Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έβδομο τμήμα)
της 16ης Οκτωβρίου 2025 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή – Ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Διαχείριση και έλεγχος – Υποχρέωση των κρατών μελών να προβαίνουν σε ρυθμίσεις ώστε να διασφαλίζουν την ουσιαστική εξέταση των καταγγελιών σχετικά με τα Ταμεία – Εθνική νομοθεσία αποκλείουσα κάθε ένδικο βοήθημα κατά απόφασης που διατάσσει την επιστροφή επιχορήγησης της Ένωσης λόγω παρατυπίας – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 47 – Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής »
Στην υπόθεση C‑510/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Fővárosi Törvényszék (δικαστήριο περιφέρειας Βουδαπέστης, Ουγγαρία) με απόφαση της 11ης Ιουλίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 23 Ιουλίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
PROFIL-COPY 2002 Irodatechnikai Kft.
κατά
Közigazgatási és Területfejlesztési Minisztérium,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έβδομο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Schalin (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, M. Gavalec και Z. Csehi, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: A. Biondi
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Ουγγρική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την Zs. Biró‑Tóth και τον M. Z. Fehér,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον B. Béres και την C. Ehrbar,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της PROFIL-COPY 2002 Irodatechnikai Kft. (στο εξής: Profil-Copy), ουγγρικής εταιρίας, και του Közigazgatási és Területfejlesztési Minisztérium (Υπουργείου Δημόσιας Διοίκησης και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Ουγγαρία, στο εξής: Υπουργείο), ενεργούντος ως διαχειριστικής αρχής του επιχειρησιακού προγράμματος «Οικονομική ανάπτυξη και καινοτομία Plus», σχετικά με την ανάκτηση επιχορήγησης που καταβλήθηκε στην Profil-Copy.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3        Το άρθρο 47 του Χάρτη προβλέπει τα ακόλουθα:
«Κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης, έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, τηρουμένων των προϋποθέσεων που προβλέπονται στο παρόν άρθρο.
Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα να δικασθεί η υπόθεσή του δίκαια, δημόσια και εντός εύλογης προθεσμίας, από ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο, που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως. Κάθε πρόσωπο έχει τη δυνατότητα να συμβουλεύεται δικηγόρο και να του αναθέτει την υπεράσπιση και εκπροσώπησή του.
[…]»
4        Κατά το άρθρο 69 του κανονισμού
(ΕΕ)
2021/1060 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης
Ιουνίου
2021, για τον καθορισμό κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+, το Ταμείο Συνοχής, το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας, και δημοσιονομικών κανόνων για τα εν λόγω Ταμεία και για το Ταμείο Ασύλου, Μετανάστευσης και Ένταξης, το Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας και το Μέσο για τη Χρηματοδοτική Στήριξη της Διαχείρισης των Συνόρων και την Πολιτική των Θεωρήσεων (ΕΕ 2021, L 231, σ. 159):
«[…]
2.      Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν τη νομιμότητα και την κανονικότητα των δαπανών οι οποίες περιλαμβάνονται στους λογαριασμούς που υποβάλλονται στην [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή και λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για την πρόληψη, τον εντοπισμό, τη διόρθωση και την αναφορά των παρατυπιών, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων απάτης. […]
[…]
7.      Τα κράτη μέλη προβαίνουν σε ρυθμίσεις ώστε να διασφαλίζουν την ουσιαστική εξέταση των καταγγελιών σχετικά με τα Ταμεία. Την ευθύνη για το πεδίο εφαρμογής, τους κανόνες και τις διαδικασίες που σχετίζονται με τις εν λόγω ρυθμίσεις αναλαμβάνουν τα κράτη μέλη σύμφωνα με το θεσμικό και νομικό τους πλαίσιο. […]
Για τους σκοπούς του παρόντος άρθρου, οι καταγγελίες καλύπτουν κάθε διαφορά μεταξύ δυνητικών και επιλεγμένων δικαιούχων όσον αφορά την προτεινόμενη ή επιλεγείσα πράξη καθώς και τυχόν διαφορές με τρίτους σχετικά με την υλοποίηση του προγράμματος ή των σχετικών πράξεων, ανεξάρτητα από τον νομικό χαρακτηρισμό των μέσων έννομης προστασίας που καθορίζονται βάσει του εθνικού δικαίου.»
