62024CJ0564
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
z dnia 5 marca 2026 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 2011/83/UE – Umowa zawierana na odległość pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą – Pojęcie „konsumenta” – Nawiązanie kontaktu między konsumentem i przedsiębiorcą za pośrednictwem innego przedsiębiorcy, któremu konsument udzielił zlecenia – Artykuł 2 pkt 7 – Prawo do odstąpienia od umowy – Artykuł 9 ust. 1 – Nadużycie prawa
W sprawie C‑564/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Kammergericht Berlin (wyższy sąd krajowy w Berlinie, Niemcy) postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 20 sierpnia 2024 r., w postępowaniu:
Eisenberger Gerüstbau GmbH
przeciwko
JK,
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie: M.L. Arastey Sahún (sprawozdawczyni), prezeska izby, J. Passer, E. Regan, D. Gratsias i B. Smulders, sędziowie,
rzecznik generalny: A. Biondi,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu rządu czeskiego – M. Smolek, S. Šindelková, oraz J. Vláčil, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – P. Kienapfel oraz I. Rubene, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 18 września 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 pkt 7, art. 9 ust. 1 oraz art. 14 ust. 4 lit. a) i ust. 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2011, L 304, s. 64).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Eisenberger Gerüstbau GmbH, przedsiębiorstwem prawa niemieckiego, a JK w przedmiocie zapłaty wynagrodzenia z tytułu udostępnienia i montażu rusztowań przez to przedsiębiorstwo.
Ramy prawne
Prawo Unii
3
Motywy 4, 5, 7, 14, 17, 20 i 57 dyrektywy 2011/83 mają następujące brzmienie:
„(4)
[…] Harmonizacja niektórych aspektów umów z udziałem konsumentów zawieranych na odległość i niektórych aspektów umów z udziałem konsumentów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa jest niezbędna w celu wspierania rzeczywistego rynku wewnętrznego dla konsumentów, opartego na właściwej równowadze pomiędzy wysokim poziomem ochrony konsumentów i konkurencyjnością przedsiębiorstw, przy jednoczesnym zapewnieniu poszanowania zasady pomocniczości.
(5)
[…] [P]ełna harmonizacja w zakresie informacji dla konsumentów i prawa do odstąpienia od umów zawieranych na odległość i umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa przyczyni się do wysokiego poziomu ochrony konsumentów i lepszego funkcjonowania rynku wewnętrznego w stosunkach między przedsiębiorstwami a konsumentami.
[…]
(7)
Pełna harmonizacja niektórych kluczowych aspektów regulacyjnych powinna znacznie poprawić pewność prawa zarówno wśród konsumentów, jak i przedsiębiorców. […] Ponadto konsumenci powinni mieć możliwość korzystania ze wspólnego wysokiego poziomu ochrony w całej Unii [Europejskiej].
[…]
(14)
Niniejsza dyrektywa nie powinna wpływać na prawo krajowe w dziedzinie prawa umów w odniesieniu do tych aspektów prawa umów, które nie są przez nią uregulowane. Dlatego też niniejsza dyrektywa nie powinna naruszać prawa krajowego regulującego na przykład zawieranie lub ważność umowy (na przykład w przypadku braku zgodnych oświadczeń woli). Niniejsza dyrektywa nie powinna również wpływać na prawo krajowe w zakresie środków ochrony prawnej o charakterze ogólnym dotyczących umów, przepisów dotyczących publicznego ładu gospodarczego, na przykład przepisów o nadmiernych lub wygórowanych cenach, ani na przepisy o nieetycznych transakcjach prawnych.
[…]
(17)
Definicja konsumenta powinna obejmować osoby fizyczne działające w celach niezwiązanych z ich działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu. Jednakże w przypadku umów o podwójnym charakterze, gdy umowa zawierana jest w celach, które częściowo są związane z działalnością handlową danej osoby, a częściowo nie są z nią związane, a cel handlowy jest do tego stopnia ograniczony, że nie jest dominujący w ogólnym kontekście umowy, taka osoba również powinna być uznawana za konsumenta.
[…]
(20)
[…] Pojęcie zorganizowanej sprzedaży lub świadczenia usług na odległość powinno obejmować systemy oferowane przez osobę trzecią inną niż przedsiębiorca, ale z których przedsiębiorca korzysta, takie jak platforma internetowa. Definicja ta nie powinna jednak obejmować przypadków, w których strony internetowe oferują jedynie informacje o przedsiębiorcy, jego towarach lub usługach oraz dane kontaktowe przedsiębiorcy.
[…]
(57)
Konieczne jest, aby państwa członkowskie ustanowiły sankcje za naruszenie niniejszej dyrektywy i zapewniały ich egzekwowanie. Sankcje powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.
4
Artykuł 1 rzeczonej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Niniejsza dyrektywa, poprzez osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony konsumentów, ma przyczyniać się do właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego w drodze zbliżenia niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów zawieranych między konsumentami a przedsiębiorcami”.
5
Artykuł 2 wspomnianej dyrektywy przewiduje:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
1)
»konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą ani wykonywaniem wolnego zawodu;
2)
»przedsiębiorca« oznacza każdą osobę fizyczną lub każdą osobę prawną, niezależnie od tego, czy jest to podmiot publiczny czy prywatny, która działa – w tym również za pośrednictwem każdej innej osoby działającej w jej imieniu lub na jej rzecz – w celach związanych z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu, w związku z umowami objętymi zakresem niniejszej dyrektywy;
[…]
6)
»umowa o świadczenie usług« oznacza każdą umowę inną niż umowa sprzedaży, na mocy której przedsiębiorca świadczy lub zobowiązuje się do świadczenia usługi na rzecz konsumenta, a konsument płaci lub zobowiązuje się do zapłacenia jej ceny;
7)
»umowa zawierana na odległość« oznacza każdą umowę zawartą między przedsiębiorcą i konsumentem w ramach zorganizowanego systemu sprzedaży lub świadczenia usług na odległość, bez jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, z wyłącznym wykorzystaniem jednego lub większej liczby środków porozumiewania się na odległość do chwili zawarcia umowy włącznie;
8)
»umowa zawierana poza lokalem przedsiębiorstwa« oznacza każdą umowę między przedsiębiorcą i konsumentem:
a)
zawartą przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy;
b)
w przypadku której konsument złożył ofertę w takich samych okolicznościach, jak te, o których mowa w lit. a);
c)
zawartą w lokalu przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy lub przy pomocy jakichkolwiek środków porozumiewania się na odległość bezpośrednio po tym, jak osobiście i indywidualnie nawiązano kontakt z konsumentem w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy, przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta; lub
d)
zawartą podczas wycieczki zorganizowanej przez przedsiębiorcę, której celem lub skutkiem jest promocja oraz sprzedaż towarów i usług konsumentowi;
[…]
15)
»umowa dodatkowa« oznacza umowę, na mocy której konsument nabywa towary lub usługi powiązane z umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa, w przypadku gdy towary te są dostarczane lub usługi te są świadczone przez przedsiębiorcę lub osobę trzecią na podstawie porozumienia między tą osobą trzecią a przedsiębiorcą”.
