WYROK SĄDU (szósta izba w składzie powiększonym)
z dnia 16 czerwca 2011 r.(*)
Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Obowiązek uzasadnienia
W sprawie T‑196/06
Edison SpA, z siedzibą w Mediolanie (Włochy), reprezentowana przez M. Siragusę, R. Casatiego, M. Berettę, P. Merlina oraz E. Brutiego Liberatiego, adwokatów,
strona skarżąca,
przeciwko
Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez V. Di Bucciego oraz F. Amata, a następnie przez M. Di Bucciego oraz V. Bottkę, działających w charakterze pełnomocników,
strona pozwana,
mającej za przedmiot, w pierwszej kolejności, żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji C (2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu), w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżącej oraz, tytułem ewentualnym, żądanie obniżenia kwoty nałożonej na nią grzywny,
SĄD (szósta izba w składzie powiększonym),
w składzie: V. Vadapalas (sprawozdawca), pełniący obowiązki prezesa, M. Prek, A. Dittrich, L. Truchot i K. O’Higgins, sędziowie,
sekretarz: J. Palacio González, główny administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 2 września 2010 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
1        Skarżąca, Edison SpA (dawniej Montedison SpA), jest spółką prawa włoskiego, która przez Montecatini SpA kontrolowała do dnia 20 grudnia 2000 r. 100% kapitału Ausimont SpA, będącej producentem nadtlenku wodoru (zwanego dalej „NW”) i nadboranu sodu (zwanego dalej „NBS”).
2        W okresie od grudnia 2000 r. do maja 2002 r. skarżąca sprawowała kontrolę nad Ausimont jako jej większościowy udziałowiec. W maju 2002 r. Ausimont została sprzedana grupie Solvay SA i od dnia 1 stycznia 2003 r. stała się spółką Solvay Solexis SpA.
3        W listopadzie 2002 r. Degussa AG powiadomiła Komisję Wspólnot Europejskich o istnieniu kartelu na rynkach NW i NBS i wystąpiła o zastosowanie komunikatu Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3).
4        Degussa dostarczyła Komisji konkretnych dowodów, które umożliwiły tej ostatniej przeprowadzenie w dniach 25 i 26 marca 2003 r. kontroli w lokalach niektórych przedsiębiorstw.
5        W dniu 26 stycznia 2005 r. Komisja wysłała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do skarżącej i do pozostałych przedsiębiorstw, których ono dotyczyło.
6        W następstwie przesłuchania wymienionych przedsiębiorstw Komisja wydała decyzję C (2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotyczącą postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG w sprawie przeciwko Akzo Nobel NV, Akzo Nobel Chemicals Holding AB, EKA Chemicals AB, Degussa, skarżącej, FMC Corp., FMC Foret SA, Kemira Oyj, L’Air liquide SA, Chemoxal SA, SNIA SpA, Caffaro Srl, Solvay, Solvay Solexis, Total SA, Elf Aquitaine SA i Arkema SA Edison (sprawa COMP/F/38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz.U. L 353, s. 54). Decyzja ta została doręczona skarżącej pismem z dnia 8 maja 2006 r.
Zaskarżona decyzja
7        Komisja stwierdziła w zaskarżonej decyzji, że jej adresaci uczestniczyli w jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) mającym za przedmiot NW i jego związek pochodny, NBS (motyw 2 zaskarżonej decyzji).
8        Stwierdzone naruszenie polegało głównie na wymianie między konkurentami informacji istotnych z handlowego punktu widzenia oraz poufnych informacji dotyczących rynku i przedsiębiorstw, na ograniczaniu i kontrolowaniu produkcji oraz potencjalnych i faktycznych zdolności produkcyjnych, na podziale udziałów w rynku i klientów, a także na ustalaniu i monitorowaniu przestrzegania docelowych cen.
9        Skarżąca została uznana za „solidarnie” odpowiedzialną za naruszenie wraz z Solvay Solexis (motyw 423 zaskarżonej decyzji).
10      W celu obliczenia kwoty grzywien Komisja zastosowała metodę określoną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3).
11      Kwoty podstawowe grzywien Komisja określiła na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia (motyw 452 zaskarżonej decyzji), które zostało uznane za bardzo poważne (motyw 457 zaskarżonej decyzji).
12      W ramach zróżnicowanego traktowania skarżąca i Solvay Solexis zostały zaliczone do trzeciej i przedostatniej kategorii, w odniesieniu do której ustanowiono kwotę wyjściową w wysokości 20 mln EUR (motywy 460–462 zaskarżonej decyzji).
13      W celu zapewnienia wystarczającego skutku odstraszającego zastosowano do kwoty wyjściowej grzywny mnożnik 1,5, uwzględniający znaczne obroty skarżącej. Ze względu na to, iż Solvay Solexis została zbyta innemu przedsiębiorstwu, współczynnik ten nie został zastosowany w odniesieniu do nałożonej na nią grzywny (motyw 463 zaskarżonej decyzji).
14      Ponieważ zdaniem Komisji skarżąca uczestniczyła w naruszeniu od dnia 12 maja 1995 r. do dnia 31 grudnia 2000 r., to znaczy przez okres pięciu lat i siedmiu miesięcy, kwota nałożonej na nią grzywny została powiększona o 55% z uwagi na czas trwania (motyw 467 zaskarżonej decyzji).