Το ουγγρικό δίκαιο
Το διάταγμα 256/2021
5        Το άρθρο 132, παράγραφος 1, του a 2021-2027 programozási időszakban az egyes európai uniós alapokból származó támogatások felhasználásának rendjéről szóló 256/2021. (V. 18.) Korm. rendelet (Magyar Közlöny 2021/91) (κυβερνητικό διάταγμα 256/2021 περί του καθεστώτος χρησιμοποίησης των επιχορηγήσεων που προέρχονται από ορισμένα ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά την περίοδο προγραμματισμού 2021-2027), της 18ης Μαΐου 2021 (στο εξής: διάταγμα 256/2021), προβλέπει ότι η διαχειριστική αρχή συνάπτει με τον δικαιούχο σύμβαση επιχορήγησης διεπόμενη από το αστικό δίκαιο και ότι οι κανόνες που εφαρμόζονται στη σύμβαση επιχορήγησης εφαρμόζονται mutatis mutandis όταν η έννομη σχέση επιχορήγησης δημιουργείται με πράξη παροχής επιχορήγησης που εκδίδει η διαχειριστική αρχή.
6        Σε περίπτωση που υφίσταται υπόνοια παρατυπιών, η διαχειριστική αρχή κινεί διαδικασία διαπίστωσης παρατυπιών σύμφωνα με το κεφάλαιο XIII του διατάγματος 256/2021.
7        Το άρθρο 397, παράγραφος 2, του διατάγματος ορίζει ότι, όταν διαπιστώνεται παρατυπία, η διαχειριστική αρχή δύναται, μεταξύ άλλων, να καταγγείλει τη σύμβαση επιχορήγησης.
8        Κατά το άρθρο 403, παράγραφος 1, του εν λόγω διατάγματος:
«Εάν η απόφαση με την οποία διαπιστώθηκε η παρατυπία πάσχει από έλλειψη νομιμότητας ή αντίκειται στη σύμβαση επιχορήγησης ή στην πρόσκληση υποβολής προτάσεων, ο δικαιούχος δύναται άπαξ να προσφύγει κατά της απόφασης.»
9        Το άρθρο 408, παράγραφος 1, στοιχείο d, του διατάγματος 256/2021 ορίζει συναφώς ότι, αν ο δικαιούχος προσφύγει κατά απόφασης που εκδόθηκε επί προσφυγής, η Belső Ellenőrzési és Integritási Igazgatóság du Miniszterelnökség (Διεύθυνση Εσωτερικού Λογιστικού Ελέγχου και Ακεραιότητας του Γραφείου του Πρωθυπουργού, Ουγγαρία, στο εξής: Διεύθυνση Εσωτερικού Ελέγχου και Ακεραιότητας) απορρίπτει το ασκηθέν μέσο έννομης προστασίας
χωρίς εξέταση επί της ουσίας.
10      Το άρθρο 414, παράγραφος 1, του διατάγματος ορίζει τα εξής:
«Μετά το πέρας της διαδικασίας εξέτασης της προσφυγής, η Διεύθυνση Εσωτερικού Ελέγχου και Ακεραιότητας
a)      επικυρώνει την απόφαση με την οποία διαπιστώθηκε η παρατυπία·
b)      ακυρώνει την απόφαση με την οποία διαπιστώθηκε η παρατυπία, ή
c)      ακυρώνει την απόφαση με την οποία διαπιστώθηκε η παρατυπία και κινεί νέα διαδικασία διαπίστωσης παρατυπιών ενώπιον της διαχειριστικής αρχής.»
11      Κατά το άρθρο 418 του εν λόγω διατάγματος:
«Σε περίπτωση που η επιχορήγηση έχει εισπραχθεί αχρεωστήτως ή έχει χρησιμοποιηθεί κατά τρόπο παράνομο ή μη σύμφωνο προς τον σκοπό για τον οποίο χορηγήθηκε, σε περίπτωση ανάκλησης της επιχορήγησης ή
σε περίπτωση μονομερούς καταγγελίας ή συμβατικής λύσης της σύμβασης επιχορήγησης, ο δικαιούχος υποχρεούται να επιστρέψει την αχρεωστήτως εισπραχθείσα επιχορήγηση.»
12      Η διαχειριστική αρχή προβαίνει σε είσπραξη της οφειλής με διαταγή πληρωμής, με συμψηφισμό ή με έγκριση πληρωμής σε δόσεις. Αν τα μέτρα αυτά δεν αποφέρουν αποτελέσματα, η διαχειριστική αρχή ζητεί πάραυτα από τη φορολογική αρχή, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 436, παράγραφος 1, του ίδιου διατάγματος, να ανακτήσει τη μη επιστραφείσα ενίσχυση, ακολουθώντας τις ίδιες διαδικασίες που ισχύουν για την είσπραξη των φόρων.
Ο νόμος CXXX του 2016 περί κώδικα πολιτικής δικονομίας
13      Το άρθρο 103, παράγραφος 1, του a polgári perrendtartásról szóló 2016. évi CXXX. törvény (νόμου CXXX του 2016 περί κώδικα πολιτικής δικονομίας) προβλέπει ότι το αρμόδιο πολιτικό δικαστήριο μπορεί, κατόπιν αιτήσεως του διαδίκου, να διατάξει προσωρινά μέτρα.
