Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
BIONDI
ippreżentati fis‑26 ta’ Marzu 2026 (1)
Kawża C‑117/25
Canal Sea Services SRL,
Maritime Pilot SRL,
Asociația Piloților Maritimi din România “Euxin Pilot”,
Black Sea Pilots SRL,
Asociația Piloților Maritimi “Trident”,
Black Waters SA,
Asociația Piloților Maritimi Independenți “Tomis”
vs
Ministerul Transporturilor, Infrastructurii și Comunicațiilor,
Compania Națională “Administrația Porturilor Maritime” SA,
fil-preżenza ta’:
RJ,
NC,
FR
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Regolament (UE) 2017/352 – Servizzi ta’ pilotaġġ obbligatorju ta’ bastimenti marittimi u tax-xmajjar – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tillimita l-provvista ta’ servizzi ta’ pilotaġġ obbligatorju marittimu għall-entitajiet pubbliċi biss – Esklużjoni tal-operaturi ekonomiċi privati li kienu ġew awtorizzati minn qabel sabiex jipprovdu l-imsemmija servizzi – Kunċett ta’ ‘għajnuna mill-Istat’”
I.      Introduzzjoni
1.        Dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari, imressaq mill-Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija) jaqa’ f’linja ġurisprudenzjali diġà stabbilita sewwa, li wasslet lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi, diversi drabi, dwar il-konformità mad-dritt tal-Unjoni ta’ leġiżlazzjonijiet nazzjonali li jirregolaw il-funzjonament tal-infrastrutturi portwali jew tal-attivitajiet li jiżvolġu fihom (2). F’dan il-każ, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mistiedna tiddeċiedi dwar il-kundizzjonijiet li fihom is-servizz ta’ pilotaġġ, li jikkonsisti fl-iggwidar tal-bastimenti waqt il-wasla tagħhom f’port jew waqt it-tluq tagħhom, ġie mogħti b’mod esklużiv lill-awtoritajiet portwali. Dawn il-kundizzjonijiet iqajmu xi mistoqsijiet, b’mod partikolari dwar il-kwistjoni tar-relazzjoni bejn id-dritt primarju tal-Unjoni u r-Regolament (UE) 2017/352 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑15 ta’ Frar 2017 li jistabbilixxi qafas għall-forniment tas-servizzi portwarji u regoli komuni dwar it-trasparenza finanzjarja tal-portijiet (3), u b’mod iktar ġenerali, dwar il-kwistjoni tan-natura ekonomika jew ta’ prerogattiva ta’ setgħa pubblika ta’ dan is-servizz.
2.        Għalhekk, fir-Rumanija, l-Ordonanță guvernului nr. 22/1999 privind administrarea porturilor și a căilor navigabile, utilizarea infrastructurilor de transport naval aparținând domeniului public, precum și desfășurarea activităților de transport naval în porturi și pe căile navigabile interioare (id-Digriet tal-Gvern Nru 22/1999 Dwar l-Amministrazzjoni tal-Portijiet u tal-Passaġġi Fuq l-Ilma Interni, Dwar l-Użu tal-Infrastuttura ta’ Trasport Fuq l-Ilma Appartenenti lid-Dominju Pubbliku, Kif Ukoll Dwar l-Eżerċizzju tal-Attivitajiet ta’ Trasport Fuq l-Ilma fil-Portijiet u fil-Passaġġi Fuq l-Ilma Interni), tad‑29 ta’ Jannar 1999 (4) jiddefinixxi s-servizz ta’ pilotaġġ bħala servizz ta’ sigurtà, żgurat taħt il-kontroll tal-Istat, permezz tal-Ministerul Transporturilor, Infrastructurii si Comunicatiilor (il-Ministeru għat-Trasport, għall-Infrastruttura u għall-Komunikazzjoni) (iktar ’il quddiem il-“Ministeru”), ipprovdut lill-utenti kollha, b’mod permanenti, nondiskriminatorju, uniformi u kontinwu f’kundizzjonijiet ekwi ta’ kwalità, ta’ tul u ta’ prezz (5). Huwa l-Ministeru li għandu jiddetermina l-portijiet, il-passaġġi fuq l-ilma interni, iż-żoni, il-partijiet ta’ dawn iż-żoni u l-kategoriji ta’ bastimenti li għalihom is-servizz ta’ pilotaġġ huwa obbligatorju (6). Mill-Artikolu 50 ta’ dan id-digriet (7) jirriżulta li s-servizz ta’ pilotaġġ jista’ jiġi organizzat skont tliet modalitajiet, jiġifieri jew permezz tal-korpi ta’ bdoti appartenenti lill-awtoritajiet, jew permezz ta’ operaturi ekonomiċi speċjalizzati u awtorizzati abbażi ta’ kuntratt konkluż b’mod nondiskriminatorju mal-awtorità, jew, finalment, permezz tal-konċessjoni tas-servizz ta’ pilotaġġ mill-awtorità lil operaturi ekonomiċi speċjalizzati awtorizzati.
3.        Wara li, qabelxejn, ta s-servizz ta’ pilotaġġ lil operaturi ekonomiċi speċjalizzati bħal Canal Sea Services SRL, Black Waters SA, Black Sea Pilots SRL u Maritime Pilot SRL skont it-tieni modalità msemmija iktar ’il fuq fuq, u sussegwentement lill-korpi tal-bdoti tal-ġestjoni awtonoma Administrația Fluvială a Dunării de Jos Galați (iktar ’il quddeim l-“AFDJ Galați”) fi wħud minn dawn il-portijiet, fid‑19 ta’ Mejju 2020, il-Ministeru finalment adotta l-Ordinul nr. 991 pentru stabilirea porturilor și a căilor navigabile interioare pentru care serviciul de pilotaj al navelor maritime și fluviomaritime este obligatoriu și a modului de derulare a acestui serviciu (id-Digriet Nru 991 li Jidentifika l-Portijiet u l-Passaġġi Fuq l-Ilma Interni li Fihom is-Servizz ta’ Pilotaġġ ta’ Bastimenti tal-Baħar u ta’ Bastimenti tax-Xmajjar-Marittimi Huwa Obbligatorju Kif Ukoll il-Modalitajiet li Bihom Għandu Jitwettaq dan is-Servizz) (iktar ’il quddiem id-“Digriet Nru 991/2020”), li permezz tiegħu stabbilixxa modalitajiet ġodda għall-organizzazzjoni tas-servizz obbligatorju ta’ pilotaġġ ta’ bastimenti tal-baħar u ta’ bastimenti tax-xmajjar-marittimi.
4.        Għalhekk, l-Artikoli 1, 2 u 3 tad-Digriet Nru 991/2020 irrendew obbligatorju, mill‑1 ta’ Jannar 2021, is-servizz ta’ pilotaġġ tal-bastimenti tal-baħar u tal-bastimenti tax-xmajjar-marittimi f’ċerti portijiet (Constanța, Brăila, Galați, Tulcea u Sulina) kif ukoll f’ċerti ċirkustanzi. Bħalissa dan is-servizz huwa pprovdut esklużivament permezz tal-korpi ta’ bdoti ta’ entitajiet pubbliċi, li għandhom l-istatus ta’ impriża pubblika jew ta’ awtorità awtonoma, li huma l-AFDJ Galați, il-kumpannija nazzjonali “Administrația Porturilor Maritime” SA Constanța (iktar ’il quddiem “APM”) u l-kumpannija nazzjonali “Administrația Canalelor Navigabile” SA, kull waħda minnhom fil-portijiet jew fiż-żoni li jaqgħu taħt il-kompetenza tagħha.
5.        Billi qiesu li d-Digriet Nru 991/2020 kien imur kontra d-dritt tal-kompetizzjoni, kontra l-Artikolu 107 TFUE kif ukoll kontra r-Regolament 2017/352 sa fejn huwa kien joħloq monopolju legali fil-qasam tas-servizzi ta’ pilotaġġ obbligatorju tal-bastimenti tal-baħar jew tax-xmajjar-marittimi, kien jagħlaq suq kompetittiv, kien jipprekludi l-attivitajiet marbuta mal-pilotaġġ marittimu u kien jippreġudika d-drittijiet u l-interessi tal-bdoti, Canal Sea Services u l-operaturi ekonomiċi l-oħra kkonċernati, l-assoċjazzjonijiet professjonali ta’ bdoti tal-baħar kif ukoll tliet bdoti f’isimhom proprju ppreżentaw rikors għal annullament kontra d-Digriet Nru 991/2020 quddiem il-Curtea de Apel Constanța (il-Qorti tal-Appell ta’ Constanța, ir-Rumanija).
6.        Fit‑22 ta’ Diċembru 2021, il-Curtea de Apel Constanța (il-Qorti tal-Appell ta’ Constanța) ċaħdet dan ir-rikors tagħhom. Għalhekk, hija ddeċidiet li s-servizz pubbliku ta’ pilotaġġ kien ġie eżentat mill-applikazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni permezz tar-Regolament 2017/352, sabiex il-bdoti jkunu eżentati minn kwalunkwe loġika kummerċjali u sabiex tiġi ppreżervata l-integrità tagħhom sabiex jiġi żgurat it-twettiq tal-għanijiet imfittxija ta’ sikurezza, ta’ sigurtà u ta’ ħarsien tal-ambjent. Barra minn hekk, hija qieset li d-Digriet Nru 991/2020 seta’ jillimita, b’mod legali, id-dritt tar-rikorrenti quddiemha li jipprovdu s-servizzi ta’ pilotaġġ peress li l-Awtorità Rumena tal-Kompetizzjoni kienet ikkonstatat, b’mod partikolari, ksur, minn Canal Sea Services u Black Sea Pilots u MaritimePilot, tal-Artikolu 101 TFUE minħabba koordinazzjoni tal-aġir kompetittiv li rrestrinġa l-kompetizzjoni fis-suq tas-servizzi ta’ pilotaġġ (8).
7.        Ġie ppreżentat appell mill-operaturi ekonomiċi kkonċernati, mill-assoċjazzjonijiet professjonali u mill-bdoti quddiem il-qorti tar-rinviju, li talbet opinjoni mingħand il-Kummissjoni Ewropea (9) abbażi tar-Regolament (UE) Nru 2015/1589 (10). Essenzjalment, il-Kummissjoni qieset li d-digriet kontenzjuż kien ta lill-awtorità portwali dritt esklużiv li tipprovdi servizzi ta’ pilotaġġ f’ċerti żoni jew f’ċerti portijiet; din il-miżura kienet mogħtija fuq riżorsi tal-Istat, kienet imputabbli lill-Istat, kienet tagħti vantaġġ selettiv lill-benefiċjarji u setgħet taffettwa l-kummerċ bejn l-Istati Membri; li kienet il-qorti nazzjonali li kellha tiddetermina jekk l-attività ta’ provvista ta’ servizzi ta’ pilotaġġ kinitx tikkostitwixxi attività ekonomika u jekk din kinitx toħloq distorsjoni tal-kompetizzjoni.
