62010CC0348_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
Werrej
I.	Il-kuntest ġuridiku
A.	Id-dritt tal-Unjoni Ewropea
B.	Id-dritt nazzjonali
II.	Il-fatti
III.	Id-domanda preliminari
IV.	Il-proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja
V.	L-argumenti prinċipali
VI.	Osservazzjonijiet
A.	Rigward l-ewwel domanda preliminari: id-dilemma bejn kuntratt għal servizzi u konċessjoni għal servizzi pubbliċi
B.	Fuq it-tieni domanda: l-applikabbiltà diretta tad-Direttiva 1992/13, emendata bid-Direttiva 2007/66.
C.	Fuq it-tielet domanda preliminari: Ir-retroattività potenzjali tad-Direttiva 1992/13.
VII.	Konklużjoni
Din id-domanda preliminari tagħti lill‑Qorti tal‑Ġustizzja l-possibbiltà li tissupplimenta l-ġurisprudenza tagħha dwar il-kriterji li jippermettu li ssir distinzjoni bejn kuntratt pubbliku għal servizzi u konċessjoni għal servizzi, skont id-dritt tal-Unjoni Ewropea, u tippermettilha wkoll tispeċifika s-sitwazzjonijiet li fihom direttiva li ma tkunx trasposta fit-termini previsti għal dan l-iskop għandha tiġi kkunsidrata bħala direttiva direttament applikabbli. Permezz ta’ din il-kawża huwa possibbli li għal darba oħra tintwera l-ħtieġa ta’ kooperazzjoni ġudizzjarja bejn l-Unjoni Ewopea u l-Istati Membri sabiex jiġi applikat id-dritt tal-Unjoni Ewropea.
I – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni Ewropea
1. Id-Direttiva 2004/18/KEE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] (2) (iktar ’il quddiem, id-“Direttiva 2004/18”) u d-Direttiva 2004/17/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, li tikkoordina l-proċeduri ta’ akkwisti ta’ entitajiet li joperaw fis-setturi ta’ l-ilma, l-enerġija, t-trasport u postali (3) (iktar ’il quddiem, id-“Direttiva 2004/17”) irriformaw, fi żmienhom, il-leġiżlazzjoni fis-seħħ fl-ambitu tal-kuntratti pubbliċi (4), filwaqt li pprovdew, għall-finijiet ta’ ċarezza, klassifikazzjoni sistematika tal-istrumenti ta’ koordinazzjoni introdotti mil-leġiżlatur Komunitarju. Minn din il-perspettiva, u fir-rigward tad-definizzjonijiet tal-kategoriji u l-kunċetti użati, l-Artikolu 1(2)(a) u (d) tad-Direttiva 2004/17 (5) jipprovdi li:
“2. (a) ‘kuntratti ta’ provvista, xogħlijiet u servizz’ huma kuntratti għal interess ta’ flus (pecuniary) konklużi bil-miktub bejn waħda jew aktar mill-entitajiet kontraenti riferiti fl-Artikolu 2(2), u provveditur ta’ servizz, kuntrattur jew supplent wieħed jew aktar;
[…]
(d) ‘Kuntratti ta’ servizz’ huma kuntratti oħra għajr kuntratti ta’ xogħol jew ta’ provvista li għandhom bħala l-għan tagħhom il-provvediment ta’ servizzi riferiti fl-Anness XVII.”
2. Skont l-Artikolu (3)(b) tad-Direttiva 2004/17, il-“konċessjoni ta’ servizz” huwa kuntratt li għandu l-istess karatteristiċi bħal kuntratt ta’ servizz, minbarra l-fatt li l-korrispettiv tal-provvista tas-servizz jikkonsisti jew fid-dritt li jopera x-xogħol, jew inkella f’dan id-dritt flimkien ma’ prezz.
3. Skont l-Artikolu 2(2)(a) tad-Direttiva 2004/17, din id-direttiva “għandha tapplika għal entitajiet kontraenti […] li huma awtoritajiet kontraenti jew impriżi pubbliċi u li jsegwu waħda mill-attivitajiet riferiti fl-Artikoli 3 sa 7”.
4. Barra minn hekk, l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2004/17 jistipula li din id-direttiva “għandha tapplika għal attivitajiet li għandhom x’jaqsmu mal-provvediment jew l-operat ta’ xbieki li jipprovdi servizz lil pubbliku fil-qasam ta’ trasport bil-ferrovija, sistemi automated, bit-trammijiet, trolley bus, karozza tal-linja jew kejbil”.