15      Komisja podwyższyła kwotę grzywny nałożonej na skarżącą o 50% ze względu na okoliczności obciążające, uwzględniając powrót do naruszenia stwierdzonego w decyzji Komisji 94/599/WE z dnia 27 lipca 1994 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. [81 WE] (sprawa 31.865 – PVC) (Dz.U. L 239, s. 14) (motywy 469, 496 zaskarżonej decyzji).
16      W zastosowaniu art. 23 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1), Komisja obniżyła kwotę grzywny, za której zapłatę odpowiedzialność była ponoszona przez Solvay Solexis solidarnie, do kwoty stanowiącej 10% jej całkowitego obrotu w 2005 r. (motyw 498 zaskarżonej decyzji).
17      Artykuł 1 lit. e) i n) zaskarżonej decyzji stanowi, że skarżąca i Solvay Solexis naruszyły art. 81 ust. 1 WE i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc w rozpatrywanym naruszeniu od dnia 12 maja 1995 r. do dnia 31 grudnia 2000 r.
18      W art. 2 lit. c) zaskarżonej decyzji Komisja nałożyła na skarżącą grzywnę w wysokości 58,125 mln EUR, za której zapłatę Solvay Solexis została uznana za „solidarnie” odpowiedzialną do kwoty w wysokości 25,619 mln EUR.
Przebieg postępowania i żądania stron
19      Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 19 lipca 2006 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.
20      Ponieważ skład izb Sądu został zmieniony, sędzia sprawozdawca został przydzielony do szóstej izby, i po wysłuchaniu stron niniejszą sprawę przydzielono szóstej izbie w składzie powiększonym.
21      Ze względu na to, że dwóch członków izby w składzie powiększonym nie mogło uczestniczyć w posiedzeniu, zgodnie z art. 32 § 3 regulaminu postępowaniem przed Sądem prezes Sądu wyznaczył dwóch innych sędziów w celu uzupełnienia składu izby.
22      Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd postanowił otworzyć procedurę ustną. Podczas rozprawy w dniu 2 września 2010 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania przedstawione przez Sąd.
23      Skarżąca wnosi do Sądu o:
–        stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim jej dotyczy;
–        tytułem zarzutu ewentualnego, uchylenie nałożonej na nią grzywny lub obniżenie jej kwoty;
–        obciążenie Komisji kosztami postępowania.
24      Komisja wnosi do Sądu o:
–        oddalenie skargi;
–        obciążenie skarżącej kosztami postępowania.
Co do prawa
Uwagi wstępne
25      Ponieważ argumenty skarżącej przedstawione na poparcie żądań stwierdzenia nieważności mają w istocie za cel zakwestionowanie stwierdzenia jej odpowiedzialności za mające znamiona naruszenia zachowanie jej spółki zależnej, należy na wstępie przypomnieć mające znaczenie w tym zakresie orzecznictwo.
26      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi w przypadku, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwzględnieniem powiązań gospodarczych, organizacyjnych i prawnych łączących oba te podmioty prawa (zob. wyrok Trybunału z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8237, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).
27      W tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są bowiem częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym – tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE (ww. w pkt 26 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 59).
28      W tym szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie reguł konkurencji Unii, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie tej spółki zależnej i, po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, iż owa spółka dominująca wywiera taki decydujący wpływ (zob. ww. w pkt 26 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo).
29      W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu jej spółki dominującej, aby móc domniemywać, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie mogła następnie uznać spółkę dominującą za odpowiedzialną za dane naruszenie, chyba że owa spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia tego domniemania, przedstawi wystarczające dowody pozwalające wykazać, że jej spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób autonomiczny (zob. podobnie ww. w pkt 26 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo).
30      W celu zbadania, czy spółka zależna określa swe zachowanie na rynku w sposób autonomiczny, należy uwzględnić wszystkie istotne okoliczności dotyczące powiązań gospodarczych, organizacyjnych i prawnych łączących tę spółkę zależną ze spółką dominującą, które mogą różnić się w poszczególnych przypadkach, a których przez to nie można wymienić w sposób wyczerpujący (ww. w pkt 26 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 74; zob. podobnie także wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie T‑112/05 Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5049, pkt 65).
31      W niniejszej sprawie, w motywach 370–379 zaskarżonej decyzji, Komisja przypomniała, że spółka dominująca może być uznana za odpowiedzialną za bezprawne działanie spółki zależnej, w zakresie, w jakim ta spółka zależna nie określa swojego zachowania na rynku w sposób autonomiczny. Instytucja ta wyjaśniła, że mogła ona słusznie domniemywać, że kontrolowana w 100% spółka zależna stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, przy czym ta spółka dominująca może obalić to domniemanie poprzez przedstawienie dowodu przeciwnego.
32      W zakresie dotyczącym możliwości przypisania odpowiedzialności skarżącej za noszące znamiona naruszenia zachowanie Ausimont, Komisja wskazała, przede wszystkim w motywie 416 zaskarżonej decyzji, że chodziło o spółkę zależną „bezpośrednio kontrolowaną” w chwili naruszenia [tłumaczenie nieoficjalne jej pełnej wersji, podobnie jak innych jej przedstawionych poniżej fragmentów].
