62022CJ0029_RES
Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑29/22 P και C‑44/22 P
KDκαιKS
κατά
Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης κ.λπ.
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 10ης Σεπτεμβρίου 2024
«Αίτηση αναιρέσεως – Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) – Κοινή δράση 2008/124/ΚΕΠΠΑ του Συμβουλίου – Αποστολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επιβολή του κράτους δικαίου στο Κοσσυφοπέδιο (Eulex Κοσσυφοπέδιο) – Αγωγή αποζημιώσεως – Ζημία φερόμενη ως προκληθείσα από πράξεις και παραλείψεις του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ) στο πλαίσιο της εφαρμογής της εν λόγω κοινής δράσης – Ανεπαρκείς έρευνες για βασανισμούς, εξαφάνιση και δολοφονία προσώπων – Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αποφανθεί επί της αγωγής – Άρθρο 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, τελευταία περίοδος, ΣΕΕ – Άρθρο 275 ΣΛΕΕ»
Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης – Αγωγή αποζημιώσεως – Αγωγή στρεφόμενη κατά πράξεων ή παραλείψεων που εμπίπτουν στην πολιτική αυτή – Αγωγή η οποία δεν αφορά τον έλεγχο της τήρησης του άρθρου 40 ΣΕΕ ή της τήρησης περιοριστικών μέτρων κατά φυσικών ή νομικών προσώπων – Δεν εμπίπτει – Συμβατότητα αυτού του περιορισμού της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου με το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, τα άρθρα 6 και 13 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, το άρθρο 6 παράγραφος 2, ΣΕΕ και τα άρθρα 268 και 340 ΣΛΕΕ
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 47, 51 § 1 και 52 § 7· άρθρα 2, 3 § 5, 5 §§ 1 και 2, 6, 13 § 2, 19, 21, 23, 24 § 1 και 40 ΣΕΕ· άρθρα 268, 275, εδ. 2, 340 και 344 ΣΛΕΕ· κοινή δράση 2008/124 του Συμβουλίου)
(βλ. σκέψεις 62, 63, 66-73, 77-82, 85-87, 90-92, 94)
Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης – Αγωγή αποζημιώσεως – Αγωγή στρεφόμενη κατά πράξεων ή παραλείψεων που εμπίπτουν στην πολιτική αυτή – Αγωγή η οποία δεν αφορά τον έλεγχο της τήρησης του άρθρου 40 ΣΕΕ ή της τήρησης περιοριστικών μέτρων κατά φυσικών ή νομικών προσώπων – Πράξεις ή παραλείψεις που δεν συνδέονται άμεσα με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές των θεσμικών και λοιπών οργάνων και οργανισμών της Ένωσης στο πλαίσιο της εν λόγω πολιτικής – Εμπίπτουν – Πράξεις ή παραλείψεις που συνδέονται άμεσα με τέτοιες επιλογές – Δεν εμπίπτουν
(Άρθρα 24 έως 26, 28, 29, 37, 38, 42 και 43 ΣΕΕ· άρθρο 275 ΣΛΕΕ· κοινή δράση 2008/124 του Συμβουλίου)
(βλ. σκέψεις 115-119)
Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης – Αγωγή αποζημιώσεως – Αγωγή στρεφόμενη κατά πράξεων ή παραλείψεων που εμπίπτουν στην πολιτική αυτή – Αγωγή η οποία δεν αφορά τον έλεγχο της τήρησης του άρθρου 40 ΣΕΕ ή της τήρησης περιοριστικών μέτρων κατά φυσικών ή νομικών προσώπων – Πράξεις ή παραλείψεις που δεν συνδέονται άμεσα με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές των θεσμικών και λοιπών οργάνων και οργανισμών της Ένωσης στο πλαίσιο της εν λόγω πολιτικής – Μέσα που έχουν τεθεί στη διάθεση αποστολής της Ένωσης – Απόφαση περί ανακλήσεως της εκτελεστικής εντολής της αποστολής – Δεν εμπίπτει
[Άρθρα 24 § 1, εδ. 2, 28 § 1 και 43 § 2 ΣΕΕ· άρθρο 275, εδ. 1, ΣΛΕΕ· κοινή δράση 2008/124 του Συμβουλίου, άρθρο 3, στοιχείο δʹ· απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2018/856 του Συμβουλίου]
(βλ. σκέψεις 120, 121, 124, 126, 136, 137)
Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης – Αγωγή αποζημιώσεως – Αγωγή στρεφόμενη κατά πράξεων ή παραλείψεων που εμπίπτουν στην πολιτική αυτή – Αγωγή η οποία δεν αφορά τον έλεγχο της τήρησης του άρθρου 40 ΣΕΕ ή της τήρησης περιοριστικών μέτρων κατά φυσικών ή νομικών προσώπων – Πράξεις ή παραλείψεις που δεν συνδέονται άμεσα με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές των θεσμικών και λοιπών οργάνων και οργανισμών της Ένωσης – Έλλειψη κατάλληλου προσωπικού της αποστολής της Ένωσης – Προσβολή ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την αποστολή – Επιτροπή ελέγχου επιφορτισμένη με την εξέταση καταγγελιών για τις προσβολές αυτές – Απουσία διαδικαστικών διατάξεων που να προβλέπουν νομική βοήθεια – Έλλειψη εκτελεστικών εξουσιών – Μη λήψη ατομικών μέτρων για την κατάσταση εκάστου ενάγοντος – Εμπίπτουν
(Άρθρα 24 § 1, εδ. 2, ΣΕΕ· άρθρο 275, εδ. 2, ΣΛΕΕ· κοινή δράση 2008/124 του Συμβουλίου, άρθρα 1 και 2· απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2014/349 του Συμβουλίου]
(βλ. σκέψεις 120, 121, 124, 127, 128, 130, 131, 133-135, 137)
Αναίρεση – Αναίρεση που κρίθηκε εν μέρει βάσιμη – Επίλυση της διαφοράς επί της ουσίας από το αναιρετικό δικαστήριο – Προϋπόθεση – Διαφορά ώριμη προς εκδίκαση – Δεν υφίσταται – Αναπομπή της υπόθεσης στο Γενικό Δικαστήριο – Οριστικός έλεγχος, από το αναιρετικό δικαστήριο, της αρμοδιότητας εκδίκασης του ενδίκου βοηθήματος
(Οργανισμός του Δικαστηρίου, άρθρο 61, εδ. 1)
(βλ. σκέψεις 159, 163-166)
Σύνοψη
Με την απόφασή με την οποία αναιρεί τη διάταξη του Γενικού Δικαστηρίου, KS και KD κατά Συμβουλίου κ.λπ. (
1
), κατά το μέρος που το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι είναι προδήλως αναρμόδιο να επιληφθεί της αγωγής των KS και KD, δεχόμενο ότι η αγωγή αφορούσε ζητήματα πολιτικής ή στρατηγικής φύσεως στο πλαίσιο της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) (
2
), το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου παρέχει διευκρινίσεις όσον αφορά το εύρος του περιορισμού της αρμοδιότητας των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης στον τομέα της ΚΕΠΠΑ, ο οποίος προβλέπεται στο άρθρο 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, τελευταία περίοδος, ΣΕΕ (
3
) και στο άρθρο 275, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (
4
). Οι KS και KD είναι στενοί συγγενείς προσώπων που βασανίστηκαν, εξαφανίστηκαν ή σκοτώθηκαν στο Κοσσυφοπέδιο το 1999 κατά τις πολεμικές συγκρούσεις στη χώρα αυτή. Με την κοινή δράση 2008/124 (
5
), η Ευρωπαϊκή Ένωση ίδρυσε το 2008 στην εν λόγω τρίτη χώρα, τη μη στρατιωτική αποστολή «Κράτος Δικαίου», επονομαζόμενη Eulex Κοσσυφοπέδιο, η οποία είναι επιφορτισμένη, μεταξύ άλλων, με τη διερεύνηση τέτοιων εγκλημάτων. Βάσει της κοινής δράσης, η Ένωση συνέστησε το 2009 την ομάδα εξέτασης καταγγελιών περί προσβολής ανθρωπίνων δικαιωμάτων (επιτροπή ελέγχου), για την εξέταση καταγγελιών σχετικά με προσβολές ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκ μέρους της Eulex Κοσσυφοπέδιο κατά την άσκηση της εκτελεστικής εντολής της.
Κατόπιν καταγγελιών που υπέβαλαν οι KS και KD, η επιτροπή ελέγχου διαπίστωσε, τον Νοέμβριο του 2015 και τον Οκτώβριο του 2016, την προσβολή πλειόνων θεμελιωδών δικαιωμάτων που προστατεύονται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΣΔΑ) (
6
). Τον Μάρτιο του 2017, η επιτροπή ελέγχου αποφάσισε να κλείσει τις υποθέσεις αυτές, διαπιστώνοντας ότι, σε αμφότερες τις υποθέσεις, ο αρχηγός της Eulex Κοσσυφοπέδιο είχε εφαρμόσει μόνον εν μέρει τις συστάσεις της επιτροπής.
Τον Δεκέμβριο του 2017, με τη διάταξη KS κατά Συμβουλίου κ.λπ. (
7
), το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε, λόγω πρόδηλης αναρμοδιότητας, την προσφυγή-αγωγή που είχε ασκήσει η KS κατά του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ), με αίτημα, μεταξύ άλλων, την «ακύρωση ή τροποποίηση της κοινής δράσης 2008/124», καθώς και την καταβολή αποζημίωσης λόγω εξωσυμβατικής ευθύνης για παράβαση διαφόρων διατάξεων της ΕΣΔΑ.
