62023CJ0452
SENTENZA TAL‑QORTI TAL‑ĠUSTIZZJA (Awla Manja)
29 ta’ April 2025 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Konċessjonijiet – Konċessjonijiet li kienu s-suġġett ta’ għoti lil entità in house – Direttiva 2014/23/UE – Artikolu 43(1)(c) – Modifika tal-konċessjoni f’data li fiha l-konċessjonarju ma jkollux iktar il-kwalità ta’ entità in house – Modifika ‘li saret neċessarja’ minħabba ċirkostanzi imprevedibbli – Direttiva 89/665/KEE – Stħarrig inċidentali tal-għoti inizjali ta’ konċessjoni”
Fil-Kawża C‑452/23,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Oberlandesgericht Düsseldorf (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Düsseldorf, il-Ġermanja), permezz ta’ deċiżjoni tas‑16 ta’ Ġunju 2023, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fid‑19 ta’ Lulju 2023, fil-proċedura
Fastned Deutschland GmbH & Co. KG,
vs
Die Autobahn GmbH des Bundes,
fil-preżenza ta’:
Autobahn Tank & Rast GmbH,
Ostdeutsche Autobahntankstellen GmbH,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Awla Manja),
komposta minn K. Lenaerts, President, F. Biltgen, K. Jürimäe, C. Lycourgos, I. Jarukaitis, M. L. Arastey Sahún, S. Rodin, A. Kumin, N. Jääskinen u D. Gratsias (Relatur), Presidenti ta’ Awla, E. Regan, I. Ziemele u J. Passer, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: M. Campos Sánchez-Bordona,
Reġistratur: N. Mundhenke, amministratriċi,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tad‑9 ta’ Lulju 2024,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal Fastned Deutschland GmbH & Co. KG, minn R. Ader, P. Friton u F. Wolf, Rechtsanwälte,
–
għal Die Autobahn GmbH des Bundes, minn C. Bauer, N. Schleper u F. Siebler, Rechtsanwälte,
–
għal Autobahn Tank & Rast GmbH u Ostdeutsche Autobahntankstellen GmbH, minn H.-G. Kamann u M. Schweda, Rechtsanwälte,
–
għall-Gvern Ġermaniż, minn J. Möller, R. Kanitz u P.‑L. Krüger, bħala aġenti,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn B. De Meester u G. Wils, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tas‑17 ta’ Ottubru 2024,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 72(1)(c) tad-Direttiva 2014/24/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-akkwist pubbliku u li tħassar id-Direttiva 2004/18/KE (ĠU 2014, L 94, p. 65, rettifika fil‑ĠU L, 2025/90115, fil-ĠU L, 2023/90063 u fil‑ĠU 2015, L 275, p. 68).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn, minn naħa, Fastned Deutschland GmbH & Co. KG (iktar ’il quddiem “Fastned”) u, min-naħa l-oħra, Die Autobahn GmbH des Bundes dwar il-modifika ta’ kuntratti ta’ konċessjoni għall-operat ta’ installazzjonijiet ta’ servizzi anċillari fuq l-awtostradi federali Ġermaniżi sabiex jinkludu l-kostruzzjoni, il-manutenzjoni u l-operat ta’ infrastrutturi tal-iċċarġjar tal-elettriku b’qawwa għolja għall-bżonnijiet tal-vetturi.
Il‑kuntest ġuridiku
Id‑dritt tal‑Unjoni
Id‑Direttiva 2014/23/UE
3
Il-premessi 8, 18, 75, 76 u 81 tad-Direttiva 2014/23/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-għoti ta’ kuntratti ta’ konċessjoni (ĠU 2014, L 94, p. 1, rettifiki fil-ĠU 2018, L 82, p. 17 u fil-ĠU 2015, L 114, p. 24), huma fformulati kif ġej:
“(8)
Għal konċessjonijiet ugwali għal jew ogħla minn ċertu valur, huwa adatt li tiġi prevista koordinazzjoni minima ta’ proċeduri nazzjonali għall-għoti ta’ kuntratti bħal dawn abbażi tal-prinċipji tat-TFUE sabiex jiġi ggarantit il-ftuħ ta’ konċessjonijiet għall-kompetizzjoni u ċertezza legali adegwata. Dawk il-dispożizzjonijiet ta’ koordinazzjoni m’għandhomx imorru lil hinn minn dak li hu meħtieġ biex jintlaħqu l-objettivi msemmija hawn fuq biex jiġi żgurat ċertu grad ta’ flessibbiltà. […]
[…]
(18)
[…] Il-karatteristika prinċipali ta’ konċessjoni, id-dritt li jiġu sfruttati x-xogħlijiet jew is-servizzi, dejjem timplika t-trasferiment lill-konċessjonarju ta’ riskju operattiv ta’ natura ekonomika li jinvolvi l-possibbiltà li ma jiġborx lura l-investimenti u l-ispejjeż li jkunu ġġarbu fl-operat tax-xogħlijiet jew is-servizzi mogħtija taħt kondizzjonijiet ta’ operat nomali anke jekk parti mir-riskju jibqa’ mal-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti. L-applikazzjoni ta’ regoli speċifiċi li jirregolaw l-għoti ta’ konċessjonijiet ma tkunx ġustifikata jekk l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti teżenta lill-operatur ekonomiku minn kwalunkwe telf potenzjali, billi tiggarantixxi dħul minimu, daqs jew ogħla mill-investimenti magħmula u l-ispejjeż li l-operatur ekonomiku jkollu jġarrab b’rabta mat-twettiq tal-kuntratt. […]
[…]
(75)
Kuntratti ta’ konċessjonijiet tipikament jinvolvu arranġamenti tekniċi u finanzjarji fit-tul u kumplessi li spiss huma soġġetti għal ċirkostanzi li jinbidlu. Huwa għalhekk meħtieġ li jiġu ċċarati l-kondizzjonijiet skont liema, il-modifiki ta’ konċessjoni matul it-twettiq tagħha jkunu jeħtieġu proċedura ġdida tal-għoti ta’ konċessjoni, filwaqt li tiġi kkunsidrata l-każistika rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea. Hija meħtieġa proċedura ġdida ta’ konċessjoni fil-każ li jsiru bidliet materjali fil-konċessjoni inizjali, b’mod partikolari lill-kamp ta’ applikazzjoni u l-kontenut tad-drittijiet u l-obbligi reċiproċi tal-partijiet, inkluż id-distribuzzjoni tad-drittijiet ta’ proprjetà intellettwali. Dawn il-bidliet juru l-intenzjoni tal-partijiet li jerġgħu jinnegozjaw it-termini jew il-kondizzjonijiet essenzjali ta’ dik il-konċessjoni. Dan huwa l-każ b’mod partikolari jekk il-kondizzjonijiet emendati kellhom influwenza fuq l-eżitu tal-proċedura, kieku dawn kienu parti mill-proċedura inizjali. Modifiki tal-konċessjoni li jirriżultaw f’bidla żgħira tal-valur tal-kuntratt sa ċertu livell għandhom dejjem ikunu possibbli mingħajr il-ħtieġa li titwettaq proċedura ġdida ta’ konċessjoni. Għal dak il-għan u sabiex tkun żgurata ċ-ċertezza legali, din id-Direttiva għandha tipprevedi limiti ‘de minimis’, li taħthom ma tkunx meħtieġa proċedura ġdida ta’ għoti. Modifiki tal-konċessjoni ‘il fuq minn dawn il-limiti għandhom ikunu possibbli mingħajr il-ħtieġa li titwettaq proċedura ta’ akkwist ġdida, sakemm dawk il-modifiki jkunu konformi ma’ ċerti kondizzjonijiet. Dak jista’, pereżempju, ikun il-każ ta’ modifiki li saru neċessarji wara l-ħtieġa li jintlaqgħu talbiet minn awtoritajiet kontraenti jew entitajiet kontraenti, fir-rigward ta’ rekwiżit tas-sigurtà u b’kont meħud ta’ speċifiċitajiet ta’ tali attivitajiet bħal, pereżempju, it-tħaddim ta’ faċilitajiet ta’ sport ta’ fuq il-muntanji u turistiċi, fejn il-leġislazzjoni tista’ tevolvi biex tindirizza perikli relatali, sakemm tali modifiki jikkonformaw mal-kondizzjonijiet rilevanti stabbiliti f’din id-Direttiva.
(76)
L-awtoritajiet kontraenti u l-entitajiet kontraenti jistgħu jiffaċċjaw ċirkostanzi esterni li huma ma setgħux jipprevedu meta dawn taw il-konċessjoni, b’mod partikolari meta t-twettiq tal-konċessjoni jkopri perijodu ta’ żmien twil. F’dawk il-każijiet, huwa meħtieġ ċertu grad ta’ flessibilità biex il-konċessjoni tiġi adattata għal dawk iċ-ċirkostanzi mingħajr il-bżonn ta’ proċedura ġdida tal-għoti. Il-kunċett ta’ ċirkostanzi imprevedibbli jirreferi għal ċirkostanzi li ma setgħux ikunu mbassra minkejja tħejjija raġonevolment diliġenti tal-għoti inizjali mill-awtorità kontraenti jew mill-entità kontraenti, filwaqt li jitqiesu l-mezzi disponibbli tiegħu, in-natura u l-karatteristiċi tal-proġett speċifiku, il-prattika tajba fil-qasam inkwistjoni u l-ħtieġa li tiġi żgurata relazzjoni adatta bejn ir-riżorsi li jintefqu fit-tħejjija tal-għoti u l-valur prevedibbli tiegħu. Madankollu, dan ma jistax japplika f’każijiet fejn modifika tirriżulta f’alterazzjoni tan-natura tal-konċessjoni ġenerali, pereżempju billi jiġu sostitwiti x-xogħlijiet li għandhom jitwettqu jew is-servizzi li għandhom jiġu pprovduti b’xi ħaġa differenti jew billi jinbidel fundamentalment it-tip ta’ konċessjoni minħabba li, f’sitwazzjoni bħal din, wieħed jista’ jassumi li jkun hemm influwenza ipotetika fuq ir-riżultat. […]
[…]
(81)
Sabiex tiġi żgurata protezzjoni ġudizzjarja adegwata tal-kandidati u l-offerenti fil-proċeduri tal-għoti ta’ konċessjonijiet, kif ukoll biex isir effettiv l-infurzar ta’ din id-Direttiva u tal-prinċipji tat-TFUE, id-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE [tal‑21 ta’ Diċembru 1989 dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 246, rettifika fil-ĠU 2016, L 63, p. 44),] u d-Direttiva tal-Kunsill 92/13/KEE [tal‑25 ta’ Frar 1992 li tikkoordina l-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrelataw għall-applikazzjoni tar-regoli Komunitarji dwar il-proċeduri ta’ akkwist ta’ entitajiet li joperaw fis-setturi ta’ l-ilma, l-enerġija, it-trasport u t-telekomunikazzjoni (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 315,] għandhom japplikaw ukoll għal konċessjonijiet ta’ servizzi u konċessjonijiet ta’ xogħlijiet mogħtija kemm minn awtoritajiet kontraenti kif ukoll minn entitajiet kontraenti. Id-Direttivi [89/665] u [92/13] għalhekk jiġu emendati kif meħtieġ.”