Ο νόμος CLIII του 2017 περί των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης που εφαρμόζει η φορολογική αρχή
14      Το άρθρο 15 του az adóhatóság által foganatosítandó végrehajtási eljárásokról szóló 2017. évi CLIII. törvény (νόμου CLIII του 2017 περί των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης που κινεί η φορολογική αρχή, στο εξής: νόμος περί των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης από τη φορολογική αρχή) (Magyar Közlöny 2017/193) δεν μνημονεύει τα δικαστήρια μεταξύ των οργάνων που έχουν την εξουσία να αναστέλλουν διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης κινηθείσα από τη φορολογική αρχή.
15      Η φορολογική αρχή, όταν επιληφθεί κληθείσα από τη διαχειριστική αρχή δυνάμει του άρθρου 436, παράγραφος 1, του διατάγματος 256/2021, εκδίδει διοικητική εντολή εμβάσματος την οποία η τράπεζα του υπόχρεου σε επιστροφή υποχρεούται να εκτελέσει σύμφωνα με το άρθρο 42, παράγραφος 1, του νόμου περί των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης από τη φορολογική αρχή. Η φορολογική αρχή προβαίνει επίσης, δυνάμει του νόμου αυτού, σε αναγκαστική εκτέλεση επί των κινητών και ακινήτων περιουσιακών στοιχείων.
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
16      Η Profil-Copy έλαβε επιχορήγηση ύψους 125 184 193 ουγγρικών φιορινιών (HUF) (περίπου 315 000 ευρώ) για την εγκατάσταση ηλιακών συλλεκτών. Η επιχορήγηση χορηγήθηκε στο πλαίσιο του ουγγρικού επιχειρησιακού προγράμματος «Οικονομική ανάπτυξη και καινοτομία Plus», το οποίο υλοποιείται για την περίοδο 2021-2027 και υποστηρίζεται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+ (ΕΚΤ+).
17      Κατόπιν της διαπίστωσης παρατυπίας, το Υπουργείο, ενεργώντας ως διαχειριστική αρχή του προγράμματος αυτού, διέταξε την ανάκληση της πράξης παροχής επιχορήγησης και την ανάκτηση της καταβληθείσας επιχορήγησης.
18      Κατόπιν προσφυγής που άσκησε η Profil-Copy ενώπιον της Διεύθυνσης Εσωτερικού Ελέγχου και Ακεραιότητας, η απόφαση αυτή επικυρώθηκε και δεν υπόκειται πλέον σε περαιτέρω διοικητική προσφυγή, σύμφωνα με το άρθρο 403, παράγραφος 1, και το άρθρο 408, παράγραφος 1, στοιχείο d, του διατάγματος 256/2021.
19      Κατά συνέπεια, η διαχειριστική αρχή ανακάλεσε την αχρεωστήτως καταβληθείσα στην Profil-Copy επιχορήγηση και της ζήτησε να την επιστρέψει, ενημερώνοντάς την συγχρόνως ότι, αν δεν επέστρεφε την επιχορήγηση, η διαχειριστική αρχή θα δικαιούνταν να ζητήσει από την εθνική φορολογική αρχή να προβεί στην είσπραξη της απαίτησης που αντιστοιχούσε στην αχρεωστήτως καταβληθείσα επιχορήγηση.
20      Δεδομένου ότι το ουγγρικό δίκαιο χαρακτηρίζει την έννομη σχέση μεταξύ της διαχειριστικής αρχής και του δικαιούχου της επιχορήγησης της Ένωσης ως έννομη σχέση αστικού δικαίου, η Profil-Copy άσκησε αστική αγωγή ενώπιον του Fővárosi Törvényszék (δικαστηρίου περιφέρειας Βουδαπέστης, Ουγγαρία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, προκειμένου να αποτρέψει τις συνέπειες της απόφασης με την οποία διατάσσεται η ανάκτηση της επιχορήγησης που είχε λάβει.
21      Στο πλαίσιο της αγωγής αυτής, ζήτησε να κηρυχθούν παράνομες τόσο η απόφαση με την οποία διαπιστώθηκε η παρατυπία όσο και η διαταγή ανάκτησης της φερόμενης ως αχρεωστήτως καταβληθείσας επιχορήγησης. Ζήτησε επίσης από το αιτούν δικαστήριο τη λήψη προσωρινού μέτρου βάσει του άρθρου 103, παράγραφος 1, του νόμου CXXX του 2016 περί κώδικα πολιτικής δικονομίας, με σκοπό να απαγορευθεί στο Υπουργείο να προβεί στην ανάκτηση ή στην αναγκαστική είσπραξη του ζητηθέντος ποσού. Προς τούτο, η Profil‑Copy υποστηρίζει ότι, ενώ το Υπουργείο μπορεί, ζητώντας από τη φορολογική αρχή να επιληφθεί, να προβεί σε αναγκαστική εκτέλεση εις βάρος της πριν από την έκδοση τελεσίδικης απόφασης επί της αστικής διαφοράς κρίνουσας την αγωγή της επί της ουσίας, η ίδια μπορεί να προβάλει τα δικαιώματά της κατά του Υπουργείου αποκλειστικά και μόνο στο πλαίσιο τακτικής διαδικασίας ενώπιον του πολιτικού δικαστηρίου. Το δε υπουργείο υποστηρίζει ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι το δικαστήριο αυτό δεν έχει δικαιοδοσία να λάβει ένα τέτοιο προσωρινό μέτρο.
