62021CC0312
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
KOKOTT
ippreżentati fit‑22 ta’ Settembru 2022 (
1
)
Kawża C‑312/21
Tráficos Manuel Ferrer S.L.,
Ignacio
vs
Daimler AG
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Juzgado de lo Mercantil no 3 de Valencia (il-Qorti Kummerċjali no 3 ta’ Valencia, Spanja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kompetizzjoni – Dritt tal-akkordji – Infurzar privat – ‘Akkordju fuq it-trakkijiet’ – Artikolu 101 TFUE – Prinċipju ta’ effettività – Direttiva 2014/104/UE – Regoli nazzjonali dwar it-tqassim tal-ispejjeż proċedurali – Nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni – Natura prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli tal-kwantifikazzjoni tad-danni – Evalwazzjoni tal-ammont tad-danni”
I. Introduzzjoni
1.
Huwa raġonevoli għal rikorrent li jitlob kumpens għal dannu kkawżat minn akkordju li jkollu jħallas nofs l-ispejjeż tal-proċedura fil-każ ta’ suċċess parzjali, jew dan ir-rekwiżit jippreġudika eċċessivament l-infurzar tad-dritt għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju? U qorti nazzjonali tista’ tevalwa l-ammont tad-dannu kkawżat minn akkordju meta r-rikorrenti kellhom aċċess għad-data li fuqha hija bbażata l-perizja tal-konvenut dwar id-dannu u meta t-talba għal kumpens tirrigwarda wkoll oġġetti akkwistati mir-rikorrenti mhux mingħand il-konvenut, iżda mingħand parteċipanti oħra fl-akkordju?
2.
Dawn huma, essenzjalment, id-domandi li tressqu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja f’din it-talba għal deċiżjoni preliminari. Huma jinsabu fil-kuntest tal-hekk imsejjaħ “akkordju fuq it-trakkijiet”, li ta lok, b’mod partikolari fi Spanja, għal diversi rikorsi għad-danni u li għalihom il-Qorti tal-Ġustizzja kienet, jew ser tkun, adita bi proċeduri oħra (
2
).
3.
Dawn id-domandi huma marbuta mal-problemi fundamentali magħrufa relatati mal-kumpens għad-danni kkawżati minn akkordju, rigward, b’mod partikolari, in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-persuni li jġarrbu dannu u l-parteċipanti fl-akkordju, kif ukoll id-diffikultajiet marbuta mal-produzzjoni tal-provi tal-eżistenza tad-dannu u mal-kwantifikazzjoni tal-ammont tiegħu. Id-Direttiva 2014/104/UE dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 2014/104”) (
3
) għandha l-għan li tirrimedja dawn il-problemi. Id-dispożizzjonijiet rilevanti ta’ din id-direttiva huma applikabbli fil-kawża inkwistjoni u għalhekk tista’ ssir referenza għalihom sabiex tingħata risposta għad-domandi magħmula.
II. Il‑kuntest ġuridiku
A. Id‑dritt tal‑Unjoni
4.
Il-kuntest ġuridiku ta’ din il-kawża huwa kkostitwit, minbarra mill-Artikolu 101 TFUE, mid-Direttiva 2014/104.
5.
Il-premessi 14 u 15 tad-Direttiva 2014/104 jikkonċernaw id-diffikultajiet ta’ produzzjoni ta’ prova li jqumu fil-kuntest tal-proċeduri tad-dritt privat fil-qasam tal-kumpens għal danni kkawżati minn akkordju.
“(14)
Azzjonijiet għad-danni għal ksur tal-liġi tal-Unjoni jew nazzjonali dwar il-kompetizzjoni tipikament jirrikjedu analiżi fattwali u ekonomika kumplessa. L-evidenza meħtieġa biex tiġi ppruvata pretensjoni għad-danni hija ħafna drabi esklużivament f’idejn il-kontroparti jew il-partijiet terzi, u ma tkunx magħrufa biżżejjed mill-attur jew ma tkunx aċċessibbli għalih. F’dawn iċ-ċirkustanzi, rekwiżiti legali stretti biex l-atturi jiddikjaraw fid-dettal il-fatti kollha dwar il-każ sa mill-bidu tal-azzjoni u biex jipprovdu minn qabel elementi ta’ evidenza ta’ sostenn speċifikati b’mod preċiż jistgħu jimpedixxu indebitament l-eżerċizzju effettiv tad-dritt għall-kumpens iggarantit mit-TFUE.
(15)
L-evidenza hija element importanti biex jitressqu azzjonijiet għad-danni għal ksur tal-liġi tal-Unjoni jew nazzjonali dwar il-kompetizzjoni. Madankollu, billi l-litigazzjoni rigward il-liġi tal-kompetizzjoni hija kkaratterizzata minn asimmetrija tal-informazzjoni, huwa xieraq li jiġi żgurat li l-atturi jkollhom id-dritt li jiksbu d-divulgazzjoni tal-evidenza li tirrigwarda l-pretensjoni tagħhom, mingħajr ma jkun meħtieġ li jispeċifikaw il-partijiet speċifiċi tal-evidenza. Sabiex tiġi żgurata l-ugwaljanza tal-mezzi, dawn tal-aħħar għandhom ikunu wkoll disponibbli għall-konvenuti fl-azzjonijiet għad-danni, sabiex ikunu jistgħu jitolbu għad-divulgazzjoni tal-evidenza minn dawk l-atturi. Il-qrati nazzjonali għandhom ikunu jistgħu wkoll jordnaw li l-evidenza tingħata minn partijiet terzi, inklużi l-awtoritajiet pubbliċi. […]”
6.
Il-premessi 45 u 46 tad-Direttiva 2014/104 jispjegaw il-problema tal-kwantifikazzjoni tad-danni individwali kkawżati minn akkordju:
“(45)
Parti li tkun ġarrbet ħsara li tkun tat prova li ġarrbet ħsara bħala riżultat minn ksur tal-liġi tal-kompetizzjoni, xorta trid tagħti prova tal-livell tal-ħsara mġarrba sabiex tikseb id-danni. Il-kwantifikazzjoni tal-ħsara fil-każijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni hija proċess li jirrikjedi l-preżentazzjoni ta’ ħafna fatti u hemm il-possibbiltà li tkun meħtieġa l-applikazzjoni ta’ mudelli ekonomiċi kumplessi. Dan ta’ spiss huwa proċess li jiswa ħafna flus, u l-atturi jkollhom diffikultajiet fir-rigward tal-ksib tad-data meħtieġa biex isostnu l-pretensjonijiet tagħhom. Il-kwantifikazzjoni tal-ħsara fil-każijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tista’ għalhekk tikkostitwixxi ostakolu sostanzjali li jipprevjeni pretensjonijiet effettivi għall-kumpens.
(46)
Fin-nuqqas ta’ regoli tal-Unjoni dwar il-kwantifikazzjoni tal-ħsara kkawżata minn ksur tal-liġi tal-kompetizzjoni, is-sistema legali domestika ta’ kull Stat Membru għandha tiddetermina r-regoli tagħha stess dwar il-kwantifikazzjoni tal-ħsara u l-Istati Membri u l-qrati nazzjonali għandhom jiddeterminaw liema rekwiżiti għandu jissodisfa l-attur meta jagħti prova tal-ammont ta’ ħsara li jkun ġarrab, il-metodi li jistgħu jintużaw fil-kwantifikazzjoni tal-ammont u l-konsegwenzi jekk ma jkunux jistgħu jiġu ssodisfati dawk ir-rekwiżiti. Madankollu, ir-rekwiżiti tal-liġi nazzjonali rigward il-kwantifikazzjoni ta’ dannu f’każijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni ma għandhomx ikunu inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw azzjonijiet domestiċi simili (il-prinċipju tal-ekwivalenza) u lanqas ma għandhom jagħmlu l-eżerċizzju tad-dritt tal-Unjoni għad-danni prattikament impossibbli jew diffiċli ħafna (il-prinċipju tal-effettività). Għandhom jitqiesu l-assimetriji tal-informazzjoni possibbli bejn il-partijiet u l-fatt li l-kwantifikazzjoni tal-ħsara tirrikjedi valutazzjoni ta’ kif is-suq ikkonċernat kien jevolvi li kieku ma kienx sar ksur. Din il-valutazzjoni timplika paragun ma’ sitwazzjoni li b’definizzjoni hija ipotetika u għalhekk ma tista’ qatt issir b’eżattezza totali. Għalhekk huwa xieraq li jiġi żgurat li l-qrati nazzjonali jingħataw is-setgħa li jagħmlu stima tal-ammont tal-ħsara kkawżata mill-ksur tal-liġi tal-kompetizzjoni. […]”
7.
L-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jirregola l-ordni minn qorti sabiex jiġu prodotti l-provi:
“1. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li fi proċedimenti relatati ma’ azzjoni għal danni fl-Unjoni fuq talba ta’ attur li jkun ippreżenta ġustifikazzjoni raġunata li tkun tinkludi fatti u evidenza disponibbli b’mod raġonevoli suffiċjenti biex isostnu l-plawsibbiltà tal-pretensjoni tiegħu għad-danni, il-qrati nazzjonali jkunu jistgħu jordnaw lill-konvenut jew lil parti terza biex jiddivulgaw evidenza rilevanti li huma jkunu jikkontrollaw, soġġett għall-kondizzjonijiet stipulati f’dan il-Kapitolu. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-qrati nazzjonali jkunu jistgħu, fuq talba tal-konvenut, jordnaw lill-attur jew lil parti terza biex jiddivulgaw l-evidenza rilevanti. […]”
8.
L-Artikolu 17 tad-Direttiva 2014/104, intitolat “Kwantifikazzjoni tal-ħsara”, jipprevedi fil-paragrafu 1 tiegħu:
“1. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li la l-piż u lanqas l-istandard tal-provi meħtieġa għall-kwantifikazzjoni tal-ħsara ma jagħmlu l-eżerċizzju tad-dritt għad-danni prattikament impossibbli jew diffiċli ħafna. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-qrati nazzjonali jkollhom is-setgħa, skont proċeduri nazzjonali, jistmaw l-ammont ta’ ħsara jekk jiġi stabbilit li attur ġarrab ħsara iżda li jkun prattikament impossibbli jew diffiċli ħafna biex jiġi kkwantifikat b’mod preċiż il-ħsara mġarrba abbażi tal-evidenza disponibbli.”
9.
L-Artikolu 22 tad-Direttiva 2014/104 jirregola l-applikabbiltà ratione temporis tagħha:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-miżuri nazzjonali adottati skont l-Artikolu 21 sabiex jikkonformaw mad-dispożizzjonijiet sostantivi ta’ din id-Direttiva ma japplikawx retroattivament.
2.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li kwalunkwe miżuri nazzjonali adottati skont l-Artikolu 21, minbarra dawk imsemmija fil-paragrafu 1, ma japplikawx għal azzjonijiet għal danni mressqa quddiem qorti qabel is-26 ta’ Diċembru 2014.”
B. Id‑dritt Spanjol
10.
L-Artikolu 394(1) u (2) tal-Ley 1/2000 de Enjuiciamiento Civil (il-Liġi 1/2000 dwar il-Proċedura Ċivili, iktar ’il quddiem il-“LEC”), tas‑7 ta’ Jannar 2000 (BOE Nru 7, tat‑8 ta’ Jannar 2000, p. 575), fil-verżjoni tagħha applikabbli f’din il-kawża, jipprevedi:
“(1)   Fil-proċeduri dikjaratorji, l-ispejjeż fl-ewwel istanza jaqgħu fuq il-parti li t-talbiet kollha tagħha jkunu ġew miċħuda, ħlief jekk il-qorti tevalwa, billi tiġġustifikah debitament, li l-kawża tqajjem dubji serji ta’ fatt jew ta’ liġi. […]
(2)   Fil-każ li t-talbiet jintlaqgħu jew jiġu miċħuda parzjalment, kull parti għandha tħallas l-ispejjeż marbuta mal-istanza tagħha u għandha tbati nofs l-ispejjeż komuni sakemm ma jkunx hemm raġunijiet xierqa sabiex waħda mill-partijiet tiġi kkundannata għall-ispejjeż ta’ kawża frivola.”
