62019CC0862
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MANUEL CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
της 29ης Οκτωβρίου 2020 (
1
)
Υπόθεση C‑862/19 P
Τσεχική Δημοκρατία
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
«Αίτηση αναιρέσεως – Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ) – Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) – Μερική ακύρωση ενισχύσεων για επιχειρησιακά προγράμματα στην Τσεχική Δημοκρατία – Οδηγία 2004/18/ΕΚ – Άρθρο 16, στοιχείο βʹ – Ειδική εξαίρεση – Δημόσιες συμβάσεις παροχής υπηρεσιών σχετικές με προγράμματα που προορίζονται για μετάδοση από ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς»
1.
Η αίτηση αναιρέσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (
2
), κατά το οποίο η οδηγία αυτή δεν εφαρμόζεται σε δημόσιες συμβάσεις οι οποίες «αφορούν την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων που προορίζονται για μετάδοση από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς».
2.
Οι αρχές της Τσεχικής Δημοκρατίας προέβησαν σε άμεση ανάθεση ορισμένων συμβάσεων που συγχρηματοδοτήθηκαν με πόρους από το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ (
3
) και αφορούσαν την παραγωγή τηλεοπτικών διαφημίσεων περί προώθησης της χρήσης ευρωπαϊκών ταμείων. Η Επιτροπή έκρινε ότι οι αναθέσεις αυτές δεν ήταν δυνατόν να υπαχθούν στο άρθρο 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 και, ως εκ τούτου, προέβη στην κατάλληλη δημοσιονομική διόρθωση, με απόφαση κατά της οποίας η Τσεχική Δημοκρατία άσκησε προσφυγή ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
3.
Με την απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2019 (
4
), το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή της Τσεχικής Δημοκρατίας, η οποία ασκεί πλέον αναίρεση ενώπιον του Δικαστηρίου.
4.
Δύο είναι οι αντικρουόμενες απόψεις εν προκειμένω: α) κατά την Τσεχική Δημοκρατία, κάθε αναθέτουσα αρχή μπορεί να επικαλεστεί την επίμαχη εξαίρεση (
5
) με γνώμονα το αντικείμενο των συμβάσεων· β) κατά την Επιτροπή, η εξαίρεση αφορά μόνον τις συμβάσεις που αναθέτουν οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί και η περίσταση αυτή δεν συνέτρεχε στην υπό κρίση υπόθεση.
5.
Χωρίς να αμφισβητείται η χρησιμότητα του προσδιορισμού της ερμηνείας που πρέπει να υπερισχύσει μεταξύ των δύο προαναφερθεισών, το πρόβλημα (και η λύση του) δεν έχουν πλέον ιδιαίτερη γενική σημασία, καθώς, κατά την άποψή μου, η νέα οδηγία 2014/24/ΕΕ (
6
) έλαβε θέση υπέρ της άποψης της Επιτροπής (
7
).
I. Το νομικό πλαίσιο
Α.
H οδηγία 92/50/ΕΟΚ (
8
)
6.
Το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής όριζε τα εξής:
«Κατά την έννοια της παρούσας οδηγίας:
α)
οι δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών: είναι συμβάσεις εξ επαχθούς αιτίας συναπτόμενες εγγράφως μεταξύ ενός παρέχοντος υπηρεσίες και μιας αναθέτουσας αρχής, με εξαίρεση:
[…]
iv)
τις συμβάσεις αγοράς, ανάπτυξης, παραγωγής ή συμπαραγωγής προγραμμάτων από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς καθώς και τις συμβάσεις για το χρόνο μετάδοσης εκπομπών,
[…]».
Β.
H οδηγία 2004/18
7.
Η αιτιολογική σκέψη 25 διαλαμβάνει τα εξής:
«Η σύναψη των δημόσιων συμβάσεων για ορισμένες οπτικοακουστικές υπηρεσίες στον τομέα της ραδιοφωνίας θα πρέπει να μπορεί να λαμβάνει υπόψη προβληματισμούς που έχουν πολιτιστική και κοινωνική σημασία, οι οποίοι καθιστούν απρόσφορη την εφαρμογή των κανόνων σύναψης των συμβάσεων. Για τους λόγους αυτούς, πρέπει συνεπώς, να προβλεφθεί εξαίρεση για τις δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών που αφορούν την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων έτοιμων προς χρησιμοποίηση και άλλων προπαρασκευαστικών υπηρεσιών, όπως οι συμβάσεις που αφορούν σενάρια ή καλλιτεχνικές επιδόσεις αναγκαίες για την παραγωγή του προγράμματος καθώς και οι συμβάσεις που αφορούν τον χρόνο μετάδοσης εκπομπών. Ωστόσο, η εξαίρεση αυτή δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται στην προμήθεια του τεχνικού υλικού που είναι αναγκαίο για την παραγωγή, τη συμπαραγωγή και την εκπομπή αυτών των προγραμμάτων. Ως εκπομπή θα πρέπει να νοείται η μετάδοση και διανομή μέσω κάθε είδους ηλεκτρονικού δικτύου.»
8.
Κατά το άρθρο 16:
«Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στις δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών, οι οποίες:
[…]
β)
αφορούν την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων που προορίζονται για μετάδοση από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς καθώς και συμβάσεις για τον χρόνο μετάδοσης.
[…]»
Γ.
Η οδηγία 2014/24
9.
Η αιτιολογική σκέψη 23 έχει ως εξής:
«Για την ανάθεση δημόσιων συμβάσεων με αντικείμενο την παροχή ορισμένων οπτικοακουστικών και ραδιοφωνικών υπηρεσιών από παρόχους υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης θα πρέπει να επιτρέπεται η συνεκτίμηση πτυχών με πολιτιστική ή κοινωνική σημασία οι οποίες καθιστούν απρόσφορη την εφαρμογή των κανόνων περί προμηθειών. Για τους λόγους αυτούς, θα πρέπει συνεπώς να προβλεφθεί εξαίρεση για τις δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών που ανατίθενται από τους ίδιους τους παρόχους υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης για την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων έτοιμων προς χρησιμοποίηση και άλλων προπαρασκευαστικών υπηρεσιών, όπως εκείνων που αφορούν σενάρια ή καλλιτεχνικές υπηρεσίες που είναι απαραίτητες για την παραγωγή του προγράμματος. Θα πρέπει, επίσης, να διευκρινιστεί ότι η εξαίρεση αυτή θα εφαρμόζεται τόσο στις υπηρεσίες ραδιοτηλεοπτικών μέσων όσο και στις κατά παραγγελία υπηρεσίες (μη γραμμικές υπηρεσίες). Ωστόσο, η εξαίρεση αυτή δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται στην προμήθεια του τεχνικού υλικού που είναι αναγκαίο για την παραγωγή, τη συμπαραγωγή και την εκπομπή αυτών των προγραμμάτων.»
10.
Το άρθρο 10 ορίζει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στις δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών για:
[…]
β)
την απόκτηση, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή υλικού προγραμμάτων που προορίζεται για υπηρεσίες οπτικοακουστικών ή ραδιοφωνικών μέσων τις οποίες αναθέτουν πάροχοι υπηρεσιών οπτικοακουστικών ή ραδιοφωνικών μέσων ή στις συμβάσεις για τον χρόνο μετάδοσης ή την παροχή προγραμμάτων που ανατίθενται σε παρόχους υπηρεσιών οπτικοακουστικών ή ραδιοφωνικών μέσων.
[…]»
II. Το ιστορικό της διαφοράς
11.
Το ιστορικό της διαφοράς εκτίθεται στις σκέψεις 1 έως 6 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως και μπορεί να συνοψισθεί ως εξής:
–
με τις αποφάσεις C(2007) 5113, της 12ης Οκτωβρίου 2007, C(2007) 6920, της 27ης Δεκεμβρίου 2007, και C(2008) 5344, της 25ης Σεπτεμβρίου 2008, η Επιτροπή ενέκρινε αντιστοίχως τα επιχειρησιακά προγράμματα «Εκπαίδευση για την Ανταγωνιστικότητα», «Έρευνα και Ανάπτυξη για την Καινοτομία» και «Τεχνική υποστήριξη εφαρμογής», τα οποία είχε προτείνει η Τσεχική Δημοκρατία δυνάμει του άρθρου 32 του κανονισμού (ΕΚ) 1083/2006 (
9
).
–
Τον Απρίλιο του 2014, στο πλαίσιο των ως άνω επιχειρησιακών προγραμμάτων, η Επιτροπή διενήργησε έλεγχο επί των δημόσιων συμβάσεων που αφορούσαν τις υπηρεσίες ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης που η Τσεχική Δημοκρατία συγχρηματοδότησε με πόρους του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ. Η Επιτροπή διαπίστωσε ότι το Υπουργείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Υπουργείο Παιδείας, Νεολαίας και Αθλητισμού είχαν προβεί σε άμεση ανάθεση τεσσάρων από τις συμβάσεις αυτές, χωρίς να δημοσιεύσουν σχετική προκήρυξη.
–
Κατά την Επιτροπή, η άμεση ανάθεση δεν επιτρεπόταν, δεδομένου ότι δεν ήταν δυνατόν να εφαρμοστεί στις συμβάσεις αυτές η προβλεπόμενη στο άρθρο 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 εξαίρεση, η οποία ίσχυε μόνον για τις αναθέτουσες αρχές που αποτελούν ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς.
–
Κατά τη διαδικασία δημοσιονομικής διόρθωσης που κίνησε η Επιτροπή στις 17 Ιουνίου 2016, η Τσεχική Δημοκρατία υποστήριξε ότι η εξαίρεση μπορούσε να εφαρμοστεί σε κάθε αναθέτουσα αρχή.
–
Τέλος, η Επιτροπή, με την εκτελεστική απόφαση C(2017) 4682 τελικό, της 6ης Ιουλίου 2017, ακύρωσε εν μέρει την ενίσχυση του ΕΚΤ για το επιχειρησιακό πρόγραμμα «Εκπαίδευση για την Ανταγωνιστικότητα» και εν μέρει την ενίσχυση του ΕΤΠΑ για τα επιχειρησιακά προγράμματα «Έρευνα και Ανάπτυξη για την Καινοτομία» και «Τεχνική Υποστήριξη Εφαρμογής», εγκρίνοντας τις κατάλληλες δημοσιονομικές διορθώσεις εις βάρος της Τσεχικής Δημοκρατίας.
III. Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
12.
Η Τσεχική Δημοκρατία άσκησε προσφυγή κατά της απόφασης της Επιτροπής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, εκθέτοντας εκ νέου την ερμηνεία της για το άρθρο 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18. Η Δημοκρατία της Πολωνίας παρενέβη υπέρ της Τσεχικής Δημοκρατίας.
13.
