62021CJ0779_RES
Kawżi magħquda C‑779/21 P u C‑799/21 P
Il‑Kummissjoni EwropeauIl‑Kunsill tal‑Unjoni Ewropea
vs
Front populaire pour la libération de la Saguia el-Hamra et du Rio de oro(Front Polisario)
Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) tal‑4 ta’ Ottubru 2024
“Appell – Azzjoni esterna – Ftehimiet internazzjonali – Ftehim Ewro-Mediterranju li jistabbilixxi assoċjazzjoni bejn il-Komunitajiet Ewropej u l-Istati Membri tagħhom, minn naħa, u r-Renju tal-Marokk, min-naħa l-oħra – Ftehim dwar l-emenda tal-Protokolli Nru 1 u Nru 4 ta’ dan il-Ftehim – Att ta’ konklużjoni – Allegazzjonijiet dwar ksur tad-dritt internazzjonali minħabba l-applikabbiltà tat-tieni ftehim għat-territorju tas-Saħara tal-Punent – Rikors għal annullament – Ammissibbiltà – Locus standi in judicio – Locus standi – Kundizzjoni li rikorrent għandu, f’ċerti każijiet, ikun direttament u individwalment ikkonċernat mill-miżura kontenzjuża – Prinċipju ta’ effett relattiv tat-trattati – Prinċipju ta’ awtodeterminazzjoni – Territorji mhux awtonomi – Artikolu 73 tal-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti – Setgħa ta’ evalwazzjoni tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea – Dritt konswetudinarju internazzjonali – Prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni – Kunsens tal-poplu ta’ territorju mhux awtonomu detentur tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni bħala terz għal ftehim internazzjonali”
Rikors għal annullament – Persuni fiżiċi jew ġuridiċi – Atti li jikkonċernawhom direttament u individwalment – Inċidenza diretta – Inċidenza individwali – Kriterji – Ftehim bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk li jemenda protokolli tal-Ftehim Ewro-Mediterranju – Deċiżjoni 2019/217 – Teħid inkunsiderazzjoni tal-kontenut innifsu tal-ftehim internazzjonali kif ukoll tal-effetti ġuridiċi tiegħu f’territorju terz – Prodotti li joriġinaw minn territorju mhux awtonomu – Eżerċizzju tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni – Inċidenza diretta u individwali tal-poplu tas-Saħara tal-Punent – Kundizzjonijiet
(ir-raba’ paragrafu tal-Artikolu 263 TFUE; Deċiżjoni 2019/217)
(ara l-punti 86 sa 95, 99, 107 u 108)
Rikors għal annullament – Persuni fiżiċi jew ġuridiċi – Atti li jikkonċernawhom direttament – Inċidenza diretta – Ftehim bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk li jemenda protokolli tal-Ftehim Ewro-Mediterranju – Deċiżjoni 2019/217 – Att li jirrigwarda biss ir-relazzjonijiet bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha – Implimentazzjoni li għandha natura purament awtomatika
(ir-raba’ paragrafu tal-Artikolu 263 TFUE; Deċiżjoni 2019/217)
(ara l-punt 96)
Rikors għal annullament – Ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja – Azzjonijiet meħuda mill-istituzzjonijiet – Eżami tal-kompatibbiltà mat-Trattati ta’ ftehim internazzjonali konkluż mill-Unjoni – Ammissibbiltà – Att ta’ notifika tal-approvazzjoni tal-ftehim internazzjonali lill-parti l-oħra – Assenza ta’ ġurisdizzjoni
(Artikolu 19(3)(b) TUE; il-punt (b) tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE; Deċiżjoni 2019/217)
(ara l-punti 97 u 98)
Ftehimiet internazzjonali – Ftehimiet tal-Unjoni – Ftehimiet irregolati mid-dritt internazzjonali – Trattati u Stati terzi – Negozjar u konklużjoni – Prinċipju ta’ kunsens liberu – Poplu ta’ territorju mhux awtonomu u popolazzjoni ta’ dan it-territorju – Kunċett ta’ popolazzjoni – Abitanti ta’ territorju – Inklużjoni – Kunċett ta’ poplu – Unità politika u kwalità ta’ detentur tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni – Inklużjoni
(Artikolu 21(2) TUE)
(ara l-punt 129)
Ftehimiet internazzjonali – Ftehimiet tal-Unjoni – Ftehimiet irregolati mid-dritt internazzjonali – Applikazzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati – Trattati u Stati terzi – Negozjar u konklużjoni – Prinċipju ta’ kunsens liberu – Poplu ta’ territorju mhux awtonomu u popolazzjoni ta’ dan it-territorju – Obbligu li jinkiseb il-kunsens ta’ dan il-poplu – Konsultazzjonijiet tal-popolazzjonijiet ikkonċernati – Ksur tal-obbligu
(Artikolu 21(2) TUE)
(ara l-punt 130)
Ftehimiet internazzjonali – Ftehimiet tal-Unjoni – Ftehimiet irregolati mid-dritt internazzjonali – Applikazzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati – Trattati u Stati terzi – Negozjar u konklużjoni – Prinċipji – Trattati li la għandhom ikunu ta’ ħsara u lanqas ta’ benefiċċju għal suġġetti terzi – Portata
