62022CC0169
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
A. RANTOS
van 9 maart 2023 (
1
)
Zaak C‑169/22
Fractal Insolvenţă SPRL, als curator van Groenland Poultry SRL
tegen
Agenţia de Plăţi şi Intervenţie pentru Agricultură – Centrul Judeţean Dâmboviţa
[verzoek van de Curte de Apel Bucureşti (rechter in tweede aanleg Boekarest, Roemenië) om een prejudiciële beslissing]
„Prejudiciële verwijzing – Gemeenschappelijk landbouwbeleid – Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) – Maatregelen voor plattelandsontwikkeling – Dierenwelzijnsbetalingen – Verordening (EG) nr. 1974/2006 – Artikel 44, lid 2, onder a) – Artikel 47, lid 1 – Overdracht van het landbouwbedrijf aan een nieuwe begunstigde – Latere beëindiging van de landbouwactiviteiten door de begunstigde – Overmacht of uitzonderlijke omstandigheden – Verplichting tot volledige of gedeeltelijke terugbetaling van de ontvangen steun – Evenredigheidsbeginsel”
I. Inleiding
1.
Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 44, lid 1, en lid 2, onder a), en artikel 47, lid 1, van verordening (EG) nr. 1974/2006 (
2
).
2.
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen Fractal Insolvenţă SPRL, als curator van Groenland Poultry SRL (hierna: „Groenland Poultry”) enerzijds en het Agenţia de Plăţi şi Intervenţie pentru Agricultură – Centrul Judeţean Dâmboviţa (agentschap voor betalingen en steunmaatregelen ten behoeve van de landbouw, provinciaal kantoor Dâmboviţa, Roemenië; hierna: „APIA”) anderzijds betreffende besluiten van het APIA waarbij Groenland Poultry vanwege de beëindiging van haar landbouwactiviteiten werd gelast de steun voor dierenwelzijn die was verleend tijdens de looptijd van vijf jaar waarvoor de verbintenis was aangegaan, volledig terug te betalen.
3.
Op verzoek van het Hof zal ik mij in deze conclusie toespitsen op de analyse van de tweede en de derde prejudiciële vraag. Deze vragen hebben in wezen betrekking op de vraag of en in hoeverre artikel 44, lid 1, en lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 aldus moet worden uitgelegd dat de persoon die een landbouwbedrijf overneemt en daarbij ook een voor meerdere jaren aangegane verbintenis in het kader van door het Elfpo gefinancierde steun voor dierenwelzijn heeft overgenomen, het steunbedrag dat tijdens de looptijd is uitgekeerd, volledig dient terug te betalen, met inbegrip van de steun die aan de voorgaande begunstigden is uitgekeerd, indien hij zijn activiteiten vóór het einde van de looptijd van de verbintenis definitief beëindigt.
4.
Het Hof heeft weliswaar reeds de gelegenheid gehad om een aantal bepalingen van verordening (EG) nr. 1698/2005 (
3
) uit te leggen (
4
), maar zal zich nu voor het eerst moeten uitspreken over de uitlegging van artikel 44 van verordening nr. 1974/2006 (
5
).
II. Toepasselijke bepalingen
A.
Unierecht
1. Verordening nr. 1698/2005
5.
Verordening nr. 1698/2005 is ingetrokken bij verordening (EU) nr. 1305/2013 (
6
).
6.
In artikel 36, onder a), v), van verordening nr. 1698/2005 was bepaald dat de steun ter verbetering van het milieu en het platteland maatregelen betrof om een duurzaam gebruik van landbouwgrond te bevorderen door middel van dierenwelzijnsbetalingen.
7.
Artikel 40 van deze verordening luidde:
„1.   Dierenwelzijnsbetalingen als bedoeld in artikel 36, onder a), v), worden verleend aan landbouwers die op vrijwillige basis dierenwelzijnsverbintenissen aangaan.
2.   Dierenwelzijnsbetalingen worden slechts verleend voor verbintenissen die verder gaan dan de relevante dwingende normen […] en […] andere relevante dwingende eisen die in nationale wetgeving zijn vastgesteld en in het programma zijn vermeld.
De verbintenissen worden in de regel aangegaan voor een periode van tussen de vijf en zeven jaar. […]
3.   De betalingen worden jaarlijks verleend en dekken de extra kosten en de gederfde inkomsten die het gevolg zijn van de nakoming van de aangegane verbintenis; zo nodig kunnen zij ook transactiekosten dekken.
De steun beperkt zich tot het in de bijlage I vastgestelde maximum.”
8.
Artikel 74, lid 1, luidt als volgt:
„De lidstaten stellen […] alle wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen vast om een doeltreffende bescherming van de financiële belangen van de [Unie] te waarborgen.”
2. Verordening nr. 1974/2006
9.
Verordening nr. 1974/2006 is ingetrokken bij gedelegeerde verordening (EU) nr. 807/2014 van de Commissie van 11 maart 2014 tot aanvulling van verordening (EU) nr. 1305/2013 van het Europees Parlement en de Raad inzake bijstand voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) en tot invoering van overgangsbepalingen (
7
). Verordening nr. 1974/2006 bleef echter van toepassing voor concrete acties die werden uitgevoerd krachtens programma’s die de Europese Commissie vóór 1 januari 2014 op grond van verordening nr. 1698/2005 heeft goedgekeurd.
10.
Artikel 1 van verordening nr. 1974/2006 luidde:
„Bij de onderhavige verordening worden uitvoeringsbepalingen van [verordening nr. 1698/2005] vastgesteld wat betreft de beginselen en algemene voorschriften inzake de steun voor plattelandsontwikkeling, specifieke en gemeenschappelijke bepalingen inzake de maatregelen voor plattelandsontwikkeling en subsidiabiliteits- en administratieve bepalingen, met uitzondering van bepalingen inzake controle.”
11.
In artikel 44 van deze verordening was bepaald:
„1.   Wanneer het bedrijf van de begunstigde geheel of gedeeltelijk aan een andere persoon wordt overgedragen gedurende de looptijd van een verbintenis die is aangegaan als voorwaarde voor de toekenning van steun, kan die andere persoon de verbintenis voor de resterende looptijd overnemen. Wordt de verbintenis niet overgenomen, dan moet de begunstigde de ontvangen steun terugbetalen.
2.   De lidstaten kunnen van de in lid 1 bedoelde terugbetaling afzien in de volgende gevallen:
a)
indien een begunstigde die reeds een belangrijk deel van de betrokken verbintenis heeft uitgevoerd, zijn landbouwactiviteiten definitief beëindigt en overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is;
b)
indien de overdracht van een deel van het bedrijf van een begunstigde plaatsvindt in een periode waarmee de looptijd van de verbintenis overeenkomstig artikel 27, lid 12, tweede alinea, is verlengd, en indien de overdracht betrekking heeft op ten hoogste 50 % van de oppervlakte die onder de verbintenis viel vóór de verlenging van de looptijd daarvan;
c)
indien het bedrijf geheel of gedeeltelijk wordt overgedragen aan een organisatie voor natuurbeheer met het oog op de instandhouding van het milieu, mits de overdracht gericht is op een permanente verandering van grondgebruik ter bescherming van de natuur en een significant milieuvoordeel oplevert.
3.   De lidstaten kunnen specifieke maatregelen nemen om er in geval van geringe veranderingen van de bedrijfssituatie voor te zorgen dat de toepassing van lid 1 niet leidt tot resultaten die in het licht van de aangegane verbintenis niet passend zijn.
Met het oog op de toepassing van de eerste alinea wordt een reductie van de bedrijfsoppervlakte waarvoor een verbintenis is aangegaan, met ten hoogste 10 % als een geringe verandering beschouwd.”
