trade unions u l-organizzazzjonijiet tal-impjegaturi li jipparteċipaw jew li jixtiequ jipparteċipaw f’negozjar kollettiv kontra kwalunkwe att ta’ interferenza minn xulxin jew mill-aġenti jew mill-membri ta’ xulxin fl-istabbiliment, fil-funzjonament jew fl-amministrazzjoni tagħhom” (Artikolu 4(1)(d)). B’kuntrast ma’ dan, l-obbligi previsti fl-Artikolu 4(2) japplikaw biss għall-Istati Membri fejn ir-rata ta’ kopertura ta’ negozjar kollettiv hija inqas minn limitu minimu ta’ 80 %. Dawn l-Istati Membri huma meħtieġa “[jipprevedu] qafas li jippermetti l-kundizzjonijiet għan-negozjar kollettiv” u “[jistabbilixxu] pjan ta’ azzjoni biex jippromwovi n-negozjar kollettiv”, li huma għandhom jirrevedu u jaġġornaw regolarment.
19.
It-tieni, l-Artikolu 5 jirrigwarda l-“adegwatezza tal-pagi minimi statutorji” (l-ewwel għan tal-Artikolu 1(1)(a)). Dan huwa l-iktar artikolu importanti fid-Direttiva PMA u jinsab fil-Kapitolu II tagħha, intitolat “Pagi minimi statutorji” u li d-dispożizzjonijiet tiegħu japplikaw biss għall-Istati Membri li għandhom pagi minimi statutorji. B’mod partikolari, l-Artikolu 5(2) jispeċifika erba’ kriterji minimi, li huma “stabbiliti biex jikkontribwixxu għall-adegwatezza” tal-pagi minimi u li għandhom jitqiesu minn dawk l-Istati Membri matul il-“proċedura għall-iffissar ta’ pagi minimi statutorji adegwati”.
20.
It-tielet, l-Artikolu 12 tad-Direttiva PMA, li jagħmel parti mill-Kapitolu III, intitolat “Dispożizzjonijiet orizzontali”, jirrigwarda l-aċċess effettiv tal-ħaddiema għall-protezzjoni tal-paga minima (it-tielet għan tal-Artikolu 1(1)(c)). L-għan ta’ din id-dispożizzjoni huwa li jiġi żgurat l-aċċess tal-ħaddiema għal soluzzjoni tat-tilwim effettiva, f’waqtha u imparzjali u d-dritt għal rimedju, f’sitwazzjonijiet fejn id-drittijiet tagħhom marbuta mal-paga minima statutorja jew mal-protezzjoni tal-paga minima taħt id-dritt nazzjonali u/jew il-ftehimiet kollettivi jkunu nkisru.
IV. Il‑proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja u t‑talbiet
21.
Permezz ta’ rikors ippreżentat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit‑18 ta’ Jannar 2023, ir-Renju tad-Danimarka ppreżenta dan ir-rikors.
22.
Ir-Renju tad-Danimarka jitlob li l-Qorti Ġenerali jogħġobha:
–
tannulla d-Direttiva PMA fl-intier tagħha;
–
sussidjarjament, tannulla l-Artikolu 4(1)(d) u/jew l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA;
–
tikkundanna lill-Parlament u lill-Kunsill għall-ispejjeż.
23.
Il-Parlament jitlob li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha tiċħad ir-rikors bħala infondat u tikkundanna lir-Renju tad-Danimarka għall-ispejjeż.
24.
Il-Kunsill jitlob li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha:
–
tiċħad it-talbiet prinċipali bħala inammissibbli;
–
sussidjarjament, tiċħad ir-rikors bħala infondat fl-intier tiegħu;
–
tikkundanna lir-Renju tad-Danimarka għall-ispejjeż.
25.
Permezz ta’ deċiżjonijiet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tas‑26 ta’ April u tal‑25 ta’ Mejju 2023, ir-Renju tal-Belġju u r-Repubblika Portugiża ġew awtorizzati jintervjenu insostenn tat-talbiet tal-Kunsill.
26.
Permezz ta’ deċiżjonijiet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tat‑8 u tas‑26 ta’ Mejju 2023 kif ukoll tal‑5 u tas‑7 ta’ Ġunju 2023, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Repubblika Ellenika, ir-Renju ta’ Spanja, ir-Repubblika Franċiża, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu u l-Kummissjoni ġew awtorizzati jintervjenu insostenn tat-talbiet tal-Parlament u tal-Kunsill.
27.
Permezz ta’ deċiżjoni tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tas‑26 ta’ Mejju 2023, ir-Renju tal-Isvezja ġie awtorizzat jintervjeni insostenn tat-talbiet tar-Renju tad-Danimarka.
V. Analiżi
28.
Għal ħafna snin, il-politika soċjali tal-Unjoni żviluppat fil-periferiji tat-Trattati; il-forza li tixpruna l-integrazzjoni tal-Unjoni hija l-istabbiliment ta’ suq komuni (
15
). L-adozzjoni tal-Protokoll dwar il-Politika Soċjali u tal-Ftehim dwar il-Politika Soċjali (iktar ’il quddiem il-“Kapitolu Soċjali”), anness mat-Trattat ta’ Maastricht, kienet l-ewwel tentattiv li tiġi “kostituzzjonalizzata” l-politika soċjali tal-Unjoni, u kien biss bit-Trattat ta’ Amsterdam fl‑1997 li l-kontenut tal-Kapitolu Soċjali ġie formalment stabbilit fit-Trattat KE (
16
).
29.
Minn dak iż-żmien ’l hawn, huwa ċar li “l-Unjoni tistabbilixxi mhux biss suq intern, iżda taħdem ukoll għall-iżvilupp fit-tul tal-Ewropa, li hija b’mod partikolari bbażata fuq ekonomija soċjali ta’ suq kompetittiv ħafna, li jimmira għal livell għoli ta’ impjieg u għall-progress soċjali, u tippromwovi, b’mod partikolari, il-protezzjoni soċjali” (
17
). Diversi strumenti ġew adottati mil-leġiżlatur tal-Unjoni fuq il-bażi tal-Artikolu 153 TFUE (jew ta’ verżjonijiet preċedenti ta’ din id-dispożizzjoni), sabiex jintlaħqu dawn l-għanijiet – pereżempju, id-Direttiva dwar xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija (
18
), id-Direttiva dwar il-ħin tax-xogħol (
19
) jew, iktar reċentement, id-Direttiva (UE) 2019/1152 dwar kondizzjonijiet tax-xogħol trasparenti u prevedibbli fl-Unjoni Ewropea (
20
), li, bħad-Direttiva PMA, ġiet adottata fuq il-bażi tal-Artikolu 153(2)(b) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 153(1)(b) TFUE.
30.
Madankollu, sa fejn naf jien, id-Direttiva PMA hija l-ewwel strument legali fil-livell tal-Unjoni fil-qasam tal-pagi minimi. Fil-fatt, għalkemm il-Prinċipju 6 tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali (
21
) diġà jiddikjara li “[l-]ħaddiema għandhom id-dritt għal pagi ġusti li jipprovdu għal standard ta’ għajxien diċenti” u li “[g]ħandhom jiġu żgurati pagi minimi adegwati, b’mod li jipprovdu għas-sodisfazzjon tal-bżonnijiet tal-ħaddiem u tal-familja tiegħu[…]”, bl-għan li jiġi evitat il-“faqar fost dawk li jaħdmu”, dan it-test ma għandux saħħa legali vinkolanti u jservi pjuttost bħala gwida għal riżultati effiċjenti fil-qasam tal-impjiegi u soċjali (
22
).
31.
Insostenn tal-ewwel kap tat-talbiet tiegħu, li jfittex l-annullament tad-Direttiva PMA fl-intier tagħha, ir-Renju tad-Danimarka jinvoka żewġ motivi. L-ewwel, huwa jallega li l-Parlament u l-Kunsill kisru l-Artikolu 153(5) TFUE u, għaldaqstant, il-prinċipju ta’ għoti ta’ kompetenzi li, kif fakkart fl-introduzzjoni, huwa stabbilit fl-Artikolu 5(2) TUE. F’dan ir-rigward, il-Gvern Daniż isostni li din id-direttiva hija inkompatibbli ma’ tnejn mill-esklużjonijiet li jinsabu fl-Artikolu 153(5) TFUE, jiġifieri dawk li jirrigwardaw il-“pagi” u d-“dritt ta’ assoċjazzjoni”. Huwa jqis li d-Direttiva PMA “tinterferixxi direttament” maż-żewġ esklużjonijiet u, għaldaqstant, ma setgħetx tiġi adottata mil-leġiżlatur tal-Unjoni mingħajr ma dan tal-aħħar jeċċedi l-kompetenzi tiegħu. Fil-fatt, filwaqt li l-Parlament u l-Kunsill huma kompetenti sabiex jadottaw direttivi li jistabbilixxu rekwiżiti minimi fir-rigward tal-“kundizzjonijiet tax-xogħol” (skont l-Artikolu 153(2)(b) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 153(1)(b) TFUE), huma ma jistgħux jilleġiżlaw fil-qasam tal-“pagi” jew f’dak tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni”.
32.
It-tieni, il-Gvern Daniż isostni li, anki jekk jiġi preżunt li d-Direttiva PMA ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-esklużjonijiet dwar il-“pagi” u d-“dritt ta’ assoċjazzjoni” previsti fl-Artikolu 153(5) TFUE, il-Parlament u l-Kunsill ma setgħux validament jadottawha fuq il-bażi tal-Artikolu 153(1)(b) TFUE. F’dan ir-rigward, il-Gvern Daniż jinnota li d-Direttiva PMA ssegwi żewġ għanijiet ta’ importanza ugwali, peress li hija intiża mhux biss sabiex tirregola “il-kundizzjonijiet tax-xogħol” (l-Artikolu 153(1)(b) TFUE), iżda wkoll ir-“rappreżentanza u d-difiża kollettiva tal-interessi tal-ħaddiema […]” (l-Artikolu 153(1)(f) TFUE). Huwa jżid li kull waħda minn dawn iż-żewġ bażijiet legali teħtieġ proċedura leġiżlattiva differenti, billi l-Artikolu 153(1)(f) TFUE jeżiġi l-unanimità fil-Kunsill, filwaqt li l-Artikolu 153(1)(b) TFUE ma jagħmilx dan. Peress li dawn il-proċeduri huma inkompatibbli, il-Gvern Daniż jissottometti li d-Direttiva PMA għandha tiġi annullata fl-intier tagħha.
33.
Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li d-Direttiva PMA ma għandhiex tiġi annullata fl-intier tagħha, ir-Renju tad-Danimarka jitlob, sussidjarjament, l-annullament tal-Artikolu 4(1)(d) u/jew tal-Artikolu 4(2) ta’ dan l-istrument. F’dan ir-rigward, dan l-Istat Membru jqajjem motiv wieħed, billi jallega, mill-ġdid, li, meta adottaw dawn id-dispożizzjonijiet, il-Parlament u l-Kunsill kisru l-Artikolu 153(5) TFUE u, għalhekk, il-prinċipju ta’ għoti ta’ kompetenzi. Il-kwistjoni essenzjali li tqum f’dan il-kuntest hija dik tan-“natura separabbli” tal-Artikolu 4(1)(d) u tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva mid-dispożizzjonijiet l-oħra li jinsabu fiha.
34.
Qabel ma neżamina dawn id-diversi lmenti, nixtieq nagħmel osservazzjoni preliminari. Dan ir-rikors evidentement ma jiskattax f’vakwu, sa fejn huwa marbut b’mod intrinsiku mal-oppożizzjoni kostanti tad-Danimarka u ta’ Stati Membri Nordiċi oħra kontra azzjonijiet tal-Unjoni li huma jqisu li jinterferixxu mad-dritt soċjali u s-sistemi tar-relazzjonijiet industrijali tagħhom. Ir-reazzjonijiet f’dawn l-Istati Membri għas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja Laval un Partneri (
23
) li kienet tikkonċerna l-kollokament ta’ ħaddiema Latvjani minn kumpannija Latvjana (Laval) f’siti tal-bini fl-Isvezja u l-imblukkar sussegwenti ta’ dawn is-siti minn sindakat Svediż huma, sal-lum, l-eżempji l-iktar importanti ta’ din l-oppożizzjoni. Kemm il-mudell tad-dritt soċjali tad-Danimarka kif ukoll dak tal-Isvezja huma kkaratterizzati minn approċċ “laissez-faire”, jiġifieri, livell għoli ta’ awtonomija tal-imsieħba soċjali, bil-pagi u l-kundizzjonijiet tax-xogħol jiġu nnegozjati mill-imsieħba soċjali minflok ma jiġu rregolati minn att statutorju. Il-konklużjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja f’din is-sentenza li l-azzjoni industrijali tista’, essenzjalment, tikkostitwixxi restrizzjoni inġustifikata għall-moviment liberu u l-enfasi tagħha fuq l-importanza tat-trasparenza fir-rigward tat-termini u l-kundizzjonijiet tal-impjieg, inklużi l-pagi, ġew ipperċepiti minn xi wħud bħala theddida għan-natura awtonoma tas-sistemi ta’ negozjar kollettiv tad-Danimarka u tal-Isvezja u għall-assenza ta’ intervent mill-Istat fl-azzjonijiet meħuda mis-sindakati li tikkaratterizza lil dawn l-Istati Membri (
24
).
35.
F’dan l-isfond, l-argumenti mressqa mill-Gvern Daniż u dak Svediż fil-kawża ineżami jistgħu jitqiesu bħala r-riżultat ta’ sempliċi oppożizzjoni ta’ prinċipju, jiġifieri, tal-oppożizzjoni b’saħħitha (radikali) ta’ dawn l-Istati Membri kontra kull forma ta’ “interferenza” fl-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali (
25
), iktar milli bbażati fis-sustanza tal-obbligi li jinsabu f’din id-direttiva nnifisha. F’dan ir-rigward, nirrileva li l-Gvern Svediż irrikonoxxa, pereżempju, li l-obbligu li jinsab fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA ma japplikax għalih, peress li din id-dispożizzjoni tapplika biss għall-Istati Membri li għandhom rata ta’ kopertura ta’ negozjar kollettiv ta’ inqas minn 80 % (li ma huwiex il-każ għall-Isvezja). Iż-żewġ gvernijiet jaqblu wkoll li l-parti l-kbira tal-obbligi li jinsabu f’dan l-istrument jirriproduċu dawk li diġà jirriżultaw mill-Konvenzjoni dwar l-iffissar tal-pagi minimi tal‑1970 tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol (ILO), li huma marbuta biha (
26
). Għalhekk huma jikkonċedi li, minn perspettiva prattika, id-Direttiva PMA mhux se taffettwa s-sistemi nazzjonali tagħhom b’mod sinjifikattiv.
36.
Madankollu, fil-fehma tiegħi, dawn il-kunsiderazzjonijiet ma għandhomx jaffettwaw l-eżitu ta’ din il-kawża. It-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Istati Membri u l-Unjoni hija kwistjoni ta’ natura kostituzzjonali, li, kif diġà indikajt fl-introduzzjoni, hija essenzjali għall-Istat tad-dritt. Jekk il-leġiżlatur tal-Unjoni jadotta direttiva f’qasam fejn ma huwiex kompetenti li jilleġiżla, din id-direttiva ma tistax tiġi salvata abbażi ta’ raġunijiet purament prattiċi, bħall-fatt li l-adozzjoni tagħha ser ikollha biss konsegwenzi “leġġeri” għall-ftit (in casu, iż-żewġ) Stati Membri li vvotaw kontriha. Fil-fehma tiegħi, tali kunsiderazzjonijiet ma għandhomx ikollhom effett fuq l-evalwazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja. F’dan ir-rigward, inżid li l-motivazzjonijiet jew l-interessi ta’ Stat Membru li jippreżenta rikors għall-annullament ta’ att leġiżlattiv tal-Unjoni huma irrilevanti fil-kuntest ta’ rikors ibbażat fuq l-Artikolu 263 TFUE, peress li l-Istati Membri huma rikorrenti pprivileġġati skont din id-dispożizzjoni u, konsegwentement, ma għandhomx għalfejn juru li għandhom interess ġuridiku.
A. L‑ewwel kap tat‑talbiet: id‑Direttiva PMA għandha tiġi annullata fl‑intier tagħha?
37.
Mill-punti 31 u 32 iktar ’il fuq jirriżulta li l-ewwel kap tat-talbiet prinċipali tar-Renju tad-Danimarka jirrigwarda, essenzjalment, l-għażla tal-leġiżlatur tal-Unjoni li jirrikorri għall-Artikolu 153(2)(b) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 153(1)(b) TFUE, bħala bażi legali għad-Direttiva PMA – għażla li ġiet deskritta minn ċerti awturi bħala “l-iktar [kwistjoni] kontroversjali” mqajma fil-kuntest tad-Direttiva PMA (
27
). F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tiċċara r-relazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet ma’, minn naħa, l-Artikolu 153(5) TFUE (l-ewwel motiv) u, min-naħa l-oħra, l-Artikolu 153(1)(f) TFUE (it-tieni motiv).
1.
L‑ewwel motiv: id‑Direttiva PMA ġiet adottata bi ksur tal‑Artikolu 153(5) TFUE u, għaldaqstant, tal‑prinċipju ta’ għoti ta’ kompetenzi
38.
Kif diġà spjegajt, id-Direttiva PMA ġiet adottata mil-leġiżlatur tal-Unjoni fuq il-bażi tal-Artikolu 153(2)(b) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 153(1)(b) TFUE, minħabba li hija intiża li tirregola l-“kundizzjonijiet tax-xogħol”. Madankollu, permezz tal-ewwel motiv, il-Gvern Daniż isostni li dan l-istrument huwa inkompatibbli ma’ tnejn mill-esklużjonijiet li jinsabu fl-Artikolu 153(5) TFUE, jiġifieri l-“pagi” u d-“dritt ta’ assoċjazzjoni”, li għalihom ma hemmx kompetenza tal-Unjoni.
39.
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, peress li l-Artikolu 153(5) TFUE jidderoga mill-paragrafi 1 sa 4 ta’ dan l-artikolu, is-suġġetti rriżervati minnu għandhom jiġu interpretati b’mod strett sabiex ma jiġix affettwat indebitament il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dawn il-paragrafi l-oħra, u sabiex l-għanijiet imfittxija mill-Artikolu 151 TFUE (
28
) ma jiġux ippreġudikati.
40.
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà tat indikazzjonijiet dwar il-mod kif għandha tinftiehem l-esklużjoni dwar il-“pagi”. Fil-fatt, fis-sentenzi Del Cerro Alonso (
29
), Impact (
30
), Bruno et (
31
) u Specht et (
32
), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet b’mod konsistenti li din l-esklużjoni għandha tiġi interpretata bħala li tirrigwarda miżuri – bħall-ekwivalenza tal-elementi kostituttivi kollha jew parti minnhom tal-pagi u/jew il-livell tal-pagi fl-Istati Membri jew l-iffissar ta’ paga minima ggarantita – li jikkostitwixxu interferenza diretta mid-dritt tal-Unjoni fid-determinazzjoni tal-pagi fi ħdan l-Unjoni. F’dan ir-rigward, il-Qorti ċċarat li l-esklużjoni tal-“pagi” ma tistax tiġi estiża għal kwalunkwe kwistjoni li tinvolvi xi tip ta’ rabta mal-pagi; inkella, ċerti oqsma msemmija fl-Artikolu 153(1) TFUE jiġu mċaħħda minn parti kbira mis-sustanza tagħhom. B’kuntrast ma’ dan, l-esklużjoni dwar id-dritt ta’ assoċjazzjoni għadha ma ġietx interpretata mill-Qorti tal-Ġustizzja.