4
L-Artikolu 2 tad-Direttiva 2014/23, intitolat “Prinċipju ta’ amministrazzjoni ħielsa mill-awtoritajiet pubbliċi”, jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Din id-Direttiva tirrikonoxxi l-prinċipju ta’ amministrazzjoni ħielsa mill-awtoritajiet nazzjonali, reġjonali u lokali f’konformità mad-dritt nazzjonali u tal-Unjoni. Dawk l-awtoritajiet huma ħielsa li jiddeċiedi kif l-aħjar imexxu l-eżekuzzjoni tax-xogħlijiet jew il-provvista ta’ servizzi, biex jiġu żgurati b’mod partikolari livell għoli ta’ kwalità, sikurezza u affordabbiltà, trattament ugwali u l-promozzjoni ta’ aċċess universali u ta’ drittijiet tal-utent fis-servizzi pubbliċi.
Dawk l-awtoritajiet jistgħu jagħżlu li jwettqu l-kompiti ta’ interess pubbliku tagħhom bir-riżorsi proprji tagħhom, jew f’kooperazzjoni ma’ awtoritajiet oħra jew li jgħadduhom lil operaturi ekonomiċi.”
5
L-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva, intitolat “Definizzjonijiet”, jipprovdi:
“Għall-finijiet ta’ din id-Direttiva japplikaw id-definizzjonijiet li ġejjin:
(1)
‘konċessjonijiet’ tfisser konċessjonijiet ta’ xogħlijiet jew servizzi, kif definit fil-punti (a) u (b):
(a)
‘konċessjoni ta’ xogħlijiet’ tfisser kuntratt bi ħlas miftiehem bil-miktub li permezz tiegħu entità kontraenti jew awtorità kontraenti waħda jew aktar jafdaw l-eżekuzzjoni ta’ xogħlijiet lil operatur ekonomiku wieħed jew aktar, meta l-konsiderazzjoni għal din id-delega tikkonsisti unikament fid-dritt ta’ sfruttament tax-xogħlijiet li huma s-suġġett tal-kuntratt jew f’dak id-dritt flimkien ma’ ħlas;
b)
‘konċessjoni ta’ servizzi’ tfisser kuntratt b’interess pekunjarju konkluż bil-miktub, li permezz tiegħu awtorità kontraenti jew entità kontraenti waħda jew aktar tafda l-forniment u l-ġestjoni ta’ servizzi li mhumiex twettiq ta’ xogħlijiet kif imsemmi fil-punt (a) lil operatur ekonomiku wieħed jew aktar, meta l-konsiderazzjoni għal din tkun tikkonsisti unikament fid-dritt ta’ sfruttament tas-servizzi li huma s-suġġett tal-kuntratt jew f’dak id-dritt flimkien ma’ ħlas.
L-għoti ta’ konċessjoni ta’ xogħlijiet jew servizzi għandu jinvolvi t-trasferiment lill-konċessjonarju ta’ riskju operattiv fl-isfruttament ta’ dawk ix-xogħlijiet jew servizzi, li jinkludi riskju ta’ domanda jew ta’ disponibbiltà jew tat-tnejn. Il-konċessjonarju għandu jitqies li jassumi r-riskju operattiv, f’kondizzjonijiet ta’ operazzjoni normali, meta ma jkunx garantit li jirkupra l-investimenti magħmula jew l-ispejjeż imġarrba fl-operat tax-xogħlijiet jew is-servizzi li huma s-suġġett tal-konċessjoni. Il-parti tar-riskju ttrasferita lill-konċessjonarju għandha tinvolvi esponiment reali għall-inċertezzi tas-suq, b’tali mod li kwalunkwe telf potenzjali stmat imġarrab mill-konċessjonarju m’għandux ikun biss nominali jew negliġibbli;
[…]”
6
L-Artikolu 17 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Konċessjonijiet bejn entitajiet fis-settur pubbliku”, jipprevedi fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Konċessjoni mogħtija minn awtorità kontraenti jew minn entità kontraenti kif imsemmi fil-punt (a) tal-Artikolu 7(1) lil persuna ġuridika rregolata mid-dritt privat jew pubbliku għandhom jaqgħu barra l-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-Direttiva fejn il-kondizzjonijiet kollha li ġejjin huma sodisfatti:
(a)
l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti teżerċita kontroll fuq il-persuna ġuridika kkonċernata li huwa simili għal dak li teżerċita fuq id-dipartimenti tagħha stess; u
(b)
aktar minn 80 % tal-attivitajiet tal-persuna ġuridika kkontrollata jitwettqu fil-prestazzjoni tal-kompiti fdati lilha mill-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti ta’ kontroll jew minn persuni ġuridiċi oħra kkontrollati minn dik l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti; u
(c)
mhemm l-ebda parteċipazzjoni diretta ta’ kapital privat fil-persuna ġuridika kkontrollata bl-eċċezzjoni ta’ forom ta’ parteċipazzjoni ta’ kapital privat li ma jkollhomx dritt ta’ kontroll jew ta’ mblokkar, meħtieġa minn dispożizzjonijet leġislattivi nazzjonali, f’konformità mat-Trattati, li ma jeżerċitawx influwenza deċiżiva fuq il-persuna ġuridika kkontrollata.
Awtorità kontraenti jew entità kontraenti kif imsemmija fil-punt (a) tal-Artikolu 7(1) għandha titqies li teżerċita kontroll fuq persuna ġuridika li huwa simili għal dak li hija teżerċita fuq id-dipartimenti tagħha stess skont it-tifisira tal-punt (a) tal-ewwel subparagrafu ta’ dan il-paragrafu meta din teżerċita influwenza deċiżiva fuq iż-żewġ oġġettivi strateġiċi u deċiżjonijiet sinifikanti tal-persuna ġuridika kkontrollata. Dak il-kontroll jista’ jkun ukoll eżerċitat minn persuna ġuridika oħra, li hija stess tkun ikkontrollata bl-istess mod mill-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti.”
7
It-Titolu II tad-Direttiva 2014/23, intitolat “Regoli dwar l-Għoti ta’ Konċessjonijiet: Prinċipji Ġenerali, u Garanziji Proċedurali”, jinkludi b’mod partikolari l-Artikolu 38 tagħha, intitolat “Selezzjoni u valutazzjoni kwalitattiva tal-kandidati”, li l-paragrafu 1 tiegħu huwa fformulat kif ġej:
“L-awtoritajiet kontraenti u l-entitajiet kontraenti għandhom jivverifikaw il-kondizzjonijiet għal parteċipazzjoni relatati mal-kapaċità professjonali u teknika u l-istatus finanzjarju u ekonomiku tal-kandidati jew l-offerenti, abbażi ta’ awtodikjarazzjonijiet, referenza jew referenzi li għandhom jiġu ppreżentati bħala prova f’konformità mar-rekwiżiti speċifikati fl-avviż tal-konċessjoni li għandhom ikunu nondiskriminatorji u proporzjonati għas-suġġett tal-konċessjoni. Il-kondizzjonijiet għal parteċipazzjoni għandhom ikunu relatati u proporzjonati għall-ħtieġa li tiġi żgurata l-kapaċità tal-konċessjonarju li jwettaq il-konċessjoni, b’kont meħud tas-suġġett tal-konċessjoni u l-fini li tiżgura kompetizzjoni ġenwina.”
8
It-Titolu III ta’ din id-direttiva, intitolat “Regoli dwar il-Prestazzjoni ta’ Konċessjonijiet”, jinkludi b’mod partikolari l-Artikolu 43 tagħha, intitolat “Modifika tal-kuntratti matul it-terminu tagħhom”, li jipprovdi:
“1.   Il-konċessjonijiet jistgħu jiġu modifikati mingħajr proċedura ġdida tal-għoti ta’ konċessjoni f’konformità ma’ din id-Direttiva fi kwalunkwe wieħed mill-każijiet li ġejjin:
[…]
(b)
għal xogħlijiet jew servizzi addizzjonali mill-konċessjonarju oriġinali li jkunu saru neċessarji u li ma kinux inklużi fil-konċessjoni inizjali fejn il-bidla tal-konċessjonarju:
(i)
ma tistax issir għal raġunijiet ekonomiċi jew tekniċi bħalma huma r-rekwiżiti ta’ interkambjalità jew interoperabbiltà ma’ tagħmir, servizzi jew installazzjonijiet eżistenti akkwistati taħt il-konċessjoni inizjali; u
(ii)
tkun tikkawża inkonvenjenza sinifikanti jew dupplikazzjoni sostanzjali ta’ spejjeż għall-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti.
Madankollu, fil-każ ta’ konċessjonijiet mogħtija minn awtorità kontraenti, għall-finijiet li titkompla attività li mhix waħda minn dawk imsemmija fl-Anness II, kwalunkwe żieda fil-valur ma għandhiex tkun ta’ aktar minn 50 % tal-valur tal-konċessjoni oriġinali. Fejn isiru diversi modifiki suċċessivi, dik il-limitazzjoni għandha tapplika għall-valur ta’ kull modifika. Tali modifiki konsekuttivi ma għandomx ikunu mmirati lejn iċ-ċirkomvenzjoni ta’ din id-Direttiva;
(c)
fejn jiġu sodisfatti l-kondizzjonijiet kollha li ġejjin:
(i)
il-ħtieġa għal modifika seħħet minħabba ċirkostanzi li awtorità kontraenti jew entità kontraenti diliġenti ma setgħetx tbassar;
(ii)
il-modifika ma tibdilx in-natura inġenerali tal-konċessjoni;
(iii)
fil-każ ta’ konċessjonijiet mogħtija minn awtorità kontraenti, għall-finijiet li titkompla attività li mhix waħda minn dawk imsemmija fl-Anness II, kwalunkwe żieda fil-valur ma tistax tkun ta’ aktar minn 50 % tal-valur tal-konċessjoni oriġinali. Fejn isiru diversi modifiki suċċessivi, din il-limitazzjoni għandha tapplika għall-valur ta’ kull modifika. Tali modifiki konsekuttivi ma għandomx ikunu mmirati lejn iċ-ċirkomvenzjoni ta’ din id-Direttiva.
