Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
DEAN SPIELMANN
της 18ης Δεκεμβρίου 2025 (1)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑424/24 και C‑425/24
ZD
κατά
Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC),
Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI),
Procura federale presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC),
Collegio di garanzia dello sport presso il Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI),
Corte federale d’appello presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC) (C‑424/24)
και
MI
κατά
Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC),
Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI) (C‑425/24)
[αιτήσεις του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio(διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Πειθαρχική κύρωση επιβληθείσα από την αθλητική δικαιοσύνη – Προσωρινή απαγόρευση άσκησης του επαγγέλματος του μέλους του διοικητικού συμβουλίου ή του γενικού διευθυντή ποδοσφαιρικού συλλόγου – Εθνική νομοθεσία αποκλείουσα την εξουσία ακύρωσης του διοικητικού δικαστηρίου και επιτρέπουσα μόνον την αποκατάσταση της ζημίας – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Αποτελεσματική δικαστική προστασία – Άρθρα 45 και 56 ΣΛΕΕ – Ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων και ελεύθερη παροχή υπηρεσιών »
Εισαγωγή
1.        Στο μάθημα γενικού ιδιωτικού διεθνούς δικαίου, το οποίο δίδαξε στην Ακαδημία Διεθνούς Δικαίου της Χάγης (Κάτω Χώρες), ο καθηγητής François Rigaux εκθέτει ότι, στην αθλητική έννομη τάξη, η ύπαρξη εν τοις πράγμασι μονοπωλίου των αθλητικών αρχών εισάγει, στην τήρηση των κανόνων που θεσπίζουν, το στοιχείο του καταναγκασμού το οποίο προσδίδει νομική ισχύ στους εν λόγω κανόνες. Επομένως, κατ’ αυτόν, η κατάσταση των προσώπων που επιλέγουν να υπαχθούν στους εν λόγω κανόνες μπορεί να συγκριθεί με την κατάσταση του «διαπλανητικού ταξιδιώτη», ο οποίος, «για να προσεδαφιστεί στη Σελήνη ή στον Άρη, πρέπει να αποδεχθεί τις συνθήκες βαρύτητας ή θερμοκρασίας και να καλύψει τις ανάγκες του σε οξυγόνο με τη βοήθεια κατάλληλων συσκευών» (2).
2.        Ο νομικός χαρακτήρας των «αθλητικών» κανόνων συνεπάγεται ότι η αρχή ή οι αρχές που κατέχουν εν τοις πράγμασι μονοπώλιο έχουν την εξουσία να επιβάλλουν (κυρίως πειθαρχικές) κυρώσεις για την παράβασή τους. Η συγκεκριμένη ιδιαιτερότητα της αθλητικής έννομης τάξης βρίσκεται στο επίκεντρο των υπό κρίση υποθέσεων.
3.        Με τις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε, το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της συμβατότητας, με το δίκαιο της Ένωσης, ορισμένων νομικών διατάξεων οι οποίες ρυθμίζουν, στην Ιταλία, την άσκηση της εξουσίας επιβολής κυρώσεων, την οποία διαθέτουν οι αθλητικές ενώσεις, στα πρόσωπα που υπάγονται στην αρμοδιότητά τους.
4.        Ειδικότερα, το Δικαστήριο καλείται να αποσαφηνίσει αν δικαστικός έλεγχος ο οποίος μπορεί να καταλήξει μόνον στην αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε στα πρόσωπα στα οποία επιβλήθηκαν πειθαρχικές κυρώσεις συνάδει με το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας που απορρέει από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
5.        Στις υπό κρίση υποθέσεις κρίσιμες διατάξεις είναι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και τα άρθρα 45, 56, 101 και 102 ΣΛΕΕ.
Το ιταλικό δίκαιο
Το Σύνταγμα
6.        Το άρθρο 2 του Costituzione della Repubblica Italiana (ιταλικού Συντάγματος, στο εξής: Σύνταγμα) (3) ορίζει τα εξής:
«Η [Ιταλική] Δημοκρατία αναγνωρίζει και εγγυάται τα απαραβίαστα δικαιώματα του ανθρώπου, ως ατόμου και ως μέλους κοινωνικών σχηματισμών εντός των οποίων αναπτύσσει την προσωπικότητά του, και απαιτεί την εκπλήρωση των υποχρεώσεων πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής αλληλεγγύης από τις οποίες δεν χωρεί παρέκκλιση.»
7.        Το άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, του Συντάγματος ορίζει τα εξής:
«Οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να συνιστούν ελεύθερα και χωρίς άδεια ενώσεις, για την επιδίωξη σκοπών που δεν απαγορεύονται από
την ποινική νομοθεσία.»
8.        Το άρθρο 24, πρώτο εδάφιο, του Συντάγματος προβλέπει τα εξής:
«Κάθε πρόσωπο μπορεί να προσφύγει ενώπιον δικαστηρίου για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων και των εννόμων συμφερόντων του.»
9.        Το άρθρο 103, πρώτο εδάφιο, του Συντάγματος ορίζει τα εξής:
«Το Consiglio di stato [Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία] και τα λοιπά διοικητικά δικαστήρια είναι αρμόδια να διασφαλίζουν την προστασία, έναντι της δημόσιας διοίκησης, των εννόμων συμφερόντων και, σε συγκεκριμένους τομείς που καθορίζονται από τον νόμο, των δικαιωμάτων των ιδιωτών.»
10.      Το άρθρο 113 του Συντάγματος ορίζει τα εξής:
«Κατά των πράξεων της δημόσιας διοίκησης χωρεί πάντοτε ένδικη προστασία των δικαιωμάτων και των εννόμων συμφερόντων ενώπιον τακτικών ή διοικητικών δικαστηρίων.
Η εν λόγω ένδικη προστασία δεν αποκλείεται ούτε περιορίζεται σε συγκεκριμένα ένδικα βοηθήματα ή σε συγκεκριμένες κατηγορίες πράξεων.
Ο νόμος καθορίζει τα δικαιοδοτικά όργανα τα οποία μπορούν να ακυρώνουν τις πράξεις της δημόσιας διοίκησης στις περιπτώσεις και με τα αποτελέσματα που προβλέπει ο νόμος.»
Ο κώδικας διοικητικής δικονομίας
11.      Το άρθρο 1 του codice del processo amministrativo (κώδικα διοικητικής δικονομίας), που εγκρίθηκε με το decreto legislativo no 104 (νομοθετικό διάταγμα 104) (4), της 2ας Ιουλίου 2010, ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα διοικητικά δικαστήρια εγγυώνται πλήρη και αποτελεσματική προστασία, σύμφωνα με τις αρχές του Συντάγματος και του ευρωπαϊκού δικαίου.»
12.      Το άρθρο 30 του ως άνω κώδικα προβλέπει στην παράγραφο 6 τα εξής:
«Τα διοικητικά δικαστήρια είναι αποκλειστικώς αρμόδια να εκδικάζουν αγωγές αποζημιώσεως για ζημίες
οι οποίες προκύπτουν από την προσβολή εννόμων συμφερόντων ή, στους τομείς της αποκλειστικής αρμοδιότητάς τους, δικαιωμάτων των ιδιωτών.»
13.      Το 133, παράγραφος 1, του εν λόγω κώδικα ορίζει, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«Εκτός εάν προβλέπεται άλλως από τον νόμο, τα διοικητικά δικαστήρια είναι αποκλειστικώς αρμόδια να εκδικάζουν:
[...]
z)      τις διαφορές που έχουν ως αντικείμενο πράξεις της Comitato olimpico nazionale italiano [Ιταλικής Ολυμπιακής Επιτροπής (CONI)] ή των αθλητικών ομοσπονδιών, οι οποίες δεν υπάγονται στην αρμοδιότητα των οργάνων της αθλητικής δικαιοσύνης, με εξαίρεση τις διαφορές που αφορούν τις περιουσιακές σχέσεις μεταξύ εταιριών, ενώσεων και αθλητών.»
Ο νόμος 280/2003
14.      Η decreto-legge no 220 recante disposizioni urgenti in materia di giustizia sportiva (πράξη νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 220 περί επειγουσών διατάξεων στον τομέα της αθλητικής δικαιοσύνης) (5), της 19ης Αυγούστου 2003, κυρώθηκε, κατόπιν τροποποιήσεων, με τον legge no 280, conversione in legge, con modificazioni, del decreto-legge no 220, recante disposizioni urgenti in materia di giustizia sportiva (νόμο αριθ. 280 περί κυρώσεως, κατόπιν τροποποιήσεων, της πράξης νομοθετικού περιεχομένου 220, περί επειγουσών διατάξεων στον τομέα της αθλητικής δικαιοσύνης) (6), της 17ης Οκτωβρίου 2003 (στο εξής: νόμος 280/2003).
15.      Τα άρθρα 1 έως 3 του νόμου
280/2003 ορίζουν τα εξής:
«Άρθρο 1 – Γενικές αρχές
1.      Η [Ιταλική] Δημοκρατία αναγνωρίζει και προάγει την αυτονομία
του εθνικού αθλητικού
δικαίου ως έκφρασης του διεθνούς αθλητικού δικαίου
το οποίο υπάγεται στην αρμοδιότητα της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής.
2.      Οι σχέσεις μεταξύ του αθλητικού
δικαίου και του δικαίου της [Ιταλικής] Δημοκρατίας ρυθμίζονται βάσει της αρχής της αυτονομίας, με εξαίρεση τις περιπτώσεις [...] στις οποίες υποκειμενικές καταστάσεις που συνδέονται με το αθλητικό δίκαιο παρουσιάζουν σπουδαιότητα για την έννομη τάξη της [Ιταλικής] Δημοκρατίας.
Άρθρο 2 – Αυτονομία της αθλητικής έννομης τάξης
1.      Κατ’ εφαρμογήν των αρχών του άρθρου 1, υπάγεται στην αθλητική έννομη τάξη η ρύθμιση των ακόλουθων ζητημάτων:
a)      η τήρηση και η εφαρμογή των κανονιστικών, οργανωτικών και καταστατικών διατάξεων της εθνικής αθλητικής έννομης τάξης και των κλάδων της με σκοπό να διασφαλίζεται η ομαλή διεξαγωγή των αθλητικών δραστηριοτήτων·
b)      οι συμπεριφορές που έχουν σημασία από πειθαρχικής απόψεως, καθώς και η επιβολή και η εκτέλεση των σχετικών αθλητικών πειθαρχικών κυρώσεων.
2.      Στις περιπτώσεις της παραγράφου 1, οι σύλλογοι, οι ενώσεις, τα μέλη και τα συνδεδεμένα μέλη οφείλουν να προσφεύγουν στα όργανα της αθλητικής δικαιοσύνης, κατά τις διατάξεις του καταστατικού και των κανονισμών της [CONI] και των αθλητικών ομοσπονδιών [...].
[...]
Άρθρο 3 – Κανόνες δικαιοδοσίας και μεταβατικές διατάξεις
1.      Μετά την εξάντληση των μέσων ένδικης προστασίας ενώπιον των αθλητικών δικαιοδοτικών οργάνων και με την επιφύλαξη της δικαιοδοσίας των τακτικών δικαστηρίων επί των διαφορών που αφορούν τις περιουσιακές σχέσεις μεταξύ συλλόγων, ενώσεων και αθλητών, κάθε άλλη διαφορά η οποία έχει ως αντικείμενο πράξεις της [CONI] ή των αθλητικών ομοσπονδιών και δεν υπάγεται στην αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της αθλητικής δικαιοσύνης δυνάμει του άρθρου 2,
διέπεται
από τον κώδικα διοικητικής δικονομίας, με την επιφύλαξη, σε κάθε περίπτωση, των διατάξεων ενδεχόμενων ρητρών διαιτησίας που περιέχονται στα καταστατικά και τους κανονισμούς της [CONI] και των αθλητικών ομοσπονδιών, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2 [...].
[...]»
Ο κώδικας αθλητικής δικαιοσύνης της FIGC
16.      Η ρύθμιση δυνάμει της οποίας επιβλήθηκαν οι επίμαχες στις κύριες δίκες κυρώσεις είναι ο codice di giustizia sportiva della Federazione Italiana Giuoco Calcio [κώδικας αθλητικής δικαιοσύνης της Ιταλικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας (FIGC)] (7).