41.
Fit-taqsimiet li ġejjin, ser neżamina, fid-dawl ta’ din il-ġurisprudenza, jekk id-Direttiva PMA tiksirx l-esklużjoni tal-pagi fl-Artikolu 153(5) TFUE (Taqsima (a)). Imbagħad ser nanalizza jekk din id-direttiva hijiex kompatibbli mal-esklużjoni relatata mad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” li tinsab f’din id-dispożizzjoni (Taqsima (b)).
a)
Dwar jekk id‑Direttiva PMA hijiex kompatibbli mal‑esklużjoni tal‑“pagi” fl‑Artikolu 153(5) TFUE
1) L-argumenti tal-partijiet
42.
Tressqu żewġ settijiet ta’ argumenti quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kompatibbiltà tad-Direttiva PMA mal-esklużjoni tal-“pagi” prevista fl-Artikolu 153(5) TFUE. Il-Gvern Daniż u dak Svediż isostnu li din id-direttiva tinterferixxi direttament mal-“pagi” u hija, konsegwentement, inkompatibbli ma’ din id-dispożizzjoni, filwaqt li l-Parlament, il-Kunsill, il-Kummissjoni u l-Istati Membri l-oħra li intervjenew f’din il-kawża huma tal-fehma kuntrarja.
43.
B’mod iktar speċifiku, il-Gvern Daniż u dak Svediż iqisu li, minkejja li d-Direttiva PMA ma tistabbilixxix paga minima ġenerali fl-Unjoni kollha, u lanqas ma tiddetermina b’mod espliċitu l-livell tal-pagi, konstatazzjoni li l-leġiżlatur tal-Unjoni kien kompetenti sabiex jadotta din id-direttiva twassal sabiex l-Artikolu 153(5) TFUE jiġi mċaħħad mis-sustanza tiegħu. Fil-fehma tagħhom, il-“pagi” għandhom jiġu stabbiliti mill-imsieħba soċjali fil-livell nazzjonali fl-eżerċizzju tal-awtonomija kuntrattwali tagħhom. Din hija r-raġuni għaliex it-terminu “pagi” huwa espressament eskluż mill-qasam tal-kompetenzi tal-Unjoni.
44.
Dawn il-gvernijiet isostnu wkoll li d-Direttiva PMA għandha l-adegwatezza tal-pagi minimi bħala l-għan espress tagħha. Fil-fatt, l-għan tad-Direttiva PMA huwa li tinfluwenza (iżżid) il-livelli tal-pagi fi ħdan l-Unjoni billi timponi rekwiżiti fuq l-Istati Membri b’mod li jinterferixxi direttament mal-mekkaniżmi tagħhom tal-iffissar tal-pagi. Kif indikat fil-Valutazzjoni tal-Impatt tal-Kummissjoni li takkumpanja l-proposta għal direttiva PMA (
33
), dan l-istrument huwa mistenni li jwassal għal żieda fil-pagi minimi f’madwar nofs l-Istati Membri u jwassal għal żieda effettiva fil-livell tagħhom. B’mod partikolari, l-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva jobbliga lill-Istati Membri li għandhom pagi minimi statutorji japplikaw kriterji minimi u jibbażaw ruħhom fuq valuri ta’ riferiment indikattivi. Din id-dispożizzjoni mhux biss timponi obbligi legalment vinkolanti fuq dawn l-Istati Membri, iżda għandha wkoll l-għan li jkollha effett dirett, u mmirat ’il fuq, fuq il-livell tal-pagi u għandha l-għan li tintroduċi l-armonizzazzjoni permezz ta’ qafas li l-Istati Membri għandhom japplikaw meta jistabbilixxu l-pagi minimi.
45.
Il-Parlament u l-Kunsill, sostnuti mill-Kummissjoni u mill-intervenjenti l-oħra, isostnu, min-naħa tagħhom, li, kif jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja inter alia fis-sentenza Impact, l-eżami xieraq huwa dak tal-“interferenza diretta” u ma huwiex marbut mal-kwistjoni dwar jekk l-istrument inkwistjoni għandux “effetti” fuq il-livell tal-pagi; inkella, il-kompetenzi tal-Unjoni skont l-Artikolu 153(1)(b) TFUE jkunu indebitament ristretti. Il-Gvern Ġermaniż isostni li l-għan tal-esklużjoni tal-pagi ma huwiex li jiġu esklużi kompletament il-kwistjonijiet relatati mal-pagi mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-azzjoni tal-Unjoni. Il-Kunsill iżid li l-osservanza tal-esklużjoni tal-“pagi” ma tistax tiġi evalwata biss fir-rigward tal-għadd ta’ dispożizzjonijiet relatati mal-pagi li jinsabu fi strument partikolari, iżda teħtieġ eżami tal-mertu tan-natura ta’ dawn id-dispożizzjonijiet.
46.
Dawn l-istituzzjonijiet u l-intervenjenti jirrilevaw ukoll li d-Direttiva PMA ma għandhiex l-għan li tintroduċi paga minima fil-livell tal-Unjoni u lanqas li tarmonizza l-mekkaniżmi għall-iffissar tal-pagi. Huma jenfasizzaw li d-Direttiva PMA tistabbilixxi biss qafas proċedurali u ma tinterferixxix direttament mal-mekkaniżmi tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri. Il-Kummissjoni żżid li diversi atti tad-dritt tal-Unjoni dwar il-kundizzjonijiet tax-xogħol diġà ġew adottati mil-leġiżlatur tal-Unjoni. Dawn l-atti ma kisrux l-Artikolu 153(5) TFUE, peress li, bħad-Direttiva PMA, dawn kienu jirrigwardaw biss indirettament il-pagi u ma kinux jarmonizzaw il-livell tal-pagi fl-Unjoni kollha.
47.
Il-Parlament isostni wkoll li, peress li wieħed mill-għanijiet tal-politika soċjali tal-Unjoni huwa li jtejjeb il-kundizzjonijiet tal-għajxien u tax-xogħol u li l-pagi huma parti integrali minn dawn il-kundizzjonijiet, ma huwiex sorprendenti li d-Direttiva PMA tista’ tinfluwenza b’mod pożittiv il-livell tal-pagi. Il-Kunsill, sostnut mill-Gvern Belġjan u dak Portugiż, jenfasizza wkoll li t-terminu “adegwatezza” li jinsab fl-Artikolu 5 tad-Direttiva PMA ma jimplikax armonizzazzjoni tal-pagi minimi fl-Unjoni kollha. Fil-fatt, din id-dispożizzjoni ma tipprekludix lill-Istati Membri milli jiddeċiedu dwar il-livell tal-pagi minimi statutorji, u lanqas ma tiddefinixxi limitu li taħtu l-pagi minimi jitqiesu bħala inadegwati. Barra minn hekk, il-kriterji stabbiliti hemmhekk jikkonsistu biss f’elementi kwalitattivi li għandhom jintużaw fil-proċess nazzjonali tal-iffissar tal-pagi. F’dan ir-rigward, il-Gvern Ġermaniż iżid li l-Istati Membri jibqgħu liberi li jistabbilixxu, u li jużaw, kriterji oħra u li jibbażaw ruħhom fuq il-prattiki nazzjonali tagħhom stess u, għalhekk, għandhom marġni ta’ manuvra suffiċjenti. Il-Gvern Franċiż jirrileva li l-proċedura stabbilita fl-Artikolu 5 tad-Direttiva PMA hija bbażata fuq kriterji fformulati b’mod ġenerali u impreċiż li jagħmlu parti minn lista mhux eżawrjenti li l-Istati Membri jistgħu jissupplimentaw.
2) Evalwazzjoni
48.
Mill-argumenti esposti iktar ’il fuq niddeduċi, l-ewwel, li l-partijiet u l-intervenjenti kollha f’din il-kawża, bl-eċċezzjoni tar-Renju tad-Danimarka u tar-Renju tal-Isvezja, jifhmu l-esklużjoni tal-“pagi” li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE bħala li hija limitata, essenzjalment, għall-miżuri li jarmonizzaw il-livell tal-pagi (
34
), u mhux għal dawk li jikkonċernaw il-proċedura tal-iffissar tal-pagi. It-tieni, jidhirli li dawn il-partijiet u l-intervenjenti jinterpretaw l-eżami ġudizzjarju tal-“interferenza diretta” żviluppat mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward ta’ din l-esklużjoni bħala, essenzjalment, eżami relatat mal-grad jew l-intensità tal-interferenza. Essenzjalment, l-Unjoni għandha l-kompetenza li tipprovdi rekwiżiti ġenerali u fformulati b’mod vag, fir-rigward tal-organizzazzjoni tal-oqfsa tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri, u tista’ saħansitra tistabbilixxi qafas li jiżgura l-aċċess tal-ħaddiema għal “paga minima adegwata”, iżda ma għandhiex tinterferixxi mal-arranġamenti ddettaljati tal-oqfsa nazzjonali, sabiex tippreżerva l-ispeċifiċitajiet nazzjonali (
35
). It-tielet, jidhirli li dawn il-partijiet u l-intervenjenti jifhmu l-għan tal-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE bħala s-salvagwardja tal-awtonomija tal-imsieħba soċjali fil-konklużjoni ta’ ftehimiet kollettivi. Fuq din il-bażi, huma jqisu li, sakemm id-Direttiva PMA ma tinterferixxix ma’ din l-awtonomija, din hija kompatibbli ma’ din l-esklużjoni.
49.
Id-Direttiva PMA fiha diversi dikjarazzjonijiet li juru li, fl-adozzjoni ta’ din id-direttiva, il-leġiżlatur tal-Unjoni wkoll interpreta l-esklużjoni tal-“pagi” kif deskritt fil-punt 48 iktar ’il fuq. Fil-fatt, il-premessa 19 tipprevedi li, skont l-Artikolu 153(5) TFUE, id-Direttiva PMA “la għandha l-għan li tarmonizza l-livell tal-pagi minimi fl-Unjoni kollha u lanqas li tistabbilixxi mekkaniżmu uniformi għall-iffissar tal-pagi minimi”. Hija tispjega wkoll li dan l-istrument jirrispetta bis-sħiħ il-“kompetenzi nazzjonali u d-dritt tas-sħab soċjali li jikkonkludu ftehimiet” u “ma tistabbilixxix il-livell tal-paga” (
36
). Barra minn hekk, l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva PMA jistabbilixxi li din id-direttiva “ma tippreġudikax ir-rispett sħiħ tal-awtonomija tal-imsieħba soċjali” (
37
), filwaqt li l-Artikolu 1(3) tagħha jirreferi speċifikament għall-Artikolu 153(5) TFUE u jipprovdi li, fid-dawl ta’ din id-dispożizzjoni, id-Direttiva PMA “għandha tkun mingħajr preġudizzju għall-kompetenza tal-Istati Membri li jistabbilixxu l-livell ta’ pagi minimi” (
38
). Din id-direttiva fiha wkoll diversi riferimenti għall-ispeċifiċitajiet tal-prattiki nazzjonali (
39
).
50.
Fil-fehma tiegħi, mill-formulazzjoni u min-numru ta’ dawn id-dispożizzjonijiet huwa evidenti li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma injorax il-fatt li, waqt l-adozzjoni tad-Direttiva PMA, huwa kien qiegħed “jilgħab man-nar” fir-rigward tal-esklużjoni tal-“pagi” li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE (jew, kif qalu ċerti awturi, kien qiegħed jimxi fuq “tightrope”) (
40
). Fit-taqsima li ġejja, ser nispjega għaliex l-interpretazzjoni tal-leġiżlatur tal-Unjoni ta’ din l-esklużjoni – interpretazzjoni li hija, kif spjegajt, kondiviża bejn il-partijiet u l-intervenjenti kollha f’din il-kawża, bl-eċċezzjoni tar-Renju tad-Danimarka u tar-Renju tal-Isvezja – hija bbażata fuq dak li nqis bħala tliet żbalji. Ser nindika wkoll kif din l-istess esklużjoni għandha, fil-fehma tiegħi, tinftiehem fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
i) Il-portata tal-esklużjoni tal-“pagi” prevista fl-Artikolu 153(5) TFUE
– L-ewwel żball: l-esklużjoni tal-“pagi” hija limitata għal miżuri li jarmonizzaw il-livell tal-pagi
51.
L-Artikolu 153(5) TFUE juża t-terminu wiesa’ ta’ “pagi”. Il-verżjonijiet preċedenti kollha tal-Artikolu 153(5) TFUE, jiġifieri l-Artikolu 137(6) TKE u l-Artikolu 2(6) tal-Kapitolu Soċjali, kienu, sa fejn naf jien, ifformulati bl-istess mod: kienu jirreferu għal “pagi”, mhux għal-“livell tal-pagi”. L-użu tat-terminu “pagi” jissuġġerixxi li l-aspetti l-oħra tas-sistemi tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri, minbarra l-livell tal-pagi, jaqgħu fil-portata tal-esklużjoni li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE. Konsegwentement, inqis li l-awturi tat-Trattati tal-Unjoni fittxew li jeskludu mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-azzjoni tal-Unjoni l-miżuri li jinkludu, iżda ma humiex limitati għal, l-armonizzazzjoni tal-livell tal-pagi.
52.
Insostenn tal-fehma kuntrarja, uħud mill-partijiet f’din il-kawża (bħall-Gvern Portugiż) ifakkru li, fil-konklużjonijiet tagħha fil-kawża Impact (
41
), l-Avukata Ġenerali Kokott iddikjarat li “huwa biss il-livell tal-paga li [huwa mneħħi] minn taħt il-kompetenza tal-leġiżlatur Komunitarju [minn din id-dispożizzjoni]” (
42
). F’dan ir-rigward, nirrileva li s-sentenza f’dik il-kawża fiha dikjarazzjonijiet li jistgħu jidhru li jissuġġerixxu lill-Qorti tal-Ġustizzja tenfasizza wkoll il-livell tal-pagi (b’kuntrast mal-pagi, inġenerali). Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja semmiet li l-awturi tat-Trattati kienu qiesu li kien xeraq “li tiġi eskluża d-determinazzjoni tal-livell tal-pagi minn armonizzazzjoni”, peress li l-“iffissar tal-livell tal-pagi” jaqa’ taħt l-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali fuq livell nazzjonali u taħt il-kompetenza tal-Istati Membri (
43
).
53.
Madankollu, jidhirli li huwa evidenti li, fis-sentenza Impact, il-Qorti tal-Ġustizzja ma marritx sal-punt li tindika li l-esklużjoni tal-“pagi” kienet tapplika esklużivament għal-livell tal-pagi (jiġifieri ċ-ċifra jew l-ammont preċiż tagħhom). Fil-fatt, hija ddikjarat li din l-esklużjoni għandha tiġi interpretata bħala li “tirrigwarda l-miżuri li, bħall-uniformità ta’ parti minn, jew ta’ l-elementi kollha li jikkostitwixxu l-pagi u/jew tal-livell tagħhom fl-Istati Membri jew inkella l-iffissar ta’ salarju [tal-Unjoni] minimu” (
44
). Fil-fehma tiegħi, it-termini “bħala” u “u/jew tal-livell [tal-pagi]” juru li l-Qorti tal-Ġustizzja ma eskludietx li jista’ jkun hemm interferenza diretta mal-pagi anki meta l-miżura inkwistjoni ma jkollhiex l-għan li tarmonizza l-“livell tal-pagi” fih innifsu.
54.
Fid-dawl ta’ din is-sentenza, ma nara l-ebda raġuni sabiex tiġi inkluża limitazzjoni fl-Artikolu 153(5) TFUE (jiġifieri, li l-esklużjoni tal-“pagi” attwalment tkopri biss il-livell tal-pagi) li ma hijiex inkluża expressis verbis f’din id-dispożizzjoni. Fil-fehma tiegħi, it-terminu “pagi” huwa intiż li jkopri l-aspetti kollha tas-sistemi tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri (inklużi l-modalitajiet jew il-proċeduri għall-iffissar tal-livell tal-pagi), u mhux biss il-livell tal-pagi.
55.
F’dan ir-rigward, infakkar li, għalkemm l-esklużjonijiet għandhom ġeneralment jiġu interpretati b’mod strett, dawn ma għandhomx jiġu interpretati tant strettament li jiġu mċaħħda mill-effettività tagħhom. Kif diġà indikajt fil-punt 39 iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li l-kwistjonijiet irriżervati mill-paragrafu 5 tal-Artikolu 153 TFUE, inkluż il-pagi, għandhom jiġu interpretati b’mod strett sabiex ma jaffettwawx indebitament il-kamp ta’ applikazzjoni tal-paragrafi 1 sa 4 u sabiex ma jippreġudikawx l-għanijiet imfittxija mill-Artikolu 151 TFUE (
45
). Madankollu, fil-fehma tiegħi, minn din id-dikjarazzjoni ma jirriżultax li l-kunċett ta’ “paga” għandu jkun limitat għal-“livell tal-paga”. Kieku kien hekk, il-leġiżlatur tal-Unjoni jkun jista’ jarmonizza l-aspetti l-oħra kollha tas-sistemi tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri, sakemm ma jarmonizzax l-ammont tal-pagi, billi jippreskrivi formola jew ammont speċifiku. L-esklużjoni tal-“pagi” tkun, kif isostnu l-Gvern Daniż u dak Svediż, imċaħħda mill-effettività tagħha, peress li l-leġiżlatur tal-Unjoni jkun jista’, pereżempju, jadotta direttivi li jarmonizzaw il-frekwenza tan-negozjati dwar il-pagi mill-imsieħba soċjali jew li jippreskrivu l-modalitajiet ta’ dawn in-negozjati – b’mod li jmur kontra l-għan iddikjarat ta’ din l-esklużjoni, li, skont il-Qorti tal-Ġustizzja u kif fakkart fil-punt 52 iktar ’il fuq, huwa li tiġi ppreżervata l-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali (
46
).
56.
Nixtieq nagħmel żewġ rimarki oħra. L-ewwel, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat (u l-partijiet u l-intervenjenti kollha f’din il-kawża jaqblu) li l-pagi huma parti integrali mill-kundizzjonijiet tax-xogħol (
47
). Għalhekk huwa inevitabbli li l-esklużjoni tal-“pagi”, anki jekk interpretata b’mod wiesa’ jew restrittiv, taffettwa l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 153(1)(b) TFUE (li jikkonċerna l-kompetenza tal-leġiżlatur tal-Unjoni fir-rigward tal-kundizzjonijiet tax-xogħol), peress li hemm sovrappożizzjoni ċara bejn din id-dispożizzjoni u l-Artikolu 153(5) TFUE. Tali sovrappożizzjoni teżisti neċessarjament anki jekk il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din l-esklużjoni jitnaqqas għall-minimu assolut tiegħu.
57.