(d)
fejn konċessjonarju ġdid jibdel lill-konċessjonarju li l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti tkun inizjalment tat il-konċessjoni bħala konsegwenza ta’:
[…]
(ii)
suċċessjoni universali jew parzjali fil-pożizzjoni tal-konċessjonarju inizjali, wara ristrutturar korporattiv, inkluż teħid ta’ pussess, amalgamazzjoni u akkwist jew insolvenza, ta’ operatur ekonomiku ieħor li jissodisfa l-kriterji ta’ selezzjoni kwalitattiva stabbiliti inizjalment, dment li dan ma jwassalx għal modifiki sostanzjali oħra għall-kuntratt u ma jkunx immirat lejn iċ-ċirkomvenzjoni tal-applikazzjoni ta’ din id-Direttiva; […]
[…]
(e)
fejn il-modifiki, irrispettivament mill-valur tagħhom, ma jkunux sostanzjali fis-sens tal-paragrafu 4.
[…]
4.   Modifika ta’ konċessjoni matul it-terminu tagħha għandha titqies li hija sostanzjali skont it-tifsira ta’ punt (e) tal-paragrafu 1, fejn din trendi l-konċessjoni materjalment differenti fil-karattru minn dik inizjalment konkluża. […]
[…]
5.   Proċedura ġdida għall-għoti ta’ konċessjoni f’konformità ma’ din id-Direttiva għandha tintalab għal modifiki oħra tad-dispożizzjonijiet ta’ konċessjoni matul it-terminu tagħha minbarra dawk previsti fil-paragrafi 1 u 2.”
9
Skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 51(1) tal-imsemmija direttiva:
“L-Istati Membri għandhom idaħħlu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi meħtieġa biex ikunu konformi ma’ din id-Direttiva sat‑18 ta’ April 2016. Huma għandhom jikkomunikaw it-test tagħhom lill-Kummissjoni [Ewropea] minnufih.”
10
It-tieni paragrafu tal-Artikolu 54 tal-istess direttiva jipprovdi:
“Din id-Direttiva m’għandhiex tapplika għall-għoti ta’ konċessjonijiet offruti jew mogħtija qabel is‑17 ta’ April 2014.”
Id‑Direttiva 2014/24
11
Il-premessa 122 tad-Direttiva 2014/24 tistabbilixxi li:
“Id-Direttiva 89/665/KEE tipprevedi ċerti proċeduri ta’ reviżjoni li għandhom ikunu disponibbli għallinqas għal kull persuna li jkollha jew li kellha interess li tikseb kuntratt partikolari u li saritilha ħsara jew li qiegħda fir-riskju li ssirilha ħsara minn ksur allegat tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-akkwist pubbliku jew ir-regoli nazzjonali li jittrasponu dik il-liġi. Dawk il-proċeduri ta’ reviżjoni m’għandhomx jiġu affettwati minn din id-Direttiva. Madankollu, iċ-ċittadini, il-partijiet interessati kkonċernati, kemm jekk organizzati jew le, u persuni jew korpi oħrajn li m’għandhomx aċċess għall-proċeduri ta’ reviżjoni skont id-Direttiva 89/665/KEE xorta għandhom interess leġittimu, bħala persuni li jħallsu t-taxxa, fi proċeduri ta’ akkwist tajbin. Għaldaqstant huma għandhom jingħataw possibbiltà, b’mod differenti mis-sistema ta’ reviżjoni skont id-Direttiva 89/665/KEE u mingħajr ma neċessarjament jinvolvi li huma jidhru quddiem qrati u tribunali, li jindikaw ksur possibbli ta’ din id-Direttiva lil awtorità jew struttura kompetenti. […]”
12
Skont l-Artikolu 72(1)(c) u (d) tad-Direttiva 2014/24:
“Kuntratti u ftehimiet qafas jistgħu jiġu mmodifikati mingħajr proċedura ġdida tal-akkwist f’konformità ma’ din id-Direttiva fi kwalunkwe wieħed minn dawn il-każijiet li ġejjin:
[…]
(c)
fejn jiġu sodisfatti l-kondizzjonijiet kollha li ġejjin:
(i)
il-ħtieġa ta’ modifika nġiebet minħabba ċirkostanzi li awtorità kontraenti diliġenti ma setgħetx tipprevedi;
(ii)
il-modifika ma tibdilx in-natura ġenerali tal-kuntratt;
(iii)
kwalunkwe żieda fil-prezz mhijiex ogħla minn 50 % tal-valur tal-kuntratt oriġinali jew tal-ftehim qafas. Fejn isiru diversi modifiki suċċessivi, dik il-limitazzjoni għandha tapplika għall-valur ta’ kull modifika. Tali modifiki suċċessivi ma għandux ikollhom l-għan li tiġi evitata din id-Direttiva;
(d)
fejn kuntrattur ġdid jissostitwixxi dak li inizjalment kien ingħata l-kuntratt mill-awtorità kontraenti bħala konsegwenza ta’ wieħed minn dawn:
[…]
(ii)
suċċessjoni universali jew parzjali fil-pożizzjoni tal-kuntrattur inizjali, wara operazzjonijiet ta’ ristrutturar korporattiv, inkluż it-teħid ta’ pussess, amalgamazzjoni, akkwist jew insolvenza ta’ operatur ekonomiku ieħor li jissodisfa l-kriterji tal-għażla kwalitattiva inizjalment stabbiliti, dejjem jekk din ma twassalx għal modifiki sostanzjali oħrajn għall-kuntratt u ma għandhiex l-għan li tevita l-applikazzjoni ta’ din id-Direttiva; […]
[…]”
Id‑Direttiva 89/665
13
L-Artikolu 1 tad-Direttiva 89/665, kif emendata bid-Direttiva 2014/23 (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 89/665”), intitolat “Skop u disponibbiltà ta’ proċeduri ta’ reviżjoni”, jipprevedi:
“1.   […]
Din id-Direttiva tapplika wkoll għal konċessjonijiet mogħtija mill-awtoritajiet kontraenti, imsemmija fid-Direttiva 2014/23/UE […], sakemm dawn il-konċessjonijiet ma jkunux esklużi skont l-Artikoli 10, 11, 12, 17 u 25 ta’ dik id-Direttiva.
[…]
L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa sabiex jiżguraw illi, rigward kuntratti li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2014/24/UE jew id-Direttiva 2014/23/UE, id-deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kontraenti jistgħu jiġu riveduti b’mod effettiv u, b’mod partikolari, malajr kemm jista’ jkun f’konformità mal-kondizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli 2 sa 2f ta’ din id-Direttiva, għar-raġuni li dawn id-deċiżjonijiet ikunu kisru l-liġi tal-Unjoni fil-qasam tal-akkwist pubbliku jew ir-regoli nazzjonali li jittrasponu dik il-liġi.
[…]
3.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-proċeduri ta’ reviżjoni jkunu disponibbli, taħt regoli dettaljati li l-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu, lil kwalunkwe persuna li jkollha jew kellha interess tikseb kuntratt partikolari u li jkun sarilha jew tkun tinsab fir-riskju li jsirilha dannu minħabba ksur allegat.
[…]”
14
Skont l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 2f tad-Direttiva 89/665:
“L-Istati Membri jistgħu jipprovdu li l-applikazzjoni għal reviżjoni skond l-Artikolu 2d(1) għandha ssir:
(a)
qabel l-iskadenza ta’ mill-inqas 30 jum kalendarju b’effett mill-jum ta’ wara d-data li fiha:
–
l-awtorità kontraenti ppubblikat avviż ta’ għoti ta’ kuntratt skont l-Artikoli 50 u 51 tad-Direttiva 2014/24/UE jew skont l-Artikoli 31 u 32 tad-Direttiva 2014/23/UE, sakemm dan l-avviż jinkludi ġustifikazzjoni tad-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti li tagħti l-kuntratt mingħajr pubblikazzjoni minn qabel ta’ avviż ta’ kuntratt f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, jew
–
l-awtorità kontraenti infurmat lill-offerenti u lill-kandidati konċernati dwar il-konklużjoni tal-kuntratt, sakemm din l-informazzjoni jkun fiha sommarju tar-raġunijiet rilevanti […]
(b)
u fi kwalunkwe każ, qabel l-iskadenza ta’ perijodu ta’ mill-anqas 6 xhur b’effett mill-jum wara d-data tal-konklużjoni tal-kuntratt.”
Id‑dritt Ġermaniż
Il‑GWB
15
Il-parti 4 tal-Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen (il-Liġi kontra r-Restrizzjonijiet tal-Kompetizzjoni), tas‑26 ta’ Ġunju 2013 (BGBl. 2013 I, p. 1750), fil-verżjoni tagħha applikabbli għall-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“GWB”), tistabbilixxi r-regoli dwar l-għoti tal-kuntratti pubbliċi u tal-konċessjonijiet u tinkludi, b’mod partikolari, l-Artikoli 132, 135 u 154 tal-GWB.
16
L-Artikolu 132 tal-GWB, intitolat “Modifika tal-kuntratti matul it-terminu tagħhom”, jipprovdi:
“(1) Kwalunkwe modifika sostanzjali ta’ kuntratt pubbliku matul it-terminu tiegħu tkun teħtieġ proċedura ta’ għoti ġdida. Il-modifiki sostanzjali huma dawk li jwasslu sabiex il-kuntratt pubbliku jkun differenti b’mod sinjifikattiv mill-kuntratt pubbliku mogħti inizjalment. […]
[…]
(2) Mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 1, il-modifika ta’ kuntratt pubbliku għandha tkun permessa mingħajr ma ssir proċedura ġdida ta’ akkwist, jekk
[…]
3.
il-ħtieġa għall-modifika tirriżulta minn ċirkustanzi li awtorità kontraenti diliġenti ma setgħetx tipprevedi u l-modifika ma tbiddilx in-natura ġenerali tal-kuntratt […]
[…]
Fil-każijiet imsemmija fl-ewwel sentenza, il-punti 2 u 3, il-prezz ma jistax jiżdied b’iktar minn 50 % tal-valur tal-kuntratt inizjali. […]
[…]”
17
L-Artikolu 135 tal-GWB, intitolat “Invalidità”, jipprevedi:
“(1) Kuntratt pubbliku ma jkunx validu mill-bidu meta l-awtorità kontraenti:
[…]
2.
tkun tat il-kuntratt mingħajr ma ppubblikat minn qabel avviż ta’ kuntratt f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, mingħajr ma dan ikun awtorizzat mill-liġi,
u l-imsemmi ksur ikun ġie ddikjarat fil-kuntest ta’ proċedimenti ta’ appell.