17.      Κατά το άρθρο του 2, παράγραφος 1, ο ανωτέρω κώδικας εφαρμόζεται, μεταξύ άλλων, στα «διοικητικά στελέχη» που ασκούν επαγγελματική δραστηριότητα στον τομέα του αθλητισμού, κατηγορία προσώπων στην οποία δεν αμφισβητείται ότι εμπίπτουν ο ZD και ο MI.
18.      Το άρθρο 4 του εν λόγω κώδικα, το οποίο φέρει τον τίτλο «Υποχρεωτικός χαρακτήρας των γενικών διατάξεων», προβλέπει τα εξής:
«1.      Τα πρόσωπα που μνημονεύονται στο άρθρο 2 υποχρεούνται να τηρούν το καταστατικό, τον κώδικα, τους εσωτερικούς οργανωτικούς κανόνες της FIGC, καθώς και τους λοιπούς κανόνες της FIGC και τις αρχές της πίστης, της ευπρέπειας και της εντιμότητας σε κάθε σχέση που άπτεται της αθλητικής δραστηριότητας.
2.      Σε περίπτωση παράβασης των υποχρεώσεων που προβλέπονται στην παράγραφο 1, επιβάλλονται οι κυρώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 8, παράγραφος 1, στοιχεία a, b, c και g, και στο άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχεία a, b, c, d, f, g και h.
[...]»
19.      Μεταξύ άλλων κυρώσεων, το άρθρο 9 του ίδιου κώδικα μνημονεύει στην παράγραφο 1, στοιχείο f, τον «αποκλεισμό για ορισμένο χρονικό διάστημα από την άσκηση καθηκόντων εντός της FIGC, με δυνατότητα επέκτασης της κύρωσης στην [Union européenne des associations de football (Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Ποδοσφαίρου, στο εξής: UEFA)]».
20.      Το άρθρο 31 του κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της FIGC, το οποίο φέρει τον τίτλο «Παραβάσεις σε οικονομικά και διαχειριστικά θέματα», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Συνιστά διοικητική παράβαση η μη προσκόμιση, η αλλοίωση ή η παραποίηση ή πλαστογράφηση, ακόμη και εν μέρει, των εγγράφων που ζητούν τα δικαιοδοτικά όργανα της αθλητικής δικαιοσύνης, η commissione di vigilanza sulle società di calcio professionistiche [επιτροπή εποπτείας των συλλόγων επαγγελματικού ποδοσφαίρου] και άλλα εποπτικά όργανα της FIGC, καθώς και οι οργανισμοί που είναι αρμόδιοι για την έκδοση των αδειών UEFA και FIGC, ή η παροχή ψευδών, ελλιπών ή αποσπασματικών πληροφοριών. Συνιστούν επίσης διοικητική παράβαση οι συμπεριφορές που αποσκοπούν, εν πάση περιπτώσει, στην καταστρατήγηση του κανονισμού της FIGC σε διαχειριστικά και οικονομικά θέματα, καθώς και η μη εκτέλεση των αποφάσεων των αρμόδιων οργάνων της FIGC στον συγκεκριμένο τομέα Με την επιφύλαξη της επιβολής των αυστηρότερων κυρώσεων που προβλέπονται από τον κανονισμό της UEFA σχετικά με την έκδοση αδειών ή από άλλους ειδικούς κανόνες, καθώς και των αυστηρότερων κυρώσεων που μπορούν να επιβληθούν για τις λοιπές πράξεις που μνημονεύονται στο παρόν άρθρο, στην εταιρία που τελεί τις πράξεις που μνημονεύονται στην παρούσα παράγραφο επιβάλλεται η κύρωση του προστίμου με προειδοποίηση.»
Οι διαφορές των κύριων δικών, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
21.      Ο ZD και ο MI είναι, αντιστοίχως, πρώην πρόεδρος και πρώην μέλος του διοικητικού συμβουλίου της εταιρίας Juventus F.C. SpA (στο εξής: Juventus), η οποία είναι επαγγελματικός ποδοσφαιρικός σύλλογος που εδρεύει στην Ιταλία.
22.      Η Federazione Italiana Giuoco Calcio (Ιταλική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία, στο εξής: FIGC) είναι ένωση ιδιωτικού δικαίου με έδρα την Ιταλία. Σκοπός της είναι η προαγωγή και η ρύθμιση του επαγγελματικού και ερασιτεχνικού ποδοσφαίρου στο εν λόγω κράτος μέλος. Η FIGC είναι μέλος της Fédération internationale de football association (Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Ποδοσφαίρου, στο εξής: FIFA) και της UEFA.
23.      Εξάλλου, η Comitato Olimpico Nazionale Italiano (Ιταλική Ολυμπιακή Επιτροπή, στο εξής: CONI) είναι οργανισμός δημοσίου δικαίου με έδρα στην Ιταλία. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η CONI είναι υπεύθυνη για τον συντονισμό των δραστηριοτήτων των διαφόρων ιταλικών αθλητικών ενώσεων.
24.      Την 1η Απριλίου 2022 ο Procura Federale Presso La Federazione Italiana Giuoco Calcio (υπεύθυνος άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC, Ιταλία, στο εξής: υπεύθυνος άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC) άσκησε, ενώπιον του Tribunale Federale nazionale (πρωτοβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC, Ιταλία, στο εξής: πρωτοβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC), δίωξη κατά πλειόνων ιταλικών επαγγελματικών ποδοσφαιρικών συλλόγων, περιλαμβανομένης της Juventus, καθώς και κατά πλειόνων διοικητικών στελεχών τους. Ο υπεύθυνος άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC προσάπτει, μεταξύ άλλων, στα διοικητικά στελέχη ότι παραβίασαν τις αρχές της πίστης, της ευπρέπειας και της εντιμότητας που προβλέπονται στα άρθρα 4 και 31 του κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της FIGC. Ειδικότερα, ο υπεύθυνος άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC προσάπτει κατ’ ουσίαν στον ZD και στον MI ότι μετείχαν στη διαμόρφωση ενός συστήματος πλασματικών υπεραξιών, συνολικού ύψους άνω των 60 εκατομμυρίων ευρώ, συμπεριλαμβάνοντας ή εγκρίνοντας, στις οικονομικές καταστάσεις και στους ισολογισμούς της Juventus για τα έτη 2020 και 2021, εγγραφές οι οποίες εμφάνιζαν, αναληθώς, ένα σύνολο πράξεων μεταβίβασης αθλητικών υπηρεσιών ποδοσφαιριστών, ήτοι μετεγγραφών, ως ανεξάρτητες πράξεις. Συγκεκριμένα, κατά τον υπεύθυνο άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC, επρόκειτο στην πραγματικότητα περί πράξεων ανταλλαγής, με σκοπό τη μη εφαρμογή του ισχύοντος για τις εν λόγω πράξεις διεθνούς λογιστικού προτύπου και, τελικώς, τη δήλωση αποτελεσμάτων και περιουσιακών στοιχείων σημαντικότερων από τα πραγματικά αποτελέσματα και περιουσιακά στοιχεία των συλλόγων που μετείχαν στο εν λόγω σύστημα.
25.      Με απόφαση της 22ας Απριλίου 2022 το πρωτοβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC, το οποίο είναι αρμόδιο, μεταξύ άλλων, για την επιβολή πειθαρχικών κυρώσεων, εξέδωσε απόφαση με την οποία αθώωσε όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπα τα οποία αφορούσε η δίωξη (8).
26.      Ο υπεύθυνος άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC άσκησε έφεση κατά της ανωτέρω απόφασης ενώπιον του Corte Federale d’appello presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (δευτεροβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC, Ιταλία, στο εξής: δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC).
27.      Με απόφαση της 27ης Μαΐου 2022 το δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC επικύρωσε την απόφαση του πρωτοβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC (9).
28.      Στις 24 Νοεμβρίου 2022 ο υπεύθυνος άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC έλαβε, από τον εισαγγελέα της Ιταλικής Δημοκρατίας του Tribunale di Torino (πλημμελειοδικείου Τορίνο, Ιταλία), αντίγραφο του φακέλου ποινικής διαδικασίας η οποία είχε κινηθεί παραλλήλως από την εν λόγω εισαγγελική αρχή σχετικά με τα πραγματικά περιστατικά που άπτονται της δίωξης που μνημονεύεται στο σημείο 24 των παρουσών προτάσεων. Μετά την παραλαβή των εν λόγω εγγράφων, ο υπεύθυνος άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC εκτίμησε ότι το περιεχόμενό τους δικαιολογούσε την υποβολή αίτησης μερικής αναθεώρησης ενώπιον του δευτεροβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC.
29.      Τον Ιανουάριο του 2023 το δευτεροβάθμιο όργανο της FIGC εξέδωσε απόφαση με την οποία έκανε δεκτή την αίτηση μερικής αναθεώρησης του υπευθύνου άσκησης πειθαρχικής δίωξης της FIGC (10). Με την εν λόγω απόφαση, το δευτεροβάθμιο όργανο της FIGC επέβαλε, μεταξύ άλλων, στον ZD και στον MI πειθαρχική κύρωση συνιστάμενη σε απαγόρευση άσκησης δραστηριοτήτων στο πλαίσιο της FIGC για διάστημα 24 μηνών, συνοδευόμενη από αίτημα επέκτασης της κύρωσης αυτής στην UEFA και τη FIFA. Η εν λόγω απαγόρευση, η οποία κάλυπτε, στην πράξη, την άσκηση κάθε επαγγελματικής δραστηριότητας στον τομέα αρμοδιότητας της FIGC, ήτοι το επαγγελματικό ή ερασιτεχνικό ποδόσφαιρο στην Ιταλία, επεκτάθηκε, στη συνέχεια, σε παγκόσμιο επίπεδο από την πειθαρχική επιτροπή της FIFA.
30.      Ο ZD και ο MI, μεταξύ άλλων, προσέβαλαν την ανωτέρω απόφαση ενώπιον του Collegio di Garanzia della Sport presso il Comitato Olimpico Nazionale Italiano (συμβουλίου εγγύησης του αθλητισμού της CONI, Ιταλία, στο εξής: συμβούλιο εγγύησης του αθλητισμού), το οποίο είναι το ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο της αθλητικής δικαιοσύνης.
31.      Με απόφαση της 8ης Μαΐου 2023 το συμβούλιο εγγύησης του αθλητισμού απέρριψε την προσφυγή του ZD και την προσφυγή του MI, ενώ δέχθηκε τις προσφυγές που άσκησαν άλλα πρόσωπα, και ανέπεμψε την υπόθεση ενώπιον του δευτεροβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC, προκειμένου να καθορίσει αμετάκλητα τις πειθαρχικές κυρώσεις που έπρεπε να επιβληθούν (11).
32.      Στις 25 Μαΐου 2023 εκδόθηκε διάταξη περί παύσης της ποινικής δίωξης
στην προμνησθείσα ποινική διαδικασία.
33.      Εν συνεχεία, ο ZD και ο MI άσκησαν, ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, προσφυγή κατά των αποφάσεων που εξέδωσαν διαδοχικώς το δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC και το συμβούλιο εγγύησης του αθλητισμού, καθ’ ο μέρος οι εν λόγω αποφάσεις τούς αφορούν.
34.      Με την απόφαση περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, κατά πρώτον, ότι, με τις αντίστοιχες προσφυγές τους, ο ZD και ο MI ζητούν την αναστολή, καθώς και την ακύρωση της πειθαρχικής κύρωσης που τους επέβαλε το δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC και, επικουρικώς και μόνον, την αποκατάσταση της ζημίας την οποία υπέστησαν. Εντούτοις, κατ’ εφαρμογήν της ισχύουσας ιταλικής νομοθεσίας, όπως έχει ερμηνευθεί από το Consiglio di stato (Συμβούλιο της Επικρατείας), το αιτούν δικαστήριο υποχρεούται, όπως διευκρινίζει, να απορρίψει τις δύο προσφυγές ως «απαράδεκτες λόγω αναρμοδιότητας», καθόσον έχουν ως αίτημα την ακύρωση των ανωτέρω πειθαρχικών κυρώσεων.
