62021CC0588
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
MEDINA
ippreżentati fit‑22 ta’ Ġunju 2023 (
1
)
Kawża C‑588/21 P
Public.Resource.Org, Inc.,
Right to Know CLG
vs
Il‑Kummissjoni Ewropea
“Appell – Aċċess għad-dokumenti tal-istituzzjonijiet – Regolament (KE) Nru 1049/2001 – Standards armonizzati – Erba’ standards ta’ armonizzazzjoni adottati mill-Kumitat Ewropew għall-Istandardizzazzjoni – Rifjut ta’ aċċess – Eċċezzjoni relatata mal-protezzjoni tal-interessi kummerċjali ta’ terz – Protezzjoni li tirriżulta mid-drittijiet tal-awtur – Stat tad-dritt”
1.
Permezz tal-appell tagħhom, Public.Resource.Org, Inc. u Right to Know CLG (iktar ’il quddiem, flimkien, l-“appellanti”), organizzazzjonijiet mingħajr skop ta’ lukru li l-għan prinċipali tagħhom huwa li jagħmlu l-liġi liberament aċċessibbli għaċ-ċittadini kollha, jitolbu l-annullament tas-sentenza tal-Qorti Ġenerali tal‑14 ta’ Lulju 2021, Public.Resource.Org u Right to Know vs Il‑Kummissjoni (T‑185/19, EU:T:2021:445) (iktar ’il quddiem is-“sentenza appellata”). Dik is-sentenza ċaħdet bħala infondat ir-rikors tagħhom intiż għall-annullament tad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni C(2019) 639 final tat‑22 ta’ Jannar 2019 li rrifjutat li tilqgħalhom l-aċċess għal erba’ standards tekniċi armonizzati (iktar ’il quddiem is-“STA”) adottati mill-Kumitat Ewropew għall-Istandardizzazzjoni (CEN) (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni kkontestata”). Din il-kawża toffri lill-Awla Manja tal-Qorti tal-Ġustizzja opportunità sabiex tiddeċiedi, għall-ewwel darba, dwar jekk is-STA – li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà rrikonoxxiet li jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni u li għandhom effetti legali – jistgħux ikunu protetti mid-drittijiet tal-awtur; u, barra minn hekk, jekk l-Istat tad-dritt kif ukoll il-prinċipju ta’ trasparenza u d-dritt ta’ aċċess għal dokumenti, kif stabbiliti fl-Artikolu 15 TFUE, jeżiġux li l-aċċess għas-STA ikun liberament disponibbli u mingħajr ħlas.
I. Il-fatti li wasslu għall-kawża
2.
L-appellanti ressqu quddiem il-Kummissjoni Ewropea talba għal aċċess għad-dokumenti miżmuma mill-Kummissjoni (iktar ’il quddiem it-“talba għal aċċess”) fuq il-bażi tar-Regolament (KE) Nru 1049/2001 (
2
) u r-Regolament (KE) Nru 1367/2006 (
3
). It-talba għal aċċess kienet tikkonċerna erba’ STA adottati miċ-CEN, skont ir-Regolament (UE) Nru 1025/2012 (
4
), jiġifieri l-istandards: (i) “Sigurtà tal-ġugarelli – Parti 5: Ġugarelli ta’ natura kimika (settijiet) minbarra settijiet għal esperimenti”; (ii) “Sigurtà tal-ġugarelli – Parti 4: Settijiet għal esperimenti għal attivitajiet ta’ kimika u attivitajiet relatati”; (iii) “Sigurtà tal-ġugarelli – Parti 12: Sustanzi N‑nitrosamini u N‑nitrosazjabbli”; u (iv) “Metodu għas-simulazzjoni ta’ xedd u korrożjoni biex wieħed jinduna bit-tisfija ta’ nikil minn oġġetti miżbugħin” (iktar ’il quddiem is-“STA mitluba”). Is-STA (i) sa (iii) jirreferu għad-Direttiva 2009/48/KE (
5
) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva dwar is-Sigurtà tal-Ġugarelli” u s-STA (iv) jirreferi għar-Regolament (KE) Nru 1907/2006 (
6
).
3.
Permezz ta’ ittra tal‑15 ta’ Novembru 2018, il-Kummissjoni, fuq il-bażi tal-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001, irrifjutat li tilqa’ t-talba għal aċċess. Il-Kummissjoni kkonfermat li dan ir-rifjut permezz tad-deċiżjoni kkontestata.
4.
Ir-Regolament Nru 1025/2012 ikompli l-approċċ tar-“regolament tal-Approċċ il-Ġdid” għall-armonizzazzjoni teknika u l-istandardizzazzjoni żviluppat fl‑1985, li jillimita l-kontenut tal-leġiżlazzjoni għar-“rekwiżiti essenzjali”, filwaqt li jħalli d-dettalji tekniċi għas-STA. Huwa jirreferi formalment biss għal tliet Organizzazzjonijiet Ewropej tal-Istandards (OES) bl-għan tal-istabbiliment tas-STA: iċ-CEN (responsabbli għall-istandardazzjoni fil-parti l-kbira tas-setturi); il-Comité européen de normalisation électrotechnique (CENELEC, il-Kumitat Ewropew għall-Istandardizzazzjoni Elettroteknika), li huwa responsabbli għall-istandardizzazzjoni fl-inġenerija elettrika); u l-Istitut Ewropew tal-Istandards tat-Telekomunikazzjoni (ETSI), li huwa responsabbli għall-istandardizzazzjoni fl-informazzjoni u fil-komunikazzjoni.
II. Il-proċeduri quddiem il-Qorti Ġenerali u s-sentenza appellata
5.
Permezz ta’ rikors ippreżentat fir-Reġistru tal-Qorti Ġenerali fit‑28 ta’ Marzu 2019, l-appellanti ppreżentaw rikors intiż għall-annullament tad-deċiżjoni kkontestata. Essenzjalment, l-ewwel motiv tal-appellanti allega li l-Kummissjoni wettqet interpretazzjoni u/jew applikazzjoni żbaljati tal-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/200; u t-tieni motiv tagħhom allega li l-Kummissjoni kisret l-aħħar klawżola tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001. Il-Qorti Ġenerali ċaħdet dawn iż-żewġ motivi u ċaħdet ir-rikors.
III. Evalwazzjoni
A. L-ewwel aggravju – Żball fl-evalwazzjoni tal-applikazzjoni tal-eċċezzjoni prevista fl-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001
1.
L-ewwel parti tal-ewwel aggravju – il-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi meta evalwat b’mod żbaljat il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur għas-STA mitluba
a)
L-ewwel ilment: is-STA ma jistgħux jibbenefikaw mid-drittijiet tal-awtur peress li jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni
6.
L-appellanti jsostnu, essenzjalment, li l-iżball ta’ liġi mwettaq mill-Qorti Ġenerali jikkonsisti f’li ma ġiex irrikonoxxut li s-STA mitluba ma jistgħux jiġu protetti mid-drittijiet tal-awtur peress li huma jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni u l-Istat tad-dritt jeżiġi aċċess liberu għal-liġi. Il-Kummissjoni u l-intervenjenti (iċ-CEN u l‑14‑il intervenjent l-ieħor fl-ewwel istanza) isostnu li l-appell għandu jiġi miċħud bħala infondat, billi jsostnu, essenzjalment, li s-sistema tal-istandardizzazzjoni tal-Unjoni Ewropea hija bbażata fuq rikonoxximent tad-drittijiet tal-awtur tal-OES fuq is-STA.
1) Introduzzjoni
7.
Huwa neċessarju li dawn il-konklużjonijiet jinbdew b’ħarsa ġenerali lejn is-sentenzi Fra.bo, James Elliott u Stichting (
7
), peress illi dawn jikkostitwixxu l-kuntest tal-kawża ineżami.
8.
L-ewwel, fis-sentenza Fra.bo (punti 27 sa 32), il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet essenzjalment li, għalkemm huma entitajiet irregolati mid-dritt privat, il-korpi nazzjonali ta’ standardizzazzjoni u ta’ ċertifikazzjoni jistgħu jeżerċitaw setgħat pubbliċi u li, anki jekk l-istandards tekniċi nazzjonali huma de jure volontarji, dawn jista’ jkollhom de facto effetti obbligatorji. Dan huwa dovut għall-fatt li mezzi alternattivi ta’ konformità mad-dritt sekondarju tal-Unjoni jkunu ogħla għall-produtturi, li jkollhom jinvestu fit-tiftix ta’ metodi li jistgħu jiżguraw tal-inqas livell ta’ protezzjoni ekwivalenti għal dak tal-istandards u t-teħid inkunsiderazzjoni li kwalunkwe metodu alternattiv ta’ konformità ma jibbenefikax minn preżunzjoni ta’ konformità mar-rekwiżiti tad-dritt sekondarju tal-Unjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet in-natura possibbilment de facto obbligatorja ta’ standard tekniku (punt 30) u ddeċidiet li “[l-Artikolu 34 TFUE] għandu jiġi interpretat fis-sens li japplika għall-attivitajiet ta’ standardizzazzjoni u ta’ ċertifikazzjoni ta’ organu privat, meta l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tikkunsdira li l-prodotti ċċertifikati minn dan il-organu huma konformi mad-dritt nazzjonali u dan ikollu bħala effett li jostakola l-kummerċjalizzazzjoni ta’ prodotti li ma humiex iċċertifikati mill-imsemmi organu” (punt 32).
9.
It-tieni, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fis-sentenza ewlenija James Elliott (punt 40) li, minħabba l-effetti legali tagħhom, l-STA jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni. Hija ddeċidiet li “[STA] bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, adottat abbażi [ta’ direttiva] u li r-riferimenti tiegħu kienu s-suġġett ta’ pubblikazzjoni f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, jifforma parti mid-dritt tal-Unjoni, peress li l-kwistjoni ta’ jekk il-preżunzjoni [ta’ konformità] stabbilita [f’din id-direttiva] tapplikax, jew le, għal prodott partikolari tiġi ddeterminata b’riferiment għad-dispożizzjonijiet ta’ tali standard”. Barra minn hekk, skont il-punt 42 tal-istess sentenza, “għalkemm huwa minnu li l-konformità ta’ prodott għall-kostruzzjoni mar-rekwiżiti essenzjali previsti [f’din id-direttiva] tista’ tiġi kkonfermata, jekk ikun il-każ, permezz ta’ mezzi oħra għajr il-prova tal-konformità [ma’ STA], dan ma jistax jikkonfuta l-eżistenza tal-effetti legali marbuta [ma’ STA]” (enfasi miżjuda minni). Finalment, skont il-punt 43 tas-sentenza James Elliott, “[g]ħandu, barra minn hekk, jiġi osservat li għalkemm it-tfassil ta’ tali [STA] huwa ċertament mogħti lil korp irregolat mid-dritt privat, dan madankollu jikkostitwixxi miżura ta’ implementazzjoni neċessarja u strettament irregolata tar-rekwiżiti essenzjali ddefiniti minn din id-direttiva, imwettqa fuq inizjattiva u taħt id-direzzjoni kif ukoll taħt il-kontroll tal-Kummissjoni u l-effetti legali tiegħu huma suġġetti għal pubblikazzjoni minn qabel minn din tal-aħħar tar-riferimenti tiegħu [fil-Ġurnal Uffiċjali], Serje C” (enfasi miżjuda minni). Madankollu, għandu jiġi nnotat li, mill‑2018, hija s-serje “L” (għal-leġiżlazzjoni) minflok is-serje “C” (informazzjoni u komunikazzjonijiet), li tikkonferma r-rikonoxximent li s-STA jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni.
10.
It-tielet, fis-sentenza Stichting (punti 33 sa 49), l-Awla Manja tal-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-istandards (f’dik il-kawża, l-istandards tal-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni (ISO)) jistgħu jsiru obbligatorji. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, essenzjalment, li ma kienx neċessarju li jkun hemm dettalji ta’ natura teknika stabbiliti fl-att leġiżlattiv u li, konsegwentement, il-fatt li d-direttiva kienet tinkludi biss riferiment għal standard tal-ISO (iżda mhux it-test sħiħ tiegħu) ma affettwax il-validità ta’ din id-direttiva. Madankollu, fil-punt 48, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, “skont il-prinċipju ta’ ċertezza legali […] standards tekniċi stabbiliti minn korp ta’ standardizzazzjoni, bħalma hija l-ISO, u li saru obbligatorji permezz ta’ att leġiżlattiv tal-Unjoni huma infurzabbli biss fil-konfront tal-individwi b’mod ġenerali jekk huma stess ikunu s-suġġett ta’ pubblikazzjoni [fil-Ġurnal Uffiċjali]”.
11.
Kif ser nispjega f’dawn il-konklużjonijiet, is-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq, moqrija flimkien, fid-dawl tal-fatt li s-STA jimponu ċerti obbligi u l-effetti legali tagħhom jistgħu jiġu invokati mill-pubbliku ġenerali, jipprovdu bażi solida sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi dwar il-kundizzjonijiet xierqa ta’ aċċess għal STA. Fl-istess ħin, għandu jiġi enfasizzat li din l-analiżi mhux neċessarjament tapplika għal tipi oħra ta’ standards li jħejju l-OES.
12.