22      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, οφείλει να εξακριβώσει αν η διαχειριστική αρχή τήρησε, κατά την ανάκτηση των επιχορηγήσεων, το διάταγμα 256/2021, το οποίο θέτει σε εφαρμογή τον κανονισμό 2021/1060.
23      Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο εξηγεί ότι προσφάτως επελήφθη πλειόνων παρεμφερών υποθέσεων στο πλαίσιο των οποίων ιδιώτες ζητούν να απαγορευθεί προσωρινώς στο Υπουργείο να προβεί στην είσπραξη απαίτησης. Οι εν λόγω ιδιώτες υποστηρίζουν ότι η αναγκαστική εκτέλεση θα καθιστούσε αδύνατη τη συνέχιση της οικονομικής τους δραστηριότητας, δημιουργώντας κίνδυνο αφερεγγυότητας ή ακόμη και δικαστικής εκκαθάρισης πριν από την οριστική περάτωση της δίκης. Ως εκ τούτου, υφίσταται πραγματικός κίνδυνος οι αποδέκτες απόφασης περί ανάκτησης επιχορήγησης να παύσουν να υφίστανται πριν καν περατωθεί η δίκη με τελεσίδικη απόφαση, με αποτέλεσμα να τους είναι αδύνατον να προασπίσουν τα δικαιώματά τους.
24      Στο πλαίσιο αυτό, τα ουγγρικά πολιτικά δικαστήρια παρέχουν στον αποδέκτη εκτελεστής απόφασης περί ανάκτησης επιχορήγησης τη δυνατότητα να ασκήσει σε μεταγενέστερο χρόνο αστική αγωγή προκειμένου να διαπιστωθεί ο παράνομος χαρακτήρας της απόφασης, στο πλαίσιο ενδίκου βοηθήματος που βάλλει κατά της απόφασης περί λύσης της σύμβασης επιχορήγησης.
25      Το αιτούν δικαστήριο εξηγεί, ωστόσο, ότι η ουγγρική νομολογία είναι διχασμένη όσον αφορά τη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων επί των αιτήσεων για τη λήψη προσωρινών μέτρων που υποβάλλονται σε τέτοιου είδους υποθέσεις. Μια πρώτη νομολογιακή τάση εκτιμά ότι, δεδομένου ότι κατά το ουγγρικό δίκαιο η σύμβαση επιχορήγησης της Ένωσης διέπεται από το αστικό δίκαιο, δεν υπάρχει κώλυμα για τη λήψη προσωρινών μέτρων. Αντιθέτως, κατά μια δεύτερη νομολογιακή τάση, μια τέτοια αίτηση για τη λήψη προσωρινών μέτρων πρέπει να απορριφθεί λόγω έλλειψης δικαιοδοσίας του επιληφθέντος δικαστηρίου, δεδομένου ότι το άρθρο 15 του νόμου περί των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης από τη φορολογική αρχή δεν μνημονεύει τα δικαστήρια μεταξύ των οργάνων που έχουν την εξουσία να αναστέλλουν διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης κινηθείσα από τη φορολογική αρχή
26      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, στο μέτρο που, πρώτον, καλείται να εξετάσει τη νομιμότητα της ανάκτησης επιχορήγησης της Ένωσης χορηγηθείσας δυνάμει του κανονισμού 2021/1060, δεύτερον, το άρθρο 69, παράγραφος 7, του κανονισμού επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να διασφαλίζουν την ουσιαστική εξέταση των καταγγελιών σχετικά με τα ευρωπαϊκά Ταμεία και, τρίτον, το άρθρο 47 του Χάρτη παρέχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής σε κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης, είναι αναγκαίο να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο προκειμένου να εκτιμηθεί αν το σύστημα αντιμετώπισης των παρατυπιών που προβλέπει το ουγγρικό δίκαιο είναι συμβατό με το άρθρο 47 του Χάρτη.
