62020CC0617
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 20 stycznia 2022 r. (
1
)
Sprawa C‑617/20
T.N.,
N.N.
przeciwko
E.G.
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hanseatisches Oberlandesgericht in Bremen (wyższy sąd okręgowy w Bremie, Niemcy)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Rozporządzenie (UE) nr 650/2012 – Przyjęcie lub odrzucenie spadku, zapisu lub udziału obowiązkowego – Oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone przed sądem państwa członkowskiego miejsca zwykłego pobytu osoby składającej oświadczenie – Ważność
I. Wprowadzenie
1.
Przyjmując rozporządzenie nr 650/2012 (
2
), ustawodawca unijny postawił sobie za cel usunięcie przeszkód w swobodnym przepływie osób napotykających trudności w wykonywaniu przysługujących im praw w zakresie spraw spadkowych mających skutki transgraniczne. Aby zrealizować ten cel, postanowił on między innymi, że spadkobiercy i zapisobiercy będą mogli, co do zasady, składać oświadczenia dotyczące przyjęcia lub odrzucenia spadku, zapisu lub udziału obowiązkowego lub dotyczące ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe (
3
) w formie przewidzianej prawem państwa członkowskiego ich miejsca zwykłego pobytu. Nie wprowadził on jednak żadnych rozwiązań odnośnie do przekazywania takich oświadczeń do sądów mających jurysdykcję ogólną do orzekania w danej sprawie spadkowej znajdujących się w innym państwie członkowskim. Co więcej, w jednym z motywów tego rozporządzenia wskazał, że zawiadomienie tych sądów o złożeniu takich oświadczeń obciąża osoby, które je złożyły.
2.
Na tym tle rodzą się wątpliwości co do ważności oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożonych przed sądami państwa miejsca zwykłego pobytu osoby składającej oświadczenie, które nie zostały przekazane do sądów mających jurysdykcję ogólną do orzekania w danej sprawie spadkowej w zakreślonym terminie, w odpowiedniej formie czy w konkretnym języku. Wyrok Trybunału w niniejszej sprawie powinien przyczynić się do ich rozwiania.
3.
W moim przekonaniu zasadniczą kwestią, której rozstrzygnięcie pozwoli na rozwianie powyższych wątpliwości, jest ustalenie zakresu elementów składających się na formę oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Innymi słowy chodzi o rozgraniczenie – na tle rozporządzenia nr 650/2012 – zakresu zastosowania prawa właściwego dla dziedziczenia oraz zakresu prawa właściwego dla formy. Jak wykażę w mojej opinii, rozstrzygnięcie tej kwestii pozwala na rozwiązanie problemów interpretacyjnych napotkanych przez sąd odsyłający.
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
4.
Motywy 7, 32 i 33 rozporządzenia nr 650/2012 wyjaśniają:
„(7)
Należy ułatwić prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego poprzez usuwanie przeszkód w swobodnym przepływie osób, które napotykają obecnie trudności w wykonywaniu przysługujących im praw w zakresie spraw spadkowych mających skutki transgraniczne. W europejskiej przestrzeni sprawiedliwości obywatele muszą być w stanie uregulować zawczasu swoje sprawy spadkowe. Prawa spadkobierców i zapisobierców, innych osób bliskich zmarłemu oraz wierzycieli spadkowych muszą zostać zagwarantowane w sposób skuteczny.
[…]
(32)
Aby ułatwić życie spadkobiercom i zapisobiercom mającym miejsce zwykłego pobytu w państwie członkowskim innym niż to, w którym dana sprawa spadkowa jest lub będzie rozpatrywana, niniejsze rozporządzenie powinno umożliwić każdej osobie uprawnionej na mocy prawa właściwego dla dziedziczenia do złożenia oświadczeń dotyczących przyjęcia lub odrzucenia spadku, zapisu lub udziału obowiązkowego lub dotyczących ograniczenia odpowiedzialności tej osoby za długi spadkowe złożenie takich oświadczeń w formie przewidzianej prawem państwa członkowskiego zwykłego pobytu tej osoby przed sądami tego państwa członkowskiego. Nie powinno to uniemożliwiać składania takich oświadczeń w tym państwie członkowskim przed innymi organami, które są właściwe do przyjmowania oświadczeń na mocy prawa krajowego. Osoby, które decydują się skorzystać z możliwości złożenia oświadczenia w państwie członkowskim ich zwykłego pobytu, powinny same poinformować sąd lub organ rozpatrujący lub mający rozpatrywać daną sprawę spadkową o istnieniu takich oświadczeń w terminie określonym przez prawo właściwe dla dziedziczenia.
(33)
Osoba, która chce ograniczyć swoją odpowiedzialność za długi spadkowe, nie powinna mieć możliwości uczynienia tego w formie zwykłego oświadczenia składanego w tym celu przed sądami lub innymi właściwymi organami państwa członkowskiego jej zwykłego pobytu, jeżeli prawo właściwe dla dziedziczenia nakłada na tę osobę wymóg wszczęcia przed właściwym sądem szczególnego postępowania sądowego, na przykład postępowania w sprawie spisu inwentarza. Oświadczenie złożone w takich okolicznościach przez daną osobę w państwie członkowskim jej zwykłego pobytu w formie przewidzianej prawem tego państwa członkowskiego nie powinno być zatem ważne formalnie do celów niniejszego rozporządzenia. Dokumentów wszczynających postępowanie sądowe nie należy uznawać za oświadczenia do celów niniejszego rozporządzenia”.
5.
Stosownie do art. 13 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowanego „Przyjęcie lub odrzucenie spadku, zapisu lub udziału obowiązkowego”:
„Oprócz sądu mającego jurysdykcję do orzekania w danej sprawie spadkowej zgodnie z niniejszym rozporządzeniem sądy w państwie członkowskim zwykłego pobytu każdej osoby, która na mocy prawa właściwego dla dziedziczenia może złożyć przed sądem oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zapisu lub udziału obowiązkowego lub oświadczenie mające na celu ograniczenie odpowiedzialności danej osoby za długi spadkowe, mają jurysdykcję do przyjęcia takich oświadczeń, w przypadkach gdy na mocy prawa tego państwa członkowskiego takie oświadczenia mogą być złożone przed sądem”.
6.
Artykuł 23 rozporządzenia nr 650/2012, noszący tytuł „Zakres stosowania prawa właściwego” stanowi między innymi:
„1.   Prawu ustalonemu zgodnie z art. 21 lub 22 podlega ogół spraw dotyczących spadku.
2.   Prawu temu podlegają w szczególności:
[…]
e)
przejście składników majątku, praw i obowiązków wchodzących w skład spadku na spadkobierców oraz, w stosownych przypadkach, na zapisobierców, w tym warunki i skutki przyjęcia lub odrzucenia spadku lub zapisu […]”.
7.
Wedle art. 28 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowanego „Ważność pod względem formy oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku”:
„Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zapisu lub udziału obowiązkowego lub oświadczenie zmierzające do ograniczenia odpowiedzialności osoby składającej to oświadczenie jest ważne pod względem formy, w przypadku gdy odpowiada ono wymogom:
a)
prawa właściwego dla dziedziczenia zgodnie z art. 21 lub 22; lub
b)
prawa państwa, w którym osoba składająca oświadczenie ma miejsce zwykłego pobytu”.
B.
Prawo niemieckie
8.
Zgodnie z przepisami Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego, BGB):
„§ 1942. Przejście i odrzucenie spadku.
(1) Spadek przechodzi na powołanego spadkobiercę, z zastrzeżeniem prawa do jego odrzucenia (przejście spadku) […].
§ 1943. Przyjęcie i odrzucenie spadku.
Spadkobierca nie może odrzucić spadku, jeśli go przyjął albo jeśli upłynął termin na jego odrzucenie; z upływem terminu spadek uważa się za przyjęty.
