62024CJ0902
WYROK TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)
z dnia 22 stycznia 2026 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 – Umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej zawierająca nieuczciwe warunki – Skutki stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku – Nieważność umowy – Orzecznictwo krajowe przewidujące powstanie dwóch niezależnych wierzytelności restytucyjnych – Powództwo konsumenta o zwrot miesięcznych rat uiszczonych z tytułu umowy – Wierzytelność przedsiębiorcy odpowiadająca kwocie kredytu – Odzyskanie należności – Prawo przedsiębiorcy do podniesienia zarzutu potrącenia swojej wierzytelności z wierzytelnością konsumenta – System podziału kosztów – Odstraszający skutek zakazu stosowania nieuczciwych warunków umownych – Zasada skuteczności – Obowiązek wykładni zgodnej z prawem Unii
W sprawie C‑902/24 [Herchoski] (
i
)
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska) postanowieniem z dnia 19 grudnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 22 grudnia 2024 r., w postępowaniu:
RM,
EM
przeciwko
Santander Bank Polska S.A.,
TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),
w składzie: M. Condinanzi, prezes izby, N. Jääskinen i R. Frendo (sprawozdawczyni), sędziowie,
rzecznik generalny: R. Norkus,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu RM oraz EM – B. Sobierajska, radca prawny,
–
w imieniu Santander Bank Polska S.A. – J. Kowalczyk, P. Litwiński, M. Valirakis-Wołyńska oraz R. Wechman, radcowie prawni,
–
w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna, w charakterze pełnomocnika,
–
w imieniu rządu portugalskiego – A. Pimenta i A. Rodrigues, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – P. Kienapfel i B. Sasinowska, w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29; sprostowania: Dz.U. 2018, L 155, s. 33; Dz.U. 2020, L 359, s. 21), a także zasad skuteczności, równoważności, pewności prawa i proporcjonalności.
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy RM i EM, dwoma konsumentami zamieszkałymi w Polsce, a Santander Bank Polska S.A. (zwanym dalej „SBP”), bankiem z siedzibą w Polsce, w przedmiocie żądania tych konsumentów zwrotu kwot zapłaconych na rzecz SBP w wykonaniu umowy kredytu hipotecznego uznanej za nieważną oraz podniesionego przez SBP ewentualnego zarzutu uzyskania potrącenia tej wierzytelności z wierzytelnością, jaką posiada on wobec rzeczonych konsumentów, odpowiadającą kwocie tego kredytu.
Ramy prawne
Prawo Unii
3
Zgodnie z motywem dwudziestym czwartym dyrektywy 93/13 „sądy i organy administracyjne państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki zapobiegające stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich”.
4
Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
5
Artykuł 7 ust. 1 rzeczonej dyrektywy przewiduje:
„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.
Przepisy prawa polskiego
Kodeks cywilny
6
Zgodnie z art. 58 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r., nr 16, poz. 93) w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „Kodeksem cywilnym”):
„Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy”.
7
Artykuł 405 owego kodeksu stanowi:
„Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości”.
8
Artykuł 410 Kodeksu cywilnego przewiduje:
„§ 1.   Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.
§ 2.   Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia”.
9
Artykuł 455 tego samego kodeksu jest sformułowany następująco:
„Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania”.
10
Zgodnie z art. 498 §§ 1 i 2 Kodeksu cywilnego:
„§ 1.   Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.
§ 2.   Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej”.
11
Artykuł 499 tego kodeksu brzmi następująco:
„Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe”.
Kodeks postępowania cywilnego
12
Artykuł 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 1964 r., nr 43, poz. 296) w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „Kodeksem postępowania cywilnego”) przewiduje:
„Strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu)”.
13
Artykuł 100 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi:
„W razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania albo gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu”.
14
Zgodnie z art. 102 tego kodeksu:
„W wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami”.
15
Zgodnie z treścią art. 203 § 1 wspomnianego kodeksu:
„Pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego aż do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia – aż do wydania wyroku”.
16
Artykuł 2031 tego samego kodeksu jest sformułowany następująco:
„§ 1.   Podstawą zarzutu potrącenia może być tylko wierzytelność:
1)
pozwanego z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda, chyba że wierzytelność ta jest niesporna, stwierdzona prawomocnym orzeczeniem sądu, orzeczeniem sądu polubownego, ugodą zawartą przed sądem albo sądem polubownym, zatwierdzoną przez sąd ugodą zawartą przed mediatorem, lub uprawdopodobniona dokumentem potwierdzającym jej uznanie przez powoda;
2)
o zwrot spełnionego świadczenia przysługująca jednemu z dłużników solidarnych wobec pozostałych współdłużników.
§ 2.   Pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna.
§ 3.   Zarzut potrącenia może zostać podniesiony tylko w piśmie procesowym. Do pisma tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące pozwu, z wyjątkiem przepisów dotyczących opłat”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
17
W dniu 28 sierpnia 2008 r. RM i EM zawarli z SBP umowę kredytu hipotecznego denominowanego we frankach szwajcarskich, na mocy której SBP udzielił im kredytu w kwocie 360000 PLN (złotych polskich, około 84634 EUR), którego spłata obejmowała okres 360 miesięcy (zwaną dalej „rozpatrywaną umową”).