It-tieni, id-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li l-esklużjonijiet elenkati fl-Artikolu 153(5) TFUE, inkluża dik dwar il-pagi, għandhom jinftiehmu b’mod strett ġiet ifformulata f’kuntest speċifiku. Is-sentenzi Del Cerro Alonso, Impact, Bruno et u Specht et kollha kienu jirrigwardaw strumenti li, b’differenza mid-Direttiva PMA, kellhom l-għan li jirregolaw kwistjoni li ma hijiex dik tal-pagi. B’mod iktar speċifiku, is-sentenzi Del Cerro Alonso u Impact kienu jirrigwardaw il-klawżola 4 tal-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien determinat (
48
), li hija intiża sabiex tiżgura l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni għall-ħaddiema għal żmien determinat, iktar milli tirregola l-“pagi”. Bl-istess mod, is-sentenza Bruno et kienet tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 97/81/KE dwar ħaddiema part-time (
49
), li għandha l-għan, inter alia, li tipprevedi t-tneħħija tad-diskriminazzjoni kontra l-ħaddiema part-time (u, għal darba oħra, mhux li tirregola il-“pagi”). Finalment, is-sentenza Specht et kienet tikkonċerna d-Direttiva tal-Kunsill 2000/78/KE, li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol (
50
). F’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li l-kundizzjonijiet tal-pagi tal-uffiċjali jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva, peress li l-għan ta’ dan l-istrument kien “li tniżżel parametru ġenerali biex tikkumbatti diskriminazzjoni fuq bażi ta’ reliġjon jew twemmin, diżabilità, età jew orjentazzjoni sesswali f’dak li għandu x’jaqsam ma’ l-impjieg u x-xogħol, bi skop li timplimenta fl-Istati Membri il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament”, iktar milli r-regolazzjoni tal-“pagi”per se.
58.
Minn din il-ġurisprudenza jirriżulta li, meta ddikjarat li l-esklużjoni tal-“pagi” elenkata fl-Artikolu 153(5) TFUE ma għandhiex tiġi interpretata b’mod strett, il-Qorti tal-Ġustizzja llimitat ruħha li tiżgura li din id-dispożizzjoni ma kinitx tirrendi impossibbli l-adozzjoni ta’ strumenti li ma għandhomx l-għan li jirregolaw il-pagi minħabba s-sempliċi fatt li kellhom riperkussjonijiet fuq il-pagi. Mifhuma fil-kuntest xieraq tagħha, din id-dikjarazzjoni għalhekk ma kellhiex l-għan li tillimita l-kamp ta’ applikazzjoni tal-kwistjonijiet li jikkostitwixxu pagi (billi tillimitaha għal-livell tal-pagi), iżda li tiżgura li l-istrumenti li jinterferixxu biss indirettament ma’ dawn il-kwistjonijiet ikunu jistgħu jiġu adottati.
59.
Dawn il-kunsiderazzjonijiet iwassluni sabiex nikkonkludi li l-esklużjoni tal-“pagi” li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE tkopri l-miżuri li jarmonizzaw il-livell tal-pagi iżda ma hijiex limitata għalihom; hija tkopri wkoll miżuri li jarmonizzaw aspetti oħra tas-sistemi tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri (inklużi l-modalitajiet jew il-proċeduri għall-iffissar tal-livell tal-pagi). L-interpretazzjoni tal-esklużjoni tal-“pagi” bħala limitata għal miżuri li jarmonizzaw il-livell tal-pagi hija għalhekk interpretazzjoni żbaljata.
– It-tieni żball: il-leġiżlatura tal-Unjoni tista’ tadotta rekwiżiti ġenerali u fformulati b’mod vag fir-rigward tal-oqfsa tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri
60.
Kif diġà spjegajt fil-punt 40 iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ppreċiżat li l-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE ma testendi għall-ebda kwistjoni li għandha xi tip ta’ rabta mal-pagi. Barra minn hekk, mit-taqsima preċedenti jirriżulta li l-eżami ta’ interferenza diretta ġie żviluppat f’kuntest fejn il-Qorti tal-Ġustizzja fittxet li tiddistingwi bejn l-istrumenti li għandhom l-għan li jirregolaw/jarmonizzaw il-“pagi” minn dawk li għandhom l-għan li jirregolaw xi suġġett għajr il-pagi (pereżempju, in-nondiskriminazzjoni, bħalma huwa l-każ tad-direttivi li jinsabu fil-qalba tas-sentenzi Bruno et u Specht et), filwaqt li jinterferixxu biss b’mod indirett mal-pagi (billi sempliċiment ikollhom riperkussjonijiet fuq il-livell tal-pagi).
61.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, jidher ċar fil-fehma tiegħi li ċerti direttivi oħra li t-test tagħhom isemmi l-“pagi” – bħad-Direttiva 2006/54/KE dwar l-implimentazzjoni tal-prinċipju ta’ opportunitajiet indaqs u ta’ trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa fi kwistjonijiet ta’ impjiegi u xogħol (
51
), id-Direttiva tal-Kunsill 2000/43/KE li timplimenta l-prinċipju tat-trattament ugwali bejn il-persuni irrespettivament mill-oriġini tar-razza jew etniċità (
52
), id-Direttiva dwar ix-xogħol ta’ aġenti temporanji (
53
), id-Direttiva dwar il-ħaddiema kkollokati (
54
), id-Direttiva dwar il-ħin tax-xogħol (
55
) jew anki d-Direttiva 2008/94/KE dwar il-protezzjoni ta’ l-impjegati fil-każ ta’ l-insolvenza ta’ min iħaddimhom (
56
) – ukoll ma jinterferixxux direttament mal-pagi, fis-sens tal-Artikolu 153(5) TFUE. Fil-fatt, dawn id-direttivi jaqgħu fil-kategorija ta’ strumenti li, bħad-direttivi li wasslu għas-sentenzi Bruno et u Specht et, jinterferixxu biss indirettament mal-pagi. Dawn jinkludu fihom dispożizzjonijiet li, fil-prattika, jaffettwaw jew għandhom riperkussjonijiet fuq il-livell tal-pagi. Madankollu, dawn ma għandhomx l-għan li jirregolaw il-pagi, iżda biss li jippermettu lil ċerti kategoriji ta’ ħaddiema jibbenefikaw mill-istess kundizzjonijiet ta’ impjieg bħal oħrajn (
57
) jew li jistabbilixxu jekk ħaddiem għandux dritt għall-paga tiegħu (irrispettivament mil-livell ta’ din il-paga u kif dan ġie stabbilit) f’ċerti kuntesti speċifiċi, pereżempju meta jkun fuq leave annwali jew f’każ ta’ insolvenza tal-persuna li timpjegah.
62.
B’kuntrast ma’ dan, strument “jinterferixxi direttament” mal-“pagi” u għalhekk ikun inkompatibbli mal-esklużjoni tal-pagi prevista fl-Artikolu 153(5) TFUE jekk ikollu l-għan li jirregola l-“pagi”. Kemm dan l-istrument ikun intensiv jew, għall-kuntrarju, flessibbli, biex jagħmel dan huwa irrilevanti.
63.
F’dan ir-rigward, huwa importanti li jiġi enfasizzat li, preċiżament minħabba li l-eżami tal-interferenza diretta ġie fformulat mill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex jippermetti l-adozzjoni ta’ ċerti strumenti li l-għan tagħhom ma huwiex li jirregolaw il-pagi, dan l-eżami ma ġiex stabbilit bl-intenzjoni li tkun tista’ tiġi adottata direttiva li għandha l-għan li tirregola aspett tas-sistemi tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri (pereżempju, il-livell tal-pagi minimi jew il-mod kif ser jiġu ffissati l-pagi minimi) tiġi “salvata” minħabba li din għandha biss l-għan li tipprevedi rekwiżiti ġenerali u fformulati b’mod vag fir-rigward ta’ tali aspett. Lanqas ma jfittex li din id-direttiva tkun tista’ tiġi adottata abbażi tal-fatt tal-għan ta’ armonizzazzjoni parzjali biss (
58
). Konklużjoni opposta tkun tammonta għas-sostituzzjoni tal-eżami ta’ interferenza diretta b’eżami marbut mal-estent tal-interferenza, mhux man-natura diretta jew indiretta tagħha.
64.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, jidhirli li huwa evidenti li l-interpretazzjoni tal-eżami ta’ interferenza diretta żviluppat mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-esklużjoni tal-“pagi” li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE fis-sens li rekwiżiti ġenerali u fformulati b’mod vag jistgħu jiġu stabbiliti mil-leġiżlatur tal-Unjoni jew li armonizzazzjoni parzjali tista’ tiġi implimentata fir-rigward tal-pagi hija żbaljata. Interferenza tista’ tkun leġġera jew limitata u, madankollu, tibqa’ diretta jekk l-għan tal-istrument huwa dak li jirregola l-pagi.
65.
Nixtieq nagħmel osservazzjoni oħra. Fil-fehma tiegħi, l-eżami tal-interferenza diretta, barra minn hekk, ma jippermettix lil-leġiżlatur tal-Unjoni jistabbilixxi rekwiżiti minimi fil-qasam tal-pagi, filwaqt li jħalli lill-Istati Membri l-għażla li jintroduċu dispożizzjonijiet iktar favorevoli. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, l-ewwel, li ma teżisti ebda kompetenza tal-Unjoni fir-rigward tal-kwistjonijiet koperti mill-Artikolu 153(5) TFUE. It-tieni, kif diġà spjegajt, huwa ċar li, bl-adozzjoni tal-Artikolu 153(5) TFUE, l-awturi tat-Trattati essenzjalment fittxew li jistabbilixxu esklużjoni (il-“pagi”) minn qasam (il-“kundizzjonijiet tax-xogħol”), kopert mill-Artikolu 153(1)(b) TFUE. Konsegwentement, l-eżamijiet applikati mill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiddetermina jekk il-leġiżlatur tal-Unjoni huwiex jeċċedi l-kompetenzi tiegħu ma jistgħux ikunu l-istess fiż-żewġ każijiet, inkella, l-esklużjoni tal-“pagi” ma jkollha ebda skop.
66.
Minn dan isegwi li, filwaqt li, għall-kundizzjonijiet tax-xogħol għajr dik tal-paga, l-eżami huwa wieħed mir-rekwiżiti minimi (li jfisser li, għalkemm il-kompetenza tal-Unjoni teżisti f’dan il-qasam, hija tippermetti biss l-istabbiliment ta’ rekwiżiti minimi, jiġifieri limitu minimu ta’ obbligi), fil-qasam tal-pagi, ebda forma ta’ armonizzazzjoni ma hija permessa, billi ma hemm l-ebda kompetenza tal-Unjoni f’dan il-qasam. Li kieku l-leġiżlatur tal-Unjoni kellu jipprevedi rekwiżiti minimi fir-rigward tal-pagi, dan ikun diġà qiegħed jeċċedi l-kompetenzi tiegħu u jkun qiegħed jidħol fil-kompetenzi tal-Istati Membri. Barra minn hekk, kif għidt iktar ’il fuq, l-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE tkun imċaħħda mis-sustanza tagħha, peress li l-pagi jiġu ttrattati bl-istess mod bħal kull kundizzjoni tax-xogħol oħra li taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 153(1)(b) TFUE.
– It-tielet żball: jekk miżura ma taffettwax l-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali, din tkun konformi mal-esklużjoni tal-“pagi”
67.
Kif diġà spjegajt, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-għan tal-esklużjoni tal-“paga” huwa sabiex tipproteġi l-libertà kuntrattwali tal-imsieħba soċjali (
59
). Dan l-għan ma huwiex imsemmi espressament fl-Artikolu 153(5) TFUE u l-Qorti tal-Ġustizzja ma indikatx il-bażi tad-dikjarazzjoni tagħha. Madankollu, inqis li dan l-għan jista’ fil-fatt jiġi dedott, l-ewwel, mill-fatt li l-esklużjonijiet l-oħra li jinsabu f’din id-dispożizzjoni (jiġifieri d-dritt ta’ assoċjazzjoni, id-dritt tal-istrajk jew id-dritt ta’ lock-out) huma kollha relatati mal-prerogattivi tal-imsieħba soċjali (b’mod iktar speċifiku, is-sindakati) u, it-tieni, mir-riferiment għall-Artikolu 152 TFUE għar-“rwol tal-imsieħba soċjali” li l-Unjoni għandha tirrikonoxxi u tippromwovi.
68.
Madankollu, ma nistax neskludi li l-esklużjoni tal-“pagi” tissodisfa wkoll għanijiet oħra. Minkejja l-aħjar sforzi tiegħi, ma stajt insib ebda dikjarazzjoni fit-travaux préparatoires tat-Trattati għad-dispożizzjoni tiegħi li tikkonferma li kien hemm raġuni jew motiv ċar u uniku (jiġifieri l-protezzjoni tal-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali) wara d-deċiżjoni tal-awturi tat-Trattati tal-Unjoni li jeskludu l-“pagi” mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-kompetenzi tal-Unjoni. Fil-fatt, huwa ċert li, billi tipprekludi l-armonizzazzjoni tal-livelli tal-pagi applikabbli f’kull wieħed mill-Istati Membri, l-esklużjoni tal-“pagi” tikkontribwixxi għaż-żamma tal-kompetizzjoni bejn l-impriżi li joperaw fis-suq intern, kif sostniet l-Avukata Ġenerali Kokott fil-konklużjonijiet tagħha fil-kawża Impact (
60
). Xi awturi rrimarkaw ukoll li ma hemmx kompetenza għall-pagi minħabba li l-politika dwar il-pagi hija, sempliċiment, qasam sensittiv, li jirrappreżenta għodda importanti għall-politika ekonomika domestika u għall-funzjonament tas-suq tax-xogħol nazzjonali, u minħabba li l-mod li bih is-sistemi ta’ negozjar kollettiv u r-relazzjonijiet industrijali huma tradizzjonalment organizzati jvarja minn Stat Membru għal ieħor (
61
).
69.
F’dan il-kuntest, ħaġa waħda hija, madankollu, ċara: strument jew miżura tal-Unjoni li huwa kompatibbli mal-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE jikkontribwixxi għall-preżervazzjoni tal-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali; iżda l-fatt li strument jew miżura tal-Unjoni ma jaffettwax l-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali ma jfissirx neċessarjament li jirrispetta din l-esklużjoni. Tali raġunament ta’ taħt fuq, ikkonfermat b’mod partikolari mill-Gvern Ġermaniż f’din il-kawża, sempliċement ma jistax jiġi aċċettat. Dan huwa iktar u iktar il-każ, fil-fehma tiegħi, peress li l-importanza li jiġu ppreżervati “[d-]diversi forom ta’ prattiċi nazzjonali, partikolarment fil-qasam ta’ relazzjonijiet kontrattwalli” u “li tinżamm il-kompetittività fl-ekonomija ta’ l-Unjoni” ma hijiex speċifika għall-“pagi” iżda, kif l-Artikolu 151 TFUE jiċċara, hija wkoll rilevanti - għalkemm forsi f’livell iktar baxx - għall-kwistjonijiet kollha ta’ politika soċjali li fihom il-leġiżlatur tal-Unjoni huwa kompetenti sabiex jikkomplementa l-attivitajiet tal-Istati Membri.
70.
Għalhekk, is-sostituzzjoni tal-eżami tal-“interferenza diretta” b’wieħed li għandu l-għan li jistabbilixxi jekk l-istrument jiżgurax b’mod suffiċjenti l-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali jew le hija żball. Dan mhux biss iħawwad l-eżami nnifsu mal-għan tiegħu, iżda jiffoka wkoll, fil-fehma tiegħi, fuq parti biss mill-għan imfittex minn din l-esklużjoni.
ii) Id-Direttiva PMA hija inkompatibbli mal-esklużjoni tal-“pagi”
71.
Mit-taqsimiet preċedenti jirriżulta li diversi dispożizzjonijiet u premessi tad-Direttiva PMA invokati mill-partijiet u mill-intervenjenti f’din il-kawża insostenn tal-fehma li dan l-istrument huwa konformi mal-esklużjoni tal-“pagi” prevista fl-Artikolu 153(5) TFUE ma humiex, fil-fatt, rilevanti għal din il-kwistjoni. Dan huwa l-każ, b’mod partikolari, fir-rigward tal-Artikolu 1(2) sa (4) tad-Direttiva PMA, li jistabbilixxi li d-Direttiva PMA ma tobbligax lill-Istati Membri jintroduċu pagi minimi statutorji (l-Artikolu 1(4)), tħalli d-definizzjoni ta’ “adegwatezza” kif ukoll l-iffissar tal-ammonti eżatti jew taċ-ċifri tal-pagi minimi lill-Istati Membri (il-premessi 19 u 28 u l-Artikolu 1(3)) u tipproteġi l-ispeċifiċitajiet nazzjonali u l-prerogattivi tal-Istati Membri fir-rigward tal-iffissar tal-livell tal-“pagi” (l-Artikolu 1(2) u (3), li semmejt fil-punt 49 iktar ’il fuq). Fil-fehma tiegħi, dawn id-dispożizzjonijiet ma jistgħux jiġu invokati sabiex jiġi sostnut li din id-direttiva hija kompatibbli mal-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE. Dawn jistgħu jservu biss sabiex jiġu ddeterminati l-grad u l-forma tal-armonizzazzjoni mwettqa minn dan l-istrument – kwistjoni li tkun teħtieġ li tiġi ċċarata biss jekk ma hemmx dubju li l-leġiżlatur tal-Unjoni kien kompetenti sabiex jadotta d-Direttiva PMA. Madankollu, dawn ma humiex direttament rilevanti għad-domanda preliminari dwar jekk din id-direttiva tiksirx l-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE u, għaldaqstant, il-prinċipju ta’ għoti ta’ kompetenzi stabbilit fl-Artikolu 5(2) TUE. Fil-fatt, kif spjegajt, dak li huwa importanti f’dan ir-rigward ma huwiex sa fejn din id-direttiva tinterferixxi mal-ispeċifiċitajiet nazzjonali, iżda jekk għandhiex l-għan li tirregola l-pagi, peress li, jekk dan ikun il-każ, dan l-istrument jinterferixxi direttament mal-esklużjoni inkluża f’dan is-sens fl-Artikolu 153(5) TFUE.
72.
Barra minn hekk, kif spjegajt fil-punti 67 sa 70 iktar ’il fuq, il-fatt li strument jew miżura tal-Unjoni ma jaffettwax l-awtonomija kuntrattwali tal-imsieħba soċjali ma jfissirx neċessarjament li dan jirrispetta l-esklużjoni tal-“pagi”. Għalhekk, is-sempliċi fatt li d-Direttiva PMA hija intiża, b’mod ġenerali, sabiex tinkoraġġixxi jew tippromwovi n-negozjar kollettiv, kif juru dispożizzjonijiet bħall-premessi 13, 19 u 24, kif ukoll l-Artikolu 1(2) u (3) u l-Artikolu 7 tagħha, li jobbligaw lill-Istati Membri jieħdu l-miżuri neċessarji sabiex jinvolvu lill-imsieħba soċjali fl-iffissar u fl-aġġornament tal-pagi minimi statutorji (
62
), ma huwiex biżżejjed sabiex dan l-istrument isir kompatibbli mal-Artikolu 153(5) TFUE.
73.
