Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 9 października 2025 r.(1)
Sprawa C‑483/24
Procureur général près la Cour d’appel de Liège
przeciwko
Aldi SA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour de cassation (Belgia)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona zdrowia publicznego – Higiena środków spożywczych – Rozporządzenie (WE) nr 852/2004 – Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 – Obowiązki spoczywające na podmiotach prowadzących przedsiębiorstwo spożywcze – Wykrycie śladów szkodników w sklepach i magazynach – Stwierdzenie naruszenia
I.      Wprowadzenie
1.        Czy samo wykrycie śladów szkodników w sklepach i magazynach podmiotu prowadzącego przedsiębiorstwo spożywcze jest wystarczające do stwierdzenia naruszenia zasad higieny przewidzianych w rozporządzeniu (WE) nr 852/2004 w sprawie higieny środków spożywczych(2), czy też właściwy organ musi raczej udowodnić, że dany podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze nie wypełnił obowiązków starannego działania określonych w tym rozporządzeniu?
2.        To właśnie pytanie Cour de cassation (sąd kasacyjny, Belgia) kieruje do Trybunału w ramach niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
II.    Ramy prawne
A.      Rozporządzenie podstawowe w sprawie środków spożywczych
3.        Rozporządzenie w sprawie higieny środków spożywczych, o którego wykładnię wniesiono w niniejszej sprawie, odnosi się wielokrotnie do rozporządzenia (WE) nr 178/2002 ustanawiającego ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiającego procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności(3).
4.        Motyw 30 rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych brzmi następująco:
„Przedsiębiorcy prowadzący działalność związaną z żywnością mogą w najlepszy sposób określić bezpieczny system dostarczania żywności i zapewnić bezpieczeństwo żywności, którą dostarczają. Powinni oni być w pierwszym rzędzie odpowiedzialni wobec prawa za zapewnienie bezpieczeństwa żywności. […]”.
5.        Artykuł 17 (zatytułowany „Obowiązki”) rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych stanowi:
„1.      Podmioty prowadzące przedsiębiorstwo spożywcze i podmioty działające na rynku pasz zapewniają, na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji w przedsiębiorstwach będących pod ich kontrolą, zgodność tej żywności lub pasz z wymogami prawa żywnościowego właściwymi dla ich działalności i kontrolowanie przestrzegania tych wymogów.
2.      Państwa członkowskie wprowadzają w życie prawo żywnościowe oraz monitorują i kontrolują przestrzeganie przez podmioty prowadzące przedsiębiorstwo spożywcze i podmioty działające na rynku pasz odpowiednich wymogów prawa żywnościowego na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji.
W tym celu państwa członkowskie zachowują system oficjalnych kontroli i innych działań stosownych do okoliczności, z uwzględnieniem informowania opinii publicznej o bezpieczeństwie i ryzyku związanym z żywnością i paszami, nadzorem nad bezpieczeństwem żywności i pasz oraz innych działaniach monitorujących, obejmujących wszystkie etapy produkcji, przetwarzania i dystrybucji.
Państwa członkowskie ustanawiają również zasady dotyczące środków i kar mających zastosowanie w przypadku naruszenia prawa żywnościowego i paszowego. Ustanowione środki i kary powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.
B.      Rozporządzenie w sprawie higieny środków spożywczych
6.        Motyw 1 rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych odnosi się do rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych:
„Dążenie do wysokiego poziomu ochrony życia i zdrowia ludzkiego jest jednym z podstawowych celów prawa żywnościowego, jak ustanowiono w rozporządzeniu [podstawowym w sprawie środków spożywczych]. […]”.
7.        Motyw 7 rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych wskazuje cel tego rozporządzenia:
„Głównym celem nowych ogólnych i szczegółowych zasad higieny jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów w odniesieniu do bezpieczeństwa żywności”.
8.        Artykuł 1 ust. 1 lit. a) rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych stanowi:
„Główna odpowiedzialność za bezpieczeństwo żywności spoczywa na podmiocie prowadzącym przedsiębiorstwo spożywcze”.
9.        Artykuł 3 rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych ma następujące brzmienie:
„Podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze zapewniają, że na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności odbywających się pod ich kontrolą spełniane są właściwe wymogi higieny ustanowione w niniejszym rozporządzeniu”.
