62021CJ0554_RES
Sprawy połączone C‑554/21, C‑622/21 i C‑727/21
Financijska agencija
przeciwko
Hann-Invest d.o.o._Mineral-Sekuline d.o.o.orazUdruga KHL Medveščak Zagreb
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Visoki trgovački sud Republike Hrvatske)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 11 lipca 2024 r.
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE – Skuteczna ochrona prawna w dziedzinach objętych prawem Unii – Niezawisłość sędziowska – Sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy – Rzetelny proces – Biuro rejestracji orzeczeń sądowych – Uregulowanie krajowe przewidujące ustanowienie w sądach drugiej instancji funkcji sędziego dokonującego wpisu do rejestru orzeczeń sądowych, który w praktyce jest uprawniony do wstrzymania ogłoszenia wyroku, wydawania zaleceń składom orzekającym i występowania o zwołanie posiedzenia wydziału – Uregulowanie krajowe przewidujące na rzecz posiedzeń wydziału lub ogółu sędziów sądu uprawnienie do przyjmowania wiążących „stanowisk prawnych”, również w sprawach, w których odbyła się już narada sędziowska
Pytania prejudycjalne – Właściwość Trybunału – Granice – Obowiązek państw członkowskich polegający na ustanowieniu środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Pytania dotyczące sądu krajowego, który może orzekać o kwestiach dotyczących wykładni lub stosowania prawa Unii – Włączenie
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; art. 267 TFUE)
(zob. pkt 35–38)
Państwa członkowskie – Obowiązki – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie zasady niezawisłości sędziowskiej – Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Przepisy krajowe dotyczące obsadzania składów orzekających – Warunki
(art. 2, art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi, art. 52 ust. 3)
(zob. pkt 44–59)
Państwa członkowskie – Obowiązki – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Działający w ramach sądu krajowego mechanizm wewnętrzny uzależniający wysłanie orzeczenia sądowego stronom od zatwierdzenia jego treści przez sędziego niezasiadającego w składzie orzekającym – Niedopuszczalność
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE)
(zob. pkt 61–69, 81; sentencja)
Państwa członkowskie – Obowiązki – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Działający w ramach sądu krajowego mechanizm wewnętrzny przewidujący uprawnienie posiedzenia sędziów danego sądu do tego, by wymóc na składzie orzekającym zmianę treści wydanego już orzeczenia sądowego – Niedopuszczalność
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE)
(zob. pkt 70–79, 81; sentencja)
Państwa członkowskie – Obowiązki – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie zasady niezawisłości sędziowskiej – Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Środki krajowe mające na celu uniknięcie rozbieżności w orzecznictwie lub zaradzenie im – Mechanizm proceduralny umożliwiający sędziemu sądu krajowego niezasiadającemu w składzie orzekającym przekazanie sprawy powiększonemu składowi tego sądu – Dopuszczalność – Przesłanki
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE)
(zob. pkt 80)
Streszczenie
Wielka izba Trybunału uznała, że działający w sądzie krajowym mechanizm wewnętrzny przewidujący ingerencję w proces decyzyjny składu orzekającego rozpoznającego sprawę ze strony innych sędziów danego sądu w celu zapewnienia spójności jego orzecznictwa jest nie do pogodzenia z wymogami nieodłącznie związanymi z prawem do skutecznej ochrony sądowej oraz do rzetelnego procesu sądowego.
Visoki trgovački sud (apelacyjny sąd gospodarczy, Chorwacja), rozpoznający trzy środki odwoławcze od postanowień wydanych w postępowaniach upadłościowych, zwrócił się w tej kwestii do Trybunału. Sąd odsyłający, orzekając w składach złożonych z trzech sędziów, rozpoznał te trzy środki odwoławcze i jednomyślnie je oddalił, utrzymując tym samym w mocy orzeczenia wydane w pierwszej instancji. Sędziowie tego sądu podpisali swoje orzeczenia, a następnie przekazali je do biura rejestracji orzeczeń sądowych tego sądu (
1
).
Tymczasem sędzia pełniący obowiązki w biurze rejestracji orzeczeń sądowych (zwany dalej „sędzią dokonującym wpisu do rejestru”) odmówił wpisania tych trzech orzeczeń do rejestru i przekazał je ponownie właściwym składom orzekającym wraz z pismem informującym, że nie podziela on przyjętych rozstrzygnięć. W dwóch z tych spraw (C‑554/21 i C‑622/21) sędzia ten wspomniał o innych orzeczeniach sądu odsyłającego zawierających rozstrzygnięcia odmienne od tych przyjętych w sprawach w postępowaniach głównych. W trzeciej sprawie (C‑727/21) wskazał on, że nie zgadza się z wykładnią prawną przyjętą przez skład orzekający, jednak nie powołał się na jakiekolwiek inne orzeczenie sądowe.