Barra minn hekk, għandu jiġi enfasizzat li wieħed mill-erba’ STA mitluba – jiġifieri l-istandard (iv) fil-punt 2 ta’ dawn il-konklużjonijiet – huwa, fir-realtà, ċarament obbligatorju, kif irrikonoxxiet il-Kummissjoni waqt is-seduta. Dan għaliex l-entrata 27 tal-Anness XVII tar-Regolament Nru 1907/2006 tipprevedi, f’dak li jirrigwarda n-nikil, li “[l]-istandards adottati [miċ-CEN] għandhom jintużaw bħala l-metodi ta’ ttestjar sabiex tintwera l-konformitá ta’ dawn l-oġġetti skond l‑1 u t‑2 paragrafi” (enfasi miżjuda minni). Għaldaqstant, dan l-istandard mitlub huwa komparabbli mal-istandard inkwistjoni fi Stichting (punt 30), li kien ukoll obbligatorju minħabba li l-leġiżlazzjoni tal-Unjoni tuża l-istess terminu (“[għandu] jitkejjel”).
13.
Fir-rigward tat-tliet STA mitluba li huma inkwistjoni f’din il-kawża, id-Direttiva dwar is-Sigurtà tal-Ġugarelli tipprevedi fit-tieni premessa li d-“Direttiva 88/378/KEE[ (
8
)] […] tistipula biss ir-rekwiżiti essenzjali ta’ sikurezza fir-rigward tal-ġugarelli […] [Id-]dettalji tekniċi huma adottati [miċ-CEN] u [ċ-CENELEC] skont id-Direttiva 98/34/KE[ (
9
)] […] Il-konformità [mas-STA] stabbiliti b’dan il-mod, li n-numru ta’ referenza tagħhom jiġi ppubblikat fil-[Ġurnal Uffiċjali], tipprovdi preżunzjoni ta’ konformità mar-rekwiżiti tad-Direttiva 88/378/KEE. L-esperjenza wriet li dawn il-prinċipji bażiċi ħadmu sewwa fis-settur tal-ġugarelli u għandhom jinżammu”.
14.
Huwa diffiċli li s-STA jiġu kklassifikati fi kwalunkwe kategorija preeżistenti tad-dritt tal-Unjoni u, għalhekk, hija meħtieġa analiżi iktar profonda sabiex jiġi ddeterminat jekk l-aċċess għas-STA għandux ikun liberament disponibbli u mingħajr ħlas u/jew jekk jistgħux jiġu protetti mid-drittijiet tal-awtur. Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja diġà rrikonoxxiet li s-STA għandhom effetti legali, jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni u jistgħu jkunu vinkolanti, hija għadha ma indirizzatx in-natura eżatta tagħhom. L-ewwel aggravju tal-appellanti huwa li s-STA ma jistgħux jiġu protetti mid-drittijiet tal-awtur peress li huma jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni u l-Istat tad-dritt jeżiġi aċċess liberu għal-liġi. Għaldaqstant, sabiex jiġi evalwat jekk dan l-aggravju jistax jintlaqa’, għandhom jiġu analizzati l-elementi kostituttivi tas-STA, bħall-istituzzjoni jew l-entità li jadottaw is-STA bħala atti li jifformaw parti mid-dritt tal-Unjoni, fuq liema bażi legali u taħt liema proċedura jiġu adottati s-STA, x’inhuma eżattament l-effetti legali tas-STA u x’inhi n-natura ta’ dawn l-atti.
15.
Fil-fatt, għandu jiġi eżaminat jekk is-STA evolvewx maż-żmien b’tali mod li jikkostitwixxu atti ġuridiċi sui generis tal-Unjoni (atti ta’ standardizzazzjoni tal-Unjoni) sa fejn dawn huma miżuri ta’ implimentazzjoni tad-dritt sekondarju tal-Unjoni li huma rregolati b’mod strett. Fis-sentenza Short Selling (
10
), il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet, pereżempju, li l-Artikoli 290 u 291 TFUE ma jistabbilixxux sistema ta’ implimentazzjoni magħluqa u li huwa possibbli li jiġu adottati strumenti regolatorji oħra sabiex jiġu speċifikati d-dettalji ta’ att leġiżlattiv. Konsegwentement, nistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja tieħu din l-opportunità u tipprovdi ċ-ċarezza tant meħtieġa fir-rigward tan-natura ġuridika xierqa tas-STA u tal-pożizzjoni tagħhom fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
2) In-natura tas-STA bħala att legali tal-Unjoni
i) L‑istituzzjoni jew l‑entità li tadotta STA
16.
L-argument prinċipali tiegħi f’dawn il-konklużjonijiet huwa li s-STA għandhom jitqiesu li jikkostitwixxu atti tal-istituzzjonijiet, korpi, uffiċċji jew aġenziji tal-Unjoni. Fil-fatt, il-Kummissjoni għandha rwol ċentrali fis-sistema tal-istandardizzazzjoni tal-Unjoni, kif stabbilita mil-leġiżlatur tal-Unjoni. Nikkunsidra (bħalma qies preċedentement l-Avukat Ġenerali Campos Sánchez-Bordona f’James Elliott (
11
)) li “[is-STA] għandhom jitqiesu ‘atti tal-istituzzjonijiet, korpi jew organi tal-Unjoni’, għall-finijiet tal-Artikolu 267 TFUE” u, kif ser nispjega iktar ’il quddiem, ukoll għall-finijiet tad-dritt tal-Unjoni b’mod ġenerali u tal-aċċess għad-dritt tal-Unjoni b’mod partikolari.
17.
Fil-fatt, kif jispjegaw il-konklużjonijiet f’James Elliott, hemm diversi argumenti li jsostnu dik il-konklużjoni: (a) l-użu tad-direttivi jew tar-regolamenti tal-Approċċ il-Ġdid ma jistax jikkomprometti l-kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja; (b) il-Kummissjoni teżerċita kontroll sinjifikattiv fuq il-proċedura ta’ tfassil tas-STA mill-OES; u (c) il-funzjonament tat-tliet OES (bħala l-uniċi korpi ta’ standardizzazzjoni tal-Unjoni) huwa suġġett għal azzjonijiet tal-Unjoni. Għaldaqstant, ser nuri li l-Kummissjoni għandha titqies bħala l-istituzzjoni li tadotta s-STA (peress li l-OES, fir-realtà, jikkostitwixxu biss korpi preparatorji b’marġni ta’ diskrezzjoni limitat) jew, fi kwalunkwe każ, bħala l-istituzzjoni responsabbli għall-adozzjoni tas-STA flimkien mal-OES.
18.
Huwa minnu li, wara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Campos Sánchez-Bordona, it-Tielet Awla tal-Qorti tal-Ġustizzja fakkret f’James Elliott li, “skont il-ġurisprudenza, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta atti li, għalkemm ċertament ma ġewx adottati minn korpi li ma jistgħux jiġu kklassifikati bħala ‘istituzzjonijiet, korpi jew entitajiet tal-Unjoni’, madankollu jippreżentaw in-natura ta’ miżuri ta’ implementazzjoni jew ta’ applikazzjoni ta’ att tad-dritt tal-Unjoni” (punt 34).
19.
Madankollu, kif ġustament tenfasizza d-duttrina, is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dik il-kawża ma tipprekludix l-interpretazzjoni f’dawk il-konklużjonijiet sa fejn il-Qorti tal-Ġustizzja “ma tatx tweġiba għall-kwistjoni dwar jekk [is-STA] għandhomx jitqiesu li joriġinaw mill-Kummissjoni, [filwaqt li] l-OES [taġixxi] biss bħala korp preparatorju” [traduzzjoni libera]. Huwa importanti li, f’dik il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja ma kinitx meħtieġa tiddeċiedi dwar jekk il-kontroll eżerċitat mill-Kummissjoni huwiex suffiċjenti sabiex tiġi ttrasferita r-responsabbiltà finali għas-STA mill-OES lill-Kummissjoni u jekk, fil-kuntest tas-STA, fil-fatt kienx hemm delega ta’ ċerti setgħat mill-Kummissjoni lill-OES (
12
).
20.
Il-kunsiderazzjonijiet preliminari tiegħi jwassluni sabiex nikkunsidra li s-STA ma jikkostitwixxux sempliċi miżuri ta’ implimentazzjoni li joriġinaw minn korp irregolat mid-dritt privat (OES), iżda huma għandhom – fil-kuntest tas-sistema tal-istandardizzazzjoni tal-Unjoni stabbilita mil-leġiżlatur tal-Unjoni – jitqiesu li ġew adottati mill-Kummissjoni jew, fi kwalunkwe każ, li din l-istituzzjoni hija responsabbli għall-adozzjoni tas-STA flimkien mal-OES.
21.
Komunikazzjoni reċenti mill-Kummissjoni turi li din l-istituzzjoni tirrikonoxxi li n-natura pubblika tax-xogħol imwettaq mill-OES bħala l-istrateġija tal-istandardizzazzjoni tal-Unjoni trid “[tinkorpora] ukoll il-valuri demokratiċi ewlenin u l-interessi tal-UE, kif ukoll il-prinċipji ekoloġiċi u soċjali”, l-istandards tekniċi ta’ interess strateġiku qawwi għall-Unjoni. Hija tammetti wkoll li hemm ħtieġa li jiġi ttrasferit iktar kontroll fuq is-STA mill-OES lill-Kummissjoni, meta hija tiddikjara li sabiex jiġi żgurat li l-interess pubbliku jittieħed inkunsiderazzjoni, il-Kummissjoni għandu jkollha s-setgħa li tfassal direttament – permezz ta’ atti ta’ implimentazzjoni – speċifikazzjonijiet komuni (dokumenti tekniċi alternattivi għas-STA mħejjija mill-OES) (
13
).
22.
Barra minn hekk, il-kunsiderazzjonijiet preċedenti huma kkonfermati wkoll b’analiżi tal-proċedura għall-adozzjoni tas-STA.
ii) Il‑proċedura ta’ adozzjoni tas-STA
23.
L-ewwel, STA joriġina f’talba għall-istandardizzazzjoni (il-“mandat” tal-Kummissjoni lill-OES). Hija biss il-Kummissjoni – u mhux OES jew entità oħra – li għandha s-setgħa titlob l-iżvilupp ta’ dan is-STA sabiex tiġi implimentata direttiva jew regolament partikolari. Għaldaqstant, il-Kummissjoni tikkomunika mal-OES rilevanti, li mbagħad taġixxi bħala korp preparatorju inkarigat minn dan il-mandat. Il-Kummissjoni tagħżel liema OES hija tinkariga bil-preparazzjoni tal-abbozz tas-STA skont kriterji stretti fir-rigward tal-kontenut tiegħu magħżul mill-Kummissjoni u fit-terminu stabbilit minn din tal-aħħar. Il-mandat huwa ddettaljat u jinkludi skeda ta’ żmien speċifika għall-abbozzar tas-STA sabiex tiġi appoġġjata l-implimentazzjoni ta’ leġiżlazzjoni sekondarja partikolari tal-Unjoni. Nirrileva li l-mandat jinkludi l-kriterji, li jirregolaw it-tfassil ta’ STA u li dawn il-kriterji huma, bħala prinċipju, iddettaljati ħafna (
14
). L-OES għandha żżomm lill-Kummissjoni informata dwar l-evoluzzjoni tal-proċess ta’ abbozzar.
24.
Nenfasizza f’dan ir-rigward li dan il-mandat għandu effetti estiżi, peress li jipprovdi mhux biss il-gwida neċessarja lill-OES fil-proċess ta’ żvilupp tas-STA, iżda, skont is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja Anstar, is-STA għandhom jiġu interpretati wkoll fid-dawl tal-mandat li joriġinaw minnu (
15
). Fir-rigward tal-kontenut ta’ mandat, il-Kummissjoni tista’ tiddelega biss kompiti tekniċi u għandha toqgħod lura minn kwalunkwe delega ta’ diskrezzjoni politika lill-OES (
16
).
25.
It-tieni, ladarba jitlesta l-abbozz tas-STA, l-OES għandha tippreżentah lill-Kummissjoni u, mill-ġdid, hija biss dik l-istituzzjoni li hija awtorizzata twettaq evalwazzjoni tal-konformità sabiex tivverifika jekk l-abbozz tas-STA huwiex konsistenti mal-mandat inizjali. Din l-evalwazzjoni tista’ tieħu tliet forom, skont il-Vademecum. Huwa importanti li hija l-unika prerogattiva tal-Kummissjoni jekk l-evalwazzjoni tal-abbozz tas-STA hijiex sodisfaċenti jew le. Il-Vademecum (p. 9) jipprevedi li “l-ispeċifikazzjonijiet ipprovduti mill-OES b’appoġġ għal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni qatt ma jistgħu jitqiesu awtomatikament bħala konformi mal-mandat inizjali, peress li din hija responsabbiltà politika. Bħala awtorità li tagħmel it-talba, il-Kummissjoni għandha dejjem tevalwa l-konformità mat-talba inizjali tagħha, f’kooperazzjoni mal-OES […] qabel ma tiddeċiedi li tippubblika r-referenzi għal standard maħruġ fil-Ġurnal Uffiċjali” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
26.
It-tielet, l-istandard abbozzat mill-OES taħt is-superviżjoni mill-qrib tal-Kummissjoni jsir STA biss jekk u meta l-Kummissjoni tippubblika referenza għal dak l-istandard fil-Ġurnal Uffiċjali. Jekk il-Kummissjoni tqis li l-abbozz tas-STA ma jkunx konformi biżżejjed mal-mandat, hija titlob lill-OES rilevanti sabiex temendah jew tirtira l-pubblikazzjoni tar-riferiment għall-abbozz tas-STA jew ta’ parti minnu mill-Ġurnal Uffiċjali. Barra minn hekk, id-diskrezzjoni tal-OES hija saħansitra iktar limitata mis-setgħa tal-Parlament Ewropew u tal-Istati Membri li jqajmu oġġezzjoni għall-abbozz tas-STA.