33      W motywie 417 zaskarżonej decyzji Komisja odniosła się do argumentów, za pomocą których skarżąca zakwestionowała to przypisanie odpowiedzialności.
34      W motywie 418 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że wbrew twierdzeniu skarżącej pełna kontrola spółki zależnej wystarczy do ustalenia odpowiedzialności spółki dominującej, jeśli nie został przedstawiony argument obalający wynikające z faktu tej kontroli domniemanie.
35      W dalszej kolejności, jeśli chodzi o argumenty przedstawione przez skarżącą w celu wykazania autonomiczności Ausimont, Komisja w motywach 419–421 zaskarżonej decyzji podniosła, że inne „dowody jej przeczą”, powołując się, z jednej strony, na warunki udziału personelu kierowniczego skarżącej w spotkaniu z przedstawicielami Degussy, które odbyło się w marcu 1994 r., i, z drugiej strony, na okoliczność, iż ta sama osoba była jednocześnie członkiem zarządu Ausimont i członkiem zarządu Montecatini, jak również na warunki restrukturyzacji grupy w grudniu 2000 r. Komisja uznała w motywie 422 zaskarżonej decyzji, iż „inne dowody” przedstawione przez skarżącą, w szczególności brak wiedzy o kartelu, nie były wystarczające do obalenia tego domniemania.
36      Wreszcie Komisja przyjęła odpowiedzialność skarżącej ze względu na jej „uczestnictwo […] w transakcjach handlowych Ausimont” oraz jej stuprocentowy udział w kapitale Ausimont (motyw 423 zaskarżonej decyzji).
37      Kwestionując tę ocenę, skarżąca podnosi zasadniczo trzy zarzuty dotyczące, po pierwsze, naruszenia przysługującego jej prawa do obrony, po drugie, naruszenia obowiązku uzasadnienia i, po trzecie, naruszenia art. 81 WE.
38      Zdaniem Sądu w pierwszej kolejności należy zbadać zarzut drugi.
W przedmiocie zarzucanego naruszenia obowiązku uzasadnienia
Argumenty stron
39      W ramach drugiego zarzutu skarżąca podnosi z jednej strony, że stwierdzenie stuprocentowego udziału w kapitale Ausimont nie jest wystarczającym uzasadnieniem, aby wyjaśnić, na jakiej podstawie można było przypisać jej odpowiedzialność za dane naruszenie, a także, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest wewnętrznie sprzeczne i niewystarczające w odniesieniu do dwóch innych elementów stanu faktycznego przyjętych w motywach 419–421 tej decyzji.
40      W szczególności, w odniesieniu do spotkania w dniu 16 marca 1994 r., o którym mowa w motywie 420 zaskarżonej decyzji, skarżąca twierdzi, że dostarczyła Komisji w odpowiedzi z dnia 13 kwietnia 2006 r. szereg dowodów wskazujących na to, że warunki rozpatrywanego spotkania nie mogły uzasadniać przypisania jej odpowiedzialności za dane naruszenie, lecz, przeciwnie, iż potwierdzały autonomiczność jej spółki zależnej.
41      Skarżąca twierdzi z drugiej strony, że dowody na autonomiczność Ausimont zostały przez nią przedstawione w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Komisja zdaniem skarżącej uznała te dowody za niewystarczające, nie podając przyczyny ich odrzucenia. Zaskarżona decyzja jest zdaniem Komisji dotknięta całkowitym brakiem uzasadnienia w tym względzie. Komisja nie zbadała bowiem ani jednej z okoliczności faktycznych i prawnych przedstawionych przez skarżącą w celu wykazania autonomiczności Ausimont.
42      Dysponując tymi elementami, Komisja nie mogła oprzeć swych wniosków na jednym „czysto formalnym dowodzie” polegającym na pośrednim posiadaniu całego kapitału Ausimont i tylko dwóch okolicznościach faktycznych, to znaczy spotkaniu w dniu 16 marca 1994 r. i tożsamości jednego z członków zarządu Ausimont i Montecatini. Sąd nie może uwzględnić w tym zakresie argumentów przedstawionych przez Komisję po raz pierwszy w toku postępowania przed nim.
43      W sytuacji, gdy Komisja przypisała skarżącej odpowiedzialność w oparciu o domniemanie, powinna była zdaniem skarżącej ocenić ze szczególną uwagą dowody przedstawione przez skarżącą. Konsekwencją ich nieuzasadnionego nieuwzględnienia będzie zatem przekształcenie rozważanego przyjętego domniemania wzruszalnego w domniemanie niewzruszalne, wiążącego się z odpowiedzialnością obiektywną skarżącej.
44      Komisja odpiera zarzuty, wskazując, że sprawowanie przez skarżącą całkowitej kontroli nad Ausimont pozwala domniemywać, iż skarżąca wywierała decydujący wpływ na zachowanie owej spółki zależnej. Dowody przytoczone w motywach 420 i 421 zaskarżonej decyzji posłużyły zdaniem Komisji za dodatkowe przesłanki istnienia takiego wpływu, wynikającego już z przyjętego domniemania.