(Artikolu 21(1) TUE)
(ara l-punti 131 u 132)
Ftehimiet internazzjonali – Ftehimiet tal-Unjoni – Deċiżjoni tal-Kunsill dwar il-ftehim bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk li temenda protokolli tal-Ftehim Ewro-Mediterranju – Ftehimiet irregolati mid-dritt internazzjonali – Applikazzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati – Trattati u Stati terzi – Negozjar u konklużjoni – Prinċipju ta’ kunsens liberu – Poplu ta’ territorju mhux awtonomu u popolazzjoni ta’ dan it-territorju – Konsultazzjoni tal-popolazzjoni – Obbligu li jinkiseb il-kunsens ta’ dan il-poplu – Ksur – Effetti fuq il-validità tal-konklużjoni tal-ftehim – Eżistenza ta’ marġni ta’ evalwazzjoni tal-Kunsill – Assenza ta’ inċidenza
(Artikoli 3(5) u 21(1) TUE; Artikolu 207(1) TFUE; Ftehim bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk dwar l-emenda tal-Protokolli Nru 1 u Nru 4 tal-Ftehim Ewro-Mediterranju ta’ Assoċjazzjoni KE-Marokk, premessa 10; Deċiżjoni 2019/217)
(ara l-punti 133 sa 136 u 145)
Ftehimiet internazzjonali – Ftehimiet tal-Unjoni – Interpretazzjoni – Ġurisdizzjoni tal-qorti tal-Unjoni – Kundizzjonijiet – Ftehimiet irregolati mid-dritt internazzjonali – Applikazzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati – Trattati u Stati terzi – Prinċipju ta’ kunsens liberu – Rekwiżiti u effetti ġuridiċi fil-kuntest tal-eżerċizzju minn poplu tad-dritt tiegħu għall-awtodeterminazzjoni – Territorju mhux awtonomu – Rekwiżit ta’ kunsens espliċitu – Żball ta’ liġi
(Ftehim bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk dwar l-emenda tal-Protokolli Nru 1 u Nru 4 tal-Ftehim Ewro-Mediterranju ta’ Assoċjazzjoni KE-Marokk; Deċiżjoni 2019/217)
(ara l-punti 141, 144, 146 sa 149 u 157)
Ftehimiet internazzjonali – Ftehimiet tal-Unjoni – Interpretazzjoni – Ġurisdizzjoni tal-qorti tal-Unjoni – Kundizzjonijiet – Ftehimiet irregolati mid-dritt internazzjonali – Applikazzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati – Trattati u Stati terzi – Prinċipju ta’ kunsens liberu – Rekwiżiti u effetti ġuridiċi fil-kuntest tal-eżerċizzju minn poplu tad-dritt tiegħu għall-awtodeterminazzjoni – Territorju mhux awtonomu – Kunsens impliċitu – Kundizzjonijiet – Vantaġġ preċiż, konkret u sostanzjali li jirriżulta mill-użu tar-riżorsi naturali tal-imsemmi territorju – Kundizzjoni mhux issodisfatta – Assenza ta’ kunsens
(Artikolu 21(1) TFUE; Ftehim bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk dwar l-emenda tal-Protokolli Nru 1 u Nru 4 tal-Ftehim Ewro-Mediterranju ta’ Assoċjazzjoni KE-Marokk; Deċiżjoni 2019/217)
(ara l-punti 152 sa 156, 158 sa 160 u 162)
Rikors għal annullament – Ġurisdizzjoni tal-qorti tal-Unjoni – Azzjonijiet meħuda mill-istituzzjonijiet – Talba għall-eżami tal-kompatibbiltà mad-dritt internazzjonali ta’ ftehim internazzjonali konkluż mill-Unjoni – Ammissibbiltà
(Artikolu 21(1)TFUE; Ftehim bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk dwar l-emenda tal-Protokolli Nru 1 u Nru 4 tal-Ftehim Ewro-Mediterranju ta’ Assoċjazzjoni KE-Marokk; Deċiżjoni 2019/217)
(ara l-punti 172 sa 176)
Appell – Appell meqjus mhux fondat – Sentenza taħt appell li annullat id-deċiżjoni kontenzjuża biż-żamma tal-effetti sal-għoti tas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja – Żamma mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-effetti tad-deċiżjoni kontenzjuża – Ġustifikazzjoni bbażata fuq motivi ta’ ċertezza legali
(it-tieni paragrafu tal-Artikolu 264 TFUE; Ftehim bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk dwar l-emenda tal-Protokolli Nru 1 u Nru 4 tal-Ftehim Ewro-Mediterranju ta’ Assoċjazzjoni KE-Marokk; Deċiżjoni 2019/217)
(ara l-punti 183 sa 186)
Sunt
Il-Qorti tal-Ġustizzja, fl-Awla Manja bħala l-kulleġġ ġudikanti, ċaħdet, permezz ta’ żewġ sentenzi li għaqqdu, sentenza minnhom, il-Kawżi C‑778/21 P u C‑798/21 P, u s-sentenza l-oħra, il-Kawżi C‑779/21 P u C‑799/21 P, l-appelli ppreżentati mill-Kummissjoni Ewropea u mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea minn żewġ sentenzi tal-Qorti Ġenerali li kienu annullaw id-deċiżjonijiet tal-Kunsill li japprovaw il-konklużjoni ta’ ftehimiet bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk wara rikorsi għal annullament ippreżentati minn Front populaire pour la libération de la Saguia el-Hamra et du Rio de Oro (Front Polisario) kontra dawk id-deċiżjonijiet.
