Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 15ης Μαΐου 2025 (1)
Υπόθεση C‑428/23
ROGON GmbH & Co. KG,
MVI Management GmbH,
DC
κατά
Deutscher Fußballbund e. V. (DFB)
[αίτηση του Bundesgerichtshof(Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Άρθρο 101 ΣΛΕΕ – Νομολογία Meca-Medina – Κανονισμός αθλητικής ένωσης – Επαγγελματικό ποδόσφαιρο – Δραστηριότητες πρακτόρων ποδοσφαιριστών »
I.      Εισαγωγή
1.        Σε ορισμένες πρόσφατες υποθέσεις, επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις ISU (2), Superleague (3), Royal Antwerp (4) και FIFA (5), το Δικαστήριο κλήθηκε να εξετάσει τη συμβατότητα ορισμένων κανονισμών, εκδοθέντων από διεθνείς ή εθνικές αθλητικές ενώσεις, με τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης για τον ανταγωνισμό και την εσωτερική αγορά.
2.        Η υπό κρίση υπόθεση αποτελεί φυσική συνέχεια των ανωτέρω υποθέσεων. Συγκεκριμένα, η διαφορά της κύριας δίκης αφορά τον κανονισμό εθνικής αθλητικής ένωσης (στο εξής: επίμαχος κανονισμός) ο οποίος διέπει τις δραστηριότητες των πρακτόρων ποδοσφαιριστών (στο εξής: πράκτορες). Με τα προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να παράσχει περαιτέρω διευκρινίσεις σχετικά με την εμβέλεια της νομολογίας του, η οποία, αρχής γενομένης από την απόφαση Wouters (6), εφαρμόστηκε εν συνεχεία σε αθλητικές δραστηριότητες, αρχικώς με την απόφαση Meca-Medina (7), και μνημονεύθηκε προσφάτως με τις αποφάσεις ISU, Superleague και Royal Antwerp, καθώς και ορισμένες μεταγενέστερες αποφάσεις (στο εξής: νομολογία Meca-Medina) (8).
3.        Παρόμοια ή συναφή εν πολλοίς νομικά ζητήματα εγείρονται επίσης από δύο άλλες αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως –στις υποθέσεις C‑209/23, RRC Sports (9), και C‑133/24, CD Tondela κ.λπ. (10)– επί των οποίων αναπτύσσω τις προτάσεις μου την ίδια ημέρα. Ως εκ τούτου, οι παρούσες προτάσεις θα πρέπει να αναγνωστούν σε συνδυασμό με τις προτάσεις στις προμνησθείσες υποθέσεις. Χάριν δικονομικής οικονομίας και προς διευκόλυνση των αναγνωστών, θα προσπαθήσω να αποφύγω τις περιττές επαναλήψεις στις τρεις προτάσεις και, για τον σκοπό αυτόν, θα περιλάβω ορισμένες εκατέρωθεν παραπομπές.
II.    Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
4.        Η διαφορά της κύριας δίκης ανέκυψε από τις αιτήσεις για άρση προσβολής και παράλειψή της στο μέλλον
τις οποίες υπέβαλαν τρεις αιτούντες (δύο επιχειρήσεις παροχής συμβουλευτικών υπηρεσιών και υπηρεσιών εκπροσώπησης σε ποδοσφαιριστές και ο διευθύνων σύμβουλος μίας εκ των επιχειρήσεων αυτών) κατά της Deutscher Fußballbund e. V. (γερμανικής ποδοσφαιρικής ομοσπονδίας, στο εξής: DFB). Η DFB είναι η ομοσπονδία 27 γερμανικών ποδοσφαιρικών ενώσεων, αριθμεί περίπου 25 000 συλλόγους και περισσότερα από 7 εκατομμύρια μέλη, είναι δε μέλος της Fédération Internationale de Football Association (Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Ποδοσφαίρου, στο εξής: FIFA).
5.        Κατά το άρθρο 16a του καταστατικού της DFB, οι αγώνες των δύο ανώτερων κατηγοριών επαγγελματικού ποδοσφαίρου [Bundesliga (πρώτη ομοσπονδιακή κατηγορία, στο εξής: Bundesliga) και 2.
Bundesliga (δεύτερη ομοσπονδιακή κατηγορία, στο εξής: 2.
Bundesliga)] διοργανώνονται από την Deutsche Fußball Liga e. V. (γερμανική ένωση ποδοσφαίρου, στο εξής: DFL). Η DFL είναι ένωση των συλλόγων των δύο ανώτερων κατηγοριών επαγγελματικού ποδοσφαίρου στη Γερμανία. Ως τακτικά μέλη της DFL, οι σύλλογοι που μετέχουν στους αγώνες της Bundesliga ή της 2.
Bundesliga δεσμεύονται από το καταστατικό και τον κανονισμό της DFB. Προκειμένου να έχουν δικαίωμα να αγωνίζονται στην Bundesliga ή την 2.
Bundesliga, οι ποδοσφαιριστές συνάπτουν με την DFL σύμβαση χορήγησης άδειας, βάσει της οποίας υποχρεούνται επίσης να συμμορφώνονται με τους εφαρμοστέους κανόνες της ένωσης. Ως μέλος της FIFA, η DFB υπόκειται στον κανονισμό της FIFA και υποχρεούται να εφαρμόζει της αποφάσεις της.
6.        Μετά την έκδοση από τη FIFA κανονισμού σχετικά με τη συνεργασία με πράκτορες ποδοσφαιριστών, η DFB εξέδωσε τον Reglement für die Spielervermittlung (κανονισμό σχετικά με τις δραστηριότητες πρακτόρων ποδοσφαιριστών, στο εξής: RfSV), ο οποίος τέθηκε σε ισχύ την 1η Απριλίου 2015. Ο RfSV απευθύνεται σε συλλόγους και ποδοσφαιριστές, οι οποίοι υποχρεούνται να συμμορφώνονται με αυτόν. Ο RfSV ρυθμίζει τη χρήση, από ποδοσφαιριστές και συλλόγους, των υπηρεσιών που παρέχουν οι πράκτορες για τη σύναψη συμβάσεων επαγγελματιών ποδοσφαιριστών και μετεγγραφών. Μεταξύ άλλων, ο RfSV:
–        επιβάλλει υποχρέωση εγγραφής των πρακτόρων σε μητρώο (άρθρο 2, παράγραφος 3, και άρθρο 3, παράγραφοι 2 και 3, του RfSV)·
–        απαιτεί την υποβολή εκ μέρους του πράκτορα δήλωσης, με την οποία αποδέχεται την υπαγωγή του σε πλείονα καταστατικά, κανονισμούς και διατάξεις της FIFA, της DFB και της DFL, περιλαμβανομένης της δικαιοδοσίας της ομοσπονδίας (άρθρο 2, παράγραφος 2, άρθρο 3, παράγραφοι 2 και 3, του RfSV και παραρτήματά του 1 και 2)·
–        επιβάλλει την πρόσθετη υποχρέωση εγγραφής φυσικού προσώπου κατά την εγγραφή νομικού προσώπου στο μητρώο (παράρτημα 2 του RfSV)·
–        σε περίπτωση διαμεσολάβησης για τη μετεγγραφή εισόδου σε σύλλογο, απαγορεύει τη συμμετοχή του πράκτορα στα έσοδα του συλλόγου από μελλοντική μετεγγραφή (άρθρο 7, παράγραφος 3, του RfSV)·
–        απαγορεύει την είσπραξη προμήθειας για τις υπηρεσίες των πρακτόρων όταν η διαμεσολάβηση αφορά ανηλίκους (άρθρο 7, παράγραφος 7, του RfSV)· και
–        επιβάλλει υποχρέωση κοινολόγησης αμοιβών και πληρωμών που καταβάλλονται σε πράκτορες (άρθρο 6, παράγραφος 1, του RfSV).
7.        Παραβάσεις του κανονισμού μπορούν να τιμωρούνται ως αντιαθλητική συμπεριφορά (άρθρο 9 του RfSV). Σε παράρτημα του κανονισμού περιέχονται υποδείγματα εντύπων για τη δήλωση που οφείλει να υποβάλει ο πράκτορας. Τον κανονισμό συμπλήρωσε η εγκύκλιος αριθ. 62, την οποία η DFL GmbH (πλήρως ελεγχόμενη θυγατρική της DFL) απέστειλε στις 12 Ιανουαρίου 2018 στους υπευθύνους των συλλόγων και εταιριών της Bundesliga και της 2.
Bundesliga, προκειμένου να τους ενημερώσει, μεταξύ άλλων, σχετικά με τις συμβάσεις μετεγγραφής εξόδου από σύλλογο (11).
8.        Οι αναιρεσείοντες της κύριας δίκης άσκησαν αγωγές με τις οποίες έβαλλαν κατά ορισμένων κανόνων του RfSV και ζήτησαν τη λήψη ασφαλιστικών μέτρων.
9.        Το Landgericht Frankfurt am Main (πρωτοδικείο Φρανκφούρτης επί του Μάιν, Γερμανία) έκανε εν μέρει δεκτές τις αγωγές. Στην κατ’ έφεση δίκη, το Oberlandesgericht Frankfurt am Main (εφετείο Φρανκφούρτης επί του Μάιν, Γερμανία) έκανε δεκτά ορισμένα άλλα αιτήματα, αλλά απέρριψε κατά τα λοιπά την έφεση των εκκαλούντων καθώς και την αντέφεση της DFB.
10.      Στην αναιρετική διαδικασία ενώπιον του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία), οι μεν αναιρεσείοντες εμμένουν στα αιτήματά τους για άρση της προσβολής και παράλειψή της στο μέλλον, η δε DFB εμμένει στο αίτημά της περί απορρίψεως της αγωγής. Το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο), διατηρώντας αμφιβολίες ως προς την ορθή ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης που επικαλέστηκαν οι διάδικοι, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Εφαρμόζονται στον κανονισμό αθλητικής ένωσης που απευθύνεται στα μέλη της ένωσης και ρυθμίζει τη χρήση υπηρεσιών που παρέχονται από επιχειρήσεις που δεν είναι μέλη της ένωσης, σε αγορά προηγούμενου σταδίου σε σχέση με τη δραστηριότητα της ένωσης, οι αρχές που διατύπωσε το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τις αποφάσεις [Wouters] και [Meca‑Medina], κατά τις οποίες, κατά την εφαρμογή του κανόνα περί απαγόρευσης των συμπράξεων,
–      πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το συνολικό πλαίσιο εντός του οποίου ελήφθη, ή εντός του οποίου παράγει τα αποτελέσματά της, η επίμαχη απόφαση, και ειδικότερα οι σκοποί της,
–      και πρέπει να εξετάζεται, εν συνεχεία, αν τα περιοριστικά του ανταγωνισμού αποτελέσματα της απόφασης είναι εγγενή στην επίτευξη των εν λόγω σκοπών
–      καθώς και αν είναι αναλογικά προς τους εν λόγω σκοπούς (στο εξής: κριτήριο Meca-Medina);
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα: πρέπει το κριτήριο Meca‑Medina να εφαρμοστεί στο σύνολο των διατάξεων του επίμαχου κανονισμού ή η εφαρμογή του εξαρτάται από ουσιαστικά κριτήρια, όπως ο βαθμός συνάφειας των επιμέρους κανόνων με την αθλητική δραστηριότητα της ένωσης;»
11.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν ένας εκ των αναιρεσειόντων της κύριας δίκης (ROGON GmbH & Co. KG), η DFB, η Γερμανική και η Γαλλική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
12.      Με έγγραφο της 19ης Μαρτίου 2024, το Δικαστήριο ζήτησε από τους μετέχοντες στη διαδικασία, δυνάμει του άρθρου 62, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, να υποβάλουν παρατηρήσεις σχετικά με τις συνέπειες των αποφάσεων ISU, Superleague και Royal Antwerp στην απάντηση που πρέπει να δοθεί στα υποβληθέντα στην υπό κρίση υπόθεση προδικαστικά ερωτήματα. Η DFB, η Γερμανική και η Γαλλική Κυβέρνηση, η ROGON και η Επιτροπή ανταποκρίθηκαν στο αίτημα του Δικαστηρίου.