8.        Għalhekk, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-klassifikazzjoni bħala attività ekonomika tas-servizzi ta’ pilotaġġ inkwistjoni, u jekk ikun il-każ, dwar il-konformità mad-dritt tal-Unjoni tat-trasferiment ta’ dan is-servizz, permezz tad-Digriet Nru 991/2020, lil entitajiet pubbliċi. B’mod partikolari, hija tistaqsi jekk il-provvista ta’ dan is-servizz tistax tiġi eskluża mir-regoli tal-kompetizzjoni skont ir-Regolament 2017/352 jew jekk il-modalitajiet ta’ organizzazzjoni tagħha, kif stabbiliti mid-digriet inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jistgħux jikkostitwixxu monopolju ta’ Stat ipprojbit mill-Artikolu 107 TFUE u li jista’ jwassal għal ksur tal-libertà ta’ stabbiliment jew tal-libertà li jiġu pprovduti servizzi.
9.        Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja) iddeċidiet li tissospendi l-proċedura, u permezz ta’ deċiżjoni li waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fl‑4 ta’ Frar 2025, li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“[...]L-Artikolu 107(1) TFUE u r-[Regolament 2017/352] għandhom jiġu interpretati fis-sens li miżura adottata minn Stat Membru intiża sabiex is-servizzi portwarji obbligatorji ta’ pilotaġġ jiġu pprovduti esklużivament minn ċerti entitajiet tal-Istat, anki jekk dawn is-servizzi kienu preċedentement ipprovduti wkoll minn impriżi privati oħra (li ma kinux tal-Istat), tistabbilixxi monopolju legali taħt id-dritt tal-Unjoni, li jikkostitwixxi forma permissibbli ta’ deroga mis-suq kompetittiv, jew, għall-kuntrarju, tikkostitwixxi għajnuna mill-Istat inkompatibbli mas-suq intern, li teskludi l-kompetizzjoni fis-suq u għas-suq?”
10.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn Canal Sea Services, APM, il-Gvern Rumen, Belġjan, Franċiż u dak Taljan u kif ukoll mill-Kummissjoni.
II.    Analiżi
11.      Skont ġurisprudenza stabbilita, il-klassifikazzjoni ta’ miżura nazzjonali bħala “għajnuna mill-Istat”, fis-sens tal-Artikolu 107(1) TFUE, teħtieġ li jkunu ssodisfatti l-kundizzjonijiet kollha li ġejjin. L-ewwel nett, għandu jkun hemm intervent tal-Istat jew permezz ta’ riżorsi tal-Istat. It-tieni nett, dan l-intervent għandu jkun ta’ natura li jaffettwa l-kummerċ bejn l-Istati Membri. It-tielet nett, huwa għandu jagħti vantaġġ selettiv lill-benefiċjarju tiegħu. Ir-raba’ nett, huwa għandu joħloq distorsjoni jew jhedded li joħloq distorsjoni tal-kompetizzjoni (11).
12.      Fil-kuntest tat-tilwima fil-kawża prinċipali, il-qorti tar-rinviju tistaqsi biss lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar, minn naħa, jekk l-awtoritajiet portwali li lilhom kien fdat is-servizz ta’ pilotaġġ jeżerċitawx, jew le, attività ekonomika, u għalhekk, jistgħux jiġu kklassifikati bħala “impriża” fis-sens tal-Artikolu 107(1) TFUE, u min-naħa l-oħra, jekk id-Digriet Nru 991/2020 li ta d-dritt esklużiv għall-provvista tas-servizz ta’ pilotaġġ lill-awtoritajiet portwali wassalx għal distorsjoni tal-kompetizzjoni (12).
13.      Fil-fehma tiegħi, risposta għad-domanda magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja tkun teħtieġ li jittieħed inkunsiderazzjoni l-kuntest kunsiderevolment usa’ minn dak tas-sempliċi kwistjoni dwar jekk il-miżura nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali għandhiex, jew le, tiġi kklassifikata bħala għajnuna mill-Istat. Dan il-każ jirrigwarda deċiżjoni ta’ Stat Membru li tiddikjara li s-suq u l-forzi ekonomiċi ma kinux f’pożizzjoni li jipprovdu servizz effikaċi u sigur, b’tali mod li huwa kellu neċessarjament jintervjeni sabiex jipprovdi direttament dan is-servizz. Fi kliem ieħor, dan il-każ jirrigwarda deċiżjoni ta’ rinazzjonalizzazzjoni ta’ servizz u li toħloq monopolju legali. Minkejja li din jista’ ma jkun fiha xejn ħażin, xorta jibqa’ l-fatt li deċiżjoni daqstant invażiva għandha tkun konformi bis-sħiħ mal-prinċipji fundamentali tad-dritt ekonomiku tal-Unjoni (13).
14.      Għalhekk, sabiex tiġi żgurata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, ser ikollu jsir riferiment mhux biss għall-Artikolu 107 TFUE, iżda wkoll potenzjalment għall-Artikolu 106 TFUE.
15.      Filwaqt li jitqiesu dawn il-kunsiderazzjonijiet, nipproponi li jiġi segwit ir-raġunament li ġej. Peress li d-domanda preliminari ssemmi kemm ir-Regolament 2017/352 kif ukoll l-Artikolu 107 TFUE u l-eżami tal-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja juri ċerta konfużjoni fir-rigward tar-relazzjoni bejn dan ir-regolament u din id-dispożizzjoni tad-dritt primarju, din il-konfużjoni għandha tiġi indirizzata immedjatament. Sussegwentement, ikun neċessarju li jiġi stabbilit li l-awtoritajiet portwali destinatarji tad-dritt esklużiv ta’ provvista tas-servizz ta’ pilotaġġ jistgħu jiġu kkunsidrati bħala impriżi, fatt li ser jeħtieġ li tiġi ddeterminata n-natura, ekonomika jew le, ta’ din l-attività. Ladarba nkun ikkonstatajt in-natura ekonomika tagħha, u l-klassifikazzjoni bħala “impriżi” tal-imsemmija awtoritajiet, ikun għad baqa’ li jiġu eżaminati l-kundizzjonijiet li fihom din l-attività ġiet fdata
b’mod esklużiv, lill-awtoritajiet portwali kkonċernati, u b’mod partikolari, li jiġi evalwat jekk dawn il-kundizzjonijiet wasslux għal distorsjoni tal-kompetizzjoni, neċessarja għall-klassifikazzjoni bħala “għajnuna mill-Istat”, fis-sens tal-Artikolu 107(1) TFUE.
A.      Fuq ir-relazzjoni bejn ir-Regolament 2017/352 u l-Artikolu 107 TFUE
1.      L-istat tad-diskussjoni quddiem il-qorti nazzjonali
16.      Mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li s-servizz ta’ pilotaġġ kien miftuħ għall-kompetizzjoni qabel l-adozzjoni tar-Regolament 2017/352.
17.      Kien hemm diskussjoni bejn il-partijiet fil-kawża prinċipali dwar il-kwistjoni tal-effetti tad-dħul fis-seħħ ta’ dan ir-regolament. Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali donnhom ikkonċentraw l-argument tagħhom, u t-talba tagħhom li ssir talba għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja, fuq l-Artikolu 107 TFUE. Ir-Regolament 2017/352 kien invokat mill-konvenut fil-kawża prinċipali, li oppona li tiġi adita l-Qorti tal-Ġustizzja. Huwa sostna li l-Artikolu 107 TFUE ma japplikax preċiżament minħabba l-fatt li dan ir-regolament
eżenta s-servizz ta’ pilotaġġ mill-applikazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni. Din hija wkoll l-interpretazzjoni li ġiet adottata mill-qorti tal-appell, adita qabel il-qorti tar-rinviju, li ddeċidiet bħala qorti tal-ewwel istanza dwar il-legalità tad-Digriet Nru 991/2020. Ir-Regolament 2017/352 deher ukoll fir-raġunament tal-Kummissjoni, kif jirriżulta mill-Opinjoni tal-Kummissjoni, kemm fl-istadju tal-analiżi tan-natura tal-attività kif ukoll waqt l-eżami tal-monopolju legali li jirriżulta mil-leġiżlazzjoni Rumena.
18.      Min-naħa tagħha, il-qorti tar-rinviju tindika li għandu jiġi ddeterminat, minn naħa, jekk il-provvista tas-servizz ta’ pilotaġġ hijiex eskluża mir-regoli tal-kompetizzjoni skont ir-Regolament 2017/352, u min-naħa l-oħra, jekk, taħt dan ir-regolament, l-adozzjoni ta’ miżura ta’ trasferiment tas-servizz ta’ pilotaġġ lil entitajiet amministrattivi mill-Istat tistax tikkostitwixxi monopolju tal-Istat ta’ natura li jeskludi l-kompetizzjoni fis-suq, u għas-suq, jew għajnuna inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
2.      Regolament limitat għall-istabbiliment ta’ qafas għall-provvista tas-servizzi portwali marittimi
19.      Ir-Regolament 2017/352 huwa att li jaqa’ taħt il-politika tat-trasport tal-Unjoni Ewropea (14). Huwa jistabbilixxi qafas għall-provvista ta’ servizzi portwali kif ukoll regoli komuni dwar it-trasparenza finanzjarja u t-tariffi għas-servizzi portwali u għall-infrastruttura portwali (15). Dan ikompli mal-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni intitolata “L-Att dwar is-suq uniku II —Flimkien għal tkabbir ġdid”, li fiha l-Kummissjoni enfasizzat li l-attraenza tat-trasport marittimu kienet tiddependi fuq l-eżistenza ta’ servizzi portwali effiċjenti u affidabbli (16). Aċċess iffaċilitat għas-suq tas-servizzi portwali kellu jtejjeb il-kwalità u l-effiċjenza tas-servizzi pprovduti, jikkontribwixxi għal klima iktar favorevoli għall-investimenti fil-portijiet u jiffavorixxi l-promozzjoni tat-trasport marittimu (17). Huwa intiż li japplika biss għall-portijiet marittimi tan-network trans-Ewropew ta’ trasport (18).