10.      Zgodnie z art. 4 (zatytułowanym „Ogólne i szczególne wymogi higieny”) ust. 2 rozporządzenia w sprawie higieny żywności „[p]odmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze uczestniczące w którymkolwiek etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności […] przestrzegają ogólnych wymogów higieny ustanowionych w załączniku II”.
11.      Artykuł 5 (zatytułowany „Analiza zagrożeń i krytyczne punkty kontroli”) ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie higieny żywności odnosi się do zasad HACCP(4), które określają dobre praktyki higieny.
12.      Rozdział I
pkt 2 lit. c) załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych przewiduje:
„Wyposażenie, wystrój, konstrukcja, rozmieszczenie i wielkość pomieszczeń żywnościowych:
[…]
c)      umożliwia wykonywanie czynności zgodnie z dobrą praktyką higieniczną, włącznie z ochroną przed zanieczyszczeniem oraz, w szczególności, ze zwalczaniem szkodników”.
13.      Rozdział V
pkt 1 lit. a) załącznika II stanowi:
„Wszelkie przedmioty, instalacje i sprzęt, pozostające w kontakcie z żywnością muszą:
a)      być skutecznie czyszczone, oraz, w miarę potrzeby, dezynfekowane. Czyszczenie i dezynfekowanie musi odbywać się z częstotliwością zapewniającą zapobieganie jakiemukolwiek ryzyku zanieczyszczenia”.
14.      Rozdział IX
pkt 2, 3 i 4 załącznika II ma następujące brzmienie:
„2.      Surowce i składniki magazynowane [przez podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze] będą przechowywane w odpowiednich warunkach, ustalonych tak, aby zapobiegać ich zepsuciu i chronić je przed zanieczyszczeniem.
3.      Na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywność musi być chroniona przed zanieczyszczeniem, które może spowodować, iż stanie się niezdatna do spożycia przez ludzi, szkodliwa dla zdrowia lub zanieczyszczona w taki sposób, że byłoby nierozsądnie oczekiwać, iż zostanie w tym stanie skonsumowana.
4.      Muszą istnieć odpowiednie procedury, aby zapewnić kontrole obecności szkodników. Muszą również istnieć odpowiednie procedury, aby zapobiec dostępowi zwierząt domowych do miejsc, gdzie żywność jest przygotowywana, przetwarzana lub przechowywana (lub, w przypadku gdy w szczególnych wypadkach właściwy organ dopuszcza taką możliwość, aby zapobiec możliwości spowodowania zanieczyszczenia w wyniku takiego dostępu)”.
III. Stan faktyczny i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
15.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym opiera się na postępowaniu karnym wszczętym przez belgijską prokuraturę przeciwko podmiotowi prowadzącemu przedsiębiorstwo spożywcze Aldi SA.
16.      W trakcie kontroli przeprowadzonych w latach 2020–2022 Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (AFSCA) (federalna agencja ds. bezpieczeństwa łańcucha żywnościowego, Belgia) wielokrotnie stwierdziła nieprawidłowości w wielu sklepach i magazynach spółki Aldi. Szereg pomieszczeń, o których mowa, było wizytowanych co kilka miesięcy i stwierdzono, że nieprawidłowości utrzymywały się.
17.      Na miejscu stwierdzono zarówno na stoiskach dostępnych dla konsumentów, jak i w magazynach, m.in. brud, produkty nadgryzione przez szkodniki, środki spożywcze zabrudzone kałem, moczem i sierścią, odchody szkodników i martwe myszy.
18.      Ponadto AFSCA skrytykowała brak systemu kontroli przy odbiorze towarów w niektórych pomieszczeniach, co zarzucała już w przeszłości.
19.      W wypadku jednej z tych inspekcji, w trakcie której znaleziono odchody gryzoni i martwe myszy, tuż przed nią została przeprowadzona kontrola przez firmę zajmującą się zwalczaniem szkodników.
20.      Belgijska prokuratura oskarżyła wówczas spółkę Aldi o naruszenie art. 4 rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych i załącznika II do niego oraz art. 9 ust. 3 arrêté royal du 22 février 2001 organisant les contrôles effectués par l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire et modifiant diverses dispositions légales (dekretu królewskiego z dnia 22 lutego 2001 r. w sprawie kontroli przeprowadzanych przez federalną agencję ds. bezpieczeństwa łańcucha żywnościowego i zmieniającego różne przepisy prawne).
