Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JEANA RICHARDA DE LA TOURA
przedstawiona w dniu 30 kwietnia 2026 r.(1)
Sprawa C‑190/25 [Zelabrich](i)
LS
przeciwko
GT
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberlandesgericht Stuttgart (wyższy sąd krajowy w Stuttgarcie, Niemcy)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich – Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 – Artykuł 19 – Zawisłość sprawy – Artykuł 63 – Konkordat laterański zawarty między Włochami a Stolicą Apostolską – Małżeństwo zawarte zgodnie z prawem kanonicznym – Postępowanie rozwodowe w państwie członkowskim przed sądem cywilnym, do którego najpierw wniesiono pozew – Nieważność tego małżeństwa stwierdzona przez sąd kościelny we Włoszech – Postępowanie delibacyjne przed włoskim sądem państwowym, do którego wniosek wniesiono później, dotyczące cywilnoprawnej skuteczności wyroku stwierdzającego nieważność małżeństwa
I.      Wprowadzenie
1.        Do sądu jednego z państw członkowskich najpierw został wniesiony pozew o rozwód. Później do sądu innego państwa członkowskiego, w tym przypadku Włoch, wniesiono o stwierdzenie cywilnoprawnej skuteczności wyroku stwierdzającego nieważność małżeństwa zawartego we Włoszech zgodnie z przepisami prawa kanonicznego(2), przy czym ów wykonalny wyrok został wydany przez sąd kościelny, którego jurysdykcja jest uznawana w tym państwie członkowskim. Czy w takiej sytuacji mamy do czynienia z zawisłością sprawy?
2.        W
sprawie, która została przedłożona Trybunałowi, sąd niemiecki zmierza do ustalenia, czy odpowiedź twierdząca na to pytanie może wynikać z wykładni art. 19 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 2201/2003(3), skoro art. 63 ust. 2 i ust. 3 lit. a) tego rozporządzenia stanowi, że orzeczenie o nieważności małżeństwa wydane zgodnie z umową międzynarodową zawartą między Włochami a Stolicą Apostolską, a mianowicie konkordatem laterańskim z dnia 11 lutego 1929 r., zmienionym porozumieniem wraz z protokołem dodatkowym(4) jest, na mocy odesłania do rozdziału III
sekcji 1 rzeczonego rozporządzenia, uznawane z mocy prawa, tak jak każde inne orzeczenie w sprawie małżeńskiej wydane przez sąd państwa członkowskiego.
3.        Kwestię stosowania zasad dotyczących zawisłości sprawy ustanowionych w art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis należałoby badać w szerszej perspektywie niż ta dotycząca sprawy w postępowaniu głównym, ograniczona do konkordatu laterańskiego. W art. 63 tego rozporządzenia jest bowiem mowa o konkordatach zawartych między Stolicą Apostolską z jednej strony a, odpowiednio, Portugalią, Hiszpanią i Maltą z drugiej strony. W tych dwóch ostatnich umowach międzynarodowych ustanowione zostało analogiczne do włoskiego postępowanie delibacyjne dotyczące wyroków wydawanych przez sądy kościelne. Ponadto, jeśli chodzi o postępowania wszczęte od dnia 1 sierpnia 2022 r., art. 99 rozporządzenia (UE) 2019/1111(5), który to przepis zastąpił ów art. 63, odnosi się do ostatniego konkordatu, który przewiduje takie postępowanie, zawartego między Stolicą Apostolską a Portugalią.
4.        W niniejszej opinii, która zgodnie z wnioskiem Trybunału będzie się koncentrowała na pierwszym pytaniu prejudycjalnym, przedstawię powody, dla których według mnie tego postępowania nie można utożsamiać z postępowaniem w sprawie unieważnienia małżeństwa w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis, wobec czego nie można twierdzić, że zachodzi sytuacja zawisłości sprawy.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
5.        Artykuł 1 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Bruksela II bis
stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie, bez względu na rodzaj sądu, w sprawach cywilnych dotyczących:
a)      rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa”.
6.        Zgodnie z art. 19 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Zawisłość sprawy i postępowania zależne”:
„1.      Jeżeli pozwy lub wnioski o rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa między tymi samymi stronami zostały wniesione do sądów różnych państw członkowskich, sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, zawiesza z urzędu postępowanie do czasu ustalenia jurysdykcji sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek.
[…]
3.      Jeżeli ustalona została jurysdykcja sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, stwierdza brak swej jurysdykcji na rzecz tego sądu.
W
takim przypadku strona, która wniosła pozew lub wniosek do sądu, przed którym wszczęto postępowanie później, może wnieść ten pozew lub wniosek do sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek”.
7.        Artykuł 63 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Traktaty ze Stolicą Apostolską”, ma następujące brzmienie:
„1.      Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie bez uszczerbku dla traktatu międzynarodowego (konkordatu) między Stolicą Apostolską a Portugalią, podpisanego w Watykanie w dniu 7 maja 1940 r.
2.      Orzeczenie o nieważności małżeństwa wydane zgodnie z traktatem, o którym mowa w ust. 1, uznawane jest w państwach członkowskich na warunkach określonych w rozdziale III
sekcja 1[(6)].
3.      Przepisy ust. 1 i 2 mają również zastosowanie do następujących traktatów międzynarodowych (konkordatów) ze Stolicą Apostolską:
a)      [konkordatu laterańskiego];
b)      Porozumienia z dnia 3 stycznia 1979 r. między Stolicą Apostolską a Hiszpanią dotyczącego spraw prawnych;
c)      Umowy między Stolicą Apostolską a Maltą z dnia 3 lutego 1993 r. w sprawie uznawania cywilnych skutków wynikających z małżeństw kanonicznych i z decyzji [orzeczeń] kościelnych władz i sądów dotyczących takich małżeństw, wraz z Protokołem w sprawie stosowania z tego samego dnia oraz z drugim Protokołem dodatkowym z dnia 6 stycznia 1995 r.
4.      Uznawanie decyzji [orzeczeń] przewidzianych w ust. 2 może w Hiszpanii, we Włoszech i na Malcie podlegać tym samym procedurom i tym samym kontrolom, jakie mają zastosowanie w odniesieniu do decyzji [orzeczeń] sądów kościelnych, wydawanych zgodnie z traktatami międzynarodowymi, zawartymi ze Stolicą Apostolską, wymienionymi w ust. 3.
[…]”.
B.      Konkordat laterański
8.        Artykuł 8 ust. 1 i 2 konkordatu laterańskiego stanowi:
„1.      Uznaje się, że małżeństwo zawarte zgodnie z przepisami prawa kanonicznego wywiera skutki cywilnoprawne, jeżeli po ogłoszeniu w urzędzie gminy zostanie wpisane do rejestru stanu cywilnego. Niezwłocznie po udzieleniu ślubu duchowny lub wyznaczona przez niego osoba poucza małżonków o cywilnych skutkach małżeństwa, zapoznając ich z artykułami codice civil [kodeksu cywilnego] dotyczącymi praw i obowiązków małżonków. Następnie sporządza on w dwóch egzemplarzach akt małżeństwa, w którym mogą znajdować się ewentualne oświadczenia małżonków składane na podstawie przepisów prawa cywilnego.
[…]
2.      O
skuteczności we Włoszech wydanych przez sądy kościelne orzeczeń o stwierdzeniu nieważności małżeństwa, o których wykonalności orzekł nadrzędny kościelny organ kontrolny, orzeka na wniosek stron lub strony właściwy corte d’appello [sąd apelacyjny], jeżeli ustali, że:
a)      sąd kościelny miał jurysdykcję do rozpoznania sprawy dotyczącej małżeństwa zawartego zgodnie z wymogami ustanowionymi w niniejszym artykule;
b)      w
toku postępowania przed sądem kościelnym przestrzegane były prawa stron do stawiennictwa i obrony zgodnie z podstawowymi zasadami włoskiego porządku prawnego; oraz
c)      spełnione są pozostałe wynikające z włoskiego ustawodawstwa przesłanki stwierdzenia skuteczności zagranicznych orzeczeń.
W
orzeczeniu dotyczącym stwierdzenia wykonalności wyroku kanonicznego stwierdzającego nieważność małżeństwa sąd apelacyjny może zawrzeć tymczasowe rozstrzygnięcia majątkowe na rzecz jednego z małżonków i przekazać sprawę sądowi właściwemu do orzekania w tym przedmiocie”.
9.        Punkt 4
lit. b) protokołu dodatkowego, które to postanowienie dotyczy art. 8 konkordatu laterańskiego, stanowi:
„Co się tyczy ust. 2, do celów stosowania art. 796 i 797 codice italiano di procedura civile [włoskiego kodeksu postępowania cywilnego(7)], należy uwzględniać specyfikę kanonicznego porządku prawnego, któremu podlega zawarty w jego ramach związek małżeński. W szczególności:
1)      należy uwzględnić okoliczność, że zawarte w prawie włoskim odesłania do miejsca wydania wyroku winny być rozumiane jako odnoszące się do prawa kanonicznego;
2)      uznaje się, że orzeczenie wykonalne w świetle prawa kanonicznego ma powagę rzeczy osądzonej;
3)      przyjmuje się, że ponowne rozpoznanie sprawy co do istoty jest niedopuszczalne”.