27      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Fővárosi Törvényszék (περιφερειακό δικαστήριο Βουδαπέστης) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει ο δικαιούχος επιχορήγησης το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του [Χάρτη], κατά εκτελεστής απόφασης της διαχειριστικής αρχής με την οποία υποχρεούται να επιστρέψει την επιχορήγηση της [Ένωσης] που του καταβλήθηκε;
2)      Όταν η διαχειριστική αρχή, μέσω εκτελεστής απόφασης, υποχρεώνει τον δικαιούχο να επιστρέψει επιχορήγηση της [Ένωσης] που του έχει καταβληθεί και ο δικαιούχος, ελλείψει άλλων μέσων έννομης προστασίας, ασκεί αγωγή προς αποτροπή των συνεπειών, πρέπει η εν λόγω αγωγή να θεωρηθεί προσφυγή ενώπιον δικαστηρίου κατά την έννοια του άρθρου 47 του [Χάρτη];
3)      Θεωρείται πραγματική προσφυγή ενώπιον δικαστηρίου κατά την έννοια του άρθρου 47 του
[Χάρτη] ένδικο βοήθημα το οποίο δεν είναι ικανό να αποτρέψει τον πραγματικό κίνδυνο να περιέλθει ο ενδιαφερόμενος σε κατάσταση αφερεγγυότητας λόγω του μέτρου το οποίο εξετάζεται στο πλαίσιο του ενδίκου βοηθήματος, πλην όμως εκτελέστηκε πριν από την έκδοση απόφασης επί του εν λόγω ενδίκου βοηθήματος;
4)      Τι μπορεί να πράξει το εθνικό δικαστήριο σε περίπτωση που η απάντηση στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα είναι αρνητική, αλλά εκτιμά ότι η εθνική νομοθεσία δεν του επιτρέπει να αποτρέψει τον πραγματικό κίνδυνο να περιέλθει ο ενδιαφερόμενος σε κατάσταση αφερεγγυότητας λόγω του μέτρου το οποίο εξετάζεται στο πλαίσιο του ενδίκου βοηθήματος, πλην όμως εκτελέστηκε πριν από την έκδοση απόφασης επί του εν λόγω ενδίκου βοηθήματος; Μπορεί το εθνικό δικαστήριο να διατάξει ασφαλιστικά μέτραπρος αποτροπή του κινδύνου αφερεγγυότητας του διαδίκου μέχρι την περάτωση της δίκης με τελεσίδικη απόφαση, εάν μόνον κατ’ αυτόν τον τρόπο δύναται να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα του ενδίκου βοηθήματος, ακόμη και αν κρίνει ότι τούτο δεν επιτρέπεται από το εθνικό δίκαιο;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
28      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 47 του Χάρτη έχει την έννοια ότι ο δικαιούχος επιχορήγησης της Ένωσης που χορηγήθηκε στο πλαίσιο της εφαρμογής του κανονισμού 2021/1060 πρέπει να έχει στη διάθεσή του αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα κατά εκτελεστής απόφασης της διαχειριστικής αρχής προγράμματος υποστηριζόμενου από Ταμεία της Ένωσης με την οποία υποχρεώνεται να επιστρέψει την επιχορήγηση.
29      Όπως προκύπτει από το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, οι διατάξεις του απευθύνονται στα κράτη μέλη μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης.
30      Τούτο συμβαίνει εν προκειμένω, δεδομένου ότι η απόφαση με την οποία διατάχθηκε η ανάκληση και η ανάκτηση της επιχορήγησης που είχε καταβληθεί στην Profil-Copy εκδόθηκε βάσει του διατάγματος 256/2021, το οποίο θέτει σε εφαρμογή τον κανονισμό 2021/1060, διευκρινίζοντας τις λεπτομέρειες χρησιμοποίησης των επιχορηγήσεων που προέρχονται από ορισμένα Ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά τη διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού 2021‑2027.
31      Τούτου λεχθέντος, η αναγνώριση, σε συγκεκριμένη περίπτωση, του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη προϋποθέτει ότι το πρόσωπο που το επικαλείται προβάλλει δικαιώματα ή ελευθερίες τα οποία διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης ή ότι το πρόσωπο αυτό υπόκειται σε δίωξη που συνιστά εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης [βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας
Φεβρουαρίου 2022, RS (Αποτέλεσμα των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου), C‑430/21, EU:C:2022:99, σκέψη 34].
32      Εν προκειμένω, με την αστική αγωγή που άσκησε η Profil-Copy ζητείται να διαπιστωθεί ο παράνομος χαρακτήρας, αφενός, της απόφασης της διαχειριστικής αρχής με την οποία ανακλήθηκε η επιχορήγηση που της είχε χορηγηθεί στο πλαίσιο του προγράμματος «Οικονομική ανάπτυξη και καινοτομία Plus», το οποίο υποστηρίζεται από το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ + και, αφετέρου και κατά συνέπεια, της διαταγής περί ανάκτησης της επιχορήγησης αυτής.