§ 1944. Termin na odrzucenie spadku.
(1) Odrzucenie spadku może nastąpić jedynie w ciągu sześciu tygodni.
(2) Termin zaczyna biec w momencie, w którym spadkobierca dowiedział się o swoim prawie i tytule powołania do spadku.
(3) Termin wynosi sześć miesięcy, jeśli spadkodawca miał swoje ostatnie miejsce zamieszkania wyłącznie za granicą lub jeśli spadkobierca w chwili rozpoczęcia biegu terminu przebywał za granicą.
§ 1945. Forma odrzucenia spadku.
(1) Odrzucenia spadku dokonuje się poprzez złożenie oświadczenia wobec sądu spadku; oświadczenie składa się do protokołu albo w formie publicznie uwierzytelnionej”.
9.
§ 184 Gerichtsverfassungsgesetz (ustawy o ustroju sądów) w wersji z dnia 9 maja 1975 r. (
4
). stanowi:
„Językiem urzędowym w sądzie jest język niemiecki […]”.
III. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
10.
W dniu 21 maja 2018 r. w Bremie (Niemcy) zmarł spadkodawca W.N. Wnioskodawczyni w sprawie głównej, E.G. (zwana dalej „wnioskodawczynią E.G.”), jest wdową po spadkodawcy, a uczestnicy w sprawie głównej T.N. i N.N. (zwani dalej „uczestnikami T.N. i N.N.” lub „uczestnikami”) są zstępnymi zmarłego wcześniej brata spadkodawcy.
11.
W dniu 21 stycznia 2019 r. wnioskodawczyni E.G. wystąpiła ze sporządzonym w formie aktu notarialnego wnioskiem o wydanie poświadczenia spadkowego (Erbschein) stwierdzającego nabycie spadku przez nią samą w 3/4 części spadku oraz przez uczestników T.N. i N.N. w 1/8 części spadku każdy.
12.
Pismem z dnia 19 czerwca 2019 r. Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie, Niemcy), będący sądem spadku w sprawie, poinformował uczestników T.N. i N.N. o wniosku o wydanie poświadczenia spadkowego i zażądał przedstawienia pewnych dokumentów.
13.
W dniu 13 września 2019 r. uczestnicy T.N. i N.N. złożyli przed rechtbank Den Haag (sądem rejonowym w Hadze, Niderlandy) oświadczenie o odrzuceniu spadku po spadkodawcy, które zostało wpisane do tamtejszego rejestru spadkowego w dniu 30 września 2019 r.
14.
Po uzupełnieniu dokumentów przez wnioskodawczynię E.G. Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie) pismem z dnia 22 listopada 2019 r. doręczył uczestnikom T.N. i N.N. wniosek i wezwał ich do zajęcia stanowiska w sprawie.
15.
Pismem z dnia 13 grudnia 2019 r. – sporządzonym w języku niderlandzkim – uczestnicy T.N. i N.N. przedłożyli Amtsgericht Bremen (sądowi rejonowemu w Bremie) kopie dokumentów sporządzonych przez rechtbank Den Haag (sąd rejonowy w Hadze) w związku ze złożeniem przez nich oświadczeń o odrzuceniu spadku.
16.
Pismem z dnia 3 stycznia 2020 r. Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie) poinformował uczestników T.N. i N.N., że ich pisma i dokumenty nie mogą zostać uwzględnione z uwagi na brak tłumaczenia na język niemiecki.
17.
W odpowiedzi, pismem z dnia 15 stycznia 2020 r. sporządzonym w języku niemieckim, uczestnik N.N. poinformował Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie), że spadek został odrzucony, a oświadczenie o odrzuceniu spadku zostało zarejestrowane przez sąd zgodnie z prawem europejskim w języku niderlandzkim, a zatem nie wymaga tłumaczenia. W odpowiedzi Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie) wskazał na brak tłumaczeń dokumentów i na terminy do odrzucenia spadku.
18.
Postanowieniem z dnia 27 lutego 2020 r. Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie) dokonał ustalenia stanu faktycznego niezbędnego do wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku zgodnie z § 352e ust. 1 Gesetz über das Verfahren in Familiensachen und in den Angelegenheiten der freiwilligen Gerichtsbarkeit (ustawy o postępowaniu w sprawach rodzinnych i niespornych) z dnia 17 grudnia 2008 r. (
5
). Orzekł on, że również uczestnicy T.N. i N.N. nabyli spadek po spadkodawcy.
19.
Na to postanowienie uczestnicy wnieśli zażalenie pismem z dnia 19 marca 2020 r. Zwrócili się w nim o przedłużenie terminu na przedstawienie dalszych dowodów. W dniu 30 lipca 2020 r. przedłożyli kolorowe kopie dokumentów sporządzonych przez rechtbank Den Haag (sąd rejonowy w Hadze) oraz ich tłumaczenia na język niemiecki. Następnie w dniu 17 sierpnia 2020 r. przedłożyli oryginały dokumentów.
20.
Postanowieniem z dnia 2 września 2020 r. Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie) przekazał sprawę do rozstrzygnięcia do Hanseatisches Oberlandesgericht in Bremen (wyższego sądu okręgowego w Bremie, Niemcy) – sądu odsyłającego. W uzasadnieniu Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie) wskazał, że uczestnicy T.N. i N.N. stali się (współ)spadkobiercami spadkodawcy, ponieważ nie dochowali terminu na odrzucenie spadku. Dla ważnego odrzucenia spadku nie wystarczy ani zwykłe powołanie się na odrzucenie spadku przed sądem niderlandzkim, ani przesłanie kopii dokumentów. Oświadczenie to staje się ważne dopiero z chwilą otrzymania oryginałów dokumentów przez sąd spadku. Zostały mu one przedłożone już po upływie sześciomiesięcznego terminu na odrzucenie spadku.
21.
Sąd odsyłający zauważa, że istnieje spór co do ważności oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego przed sądem państwa członkowskiego innego niż państwo członkowskie, w którym znajduje się sąd spadku. Zgodnie z jednym poglądem samo złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w sądzie miejsca zwykłego pobytu osoby składającej oświadczenie oznacza, że oświadczenie o odrzuceniu spadku jest ważne wobec sądu spadku, czyli że ma miejsce tzw. substytucja. Zgodnie z poglądem przeciwnym dla ważności oświadczenia wymagane jest przekazanie go w należytej formie do sądu spadku albo w każdym razie zawiadomienie tego sądu. Ten drugi pogląd można oprzeć na motywie 32 rozporządzenia nr 650/2012, z którego można wywnioskować, że ustawodawca założył, iż oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone przed sądem miejsca zwykłego pobytu składającego oświadczenie powinno dopiero wtedy wywołać skutki prawne, gdy sąd spadku zostanie o nim zawiadomiony. Przemawia za tym w szczególności fakt, że art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 – w przeciwieństwie do przepisu prawa niemieckiego – nie przewiduje obowiązku sądu w miejscu pobytu składającego oświadczenie do poinformowania sądu spadku o odebraniu oświadczenia o odrzuceniu spadku.
22.
Sąd odsyłający wskazuje, że jeśli zgodzić się z przeważającą opinią doktryny, która zakłada substytucję oświadczenia o odrzuceniu spadku, to oświadczenie o odrzuceniu spadku stałoby się ważne już z chwilą jego złożenia w rechtbank Den Haag (sądzie rejonowym w Hadze) w dniu 13 września 2019 r. Ustawowy termin z § 1944 ust. 3 BGB byłby dochowany, a uczestnicy nie zostaliby spadkobiercami. Jeżeli natomiast w oparciu o motyw 32 rozporządzenia nr 650/2012 przyjmie się, że nie nastąpiła całkowita substytucja, ważność odrzucenia spadku może dodatkowo zależeć od uzyskania wiedzy o złożonym oświadczeniu przez sąd spadku. W tym wypadku pojawia się jednak pytanie, jakie wymogi formalne muszą być spełnione, aby uznać odrzucenie spadku za ważne, w tym: czy wystarczy zwykłe zawiadomienie sądu spadku, ewentualnie przedłożenie mu zwykłych kopii dokumentów, ewentualnie również przedłożenie informacji w języku sądu spadku, czy też konieczne jest przedłożenie oryginałów dokumentów wraz z ich tłumaczeniem przysięgłym na język sądu spadku.
