61965C0052
Conclusies van de Advocaat-Generaal K. Roemer
van 4 mei 1966 (
1
)
Mijnheer de President, mijne heren Rechters,
Het onderhavige geding betreft in hoofdzaak de uitlegging van de artikelen 13 en 14 van het E.E.G.-Verdrag en, meer in het bijzonder, de vraag wat onder „heffingen van gelijke werking als invoerrechten” moet worden verstaan. Uw Hof heeft hierover reeds moeten beslissen in de zaken 2 en 3-62 waar het ging om een heffing welke in België en Luxemburg bij de afgifte van een invoergunning voor ontbijtkoek werd opgelegd. Bedoeld begrip is ook thans het voorwerp van geschil en wel naar aanleiding van de beide volgende gevallen :
Het beroep 52-65
De handel in slachtschapen en schapenvlees (ten aanzien waarvan tot dusver geen gemeenschappelijke marktorganisatie was voorzien) is in de Bondsrepubliek Duitsland bij de wet van 25 april 1951 betreffende de handel in vee en vlees (BGBI. I, blz. 272) aan een nationale marktorganisatie onderworpen. Krachtens deze regeling stelt de minister voor Voedselvoorziening en Landbouw in een jaarlijks op te maken bevoorradingsplan de hoeveelheid uit hoofde van de binnenlandse produktie ter beschikking staande produkten vast, alsmede de hoeveelheden welke voor het dekken van de behoeften dienen te worden ingevoerd. Daartoe worden import-aanbestedingen uitgeschreven. Met het oog op deze importen is de invoer- en bevoorradingsdienst voor slachtvee, vlees en vleesprodukten (die Einfuhr- und Vorratsstelle für Schlachtvieh, Fleisch und Fleischerzeugnisse) ingeschakeld, een publiekrechtelijk orgaan hetwelk onder genoemde minister ressorteert die op dit gebied verordenende bevoegdheid bezit. De importeurs moeten genoemde produkten aan deze dienst te koop aanbieden. Maakt deze instantie van haar recht tot overname van de koop geen gebruik, dan mogen de produkten in Duitsland niet in het verkeer worden gebracht, uit welken hoofde of tot welk doel ook. Wordt dit recht wèl uitgeoefend, dan kan de dienst voor de invoer en bevoorrading de aangeboden produkten, krachtens overeenkomst, verkrijgen om ze aan de bestaande voorraden toe te voegen, dan wel — eveneens bij overeenkomst — deze bij wege van een zuiver formele overname, gevolgd door het wederom overdragen daarvan aan de importeur, op de binnenlandse markt laten brengen waarbij bedoelde dienst bevoegd is de importeur bepaalde verplichtingen op te leggen, bij voorbeeld met betrekking tot het tijdstip of de plaats waarop de produkten in het verkeer mogen worden gebracht. — Voor het onderhavige geding is nog de omstandigheid van belang, dat de dienst voor de invoer en bevoorrading krachtens paragraaf 21 van de wet betreffende de handel in vee en vlees gerechtigd is terzake van de aan de zojuist omschreven handelingen van overname, enzovoort verbonden kosten, tot een bedrag van 0,40 DM per 100 kg rechten te heffen over de waren waarvoor de aanbiedingsplicht geldt. Op grond van genoemde wetsbepaling werd op 3 september 1951 (Bundesanzeiger 1951 Nr. 178) een kostenbesluit uitgevaardigd, krachtens hetwelk de in feite terzake toe te passen tarieven per 100 kg voor slachtschapen 0,15 DM bedragen en voor schapenvlees 0,25 DM.
De Commissie ziet in deze rechten een „heffing met gelijke werking als de invoerrechten” in de zin van artikel 13 van het E.E.G.-Verdrag welke gedurende de overgangsperiode moeten worden afgeschaft. Zij gaf dan ook op 16 juni 1965 een richtlijn (Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 1965, blz. 2074) waarbij zij bepaalde dat bedoelde rechten geleidelijk moesten worden opgeheven en wel voor 60 % uiterlijk op 1 januari 1966 en vervolgens gehéél, uiterlijk op het ogenblik van de afschaffing der douanerechten op de handel tussen de Lid-Staten. — De Bondsregering betwist de wettigheid van deze richtlijn en vordert derhalve bij het eerste beroep de nietigverklaring daarvan.
Het beroep 55-65
In de zaak 55-65 doet zich een analoog geval voor. Het gaat hier om de werkzaamheden van de dienst voor de buitenlandse handel in voedings- en landbouwprodukten (sinds de wet van 24 augustus 1965„Bundesamt für Ernährung unf Porstwirtschaft” genoemd), dat wil zeggen een bij de wet van 17 december 1951 in het leven geroepen hoogste gezagsorgaan waaraan met betrekking tot de in- en uitvoer van landbouwprodukten belangrijke taken zijn toevertrouwd. Het fungeert met name als centrale dienst voor het verlenen van vergunningen bij de in- of uitvoer van nog niet geliberaliseerde landbouwprodukten (het gaat hier in het bijzonder om bepaalde soorten veevoeder, schapen en schapenvlees, vis, plantaardige olie en vet, suiker en zaaigoed, snijbloemen, wijn, verschillende soorten groenten en fruit al of niet geconserveerd) . Voorzover in verband met de huidige stand der liberalisering nog invoervergunningen moeten worden verstrekt, is genoemde dienst voor de buitenlandse handel krachtens de wet van 17 december 1951 bevoegd rechten te heffen ter dekking van de in verband met de verschillende administratieve handelingen gemaakte kosten. Krachtens deze wet werd op 22 augustus 1955 een kostenbesluit genomen (Bundesanzeiger Nr. 163, 1955) — hetwelk nadien herhaaldelijk werd gewijzigd en waarin het tarief voor deze rechten aanvankelijk werd vastgesteld op 0,2 % (voor sommige waren 0,02 %) van de waren waarvoor de invoervergunning was gegeven. Nadien, dat wil zeggen met ingang van 1 april 1958, werden deze tarieven verlaagd op 0,15 % en 0,015 %. De Commissie beschouwt deze rechten, voorzover zij betrekking hebben op de aan vergunning onderworpen invoer van landbouw- en voedingsprodukten uit de andere Lid-Staten eveneens als met douanerechten gelijkstaande heffingen en zij verlangde de opheffing daarvan in een tweede richtlijn van 28 juli 1965 (Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 1965, blz. 2437) op gelijke voet als de eerder genoemde rechten van de dienst voor invoer en bevoorrading voor vlees. — De Bondsregering beschouwt overeenkomstig het ter zake door haar in beginsel aangenomen standpunt ook deze richtlijn voor onrechtmatig en verlangt bij een tweede beroep mede de nietigverklaring daarvan.
