ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δέκατο τμήμα)
της 4ης Μαΐου 2023 (*)
«Προδικαστική παραπομπή – Γεωργία – Κανονισμός (ΕΟΚ) 2062/92 – Άρθρο 3, παράγραφος 3 – Κύρος – Κοινή οργάνωση των αγορών – Ακατέργαστος καπνός – Πριμοδοτήσεις που χορηγούνται στους αγοραστές καπνού σε φύλλα – Μείωση της πριμοδότησης ανάλογα με την αγορασθείσα ποσότητα καπνού χαμηλότερης κλάσης, κατηγορίας ή ποιότητας – Αρχές της μη αναδρομικότητας και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης»
Στην υπόθεση C‑99/22,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Συμβούλιο της Επικρατείας (Ελλάδα) με απόφαση της 30ής Δεκεμβρίου 2021, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 14 Φεβρουαρίου 2022, στο πλαίσιο της δίκης
Καπνική Α. Μιχαηλίδης AE
κατά
Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΟΠΕΚΕΠΕ),
Υπουργού Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δέκατο τμήμα),
συγκείμενο από τους Δ. Γρατσία, πρόεδρο τμήματος, M. Ilešič και Z. Csehi (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: N. Αιμιλίου
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Καπνική Α. Μιχαηλίδης AE, εκπροσωπούμενη από τον Π. Γιαταγαντζίδη, δικηγόρο,
–        η Ελληνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις Ε. Λευθεριώτου, Μ. Τασσοπούλου και Α.‑Ε. Βασιλοπούλου,
–        το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εκπροσωπούμενο από τη Μ. Μπαλτά, την A. Nowak-Salles και τον A. Tamás,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους Μ. Κωνσταντινίδη και B. Rechena,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά το κύρος του άρθρου 3, παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΟΚ) 2062/92 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1992, για τον καθορισμό, για τη συγκομιδή 1992, των τιμών στόχου, των τιμών παρέμβασης και των πριμοδοτήσεων που χορηγούνται στους αγοραστές καπνού σε φύλλα, των παραγώγων τιμών παρέμβασης του δεματοποιημένου καπνού, των ποιοτήτων αναφοράς, καθώς και των ζωνών παραγωγής (ΕΕ 1992, L 215, σ. 22).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, της Καπνική Α. Μιχαηλίδης AE και, αφετέρου, του Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΟΠΕΚΕΠΕ) (Ελλάδα) και του Υπουργού Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (Ελλάδα), με αντικείμενο την ακύρωση πράξης του Εθνικού Οργανισμού Καπνού (Ελλάδα), εκδοθείσας κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού 2062/92, με την οποία η εταιρία αυτή κλήθηκε να επιστρέψει, ως αχρεωστήτως καταβληθείσα, πριμοδότηση που της είχε χορηγηθεί.
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός 727/70
3        Η έκτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού (ΕΟΚ) 727/70 του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 1970, περί δημιουργίας κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα του ακατέργαστου καπνού (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/005, σ. 85), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 860/92 του Συμβουλίου, της 30ής Μαρτίου 1992 (ΕΕ 1992, L 91, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός 727/70), είχε ως εξής:
«[Εκτιμώντας] ότι οι στόχοι αυτοί δύνανται να επιτευχθούν μέσω ενός καθεστώτος παρεμβάσεως βασιζομένου σε ένα σύστημα τιμών στόχου και παρεμβάσεως που περιλαμβάνει την υποχρέωση αγοράς στην τιμή παρεμβάσεως και την χορήγηση πριμοδοτήσεων σε εκείνους οι οποίοι αγοράζουν καπνό σε φύλλα απ’ ευθείας από τους κοινοτικούς παραγωγούς· ότι το καθεστώς αυτό πρέπει να εφαρμοσθεί κατά τρόπο ώστε να ενθαρρύνεται η βελτίωση της ποιότητος και η προσαρμογή της παραγωγής, ιδίως προς την κατεύθυνση μετατροπής των καλλιεργειών προς ποικιλίες που έχουν μεγαλύτερη ζήτηση ή είναι περισσότερο ανταγωνιστικές».