18
Rozpatrywana umowa zawierała szereg klauzul dotyczących zasad przeliczenia między frankiem szwajcarskim a złotym polskim (zwanych dalej „klauzulami przeliczeniowymi”).
19
W okresie od dnia 5 września 2008 r. do dnia 15 marca 2022 r. SBP pobrał od RM i EM łącznie kwotę 327338 PLN (około 76956 EUR) tytułem miesięcznych rat spłaty tego kredytu.
20
W dniu 17 listopada 2022 r. RM i EM wnieśli do Sądu Okręgowego w Warszawie (Polska), który jest sądem odsyłającym, powództwo o ustalenie przez niego nieważności rozpatrywanej umowy ze względu na podnoszony nieuczciwy charakter klauzul przeliczeniowych, o stwierdzenie, że umowa ta nie może dalej obowiązywać bez tych warunków, oraz o zasądzenie od SBP na ich rzecz zwrotu kwoty 327338 PLN (około 76956 EUR), odpowiadającej miesięcznym ratom uiszczonym w wykonaniu tej umowy, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 7 września 2022 r., a także kosztami postępowania.
21
SBP utrzymywał przed sądem odsyłającym, że rozpatrywana umowa była ważna, i wnosił o oddalenie powództwa oraz obciążenie RM i EM kosztami postępowania.
22
W dniu 18 lipca 2024 r. SBP wezwał RM i EM do zwrotu, w terminie najpóźniej do dnia 5 sierpnia 2024 r., kwoty 360000 PLN (około 84634 EUR), którą wypłacono im w wykonaniu spornej umowy.
23
W dniu 9 sierpnia 2024 r. SBP doręczył RM i EM oświadczenie, w drodze którego poinformował ich, że zamierza dokonać potrącenia przysługującej mu wierzytelności w kwocie 360000 PLN (około 84634 EUR) z wierzytelnością dochodzoną przez nich przed sądem odsyłającym.
24
W dniu 14 sierpnia 2024 r. SBP podniósł przed tym sądem zarzut potrącenia tych dwóch wierzytelności, któremu RM i EM się sprzeciwili.
25
W dniu 19 grudnia 2024 r. sąd odsyłający wydał wyrok częściowy, w którym stwierdził nieważność rozpatrywanej umowy na podstawie art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego ze względu na to, że klauzule przeliczeniowe były nieuczciwe i że bez tych warunków umowa ta nie mogła dalej obowiązywać.
26
W pozostałym zakresie, jeśli chodzi o zarzut potrącenia podniesiony przez SBP i konsekwencje, jakie wiążą się z orzeczeniem uwzględniającym ten zarzut, sąd odsyłający zastanawia się, czy wykładnia przepisów prawa krajowego, która doprowadziłaby tenże sąd do wydania takiego orzeczenia, nie byłaby niezgodna z prawem Unii.
27
Zdaniem tego sądu stwierdzenie nieważności umowy oznacza, że na podstawie art. 405 Kodeksu cywilnego w związku z art. 410 tego kodeksu każda ze stron jest zobowiązana zwrócić drugiej stronie wszystkie świadczenia spełnione na podstawie tej umowy, które w wyniku tego stwierdzenia trzeba uznać za nienależne.
28
Wspomniany sąd wyjaśnia, że każdej ze stron przysługuje samodzielne roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia wobec drugiej strony. W szczególności zgodnie z teorią „dwóch kondykcji”, powszechnie stosowaną w polskim orzecznictwie, wierzytelności obu stron wynikające z nieważności umowy istnieją niezależnie od siebie. W ten sposób każda ze stron mogłaby dochodzić przysługującej jej wierzytelności od drugiej strony w ramach odrębnego postępowania. Natomiast sąd, przed którym jedna ze stron wytoczyła powództwo o zapłatę, nie jest upoważniony do potrącenia z urzędu ich wzajemnych wierzytelności. Jednakże strona, która zamierza dokonać potrącenia tych wierzytelności, może podnieść zarzut potrącenia na warunkach przewidzianych w art. 2031 Kodeksu postępowania cywilnego.
29
Zdaniem sądu odsyłającego w niniejszej sprawie zarzut potrącenia podniesiony przez SBP spełnia te przesłanki i opiera się na oświadczeniu o potrąceniu zgodnym z wymogami ustanowionymi w art. 498 i 499 Kodeksu cywilnego. Należy zatem uwzględnić ten zarzut potrącenia.
30
Sąd ten uważa, że w konsekwencji powinien uwzględnić jedynie częściowo żądanie zwrotu RM i EM, odejmując od należnej im kwoty kwotę będącą przedmiotem potrącenia żądanego przez SBP. W niniejszej sprawie kwota, którą wspomniany bank musiałby zwrócić RM i EM, wyniosłaby 401195 PLN (około 94263 EUR), czyli 327338 PLN (około 76956 EUR) tytułem zwrotu zapłaconych rat miesięcznych, powiększone o odsetki naliczone za okres od dnia 7 września 2022 r. do dnia 5 sierpnia 2024 r., a mianowicie o 73857 PLN (około 17363 EUR). W związku z tym w następstwie potrącenia z wierzytelnością banku w wysokości 360000 PLN (około 84634 EUR) należy zasądzić od SBP na rzecz RM i EM kwotę 41195 PLN (około 9685 EUR), powiększoną o ustawowe odsetki za opóźnienie liczone od dnia 6 sierpnia 2024 r. do dnia zapłaty. Co się tyczy kosztów, sąd ten uważa, że powinien je rozdzielić z uwzględnieniem proporcji, w jakiej każda ze stron przegrała sprawę.