6
Artykuł 3 ust. 5 tejże dyrektywy stanowi:
„Niniejsza dyrektywa nie może wpływać na krajowe ogólne prawo umów, między innymi, na przepisy dotyczące ważności, zawierania lub skutków umowy, w zakresie, w jakim aspekty ogólnego prawa umów nie są regulowane w niniejszej dyrektywie”.
7
Zgodnie z art. 4 dyrektywy 2011/83:
„Państwa członkowskie nie mogą utrzymywać ani wprowadzać do swojego prawa krajowego przepisów odbiegających od tych, które zostały ustanowione w niniejszej dyrektywie, w tym również przepisów surowszych lub łagodniejszych w celu zapewnienia innego poziomu ochrony konsumentów, chyba że niniejsza dyrektywa stanowi inaczej”.
8
Artykuł 6 ust. 1 wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Zanim konsument zostanie związany umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa, lub jakąkolwiek ofertą w tym zakresie, przedsiębiorca w jasny i zrozumiały sposób udziela konsumentowi następujących informacji:
[…]
h)
w przypadku gdy istnieje prawo do odstąpienia od umowy – warunki, terminy oraz procedury korzystania z tego prawa zgodnie z art. 11 ust. 1, a także wzór formularza odstąpienia od umowy zawarty w załączniku I część B;
[…]”.
9
Zgodnie z art. 9 tej dyrektywy:
„1.   Z zastrzeżeniem przypadków, gdy zastosowanie mają wyjątki przewidziane w art. 16, konsumentowi przysługuje prawo do odstąpienia od umowy w przypadku umowy zawieranej na odległość lub umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa przez okres 14 dni, bez podawania jakichkolwiek powodów i bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów innych niż koszty przewidziane w art. 13 ust. 2 i art. 14.
2.   Bez uszczerbku dla art. 10 okres na odstąpienie od umowy, o którym mowa w ust. 1 niniejszego artykułu, wygasa po upływie 14 dni od:
a)
w przypadku umów o świadczenie usług – dnia zawarcia umowy;
[…]
3.   Państwa członkowskie nie mogą zakazywać umawiającym się stronom wykonywania ich zobowiązań umownych w okresie na odstąpienie od umowy. […]”.
10
Artykuł 10 tej samej dyrektywy stanowi:
„1.   Jeżeli przedsiębiorca nie udzielił konsumentowi informacji o prawie do odstąpienia od umowy, wymaganej zgodnie z art. 6 ust. 1 lit. h), okres na odstąpienie od umowy upływa po 12 miesiącach od zakończenia początkowego okresu na odstąpienie od umowy, określonego zgodnie z art. 9 ust. 2.
2.   Jeżeli przedsiębiorca udzielił konsumentowi informacji przewidzianych w ust. 1 niniejszego artykułu w ciągu 12 miesięcy od dnia, o którym mowa w art. 9 ust. 2, okres na odstąpienie od umowy wygasa po upływie 14 dni po dniu, w którym konsument otrzymał te informacje”.
11
Zgodnie z art. 11 ust. 1 dyrektywy 2011/83:
„Konsument informuje przedsiębiorcę przed wygaśnięciem okresu na odstąpienie od umowy o swojej decyzji o odstąpieniu od umowy. W tym celu konsument może:
a)
skorzystać ze wzoru formularza odstąpienia od umowy zawartego w załączniku I część B; albo
b)
złożyć jakiekolwiek inne jednoznaczne oświadczenie, w którym informuje o swojej decyzji o odstąpieniu od umowy.
Państwa członkowskie nie mogą wprowadzać żadnych wymogów formalnych mających zastosowanie do wzoru formularza odstąpienia od umowy, innych niż te zawarte w załączniku I część B”.
12
Artykuł 12 tej dyrektywy stanowi:
„Wykonanie prawa do odstąpienia od umowy powoduje wygaśnięcie obowiązków stron, dotyczących:
a)
wykonania umowy zawieranej na odległość lub umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa; lub
b)
zawarcia umowy zawieranej na odległość lub umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa, w przypadkach złożenia oferty przez konsumenta”.
13
Artykuł 13 ust. 1 akapit pierwszy wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Przedsiębiorca zwraca wszystkie płatności otrzymane od konsumenta, w tym – w przypadku gdy ma to zastosowanie – koszty dostarczenia, bez zbędnej zwłoki, a w każdym razie nie później niż w terminie 14 dni od dnia, w którym został poinformowany o decyzji konsumenta o odstąpieniu od umowy zgodnie z art. 11”.
14
Zgodnie z art. 14 wskazanej dyrektywy:
„[…]
4. Konsument nie ponosi kosztów:
a)
świadczenia usług lub dostarczania wody, gazu lub energii elektrycznej, w przypadku gdy nie są one wystawione na sprzedaż w ograniczonej objętości lub w ustalonej ilości, lub dostarczania centralnego ogrzewania, w całości lub w części, w okresie na odstąpienie od umowy, w przypadku gdy:
(i)
przedsiębiorca nie dostarczył informacji zgodnie z art. 6 ust. 1 lit. h) lub j); lub
(ii)
konsument nie zażądał w sposób wyraźny rozpoczęcia spełniania świadczenia w okresie na odstąpienie od umowy zgodnie z art. 7 ust. 3 i art. 8 ust. 8;
[…]
5. Z wyjątkiem przypadków przewidzianych w art. 13 ust. 2 oraz w niniejszym artykule, konsument nie ponosi jakiejkolwiek odpowiedzialności z tytułu wykonania prawa do odstąpienia od umowy”.
15
Artykuł 15 dyrektywy 2011/83 przewiduje:
„1.   Bez uszczerbku dla art. 15 dyrektywy [Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66)], jeżeli konsument wykonuje przysługujące mu prawo do odstąpienia od umowy w przypadku umowy zawieranej na odległość lub umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa zgodnie z art. 9–14 niniejszej dyrektywy, wszelkie umowy dodatkowe ulegają automatycznemu rozwiązaniu, bez żadnych kosztów dla konsumenta, z wyjątkiem tych przewidzianych w art. 13 ust. 2 i art. 14 niniejszej dyrektywy.