III. Okoliczności sporu w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne
10.      GT, mający obywatelstwo niemieckie i włoskie, i LS, mająca obywatelstwo rosyjskie, których miejsce zwykłego pobytu znajduje się w Niemczech, zawarli w dniu 16 czerwca 2017 r. w kościele Santa Maria Apparente w Neapolu (Włochy) małżeństwo konkordatowe, które w tym samym dniu zostało zarejestrowane w urzędzie stanu cywilnego tego miasta.
11.      W
dniu 25 stycznia 2022 r. GT wniósł pozew o rozwód do Amtsgericht Stuttgart (sądu rejonowego w Stuttgarcie, Niemcy). Sąd ten ma również wydać z urzędu orzeczenie w przedmiocie wyrównania emerytalnego oraz, na wniosek LS, w przedmiocie alimentacji po ustaniu małżeństwa.
12.      W
dniu 22 lipca 2022 r. GT wniósł do Tribunale Ecclesiastico Interdiocesano di Napoli (międzydiecezjalnego sądu kościelnego w Neapolu, Włochy) o stwierdzenie nieważności tego małżeństwa konkordatowego. Nieważność małżeństwa została stwierdzona prawomocnie wyrokiem z dnia 28 lutego 2024 r., który w dniu 27 maja 2024 r. został uznany przez Supremo Tribunale della Segnatura Apostilica (Najwyższy Trybunał Sygnatury Apostolskiej, Włochy) za wykonalny.
13.      Corte di appello di Napoli (sąd apelacyjny w Neapolu, Włochy)(8), który od dnia 31 lipca 2024 r. prowadzi postępowanie w sprawie stwierdzenia cywilnoprawnej skuteczności wyroku kościelnego, jeszcze nie wydał orzeczenia.
14.      Postanowieniem z dnia 20 listopada 2024 r.
Amtsgericht Stuttgart (sąd rejonowy w Stuttgarcie) zawiesił postępowanie w sprawie o rozwód i związane z nim skutki majątkowe, uzasadniając to tym, że gdyby sąd włoski wydał orzeczenie o uznaniu wyroku kościelnego, postępowanie rozwodowe stałoby się bezprzedmiotowe.
15.      LS wniosła zażalenie na to postanowienie do Oberlandesgericht Stuttgart (wyższego sądu krajowego w Stuttgarcie, Niemcy), który jest sądem odsyłającym, podnosząc, że zgodnie z rozporządzeniem Bruksela
II bis to nie Amtsgericht Stuttgart (sąd rejonowy w Stuttgarcie), lecz włoski sąd powinien zawiesić postępowanie.
16.      Sąd odsyłający wskazuje, że poprzez swoje pierwsze pytanie prejudycjalne zmierza do uzyskania potwierdzenia swojej analizy, zgodnie z którą w świetle brzmienia art. 63 ust. 2 i ust. 3 lit. a) rozporządzenia Bruksela II bis zawisłe przed sądem włoskim postępowanie delibacyjne dotyczące uznania wyroku kościelnego „jest częścią postępowania w sprawie unieważnienia małżeństwa” w rozumieniu art. 19 ust. 1 tego rozporządzenia.
17.      Jeśli chodzi o pytanie drugie, sąd odsyłający zastanawia się nad skutkami stwierdzenia stanu zawisłości sprawy, który nakazywałby sądowi włoskiemu, przed którym postępowanie wszczęto później, zawiesić postępowanie zgodnie z art. 19 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia.
18.      Zdaniem sądu odsyłającego, po pierwsze, unieważnienie małżeństwa – gdyby sąd włoski uznał wyrok sądu kościelnego – nie wywiera bowiem takich samych skutków jak orzeczenie rozwodu w zakresie uregulowania jego konsekwencji przez sąd niemiecki. Sąd ten wskazuje, że zgodnie z niemieckim orzecznictwem z nieważnego małżeństwa nie można wywodzić żadnych skutków majątkowych. W przypadku nieprzestrzegania zasad dotyczących zawisłości sprawy istniałoby zatem ryzyko niedających się pogodzić orzeczeń, co mogłoby stanowić podstawę odmowy uznania orzeczenia o unieważnieniu małżeństwa w oparciu o art. 22 lit. c) rozporządzenia Bruksela II bis.
19.      Po drugie, sąd odsyłający wskazuje, że ze względu na mechanizm zawisłości sprawy, byłby on w danym przypadku zobowiązany do zbadania incydentalnie uznania przez państwo włoskie wydanego przez Kościół orzeczenia o nieważności małżeństwa, chociaż nie istnieją w tym względzie żadne umowy między Republiką Federalną Niemiec a Stolicą Apostolską.
20.      Sąd odsyłający zastanawia się zatem, czy istnieje możliwość zawieszenia postępowania przez sąd niemiecki, mimo że posiada on pierwszeństwo jurysdykcji międzynarodowej.
21.      W
tych okolicznościach Oberlandesgericht Stuttgart (wyższy sąd krajowy w Stuttgarcie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy włoskie postępowanie delibacyjne przed właściwym Corte di appello di Napoli (sądem apelacyjnym w Neapolu) na podstawie art. 8 ust. 2 [konkordatu laterańskiego] jest postępowaniem w sprawie unieważnienia małżeństwa w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia [Bruksela II bis]?
2)      W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze – czy sąd w Niemczech, przed który najpierw wytoczono powództwo o rozwód, może wbrew art. 19 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis zawiesić postępowanie na podstawie przepisów krajowych na rzecz sądu, przed który powództwo wytoczono później i który ma rozstrzygnąć w przedmiocie postępowania delibacyjnego?”
22.      GT, rząd niemiecki i Komisja Europejska przedstawili uwagi na piśmie. Uczestniczyli oni, podobnie jak rząd hiszpański, w rozprawie, która odbyła się w dniu 5 lutego 2026 r. i podczas której udzielili oni odpowiedzi na zadane przez Trybunał pytania wymagające odpowiedzi ustnej.
IV.    Analiza
23.      Poprzez swoje pytania prejudycjalne sąd odsyłający chce ustalić, czy prowadzone przez sąd państwowy postępowanie delibacyjne w sprawie wykonalnego orzeczenia wydanego przez sąd kościelny, dotyczącego stwierdzenia nieważności (lub orzeczenia o nieważności)(9) małżeństwa konkordatowego, zawisłe we Włoszech, w sytuacji gdy do sądu niemieckiego wcześniej wniesiono powództwo o rozwód między tymi samymi stronami, jest postępowaniem w sprawie unieważnienia małżeństwa w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis. Zadaniem Trybunału jest zatem dokonanie wykładni tego przepisu(10).
24.      Skoro orzeczenia wydawane przez instytucje wyznaniowe nie podlegają temu rozporządzeniu(11), należy określić szczególny kontekst, w który wpisuje się ten wniosek o wykładnię, a mianowicie kontekst konkordatu laterańskiego, który należy do wskazanych w art. 63 owego rozporządzenia umów międzynarodowych zawartych przez niektóre państwa członkowskie(12).
A.      Szczególny kontekst sprawy w postępowaniu głównym: konkordat laterański
25.      Konkordat laterański z dnia 11 lutego 1929 r. zawarty między Włochami a Stolicą Apostolską został zmieniony porozumieniem z dnia 18 lutego 1984 r.(13) W art. 1 tego porozumienia potwierdzono przewodnią zasadę tego konkordatu, jaką jest pełna niezależność i autonomia Kościoła Katolickiego i Republiki Włoskiej, w ich własnym porządku prawnym. Zgodnie z art. 2 ust. 1(14) tego konkordatu Republika Włoska zapewnia Kościołowi Katolickiemu swobodne wykonywanie autonomicznej jurysdykcji w dziedzinie prawa kanonicznego. Określone w art. 8 ust. 2 wspomnianego konkordatu przesłanki skuteczności we włoskim porządku prawnym orzeczeń o nieważności małżeństwa wydanych przez sądy kościelne stanowią zastosowanie zasady sformułowanej w art. 1(15).
26.      Artykuł 8 ust. 1 i 2 tego konkordatu reguluje cywilnoprawne skutki małżeństw konkordatowych i wydanych przez sądy kościelne, wykonalnych orzeczeń dotyczących nieważności tych małżeństw.
27.      Zgodnie z art. 8 ust. 1 akapit pierwszy konkordatu laterańskiego wspomniane małżeństwa wywierają skutki cywilnoprawne z chwilą wpisu do rejestru stanu cywilnego. Jednakże w myśl akapitu drugiego niezgodność z podstawowymi normami prawa cywilnego [wiek nupturientów, bezwzględne przeszkody wyszczególnione w pkt 4 lit. a) protokołu dodatkowego] może skutkować odmową wpisu.
28.      Zgodnie z prawem kanonicznym małżeństwo konkordatowe może zostać wyłącznie unieważnione przez sądy kościelne, na wniosek przynajmniej jednego z małżonków, z powodów natury religijnej, które są liczniejsze(16) niż te przewidziane zazwyczaj w prawie cywilnym.
29.      Artykuł 8 ust. 2 konkordatu laterańskiego przewiduje, że uznanie cywilnoprawnych skutków unieważnienia małżeństwa konkordatowego następuje na dwóch etapach. Po pierwsze, wykonalność orzeczenia sądów kościelnych o stwierdzeniu nieważności takiego małżeństwa(17) powinna zostać stwierdzona przez nadrzędny kościelny organ kontrolny.
30.      Po drugie, orzeczenia te, po stwierdzeniu ich wykonalności przez ów organ, podlegają badaniu przez włoski sąd państwowy.