31
Sąd odsyłający ma jednak wątpliwości co do zgodności takiego orzeczenia z prawem Unii.
32
W pierwszej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że z jednej strony oddalenie w znacznej części żądania RM i EM niesie ze sobą ryzyko osłabienia skutków restytucyjnego oraz zniechęcającego, jakie, zgodnie z wyrokiem z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 62, 63), art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 zamierzają powiązać ze stwierdzeniem nieuczciwego charakteru warunków zawartych w umowach konsumenckich.
33
Z drugiej strony całkowite pozbawienie przedsiębiorcy możliwości powołania się na zarzut potrącenia mogłoby naruszać zasady równoważności, proporcjonalności i pewności prawa, a także prawo tego przedsiębiorcy do skutecznej ochrony sądowej. Pozbawienie to skutkowałoby bowiem istotnym ograniczeniem jego zdolności do obrony przed sądem, tym bardziej że przepisy Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego pozwalają mu podnieść taki zarzut. Sąd odsyłający zauważa jednak, że Trybunał wykluczył – w szczególności w wyroku z dnia 14 grudnia 2023 r., Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych) (C‑28/22, EU:C:2023:992, pkt 87) – możliwość powołania się przez przedsiębiorcę na zarzut zatrzymania w okolicznościach, które wydają się sądowi odsyłającemu podobne do okoliczności niniejszej sprawy.
34
W drugiej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że polskie orzecznictwo dopuszcza możliwość podniesienia przez przedsiębiorcę ewentualnego zarzutu potrącenia, w sytuacji gdy podnosi on przede wszystkim, że roszczenie dochodzone przez konsumenta nie jest uzasadnione co do jego istoty lub wysokości.
35
W tym względzie sąd ten zauważa, że taki zarzut stawia konsumenta w sytuacji proceduralnej, która może być niezgodna z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 i z zasadą skuteczności. Konsument, skonfrontowany ze skutecznie podniesionym przez przedsiębiorcę zarzutem potrącenia, powinien bowiem co do zasady wycofać swoje żądanie zapłaty na podstawie art. 203 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jednakże w praktyce konsumentowi trudno byłoby dokonać takiego cofnięcia, ponieważ jego żądanie zapłaty stanowi część powództwa o stwierdzenie nieważności umowy zawartej z przedsiębiorcą. Tymczasem w braku cofnięcia po stronie konsumenta istnieje ryzyko, że jego powództwo zostanie częściowo oddalone, a w konsekwencji zostanie on obciążony częścią kosztów postępowania.
36
Zdaniem sądu odsyłającego sytuacja procesowa konsumenta byłaby mniej złożona, gdyby przedsiębiorca powołał się na zarzut potrącenia, uznając jednocześnie w sposób bezwarunkowy nieważność umowy kredytu zawartej z tym konsumentem i istnienie wierzytelności tego konsumenta względem niego do wysokości kwoty odpowiadającej miesięcznym ratom kredytu. Sąd ten zastanawia się jednak, czy wykluczenie możliwości podniesienia przez przedsiębiorcę ewentualnego zarzutu potrącenia nie narusza zasad równoważności, proporcjonalności i pewności prawa, a także jego prawa do skutecznej ochrony sądowej.
37
Ponadto wspomniany sąd wskazuje, że wprawdzie, zgodnie z polskim orzecznictwem, z art. 455 Kodeksu cywilnego wynika, że wierzytelność wynikająca z obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia wykonanego w ramach nieważnej umowy staje się wymagalna w rozumieniu art. 498 § 1 tego kodeksu po wezwaniu do zapłaty określonej kwoty. Niemniej jednak wierzytelność taka zakładałaby nieważność tej umowy.
38
W trzeciej kolejności sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością z prawem Unii tak krótkiego terminu do zwrotu jak termin dwóch tygodni, który został wyznaczony przez SBP w wezwaniu do zapłaty. W tym względzie z polskiego orzecznictwa wynika, że wyrażenie „niezwłocznie”, znajdujące się w art. 455 Kodeksu cywilnego, należy rozumieć w ten sposób, że w sytuacjach zwykłych świadczenie powinno zostać wykonane w ciągu 14 dni od wezwania do zapłaty. Ponieważ SBP działał zgodnie z tym orzecznictwem, jego wierzytelność powinna zostać uznana za wymagalną z tego punktu widzenia.
39
W szczególności sąd ten zastanawia się, czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 i zasada skuteczności stoją na przeszkodzie temu, by przedsiębiorca mógł wezwać konsumenta do zapłaty w krótkim terminie kwoty, która wydaje się wysoka w świetle jego zasobów. Sąd odsyłający wskazuje jednak, że w niniejszym przypadku poinformował uprzednio RM i EM o konsekwencjach nieważności spornej umowy, w szczególności o obowiązku zwrotu kwoty odpowiadającej pożyczonemu kapitałowi.
