Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΡΑΝΤΟΥ
της 21ης Μαΐου 2026 (1)
Υπόθεση C‑325/25
Eneco Wind Belgium SA
κατά
Région wallonne
[αίτηση του Conseil d’État(Συμβουλίου της Επικρατείας, Βέλγιο)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Περιβάλλον – Κανονισμός
(ΕΕ)
2022/2577 – Πλαίσιο για την επιτάχυνση της ανάπτυξης ανανεώσιμης ενέργειας – Άρθρο 3, παράγραφος 2 – Κατασκευή και λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου – Διαδικασία σχεδιασμού και χορήγησης αδειών – Έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος – Προτεραιότητα κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε
συγκεκριμένη περίπτωση – Καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της προτεραιότητας – Τρόπος αναγνώρισης του υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος – Απόλυτη ή κατ’ αρχήν προτεραιότητα – Ανεμογεννήτριες – Προστασία του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς »
I.      Εισαγωγή
1.        Κατά την αιτιολογική σκέψη 1 του κανονισμού (ΕΕ) 2022/2577 (2), «[ο] επιθετικός πόλεμος της Ρωσικής Ομοσπονδίας κατά της Ουκρανίας και η άνευ προηγουμένου μείωση του εφοδιασμού των κρατών μελών με φυσικό αέριο από τη Ρωσική Ομοσπονδία απειλούν την ασφάλεια εφοδιασμού της Ένωσης και των κρατών μελών της […]». Υπό τις συνθήκες αυτές, ο προμνησθείς κανονισμός, ο οποίος συμπλήρωσε το σχέδιο REPowerEU που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε στις 8 Μαρτίου 2022 (3), θέσπισε προσωρινούς κανόνες επείγοντος χαρακτήρα για την επιτάχυνση της διαδικασίας αδειοδότησης που ισχύει για την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Συγκεκριμένα, το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού προβλέπει ότι, τουλάχιστον για τα έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος, κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση δίνεται «προτεραιότητα» στην κατασκευή και τη λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και στην ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου.
2.        Στην υπόθεση της κύριας δίκης, η Région wallonne (Περιφέρεια Βαλλονίας, Βέλγιο, στο εξής: Περιφέρεια Βαλλονίας) απέρριψε την αίτηση της εταιρίας Eneco Wind Belgium (στο εξής: προσφεύγουσα της κύριας δίκης) για την κατασκευή και τη λειτουργία δύο ανεμογεννητριών, με την αιτιολογία ότι το έργο θα έχει επιπτώσεις στο τοπίο και στην πολιτιστική κληρονομιά που βρίσκονται στην οικεία εγγύς περιοχή. Στο πλαίσιο αυτό, ποια είναι η έννοια του όρου «προτεραιότητα» στο άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, σε περίπτωση έργου που αφορά την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές (στο εξής: έργο παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές), ιδίως υπό το πρίσμα του εννόμου αγαθού της προστασίας του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς; Τούτο είναι, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα που εγείρει το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Βέλγιο).
3.        Στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης, η οποία έχει καινοφανή χαρακτήρα, το Δικαστήριο θα πρέπει να αποσαφηνίσει κατά πόσον τα κράτη μέλη διατηρούν εξουσία εκτίμησης όσον αφορά τη χορήγηση άδειας σχετικά με έργο παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές το οποίο εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 2022/2577.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Η οδηγία 92/43/EOΚ
4.        Το άρθρο 6 της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ (4) ορίζει, στις παραγράφους του 3 και 4, τα εξής:
«3.      Κάθε σχέδιο, μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διαχείριση του τόπου, το οποίο όμως είναι δυνατόν να επηρεάζει σημαντικά τον εν λόγω τόπο, καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια, εκτιμάται δεόντως ως προς τις επιπτώσεις του στον τόπο, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησής του. […]
4.      Εάν, παρά τα αρνητικά συμπεράσματα της εκτίμησης των επιπτώσεων και ελλείψει εναλλακτικών λύσεων, ένα σχέδιο πρέπει να πραγματοποιηθεί για άλλους επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος, περιλαμβανομένων λόγων κοινωνικής ή οικονομικής φύσεως, το κράτος μέλος λαμβάνει κάθε αναγκαίο αντισταθμιστικό μέτρο ώστε να εξασφαλισθεί η προστασία της συνολικής συνοχής του Natura 2000. […]
[…]»
5.        Το άρθρο 16 της οδηγίας αυτής προβλέπει, στην παράγραφο 1, στοιχείο γʹ, τα εξής:
«Τα κράτη μέλη, υπό τον όρο ότι δεν υπάρχει άλλη αποτελεσματική λύση και ότι η παρέκκλιση δεν παραβλάπτει τη διατήρηση, σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των πληθυσμών των συγκεκριμένων ειδών στην περιοχή της φυσικής του κατανομής, μπορούν να παρεκκλίνουν από τις διατάξεις των άρθρων 12, 13, 14 και 15 στοιχεία α) και β):
[…]
γ)      για λόγους δημόσιας υγείας και ασφαλείας ή για άλλους επιτακτικούς λόγους προέχοντος δημοσίου συμφέροντος, συμπεριλαμβανομένων τυχόν λόγων κοινωνικού ή οικονομικού χαρακτήρα και ευεργετικών συνεπειών πρωταρχικής σημασίας για το περιβάλλον.»
2.      Η οδηγία 2000/60/ΕΚ
6.        Το άρθρο 4 της οδηγίας 2000/60/ΕΚ (5) φέρει τον τίτλο «Περιβαλλοντικοί στόχοι» και, στην παράγραφο 7, ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη δεν παραβιάζουν την παρούσα οδηγία εφόσον:
–        η αδυναμία επίτευξης καλής κατάστασης των υπόγειων υδάτων, καλής οικολογικής κατάστασης ή, κατά περίπτωση, καλού οικολογικού δυναμικού ή πρόληψης της υποβάθμισης της κατάστασης ενός συστήματος επιφανειακών ή υπόγειων υδάτων, οφείλεται σε νέες τροποποιήσεις των φυσικών χαρακτηριστικών του συστήματος επιφανειακών υδάτων ή σε μεταβολές της στάθμης των συστημάτων υπόγειων υδάτων ή
–        η αδυναμία πρόληψης της υποβάθμισης από την άριστη στην καλή κατάσταση ενός συστήματος επιφανειακών υδάτων είναι αποτέλεσμα νέων ανθρώπινων δραστηριοτήτων βιώσιμης ανάπτυξης
και εφόσον πληρούνται όλες οι ακόλουθες προϋποθέσεις:
α)      λαμβάνονται όλα τα πρακτικώς εφικτά μέτρα για το μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων στην κατάσταση του υδατικού συστήματος·
β)      η αιτιολογία των τροποποιήσεων ή των μεταβολών εκτίθεται ειδικά στο σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού που επιβάλλει το άρθρο 13, οι δε στόχοι αναθεωρούνται ανά εξαετία·
γ)      οι λόγοι για τις τροποποιήσεις ή τις μεταβολές αυτές υπαγορεύονται επιτακτικά από το δημόσιο συμφέρον ή/και τα οφέλη για το περιβάλλον και την κοινωνία από την επίτευξη των στόχων που εξαγγέλλονται στην παράγραφο 1 υπερκαλύπτονται από τα οφέλη των νέων τροποποιήσεων ή μεταβολών για την υγεία των ανθρώπων, για τη διαφύλαξη της ασφάλειάς τους ή για τη βιώσιμη ανάπτυξη και
δ)      οι ευεργετικοί στόχοι τους οποίους εξυπηρετούν αυτές οι τροποποιήσεις ή μεταβολές των υδάτινων συστημάτων δεν μπορούν για τεχνικούς λόγους ή λόγω υπέρμετρου κόστους, να επιτευχθούν με άλλα μέσα που συνιστούν πολύ καλύτερη περιβαλλοντική επιλογή.»
3.      Η οδηγία 2009/147/ΕΚ
7.        Το άρθρο 9 της οδηγίας 2009/147/ΕΚ (6) ορίζει, στην παράγραφο 1, στοιχείο αʹ, τα εξής:
«Εφόσον δεν υπάρχουν άλλες ικανοποιητικές λύσεις, τα κράτη μέλη μπορούν να μην εφαρμόσουν τις διατάξεις των άρθρων 5 έως 8 για τους εξής λόγους:
α)      –      για λόγους υγείας και δημόσιας ασφάλειας,
–        για λόγους αεροπορικής ασφάλειας,
–        για να προληφθούν σοβαρές ζημιές στις καλλιέργειες, στα οικιακά ζώα, στα δάση, στην αλιεία και στα ύδατα,
–        για την προστασία της χλωρίδας και πανίδας.»
4.      Η οδηγία (ΕΕ) 2018/2001
8.        Το άρθρο 2 της οδηγίας (ΕΕ) 2018/2001 (7), με τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει στο δεύτερο εδάφιο, σημείο 1, τα εξής:
«Ισχύουν επίσης οι ακόλουθοι ορισμοί:
1)      “ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές” ή “ανανεώσιμη ενέργεια”: η ενέργεια από ανανεώσιμες μη ορυκτές πηγές ήτοι αιολική, ηλιακή (ηλιακή θερμική και ηλιακή φωτοβολταϊκή) και γεωθερμική ενέργεια, ωσμωτική ενέργεια, ενέργεια του περιβάλλοντος, παλιρροϊκή, κυματική και λοιπές μορφές ενέργειας των ωκεανών, υδροηλεκτρική, από βιομάζα, ενέργεια από τα εκλυόμενα στους χώρους υγειονομικής ταφής αέρια, από τα αέρια που παράγονται σε σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων και τα βιοαέρια.»
9.        Το άρθρο 16στ της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιτακτικό δημόσιο συμφέρον», προβλέπει τα εξής:
«Έως τις 21 Φεβρουαρίου 2024, έως ότου επιτευχθεί κλιματική ουδετερότητα, τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι, κατά τη διαδικασία αδειοδότησης, ο σχεδιασμός, η κατασκευή και η λειτουργία σταθμών παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας, η σύνδεση των εν λόγω σταθμών παραγωγής με το δίκτυο, το ίδιο το σχετικό δίκτυο και τα στοιχεία αποθήκευσης θεωρείται ότι εξυπηρετούν το υπέρτερο δημόσιο συμφέρον και τη δημόσια υγεία και ασφάλεια κατά την εξισορρόπηση έννομων συμφερόντων σε μεμονωμένες περιπτώσεις για τους σκοπούς του άρθρου 6
παράγραφος 4 και του άρθρου 16
παράγραφος 1
στοιχείο γ) της οδηγίας
[92/43], του άρθρου 4
παράγραφος 7 της οδηγίας
[2000/60] και του άρθρου 9
παράγραφος 1
στοιχείο α) της οδηγίας
[2009/147]. Τα κράτη μέλη μπορούν να περιορίζουν, σε δεόντως αιτιολογημένες και ειδικές περιστάσεις, την εφαρμογή του παρόντος άρθρου σε ορισμένα τμήματα της επικράτειάς τους, σε ορισμένα είδη τεχνολογίας ή σε έργα με ορισμένα τεχνικά χαρακτηριστικά σύμφωνα με τις προτεραιότητες που καθορίζονται στα ενοποιημένα εθνικά σχέδιά τους για την ενέργεια και το κλίμα […]».