23.
W tych okolicznościach Hanseatisches Oberlandesgericht in Bremen (wyższy sąd okręgowy w Bremie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału o wykładnię art. 13 i 28 rozporządzenia nr 650/2012, przedstawiając następujące pytania prejudycjalne:
„1.
Czy oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone przez spadkobiercę w sądzie państwa członkowskiego właściwym dla jego miejsca zwykłego pobytu, zgodnie z mającymi tam zastosowanie wymogami formalnymi, zastępuje oświadczenie o odrzuceniu spadku, które należy złożyć w sądzie państwa członkowskiego mającym jurysdykcję do orzekania w danej sprawie spadkowej, w taki sposób, że uznaje się je za ważnie złożone w chwili złożenia tego [pierwszego] oświadczenia (substytucja)?
2.
Na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze:
Czy poza złożeniem oświadczenia w przepisanej prawem formie wobec sądu właściwego dla miejsca zwykłego pobytu osoby składającej oświadczenie o odrzuceniu spadku dla ważności tego oświadczenia jest konieczne, by składająca je osoba zawiadomiła o złożeniu oświadczenia sąd mający jurysdykcję do orzekania w danej sprawie spadkowej?
3.
W razie udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze i odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie:
a.
Czy dla ważności oświadczenia o odrzuceniu spadku, w szczególności dla dochowania terminów na złożenie tego oświadczenia, konieczne jest, aby pisma skierowane do sądu mającego jurysdykcję do orzekania w danej sprawie spadkowej były sporządzone w języku obowiązującym w miejscu, gdzie ten sąd się znajduje?
b.
Czy dla ważności oświadczenia o odrzuceniu spadku, w szczególności dla dochowania terminów przewidzianych na złożenie tego oświadczenia, konieczne jest przekazanie sądowi mającemu jurysdykcję do orzekania w danej sprawie spadkowej przez sąd właściwy ze względu na miejsce zwykłego pobytu składającego oświadczenie oryginału dokumentów wystawionych w związku z odrzuceniem spadku wraz z tłumaczeniem?”.
24.
W postępowaniu przed Trybunałem uwagi na piśmie zostały przedstawione przez rządy hiszpański i włoski oraz przez Komisję Europejską. Nie przeprowadzono rozprawy.
IV. Analiza
A.
Pytania prejudycjalne
25.
Jak wynika z uwag na piśmie przedstawionych przez rządy hiszpański i włoski oraz Komisję Europejską, pytania prejudycjalne sądu odsyłającego mogą zostać różnie odczytane.
26.
Rząd hiszpański zdaje się postrzegać je jako dotyczące nie tyle ważności samego oświadczenia o odrzuceniu spadku, co wywołania przez nie określonych skutków w postępowaniu przed sądem orzekającym w sprawie spadkowej; takie oświadczenie, nawet ważne, nie wywoła bowiem skutków, jeśli sąd orzekający w sprawie spadkowej nie zostanie o nim poinformowany w odpowiednim terminie i w odpowiedniej formie.
27.
Zdaniem rządu włoskiego pytania sądu odsyłającego dotyczą ważności formalnej oświadczenia o odrzuceniu spadku, a dokładnie tego, czy jest ono ważne, jeśli nie zostało zredagowane w języku urzędowym miejsca, w którym spadek został otwarty.
28.
Natomiast Komisja, mając na uwadze okoliczności faktyczne sprawy głównej, odczytuje pierwsze i drugie pytanie sądu odsyłającego jako dotyczące tego, czy w sytuacji, w której prawo właściwe dla dziedziczenia zakreśla termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, termin ten należy uznać za dochowany w dniu złożenia oświadczenia przed sądem mającym jurysdykcję na mocy art. 13 rozporządzenia nr 650/2012, czy też w dniu zawiadomienia sądu mającego jurysdykcję ogólną do orzekania w danej sprawie spadkowej o złożeniu takiego oświadczenia.
29.
W postępowaniu, o którym mowa w art. 267 akapit trzeci TFUE, zadaniem Trybunału jest udzielenie takiej odpowiedzi odnośnie do wykładni przepisów prawa Unii, która będzie użyteczna dla sądu odsyłającego w sprawie, w której sąd ten wystąpił z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
30.
Z uzasadnienia pytania prejudycjalnego wynika, że wynik postępowania przed sądem odsyłającym zależy od ustalenia, czy uczestnicy dochowali przewidzianego w prawie właściwym dla dziedziczenia terminu do odrzucenia spadku: a) już w momencie złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przed rechtbank Den Haag (sądem rejonowym w Hadze); b) dopiero w momencie zawiadomienia o złożonych oświadczeniach sądu spadku w Bremie; c) dopiero w momencie złożenia w tym ostatnim sądzie potwierdzających złożenie oświadczeń kopii dokumentów; czy też d) dopiero w momencie złożenia w tym ostatnim sądzie oryginałów tych ostatnich dokumentów wraz z ich tłumaczeniem na język niemiecki. Sąd odsyłający kwalifikuje zagadnienie prawne będące przedmiotem pytania prejudycjalnego jako problem ważności oświadczenia o odrzuceniu spadku i wychodzi z założenia, że kluczem do rozstrzygnięcia tego zagadnienia jest wykładnia przepisów art. 13 i art. 28 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012 oraz przesądzenie, czy w przypadku, o którym mowa w art. 13 tego rozporządzenia, dochodzi do substytucji.
31.
Dodatkowo należy w ślad za Komisją wskazać, że zgodnie z prawem niemieckim oświadczenie o odrzuceniu spadku jest oświadczeniem woli wymagającym przyjęcia przez adresata (jest ono „empfangsbedürftig” lub też „amtsempfangsbedürftig”). Stąd doktryna niemiecka zdaje się przyjmować, że dla swojej ważności oświadczenie to musi zostać w ustawowym terminie złożone wobec sądu spadku (
6
), czyli sądu miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci, a wymóg złożenia go wobec sądu spadku kwalifikowany jest jako warunek ważności materialnej a nie formalnej tej czynności prawnej (
7
).
32.
Pytania prejudycjalne odczytuję w powyższym kontekście. Przyjmuję zatem, że nie dotyczą one sposobu wykazania faktu złożenia ważnego oświadczenia o odrzuceniu spadku w jakimkolwiek postępowaniu sądowym (
8
). Rozumiem je jako odnoszące się do ważności oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego przed sądem państwa miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy, w sytuacji gdy prawo właściwe dla dziedziczenia przewiduje, że warunkiem ważności materialnej takiego oświadczenia jest jego złożenie w odpowiednim terminie wobec sądu spadku, czyli sądu miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci (
9
).
33.
Z uczynienia przez sąd odsyłający centralnym punktem pierwszego pytania kwestii substytucji wnoszę, że sąd ten wychodzi z założenia, że przewidziany w prawie niemieckim wymóg złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku nie stanowi wymogu dotyczącego ważności formalnej oświadczenia w rozumieniu art. 28 rozporządzenia nr 650/2012. Pytanie o ewentualną substytucję będzie jednak uzasadnione dopiero w razie potwierdzenia tego założenia. W pierwszej kolejności należy bowiem zbadać, czy wymóg ten jest warunkiem ważności formalnej, czy materialnej tej czynności (
10
).
34.