13.      Οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία, πλην της Γαλλικής Κυβέρνησης, ανέπτυξαν επίσης προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 12ης Φεβρουαρίου 2024.
III. Ανάλυση
14.      Με τα δύο προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διασαφηνίσει την εμβέλεια των αρχών που διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο της νομολογίας Meca-Medina και τον συγκεκριμένο τρόπο εφαρμογής τους σε υπόθεση που αφορά κανονισμό εκδοθέντα από αθλητική ένωση.
Α.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος που αφορά την εμβέλεια της νομολογίας Meca-Medina
15.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η νομολογία Meca-Medina εφαρμόζεται στον κανονισμό αθλητικής ένωσης, ο οποίος απευθύνεται στα μέλη της ένωσης και ρυθμίζει τη χρήση υπηρεσιών που παρέχονται από επιχειρήσεις που δεν είναι μέλη της, σε αγορά προηγούμενου σταδίου ως προς τη δραστηριότητα της ένωσης.
16.      Προκειμένου να προτείνω στο Δικαστήριο την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο ερώτημα αυτό, θα υπενθυμίσω κατ’ αρχάς τις βασικές αρχές της νομολογίας Meca-Medina (1)· εν συνεχεία, θα επιχειρήσω να προσδιορίσω τις απαρχές της εφαρμογής της στο σύστημα του δικαίου του ανταγωνισμού της Ένωσης (2)· και, τέλος, θα αποσαφηνίσω τη συλλογιστική στην οποία ερείδεται και το πεδίο εφαρμογής της (3). Θα εξετάσω τα συγκεκριμένα ζητήματα που εγείρει το αιτούν δικαστήριο βάσει των ανωτέρω παρατηρήσεων (4).
17.      Επισημαίνω, εκ προοιμίου, ότι με τις παρούσες προτάσεις θα εξετάσω τα νομικά ζητήματα που εγείρει το αιτούν δικαστήριο βάσει της ερμηνείας της νομολογίας Meca-Medina, υπό το πρίσμα της ισχύουσας νομοθεσίας μετά τις αποφάσεις του Δικαστηρίου στις αποφάσεις που μνημονεύθηκαν στο σημείο 1 των παρουσών προτάσεων.
1.      Οι βασικές αρχές της νομολογίας Meca-Medina
18.      Η νομολογία Meca-Medina εκτίθεται συνοπτικά στις σκέψεις 183 έως 187 της απόφασης Superleague. Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι, κατά πάγια νομολογία, δεν εμπίπτουν οπωσδήποτε στην απαγόρευση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ όλες οι συμφωνίες επιχειρήσεων, οι αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων και οι συντονισμένες πρακτικές που περιορίζουν την ελευθερία δράσης των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων. Συγκεκριμένα, όπως επισήμανε επιπλέον το Δικαστήριο, «η εξέταση του οικονομικού και νομικού πλαισίου στο οποίο εντάσσονται ορισμένες από τις εν λόγω συμφωνίες και αποφάσεις μπορεί να οδηγήσει στη διαπίστωση, πρώτον, ότι οι συμφωνίες αυτές δικαιολογούνται από την επιδίωξη ενός ή πλειόνων θεμιτών σκοπών γενικού συμφέροντος που δεν έχουν, αφ’ εαυτών, αντίθετο προς τον ανταγωνισμό χαρακτήρα, δεύτερον, ότι τα συγκεκριμένα μέσα που χρησιμοποιούνται για την επιδίωξη των σκοπών αυτών είναι πράγματι αναγκαία προς τούτο και, τρίτον, ότι, ακόμη και αν αποδειχθεί ότι τα μέσα αυτά έχουν ως εγγενές αποτέλεσμα τον περιορισμό ή τη νόθευση, τουλάχιστον δυνητικώς, του ανταγωνισμού, το εγγενές αποτέλεσμα δεν υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο, ιδίως με την εξάλειψη οποιουδήποτε ανταγωνισμού».
19.      Το Δικαστήριο εξέθεσε περαιτέρω ότι οι εν λόγω αρχές εφαρμόζονται «στην περίπτωση, ιδίως, συμφωνιών ή αποφάσεων που λαμβάνουν τη μορφή κανόνων οι οποίοι θεσπίζονται από μια ένωση, όπως μια επαγγελματική ή μια αθλητική ένωση, με σκοπό την επιδίωξη ορισμένων σκοπών ηθικού ή δεοντολογικού χαρακτήρα και, γενικότερα, τη ρύθμιση της ασκήσεως μιας επαγγελματικής δραστηριότητας, εφόσον η οικεία ένωση αποδεικνύει ότι πληρούνται οι προμνημονευθείσες προϋποθέσεις».
20.      Αντιθέτως, κατά το Δικαστήριο, η ως άνω νομολογία δεν τυγχάνει εφαρμογής «στην περίπτωση συμπεριφορών οι οποίες, ανεξαρτήτως αν προέρχονται ή όχι από τέτοια ένωση και ανεξαρτήτως των θεμιτών σκοπών γενικού συμφέροντος που θα μπορούσαν να προβληθούν προς εξήγηση των επίμαχων συμπεριφορών, αντιβαίνουν ως εκ της φύσεώς τους [στις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης περί ανταγωνισμού]». Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι η νομολογία Meca-Medina δεν έχει εφαρμογή σε συμφωνίες που έχουν ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού.
2.      Το ιστορικό διαμόρφωσης της νομολογίας Meca-Medina
21.      Η σημασία και η συλλογιστική της νομολογίας Meca-Medina έχουν απασχολήσει πλείονες θεωρητικούς του δικαίου. Για παράδειγμα, ορισμένοι συγγραφείς θεωρούν ότι η νομολογία Meca-Medina καθιερώνει, στο δίκαιο του ανταγωνισμού της Ένωσης, ένα είδος «rule of reason» (κανόνα περί ελλόγου αιτίας) (εμπνευσμένου από την αντιμονοπωλιακή νομοθεσία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής), άλλοι την παραλληλίζουν με τη συλλογιστική που εφαρμόστηκε στη νομολογία σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία (η οποία δέχεται δικαιολογητικούς λόγους βασισμένους σε διάφορα συμφέροντα δημόσιας τάξης) και άλλοι θεωρούν ότι πρόκειται περί παραλλαγής της θεωρίας των «παρεπόμενων περιορισμών» [και, επομένως, την ονομάζουν «regulatory ancillarity» (θεωρία των «παρεπόμενων κανονιστικών περιορισμών»)] (12).
22.      Κατά τη γνώμη μου, η νομολογία Meca-Medina μπορεί να ερμηνευθεί θέτοντας σε δεύτερο πλάνο τις ιδιαιτερότητές της και εξετάζοντάς την εντός του ευρύτερου πλαισίου που αφορά τον τρόπο ερμηνείας και εφαρμογής των διατάξεων του δικαίου του ανταγωνισμού της Ένωσης, τουλάχιστον κατά τις τελευταίες δεκαετίες (13).
23.      Συγκεκριμένα, με ορισμένες αποφάσεις που εξέδωσε την περίοδο εκείνη, το Δικαστήριο κατέστησε απολύτως σαφές ότι η ορθή εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ απαιτεί από τις αρχές να μην επιδεικνύουν αδικαιολόγητη τυπολατρία και να εξετάζουν προσηκόντως όλες τις σχετικές νομικές και οικονομικές πτυχές της επίμαχης περίπτωσης. Ανεξαρτήτως του αν μια συμπεριφορά έχει πολυμερή ή μονομερή χαρακτήρα και αν υπάρχουν υπόνοιες ότι συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού «ως εκ του αντικειμένου» ή «ως εκ του αποτελέσματος», η συμβατότητά της με το δίκαιο του ανταγωνισμού της Ένωσης δεν μπορεί να αξιολογηθεί αμιγώς in abstracto, αλλά εξαρτάται πάντοτε από το ευρύτερο πλαίσιο (14). Η αρχή αυτή διατυπώνεται επίσης ρητώς στη σκέψη 42 της απόφασης Meca-Medina.
24.      Για τον λόγο αυτόν, μια συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων ή μια απόφαση ένωσης επιχειρήσεων μπορεί κάλλιστα να περιορίζει –ενίοτε, μάλιστα, σημαντικά– την ελευθερία δράσης της οικείας επιχείρησης, χωρίς η εν λόγω συμφωνία ή απόφαση να είναι αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού. Μολονότι γνωρίζω ότι κομίζω γλαύκα εις Αθήνας, υπογραμμίζω εκ νέου ότι σκοπός της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας της Ένωσης δεν είναι η προστασία της ανεμπόδιστης πραγματοποίησης εμπορικών συναλλαγών από οικονομικούς φορείς, αλλά η διασφάλιση της κατάλληλης και αποδοτικής λειτουργίας των αγορών της Ένωσης, συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτόν στη βέλτιστη κατανομή των πόρων και στην ευημερία των πολιτών της Ένωσης (15).
25.      Με απλά λόγια, μια συμφωνία ή μια απόφαση είναι αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού και, επομένως, απαγορεύεται από το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ όταν παρεμποδίζει, παρακωλύει ή αποθαρρύνει, πραγματικά ή δυνητικά (16), τις επιχειρήσεις από το να ανταγωνίζονται μεταξύ τους, όπως θα έπρατταν υπό άλλες συνθήκες, και έχει, με τον τρόπο αυτόν, αρνητικό αντίκτυπο στα συμφέροντα των καταναλωτών. Τούτο συμβαίνει, συνήθως, όταν η επίμαχη συμπεριφορά είναι ικανή, βραχυπρόθεσμα έως μεσοπρόθεσμα, να έχει ευθέως ως αποτέλεσμα την αύξηση των τιμών ή/και τη μείωση της παραγωγής ή την ανάσχεση της καινοτομίας. Τούτο μπορεί να συμβεί επίσης όταν η συμπεριφορά μεταβάλλει τη διάρθρωση του ανταγωνισμού στην αγορά –θέτοντας φραγμούς στην είσοδο στην αγορά, αυξάνοντας τη συγκέντρωση της αγοράς κ.λπ.– κατά τρόπο που είναι πιθανό να καταλήξει, στο μέλλον, στην ανωτέρω περιγραφείσα κατάσταση (17).
26.      Αντιθέτως, συμφωνία ή απόφαση η οποία, εξεταζόμενη στο σύνολό της, δεν παράγει στην αγορά αποτελέσματα αντίθετα προς τους κανόνες του ανταγωνισμού δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Τούτο ισχύει ανεξαρτήτως του αν η συμφωνία ή απόφαση περιέχει ορισμένα στοιχεία τα οποία –εξεταζόμενα αυτοτελώς και in abstracto– παράγουν (ή φαίνεται ότι παράγουν) ορισμένα περιοριστικά αποτελέσματα (για παράδειγμα ρήτρες απαγόρευσης ανταγωνισμού, ρήτρες αποκλειστικότητας κ.λπ.). Συναφώς, χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι συμβάσεις παραχώρησης εκμετάλλευσης και οι συμβάσεις επιλεκτικής διανομής.