5.      Οι κανονισμοί 2022/2577 και (ΕΕ) 2024/223
10.      Οι αιτιολογικές σκέψεις 8 και 9 του κανονισμού 2022/2577 διαλαμβάνουν τα εξής:
«(8)      Ένα από τα προσωρινά μέτρα συνίσταται στη θέσπιση του μαχητού τεκμηρίου ότι τα έργα ανανεώσιμης ενέργειας είναι υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος και εξυπηρετούν τη δημόσια υγεία και ασφάλεια για τους σκοπούς της σχετικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης, εκτός εάν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι τα εν λόγω έργα έχουν σημαντικές δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον οι οποίες δεν μπορούν να μετριαστούν ή να αντισταθμιστούν. Οι σταθμοί παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων των αντλιών θερμότητας και των εγκαταστάσεων αιολικής ενέργειας, είναι καίριας σημασίας για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και της ρύπανσης, τη μείωση των τιμών της ενέργειας, τη μείωση της εξάρτησης της Ένωσης από τα ορυκτά καύσιμα και τη διασφάλιση της ασφάλειας εφοδιασμού της Ένωσης. Η εισαγωγή τεκμηρίου ότι οι σταθμοί παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων των αντλιών θερμότητας είναι έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος και εξυπηρέτησης της δημόσιας υγείας και ασφάλειας θα καθιστούσε δυνατό τα εν λόγω έργα να επωφεληθούν, όπου απαιτείται, από την απλουστευμένη αξιολόγηση για συγκεκριμένες παρεκκλίσεις που προβλέπονται στη σχετική περιβαλλοντική νομοθεσία της Ένωσης με άμεση ισχύ. Λαμβανομένων υπόψη των εθνικών τους ιδιαιτεροτήτων, τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να περιορίζουν την εφαρμογή του τεκμηρίου αυτού σε συγκεκριμένα τμήματα της επικράτειάς τους ή σε συγκεκριμένες τεχνολογίες ή έργα. Τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να εξετάσουν το ενδεχόμενο εφαρμογής του τεκμηρίου αυτού στη σχετική εθνική νομοθεσία τους που αφορά το τοπίο.
(9)      Τούτο αντικατοπτρίζει τον σημαντικό ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η ανανεώσιμη ενέργεια στην απανθρακοποίηση του ενεργειακού συστήματος της Ένωσης, προσφέροντας άμεσες λύσεις για την αντικατάσταση της ενέργειας που βασίζεται στα ορυκτά καύσιμα και αντιμετωπίζοντας την επιδεινούμενη κατάσταση στην αγορά. Προκειμένου να εξαλειφθούν τα σημεία συμφόρησης στη διαδικασία αδειοδότησης και τη λειτουργία σταθμών παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας, θα πρέπει, κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης, να δίνεται προτεραιότητα στην κατασκευή και λειτουργία σταθμών παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας και στην ανάπτυξη της συναφούς υποδομής δικτύου κατά τη στάθμιση των έννομων συμφερόντων στη συγκεκριμένη περίπτωση, τουλάχιστον για έργα που αναγνωρίζονται ως έργα δημοσίου συμφέροντος. Όσον αφορά την προστασία των ειδών, η προτεραιότητα αυτή θα πρέπει να δίνεται μόνο σε περίπτωση και κατά τον βαθμό που, αφενός, λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα διατήρησης των ειδών, τα οποία συμβάλλουν στη διατήρηση ή την αποκατάσταση των πληθυσμών του είδους σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης και, αφετέρου, διατίθενται επαρκείς οικονομικοί πόροι και εδαφικές ζώνες για τον σκοπό αυτόν.»
11.      Το άρθρο 1 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει, στο πρώτο και στο δεύτερο εδάφιό του, τα εξής:
«Ο παρών κανονισμός θεσπίζει προσωρινούς κανόνες επείγοντος χαρακτήρα για την επιτάχυνση της διαδικασίας αδειοδότησης που ισχύει για την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, με ιδιαίτερη έμφαση σε συγκεκριμένες τεχνολογίες ή συγκεκριμένους τύπους έργων ανανεώσιμης ενέργειας που είναι σε θέση να επιτύχουν βραχυπρόθεσμη επιτάχυνση του ρυθμού ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην Ένωση.
Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται σε όλες τις διαδικασίες αδειοδότησης με ημερομηνία έναρξης εντός της περιόδου εφαρμογής του και δεν θίγει τις εθνικές διατάξεις που προβλέπουν συντομότερες προθεσμίες από εκείνες των άρθρων 4, 5 και 7.»
12.      Κατά το άρθρο 3 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Υπέρτερο δημόσιο συμφέρον»:
«1.      Ο σχεδιασμός, η κατασκευή και η λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, η σύνδεσή τους με το δίκτυο και το ίδιο το σχετικό δίκτυο και τα πάγια στοιχεία αποθήκευσης τεκμαίρεται ότι εξυπηρετούν το υπέρτερο δημόσιο συμφέρον καθώς και τη δημόσια υγεία και ασφάλεια κατά τη στάθμιση έννομων συμφερόντων στις συγκεκριμένες περιπτώσεις, για τους σκοπούς του άρθρου 6
παράγραφος 4 και του άρθρου 16
παράγραφος 1
στοιχείο γ) της οδηγίας [92/43], του άρθρου 4
παράγραφος 7 της οδηγίας [2000/60] και του άρθρου 9
παράγραφος 1
στοιχείο α) της οδηγίας [2009/147]. Τα κράτη μέλη δύνανται να περιορίζουν την εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων σε ορισμένα τμήματα της επικράτειάς τους, καθώς και σε ορισμένα είδη τεχνολογιών ή σε έργα με συγκεκριμένα τεχνικά χαρακτηριστικά σύμφωνα με τις προτεραιότητες που ορίζονται στα ενοποιημένα εθνικά σχέδιά τους για την ενέργεια και το κλίμα.
2.      Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν, τουλάχιστον για τα έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος, ότι κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης δίνεται προτεραιότητα στην κατασκευή και λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και στην ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου κατά τη στάθμιση των έννομων συμφερόντων στη συγκεκριμένη περίπτωση. Όσον αφορά την προστασία των ειδών, το προηγούμενο εδάφιο θα πρέπει να εφαρμόζεται μόνο σε περίπτωση και κατά τον βαθμό που, αφενός, λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα διατήρησης των ειδών, τα οποία συμβάλλουν στη διατήρηση ή την αποκατάσταση των πληθυσμών του είδους σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης και, αφετέρου, διατίθενται επαρκείς οικονομικοί πόροι και εδαφικές ζώνες για τον σκοπό αυτόν.»
13.      Το άρθρο 10 του ίδιου κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Έναρξη ισχύος και εφαρμογή», προβλέπει ότι ο κανονισμός αρχίζει να ισχύει την επομένη της δημοσίευσής του στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ότι εφαρμόζεται για περίοδο 18 μηνών από την έναρξη ισχύος του (8).
14.      Ο κανονισμός 2022/2577 τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2024/223 (9). Στις αιτιολογικές σκέψεις 13 και 14 του κανονισμού αυτού διαλαμβάνονται τα εξής:
«(13)
Ένα από τα προσωρινά μέτρα που θεσπίστηκαν με τον κανονισμό [2022/2577] και έχουν παρουσιάσει θετικές επιπτώσεις με σημαντικές δυνατότητες επιτάχυνσης στο μέλλον συνίσταται στη θέσπιση στο άρθρο 3
παράγραφος 1 του μαχητού τεκμηρίου ότι τα έργα ανανεώσιμης ενέργειας είναι υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος και εξυπηρετούν τη δημόσια υγεία και ασφάλεια για τους σκοπούς των ειδικών παρεκκλίσεων που προβλέπονται στη σχετική περιβαλλοντική νομοθεσία της Ένωσης, εκτός εάν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι τα εν λόγω έργα έχουν σημαντικές δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον οι οποίες δεν μπορούν να μετριαστούν ή να αντισταθμιστούν. Η οδηγία [2018/2001], με το άρθρο 16στ, εισήγαγε το μαχητό τεκμήριο ότι τα έργα ανανεώσιμης ενέργειας εξυπηρετούν το υπέρτερο δημόσιο συμφέρον καθώς και τη δημόσια υγεία και ασφάλεια, με σχεδόν πανομοιότυπη διατύπωση με αυτήν του άρθρου 3
παράγραφος 1 του κανονισμού [2022/2577]. Ως εκ τούτου, δεν είναι αναγκαίο να παραταθεί η εφαρμογή του άρθρου 3
παράγραφος 1, δεδομένου ότι ένα τέτοιο μαχητό τεκμήριο θα εφαρμόζεται δυνάμει του άρθρου 16στ της οδηγίας [2018/2001].
(14)      Ωστόσο, το άρθρο 3
παράγραφος 2 του κανονισμού [2022/2577] απαιτεί να δίνεται προτεραιότητα σε έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος όταν απαιτείται η στάθμιση των έννομων συμφερόντων στη συγκεκριμένη περίπτωση, και όταν τα έργα αυτά συνεπάγονται πρόσθετες απαιτήσεις αποζημίωσης για την προστασία των ειδών. Η οδηγία [2018/2001] δεν περιλαμβάνει ανάλογη διάταξη. Το άρθρο 3
παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, του κανονισμού [2022/2577] έχει τη δυνατότητα, στην τρέχουσα επείγουσα και ακόμη ασταθή ενεργειακή κατάσταση που αντιμετωπίζει η Ένωση στην αγορά ενέργειας, να επιταχύνει περαιτέρω τα εν λόγω έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, δεδομένου ότι απαιτεί από τα κράτη μέλη να προωθούν αυτά τα έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, δίνοντάς τους προτεραιότητα όταν εξετάζονται διάφορα συγκρουόμενα συμφέροντα πέραν των περιβαλλοντικών θεμάτων στο πλαίσιο της διαδικασίας σχεδιασμού των κρατών μελών και της διαδικασίας αδειοδότησης. Η έκθεση της Επιτροπής [(10)] κατέδειξε την αξία του πρώτου εδαφίου του άρθρου 3
παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, του κανονισμού [2022/2577], το οποίο αναγνωρίζει τη σχετική σημασία της ανάπτυξης ανανεώσιμης ενέργειας στο σημερινό δυσχερές ενεργειακό πλαίσιο πέραν των ειδικών στόχων των παρεκκλίσεων που προβλέπονται στις οδηγίες που αναφέρονται στο άρθρο 3
παράγραφος 1 του κανονισμού [2022/2577]. Λόγω της ιδιαίτερα σοβαρής κατάστασης που αντιμετωπίζει επί του παρόντος η Ένωση στην προμήθεια ενέργειας, είναι σκόπιμο να παραταθεί η εφαρμογή του άρθρου 3
παράγραφος 2 του κανονισμού [2022/2577], προκειμένου να αναγνωριστεί δεόντως ο κρίσιμος ρόλος που διαδραματίζουν οι σταθμοί παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και της ρύπανσης, στη μείωση των τιμών της ενέργειας, στη μείωση της εξάρτησης της Ένωσης από τα ορυκτά καύσιμα και στην κατοχύρωση της ασφάλειας του εφοδιασμού της Ένωσης στο πλαίσιο της στάθμισης των έννομων συμφερόντων που διενεργείται από τις αρχές αδειοδότησης ή τα εθνικά δικαστήρια. Παράλληλα, σκόπιμο είναι να διατηρηθεί η περιβαλλοντική διασφάλιση ότι, για έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος, λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα διατήρησης των ειδών, στηριζόμενα από επαρκείς χρηματοδοτικούς πόρους.»
15.      Το άρθρο 1 του κανονισμού 2024/223, το οποίο φέρει τον τίτλο «Τροποποιήσεις του κανονισμού [2022/2577]», προβλέπει τα εξής:
«Ο κανονισμός [2022/2577] τροποποιείται ως εξής:
[…]
2)      στο άρθρο 3, η παράγραφος 2 αντικαθίσταται από το ακόλουθο κείμενο:
“2.      Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν, για τα έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος, ότι κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης δίνεται προτεραιότητα στην κατασκευή και τη λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και στην ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου κατά τη στάθμιση των έννομων συμφερόντων στη συγκεκριμένη περίπτωση.
Όσον αφορά την προστασία των ειδών, το πρώτο εδάφιο εφαρμόζεται μόνο σε περίπτωση και κατά τον βαθμό που, αφενός, λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα διατήρησης των ειδών, τα οποία συμβάλλουν στη διατήρηση ή την αποκατάσταση των πληθυσμών του είδους σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης και, αφετέρου, διατίθενται επαρκείς οικονομικοί πόροι και εδαφικές ζώνες για τον σκοπό αυτόν.”
[…]
6)      στο άρθρο 10 προστίθεται το ακόλουθο εδάφιο:
“Ωστόσο, το άρθρο 1, το άρθρο 2
σημείο 1), το άρθρο 3
παράγραφος 2, το άρθρο 3α, το άρθρο 5
παράγραφος 1, το άρθρο 6 και το άρθρο 8 εφαρμόζονται έως τις 30 Ιουνίου 2025.”»