20.      Barra minn hekk, l-istabbiliment ta’ qafas ċar għandu jikkontribwixxi sabiex “jiġi żgurat li l-istrateġija kummerċjali u l-pjanijiet ta’ investimenti tal-port stess [...] jikkonformaw bis-sħiħ mar-regoli dwar il-kompetizzjoni. B’mod partikolari, it-trasparenza tar-relazzjonijiet finanzjarji tippermetti kontroll ġust u effettiv tal-għajnuna mill-Istat, biex b’hekk tiġi pprevenuta d-distorsjoni tas-suq” (19). Huwa ppreċiżat ukoll li r-Regolament 2017/352 “ma jimponix mudell speċifiku għall-ġestjoni ta’ portijiet marittimi u ma jaffettwa bl-ebda mod il-kompetenza tal-Istati Membri biex jipprovdu, f’konformità mal-liġi tal-Unjoni, servizzi mhux ekonomiċi ta’ interess ġenerali” (20) u “[j]eħtieġ li [...] ikun mingħajr preġudizzju għad-dritt tal-Istati Membri li jimponu obbligi ta’ servizz pubbliku relatati ma’ servizzi portwarji” (21). L-awtoritajiet kompetenti għandhom ikunu jistgħu “jagħtu kumpens għal azzjonijiet meħuda għat-twettiq tal-obbligi ta’ servizz pubbliku dment li dan il-kumpens jikkonforma mar-regoli applikabbli dwar l-għajnuna mill-Istat” (22).
21.      Il-pilotaġġ jagħmel parti mill-kategoriji ta’ servizzi li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament 2017/352 (23). Ir-Regolament jipprovdi definizzjoni tal-pilotaġġ, bħala li jfisser “is-servizz ta’ gwida ta’ bastiment tat-trasport fuq l-ilma minn bdot jew stazzjon ta’ pilotaġġ biex jippermetti d-dħul jew il-ħruġ sikur tal-bastiment tat-trasport fuq l-ilma fl-aċċess tal-passaġġ fuq l-ilma lejn il-port jew navigazzjoni sikura ġewwa l-port” (24). Madankollu, peress li l-leġiżlatur tal-Unjoni xtaq “[jevita] konflitti potenzjali ta’ interess bejn tali funzjonijiet ta’ interess pubbliku u konsiderazzjonijiet kummerċjali” (25), il-Kapitolu II tar-Regolament 2017/352 ma japplikax, bħala prinċipju, għall-pilotaġġ, minkejja li l-Istati Membri jibqgħu liberi li jiddeċiedu l-kuntrarju, bil-kundizzjoni li jinformaw debitament lill-Kummissjoni b’dan (26).
22.      Minn din l-esklużjoni bħala prinċipju jirriżulta li d-dispożizzjonijiet relatati mal-organizzazzjoni tas-servizzi portwali, mar-rekwiżiti minimi applikabbli għall-provvista ta’ servizzi portwali, mal-proċedura sabiex tiġi żgurata konformità mar-rekwiżiti minimi, mal-limitazzjoni dwar l-għadd ta’ fornituri ta’ servizzi portwali, mal-obbligi ta’ servizz pubbliku, mal-operatur intern u mal-ħarsien tad-drittijiet tal-ħaddiema ma humiex applikabbli għas-servizz ta’ pilotaġġ (27).
23.      L-esklużjoni prevista fl-Artikolu 10 tar-Regolament 2017/352 tapplika biss għad-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu II ta’ dan ir-regolament. Għalhekk, id-dispożizzjonijiet relatati mat-trasparenza finanzjarja u mal-awtonomija li jinkludi l-Kapitolu III japplikaw għas-servizz ta’ pilotaġġ. L-istess japplika għad-dispożizzjonijiet ġenerali u finali tal-Kapitolu IV (28).
24.      Tista’ tinsilet sensiela ta’ tliet tagħlimiet minn dawn il-kunsiderazzjonijiet.
25.      L-ewwel nett, id-dikjarazzjoni tal-konvenut fil-kawża prinċipali quddiem il-qorti tar-rinviju, li hija bbażata wkoll fuq l-evalwazzjonijiet tal-qorti tal-appell li ddeċidiet fl-ewwel istanza dwar il-legalità tad-Digriet Nru 991/2020, li tipprovdi li r-Regolament 2017/352 eżenta lis-servizz ta’ pilotaġġ mill-applikazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni, b’mod ġenerali, u tal-Artikolu 107 TFUE, b’mod partikolari, hija manifestament żbaljata ġuridikament.
26.      It-tieni nett, ir-Regolament ma jimponi ebda mudell għal dak li jirrigwarda l-kundizzjonijiet li fihom is-servizz ta’ pilotaġġ huwa pprovdut. Kif irrilevat il-Kummissjoni, ir-Regolament 2017/352 ma kellux l-effett li jistabbilixxi n-natura ta’ prerogattiva ta’ setgħa pubblika ta’ dan is-servizz. Il-kwistjoni dwar jekk l-attività ttrasferita permezz tad-Digriet Nru 991/2020 lit-tliet awtoritajiet portwali hijiex ta’ natura ekonomika għandha tiġi solvuta abbażi tad-dritt primarju tal-Unjoni.
27.      It-tielet nett, u sabiex inkun għalkollox eżawrjenti, fil-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja xejn ma jippermetti li jiġi ddikjarat li r-Rumanija kienet użat il-libertà mogħtija lill-Istati Membri mill-Artikolu 10(2) tar-Regolament 2017/352 li jiddeċiedu li jissuġġettaw is-servizz ta’ pilotaġġ għad-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu II ta’ dan ir-regolament. Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, il-Gvern Rumen indika biss li huwa kien “ħa inkunsiderazzjoni” r-Regolament 2017/352 fil-mument tal-adozzjoni tad-Digriet Nru 991/2020. Mill-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Kummissjoni lanqas ma jirriżulta li hija kienet id-destinatarja ta’ komunikazzjoni skont din id-dispożizzjoni. Għalhekk,
ikun hemm lok li, jekk ikun il-każ u għall-bqija tal-analiżi, jiġi kkunsidrat li l-Kapitolu II tar-Regolament 2017/352 ma japplikax għas-servizz ta’ pilotaġġ fir-Rumanija.
28.      Infakkar li tali konklużjoni hija, fi kwalunkwe każ, bla ħsara għall-obbligu tal-Istati Membri li jorganizzaw il-provvista ta’ dan is-servizz f’osservanza tar-regoli dwar, b’mod partikolari, l-għajnuna mill-Istat, kif fakkar diversi drabi l-leġiżlatur tal-Unjoni fir-Regolament 2017/352 (29).
B.      Fuq il-kwalità ta’ “impriża” tal-awtoritajiet portwali u fuq in-natura tas-servizz ta’ pilotaġġ
29.      Minn ġurisprudenza repetittiva tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, għall-finijiet tal-klassifikazzjoni bħala “għajnuna mill-Istat, l-Artikolu 107(1) TFUE jippreżupponi, b’mod partikolari, l-eżistenza ta’ vantaġġ mogħti lil impriża. Minn naħa, għall-finijiet tal-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kompetizzjoni, impriża hija kull entità li teżerċita attività ekonomika, indipendentement mill-istatus ġuridiku ta’ din l-entità u mill-mod ta’ finanzjament tagħha (30). Min-naħa l-oħra, kull attività li tikkonsisti fl-offerta ta’ oġġetti jew servizzi f’suq partikolari tikkostitwixxi attività ekonomika (31). Għalhekk il-kwalità ta’ “impriża” tiddependi fuq in-natura tal-attività kkonċernata (32).
30.      Sabiex tiġi ddeterminata l-kwalità ta’ “impriża” tal-awtoritajiet portwali, l-approċċ analitiku segwit mill-Qorti tal-Ġustizzja jinqasam f’erba’ stadji. Huwa fil-kuntest tal-eżami tat-tieni stadju li ser tiġi eżaminata n-natura tal-attività.
1.      L-assenza ta’ influwenza tan-natura pubblika jew privata tal-entità kkonċernata
31.      Fl-ewwel lok, għandu jitfakkar li n-natura pubblika jew privata tal-entità li teżerċita l-attività inkwistjoni, kif iddefinita mid-dritt nazzjonali, ma tistax tinfluwenza l-kwistjoni dwar jekk din l-entità għandhiex, jew le, il-kwalità ta’ “impriża”, u lanqas jista’ l-mod ta’ finanzjament tagħha (33). Fil-fatt, l-Istat innifsu jew entità statali jistgħu jaġixxu bħala impriża. Barra minn hekk, suġġett tad-dritt, u b’mod partikolari entità pubblika, jista’ jiġi kkunsidrat bħala impriża biss għal dak li jirrigwarda parti mill-attivitajiet tiegħu, jekk l-attivitajiet li jikkorrispondu għal dik il-parti għandhom jiġu kklassifikati bħala “ekonomiċi” (34).
32.      Għalhekk, għandu jiġi kkonstatat li n-natura pubblika tal-awtoritajiet portwali li d-Digriet Nru 991/2020 fdalhom id-dritt esklużiv li jipprovdu s-servizz ta’ pilotaġġ fiż-żoni stabbiliti għal kull waħda minnhom, ma toħloqx, waħedha, ostakolu sabiex jiġu rrikonoxxuti l-kwalità ta’ “impriża” fis-sens tal-Artikolu 107(1) TFUE.
2.      Fuq l-assenza ta’ rabta mal-eżerċizzju ta’ prerogattivi ta’ setgħa pubblika tas-servizz ta’ pilotaġġ
33.      Fit-tieni lok, infakkar li l-attivitajiet marbuta mal-eżerċizzju ta’ prerogattivi ta’ setgħa pubblika ma humiex ta’ natura ekonomika, li tiġġustifika l-applikazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni previsti mit-Trattat FUE, b’mod partikolari fil-każ fejn l-operat ta’ infrastruttura jkun marbut indissoċjabbilment mal-eżerċizzju ta’ funzjonijiet li jaqgħu taħt il-missjoni pubblika attribwita lill-entità li toperaha u fejn din tal-aħħar taġixxi fl-eżerċizzju ta’ prerogattivi ta’ setgħa pubblika (35). Madankollu, il-fatt li entità jkollha, għall-eżerċizzju ta’ parti mill-attivitajiet tagħha, prerogattivi ta’ setgħa pubblika ma jipprekludix il-klassifikazzjoni tagħha bħala impriża (36) bil-kundizzjoni li l-attivitajiet marbuta ma’ tali prerogattivi jkunu dissoċjabbli minn dawk ta’ natura ekonomika (37).
34.      Ġew ikklassifikati bħala attivitajiet ekonomiċi, servizzi li, mingħajr ma jaqgħu taħt l-eżerċizzju ta’ prerogattivi ta’ setgħa pubblika, huma pprovduti fl-interess tal-pubbliku u mingħajr skop ta’ lukru (38).