21.      Tribunal correctionnel de Luxembourg, division Neufchâteau (sąd karny regionu Luksemburg, wydział Neufchâteau, Belgia), uniewinnił spółkę Aldi w wyroku z dnia 15 marca 2023 r. od wszystkich postawionych jej zarzutów. Belgijska prokuratura wniosła apelację od tego wyroku.
22.      Cour d’appel de Liège (sąd apelacyjny w Liège, Belgia) utrzymał jednak w mocy wyrok sądu pierwszej instancji. Jego zdaniem rozporządzenie w sprawie higieny środków spożywczych nakłada jedynie obowiązki starannego działania na podmioty prowadzące przedsiębiorstwo spożywcze. Zwykła obecność śladów i odchodów szkodników nie stanowi sama w sobie naruszenia tego rozporządzenia. Belgijska prokuratura wniosła skargę kasacyjną na ten wyrok.
23.      W tych okolicznościach Cour de cassation (sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy obowiązki określone w art. 4 ust. 2 [rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych] oraz w załączniku II do tego rozporządzenia, a w szczególności w rozdziale I
pkt 2 lit. c), rozdziale V
pkt 1 lit. a) i rozdziale IX
pkt 2, 3 i 4, nakładają na podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze sprzedaży hurtowej i detalicznej obowiązek osiągnięcia rezultatu, wobec czego stwierdzenie śladów lub odchodów szkodników w sklepach i w magazynach jest wystarczające – z wyjątkiem przypadków siły wyższej, przyczyny zewnętrznej lub błędu nie do uniknięcia – do ustalenia naruszenia owego rozporządzenia, czy też na podmiotach prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze ciąży jedynie obowiązek starannego działania, to jest dołożenia wszelkich starań w celu zapobieżenia obecności szkodników, wobec czego samo stwierdzenie przez krajowy organ administracyjny śladów i odchodów szkodników w sklepach i w magazynach nie jest wystarczające do ustalenia naruszenia owego rozporządzenia?”.
24.      W postępowaniu przed Trybunałem uwagi na piśmie w tej kwestii przedstawiły spółka Aldi, rządy belgijski, grecki, francuski, luksemburski, niderlandzki, polski i Irlandia oraz Komisja Europejska. Te same strony, z wyjątkiem rządów luksemburskiego, niderlandzkiego i polskiego, były również reprezentowane na rozprawie w dniu 25 czerwca 2025 r.
IV.    Ocena prawna
A.      W przedmiocie dopuszczalności
25.      Spółka Aldi podnosi, że pytanie prejudycjalne jest w części niedopuszczalne. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy częściowo przepisów załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych, które nie są przedmiotem postępowania karnego przeciwko niej w Belgii. Przepisy te nie mają zatem znaczenia dla postępowania głównego.
26.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wyłącznie do sądu krajowego należy ustalenie, czy, przy uwzględnieniu specyfiki danej sprawy, w celu wydania rozstrzygnięcia zachodzi potrzeba uzyskania orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena zasadności zadawanych Trybunałowi pytań, które korzystają w tym względzie z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Wobec tego, w sytuacji gdy zadane pytanie dotyczy wykładni lub ważności przepisu prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany orzec, chyba że oczywiste jest, iż wykładnia, o którą się zwrócono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego, które są niezbędne do udzielenia przydatnej odpowiedzi na dane pytanie(5).
27.      Tymczasem nie jest tak w niniejszej sprawie. Jak wykażę poniżej, różne zasady higieny zawarte w załączniku II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych są ze sobą powiązane, ponieważ służą realizacji wspólnego celu, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa żywności. Należy je zatem interpretować w ich kontekście.
28.      Aldi podnosi ponadto, że sąd odsyłający nie zwraca się w rzeczywistości o wykładnię prawa Unii, lecz że jego pytanie dotyczy wykładni belgijskiego prawa karnego w odniesieniu do nałożonych na nią kar.