Permezz tad-Deċiżjoni 2019/217 (
1
), il-Kunsill kien approva l-konklużjoni ta’ ftehim bejn l-Unjoni u r-Renju tal-Marokk dwar l-emenda ta’ ċerti protokolli tal-Ftehim Ewro‑Mediterranju li jistabbilixxi Assoċjazzjoni bejn il-Komunitajiet Ewropej u l‑Istati Membri tagħhom, minn naħa waħda, u r-Renju tal-Marokk, min-naħa l‑oħra (
2
). Il-Kunsill kien approva wkoll, permezz tad-Deċiżjoni 2019/441 (
3
), il-konklużjoni ta’ ftehim ta’ assoċjazzjoni fil-qasam tas-sajd bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk u l-protokoll ta’ implimentazzjoni tiegħu, kif ukoll l-iskambju ta’ ittri relatat mal-ftehim u, permezz tar-Regolament 2019/440, it-tqassim tal-possibbiltajiet ta’ sajd skont l-imsemmi ftehim u l-protokoll ta’ implimentazzjoni tiegħu (
4
). Dawn iż-żewġ deċiżjonijiet segwew is-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Il‑Kunsill vs Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973), li permezz tagħha l-Qorti tal-Ġustizzja kienet b’mod partikolari ppreċiżat li l-ftehim ta’ assoċjazzjoni Ewro-Mediterranju kien ikopri biss it-territorju tar-Renju tal-Marokk u mhux dak, mhux awtonomu, tas-Saħara tal-Punent, kif ukoll is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja kienet segwiet raġunament simili ħafna fir-rigward ta’ ftehimiet fil-qasam tas-sajd mar-Renju tal-Marokk f’dak li jirrigwarda l-ibħra li jmissu mas-Saħara tal-Punent.
Il-ftehim approvat permezz tad-Deċiżjoni 2019/217 emenda l-protokolli tal-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni Ewro-Mediterranju dwar is-sistema applikabbli għall-importazzjoni fl-Unjoni Ewropea tal-prodotti agrikoli, tal-ħut u tal-prodotti tas-sajd li joriġinaw mill-Marokk, u d-definizzjoni tal-kunċett ta’ “prodotti li joriġinaw minn”, sabiex jiġi estiż għall-prodotti li joriġinaw mis-Saħara tal-Punent esportati taħt il-kontroll tal-awtoritajiet doganali Marokkini, il-benefiċċju tal-preferenzi tariffarji mogħtija lill-prodotti ta’ oriġini Marokkina esportati fl-Unjoni. Il-ftehim dwar is-sajd bejn il-Komunità Ewropea u l-Marokk (
5
), min-naħa tiegħu, ġie emendat billi ġew inklużi fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan il-ftehim l-ibħra li jmissu mat-territorju tas-Saħara tal-Punent.
Permezz ta’ rikorsi ppreżentati fl‑2019 kontra dawn l-atti fi tliet kawżi, Front Polisario vs Il‑Kunsill (T‑279/19, T‑344/19 u T‑356/19), Front Polisario kien talab l-annullament tad-deċiżjonijiet u tar-regolament kontenzjużi.
Il-Qorti Ġenerali, fil-kawża li tat lok għas-sentenza Front Polisario vs Il‑Kunsill (T‑279/19) (
6
), minn naħa, u fil-kawżi magħquda li taw lok għas-sentenza Front Polisario vs Il‑Kunsill (T‑344/19 u T‑356/19) (
7
), min-naħa l-oħra, annullat id-deċiżjonijiet u r-regolament kontenzjużi minħabba li r-rekwiżit dwar il-kunsens tal-poplu tas-Saħara tal-Punent ma kienx ġie osservat. Fil-fatt, il-Kunsill ma kienx ħa inkunsiderazzjoni b’mod suffiċjenti l-elementi rilevanti kollha relatati mas-sitwazzjoni tas-Saħara tal-Punent u kien ikkunsidra, b’mod żbaljat, li huwa kellu marġni ta’ evalwazzjoni dwar l-osservanza tar-rekwiżit li l-poplu ta’ dan it-territorju kellu jesprimi l-kunsens tiegħu għall-applikazzjoni tal-ftehimiet kontenzjużi f’dan it-territorju, bħala terz għall-ftehimiet kontenzjużi fis-sens tal-prinċipju ta’ effett relattiv tat-trattati flimkien mal-prinċipju ta’ awtodeterminazzjoni.