Η προσφυγή απορρίφθηκε με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
14.
Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι η εξαίρεση, η οποία πρέπει να ερμηνεύεται στενά (
10
), προβλεπόταν ήδη στο άρθρο 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50, το οποίο το Δικαστήριο ερμήνευσε με την απόφαση Bayerischer Rundfunk κ.λπ. (
11
) κατά τρόπο που επιβεβαιώνει τη θέση της Επιτροπής.
15.
Ειδικότερα, κατά το Γενικό Δικαστήριο, σύμφωνα με την απόφαση αυτή, η εξαίρεση βασίζεται στην αποστολή δημόσιας υπηρεσίας των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών και, επομένως, δεν αφορά τις αναθέτουσες αρχές οι οποίες δεν επιτελούν τη συγκεκριμένη αυτή αποστολή (
12
).
16.
Κατά το Γενικό Δικαστήριο, το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρούνταν από τα επιχειρήματα της Τσεχικής Δημοκρατίας. Η Τσεχική Δημοκρατία ισχυρίστηκε ότι η απόφαση Bayerischer Rundfunk δεν ασκούσε καμία επιρροή στην υπό κρίση υπόθεση και υποστήριξε, επιπλέον, ότι, λαμβανομένων υπόψη κριτηρίων γραμματικής, συστηματικής και τελολογικής ερμηνείας, η διάταξη δεν περιόριζε το πεδίο εφαρμογής της εξαίρεσης στους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς.
17.
Όσον αφορά τη λυσιτέλεια της απόφασης Bayerischer Rundfunk, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, παρότι το Δικαστήριο αποφάνθηκε σε αυτήν επί ζητημάτων διαφορετικών από το επίμαχο στην υπό κρίση υπόθεση, προσδιόρισε τις δημόσιες συμβάσεις οι οποίες υπάγονται στο δίκαιο της Ένωσης. Η διευκρίνιση του Δικαστηρίου, κατά την οποία η εξαίρεση ισχύει μόνον σε περιπτώσεις συμβάσεων αναθέτουσας αρχής κατά την έννοια της οδηγίας 92/50, δεν σημαίνει ότι αυτή εφαρμόζεται σε όλες τις αναθέτουσες αρχές (
13
).
18.
Το Γενικό Δικαστήριο υπενθυμίζει, επιπλέον, ότι στην απόφαση εκείνη το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι το άρθρο 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50 είναι παρόμοιο με το άρθρο 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 και ότι τούτο σημαίνει ότι είναι σκόπιμο να εφαρμοστεί στο δεύτερο η νομολογία που διαμορφώθηκε σε σχέση με το πρώτο (
14
).
19.
Το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι είναι αληθές ότι η φράση «που προορίζονται για μετάδοση» δεν υπήρχε στο άρθρο 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50. Εντούτοις, από την εξέταση των προπαρασκευαστικών εργασιών συνάγεται ότι η προσθήκη αυτή ανταποκρινόταν «στη βούληση του νομοθέτη να αναφερθεί ρητώς στις δημόσιες συμβάσεις παροχής υπηρεσιών που αναθέτουν ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί σχετικά με προγράμματα προοριζόμενα για μετάδοση σε κάθε δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών, περιλαμβανομένου του διαδικτύου, και τούτο συνάδει προς το πνεύμα της τελευταίας περιόδου της αιτιολογικής σκέψης 25 της προμνησθείσας οδηγίας» (
15
).
20.
Το Γενικό Δικαστήριο εκτιμά ότι οι υπηρεσίες που αποτελούν αντικείμενο των συμβάσεων τις οποίες αφορά η διάταξη ταυτίζονται με εκείνες που μνημονεύονται στην εξαίρεση που περιέχεται στην υποσημείωση 3 του παραρτήματος II B της οδηγίας 2004/18, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 213/2008 (
16
), η οποία δεν περιέχει τη φράση «που προορίζονται για μετάδοση».
21.
Εξ αυτού συνάγεται ότι, δεδομένου ότι «για λόγους εσωτερικής συνεκτικότητας της οδηγίας, πρέπει να θεωρηθεί ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 εξαίρεση και η εξαίρεση που περιέχεται στην υποσημείωση 3 του παραρτήματος II B της ίδιας οδηγίας έχουν την ίδια εμβέλεια, η μνημονευόμενη φράση “που προορίζονται για μετάδοση” δεν μπορεί να έχει την έννοια ότι σκοπεί στη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της επίμαχης εξαίρεσης» (
17
).
22.
Το Γενικό Δικαστήριο αναγνωρίζει ότι το γράμμα του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 «δεν παρέχει αφ’ εαυτού τη δυνατότητα μονοσήμαντης ερμηνείας της διάταξης αυτής και ότι υπάρχουν διάφορες δυνητικά ευλογοφανείς γραμματικές ερμηνείες της διάταξης αυτής» (
18
). Οι διαφορές που παρατηρούνται σε διάφορες γλωσσικές αποδόσεις της διάταξης αποδυναμώνουν τα επιχειρήματα που στηρίζονται στη γραμματική ερμηνεία του κανόνα (
19
).
23.
Όσον αφορά τη συστηματική ερμηνεία, το Γενικό Δικαστήριο δεν δέχεται ότι το αντικείμενο της σύμβασης είναι το μόνο κριτήριο που έλαβε υπόψη ο νομοθέτης για να θεσπίσει τις εξαιρέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 16 της οδηγίας: θεσπίζονται, επίσης, υποκειμενικοί περιορισμοί, όπως στην περίπτωση της επίμαχης εξαίρεσης και της εξαίρεσης του στοιχείου δʹ (
20
).
24.
Το Γενικό Δικαστήριο δεν δέχεται ότι το γενικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η διάταξη επιβάλλει να ορίζονται με ταυτόσημο τρόπο όλες οι συμβάσεις οι οποίες μνημονεύονται στο ίδιο στοιχείο του άρθρου 16 της οδηγίας 2004/18, ως προς το αντικείμενο, την αναθέτουσα αρχή ή τον πάροχό τους. Συνεπώς, οι αναθέτουσες αρχές που δεν είναι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί μπορούν να προβαίνουν σε άμεση ανάθεση συμβάσεων οι οποίες αφορούν τους χρόνους μετάδοσης εκπομπών, εν αντιθέσει προς ό,τι συμβαίνει με τις επίμαχες στην υπό κρίση υπόθεση συμβάσεις (
21
).
25.
Όσον αφορά την τελολογική ερμηνεία, κατά το Γενικό Δικαστήριο, η εξαίρεση καταλαμβάνει μόνον τις δημόσιες συμβάσεις που συνάπτουν ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί, δεδομένου ότι σκοπός της είναι να διασφαλίζεται ειδικώς η εκπλήρωση της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας των οργανισμών αυτών (
22
). Δεν είναι δυνατόν να υπαχθούν στην εξαίρεση αυτή οι λοιποί δημόσιοι οργανισμοί, οι οποίοι επιτελούν άλλες αποστολές δημόσιας υπηρεσίας στον πολιτιστικό ή στον κοινωνικό τομέα (
23
).
26.
Όσον αφορά την τελευταία αυτή περίπτωση, κατά το Γενικό Δικαστήριο, η ερμηνεία αυτή δεν στερεί από την επίμαχη διάταξη την πρακτική αποτελεσματικότητά της, δεδομένου ότι δεν εξαιρούνται όλες οι συμβάσεις οι οποίες αφορούν προγράμματα που προορίζονται για μετάδοση, αλλά μόνον οι συμβάσεις παροχής υπηρεσιών οι οποίες ανάγονται στην ίδια τη λειτουργία των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών. Η εξαίρεση, η οποία πρέπει επιπλέον να ερμηνεύεται στενά, πρέπει να ισχύει αποκλειστικά και μόνον σε σχέση με τις τελευταίες αυτές συμβάσεις (
24
).
27.
Στο μέτρο που ο σκοπός της εξαίρεσης αφορά την αποστολή δημόσιας υπηρεσίας που χαρακτηρίζει τους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς, οι αναθέτουσες αρχές που δεν είναι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί δεν βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με αυτούς και, επομένως, δεν μπορεί να διαπιστωθεί παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης (
25
).
28.
Η οδηγία 2014/24, η οποία δεν εφαρμόζεται ratione temporis, δεν θα καθιστούσε δυνατή διαφορετική ερμηνεία της επίμαχης διάταξης (
26
).
IV. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
29.
Η Τσεχική Δημοκρατία άσκησε αναίρεση στις 26 Νοεμβρίου 2019, με αίτημα να αναιρεθεί η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και να ακυρωθεί η απόφαση της Επιτροπής, καθώς και να καταδικαστεί η Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.
30.
Η Επιτροπή ζητεί να απορριφθεί η αναίρεση και να καταδικασθεί η Τσεχική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.
V. Ανάλυση
Α.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
31.
Η Τσεχική Δημοκρατία προβάλλει έναν και μόνον λόγο αναιρέσεως, με τον οποίο προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18.
32.
Ο λόγος αναιρέσεως περιλαμβάνει τέσσερα σκέλη, τα οποία αφορούν, αντιστοίχως, το ιστορικό θέσπισης της επίμαχης διάταξης και τη γραμματική, τελολογική και συστηματική ερμηνεία της (
27
).
33.
Όπως προεκτέθηκε, η ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου διαφωνία επικεντρώθηκε στο αν η εξαίρεση αφορούσε μόνον τις αναθέτουσες αρχές που είναι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί –όπως υποστηρίζει η Επιτροπή– ή αν, αντιθέτως, κάλυπτε και κάθε άλλη αναθέτουσα αρχή –όπως διατείνεται η Τσεχική Δημοκρατία.
34.
Το αμφιλεγόμενο ζήτημα είναι απολύτως σαφές, οι δε προσεγγίσεις των διαδίκων, οι οποίοι στηρίζουν τις αντίστοιχες θέσεις τους με πειστικά επιχειρήματα, δεν θα μπορούσαν να αφίστανται περισσότερο μεταξύ τους.
35.
Επομένως, το Δικαστήριο βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα δύσκολο ερμηνευτικό ζήτημα σε ένα κανονιστικό πλαίσιο το οποίο είναι υπερβολικά απροσδιόριστο και ασαφές –έως και αντιφατικό, λόγω των διαφορών μεταξύ των διάφορων γλωσσικών αποδόσεων– για να επιτρέψει σαφή απάντηση.
Β.
Επί του πρώτου σκέλους του μόνου λόγου αναιρέσεως: ιστορικό θέσπισης του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18
1. Θέσεις των διαδίκων
36.