29.      Zarzut ten jest jednak również bezzasadny, ponieważ pytanie prejudycjalne wyraźnie dotyczy wykładni rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych, które z kolei odnosi się do rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych. Artykuł 17 ust. 2 tego ostatniego rozporządzenia przewiduje, że państwa członkowskie ustanawiają zasady dotyczące środków i kar mających zastosowanie w przypadku naruszenia prawa żywnościowego, które muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Nie ulega zatem wątpliwości, że niniejsza sprawa wchodzi w zakres stosowania prawa Unii, nawet jeśli postępowanie główne dotyczy kary nałożonej na Aldi.
30.      Podniesione przez spółkę Aldi zarzuty dotyczące dopuszczalności niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy zatem oddalić.
B.      Co do istoty
31.      W swoim pytaniu sąd odsyłający odnosi się do rozróżnienia między obowiązkiem osiągnięcia rezultatu a obowiązkiem starannego działania, które jest dobrze znane w większości porządków prawnych państw członkowskich i które zostało już wykorzystane przez Trybunał(6).
Rozróżnienie to ma na celu ustalenie, czy adresat obowiązku jest zobowiązany do osiągnięcia określonego rezultatu, czy też wystarczy, że wdroży wszelkie dostępne środki do osiągnięcia rezultatu, nie będąc przy tym odpowiedzialnym za rzeczywiste osiągnięcie tego rezultatu.
32.      Samo rozporządzenie w sprawie higieny środków spożywczych nie posługuje się terminami „obowiązek rezultatu” ani „obowiązek starannego działania”. Ponadto zaproponowana przez sąd odsyłający klasyfikacja przepisów wymienionych w pytaniu prejudycjalnym według jednej lub drugiej kategorii nie jest możliwa w sposób precyzyjny, ponieważ przepisy te zawierają zarówno wymogi dotyczące działania, jak i rezultatu.
33.      Sąd odsyłający posługuje się tym rozróżnieniem, ponieważ – jak sam wskazuje w swoim pytaniu prejudycjalnym – zmierza do ustalenia, czy stwierdzenie śladów szkodników w sklepach i magazynach wystarczy, z wyjątkiem przypadku siły wyższej, przyczyny zewnętrznej czy błędu nie do uniknięcia, do wykazania naruszenia zasad higieny przewidzianych w art. 4 ust. 2 rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych w związku z załącznikiem II do niego.
34.      Niższe instancje orzekły bowiem, że tak nie jest. Sporne przepisy określają ich zdaniem jedynie zasady postępowania, których podmioty prowadzące przedsiębiorstwo spożywcze są zobowiązane przestrzegać. W związku z tym samo wykrycie śladów szkodników nie może wystarczyć do stwierdzenia naruszenia.
35.      Wydaje się zatem, że pytanie prejudycjalne dotyczy zasadniczo kwestii, czy organ kontroli żywności może stwierdzić na podstawie obecności śladów szkodników, że sporne przepisy dotyczące higieny nie były przestrzegane, a w każdym razie nie były przestrzegane wystarczająco, w związku z czym może on stwierdzić naruszenie tych przepisów wyłącznie na tej podstawie.
36.      W pierwszej kolejności zbadam, w jakich okolicznościach wykrycie śladów szkodników pozwala stwierdzić nieprzestrzeganie obowiązujących zasad higieny (podsekcja 1). W drugiej kolejności przedstawię powody, dla których rozporządzenie w sprawie higieny środków spożywczych należy interpretować w ten sposób, że w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie należy stwierdzić naruszenie (podsekcja 2).
37.      Zanim przejdę do tych aspektów, należy wyjaśnić, że sąd odsyłający zwraca się w szczególności o dokonanie wykładni niektórych przepisów załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych. Jednakże w ramach postępowania prejudycjalnego do Trybunału należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Trybunał może przy tym wziąć pod uwagę normy prawa Unii, których sąd krajowy nie przywołał w swoim pytaniu(7).
38.      Okoliczność, że formalnie sąd odsyłający odniósł się w swoich pytaniach do określonych przepisów prawa Unii, nie stoi bowiem na przeszkodzie temu, by Trybunał dostarczył temu sądowi wszystkich elementów wykładni prawa Unii, które mogą być użyteczne dla rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy, wyprowadzając z całości informacji przedstawionych mu przez sąd odsyłający, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, te aspekty prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu(8).