35.      Barra minn hekk, in-natura ekonomika ta’ attività ma hijiex ikkontestata mis-sempliċi fatt li Stat Membru jagħżel li jneħħi, għal kunsiderazzjonijiet ta’ interess pubbliku, din l-attività mill-kompetizzjoni billi joħloq monopolju legali għall-benefiċċju ta’ entità responsabbli għal drittijiet esklużivi (39).
36.      Inżid li peress li l-konstatazzjoni tal-eżerċizzju ta’ prerogattivi ta’ setgħa pubblika twassal għan-nuqqas ta’ applikabbiltà tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kompetizzjoni, minn naħa, l-attivitajiet li jaqgħu taħt tali prerogattivi għandhom jinftiehmu b’mod restrittiv, u min-naħa l-oħra, il-klassifikazzjoni ta’ attività bħala li għandha natura ekonomika hija bla ħsara għall-possibbiltà li hija tissodisfa missjoni ta’ interess ġenerali, u għalhekk hija suġġetta għal obbligi speċifiċi ta’ servizz pubbliku permezz ta’ servizz ta’ interess ekonomiku ġenerali.
37.      Sabiex tiġi ddeterminata n-natura ta’ attività, il-ġurisprudenza teħtieġ l-eżami tan-natura tagħha, tar-regoli li għalihom hija suġġetta u tal-għan tagħha (40).
38.      Kif diġà kelli l-okkażjoni nfakkar f’kuntest ieħor, il-portijiet għandhom jiġu kkunsidrati bħala “impriżi” jekk u sa fejn huma jeżerċitaw effettivament attività ekonomika waħda jew iktar. Il-Qorti tal-Ġustizzja u l-Qorti Ġenerali ddeċidew li, f’ċerti ċirkustanzi, il-ġestjoni kummerċjali u l-kostruzzjoni ta’ infrastruttura, inkluża l-infrastruttura portwa, jikkostitwixxu attività ekonomika għall-finijiet tal-applikazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni (41).
39.      It-teżi tal-Gvern Rumen hija, essenzjalment, li jsostni li l-pilotaġġ huwa attività indissoċjabbilment marbuta mal-eżerċizzju ta’ prerogattivi ta’ setgħa pubblika, li l-għan tagħha ma huwiex li timmassimizza l-profitt iżda li tiżgura standards ta’ provvista ta’ servizzi għall-finijiet tas-sigurtà tan-navigazzjoni, tal-protezzjoni tal-infrastrutturi portwali u tal-ħarsien tal-ambjent. Dan il-gvern jenfasizza, b’mod partikolari, ir-riskji għas-sigurtà tan-navigazzjoni li kienu rriżultaw mill-prattika preċedenti għad-Digriet Nru 991/2020 (42)
40.      Din it-teżi titlob żewġ tipi ta’ kummenti.
41.      Qabel kollox, l-eventwali nuqqasijiet passati tas-suq ma jistgħux ikunu determinanti għal dak li jirrigwarda l-klassifikazzjoni nnifisha tan-natura tal-attività.
42.      Sussegwentement, is-servizz ta’ pilotaġġ, minħabba n-natura tiegħu, ir-regoli li għalihom huwa suġġett u l-għan tiegħu, ma jidhirlix li huwa indissoċjabbli mill-kontroll jew mis-sigurtà tat-traffiku li, jaqgħu taħt il-funzjonijiet essenzjali tal-Istat eżerċitati permezz tal-intervent tal-awtoritajiet portwali.
43.      Għal dak li jirrigwarda n-natura tiegħu, mill-proċess jirriżulta li s-servizz ta’ pilotaġġ fdat lill-awtoritajiet portwali jikkonsisti fl-assistenza, b’mod obbligatorju u bi ħlas, lill-bastimenti tal-baħar waqt id-dħul u l-ħruġ tagħhom mill-portijiet jew bejn il-mollijiet tal-istess port jew meta dawn ikunu jinsabu fil-passaġġi fuq l-ilma interni, sabiex jiġi żgurat iċ-ċaqliq tagħhom b’sigurtà sħiħa għalihom innifishom kif ukoll għall-utenti l-oħra tal-infrastruttura portwali. Dawn is-servizzi huma pprovduti minn bdoti li għandhom jiġu ttrasportati b’dgħajsa sal-bastiment li għandu jiġi assistit. Dawn il-bdoti, li għandhom għarfien tajjeb tal-partikolaritajiet ta’ kull żona tal-port li fih huma speċjalizzaw ruħhom, jiggwidaw minn ġewwa l-bastiment ikkonċernat billi jagħtu struzzjonijiet lill-kaptan.
44.      Nikkonstata li din l-attività, li għadni
kemm iddeskrivejt, ma tinvolvi l-eżerċizzju ta’ ebda setgħa leġiżlattiva u ta’ ebda setgħa ta’ superviżjoni amministrattiva (43) li jibqgħu jaqgħu taħt il-monopolju tal-Istat, permezz tal-Ministru.
45.      Għal dak li jirrigwarda r-regoli li għalihom huwa suġġett is-servizz ta’ pilotaġġ, nosserva li s-servizz ta’ pilotaġġ huwa ddefinit bħala servizz ta’ sigurtà li għandu jiġi pprovdut b’mod permanenti, nondiskriminatorju, uniformi u kontinwu f’kundizzjonijiet ugwali ta’ kwalità, ta’ tul u ta’ prezz (44). Dawn il-kundizzjonijiet ta’ provvista ma jistgħux ikunu suffiċjenti sabiex jeskludu l-attività tal-pilotaġġ mill-klassifikazzjoni bħala attività ekonomika. Barra minn hekk, nosserva li, skont id-dritt Rumen, huma previsti tliet modalitajiet ta’ provvista tas-servizz (45), bil-possibbiltà li s-servizz ta’ pilotaġġ jiġi fdat lil operaturi ekonomiċi privati tibqa’ dejjem miftuħa. Il-qorti tar-rinviju stess iddeskriviet is-servizz ta’ pilotaġġ kif organizzat qabel l-intervent tad-Digriet Nru 991/2020 bħala li kien miftuħ għall-kompetizzjoni. Jidhirli li dan huwa indizju partikolarment konvinċenti tan-natura ekonomika ta’ din l-attività (46).
46.      Fl-aħħar nett, għal dak li jirrigwarda l-għan tas-servizz ta’ pilotaġġ, dan huwa, evidentement, marbut ma’ navigazzjoni b’sigurtà sħiħa fil-port. Madankollu, l-aspett ta’ sigurtà ma huwiex l-uniku wieħed li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni. Il-pilotaġġ jikkontribwixxi wkoll għaż-żamma ta’ kundizzjonijiet ta’ moviment ottimi waqt id-dħul jew il-ħruġ mill-port. Il-pilotaġġ jipparteċipa għalhekk fl-iffaċilitar tan-navigazzjoni u għalhekk fil-kompetittività u fl-attraenza taż-żona portwali (47). Issa, infakkar li l-portijiet ikkonċernati mid-Digriet Nru 991/2020 huma kollha portijiet marittimi tan-network transEwropew tat-trasport, li għalhekk għandhom importanza fundamentali fil-kummerċ intrakomunitarju (48). L-attività ta’ pilotaġġ ma tidhirx li hija nieqsa minn kull konnessjoni ekonomika.
47.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, u bħall-Kummissjoni (49), nikkunsidra li għandha tiġi stabbilita distinzjoni bejn, minn naħa, l-attivitajiet ta’ kontroll u ta’ sigurtà tat-traffiku marittimu li, waħedhom u strettament previsti, jaqgħu taħt il-prerogattivi ta’ setgħa pubblika u jeskludu l-applikazzjoni tar-regoli tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni, u min-naħa l-oħra, il-provvista ta’ servizz li għandha tosserva r-regoli ta’ sigurtà tat-traffiku marittimu jew li jikkontribwixxu għas-sigurtà tal-moviment. Fi kliem ieħor, minkejja li d-definizzjoni tar-regoli ta’ sigurtà taqa’, essenzjalment, taħt il-prerogattivi ta’ setgħa pubblika, kwalunkwe attività ulterjuri suġġetta għal dawn ir-regoli jew li tikkonsisti fl-implimentazzjoni tal-imsemmija regoli ma taqax taħt dawn il-prerogattivi.
48.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, is-servizz ta’ pilotaġġ għandu jiġi kkunsidrat bħala attività ekonomika.
3.      Fuq l-identifikazzjoni ta’ attività speċifika
49.      Fit-tielet lok, il-klassifikazzjoni bħala attività ekonomika għandha dejjem tkun marbuta ma’ attività speċifika (50) u għandha tiġi eżaminata kull waħda mid-diversi attivitajiet eżerċitati mill-istess entità partikolari (51).
50.      Fil-kuntest tal-kawża prinċipali, din il-kundizzjoni ma tqajjimx diffikultajiet (52).
4.      Fuq l-offerta ta’ oġġetti jew ta’ servizzi f’suq partikolari
51.      Fir-raba’ u fl-aħħar lok, attività ekonomika tikkonsisti fl-offerta ta’ oġġetti jew ta’ servizzi f’suq partikolari (53). Jikkostitwixxu servizzi li jistgħu jiġu kklassifikati bħala “attivitajiet ekonomiċi” s-servizzi normalment pprovduti kontra remunerazzjoni li hija kkunsidrata bħala l-korrispettiv ekonomiku tas-servizz ikkonċernat (54), fejn attività ma tistax titqies, bħala prinċipju, bħala ekonomika jekk ma tipprevedix, tal-inqas fl-aħħar, dħul li jippermetti li jiġu ġġenerati profitti jew tal-inqas li jiġu koperti l-ispejjeż (55).
52.      F’dan ir-rigward, għandhom jiġu rrilevati l-elementi li ġejjin.
53.      Bla ħsara għal verifiki ulterjuri mill-qorti tar-rinviju, il-leġiżlazzjoni Rumena donnha tipprevedi li s-servizzi ta’ pilotaġġ ikunu pprovduti bi ħlas (56). Ir-rati mitluba mill-awtoritajiet portwali kkonċernati għandhom, ċertament, ikunu approvati mill-Kunsill Nazzjonali ta’ Sorveljanza fil-Qasam Navali (57). Dawn ma humiex iffissati mil-liġi (58). L-awtoritajiet ikkonċernati għandhom marġni ta’ manuvra fl-iffissar tal-prezzijiet. Dawn huma deskritti minn APM bħala nondiskriminatorji u trasparenti. Dawn il-karatteristiċi huma simili għal dawk tar-rati mitluba fil-kuntest ta’ servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali, li huma tabilħaqq attivitajiet ekonomiċi, u bħala tali, bħala prinċipju, huma suġġetti għad-dritt tal-għajnuna mill-Istat (59).