31.      W
sprawie w postępowaniu głównym stan zawisłości obejmuje sprawę, w której włoski sąd państwowy prowadzi to badanie na wniosek GT oraz zainicjowane przez niego postępowanie rozwodowe przed sądem niemieckim. Wydane przez ten ostatni sąd postanowienie o zawieszeniu postępowania w oczekiwaniu na orzeczenie sądu włoskiego, przed którym wszczęto postępowanie później, zaskarżono przed sądem odsyłającym. Sąd ten zastanawia się nad przesłankami zawisłości sprawy ustanowionymi w art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis(18) w tym szczególnym kontekście procesowym.
B.      Zakres stosowania reguł dotyczących zawisłości sprawy
32.      Artykuł 19 rozporządzenia Bruksela II bis jest zatytułowany „Zawisłość sprawy i postępowania zależne”. Wyrażenie „postępowania zależne” obejmuje przypadki „quasi zawisłości”(19). Rozróżnienie to było uregulowane w art. 11 ust. 2 rozporządzenia Bruksela
II(20). Owo rozróżnienie uwzględniało różnice w porządkach prawnych państw członkowskich związane z tym, że nie we wszystkich znane były instytucje separacji, rozwodu i unieważnienia małżeństwa(21).
33.      Dokonując wykładni art. 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Bruksela II bis Trybunał orzekł, że aby stwierdzić, iż istnieje stan zawisłości sprawy, konieczne jest, by pozwy lub wnioski dotyczyły tych samych stron. Okoliczność, że mają one odmienny przedmiot, nie jest istotna, o ile dotyczą separacji, rozwodu lub unieważnienia małżeństwa. W konsekwencji stan zawisłości spraw w rozumieniu art. 19 tego rozporządzenia może istnieć w przypadku, gdy przed sądami różnych państw członkowskich zostaną wszczęte dwa postępowania: o separację w jednym z nich oraz o rozwód w drugim albo gdy do obu sądów zostanie wniesiony pozew o rozwód(22).
34.      Wystarczające jest zatem, aby zawisłe były dwie sprawy mające za przedmiot związek małżeński. Prawodawca Unii nie potraktował odrębnie powództwa o unieważnienie małżeństwa, którego podstawą jest istnienie przyczyny nieważności w chwili zawarcia małżeństwa, mimo że nieważny związek małżeński nie może być rozwiązany przez rozwód(23).
C.      Zastosowanie w niniejszej sprawie
35.      Postępowanie rozwodowe prowadzone przez sąd niemiecki, do którego najpierw wniesiono pozew, pozostaje w zbiegu z postępowaniem zawisłym przed sądem włoskim, do którego później wniesiono wniosek o uznanie we Włoszech skutków wykonalnego orzeczenia sądu kościelnego o stwierdzeniu nieważności małżeństwa.
36.      Prawdą jest, że przedmiotem obydwu tych postępowań jest rozpatrywany związek małżeński. Jednakże nie chodzi o żądania o takim samym charakterze. Pierwsze postępowanie zmierza do wydania orzeczenia o rozwiązaniu małżeństwa, zaś drugie do uznania we włoskim porządku prawnym cywilnoprawnych skutków stwierdzenia nieważności małżeństwa, orzeczonej już przez sąd kościelny, które to orzeczenie jest prawomocne i wykonalne. Te trzy przesłanki są określone w art. 8 ust. 2 konkordatu laterańskiego.
37.      I
tak, po pierwsze, z samego brzmienia art. 19 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis wynika, że przesłanki zawisłości sprawy nie są spełnione. W przepisie tym jest mowa o sytuacji, w której „pozwy lub wnioski o rozwód […] albo unieważnienie małżeństwa między tymi samymi stronami zostały wniesione do sądów różnych państw członkowskich”(24). Zarówno brzmienie, jak i cel art. 19 są jasne. Przepis ten reguluje postępowanie w przypadkach, w których z powodu wielości podstaw jurysdykcji ustanowionych w art. 3 rozporządzenia Bruksela
II bis, bez wskazania hierarchii(25), powództwa zostały wytoczone przed dwa sądy w różnych państwach członkowskich(26). Celem jest uniknięcie sprzecznych orzeczeń w sprawach o rozwiązanie małżeństwa oraz zagwarantowanie pewności prawa w ramach PWBiS(27), o której jest mowa w motywie 1 tego rozporządzenia.
38.      Otóż w niniejszym przypadku jedynym postępowaniem równoległym do postępowania rozwodowego w Niemczech, zawisłym przed sądem innego państwa członkowskiego (Włoch), nie jest postępowanie o „stwierdzenie nieważności” małżeństwa konkordatowego, ponieważ orzeczenie o nieważności tego małżeństwa już zapadło. Powództwo o unieważnienie tego małżeństwa zostało bowiem wytoczone (lub postępowanie w tej sprawie zainicjowane) przed sądem kościelnym, który uwzględnił je wydając orzeczenie, które uprawomocniło się oraz, na skutek drugiego orzeczenia wydanego przez nadrzędny kościelny organ kontrolny, stało się wykonalne. Ponadto bez uznania przez właściwy włoski sąd państwowy orzeczenie to nie stanowi orzeczenia podlegającego rozporządzeniu Bruksela II bis(28).
39.      Po drugie, zawisłe postępowanie wszczęte przed włoskim sądem państwowym w celu uznania we włoskim porządku prawnym stwierdzenia nieważności małżeństwa, o którym orzekł już sąd kościelny(29) nosi cechy procedury exequatur.(30) Zauważyłem, że do określenia tego postępowania używa się różnych innych terminów lub wyrażeń takich jak „zatwierdzenie” (fr.
„homologation”)(31), „kontrola legalności”/„potwierdzenie ważności cywilnoprawnej” (fr.
„contrôle de légalité”/ „déclaration de validité civile”)(32) lub „zastrzeżenie narady” (fr.
„réserve de délibération”)(33), czy też „potwierdzenie” (fr.
„confirmation”(34), co z mojego punktu widzenia jest nieistotne pod względem merytorycznym.
40.      Przede wszystkim postępowanie to jest ustanowione na mocy konkordatu laterańskiego, będącego umową międzynarodową, aby wyroki wydawane przez sądy kościelne, właściwe w ich porządku prawnym(35) do orzekania o nieważności małżeństw z powodów swoistych dla tego porządku prawnego(36), wywierały skutki cywilnoprawne we Włoszech lub, innymi słowy, aby stały się częścią porządku prawnego tego państwa członkowskiego(37).
41.      Analogiczna procedura cywilna istnieje w Hiszpanii. Tak samo jest w przypadku Malty oraz, od czasu zawarcia konkordatu z dnia 18 maja 2004 r., w Portugalii(38).
42.      Następnie, w art. 8 ust. 2 konkordatu laterańskiego wyszczególniono aspekty wyroku sądu kościelnego, podlegające kontroli właściwego włoskiego sądu państwowego. Są to aspekty zazwyczaj badane w ramach exequatur(39), ponieważ dotyczą właściwości sądu kościelnego, który rozpoznał sprawę, oraz przestrzegania włoskiego porządku publicznego w zakresie prawa procesowego, przy czym nie ma wymogu ustalania, czy podstawy nieważności są dokładnymi odpowiednikami tych przewidzianych we włoskim prawie cywilnym(40). Należy również podkreślić, że właściwy włoski sąd państwowy powinien „stwierdzić”, że „spełnione są pozostałe, wynikające z włoskiego ustawodawstwa przesłanki stwierdzenia skuteczności zagranicznych orzeczeń”(41).
43.      Wreszcie, tak jak w przypadku innych umów dwustronnych zawieranych w szczególności między państwami członkowskimi a państwami trzecimi, ustanawiających procedurę kontroli do celów uznawania, a przede wszystkim wykonywania orzeczeń wydawanych w każdym z tych państw, orzeczenie wydane w jednym państwie wywiera skutki, natomiast w innym państwie będą one równoważne dopiero po zakończeniu takiego postępowania.
44.      I
tak, w stosunkach między Stolicą Apostolską a Włochami stwierdzenie nieważności małżeństwa przez sąd kościelny pozwala zawrzeć kolejne małżeństwo wyznaniowe, natomiast do czasu zakończenia postępowania przed właściwym włoskim sądem państwowym nie można zawrzeć we Włoszech kolejnego małżeństwa cywilnego. Sytuacja ta jest zatem pod każdym względem porównywalna z sytuacją poza PWBiS, gdy orzeczenie o rozwodzie zapadło w państwie
A, a ponowne zawarcie małżeństwa w państwie
B nie jest dopuszczalne bez przeprowadzenia przez nie a priori kontroli orzeczenia wydanego w państwie
A. Okoliczność, że rozpatrywane orzeczenie zostało wydane przez sąd kościelny w niczym nie zmienia tej logiki.
45.      W
związku z tym podzielam opinię Komisji, zgodnie z którą „zasady dotyczące zawisłości sprawy ustanowione w art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis nie mają zastosowania w sytuacji, gdy sąd państwa członkowskiego rozpoznaje wniosek o nadanie skutków cywilnoprawnych orzeczeniu wydanemu przez sąd wyznaniowy, podobnie jak nie mają one zastosowania w sytuacji, gdy sąd państwa członkowskiego rozpoznaje wniosek o nadanie skutków wyrokowi wydanemu w państwie trzecim”.