11.
Fis‑27 ta’ Mejju 2017, ħames xhur wara l-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104, jiġifieri fis‑27 ta’ Diċembru 2016, daħal fis-seħħ fid-dritt Spanjol għat-traspożizzjoni ta’ din id-direttiva r-Real Decreto-ley 9/2017, por el que se transponen directivas de la Unión Europea en los ámbitos financiero, mercantil y sanitario, y sobre el desplazamiento de trabajadores (id-Digriet Leġiżlattiv Irjali 9/2017 għat-Traspożizzjoni tad-Direttivi tal-Unjoni Ewropea fl-Oqsma tal-Finanzi, tal-Kummerċ u tas-Saħħa, u dwar il-Kollokament tal-Ħaddiema) tas‑26 ta’ Mejju 2017 (BOE Nru 126 tas‑27 ta’ Mejju 2017, p. 42820).
12.
It-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104 wasslet, inter alia, għall-introduzzjoni tal-Artikolu 283a tal-LEC, li jikkorrispondi għall-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva
III. Il‑kawża prinċipali
13.
Fil‑11 ta’ Ottubru 2019, M. Ignacio u l-kumpannija Spanjola Tráficos Manuel Ferrer, S.L. (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti”) ippreżentaw rikors għad-danni ta’ natura ċivili kontra Daimler AG (iktar ’il quddiem “Daimler” jew il-“konvenuta”), ibbażat fuq l-Artikolu 101 TFUE u fuq l-Artikolu 1902 tal-Código Civil (il-Kodiċi Ċivili) Spanjol.
14.
L-isfond ta’ dan ir-rikors huwa l-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni mwettaq mill-konvenuta, ikkonstatat fid-deċiżjoni tal-Kummissjoni tad‑19 ta’ Lulju 2016 (
4
), li kien ikkonsista f’azzjoni miftiehma ma’ produtturi oħra Ewropej tat-trakkijiet matul is-snin 1997 sa 2011 (l-hekk imsejjaħ “akkordju fuq it-trakkijiet”). Dawn kienu ftehimiet intiżi sabiex jiffissaw u jgħollu l-prezzijiet gross ta’ ċerti tipi ta’ trakkijiet u sabiex jgħaddu l-ispejjeż għall-introduzzjoni ta’ teknoloġiji ġodda sabiex jiġu evitati l-emissjonijiet li jniġġsu.
15.
Insostenn tar-rikors tagħhom, ir-rikorrenti jsostnu li huma akkwistaw, matul il-perijodu tal-akkordju, trakkijiet tat-trade marks Mercedes, Renault u Iveco li ġew affettwati mill-aġir tal-manifatturi tat-trakkijiet issanzjonat mill-Kummissjoni. It-trakkijiet bit-trade mark Mercedes huma mmanifatturati mill-konvenuta fil-kawża prinċipali.
16.
Skont ir-rikorrenti, l-akkordji antikompetittivi fuq il-prezzijiet ikkawżawlhom dannu li jikkonsisti f’sovrataxxa fuq il-vetturi mixtrija. Dan joħroġ, fil-fehma tagħha, minn perizja li huma pproduċew u li fiha huwa kkwantifikat id-dannu mġarrab. Il-konvenuta kkontestat tali perizja permezz ta’ perizja li hija pproduċiet li minnha jirriżulta li l-bażijiet, is-suppożizzjonijiet u l-metodoloġija tal-perizja tar-rikorrenti ma humiex korretti. Sussegwentement, il-konvenuta tat lir-rikorrenti aċċess għad-data kollha meħuda inkunsiderazzjoni fil-perizja tagħha. Konsegwentement, ir-rikorrenti pproduċew “perizja teknika” oħra dwar ir-riżultati miksuba permezz tal-aċċess għad-data tal-konvenuta, mingħajr, madankollu, ma fformulaw mill-ġdid il-perizja tagħhom stess.
17.
Barra minn hekk, talba magħmula mill-konvenuta intiża sabiex tintima lil Renault Trucks SAS u lil Iveco SPA (il-manifatturi tat-trakkijiet l-oħra mixtrija mir-rikorrenti) ġiet miċħuda mill-qorti tar-rinviju, għar-raġuni li l-kundizzjonijiet legali tal-intimazzjoni ma kinux issodisfatti; għaldaqstant, il-proċedura tkompliet biss kontra Daimler.
IV. It‑talba għal deċiżjoni preliminari u l‑proċedura quddiem il‑Qorti tal-Ġustizzja
18.
Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Juzgado de lo Mercantil no 3 de Valencia (il-Qorti Kummerċjali no 3 ta’ Valencia, Spanja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja, permezz ta’ deċiżjoni tal‑10 ta’ Mejju 2021, li waslet fid‑19 ta’ Mejju 2021, id-domandi preliminari li ġejjin:
“1.
Ir-regoli previsti fl-Artikolu 394(2) tal-Ley de Enjuiciamiento Civil (il-Liġi dwar il-Kodiċi Ċivili), li jippermetti li l-parti li ġġarrab dannu għandha tbati parti mill-ispejjeż tal-proċeduri abbażi tal-ammont tas-somom imħallsa indebitament bħala sovrataxxa u li jitħallsu lura lilha wara li t-talba tagħha għal danni hija parzjalment milqugħa, fejn, bħala premessa għal dikjarazzjoni, ikun assumibbli li hemm ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni u li dak il-ksur għandu rabta kawżali mad-dannu mġarrab, li fil-fatt huwa rikonoxxut, ikkwantifikat u mogħti bħala riżultat tal-proċeduri, huma kompatibbli mad-dritt għal kumpens sħiħ ta’ persuna mweġġa’ minn aġir antikompetittiv, kif imsemmi fl-Artikolu 101 TFUE u skont il-ġurisprudenza li tinterpretah?
2.
Is-setgħa tal-qorti nazzjonali li tagħti stima tal-ammont ta’ danni tippermetti li dawn id-danni jiġu kkwantifikati fl-alternattiv u b’mod indipendenti, fuq il-bażi li ġiet identifikata sitwazzjoni ta’ nuqqas ta’ simetrija ta’ informazzjoni jew diffikultajiet dwar il-kwantifikazzjoni li ma jissolvewx li ma għandhomx jimpedixxu d-dritt għal kumpens sħiħ tal-parti li ġġarrab dannu minħabba prattika antikompetittiva kif imsemmi fl-Artikolu 101 TFUE, flimkien mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, inkluż meta l-persuna li ġġarrab dannu minħabba ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni li jikkonsisti f’akkordju li jiġġenera sovrataxxa kellha aċċess matul il-proċeduri għad-data li l-konvenut jibbaża l-perizja fuqha għall-iskop li jeskludi l-eżistenza ta’ dannu eliġibbli għal kumpens?
3.
Is-setgħa tal-qorti nazzjonali li tagħti stima tal-ammont ta’ danni tippermetti li dawn id-danni jiġu kkwantifikati fl-alternattiv u b’mod indipendenti, fuq il-bażi li ġiet identifikata sitwazzjoni ta’ nuqqas ta’ simetrija ta’ informazzjoni jew diffikultajiet dwar il-kwantifikazzjoni li ma jissolvewx li ma għandhomx jimpedixxu d-dritt għal kumpens sħiħ tal-parti li ġġarrab dannu minħabba prattika antikompetittiva kif imsemmi fl-Artikolu 101 TFUE, flimkien mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, inkluż meta parti li ġġarrab dannu minħabba ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni li jikkonsisti f’akkordju li jiġġenera sovrataxxa ġġib azzjoni għal danni kontra wieħed mid-destinatarji tad-deċiżjoni amministrattiva, li huwa responsabbli in solidum għal dawn id-danni iżda li ma kkummerċjalizzax il-prodott jew servizz akkwistat mill-persuna li ġġarrab dannu inkwistjoni?”
19.
Matul il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ir-rikorrenti, Daimler, Spanja u l-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw l-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom.
V. Evalwazzjoni
20.
Qabel ma nipproċedi bl-evalwazzjoni tal-mertu tat-talba għal deċiżjoni preliminari (B), għandhom jiġu indirizzati l-oġġezzjonijiet imqajma minn Spanja fir-rigward tal-ammissibbiltà ta’ din it-talba (A).
A. L-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
21.
Spanja tikkontesta kemm il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari (1) kif ukoll l-ammissibbiltà tagħhom (2).
1.
Fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja
22.
Fl-ewwel lok, Spanja ssostni li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari, minħabba li din ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. L-Artikolu 394(2) tal-LEC jirregola, b’mod ġenerali, it-tqassim tal-ispejjeż f’tilwim u ma jimplimenta l-ebda dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Il-fatt li t-tilwima fuq il-mertu tirrigwarda d-dritt tal-Unjoni ma jbiddel xejn minn dan, peress li l-Artikolu 101 TFUE ma jista’ jkollu l-ebda impatt fuq il-leġiżlazzjoni dwar l-ispejjeż fid-dritt nazzjonali.
23.
Din l-oġġezzjoni ma tistax tintlaqa’.
24.
Huwa minnu li minħabba l-assenza ta’ armonizzazzjoni tad-dritt tal-proċedura ċivili, skont il-prinċipju tal-awtonomija proċedurali, huwa l-ordinament ġuridiku nazzjonali tal-Istati Membri li għandu jirregola l-azzjonijiet mibdija sabiex jiġu invokati talbiet taħt id-dritt ċivili (
5
). Barra minn hekk, id-Direttiva 2014/104 lanqas ma tinkludi regoli konkreti dwar min għandu jiġi kkundannat għall-ispejjeż.
25.
Madankollu, il-modalitajiet proċedurali, intiżi sabiex jiżguraw il-ħarsien tad-drittijiet li l-individwi għandhom taħt id-dritt tal-Unjoni, anki jekk jaqgħu taħt l-ordinament ġuridiku nazzjonali ta’ kull Stat Membru skont il-prinċipju ta’ awtonomija proċedurali, jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni sa fejn huma għandhom josservaw il-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività (
6
). Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti lill-qorti tar-rinviju indikazzjonijiet li jippermettulha tiddetermina jekk ir-regoli nazzjonali kkonċernati humiex konformi ma’ dawn il-prinċipji (
7
).
26.
Sa fejn il-kawża prinċipali tirrigwarda talbiet għad-danni bbażati fuq l-Artikolu 101 TFUE, ir-rikors fil-kawża prinċipali huwa intiż sabiex jiġu infurzati d-drittijiet li jirriżultaw mid-dritt tal-Unjoni, u l-modalitajiet għall-infurzar tagħhom fid-dritt nazzjonali għandhom jiġu evalwati fid-dawl tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività tad-dritt tal-Unjoni. Għaldaqstant, is-sitwazzjoni legali inkwistjoni fil-kawża prinċipali taqa’ taħt id-dritt tal-Unjoni (
8
).
27.
Fit-tieni lok, Spanja tqis li l-Qorti tal-Ġustizzja lanqas ma għandha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għat-tieni u t-tielet domanda preliminari, peress li hija biss il-qorti tar-rinviju li għandha tinterpreta d-dispożizzjonijiet nazzjonali dwar il-produzzjoni tal-provi u tevalwa jekk jeżistix, fil-kawża inkwistjoni, nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet, u jekk il-possibbiltajiet fil-qasam tal-produzzjoni tal-prova ġewx suffiċjentement eżawriti.