35.      Συγκεκριμένα, με δύο αποφάσεις της 7ης Φεβρουαρίου 2011 (12) και της 17ης Απριλίου 2019 (13), το Corte costituzionale (Συνταγματικό Δικαστήριο, Ιταλία) έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι τα άρθρα 2 και 3 του νόμου 280/2003 έχουν την έννοια ότι αναθέτουν «στα όργανα της αθλητικής δικαιοσύνης», στα οποία καταλέγονται το πρωτοβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC, το δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC και το συμβούλιο εγγύησης του αθλητισμού, αποκλειστική αρμοδιότητα εκδίκασης των αιτήσεων αναστολής και ακύρωσης των πειθαρχικών κυρώσεων που επιβάλλονται στα νομικά ή φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη ή συνδεδεμένα μέλη των διαφόρων ιταλικών αθλητικών ενώσεων. Τα διοικητικά δικαστήρια είναι αποκλειστικά αρμόδια, δυνάμει του άρθρου 133, παράγραφος 1, στοιχείο z, του κώδικα διοικητικής δικονομίας, να εκδικάζουν τις διαφορές που έχουν ως αντικείμενο πράξεις της CONI και των ιταλικών αθλητικών ενώσεων οι οποίες δεν υπάγονται στην αρμοδιότητα των «οργάνων της αθλητικής δικαιοσύνης». Κατά το αιτούν δικαστήριο, στις διαφορές αυτές περιλαμβάνονται οι προσφυγές με τις οποίες πρόσωπα στα οποία έχουν επιβληθεί τέτοιες πειθαρχικές κυρώσεις ζητούν από το διοικητικό δικαστήριο, κατόπιν «εξάντλησης των μέσων ένδικης προστασίας ενώπιον των αθλητικών δικαιοδοτικών οργάνων», να ελέγξει παρεμπιπτόντως τη νομιμότητα των εν λόγω κυρώσεων προκειμένου να επιτύχουν «ισοδύναμη ένδικη προστασία» της «υποκειμενικής νομικής κατάστασής» τους, καθώς και των «δικαιωμάτων και εννόμων συμφερόντων» τους. Σύμφωνα με το αιτούν δικαστήριο, η εν λόγω προστασία μπορεί να λάβει μόνον τη μορφή χρηματικής αποζημίωσης για τη ζημία που υπέστησαν τα εν λόγω πρόσωπα.
36.      Όπως προκύπτει από τις ανωτέρω αποφάσεις, το Corte costituzionale (Συνταγματικό Δικαστήριο) βασίζει την ερμηνεία των διαφόρων επίμαχων διατάξεων του νόμου 280/2003 και του κώδικα διοικητικής δικονομίας στη διαπίστωση ότι οι εν λόγω διατάξεις είναι αποτέλεσμα της «εύλογης στάθμισης», στην οποία προέβη ο Ιταλός νομοθέτης, με το άρθρο 1 του νόμου 280/2003, μεταξύ, αφενός, της αρχής της αποτελεσματικής και πλήρους ένδικης προστασίας, που κατοχυρώνεται στα άρθρα 24, 103 και 113 του Συντάγματος, και, αφετέρου, της αναγκαιότητας διαφύλαξης της αυτονομίας της αθλητικής έννομης τάξης, που κατοχυρώνεται στα άρθρα 2 και 18 του Συντάγματος. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, η ένδικη προστασία των ενδιαφερομένων διασφαλίζεται με αποτελεσματικό τρόπο από την «αθλητική δικαιοσύνη», η οποία συνιστά ειδική έκφανση της «δικαιοσύνης των συλλογικών ενώσεων», όσον αφορά τις νομικές καταστάσεις, όπως αυτές που προκύπτουν από την επιβολή πειθαρχικών κυρώσεων, οι οποίες έχουν σημασία για την «τομεακή έννομη τάξη» που αποτελεί η «αθλητική έννομη τάξη», αλλά όχι για τη «γενική έννομη τάξη». Συγχρόνως, η αποτελεσματική ένδικη προστασία της «υποκειμενικής νομικής κατάστασης» των εν λόγω προσώπων σε σχέση με τη «γενική έννομη τάξη» εξακολουθεί να διασφαλίζεται από τα διοικητικά δικαστήρια.
37.      Κατά δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι είναι αναγκαίο να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως για την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης προκειμένου να μπορέσει να αποφανθεί τόσο επί του παραδεκτού όσο και επί του βασίμου των προσφυγών που άσκησαν ο ZD και ο MI.
38.      Τέλος, κατά τρίτον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, κατ’ ουσίαν, ότι διατηρεί αμφιβολίες σχετικά με τη συμβατότητα του νόμου 280/2003 με το δίκαιο της Ένωσης.
39.      Υπό τις συνθήκες αυτές, στην υπόθεση C‑424/24, το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το δίκαιο της Ένωσης, και ειδικότερα τα άρθρα 6 και 19 ΣΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης [(14)] και του άρθρου 6 της [Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (15)], σε σχέση με την αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 2 του νόμου 280/2003, όπως έχει ερμηνευθεί από την εθνική νομολογία, η οποία, μετά την εξάντληση των μέσων ένδικης προστασίας ενώπιον των εθνικών αθλητικών δικαιοδοτικών οργάνων, αποκλείει την προσφυγή σε δικαστική προστασία συνιστάμενη στην εξουσία του εθνικού δικαστηρίου (εν προκειμένω, διοικητικού δικαστηρίου) να ακυρώσει την αθλητική πειθαρχική κύρωση και τα μελλοντικά αποτελέσματά της, καθώς και να αναστείλει, ως συντηρητικό μέτρο, τα αποτελέσματα της κύρωσης, περιορίζοντας τοιουτοτρόπως την εξουσία του εθνικού δικαστηρίου στην επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης, εφόσον διαπιστώνεται ότι η άσκηση της πειθαρχικής εξουσίας υπήρξε όντως παράνομη;
2)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το δίκαιο της Ένωσης, και ειδικότερα τα άρθρα 6 και 19 ΣΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα των άρθρων 47, 48 και 49 του Χάρτη και των άρθρων 6 και 7 της ΕΣΔΑ, έχει την έννοια ότι, προκειμένου να διασφαλίζεται η τήρηση των αρχών της νομιμότητας των κανόνων περί κυρώσεων και της δίκαιης δίκης, αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 2 του νόμου 280/2003, όπως έχει ερμηνευθεί από την εθνική νομολογία, η οποία, κατ’ εφαρμογήν της αρχής της αυτοτέλειας της αθλητικής έννομης τάξης όπως κατοχυρώνεται στην εθνική νομοθεσία και έχει ερμηνευθεί από την εθνική νομολογία, επιτρέπει στα όργανα της αθλητικής έννομης τάξης να επιβάλουν σε διοικητικό στέλεχος αθλητικής εταιρίας πειθαρχική κύρωση απαγόρευσης άσκησης της επαγγελματικής δραστηριότητας, λόγω παράβασης εσωτερικής διάταξης της [FIGC] (άρθρο 4, παράγραφος 1, του κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της [FIGC]), η οποία προβλέπει, με γενική και αόριστη διατύπωση, ότι όλα τα μέλη και τα διοικητικά στελέχη υποχρεούνται να τηρούν, πέραν του καταστατικού και άλλων κανόνων της αθλητικής ομοσπονδίας, τις αρχές της πίστης, της ευπρέπειας και της εντιμότητας;
3)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το δίκαιο της Ένωσης, και ειδικότερα τα άρθρα 45, 49, 56, 101 και 102 ΣΛΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη, αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 2 του νόμου 280/2003, η οποία επιτρέπει την επιβολή, εκ μέρους των αθλητικών οργάνων, πειθαρχικής ποινής με την οποία απαγορεύεται, σε κορυφαίο διοικητικό στέλεχος αθλητικής εταιρίας διεθνούς επιπέδου, η άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητας για χρονικό διάστημα 24 μηνών σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο;»
40.      Υπό τις αυτές συνθήκες, στην υπόθεση C‑425/24, το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ίδια κατ’ ουσίαν προδικαστικά ερωτήματα.
41.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν ο ZD, ο MI, η CONI, η FIGC, η Ιταλική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
42.      Ο ZD, ο MI, η CONI, η FIGC, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικά τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 17 Σεπτεμβρίου 2025.
Ανάλυση
43.      Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν αποκλειστικά στο πρώτο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα. Θα εξετάσω πρώτα το τρίτο προδικαστικό ερώτημα και εν συνεχεία το πρώτο προδικαστικό ερώτημα.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
44.      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 45, 56, 101 και 102 ΣΛΕΕ (16) έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία, όπως η επίμαχη στις κύριες δίκες, η οποία επιτρέπει την επιβολή, εκ μέρους των αθλητικών οργάνων, πειθαρχικής κύρωσης με την οποία απαγορεύεται, σε διοικητικό στέλεχος αθλητικού συλλόγου, η άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητας για χρονικό διάστημα 24 μηνών σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο.
Επί του παραδεκτού
45.      Η Επιτροπή και η Ιταλική Κυβέρνηση αμφισβητούν το παραδεκτό του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος (17),
διότι θεωρούν κατ’ ουσίαν ότι, με τις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο δεν εξέθεσε τη σχέση που εκτιμά ότι υφίσταται μεταξύ των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης των οποίων την ερμηνεία ζητεί και της εφαρμοστέας στις διαφορές των κύριων δικών εθνικής νομοθεσίας.
46.      Κατά την Επιτροπή, οι διαφορές των κύριων δικών δεν έχουν διασυνοριακό χαρακτήρα. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι όλα τα στοιχεία των υποθέσεων περιορίζονται στο εσωτερικό της Ιταλίας, καθόσον πρόκειται περί πειθαρχικών κυρώσεων που επιβλήθηκαν σε Ιταλούς πολίτες, οι οποίοι ασκούσαν καθήκοντα διοικητικών στελεχών στο πλαίσιο σχέσης εργασίας με ιταλικό ποδοσφαιρικό σύλλογο και οι οποίοι δεν άσκησαν το δικαίωμά τους ελεύθερης κυκλοφορίας. Συγκεκριμένα, οι εν λόγω κυρώσεις συνίστανται σε «προσωρινή απαγόρευση άσκησης δραστηριοτήτων στο πλαίσιο της FIGC για διάστημα 24 μηνών, σε συνδυασμό με αίτημα επέκτασης της κύρωσης στο πλαίσιο της UEFA και της FIFA». Επομένως, η παρεμπόδιση της ελεύθερης κυκλοφορίας των οικείων διοικητικών στελεχών θα πραγματωθεί μόνον όταν η UEFA ή η FIFA θα κάνει, ενδεχομένως, δεκτό το αίτημα της FIGC περί επέκτασης, σε ευρωπαϊκό ή παγκόσμιο επίπεδο, της γεωγραφικής εμβέλειας των κυρώσεων.
47.      Συναφώς, παρατηρείται ότι το Δικαστήριο έχει δεχθεί να απαντήσει σε προδικαστικά ερωτήματα που του υποβλήθηκαν για την περίπτωση στην οποία, λόγω του αντικειμένου ή της φύσης της, η επίμαχη εθνική νομοθεσία μπορούσε να έχει διασυνοριακά αποτελέσματα (18). Τούτο συμβαίνει στην περίπτωση της επίμαχης ιταλικής νομοθεσίας, η οποία προβλέπει, μεταξύ των κυρώσεων που αποσκοπούν στην τήρηση των διατάξεών της, ορισμένες κυρώσεις οι οποίες μπορούν να συνοδεύονται από αίτηση επέκτασής τους στο πλαίσιο της UEFA και της FIFA.
48.      Επομένως, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει την ανωτέρω ένσταση απαραδέκτου.
Επί της ουσίας
49.      Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι οι εθνικές διατάξεις που αποτελούν αντικείμενο του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος και περιέχονται στον κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της FIGC ρυθμίζουν ορισμένες πτυχές της δραστηριότητας επιβολής κυρώσεων της FIGC. Ο εν λόγω κώδικας καταρτίστηκε από τη FIGC, ένωση ιδιωτικού δικαίου, και εγκρίθηκε από την CONI. Συγκεκριμένα, η CONI, όργανο δημόσιου δικαίου, εκτιμά τη συμβατότητα του κώδικα με τον νόμο, το Statuto Comitato Olimpico Nazionale Italiano (καταστατικό της CONI) (19), τις θεμελιώδεις αρχές, καθώς και τις κατευθυντήριες οδηγίες και τα κριτήρια που διατυπώνει το εθνικό συμβούλιο της CONI (20).
50.      Εν συνεχεία, πρέπει να εξεταστούν τα ζητήματα που άπτονται της συμβατότητας των εν λόγω διατάξεων, κατά πρώτον, με τους κανόνες του ανταγωνισμού (άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ) και, κατά δεύτερον, με τους κανόνες σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων και των υπηρεσιών (άρθρα 45 και 56 ΣΛΕΕ). Εντούτοις, είναι σκόπιμο να διατυπωθεί μια προκαταρκτική παρατήρηση.