1.      Wykrycie śladów szkodników jako dowód nieprzestrzegania obowiązujących zasad higieny
39.      W swoim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający odnosi się do zasad higieny ustanowionych w rozdziale I
pkt 2 lit. c), rozdziale V
pkt 1 lit. a) i rozdziale IX
pkt 2, 3 i 4 załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych, których podmioty prowadzące przedsiębiorstwo spożywcze są zobowiązane przestrzegać zgodnie z art. 4 ust. 2 tego rozporządzenia.
40.      Przepisy te nakładają na podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze obowiązki w zakresie urządzenia pomieszczeń, czyszczenia i dezynfekowania przedmiotów pozostających w kontakcie z żywnością, odpowiedniego przechowywania i ochrony żywności przed zanieczyszczeniem oraz zwalczania szkodników. Jednocześnie określają one cel, który ma zostać osiągnięty. Celem jest zapewnienie, aby środki spożywcze były chronione na wszystkich etapach przed zanieczyszczeniem przez szkodniki, które czyniłyby je niezdatnymi do spożycia przez ludzi lub szkodliwymi dla zdrowia.
41.      Jak wskazało kilka stron postępowania, zasady higieny zawarte w załączniku II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych należy interpretować zgodnie z art. 3 tego rozporządzenia i art. 17 ust. 1 rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych. Zgodnie z tymi przepisami podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze muszą zapewnić przestrzeganie obowiązujących wymogów higieny na wszystkich etapach postępowania ze środkami spożywczymi pod ich kontrolą, aby zagwarantować ich zdatność do spożycia przez ludzi(9). Ponadto muszą one sprawdzić, czy wymogi te zostały spełnione.
42.      To, czy obecność śladów szkodników pozwala udowodnić naruszenie tych obowiązków przez podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze, a w konsekwencji pośrednio naruszenie spornych przepisów załącznika II do rozporządzenia w sprawie środków spożywczych, zależy od zakresu stwierdzonych śladów. Do właściwego sądu należy ocena tej okoliczności w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy.
43.      I tak na przykład sporadyczne wykrycie pojedynczej myszy lub odosobnionego śladu szkodnika w magazynie, który nie jest dostępny dla konsumentów, nie jest wystarczające do wykazania, że dany podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi zapewnienia i kontroli przestrzegania obowiązujących zasad higieny. Przedostanie się szkodników jest bowiem niemalże nieuniknionym ryzykiem w działalności podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze. Właśnie z tego powodu sporne zasady higieny przewidują, że należy zapewnić ochronę przed zanieczyszczeniem przez szkodniki i ich zwalczanie.
44.      Jednostkowa i odosobniona obecność śladów szkodników nie pozwala zatem na stwierdzenie naruszenia nałożonych obowiązków w zakresie higieny. W takim przypadku należałoby raczej przeprowadzić kolejne kontrole w celu ustalenia, czy dany podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze podjął odpowiednie środki w celu usunięcia nieprawidłowości.
45.      Sytuacja jest zupełnie inna w przypadku takim jak niniejszy, w którym zgodnie z informacjami przedstawionymi przez sąd odsyłający powtarzające się kontrole przeprowadzane co kilka miesięcy w wielu oddziałach wykazały masowe zanieczyszczenie śladami szkodników w środkach spożywczych, na nich i w ich bezpośrednim sąsiedztwie, z których większość znajdowała się już na etapie wprowadzenia na rynek(10), to znaczy była dostępna dla konsumentów.
46.      Wykrycie takich śladów szkodników pozwala bowiem stwierdzić, że w danym przedsiębiorstwie spożywczym istnieje strukturalny i trwały problem w zakresie przestrzegania obowiązujących zasad higieny i kontroli ich przestrzegania. W takich okolicznościach uzasadnione jest zatem stwierdzenie naruszenia spornych zasad higieny (i ewentualnie innych zasad) zawartych w załączniku II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych w związku z art. 3 tego rozporządzenia i art. 17 ust. 1 rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych.