12.
Artikel 45, lid 4, van de verordening was als volgt verwoord:
„In het geval dat een begunstigde een aangegane verbintenis niet kan blijven nakomen doordat zijn bedrijf wordt herverkaveld of binnen een ruilverkaveling van overheidswege of een door de bevoegde autoriteiten goedgekeurde ruilverkaveling valt, neemt de lidstaat de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat de verbintenis aan de nieuwe bedrijfssituatie [wordt] aangepast. Is een dergelijke aanpassing onmogelijk, dan eindigt de verbintenis en wordt geen terugbetaling verlangd voor de periode waarin de verbintenis daadwerkelijk is nagekomen.”
13.
In artikel 47 van die verordening was bepaald:
„1.   De lidstaten kunnen met name de volgende categorieën van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden erkennen [waarvoor] zij niet de gedeeltelijke of volledige terugbetaling van de door de begunstigde ontvangen steun verlangen:
a)
het overlijden van de begunstigde;
b)
langdurige arbeidsongeschiktheid van de begunstigde;
c)
de onteigening van een groot deel van het bedrijf, indien deze onteigening op de dag waarop de verbintenis is aangegaan, niet was te voorzien;
d)
een ernstige natuurramp die grote schade aanricht aan grond van het bedrijf;
e)
het door een ongeluk tenietgaan van veehouderijgebouwen van het bedrijf;
f)
een epizoötie die de gehele veestapel van de landbouwer of een deel ervan treft.
2.   Van gevallen van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden doet de begunstigde of diens rechtverkrijgende de bevoegde autoriteit een schriftelijke kennisgeving toekomen, samen met relevante bewijzen ten genoegen van die autoriteit, binnen tien werkdagen na de datum waarop de begunstigde of diens rechtverkrijgende in staat is dit te doen.”
B.
Roemeens recht
14.
Artikel 17 van ordonanță de urgență a Guvernului nr. 66/2011 privind prevenirea, constatarea și sancționarea neregulilor apărute în obținerea și utilizarea fondurilor europene și/sau a fondurilor publice naționale aferente acestora (spoedbesluit nr. 66/2011 van de regering inzake de preventie, de vaststelling en de bestraffing van onregelmatigheden bij de verkrijging en het gebruik van Europese fondsen en/of daarmee verband houdende nationale overheidsfondsen) (
8
) bepaalt:
„Bij elke handeling die wordt verricht met het oog op de vaststelling van een onregelmatigheid en de daaruit voortvloeiende begrotingskredieten, wordt toepassing gegeven aan het evenredigheidsbeginsel door rekening te houden met de aard en de ernst van de vastgestelde onregelmatigheid, alsook met de omvang en de financiële gevolgen ervan.”
15.
Artikel 30, lid 1, van ordonanța de urgență a guvernului nr. 3/2015 pentru aprobarea schemelor de plăți care se aplică în agricultură în perioada 2015‑2020 și pentru modificarea artikel 2 din Legea nr. 36/1991 privind societățile agricole și alte forme de asociere în agricultură (spoedbesluit nr. 3/2015 van de regering houdende goedkeuring van de betalingsregelingen voor de landbouw in de periode 2015‑2020 en tot wijziging van artikel 2 van wet nr. 36/1991 betreffende landbouwvennootschappen en andere samenwerkingsvormen in de landbouw) (
9
), luidt als volgt:
„Voor de financiering, het beheer en de monitoring van het gemeenschappelijk landbouwbeleid worden ‚overmacht’ en ‚uitzonderlijke omstandigheden’ met name erkend in de volgende gevallen:
[…]
f)
het volledige bedrijf of een groot deel ervan is onteigend, indien deze onteigening op de dag van indiening van de aanvraag niet was te voorzien.”
16.
Artikel 31 van dit besluit bepaalt:
„1.   Van gevallen van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden doet de begunstigde of diens rechtverkrijgende het APIA een schriftelijke kennisgeving toekomen, samen met bewijzen waaruit blijkt dat de in artikel 30, lid 1, bedoelde situaties zich hebben voorgedaan, binnen 15 werkdagen na de datum waarop de begunstigde of diens rechtverkrijgende in staat is dit te doen.
2.   Indien de begunstigde of diens rechtverkrijgende de in lid 1 genoemde termijn overschrijdt, wordt de kennisgeving buiten beschouwing gelaten.”
III. Hoofdgeding, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof
17.
Avicola Crevedia SA, een pluimveehouderij, heeft op 18 januari 2013 een steunaanvraag bij het APIA ingediend en is daarmee op vrijwillige basis voor een periode van vijf jaar een dierenwelzijnsverbintenis aangegaan als bedoeld in artikel 40 van verordening nr. 1698/2005.
18.
Tijdens de voor vijf jaar aangegane verbintenis is het gehele bedrijf eerst overgedragen aan Abator Avicola Crevedia SRL, die deze verbintenis op 15 november 2013 heeft overgenomen, en daarna aan Groenland Poultry, die de verbintenis eveneens heeft overgenomen en deze op 2 april 2015 bij het APIA heeft geregistreerd.
19.
Daartoe had Groenland Poultry op 30 maart 2015 twee overeenkomsten gesloten:
–
een overeenkomst tot overdracht van een landbouwbedrijf en tot overname van de verbintenissen met Abator Avicola Crevedia, die ervan afzag de steun te ontvangen die zij op 13 november 2014 bij het APIA had aangevraagd, terwijl Groenland Poultry, waaraan het recht was overgedragen om uitbetaling van deze steun aan te vragen, zich ertoe verbond de door de cedent in de steunaanvraag ondertekende verbintenissen na te komen en aan te tonen dat was voldaan aan de subsidiabiliteitsvoorwaarden, en
–
een huurovereenkomst voor de ruimten en productiefaciliteiten van dat bedrijf met de vennootschap Agroli Group SRL (hierna: „Agroli Group”), die deze ruimten en faciliteiten in eigendom had, maar niet in gebruik had, noch exploiteerde, en waartegen op 6 maart 2014 een insolventieprocedure was ingeleid; die overeenkomst bevatte een opschortende voorwaarde ten gunste van de verhuurder, volgens welke de overeenkomst door de vergadering van schuldeisers in die procedure moest worden goedgekeurd.
20.
Bij besluit van 4 december 2015 heeft het APIA in het kader van de aanvraag van Abator Avicola Crevedia van 13 november 2014 aan Groenland Poultry een bedrag van 1506915,86 Roemeense leu (RON) (337100 EUR) (
10
) betaald. Naar aanleiding van de verzoeken tot betaling die Groenland Poultry op 13 november 2015 en op 15 juni 2016 had ingediend respectievelijk gewijzigd, heeft het APIA bij besluit van 5 oktober 2016 ook een bedrag van 850673,62 RON (190635 EUR) (
11
) aan die onderneming uitgekeerd, alsmede bij besluit van 29 maart 2017 een voorschot van 375941,35 RON (82520 EUR) (
12
).
21.
Aangezien Groenland Poultry voor het vijfde jaar van de verbintenis (namelijk 2017) geen verzoek tot betaling had ingediend, heeft het APIA de onderneming een kennisgeving doen toekomen met de mededeling dat er geen aanvraag was ingediend. Op 18 april 2017 heeft Fractal Insolvenţă, als vereffenaar van Groenland Poultry, meegedeeld dat er een faillissementsprocedure tegen haar was ingeleid.
22.