Gezien de vrijwel identieke door partijen aangevoerde argumenten heeft het Hof bij beschikking van 7 februari 1966 de voeging van beide zaken, zowel voor de behandeling als de uitspraak, gelast. Ons onderzoek geldt derhalve — voorzover niet op bepaalde verschillen zal worden gewezen — gelijkelijk de door de dienst voor invoer en bevoorrading als voor de dienst voor de buitenlandse handel geheven rechten en de terzake daarvan door de Commissie gegeven richtlijnen.
Waardering rechtens
De beoordeling rechtens van de onderhavige zaak kan in overzichtelijke vorm worden gegeven, daar slechts twee middelen van beroep werden aangevoerd. Ik zal derhalve bij de behandeling allereerst onderzoeken of de Commissie het in artikel 13 van het E.E.G.-Verdrag neergelegde begrip van „heffingen met gelijke werking” juist heeft geïnterpreteerd en daarna ingaan op de vraag of haar schending van het Verdrag dan wel détournement de pouvoir kan worden verweten, nu zij niet voor alle Lid-Staten, en voor alle soortgelijke gevallen van bedoelde heffing, één alomvattende regeling heeft getroffen.
I — De uitlegging van het begrip „heffingen van gelijke werking als invoerrechten”
Verzoekster stelt allereerst dat de Commissie bedoeld begrip onjuist heeft geïnterpreteerd en dat zij daardoor tot de onhoudbare conclusie is gekomen dat de door de dienst voor invoer en bevoorrading en de dienst voor de buitenlandse handel geheven rechten krachtens artikel 13 van het E.E.G.-Verdrag moeten worden afgeschaft. Afgezien van enkele details, waarop wij nog nader hopen terug te komen, kan het standpunt van verzoekster als volgt worden samengevat: voor de beantwoording van de vraag of er sprake is van een heffing met gelijke werking, enzovoort mag niet alleen op de eenzijdige geldelijke belasting van ingevoerde goederen worden gelet. Er dient mede acht te worden geslagen op de motivering en op het als zodanig aangegeven doel der heffing. Als wezenlijk kenmerk van de douanerechten geldt dat zij ter bescherming van de binnenlandse produktie dienen, dan wel (bij fiscale rechten) tot het verwerven van middelen ter dekking van algemene staatsuitgaven. In het onderhavige geval daarentegen moeten de rechten beschouwd worden als contraprestaties welke, in het kader van speciale invoerregelingen, terzake van bijzondere, door de administratie verleende diensten voor de importeurs moeten worden verricht. Ook het tarief voor deze rechten duidt erop dat zij het internationale goederenverkeer op generlei wijze kunnen beïnvloeden, dan wel staatsinkomsten van noemenswaardige omvang opleveren.
Alvorens op de hiermede opgeworpen vragen in te gaan, dient erop te worden gewezen dat verzoekster zelf de met het beroep 55-65 bestreden richtlijn — voorzover het bij de beoordeling daarvan om het begrip douanerechten met gelijke werking gaat — niet in volle omvang onrechtmatig acht. Zij geeft toe dat krachtens de Duitse wetgeving nog steeds rechten geheven worden bij de automatische afgifte van invoervergunningen voor enkele waren welke vrij mogen worden geïmporteerd, hoewel daarvoor krachtens de beginselen van het Verdrag geen rechtvaardiging meer bestaat. — Verzoekster verdedigt slechts die rechten, welke bij de afgifte van invoervergunningen voor niet-geliberaliseerde waren verschuldigd zijn — dat wil zeggen wanneer in afzonderlijke gevallen een invoerbelemmering moet worden opgeheven — alsmede de door de dienst voor de invoer en bevoorrading geheven rechten, daar in zoverre — wat de in de zaak 52-65 bedoelde produkten betreft — een nationale marktorganisatie blijft voortbestaan, waardoor het vrije handelsverkeer eveneens wordt beperkt en krachtens welke voor het toelaten van afzonderlijke importen een speciaal onderzoek wordt geëist. — Het is derhalve uitsluitend ten aanzien van deze rechten dat de vraag moet worden onderzocht of zij beantwoorden aan de criteria welke voor „heffingen met gelijke werking” moeten gelden.
Op zichzelf zou het verbazing kunnen wekken, dat de interpretatie van het begrip heffingen met gelijke werking andermaal een geschilpunt vormt, nu Uw Hof in de zaken 2 en 3-62 reeds getracht heeft een algemene definitie te geven. Wij hebben echter in de loop van dit geding gezien, dat partijen met betrekking tot de uitlegging van dit arrest verdeeld zijn en dat elk van hen veeleer op de daarin gegeven rechtsoverwegingen telkens een ander accent legt.
Zo beroept de Commissie zich hoofdzakelijk op de samenvattende interpretatie gelijk die aan het einde van het eerste deel van het arrest met betrekking tot het onderzoek naar de gegrondheid van het beroep wordt gegeven en waarin het heet: „Overwegende dat uit het voorgaande blijkt, dat de heffing van gelijke werking… ongeacht benaming en structuur, kan worden beschouwd als een recht dat hetzij op het tijdstip van invoer, hetzij later eenzijdig wordt geheven op een bepaald, uit een andere Lid-Staat ingevoerd produkt met uitsluiting van het gelijksoortige nationale produkt, met als gevolg dat het, nu de prijs daardoor veranderd wordt, op het vrije goederenverkeer dezelfde uitwerking heeft als een douanerecht.” — Verzoekster daarentegen legt de nadruk op enkele passages uit de voorafgaande overwegingen waarin wordt gezegd, dat met behulp van het begrip „heffingen met gelijke werking” een ontduiking van de verbodsbepalingen in de artikelen 9 en 12 verhinderd moet worden en waarin van een bedoeling der auteurs van het Verdrag wordt gewaagd „om niet alleen de maatregelen te verbieden die duidelijk in de voor douanerechten gebruikelijke vorm zijn gekleed, doch ook die welke zich onder andere benamingen aandienen of op andere wijze worden ingevoerd, doch tot dezelfde discriminerende of protectionistische resultaten leiden als douanerechten”. Verzoekster wil hiermede kennelijk uit het arrest de noodzaak afleiden om bij de bepaling van hetgeen onder heffingen van gelijke werking moet worden verstaan mede acht te slaan op het als zodanig omschreven doel van de door een staat ingestelde heffing.