47.      Do sądu odsyłającego należy zbadanie w świetle konkretnych okoliczności, w jakim zakresie ma to zastosowanie do każdej z przywołanych przezeń zasad zawartych w załączniku II. Samo wykrycie śladów szkodników nie pozwala zatem co do zasady na wyciągnięcie ogólnego wniosku o naruszeniu obowiązku urządzenia pomieszczeń w sposób umożliwiający stosowanie dobrej praktyki higieny, w szczególności zapobieganie zanieczyszczeniu, a zwłaszcza zwalczanie organizmów szkodliwych(11). W niniejszej sprawie można jednak stwierdzić takie naruszenie, w szczególności dlatego, że zgodnie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym władze belgijskie wielokrotnie ujawniły brak systemu kontroli przy odbiorze towarów, przynajmniej w niektórych z kontrolowanych oddziałów(12).
48.      Natomiast wymóg, zgodnie z którym należy unikać zanieczyszczenia poprzez czyszczenie i, w miarę potrzeby, dezynfekowanie przedmiotów pozostających w kontakcie ze środkami spożywczymi, i to z częstotliwością zapewniającą zapobieganie jakiemukolwiek ryzyku zanieczyszczenia(13), jest sformułowany jako obowiązek osiągnięcia rezultatu. W niniejszej sprawie, z zastrzeżeniem potwierdzenia przez sąd odsyłający, naruszenie jest oczywiste, ponieważ ryzyko zanieczyszczenia nie tylko wystąpiło, ale wręcz się urzeczywistniło.
49.      To samo dotyczy wymogów dotyczących przechowywania środków spożywczych w odpowiednich warunkach, które pozwolą zapobiec ich zepsuciu i chronić je przed zanieczyszczeniem, ich ochrony przed zanieczyszczeniem, które może spowodować, że staną się niezdatne do spożycia przez ludzi, szkodliwe dla zdrowia lub zanieczyszczone w taki sposób, że byłoby nierozsądnie oczekiwać, iż zostaną w tym stanie skonsumowane, a także istnienia odpowiednich procedur zwalczania organizmów szkodliwych(14).
50.      Ponadto, jak podnosi kilka stron postępowania, wydaje się również, że w niniejszej sprawie doszło do naruszenia obowiązku utrzymywania pomieszczeń żywnościowych w czystości i w dobrym stanie i kondycji technicznej(15).
51.      Naruszenie przepisów rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych może być co najwyżej wykluczone w przypadkach siły wyższej, przyczyny zewnętrznej lub błędu nie do uniknięcia wspomnianych przez sąd krajowy, to znaczy w okolicznościach innych niż te, które przywołuje(16). W takich przypadkach do danego podmiotu działającego na rynku spożywczym należy wykazanie istnienia takich okoliczności i udowodnienie, że zanieczyszczenia przez szkodniki nie można było uniknąć pomimo przestrzegania obowiązujących zasad higieny. Okoliczności takie nie są widoczne w niniejszej sprawie, z zastrzeżeniem zbadania przez sąd odsyłający.
52.      Trybunał orzekł już wprawdzie, że przy badaniu naruszenia załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych zasady HACCP wymienione w art. 5 tego rozporządzenia, które określają procedury dobrej praktyki i kontroli w zakresie higieny, na które powołały się Aldi i sąd odsyłający w postępowaniu głównym, nie powinny być pozbawione skuteczności. Należy zatem wziąć pod uwagę środki podjęte przez podmiot zgodnie z tymi zasadami, aby zapobiec ryzyku zanieczyszczenia(17). W rozpatrywanym postępowaniu przedmiotem sporu było jednak abstrakcyjne ryzyko zanieczyszczenia. Natomiast w niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że doszło już do masowych i trwałych zanieczyszczeń.
53.      W tych okolicznościach byłoby sprzeczne ze skutecznym wdrażaniem prawa Unii dotyczącego higieny żywności, gdyby właściwy organ kontrolny musiał udowodnić w celu stwierdzenia naruszenia rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych, że dany podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze nie przestrzegał obowiązujących zasad higieny.
2.      Odpowiedzialność podmiotu prowadzącego przedsiębiorstwo spożywcze
54.      Zgodnie z art. 1 ust. 1 lit. a) rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych główna odpowiedzialność za bezpieczeństwo żywności spoczywa na podmiocie prowadzącym przedsiębiorstwo spożywcze. Jak wskazano w motywie 30 rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych, jest on w stanie najlepiej zapewnić bezpieczeństwo żywności, którą dostarcza.