5. Min-naħa tagħha, id-Direttiva tal-Kunsill 1992/13/KEE, tal-25 ta’ Frar 1992, li tikkoordina l-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrelataw għall-applikazzjoni tar-regoli Komunitarji dwar il-proċeduri ta’ akkwist ta’ entitajiet li joperaw f’setturi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u t-telekomunikazzjoni (6) (iktar ’il quddiem, id-“Direttiva 1992/13”), emendata bid-Direttiva 2007/66/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Diċembru 2007 (7), għandha l-għan li tiżgura l-applikazzjoni effettiva kemm tad-Direttiva 2004/17 kif ukoll tad-Direttiva 2004/18, u f’dan ir-rigward, hija tistipula, fl-Artikolu 2d(1)(b) tagħha:
“1. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li kuntratt ikun meqjus bħala ineffettiv minn korp ta’ reviżjoni [appell] indipendenti mill-entità kontraenti jew li l-ineffettività tiegħu hija r-riżultat ta’ deċiżjoni ta’ tali korp ta’ reviżjoni f’xi wieħed mill-każijiet li jmiss:
[…]
(b) fil-każ ta’ ksur ta’ l-Artikolu 1(5), l-Artikolu 2(3) jew l-Artikolu 2a(2) ta’ din id-Direttiva, jekk dan il-ksur ikun ċaħħad lill-offerent milli japplika għal reviżjoni tal-possibbiltà li jiġu segwiti rimedji pre-kuntrattwali, fejn ksur bħal dan ikun flimkien ma’ ksur tad-Direttiva 2004/18/KE, jekk dan il-ksur ikun affettwa l-opportunità għall-offerent li qed japplika għal reviżjoni, biex jikseb il-kuntratt;”
6. Skont l-Artikolu 2f(1)(b) tad-Direttiva 1992/13, emendata bid-Direttiva 2007/66/KE:
“1. L-Istati Membri jistgħu jipprovdu li l-applikazzjoni għal reviżjoni [appell] skond l-Artikolu 2d(1) għandha ssir
[…]
(b) u fi kwalunkwe każ, qabel l-iskadenza ta’ perijodu ta’ mill-anqas 6 xhur b’effett mill-jum wara d-data tal-konklużjoni tal-kuntratt.”
B – Id-dritt nazzjonali
7. Id-dispożizzjonijiet nazzjonali rilevanti huma dawn li ġejjin. L-ewwel nett, il-Par pašvaldībām likums (liġi dwar l-awtoritajiet lokali) (8), li l-Artikolu 15 tagħha jistipula li l-organizzazzjoni tas-servizzi tat-trasport pubbliku hija responsabbiltà tas-setgħat awtonomi tal-awtoritajiet lokali.
8. It-tieni nett, il-Publiskās un privātās partnerības likums (liġi dwar il-kollaborazzjoni bejn is-settur pubbliku u s-settur privat; iktar ’il quddiem, l-“LCSPSP”) (9), li skont l-Artikolu 7 tagħha, tistipola li kuntratt ta’ konċessjoni għal servizzi huwa kuntratt ta’ ftehim li permezz tiegħu, fuq talba ta’ soċju pubbliku, il-parti privata għandha tipprovdi s-servizzi elenkati fl-Anness 2 tal-Publisko iepirkumu likums (il-Liġi dwar il-kuntratti ta’ akkwist pubbliku; iktar ’il quddiem, l-“LCP”), u bħala korrispettiv għall-provvista ta’ dawn is-servizzi, jew bħala element essenzjali tal-korrispettiv, hija tikseb id-dritt għall-operat ta’ dawn is-servizzi, filwaqt li fl-istess ħin hija tassumi wkoll ir-riskji tal-operat tas-servizzi jew parti sostanzjali ta’ dawn ir-riskji.
9. Skont l-Artikolu 1(8), id-dritt li jkunu operati s-servizzi jfisser id-dritt li jiġi riċevut ħlas mill-utenti finali tas-servizzi jew li jinkiseb korrispettiv mill-parti pubblika, u l-ammont ta’ dan il-korrispettiv jiddependi mit-talba għal dawn is-servizzi mill-utenti finali, jew saħansitra, id-dritt li jinkiseb ħlas mill-utenti finali tas-servizzi bħala korrispettiv għas-soċju pubbliku.
10. Skont l-Artikolu 1(9), “ir-riskju ta’ operat tas-servizzi” jfisser ir-riskji ekonomiċi li jirriżultaw meta d-dħul minn soċju privat ikun jiddependi jew mit-talba għal dawn is-servizzi min-naħa tal-utenti finali (riskju marbut mat-talba) jew mis-servizz li jiġi offrut lid-destinatarji finali skont ir-rekwiżiti stabbiliti fil-kuntratt tal-konċessjoni (riskju marbut mad-disponibbiltà), jew, fl-aħħar nett, ir-riskji ekonomiċi li jirriżultaw meta d-dħul ikun jiddependi kemm mir-riskju marbut mat-talba kif ukoll mir-riskju marbut mad-disponibbiltà.