Deze strijd over de interpretatie komt mij evenwel vrij doelloos voor. Immers, zelfs wanneer de opvatting van de Commissie juist zou zijn dat het voor Uw Hof slechts aankomt op de vaststelling van een eenzijdige belasting op geïmporteerde goederen, zo mag men bij een beroep op dit arrest niet het feit uit het oog verliezen dat de problematiek van het destijds berechte geval belangrijk van die in de onderhavige zaak verschilt. Toen ging het om aanzienlijke heffingen met een onmiskenbaar protectionistisch doel daar zij werden ingevoerd ter compensatie van beweerdelijk als gevolg van de mededinging optredende nadelen. Het vraagstuk van de door de administratie geheven rechten — ten aanzien waarvan ook de Commissie in beginsel erkent dat zij geen protectie beogen — vormde destijds daarentegen geen voorwerp van geschil. Beslissingen van het Hof moeten echter principieel worden gezien in verband met het berechte concrete geval en wel ook dan, wanneer in verband met de gegeven beoordeling definities van schijnbaar algemene aard werden gegeven. Wij mogen dan ook niet aannemen dat de onderhavige rechtsstrijd reeds a priori door de uitspraak in de zaken 2 en 3-62 beslissend werd afgedaan, in dier voege dat het thans nog slechts om de uitlegging van het eertijds gewezen arrest zou gaan. Integendeel, het staat ons vrij de onderhavige problematiek geheel naar haar eigen aard, los van het arrest in de zaken 2 en 3-62 en uitsluitend in het licht van de bepalingen en de doelstellingen van het Verdrag te onderzoeken.
Daarbij behoeven wij uiteraard niet nader in te gaan op de vraag of de onderhavige rechten wel als heffingen zijn te beschouwen, want verzoekster erkent zelf op grond van het algemeen juridisch spraakgebruik in de nationale rechtsorden dat zulks het geval is.
Alles hangt derhalve af van de interpretatie der woorden „heffingen met gelijke werking als douanerechten”.
De werking van douanerechten bestaat thans gewoonlijk (uitzonderingen als preventieve douanerechten zijn in dit verband niet van belang) in de bescherming van de eigen nationale produktie en in de tweede plaats — voorzover het niet om fiscale rechten gaat — in het verschaffen van staatsinkomsten van noemenswaardige betekenis. Aldus gezien zou men geneigd kunnen zijn voor heffingen met gelijke werking een analoog effect te eisen en met name het standpunt in te nemen, dat daarvan slechts sprake is, wanneer rechten ingevolge de aanzienlijke gemoeide bedragen tot een gelijke belasting voeren als het gemiddelde douanerecht.
De stelling van verzoekster mag echter niet in deze zin worden verstaan. Bovendien heeft de Commissie reeds aangetoond dat een zodanig standpunt niet op objectieve gronden kan worden verdedigd. Het is immers zonder meer duidelijk dat ook door de administratie geheven rechten in bepaalde gevallen — zelfs wanneer het beginsel der kostendekking in acht wordt genomen — een aanzienlijke omvang kunnen aannemen, zoals bij een invoer van geringe omvang (bij voorbeeld in een klein land), wanneer het kostbare bestuursinstellingen (ambtenaren, apparatuur en gebouwen) betreft, of bij cumulatie van verschillende rechten op een enkele soort waren. Bovendien staat vast dat ook in de Lid-Staten bepaalde douanetarieven relatief laag zijn en soms slechts een fractie van 1 % uitmaken. Daar het Verdrag hier geen tolerantiegrens voorziet, moeten ook zulke lage douanerechten worden afgeschaft (dit geldt ook voor de heffingen bedoeld in artikel 95). — Derhalve zou de geringe hoogte van rechten als de onderhavige hoogstens een bepaald indicium kunnen vormen voor het niet aanwezig zijn van met douanerechten gelijk te stellen heffingen en dus van nut kunnen zijn bij de vaststelling van het met een heffing beoogde doel, aangenomen dat het volgens de grondbeginselen van het Verdrag op dit kenmerk aankomt.
Voor de beantwoording van deze vraag hebben partijen zich onder meer op andere internationale overeenkomsten beroepen om uit een vergelijking met de daarin gebezigde formuleringen conclusies te trekken voor de uitlegging van het E.E.G.-Verdrag.
Ik acht deze pogingen echter van weinig nut, althans voorzover daarbij wordt gedoeld op een door de Brusselse Raad getroffen overeenkomst voor de samenwerking op het gebied van douanerechten ter vergemakkelijking van de invoer van waren, bestemd voor tentoonstellingen, jaarmarkten, congressen en andere zodanige gelegenheden, in welke overeenkomst rechten, welke de kosten van dienstverlening niet te boven gaan, uitdrukkelijk van het verbod van douanrechten en andere heffingen en belastingen worden uitgezonderd.
Deze overeenkomst is van latere datum dan de inwerkingtreding van het E.E.G.-Verdrag (8 juni 1961). Zij dient bovendien in geheel ander verband te worden gezien, hetgeen reeds uitsluit de daarin gebezigde formuleringen voor de douane-rechtelijke terminologie van de Gemeenschap representatief te achten. — Hetzelfde geldt voor het middel tot interpretatie, ontleend aan een vergelijking met het G.A.T.T., een vergelijking waarop beide partijen zich overigens beroepen. Gelijk bekend, zijn volgens deze overeenkomst (artikel II, 2, c) ten behoeve van de administratie en ter dekking van de administratiekosten in verband met de invoer- of uitvoerrechten toegelaten, hetgeen betekent dat daarop de bepalingen nopens de tarieven voor de douanerechten en andere invoerheffingen niet van toepassing zijn. Uit deze omstandigheid en uit het feit dat het E.E.G.-Verdrag geen zodanige uitzondering voor bedoelde rechten voorziet — zulks hoewel het G.A.T.T. de opstellers van het Verdrag voor ogen moet hebben gestaan — leidt de Commissie af dat bedoelde rechten volgens het Verdrag onder de verplichting vallen tot geleidelijke afschaffing van eenzijdig bij de invoer opgelegde heffingen. Ook het feit dat het E.E.G.-Verdrag bij de oprichting van een douaneunie voor één vastomlijnd economisch gebied veel verder gaat dan het G.A.T.T. zou voor deze opvatting pleiten. — Verzoekster daarentegen redeneert hierbij analogisch in dier voege, dat voor het E.E.G.-Verdrag en voor het G.A.T.T. dezelfde beginselen moeten worden toegepast en voert daartoe aan dat in het Verdrag talrijke aan het G.A.T.T. ontleende formuleringen zijn overgenomen, zodat het in de rede ligt de in eerstgenoemde overeenkomst gegeven begripsomschrijvingen ook voor het E.E.G.-Verdrag te doen gelden en zulks temeer daar het G.A.T.T. in het algemeen op heffingen en belastingen ziet welke bij of in verband met de invoer worden opgelegd. Hiermede was de noodzaak gegeven de door de administratie geheven rechten uitdrukkelijk uit te zonderen; het E.E.G.Verdrag daarentegen doelt rechtens op heffingen met gelijke werking als douanerechten, een formulering welke het vermelden van de onderhavige rechten overbodig maakt.