33      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω εκτιμήσεων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 47 του Χάρτη έχει την έννοια ότι ο δικαιούχος επιχορήγησης της Ένωσης που χορηγήθηκε στο πλαίσιο της εφαρμογής του κανονισμού 2021/1060 πρέπει να έχει στη διάθεσή του αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα κατά εκτελεστής απόφασης της διαχειριστικής αρχής προγράμματος υποστηριζόμενου από Ταμεία της Ένωσης με την οποία υποχρεώνεται να επιστρέψει την επιχορήγηση.
34      Υπενθυμίζεται ότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, στις υποθέσεις που έχουν υποβληθεί στην κρίση του, ποια είναι η ορθή ερμηνεία του εθνικού δικαίου (απόφαση της 22ας Ιουνίου 2010, Melki και Abdeli, C‑188/10 και C‑189/10, EU:C:2010:363, σκέψη 49).
Επί του δεύτερου, του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
35      Με το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 47 του Χάρτη έχει την έννοια ότι συνιστά αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα η δυνατότητα του δικαιούχου επιχορήγησης της Ένωσης, αφενός, να προσβάλει παρεμπιπτόντως εκτελεστή απόφαση που τον υποχρεώνει να επιστρέψει την επιχορήγηση στο πλαίσιο αγωγής ασκηθείσας ενώπιον πολιτικού δικαστηρίου με αίτημα να αναγνωριστεί ο παράνομος χαρακτήρας απόφασης διατάσσουσας την ανάκληση της επιχορήγησης και, αφετέρου, να ζητήσει, στο πλαίσιο της αγωγής αυτής, τη λήψη προσωρινών μέτρων προκειμένου να ανασταλεί η εκτέλεση της εν λόγω απόφασης.
36      Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, η οποία στηρίζεται σε σαφή διάκριση των αρμοδιοτήτων μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, η ερμηνεία και η εφαρμογή του εθνικού δικαίου εμπίπτουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα του εθνικού δικαστή [αποφάσεις της 4ης Μαΐου 1999, Sürül, C‑262/96, EU:C:1999:228, σκέψη 95, της 14ης Ιουνίου 2012, Banco Español de Crédito, C‑618/10, EU:C:2012:349, σκέψη 76, της 22ας Σεπτεμβρίου 2022, Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723, σκέψη 26, και της 9ης Απριλίου 2024, Profi Credit Polska (Επανάληψη της διαδικασίας που περατώθηκε με τελεσίδικη απόφαση)
(C‑582/21, EU:C:2024:282, σκέψεις 31 και 54)].
37      Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο εκκινεί από την παραδοχή, η οποία υπομνήσθηκε στη σκέψη 25 της παρούσας απόφασης, ότι η ουγγρική νομολογία είναι διχασμένη όσον αφορά τη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων να διατάσσουν, στο πλαίσιο ενδίκων βοηθημάτων,
προσωρινά μέτρα με τα οποία επιδιώκεται να απαγορευθεί προσωρινά στη διαχειριστική αρχή να προβεί στην ανάκτηση επιχορήγησης που θεωρεί ότι καταβλήθηκε αχρεωστήτως στον δικαιούχο της.
38      Το άρθρο 47 του Χάρτη προβλέπει ότι κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, τηρουμένων των προϋποθέσεων που προβλέπει η διάταξη αυτή, όπερ συνεπάγεται ότι κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα να δικασθεί η υπόθεσή του δίκαια, δημόσια και εντός εύλογης προθεσμίας, από ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο, που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως.
39      Στο δικαίωμα αυτό αντιστοιχεί η υποχρέωση την οποία επιβάλλει στα κράτη μέλη το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ να προβλέπουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η πραγματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης [αποφάσεις της 16ης Μαΐου 2017, Berlioz Investment Fund,
C‑682/15, EU:C:2017:373, σκέψη 44, και της 6ης Οκτωβρίου 2020, État luxembourgeois (Δικαίωμα προσφυγής κατά αιτήματος παροχής πληροφοριών σε φορολογικά θέματα), C‑245/19 και C‑246/19, EU:C:2020:795, σκέψη 47].
40      Συναφώς, μολονότι, ελλείψει σχετικών ειδικών κανόνων της Ένωσης, εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους, βάσει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, να θεσπίζει τους δικονομικούς κανόνες που αφορούν τα ένδικα βοηθήματα και, υπό την επιφύλαξη της τήρησης των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, να θεσπίζει τους δικονομικούς κανόνες όσον αφορά τα ένδικα βοηθήματα τα οποία αποσκοπούν στη διασφάλιση των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από την έννομη τάξη της Ένωσης, τα κράτη μέλη φέρουν πάντως την ευθύνη να διασφαλίζουν, σε κάθε περίπτωση, τον σεβασμό του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των εν λόγω δικαιωμάτων, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη [αποφάσεις της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου), C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 115 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, της 2ας Ιουνίου 2022, Skeyes, C‑353/20, EU:C:2022:423, σκέψη 52, και της 1ης Αυγούστου 2025, Alace και Canpelli, C‑758/24 και C‑759/24, EU:C:2025:591, σκέψη 64).