40
W czwartej i ostatniej kolejności sąd odsyłający przypomina, że RM i EM wygrali już sprawę w odniesieniu do kwestii nieważności rozpatrywanej umowy. Tak więc, w przypadku gdyby sąd oddalił podniesiony przez SBP zarzut potrącenia i przyznał RM i EM całą żądaną przez nich kwotę, SBP przegrałby sprawę w całości i musiałby ponieść całość kosztów zgodnie z art. 98 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.
41
Natomiast gdyby sąd uwzględnił ten zarzut potrącenia, nie mógłby obciążyć SBP całością kosztów postępowania, lecz musiałby obciążyć częścią kosztów RM i EM, ponieważ niesłusznie utrzymywali oni, że zarzut ten należy oddalić. W wyniku takiego podziału kosztów dokonanego zgodnie z art. 100 zdanie pierwsze Kodeksu postępowania cywilnego RM i EM otrzymaliby jedynie kwotę 5504 PLN (około 1293 EUR) tytułem kosztów podlegających zwrotowi, podczas gdy poniesione przez nich koszty wyniosłyby w rzeczywistości 17334 PLN (około 4071 EUR).
42
Sąd odsyłający ma wątpliwości, czy taki rezultat jest zgodny z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 i z zasadą skuteczności. Może on jednak wydać orzeczenie w przedmiocie kosztów korzystniejsze dla RM i EM na podstawie art. 102 Kodeksu postępowania cywilnego.
43
W tych okolicznościach Sąd Okręgowy w Warszawie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy, w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną w całości ze względu na to, że nie może ona dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy [93/13] oraz zasady skuteczności, równoważności, proporcjonalności i pewności prawa należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej przepisów krajowych, zgodnie z którą:
–
w procesie z powództwa konsumenta przeciwko bankowi o zwrot równowartości rat kredytu bank może podnieść skuteczny zarzut potrącenia swojej wierzytelności o zwrot równowartości kapitału kredytu z wierzytelnością konsumenta,
–
bank może skutecznie podnieść powyższy zarzut potrącenia również jako zarzut ewentualny, podczas gdy co do zasady zarzuca w procesie, że umowa kredytu jest ważna i nie zawiera nieuczciwych warunków umownych,
–
bank może skutecznie wezwać konsumenta do zwrotu równowartości kapitału kredytu wypłaconego w wykonaniu nieważnej umowy (w efekcie czego ta wierzytelność banku stanie się wymagalna), podczas gdy co do zasady bank zarzuca w procesie, że umowa kredytu jest ważna i nie zawiera nieuczciwych warunków umownych,
–
bank może wyznaczyć konsumentowi termin dwutygodniowy na zwrot równowartości całego kapitału kredytu (w efekcie czego wierzytelność banku o zwrot równowartości całego kapitału kredytu staje się wymagalna),
–
konsument zostanie obciążony częścią kosztów procesu w zakresie, w którym powództwo o zapłatę zostało oddalone w związku z uwzględnieniem zarzutu potrącenia podniesionego przez bank?”.
W przedmiocie właściwości Trybunału
44
Rząd portugalski podnosi, że Trybunał nie jest właściwy do rozpoznania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, ponieważ sąd odsyłający zwraca się w nim do Trybunału o dokonanie wykładni prawa krajowego.
45
Tymczasem z brzmienia pytania prejudycjalnego wynika, że dotyczy ono wykładni przepisów i zasad prawa Unii.
46
W konsekwencji, ponieważ Trybunał jest właściwy do dokonywania wykładni przepisów i zasad prawa Unii, jest on właściwy do rozpoznania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i udzielenia odpowiedzi na pytanie zadane mu przez sąd odsyłający.
W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
47
Rząd polski zauważa, że część pytania prejudycjalnego w zakresie dotyczącym możliwości podniesienia przez przedsiębiorcę w ramach sporu pomiędzy nim a konsumentem, który wnosi o stwierdzenie nieważności zawartej przez nich wspólnie umowy kredytu hipotecznego, ewentualnego zarzutu potrącenia, jednocześnie zasadniczo utrzymując, że umowa ta jest ważna, jest niedopuszczalna. Sąd odsyłający orzekł już bowiem w wyroku częściowym, o którym mowa w pkt 25 niniejszego wyroku, że rozpatrywana umowa jest nieważna.
48
W tym względzie zgodnie z utrwalonym orzecznictwem odesłanie prejudycjalne nie ma służyć wydawaniu opinii doradczych w przedmiocie pytań ogólnych i hipotetycznych, lecz ma być podyktowane potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia sporu [zob. wyroki: z dnia 16 grudnia 1981 r., Foglia_244/80, EU:C:1981:302, pkt 18; a także z dnia 11 września 2025 r., Banco Santander (Restrukturyzacja i uporządkowana likwidacja Banco Popular III), C‑687/23, EU:C:2025:687, pkt 35].
49
W niniejszej sprawie wprawdzie sąd odsyłający w wyroku częściowym stwierdził nieważność spornej umowy. Jednocześnie postanowił on jednak zwrócić się do Trybunału z niniejszym wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, uznawszy, że potrzebna jest wykładnia przepisów i zasad prawa Unii, aby móc orzec w tym samym postępowaniu, w którym wydał on ten wyrok częściowy, w przedmiocie pozostałej części powództwa RM i EM, w świetle zarzutu potrącenia, który w chwili jego podniesienia stanowił dodatkowy środek obrony w stosunku do powołania się na ważność tej umowy.
