62022CJ0650_RES
Zaak C‑650/22
Fédération internationale de football association (FIFA)
tegen
BZ
[verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de cour d’appel de Mons (hof van beroep Bergen, België)]
Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 4 oktober 2024
„Prejudiciële verwijzing – Interne markt – Mededinging – Regeling die is ingesteld en uitgevoerd door een internationale sportvereniging met de steun van haar leden – Professioneel voetbal – Privaatrechtelijke entiteiten met regelgevende, toezichthoudende en sanctiebevoegdheden – Regels betreffende de status en transfer van spelers – Regels betreffende tussen clubs en spelers gesloten contracten – Voortijdige verbreking van een contract door de speler – Aan de speler opgelegde schadevergoeding – Hoofdelijke aansprakelijkheid van de nieuwe club – Sancties – Verbod op afgifte van het internationaal transfercertificaat van de speler en op diens inschrijving zolang er een geding aanhangig is over de voortijdige verbreking van het contract – Verbod op inschrijving van andere spelers – Artikel 45 VWEU – Belemmering van het vrije verkeer van werknemers – Rechtvaardiging – Artikel 101 VWEU – Besluit van een ondernemingsvereniging dat ertoe strekt of ten gevolge heeft dat de mededinging wordt verhinderd of beperkt – Arbeidsmarkt – Aanwerving van spelers door de clubs – Markt van clubvoetbalcompetities – Deelname van clubs en spelers aan sportcompetities – Mededingingsbeperking naar strekking – Vrijstelling”
Gerechtelijke procedure – Interventie – Prejudiciële procedure – Deelname van de partijen in het hoofdgeding – Bevoegdheid van het Hof om een dergelijke partij van de procedure uit te sluiten – Grenzen – Verwerving van hoedanigheid van partij in het hoofdgeding na de indiening van het verzoek om een prejudiciële beslissing – Geen invloed
(Art. 267 VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 23; Reglement voor de procesvoering van het Hof, art. 96, lid 1, en 97, lid 1)
(zie punten 54‑56)
Prejudiciële vragen – Bevoegdheid van het Hof – Grenzen – Vraag gerezen in een geding dat tot één lidstaat is beperkt – Kennelijke onbevoegdheid van het Hof – Grenzen met betrekking tot de door het Verdrag gewaarborgde fundamentele vrijheden
(Art. 45, 49, 56 en 63 VWEU; Reglement voor de procesvoering van het Hof, art. 94)
(zie punt 70)
Recht van de Europese Unie – Werkingssfeer – Sportbeoefening als economische activiteit – Daaronder begrepen – Regels die uitsluitend zijn vastgesteld om niet-economische redenen en die betrekking hebben op kwesties waarbij het uitsluitend om de sport als zodanig gaat – Daarvan uitgesloten – Door een sportvereniging vastgestelde regels betreffende arbeidscontracten van spelers en hun transfers – Regels met een directe uitwerking op de economische activiteit van de spelers – Regels met een directe uitwerking op de economische activiteit waartoe competities aanleiding geven en op de mededinging tussen de betrokken clubs – Daaronder begrepen
(Art. 45 en 101 VWEU)
(zie punten 75‑82)
Recht van de Europese Unie – Werkingssfeer – Sportbeoefening als economische activiteit – Daaronder begrepen – Door een sportvereniging vastgestelde regels betreffende arbeidscontracten van spelers en hun transfers – Beperking – Rechtvaardiging – Inaanmerkingneming van specifieke kenmerken die eigen zijn aan de sport
(Art. 45 en 101 VWEU)
(zie punten 84, 85)
Vrij verkeer van personen – Werknemers – Beperkingen – Door een sportvereniging vastgestelde regels betreffende arbeidscontracten van spelers en hun transfers – Regels op grond waarvan in geval van voortijdige verbreking van een contract zonder gerechtvaardigde reden aan de speler een schadevergoeding wordt opgelegd en de nieuwe club hoofdelijk aansprakelijk wordt gesteld – Bijkomende sportsanctie voor de nieuwe club in geval van contractering van de speler gedurende de beschermde periode waarin het verbroken contract voorziet – Verbod op afgifte van het internationaal transfercertificaat aan de betrokken speler zolang er een geding aanhangig is over de voortijdige verbreking van het contract zonder gerechtvaardigde reden – Ontoelaatbaarheid – Rechtvaardiging – Regelmatig verloop van clubvoetbalcompetities – Eerbiediging van het evenredigheidsbeginsel – Verificatie door de verwijzende rechter