Mając powyższe na względzie, proponuję, aby Trybunał przeformułował pytania i ustalił w pierwszej kolejności, czy przepisy art. 13 i art. 28 rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że wynikający z prawa właściwego dla dziedziczenia wymóg złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku, czyli sądu miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci, należy kwalifikować jako warunek ważności formalnej tego oświadczenia w rozumieniu art. 28 rozporządzenia nr 650/2012.
B.
Uwagi ogólne dotyczące ważności oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku na gruncie rozporządzenia nr 650/2012
1. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
35.
Już dawno temu zauważono, że wszystkie systemy prawne świata są zgodne co do tego, że spadkobiercą może być osoba, która przeżyła spadkodawcę – na tym wyczerpuje się jednak harmonia poglądów na sprawy dziedziczenia (
11
). Dlatego z ostrożnością należy przystępować do definiowania pojęć prawa Unii z zakresu prawa spadkowego, które nie zostały wprost zdefiniowane przez unijnego ustawodawcę. Takimi pojęciami są przyjęcie i odrzucenie spadku.
36.
Co do zasady oświadczenie spadkobiercy o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest jednostronną czynnością prawną, mocą której osoba posiadająca określone uprawnienie z tytułu dziedziczenia po spadkodawcy decyduje, czy stać się podmiotem praw i obowiązków przysługujących jej z tytułu dziedziczenia, czy nie, ewentualnie czy stać się podmiotem tych praw z ograniczeniem odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy (
12
).
37.
Ponieważ oświadczenia te mają doniosłe znaczenie nie tylko dla osób, które nabyły określone uprawnienia na skutek otwarcia spadku, lecz również dla wierzycieli spadkodawców, poszczególne porządki prawne przewidują określone wymogi ważności takich oświadczeń. Względy pewności prawnej i ochrony wierzycieli uzasadniają przede wszystkim ustalenie ustawowego terminu, w jakim takie oświadczenia mogą zostać złożone przez spadkobierców; ich niezłożenie w tym terminie skutkuje przeważnie definitywnym nabyciem spadku. Przemawiają one również za wprowadzeniem szczególnych wymogów co do formy takich oświadczeń, w tym udziału sądu lub notariusza.
38.
Pytania prejudycjalne sądu odsyłającego dotyczą oświadczeń o odrzuceniu spadku składanych przed sądem mającym jurysdykcję na mocy art. 13 rozporządzenia nr 650/2012, do których ma też zastosowanie przepis art. 28 tego rozporządzenia. Uważam, że należy zgodzić się z wyrażanymi w doktrynie poglądami, że przepis art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie tylko do oświadczeń, które składane są już po otwarciu spadku (
13
), a także że nie ma on zastosowania, w sytuacji gdy do wywołania określonych skutków prawnych przewidzianych w prawie właściwym dla dziedziczenia konieczne jest podjęcie przez sąd czynności wykraczających poza samo przyjęcie oświadczenia, takich jak na przykład wydanie orzeczenia czy wszczęcie innego postępowania (
14
).
39.
Stąd należy przyjąć, że art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 ma zastosowanie do oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, mocą których osoba, której przysługuje określone prawo do spadku, zgodnie z prawem właściwym dla dziedziczenia, poprzez swoje jednostronne oświadczenie woli, niewymagające zatwierdzenia przez sąd ani wszczęcia dalszego postępowania, definitywnie (
15
) staje się bądź też definitywnie rezygnuje ze stania się podmiotem praw i obowiązków przysługujących jej z tytułu dziedziczenia, ewentualnie staje się podmiotem tych praw z ograniczeniem odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy.
2. Ważność oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
40.
Spełnienie warunków koniecznych do wywołania skutków wskazanych w poprzednim punkcie może być różnie kwalifikowane w różnych porządkach prawnych. Można rozważać, czy czynność ukierunkowana na osiągnięcie tych skutków została dokonana, czy jest ważna, czy też skuteczna. Aby uniknąć nieporozumień terminologicznych posługiwać się będę dalej pojęciem ważności. Pod pojęciem ważności oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku będę rozumiał spełnienie przewidzianych prawem właściwym dla dziedziczenia warunków wywołania w drodze jednostronnego oświadczenia woli skutków wskazanych w pkt 39 niniejszej opinii, w postaci definitywnego nabycia – bądź definitywnej z nich rezygnacji – praw i obowiązków przysługujących z tytułu dziedziczenia, ewentualnie nabycia praw z ograniczeniem odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy.
41.
Do takich warunków należy wymóg prawa niemieckiego, aby oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone zostało wobec sądu spadku.
42.
Wśród warunków ważności oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wyróżnić można przewidziane przez prawo spadkowe warunki ważności materialnej i warunki ważności formalnej. W odniesieniu do warunków ważności materialnej chodzi tutaj tylko o te przewidziane przez przepisy prawa spadkowego, nie zaś te podlegające innym statutom, np. statutowi personalnemu (
16
).
43.
Jeżeli zarówno o ważności materialnej, jak i formalnej decyduje ten sam porządek prawny, rozważanie, które warunki takiego oświadczenia są warunkami ważności materialnej, a które formalnej, nie ma większego znaczenia praktycznego. Inaczej jest, gdy w stanie faktycznym pojawia się element obcy, a obowiązujące normy kolizyjne prawa prywatnego międzynarodowego przewidują, że warunki ważności materialnej i warunki ważności formalnej tej czynności prawnej będą określane przez różne porządki prawne (statuty).
44.
W przypadku poddania ważności materialnej oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jednemu statutowi (statutowi spadkowemu), a jego ważności formalnej drugiemu statutowi (statutowi formy), dokonana czynność prawna będzie ważna, jeśli spełnione będą warunki ważności materialnej określone tym pierwszym statutem i warunki ważności formalnej określone tym drugim.
3. Alternatywny statut formy oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku na gruncie rozporządzenia nr 650/2012
45.
Zgodnie z art. 23 ust. 1 i art. 23 ust. 2 lit. e) rozporządzenia nr 650/2012 przejście spadku oraz warunki i skutki przyjęcia lub odrzucenia spadku lub zapisu podlegają prawu właściwemu dla dziedziczenia, ustalonemu zgodnie z art. 21 i 22 rozporządzenia nr 650/2012.
46.
Zarazem stosownie do art. 28 rozporządzenia nr 650/2012 oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest ważne pod względem formy, gdy odpowiada ono alternatywnie: a) wymogom prawa właściwego dla dziedziczenia (lex successionis) lub b) wymogom prawa państwa, w którym osoba składająca oświadczenie ma miejsce zwykłego pobytu.
47.
Ponadto art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 ustanawia jurysdykcję dodatkową dla przyjęcia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku dla sądów miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy.
48.
Kombinacja art. 23 ust. 1 i art. 23 ust. 2 lit. e) rozporządzenia nr 650/2012 z jednej strony oraz art. 13 i art. 28 lit. b) tego rozporządzenia z drugiej strony oznacza, że w przypadku oświadczeń składanych przed sądami mającymi jurysdykcję na mocy art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 co do zasady zachodzić będzie konieczność dokonywania oceny ważności materialnej tych oświadczeń przez pryzmat prawa właściwego dla dziedziczenia, a oceny ich ważności formalnej przez pryzmat prawa miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy, będącego jednocześnie prawem sądu przyjmującego jego oświadczenie.
4. Rozgraniczenie między elementami odnoszącymi się do ważności materialnej i do ważności formalnej oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
49.
Na gruncie prawa prywatnego międzynarodowego ustalenie granicy między formą czynności prawnej a materialnoprawną stroną czynności prawnej nie jest proste, albowiem poszczególne systemy prawne różnie się na tę sprawę zapatrują (
17
).
50.