Τον Νοέμβριο του 2021 το Γενικό Δικαστήριο εξέδωσε την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη, με την οποία απέρριψε, για τον ίδιο λόγο, την αγωγή των KS και KD με αίτημα την αποκατάσταση της ζημίας που υποστηρίζουν ότι υπέστησαν λόγω διαφόρων πράξεων και παραλείψεων του Συμβουλίου, της Επιτροπής και της ΕΥΕΔ, οι οποίες αφορούσαν, ειδικότερα, τις έρευνες που διεξήχθησαν κατά τη διάρκεια της αποστολής Eulex Κοσσυφοπέδιο και αφορούσαν βασανισμούς, εξαφάνιση και δολοφονία μελών των οικογενειών τους. Οι KS και KD είχαν εν τω μεταξύ υποβάλει, τον Ιούνιο του 2021, αίτηση διεξαγωγής αποδείξεων, ζητώντας την προσκόμιση του πλήρους κειμένου του σχεδίου επιχειρήσεων (OPLAN) της Eulex Κοσσυφοπέδιο από την ίδρυση της αποστολής αυτής το 2008.
Επιληφθέν δύο αιτήσεων αναιρέσεως που άσκησαν αντιστοίχως η KS και η KD (υπόθεση C‑29/22 P) και η Επιτροπή (υπόθεση C‑44/22 P), το Δικαστήριο αναιρεί εν μέρει τη διάταξη αυτή του Γενικού Δικαστηρίου και αναπέμπει την υπόθεση σε αυτό, προκειμένου να αποφανθεί επί του παραδεκτού και, ενδεχομένως, επί της ουσίας της προσφυγής αυτής.
Με την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε, μεταξύ άλλων, ότι η αγωγή στηριζόταν σε πράξεις ή συμπεριφορές που αφορούσαν ζητήματα πολιτικής ή στρατηγικής φύσεως συνδεόμενα με τον καθορισμό των δραστηριοτήτων, των προτεραιοτήτων και των πόρων της Eulex Κοσσυφοπέδιο, καθώς και με την απόφαση περί συστάσεως επιτροπής ελέγχου στο πλαίσιο της αποστολής αυτής και ότι, σύμφωνα με την κοινή δράση 2008/124, η σύσταση και οι δραστηριότητες της Eulex Κοσσυφοπέδιο ενέπιπταν στις σχετικές με την ΚΕΠΠΑ διατάξεις της Συνθήκης ΕΕ. Εξάλλου, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, τελευταία περίοδος, ΣΕΕ και του άρθρου 275, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι κατ’ αρχήν αρμόδιο όσον αφορά τις σχετικές με την ΚΕΠΠΑ διατάξεις, καθώς και τις πράξεις που εκδίδονται βάσει των διατάξεων αυτών, και ότι οι εξαιρέσεις από την αρχή αυτή, οι οποίες προβλέπονται στην πρώτη διάταξη και στο άρθρο 275, δεύτερο εδάφιο ΣΛΕΕ, δεν είχαν εφαρμογή εν προκειμένω για τον λόγο ότι η αγωγή δεν αφορούσε ούτε περιοριστικά μέτρα κατά φυσικών ή νομικών προσώπων, κατά την έννοια της τελευταίας αυτής διατάξεως, ούτε την τήρηση του άρθρου 40 ΣΕΕ (
8
).
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Δεδομένου ότι οι KS και KD καθώς και η Επιτροπή αμφισβήτησαν την ως άνω κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, το Δικαστήριο εξετάζει το βάσιμο της ερμηνείας του Γενικού Δικαστηρίου ως προς τα ζητήματα αυτά.
Επί της ερμηνείας του άρθρου 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και του άρθρου 275, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ
Ερμηνεύοντας τις διατάξεις των Συνθηκών που θεσπίζουν περιορισμό της αρμοδιότητας των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης στον τομέα της ΚΕΠΠΑ, το Δικαστήριο διαπιστώνει κατ’ αρχάς ότι η ένταξη της ΚΕΠΠΑ στο συνταγματικό πλαίσιο της Ένωσης συνεπάγεται ότι οι θεμελιώδεις αρχές της έννομης τάξης της Ένωσης εφαρμόζονται και στο πλαίσιο της πολιτικής αυτής. Σε αυτές συγκαταλέγεται ο σεβασμός του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων, αξίες οι οποίες επιτάσσουν, μεταξύ άλλων, να υπόκεινται οι αρχές της Ένωσης σε δικαστικό έλεγχο.