Η Τσεχική Δημοκρατία υποστηρίζει, κατά πρώτον, ότι η πρόταση της Επιτροπής η οποία κατέληξε στην οδηγία 92/50 περιόριζε την εξαίρεση στην αγορά προγραμμάτων από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς. Η νομοθετική διαδικασία επεξέτεινε την εξαίρεση, υπάγοντας επίσης σε αυτή την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς. Επομένως, βάσει του άρθρου 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50, ο ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός είναι αυτός που παρέχει την υπηρεσία ανάπτυξης, παραγωγής ή συμπαραγωγής των προγραμμάτων και δεν μπορεί, ως εκ τούτου, να είναι η αναθέτουσα αρχή, κάτι το οποίο θα διεύρυνε την εξαίρεση (
28
).
37.
Κατά δεύτερον, η Τσεχική Δημοκρατία επισημαίνει ότι από τις προπαρασκευαστικές εργασίες της οδηγίας 2004/18 προκύπτει ότι βούληση του νομοθέτη ήταν να δώσει πρωτίστως έμφαση στο αντικείμενο και στη χρήση της σύμβασης και όχι στο πρόσωπο της αναθέτουσας αρχής ή του παρόχου (
29
).
38.
Τέλος, η Τσεχική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι η πρόταση της Επιτροπής (ρητός περιορισμός της εξαίρεσης στις αναθέτουσες αρχές που είναι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί) δεν ευοδώθηκε, επίσης, κατά την κατάρτιση της οδηγίας 2014/24, δεδομένου ότι το άρθρο της 10, στοιχείο βʹ, προβλέπει εξαίρεση η οποία δεν συνδέεται με το πρόσωπο της αναθέτουσας αρχής. Συμπερασματικά, κατά την Τσεχική Δημοκρατία, ο νομοθέτης όχι μόνον απέρριψε εκ νέου τις απόπειρες της Επιτροπής να περιορίσει την εξαίρεση, αλλά τάχθηκε υπέρ της επέκτασης αυτής (
30
).
39.
Η Επιτροπή αντιτάσσει ότι οι μεταβολές στα διαδοχικά κείμενα ανταποκρίνονται στην ανάγκη να ληφθούν υπόψη οι τεχνικές (επέκταση της μετάδοσης μέσω του διαδικτύου) και νομοθετικές εξελίξεις (θέση σε εφαρμογή ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τους φορείς παροχής υπηρεσιών επικοινωνίας), χωρίς αυτό να επιφέρει ουσιαστική μεταβολή του περιεχομένου τους. Κατά τα λοιπά, το περιεχόμενο ανταποκρίνεται κατ’ αρχήν στην αρχική πρόταση της Επιτροπής όσον αφορά τον κύκλο των αναθετουσών αρχών που μπορούν να υπαχθούν στην εξαίρεση (
31
).
2. Εκτίμηση
40.
Στο πρώτο αυτό σκέλος του λόγου αναιρέσεως, η Τσεχική Δημοκρατία εκθέτει τις παρατηρήσεις της όσον αφορά το νομοθετικό ιστορικό της διάταξης, πλην όμως δεν επισημαίνει τις σκέψεις της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως τις οποίες επικρίνει. Επομένως, αυτό το σκέλος του λόγου αναιρέσεως θα μπορούσε να κριθεί απαράδεκτο, δεδομένου ότι δεν ανταποκρίνεται στην απαίτηση να διευκρινίζονται τα σημεία της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως τα οποία θεωρείται ότι ενέχουν πλάνη περί το δίκαιο. Για την περίπτωση που το σκέλος αυτό ήθελε κριθεί παραδεκτό, θα εξετάσω το περιεχόμενό του.
41.
Η αμέσως προηγούμενη διάταξη του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 είναι το άρθρο 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50, δυνάμει του οποίου εξαιρούνταν από την έννοια των «δημόσιων συμβάσεων [παροχής] υπηρεσιών» που υπάγονταν στην οδηγία αυτή οι «συμβάσεις αγοράς, ανάπτυξης, παραγωγής ή συμπαραγωγής προγραμμάτων από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς καθώς και [οι] συμβάσεις για το χρόνο μετάδοσης εκπομπών».
42.
Η αρχική πρόταση της Επιτροπής αφορούσε μόνον την «αγορά προγραμμάτων», χωρίς να περιέχει μνεία στην ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή (
32
). Σκοπός της ήταν να εφαρμόζεται η οδηγία στους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς μόνον όταν αυτοί ασκούν δραστηριότητες που δεν «εμπίπτουν στον τομέα της μετάδοσης εκπομπών» (
33
).
43.
Κατά την άποψή μου, σκοπός της μεταγενέστερης ενσωμάτωσης των όρων «ανάπτυξη, παραγωγή ή συμπαραγωγή» ήταν η καλύτερη αποσαφήνιση των συγκεκριμένων δραστηριοτήτων που εμπίπτουν στον τομέα της μετάδοσης εκπομπών. Συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι ο νομοθέτης δεν διεύρυνε την επίμαχη εξαίρεση από υποκειμενική άποψη, αλλά περιορίστηκε να επιβάλει ως προϋπόθεση την ιδιότητα του ραδιοτηλεοπτικού οργανισμού στις αναθέτουσες αρχές που επιθυμούν να αναθέσουν συμβάσεις τόσο αγοράς προγραμμάτων όσο και ανάπτυξης, παραγωγής ή συμπαραγωγής προγραμμάτων.
44.
Όσον αφορά την οδηγία 2004/18, η πρόταση της Επιτροπής εξαιρούσε τις συμβάσεις «με αντικείμενο την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς καθώς και συμβάσεις για το[ν] χρόνο μετάδοσης εκπομπών» (
34
).
45.
Το περιεχόμενο αυτό –το οποίο ταυτιζόταν σχεδόν με εκείνο του άρθρου 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50– περιλαμβάνεται πλέον στην οριστική απόδοση του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18, με την προσθήκη της φράσης «που προορίζονται για μετάδοση», μετά τη λέξη «προγραμμάτων».
46.
Από την προσθήκη αυτή προέκυψαν τα προβλήματα ερμηνείας της διάταξης. Η διάταξη μπορεί να θεωρηθεί ότι αφορά τους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς (απόδοση στη γερμανική γλώσσα) ή ότι χαρακτηρίζει απλώς τα προγράμματα των οποίων η αγορά, ανάπτυξη παραγωγή ή συμπαραγωγή ανατίθενται μέσω σύμβασης (απόδοση στη ισπανική γλώσσα και, βεβαίως, αποδόσεις στις οποίες δεν ενσωματώθηκε η προσθήκη αυτή) (
35
).
47.
Κατά την άποψή μου, η εισαγωγή της φράσης «που προορίζονται για μετάδοση» δικαιολογείται όχι πλέον από τους λόγους που εκθέτει το Γενικό Δικαστήριο (
36
), αλλά διότι αντικατοπτρίζει την αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2004/18, στην οποία γίνεται λόγος για τη αναγκαιότητα «να προβλεφθεί εξαίρεση για τις δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών που αφορούν την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων έτοιμων προς χρησιμοποίηση» (
37
).
48.
Θεωρώ ότι, δεδομένου ότι πρόκειται για «οπτικοακουστικές υπηρεσίες στον τομέα της ραδιοφωνίας», κατά την πρώτη περίοδο αυτής της αιτιολογικής σκέψης, τα «έτοιμα προς χρησιμοποίηση» προγράμματα είναι «προγράμματα έτοιμα προς μετάδοση», ήτοι προς εκπλήρωση του φυσικού σκοπού τους.
49.
Η διευκρίνιση εξηγείται από το γεγονός ότι η αιτιολογική σκέψη περιορίζει την εξαίρεση στα προγράμματα και σε «άλλ[ες] προπαρασκευαστικ[ές] υπηρεσ[ίες], όπως οι συμβάσεις που αφορούν σενάρια ή καλλιτεχνικές επιδόσεις αναγκαίες για την παραγωγή του προγράμματος καθώς και οι συμβάσεις που αφορούν τον χρόνο μετάδοσης εκπομπών», όχι όμως «στην προμήθεια του τεχνικού υλικού που είναι αναγκαίο για την παραγωγή, τη συμπαραγωγή και την εκπομπή αυτών των προγραμμάτων».
50.
Επομένως, η εξαίρεση πρέπει να περιοριστεί στα προγράμματα αυτά καθεαυτά και στις προπαρασκευαστικές δραστηριότητες, όχι όμως στο υλικό που είναι απαραίτητο για την υλοποίησή τους.
51.
Εν κατακλείδι, τα «προγράμματα που προορίζονται για μετάδοση», του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18, είναι τα «έτοιμα προς χρησιμοποίηση» προγράμματα που μνημονεύονται στην αιτιολογική σκέψη 25. Υπ’ αυτή την έννοια, η προσθήκη στην αρχική πρόταση της Επιτροπής πρέπει να θεωρηθεί ότι προσδιορίζει τα ραδιοτηλεοπτικά προγράμματα και δεν αφορά τους οργανισμούς μετάδοσης των προγραμμάτων αυτών.
52.
Εν πάση περιπτώσει, η εξέταση του ιστορικού νομοθετικής θέσπισης της εξαίρεσης δεν οδηγεί σε αξιόπιστα αποτελέσματα, παρότι κλίνω προς την άποψη της Επιτροπής. Εάν η ερμηνεία μου του άρθρου 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50 είναι ορθή, η φράση «που προορίζονται για μετάδοση» παραπέμπει μάλλον στο αντικείμενο των εξαιρούμενων συμβάσεων παρά στα συμβαλλόμενα υποκείμενα (τα οποία είναι αποκλειστικά και μόνον «οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί»).
53.
Η οδηγία 2014/24 επιβεβαιώνει εκ των υστέρων την ερμηνεία αυτή. Καίτοι δεν εφαρμόζεται ratione temporis, μπορεί να είναι χρήσιμο να ληφθεί υπόψη το περιεχόμενό της, στο μέτρο που συνιστά το τελευταίο στάδιο της εξέλιξης της εξαίρεσης.
54.
Σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής, εξαιρούνταν οι συμβάσεις που είχαν ως αντικείμενο «την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων που προορίζονται για υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων, οι οποίες ανατίθενται από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς», καθώς και οι συμβάσεις για «τον χρόνο μετάδοσης που ανατίθενται σε παρόχους υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων» (
38
).
55.
Η Επιτροπή δεν έκρινε αναγκαίο να επεκταθεί στους λόγους που δικαιολογούσαν την πρότασή της και η παράλειψη αυτή θα ήταν αδικαιολόγητη, εάν με την πρόταση αυτή τροποποιούνταν ουσιαστικά το καθεστώς των εξαιρέσεων που ίσχυε βάσει της οδηγίας 2004/18.
56.