54.      L-awtoritajiet portwali li lilhom kien ġie fdat is-servizz ta’ pilotaġġ jidhru li huma rreġistrati fir-Reġistru Nazzjonali tal-Kummerċ bħala impriżi bi skop ta’ lukru (60). Madankollu, mill-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jirriżultax b’mod ċar li l-awtoritajiet portwali kkonċernati mid-Digriet 991/2020 kellhom, waqt il-provvista tas-servizz ta’ pilotaġġ, skop purament ta’ lukru. Fi kwalunkwe każ, għandu jitfakkar li l-fatt li l-offerta ta’ oġġetti jew ta’ servizzi ssir mingħajr tali skop ma jostakolax li l-entità li twettaq dawn l-operazzjonijiet fis-suq ikollha titqies li hija impriża, ladarba din l-offerta tikkompeti ma’ dik ta’ operaturi oħra li jkollhom skop ta’ lukru (61).
55.      Issa, il-kundizzjonijiet li fihom is-servizz ta’ pilotaġġ kien organizzat qabel id-dħul fis-seħħ tad-Digriet 991/2020 jimmilitaw b’mod ċar ħafna favur il-konstatazzjoni tal-eżistenza ta’ tali operaturi, li wħud minnhom huma barra minn hekk, partijiet interessati diretti fil-kawża prinċipali. Il-qorti tar-rinviju stess tiddikjara li s-servizz ta’ pilotaġġ kien miftuħ għall-kompetizzjoni abbażi ta’ kuntratti għal provvista ta’ servizzi konklużi b’mod nondiskriminatorju bejn l-operaturi privati u l-awtoritajiet portwali (62) wara li dawn l-operaturi kienu jkunu awtorizzati jipprovdu s-servizz ikkonċernat mill-Ministeru (63). Barra minn hekk, għalkemm l-Awtorità Nazzjonali tal-Kompetizzjoni kkonkludiet li kien jeżisti akkordju bejn l-operaturi ekonomiċi li jipparteċipaw fis-suq ta’ servizzi ta’ pilotaġġ (64), dan kien tabilħaqq għaliex
għall-kuntrarju ta’ dak li jsostnu l-Gvern Rumen u APM, kien jeżisti suq għal dawn is-servizzi, okkupat minn kompetituri tal-awtoritajiet portwali li għandhom skop ta’ lukru.
56.      Għalhekk, fil-fehma tiegħi, ma hemmx dubju li s-servizz ta’ pilotaġġ jikkonsisti effettivament fl-offerta ta’ servizz f’suq f’kompetizzjoni ma’ operaturi ekonomiċi oħra.
5.      Konklużjoni intermedjarja
57.      Għalhekk, mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-attività tas-servizz ta’ pilotaġġ għandha tiġi kklassifikata bħala ekonomika. L-awtoritajiet portwali li lilhom kien fdat dan is-servizz b’mod esklużiv huma għalhekk impriżi, fis-sens tal-Artikolu 107(1) TFUE.
C.      Fuq id-distorsjoni tal-kompetizzjoni
58.      Fuq il-preżunzjoni li s-servizz ta’ pilotaġġ huwa kkunsidrat, fid-dritt Rumen, bħala servizz pubbliku, fatt li għandu jiġi stabbiliti mill-qorti tar-rinviju (65), nirrileva li monopolju legali fdat lil impriża pubblika responsabbli għal dan is-servizz pubbliku ma jwassalx neċessarjament għal distorsjoni tal-kompetizzjoni u vantaġġ mogħti lill-operatur ta’ infrastruttura suġġetta għal monopolju legali jista’, f’ċerti ċirkustanzi, ma joħloqx distorsjoni tal-kompetizzjoni. Il-kundizzjonijiet kumulattivi li ġejjin għandhom jiġu ssodisfatti: i) is-servizz huwa suġġett għal monopolju legali stabbilit b’konformità mad-dritt tal-Unjoni; ii) il-monopolju legali jeskludi mhux biss il-kompetizzjoni fis-suq, iżda wkoll għas-suq; iii) is-servizz ma jikkompetix ma’ servizzi oħra; u iv) fil-każ fejn il-fornitur ta’ servizzi jeżerċita attivitajiet f’suq ieħor miftuħ għall-kompetizzjoni, is-sussidji trażversali għandhom jiġu esklużi (66).
59.      Monopolju legali jeżisti meta servizz partikolari jkun irriżervat permezz ta’ miżuri leġiżlattivi jew regolamentari għal fornitur esklużiv u meta kull operatur ieħor ikun ipprojbit b’mod ċar milli jipprovdi s-servizz. Id-deċiżjoni li jingħalaq suq għandha tittieħed mill-awtoritajiet jew mill-entitajiet pubbliċi kompetenti b’konformità mad-dritt tal-Unjoni.
60.      Mill-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-Istat aġixxa permezz tal-Ministeru li adotta d-Digriet Nru 991/2020, fatt li għalhekk jikkostitwixxi tabilħaqq miżura leġiżlattiva. Minkejja li l-OG Nru 22/1999 għadu fis-seħħ u għadu jipprevedi t-tliet modalitajiet ammissibbli ta’ provvista tas-servizz ta’ pilotaġġ (67), għandu jiġi kkonstatat li dan id-digriet għandu l-effett li jipprojbixxi lill-operaturi privati milli jeżerċitaw l-attività tagħhom. Kull waħda mit-tliet awtoritajiet portwali ġiet mogħtija dritt esklużiv li tipprovdi s-servizz ta’ pilotaġġ fiż-żoni li jaqgħu taħt il-kompetenzi rispettivi tagħha. Il-Gvern Rumen stess jammetti l-istabbiliment mill-ġdid ta’ monopolju legali permezz tad-Digriet Nru 991/2020 (68).
61.      Jibqa’ li jiġi ddeterminat jekk dan il-monopolju legali kienx stabbilit b’konformità mad-dritt tal-Unjoni.
62.      F’dan ir-rigward, infakkar li l-Kapitolu II tar-Regolament 2017/352 ma japplikax għas-servizz ta’ pilotaġġ. Minn dan il-Kummissjoni tiddeduċi li l-Artikolu 56 TFUE ma japplikax f’dan il-każ. It-teżi tagħha hija spjegata, mingħajr dubju, mill-fatt li s-servizzi fil-qasam tat-trasport huma esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni, li tista’ tapplika għal dawn is-servizzi biss jekk ikun ġie adottat att tal-Unjoni abbażi tad-dispożizzjonijiet dwar it-trasport u dan ikun rendiha applikabbli għall-imsemmija servizzi (69), fatt li ma huwiex il-każ fil-każ tar-Regolament 2017/352.
63.      Madankollu, minkejja li huwa msemmi mir-Regolament 2017/352, huwa stess adottat abbażi tal-Artikolu 100 TFUE, ma jienx konvint li s-servizz ta’ pilotaġġ jista’ jiġi analizzat, fih innifsu, bħala servizz ta’ trasport ta’ merkanziji jew ta’ persuni (70). Għalhekk, tista’ tiġi prevista analiżi fir-rigward tal-Artikolu 56 TFUE. Min-naħa tagħha, l-applikabbiltà tal-Artikolu 49 TFUE ma tqajjem ebda problema (71).
64.      Fi kwalunkwe każ, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li leġiżlazzjoni nazzjonali li tissuġġetta l-eżerċizzju ta’ attività ekonomika għal skema ta’ esklużività favur operatur wieħed, pubbliku jew privat, tikkostitwixxi restrizzjoni kemm għal-libertà ta’ stabbiliment kif ukoll għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi li fir-rigward tagħha għandu jiġi evalwat jekk tistax tkun iġġustifikata minn raġuni imperattiva ta’ interess ġenerali, u jekk ikun il-każ, jekk hijiex xierqa sabiex tiggarantixxi t-twettiq tal-għan imfittex u ma tmurx lil hinn minn dak li huwa meħtieġ sabiex jintlaħaq dan il-għan (72).
65.      Barra minn hekk, is-servizzi pprovduti huma b’mod ċar, fihom innifishom, ta’ natura transkonfinali (73) minħabba n-“natura internazzjonali” tas-suq inkwistjoni (74). Ir-rabta bejn is-sitwazzjoni fil-qalba tat-tilwima fil-kawża prinċipali u l-libertajiet fundamentali invokati tirriżulta naturalment mill-fatt li kull wieħed mill-portijiet ikkonċernati jappartjeni għan-network portwali trans-Ewropew stabbilit mir-Regolament Nru 1315/2013, network li jinkludi “[l]-maġġoranza ferm kbira tat-traffiku marittimu tal-Unjoni” (75). Għalhekk, wieħed jista’ jikkonkludi mingħajr riskju li l-benefiċjarji tas-servizz ta’ pilotaġġ ma humiex esklużivament Rumeni (76). Fl-aħħar nett, it-tilwima fil-kawża prinċipali għandha b’mod ċar natura transkonfinali, fid-dawl tal-post ta’ eżekuzzjoni tas-servizz ta’ pilotaġġ u tal-interess ekonomiku tiegħu (77). Id-dikjarazzjoni ta’ APM li ebda operatur privat ta’ Stat Membru ieħor ma huwa interessat fil-provvista ta’ servizzi ta’ pilotaġġ fir-Rumanija (78) tidher irrilevanti.
66.      Sabiex jiġġustifika kwalunkwe ksur ta’ libertà fundamentali, il-Gvern Rumen invoka kunsiderazzjonijiet ibbażati fuq is-sigurtà tat-traffiku marittimu (79). Dan il-motiv ġustifikattiv għandu jintlaqa’, peress li minn ġurisprudenza ripetittiva tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-għan li tiġi żgurata s-sigurtà fl-ibħra portwali jikkostitwixxi raġuni imperattiva ta’ interess ġenerali (80).
67.      Jibqa’ li jiġi ddeterminat jekk ir-restrizzjoni għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi u għal-libertà ta’ stabbiliment li għadni kemm ikkonstatajt hijiex madankollu xierqa sabiex tiggarantixxi t-twettiq tal-għan imfittex u ma tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħaq dan il-għan.
68.      Sabiex jiġi ddeterminat jekk restrizzjoni tkunx tissodisfa l-kundizzjoni ta’ proporzjonalità, huwa l-Istat Membru li jkun jixtieq jinvoka għan li jkun jista’ jiġġustifika restrizzjoni għal libertà fundamentali jew għal dritt fundamentali li għandu jipprovdi lill-qorti nazzjonali bil-provi kollha li jippermettu lil din tal-aħħar tiżgura ruħha li l-miżura kkonċernata tkun tissodisfa tabilħaqq ir-rekwiżiti li jirriżultaw mill-prinċipju ta’ proporzjonalità (81). Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni tagħti lill-qorti tar-rinviju indikazzjonijiet misluta mill-proċess għad-dispożizzjoni tagħha ta’ natura li jippermettu lill-imsemmija qorti tiddeċiedi (82).