50
W tych okolicznościach nie jest oczywiste, że odpowiedź na tę część pytania prejudycjalnego ma charakter hipotetyczny. Odpowiedź ta może być bowiem niezbędna do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, a w szczególności do celów oceny zgodności prawa krajowego z przepisami prawa Unii, o których wykładnię się zwrócono.
51
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest zatem dopuszczalny w całości.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
52
Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania. W tym względzie Trybunał powinien wyprowadzić z całości informacji przedstawionych przez sąd krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementy prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu rozpatrywanego w postępowaniu głównym (zob. wyroki: z dnia 29 listopada 1978 r., Redmond_83/78, EU:C:1978:214, pkt 26; z dnia 25 lutego 2025 r., Alphabet i in., C‑233/23, EU:C:2025:110, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
53
W niniejszej sprawie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zawiera wyjaśnienia pozwalającego zrozumieć, dlaczego zasada równoważności, mimo że została wspomniana w zadanym pytaniu, miałaby mieć znaczenie.
54
Należy zatem uznać, że poprzez swoje jedyne pytanie sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz zasada skuteczności w świetle zasad pewności prawa i proporcjonalności oraz prawa do skutecznej ochrony sądowej stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, która w ramach postępowania wszczętego przez konsumenta w celu ustalenia nieważności umowy kredytu hipotecznego, którą zawarł on z przedsiębiorcą, oraz zwrotu rat miesięcznych zapłaconych w wykonaniu tej umowy, pozwala na to, by ten przedsiębiorca, twierdząc tytułem głównym, że rzeczona umowa jest ważna, podniósł tytułem ewentualnym zarzut potrącenia oparty na wierzytelności odpowiadającej kwocie tego kredytu hipotecznego, ponieważ wierzytelność tę należy uznać za wymagalną ze względu na to, że wyznaczony konsumentowi w wezwaniu do zapłaty dwutygodniowy termin upłynął, a uwzględnienie tego zarzutu pociąga za sobą, ze względu na nieskuteczny sprzeciw konsumenta wobec niego, podział kosztów w sposób proporcjonalny do zakresu, w jakim każda ze stron przegrała sprawę.
55
Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta.
56
Ponadto, biorąc pod uwagę charakter i znaczenie interesu publicznego, jakim jest ochrona konsumentów znajdujących się w słabszej pozycji względem przedsiębiorców, dyrektywa ta zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z jej art. 7 ust. 1 w związku z jej motywem dwudziestym czwartym, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków „mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami” (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).
57
W związku z tym sąd krajowy jest zobowiązany do odstąpienia od stosowania nieuczciwego warunku umownego nakazującego zapłatę kwot, które okazują się nienależne. Taki obowiązek pociąga za sobą co do zasady odpowiedni skutek restytucyjny w odniesieniu do tych samych kwot, ponieważ brak takiego skutku restytucyjnego mógłby naruszać skutek odstraszający, jaki art. 6 ust. 1 wspomnianej dyrektywy w związku z jej art. 7 ust. 1 zamierza przypisać stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunków zawartych w umowach zawieranych przez przedsiębiorcę z konsumentami [zob. podobnie wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo].
58
Dyrektywa 93/13 nie reguluje jednak wyraźnie skutków nieważności umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem po usunięciu zawartych w niej nieuczciwych warunków. W związku z tym do państw członkowskich należy określenie skutków, jakie pociąga za sobą takie stwierdzenie, przy czym ustanowione przez nie w tym względzie przepisy powinny być zgodne z prawem Unii, a w szczególności z celami tej dyrektywy [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo].
59
W niniejszej sprawie w pierwszej kolejności z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sytuacja, która skłoniła sąd odsyłający do wystąpienia do Trybunału z tym wnioskiem wynika z teorii „dwóch kondykcji”, zgodnie z którą nieważność takiej umowy powoduje powstanie dwóch wierzytelności, które mogą zostać odzyskane w sposób niezależny.
60
W tym względzie przede wszystkim Trybunał orzekł już, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku gdy warunek umowy kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy, przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty (wyrok z dnia 19 czerwca 2025 r., Lubreczlik, C‑396/24, EU:C:2025:460, pkt 44).
61
Tymczasem z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że uwzględnienie zarzutu potrącenia podniesionego przez przedsiębiorcę w odpowiedzi na skierowane przez konsumenta żądanie zwrotu świadczeń spełnionych przez niego w wykonaniu umowy kredytu hipotecznego uznanej za nieważną prowadzi do sytuacji, w której jedynie strona dysponująca najwyższą wierzytelnością nadal jest wierzycielem względem drugiej. W związku z tym w takiej sytuacji brane są pod uwagę kwota spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu nieważnej umowy i kwota pozostała do spłaty, w związku z czym konsument nie jest zobowiązany do zwrotu całej nominalnej kwoty otrzymanego kredytu.
62
Zasady przypomniane w pkt 60 niniejszego wyroku nie stoją zatem na przeszkodzie takiej wykładni właściwych przepisów prawa krajowego, która pozwala na doprowadzenie do sytuacji, gdy w następstwie potrącenia między dwiema wzajemnymi wierzytelnościami, których odpowiednie kwoty nie są identyczne, jedynie strona, która pozostaje dłużnikiem kwoty niepokrytej jej własną wierzytelnością od drugiej strony, zostaje zobowiązana do zapłaty tej kwoty na rzecz tej drugiej strony.