55.      Aby osiągnąć cel prawodawstwa dotyczącego higieny żywności, jakim jest wysoki poziom ochrony życia i zdrowia konsumentów, art. 14 ust. 1 rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych zakazuje wprowadzania na rynek środków spożywczych, które są niebezpieczne(18). Zgodnie z ust. 2 tego artykułu za niebezpieczne uważa się w szczególności środki spożywcze, które są szkodliwe dla zdrowia lub nie nadają się do spożycia przez ludzi z powodu zanieczyszczenia(19).
56.      Z zastrzeżeniem zbadania przez sąd odsyłający środki spożywcze zanieczyszczone śladami szkodników wykrytymi w niniejszej sprawie stały się niezdatne do spożycia przez ludzi z powodu tego zanieczyszczenia i w większości znajdowały się już na etapie wprowadzania do obrotu.
57.      Trybunał orzekł już, że w odniesieniu do celu polegającego na niewprowadzaniu do obrotu skażonych w ten sposób środków spożywczych podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze mają obowiązek osiągnięcia rezultatu(20).
58.      Jak również stwierdził Trybunał, prawo Unii nie sprzeciwia się nawet systemowi obiektywnej odpowiedzialności podmiotów prowadzących przedsiębiorstwo spożywcze. W rozpatrywanej sprawie przeciwko takiemu podmiotowi prowadzono postępowanie karne za wprowadzenie do obrotu zanieczyszczonej żywności, mimo że została ona wyprodukowana i zapakowana próżniowo przez inne przedsiębiorstwo(21).
59.      Wynika z tego, że w przypadku takim jak niniejszy, w którym, z zastrzeżeniem zbadania przez sąd odsyłający, niebezpieczne środki spożywcze zostały wprowadzone do obrotu w wyniku naruszenia obowiązujących zasad higieny, potwierdzonego masowymi i utrzymującymi się śladami szkodników, tym bardziej uzasadnione jest ściganie podmiotu prowadzącego przedsiębiorstwo spożywcze w tym zakresie, przy czym organ nie musi ponadto udowadniać, że odpowiednie zasady higieny nie były przestrzegane.
60.      Do właściwego sądu należy dokonanie oceny, z uwzględnieniem charakteru i wagi konkretnej kary nałożonej w niniejszej sprawie, czy jest ona skuteczna, proporcjonalna i odstraszająca, jak tego wymaga art. 17 ust. 2 podstawowego rozporządzenia w sprawie środków spożywczych. To właśnie na tym etapie (a nie przy stwierdzaniu istnienia naruszenia) może on w razie potrzeby wziąć pod uwagę środki zwalczania pasożytów podjęte przez spółkę Aldi i przywołane na jej obronę.
V.      Wnioski
61.      Na podstawie powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał na pytanie przedłożone przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Belgia) udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 4 ust. 2, załącznik II
rozdział I
pkt 2 lit. c), rozdział V
pkt 1 lit. a) i rozdział IX
pkt 2, 3 i 4 w związku z art. 3 rozporządzenia (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych, ostatnio zmienionego rozporządzeniem Komisji (UE) 2021/382 z dnia 3 marca 2021 r., a także art. 14 ust. 1 i art. 17 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiającego ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiającego procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności, zmienionego ostatnio rozporządzeniem delegowanym Komisji (UE) 2024/908 z dnia 17 stycznia 2024 r.,
należy interpretować w ten sposób, że:
zanieczyszczenie przez szkodniki stwierdzone wielokrotnie na przestrzeni kilku miesięcy, powodujące, że środki spożywcze stają się niezdatne do spożycia przez ludzi, występujące w środkach spożywczych, na nich i w bezpośrednim sąsiedztwie środków spożywczych znajdujących się na etapie wprowadzania do obrotu, może stanowić dowód na to, że podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze uchybił ciążącym na nim obowiązkom wynikającym z zasad higieny przewidzianych w przepisach dotyczących higieny środków spożywczych żywności.
1      Język oryginału: francuski.
2      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. (Dz.U. 2004, L 139, s. 1), ostatnio zmienione rozporządzeniem Komisji (UE) 2021/382 z dnia 3 marca 2021 r. (Dz.U. 2021, L 74, s. 3) (zwane dalej „rozporządzeniem w sprawie higieny środków spożywczych”).