4        Το άρθρο 2, παράγραφος 3, του κανονισμού αυτού όριζε τα εξής:
«3.      Οι τιμές στόχου και οι τιμές παρεμβάσεως καθορίζονται:
α)      για τον καπνό σε φύλλα που δεν υπέστη ακόμη εργασίες εμπορικής επεξεργασίας και συσκευασίας·
β)      για κάθε ποικιλία της κοινοτικής παραγωγής που καλλιεργείται στις αναγνωρισμένες ζώνες παραγωγής·
γ)      και για την ποιότητα αναφοράς κάθε ποικιλίας προσδιοριζομένης ως προς τα χαρακτηριστικά της και επαρκώς αντιπροσωπευτικής της ποιότητος μιας κανονικής συγκομιδής.
Ωστόσο, οι τιμές αυτές μπορούν να διαφοροποιούνται, για την ίδια ποικιλία, για συγκεκριμένες ζώνες παραγωγής, κατά την έννοια του άρθρου 4 παράγραφος 5.»
5        Το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 3, του εν λόγω κανονισμού όριζε τα εξής:
«1.      Χορηγείται πριμοδότηση στα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που αγοράζουν καπνό σε φύλλα απευθείας από τους καλλιεργητές της Κοινότητας.
Η πριμοδότηση χορηγείται μόνον στους αγοραστές:
i)      που έχουν συνάψει με τους καλλιεργητές ευρωπαϊκές συμβάσεις καλλιέργειας πριν από την ημερομηνία που θα καθορισθεί σύμφωνα με τις διατάξεις της παραγράφου 3,
[...]
3.      Οι λεπτομέρειες εφαρμογής του παρόντος άρθρου και ιδίως εκείνες που προβλέπουν τα διοικητικά μέσα ελέγχου καθορίζονται κατά την προβλεπόμενη στο άρθρο 17 διαδικασία.
Οι λεπτομέρειες αυτές καθορίζουν τις ρήτρες που πρέπει υποχρεωτικά να περιέχονται στις συμβάσεις, ιδίως την μνεία της καταβλητέας τιμής στον παραγωγό και το ποσό της πριμοδοτήσεως για το οποίο παρέχει δικαίωμα η σύμβαση.»
6        Κατά το άρθρο 4, παράγραφοι 3 και 4, του ίδιου κανονισμού:
«3.      Το ποσό της πριμοδοτήσεως καθορίζεται:
[...]
β)      για κάθε μία από τις ποικιλίες της κοινοτικής παραγωγής και για την αντίστοιχη ποιότητα αναφοράς.
Το ποσό της πριμοδοτήσεως που καθορίζεται κατ’ αυτό τον τρόπο ισχύει για όλα τα καπνά της σχετικής ποικιλίας. Εν τούτοις, κατά το μέτρο που για μία δεδομένη ποικιλία υπάρχει κίνδυνος η χορήγηση ίσου ποσού πριμοδοτήσεως σε καπνά διαφορετικών ποιοτήτων της ποικιλίας να παρεμποδίσει την καλή λειτουργία της κοινής οργανώσεως αγοράς και την ποιοτική προσαρμογή της παραγωγής στις ανάγκες της αγοράς, το ποσό της πριμοδοτήσεως δύναται να καθορίζεται, κατ’ εξαίρεση, για ποιότητες διαφορετικές της ποιότητος αναφοράς, σε ποσό ανώτερο ή κατώτερο εκείνου που εφαρμόζεται κανονικά στο σύνολο των καπνών της ποικιλίας.
Ωστόσο, το ποσό αυτό μπορεί να διαφοροποιείται, για την ίδια ποικιλία, για συγκεκριμένες ζώνες παραγωγής, κατά την έννοια της παραγράφου 5.
4.      Προ της 1ης Νοεμβρίου κάθε έτους, το ποσό της πριμοδοτήσεως, ανά ποικιλία, που θα ισχύει για τη συγκομιδή του επομένου ημερολογιακού έτους, καθορίζεται κατά τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 43 παράγραφος 2 της συνθήκης [ΕΟΚ].»
7        Για να περιοριστεί κάθε αύξηση της καπνοπαραγωγής στην Ευρωπαϊκή Ένωση και να αποθαρρυνθεί συγχρόνως η παραγωγή ποικιλιών των οποίων η διάθεση παρουσιάζει δυσχέρειες, προστέθηκε, με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1114/88 του Συμβουλίου, της 25ης Απριλίου 1988, που τροποποιεί τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 727/70 περί κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα του ακατέργαστου καπνού (ΕΕ 1998, L 110, σ. 35), μια παράγραφος 5 στο άρθρο 4 του κανονισμού 727/70. Η διάταξη αυτή προέβλεπε τα εξής:
«Κάθε χρόνο το Συμβούλιο καθορίζει, με τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 43 παράγραφος 2 της συνθήκης [ΕΟΚ], για καθεμία από τις ποικιλίες ή ομάδες ποικιλιών καπνού της κοινοτικής παραγωγής για τις οποίες καθορίζονται οι τιμές και οι πριμοδοτήσεις, μια μέγιστη εγγυημένη ποσότητα, συναρτήσει ιδίως των συνθηκών της αγοράς και των κοινωνικοοικονομικών και γεωργικών συνθηκών των συγκεκριμένων περιφερειών. Η ολική μέγιστη ποσότητα για την Κοινότητα καθορίζεται για καθεμία από τις συγκομιδές 1988, 1989 και 1990 σε 385 000 τόνους καπνού σε φύλλα.