63
Następnie prawdą jest, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może nadal obowiązywać po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę owego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie [zob. podobnie wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), C‑28/22, EU:C:2023:992, pkt 87; postanowienie z dnia 8 maja 2024 r., Santander Bank Polska, C‑424/22, EU:C:2024:398, pkt 38].
64
Jednakże prawo zatrzymania rozpatrywane w sprawach, w których wydano te orzeczenia, polegało na tym, że pierwsza strona uzależnia zwrot świadczenia, do którego była zobowiązana wobec drugiej strony, od warunku, że ta ostatnia zobowiąże się do zwrotu świadczenia, które spełniła na jej rzecz pierwsza strona. Ponadto z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że gdyby uwzględniono podniesiony przez SBP zarzut potrącenia, kwota wierzytelności głównej RM i EM zostałaby w każdym razie powiększona o odsetki za opóźnienie.
65
Natomiast, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w prawie polskim potrącenie ma skutek równoważny z wykonaniem świadczeń przez obie strony.
66
Zatem w takich okolicznościach, w przeciwieństwie do wykonania prawa do zatrzymania, o którym mowa w sprawach przytoczonych w pkt 63 niniejszego wyroku, potrącenie odpowiednich wierzytelności przedsiębiorcy i konsumenta nie może co do zasady zagrażać ochronie, jaką dyrektywa 93/13 gwarantuje temu ostatniemu.
67
Wreszcie, do celów – dla oceny skutków wywołanych stwierdzeniem nieważności całej umowy decydujące znaczenie ma w odniesieniu do sytuacji konsumenta wyrażona przez niego wola. Ten system ochrony stworzony przez dyrektywę 93/13 nie znajduje bowiem zastosowania, jeżeli konsument się temu sprzeciwia. Ten ostatni może, po poinformowaniu go przez sąd krajowy, nie podnosić nieuczciwego i niewiążącego charakteru warunku umownego, wyrażając w ten sposób dobrowolną i świadomą zgodę na dany warunek i unikając tym samym stwierdzenia nieważności umowy. Aby jednak konsument mógł udzielić wolnej i świadomej zgody, sąd krajowy winien wskazać stronom, w ramach krajowych norm proceduralnych i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, w sposób obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie nieuczciwego warunku. Taka informacja jest istotna, tym bardziej gdy niezastosowanie nieuczciwego warunku może prowadzić do unieważnienia całej umowy, narażając ewentualnie konsumenta na roszczenia restytucyjne [zob. podobnie wyrok z dnia 16 marca 2023 r., M.B. i in. (Skutki unieważnienia umowy), C‑6/22, EU:C:2023:216, pkt 38–41 i przytoczone tam orzecznictwo].
68
Niemniej jednak, w przypadku gdy konsument, mimo że otrzymał od właściwego sądu informacje dotyczące konsekwencji, jakie mogą wyniknąć ze stwierdzenia nieważności umowy wiążącej go z przedsiębiorcą, postanowi nie sprzeciwiać się temu, aby sąd ten unieważnił tę umowę, należy uznać, że uwzględnienie przez ten sąd żądania tego przedsiębiorcy zmierzającego do tego, aby odpowiednie wierzytelności obu stron wynikające z tego unieważnienia zostały między sobą potrącone, nie jest sprzeczne z ochroną zagwarantowaną konsumentowi przez dyrektywę 93/13. Takie potrącenie stanowi bowiem jeden z wielu sposobów uzyskania przez przedsiębiorcę zwrotu pożyczonego kapitału, do którego ma on prawo w następstwie stwierdzenia nieważności wspomnianej umowy.
69
Ponadto taki mechanizm potrącenia pozwala uniknąć sytuacji, w której przedsiębiorca zdecyduje się na wytoczenie odrębnego powództwa w celu dochodzenia swojej wierzytelności wobec konsumenta, prowadzącej do mnożenia postępowań, a tym samym dodatkowych kosztów, co nie byłoby w interesie konsumenta.
70
W drugiej kolejności należy podkreślić, że o ile domniemani poszkodowani przez naruszenie prawa Unii mogą powoływać się na prawo do rzetelnego procesu sądowego, zagwarantowane w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, o tyle prawo to chroni również pozwanego, i to także wtedy, gdy wcześniej stwierdzono, że naruszył on dyrektywę 93/13. Prawo do rzetelnego procesu sądowego chroni bowiem każdy podmiot prawny rozważany indywidulanie. W związku z tym spory konsumenckie nie są wyłączone z gwarancji proceduralnych wynikających z tego artykułu [zob. analogicznie do art. 101 TFUE wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Volvo (Doręczenie pozwu do siedziby spółki zależnej spółki pozwanej), C‑632/22, EU:C:2024:601, pkt 54].
71
Tymczasem, gdyby przedsiębiorca został pozbawiony przewidzianej w mającym zastosowanie prawie krajowym możliwości podniesienia wobec konsumenta zarzutu potrącenia, jego prawo do skutecznej ochrony sądowej zostałoby naruszone w sposób nieproporcjonalny, ponieważ nie mógłby on powołać się na ten środek obrony.