45      W odniesieniu do pierwszego dowodu zdaniem Komisji z informacji Degussy i skarżącej wynika, że zorganizowały wspólnie spotkanie w dniu 16 marca 1994 r., ponieważ prezes Ausimont został wezwany „niezapowiedzianie”. Głównym celem spotkania było przedyskutowanie ewentualnego zakupu przez Degussę działalności prowadzonej przez Ausimont we wskazanym wyżej sektorze, jak również planu budowy przez Ausimont nowej fabryki w Bitterfeld (Niemcy). Okoliczność, że to spotkanie zostało zorganizowane przez skarżącą, stanowi zdaniem Komisji przesłankę wywierania przez nią wpływu na działalność Ausimont.
46      Wbrew twierdzeniom skarżącej z notatki Degussy zdaniem Komisji wynika, że omówiono również ogólnie sektor NW i NBS. Potwierdza to również prezes Ausimont. Mimo że wyżej wskazane spotkanie odbyło się mniej więcej rok od rozpoczęcia naruszenia, nie ma powodów, aby uznać, iż nie świadczy ono o istnieniu więzi łączących skarżącą i Ausimont w czasie trwania naruszenia, ponieważ struktura grupy nie uległa w tym czasie zmianie.
47      Jeśli chodzi o drugi dowód, okoliczność, że prezes Ausimont był członkiem zarządu Montecatini, stanowi przesłankę wskazującą na istnienie po stronie skarżącej woli zapewnienia stabilności łańcucha kontroli między nią i Ausimont.
48      Argumentowi skarżącej opartemu na braku osobistych powiązań między nią samą a Ausimont przeczy ponadto zdaniem Komisji wynikająca z odpowiedzi Solvay Solexis na żądanie udzielenia informacji okoliczność, że prezes i członek zarządu skarżącej byli członkami zarządu Ausimont przez część okresu trwania naruszenia. Mimo że ten element stanu faktycznego nie został zawarty w zaskarżonej decyzji, Komisja twierdzi, że ma prawo do jego przytoczenia w odpowiedzi na argument skarżącej.
49      W odniesieniu do przyczyn odrzucenia dowodu przeciwnego Komisja wskazuje, że ciążący na niej obowiązek uzasadnienia nie obejmuje obowiązku do zbadania wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które pojawiły się w postępowaniu administracyjnym. Komisja twierdzi, że żaden z dowodów podniesionych przez skarżącą w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie mógł wykazać autonomiczności Ausimont.
50      Komisja utrzymuje, że uzasadniła swą decyzję w sposób wymagany prawem, a w szczególności, że wystarczająco wyjaśniła względy, dla jakich odrzuciła argumenty skarżącej. W szczególności w motywach 419–421 zaskarżonej decyzji odpowiedziała na argumenty skarżącej, zgodnie z którymi Ausimont cieszyła się autonomią, podkreślając w tym względzie istnienie przesłanek świadczących o czymś przeciwnym, a mianowicie spotkania w dniu 16 marca 1994 r. oraz okoliczności pełnienia przez prezesa Ausimont funkcji w zarządzie Montecatini.
51      Dowody przedstawione przez skarżącą były w każdym razie zdaniem Komisji niewystarczające. Okoliczność, że działalność spółki nie stanowi głównego rodzaju działalności grupy, nie jest zdaniem Komisji istotną przesłanką. Zaangażowanie skarżącej w reorganizację grupy zgodnie z logiką pociągnęło za sobą jej uczestnictwo w podejmowaniu najważniejszych decyzji strategicznych, właśnie w celu zapobieżenia temu, aby te decyzje mogły zagrozić reorganizacji grupy. Okoliczność, że spółka dominująca nie zajmuje się bezpośrednio lub pośrednio zarządzaniem bieżącą działalnością spółki zależnej, nie wskazuje na autonomiczność tej ostatniej. Zdaniem Komisji w celu stwierdzenia decydującego wpływu wystarczy, że spółka dominująca wywiera nacisk na decyzje strategiczne spółki zależnej.
52      Opisana przez skarżącą kontrola nad grupą, sprawowana za pośrednictwem trzech komitetów, które spotykały się co kwartał z kierownictwem spółek zależnych, nie może być zrównana z działalnością polegającą na zarządzaniu akcjami przez czysto finansowy holding. Ponadto, zgodnie z oświadczeniem złożonym przez prezesa Ausimont, skarżąca została powiadomiona o „planach i budżecie grupy Ausimont”, o „ogólnych celach”, jak również o „ogólnych zasadach w dziedzinie zasobów ludzkich” i zajęła się „pokrywaniem potrzeb finansowych” Ausimont w celu realizacji swych najważniejszych projektów strategicznych.
53      Okoliczność, że na mocy statutu spółki zarząd Ausimont korzystał z szerokiego zakresu uprawnień dyskrecjonalnych w dziedzinie działalności handlowej, nie jest dowodem jej autonomiczności, w szczególności w zakresie dotyczącym decyzji strategicznych o zasadniczym znaczeniu. Skarżąca bowiem wpływała na decyzje strategiczne dotyczące planów Ausimont odnoszących się do nowej fabryki w Bitterfeld lub przedsięwzięcia typu joint venture w Stanach Zjednoczonych.