28.
Din l-oġġezzjoni lanqas ma tista’ tiġi aċċettata. Fil-fatt, it-tieni u t-tielet domanda preliminari jirrigwardaw ukoll ir-rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni fir-rigward tal-effettività tal-infurzar tad-dritt għal kumpens li jirriżulta mill-Artikolu 101 TFUE. Barra minn hekk, it-tieni u t-tielet domanda preliminari jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-Artikolu 17(1) tad-Direttiva, li, kuntrarjament għal dak li tippreżumi Spanja, huwa applikabbli f’din il-kawża, kif ser naraw fil-parti li jmiss.
2.
Fuq l‑ammissibbiltà tad‑domandi preliminari
a)
Fuq l‑applikabbiltà tad‑Direttiva 2014/104 fil-kawża prinċipali
29.
Spanja ssostni li t-tieni u t-tielet domanda preliminari huma inammissibbli sa fejn jirrigwardaw is-setgħa li jiġu kkwantifikati d-danni prevista fl-Artikolu 17 tad-Direttiva 2014/104. Madankollu, din id-dispożizzjoni ma hijiex applikabbli fil-kuntest tal-kawża prinċipali.
30.
Għalkemm il-qorti tar-rinviju ma tirreferix, fit-test tad-domandi preliminari tagħha, għall-Artikolu 17 tad-Direttiva 2014/104, madankollu, hija tagħmel dan fil-motivi tad-digriet tar-rinviju. Barra minn hekk u fi kwalunkwe każ, il-Qorti tal-Ġustizzja hija obbligata tieħu inkunsiderazzjoni d-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt tal-Unjoni sabiex tagħti risposta utli lill-qorti tar-rinviju (
9
).
31.
Il-kwistjoni dwar jekk l-Artikolu 17 tad-Direttiva 2014/104 huwiex applikabbli ratione temporis hija dderivata mill-Artikolu 22 tagħha. Skont l-Artikolu 22(1), id-dispożizzjonijiet nazzjonali adottati biex jiġu trasposti d-dispożizzjonijiet sostantivi ta’ din id-direttiva ma jistgħux japplikaw retroattivament. Għall-kuntrarju, skont il-paragrafu 2, id-dispożizzjonijiet għat-traspożizzjoni tad-Direttiva li ma humiex koperti mill-paragrafu 1 jistgħu jiġu applikati fil-kuntest ta’ rikorsi ppreżentati wara d-dħul fis-seħħ tad-Direttiva fis‑26 ta’ Diċembru 2014.
32.
Kif irrileva l-Avukat Ġenerali Szpunar fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża PACCAR et, mill-istruttura tal-Artikolu 22 tad-Direttiva 2014/104 jirriżulta “li r-riferiment għal ‘miżuri nazzjonali […] minbarra [d-dispożizzjoni sostantiva]’, fis-sens tal-Artikolu 22(2) tal-imsemmija direttiva, jirrigwarda dispożizzjoni proċedurali” (
10
).
33.
Fis-sentenza tagħha fil-kawża Volvo u DAF Trucks, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li (kuntrarjament għal dak li ssostni Spanja f’din il-proċedura, li madankollu esprimiet qabel l-għoti ta’ dik is-sentenza) il-kwistjoni dwar liema fost id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva huma ta’ natura sostantiva u liema huma ta’ natura proċedurali għandha tiġi evalwata fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni u mhux fid-dawl tad-dritt nazzjonali applikabbli. Fil-fatt, l-Artikolu 22 tad-Direttiva ma jirreferix għad-dritt nazzjonali (
11
).
34.
Barra minn hekk, f’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, minn naħa, li l-Artikolu 17(1) tad-Direttiva 2014/104, li jirrigwarda l-possibbiltà li jiġi kkwantifikat id-dannu u li huwa inkwistjoni f’din il-kawża, huwa ta’ natura proċedurali (
12
). Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li din id-dispożizzjoni hija applikabbli ratione temporis fil-kuntest ta’ rikors għal danni li ġie ppreżentat wara s‑26 ta’ Diċembru 2014 u wara d-data tat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104 fid-dritt nazzjonali. Din l-aħħar data hija rilevanti għaliex, fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali ta’ traspożizzjoni, l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva fir-rigward tal-individwi tkun problematika, għall-inqas qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva (
13
).
35.
Għalhekk, id-dispożizzjonijiet nazzjonali li jittrasponu l-Artikolu 17(1) tad-Direttiva huma, skont l-Artikolu 22(2) tagħha, applikabbli fil-kawża prinċipali. Fil-fatt, f’din il-proċedura, ir-rikors ġie ppreżentat fil‑11 ta’ Ottubru 2019, jiġifieri wara s‑26 ta’ Diċembru 2014 u wara d-data ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva fid-dritt Spanjol, fis‑27 ta’ Mejju 2017 (ara l-punti 11 u 13 iktar ’il fuq).
36.
L-applikabbiltà ratione temporis tad-dispożizzjonijiet l-oħra tad-Direttiva li jistgħu jkunu rilevanti fil-kawża inkwistjoni għandha tiġi eżaminata, jekk ikun il-każ, fil-kuntest tal-evalwazzjoni tal-mertu tad-domandi preliminari.
37.
Preliminarjament, għandu jiġi rrilevat li, sa fejn id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva jikkodifikaw b’mod purament dikjaratorju prinċipji li diġà ġew irrikonoxxuti minn qabel mill-ġurisprudenza (
14
), dawn il-prinċipji jkomplu japplikaw, indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk id-dispożizzjonijiet korrispondenti ta’ din id-direttiva għandhomx jiġu kklassifikati bħala regoli sostantivi fis-sens tal-imsemmi Artikolu 22(1).
38.
Barra minn hekk, indipendentement mill-applikabbiltà tad-Direttiva, id-domandi preliminari huma, fi kwalunkwe każ, ammissibbli. Dan peress li, anki jekk jitqies li ċerti dispożizzjonijiet tad-Direttiva ma humiex applikabbli ratione temporis, ir-risposta għal dawn id-domandi għandha tingħata fid-dawl tal-Artikolu 101 TFUE, moqri flimkien mal-prinċipju ta’ effettività.
b)
Fuq il‑preskrizzjoni relatata mar‑rikors fil‑kawża prinċipali
39.
Kuntrarjament għal dak li ssostni Spanja, ir-rilevanza tad-domandi preliminari għall-kawża prinċipali lanqas ma’ tista’ tiġi kkontestata mill-argument ibbażat fuq il-preskrizzjoni tar-rikors fil-kawża prinċipali.
40.
Fis-sentenza tagħha fil-kawża Volvo u DAF Trucks, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 10 tad-Direttiva 2014/104, li jirregola t-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għar-rikorsi għal danni fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni u jipprevedi, għal dan il-għan, terminu minimu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin, jikkostitwixxi dispożizzjoni sostantiva (
15
). Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat ukoll li, bħala regola ġenerali, it-terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri mid-data tal-pubblikazzjoni f’Il-Ġurnal Uffiċjali tas-sunt tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata l-ksur (
16
).
41.
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin stabbilit fl-Artikolu 10 tad-Direttiva 2014/104 jista’ jiġi applikat fil-kuntest ta’ rikors għal danni li, għalkemm jirrigwarda ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni li ntemm qabel id-dħul fis-seħħ ta’ din id-direttiva, ġie ppreżentat wara d-dħul fis-seħħ tad-dispożizzjonijiet li jittrasponu din id-direttiva fid-dritt nazzjonali, sakemm it-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għal dan ir-rikors abbażi tar-regoli l-qodma ma skadiex qabel id-data ta’ skadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tal-istess direttiva u sakemm kompla jiddekorri wara d-dħul fis-seħħ tad-dispożizzjonijiet nazzjonali ta’ traspożizzjoni (
17
).
42.
Skont l-informazzjoni pprovduta minn Spanja, it-terminu ta’ preskrizzjoni fid-dritt nazzjonali kien ta’ sena qabel it-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104. F’dan il-każ, il-pubblikazzjoni f’Il-Ġurnal Uffiċjali tas-sunt tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata l-ksur seħħet fis‑6 ta’ April 2017 (
18
). Bla ħsara għall-istħarriġ mill-qorti tar-rinviju, jista’ jitqies li r-rikorrenti, f’din id-data, kisbu l-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata tar-rikors tagħhom u li t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sena beda jiddekorri f’din id-data. Għaldaqstant, dan it-terminu la kien skada qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104 fis‑27 ta’ Diċembru 2016, u lanqas qabel id-dħul fis-seħħ tar-regoli ta’ traspożizzjoni Spanjoli fis‑27 ta’ Mejju 2017 (ara l-punt 11 iktar ’il fuq). B’hekk, suġġett għall-istħarriġ mill-qorti tar-rinviju, l-Artikolu 10 tad-Direttiva u t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin introdott fi Spanja bit-traspożizzjoni tagħha huma applikabbli għar-rikors fil-kawża prinċipali.
43.
Peress li r-rikors fil-kawża prinċipali ġie ppreżentat fil‑11 ta’ Ottubru 2019, jiġifieri inqas minn ħames snin wara l-bidu tad-dekorrenza tal-preskrizzjoni, din ir-rikors, huwa għaldaqstant ma huwiex preskritt u d-domandi preliminari huma rilevanti.
3.
Konklużjoni dwar l‑ammissibbiltà tat‑talba għal deċiżjoni preliminari
44.
Mill-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti jirriżulta li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija ammissibbli.
B. Evalwazzjoni tal‑mertu tad‑domandi preliminari
45.
It-tliet domandi preliminari magħmula mill-Juzgado de lo no 3 de Valencia (il-Qorti Kummerċjali no 3 ta’ Valencia) jirrigwardaw, essenzjalment, żewġ punti. Minn naħa, il-kwistjoni hija dwar jekk is-sistema ġenerali Spanjola rigward l-ispejjeż tal-proċedura, li tipprevedi tqassim f’partijiet ugwali tal-ispejjeż proċedurali anki fil-każ ta’ suċċess parzjali tar-rikorrent, tirrendix eċċessivament diffiċli l-infurzar tad-dritt għall-kumpens għal danni kkawżati minn akkordju (1). Min-naħa l-oħra, il-kwistjoni hija dwar f’liema kundizzjonijiet qorti nazzjonali tista’ tuża l-possibbiltà li tikkwantifika d-dannu allegatament ikkawżat minn akkordju (2).
1.
Fuq it‑tqassim tal-ispejjeż previst fl‑Artikolu 394(2) tal‑LEC (l‑ewwel domanda preliminari)
46.
Is-sistema tal-ispejjeż prevista fl-Artikolu 394(2) tal-LEC hija ta’ natura li tiddisswadi lir-rikorrenti milli jinvokaw u jinfurzaw id-drittijiet tagħhom, peress li tesponihom għar-riskju li jkollhom ibatu l-ispejjeż kollha tagħhom kif ukoll nofs l-ispejjeż komuni, anki fil-każ ta’ suċċess parzjali (a). Madankollu tqum il-kwistjoni dwar jekk din ir-regola, moqrija flimkien mal-Artikolu 394(1) tal-LEC, tistax tiġi interpretata b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni, fis-sens li ma tikkostitwixxix ostakolu eċċessiv għall-eżerċizzju effettiv tad-dritt għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju (b).
a)
Is‑sistema tal‑ispejjeż prevista fl-Artikolu 394(2) tal‑LEC – tikkostitwixxi ostakolu eċċessiv għall-eżerċizzju effettiv tad-dritt għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju?
47.