[...]»
Ο κανονισμός 1726/70
8        Οι όροι και οι απαιτήσεις σχετικά με τις συμβάσεις καλλιέργειας του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 727/70 καθορίστηκαν με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1726/70 της Επιτροπής, της 25ης Αυγούστου 1970, περί των λεπτομερειών της χορηγήσεως πριμοδοτήσεως του καπνού σε φύλλα (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/005, σ. 178).
9        Το άρθρο 2β, παράγραφοι 1, 3 και 4, του κανονισμού 1726/70, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1413/91 της Επιτροπής, της 29ης Μαΐου 1991 (ΕΕ 1991, L 135, σ. 15) (στο εξής: κανονισμός 1726/70), προέβλεπε τα εξής:
«1.      Η σύμβαση καλλιέργειας [...], η οποία πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον τα στοιχεία που αναφέρονται στα σημεία 1 μέχρι 12 στο παράρτημα, συνάπτεται μεταξύ των ακόλουθων μερών:
α)      ενός αγοραστή καπνού σε φύλλα που υποβάλλει τον καπνό αυτό στις εργασίες πρώτης μεταποίησης και συσκευασίας, ο οποίος καλείται στο εξής “ο αγοραστής”·
[και]
β)      ενός καλλιεργητή καπνού ή συνεταιρισμένων καλλιεργητών, οι οποίοι καλούνται στο εξής “ο πωλητής”.
[...]
3.      Η σύμβαση καλλιέργειας μπορεί να είναι ετήσια ή πολυετής. Πρέπει να συνάπτεται, εκτός από περίπτωση ανωτέρας βίας, πριν από την 1η Ιουνίου του έτους της πρώτης εφαρμογής της. [...]
4.      Στην σύμβαση καλλιέργειας πρέπει να αναφέρονται υποχρεωτικά:
α)      η συμβατική τιμή βάσης·
β)      τα κριτήρια βάσει των οποίων καθορίζεται η τελική τιμή αγοράς, και ιδίως:
–        η σταθερή τιμή στόχου για τη σχετική εσοδεία,
–        το αντίστοιχο ύψος της πριμοδότησης.
[...]»
10      Το παράρτημα του κανονισμού 1726/70 περιείχε υπόδειγμα ευρωπαϊκής σύμβασης καλλιέργειας του οποίου τα σημεία 1, 4, 5 και 8 είχαν ως εξής:
«1.      O πωλητής αναλαμβάνει την υποχρέωση να καλλιεργήσει το 19.. καπνό ως εξής:
[...]
Μεγίστη παραγωγή: … kg/ha.
O πωλητής αναλαμβάνει την υποχρέωση να προβεί στην ξήρανση σύμφωνα με τη μέθοδο που απαιτείται για την σχετική ποικιλία.
[...]
4.      O πωλητής αναλαμβάνει την υποχρέωση εντός του ορίου της ανωτάτης παραγωγής που καθορίζεται στο σημείο 1 να παραδώσει στον αγοραστή το σύνολο του καπνού που συγκομίστηκε στην έκταση η οποία αποτελεί αντικείμενο της παρούσας σύμβασης.
5.      O αγοραστής αναλαμβάνει την υποχρέωση, εντός του ορίου της ανωτάτης παραγωγής που καθορίζεται στο σημείο 1, να αγοράσει το σύνολο του καπ[ν]ού που συγκομίστηκε στην έκταση η οποία αποτελεί αντικείμενο της παρούσας σύμβασης και ανταποκρίνεται στα ελάχιστα ποιοτικά χαρακτηριστικά που προβλέπονται στο άρθρο 6 παράγραφος 2 του [κανονισμού (ΕΟΚ) 1727/70 της Επιτροπής, της 25ης Αυγούστου 1970, περί των λεπτομερειών της παρεμβάσεως στον τομέα του ακατέργαστου καπνού (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/005, σ. 183)].