69.      Id-Digriet Nru 991/2020 għandu jirriżulta kemm xieraq sabiex jintlaħaq l-għan leġittimu invokat kif ukoll neċessarju u proporzjonat għal dan il-għan.
70.      Mill-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, billi adottaw id-Digriet Nru 991/2020, l-awtoritajiet Rumeni riedu essenzjalment jirreaġixxu għan-nuqqasijiet li kienu jirriżultaw mill-modalitajiet preċedenti ta’ organizzazzjoni tas-servizz ta’ pilotaġġ, li kienu wasslu għal żieda fl-inċidenti ta’ navigazzjoni, żieda fir-riskju għas-sigurtà minħabba l-konfużjoni bejn is-servizz ta’ pilotaġġ u dak tal-irmunkar, żieda fl-ispejjeż, espożizzjoni tal-bdoti għall-pressjoni kummerċjali kif ukoll għal diskontinwitajiet fil-provvista ta’ dan is-servizz. Għalhekk, skont din il-loġika, sigurtà ikbar fl-ibħra portwali kellha neċessarjament teħtieġ l-eliminazzjoni tal-kompetizzjoni fis-suq tal-pilotaġġ.
71.      Huwa interessanti li jiġi nnotat li, minkejja li t-titjib tas-sigurtà kien jidher li jeħtieġ, skont il-Gvern Rumen, l-esklużjoni tal-awturi responsabbli għad-deterjorament tas-sitwazzjoni, madankollu, il-Ministru ma sabx problema sabiex jafda drittijiet esklużivi lill-awtorità portwali APM, li fir-rigward tagħha l-Awtorità tal-Kompetizzjoni kienet ikkonkludiet ksur tal-liġi dwar il-kompetizzjoni u tal-Artikolu 102 TFUE (83), u għalhekk, inċidentalment, irrikonoxxiet ir-responsabbiltà fis-sitwazzjoni deterjorata tas-sigurtà. L-idea ta’ korrelazzjoni bejn it-titjib tas-sitwazzjoni fil-qasam tas-sigurtà u l-għoti ta’ dritt esklużiv lill-awtoritajiet portwali hija, mill-inqas, imdgħajfa minn tali konstatazzjoni (84).
72.      Quddiem suq miftuħ, iżda b’nuqqasijiet, l-awtoritajiet Rumeni kellhom firxa wiesgħa ta’ miżuri għad-dispożizzjoni tagħhom, inqas restrittivi, milli jagħżlu l-estremità tal-għeluq tas-suq bl-għoti ta’ drittijiet esklużivi. Kif argumentat il-Kummissjoni, l-ewwel waħda minn dawn il-miżuri kienet tikkonsisti fl-applikazzjoni ta’ sanzjonijiet effettivi bħal dawk deċiżi mill-Awtorità tal-Kompetizzjoni. Dawn l-awtoritajiet setgħu jintervjenu wkoll mill-perspettiva leġiżlattiva sabiex jillimitaw u jirregolaw il-professjoni ta’ bdot b’mod li jiggarantixxu li l-bdoti jkunu jistgħu jaġixxu b’indipendenza sħiħa (85). Barra minn hekk, fid-dawl tal-klassifikazzjoni tal-awtoritajiet portwali bħala impriżi, l-allegazzjoni li l-bdoti responsabbli għas-servizz ta’ pilotaġġ huma eżenti minn kull pressjoni kummerċjali għaliex jaqgħu taħt l-awtorità portwali għandha tiġi vverifikata.
73.      Għaldaqstant, bla ħsara għal verifika ulterjuri mill-qorti tar-rinviju, għandi dubju kbir li l-monopolju legali stabbilit għall-benefiċċju tal-awtoritajiet portwali jirriżulta proporzjonat mal-għan invokat ta’ sigurtà fl-ibħra portwali. Għandha tiġi kkonstatata restrizzjoni inġustifikata għal-libertà ta’ stabbiliment u/jew għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi. Peress li l-monopolju legali ma jidhirx li huwa konformi mad-dritt tal-Unjoni, għalhekk ma huwiex neċessarju li jiġu analizzati l-kundizzjonijiet l-oħra msemmija fil-punt 58 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
74.      Madankollu, għandu jiġi indikat dan li ġej lill-qorti tar-rinviju.
75.      Anki fl-ipoteżi fejn l-eżistenza ta’ distorsjoni tal-kompetizzjoni kellha tiġi stabbilita, xorta jibqa’ possibbli li jiġi kkonstatat li l-miżuri stabbiliti permezz tad-Digriet Nru 991/2020 huma esklużi mill-klassifikazzjoni bħala “għajnuna mill-Istat” fil-każ li l-erba’ kundizzjonijiet stabbiliti mill-ġurisprudenza Altmark (86) ikunu ssodisfatti, fatt li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, jekk ikun il-każ bl-għajnuna tal-Qorti tal-Ġustizzja permezz ta’ rinviju ġdid għal deċiżjoni preliminari.
III. Konklużjoni
76.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domanda preliminari magħmula mill-Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija):
L-Artikolu 107(1) TFUE
għandu jiġi interpretat fis-sens li
–        entità pubblika li tkun ġiet fdata, minn Stat Membru, id-dritt esklużiv li tipprovdi servizzi ta’ pilotaġġ fil-port li jaqa’ taħt il-kompetenza tagħha għandha tiġi kkunsidrata bħala li teżerċita attività ekonomika, u għalhekk, bħala impriża;
–        sabiex tiġi kkonstatata l-eżistenza eventwali ta’ għajnuna mill-Istat, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika li l-kundizzjonijiet l-oħra li huma neċessarji għal dan il-għan huma ssodisfatti, u b’mod partikolari, dik relatata mad-distorsjoni tal-kompetizzjoni. F’dan il-kuntest, dik il-qorti għandha tiżgura li l-kundizzjoni li monopolju għandu jkun stabbilit b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni hija ssodisfatta. Hija l-imsemmija qorti li għandha teżamina, b’mod partikolari, l-għoti ta’ drittijiet esklużivi permezz tad-digriet inkwistjoni fil-kawża prinċipali fid-dawl tal-libertà li jiġu pprovduti servizzi u tal-libertà ta’ stabbiliment u li għandha tiżgura ruħha li dan ma joħloqx restrizzjoni inġustifikata.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
2      Ara, pereżempju, is-sentenzi tas‑17 ta’ Mejju 1994, Corsica Ferries (C‑18/93, EU:C:1994:195); tal‑20 ta’ Frar 2001, Analir et (C‑205/99, EU:C:2001:107); tat‑30 ta’ Settembru 2003, Colegio de Oficiales de la Marina Mercante Española (C‑405/01, EU:C:2003:515); tal‑10 ta’ Ġunju 2010, Fallimento Traghetti del Mediterraneo (C‑140/09, EU:C:2010:335); tas‑17 ta’ Marzu 2011, Naftiliaki Etaireia Thasou u Amaltheia I Naftiki Etaireia (C‑128/10 u C‑129/10, EU:C:2011:163); tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902); kif ukoll tat‑22 ta’ Jannar 2026, Vlaams Gewest (C‑413/24, EU:C:2026:30).
3      ĠU 2017, L 57 p. 1, kif emendat bir-Regolament (UE) 2020/697 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Mejju 2020 (ĠU 2020, L 165, p. 7) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament 2017/352”).
4      Ippubblikat mill-ġdid fil-Monitorul Oficial al României, Parti I, Nru 511, tat‑22 ta’ Lulju 2010 (iktar ’il quddiem l-“OG Nru 22/1999”).
5      Ara l-Artikoli 47 u 48 tal-OG Nru 22/1999
6      Ara l-Artikolu 49 tal-OG Nru 22/1999.
7      Din id-dispożizzjoni taqra kif ġej:
“(1) Il-pilotaġġ ta’ bastimenti tal-baħar u ta’ bastimenti tax-xmajjar-marittimi fil-portijiet fejn dan is-servizz huwa obbligatorju għandu jiġi pprovdut mill-awtoritajiet portwali:
a) permezz tal-korpi ta’ bdoti appartenenti lill-awtorità;
b) permezz ta’ operaturi ekonomiċi speċjalizzati, awtorizzati konformement mal-Artikolu 19(2), abbażi ta’ kuntratt konkluż b’mod nondiskriminatorju bejn l-awtorità u dawn l-operaturi ekonomiċi;
c) permezz tal-konċessjoni tas-servizz ta’ pilotaġġ, konformement mal-liġi, mill-awtorità lil operaturi ekonomiċi speċjalizzati awtorizzati konformement mal-Artikolu 19(2).
[...]
(4) L-awtoritajiet għandhom jirrendu pubblika l-lista tal-operaturi ekonomiċi awtorizzati li magħhom huma kkonkludew kuntratti ta’ pilotaġġ, ir-rati mitluba u l-faċilitajiet mogħtija minnhom.
(5) L-operaturi ekonomiċi msemmija fil-paragrafu 1 għandhom iħallsu tariffa ffissata mill-awtorità għall-użu tal-infrastruttura portwali.
(6) Il-modalitajiet ta’ eżerċizzju tas-servizz ta’ pilotaġġ tl-bastimenti tal-baħar għandhom jiġu approvati b’digriet tal-Ministrugħat--Trasport.”
8      Deċiżjoni tal-Awtorità tal-Kompetizzjoni Nru 51/2016 tal‑10 ta’ Awwissu 2016 (disponibbli fuq https://www.consiliulconcurentei.ro/wp-content/uploads/2017/02/decizia_51.pdf) (iktar ’il quddiem, id-“Deċiżjoni tal-Awtorità tal-Kompetizzjoni”). Ara, b’mod partikolari, l-Artikoli 1 u 2 ta’ din id-deċiżjoni.
9      Ara l-Opinjoni tal-Kummissjoni Ewropea sj.c (2024) 4262312, tal‑1 ta’ Mejju 2024, fil-Kawża Nru 458/36/2020, Canal Sea Services vs Ministerul Transporturilor, Infrastructurii și Comunicațiilor (iktar ’il quddiem l-“Opinjoni tal-Kummissjoni”).
10      Regolament tal-Kunsill tat‑13 ta’ Lulju 2015 li jistabblixxi regoli dettaljati għall-applikazzjoni tal-Artikolu 108 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2015 L 248, p. 9). Ara l-Artikolu 29 ta’ dan ir-regolament.