Β.      Το βελγικό δίκαιο
1.      Ο loi  relative à la  motivation  formelle  des  actes  administratifs (νόμος περί της τυπικής αιτιολογίας των διοικητικών πράξεων)
16.      Κατά το άρθρο 2 του νόμου, της 29ης Ιουλίου 1991, περί τυπικής αιτιολογήσεως των διοικητικών πράξεων (11):
«Οι διοικητικές πράξεις των διοικητικών αρχών που μνημονεύονται στο άρθρο 1 πρέπει να αιτιολογούνται τυπικώς.»
17.      Το άρθρο 3 του ίδιου νόμου ορίζει τα εξής:
«Η απαιτούμενη αιτιολογία συνίσταται στη μνεία, εντός της πράξης, των νομικών και πραγματικών στοιχείων στα οποία βασίζεται η απόφαση.
Η αιτιολογία πρέπει να είναι πρόσφορη.»
2.      Ο βαλλονικός code du développement territorial (κώδικας εδαφικής ανάπτυξης)
18.      Το άρθρο D.IV.53 του βαλλονικού κώδικα εδαφικής ανάπτυξης, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, έχει ως εξής:
«Βάσει πρόσφορης αιτιολογίας, η άδεια μπορεί να μη χορηγηθεί, να χορηγηθεί με ή χωρίς όρους, με ή χωρίς πολεοδομικές επιβαρύνσεις, ή να επιτρέπει παρεκκλίσεις ή αποκλίσεις που προβλέπονται στον παρόντα κώδικα.
Οι όροι είναι αναγκαίοι είτε για την ενσωμάτωση του έργου στο δομημένο και μη δομημένο περιβάλλον είτε για τη σκοπιμότητα του έργου, ήτοι για την υλοποίηση και τη λειτουργία του.
Πέραν της συμμόρφωσης προς το ρυθμιστικό σχέδιο, συμπεριλαμβανομένων του χάρτη χρήσης της γης, των διαγραμμάτων, των πολεοδομικών αδειών και των οδηγών, η χορήγηση της άδειας ή η άρνηση χορήγησης άδειας βασίζεται στις τοπικές πολεοδομικές συνθήκες και μπορεί να βασίζεται, μεταξύ άλλων, στους λόγους και στις προϋποθέσεις που μνημονεύονται στο παρόν τμήμα.»
III. Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
19.      Στις 26 Απριλίου 2023 η προσφεύγουσα της κύριας δίκης υπέβαλε αίτηση χορήγησης ενιαίας άδειας (12) για την κατασκευή και τη λειτουργία δύο ανεμογεννητριών, μέγιστης ισχύος 4,28 μεγαβάτ (MW) εκάστη, και όλων των παρεπόμενων στοιχείων τους, ήτοι περιοχών συναρμολόγησης, οδών πρόσβασης, θαλάμου κεφαλής και υπόγειων ηλεκτρικών καλωδίων, εντός εγκατάστασης ευρισκόμενης στο Namur (Βέλγιο) (στο εξής: επίμαχο έργο). Η αίτηση αφορούσε εγκαταστάσεις της κλάσης 1, υποκείμενες στη λήψη περιβαλλοντικής άδειας, και συνοδευόταν, μεταξύ άλλων, από μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Στις 16 Μαΐου 2023 οι ορισθέντες προς τούτο υπάλληλοι της Κυβέρνησης της Βαλλονίας, ήτοι ο υπάλληλος της administration de l’aménagement du territoire et de l’urbanisme (αρχής χωροταξίας και πολεοδομίας) (στο εξής: εντεταλμένος υπάλληλος) και ο υπάλληλος της administration de l’environnement (περιβαλλοντικής αρχής) (στο εξής: τεχνικός υπάλληλος), από κοινού αρμόδιοι για την εξέταση της αίτησης της προσφεύγουσας της κύριας δίκης, χορήγησαν απόδειξη παραλαβής με την οποία βεβαίωσαν την πληρότητα του φακέλου που υπέβαλε η προσφεύγουσα.
20.      Στο διάστημα από τις 7 Ιουνίου έως τις 10 Ιουλίου 2023 διεξήχθη δημόσια έρευνα σχετικά με την αίτηση της προσφεύγουσας της κύριας δίκης. Στις 2 Οκτωβρίου 2023 ο τεχνικός υπάλληλος και ο εντεταλμένος υπάλληλος εξέδωσαν απόφαση με την οποία αρνήθηκαν τη χορήγηση της ζητηθείσας ενιαίας άδειας. Από την εν λόγω απόφαση προκύπτει, μεταξύ άλλων, ότι, σε περίπτωση εγκατάστασης των δύο ανεμογεννητριών, η θέα δέκα κατοικιών θα επηρεαζόταν σε σημαντικό βαθμό, ότι η μεταβολή του τοπίου θα ήταν σημαντική στην οικεία περιοχή, ότι το επίμαχο έργο θα εντασσόταν μεμονωμένο σε έδαφος στο οποίο δεν υπάρχουν μεν ανεμογεννήτριες σε ακτίνα επτά χιλιομέτρων, πλην όμως περικλείεται από βορρά και από νότο από δύο μεγάλες εγκαταστάσεις αιολικών πάρκων, ότι το πλαίσιο αναφοράς για την εγκατάσταση ανεμογεννητριών στην Περιφέρεια Βαλλονίας, το οποίο θεσπίστηκε το 2013, αποδίδει προτεραιότητα στα πάρκα που αποτελούνται από τουλάχιστον πέντε ανεμογεννήτριες και, εν τέλει, ότι «η ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί εις βάρος των χαρακτηριστικών του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς στην εγγύς περιοχή στην οποία εντάσσεται το έργο».
21.      Στις 19 Οκτωβρίου 2023 η προσφεύγουσα της κύριας δίκης άσκησε διοικητική προσφυγή κατά της ως άνω απόφασης ενώπιον της Κυβέρνησης της Βαλλονίας. Στις 30 Ιανουαρίου 2024 ο τεχνικός υπάλληλος και ο εντεταλμένος υπάλληλος, αρμόδιοι να αποφανθούν επί της εν λόγω προσφυγής, υπέβαλαν τη συγκεφαλαιωτική έκθεσή τους στον ministre de l’Aménagement du territoire (Υπουργό Χωροταξίας, Περιφέρεια Βαλλονίας) και στην ministre de l’Environnement (Υπουργό Περιβάλλοντος, Περιφέρεια Βαλλονίας), προτείνοντας την υπό όρους χορήγηση της ζητηθείσας ενιαίας άδειας. Στις 15 Μαρτίου 2024 οι ανωτέρω υπάλληλοι ενημέρωσαν την προσφεύγουσα της κύριας δίκης για τη μη κοινοποίηση, από τους προμνησθέντες υπουργούς, απόφασης επί της προσφυγής της εντός της προθεσμίας που προβλέπεται στο άρθρο 95, παράγραφος 7, του décret du 11 mars 1999 relatif au permis d’environnement (διατάγματος, της 11ης Μαρτίου 1999, περί περιβαλλοντικής άδειας) (13), με αποτέλεσμα την επικύρωση της απόφασης της 2ας Οκτωβρίου 2023.
22.      Στις 14 Μαΐου 2024 η προσφεύγουσα της κύριας δίκης άσκησε προσφυγή κατά της ανωτέρω απόφασης ενώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, προβάλλοντας έναν λόγο ακυρώσεως ο οποίος αφορά παράβαση του άρθρου D.IV.53 του βαλλονικού κώδικα εδαφικής ανάπτυξης, των άρθρων 2 και 3 του νόμου της 29ης Ιουλίου 1991, περί της τυπικής αιτιολογίας των διοικητικών πράξεων, του άρθρου 3 του κανονισμού 2022/2577, καθώς και έλλειψη αιτιολογήσεως, καθότι «η αρμόδια αρχή δεν στάθμισε τα έννομα συμφέροντα και δεν αποφάνθηκε επί του κατά προτεραιότητα χαρακτήρα του έργου της, το οποίο αναγνωρίζεται ως έργο υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος». Προς στήριξη του λόγου ακυρώσεως, η προσφεύγουσα της κύριας δίκης υποστηρίζει ότι η στάθμιση των εννόμων συμφερόντων που απαιτείται από το δίκαιο της Ένωσης αφορούσε κυρίως, αφενός, τα συμφέροντα της προστασίας του περιβάλλοντος, όπως είναι η βιοποικιλότητα και η δημόσια υγεία, και αφετέρου, τα συμφέροντα που συνδέονται με το ίδιο το έργο.
23.      Όσον αφορά την προστασία του περιβάλλοντος, η προσφεύγουσα της κύριας δίκης επισήμανε ότι η έννοια αυτή καταλαμβάνει, μεταξύ άλλων, το τοπίο, όπως προκύπτει από το άρθρο D.6, παράγραφος 11, στοιχείο a, του βιβλίου I του βαλλονικού Code de l’environnement (κώδικα περιβάλλοντος), και ότι η εκτίμηση των επιπτώσεων έργου στο τοπίο εμπίπτει στην εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεών του. Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης επισήμανε ότι, στο συγκεκριμένο πλαίσιο, υποχρέωση στάθμισης των εννόμων συμφερόντων υπέχουν τόσο ο τεχνικός υπάλληλος και ο εντεταλμένος υπάλληλος όσο και οι αρμόδιοι να αποφανθούν επί της διοικητικής προσφυγής υπουργοί. Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης υποστήριξε επιπλέον ότι ο κανονισμός 2022/2577 επιβάλλει την υποχρέωση αναγνώρισης, κατά την εν λόγω στάθμιση, του κατά προτεραιότητα χαρακτήρα της παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας, απαίτηση η οποία έπρεπε, κατά τη γνώμη της, να αντικατοπτρίζεται στην αιτιολογία της προσβαλλόμενης πράξης. Εν προκειμένω, κατά την προσφεύγουσα της κύριας δίκης, από την απόφαση της 2ας Οκτωβρίου 2023 δεν προκύπτει ούτε η αναγνώριση, από τους συντάκτες της, του κατά προτεραιότητα χαρακτήρα του επίμαχου έργου ως έργου υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος, ούτε η συνεκτίμηση του χαρακτήρα αυτού κατά τη στάθμιση των ανταγωνιστικών εννόμων συμφερόντων.
24.      Η Περιφέρεια Βαλλονίας επισήμανε ότι επαφίεται στην κρίση του αιτούντος δικαστηρίου «στο μέτρο που οι υπουργοί δεν αποφάνθηκαν» επί της διοικητικής προσφυγής.
25.      Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, κατά μία ερμηνεία, το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 είναι πανομοιότυπο με το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού. Υπ’
αυτήν την έννοια, η παράγραφος 1 αποδίδει στα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές συγκεκριμένη ιδιότητα βάσει της οποίας μπορούν να ανταγωνίζονται τα έννομα αγαθά που προστατεύονται από τις οδηγίες 92/43, 2000/60 και 2009/147 (στο εξής: σχετικές
οδηγίες), ενώ η παράγραφος 2 του ίδιου άρθρου ορίζει ότι τα εν λόγω έργα και τα έννομα αγαθά που συνδέονται με αυτά έχουν προτεραιότητα σε σχέση με τα περιβαλλοντικά συμφέροντα. Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται, κατά το αιτούν δικαστήριο, από τη δομή του κανονισμού 2022/2577, στο μέτρο που το τεκμήριο υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος και ο κατά προτεραιότητα χαρακτήρας του έργου εντάσσονται σε μία και την αυτή διάταξη.