F’dan ir-rigward, nixtieq nagħmel rimarka preliminari addizzjonali f’dak li jirrigwarda, speċifikament, l-Artikolu 1(3) tad-Direttiva PMA, li jipprevedi li, “[f]’konformità mal-Artikolu 153(5) tat-TFUE, din id-Direttiva għandha tkun mingħajr preġudizzju għall-kompetenza tal-Istati Membri li jistabbilixxu l-livell ta’ pagi minimi, kif ukoll għall-għażla tal-Istati Membri li jiffissaw pagi minimi statutorji, biex jippromwovu l-aċċess għall-protezzjoni tal-paga minima prevista fi ftehimiet kollettivi, jew fit-tnejn li huma”. Fil-fehma tiegħi, jekk dispożizzjonijiet oħra tad-Direttiva PMA jindikaw b’mod ċar li l-għan ta’ din id-direttiva huwa li tirregola l-pagi, tali dikjarazzjoni ma tistax tkun biżżejjed sabiex tbiddel dan l-għan. L-istess huwa minnu, fil-fehma tiegħi, għall-premessa 19 tad-Direttiva PMA, li tirriproduċi parti kbira mill-formulazzjoni ta’ dan l-artikolu. Fil-fatt, l-eżami ta’ interferenza diretta jeħtieġ, kif iddikjara l-Kunsill, li s-sustanza tal-istrument inkwistjoni tiġi analizzata fl-intier tagħha, mingħajr ma l-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ tillimita l-evalwazzjoni tagħha f’dan ir-rigward għal dispożizzjonijiet - bħal, in casu, l-Artikolu 1(3) tad-Direttiva PMA - li espressament isemmu l-Artikolu 153(5) TFUE.
74.
F’dak li jirrigwarda issa l-għan tad-Direttiva PMA, ser nibda billi nsostni l-ovvju. Kuntrarjament għal direttivi oħra bħal dawk li taw lok għas-sentenzi Bruno et u Specht et, jiġifieri d-Direttiva tal-Kunsill 97/81/KE dwar ħaddiema part-time u d-Direttiva tal-Kunsill 2000/78/KE li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol, li t-titoli tagħhom ma jirreferux għal “salarji” jew “pagi”, jew direttivi oħra li semmejt fil-punt 61 iktar ’il fuq, id-direttiva inkwistjoni fil-kawża ineżami hija “dwar pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea”. Hija tinkludi, fit-titolu tagħha stess, il-kelma “pagi”. Dan jikkostitwixxi, fil-fehma tiegħi, sinjal ċar u anki ovvju li l-għan tad-Direttiva PMA huwa li tirregola l-“pagi”.
75.
Din l-ewwel impressjoni hija sussegwentement ikkonfermata mill-Artikolu 1 tagħha, intitolat “Suġġett” u li l-paragrafu 1(a) u (b) tiegħu jistabbilixxi, f’termini inekwivoċi, li, bl-għan li “jittejbu […] b’mod partikolari l-adegwatezza tal-pagi minimi għall-ħaddiema sabiex tikkontribwixxi għal konverġenza soċjali ’l fuq u jitnaqqsu l-inugwaljanza fil-pagi”, din id-direttiva tistabbilixxi qafas għall-“adegwatezza tal-pagi minimi statutorji” u l-promozzjoni tan-“negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi” (
63
). Fil-fehma tiegħi, u peress li ppreċiżajt fil-punt 54 iktar ’il fuq li l-kunċett ta’ “pagi”, fis-sens tal-Artikolu 153(5) TFUE, ma huwiex limitat għal-livell tal-pagi, iżda jinkludi wkoll il-modalitajiet u l-proċeduri għall-iffissar ta’ dan il-livell, din id-dispożizzjoni ftit tħalli lok għal dubju dwar il-fatt li l-għan tad-Direttiva PMA huwa li tirregola aspett tal-pagi, b’mod iktar speċifiku, l-adegwatezza tal-pagi minimi u l-mod kif dawn il-pagi għandhom jiġu ffissati. Barra minn hekk, dan juri li l-leġiżlatur tal-Unjoni qatt ma ppreveda ż-żieda fil-livell tal-Unjoni tal-livell tal-pagi minimi (konverġenza) bħala konsegwenza inċidentali jew indiretta tal-adozzjoni ta’ din id-direttiva; iżda pjuttost bħala l-għan finali jew l-għan ġenerali ta’ dan l-istrument. Inżid ngħid li l-Artikolu 3 tad-Direttiva PMA, li jipprevedi lista ta’ definizzjonijiet rilevanti, jibda billi jiddefinixxi t-termini ta’ “paga minima” u ta’ “paga minima statutorja” – li juri li dawn il-kunċetti huma fil-qalba ta’ dan l-istrument.
76.
Fid-dawl ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, jidhirli li huwa diġà ċar li d-differenza bejn din id-Direttiva PMA u d-direttivi li wasslu għas-sentenzi Bruno et u Specht et jew id-direttivi l-oħra li semmejt fil-punt 61 iktar ’il fuq tinsab mhux biss fit-titolu tagħhom, iżda anki fl-għan innifsu tagħhom. Kif spjegajt, dawn id-direttivi kollha fihom dispożizzjonijiet li għandhom effett fuq il-livell tal-pagi. Madankollu, b’differenza mid-Direttiva PMA, dawn ma għandhomx l-għan li jirregolaw kif il-pagi għandhom jiġu stabbiliti (in casu, permezz ta’ negozjar kollettiv) jew li jżidu l-livell tal-pagi (billi jistabbilixxu “qafas għall-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji”, bl-għan li jikkontribwixxu għal “konverġenza soċjali ’l fuq u jitnaqqsu l-inugwaljanza fil-pagi”).
77.
Wara li għamilt dawn ir-rimarki, issa ser nispjega għaliex l-Artikolu 5 ta’ dan l-istrument – li l-kontenut tiegħu ddeskrivejt fil-qosor fit-Taqsima III. B. iktar ’il fuq u li huwa l-iktar dispożizzjoni importanti tad-Direttiva PMA – jikkonferma, fil-fehma tiegħi, li l-għan ta’ din id-direttiva huwa li tirregola l-pagi, u b’hekk tikser l-esklużjoni f’dan is-sens li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE. Sussegwentement ser nanalizza dispożizzjonijiet oħra ta’ dan l-istrument.
– L-Artikolu 5 tad-Direttiva PMA
78.
L-Artikolu 5(1) tad-Direttiva PMA jipprevedi li l-Istati Membri li għandhom paga minima statutorja għandhom jiddefinixxu b’mod ċar il-kriterji li jiggwidaw l-iffissar u l-aġġornament ta’ dawn il-pagi. Huma jistgħu jagħmlu dan f’konformità mal-prattiki nazzjonali tagħhom u huma liberi li jiddeċiedu dwar il-piż relattiv ta’ dawn il-kriterji. Madankollu, jeħtieġ ukoll li jiżguraw li l-kriterji li jipprovdu jikkontribwixxu għall-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji, bl-għan li“jinkiseb standard tal-għajxien deċenti, jitnaqqas il-faqar fost dawk li jaħdmu, kif ukoll jiġu promossi l-koeżjoni soċjali u l-konverġenza soċjali ’l fuq, u titnaqqas id-differenza bejn il-pagi tal-irġiel u n-nisa”. Barra minn hekk, l-Artikolu 5(2) ta’ din id-direttiva jipprevedi lista ta’ erba’ kriterji minimi li l-Istati Membri għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni fil-kuntest tal-proċedura għall-iffissar ta’ pagi minimi statutorji (
64
). Huwa minnu li, bħala prinċipju, dan l-obbligu jista’ jitqies bħala ssodisfatt anki jekk dawn il-kriterji jingħataw biss ponderazzjoni baxxa mill-Istati Membri. Madankollu, tali approċċ kompletament jippreġudika l-għanijiet elenkati fl-Artikolu 5(1) ta’ din id-direttiva. Barra minn hekk, l-elenkar ċar ta’ erba’ kriterji minimi fl-Artikolu 5(2) tad-Direttiva PMA jindika li dawn il-kriterji għandhom fil-fatt jingħataw importanza partikolari (
65
).
79.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, jidhirli li huwa ċar li l-Artikolu 5(2) tad-Direttiva PMA jobbliga, fil-prattika, lill-Istati Membri li għandhom paga minima statutorja biex jiżguraw li l-livell tal-pagi minimi jiġi kkalkolat fuq il-bażi ta’ mill-inqas erba’ kriterji elenkati f’din id-dispożizzjoni. Għalhekk, għandha l-għan li tirregola l-livell tal-pagi minimi statutorji.
80.
Insostenn tal-fehma li d-Direttiva PMA hija valida, diversi partijiet f’din il-kawża jsemmu, l-ewwel, il-fatt li l-Artikolu 5(1) u (2) ta’ din id-direttiva ma jistabbilixxix obbligu għall-Istati Membri biex jistabbilixxu pagi minimi adegwati u, it-tieni, li l-kunċett ta’ adegwatezza użat f’din id-dispożizzjoni ma għandux tifsira awtonoma fid-dritt tal-Unjoni (
66
). Jiena naqbel ma’ dawn il-partijiet li ma huwa inkluż expressis verbis ebda obbligu li jiġu stabbiliti pagi minimi adegwati fl-ewwel żewġ paragrafi tal-Artikolu 5 tad-Direttiva PMA. Madankollu, l-Istati Membri huma espliċitament suġġetti, skont dawn id-dispożizzjonijiet, għall-obbligu li jiżguraw li l-kriterji li fuqhom huma jibbażaw għall-iffissar u l-aġġornament tal-pagi minimi jikkontribwixxu għall-adegwatezza tagħhom. Fil-fehma tiegħi, id-differenza bejn dawn iż-żewġ obbligi hija, fil-prattika, ineżistenti.
81.
Barra minn hekk, nikkonkludi li l-argument li l-kunċett ta’ “adegwatezza” li jinsab fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva PMA ma għandux tifsira awtonoma fid-dritt tal-Unjoni u li qatt ma jista’ jkollu tali tifsira pjuttost ma jikkonvinċix. Infakkar li l-premessa 3 ta’ din id-direttiva tirreferi għall-Artikolu 31(1) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”), li jipprovdi għad-dritt ta’ kull ħaddiem għal “kondizzjonijiet tax-xogħol li jirrispettaw is-saħħa, is-sigurtà u d-dinjità tiegħu”. Il-premessa 28 tad-Direttiva PMA tindika wkoll li, għalkemm l-“adegwatezza tal-pagi minimi statutorji hija ddeterminata u vvalutata minn kull Stat Membru fid-dawl tal-kundizzjonijiet soċjoekonomiċi nazzjonali tiegħu”, “[il]-pagi minimi huma meqjusin bħala adegwati jekk ikunu ġusti fir-rigward tad-distribuzzjoni tal-pagi fl-Istat Membru rilevanti u jekk jipprovdu standard tal-għajxien deċenti għall-ħaddiema”.
82.
Fid-dawl ta’ dawn il-premessi, naqbel mal-osservazzjoni mressqa mill-Gvern Daniż waqt is-seduta li l-Artikolu 5(1) u (2) tad-Direttiva PMA jista’ jitqies li huwa intiż li jikkonkretizza d-dritt għal paga minima deċenti, li ċerti kummentaturi jqisu li jirriżulta mill-Artikolu 31(1) tal-Karta minħabba li r-riferiment għad-“dinjità” f’din id-dispożizzjoni jikkostitwixxi l-bażi ta’ dritt għal paga deċenti li tiżgura livell ta’ għajxien sodisfaċenti għall-ħaddiema u għall-familji tagħhom (
67
). B’mod ġenerali, l-Artikolu 5(1) u (2) tad-Direttiva PMA jista’ għalhekk jiġi interpretat fis-sens li jobbliga lill-Istati Membri jiżguraw li l-kriterji li fuqhom huma jibbażaw ruħhom sabiex jiddeterminaw il-livell tal-pagi jkunu kompatibbli mal-Artikolu 31(1) tal-Karta. Din l-interpretazzjoni jkollha żewġ konsegwenzi: l-ewwel, il-kunċett ta’ “adegwatezza” li jinsab fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva PMA jkollu jinftiehem mill-Istati Membri bħala li huwa allinjat ma’ dak ta’ “dinjità” fl-Artikolu 31(1) tal-Karta (u, għaldaqstant, bħala kunċett awtonomu tad-dritt tal-Unjoni). It-tieni, jekk l-Istati Membri jiksru l-obbligu tagħhom li jiżguraw li l-kriterji nazzjonali li japplikaw għall-iffissar u l-aġġornament tal-pagi minimi statutorji jikkontribwixxu għall-“adegwatezza” ta’ tali pagi, il-ħaddiema jkunu jistgħu jinvokaw id-dritt tagħhom għal rimedju effettiv skont l-Artikolu 47(1) tal-Karta. Dan jikkonferma li l-Artikolu 5(1) u (2) tad-Direttiva PMA jista’ jkollu implikazzjonijiet importanti għas-sistemi tal-iffissar tal-pagi tal-Istati Membri.
83.
Barra minn hekk, nosserva li diversi partijiet (jekk mhux kollha) f’din il-kawża li jsostnu l-validità tad-Direttiva PMA jsostnu li l-Artikolu 5 ta’ dan l-istrument jimponi obbligi proċedurali biss fuq l-Istati Membri, peress li dan jirrigwarda, kif jindika t-titolu tiegħu, il-“Proċedura għall-iffissar ta’ pagi minimi statutorji adegwati” (
68
). B’mod partikolari, il-Gvern Portugiż isostni li d-Direttiva PMA tippreċiża biss il-mezzi li jippermettu li jintlaħaq ċertu riżultat f’termini tal-livell tal-pagi minimi, iżda hija bl-ebda mod ma tarmonizza dan il-livell. Jiena ma naqbilx.
84.
Fil-fatt, ma narax kif, pereżempju, l-obbligu previst fl-Artikolu 5(2)(c) ta’ din id-direttiva li l-proċedura għall-iffissar u l-aġġornament tal-pagi minimi statutorji għandha tkun iggwidata mir-rata ta’ tkabbir tal-pagi jista’ jfisser xi ħaġa oħra għajr li l-livell (l-ammont) tal-pagi minimi għandu jkun ibbażat fuq din ir-rata ta’ tkabbir u għandu jirriflettiha. Dak li huwa ppreżentat bħala obbligu proċedurali huwa, fil-fatt, obbligu sostantiv moħbi. F’dawn iċ-ċirkustanzi, jidhirli li l-Artikolu 5(1) u (2) tad-Direttiva PMA għandu tabilħaqq l-għan li jinterferixxi mal-livell tal-pagi minimi, anki jekk “ma jiffissax ċifri f’euro u f’ċenteżmi” (
69
) [traduzzjoni libera]. Din l-interpretazzjoni hija kkonfermata mill-premessa 18 tad-Direttiva PMA, li tippreżenta dan l-istrument bħala direttiva li tipprovdi obbligi proċedurali, iżda tindika wkoll li hija “tistabbilixxi rekwiżiti minimi fil-livell tal-Unjoni […] għall-adegwatezza ta’ pagi minimi statutorji”. Fil-fehma tiegħi, dan jindika li l-obbligi li jinsabu fl-Artikolu 5 tad-Direttiva PMA fir-rigward tal-“adegwatezza tal-pagi minimi statutorji” ma humiex ta’ natura proċedurali, iżda ta’ natura sostantiva.
85.
Minbarra l-Artikolu 5(1) u (2), nirrileva li l-Artikolu 5(3) tad-Direttiva PMA jistabbilixxi li l-Istati Membri ma jistgħux jibbażaw ruħhom fuq mekkaniżmu ta’ indiċjar jekk dan iwassal għal tnaqqis fil-paga minima statutorja. Jidhirli li huwa evidenti li dan l-obbligu huwa wkoll iktar minn purament proċedurali. Fil-fatt, kemm il-Kummissjoni kif ukoll il-Parlament u l-Kunsill irrikonoxxew, waqt is-seduta, li l-Kummissjoni setgħet tibda proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu skont din id-dispożizzjoni jekk Stat Membru jintroduċi mekkaniżmu ta’ indiċjar li effettivament iwassal għal tnaqqis fil-pagi minimi legali tiegħu.
86.
Fi kwalunkwe każ, is-sempliċi fatt li obbligu huwa ta’ natura proċedurali ma jfissirx, fil-fehma tiegħi, li dan huwa neċessarjament kompatibbli mal-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE. Fil-fatt, kif spjegajt fil-punti 51 sa 59 iktar ’il fuq, din l-esklużjoni tkopri mhux biss il-livell tal-pagi, iżda wkoll il-mod kif il-pagi għandhom jiġu ddeterminati u l-metodu (jew il-proċedura) li fuqhom jibbażaw ruħhom l-Istati Membri f’dan ir-rigward. Għalhekk, anki sempliċi obbligu proċedurali rigward il-“pagi” diġà huwa żejjed u huwa inkompatibbli ma’ din l-esklużjoni.
87.
Għal din ir-raġuni, inqis li dispożizzjonijiet bħall-Artikolu 5(4) (5) u (6) ta’ din id-direttiva, li jobbligaw, inter alia, lill-Istati Membri biex jużaw valuri ta’ riferiment indikattivi “biex jiggwidaw il-valutazzjoni tal-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji tagħhom” (jiġifieri, fid-determinazzjoni tal-livell ta’ dawn il-pagi), jinterferixxu direttament ukoll mal-pagi, peress li għandhom l-għan li jirregolaw il-mod li bih għandhom jiġu ddeterminati l-pagi u l-metodu invokat mill-Istati Membri f’dan ir-rigward.
– Dispożizzjonijiet oħra tad-Direttiva PMA
88.
L-ebda waħda mid-dispożizzjonijiet l-oħra tad-Direttiva PMA ma tikkontradixxi l-konstatazzjoni li din id-direttiva tinterferixxi direttament mal-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE. B’mod partikolari, l-Artikolu 2 tad-Direttiva PMA sempliċiment jipprevedi li din id-direttiva tapplika għall-“ħaddiema”. L-Artikolu 6 ta’ din id-direttiva għandu l-għan li jiżgura li l-istabbiliment ta’ rati iktar baxxi għal gruppi speċifiċi (varjazzjonijiet) u l-applikazzjoni ta’ tnaqqis fuq il-bażi tal-valur tat-tagħmir jew ta’ spejjeż oħra (tnaqqis) mill-Istati Membri b’pagi minimi statutorji jikkonformaw mal-prinċipji ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità. L-Artikolu 7 tad-Direttiva PMA jirrikjedi li l-Istati Membri jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jinvolvu lill-imsieħba soċjali fl-iffissar u l-aġġornament tal-pagi minimi statutorji u l-Artikolu 8 ta’ dan l-istrument jikkonċerna l-“[a]ċċess effettiv tal-ħaddiema għal pagi minimi statutorji”. Dawn id-dispożizzjonijiet kollha (bl-eċċezzjoni tal-Artikolu 2) jirreferu għal “pagi minimi” u ma hemm xejn fil-formulazzjoni tagħhom li jikkontradixxi l-konstatazzjoni li d-Direttiva PMA għandha l-għan li tirregola l-“pagi” (
70
).
89.
Barra minn hekk, żewġ dispożizzjonijiet ta’ dan l-istrument, jiġifieri l-Artikoli 4 u 12 tiegħu, għandhom, fil-fehma tiegħi, l-għan li jarmonizzaw il-metodu ta’ determinazzjoni tal-pagi użat mill-Istati Membri u, għalhekk, li jirregolaw il-pagi.
90.
L-ewwel, l-Artikolu 4 huwa intitolat “Promozzjoni ta’ negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi” (
71
). Il-paragrafu 1 tiegħu jobbliga lill-Istati Membri jippromwovu “l-bini u t-tisħiħ tal-kapaċità tas-sħab soċjali biex jinvolvu ruħhom f’negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi”, “jinkoraġġixxu negozjati kostruttivi, sinifikanti u infurmati dwar il-pagi bejn is-sħab soċjali, fuq bażi ugwali” u jieħdu miżuri kemm biex jissalvagwardjaw “l-eżerċizzju tad-dritt għan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi” (
72
) kif ukoll biex jipproteġu s-sindakati u l-organizzazzjonijiet ta’ persuni li jimpjegaw involuti jew li jixtiequ jipparteċipaw f’negozjar kollettiv kontra kwalunkwe interferenza fl-istabbiliment, il-funzjonament jew l-amministrazzjoni tagħhom (Artikolu 4(1)(a) sa (d)).