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk is-sistema ta’ tqassim tal-ispejjeż prevista fl-Artikolu 394(2) tal-LEC hijiex kompatibbli mal-Artikolu 101 TFUE, moqri flimkien mal-prinċipju ta’ effettività u mad-dritt għal kumpens sħiħ tad-dannu kkawżat minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni.
48.
Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-Artikolu 101 TFUE, moqri flimkien mal-prinċipju ta’ effettività, li ġie kkodifikat b’mod dikjaratorju fl-Artikolu 4 tad-Direttiva 2014/104, ir-regoli proċedurali tal-Istati Membri ma għandhomx jagħmlu prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-dritt għal kumpens għad-dannu kkawżat minn ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni (
19
).
49.
Skont l-Artikolu 394(2) tal-LEC, ir-rikorrenti għandhom ibatu l-ispejjeż tagħhom u nofs l-ispejjeż komuni, anki fil-każ li t-talbiet jintlaqgħu parzjalment.
1) Possibbiltà li tiġi trasposta l‑ġurisprudenza dwar id-Direttiva 93/13
50.
Din id-dispożizzjoni kienet is-suġġett tas-sentenza fil-kawża Caixabank (iktar ’il quddiem is-“sentenza Caixabank”) (
20
), li hija ċċitata wkoll mill-qorti tar-rinviju. F’dik il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li d-Direttiva 93/13/KEE dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 93/13”) (
21
), moqrija flimkien mal-prinċipju ta’ effettività, tipprekludi s-sistema prevista fl-Artikolu 394 tal-LEC, sa fejn tippermetti li l-konsumatur jiġi kkundannat għal parti mill-ispejjeż proċedurali skont il-livell li fih it-talbiet tiegħu ntlaqgħu. F’dak il-każ, il-kwistjoni kienet dwar sitwazzjoni fejn ir-rikors għal annullament ippreżentat minn konsumatur kontra klawżola kuntrattwali inġusta tintlaqa’ kompletament, iżda fejn ir-rikors għall-irkupru tas-somom imħallsa abbażi ta’ din il-klawżola tintlaqa’ biss parzjalment. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, f’sitwazzjoni bħal din, il-leġiżlazzjoni kontenzjuża toħloq ostakolu sostanzjali ta’ natura li jiddisswadi lill-konsumaturi milli jeżerċitaw id-dritt mogħti mid-Direttiva 93/13 għal stħarriġ ġudizzjarju effettiv tan-natura eventwalment inġusta tal-klawżoli kuntrattwali.
51.
Din il-konstatazzjoni tista’ tiġi trasposta għall-qasam ikkonċernat f’dan il-każ, jiġifieri dak tal-infurzar ta’ ta’ drittijiet għal kumpens abbażi tad-dritt tal-Unjoni minħabba ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni?
52.
Huwa evidenti li jeżistu paralleli strutturali bejn il-problema tal-klawżoli inġusti u dik li tikkaratterizza l-qasam tal-kumpens għad-danni kkawżati mill-akkordju. Fil-fatt, fiż-żewġ oqsma teżisti tendenza ta’ żbilanċ strutturali għad-detriment ta’ parti.
53.
Dan l-iżbilanċ huwa magħruf sew fir-relazzjoni bejn il-professjonisti li ta’ spiss jużaw mudelli ta’ kuntratti standard, minn naħa, u l-konsumaturi, min-naħa l-oħra. Huwa għalhekk li, kif jirriżulta mill-premessi tagħha, id-Direttiva 93/13 hija intiża sabiex tipproteġi liċ-ċittadini fir-rwol tagħhom ta’ konsumatur u sabiex issaħħaħ id-drittijiet tagħhom.
54.
Kif isostnu r-rikorrenti fil-kawża inkwistjoni u kif jirriżulta mill-premessi 14, 15, 45 u 46 tad-Direttiva 2014/104, id-dritt għal kumpens għad-danni kkawżati minn akkordju huwa kkaratterizzat ukoll minn żbilanċ strutturali bejn ir-rikorrent li ġarrab dannu u l-konvenut awtur tad-dannu. Dan l-iżbilanċ huwa b’mod partikolari dovut għal nuqqas ta’ simetrija ta’ informazzjoni għad-detriment tar-rikorrenti kif ukoll għal diffikultajiet fil-produzzjoni ta’ provi u ta’ kwantifikazzjoni tad-dannu, li d-Direttiva 2014/104 hija intiża li tirrimedja permezz tar-regoli tagħha dwar il-produzzjoni tal-provi u l-kwantifikazzjoni tad-dannu (Artikoli 5, 6 u 17).
55.
Minn dan isegwi li, anki jekk ir-rikorrenti fl-azzjonijiet għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordji ma humiex, fil-parti l-kbira tal-każijiet, konsumaturi, is-sitwazzjoni tagħhom ta’ inferjorità strutturali hija, madankollu, suffiċjentement paragunabbli ma’ dik tal-konsumaturi fis-sens tas-sentenza Caixabank.
56.
Barra minn hekk, kif ikomplu jsostnu r-rikorrenti, dak li jagħmel l-affarijiet iktar diffiċli huwa l-fatt li, f’każijiet bħal dik inkwistjoni u f’proċeduri oħra għal kumpens għad-danni ikkawżati mill-akkordju fuq it-trakkijiet, il-partijiet li ġarrbu dannu ta’ spiss huma impriżi żgħar jew medji, filwaqt li l-konvenuti huma gruppi multinazzjonali. Tali sitwazzjoni, għalkemm ma hijiex neċessarjament il-każ, hija komuni fil-proċeduri intiżi għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju (
22
). Dan jispjega wkoll it-tixrid ta’ mudelli ta’ finanzjament ta’ proċeduri f’dan il-qasam. Madankollu, sabiex jiġi implimentat b’mod effettiv id-dritt dwar l-akkordji, dawk li (assolutament, għalkemm mhux neċessarjament mil-lat individwali) ikunu sofrew biss danni relattivament żgħar jew saħansitra danni mifruxa għandhom preċiżament jiġu mħeġġa jinfurzaw id-drittijiet tagħhom.
57.
F’dan il-kuntest, jeżisti parallel ieħor strutturali u teleoloġiku bejn il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 u dak tal-kumpens għal danni kkawżati minn akkordju, sa fejn, fiż-żewġ oqsma, ir-rikorrenti jikkontribwixxu, billi jsostnu d-drittijiet tagħhom stess, għat-twettiq ta’ għanijiet tal-Unjoni bħalma huma l-funzjonament tas-suq intern jew il-protezzjoni tal-kompetizzjoni ġusta. Fil-fatt, kuntrarjament għall-argumenti mressqa minn Spanja, id-Direttiva 93/13 hija intiża mhux biss sabiex tikkumpensa lill-konsumatur ikkonċernat, iżda wkoll sabiex ittemm l-użu ta’ klawżoli inġusti fl-intier tiegħu. Bl-istess mod, id-dritt għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju ma huwiex intiż biss sabiex jingħata kumpens għal dannu, iżda wkoll sabiex jiddisswadi u, għaldaqstant, għall-infurzar effettiv tad-dritt tal-kompetizzjoni (
23
). Tali funzjoni tar-rikorrenti, bħala “difensuri” tal-interessi tal-Unjoni jew ta’ “dawk li jinfurzawhom”, tinsab ukoll, pereżempju, fir-rikorsi mibdija minn kompetituri fil-qasam tal-għajnuna mill-Istat jew fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi, jew fl-azzjonijiet kollettivi fid-dritt tal-ambjent.
58.
Madankollu, kif issostni Daimler, is-sentenza Caixabank, kienet tirrigwarda każ li kien jinvolvi żewġ suġġetti (konstatazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżola inkwistjoni u rimbors tas-somom imħallsa taħt din il-klawżola), li l-ewwel wieħed minnhom intlaqa’ fl-intier tiegħu u t-tieni wieħed biss parzjalment (
24
). B’kuntrast ma’ dan, it-tilwima fil-kawża prinċipali tirrigwarda talba waħda għal kumpens għal danni.
59.
Ċertament, kuntrarjament għal dak li ssostni Daimler, tali differenza ma tqigħedx fundamentalment f’dubju l-komparabbiltà taż-żewġ sitwazzjonijiet. Madankollu, hija tista’ twassal sabiex is-soluzzjoni adottata fis-sentenza Caixabank ikollha tiġi kkwalifikata f’dan il-każ. Għal dan il-għan, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-kunsiderazzjonijiet li ġejjin.
2) Kwalifikazzjoni tal‑ġurisprudenza dwar id‑Direttiva 93/13 fil‑qasam tal‑kumpens għal danni kkawżati minn akkordju
60.
Fl-ewwel lok, ma jidhirx li huwa eskluż li, anki f’każ bħal dak inkwistjoni, jittieħed inkunsiderazzjoni s-suċċess tar-rikors. Fil-fatt, billi tilqa’ parti mit-talbiet tar-rikorrenti, il-qorti tirrikonoxxi li huma ġarrbu dannu minħabba l-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni inkwistjoni. Minn din il-perspettiva, is-sitwazzjoni fil-kawża inkwistjoni hija paragunabbli ma’ dik tas-sentenza Caixabank, li fiha t-talba prinċipali intiża għall-konstatazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżola kkonċernata ntlaqgħet.
61.
Madankollu, għandu jiġi ammess, fit-tieni lok, li, fir-rigward tal-kumpens għal danni kkawżati minn akkordju, u bħala regola ġenerali bħal fil-kuntest ta’ proċeduri għal kumpens għad-danni, il-kalkolu tal-ammont tad-dannu hija kwistjoni ċentrali. Dan peress li, meta jiġi rrikonoxxut dritt għal kumpens, normalment ma tingħatax, bħala prinċipju, somma f’daqqa li ma għandha xejn x’taqsam maċ-ċirkustanzi tal-każ. Għall-kuntrarju, is-sistema implimentata mid-Direttiva 2014/104 fil-qasam tal-produzzjoni ta’ prova u għad-determinazzjoni tal-ammont tad-dannu (
25
) hija intiża sabiex tippermetti kwantifikazzjoni kemm jista’ jkun preċiża tad-dannu. Bl-istess mod, skont il-premessa 47 tad-Direttiva, il-preżunzjoni konfutabbli prevista fl-Artikolu 17(2) tad-Direttiva 2014/104, li skontha huwa preżunt li l-ksur imwettaq fil-kuntest ta’ akkordji jikkawża dannu, ma hijiex intiża li tkopri l-ammont reali tad-dannu. Għaldaqstant, fil-kuntest ta’ rikors għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju, ma huwiex irraġonevoli li fl-evalwazzjoni tas-suċċess tad-deċiżjoni dwar l-ispejjeż, tittieħed bħala bażi l-proporzjon kwantitattiva tat-tqassim mogħti lir-rikorrenti.
62.
Fit-tielet lok, it-tqassim tal-ispejjeż f’kawża fejn iż-żewġ partijiet ikunu rebħu u tilfu l-kawża parzjalment huwa espressjoni ta’ ekwità proċedurali (
26
). Kif tinnota Daimler, tali tqassim huwa wkoll previst fl-Artikolu 138(3) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja. Tali leġiżlazzjoni hija intiża preċiżament sabiex tevita, fil-kuntest tal-proċeduri għal kumpens għad-danni, li r-rikorrenti jressqu talbiet eċċessivi, li ma jkunux proporzjonali għad-dannu mġarrab.
63.