51.      Κατά πάγια νομολογία, η αθλητική δραστηριότητα διέπεται από το δίκαιο της Ένωσης όταν συνιστά οικονομική δραστηριότητα. Όπως έκρινε προσφάτως το Δικαστήριο, μόνον ειδικοί κανόνες οι οποίοι, αφενός, θεσπίσθηκαν αποκλειστικώς για λόγους μη οικονομικής φύσεως και οι οποίοι, αφετέρου, αφορούν ζητήματα σχετικά αποκλειστικώς με το άθλημα αυτό καθεαυτό πρέπει να θεωρούνται ξένοι προς οποιαδήποτε οικονομική δραστηριότητα (21). Είναι πρόδηλο ότι κανόνες σχετικά με την οικονομική διαχείριση επαγγελματικού αθλητικού συλλόγου, όπως οι επίμαχοι στην υπό κρίση υπόθεση, δεν εμπίπτουν στην κατηγορία αυτή και, επομένως, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
52.      Όσον αφορά το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το αν οι αποφάσεις που λαμβάνουν οι ενώσεις ιδιωτικού δικαίου οι οποίες οργανώνουν διοργανώσεις ποδοσφαίρου, όπως η απόφαση επιβολής της επίμαχης κύρωσης, πρέπει να χαρακτηριστούν ως «αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων» κατά τρόπον ώστε να εμπίπτουν στην προβλεπόμενη στην εν λόγω διάταξη απαγόρευση.
53.      Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι, για να εμπίπτει στην ως άνω απαγόρευση, απόφαση ένωσης επιχειρήσεων ή εναρμονισμένη πρακτική πρέπει να δύναται να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών και να έχει, συγχρόνως, «ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα» την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς (22). Επομένως, παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ μπορεί να διαπιστωθεί μόνον όταν πληρούνται οι δύο προμνησθείσες προϋποθέσεις.
54.      Πάντως, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι η επίμαχη εθνική νομοθεσία συνιστά «απόφαση ένωσης επιχειρήσεων», ουδόλως προκύπτει από τη δικογραφία ότι από την εν λόγω νομοθεσία και τις κυρώσεις που μπορούν να επιβληθούν δυνάμει αυτής προκύπτουν περιορισμοί του ανταγωνισμού, ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος.
55.      Συγκεκριμένα, η επίμαχη νομοθεσία αφορά την επιβολή πειθαρχικών κυρώσεων σε φυσικά πρόσωπα, όπως είναι τα διοικητικά στελέχη των ποδοσφαιρικών συλλόγων. Πάντως, από κανένα στοιχείο της δικογραφίας δεν συνάγεται ότι η επιβολή των ανωτέρω κυρώσεων μπορεί να έχει, ως έμμεση συνέπεια, τον υποβιβασμό του ποδοσφαιρικού συλλόγου στον οποίο τα διοικητικά στελέχη, στα οποία επιβλήθηκαν οι κυρώσεις, ασκούν την επαγγελματική δραστηριότητά τους. Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, δεν μπορεί να συναχθεί ότι η επίμαχη νομοθεσία μπορεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό μεταξύ των επιχειρήσεων.
56.      Εξάλλου, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ απαγορεύει την καταχρηστική εκμετάλλευση, από μία ή πλείονες επιχειρήσεις, της δεσπόζουσας θέσης τους στην εσωτερική αγορά στο μέτρο που μπορεί να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών. Επομένως, σκοπός του ως άνω άρθρου είναι να αποτραπεί η νόθευση του ανταγωνισμού εις βάρος του γενικού συμφέροντος, των επιμέρους επιχειρήσεων και των καταναλωτών, διά της επιβολής κυρώσεων για τις συμπεριφορές επιχειρήσεων οι οποίες κατέχουν δεσπόζουσα θέση και οι οποίες περιορίζουν ή εμποδίζουν τον υγιή ανταγωνισμό, δύνανται δε, ως εκ τούτου, να προκαλέσουν άμεση ή έμμεση ζημία στους καταναλωτές (23).
57.      Στις υπό κρίση υποθέσεις, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι η FIGC και η CONI μπορούν να χαρακτηριστούν ως «επιχειρήσεις», κατά την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού, δεν αντιλαμβάνομαι σε ποια αγορά θα κατείχαν δεσπόζουσα θέση, την οποία θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν καταχρηστικώς διά της άσκησης της εξουσίας τους επιβολής κυρώσεων στα διοικητικά στελέχη ποδοσφαιρικών συλλόγων.
58.      Ως εκ τούτου, η
έλλειψη διαφανών, σαφών και συγκεκριμένων ουσιαστικών κριτηρίων που διέπουν την άσκηση της εξουσίας επιβολής κυρώσεων, την οποία προέβαλαν οι προσφεύγοντες των κύριων δικών, δεν δημιουργεί, εν πάση περιπτώσει, πρόβλημα από την άποψη του
άρθρου 102 ΣΛΕΕ (24).
59.      Επομένως, κατά τη γνώμη μου, τα άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία όπως η επίμαχη στις κύριες δίκες.
60.      Όσον αφορά τους κανόνες της Συνθήκης ΛΕΕ σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, το σύνολο των διατάξεων της Συνθήκης ΛΕΕ για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων αποσκοπούν στη διευκόλυνση της εκ μέρους των υπηκόων της Ένωσης άσκησης επαγγελματικών δραστηριοτήτων οποιασδήποτε φύσεως εντός του εδάφους της Ένωσης και αποκλείουν μέτρα που θα μπορούσαν να αποβούν δυσμενή για τους υπηκόους που επιθυμούν να ασκήσουν οικονομική δραστηριότητα στο έδαφος άλλου κράτους μέλους (25). Συνεπώς, το άρθρο 45 ΣΛΕΕ απαγορεύει κάθε εθνικό μέτρο το οποίο δύναται να θίξει ή να καταστήσει λιγότερο ελκυστική την άσκηση, από τους πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της θεμελιώδους ελευθερίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο αυτό. Το ίδιο νομικό κριτήριο εφαρμόζεται όσον αφορά την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ (26).
61.      Συναφώς, επισημαίνεται ότι οι πειθαρχικές κυρώσεις που προβλέπονται από τον κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της FIGC, οι οποίες επιβλήθηκαν, μεταξύ άλλων, στα διοικητικά στελέχη των ιταλικών επαγγελματικών ποδοσφαιρικών συλλόγων, μπορούν να εμποδίσουν τα εν λόγω διοικητικά στελέχη να αποδεχθούν προτάσεις μισθωτής εργασίας σε άλλους ευρωπαϊκούς ποδοσφαιρικούς συλλόγους ή να ενεργήσουν ως πάροχοι υπηρεσιών προς τους εν λόγω συλλόγους. Υπό τις συνθήκες αυτές, η ύπαρξη εμποδίου στην ελεύθερη κυκλοφορία των διοικητικών στελεχών στα οποία επιβλήθηκαν κυρώσεις κατά την έννοια των άρθρων 45 και 56 ΣΛΕΕ είναι αναμφισβήτητη.
62.      Κατά πάγια νομολογία, τέτοιο εμπόδιο μπορεί, εντούτοις, να γίνει δεκτό όταν αποδεικνύεται, πρώτον, ότι η λήψη των σχετικών μέτρων δικαιολογείται από θεμιτό σκοπό γενικού συμφέροντος και, δεύτερον, ότι τα εν λόγω μέτρα τηρούν την αρχή της αναλογικότητας (27).
63.      Όσον αφορά την ύπαρξη θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος, πρέπει να διευκρινιστούν τα ακόλουθα.
64.      Από τη δικογραφία προκύπτει ότι το άρθρο 4 του κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της FIGC προβλέπει την υποχρέωση τήρησης των αρχών της πίστης, της ευπρέπειας και της εντιμότητας σε κάθε σχέση που άπτεται της αθλητικής δραστηριότητας, επ’ απειλή κυρώσεων όπως είναι, μεταξύ άλλων, οι προβλεπόμενες στο άρθρο 9 του εν λόγω κώδικα.
65.      Επομένως, η πρώτη από τις ανωτέρω διατάξεις αφορά επίσης τις συμπεριφορές που θίγουν τις αρχές της καλόπιστης συμμετοχής στις αθλητικές διοργανώσεις και, επομένως, της ίσης μεταχείρισης των εμπλεκόμενων συλλόγων.
66.      Συμπεριφορές όπως αυτές των προσφευγόντων των κύριων δικών (28) παρέχουν στον σύλλογο στον οποίο αυτοί ανήκουν τη δυνατότητα να αποκτήσει αθέμιτο οικονομικό πλεονέκτημα έναντι
των άλλων συλλόγων που μετέχουν στις ίδιες διοργανώσεις. Επομένως, οι εν λόγω συμπεριφορές θίγουν την ισότητα των όρων συμμετοχής στις εν λόγω διοργανώσεις μεταξύ των συλλόγων που μετέχουν σε αυτές. Κατά συνέπεια, σκοπός των κυρώσεων που προβλέπονται από την επίμαχη εθνική νομοθεσία είναι να διασφαλίζεται η καλόπιστη και ισότιμη διεξαγωγή των αθλητικών διοργανώσεων υπό όρους που δεν νοθεύονται από απάτη.
67.      Είμαι πεπεισμένος ότι η επίκληση ενός τέτοιου σκοπού είναι δυνατή προς δικαιολόγηση της θέσπισης της επίμαχης νομοθεσίας, κατά μείζονα λόγο δεδομένου ότι το Δικαστήριο αναγνώρισε προσφάτως ότι «ο σκοπός της διασφαλίσεως της τακτικής διεξαγωγής των αθλητικών διοργανώσεων συνιστά θεμιτό σκοπό γενικού συμφέροντος τον οποίο δύναται να επιδιώκει αθλητική ένωση» (29).
68.      Όσον αφορά το αν η επίμαχη εθνική νομοθεσία είναι ικανή να διασφαλίσει την επίτευξη τέτοιου σκοπού και δεν βαίνει πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξή του, επισημαίνεται ότι, στη νομολογία του Δικαστηρίου, υπογραμμίζεται ότι η εξουσία εκτίμησης την οποία διαθέτουν τα όργανα που δύνανται να επιβάλλουν κυρώσεις δεν πρέπει να ασκείται με αυθαίρετο τρόπο. Από τη νομολογία αυτήν
προκύπτει, μεταξύ άλλων, ότι οι ενώσεις, όπως η FIGC, έχουν δικαίωμα να προβλέπουν την επιβολή κυρώσεων σε περίπτωση παράβασης των κανόνων του κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης, όταν οι εν λόγω κανόνες και οι κυρώσεις που αποσκοπούν να διασφαλίσουν την τήρησή τους δικαιολογούνται από θεμιτό σκοπό γενικού συμφέροντος. Εντούτοις, κατά το Δικαστήριο, τέτοιες κυρώσεις μπορούν να γίνουν δεκτές μόνον εφόσον ο καθορισμός τους διέπεται από διαφανή, αντικειμενικά, μη ενέχοντα διακρίσεις και αναλογικού χαρακτήρα κριτήρια. Η τελευταία αυτή απαίτηση προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, ότι οι ιδιαίτερες περιστάσεις κάθε περίπτωσης λαμβάνονται υπόψη κατά τον καθορισμό του ύψους και της χρονικής διάρκειας των κυρώσεων. Επιπλέον, τα εν λόγω κριτήρια πρέπει να μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου (30).
69.      Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν η επίμαχη νομοθεσία είναι ικανή να διασφαλίσει τον σκοπό της καλόπιστης και ισότιμης διεξαγωγής των αθλητικών διοργανώσεων χωρίς να βαίνει πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη του εν λόγω σκοπού.
70.      Εντούτοις, θα ήθελα να επισημάνω ότι θα μπορούσε να γίνει δεκτό ότι τα άρθρα 12 έως 18 του κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της FIGC, τα οποία περιλαμβάνονται στο τμήμα II του εν λόγω κώδικα το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιβολή των κυρώσεων», ρυθμίζουν την επίμαχη εξουσία επιβολής κυρώσεων κατά τρόπο σύμφωνο προς τις απαιτήσεις της προμνησθείσας νομολογίας.
