62023CJ0126
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
z dnia 7 listopada 2024 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa 2004/80/WE – Artykuł 12 ust. 2 – Krajowe systemy kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy – Zbrodnia zabójstwa – Kompensata dla bliskich członków rodziny osoby zmarłej – Pojęcie „ofiar” – System kompensaty „kaskadowej” według kolejności przekazywania spadku – Uregulowanie krajowe wykluczające wypłatę kompensaty innym członkom rodziny osoby zmarłej, w przypadku gdy pozostały po niej dzieci i żyjący małżonek – Rodzice i rodzeństwo osoby zmarłej – „Sprawiedliwa i odpowiednia” kompensata
W sprawie C‑126/23 [Burdene] (
1
)
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale Ordinario di Venezia (sąd pierwszej instancji w Wenecji, Włochy) postanowieniem z dnia 15 lutego 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 2 marca 2023 r., w postępowaniu:
UD,
QO,
VU,
LO,
CA
przeciwko
Presidenza del Consiglio dei Ministri,
Ministero dell’Interno,
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie: I. Jarukaitis, prezes czwartej izby, pełniący obowiązki prezesa piątej izby, D. Gratsias i E. Regan (sprawozdawca), sędziowie,
rzecznik generalny: J. Richard de la Tour,
sekretarz: C. Di Bella, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 lutego 2024 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu QO i UD – G. Sicchiero, avvocato,
–
w imieniu LO i VU – M.G. Bergamo, F. Sicchiero i G. Sicchiero, avvocati,
–
w imieniu CA – E. Pertile i G. Sicchiero, avvocati,
–
w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, w charakterze pełnomocnika, którą wspierali E. De Bonis, S. Fiorentino i G. Palatiello, avvocati dello Stato,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – E. Montaguti i S. Noë, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 maja 2024 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 12 ust. 2 dyrektywy Rady 2004/80/WE z dnia 29 kwietnia 2004 r. odnoszącej się do kompensaty dla ofiar przestępstw (Dz.U. 2004, L 261, s. 15) oraz art. 20 i 21, art. 33 ust. 1 oraz art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.
2
Wniosek ów został złożony w ramach sporu pomiędzy rodzicami, siostrą i dziećmi ofiary zabójstwa a Presidenza del Consiglio dei Ministri (prezydencją rady ministrów, Włochy) i Ministero dell’Interno (ministerstwem spraw wewnętrznych, Włochy) w przedmiocie wypłacenia przez państwo włoskie – z powodu niewypłacalności sprawcy tego zabójstwa – kompensaty za szkodę, jaką rodzice, siostra i dzieci ofiary ponieśli wskutek tego zabójstwa.
Ramy prawne
Prawo Unii
Decyzja ramowa 2001/220/WSiSW
3
Zgodnie z art. 1 decyzji ramowej Rady 2001/220/WSiSW z dnia 15 marca 2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym (Dz.U. 2001, L 82, s. 1), zatytułowanym „Definicje”:
„Dla celów niniejszej decyzji ramowej:
a)
»ofiara« oznacza osobę fizyczną, która doznała szkody, włączając w to uszkodzenie ciała lub szkodę psychiczną, cierpienie emocjonalne lub stratę ekonomiczną, spowodowane bezpośrednio przez działania lub zaniechania stanowiące naruszenie prawa karnego państwa członkowskiego;
[…]”.
Dyrektywa 2004/80
4
Motywy 5 i 10 dyrektywy 2004/80 mają następujące brzmienie:
„(5)
Dnia 15 marca 2001 r. Rada przyjęła decyzję ramową 2001/220/WSiSW […]. Decyzja ta, oparta na tytule VI Traktatu o Unii Europejskiej, umożliwia ofiarom przestępstw dochodzenie kompensaty od sprawcy w ramach postępowania karnego.
[…]
(10)
Ofiary przestępstw często nie są w stanie uzyskać kompensaty od sprawcy, ponieważ sprawca może nie posiadać koniecznych środków w celu uczynienia zadość orzeczeniu o odszkodowaniu lub ponieważ sprawca nie może zostać zidentyfikowany lub osądzony”.
5
Artykuł 12 tej dyrektywy, znajdujący się w jej rozdziale II, zatytułowanym „Krajowe systemy kompensaty”, stanowi:
„1.   Zasady w sprawie dostępu do kompensaty w sytuacjach transgranicznych ustanowione w niniejszej dyrektywie funkcjonują w oparciu o systemy państw członkowskich dotyczące kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy popełnionych na ich odpowiednich terytoriach.
2.   Wszystkie państwa członkowskie zapewniają, że ich przepisy krajowe przewidują istnienie systemu kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy popełnionych na ich odpowiednich terytoriach, który gwarantuje sprawiedliwą i odpowiednią kompensatę dla ofiar”.
6
W rozdziale III wspomnianej dyrektywy, zatytułowanym „Przepisy wykonawcze”, art. 17, zatytułowany „Korzystniejsze przepisy”, stanowi:
„Niniejsza dyrektywa nie stanowi przeszkody dla państw członkowskich w takim zakresie, w jakim takie przepisy będą zgodne z niniejszą dyrektywą, do:
a)
wprowadzenia lub utrzymania przepisów korzystniejszych dla ofiar przestępstw lub wszelkich innych osób dotkniętych przestępstwami;
b)
wprowadzenia lub zachowania przepisów w celu kompensaty dla ofiar przestępstw popełnionych poza ich terytorium lub dla wszelkich innych osób dotkniętych takimi przestępstwami, z zastrzeżeniem warunków, które państwa członkowskie mogą w tym celu określić”.