Op 21 april 2017 heeft het APIA op grond van artikel 8 van uitvoeringsverordening (EU) nr. 809/2014 (
13
) vier processen-verbaal tot constatering van onregelmatigheden en vaststelling van de begrotingskredieten nr. 3067 tot en met nr. 3070 opgesteld, waarbij Groenland Poultry werd gelast voor het eerste tot en met het vierde jaar van de verbintenis respectievelijk 6940168,72 RON (1527531 EUR), 4562717,78 RON (1004254 EUR), 1506915,86 RON (331672 EUR) en 850673,62 RON (187233 EUR) (
14
) terug te betalen, op grond dat deze onderneming, waartegen een faillissementsprocedure was ingeleid, geen activiteiten meer verrichtte en niet kon aantonen dat de voor vijf jaar aangegane verbintenis werd voortgezet. (
15
) De vordering bedroeg in totaal 14236417,32 RON (3133435 EUR), met inbegrip van een bedrag van 11502886,5 RON (2531785 EUR) dat niet aan Groenland Poultry, maar aan de vorige exploitanten was betaald. Groenland Poultry had van het opgelegde totaalbedrag daadwerkelijk slechts 2733530,83 RON (601650 EUR) ontvangen (de som van de in punt 20 van deze conclusie genoemde bedragen) (
16
).
23.
Bij besluiten nr. 214 tot en met nr. 217 van 19 juni 2017 heeft het APIA de bezwaren van Groenland Poultry tegen die processen-verbaal afgewezen, waarna de onderneming bij de Tribunal Bucureşti (rechter in eerste aanleg Boekarest, Roemenië) nietigverklaring van die afwijzende besluiten heeft gevorderd, waarbij zij onder meer het volgende heeft aangevoerd:
–
De ontvangen bedragen hoefden niet te worden terugbetaald, omdat Groenland Poultry de verbintenis in 2017 niet kon voortzetten wegens een „onteigening” in de zin van artikel 47, lid 1, onder c), van verordening nr. 1974/2006, of een soortgelijke omstandigheid, namelijk het feit dat de verhuurder haar op 26 juli 2016 in een kennisgeving had meegedeeld dat de opschortende voorwaarde in de huurovereenkomst niet kon worden vervuld en haar had verzocht de ruimten binnen een termijn van 15 dagen te ontruimen (
17
), als gevolg van een faillissementsprocedure die op 9 mei 2016 tegen Agroli Group was ingeleid, een omstandigheid waarvan zij het APIA in kennis had gesteld, waarmee zij de in artikel 47, lid 2, van die verordening vastgelegde kennisgevingsplicht dus in acht had genomen.
–
Artikel 44, lid 2, onder a), van die verordening, volgens hetwelk de lidstaten van terugvordering kunnen afzien indien een begunstigde die reeds een belangrijk deel van de betrokken verbintenis heeft uitgevoerd, zijn landbouwactiviteiten definitief beëindigt en overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is, is van toepassing voor zover de vergadering van schuldeisers van Agroli Group goedkeuring had verleend voor een nieuwe huurovereenkomst met Vitali SRL, maar deze vennootschap – waarmee Groenland Poultry voornemens was een overeenkomst voor bedrijfsoverdracht te sluiten – van de dienst voor diergezondheid en voedselveiligheid van Dâmbovița (Roemenië) niet de vereiste sanitaire en veterinaire vergunningen had verkregen.
–
De administratieve autoriteiten hebben het evenredigheidsbeginsel geschonden bij de toepassing van artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006, voor zover zij haar de verplichting hebben opgelegd om het bedrag van 14236417,32 RON (3133435 EUR) voor de eerste vier jaar van de verbintenis terug te betalen, terwijl deze verbintenis gedurende vier van de vijf jaar waarvoor zij was aangegaan, was nagekomen, en het in rekening gebrachte bedrag ook het bedrag van 11155878,064 RON (2455409 EUR) voor het eerste en het tweede jaar van de verbintenis omvatte, dat niet aan Groenland Poultry maar aan de vorige exploitanten was betaald, en Groenland Poultry voor het derde en het vierde jaar van de verbintenis slechts 2357589 RON (518905 EUR) (
18
) van het haar in rekening gebrachte bedrag had ontvangen, hoewel het niet aan haar kon worden toegerekend dat de verbintenis niet was nagekomen, aangezien Groenland Poultry geen controle had over het feit dat de huurovereenkomst met verhuurder Agroli Group niet was verlengd, en het Groenland Poultry bovendien evenmin kon worden aangerekend dat zij geen overeenkomst tot bedrijfsoverdracht met Vitali had gesloten, aangezien Vitali voor de ruimten waar de activiteit werd verricht, niet de vereiste sanitaire en veterinaire vergunningen had verkregen.
24.
Bij vonnis van 26 oktober 2018 heeft de Tribunal Bucureşti dat beroep ongegrond verklaard en die beslissing als volgt gemotiveerd:
–
De verbintenissen waren niet gedurende een periode van minimaal vijf jaar nagekomen en gelet op artikel 44 van verordening nr. 1974/2006 en artikel 8 van uitvoeringsverordening nr. 809/2014 had Groenland Poultry, nadat het bedrijf aan haar was overgedragen, de rechten van de cedent verworven, diens verplichtingen overgenomen en impliciet de gevolgen op zich genomen die zouden ontstaan indien niet aan de subsidiabiliteitsvoorwaarden werd voldaan.
–
Artikel 47, lid 1, onder c), van verordening nr. 1974/2006 was niet van toepassing omdat de door Groenland Poultry aangevoerde omstandigheden geen onteigening vormden die naar nationaal recht overeenkomt met een overname van eigendom door de staat ten algemenen nutte, niet konden worden gelijkgesteld aan een dergelijke onteigening en wel te voorzien waren op het tijdstip waarop de verbintenis werd aangegaan, dat wil zeggen op de datum waarop de huurovereenkomst met Agroli Group werd gesloten, aangezien Groenland Poultry op dat moment wist dat er op 6 maart 2014 een insolventieprocedure tegen Agroli Group was ingeleid en dat aan de huurovereenkomst de opschortende voorwaarde was verbonden dat de vergadering van schuldeisers goedkeuring verleende voor de huurovereenkomst en het saneringsplan van de verhuurder waarin was voorzien in de verhuur van roerende en onroerende goederen, en Groenland Poultry in dit verband een risico had genomen. Bovendien hadden de omstandigheden met betrekking tot Vitali zich volgens de rechter pas voorgedaan nadat de onderneming de verbintenis was aangegaan en konden zij derhalve niet in aanmerking worden genomen. Ten slotte waren die omstandigheden niet meegedeeld binnen de in artikel 47, lid 2, van verordening nr. 1974/2006 gestelde termijn, te weten tien werkdagen na de datum waarop Groenland Poultry in staat was dit te doen, namelijk 26 juli 2016, de datum waarop zij in kennis was gesteld van de beëindiging van de huurovereenkomst.
–
Het evenredigheidsbeginsel en artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 zijn in acht genomen, aangezien de gevolgen van niet-nakoming van de verbintenis door de cessionaris volgens artikel 8 van uitvoeringsverordening nr. 809/2014 gedurende de volledige looptijd van de verbintenis door hem worden gedragen, ook in de periode waarin het bedrijf in handen was van de cedent, zodat niet kan worden uitgesloten dat bedragen die zijn uitgekeerd in de periode vóór de datum waarop Groenland Poultry de verbintenis is aangegaan, bij haar kunnen worden teruggevorderd. Bovendien heeft de Tribunal Bucureşti opgemerkt dat de voorwaarde dat de verbintenis niet kon worden overgenomen, niet was vervuld en dat het APIA had gehandeld binnen de beoordelingsmarge waarover de lidstaten op grond van artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 beschikken.
25.
Groenland Poultry heeft tegen dit vonnis hoger beroep ingesteld bij de verwijzende rechter, de Curte de Apel Bucureşti (rechter in tweede aanleg Boekarest, Roemenië), die in laatste aanleg uitspraak doet. Deze rechter ziet zich voor een drietal uitleggingsproblemen gesteld.