Kemm il-Kunsill kif ukoll il-Kummissjoni appellaw minn dawn is-sentenzi quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
Il‑kunsiderazzjonijiet tal‑Qorti tal‑Ġustizzja
Fuq l‑ammissibbiltà tar‑rikorsi għal annullament ippreżentati minn Front Polisario quddiem il‑Qorti Ġenerali
A. Il-locus standi in judicio ta’ Front Polisario
Fl-ewwel lok, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li kwalunkwe persuna fiżika jew ġuridika tista’, taħt ċerti kundizzjonijiet, tippreżenta rikors kontra l-atti indirizzati lilha jew li jikkonċernawha direttament u individwalment, kif ukoll kontra l-atti regolatorji li jikkonċernawha direttament u li ma jinvolvux miżuri ta’ implimentazzjoni. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà rrikonoxxiet il-locus standi in judicio quddiem il-qrati tal-Unjoni lil entitajiet indipendentement mill-kwistjoni tal-kostituzzjoni tagħhom bħala persuna ġuridika fid-dritt intern.
Fiż-żmien tal-kawża, Front Polisario kien moviment ta’ liberazzjoni awtoproklamat li nħoloq sabiex jiġġieled għall-indipendenza, mir-Renju tal-Marokk, tat-territorju mhux awtonomu tas-Saħara tal-Punent u għall-ħolqien ta’ Stat tas-Saħara tal-Punent sovran. Sa fejn dan il-moviment kien ifittex preċiżament, billi jibbaża ruħu fuq l-eżerċizzju tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni tal-poplu tas-Saħara tal-Punent, li jistabbilixxi ordinament ġuridiku statali għal dan it-territorju, huwa ma setax jintalab, sabiex jiġi rrikonoxxut lilu l-locus standi in judicio quddiem il-qrati tal-Unjoni, li jkun ikkostitwit bħala persuna ġuridika konformement ma’ ordinament ġuridiku nazzjonali partikolari. Barra minn hekk, Front Polisario kien wieħed mill-interlokuturi leġittimi fil-qafas tal-proċess immexxi għad-determinazzjoni tal-futur tas-Saħara tal-Punent taħt il-patroċinju tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti, li d-deċiżjonijiet tiegħu jorbtu lill-Istati Membri kollha u lill-istituzzjonijiet tal-Unjoni. Minn dan kien jirriżulta li Front Polisario, li kellu wkoll relazzjonijiet ġuridiċi bilaterali fil-livell internazzjonali, kellu eżistenza ġuridika suffiċjenti sabiex ikun jista’ jkollu locus standi in judicio quddiem il-qrati tal-Unjoni (
8
). Konsegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li l-Qorti Ġenerali setgħet, mingħajr ma twettaq żball ta’ liġi, tikkonkludi li Front Polisario kellu locus standi in judicio quddiem il-qrati tal-Unjoni, fis-sens tar-raba’ paragrafu tal-Artikolu 263 TFUE.
B. Il-locus standi ta’ Front Polisario
Fit-tieni lok, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat il-locus standi ta’ Front Polisario. Fir-rigward tal-punt dwar jekk Front Polisario kienx direttament ikkonċernat mid-deċiżjonijiet u mir-regolament kontenzjuż, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret, qabelxejn, iż-żewġ kundizzjonijiet li kellhom jiġu ssodisfatti b’mod kumulattiv għal dan il-għan, jiġifieri li l-miżura kontenzjuża, minn naħa, kellha toħloq direttament effetti fuq is-sitwazzjoni ġuridika tal-persuna kkonċernata u, min-naħa l-oħra, li hija ma kienet tħalli ebda setgħa ta’ evalwazzjoni lid-destinatarji responsabbli għall-implimentazzjoni tagħha.
Hija kkonstatat, f’dan ir-rigward, li, permezz tar-rikorsi għal annullament tiegħu quddiem il-Qorti Ġenerali, Front Polisario ried jipproteġi d-dritt għall-awtodeterminazzjoni tal-poplu tas-Saħara tal-Punent (
9
) u li, għaldaqstant, kien fid-dawl tal-effetti tal-atti kontenzjużi u, għaldaqstant, tal-ftehimiet kontenzjużi fuq is-sitwazzjoni legali ta’ dan il-poplu, li kien hemm lok li jiġi eżaminat jekk Front Polisario kienx direttament ikkonċernat mill-atti kontenzjużi.