Dyrektywa 2012/29/UE
7
Artykuł 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz.U. 2012, L 315, s. 57) stanowi:
„1.   Na użytek niniejszej dyrektywy zastosowanie mają następujące definicje:
a)
»ofiara« oznacza:
i)
osobę fizyczną, która doznała szkody, w tym krzywdy fizycznej, psychicznej, moralnej lub emocjonalnej lub straty majątkowej, bezpośrednio spowodowanej przestępstwem;
ii)
członków rodziny osoby, której śmierć była bezpośrednim skutkiem przestępstwa, jeżeli doznali oni szkody w wyniku śmierci tej osoby;
b)
»członkowie rodziny« oznaczają małżonka, osobę pozostającą z ofiarą, w sposób trwały i ciągły, w bliskim pożyciu we wspólnym gospodarstwie domowym, krewnych w linii prostej, rodzeństwo oraz osoby pozostające na utrzymaniu ofiary;
[…]
2.   Państwa członkowskie mogą ustanowić procedury:
a)
ograniczające liczbę członków rodziny mogących korzystać z praw określonych w niniejszej dyrektywie, z uwzględnieniem okoliczności indywidualnego przypadku; oraz
b)
w odniesieniu do ust. 1 lit. a) ppkt (ii) – służące ustaleniu, którzy członkowie rodziny mają pierwszeństwo w odniesieniu do korzystania z praw określonych w niniejszej dyrektywie”.
Prawo włoskie
8
Artykuł 11 legge n. 122 – Disposizioni per l’adempimento degli obblighi derivanti dall’appartenenza dell’Italia all’Unione europea – Legge europea 2015–2016 (ustawa nr 122 w sprawie przepisów mających na celu wypełnienie zobowiązań wynikających z członkostwa Włoch w Unii Europejskiej – ustawa europejska 2015–2016) z dnia 7 lipca 2016 r. (GURI nr 158, z dnia 8 lipca 2016 r., s. 1), wraz z późniejszymi zmianami (wprowadzonymi w art. 6 ustawy nr 167 z dnia 20 listopada 2017 r. i w art. 1 ust. 593–596 ustawy nr 145 z dnia 30 grudnia 2018 r. (zwanej dalej „ustawą nr 122/2016”), stanowi:
„1.   Bez uszczerbku dla środków podjętych na rzecz ofiar określonych przestępstw przewidzianych w innych przepisach prawa, o ile środki te są korzystniejsze, przyznaje się prawo do kompensaty ze strony państwa na rzecz ofiary umyślnego przestępstwa popełnionego z użyciem przemocy wobec osoby, a w każdym przypadku przestępstwa, o którym mowa w art. 603 bis codice penale [(kodeksu karnego)], z wyjątkiem przestępstw przewidzianych w art. 581 i 582, chyba że zachodzą okoliczności obciążające przewidziane w art. 583 codice penale.
2.   Kompensatę za przestępstwa zabójstwa, przestępstwa związane z użyciem przemocy na tle seksualnym lub przestępstwa ciężkiego uszkodzenia ciała w rozumieniu art. 583 akapit drugi codice penale wypłaca się na rzecz ofiary przestępstwa lub osób uprawnionych wskazanych w ust. 2a w wysokości określonej dekretem, o którym mowa w ust. 3. W przypadku przestępstw innych niż te, o których mowa w akapicie pierwszym, kompensata jest wypłacana jako zwrot kosztów leczenia i opieki.
2 bis.   W przypadku śmierci ofiary w wyniku przestępstwa kompensatę wypłaca się żyjącemu małżonkowi i dzieciom; w przypadku braku małżonka i dzieci kompensatę wypłaca się rodzicom, a w przypadku braku rodziców – rodzeństwu mieszkającemu razem i pozostającemu na utrzymaniu w chwili popełnienia przestępstwa […].
2 ter.   W przypadku gdy jest kilka osób uprawnionych, kompensatę dzieli się według udziałów przewidzianych w przepisach księgi drugiej tytuł II codice civile.
3.   W drodze dekretu Ministro dell’interno [(ministra spraw wewnętrznych)] i Ministro della giustizia [(ministra sprawiedliwości)], w porozumieniu z Ministro dell’economia e delle finanze [(ministrem gospodarki i finansów)], które zostanie przyjęte w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zostaną określone kwoty kompensaty, w każdym przypadku w granicach dostępnych środków [Fondo di rotazione per la solidarieta’ alle vittime dei reati di tipo mafioso, delle richieste estorsive, dell’usura e dei reati intenzionali violenti (funduszu operacyjnego na rzecz solidarności z ofiarami przestępstw mafijnych, wymuszeń, lichwy i umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, Włochy; zwanego dalej »funduszem solidarnościowym«)], o którym mowa w art. 14, zapewniając większą kompensatę ofiarom przestępstw związanych z użyciem przemocy na tle seksualnym i przestępstw zabójstwa, a w szczególności dzieciom ofiary w przypadku zabójstwa popełnionego przez małżonka, również będącego w separacji lub rozwiedzionego, lub przez osobę, która jest lub była uczuciowo związana z ofiarą”.
9
Przyjęty w celu wykonania art. 11 ust. 3 ustawy nr 122/2016 art. 1 ust. 1 lit. b) decreto ministeriale – Determinazione degli importi dell’indennizzo alle vittime dei reati intenzionali violenti (dekret ministerialny określający kwoty kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy) z dnia 22 listopada 2019 (GURI nr 18, z dnia 23 stycznia 2020 r., s. 9, zwany dalej „wykonawczym dekretem ministerialnym”), stanowi:
„[W] przypadku zabójstwa popełnionego przez małżonka, również będącego w separacji lub rozwiedzionego, lub przez osobę, która jest lub była związana uczuciowo z pokrzywdzonym: stałą kwotę w wysokości 60000 EUR wyłącznie na rzecz dzieci ofiary”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
10
W dniu 18 września 2018 r. Tribunale di Padova (sąd w Padwie, Włochy) skazał sprawcę zabójstwa swej byłej partnerki, popełnionego we Włoszech, na karę 30 lat pozbawienia wolności i nakazał temu sprawcy zapłatę tymczasowego odszkodowania na rzecz członków rodziny ofiary, którzy wstąpili do sprawy jako powodowie cywilni. Zasądził on 400000 EUR na rzecz każdego z dwojga dzieci ofiary, 120000 EUR na rzecz jej ojca, matki i siostry oraz 30000 EUR na rzecz żyjącego małżonka ofiary, z którym pozostawała ona w separacji, lecz nie była z nim rozwiedziona.