91.
Huwa minnu li dan il-paragrafu ma għandux l-għan li jirregola l-kontenut tal-ftehimiet kollettivi dwar l-iffissar tal-pagi per se u huwa intiż sempliċement sabiex jippromwovi tali ftehimiet permezz ta’ dispożizzjonijiet pjuttost vagi, li wħud iqisu li josservaw l-ispeċifiċitajiet tas-sistemi nazzjonali (
73
). Madankollu, naqbel mal-Gvern Daniż, l-ewwel, li l-Artikolu 4(1) xorta waħda jimponi fuq l-Istati Membri għadd ta’ obbligi pożittivi intiżi sabiex jippromwovu n-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi u, it-tieni, li b’dan il-mod, huwa b’mod ċar jillimita l-għażla tal-Istati Membri fir-rigward tal-metodu tad-determinazzjoni tal-pagi li huma jistgħu jirrikorru għalih. Barra minn hekk, infakkar li anki jekk dispożizzjoni tħaddem biss armonizzazzjoni “limitata” (pereżempju, minħabba li tħalli ħafna spazju għall-ispeċifiċitajiet nazzjonali jew minħabba li sempliċiment tipprevedi qafas, f’termini pjuttost vagi), hija xorta tħaddem l-armonizzazzjoni – xi ħaġa li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma huwiex kompetenti jagħmel għall-kwistjonijiet koperti mill-Artikolu 153(5) TFUE.
92.
Fil-fehma tiegħi, għandha tintlaħaq konklużjoni simili fir-rigward tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA. Din id-dispożizzjoni tapplika biss, kif diġà spjegajt fil-punt 18 iktar ’il fuq, għall-Istati Membri fejn ir-rata ta’ kopertura ta’ negozjar kollettiv hija inqas minn limitu ta’ 80 %. Dawn l-Istati Membri huma meħtieġa “[jipprevedu] qafas li jippermetti l-kundizzjonijiet għan-negozjar kollettiv” u “[jistabbilixxu] pjan ta’ azzjoni biex jippromwovi n-negozjar kollettiv”, li huma jirrevedu u jaġġornaw regolarment. Il-Gvern Daniż innifsu jirrikonoxxi li l-obbligi li jirriżultaw minn din id-dispożizzjoni la huma “konkreti” u lanqas “restrittivi” ħafna, peress li l-Istati Membri ma humiex obbligati jilħqu rata speċifika ta’ kopertura ta’ negozjar kollettiv, iżda sempliċement, jekk ir-rata ta’ kopertura ta’ negozjar kollettiv tagħhom tkun inqas minn 80 %, li jadottaw pjan ta’ azzjoni (
74
). Madankollu, il-fatt li din id-dispożizzjoni tibqa’ pjuttost vaga fir-rigward, pereżempju, tal-mod kif il-kopertura tan-negozjar kollettiv għandha titkejjel mill-Istati Membri (
75
) ma jistax jitqies bħala indikazzjoni, fil-fehma tiegħi, tal-kompatibbiltà ta’ din id-dispożizzjoni mal-Artikolu 153(5) TFUE. L-obbligi vagi imposti fuq l-Istati Membri fir-rigward tal-organizzazzjoni tas-sistemi tagħhom tal-iffissar tal-pagi xorta jibqgħu obbligi. Huma xorta qegħdin jirregolaw il-“pagi”, anki jekk jagħmlu dan f’termini vagi jew inċerti.
93.
Barra minn hekk, jiena simpatetiku ħafna għall-argument tal-Gvern Daniż li, peress li l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA jobbliga lill-Istati Membri li għandhom rata ta’ negozjar kollettiv inqas minn 80 % biex jistabbilixxu qafas għall-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi, dan jimponi ċerta forma ta’ intervent mill-Istat dwar il-mod kif għandhom jiġu organizzati l-pagi. Huwa minnu li l-Artikolu 17(3) ta’ din id-direttiva jipprevedi li l-implimentazzjoni tal-Artikolu 4(2), inkluż l-istabbiliment tal-pjan ta’ azzjoni għaż-żieda fil-kopertura tan-negozjar kollettiv, tista’ tiġi fdata lill-imsieħba soċjali, jekk huma jagħmlu talba flimkien għal dan. Madankollu, il-Gvern Daniż ġustament jindika li l-effett ikkombinat ta’ dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet huwa li l-obbligu relatat ma’ dan il-pjan ta’ azzjoni jista’ jiġi ttrasferit mill-Istat lill-imsieħba soċjali. L-introduzzjoni ta’ tali obbligu fil-livell tal-imsieħba soċjali tista’ effettivament tinterferixxi mal-awtonomija tagħhom fir-rigward tal-“iffissar tal-pagi” – b’mod li jmur kontra (parti minn) l-għan tal-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE (
76
).
94.
It-tieni, l-Artikolu 12(1) tad-Direttiva PMA jippermetti lill-ħaddiema individwali li d-drittijiet tagħhom fil-qasam tal-paga minima statutorja jew tal-protezzjoni tal-paga minima jkunu nkisru, ikollhom aċċess għal “soluzzjoni tat-tilwim effettiva, f’waqtha u imparzjali u dritt għal rimedju”. Jidhirli li din id-dispożizzjoni hija pjuttost “bancale”. Fil-fatt, hija tintroduċi “dritt għal rimedju” f’sitwazzjonijiet fejn id-drittijiet relatati mal-pagi minimi statutorji jew mal-protezzjoni tal-paga minima jiġu miksura, iżda biss “meta drittijiet ta’ dan it-tip huma previsti fil-liġi nazzjonali jew fi ftehimiet kollettivi”. Fil-fehma tiegħi, dan diffiċilment jikkorrispondi mal-loġika li fuqha huwa bbażat l-Artikolu 47 tal-Karta, jiġifieri li dritt għal rimedju effettiv huwa, bħala prinċipju, irrikonoxxut biss fil-każ ta’ ksur ta’ dritt jew ta’ libertà żgurati mid-dritt tal-Unjoni (u mhux biss mid-dritt nazzjonali jew minn ftehimiet kollettivi). Fil-fehma tiegħi, l-Artikolu 12 tad-Direttiva PMA jista’, għalhekk, jinftiehem bħala li jipprovdi sostenn addizzjonali għall-konklużjoni li għamilt fir-rigward tal-Artikolu 5 tad-Direttiva PMA, jiġifieri li din id-dispożizzjoni tista’ titqies li hija intiża sabiex tikkonkretizza d-dritt għal paga minima deċenti, li jista’ jirriżulta mill-Artikolu 31(1) tal-Karta. Fi kwalunkwe każ, l-Artikolu 12 tad-Direttiva PMA huwa problematiku għal Stati Membri bħad-Danimarka u l-Isvezja, fejn id-dispożizzjonijiet tal-ftehimiet kollettivi huma tradizzjonalment u sistematikament inforzati mill-imsieħba soċjali (u mhux mill-ħaddiem individwali). Fil-fatt, din id-dispożizzjoni tippreċiża li l-leġiżlatura tal-Unjoni tipprivileġġa l-azzjoni individwali u billi tagħmel dan, fil-fehma tiegħi, hija tinterferixxi fl-organizzazzjoni mill-Istat Membri tas-sistemi tal-iffissar tal-pagi tagħhom.
iii) Konklużjoni dwar il-kompatibbiltà tad-Direttiva PMA mal-esklużjoni tal-“pagi”
95.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jiena tal-fehma li, kif jirriżulta b’mod partikolari mill-Artikoli 1, 3, 4, 5 u 12 tad-Direttiva PMA, din id-direttiva għandha l-għan li tirregola l-“pagi”. Konsegwentement, hija tinterferixxi direttament mal-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE. Minn dan isegwi li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma kienx kompetenti sabiex jadotta dan l-istrument u, għalhekk, kiser il-prinċipju ta’ għoti ta’ kompetenzi stipulat fl-Artikolu 5(2) TUE.
96.
Fil-fehma tiegħi, dawn il-kunsiderazzjonijiet għandhom iwasslu lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tikkonkludi li d-Direttiva PMA għandha tiġi annullata fl-intier tagħha, mingħajr ma jkun neċessarju li tanalizza t-tieni parti tal-ewwel motiv (jiġifieri l-kompatibbiltà tad-Direttiva PMA mal-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” stabbilita fl-Artikolu 153(5) TFUE), u lanqas it-tieni motiv jew il-kap tat-talbiet sussidjarju tar-Renju tad-Danimarka. Madankollu, fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja ma taqbilx mas-soluzzjoni li qiegħed nipproponi li tadotta, ser nipproċedi madankollu, fit-taqsimiet li ġejjin, għall-eżami tal-argumenti ppreżentati mill-partijiet u mill-intervenjenti dwar dawn il-kwistjonijiet l-oħra.
b)
Dwar jekk id-Direttiva PMA hijiex kompatibbli mad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” fl-Artikolu 153(5) TFUE
1) L-argumenti tal-partijiet
97.
Il-Gvern Daniż u dak Svediż isostnu li d-“dritt ta’ assoċjazzjoni”, imsemmi fl-Artikolu 153(5) TFUE, għandu jinftiehem (bħalma huwa l-każ taħt diversi strumenti legali, fosthom il-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema) bħala li jirreferi għad-dritt ta’ kull ħaddiem u ta’ kull persuna li timpjega li jissieħbu f’organizzazzjoni jew f’sindakat u li jipparteċipaw liberament fin-negozjati kollettivi.
98.
F’din il-perspettiva, dawn il-gvernijiet iqisu li, peress li l-Artikolu 4(1)(d) tad-Direttiva PMA jobbliga lill-Istati Membri biex jieħdu miżuri sabiex jipproteġu l-organizzazzjonijiet sindakali u ta’ persuni li jimpjegaw li jipparteċipaw fin-negozjati kollettivi kontra kull interferenza fl-istabbiliment, il-funzjonament jew l-amministrazzjoni tagħhom, din id-dispożizzjoni tinterferixxi direttament mad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” u għalhekk hija inkompatibbli mal-Artikolu 153(5) TFUE. Barra minn hekk, peress li l-Artikolu 4(2) tad‑Direttiva PMA jobbliga lill-Istati Membri li r-rata ta’ kopertura tan-negozjar kollettiv tagħhom hija inqas minn 80 % biex jistabbilixxu qafas għall-promozzjoni tan-negozjar kollettiv u biex joħolqu pjan ta’ azzjoni mal-imsieħba soċjali sabiex tiżdied il-kopertura tan-negozjar kollettiv, din id-dispożizzjoni taffettwa wkoll il-qafas ġuridiku tas-sħubija f’sindakat jew f’organizzazzjoni u, konsegwentement, il-qalba stess tad-dritt ta’ assoċjazzjoni.
99.
Insostenn tal-argument oppost, il-Kunsill, il-Parlament u l-Kummissjoni, kif ukoll l-intervenjenti l-oħra kollha, isostnu, l-ewwel, li d-“dritt ta’ assoċjazzjoni” msemmi fl-Artikolu 153(5) TFUE jaqa’ taħt il-libertà ta’ individwu li jissieħeb ma’, joħroġ minn jew jistabbilixxi assoċjazzjoni mingħajr interferenza. Għalhekk, din hija prerekwiżit għan-negozjar kollettiv - jiġifieri l-possibbiltà li l-assoċjazzjonijiet tal-ħaddiema jaġixxu kollettivament biex jiddeterminaw il-kundizzjonijiet tax-xogħol u tal-impjieg, li hija koperta mill-Artikolu 153(1)(f) TFUE - iżda ma hemmx sovrappożizzjoni taż-żewġ kunċetti. F’dan ir-rigward, huma josservaw ukoll li d-“dritt ta’ assoċjazzjoni” u d-“dritt ta’ negozjar u ta’ azzjonijiet kollettivi” huma t-tnejn protetti minn dispożizzjonijiet distinti tal-Karta. It-tieni, huma jsostnu li l-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” fl-Artikolu 153(5) TFUE għandha tiġi interpretata b’mod restrittiv u bħala li hija limitata, essenzjalment, għall-miżuri li jinterferixxu direttament mal-fakultà tal-ħaddiema li jassoċjaw ruħhom.
100.
It-tielet, dawn il-partijiet u l-intervenjenti jsostnu li d-Direttiva PMA ma timponix regoli fuq id-dritt ta’ assoċjazzjoni, peress li hija tistabbilixxi biss qafas li jiffaċilita l-eżerċizzju tad-dritt ta’ negozjar kollettiv mingħajr ma tistabbilixxi obbligi dwar l-isħubija, il-ħruġ jew ix-xoljiment ta’ assoċjazzjonijiet jew ta’ sindakati. B’mod partikolari, l-Artikolu 4(1)(d) ta’ din id-direttiva la jistabbilixxi u lanqas jarmonizza regoli dwar il-kostituzzjoni ta’ organizzazzjonijiet sindakali, la jiddefinixxi d-drittijiet u l-obbligi ta’ dawn l-organizzazzjonijiet u lanqas jimponi regoli speċifiċi ta’ parteċipazzjoni jew jobbliga lill-ħaddiema/persuni li jimpjegaw biex jipparteċipaw b’mod attiv f’organizzazzjonijiet sindakali. Minflok, huwa jiffoka fuq l-iżgurar tal-funzjonament tajjeb tan-negozjar kollettiv. Fi kwalunkwe każ, anki jekk l-Artikolu 4 tad-Direttiva PMA kellu jitqies li jistabbilixxi regoli dwar id-dritt ta’ assoċjazzjoni, dan ma jkunx interferenza diretta ma’ dan id-dritt. L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA ma jinterferixxix direttament mad-dritt ta’ assoċjazzjoni, peress li juża biss il-limitu minimu ta’ 80 % bħala indikatur, iktar milli għan vinkolanti jew strett.
2) Evalwazzjoni
101.
Fir-rigward tal-kompatibbiltà tad-Direttiva PMA mal-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE, iqumu żewġ kwistjonijiet ċentrali. L-ewwel, il-partijiet u l-intervenjenti ma jaqblux dwar is-sens u l-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din l-esklużjoni u, b’mod partikolari, dwar ir-relazzjoni tagħha (u s-sovrappożizzjoni potenzjali tagħha) mal-kompetenza tal-Unjoni fil-qasam tar-“rappreżentanza u d-difiża kollettiva ta’ l-interessi tal-ħaddiema u s-sidien” (l-Artikolu 153(1)(f) TFUE). F’dan ir-rigward, huma jiddibattu r-relazzjoni bejn id-“dritt ta’ assoċjazzjoni” u d-“dritt ta’ negozjar kollettiv”. It-tieni, peress li, kif irrilevajt fil-punt 40 iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja għad ma kellhiex l-opportunità li tiżviluppa l-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” fl-Artikolu 153(5) TFUE, għandu jiġi ppreċiżat jekk l-eżami tal-intereferenza diretta, żviluppat mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-esklużjoni tal-“pagi” stabbilita f’din id-dispożizzjoni, japplikax ukoll f’dan il-kuntest.
102.
Fir-rigward tal-ewwel kwistjoni, infakkar li d-dritt ta’ assoċjazzjoni huwa protett mill-Artikolu 12 tal-Karta (
77
), filwaqt li d-dritt ta’ negozjar kollettiv huwa kopert mill-Artikolu 28 tagħha (
78
). Il-Gvern Daniż, insostenn tal-argument tiegħu li d-dritt ta’ assoċjazzjoni jinkludi d-dritt ta’ negozjar kollettiv, jenfasizza ġustament li l-Artikolu 137(6) TKE (li l-formulazzjoni tiegħu hija identika għal dik tal-Artikolu 153(5) TFUE) ġie adottat qabel il-Karta stess. Għalhekk, dan il-gvern iqis li l-fatt li d-dritt ta’ assoċjazzjoni u d-dritt ta’ negozjar kollettiv huma ttrattati bħala drittijiet distinti fil-Karta ma għandux jiddetermina kif għandhom jinftiehmu fid-dawl tal-Artikolu 153 TFUE. Madankollu, nirrileva li, fil-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Fundamentali tal-Ħaddiema tal‑1989 (
79
), li l-kontenut tagħha kien espressament imsemmi fl-Artikolu 136 TKE (li sar l-Artikolu 151 TFUE) u ġie rifless fil-Karta (
80
), id-dritt ta’ assoċjazzjoni u d-dritt ta’ negozjar kollettiv diġà kienu kkunsidrati bħala distinti (
81
). Nirrileva wkoll li, fl-Artikolu 156 TFUE (li l-formulazzjoni tiegħu hija identika għal dik tal-Artikolu 140 TKE), id-“dritt ta’ l-assoċjazzjoni” u n-“n-negozjar kollettiv bejn min iħaddem u l-ħaddiema” jissemmew flimkien ma’ xulxin, li ma kienx ikun neċessarju, fil-fehma tiegħi, jekk dawn id-drittijiet ma jitqisux bħala drittijiet awtonomi u distinti.
103.
Fuq il-bażi ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, jidhirli li huwa ċar li d-dritt ta’ assoċjazzjoni ma jinkludix id-dritt ta’ negozjar kollettiv. Pjuttost, dawn id-drittijiet huma distinti: l-ewwel wieħed jirrigwarda d-dritt tal-ħaddiema jew ta’ persuni li jimpjegaw li jistabbilixxu u jissieħbu f’organizzazzjonijiet (inklużi sindakati) sabiex jiddefendu l-interessi ekonomiċi u soċjali tagħhom, filwaqt li t-tieni wieħed jirrigwarda parti speċifika tal-mandat ta’ dawn l-organizzazzjonijiet, jiġifieri n-negozjar u l-konklużjoni ta’ ftehimiet kollettivi.
104.
F’dan l-isfond, jidhirli li huwa diffiċli li nkun konvint mill-argumenti mressqa mill-Gvern Daniż u dak Svediż. Dawn il-gvernijiet huma tal-fehma, essenzjalment, li, peress li l-eżerċizzju tad-dritt ta’ assoċjazzjoni huwa prerekwiżit għall-eżerċizzju tad-dritt ta’ negozjar kollettiv, il-kwistjonijiet koperti mill-esklużjoni tad-dritt ta’ assoċjazzjoni li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE b’xi mod jinkludu u jissovrapponu dawk koperti mid-“difiża kollettiva tal-interessi tal-ħaddiema” (Artikolu 153(1)(f) TFUE). Naqbel magħhom li l-protezzjoni tad-dritt ta’ assoċjazzjoni hija indispensabbli għall-protezzjoni tad-dritt ta’ negozjar kollettiv, peress li d-difiża kollettiva tal-interessi tal-ħaddiema tippreżupponi l-ħolqien ta’ organizzazzjonijiet intiżi sabiex jiddefendu kollettivament id-drittijiet ekonomiċi u soċjali tal-ħaddiema u/jew tal-persuni li jimpjegaw. Madankollu, naqbel mal-Parlament u mal-Kunsill li din ir-rabta ma tfissirx li l-materji koperti mill-ewwel dispożizzjoni jinkludu dawk li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tat-tieni waħda.
105.