46.      Jednakże, przyjmując opinię sądu odsyłającego, Komisja stoi na stanowisku, że art. 63 ust. 3 lit. a) rozporządzenia Bruksela II bis można byłoby interpretować jako skutkujący na zasadzie wyjątku powstaniem stanu zawisłości sprawy, skoro przepis ten zobowiązuje pozostałe państwa członkowskie do uznawania orzeczeń o nieważności małżeństwa wydawanych na podstawie traktatów zawartych ze Stolicą Apostolską, a orzeczenie właściwego włoskiego sądu państwowego, które nadaje cywilnoprawną skuteczność wydanemu przez sąd kościelny wyrokowi stwierdzającemu nieważność małżeństwa, wywiera takie same skutki prawne jak wydany przez włoski sąd wyrok cywilny, w którym sam ten sąd stwierdza nieważność małżeństwa.
47.      Jestem zdania, że taką propozycję wykładni, łączącą art. 19 i 63 rozporządzenia Bruksela II bis, należy odrzucić, ponieważ wyklucza się ona z zakresem stosowania tego ostatniego artykułu i jest sprzeczna z przewodnimi zasadami wskazanych w nim umów międzynarodowych. Przemawiają za tym również skutki, które wyniknęłyby ze stosowania art. 19 tego rozporządzenia w przypadku zastosowania wykładni łącznej z art. 63 wspomnianego rozporządzenia.
D.      Propozycja wykładni art. 19 z związku z art. 63 rozporządzenia Bruksela II bis
1.      Artykuł 63 rozporządzenia Bruksela II bis
48.      Artykuł 63 rozporządzenia Bruksela II bis znajduje się w rozdziale V, zatytułowanym „Stosunek do innych regulacji prawnych”. W art. 59 ust. 1 tego rozporządzenia prawodawca Unii sformułował zasadę pierwszeństwa prawa wspólnotowego, zgodnie z którą zastępuje ono konwencje obowiązujące w dniu jego wejścia w życie, zawarte między dwoma lub więcej państwami członkowskimi i odnoszące się do spraw będących przedmiotem tego rozporządzenia, jednakże „z zastrzeżeniem” między innymi jego art. 63.
49.      W
stosunkach między państwami członkowskimi art. 63 rozporządzenia Bruksela II bis zastrzega skutki dwustronnych umów międzynarodowych zawartych odpowiednio przez Portugalię, Włochy, Hiszpanię i Maltę ze Stolicą Apostolską, określone poprzez odesłanie do rozdziału III tego rozporządzenia, który odnosi się do uznawania i wykonywania orzeczeń wydanych w państwie członkowskim, zdefiniowanych w art. 2 pkt 4 wspomnianego rozporządzenia. Zastosowanie ma zatem art. 21 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis, ustanawiający zasadę uznawania z mocy prawa, oraz art. 22 tego rozporządzenia, który zawiera zamknięty katalog podstaw odmowy uznania orzeczeń wydanych w innym państwie członkowskim.
50.      W art. 63 rozporządzenia Bruksela II bis ustanowiono zatem, poprzez zawarte w tym przepisie odniesienie do konkordatów, nowy przypadek uproszczonego uznawania orzeczeń wydawanych w obrębie PWBiS. Zakres stosowania reguł dotyczących uznawania z mocy prawa orzeczeń wydanych w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa w państwach członkowskich został poszerzony, aby zapewnić pełną skuteczność konkordatom zawartym między niektórymi państwami członkowskimi a Stolicą Apostolską(42).
51.      W
konsekwencji wspomniany art. 63 ma zastosowanie wyłącznie do orzeczeń o nieważności małżeństwa wydawanych w państwach członkowskich (w Portugalii, we Włoszech, w Hiszpanii i na Malcie) na mocy konkordatów zawartych przez te państwa ze Stolicą Apostolską. Należy podkreślić, że chodzi wyłącznie o orzeczenia sądów państwowych
o uznaniu cywilnoprawnych skutków wyroków stwierdzających nieważność małżeństwa, wydawanych przez sądy kościelne(43).
52.      Należy stwierdzić, że nie został ustanowiony żaden związek między wspomnianym art. 63 a rozdziałem II rozporządzenia Bruksela II bis poświęconym regułom jurysdykcyjnym(44), a w szczególności kwestii zawisłości sprawy. Potwierdzeniem tego stwierdzenia jest okoliczność, że w kolejnych rozporządzeniach, z przepisów, które są odpowiednikami art. 63 tego rozporządzenia, wynika(45), iż jurysdykcja przemienna sądów kościelnych(46) jest wyjątkowo brana pod uwagę przez prawodawcę Unii(47) w ścisłych ramach konkordatów zawartych między Stolicą Apostolską a określonymi państwami członkowskimi, które uznają cywilnoprawne skutki wyroków kościelnych podobnie jak innych orzeczeń sądów cywilnych.
53.      Celem jest ułatwienie przepływu orzeczeń wydawanych w obrębie PWBiS, nie zaś rozstrzyganie konfliktów jurysdykcyjnych, zwłaszcza że zgodnie z tymi konkordatami, w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa reguły jurysdykcyjne organów wyznaniowych w państwie świeckim nie podlegają rozporządzeniu Bruksela II bis(48). To samo odnosi się do postępowania w sprawie uznania cywilnoprawnych skutków wyroku sądu kościelnego o stwierdzeniu nieważności małżeństwa. Przykładowo we Włoszech właściwy sąd państwowy jest wskazany w konkordacie laterańskim. Gdyby postępowanie to miało być utożsamione z postępowaniem w sprawie unieważnienia małżeństwa, powinno ono podlegać zasadom jurysdykcji określonym w tym rozporządzeniu.
54.      Mając na względzie powyższe, jestem zdania, że dokonanie wykładni art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis w powiązaniu z art. 63 tego rozporządzenia naruszałoby przedmiot i cel konkordatów zawartych ze Stolicą Apostolską. Zgodnie bowiem z art. 31 ust. 1 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów(49) „[t]raktat należy interpretować w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle jego przedmiotu i celu”.
55.      Rozważając skutki takiego utożsamienia postępowań w przedmiocie unieważnienia małżeństwa w ramach mechanizmu zawisłości sprawy, należy również wskazań na inne ograniczenia wynikające z konwencji wiedeńskiej.
2.      Stosowanie zasad dotyczących zawisłości sprawy przewidzianych w art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis
56.      W
następstwie swojej opinii w przedmiocie utożsamienia postępowania delibacyjnego przed właściwym włoskim sądem państwowym z postępowaniem w sprawie unieważnienia małżeństwa, Komisja podnosi, że sąd ten powinien zawiesić postępowanie.
57.      Jak bowiem stanowi art. 19 ust. 3 zdanie pierwsze rozporządzenia Bruksela II bis „[j]eżeli ustalona została jurysdykcja sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, stwierdza brak swej jurysdykcji na rzecz tego sądu”. Od tej zasady nie przewidziano żadnego wyjątku.
58.      Jednakże art. 19 ust. 3 akapit drugi tego rozporządzenia stanowi, że „strona, która wniosła pozew lub wniosek do sądu, przed którym wszczęto postępowanie później, może wnieść ten pozew lub wniosek do sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek”(50).
59.      Gdyby GT chciał skorzystać z tego uprawnienia w sprawie w postępowaniu głównym, musiałby wnieść do sądu niemieckiego, rozpoznającego zainicjowaną przez niego sprawę rozwodową, sprawę, którą zainicjował później przed włoskim sądem państwowym w celu uznania wyroku sądu kościelnego.
60.      Tymczasem owo postępowanie delibacyjne oparte na art. 8 ust. 2 konkordatu laterańskiego, który wiąże wyłącznie Włochy i Stolicę Apostolską, ma na celu uznanie we włoskim porządku prawnym orzeczeń należących do innego porządku prawnego w szczególnym kontekście(51).
61.      Twierdzeniu o możliwości stosowania art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis interpretowanego w związku z jego art. 63, należy zatem, po pierwsze, przeciwstawić zasadę względnej skuteczności traktatów, wspomnianą zresztą przez Komisję.
62.      Ta zasada prawa międzynarodowego publicznego, zgodnie z którą traktaty nie mogą szkodzić ani przynosić korzyści podmiotom trzecim („pacta tertiis nec nocent nec prosunt”), i którą należy uwzględniać przy dokonywaniu wykładni traktatów(52), znajduje swój szczególny wyraz w art. 34 konwencji wiedeńskiej, zgodnie z którym traktat nie tworzy obowiązków ani praw dla państwa trzeciego bez jego zgody(53).
63.      W
konsekwencji ze wspomnianej zasady wynika zakaz dokonywania wykładni przepisów prawa wtórnego w świetle zobowiązania nałożonego przez umowę międzynarodową, która nie wiąże wszystkich państw członkowskich. W przypadku naruszenia tego zakazu przyjęcie takiej wykładni oznaczałoby rozszerzenie zakresu tego zobowiązania na te państwa członkowskie, które należy uważać za „państwa trzecie”, jeżeli nie są stronami takiej umowy międzynarodowej(54).
64.      Z orzecznictwa Trybunału wynika tymczasem, że jest on zobowiązany do poszanowania zasady względnej skuteczności traktatów, ponieważ stanowi ona zasadę zwyczajowego prawa międzynarodowego, która jako taka wiąże instytucje Unii i należy do unijnego porządku prawnego(55).