11
Z tego względu, że zabójca nie posiadał majątku ani dochodów oraz że przyznano mu bezpłatną pomoc prawną, zgodnie z uregulowaniem krajowym państwo włoskie wypłaciło każdemu z dwojga dzieci wyłącznie kompensatę w wysokości po 20000 EUR, a będącemu w separacji małżonkowi przyznano kompensatę w wysokości 16666,66 EUR.
12
W dniu 1 lutego 2022 r. powodowie w postępowaniu głównym, a mianowicie rodzice, siostra i dzieci ofiary, uznawszy, że ustawa nr 122/2016 wprowadziła, z naruszeniem dyrektywy 2004/80, znaczne ograniczenia w zakresie przyznawania kompensat ofiarom umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, wytoczyli powództwo przed Tribunale Ordinario di Venezia (sądem w Wenecji, Włochy), będącym sądem odsyłającym.
13
Ich roszczenia mają na celu odstąpienie od stosowania wykonawczego dekretu ministerialnego ze względu na jego niezgodność z prawem, a następnie ustalenie kwot, które przysługują im z tytułu kompensaty ze względu na stopień ich pokrewieństwa z ofiarą zabójstwa, w sposób „sprawiedliwy i odpowiedni” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, z uwzględnieniem – po odliczeniu, w przypadku dzieci tej ofiary, kwoty już im wypłaconej – zakresu szkody ustalonego w wyroku skazującym sprawcę tego zabójstwa, nawet jeśli fundusz solidarnościowy nie dysponuje niezbędnymi środkami finansowymi. Tytułem żądania ewentualnego powodowie ci wnieśli o zasądzenie od prezydencji rady ministrów, reprezentującej państwo włoskie, tych samych kwot tytułem odszkodowania za szkodę poniesioną w wyniku nieprawidłowej transpozycji rzeczonej dyrektywy 2004/80, a w szczególności jej art. 12.
14
W pierwszej kolejności powodowie w postępowaniu głównym podnoszą, że ograniczenie ustanowione w art. 11 ust. 2 bis ustawy nr 122/2016, które przewiduje przyznanie kompensaty rodzicom ofiary tylko w przypadku braku małżonka i dzieci, a braciom i siostrom jedynie w przypadku braku osób należących do wyżej wymienionych kategorii, narusza obowiązek kompensaty przewidziany w art. 12 dyrektywy 2004/80, ponieważ w sposób arbitralny, bez odniesienia do sprawiedliwych i odpowiednich kryteriów dla danego przypadku, wyznacza spośród osób pokrzywdzonych, którym abstrakcyjnie przyznano prawo do kompensaty, osoby, które mają otrzymać kompensatę w praktyce. Ponadto w tym przypadku kompensata została również przyznana żyjącemu małżonkowi ofiary zabójstwa, z którą był w separacji od 2006 r., czyli od prawie jedenastu lat przed jej śmiercią. Prawo do kompensaty zostało zatem przyznane, mimo że więź emocjonalna uległa wyraźnemu osłabieniu do tego stopnia, że praktycznie nie istnieje.
15
W drugiej kolejności powodowie w postępowaniu głównym utrzymują, że kwota 20000 EUR przyznana dzieciom ofiary zabójstwa na podstawie wykonawczego dekretu ministerialnego, odpowiadająca 5 % kwoty tymczasowej przyznanej w orzeczeniu sądowym, nie wydaje się zgodna z tym, co zostało ustalone przez Trybunał w pkt 69 wyroku z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri (C‑129/19, EU:C:2020:566), zgodnie z którym aby ryczałtowe odszkodowanie w ramach krajowego systemu kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy można było uznać za „sprawiedliwe i odpowiednie” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, musi ono stanowić odpowiedni wkład w naprawienie poniesionej szkody majątkowej i niemajątkowej.
16
W trzeciej kolejności powodowie w postępowaniu głównym uważają, iż uregulowanie krajowe jest również niezgodne z prawem w zakresie, w jakim uzależnia ono wypłatę kompensaty od okoliczności, czy państwo zatrzymało jako rezerwę fundusze pozwalające na przyznanie kompensaty, co byłoby sprzeczne z motywem 10 dyrektywy 2004/80.
17
Organy włoskie podkreślają, że kwota kompensaty w odniesieniu do sytuacji dzieci została ustalona w ścisłej zgodności z obowiązującymi przepisami, z uwzględnieniem środków utrzymania żyjącego małżonka. Przypominają one również, iż Trybunał – po wskazaniu w pkt 58 wyroku z dnia 16 lipca 2020 r.Presidenza del Consiglio dei Ministri (C‑129/19, EU:C:2020:566), że państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania przy ustalaniu kwoty kompensaty, o której mowa w art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 – stwierdził w pkt 65 i 69 tego wyroku, że przepis ów nie stoi na przeszkodzie ryczałtowej kompensacie dla ofiar, a wymaga jedynie, aby taka kompensata była „sprawiedliwa i odpowiednia”, co oznacza, że musi ona stanowić odpowiedni wkład w naprawienie poniesionej szkody majątkowej i niemajątkowej.
18
Sąd odsyłający uważa, że w celu oceny zasadności rozpatrywanego przez niego roszczenia odszkodowawczego, opartego na nieprawidłowej transpozycji dyrektywy 2004/80, należy najpierw ustalić, czy uregulowanie krajowe, tak jak wynika ono z art. 11 ust. 2 bis, 2 ter i 3 ustawy nr 122/2016, jest zgodne z prawem Unii.
19
Sąd ów zauważa, że to uregulowanie krajowe, które – nawet w przypadku, gdy prawomocny wyrok ustanawia na rzecz niektórych członków rodziny prawo do naprawienia szkody z oraz jej wysokość – uzależnia wypłatę kompensaty w odniesieniu do rodziców ofiary przestępstwa zabójstwa od braku żyjącego małżonka i dzieci tej ofiary, a w odniesieniu do siostry lub brata ofiary – od braku ojca i matki ofiary, pod warunkiem że rodzeństwo mieszkało razem z ofiarą i pozostawało na jej utrzymaniu w chwili popełnienia przestępstwa, pomijając niemajątkowy aspekt cierpienia związanego z nagłą utratą ofiary.