F’dan ir-rigward, infakkar li, kif indikajt fil-punt 39 iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, sa fejn il-paragrafu 5 tal-Artikolu 153 TFUE jidderoga mill-paragrafi 1 sa 4 ta’ dan l-artikolu, il-kwistjonijiet irriżervati minnu għandhom jiġu interpretati b’mod strett b’mod li ma jiġix indebitament affettwat il-kamp ta’ applikazzjoni tal-paragrafi 1 sa 4 u lanqas ma jiġu kkontestati l-għanijiet imfittxija mill-Artikolu 151 TFUE (
82
). Fil-fehma tiegħi, jirriżultaw żewġ konklużjonijiet minn din id-dikjarazzjoni. L-ewwel, kif jirrileva l-Kunsill, jekk id-dritt ta’ assoċjazzjoni jinftiehem bħala li jinkludi d-dritt ta’ negozjar kollettiv, allura l-kompetenza prevista fl-Artikolu 153(1)(f) TFUE fil-qasam tar-“rappreżentanza u d-difiża kollettiva ta’ l-interessi tal-ħaddiema u [l-persuni li jimpjegaw]” essenzjalment titlef is-sustanza tagħha. Fil-fatt, kull miżura adottata f’applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni tmur kontra l-esklużjoni prevista f’dak li jirrigwarda d-dritt ta’ assoċjazzjoni previst fl-Artikolu 153(5) TFUE. It-tieni, id-dikjarazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li l-esklużjonijiet previsti f’din id-dispożizzjoni għandhom jinftiehmu b’mod strett (bħalma huwa ġeneralment il-każ għall-parti l-kbira tal-esklużjonijiet) tippreġudika l-argument tal-Gvern Daniż u dak Svediż li l-awturi tat-Trattati tal-Unjoni stabbilixxew, skont l-Artikolu 153(1)(f) TFUE, kompetenza limitata (għal kwistjonijiet relatati mad-difiża kollettiva tal-interessi tal-ħaddiema) minn qasam li fih ġeneralment ma teżistix kompetenza tal-Unjoni (id-“dritt ta’ assoċjazzjoni”) (
83
). F’dan ir-rigward, inżid li l-Artikolu 153(1)(f) TFUE jsemmi espressament ir-“rappreżentanza u d-difiża kollettiva ta’ l-interessi tal-ħaddiema u [l-persuni li jimpjegaw], inkluża it-tmexxija konġunta, mingħajr preġudizzju għall-paragrafu 5” – u b’hekk jippreċiża li l-kwistjonijiet koperti minn din id-dispożizzjoni ma jissovrapponux kompletament ma’ dawk koperti mill-Artikolu 153(5) TFUE (
84
).
106.
Minn dan isegwi, fil-fehma tiegħi, li dispożizzjoni jew miżura adottata mil-leġiżlatur tal-Unjoni ma tistax titqies li hija inkompatibbli mal-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” fl-Artikolu 153(5) TFUE sempliċement minħabba li tikkonċerna d-dritt ta’ negozjar kollettiv. Fil-kawża ineżami, dan ifisser, pereżempju, li s-sempliċi fatt li l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA għandhom l-għan li jippromwovu n-negozjar kollettiv ma huwiex biżżejjed sabiex jiġi konkluż li din id-direttiva hija, fl-intier tagħha, inkompatibbli mal-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” li tinsab fl-Artikolu 153(5) TFUE.
107.
Fir-rigward tat-tieni kwistjoni, infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja żviluppat l-eżami ta’ interferenza diretta fir-rigward tal-esklużjoni tal-“pagi” stabbilita fl-Artikolu 153(5) TFUE, mingħajr ma indikat espressament jekk din tapplikax ukoll fil-kuntest tal-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” li tinsab ukoll f’din id-dispożizzjoni. Madankollu, fil-fehma tiegħi, dan l-eżami jista’ jiġi applikat mingħajr diffikultà kbira għal din l-esklużjoni. Fil-fatt, ir-raġunament huwa l-istess: bħall-esklużjoni tal-“pagi”, l-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” ma hijiex intiża li teskludi mill-kompetenzi tal-Unjoni kull kwistjoni li tinvolvi “xi tip ta’ rabta” mad-dritt ta’ assoċjazzjoni, iżda biss dawk l-istrumenti jew dispożizzjonijiet li għandhom l-għan li jirregolaw dan id-dritt.
108.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, insibha diffiċli biex nikkonkludi li d-Direttiva PMA għandha l-għan li tirregola d-“dritt ta’ assoċjazzjoni”. Fil-fatt, kif irrileva l-Gvern Franċiż waqt is-seduta, id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva ma jimponux kundizzjonijiet għall-ħolqien jew għas-sħubija f’organizzazzjoni (bħal sindakat). Uħud mid-dispożizzjonijiet tagħha għandhom l-għan li jippromwovu n-negozjar kollettiv (l-Artikolu 4) u li jinvolvu lill-imsieħba soċjali fl-iffissar u l-aġġornament tal-pagi minimi statutorji (l-Artikolu 7). Madankollu, kif għadni kif spjegajt, id-dritt għan-negozjar kollettiv huwa distint mid-dritt ta’ assoċjazzjoni u l-leġiżlatur tal-Unjoni huwa kompetenti, skont l-Artikolu 153(1)(f) TFUE, sabiex jadotta strumenti dwar ir-“rappreżentanza u d-difiża kollettiva ta’ l-interessi tal-ħaddiema u [l-persuni li jimpjegaw]”.
109.
Huwa minnu, kif jammetti l-Kunsill stess, li l-Artikolu 4(1)(d) tad-Direttiva PMA jirreferi għal aspetti tad-dritt ta’ assoċjazzjoni, jiġifieri, il-ħolqien, il-funzjonament jew l-amministrazzjoni ta’ sindakati jew ta’ organizzazzjonijiet ta’ persuni li jimpjegaw (
85
). Madankollu, huwa ċar li din id-dispożizzjoni ma hijiex intiża li tinterferixxi ma’ dan id-dritt, iżda hija intiża biss li tissalvagwardjah billi tipproteġi lis-sindakati u lill-organizzazzjonijiet ta’ persuni li jimpjegaw mill-interferenza. Barra minn hekk, filwaqt li l-Artikolu 4(2) ta’ din id-direttiva jobbliga lill-Istati Membri li r-rata ta’ kopertura tan-negozjar kollettiv tagħhom hija inqas minn 80 % biex jistabbilixxu pjan ta’ azzjoni sabiex tiżdied din il-kopertura, dan l-obbligu ma jeżiġix li l-Istati Membri għandhom jinkoraġġixxu lill-ħaddiema jissieħbu f’sindakat iżda biss li jkabbru n-numru ta’ ħaddiema protetti permezz ta’ ftehimiet kollettivi.
110.
Fl-aħħar, ninnota li l-perspettivi tal-Gvern Daniż u dak Svediż jiffokaw fuq l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA. Huma ma jindirizzawx il-kontenut ta’ dispożizzjonijiet oħra ta’ din id-direttiva u lanqas ma jsostnu li dawn id-dispożizzjonijiet huma l-iktar importanti tad-Direttiva PMA u li jirriflettu l-“għan” tagħha – b’mod li jagħmilha diffiċli li tiġi appoġġata l-affermazzjoni tagħhom li d-Direttiva PMA għandha tiġi annullata fl-intier tagħha minħabba li hija inkompatibbli mal-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” fl-Artikolu 153(5) TFUE.
111.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jiena tal-fehma li t-tieni parti tal-ewwel motiv għandha tiġi miċħuda.
2.
It-tieni motiv: id-Direttiva PMA ma setgħetx tiġi adottata validament fuq il-bażi tal-Artikolu 153(1)(b) TFUE, peress li hija relatata wkoll ma’ kwistjonijiet koperti mill-Artikolu 153(1)(f) TFUE.
112.
Kif diġà indikajt fil-punt 32 iktar ’il fuq, permezz tat-tieni motiv, il-Gvern Daniż isostni li, anki jekk jiġi preżunt li d-Direttiva PMA ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-esklużjonijiet tal-“pagi” u tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” stabbiliti fl-Artikolu 153(5) TFUE, il-Parlament u l-Kunsill ma setgħux jadottaw validament dan l-istrument fuq il-bażi tal-Artikolu 153(1)(b) TFUE. B’mod iktar speċifiku, dan il-gvern iqis li din id-direttiva għandha żewġ għanijiet ta’ importanza ugwali, peress li hija intiża mhux biss sabiex tirregola l-“kundizzjonijiet tax-xogħol” (l-Artikolu 153(1)(b) TFUE), iżda wkoll ir-“rappreżentanza u d-difiża kollettiva ta’ l-interessi tal-ħaddiema […]” (l-Artikolu 153(1)(f) TFUE). Huwa jinnota li kull waħda mill-bażijiet legali teħtieġ proċedura leġiżlattiva differenti. Fil-fatt, l-Artikolu 153(1)(f) TFUE jeżiġi l-unanimità fil-Kunsill, filwaqt li l-Artikolu 153(1)(b) TFUE ma jagħmilx dan. Peress li dawn il-proċeduri huma inkompatibbli, il-Gvern Daniż isostni li d-Direttiva PMA għandha tiġi annullata fl-intier tagħha.
1)
Argumenti tal-partijiet
113.
Il-Gvern Daniż u dak Svediż iqisu li d-Direttiva PMA ma tirrigwardax biss il-“kundizzjonijiet tax-xogħol” (l-Artikolu 153(1)(b) TFUE) iżda wkoll id-difiża kollettiva tal-interessi tal-ħaddiema (l-Artikolu 153(1)(f) TFUE) peress li ħafna dispożizzjonijiet ta’ dan l-istrument, inkluż l-Artikolu 4 tiegħu, jikkonċernaw il-protezzjoni ta’ dawn l-interessi. Skont dawn il-gvernijiet, dawn id-dispożizzjonijiet setgħu jiġu adottati biss wara vot unanimu fi ħdan il-Kunsill. F’dan ir-rigward, huma josservaw li l-Artikolu 4 tad-Direttiva PMA ma huwiex anċillari għal dispożizzjonijiet oħra ta’ din id-direttiva, peress li jistabbilixxi obbligi ġenerali għall-Istati Membri kollha u, għalhekk, probabbli li jkollu impatt usa’ minn dispożizzjonijiet li huma indirizzati biss lil ċertu għadd ta’ Stati Membri, bħall-Artikoli 5 sa 8 tal-imsemmija direttiva.
114.
Il-Kunsill, il-Parlament, il-Kummissjoni u l-intervenjenti l-oħra jsostnu li d-Direttiva PMA ġiet adottata fuq il-bażi legali korretta. L-għan ġenerali ta’ din id-direttiva jirrigwarda l-“kondizzjonijiet tax-xogħol”, fis-sens tal-Artikolu 153(1)(b) TFUE, u mhux id-difiża kollettiva tal-interessi tal-ħaddiema msemmija fl-Artikolu 153(1)(f) TFUE. Fil-fatt, dan l-istrument għandu l-għan li jtejjeb l-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji għall-ħaddiema billi, inter alia, jippromwovi l-kopertura tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi. L-Artikolu 4 tad-Direttiva PMA jiffoka biss fuq in-negozjar kollettiv bħala mezz biex jintlaħaq dan l-għan ġenerali.
2)
Evalwazzjoni
115.
Infakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-għażla tal-bażijiet legali ta’ att tal-Unjoni għandha tkun ibbażata fuq fatturi oġġettivi li jistgħu jkunu suġġetti għal stħarriġ ġudizzjarju. Jekk l-eżami ta’ att tal-Unjoni juri li dan l-att ifittex li jilħaq żewġ għanijiet jew li għandu żewġ komponenti u jekk wieħed minn dawn l-għanijiet jew minn dawn il-komponenti jista’ jiġi identifikat bħala l-għan jew il-komponent prinċipali filwaqt li l-ieħor huwa biss għan jew komponent inċidentali, l-att għandu jkun ibbażat fuq bażi legali waħda, jiġifieri dik meħtieġa mill-għan jew mill-komponent prinċipali jew predominanti. Eċċezzjonalment, jekk jiġi stabbilit li l-att għandu simultanjament diversi għanijiet jew diversi komponenti, li huma marbuta inseparabbilment, mingħajr ma wieħed ikun inċidentali għall-ieħor b’mod li jkunu applikabbli diversi dispożizzjonijiet tat-Trattati, tali miżura għandha tkun ibbażata fuq id-diversi bażijiet legali korrispondenti (
86
). Madankollu, l-użu ta’ bażi legali doppja huwa eskluż meta l-proċeduri previsti għal kull waħda minn dawn il-bażijiet ikunu inkompatibbli (
87
).
116.
Insostenn tal-argument tal-Gvern Daniż u dak Svediż, jiġifieri, essenzjalment, li d-Direttiva PMA għandha żewġ għanijiet ta’ importanza ugwali (l-ewwel wieħed huwa l-istabbiliment ta’ qafas li jiżgura l-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji u t-tieni wieħed il-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi), jista’ jiġi rrilevat, bħalma jirrilevaw dawn il-gvernijiet, li l-Artikolu 4 ta’ din id-direttiva (li jirrigwarda l-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi) huwa dispożizzjoni importanti għaliex japplika għall-Istati Membri kollha, filwaqt li l-Artikolu 5 tagħha (li jikkonċerna l-proċedura għall-iffissar tal-pagi minimi statutorji) japplika biss għall-Istati Membri li għandhom paga minima statutorja. Kuntrarjament għall-Artikolu 5, l-Artikolu 4 huwa għalhekk dispożizzjoni ta’ applikazzjoni trażversali. Dan huwa kkonfermat mill-fatt li din id-dispożizzjoni tinsab fil-Kapitolu I tad-Direttiva PMA, intitolat “Dispożizzjonijiet Ġenerali”, filwaqt li l-Artikolu 5 jagħmel parti mill-Kapitolu II ta’ dan l-istrument, intitolat “Pagi minimi statutorji”.
117.
Jista’ jingħad ukoll li l-Artikolu 1(1)(a) u (b) tad-Direttiva PMA jindika li din id-direttiva tistabbilixxi qafas għall-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji u l-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi, u li ma hemm xejn fil-formulazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni li jissuġġerixxi li t-tieni wieħed minn dawn l-għanijiet huwa inqas importanti minn, jew strumentali għal, l-ewwel wieħed. Bl-istess mod, il-premessa 18 ta’ din id-direttiva tistabbilixxi li dan l-istrument “tistabbilixxi rekwiżiti minimi […] u tfassal obbligi proċedurali għall-adegwatezza ta’ pagi minimi statutorji”. Din l-istess premessa tippreċiża wkoll li d-Direttiva PMA “tippromwovi wkoll negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi”. Għal darba oħra, dawn iż-żewġ għanijiet jistgħu jitqiesu li huma ta’ importanza ugwali mil-leġiżlatur tal-Unjoni.
118.
Madankollu, fil-fehma tiegħi, dawn il-kunsiderazzjonijiet ma humiex biżżejjed sabiex jikkonfermaw l-argumenti mressqa mill-Gvern Daniż u dak Svediż. Qabelxejn, kif diġà rrilevajt fil-punt 76 iktar ’il fuq, it-titolu tad-Direttiva PMA jindika li din id-direttiva tirrigwarda “pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea” u mhux il-promozzjoni tan-negozjar kollettiv. Barra minn hekk, kif diġà sostnejt diversi drabi, l-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva (mhux l-Artikolu 4) huwa b’mod ċar l-iktar dispożizzjoni importanti tagħha. F’dan ir-rigward, nirrileva li l-premessa 25 tad-Direttiva PMA tiċċara li r-raġuni għaliex din id-direttiva tenfasizza ħafna l-promozzjoni tan-negozjar kollettiv hija li “Stati Membri b’kopertura għolja ta’ negozjar kollettiv għandhom it-tendenza li jkollhom sehem żgħir ta’ ħaddiema b’pagi baxxi u għandhom pagi minimi għoljin”. Il-premessa 22 ta’ dan l-istrument tindika, f’termini ugwalment ċari, li “[n]egozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi li jiffunzjona tajjeb huwa mezz importanti li bih jiġi żgurat li l-ħaddiema jkunu protetti b’pagi minimi adegwati […]” (
88
).
119.
Minn dawn l-elementi jsegwi, l-ewwel, li l-għan ġenerali tad-Direttiva PMA jidher li huwa deskritt b’mod iktar xieraq bħala l-istabbiliment ta’ qafas għall-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji milli l-promozzjoni tan-negozjar kollettiv u, it-tieni, li l-Artikolu 4 ta’ dan l-istrument għandu jitqies bħala mezz sabiex jintlaħaq dan l-għan ġenerali. Konsegwentement, l-għan tal-“promozzjoni ta’ negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi”, stabbilit fl-Artikolu 1(1)(b) ta’ din id-direttiva, huwa strumentali għall-għan stipulat fl-Artikolu 1(1)(a) tagħha, jiġifieri, li jiġi stabbilit qafas għall-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji. Id-dikjarazzjoni tal-Kummissjoni, fil-proposta għal direttiva PMA, li “[b]iex tilħaq […] l-objettivi [tagħha], id-Direttiva proposta għandha l-għan li tippromwovi n-negozjar kollettiv dwar il-pagi fl-Istati Membri kollha” issostni wkoll din il-perspettiva (
89
). Fl-aħħar, għandu jiġi rrimarkat li hemm atti oħra ta’ leġiżlazzjoni sekondarja tal-Unjoni li, minbarra l-għan prinċipali tagħhom, huma intiżi li jippromwovu r-rwol tal-imsieħba soċjali u li, minkejja dan il-fatt, ma ġewx adottati fuq il-bażi tal-Artikolu 153(1)(f) TFUE (
90
).
120.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, jiena tal-fehma li d-Direttiva PMA ma kellhiex għalfejn tiġi adottata fuq il-bażi tal-Artikolu 153(1)(f) TFUE u li t-tieni motiv għandu għalhekk jiġi miċħud.
B. Il-kap tat-talbiet sussidjarju: l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA għandhom jiġu annullati?
121.
Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li d-Direttiva PMA ma għandhiex tiġi annullata fl-intier tagħha, ir-Renju tad-Danimarka jitlob, sussidjarjament, l-annullament tal-Artikolu 4(1)(d) u tal-Artikolu 4(2) ta’ dan l-istrument, minħabba l-inkompatibbiltà tagħhom mal-Artikolu 153(5) TFUE. Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-annullament parzjali ta’ att tal-Unjoni huwa possibbli biss sa fejn l-elementi li tagħhom ikun qiegħed jintalab l-annullament ikunu separabbli mill-kumplament tal-att. Dan ir-rekwiżit ma jkunx issodisfatt meta l-annullament parzjali ta’ att ikollu l-effett li jbiddel is-sustanza tiegħu (
91
).
122.
Kif spjegajt fil-punti 90 sa 93 iktar ’il fuq, jiena tal-fehma li l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA jimponu fuq l-Istati Membri ċertu għadd ta’ obbligi pożittivi għall-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi u li, b’dan il-mod, jillimitaw l-għażla tal-Istati Membri fir-rigward tal-metodu ta’ determinazzjoni tal-pagi li huma jistgħu jirrikorru għalih, b’mod inkompatibbli mal-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE. L-aħħar kwistjoni li għadni rrid neżamina hija, għalhekk, jekk l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA jistgħux jiġu sseparati minn dispożizzjonijiet oħra ta’ din id-direttiva.
1)
L-argumenti tal-partijiet
123.