2.   Państwa członkowskie ustanawiają szczegółowe warunki rozwiązywania takich umów”.
16
Artykuł 24 ust. 1 wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie ustanawiają przepisy dotyczące sankcji mających zastosowanie w przypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych zgodnie z niniejszą dyrektywą oraz przyjmują wszystkie niezbędne środki w celu zapewnienia ich wdrożenia. Przewidziane sankcje muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.
Prawo niemieckie
17
Paragraf 242 Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego, zwanego dalej „BGB”) stanowi:
„Dłużnik jest zobowiązany do spełnienia świadczenia zgodnie z wymogami zasady dobrej wiary, przy uwzględnieniu obyczajów przyjętych w stosunkach gospodarczych”.
18
Paragraf 312c BGB stanowi:
„1.   »Umowy zawierane na odległość« są umowami, w których przedsiębiorca lub osoba działająca w jego imieniu lub na jego rzecz oraz konsument wykorzystują w celu negocjowania i zawarcia umowy wyłącznie środki porozumiewania się na odległość, chyba że zawarcie umowy nie następuje w ramach systemu sprzedaży lub świadczenia usług zorganizowanego na potrzeby sprzedaży na odległość.
2.   Środkami porozumiewania się na odległość w rozumieniu niniejszej ustawy są wszelkie środki porozumiewania się, które mogą być użyte do przygotowania lub zawarcia umowy bez jednoczesnej fizycznej obecności stron umowy, takie jak listy, katalogi, rozmowy telefoniczne, telekopie, e-maile, wiadomości przesyłane za pośrednictwem usług telefonii komórkowej (SMS), a także nadawanie radiowo-telewizyjne i telemedia”.
19
Paragraf 357 BGB ma następujące brzmienie:
„1.   Otrzymane świadczenia podlegają zwrotowi najpóźniej po upływie 14 dni.
[…]
8.   W przypadku gdy konsument odstępuje od umowy o świadczenie usług […], konsument jest zobowiązany do zapłaty rekompensaty za świadczenie spełniane do chwili odstąpienia od umowy, jeżeli konsument wyraźnie zażądał od przedsiębiorcy rozpoczęcia wykonywania świadczenia przed upływem terminu uprawniającego do odstąpienia od umowy. Prawo wynikające ze zdania pierwszego istnieje tylko wówczas, gdy przedsiębiorca poinformował konsumenta zgodnie z art. 246a § 1 ust. 2 zdanie pierwsze pkt 1–3 [Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (ustawy zawierającej przepisy wprowadzające kodeks cywilny)]. […] Przy obliczaniu wysokości rekompensaty za podstawę należy przyjąć uzgodnioną łączną cenę. Jeżeli uzgodniona łączna cena jest nadmiernie wysoka, rekompensatę należy obliczyć na podstawie wartości rynkowej spełnionego świadczenia.
[…]”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
20
Eisenberger Gerüstbau wynajmuje zawodowo rusztowania, które montuje, a następnie demontuje na rachunek swoich klientów. JK, będąca urzędniczką federalną w Niemczech, jest właścicielką gruntu w Berlinie, zabudowanego kilkupiętrowym domem wielorodzinnym.
21
W 2020 r. JK podjęła decyzję o powiększeniu strychu wskazanego domu na własne cele mieszkaniowe o dwa nowe piętra z łącznie czterema jednostkami mieszkalnymi. W tym celu wykonanie projektu budowlanego i nadzór budowlany zleciła architektowi (zwanemu dalej „architektem”), który miał także sporządzić wykazy usług w zakresie wymaganych robót budowlanych, pozyskać oferty od specjalistycznych przedsiębiorstw, a także uczestniczyć w zawarciu umów poprzez tworzenie projektów umów. W ramach tych zadań architekt przekazał Eisenberger Gerüstbau specyfikację warunków zamówienia w zakresie udostępnienia i montażu rusztowań, wzywając ją do złożenia oferty na tej podstawie. Przedsiębiorstwo to zaakceptowało tę specyfikację, wskazując ceny jednostkowe oraz przewidywaną cenę całkowitą w wysokości 45663,18 EUR brutto, podpisało ją w dniu 24 kwietnia 2020 r. i odesłało architektowi.
22
Architekt wybrał Eisenberger Gerüstbau jako specjalistyczne przedsiębiorstwo do celów wykonywania prac związanych z udostępnieniem i montażem rusztowań. W związku z tym sporządził on projekt umowy, który opierał się na ofercie z dnia 24 kwietnia 2020 r., i w dniu 14 grudnia 2020 r. przekazał go obu stronom, a mianowicie Eisenberger Gerüstbau i JK, pocztą elektroniczną. Projekt ten nie zawierał żadnej wskazówki, zgodnie z którą JK miała prawo odstąpić od umowy. Spółka Eisenberger Gerüstbau podpisała projekt umowy w dniu 14 grudnia 2020 r., bez wprowadzania do niego zmian, i przekazała go JK. JK również podpisała rzeczony projekt w dniu 15 grudnia 2020 r. i odesłała pocztą do Eisenberger Gerüstbau egzemplarz podpisany przez obie strony (zwany dalej „rozpatrywaną umową”).
23
W dniu 1 stycznia 2021 r. Eisenberger Gerüstbau złożyła względem JK drogą mailową propozycję aneksu do rozpatrywanej umowy w przedmiocie dwóch podestów transportowych opiewającą na łączną kwotę 7730 EUR brutto za montaż, demontaż i konserwację tego sprzętu przez okres czterech tygodni oraz dodatkowego czynszu najmu w wysokości 517,65 EUR brutto tygodniowo, począwszy od piątego tygodnia udostępnienia. JK podpisała tę propozycję aneksu i odesłała ją do Eisenberger Gerüstbau drogą mailową w dniu 22 stycznia 2021 r. W styczniu 2021 r. Eisenberger Gerüstbau rozpoczęła montaż rusztowania.
24
W dniu 26 stycznia 2021 r. Eisenberger Gerüstbau udostępniła JK rusztowanie w celu wykonania robót budowlanych przewidzianych na rozpatrywanym budynku. Pod koniec maja 2021 r. JK dokonała zapłaty na rzecz Eisenberger Gerüstbau łącznie kwoty 95937,84 EUR z tytułu wystawionych przez nią faktur obejmujących zaliczki.