Hija fakkret li, filwaqt li ma ġiex uffiċjalment irrikonoxxut bħala r-rappreżentant esklużiv tal-poplu tas-Saħara tal-Punent, Front Polisario kien, konformement mar-riżoluzzjonijiet tal-ogħla istanzi tan-Nazzjonijiet Uniti, interlokutur ipprivileġġjat bil-għan tad-determinazzjoni tal-istatus futur tas-Saħara tal-Punent. Dawn iċ-ċirkustanzi partikolari kienu jippermettu li jiġi kkunsidrat li Front Polisario seta’ jikkontesta quddiem il-qorti tal-Unjoni l-legalità ta’ att tal-Unjoni li jipproduċi direttament effetti fuq is-sitwazzjoni ġuridika ta’ dan il-poplu. F’dan ir-rigward, l-atti kkontestati u, b’estensjoni, il-ftehimiet kontenzjużi, kienu jissodisfaw, permezz tal-effett li kellhom fuq id-dritt tal-poplu tas-Saħara tal-Punent għall-awtodeterminazzjoni, il-kundizzjoni legali li persuna fiżika jew ġuridika għandha tkun direttament ikkonċernata mid-deċiżjoni li tkun is-suġġett tar-rikors tagħha. Fid-dawl tal-Artikolu 73 tal-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti u tal-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva, din il-kundizzjoni kellha tiġi evalwata, f’dan il-każ, fir-rigward tas-sitwazzjoni ġuridika tal-poplu tas-Saħara tal-Punent, li kien irrappreżentat għall-finijiet ta’ dawn il-kawżi minn Front Polisario.
Id-deċiżjoni li tikkonċerna l-konklużjoni ta’ ftehim internazzjonali kienet tikkostitwixxi, barra minn hekk, att definittiv fl-ordinament ġuridiku intern tal-Unjoni, li kien jesprimi r-rieda tal-Unjoni li tintrabat b’dan il-ftehim. Il-Qorti tal-Ġustizzja, li ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tannulla ftehim internazzjonali, fakkret li dik id-deċiżjoni tikkostitwixxi att li jista’ jiġi kkontestat. Min-naħa l-oħra, kuntrarjament għal dak li sostnew ċerti partijiet, in-notifika tal-approvazzjoni ta’ tali ftehim lill-parti kontraenti l-oħra tikkostitwixxi miżura ta’ implimentazzjoni li, bħala prinċipju, għandha titqies li hija att li ma jistax jiġi kkontestat.
Minn dan il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li Front Polisario kien direttament ikkonċernat mid-deċiżjonijiet kontenzjużi u li l-Qorti Ġenerali ma wettqitx żbalji ta’ liġi f’dan ir-rigward.
F’dak li kien jirrigwarda l-interess individwali ta’ Front Polisario, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat ukoll l-approċċ adottat mill-Qorti Ġenerali li kien jgħid li, fid-dawl taċ-ċirkustanzi li wasslu għall-konklużjoni tal-inċidenza diretta tiegħu, huwa kellu jiġi kkunsidrat bħala individwalment affettwat mid-deċiżjonijiet ikkontestati. Hija kkonstatat, f’dan ir-rigward, li l-poplu tas-Saħara tal-Punent, irrappreżentat minn Front Polisario, kien individwalment ikkonċernat mid-deċiżjoni kontenzjuża sa fejn inklużjoni espressa tat-territorju tas-Saħara tal-Punent fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-ftehimiet kontenzjużi, li jorbtu lill-Unjoni bis-saħħa tad-deċiżjonijiet kontenzjużi, kienet tbiddel is-sitwazzjoni ġuridika ta’ dan il-poplu minħabba l-kwalità tiegħu ta’ detentur tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni fir-rigward ta’ dan it-territorju, peress li din il-kwalità kienet tikkaratterizzah meta mqabbel ma’ kull persuna jew entità oħra, inkluż fir-rigward ta’ kull suġġett ieħor tad-dritt internazzjonali.
Fuq il‑kunsens tal‑poplu tas‑Saħara tal‑Punent għall‑ftehimiet kontenzjużi u fuq il‑portata tal‑istħarriġ ġudizzjarju mwettaq mill‑Qorti Ġenerali
Skont id-deċiżjonijiet kontenzjużi, il-ftehimiet inkwistjoni ġew approvati mill-Unjoni wara li l-Kummissjoni, flimkien mas-Servizz Ewropew għall-Azzjoni Esterna, “ħadet il-miżuri raġonevoli u possibbli kollha […] biex tinvolvi kif xieraq il‑popolazzjonijiet milqutin sabiex tiżgura l-kunsens tagħhom għall-Ftehim” (
10
). Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat, f’dan ir-rigward, li l-parti l-kbira tal-popolazzjoni attwali tas-Saħara tal-Punent ma kinitx tagħmel parti mill-poplu detentur tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni, jiġifieri l-poplu tas-Saħara tal-Punent, li fil-parti l-kbira tiegħu ċċaqlaq. Hija żiedet li teżisti differenza bejn il-kunċett ta’ “popolazzjoni” ta’ territorju mhux awtonomu, u dak ta’ “poplu” ta’ dan it-territorju. Dan tal-aħħar jagħmel riferiment, fil-fatt, għal unità politika, detentriċi tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni, filwaqt li l-kunċett ta’ “popolazzjoni” jirreferi għall-abitanti ta’ territorju.