26.
In de eerste plaats rijst de vraag of een situatie waarin de begunstigde van de steun het door hem gehuurde goed niet meer mag gebruiken doordat de huurovereenkomst wegens insolventie van de eigenaar van dat goed is beëindigd, valt onder het begrip „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” in artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006, waarbij zij opgemerkt dat deze situatie volgens het APIA niet in de weg stond aan de bedrijfsoverdracht en de betaling van de steun aan Groenland Poultry. Wat de uitlegging volgens de verwijzende rechter bemoeilijkt, is het feit dat uit een letterlijke uitlegging van deze bepaling weliswaar blijkt dat de daarin bedoelde lijst van gevallen van „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” niet limitatief is, maar dat dit begrip, ten eerste, niet is gedefinieerd in de verordening en het, ten tweede – bij gebreke van een verwijzing naar het nationale recht – evenmin kan worden gedefinieerd onder verwijzing naar het nationale recht zonder afbreuk te doen aan de eenheid van het Unierecht.
27.
In de tweede plaats vraagt deze rechter zich af hoe artikel 44, lid 1, en lid 2, onder a), van die verordening in het licht van het evenredigheidsbeginsel moet worden uitgelegd in een specifieke context zoals die van de onderhavige zaak, waarin het APIA Groenland Poultry de verplichting heeft opgelegd om het totaalbedrag van 14236417,32 RON (3133435 EUR) terug te betalen, terwijl de onderneming daadwerkelijk slechts een bedrag van 2 733 530.83 RON (
19
) (601650 EUR) heeft ontvangen en het verschil, namelijk de steun voor het eerste en het tweede jaar van de verbintenis, aan de vorige begunstigden is betaald, en deze voor vijf jaar aangegane verbintenis voorts vier jaar is nagekomen en Groenland Poultry haar activiteiten in het laatste jaar heeft beëindigd om redenen die buiten haar wil lagen.
28.
In de derde plaats zet de verwijzende rechter uiteen dat met de voorwaarde in artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 dat „overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is”, lijkt te worden verlangd dat de begunstigden die stellen in een dergelijke situatie te verkeren desbetreffende bewijzen leveren, en geen abstract bewijs – dat mogelijk niet kan worden geleverd – van het feit dat geen enkele opvolger bereid is de verbintenis over te nemen. In dit verband verduidelijkt deze rechter dat Groenland Poultry bewijsmateriaal heeft overgelegd waaruit blijkt dat Vitali bereid was om haar verbintenis over te nemen, maar hiertoe niet de vereiste sanitaire veterinaire vergunningen had verkregen, ondanks het feit dat de vergadering van schuldeisers van Agroli Group toestemming voor de verhuur van de ruimten had verleend.
29.
Daarop heeft de Curte de Apel Bucureşti de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1)
Moet artikel 47, lid 1, van [verordening nr. 1974/2006] aldus worden uitgelegd dat ‚gevallen van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden’ ook het geval omvatten waarin de ontvanger van de steun het recht om de gehuurde goederen te gebruiken verliest als gevolg van de beëindiging van de huurovereenkomst wegens insolventie van de eigenaar van de gehuurde goederen (verhuurder)?
2)
Moet, in het licht van het evenredigheidsbeginsel, artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 aldus worden uitgelegd dat, wanneer het bedrijf van een begunstigde geheel of gedeeltelijk aan een andere persoon wordt overgedragen gedurende de looptijd van een verbintenis die is aangegaan als voorwaarde voor de toekenning van steun, en deze tweede begunstigde, ondanks het feit dat hij een belangrijk deel van de verbintenis reeds is nagekomen, zijn landbouwactiviteiten beëindigt en overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is, de tweede begunstigde [van de steun] de steun die hij heeft ontvangen (voor de periode waarin hij de begunstigde van de steun was) moet terugbetalen, dan wel ook de steun moet terugbetalen die de eerste begunstigde van de steun heeft ontvangen?
3)
Welke omstandigheden moet de nationale rechter in aanmerking nemen bij de uitlegging van artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 om te beoordelen of ‚overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is’?”
30.
Groenland Poultry, het APIA, de Roemeense regering, de Griekse regering en de Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
IV. Analyse
A.
Opmerkingen vooraf
31.
Meteen moet worden verduidelijkt dat verordening nr. 1698/2005 de basisverordening was tot vaststelling van de algemene voorschriften voor de verlening van steun van de Unie voor plattelandsontwikkeling uit het Elfpo voor de programmeringsperiode 2007‑2013, de periode waarin de feiten van het hoofdgeding zich hebben voorgedaan. (
20
) Deze verordening is bij verordening nr. 1974/2006 aangevuld met uitvoeringsbepalingen. De tweede en de derde prejudiciële vraag en de analyse in deze conclusie hebben betrekking op artikel 44, lid 2, van die verordening.
32.
In artikel 36, onder a), v), van verordening nr. 1698/2005 was bepaald dat steunmaatregelen ter verbetering van het milieu en het platteland (
21
)maatregelen betroffen om een duurzaam gebruik van landbouwgrond te bevorderen door middel van dierenwelzijnsbetalingen. Volgens artikel 40 van verordening nr. 1698/2005 werden deze betalingen verleend aan landbouwers die op vrijwillige basis dierenwelzijnsverbintenissen aangingen (lid 1). De verbintenissen werden in de regel aangegaan voor een periode van tussen de vijf en zeven jaar (lid 2). De betalingen werden jaarlijks verleend, en dekten de extra kosten en de gederfde inkomsten die het gevolg waren van de nakoming van de aangegane verbintenis; zo nodig konden zij transactiekosten dekken (lid 3).
33.
In het onderhavige geval is Groenland Poultry de derde begunstigde van een steunmaatregel die in de loop van 2013 op grond van artikel 40 van verordening nr. 1698/2005 voor een voor vijf jaar aangegane verbintenis was toegekend. De steun werd jaarlijks betaald. Groenland Poultry heeft het bedrijf en deze verbintenis in 2015 overgenomen als huurder van de ruimten, maar moest haar activiteit in de loop van 2016 staken omdat zij de ruimten niet langer kon gebruiken doordat de verhuurder de huurovereenkomst had beëindigd. Bij de verwijzende rechter is hoger beroep ingesteld tegen het vonnis waarbij de besluiten van het APIA, op grond waarvan Groenland Poultry de voor die verbintenis uitgekeerde steun ten belope van ongeveer 3133400 EUR volledig dient terug te betalen, zijn bevestigd. Tegen deze achtergrond vraagt de verwijzende rechter zich in het bijzonder af of deze besluiten in overeenstemming zijn met het evenredigheidsbeginsel, gezien het feit dat Groenland Poultry zelf slechts een bedrag van ongeveer 585000 EUR heeft ontvangen en de verbintenis in kwestie gedurende vier van de in totaal vijf jaar is nagekomen.
B.
Tweede prejudiciële vraag
34.
Met zijn tweede prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 44, lid 1, en lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 in het licht van het evenredigheidsbeginsel vereist dat de laatste begunstigde van uit hoofde van de verbetering van het milieu en het platteland voor de bevordering van het dierenwelzijn verleende steun, die gedwongen is zijn landbouwactiviteiten vóór het einde van de looptijd van de meerjarige verbintenis definitief te beëindigen, terwijl hij reeds een belangrijk deel van die verbintenis is nagekomen en overname van die verbintenis niet haalbaar is, die steun volledig terugbetaalt, met inbegrip van het deel dat aan zijn voorgangers is uitbetaald, dan wel alleen het deel van de steun dat hij daadwerkelijk heeft ontvangen.