Κατά τη διάταξη που ενέκρινε τελικώς ο νομοθέτης (άρθρο 10, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2014/24), η οδηγία αυτή δεν εφαρμόζεται στις δημόσιες συμβάσεις για «την απόκτηση, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή υλικού προγραμμάτων που προορίζεται για υπηρεσίες οπτικοακουστικών ή ραδιοφωνικών μέσων τις οποίες αναθέτουν πάροχοι υπηρεσιών οπτικοακουστικών ή ραδιοφωνικών μέσων, ή στις συμβάσεις για τον χρόνο μετάδοσης ή την παροχή προγραμμάτων που ανατίθενται σε παρόχους υπηρεσιών οπτικοακουστικών ή ραδιοφωνικών μέσων» (
39
).
57.
Εν αντιθέσει προς ό,τι συνέβαινε με την προϊσχύσασα διάταξη (της οδηγίας 2004/18), φρονώ ότι ο νέος κανόνας διασκεδάζει τις αμφιβολίες που υπήρχαν προηγουμένως, δεδομένου ότι περιορίζει την εξαίρεση στις συμβάσεις που συνάπτουν οι αναθέτουσες αρχές οι οποίες έχουν την ιδιότητα του οργανισμού παροχής υπηρεσιών οπτικοακουστικών ή ραδιοφωνικών μέσων (
40
).
58.
Εάν ο νομοθέτης πίστευε ότι, με τον νέο κανόνα, εισήγε ριζική μεταβολή σε σχέση με τον προϊσχύσαντα, θα είχε προβεί στη σχετική επισήμανση στην αιτιολογική σκέψη 23, στην οποία εκτίθενται οι λόγοι της εξαίρεσης. Εντούτοις, δεν χωρεί αμφιβολία ότι αυτή η αιτιολογική σκέψη επαναλαμβάνει κατ’ ουσίαν το περιεχόμενο της αιτιολογικής σκέψης 25 της οδηγίας 2004/18.
59.
Υπάρχει, εντούτοις, μία διαφορά: ενώ στην αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2004/18 γινόταν λόγος για την αναγκαιότητα «να προβλεφθεί εξαίρεση για τις […] συμβάσεις […] που αφορούν την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων» –χωρίς να μνημονεύονται οι ενδεχόμενες αναθέτουσες αρχές–, στην αιτιολογική σκέψη 23 της οδηγίας 2014/24 γίνεται λόγος για «την ανάθεση δημόσιων συμβάσεων με αντικείμενο την παροχή ορισμένων οπτικοακουστικών και ραδιοφωνικών υπηρεσιών από παρόχους υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης», με την προσθήκη ότι «θα πρέπει […] να προβλεφθεί εξαίρεση για τις δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών που ανατίθενται από τους ίδιους τους παρόχους υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης για την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων […]» (
41
).
60.
Επομένως, υπήρξε μεταβολή της διατύπωσης η οποία δεν πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνευθεί ως μεταβολή κριτηρίου, αλλά μάλλον ως διευκρίνιση όσον αφορά την έννοια που ήδη είχε η εξαίρεση στην οδηγία 2004/18.
61.
Ανακεφαλαιώνοντας, κατόπιν ανάλυσης της εξέλιξης της εξαίρεσης από την οδηγία 92/50 και την οδηγία 2004/18, η οποία τυγχάνει εφαρμογής στην υπό κρίση υπόθεση, έως την ισχύουσα σήμερα οδηγία 2014/24, κλίνω υπέρ της θέσης που υποστηρίζει η Επιτροπή, η οποία προκρίθηκε στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
62.
Επομένως, το πρώτο σκέλος του λόγου αναιρέσεως, στο οποίο η Τσεχική Δημοκρατία περιορίζεται να υποστηρίξει ότι η ερμηνεία του Γενικού Δικαστηρίου «δεν συνάδει με το αποτέλεσμα της νομοθετικής διαδικασίας και τη δεδηλωμένη βούληση του νομοθέτη» (
42
), δεν μπορεί να γίνει δεκτό.
Γ.
Επί του δεύτερου σκέλους του μόνου λόγου αναιρέσεως: γραμματική ερμηνεία του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18
1. Θέσεις των διαδίκων
63.
Κατά την Τσεχική Δημοκρατία «οι όροι “ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί” και “προγράμματα που προορίζονται για μετάδοση” συνδέονται μεταξύ τους στη γερμανική απόδοση, πλην όμως όχι μόνον σε αυτήν», παρά την αντίθετη διαπίστωση του Γενικού Δικαστηρίου (
43
).
64.
Εν πάση περιπτώσει, η Τσεχική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι, ακόμη και αν ήταν ορθή η διαπίστωση του Γενικού Δικαστηρίου, η εξαίρεση δεν θα αφορούσε μόνον τους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς που έχουν την ιδιότητα αναθέτουσας αρχής, δεδομένου ότι, εάν αυτός που αναπτύσσει, παράγει ή συμπαράγει τα προγράμματα είναι ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός, ο εν λόγω οργανισμός δεν μπορεί να είναι η αναθέτουσα αρχή της δημόσιας σύμβασης (
44
).
65.
Τέλος, η Τσεχική Δημοκρατία αμφισβητεί την ερμηνεία του άρθρου 10, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2014/24 την οποία προέκρινε το Γενικό Δικαστήριο στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (
45
).
66.
Η Επιτροπή υποστηρίζει, πρώτον, ότι η εισαγωγή της φράσης «που προορίζονται για μετάδοση» είχε ως αποτέλεσμα να καταστούν αμφίσημες, από γραμματικής απόψεως, οι περισσότερες γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18. Επομένως, λόγω των γλωσσικών διαφορών, η αξία της γραμματικής ερμηνείας της διάταξης καθίσταται σχετική (
46
).
67.
Δεύτερον, η Επιτροπή αντικρούει το επιχείρημα ότι η εξαίρεση αφορά τις περιπτώσεις στις οποίες ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός παρέχει μια από τις χαρακτηριστικές υπηρεσίες του και δεν θα μπορούσε, επομένως, να είναι αναθέτουσα αρχή. Η Επιτροπή διατείνεται ότι το επιχείρημα αυτό είναι αβάσιμο και, επιπλέον, καταλήγει σε αποτελέσματα οξύμωρα, τα οποία δεν συνάδουν προς τη λειτουργία της αγοράς οπτικοακουστικών υπηρεσιών (
47
).
68.
Κατά την Επιτροπή, εάν η βούληση του νομοθέτη ήταν να εφαρμοστεί η εξαίρεση όπως προτείνει η Τσεχική Δημοκρατία, θα παρείλκε η προσθήκη της φράσης «από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς». Επιπλέον, εάν η φράση αυτή αφορούσε τα «προγράμματα που προορίζονται για μετάδοση», θα δημιουργούνταν οξύμωρη κατάσταση στην περίπτωση της μετάδοσης μέσω του διαδικτύου: η αναθέτουσα αρχή η οποία δεν θα ήταν ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός θα μπορούσε να προβεί σε άμεση ανάθεση της παραγωγής προγράμματος που θα προοριζόταν να μεταδοθεί από ραδιοτηλεοπτικό οργανισμό (τηλεόραση ή ραδιόφωνο), ενώ δεν θα μπορούσε να προβεί σε άμεση ανάθεση σύμβασης εάν επιθυμούσε να παραγάγει το ίδιο πρόγραμμα για μετάδοση μέσω του διαδικτύου (
48
).
2. Εκτίμηση
69.
Εν αντιθέσει προς ό,τι συνέβη σε σχέση με το πρώτο σκέλος του λόγου αναιρέσεως, η Τσεχική Δημοκρατία διευκρινίζει στο δεύτερο σκέλος τις σκέψεις της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως τις οποίες θεωρεί επικριτέες. Εντούτοις, όπως θα εκθέσω εν συνεχεία, οι αιτιάσεις της δεν μπορούν να οδηγήσουν σε αποδοχή του λόγου αναιρέσεως, δεδομένου ότι το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε τελικώς το Γενικό Δικαστήριο στην περίπτωση αυτή είναι ορθό.
70.
Δύσκολα μπορεί να εντοπιστεί κανόνας του δικαίου της Ένωσης του οποίου η έννοια να ποικίλλει σε τόσο μεγάλο βαθμό ανάλογα με τη γλώσσα στην οποία συντάχθηκε.
71.
Από την απόδοση του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 στην ισπανική γλώσσα, λαμβανομένης υπόψη της συντακτικής δομής της περιόδου, συνάγεται: α) ότι «η αγορά, η ανάπτυξη, η παραγωγή ή η συμπαραγωγή προγραμμάτων που προορίζονται για μετάδοση» προσδιορίζονται στο σύνολό τους από το αντικείμενο των εξαιρούμενων συμβάσεων· και β) ότι συνιστούν, επίσης, το αντικείμενο αυτό οι «συμβάσεις για τον χρόνο μετάδοσης».
72.
Επομένως, το αντικείμενο των εξαιρούμενων συμβάσεων είναι διττό: αφενός, η αγορά, η ανάπτυξη, η παραγωγή ή η συμπαραγωγή προγραμμάτων που προορίζονται για μετάδοση· αφετέρου, ο χρόνος μετάδοσης.
73.
Το υποκείμενο των πράξεων που συνιστούν το αντικείμενο των εξαιρούμενων συμβάσεων είναι επίσης διττό: αφενός, οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί, οι οποίοι μνημονεύονται ειδικώς, στο σύνολό τους, σε σχέση με την αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων που προορίζονται για μετάδοση· αφετέρου, κάθε άλλος οργανισμός, πλην όμως μόνο σε σχέση με τις συμβάσεις οι οποίες αφορούν τον χρόνο μετάδοσης.
74.
Συνεπώς, η γραμματική ανάλυση του κανόνα στην απόδοσή του στην ισπανική γλώσσα υποστηρίζει την ερμηνεία που προτείνει η Επιτροπή και την οποία προέκρινε το Γενικό Δικαστήριο.
75.
Εντούτοις, εάν ληφθεί υπόψη η απόδοση στη γερμανική γλώσσα, υπερισχύει η αντίθετη ερμηνεία (
49
). Σε αυτήν, οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί (Rundfunk- oder Fernsehanstalten) δεν είναι τα υποκείμενα τα οποία αγοράζουν, αναπτύσσουν, παράγουν ή συμπαράγουν προγράμματα που προορίζονται για μετάδοση, αλλά τα πρόσωπα που μεταδίδουν τα προγράμματα αυτά. Το αντικείμενο των εξαιρούμενων συμβάσεων παραμένει διττό (δεδομένου ότι στην αγορά, την ανάπτυξη, την παραγωγή ή τη συμπαραγωγή προγραμμάτων προστίθεται ο χρόνος μετάδοσης), πλην όμως το υποκείμενο είναι ενιαίο και στις δύο περιπτώσεις, καθώς μπορεί να πρόκειται για οποιονδήποτε οργανισμό. Η εξαίρεση ορίζεται μόνον βάσει του αντικειμένου της και αυτή είναι ακριβώς η άποψη που υποστηρίζει η Τσεχική Δημοκρατία.