W przypadku norm prawa prywatnego międzynarodowego zharmonizowanych w prawie Unii kwestia ta powinna być rozstrzygnięta w sposób autonomiczny. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Trybunału względy zarówno jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości wskazują na to, że treści przepisu prawa Unii, który nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia swego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, którą należy ustalić uwzględniając nie tylko brzmienie, ale również kontekst przepisu i cel danego uregulowania (
18
).
51.
W braku wyraźnego odesłania do prawa państwa członkowskiego należy zatem dokonać autonomicznej kwalifikacji i ustalić w sposób jednolity zakres elementów odnoszących się do ważności materialnej i elementów odnoszących się do ważności formalnej danej czynności prawnej (
19
). Kwalifikacja dokonywana w prawie właściwym dla dziedziczenia – tak jak w przypadku niniejszego odesłania w prawie niemieckim – nie ma tutaj znaczenia.
52.
Ewentualne ustalenie, że dany warunek ważności odnosi się do formy czynności, pociąga za sobą automatycznie wykluczenie go z grupy warunków ważności materialnej. Ten sam element nie może być bowiem oceniany jednocześnie w świetle dwóch różnych statutów (tutaj statutu spadkowego i statutu formy).
C.
Wymóg złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku jako warunek jego ważności
1. Zakres niniejszej opinii
53.
Zakres niniejszej opinii jest zdeterminowany zakresem pytań prejudycjalnych sądu odsyłającego oraz przedmiotem sporu w sprawie w postępowaniu głównym. Granice zagadnienia prawnego będącego przedmiotem opinii są zakreślone przez dwie kwestie: rodzaj złożonego oświadczenia oraz warunek jego ważności przewidziany w prawie niemieckim. Konkretnie pytania prejudycjalne sądu odsyłającego dotyczą oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego przez spadkobierców oraz warunku ważności oświadczenia o odrzuceniu spadku wynikającego z prawa niemieckiego, jakim jest złożenie takiego oświadczenia w terminie ustawowym wobec sądu spadku, czyli sądu miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci.
54.
Dlatego w dalszej części mojej analizy ograniczę się do rozważań na temat oświadczenia spadkobiercy o odrzuceniu spadku i warunku jego ważności wynikającego z prawa krajowego polegającego na obowiązku złożenia oświadczenia wobec sądu spadku (
20
).
55.
Odpowiedź na pytania prejudycjalne zależy zatem od wykładni autonomicznej pojęcia „formy”, którym ustawodawca posłużył się w art. 28 rozporządzenia nr 650/2012, a konkretnie od ustalenia, czy wymóg złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku stanowi warunek ważności formalnej tej czynności prawnej.
56.
W rozporządzeniu nr 650/2012 ustawodawca dokonał wprost takiej autonomicznej kwalifikacji warunków ważności w art. 26 ust. 1 i 27 ust. 3, przesądzając – w odniesieniu do rozrządzeń na wypadek śmierci – które elementy tych czynności prawnych odnoszą się do ważności materialnej, a które do formalnej. Rozporządzenie nr 650/2012 nie zawiera natomiast przepisu określającego, które elementy odnoszą się do ważności materialnej oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, a które do jego ważności formalnej. Jest to zatem kwestia podlegająca ustaleniu w drodze wykładni tego rozporządzenia.
2. Zakwalifikowanie wymogu złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku jako warunku ważności formalnej tego oświadczenia
57.
Co do zasady pod pojęciem „formy” czynności prawnej rozumie się wymagany przez prawo sposób uzewnętrznienia przez daną osobę jej woli wywołania skutków prawnych, którego niedochowanie oznacza, że skutki te nie zostaną wywołane (
21
). Złożenie oświadczenia przed sądem stanowi sposób uzewnętrznienia woli osoby składającej oświadczenie. Z reguły uznaje się jednak, że sam wymóg odnoszący się do dotarcia oświadczenia do adresata nie jest elementem formy (
22
). Byłby to argument przeciwko zakwalifikowaniu omawianego wymogu prawa niemieckiego jako warunku ważności formalnej oświadczenia.
58.
Punktem wyjścia dla dokonania wykładni autonomicznej jest brzmienie przepisu, jego kontekst i cel uregulowania. Brzmienie przepisu art. 28 rozporządzenia nr 650/2012 nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o kwalifikację omawianego wymogu. Artykuł 28 tego rozporządzenia jest jednak ściśle skorelowany z jego art. 13, nawet jeśli jego zakres zastosowania nie jest ograniczony do oświadczeń składanych przed sądem mającym jurysdykcję na mocy tego ostatniego przepisu. Przepis art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 wskazuje, że warunkiem jurysdykcji sądu państwa miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy jest, aby prawo spadkowe obowiązujące w państwie miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy przewidywało możliwość złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przed sądem. Wynika stąd, że warunkiem jurysdykcji z art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 jest równoległe istnienie dwóch porządków prawnych, w których występuje tożsame co do zasady rozwiązanie polegające na powierzeniu sądom przyjmowania oświadczeń o odrzuceniu spadku.
59.
Przepis art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 odsyła zatem wprost, nawet jeśli czyni to tylko dla ustalenia podstaw jurysdykcji sądu, do prawa państwa sądu miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy. Stanowi to wskazówkę, że ustalenie zakresu czynności, które mają zostać dokonane przed sądem, powinno być dokonane przez pryzmat prawa państwa sądu miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy. Spójne z tym jest rozwiązanie przyjęte w art. 28 rozporządzenia nr 650/2012, z którego wynika, że o zakresie czynności, które muszą zostać dokonane przed sądem w związku ze złożeniem oświadczenia, przesądza alternatywnie albo prawo właściwe dla dziedziczenia, albo prawo sądu miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy. Wynika stąd, że ogół czynności, jakich należy dokonać przed sądem, powinien być określony albo przez jeden, albo przez drugi porządek prawny. W zakresie, w jakim czynności te dotyczą sposobu uzewnętrznienia i utrwalenia woli odrzucenia spadku przez spadkobiercę, określają one formę oświadczenia o odrzuceniu spadku. Udział sądu w dokonywaniu tych czynności należy traktować jako element tej formy.
60.
Jeśli chodzi o cel regulacji, to wynika on wprost z pierwszej części motywu 32 rozporządzenia nr 650/2102. Jest nim ułatwienie życia spadkobiercom i zapisobiercom poprzez umożliwienie im złożenia oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w formie przewidzianej prawem państwa członkowskiego ich zwykłego pobytu przed sądami tego państwa członkowskiego.
61.
Dla realizacji tego celu ustawodawca unijny w art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 ustanowił jurysdykcję dodatkową dla sądów państwa miejsca zwykłego pobytu osoby powołanej do dziedziczenia do przyjęcia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Następnie, w art. 28 lit. b) tego rozporządzenia, przesądził on, że oświadczenie o odrzuceniu spadku jest ważne pod względem formy również wtedy, gdy odpowiada ono wymogom prawa państwa, w którym osoba składająca oświadczenie ma miejsce zwykłego pobytu (
23
).
62.
W przypadku oświadczeń o odrzuceniu spadku złożonych przed sądem mającym jurysdykcję na mocy art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 przepis art. 28 lit. b) tego rozporządzenia daje gwarancję, że szczególne uprawnienie przysługujące osobie uprawnionej do złożenia oświadczenia przewidziane w motywie 32 rozporządzenia i zrealizowane poprzez ustanowienie jurysdykcji specjalnej zgodnie z art. 13 tego rozporządzenia nie będzie iluzoryczne. Zwracając się do sądu państwa swojego miejsca zwykłego pobytu o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku, osoba powołana do dziedziczenia zyskuje pewność, że ważność formalna czynności dokonanej przed tym sądem nie będzie uzależniona od wymogów formalnych dla takiego oświadczenia przewidzianych w prawie właściwym dla dziedziczenia (
24
).
63.