(2) L-invalidità msemmija fil-paragrafu 1 tista’ tiġi kkonstatata biss jekk tkun ġiet invokata fil-kuntest ta’ proċedimenti ta’ appell f’perijodu ta’ tletin jum kalendarju mid-data li fiha l-awtorità kontraenti tkun informat lill-offerenti u lill-kandidati kkonċernati bil-konklużjoni tal-kuntratt, iżda mhux iktar tard minn sitt xhur wara l-konklużjoni tiegħu. Jekk l-awtorità kontraenti tkun ippubblikat l-avviż ta’ għoti tal-kuntratt f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, il-perijodu sabiex tiġi invokata n-nullità jiskadi tletin jum kalendarju wara l-pubblikazzjoni tal-avviż tal-għoti tal-kuntratt f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea.
[…]”
18
Skont l-Artikolu 154 tal-GWB, intitolat “Dispożizzjonijiet oħra applikabbli”:
“Barra minn hekk, id-dispożizzjonijiet li ġejjin japplikaw b’analoġija għall-għoti ta’ konċessjonijiet […]:
[…]
3.
l-Artikolu 131, il-paragrafi 2 u 3, u l-Artikolu 132 […]
[…]
4.
l-Artikoli 133 sa 135,
[…]”
Ix‑SchnellLG
19
Skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 5(3), tal-Gesetz über die Bereitstellung flächendeckender Schnellladeinfrastruktur für reine Batterieelektrofahrzeuge (il-Liġi dwar it-Tqegħid għad-Dispożizzjoni ta’ Infrastruttura tal-Iċċarġjar Elettriku b’Qawwa Għolja li tkopri t-Territorju Kollu għall-Vetturi Elettriċi bil-Batteriji), tal‑25 ta’ Ġunju 2021 (BGBl. 2021 I, p. 2141, iktar ’il quddiem ix-“SchnellLG”), id-detentur ta’ konċessjoni għall-operat ta’ installazzjoni ta’ servizz anċillari għall-awtostradi federali, li jinkludi pompa tal-petrol, għandu jiġi offrut il-possibbiltà, li jieħu ħsieb, fuq bażi ekonomikament awtonoma, il-bini, il-manutenzjoni u l-operat tal-punti tal-iċċarġjar tal-elettriku b’qawwa għolja previsti fuq is-sit ikkonċernat, sal-punt li dan ikun meħtieġ u ma jkunx f’kunflitt mal-parti 4 tal-GWB.
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
20
Die Autobahn des Bundes, konvenuta fil-kawża prinċipali, hija kumpannija rregolata mid-dritt privat, proprjetà inaljenabbli tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja. Il-Bundesministerium für Verkehr und digitale Infrastruktur (il-Ministeru Federali għat-Trasport u għall-Infrastruttura Diġitali, il-Ġermanja) fdalha, b’effett mill‑1 ta’ Jannar 2021, l-ippjanar, il-kostruzzjoni, l-operat, il-manutenzjoni, il-finanzjament u l-ġestjoni patrimonjali tal-awtostradi federali Ġermaniżi.
21
Installazzjonijiet ta’ servizzi anċillari, bħal pompi tal-petrol u ristoranti li jinsabu fuq l-awtostrada, huma operati f’iktar minn 400 żona ta’ servizz tan-network Ġermaniż tal-awtostradi. Oriġinarjament, l-operatriċi ta’ dawn l-installazzjonijiet kienet il-Gesellschaft für Nebenbetriebe der Bundesautobahnen mbH, stabbilita mir-Repubblika Federali tal-Ġermanja matul is-sena 1951. Matul is-sena 1994, din il-kumpannija ngħatat l-isem ġdid ta’ Tank & Rast AG, filwaqt li r-Repubblika Federali tal-Ġermanja baqgħet l-unika azzjonista tagħha. Fl-istess sena, Tank & Rast xtrat mill-ġdid l-Ostdeutsche Autobahntankstellengesellschaft mbH.
22
Bejn is-sena 1996 u s-sena 1998, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja kkonkludiet, mingħajr sejħa għal offerti minn qabel, ma’ Tank & Rast, madwar 280 kuntratt ta’ konċessjoni dwar l-operat ta’ installazzjonijiet ta’ servizzi anċillari fuq l-awtostradi federali Ġermaniżi għal tul massimu ta’ 40 sena.
23
Dawn il-kuntratti, li huma fis-seħħ, ġew stabbiliti abbażi ta’ mudell ta’ konċessjoni li jipprovdi li l-konċessjonarju jista’ jibni u jopera installazzjoni ta’ servizz anċillari, għall-benefiċċju tal-utenti tal-awtostradi federali Ġermaniżi, f’sit tal-operat partikolari. Bħala pagament, il-konċessjonarju għandu jħallas tariffa proporzjonali għad-dħul mill-bejgħ tiegħu. L-imsemmija kuntratti jinkludu pjan ta’ operat li jipprevedi numru determinat ta’ pompi tal-petrol u ta’ spazji għall-parkeġġ, kif ukoll ristorant li jinsab fuq l-awtostrada u toilets pubbliċi, fejn kull installazzjoni ta’ servizz anċillari għandha tkun aċċessibbli erbgħa u għoxrin siegħa kuljum.
24
Matul is-sena 1998, l-awtoritajiet Ġermaniżi bdew proċess ta’ privatizzazzjoni ta’ Tank & Rast, li fih ipparteċipaw madwar ħamsin kandidat Ġermaniż u barrani. Dan il-proċess wassal għal xiri mill-ġdid ta’ Tank & Rast AG minn konsorzju magħmul minn LSG Lufthansa Service Holding AG, Allianz Capital Partners GmbH u tliet fondi ta’ investiment. Wara bidliet fl-isem tal-kumpannija, Tank & Rast ħolqot lill-konċessjonarji attwali, jiġifieri Autobahn Tank & Rast GmbH u Ostdeutsche Autobahntankstellen GmbH, intervenjenti quddiem il-qorti tar-rinviju.
25
Bejn is-sena 1999 u s-sena 2019, Autobahn Tank & Rast u Ostdeutsche Autobahntankstellen ingħataw madwar 80 konċessjoni oħra fosthom, fil-fehma tagħhom, 19 wara sejħa għal offerti. Għalhekk, dawn il-kumpanniji saru konċessjonarji ta’ madwar 90 % tal-installazzjonijiet kollha ta’ servizzi anċillari eżistenti.
26
Fit‑28 ta’ April 2022, Die Autobahn des Bundes ikkonkludiet ma’ Autobahn Tank & Rast u Ostdeutsche Autobahntankstellen, skont l-Artikolu 5(3) tax-SchnellLG, suppliment għall-madwar 360 kuntratt ta’ konċessjoni kkonċernati, li jipprovdi li Autobahn Tank & Rast u Ostdeutsche Autobahntankstellen jieħdu f’idejhom il-bini, il-manutenzjoni u t-tħaddim ta’ infrastruttura operazzjonali ta’ ċċarġjar tal-elettriku b’qawwa għolja fiż-żoni ta’ servizz ikkonċernati, li jimplika wkoll l-obbligu li jinżamm għad-dispożizzjoni numru ta’ punti tal-iċċarġjar iddeterminat fuq kull sit (iktar ’il quddiem il-“modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali”).
27
Die Autobahn des Bundes ippubblikat avviż dwar din l-modifika fis-Suppliment tal-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Skont dan l-avviż, ir-rinunzja għal sejħa għal offerti kienet iġġustifikata fid-dawl tal-Artikolu 132 tal-GWB. Fil-fatt, it-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ infrastruttura ta’ ċċarġjar ta’ qawwa għolja kienet servizz addizzjonali, li kien sar neċessarju fil-kuntest tal-kuntratti ta’ konċessjoni kkonċernati, u ma kienx prevedibbli fiż-żmien meta ġew konklużi dawn il-kuntratti.
28
Fastned u Tesla Germany GmbH (iktar ’il quddiem “Tesla”), li joperaw infrastrutturi tal-iċċarġjar għall-vetturi elettriċi, adixxew lill-Vergabekammer des Bundes (il-Kamra Federali tal-Kuntratti Pubbliċi, il-Ġermanja) b’talba għall-ftuħ ta’ proċedura ta’ reviżjoni kontra l-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Insostenn ta’ din it-talba, huma sostnew li din l-modifika kienet invalida skont il-punt 2 tal-Artikolu 135(1) tal-GWB, minħabba li din kienet ġiet konkluża mingħajr pubblikazzjoni minn qabel ta’ avviż ta’ kuntratt fuq il-livell tal-Unjoni Ewropea. Skont Fastned u Tesla, l-imsemmija modifika ma setgħetx tkun ibbażata fuq l-Artikolu 132 tal-GWB, peress li l-imsemmi artikolu ma huwiex applikabbli għal konċessjonijiet li ma ngħatawx fil-qafas ta’ sejħa għal offerti.
29
Permezz ta’ digriet tal‑15 ta’ Ġunju 2022, l-Kamra Federali tal-Kuntratti Pubbliċi ċaħdet l-imsemmija talba.
30
Fastned u Tesla appellaw minn dan id-digriet quddiem il-Oberlandesgericht Düsseldorf (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Düsseldorf, il-Ġermanja), il-qorti tar-rinviju. Insostenn ta’ dan ir-rikors, huma sostnew li l-Artikolu 132(1) u (2) tal-GWB ma japplikax għal modifika ta’ kuntratt pubbliku mogħti oriġinarjament lil entità in house, mingħajr sejħa għal offerti. Tali konklużjoni hija valida, iktar u iktar, fir-rigward ta’ konċessjoni mogħtija oriġinarjament mingħajr sejħa għal offerti fil-perspettiva ta’ privatizzazzjoni tal-konċessjonarju u għalhekk bi ksur tar-regoli applikabbli f’dan il-qasam.
31
Skont dik il-qorti, l-uniku element determinanti sabiex tiġi deċiża t-tilwima pendenti quddiemha huwa jekk l-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali taqax taħt il-punt 2 tal-Artikolu 135(1) tal-GWB u hijiex, minħabba f’hekk, invalida.