76.
Κατά την άποψή μου, οι αποδόσεις στη γαλλική (
50
), στην αγγλική (
51
), στην ιταλική (
52
) και στην πορτογαλική (
53
) γλώσσα είναι ανάλογες αυτής στη γερμανική γλώσσα, καίτοι το Γενικό Δικαστήριο εκτιμά ότι ιδίως οι αποδόσεις στην αγγλική και στη γαλλική γλώσσα μπορούν, επίσης, να έχουν την έννοια που υποστηρίζει η Επιτροπή (
54
).
77.
Στα προεκτεθέντα προστίθεται το γεγονός ότι, όπως παρατήρησε το Γενικό Δικαστήριο (
55
), οι αποδόσεις στη βουλγαρική και στη σλοβενική γλώσσα δεν περιέχουν καν τη φράση «που προορίζονται για μετάδοση» (
56
). Η παράλειψη αυτή αυξάνει τις διαφορές ως προς τη διατύπωση της διάταξης στις διάφορες γλώσσες και μειώνει περαιτέρω, ως εκ περισσού, τη χρησιμότητα της γραμματικής ερμηνείας του κανόνα (
57
).
78.
Πράγματι, η διαφορά μεταξύ των γλωσσικών αποδόσεων είναι τόσο σημαντική, ώστε να καθιστά άσκοπη κάθε απόπειρα χρησιμοποίησης του γράμματος οποιασδήποτε από αυτές τις αποδόσεις του κανόνα ως σημείου αναφοράς για την αποκρυπτογράφηση της πραγματικής έννοιάς του (
58
).
79.
Έτσι έκρινε, ορθώς, το Γενικό Δικαστήριο, το οποίο ουδόλως υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο όταν επισήμανε ότι, λαμβανομένων υπόψη των διαφορών (τις οποίες θα μπορούσε να έχει χαρακτηρίσει ακόμη και αντιφάσεις) μεταξύ των διάφορων γλωσσικών αποδόσεων, δεν έπρεπε να προκριθεί η προτεινόμενη από την Τσεχική Δημοκρατία ερμηνεία, αλλά έπρεπε να χρησιμοποιηθούν και τα άλλα ερμηνευτικά κριτήρια (
59
).
80.
Επομένως, το δεύτερο σκέλος του λόγου αναιρέσεως είναι απορριπτέο.
Δ.
Επί του τρίτου σκέλους του μόνου λόγου αναιρέσεως: τελολογική ερμηνεία του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18
1. Θέσεις των διαδίκων
81.
Η Τσεχική Δημοκρατία υποστηρίζει, κατά πρώτον, ότι ο σκοπός της εξαίρεσης εκτίθεται στην αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2004/18, στην οποία δεν μνημονεύονται οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί, όπως θα έπρεπε εάν μόνον οι οργανισμοί αυτοί μπορούσαν να είναι αναθέτουσες αρχές (
60
).
82.
Κατά δεύτερον, η Τσεχική Δημοκρατία αμφισβητεί τη θέση του Γενικού Δικαστηρίου ότι η φράση «που προορίζονται για μετάδοση» αποδίδει την πρόθεση ρητής παραπομπής στις συμβάσεις παροχής υπηρεσιών που συνάπτουν ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί σε σχέση με προγράμματα που προορίζονται να μεταδοθούν από οποιοδήποτε δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών, περιλαμβανομένου του διαδικτύου. Κατά την Τσεχική Δημοκρατία, το αποτέλεσμα αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς να είναι απαραίτητο να προστεθεί η φράση αυτή (
61
).
83.
Κατά τρίτον, η Τσεχική Δημοκρατία διατείνεται ότι το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε τον σκοπό της εξαίρεσης από μια ερμηνεία της απόφασης Bayerischer Rundfunk, χωρίς να λάβει υπόψη το πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης (
62
).
84.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2004/18, σκοπός της εξαίρεσης είναι να ληφθούν υπόψη προβληματισμοί που έχουν πολιτιστική και κοινωνική σημασία, οι οποίοι καθιστούν απρόσφορη την εφαρμογή των κανόνων σύναψης των συμβάσεων.
85.
Κατά την άποψή της, οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί οι οποίοι είναι αναθέτουσες αρχές –ήτοι τα δημόσια μέσα ενημέρωσης– παρέχουν ειδική υπηρεσία γενικού συμφέροντος, κατά την υλοποίηση της οποίας πρέπει να τηρούνται οι αρχές της αντικειμενικότητας, της ανεξαρτησίας, της αμεροληψίας και της ουδετερότητας. Επομένως, οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί βρίσκονται σε πολύ ιδιαίτερη θέση, η οποία δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνη άλλων αναθετουσών αρχών οι οποίες, χωρίς να είναι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί, προωθούν ή παράγουν προγράμματα κατά το μάλλον ή ήττον περιστασιακά και χωρίς να χρειάζεται να λαμβάνουν αυστηρά υπόψη (όπως συμβαίνει στην περίπτωση των δημόσιων μέσων ενημέρωσης) παράγοντες κοινωνικού, πολιτιστικού, πολιτικού, εκπαιδευτικού, καλλιτεχνικού κ.λπ. χαρακτήρα. Για αυτές τις άλλες αναθέτουσες αρχές αρκεί η προστασία της αντικειμενικότητας και της πολυφωνίας που παρέχουν οι κανόνες περί δημόσιων συμβάσεων (
63
).
86.
Όσον αφορά τη φράση «που προορίζονται για μετάδοση», η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η άποψη της Τσεχικής Δημοκρατίας δεν συνάδει προς το ιστορικό θέσπισης του κανόνα. Όπως επισημαίνεται στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, η συμπερίληψή της υπαγορεύθηκε από τη βούληση να διασφαλιστεί η ασφάλεια δικαίου σε σχέση με τη μετάδοση μέσω του διαδικτύου (
64
).
87.
Τέλος, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι οι παραπομπές του Γενικού Δικαστηρίου στην απόφαση Bayerischer Rundfunk εντάσσονται στο πλαίσιο της ανάλυσης πολλαπλών ζητημάτων και ότι η απόφαση δεν βασίζεται αποκλειστικά και μόνον στην απόφαση Bayerischer Rundfunk. Κατά τα λοιπά, η Επιτροπή συντάσσεται με την ερμηνεία της απόφασης αυτής από το Γενικό Δικαστήριο (
65
).
2. Εκτίμηση
88.
Αφού παρατήρησε ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, οι εξαιρέσεις από το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης στον τομέα των δημόσιων συμβάσεων πρέπει να ερμηνεύονται στενά (
66
), το Γενικό Δικαστήριο, στηριζόμενο στην απόφαση Bayerischer Rundfunk, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι σκοπός της εξαίρεσης είναι να διασφαλίζεται η υλοποίηση της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας των δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών.
89.
Φρονώ ότι η εκτίμηση αυτή είναι κατ’ ουσίαν ορθή, έστω και αν (όπως επιμένει να υποστηρίζει η Τσεχική Δημοκρατία) στην αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2004/18 δεν μνημονεύονται ρητώς οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί. Εξάλλου, η απόφαση Bayerischer Rundfunk, καίτοι δεν είναι απολύτως καθοριστική για την επίλυση της διαφοράς στην υπό κρίση υπόθεση, δεδομένου ότι εκδόθηκε σε διαφορετικό πλαίσιο, παρέχει στοιχεία για την κατανόηση της εξαίρεσης, τα οποία θα εκθέσω εν συνεχεία (
67
).
90.
Στο μέτρο που οι εξαιρέσεις από το πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης πρέπει να ερμηνεύονται στενά, συνάγεται εύλογα το συμπέρασμα ότι οι «προβληματισμοί που έχουν πολιτιστική και κοινωνική σημασία» οι οποίοι, κατά την αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2004/18, δικαιολογούν την επιλογή «να προβλεφθεί εξαίρεση» για τις δημόσιες συμβάσεις που έχουν ως αντικείμενο συγκεκριμένη δραστηριότητα, έχουν σημασία μόνον σε σχέση με τα υποκείμενα που ασκούν την εν λόγω δραστηριότητα ως κύρια ή συνήθη δραστηριότητα.
91.
Είναι αληθές ότι, de lege ferenda, κανένα στοιχείο δεν θα εμπόδιζε την εφαρμογή της εξαίρεσης όχι μόνον στους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς, αλλά και σε άλλους δημόσιους φορείς (αναθέτουσες αρχές), οι οποίοι θα μπορούσαν να αναθέτουν περιστασιακά συμβάσεις παροχής υπηρεσιών αγοράς, ανάπτυξης, παραγωγής ή συμπαραγωγής προγραμμάτων που προορίζονται για μετάδοση. Αυτοί οι δημόσιοι φορείς ενδέχεται να ενδιαφέρονται, θεμιτώς, για τη μετάδοση ή τη δημοσιοποίηση ορισμένων προγραμμάτων τα οποία θεωρούν αναγκαία για πολιτιστικούς ή κοινωνικούς λόγους.
92.
Εντούτοις, η υποχρέωση στενής ερμηνείας των εξαιρέσεων από την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης επιβάλλει να θεωρηθεί ότι η εξαίρεση δεν προορίζεται για τις συμβάσεις που αφορούν οποιαδήποτε αποστολή δημόσιας υπηρεσίας, «αλλά, [για εκείνες που αφορούν] ειδικώς, την αποστολή δημόσιας υπηρεσίας των δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών» (
68
).
93.
Κατά την άποψή μου, κατά την επιλογή του σκοπού που επιδιώκεται με την εξαίρεση υπερίσχυσε το υποκειμενικό και όχι το αντικειμενικό στοιχείο. Η εφαρμογή των κοινών κανόνων της οδηγίας 2004/18 στις συμβάσεις που προσιδιάζουν περισσότερο σε αυτές τις αναθέτουσες αρχές οι οποίες δραστηριοποιούνται συνήθως στον τομέα της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης θεωρήθηκε «απρόσφορη» και, ως εκ τούτου, παρασχέθηκε σε αυτές μεγαλύτερη ευελιξία στον τομέα αυτό.
94.
Εκτιμώ ότι ο σκοπός αυτός δεν εκτείνεται στους λοιπούς δημόσιους φορείς, οι οποίοι χρειάζονται με πολύ μικρότερη συχνότητα να συνάψουν συμβάσεις παροχής υπηρεσιών για την απόκτηση (ή την ανάπτυξη, την παραγωγή και τη συμπαραγωγή) οπτικοακουστικών προγραμμάτων με σκοπό τη μετάδοσή τους. Σε σχέση με τους λοιπούς δημόσιους φορείς δεν συντρέχουν οι ίδιοι λόγοι απρόσφορου ώστε να εξαιρεθούν από το καθεστώς της οδηγίας 2004/18.