Εντούτοις, πρώτον, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατά το άρθρο 24 παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, πρώτη περίοδος, ΣΕΕ, «[η] [ΚΕΠΠΑ] διέπεται από ειδικούς κανόνες και διαδικασίες», συμπεριλαμβανομένων εκείνων που περιορίζουν την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τις σχετικές με την ΚΕΠΠΑ διατάξεις και τις πράξεις που εκδίδονται βάσει αυτών. Ο περιορισμός αυτός μπορεί, πάντως, να συμβιβαστεί τόσο με το άρθρο 47 του του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) όσο και με τα άρθρα 6 και 13 της ΕΣΔΑ.
Συναφώς, πρώτον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 47 του Χάρτη δεν μπορεί να απονείμει αρμοδιότητα στο Δικαστήριο, οσάκις οι Συνθήκες το αποκλείουν, ούτε να τροποποιήσει το σύστημα δικαστικού ελέγχου που προβλέπουν οι Συνθήκες, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων περί παραδεκτού των ενδίκων βοηθημάτων που ασκούνται απευθείας ενώπιον των δικαστηρίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εξάλλου, οι αρχές της δοτής αρμοδιότητας και της θεσμικής ισορροπίας εφαρμόζονται και στον τομέα της ΚΕΠΠΑ. Ως εκ τούτου, το ότι οι πράξεις ή οι παραλείψεις οι οποίες αποτελούν αντικείμενο αγωγής ιδιώτη προσβάλλουν τα θεμελιώδη δικαιώματά του δεν αρκεί αφ’ εαυτού για να κρίνει το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ότι είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί της αγωγής. Δεύτερον, το Δικαστήριο οφείλει βεβαίως να μεριμνά ώστε η εκ μέρους του ερμηνεία του άρθρου 47 του Χάρτη, του οποίου το πρώτο και το δεύτερο εδάφιο αντιστοιχούν στο άρθρο 6, παράγραφος 1, και στο άρθρο 13 της ΕΣΔΑ, να διασφαλίζει επίπεδο προστασίας σύμφωνο με εκείνο που κατοχυρώνεται στις εν λόγω διατάξεις της ΕΣΔΑ, όπως έχουν ερμηνευθεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ωστόσο, αφενός, το δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ δεν είναι απόλυτο και μπορεί να υπόκειται σε θεμιτούς περιορισμούς. Αφετέρου, ούτε η προστασία που παρέχει το άρθρο 13 της ΕΣΔΑ, το οποίο εγγυάται την ύπαρξη στο εσωτερικό δίκαιο ενδίκου βοηθήματος που να καθιστά δυνατή την επίκληση των δικαιωμάτων και των ελευθεριών της ΕΣΔΑ, μπορεί να θεωρηθεί απόλυτη, δεδομένου ότι το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η προβαλλόμενη παράβαση ή η κατηγορία των προβαλλόμενων παραβάσεων μπορεί να δικαιολογήσει περιορισμό των πιθανών ενδίκων βοηθημάτων.
Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας, κατ’ ουσίαν, ότι ούτε, αφενός, το άρθρο 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, τελευταία περίοδος, ΣΕΕ και το άρθρο 275 ΣΛΕΕ (
9
), ούτε, αφετέρου, η επίκληση προσβολών θεμελιωδών δικαιωμάτων δικαιολογούσαν, αφ’ εαυτών, το να κρίνει εαυτό αρμόδιο να επιληφθεί της αγωγής των KS και KD. Επιπλέον, το άρθρο 6, παράγραφος 2, ΣΕΕ, το οποίο προβλέπει την προσχώρηση της Ένωσης στην ΕΣΔΑ, δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι έχει ως αποτέλεσμα την επέκταση των αρμοδιοτήτων του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της ΚΕΠΠΑ, καθώς οι σχετικοί με την προσχώρηση κανόνες ορίζουν ότι η συμφωνία προσχώρησης δεν επηρεάζει τις αρμοδιότητες της Ένωσης και τις αρμοδιότητες των θεσμικών οργάνων της.
Δεύτερον, όσον αφορά ειδικότερα την εφαρμογή του άρθρου 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, τελευταία περίοδος, ΣΕΕ και του άρθρου 275 ΣΛΕΕ στις αγωγές λόγω εξωσυμβατικής ευθύνης της Ένωσης, οι οποίες διέπονται από τα άρθρα 268 και 340 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι ούτε ο αποκλειστικός χαρακτήρας της αρμοδιότητας που απονέμεται στο Δικαστήριο ούτε η αυτοτέλεια του συγκεκριμένου εννόμου βοηθήματος μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα τη διεύρυνση των ορίων της αρμοδιότητας που απονέμουν στο Δικαστήριο οι Συνθήκες. Το άρθρο 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, τελευταία περίοδος, ΣΕΕ και το άρθρο 275 ΣΛΕΕ, τα οποία περιορίζουν την αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης στον τομέα της ΚΕΠΠΑ, πρέπει, όσον αφορά τα ένδικα βοηθήματα στον τομέα αυτόν, να θεωρούνται leges speciales σε σχέση με τα άρθρα 268 και 340 ΣΛΕΕ. Δεν μπορεί, επομένως, να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, τελευταία περίοδος, ΣΕΕ και το άρθρο 275 ΣΛΕΕ δεν αφορούν τις αγωγές αποζημίωσης λόγω εξωσυμβατικής ευθύνης της Ένωσης.