Fir-raba’ lok, fir-rigward tal-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, il-proċeduri għal kumpens għad-danni huma kkaratterizzati madankollu mill-fatt li d-determinazzjoni tal-portata tad-dannu hija f’dan ir-rigward partikolarment problematika u tista’, għaldaqstant, tikkostitwixxi ostakolu sostanzjali għall-infurzar effettiv ta’ drittijiet għal kumpens (ara l-punt 54 iktar ’il fuq). Din hija r-raġuni għalfejn il-qrati nazzjonali għandhom ikunu jistgħu jevalwaw l-ammont tad-dannu, skont l-Artikolu 17(1) tad-Direttiva.
64.
Fil-ħames lok, minħabba dawn id-diffikultajiet fir-rigward tal-kwantifikazzjoni eżatta tad-dannu u tal-possibbiltà tal-evalwazzjoni, ir-riskju li rikorrent jitlef parzjalment fil-proċeduri għal kumpens għad-danni minħabba ksur fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni huwa partikolarment għoli. Barra minn hekk, kif huwa indikat fil-premessa 45 tad-Direttiva 2014/104 u kif irrimarkaw il-qorti tar-rinviju u r-rikorrenti, it-tħejjija tal-perizji ekonomiċi meħtieġa sabiex jiġi ddeterminat l-ammont tad-dannu tista’ tqum ħafna flus. Kif tenfasizza l-qorti tar-rinviju, il-kumpens effettivament imħallas jista’ għalhekk jitnaqqas b’mod kunsiderevoli minħabba l-fatt li wieħed irid ibati nofs l-ispejjeż.
65.
Minn dawn il-fatturi meħuda flimkien jirriżulta li, fil-kuntest tal-proċeduri ta’ kumpens taħt id-dritt tal-kompetizzjoni, ir-riskju li wieħed ikollu jbati l-ispejjeż tiegħu u nofs l-ispejjeż komuni, anki fil-każ ta’ rebħ parzjali tal-kawża, bħal fis-sentenza Caixabank “[j]oħloq ostakolu sostanzjali li jista’ jiskoraġġixxi [lir-rikorrent] milli jeżerċitaw[jeżerċita] [d-dritt tiegħu għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju li jirriżulta mill-Artikolu 101 TFUE]” (
27
).
66.
Fis-sitt u l-aħħar lok, dan ma jfissirx, madankollu, li fil-każijiet kollha li fihom ir-rikorrent jirbaħ parzjalment, il-konvenut għandu b’mod obbligatorju jbati l-ispejjeż kollha sostnuti mir-rikorrent. Fil-fatt, kif issostni Daimler, id-dritt għall-kumpens sħiħ tad-dannu mġarrab minħabba ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, kif ikkodifikat fl-Artikolu 3 tad-Direttiva 2014/104 u rrikonoxxut mill-ġurisprudenza (
28
), ma jimplikax neċessarjament li l-infurzar ta’ dan id-dritt ma għandu jinvolvi l-ebda spejjeż. Il-kriterju li skontu persuna li ġarrbet dannu għandha titqiegħed fis-sitwazzjoni li kienet tkun fiha li kieku l-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni ma kienx twettaq (l-Artikolu 3(2)) ma jfissirx li din il-persuna għandha, fi kwalunkwe każ, titqiegħed fis-sitwazzjoni li kienet tkun tinsab fiha kieku l-proċedura intiża għall-ksib ta’ dan il-kumpens ma kinitx seħħet.
67.
F’dan is-sens, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet, fil-kuntest ta’ kawża oħra relatata mad-Direttiva 93/13, li l-prinċipju ta’ effettività ma jipprekludix, bħala regola ġenerali, li konsumatur ibati ċerti spejjeż proċedurali meta jippreżenta rikors għall-konstatazzjoni tan-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li huwa konformi mal-prinċipju ta’ effettività li l-konsumaturi ma jiġux neċessarjament irrimborsati l-ispejjeż tal-avukat sostnuti minnhom fl-intier tagħhom, iżda biss sa ammont raġonevoli, sakemm l-ispejjeż irrimborsati ma jkunux ta’ ammont tant baxx, meta mqabbla mal-ammont tal-kreditu kontenzjuż, li jiddisswadu lill-konsumatur milli jinvoka d-drittijiet tiegħu. Il-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, immotivat din il-konklużjoni bil-fatt li r-responsabbiltà għall-ammont tal-onorarji miftiehma mill-konsumatur mal-avukat tiegħu taqa’ taħt l-isfera ta’ responsabbiltà tal-konsumatur u li l-operatur ekonomiku konvenut ma huwiex obbligat li jsostni r-riskju li jkun obbligat iħallas spejjeż proċedurali eċċessivi u mhux proporzjonali tal-konsumatur (
29
).
68.
Minn dan jista’ jiġi dedott, mutatis mutandis, fir-rigward tal-proċeduri fil-qasam tal-kumpens għal danni kkawżati minn akkordju, li r-rikorrenti, f’każ ta’ telf parzjali, jistgħu jbatu b’mod raġonevoli l-ispejjeż tagħhom stess jew, tal-inqas, parti minnhom kif ukoll parti mill-ispejjeż komuni, ladarba l-ħolqien ta’ dawn l-ispejjeż ikun imputabbli lill-isfera ta’ responsabbiltà tagħhom stess. Dan jista’ jkun il-każ, pereżempju, jekk it-telf parzjali jkun dovut għall-ammonti eċċessivi tat-talbiet jew għall-mod kif ir-rikorrenti mexxew il-proċedura.
69.
Għall-kuntrarju, jekk it-telf parzjali jkun dovut għad-diffikultà strutturali eċċessiva u ġeneralment irrikonoxxuta, jew saħansitra għal impossibbiltà prattika li jiġu kkalkolati d-danni kkawżati minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, ir-responsabbiltà ta’ dan it-telf parzjali ma taqax fl-isfera tar-rikorrenti u ma huwiex iġġustifikat li jiġu kkundannati għall-ispejjeż sostnuti sabiex jinfurzaw id-dritt tagħhom għal kumpens Inkella, dan jirrendi eċċessivament diffiċli, jekk mhux prattikament impossibbli, l-infurzar ta’ dawn id-drittijiet u għalhekk ikun ta’ natura li tiddisswadi lir-rikorrenti milli jeżerċitaw u jinfurzaw b’mod effettiv id-dritt tagħhom għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju.
70.
F’dan il-każ, huwa pjuttost xieraq li r-riskju ta’ telf parzjali tar-rikorrenti jiġi attribwit għall-isfera ta’ responsabbiltà tal-konvenuta li wettqet il-ksur ipprojbit tad-dritt tal-kompetizzjoni. Bħala prinċipju, il-konvenuti huma responsabbli tat-tilwima, peress li kkonkludew akkordju. Tali akkordju li għandu bħala suġġett ftehim fuq il-prezzijiet huwa mill-inqas daqstant gravi daqs l-użu ta’ klawżoli inġusti. Barra minn hekk, il-projbizzjoni ta’ tali ksur hija magħrufa u r-rikorsi ppreżentati mill-persuni li ġarrbu dannu mill-akkordju, kif ukoll l-ispejjeż proċedurali relatati miegħu, huma prevedibbli għall-parteċipanti fl-akkordju. Il-problema tal-kwantifikazzjoni tad-danni kkawżati mill-akkordju hija magħrufa wkoll. Ir-riskju tat-telf parzjali tal-partijiet li ġarrbu d-dannu mill-akkordju huwa għalhekk raġonevolment prevedibbli għal min jikkawża d-dannu (
30
).
71.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, jidher iġġustifikat u ekwu li wieħed jidderoga, fil-kuntest ta’ kawżi għad-danni fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni, mill-prinċipju ġenerali ta’ tqassim tal-ispejjeż proċedurali fil-każ ta’ suċċess parzjali u ta’ telf parzjali taż-żewġ partijiet, jekk it-telf parzjali tar-rikorrenti jkun dovut għad-diffikultajiet eċċessivi fil-kwantifikazzjoni tad-dannu jew għall-impossibbiltà li jiġi kkwantifikat dan id-dannu, b’tali mod li dan it-telf ma jkunx attribwibbli lill-isfera ta’ responsabbiltà tagħhom. Il-kwistjoni dwar jekk dan huwiex il-każ għandha tiġi evalwata mill-qorti adita bil-proċedura inkwistjoni, fid-dawl taċ-ċirkustanzi konkreti tal-każ.
72.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li, f’dan il-każ, kif ukoll fil-qasam tad-Direttiva 2014/104, is-sistema tal-ispejjeż prevista fl-Artikolu 394(2) tal-LEC ma hijiex konformi mal-prinċipju ta’ effettività jekk hija twassal, fil-każ ta’ telf parzjali tar-rikorrent minħabba diffikultajiet eċċessivi fil-kwantifikazzjoni tad-dannu jew minħabba l-impossibbiltà ta’ din il-kwantifikazzjoni, sabiex ir-rikorrent ibati l-ispejjeż tiegħu stess u nofs l-ispejjeż komuni.
b)
Possibbiltà ta’ interpretazzjoni konformi mad‑dritt tal‑Unjoni tal‑Artikolu 394(1) u (2) tal‑LEC?
73.
Skont ġurisprudenza stabbilita, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tinterpreta d-dispożizzjonijiet nazzjonali inkwistjoni, sa fejn ikun possibbli, fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni u, b’mod iktar partikolari, tat-test u tal-għan tal-Artikolu 101 TFUE, mingħajr madankollu ma tagħti interpretazzjoni contra legem ta’ dawn id-dispożizzjonijiet nazzjonali (
31
).
74.
Barra minn hekk, il-kwistjoni dwar jekk dispożizzjoni nazzjonali tagħmilx impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni għandha tiġi analizzata filwaqt li jittieħdu inkunsiderazzjoni l-pożizzjoni ta’ din id-dispożizzjoni fil-proċedura fl-intier tagħha, l-iżvolġiment tagħha u l-karatteristiċi partikolari tagħha, quddiem id-diversi istanzi nazzjonali (
32
).
75.
Skont l-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju, l-Artikolu 394(1) tal-LEC, li jipprevedi li l-parti li t-talbiet tagħha ġew miċħuda fl-intier tagħhom tiġi kkundanata għall-ispejjeż, jiġi interpretat mill-qrati Spanjoli kif ġej: anki fil-każijiet fejn it-talbiet tar-rikorrent jintlaqgħu “b’mod sostanzjali” (“estimación sustancial”/“accueil substantiel des conclusions”), u fejn ikun hemm biss differenza żgħira bejn dak li huwa mitlub u dak li ngħata, huwa possibbli li l-konvenut jiġi kkundannat għall-ispejjeż.
76.
Skont l-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju u s-sottomissjonijiet ta’ Daimler, din il-ġurisprudenza hija, madankollu, (tal-inqas ukoll) ibbażata fuq suċċess “kwantitattiv” u mhux biss fuq suċċess “kwalitattiv”. Konsegwentement, hija tista’ evidentement tiġi applikata biss jekk it-talbiet li fir-rigward tagħhom ir-rikorrent huwa t-tellief, jitqiesu bħala inċidentali għas-suġġett tal-proċedura u l-portata ekonomika globali tiegħu. Għaldaqstant, ma huwiex ċar jekk din ir-regola tas-“suċċess sostanzjali” tistax tapplika biss fil-każijiet fejn it-talba oriġinali għad-danni tar-rikorrent tintlaqa’ sa kważi 100 % (jew tal-inqas iktar minn 70 sa 80 %). Tqum il-kwistjoni dwar jekk din tapplikax ukoll fil-każijiet fejn dan is-suċċess jikkonċerna inqas minn 70 %, jew saħansitra inqas minn 50 % tat-talba inizjali (li fir-realtà jwassal għall-applikazzjoni tal-Artikolu 394(2) tal-LEC), meta dan ikun parzjalment dovut għad-diffikultajiet eċċessivi fil-kwantifikazzjoni tad-dannu jew għall-impossibbiltà prattika ta’ din il-kwantifikazzjoni.