95.
Κατά τα λοιπά, όπως υποστηρίζει και η Επιτροπή (
69
), για τους συνήθεις δημόσιους φορείς υπάρχει πάντοτε η δυνατότητα που παρέχει το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18: μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη διαδικασία με διαπραγμάτευση, χωρίς προηγούμενη δημοσίευση σχετικής προκήρυξης, «εάν, για λόγους τεχνικούς, καλλιτεχνικούς ή σχετικούς με την προστασία αποκλειστικών δικαιωμάτων, η σύμβαση μπορεί να ανατεθεί μόνο σε συγκεκριμένο οικονομικό φορέα».
96.
Η Τσεχική Δημοκρατία υποστηρίζει, επίσης, ότι, έστω και αν γίνει δεκτή η ερμηνεία που προέκρινε το Γενικό Δικαστήριο, κανένα στοιχείο δεν δικαιολογεί το να μην καλύπτει η εξαίρεση και τις περιπτώσεις στις οποίες οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί δεν είναι αναθέτουσες αρχές, αλλά πάροχοι προγραμμάτων που προορίζονται για μετάδοση.
97.
Συναφώς, συντάσσομαι με την άποψη της Επιτροπής ότι το ενδεχόμενο να αναλάβουν οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί τον ρόλο παρόχων υπηρεσιών δεν αναιρεί το συμπέρασμα ότι, όσον αφορά τις αναθέτουσες αρχές, η εξαίρεση εφαρμόζεται μόνο στους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς και όχι σε οποιεσδήποτε άλλες αναθέτουσες αρχές (
70
), ζήτημα επί του οποίου ερίζουν οι διάδικοι στην υπό κρίση υπόθεση.
98.
Εκτιμώ, συνεπώς, ότι η τελολογική ερμηνεία της εξαίρεσης την οποία προέκρινε το Γενικό Δικαστήριο ουδεμία πλάνη περί το δίκαιο ενέχει. Επομένως, το τρίτο σκέλος του λόγου αναιρέσεως είναι απορριπτέο.
Ε.
Επί του τέταρτου σκέλους του μόνου λόγου αναιρέσεως: συστηματική ερμηνεία του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18
1. Θέσεις των διαδίκων
99.
Κατά την Τσεχική Δημοκρατία, η πλάνη στην ερμηνεία του Γενικού Δικαστηρίου καταδεικνύεται από το γεγονός ότι η διάταξη αυτή προβλέπει επίσης εξαίρεση για τις συμβάσεις που αφορούν τον χρόνο μετάδοσης: σε σχέση με τις συμβάσεις αυτές «δεν χωρεί αμφιβολία ότι ο ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός δεν χρειάζεται να έχει την ιδιότητα αναθέτουσας αρχής, αλλά αυτήν του παρόχου της συνήθους παροχής, ήτοι του δικού του χρόνου μετάδοσης» (
71
).
100.
Επομένως, ο σκοπός του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18, στο σύνολό του, δεν μπορεί να περιοριστεί στους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς που είναι αναθέτουσες αρχές, δεδομένου ότι ένα μέρος, τουλάχιστον, του κανόνα δεν επιτρέπει τον περιορισμό αυτόν. Κατά την ίδια, το γεγονός αυτό επιβεβαιώνει ότι «η δραστηριότητα των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών πρέπει επίσης να εμπίπτει στην εξαίρεση όταν ο ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός παρέχει ο ίδιος τη συνήθη παροχή και, στο πλαίσιο διαγωνισμού, δεν θα έχει την ιδιότητα της αναθέτουσας αρχής, αλλά του υποψηφίου» (
72
).
101.
Η Επιτροπή αντιτάσσει ότι τα επιχειρήματα της Τσεχικής Δημοκρατίας πρέπει να απορριφθούν για τους λόγους που εκτίθενται στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση. Παρατηρεί, επιπλέον, ότι στο δικόγραφο της αναιρέσεως η Τσεχική Δημοκρατία δεν εξετάζει την έννοια της υποσημείωσης 3 του παραρτήματος II B της οδηγίας 2004/18, η οποία επιβεβαιώνει τη θέση του Γενικού Δικαστηρίου (
73
).
102.
Κατά την Επιτροπή, το γενικό κανονιστικό πλαίσιο επιβεβαιώνει τη θέση αυτή. Συγκεκριμένα, η οδηγία 2004/17/ΕΚ (
74
) δεν προβλέπει την εξαίρεση, παρά το γεγονός ότι οι αναθέτουσες αρχές των τομέων τους οποίους αφορά η οδηγία αυτή θα μπορούσαν, επίσης, να ενδιαφέρονται να συνάψουν συμβάσεις για την παραγωγή προγραμμάτων: παραδείγματος χάριν, δεν είναι σπάνια τα διαφημιστικά μηνύματα δημόσιων ή ημικρατικών εταιριών που προωθούν προϊόντα και υπηρεσίες στον τομέα της ενέργειας (
75
).
2. Εκτίμηση
103.
Όπως και στην περίπτωση του πρώτου σκέλους του μοναδικού λόγου αναιρέσεως, ούτε στο παρόν σκέλος η Τσεχική Δημοκρατία προσδιορίζει τα σημεία της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως τα οποία θεωρεί ότι ενέχουν πλάνη περί το δίκαιο. Επιπλέον, μνημονεύει μόνον τη σκέψη 61 της εν λόγω αποφάσεως για να υποστηρίξει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν εξετάζει συγκεκριμένη εκτίμηση.
104.
Για την περίπτωση που το Δικαστήριο ήθελε εκτιμήσει ότι αυτή η πλημμέλεια δεν καθιστά απαράδεκτο το τελευταίο αυτό σκέλος του λόγου αναιρέσεως, θα εξετάσω το περιεχόμενό του από δύο απόψεις: α) ως προς την αιτίαση ότι η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση έκανε δεκτή ερμηνεία η οποία δεν συνάδει με το άρθρο 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 και β) ως προς την ερμηνεία της εξαίρεσης στο συνολικό πλαίσιο της οδηγίας 2004/18.
α) Η εξαίρεση στο πλαίσιο του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18
105.
Κατά το Γενικό Δικαστήριο (σκέψη 61 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως), κανένα στοιχείο δεν εμποδίζει να μπορούν να οριστούν οι διάφορες συμβάσεις που μνημονεύονται σε καθένα από τα επιμέρους στοιχεία του άρθρου 16 της οδηγίας 2004/18 σε σχέση με το αντικείμενο, την αναθέτουσα αρχή ή τον πάροχό τους.
106.
Στο ίδιο πνεύμα, το Γενικό Δικαστήριο εξηγεί (σκέψη 59 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως) ότι το αυτό ισχύει επίσης για το σύνολο των στοιχείων της διάταξης, δεδομένου ότι μερικές συμβάσεις ορίζονται αποκλειστικά και μόνον βάσει του αντικειμένου τους (
76
), άλλες βάσει του παρόχου τους (
77
) και, τέλος, άλλες τόσο βάσει του αντικειμένου τους όσο και διά παραπομπής στις ιδιαίτερες ιδιότητες της αναθέτουσας αρχής (
78
).
107.
Κατά την άποψή μου, η απάντηση του Γενικού Δικαστηρίου είναι ορθή και διασκεδάζει κάθε υπόνοια περί έλλειψης συνεκτικότητας στην κανονιστική διάρθρωση του άρθρου 16 της οδηγίας 2004/18 γενικώς και σε αυτήν του στοιχείου βʹ ειδικώς.
108.
Διαφορετικό είναι το ζήτημα ότι, βάσει του γενικού αυτού πλαισίου, η εξαίρεση δεν περιλαμβάνει τις περιπτώσεις στις οποίες οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί δεν είναι αναθέτουσες αρχές, αλλά «υποψήφιοι». Αυτή είναι, στην πραγματικότητα, η ουσία της αιτίασης της Τσεχικής Δημοκρατίας, όταν επικρίνει τη βλάβη που συνεπάγεται η λύση του Γενικού Δικαστηρίου από την άποψη της συστηματικής ερμηνείας (
79
).
109.
Εντούτοις, φρονώ ότι η αντίρρηση αυτή σχετίζεται κυρίως με την τελολογική συλλογιστική της ερμηνείας που εφάρμοσε το Γενικό Δικαστήριο, την οποία ανέλυσα ήδη.
110.
Εν προκειμένω, εκτιμώ ότι η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση δεν θίγει το εσωτερικό γενικό πλαίσιο του άρθρου 16 της οδηγίας 2004/18, ήτοι την εσωτερική συνεκτικότητά του. Θα εξετάσω, επομένως, εάν η λύση που έδωσε το Γενικό Δικαστήριο σέβεται την οδηγία στο σύνολό της.
β) Η εξαίρεση στο γενικό πλαίσιο της οδηγίας 2004/18
111.
Η ερμηνεία του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18 δεν πρέπει να διαχωριστεί από το υπόλοιπο κανονιστικό περιεχόμενό της. Συγκεκριμένα, πρέπει να ληφθούν υπόψη:
–
αφενός, η αιτιολογική σκέψη 25, την οποία έχω ήδη εξετάσει·
–
αφετέρου, η υποσημείωση 3 του παραρτήματος II B της οδηγίας 2004/18, κατά την οποία εξαιρούνται από την έννοια «δημόσια σύμβαση υπηρεσιών», κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της ίδιας οδηγίας, οι «συμβάσεις αγοράς, ανάπτυξης, παραγωγής ή συμπαραγωγής υλικού προγραμμάτων από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς και [οι] συμβάσεις χρόνου μετάδοσης».
112.
Η υποσημείωση αυτή δεν περιέχει τη φράση «που προορίζονται για μετάδοση» και, επομένως, η ερμηνεία της μπορεί να στηριχθεί σε εκείνη του άρθρου 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50. Ως εκ τούτου, η εμβέλεια της εξαίρεσης περιορίζεται στις συμβάσεις που αναθέτουν ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή και όπως έκανε δεκτό το Γενικό Δικαστήριο.
113.
Εάν, λόγω των ανυπέρβλητων διαφορών μεταξύ των διάφορων γλωσσικών αποδόσεων του άρθρου 16, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2004/18, η γραμματική ερμηνεία της διάταξης για τον καθορισμό της εμβέλειας της εξαίρεσης καθίσταται σχετική, θα πρέπει να ερμηνευθούν με συνεκτικό τρόπο η αιτιολογική σκέψη 25 και η υποσημείωση 3 του παραρτήματος II B.
114.