Τρίτον και τελευταίον, το Δικαστήριο, στηριζόμενο στην απόφαση Carvalho κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (
10
), με την οποία διατυπώθηκε ερμηνευτική αρχή εφαρμοστέα στο σύνολο των ενδίκων βοηθημάτων που προβλέπονται από τις Συνθήκες, επιβεβαιώνει επίσης την εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου ερμηνεία των διατάξεων των Συνθηκών σχετικά με την αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης υπό το πρίσμα του θεμελιώδους δικαιώματος σε αποτελεσματική δικαστική προστασία κατά την έννοια ότι το δικαίωμα αυτό δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να καθίστανται ανεφάρμοστες οι προϋποθέσεις που ρητώς προβλέπει η Συνθήκη ΛΕΕ
Επί της συνδέσεως των επίμαχων πράξεων και παραλείψεων με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ και αφορούν τη χάραξη και την υλοποίηση της ΚΕΠΠΑ
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, κατά την εξέταση της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αποφαίνεται επί ενδίκου βοηθήματος με αντικείμενο πράξεις ή παραλείψεις που εμπίπτουν στην ΚΕΠΠΑ, πρέπει να εξακριβώνεται, πρώτον, αν η επίμαχη κατάσταση εμπίπτει σε κάποια από τις περιπτώσεις του άρθρου 24, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, τελευταία περίοδος, ΣΕΕ και του άρθρου 275, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, ως προς τις οποίες η αρμοδιότητα αυτή γίνεται ρητώς δεκτή (
11
). Εάν δεν συντρέχει κάποια από τις περιπτώσεις αυτές, πρέπει, εν συνεχεία, να εκτιμηθεί αν η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να θεμελιωθεί στο ότι οι επίμαχες πράξεις και παραλείψεις δεν συνδέονται άμεσα με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές των θεσμικών και λοιπών οργάνων και οργανισμών της Ένωσης στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ, και ιδίως της κοινής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας (ΚΠΑΑ) (
12
). Επομένως, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ έχει αρμοδιότητα να κρίνει τη νομιμότητα πράξεων ή παραλείψεων που δεν συνδέονται άμεσα με αυτές τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές ή να προβαίνει στην ερμηνεία τους, δεν έχει, αντιθέτως, τέτοια αρμοδιότητα, αν πρόκειται για πράξεις ή παραλείψεις που συνδέονται άμεσα με τις εν λόγω επιλογές (
13
).
Συναφώς, το Δικαστήριο εξετάζει την κρίση του Γενικού Δικαστηρίου (
14
), προβαίνοντας σε ανάλυση καθεμιάς από τις πράξεις και τις παραλείψεις που εμπίπτουν στην ΚΕΠΠΑ, και ιδίως στην ΚΠΑΑ, τις οποίες αφορά η αγωγή των KS και KD (
15
).
Εν προκειμένω, πρώτον, από την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η αγωγή των KS και KD δεν ενέπιπτε στις περιπτώσεις για τις οποίες οι διατάξεις των Συνθηκών προβλέπουν ρητώς ότι το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει αρμοδιότητα στον τομέα της ΚΕΠΠΑ, πράγμα το οποίο δεν αμφισβητείται κατ’ αναίρεση. Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι οι πράξεις και οι παραλείψεις τις οποίες αφορά η αγωγή (
16
) συνδέονται άμεσα με την πολιτική αυτή, λαμβανομένης υπόψη της πολιτικής και στρατηγικής φύσεώς τους, καθώς και της σχέσεώς τους με τη χάραξη και την υλοποίηση της ΚΕΠΠΑ, για τον λόγο δε αυτόν έκρινε εαυτό αναρμόδιο να επιληφθεί της ως άνω αγωγής.
Συναφώς, το Δικαστήριο επισημαίνει, πρώτον, ότι τα μέσα που τίθενται στη διάθεση μιας αποστολής ΚΕΠΠΑ, και ιδίως μιας αποστολής ΚΠΑΑ, συνδέονται άμεσα, όπως ορθώς έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ.