Następnie w sprawie C‑727/21 skład orzekający zebrał się w celu przeprowadzenia nowej narady. Po ponownym przeanalizowaniu środka odwoławczego i opinii sędziego dokonującego wpisu do rejestru, postanowił on nie zmieniać wcześniej przyjętego rozstrzygnięcia. W związku z tym ten skład orzekający wydał nowe orzeczenie sądowe i przekazał je do biura rejestracji.
Opowiadając się za odmiennym rozstrzygnięciem prawnym, sędzia dokonujący wpisu do rejestru przekazał wspomnianą sprawę w postępowaniu głównym wydziałowi ds. sporów gospodarczych i innych sporów sądu odsyłającego. Wydział ten przyjął następnie „stanowisko prawne”, w którym poparł rozstrzygnięcie, za którym opowiedział się sędzia dokonujący wpisu do rejestru. W dalszej kolejności ta sama sprawa w postępowaniu głównym została przekazana odnośnemu składowi orzekającemu w celu wydania przez niego rozstrzygnięcia zgodnie z tym „stanowiskiem prawnym”.
Powziąwszy wątpliwości co do zgodności z prawem Unii mechanizmu przewidującego ingerowanie w proces decyzyjny przez sędziego dokonującego wpisu do rejestru oraz innych sędziów sądu, którzy przyjmują „stanowiska prawne”, sąd odsyłający postanowił zwrócić się do Trybunału w trybie prejudycjalnym.
Ocena Trybunału
Trybunał podkreślił na wstępie, że wszelkie środki lub praktyki krajowe mające na celu uniknięcie rozbieżności w orzecznictwie lub zaradzenie im i zapewnienie w ten sposób pewności prawa nierozerwalnie związanej z zasadą państwa prawnego muszą być zgodne z wymogami wynikającymi z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.
W pierwszej kolejności przeanalizował on, w świetle powyższych wymogów, praktykę, zgodnie z którą orzeczenie sądowe wydane przez skład orzekający rozpoznający sprawę można uznać za ostateczne i wysłać do stron tylko wtedy, gdy jego treść zostanie zatwierdzona przez sędziego dokonującego wpisu do rejestru niezasiadającego w tym składzie orzekającym.
W tym względzie zwrócił on uwagę, że o ile sędzia dokonujący wpisu do rejestru nie może zastąpić własną oceną oceny składu orzekającego rozpoznającego daną sprawę, o tyle może on faktycznie zablokować wpis do rejestru wydanego orzeczenia sądowego, a tym samym uniemożliwić zakończenie procesu podejmowania decyzji i doręczenie tego orzeczenia stronom. Może on zatem przekazać sprawę temu składowi orzekającemu w celu ponownego rozważenia przyjętego rozstrzygnięcia w świetle własnych uwag prawnych tego sędziego oraz – w razie dalszego braku zgody ze wspomnianym składem orzekającym – wystąpić do przewodniczącego danego wydziału o zwołanie posiedzenia wydziału w celu przyjęcia przez to posiedzenie wydziału „stanowiska prawnego”, które będzie wiążące między innymi dla tego składu orzekającego. Taka praktyka skutkuje umożliwieniem ingerencji sędziego dokonującego wpisu do rejestru w daną sprawę, która to ingerencja może prowadzić do tego, że sędzia ten wpłynie na ostateczne rozstrzygnięcie, które zostanie przyjęte w tej sprawie.
Tymczasem, po pierwsze, nie wydaje się, aby uregulowanie krajowe, o którym mowa w postępowaniach głównych, przewidywało tego rodzaju ingerencję sędziego dokonującego wpisu do rejestru. Po drugie, ingerencja ta następuje po tym, jak skład orzekający, któremu przydzielono daną sprawę, wyda orzeczenie sądowe po przeprowadzeniu narady sędziowskiej, chociaż sędzia ten nie zasiada w tym składzie orzekającym, a zatem nie uczestniczył we wcześniejszych etapach postępowania, które doprowadziło do wydania tego orzeczenia. Po trzecie, nie wydaje się nawet, aby uprawnienie sędziego dokonującego wpisu do rejestru do ingerowania podlegało wyraźnie określonym obiektywnym kryteriom odzwierciedlającym szczególne względy uzasadniające i pozwalającym zapobiec wykonywaniu uprawnień dyskrecjonalnych.
Biorąc pod uwagę te okoliczności, Trybunał orzekł, że ingerencja tego sędziego dokonującego wpisu do rejestru jest nie do pogodzenia z wymogami nieodłącznie związanymi z prawem do skutecznej ochrony sądowej.