11      Ara, fost ġurisprudenza abbondanti, is-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 19 u l-ġurisprudenza ċċitata).
12      Infakkar li, minkejja li l-Kummissjoni għandha kompetenza esklużiva sabiex tevalwa l-kompatibbiltà ta’ għajnuna mas-suq intern, taħt l-istħarriġ tal-qrati tal-Unjoni, dan huwa bla ħsara għall-possibbiltà li qorti nazzjonali tagħmel domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “għajnuna” (ara s-sentenza tat‑3 ta’ Marzu 2021, Poste Italiane u Agenzia delle entrate – Riscossione (C‑434/19 u C‑435/19, EU:C:2021:162, punt 33)).
13      Ara s-sentenza tat‑23 ta’ April 1991, Höfner u Elser (C‑41/90, EU:C:1991:161).
14      Konformement ma’ dak li tindika l-bażi legali tiegħu, li hija l-Artikolu 100(2) TFUE.
15      Ara l-Artikolu 1(1) tar-Regolament 2017/352.
16      Ara l-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni COM(2012)573 final tat‑3 ta’ Ottubru 2012, iċċitata fil-premessa 3 tar-Regolament 2017/352.
17      Ara l-premessa 4 tar-Regolament 2017/352.
18      Ara l-Artikolu 1(4) tar-Regolament 2017/352. Dawn il-portijiet huma elenkati fl-Anness II tar-Regolament (UE) Nru 1315/2013 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Diċembru 2013 dwar linji gwida tal-Unjoni għall-iżvilupp tan-netwerk trans-Ewropew tat-trasport u li jħassar id-Deċiżjoni Nru 661/2010/UE (ĠU 2013 L 348, p. 1). Mid-daħla ddedikata lir-Rumanija fit-tabella inkluża fil-Lista 2 ta’ dan l-anness jirriżulta li l-portijiet kollha kkonċernati mid-Digriet tad‑19 ta’ Mejju 2020 jinsabu fiha.
19      Premessa 6 tar-Regolament 2017/352. Korsiv miżjud minni.
20      Premessa 10 tar-Regolament 2017/352. Ara wkoll il-premessa 24 ta’ dan ir-regolament.
21      Premessa 23 tar-Regolament 2017/352.
22      Premessa 32 tar-Regolament 2017/352. Korsiv miżjud minni. Minn din il-premessa jirriżulta wkoll li, meta l-obbligi ta’ servizz pubbliku jkunu kkunsidrati bħala servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali, ikun neċessarju li tiġi żgurata l-konformità mad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2012/21/UE tal‑20 ta’ Diċembru 2011 dwar l-applikazzjoni tal-Artikolu 106(2) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea għall-għajnuna mill-Istat taħt il-forma ta’ kumpens għas-servizzi pubbliċi mogħti lil ċerti impriżi inkarigati bil-ġestjoni ta’ servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali (ĠU 2012, L 7, p. 3) u mar-Regolament tal-Kummissjoni (UE) Nru 360/2012 tal‑25 ta’ April 2012 dwar l-applikazzjoni tal-Artikoli 107 u 108 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea għal għajnuna de minimis mogħtija lil impriżi li jipprovdu servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali (ĠU 2012 L 114, p. 8), kif ukoll mal-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni intitolata “Qafas tal-Unjoni Ewropea għall-għajnuna mill-Istat fil-forma ta’ kumpens ta’ servizz pubbliku” (ĠU 2012 C 8, p. 15). B’mod iktar wiesa’, ir-riferimenti għar-regoli tal-kompetizzjoni, għall-kompetizzjoni effettiva, għas-suq kompetittiv, għall-kundizzjonijiet ekwi ta’ kompetizzjoni u għad-distorsjonijiet tas-suq kif ukoll għall-għajnuna mill-Istat huma numerużi fil-preambolu tar-Regolament 2017/352: ara, b’mod partikolari, il-premessi 34, 40 sa 46 u 55 ta’ dan ir-regolament.
23      Ara l-Artikolu 1(2) tar-Regolament 2017/352.
24      Il-punt 8 tal-Artikolu 2 tar-Regolament 2017/352. Huma biss is-servizzi ta’ pilotaġġ imwettqa fl-ibħra miftuħa li donnhom ma jaqgħux fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan ir-regolament: ara l-premessa 8 tal-imsemmi regolament.       Ara l-premessa 8 tar-Regolament 2017/352.
25      Premessa 39 tar-Regolament 2017/352.
26      Ara l-Artikolu 10 tar-Regolament 2017/352.
27      Ara, rispettivament, l-Artikoli 3 sa 9 ta’ dan ir-regolament, li magħhom jiżdied l-Artikolu 21 ta’ dan ir-regolament, kif jirriżulta mill-Artikolu 10(1) tal-imsemmi regolament 2017/352, li jirrigwarda l-miżuri tranżitorji.
28      Bl-esklużjoni tal-Artikolu 21 tar-Regolament 2017/352: ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 27 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
29      Dwar l-assenza ta’ effett tar-Regolament 2017/352 fuq l-evalwazzjonijiet imwettqa mill-Kummissjoni abbażi tal-Artikoli 107 u 108 TFUE, ara s-sentenza tat‑30 ta’ April 2019, UPF vs Il‑Kummissjoni (T‑747/17, EU:T:2019:271, punt 140).
30      Ara s-sentenza tat‑23 ta’ April 1991, Höfner u Elser (C‑41/90, EU:C:1991:161, punt 21).
31      Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 21).
32      Ara s-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2020, Il‑Kummissjoni u Ir‑Repubblika Slovakka vs Dôvera zdravotná poist'ovňa (C‑262/18 P u C‑271/18 P, EU:C:2020:450, punt 29).
33      Ara s-sentenzi tal‑10 ta’ Jannar 2006, Cassa di Risparmio di Firenze et (C‑222/04, EU:C:2006:8, punt 107) u tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata).
34      Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll is-sentenzi tat‑12 ta’ Lulju 2012, Compass‑Datenbank (C‑138/11, EU:C:2012:449, punti 37 u 38); tas‑7 ta’ Novembru 2019, Aanbestedingskalender et vs Il‑Kummissjoni (C‑687/17 P, EU:C:2019:932, EU:C:2019:932, punti 18 u 19); kif ukoll tal‑24 ta’ Marzu 2022, GVN vs Il‑Kummissjoni (C‑666/20 P,
EU:C:2022:225, punt 71).
35      Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 25 u l-ġurisprudenza ċċitata).
36      Ara s-sentenza tal‑24 ta’ Ottubru 2002, Aéroports de Paris vs Il‑Kummissjoni (C‑82/01 P, EU:C:2002:617, punt 74).
37      Ara s-sentenza tal‑24 ta’ Ottubru 2002, Aéroports de Paris vs Il‑Kummissjoni (C‑82/01 P, EU:C:2002:617, punt 77). Fl-istess sens, ara s-sentenzi tat‑12 ta’ Lulju 2012, Compass‑Datenbank (C‑138/11, EU:C:2012:449, punti 35 sa 38) u tat‑18 ta’ Jannar 2024, Lietuvos notarų rūmai et (C‑128/21, EU:C:2024:49, punt 62).
38      Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2011, Scattolon (C‑108/10, EU:C:2011:542, punt 44).
39      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2025, INTERZERO et (C‑254/23, EU:C:2025:569, punt 56).
40      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2025, INTERZERO et (C‑254/23, EU:C:2025:569, punt 49 u l-ġurisprudenza ċċitata).
41      Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:415, punt 10 u l-ġurisprudenza ċċitata. Ara, dwar l-attivitajiet ekonomiċi li jistgħu jiġu eżerċitati mill-portijiet kif jirriżultaw mill-prassi deċiżjonali tal-Kummissjoni, is-sentenzi tat‑30 ta’ April 2019, UPF vs Il‑Kummissjoni (T‑747/17, EU:T:2019:271, punt 53), u Chambre de commerce et d’'industrie métropolitaine Bretagne‑Ouest (port de Brest) vs Il‑Kummissjoni (T‑754/17, EU:T:2019:270, punt 65, kif ukoll tal‑20 ta’ Settembru 2019, Port autonome du Centre et de l’Ouest et vs Il‑Kummissjoni (T‑673/17, EU:T:2019:643, punt 63). Ara, ukoll, dwar in-natura ekonomika tal-għoti ta’ aċċess għall-portijiet u tal-għoti ta’ konċessjonijiet ta’ żoni ta’ dominju pubbliku u ta’ mollijiet, is-sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2023, Autorità di sistema portuale del Mar Ligure occidentale et vs Il‑Kummissjoni (T‑166/21, EU:T:2023:862, punti 81 u 82).
Għall-kuntrarju, il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet li s-sorveljanza kontra t-tniġġis imwettqa f’port tat-tankers taż-żejt tikkostitwixxi missjoni ta’ interess ġenerali li taqa’ taħt il-funzjonijiet essenzjali tal-Istat fil-qasam tal-protezzjoni tal-ambjent fid-dominju marittimu, u għalhekk, ma hijiex ta’ natura ekonomika (ara s-sentenza tat‑18 ta’ Marzu 1997, Diego Calì & Figli (C343/95, EU:C:1997:160, punti 22 u 23 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata)). Hija ddeċidiet ukoll li l-attivitajiet relatati mal-kontroll u mas-sorveljanza tal-ispazju tal-ajru huma tipikament prerogattivi ta’ setgħa pubblika (ara s-sentenza tad‑19 ta’ Jannar 1994, SAT Fluggesellschaft (C‑364/92, EU:C:1994:7, punt 30). Ara wkoll is-sentenza tad‑19 ta’ Diċembru 2012, Mitteldeutsche Flughafen u Flughafen Leipzig‑Halle vs Il‑Kummissjoni (C‑288/11 P, EU:C:2012:821, punt 42)). Iktar reċentement, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li attivitajiet bħall-kontroll u s-sigurtà tat-traffiku fuq ix-xmajjar jew funzjonijiet ta’ sorveljanza tan-navigazzjoni għandhom jiġu kkunsidrati bħala indissoċjabbilment marbuta mal-eżerċizzju ta’ prerogattivi ta’ setgħa pubblika (ara s-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 26). Ara wkoll, il-konklużjonijiet tiegħi f’dik il-kawża Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:415, punt 18)).
42      Il-Gvern Rumen jinvoka, b’mod ġenerali, diskontinwitajiet u riskji għas-sigurtà tan-navigazzjoni li seħħew matul il-perijodu li fih is-servizz ta’ pilotaġġ kien żgurat mill-operaturi awtorizzati (ara l-punt 43 tal-osservazzjonijiet bil-miktub ta’ dan il-gvern).