Αντιθέτως, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η προβαλλόμενη έλλειψη επαρκούς προσωπικού εμπίπτει στα ζητήματα πολιτικής ή στρατηγικής φύσεως που σχετίζονται με τη χάραξη και την υλοποίηση της ΚΕΠΠΑ. Πράγματι, η ικανότητα της αποστολής Eulex Κοσσυφοπέδιο να απασχολεί προσωπικό (
17
)συνιστά πράξη καθημερινής διαχειρίσεως εντασσόμενη στο πλαίσιο της εκτελέσεως της εντολής της εν λόγω αποστολής. Συγκεκριμένα, οι αποφάσεις που λαμβάνει η Eulex Κοσσυφοπέδιο όσον αφορά την επιλογή του προσωπικού που απασχολεί δεν συνδέονται άμεσα με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές στις οποίες προβαίνει η αποστολή στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ.
Δεύτερον, το Δικαστήριο καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα περί πλάνης περί το δίκαιο εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά την απουσία διατάξεων που να προβλέπουν δικαστική αρωγή στο πλαίσιο των διαδικασιών ενώπιον της επιτροπής ελέγχου. Συγκεκριμένα, το τμήμα αυτό της αγωγής των KS και KD αφορά τους διαδικαστικούς κανόνες της επιτροπής αυτής, οι οποίοι δεν συνδέονται άμεσα με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ.
Ομοίως, όσον αφορά την έλλειψη εκτελεστικών εξουσιών της επιτροπής ελέγχου ή την απουσία ενδίκων βοηθημάτων για τις προσβολές που διαπιστώνονται από την επιτροπή, το Δικαστήριο, στηριζόμενο στους σκοπούς που υπαγόρευσαν την ίδρυση της αποστολής Eulex Κοσσυφοπέδιο, επισημαίνει ότι η απόφαση περί υπαγωγής ή μη των πράξεων και των παραλείψεων της αποστολής αυτής σε μηχανισμό ελέγχου δεν συνδέεται άμεσα με πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές σχετικές με την εν λόγω αποστολή, αλλά αποκλειστικώς με μια πτυχή της διοικητικής διαχείρισής της.
Τρίτον, το Δικαστήριο επισημαίνεται ότι τόσο η έλλειψη διορθωτικών μέτρων ικανών να θεραπεύσουν τις διαπιστωθείσες από την επιτροπή ελέγχου προσβολές θεμελιωδών δικαιωμάτων, όσο και η μη διενέργεια σοβαρής νομικής εξετάσεως επί της υποθέσεως αυτής αφορούν τη μη λήψη ατομικών μέτρων για κάθε μία από τις περιπτώσεις της KS και της KD και δεν συνδέονται άμεσα με τις πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ. Το ίδιο ισχύει και για τον ισχυρισμό του Συμβουλίου και της ΕΥΕΔ ότι η αποστολή αυτή είχε καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για τη διερεύνηση των επίμαχων εγκλημάτων. Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο και όσον αφορά τις πτυχές αυτές της αγωγής.
Αντιθέτως, τέταρτον, η απόφαση περί ανακλήσεως της εκτελεστικής εντολής μιας αποστολής ΚΕΠΠΑ, και ιδίως μιας αποστολής ΚΠΑΑ, συνδέεται άμεσα με πολιτικές ή στρατηγικές επιλογές στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ, κατά την έννοια του άρθρου 28, παράγραφος 1, και του άρθρου 43 παράγραφος 2, ΣΕΕ. Κατά συνέπεια, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι δεν είχε αρμοδιότητα να αποφανθεί επί των αιτιάσεων σχετικά με την ανάκληση της εκτελεστικής εντολής της Eulex Κοσσυφοπέδιο με την απόφαση 2018/856 (
18
).
Επί της αγωγής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο, διαπιστώνοντας ότι δεν διαθέτει τα αναγκαία στοιχεία για να αποφανθεί οριστικώς επί των ενστάσεων απαραδέκτου που προέβαλαν το Συμβούλιο, η Επιτροπή και η ΕΥΕΔ ούτε επί του βασίμου της αγωγής τω KS και KD, αναπέμπει την υπόθεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προκειμένου αυτό να αποφανθεί επί του παραδεκτού και, ενδεχομένως, επί της ουσίας της αγωγής, καθώς και επί του αιτήματος προσβάσεως στο OPLAN της Eulex Κοσσυφοπέδιο.
(
1
)	Διάταξη της 10ης Νοεμβρίου 2021, KS και KD κατά Συμβουλίου κ.λπ. (T‑771/20, EU:T:2021:798
(
2
)	Η προαναφερθείσα διάταξη αναιρέθηκε καθόσον η αγωγή που άσκησαν οι KS και KD αφορούσε, μεταξύ άλλων, την προσβολή διαφόρων θεμελιωδών δικαιωμάτων καθώς και την αθέμιτη άσκηση ή κατάχρηση της εκτελεστικής εξουσίας από θεσμικό ή άλλο όργανο της Ένωσης. Οι αιτήσεις αναιρέσεως απορρίφθηκαν κατά τα λοιπά.