(Art. 45 VWEU)
(zie punten 86, 91‑97, 99‑114, dictum 1)
Mededingingsregelingen – Besluiten van ondernemersverenigingen – Begrip „ondernemingsvereniging” – Vereniging die nationale voetbalbonden als lid heeft – Betrokken nationale voetbalbonden die zelf entiteiten als lid hebben die kunnen worden aangemerkt als ondernemingen of die een economische activiteit uitoefenen – Organisatie en marketing van clubvoetbalcompetities op nationaal niveau en exploitatie van de daarmee samenhangende rechten – Daaronder begrepen
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 117, 118)
Mededingingsregelingen – Besluiten van ondernemersverenigingen – Begrip – Door een sportvereniging vastgestelde regels betreffende arbeidscontracten van spelers en hun transfers – Regels met een directe uitwerking op de voorwaarden waaronder de aangesloten ondernemingen hun economische activiteit uitoefenen – Daaronder begrepen
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 119‑121)
Mededingingsregelingen – Ongunstige beïnvloeding van de handel tussen lidstaten – Criteria – Regels met een geografisch universeel toepassingsgebied
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 122, 123)
Mededingingsregelingen – Aantasting van de mededinging – Beoordelingscriteria – Onderscheid tussen beperkingen naar strekking en beperkingen naar gevolg – Beperking naar strekking – Voldoende nadelige beïnvloeding – Vaststelling toereikend – Aard van de onderling afgestemde feitelijke gedraging
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 124‑129)
Mededingingsregelingen – Aantasting van de mededinging – Beoordelingscriteria – Inhoud en doelstelling van een mededingingsregeling en economische en juridische context waarin zij tot stand is gekomen – Onderscheid tussen beperkingen naar strekking en beperkingen naar gevolg – Voornemen van de partijen bij een overeenkomst om de mededinging te beperken – Criterium niet noodzakelijk – Inbreuk naar strekking – Voldoende nadelige beïnvloeding
(Art. 101 VWEU)
(zie punten 130‑133)
Mededingingsregelingen – Aantasting van de mededinging – Besluiten van ondernemersverenigingen – Door een sportvereniging vastgestelde regels betreffende arbeidscontracten van spelers en hun transfers – Regels op grond waarvan in geval van voortijdige verbreking van een contract zonder gerechtvaardigde reden aan de speler een schadevergoeding wordt opgelegd en de nieuwe club hoofdelijk aansprakelijk wordt gesteld – Bijkomende sportieve sanctie voor de nieuwe club in geval van contractering van de speler gedurende de beschermde periode waarin het verbroken contract voorziet – Verbod op afgifte van het internationaal transfercertificaat aan de betrokken speler zolang er een geding aanhangig is over de voortijdige verbreking van het contract zonder gerechtvaardigde reden – Beperking naar strekking – Vrijstelling – Voorwaarden
(Art. 101 VWEU)
(zie punten 138‑152, 157, 158, dictum 2)
Mededingingsregelingen – Verbod – Vrijstelling – Voorwaarden – Verbetering van de productie of van de verdeling van de producten of bijdrage tot de technische of economische vooruitgang – Merkbare objectieve voordelen die opwegen tegen de nadelen van de overeenkomst voor de mededinging – Onmisbaarheid en noodzakelijkheid van de betrokken gedraging – Geen volledige uitschakeling van de daadwerkelijke mededinging voor een wezenlijk deel van de betrokken producten of diensten – Bewijslast – Cumulatief karakter van de vrijstellingsvoorwaarden
(Art. 101, lid 3, VWEU)
(zie punten 153‑156)
Samenvatting
Naar aanleiding van een prejudiciële vraag van de cour d’appel de Mons (hof van beroep Bergen, België) heeft het Hof zich andermaal uitgesproken over de toepassing van het economisch recht van de Unie op door een internationale sportfederatie ingestelde regels. (
1
) In het onderhavige arrest gaat het nader in op de wijze waarop de artikelen van het VWEU waarin het beginsel van het vrij verkeer van werknemers en het verbod op mededingingsregelingen (
2
) zijn verankerd, toepassing vinden op de door een internationale sportfederatie vastgestelde regels betreffende de status en transfers van spelers.