25
Pismem z dnia 7 grudnia 2021 r. JK poinformowała Eisenberger Gerüstbau, że wycofuje swoje oświadczenia woli mające na celu zawarcie rozpatrywanej umowy oraz aneksu i że odmawia dokonania dalszych płatności z tego tytułu, a także zażądała zwrotu wypłaconych zaliczek w wysokości tej kwoty. W grudniu 2021 r. wszystkie planowane przez JK roboty budowlane, do których rusztowanie było niezbędne, zostały ukończone. Na żądanie JK rusztowanie zostało ostatecznie zdemontowane w dniu 20 grudnia 2021 r.
26
Eisenberger Gerüstbau pozwała JK przed Landgericht Berlin (sądem krajowym w Berlinie, Niemcy) o zapłatę jej zdaniem jeszcze nieuregulowanego w dniu wniesienia pozwu wynagrodzenia w wysokości 101000,25 EUR z tytułu umowy o montaż rusztowania. W postępowaniu tym JK wniosła powództwo wzajemne o zwrot uiszczonych zaliczek w wysokości 95937,84 EUR.
27
Wyrokiem z dnia 19 maja 2023 r. Landgericht (sąd krajowy w Berlinie, Niemcy) oddalił powództwo i uwzględnił powództwo wzajemne w całości.
28
Eisenberger Gerüstbau wniosła apelację od tego wyroku do Kammergericht Berlin (wyższego sądu krajowego w Berlinie, Niemcy), który jest sądem odsyłającym.
29
Sąd ten uważa, że rozpatrywana umowa, zawarta za pośrednictwem architekta, który działał jako pomocnik w negocjacjach, nie jest objęta zakresem stosowania § 312c ust. 1 BGB, który transponuje art. 2 pkt 7 dyrektywy 2011/83 do prawa niemieckiego.
30
W tym względzie wspomniany sąd wyjaśnia, że prawdą jest, iż do chwili zawarcia umowy Eisenberger Gerüstbau z jednej strony oraz JK i architekt z drugiej strony porozumiewali się wyłącznie za pomocą środków porozumiewania się na odległość, mianowicie przy pomocy poczty lub drogą mailową. Jednakże skorzystanie przez JK z architekta, który jest przedsiębiorcą, w celu przygotowania umowy miałoby wykluczać zastosowanie ochrony przewidzianej w § 312c BGB.
31
Zgodnie z pracami przygotowawczymi do § 312c BGB oraz z orzecznictwem Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy) celem tego przepisu, który również opiera się na motywie 37 dyrektywy 2011/83, jest ochrona konsumenta, który nie może zbadać danego towaru lub danej usługi przed zawarciem umowy i który nie może uzyskać dodatkowych informacji w tym względzie.
32
Tymczasem brak poinformowania konsumenta miałby nie występować w przypadku takim jak rozpatrywany przez sąd odsyłający, w którym konsument ten korzysta z usług przedsiębiorcy jako pośrednika w negocjacjach, posiadającego wystarczającą wiedzę specjalistyczną w zakresie świadczeń będących przedmiotem umowy i pozostającego do dyspozycji tego konsumenta w celu udzielenia odpowiedzi na ewentualne pytania w tym względzie.
33
W każdym razie konsumentowi miałoby nie przysługiwać prawo odstąpienia od umowy, jeżeli przedsiębiorca działający jako pośrednik w negocjacjach określa przedmiot świadczenia i kontaktuje się z przedsiębiorcą będącym drugą stroną umowy z tym konsumentem jedynie w celu wyjaśnienia niektórych warunków umownych.
34
Jeżeli konsument nie ma prawa odwołać swojego oświadczenia woli mającego na celu zawarcie umowy głównej, prawo to nie może również zostać przyznane w odniesieniu do porozumień uzupełniających lub aneksów, które odnoszą się do tej umowy.
35
W przypadku gdyby prawo JK do odstąpienia od rozpatrywanej umowy zostało jednak w niniejszej sprawie uznane, sąd odsyłający uważa, że Eisenberger Gerüstbau nie miałaby prawa do otrzymania wynagrodzenia za świadczoną usługę i zgodnie z § 357 ust. 8 BGB oraz art. 14 ust. 4 lit. a) i ust. 5 dyrektywy 2011/83 nie miałaby również prawa do odszkodowania.
36
Sąd ten uważa, że odmowa przez konsumenta, który odstąpił od umowy w okolicznościach takich jak te w zawisłej przed tym sądem sprawie, zapłaty na rzecz przedsiębiorcy, z którym konsument był związany tą umową, odszkodowania wyrównawczego może zostać uznana za sprzeczną z wymogiem dobrej wiary.
37
Sąd ten zastanawia się jednak nad zgodnością tej oceny z wyrokiem z dnia 17 maja 2023 r., DC (Odstąpienie od umowy po jej wykonaniu) (C‑97/22, EU:C:2023:413), w którym Trybunał orzekł, że art. 14 ust. 4 lit. a) i ust. 5 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że zwalnia on całkowicie konsumenta z obowiązku zapłaty za usługi wykonane na podstawie umowy zawartej poza lokalem przedsiębiorstwa, w sytuacji gdy zainteresowany przedsiębiorca nie przekazał temu konsumentowi informacji, o których mowa w art. 14 ust. 4 lit. a) ppkt (i) wspomnianej dyrektywy, a ów konsument skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy po tym, jak wspomniana umowa została wykonana.
38
W tych okolicznościach Kammergericht Berlin (wyższy sąd krajowy w Berlinie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy umowa zawierana na odległość, od której można odstąpić zgodnie z art. 9 ust. 1 dyrektywy [2011/83], ma miejsce również wtedy w myśl art. 2 ust. 7 dyrektywy [2011/83], gdy konsument przed zawarciem umowy lub w jego trakcie jest wspierany przez przedsiębiorcę, któremu udzielił zlecenia niezależnie od usługodawcy?
2)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze:
Czy umowa zawierana na odległość, od której można odstąpić zgodnie z art. 9 ust. 1 dyrektywy [2011/83], ma miejsce również wtedy w myśl art. 2 ust. 7 dyrektywy [2011/83], gdy spełniony jest jeden z następujących dodatkowych warunków:
a)
przedsiębiorca wspierający konsumenta był inicjatorem kontaktu pomiędzy konsumentem a usługodawcą;
b)
przed zawarciem umowy przedsiębiorca wspierający konsumenta wywarł wpływ na istotne elementy jej treści (na przykład: sporządzenie wykazu usług czy udostępnienie projektu umowy)?