Należy zwrócić uwagę na szczególną sytuację osób odrzucających spadek. Inaczej niż w przypadku przyjęcia spadku osoby te nie muszą, co do zasady, liczyć się z koniecznością dokonywania w przyszłości dodatkowych czynności. Składając swoje oświadczenie, dążą do definitywnej rezygnacji z praw przysługujących im z tytułu dziedziczenia i do uwolnienia się od ciążących na nich z tego tytułu obowiązków. Często będą to osoby, które nie miały kontaktu ze spadkodawcą za jego życia i dlatego nie chcą po nim dziedziczyć, przedkładając swoje bezpieczeństwo prawne (brak ryzyka odpowiedzialności za ewentualne długi spadkodawcy) nad ewentualne korzyści materialne (wynikające z nabycia odziedziczonego majątku) (
25
).
64.
Cel rozporządzenia nr 650/2012 w postaci umożliwienia spadkobiercom składania oświadczeń o odrzuceniu spadku w państwie miejsca ich zwykłego pobytu wymaga, aby osoby te, zwracając się do sądu posiadającego szczególną podstawę jurysdykcyjną do przyjęcia ich oświadczenia, dokonując czynności przed tym sądem i dopełniając tym samym wymogów formalnych przewidzianych prawem obowiązującym w miejscu dokonywania czynności, nie musiały następnie podejmować dalszych czynności przed sądami innych państw po to, aby czynność ta była ważna.
65.
Przeciwna interpretacja oznaczałaby konieczność dokonania przez osobę odrzucającą spadek szeregu czynności w celu ustalenia prawa właściwego dla dziedziczenia, w tym ustalenia miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci (art. 21 rozporządzenia nr 650/2012) (
26
) oraz tego, czy dokonał on wyboru prawa właściwego dla dziedziczenia (art. 22 rozporządzenia nr 650/2012). Następnie zachodziłaby konieczność ustalenia, który z sądów danego państwa członkowskiego jest właściwy miejscowo do przyjęcia oświadczenia, dokonania tłumaczenia stosownych dokumentów na język urzędowy sądu spadku i przesłania ich do tego sądu. Wszystkie te czynności musiałyby być dokonane przed upływem terminu wynikającego z prawa właściwego dla dziedziczenia. Obciążenie z tego tytułu byłoby zupełnie nieproporcjonalne w przypadku osoby, która nie chce dziedziczyć po spadkodawcy niezależnie od tego, jakie prawo jest właściwe dla dziedziczenia (
27
).
66.
Nie sposób nie zgodzić z Komisją, że w związku z ograniczonym zakresem jurysdykcji sądu wskazanego w art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 uznanie, że złożenie przed nim oświadczenia nie jest wystarczające, oznaczałoby, że art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 nie miałby dla spadkobierców żadnej użyteczności. Wydaje się wręcz, że skorzystanie z przewidzianej w tym przepisie możliwości zamiast skrócić czas załatwienia sprawy spadkowej przez spadkobiercę odrzucającego spadek, wydłużałoby go. Istnieje nawet ryzyko, że art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 rodziłby po stronie spadkobiercy błędne przekonanie co do ważności czynności dokonanych przed sądem miejsca zwykłego pobytu i przez to narażał go na szkodę. W konsekwencji nie tylko cele rozporządzenia nr 650/2012 wskazane w jego motywach 7 i 32 nie zostałyby osiągnięte, lecz byłoby wręcz przeciwnie: rozporządzenie to przyczyniłoby się do zwiększenia niepewności co do sytuacji prawnej spadkobiercy.
67.
Biorąc pod uwagę cel ustawodawcy unijnego, jakim było ułatwienie życia spadkobiercom, należy przyjąć, że z powierzenia w art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 dodatkowej jurysdykcji sądom miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy wynika, że spadkobierca ten powinien mieć możliwość definitywnej rezygnacji z praw przysługujących mu z tytułu dziedziczenia poprzez dokonanie czynności wyłącznie przed sądem swojego miejsca zwykłego pobytu. Stąd warunkiem osiągnięcia skutku w postaci rezygnacji z praw przysługujących spadkobiercy z tytułu dziedziczenia nie może być dokonanie przez niego dalszych czynności przed sądem innego państwa członkowskiego.
68.
Powyższe okoliczności przemawiają za uznaniem, że wymóg złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku przewidziany przez prawo właściwe dla dziedziczenia należy zakwalifikować jako warunek ważności tego oświadczenia pod względem formy. Wymaga tego skuteczność (effet utile) przepisów ustanawiających możliwość składania oświadczeń o odrzuceniu spadku przed sądem miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy (
28
).
69.
W takim układzie termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku określony przez prawo właściwe dla dziedziczenia jest dochowany, jeżeli przed jego upływem dokonane zostaną w sądzie państwa miejsca zwykłego pobytu spadkobiercy wszystkie czynności, jakich przeprowadzenie przed sądem jest zgodnie z prawem tego państwa wymagane, aby oświadczenie uznać za złożone. Do jego dochowania nie jest konieczne złożenie oświadczenia wobec sądu spadku położonego w innym państwie członkowskim, jeśli taki wymóg wynika tylko z prawa właściwego dla dziedziczenia.
3. Znaczenie motywu 32 rozporządzenia nr 650/2012
70.
Pojawia się w tym kontekście wątpliwość, leżąca zresztą u źródeł pytań sądu odsyłającego, jak rozumieć ostatnie zdanie motywu 32 rozporządzenia nr 650/2012. Wynika z niego wprost, że osoby składające oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w państwie członkowskim ich zwykłego pobytu powinny same poinformować sąd lub organ rozpatrujący lub mający rozpatrywać daną sprawę spadkową o istnieniu takich oświadczeń w terminie określonym przez prawo właściwe dla dziedziczenia.
71.
Znaczenie ostatniego zdania motywu 32 rozporządzenia nr 650/2012 jest przedmiotem sporu w doktrynie. Wskazuje się, że przepisy tego rozporządzenia, w tym zwłaszcza jego art. 13 i 28, nie statuują obowiązku poinformowania sądów w innym państwie członkowskim o złożonym oświadczeniu o odrzuceniu spadku ani też obowiązku przekazywania takich oświadczeń. Obowiązek taki, zwłaszcza jeśli jego wykonanie miałoby być warunkiem ważności oświadczenia, nie może wynikać z samego motywu rozporządzenia (
29
).
72.
Rzeczywiście, motywy rozporządzenia nie stanowią same w sobie źródła praw i obowiązków dla jednostek (
30
). Odgrywają one istotną rolę w procesie wykładni przepisów zawartych w części normatywnej, wskazując na cele ustawodawcy, a także, w zarysie, na środki służące do ich realizacji. Środki te jako takie określa jednak część normatywna rozporządzenia.
73.
To, że obowiązek poinformowania sądu, o którym mowa w ostatnim zdaniu motywu 32 rozporządzenia nr 650/2012, nie został wprost wskazany w części normatywnej rozporządzenia, nie oznacza jednak, że taki obowiązek nie powstaje. Przepis art. 28 rozporządzenia nr 650/2012 znajduje się w rozdziale III tego rozporządzenia, zatytułowanym „Prawo właściwe”, który zawiera normy kolizyjne. Zgodnie z art. 23 ust. 1 i art. 23 ust. 2 lit. e) rozporządzenia przejście spadku oraz warunki i skutki przyjęcia lub odrzucenia spadku lub zapisu podlegają prawu właściwemu dla dziedziczenia, ustalonemu zgodnie z art. 21 i 22 tego rozporządzenia. Ważność materialna oświadczenia o odrzuceniu spadku poddana jest zatem prawu właściwemu dla dziedziczenia. Jeśli w prawie tym obowiązek zawiadomienia sądu spadku o złożonym oświadczeniu miałby stanowić warunek ważności materialnej oświadczenia, to można twierdzić, że ostatnie zdanie motywu 32 odnosi się do obowiązku wynikającego z prawa właściwego dla dziedziczenia wskazanego w art. 21 i 22 rozporządzenia nr 650/2012. Z taką sytuacją mielibyśmy do czynienia, gdyby zastosować kwalifikację formy oświadczenia o odrzuceniu spadku dokonywaną w prawie niemieckim – źródłem obowiązku byłby wtedy art. 21 rozporządzenia nr 650/2012 w związku z § 1945 BGB (
31
).