De Fédération Internationale de Football Association (hierna: „FIFA”) is een vereniging naar Zwitsers recht die met name tot doel heeft om regels en voorschriften voor het voetbal en aanverwante aangelegenheden op mondiaal niveau vast te stellen. Haar ledenbestand wordt gevormd door nationale voetbalbonden die er, onder meer, op moeten toezien dat alle door de FIFA uitgevaardigde regels door hun eigen leden of aangeslotenen worden nageleefd.
In maart 2014 heeft de FIFA de „Regulations on the Status and Transfer of Players” (regels betreffende de status en transfer van spelers; hierna: „RSTP”) vastgesteld. In de RSTP is onder meer bepaald dat wanneer een nieuwe profvoetbalclub een speler aantrekt nadat die zijn contract zonder gerechtvaardigde reden heeft verbroken, hoofdelijk aansprakelijk is voor de betaling van de schadevergoeding die deze speler aan zijn oude club verschuldigd kan zijn, waarbij het bedrag van die schadevergoeding wordt bepaald aan de hand van verschillende in de RSTP opgesomde criteria. (
3
) De RSTP bepalen tevens dat de nieuwe club wordt vermoed de speler te hebben aangezet tot verbreking van zijn contract met de oude club, waardoor aan deze nieuwe club in sommige gevallen een sportsanctie wordt opgelegd in de vorm van een verbod, voor een bepaalde periode, om nieuwe spelers in te schrijven. (
4
) Tot slot mag de nationale voetbalbond waarbij de oude club is aangesloten, op grond van de RSTP geen internationaal transfercertificaat (hierna: „ITC”) aan de speler afgeven wanneer er tussen deze oude club en deze speler een geschil is gerezen over de voortijdige verbreking van het contract zonder wederzijds goedvinden. (
5
)
BZ is een voormalig profvoetballer met woonplaats te Parijs (Frankrijk). In augustus 2013 heeft hij een vierjarig contract getekend met een Russische profvoetbalclub. Het jaar daarop heeft deze club dit contract beëindigd wegens vermeend onrechtmatig gedrag van BZ en de kamer voor geschillenbeslechting van de FIFA verzocht om BZ te veroordelen tot betaling van een schadevergoeding van 20 miljoen EUR wegens „verbreking van het contract zonder gerechtvaardigde reden” in de zin van de RSTP.
In mei 2015 heeft de kamer voor geschillenbeslechting van de FIFA de vordering van genoemde club deels toegewezen en BZ veroordeeld om daaraan een schadevergoeding van 10,5 miljoen EUR te betalen. Bovendien heeft die kamer beslist dat de RSTP, voor zover daarin is bepaald dat elke nieuwe club die de speler in dienst neemt, hoofdelijk aansprakelijk is voor betaling van een dergelijke schadevergoeding, in de toekomst niet ten aanzien van BZ zouden worden toegepast. In mei 2016 heeft het Hof van Arbitrage voor de Sport deze beslissing in hoger beroep bevestigd.
In december 2015 heeft BZ bij de tribunal de commerce du Hainaut, division de Charleroi (rechtbank van koophandel Henegouwen, afdeling Charleroi, België) een vordering ingesteld strekkende tot veroordeling van de FIFA en de VZW Koninklijke Belgische Voetbalbond (KBVB) tot betaling van een vergoeding van 6 miljoen EUR voor de schade die hij stelt te hebben geleden doordat hij in 2015 vanwege de door de RSTP opgelegde vereisten niet in dienst kon worden genomen door de Belgische club Sporting du Pays de Charleroi SA. In januari 2017 heeft deze rechterlijke instantie deze vordering in beginsel gegrond verklaard en de FIFA en de KBVB veroordeeld tot betaling van een voorlopig bedrag.