Il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret sussegwentement li, skont il-prinċipju ġenerali tad-dritt internazzjonali tal-effett relattiv tat-trattati, dawn la għandhom jippreġudikaw u lanqas jiffavorixxu lil suġġetti terzi. Terz jista’, f’dan ir-rigward, ikun affettwat mill-implimentazzjoni ta’ ftehim fil-każ li fil-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu jiġi inkluż territorju li fir-rigward tiegħu l-imsemmi terz ikun sovran jew detentur tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni. L-implimentazzjoni ta’ ftehim internazzjonali bejn l-Unjoni u r-Renju tal-Marokk fit-territorju tas-Saħara tal-Punent kellha, għaldaqstant, ikollha l-kunsens tal-poplu tas-Saħara tal-Punent (
11
). Peress li l-azzjoni tal-Unjoni fix-xena internazzjonali għandha tikkontribwixxi, b’mod partikolari, għall-osservanza stretta tad-dritt internazzjonali u għall-osservanza tal-prinċipji tal-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti (
12
), il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li l-assenza ta’ kunsens tal-poplu tas-Saħara tal-Punent għall-imsemmija ftehimiet, li l-implimentazzjoni tagħhom kienet testendi fuq it-territorju tas-Saħara tal-Punent jew fl-ibħra li jmissu magħha, setgħet taffettwa l-validità tal-atti tal-Unjoni li jirrigwardaw il-konklużjoni ta’ dawn il-ftehimiet.
Fuq in‑neċessità tal‑kunsens tal‑poplu tas‑Saħara tal‑Punent u fuq l‑identifikazzjoni ta’ Front Polisario bħala entità li għandha tesprimih
Il-Qorti tal-Ġustizzja nnotat, qabelxejn, li l-Qorti Ġenerali wettqet żball ta’ liġi meta kkonstatat li l-ftehimiet kontenzjużi, billi taw lill-awtoritajiet Marokkini ċerti kompetenzi li l-eżerċizzju tagħhom kien previst fit-territorju tas-Saħara tal-Punent, kienu jimponu obbligu fuq il-poplu tas-Saħara tal-Punent (
13
). Fil-fatt, għalkemm l-implimentazzjoni tal-ftehimiet kontenzjużi kienet timplika li l-atti tal-awtoritajiet Marokkini mwettqa fit-territorju tas-Saħara tal-Punent kellhom effetti legali li jbiddlu s-sitwazzjoni legali tal-poplu ta’ dan it-territorju, dan ma kienx jippermetti madankollu li jitqies li l-imsemmija ftehimiet kienu joħolqu obbligi legali fuq dan il-poplu, bħala suġġett tad-dritt internazzjonali. F’dan ir-rigward, il-ftehimiet kontenzjużi ma kinux jimplikaw ir-rikonoxximent mill-Unjoni tal-allegata sovranità tal-Marokk fuq is-Saħara tal-Punent. Bl-istess mod, il-poplu tas-Saħara tal-Punent ma kienx, pereżempju, id-destinatarju tal-awtorizzazzjonijiet tas-sajd, jew ta’ atti amministrattivi oħra, stabbiliti mill-awtoritajiet Marokkini fil-qafas tal-implimentazzjoni tal-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni dwar is-Sajd Sostenibbli bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk, li huwa kien ikun obbligat jirrikonoxxi, u lanqas tal-miżuri meħuda mill-awtoritajiet tal-Unjoni u tal-Istati Membri fir-rigward tagħhom. Il-Qorti tal-Ġustizzja qieset, għaldaqstant, li l-Qorti Ġenerali bbażat ruħha fuq premessa żbaljata meta kkonstatat li l-espressjoni tal-kunsens tal-poplu tas-Saħara tal-Punent għall-ftehim kontenzjuż kellha tkun espliċita.
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li d-dritt internazzjonali konswetudinarju ma jipprevedix forma partikolari għall-espressjoni tal-kunsens ta’ persuna terza għal ftehim li jagħtiha dritt u ma jeskludix li tali kunsens ikun jista’ jingħata b’mod impliċitu f’ċerti ċirkustanzi. Għalhekk, il-kunsens ta’ poplu ta’ territorju mhux awtonomu għal ftehim internazzjonali li fir-rigward tiegħu huwa jkollu l-kwalità ta’ terz u li l-applikazzjoni tiegħu tkun prevista fit-territorju li għalih jirreferi d-dritt tiegħu għall-awtodeterminazzjoni jista’ jiġi preżunt sakemm jiġu ssodisfatti żewġ kundizzjonijiet. Minn naħa, il-ftehim inkwistjoni ma għandux joħloq obbligu impost fuq dan il-poplu. Min-naħa l-oħra, huwa għandu, b’mod partikolari, jipprevedi li l-poplu kkonċernat jirċievi huwa stess vantaġġ preċiż, konkret, sostanzjali u verifikabbli li jirriżulta mill-użu tar-riżorsi naturali ta’ dan it-territorju, u proporzjonali għall-importanza ta’ dan l-użu. Il-ftehim inkwistjoni għandu jipprevedi wkoll mekkaniżmu ta’ kontroll regolari li jippermetti li tiġi vverifikata r-realtà tal-vantaġġ mogħti lill-poplu kkonċernat. L-osservanza ta’ dawn il-kundizzjonijiet hija meħtieġa sabiex tiġi żgurata l-kompatibbiltà ta’ tali ftehim mal-prinċipju, li jirriżulta mill-Artikolu 73 tal-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti u stabbilit fid-dritt konswetudinarju internazzjonali, ta’ supremazija tal-interessi tal-popli tat-territorji mhux awtonomi.