3)
W wypadku gdy zdaniem Trybunału w przypadkach, o których mowa w pytaniach w pkt 1, pkt 2 lit. a) lub b), nie ma miejsca umowa zawierana na odległość, od której można odstąpić:
Jeżeli po zawarciu tej umowy strony ponownie przy użyciu wyłącznie środków porozumiewania się na odległość zawrą kolejną umowę, której przedmiotem są dodatkowe usługi usługodawcy, mające drugorzędne znaczenie w stosunku do pierwszej umowy:
czy ta dodatkowa umowa sama w sobie stanowi umowę zawieraną na odległość w myśl art. 2 ust. 7 dyrektywy [2011/83], od której można odstąpić zgodnie z art. 9 ust. 1 dyrektywy [2011/83], czy też umowę, od której nie można odstąpić jako od umowy niezawieranej na odległość, tak jak od umowy głównej, którą uzupełnia?
4)
Jeżeli konsument skorzystał z prawa odstąpienia od umowy zawieranej na odległość, od której można odstąpić, po wykonaniu usługi przez swojego kontrahenta:
czy pomimo art. 14 ust. 4 lit. a) i ust. 5 dyrektywy [2011/83] konsument może być zobowiązany do zwrotu przedsiębiorcy wartości jego usługi w odpowiednim zakresie, jeżeli inny rezultat stanowiłby nadużycie prawa lub byłby sprzeczny z dobrą wiarą w świetle wszystkich okoliczności indywidualnego przypadku?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
39
Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 pkt 7 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że okoliczność, iż konsument jest wspierany – przed zawarciem umowy między tym konsumentem a przedsiębiorcą i w trakcie jej zawierania – przez innego, wybranego przez siebie przedsiębiorcę, który zainicjował kontakt między konsumentem a pierwszym przedsiębiorcą i który wywarł wpływ na istotne elementy treści tej umowy, ma znaczenie dla zakwalifikowania tej umowy jako „umowy zawieranej na odległość” w rozumieniu tego przepisu.
40
Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem, aby umowa mogła zostać zakwalifikowana jako umowa zawierana na odległość, muszą zostać spełnione łącznie trzy przesłanki. Po pierwsze, umowa ta powinna zostać zawarta między konsumentem a przedsiębiorcą w rozumieniu definicji zawartych, odpowiednio, w art. 2 pkt 1 i 2 dyrektywy 2011/83. Po drugie, należy ją zawrzeć w ramach zorganizowanego systemu sprzedaży lub świadczenia usług na odległość. Po trzecie, zawarcie wspomnianej umowy powinno nastąpić bez jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, a stosunek umowny między stronami powinien zostać ustalony wyłącznie z wykorzystaniem jednego lub kilku środków porozumiewania się na odległość, aż do chwili zawarcia tej umowy i włącznie z nią.
41
Prawdą jest, że z postanowienia odsyłającego nie wynika jednoznacznie, co do których z tych przesłanek sąd odsyłający powziął wątpliwości. Sąd ten wyjaśnił jednak, że do czasu zawarcia umowy JK i architekt z jednej strony oraz Eisenberger Gerüstbau z drugiej strony komunikowali się wyłącznie za pomocą środków porozumiewania się na odległość, a mianowicie drogą pocztową lub przy pomocy poczty elektronicznej, z czego wynika, że sąd odsyłający uważa trzecią z tych przesłanek za spełnioną. Należy zatem dokonać analizy jedynie dwóch pierwszych przesłanek.
42
W pierwszej kolejności należy zbadać, czy osobę taką jak JK, będącą właścicielką gruntu, na którym wybudowano kilkupiętrowy dom wielorodzinny, i korzystającą z usług przedsiębiorcy, a mianowicie Eisenberger Gerüstbau, w celu zbudowania dwóch nowych pięter obejmujących łącznie cztery lokale mieszkalne, należy uznać za „konsumenta” w odniesieniu do rozpatrywanej umowy.
43
W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83 „konsument” oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą czy z wykonywaniem wolnego zawodu.
44
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dyrektywa 2011/83 ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów, którzy znajdują się w słabszej pozycji w stosunku do przedsiębiorców, ponieważ należy ich uznać za gorzej poinformowanych, słabszych gospodarczo i mniej doświadczonych pod względem prawnym od ich kontrahentów [zob. podobnie wyroki: z dnia 27 marca 2019 r., slewo, C‑681/17, EU:C:2019:255, pkt 32; z dnia 14 maja 2020 r., NK (Projekt domu jednorodzinnego), C‑208/19, EU:C:2020:382, pkt 39].
45
Pojęcie „konsumenta” w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29), które odpowiada pojęciu „konsumenta” w rozumieniu art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83, ma charakter obiektywny i jest niezależne od konkretnej wiedzy, jaką może mieć dana osoba, lub od informacji, którymi osoba ta rzeczywiście dysponuje (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 września 2015 r., Costea, C‑110/14, EU:C:2015:538, pkt 21; z dnia 8 maja 2025 r., Pielatak, C‑410/23, EU:C:2025:325, pkt 36).
46
W celu ustalenia, czy daną osobę można uznać za „konsumenta” w rozumieniu tego przepisu, sąd krajowy powinien uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy, w szczególności charakter towaru lub usługi będących przedmiotem rozpatrywanej umowy, które to okoliczności mogą wykazać cel nabycia tego towaru lub tej usługi [wyrok z dnia 8 czerwca 2023 r., YYY. (Pojęcie konsumenta), C‑570/21, EU:C:2023:456, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo].
47
Z wyjaśnień przedstawionych przez sąd odsyłający wynika, że zastanawia się on nad kwestią, czy okoliczność, że JK był wspierany przez innego wybranego przez siebie profesjonalistę, w tym przypadku architekta, który wywarł wpływ na istotne elementy treści rozpatrywanej umowy, ma znaczenie dla uznania JK za konsumenta.
48
W tym względzie, po pierwsze, jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 29 opinii, okoliczność, że – tak jak w sprawie w postępowaniu głównym – konsument był wspierany przez przedsiębiorcę, w niniejszym przypadku architekta, w ramach negocjacji i zawarcia umowy między tym konsumentem a innym przedsiębiorcą, nie może zanegować wskazanej w pkt 44 niniejszego wyroku słabszej pozycji tego konsumenta względem tego ostatniego ze wskazanych przedsiębiorców, i to nawet wówczas, gdy przedsiębiorca, który wspierał tego konsumenta, zainicjował kontakt między nim a innym przedsiębiorcą i wywarł wpływ na treść tej umowy.