54      Zarzucany brak przesłanek świadczących o ingerencji w protokołach posiedzeń zarządu skarżącej lub Ausimont, które nie zostały zresztą przedstawione, nie jest wystarczający, aby dowieść tej autonomiczności, ponieważ wywieranie takiego wpływu nie musi koniecznie być ujawnione w takich protokołach.
55      Zdaniem Komisji zatem nawet przy założeniu, że zaskarżona decyzja jest dotknięta brakiem uzasadnienia w zakresie dotyczącym odrzucenia argumentów przedstawionych przez skarżącą w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, stwierdzenie jej nieważności jest niecelowe, ponieważ może jedynie pociągnąć za sobą wydanie nowej decyzji, identycznej co do istoty (wyrok Sądu z dnia 13 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych T‑217/03 i T‑245/03 FNCBV i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4987, pkt 363).
Ocena Sądu
56      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE, powinno być dostosowane do charakteru aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, co pozwala zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli. Nie ma wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne okoliczności faktyczne i prawne, ponieważ ocena, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 253 WE, winna opierać się nie tylko na jego brzmieniu, ale także uwzględniać okoliczności jego wydania, jak również całość przepisów prawa regulujących daną dziedzinę (zob. wyrok Trybunału z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. s. I‑1719, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).
57      Komisja nie musi zajmować stanowiska wobec wszystkich argumentów zainteresowanych stron, wystarczy bowiem przedstawienie faktów i względów prawnych o zasadniczym znaczeniu dla decyzji. W szczególności Komisja nie jest zobowiązana do tego, by ustosunkować się do kwestii, które są oczywiście niezwiązane ze sprawą, bez znaczenia lub wyraźnie drugorzędne (wyrok Sądu z dnia 15 czerwca 2005 r. w sprawie T‑349/03 Corsica Ferries France przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2197, pkt 64; zob. podobnie także ww. w pkt 56 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, pkt 64).
58      Jeżeli, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, decyzja w przedmiocie zastosowania art. 81 WE dotyczy wielu adresatów i stwarza problem przypisania naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, w szczególności względem tych adresatów, którzy zgodnie z tą decyzją ponoszą odpowiedzialność za owo naruszenie. Zatem w zakresie dotyczącym spółki dominującej uznanej za odpowiedzialną za noszące znamiona naruszenia zachowanie jej spółki zależnej, taka decyzja powinna zawierać odpowiednie uzasadnienie powodów, dla których istnieje możliwość przypisania naruszenia tej spółce (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑327/94 SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1373, pkt 78–80).
59      Z motywów 416–423 zaskarżonej decyzji wynika, że podstawą przypisania skarżącej zachowania noszącego znamiona naruszenia było stwierdzenie, iż rzeczywiście wywierała ona decydujący wpływ na Ausimont, które to stwierdzenie z kolei wynikało z przyjęcia domniemania związanego ze sprawowaniem przez skarżącą całkowitej kontroli nad tą spółką zależną poprzez spółkę pełniącą rolę łącznika, ponieważ domniemanie to nie zostało zdaniem Komisji obalone przez skarżącą.
60      Skarżąca twierdzi, że w zaskarżonej decyzji Komisja nie przedstawiła wystarczającego uzasadnienia w zakresie dotyczącym stwierdzenia jej odpowiedzialności, w szczególności ze względu na to, iż nie wyjaśniła powodów odrzucenia dowodów przedstawionych w celu obalenia domniemania.
61      Należy zaznaczyć, że z akt sprawy wynika, iż skarżąca w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów podała szczególną argumentację zmierzającą do wykazania autonomiczności Ausimont.
62      Przede wszystkim skarżąca utrzymywała, że w momencie naruszenia odgrywała rolę nieoperacyjnego holdingu niezwykle zróżnicowanej grupy, i jednocześnie wyjaśniła, że dopiero w 2002 r. ponownie podjęła działalność w charakterze wytwórcy i dostawcy energii elektrycznej. W tym względzie przedstawiła wyciągi z deklaracji podatkowych VAT (podatku od wartości dodanej) dotyczących działalności jej własnej spółki, jak również deklarację spółki, poprzez którą kontrolowała Ausimont – Montecatini, w trakcie całego okresu trwania naruszenia.
63      Wskazała ona, że działania holdingu nie obejmowały udziału w zarządzaniu spółkami zależnymi, ponieważ ich kontrola była ograniczona do sprawdzania wyników finansowych za pośrednictwem wewnętrznych i zewnętrznych audytów. Oparła się w tym względzie na sporządzonych przez jej administrację współczesnych naruszeniu dokumentach dotyczących organizacji audytu wewnętrznego.
64      W dalszej kolejności powołała się na szczególne okoliczności związane z kryzysem finansowym grupy, wskazując, że całe kierownictwo grupy zostało wymienione w 1993 r. i że jej nowe kierownictwo wdrożyło plan wycofania się z działań grupy niemających charakteru strategicznego, obejmujący okres od 1993 r. do 2001 r. i mający za cel zwiększenie równowagi finansowej, jak również zapobieżenie upadłości. Wskazała ona, że ten plan wiązał się z całkowitą autonomią zarządzania spółkami grupy, a w szczególności spółką Ausimont, ponieważ ta ostatnia prowadziła działalność w sektorze, który nie został uznany za kluczowy i z którego się wycofywano.