[...]
8.      H συμβατική τιμή της ποιότητας αναφοράς που αναφέρεται στην κοινοτική ρύθμιση ανέρχεται σε... ανά χιλιόγραμμο. [...]
Με την επιφύλαξη της διατάξεως που προβλέπεται στο προηγούμενο εδάφιο, αν οι τιμές ή οι πριμοδοτήσεις οι σχετικές με την ποικιλία του καπνού που αναφέρεται στο πρώτο σημείο της παρούσας σύμβασης τροποποιήθηκαν με κοινοτικό κανονισμό, ο αγοραστής και ο πωλητής επαναδιαπραγματεύονται τη συμβατική τιμή. Σε περίπτωση κατά την οποία οι τιμές αυτές ή οι πριμοδοτήσεις αυτές που αφορούν την ποικιλία καπνού η οποία αναφέρεται στην παράγραφο 1 τροποποιούνται με την εφαρμογή των διατάξεων που προβλέπονται στο άρθρο 4 παράγραφος 5 του [κανονισμού 727/70], η συμβατική τιμή προσαρμόζεται σύμφωνα με την τροποποίηση των τιμών και των πριμοδοτήσεων.»
Ο κανονισμός 2062/92
11      Η πρώτη, η τρίτη και η έβδομη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 2062/92 είχαν ως εξής:
«[Εκτιμώντας] ότι η [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή έχει προτείνει αναμόρφωση της κοινής οργανώσεως της αγοράς του καπνού που θα εφαρμοσθεί από τη συγκομιδή 1993· ότι θα πρέπει συνεπώς να διατηρηθούν, για τη συγκομιδή 1992, οι διατάξεις που εφαρμόζονταν στην προηγούμενη συγκομιδή με την επιφύλαξη των απαραιτήτων τροποποιήσεων για να εξασφαλισθεί η μετάβαση στο νέο καθεστώς· ότι γι’ αυτό δεν απαιτείται, για τη συγκομιδή 1993, ο καθορισμός της μέγιστης εγγυημένης ποσότητας ανά ποικιλία ή ομάδες ποικιλιών που προβλέπεται στο άρθρο 4 παράγραφος 5 πρώτο εδάφιο του [κανονισμού 727/70]·
[...]
ότι οι τιμές στόχου και οι τιμές παρέμβασης για τον καπνό σε φύλλα πρέπει να καθορίζονται, σύμφωνα με τα κριτήρια που προβλέπονται στο άρθρο 2 παράγραφος 2 του [κανονισμού 727/70], με σκοπό την ενθάρρυνση του προσανατολισμού της παραγωγής, μετατρέποντας ιδίως τις καλλιέργειες προς τις πλέον ζητούμενες και ανταγωνιστικές ποικιλίες, καθώς και τις λιγότερο βλαβερές για την υγεία·
[...]
ότι η πριμοδότηση είναι η ίδια για όλα τα καπνά της εν λόγω ποικιλίας, ανεξαρτήτως της ποιότητας του παραδιδομένου καπνού· ότι προκύπτει εντούτοις μια τάση παραγωγής καπνών χαμηλής ποιότητας· ότι θα πρέπει συνεπώς να μειωθεί το ποσό της πριμοδότησης για τις αγοραζόμενες από ένα μεταποιητή ποσότητες καπνού χαμηλής ποιότητας πέραν ενός ποσοστού που αντιστοιχεί στην κανονική ποσότητα καπνού χαμηλής ποιότητας σε σχέση με τη συνολική ποσότητα μιας συγκομιδής».
12      Το άρθρο 3 του κανονισμού αυτού είχε ως εξής:
«1.      Για τη συγκομιδή 1992, οι τιμές στόχου και παρέμβασης και τα ποσά της πριμοδότησης που χορηγούνται στους αγοραστές του καπνού σε φύλλα, που αναφέρονται στα άρθρα 2 και 3 του [κανονισμού 727/70], καθώς και οι παράγωγες τιμές παρέμβασης του δεματοποιημένου καπνού, που αναφέρονται στο άρθρο 6 του εν λόγω κανονισμού, καθορίζονται στο παράρτημα ΙV του παρόντος κανονισμού.
[...]
3.      Όταν η ποσότητα του καπνού σε φύλλα χαμηλότερης κλάσης, κατηγορίας ή ποιότητας που αγοράζεται από ένα μεταποιητή υπερβαίνει, σε σχέση με τις συνολικές αγορές της εν λόγω ποικιλίας, το ποσοστό που αναφέρεται στο παράρτημα ΙV, η πριμοδότηση μειώνεται κατά 30 % για την ποσότητα που υπερβαίνει το εν λόγω ποσοστό.»