27.      Επιπλέον, η προεκτεθείσα προσέγγιση επιβεβαιώθηκε εκ νέου σε ορισμένες πιο πρόσφατες υποθέσεις: το Δικαστήριο δεν θεώρησε ότι το γεγονός και μόνο ότι μια συμφωνία περιελάμβανε ρήτρα που μπορούσε, αυτή καθεαυτήν, να αποθαρρύνει την είσοδο νέων ανταγωνιστών στην αγορά (CB (18)) ή είχε ως αποτέλεσμα πιο ενιαίες τιμές μεταξύ υφιστάμενων ανταγωνιστών (Budapest Bank (19)) ή κατέληξε σε συμφωνία καταμερισμού της αγοράς (EDP (20)) αρκούσε για να διαπιστωθεί η μη συμβατότητα της συμφωνίας με το άρθρο 101 ΣΛΕΕ. Για μια τέτοια διαπίστωση θεωρήθηκε αναγκαία η λεπτομερέστερη αξιολόγηση του επίμαχου μέτρου, εντός του κατάλληλου νομικού και οικονομικού πλαισίου.
28.      Η νομολογία σχετικά με τους παρεπόμενους περιορισμούς βασίζεται επίσης στις ανωτέρω αρχές. Όπως υπενθύμισε το Δικαστήριο με την απόφαση Booking.com, που εξέδωσε τον Σεπτέμβριο του 2024, «αν συγκεκριμένη πράξη ή δραστηριότητα δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της κατ’ αρχήν απαγόρευσης που θεσπίζεται στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, λόγω του ουδέτερου ή θετικού για τον ανταγωνισμό αποτελέσματός της, τότε ούτε ο περιορισμός της εμπορικής αυτονομίας ενός ή περισσοτέρων από τους μετέχοντες στην εν λόγω πράξη ή δραστηριότητα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της ανωτέρω κατ’ αρχήν απαγόρευσης, αν ο περιορισμός αυτός είναι αντικειμενικώς αναγκαίος για την υλοποίηση της πράξης ή της δραστηριότητας αυτής και ανάλογος με τους σκοπούς που αυτή επιδιώκει» (21).
29.      Ως εκ τούτου, «όταν δεν είναι δυνατόν να αποσυνδεθεί ένας τέτοιος περιορισμός από την κύρια πράξη ή δραστηριότητα χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η ύπαρξη και το αντικείμενό της, τότε η συμβατότητα του περιορισμού αυτού προς το άρθρο 101 ΣΛΕΕ πρέπει να κρίνεται μαζί με τη συμβατότητα της κύριας πράξης ή δραστηριότητας της οποίας αποτελεί παρεπόμενο, ακόμη και αν, εξεταζόμενος αυτοτελώς, ένας τέτοιος περιορισμός θα μπορούσε, εκ πρώτης όψεως, να φαίνεται ότι εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της κατ’ αρχήν απαγόρευσης του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ» (22).
30.      Επομένως, προκειμένου ένας περιορισμός να χαρακτηριστεί «παρεπόμενος περιορισμός» πρέπει να πληρούνται τρεις βασικές προϋποθέσεις: i) η κύρια πράξη δεν έχει χαρακτήρα αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού, ii) ο περιορισμός πρέπει να είναι «αναγκαίος» για την υλοποίηση της πράξης (επομένως, χωρίς τον περιορισμό, η κύρια πράξη δεν θα μπορούσε να υλοποιηθεί) και iii) ο περιορισμός πρέπει να είναι «αναλογικός» προς τους σκοπούς που επιδιώκονται με την επίμαχη πράξη (δηλαδή, δεν υπάρχουν ρεαλιστικές εναλλακτικές δυνατότητες οι οποίες περιορίζουν λιγότερο τον ανταγωνισμό).
31.      Οι τρεις ανωτέρω προϋποθέσεις προσομοιάζουν σε μεγάλο βαθμό με τις τρεις προϋποθέσεις που, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 18 των παρουσών προτάσεων, συνιστούν το κριτήριο Meca-Medina. Βεβαίως, τούτο δεν είναι τυχαίο. Είναι πρόδηλο ότι η νομολογία Meca-Medina έχει ουσιώδη κοινά στοιχεία με τη νομολογία σχετικά με τους παρεπόμενους περιορισμούς (23), καθότι απορρέουν αμφότερες από τη βασική αρχή του δικαίου του ανταγωνισμού της Ένωσης κατά την οποία, προκειμένου να εξακριβωθεί αν συγκεκριμένη συμπεριφορά είναι αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού, η συμπεριφορά πρέπει να αξιολογηθεί εντός του κατάλληλου νομικού και οικονομικού πλαισίου της. Κατά τη γνώμη μου, λαμβανομένης υπόψη της συλλογιστικής αυτής –την οποία θα εξετάσω εν συνεχεία–, η ονομασία «regulatory ancillarity» («παρεπόμενοι κανονιστικοί περιορισμοί») σε σχέση με τη νομολογία Meca-Medina έχει ιδιαίτερη σημασία.
3.      Η συλλογιστική και η εμβέλεια της νομολογίας Meca-Medina
32.      Όπως επισήμανα με τις προτάσεις μου στην υπόθεση RRC Sports (24), υπάρχουν τομείς στους οποίους οι (ενωσιακές ή/και οι εθνικές) αρχές μπορεί να αποφασίσουν να μη ρυθμίσουν ορισμένες πτυχές συγκεκριμένης οικονομικής δραστηριότητας και να αφήσουν τους ενδιαφερόμενους οικονομικούς φορείς –μέσω οργάνων αυτοδιοίκησης, εμπορικών ομοσπονδιών ή αντιπροσωπευτικών ενώσεων– να θεσπίσουν οι ίδιοι τους αναγκαίους κανόνες και, κατά περίπτωση, να επιβάλλουν τους εν λόγω κανόνες και να επιλύουν ενδεχόμενες διαφορές. Υπάρχουν πλείονες λόγοι –οι οποίοι δεν είναι απαραίτητο να υπομνησθούν με τις παρούσες προτάσεις (25)– για τους οποίους η επιλογή των αρχών να επιτρέψουν την αυτορρύθμιση σε ορισμένα θέματα μπορεί να είναι επωφελής για τις δημόσιες αρχές, τους εμπλεκόμενους παράγοντες της αγοράς και, βεβαίως, τους πελάτες τους.
33.      Τούτο ισχύει ακόμη και για μέτρα τα οποία, όπως προεκτέθηκε, θα μπορούσαν να παραγάγουν ορισμένα περιοριστικά αποτελέσματα. Μέτρα αυτορρύθμισης τα οποία, για παράδειγμα, έχουν ως σκοπό τη διασφάλιση ελάχιστων απαιτήσεων ποιότητας ή την αποφυγή συγκρούσεων συμφερόντων, απάτης ή καταχρηστικής συμπεριφοράς μπορούν, όντως, να αυξήσουν την εμπιστοσύνη των καταναλωτών στους φορείς της αγοράς και, ως εκ τούτου, να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα της αγοράς. Στις περιπτώσεις αυτές, η αγορά είναι πιθανό να αναπτυχθεί και να καταστεί συνολικά πιο ανταγωνιστική.
34.      Επιπλέον, στη νομολογία για τους παρεπόμενους περιορισμούς, οι επιχειρήσεις επιδιώκουν εμπορικό σκοπό ο οποίος δεν είναι, συνολικά, αντίθετος προς τους κανόνες του ανταγωνισμού (26). Τούτο σημαίνει ότι ο σκοπός της συναλλαγής είναι η βελτίωση του ανταγωνισμού ή, τουλάχιστον, ότι ο σκοπός της συναλλαγής είναι ουδέτερος για τον ανταγωνισμό. Εν πάση περιπτώσει, είναι σκοπός ο οποίος προάγει τα οικονομικά συμφέροντα της εμπλεκόμενης επιχείρησης (27). Αντιθέτως, σε υποθέσεις του ίδιου είδους με την απόφαση Meca‑Medina, ο σκοπός που αφορά την αγορά –εφόσον υπάρχει– επιδιώκεται παράλληλα ή συμπίπτει με «έναν ή πλείονες θεμιτούς σκοπούς γενικού συμφέροντος» (28), όπως: διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της δικαιοσύνης (Wouters (29))· προστασία της «υγεία[ς των αθλητών], το[υ] αδιάφθορο[υ] και [της] αντικειμενικότητα[ς] της άμιλλας καθώς και [των] ηθικ[ών] αξ[ιών] στον αθλητισμό» (Meca-Medina (30))· διασφάλιση της «χρηστή[ς] διοίκηση[ς] στον τομέα της λογιστικής των επιχειρήσεων και της φορολογίας» (OTOC (31))· προστασία των καταναλωτών (Consiglio nazionale dei geologi (32))· και οδική ασφάλεια (API (33)).
35.      Πάντως, η προμνησθείσα (τυπική ή άτυπη, ρητή ή σιωπηρή) αποδοχή, από τις δημόσιες αρχές, των εξουσιών αυτορρύθμισης που ασκούν ιδιωτικοί φορείς και της επακόλουθης ευθύνης τους (34) συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την αναγνώριση κάποιας ευελιξίας στους εν λόγω φορείς κατά τον καθορισμό των σχετικών κανόνων και προτύπων. Συγκεκριμένα, οι εν λόγω φορείς μπορούν να ακολουθήσουν διάφορες νόμιμες πορείες δράσης –με παρόμοιο σε γενικές γραμμές αντίκτυπο στον ανταγωνισμό– για την επίτευξη των επίμαχων σκοπών.
36.      Τούτο αντικατοπτρίζεται στην απόφαση Wouters, στην οποία το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι ο φορέας αυτορρύθμισης «ευλόγως θεώρησε ότι [το επίμαχο μέτρο], είναι αναγκαί[ο] για την προσήκουσα άσκηση του δικηγορικού επαγγέλματος, όπως είναι οργανωμένο στο οικείο κράτος μέλος» (35).
37.      Γνωρίζω ότι ο όρος «ευλόγως» δεν περιέχεται στις αποφάσεις ISU, Superleague, Royal Antwerp και FIFA. Εντούτοις, το Δικαστήριο διατύπωσε, σε ορισμένες από τις προμνησθείσες αποφάσεις, την ίδια έννοια με άλλον τρόπο, επισημαίνοντας τα ακόλουθα:
«[η προϋπόθεση της αναγκαιότητας του μέτρου] συνεπάγεται εκτίμηση και σύγκριση των συνεπειών της συμπεριφοράς και των εναλλακτικών μέτρων των οποίων η λήψη μπορεί πράγματι να εξετασθεί, προκειμένου να καθορισθεί αν η προσδοκώμενη από την εν λόγω συμπεριφορά βελτίωση της αποτελεσματικότητας μπορεί να επιτευχθεί με μέτρα λιγότερο περιοριστικά για τον ανταγωνισμό. Αντιθέτως, η συγκεκριμένη προϋπόθεση δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη δυνατότητα κατά το δοκούν επιλογής μεταξύ συμπεριφοράς και εναλλακτικών μέτρων σε περίπτωση κατά την οποία δεν προκύπτει ότι τα δεύτερα περιορίζουν σε μικρότερο βαθμό τον ανταγωνισμό» (36).
38.      Εντούτοις, συγχρόνως, η χρήση της διακριτικής ευχέρειας πρέπει να υπόκειται σε όρια και, σε περίπτωση αμφιβολιών, δεν πρέπει να είναι ανεξέλεγκτη. Είναι πρόδηλο ότι οι κανόνες και τα πρότυπα που καθορίζουν οι προμνησθέντες φορείς μπορεί να αφορούν θέματα (τιμολόγια, προϋποθέσεις εισόδου κ.λπ.) τα οποία, δυνητικώς τουλάχιστον, μπορεί να δημιουργούν ζητήματα από απόψεως ανταγωνισμού. Ακόμη και όταν οι εν λόγω κανόνες θεσπίζονται για την επίτευξη θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος, τα πραγματικά αποτελέσματα στον ανταγωνισμό μπορούν, εντούτοις, να δημιουργούν προβλήματα και, επομένως, να απαιτούν κατάλληλη αξιολόγηση εντός του πλαισίου που καθορίζεται από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ (37). Τούτος είναι ο λόγος για τον οποίο η νομολογία Meca-Medina δέχεται ότι ορισμένα μέτρα αυτορρύθμισης δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 1,
ΣΛΕΕ, αλλά μόνον όταν πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις.