20
Ponadto w odniesieniu do żyjącego małżonka i dzieci rzeczony sąd wskazuje, że rozmiar poniesionej szkody nie jest brany pod uwagę. Tym samym w niniejszej sprawie nie ma znaczenia fakt, że od pewnego czasu żyjący małżonek był w separacji z ofiarą, a podział kompensaty przewidziano jedynie zgodnie z przepisami dotyczącymi dziedziczenia, w zależności od środków będących w dyspozycji funduszu solidarnościowego. Nie uwzględniono zatem, z naruszeniem wyroku z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri (C‑129/19, EU:C:2020:566), powagi konsekwencji czynu dla ofiar. Ponadto kompensata na rzecz dzieci została ustalona w kwocie w znacznym stopniu odpowiadającej kompensacie przyznanej żyjącemu małżonkowi, co jest nieproporcjonalne do kwoty kompensaty tymczasowo ustalonej w postępowaniu karnym i nie uwzględnia żadnego z kryteriów powszechnie stosowanych w przypadku utraty więzi rodzicielskiej, takich jak wiek ofiary, wiek osoby żyjącej, stopień pokrewieństwa i wspólne zamieszkiwanie, z możliwością zastosowania korekty ostatecznej kwoty w zależności od szczególnego charakteru sytuacji. Kwota przyznana w niniejszej sprawie na rzecz dzieci nie może być zatem uznana za „sprawiedliwą i odpowiednią” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80.
21
W tych okolicznościach Tribunale Ordinario di Venezia (sąd w Wenecji) postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:
„1)
W świetle art. 11 ust. 2 bis ustawy nr 122/2016, który uzależnia wypłatę kompensaty na rzecz rodziców i siostry ofiary zabójstwa od braku małżonka i dzieci tej ofiary, nawet w przypadku prawomocnego wyroku, w którym zasądzono im odszkodowanie od sprawcy przestępstwa:
czy wypłata kompensaty ustanowionej na rzecz rodziców i siostry ofiary umyślnych przestępstw z użyciem przemocy w przypadku zabójstwa na mocy art. 11 ust. 2 bis [ustawy nr 122/2016], która to wypłata kompensaty jest uzależniona od braku dzieci i małżonka ofiary przestępstwa (w przypadku rodziców) oraz braku rodziców (w przypadku rodzeństwa), jest zgodna z wymogami wynikającymi z art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, a także z art. 20 (równość), art. 21 (niedyskryminacja), art. 33 ust. 1 (ochrona rodziny) i art. 47 (prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu) Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz z art. 1 protokołu nr 12 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (niedyskryminacja)?
2)
W odniesieniu do granicy wypłaty kompensaty:
czy warunek przyznania kompensaty przewidziany w art. 11 ust. 3 [ustawy nr 122/2016], zawierający sformułowanie »w każdym przypadku w granicach dostępnych środków [funduszu solidarnościowego]« – przy czym żaden przepis nie nakłada na państwo włoskie obowiązku zatrzymania jako rezerwy kwot przeznaczonych konkretnie na wypłatę kompensat, również określonych na podstawie statystycznej i w każdym razie mogących konkretnie stanowić kompensatę dla osób uprawnionych w rozsądnym terminie – może być uznany za »sprawiedliwą i odpowiednią kompensatę dla ofiar« zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80?”.
W przedmiocie właściwości Trybunału i dopuszczalności pytań
22
Rząd włoski zastanawia się nad właściwością Trybunału i dopuszczalnością pytań prejudycjalnych ze względu na to, że spór w postępowaniu głównym dotyczy sytuacji, która nie jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2004/80. Sąd odsyłający nie badał bowiem, czy powodowie w postępowaniu głównym są „ofiarami” w rozumieniu dyrektywy 2004/80. Tymczasem w kontekście tej dyrektywy pojęcie „ofiar” należy rozumieć jako oznaczające wyłącznie osobę bezpośrednio pokrzywdzoną w wyniku umyślnych przestępstw z użyciem przemocy. W związku z tym uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym, w zakresie, w jakim rozszerza pojęcie „ofiary” na niektórych bliskich członków rodziny ofiary zabójstwa, należy do wyłącznej kompetencji państw członkowskich.
23
Ponadto rząd włoski i Komisja uważają, że pytanie drugie jest niedopuszczalne. Postanowienie odsyłające nie zawiera bowiem żadnego elementu pozwalającego na ustalenie, czy przewidziany w prawie krajowym warunek dotyczący zdolności finansowej funduszu solidarnościowego miał wpływ na określenie kwot odszkodowania ustalonych ryczałtowo przez ten fundusz. Ponadto o ile sąd odsyłający uważa, że kwota odszkodowania przyznanego w niniejszym przypadku dzieciom ofiary zabójstwa jest niewystarczająca, o tyle nie przedstawił on żadnego dowodu na poparcie tej oceny ani nie zwrócił się do Trybunału o wypowiedzenie się w tej kwestii.
24
Co się tyczy w pierwszej kolejności właściwości Trybunału do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 267 TFUE Trybunał jest właściwy do dokonywania wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii.
25
W tych okolicznościach, ponieważ dwa pytania prejudycjalne przedstawione przez sąd odsyłający dotyczą wykładni dyrektywy 2004/80, a w szczególności jej art. 12 ust. 2, Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na te pytania.
26
Co się tyczy w drugiej kolejności dopuszczalności tych pytań, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy na gruncie stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, przy czym prawidłowość tych ustaleń nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odrzucenie przez Trybunał wniosku sądu krajowego jest możliwe tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione (wyrok z dnia 11 kwietnia 2024 r., Sozialministeriumservice, C‑116/23, EU:C:2024:292, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
27
W odniesieniu do pytania pierwszego wystarczy stwierdzić, że kwestia, czy w przypadku zabójstwa pojęcie „ofiary” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 powinno obejmować bliskich członków rodziny osoby zmarłej z powodu umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, należy do istoty zadanego pytania, a nie do jego dopuszczalności.