De verwijzende rechter, bij wie de FIFA hoger beroep heeft ingesteld, wenst van het Hof te vernemen of de betrokken regels, gelet op de specifieke kenmerken van sport, die met name verband houden met het goede verloop van sportcompetities, moeten worden geacht het vrije verkeer van werknemers en de mededinging te belemmeren.
Beoordeling door het Hof
Het Hof merkt vooraf op dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels een directe uitwerking hebben op de arbeidsvoorwaarden van de spelers en bijgevolg op hun economische activiteit. Bovendien moeten de betrokken regels, aangezien de samenstelling van de ploegen een van de essentiële parameters van de competities vormt, ook worden geacht een directe uitwerking te hebben op de voorwaarden voor de uitoefening van de economische activiteit waartoe die competities aanleiding geven en op de mededinging tussen de clubs die deze activiteit uitoefenen. Bijgevolg vallen de betrokken regels binnen de werkingssfeer van de artikelen 45 en 101 VWEU, waaraan het Hof, gelet op het verschil in werkingssfeer van deze beide bepalingen, achtereenvolgens uitlegging geeft.
Wat in de eerste plaats artikel 45 VWEU betreft, komt het Hof tot de slotsom dat er sprake is van een belemmering van het vrije verkeer van werknemers. In dit verband merkt het op dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels spelers kunnen benadelen die hun economische activiteit wensen uit te oefenen in dienst van een nieuwe club die gevestigd is op het grondgebied van een andere lidstaat dan die van hun huidige woon- of arbeidsplaats, door hun contract met hun oude club eenzijdig te verbreken om een reden waarvan deze club aanvoert of zou kunnen aanvoeren dat die niet gerechtvaardigd is. Het bestaan en het samenspel van deze regels leiden er namelijk toe dat clubs die dergelijke spelers wensen aan te trekken, aanzienlijke juridische risico’s, onvoorzienbare en mogelijkerwijs zeer grote financiële risico’s alsook grote risico’s op sportgebied moeten dragen die, in hun geheel genomen, hen er meer dan waarschijnlijk van zullen weerhouden om die spelers in dienst te nemen.
Met betrekking tot het bestaan van een eventuele rechtvaardigingsgrond preciseert het Hof dat de doelstelling om het regelmatige verloop van sportcompetities te verzekeren een legitiem doel van algemeen belang is dat door een sportvereniging kan worden nagestreefd. Deze doelstelling is in het geval van voetbal overigens van bijzonder belang in het licht van de essentiële rol die tijdens competities aan de sportieve verdienste wordt toebedeeld. Voorts merkt het Hof op dat, in de wetenschap dat de samenstelling van de ploegen een van de essentiële parameters vormt van deze competities, het behoud van een zekere mate van stabiliteit in het spelersbestand van de clubs, en dus ook van een zekere mate van continuïteit in de daarmee verband houdende contracten, kan worden beschouwd als een van de middelen die kunnen bijdragen tot de verwezenlijking van die doelstelling.