39.      Όταν δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, το επίμαχο μέτρο δεν είναι οπωσδήποτε μη συμβατό με το δίκαιο της Ένωσης. Συγκεκριμένα, το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ προβλέπει το ενδεχόμενο μέτρα τα οποία περιορίζουν τον ανταγωνισμό να εξαιρούνται από την απαγόρευση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ όταν τα οικονομικά οφέλη τους υπερισχύουν των αρνητικών αποτελεσμάτων τους (38).
40.      Τούτου λεχθέντος, θα εκθέσω μερικές ακόμη παρατηρήσεις για την πληρέστερη αποσαφήνιση της εμβέλειας της νομολογίας Meca-Medina.
41.      Πρώτον, μολονότι η νομολογία Meca-Medina δεν παρέχει πλήρη ελευθερία στα όργανα αυτοδιοίκησης, τους παρέχει εντούτοις σε κάποιον βαθμό μεγαλύτερη ευελιξία από εκείνη που μπορεί να έχουν άλλες επιχειρήσεις ή ενώσεις επιχειρήσεων όταν επιδιώκουν αμιγώς εμπορικούς σκοπούς. Όπως προεκτέθηκε, ο λόγος για τη σχετική αυτήν ανοχή είναι η επιλογή των δημόσιων αρχών να επιτρέψουν τη ρύθμιση ορισμένων πτυχών επαγγελματικής ή εμπορικής δραστηριότητας από κανόνες τους οποίους θεσπίζουν τα όργανα που εκπροσωπούν τις οικείες επιχειρήσεις ή, τουλάχιστον, μια ομάδα επιχειρήσεων που εκπροσωπεί ολόκληρη την κατηγορία και ενεργεί για λογαριασμό της.
42.      Επομένως, κατά τη γνώμη μου, μολονότι δεν είναι απολύτως αναγκαίο οι αρμόδιες δημόσιες αρχές (ενωσιακές ή/και εθνικές) να έχουν αναθέσει τυπικώς στο οικείο όργανο την ευθύνη της επιδίωξης, στο πλαίσιο των καταστατικών δραστηριοτήτων του, θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος, οι εν λόγω αρχές πρέπει, τουλάχιστον, να έχουν αναγνωρίσει και αποδεχθεί τη δραστηριότητα αυτορρύθμισης του οργάνου (39). Η άποψη αυτή επιρρωννύεται από ορισμένα στοιχεία που περιέχονται στις αποφάσεις Wouters (40), Meca-Medina (41), API (42), ONP (43) και FIFA (44). Επιπλέον, όλες οι πρόσφατες αποφάσεις σχετικά με το θέμα αυτό αφορούσαν μέτρα τα οποία έλαβαν επαγγελματικές ή αθλητικές ενώσεις (45). Όπως αποφάνθηκε το Δικαστήριο με την απόφαση Superleague, η νομολογία Meca-Medina «δύναται να τύχει εφαρμογής στην περίπτωση, ιδίως, συμφωνιών ή αποφάσεων που λαμβάνουν τη μορφή κανόνων οι οποίοι θεσπίζονται από μια ένωση, όπως μια επαγγελματική ή μια αθλητική ένωση, με σκοπό την επιδίωξη ορισμένων σκοπών ηθικού ή δεοντολογικού χαρακτήρα και, γενικότερα, τη ρύθμιση της ασκήσεως μιας επαγγελματικής δραστηριότητας, εφόσον η οικεία ένωση αποδεικνύει ότι πληρούνται οι προμνημονευθείσες προϋποθέσεις» (46).
43.      Κατά τη γνώμη μου, κατά το ισχύον δίκαιο, οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να αποφασίσουν –ιδία πρωτοβουλία, ενεργώντας μονομερώς και χωρίς οποιαδήποτε «έγκριση» από τις δημόσιες αρχές– αν, και σε ποιον βαθμό, ο ανταγωνισμός σε συγκεκριμένη αγορά μπορεί να θιγεί χάριν της επίτευξης κάποιου γενικού συμφέροντος δημόσιου χαρακτήρα. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο εάν ο σκοπός που επιδιώκει ο φορέας δεν σχετίζεται στενά με τη βασική δραστηριότητά του.
44.      Για παράδειγμα, οι αθλητικές ενώσεις μπορεί να διαθέτουν κάποια ευελιξία όταν αποφασίζουν τον βέλτιστο τρόπο καταπολέμησης της φαρμακοδιέγερσης (47) ή προστασίας των νεαρών αθλητών (48). Εντούτοις, δεν συντρέχει λόγος αναγνώρισης τέτοιας ευελιξίας όταν λαμβάνουν μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος ή την καταπολέμηση της φοροαποφυγής (49). Κάθε τέτοιο (αναμφίβολα αξιέπαινο) μέτρο το οποίο θα είχε σαφή αντίκτυπο στον ανταγωνισμό μεταξύ επιχειρήσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα έπρεπε να εξεταστεί στο παραδοσιακό πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού.
45.      Είναι αληθές ότι, σε μια εποχή στην οποία οι δημόσιες αρχές ενθαρρύνουν ολοένα και περισσότερο τις ιδιωτικές επιχειρήσεις να καταρτίζουν σχέδια και στρατηγικές εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, οι συμφωνίες μεταξύ ιδιωτικών επιχειρήσεων θα μπορούσαν να συμβάλουν αποτελεσματικά στην επίτευξη σημαντικών σκοπών γενικού συμφέροντος. Επιπλέον, στις σύγχρονες αγορές παρατηρείται, περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν, το φαινόμενο αντίπαλες επιχειρήσεις να ενώνουν τις δυνάμεις τους για να συνεργαστούν σε διακριτά ζητήματα κοινού συμφέροντος, μολονότι συνεχίζουν τον σκληρό ανταγωνισμό τους στην αγορά. Ορισμένοι θεωρητικοί επινόησαν έναν νέο όρο για το φαινόμενο αυτό («co-opetition», δηλαδή «συν-ανταγωνισμός»), το οποίο εκτιμούν ότι συχνά προάγει την πρόοδο και βελτιώνει την αποδοτικότητα των αγορών (50). Εντούτοις, τούτο δεν αναιρεί τη διαπίστωση ότι, στην περίπτωση αντικρουόμενων σκοπών γενικού συμφέροντος –αφενός, της αναγκαιότητας διασφάλισης ανταγωνιστικών αγορών και, αφετέρου, κάποιου άλλου γενικού συμφέροντος–, απόκειται, πρωτίστως και κυρίως, στις δημόσιες αρχές να αναζητήσουν τον βέλτιστο τρόπο επίτευξης ισορροπίας (51).
46.      Δεύτερον, είναι πρόδηλο ότι, εάν ιδιωτικοί φορείς προτίθενται να ρυθμίσουν, με την έγκριση των δημόσιων αρχών, ορισμένες πτυχές συγκεκριμένης οικονομικής δραστηριότητας, για την επίτευξη κάποιου γενικού συμφέροντος, θα πρέπει να το πράξουν με διαφανή τρόπο. Τοιουτοτρόπως, οι δημόσιες αρχές μπορούν να ασκούν την αναγκαία εποπτεία και, εφόσον απαιτείται, να λαμβάνουν διορθωτικά μέτρα. Ως εκ τούτου, είμαι πεπεισμένος ότι η επίκληση της νομολογίας Meca-Medina δεν είναι δυνατή για τη δικαιολόγηση κρυφών ή εμπιστευτικών συμφωνιών ή αποφάσεων.
47.      Τρίτον, κατά τη γνώμη μου, η φράση «θεμιτός σκοπός γενικού συμφέροντος», που χρησιμοποιείται στη νομολογία, προϋποθέτει κατ’ ανάγκην ότι το επίμαχο συμφέρον προσδιορίζεται ως τέτοιο στη σχετική νομοθεσία ή νομολογία της Ένωσης. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, η θέσπιση των κανόνων ανταγωνισμού που είναι αναγκαίοι για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς είναι τομέας που εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης. Επομένως, μέτρο το οποίο λαμβάνει ιδιωτική ένωση και το οποίο είναι (πραγματικά ή δυνητικά) ικανό να παραγάγει ορισμένα περιοριστικά του ανταγωνισμού αποτελέσματα στην εσωτερική αγορά δικαιολογείται μόνον εάν θεωρείται ότι το συμφέρον χρήζει προστασίας εντός της έννομης τάξης της Ένωσης.
48.      Τέταρτον, δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο ότι συγκεκριμένο μέτρο το οποίο έλαβαν ιδιωτικές οντότητες, όπως αθλητικές και επαγγελματικές ενώσεις, επιδιώκει πραγματικά γενικό συμφέρον δημόσιου χαρακτήρα. Όπως ορθώς επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας M. Szpunar με τις προτάσεις του στην υπόθεση Royal Antwerp Football Club, οι ιδιωτικές ενώσεις όπως οι αθλητικές ομοσπονδίες ιδρύονται, πρωτίστως, για την επίτευξη σκοπών οικονομικής και ιδιωτικής φύσεως οι οποίοι ενδέχεται να μπορούν ή να μην μπορούν να συνδυαστούν ευχερώς με δημόσια συμφέροντα μη οικονομικής φύσεως. Βεβαίως, τέτοιες ενώσεις «θα συμπεριφέρονταν παράλογα αν επιχειρούσαν να προωθήσουν δημόσιους σκοπούς οι οποίοι θα ήταν ευθέως αντίθετοι στα εμπορικά τους συμφέροντα» (52).
49.      Επιπλέον, όπως επισήμανε η ROGON κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, πλείονα συμβάντα των τελευταίων ετών καταδεικνύουν ότι ορισμένες αθλητικές ενώσεις έχουν ατελείς δομές διακυβέρνησης, με περιορισμένους εσωτερικούς ελέγχους και ασφαλιστικές δικλείδες για την αποφυγή κρουσμάτων κακοδιαχείρισης (53).
50.      Επομένως, κάθε ισχυρισμός ότι ένα μέτρο στοχεύει στην επίτευξη ορισμένων σκοπών γενικού συμφέροντος πρέπει να είναι επαληθεύσιμος και μπορεί να γίνει δεκτός μόνον όταν τεκμηριώνεται με συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία. Συγκεκριμένα, υποθέτω ότι σχεδόν για κάθε μέτρο το οποίο λαμβάνει μια αθλητική ομοσπονδία ή ένας επαγγελματικός φορέας μπορεί να επινοηθεί εκ των υστέρων κάποιο συμφέρον γενικού χαρακτήρα που θεωρητικώς επιδιώκεται με αυτό, όταν ανακύπτει ανάγκη δικαιολόγησης του μέτρου (54). Τούτο δεν είναι, όμως, αρκετό. Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να προκύπτει πέραν πάσης αμφιβολίας από το ίδιο το μέτρο, ή από το πλαίσιο εντός του οποίου λήφθηκε, το συγκεκριμένο συμφέρον το οποίο επιδιώκεται, το δε επίμαχο μέτρο πρέπει να έχει σχεδιαστεί πραγματικά κατά τρόπο ώστε να συνιστά σημαντική συμβολή στην επίτευξή του (55).