65.      Po drugie, mogłoby pojawić się pytanie o zakres wykładni łączącej art. 19 i 63 rozporządzenia Bruksela II bis, ponieważ instrumenty prawa międzynarodowego, o których mowa w tym ostatnim artykule, nie są jedynymi, które mogą wywierać skutki w PWBiS. Może chodzić o konwencję wskazaną w art. 59 ust. 2 lit. a) i d) tego rozporządzenia, a także o umowy zawarte między danym państwem członkowskim przed datą jego przystąpienia do Unii a jednym lub większą liczbą państw trzecich, od których to umów stosuje się art. 351 TFUE i które w przeciwieństwie do konkordatów nie zostały wyraźnie wskazane w rozporządzeniu Bruksela II bis(56). Z mojego punktu widzenia skutki są trudne do określenia, co stwarza trudności niewspółmierne do tych powoływanych, aby uzasadnić stosowanie art. 19 tego rozporządzenia.
E.      W przedmiocie skutków niezastosowania art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis
66.      Podczas rozprawy Komisja podniosła, w nawiązaniu do swoich uwag na piśmie dotyczących wzajemnego wykluczania się skutków prawnych wyroków orzekających rozwód i unieważnienie małżeństwa, że jej propozycja wykładni jest umotywowana chęcią przeciwdziałania dwóm istotnym wadom powództwa o unieważnienie małżeństwa, a mianowicie jego „skutkom torpedującym” (fr.
„effet torpille) oraz skutkom majątkowym odmiennym od tych związanych z rozwodem. O wadach tych wspomina również sąd odsyłający w przypadku stwierdzenia niemożności pogodzenia orzeczenia o rozwodzie z orzeczeniem o unieważnieniu małżeństwa.
67.      Jestem zdania, że pierwsza wada jest nierozerwalnie związana z charakterem powództwa o unieważnienie małżeństwa oraz że nie można jej przeciwdziałać, ponieważ w art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis nie ustanowiono hierarchii powództw lub wniosków(57). Z kolei jeśli chodzi o drugą wadę, w świetle wyjaśnień dotyczących ewolucji orzecznictwa krajowego w tych państwach członkowskich, dostarczonych zarówno przez rządy włoski i hiszpański, jak i przez doktrynę, wydaje mi się, że warto przypomnieć, jakie są uregulowania europejskie odnoszące się do majątkowych skutków rozwiązania małżeństwa oraz przyjęte w Hiszpanii i we Włoszech rozwiązania w przypadku konkurencyjnych postępowań dotyczących rozwodu i uznania cywilnoprawnych skutków wydanego przez sąd kościelny wyroku o stwierdzeniu nieważności małżeństwa.
1.      Mające zastosowanie uregulowania Unii dotyczące skutków majątkowych rozwiązania małżeństwa
68.      Po pierwsze, art. 1 ust. 3 lit. e) rozporządzenia Bruksela II bis stanowi wyraźnie, że rozporządzenie to nie ma zastosowania do obowiązków alimentacyjnych. Po drugie, z zawartej w art. 1 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia definicji „sprawy małżeńskiej” można wywnioskować, że nie ma ono zastosowania do następstw orzeczeń dotyczących związku małżeńskiego(58). Te dwie sfery podlegają, odpowiednio, rozporządzeniu (WE) nr 4/2009(59) i rozporządzeniu (UE) 2016/1103(60). Rozporządzenia te mają zastosowanie w szczególności do ustalenia jurysdykcji w przypadku unieważnienia małżeństwa(61). Z uwagi na zakres stosowania rozporządzenia Rzym
III, ograniczony do norm kolizyjnych w sprawach o rozwód i separację, dopuszczalność skutków, jakie może wywierać unieważnienie małżeństwa, zależy od prawa właściwego ustalonego na podstawie prawa prywatnego międzynarodowego każdego z państw członkowskich(62).
69.      Należy w tym względzie przypomnieć, że art. 8 ust. 2 akapit ostatni konkordatu laterańskiego stanowi, iż właściwy włoski sąd państwowy „[w]
orzeczeniu dotyczącym stwierdzenia wykonalności wyroku kanonicznego stwierdzającego nieważność małżeństwa sąd apelacyjny może zawrzeć tymczasowe rozstrzygnięcia majątkowe na rzecz jednego z małżonków i przekazać sprawę sądowi właściwemu do orzekania w tym przedmiocie”.
2.      Orzecznictwo włoskie i hiszpańskie
70.      Rząd włoski podnosi w swoich uwagach na piśmie, że Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) wypowiadał się na temat relacji
stwierdzeniem wykonalności wyroku kościelnego stwierdzającego nieważność małżeństwa a kontynuacją postępowania rozwodowego dla ustalenia świadczenia alimentacyjnego(63). Sąd ten orzekł, że:
–        uznanie skutków wyroku kościelnego stwierdzającego nieważność małżeństwa wyznaniowego po uprawomocnieniu się wyroku orzekającego ustanie skutków cywilnoprawnych, lecz przed uprawomocnieniem się orzeczenia dotyczącego skutków majątkowych, nie powoduje bezprzedmiotowości postępowania cywilnego odnoszącego się do rozwiązania związku małżeńskiego. Postępowanie to może toczyć się nadal w celu ustalenia prawa do świadczeń alimentacyjnych i ich zapłaty(64), oraz
–        akcesoryjne względem rozwodu rozstrzygnięcia majątkowe trwają nawet w przypadku stwierdzenia nieważności małżeństwa(65).
71.      Rząd hiszpański wyjaśnił podczas rozprawy, że Tribunal Supremo (sąd najwyższy) stwierdził także, iż wyrok orzekający rozwód nie jest sprzeczny z późniejszym uznaniem cywilnoprawnych skutków wyroku kościelnego stwierdzającego nieważność małżeństwa, ponieważ wyrok taki, po uznaniu go, nie zmienia ani nie umniejsza cywilnoprawnych skutków rozwodu(66).
72.      Co się tyczy skutków majątkowych małżeństwa, w sprawie w postępowaniu głównym sąd odsyłający wspomniał, że jest mu znany wyrok Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) nr 9004 z dnia 31 marca 2021 r., oraz że ma możliwość skorzystania z instytucji dostosowania(67).
73.      Wreszcie, jeśli chodzi o wskazywaną przez sąd odsyłający niemożliwość pogodzenia orzeczenia o rozwodzie z orzeczeniem uznającym cywilnoprawne skutki stwierdzenia nieważności małżeństwa(68), pragnę zauważyć, że jest ona rozważana jako hipoteza, co powoduje, iż nie może być przedmiotem pytania prejudycjalnego. W każdym razie pragnę wyjaśnić, że z powodów przedstawionych w pkt 57 i 61 niniejszej opinii niedopuszczalna jest wykładnia art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis w związku z art. 63 ust. 3 lit. a) tego rozporządzenia oraz zmiana ustanowionego w tym pierwszym artykule porządku, według którego sąd zawiesza postępowanie i stwierdza brak swej jurysdykcji, aby zapobiec temu ryzyku odmowy uznania(69) orzeczenia, wydanego przez włoski sąd państwowy na mocy konkordatu laterańskiego, o uznaniu cywilnoprawnych skutków wyroku kościelnego stwierdzającego nieważność małżeństwa konkordatowego.
74.      W
wyniku mojej analizy proponuję, aby Trybunał orzekł w odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne, że przesłanki zawisłości sprawy przewidziane w art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis nie są spełnione oraz że w konsekwencji nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie, które zostało postawione na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze.
V.      Wnioski
75.      Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania przedstawione przez Oberlandesgericht Stuttgart (wyższy sąd krajowy w Stuttgarcie, Niemcy):
Artykuł 19 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 2116/2004 z dnia 2 grudnia 2004 r.,
należy interpretować w ten sposób, że:
włoskie postępowanie delibacyjne przed Corte d’appello (sądem apelacyjnym, Włochy), właściwym na podstawie art. 8 ust. 2 konkordatu laterańskiego z dnia 11 lutego 1929 r., zawartego między Włochami a Stolicą Apostolską, zmienionego porozumieniem i protokołem dodatkowym do niego, podpisanym w Rzymie w dniu 18 lutego 1984 r., które to postępowanie dotyczy uznania orzeczenia sądu kościelnego stwierdzającego nieważność małżeństwa, nie jest postępowaniem w sprawie unieważnienia małżeństwa w rozumieniu art. 19 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 2201/2003.
1      Język oryginału: francuski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Zwanego dalej „małżeństwem konkordatowym”.
3      Rozporządzenie Rady z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1), zmienione rozporządzeniem Rady (WE) nr 2116/2004 z dnia 2 grudnia 2004 r. (Dz.U. 2004, L 367, s. 1), zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela II bis”.
4      Podpisanym w Rzymie w dniu 18 lutego 1984 r., zwanym dalej „konkordatem laterańskim”. Porozumienie to zostało ratyfikowane przez legge n. 121 – Ratifica ed esecuzione dell’accordo, con protocollo addizionale, che apporta modificazioni al Concordato lateranense dell’11 febbraio 1929, tra la Repubblica italiana e la Santa Sede (ustawę nr 121 o ratyfikacji i wykonaniu porozumienia wraz z protokołem dodatkowym, które zmienia traktaty laterańskie z dnia 11 lutego 1929 r. zawarte między Włochami a Stolicą Apostolską) z dnia 25 marca 1985 r. (GURI nr 85 z dnia 10 kwietnia 1985 r., s. 3 – dodatek zwyczajny do GURI nr 28).
5      Rozporządzenie Rady z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.U. 2019, L 178, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2023, L 71, s. 42), zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela II ter”. Jeśli chodzi o przepisy przejściowe, zob. art. 100 tego rozporządzenia.