65      Na poparcie tej argumentacji skarżąca przedstawiła elementy składowe funkcjonowania swej grupy, która to grupa złożona była w 1995 r. z 932 spółek działających w różnych sektorach gospodarki i zakończyła w 2002 r. znaczącą reorganizację, której celem było skupienie działalności w sektorze energii.
66      Ponadto przedstawiła szereg dowodów, to znaczy pismo skierowane przez jednego z członków personelu kierowniczego do osób trzecich w 1995 r., z którego wynikało w szczególności, że „dotychczas utrwalona polityka polegała na delegowaniu spółkom grupy wszelkich uprawnień w zakresie zarządzania operacyjnego”; oświadczenie dawnego prezesa Ausimont, świadczące o autonomiczności tej spółki w dziedzinie polityki handlowej; kopię statutu spółki Ausimont, zgodnie z którym jej zarządowi przysługiwały „pełne kompetencje do prowadzenia bieżących spraw z zakresu zwykłych czynności spółki, jak i spraw przekraczających ten zakres” oraz „możliwość podejmowania wszelkich działań, jakie uznaje za właściwe dla realizacji celów spółki”, jak również protokół posiedzenia zarządu Ausimont w dniu 27 maja 1996 r., zgodnie z którym jej prezesowi powierzono „pełne uprawnienia i możliwość prowadzenia bieżących spraw z zakresu zwykłych czynności spółki, jak i spraw przekraczających ten zakres”.
67      Skarżąca wskazała również, że Ausimont posiadała wszelkie niezbędne do autonomicznego zarządzania struktury i działy, że z protokołów posiedzeń jej zarządu nie wynika, iż miała miejsce jakakolwiek dyskusja dotycząca polityki handlowej spółek zależnych, i że protokoły posiedzeń zarządu Ausimont nie powoływały się w żaden sposób na ewentualne zalecenia, które ta ostatnia miała otrzymywać w zakresie polityki handlowej; skarżąca zaproponowała przedstawienie wszystkich tych dokumentów na wniosek Komisji.
68      Wreszcie skarżąca powołała się na oświadczenia złożone przez Solvay Solexis w jej odpowiedzi na skierowane przez Komisję i zawarte w aktach postępowania przed nią żądanie udzielenia informacji, z których wynika, iż zarząd Ausimont korzystał z szerokiego zakresu uprawnień dyskrecjonalnych dotyczących działalności handlowej w momencie naruszenia.
69      W motywie 417 zaskarżonej decyzji Komisja sporządziła wykaz argumentów przedstawionych przez skarżącą.
70      Wskazała następnie w motywie 419 zaskarżonej decyzji, że „argumentowi przedstawionemu przez [skarżącą] w przedmiocie autonomiczności [jej spółki zależnej]” przeczyły dowody ukazane w motywach 420 i 421 zaskarżonej decyzji. Wreszcie w motywie 422 zaskarżonej decyzji Komisja doszła do wniosku, że „inne dowody” dostarczone przez skarżącą nie wystarczyły do obalenia przyjętego domniemania.
71      Należy podnieść, że to rozumowanie nie porusza argumentów przedstawionych przez skarżącą, lecz ogranicza się do odesłania do pewnych dodatkowych poszlak przedstawionych w motywach 420 i 421 zaskarżonej decyzji. W konsekwencji ww. uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie przedstawia powodów, dla jakich Komisja uznała, że dowody przedstawione przez skarżącą nie są wystarczające dla obalenia przyjętego domniemania.
72      Ponadto należy uznać, że mimo tego, iż Komisja nie musi zajmować stanowiska wobec wszystkich dowodów przedstawionych przez zainteresowaną stronę, w szczególności w sytuacji, gdy w oczywisty sposób nie mają one związku z przedmiotem sprawy, nie mają znaczenia bądź są wyraźnie drugorzędne (zob. pkt 57 powyżej), w niniejszym przypadku, wbrew twierdzeniom Komisji, dowody podniesione przez skarżącą nie mogą zostać uznane za pozbawione znaczenia z punktu widzenia oceny autonomiczności Ausimont.
73      Należy bowiem zauważyć, iż skarżąca nie tylko powołała się na okoliczność faktyczną, że jest holdingiem zarządzającym swą spółką zależną jako zwykłą inwestycją finansową, poprzez spółkę holdingową występującą w roli łącznika, lecz również powołała się na całokształt szczególnych okoliczności charakteryzujących więzi istniejące między spółkami w momencie omawianego naruszenia.
74      W szczególności twierdziła, popierając swe twierdzenia szeregiem elementów stanu faktycznego, że nowe kierownictwo holdingu, które stanęło na czele grupy po kryzysie finansowym w 1993 r., przyjęło środki reorganizacyjne związane z wyborem pozostawienia spółkom grupy autonomii zachowania, uwzględniając z jednej strony cele holdingu w odniesieniu do kryzysu, a z drugiej strony wielką różnorodność rodzajów działalności w ramach grupy.