71.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα ότι τα άρθρα 45 και 56 ΣΛΕΕ έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία, όπως η επίμαχη στις κύριες δίκες, η οποία επιτρέπει την επιβολή, εκ μέρους των αθλητικών οργάνων, πειθαρχικής κύρωσης με την οποία απαγορεύεται, σε διοικητικό στέλεχος αθλητικού συλλόγου, η άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητάς του για διάστημα 24 μηνών σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο, εφόσον η εν λόγω νομοθεσία και οι κυρώσεις που αποσκοπούν στην τήρησή της δικαιολογούνται από την επιδίωξη θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος και ο καθορισμός των εν λόγω κυρώσεων διέπεται από διαφανή, αντικειμενικά, μη ενέχοντα διακρίσεις και αναλογικού χαρακτήρα κριτήρια. Ομοίως, τα άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ δεν απαγορεύουν τέτοια εθνική νομοθεσία.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
72.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το άρθρο 19 ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη (31), έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία περιορίζει τον δικαστικό έλεγχο των πειθαρχικών κυρώσεων, όπως οι επίμαχες στις κύριες δίκες κυρώσεις, από εθνικά όργανα που πληρούν τις απαιτήσεις σχετικά με την ιδιότητα του «δικαστηρίου» κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης, σε έναν παρεμπίπτοντα έλεγχο ο οποίος, σε περίπτωση διαπίστωσης έλλειψης νομιμότητας, μπορεί να καταλήξει αποκλειστικά και μόνον στην επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης στα πρόσωπα στα οποία επιβλήθηκαν οι εν λόγω πειθαρχικές κυρώσεις, αποκλείοντας με τον τρόπο αυτόν τη δυνατότητα του αρμόδιου δικαστηρίου να ακυρώσει τέτοιες πειθαρχικές κυρώσεις και να διατάξει, ενδεχομένως, τη λήψη προσωρινών μέτρων για τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα.
Επί του παραδεκτού
73.      Η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο λόγω της επικείμενης λήξης των αποτελεσμάτων της απαγόρευσης που απορρέει από τις αποφάσεις των οργάνων της εθνικής αθλητικής δικαιοσύνης. Ειδικότερα, η Ιταλική Κυβέρνηση υπενθυμίζει, αφενός, ότι στους προσφεύγοντες των κύριων δικών επιβλήθηκε απαγόρευση άσκησης της επαγγελματικής δραστηριότητας διάρκειας 24 μηνών και, αφετέρου, ότι η εν λόγω κύρωση επιβλήθηκε από το δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC με άμεσα εκτελεστή απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2023. Κατά συνέπεια, η επίμαχη απαγόρευση επρόκειτο να λήξει στις 20 Ιανουαρίου 2025, ημερομηνία κατά την οποία η προδικαστική απόφαση δεν θα είχε προφανώς ακόμη εκδοθεί. Επομένως, η ακύρωση της απαγόρευσης δεν θα είχε πλέον οποιαδήποτε πραγματική χρησιμότητα για τους προσφεύγοντες των κύριων δικών, δεδομένου ότι τα αποτελέσματα των οποίων την εξαφάνιση επιδίωκαν, με τις προσφυγές ακυρώσεως, θα είχαν ήδη λήξει.
74.      Είναι, ασφαλώς, αληθές ότι, κατά την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ο δικαιολογητικός λόγος της προδικαστικής παραπομπής δεν έγκειται στη διατύπωση συμβουλευτικής γνώμης επί γενικών ή υποθετικών ζητημάτων, αλλά στην αυτονόητη ανάγκη αποτελεσματικής επίλυσης μιας ένδικης διαφοράς. Επομένως, κατά το Δικαστήριο, εάν αποδειχθεί ότι πράγματι εξέλιπε το έννομο συμφέρον των προσφευγόντων των κύριων δικών να ζητήσουν την ακύρωση των επίμαχων αποφάσεων, τα προδικαστικά ερωτήματα θα είναι πλέον αλυσιτελή για την επίλυση των διαφορών που εκκρεμούν ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου και το Δικαστήριο θα οφείλει να διαπιστώσει ότι δεν συντρέχει λόγος να αποφανθεί (32).
75.      Εντούτοις, φρονώ ότι τούτο δεν συμβαίνει εν προκειμένω. Επισημαίνεται, εξάλλου, ότι, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι προσφεύγοντες των κύριων δικών διευκρίνισαν ότι ενδεχόμενη ακύρωση της επίμαχης απόφασης από το αιτούν δικαστήριο θα καταστήσει δυνατή την προστασία του ηθικού συμφέροντός τους απαλείφοντας, ή έστω ελαχιστοποιώντας, τις συνέπειες των πειθαρχικών κυρώσεων στη φήμη τους.
Επί της ουσίας
76.      Υπενθυμίζεται εκ προοιμίου ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά ορισμένες διατάξεις του νόμου 280/2003, ο οποίος καθορίζει τις θεμελιώδεις αρχές που διέπουν τη σχέση μεταξύ της αθλητικής έννομης τάξης και της κρατικής έννομης τάξης.
77.      Το νομικό πλαίσιο που θεσπίζεται με την ανωτέρω νομοθεσία, όπως έχει ερμηνευθεί από τη νομολογία του ιταλικού συνταγματικού δικαστηρίου, συνοψίζεται ως ακολούθως.
78.      Με την επίμαχη νομοθεσία, η αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και τα δικαιώματα άμυνας που κατοχυρώνονται στο Σύνταγμα αποτέλεσαν αντικείμενο «εύλογης στάθμισης» με την αρχή της «αυτονομίας της αθλητικής έννομης τάξης», η οποία απορρέει από τα άρθρα 2 και 18 του Συντάγματος. Αποτέλεσμα της εν λόγω στάθμισης είναι η «επιφύλαξη αρμοδιότητας» υπέρ των δικαιοδοτικών οργάνων που συστάθηκαν στις ιταλικές αθλητικές ενώσεις και στην CONI, δυνάμει της οποίας τα εν λόγω όργανα είναι μόνα αρμόδια να ακυρώνουν πειθαρχικές κυρώσεις όπως οι επίμαχες στις κύριες δίκες. Αντιθέτως, τα διοικητικά δικαστήρια παραμένουν αρμόδια, κατόπιν εξάντλησης των τριών βαθμών της αθλητικής δικαιοσύνης, για την επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης στους ενδιαφερομένους, σε περίπτωση διαπίστωσης της έλλειψης νομιμότητας των πειθαρχικών κυρώσεων.
79.      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το ανωτέρω νομικό πλαίσιο συνιστά βασικό χαρακτηριστικό της «εθνικής ταυτότητάς της», κατά την έννοια του άρθρου 4 ΣΕΕ. Φρονώ ότι η παρατήρηση αυτή καθιστά αναγκαία την υπόμνηση της σχετικής νομολογίας (33).
–       Επί της σχέσεως μεταξύ του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ και του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ
80.      Το άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ ορίζει, μεταξύ άλλων, ότι η Ένωση σέβεται την εθνική ταυτότητα των κρατών μελών που είναι συμφυής με τη θεμελιώδη πολιτική και συνταγματική δομή τους.
81.      Η σχέση μεταξύ του ανωτέρω άρθρου και του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ καθορίστηκε ρητώς με τις αποφάσεις Ουγγαρία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (34) και Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (35).
82.      Με τις ανωτέρω αποφάσεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν μπορεί να υποστηριχθεί βασίμως ότι είναι δυνατόν η εθνική ταυτότητα κράτους μέλους, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ, να θίγει τις απαιτήσεις που απορρέουν από τον σεβασμό αξιών και αρχών όπως το κράτος δικαίου, η αποτελεσματική δικαστική προστασία και η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, όπως αυτές κατοχυρώνονται στο άρθρο 2 και στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, και οι οποίες αποτελούν προϋποθέσεις τόσο για την προσχώρηση όσο και για τη συμμετοχή στην Ένωση. Επομένως, η πρώτη αυτή διάταξη, η οποία πρέπει να ερμηνεύεται λαμβανομένων υπόψη των διατάξεων ίδιας τυπικής ισχύος, μεταξύ άλλων των άρθρων 2 και 19 ΣΕΕ, δεν μπορεί να απαλλάσσει τα κράτη μέλη από την υποχρέωση σεβασμού των απαιτήσεων που απορρέουν από αυτές. Κατά συνέπεια, μολονότι, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ, η Ένωση σέβεται την εθνική ταυτότητα των κρατών μελών, η οποία είναι συμφυής με τη θεμελιώδη πολιτική και συνταγματική δομή τους, με αποτέλεσμα τα κράτη μέλη να διαθέτουν ορισμένο περιθώριο εκτίμησης όσον αφορά τη διασφάλιση της εφαρμογής των αρχών του κράτους δικαίου, εντούτοις, ουδόλως συνάγεται εξ αυτού ότι η εν λόγω υποχρέωση αποτελέσματος είναι δυνατό να διαφέρει από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Ειδικότερα, παρά το γεγονός ότι διαθέτουν διακριτές εθνικές ταυτότητες, τις οποίες σέβεται η Ένωση, τα κράτη μέλη αποδέχονται μια έννοια του «κράτους δικαίου» την οποία συμμερίζονται, ως κοινή αξία που απαντά στις συνταγματικές παραδόσεις τους, και την οποία δεσμεύονται να σέβονται σε μόνιμη βάση. Εντεύθεν συνάγεται ότι, κατά την επιλογή του αντίστοιχου συνταγματικού προτύπου τους, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να συμμορφώνονται προς τις απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 2 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, όπως έχουν ερμηνευθεί από το Δικαστήριο (36).
83.      Εν κατακλείδι, η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης εμποδίζει την εφαρμογή ερμηνείας η οποία επιτρέπει στα κράτη μέλη να επικαλούνται διατάξεις εθνικού δικαίου, ακόμη και του συνταγματικού, για να εμποδίσουν την εφαρμογή των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης. Απόκειται στο Δικαστήριο, κατά την άσκηση της αποκλειστικής αρμοδιότητας ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης, να διευκρινίσει το περιεχόμενο της αρχής της υπεροχής υπό το πρίσμα των σχετικών διατάξεων του εν λόγω δικαίου, και, κατά συνέπεια, το εν λόγω περιεχόμενο δεν μπορεί να εξαρτάται ούτε από την ερμηνεία διατάξεων του εθνικού δικαίου ούτε από την ερμηνεία διατάξεων του δικαίου της Ένωσης εκ μέρους εθνικού δικαστηρίου, όπως είναι το Corte costituzionale (Συνταγματικό Δικαστήριο), η οποία δεν αντιστοιχεί προς εκείνη του Δικαστηρίου (37).
84.      Επομένως, μολονότι δεν χωρεί αμφιβολία ότι η Ιταλική Δημοκρατία έχει δικαίωμα να θεσπίσει ένα αυτοτελές σύστημα απονομής δικαιοσύνης προκειμένου να παράσχει στις εθνικές αθλητικές ενώσεις τη δυνατότητα να προστατεύουν τα προνόμιά τους έναντι των δημόσιων
αρχών, εντούτοις, η κανονιστική έκφραση
ενός τέτοιου συστήματος δεν πρέπει να θίγει το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας.
85.      Προτού εξετάσω αν στην προκειμένη περίπτωση συντρέχει τέτοια προσβολή, πρέπει να διατυπώσω ορισμένες προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με το περιεχόμενο της προστασίας που το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ παρέχει στους ιδιώτες.
–       Επί του περιεχομένου του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ
86.      Με την απόφαση Associação Sindical dos Juízes Portugueses (38), το Δικαστήριο έκρινε ότι η αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των δικαιωμάτων που οι ιδιώτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης, την οποία μνημονεύει το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, η οποία είναι κατοχυρωμένη με το άρθρο 47 του Χάρτη. Η διαπίστωση αυτή οδήγησε το Δικαστήριο να διευκρινίσει, σε ένα πρώτο στάδιο, ότι η δεύτερη αυτή διάταξη πρέπει να «λαμβάνεται δεόντως υπόψη» για την ερμηνεία του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ (39), και, σε ένα δεύτερο στάδιο, ότι στο δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, αντιστοιχεί η υποχρέωση την οποία επιβάλλει στα κράτη μέλη το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ να προβλέπουν τα αναγκαία ένδικα βοηθήματα και μέσα προς διασφάλιση αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης (40).