Jekk dawn iż-żewġ kundizzjonijiet ikunu ssodisfatti, il-kunsens tal-poplu kkonċernat għandu jitqies bħala miksub. Iċ-ċirkustanza li moviment li jippreżenta ruħu bħala r-rappreżentant leġittimu tal-imsemmi poplu huwa kontra dan il-ftehim ma tistax, bħala tali, tkun suffiċjenti sabiex tiġi kkontestata l-eżistenza ta’ tali kunsens preżunt. Din il-preżunzjoni tista’ madankollu tiġi kkonfutata meta rappreżentanti leġittimi ta’ dan il-poplu jistabbilixxu li s-sistema ta’ vantaġġ mogħti lil dan il-poplu mill-ftehim inkwistjoni, jew inkella l-mekkaniżmu ta’ kontroll regolari li għandu jkun suġġett għalih, ma tissodisfax l-imsemmija kundizzjonijiet.
F’dan il-każ, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-ftehimiet kontenzjużi, minkejja li kienu jbiddlu s-sitwazzjoni legali tal-poplu tas-Saħara tal-Punent fid-dritt tal-Unjoni fir-rigward tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni li huwa kellu, ma kinux joħolqu obbligi legali fuq dan il-poplu, bħala suġġett tad-dritt internazzjonali. Għaldaqstant, l-ewwel waħda miż-żewġ kundizzjonijiet kienet issodisfatta.
Fir-rigward tat-tieni kundizzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li vantaġġ favur il-poplu tas-Saħara tal-Punent, li kien jissodisfa l-karatteristiċi msemmija preċedentement, kien manifestament nieqes fil-ftehimiet kontenzjużi. Hija ppreċiżat ukoll li, kieku ftehim kellu, fil-futur, jibbenefika lill-poplu tas-Saħara tal-Punent konformement mal-imsemmija rekwiżiti, il-possibbiltà li dan il-ftehim ikun ta’ benefiċċju wkoll għall-abitanti ta’ dan it-territorju b’mod ġenerali ma tkunx tista’ tipprekludi l-konstatazzjoni ta’ kunsens preżunt ta’ dan il-poplu.
Fuq l‑invokabbiltà tad‑dritt internazzjonali
Il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li l-Unjoni hija obbligata teżerċita l-kompetenzi tagħha b’osservanza tad-dritt internazzjonali u li għalhekk hija għandha ġurisdizzjoni, fil-kuntest ta’ rikors għal annullament, sabiex tevalwa l-kompatibbiltà ta’ ftehim internazzjonali konkluż mill-Unjoni mar-regoli tad-dritt internazzjonali. Konformement mat-Trattati, dawn ir-regoli jorbtu lill-Unjoni, u li l-istħarriġ tal-validità mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-att li permezz tiegħu l-Unjoni tkun ikkonkludiet tali ftehim internazzjonali jista’ jirrigwarda l-legalità ta’ dan l-att fid-dawl tal-kontenut innifsu tal-ftehim internazzjonali inkwistjoni (
14
). Għalhekk, il-Qorti Ġenerali setgħet, ġustament, tqis li l-prinċipju ta’ awtodeterminazzjoni u l-prinċipju ta’ effett relattiv tat-trattati kienu invokabbli fil-kuntest tal-istħarriġ tal-validità tad-deċiżjonijiet kontenzjużi.
Konklużjoni
Peress li ebda wieħed mill-aggravji mqajma insostenn tal-appelli ppreżentati mill-Kunsill u mill-Kummissjoni ma ntlaqa’ mill-Qorti tal-Ġustizzja, hija ċaħdithom fl-intier tagħhom.
Fuq iż‑żamma tal‑effetti tad‑deċiżjonijiet kontenzjużi fil‑każ ta’ ċaħda tal‑appelli ppreżentati mill‑Kunsill u mill‑Kummissjoni
Fil-kawżi magħquda C‑778/21 P u C‑798/21 P, is-sentenza appellata kienet żammet l-effetti tad-deċiżjoni kontenzjuża sal-għoti ta’ din is-sentenza. Issa, peress li l-Protokoll ta’ Implimentazzjoni tal-ftehim inkwistjoni skada fis‑17 ta’ Lulju 2023 u peress li l-Ftehim dwar is-Sajd ma kienx jawtorizza huwa stess l-aċċess tal-bastimenti tal-Unjoni għaż-“żona tas-sajd” ikkonċernata, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li t-talbiet sussidjarji tal-Kummissjoni u tal-Kunsill għaż-żamma tal-effetti tad-deċiżjoni kontenzjuża ma kienx għad kellhom skop.