32
F’dan ir-rigward, l-imsemmija qorti tqis li l-kundizzjonijiet sostantivi previsti fil-punt 3 tal-Artikolu 132(2) tal-GWB huma ssodisfatti. Fil-fatt, l-ewwel nett, l-awtorità kontraenti ma setgħetx tipprevedi, fi kwalunkwe każ fir-rigward tal-kuntratti ta’ konċessjoni konklużi matul il-perijodu inkluż bejn is-sena 1996 u s-sena 1998, il-ħtieġa ta’ infrastrutturi tal-iċċarġjar elettriku b’qawwa għolja fiż-żoni ta’ servizz tal-awtostradi federali Ġermaniżi u lanqas l-introduzzjoni ta’ obbligu legali li jiġu stabbiliti dawn l-infrastrutturi. It-tieni nett, il-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma tbiddilx in-natura globali tal-konċessjonijiet ikkonċernati. It-tielet nett, il-valur tal-kuntratt inizjali ma jiżdiedx b’iktar minn 50 %.
33
Madankollu, il-qorti tar-rinviju tesprimi dubji dwar jekk il-punt 3 tal-Artikolu 132(2) tal-GWB, li huwa intiż li jittrasponi l-Artikolu 72(1)(c) tad-Direttiva 2014/24 fl-ordinament ġuridiku Ġermaniż, japplikax għall-modifika ta’ kuntratti konklużi, barra mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-Parti 4 tal-GWB, ma’ entità in house tal-awtorità kontraenti, meta, fid-data ta’ din l-modifika, il-kriterji ta’ għoti in house ma jkunux iktar issodisfatti, peress li l-kapital tal-konċessjonarju issa huwa 100 % miżmum minn investituri privati.
34
Dan il-punt huwa determinanti għas-soluzzjoni tat-tilwima li biha hija adita dik il-qorti, fid-dawl tal-fatt li, fil-fehma tagħha, l-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali hija “sostanzjali”, fis-sens tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 132(1) tal-GWB. Għaldaqstant, huwa importanti li jsir magħruf jekk il-punt 3 tal-Artikolu 132(2) tal-GWB, moqri flimkien mal-punt 3 tal-Artikolu 154 tal-istess GWB, jippermettix lill-awtorità kontraenti tikkonkludi din l-modifika ma’ Autobahn Tank & Rast u Ostdeutsche Autobahntankstellen mingħajr ma tiftaħ proċedura ġdida ta’ għoti. Issa, risposta ċara għal din id-domanda ma tirriżultax b’ċertezza la mill-formulazzjoni tal-Artikolu 72 tad-Direttiva 2014/24 u lanqas mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
35
F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tosserva, b’mod partikolari, li l-punti 41 sa 43 tas-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2022, Comune di Lerici (C‑719/20, EU:C:2022:372), jistgħu jinftiehmu fis-sens li hemm lok li jiġu esklużi b’mod globali mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 72 tad-Direttiva 2014/24, u għalhekk ta’ dan l-Artikolu 72(1)(c), li huwa d-dispożizzjoni rilevanti f’dan il-każ, il-kuntratti inizjalment mogħtija lil entità in house, meta l-kundizzjonijiet ta’ għoti in house ma jkunux iktar issodisfatti fid-data tal-modifika ta’ tali kuntratt.
36
Madankollu, dik il-qorti tqis li huwa irrilevanti, għall-applikazzjoni tal-imsemmi Artikolu 72, li jsir magħruf jekk l-għoti inizjali tal-konċessjonijiet ikkonċernati, bejn is-sena 1996 u s-sena 1998, kienx konformi mad-dritt tal-kuntratti pubbliċi jew jekk il-privatizzazzjoni ta’ Tank & Rast, li seħħet matul is-sena 1998, kinitx tikkostitwixxi modifika sostanzjali tagħhom. Fil-fatt, it-terminu ta’ sitt xhur previst fl-Artikolu 135(2) tal-GWB, għall-finijiet tat-traspożizzjoni, fl-ordinament ġuridiku Ġermaniż, tal-Artikolu 2f(1) tad-Direttiva 89/665, kien ilu li skada għal żmien twil. L-għan ta’ dan it-terminu ta’ dekadenza, jiġifieri li tiġi żgurata ċ-ċertezza legali, ikun ostakolat jekk il-legalità tal-għoti tal-kuntratt inizjali jew tal-modifiki li jippreċedu d-data tal-iskadenza tal-imsemmi terminu tkun tista’ tiġi kkontestata wara din id-data, fil-każ ta’ talba għall-annullament ta’ modifika ulterjuri tal-kuntratt ikkonċernat.
37
F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Oberlandesgericht Düsseldorf (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Düsseldorf) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li jmiss:
“L-Artikolu 72(1)(c) tad-[Direttiva 2014/24] għandu jiġi interpretat fis-sens li jaqgħu wkoll taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu l-kuntratti pubbliċi li kienu ġew mogħtija preċedentement lil entità inhouse barra mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija direttiva, iżda fejn il-kundizzjonijiet għall-għoti inhouse, fil-mument tal-modifika tal-kuntratt, ma humiex iktar issodisfatti?”
Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
38
Skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 16 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea, ir-Repubblika Federali Ġermaniża talbet, fil‑25 ta’ Marzu 2024, li din il-kawża tiġi deċiża fl-Awla Manja, fatt li ġie aċċettat mill-Qorti tal-Ġustizzja fl‑4 ta’ Ġunju 2024.
39
Fis‑17 ta’ Lulju 2024, il-qorti tar-rinviju informat lill-Qorti tal-Ġustizzja bil-fatt li Tesla kienet irrinunzjat għall-proċeduri pendenti quddiemha.
Fuq id-domanda preliminari
Osservazzjonijiet preliminari
40
Il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 72(1)(c) tad-Direttiva 2014/24, li jirrigwarda l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi.
41
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li l-kwistjoni dwar jekk tranżazzjoni għandhiex tiġi kklassifikata bħala “kuntratt pubbliku”, fis-sens tad-Direttiva 2014/24, jew bħala “konċessjoni”, fis-sens tad-Direttiva 2014/23, għandha tiġi evalwata esklużivament fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni (sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2009, Acoset, C‑196/08, EU:C:2009:628, punt 38).
42
F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tindika, b’mod partikolari, minn naħa, li l-kuntratti kkonċernati mill-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali jagħtu lil Autobahn Tank & Rast u lil Ostdeutsche Autobahntankstellen id-dritt li jibnu kif ukoll li joperaw installazzjonijiet ta’ servizzi anċillari għall-benefiċċju tal-utenti tal-awtostradi federali Ġermaniżi u, min-naħa l-oħra, li dawn il-kumpanniji għandhom, bħala korrispettiv, iħallsu tariffa ta’ konċessjoni proporzjonali għad-dħul mill-bejgħ tagħhom.
43
Qabel l-adozzjoni tad-Direttiva 2014/23, kien aċċettat li l-fatt li r-remunerazzjoni tal-parti kontraenti ta’ awtorità kontraenti ma toriġinax mill-awtorità pubblika kkonċernata, iżda mill-ammonti mħallsa minn terzi għall-użu tax-xogħol jew tas-servizzi kkonċernati, jimplika li l-fornitur jassumi r-riskju tal-operat relatat u jikkaratterizza għalhekk konċessjoni u mhux kuntratt pubbliku (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Ottubru 2005, Parking Brixen, C‑458/03, EU:C:2005:605, punt 40). Dan il-kriterju ta’ distinzjoni bejn konċessjoni u kuntratt pubbliku, deskritt fil-premessa 18 tad-Direttiva 2014/23, issa huwa stabbilit fl-Artikolu 5(1) tagħha.
44
Konsegwentement, fid-dawl tal-indikazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju, hemm lok, bħalma għamel l-Avukat Ġenerali fil-punt 32 tal-konklużjonijiet tiegħu, li jitqies li t-tilwima fil-kawża prinċipali tirrigwarda kuntratti ta’ konċessjoni u li, f’dan il-kuntest, din il-qorti tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23, li jistabbilixxi l-kundizzjonijiet li fihom konċessjoni tista’ tiġi mmodifikata, mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti, għal raġunijiet marbuta mal-okkorrenza ta’ ċirkustanzi li awtorità kontraenti diliġenti ma setgħetx tipprevedi, u li l-formulazzjoni tagħhom hija, essenzjalment, identika għal dik tal-Artikolu 72(1)(c) tad-Direttiva 2014/24.
45
Għaldaqstant, għandu jiġi kkunsidrat li, permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23 għandux jiġi interpretat fis-sens li, jekk il-kundizzjonijiet previsti f’din id-dispożizzjoni jkunu ssodisfatti, konċessjoni tista’ tiġi mmodifikata mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti, anki meta din il-konċessjoni tkun ingħatat, mingħajr sejħa għal offerti, lil entità in house u meta l-modifika tal-imsemmija konċessjoni titwettaq f’data li fiha l-konċessjonarju ma jkollux iktar il-kwalità ta’ entità in house.
Konsegwenzi għall-applikazzjoni tal-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23
– Fuq l-effett tat-telf, mill-konċessjonarju, tal-kwalità tiegħu ta’ entità in house bejn id-data tal-għoti tal-konċessjoni kkonċernata u dik tal-modifika tagħha
46
Sabiex tingħata risposta għad-domanda magħmula, għandhom jiġu ppreċiżati, minn naħa, il-portata tar-regoli tad-dritt tal-Unjoni li jirregolaw l-għoti ta’ konċessjoni lil entità in house u, min-naħa l-oħra, il-konsegwenzi li jirriżultaw, fir-rigward tal-applikazzjoni ta’ dawn ir-regoli, mit-telf, mill-konċessjonarju, matul l-eżekuzzjoni tal-konċessjoni kkonċernata, mill-kwalità tiegħu ta’ entità in house.
47
F’dan ir-rigward, fl-ewwel lok, qabel l-adozzjoni tad-Direttiva 2014/23, kien aċċettat li awtorità pubblika kellha l-possibbiltà li twettaq il-kompiti ta’ interess pubbliku tagħha permezz tal-mezzi amministrattivi, tekniċi u oħrajn tagħha stess, mingħajr ma tkun obbligata li tirrikorri għal entitajiet esterni li ma jappartjenux għad-dipartimenti tagħha (sentenza tal‑11 ta’ Jannar 2005, Stadt Halle u RPL Lochau, C‑26/03, EU:C:2005:5, punt 48). Fil-qasam tal-konċessjonijiet, din il-possibbiltà issa hija stabbilita u speċifikata fl-Artikolu 2 tad-Direttiva 2014/23, intitolat “Prinċipju ta’ amministrazzjoni ħielsa mill-awtoritajiet pubbliċi”.