6      W
rozdziale III rozporządzenia Bruksela II bis, zatytułowanym „Uznawanie i wykonywanie”, sekcja 1, odnosząca się do „[u]znawania”, zawiera między innymi art. 21 i 22. Zobacz pkt 49 niniejszej opinii oraz przypis 69.
7      Rząd włoski wyjaśnił w swoich uwagach na piśmie, że zgodnie z orzecznictwem Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego, Włochy) art. 796 i 797 kodeksu postępowania cywilnego, które to przepisy znajdują się w tytule VII księgi IV tego kodeksu, poświęconym w szczególności skutkom orzeczeń zagranicznych, mimo iż zostały uchylone przez art. 73 legge n. 218 – Riforma del sistema italiano di diritto internazionale privato (ustawy o zmianie włoskiego systemu prawa prywatnego międzynarodowego) z dnia 31 maja 1995 r., (dodatek zwyczajny do GURI nr 128 z dnia 3 czerwca 1995 r.), nadal wywierają skutki, jeśli chodzi o uznawanie kościelnych wyroków orzekających nieważność małżeństwa, zgodnie z zasadą konkordatową uznaną w art. 7 Costituzione (konstytucji) [zob. wyroki Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) z dnia 25 maja 2005 r., nr 11020; z dnia 14 października 2010 r., nr 24990].
8      Zwany dalej „sądem włoskim”.
9      Zobacz art. 63 ust. 2 rozporządzenia Bruksela II bis.
10      Postępowanie rozwodowe zostało wszczęte w dniu 25 stycznia 2022 r. Jest ono zatem regulowane rozporządzeniem Bruksela II bis. Zobacz przypis 5 do niniejszej opinii oraz wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Rzecznik Praw Dziecka i in. (Wstrzymanie orzeczenia zarządzającego powrót) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, pkt 55).
11      Zobacz definicja z art. 2 pkt 4 rozporządzenia Bruksela II bis, w której jest mowa w szczególności o orzeczeniach w sprawie rozwodu albo unieważnienia małżeństwa wydawanych przez organy pełniące funkcje sądownicze w państwie członkowskim, sprecyzowane w orzecznictwie Trybunału. W istocie, co sie tyczy zakresu stosowania rozporządzenia Rady (UE) nr 1259/2010 z dnia 20 grudnia 2010 r. w sprawie wprowadzenia w życie wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej (Dz.U. 2010, L 343, s. 10), określanego zwykle jako „rozporządzenie Rzym
III”, Trybunał orzekł, że prawodawca Unii uwzględnił jedynie sytuacje, w których rozwód jest orzekany albo przez sąd państwowy, albo przez organ publiczny lub pod jego kontrolą, i że w konsekwencji rozporządzeniu temu nie podlegają rozwody, które opierają się na „jednostronnym oświadczeniu woli” złożonym przed sądem wyznaniowym. Zobacz wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Sahyouni (C‑372/16, EU:C:2017:988, pkt 45).
12      Zobacz art. 1 pkt 20
B sprawozdania wyjaśniającego do konwencji sporządzonej na podstawie art. K.3 traktatu o Unii Europejskiej w sprawie jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich (Dz.U. 1998, C 221, s. 27, zwanego dalej „sprawozdaniem Borrás”). Zostało ono zatwierdzone przez Radę Unii Europejskiej w dniu 28 maja 1998 r. Należy przypomnieć, że Rada sporządziła tę konwencję aktem z dnia 28 maja 1998 r. (Dz.U. 1998, C 221, s. 1, zwaną dalej „konwencją Bruksela II”). Nie weszła ona
jednak w życie. Jej treść została w znacznej części przejęta do rozporządzenia Rady (WE) nr 1347/2000 z dnia 29 maja
2000 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za dzieci obojga małżonków (Dz.U. 2000, L 160, s. 19, zwanego dalej „rozporządzeniem Bruksela
II”). Rozporządzenie to zostało uchylone rozporządzeniem Bruksela II bis, mającym zastosowanie w szczególności do postępowań sądowych wszczętych od dnia 1 marca 2001 r. Ponieważ konwencja Bruksela
II stanowiła inspirację dla treści przyjętych po niej kolejnych rozporządzeń, sprawozdanie Borrás pozostaje źródłem wskazówek dotyczących wykładni równoważnych przepisów rozporządzenia Bruksela II bis.
13      Zobacz pkt 2 niniejszej opinii.
14      Zobacz J. Gaudemet, L’Accord du 18 février 1984 entre l’Italie et le Saint Siège, Annuaire français de droit international, CNRS, Paryż, 1984, s. 209–220, w szczególności s. 211, 212 i 216.
15      Zobacz w tym względzie, w odniesieniu do art. 8 lit. b) konkordatu laterańskiego, pkt 4 lit. b) protokołu dodatkowego. Bezwzględnie obowiązujący charakter zasady rozdziału dwóch porządków prawnych, świeckiego i wyznaniowego, wynika również z art. 63 ust. 4 rozporządzenia Bruksela II bis, który to przepis przewiduje, że kontrola portugalskich orzeczeń o nieważności małżeństwa przez sądy cywilne w Hiszpanii, we Włoszech i na Malcie rozciąga się w ramach przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (zwanej dalej „PWBiS”) poza konkordaty zawarte między tymi państwami członkowskimi a Stolicą Apostolską (zob. przypis 53 do niniejszej opinii).
16      Rząd włoski przypomina w swoich uwagach na piśmie, że zasady prawa kanonicznego dotyczące nieważności małżeństwa różnią się od zasad włoskiego prawa cywilnego tym, że uwzględniają symulację zgody małżeńskiej odnoszącą się przykładowo do bonum sacramenti (nierozerwalności małżeństwa) i do bonum prolis (prokreacji jako celu małżeństwa), a także bojaźń szacunkową.
17      W art. 8 ust. 2 ostatni akapit konkordatu laterańskiego zostało użyte wyrażenie „wyrok kanoniczny”.
18      Ponieważ art. 20 ust. 1 i 3 rozporządzenia Bruksela II ter ma w zasadzie identyczne brzmienie jak art. 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Bruksela II bis, należy uznać, że wykładnia tego ostatniego przepisu będzie miała zastosowanie również do pierwszego z nich.
19      Jest to wyrażenie użyte w sprawozdaniu Borrás (pkt 54).
20      Przypadek „quasi zawisłości” nie figuruje w art. 19 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis, który odnosi się do „pozwów lub wniosków o rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa”. Ustęp 2 tego artykułu został utrzymany w celu odrębnego uregulowania „pozwów lub wniosków dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej w odniesieniu do tego samego dziecka oraz na tej samej podstawie roszczenia”, które były zaliczone do powództw lub wniosków wskazanych w art. 11 ust. 1 rozporządzenia Bruksela
II. Zobacz sprawozdanie Borrás (pkt 54).
21      Zobacz sprawozdanie Borrás (pkt 52).
22      Zobacz wyroki: z dnia 6 października 2015 r., A (C‑489/14, EU:C:2015:654, pkt 33); z dnia 16 stycznia 2019 r., Liberato (C‑386/17, EU:C:2019:24, pkt 35).
23      Zobacz w tym względzie sprawozdanie Borrás (pkt 54). Wyjaśniono tam, że nie zostało przyjęte rozwiązanie, „które polegało na utrzymaniu atrakcyjności sądów, których orzeczenia wywierają dalej idące skutki […], przez wzgląd na pewność prawa oraz w celu uniknięcia problemów, które mogłyby powstać w państwach, w których nie są znane instytucje separacji ani unieważnienia małżeństwa”.
24      Wyróżnienie moje. Pragnę zauważyć, że w art. 20 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II ter pojęcie „pozwy lub wnioski” zastąpiono, w niektórych wersjach językowych, pojęciem „postępowanie”, co jest nieistotne. Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 9 listopada 2010 r., Purrucker (C‑296/10, EU:C:2010:665, pkt 64).
25      Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Hadadi (C‑168/08, EU:C:2009:474, pkt 48 i 49).
26      Zobacz wyrok z dnia 25 listopada 2021 r., IB (Zwykły pobyt małożonka – Rozwód) (Zwykły pobyt małożonka – Rozwód)(C‑289/20, EU:C:2021:955, pkt 45).
27      Zobacz wyrok z dnia 13 października 2016 r., Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo). W sprawozdaniu Borrás [pkt 5 lit. c)] wskazano nawet, że decyzja o ustanowieniu zasad zawisłości sprawy w europejskiej konwencji stanowi „istotną innowację, która sama w sobie uzasadnia istnienie konwencji [Bruksela
II] i która pozwoli uniknąć sprzecznych orzeczeń”. Jednakże ani w tej konwencji, ani w późniejszych rozporządzeniach nie ma przepisu, który byłby odpowiednikiem tego wprowadzonego w sprawach cywilnych i handlowych w art. 29 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1), określanego zazwyczaj jako „rozporządzenie Bruksela I bis”. Przepis ten sanowi, że na wniosek sądu, przed którym toczy się spór, każdy inny sąd, przed którym wytoczono powództwo, niezwłocznie informuje pierwszy sąd, kiedy wytoczono przed nim powództwo, zgodnie z art. 32 tego rozporządzenia.
28      Zobacz pkt 24 niniejszej opinii. Zobacz również F. Leborgne, Article 63. Traités conclus avec le Saint-Siège, w: S. Corneloup, Droit européen du divorce, Lexis Nexis, Paryż, 2013, s. 471–476, w szczególności pkt 2 (s. 474).