27.
Finalment, il-Kummissjoni mhux biss tissorvelja mill-qrib l-abbozzar tas-STA, iżda tipprovdi wkoll finanzjament sinjifikattiv (sa 35 % tal-baġit taċ-CEN). Il-kooperazzjoni mal-Kummissjoni hija rregolata minn ftehim fil-forma ta’ ċerti linji gwida ġenerali li jiġu mġedda perjodikament u li jenfasizzaw l-importanza tal-istandardizzazzjoni għall-politika Ewropea u għall-moviment liberu tal-merkanzija u s-servizzi (
17
).
28.
Iċ-ċiklu tal-ħajja tal-ħolqien u tal-adozzjoni ta’ STA jibda u jintemm mal-Kummissjoni. Filwaqt li l-abbozz ta’ standard jitfassal mill-OES, xorta jibqa’ l-fatt li dan ma jagħmilx parti mid-dritt tal-Unjoni qabel ma l-Kummissjoni tippubblika referenza għalih fil-Ġurnal Uffiċjali. Għalhekk, hija l-Kummissjoni li tibdel dan id-dokument preparatorju f’att li jifforma parti mid-dritt tal-Unjoni.
29.
Fil-fatt, kif ġie rrikonoxxut b’mod wiesa’ fid-duttrina (
18
), “l-‘Approċċ il-Ġdid’ fid-dritt tal-Unjoni jimplika teknika iktar kumplessa. Skont diversi kummentaturi, fil-verżjoni attwali tiegħu, stabbilita fir-Regolament Nru 1025/2012, huwa jistabbilixxi ‘ġuridifikazzjoni’ iktar b’saħħitha, sabiex l-istituzzjonijiet tal-Unjoni ma jistgħux jiċħdu l-kontroll tagħhom fuq il-kontenut tas-[STA]” [traduzzjoni libera] (
19
).
30.
Kif diġà rrileva l-Avukat Ġenerali Campos Sánchez-Bordona, “[k]emm il-possibbiltà ta’ oġġezzjoni formali mill-Istati Membri u mill-Parlament Ewropew, kif ukoll l-azzjoni tal-Kummissjoni qabel il-pubblikazzjoni [ta’ referenzi għas-STA] jenfasizzaw li dan huwa każ ta’ delegazzjoni leġiżlattiva, ‘ikkontrollata’, favur korp ta’ standardizzazzjoni privat” (punt 55). Barra minn hekk, “[i]n-natura privata tintwera b’mod sħiħ meta s-CEN jabbozza standards tekniċi Ewropej mhux armonizzati, iżda s-CEN innifsu jadotta metodu ta’ prestazzjoni differenti meta l-attività tiegħu tkun ibbażata fuq it-twettiq tal-mandati li tagħtih il-Kummissjoni sabiex jabbozza [STA]” (punt 56 tal-konklużjonijiet) (
20
).
31.
Barra minn hekk, l-istess bħal atti ddelegati u dawk ta’ implimentazzjoni, il-mandati tal-istandardizzazzjoni tal-Kummissjoni huma rregolati wkoll mir-Regolament dwar il-Komitoloġija (
21
), sabiex jiġi żgurat livell simili ta’ skrutinju mill-Istati Membri u mill-Parlament Ewropew.
32.
Sussegwentement, għandhom jiġu eżaminati l-effetti legali tas-STA.
iii) L-effetti tas‑STA
33.
Preliminarjament, huwa importanti li ssir distinzjoni bejn, minn naħa, l-istandards ordinarji jew mhux armonizzati, li huma volontarji u li ma għandhomx effetti legali per se, u, min-naħa l-oħra, is-STA. Dawn tal-aħħar huma forma speċifika ta’ standards tekniċi peress li huma: (a) jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni; b) huma msemmija fil-leġiżlazzjoni obbligatorja tal-Unjoni jew, fi kwalunkwe każ, jikkostitwixxu miżuri ta’ implimentazzjoni neċessarji ta’ tali leġiżlazzjoni, kif diskuss hawn fuq, u (c) għandhom effetti legali importanti marbuta magħhom mid-dritt tal-Unjoni, kif ser jiġi muri hawn taħt. Skont il-Vademecum (p. 8), is-STA “jissapportjaw l-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni”, iżda fir-realtà huma ħafna iktar minn sempliċi “għajnuna”. Fil-fatt, huma effettivament indispensabbli għall-implimentazzjoni korretta tal-leġiżlazzjoni sekondarja rilevanti tal-Unjoni.
34.
Dawn l-effetti huma kif ġej. Is-STA huma adottati fuq il-bażi tal-proċedura stabbilita mil-leġiżlatur tal-Unjoni fir-Regolament Nru 1025/2012 u l-preżunzjoni, ta’ importanza assoluta ta’ konformità tintrabat mas-STA, jiġifieri, il-konformità ma’ STA partikolari timplika l-osservanza tar-rekwiżiti essenzjali tad-dritt sekondarju tal-Unjoni korrispondenti u b’hekk tiżgura l-moviment liberu tal-merkanzija jew tas-servizzi inkwistjoni fi ħdan l-Unjoni.
35.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti u fid-dawl tar-riferiment inkluż f’kull STA għad-dritt sekondarju korrispondenti, kif ġie rrilevat fid-duttrina (
22
), jista’ jiġi konkluż li filwaqt li s-STA kienu oriġinarjament ikkonċepiti bħala mekkaniżmu volontarju ta’ konformità mar-rekwiżiti essenzjali stabbiliti mid-dritt sekondarju tal-Unjoni, dawn fil-fatt kienu rrikonoxxuti mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala li għandhom effetti legali potenzjalment vinkolanti (
23
).
36.
Stricto sensu, ir-Regolament Nru 1025/2012 jipprevedi li s-STA huma volontarji, sa fejn l-operaturi ekonomiċi għandhom (tal-inqas fit-teorija) mezzi alternattivi sabiex juru l-konformità mar-rekwiżiti essenzjali tad-dritt sekondarju applikabbli. Madankollu, kif spjegat hawn fuq, waħda mill-karatteristiċi l-iktar importanti ta’ STA hija l-effett legali tal-preżunzjoni ta’ konformità. Dan jittrasforma s-STA f’għodda essenzjali, b’mod partikolari, għall-operaturi ekonomiċi sabiex jibbenefikaw mid-dritt għall-moviment liberu, peress li, meta jissodisfaw ir-rekwiżiti ta’ STA, huma jibbenefikaw minn dan l-effett legali u l-merkanzija u s-servizzi rilevanti jistgħu jiċċirkulaw liberament fis-suq tal-Unjoni.
37.
Fi kliem ieħor, l-osservanza tas-STA tagħti lill-manifattur jew lill-fornitur ta’ servizz il-benefiċċju tal-preżunzjoni ta’ konformità u f’termini ta’ responsabbiltà – fil-każ ta’ problemi relatati, inċidenti jew litigazzjoni – il-manifattur jew il-fornitur ta’ servizz jista’ jinvoka din il-preżunzjoni: fil-fatt, f’dan il-każ, l-oneru tal-prova għall-manifattur jew għall-fornitur ta’ servizz huwa li juri s-sempliċi osservanza mas-STA rilevanti u huwa l-opponent (konsumatur jew kompetitur) li jikkonfuta din il-preżunzjoni.
38.
Tali effetti legali importanti jwasslu għal diffikultajiet prattiċi u għal żbilanċ bejn il-partijiet. Filwaqt li l-osservanza tas-STA tagħti l-preżunzjoni kruċjali ta’ konformità, ma hemmx aċċess liberu għalihom. Dan il-fatt jagħmilha diffiċli għall-pubbliku ġenerali li jikkonsulta s-STA u kemm lill-operaturi ekonomiċi kif ukoll lill-pubbliku ġenerali li jevalwaw u li jagħmlu użu effettiv tal-alternattivi potenzjali għas-STA sabiex jiġu ssodisfatti r-rekwiżiti essenzjali tad-dritt sekondarju.
39.
Il-kawża ineżami hija analoga għal dik li tat lok għas-sentenza Stichting. F’dik il-kawża, il-qorti nazzjonali talbet lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi dwar il-validità ta’ direttiva fid-dawl tal-prinċipju ta’ trasparenza, meta din id-direttiva kienet tinkorpora – b’riferiment – standard tal-ISO li ma kienx liberament disponibbli. F’dik il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ta’ ċertezza legali jeżiġi l-pubblikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni qabel ma dan id-dritt ikun jista’ jiġi invokat kontra persuni fiżiċi u ġuridiċi. Madankollu, dik is-sentenza hija bbażata fuq il-premessa li l-imsemmija direttiva ma kienet tipprevedi ebda restrizzjoni fir-rigward tal-aċċess għal dokumenti skont ir-Regolament Nru 1049/2001. Il-Qorti tal-Ġustizzja nnotat li din l-inkorporazzjoni tal-istandards tal-ISO fid-direttiva kienet timponi obbligi fuq il-persuni ġuridiċi, peress li dawn setgħu jaċċedu għal dawn l-istandards permezz ta’ organizzazzjonijiet nazzjonali tal-istandards. Madankollu, fir-rigward tal-persuni fiżiċi, hija ddeċidiet, fil-punt 48 ta’ din is-sentenza, li l-prinċipju ta’ ċertezza legali jeżiġi li l-istandards tekniċi stabbiliti minn korp tal-istandards, bħall-ISO, u li saru obbligatorji permezz ta’ att leġiżlattiv tal-Unjoni huma vinkolanti għall-pubbliku inġenerali biss jekk l-istandards stess ikunu ġew ippubblikati fil-Ġurnal Uffiċjali (għall-kuntrarju ta’ sempliċi riferiment). Fil-fatt, f’tali każ, il-pubbliku ġenerali ma jkunx jista’ jkun jaf il-metodi neċessarji sabiex jitkejlu l-emissjonijiet tal-prodotti tat-tabakk, sakemm ma jkollux aċċess għal dawn l-istandards.
40.
Pereżempju, fil-kawża ineżami, ir-rekwiżiti essenzjali għas-sigurtà tal-ġugarelli stabbiliti fil-punt 3 tal-Parti II (“Fjammabilità”) tal-Anness II tad-Direttiva dwar is-Sigurtà tal-Ġugarelli (“Rekwiżiti essenzjali tas-sikurezza”), sempliċiment jistabbilixxu li “ġugarelli għajr percussion caps tal-logħob ma għandhomx ikunu esplussivi jew ikollhom elementi jew sustanzi li jistgħu jisplodu meta jintużaw kif speċifikat fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 10(2).” Madankollu, kif jenfasizzaw l-appellanti, il-lista ta’ sustanzi u l-kwantità massima permessa fis-settijiet kimiċi, li jagħtu lok għall-preżunzjoni ta’ konformità mar-rekwiżiti essenzjali, jistgħu jiġu skoperti biss permezz tal-konsultazzjoni tas-STA rilevanti.
41.
Fi kliem ieħor, id-direttiva u r-rekwiżiti essenzjali sempliċiment jistabbilixxu r-riżultat li għandu jintlaħaq, iżda mhux il-mezz kif jinkiseb. Dan juri li, fil-prattika, huwa impossibbli għal persuna fiżika jew ġuridika li tinvestiga l-konformità ta’ prodott mar-rekwiżiti essenzjali mingħajr ma jkollha aċċess għas-STA rilevanti.
42.
Meta manifattur (jew fornitur ta’ servizz) jieħu r-riskju u jqiegħed fis-suq prodott (jew servizz) li ma jkunx konformi mas-STA, il-konsegwenza hija li l-prodott u l-manifattur (jew is-servizz u l-fornitur) ma jibbenefikawx mill-preżunzjoni ta’ konformità mar-rekwiżiti essenzjali fid-dritt sekondarju tal-Unjoni. Minn dan isegwi li f’każ ta’ litigazzjoni, huwa l-manifattur jew il-fornitur ta’ servizz li għandu l-oneru li jipprova li l-prodott effettivament osserva d-dritt sekondarju applikabbli tal-Unjoni. Fil-fehma tiegħi, dan iwassal manifestament għal sitwazzjoni fejn, de facto, il-manifatturi jew il-fornituri ta’ servizz kollha ser ifittxu dejjem li josservaw is-STA, għaliex l-ebda manifattur jew fornitur ta’ servizz razzjonali ma jkun lest li jesponi ruħu għal riskju kummerċjali enormi u li jġorr tali piż.
43.
Fi kliem ieħor, l-osservanza tas-STA tagħti lok għall-preżunzjoni ta’ konformità mar-rekwiżiti essenzjali tad-dritt sekondarju tal-Unjoni, li jfisser, għaldaqstant, li STA jipprovdi l-istess effett bħal regola obbligatorja għal kwalunkwe persuna fiżika jew ġuridika li tfittex li tikkontesta din il-preżunzjoni fir-rigward ta’ prodott jew servizz partikolari. Dan ifisser li l-invokazzjoni tas-STA taffettwa direttament l-oneru tal-prova.
44.
Għaldaqstant, jeżistu effetti ġuridiċi, għal manifatturi u għal fornituri kif ukoll għal persuna li tikkontesta l-preżunzjoni, li huma marbuta mal-osservanza ta’ STA – anki meta s-STA (bħalma huwa l-każ għat-tliet Direttivi dwar is-Sigurtà tal-Ġugarelli inkwistjoni hawnhekk) ma jkunux obbligatorji formalment u teoretikament.
45.