Gezien deze weinig vruchtbare discussie meen ik dan ook dat het de voorkeur verdient rechtstreeks naar de beginselen van het E.E.G.-Verdrag terug te grijpen en langs deze weg te onderzoeken welke interpretatie van artikel 13 uit de opzet van het Verdrag kan worden afgeleid.
De centrale vraag — welke ik niet al te leerstellig wens te behandelen — luidt of de door de Commissie gebezigde formule inderdaad als een verdragsbeginsel mag worden aanvaard, krachtens hetwelk uit het buitenland afkomstige goederen bij de invoer niet sterker mogen worden belast dan soortgelijke binnenlandse waren en ten aanzien van die goederen geen discriminatie mag plaatsvinden en evenmin een opwaartse druk op de prijzen mag worden veroorzaakt.
Op dit punt stelt verzoekster allereerst dat de toepassing van zodanig beginsel als richtsnoer voor de interpretatie van artikel 13, gezien de grote verscheidenheid van de op buitenlandse en binnenlandse waren uit te voeren controle, veelal tot aanzienlijke moeilijkheden zal leiden. Dit schijnt inderdaad juist wanneer men bedenkt dat de binnenlandse produktie aan een algemeen toezicht op de bedrijven onderworpen is, terwijl buitenlandse produkten slechts bij de grensoverschrijding worden onderzocht. Dit argument kan evenwel niet beslissend zijn, daar — ook al ware de stelling van verzoekster juist — op het onderhavige gebied interpretatiemoeilijkheden kennelijk nimmer geheel te vermijden zijn. — Van groter betekenis is de overweging dat het verbazing moet wekken dat de auteurs van het Verdrag het door de Commissie juist geachte beginsel — aangenomen dat het hun voor het begrip heffingen met gelijke werking als kenmerkend voor ogen heeft gestaan — niet met gebruikmaking van de door de Commissie gekozen formulering in het Verdrag hebben opgenomen. Wanneer in plaats van een zodanig algemeen verbod van discriminatie in de artikelen 12 en 13 slechts gesproken wordt van een verbod van heffingen met gelijke werking als douanerechten, dan zou hier inderdaad uit kunnen volgen dat bedoeld verbod minder ruim moet worden uitgelegd dan de Commissie het omschreef.
In dit verband kwam ons met name van belang voor het feit, dat de instellingen van de Gemeenschap zelve (Raad en Commissie) op een verwant verdragsgebied — wat de Commissie betreft eveneens ten aanzien van artikel 13 — geneigd zijn het zoëven gedefinieerde begrip restrictief toe te passen en wel in zodanige mate, dat zijn geldigheid zou kunnen worden betwijfeld. Wat het in het Verdrag geregelde verkeer van personen aangaat, wordt in verschillende bepalingen van gemeenschapsrecht uitdrukkelijk de heffing toegestaan van rechten voor de afgifte van verblijfsvergunningen en identiteitskaarten, mits deze in overeenstemming zijn met de terzake verrichte ambtelijke bemoeiïngen (richtlijn van de Raad van 25 februari 1964„in zake de opheffing van de beperkingen van de verplaatsing en het verblijf van onderdanen van de Lid-Staten binnen de Gemeenschap ter zake van vestiging en het verrichten van diensten” en de richtlijn van de Raad van 25 maart 1964 inzake „de opheffing van de beperkingen van de verplaatsing en het verblijf van werknemers van de Lid-Staten en van hun familie binnen de Gemeenschap”). Zij die de nationaliteit, van een der Lid-Staten bezitten behoeven dergelijke vergunningen niet en zijn derhalve de daarmede verbonden administratiekosten niet verschuldigd. Op dit gebied kunnen dus aan buitenlandse werknemers eenzijdige belastingen worden opgelegd. Kennelijk worden deze niet als ontoelaatbare discriminaties in de zin van artikel 52 e.v. van het Verdrag beschouwd, want de gemeenschapsinstellingen hebben tegen de handhaving daarvan geen bezwaren gemaakt toen de termijn, bepaald in het algemene programma voor de opheffing van de beperkingen der vrijheid van vestiging d.d. 18 december 1961, was verstreken. Dit kan slechts aldus worden verklaard dat men de financiële, aan de betrokkenen opgelegde vergoedingen voor bijzondere ambts-bemoeiïngen als toelaatbare administratiekosten beschouwt die met het beginsel van gelijke behandeling niet in strijd zijn. Hetgeen echter voor het verkeer van personen geoorloofd is kan — zo merkt verzoekster niet onlogisch op — voor het vrije verkeer van goederen — mits aan dezelfde criteria werd voldaan — niet als een discriminerende belasting worden aangemerkt.