Minn naħa, il-Gvernijiet tad-Danimarka, tal-Isvezja u tal-Ġermanja jsostnu li d-Direttiva PMA ma tkunx imċaħħda mill-effettività tagħha jekk l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA jiġu annullati. F’dan ir-rigward, il-Gvern Daniż u dak Svediż jirrilevaw li l-Artikolu 4(1)(d) ma ġiex inkluż fil-proposta għal direttiva PMA. Din id-dispożizzjoni ġiet miżjuda biss fi stadju sussegwenti tal-proċedura leġiżlattiva. Fil-fehma tagħhom, id-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ din id-direttiva jistgħu, għalhekk, ikomplu jkunu effettivi anki fl-assenza ta’ din id-dispożizzjoni. Barra minn hekk, dawn il-gvernijiet jissottomettu li l-Kunsill u l-Parlament jipprovdu perspettivi kontradittorji billi, minn naħa, iqisu l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA vagi, filwaqt li, min-naħa l-oħra, isostnu li l-annullament tagħhom jirrendi d-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ din id-direttiva ineffettivi.
124.
Waqt is-seduta, il-Gvern Ġermaniż fakkar, min-naħa tiegħu, li huwa jqis li l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA huma kompatibbli mal-Artikolu 153(5) TFUE. Madankollu, dan il-gvern iqis ukoll li, kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tikkonkludi mod ieħor, dawn id-dispożizzjonijiet jistgħu, teoretikament, jiġu sseparati mid-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ din id-direttiva. Fil-fatt, l-annullament tagħhom iħalli intatt il-kontenut essenzjali ta’ dan l-istrument. L-Artikolu 4 tad-Direttiva PMA jista’ wkoll jiġi annullat fl-intier tiegħu mingħajr ma tiġi ppreġudikata l-effettività tad-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ din id-direttiva, peress li huwa jipprovdi biss mezz utli sabiex jintlaħaq l-għan ġenerali ta’ din id-direttiva.
125.
B’kuntrast ma’ dan, il-Parlament, il-Kunsill, il-Kummissjoni u l-intervenjenti l-oħra jqisu li l-annullament tal-Artikolu 4(1)(d) u tal-Artikolu 4(2) ta’ din id-direttiva jbiddel b’mod sinjifikattiv il-kamp ta’ applikazzjoni u l-essenza ta’ dan l-istrument u li, konsegwentement, dawn id-dispożizzjonijiet ma jistgħux jiġu sseparati mill-bqija tad-Direttiva PMA. Fil-fatt, il-promozzjoni tan-negozjar kollettiv hija mezz importanti għall-ħaddiema biex jibbenefikaw minn pagi minimi adegwati. Barra minn hekk, l-annullament tal-Artikolu 4(1)(d) u tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA jċaħħad ċerti dispożizzjonijiet ġenerali ta’ din id-direttiva (b’mod partikolari l-Artikolu 1 tagħha) mill-effettività tagħhom. Il-Kunsill u l-Gvern Franċiż iżidu, li kieku l-Artikolu 4 tad-Direttiva PMA kellu jiġi annullat fl-intier tiegħu, din id-direttiva ma tibqax timponi obbligi fuq l-Istati Membri kollha. Minflok, timponi biss obbligi fuq l-Istati Membri li għandhom pagi minimi statutorji.
2)
Evalwazzoni
126.
Fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA humiex separabbli mid-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ din id-direttiva, l-ewwel, naqbel mal-Gvern Daniż u dak Svediż li l-argumenti tal-Parlament u tal-Kunsill dwar it-tieni motiv u l-kap tat-talbiet sussidjarju huma, sa ċertu punt, kontradittorji. Fil-fatt, minn naħa, fil-kuntest tat-tieni motiv, dawn l-istituzzjonijiet isostnu (kif irrilevajt fil-punt 114 iktar ’il fuq) li l-Artikolu 4 tad-Direttiva PMA jiffoka fuq in-negozjar kollettiv biss bħala mezz sabiex jintlaħaq l-għan ġenerali ta’ din id-direttiva. Min-naħa l-oħra, fir-rigward tal-kap tat-talbiet sussidjarju, huma jsostnu li wieħed mill-pilastri tad-Direttiva PMA huwa l-promozzjoni tan-negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi u li, jekk l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA jiġu annullati, id-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ dan l-istrument jitilfu l-effettività tagħhom.
127.
It-tieni, mill-analiżi magħmula fil-punti 115 sa 120 iktar ’il fuq jirriżulta li, filwaqt li l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA huma essenzjali sabiex jintlaħaq wieħed mill-għanijiet imfittxija minn din id-direttiva, jiġifieri “[l]-promozzjoni ta’ negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi”, kif stabbilit fl-Artikolu 1(1)(b) tal-imsemmija direttiva, dan l-għan huwa fil-fatt strumentali sabiex għal dak li jiġi stabbilit qafas għall-“adegwatezza tal-pagi minimi statutorji” (l-Artikolu 1(1)(a) tad-Direttiva PMA), li huwa l-għan ġenerali ta’ dan l-istrument.
128.
Fil-fatt, kif spjegajt fil-punt 119 iktar ’il fuq, l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) jipprevedu biss mezz sabiex jintlaħaq dan l-għan ġenerali u dan tal-aħħar xorta jista’ jintlaħaq anki jekk wieħed jinvoka biss id-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ din id-direttiva. Kif isostni ġustament il-Gvern Ġermaniż, ir-rabta mill-qrib li teżisti bejn l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA u d-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ dan l-istrument ma tfissirx li, jekk l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) kellhom jiġu annullati, ikun impossibbli għal din id-direttiva li tistabbilixxi qafas għall-adegwatezza tal-pagi minimi statutorji. L-istabbiliment tiegħu jista’ jkun iktar diffiċli, iżda mhux impossibbli.
129.
Minn dawn il-kunsiderazzjonijiet isegwi li l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA huma, għalhekk, separabbli mill-artikoli l-oħra tagħha, li jistgħu jibqgħu kompletament fis-seħħ jekk jiġu annullati. Konsegwentement, fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li d-Direttiva PMA ma għandhiex tiġi annullata fl-intier tagħha, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tilqa’ l-kap tat-talba sussidjarju tar-Renju tad-Danimarka u tannulla l-Artikolu 4(1)(d) u l-Artikolu 4(2) ta’ din id-direttiva.
C. Rimarka finali
130.
Bħala rimarka finali, nixtieq ngħid ftit kliem dwar kwistjoni li ġiet diskussa waqt is-seduta, jiġifieri jekk bażi legali alternattiva, in casu l-Artikolu 175 TFUE, setgħetx tintuża mil-leġiżlatur tal-Unjoni fl-adozzjoni tad-Direttiva PMA, minflok l-Artikolu 153(2)(b) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 153(1)(b) TFUE.
131.
Infakkar li l-Artikolu 175 TFUE jagħti kompetenza sabiex jiġu adottati miżuri intiżi sabiex isaħħu l-koeżjoni ekonomika, soċjali u territorjali tal-Unjoni (
92
). Madankollu, ma jiniex konvint li, minħabba s-sempliċi fatt li d-Direttiva PMA tnaqqas id-differenzi soċjoekonomiċi fi ħdan l-Unjoni, tippromwovi konverġenza ’l fuq u tiffaċilita żvilupp iktar armonjuż tal-Unjoni, hija setgħet ġiet adottata fuq il-bażi ta’ din id-dispożizzjoni.
132.
Fil-fatt, l-ewwel, l-Artikolu 175 TFUE jikkonċerna prinċipalment l-allokazzjoni ta’ fondi tal-Unjoni; konsegwentement, il-fatt li d-Direttiva PMA tiġi bbażata fuq din id-dispożizzjoni jkun jeħtieġ interpretazzjoni pjuttost kreattiva tagħha.
133.
It-tieni, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlitha ċara, fil-ġurisprudenza tagħha, li, filwaqt li esklużjoni espressa tal-armonizzazzjoni fir-rigward ta’ ċerti kwistjonijiet tat-Trattat FUE ma tfissirx neċessarjament li miżuri ta’ armonizzazzjoni ma jistgħux jiġu adottati fuq il-bażi ta’ dispożizzjonijiet oħra ta’ dan it-trattat, il-leġiżlatur tal-Unjoni ma jistax jibbaża ruħu fuq dawn id-dispożizzjonijiet l-oħra jekk, b’dan il-mod, huwa “jevita” din l-esklużjoni espressa (
93
). F’din il-kawża, inqis li, kieku l-leġiżlatur tal-Unjoni adotta d-Direttiva PMA fuq il-bażi tal-Artikolu 175 TFUE, huwa kien jevita l-esklużjoni tal-“pagi” fl-Artikolu 153(5) TFUE. Fil-fatt, huwa kien jinvoka dispożizzjoni iktar ġenerali (Artikolu 175 TFUE) sabiex jieħu lura kompetenza (fir-rigward tal-“pagi”) li l-Artikolu 153(5) TFUE (il-lex specialis) espressament fittex li jeskludi mill-qasam tal-kompetenzi tal-Unjoni u li jadotta strument li l-għan proprju tiegħu huwa li jirregola l-kwistjonijiet koperti minn din l-esklużjoni.
134.
Konsegwentement, jiena tal-fehma li d-Direttiva PMA ma setgħetx tiġi validament adottata mil-leġiżlatur tal-Unjoni fuq il-bażi tal-Artikolu 175 TFUE.
VI. L‑ispejjeż
135.
Skont l-Artikolu 138(1) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-parti li titlef il-kawża għandha tiġi kkundannata għall-ispejjeż, jekk dawn ikunu ntalbu. Peress li, fil-fehma tiegħi, ir-rikors tar-Renju tad-Danimarka huwa fondat u peress li din il-parti talbet l-ispejjeż, kemm il-Parlament u l-Kunsill għandhom jiġu kkundannati għall-ispejjeż. Madankollu, ir-Renju tal-Isvezja, ir-Renju tal-Belġju, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Repubblika Ellenika, ir-Renju ta’ Spanja, ir-Repubblika Franċiża, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu, ir-Repubblika Portugiża u l-Kummissjoni, li intervjenew fil-kawża, għandhom ibatu l-ispejjeż rispettivi tagħhom, skont l-Artikolu 140(1) tal-imsemmija Regoli tal-Proċedura.
VII. Konklużjoni
136.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja:
–
tannulla fl-intier tagħha d-Direttiva (UE) 2022/2041 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tad‑19 ta’ Ottubru 2022 dwar pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea, minħabba li hija inkompatibbli mal-Artikolu 153(5) TFUE u, għaldaqstant, mal-prinċipju ta’ għoti ta’ kompetenzi stabbilit fl-Artikolu 5(2) TUE;
–
tikkundanna lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea għall-ispejjeż;
–
tikkundanna lir-Renju tal-Isvezja, lir-Renju tal-Belġju, lir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, lir-Repubblika Ellenika, lir-Renju ta’ Spanja, lir-Repubblika Franċiża, lill-Gran Dukat tal-Lussemburgu, lir-Repubblika Portugiża u lill-Kummissjoni Ewropea għall-ispejjeż rispettivi tagħhom.
(
1
)	Lingwa oriġinali: L-Ingliż.
(
2
)	Ara l-Artikolu 2 TUE.
(
3
)	Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tad‑19 ta’ Ottubru 2022 (ĠU 2022, L 275, p. 33).
(
4
)	Ara l-“Proposta għal Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea”, tat‑28 ta’ Ottubru 2020, COM (2020) 682 final (iktar ’il quddiem il-“proposta għal direttiva PMA”).
(
5
)	Von der Leyen, U., “Linji Gwida Politiċi għall-Kummissjoni Ewropea li jmiss 2019‑2024”, Diskors tal-Ftuħ fis-Sessjoni Plenarja tal-Parlament Ewropew fis‑16 ta’ Lulju 2019; Diskors fis-Sessjoni Plenarja tal-Parlament Ewropew - 27 ta’ Novembru 2019, Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2020, p. 10.
(
6
)	Proposta għal direttiva PMA, p. 2.
(
7
)	Ara Schulten, T., u Müller, T., “A paradigm shift towards Social Europe? The proposed Directive on adequate minimum wages in the European Union?”, Italian Labour Law e-Journal (1), Vol. 14, Nru 1, 2021, p. 7.
(
8
)	Proposta għal direttiva PMA, p. 2.
(
9
)	Ara r-“Riżultat tal-votazzjoni Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea (l-ewwel qari)”, Dokument ST_13171_2022_INIT, p. 2, disponibbli fuq: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=consil%3AST_13171_2022_INIT.
(
10
)	Ara “Opinjoni motivata dwar l-applikazzjoni tal-Prinċipji ta’ Sussidjarjetà u Proporzjonalità” [traduzzjoni mhux uffiċjali], Dokument ST_14106_2020_INIT, p. 4, disponibbli fuq: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=consil%3AST_14106_2020_INIT.
(
11
)	Ara l-“Proposta għal Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea (l-ewwel qari) – Adozzjoni ta’ att leġiżlattiv – Dikjarazzjonijiet, d-Dokument ST_12616_2022_ADD_1_REV_2, p. 2, disponibbli fuq: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=consil%3AST_12616_2022_ADD_1_REV_2.
(
12
)	Ara “Out now: First 2022 data on minimum wages in the EU” disppnibbli fuq https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/-/ddn-20220128-2.
(
13
)	Dokument ta’ Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni, “Sommarju eżekuttiv tar-Rapport tal-Valutazzjoni tal-Impatt li jakkumpanja d-dokument Proposta għal Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea” (SWD (2020) 246 final).
(
14
)	Ara l-Artikolu 1(1) tad-Direttiva PMA. Ara wkoll l-Artikolu 5(1) tagħha, li jirreferi għall-għan “li jinkiseb standard tal-għajxien deċenti, jitnaqqas il-faqar fost dawk li jaħdmu, kif ukoll jiġu promossi l-koeżjoni soċjali u l-konverġenza soċjali ’l fuq, u titnaqqas id-differenza bejn il-pagi tal-irġiel u n-nisa”.
(
15
)	Kien hemm, ovvjament, ċerti eċċezzjonijiet bħall-prinċipju ta’ paga ugwali, stabbilit fl-Artikolu 119 TKEE (ara s-sentenza tal‑25 ta’ Mejju 1971, Defrenne, 80/70, EU:C:1971:55).
(
16
)	Ċerti strumenti tad-dritt sekondarju li jsegwu għanijiet ta’ politika soċjali kienu diġà ġew adottati saħansitra qabel it-Trattat ta’ Amsterdam, pereżempju d-Direttiva tal-Kunsill 93/104/KE tat‑23 ta’ Novembru 1993 dwar xi aspetti ta’ l-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 2, p. 197), adottata fuq il-bażi tal-Artikolu 118a TKE (ara s-sentenza tat‑12 ta’ Novembru 1996, Ir‑Renju Unit vs Il‑Kunsill, C‑84/94, EU:C:1996:431).
(
17
)	Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, AGET Iraklis (C‑201/15, EU:C:2016:972, punt 76).
(
18
)	Direttiva 2008/104/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tad‑19 ta’ Novembru 2008 dwar xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija (ĠU 2008, L 327, p. 9).
(
19
)	Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑4 ta’ Novembru 2003 li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 381).
(
20
)	Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Ġunju 2019 (ĠU 2019, L 186, p. 105).
(
21
)	ĠU 2017, C 428, p. 10.
(
22
)	Ara l-premessa 12 tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali.
(
23
)	Ara s-sentenza tat‑18 ta’ Diċembru 2007 (C‑341/05, EU:C:2007:809).
(
24
)	Ara, inter alia, Rönnmar, M. “Free movement of services versus national labour law and industrial relations systems: Understanding the Laval case from a Swedish and Nordic perfective”, Cambridge Yearbook of European Legal Studies – 2007-2008, Vol. 10, Hart Publishing, 2008, pp. 493 sa 524.
(
25
)	Kif juru r-reazzjonijiet tal-Gvern Daniż waqt il-proċedura leġiżlattiva li wasslet għall-adozzjoni tad-Direttiva PMA li fakkart fil-punt 14 iktar ’il fuq.
(
26
)	Ara https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C131.
(
27
)	Ara Garben, S. “Choosing a tightrope instead of a rope bridge – The choice of legal basis for the AMW Directive”, f’Ratti, L., Brameshuber, E. u Pietrogiovanni, V. (edituri), “The EU Directive on Adequate Minimum Wages, Context, Commentary and Trajectories”, Hart Publishing, 2024, p. 25.
(
28
)	Ara s-sentenza tal‑15 ta’ April 2008, Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223; iktar ’il quddiem is-“sentenza Impact”), punt 122. Infakkar li l-Artikolu 151 TFUE jipprevedi li: “[l]-Unjoni u l-Istati Membri […] għandu jkollhom bħala mira il-promozzjoni ta’ l-impjieg, it-titjib tal-kondizzjonijeit tal-ħajja u tax-xogħol, sabiex jagħmlu possibli l-armonizzazzjoni tagħhom waqt li jitkompla it-titjib, il-protezzjoni soċjali xierqa, id-djalogu bejn min imexxi u l-ħaddiema, l-iżilupp tar-riżorsi umani bil-mira ta’ livell għoli ta’ mpjieg li jdum għal żmien twil u l-ġlieda kontra l-esklużjoni.”
(
29
)	Sentenza tat‑13 ta’ Settembru 2007 (C‑307/05, EU:C:2007:509, iktar ’il quddiem is-“sentenza Del Cerro Alonso”, punt 41).
(
30
)	Punti 124 u 125.
(
31
)	Sentenza tal‑10 ta’ Ġunju 2010 (C‑395/08 u C‑396/08, EU:C:2010:329, iktar ’il quddiem is-“sentenza Bruno et”, punt 37).
(
32
)	Sentenza tad‑19 ta’ Ġunju 2014 (C‑501/12 sa C‑506/12, C‑540/12 u C‑541/12, EU:C:2014:2005, iktar ’il quddiem is-“sentenza Specht et”, punt 33).
(
33
)	Dokument ta’ Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni “Valutazzjoni tal-Impatt li takkumpanja d-dokument Proposta għal Direttiva tal-Unjoni Ewropea u tal-Kunsill dwar il-pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea”, COM (2020) 682 final, p. 71. F’dan id-dokument, il-Kummissjoni indikat li mill-Artikolu 153(5) TFUE u mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-interpretazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni (inter alia, fis-sentenza Del Cerro Alonso u fis-sentenza Impact) jirriżulta li, filwaqt li l-azzjoni tal-Unjoni ma għandhiex tfittex li tarmonizza l-livell tal-pagi minimi madwar l-Unjoni jew li tistabbilixxi mekkaniżmu uniformi għall-iffissar tal-pagi minimi, hija tista’ tikkonsisti fl-istabbiliment ta’ “qafas li ma jinterferixxix mal-kompetenza tal-Istati Membri u tal-imsieħba soċjali li jiddeterminaw il-modalitajiet iddettaljati tal-oqfsa tagħhom għall-iffissar tal-pagi minimi u, b’mod partikolari, il-livell tal-pagi minimi tagħhom” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (ara p. 72).
(
34
)	Ara wkoll il-proposta għal direttiva PMA, li fiha l-Kummissjoni ddikjarat li, peress li d-direttiva proposta “ma fihiex miżuri li jaffettwaw direttament il-livell tal-paga, hi tirrispetta bis-sħiħ il-limiti imposti fuq l-azzjoni tal-Unjoni bl-Artikolu 153(5) TFUE”.