Il-fatt li s-STA huma de facto obbligatorji peress li ġeneralment dan huwa l-uniku metodu aċċettat fis-suq sabiex tiġi żgurata l-konformità mad-dritt sekondarju tal-Unjoni huwa kkonfermat minn studju kkummissjonat mill-Kummissjoni: “f’termini prattiċi, [is-STA] huma kważi obbligatorji għall-parti l-kbira tal-atturi ekonomiċi” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Barra minn hekk, l-istess studju jenfasizza li l-prezz għal STA huwa wieħed mill-ostakoli prinċipali għall-użu effettiv tagħhom (
24
).
46.
Fil-fatt, ir-rekwiżiti essenzjali tad-dritt sekondarju tal-Unjoni jagħtu drittijiet lill-individwi, li jistgħu jiġu applikati u infurzati skont id-dritt tal-Unjoni (
25
). Madankollu, ir-rekwiżiti essenzjali tad-dritt sekondarju tal-Unjoni ma jistgħux jinftiehmu b’mod iżolat, peress li, fil-prattika, huwa impossibbli li tiġi kkonfermata l-konformità ta’ prodott jew ta’ servizz mingħajr riferiment għas-STA korrispondenti. B’dan il-mod, il-pubbliku ma jistax jeżerċita d-drittijiet tiegħu kontra l-manifattur jew il-fornitur ta’ servizz skont dan id-dritt sekondarju jekk ma jkunx jista’ jinvoka s-STA rilevanti.
47.
Minn dan isegwi li s-STA huma indispensabbli għall-finijiet tal-infurzar tal-leġiżlazzjoni sekondarja korrispondenti tal-Unjoni. Il-fatt li s-STA huma de facto obbligatorji ġie wkoll irrikonoxxut mill-Qorti Ġenerali fil-kawża Global Garden (is-sentenza tas‑26 ta’ Jannar 2017, GGP Italy vs Il‑Kummissjoni, T‑474/15, EU:T:2017:36, punt 67) u mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Fra.bo. Din l-aħħar sentenza kkonstatat li “fil-prattika, kważi l-konsumaturi Ġermaniżi kollha jixtru attrezzaturi tar-ram iċċertifikati [minn korp ta’ ċertifikazzjoni Ġermaniż]” (punt 30). Kif spjegat ukoll il-Qorti tal-Ġustizzja f’dik is-sentenza, huwa ġeneralment diffiċli, jekk mhux kompletament impossibbli, għall-operaturi ekonomiċi li jagħżlu triq differenti mill-istandard tekniku, minħabba ż-żmien u l-ispejjeż meħtieġa f’dan ir-rigward. Il-fatt li l-kumpanniji jħallsu għas-STA jappoġġja dan ukoll. Ma narax għaliex kumpanniji li jaġixxu f’ambjent kompetittiv ikollhom iħallsu għas-STA jekk dawn ma kinux de facto obbligatorji. Fil-fatt, l-arkitettura tas-sistema kollha tal-istandardizzazzjoni tal-Unjoni tippreżumi li, bħala prinċipju, l-atturi kollha jużaw is-STA.
48.
Fil-fehma tiegħi, in-natura de facto obbligatorja tas-STA ma tirriżultax biss mill-eżistenza tas-STA nnifishom, iżda wkoll minħabba n-nuqqas ta’ alternattivi realistiċi. Hemm appoġġ u inċentiv qawwi għall-iżvilupp kontinwu tas-STA. Bħala riżultat ta’ dan il-proċess, il-korpi nazzjonali tal-istandardizzazzjoni huma limitati fl-abbiltà tagħhom li jipprovdu alternattivi għas-STA (peress li huma, l-ewwel u qabel kollox, obbligati li jittrasponu s-STA mingħajr ebda tibdiliet), u ma jidhirx li hemm inċentiv finanzjarju għal atturi privati oħra sabiex jikkompetu f’dan is-suq. Il-ġurisprudenza u d-duttrina nazzjonali wkoll jikkunsidraw li ma huwiex realistiku li jiġi sostnut li l-użu tas-STA huwa volontarju (
26
).
49.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li s-STA huma de facto obbligatorji sa fejn dawn huma, tal-inqas, inevitabbli minħabba l-valur probatorju marbut magħhom.
50.
Dan premess, anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tasal għall-konklużjoni li s-STA ma humiex de facto obbligatorji (quod non), inqis li dan ma jbiddel xejn mill-analiżi tiegħi – peress li jista’ jingħad li jkun suffiċjenti li jiġi kkunsidrat li – stricto sensu obbligatorji jew le – is-STA għandhom effetti ġuridiċi ċari kif mogħti lilhom mid-dritt tal-Unjoni.
51.
Finalment, ladarba s-STA jiġu ffinalizzati u r-referenza tagħhom tiġi ppubblikata fil-Ġurnal Uffiċjali, kull Stat Membru jrid jadotta kull STA – mingħajr tibdil – bħala standard nazzjonali u jirtira standards kunfliġġenti fi żmien sitt xhur. Skont l-Artikolu 17 TUE, il-Kummissjoni, bħala l-gwardjana tat-Trattati tal-Unjoni, “għandha tissorvelja l-applikazzjoni tat-Trattati kif ukoll tal-miżuri adottati mill-Istituzzjonijiet skond dawn it-Trattati [u] tissorvelja l-implimentazzjoni tad-dritt ta’ l-Unjoni”. Konsegwentement, il-Kummissjoni għandha tiżgura l-effettività sħiħa tas-STA u, jekk ikun neċessarju, tippreżenta rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu skont l-Artikolu 258 TFUE. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li l-impożizzjoni ta’ rekwiżiti addizzjonali fuq il-prodotti koperti minn STA tikser l-obbligu tal-Istat Membru kkonċernat li jimplimenta b’mod korrett id-dritt tal-Unjoni (
27
). Il-Qorti tal-Ġustizzja tat din id-deċiżjoni fir-rigward tas-STA nnifishom u mhux fir-rigward tar-rekwiżiti essenzjali li jinsabu fid-dritt sekondarju. Minn dan isegwi li l-Kummissjoni hija obbligata tiżgura li s-STA jkunu kompletament effettivi, li jimplika li s-STA għandhom ikunu infurzabbli (
28
).
3) L-impatt tar-rekwiżiti tal-Istat tad-dritt fuq is-STA
i) Osservazzjonijiet ġenerali
52.
L-ewwel, mill-Artikolu 2 TUE jsegwi li l-Istat tad-dritt jeżiġi aċċess liberu għad-dritt tal-Unjoni għall-persuni fiżiċi u ġuridiċi kollha tal-Unjoni. Dan huwa bbażat fuq il-prinċipju fundamentali li kulħadd għandu jkollu l-possibbiltà li jkun jaf il-liġi u li kulħadd huwa obbligat li josservaha (
29
). Fil-fatt, din hija r-raġuni għaliex l-Artikolu 297 TFUE jipprevedi li d-dritt tal-Unjoni għandu jkun ippubblikat fil-Ġurnali Uffiċjali.
53.
It-tieni, il-Qorti tal-Ġustizzja tirreferi f’dan ir-rigward għall-prinċipju ta’ legalità (
30
) u għall-prinċipju ta’ ċertezza legali (
31
), li dan tal-aħħar jeżiġi wkoll li l-persuni fiżiċi u ġuridiċi jkollhom għarfien tal-liġi. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li r-regoli ma jipproduċux effetti legali fir-rigward ta’ dawn il-persuni meta dawn ir-regoli ma jkunux ġew ikkomunikati lil terzi permezz tal-pubblikazzjoni (
32
).
54.
It-tielet, il-kunċett ta’ aċċess liberu għal-liġi huwa rrikonoxxut ukoll mill-prinċipju ta’ trasparenza (
33
). Huwa assjomatiku li d-dritt tal-Unjoni jista’ jkun effettiv biss jekk ikun jista’ jiġi infurzat. Kif ġie nnotat iktar ’il fuq, hija l-pubblikazzjoni tal-liġi li tiżgura l-infurzabbiltà tagħha. Minn dan isegwi li jekk is-STA ma jiġux ippubblikati, dawn ma jistgħux jiġu infurzati b’mod sħiħ. Kif ġie espost iktar ’il fuq fil-punti 33 sa 51 ta’ dawn il-konklużjonijiet, is-STA jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni u għandhom effetti ġuridiċi ddefiniti b’mod ċar. Għaldaqstant, l-arranġament attwali li tiġi ppubblikata biss referenza għas-STA, iżda mhux it-test tiegħu, iċaħħad lill-pubbliku ġenerali minn element essenzjali tad-dritt tal-Unjoni effettiv u infurzabbli.
55.
Għaldaqstant, id-dikjarazzjoni li tinsab fil-punt 107 tas-sentenza appellata, li tgħid li l-appellanti ma ssustanzjawx is-“sors eżatt ta’ ‘prinċipju ta’ natura kostituzzjonali’ li jeżiġi aċċess liberu u mingħajr ħlas [għas-STA]” ma tistax tiġi aċċettata.
56.
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet f’Skoma-Lux li d-dritt tal-Unjoni għandu jkun aċċessibbli għaċ-ċittadini tal-Unjoni: “skont il-prinċipju ta’ ċertezza legali, ir-regoli tal-Unjoni għandhom jippermettu lill-persuni kkonċernati li jidentifikaw b’eżattezza l-portata tal-obbligi li huma suġġetti għalihom, li jista’ jiġi żgurat biss permezz tal-pubblikazzjoni fil-forma korretta ta’ dawn ir-regoli fil-lingwa uffiċjali tad-destinatarju”. Fuq din il-bażi, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li r-regolamenti jew id-direttivi tal-Unjoni ma jipproduċux effetti legali fir-rigward tal-individwi jekk ma jiġux ippubblikati kif suppost fil-Ġurnal Uffiċjali fil-lingwa ta’ Stat Membru, “minkejja li dawn il-persuni setgħu saru jafu dwar din il-leġiżlazzjoni b’mezzi oħra” (
34
). Konsegwentement, kif ser nispjega iktar ’il quddiem, l-aċċess bi ħlas għas-STA jew l-aċċess permezz ta’ ċerti libreriji magħżula jew xi ftit “punti ta’ informazzjoni” (
35
) huma – kuntrarjament għal dak li ssostni l-Qorti Ġenerali (punti 103 u 107 tas-sentenza appellata) – manifestament inadegwati u insuffiċjenti sabiex jiżguraw l-osservanza tal-Istat tad-dritt.
57.
Fil-fatt, kif enfasizza, pereżempju, il-Kunsill tal-Ewropa, “il-prinċipju ta’ ċertezza legali huwa essenzjali għall-fiduċja fis-sistema ġudizzjarja u fl-Istat tad-dritt […] Huwa wkoll essenzjali għall-arranġamenti produttivi tal-impriżi sabiex jiġġeneraw l-iżvilupp u l-progress ekonomiku […] Sabiex tinkiseb din il-kunfidenza, l-Istat għandu jagħmel it-test tal-liġi faċilment aċċessibbli (
36
)” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
58.
Għaldaqstant, għandu jiġi evalwat jekk il-prinċipju ta’ ċertezza legali jeżiġix li s-STA jkunu liberament disponibbli mingħajr ħlas jew jekk ċerti kundizzjonijiet għal dan l-aċċess jistgħux jiġu imposti.
ii) Il‑portata tal‑aċċess għas‑STA xierqa għall-kawża attwali
59.
Qabel kollox, nenfasizza li, għalkemm, fil-kawża ineżami, il-Kummissjoni qiegħda tipprova tippreżerva l-istatus quo, fl-istess ħin, din l-istituzzjoni reċentement irrakkomandat b’mod ċar, fl-Istrateġija tal-Standardizzazzjoni tal-Unjoni tal‑2022 tagħha, li “l-[OES] għandhom jikkunsidraw l-aċċess liberu għall-istandards u għal dokumenti oħra. Il-Kummissjoni hija lesta li tidħol fi djalogu kostruttiv mal-[OES] permezz ta’ forums eżistenti sabiex tgħinhom jilħqu dan l-għan” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (ara l-punt 21 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
60.
Mit-tradizzjonijiet legali tal-Istati Membri jirriżulta li “il-prinċipju tal-Istat tad-dritt jeżiġi ġeneralment il-promulgazzjoni ta’ regoli ġuridiċi formalment ippromulgati. Dan ifisser li dawn jitqiegħdu għad-dispożizzjoni tal-pubbliku b’mod li l-persuni kkonċernati jkun jista’ jkollhom għarfien affidabbli tal-kontenut tagħhom. Din il-possibbiltà lanqas ma għandha tkun irraġonevolment diffiċli” (
37
) [traduzzjoni mhux uffiċjali].
61.
Naqbel mal-argument appellanti li ċ-ċittadini għandhom ikunu jistgħu jibbenefikaw minn att, li jipproduċi effetti legali, li jagħmel parti mid-dritt tal-Unjoni – bħal STA – u għalhekk għandu jkun jista’ jiġi infurzat. Fil-fatt, huwa biżżejjed li jsir riferiment għall-fatti tal-kawża li tat lok għas-sentenza James Elliott, fejn qamet il-kwistjoni tal-interpretazzjoni ta’ STA fil-kuntest ta’ azzjoni privata li tirrigwarda prodotti għall-kostruzzjoni difettużi. Peress li s-STA għandhom effetti legali reali fuq persuni fiżiċi u ġuridiċi, l-Istat tad-dritt jirrikjedi li dawn il-persuni jkollhom aċċess għas-STA. Fil-fatt, peress li STA jirrappreżentaw l-interess pubbliku u jaqdu rwol li huwa funzjonalment ekwivalenti għal dak tar-regoli tad-dritt, il-ġustizzjabbiltà tagħhom (u, għaldaqstant, l-aċċessibbiltà tagħhom) għandha tiġi adattata skont il-każ (
38
).