49
Po drugie, jak przypomniano w pkt 45 niniejszego wyroku, należy przyjąć wykładnię pojęcia „konsumenta” w rozumieniu art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83, która ma charakter obiektywny i niezależny od konkretnej wiedzy, jaką może mieć dana osoba, lub od informacji, którymi rzeczywiście dysponuje ta osoba. Tak więc okoliczność, że taka osoba była wspierana przez przedsiębiorcę, nie może podważyć jej statusu konsumenta ani też nie oznacza nadania danej umowie celu gospodarczego (zob. podobnie wyrok z dnia 3 września 2015 r., Costea, C‑110/14, EU:C:2015:538, pkt 21, 25–27).
50
Na wypadek gdyby sąd odsyłający uznał, że JK należy uznać za konsumenta do celów umowy rozpatrywanej w postępowaniu głównym, należy w drugiej kolejności zbadać, czy biorąc pod uwagę okoliczności faktyczne przedstawione przez ten sąd w postanowieniu odsyłającym, dotyczące sposobu zawarcia umowy między JK a Eisenberger Gerüstbau oraz wsparcia udzielonego w tym zakresie przez architekta, z którego korzystał JK, taką umowę należy uznać za zawartą w ramach w ramach zorganizowanego systemu sprzedaży lub świadczenia usług na odległość w rozumieniu art. 2 pkt 7 dyrektywy 2011/83.
51
W tym względzie motyw 20 tej dyrektywy stanowi, że pojęcie zorganizowanego systemu sprzedaży lub świadczenia usług na odległość powinno obejmować systemy oferowane przez osobę trzecią inną niż przedsiębiorca, ale z których przedsiębiorca korzysta, takie jak platforma internetowa, ale nie powinno obejmować przypadków, w których strony internetowe oferują jedynie informacje o przedsiębiorcy, jego towarach lub usługach oraz dane kontaktowe przedsiębiorcy.
52
W niniejszej sprawie należy stwierdzić, jak zauważył również rzecznik generalny w pkt 33 opinii, że akta sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie zawierają żadnego elementu dotyczącego zorganizowanego systemu sprzedaży lub świadczenia usług na odległość, który zostałby wprowadzony przez Eisenberger Gerüstbau. Jednakże okoliczności faktyczne przedstawione przez sąd odsyłający wskazują, że rozpatrywana umowa nie została zawarta w ramach takiego systemu. Z okoliczności tych wynika bowiem, że umowa ta została zawarta na podstawie projektu umowy przygotowanego na wyłączną odpowiedzialność JK i określającego konkretne świadczenia, które zamierzała ona powierzyć Eisenberger Gerüstbau, przy czym projekt ten został wysłany pocztą elektroniczną do tego przedsiębiorstwa w celu podpisania go, co uczyniło ono bez nanoszenia zmian. W związku z tym nawet przy założeniu, że wspomniane przedsiębiorstwo dysponowało zorganizowanym systemem sprzedaży lub świadczenia usług na odległość, nie wydaje się, aby umowa będąca przedmiotem postępowania głównego została zawarta za pośrednictwem takiego systemu, czego zbadanie należy jednak do sądu odsyłającego.
53
W świetle całości powyższych rozważań na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć, iż art. 2 pkt 7 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że okoliczność, iż konsument jest wspierany – przed zawarciem umowy między tym konsumentem a przedsiębiorcą i w trakcie jej zawierania – przez innego, wybranego przez siebie przedsiębiorcę, który zainicjował kontakt między konsumentem a tym pierwszym przedsiębiorcą i który wywarł wpływ na istotne elementy treści tej umowy, nie ma znaczenia dla zakwalifikowania tej umowy jako „umowy zawieranej na odległość” w rozumieniu tego przepisu.
W przedmiocie pytania trzeciego
54
Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 pkt 7 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji gdy strony umowy, której nie można zakwalifikować jako „umowy zawieranej na odległość” w rozumieniu tego przepisu, zawierają, wyłącznie przy użyciu środków porozumiewania się na odległość, aneks do tej umowy dotyczący świadczeń dodatkowych o drugorzędnym znaczeniu w stosunku do świadczeń przewidzianych w tej umowie, aneks ten stanowi „umowę zawieraną na odległość” w rozumieniu wspomnianego przepisu.
55
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy na wstępie przypomnieć, że art. 2 pkt 15 dyrektywy 2011/83 definiuje „umowę dodatkową” jako umowę, na mocy której konsument nabywa towary lub usługi powiązane z umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa, w przypadku gdy towary te są dostarczane lub usługi te są świadczone przez przedsiębiorcę lub osobę trzecią na podstawie porozumienia między tą osobą trzecią a przedsiębiorcą.
56
W tym względzie art. 15 tej dyrektywy określa skutki wykonania prawa do odstąpienia od umowy zawieranej na odległość lub umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa w odniesieniu do umów dodatkowych.
57
Niemniej jednak wspomniana dyrektywa nie przewiduje przepisów szczególnych dotyczących kwalifikacji prawnej – jako umowy zawieranej na odległość – porozumienia zmieniającego inną umowę, której kwalifikacja prawna jako umowa zawierana na odległość została wykluczona.
58
W tych okolicznościach w celu sprawdzenia, czy umowę dotyczącą zmiany innej umowy należy uznać za „umowę zawieraną na odległość” w rozumieniu art. 2 pkt 7 dyrektywy 2011/83, sąd odsyłający będzie musiał zbadać, czy przesłanki, o których mowa w pkt 40 niniejszego wyroku, są spełnione w odniesieniu do umowy zmieniającej, którą w niniejszej sprawie stanowi ów aneks do rozpatrywanej umowy.
59
W związku z tym na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że art. 2 pkt 7 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji gdy strony umowy, której nie można zakwalifikować jako „umowy zawieranej na odległość” w rozumieniu tego przepisu, zawierają, wyłącznie przy użyciu środków porozumiewania się na odległość, aneks do tej umowy dotyczący świadczeń dodatkowych o drugorzędnym znaczeniu w stosunku do świadczeń przewidzianych w tej umowie, aneks ten stanowi „umowę zawieraną na odległość” w rozumieniu wspomnianego przepisu, o ile spełnione są przewidziane w nim przesłanki.
W przedmiocie pytania czwartego
60
Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy konsument odstąpił od umowy zawieranej na odległość pod koniec terminu na odstąpienie od umowy przedłużonego zgodnie z art. 10 ust. 1 wspomnianej dyrektywy i w chwili, gdy świadczenia będące przedmiotem tej umowy, które nie podlegają zwrotowi, zostały już wykonane, przedsiębiorca może skutecznie podnosić, że konsument ten skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie.