28
Co się tyczy pytania drugiego, należy przypomnieć, że poprzez to pytanie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego przewidującemu, iż kompensata przyznana przez to państwo ofiarom umyślnych przestępstw z użyciem przemocy jest wypłacana na ich rzecz w granicach pułapu wynikającego z budżetu przyznanego przez to państwo członkowskie specjalnemu funduszowi ustanowionemu w tym celu.
29
Tymczasem należy stwierdzić, że ani z postanowienia odsyłającego, ani z uwag przedstawionych Trybunałowi nie wynika, by pułap ten miał jakikolwiek wpływ na wysokość kompensat przyznanych w sprawie w postępowaniu głównym przez państwo włoskie. Ponadto o ile, jak wynika z pkt 20 niniejszego wyroku, sąd odsyłający wskazał w tym postanowieniu, że kwota kompensaty przyznanej w niniejszym przypadku dzieciom osoby zmarłej nie jest jego zdaniem wystarczająca, aby mogła stanowić kompensatę „sprawiedliwą i odpowiednią” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, o tyle, jak słusznie zauważyła Komisja, nie skierował on do Trybunału żadnego pytania prejudycjalnego w tym względzie. Ponadto sąd ten nie przedstawił żadnego elementu prawa krajowego pozwalającego na lepsze zrozumienie zasad funkcjonowania przewidzianego przez to prawo specjalnego funduszu.
30
W tych okolicznościach należy uznać, że pytanie drugie jest hipotetyczne, a zatem niedopuszczalne.
31
Należy zatem udzielić odpowiedzi wyłącznie na pytanie pierwsze.
W przedmiocie pytania pierwszego
32
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które przewiduje system kompensaty za umyślne przestępstwa z użyciem przemocy uzależniający, w przypadku zabójstwa, prawo rodziców osoby zmarłej do kompensaty od braku żyjącego małżonka i dzieci ofiary, zaś prawo jej rodzeństwa do takiej kompensaty od braku tych rodziców.
33
Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 wszystkie państwa członkowskie zapewniają, by ich przepisy krajowe przewidywały istnienie systemu kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy popełnionych na ich odpowiednich terytoriach, który gwarantuje sprawiedliwą i odpowiednią kompensatę dla tych ofiar.
34
Jak wynika z wyroku z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri (C‑129/19, EU:C:2020:566, pkt 41–45, 52), przepis ten nakłada zatem na każde państwo członkowskie obowiązek ustanowienia systemu kompensaty dla ofiar wszelkich umyślnych przestępstw z użyciem przemocy popełnionych na jego terytorium, niezależnie od tego, czy ofiary te znajdują się w sytuacji transgranicznej, w tym celu, aby państwa członkowskie mogły wypełnić swoje zobowiązania dotyczące dostępu do kompensaty w tej ostatniej sytuacji wynikające z tej dyrektywy, ponieważ zgodnie z jej art. 12 ust. 1 zasady dotyczące dostępu do kompensaty w sytuacji transgranicznej „funkcjonują w oparciu o systemy państw członkowskich dotyczące kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy popełnionych na ich odpowiednich terytoriach”.
35
W celu udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie należy przede wszystkim ustalić, czy w przypadku zabójstwa „ofiarami” umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, na rzecz których państwa członkowskie zobowiązane są ustanowić na podstawie art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 krajowy system kompensaty, są, poza osobą zmarłą w wyniku tego przestępstwa, również bliscy członkowie rodziny tej osoby, tacy jak jej rodzice i rodzeństwo, a następnie, w przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy krajowy system kompensaty „kaskadowej” według kolejności dziedziczenia, taki jak ten, o którym mowa w pkt 32 niniejszego wyroku, może zostać uznany za gwarantujący tym ofiarom „sprawiedliwą i odpowiednią” kompensatę w rozumieniu tego przepisu.
36
Co się tyczy w pierwszej kolejności pojęcia „ofiary” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, to skoro ani ten przepis, ani ta dyrektywa nie zawierają definicji tego pojęcia, zaś wspomniany przepis nie zawiera żadnego odesłania do prawa krajowego w odniesieniu do jego znaczenia, pojęcie to, które ma na celu określenie beneficjentów krajowych systemów kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw, należy uznać za autonomiczne pojęcie prawa Unii, które należy interpretować na jej terytorium w sposób jednolity, zgodnie ze zwykłym znaczeniem tego słowa w języku potocznym, z uwzględnieniem celów uregulowania, którego jest częścią, i kontekstu, w którym jest ono używane (zob. podobnie wyrok z dnia 7 września 2023 r., KRI, C‑323/22, EU:C:2023:641, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
37
Co się tyczy, po pierwsze, zwykłego znaczenia wyrazu „ofiary” w języku potocznym, należy stwierdzić, że pojęcie to można rozumieć w ten sposób, iż odnosi się ono zarówno do osób, które same zostały poddane umyślnym przestępstwom z użyciem przemocy jako ofiary bezpośrednie, jak też do bliskich członków ich rodziny, gdy ponoszą oni ubocznie konsekwencje tego przestępstwa jako ofiary pośrednie.
38
Co się tyczy, po drugie, celu realizowanego przez art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, należy przypomnieć, że przepis ten służy zapewnieniu obywatelom Unii prawa do sprawiedliwej i odpowiedniej kompensaty za uszczerbki doznane na terytorium państwa członkowskiego, na którym się znajdują, poprzez zobowiązanie każdego państwa członkowskiego do ustanowienia systemu kompensaty dla ofiar wszystkich umyślnych przestępstw z użyciem przemocy popełnionych na jego terytorium (zob. podobnie wyrok z dnia 11 października 2016 r., Komisja/Włochy, C‑601/14, EU:C:2016:759, pkt 45).