13      Το παράρτημα IV του εν λόγω κανονισμού προέβλεπε υπό τον αύξοντα αριθμό 18 ότι, όσον αφορά τον βαθμό IV της ποικιλίας «Κατερίνη και παρόμοιες ποικιλίες», το ποσοστό του άρθρου 3, παράγραφος 3, του ίδιου κανονισμού ήταν 20 %.
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
14      Η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης συνήψε με καπνοπαραγωγούς, πριν από την 1η Ιουνίου 1992, συμβάσεις αγοράς καπνού της ποικιλίας Κατερίνη για τη συγκομιδή του 1992. Εν συνεχεία, προεισέπραξε την πριμοδότηση που προβλεπόταν στο άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 727/70.
15      Με πράξη της 22ας Σεπτεμβρίου 1995 του Εθνικού Οργανισμού Καπνού, η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης κλήθηκε να επιστρέψει, ως αχρεωστήτως καταβληθέν και κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92, μέρος της πριμοδότησης το οποίο ανερχόταν στο ποσό των 51 564 843 δραχμών (GRD) (περίπου 151 327 ευρώ), με την αιτιολογία ότι είχε προεισπράξει πριμοδότηση μεγαλύτερη από εκείνη την οποία εδικαιούτο. Ειδικότερα, κατά τον Εθνικό Οργανισμό Καπνού, οι αγορές καπνού χαμηλότερης κατηγορίας στις οποίες είχε προβεί η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης υπερέβαιναν το ποσοστό του 20 % των συνολικών αγορών της.
16      Η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης άσκησε κατά της πράξης αυτής αίτηση ακυρώσεως ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ήτοι του Συμβουλίου της Επικρατείας (Ελλάδα), το οποίο παρέπεμψε το ένδικο αυτό βοήθημα στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Αθηνών (Ελλάδα), προκειμένου να εκδικασθεί ως προσφυγή. Ενώπιον του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών, η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης υποστήριξε ιδίως ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92 είναι ανίσχυρο ως διάταξη αναδρομικής ισχύος, καθώς και ότι η ρύθμιση αυτή παραβιάζει την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Το Διοικητικό Πρωτοδικείο Αθηνών απέρριψε την προσφυγή ως αβάσιμη.
17      Η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης άσκησε έφεση κατά της απόφασης του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών ενώπιον του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών (Ελλάδα), το οποίο την απέρριψε με το σκεπτικό, αφενός, ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92 δεν είχε αναδρομική ισχύ, δεδομένου ότι δεν συσχετίζεται με τον χρόνο της σύναψης των επίμαχων συμβάσεων καλλιέργειας, αλλά με την ποιότητα του καπνού, και, αφετέρου, ότι ο κανονισμός αυτός δεν παραβίαζε την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
18      Η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης άσκησε αναίρεση κατά της απόφασης του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας. Το Συμβούλιο της Επικρατείας διατυπώνει αμφιβολίες ως προς το κύρος της ως άνω διάταξης, κατά το μέρος που αυτή ενδέχεται να αντιβαίνει στις αρχές της μη αναδρομικότητας των κανόνων δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
19      Ειδικότερα, το Συμβούλιο της Επικρατείας εκτιμά ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92 είχε αναδρομικό αποτέλεσμα, δεδομένου ότι ο κανονισμός αυτός δημοσιεύθηκε στις 30 Ιουλίου 1992, ήτοι μετά την παρέλευση της προθεσμίας που προέβλεπε ο κανονισμός 1726/70 για τη σύναψη συμβάσεων καλλιέργειας μεταξύ των παραγωγών και των μεταποιητών για τη συγκομιδή του 1992. Ως προς το ζήτημα αυτό, το Συμβούλιο της Επικρατείας εκτιμά ότι, με τη μείωση της πριμοδότησης που προβλέπει το άρθρο 3, παράγραφος 3, επιδιωκόταν μεν η βελτίωση της ποιότητας των ποικιλιών καπνού που καλλιεργούνται, και συνακολούθως της ανταγωνιστικότητάς τους, ο σκοπός όμως αυτός, ο οποίος εναρμονιζόταν με τους στόχους της κοινής οργάνωσης της αγοράς καπνού, δεν μπορούσε να επιτευχθεί κατά τον χρόνο της έναρξης ισχύος του κανονισμού 2062/92, δεδομένου ότι κατά τον χρόνο εκείνο είχε παρέλθει η ανωτέρω προθεσμία και είχε ήδη αποφασισθεί από τους παράγοντες της οικείας αγοράς ο προσανατολισμός της παραγωγής, χωρίς να υπάρχει δυνατότητα επίτευξης, για τη συγκομιδή του 1992, του συγκεκριμένου σκοπού. Επομένως, κατά το Συμβούλιο της Επικρατείας, τίθεται ζήτημα κύρους του άρθρου 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92.