51.      Είναι αυτονόητο ότι ένας αμιγώς ιδιωτικός οικονομικός σκοπός δεν μπορεί να συνιστά «θεμιτό σκοπό γενικού συμφέροντος» κατά τη νομολογία Meca‑Medina (56). Εντούτοις, κανένα στοιχείο στη νομολογία δεν υποδηλώνει ότι η συμφωνία θα πρέπει να επιδιώκει αποκλειστικά και μόνο τον ένα σκοπό ο οποίος εμπίπτει στο πεδίο της νομολογίας Meca-Medina. Τουναντίον, με τη νομολογία Meca-Medina τα δικαστήρια της Ένωσης επιβεβαίωσαν ότι το γεγονός ότι ένα μέτρο επιδιώκει διττό σκοπό (έναν σκοπό οικονομικής και ιδιωτικής φύσεως και έναν σκοπό γενικού και δημόσιου χαρακτήρα) δεν αποκλείει τη δυνατότητα εφαρμογής της εν λόγω νομολογίας (57). Εντούτοις, τούτο ισχύει εφόσον ο ιδιωτικός οικονομικός σκοπός δεν είναι αυτός καθεαυτόν αντίθετος προς τους κανόνες του ανταγωνισμού. Η επισήμανση αυτή με οδηγεί στην πέμπτη και τελευταία παρατήρηση.
52.      Πέμπτον, φρονώ ότι ευλόγως συμφωνίες ή αποφάσεις που περιορίζουν τον ανταγωνισμό «ως εκ του αντικειμένου» τους δεν μπορούν να εμπίπτουν στο πεδίο της εξαίρεσης της νομολογίας Meca-Medina. Όπως εξέθεσα αναλυτικότερα με τις προτάσεις μου στην υπόθεση CD Tondela, μια συμφωνία ή μια απόφαση είναι περιοριστική «ως εκ του αντικειμένου» όταν η οικονομική λογική της (ή μια από τις κύριες συνιστώσες της λογικής της) είναι εγγενώς αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού (58). Σε τέτοια περίπτωση, τα περιοριστικά αποτελέσματα δεν μπορούν να θεωρηθούν «παρεπόμενα». Με άλλα λόγια, τα εν λόγω αποτελέσματα δεν είναι (ατυχής μεν, πλην όμως αναπόφευκτη) δευτερεύουσα συνέπεια, περιορισμένης σημασίας, μια θεμιτής επιχειρηματικής πράξης η οποία είτε είναι ευνοϊκή για τον ανταγωνισμό είτε, τουλάχιστον, είναι ουδέτερη για την αγορά. Πρόκειται, αντιθέτως, για το αποτέλεσμα μιας πράξης η οποία ερείδεται σε οικονομικό δικαιολογητικό λόγο που είναι εκ βάθρων αντίθετος προς τους σκοπούς που επιδιώκονται από το δίκαιο του ανταγωνισμού της Ένωσης. Υπό τις συνθήκες αυτές, η εν λόγω πράξη δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αναμφίβολα μη εμπίπτουσα στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, αλλά απαιτεί κατάλληλη αξιολόγηση υπό το πρίσμα των παραγράφων 1 και 3 του ίδιου άρθρου.
53.      Ανεξαρτήτως του αν η ανωτέρω απαίτηση «προκύπτει, εμμέσως πλην σαφώς, από τη νομολογία του Δικαστηρίου» (59), όπως επισήμανε το Δικαστήριο με την απόφαση Superleague –ζήτημα το οποίο έχει εξεταστεί προσφάτως από τη νομική θεωρία (60)–, φρονώ ότι, εν πάση περιπτώσει, η απαίτηση απορρέει από την ίδια τη λογική του συστήματος που θεσπίζεται με τις διατάξεις του δικαίου του ανταγωνισμού της Ένωσης (61).
54.      Θα εξετάσω εν συνεχεία τα ζητήματα που εγείρει το αιτούν δικαστήριο ως προς τις προμνησθείσες αρχές.
4.      Τα ζητήματα που εγείρει το αιτούν δικαστήριο
55.      Με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει τους λόγους για τους οποίους αμφιβάλλει για τη δυνατότητα εφαρμογής της νομολογίας Meca-Medina σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη.
56.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, σε παλαιότερες υποθέσεις, το Δικαστήριο κλήθηκε να ελέγξει αποφάσεις επαγγελματικών και αθλητικών ενώσεων οι οποίες, λόγω του περιορισμού της οικονομικής συμπεριφοράς των μελών τους, μπορούσαν να επηρεάσουν τον μεταξύ τους ανταγωνισμό. Αντιθέτως, ο επίμαχος στην υπό κρίση υπόθεση κανονισμός έχει αποτελέσματα περιορισμού του ανταγωνισμού σε αγορά προηγούμενου σταδίου ως προς την αγορά στην οποία δραστηριοποιούνται τα μέλη της ένωσης (62): την αγορά των υπηρεσιών των πρακτόρων ποδοσφαιριστών. Προκειμένου να δραστηριοποιούνται στην εν λόγω αγορά, οι πράκτορες υποχρεούνται να συμμορφώνονται με τους κανόνες που καθορίζονται με τον επίμαχο κανονισμό. Διαφορετικά, διατρέχουν τον κίνδυνο, υπό την πίεση των κυρώσεων που μπορεί να επιβάλλει η DFB, οι ποδοσφαιριστές και οι σύλλογοι να μην κάνουν χρήση των υπηρεσιών τους.
57.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει, εντούτοις, ορισμένες πραγματικές διαπιστώσεις του Oberlandesgericht Frankfurt am Main (εφετείου Φρανκφούρτης επί του Μάιν), το οποίο εξέδωσε την αναιρεσιβαλλόμενη στην κύρια δίκη απόφαση. Το Oberlandesgericht Frankfurt am Main (εφετείο Φρανκφούρτης επί του Μάιν) έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι η δραστηριότητα των πρακτόρων συνδέεται άμεσα με τους αθλητικούς αγώνες που διοργανώνει η DFB. Ειδικότερα, η δραστηριότητα των πρακτόρων επηρεάζει σημαντικά τη σύνθεση των ομάδων, τη συνέχεια και την αθλητική ισχύ τους και, επομένως, επηρεάζει τον δίκαιο χαρακτήρα των αγώνων καθώς και τις επιδόσεις και την υγεία των αθλητών. Με τον επίμαχο κανονισμό επιδιώκεται η αποφυγή σχέσεων εξάρτησης μεταξύ πρακτόρων, ποδοσφαιριστών και συλλόγων. Κατά τη γνώμη του Oberlandesgericht Frankfurt am Main (εφετείου Φρανκφούρτης επί του Μάιν), οι εν λόγω σχέσεις εξάρτησης θα μπορούσαν να θίγουν την ακεραιότητα και τον δίκαιο χαρακτήρα των αθλητικών αγώνων. Συναφώς, επισημάνθηκε ότι, στο παρελθόν, λόγω των παράνομου χαρακτήρα των πρακτικών που εφάρμοσαν ορισμένοι πράκτορες, ποδοσφαιριστές και σύλλογοι υπέστησαν επίσης συνέπειες απορρέουσες από την ποινική νομοθεσία.
58.      Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνω ότι τη γνώμη του Oberlandesgericht Frankfurt am Main (εφετείου Φρανκφούρτης επί του Μάιν) συμμερίζεται σε μεγάλο βαθμό το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο, με το ψήφισμα της 23ής Νοεμβρίου 2021 σχετικά με την πολιτική της ΕΕ στον τομέα του αθλητισμού: αξιολόγηση και πιθανή μελλοντική πορεία, μεταξύ άλλων, «υπενθυμίζει την ανάγκη ρύθμισης των δραστηριοτήτων των μάνατζερ και αναγνωρίζει ότι οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις στη μεταγραφική αγορά του ποδοσφαίρου, όπως […] η θέσπιση απαιτήσεων αδειοδότησης για τους μάνατζερ και ανώτατων ορίων στις προμήθειες των μάνατζερ, κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση· προτρέπει τις αρμόδιες αθλητικές αρχές να διασφαλίσουν την άμεση εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων αυτών, και καλεί την Επιτροπή να παρακολουθεί την πρόοδο» (63). Ορισμένες μελέτες που καταρτίστηκαν στο παρελθόν, κατόπιν παραγγελίας από θεσμικά όργανα της Ένωσης, επιβεβαιώνουν τον καθοριστικής σημασίας ρόλο που διαδραματίζουν οι πράκτορες στον τομέα του αθλητισμού και την ύπαρξη επιλήψιμων πρακτικών στις οποίες έχουν εμπλακεί ορισμένοι πράκτορες (64).
59.      Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στη νομική θεωρία, έχουν διατυπωθεί διάφορες απόψεις σχετικά με το αν κανονισμός που εκδίδει μια ένωση, ο οποίος περιορίζει την οικονομική ελευθερία δράσης επιχειρήσεων μη μελών της, μπορεί να δικαιολογείται βάσει της νομολογίας Meca-Medina.
60.      Κατά μία άποψη, η νομολογία Meca-Medina μπορεί να εφαρμοστεί σε κανονισμό τον οποίο εκδίδει αθλητική ένωση μόνον εάν ο κανονισμός επιδιώκει αμιγώς αθλητικούς σκοπούς ή σκοπούς που αφορούν τον αθλητισμό. Αντιθέτως, η νομολογία δεν θα τυγχάνει εφαρμογής σε κανονισμό του οποίου το αντικείμενο δεν αφορά ευθέως το ίδιο το άθλημα, δεδομένου ότι ρυθμίζει οικονομικές δραστηριότητες επιχειρήσεων που δεν είναι μέλη της αθλητικής ένωσης και, επομένως, δεν μπορούν να επηρεάσουν το περιεχόμενο αθλητικών κανονισμών.
61.      Κατά άλλη άποψη, η δυνατότητα εφαρμογής της νομολογίας Meca-Medina δεν θα εξαρτάται από το αν ο κανονισμός αθλητικής ένωσης αφορά στοιχεία των δραστηριοτήτων της που σχετίζονται αποκλειστικά και μόνον με το άθλημα ή από το αν έχει άμεσο αντίκτυπο σε άλλες αγορές. Αντιθέτως, καθοριστικής σημασίας ζήτημα θα είναι το αν ο κανονισμός της ένωσης μπορεί να σχετίζεται καθ’ οιονδήποτε τρόπο με τη διοργάνωση και την ομαλή διεξαγωγή αθλητικών αγώνων. Κατά την άποψη αυτή, η μόνη περίπτωση στην οποία η νομολογία Meca‑Medina δεν θα έχει εφαρμογή θα είναι εκείνη στην οποία ο προσβαλλόμενος κανονισμός επιδιώκει αμιγώς εμπορικούς σκοπούς (της ένωσης) και δεν προβλέπει κανέναν σχετικό με το άθλημα σκοπό σε σχέση με συγκεκριμένο αθλητικό αγώνα.
62.      Κατά τη γνώμη μου, η απάντηση που πρέπει να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα βρίσκεται κάπου στο μέσον των δύο απόψεων που συνοψίστηκαν ανωτέρω. Η πρώτη άποψη είναι υπέρμετρα αυστηρή, ενώ η δεύτερη υπέρμετρα ευρεία.
63.      Όπως προεκτέθηκε, η λογική της νομολογίας Meca-Medina είναι να παρέχεται η δυνατότητα στις δημόσιες αρχές να αφήνουν ορισμένα θέματα προς αυτορρύθμιση από τις οντότητες που ασκούν τις οικείες οικονομικές δραστηριότητες (65). Ως εκ τούτου είναι, κατ’ εμέ, πρόδηλο ότι η εντολή των δημόσιων αρχών προς τις ιδιωτικές ενώσεις –υπό μορφή τυπικής εξουσιοδότησης ή ανάθεσης ή απλώς επίδειξης ανοχής (66)– πρέπει, κατ’ αρχήν, να περιορίζεται στις δραστηριότητες που ασκούν οι επιχειρήσεις που εκπροσωπούνται από την οικεία ένωση. Δεν υπάρχει νόμιμος δικαιολογητικός λόγος για την επέκταση της εξουσίας του εν λόγω φορέα ώστε να ενεργεί σε τομείς οικονομικής δραστηριότητας που εκφεύγουν της αποστολής του, όπως καθορίζεται στο καταστατικό της ένωσης.