77.
Barra minn hekk, skont Daimler, il-ġurisprudenza Spanjola rrikonoxxiet il-possibbiltà għal rikorrent li jikseb ir-rimbors sħiħ tal-ispejjeż, anki fil-każ ta’ telf parzjali, meta huwa jagħmel bidla tat-talba tiegħu fil-mori tal-kawża. Hija l-qorti tar-rinviju li għandha teżamina sa fejn, f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża inkwistjoni, din il-ġurisprudenza tista’ twassal sabiex ir-rikorrent jingħata r-rimbors tal-ispejjeż anki fil-każ li t-talbiet tiegħu jintlaqgħu parzjalment. F’dan ir-rigward, ikollu b’mod partikolari jiġi eżaminat jekk l-obbligu li t-talba tiġi mibdula fil-mori tal-kawża jagħmilx prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-infurzar tad-dritt għal kumpens għad-danni kkawżati mill-akkordju. B’hekk, ma jkunx aċċettabbli, pereżempju, li r-rikorrent jiġi mġiegħel, minħabba r-riskju li jkollu jħallas nofs l-ispejjeż proċedurali, inaqqas it-talbiet tiegħu inizjalment raġonevoli għal livell mhux raġonevoli. B’kuntrast ma’ dan, huwa konċepibbli li r-rikorrent jibdel it-talbiet tiegħu abbażi tal-evalwazzjoni tal-prova u tal-evalwazzjoni tal-ammont tad-dannu mill-qorti kompetenti.
78.
Barra minn hekk, Daimler issostni li, fil-kuntest tal-proċeduri għal kumpens għad-danni fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni, il-qrati Spanjoli rrikonoxxew il-possibbiltà li r-rikorrenti ma jiġux ikkundannati għall-ispejjeż kollha, anki fil-każ ta’ telf totali.
79.
Jibqa’ mhux ċar jekk l-Artikolu 394(2) tal-LEC jippermettix ukoll, jekk ikun il-każ, li r-rikorrent jiġi kkundannat għal biss parti (u mhux it-totalità) tal-ispejjeż tiegħu u tal-ispejjeż komuni, jekk dan ikun iġġustifikat miċ-ċirkustanzi tal-każ, b’mod partikolari d-diffikultajiet eċċessivi marbuta mal-kwantifikazzjoni tad-dannu jew mal-impossibbiltà ta’ din il-kwantifikazzjoni, minn naħa, u l-aġir proċedurali tal-partijiet, min-naħa l-oħra.
80.
Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, fid-dawl ta’ dawn l-elementi kollha, jekk l-Artikolu 394(1) u (2) tal-LEC jistax jiġi interpretat b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni fis-sens li, fil-każ ta’ telf parzjali tar-rikorrenti minħabba diffikultajiet eċċessivi marbuta mal-kwantifikazzjoni tad-dannu jew mal-impossibbiltà prattika ta’ din il-kwantifikazzjoni, il-konvenut jistax jiġi kkundannat għall-ispejjeż kollha jew, jekk ikun il-każ, għal tal-inqas parti raġonevoli mill-ispejjeż tar-rikorrent.
c)
Konklużjoni intermedja
81.
Mill-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti jirriżulta li l-Artikolu 101 TFUE, moqri flimkien mal-prinċipju ta’ effettività, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li, f’ċerti każijiet, tipprevedi tqassim tal-ispejjeż bin-nofs, anki fil-każ ta’ suċċess parzjali tar-rikorrent. Dan jippreżupponi, madankollu, li din il-leġiżlazzjoni tista’ tiġi interpretata b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni, b’tali mod li, fil-każ ta’ telf parzjali tar-rikorrent minħabba diffikultajiet eċċessivi fil-kwantifikazzjoni tad-dannu jew l-impossibbiltà prattika ta’ din il-kwantifikazzjoni, il-konvenut jiġi kkundannat għall-ispejjeż kollha jew, jekk ikun il-każ, għal mill-inqas parti raġonevoli tal-ispejjeż sostnuti mir-rikorrent.
2.
Fuq il‑kundizzjonijiet ta’ evalwazzjoni tal‑ammont tad‑dannu (it‑tieni u t‑tielet domanda preliminari)
82.
Permezz tat-tieni u t-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk hija tistax tuża l-possibbiltà li tevalwa l-ammont tad-dannu individwali kkważat mill-akkordju f’kawża bħal dik inkwistjoni. F’dan ir-rigward, hija tenfasizza żewġ karatteristiċi partikolari ta’ din il-kawża: l-ewwel, il-fatt li d-data li fuqha kienet ibbażata l-perizja tal-konvenuta ġiet żvelata lir-rikorrenti (a); it-tieni, il-fatt li r-rikorrenti ppreżentaw ir-rikors tagħhom kontra waħda mill-parteċipanti fl-akkordju li mingħandha akkwistaw biss parti mill-oġġetti li huma s-suġġett tal-akkordju (b).
a)
Fuq l‑aċċess għad‑data li fuqha hija bbażata l‑perizja tad‑danni ikkummissjonata mill-konvenuta (it‑tieni domanda preliminari)
83.
Fit-tieni domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju ssemmi l-kunċett ta’ “nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni” bejn il-partijiet. Minn din il-formulazzjoni kif ukoll mir-riferiment għall-aċċess għad-data li ttieħdet bħala bażi għall-perizja tad-danni ikkummissjonata mill-konvenuta jista’ jiġi dedott li l-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk hijiex awtorizzata tevalwa l-ammont tad-dannu meta r-rikorrenti kellhom aċċess għal din id-data, li, jekk kien il-każ, ippermetta li titnaqqas parzjalment in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet.
84.
L-eżistenza ta’ “nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tad-Direttiva 2014/104 ma hijiex prerekwiżit sabiex l-ammont tad-dannu jkun jista’ jiġi evalwat.
85.
Il-premessa 46 ta’ din id-direttiva ssemmi n-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet u d-diffikultajiet magħrufa fid-determinazzjoni tal-portata tad-dannu b’rabta mal-ħtieġa li tiġi prevista l-possibbiltà ta’ evalwazzjoni tad-dannu. Minn dan jista’ jiġi dedott li, għal-leġiżlatur, in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni tipiku kien biss waħda minn diversi raġunijiet sabiex tinħoloq il-possibbiltà tal-evalwazzjoni.
86.
Fil-fatt, anki fil-każ ta’ sitwazzjoni ta’ bilanċ tal-informazzjoni, jistgħu jqumu diffikultajiet fil-kwantifikazzjoni konkreta tad-dannu. Għaldaqstant, l-evalwazzjoni ma sservix biss sabiex tagħmel tajjeb għan-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet, iżda pjuttost sabiex jiġu megħluba d-diffikultajiet ta’ produzzjoni ta’ provi fil-kwantifikazzjoni tad-dannu kollu kemm hu.
87.
Għall-kuntrarju, il-premessa 15 issemmi n-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet bħala raġuni għall-istabbiliment tar-regoli dwar il-produzzjoni tal-provi, intiżi sabiex inaqqsu dan in-nuqqas ta’ simetrija.
88.
L-Artikoli 5 u 6 tad-Direttiva 2014/104 (
33
) jipprevedu li l-qrati nazzjonali jistgħu jordnaw il-produzzjoni tal-provi mir-rikorrent, mill-konvenut, minn terzi jew mill-awtoritajiet tal-kompetizzjoni. L-Artikolu 17(1) jipprevedi l-possibbiltà ta’ evalwazzjoni meta jkun prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli li jiġi kkwantifikat bi preċiżjoni l-ammont tad-dannu mġarrab abbażi tal-provi disponibbli (
34
). B’hekk, din id-dispożizzjoni hija bbażata fuq il-preżunzjoni li l-possibbiltajiet li tiġi ordnata l-produzzjoni tal-provi diġà ġew eżawriti u li din il-kwantifikazzjoni tibqa’, madankollu, prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli. L-evalwazzjoni tad-dannu hija għaldaqstant sussidjarja għad-determinazzjoni eżatta tal-ammont tad-dannu permezz tal-produzzjoni tal-provi.
89.
Minn dan isegwi li l-produzzjoni ta’ provi mill-konvenuta, anki jekk mhux fil-kuntest ta’ ordni skont l-Artikolu 5, iżda fuq inizjattiva tagħha stess, ma huwa xejn iktar minn forma oħra ta’ kif jiġu stabbiliti l-fatti. Għaldaqstant, hija ma teskludix li l-kwantifikazzjoni tad-dannu tkun, madankollu, prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli.
90.
Barra minn hekk, ma jistax jiġi kkunsidrat b’mod ġenerali li l-aċċess għad-data li ttieħdet bħala bażi għall-perizja tad-danni kkummissjonata mill-konvenuta jelimina kompletament n-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet. Barra minn hekk, anki sitwazzjoni ta’ bilanċ ta’ informazzjoni ma tkunx tfisser li ma jistax ikun prattikament impossibbli prattika jew eċċessivament diffiċli sabiex jiġi kkwantifikat id-dannu.
91.
L-ewwel, sabiex jiġi ddeterminat sa fejn l-aċċess għad-data inkwistjoni jnaqqas effettivament in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet, għandhom jiġu evalwati fuq bażi individwali l-modalitajiet konkreti tat-tqegħid għad-dispożizzjoni tad-data, kif ukoll il-portata u r-rilevanza tagħha. Dan jista’, pereżempju, jirrigwarda l-punt dwar jekk kwantità kbira ħafna ta’ data f’formats diffiċilment aċċessibbli tqegħditx għad-dispożizzjoni ta’ rikorrent f’terminu qasir, sa fejn din id-data tista’ tintuża, eċċ.
92.
Skont l-indikazzjonijiet ipprovduti mir-rikorrenti, l-iżvelar f’dan il-każ kien jirrigwarda biss id-data użata mill-konvenuta għat-tħejjija tal-perizja kkummissjonata minnha fir-rigward tad-dannu. Ma kien hemm ebda possibbiltà għall-esperti tar-rikorrenti li jitolbu l-produzzjoni ta’ data oħra. Barra minn hekk, it-terminu għall-konsultazzjoni ta’ din id-data kien pjuttost qasir (il-qorti tar-rinviju ssemmi “ġimgħa fis-sigħat tal-uffiċċju”, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali “ħamest ijiem tax-xogħol qabel nofsinhar”). Waqt il-konsultazzjoni tad-data, l-ebda kopja ma kellha ssir u l-ebda tagħmir elettroniku tar-rikorrenti ma kellu jintuża. Bl-istess mod, id-data inkwistjoni ma ddaħħlitx fil-proċess u ma kinitx aċċessibbli għall-qorti tar-rinviju nnifisha. U finalment, l-espert tar-rikorrenti kellu terminu qasir ta’ bejn għaxra u ħmistax-il jum sabiex jirrevedi l-perizja tiegħu, jekk ikun il-każ, abbażi tad-data kkonsultata.
93.
Abbażi ta’ dawn il-preżunzjonijiet, jidher diffiċli li wieħed iqis, abbażi biss tal-modalitajiet ta’ żvelar, li din il-miżura eliminat totalment in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet fir-rigward tal-kalkolu tad-dannu.
94.
Il-fatt li r-rikorrenti ma biddlux il-perizja tagħhom stess wara li kkonsultaw id-data tal-konvenuta ma jistax jiġġustifika l-konklużjoni ġenerali li r-rikorrenti ma għamlux l-isforzi kollha sabiex jikkwantifikaw id-dannu u li, għaldaqstant, ma jistax jiġi kkunsidrat li teżisti impossibbiltà prattika jew diffikultà prattika f’dan ir-rigward. Għall-kuntrarju, għandha tittieħed inkunsiderazzjoni kemm ir-rilevanza tad-data kif ukoll il-fatt li r-rikorrenti ppreżentaw perizja teknika dwar ir-riżultati li huma kisbu permezz tal-aċċess għad-data tal-konvenuta (ara l-punt 16 iktar ’il fuq).