20      Εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι ο κανονισμός 2062/92, προβλέποντας μείωση της πριμοδότησης για καπνό χαμηλότερης ποιότητας, ενδέχεται να παραβιάζει την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, δεδομένου ότι, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 727/70, το ποσό της πριμοδότησης που θα ίσχυε για τη συγκομιδή του επόμενου ημερολογιακού έτους έπρεπε να καθορισθεί κάθε έτος πριν από την 1η Νοεμβρίου και, πάντως, οι συμβάσεις καλλιέργειας έπρεπε να συνάπτονται το αργότερο πριν από την 1η Ιουνίου κάθε έτους.
21      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Συμβούλιο της Επικρατείας αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το εξής προδικαστικό ερώτημα:
«Η διάταξη του άρθρου 3[, παράγραφος 3,] του [κανονισμού 2062/92], με την οποία ορίζεται ότι όταν η ποσότητα καπνού σε φύλλα χαμηλότερης ποιότητας που αγοράζεται από έναν μεταποιητή υπερβαίνει, σε σχέση με τις συνολικές αγορές της εν λόγω ποικιλίας, το ποσοστό που αναφέρεται στο παράρτημα IV, η πριμοδότηση μειώνεται κατά 30 % για την ποσότητα που υπερβαίνει το εν λόγω ποσοστό, παραβιάζει την αρχή της μη αναδρομικότητας των κανόνων δικαίου και την αρχή της προστασίας δικαιολογημένης εμπιστοσύνης;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
22      Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92 είναι έγκυρο υπό το πρίσμα των αρχών της μη αναδρομικότητας των κανόνων δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
23      Υπενθυμίζεται ευθύς εξαρχής ότι, μολονότι, κατά γενικό κανόνα, η αρχή της ασφάλειας δικαίου δεν επιτρέπει να ορίζεται σε πράξη της Ένωσης, ως ημερομηνία έναρξης ισχύος της, ημερομηνία προγενέστερη της δημοσίευσής της, μπορεί, κατ’ εξαίρεση, να συμβεί το αντίθετο, όταν το απαιτεί ο προς επίτευξη σκοπός γενικού συμφέροντος και προστατεύεται δεόντως η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των ενδιαφερομένων, καθώς και στο μέτρο που από τη διατύπωση, τους σκοπούς ή την οικονομία των οικείων κανόνων προκύπτει σαφώς ότι πρέπει να τους αναγνωριστεί τέτοιο αποτέλεσμα [απόφαση της 30ής Απριλίου 2019, Ιταλία κατά Συμβουλίου (Αλιευτική ποσόστωση για τον ξιφία της Μεσογείου), C‑611/17, EU:C:2019:332, σκέψη 106 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
24      Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει κατ’ αρχάς να κριθεί αν έχει αναδρομική ισχύ το άρθρο 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92, το οποίο προβλέπει ότι, όταν η ποσότητα του καπνού χαμηλότερης κλάσης, κατηγορίας ή ποιότητας που αγοράζεται από έναν μεταποιητή υπερβαίνει, σε σχέση με τις συνολικές αγορές της εν λόγω ποικιλίας, το ποσοστό που αναφέρεται στο παράρτημα IV του κανονισμού, η πριμοδότηση μειώνεται κατά 30 % για την ποσότητα που υπερβαίνει το εν λόγω ποσοστό. Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, θα πρέπει εν συνεχεία να εξεταστεί αν επιτρέπεται η αναδρομική εφαρμογή της διάταξης αυτής σύμφωνα με τη νομολογία που παρατέθηκε στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας απόφασης.