72
W związku z tym, gdy konsument może żądać od właściwego sądu, aby w razie stwierdzenia przez ten sąd nieważności umowy, którą konsument zawarł z przedsiębiorcą, nakazał temu przedsiębiorcy zwrot świadczeń otrzymanych przez wspomnianego konsumenta na podstawie tej umowy, zasada równości broni, która jest odpowiednikiem samego pojęcia rzetelnego procesu (zob. podobnie wyrok z dnia 12 lipca 2022 r., Nord Stream 2/Parlament i Rada, C‑348/20 P, EU:C:2022:548, pkt 128 i przytoczone tam orzecznictwo) wymaga, aby przedsiębiorca ten miał z kolei - możliwość uzyskania zwrotu świadczeń, które spełnił na rzecz tego samego konsumenta, w tym w drodze ewentualnego zarzutu potrącenia, podniesionego na wypadek oddalenia głównego zarzutu obrony tego przedsiębiorcy opartego na ważności wspomnianej umowy.
73
W tym kontekście należy jednak uściślić, że z orzecznictwa wynika, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa państwa członkowskiego, zgodnie z którą po stwierdzeniu nieważności umowy kredytu hipotecznego bank ma prawo żądać od konsumenta kwoty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty. Z tym zastrzeżeniem dotyczącym ustawowych odsetek za opóźnienie bank nie ma prawa do otrzymania wynagrodzenia za wykorzystanie tego kapitału przez konsumenta [zob. podobnie wyrok z dnia 7 grudnia 2023 r., mBank (Oświadczenie konsumenta), C‑140/22, EU:C:2023:965, pkt 62, 63 i przytoczone tam orzecznictwo].
74
W ramach ewentualnego zarzutu potrącenia wspomniane zastrzeżenie skutkuje tym, że dopóki przedsiębiorca podnosi, iż umowa zawarta z konsumentem jest ważna, każde wezwanie, które doręcza konsumentowi w celu zwrotu pożyczonego kapitału, nie może wywoływać skutków, w szczególności do celów zapłaty odsetek za opóźnienie, do czasu ostatecznego stwierdzenia nieważności tej umowy.
75
W trzeciej kolejności, co się tyczy długości terminu zapłaty, która może zostać określona przez przedsiębiorcę w wezwaniu do zapłaty, jakie kieruje do konsumenta, należy stwierdzić, że okres ten wchodzi w zakres wszystkich informacji dotyczących konsekwencji stwierdzenia nieważności umowy, które właściwy sąd powinien dostarczyć temu konsumentowi zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 67 niniejszego wyroku, zanim będzie mógł dokonać takiego stwierdzenia nieważności. O ile ustalenie wspomnianej długości zależy od prawa krajowego, o tyle sąd ten powinien jednak czuwać, w świetle wszystkich istotnych okoliczności, aby nie zniechęcał on konsumenta do powoływania się na ochronę, którą przyznaje mu dyrektywa 93/13, a nawet by mu tego nie uniemożliwiał.
76
W czwartej i ostatniej kolejności, co się tyczy konsekwencji, jakie uwzględnienie podniesionego przez przedsiębiorcę zarzutu potrącenia może mieć dla kosztów postępowania, należy zauważyć, że podział kosztów postępowania sądowego przed sądami jest objęty zakresem autonomii proceduralnej państw członkowskich, pod warunkiem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności (wyrok z dnia 22 września 2022 r., Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
77
Jeśli chodzi o zasadę skuteczności, która jako jedyna jest przedmiotem rozważań przedstawionych przez sąd odsyłający w tym względzie, to należy przypomnieć, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowe przepisy proceduralne czynią niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w całej procedurze, jej przebiegu i jej cech szczególnych przed poszczególnymi sądami krajowymi. Z tej perspektywy należy rozważyć w razie potrzeby zasady leżące u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takie jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania (wyrok z dnia 22 września 2022 r., Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
78
O ile zasada skuteczności nie stoi zasadniczo na przeszkodzie temu, aby konsument ponosił pewne koszty sądowe, gdy wnosi powództwo o stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku umownego (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., Caixabank, C‑385/20, EU:C:2022:278, pkt 51), o tyle należy również zauważyć, że dyrektywa 93/13 przyznaje konsumentowi prawo zwrócenia się do sądu w celu stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego i odstąpienia od jego stosowania, które to prawo musi zachować skuteczny charakter. W związku z tym system podziału kosztów takiego postępowania nie może zniechęcać konsumenta do korzystania z tego prawa (zob. podobnie wyrok z dnia 22 września 2022 r., Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
79
W niniejszej sprawie sąd odsyłający stoi na stanowisku, że gdyby uwzględnił podniesiony przez SBP zarzut potrącenia, nie mógłby zastosować art. 98 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w celu obciążenia go całością kosztów postępowania, ponieważ RM i EM przegraliby w zakresie części swojego żądania o zwrot kwot wypłaconych SBP na podstawie spornej umowy, -skoro kwota tego zwrotu powinna zostać pomniejszona o kwotę odpowiadającą -wysokości wierzytelności przysługującej SBP względem nich. Sąd ten wyjaśnia, że mógłby oprzeć się na tym przepisie, gdyby RM i EM nie sprzeciwili się zarzutowi potrącenia podniesionemu przez SBP i wycofali częściowo swoje żądanie. W tych okolicznościach sąd ten uważa, że jest zobowiązany do zastosowania art. 100 zdanie pierwsze tego kodeksu i do podziału kosztów z uwzględnieniem proporcji, w jakiej każda ze stron przegrała sprawę. Niemniej jednak wspomniany sąd wskazuje na możliwość oparcia się na art. 102 Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala mu na obciążenie strony przegrywającej jedynie częścią kosztów lub na nieobciążenie jej całością kosztów postępowania, a tym samym wydanie orzeczenia w przedmiocie kosztów korzystniejszego dla wspomnianych powodów.