64.      Εντούτοις, είναι κατ’ εμέ εξίσου σαφές ότι οι κανονισμοί που εκδίδουν τέτοιες ενώσεις μπορεί κάλλιστα να επηρεάζουν, σε διαφορετικούς βαθμούς, οικονομικές δραστηριότητες οι οποίες συνδέονται με δραστηριότητες που εμπίπτουν αναμφίβολα στο πεδίο της βασικής αποστολής της ένωσης. Τούτο μπορεί να είναι αναπόφευκτο. Για παράδειγμα, στην υπόθεση Wouters, το επίμαχο μέτρο –απαγόρευση σύστασης επαγγελματικού συνεταιρισμού μεταξύ δικηγόρων και ορκωτών λογιστών– λήφθηκε από τον ολλανδικό δικηγορικό σύλλογο. Εντούτοις, το μέτρο επηρέαζε τόσο την επαγγελματική δραστηριότητα των ορκωτών λογιστών όσο και την επαγγελματική δραστηριότητα των δικηγόρων.
65.      Φρονώ ότι τούτο είναι πιθανότερο να συμβεί σε αγορές οι οποίες δεν συνδέονται απλώς μεταξύ τους, αλλά είναι πραγματικά αλληλεξαρτώμενες και στις οποίες η συνεργασία σε διάφορα επίπεδα είναι απαραίτητη για τη διασφάλιση της ίδιας της ύπαρξης του τελικού προϊόντος (67). Στο «οικοσύστημα» του ποδοσφαίρου, ειδικότερα, απαιτείται η αλληλεπίδραση, και σε κάποιον βαθμό η συνεργασία, διαφόρων κατηγοριών οικονομικών φορέων (σύλλογοι, εθνικές και διεθνείς ομοσπονδίες, ποδοσφαιριστές, πράκτορες, χορηγοί, οργανισμοί ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης κ.λπ.), προκειμένου να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα του συστήματος και η απήχησή του στους τελικούς καταναλωτές, δηλαδή τους φιλάθλους. Συγκεκριμένα, οι φίλαθλοι είναι αυτοί που χρηματοδοτούν τελικώς, άμεσα και έμμεσα, ολόκληρο τον κλάδο του ποδοσφαίρου. Εάν το τελικό προϊόν (αγώνες ποδοσφαίρου και τουρνουά) δεν έχει απήχηση, πολλοί από τους φορείς που συμμετέχουν στο εν λόγω οικοσύστημα θα αναγκαστούν να παύσουν την επιχειρηματική δραστηριότητά τους.
66.      Επομένως, στον βαθμό που –όπως διαπίστωσε το Oberlandesgericht Frankfurt am Main (εφετείο Φρανκφούρτης επί του Μάιν)– η δραστηριότητα των πρακτόρων μπορεί να ασκεί άμεση και σημαντική επιρροή στον δίκαιο χαρακτήρα των αγώνων καθώς και στις επιδόσεις και στην υγεία των αθλητών, μπορώ να δεχθώ ότι κανονισμός που αφορά τις δραστηριότητες των πρακτόρων μπορεί να άπτεται της αποστολής της αθλητικής ένωσης. Βεβαίως, τούτο συμβαίνει μόνον όταν ο επίμαχος κανονισμός ρυθμίζει πτυχές των δραστηριοτήτων των πρακτόρων σε σχέση με τις οποίες πληρούται το κριτήριο της «άμεσης και σημαντικής επιρροής».
67.      Κατά μείζονα λόγο, θεωρώ ότι είναι αβάσιμα τα επιχειρήματα κατά τα οποία τέτοιος κανονισμός μπορεί να αφορά μόνον τη δεοντολογία των μελών του ή τους κανόνες του αθλήματος και τον τρόπο διεξαγωγής των αγώνων. Συναφώς, εκτιμώ ότι τα ανωτέρω επιχειρήματα μπορεί να είναι αποτέλεσμα εννοιολογικής σύγχυσης. Αφενός, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ορισμένοι «αμιγώς αθλητικοί κανόνες» δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου του ανταγωνισμού της Ένωσης, καθότι –όπως εξέθεσα με τις προτάσεις μου στην υπόθεση RRC Sports (68)– οι εν λόγω κανόνες δεν αφορούν τις οικονομικές πτυχές αθλήματος και δεν παράγουν αποτελέσματα περιοριστικά του ανταγωνισμού τα οποία έχουν κάποια σημασία για τις οικείες οικονομικές δραστηριότητες. Αφετέρου, μέτρα όπως τα εξεταζόμενα με τη νομολογία Meca-Medina αφορούν άμεσα οικονομικές δραστηριότητες και μπορούν, πράγματι, να έχουν αντίκτυπο στην άσκηση των εν λόγω δραστηριοτήτων, με ενδεχόμενες συνέπειες στην ανταγωνιστικότητα των αγορών. Υπ’
αυτή την έννοια, τα μέτρα αυτά εμπίπτουν, κατ’ αρχήν, στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου του ανταγωνισμού της Ένωσης. Το Δικαστήριο έκρινε απλώς ότι, όταν πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις, τα εν λόγω μέτρα δεν εμπίπτουν στις απαγορεύσεις που προβλέπονται στο άρθρο 101, παράγραφος 1, και στο άρθρο 102 ΣΛΕΕ.
68.      Κατά τη γνώμη μου, τρία είναι τα ερωτήματα που πρέπει να απαντήσει ένα δικαστήριο το οποίο πρέπει να εξακριβώσει αν ο κανονισμός που εξέδωσε αθλητική ένωση, του οποίου τα αποτελέσματα βαίνουν πέραν των βασικών δραστηριοτήτων της ένωσης, μπορεί να εξεταστεί υπό το πρίσμα της νομολογίας Meca-Medina. Πρώτον, μπορεί το συμφέρον που προστατεύεται από τους σχετικούς κανόνες να αναγνωριστεί, κατά το δίκαιο της Ένωσης, ως συμφέρον που συνιστά πραγματικά ζήτημα γενικού συμφέροντος; Δεύτερον, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα, εμπίπτει η επίτευξη του εν λόγω σκοπού, γενικώς, στην αποστολή της ένωσης, όπως αναγνωρίζεται ή όπως γίνεται δεκτή από τις αρμόδιες δημόσιες αρχές; Τρίτον, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο δεύτερο ερώτημα, επιδιώκει πραγματικά ο κανονισμός της ένωσης το επίμαχο συμφέρον;
69.      Εάν η απάντηση είναι καταφατική και στα τρία ανωτέρω ερωτήματα, εκτιμώ ότι ο επίμαχος κανονισμός μπορεί, κατ’ αρχήν, να εξεταστεί υπό το πρίσμα του κριτηρίου Meca-Medina, ακόμη και αν επηρεάζει επίσης την οικονομική δραστηριότητα επιχειρήσεων που δεν εκπροσωπούνται από την ένωση (και δεν είναι μέλη της ένωσης).
70.      Επισημαίνω εκ νέου ότι τούτο δεν συνεπάγεται πλήρη ελευθερία δράσης για τις αθλητικές ενώσεις. Ο βαθμός σύνδεσης των βασικών δραστηριοτήτων της ένωσης και των δραστηριοτήτων του τρίτου (εν προκειμένω, των υπηρεσιών των πρακτόρων) ασφαλώς δεν είναι άνευ σημασίας. Αντιθέτως, ασκεί σαφή επιρροή στην εφαρμογή της νομολογίας Meca-Medina, όσον αφορά την αναγκαιότητα και τον αναλογικό χαρακτήρα του επίμαχου κανονισμού. Ο ρόλος του βαθμού σύνδεσης είναι διττός και συμπληρωματικός.
71.      Αφενός, όσο μικρότερη είναι η επιρροή την οποία οι τρίτοι μπορούν να ασκήσουν στις δραστηριότητες και στη λήψη αποφάσεων της ένωσης που εξέδωσε τον επίμαχο κανονισμό, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να θεωρηθεί ο εν λόγω κανονισμός αναγκαίος ή/και αναλογικός για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών.
72.      Αφετέρου, όσο μεγαλύτερος είναι ο αντίκτυπος του επίμαχου κανονισμού στην οικονομική δραστηριότητα των τρίτων, τόσο πιθανότερο είναι να θεωρηθεί ο εν λόγω κανονισμός μη αναγκαίος ή/και μη αναλογικός για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών.
73.      Στο πλαίσιο αυτό, είναι αυτονόητο ότι η πραγματική και ουσιαστική συμμετοχή των ενδιαφερόμενων τρίτων στη διαδικασία θέσπισης του επίμαχου κανονισμού θα συμβάλει οπωσδήποτε στη διασφάλιση του αναγκαίου και αναλογικού χαρακτήρα του, ενισχύοντας επίσης τη νομιμότητά του.
74.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, φρονώ ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι η νομολογία Meca-Medina εφαρμόζεται σε κανονισμό αθλητικής ένωσης που αφορά τη χρήση υπηρεσιών επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αγορές προηγούμενου ή επόμενου σταδίου ως προς τις δραστηριότητες της εν λόγω ένωσης (ή των μελών της), εφόσον οι εν λόγω υπηρεσίες είναι ικανές να ασκήσουν άμεση και σημαντική επιρροή στις βασικές δραστηριότητες της ένωσης.
75.      Μετά την απάντηση που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και προτού εξετάσω το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, θα ήθελα να διατυπώσω μια τελευταία παρατήρηση.
76.      Όπως αντιλαμβάνομαι, ο κανονισμός που προσβάλλουν οι αναιρεσείοντες της κύριας δίκης είναι σε μεγάλο βαθμό παρεμφερής με τον κανονισμό που προσέβαλαν οι ενάγοντες της κύριας δίκης στην υπόθεση RRC Sports σχετικά με τον οποίο το Landgericht Mainz (πρωτοδικείο Mainz, Γερμανία) υπέβαλε στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Με τις προτάσεις μου στην υπόθεση RRC Sports, προσπάθησα να παράσχω διευκρινίσεις στο αιτούν δικαστήριο σχετικά με τον τρόπο εφαρμογής της νομολογίας Meca-Medina στους επίμαχους σε εκείνη τη δίκη κανόνες οι οποίοι είναι, όπως αντιλαμβάνομαι, παρόμοιοι με τους επίμαχους στην υπό κρίση υπόθεση (69). Ευελπιστώ, επομένως, ότι οι παρατηρήσεις που ανέπτυξα με εκείνες τις προτάσεις μπορούν επίσης να είναι χρήσιμες για το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο).
Β.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
77.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το κριτήριο Meca-Medina πρέπει να εφαρμοστεί σε σχέση με όλους τους κανόνες του κανονισμού εξεταζόμενους από κοινού ή σε κάθε κανόνα χωριστά υπό το πρίσμα των συγκεκριμένων χαρακτηριστικών του (όπως ο βαθμός συνάφειας των κανόνων με τις δραστηριότητες της ένωσης).
78.      Συναφώς, συντάσσομαι με την άποψη της Επιτροπής ότι, κατ’ αρχήν, κάθε κανόνας που περιέχεται σε κανονισμό που εκδίδει επαγγελματικός φορέας ή αθλητική ένωση πρέπει να εξετάζεται χωριστά. Το αντικείμενο των κανόνων μπορεί να διαφέρει και μπορεί να αφορούν (ή να επηρεάζουν) διαφορετικές αγορές και διαφορετικές κατηγορίες επιχειρήσεων. Η προσέγγιση αυτή επιβεβαιώθηκε σαφώς με την απόφαση Superleague, στην οποία το Δικαστήριο αξιολόγησε τη συμβατότητα των διαφόρων επίμαχων κανόνων μεμονωμένα.