Niettemin is het Hof van oordeel dat, onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, de verschillende in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels van de RSTP verder lijken te gaan dan noodzakelijk is om die doelstelling te bereiken, temeer daar die regels voor het merendeel naast elkaar en deels voor een aanzienlijke periode toepassing vinden op spelers, van wie de carrière betrekkelijk kort is. Dit geldt met name voor de criteria voor de berekening van de verschuldigde schadevergoeding in geval van eenzijdige verbreking van het contract door de speler „zonder gerechtvaardigde reden”. Dergelijke criteria voor schadevergoeding lijken immers veeleer bedoeld om de financiële belangen van de clubs te beschermen in de specifieke economische context van transfers van spelers, en niet zozeer om het gestelde goede verloop van sportcompetities te verzekeren. Dit lijkt ook het geval te zijn voor de regel die in beginsel – en dus zonder overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel rekening te houden met de omstandigheden van het concrete geval, en inzonderheid met het daadwerkelijke gedrag van de nieuwe club die deze speler in dienst neemt – bepaalt dat deze club hoofdelijk aansprakelijk is voor de betaling van de schadevergoeding die de nieuw gecontracteerde speler aan zijn oude club verschuldigd is in geval van eenzijdige verbreking van het contract zonder gerechtvaardigde reden. Hetzelfde geldt voor de mogelijkheid om vrijwel automatisch een sportsanctie op te leggen aan de nieuwe club op grond van het op haar rustende vermoeden van verantwoordelijkheid voor deze contractverbreking, alsook voor het algemene verbod op afgifte van een ITC zolang er een geschil over die contractverbreking bestaat, waarbij bovendien geen rekening wordt gehouden met de omstandigheden waarin genoemde contractverbreking zich heeft voorgedaan.
Derhalve verklaart het Hof voor recht dat artikel 45 VWEU zich verzet tegen regels als die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn, tenzij wordt aangetoond dat deze regels, zoals die op het grondgebied van de Unie worden uitgelegd en toegepast, niet verder gaan dan noodzakelijk is ter bereiking van de nagestreefde doelstelling, namelijk de regelmatigheid van clubvoetbalcompetities te verzekeren door het behoud van een zekere mate van stabiliteit in het spelersbestand van profvoetbalclubs.
In de tweede plaats brengt het Hof in herinnering dat, om te kunnen vaststellen dat een besluit van een ondernemersvereniging onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU valt, dient te worden aangetoond ofwel dat een dergelijk besluit ertoe strekt dat de mededinging wordt verhinderd, beperkt of vervalst, ofwel dat dit besluit zulks ten gevolge heeft. Wat het bestaan van een mededingingsverstorende „strekking” betreft, ten aanzien waarvan het Hof benadrukt dat dit begrip uitsluitend verwijst naar bepaalde soorten coördinatie tussen ondernemingen, die in voldoende mate schadelijk blijken te zijn voor de mededinging, merkt het op dat de heimelijke afspraken tussen ondernemingen bijvoorbeeld kunnen bestaan in het beperken of controleren van hetgeen in bepaalde sectoren of op bepaalde markten het essentiële mededingingsaspect vormt, namelijk het contracteren van getalenteerde werknemers, zoals reeds opgeleide spelers in de sector van het profvoetbal.
Ten eerste blijkt in casu uit de gezamenlijke lezing van de betrokken regels van de RSTP dat deze regels de mededinging in materieel opzicht op algemene en drastische wijze kunnen beperken, welke mededinging zonder die regels onbelemmerd zou kunnen plaatsvinden tussen elke in een lidstaat gevestigde profvoetbalclub en elke andere in een andere lidstaat gevestigde profvoetbalclub met betrekking tot het aantrekken van spelers die reeds door een bepaalde club in dienst zijn genomen. Ten tweede strekt deze beperking van de tussen clubs spelende grensoverschrijdende mededinging in de vorm van het eenzijdig aantrekken van reeds onder contract staande spelers, zich uit tot het gehele grondgebied van de Unie en is zij permanent van aard, aangezien zij de volledige looptijd bestrijkt van elk contract dat een speler achtereenvolgens met een club en vervolgens, in geval van een transfer, na onderhandelingen, naar een andere club, met laatstgenoemde club kan sluiten.