74.
Zastosowaniu takiej kwalifikacji sprzeciwiają się jednak, jak wynika z niniejszej opinii, przepisy rozporządzenia nr 650/2012. W takiej sytuacji, w braku jednolitego unijnego systemu przyjmowania oświadczeń o odrzuceniu spadku przewidującego przekazywanie oświadczeń dotyczących spadku po danym spadkodawcy do jednego sądu spadku, ostatnie zdanie motywu 32 należy rozumieć jako wskazujące na konieczność podjęcia przez osobę, która złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku, czynności, dzięki którym sąd rozpatrujący sprawę spadkową poweźmie wiadomość o złożeniu ważnego oświadczenia. Dokonanie tych czynności pozwoli na uniknięcie ryzyka wydania orzeczenia opartego na błędnym ustaleniu, że oświadczenie o odrzuceniu spadku nie zostało złożone. Niedokonanie tych czynności i niezawiadomienie sądu rozpatrującego sprawę spadkową nie może oznaczać jednak nieważności złożonego oświadczenia.
4. Propozycja odpowiedzi
75.
W świetle powyższych rozważań uważam, że przepisy art. 13 i 28 rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w prawie właściwym dla dziedziczenia wymóg złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku, czyli sądu miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci, jest warunkiem ważności formalnej oświadczenia. Tym samym w sytuacji, w której ważność złożonego oświadczenia pod względem formy oceniana jest w świetle prawa wskazanego w art. 28 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012, niedochowanie tego wymogu nie pociąga za sobą nieważności oświadczenia złożonego przed sądem mającym jurysdykcję na mocy art. 13 tego rozporządzenia.
D.
Wykazanie złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w postępowaniu przed sądem innego państwa członkowskiego
76.
Pytanie prejudycjalne sądu odsyłającego odczytać można również jako dotyczące konieczności i sposobu wykazania w postępowaniach sądowych prowadzonych w innym państwie członkowskim faktu złożenia ważnego oświadczenia o odrzuceniu spadku przed sądem mającym jurysdykcję na mocy art. 13 rozporządzenia nr 650/2012. Problematyki tej dotyczy znaczna część uwag na piśmie rządu hiszpańskiego.
77.
Powyższe stanowi istotny problem o dużym znaczeniu praktycznym. Cóż bowiem z tego, że spadkobierca złoży ważne oświadczenie o odrzuceniu spadku, jeśli nie zostanie ono uwzględnione przy wydawaniu decyzji przez sąd w innym państwie członkowskim z uwagi na niedochowanie obowiązujących wymogów procesowych, dotyczących zwłaszcza udowodnienia danego faktu?
78.
W świetle uzasadnienia treści pytania prejudycjalnego należy jednak przyjąć, że w ocenie sądu odsyłającego problem niedochowania wymogów proceduralnych przez uczestników T.N. i N.N. w niniejszej sprawie nie występuje. Sąd odsyłający nie ma bowiem wątpliwości co do tego, że uczestnicy dokonali w terminie wszystkich przewidzianych przez prawo niderlandzkie czynności składających się na odrzucenie spadku. Nie ma też wątpliwości, że wszystkie żądane przez sąd spadku dokumenty zostały mu ostatecznie przedłożone wraz z tłumaczeniem na język urzędowy obowiązujący w tym sądzie. Wreszcie w świetle treści postanowienia odsyłającego należy przyjąć, że Amtsgericht Bremen (sąd rejonowy w Bremie) wydał zaskarżone postanowienie nie z powodu niewykazania przez uczestników T.N. i N.N. w toku prowadzonego postępowania w odpowiedni sposób faktu odrzucenia spadku przed rechtbank Den Haag (sądem rejonowym w Hadze) czy też z powodu niewykonania przez nich obowiązków procesowych, ale z powodu niedokonania przez nich wobec sądu spadku w terminie określonym w § 1944 BGB czynności warunkujących ważność ich oświadczeń o odrzuceniu spadku.
79.
W tej sytuacji uważam, że prowadzenie rozważań na okoliczność konieczności przedłożenia w postępowaniu sądowym prowadzonym w jednym państwie członkowskim kopii, oryginałów i tłumaczeń dokumentów sporządzonych w innym państwie członkowskim w celu wykazania faktu złożenia ważnego oświadczenia o odrzuceniu spadku nie jest konieczne dla udzielenia sądowi odsyłającemu odpowiedzi przydatnej do wydania rozstrzygnięcia w sprawie.
V. Wnioski
80.
Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby na pytania przedstawione przez Hanseatisches Oberlandesgericht in Bremen (wyższy sąd okręgowy w Bremie, Niemcy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Przepisy art. 13 i 28 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w prawie właściwym dla dziedziczenia wymóg złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku, czyli sądu miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci, jest warunkiem ważności formalnej tego oświadczenia. Tym samym w sytuacji, w której ważność złożonego oświadczenia pod względem formy oceniana jest w świetle prawa wskazanego w art. 28 lit. b) tego rozporządzenia, niedochowanie tego wymogu nie pociąga za sobą nieważności oświadczenia złożonego przed sądem mającym jurysdykcję na mocy art. 13 rozporządzenia nr 650/2012.
(
1
)	Język oryginału: polski.
(
2
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.U. 2012, L 201, s. 107).
(
3
)	Dla uproszczenia w dalszej części opinii w odniesieniu do wszystkich tych oświadczeń łącznie będę używał określenia „oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku”.
(
4
)	BGBl. I, s. 1077.
(
5
)	BGBl. I, s. 2586.
(
6
)	D.W. Najdecki, BGB § 1945 Form der Ausschlagung, w: W. Burandt, D. Rojahn (red.), Erbrecht, Aufl. 3, C.H. Beck, Münich, 2019, Nb. 2; J. Heinemann, BGB § 1945 Form der Ausschlagung, w: beck‑online.GROSSKOMMENTAR, C.H. Beck, Münich, stan na: 15.07.2021, Nb. 10.
(
7
)	Zobacz np. A. Dutta, EuErbVO Artikel 28 Formgültigkeit einer Annahme- oder Ausschlagungserklärung, w: Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Aufl. 8, C.H. Beck, Münich, 2020, Nb. 5; J.P. Schmidt, EuErbVO Artikel 28 Formgültigkeit einer Annahme- oder Ausschlagungserklärung, w: A. Dutta, J. Weber (Hrsg.), Internationales Erbrecht, Aufl. 2, C.H. Beck, Münich, 2021, Nb. 16. Dla podkreślenia powyższej specyfiki w dalszej części opinii odnosząc się do wymogu prawa niemieckiego będę wskazywał, że chodzi o oświadczenie o odrzuceniu spadku składane wobec sądu (w ślad za § 1945 BGB), a nie przed sądem (zgodnie z brzmieniem art. 13 rozporządzenia nr 650/2012).
(
8
)	Odniosę się do tego zagadnienia w sekcji D niniejszej analizy.
(
9
)	Przy czym wydaje się, że w stanie prawnym mającym zastosowanie w postępowaniu głównym oświadczenie o odrzuceniu spadku wobec sądu spadku mogło zostać złożone nie tylko w sądzie spadku właściwym miejscowo z uwagi na miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy w Niemczech w chwili śmierci, ale również w sądzie właściwym dla miejsca zwykłego pobytu w Niemczech osoby składającej oświadczenie. Ten ostatni sąd byłby jednak zobowiązany do przekazania oświadczenia sądowi właściwemu miejscowo z uwagi na miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci. Zobacz w tym względzie art. § 344 ust. 7 ustawy o postępowaniu w sprawach rodzinnych i niespornych.