41      Εντούτοις, το δίκαιο της Ένωσης δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη να θεσπίζουν μέσα έννομης προστασίας διαφορετικά από εκείνα που προβλέπει το εσωτερικό δίκαιο, εκτός αν, από την οικονομία της επίμαχης εθνικής έννομης τάξης προκύπτει ότι δεν υφίσταται κανένα μέσο ένδικης προστασίας το οποίο να καθιστά δυνατή, έστω και παρεμπιπτόντως, τη διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης ή αν το μόνο μέσο πρόσβασης στη δικαιοσύνη είναι να αναγκαστούν οι πολίτες να παραβιάσουν τον νόμο (πρβλ. αποφάσεις της 13ης Μαρτίου 2007, Unibet, C‑432/05,
EU:C:2007:163, σκέψεις 40, 41, 64 και 65, και της 2ας Ιουνίου 2022, Skeyes, C‑353/20, EU:C:2022:423, σκέψη 54).
42      Εν προκειμένω, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι, λαμβανομένου υπόψη του σταδίου εξέλιξης της ουγγρικής νομοθεσίας, τα πολιτικά δικαστήρια έκριναν ότι  έχουν δικαιοδοσία να εκτιμήσουν, παρεμπιπτόντως, τη συμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης εκτελεστής απόφασης της διαχειριστικής αρχής με την οποία διατάσσεται η ανάκτηση επιχορήγησης της Ένωσης, στο πλαίσιο ενδίκου βοηθήματος που άσκησε ο δικαιούχος της επιχορήγησης βάλλοντας, μεταξύ άλλων, κατά απόφασης περί ανάκλησης της εν λόγω επιχορήγησης ή περί λύσης της σύμβασης επιχορήγησης.
43      Πρέπει να προστεθεί ότι ο εθνικός δικαστής ο οποίος έχει επιληφθεί διαφοράς διεπόμενης από το δίκαιο της Ένωσης πρέπει να μπορεί να διατάξει προσωρινά μέτρα για να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της δικαστικής απόφασης που πρόκειται να εκδοθεί σχετικά με την ύπαρξη των δικαιωμάτων των οποίων γίνεται επίκληση βάσει του δικαίου της Ένωσης (πρβλ. αποφάσεις της 19ης Ιουνίου 1990, Factortame κ.λπ., C‑213/89, EU:C:1990:257, σκέψη 21, της 13ης Μαρτίου 2007, Unibet, C 432/05, EU:C:2007:163, σκέψεις 67 και 77, και της 2ας Ιουνίου 2022, Skeyes, C‑353/20, EU:C:2022:423, σκέψη 53). Εξ αυτού έπεται ότι το δικαστήριο το οποίο, υπό τις περιστάσεις αυτές, θα διέτασσε προσωρινά μέτρα, αν δεν προσέκρουσε σε κανόνα του εθνικού δικαίου, υποχρεούται να μην εφαρμόσει τον εν λόγω κανόνα.
44      Επιπλέον, στο μέτρο που, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 25 της παρούσας απόφασης, η ουγγρική νομολογία είναι διχασμένη όσον αφορά τη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων να διατάσσουν, στο πλαίσιο ενδίκων βοηθημάτων, προσωρινά μέτρα με τα οποία επιδιώκεται να απαγορευθεί προσωρινά στη διαχειριστική αρχή να προβεί στην ανάκτηση επιχορήγησης την οποία θεωρεί αχρεωστήτως καταβληθείσα στον δικαιούχο της, πρέπει να γίνει αναφορά στην απαίτηση σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου. Η απαίτηση αυτή περιλαμβάνει και την υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να τροποποιούν, εάν παρίσταται ανάγκη, την πάγια νομολογία τους σε περίπτωση που αυτή στηρίζεται σε ερμηνεία του εθνικού δικαίου η οποία δεν συμβιβάζεται με τους σκοπούς της εκάστοτε οδηγίας. Ως εκ τούτου, δεν θα ήταν ορθή η κρίση εθνικού δικαστηρίου ότι αδυνατεί να ερμηνεύσει εθνική διάταξη κατά τρόπο σύμφωνο με το δίκαιο της Ένωσης για τον λόγο και μόνον ότι η οικεία διάταξη έχει ερμηνευθεί παγίως κατά τρόπο που δεν συνάδει προς το δίκαιο αυτό (πρβλ. απόφαση της 19ης Απριλίου 2016, DI, C‑441/14, EU:C:2016:278, σκέψεις 33 και 34).