Het is inderdaad zo dat een vereniging als de FIFA, aangezien de clubvoetbalcompetities in de Unie zo verlopen dat de deelnemende ploegen in verschillende fasen tegen elkaar aantreden en elkaar uitschakelen, en zij bijgevolg in hoofdzaak berusten op de sportieve verdienste, alle reden kan hebben om te willen zorgen voor een zekere stabiliteit in de samenstelling van de spelersbestanden die als „visvijver” fungeren voor de ploegen die door de clubs in de loop van een bepaald seizoen of jaar worden opgesteld. Evenwel kunnen de specifieke kenmerken van het voetbal en de daadwerkelijke voorwaarden voor het functioneren van de markt die bestaat in de organisatie en het in de markt zetten van clubvoetbalcompetities, niet rechtvaardigen dat clubs op het gehele grondgebied van de Unie op algehele, drastische en permanente wijze worden beperkt in de mogelijkheid, of zelfs worden verhinderd, om grensoverschrijdend te concurreren door het eenzijdig aantrekken van spelers die reeds onder contract staan bij een in een andere lidstaat gevestigde club of van wie het contract met een dergelijke club zonder gerechtvaardigde reden zou zijn verbroken. Per saldo komen dergelijke regels, ook al dienen zij beweerdelijk ter voorkoming van het „afsnoepen” van spelers door clubs met meer financiële middelen, neer op een algeheel, absoluut en permanent verbod op het eenzijdig aantrekken van spelers die reeds onder contract staan, dat bij besluit van een ondernemersvereniging is opgelegd aan alle daartoe behorende ondernemingen (de profvoetbalclubs) en dat alle werknemers (de spelers) daarvan treft. Als zodanig vormen die regels een duidelijke beperking van de mededinging die deze clubs zonder die regels onderling zouden kunnen aangaan.
Bijgevolg zijn de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels naar hun aard zeer schadelijk voor de mededinging die profvoetbalclubs onderling zouden kunnen aangaan. In die omstandigheden moeten deze regels worden geacht ertoe te strekken deze mededinging te beperken of zelfs te verhinderen, en wel op het gehele grondgebied van de Unie. Derhalve hoeven de gevolgen ervan niet te worden onderzocht.
Na te hebben gepreciseerd onder welke voorwaarden een mededingingsverstorende gedraging in aanmerking kan komen voor de vrijstelling van artikel 101, lid 3, VWEU, geeft het Hof tot slot aan dat de verwijzende rechter, teneinde na te gaan of in casu is voldaan aan de voorwaarde dat de betrokken gedraging onmisbaar of noodzakelijk is, rekening moet houden met de omstandigheid dat de betrokken regels van de RSTP worden gekenmerkt door een samenspel van elementen waarvan er een aanzienlijk aantal discretionair of onevenredig van aard is. Voorts moet hij rekening houden met de omstandigheid dat deze regels voorzien in een algehele, drastische en permanente beperking van de grensoverschrijdende mededinging die profvoetbalclubs onderling zouden kunnen aangaan door het eenzijdig aantrekken van talentvolle spelers. Elk van deze beide omstandigheden staat, op zich beschouwd, namelijk op het eerste gezicht in de weg aan de conclusie dat die regels onmisbaar of noodzakelijk zijn om efficiëntieverbeteringen te kunnen behalen, gesteld dat deze zijn aangetoond.
Derhalve verklaart het Hof voor recht dat de voornoemde regels van de RSTP een besluit van een ondernemersvereniging vormen dat op grond van artikel 101 VWEU verboden is en dat niet in aanmerking kan komen voor een vrijstelling krachtens dat artikel, tenzij met overtuigende argumenten en bewijzen wordt aangetoond dat alle vereiste voorwaarden daarvoor zijn vervuld.
(
1
)	Zie arresten van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club (C‑680/21, EU:C:2023:1010); 21 december 2023, European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2023:1011), en 21 december 2023, International Skating Union/Commissie (C‑124/21 P, EU:C:2023:1012).
(
2
)	Respectievelijk artikel 45 en artikel 101 VWEU.
(
3
)	Zie artikel 17, punten 1 en 2, RSTP.
(
4
)	Zie artikel 17, punt 4, RSTP.
(
5
)	Aangezien het internationaal transfercertificaat noodzakelijk is voor de inschrijving van de speler bij de nieuwe club, kan deze speler bijgevolg niet namens die club deelnemen aan voetbalcompetities. Zie artikel 9, lid 1, RSTP en artikel 8.2, lid 7, van bijlage 3 daarbij.