61
W tym względzie art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83 stanowi, że zanim konsument zostanie związany umową zawieraną na odległość, przedsiębiorca w jasny i zrozumiały sposób udziela mu informacji o warunkach, terminie i procedurach korzystania z prawa do odstąpienia od umowy zgodnie z art. 11 ust. 1 tej dyrektywy, a także wzór formularza odstąpienia od umowy zawarty w części B załącznika I do tej dyrektywy.
62
Ponadto zgodnie z art. 9 ust. 1 dyrektywy 2011/83, z zastrzeżeniem przypadków, gdy zastosowanie mają wyjątki przewidziane w art. 16 tej dyrektywy, konsumentowi przysługuje prawo do odstąpienia od umowy w przypadku umowy zawieranej na odległość lub umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa przez okres 14 dni bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów innych niż koszty przewidziane w art. 13 ust. 2 i art. 14 tej dyrektywy.
63
Poza tym zgodnie z art. 9 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2011/83, bez uszczerbku dla jej art. 10, termin na odstąpienie od umowy, o którym mowa w owym art. 9 ust. 1, wygasa w odniesieniu do umów o świadczenie usług po upływie 14 dni od dnia zawarcia umowy.
64
Jednocześnie uchybienie obowiązkowi przekazania informacji, o których mowa w owym art. 6 ust. 1 lit. h) tej dyrektywy, skutkuje zgodnie z jej art. 10 ust. 1 przedłużeniem o 12 miesięcy pierwotnego okresu na odstąpienie od umowy, liczonym od końca tego pierwotnego okresu.
65
Ponadto art. 14 ust. 4 lit. a) ppkt (i) wspomnianej dyrektywy przewiduje, że konsument nie ponosi żadnych kosztów świadczenia usług, jeżeli przedsiębiorca nie dostarczył informacji, o których mowa w art. 6 ust. 1 lit. h) lub j) tej dyrektywy.
66
Co więcej, zgodnie z art. 14 ust. 5 dyrektywy 2011/83, o ile art. 13 ust. 2 tej dyrektywy i jej art. 14 nie stanowią inaczej, konsument nie ponosi żadnej odpowiedzialności z tytułu wykonania prawa do odstąpienia od umowy.
67
Na wstępie należy stwierdzić, że zadane pytanie opiera się na założeniu, zgodnie z którym JK spełnia warunki regulujące wykonanie prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w art. 9 dyrektywy 2011/83 w związku z art. 10 ust. 1 tej dyrektywy.
68
Należy zatem zbadać, czy w przypadku gdy konsument odstępuje, tak jak JK, od umowy zawieranej na odległość w okresie na odstąpienie od umowy przedłużonym zgodnie z art. 10 ust. 1 dyrektywy 2011/83, a świadczenia, które nie podlegają zwrotowi, zostały już wykonane przez przedsiębiorcę na podstawie tej umowy, przedsiębiorca ten może powołać się na skorzystanie przez tego konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie.
69
W tym względzie Trybunał orzekł, że stosowania przepisu prawa Unii nie można rozszerzyć na działania prowadzone w celu korzystania z uprawnień przewidzianych w prawie Unii w sposób noszący znamiona oszustwa lub nadużycia (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 282).
70
Dowód istnienia praktyki stanowiącej nadużycie wymaga z jednej strony zaistnienia ogółu obiektywnych okoliczności, z których wynika, że pomimo formalnego poszanowania przesłanek przewidzianych w przepisie Unii cel, jakiemu służy to uregulowanie, nie został osiągnięty, a z drugiej strony – wystąpienia subiektywnego elementu w postaci woli uzyskania korzyści wynikającej z tego uregulowania Unii poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych dla jej uzyskania (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 285).
71
Ustalenie istnienia praktyki stanowiącej nadużycie wymaga od sądu odsyłającego uwzględnienia wszystkich okoliczności sprawy, w tym okoliczności późniejszych względem działania, któremu przypisuje się charakter nadużycia (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 286).
72
Do sądu odsyłającego należy zatem zbadanie, zgodnie z regułami dowodowymi przewidzianymi w prawie krajowym, o ile nie spowoduje to naruszenia skuteczności prawa Unii, czy przesłanki wystąpienia nadużycia, przypomniane w pkt 70 niniejszego wyroku, zostały spełnione w sporze w postępowaniu głównym. Niemniej Trybunał, orzekając w przedmiocie odesłania prejudycjalnego, może w razie potrzeby dostarczyć wskazówek stanowiących pomoc dla tego sądu w dokonywanej przez niego wykładni (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 287).
73
Co się tyczy istnienia obiektywnego elementu wskazującego na praktykę stanowiącą nadużycie, o którym mowa w pkt 70 niniejszego wyroku, należy zauważyć, że jak wynika z art. 1 dyrektywy 2011/83 w związku z jej motywami 4, 5 i 7, dyrektywa ta ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez zagwarantowanie im dostępu do informacji i ochrony w obrocie z przedsiębiorcami. W związku z tym dyrektywa ta ma na celu zapewnienie konsumentom szerokiej ochrony poprzez przyznanie im pewnych praw w szczególności w zakresie umów zawieranych na odległość, w tym prawa do odstąpienia od umowy. Celem prawodawcy Unii jest uniknięcie sytuacji, w której wykorzystanie środków porozumiewania się na odległość prowadziłoby do zmniejszenia ilości informacji przekazywanych konsumentowi (zob. podobnie wyrok z dnia 23 stycznia 2019 r., Walbusch Walter Busch, C‑430/17, EU:C:2019:47, pkt 34, 35).
74
W szczególności art. 9 dyrektywy 2011/83 ma na celu umożliwienie konsumentowi wyboru umowy, która najlepiej odpowiada jego potrzebom, a tym samym umożliwienie mu uniknięcia skutków umowy, która po jej zawarciu, w okresie do namysłu przewidzianym na wykonanie prawa do odstąpienia, okazuje się nie odpowiadać tym potrzebom. W tym kontekście celem art. 10 ust. 1 tej dyrektywy jest zapewnienie, aby konsument otrzymał informację o warunkach, terminie i procedurach korzystania z prawa do odstąpienia od umowy, a także wzór formularza odstąpienia od umowy, oraz ukaranie przedsiębiorcy, który nie przekazuje mu tych informacji (zob. analogicznie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 288).
75
Jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 54–56 opinii, te same cele są również realizowane przez art. 14 ust. 4 lit. a) ppkt (i) dyrektywy 2011/83 w związku z jej art. 14 ust. 5, który wyklucza, aby konsument, który nie otrzymał informacji, o których mowa w art. 6 ust. 1 lit. h) tej dyrektywy, ponosił koszty z powodu skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy.