80
W tym względzie należy przypomnieć, że zasada wykładni zgodnej prawa krajowego z prawem Unii wymaga, by sądy krajowe, przy poszanowaniu w szczególności zakazu wykładni prawa krajowego contra legem, czyniły wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, z uwzględnieniem wszystkich przepisów prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, by zapewnić pełną skuteczność rozpatrywanej w niniejszej sprawie dyrektywy i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez niego celami (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 października 2004 r., Pfeiffer i in., od C‑397/01 do C‑403/01, EU:C:2004:584, pkt 118, 119; a także z dnia 15 października 2024 r., KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).
81
W swoich uwagach na piśmie rząd polski wskazuje, że sądy krajowe dysponują wystarczającymi instrumentami prawnymi, aby zapewnić skuteczność praw, jakie konsumenci wywodzą z dyrektywy 93/13. W szczególności sądy te mogą nakazać zwrot kosztów na podstawie art. 102 Kodeksu postępowania cywilnego, który ustanawia zasadę słuszności. Zgodnie z zasadą wykładni zgodnej rzeczone sądy mogą odstąpić od zawężającej wykładni tego artykułu.
82
Ostatecznie to do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy rozpatrywane w postępowaniu głównym przepisy krajowe mogą być przedmiotem wykładni zgodnej z dyrektywą 93/13, a jeśli tak, to wyciągnięcie z tego konsekwencji prawnych.
83
W szczególności sąd ten powinien, po pierwsze, zapewnić skuteczność prawa RM i EM do uzyskania nieważności rozpatrywanej w niniejszej sprawie umowy zawierającej nieuczciwe warunki i do zwrotu świadczeń nienależnie otrzymanych przez przedsiębiorcę, unikając sytuacji, w której system podziału kosztów zniechęca konsumentów do powoływania się na prawa przyznane im w dyrektywie 93/13.
84
Po drugie, wspomniany sąd powinien również być w stanie ocenić wszystkie okoliczności zawisłej przed nim sprawy w celu uwzględnienia, w stosownym przypadku, ewentualnej złej wiary konsumentów, którzy pomimo informacji otrzymanych od sądu niesłusznie sprzeciwiają się potrąceniu między tymi konsumentami a przedsiębiorcą należnych wzajemnych wierzytelności (zob. podobnie wyrok z dnia 22 września 2022 r., Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723, pkt 42, 43).
85
W świetle powyższych rozważań odpowiedź na zadane pytanie powinna brzmieć następująco: art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz zasadę skuteczności w świetle zasad pewności prawa i proporcjonalności oraz prawa do skutecznej ochrony sądowej należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, która w ramach wszczętego przez konsumenta postępowania mającego na celu ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego, którą zawarł on z przedsiębiorcą, oraz zwrot rat miesięcznych zapłaconych w wykonaniu tej umowy, pozwala na to, by ten przedsiębiorca, utrzymując tytułem głównym, że rzeczona umowa jest ważna, podniósł tytułem ewentualnym zarzut potrącenia oparty na wierzytelności odpowiadającej kwocie tego kredytu hipotecznego, pod warunkiem, po pierwsze, że ta ostatnia wierzytelność nie zostanie uznana za wymagalną, zanim właściwy sąd ustali nieważność samej umowy, a po drugie, że fakt uwzględnienia takiego zarzutu nie pociąga za sobą rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania, które mogłoby zniechęcić konsumenta do skorzystania z praw przyznanych mu przez tę dyrektywę.
W przedmiocie kosztów
86
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich oraz zasadę skuteczności w świetle zasad pewności prawa i proporcjonalności oraz prawa do skutecznej ochrony sądowej
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, która w ramach wszczętego przez konsumenta postępowania mającego na celu ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego, którą zawarł on z przedsiębiorcą, oraz zwrot rat miesięcznych zapłaconych w wykonaniu tej umowy, pozwala na to, by ten przedsiębiorca, utrzymując tytułem głównym, że rzeczona umowa jest ważna, podniósł tytułem ewentualnym zarzut potrącenia oparty na wierzytelności odpowiadającej kwocie tego kredytu hipotecznego, pod warunkiem, po pierwsze, że ta ostatnia wierzytelność nie zostanie uznana za wymagalną, zanim właściwy sąd ustali nieważność samej umowy, a po drugie, że fakt uwzględnienia takiego zarzutu nie pociąga za sobą rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania, które mogłoby zniechęcić konsumenta do skorzystania z praw przyznanych mu przez tę dyrektywę.
Condinanzi
Jääskinen
Frendo
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 22 stycznia 2026 r.
Sekretarz
A. Calot Escobar
Prezes izby
M. Condinanzi
(
*1
)	Język postępowania: polski.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.