26.      Κατ’ άλλη ερμηνεία, το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 έχει αυτοτελές και εκτενέστερο περιεχόμενο από το περιεχόμενο της παραγράφου 1 του ίδιου άρθρου, καθότι επιβάλλει στις αρμόδιες εθνικές αρχές την υποχρέωση να διασφαλίζουν, σε κάθε συγκεκριμένη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων, ότι τα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές έχουν προτεραιότητα, ακόμη και πέραν των σχετικών οδηγιών, εφόσον τα έργα αυτά αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος. Προς τούτο, η υλοποίηση των εν λόγω έργων και η ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου υπερισχύουν όχι μόνον του περιβαλλοντικού συμφέροντος, αλλά και κάθε ανταγωνιστικού αγαθού, μεταξύ άλλων, των αγαθών
που συνδέονται με την προστασία του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η γενική διατύπωση του άρθρου 3, παράγραφος 2, του ανωτέρω κανονισμού επιρρωννύει την ανωτέρω ερμηνεία και ανταποκρίνεται περισσότερο στη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης, όπως αυτή προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 13 και 14 του κανονισμού 2024/223. Τέτοια βούληση αποτυπώνεται επίσης, κατά το αιτούν δικαστήριο, στην αιτιολογική σκέψη 9 του κανονισμού 2022/2577, στην οποία μνημονεύεται ο σκοπός «να εξαλειφθούν τα σημεία συμφόρησης στη διαδικασία αδειοδότησης και τη λειτουργία σταθμών παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας», χωρίς ρητό περιορισμό στα δυνητικά εμπόδια που συνδέονται άμεσα με τις υποχρεώσεις διατήρησης της φύσης και προστασίας των υδάτων.
27.      Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με την έννοια της φράσης «για τα έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος», στο άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, ειδικότερα δε σχετικά με τον όρο «αναγνωρίζονται». Αναλόγως του αν το άρθρο 3, παράγραφος 2, έχει ή όχι αυτοτελές περιεχόμενο, η ανωτέρω φράση μπορεί να έχει την έννοια είτε ότι παραπέμπει στη μη ανατροπή του τεκμηρίου του άρθρου 3, παράγραφος 1 (ακόμη και στη δυνατότητα περιορισμού της εφαρμογής του τεκμηρίου, η οποία προβλέπεται στην παράγραφο αυτή) είτε, αντιθέτως, ότι προϋποθέτει ειδική απόφαση των αρμόδιων αρχών του κράτους μέλους, με την οποία ορισμένα έργα χαρακτηρίζονται ως έργα «υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος» για τους σκοπούς αποκλειστικά του άρθρου 3, παράγραφος 2. Η επιλογή του ρήματος «αναγνωρίζω» και η προληπτική στάση την οποία προϋποθέτει κατατείνουν μάλλον προς τη δεύτερη ως άνω ερμηνεία. Εντούτοις, η αναγκαιότητα ειδικής αναγνώρισης από τα κράτη μέλη δεν φαίνεται να συνάδει με τον σκοπό που επιδιώκεται με τον εν λόγω κανονισμό, ο οποίος συνίσταται στην προώθηση της ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και στην επιτάχυνση των σχετικών διαδικασιών αδειοδότησης μέσω άμεσα εφαρμοστέας νομικής πράξης. Υπό το πρίσμα αυτό, ο νομοθέτης της Ένωσης φαίνεται να προέκρινε την άμεση και πλήρη εφαρμογή των απαιτήσεων που θέτει ο κανονισμός, επιφυλάσσοντας συγχρόνως στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να περιορίσουν ή να αποκλείσουν την εφαρμογή του.
28.      Επιπλέον, κατά το αιτούν δικαστήριο, ανακύπτει ζήτημα ερμηνείας της υποχρέωσης που υπέχουν τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι στα έργα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 «δίνεται προτεραιότητα […] κατά τη στάθμιση των έννομων συμφερόντων στη συγκεκριμένη περίπτωση». Ο ανωτέρω κανόνας «προτεραιότητας» μπορεί, αφενός, να θεωρηθεί ότι καθιερώνει την απόλυτη προτεραιότητα των έργων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, επιβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στην αρχή που είναι επιφορτισμένη με τη στάθμιση των συμφερόντων των εν λόγω έργων και των ανταγωνιστικών συμφερόντων την υποχρέωση να δίνει προτεραιότητα στα πρώτα. Σε τέτοια περίπτωση, το άρθρο 3, παράγραφος 2, θα συνεπάγεται ιδιαιτέρως μεγάλη παρέμβαση στο περιθώριο εκτίμησης των εθνικών αρμόδιων αρχών όσον αφορά τη χορήγηση των αδειών για τέτοια έργα. Αφετέρου, ο ανωτέρω κανόνας «προτεραιότητας» μπορεί επίσης να έχει την έννοια ότι καθιερώνει κατ’ αρχήν προτεραιότητα, την οποία οι εν λόγω αρχές πρέπει να τηρούν, διατηρώντας συγχρόνως την ευχέρεια να αποκλίνουν από αυτήν, ενδεχομένως μέσω ειδικής αιτιολογίας. Σε τέτοια περίπτωση, κατά την άσκηση της εξουσίας εκτίμησης εκ μέρους των εθνικών αρμόδιων αρχών, θα αναγνωρίζεται ιδιαίτερη βαρύτητα στα συμφέροντα που σχετίζονται με τα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, χωρίς εντούτοις τα εν λόγω συμφέροντα να υπερισχύουν συστηματικά των ανταγωνιστικών συμφερόντων.
29.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επιπλέον ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 δεν έχει ερμηνευθεί έως τώρα από το Δικαστήριο και ότι η ερμηνεία δεν παρίσταται τόσο προφανής ώστε να μην καταλείπει περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία.
30.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού [2022/2577] την έννοια ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε η κατασκευή και η λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και η ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου να έχουν προτεραιότητα μόνον κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων που προβλέπει η παράγραφος 1 της ίδιας διάταξης, ήτοι κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 4, και του άρθρου 16, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας [92/43], του άρθρου 4, παράγραφος 7, της οδηγίας [2000/60] και του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας [2009/147], ή μήπως η υποχρέωση αυτή ισχύει για οποιαδήποτε στάθμιση εννόμων συμφερόντων εκ μέρους της αρμόδιας για τη χορήγηση αδειών αρχής, ακόμη και όταν το ανταγωνιστικό αγαθό
δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των [σχετικών] οδηγιών (εν προκειμένω, της προστασίας του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς);
2)      Έχει η φράση “έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος” στην πρώτη περίοδο του άρθρου 3, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού την έννοια ότι απαιτεί ειδική αναγνώριση, γενική ή ατομική, του χαρακτήρα ενός έργου ως “υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος” από τα κράτη μέλη ή μήπως πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι παραπέμπει στο γεγονός ότι δεν ανατρέπεται το τεκμήριο του άρθρου 3, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού, ή ακόμη και στο γεγονός ότι δεν εξαιρείται το έργο από το πεδίο εφαρμογής του ίδιου αυτού τεκμηρίου, όπως η εξαίρεση αυτή επιτρέπεται από το άρθρο 3, παράγραφος 1, in fine;
3)      Έχει η υποχρέωση να διασφαλίζεται, τουλάχιστον για τα έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημοσίου συμφέροντος, ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας σχεδιασμού και χορήγησης αδειών, η κατασκευή και η λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και η ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου έχουν “προτεραιότητα” κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε περίπτωση, την οποία καθιερώνει το προαναφερθέν άρθρο 3, παράγραφος 2, την έννοια ότι τα έργα αυτά έχουν απόλυτη προτεραιότητα –υπό την επιφύλαξη της περιβαλλοντικής προϋπόθεσης της εν λόγω παραγράφου σχετικά με την προστασία των ειδών– ή μήπως πρέπει να θεωρηθεί ως μια κατ’ αρχήν προτεραιότητα, από την οποία τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν με ειδική αιτιολογία;»
31.      Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε από το Δικαστήριο την υπαγωγή της υπό κρίση υποθέσεως στην ταχεία διαδικασία του άρθρου 105 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Με διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 2ας Σεπτεμβρίου 2025 (14), η αίτηση αυτή απορρίφθηκε.
32.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν στο Δικαστήριο η Βελγική, η Τσεχική, η Ιταλική και η Πολωνική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
IV.    Ανάλυση
Α.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
33.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 έχει την έννοια ότι τα κράτη πρέπει να διασφαλίζουν ότι, κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης, δίνεται προτεραιότητα στην κατασκευή και στη λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και στην ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε
συγκεκριμένη περίπτωση αποκλειστικά για τους σκοπούς του άρθρου 6, παράγραφος 4, και του άρθρου 16, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 92/43, του άρθρου 4, παράγραφος 7, της οδηγίας 2000/60 και του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/147, ή αν ο ανωτέρω κανόνας προτεραιότητας εφαρμόζεται επίσης για τους σκοπούς των ανταγωνιστικών εννόμων αγαθών
που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των προμνησθεισών διατάξεων, όπως η προστασία του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς.
34.      Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά αίτηση χορήγησης άδειας για την κατασκευή και τη λειτουργία δύο ανεμογεννητριών, υποβληθείσα στις 26 Απριλίου 2023. Οι εθνικές αρμόδιες αρχές απέρριψαν την αίτηση με την αιτιολογία ότι το επίμαχο έργο μπορούσε να θίξει τα χαρακτηριστικά του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς στην εγγύς περιοχή στην οποία θα εντασσόταν.
35.      Όσον αφορά τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που έχουν εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση, ο κανονισμός 2022/2577 σχετικά με την ανάπτυξη ανανεώσιμης ενέργειας προβλέπει στο άρθρο 1, δεύτερο εδάφιο, ότι εφαρμόζεται σε όλες τις διαδικασίες αδειοδότησης (15) με ημερομηνία έναρξης εντός της περιόδου εφαρμογής του. Συναφώς, από το άρθρο 10 του αρχικού κειμένου του κανονισμού 2022/2577 συνάγεται ότι ο κανονισμός άρχισε να ισχύει στις 30 Δεκεμβρίου 2022 και εφαρμοζόταν έως τις 30 Ιουνίου 2024. Εξάλλου, κατά το άρθρο 2, δεύτερο εδάφιο, σημείο 1, της οδηγίας 2018/2001, ο ορισμός της έννοιας της «ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές» περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την «αιολική» ενέργεια. Διαπιστώνεται, επομένως, ότι ο κανονισμός 2022/2577 τυγχάνει εφαρμογής ratione temporis και ratione materiae στην υπό κρίση υπόθεση.
36.      Ο κανονισμός 2022/2577 εκδόθηκε βάσει του άρθρου 122, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, κατά το οποίο το Συμβούλιο μπορεί να θεσπίζει, σε πνεύμα αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών μελών, τα κατάλληλα μέτρα για την αντιμετώπιση της οικονομικής κατάστασης, ιδίως εάν ανακύψουν σοβαρές δυσκολίες στον εφοδιασμό με ορισμένα προϊόντα, μεταξύ άλλων στον τομέα της ενέργειας. Το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, του εν λόγω κανονισμού προβλέπει, ως εκ τούτου,
ότι ο κανονισμός θεσπίζει προσωρινούς κανόνες επείγοντος χαρακτήρα για την επιτάχυνση της διαδικασίας αδειοδότησης που ισχύει για την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 3 του κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Υπέρτερο δημόσιο συμφέρον», καθορίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες πρέπει να πραγματοποιείται η στάθμιση των εννόμων συμφερόντων, μεταξύ άλλων όσον αφορά την κατασκευή και τη λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και την ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου.
37.      Στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 2, όπερ προϋποθέτει, λαμβανομένης υπόψη της όλης οικονομίας του εν λόγω άρθρου, να εξεταστεί προηγουμένως η έννοια της παραγράφου 1
της ίδιας διατάξεως. Από την παράγραφο 1 συνάγεται, μεταξύ άλλων, ότι η κατασκευή και η λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και το καθεαυτό σχετικό δίκτυο τεκμαίρεται ότι εξυπηρετούν το υπέρτερο δημόσιο συμφέρον καθώς και τη δημόσια υγεία και ασφάλεια κατά τη στάθμιση εννόμων συμφερόντων στις συγκεκριμένες περιπτώσεις, για τους σκοπούς του άρθρου 6, παράγραφος 4, και του άρθρου 16, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 92/43 (σχετικά με την προστασία των οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας), του άρθρου 4, παράγραφος 7, της οδηγίας 2000/60 (σχετικά με την προστασία των υδάτων), και του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/147 (σχετικά με την προστασία των άγριων πτηνών), μολονότι τα κράτη μέλη διατηρούν τη δυνατότητα να περιορίζουν την εφαρμογή των ανωτέρω διατάξεων σε ορισμένα τμήματα της επικράτειάς τους, καθώς και σε ορισμένα είδη τεχνολογιών ή σε έργα με συγκεκριμένα τεχνικά χαρακτηριστικά, συμφώνως προς τις προτεραιότητες που ορίζονται στα ενοποιημένα εθνικά σχέδιά τους για την ενέργεια και το κλίμα.