(
10
)	Porównaj P. Lagarde, Article 28, w: U. Bergquist, D. Damascelli, R. Frimston, P. Lagarde, F. Odersky, B. Reinhartz, Commentaire du règlement européen sur les successions, Dalloz, Paris, 2015, pkt 4, s. 140.
(
11
)	W. Ludwiczak, Międzynarodowe prawo prywatne, wyd. 5, Ars boni et aequi, Poznań, 1996, s. 280.
(
12
)	W literaturze francuskojęzycznej uprawnienie określane jako „option de l’héritier”. Patrz P. Wautelet, Article 28 – Validité quant à la forme de la déclaration concernant l’acceptation ou la renonciation, w: A. Bonomi, P. Wautelet, Le droit européen des successions, 2ème éd., Bruylant, Bruxelles, 2016, pkt 5, s. 478.
(
13
)	Tak np. P. Wautelet, Article 13 – Acceptation de la succession, d’un legs ou d’une réserve héréditaire, ou renonciation à ceux-ci, w: A. Bonomi, P. Wautelet, Le droit européen des successions, 2ème éd., Bruylant, Bruxelles, 2016, pkt 3, s. 258; E. Lein, EuErbVO Artikel 13 Annahme oder Ausschlagung der Erbschaft, eines Vermächtnisses oder eines Pflichtteils, w: A. Dutta, J. Weber (Hrsg.), Internationales Erbrecht, Aufl. 2, C.H. Beck, Münich, 2021, Nb. 9.
(
14
)	Tak np. P. Wautelet, Article 13…, op.cit., s. 258–259; E. Lein, EuErbVO Artikel 13…, op.cit., Nb. 5. Potwierdza to również motyw 33 rozporządzenia nr 650/2012.
(
15
)	Z zastrzeżeniem ewentualnej możliwości uchylenia się od skutków złożenia oświadczenia, jeśli taką możliwość przewiduje prawo właściwe dla dziedziczenia.
(
16
)	Na przykład ważność czynności uzależnioną od wieku osoby składającej oświadczenie.
(
17
)	W. Ludwiczak, op.cit., s. 175.
(
18
)	Zobacz wyrok z dnia 23 maja 2019 r., WB (C‑658/17, EU:C:2019:444, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
19
)	Tak też w odniesieniu do art. 11 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6) L.D. Loacker, The Rome I Regulation. Article 11. Formal validity, w: G.-P. Calliess, M. Renner (eds), Rome Regulations: Commentary, 3rd ed., Wolters Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2020, Nb. 29, s. 302.
(
20
)	Nie wykluczam, że poniższe rozważania i wnioski będą aktualne również w odniesieniu do innych rodzajów oświadczeń. Nie będę jednak o tym przesądzał w niniejszej opinii.
(
21
)	Zobacz np. Raport dotyczący Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, sporządzony przez Maria Giuliana, profesora uniwersytetu w Mediolanie, oraz Paula Lagarde’a, profesora uniwersytetu Paryż I (Dz.U. 1980, C 282, s. 1) i uwagi odnośnie do art. 9 tej konwencji.
(
22
)	Zobacz L.D. Loacker, op.cit., Nb. 30, s. 303.
(
23
)	Zwracam przy tym uwagę, że art. 28 rozporządzenia nr 650/2012 ma zastosowanie nie tylko do oświadczeń składanych przed sądem mającym jurysdykcję zgodnie z art. 13 tego rozporządzenia.
(
24
)	W zasadzie niespełnienie warunków formalnych mogłoby mieć miejsce jedynie w przypadku uchybienia przez sąd mający jurysdykcję na mocy art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 własnym przepisom proceduralnym.
(
25
)	Powody mogą być oczywiście różnego rodzaju, również natury czysto moralnej, jak np. przekonanie, że spadek powinien w całości przypaść innemu spadkobiercy.
(
26
)	Co wcale nie musi być oczywiste nawet dla spadkobierców mających szerszą wiedzę na temat spadkodawcy. Wystarczy wskazać na rozbudowany motyw 23 rozporządzenia nr 650/2012, dotyczący wykładni pojęcia zwykłego miejsca pobytu, zgodnie z którym aby ustalić miejsce zwykłego pobytu, organ zajmujący się sprawą spadkową powinien dokonać ogólnej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć i w chwili jego śmierci, uwzględniając wszystkie istotne elementy faktyczne, w szczególności czas trwania i regularność obecności zmarłego w danym państwie oraz warunki i powody tej obecności. Tak ustalone miejsce zwykłego pobytu powinno wykazywać ścisły i stabilny związek z danym państwem, uwzględniając konkretne cele tego rozporządzenia.
(
27
)	Oczywiście o tym, czy istnieje możliwość odrzucenia spadku w rozumieniu art. 13 i 28 rozporządzenia nr 650/2012, przesądza prawo właściwe dla dziedziczenia. Stąd nawet osoba odrzucająca spadek musi poczynić pewne założenia co do tego, które prawo jest właściwe dla dziedziczenia po spadkodawcy. Również z tego względu, że przesłanką jurysdykcji dodatkowej z art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 jest możliwość złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przed sądem wynikająca z prawa właściwego dla dziedziczenia. O ważności złożonego przed sądem oświadczenia nie będzie jednak przesądzało, czy przekonanie osoby składającej oświadczenie było uzasadnione, lecz czy prawo ustalone ostatecznie jako właściwe dla dziedziczenia przewiduje możliwość odrzucenia spadku poprzez oświadczenie złożone przed sądem. W przypadku oświadczenia o odrzuceniu spadku zachodzi ponadto duże prawdopodobieństwo, że oświadczenie danej treści będzie mogło wywołać ten sam skutek na gruncie różnych porządków prawnych.
(
28
)	Porównaj moja opinia w sprawie Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2017:965, pkt 114).
(
29
)	Zdania w doktrynie są jednak podzielone. Przeciwko istnieniu obowiązku opowiedzieli się autorzy niemieccy, jak A. Dutta, EuErbVO Artikel 28 Formgültigkeit einer Annahme- oder Ausschlagungserklärung, w: Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Aufl. 8, C.H. Beck, Münich, 2020, Nb. 13, który mówi o „powinności” (Sollerfordernis); J.P. Schmidt, Der Erwerb der Erbschaft in grenzüberschreitenden Sachverhalten unter besonderer Berücksichtigung der EuErbVO, Zeitschrift für Erbrecht und Vermögensnachfolge, 2014, 455, s. 460. Przychylniejszym okiem na istnienie takiego obowiązku przekazania oświadczenia zdaje się patrzeć P. Wautelet, Article 13…, op.cit., pkt 20, s. 264, z zastrzeżeniem jednak, że niewykonanie obowiązku nie może pociągać za sobą sankcji nieważności oświadczenia. Za sankcją nieważności w razie niewykonania obowiązku opowiada się zaś F. Odersky, Article 13, w: U. Bergquist, D. Damascelli, R. Frimston, P. Lagarde, F. Odersky, B. Reinhartz, Commentaire du règlement européen sur les successions, Dalloz, Paris, 2015, Nb. 2, s. 84.
(
30
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 3 września 2015 r., Inuit Tapiriit Kanatami i in./Komisja (C‑398/13 P, EU:C:2015:535, pkt 64–67).
(
31
)	Z tą różnicą, że w motywie 32 rozporządzenia nr 650/2012 mowa jest o zawiadomieniu o złożonym oświadczeniu, a nie o przekazaniu tego oświadczenia do sądu właściwego w sprawie spadkowej.