39
O ile państwa członkowskie mają co do zasady kompetencję do sprecyzowania zakresu pojęcia umyślnych przestępstw z użyciem przemocy w ich prawie krajowym, o tyle kompetencja ta nie pozwala im jednak na ograniczenie – pod rygorem pozbawienia skuteczności art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 – zakresu systemu kompensaty dla ofiar, który państwa członkowskie powinny ustanowić zgodnie z tą dyrektywą, do niektórych tylko przestępstw objętych tym pojęciem (zob. podobnie wyrok z dnia 11 października 2016 r., Komisja/Włochy, C‑601/14, EU:C:2016:759, pkt 46).
40
Tymczasem należy stwierdzić, że gdyby pojęcie „ofiary” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 należało interpretować, jak twierdzi rząd włoski, w ten sposób, że zakres stosowania ratione personae tego przepisu obejmuje wyłącznie bezpośrednie ofiary umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, przestępstwa wchodzące w zakres tej kategorii przestępstw, w wyniku których będąca ich ofiarą osoba poniosła śmierć, nie byłyby objęte przedmiotowym zakresem stosowania tego przepisu, wbrew jego celowi.
41
Zgodnie bowiem z wykładnią art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, za którą opowiada się rząd włoski, w przypadku zabójstwa państwo członkowskie nie byłoby zobowiązane do wypłaty żadnego odszkodowania w ramach krajowego systemu kompensaty, który wedle tego przepisu jest ono zobowiązane stworzyć, ponieważ w takiej sytuacji, w wypadku śmierci samej „ofiary” umyślnego przestępstwa z użyciem przemocy, żadna inna osoba, jak w szczególności żyjący małżonek lub dzieci tej ofiary, nie byłaby co do zasady uprawniona do otrzymania kompensaty w tym charakterze.
42
Taka wykładnia prowadziłaby w istocie do pozbawienia skuteczności (effet utile) art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, ponieważ nakładałaby na państwa członkowskie obowiązek ustanowienia krajowego systemu kompensaty za umyślne przestępstwa z użyciem przemocy wyłącznie w sytuacji, gdy osoba, która padła ofiarą tego przestępstwa, pomimo odniesionych obrażeń przeżyje, ale już nie w wypadku, gdy osoba ta z tego powodu umrze.
43
W tym względzie należy ponadto zauważyć, że projekt dyrektywy Rady odnoszącej się do kompensaty dla ofiar przestępstw [COM(2002) 562 wersja ostateczna] (Dz.U. 2003, C 45 E, p. 69), który miał na celu nie tylko ułatwienie dostępu do kompensaty w sytuacjach, w których przestępstwo zostało popełnione w państwie członkowskim innym niż państwo miejsca zamieszkania ofiary, lecz również ustanowienie minimalnych norm w zakresie kompensaty dla ofiar przestępstw, przewidywał wyraźnie w art. 2 ust. 1 lit. b) dyrektywy, zawartym w części dyrektywy ustanawiającej te minimalne normy, obowiązek wypłacenia przez państwa członkowskie odszkodowania na rzecz „bliskich krewnych” oraz „osób pozostających na utrzymaniu” ofiar, które zmarły w wyniku odniesionych obrażeń.
44
O ile takie uściślenie nie znajduje się wprawdzie w dyrektywie 2004/80, o tyle z prac przygotowawczych nad tą dyrektywą, a w szczególności z kompromisowego wniosku zgłoszonego przez prezydencję Rady w dniu 26 marca 2004 r. (dokument 7752/04), wynika, że uściślenie to jest rezultatem samego faktu, iż prawodawca Unii nie przychylił się do propozycji dotyczącej tego drugiego celu, polegającego na ustanowieniu minimalnych norm w zakresie kompensaty dla ofiar przestępstw. Okoliczność ta nie oznacza zatem w żaden sposób, że prawodawca Unii zamierzał całkowicie wyłączyć z zakresu ratione personae tej dyrektywy bliskich członków rodziny osoby zmarłej z powodu popełnienia czynu stanowiącego umyślne przestępstwo z użyciem przemocy i z tego powodu całkowicie pozbawić ochrony osób niewątpliwie dotkniętych takim czynem.
45
Po trzecie, wykładnię tę potwierdza kontekst, w jaki wpisuje się art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80.
46
Należy bowiem zauważyć, że dyrektywa 2012/29, która dotyczy w szczególności ochrony ofiar przestępstw, definiuje pojęcie „ofiary” w art. 2 ust. 1 lit. a) jako obejmujące, oprócz osób, które same bezpośrednio doznały szkody spowodowanej przestępstwem, również członków rodziny osoby, której śmierć była bezpośrednim skutkiem takiego przestępstwa, którzy to członkowie rodziny doznali szkody w wyniku śmierci tej osoby, przy czym pojęcie „członków rodziny” obejmuje z kolei, zgodnie z ust. 1 lit. b) tego art. 2, małżonka, osobę pozostającą z ofiarą, w sposób trwały i ciągły, w bliskim pożyciu we wspólnym gospodarstwie domowym, krewnych w linii prostej, rodzeństwo oraz osoby pozostające na utrzymaniu ofiary.
47
Zgodnie z pracami przygotowawczymi dotyczącymi dyrektywy 2012/29, jak wynika z uzasadnienia wniosku Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw [COM(2011) 275 wersja ostateczna, s. 7], ta definicja pojęcia „ofiary” jest uzasadniona tym, że członkowie rodziny również doznają szkody z powodu popełnionego przestępstwa, a w przypadku śmierci ofiary są często uważani za jej przedstawicieli.
48
Tymczasem należy uznać, że definicja pojęcia „ofiary” zawarta w art. 2 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2012/29 wyjaśnia zakres tego samego pojęcia, zawartego w art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80. Jak bowiem podkreśliła Komisja na s. 3 uzasadnienia przytoczonego w poprzednim punkcie, dyrektywa 2012/29 ma na celu zdefiniowanie „ram horyzontalnych umożliwiających zaspokojenie potrzeb wszystkich ofiar przestępstw”. W zakresie, w jakim dyrektywy 2004/80 i 2012/29 dotyczą ochrony ofiar przestępstw, ich zakresy stosowania, jak wynika z motywu 5 dyrektywy 2004/80, pokrywają się.