25      Όσον αφορά, πρώτον, το ζήτημα αν το άρθρο 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92 έχει αναδρομική ισχύ, διαπιστώνεται ότι ο κανονισμός αυτός δημοσιεύθηκε στις 30 Ιουλίου 1992. Πλην όμως, από το άρθρο 2β, παράγραφος 3, του κανονισμού 1726/70 προκύπτει ότι, για να δικαιούνται την πριμοδότηση του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 727/70 για τη συγκομιδή του 1992, τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που αγοράζουν καπνό σε φύλλα από τους καλλιεργητές όφειλαν, εκτός από την περίπτωση ανωτέρας βίας, να έχουν συνάψει συμβάσεις καλλιέργειας με αυτούς το αργότερο πριν από την 1η Ιουνίου 1991.
26      Υπό τις συνθήκες αυτές, συνάγεται ότι ο κανονισμός 2062/92, συμπεριλαμβανομένου του άρθρου 3, παράγραφος 3, του κανονισμού αυτού, είχε αναδρομική ισχύ, δεδομένου ότι εκδόθηκε σε ημερομηνία κατά την οποία τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που αγοράζουν καπνό σε φύλλα από τους καλλιεργητές έπρεπε να είχαν ήδη αναλάβει έναντι των τελευταίων συμβατικές υποχρεώσεις όσον αφορά την αγορά της παραγωγής τους (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 11ης Ιουνίου 1991, Crispoltoni, C‑368/89, EU:C:1991:307, σκέψεις 14 έως 16).
27      Επιπλέον, η αναδρομική αυτή ισχύς προέκυπτε από το γεγονός ότι, δυνάμει της εν λόγω διάταξης, ο κατ’ έτος καθορισμός του ποσού της πριμοδότησης πραγματοποιήθηκε, όσον αφορά τη συγκομιδή του 1992, τον Ιούνιο του 1992, ενώ, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 727/70, θα έπρεπε να είχε γίνει πριν από την 1η Νοεμβρίου 1991.
28      Όσον αφορά, δεύτερον, το ζήτημα αν η αναδρομική εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92 μπορεί να δικαιολογηθεί επειδή επιβάλλεται από σκοπό γενικού συμφέροντος, επισημαίνεται ότι η αναδρομική εφαρμογή του κανονισμού 2062/92, συμπεριλαμβανομένου του άρθρου 3, παράγραφος 3, προκύπτει επιτακτικώς από την ανάγκη επίτευξης του θεμελιώδους σκοπού της κοινής οργάνωσης των αγορών στον τομέα του καπνού για το 1992, ο οποίος συνίσταται στην παροχή οικονομικής στήριξης στους παραγωγούς και τους μεταποιητές καπνού.
29      Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει, τρίτον, να ερευνηθεί αν τηρήθηκε δεόντως η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Ως προς το ζήτημα αυτό, υπενθυμίζεται ότι, καίτοι η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης εντάσσεται στις θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης, οι επιχειρηματίες δεν μπορούν να τρέφουν δικαιολογημένες προσδοκίες για τη διατήρηση μιας υφισταμένης καταστάσεως, η οποία μπορεί να μεταβληθεί στο πλαίσιο της ασκήσεως της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, και τούτο ιδίως σε τομείς όπως οι κοινές οργανώσεις αγορών, ο σκοπός των οποίων επιβάλλει συνεχή προσαρμογή αναλόγως προς τις μεταβαλλόμενες οικονομικές καταστάσεις (πρβλ. αποφάσεις της 5ης Οκτωβρίου 1994, Crispoltoni κ.λπ., C‑133/93, C‑300/93 και C‑362/93, EU:C:1994:364, σκέψη 57, της 17ης Σεπτεμβρίου 1998, Pontillo, C‑372/96, EU:C:1998:412, σκέψη 22, και της 26ης Ιουνίου 2012, Πολωνία κατά Επιτροπής, C‑335/09 P, EU:C:2012:385, σκέψη 180 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30      Συνεπώς, οι επιχειρηματίες δεν μπορούν να επικαλεστούν την ύπαρξη κεκτημένου δικαιώματος προς διατήρηση ενός πλεονεκτήματος το οποίο απορρέει γι’ αυτούς από τη θέσπιση κοινής οργανώσεως αγορών και του οποίου έτυχαν σε δεδομένη στιγμή (αποφάσεις της 5ης Οκτωβρίου 1994, Crispoltoni κ.λπ., C‑133/93, C‑300/93 και C‑362/93, EU:C:1994:364, σκέψη 58, και της 17ης Σεπτεμβρίου 1998, Pontillo, C‑372/96, EU:C:1998:412, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31      Αυτό ισχύει κατά μείζονα λόγο όταν, σε περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης, η εφαρμοστέα νομοθεσία της Ένωσης, εν προκειμένω ο κανονισμός 727/70, υποχρέωνε το Συμβούλιο να καθορίζει κατ’ έτος, σε συνάρτηση ιδίως με την εξέλιξη των αγορών και τη βλαπτικότητα των διαφόρων ποικιλιών καπνού, τις τιμές και τις πριμοδοτήσεις για τις ποικιλίες αυτές, και προέβλεπε ρητώς το ενδεχόμενο μειώσεως των εν λόγω τιμών και πριμοδοτήσεων (πρβλ. απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 1998, Pontillo, C‑372/96, EU:C:1998:412, σκέψη 24).