87.      Επομένως, το άρθρο 47 του Χάρτη ελήφθη υπόψη για τον καθορισμό του ουσιαστικού περιεχομένου της υποχρέωσης που απορρέει από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, τούτο δε από τρεις απόψεις. Πρώτον, από οργανικής απόψεως, η εν λόγω υποχρέωση συνεπάγεται ότι τα όργανα που μπορούν να ερμηνεύουν ή να εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης πληρούν τις απαιτήσεις που απορρέουν από την ιδιότητα του «δικαστηρίου», όπως είναι η ανεξαρτησία, η αμεροληψία και το γεγονός ότι «έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως» (41). Δεύτερον, από διαδικαστικής απόψεως, η συγκεκριμένη υποχρέωση προϋποθέτει ότι οι διάφορες εγγυήσεις που σχετίζονται με τη «δίκαιη δίκη» τηρούνται ενώπιον των εν λόγω οργάνων (42). Τρίτον, όσον αφορά την εμβέλεια του δικαστικού ελέγχου, από την απόφαση Royal Football Club Seraing (43), η οποία εκδόθηκε μετά την περάτωση της έγγραφης διαδικασίας στις υπό κρίση υποθέσεις και εξετάστηκε διεξοδικά κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, προκύπτει ότι το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, προϋποθέτει ότι τα εν λόγω όργανα μπορούν να διενεργούν ουσιαστικό δικαστικό έλεγχο των πράξεων, μέτρων ή συμπεριφορών για τα οποία υποστηρίζεται, στο πλαίσιο συγκεκριμένης διαφοράς, ότι θίγουν τα δικαιώματα ή τις ελευθερίες που παρέχονται σε πολίτη. Με την εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο καθόρισε επίσης τις απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να πληροί ο δικαστικός έλεγχος προκειμένου να μπορεί να χαρακτηριστεί ουσιαστικός (44). Οι απαιτήσεις αυτές έχουν σημασία για την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα.
88.      Υπενθυμίζεται ότι η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η ανωτέρω απόφαση αφορούσε εθνικούς κανόνες οι οποίοι προσέδιδαν στις διαιτητικές αποφάσεις που εκδίδει το δικαστήριο τρίτου κράτους [το Διαιτητικό Αθλητικό Δικαστήριο (CAS)] ισχύ δεδικασμένου στις σχέσεις μεταξύ των διαδίκων στο έδαφος κράτους μέλους και, συνεπεία αυτής, αποδεικτική ισχύ στις σχέσεις μεταξύ των διαδίκων και τρίτων. Επειδή, όμως, ο σύμφωνος χαρακτήρας των εν λόγω διαιτητικών αποφάσεων προς το δίκαιο της Ένωσης δεν ελεγχόταν προηγουμένως από δικαστήριο δυνάμενο να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο, τέθηκε το ζήτημα αν τέτοιοι εθνικοί κανόνες είναι σύμφωνοι προς το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 267 ΣΛΕΕ και του άρθρου 47 του Χάρτη.
89.      Η ουσία της συλλογιστικής που το Δικαστήριο ανέπτυξε με την απάντησή του συνοψίζεται στα ακόλουθα τρία σημεία (45).
90.      Το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ δεν απαιτεί την ύπαρξη άμεσου μέσου ένδικης προστασίας το οποίο να παρέχει στους ιδιώτες τη δυνατότητα να προσβάλουν διαιτητικές αποφάσεις, εφόσον υφίσταται, στο εθνικό δικαστικό σύστημα, η δυνατότητα για τους ενδιαφερόμενους ιδιώτες να επιτύχουν, παρεμπιπτόντως, τον ουσιαστικό δικαστικό έλεγχο των εν λόγω αποφάσεων και να διασφαλίσουν, ως εκ τούτου, τον σεβασμό των δικαιωμάτων και των ελευθεριών που το δίκαιο της Ένωσης κατοχυρώνει υπέρ των πολιτών (46).
91.      Προκειμένου να είναι ουσιαστικός, ο δικαστικός έλεγχος δεν απαιτείται να αφορά κατ’ ανάγκην το σύνολο των νομικών και πραγματικών ζητημάτων που είναι κρίσιμα για την επίλυση των διαφορών στο πλαίσιο των οποίων εκδόθηκαν οι διαιτητικές αποφάσεις, αλλά δύναται βασίμως να έχει περιορισμένο χαρακτήρα. Εν πάση περιπτώσει, τα αρμόδια δικαστήρια πρέπει να μπορούν να εξακριβώσουν αν τέτοιες διαιτητικές αποφάσεις είναι σύμφωνες προς τις αρχές και τις διατάξεις που αποτελούν μέρος της δημόσιας τάξης της Ένωσης και που είναι κρίσιμες στο πλαίσιο της οικείας διαφοράς, όπως είναι η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων και η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, οι οποίες κατοχυρώνονται στα άρθρα 45 και 56 ΣΛΕΕ, αντιστοίχως (47).
92.      Επιπλέον, όταν εκτιμούν ότι οι διαιτητικές αποφάσεις δεν είναι σύμφωνες προς τις ανωτέρω αρχές και διατάξεις, τα δικαστήρια πρέπει να μπορούν να συνάγουν, στο πλαίσιο των αντίστοιχων αρμοδιοτήτων τους και σύμφωνα με τις εφαρμοστέες εθνικές διατάξεις, όλες τις επιβεβλημένες έννομες συνέπειες τέτοιας ελλείψεως συμβατότητας (48). Ειδικότερα, στην περίπτωση κατά την οποία προβάλλεται προσβολή των ελευθεριών κυκλοφορίας, τα δικαστήρια πρέπει να μπορούν όχι μόνον να διαπιστώνουν την εν λόγω προσβολή και να υποχρεώνουν τον υπαίτιο σε αποκατάσταση της προκληθείσας στους οικείους ιδιώτες ζημίας, αλλά επίσης να ακυρώνουν την απόφαση που ενέχει τέτοια προσβολή (49). Η εν λόγω εξουσία πρέπει να συνοδεύεται οπωσδήποτε από την εξουσία λήψης προσωρινών μέτρων για τη διασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας της απόφασης η οποία πρόκειται να εκδοθεί επί της ουσίας, περιλαμβανομένης της περίπτωσης κατά την οποία τα ίδια δικαστήρια υποβάλλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο και αποφασίζουν να αναστείλουν την ενώπιόν τους διαδικασία εν αναμονή της απάντησης του Δικαστηρίου (50).
93.      Αντίθετα προς όσα υποστήριξε η Ιταλική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση στις υπό κρίση υποθέσεις, η απόφαση που το Δικαστήριο εξέδωσε στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Cairo Network δεν εισάγει εξαίρεση από τις ανωτέρω αρχές.
94.      Θα εξηγήσω την παρατήρηση αυτή. Κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, από την απόφαση Cairo Network προκύπτει ότι, αν και η αποτελεσματικότητα του δικαστικού ελέγχου προϋποθέτει, γενικώς, ότι το εθνικό δικαστήριο έχει την εξουσία να ακυρώσει όλες τις επιζήμιες συνέπειες πράξης ή συμπεριφοράς που υιοθετήθηκε κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, εντούτοις, η επιδίκαση χρηματικής και μόνον αποζημίωσης μπορεί να δικαιολογείται όταν, όπως εν προκειμένω, τέτοια ακύρωση μπορεί να θίγει δημόσιο συμφέρον.
95.      Οι επίμαχες πειθαρχικές κυρώσεις, οι οποίες επιβλήθηκαν σε φυσικά πρόσωπα, συνδέονται με την επιβολή βαθμών ποινής στην κατάταξη του ποδοσφαιρικού συλλόγου στον οποίο απασχολούνταν οι προσφεύγοντες των κύριων δικών, στο πλαίσιο του ιταλικού πρωταθλήματος ποδοσφαίρου πρώτης κατηγορίας (Serie A). Εάν ήταν δυνατό να ζητηθεί από τον εθνικό δικαστή να ακυρώσει ή να μεταρρυθμίσει τις εν λόγω κυρώσεις, ή ακόμη και να τις αναστείλει προσωρινά, θα δημιουργούνταν μια κατάσταση αβεβαιότητας όσον αφορά την τελική κατάταξη στο ιταλικό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου για χρονικό διάστημα που δεν συνάδει με την απαίτηση προσδιορισμού των ομάδων της Ιταλίας που προκρίνονται για να μετάσχουν στις ευρωπαϊκές διοργανώσεις. Μια τέτοια κατάσταση θα έθιγε κατάφωρα τη συνέχεια του ιταλικού πρωταθλήματος ποδοσφαίρου.
96.      Συναφώς, εκτιμώ ότι είναι αναγκαίο να υπομνησθούν τα ακόλουθα. Είναι ασφαλώς αληθές ότι, με την απόφαση Cairo Network, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι ο περιορισμός, στην επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης, των εξουσιών του εθνικού δικαστηρίου που είναι αρμόδιο για την εξέταση των προσφυγών κατά πράξεων σχετικών με την παραχώρηση δικαιωμάτων χρήσης ραδιοσυχνοτήτων δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι ο δικαστικός έλεγχος που διενεργεί το εν λόγω δικαστήριο δεν είναι αποτελεσματικός (51). Εντούτοις, σε αντίθεση με τις υπό κρίση υποθέσεις, η εν λόγω απόφαση εκδόθηκε σε τομέα που ρυθμίζεται από το παράγωγο δίκαιο της Ένωσης, ειδικότερα από την οδηγία για τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες (52) και την απόφαση (ΕΕ) 2017/899 σχετικά με τη χρήση της ζώνης συχνοτήτων των 470-790 MHz στην Ένωση (53).
97.      Το στοιχείο
αυτό έχει σημασία. Συγκεκριμένα, κατά το Δικαστήριο, η δυνατότητα των εθνικών δικαστηρίων να ακυρώνουν τις προμνησθείσες πράξεις θα μπορούσε να εμποδίσει την απαιτούμενη από την απόφαση 2017/899 ανακατανομή της ζώνης συχνοτήτων των 700 MHz και, επομένως, να θίξει την εύρυθμη λειτουργία της τεχνολογίας 5G εντός της Ένωσης (54).
98.      Από τα προεκτεθέντα συμπεραίνω ότι η πρόβλεψη της δυνατότητας επιδίκασης χρηματικής αποζημίωσης και μόνον, αποκλειομένης της δυνατότητας ακύρωσης της παράνομης πράξης, δικαιολογείται όταν τέτοια ακύρωση θα μπορούσε να θίξει οποιονδήποτε σκοπό της σχετικής νομοθεσίας της Ένωσης, όπερ δεν συμβαίνει εν προκειμένω.
–       Συμπέρασμα επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
99.      Επομένως, οι πειθαρχικές κυρώσεις, όπως οι επίμαχες στις υπό κρίση υποθέσεις, πρέπει να υπόκεινται σε έλεγχο, έστω παρεμπίπτοντα, από όργανα που πληρούν τις απαιτήσεις σχετικά με την ιδιότητα του «δικαστηρίου» κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης, ο οποίος έλεγχος αφορά τη συμφωνία των εν λόγω κυρώσεων προς τις αρχές και τις διατάξεις που αποτελούν μέρος της δημόσιας τάξης της Ένωσης και καταλήγει, σε περίπτωση διαπίστωσης έλλειψης νομιμότητας, στην ακύρωση των κυρώσεων.
100. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 19 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία περιορίζει τον έλεγχο της νομιμότητας των πειθαρχικών κυρώσεων, όπως οι επίμαχες στις κύριες δίκες, εκ μέρους «δικαστηρίων» κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης, σε έναν παρεμπίπτοντα έλεγχο ο οποίος, σε περίπτωση διαπίστωσης έλλειψης νομιμότητας, μπορεί να καταλήξει αποκλειστικά και μόνον στην επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης στα πρόσωπα στα οποία επιβλήθηκαν οι εν λόγω κυρώσεις. Τα εν λόγω δικαστήρια πρέπει να μπορούν να ακυρώσουν τέτοιες κυρώσεις και να διατάξουν, ενδεχομένως, τη λήψη προσωρινών μέτρων που διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα της δικαστικής απόφασης που θα εκδοθεί επί της ουσίας (55).