De Commissie voert nog een tweede argument aan, ontleend aan het vrije verkeer van goederen. Volgens haar is het eveneens geoorloofd bijzondere rechten te heffen bij voorbeeld voor de werkzaamheden van douanebeambten gedurende de nacht of op zon- en feestdagen, voor het gebruik van douaneloodsen en voor deskundigen. Inderdaad kan van zodanige rechten — hetgeen zonder meer duidelijk is — niet worden afgezien, daar anders het grensverkeer buiten de normale uren zou toenemen en de staat derhalve de daarmee verbonden extra lasten zou moeten dragen. — Ook in deze gevallen kan niet worden betwist, dat hier op buitenlandse waren een last wordt gelegd welke niet op gelijksoortige binnenlandse goederen drukt (hetgeen volgens de Commissie het beslissend criterium zou zijn). Dit geldt ook dan wanneer men, met de Commissie, erkent, dat de op deze wijze belaste importeur daardoor een persoonlijk voordeel geniet. Voor bepaalde gevallen aanvaardt de Commissie dan ook de eenzijdige prijsverhoging van buitenlandse produkten en een ongelijkheid der financiële belastingen, waarmede het beginsel, hetwelk zij voor de interpretatie van het begrip heffingen met gelijke werking als douanerechten kenmerkend acht, wordt doorbroken.
Wij menen dat deze beide voorbeelden als argumenten kunnen dienen voor de stelling dat het voor de omschrijving van het onderhavige begrip niet uitsluitend op de objectieve uitwerking aankomt, doch dat het vraagstuk slechts dan redelijk en zakelijk verantwoord kan worden behandeld wanneer mede op de motieven en het doel ener heffing wordt gelet (welke regel bij voorbeeld ook zou moeten gelden voor de handhaving van de in artikel 36 van het Verdrag bedoelde kwantitatieve invoerbeperkingen). Met name blijkt uit de aangevoerde argumenten dat ook volgens het E.E.G.-Verdrag althans vergoedingen voor bepaalde administratiekosten (niet alle, gelijk verzoekster zelf erkent) voortaan geoorloofd zijn en dat zij als zodanig niet onder het begrip heffingen van gelijke werking, enzovoort vallen. Derhalve blijft slechts te beslissen de — stellig niet eenvoudige — vraag naar een juiste grensbepaling op dit gebied, bij welker beantwoording evenwel blijkt dat de standpunten van de Commissie en verzoekster dichter bij elkander liggen dan men aanvankelijk zou menen.
Gelijk Uw Hof in de zaken 2 en 3-62 heeft uitgesproken, dient men vast te houden aan het beginsel dat iedere uitzondering op het gebod tot opheffing van eenzijdige belastingen op buitenlandse waren restrictief moet worden geïnterpreteerd. Aan deze eis schijnt mij de door verzoekster gevonden formule te voldoen wanneer zij stelt dat als rechten geheven ter zake van administratiekosten (en die niet onder het begrip „heffingen met gelijke werking als douanerechten” vallen) slechts zodanige vergoedingen aan de administratie mogen worden beschouwd, welke inderdaad een evenredige contraprestatie vormen. Overeenkomstig de opvatting van de Commissie dat een nachtelijk douaneonderzoek als een uitzondering op de normale douanebehandeling dient te worden gezien, zou dan als een tegenprestatie in bovenbedoelde zin te beschouwen zijn een uitzondering op invoerbeperkingen in een bepaald geval, gelijk men die bij niet-geliberaliseerde goederen van andere aard dan de onderhavige of bij de handhaving van nationale marktorganisaties met invoerbeperkingen aantreft. Ook hier kan een afwijking van de normale gang van zaken — dat wil zeggen de onbelemmerde invoer — worden vastgesteld wanneer aan een bepaalde importeur een invoervergunning wordt verstrekt nadat de Einfuhr-und Vorratsstelle en de Aussenhandelsstelle de verschillende, in de verzoekschriften opgesomde vormen van controle hebben uitgevoerd. Dat op dit punt in de desbetreffende regeling mede gesproken wordt van overwegingen van algemeen belang, is hier even weinig beslissend als in het geval van verkeer van personen, waarbij voor de afgifte van een verblijfsvergunning een onderzoek in het belang van de openbare orde voorafgaat. — Een reële tegenprestatie ten behoeve van de administratie zou — wij merken dit in het voorbijgaan op daar het voor de beslissing in de onderhavige zaak niet van doorslaggevende betekenis is — eveneens moeten worden aangenomen in de gevallen van artikel 36, dat wil zeggen bij .het onderzoek naar de vraag of „invoerbeperkingen uit hoofde van bescherming van de openbare zedelijkheid, orde en veiligheid” gehandhaafd moeten worden. En zulks temeer, daar wij voor dit geval een analogie vinden in de behandeling van het verkeer van personen door de Raad en de Commissie, welke als een authentieke en redelijke interpretatie van de desbetreffende verdragsregels kan gelden.
In tegenstelling tot hetgeen de Commissie meent, geloof ik niet dat het hier verdedigde standpunt het gevaar in zich sluit van een onbegrensde uitbreiding der rechten ter zake van administratiekosten. Alle door haar genoemde voorbeelden met betrekking tot het toezicht op de invoer voor statistische doeleinden, voor het inachtnemen van de standaardiseringsvoorschriften, de controle van verklaringen afgegeven bij de douanebehandeling of uit hoofde van de deviezenrechtelijke regelingen, vallen strikt genomen even weinig onder het begrip van de reële tegenprestatie van de zijde der administratie, als het heffen van douanerechten en indirecte belastingen. Hetzelfde geldt voor de in het kader van de automatische verstrekkingen van invoervergunningen te overwegen vraag of minimumprijzen en beschermende maatregelen moeten worden toegepast, alsmede voor het eisen van zekerstellingen of de berekening van bijzondere heffingen bij de invoer binnen het kader van gemeenschappelijke marktorganisaties. In deze gevallen ontbreekt een werkelijke tegenprestatie van de administratie, daar zij geen invoerbelemmeringen opheft, of wel omdat zij tot heffing van douanerechten bij de invoer overgaat, ten einde van de importeur een prestatie te verkrijgen. Ook meen ik dat niet behoeft te worden gevreesd dat deze opvatting ertoe zou leiden dat de onderhavige rechten in belangrijke omvang na afloop van de overgangsperiode in stand zullen blijven en dit te minder daar het hier in de eerste plaats gaat om rechten binnen het kader van invoerregelingen welke, naar de Bondsregering meent, tegelijk met het wegvallen van bedoelde regelingen opgeheven zullen worden. — Voorts mag niet worden aangenomen dat, gezien de daarmee gemoeide bedragen, de rechten geheven ter zake van administratiekosten — voorzover zij blijven bestaan — het goederenverkeer ernstig zullen belemmeren. Gelijk verzoekster terecht opmerkt, kan krachtens het in de wet neergelegde beginsel van een ware kostendekking worden vermeden, dat bedoelde rechten de geïmporteerde goederen duurder maken.