(
3
)	Κατά τη διάταξη αυτή, «[το] Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν έχει δικαιοδοσία όσον αφορά τις [διατάξεις σχετικά με την ΚΕΠΠΑ], πλην της αρμοδιότητάς του να παρακολουθεί τη συμμόρφωση προς το άρθρο 40 [ΣΕΕ] και να ελέγχει τη νομιμότητα ορισμένων αποφάσεων, κατά τα αναφερόμενα από το άρθρο 275, δεύτερο εδάφιο, της [ΣΛΕΕ].»
(
4
)	Κατά το άρθρο 275 ΣΛΕΕ, «[το] Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν έχει αρμοδιότητα όσον αφορά τις διατάξεις σχετικά με την [ΚΕΠΠΑ], ούτε όσον αφορά τις πράξεις που θεσπίζονται βάσει αυτών. Το Δικαστήριο, πάντως, είναι αρμόδιο να ελέγχει την τήρηση του άρθρου 40 [ΣΕΕ] και να αποφαίνεται επί των προσφυγών που ασκούνται σύμφωνα με τις προϋποθέσεις του άρθρου 263, τέταρτο εδάφιο [ΣΛΕΕ] και αφορούν τον έλεγχο της νομιμότητας των αποφάσεων που προβλέπουν περιοριστικά μέτρα κατά φυσικών ή νομικών προσώπων, τις οποίες θεσπίζει το Συμβούλιο βάσει του τίτλου V, κεφάλαιο 2, [ΣΕΕ].»
(
5
)	Κοινή δράση 2008/124/ΚΕΠΠΑ του Συμβουλίου, της 4ης Φεβρουαρίου 2008, σχετικά με την αποστολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επιβολή του κράτους δικαίου στο Κοσσυφοπέδιο, EULEX Κοσσυφοπέδιο (ΕΕ 2008, L 42, σ. 92).
(
6
)	Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950.
(
7
)	Διάταξη της 14ης Δεκεμβρίου 2017, KS και KD κατά Συμβουλίου κ.λπ. (T‑840/16, EU:T:2017:938).
(
8
)	Το άρθρο αυτό προβλέπει τα εξής: Η εφαρμογή της [ΚΕΠΠΑ] δεν επηρεάζει την εφαρμογή των διαδικασιών και το αντίστοιχο εύρος των αρμοδιοτήτων των θεσμικών οργάνων που προβλέπονται στις Συνθήκες για την άσκηση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης, τις οποίες αναφέρουν τα άρθρα 3 έως 6 [ΣΛΕΕ]. Ομοίως, η εφαρμογή των πολιτικών που αναφέρουν τα άρθρα αυτά δεν επηρεάζει την εφαρμογή των διαδικασιών και το αντίστοιχο εύρος των αρμοδιοτήτων των θεσμικών οργάνων που προβλέπονται στις Συνθήκες για την άσκηση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης βάσει του παρόντος κεφαλαίου.»
(
9
)	Ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, του άρθρου 6, παράγραφος 1, και του άρθρου 13 της ΕΣΔΑ, καθώς και του άρθρου 2, του άρθρου 3, παράγραφος 5, και των άρθρων 6, 19, 21 και 23 ΣΕΕ
(
10
)	Απόφαση της 25ης Μαρτίου 2021, Carvalho κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑565/19 P, EU:C:2021:252), σκέψεις 69 και 78).
(
11
)	Αποφάσεις της 28ης Μαρτίου 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236 σκέψη 60), και της 6ης Οκτωβρίου 2020, Bank Refah Kargaran κατά Συμβουλίου (C‑134/19 P, EU:C:2020:793, σκέψη 27)
(
12
)	Τούτο προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου που απορρέει από τη σκέψη 49 της αποφάσεως της 12ης Νοεμβρίου 2015, Elitaliana κατά Eulex Κοσσυφοπέδιο (C‑439/13 P, EU:C:2015:753), τη σκέψη 55 της αποφάσεως της 19ης Ιουλίου 2016, H κατά Συμβουλίου κ.λπ. (C‑455/14 P, EU:C:2016:569), καθώς και από τη σκέψη 66 της αποφάσεως της 25ης Ιουνίου 2020, EUSC κατά KF (C‑14/19 P, EU:C:2020:492).