38.      Ως εκ τούτου, το άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577 δεν αποδίδει, γενικώς, το καθεστώς έργου «υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος» στα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, μολονότι ο εν λόγω κανονισμός θεσπίζει προσωρινούς κανόνες επείγοντος χαρακτήρα για την επιτάχυνση της διαδικασίας αδειοδότησης,
αναγνωρίζει, όμως, το συγκεκριμένο καθεστώς μόνον σε σχέση με τις διατάξεις των σχετικών οδηγιών, που αφορούν την προστασία του περιβάλλοντος, κατά τις οποίες ένα έργο ικανό να επηρεάσει έναν τόπο μπορεί εντούτοις να επιτραπεί όταν πληρούνται πλείονες σωρευτικές προϋποθέσεις, στις οποίες καταλέγεται η ύπαρξη «υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος». Συγκεκριμένα, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 4, της οδηγίας 92/43, ακόμη και στην περίπτωση που η εκτίμηση των επιπτώσεων καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα σχεδιαζόμενα μέτρα έχουν αρνητικές συνέπειες στον τόπο και ότι δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις, τα μέτρα αυτά μπορούν παρά ταύτα να υλοποιηθούν όταν τούτο δικαιολογείται από επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημόσιου συμφέροντος, εφόσον το κράτος μέλος λαμβάνει κάθε αναγκαίο αντισταθμιστικό μέτρο ώστε να εξασφαλισθεί η προστασία της συνολικής συνοχής του δικτύου Natura 2000 (16). Όσον αφορά την οδηγία 2000/60, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι, προκειμένου να κρίνει αν με την αδειοδότηση συγκεκριμένου έργου παραβιάστηκε η συγκεκριμένη οδηγία, ένα δικαστήριο μπορεί να ελέγξει αν η αρχή που χορήγησε την άδεια τήρησε τις προϋποθέσεις του άρθρου 4, παράγραφος 7, στοιχεία αʹ έως δʹ της εν λόγω οδηγίας εξετάζοντας, μεταξύ άλλων, αν οι σχετικές δραστηριότητες υπαγορεύονταν από υπέρτερο δημόσιο συμφέρον ή/και αν τα οφέλη για το περιβάλλον και την κοινωνία από την επίτευξη των σκοπών που εξαγγέλλονται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής υπερκαλύπτονταν από τα οφέλη για την υγεία των ανθρώπων, για τη διαφύλαξη της ασφάλειάς τους ή για την αειφόρο ανάπτυξη,
τα οποία προκύπτουν από την υλοποίηση των δραστηριοτήτων αυτών (17).
39.      Προκειμένου να διευκρινιστεί η έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577, υπενθυμίζω ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, μολονότι το προοίμιο πράξης της Ένωσης δεν έχει δεσμευτική νομική ισχύ και δεν μπορεί να αποτελέσει βάση ούτε για παρέκκλιση από αυτές καθεαυτές τις διατάξεις της οικείας πράξης ούτε για ερμηνεία των διατάξεων αυτών κατά τρόπο αντίθετο προς το γράμμα τους, εντούτοις δύναται να διευκρινίζει το περιεχόμενο των εν λόγω διατάξεων, δεδομένου ότι οι περιλαμβανόμενες στο προοίμιο αιτιολογικές σκέψεις συνιστούν σημαντικά ερμηνευτικά στοιχεία ικανά να αποσαφηνίσουν τη βούληση του συντάκτη της πράξης (18). Εξάλλου, οι ουσιαστικές διατάξεις ορισμένης πράξης συνδέονται άρρηκτα με την αιτιολογία της και, συνεπώς, κατά την ερμηνεία τους πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, εφόσον παρίσταται ανάγκη, οι λόγοι που οδήγησαν στην έκδοση της πράξης (19).
40.      Κατά συνέπεια, το άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577 πρέπει να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 8 αυτού, από την οποία συνάγεται ότι η συγκεκριμένη διάταξη θεσπίζει μαχητό τεκμήριο ότι τα έργα ανανεώσιμης ενέργειας είναι υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος για τους σκοπούς της σχετικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης, εκτός εάν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι τα εν λόγω έργα έχουν σημαντικές δυσμενείς συνέπειες στο περιβάλλον οι οποίες δεν μπορούν να μετριαστούν ή να αντισταθμιστούν. Στην ίδια αιτιολογική σκέψη διευκρινίζεται επιπλέον ο σκοπός θέσπισης του ανωτέρω τεκμηρίου, ο οποίος έγκειται στο να καταστεί δυνατό τα εν λόγω έργα να επωφεληθούν με άμεση ισχύ, όπου απαιτείται, από την απλουστευμένη αξιολόγηση για συγκεκριμένες παρεκκλίσεις που προβλέπονται στη σχετική περιβαλλοντική νομοθεσία της Ένωσης.
41.      Παρατηρώ επιπλέον ότι, υπό το πρίσμα της ανωτέρω αιτιολογικής σκέψης, το άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577 δεν αφορά μόνον τις σχετικές οδηγίες. Συγκεκριμένα, στην ίδια αιτιολογική σκέψη επισημαίνεται ότι τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να εξετάσουν το ενδεχόμενο εφαρμογής του εν λόγω τεκμηρίου στη σχετική εθνική νομοθεσία τους που αφορά το τοπίο. Ως εκ τούτου, ο νομοθέτης της Ένωσης αναγνωρίζει τη δυνατότητα των κρατών μελών να θεσπίσουν στη νομοθεσία τους μαχητό τεκμήριο, κατά το οποίο, για τη διευκόλυνση της εγκατάστασής τους στην εθνική επικράτεια, τα έργα ανανεώσιμης ενέργειας, μεταξύ άλλων οι ανεμογεννήτριες, είναι υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος σε σχέση με την προστασία του τοπίου. Η δυνατότητα αυτή βασίζεται στην παραδοχή ότι η εθνική νομοθεσία διασφαλίζει την προστασία του τοπίου στο οικείο κράτος μέλος (20).
42.      Με άλλα λόγια, όπως υπογράμμισε η Τσεχική Κυβέρνηση, το τεκμήριο κατά το οποίο ένα έργο παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές είναι υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος πρέπει να έχει νόμιμη βάση, είτε υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης (σε σχέση με τις σχετικές οδηγίες) είτε δυνάμει του εθνικού δικαίου, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη έχουν, δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 1, τη δυνατότητα να περιορίζουν την εφαρμογή του εν λόγω τεκμηρίου σε ορισμένα τμήματα της επικράτειάς τους, καθώς και σε ορισμένες τεχνολογίες ή σε ορισμένα έργα.
43.      Στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν ο κανόνας προτεραιότητας που θεσπίζεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 εφαρμόζεται αποκλειστικώς στο πλαίσιο των σχετικών οδηγιών ή αν εκτείνεται επίσης σε έννομα συμφέροντα εκτός του πεδίου εφαρμογής των οδηγιών αυτών, ιδίως δε στην προστασία του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς.
44.      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία διάταξης του δικαίου της Ένωσης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (21).
45.      Πρώτον, όσον αφορά το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, η συγκεκριμένη διάταξη ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη διασφαλίζουν, για τα έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος, ότι κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης δίνεται προτεραιότητα στην κατασκευή και τη λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και στην ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου κατά τη στάθμιση των έννομων συμφερόντων στη συγκεκριμένη περίπτωση. Όσον αφορά την προστασία των ειδών, το προηγούμενο εδάφιο θα πρέπει να εφαρμόζεται μόνο σε περίπτωση και κατά τον βαθμό που, αφενός, λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα διατήρησης των ειδών, τα οποία συμβάλλουν στη διατήρηση ή την αποκατάσταση των πληθυσμών του είδους σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης και, αφετέρου, διατίθενται επαρκείς οικονομικοί πόροι και εδαφικές ζώνες για τον σκοπό αυτόν».
46.      Από το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 2, προκύπτει ότι αφορά κατάσταση χρονικά μεταγενέστερη της κατάστασης που μνημονεύεται στην παράγραφο 1 του ίδιου άρθρου. Συγκεκριμένα, ζήτημα προτεραιότητας τίθεται μόνον όταν ένα έργο έχει αναγνωριστεί ως έργο υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε συγκεκριμένη περίπτωση (22). Εντούτοις, όπως εξέθεσε το αιτούν δικαστήριο, από το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 2, δεν προκύπτει σαφώς αν αφορά μόνον τις σχετικές οδηγίες (23). Συναφώς, από τις προπαρασκευαστικές εργασίες οι οποίες κατέληξαν στην έκδοση του κανονισμού 2022/2577 δεν προκύπτουν πρόσθετα στοιχεία όσον αφορά την έννοια της παραγράφου 2 (24). Εξάλλου, μολονότι στο άρθρο 3, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, του εν λόγω κανονισμού μνημονεύεται η προστασία των ειδών, η μνεία αυτή δεν μπορεί να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η παράγραφος 2 αφορά μόνον τις τρεις σχετικές οδηγίες.
47.      Δεύτερον, όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, επισημαίνω ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 14 του κανονισμού 2024/223, με τον οποίο τροποποιήθηκε ο κανονισμός 2022/2577, το εν λόγω άρθρο 3, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προωθούν τα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές δίνοντάς τους προτεραιότητα όταν εξετάζονται διάφορα συγκρουόμενα συμφέροντα πέραν των περιβαλλοντικών θεμάτων στο πλαίσιο της διαδικασίας σχεδιασμού των κρατών μελών και της διαδικασίας αδειοδότησης, η δε διάταξη αυτή αναγνωρίζει τη σχετική σημασία της ανάπτυξης ανανεώσιμης ενέργειας πέραν των ειδικών στόχων των παρεκκλίσεων που προβλέπονται στις σχετικές οδηγίες. Μολονότι, όπως επισήμανε η Τσεχική Κυβέρνηση, ο κανονισμός 2024/223 δεν εφαρμόζεται ratione temporis στη διαφορά της κύριας δίκης, η δε αιτιολογική σκέψη 14 δεν αντικατοπτρίζεται στο σώμα του κειμένου του εν λόγω κανονισμού, εντούτοις, κατά τη νομολογία που μνημονεύθηκε στο σημείο 39 των παρουσών προτάσεων, η συγκεκριμένη αιτιολογική σκέψη καθιστά δυνατό να αποσαφηνιστεί η πρόθεση του Συμβουλίου κατά τον χρόνο θέσπισης και παράτασης της ισχύος (25) του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, ήτοι ότι το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διάταξης δεν περιορίζεται στις σχετικές οδηγίες.
48.      Στο ίδιο πνεύμα, από τις αιτιολογικές σκέψεις 13 και 14 του κανονισμού 2024/223 προκύπτει ότι η εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577 δεν παρατάθηκε για τον λόγο ότι το μαχητό τεκμήριο που προέβλεπε θα εφαρμόζεται δυνάμει του άρθρου 16στ της οδηγίας 2018/2001, καθότι, αντίθετα προς το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, η εν λόγω οδηγία δεν περιέχει διάταξη ανάλογη με τη συγκεκριμένη παράγραφο 2. Η ανωτέρω διαφοροποίηση καταδεικνύει ότι οι δύο παράγραφοι του άρθρου 3 του κανονισμού 2022/2577 δεν συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους και μπορούν να έχουν διαφορετικό καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής.