49
Na rozprawie rząd włoski podniósł jednak, że ów motyw 5 odsyła nie do dyrektywy 2012/29, która została przyjęta później niż dyrektywa 2004/80, lecz do decyzji ramowej 2001/220, która, choć została zastąpiona dyrektywą 2012/29, była aktem obowiązującym w chwili przyjęcia dyrektywy 2004/80. Tymczasem art. 1 lit. a) tej decyzji ramowej definiował pojęcie ofiary jako obejmujące wyłącznie bezpośrednie ofiary przestępstwa. Ponieważ dyrektywa 2012/29 została przyjęta na podstawie art. 82 ust. 2 TFUE zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą większością kwalifikowaną, nie może ona skutkować zmianą dyrektywy 2004/80, która została przyjęta na podstawie art. 352 TFUE zgodnie z zasadą jednomyślności. Należy zatem uznać, że zawarte w motywie 5 dyrektywy 2004/80 odesłanie do decyzji ramowej 2001/220 wyklucza uwzględnienie późniejszych zmian legislacyjnych, które miały wpływ na tę decyzję ramową.
50
Tymczasem, po pierwsze, należy zauważyć, że argumentacja ta opiera się na błędnym założeniu, zgodnie z którym niewątpliwie już definicja pojęcia „ofiary” zawarta w art. 1 lit. a) decyzji ramowej 2001/220 wykluczała ofiary pośrednie przestępstwa. O ile bowiem prawdą jest, że aby uznać daną osobę za „ofiarę” przestępstwa, przepis ten wymagał, aby szkoda doznana przez tę osobę została spowodowana bezpośrednio takim przestępstwem, o tyle w żaden sposób nie wymagał on, aby dana osoba sama była bezpośrednio dotknięta przestępstwem.
51
Po drugie, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 40 opinii, wspomniana argumentacja w zakresie, w jakim jest oparta na podstawie prawnej dyrektywy 2012/29, jest bez znaczenia, ponieważ – jak wskazano w pkt 48 niniejszego wyroku – dyrektywa ta ma na celu ustanowienie ogólnych ram prawa Unii mających zastosowanie do ofiar przestępstw.
52
W tym zakresie definicję pojęcia „ofiary” zawartą w art. 2 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2012/29, należy rozumieć w ten sposób, że jej jedynym celem jest wyjaśnienie zakresu definicji zawartej w art. 1 lit. a) decyzji ramowej 2001/220, do której odsyłała dyrektywa 2004/80. Definicja ta nie zmienia zatem zakresu pojęcia „ofiary” zawartego w art. 12 ust. 2 tej dyrektywy.
53
Wykładni wynikającej z pkt 38–48 niniejszego wyroku nie podważa również, wbrew temu, co twierdzi rząd włoski, art. 17 dyrektywy 2004/80, zgodnie z którym państwa członkowskie mogą przyjmować lub utrzymywać przepisy korzystniejsze nie tylko dla „ofiar” przestępstw, lecz również dla „wszelkich innych osób dotkniętych” przestępstwami. Tej ostatniej kategorii nie można bowiem rozumieć jako nieodzownie pokrywającej się z bliskimi członkami rodziny osoby zmarłej w wyniku popełnienia czynu stanowiącego umyślne przestępstwo z użyciem przemocy, ponieważ sami oni mogą być „ofiarami” objętymi tą dyrektywą.
54
Artykuł 17 dyrektywy 2004/80, który należy do rozdziału III tej dyrektywy, dotyczącego przepisów wykonawczych, pozwala zatem państwom członkowskim, przy wdrażaniu ich krajowego systemu kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, na rozszerzenie kategorii beneficjentów tego systemu na osoby inne niż „ofiary” w rozumieniu art. 12 ust. 2 tej dyrektywy.
55
Należy zatem uznać, że pojęcie „ofiar” w rozumieniu tego przepisu, na rzecz których państwa członkowskie powinny ustanowić na podstawie wspomnianego przepisu krajowy system kompensaty, należy rozumieć w ten sposób, że obejmuje ono również pośrednie ofiary czynu stanowiącego umyślne przestępstwo z użyciem przemocy, takie jak bliscy członkowie rodziny osoby zmarłej w wyniku tego przestępstwa, jeżeli ubocznie ponoszą oni konsekwencje tego przestępstwa.
56
W tych okolicznościach należy w drugiej kolejności zbadać, czy uregulowanie krajowe, które w przypadku zabójstwa uzależnia prawo do kompensaty na rzecz rodziców osoby zmarłej z powodu czynu stanowiącego umyślne przestępstwo z użyciem przemocy od braku żyjącego małżonka i dzieci tej ofiary, zaś w odniesieniu do jej rodzeństwa – od braku tych rodziców, może zostać uznane za gwarantujące ofiarom „sprawiedliwą i odpowiednią” kompensatę w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80.
57
W tym względzie należy przypomnieć, że z uwagi na, po pierwsze, zakres uznania przyznany państwom członkowskim w tym przepisie, zarówno w odniesieniu do „sprawiedliwego i odpowiedniego” charakteru kwoty kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, jak i zasad ustalania takiej kompensaty, a po drugie, konieczność zapewnienia stabilności finansowej krajowych systemów kompensaty, kompensata, o której mowa w tym przepisie, niekoniecznie musi odpowiadać odszkodowaniu, które może zostać przyznane od sprawcy przestępstwa wchodzącego w zakres umyślnego przestępstwa z użyciem przemocy ofierze tego przestępstwa. W konsekwencji kompensata ta nie musi zapewniać pełnego naprawienia szkody majątkowej i niemajątkowej poniesionej przez tę ofiarę (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri, C‑129/19, EU:C:2020:566, pkt 58–60).
58
W tym kontekście do sądu krajowego należy ostatecznie zapewnienie, w świetle przepisów krajowych ustanawiających rozpatrywany system kompensaty, by suma przyznana ofierze umyślnego przestępstwa z użyciem przemocy w ramach tego systemu stanowiła „sprawiedliwą i odpowiednią kompensatę” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 (wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri, C‑129/19, EU:C:2020:566, pkt 61).