75      Dowody dostarczone przez skarżącą nie ograniczały się zresztą do twierdzeń, lecz zawierały szczegółowe informacje na temat funkcjonowania holdingu, do których dołączono oświadczenia personelu kierowniczego danych spółek, korespondencję z osobami trzecimi, jak również szereg pochodzących z okresu naruszenia dokumentów wewnętrznych skierowanych do omawianych spółek.
76      W tych okolicznościach Komisja była zobowiązana do tego, aby zająć stanowisko w przedmiocie przeciwnych argumentów skarżącej; musiała ona przy tym zbadać, czy w świetle wszystkich istotnych okoliczności dotyczących powiązań gospodarczych, organizacyjnych i prawnych między omawianymi spółkami, skarżąca wykazała, że jej spółka zależna zachowywała się na rynku w sposób autonomiczny.
77      Ciążący na Komisji obowiązek uzasadnienia jej decyzji w tym względzie wyraźnie wynika ze wzruszalnego charakteru przyjętego domniemania, którego obalenie wymaga od skarżącej przedstawienia dowodu dotyczącego całokształtu powiązań gospodarczych, organizacyjnych i prawnych między nią samą, spółką odgrywającą rolę łącznika i spółką zależną.
78      Ponadto brakowi rozpatrywanego uzasadnienia nie może zaradzić powołanie się na przesłanki przedstawione w motywach 420 i 421 zaskarżonej decyzji.
79      Z jednej strony, jeśli chodzi o przesłanki uczestnictwa przedstawicieli skarżącej w spotkaniu w dniu 16 marca 1994 r., które w szczególności doprowadziło do wielu kontrowersji w przedmiocie kontynuacji przez Ausimont projektu inwestycyjnego, jak również w odniesieniu do ewentualnego zbycia jej działalności (motyw 420 zaskarżonej decyzji), należy zaznaczyć, iż nie można wykluczyć, że oddziaływanie spółki dominującej na decyzje strategiczne spółki zależnej wskazuje na wywieranie decydującego wpływu.
80      Jednakże powołując się na wspomniane spotkanie jako na dowód wywierania wpływu na Ausimont, Komisja nie zajęła stanowiska w odniesieniu do przeciwnych argumentów przedstawionych przez skarżącą dnia 13 kwietnia 2006 r. w jej odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji, które zostało do niej skierowane w dniu 4 kwietnia 2006 r., to znaczy mniej niż miesiąc przed wydaniem zaskarżonej decyzji.
81      Należy zaznaczyć w tym względzie, że w rzeczonej odpowiedzi skarżąca w szczególności wskazała, powołując się na notatkę Degussy w sprawie rozpatrywanego spotkania, na oświadczenie jednego z dawnych członków jej kierownictwa, jak również na oświadczenie dawnego prezesa Ausimont, iż jej personel zarządzający, który wziął udział w owym spotkaniu, dopiero co objął funkcje po okresie poważnego braku równowagi finansowej, że uznał to spotkanie za mające kurtuazyjny charakter i nie był w stanie prowadzić rozmów przy pełnej znajomości stanu rzeczy. Skarżąca twierdziła, że jej spółka znajdowała się w chwili wystąpienia okoliczności faktycznych pod zarządem „kontrolowanym” przez banki będące wierzycielami, który stały się jej głównymi akcjonariuszami i które musiały udzielać zgody na każdą inwestycję przekraczającą określony poziom, co uzasadniało w każdym razie obecność personelu kierowniczego holdingu w rozmowach dotyczących wspomnianego projektu inwestycyjnego i, a fortiori, rozmów dotyczących potencjalnego zbycia działalności Ausimont. Wreszcie zwróciła uwagę na okoliczność, że omawiane spotkanie odbyło się ponad rok przed rozpoczęciem naruszenia, a więc nie mogło stanowić bezpośredniej przesłanki wpływu wywieranego w trakcie okresu naruszenia.
82      Tymczasem Komisja nie odpowiedziała na te argumenty, poprzestając na stwierdzeniu, że skarżąca niewątpliwie „potwierdziła, że zainteresowanie Ausimont miało charakter czysto finansowy, lecz przedłożyła tylko oświadczenie [dawnego prezesa Ausimont], w którym nie przedstawiono nowych dowodów zmierzających do zmiany jej przekonania” (motyw 420 i przypis nr 391 zaskarżonej decyzji).
83      Z drugiej strony, w odniesieniu do dowodu wskazanego w motywie 421 zaskarżonej decyzji, to znaczy tożsamości członka zarządu Ausimont i zarządu Montecatini, należy zaznaczyć, że jak Komisja przyznaje w odpowiedzi na skargę, jeśli chodzi o dowód, który nie został przedstawiony w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i w przedmiocie którego skarżąca nie miała okazji przedstawić swego stanowiska w postępowaniu administracyjnym, należy uznać, że jest bezskuteczny wobec skarżącej (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawach połączonych T‑191/98, od T‑212/98 do T‑214/98 Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3275, pkt 162 i przytoczone tam orzecznictwo). W konsekwencji Komisja nie może powołać się na ten dowód w ramach uzasadnienia zaskarżonej decyzji.