62.
Jidher li l-biċċa l-kbira tal-Istati Membri (bl-eċċezzjoni tal-Irlanda u l-ex Stat Membru, ir-Renju Unit) għandhom it-tendenza li jeskludu t-testi uffiċjali mill-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur. Is-sitwazzjoni hija differenti fir-rigward tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur tal-istandards nazzjonali. Madankollu, kif spjegajt fil-punt 33 ta’ dawn il-konklużjonijiet, minħabba r-rwol speċjali tagħhom fid-dritt tal-Unjoni, is-STA huma kompletament differenti mill-istandards nazzjonali.
63.
Is-sentenzi James Elliott u Stichting jindikaw b’mod qawwi li hemm bżonn għall-pubblikazzjoni uffiċjali tas-STA (dan ġie indikat ukoll fid-duttrina); inkella, ikun hemm limitazzjoni serja tal-effettività tar-riferimenti leġiżlattivi għal tali regoli, peress li dawn ma humiex infurzabbli kontra individwi b’mod ġenerali, u lanqas kontra l-impriżi li ma kellhomx aċċess effettiv għas-STA. Fil-fatt, il-fatt li s-STA jsiru disponibbli wara paywall ma jista’ qatt jissostitwixxi l-obbligu li dawn jiġu ppubblikati fil-Ġurnal Uffiċjali. Dan huwa minnu anki għal impriżi kbar, peress li dawn ir-regoli xorta finalment jikkonċernaw lill-klijenti tagħhom, li huma, fir-realtà, id-destinatarji effettivi tagħhom: kif jista’ ċittadin ikun jaf b’mod konklużiv jekk impriża mmanifatturatx il-prodott tagħha jew ipprovdietx servizz f’konformità mas-STA, jekk dan iċ-ċittadin ma jkunx f’pożizzjoni li jkun jaf il-kontenut ta’ dawn is-STA? Ċittadin ma jistax jiġi mċaħħad mill-possibbiltà li “uffiċjalment” ikollu għarfien tas-sustanza tas-STA li, direttament jew indirettament, tista’ taffettwah (
39
).
64.
Ir-rabta bejn is-STA u d-dritt sekondarju neċessarjament tpoġġi lis-STA fil-qasam tad-dmirijiet pubbliċi, peress li dawn jikkumplimentaw b’mod indispensabbli (jew “neċessarju”) l-implimentazzjoni effettiva tad-dritt sekondarju tal-Unjoni (u għalhekk għall-promozzjoni tal-ħolqien effettiv tas-suq intern tal-Unjoni). Peress li l-OES iwettqu dmirijiet pubbliċi (jiġifieri l-iżvilupp tas-STA li jissupplimenta d-dritt tal-Unjoni), dawn l-organizzazzjonijiet tal-istandardizzazzjoni jistgħu, fejn xieraq, jiġu rremunerati minn fondi pubbliċi għat-twettiq ta’ dawn il-kompiti pubbliċi (kif diġà huwa parzjalment il-każ fid-dawl tal-finanzjament mill-Kummissjoni tat-tliet OES kollha (
40
)).
65.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Istat tad-dritt jimponi aċċess għas-STA li huwa liberament disponibbli u mingħajr ħlas. Is-STA, bħala atti ta’ standardizzazzjoni li jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni, jimplimentaw il-leġiżlazzjoni sekondarja tal-Unjoni u jipproduċu effetti legali, għandhom jiġu ppubblikati fil-Ġurnal Uffiċjali sabiex jiġu żgurati l-infurzar u l-aċċessibbiltà tagħhom.
4) Is‑STA, bħala parti mid-dritt tal-Unjoni, ma jistgħu jkunu protetti mid-drittijiet tal-awtur
66.
Fid-dawl ta’ dak li ntqal hawn fuq, tibqa’ l-kwistjoni dwar kif din il-konklużjoni tista’ tiġi rrikonċiljata mal-fatt li, skont il-ftehimiet kuntrattwali tal-Kummissjoni u tal-OES, is-STA huma protetti mid-drittijiet tal-awtur.
67.
Fil-fatt, l-argument taċ-CEN u tal-Kummissjoni li l-aċċess għas-STA mitluba huwa impossibbli minħabba din il-protezzjoni, jiddependi fuq jekk wieħed jaċċettax li s-STA jistgħu jkunu protetti mid-drittijiet tal-awtur skont id-dritt tal-Unjoni.
68.
Il-kunsiderazzjonijiet tiegħi fir-rigward tal-argument prinċipali, kif stabbilit fil-punt 20 (li s-STA fir-realtà għandhom jitqiesu bħala adottati mill-Kummissjoni), huma applikabbli mutatis mutandis anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja kellha tasal għall-konklużjoni li s-STA ma għandhomx jitqiesu bħala “atti tal-istituzzjonijiet, korpi, uffiċċji jew aġenziji tal-Unjoni”. Fil-fatt, għall-finijiet tad-dritt tal-Unjoni b’mod ġenerali u tal-aċċess għad-dritt tal-Unjoni b’mod partikolari, jibqa’ l-fatt li s-STA jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni u li, fid-dawl tar-rwol indispensabbli tagħhom fl-implimentazzjoni tad-dritt sekondarju obbligatorju tal-Unjoni u l-effetti legali tagħhom, dawn ma għandhomx, bħala prinċipju, jibbenefikaw mill-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur.
69.
Għaldaqstant, il-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi meta ma ttrattatx il-kwistjoni u ma evalwatx jekk il-liġi (u s-STA bħala att li jagħmel parti mid-dritt tal-Unjoni) jistax qatt tibbenefika mid-drittijiet tal-awtur. Hija sempliċiment irreferiet għas-sentenza James Elliott u allegat li l-Qorti tal-Ġustizzja ma kinitx iddikjarat bħala invalida s-sistema attwali tal-pubblikazzjoni tas-STA (minkejja li din ma kinitx inkwistjoni f’dik il-kawża). Dan ma indirizzax il-mistoqsija determinanti dwar jekk att li jifforma parti mid-dritt tal-Unjoni jistax ikun protett mid-drittijiet tal-awtur.
70.
Għandu jiġi enfasizzat li, kuntrarjament għal dak li jsostnu l-Kummissjoni u l-intervenjenti, ir-Regolament Nru 1025/2012 ma jistax jitqies li huwa l-bażi tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur tas-STA. Dan ir-regolament ma jinkludi ebda dispożizzjoni li tistabbilixxi li s-STA jistgħu jkunu protetti mid-drittijiet tal-awtur. Jekk il-leġiżlatur tal-Unjoni jqis lis-STA bħala li jistgħu jkunu proetti minn tali proetzzjoni, huwa kien jinkludi dispożizzjoni f’dan is-sens fir-regolament jew, tal-inqas, kien isemmiha fi premessa.
71.
Minn dan isegwi li l-eċċezzjoni fl-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001 – li fuqha l-Qorti Ġenerali bbażat is-sentenza appellata u għalhekk irrifjutat li tagħti l-aċċess lis-STA mitluba – hija inapplikabbli fil-kuntest ta’ din il-kawża. Konsegwentement, is-sentenza hija vvizzjata bi żball ta’ liġi u għandha tiġi annullata.
b)
It-tieni lment tal-ewwel parti tal-ewwel aggravju: anki jekk is-STA jistgħu jkunu protetti mid-drittijiet tal-awtur, l-aċċess liberu għal-liġi għandu prijorità fuq il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur
72.
Sussidjarjament, l-appellanti jsostnu, essenzjalment, li anki jekk is-STA mitluba jistgħu jiġu protetti mid-drittijiet tal-awtur, l-aċċess liberu għal-liġi għandu jieħu prijorità fuq il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur.
73.
Qabelxejn, ninnota li r-Regolament Nru 1049/2001 innifsu jirrikonoxxi l-kunċett ta’ aċċess liberu għal-liġi u fil-premessa 6 tiegħu jipprevedi li “d-dokumenti għandhom jsiru direttament aċċessibbli bl-aktar mod possibbli […] f’każijiet fejn l-istituzzjonijiet jaġixxu fil-kapaċitajiet leġislattivi tagħhom, inklużi dawk taħt setgħat delegati” (enfasi miżjuda minni).
74.
Barra minn hekk, is-sentenza appellata tmur kontra l-prinċipju ta’ trasparenza u l-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja. Il-Qorti tal-Ġustizzja, f’seduta plenarja, ikkonfermat l-importanza ta’ dan il-prinċipju, pereżempju, fil-proċess leġiżlattiv li skontu d-dokumenti li jagħmlu parti minn tali proċess għandhom, bħala prinċipju, jiġu magħmula pubbliċi. Il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li l-iżvelar tad-dokumenti użati f’dan il-proċess iżid it-trasparenza u l-ftuħ tal-proċess leġiżlattiv u jsaħħaħ id-dritt taċ-ċittadini tal-Unjoni li jiskrutinizzaw l-informazzjoni li tkun ikkostitwixxiet il-bażi ta’ att leġiżlattiv. Fil-fatt, anki l-pariri tas-servizz legali tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni dwar proċess leġiżlattiv ma jaqgħux fl-ambitu ta’ bżonn ġenerali ta’ kunfidenzjalità u l-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li r-Regolament Nru 1049/2001 jimponi, bħala prinċipju, obbligu li dawn jiġu żvelati (
41
). L-importanza tal-prinċipju ta’ trasparenza għandu jiggwida lill-Qorti wkoll fir-rigward tas-STA.
75.
Barra minn hekk, fis-sentenza Stichting (punti 40 sa 42 u 73), il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li l-liġi jeħtieġ li tiġi ppubblikata u nnotat li l-istandards ma humiex vinkolanti fuq il-pubbliku jekk ma ġewx ippubblikati fil-Ġurnal Uffiċjali.
1) Assenza ta’ protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur għall-erba’ STA mitluba (minħabba nuqqas ta’ “oriġinalità”)
76.
Għalkemm l-Unjoni ma hijiex firmatarja tal-Konvenzjoni ta’ Berna (
42
), hija qablet li tintrabat bl-Artikoli 1 sa 21 tagħha (
43
). Mill-Artikolu 2(4) tal-imsemmija konvenzjoni jirriżulta li t-“testi uffiċjali ta’ natura leġiżlattiva, amministrattiva jew ġudizzjarja” [traduzzjoni mhux uffiċjali] ma jibbenefikawx awtomatikament mill-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur. Għall-kuntrarju, “huwa f’idejn il-leġiżlazzjonijiet tal-pajjiżi tal-Unjoni [ta’ Berna] li jiddeterminaw il-protezzjoni li għandha tingħata lil [tali] testi uffiċjali, kif ukoll it-traduzzjonijiet uffiċjali ta’ dawn it-testi” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
77.
Id-dritt tal-Unjoni ma jipprevedix b’mod espliċitu jekk it-testi legali jew kważi legali tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni jistgħux ikunu protetti mid-drittijiet tal-awtur. Madankollu, jista’ jingħad li mill-Artikolu 297 TFUE jirriżulta li d-dritt tal-Unjoni ma jistax, bħala prinċipju, jibbenefika minn din il-protezzjoni bħala xogħol li jagħti lid-detentur tiegħu dritt legali esklużiv ta’ riproduzzjoni, ta’ pubblikazzjoni, ta’ bejgħ jew ta’ distribuzzjoni ta’ dan ix-xogħol.
78.
Kif spjegajt iktar ’il fuq, inqis li s-STA ma għandhomx ikunu jistgħu jibbenefikaw mill-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur, iżda anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tikkonkludi mod ieħor (quod non), ser nispjega li s-sentenza appellata tonqos milli turi li l-erba’ STA mitluba għandhom, fi kwalunkwe każ, jibbenefikaw mill-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur.
i) Ġurisdizzjoni għall-evalwazzjoni tad-drittijiet tal-awtur
79.
L-appellanti jsostnu li l-Qorti Ġenerali wettqet żball meta kkonstatat li l-Kummissjoni ma kinitx awtorizzata teżamina jekk l-erba’ STA mitluba setgħux ikunu protetti mid-drittijiet tal-awtur. Għandu jiġi enfasizzat li, fil-fatt, hija ddeċidiet li tali eżami jmur lil hinn mill-istħarriġ li l-Kummissjoni hija awtorizzata teżerċita fil-kuntest tal-proċedura ta’ aċċess għal dokumenti (punt 57 tas-sentenza appellata).
80.
Dan ir-raġunament huwa żbaljat. L-ewwel, kif isostnu ġustament l-appellanti, din il-konstatazzjoni hija f’kontradizzjoni diretta mal-punti 48 u 49 tas-sentenza appellata, li kkonstataw li l-Kummissjoni kienet intitolata tikkonstata li l-limitu ta’ oriġinalità kien issodisfatt u li hija kienet iddeċidiet ġustament li s-STA mitluba setgħu jkunu protetti mid-drittijiet tal-awtur. Ma huwiex ċar kif l-eżistenza ta’ drittijiet tal-awtur tista’ tiġi ddeterminata jekk il-Kummissjoni ma jkollhiex id-dritt li tevalwa dan. Għalhekk, il-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi meta kkonstatat li l-Kummissjoni ma kinitx awtorizzata teżamina jekk is-STA mitluba setgħux ikunu protetti mid-drittijiet tal-awtur.