101. Υπενθυμίζω ότι η απάντηση που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα στηρίζεται στην παραδοχή ότι ο έλεγχος από τα ιταλικά διοικητικά δικαστήρια συνιστά τον μόνο έλεγχο που διενεργείται από «δικαστήριο» κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης επί της νομιμότητας των αθλητικών πειθαρχικών κυρώσεων. Εάν, αντιθέτως, ένα από τα ιταλικά όργανα αθλητικής δικαιοσύνης, των οποίων η αποτελεσματικότητα του ελέγχου νομιμότητας δεν αμφισβητείται εν προκειμένω, πληροί το σύνολο των σχετικών με την ιδιότητα του «δικαστηρίου» απαιτήσεων, δεν μπορεί να διαπιστωθεί οποιαδήποτε παράβαση του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ (56).
102.  Ως εκ τούτου, θεωρώ χρήσιμο να διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με την ιδιότητα των ιταλικών οργάνων αθλητικής δικαιοσύνης ως «δικαστηρίων».
–       Επί της ιδιότητας των ιταλικών οργάνων αθλητικής δικαιοσύνης ως «δικαστηρίου»
103. Κατά πάγια νομολογία διαμορφωθείσα με την απόφαση Vaassen-Göbbels (57), η ιδιότητα του «δικαστηρίου», κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, προϋποθέτει την πλήρωση ορισμένων προϋποθέσεων, όπως την ίδρυση του οργάνου με νόμο, τη μονιμότητά του, τον δεσμευτικό χαρακτήρα της δικαιοδοσίας του, την κατ’ αντιμωλίαν διεξαγωγή της ενώπιόν του διαδικασίας, την εκ μέρους του οργάνου αυτού εφαρμογή των κανόνων δικαίου και την ανεξαρτησία του (58).
104. Η απαίτηση ανεξαρτησίας έχει μια εξωτερική και μια εσωτερική πτυχή. Η δεύτερη πτυχή είναι παρεμφερής προς την έννοια της «αμεροληψίας» και συναρτάται προς την τήρηση ίσων αποστάσεων ως προς τους διαδίκους και τα αντιμαχόμενα συμφέροντά τους σε σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς (59). Κατά τη γνώμη μου, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξετάσει διεξοδικά την αμεροληψία ακριβώς των ιταλικών οργάνων αθλητικής δικαιοσύνης.
105. Επομένως, λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου στο οποίο εντάσσονται οι υποθέσεις των κύριων δικών, η προμνησθείσα εξέταση δεν θα πρέπει να παραβλέψει το νομικό πλαίσιο ανάλυσης που προκύπτει από την απόφαση Ali Riza και λοιποί κατά Τουρκίας (60) του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔA) (61).
106. Υπενθυμίζεται ότι η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η ανωτέρω απόφαση ανέκυψε από τις προσφυγές που ασκήθηκαν, ενώπιον της επιτροπής διαιτησίας της Τουρκικής Ομοσπονδίας Ποδοσφαίρου (TFF), κατά αποφάσεων που εκδόθηκαν εις βάρος ποδοσφαιριστών ή διαιτητών ποδοσφαίρου από την επιτροπή επίλυσης διαφορών (DRC) και την πειθαρχική επιτροπή της TFF, αντιστοίχως. Αφού παρατήρησε ότι τα μέλη της επιτροπής διαιτησίας διορίζονται από το διοικητικό συμβούλιο (Board of Directors) της TFF, το οποίο διορίζεται στο σύνολό του από τη συνέλευση (Congress) της TFF, καθώς και ότι το διοικητικό συμβούλιο διαθέτει ευρύ περιθώριο εκτίμησης κατά την άσκηση της εξουσίας διορισμού, το ΕΔΔΑ εξέτασε, κατά πρώτον, αν υφίσταντο επαρκή εχέγγυα προκειμένου να διασφαλιστεί ότι τα μέλη της επιτροπής διαιτησίας ασκούσαν τα καθήκοντά τους χωρίς να υφίστανται εξωτερικές πιέσεις και, κατά δεύτερον, αν η επιτροπή διαιτησίας απαρτιζόταν από μέλη τα οποία μπορούσαν να θεωρηθούν ως ανεξάρτητα και αμερόληπτα έναντι των επαγγελματικών οργανώσεων που εμπλέκονταν στις σχετικές διαδικασίες (62).
107. Όσον αφορά το πρώτο ζήτημα, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι τα μέλη της επιτροπής διαιτησίας δεν προφυλάσσονταν από την άσκηση πιέσεων, μεταξύ άλλων, εκ μέρους του διοικητικού συμβουλίου, λόγω της ύπαρξης ορισμένων «ισχυρών οργανωτικών και διαρθρωτικών δεσμών» μεταξύ των δύο οργάνων, που υποδήλωναν τον «σημαντικό βαθμό επιρροής που ασκεί το διοικητικό συμβούλιο στη λειτουργία της επιτροπής διαιτησίας» (63). Το ΕΔΔΑ στήριξε το συμπέρασμα αυτό στα ακόλουθα στοιχεία. Πρώτον, μολονότι τα μέλη της επιτροπής διαιτησίας απολάμβαναν εργασιακής ασφάλειας, η διάρκεια της θητείας τους αντιστοιχούσε στη διάρκεια της θητείας των μελών του διοικητικού συμβουλίου. Δεύτερον, τα μέλη της επιτροπής διαιτησίας δικαιούνταν αμοιβή, καθώς και επιστροφή εξόδων μετακίνησης και εξόδων διαμονής, των οποίων το ύψος καθοριζόταν από το διοικητικό συμβούλιο. Τρίτον, δεν προβλεπόταν καμία συγκεκριμένη διαδικασία σε περίπτωση αμφισβήτησης της ανεξαρτησίας ή της αμεροληψίας μέλους της επιτροπής διαιτησίας από τους διαδίκους.
108.  Όσον αφορά το δεύτερο ζήτημα, το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι το διοικητικό συμβούλιο και η συνέλευση της TFF είναι όργανα τα οποία απαρτίζονται αμφότερα στην πλειονότητά τους από εκπροσώπους των ποδοσφαιρικών συλλόγων, δηλαδή οντοτήτων που εμπλέκονται αναπόφευκτα σε ορισμένες διαφορές που υπάγονται στην αρμοδιότητα της επιτροπής διαιτησίας.
109. Υπενθυμίζεται ότι, δυνάμει της επίμαχης ιταλικής νομοθεσίας, η απόφαση επιβολής πειθαρχικών κυρώσεων, από τη FIGC και την CONI, υπάγεται στην αρμοδιότητα δύο οργάνων της FIGC (του πρωτοβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC και του δευτεροβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC) και ενός οργάνου εκτός της FIGC (του συμβουλίου εγγύησης του αθλητισμού).
110. Όσον αφορά το πρωτοβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC και το δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο της FIGC, αρμόδιο για τον διορισμό των μελών τους είναι το Consiglio federale (συμβούλιο της FIGC) (64) και μόνο κριτήριο για τον διορισμό είναι «τα συγκεκριμένα προσόντα και η πείρα που έχει αποκτηθεί στην αθλητική έννομη τάξη» (65). Ο κίνδυνος τα μέλη των εν λόγω οργάνων να δεχθούν πιέσεις εκ μέρους του Consiglio federale (συμβουλίου της FIGC) ενδέχεται να αυξάνεται από το γεγονός ότι η διάρκεια της θητείας τους αντιστοιχεί στη διάρκεια της θητείας των μελών του συμβουλίου της FIGC (τέσσερα έτη, με δυνατότητα ανανέωσης δύο φορές) καθώς και από το γεγονός ότι η Commissione federale di garanzia (επιτροπή εγγύησης της FIGC) (66), η οποία διορίζεται επίσης από το Consiglio federale (συμβούλιο της FIGC), έχει την εξουσία να παύσει τα μέλη των εν λόγω οργάνων, μεταξύ άλλων, «για σοβαρούς λόγους σκοπιμότητας» (67).
111. Όσον αφορά τη σύνθεση του Consiglio federale (συμβουλίου της FIGC), δεκατέσσερα από τα είκοσι μέλη του εκλέγονται από τα διάφορα εθνικά πρωταθλήματα ποδοσφαίρου (68), τα οποία δημιουργούν οι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι, των οποίων τα διοικητικά στελέχη ενδέχεται, όπως εν προκειμένω, να εμπλέκονται σε διαδικασίες ενώπιον των ανωτέρω οργάνων της FIGC.
112. Όσον αφορά το συμβούλιο εγγύησης του αθλητισμού, τα μέλη του διορίζονται από το εθνικό συμβούλιο της CONI (69). Η διάρκεια της θητείας τους (τέσσερα έτη) αντιστοιχεί στη διάρκεια της θητείας των μελών του εθνικού συμβουλίου της CONI (70). Το εθνικό συμβούλιο διορίζει επίσης τα μέλη της Commissione di garanzia degli organi di giustizia, di controllo e di tutela dell’etica sportiva (επιτροπής εγγύησης των οργάνων απονομής δικαιοσύνης, ελέγχου και προστασίας της αθλητικής δεοντολογίας), η οποία είναι αρμόδια να παύει τα μέλη του συμβουλίου εγγύησης του αθλητισμού (71). Η σύνθεση του εθνικού συμβουλίου χαρακτηρίζεται από την παρουσία των εκπροσώπων των εθνικών αθλητικών ομοσπονδιών, οι οποίοι πρέπει να αποτελούν την πλειοψηφία εντός του εν λόγω οργάνου (72).
113. Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, των ανωτέρω στοιχείων, αν οποιοδήποτε εκ των ιταλικών οργάνων αθλητικής δικαιοσύνης συνιστά «δικαστήριο» κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης. Σε μια τέτοια περίπτωση, το σύστημα αθλητικής δικαιοσύνης που θέσπισε ο Ιταλός νομοθέτης, εξεταζόμενο στο σύνολό του, δεν θα είναι αντίθετο προς το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
Πρόταση
114. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) ως εξής:
1)      Το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία περιορίζει τον έλεγχο της νομιμότητας των πειθαρχικών κυρώσεων, όπως είναι οι επίμαχες στις κύριες δίκες κυρώσεις, εκ μέρους «δικαστηρίων» κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης, σε παρεμπίπτοντα έλεγχο ο οποίος μπορεί, σε περίπτωση διαπίστωσης έλλειψης νομιμότητας, να καταλήξει αποκλειστικά και μόνον στην επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης στα πρόσωπα στα οποία επιβλήθηκαν οι εν λόγω κυρώσεις. Τα εν λόγω δικαστήρια πρέπει να μπορούν να ακυρώσουν τέτοιες κυρώσεις και να διατάξουν, ενδεχομένως, τη λήψη προσωρινών μέτρων που διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα της δικαστικής απόφασης που θα εκδοθεί επί της ουσίας.
2)      Τα άρθρα 45 και 56 ΣΛΕΕ έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία, όπως η επίμαχη στις κύριες δίκες, η οποία επιτρέπει την επιβολή, εκ μέρους των αθλητικών οργάνων, πειθαρχικής κύρωσης με την οποία απαγορεύεται, σε διοικητικό στέλεχος αθλητικού συλλόγου, η άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητάς του για διάστημα 24 μηνών σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο, εφόσον η εν λόγω νομοθεσία και οι κυρώσεις που αποσκοπούν στην τήρησή της δικαιολογούνται από την επιδίωξη θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος και ο καθορισμός των εν λόγω κυρώσεων διέπεται από διαφανή, αντικειμενικά, μη ενέχοντα διακρίσεις και αναλογικού χαρακτήρα κριτήρια. Ομοίως, τα άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ δεν αντιτίθενται σε τέτοια εθνική νομοθεσία.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Rigaux, F., «Les situations juridiques individuelles dans un système de relativité générale. Cours général de droit international privé», Recueil des cours de l’Académie de La Haye en ligne, Brill, Nijhoff, τόμος 213, 1989, σ. 67.
3      GURI αριθ. 298, της 27ης Δεκεμβρίου 1947.
4      GURI αριθ. 156, της 7ης Ιουλίου 2010, σ. 1.
5      GURI αριθ. 192, της 20ής Αυγούστου 2003, σ. 4.
6      GURI αριθ. 243, της 18ης Οκτωβρίου 2003, σ. 4
7      Εγκρίθηκε από την Giunta Nazionale del CONI (εθνική συνέλευση της CONI), σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 5, στοιχείο l, του Statuto CONI (καταστατικού της CONI), με την απόφαση αριθ. 258 της 11ης Ιουνίου 2019.
8      Απόφαση αριθ. 0128/TFNSD‑2021-222.
9      Απόφαση αριθ. 0089/CFA‑2021-2022.