(
35
)	Ara, ukoll, inter alia, l-“Opinjoni tal-Kumitat Ewropew tar-Reġjuni – Pagi minimi adegwati fl-Unjoni Ewropea” (ĠU 2021, C 175, p. 89), li skontha “l-bażi ġuridika tal-Artikolu 153 tat-TFUE […] ma tippermetti l-ebda indħil dirett fid-determinazzjoni tar-remunerazzjoni fl-Unjoni Ewropea”; madankollu, din tippermetti “proċess oġġettiv” u “f’rikonoxximent sħiħ tal-leġiżlazzjoni nazzjonali eżistenti dwar il-paga minima u r-rwol tal-imsieħba soċjali”.
(
36
)	Enfasi miżjuda minni.
(
37
)	Ibid.
(
38
)	Ibid.
(
39
)	Ara, pereżempju, l-Artikolu 4(1) u l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva PMA.
(
40
)	Ara Garben S., nota ta’ qiegħ il-paġna 27, op. cit., p. 25.
(
41
)	Konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali Kokott (C‑268/06, EU:C:2008:2, punti 173 sa 176).
(
42
)	Punt 176, enfasi miżjuda minni.
(
43
)	Ara s-sentenza Impact, punt 123 (enfasi miżjuda minni).
(
44
)	Ibid., punt 124.
(
45
)	Ara l-punt 39 iktar ’il fuq.
(
46
)	Ara, ukoll, is-sentenza Del Cerro Alonso (punt 40), is-sentenza Impact (punt 123) u s-sentenza Bruno et (punt 36). Ser nerġa’ lura għal din il-kwistjoni fil-punti 67 sa 69 iktar ’l isfel.
(
47
)	Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tal‑11 ta’ Novembru 2004, Delahaye (C‑425/02, EU:C:2004:706, punt 33). Ara, ukoll, is-sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2010, Gavieiro Gavieiro u Iglesias Torres (C‑444/09 u C‑456/09, EU:C:2010:819, punt 58).
(
48
)	Konkluż fit‑18 ta’ Marzu 1999 u li jinsab fl-anness tad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE tat‑28 ta’ Ġunju 1999 dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 368).
(
49
)	Direttiva tal‑15 ta’ Diċembru 1997 li tikkonċerna il-Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 267).
(
50
)	Direttiva tas‑27 ta’ Novembru 2000 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 79).
(
51
)	Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑5 ta’ Lulju 2006 (ĠU 2006, L 204, p. 23). Ara, b’mod partikolari, is-subparagrafu (b) tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva, li jindika li “fiha dispożizzjonijiet biex jiġi implimentat il-prinċipju ta’ trattament ugwali” f’dak li jirrigwarda, inter alia, il-“kondizzjonijiet tax-xogħol, inkluża l-paga”.
(
52
)	Direttiva tad‑29 ta’ Ġunju 2000 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 20, Vol. 1, p. 23). Ara l-Artikolu 3(1)(ċ) tagħha, li jgħid li din “għandha tapplika għall-persuni kollha, f’dak li għandu x’jaqsam mas-setturi pubbliċi u privati, inklużi l-korpi pubbliċi”, f’dak li jirrigwarda, inter alia, “il-kondizzjonijiet ta’ l-impjieg u l-kondizzjonijiet tax-xogħol, inkluzi t-tkeċċija u l-paga”.
(
53
)	Din id-direttiva, bħad-Direttiva tal-Kunsill 97/81/KE dwar ħaddiema part-time, għandha l-għan li tiżgura l-osservanza tal-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament, inkluż fir-rigward tal-pagi, fir-rigward ta’ kategorija partikolari ta’ ħaddiema (f’dan il-każ, aġenti temporanji).
(
54
)	Direttiva 96/71/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Diċembru 1996 dwar l-impjieg ta’ ħaddiema fil-qafas ta’ prestazzjoni ta’ servizzi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 2, p. 431). Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tat‑8 ta’ Diċembru 2020, L‑Ungerija vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill (C‑620/18, EU:C:2020:1001, punti 71 sa 85), dwar it-talba tal-Ungerija intiża sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tannulla d-Direttiva (UE) 2018/957 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑28 ta’ Ġunju 2018 li temenda d-Direttiva dwar l-istazzjonar ta’ ħaddiema minħabba li din kisret l-Artikolu 153(5) TFUE. Il-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet dan il-motiv billi kkonstatat li d-direttiva emendatorja sempliċement tikkoordina l-leġiżlazzjoni tal-Istati Membri fil-każ ta’ kollokament ta’ ħaddiema sabiex tiżgura lil dawn il-ħaddiema jgawdu ċerti termini u kundizzjonijiet tal-impjieg, jew kważi kollha, previsti mill-Istat Membru ospitanti, inkluż fir-rigward tar-remunerazzjoni tagħhom.
(
55
)	Ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 7 tad-Direttiva Ġenerali dwar il-ħin tax-xogħol, intitolat “Leave annwali”, li l-paragrafu 1 tiegħu jipprevedi: “L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa ħalli jassiguraw li kull ħaddiem ikun intitolat għal-leave annwali bil-ħlas ta’ mill-anqas erba’ ġimgħat b’konformità mal-kondizzjonijiet għall-intitolament għal, u l-għoti ta’, leave bħal dan stabbilit bil-leġislazzjoni nazzjonali u/jew bil-prattika”.
(
56
)	Direttiva 2008/94/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Ottubru 2008 (ĠU 2008, L 283, p. 36). Din id-direttiva għandha l-għan li tiżgura l-ħlas tal-pretensjonijiet pendenti tal-impjegati (inklużi l-pagi) fil-każ ta’ insolvenza tal-persuna li timpjegahom, iżda ma għandhiex l-għan li tirregola l-“pagi”.
(
57
)	Għal eżempju addizzjonali f’dan ir-rigward, ara d-Direttiva (UE) 2019/1158 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Ġunju 2019 dwar il-bilanċ bejn ix-xogħol u l-ħajja privata għall-ġenituri u għall-persuni li jindukraw u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 2010/18/UE (ĠU 2019, L 188, p. 79), li l-premessa 31 tagħha tipprevedi li “[j]enħtieġ li l-Istati Membri jistabbilixxu l-pagament jew l-allowance għall-perjodu minimu mhux trasferibbli ta’ liv tal-ġenituri […] f’livell adegwat”. Madankollu, il-kelma “adegwat” tidher biss fil-preambolu ta’ din id-direttiva u fl-ebda waħda mid-dispożizzjonijiet tagħha. Barra minn hekk, l-Artikolu 1 tagħha jippreċiża li l-għan ta’ dan l-istrument ma huwiex li jiddetermina l-livell ta’ dan il-ħlas jew il-modalitajiet tal-iffissar tiegħu, iżda li jistabbilixxi “rekwiżiti minimi mfassla biex tinkiseb l-ugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa fir-rigward tal-opportunitajiet fis-suq tax-xogħol u t-trattament fil-post tax-xogħol, bil-faċilitazzjoni tar-rikonċiljazzjoni tax-xogħol u l-ħajja privata għall-ħaddiema li huma ġenituri, jew persuni li jindukraw”.
(
58
)	Kif ikun il-każ, pereżempju, fil-każ ta’ direttiva li tirrigwarda biss is-salarji l-iktar baxxi, pjuttost milli s-salarji kollha.
(
59
)	Ara l-punt 52 iktar ’il fuq.
(
60
)	Konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali Kokott (C‑268/06, EU:C:2008:2, punt 173).
(
61
)	Ara Menegatti, E. ‘Much ado about little: the Commission proposal for a Directive on adequate wages’, Italian Labour Law e-journal (1) Vol. 14, 2021, p. 29.
(
62
)	Wieħed jista’ jsemmi wkoll l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA, li jipprevedi li “[l]-pjan ta’ azzjoni għandu jistabbilixxi skeda ta’ żmien ċara u miżuri konkreti biex tiżdied progressivament ir-rata ta’ kopertura tan-negozjar kollettiv, b’rispett sħiħ għall-awtonomija tas-sħab soċjali”.
(
63
)	Enfasi miżjuda minni.
(
64
)	Dawn il-kriterji huma: (a) il-kapaċità tal-akkwist tal-pagi minimi statutorji, filwaqt li jitqies l-għoli tal-ħajja; (b) il-livell ġenerali tal-pagi u d-distribuzzjoni tagħhom; (c) ir-rata ta’ tkabbir tal-pagi; (d) il-livelli u l-iżviluppi tal-produttività nazzjonali fit-tul.
(
65
)	Ara wkoll, f’dan ir-rigward, il-premessa 26 tad-Direttiva PMA.
(
66
)	Ara Sagan, A. u Schmidt, A., “The procedure for setting adequate statutory minimum wages (Article 5)”, f’Ratti, L., Brameshuber, E. u Pietrogiovanni, V. “The EU Directive on Adequate Minimum Wages, Context, Commentary and Trajectories”, Hart Publishing, 2024, p. 202.
(
67
)	Ara, ukoll, Blanke, T., “Fair and just working conditions (Article 31)” f’European Labour Law and the EU Charter of Fundamental Rights, Bercusson, B (editur), Nomos, Baden Baden, 2002, p. 537; u Bogg, A. “Article 31: Fair and Just Working Conditions”, f’Peers, S., Hervey, T, Kenner, J. u Ward, A. (edituri), The EU Charter of Fundamental Rights: A commentary, Hart Publishing, London, 2014, pp. 855 u 856. Il-kwistjoni dwar jekk l-Artikolu 31(1) tal-Karta jestendix għall-kundizzjonijiet tax-xogħol bħall-“pagi” ġiet diskussa fid-duttrina, peress li jidher li din id-dispożizzjoni inizjalment iddaħħlet bl-għan li jiġu żgurati s-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema (kif protetti mid-Direttiva tal-Kunsill tat‑12 ta’ Ġunju 1989 dwar l-introduzzjoni ta’ miżuri sabiex jinkoraġġixxu titjib fis-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema fuq ix-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p. 349).
(
68
)	Enfasi miżjuda minni.
(
69
)	Ara Sjödin, E., “European minimum wage: A Swedish perspective on EU’s competence in social policy in the wake of the proposed directive on adequate minimum wages in the EU”, European Labour Law Journal, Vol. 13(2), 2022, p. 283.
(
70
)	L-istess konklużjoni tista’ tiġi dedotta fir-rigward tad-dispożizzjonijiet orizzontali (fil-Kapitolu III) u għad-dispożizzjonijiet finali (fil-Kapitolu IV) tad-Direttiva PMA.
(
71
)	Enfasi miżjuda minni.
(
72
)	Ibid.
(
73
)	Ara Menegatti, E. “Much ado about little: the Commission proposal for a Directive on adequate wages”, Italian Labour Law e-Journal, Vol. 14, Nru 1, 2021, p. 25.
(
74
)	Skont l-OECD, tmienja biss mis‑27 Stati Membru attwalment jilħqu l-limitu ta’ 80 % previst fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva PMA (kemm id-Danimarka kif ukoll l-Isvezja jidhru li jaqbżu dan il-limitu) (ara https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecdaias-ictwss-database.html).
(
75
)	Fil-fatt, la jidher li jeżisti metodu ġeneralment irrikonoxxut sabiex titkejjel il-kopertura tan-negozjar kollettiv u lanqas bażi ta’ data ġeneralment aċċettata ta’ kopertura rispettiva fi Stati Membri differenti.
(
76
)	Ara l-punti 67 sa 69 iktar ’il fuq.
(
77
)	L-Artikolu 12(1) tal-Karta jipprevedi li “[k]ull persuna għandha d-dritt għal-libertà ta’ għaqda paċifika u għal-libertà ta’ assoċjazzjoni f’kull livell, b’mod partikolari fil-qasam politiku, tat-trade unions, u ċiviku, li jimplika d-dritt ta’ kull persuna li tifforma trade unions flimkien ma’ oħrajn u li tissieħeb magħhom għall-protezzjoni ta’ l-interessi tagħha” (Enfasi miżjuda minni).
(
78
)	L-Artikolu 28 tal-Karta, intitolat “Dritt ta’ negozjar u ta’ azzjoni kollettiva”, jipprevedi li “[l]-ħaddiema u dawk li jħaddmu, jew l-organizzazzjonijiet rispettivi tagħhom, għandhom, skond il-liġi ta’ l-Unjoni u l-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali, id-dritt li jinnegozjaw u li jikkonkludu ftehim kollettivi fil-livelli xierqa u, fil-każ ta’ konflitti ta’ interess, li jieħdu azzjoni kollettiva, inkluż l-istrajk, sabiex jiddefendu l-interessi tagħhom”.
(
79
)	Il-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema ġiet adottata matul is-sessjoni tal-Kunsill Ewropew tad‑9 ta’ Diċembru 1989 fi Strasbourg hija riprodotta fid-dokument COM(89) 471 tal-Kummissjoni, tat‑2 ta’ Ottubru 1989. Dan jistabbilixxi l-prinċipji ewlenin li fuqhom huwa bbażat il-mudell Ewropew tad-dritt tax-xogħol.
(
80
)	Ara l-preambolu tal-Karta: “[d]in il-Karta tafferma mill-ġdid, fir-rispett tal-kompetenzi u l-kompiti ta’ l-Unjoni, kif ukoll tal-prinċipju ta’ sussidjarjetà, id-drittijiet kif jirriżultaw, b’mod partikolari, […]mill-Karti Soċjali adottati mill-Unjoni u mill-Kunsill ta’ l-Ewropa”.
(
81
)	Fil-fatt, minn naħa, l-Artikolu 11 tal-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema kien intiż sabiex jipproteġi d-dritt ta’ assoċjazzjoni tal-persuni li jimpjegaw u tal-ħaddiema “sabiex jikkostitwixxu organizzazzjonijiet professjonali jew sindakali tal-għażla tagħhom sabiex jiddefendu l-interessi ekonomiċi u soċjali tagħhom” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 12 tiegħu kien jikkonċerna “id-dritt li wieħed jinnegozja u jikkonkludi ftehimiet kollettivi taħt il-kundizzjonijiet stabbiliti mil-leġiżlazzjoni u l-prattika nazzjonali” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
(
82
)	Ara s-sentenza Impact, punt 122. Infakkar li l-Artikolu 151 TFUE jipprevedi li: “[l]-Unjoni u l-Istati Membri […] għandu jkollhom bħala mira il-promozzjoni ta’ l-impjieg, it-titjib tal-kondizzjonijeit tal-ħajja u tax-xogħol, sabiex jagħmlu possibli l-armonizzazzjoni tagħhom waqt li jitkompla it-titjib, il-protezzjoni soċjali xierqa, id-djalogu bejn min imexxi u l-ħaddiema, l-iżilupp tar-riżorsi umani bil-mira ta’ livell għoli ta’ mpjieg li jdum għal żmien twil u l-ġlieda kontra l-esklużjoni.”
(
83
)	Kif nifhimha jien, dawn il-gvernijiet iqisu r-relazzjoni bejn l-Artikolu 153(1)(f) TFUE (“difiża kollettiva ta’ l-interessi tal-ħaddiema u [l-persuni li jimpjegaw]”) u l-esklużjoni tad-“dritt ta’ assoċjazzjoni” fl-Artikolu 153(5) TFUE bħala l-kuntrarju ta’ dik bejn l-esklużjoni tal-“pagi” li tinsab f’din id-dispożizzjoni u l-Artikolu 153(1)(b) TFUE (“il-kondizzjonijiet tax-xogħol”). (ara, f’dan ir-rigward, il-punt 65 iktar ’il fuq).
(
84
)	Enfasi miżjuda minni.
(
85
)	Din id-dispożizzjoni tobbliga lill-Istati Membri jieħdu miżuri “biex jipproteġu t-trade unions u l-organizzazzjonijiet tal-impjegaturi li jipparteċipaw jew li jixtiequ jipparteċipaw f’negozjar kollettiv kontra kwalunkwe att ta’ interferenza minn xulxin jew mill-aġenti jew mill-membri ta’ xulxin fl-istabbiliment, fil-funzjonament jew fl-amministrazzjoni tagħhom” (enfasi miżjuda minni).
(
86
)	Ara s-sentenza tal‑4 ta’ Settembru 2018, Il‑Kummissjoni vs Il‑Kunsill (Ftehim mal-Kazakistan) (C‑244/17, EU:C:2018:662, punti 36 u 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
87
)	Ara l-Opinjoni 1/15 (Ftehim PNR Unjoni-Kanada), tas‑26 ta’ Lulju 2017 (EU:C:2017:592, punt 78).
(
88
)	Enfasi miżjuda minni.
(
89
)	Proposta għal direttiva PMA, p. 2 (enfasi miżjuda minni).
(
90
)	Ara, b’mod partikolari, id-Direttiva 2006/54/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑5 ta’ Lulju 2006 dwar l-implimentazzjoni tal-prinċipju ta’ opportunitajiet indaqs u ta’ trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa fi kwistjonijiet ta’ impjiegi u xogħol (tfassil mill-ġdid) (ĠU 2006, L 204, p. 23), li l-Artikolu 21(1) tagħha jipprevedi li “[l]-Istati Membri għandhom, skond it-tradizzjonijiet legali u l-prattika, jieħdu miżuri adegwati sabiex jippromwovu djalogu soċjali bejn il-partijiet soċjali bil-ħsieb li jrawmu trattament ugwali, per eżempju anke bl-immonitorjar tal-prattiċi fuq il-post tax-xogħol, l-aċċess għall-impjiegi, it-taħriġ vokazzjonali, il-promozzjoni, kif ukoll permezz tal-monitoraġġ ta’ ftehim kollettiv, il-kodiċi ta’ kondotta, ir-riċerka jew l-iskambju ta’ esperjenzi u prattiki tajba.”
(
91
)	Ara, inter alia, is-sentenza tat‑8 ta’ Diċembru 2020, Il‑Polonja vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill (C‑626/18, EU:C:2020:1000, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata). Enfasi miżjuda minni.
(
92
)	Din id-dispożizzjoni tipprovdi li “[l]-Istati Membri għandhom imexxu l-linji politiċi ekonomiċi tagħhom u jikkordinawhom b’tali mod li, jinkisbu wkoll l-għanijiet msemmija fl-Artikolu 174. Il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni ta’ kull politika u azzjoni ta’ l-Unjoni u l-implimentazzjoni tas-suq intern għandhom jieħdu in konsiderazzjoni l-għanijiet imsemmija fl-Artikolu 174 u jwasslu għat-twettiq tagħhom. L-Unjoni għandha wkoll tappoġġa t-twettiq ta’ dawn l-għanijiet imsemmija, bl-azzjoni li tieħu permezz tal-Fondi Strutturali […] il-Bank Ewropew ta’ l-Investiment u tal-bqija ta’ l-istrumenti finanzjarji eżistenti […]. Jekk jinħass il-bżonn li jkun hemm azzjonijiet speċifiċi barra l-Fondi u bla preġudizzju għall-miżuri deċiżi fil-qafas tal-politika l-oħra ta’ l-Unjoni, dawk l-azzjonijiet jistgħu jiġu adottati mill-Parlament Ewropew u l-Kunsill, li jaġixxu skond il-proċedura leġislattiva ordinarja u wara li jikkonsultaw il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali u l-Kumitat tar-Reġjuni”.
(
93
)	Ara s-sentenza tal‑5 ta’ Ottubru 2000, Il‑Ġermanja vs Il‑Parlament u l‑Kunsill (C‑376/98, EU:C:2000:544, punt 79).