49.      Τέλος, τρίτον, όσον αφορά τους σκοπούς που επιδιώκονται με τον κανονισμό 2022/2577, από το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, προκύπτει ότι σκοπός του ήταν η επιτάχυνση της διαδικασίας αδειοδότησης που εφαρμόζεται στα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Στο πλαίσιο αυτό, όπως διευκρινίζεται στην αιτιολογική σκέψη 9 του εν λόγω κανονισμού, σκοπός του κανόνα προτεραιότητας που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, είναι να εξαλειφθούν τα σημεία εμπλοκής στη διαδικασία αδειοδότησης και τη λειτουργία σταθμών παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας. Η επίτευξη του σκοπού αυτού προϋποθέτει ευλόγως την εφαρμογή του κανόνα προτεραιότητας πέραν των συμφερόντων που προστατεύονται από τις σχετικές οδηγίες και μόνον. Εξάλλου, θα ήταν οξύμωρο ο ανωτέρω κανόνας να εφαρμόζεται κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση όσον αφορά οικοτόπους (οδηγία 92/43), πτηνά (οδηγία 2009/147) και ύδατα (οδηγία 2000/60), τομείς σε σχέση με τους οποίους το άρθρο 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ προβλέπει ότι η πολιτική της Ένωσης αποβλέπει σε υψηλό επίπεδο προστασίας, αλλά να μην αφορά άλλα έννομα συμφέροντα τα οποία δεν τυγχάνουν ανάλογης προστασίας στο πλαίσιο του δικαίου της Ένωσης, όπως το τοπίο και η πολιτιστική κληρονομιά. Ως εκ τούτου, συμμερίζομαι τη γνώμη του αιτούντος
δικαστηρίου ότι η ερμηνεία κατά την οποία το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 δεν περιορίζεται στις σχετικές οδηγίες ανταποκρίνεται περισσότερο στη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης.
50.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι, κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης, δίνεται προτεραιότητα στην κατασκευή και στη λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και στην ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε
συγκεκριμένη περίπτωση όχι αποκλειστικά για τους σκοπούς του άρθρου 6, παράγραφος 4, και του άρθρου 16, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 92/43, του άρθρου 4, παράγραφος 7, της οδηγίας 2000/60 και του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/147, αλλά επίσης για τους σκοπούς των ανταγωνιστικών εννόμων αγαθών
που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των προμνησθεισών διατάξεων, όπως η προστασία του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Β.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
51.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 έχει την έννοια ότι η φράση «έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος» συνεπάγεται ότι η ύπαρξη τέτοιου συμφέροντος απαιτεί ρητή αναγνώριση από το οικείο κράτος μέλος ή αν παραπέμπει στη μη ανατροπή του τεκμηρίου του άρθρου 3, παράγραφος 1, ή ακόμη, λαμβανομένου υπόψη του γράμματος της τελευταίας αυτής διάταξης, in fine, στη μη εξαίρεση των συγκεκριμένων έργων από το πεδίο εφαρμογής του τεκμηρίου.
52.      Όσον αφορά την έννοια των «έργων που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος» (26), κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, φρονώ ότι είναι αναγκαίο να γίνει διάκριση μεταξύ τριών περιπτώσεων.
53.      Κατ’ αρχάς, όπως υπογραμμίστηκε με την απάντηση που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, από το άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 8, προκύπτει ότι τα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές τεκμαίρεται ότι είναι έργα δημόσιου συμφέροντος για τους σκοπούς της σχετικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης, εκτός εάν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι τα εν λόγω έργα έχουν σημαντικές δυσμενείς συνέπειες στο περιβάλλον οι οποίες δεν μπορούν να μετριαστούν ή να αντισταθμιστούν, τα δε κράτη μέλη δύνανται να περιορίζουν την εφαρμογή του τεκμηρίου σε ορισμένα τμήματα της επικράτειάς τους καθώς και σε ορισμένες τεχνολογίες ή σε ορισμένα έργα. Όπως διευκρινίζεται επίσης στην προμνησθείσα αιτιολογική σκέψη, σκοπός του μαχητού τεκμηρίου είναι η απλουστευμένη αξιολόγηση για συγκεκριμένες παρεκκλίσεις που προβλέπονται στη σχετική περιβαλλοντική νομοθεσία της Ένωσης. Ως εκ τούτου, από τα ανωτέρω συνάγεται ότι, εκτός από τις περιπτώσεις στις οποίες το τεκμήριο ανατρέπεται (κατόπιν κατά περίπτωση αξιολόγησης σε σχέση με συγκεκριμένο έργο και με τα χαρακτηριστικά του, από την οποία προκύπτουν σημαντικές δυσμενείς συνέπειες στο περιβάλλον) ή/και όταν η εφαρμογή του τεκμηρίου δεν περιορίστηκε από το οικείο κράτος μέλος υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, ένα έργο παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές πρέπει να θεωρείται ως έργο υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος για τους σκοπούς των σχετικών οδηγιών, χωρίς να απαιτείται οποιαδήποτε πράξη ρητής αναγνώρισης.
54.      Εν συνεχεία, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 41 των παρουσών προτάσεων, από την αιτιολογική σκέψη 8 του κανονισμού 2022/2577 συνάγεται επίσης ότι τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να εξετάσουν το ενδεχόμενο εφαρμογής του προμνησθέντος τεκμηρίου στη σχετική εθνική νομοθεσία τους που αφορά το τοπίο. Ως εκ τούτου, στην περίπτωση που κράτος μέλος θεσπίσει στη σχετική εθνική νομοθεσία του τέτοιο τεκμήριο, πρέπει να εφαρμοστεί καθεστώς ανάλογο με το καθεστώς που προβλέπεται σε σχέση με τις σχετικές οδηγίες, ήτοι, όταν το τεκμήριο δεν ανατρέπεται ούτε περιορίζεται, το έργο παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές πρέπει να θεωρείται ότι συνιστά υπέρτερο δημόσιο συμφέρον σε σχέση με την προστασία του τοπίου. Σε τέτοια περίπτωση, καμία πράξη τυπικής αναγνώρισης δεν μπορεί να απαιτείται από το οικείο κράτος μέλος.
55.      Τέλος, όσον αφορά τα έννομα αγαθά που δεν μνημονεύονται ρητώς στον κανονισμό 2022/2577 στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 3, όπως το έννομο αγαθό της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς –η οποία πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να νοείται ευρέως, ώστε να περιλαμβάνει το σύνολο των αγαθών ιστορικού, καλλιτεχνικού, αρχαιολογικού, αισθητικού, επιστημονικού ή τεχνικού ενδιαφέροντος–, το υπέρτερο δημόσιο συμφέρον ενός έργου παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ουδόλως τεκμαίρεται σε σχέση με το έννομο αγαθό της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και πρέπει να αναγνωριστεί προηγουμένως ειδικώς, κατά τρόπο γενικό (27) ή ατομικό, κατόπιν κατά περίπτωση αξιολόγησης, ώστε το έργο να μπορεί να επωφεληθεί της εφαρμογής του κανόνα προτεραιότητας που καθορίζεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2.
56.      Υπό τις συνθήκες αυτές, προτείνω να δοθεί στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 έχει την έννοια ότι η φράση «έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος» συνεπάγεται ότι, εκτός των περιπτώσεων στις οποίες το μαχητό τεκμήριο του άρθρου 3, παράγραφος 1, ανατρέπεται ή/και όταν το οικείο κράτος μέλος δεν περιόρισε την εφαρμογή του εν λόγω τεκμηρίου υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στην τελευταία αυτή διάταξη, η ύπαρξη τέτοιου συμφέροντος δεν απαιτεί ρητή αναγνώριση ούτε όσον αφορά τις σχετικές οδηγίες ούτε στην περίπτωση
που το οικείο κράτος μέλος θέσπισε στη σχετική εθνική νομοθεσία του τέτοιο τεκμήριο όσον αφορά το τοπίο. Αντιθέτως, όσον αφορά τα έννομα αγαθά που δεν μνημονεύονται ρητώς στον προμνησθέντα κανονισμό στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 3, όπως το έννομο αγαθό της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, το υπέρτερο δημόσιο συμφέρον έργου πρέπει προηγουμένως να αναγνωριστεί ρητώς, κατόπιν κατά περίπτωση αξιολόγησης.
Γ.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
57.      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 έχει την έννοια ότι, όταν τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι, τουλάχιστον τα έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος έχουν «προτεραιότητα» κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, η εν λόγω προτεραιότητα νοείται, με την επιφύλαξη της προστασίας των ειδών που προβλέπεται στην ίδια διάταξη, ως απόλυτη προτεραιότητα ή ως κατ’ αρχήν προτεραιότητα, από την οποία τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν με ειδική και τεκμηριωμένη αιτιολογία.
58.      Όπως υπομνήσθηκε στο σημείο 44 των παρουσών προτάσεων, προκειμένου να εξακριβωθεί η έννοια του κανόνα προτεραιότητας που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, πρέπει να ληφθούν υπόψη το γράμμα της εν λόγω διάταξης, καθώς και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τον συγκεκριμένο κανονισμό.
59.      Όσον αφορά το γράμμα της ανωτέρω διάταξης, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η φράση «τα κράτη διασφαλίζουν ότι», στην οριστική του ενεστώτα, συνεπάγεται την ύπαρξη, για τα κράτη μέλη, σαφούς υποχρέωσης, μη συνοδευόμενης από παρεκκλίσεις, όσον αφορά τον χαρακτήρα προτεραιότητας των έργων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, με την επιφύλαξη της προστασίας των ειδών που προβλέπεται στην ίδια διάταξη. Το θεσμικό όργανο παραπέμπει επίσης στο πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 και επισημαίνει ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 14 του κανονισμού 2024/223, η εν λόγω διάταξη «απαιτεί να δίνεται προτεραιότητα σε έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος […]» (28). Η Τσεχική Κυβέρνηση υποστηρίζει εξάλλου ότι, εάν η εθνική αρμόδια αρχή διαπιστώσει ότι το τεκμήριο του υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577 δεν ανατρέπεται (ήτοι ότι το έργο παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές δεν έχει σημαντικές δυσμενείς συνέπειες στο περιβάλλον) και ότι το ζήτημα της προστασίας των ειδών, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, δεν τίθεται ή αντιμετωπίζεται καταλλήλως, στο έργο πρέπει να αποδοθεί απόλυτη προτεραιότητα κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων η οποία πραγματοποιείται στο πλαίσιο των διαδικασιών που μνημονεύονται στην παράγραφο 1 του ίδιου άρθρου.
60.      Εντούτοις, θεωρώ ότι η χρήση των ρημάτων «διασφαλίζουν» και «απαιτεί» δεν είναι μονοσήμαντη. Τα ρήματα αυτά μπορούν επίσης να έχουν την έννοια ότι επιβάλλουν στα κράτη μέλη την υποχρέωση να εφαρμόζουν τον κανόνα προτεραιότητας, χωρίς εντούτοις να καθιερώνουν απόλυτη προτεραιότητα. Τέτοια προτεραιότητα θα συνεπαγόταν ότι τα κράτη μέλη οφείλουν οπωσδήποτε να εγκρίνουν τα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και να χορηγούν τις σχετικές άδειες όταν έχει αναγνωριστεί προηγουμένως ότι τα εν λόγω έργα είναι έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος.
61.      Εξάλλου, το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 μνημονεύει τη «στάθμιση των εννόμων συμφερόντων στη συγκεκριμένη περίπτωση», όπερ συνηγορεί υπέρ του ότι τα κράτη μέλη πρέπει να προβαίνουν σε εξατομικευμένη εκτίμηση κάθε έργου. Επιπλέον, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 40 των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 3, παράγραφος 1, θεσπίζει μαχητό τεκμήριο. Εξ αυτού μπορεί να συναχθεί, κατ’ αναλογίαν, ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, καθιερώνει κατ’ αρχήν προτεραιότητα, από την οποία χωρεί παρέκκλιση για συγκεκριμένο έργο παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών του.
62.      Ειδικότερα, από το γράμμα των σχετικών οδηγιών προκύπτει ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν περιθώριο εκτίμησης όταν αξιολογούν αν πρέπει να εγκρίνουν συγκεκριμένο έργο, λαμβανομένων υπόψη των επιπτώσεών του στο περιβάλλον. Φρονώ, επομένως, ότι, έστω και αν το τεκμήριο του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 δεν έχει ανατραπεί ή περιοριστεί, τα κράτη μέλη διατηρούν τη δυνατότητα να εκτιμήσουν το σύνολο των χαρακτηριστικών και του πλαισίου ενός έργου παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, προτού λάβουν την τελική απόφασή τους. Κατά την εκτίμηση αυτή, λαμβάνεται υπόψη το γεγονός ότι, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, στα συμφέροντα που σχετίζονται με τα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές αναγνωρίζεται «ιδιαίτερη βαρύτητα» κατά την άσκηση της σχετικής εξουσίας.