10      Απόφαση αριθ. 0063/CFA2022-2023, εκδοθείσα στις 20 Ιανουαρίου 2023 και κατατεθείσα στις 30 Ιανουαρίου 2023.
11      Απόφαση αριθ. 40/2023.
12      Απόφαση αριθ. 49/2011 (GURI αριθ. 8, της 16ης Φεβρουαρίου 2011, IT:COST:2011:49).
13      Απόφαση αριθ. 160/2019 (GURI αριθ. 27, της 13ης Ιουλίου 2019, IT:COST:2019:160).
14      Στο εξής: Χάρτης.
15      Υπεγράφη στη Ρώμη, στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ).
16      Το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει επίσης το άρθρο 49 ΣΛΕΕ το οποίο αφορά την ελευθερία εγκατάστασης. Εντούτοις, το Δικαστήριο θα πρέπει να αναδιατυπώσει το ανωτέρω ερώτημα χωρίς τη συγκεκριμένη διάταξη, δεδομένου ότι, λόγω της ιδιαίτερης φύσης τους, τα διοικητικά καθήκοντα που ασκούνται σε ποδοσφαιρικό σύλλογο δεν εμπίπτουν στις δραστηριότητες που μπορούν να ασκούνται κατά τρόπο σταθερό και συνεχή, από επαγγελματική εγκατάσταση εντός του κράτους μέλους προορισμού. Βλ. απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2022, Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:638, σκέψη 54).
17      Μολονότι από τις γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής συνάγεται ότι η ένσταση απαραδέκτου αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, η Επιτροπή διευκρίνισε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η ένσταση αφορά στην πραγματικότητα το τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
18      Βλ., ενδεικτικώς, απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Citroën Belux (C‑265/12, EU:C:2013:498, σκέψεις 32 και 33).
19      Τροποποιήθηκε με την απόφαση 1745 του Consiglio Nazionale (εθνικού συμβουλίου) της CONI, την 21η Νοεμβρίου 2023, εγκρίθηκε με απόφαση της Presidente del Consiglio dei Ministri (Πρωθυπουργού) στις 20 Δεκεμβρίου 2023.
20      Βλ. άρθρο 7, παράγραφος 5, στοιχείο l, του καταστατικού της CONI.
21      Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, European Superleague Company (C‑333/21, στο εξής: απόφαση European Superleague, EU:C:2023:1011, σκέψη 84). Τούτο συμβαίνει, ιδίως, στην περίπτωση κανόνων που αφορούν τον αποκλεισμό των αλλοδαπών αθλητών από τη σύνθεση των ομάδων που συμμετέχουν στις διοργανώσεις μεταξύ αντιπροσωπευτικών ομάδων της χώρας τους ή τον καθορισμό κριτηρίων κατάταξης που χρησιμοποιούνται για την επιλογή αθλητών που μετέχουν σε διοργανώσεις ατομικώς.
22      Βλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2017, Coty Germany (C‑230/16, EU:C:2017:941, σκέψη 22).
23      Βλ. απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 2025, Alphabet κ.λπ. (C‑233/23, EU:C:2025:110, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24      Βλ. απόφαση European Superleague (σκέψεις 131 έως 135).
25      Βλ. απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών (Μεταφορά της αξίας συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων) (C‑459/22, EU:C:2023:878, σκέψη 29).
26      Βλ. απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2013, Κωνσταντινίδης (C‑475/11, EU:C:2013:542, σκέψη 44).
27      Βλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, FIFA (C‑650/22, στο εξής: απόφαση FIFA, EU:C:2024:824, σκέψη 95).
28      Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.
29      Βλ. απόφαση FIFA (σκέψεις 100 και 101).
30      Βλ. αποφάσεις European Superleague (σκέψη 257) και FIFA (σκέψη 111).
31      Το άρθρο 6 ΣΕΕ είναι γενική διάταξη, η οποία δεν ασκεί επιρροή στην ανάλυση των επίμαχων ζητημάτων (βλ. απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2025, Cairo Network κ.λπ., C‑764/23 έως C‑766/23, στο εξής: απόφαση Cairo Network, EU:C:2025:691, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
32      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Ιουνίου 2023, État belge (Στοιχεία μεταγενέστερα της απόφασης επιστροφής) (C‑711/21 και C‑712/21, EU:C:2023:503, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33      Για πληρέστερη υπόμνηση της εν λόγω νομολογίας, βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Επιτροπή κατά Πολωνίας (Έλεγχος ultra vires της νομολογίας της Ένωσης – Υπεροχή του δικαίου της Ένωσης) (C‑448/23, EU:C:2025:165, σημεία 61 έως 69).
34      Απόφαση της 16ης Φεβρουαρίου 2022 (C‑156/21, στο εξής: απόφαση Ουγγαρία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου, EU:C:2022:97).
35      Απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023 (C‑204/21, στο εξής: απόφαση Επιτροπή κατά Πολωνίας, EU:C:2023:442).
36      Αποφάσεις Ουγγαρία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (σκέψεις 233 και 234) και Επιτροπή κατά Πολωνίας (σκέψεις 72 έως 74).
37      Βλ. απόφαση Επιτροπή κατά Πολωνίας (σκέψεις 77 έως 79).
38      Απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018 (C‑64/16, EU:C:2018:117, σκέψη 35).
39      Βλ. απόφαση της 2ας Μαρτίου 2021, A.B. κ.λπ. (Διορισμός δικαστών στο Ανώτατο Δικαστήριο – Προσφυγές) (C‑824/18, EU:C:2021:153, σκέψη 143).
40      Βλ. απόφαση της 20ής Απριλίου 2021, Repubblika (C‑896/19, EU:C:2021:311, σκέψη 45).
41      Βλ. αποφάσεις της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, σκέψη 36), της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Παραμονή δικαστή σε ενεργό υπηρεσία) (C‑718/21, EU:C:2023:1015, σκέψη 58), και της 11ης Ιουλίου 2024, Hann-Invest κ.λπ. (C‑554/21, C‑622/21 και C‑727/21, EU:C:2024:594, σκέψη 55).
42      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2024, PT (Συμφωνία μεταξύ εισαγγελέα και δράστη αξιόποινης πράξης) (C‑432/22, EU:C:2024:987, σκέψη 70). Βλ. επίσης, συναφώς, τις προτάσεις που ανέπτυξα προσφάτως στην υπόθεση Sociedad Civil Catalana (C‑523/24, EU:C:2025:889, σημεία 112 έως 121).
43      Απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025 (C‑600/23, στο εξής: απόφαση Royal Football Club Seraing, EU:C:2025:617, σκέψη 75).
44      Απόφαση
Royal Football Club Seraing (σκέψη 86).
45      Όπως προκύπτει από την απόφαση Royal Football Club Seraing, η συλλογιστική της αποτελεί συνέχεια εκείνης που διαμορφώθηκε με την απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, International Skating Union κατά Επιτροπής (C‑124/21 P, EU:C:2023:1012).
46      Απόφαση
Royal Football Club Seraing (σκέψεις 76 και 100).
47      Απόφαση
Royal Football Club Seraing (σκέψεις 84 και 85).
48      Απόφαση
Royal Football Club Seraing (σκέψη 103).
49      Απόφαση
Royal Football Club Seraing (σκέψη 104).
50      Απόφαση
Royal Football Club Seraing (σκέψη 105).
51      Απόφαση Cairo Network (σκέψη 83).
52      Οδηγία 2002/21/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία πλαίσιο) (EE 2002, L 108, σ. 33).
53      Απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 17ης Μαΐου 2017 (ΕΕ 2017, L 138, σ. 131).
54      Απόφαση Cairo Network (σκέψεις 75 και 78).
55      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η CONI ισχυρίστηκε ότι η ανάκληση των αποφάσεων των οργάνων της αθλητικής δικαιοσύνης, όπως προβλέπεται στο άρθρο 63 του κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της CONI, παρέχει στον διάδικο που επέτυχε τη διαπίστωση, εκ μέρους του διοικητικού δικαστηρίου, της έλλειψης νομιμότητας πειθαρχικής κύρωσης τη δυνατότητα να επιτύχει τη συμμόρφωση των εν λόγω οργάνων προς την απόφαση του διοικητικού δικαστηρίου ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα. Ακόμη και αν το στοιχείο
αυτό θεωρηθεί ότι αποδείχθηκε, φρονώ εντούτοις ότι δεν αρκεί για να αποκλειστεί η έλλειψη συμφωνίας των επίμαχων εθνικών διατάξεων προς το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη.
56      Σε μια τέτοια περίπτωση, θα μπορεί, το πολύ, να ελεγχθεί αν οι εθνικοί κανόνες που ρυθμίζουν τις διαδικαστικές λεπτομέρειες υφιστάμενου ενδίκου βοηθήματος πληρούν τις προϋποθέσεις της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας που είναι εγγενείς στο άρθρο 47 του Χάρτη. Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia (C‑497/20, EU:C:2021:1037), την οποία εξέτασα με τις προτάσεις μου στην υπόθεση AW «T» (C‑225/22, EU:C:2025:270, σημεία 47 έως 50).
57      Απόφαση της 30ής Ιουνίου 1966 (61/65, EU:C:1966:39).
58      Βλ., εσχάτως, απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Daka κ.λπ. (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 και C‑493/23, EU:C:2025:592, σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
59      Βλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2020, Banco de Santander (C‑274/14, EU:C:2020:17, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
60      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 28ης Ιανουαρίου 2020, Ali Riza και λοιποί κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2020:0128JUD003022610).
61      Υπενθυμίζω ότι στο άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη διευκρινίζεται ότι, στον βαθμό που ο Χάρτης περιλαμβάνει δικαιώματα που αντιστοιχούν σε δικαιώματα τα οποία διασφαλίζονται στην ΕΣΔΑ, η έννοια και η εμβέλειά τους είναι ίδιες με εκείνες που τους αποδίδει η εν λόγω Σύμβαση. Εξάλλου, όπως προκύπτει από τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη, το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη αντιστοιχεί στο άρθρο 6, παράγραφος 1, ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο οφείλει, επομένως, να ερμηνεύει το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη κατά τέτοιον τρόπο ώστε να διασφαλίζεται επίπεδο προστασίας σύμφωνο με εκείνο που κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, ΕΣΔΑ, όπως ερμηνεύεται από το ΕΔΔΑ [βλ. απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών), C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψη 165 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
62      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 28ης Ιανουαρίου 2020, Ali Riza και λοιποί κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2020:0128JUD003022610, § 209 και 217).
63      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 28ης Ιανουαρίου 2020, Ali Riza και λοιποί κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2020:0128JUD003022610, § 216) (ελεύθερη απόδοση).
64      Βλ. άρθρο 27, παράγραφος 3, του Statuto della FIGC (καταστατικού της FIGC), το οποίο εγκρίθηκε με την απόφαση αριθ. 479 του εθνικού συμβουλίου της CONI, της 20ής Νοεμβρίου 2024_.
65      Βλ. άρθρο 35, παράγραφος 1, του καταστατικού της FIGC.
66      Η Commissione federale di garanzia (επιτροπή εγγύησης της FIGC) είναι όργανο του οποίου κύριο καθήκον είναι να ελέγχει αν τα μέλη του πρωτοβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC και του δευτεροβάθμιου δικαιοδοτικού οργάνου της FIGC πληρούν τις απαιτούμενες προϋποθέσεις για την άσκηση τέτοιων καθηκόντων [βλ. άρθρο 5, παράγραφος 3, του Codice di Giustizia Sportiva CONI (κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της CONI), ο οποίος εκδόθηκε με την απόφαση αριθ. 1538 του εθνικού συμβουλίου, της 9ης Νοεμβρίου 2015, και εγκρίθηκε με την decreto Presidenza Consiglio dei Ministri (απόφαση του πρωθυπουργού) της 16ης Δεκεμβρίου 2015].
67      Βλ. άρθρο 5, παράγραφος 3, του κώδικα αθλητικής δικαιοσύνης της CONI και άρθρο 34 του καταστατικού της FIGC.
68      Βλ. άρθρο 26 του καταστατικού της FIGC.
69      Βλ. άρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο l1, του καταστατικού της CONI.
70      Βλ. άρθρο 5, παράγραφος 2, και άρθρο 12bis, παράγραφος 7, του καταστατικού της CONI.
71      Βλ. άρθρο 13ter, παράγραφος 3, του καταστατικού της CONI.
72      Βλ. άρθρο 6, παράγραφος 3, του καταστατικού της CONI.