81.
It-tieni, kif ġustament jenfasizzaw l-appellanti, din il-kawża tikkonċerna talba għal aċċess għal dokumenti li jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni (jiġifieri, l-erba’ STA mitluba), u din it-talba hija bbażata fuq regolament tal-Unjoni (jiġifieri, ir-Regolament Nru 1049/2001). Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet f’dan ir-rigward li l-Artikolu 4 ta’ dan ir-regolament ma jinkludi ebda riferiment għad-dritt nazzjonali ta’ Stat Membru (
44
). L-aċċess għal dokumenti skont ir-Regolament Nru 1049/2001 u, b’mod partikolari, l-aċċess għal atti li jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni għandhom għalhekk jiġu evalwati mill-istituzzjonijiet tal-Unjoni u għandhom ikunu suġġetti għal stħarriġ ġudizzjarju skont id-dritt tal-Unjoni quddiem il-qrati tal-Unjoni. Il-Qorti Ġenerali ċarament ma rrikonoxxietx dan. Barra minn hekk, li kieku l-fehma tal-Qorti Ġenerali kienet korretta, dan ikun jippreġudika d-dritt fundamentali tal-appellanti għal rimedji ġudizzjarji effettivi, inkluż id-dritt tagħhom għal smigħ. Din il-kontradizzjoni ġiet enfasizzata wkoll minn diversi awturi fid-duttrina (
45
). Għaldaqstant, huwa f’idejn l-istituzzjonijiet tal-Unjoni sabiex jiddeċiedu, permezz tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni stess, dwar il-livell ta’ protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur li għandu jingħata lil atti li huma miżuri ta’ implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni sekondarja tal-Unjoni u għalhekk li jiddeċiedu jekk is-STA għandhomx ikunu jistgħu jkunu protetti mid-drittijiet tal-awtur.
82.
It-tielet, il-Qorti Ġenerali bbażat il-konstatazzjoni tagħha dwar in-nuqqas ta’ kompetenza tal-Kummissjoni sabiex tevalwa d-drittijiet tal-awtur fuq il-ġurisprudenza dwar il-privattivi. Madankollu, din ma tapplikax hawnhekk. Fl-Opinjoni 1/09 (
46
) tagħha, il-Qorti Plenarja rrilevat li “l-Qorti tal-Ġustizzja ma hijiex vestita b’ġurisdizzjoni sabiex tippronunzja ruħha fuq azzjonijiet diretti bejn individwi fil-qasam tal‑privattivi, peress li din hija l-ġurisdizzjoni tal-qrati tal-Istati Membri”.
83.
Sa fejn il-Qorti Ġenerali tfittex li tinvoka l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jääskinen f’Donner (C‑5/11, EU:C:2012:195) (punt 40 tas-sentenza appellata) li d-drittijiet tal-awtur jibqgħu, minkejja armonizzazzjoni progressivament iktar stretta, irregolati b’mod ġenerali mid-dritt nazzjonali, is-sentenza appellata hija teoretika wisq f’dan ir-rigward. Dan il-punt diġà ġie rrilevat fid-duttrina. Fil-fatt, sa mill‑2012, il-Qorti tal-Ġustizzja wriet sa fejn avvanzat l-armonizzazzjoni fil-qasam tad-drittijiet tal-awtur. Fi kwalunkwe każ, ir-riferiment jidher li sar barra mill-kuntest, peress li l-enfasi f’Donner kienet fuq ir-rimedji għal ksur tad-drittijiet tal-awtur. Hija ma kinitx dwar il-bażi għall-eżistenza ta’ protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur bħal fil-kawża ineżami (
47
).
84.
Madankollu, ninnota li dan l-appell la jikkonċerna azzjoni diretta bejn individwi fil-qasam ta’ ksur ta’ privattivi (jew ta’ drittijiet tal-awtur) u lanqas ma jaqa’ barra mill-ġurisdizzjoni mogħtija lill-qrati tal-Unjoni skont it-Trattati tal-Unjoni. Pjuttost, fl-ewwel istanza, ir-rikors ippreżentat kien intiż għall-annullament ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni indirizzata lill-appellanti, li rrifjutat li tilqa’ t-talba tagħhom għal aċċess għal dokumenti tal-Unjoni. Dan huwa tip ta’ rikors li l-ġurisdizzjoni fir-rigward tiegħu hija attribwita lill-qrati tal-Unjoni. B’mod partikolari, l-Artikolu 263 TFUE ma jillimitax il-motivi li jistgħu jitqajmu fil-kuntest ta’ rikors għal annullament, kif iddeterminat mill-Qorti Ġenerali fil-punt 57 tas-sentenza appellata. Għaldaqstant, il-Qorti Ġenerali wettqet żball meta pprovat tistabbilixxi analoġija bejn it-tilwimiet privati dwar il-ksur ta’ privattivi, minn naħa, u r-rifjut li jingħata aċċess għal dokumenti tal-Unjoni li jinvolvu l-applikazzjoni kkontestata tal-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001, min-naħa l-oħra.
85.
Minn dan isegwi li l-Qorti Ġenerali wettqet żball meta kkonstatat li l-Kummissjoni ma kinitx awtorizzata teżamina r-rekwiżit ta’ oriġinalità billi qieset li tali eżami jmur lil hinn mill-istħarriġ li hija awtorizzata teżerċita fil-proċedura ta’ aċċess għal dokumenti. Fil-fatt, huma l-Kummissjoni u l-qrati tal-Unjoni li għandhom jiddeterminaw jekk is-STA mitluba jistgħux ikunu protetti mid-drittijiet tal-awtur u jekk dawn jissodisfawx ir-rekwiżit ta’ oriġinalità.
86.
Għaldaqstant, is-sentenza appellata hija vvizzjata bi żball ta’ liġi.
ii) Assenza ta’ drittijiet tal-awtur fis-STA mitluba
87.
Il-Qorti Ġenerali ddeċidiet, essenzjalment, li l-Kummissjoni ma wettqitx żball meta ddikjarat li s-STA ġew abbozzati mill-awturi tagħhom b’mod suffiċjentement kreattiv sabiex jimmerita protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur u li t-tul tat-test jimplika li l-awturi kellhom jagħmlu ċertu numru ta’ għażliet (inkluż l-istrutturar tad-dokument) u minn dan jirriżulta li dan id-dokument huwa protett mid-drittijiet tal-awtur (punti 47 sa 49 tas-sentenza appellata).
88.
L-approċċ tal-Qorti Ġenerali huwa żbaljat fil-liġi.
89.
Hija ġurisprudenza stabbilita li għalkemm id-drittijiet tal-awtur ma humiex kompletament armonizzati fl-Unjoni, “il-kunċett ta’ ‘xogħol’ […] jikkostitwixxi […] kunċett awtonomu tad-dritt tal-Unjoni li għandu jiġi interpretat u applikat b’mod uniformi, u li jippreżupponi l-għaqda ta’ żewġ elementi kumulattivi. Minn naħa, dan il-kunċett jimplika li jeżisti suġġett oriġinali, fis-sens li dan huwa kreazzjoni intellettwali tal-awtur stess. Min-naħa l-oħra, il-klassifikazzjoni ta’ ‘xogħol’ hija rriżervata għall-elementi li huma l-espressjoni ta’ tali kreazzjoni” (
48
). Sabiex il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur tkun teżisti, l-awtur għandu jkun jista’ jesprimi l-kapaċitajiet kreattivi tiegħu fil-produzzjoni tax-xogħol billi jagħmel għażliet liberi u kreattivi (
49
).
90.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tikkonferma dan ir-riżultat. Pereżempju, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-fatt li l-ħolqien ta’ database jkun jeħtieġ xogħol u ħila sinjifikattiva min-naħa tal-awtur tagħha ma jistax, bħala tali, fil-każ li dan ix-xogħol u din il-ħila ma jkunu jesprimu l-ebda oriġinalità, jiġġustifika l-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur (
50
). Dan il-kriterju huwa ta’ importanza fundamentali f’dan il-kuntest.
91.
Fil-fehma tiegħi, dan il-kriterju għandu japplika fil-kuntest tas-STA. Peress li, partikolarment fis-sentenza James Elliott, il-Qorti tal-Ġustizzja aċċettat il-ġurisdizzjoni tagħha sabiex tinterpreta s-STA, isegwi b’mod ċar li huma l-qrati tal-Unjoni li għandhom jevalwaw jekk is-STA jistgħux ikunu protetti mid-drittijiet tal-awtur u jekk l-OES għandhomx jibbenefikaw minn din il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur. Fil-fatt, ma huwiex possibbli li tiġi permessa sitwazzjoni fejn l-Istati Membri jiddeċiedu jekk id-drittijiet tal-awtur humiex applikabbli għal test legali li jagħmel parti mid-dritt tal-Unjoni u li għandu effetti legali kruċjali skont id-dritt tal-Unjoni. Tali konklużjoni bl-ebda mod ma tikkontradixxi l-Konvenzjoni ta’ Berna għall-Protezzjoni ta’ Xogħlijiet Letterarji u Artisitiċi, peress li huma l-partijiet għal din il-konvenzjoni li għandhom jiddeċiedu jekk it-testi legali jistgħux ikunu protetti mid-drittijiet tal-awtur fis-sistema ġuridika tagħhom jew le.
92.
Naqbel mal-appellanti li la l-Kummissjoni fid-deċiżjoni kkontestata u lanqas il-Qorti Ġenerali fis-sentenza appellata ma jeżaminaw b’mod korrett l-oriġinalità tas-STA mitluba u jekk huma jistgħux, effettivament, “jirriflettu l-personalità tal-awtur”. Dan japplika wkoll għall-preżenza ta’ għażliet liberi u kreattivi. Fid-dawl tal-kunċett u tal-għan tas-STA, li tipikament huma r-riżultat tat-testijiet xjentifiċi segwiti minn ftehim minn kumitat, nikkonkludi li l-istandard ta’ oriġinalità ma jistax jiġi aċċettat prima facie (
51
) – kif ġie aċċettat hawnhekk mill-Qorti Ġenerali. Din il-konklużjoni hija biss imsaħħa meta tittieħed inkunsiderazzjoni l-ispeċifiċità tas-STA (punti 16 et seq. ta’ dawn il-konklużjonijiet) u l-proċedura ta’ adozzjoni tagħhom (punti 23 et seq. ta’ dawn il-konklużjonijiet).
93.
Minkejja li huma l-Kummissjoni u l-Qorti Ġenerali li għandhom jistabbilixxu li l-eżenzjoni fl-Artikolu 4 tar-Regolament Nru 1049/2001 hija applikabbli, huma invokaw biss allegazzjonijiet u preżunzjonijiet ġenerali ħafna: billi kkunsidraw li s-STA mitluba kienu protetti mid-drittijiet tal-awtur minħabba li seta’ jiġi implikat mit-tul tat-testi li l-awturi kellhom jagħmlu numru ta’ għażliet. Madankollu, dawn il-fatturi ma jiddeterminawx jekk dokument partikolari huwiex oriġinali jew le u għalhekk huwiex protett bid-drittijiet tal-awtur. Għaldaqstant, is-sentenza appellata hija żbaljata.
94.
Kuntrarjament għal dak li indikat il-Qorti Ġenerali fil-punt 59 tas-sentenza appellata, l-appellanti ssostanzjaw – sa fejn kien possibbli mingħajr ma attwalment kellhom aċċess għas-STA mitluba – li l-għażliet disponibbli għaċ-CEN kienu limitati b’diversi modi. Għalhekk, fir-rigward tal-kontenut tas-STA u tal-preżentazzjoni, dawn huma limitati permezz tad-dispożizzjoni rilevanti tad-dritt sekondarju li minnu nħarġu s-STA u permezz tal-mandat tal-Kummissjoni. Bħala prinċipju, dan ta’ hawn fuq jillimita ħafna l-marġni ta’ kreattività u oriġinalità. Konsegwentement, l-invokazzjoni vaga fuq it-tul ta’ dokument ma hijiex biżżejjed sabiex jiġi pprovat li s-STA huma r-riżultat ta’ għażliet kreattivi ġenwini min-naħa taċ-CEN (
52
).
95.
Għaldaqstant, il-Qorti Ġenerali wettqet żball meta kkonstatat li l-Kummissjoni kienet intitolata tikkonkludi li s-STA mitluba kienu protetti mid-drittijiet tal-awtur u, konsegwentement, is-sentenza appellata għandha tiġi annullata.
2.
It-tieni parti tal-ewwel aggravju – il-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi fl-evalwazzjoni tagħha tal-effett fuq l-interessi kummerċjali taċ-CEN
96.
L-appellanti jsostnu, essenzjalment, li l-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi fl-evalwazzjoni tagħha tal-effett fuq l-interessi kummerċjali taċ-CEN mill-applikazzjoni żbaljata ta’ preżunzjoni li l-iżvelar tas-STA mitluba jippreġudika l-interess protett mill-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001 u naqset milli tevalwa l-effetti speċifiċi fuq dawn l-interessi kummerċjali.
a)
L-invokazzjoni ta’ preżunzjoni ġenerali kienet illegali
97.
Kuntrarjament għal dak li ddikjarat il-Qorti Ġenerali fil-punt 97 tas-sentenza appellata, il-Kummissjoni ma tidhirx li invokat preżunzjoni ġenerali ta’ kunfidenzjalità li fuq il-bażi tagħha l-għoti tal-aċċess għal STA jippreġudika awtomatikament l-interess protett mill-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001.
98.