1. Ontvankelijkheid
35.
Het APIA en de Roemeense regering zijn van mening dat de tweede en de derde vraag niet-ontvankelijk moeten worden verklaard omdat zij betrekking hebben op de uitlegging van artikel 44, lid 2, van verordening nr. 1974/2006, welke uitlegging niet relevant is voor de beslechting van het hoofdgeding. Meer bepaald betogen deze partijen dat, voor zover in deze bepaling is vastgelegd dat de lidstaten „kunnen” afzien van de in lid 1 bedoelde terugbetaling en de Roemeense wetgever ervoor heeft gekozen deze mogelijkheid niet in het nationale recht op te nemen, de toepassing van deze bepaling irrelevant is voor de beslechting van het hoofdgeding, aangezien de begunstigde van de steun die steun daarom krachtens artikel 44, lid 1, van deze verordening dient terug te betalen.
36.
In dit verband herinner ik eraan dat het in het kader van de bij artikel 267 VWEU ingestelde samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en het Hof ten eerste uitsluitend een zaak is van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing, om, gelet op de bijzonderheden van het geval, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis als de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt, te beoordelen. Wanneer de gestelde vragen betrekking hebben op de uitlegging van een Unierechtelijke regel, is het Hof derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden. Bovendien kan het Hof slechts weigeren uitspraak te doen op een prejudiciële vraag van een nationale rechter wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het Unierecht geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, of wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of het Hof niet beschikt over de gegevens, feitelijk en rechtens, die noodzakelijk zijn om een nuttig antwoord op de gestelde vragen te geven. (
22
) Ten tweede is het in het kader van diezelfde samenwerking de taak van het Hof om de nationale rechter een nuttig antwoord te geven aan de hand waarvan deze het bij hem aanhangige geding kan beslechten. Daartoe dient het Hof de voorgelegde vragen indien nodig te herformuleren. Voorts kan het Hof bepalingen van het Unierecht in aanmerking nemen waarvan de nationale rechter in de formulering van zijn vraag geen melding heeft gemaakt. (
23
)
37.
Hoewel de tweede prejudiciële vraag, zoals geformuleerd, alleen uitdrukkelijk verwijst naar artikel 44, lid 2, van verordening nr. 1974/2006, een voor de lidstaten facultatieve bepaling die niet in het Roemeense recht is overgenomen, merk ik ten eerste op dat de verwijzende rechter in zijn vraag tevens verwijst naar het evenredigheidsbeginsel, dat een algemeen beginsel van het Unierecht is. (
24
) Ten tweede blijkt uit de motivering van zijn verzoek om een prejudiciële beslissing impliciet dat de verwijzende rechter zich eveneens afvraagt hoe deze bepaling zich verhoudt tot lid 1 van dat artikel. Ten derde kan artikel 44, lid 2, volgens de Tribunal Bucureşti niet worden toegepast, niet omdat er geen „omzettingsmaatregel” is vastgesteld, maar omdat volgens die rechter niet aan de materiële voorwaarden is voldaan. (
25
)
38.
Gelet op een en ander en in het licht van de in punt 36 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak geef ik in overweging om de tweede prejudiciële vraag ontvankelijk te verklaren en zodanig te herformuleren dat zij in wezen betrekking heeft op de uitlegging van zowel lid 1 als lid 2, onder a), van artikel 44 van verordening nr. 1974/2006.
2. Ten gronde
39.
Volgens de verwijzende rechter moeten deze bepalingen vanwege twee omstandigheden in het licht van het evenredigheidsbeginsel worden uitgelegd:
–
Het APIA heeft aan Groenland Poultry de verplichting opgelegd om het volledige bedrag van de ontvangen steun terug te betalen, ook de steun voor het eerste en het tweede jaar van de verbintenis, die niet aan Groenland Poultry, maar aan de vorige exploitanten (Avicola Crevedia en Abator Avicola Crevedia) was uitbetaald. Groenland Poultry heeft alleen voor het derde en het vierde jaar van de verbintenis daadwerkelijk steun ontvangen ten belope van minder dan 20 % van de totale terug te betalen steun. (
26
)
–
De verbintenis is gedurende vier jaar van de totale looptijd van vijf jaar nagekomen, en Groenland Poultry kon haar activiteiten in het vijfde jaar van de verbintenis bovendien niet voortzetten en heeft deze dus – waarschijnlijk – moeten beëindigen om een reden waarop zij geen invloed had, namelijk omdat de huurovereenkomst van de ruimten was opgezegd, hetgeen haar niet kon worden toegerekend.
40.
Bijgevolg rijst de vraag of de bepalingen van artikel 44 van verordening nr. 1974/2006 krachtens het evenredigheidsbeginsel aldus moeten worden uitgelegd dat het APIA, zoals Groenland Poultry betoogt, de uit hoofde van de verbintenis ontvangen bedragen slechts gedeeltelijk had moeten terugvorderen, namelijk alleen de bedragen die deze vennootschap had ontvangen.
41.
In dit verband zij er in de eerste plaats aan herinnerd dat in artikel 44, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 is bepaald dat „[w]anneer het bedrijf van de begunstigde […] aan een andere persoon wordt overgedragen gedurende de looptijd van een verbintenis die is aangegaan als voorwaarde voor de toekenning van steun, […] die andere persoon de verbintenis voor de resterende looptijd [kan] overnemen. Wordt de verbintenis niet overgenomen, dan moet de begunstigde de ontvangen steun terugbetalen. (
27
)
42.
Deze bepaling stelt dus als algemene regel dat een persoon die een bedrijf van de begunstigde van steun overneemt en die besluit ook de door die begunstigde aangegane verbintenis over te nemen, voor alle verbintenissen en verplichtingen voor de resterende looptijd in de plaats treedt van de begunstigde. Anders dan Groenland Poultry betoogt, is in deze bepaling mijns inziens dus duidelijk en nauwkeurig vastgelegd welke rechtsgevolgen in verband met de terugbetalingsverplichting voortvloeien uit de overdracht van een bedrijf, door het beginsel te formuleren dat de cessionaris bij een dergelijke overdracht die op vrijwillige basis tevens de meerjarige verbintenis overneemt, als „begunstigde” (
28
) gehouden is om de ontvangen steun terug te betalen wanneer het bedrijf tijdens de looptijd van de verbintenis opnieuw aan een andere persoon wordt overgedragen, tenzij deze persoon die verbintenis voor de resterende looptijd ook weer overneemt.
43.
Zoals de Commissie heeft opgemerkt, kan de cedent er volgens de logica van artikel 44, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 voor kiezen om bij de overdracht van het bedrijf ook zijn meerjarige verbintenissen over te dragen. Kiest de cedent ervoor om deze niet over te dragen, of is het niet „haalbaar” om een cessionaris te vinden [in de zin van artikel 44, lid 2, onder a), van die verordening (
29
)], dan moet hij de verleende steun dus volledig terugbetalen, waarmee hij zijn verplichtingen nakomt. Evenzo wordt de cedent van zijn verplichtingen ontheven indien de cessionaris de meerjarige verbintenissen overneemt. In dat geval wordt de cessionaris de begunstigde van de steun tot het einde van de looptijd van deze verbintenissen, met alle daaruit voortvloeiende voordelen en verantwoordelijkheden. (
30
)
44.