95.
Għalhekk, huwa normalment mistenni li r-rikorrenti jadattaw is-sottomissjoni tagħhom skont id-data miksuba matul il-proċedura. Madankollu, jekk din id-data ma tkunx a priori tali li tippermetti kwantifikazzjoni iktar preċiża, u dan għandu jiġi ddeterminat mill-qorti nazzjonali, lanqas ma jistax jiġi mistenni mir-rikorrenti li huma jadattaw it-talbiet tagħhom. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tevalwa jekk eventwali data hijiex tali li tippermetti l-kwantifikazzjoni tad-dannu, jekk ikun il-każ bl-użu ta’ perizji għal dan il-għan.
96.
It-tieni, anki fil-każ ta’ sitwazzjoni ta’ informazzjoni bbilanċjata, ma huwiex eskluż li wieħed jasal għall-konklużjoni li huwa prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli, abbażi tal-provi disponibbli, li jiġi kkwantifikat bi preċiżjoni l-ammont tad-dannu mġarrab.
97.
Dan huwa sempliċement dovut għall-bażi fattwali kultant kumplessa ħafna. B’dan il-mod, il-parteċipanti f’akkordju spiss ma jkunux f’pożizzjoni li jevalwaw b’ċertezza l-livell li fih il-prezzijiet kienu jvarjaw fl-assenza ta’ ftehim ta’ akkordju. B’mod partikolari, huma ma jkunux f’pożizzjoni li jkunu jafu sa fejn ċerti kompetituri rnexxielhom inaqqsu l-ispejjeż u għalhekk il-prezzijiet fil-każ ta’ pressjoni kompetittiva effettiva b’mod sħiħ. F’dan il-każ, huma lanqas ma jkunu jistgħu jipproduċu informazzjoni tali li tippermetti kwantifikazzjoni definittiva tad-dannu.
98.
Mill-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti jirriżulta li l-iżvelar tad-data użata għat-tħejjija tal-perizja kkummissjonata mill-konvenuta ma jeskludix li jibqa’ jkun hemm nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet u li jkun prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli li jiġi kkwantifikat bi preċiżjoni d-dannu mġarrab abbażi tal-provi disponibbli.
b)
Fuq ir‑rikors dirett kontra waħda biss mill‑parteċipanti fl‑akkordju li mingħandha ġew akkwistati l‑oġġetti li huma s-suġġett tal‑akkordju (it-tielet domanda preliminari)
99.
It-tielet domanda tirrigwarda l-punt dwar jekk u sa fejn il-fatt li r-rikorrenti indirizzaw r-rikors tagħhom biss kontra waħda mill-parteċipanti fl-akkordju li mingħandhom akkwistaw l-oġġetti li huma s-suġġett tal-akkordju, jaffettwax il-possibbiltà li jiġi evalwat l-ammont tad-dannu mġarrab.
100.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi ppreċiżat, qabelxejn, li din id-domanda ma tirrigwardax l-interpretazzjoni tal-Artikolu 11 tad-Direttiva 2014/104 dwar ir-responsabbiltà in solidum. Fil-fatt, il-qorti tar-rinviju bl-ebda mod ma tikkontesta l-fatt li r-rikorrenti setgħu jressqu azzjoni kontra Daimler mhux biss fir-rigward tat-trakkijiet li kienu xtraw mingħandha iżda wkoll fir-rigward ta’ dawk li kienu xtraw mingħand parteċipanti oħra fl-akkordju.
101.
Għaldaqstant, huwa biss għall-finijiet ta’ kompletezza li għandu jiġi nnotat li l-prinċipju li kull persuna li ġarrbet dannu ikkawżat minn akkordju tista’ titlob danni minn kull parteċipant fl-akkordju meta teżisti rabta kawżali bejn id-dannu mġarrab minn din il-persuna u l-ksur imwettaq minn din il-parteċipanti fl-akkordju, jirriżulta fi kwalunkwe każ mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Barra minn hekk, dan il-prinċipju ġie kkodifikat fl-Artikolu 11 tal-imsemmija direttiva biss fuq bażi dikjaratorja u huwa, fi kwalunkwe każ, applikabbli f’din il-kawża (ara l-punt 37 iktar ’il fuq).
102.
Fil-fatt, kif il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat reċentement, mingħajr ma rreferiet għad-Direttiva 2014/104, ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni jinvolvi, bħala prinċipju, ir-responsabbiltà in solidum tal-awturi tiegħu (
35
). Barra minn hekk, dan diġà jirriżulta mis-sentenzi fil-kawżi Kone et u Otis et, li kienu jikkonċernaw rikorsi ppreżentati minn persuni li ġarrbu dannu kkawżat minn effetti ta’ prezz protettiv jew minn korpi pubbliċi li jagħtu sussidju, li ma kellhomx relazzjonijiet kuntrattwali diretti ma’ ebda waħda mill-parteċipanti fl-akkordju u li ma kinux akkwistaw oġġetti affettwati direttament mill-akkordju mingħand waħda mill-parteċipanti fl-akkordju (
36
). Ma huwiex ċar għaliex, f’sitwazzjoni fejn rikorrent akkwista oġġetti affettwati minn akkordju direttament mingħand parteċipant jew diversi parteċipanti f’akkordju, id-dritt tiegħu li jippreżenta rikors għall-kumpens għad-dannu kkawżat minn ksur komuni kontra l-parteċipanti kollha fl-akkordju, jew kontra wħud minnhom biss, għandu jkun jiddependi mill-punt dwar jekk huwa akkwistax l-oġġetti mill-parteċipant konvenut fl-akkordju jew mill-parteċipanti kollha fl-akkordju, jew mill-punt dwar jekk dawn l-oġġetti kinux immanifatturati minn dan il-parteċipant jew minn dawn il-parteċipanti.
103.
It-tielet domanda preliminari tirreferi għalhekk pjuttost għall-ekwità proċedurali fil-konfront ta’ Daimler. Permezz tagħha l-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk huwiex possibbli li wieħed iqis li jeżisti nuqqas ta’ simetrija ta’ informazzjoni għad-detriment tar-rikorrenti u li jiġi evalwat l-ammont tad-dannu, anki jekk Daimler ma bigħetx u ma mmanifatturatx l-oġġetti kontenzjużi kollha li huma s-suġġett tal-akkordju. Fil-fatt, Daimler għandha neċessarjament inqas informazzjoni mill-parteċipanti l-oħra fl-akkordju fir-rigward ta’ dawn l-oġġetti. Il-qorti tar-rinviju tidher għalhekk li għandha dubju dwar jekk hija tistax tikkunsidra li f’dan il-każ teżisti sitwazzjoni ta’ nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni għad-detriment tar-rikorrenti u favur Daimler.
104.
Madankollu, mill-kunsiderazzjonijiet imsemmija fil-punti 84 sa 88 ta’ dawn il-konklużjonijiet jirriżulta li, anki fir-rigward ta’ din is-sitwazzjoni, u skont l-Artikolu 17(1) tad-Direttiva 2014/104, l-unika kwistjoni rilevanti hija dik dwar jekk huwiex prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli li jiġi kkwantifikat bi preċiżjoni d-dannu mġarrab abbażi tal-provi disponibbli.
105.
Barra minn hekk huwa, bħala prinċipju, neċessarju, f’tali sitwazzjoni, li tiġi ordnata, bl-użu ta’ ordnijiet ġudizzjarji skont l-Artikolu 5(1) tal-imsemmija direttiva, il-komunikazzjoni ta’ informazzjoni, jekk ikun il-każ minn terzi. Dan jippermetti wkoll li jitħarsu d-drittijiet tad-difiża tal-konvenuta. Dan peress li l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jipprevedi li l-konvenut jista’ huwa wkoll jitlob il-produzzjoni tal-provi mir-rikorrent jew minn terzi. Il-qorti kompetenti għandha, f’dan ir-rigward, tieħu inkunsiderazzjoni l-possibbiltajiet ta’ suċċess tat-talbiet eventwali għal produzzjoni ta’ provi mressqa mill-konvenut, sabiex dawn ma jwasslux għal dewmien fil-proċedura għal raġunijiet purament tattiċi.
106.
Meta dawn il-possibbiltajiet li jinġabru provi jkunu ġew eżawriti, hija l-qorti kkonċernata li għandha teżamina jekk jibqax prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli li jiġi kkwantifikat bi preċiżjoni, abbażi tal-provi disponibbli, l-ammont tad-dannu mġarrab u li tevalwa l-ammont tad-dannu.
107.
Fi kwalunkwe każ, ma huwiex iġġustifikat li jiġi preżunt b’mod ġenerali li ma jeżistix nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni għad-detriment tar-rikorrenti f’każ fejn il-konvenuta ma tkunx ikkummerċjalizzat jew immanifatturat l-oġġetti kontenzjużi kollha affettwati mill-akkordju. Fil-fatt, kif tirrileva l-qorti tar-rinviju stess, anki f’tali każ, għandu jiġi preżunt li l-parteċipanti fl-akkordju għandhom, bħala regola ġenerali, iktar informazzjoni dwar il-ksur u l-impatt tiegħu fuq il-prezzijiet mill-persuni li jġarrbu dannu.
108.
Barra minn hekk, l-eżerċizzju minn rikorrent tad-dritt tiegħu li jressaq azzjoni kontra kwalunkwe parteċipant fl-akkordju ma għandux jippreġudikah b’mod li dan jeskludi b’mod ġenerali l-possibbiltà ta’ evalwazzjoni. F’dan is-sens, Daimler issostni li r-rikorrenti deliberatament irrinunzjaw milli joħolqu sitwazzjoni li fiha l-informazzjoni rilevanti kollha dwar l-ammont tad-dannu tkun disponibbli. Madankollu, id-dritt tal-persuni li jġarrbu dannu mill-akkordju li jressqu azzjoni kontra l-parteċipanti kollha fl-akkordju jew uħud minnhom biss, huwa element importanti tal-infurzar effettiv tad-dritt għal kumpens għal danni kkawżati minn akkordju u ma għandux jiġi ristrett mingħajr raġuni. Għall-kuntrarju, huwa għandu jiġi eżerċitat b’osservanza tal-prinċipji rilevanti kollha, fosthom id-drittijiet tad-difiża tal-parteċipanti fl-akkordju li kontrihom tinbeda azzjoni.
109.
Il-fatt li r-rikorrenti ressqu azzjoni kontra parteċipant fl-akkordju li mingħandha huma akkwistaw biss parti mill-oġġetti kontenzjużi li kienu s-suġġett tal-akkordju ma jeskludix, għalhekk, li kien hemm evalwazzjoni tad-dannu minħabba li huwa prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli li ssir evalwazzjoni tiegħu, ladarba, fuq talba tal-konvenuta, il-possibbiltajiet promettenti u proporzjonali kollha tal-produzzjoni tal-provi favuriha ġew ukoll eżawriti.
c)
Konklużjoni intermedja
110.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li evalwazzjoni tal-ammont tad-dannu skont l-Artikolu 17(1) tad-Direttiva 2014/104 tippreżupponi li jiġi stabbilit li rikorrent ġarrab dannu, iżda li huwa prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli li jiġi kkwantifikat bi preċiżjoni l-ammont tad-dannu mġarrab abbażi tal-provi disponibbli. Fil-każ li, fuq talba tal-konvenuta, il-possibbiltajiet promettenti u proporzjonali kollha tal-produzzjoni tal-provi favuriha jkunu ġew eżawriti, dawn il-kundizzjonijiet jistgħu jiġu ssodisfatti wkoll jekk il-konvenuta tkun żvelat ċerta data u parti biss mill-oġġetti li kienu s-suġġett tal-akkordju tkun ġiet akkwistatha mingħandha.