3      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. (Dz.U. 2002, L 31, s. 1), ostatnio zmienione rozporządzeniem delegowanym Komisji (UE) 2024/908 z dnia 17 stycznia 2024 r. (Dz.U. 2024, L 908, s. 1) (zwane dalej „rozporządzeniem podstawowym w sprawie środków spożywczych”).
4      Akronim ten oznacza zasady analizy zagrożeń i krytycznych punktów kontroli (Hazard Analysis and Critical Control Points, zob. https://food.ec.europa.eu/food-safety/biological-safety/food-hygiene/legislation_en).
5      Wyroki: z dnia 19 grudnia 1968 r., De Cicco (19/68, EU:C:1968:56, Rec. 1968, s. 689, 698); z dnia 15 grudnia 1995 r., Bosman (C‑415/93, EU:C:1995:463, pkt 59–61); z dnia 19 czerwca 2025 r., Lubreczlik (C‑396/24, EU:C:2025:460, pkt 47).
6      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 12 września 2019 r., A i in. (C‑347/17, EU:C:2019:720, pkt 53 i nast.); z dnia 16 marca 2023 r., Beobank (C‑351/21, EU:C:2023:215, pkt 53 i nast.).
7      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Alace i Canpelli (C‑758/24 i C‑759/24, EU:C:2025:591, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
8      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Alace i Canpelli (C‑758/24 i C‑759/24, EU:C:2025:591, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
9      Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. a) rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych pojęcie „higiena żywności” oznacza „środki i warunki niezbędne do kontroli zagrożeń i zapewnienia przydatności do spożycia przez ludzi środków spożywczych uwzględniając ich zamierzone użycie”.
10      Zgodnie z art. 3 pkt 8 rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych „wprowadzenie na rynek” oznacza „posiadanie żywności lub pasz w celu sprzedaży, z uwzględnieniem oferowania do sprzedaży lub innej formy dysponowania, bezpłatnego lub nie oraz sprzedaż, dystrybucję i inne formy dysponowania”.
11      Rozdział I
pkt 2 lit. c) załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych.
12      Zobacz pkt 18 niniejszej opinii.
13      Rozdział V
pkt 1 lit. a) załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych.
14      Rozdział IX
pkt 2, 3 i 4 załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych.
15      Rozdział I
pkt 1 załącznika II do rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych.
16      Zobacz podobnie wyrok z dnia 25 stycznia 2017 r., Vilkas (C‑640/15, EU:C:2017:39, pkt 53).
17      Wyrok z dnia 6 października 2011 r., Albrecht i in. (C‑382/10, EU:C:2011:639, pkt 21 i nast.).
18      Zobacz
motywy 1 i 7 rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych.
19      Zgodnie z art. 14 ust. 5 rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych „[p]odczas podejmowania decyzji, że środek spożywczy nie nadaje się do spożycia przez ludzi, należy mieć na względzie, czy środek spożywczy nie może być spożywany przez ludzi stosownie z jego przeznaczeniem z powodu zanieczyszczenia, zarówno przez czynniki obce jak i w inny sposób, czy też z powodu gnicia, psucia się lub rozkładu”. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. f) rozporządzenia w sprawie higieny środków spożywczych „zanieczyszczenie” oznacza „istnienie lub powstanie zagrożenia”. Zgodnie z art. 3 pkt 14 rozporządzenia podstawowego w sprawie środków spożywczych „zagrożenie” oznacza „czynnik biologiczny, chemiczny lub fizyczny w żywności lub paszy, bądź stan żywności lub paszy, mogący powodować negatywne skutki dla zdrowia”.
20      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 13 listopada 2014 r., Reindl i MPREIS Warenvertriebs (C‑443/13, EU:C:2014:2370, pkt 28); z dnia 12 września 2019 r., A i in. (C‑347/17, EU:C:2019:720, pkt 58–60).
21      Wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Reindl i MPREIS Warenvertriebs (C‑443/13, EU:C:2014:2370, pkt 18, 34–43). Zobacz podobnie wyrok z dnia 9 lutego 2012 r., Urbán (C‑210/10, EU:C:2012:64, pkt 47, 48 i przytoczone tam orzecznictwo).