In de tweede plaats moet met betrekking tot de context van artikel 44, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 worden vastgesteld dat in deze bepaling weliswaar het beginsel is geformuleerd dat bij overdracht van een bedrijf de persoon die de verbintenis handhaaft als begunstigde wordt beschouwd en in die hoedanigheid verplicht is de ontvangen steun terug te betalen, maar dat in de leden 2 en 3 van dat artikel uitzonderingen op dit beginsel zijn vastgelegd doordat de lidstaten de mogelijkheid wordt geboden om geen terugbetaling te verlangen. Meer bepaald voorziet lid 2, onder a), dat in casu relevant is, in een uitzondering op de terugbetalingsverplichting „indien een begunstigde die reeds een belangrijk deel van de betrokken verbintenis heeft uitgevoerd, zijn landbouwactiviteiten definitief beëindigt en overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is”. Aangezien het gaat om een uitzondering op de in lid 1 bedoelde algemene verplichting tot terugbetaling die op de begunstigde van de steun rust, moeten de in de leden 2 en 3 bedoelde gevallen strikt worden uitgelegd. (
31
)
45.
In het onderhavige geval staat echter vast dat deze in artikel 44, lid 2, van verordening nr. 1974/2006 geboden mogelijkheid niet is overgenomen in het Roemeense recht, zodat de begunstigde in alle gevallen waarin de verbintenis niet wordt overgenomen wanneer het bedrijf tijdens de looptijd van de meerjarige verbintenis wordt overgedragen, krachtens artikel 44, lid 1, van die verordening gehouden blijft om de ontvangen steun volledig terug te betalen, en de Roemeense autoriteiten de betrokken steun krachtens het beginsel van nuttige werking bijgevolg moeten terugvorderen, aangezien er geen rechtsgrondslag is om daarvan af te zien. Gelet op de feiten van het hoofdgeding, zoals beschreven door de rechter in zijn verzoek om een prejudiciële beslissing, ben ik dan ook van mening dat Groenland Poultry zich niet op deze uitzondering kan beroepen om de ontvangen steun, met inbegrip van de steun aan eerdere begunstigden, niet volledig te hoeven terugbetalen.
46.
In de derde plaats moet uit het oogpunt van het doel van artikel 44, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 worden benadrukt dat met de hierboven uiteengezette tekstuele uitlegging van deze bepaling ook het oorspronkelijke doel van de steun kan worden verwezenlijkt, namelijk de bevordering van het dierenwelzijn. Daartoe is het om te beginnen, zoals de Commissie stelt, van wezenlijk belang dat de meerjarige verbintenis in haar geheel wordt gehandhaafd, aangezien het doel van deze steun pas na een langere periode kan worden bereikt. (
32
) Indien een verbintenis aan een andere begunstigde wordt overgedragen, moeten alle verantwoordelijkheden en schulden dus overgaan op de begunstigde die deze verbintenis heeft overgenomen. De verbintenis moet gedurende de gehele periode worden nagekomen, anders raakt het doel uit zicht en blijft het gunstige effect voor dieren uit.
47.
Daarnaast moet in dit verband ook rekening worden gehouden met het feit dat de verbintenis betrekking heeft op de veehouderij en het welzijn van dieren. Wanneer de verbintenis en de bijbehorende activa en passiva worden overgenomen, neemt de cessionaris dus ook de volledige verbintenis van de voorgaande jaren over. Aangezien de cedent de ontvangen steun reeds voor het welzijn en in het belang van de dieren in zijn bedrijf heeft geïnvesteerd, en zo de toestand van zijn bedrijf heeft verbeterd, dat in die betere toestand is overgedragen aan de cessionaris, heeft deze cessionaris als begunstigde indirect baat bij de verrichte investeringen en ontvangt hij de resterende betaling. Kan deze tweede begunstigde de verbintenis echter niet tot het einde van de looptijd nakomen, dan dient hij ook alle nadelen van die verbintenis te dragen en dient hij de voor dierenwelzijn ontvangen steun terug te betalen, ook het deel dat de eerste begunstigde heeft ontvangen. Met deze verplichting om alle ontvangen steun terug te betalen wanneer de verbintenis wordt beëindigd, wordt de begunstigde ertoe aangezet om alles in het werk te stellen om die verbintenis na te komen.
48.
Ten slotte is het uit het oogpunt van de doeltreffende bescherming van de financiële belangen van de Unie, waarvoor de lidstaten zorg dienen te dragen (
33
), van belang dat middelen van de Unie doeltreffend kunnen worden teruggevorderd indien zij in strijd met het Unierecht zijn uitgekeerd. In een geval als het onderhavige zou de regel van artikel 44, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 eenvoudig kunnen worden omzeild indien de eerste begunstigde van steun zijn verbintenis zou overdragen aan een andere begunstigde, die de meerjarige verbintenis onmiddellijk beëindigt, voordat de looptijd ervan is verstreken, zonder financiële gevolgen voor hen. Vanuit deze optiek zijn de lidstaten ook krachtens verordening (EU) nr. 1306/2013 (
34
) verplicht om alle uit hoofde van de verbintenis ontvangen steun terug te vorderen. Volgens artikel 58, lid 1, onder e), van die verordening moeten de lidstaten namelijk maatregelen vaststellen die nodig zijn om een doeltreffende bescherming van de financiële belangen van de Unie te waarborgen, in het bijzonder om onverschuldigd betaalde bedragen terug te vorderen.
49.
Aan deze conclusie kan niet worden afgedaan door eventuele argumenten volgens welke het rechtszekerheidsbeginsel of het evenredigheidsbeginsel is geschonden.
50.
Wat ten eerste het rechtszekerheidsbeginsel betreft, zijn de bepalingen van artikel 44, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 in mijn ogen namelijk volledig in overeenstemming met dat beginsel, aangezien uit die bepalingen duidelijk blijkt dat de persoon die op het tijdstip waarop de verbintenis wordt beëindigd de „begunstigde” van de steun is in de zin van die verordening, de volledige steun moet terugbetalen, ongeacht of hij degene is die de verbintenis overdraagt dan wel degene die deze overneemt. Met andere woorden, bij de overname van de verbintenis is de cessionaris zich ervan bewust dat hij, zodra hij „begunstigde” wordt, alle ontvangen bedragen moet terugbetalen indien de verbintenis niet langer wordt nagekomen. In een dergelijke situatie kan de nieuwe begunstigde, die zich volledig bewust is van het risico en de financiële belangen die aan de overname van de verbintenis zijn verbonden en die deze verbintenis tijdens de onderhandelingen over de overdracht van het bedrijf heeft „gemonetiseerd”, hetzij de verbintenis weigeren, hetzij alles in het werk stellen om de verbintenis na te komen, of trachten het bedrijf en de verbintenis aan een nieuwe cessionaris over te dragen, indien hij zich niet in staat acht om deze verbintenis na te komen.
51.
Wat ten tweede het evenredigheidsbeginsel betreft, ben ik van mening dat de verplichting voor de tweede begunstigde om alle voor dierenwelzijn ontvangen betalingen terug te betalen, evenredig is, aangezien artikel 44, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 en de logica die aan dat artikel ten grondslag ligt, om de hierboven uiteengezette redenen voldoende duidelijk en onvoorwaardelijk zijn en de cessionaris op het tijdstip waarop hij de overeenkomst sluit, kan weten dat hij, indien hij besluit de verbintenissen over te nemen maar de meerjarige verbintenis na de overname van het bedrijf niet nakomt, ertoe kan worden verplicht om de steun volledig terug te betalen, ook de steun die de cedent eerder heeft ontvangen. De regel is evenredig omdat de cessionaris van het bedrijf er krachtens artikel 44, lid 1, zelf voor kan kiezen om de meerjarige verbintenissen niet over te nemen [hetgeen blijkt uit de formulering van deze bepaling: „kan die andere persoon de verbintenis voor de resterende looptijd overnemen” (cursivering van mij)]. Bovendien verzet artikel 44 zich er hoe dan ook niet tegen dat de partijen in de overdrachtsovereenkomst vastleggen welke respectieve verantwoordelijkheden op hen rusten wanneer de laatste begunstigde de verbintenis op het gebied van dierenwelzijn niet overneemt, zodat de cessionaris op grond van het nationale recht bij de nationale rechter een vordering kan instellen tegen de cedent. Om de nuttige werking van artikel 44, lid 1, te waarborgen, kunnen dergelijke bedingen echter alleen op basis van het recht van subrogatie worden ingeroepen, nadat alle ontvangen steun is terugbetaald. Voor zover de verplichting tot terugbetaling voortvloeit uit de relevante Unierechtelijke bepalingen, die – afgezien van artikel 44, leden 2 en 3 – de lidstaten geen beoordelingsmarge laten, ben ik ten slotte van mening dat het evenredigheidsbeginsel niet op losse schroeven wordt gezet.