Met betrekking tot de door de Einfuhr- und Vorratsstelle en de Aussenhandelsstelle geheven rechten komen wij dan ook tot de slotsom, dat zij inderdaad op reële administratiekosten betrekking hebben in de zin van de hierboven gegeven definitie en als zodanig niet onder het begrip „heffingen van gelijke werking als douanerechten” vallen. Ten onrechte heeft de Commissie dan ook de opheffing daarvan bevolen. De bestreden richtlijn moet derhalve wegens schending van artikel 13 van het Verdrag worden nietigverklaard voorzover zij op de niet-geliberaliseerde invoer betrekking heeft.
II — Schending van de artikelen 13 en 14 van het Verdrag, détournement de pouvoir
Voor het geval dat de onderhavige rechten, in afwijking van de opvatting van verzoekster en de zoeven door ons verdedigde mening, als heffingen met gelijke werking zouden worden gekwalificeerd welker opheffing krachtens het Verdrag kan worden geëist, wordt nog de grief voorgedragen dat de Commissie met haar richtlijnen elementaire beginselen van het Verdrag geschonden heeft en met name de regel van gelijke behandeling. Bovendien zouden zij tot stand gekomen zijn onder de invloed van zakelijk niet te verantwoorden overwegingen.
Dit middel berust hoofdzakelijk hierop, dat de tweede richtlijn anderhalve maand later werd gegeven dan de eerste, dat de richtlijn van 16 juni 1965 slechts vergezeld ging van twee andere richtlijnen aan het adres van de Nederlandse Regering en dat de richtlijn van 28 juli 1965 slechts door één andere richtlijn, bestemd voor de Italiaanse Regering, werd gevolgd, zulks hoewel de Commissie tot dusver andere gevallen waarop een gelijke behandeling moest worden toegepast niet heeft geregeld (voor zover ons bekend gaat het hier om een heffing voor het aanbrengen van douaneloodjes overeenkomstig de Italiaanse wet van 1 december 1956, een recht geheven voor de douanebehandeling krachtens het Franse besluit van 30 december 1958, alsmede om het zegelrecht op de douanekwitantie geheven krachtens de Franse wet van 23 december 1960).
De bewering dat voorts nog zou moeten worden gelet op andere gevallen waarin soortgelijke rechten bij de invoer naar andere Lidstaten werden geheven, dient buiten beschouwing te blijven, daar zij in het verzoekschrift niet voldoende werd gesubstantieerd. Dit gebrek kan niet worden opgeheven door toewijzing van het verzoek der klagende regering om de Commissie alle op de onderhavige zaak betrekking hebbende stukken te doen overleggen; integendeel, aangenomen moet worden dat verzoekster met de hulp van haar diensten zelf in staat was het nodige onderzoek te doen plaatsvinden en aan de hand daarvan de bedoelde grief rechtens voldoende te omschrijven.
Wat betreft het beroep op de verschillende data van uitvaardiging der bestreden richtlijnen dienen twee aspecten te worden onderscheiden. — Verzoekster meent een zekere samenhang te kunnen vaststellen tussen het geven van de eerste richtlijn (in zake de vaststelling van het ritme van opheffing van de door Einfuhr- und Vorratsstellen toegepaste heffing) en de discussie welke tussen de Commissie en haar in de zaak 10-65 werd gevoerd. Zij vindt het opvallend dat na bedoeld debat over de vraag van de heffingen met gelijke werking, enzovoort (bij de pleidooien van 18 mei 1965) en kort na de conclusie van de Advocaat-Generaal van 3 juni 1965, op 16 juni 1965, dus vóór de uitspraak (8 juli 1965) de eerste der beide bestreden richtlijnen werd gegeven. — Ik meen evenwel dat er geen aanleiding bestaat uit een verband tussen deze tijdstippen het aanwezig zijn van aan de onderhavige zaak vreemde motieven af te leiden of een eventueel vermoeden in deze zin nader te doen onderzoeken. Het recht waarom het in de zaak 10-65 ging werd bij de afgifte van invoervergunningen geheven ter zake van administratiekosten welke als zodanig destijds niet noodzakelijkerwijs met het in de bestreden richtlijn bedoelde recht gelijkgesteld mocht worden. Bovendien moest de gestelde vraag worden beslist aan de hand van artikel 95 van het Verdrag, zodat het niet ging om de vraag wat onder de woorden „heffing van gelijke werking” in de zin van artikel 13 moet worden verstaan. Ten slotte — en dit komt ons beslissend voor — kunnen wij niet inzien hoe de Commissie met het geven van de bestreden richtlijn beoogd zou kunnen hebben het Hof bij zijn beslissing op de zaak 10-65 nader en krachtiger te beïnvloeden dan zij met haar procesbeweringen in deze zaak reeds had gedaan. Ook indien moet worden toegegeven dat er een zeker zakelijk verband bestaat tussen de in de zaak 10-65 te beoordelen heffing ter zake van administratiekosten en het in de richtlijn bedoelde recht, kan in het feit dat te dien tijde de zaak 10-65 aanhangig was nog geen beslissend motief voor de uitvaardiging der bestreden richtlijn worden gezien. — Wat betreft het feit dat beide richtlijnen op verschillende data werden gegeven (zulks terwijl zij op hetzelfde ogenblik van kracht moesten worden, namelijk 1 januari 1966) kan een daaraan ontleend argument hoogstens gelden voor de richtlijn van 28 juli 1965; daartoe zou dan bij voorbeeld gesteld moeten worden dat de Bondsregering met betrekking tot de daarin geregelde materie over anderhalve maand minder beschikte om de nodige uitvoeringsmaatregelen te treffen. Op dit punt kan evenwel allereerst worden tegengeworpen, dat het hier slechts een relatief gering tijdverschil betrof, hetwelk voor de beoordeling rechtens nauwelijks van enige betekenis kan zijn. Bovendien moet worden erkend, dat een uitstel van de tweede richtlijn in verband met de toen kort daarop te verwachten uitspraak in de zaak 10-65 en gezien de overeenstemming tussen de in dat proces en de in de richtlijn behandelde rechten, zakelijk niet ongerechtvaardigd voorkomt. — Uit de data waarop de beide richtlijnen werden genomen kan mijns inziens dan ook geen vermoeden ten nadele van de Commissie worden afgeleid.