W drugiej kolejności Trybunał zbadał uregulowanie krajowe, które uprawnia posiedzenie wydziału sądu krajowego do tego, by wymóc na składzie orzekającym rozpoznającym daną sprawę, poprzez przyjęcie „stanowiska prawnego”, zmianę treści wydanego wcześniej przez ten skład orzeczenia sądowego, mimo że w tym posiedzeniu wydziału uczestniczą również sędziowie inni niż sędziowie zasiadający w tym składzie orzekającym oraz, w stosownym wypadku, osoby niezwiązane z danym sądem, przed którymi strony nie mają możliwości przedstawienia swoich argumentów.
W tym względzie zauważył on, że interwencja posiedzenia wydziału pozwala de facto na ingerencję ogółu sędziów uczestniczących w tym posiedzeniu wydziału w ostateczne rozstrzygnięcie sprawy, które było uprzednio przedmiotem narady sędziowskiej i zostało przyjęte przez właściwy skład orzekający, lecz nie zostało jeszcze wpisane do rejestru i wysłane. W istocie perspektywa, że w przypadku gdy ten skład orzekający podtrzyma pogląd prawny odmienny od tego przyjmowanego przez sędziego dokonującego wpisu do rejestru, jego orzeczenie sądowe zostanie poddane kontroli posiedzenia wydziału, podobnie jak zobowiązanie wspomnianego składu orzekającego do zastosowania się – mimo odbycia narady sędziowskiej – do „stanowiska prawnego”, które zostałoby określone przez to posiedzenie wydziału, mogą mieć wpływ na ostateczną treść tego orzeczenia.
Tymczasem, po pierwsze, nie wydaje się, aby przysługujące posiedzeniu wydziału uprawnienie do interweniowania, o którym mowa w postępowaniu głównym, w wystarczającym stopniu podlegało obiektywnym i stosowanym jako takie kryteriom. W szczególności z przepisu przewidującego zwołanie posiedzenia wydziału (
2
) nie wynika, że posiedzenie to może zostać zwołane, tak jak w sprawie C‑727/21, jedynie z tego powodu, że sędzia dokonujący wpisu do rejestru nie podziela poglądu prawnego reprezentowanego przez właściwy skład orzekający. Po drugie, strony w żadnym momencie nie są informowane o zwołaniu posiedzenia wydziału i przyjęciu przez to posiedzenie „stanowiska prawnego”, które jest wiążące w szczególności dla składu orzekającego rozpoznającego tę sprawę. Wydaje się zatem, że strony te nie mają możliwości skorzystania z przysługujących im praw procesowych przed takim posiedzeniem wydziału.
W świetle tych okoliczności Trybunał orzekł, że rozpatrywane uregulowanie krajowe jest nie do pogodzenia z wymogami nieodłącznie związanymi z prawem do skutecznej ochrony sądowej oraz do rzetelnego procesu sądowego.
Trybunał uściślił dodatkowo, że w celu uniknięcia rozbieżności w orzecznictwie lub zaradzenia im i zapewnienia w ten sposób pewności prawa nierozerwalnie związanej z zasadą państwa prawnego mechanizm proceduralny, który pozwala sędziemu sądu krajowego niezasiadającemu we właściwym składzie orzekającym na przekazanie sprawy powiększonemu składowi tego sądu, nie narusza wymogów wynikających z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, pod warunkiem że sprawa nie była jeszcze przedmiotem narady sędziowskiej przeprowadzonej przez pierwotnie wyznaczony skład orzekający, że okoliczności, w których takie przekazanie może zostać dokonane, zostały jasno określone w mającym zastosowanie ustawodawstwie i że wspomniane przekazanie nie pozbawia zainteresowanych osób możliwości uczestniczenia w postępowaniu przed tym powiększonym składem orzekającym. Ponadto o takim przekazaniu zawsze może zadecydować pierwotnie wyznaczony skład orzekający.
(
1
)	Zgodnie z art. 177 ust. 3 Sudski poslovnik (regulaminu postępowania przed sądami), który stanowi: „W sądach drugiej instancji sprawa jest uznana za zakończoną w momencie wysłania orzeczenia z gabinetu sędziego, po tym jak sprawa wróci z biura rejestracji orzeczeń sądowych. Biuro rejestracji orzeczeń sądowych powinno w możliwie najkrótszym terminie od dnia otrzymania akt zwrócić je do gabinetu sędziego. Sekretariat sądowy w terminie kolejnych 8 dni wysyła orzeczenie z sądu”.
(
2
)	Artykuł 40 ust. 1 Zakon o sudovima (ustawy o sądach) przewiduje, że posiedzenie wydziału lub sędziów jest zwoływane także wtedy, kiedy zostanie stwierdzone, że przy stosowaniu ustawy między poszczególnymi wydziałami, izbami lub sędziami istnieją różnice co do jej wykładni, lub kiedy w jednym wydziale izba lub sędzia odstąpi od wcześniej przyjętego stanowiska prawnego.