52.
Gelet op het voorgaande geef ik in overweging op de tweede prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 44, lid 1, en lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 aldus moet worden uitgelegd dat in een situatie waarin het bedrijf van een begunstigde gedurende de looptijd van een verbintenis die is aangegaan als voorwaarde voor de toekenning van steun, geheel of gedeeltelijk wordt overgedragen aan een andere persoon, die deze verbintenis op vrijwillige basis overneemt en die zijn landbouwactiviteiten vervolgens definitief beëindigt, deze tweede begunstigde in beginsel gehouden is de voor de gehele verbintenis ontvangen steun terug te betalen, ook de bedragen die de voorgaande begunstigden van deze steun hebben ontvangen, ongeacht het feit dat die tweede begunstigde reeds een belangrijk deel van de verbintenis is nagekomen, tenzij de betrokken lidstaat heeft besloten op grond van de onder meer in artikel 44, lid 2, onder a), bedoelde uitzonderingen geen terugbetaling te verlangen.
C.
Derde prejudiciële vraag
53.
Met zijn derde prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen welke relevante factoren in aanmerking moeten worden genomen om te beoordelen of „overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is” in de zin van de derde voorwaarde van artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006.
1. Ontvankelijkheid
54.
Om de redenen die reeds in de punten 35 tot en met 38 van deze conclusie zijn uiteengezet, stel ik voor de derde vraag ontvankelijk te verklaren.
2. Ten gronde
55.
Zoals in de punten 41 tot en met 43 van deze conclusie in herinnering is gebracht, is in artikel 44, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 de algemene regel geformuleerd die van toepassing is op de situatie waarin de begunstigde zijn landbouwactiviteiten beëindigt („[w]ordt de verbintenis niet overgenomen, dan moet de begunstigde de ontvangen steun terugbetalen”), en bevat lid 2, onder a), een van de uitzonderingen op deze algemene regel die van toepassing is op de bijzondere situaties waarin een landbouwer „zijn landbouwactiviteiten definitief beëindigt” om andere redenen dan overmacht en uitzonderlijke omstandigheden zoals bedoeld in artikel 47 van die verordening (die in het kader van de eerste prejudiciële vraag moeten worden onderzocht).
56.
Deze uitzondering is van toepassing indien aan twee voorwaarden is voldaan: i) de overdragende begunstigde is een belangrijk deel van zijn verbintenis nagekomen, en ii) overname van de verbintenis door een opvolger is niet haalbaar. De verwijzende rechter wenst van het Hof te vernemen hoe de tweede voorwaarde van artikel 44, lid 2, onder a), van de verordening moet worden uitgelegd.
57.
Meer bepaald stelt de verwijzende rechter vast dat op grond van deze bepaling van begunstigden die in een dergelijke situatie zeggen te verkeren, desbetreffende bewijzen lijken te worden verlangd, en geen abstract bewijs (dat mogelijk niet kan worden geleverd) van het feit dat geen enkele opvolger bereid is de verbintenis over te nemen. In dit verband verduidelijkt deze rechter dat Groenland Poultry bewijsmateriaal heeft overgelegd waaruit blijkt dat Vitali bereid was haar verbintenis over te nemen, maar niet de sanitaire veterinaire vergunningen had verkregen die voor de overname van de landbouwactiviteit nodig waren, ondanks het feit dat de vergadering van schuldeisers van Agroli Group toestemming voor de verhuur van de ruimten had verleend.
58.
In dit verband moet om te beginnen worden opgemerkt dat artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 de bewoordingen „overname van die verbintenis door een opvolger” bevat, dat wil zeggen „iedere opvolger”, waarmee niet één enkele specifieke opvolger wordt bedoeld (cursivering van mij). Indien de Uniewetgever de nadruk had willen leggen op het feit dat de opvolger van het bedrijf de verbintenis niet kan overnemen, had hij eenvoudigweg gekozen voor de formulering dat overname van die verbintenis voor de opvolger niet haalbaar is. Voor deze uitzondering lijkt het mij derhalve niet te volstaan dat een opvolger de verbintenis niet kan overnemen vanwege een specifieke moeilijkheid die hij daarbij ondervindt; objectieve omstandigheden moeten de begunstigde hebben belet de verbintenis te „redden”, dat wil zeggen objectief gezien zou het niet mogelijk zijn geweest om de verbintenis over te dragen.
59.
Deze uitlegging vindt mijns inziens ook steun in de contextuele analyse in punt 44 van deze conclusie, volgens welke de in artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 vastgelegde regel een uitzondering vormt op de regel van lid 1 van dat artikel en derhalve strikt moet worden uitgelegd.
60.
Ten slotte merk ik op dat het in casu weliswaar aan de verwijzende rechter staat om te beoordelen of de verbintenis van Groenland Poultry vanwege de objectieve omstandigheden niet aan Vitali kon worden overgedragen, maar dat de overname van de verbintenis op basis van de door die rechter verstrekte informatie „haalbaar” lijkt, aangezien de opvolger voornemens was de verbintenis over te nemen, doch alleen het feit dat hij geen administratieve vergunning had weten te verkrijgen, dat wil zeggen een bepaalde situatie die specifiek is voor deze enige opvolger, in de weg stond aan deze overname.
61.
Gelet op het voorgaande geef ik in overweging op de derde prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006, voor zover daarin wordt verwezen naar een situatie waarin „overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is”, aldus moet worden uitgelegd dat dit een situatie betreft waarin overname van de verbintenis door een opvolger niet haalbaar is vanwege objectieve omstandigheden waardoor de verbintenis niet kan worden voortgezet en die geen verband houden met de bijzondere of specifieke situaties van deze enige mogelijke opvolger.
V. Conclusie
62.
Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van de Curte de Apel Bucureşti te beantwoorden als volgt:
„1)
Artikel 44, lid 1, en lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006 van de Commissie van 15 december 2006 tot vaststelling van uitvoeringsbepalingen van verordening (EG) nr. 1698/2005 van de Raad inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (Elfpo), zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening (EU) nr. 679/2011 van de Commissie van 14 juli 2011,
moet aldus worden uitgelegd dat
in een situatie waarin het bedrijf van een begunstigde gedurende de looptijd van een verbintenis die is aangegaan als voorwaarde voor de toekenning van steun, geheel of gedeeltelijk wordt overgedragen aan een andere persoon, die deze verbintenis op vrijwillige basis overneemt en die zijn landbouwactiviteiten vervolgens definitief beëindigt, deze tweede begunstigde in beginsel gehouden is de voor de gehele verbintenis ontvangen steun terug te betalen, ook de bedragen die de voorgaande begunstigden van deze steun hebben ontvangen, ongeacht het feit dat die tweede begunstigde reeds een belangrijk deel van de verbintenis is nagekomen, tenzij de betrokken lidstaat heeft besloten op grond van de onder meer in artikel 44, lid 2, onder a), bedoelde uitzonderingen geen terugbetaling te verlangen.