Van even weinig belang acht ik een andere grief van hoofdzakelijk formele aard. Daarbij wordt gesteld dat de Commissie zou hebben nagelaten het door haar sinds 1960 ingevolge een algemeen rondschrijven ter zake verkregen materiaal grondig met alle Lid-Staten te bespreken, ten einde op deze wijze tot een verantwoorde definiëring van het begrip heffingen met gelijke werking te geraken. Zij zou slechts op 27 mei 1964 de vertegenwoordigers van de Bondsrepubliek over bepaalde Duitse heffingen hebben gehoord en bovendien aan het einde van dit gesprek de indruk hebben gewekt dat er tegen de opvatting van de Bondsregering geen bedenkingen meer bestonden. — Zonder twijfel is het gewenst en opportuun om bij zulk een netelige vraag als die van de begripsomschrijving van heffingen met gelijke werking, de Lid-Staten zoveel mogelijk aan de beraadslagingen te doen deelnemen. Anderzijds kent het Verdrag geen rechtsplicht krachtens welke de Commissie bij dit beraad nog verder had moeten gaan dan zij in feite vóór de uitvaardiging der bestreden richtlijnen heeft gedaan. Hiermede ontvalt evenwel iedere grond aan de grief dat wezenlijke vormvoorschriften zouden zijn geschonden. — Uit hoofde van de door haar in het gesprek van 27 mei 1964 aangenomen houding, verwijt men de Commissie een venire contra factum proprium, doch niet werd aangetoond dat de door verzoekster beweerde overeenstemming tussen partijen de juridische beoordeling van bedoelde heffingen betrof. Beslissend is evenwel dat zodanige overeenstemming rechtens irrelevant zou zijn daar zij — gezien de personen die aan dit onderhoud deelnamen — niet de kracht van een verbindende overeenkomst kon hebben.
Van veel groter gewicht daarentegen is de grief, dat de Commissie bij de regeling van heffingen met gelijke werking selectief tewerk zou zijn gegaan en dat zij, ondanks het bestaan van vergelijkbare situaties in Frankrijk en Italië, geen — of althans geen volledige — richtlijnen tot deze staten heeft gericht. Inderdaad schijnt te moeten worden erkend, gelijk de Bondsregering stelt, dat de Verdragsbepalingen nopens de geleidelijke opheffing van de douanerechten, het beginsel bevatten dat deze opheffing — zowel wat betreft de tijdstippen waarop en de verhouding waarin zulks dient te geschieden — harmonisch moet worden doorgevoerd ten einde de douaneunie uniform voor alle Lid-Staten tot stand te kunnen brengen. Dit volgt uit artikel 14 van het Verdrag, doch bovendien moet zodanig beginsel eveneens geacht worden een voor iedere douaneunie stilzwijgend overeengekomen grondslag te zijn. Nu in artikel 13, lid 2, voor de afschaffing der heffingen met gelijke werking naar de in artikel 14 neergelegde beginselen wordt verwezen, moet bij de afschaffing uiteraard op gelijke wijze worden gehandeld. De Commissie is dus in beginsel gehouden om, wanneer zij van haar bevoegdheid tot het vaststellen van het ritme der afschaffing van heffingen met gelijke werking gebruik maakt, op een uniforme toepassing ten opzichte van alle Lid-Staten en alle vergelijkbare heffingen bedacht te zijn. Zij schijnt zich derhalve inderdaad aan schending van een essentieel verdragsbeginsel schuldig te hebben gemaakt, door voorlopig af te zien van de afschaffing van bepaalde heffingen met gelijke werking in Frankrijk en Italië, welke eveneens het karakter vertoonden van rechten verschuldigd ter zake van administratiekosten. Of deze conclusie vanuit mijn standpunt gezien, (althans subsidiair) in stand kan blijven, zal uiteraard eerst blijken na de beoordeling van de door de Commissie aangevoerde rechtvaardigingsgronden.
Haar belangrijkste argument is dat zij tussen twee groepen van heffingen heeft onderscheiden: een eerste categorie welke slechts bijzondere produkten betreft en een tweede die op alle vormen van invoer betrekking heeft. Tot de eerste groep welke tot een reeks van richtlijnen heeft geleid, zouden dan de Duitse heffingen gerekend moeten worden, terwijl bepaalde Franse en Italiaanse heffingen tot de tweede groep zouden behoren. De uitwerking van de eerste categorie heffingen zou door een vaststelling der wisselkoersen voor alle in- en uitvoerprijzen in mindere mate gecompenseerd worden dan die van de tweede categorie. Daarom zou dan ook met het oog op de beïnvloeding van de concurrentieverhoudingen de afschaffing van de eerste categorie heffingen urgenter zijn geweest. — Deze verklaring is slechts schijnbaar afdoende. De Bondsregering betoogt op dit punt dat in ieder geval de tweede der bestreden richtlijnen op heffingen voor alle landbouw-produkten ziet en dus op een zeer uitgebreide groep van goederen, zodat met recht kan worden gevraagd of deze heffingen niet onder de tweede door de Commissie vastgestelde groep hadden moeten worden gebracht. — Bovendien komt het niet overtuigend voor dat de heffingen van de tweede categorie een geringere invloed op de concurrentieverhoudingen zouden uitoefenen en een minder sterke belemmering van de handel zouden vormen dan de heffingen van de eerste groep. Gelijk de Bondsregering stelt, ligt het voor de hand het tegendeel als juist aan te nemen, daar de heffingen van de tweede categorie alle importen betreft en zich derhalve sterker zouden doen gevoelen naarmate de douanetarieven voor de handel tussen de Lid-Staten zouden dalen. Daar zij een formeel aanhangsel van de douanerechten vormen zou juist hun afschaffing bijzonder dringend moeten voorkomen. Tegenover deze plausibele overweging kan de wisselkoerstheorie van de Commissie — welke overigens in een enkele zin en zonder nadere toelichting werd gegeven — geen beslissend tegenargument worden geacht. Wat de litigieuze in Duitsland geheven rechten betreft, mist dit verweer volgens de Bondsregering reeds daarom iedere betekenis, daar hun beloop zo gering is dat zij in de wisselkoersen niet tot uitdrukking kunnen komen. Bovendien komt een verdere behandeling van dit probleem (met betrekking waartoe de Comissie zelfs een deskundigenonderzoek heeft gevorderd) overbodig voor, daar zij over voldoende tijd beschikte om een ongelijke behandeling van zodanige heffingen met gelijke werking te vermijden. Indien, naar onbetwist vaststaat, de Commissie zich sinds 1960 met de opstelling, de indeling en schatting van bedoelde heffingen bezig hield, mag toch redelijkerwijs worden aangenomen dat zij in het jaar 1965 in staat was dit probleem uniform voor de in alle Lid-Staten ter zake van de administratiekosten geheven rechten te regelen. Op zijn minst kan dus worden vastgesteld dat het de Commissie, gelet op alle voor haar bezwarende omstandigheden, niet gelukt is deze ongelijke behandeling voldoende te rechtvaardigen.