48
Għalhekk, l-applikazzjoni tar-regoli tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-konċessjonijiet kienet eskluża jekk, fl-istess ħin, il-kontroll eżerċitat fuq il-konċessjonarju mill-awtorità kontraenti kien analogu għal dak li dan tal-aħħar kien jeżerċita fuq id-dipartimenti tiegħu stess u jekk il-konċessjonarju wettaq il-parti l-kbira tal-attività tiegħu mal-awtorità kontraenti li tikkontrollah (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑13 ta’ Ottubru 2005, Parking Brixen, C‑458/03, EU:C:2005:605, punt 62, u tal‑15 ta’ Ottubru 2009, Acoset, C‑196/08, EU:C:2009:628, punt 51). Fil-fatt, fil-każ ta’ tali għoti in house, l-awtorità kontraenti kienet meqjusa li rrikorriet għall-mezzi tagħha stess, peress li, anki jekk il-konċessjonarju kien ġuridikament distint minnha, huwa seta’, fil-prattika, jiġi assimilat mad-dipartimenti interni tal-awtorità kontraenti, b’tali mod li sejħa għal kompetizzjoni ma kinitx obbligatorja (ara, b’analoġija, is-sentenzi tal‑10 ta’ Settembru 2009, Sea, C‑573/07, EU:C:2009:532, punt 36, u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Comune di Lerici, C‑719/20, EU:C:2022:372, punt 33). Dawn il-prinċipji issa huma stabbiliti u ppreċiżati fl-Artikolu 17 tad-Direttiva 2014/23, li jistabbilixxi l-kundizzjonijiet li fihom konċessjoni bejn entitajiet li jappartjenu għas-settur pubbliku ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva.
49
Fit-tieni lok, għandu jiġi rrilevat li, fil-każ ta’ modifika sostanzjali ta’ kuntratt ta’ konċessjoni, il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni li fir-rigward tagħha din il-modifika għandha tiġi evalwata hija dik applikabbli fid-data tal-imsemmija modifika, peress li l-fatt li l-konklużjoni tal-kuntratt ta’ konċessjoni inizjali tippreċedi l-adozzjoni tar-regoli tal-Unjoni fil-qasam ma għandux konsegwenzi f’dan ir-rigward (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tad‑19 ta’ Diċembru 2018, Stanley International Betting u Stanleybet Malta, C‑375/17, EU:C:2018:1026, punti 34 u 35, kif ukoll tat‑2 ta’ Settembru 2021, Sisal et, C‑721/19 u C‑722/19, EU:C:2021:672, punt 28).
50
Minn dan jirriżulta li huwa fir-rigward tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2014/23 li għandu jiġi eżaminat jekk modifika bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li saret wara t‑18 ta’ April 2016, data ta’ skadenza għat-traspożizzjoni ta’ din id-direttiva skont l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 51(1) tagħha, kinitx tirrikjedi proċedura ġdida ta’ għoti (ara, b’analoġija, is-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2022, Comune di Lerici, C‑719/20, EU:C:2022:372, punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata).
51
F’dan ir-rigward, kif irrileva l-Avukat Ġenerali, essenzjalment, fil-punt 55 tal-konklużjonijiet tiegħu, jekk, fid-data tal-modifika ta’ kuntratt ta’ konċessjoni, il-konċessjonarju jissodisfa l-kundizzjonijiet previsti fl-Artikolu 17 tad-Direttiva 2014/23, din l-modifika tista’, fi kwalunkwe każ, titwettaq mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti u indipendentement mill-kundizzjonijiet previsti fl-Artikolu 43 ta’ din id-direttiva. Min-naħa l-oħra, jekk, f’din id-data, il-konċessjonarju ma jkunx iktar jissodisfa l-kundizzjonijiet previsti f’dan l-Artikolu 17, sitwazzjoni li dwarha l-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, l-imsemmija modifika tista’ ssir mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti biss jekk il-kundizzjonijiet previsti f’dan l-Artikolu 43 jiġu osservati.
52
Għandu jiġi kkonstatat, l-ewwel nett, li l-formulazzjoni tal-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23, li, kif jirriżulta mill-premessa 75 ta’ din id-direttiva, hija intiża preċiżament sabiex tiċċara l-kundizzjonijiet li fihom modifiki magħmula f’konċessjoni matul l-operat jimponu proċedura ġdida ta’ għoti, ma tinkludi ebda indikazzjoni fis-sens li konċessjoni ma tistax tinbidel mingħajr tali proċedura, wara l-okkorrenza ta’ ċirkustanzi imprevedibbli, fis-sens ta’ dan l-Artikolu 43(1)(c)(i), meta din tkun ġiet inizjalment attribwita lil entità in house mingħajr sejħa għal offerti u l-modifika kkonċernata sseħħ f’data li fiha l-entità konċessjonarja ma jkollhiex iktar il-kwalità ta’ entità in house. Fil-fatt, iż-żewġ kundizzjonijiet l-oħra li għandha tissodisfa tali modifika, previsti fl-imsemmi Artikolu 43(1)(c)(ii) u (iii), huma intiżi biss sabiex din il-modifika ma tbiddilx in-natura globali tal-konċessjoni kkonċernata u li l-ammont tagħha ma jaqbiżx ċerti valuri limitu, mingħajr ebda riferiment, dirett jew indirett, għall-eżistenza ta’ proċedura ta’ għoti inizjali ta’ din il-konċessjoni wara sejħa għal offerti.
53
It-tieni nett, ebda element tal-kuntest li fih jidħol l-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23 ma jippermetti li jitqies li konċessjoni mogħtija lil entità in house ma tistax tinbidel mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti, wara l-okkorrenza ta’ ċirkustanzi imprevedibbli, fis-sens ta’ dan l-Artikolu 43(1)(c)(i), jekk, fid-data tal-modifika kkonċernata, il-konċessjonarju ma jkollux iktar il-kwalità ta’ entità in house.
54
B’mod partikolari, tali approċċ ma jistax jiġi ġġustifikat mill-element tal-kuntest li jipprovdi l-Artikolu 43(1)(d)(ii) tad-Direttiva 2014/23, dispożizzjoni li l-kontenut tagħha huwa, essenzjalment, identiku għal dak tal-Artikolu 72(1)(d)(ii) tad-Direttiva 2014/24, kif interpretat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2022, Comune di Lerici (C‑719/20, EU:C:2022:372), iċċitata mill-qorti tar-rinviju. L-Artikolu 43(1)(d)(ii) jipprevedi li konċessjoni tista’ tiġi mmodifikata, mingħajr ma ssir proċedura ġdida ta’ għoti, meta l-konċessjonarju inizjali jiġi ssostitwit minn konċessjonarju ġdid, wara, b’mod partikolari, l-akkwist tal-ewwel mit-tieni, sa fejn dan tal-aħħar jissodisfa l-kriterji ta’ selezzjoni kwalitattiva stabbiliti inizjalment u bil-kundizzjoni li dan ma jwassalx għal modifiki sostanzjali oħra tal-kuntratt u ma huwiex intiż li tiġi evitata l-applikazzjoni tad-Direttiva 2014/23.
55
Ċertament, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeduċiet mill-formulazzjoni tal-Artikolu 72(1)(d)(ii) tad-Direttiva 2014/24 li tali sostituzzjoni ta’ parti kontraenti hija possibbli biss jekk il-kuntratt pubbliku kkonċernat kien is-suġġett ta’ proċedura ta’ għoti inizjali konformi mar-rekwiżiti imposti minn din id-direttiva u li, konsegwentement, parti kontraenti ġdida ma tistax tissostitwixxi, mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti, il-parti kontraenti inizjali jekk dan il-kuntratt ikun inizjalment ġie fdat lil entità in house, mingħajr sejħa għal offerti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2022, Comune di Lerici, C‑719/20, EU:C:2022:372, punti 41 u 43).
56
Dan ir-rekwiżit, li, skont l-Artikolu 43(1)(d)(ii) tad-Direttiva 2014/23, għandu jitqies li jgħodd ukoll fil-qasam tal-konċessjonijiet, huwa madankollu spjegat mill-fatt li, jekk konċessjoni kienet inizjalment is-suġġett ta’ għoti in house, fis-sens espost fil-punti 47 u 48 ta’ din is-sentenza, fi tmiem proċedura li ma hijiex ibbażata fuq kriterji ta’ għażla kwalitattivi kif imsemmija fl-Artikolu 38 ta’ din id-direttiva, il-fatt, għal operatur ieħor, li ma huwiex entità in house, li jissostitwixxi lill-konċessjonarju inizjali huwa ekwivalenti għal għoti ġdid tal-konċessjoni, li għandha tkun suġġetta għar-regoli li jirriżultaw mill-imsemmija direttiva.
57
Madankollu, dan ma huwiex il-każ ta’ modifika bħall-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li, intiża għall-bini, il-manutenzjoni u l-operat ta’ infrastruttura operazzjonali ta’ ċċarġjar elettriku b’qawwa għolja fiż-żoni ta’ servizz ikkonċernati, ma tirrigwardax it-telf, mill-konċessjonarju, matul is-sena 1998, tal-kwalità tiegħu ta’ entità in house, iżda s-suġġett tal-konċessjoni, u li għalhekk ma taqax taħt l-Artikolu 43(1)(d) tad-Direttiva 2014/23.
58
Fir-rigward ukoll tal-kuntest li fih jidħol l-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23, huwa minnu li, skont il-frażi introduttiva ta’ dan l-ewwel paragrafu, il-konċessjonijiet jistgħu jiġu mmodifikati mingħajr “proċedura ġdida tal-għoti ta’ konċessjoni f’konformità ma’ din id-Direttiva”. Madankollu, minn din is-sentenza ma jistax jiġi dedott li l-Artikolu 43 tal-imsemmija direttiva japplika biss għall-modifiki magħmula f’konċessjonijiet li inizjalment ingħataw b’mod konformi mal-istess direttiva. Fil-fatt, konformement mal-ġurisprudenza mfakkra fil-punti 49 u 50 ta’ din is-sentenza, l-modifiki magħmula għal konċessjoni wara d-data ta’ skadenza għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/23 jistgħu jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-Artikolu 43, u dan, minkejja li din id-direttiva ma hijiex, skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 54 tagħha, applikabbli għall-għoti ta’ konċessjonijiet li kienu s-suġġett ta’ offerta jew mogħtija qabel is‑17 ta’ April 2014 u, għalhekk, barra minn proċedura ta’ għoti konformi mal-imsemmija direttiva. Għalhekk, l-imsemmija sentenza hija intiża biss sabiex timponi li, meta l-modifika ta’ konċessjoni ma taqax taħt wieħed mill-każijiet elenkati fl-isemmi Artikolu 43, din isseħħ fi tmiem proċedura ta’ għoti li tkun konformi mal-istess direttiva.