63.      Παρατηρώ, εξάλλου, ότι η προστασία του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν είναι άγνωστη στον
κανονισμό 2022/2577 (29). Πέραν της προμνησθείσας αιτιολογικής σκέψης 8, στην οποία μνημονεύεται το τοπίο, το άρθρο 4 του ίδιου κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Επιτάχυνση της διαδικασίας αδειοδότησης για την εγκατάσταση εξοπλισμού ηλιακής ενέργειας», προβλέπει στην παράγραφο 2 ότι τα κράτη μέλη μπορούν να εξαιρούν ορισμένες περιοχές ή δομές από τις διατάξεις της παραγράφου 1 του εν λόγω άρθρου (η οποία καθορίζει σε τρεις μήνες την ανώτατη διάρκεια της διαδικασίας αδειοδότησης για την εγκατάσταση εξοπλισμού ηλιακής ενέργειας και πάγιων στοιχείων αποθήκευσης ενέργειας, που ευρίσκονται στον αυτό τόπο, όταν η παραγωγή ηλιακής ενέργειας δεν είναι ο πρωταρχικός σκοπός τους) «για λόγους προστασίας της πολιτιστικής ή ιστορικής κληρονομιάς, για λόγους που σχετίζονται με συμφέροντα εθνικής άμυνας ή με την ασφάλεια» (30). Ως εκ τούτου, ο κανονισμός 2022/2577 λαμβάνει υπόψη την πολιτιστική κληρονομιά ως προστατευόμενο έννομο αγαθό, μολονότι αυτή δεν μνημονεύεται στο άρθρο 3 ούτε στις σχετικές αιτιολογικές σκέψεις (31).
64.      Εξάλλου, τα κράτη μέλη οφείλουν να συμμορφώνονται προς τις διεθνείς δεσμεύσεις τους, στις οποίες καταλέγεται, εφόσον την έχουν κυρώσει, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση του Τοπίου, η οποία εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης στη Φλωρεντία (Ιταλία), στις 20 Οκτωβρίου 2000, όπως τροποποιήθηκε με το πρωτόκολλο της 1ης Αυγούστου 2016 (32). Μεταξύ άλλων, το άρθρο 5 της εν λόγω Σύμβασης, το οποίο επιγράφεται «Γενικά μέτρα», προβλέπει στο στοιχείο δʹ ότι κάθε μέρος αναλαμβάνει «να εντάξει το τοπίο στις περιφερειακές και αστικές πολιτικές σχεδιασμού και στις πολιτιστικές, περιβαλλοντικές, αγροτικές, κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές του, όπως και σε πολλές άλλες πολιτικές με πιθανό άμεσο ή έμμεσο αντίκτυπο στο τοπίο». Όσον αφορά ειδικότερα τις ανεμογεννήτριες, όπως επισήμανε η Πολωνική Κυβέρνηση, από την έκθεση με τίτλο «Paysage et éoliennes» (Τοπίο και ανεμογεννήτριες), της 21ης Μαρτίου 2011, που εκπονήθηκε στο πλαίσιο της έκτης διάσκεψης του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με την ανωτέρω σύμβαση, η οποία διεξήχθη στις 3 και 4 Μαΐου 2011, προκύπτει ότι, «[ό]πως και άλλες σημαντικές υποδομές, οι ανεμογεννήτριες πρέπει να σχεδιάζονται σε εδαφική κλίμακα εφαρμόζοντας τις χωροταξικές αρχές. Ο σχεδιασμός συνιστά τον καθοριστικό παράγοντα για την καλή ένταξη στο τοπίο και, ως εκ τούτου, για τη γενική συνεκτικότητα, η οποία γίνεται κατανοητή και αποδεκτή από μεγάλο τμήμα του πληθυσμού» (33).
65.      Στο ίδιο πνεύμα, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Ευρώπης (34), η οποία υπεγράφη στη Γρανάδα (Ισπανία), στις 3 Οκτωβρίου 1985, προβλέπει, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 4, σημείο 2, στοιχείο αʹ, ότι κάθε συμβαλλόμενος υποχρεώνεται «να φροντίσει ώστε τα προστατευόμενα ακίνητα να μην αλλοιωθούν, ερειπωθούν ή κατεδαφιστούν. Γι’
αυτόν το σκοπό, κάθε συμβαλλόμενος υποχρεώνεται, εάν δεν το έχει ήδη κάνει, να εισαγάγει στη νομοθεσία του διατάξεις, που να προβλέπουν: […] την υποβολή προς τις αρμόδιες αρχές των σχεδίων κατεδάφισης ή μετατροπής μνημείων, που ήδη προστατεύονται, ή μνημείων για τα οποία έχει κινηθεί η διαδικασία προστασίας, όπως και κάθε σχεδίου που θίγει το περιβάλλον τους· […]». Εξάλλου, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την προστασία της αρχαιολογικής κληρονομιάς (35), η οποία υπεγράφη στη Βαλέτα (Μάλτα), στις 16 Ιανουαρίου 1992, ορίζει, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 5, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ολοκληρωμένη προστασία της αρχαιολογικής κληρονομιάς», ότι κάθε συμβαλλόμενος αναλαμβάνει την υποχρέωση «να διασφαλίσει ότι οι μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων και οι αποφάσεις που προκύπτουν από αυτές λαμβάνουν υπόψη τους πλήρως τους αρχαιολογικούς χώρους και τόπους και τον περιβάλλοντα χώρο τους» (στοιχείο iii).
66.      Ως εκ τούτου, κατά τη γνώμη μου, εάν ο κανόνας προτεραιότητας του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 νοούνταν ως κανόνας απόλυτης προτεραιότητας –και άρα ως αυτομάτως εφαρμοζόμενος–, θα έθιγε υπέρμετρα το δικαίωμα των κρατών μελών να ρυθμίζουν τη χωροταξία τους. Συναφώς, φρονώ ότι ο σκοπός της επιτάχυνσης της διαδικασίας αδειοδότησης που ισχύει για την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές υπό τις παρούσες διεθνείς συνθήκες δεν μπορεί να δικαιολογήσει τη στέρηση, από τα κράτη μέλη, κάθε περιθωρίου εκτίμησης κατά την κατά περίπτωση στάθμιση των εννόμων συμφερόντων, μεταξύ άλλων, όταν τα προστατευόμενα ανταγωνιστικά συμφέροντα ανάγονται σε τομείς μη εναρμονισμένους από το δίκαιο της Ένωσης και, επομένως, διεπόμενους από το εθνικό δίκαιο.
67.      Επισημαίνω, επιπλέον, ότι, κατά τη γνώμη μου, το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577,
με το οποίο θεσπίζεται προσωρινός κανόνας επείγοντος χαρακτήρα που δεν επαναλήφθηκε στο πλαίσιο της οδηγίας 2018/2001 (36), δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την εκ βάθρων αμφισβήτηση της ισορροπίας που τα κράτη μέλη έχουν καθιερώσει μεταξύ των διαφόρων διακυβευόμενων εννόμων συμφερόντων (37), μεταξύ άλλων, όταν η διάρκεια ζωής ενός έργου παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές μπορεί να εκτείνεται σε πολλές δεκαετίες, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των ανεμογεννητριών.
68.      Ως εκ τούτου, εκτιμώ ότι ο κανόνας προτεραιότητας του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 πρέπει να νοείται ως κατ’ αρχήν κανόνας, ώστε ένα κράτος μέλος να έχει τη δυνατότητα να αρνείται, κατ’ εξαίρεση, να εγκρίνει ένα έργο παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, εφόσον παρέχει ειδική και τεκμηριωμένη αιτιολογία και στηρίζει την απόφασή του σε διεξοδική αξιολόγηση, η οποία καταδεικνύει την προσβολή ανταγωνιστικού εννόμου συμφέροντος που προστατεύεται στο συγκεκριμένο κράτος
μέλος (38). Η αιτιολογία πρέπει να παρέχει στον υπεύθυνο του οικείου έργου παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές τη δυνατότητα να κατανοήσει τους λόγους απόρριψης της αιτήσεώς του και, επομένως, να υπερασπιστεί τα δικαιώματά του.
69.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω παρατηρήσεων, προτείνω να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 έχει την έννοια ότι, όταν τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι, τουλάχιστον τα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος έχουν «προτεραιότητα» κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε
συγκεκριμένη περίπτωση, η εν λόγω προτεραιότητα νοείται, με την επιφύλαξη της προστασίας των ειδών που προβλέπεται στην ίδια διάταξη, ως κατ’ αρχήν προτεραιότητα, από την οποία τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν κατόπιν διεξοδικής αξιολόγησης, καταδεικνύουσας
την προσβολή εννόμου συμφέροντος που προστατεύεται στο οικείο κράτος μέλος, καθώς και επί τη βάσει ειδικής και τεκμηριωμένης αιτιολογίας.
V.      Πρόταση
70.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Βέλγιο) ως εξής:
1)      Το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΕ)
2022/2577 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2022, σχετικά με τη θέσπιση πλαισίου για την επιτάχυνση της ανάπτυξης ανανεώσιμης ενέργειας,
έχει την έννοια ότι:
τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι, κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης, δίνεται προτεραιότητα στην κατασκευή και στη λειτουργία σταθμών και εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και στην ανάπτυξη της σχετικής υποδομής δικτύου κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε
συγκεκριμένη περίπτωση όχι μόνον για τους σκοπούς του άρθρου 6, παράγραφος 4, και του άρθρου 16, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας, του άρθρου 4, παράγραφος 7, της οδηγίας 2000/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2000, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων, και του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/147/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών, αλλά επίσης για τους σκοπούς των ανταγωνιστικών εννόμων αγαθών που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των προμνησθεισών διατάξεων, όπως η προστασία του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς.
2)      Το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577
έχει την έννοια ότι:
η φράση «έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος» συνεπάγεται ότι, εκτός των περιπτώσεων στις οποίες το μαχητό τεκμήριο του άρθρου 3, παράγραφος 1, ανατρέπεται ή/και όταν το οικείο κράτος μέλος δεν περιόρισε την εφαρμογή του εν λόγω τεκμηρίου υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στην τελευταία αυτή διάταξη, η ύπαρξη τέτοιου συμφέροντος δεν απαιτεί ρητή αναγνώριση ούτε όσον αφορά τις σχετικές οδηγίες ούτε στην περίπτωση
που το οικείο κράτος μέλος θέσπισε στη σχετική εθνική νομοθεσία του τέτοιο τεκμήριο όσον αφορά το τοπίο. Αντιθέτως, όσον αφορά τα έννομα αγαθά που δεν μνημονεύονται ρητώς στον προμνησθέντα κανονισμό στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 3, όπως είναι το έννομο αγαθό της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, το υπέρτερο δημόσιο συμφέρον ενός έργου πρέπει προηγουμένως να αναγνωριστεί ρητώς, κατόπιν κατά περίπτωση αξιολόγησης.