(
13
)	Επομένως, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι αρμόδιο να κρίνει τη νομιμότητα ή να ερμηνεύει πράξεις ή παραλείψεις που συνδέονται άμεσα με τη χάραξη, την εφαρμογή και την υλοποίηση της ΚΕΠΠΑ, και ιδίως της ΚΠΑΑ, ήτοι, ειδικότερα, τον προσδιορισμό των στρατηγικών συμφερόντων της Ένωσης καθώς και τον καθορισμό τόσο των δράσεων που πρέπει να αναλάβει και των θέσεων που πρέπει να λάβει η Ένωση όσο και των γενικών προσανατολισμών της ΚΕΠΠΑ, κατά την έννοια των άρθρων 24 έως 26, 28, 29, 37, 38, 42 και 43 ΣΕΕ.
(
14
)	Η κρίση αυτή παρατίθενται στις σκέψεις 28 έως 39 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(
15
)	Προς τούτο, το Δικαστήριο λαμβάνει υπόψη ότι ο σκοπός της ασφάλειας δικαίου επιβάλλει να μην είναι ο δικαστής της Ένωσης υποχρεωμένος να προβεί σε εξέταση της υπόθεσης επί της ουσίας προκειμένου να θεμελιώσει την αρμοδιότητά του.
(
16
)	Οι εν λόγω πράξεις και παραλείψεις παρατίθενται στη σκέψη 20 της απόφασης. Πρόκειται, κατ’ ουσίαν, για:
μη διεξαγωγή κατάλληλων ερευνών σχετικά με την εξαφάνιση και τη δολοφονία μελών των οικογενειών των KS και KD, λόγω ελλείψεως αναγκαίων πόρων και επαρκούς προσωπικού της αποστολής αυτής για την άσκηση της εκτελεστικής εντολής της,
απουσία διατάξεων που να προβλέπουν νομική βοήθεια υπέρ των επιλέξιμων διαδίκων στο πλαίσιο των διαδικασιών που διεξάγονται ενώπιον της επιτροπής ελέγχου και λόγω της συστάσεως της εν λόγω επιτροπής χωρίς εξουσία εκτελέσεως των αποφάσεών της και χωρίς δυνατότητα παροχής έννομης προστασίας για τις διαπιστωθείσες παραβάσεις,
μη λήψη διορθωτικών μέτρων για την αντιμετώπιση, εν όλω ή εν μέρει, των παραβάσεων που αναφέρονται στην πρώτη και στη δεύτερη αιτίαση, παρά το γεγονός ότι τα πορίσματα της επιτροπής ελέγχου γνωστοποιήθηκαν στην Ένωση από τον αρχηγό της Eulex Κοσσυφοπέδιο,
αθέμιτη άσκηση ή κατάχρηση της εκτελεστικής εξουσίας στην οποίαν υπέπεσαν το Συμβούλιο και η ΕΥΕΔ, καθόσον δήλωσαν ότι η Eulex Κοσσυφοπέδιο είχε καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να διερευνήσει την απαγωγή και την πιθανή δολοφονία του συζύγου της KS και τις δολοφονίες του συζύγου και του υιού τής KD,
κατάχρηση ή μη προσήκουσα άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας λόγω της ανακλήσεως της εκτελεστικής εντολής της Eulex Κοσσυφοπέδιο με την απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2018/856 του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 2018, για την τροποποίηση της κοινής δράσης 2008/124/ΚΕΠΠΑ σχετικά με την αποστολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επιβολή του κράτους δικαίου στο Κοσσυφοπέδιο (ΕΕ 2018, L 146, σ. 5), ενώ εξακολουθούσαν οι παραβάσεις που μνημονεύονται στην πρώτη και στη δεύτερη αιτίαση,
αθέμιτη άσκηση ή κατάχρηση της εκτελεστικής ή δημόσιας εξουσίας καθόσον δεν ελήφθη μέριμνα ώστε η υπόθεση της KD, η οποία αφορούσε έγκλημα πολέμου, να αποτελέσει αντικείμενο σοβαρής νομικής εξέτασης εκ μέρους της Eulex Κοσσυφοπέδιο ή/και της ειδικής εισαγγελίας που είναι αρμόδια για τη διενέργεια ερευνών και την άσκηση διώξεων ενώπιον του Ειδικού Δικαστηρίου για το Κόσοβο.
(
17
)	Η ικανότητα αυτή προκύπτει από τη διατύπωση του άρθρου 15α της κοινής δράσης 2008/124, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση 2014/349/ΚΕΠΠΑ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 2014 (ΕΕ 2014, L 174, σ. 42).
(
18
)	Με την απόφαση αυτή καταργήθηκε η υποχρέωση της αποστολής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 3, στοιχείο δʹ, της κοινής δράσεως 2008/124, να μεριμνά ώστε «ορισμένα εγκλήματα να ερευνώνται, [να] διώκονται, [να] δικάζονται και οι σχετικές αποφάσεις [να] εκτελούνται».