Tali preżunzjoni ġenerali la hija prevista mir-Regolament Nru 1049/2001, la mir-Regolament Nru 1025/2012, u lanqas fil-fatt mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fatt, għandu jintwera b’mod ċar li l-iżvelar tad-dokumenti inkwistjoni, speċifikament, effettivament u b’mod mhux ipotetiku (
53
) jippreġudika serjament is-sistema ta’ standardizzazzjoni tal-Unjoni sabiex tali preżunzjoni tkun tista’ tiġi rrikonoxxuta.
99.
L-ewwel, is-STA jikkostitwixxu biss minoranza tal-istandards stabbiliti mill-OES u finanzjament sinjifikattiv tal-OES huwa pprovdut mill-Kummissjoni. Skont id-dikjarazzjoni taċ-CEN waqt is-seduta, 4.6 % tal-baġit ta’ standardizzazzjoni ġej mill-bejgħ tas-STA, li jammonta għal madwar EUR 2 miljun fis-sena, filwaqt li, skont iċ-CEN innifsu, il-finanzjament tal-Kummissjoni jammonta għal “madwar 20 % tal-baġit totali taċ-CEN” (enfasi miżjuda) (
54
). It-tieni, waqt is-seduta rriżulta biċ-ċar li s-sistema tal-istandardizzazzjoni tal-Unjoni fil-fatt ma teżiġix aċċess bi ħlas għas-STA sabiex tiffunzjona (għall-kuntrarju għall-konstatazzjonijiet fil-punti 102 u 103 tas-sentenza appellata); fil-fatt, ir-rekwiżit ta’ ħlas jirriżulta mir-relazzjoni kuntrattwali u l-modalitajiet ta’ finanzjament bejn l-OES u l-Kummissjoni. Pereżempju, l-ETSI (li wkoll jirċievi finanzjament mill-Kummissjoni għas-STA) diġà jippermetti li s-STA tiegħu jiġu kkonsultati, stampati u mniżżla bla ħlas mis-sit internet tiegħu (
55
). Barra minn hekk, jidher mid-duttrina li hemm prezzijiet differenzjati sinjifikattivi bejn, essenzjalment, l-istess STA fi Stati Membri differenti, li huwa sintomatiku tal-problemi li jirriżultaw mill-ftehimiet attwali għall-aċċess għas-STA (
56
).
100.
Barra minn hekk, peress li preżunzjoni ġenerali ta’ kunfidenzjalità tikkostitwixxi eċċezzjoni għar-regola li l-istituzzjoni tal-Unjoni kkonċernata hija obbligata twettaq eżami speċifiku u individwali ta’ kull dokument, hija għandha tiġi interpretata u applikata b’mod strett. Il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet ħames kategoriji ta’ dokumenti li jibbenefikaw minn preżunzjonijiet ġenerali ta’ kunfidenzjalità: (i) dokumenti ta’ fajls amministrattivi dwar l-għajnuna mill-Istat; (ii) is-sottomissjonijiet ippreżentati quddiem il-qrati tal-Unjoni; (iii) id-dokumenti skambjati fil-kuntest ta’ stħarriġ tal-konċentrazzjonijiet bejn impriżi; (iv) dokumenti ta’ proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu; u (v) dokumenti relatati ma’ proċedura skont l-Artikolu 101 TFUE (
57
)).
101.
Huwa ċar li s-STA ma jaqgħu taħt ebda waħda minn dawn il-kategoriji. Fil-fatt, il-kategoriji kollha msemmija iktar ’il fuq huma relatati man-natura proċedurali speċifika ta’ dawn id-dokumenti. Dan ma japplikax għas-STA mitluba, li, barra minn hekk, diġà huma disponibbli għall-ispezzjoni fil-libreriji, fil-punti ta’ informazzjoni jew għax-xiri. Għalhekk, is-STA mitluba ma humiex kunfidenzjali u, kuntrarjament għall-kategoriji msemmija iktar ’il fuq, huma ma jikkonċernaw ebda proċedura amministrattiva jew ġudizzjarja pendenti.
102.
Konsegwentement, il-Qorti Ġenerali wettqet żball meta aċċettat li l-Kummissjoni kienet intitolata tibbaża ruħha fuq tali preżunzjoni ġenerali sabiex tirrifjuta l-aċċess għas-STA mitluba.
b)
Nuqqas ta’ evalwazzjoni tal-effetti speċifiċi fuq l-interessi kummerċjali
103.
Is-sentenza appellata (punt 64) sempliċement adottat l-allegazzjonijiet tal-Kummissjoni dwar il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur bħala apodittiċi u kkonkludiet li minn dan irriżulta effett fuq l-interessi kummerċjali minħabba “tnaqqis kbir ħafna tat-tariffi miġbura miċ-CEN”. Dan huwa żbaljat.
104.
L-ewwel, il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti Ġenerali jfissru li l-allegata protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur għas-STA ser tipprevali dejjem fuq il-preżunzjoni ta’ dritt ta’ aċċess skont ir-Regolament Nru 1049/2001. Dan imur kontra l-ispirtu u l-kliem ta’ dan ir-regolament li skontu kull eżenzjoni għandha tiġi interpretata b’mod restrittiv sabiex jingħataw l-ikbar drittijiet ta’ aċċess possibbli (
58
).
105.
It-tieni, il-Qorti Ġenerali ma kkunsidratx il-fatti speċifiċi tal-kawża ineżami. L-effett allegat fuq l-interess kummerċjali jidher infondat (ara l-punt 99 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
106.
Konsegwentement, il-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi, peress li ma setgħetx tiġġustifika r-rifjut ta’ aċċess għas-STA mitluba sempliċement permezz ta’ invokazzjoni ta’ allegat effett negattiv fuq tali interessi kummerċjali skont l-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001.
B. It-tieni aggravju – Żball ta’ liġi minħabba nuqqas ta’ rikonoxximent ta’ interess pubbliku superjuri
107.
L-ewwel, l-appellanti jsostnu, essenzjalment, li l-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi, fil-punti 98 sa 101 tas-sentenza appellata. Kif jirriżulta mill-analiżi tiegħi tal-ewwel aggravju, naqbel mal-appellanti li t-talba tagħhom għal aċċess għas-STA mitluba kienet iġġustifikata fuq il-bażi tal-Istat tad-dritt. Il-Qorti Ġenerali, meta ddeċidiet li l-appellanti ma wrewx raġunijiet speċifiċi li jiġġustifikaw it-talba tagħhom, ma rrikonoxxietx il-valur tal-argument tal-appellanti u bbażat is-sentenza appellata fuq kunsiderazzjonijiet żbaljati.
108.
Fl-ewwel istanza, l-appellanti identifikaw li kien jirriżulta interess pubbliku superjuri mill-fatt li s-STA mitluba jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni, li għandu jkun liberament disponibbli. Huma sostnew ukoll li s-STA mitluba jikkonċernaw oqsma legali fejn huwa essenzjali livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi, kif protett mill-Artikolu 169 TFUE, jiġifieri s-sigurtà tal-ġugarelli u r-rata massima ta’ nikil bħala allerġen prinċipali ta’ kuntatt u karċinoġenu ssuspettat. Huwa raġonevoli li jiġi sostnut li l-konsumaturi għandhom ikunu jafu l-kontenut ta’ dawn is-STA sabiex tiġi żgurata s-sigurtà massima tal-ġugarelli u sabiex jiġi evitat iktar il-kanċer. Għal dan l-għan, l-osservanza tas-STA għandu rwol importanti fil-protezzjoni tal-membri tal-pubbliku fl-Unjoni (b’mod partikolari t-tfal fir-rigward tas-STA mitluba) minn prodotti potenzjalment perikolużi u dannużi. Fil-fehma tiegħi, l-appellanti wrew ukoll b’mod suffiċjenti li s-STA mitluba għandhom ukoll importanza sinjifikattiva għall-manifatturi, għall-fornituri ta’ servizz u għall-parteċipanti l-oħra fil-katina tal-provvista.
109.
Għaldaqstant, il-kunsiderazzjonijiet preċedenti kienu suffiċjenti sabiex ikun jista’ jiġi kkwalifikat interess pubbliku superjuri fil-kawża ineżami. Il-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi f’dan ir-rigward.
110.
It-tieni, l-appellanti jikkritikaw, essenzjalment, il-konstatazzjoni li tinsab fil-punti 102 sa 104 tas-sentenza appellata, li tgħid li l-interess pubbliku superjuri li jiġi żgurat il-funzjonament tas-sistema tal-istandardizzazzjoni tal-Unjoni jipprevali fuq l-aċċess liberu għas-STA.
111.
Il-funzjonament tas-sistema ta’ standardizzazzjoni tal-Unjoni huwa fattur li ma huwiex relatat mal-eċċezzjoni taħt l-ewwel inċiż tal-Artikolu 4(2) tar-Regolament Nru 1049/2001, li jikkonċerna l-protezzjoni tal-interessi kummerċjali ta’ persuni fiżiċi u ġuridiċi, inkluż il-proprjetà intellettwali. Għalhekk, il-Qorti Ġenerali ħolqot de facto eċċezzjoni ġdida taħt l-Artikolu 4 ta’ dan ir-regolament, li ma huwiex permess (
59
). Fil-fatt, mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-funzjonament tas-sistema tal-istandardizzazzjoni tal-Unjoni ma hijiex mhedda mill-għoti ta’ aċċess liberu u inkundizzjonat għas-STA.
112.
Sussegwentement, l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1049/2001 jeżiġi li l-istituzzjonijiet tal-Unjoni għandhom – sa fejn ikun possibbli – iqiegħdu d-dokumenti għad-dispożizzjoni diretta tal-pubbliku. B’mod partikolari, dokumenti leġiżlattivi – dokumenti mfassla jew irċevuti waqt proċeduri għall-adozzjoni ta’ atti legalment vinkolanti ġo jew għall-Istati Membri – għandhom, suġġett għall-Artikoli 4 u 9 ta’ dak ir-regolament, ikunu direttament aċċessibbli. Kif spjegat fil-kuntest tal-ewwel aggravju, f’dan il-kuntest, is-STA huma dokumenti li jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni li għandhom ikunu infurzabbli minn kwalunkwe persuna kkonċernata u għaldaqstant ir-rekwiżit ta’ aċċessibbiltà għandu japplika wkoll għas-STA.
113.
Mill-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti jirriżulta li s-sentenza appellata għandha tiġi annullata, li d-deċiżjoni kkontestata għandha tiġi annullata u li l-Kummissjoni għandha tiġi ordnata tagħti lill-appellanti l-aċċess għall-erba’ STA mitluba.
IV. Konklużjoni
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddeċiedi li: (i) tannulla s-sentenza tal-Qorti Ġenerali tal-Unjoni Ewropea tal‑14 ta’ Lulju 2021, Public.Resource.Org u Right to Know vs Il‑Kummissjoni (T‑185/19, EU:T:2021:445); (ii) tannulla d-Deċiżjoni tal-Kummissjoni Ewropea C(2019) 639 final tat‑22 ta’ Jannar 2019 li tirrifjuta l-aċċess għall-istandards tekniċi armonizzati mitluba; (iii) tordna lill-Kummissjoni tagħti lill-appellanti l-aċċess għal dawn l-istandards; (iv) tikkundanna lill-Kummissjoni għall-ispejjeż tal-proċedura fl-ewwel istanza u fl-appell; u (v) tikkundanna lill-intervenjenti jbatu l-ispejjeż rispettivi tagħhom.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l‑Ingliż.
(
2
)	Regolament (KE) Nru 1049/2001 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑30 ta’ Mejju 2001 dwar l-aċċess pubbliku għad-dokumenti tal-Parlament Ewropew, tal-Kunsill u tal-Kummissjoni (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 1, Vol. 3, p. 331).
(
3
)	Regolament (KE) Nru 1367/2006 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑6 ta’ Settembru 2006 dwar l-applikazzjoni għall-istituzzjonijiet u l-korpi tal-Komunità tad-disposizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus dwar l-Aċċess għall-Informazzjoni, il-Parteċipazzjoni tal-Pubbliku fit-Teħid ta’ Deċiżjonijiet u l-Aċċess għall-Ġustizzja fi Kwistjonijiet Ambjentali (ĠU 2006, L 264, p. 13).
(
4
)	Regolament (UE) Nru 1025/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Ottubru 2012 dwar l-Istandardizzazzjoni Ewropea, li jemenda d-Direttivi tal-Kunsill 89/686/KEE u 93/15/KEE u d-Direttivi 94/9/KE, 94/25/KE, 95/16/KE, 97/23/KE, 98/34/KE, 2004/22/KE, 2007/23/KE, 2009/23/KE u 2009/105/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill u li jħassar id-Deċiżjoni tal-Kunsill 87/95/KEE u d-Deċiżjoni Nru 1673/2006/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (ĠU 2012, L 316, p. 12).
(
5
)	Direttiva 2009/48/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑18 ta’ Ġunju 2009 dwar is-sikurezza tal-ġugarelli (ĠU 2009, L 170, p. 1, rettifika fil-ĠU 2013, L 355, p. 92).