79.      Εντούτοις, ενδέχεται να υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες η διάσπαση ενός συνόλου κανόνων (ενός κανονισμού ή ορισμένων μερών κανονισμού) στα διάφορα συστατικά ή επιμέρους μέρη του θα έχει τεχνητό χαρακτήρα, δεδομένου ότι τα εν λόγω συστατικά αποτελούν έναν αδιαίρετο όλον, τα δε αποτελέσματα του συνόλου κανόνων μπορούν να εκτιμηθούν με ουσιαστικό τρόπο μόνον εάν εξεταστούν στο σύνολό τους. Σημασία έχει ο μηχανισμός που δημιουργείται με τους εν λόγω κανόνες, το δε γεγονός ότι μπορεί να θεσπίζεται με έναν κανόνα ή με πλείονες κανόνες έχει απλώς και μόνο τυπικό χαρακτήρα.
80.      Ομοίως, ενδέχεται να υπάρχουν κανόνες οι οποίοι, αυτοτελώς, δεν περιορίζουν αισθητά τον ανταγωνισμό, αλλά, από κοινού, μπορεί κάλλιστα να έχουν σημαντικότερο αντίκτυπο στην ανταγωνιστικότητα της σχετικής αγοράς.
81.      Εκτιμώ ότι στις δύο ανωτέρω περιπτώσεις, η προσήκουσα εκτίμηση του κανονισμού ένωσης υπό το πρίσμα του δικαίου του ανταγωνισμού της Ένωσης απαιτεί οι αρμόδιες αρχές να διενεργήσουν ανάλυση στην οποία όλοι ή ορισμένοι από τους κανόνες θα αξιολογηθούν σε συνδυασμό μεταξύ τους.
82.      Επισημαίνω, επιπλέον, ότι κατά την εξέταση, υπό το πρίσμα του κριτηρίου Meca-Medina, των επιμέρους κανόνων ή ενός υποσυνόλου κανόνων, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο βαθμός συνάφειας μεταξύ της δραστηριότητας της ένωσης και της δραστηριότητας των επιχειρήσεων που θίγονται από τους κανόνες της ένωσης, μολονότι δραστηριοποιούνται σε διακριτή μεν, πλην όμως συνδεδεμένη αγορά. Όπως προεκτέθηκε στα σημεία 70 έως 72 των παρουσών προτάσεων, το στοιχείο
αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία προκειμένου να εκτιμηθεί αν οι επίμαχοι κανόνες είναι αναγκαίοι και αναλογικοί, υπό το πρίσμα της συμβολής τους στην προαγωγή του γενικού συμφέροντος που επιδιώκεται από τον κανονισμό.
83.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ότι το κριτήριο Meca-Medina πρέπει, κατ’ αρχήν, να εφαρμοστεί ως προς κάθε κανόνα που περιέχεται σε κανονισμό που εκδίδει επαγγελματική ή αθλητική ένωση, εκτός εάν, λόγω ορισμένων συγκεκριμένων περιστάσεων, η ουσιαστική εκτίμηση επιτάσσει την αξιολόγηση όλων ή ορισμένων από τους εν λόγω κανόνες σε συνδυασμό μεταξύ τους. Στο πλαίσιο αυτό, ο βαθμός συνάφειας μεταξύ της δραστηριότητας της ένωσης και της δραστηριότητας των τρίτων επιχειρήσεων που θίγονται από τους κανόνες είναι κρίσιμος παράγοντας ο οποίος πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν εκτιμάται αν οι επίμαχοι κανόνες είναι αναγκαίοι και αναλογικοί υπό το πρίσμα του επιδιωκόμενου θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος.
IV.    Πρόταση
84.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, Γερμανία) ότι:
Το άρθρο 101 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι:
1)      η νομολογία Meca-Medina εφαρμόζεται σε κανονισμό αθλητικής ένωσης που αφορά τη χρήση υπηρεσιών επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αγορές προηγούμενου ή επόμενου σταδίου ως προς τις δραστηριότητες της εν λόγω ένωσης (ή των μελών της), εφόσον οι εν λόγω υπηρεσίες είναι ικανές να ασκήσουν άμεση και σημαντική επιρροή στις βασικές δραστηριότητες της ένωσης·
2)      οι προϋποθέσεις που προβλέπονται στη νομολογία Meca-Medina πρέπει, κατ’ αρχήν, να εφαρμοστούν ως προς κάθε κανόνα που περιέχεται σε κανονισμό που εκδίδει επαγγελματική ή αθλητική ένωση, εκτός εάν, λόγω ορισμένων συγκεκριμένων περιστάσεων, η ουσιαστική εκτίμηση επιτάσσει την αξιολόγηση όλων ή ορισμένων από τους εν λόγω κανόνες σε συνδυασμό μεταξύ τους. Στο πλαίσιο αυτό, ο βαθμός συνάφειας μεταξύ της δραστηριότητας της ένωσης και της δραστηριότητας των τρίτων επιχειρήσεων που θίγονται από τους κανόνες είναι κρίσιμος παράγοντας ο οποίος πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν εκτιμάται αν οι επίμαχοι κανόνες είναι αναγκαίοι και αναλογικοί υπό το πρίσμα του επιδιωκόμενου θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, International Skating Union κατά Επιτροπής (C‑124/21 P, στο εξής: απόφαση ISU, EU:C:2023:1012).
3      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, European Superleague Company (C‑333/21, στο εξής: απόφαση Superleague, EU:C:2023:1011).
4      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Royal Antwerp Football Club (C‑680/21, στο εξής: απόφαση Royal Antwerp, EU:C:2023:1010).
5      Απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, FIFA (C‑650/22, στο εξής: απόφαση FIFA, EU:C:2024:824).
6      Απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου 2002, Wouters κ.λπ. (C‑309/99, στο εξής: απόφαση Wouters, EU:C:2002:98).
7      Απόφαση της 18ης Ιουλίου 2006, Meca-Medina και Majcen κατά Επιτροπής (C‑519/04 P, στο εξής: απόφαση Meca-Medina, EU:C:2006:492).
8      Βλ. αποφάσεις της 18ης Ιανουαρίου 2024, Lietuvos notarų rūmai κ.λπ. (C‑128/21, EU:C:2024:49, σκέψεις 97 έως 105), και της 25ης Ιανουαρίου 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, σκέψεις 21 έως 35 και 42 έως 54).
9      C‑209/23 (στο εξής: προτάσεις μου στην υπόθεση RRC Sports).
10      C‑133/24 (στο εξής: προτάσεις μου στην υπόθεση CD Tondela).
11      Κατά την εγκύκλιο, μπορεί να συμφωνηθεί κατ’ αποκοπήν αμοιβή καταβαλλόμενη εφάπαξ ή αμοιβή καταβαλλόμενη σε δόσεις σε σχέση με το ποσό μετεγγραφής που συμφωνήθηκε για την παροχή της υπηρεσίας μετεγγραφής εξόδου από σύλλογο, με την επιφύλαξη, εντούτοις, ότι η αμοιβή του πράκτορα δεν μπορεί να συνίσταται σε ποσοστό επί του ποσού μετεγγραφής.
12      Βλ., μεταξύ
άλλων
και
με
περαιτέρω
παραπομπές, Monti, G., «Article 81 EC and public policy», Common Market Law Review,
τόμος 39, τεύχος 5, 2002, σ. 1068 και 1087 έως 1090, Komninos, A. P., «Non-competition concerns: Resolution of conflicts in the integrated Article 81 EC», Working Paper (L) 08/05, The University of Oxford Centre for Competition Law and Policy, σ. 10 επ., Nazzini, R., «Article 81 EC between time present and time past: A normative critique of “restriction of competition” in EU law», Common Market Law Review,
τόμος 43, τεύχος 2, 2006, σ. 521 επ., και Whish, R., Competition Law, 6η
έκδ., Oxford University Press, 2006, σ. 126 έως 131.
13      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 18ης Σεπτεμβρίου 2001, M6 κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑112/99, EU:T:2001:215, σκέψεις 75 έως 77).
14      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, CB κατά Επιτροπής (C‑67/13 P, EU:C:2014:2204), της 6ης Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2017:632), της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ. (C‑228/18, EU:C:2020:265), της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ. (C‑307/18, EU:C:2020:52), και της 10ής Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726).
15      Βλ., αναλυτικότερα, προτάσεις μου στην υπόθεση RRC Sports (σημείο 26).
16      Βλ., ειδικότερα, απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2024, Tallinna Kaubamaja Grupp και KIA Auto (C‑606/23, EU:C:2024:1004, σκέψεις 22 επ.).
17      Πρβλ., για παράδειγμα, απόφαση της 4ης Ιουνίου 2009, T-Mobile Netherlands κ.λπ. (C‑8/08, EU:C:2009:343, σκέψεις 36 έως 39).
18      Απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, CB κατά Επιτροπής (C‑67/13 P, EU:C:2014:2204, σκέψεις 48 έως 87).
19      Απόφαση της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ. (C‑228/18, EU:C:2020:265, σκέψεις 51 έως 86).
20      Απόφαση της 26ης Οκτωβρίου 2023, EDP – Energias de Portugal κ.λπ. (C‑331/21, EU:C:2023:812, σκέψεις 87 έως 94).
21      Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2024, Booking.com και Booking.com (Deutschland) (C‑264/23, EU:C:2024:764, σκέψη 51).
22      Όπ.π. (σκέψη 52).
23      Άλλωστε, τόσο με την απόφαση Wouters (σκέψη 109) όσο και με την απόφαση Meca-Medina (σκέψεις 42 και 47), το Δικαστήριο έκρινε ότι σχετικό προηγούμενο αποτελούσε η απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 1994, DLG (C‑250/92, EU:C:1994:413), στην οποία κρίθηκε εφαρμοστέα η θεωρία των παρεπόμενων περιορισμών. Επ’ αυτού, βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2022:993, σημεία 87 έως 92).
24      Βλ. σημείο 30 των εν λόγω προτάσεων.
25      Παραπέμπω, συναφώς, στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Pavlov κ.λπ. (C‑180/98 έως C‑184/98, EU:C:2000:151, σημείο 92): «[υ]ποστήριξα ότι οι ιδιαιτερότητες των αγορών επαγγελματικών υπηρεσιών απαιτούν κάποιο είδος ρύθμισης. Οι διαφωνούντες με την αυτορρύθμιση των διαφόρων κλάδων ελευθέρων επαγγελματιών εμμένουν στην άποψη ότι οι όροι λειτουργίας των ελευθέρων επαγγελμάτων θα έπρεπε να ρυθμίζονται από το κράτος ή τουλάχιστον από ελεγχομένους από το κράτος κανονιστικούς φορείς, δεδομένου ότι υφίσταται κίνδυνος καταχρήσεων των κανονιστικών εξουσιών. [Ωστόσο, από οικονομικής πλευράς, ανακύπτει και πάλι πρόβλημα πληροφορήσεως.] Ο πολύπλοκος χαρακτήρας των υπηρεσιών αυτών και η διαρκής εξέλιξή τους που οφείλονται στις ταχέως μεταβαλλόμενες γνώσεις και τις τεχνικές προόδους καθιστούν δυσχερή τη θέσπιση των αναγκαίων λεπτομερών και σύγχρονων κανόνων για τα κοινοβούλια και τις κυβερνήσεις. Η αυτορρύθμιση από μέλη των επαγγελμάτων, που είναι γνώστες του αντικειμένου, είναι συχνά η πλέον ενδεδειγμένη, διότι έχει το πλεονέκτημα της αναγκαίας ευελιξίας. Επομένως, το ζητούμενο για κάθε σύστημα δικαίου του ανταγωνισμού είναι κυρίως η αποτροπή καταχρήσεως των κανονιστικών εξουσιών, χωρίς παράλληλη κατάργηση της ρυθμιστικής αυτονομίας των αντιπροσωπευτικών οργάνων των ελευθέρων επαγγελματιών».