Κατά την άποψή μου, η υποσημείωση (η οποία έχει την ίδια κανονιστική ισχύ με εκείνη της υπόλοιπης οδηγίας 2004/18) δεν αφήνει περιθώριο για αμφιβολίες: εξαιρούνται μόνον οι συμβάσεις τις οποίες αναθέτουν ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί. Είναι η υποσημείωση αυτή ασυμβίβαστη με την αιτιολογική σκέψη 25 ή θα πρέπει να αναζητηθεί ένας αρμονικός συνδυασμός αυτών; Σε τέτοια περίπτωση, η συστηματική ερμηνεία της μίας και της άλλης θα οδηγήσει στην αποδοχή του κοινού περιεχομένου τους.
115.
Ορθώς η Τσεχική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι η αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2004/18 δίνει κατ’ ουσίαν έμφαση στο αντικείμενο και όχι στο υποκείμενο των εξαιρούμενων συμβάσεων. Όμως, όπως ήδη επισήμανα (
80
), το αντικείμενο αυτό αφορά δραστηριότητες οι οποίες είναι χαρακτηριστικές και ίδιες των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών. Επομένως, η αιτιολογική σκέψη 25 περιορίζει εμμέσως το πεδίο της εξαίρεσης ειδικότερα στους οργανισμούς αυτούς.
116.
Αυτό εκτίμησε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 39 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως, στηριζόμενο στην απόφαση Bayerischer Rundfunk.
117.
Παρότι δεν αφορούσε την ερμηνεία της επίμαχης στην υπό κρίση υπόθεση εξαίρεσης (
81
), η απόφαση εκείνη εξέτασε την εμβέλεια της εξαίρεσης που προβλέπεται στο άρθρο 1, στοιχείο αʹ, σημείο iv, της οδηγίας 92/50. Κατέληξε δε στο συμπέρασμα ότι η εν λόγω οδηγία δεν εφαρμόζεται «στις δημόσιες συμβάσεις που έχουν ως αντικείμενο τις υπηρεσίες που αφορούν την καθεαυτό λειτουργία των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών, δηλαδή τη δημιουργία και υλοποίηση προγραμμάτων, για λόγους πολιτιστικής και κοινωνικής φύσεως που μνημονεύονται στην ενδέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 92/50 και, εκτενέστερα, στην εικοστή πέμπτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2004/18, οι οποίοι καθιστούν ακατάλληλη μια τέτοια εφαρμογή» (
82
).
118.
Κατά το Δικαστήριο, η εξαίρεση αυτή σκοπεί στην «εγγύηση της εκπληρώσεως από τους δημόσιους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς της αποστολής της ραδιοτηλεοπτικής μεταδόσεως ως δημόσιας υπηρεσίας με κάθε ανεξαρτησία και αμεροληψία» (
83
). Επομένως, ο νομοθέτης έλαβε υπόψη τα ιδιαίτερα καθήκοντα των οργανισμών αυτών ως κριτήριο για την οριοθέτηση του πεδίου της εξαίρεσης.
119.
Αυτή η ερμηνεία της αιτιολογικής σκέψης 25 της οδηγίας 2004/18 καθιστά το περιεχόμενό της συνεπές προς εκείνο της υποσημείωσης 3 του παραρτήματος II B, καθώς και προς το περιεχόμενο των γλωσσικών αποδόσεων που περιορίζουν την εμβέλεια της εξαίρεσης ανάλογα με το υποκείμενο της δημόσιας σύμβασης και όχι ανάλογα με το αντικείμενό της.
120.
Είναι αληθές ότι, θεωρητικά και μεμονωμένα, θα μπορούσε, επίσης, να ισχύει η ερμηνεία της αιτιολογικής σκέψης 25 που προτείνει η Τσεχική Δημοκρατία. Εντούτοις, η θέση την οποία υποστηρίζει η Επιτροπή και προέκρινε το Γενικό Δικαστήριο είναι αυτή που αποφεύγει με τον καλύτερο τρόπο την αντίφαση μεταξύ της αιτιολογικής σκέψης 25 και της υποσημείωσης 3 του παραρτήματος II B. Επομένως, από την άποψη της συστηματικής ερμηνείας της οδηγίας 2004/18, το τέταρτο σκέλος του μοναδικού λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί και, μαζί με αυτό, πρέπει να απορριφθεί η αναίρεση στο σύνολό της.
VI. Δικαστικά έξοδα
121.
Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, που εφαρμόζεται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, του ίδιου Κανονισμού, προτείνω στο Δικαστήριο να καταδικάσει την Τσεχική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.
VII. Πρόταση
122.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο:
–
να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και
–
να καταδικάσει την Τσεχική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.
(
2
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών (ΕΕ 2014, L 134, σ. 114).
(
3
)	Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο.
(
4
)	Υπόθεση T‑629/17, Τσεχική Δημοκρατία κατά Επιτροπής (μη δημοσιευθείσα, EU:T:2019:596, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση).
(
5
)	Προς αποφυγήν επαναλήψεων, στο εξής θα τη μνημονεύω ως «εξαίρεση», χωρίς άλλον επιθετικό προσδιορισμό.
(
6
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις δημόσιες προμήθειες και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (ΕΕ 2014, L 94, σ. 65).
(
7
)	Βλ. σημεία 53 επ. των παρουσών προτάσεων.
(
8
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 18ης Ιουνίου 1992, για το συντονισμό των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων υπηρεσιών (ΕΕ 1992, L 209, σ. 1).
(
9
)	Κανονισμός του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2006, περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και το Ταμείο Συνοχής και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1260/1999 (ΕΕ 2006, L 210, σ. 25).
(
10
)	Σκέψεις 29 και 30 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
11
)	Απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2007 (C‑337/06, EU:C:2007:786, στο εξής: απόφαση Bayerischer Rundfunk).
(
12
)	Σκέψη 39 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
13
)	Σκέψεις 46 και 47 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
14
)	Σκέψη 48 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
15
)	Σκέψη 49 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
16
)	Κανονισμός της Επιτροπής, της 28ης Νοεμβρίου 2007, για τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2195/2002 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου περί του κοινού λεξιλογίου για τις δημόσιες συμβάσεις (CPV) και των οδηγιών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου 2004/17/ΕΚ και 2004/18/ΕΚ περί των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων, όσον αφορά την αναθεώρηση του CPV (ΕΕ 2008, L 74, σ. 1).
(
17
)	Σκέψη 50 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
18
)	Σκέψη 54 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
19
)	Σκέψη 56 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
20
)	Σκέψη 59 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
21
)	Σκέψη 61 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
22
)	Σκέψη 63 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
23
)	Σκέψη 66 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
24
)	Σκέψη 68 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
25
)	Σκέψη 70 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
26
)	Σκέψη 73 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
27
)	Οι διάδικοι δεν ερίζουν επί των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς. Εντούτοις, η Τσεχική Δημοκρατία επισημαίνει ότι «σε όλες τις δημόσιες συμβάσεις […] ήταν συμβαλλόμενος ένας ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός [Ceská televize] υπό την ιδιότητα του παρόχου προγραμμάτων. Το γεγονός αυτό δεν αμφισβητήθηκε ποτέ ούτε από την Τσεχική Δημοκρατία ούτε από την Επιτροπή» (σημείο 8 του δικογράφου της αναιρέσεως). Η Επιτροπή αρνείται ότι πρόκειται για αδιαμφισβήτητο γεγονός, υποστηρίζοντας ότι μνημονεύθηκε ρητώς για πρώτη φορά στο δικόγραφο της αναιρέσεως και, επομένως, δεν αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης κατά την πρωτοβάθμια δίκη, ούτε εξετάστηκε από το Γενικό Δικαστήριο (σημείο 6 του υπομνήματος αντικρούσεως) και, ως εκ τούτου, δεν θα πρέπει να αξιολογηθεί στο πλαίσιο της αναιρετικής δίκης. Εν πάση περιπτώσει, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, έστω και αν ήταν συμβαλλόμενος σε συγκεκριμένες συμβάσεις ένας ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός, μαζί με ιδιωτικές εταιρίες παραγωγής, κάθε σύμβαση για την παραγωγή των προγραμμάτων αποτέλεσε αντικείμενο άμεσης ανάθεσης σε εταιρία η οποία δεν ήταν ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός (σημείο 8 του υπομνήματος αντικρούσεως).
(
28
)	Σημεία 14 έως 16 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
29
)	Σημεία 17 έως 19 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
30
)	Σημεία 20 έως 22 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
31
)	Σημεία 16 έως 28 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
32
)	Εξαιρούνταν οι «[συμβάσεις] προμήθειας τηλεοπτικών προγραμμάτων από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς […], καθώς και [οι συμβάσεις] για τον χρόνο μετάδοσης εκπομπών που εξυπηρετούν το δημόσιο συμφέρον […]». COM(1990) 372 τελικό, άρθρο 1, στοιχείο αʹ, σημείο iii.
(
33
)	Στην αιτιολογική σκέψη 32 της αιτιολογικής έκθεσης της πρότασης της Επιτροπής επισημαινόταν ότι, «[κ]ατ’ αρχήν, οι συμβάσεις που δεν έχουν σχέση με την οπτικοακουστική παραγωγή, όπως είναι οι συμβάσεις για ενημέρωση, εκπαίδευση και διαφημιστικούς σκοπούς, θα πρέπει να καλύπτονται. Ωστόσο, οι δραστηριότητες των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών απαιτούν ειδική προσοχή. Οι δραστηριότητες αυτές θα πρέπει να καλύπτονται από την προτεινόμενη οδηγία μόνον ενόσω δεν εμπίπτουν στον τομέα της μετάδοσης εκπομπών. Και συγκεκριμένα, η ελευθερία τους να προμηθεύονται προγράμματα από οποιονδήποτε επιθυμούν και σύμφωνα με διαδικασίες που καθορίζουν αυτοί μόνοι τους είναι μεγάλης πολιτιστικής και κοινωνικής σημασίας. Επίσης, μόνον εκείνοι οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί που είναι αναθέτουσες αρχές κατά την έννοια της οδηγίας, ως νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, θα πρέπει να καλύπτονται. Για τους λόγους αυτούς, η απόκτηση προγραμμάτων από ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς θα πρέπει να εξαιρεθεί από την παρούσα οδηγία […]. Η παραχώρηση δικαιωμάτων για δραστηριότητες μετάδοσης εκπομπών εξαιρείται ρητά από τον ορισμό των δημοσίων συμβάσεων παραχώρησης υπηρεσιών για τους ίδιους λόγους». Η υπογράμμιση δική μου.
(
34
)	COM(2000) 275 τελικό, άρθρο 18, στοιχείο βʹ.
(
35
)	Βλ. σημεία 70 έως 77 των παρουσών προτάσεων.