76
W tym względzie prawdą jest, że Trybunał orzekł w odniesieniu do prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48, że aby zniechęcić przedsiębiorcę do naruszania obowiązków ciążących na nim zgodnie z tą dyrektywą wobec konsumenta, jeżeli przedsiębiorca ten nie przekazał informacji, o których mowa w art. 10 wspomnianej dyrektywy, a konsument ten postanowi odstąpić od umowy o kredyt po upływie terminu 14 dni od jej zawarcia, wspomniany przedsiębiorca nie może zarzucać temu konsumentowi nadużycia prawa do odstąpienia od umowy, nawet jeśli czas, jaki upłynął między zawarciem tej umowy a odstąpieniem przez konsumenta od niej, jest znaczny (wyroki: z dnia 9 września 2021 r., Volkswagen Bank i in., C‑33/20, C‑155/20 i C‑187/20, EU:C:2021:736, pkt 126, 127; a także z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 289, 290).
77
Z analogicznych powodów nie można uznać, że sam fakt skorzystania przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2011/83 pod koniec terminu na odstąpienie od umowy przedłużonego na podstawie art. 10 ust. 1 tej dyrektywy wystarcza sam w sobie do wykazania takiego obiektywnego elementu.
78
Jednakże w niniejszej sprawie konsument nie tylko skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy pod koniec przedłużonego w ten sposób terminu do 12 miesięcy od upływu pierwotnego terminu na odstąpienie od umowy, lecz również, jak wskazano w pkt 52 niniejszego wyroku i jak podkreślił również w istocie rzecznik generalny w pkt 61 opinii, umowa została zawarta na podstawie projektu przygotowanego na wyłączną odpowiedzialność konsumenta przez wybranego przez niego pośrednika i zgodnie ze wskazówkami sformułowanymi przez tego pośrednika w odniesieniu do konkretnych świadczeń oczekiwanych od przedsiębiorcy, który to projekt przedsiębiorca ten następnie podpisał bez zmian.
79
Tymczasem w takim przypadku nie wydaje się wykluczone, że skorzystanie przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy nie odpowiada celom, o których mowa w pkt 73 niniejszego wyroku.
80
Okoliczności te przemawiają za stwierdzeniem, którego dokonanie należy ostatecznie do sądu odsyłającego, zgodnie z którym istnieje obiektywny element wskazujący na nieuczciwą praktykę ze strony konsumenta, który odstępuje od umowy zawieranej na odległość, w niniejszym przypadku JK.
81
Jeśli ma to miejsce, sąd odsyłający powinien zbadać istnienie po stronie konsumenta elementu subiektywnego, który, pomimo wątpliwości wyrażonych przez ten sąd, jest warunkiem koniecznym do stwierdzenia praktyki stanowiącej nadużycie w rozumieniu orzecznictwa przypomnianego w pkt 69 i 70 niniejszego wyroku. W tym względzie istotne mogą być elementy wskazujące na to, że moment wykonania tego prawa został celowo wybrany przez konsumenta wyłącznie w celu umożliwienia mu czerpania pełnych korzyści ze świadczenia w całości lub prawie w całości wykonanego przez przedsiębiorcę, przy jednoczesnym unikaniu obowiązku uiszczenia jakiegokolwiek wynagrodzenia w zamian za to świadczenie.
82
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie czwarte należy odpowiedzieć, iż dyrektywę 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy konsument odstąpił od umowy zawieranej na odległość pod koniec terminu na odstąpienie od umowy przedłużonego zgodnie z art. 10 ust. 1 wspomnianej dyrektywy i w chwili, gdy świadczenia będące przedmiotem tej umowy, które nie podlegają zwrotowi, zostały już wykonane, przedsiębiorca może skutecznie podnosić, że konsument ten, ze względu na własne zachowanie, skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie, jeżeli z całokształtu okoliczności wynika, po pierwsze, że skorzystanie przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy nie odpowiada celom tej dyrektywy dotyczącym informowania konsumenta i bezpieczeństwa w transakcjach z przedsiębiorcą, a po drugie, że konsument poprzez swoje zachowanie zmierza do uzyskania w sposób stanowiący nadużycie korzyści ze szkodą dla przedsiębiorcy.
W przedmiocie kosztów
83
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 2 pkt 7 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady
należy interpretować w ten sposób, że:
okoliczność, iż konsument jest wspierany – przed zawarciem umowy między tym konsumentem a przedsiębiorcą i w trakcie jej zawierania – przez innego, wybranego przez siebie przedsiębiorcę, który zainicjował kontakt między konsumentem a tym pierwszym przedsiębiorcą i który wywarł wpływ na istotne elementy treści tej umowy, nie ma znaczenia dla zakwalifikowania tej umowy jako „umowy zawieranej na odległość” w rozumieniu tego przepisu.
2)
Artykuł 2 pkt 7 dyrektywy 2011/83
należy interpretować w ten sposób, że:
w sytuacji gdy strony umowy, której nie można zakwalifikować jako „umowy zawieranej na odległość” w rozumieniu tego przepisu, zawierają, wyłącznie przy użyciu środków porozumiewania się na odległość, aneks do tej umowy dotyczący świadczeń dodatkowych o drugorzędnym znaczeniu w stosunku do świadczeń przewidzianych w tej umowie, aneks ten stanowi „umowę zawieraną na odległość” w rozumieniu wspomnianego przepisu, o ile spełnione są przewidziane w nim przesłanki.
3)
Dyrektywę 2011/83
należy interpretować w ten sposób, że:
w przypadku gdy konsument odstąpił od umowy zawieranej na odległość pod koniec terminu na odstąpienie od umowy przedłużonego zgodnie z art. 10 ust. 1 wspomnianej dyrektywy i w chwili, gdy świadczenia będące przedmiotem tej umowy, które nie podlegają zwrotowi, zostały już wykonane, przedsiębiorca może skutecznie podnosić, że konsument ten, ze względu na własne zachowanie, skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie, jeżeli z całokształtu okoliczności wynika, po pierwsze, że skorzystanie przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy nie odpowiada celom tej dyrektywy dotyczącym informowania konsumenta i bezpieczeństwa w transakcjach z przedsiębiorcą, a po drugie, że konsument poprzez swoje zachowanie zmierza do uzyskania w sposób stanowiący nadużycie korzyści ze szkodą dla przedsiębiorcy.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.