Zodanige rechtvaardiging kan met name niet gelegen zijn in het feit dat de onderhavige beroepen aanhangig werden gemaakt. Wij denken hierbij aan de verklaring van de Commissie dat zij ook voor andere gevallen van heffingen met gelijke werking reeds richtlijnen zou hebben voorbereid, doch de uitvaardiging daarvan uit overwegingen van rechtszekerheid zou hebben uitgesteld totdat in het onderhavige geding de definitie van het litigieuze begrip zou zijn gevonden. Hiermede ontkomt zij evenwel niet aan het verwijt van ongelijke behandeling, daar zij de Lid-Staten waarvoor zij reeds richtlijnen had gegeven, eenzijdig met het risico van rechtsonzekerheid belastte en hen daarbij dwong in de weg van een proefproces voor het Hof een nauwkeurige begripsomschrijving van het litigieuze begrip te verkrijgen. Ook moet haar verweer worden afgewezen dat zij haar besluit om de overige richtlijnen te geven eerst later heeft genomen en dat het bestuursrecht geen détournement de pouvoir met terugwerkende kracht kent. Voor Uw Hof is de vaststelling voldoende dat de Commissie opzettelijk de beweerdelijk voorbereide richtlijnen niet heeft uitgevaardigd. Deze houding kan slechts worden gezien als een poging om eerst enige proefgevallen te doen beslissen en van de uitslag daarvan haar beleid met betrekking tot de andere richtlijnen afhankelijk te maken. Dit beduidt naar mijn mening een ongeoorloofde uitoefening van bevoegdheid ten tijde van de uitvaardiging der bestreden richtlijnen.
Ten slotte kan evenmin het verweer van de Commissie worden aanvaard dat verzoekster in werkelijkheid zich niet beroept op een schending van het discriminatieverbod, doch poogt aan een op haar rustende verplichting uit het Verdrag te ontkomen met behulp van een in de E.E.G. onbekende exceptio non adimpleti contractus. Wanneer zij meent dat de Commissie ten onrechte niet ook tegen andere Lid-Stateri optrad zou zij uit artikel 175 kunnen ageren. — Van de hierbovengenoemde exceptie zou ten opzichte van andere Lid-Staten hoogstens sprake kunnen zijn voorzover deze na de inwerkingtreding van het Verdrag nieuwe heffingen met gelijke werking als douanerechten zouden hebben ingevoerd, daar in dit geval het rechstreeks toepasselijke artikel 12 geldt. Voor rechten daarentegen welke bij de inwerkingtreding van het Verdrag bestonden, geldt de regel dat de Commissie de tijdstippen voor hun afschaffing bepaalt. Deze bijzondere verdragsplicht kan dus slechts door de Commissie worden nagekomen. Ten aanzien van de litigieuze handeling der Commissie moet evenwel worden geoordeeld dat zij daarmede fundamentele beginselen van het Verdrag heeft miskend, zoals die van de uniforme totstandbrenging der douaneunie. Daarbij komt het uiteraard niet aan op een vergelijking van de verschillende soorten waren welke in de verschillende Lid-Staten met heffingen van gelijke werking worden belast; gelijk uit het voorgaande blijkt moet het bevel tot afschaffing op alle vergelijkbare heffingen met gelijke werking zonder uitzondering betrekking hebben. Vat men de voor de Commissie geldende verdragsplichten aldus op, dan dient in geval van een ongelijke uitoefening der verordenende bevoegdheid van artikel 13 het beroep tot nietigverklaring, en niet het beroep wegens het nalaten ener handeling te worden ingesteld. Dit wordt met name duidelijk, wanneer men bedenkt dat met laatstbedoeld beroep een volledige gelijke behandeling van alle betrokken Lid-Staten in bepaalde gevallen niet kan worden bereikt. De Commissie eist dat de verzoekende regering de eerste maatregelen ter afschaffing van de heffingen met gelijke werking met ingang van 1 januari 1966 zal nemen. Dit resultaat zou zij zelfs met het onmiddellijk na de betekening der richtlijnen aanhangig maken van een beroep wegens nalatigheid ten aanzien van de andere betrokken Lid-Staten niet meer kunnen bereiken. Immers, de voor laatstgenoemd beroep en het daarop volgende proces voor het Hof geldende termijnen, alsmede de noodzaak om zowel aan de Commissie als aan de andere Lid-Staten voor de tenuitvoerstelling van het arrest een redelijke termijn te stellen, zouden tot een te groot tijdverlies leiden. In casu echter gaat het met name om het vermijden van iedere discriminatie ratione temporis. Het behoeft voorts geen betoog dat de Commissie, door verzoekster tot een proefproces te dwingen en haar daarmede het initiatief op te leggen om als eerste der Lid-Staten in rechte op te treden, als een bijzondere discriminerende last moet worden beschouwd.
Ook al ware haar rechtmatigheid niet reeds uit hoofde van het begrip „heffingen met gelijke werking als douanerechten” aan twijfel onderhevig, moeten de bestreden richtlijnen derhalve, wegens schending van wezenlijke verdragsbeginselen — waartoe ook de uniforme toepassing der douanerechtelijke voorschriften op alle Lid-Staten behoort — onwettig worden geacht.
III — Samenvatting
Ik heb derhalve de eer te concluderen,
dat de met de beroepen 52 en 55-65 door de Bondsregering ingestelde vorderingen ontvankelijk en gegrond zullen worden geoordeeld en dat de bestreden richtlijnen van 16 juni 1965 en 28 juli 1965 zullen worden nietigverklaard, met veroordeling van de Commissie in de kosten, overeenkomstig artikel 69, paragraaf 2, van het Reglement voor de procesvoering.
(
1
)	Vertaald uit het Duits.