Fil-kawżi magħquda C‑779/21 P u C‑799/21 P, il-ftehim konkluż permezz tad-deċiżjoni kontenzjuża kien daħal fis-seħħ fid‑19 ta’ Lulju 2019. Peress li l-annullament ta’ dik id-deċiżjoni, mingħajr ma l-effetti tagħha jinżammu għal perijodu limitat, seta’ jkollu konsegwenzi negattivi serji fuq l-azzjoni esterna tal-Unjoni u jimmina ċ-ċertezza legali tal-obbligi internazzjonali li għalihom tkun tat il-kunsens u li jorbtu lill-istituzzjonijiet tal-Unjoni u lill-Istati Membri, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li żżomm l-effetti tagħha għal perijodu ta’ tnax-il xahar mid-data tal-għoti tas-sentenza.
(
1
)	Deċiżjoni tal-Kunsill (UE) 2019/217 tat‑28 ta’ Jannar 2019 dwar il‑konklużjoni tal-Ftehim fil-forma ta’ Skambju ta’ Ittri bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk dwar l-emenda tal‑Protokolli Nru 1 u Nru 4 tal-Ftehim Ewro‑Mediterranju li jistabbilixxi Assoċjazzjoni bejn il-Komunitajiet Ewropej u l‑Istati Membri tagħhom, minn naħa waħda, u r-Renju tal-Marokk, min-naħa l‑oħra (ĠU 2019, L 34, p. 1).
(
2
)	Ftehim Ewro-Mediterranju li jistabbilixxi assoċjazzjoni bejn il-Komunitajiet Ewropej u l-Istati Membri tagħhom, minn naħa waħda, u r-Renju tal-Marokk, min-naħa l-oħra, iffirmat fi Brussell fis‑26 ta’ Frar 1996 (ĠU 2000, L 70, p. 2).
(
3
)	Deċiżjoni tal-Kunsill (UE) 2019/441 tal‑4 ta’ Marzu 2019 dwar il-konklużjoni tal-Ftehim ta’ Sħubija dwar is-Sajd Sostenibbli bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk, tal-Protokoll ta’ Implimentazzjoni tiegħu u tal-iskambju ta’ ittri li jakkumpanja l-Ftehim (ĠU 2019, L 77, p. 4).
(
4
)	Regolament tal-Kunsill (UE) 2019/440 tad‑29 ta’ Novembru 2018 dwar l-allokazzjoni ta’ opportunitajiet tas-sajd skont il-Ftehim ta’ Sħubija dwar is-Sajd Sostenibbli bejn l-Unjoni Ewropea u r-Renju tal-Marokk u tal-Protokoll ta’ Implimentazzjoni tiegħu (ĠU 2019, L 77, p. 1, iktar ’il quddiem ir-“regolament kontenzjuż”).
(
5
)	Ftehim ta’ Assoċjazzjoni fis-settur tas-sajd bejn il-Komunità Ewropea u r-Renju tal-Marokk (ĠU 2006, L 294M, p. 134).
(
6
)	Sentenza tad‑29 ta’ Settembru 2021, Front Polisario vs Il‑Kunsill (T‑279/19, EU:T:2021:639).
(
7
)	Sentenza tad‑29 ta’ Settembru 2021, Front Polisario vs Il‑Kunsill (T‑344/19 u T‑356/19, EU:T:2021:640).
(
8
)	Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat f’dan ir-rigward li l-kwistjoni dwar jekk din l-entità tistax leġittimament tirrappreżenta l-interessi tal-poplu tas-Saħara tal-Punent kienet tikkonċerna l-locus standi tagħha fil-kuntest ta’ rikors għal annullament li jikkonċerna d-deċiżjoni kontenzjuża, u mhux il-locus standi in judicio tagħha quddiem il-qorti tal-Unjoni.
(
9
)	Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Il‑Kunsill vs Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973, punti 88, 91 u 105).
(
10
)	Premessa 10 tad-Deċiżjoni 2019/217 u premessa 11 tad-Deċiżjoni 2019/441.
(
11
)	Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Il‑Kunsill vs Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973, punt 106).
(
12
)	Artikolu 3(5) u Artikolu 21(1) TUE.
(
13
)	Sentenzi tad‑29 ta’ Settembru 2021, Front Polisario vs Il‑Kunsill (T‑279/19, EU:T:2021:639, punti 322 u 323), kif ukoll tad‑29 ta’ Settembru 2021, Front Polisario vs Il‑Kunsill (T‑344/19 u T‑356/19, EU:T:2021:640, punt 318).
(
14
)	Sentenza tas‑27 ta’ Frar 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punti 47 sa 51).