(
6
)	Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑18 ta’ Diċembru 2006 dwar ir-reġistrazzjoni, il-valutazzjoni, l-awtorizzazzjoni u r-restrizzjoni ta’ sustanzi kimiċi (REACH), li jistabbilixxi Aġenzija Ewropea għas-Sustanzi Kimiċi, li jemenda d-Direttiva 1999/45/KE u li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 793/93 tal-Kunsill u r-Regolament (KE) Nru 1488/94 tal-Kummissjoni kif ukoll id-Direttiva 76/769/KEE tal-Kunsill u d-Direttivi 91/155/KEE, 93/67/KEE, 93/105/KE u 2000/21/KE tal-Kummissjoni (ĠU 2006, L 396, p. 1, rettifiki fil-ĠU 2007, L 136, p. 3, ĠU 2008, L 141, p. 22 u fil-ĠU 2009, L 36, p. 84).
(
7
)	Rispettivament, is-sentenzi tat‑12 ta’ Lulju 2012, Fra.bo (C‑171/11, EU:C:2012:453; iktar ’il quddiem is-“sentenza Fra.bo”); tas‑27 ta’ Ottubru 2016, James Elliot (C‑613/14, EU:C:2016:821; iktar ’il quddiem is-“sentenza James Elliott”); u tat‑22 ta’ Frar 2022, Stichting Rookpreventie Jeugd et (C‑160/20, EU:C:2022:101; iktar ’il quddiem is-“sentenza Stichting”).
(
8
)	Direttiva tal-Kunsill tat‑3 ta’ Mejju 1988 dwar l-approssimazjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati Membri rigward is-sigurtà tal-ġugarelli (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13, Vol. 9, p. 240).
(
9
)	Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Ġunju 1998 li tistabbilixxi proċedura għall-għoti ta’ informazzjoni fil-qasam ta’ l-istandards u tar-Regolamenti Tekniċi (ĠU, Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13. Vol. 20, p. 337).
(
10
)	Sentenza tat‑22 ta’ Jannar 2014, Ir‑Renju Unit vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill (C‑270/12, EU:C:2014:18, punti 83 u 84).
(
11
)	Konklużjonijiet f’James Elliott Construction (C‑613/14, EU:C:2016:63, punt 40).
(
12
)	Lundqvist, B., “European Harmonised Standards as ‘Part of EU Law’: The Implications of the James Elliott Case for Copyright Protection and, Possibly, for EU Competition Law”, Legal Issues of Economic Integration, Vol. 44, Nru 4, 2017, p. 429 u 431.
(
13
)	Komunikazzjoni tal-Kummissjoni tat‑2 ta’ Frar 2022 (COM(2022) 31 final) “Strateġija tal-UE dwar l-Istandardizzazzjoni”, p. 4 u 5 et seq., rispettivament. Ara wkoll il-“Gwida Blu” dwar l-implimentazzjoni tar-regoli tal-prodotti tal-UE tal‑2022 (ĠU 2022, C 247, p. 1, nota ta’ qiegħ il-paġna 192).
(
14
)	Għal eżempju tajjeb, ara l-mandat M.445/EN tad‑9 ta’ Lulju 2009 dwar is-STA mitluba tad-Direttiva dwar is-Sigurtà tal-Ġugarelli.
(
15
)	Sentenza tal‑14 ta’ Diċembru 2017, Anstar (C‑630/16, EU:C:2017:971, punti 35 sa 36).
(
16
)	Il-Kummissjoni, Vademecum dwar l-Istandardizzazzjoni Ewropea – Parti I, SWD(2015) 205, p. 8 u 9 (iktar ’il quddiem il-“Vademecum”).
(
17
)	Ara l-Linji Gwida Ġenerali għall-Kooperazzjoni bejn is-CEN, is-CENELEC u l-ETSI u l-Kummissjoni Ewropea u l-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles - 28 ta’ Marzu 2003 (ĠU 2003, C 91, p. 7).
(
18
)	Ara Schepel, H., “The new approach to the new approach: The juridification of harmonised standards in EU law”, Maastricht Journal of European and Comparative Law, Vol. 20(4), 2013, p. 521.
(
19
)	De Bellis, M., “Op-Ed: ‘Private standards, EU law and access – The General Court’s ruling in Public.Resource.Org’”, EU Law Live, 10 ta’ Settembru 2021.
(
20
)	B’mod importanti, ara wkoll, f’dan ir-rigward, is-sentenza James Elliott, punt 43 (kif iċċitata fil-punt 9 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
(
21
)	Regolament (UE) Nru 182/2011 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Frar 2011 li jistabbilixxi r-regoli u l-prinċipji ġenerali dwar il-modalitajiet ta’ kontroll mill-Istati Membri tal-eżerċizzju mill-Kummissjoni tas-setgħat ta’ implimentazzjoni (ĠU 2011, L 55, p. 13).
(
22
)	Soroiu, A. u Correia Magalhaes De Carvalho, M. F., “Lawtify Premium: Public.Resource.Org (T‑185/19), a Judicial Take on Standardisation and Public Access to Law”, Review of European Administrative Law, Vol. 15(2), 2022, p. 57. Ara wkoll Schepel, H., op. cit., p. 521 u 523; Volpato, A., “The Harmonized Standards before the ECJ: James Elliott Construction”, Common Market Law Review, Vol. 54(2), 2017, p. 591; van Gestel, R., u van Lochem, P., “Private Standards as a Replacement for Public Lawmaking?” f’Marta Cantero Gamito, M., u Micklitz, H.-W., (edituri), The Role of the EU in Transnational Legal Ordering, Edward Elgar Publishing, 2020, p. 31.
(
23
)	Ara s-sentenzi Fra.bo (punti 27 sa 32), James Elliott (punti 40, 42 u 43) u s-sentenza tat‑22 ta’ Frar 2018, SAKSA (C‑185/17, EU:C:2018:108, punt 39).
(
24
)	Ara EIM Business & Policy Research, Access to Standardisation – Study for the European Commission, [DG] Enterprise and Industry, 2010, p. 17 u 9, rispettivament.
(
25
)	Ara l-ġurisprudenza mfakkra fis-sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2022, Ministre de la Transition écologique u Premier ministre (Responsabbiltà tal-Istat għat-tniġġis atmosferiku) (C‑61/21, EU:C:2022:1015, punti 43 sa 47).
(
26
)	Ara s-sentenza tar-Rechtbank’s-Gravenhage (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, il-Pajjiżi l-Baxxi) tal‑31 ta’ Diċembru 2008, LJN: BG8465. Ara Van Gestel, B., u Micklitz, H.‑W., “European Integration Through Standardization: How Judicial Review is Breaking Down the Club House of Private Standardization Bodies”, CMLR 50, 2013, p. 176.
(
27
)	Sentenza tas‑16 ta’ Ottubru 2014, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja) (C‑100/13, mhux ippubblikata, EU:C:2014:2293, punt 63).
(
28
)	Ara wkoll il-punt 61 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
29
)	Sentenza tat‑18 ta’ Jannar 2007, PKK u KNK vs Il‑Kunsill (C‑229/05 P, EU:C:2007:32, punt 109).
(
30
)	Sentenza tad‑29 ta’ April 2004, Il‑Kummissjoni vs CAS Succhi di Frutta (C‑496/99 P, EU:C:2004:236, punt 63).
(
31
)	Sentenza tat‑12 ta’ Novembru 1981, Meridionale Industria Salumi et (212/80 sa 217/80, EU:C:1981:270, punt 10).
(
32
)	Sentenza tal‑20 ta’ Mejju 2003, Consorzio del Prosciutto di Parma u Salumificio S. Rita (C‑108/01, EU:C:2003:296, punti 95 u 96).
(
33
)	Huwa rrikonoxxut ukoll mill-prinċipji kostituzzjonali stabbiliti f’diversi dispożizzjonijiet tat-Trattat UE – bħall-Artikolu 1(2), l-Artikolu 10(3), l-Artikolu 11(2) u (3) – kif ukoll fil-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (Artikolu 42).
(
34
)	Sentenza tal‑11 ta’ Diċembru 2007, Skoma-Lux (C‑161/06, EU:C:2007:773, punti 38 u 51, rispettivament).
(
35
)	Postijiet iġġestjonati minn korpi nazzjonali ta’ standardizzazzjoni fejn is-STA jistgħu apparentement jiġu aċċessati jekk ċerti kundizzjonijiet jiġu osservati.
(
36
)	Rapport dwar l-Istat tad-dritt - Adottat mill-Kummissjoni Venezja fis‑86 sessjoni plenarja tagħha (Venezia, 25‑26 ta’ Marzu 2011), CDL-AD(2011)003rev, punt 44.
(
37
)	Ara, pereżempju, il-Bundesverfassungsgericht (il-Qorti Kostituzzjonali Federali Ġermaniża): is-sentenza tad‑29 ta’ Lulju 1998 - Kawża 1 BvR 1143/90, DE:BVerfG:1998:rk19980729.1bvr114390, punt 26.
(
38
)	Ara Van Waeyenberge, A., “La normalisation technique en Europe – L’empire (du droit) contre-attaque”, Revue internationale de droit économique: RIDE, Nru 3, 2018, p. 314. Ara wkoll Aubry, H., Brunet, A., u Peraldi-Leneuf, F., “Le contrôle des normes: un garde-fou démocratique à perfectionner”, f’Aubry, H., et al. (edituri), La normalisation en France et dans l’Union européenne. Une activité privée au service de l’intérêt général?, PUAM, Aix-en-Provence, 2012, p. 104.
(
39
)	Alvarez Garcia, V., La problemática de la publicidad oficial de las normas técnicas de origen privado que despliegan efectos jurídico-públicos, Revista de Derecho Comunitario Europeo, Nru 72, 2022, p. 467.
(
40
)	Ara wkoll Alvarez Garcia, V., op. cit., p. 478.
(
41
)	Sentenza tas‑16 ta’ Frar 2022, L‑Ungerija vs Il‑Parlament u Il‑Kunsill (C‑156/21, EU:C:2022:97, punt 58).
(
42
)	Konvenzjoni ta’ Berna għall-Protezzjoni ta’ Xogħlijiet Letterarji u Artistiċi, iffirmata f’Berna fid‑9 ta’ Settembru 1886 (l-Att ta’ Pariġi tal‑24 ta’ Lulju 1971), fil-verżjoni tagħha li tirriżulta mill-emenda tat‑28 ta’ Settembru 1979.
(
43
)	Permezz tal-Artikolu 1(4) tat-Trattat tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali (WIPO) fuq id-drittijiet tal-awtur, adottat f’Genève fl‑20 ta’ Diċembru 1996.
(
44
)	Sentenza tat‑18 ta’ Diċembru 2007, L‑Isvezja vs Il‑Kummissjoni (C‑64/05 P, EU:C:2007:802, punt 69).
(
45
)	Għal kritika tas-sentenza appellata, ara Kamara, I., General Court EU: Commercial interests block the right to access European harmonised standards, Journal of Standardisation, vol. 1, 2022, Dokument 4, u Krämer, L., “L’environnement devant la Cour de justice de l’Union européenne”, Revue du droit de l’Union européenne, 1/2022, p. 15.
(
46
)	Opinjoni tat‑8 ta’ Marzu 2011 (Ftehim dwar il-Ħolqien ta’ Sistema Unifikata ta’ Riżoluzzjoni ta’ Tilwim fil-Qasam tal-Privattivi) (EU:C:2011:123, punt 80).
(
47
)	Ara Blockx, F., “The General Court of the EU wanders into copyright law, and gets disoriented”, powst ta’ mistieden fuq IPKat, 15 ta’ Lulju 2021, li tinkludi referenzi oħra.
(
48
)	Sentenza tat‑12 ta’ Settembru 2019, Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:721, punt 29).
(
49
)	Sentenza tal‑1 ta’ Diċembru 2011, Painer (C‑145/10, EU:C:2011:798, punt 89).
(
50
)	Sentenza tal‑1 ta’ Marzu 2012, Football Dataco et (C‑604/10, EU:C:2012:115, punt 42).
(
51
)	Blockx, F., op. cit.
(
52
)	Fil-fatt, il-kotba telefoniċi huma wkoll twal ħafna u strutturati tajjeb, iżda dan ma jfissirx li dawn jirriżultaw minn għażliet kreattivi. Ara, pereżempju, Feist Publications, Inc., vs Rural Telephone Service Co., 499 U.S. 340 (1991). Ara Blockx, F., op. cit. f’dan ir-rigward.
(
53
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tal‑1 ta’ Lulju 2008, L‑Isvezja u Turco vs Il‑Kunsill (C‑39/05 P u C‑52/05 P, EU:C:2008:374, punti 43 sa 66). Ara wkoll is-sentenza tal‑25 ta’ Jannar 2023, De Capitani vs Il‑Kunsill (T‑163/21, EU:T:2023:15, punti 87 sa 96 u l-ġurisprudenza ċċitata) (li ma ġietx appellata quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja).
(
54
)	Madankollu, ir-Rapport Annwali taċ-CEN tal‑2017, p. 22, jindika li dan jista’ jilħaq sa 35 % tal-baġit taċ-CEN.
(
55
)	Ara https://www.etsi.org/intellectual-property-rights (għalkemm ir-riproduzzjoni tagħhom trid tiġi awtorizzata minn dan il-korp).
(
56
)	Van Gestel, R., u Micklitz, H.‑W., op. cit., p. 181.
(
57
)	Sentenza tal‑4 ta’ Settembru 2018, ClientEarth vs Il‑Kummissjoni (C‑57/16 P, EU:C:2018:660, punti 80 u 81).
(
58
)	Sentenza tat‑18 ta’ Diċembru 2007, L‑Isvezja vs Il‑Kummissjoni (C‑64/05 P, EU:C:2007:802, punt 66).
(
59
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑18 ta’ Diċembru 2007, L‑Isvezja vs Il‑Kummissjoni (C‑64/05 P, EU:C:2007:802, punt 65
et seq.).