84      Ponadto, mimo tego, że w motywie 421 zaskarżonej decyzji Komisja powołała się również na niektóre okoliczności związane z restrukturyzacją grupy w grudniu 2000 r., należy zauważyć, że okoliczności te dotyczą zasadniczo zbycia Ausimont grupie Solvay, które nastąpiło po ustaniu naruszenia. Tymczasem Komisja nie wyjaśnia, w jaki sposób okoliczności tego zbycia zawierają jakąkolwiek przesłankę wpływu wywieranego przez skarżącą na zachowanie Ausimont w momencie naruszenia.
85      W tych okolicznościach powołanie się przez Komisję na dowody przedstawione w motywach 420 i 421 zaskarżonej decyzji nie może podważyć tego, że argumenty skarżącej dotyczące autonomiczności Ausimont mają znaczenie dla sporu i dlatego też nie może być wystarczającym powodem uzasadniającym ich odrzucenie.
86      W odniesieniu do argumentu Komisji dotyczącego istnienia innych przesłanek wywierania przez skarżącą wpływu na Ausimont, to znaczy okoliczności, że prezes i członek zarządu skarżącej byli członkami zarządu Ausimont przez część okresu trwania naruszenia, jak również uczestnictwo skarżącej w planach Ausimont dotyczących przedsięwzięcia typu joint venture w Stanach Zjednoczonych, należy zauważyć, że te dowody nie były przedstawione w zaskarżonej decyzji, a więc nie mogą zaradzić niewystarczającemu charakterowi jej uzasadnienia.
87      W związku z powyższym należy uznać, że Komisja nie zajęła szczegółowo uzasadnionego stanowiska w przedmiocie dowodów dostarczonych przez skarżącą w celu obalenia domniemania wynikającego z jej udziału w kapitale Ausimont, a zatem nie uzasadniła w sposób wymagany prawem swojego wniosku dotyczącego przypisania skarżącej omawianego naruszenia.
88      Ponieważ Komisja twierdzi w replice, że przeciwne dowody podniesione przez skarżącą są w każdym razie niewystarczające do wykazania autonomiczności Ausimont, należy zaznaczyć, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera niczego, co mogłoby świadczyć o przeprowadzeniu przez Komisję oceny tych dowodów, co z kolei uniemożliwia kontrolę zasadności zaskarżonej decyzji w tym względzie.
89      Ponadto należy przypomnieć, że zainteresowany powinien zostać poinformowany o uzasadnieniu w zasadzie w tym samym czasie co o niekorzystnej dla niego decyzji. Brak uzasadnienia nie może zostać uregulowany w ten sposób, że zainteresowany dowie się o uzasadnieniu decyzji w trakcie postępowania przed sądami wspólnotowymi (wyrok Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 463; wyrok Sądu z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑25/04 González y Díez przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3121, pkt 220).
90      Wobec tego brak uzasadnienia nie może zostać usunięty w trakcie postępowania przed sądem wspólnotowym.
91      W tym względzie Komisja nie może powołać się w uzasadniony sposób na ww. w pkt 55 wyrok w sprawie FNCBV przeciwko Komisji, pkt 362 i 363, w którym Sąd orzekł, iż Komisja naruszyła w ramach ustalania wysokości grzywien nałożonych za naruszenia art. 81 ust. 1 WE obowiązek uzasadnienia, wskazując, że ponieważ rozwiązanie przyjęte przez tę instytucję powinno być potwierdzone co do istoty, naruszenie to nie spowodowało stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji ani zmiany kwoty grzywny.
92      Należy zauważyć, że ta ostatnia ocena, wpisująca się w ramy nieograniczonego prawa orzekania Sądu w dziedzinie sankcji pieniężnych, nie może zostać zastosowana w niniejszej sprawie w odniesieniu do kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja uznała w niej skarżącą odpowiedzialną za omawiane naruszenie.
93      Choć bowiem ocena stosowności kwoty grzywien dokonana przez Sąd w ramach nieograniczonego prawa orzekania może w pewnych warunkach wymagać przedstawienia i uwzględnienia dodatkowych informacji, stwierdzenie to nie ma zastosowania w ramach kontroli przestrzegania obowiązku uzasadnienia podlegającej kontroli zgodności z prawem decyzji stwierdzającej naruszenie (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑297/98 P SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10101, pkt 54, 55).
94      W świetle powyższych rozważań należy uwzględnić zarzut naruszenia obowiązku uzasadnienia i uwzględnić żądanie stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżącej.
95      Nie ma zatem konieczności rozstrzygania w przedmiocie zarzutów pierwszego i trzeciego.
W przedmiocie kosztów
96      Zgodnie z art. 87 § 2 regulaminu postępowania przed Sądem kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami postępowania zgodnie z żądaniem skarżącej.
Z powyższych względów
SĄD (szósta izba w składzie powiększonym)
orzeka, co następuje:
1)      Stwierdza się nieważność decyzji Komisji C (2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu) w zakresie, w jakim dotyczy ona Edison SpA.
2)      Komisja Europejska zostaje obciążona kosztami postępowania.
Vadapalas
Prek
Dittrich
Truchot
O’Higgins
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 16 czerwca 2011 r.
Podpisy
* Język postępowania: włoski.