VI. Konklużjoni
111.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, ir-risposti għad-domandi magħmula għandhom ikunu kif ġej:
1.
L-Artikolu 101 TFUE, moqri flimkien mal-prinċipju ta’ effettività, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li, f’ċerti każijiet, tipprevedi tqassim tal-ispejjeż bin-nofs, anki fil-każ ta’ suċċess parzjali tar-rikorrent. Dan jippreżupponi, madankollu, li din il-leġiżlazzjoni tista’ tiġi interpretata b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni, b’tali mod li, fil-każ ta’ telf parzjali tar-rikorrent minħabba diffikultajiet eċċessivi fil-kwantifikazzjoni tad-dannu jew l-impossibbiltà prattika ta’ din il-kwantifikazzjoni, il-konvenut jiġi kkundannat għall-ispejjeż kollha jew, jekk ikun il-każ, għal mill-inqas parti raġonevoli tal-ispejjeż sostnuti mir-rikorrent.
2.
Evalwazzjoni tal-ammont tad-dannu skont l-Artikolu 17(1) tad-Direttiva 2014/104 tippreżupponi li jiġi stabbilit li rikorrent ġarrab dannu, iżda li huwa prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli li jiġi kkwantifikat bi preċiżjoni l-ammont tad-dannu mġarrab abbażi tal-provi disponibbli. Fil-każ li, fuq talba tal-konvenuta, il-possibbiltajiet promettenti u proporzjonali kollha tal-produzzjoni tal-provi favuriha jkunu ġew eżawriti, dawn il-kundizzjonijiet jistgħu jiġu ssodisfatti wkoll jekk il-konvenuta tkun żvelat ċerta data u parti biss mill-oġġetti li kienu s-suġġett tal-akkordju tkun ġiet akkwistatha mingħandha.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.
(
2
)	Ara s-sentenzi tad‑29 ta’ Lulju 2019, Tibor-Trans (C‑451/18, EU:C:2019:635); tal‑15 ta’ Lulju 2021, Volvo et (C‑30/20, EU:C:2021:604); tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800), tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494), u tal‑1 ta’ Awwissu 2022, Daimler (Akkordji - Trakkijiet għall-ġbir tal-iskart domestiku) (C‑588/20, EU:C:2022:607), kif ukoll il-Kawżi C‑163/21, PACCAR et, u C‑285/21, Dalarjo et li huma pendenti. Ara wkoll is-sentenza tal-Qorti Ġenerali tat‑2 ta’ Frar 2022, Scania et vs Il‑Kummissjoni (T‑799/17, EU:T:2022:48), kif ukoll f’dan ir-rigward l-appell li huwa s-suġġett ta’ din is-sentenza fil-Kawża C‑251/22 P, Scania et vs Il‑Kummissjoni.
(
3
)	Direttiva 2014/104/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Novembru 2014 dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2014, L 349, p. 1).
(
4
)	Deċiżjoni tal-Kummissjoni C(2016) 4673 final, tad‑19 ta’ Lulju 2016, li tirrigwarda proċediment skont l-Artikolu 101[TFUE] u tal-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE (Il-Każ AT.39824 — Trakkijiet) Is-sommarju ta’ din id-deċiżjoni ġie ppubblikat fis‑6 ta’ April 2017 (ĠU 2017, C 108, p. 6).
(
5
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Profi Credit Polska (C‑176/17, EU:C:2018:293, punt 54 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
6
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 2001, Courage u Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, punti 25 sa 29), tas‑26 ta’ Ottubru 2006, Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675, punt 24), tat‑28 ta’ Marzu 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 42), u tas‑16 ta’ Lulju 2020, Caixabank (C‑224/19 u C‑259/19, EU:C:2020:578, punti 83 u 85).
(
7
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Settembru 2018, IR (C‑68/17, EU:C:2018:696, punt 56).
(
8
)	F’dan ir-rigward, is-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali ma tikkorrispondix eżattament għal dik li fuqha kienu bbażati s-sentenzi, invokati minn Spanja, tas‑27 ta’ Marzu 2014, Torralbo Marcos (C‑265/13, EU:C:2014:187, punti 30 sa 33), u tat‑8 ta’ Diċembru 2016, Eurosaneamientos et (C‑532/15 u C‑538/15, EU:C:2016:932, punti 52 sa 56). F’dawn il-kawżi, ir-regoli tal-proċedura nazzjonali ma kinux intiżi sabiex jiżguraw l-infurzar tad-drittijiet li jirriżultaw mid-dritt tal-Unjoni, u s-suġġett tal-kawżi prinċipali ma kienx jikkonċerna l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni ta’ regola tad-dritt tal-Unjoni, b’tali mod li dawn il-proċeduri ma kinux jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Il-qrati tar-rinviju ma kinux qegħdin jistaqsu jekk ir-regoli kontenzjużi kinux jirrendu eċċessivament diffiċli l-infurzar tad-drittijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni, iżda biss jekk dawn ir-regoli kinux, b’mod ġenerali, kompatibbli mal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea. Tali element ma jistax, waħdu, jiftaħ il-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
(
9
)	Ara s-sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
10
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawża PACCAR et (C‑163/21, EU:C:2022:286, punt 55). Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawża RegioJet (C‑57/21, EU:C:2022:363, punti 27 sa 29).
(
11
)	Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, (C‑267/20, EU:C:2022:494, punti 39 sa 41); ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawża PACCAR et (C‑163/21, EU:C:2022:286, punt 56).
(
12
)	Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo und DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494, punti 80 sa 85). B’kuntrast ma’ dan, fil-punti 90 et seq. ta’ dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 17(2) tad-Direttiva jikkostitwixxi dispożizzjoni sostantiva fis-sens tal-Artikolu 22(1); madankollu, din id-dispożizzjoni ma hijiex inkwistjoni f’dan il-każ.
(
13
)	Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494, punti 76, 77 u 86 sa 89).
(
14
)	Ara, f’dan ir-rigward, il-premessa 12 tad-Direttiva 2014/104.
(
15
)	Fuq il-kategorizzazzjoni ta’ regoli ta’ preskrizzjoni inkwantu dispożizzjoni sostantantiva jew inkwantu dispożizzjoni proċedurali, ara madankollu, ukoll, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Taricco et (C‑105/14, EU:C:2015:293, punti 114 u 115).
(
16
)	Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494, punti 46, 47, 71 u 72).
(
17
)	Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494, punti 33, 34, 42, 48, 49 u 73 sa 79); ara f’dan ir-rigward ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali fil-kawża ZA et (C‑25/21, EU:C:2022:659, punti 52 u 53).
(
18
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 4 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
19
)	Sentenzi tat‑13 ta’ Lulju 2006 (C‑295/04 sa C‑298/04, EU:C:2006:461, punt 62), tas‑6 ta’ Ġunju 2013 (C‑536/11, EU:C:2013:366, punt 27), u tat‑28 ta’ Marzu 2019 (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 43).
(
20
)	Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2020, Caixabank und Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 u C‑259/19, EU:C:2020:578, punti 93 sa 99).
(
21
)	Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal‑5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288).
(
22
)	Dan wassal lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex testendi l-portata tal-protezzjoni tad-dritt li jintalab kumpens għad-dannu kkawżat minn akkordju lil impriżi ta’ daqs żgħir, anki jekk huma stess (bħala l-parti ekonomikament iktar dgħajfa) huma partijiet għall-kuntratt ikkonċernat li jmur kontra l-Artikolu 101 TFUE, ara s-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 2001, Courage u Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, punti 24 sa 34).
(
23
)	Ara s-sentenzi tal‑20 ta’ Settembru 2001, Courage u Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, punti 26 u 27), u tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 36), kif wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali fil-kawża Skanska Industrial Solutions et (C‑724/17, EU:C:2019:100, punti 27 sa 31).
(
24
)	Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2020, Caixabank u Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 u C‑259/19, EU:C:2020:578, punti 94 u 96).
(
25
)	Ara l-premessi 45 u 46 (punt 6 ta’ dawn il-konklużjonijiet) kif ukoll l-Artikoli 5 (punt 7 ta’ dawn il-konklużjonijiet), 6 u 17 (punt 8 ta’ dawn il-konklużjonijiet) tad-Direttiva 2014/104.
(
26
)	Ara, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Saugmandsgaard Øe fil-kawża Caixabank (C‑385/20, EU:C:2021:828, punt 59).
(
27
)	Ara b’analoġija s-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2020, Caixabank u Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 u C‑259/19, EU:C:2020:578, punt 99).
(
28
)	Sentenza tas‑6 ta’ Ġunju 2013, Donau Chemie et (C‑536/11, EU:C:2013:366, punt 24); ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Lulju 2006, Manfredi et (C‑295/04 sa C‑298/04, EU:C:2006:461, punti 95 u 96).
(
29
)	Sentenza tas‑7 ta’ April 2022, Caixabank (C‑385/20, EU:C:2022:278, punti 42 sa 58); ara, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Saugmandsgaard Øe fil-kawża Caixabank (C‑385/20, EU:C:2021:828, punti 50 sa 54).
(
30
)	Ara, f’dan is-sens, mutatis mutandis, is-sentenzi tal‑5 ta’ Ġunju 2014, Kone et (C‑557/12, EU:C:2014:1317, punti 30 u 34), u tat‑12 ta’ Diċembru 2019, Otis Gesellschaft et (C‑435/18, EU:C:2019:1069, punt 32), kif ukoll il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Kone et (C‑557/12, EU:C:2014:45, punti 37, 41
et seq. u 75), u fil-kawża Otis Gesellschaft et (C‑435/18, EU:C:2019:651, punti 83 u 142
et seq.).
(
31
)	Sentenzi tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punti 60 sa 62), u tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494, punt 52).
(
32
)	Sentenzi tal‑14 ta’ Marzu 2013, Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, punt 53), tal‑1 ta’ Ottubru 2015, ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, punt 51), u tas‑16 ta’ Lulju 2020, Caixabank (C‑224/19 u C‑259/19, EU:C:2020:578, punti 85 u 97).
(
33
)	Skont l-Avukat Ġenerali Szpunar, dawn huma regoli proċedurali (ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawżi PACCAR et (C‑163/21, EU:C:2022:286, punt 57), u RegioJet (C‑57/21, EU:C:2022:363, punt 29)). Jekk il-Qorti tal-Ġustizzja ssegwi din it-teżi, id-dispożizzjonijiet nazzjonali ta’ traspożizzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet ikunu għalhekk applikabbli ratione temporis fil-kawża inkwistjoni, mingħajr ma dan ikun deċiżiv fil-kuntest tal-argument inkwistjoni.
(
34
)	Enfasi magħmula minni.
(
35
)	Sentenza tad‑29 ta’ Lulju 2019, (C‑451/18, EU:C:2019:635, punt 36). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 11 tad-Direttiva 2014/104 ma kienx jirrigwarda d-determinazzjoni tal-persuni responsabbli għad-danni, iżda t-tqassim tar-responsabbiltà bejn il-persuni responsabbli għall-ħlas tal-kumpens, ara s-sentenza tal‑14 ta’ Marzu 2019, Skanska Industrial Solutions et (C‑724/17, EU:C:2019:204, punt 34).
(
36
)	Sentenzi tal‑5 ta’ Ġunju 2014, Kone et (C‑557/12, EU:C:2014:1317), kif ukoll tat‑12 ta’ Diċembru 2019, Otis et (C‑435/18, EU:C:2019:1069).