59
It-tielet nett, fir-rigward tal-għan tal-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23, mill-premessa 76 tagħha jirriżulta li din id-dispożizzjoni hija intiża li tagħti lill-awtoritajiet kontraenti ċertu marġni ta’ manuvra sabiex ikunu jistgħu jadattaw konċessjoni fis-seħħ għal ċirkustanzi esterni li huma ma setgħux jipprevedu fil-mument tal-għoti ta’ din il-konċessjoni, b’mod partikolari meta l-operat tagħha jestendi fuq perijodu itwal. Issa, l-esklużjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija dispożizzjoni tal-każijiet fejn konċessjoni tkun inizjalment ingħatat lil entità in house u fejn il-konċessjonarju ma jkollux iktar din il-kwalità fid-data tal-modifika tas-suġġett ta’ din il-konċessjoni tillimita l-possibbiltà li jiġi eżerċitat dan il-marġni ta’ manuvra għal raġuni li la tirriżulta mill-formulazzjoni u lanqas mill-kuntest tal-istess dispożizzjoni u li, f’dawn iċ-ċirkustanzi, ma tistax titqies li tirrifletti r-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni.
60
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23 għandu jiġi interpretat fis-sens li, jekk il-kundizzjonijiet previsti f’din id-dispożizzjoni huma ssodisfatti, konċessjoni tista’ tiġi mmodifikata mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti, anki meta din il-konċessjoni tkun inizjalment ingħatat, mingħajr sejħa għal offerti, lil entità in house u li l-bidla tas-suġġett tal-imsemmija konċessjoni ssir f’data li fiha l-konċessjonarju ma jkollux iktar il-kwalità ta’ entità in house.
– Fuq l-effett tar-regolarità tal-għoti inizjali tal-konċessjoni kkonċernata
61
Madankollu, għandu jiġi eżaminat jekk, kif isostnu, essenzjalment, Fastned u l-Kummissjoni, l-applikazzjoni tal-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23 hijiex suġġetta għar-regolarità, fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni, tal-għoti inizjali tal-konċessjoni. Il-qorti tar-rinviju tosserva, f’dan ir-rigward, li, skont l-Artikolu 135(2) tal-GWB, li jittrasponi l-Artikolu 2f(1) tad-Direttiva 89/665 fid-dritt Ġermaniż, it-terminu għall-preżentata ta’ rikors kontra l-atti relatati miegħu ilhom li skadew. Konsegwentement, għandu jiġi ddeterminat jekk l-Istati Membri għandhomx jippermettu lill-qrati nazzjonali jistħarrġu, b’mod inċidentali u fuq talba, ir-regolarità tal-għoti inizjali ta’ konċessjoni fl-okkażjoni ta’ rikors intiż għall-annullament ta’ modifika tagħha, meta dan ir-rikors ikun ippreżentat minn operatur li juri interess li jingħata l-unika parti ta’ din il-konċessjoni li tkun is-suġġett ta’ din il-modifika, u dan wara l-iskadenza ta’ kull terminu previst għall-preżentata ta’ rikors dirett intiż għall-annullament ta’ dan l-għoti inizjali.
62
Kif jirriżulta kemm mill-premessa 81 tad-Direttiva 2014/23 kif ukoll mir-raba’ subparagrafu tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 89/665, hija din l-aħħar direttiva li tistabbilixxi r-regoli li l-Istati Membri għandhom josservaw sabiex jiggarantixxu li d-deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kontraenti jistgħu jkunu s-suġġett ta’ rimedji effettivi.
63
Issa, għandu jitfakkar li, minn naħa, id-Direttiva 89/665 hija intiża li tiżgura ir-rispett sħiħ tad-dritt għal rimedju effettiv u għal aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali, stabbilit fl-ewwel u fit-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, fil-qasam partikolari tal-kuntratti pubbliċi u tal-konċessjonijiet (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Settembru 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras, C‑927/19, EU:C:2021:700, punt 128). Sabiex jitwettaq dan l-għan, l-Artikolu 1(3) ta’ din id-direttiva jimponi fuq l-Istat Membri li jiżguraw ruħhom li l-proċeduri ta’ reviżjoni li huma aċċessibbli għall-inqas għal kull persuna li, indipendentement mill-kwalità tagħha formali ta’ offerenti jew ta’ kandidat, għandha jew kellha interess li tikseb kuntratt pubbliku jew konċessjoni determinata u li kienu ġew jew li jirriskjaw li jkunu mweġġgħin minn allegat ksur (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑11 ta’ Jannar 2005, Stadt Halle u RPL Lochau, C‑26/03, EU:C:2005:5, punt 40, kif ukoll tal‑14 ta’ Mejju 2020, T‑Systems Magyarország, C‑263/19, EU:C:2020:373, punt 50).
64
Minn dan jirriżulta li d-dritt ta’ operatur ekonomiku li jippreżenta rikors, kif iggarantit mid-Direttiva 89/665, jirrikjedi li huwa jipproduċi l-prova ta’ interess li jingħata l-konċessjoni inkwistjoni fil-kuntest ta’ proċedura ġdida ta’ għoti tagħha (sentenza tat‑2 ta’ Settembru 2021, Sisal et, C‑721/19 u C‑722/19, EU:C:2021:672, punt 59).
65
Barra minn hekk, għalkemm huwa minnu li d-Direttiva 89/665 ma tipprojbixxix lill-Istati Membri milli jipprevedu rimedji ġudizzjarji favur persuni differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(3) ta’ din id-direttiva, xorta jibqa’ l-fatt li din ma timponix tali obbligu fuq dawn l-Istati, fatt li huwa kkonfermat, kif osserva l-Avukat Ġenerali fil-punt 86 u fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 61 tal-konklużjonijiet tiegħu, mill-premessa 122 tad-Direttiva 2014/24 (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑26 ta’ Marzu 2020, Hungeod et__ C‑496/18 u C‑497/18, EU:C:2020:240, punti 74 u 80).
66
Min-naħa l-oħra, ir-raba’ subparagrafu tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 89/665 jipprevedi l-implimentazzjoni, fl-Istati Membri, ta’ rimedji effettivi u, b’mod partikolari, malajr kemm jista’ jkun kontra deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kontraenti fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi jew ta’ konċessjonijiet li setgħu kisru d-dritt tal-Unjoni jew ir-regoli nazzjonali li jittrasponu dan id-dritt.
67
F’dan ir-rigward, l-iffissar ta’ termini raġonevoli għall-preżentata ta’ rikors taħt piena ta’ dekadenza, bħal dawk stabbiliti mid-dritt nazzjonali skont l-Artikolu 2f tad-Direttiva 89/665, huwa intiż sabiex jiżgura, fl-interess taċ-ċertezza legali, li, wara l-iskadenza tagħhom, ma jkunx iktar possibbli li tiġi kkontestata deċiżjoni tal-awtorità kontraenti jew li tiġi invokata irregolarità tal-proċedura ta’ għoti. L-iffissar ta’ dawn it-termini huwa kompatibbli mad-dritt fundamentali għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva u jissodisfa, bħala prinċipju, ir-rekwiżit ta’ effettività li jirriżulta mid-Direttiva 89/665 (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑12 ta’ Diċembru 2002, Universale-Bau et, C‑470/99, EU:C:2002:746, punti 76 u 79, kif ukoll tal‑11 ta’ Settembru 2014, Fastweb, C‑19/13, EU:C:2014:2194, punt 58).
68
Barra minn hekk, mill-ġurisprudenza jirriżulta li, anki meta d-dritt nazzjonali jipprevedi, favur awtorità ta’ kontroll, proċedura ta’ reviżjoni li tippermetti li jiġi kkonstatat, b’mod inċidentali, ksur tal-leġiżlazzjoni fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi bl-għan li tiġi imposta sanzjoni pekunjarja fir-rigward tal-partijiet kontraenti kkonċernati, il-prinċipju ta’ ċertezza legali, li huwa impost, skont id-dritt tal-Unjoni, fuq kull awtorità nazzjonali inkarigata li tapplika dan id-dritt, jipprekludi li tali proċedura tkun tista’ tinbeda wara l-iskadenza tat-termini previsti mid-dritt nazzjonali applikabbli fid-data tal-atti li l-illegalità tagħhom hija allegata (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑26 ta’ Marzu 2020, Hungeod et, C‑496/18 u C‑497/18, EU:C:2020:240, punti 90 u 102).
69
Minn dan isegwi li la l-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23, u lanqas id-Direttiva 89/665 ma jimponu fuq l-Istati Membri li jiżguraw li l-qrati nazzjonali jistħarrġu, b’mod inċidentali u fuq talba, ir-regolarità tal-għoti inizjali ta’ konċessjoni fil-kuntest ta’ rikors intiż għall-annullament ta’ modifika tagħha, meta dan ir-rikors jiġi ppreżentat wara l-iskadenza ta’ kull terminu previst mid-dritt nazzjonali skont l-Artikolu 2f tad-Direttiva 89/665 sabiex jikkontesta dan l-għoti inizjali, minn operatur li juri interess li jingħata l-unika parti ta’ din il-konċessjoni li hija s-suġġett ta’ din l-modifika.
– Fuq il-kunċett ta’ modifika “li saret neċessarja” minħabba ċirkustanzi imprevedibbli
70
Fit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju tindika li, minkejja li l-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali hija “sostanzjali”, fis-sens tal-leġiżlazzjoni rilevanti, din l-modifika saret neċessarja minħabba ċirkustanzi li l-awtorità kontraenti ma kinitx f’pożizzjoni li tipprevedi, peress li, b’mod partikolari, hija ma setgħetx tantiċipa, fi kwalunkwe każ fir-rigward tal-kuntratti ta’ konċessjoni konklużi matul il-perijodu inkluż bejn is-sena 1996 u s-sena 1998, li jkun hemm bżonn għal xogħlijiet u għal servizzi addizzjonali li jikkonsistu fil-bini, fil-manutenzjoni u fl-operat ta’ infrastruttura tal-iċċarġjar tal-elettriku b’qawwa għolja u lanqas li jiġi stabbilit obbligu legali li tiġi stabbilita tali infrastruttura.