29      W
języku włoskim używany jest termin „delibazione”. Określa on szczególne postępowanie sądowe mające na celu uznanie w danym państwie, na wniosek strony, mocy prawnej orzeczenia wydanego przez organ sądowy innego państwa. Zobacz T. De Gregorio, La delibazione delle sentenze di nullità matrimoniale: orientamenti giurisprudenziali e nuove questioni, Ius in Itinere, Rivista Giuridica (online), 2025.
30      Termin ten został użyty przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 20 lipca 2001 r. w sprawie Pellegrini przeciwko Włochom (CE:ECHR:2001:0720JUD003088296), w szczególności w pkt 31, który zawiera odniesienie do art. 8 ust. 2 konkordatu laterańskiego. Zobacz również A. Cesarini, Libertà e responsabilità nella convivenza coniugale: la stabilità dell’assegno divorzile a seguito di „delibazione” della nullità canonica, Stato, Chiese e Pluralismo Confessionale (online), nr 11, 7 czerwca 2021 r. Rząd hiszpański wyjaśnił podczas rozprawy, że Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) stoi na stanowisku, iż wyroki sądów kościelnych w kontekście uznawania są zbliżone do wyroków zagranicznych, w związku z czym sąd prowadzący postępowanie delibacyjne, aby orzec o cywilnoprawnych skutkach tych wyroków, powinien działać zgodnie z zasadami nieograniczonego prawa orzekania przysługującego sądowi hiszpańskiemu. Zobacz podobnie R.M.M. Ramos, Estudos de Direito Internacional Privado e de Direito Processual Civil Internacional, II, Coimbra Editora, Coimbra, 2007, zwłaszcza część zatytułowana „A Concordata de 2004 e o direito internacional privado português”, s. 335–388, w szczególności s. 361. Z jednej strony należy przypomnieć, że przedmiotem postępowania dotyczącego exequatur jest stwierdzenie w państwie członkowskim wykonalności wyroku wydanego w innym państwie, nadającego się do wykonania. Z drugiej strony takie postępowanie było stopniowo upraszczane lub zniesione w obrębie PWBiS zgodnie z zasadą, że orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim należy traktować tak jak gdyby zostało wydane w wezwanym państwie członkowskim. Zobacz w szczególności wyrok z dnia 26 kwietnia 2012 r., Health Service Executive (C‑92/12 PPU, EU:C:2012:255, pkt 100–103 oraz pkt 116 i 118).
31      Zobacz N. Joubert, Article 1er – Champ d’application, w:
S. Corneloup, E. Gallant, V. Égéa i F. Jault-Seseke, Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international: commentaire du règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles II ter), Bruylant, Bruksela, 2023, s. 37–56, w szczególności s. 43, oraz w tym samym opracowaniu, S. Corneloup, Article 30 – Reconnaissance d’une décision, s. 399–413, w szczególności s. 404. Rząd hiszpański również użył tego terminu podczas rozprawy w odniesieniu do procedury ustanowionej na mocy konkordatu zawartego przez Hiszpanię, która to procedura jest analogiczna do tej przewidzianej w konkordacie laterańskim [zob. art. 63 ust. 3 lit. b) rozporządzenia Bruksela II bis]. Zobacz również M. Guzmán Altuna, La homologación civil de resoluciones matrimoniales canónicas. Efectos derivados de su reconocimiento, Diario de Jurisprudencia, El Derecho Editores, 7 maja 2001 r., nr 1382, s. 1, oraz artykuł tej samej autorki, Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas, Diario de Jurisprudencia, El Derecho Editores, 5 października 2005 r., nr 2181, s. 5.
32      Zobacz pierwszy artykuł M. Guzmán Altuny, op.cit. (s. 1), oraz jej drugi artykuł, op.cit. (s. 5), przytoczone w przypisie 31 do niniejszej opinii (tłumaczenie własne).
33      Jeśli chodzi o art. 63 ust. 4 rozporządzenia Bruksela II bis, zob. T. Rauscher, Artikel 63: Verträge mit dem Heiligen Stuhl, w:
Europäisches Zivilprozess- und Kollisionsrecht, Kommentar Brüssel II bis-VO, EG-UntVO, HUntVerfÜbk 2007, EU-EheGüterVO-E, EU-LP-GüterVO-E, EU-SchutzMVO, Otto Schmidt, Kolonia, 2015, s. 390–393, w szczególności pkt 8 (s. 392).
34      Zobacz U. Spellenberg, Artykuł 63, w:
J. von Staudingers, Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche/IPR- Internationales Verfahrensrecht in Ehesachen 1 (Europäisches Recht, Brüssel II bis-VO), Sellier, Berlin, 2015, s. 345–348, w szczególności s. 346 i 347.
35      Rząd włoski wyjaśnia w swoich uwagach na piśmie, że sądy kościelne „należą do obcego porządku prawnego”.
36      Zobacz pkt 28 niniejszej opinii.
37      Zobacz pkt 9 i 25 niniejszej opinii. Zobacz również J. Gaudemet, op.cit., s. 216. Autor ten wskazuje, że tak samo jak „w przypadku stosowania w państwie wyroków wydanych przez sądy innego państwa”, „Republika Włoska, zachowując poszanowanie dla sądu kościelnego »w jego porządku prawnym«, uznaje skutki jego wyroków wyłącznie, jeżeli spełniają wymogi włoskiego porządku prawnego”.
38      Zobacz pkt 3 niniejszej opinii. W przedmiocie nowych zasad wynikających z konkordatu zawartego między Stolicą Apostolską a Portugalią w dniu 18 maja 2004 r., wskazanego w art. 99 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II ter, w którym to konkordacie zrezygnowano z poprzedniej procedury służącej do nadawania exequatur wyrokom kościelnym automatycznie i bez jakiejkolwiek kontroli, oraz w przedmiocie zastąpienia tych zasad kontrolą zbliżoną do procedury obowiązującej w innych państwach (Hiszpanii i Włoszech), a także w przedmiocie ustalenia, że ta zmiana stała się konieczna w świetle wyroku ETPC z dnia 20 lipca 2001 r., Pellegrini przeciwko Włochom (CE:ECHR:2001:0720JUD003088296), zob. R.M.M. Ramos, op.cit., w szczególności s. 365. Jeśli chodzi o tę nową procedurę, zob. również F. Leborgne, op.cit., pkt 2 (s. 473), a jeśli chodzi o ów wyrok ETPC – pkt 3 (s. 476).
39      Zobacz H. Gaudemet-Tallon, La désunion du couple en droit international privé, Recueil des cours de l’Académie de droit international de La Haye, Nijhoff, Dordrecht, 1991, tom 226, s. 185–198, w szczególności pkt 26 i 27 (s. 196).
40      Jeśli chodzi o stosowanie analogicznych kryteriów przez sądy hiszpańskie, zob. M. Guzmán Altuna, La homologación civil de resoluciones matrimoniales canónicas. Efectos derivados de su reconocimiento, op.cit., s. 1, oraz Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas, op.cit., s. 1.
41      Zobacz art. 8 ust. 2 lit. c) konkordatu laterańskiego. Wyróżnienie moje. Zobacz w tym względzie pkt 9 niniejszej opinii. Jeśli chodzi o rys historyczny dotyczący tych postanowień, wywodzących się z porozumienia z dnia 18 lutego 1984 r., zmieniającego traktat laterański z dnia 11 lutego 1929 r., wprowadzonych po wyroku Corte costituzionale (trybunału konstytucyjnego, Włochy) nr 18 z dnia 2 lutego 1982 r., zob. H. Gaudemet-Tallon, op.cit., pkt 20 (s. 192), oraz T.
De Gregorio, op.cit. Zobacz również F. Leborgne, op.cit., pkt 3 (s. 475 i 476). W przedmiocie zagadnienia przestrzegania prawa do obrony w Hiszpanii, we Włoszech i na Malcie, zob. Y. Garcia Ruiz, Articulo 99. Tratados con la Santa Sede, w: G. Palao Moreno, El nuevo marco europeo en materia matrimonial, responsabilidad parental y sustracción de menores: comentarios al Reglamento (UE) n
o 2019/1111, Tirant lo Blanch, Walencja, 2022, s. 777–782, w szczególności s. 781 i 782.
42      Zobacz sprawozdanie Borrás, pkt 120–123, w szczególności pkt 120, jeśli chodzi o okoliczność, że Portugalia naruszyłaby swoje zobowiązania międzynarodowe, gdyby zgodziła się na tekst przyznający jurysdykcję sądom cywilnym.
43      Zobacz sprawozdanie Borrás (pkt 120 akapit piąty) i F. Leborgne, op.cit., pkt 2 (s. 474). Od czasu zawarcia w dniu 18 maja 2004 r. wskazanego w art. 99 rozporządzenia Bruksela II ter konkordatu między Stolicą Apostolską a Portugalią procedury są analogiczne. Zobacz przypis 38 do niniejszej opinii.
44      Jeśli chodzi o odesłanie do innych przepisów wyraźnie zawarte w tym samym art. 63, zob. pkt 49 niniejszej opinii. Zobacz dla porównania art. 59 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Bruksela II bis, dotyczący Konwencji między Danią, Finlandią, Islandią, Norwegią i Szwecją zawierającej postanowienia z zakresu prawa międzynarodowego prywatnego dotyczące małżeństwa, adopcji i opieki, podpisanej w Sztokholmie w dniu 6 lutego 1931 r. [Recueil des traités de la Société des Nations, tom
126, s. 141, nr 2877 (1931–1932], o którym do akcie jest mowa w art. 59 ust. 2 lit. a).