43      Ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑25 ta’ Jannar 2018, BSCA vs Il‑Kummissjoni (T‑818/14, EU:T:2018:33, punti 100 sa 102).
44      Ara l-Artikolu 48 tad-Digriet Nru 22/1999.
45      Ara l-Artikolu 50 tad-Digriet Nru 22/1999 iċċitat fil-punt 2 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
46      Barra minn hekk, billi applikat ir-regoli tal-kompetizzjoni għas-servizz ta’ pilotaġġ, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet, b’mod impliċitu iżda neċessarju, in-natura ekonomika ta’ tali attività: ara s-sentenza tas‑17 ta’ Mejju 1994, Corsica Ferries (C‑18/93, EU:C:1994:195, punti 38 et seq). Il-leġiżlatur tal-Unjoni għamel l-istess, billi ma eskludiex in-natura ekonomika tal-pilotaġġ fir-Regolament 2017/352 (ara, f’dan ir-rigward, il-punt 36 tal-Opinjoni tal-Kummissjoni).
47      Ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑25 ta’ Jannar 2018, BSCA vs Il‑Kummissjoni (T‑818/14, EU:T:2018:33, punt 103).
48      Ara, b’mod partikolari, il-premessa 2 tar-Regolament Nru 1315/2013.
49      Ara, b’mod partikolari, il-punt 30 tal-Opinjoni tal-Kummissjoni.
50      Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).
51      Ara s-sentenza tas‑27 ta’ Ġunju 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 44).
52      Ninnota li fil-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ma hemmx dettalji dwar l-attivitajiet l-oħra tal-awtoritajiet portwali.
53      Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 29).
54      Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 30).
55      Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punt 32).
56      Skont l-Artikolu 48 tal-OG Nru 22/1999 imsemmi mill-Kummissjoni fil-punt 41 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha.
57      Mill-punt 52 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Rumen jirriżulta li l-Kunsill ta’ Sorveljanza fil-Qasam Navali japprova r-regoli li jiġġustifikaw ir-rati applikati mill-awtoritajiet għall-provvista ta’ servizzi ta’ sigurtà, li taħthom donnhom jaqgħu s-servizzi ta’ pilotaġġ, kif ukoll, it-tqassim ta’ dawn ir-rati skont il-kategoriji tal-ispejjeż. Dan il-Kunsill huwa responsabbli wkoll sabiex jivverifika l-proporzjonalità tagħhom mal-ispiża tas-servizz ipprovdut. Madankollu, minn dawn l-elementi ma jirriżultax li l-awtoritatjiet portwali previsti mid-Digriet Nru 991/2020 huma mċaħħda minn kull kontroll fuq l-iffissar tar-rati applikati għas-servizz ta’ pilotaġġ.
58      Fil-preżenza ta’ attività mhux ekonomika, il-ġbir ta’ remunerazzjoni ddeterminata mil-liġi tista’ tiġi kkunsidrata bħala indissoċjabbli minn din l-attività u tista’ tirriżulta li ma tistax tibdel in-natura tal-attività kkunsidrata: ara s-sentenza tat‑12 ta’ Lulju 2012, Compass‑Datenbank (C‑138/11, EU:C:2012:449, punt 42). Tali ċirkustanza lanqas hija suffiċjenti, waħedha, sabiex teskludi l-attività inkwistjoni mill-klassifikazzjoni bħala attività eknomika (ara s-sentenza tat‑12 ta’ Lulju 2012, CompassDatenbank (C‑138/11, EU:C:2012:449, punt 49)).
59      Ara, fl-istess sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 2019, Port autonome du Centre et de l’Ouest et vs Il‑Kummissjoni (T‑673/17, EU:T:2019:643, punt 82).
60      Ara l-punt 45 tal-osservazzjonijiet bil-miktub ta’ Canal Sea Services.
61      Ara s-sentenza tas‑27 ta’ Ġunju 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 46).
62      Ara l-paġna 3 tat-talba għal deċiżjoni preliminari.
63      Ara l-punt 5 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Kummissjoni.
64      Ara d-Deċiżjoni tal-Awtorità tal-Kompetizzjoni msemmija fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
65      Il-Gvern Rumen jikklassifika s-servizz bħala “interess pubbliku” (ara l-punt 24 tal-osservazzjonijiet tiegħu).
66      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Scandlines Danmark u Scandlines Deutschland vs Il‑Kummissjoni (C‑174/19 P u C‑175/19 P, EU:C:2021:801, punt 130 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll, il-punt 188 tal-Avviż tal-Kummissjoni dwar il-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat kif imsemmi fl-Artikolu 107(1) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea(ĠU 2016, C 262, p. 1).
67      Ara l-punt 45 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
68      Ara l-punt 40 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Rumen.
69      Ara sentenza tal‑4 ta’ Ottubru 2024, Il‑Litwanja et vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill (Pakkett dwar il-mobbiltà) (C‑541/20 sa C‑555/20, EU:C:2024:818, punti 352 sa 356).
70      Niddubita li l-fornituri ta’ servizzi ta’ pilotaġġ jistgħu verament jiġu kkunsidrati bħala “trasportaturi”. Issa, il-libertà li jiġu pprovduti servizzi fil-qasam tat-trasport hija ddefinita bħala dritt għat-trasportaturi għal-libertà li jipprovdu servizzi ta’ trasport (ara s-sentenza tal‑4 ta’ Ottubru 2024, Il‑Litwanja et vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill (Pakkett dwar il-mobbiltà) (C‑541/20 sa C‑555/20, EU:C:2024:818, punt 358)).
71      Peress li, fi kwalunkwe każ, il-libertà ta’ stabbiliment tapplika direttament għat-trasport: ara s-sentenza tal‑4 ta’ Ottubru 2024, Il‑Litwanja et vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill (Pakkett dwar il-mobbiltà) (C‑541/20 sa C‑555/20, EU:C:2024:818, punt 361). Ara, fuq il-libertà ta’ stabbiliment b’mod iktar ġenerali, il-punti 362 et seq. ta’ din is-sentenza.
72      Ara s-sentenza tat‑23 ta’ Frar 2016, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (C‑179/14, EU:C:2016:108, punti 164 u 165). Ara wkoll, is-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2025, INTERZERO et (C‑54/23, EU:C:2025:569, punt 117).
73      Il-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat effettivament li d-dispożizzjonijiet dwar il-libertà ta’ stabbiliment u l-libertà li jiġu pprovduti servizzi ma japplikawx, bħala prinċipju, għal sitwazzjoni li l-elementi kollha tagħha jkunu limitati għal ġewwa Stat Membru wieħed (ara s-sentenza tat‑2 ta’ Marzu 2023, Bursa Română de Mărfuri (C‑394/21, EU:C:2023:146, punt 48)).
74      Parafrażi tal-kliem użat fis-sentenza tat‑8 ta’ Marzu 2001, Gourmet International Products (C‑405/98, EU:C:2001:135, punt 39).
75      Ara l-premessa 7 tar-Regolament 2017/352. Fi ħdan dan in-network, il-portijiet Rumeni huma ta’ importanza kummerċjali fundamentali. Il-port ta’ Constanta, l-ikbar port tal-Baħar l-Iswed, huwa żona strateġika.
76      Ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑1 ta’ Ottubru 2015, Trijber u Harmsen (C‑340/14 u C‑341/14, EU:C:2015:641, punt 41).
77      Ara, b’analoġija, is-sentenzi tas‑17 ta’ Lulju 2008, ASM Brescia (C‑347/06, EU:C:2008:416, punt 62), u tal‑21 ta’ Marzu 2019, Unareti (C‑702/17, EU:C:2019:233, punti 28 u 30).
78      Ara p. 12 tal-osservazzjonijiet bil-miktub ta’ APM.
79      Ara l-punt 42 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Rumen.
80      Ara s-sentenza tat‑22 ta’ Jannar 2026, Vlaams Gewest (C‑413/24, EU:C:2026:30, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata).
81      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2025, INTERZERO et (C‑254/23, EU:C:2025:569, punt 101 u l-ġurisprudenza ċċitata).
82      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2025, INTERZERO et (C‑254/23, EU:C:2025:569, punt 124 u l-ġurisprudenza ċċitata).
83      Ara l-Artikoli 3 u 7 tad-Deċiżjoni tal-Awtorità tal-Kompetizzjoni.
84      Ninnota wkoll li d-Deċiżjoni tal-Awtorità tal-Kompetizzjoni kkonstatat il-ksur ta’ numru ta’ regoli għal dak li jirrigwarda s-servizz ta’ rmunkar. Sabiex tiġi żgurata l-koerenza tal-approċċ adottat mill-awtoritajiet Rumeni, ikun interessanti li jiġi ddeterminat jekk ġiex deċiż ukoll għeluq tas-suq tal-irmunkar .
85      Skont l-Artikolu 11 tad-Deċiżjoni tal-Awtorità tal-Kompetizzjoni, din tal-aħħar irrakkomadat barra minn hekk kjarifika tal-qafas leġiżlattiv għas-servizzi ta’ pilotaġġ u ta’ rmunkar.
86      Sentenza tal‑24 ta’ Lulju 2003, Altmark Trans u Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415), kif ikkonfermata diversi drabi mill-Qorti tal-Ġustizzja, u fl-aħħar lok fid-data tar-redazzjoni ta’ dawn il-konklużjonijiet, fis-sentenza tal‑20 ta’ Novembru 2025, Stockholms Hamn (C‑401/24, EU:C:2025:902, punti 41 u 42). L-eżami tal-kwistjoni dwar jekk il-miżura inkwistjoni għandhiex tiġi kklassifikata bħala “għajnuna mill-Istat”, fis-sens tal-Artikolu 107 TFUE, fatt li jista’ jimplika l-istħarriġ tal-osservanza tal-kundizzjonijiet stabbiliti mill-ġurisprudenza li tirriżulta minn din is-sentenza jsir qabel l-eżami ta’ miżura ta’ għajnuna skont l-Artikolu 106(2) TFUE, peress li din il-kwistjoni tiġi qabel dik tal-verifika, skont il-każ, ta’ jekk għajnuna inkompatibbli mas-suq intern hijiex madankollu neċessarja għat-twettiq tal-missjoni imposta fuq il-benefiċjarju tal-miżura inkwistjoni, skont l-Artikolu 106(2) TFUE (ara s-sentenza tat‑3 ta’ Marzu 2021, Poste Italiane et Agenzia delle entrate – Riscossione (C‑434/19 u C‑435/19, EU:C:2021:162, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata)).