71
F’dan ir-rigward, mill-premessa 76 tad-Direttiva 2014/23 jirriżulta li, meta l-awtoritajiet kontraenti jsibu ruħhom ikkonfrontati b’ċirkustanzi esterni imprevedibbli, huma għandu jkollhom ċertu marġni ta’ manuvra sabiex ikunu jistgħu jadattaw il-konċessjoni għal dawn iċ-ċirkustanzi mingħajr ma jibdew proċedura ġdida ta’ għoti.
72
Madankollu, għandu jiġi rrilevat li, kif jirriżulta mill-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23, il-possibbiltà li tiġi mmodifikata konċessjoni mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti skont din id-dispożizzjoni hija suġġetta għall-osservanza ta’ tliet kundizzjonijiet distinti. L-ewwel waħda minn dawn, li hija stabbilita f’dan l-Artikolu 43(1)(c), tinkludi żewġ elementi li jirrigwardaw, l-ewwel wieħed, l-okkorrenza ta’ ċirkustanzi li awtorità kontraenti diliġenti ma setgħetx tipprevedi u, it-tieni wieħed, il-fatt li dawn iċ-ċirkustanzi jirrendu neċessarja l-modifika tal-konċessjoni kkonċernata. It-tieni kundizzjoni, li hija stabbilita fl-imsemmi Artikolu 43(1)(c)(ii), teżiġi li l-modifika kkonċernata ma tbiddilx in-natura globali tal-kuntratt ta’ konċessjoni inkwistjoni. It-tielet waħda minn dawn il-kundizzjonijiet, li tissemma fl-istess Artikolu 43(1)(c)(iii), timponi, bħala prinċipju, li ż-żieda tal-ammont ta’ dan il-kuntratt ma tkunx ogħla minn 50 % tal-ammont tal-kuntratt tal-konċessjoni inizjali.
73
F’dan il-kuntest, għandu jiġi ppreċiżat, fir-rigward tal-ewwel waħda minn dawn il-kundizzjonijiet, li, kuntrarjament għal dak li tidher li tqis il-qorti tar-rinviju, il-modifika ta’ konċessjoni ma tistax titqies “li saret neċessarja” minħabba s-sempliċi fatt li l-istipulazzjonijiet kuntrattwali tagħha ma jkoprux is-sitwazzjoni li tirriżulta miċ-ċirkustanzi imprevedibbli li seħħew.
74
Fil-fatt, kif jirriżulta mill-ewwel żewġ sentenzi tal-premessa 76 tad-Direttiva 2014/23, il-marġni ta’ manuvra li jagħti lill-awtoritajiet kontraenti l-Artikolu 43(1)(c) ta’ din d-direttiva huwa intiż li jippreżerva l-operat tal-konċessjoni inizjali u għalhekk l-eżekuzzjoni korretta tal-obbligi li jirriżultaw minnha.
75
Konsegwentement, sabiex il-modifika ta’ konċessjoni titqies “li saret neċessarja” bis-seħħ ta’ ċirkustanzi imprevedibbli, jeħtieġ ukoll li dawn iċ-ċirkustanzi jeżiġu li l-konċessjoni inizjali tiġi adattata sabiex tiġi żgurata li l-eżekuzzjoni korretta tal-obbligi li jirriżultaw minnha tkun tista’ tkompli.
76
Barra minn hekk, kif tfakkar fil-punt 72 ta’ din is-sentenza, modifika tas-suġġett tal-konċessjoni inizjali minħabba ċirkustanzi imprevedibbli ma tistax tiġi ġġustifikata, skont l-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23, meta tibdel in-natura globali ta’ din il-konċessjoni. Kif jirriżulta mill-premessa 76 ta’ din id-direttiva, dan huwa l-każ, b’mod partikolari, meta x-xogħlijiet li għandhom jiġu eżegwiti jew is-servizzi li għandhom jiġu pprovduti jiġu ssostitwiti b’xi ħaġa differenti jew meta t-tip ta’ konċessjoni jinbidel fundamentalment.
77
Minn dan isegwi li l-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23 jippermetti modifika li tirrigwarda l-estensjoni tas-suġġett tal-konċessjoni inizjali sakemm, minn naħa, l-okkorrenza ta’ ċirkustanzi imprevedibbli waqt l-għoti ta’ din il-konċessjoni tirrendi din il-modifika neċessarja sabiex tiġi ppreżervata l-eżekuzzjoni korretta tal-obbligi li jirriżultaw mill-imsemmija konċessjoni u, min-naħa l-oħra, ix-xogħlijiet jew is-servizzi koperti minn din l-estensjoni, fid-dawl tal-portata tagħhom jew tal-karatteristiċi speċifiċi tagħhom meta mqabbla max-xogħlijiet jew mas-servizzi li kienu s-suġġett tal-istess konċessjoni, ma jimplikawx bidla fin-natura globali ta’ din tal-aħħar.
78
Hija l-qorti tar-rinviju li għandha, minbarra li tiżgura ruħha mill-osservanza tat-tielet kundizzjoni esposta fil-punt 72 ta’ din is-sentenza, tiddetermina jekk l-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali tissodisfax il-kriterji stabbiliti fil-punt preċedenti ta’ din is-sentenza.
79
Jekk il-qorti tar-rinviju tasal għall-konklużjoni li din l-modifika ma tissodisfax il-kundizzjonijiet kollha stabbiliti fl-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23, hija jkollha teżamina wkoll jekk l-imsemmija modifika tistax tissodisfa dawk stabbiliti f’dan l-Artikolu 43(1)(b).
80
F’dan ir-rigward, din il-qorti għandha, b’mod partikolari, tivverifika, konformement mal-imsemmija Artikolu 43(1)(b)(i) u (ii), li x-xogħlijiet jew is-servizzi koperti mill-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma setgħux, minn perspettiva ekonomika u teknika, u mingħajr ma jwasslu għal inkonvenjent sinjifikattiv jew għal multiplikazzjoni ta’ spejjeż għall-awtorità kontraenti, ikunu s-suġġett ta’ konċessjoni awtonoma mogħtija wara proċedura ta’ sejħa għal offerti.
81
Għandu jingħad ukoll li, ċertament, skont l-indikazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju, l-ewwel sentenza tal-Artikolu 5(3) tax-SchnellLG tipprovdi li d-detentur ta’ konċessjoni għall-operat ta’ installazzjoni ta’ servizz annessa mal-awtostradi federali Ġermaniżi, li tinkludi pompa tal-petrol, għandu jiġi offrut il-possibbiltà li jieħu ħsieb, fuq bażi ekonomikament awtonoma, il-bini, il-manutenzjoni u l-operat tal-punti tal-iċċarġjar bl-elettriku b’qawwa għolja previsti fis-sit ikkonċernat. Madankollu, din il-qorti tindika wkoll li, skont din id-dispożizzjoni, l-obbligu tal-awtorità kontraenti li tipproponi lil dan id-detentur li jieħu ħsieb ix-xogħlijiet u s-servizzi relatati jeżisti biss sa fejn il-Parti 4 tal-GWB, li tittrasponi d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2014/23 fid-dritt Ġermaniż, ma tostakolax dan.
82
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, ir-risposta għad-domanda magħmula għandha tkun li l-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23 għandu jiġi interpretat fis-sens li:
–
jekk il-kundizzjonijiet previsti f’din id-dispożizzjoni jiġu ssodisfatti, konċessjoni tista’ tiġi mmodifikata mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti, anki meta din il-konċessjoni tkun ingħatat inizjalment, mingħajr sejħa għal offerti, lil entità in house u meta l-modifika tas-suġġett tal-imsemmija konċessjoni ssir f’data li fiha l-konċessjonarju ma jkollux iktar il-kwalità ta’ entità in house;
–
ma jimponix fuq l-Istati Membri l-obbligu li jiżguraw li l-qrati nazzjonali jistħarrġu, b’mod inċidentali u fuq talba, ir-regolarità tal-għoti inizjali ta’ konċessjoni fil-kuntest ta’ rikors intiż għall-annullament ta’ modifika tagħha, meta dan ir-rikors jiġi ppreżentat wara l-iskadenza ta’ kull terminu previst mid-dritt nazzjonali skont l-Artikolu 2f tad-Direttiva 89/665 sabiex jikkontesta dan l-għoti inizjali, minn operatur li juri interess li jingħata biss il-parti ta’ din il-konċessjoni li hija s-suġġett ta’ din il-modifika;
–
il-modifika ta’ konċessjoni “ssir neċessarja”, fis-sens ta’ dan l-Artikolu 43, jekk ċirkustanzi imprevedibbli jeżiġu li l-konċessjoni inizjali tiġi adattata sabiex jiġi żgurat li l-eżekuzzjoni korretta tagħha tkun tista’ tkompli.
Fuq l‑ispejjeż
83
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 43(1)(c) tad-Direttiva 2014/23/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-għoti ta’ kuntratti ta’ konċessjoni,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
–
jekk il-kundizzjonijiet previsti f’din id-dispożizzjoni jiġu ssodisfatti, konċessjoni tista’ tiġi mmodifikata mingħajr proċedura ġdida ta’ għoti, anki meta din il-konċessjoni tkun ingħatat inizjalment, mingħajr sejħa għal offerti, lil entità in house u meta l-modifika tas-suġġett tal-imsemmija konċessjoni ssir f’data li fiha l-konċessjonarju ma jkollux iktar il-kwalità ta’ entità in house;
–
ma jimponix fuq l-Istati Membri l-obbligu li jiżguraw li l-qrati nazzjonali jistħarrġu, b’mod inċidentali u fuq talba, ir-regolarità tal-għoti inizjali ta’ konċessjoni fil-kuntest ta’ rikors intiż għall-annullament ta’ modifika tagħha, meta dan ir-rikors jiġi ppreżentat wara l-iskadenza ta’ kull terminu stabbilit mid-dritt nazzjonali skont l-Artikolu 2f tad-Direttiva 89/665/KEE tal‑21 ta’ Diċembru 1989 dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi, kif emendata bid-Direttiva 2014/23, sabiex jikkontesta dan l-għoti inizjali, minn operatur li juri interess li jingħata biss il-parti ta’ din il-konċessjoni li hija s-suġġett ta’ din il-modifika;
–
il-modifika ta’ konċessjoni “ssir neċessarja”, fis-sens ta’ dan l-Artikolu 43, jekk ċirkustanzi imprevedibbli jeżiġu li l-konċessjoni inizjali tiġi adattata sabiex jiġi żgurat li l-eżekuzzjoni korretta tagħha tkun tista’ tkompli.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: il-Ġermaniż.