26      Με σκοπό τη διαφοροποίησή της από τη νομολογία Meca-Medina «παρεπόμενων κανονιστικών περιορισμών» («regulatory ancillarity»), η ως άνω νομολογία ονομάζεται επίσης νομολογία «παρεπόμενων εμπορικών περιορισμών» («commercial ancillarity»). Βλ., για παράδειγμα, Whish, R., υποσημείωση 12, όπ.π., σ. 128.
27      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 25ης Οκτωβρίου 1977, Metro SB-Großmärkte κατά Επιτροπής (26/76, EU:C:1977:167, σκέψη 22), και της 28ης Ιανουαρίου 1986, Pronuptia de Paris (161/84, EU:C:1986:41, σκέψεις 15 έως 27).
28      Βλ. απόφαση Superleague (σκέψη 183 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) (η υπογράμμιση δική μου).
29      Απόφαση Wouters (σκέψη 97).
30      Απόφαση Meca-Medina (σκέψεις 43 και 45). Βλ., επίσης, άρθρο 165, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ.
31      Απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2013, Ordem dos Técnicos Oficiais de Contas (C‑1/12, στο εξής: απόφαση OTOC, EU:C:2013:127, σκέψη 95).
32      Απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013 (C‑136/12, EU:C:2013:489, σκέψεις 55 και 56).
33      Απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, API κ.λπ. (C‑184/13 έως C‑187/13, C‑194/13, C‑195/13 και C‑208/13, EU:C:2014:2147, σκέψεις 50 και 51).
34      Βεβαίως, τούτο δεν μπορεί να εκτείνεται στην τυπική παραχώρηση, από τις αρχές των κρατών μελών, κανονιστικών εξουσιών σε επαγγελματική ένωση, με παράλληλη διατήρηση της εξουσίας καθορισμού των κριτηρίων γενικού συμφέροντος και των ουσιωδών αρχών με τις οποίες πρέπει να συνάδουν οι κανόνες που θεσπίζει ο φορέας καθώς και της εξουσίας λήψης αποφάσεων σε τελευταίο βαθμό. Πράγματι, σε τέτοιες περιπτώσεις, οι κανόνες που θεσπίζει η επαγγελματική ένωση διατηρούν τον κρατικό χαρακτήρα και δεν εμπίπτουν στους κανόνες της Συνθήκης που ισχύουν για τις επιχειρήσεις. Πρβλ. απόφαση OTOC (σκέψη 54).
35      Απόφαση Wouters (σκέψη 110) (η υπογράμμιση δική μου). Βλ., επίσης, σκέψεις 105 και 107 της ίδιας απόφασης.
36      Η υπογράμμιση δική μου. Βλ. αποφάσεις Superleague (σκέψη 197), Royal Antwerp (σκέψη 124) και FIFA (σκέψη 156).
37      Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας P. Léger με τις προτάσεις του στην υπόθεση Wouters κ.λπ. (C‑309/99, EU:C:2001:390), η ίδια η έννοια της «ένωσης επιχειρήσεων» ασκεί ιδιαίτερη λειτουργία στο πλαίσιο του (νυν) άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, δεδομένου ότι «[σ]κοπός της είναι να μη διαφεύγουν οι επιχειρήσεις από τους κανόνες ανταγωνισμού λόγω μόνον του τρόπου με τον οποίο συντονίζουν τη συμπεριφορά τους στην αγορά. Για να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα της αρχής αυτής, στο άρθρο [101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ] εμπίπτουν όχι μόνον οι άμεσοι τρόποι συντονισμού των συμπεριφορών μεταξύ επιχειρήσεων (οι συμφωνίες και οι εναρμονισμένες πρακτικές), αλλά και οι θεσμοποιημένες μορφές συνεργασίας, δηλαδή οι καταστάσεις όπου οι επιχειρηματίες ενεργούν μέσω συλλογικής οντότητας ή κοινού οργάνου». Βλ. σημείο 62 των εν λόγω προτάσεων.
38      Πρβλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 25ης Οκτωβρίου 1977, Metro SB-Großmärkte κατά Επιτροπής (26/76, EU:C:1977:167, σκέψη 21), της 26ης Ιανουαρίου 2005, Piau κατά Επιτροπής (T‑193/02, EU:T:2005:22, σκέψεις 100 έως 106), της 23ης Νοεμβρίου 2006, Asnef-Equifax και Administración del Estado (C‑238/05, EU:C:2006:734, σκέψη 67), και της 25ης Ιανουαρίου 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, σκέψη 33). Εξέθεσα ορισμένες παρατηρήσεις επί του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ στα σημεία 75 έως 95 των προτάσεών μου στην υπόθεση RRC Sports.
39      Βλ., επ’ αυτού, Mavroidis, P. C., και Neven, D., «Legitimate objectives in antitrust analysis: The FIFA regulation of agents and the right to regulate football in Europe», Concurrences No 1-2024, Art. Νο 117111.
40      Απόφαση Wouters (σκέψη 100).
41      Απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2004, Meca-Medina και Majcen κατά Επιτροπής (T‑313/02, EU:T:2004:282, σκέψεις 38 και 46).
42      Απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, API κ.λπ. (C‑184/13 έως C‑187/13, C‑194/13, C‑195/13 και C‑208/13, EU:C:2014:2147, σκέψεις 46 και 47).
43      Απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 2014, ONP κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑90/11, EU:T:2014:1049, σκέψη 347).
44      Απόφαση FIFA (σκέψη 99).
45      Βλ., ειδικότερα, νομολογία που μνημονεύεται στις υποσημειώσεις 2 έως 5 και 7 των παρουσών προτάσεων.
46      Απόφαση Superleague (σκέψη 183).
47      Βλ. απόφαση Meca-Medina (σκέψεις 43 έως 45).
48      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 15ης Δεκεμβρίου 1995, Bosman (C‑415/93, EU:C:1995:463, σκέψη 106), και της 16ης Μαρτίου 2010, Olympique Lyonnais (C‑325/08, EU:C:2010:143, σκέψη 39).
49      Πρβλ. απόφαση FIFA (σκέψη 99).
50      Brandenburger, A. M., και Nalebuff., B. J., Co-opetition: A Revolution Mindset that Combines Competition and Cooperation, Crown Business, 1996.
51      Βλ. επίσης, συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση RRC Sports (σημείο 91).
52      Υπόθεση C‑680/21 (EU:C:2023:188, σημεία 56 έως 60).
53      Βλ., για παράδειγμα, Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών και την Πρόληψη του Εγκλήματος, «Global report on corruption in sport», 2022 (διατίθεται στο διαδίκτυο), σ. 3. Βλ.,
επίσης, ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο «Ανάπτυξη της ευρωπαϊκής διάστασης στον αθλητισμό», της 18ης Ιανουαρίου 2011 [COM(2011) 12 τελικό], σημείο 4.1. Επ’ αυτού, βλ.,
επίσης, σημείο 94 των προτάσεών μου στην υπόθεση RRC Sports.
54      Ομοίως, Van Rompuy, B., «EU Court of Justice delineates the scope of the Wouters exception», Kluwer Competition Law Blog, 15 Ιανουαρίου 2024.
55      Βλ., στο πλαίσιο αυτό, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2022:993, σημείο 89 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56      Πρβλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2011, Football Association Premier League κ.λπ. (C‑403/08 και C‑429/08, EU:C:2011:631, σκέψεις 134 έως 146), και απόφαση Superleague (σκέψεις 210 έως 241). Σε αμφότερες τις υποθέσεις, δεν εξετάστηκε καν το ενδεχόμενο εφαρμογής της νομολογίας Meca-Medina στα επίμαχα μέτρα.
57      Βλ. απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2004, Meca-Medina και Majcen κατά Επιτροπής (T‑313/02, EU:T:2004:282, σκέψη 57). Στο πλαίσιο της αιτήσεως αναιρέσεως, βλ. σκέψεις 46 επ. της απόφασης Meca-Medina.
58      Βλ. σημεία 23 έως 45 των προτάσεων στην υπόθεση RRC Sports.
59      Απόφαση Superleague (σκέψη 185). Στην πραγματικότητα, η νομολογία δεν ήταν απολύτως σαφής επί του ζητήματος αυτού: σύγκρ. απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2017, CHEZ Elektro Bulgaria και FrontEx International (C‑427/16 και C‑428/16, EU:C:2017:890, σκέψη 53), με τη νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 183 της απόφασης Superleague. Εντούτοις, όπως προεξέθεσα, η εν λόγω απαίτηση έχει μνημονευθεί συστηματικά στη νομολογία σχετικά με τους παρεπόμενους εμπορικούς περιορισμούς (commercial ancillarity).
60      Βλ., για
παράδειγμα, Weatherill, S., «The impact of the rulings of 21 December 2023 on the structure of EU sports law», The International Sports Law Journal,
τόμος 23, 2023, σ. 409 έως 415.
61      Αξίζει να επισημανθεί η άποψη που διατυπώθηκε προσφάτως (Gryllos, G., «Anticompetitive object / effect: An overview of EU and national case law», 21 Μαρτίου 2025, e-Competitions, Art. No. 123946, σ. 9) ότι οι απαιτήσεις της νομολογίας της Ένωσης, κατά τις οποίες οι θεμιτοί σκοποί γενικού συμφέροντος δεν πρέπει να έχουν αντίθετο προς τον ανταγωνισμό χαρακτήρα και το επίμαχο μέτρο δεν πρέπει να εξαλείφει κάθε ανταγωνισμό, προσομοιάζουν με τη θέση του Supreme Court of the United States (Ανωτάτου Δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής) σε ορισμένες αθλητικής φύσεως υποθέσεις. Στις υποθέσεις εκείνες το εν λόγω δικαστήριο αρνήθηκε να δεχθεί ειδική εξαίρεση από τον Sherman Act (νόμο Sherman) για περιορισμούς των συναλλαγών τους οποίους καθιέρωσαν αθλητικές ενώσεις, με την αιτιολογία ότι οι περιορισμοί αυτοί εξυπηρετούν κοινωνικούς σκοπούς που είναι σημαντικότεροι από τον ανταγωνισμό. Βλ., προσφάτως, γνωμοδότηση του Supreme Court of the United States (Ανωτάτου Δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής), της 21ης Ιουνίου 2021 [141 S. Ct. 2141 (2021)].
62      Στη συγκεκριμένη αγορά, σύλλογοι και ποδοσφαιριστές μετέχουν μόνον ως αποδέκτες υπηρεσιών.
63      2021/2058 (INI) (ΕΕ 2022, C 224, σ. 2). Η υπογράμμιση δική μου. Όπως αντιλαμβάνομαι, ο όρος «πρόσφατες μεταρρυθμίσεις» παραπέμπει σε εκείνες που κατέληξαν στην έκδοση του κανονισμού της FIFA για τους πράκτορες ποδοσφαιριστών (FIFA Football Agent Regulations).
64      Βλ., για παράδειγμα, «Study on sports agents in the European Union», μελέτη την οποία παρήγγειλε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Νοέμβριος 2009, σ. 3, 4, 168 και 169· και Parrish, R. κ. ά., «Promoting and Supporting Good Governance in the European Football Agents Industry – Final Report», τελική έκθεση την οποία δημοσίευσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019, σ. 3, 4, 95, 96 και 127 έως 129.
65      Βλ. σημείο 32 των παρουσών προτάσεων.
66      Βλ. σημείο 42 των παρουσών προτάσεων.
67      Βλ., τηρουμένων των αναλογιών, απόφαση της 11ης Απριλίου 2000, Deliège (C‑51/96 και C‑191/97, EU:C:2000:199, σκέψεις 56 και 57).
68      Βλ. σημεία 17 έως 28 των προτάσεών μου στην υπόθεση RRC Sports.
69      Βλ. σημεία 53 έως 113 των προτάσεών μου στην υπόθεση RRC Sports.