45      Στην υπό κρίση υπόθεση, στο μέτρο που το ουγγρικό δίκαιο χαρακτηρίζει την έννομη σχέση μεταξύ της διαχειριστικής αρχής και του δικαιούχου της επιχορήγησης της Ένωσης ως έννομη σχέση αστικού δικαίου και καθόσον το άρθρο 103, παράγραφος 1, του νόμου CXXX του 2016, περί κώδικα πολιτικής δικονομίας, παρέχει στο αρμόδιο πολιτικό δικαστήριο την εξουσία να διατάξει, κατόπιν αιτήσεως, τη λήψη προσωρινών μέτρων, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προκρίνει την πρώτη νομολογιακή τάση για την οποία έγινε λόγος στη σκέψη 25 της παρούσας απόφασης και, συνακόλουθα, να κρίνει ότι έχει δικαιοδοσία να αναστείλει την εκτέλεση της εκτελεστής απόφασης της διαχειριστικής αρχής περί ανάκλησης και της απόφασης περί ανάκτησης της επιχορήγησης της Ένωσης που είχε αρχικώς καταβληθεί στην Profil-Copy.
46      Πράγματι, ελλείψει δυνατότητας του αιτούντος δικαστηρίου να αναστείλει την εφαρμογή της απόφασης περί ανάκτησης που μνημονεύθηκε στην προηγούμενη σκέψη, η διαχειριστική αρχή θα μπορούσε να επιτύχει την αναγκαστική εκτέλεση της απόφασης αυτής από τη φορολογική αρχή. Πλην όμως, το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη, θα ήταν πλασματικό αν εθνική κανονιστική ρύθμιση επέτρεπε να παραμείνει,
εις βάρος ενός των διαδίκων, ατελέσφορη μια τελεσίδικη και δεσμευτική δικαστική απόφαση. Μια τέτοια εθνική ρύθμιση θα αντέβαινε προς το ουσιώδες περιεχόμενο του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 (πρβλ. αποφάσεις της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Deutsche Umwelthilfe, C‑752/18, EU:C:2019:1114, σκέψεις 35 και 36, και της 3ης Ιουλίου 2025, TOODE, C‑653/23, EU:C:2025:517, σκέψη 28).
47      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω εκτιμήσεων, στο δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 47 του Χάρτη έχει την έννοια ότι συνιστά αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα η δυνατότητα του δικαιούχου επιχορήγησης της Ένωσης, αφενός, να προσβάλει παρεμπιπτόντως εκτελεστή απόφαση που τον υποχρεώνει να επιστρέψει την επιχορήγηση στο πλαίσιο αγωγής ασκηθείσας ενώπιον πολιτικού δικαστηρίου με αίτημα να αναγνωριστεί ο παράνομος χαρακτήρας απόφασης διατάσσουσας την ανάκληση της επιχορήγησης και, αφετέρου, να ζητήσει, στο πλαίσιο της αγωγής αυτής, τη λήψη προσωρινών μέτρων προκειμένου να ανασταλεί η εκτέλεση της εν λόγω απόφασης.
Επί των δικαστικών εξόδων
48      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έβδομο τμήμα) αποφαίνεται:
1)      Το άρθρο 47 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
έχει την έννοια ότι:
ο δικαιούχος επιχορήγησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης που χορηγήθηκε στο πλαίσιο της εφαρμογής του κανονισμού (ΕΕ) 2021/1060 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Ιουνίου 2021, για τον καθορισμό κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+, το Ταμείο Συνοχής, το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας, και δημοσιονομικών κανόνων για τα εν λόγω Ταμεία και για το Ταμείο Ασύλου, Μετανάστευσης και Ένταξης, το Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας και το Μέσο για τη Χρηματοδοτική Στήριξη της Διαχείρισης των Συνόρων και την Πολιτική των Θεωρήσεων, πρέπει να έχει στη διάθεσή του αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα κατά εκτελεστής απόφασης της διαχειριστικής αρχής προγράμματος υποστηριζόμενου από Ταμεία της Ένωσης με την οποία υποχρεώνεται να επιστρέψει την επιχορήγηση.
2)      Το άρθρο 47 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων
έχει την έννοια ότι:
συνιστά αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα η δυνατότητα του δικαιούχου επιχορήγησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αφενός, να προσβάλει παρεμπιπτόντως εκτελεστή απόφαση που τον υποχρεώνει να επιστρέψει την επιχορήγηση στο πλαίσιο αγωγής ασκηθείσας ενώπιον πολιτικού δικαστηρίου με αίτημα να αναγνωριστεί ο παράνομος χαρακτήρας απόφασης διατάσσουσας την ανάκληση της επιχορήγησης και, αφετέρου, να ζητήσει, στο πλαίσιο της αγωγής αυτής, τη λήψη προσωρινών μέτρων προκειμένου να ανασταλεί η εκτέλεση της εν λόγω απόφασης.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η ουγγρική.