59
Jednakże państwo członkowskie wykraczałoby poza zakres uznania przyznany mu w tym przepisie, gdyby jego przepisy krajowe przewidywały dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy kompensatę czysto symboliczną lub ewidentnie niewystarczającą w świetle powagi konsekwencji, jakie ma dla tych ofiar popełnione przestępstwo (wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri, C‑129/19, EU:C:2020:566, pkt 63).
60
Skoro bowiem odszkodowanie przyznane takim ofiarom stanowi wkład w naprawienie poniesionej przez nie szkody majątkowej i niemajątkowej, taki wkład może zostać uznany za „sprawiedliwy i odpowiedni”, jeżeli wyrównuje w odpowiednim zakresie cierpienia, na które ofiary zostały narażone (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri, C‑129/19, EU:C:2020:566, pkt 64).
61
W konsekwencji o ile wkład ten może wynikać z krajowego systemu przewidującego ryczałtową kompensatę dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, która może różnić się w zależności od rodzaju doznanej przemocy, o tyle taryfikator odszkodowań powinien być jednak wystarczająco szczegółowy, tak aby uniknąć sytuacji, w której ryczałtowa kompensata przewidziana za określony rodzaj przemocy mogłaby okazać się, w świetle okoliczności konkretnego przypadku, ewidentnie niewystarczająca (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri, C‑129/19, EU:C:2020:566, pkt 65–66).
62
W związku z tym, aby ryczałtowe odszkodowanie przyznane ofiarom przestępstwa związanego z użyciem przemocy w ramach krajowego systemu kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy można było uznać za „sprawiedliwe i odpowiednie” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80, należy je ustalić z uwzględnieniem powagi konsekwencji, jakie ma dla ofiar popełnione przestępstwo, a tym samym winno ono stanowić odpowiedni wkład w stanowi odpowiedni wkładu w naprawienie poniesionej szkody majątkowej i niemajątkowej (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Presidenza del Consiglio dei Ministri, C‑129/19, EU:C:2020:566, pkt 69).
63
W świetle tych rozważań należy stwierdzić, że państwa członkowskie mogą, korzystając z przysługującego im zakresu uznania, postanowić, podobnie jak Republika Włoska w niniejszej sprawie, o ustanowieniu krajowego systemu kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, który ogranicza korzystanie z tego systemu do bliskich członków jej rodziny, przyznając jednocześnie pierwszeństwo niektórym z tych członków, takim jak żyjący małżonek i dzieci, przed innymi członkami tej rodziny, takimi jak rodzice oraz rodzeństwo.
64
Takie „kaskadowe” podejście odpowiada zresztą podejściu wyraźnie przewidzianemu w art. 2 ust. 2 dyrektywy 2012/29, który pozwala państwom członkowskim na ustanowienie procedur mających na celu ograniczenie liczby członków rodziny, którzy mogą korzystać z praw określonych w tej dyrektywie, z uwzględnieniem szczególnych okoliczności każdego przypadku.
65
Jednakże krajowy system kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy nie może, podążając za kolejnością dziedziczenia, automatycznie wykluczać niektórych członków rodziny z możliwości uzyskania jakiejkolwiek kompensaty jedynie ze względu na obecność innych członków rodziny, bez możliwości wzięcia pod uwagę innych względów niż owa kolejność dziedziczenia, takich jak w szczególności materialne skutki wynikające ze śmierci danej osoby w wyniku jej zabójstwa dla tych członków rodziny lub okoliczność, że wspomniani członkowie pozostawali na utrzymaniu osoby zmarłej lub zamieszkiwali z nią. Taki krajowy system kompensaty nie uwzględnia bowiem, z naruszeniem wymogów przypomnianych w pkt 60 i 62 niniejszego wyroku, cierpienia tych członków rodziny i bardzo istotnych skutków, jakie spowodowało dla nich to przestępstwo, a zatem nie przyczynia się w odpowiedni sposób do naprawienia doznanej przez nich szkody majątkowej i niemajątkowej.
66
W szczególności pozbawienie, co do zasady, niektórych członków rodziny jakiejkolwiek kompensaty należy uznać za niemożliwe do pogodzenia z takimi wymogami, jeżeli – tak jak w sprawie w postępowaniu głównym – sąd karny przyznał tym członkom rodziny odszkodowanie, które nie jest zresztą nieznaczące, za szkodę poniesioną w wyniku śmierci osoby, która była ofiarą umyślnego przestępstwa z użyciem przemocy, lecz sprawca nie jest w stanie, ze względu na swą niewypłacalność, samodzielnie wypłacić tego odszkodowania.
67
Z powyższego wynika, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 47 opinii, że krajowy system kompensaty dla ofiar umyślnych przestępstw z użyciem przemocy, taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, w którym ofiary są wykluczone niezależnie od zakresu ich szkód, na podstawie abstrakcyjnego porządku pierwszeństwa między poszczególnymi ofiarami uprawnionymi do kompensaty, i oparty wyłącznie na charakterze więzi rodzinnych, z których wynikają jedynie domniemania co do istnienia lub rozmiaru szkody, nie może prowadzić do „sprawiedliwej i odpowiedniej kompensaty” w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80.
68
W konsekwencji na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 12 ust. 2 dyrektywy 2004/80 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które przewiduje system kompensaty za umyślne przestępstwa z użyciem przemocy uzależniający, w przypadku zabójstwa, prawo rodziców osoby zmarłej do kompensaty od braku żyjącego małżonka i dzieci ofiary, zaś prawo jej rodzeństwa do takiej kompensaty od braku tych rodziców.
W przedmiocie kosztów
69
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 12 ust. 2 dyrektywy Rady 2004/80/WE z dnia 29 kwietnia 2004 r. odnoszącej się do kompensaty dla ofiar przestępstw
należy interpretować w ten sposób, że:
stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które przewiduje system kompensaty za umyślne przestępstwa z użyciem przemocy uzależniający, w przypadku zabójstwa, prawo rodziców osoby zmarłej do kompensaty od braku żyjącego małżonka i dzieci ofiary, zaś prawo jej rodzeństwa do takiej kompensaty od braku tych rodziców.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.
(
1
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.