3)      Το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577
έχει την έννοια ότι:
όταν τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι τουλάχιστον τα έργα που αναγνωρίζονται ως έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος έχουν «προτεραιότητα» κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων σε κάθε
συγκεκριμένη περίπτωση, η εν λόγω προτεραιότητα νοείται, με την επιφύλαξη της προστασίας των ειδών που προβλέπεται στην ίδια διάταξη, ως κατ’ αρχήν προτεραιότητα, από την οποία τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν κατόπιν διεξοδικής αξιολόγησης, καταδεικνύουσας
την προσβολή εννόμου συμφέροντος που προστατεύεται στο οικείο κράτος μέλος, καθώς και επί τη βάσει ειδικής και τεκμηριωμένης αιτιολογίας.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2022, σχετικά με τη θέσπιση πλαισίου για την επιτάχυνση της ανάπτυξης ανανεώσιμης ενέργειας (ΕΕ 2022, L 335, σ. 36). Ο κανονισμός αυτός αποτέλεσε αντικείμενο προσφυγών που ασκήθηκαν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με αίτημα την ακύρωση των αποφάσεων του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τις οποίες απορρίφθηκαν αιτήσεις εσωτερικής επανεξέτασης του συγκεκριμένου κανονισμού, υποβληθείσες δυνάμει του άρθρου 10, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΚ) 1367/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Σεπτεμβρίου 2006, για την εφαρμογή στα όργανα και τους οργανισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης των διατάξεων της σύμβασης του Århus σχετικά με την πρόσβαση στις πληροφορίες, τη συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά θέματα (ΕΕ 2006, L 264, σ. 13), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2021/1767 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Οκτωβρίου 2021 (ΕΕ 2021, L 356, σ. 1). Το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τις εν λόγω προσφυγές με τις αποφάσεις της 12ης Νοεμβρίου 2025, Föreningen Svenskt Landskapsskydd κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑534/23, EU:T:2025:1020), και CEE Bankwatch Network και Ökobüro κατά Συμβουλίου (T‑535/23, EU:T:2025:1021), κατά των οποίων ασκήθηκαν αναιρέσεις, οι οποίες εκκρεμούν επί του παρόντος ενώπιον του Δικαστηρίου (πρόκειται για τις υποθέσεις C‑33/26 P, Nederlandse Vereniging Omwonenden Windturbines κ.λπ. κατά Συμβουλίου, και C‑25/26 P, CEE Bankwatch Network και Ökobüro κατά Συμβουλίου, αντιστοίχως).
3      Σκοπός του σχεδίου είναι να τεθεί τέλος στην εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα μέσω νέων δράσεων για την αύξηση της παραγωγής πράσινης ενέργειας, τη διαφοροποίηση του εφοδιασμού και τη μείωση της ζήτησης. Βλ., μεταξύ άλλων, ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών, με τίτλο «REPowerEU: Κοινή ευρωπαϊκή δράση για πιο προσιτή οικονομικά, εξασφαλισμένη και βιώσιμη ενέργεια» [COM(2022) 108 final].
4      Οδηγία του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7).
5      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2000, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων (ΕΕ 2000, L 327, σ. 1).
6      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ 2010, L 20, σ. 7).
7      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2018, για την προώθηση της χρήσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές (ΕΕ 2018, L 328, σ. 82), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2023/2413 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Οκτωβρίου 2023 (ΕΕ L, 2023/2413) (στο εξής: οδηγία 2018/2001).
8      Χάριν σαφήνειας, μολονότι δεν ισχύει πλέον, ο κανονισμός 2022/2577 μνημονεύεται στην οριστική του ενεστώτα στο πλαίσιο των παρουσών προτάσεων.
9      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2023, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2022/2577 σχετικά με τη θέσπιση πλαισίου για την επιτάχυνση της ανάπτυξης ανανεώσιμης ενέργειας (ΕΕ L, 2024/223).
10      Έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, της 28ης Νοεμβρίου 2023, για την επανεξέταση του κανονισμού (ΕΕ) 2022/2577 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2022, σχετικά με τη θέσπιση πλαισίου για την επιτάχυνση της ανάπτυξης ανανεώσιμης ενέργειας [COM(2023) 764 final].
11      Moniteur belge της 12ης Σεπτεμβρίου 1991, σ. 19976.
12      Από τον φάκελο που διαβιβάστηκε στο Δικαστήριο προκύπτει ότι ενιαία άδεια είναι η απόφαση της αρμόδιας αρχής σχετικά με μεικτό έργο, η οποία επέχει θέση τόσο περιβαλλοντικής άδειας όσο και πολεοδομικής άδειας.
13      Moniteur belge
της 8ης
Ιουνίου 1999, σ. 21114.
14      Διάταξη
Eneco Wind Belgium (C‑325/25, EU:C:2025:677).
15      Ο ορισμός της διαδικασίας αδειοδότησης διαλαμβάνεται στο άρθρο 2, σημείο 1, του κανονισμού 2022/2577.
16      Πρβλ. απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Latvijas valsts meži (C‑434/22, EU:C:2023:966, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
17      Βλ. απόφαση της 1ης Ιουνίου 2017, Folk (C‑529/15, EU:C:2017:419, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Όσον αφορά το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/147, φρονώ ότι το κρίσιμο συμφέρον δεν είναι το «υπέρτερο δημόσιο συμφέρον», αλλά η δημόσια υγεία και ασφάλεια, που μνημονεύεται επίσης στο άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577.
18      Βλ. απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 2021, Hessischer Rundfunk (C‑422/19 και C‑423/19, EU:C:2021:63, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ. απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Hungeod κ.λπ. (C‑496/18 και C‑497/18, EU:C:2020:240, σκέψη 69 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20      Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης υποστήριξε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι, κατά την εφαρμοστέα στην υπόθεση της κύριας δίκης βελγική νομοθεσία, η προστασία του περιβάλλοντος περιλαμβάνει το τοπίο (βλ. σημείο 23 των παρουσών προτάσεων).
21      Απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 2026, Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2026:89, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22      Η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι δύο παράγραφοι του άρθρου 3 του κανονισμού 2022/2577 έχουν διαφορετικές λειτουργίες, υπό την έννοια ότι η παράγραφος 1, η οποία καθιερώνει μαχητό τεκμήριο «υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος», θεσπίζει «στοχευμένη» παρέκκλιση, ενώ η παράγραφος 2, η οποία αποδίδει προτεραιότητα στα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, θεσπίζει «διαδικαστική προτεραιότητα».
23      Η Ιταλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι, υπό το πρίσμα του γράμματος του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577, η χρήση των φράσεων «[στάθμιση των εννόμων συμφερόντων] στη συγκεκριμένη περίπτωση» (όπως επισημαίνει και η Βελγική Κυβέρνηση) και «κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης» καταδεικνύει τη γενική έννοια της διατάξεως αυτής, η οποία δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στα περιβαλλοντικά συμφέροντα που μνημονεύονται στην παράγραφο 1 του ίδιου άρθρου. Δεν συμμερίζομαι την ερμηνεία αυτή. Αφενός, το άρθρο 3, παράγραφος 1, περιέχει επίσης τη φράση «στάθμιση εννόμων συμφερόντων στις συγκεκριμένες περιπτώσεις». Αφετέρου, δεδομένου ότι, κατά το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 2022/2577 περιλαμβάνει τη «διαδικασία αδειοδότησης», στη διαδικασία σχεδιασμού και αδειοδότησης εφαρμόζονται τόσο το άρθρο 3, παράγραφος 1, όσο και το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.
24      Η πρόταση της Επιτροπής, της 9ης Νοεμβρίου 2022, περί κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τη θέσπιση πλαισίου για την επιτάχυνση της ανάπτυξης ανανεώσιμης ενέργειας [COM(2022) 591 final], περιλαμβάνει το άρθρο 2, με τίτλο «Υπέρτερο δημόσιο συμφέρον», του οποίου το γράμμα στην παράγραφο 1 είναι παρόμοιο με το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2022/2577, καθόσον παραπέμπει στις ίδιες διατάξεις των σχετικών οδηγιών, το δε άρθρο 2, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, της πρότασης κανονισμού είναι σχεδόν πανομοιότυπο με το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού. Εξάλλου, οι αιτιολογικές σκέψεις 7 και 9 της πρότασης κανονισμού παρουσιάζουν αναλογίες με τις αιτιολογικές σκέψεις 8 και 9 του προμνησθέντος κανονισμού.
25      Με το άρθρο 1, σημείο 6, του κανονισμού 2024/223, η εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 παρατάθηκε έως τις 30 Ιουνίου 2025.
26      Ο κανονισμός 2024/223 τροποποίησε το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 2022/2577 απαλείφοντας τον όρο «τουλάχιστον». Η τροποποίηση αυτή δεν μεταβάλλει την ερμηνεία της συγκεκριμένης διάταξης στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
27      Εκτιμώ ότι η γενική αναγνώριση μπορεί να προσλάβει διάφορες μορφές, όπως αναγνώριση διά της νομοθετικής ή της κανονιστικής οδού, κατά κατηγορίες, αλλά και μέσω της κατάρτισης καταλόγων που περιλαμβάνουν πλείονες τόπους αναγνωρισμένους βάσει κοινών κριτηρίων.
28      Η υπογράμμιση δική μου.
29      Η έννοια της «πολιτιστικής κληρονομιάς» πρέπει να νοείται ευρέως. Πρβλ. σημείο 55 των παρουσών προτάσεων.
30      Το άρθρο 7 του κανονισμού 2022/2577, το οποίο επιγράφεται «Επιτάχυνση της ανάπτυξης αντλιών θερμότητας», περιέχει ανάλογη διάταξη στην παράγραφο 3.
31      Και άλλες πράξεις του δικαίου της Ένωσης διασφαλίζουν επίσης την προστασία του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Παράδειγμα αποτελεί ο κανονισμός (ΕΕ) 2021/2115 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 2ας Δεκεμβρίου 2021, σχετικά με τη θέσπιση κανόνων για τη στήριξη των στρατηγικών σχεδίων που πρέπει να καταρτίζονται από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (στρατηγικά σχέδια για την ΚΓΠ) και να χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων (ΕΓΤΕ) και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1305/2013 και (ΕΕ) αριθ. 1307/2013 (ΕΕ 2021, L 435, σ. 1), του οποίου το άρθρο 6, που φέρει τον τίτλο «Ειδικοί στόχοι», ορίζει στην παράγραφο 1, στοιχείο στʹ, ότι η επίτευξη των γενικών στόχων επιδιώκεται μέσω του ακόλουθου ειδικού στόχου: «συμβολή στην ανάσχεση και αντιστροφή της απώλειας βιοποικιλότητας, ενίσχυση των οικοσυστημικών υπηρεσιών και διατήρηση των οικοτόπων και των τοπίων» (η υπογράμμιση δική μου).
32      Η Σύμβαση είναι διαθέσιμη στην αγγλική και τη γαλλική γλώσσα (επίσημες γλώσσες) καθώς και στη γερμανική, την ιταλική και τη ρωσική γλώσσα στην ακόλουθη διεύθυνση: https://www.coe.int/fr/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=176.
33      Βλ. σ. 19 της έκθεσης, η οποία είναι διαθέσιμη στη γαλλική γλώσσα στην ακόλουθη διεύθυνση: https://rm.coe.int/16806f40cc.
34      Η Σύμβαση είναι διαθέσιμη στην αγγλική και τη γαλλική γλώσσα (επίσημες γλώσσες) καθώς και στη γερμανική, την ιταλική και τη ρωσική γλώσσα στην ακόλουθη διεύθυνση: https://www.coe.int/fr/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=121.
35      Η Σύμβαση είναι διαθέσιμη στην αγγλική και τη γαλλική γλώσσα (επίσημες γλώσσες) καθώς και στη γερμανική, την ιταλική και τη ρωσική γλώσσα στην ακόλουθη διεύθυνση: https://www.coe.int/fr/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=143. Το Βασίλειο του Βελγίου έχει κυρώσει τις τρεις ανωτέρω Συμβάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης.
36      Βλ. σημείο 48 των παρουσών προτάσεων.
37      Υπ’ αυτήν την έννοια, η Πολωνική Κυβέρνηση παρατήρησε ότι η απόδοση απόλυτης προτεραιότητας στα έργα παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές θα μπορούσε να προκαλέσει σημαντικές διαταραχές στο φυσικό σύστημα ή στη χωροταξική ανάπτυξη που έχει καθιερωθεί από μακρού όσον αφορά την προστασία των αξιών της φύσης, του τοπίου ή του πολιτισμού ως στοιχείων κληρονομιάς.
38      Βλ., όσον αφορά την αναγκαιότητα εξεύρεσης κατάλληλης ισορροπίας μεταξύ της ενεργειακής ασφάλειας και της προστασίας του περιβάλλοντος, Tla da Silva, E., «In Search of the Golden Ratio: The Conundrum of Balancing Environnental Protection and Energy Security», European Energy and Environmental Law Review, 2024, τόμος 33, αριθ. 6, σ. 263 έως 273.