32      Πράγματι, μετά τη δημοσίευση του κανονισμού 1114/88, όλοι οι ενδιαφερόμενοι επιχειρηματίες είχαν επίγνωση της αβεβαιότητας που απέρρεε από το γεγονός ότι δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί ο ετήσιος καθορισμός των τιμών και των πριμοδοτήσεων. Ειδικότερα, ενόσω ο νομοθέτης της Ένωσης δεν είχε καθορίσει τις τιμές και τις πριμοδοτήσεις για τη συγκομιδή καπνού του 1992, οι ενδιαφερόμενοι επιχειρηματίες δεν μπορούσαν να τρέφουν δικαιολογημένες προσδοκίες για τη διατήρηση ενός ορισμένου επιπέδου τιμών και πριμοδοτήσεων.
33      Επιπλέον, επισημαίνεται ότι, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 727/70, το ποσό της πριμοδότησης μπορούσε να καθορίζεται, κατ’ εξαίρεση, για ποιότητες διαφορετικές της ποιότητας αναφοράς, σε ποσό ανώτερο ή κατώτερο εκείνου που εφαρμοζόταν κανονικά στο σύνολο των καπνών της επίμαχης ποικιλίας. Επιπροσθέτως, ο κανονισμός 2062/92, όπως προκύπτει από το άρθρο 3, παράγραφος 3, σε συνδυασμό με την πρώτη, την τρίτη και την έβδομη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού, είχε ως σκοπό να αποθαρρύνει την παραγωγή των ποικιλιών καπνού χαμηλότερης κλάσης, κατηγορίας ή ποιότητας των οποίων η διάθεση παρουσίαζε δυσχέρειες, προκειμένου να περιοριστεί εν γένει η παραγωγή καπνού στην Ένωση.
34      Υπενθυμίζεται άλλωστε ότι, όπως προκύπτει από το άρθρο 2β, παράγραφος 1, του κανονισμού 1726/70, σε συνδυασμό με το σημείο 8 του παραρτήματός του, οι συμβάσεις καλλιέργειας που συνάπτονταν μεταξύ των αγοραστών και των καλλιεργητών περιείχαν ρήτρα περί αναδιαπραγμάτευσης της συμβατικής τιμής σε περίπτωση τροποποίησης, μεταξύ άλλων, της πριμοδότησης που καταβαλλόταν στους αγοραστές.
35      Διαπιστώνεται, κατά συνέπεια, ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92 δεν προσέβαλε τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των ενδιαφερόμενων επιχειρηματιών.
36      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, συνάγεται ότι από την εξέταση του υποβληθέντος προδικαστικού ερωτήματος δεν προέκυψε κανένα στοιχείο ικανό να επηρεάσει το κύρος του άρθρου 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 2062/92, υπό το πρίσμα των αρχών της μη αναδρομικότητας των κανόνων δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
Επί των δικαστικών εξόδων
37      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δέκατο τμήμα) αποφαίνεται:
Από την εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος δεν προέκυψε κανένα στοιχείο ικανό να επηρεάσει το κύρος του άρθρου 3, παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΟΚ) 2062/92 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1992, για τον καθορισμό, για τη συγκομιδή 1992, των τιμών στόχου, των τιμών παρέμβασης και των πριμοδοτήσεων που χορηγούνται στους αγοραστές καπνού σε φύλλα, των παραγώγων τιμών παρέμβασης του δεματοποιημένου καπνού, των ποιοτήτων αναφοράς, καθώς και των ζωνών παραγωγής, υπό το
πρίσμα των αρχών της μη αναδρομικότητας των κανόνων δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
Γρατσίας
Ilešič
Csehi
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 4 Μαΐου 2023.
Ο Γραμματέας
Ο πρόεδρος του τμήματος
A. Calot Escobar
Δ. Γρατσίας
*      Γλώσσα διαδικασίας: η ελληνική.