(
36
)	Κατά τη σκέψη 49 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως, η φράση αυτή ανταποκρίνεται στη βούληση του νομοθέτη να παραπέμψει στα προγράμματα που προορίζονται να μεταδοθούν από όλα τα μέσα ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, περιλαμβανομένου του διαδικτύου.
(
37
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
38
)	COM(2011) 896 τελικό, άρθρο 10, στοιχείο βʹ.
(
39
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
40
)	Αμφιβολία δεν δημιουργείται ούτε στην απόδοση στη γερμανική γλώσσα, η οποία εξαιρεί τις «von Anbietern von audiovisuellen oder Hörfunkmediendiensten vergebene Aufträge über den Erwerb, die Entwicklung, Produktion oder Koproduktion von Sendematerial, das für audiovisuelle Mediendienste oder Hörfunkmediendienste bestimmt ist […]». Η υπογράμμιση δική μου.
(
41
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
42
)	Σημείο 22 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
43
)	Σημεία 24 έως 27 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
44
)	Σημεία 28 έως 30 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
45
)	Σημεία 31 και 32 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
46
)	Σημεία 30 έως 38 του υπομνήματος αντικρούσεως της Επιτροπής.
(
47
)	Σημείο 39 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
48
)	Σημεία 43 και 44 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
49
)	Κατά τη γλωσσική αυτή απόδοση, η εξαίρεση εφαρμόζεται στις δημόσιες συμβάσεις παροχής υπηρεσιών οι οποίες έχουν ως αντικείμενο «Kauf, Entwicklung, Produktion oder Koproduktion von Programmen, die zur Ausstrahlung durch Rundfunk- oder Fernsehanstalten bestimmt sind, sowie die Ausstrahlung von Sendungen».
(
50
)	«[C]oncernant l’achat, le développement, la production ou la coproduction des programmes destinés à la diffusion par des organismes de radiodiffusion et concernant les temps de diffusion».
(
51
)	«[T]he acquisition, development, production or co-production of programme material intended for broadcasting by broadcasters and contracts for broadcasting time».
(
52
)	«[A]venti per oggetto l’acquisto, lo sviluppo, la produzione o coproduzione di programmi destinati alla trasmissione da parte di emittenti radiotelevisive e appalti concernenti il tempo di trasmissione».
(
53
)
(
54
)	Σκέψη 41 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως, στην οποία επισημαίνεται ότι η αμφισημία αυτή χαρακτηρίζει, επίσης, τις αποδόσεις στην τσεχική, τη σλοβακική, την ελληνική, την ουγγρική, τη λιθουανική, την πολωνική και τη ρουμανική γλώσσα. Εντούτοις, η Τσεχική Δημοκρατία διατείνεται, στο σημείο 25 του δικογράφου της αναιρέσεως, ότι μερικές από τις αποδόσεις αυτές (στη σλοβακική, στη γαλλική, στην ελληνική, στην ουγγρική, στην αγγλική, στη λιθουανική, στην πολωνική και στη ρουμανική γλώσσα) επιδέχονται μόνον την ερμηνεία που υποστηρίζει η ίδια, προσθέτει δε στον κατάλογο τις αποδόσεις στην τσεχική, στην κροατική και στην ολλανδική γλώσσα.
(
55
)	Σκέψη 41 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
56
)	Στο σημείο 27 του δικογράφου αναιρέσεως, η Τσεχική Δημοκρατία επικρίνει το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο επικαλέστηκε το στοιχείο αυτό για να δικαιολογήσει την απόρριψη της ερμηνείας της. Στην πραγματικότητα, στη σκέψη 41 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο αναγνωρίζει ότι πρόκειται για «ατυχή» παράλειψη, όπως είχε ήδη επισημάνει η ίδια η Τσεχική Δημοκρατία κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Εντούτοις, δεν είναι αληθές ότι το Γενικό Δικαστήριο στήριξε την απόρριψη της γραμματικής ερμηνείας που υποστήριξε η Τσεχική Δημοκρατία σε στοιχείο το οποίο η Τσεχική Δημοκρατία χαρακτηρίζει «πρόδηλη πλάνη». Το Γενικό Δικαστήριο δέχεται ότι πρόκειται περί σφάλματος, πλην όμως η απόρριψή του βασίζεται στο γεγονός ότι, κατά τα φαινόμενα, οι περισσότερες γλωσσικές αποδόσεις επιδέχονται αμφίσημη ερμηνεία και, επομένως, το κριτήριο της γραμματικής ερμηνείας δεν μπορεί να είναι καθοριστικό. Τα «σφάλματα» στις αποδόσεις στη βουλγαρική και στη σλοβενική γλώσσα επιβεβαιώνουν απλώς την περιορισμένη χρησιμότητα της γραμματικής ερμηνείας.
(
57
)	Επιπροσθέτως, η Επιτροπή επέστησε την προσοχή στο γράμμα της τσεχικής νομοθεσίας περί μεταφοράς της εξαίρεσης στο εθνικό δίκαιο. Όπως εκθέτει η Επιτροπή στο σημείο 83 του υπομνήματος αντικρούσεως, το άρθρο 18, παράγραφος 2, στοιχείο d, του τσεχικού νόμου 137/2006, περί δημόσιων συμβάσεων, προβλέπει ότι «[ε]ξαιρουμένων των δημόσιων συμβάσεων στους τομείς της άμυνας ή της ασφάλειας, η αναθέτουσα αρχή δεν μπορεί, επίσης, να συνάψει δημόσιες συμβάσεις βάσει του παρόντος νόμου όταν […] οι δημόσιες συμβάσεις που συνάπτει η αναθέτουσα αρχή συνίστανται στην αγορά, στην προετοιμασία, στην παραγωγή ή στη συμπαραγωγή προγραμμάτων που προορίζονται για μετάδοση ή για διανομή, ή οι δημόσιες συμβάσεις αφορούν τους χρόνους μετάδοσης» (η υπογράμμιση της Επιτροπής). Κατά την Επιτροπή, η παράλειψη της μνείας στους «ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς» και η εισαγωγή, αντ’ αυτής, της φράσης «δημόσιες συμβάσεις που συνάπτει η αναθέτουσα αρχή» μπορεί να οδηγήσει σε ερμηνεία ευρύτερη από την επιτρεπόμενη από την εξαίρεση. Εντούτοις, η ερμηνεία αυτή δεν θα είναι δυνατή στο πλαίσιο των κανόνων περί μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο που θέσπισαν κράτη μέλη τα οποία, όπως η Σλοβακική Δημοκρατία, στηρίχθηκαν σε γλωσσική απόδοση της οδηγίας 2004/18 η οποία, κατά την Τσεχική Δημοκρατία, επιδέχεται μόνον την ερμηνεία που αυτή προτείνει (σημεία 85 και 86 του υπομνήματος αντικρούσεως της Επιτροπής).
(
58
)	Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η αμιγώς γραμματική ερμηνεία μίας ή περισσότερων γλωσσικών αποδόσεων νομοθετήματος της Ένωσης εκδοθέντος σε πολλές γλώσσες δεν μπορεί να υπερισχύσει των άλλων γλωσσικών αποδόσεων άνευ ετέρου, καθώς η ομοιόμορφη εφαρμογή των κανόνων της Ένωσης απαιτεί την ερμηνεία τους υπό το πρίσμα της απόδοσής τους σε όλες τις γλώσσες. Βλ., μεταξύ πολλών, απόφαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2013, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑189/11, EU:C:2013:587, σκέψη 56).
(
59
)	Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, σε περίπτωση διάστασης μεταξύ των αποδόσεων διάταξης του δικαίου της Ένωσης στις διάφορες γλώσσες, αυτή πρέπει να ερμηνεύεται βάσει της όλης οικονομίας της και του σκοπού που επιδιώκεται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί στοιχείο. Βλ., αντί άλλων, απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 2013, Drozdovs (C‑277/12, EU:C:2013:685, σκέψη 39).
(
60
)	Σημείο 35 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
61
)	Σημεία 38 και 39 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
62
)	Σημεία 40 έως 53 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
63
)	Σημεία 46 έως 54 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
64
)	Σημεία 57 έως 59 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
65
)	Σημεία 60 έως 66 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
66
)	Σκέψη 29 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως, στην οποία μνημονεύεται η απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2017, Compania Naţională de Administrare a Infrastructurii Rutiere (C‑408/16, EU:C:2017:940, σκέψη 45).
(
67
)	Βλ. σημεία 117 και 118 των παρουσών προτάσεων.
(
68
)	Σκέψη 66 της αναιρεσιβαλλόμενης αποφάσεως.
(
69
)	Σημείο 72 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
70
)	Σημείο 68 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
71
)	Σημείο 54 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
72
)	Σημείο 55 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
73
)	Σημεία 78 και 79 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
74
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών (ΕΕ 2004, L 134, σ. 1).
(
75
)	Σημεία 80 και 81 του υπομνήματος αντικρούσεως.
(
76
)	Στοιχείο γʹ: συμβάσεις οι οποίες «αφορούν τις υπηρεσίες διαιτησίας και συμβιβασμού».
(
77
)	Στοιχείο δʹ: συμβάσεις οι οποίες «αφορούν χρηματοοικονομικές υπηρεσίες σχετικές με την έκδοση, την αγορά, την πώληση και τη μεταβίβαση τίτλων ή άλλων χρηματοπιστωτικών μέσων, ιδίως με διαδικασίες προμήθειας χρημάτων ή κεφαλαίων στις αναθέτουσες αρχές, και υπηρεσίες που παρέχονται από κεντρικές τράπεζες».
(
78
)	Στοιχείο στʹ: συμβάσεις οι οποίες «αφορούν υπηρεσίες έρευνας και ανάπτυξης, πλην εκείνων τα προϊόντα των οποίων ανήκουν αποκλειστικά στην αναθέτουσα αρχή για ιδία χρήση κατά την άσκηση της δραστηριότητάς της, εφόσον η αμοιβή για την παροχή της υπηρεσίας καταβάλλεται εξ ολοκλήρου από την αναθέτουσα αρχή».
(
79
)	Σημεία 54 και 55 του δικογράφου της αναιρέσεως.
(
80
)	Σημεία 90 επ. των παρουσών προτάσεων.
(
81
)	Συγκεκριμένα, το ερώτημα αφορούσε το «αν οι γερμανικοί δημόσιοι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί […] αποτελούν αναθέτουσες αρχές για τους σκοπούς της εφαρμογής των κοινοτικών κανόνων περί συνάψεως δημοσίων συμβάσεων». Απόφαση Bayerischer Rundfunk (σκέψη 2).
(
82
)	Όπ.π. (σκέψη 62). Η υπογράμμιση δική μου.
(
83
)	Όπ.π. (σκέψη 63).