2)
Voor zover in artikel 44, lid 2, onder a), van verordening nr. 1974/2006, zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening nr. 679/2011, wordt verwezen naar een situatie waarin „overname van die verbintenis door een opvolger niet haalbaar is”,
moet dit artikel aldus worden uitgelegd dat
dit een situatie betreft waarin overname van de verbintenis door een opvolger niet haalbaar is vanwege objectieve omstandigheden waardoor de verbintenis niet kan worden voortgezet en die geen verband houden met de bijzondere of specifieke omstandigheden van deze enige mogelijke opvolger.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Frans.
(
2
)	Verordening van de Commissie van 15 december 2006 tot vaststelling van uitvoeringsbepalingen van verordening (EG) nr. 1698/2005 van de Raad inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (Elfpo) (PB 2006, L 368, blz. 15), zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening (EU) nr. 679/2011 van de Commissie van 14 juli 2011 (PB 2011, L 185, blz. 57) (hierna: „verordening nr. 1974/2006”).
(
3
)	Verordening van de Raad van 20 september 2005 inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (Elfpo) (PB 2005, L 277, blz. 1), zoals gewijzigd bij verordening (EG) nr. 74/2009 van de Raad van 19 januari 2009 (PB 2009, L 30, blz. 100) (hierna: „verordening nr. 1698/2005”).
(
4
)	Zie arresten van 12 september 2013, Slancheva sila (C‑434/12, EU:C:2013:546), en 7 juli 2016, Občina Gorje (C‑111/15, EU:C:2016:532).
(
5
)	Zie evenwel arrest van 16 februari 2023, Zamestnik izpalnitelen direktor na Darzhaven fond Zemedelie (C‑343/21, EU:C:2023:111), en de conclusie van advocaat-generaal Medina in dezelfde zaak (EU:C:2022:696) over de uitlegging van artikel 45, lid 3, van verordening nr. 1974/2006.
(
6
)	Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) en tot intrekking van verordening nr. 1698/2005 van de Raad (PB 2013, L 347, blz. 487).
(
7
)	PB 2014, L 227, blz. 1.
(
8
)	Monitorul Oficial al României, deel I, nr. 461 van 30 juni 2011, in de op het hoofdgeding toepasselijke versie.
(
9
)	Monitorul Oficial al României, deel I, nr. 191 van 23 maart 2015, in de op het hoofdgeding toepasselijke versie.
(
10
)	Op basis van de referentiewisselkoers van de Europese Centrale Bank (ECB) op 4 december 2015 (RON 1 – EUR 0,2237).
(
11
)	Op basis van de referentiewisselkoers van de ECB op 5 oktober 2016 (RON 1 – EUR 0,2241).
(
12
)	Op basis van de referentiewisselkoers van de ECB op 29 maart 2017 (RON 1 – EUR 0,2195).
(
13
)	Uitvoeringsverordening van de Commissie van 17 juli 2014 tot vaststelling van uitvoeringsbepalingen voor verordening (EU) nr. 1306/2013 van het Europees Parlement en de Raad wat betreft het geïntegreerd beheers- en controlesysteem, plattelandsontwikkelingsmaatregelen en de randvoorwaarden.
(
14
)	Op basis van de referentiewisselkoers van de ECB op 21 april 2017 (RON 1 – EUR 0,2201).
(
15
)	Van al deze bedragen kwam 95 % ten laste van de Unie/het Elfpo en 5 % ten laste van de nationale begroting.
(
16
)	Op basis van de referentiewisselkoers van de ECB op 21 april 2017 (RON 1 – EUR 0,2201).
(
17
)	Tenzij een nieuwe huurovereenkomst zou worden gesloten voor een periode van maximaal drie maanden, die hoe dan ook onvoldoende was om de verbintenis voor 2017 na te komen.
(
18
)	Op basis van de referentiewisselkoers van de ECB op 21 april 2017 (RON 1 – EUR 0,2201).
(
19
)	Ik stel vast dat Groenland Poultry volgens punt 14 van het verzoek om een prejudiciële beslissing in feite slechts 2658185,04 RON heeft ontvangen van het bedrag dat zij verschuldigd is, terwijl de som van de drie in datzelfde punt van het verzoek om een prejudiciële beslissing vermelde bedragen, te weten 1506915,86 RON, 850673,62 RON en 375941,35 RON, gelijk is aan 2733530,83 RON.
(
20
)	Verordening nr. 1698/2005 is weliswaar ingetrokken en vervangen door verordening nr. 1305/2013, maar blijft van toepassing voor concrete acties die worden uitgevoerd krachtens programma’s die vóór 1 januari 2014 op grond van deze verordening zijn goedgekeurd (zie artikel 88 van verordening nr. 1305/2013).
(
21
)	Zie afdeling 2 van verordening nr. 1698/2005.
(
22
)	Zie in die zin arrest van 20 september 2022, VD en SR (C‑339/20 en C‑397/20, EU:C:2022:703, punten 56 en 57 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
23
)	Zie arrest van 15 juli 2021, Ministrstvo za obrambo (C‑742/19, EU:C:2021:597, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
24
)	Zie arrest van 18 december 2007, Cementbouw Handel & Industrie/Commissie (C‑202/06, EU:C:2007:814, punt 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
25
)	Zie punt 24 van deze conclusie.
(
26
)	Zie punt 22 van deze conclusie.
(
27
)	Cursivering van mij.
(
28
)	Volgens artikel 2, onder h), van verordening nr. 1698/2005 wordt onder „begunstigde” verstaan „een actor, instantie of onderneming uit de overheids- of de particuliere sector die verantwoordelijk is voor de uitvoering van concrete acties of steun ontvangt”.
(
29
)	Zie de analyse in het kader van de derde prejudiciële vraag.
(
30
)	In artikel 8, lid 4, onder a) en b), van uitvoeringsverordening nr. 809/2014 is namelijk bepaald dat zodra de overnemer overeenkomstig lid 3, onder a), de bevoegde autoriteit van de overdracht in kennis heeft gesteld en om betaling van de steun en/of bijstand heeft verzocht, „alle rechten en verplichtingen van de cedent die voortvloeien uit de juridische band die als gevolg van de steunaanvraag, bijstandsaanvraag of betalingsaanvraag tussen de cedent en de bevoegde autoriteit is ontstaan, [overgaan] op de overnemer” (lid 4, onder a), en „alle voor de toekenning van de steun en/of bijstand vereiste handelingen die de cedent vóór de overdracht heeft verricht en alle aangiften die de cedent vóór de overdracht heeft gedaan, aan de overnemer [worden] toegeschreven voor de toepassing van de betrokken voorschriften van de Unie” (lid 4, onder b).
(
31
)	Zie naar analogie arrest van 4 september 2018, ClientEarth/Commission (C‑57/16 P, EU:C:2018:660, punt 80 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
32
)	Ik stel namelijk vast dat in artikel 40, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1698/2005 is bepaald dat „[w]aar dat noodzakelijk en gerechtvaardigd is, […] voor specifieke typen van verbintenissen volgens de in artikel 90, lid 2, bedoelde procedure een langere periode [wordt] vastgesteld” (cursivering van mij).
(
33
)	Zie in die zin artikel 74, lid 1, van verordening nr. 1698/2005.
(
34
)	Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 inzake de financiering, het beheer en de monitoring van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en tot intrekking van verordeningen (EEG) nr. 352/78, (EG) nr. 165/94, (EG) nr. 2799/98, (EG) nr. 814/2000, (EG) nr. 1290/2005 en (EG) nr. 485/2008 van de Raad (PB 2013, L 347, blz. 549)