45      Zobacz art. 40 rozporządzenia Bruksela
II i art. 99 rozporządzenia Bruksela II ter.
46      W
Portugalii od czasu konkordatu zawartego między tym państwem a Stolicą Apostolską w dniu 18 maja 2004 r. Wcześniej była to jurysdykcja wyłączna. Zobacz sprawozdanie Borrás (pkt 120 i 121) i H. Gaudemet-Tallon, Le Règlement no 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: „Compétence, reconnaissance et exécution des décisions en matière matrimoniale et en matière de responsabilité parentale des enfants communs”, Journal du droit international (Clunet), LexisNexis, Paryż, 2001, nr 2, s. 381–445, w szczególności pkt 111 (s. 425).
47      Zobacz pkt 24 niniejszej opinii.
48      Zobacz pkt 24 niniejszej opinii.
49      Podpisana w dniu 23 maja 1969 r. [Recueil des traités des Nations unies, tom. 1155, s. 331, nr 18232 (1980)], weszła w życie w dniu 27 stycznia 1980 r., zwana dalej „konwencją wiedeńską”. W konwencji tej zostało w zasadzie skodyfikowane prawo umów międzynarodowych. Zgodnie z art. 1 wspomnianej konwencji ma ona zastosowanie do traktatów między państwami. Zobacz wyrok z dnia 25 lutego 2010 r., Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, pkt 40).
50      Wyróżnienie moje.
51      Zobacz pkt 25 niniejszej opinii.
52      Zobacz podobnie art. 31 ust. 3 lit. c) konwencji wiedeńskiej.
53      Zobacz wyrok z dnia 25 lutego 2010 r., Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, pkt 43 i 44). Artykuł 63 ust. 4 rozporządzenia Bruksela II bis stanowi interesującą ilustrację zasady względnej skuteczności traktatów. W istocie konkordat zawarty między Portugalią a Stolicą Apostolską nie wywiera bezpośrednio skutków w Hiszpanii, we Włoszech i na Malcie. Zobacz w tym względzie H. Gaudemet-Tallon, Le Règlement no 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: „Compétence, reconnaissance et exécution des décisions en matière matrimoniale et en matière de responsabilité parentale des enfants communs”, op.cit., w szczególności pkt 112 (s. 426). Autorka ta stwierdziła, że rozporządzenie Bruksela
II, które w art. 40 ust. 4 zawiera taką samą zasadę jak ta sformułowana we wspomnianym art. 63 ust. 4 „skrupulatnie respektuje zarówno wymogi prawa międzynarodowego publicznego, jak i wymogi natury wyznaniowej, zachowując mechanizmy wprowadzone przez konkordat i przepisy prawa krajowego przyjęte w celu zastosowania [tych mechanizmów]”. Zasada ta została nawet utrzymana w art. 99 ust. 4 rozporządzenia Bruksela II ter, mimo że art. 16 konkordatu zawartego w dniu 18 maja 2004 r. między Portugalią a Stolicą Apostolską przewiduje, podobnie jak w Hiszpanii, we Włoszech lub na Malcie, identyczne postępowanie delibacyjne dotyczące skutków wyroków kościelnych.
54      Zobacz wyrok z dnia 23 stycznia 2014 r., Manzi i Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, pkt 47).
55      Zobacz wyrok z dnia 23 stycznia 2014 r., Manzi i Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).
56      Zobacz wyrok z dnia 6 marca 2025 r., Anikovi (C‑395/23, EU:C:2025:142, pkt 42, 44 -47 i 49).
57      Zobacz pkt 34 niniejszej opinii.
58      Zobacz również motyw 8 rozporządzenia Bruksela II bis, w którym wskazano, że nie dotyczy ono skutków majątkowych małżeństwa.
59      Rozporządzenie Rady (WE) z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.U. 2009, L 7, s. 1), mające zastosowanie od dnia 18 czerwca 2011 r. zgodnie z jego art. 76 akapit trzeci.
60      Rozporządzenie Rady z dnia 24 czerwca 2016 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w dziedzinie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach dotyczących  małżeńskich ustrojów  majątkowych (Dz.U. 2016, L 183, s. 1), zgodnie z jego art. 69 mające zastosowanie do postępowań wszczętych od dnia 29 stycznia 2019 r.
61      Zobacz A. Borrás, Introduction générale, w: S. Corneloup, Droit européen du divorce, op.cit., s. 1–25, w szczególności pkt 9 (s. 11 i 12). Zobacz A. Bonomi, Remarques liminaires et détermination du champ d’application des règles et compétence en matière matrimoniale, w: S. Corneloup, E. Gallant, V. Égéa, i F. Jault-Seseke, Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international: commentaire du règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles II ter), op.cit., s. 82–106, w szczególności s. 92. Ten komentarz dotyczący rozporządzenia Bruksela II ter jest adekwatny również do zakresu stosowania uchylonego przez nie rozporządzenia Bruksela II bis.
62      Zobacz H. Gaudemet-Tallon, La désunion du couple en droit international privé, op.cit., s. 121, pkt 96 i nast. Zdaniem tej autorki „w prawie prywatnym międzynarodowym widać tendencję sprzyjającą stosowaniu prawa, które przyjmuje koncepcję małżeństwa mniemanego, co umożliwia swego rodzaju »ochronę« skutków małżeństwa wstecz”. Autorka przedstawia na podstawie francuskiego orzecznictwa różne możliwości wyboru obiektywnego łącznika, proponując raczej skutki wynikające z małżeństwa mniemanego, gdy przynajmniej jeden z małżonków w dobrej wierze uważał, że małżeństwo było ważne. Zobacz również A. Bonomi, op.cit., pkt 23 (s. 92).
63      Zobacz w szczególności artykuł zatytułowany „Nullità del matrimonio e assegno di divorzio – Ufficio nazionale per i problemi giuridici”podnastępującymadreseminternetowym: https://giuridico.chiesacattolica.it/nullita-del-matrimonio-e-determinazione-dellassegno-di-divorzio/, orazV. Siciliano, Le Sezioni Unite sugli effetti della delibazione della sentenza ecclesiastica di nullità del matrimonio concordatario nel giudizio di divorzio, Cammino Diritto, Diritto Ecclesiastico e Canonica, (online), nr 5, 2021, a także A. Cesarini, op.cit.
64      Zobacz w szczególności wyrok izb połączonych Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) nr 9004, z dnia 31 marca 2021 r. Zdaniem A. Cesarini, op. cit, orzeczenie to wpisuje się w nurt wyroków izb połączonych Corte suprema di cassazione nr 16379 z dnia 17 lipca 2014 r., nr 18287 z dnia 11 lipca 2018 r., którym przyświeca cel wzmocnienia więzi małżeńskich i łączącej się z tym wzajemnej odpowiedzialności.
65      Zobacz w szczególności wyrok Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) nr 21331 z dnia 18 września 2013 r.
66      Zobacz M. Guzmán Altuna, Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas, op.cit., s. 4 i 5. Autorka ta komentuje w szczególności wyrok Tribunal Supremo (sądu najwyższego) nr 227/2001 z dnia 5 marca 2001 r., stwierdzając, że „cywilnoprawnych skutków rozwodu nie zmienia ani nie umniejsza późniejsze stwierdzenie nieważności małżeństwa przez sąd kościelny”, ponieważ „sfery prawa kanonicznego i prawa cywilnego […] funkcjonują równolegle, bez możliwych interferencji, których skutkiem mogłoby być - w przypadku stwierdzenia zgodności wyroku kościelnego z prawem państwowym
– pozbawienie skuteczności orzeczenia cywilnego wydanego w innym postępowaniu dotyczącym spraw małżeńskich przez sąd cywilny” (tłumaczenie własne).
67      Mimo że we Włoszech o stwierdzeniu nieważności małżeństwa wyznaniowego powinien orzec sąd cywilny, podczas gdy w prawie niemieckim stwierdzenie nieważności małżeństwa przez Kościół nie wpływa na prawo do świadczeń alimentacyjnych z tytułu separacji, zob. ponadto w odniesieniu do prawa do świadczeń alimentacyjnych w przypadku separacji w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie § 1361 Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego),
J.O. Flindt, Kein Vorrang des italienischen Delibationsverfahrens vor deutschem Trennungsunterhaltsverfahren, Neue Zeitschrift für Familienrecht, C.H. Beck, Monachium, nr 5, 2026, s. 266. Autor ten uznał za przekonujące orzeczenie Oberlandesgericht Stuttgart (wyższego sądu krajowego w Stuttgarcie) 17 WF 14/25 z dnia 30 lipca 2025 r., dotyczące tych stron w postępowaniu głównym, przy czym sąd ten dopuścił wniesienie skargi kasacyjnej.
68      Zobacz pkt 18 niniejszej opinii.
69      Zobacz art. 22 rozporządzenia Bruksela II bis dotyczący „[podstaw] nieuznania orzeczenia dotyczącego rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa”. Stanowi on w lit. c), że orzeczenia dotyczącego rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa nie uznaje się, jeżeli nie da się go pogodzić z orzeczeniem wydanym w postępowaniu między tymi samymi stronami w państwie członkowskim, w którym wystąpiono o uznanie.