11. Is-Sabiedriskā transporta pakalpojumu likums (liġi dwar is-servizzi tat-trasport pubbliku; iktar ’il quddiem “LSTP”) (10) hija wkoll rilevanti fil-kuntest ta’ din il-kawża. L-Artikolu 8(2) tagħha jistabbilixxi li, sakemm ma jiġix stipulat mod ieħor f’din il-liġi, il-parti rikjedenti għandha torganizza l-arranġament tas-servizzi tat-trasport pubbliku skont il-liġi dwar il-kuntratti pubbliċi jew il-liġi li tirregola l-għoti tal-konċessjonijiet.
12. L-Artikolu 10(5) tal-LSTP jistipula li t-telf subit mill-fornitur u l-ispejjeż tagħha marbuta mal-provvista ta’ dawn is-servizzi huwa kkumpensat skont ir-regoli previsti fl-Artikoli 11 u 12; min-naħa l-oħra, it-tielet paragrafu tal-Artikolu 10 jistipula li skont din il-liġi, il-ħlas tas-servizzi għandu wkoll jikkostitwixxi telf, jekk il-parti rikjedenti tkun organizzat l-arranġament tas-servizz ta’ trasport pubbliku skont il-Publisko iepirkumu likums.
13. Skont l-Artikolu 11(1) tal-LSTP, il-fornitur għandu jingħata kumpens għat-telf marbut mal-provvista ta’ servizzi ta’ trasport pubbliku:
“1 1 ) Mill-fondi allokati għal dan il-għan fil-baġit tal-Istat, fil-każ tar-rotot li jagħmlu parti minn netwerk ta’ trasport reġjonali li jipprovdi servizzi lokali;
1 2 ) mill-fondi tal-baġits tal-awtoritajiet lokali, għal parti tal-arranġament ta’ servizzi lokali ta’ netwerk ta’ trasport reġjonali li teċċedi l-fondi allokati fil-baġit tal-Istat sabiex jiġu ggarantiti dawn is-servizzi; […]”
14. Skont l-Artikolu 12(1) tal-LSTP, jekk l-Istat jistabbilixxi għall-fornitur ta’ trasport regoli kwalitattivi minimi li dan, filwaqt li jaġixxi b’għan ta’ lukru, ma għandux għalfejn japplika [huwa stess] u li l-implementazzjoni tagħhom twassal għal spejjeż supplimentari, il-fornitur għandu d-dritt li jitob kumpens mill-Istat għal dawn l-ispejjeż supplimentari kollha. Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 12(2) jipprovdi kumpens, permezz tal-prezz iċċitat fl-Artikolu 12(1), għall-fornitur li jipprovdi servizzi ta’ trasport pubbliku fil-kuntest ta’ arranġament pubbliku jekk ir-regoli kwalitattivi minimi huma imposti meta l-provvista ta’ servizzi ta’ trasport pubbliku tkun diġà bdiet.
15. Fl-aħħar nett, il-Ministru Kabineta noteikums Nru 1226, Sabiedriskā transporta pakalpojumu sniegšanā radušos zaudējumu un izdevumu kompensēšanas un sabiedriskā transporta pakalpojuma tarifa noteikšanas kārtība (Digriet tal-Kunsill tal-Ministri Nru 1226, dwar l-iskema ta’ kumpens tat-telf u spejjeż li nħolqu bil-provvista ta’ servizzi ta’ trapsort pubbliku, u dwar l-iskema tal-iffissar tat-tariffi; iktar ’il quddiem, id-“Digriet Nru 1226”) (11), maħruġ fuq il-bażi tal-LSTP, fl-Artikolu 2 tiegħu jistipula li l-fornitur għandu jingħata kumpens għat-telf elenekat hawn taħt, liema telf huwa marbut mat-twettiq tal-kuntratt ta’ servizz għal trasport pubbliku:
“2.1)	il-parti mill-infiq inevitabbli marbuta mal-eżekuzzjoni tal-kuntratt pubbliku għal trasport pubbliku li teċċedi d-dħul;
2.2) l-infiq li nħoloq mill-applikazzjoni tat-tariffi stabbliti mill-parti rikjedenti;
2.3) it-telf minn dħul li jirriżulta mill-fatt li l-parti rikjedenti imponiet tnaqqis tariffarju fir-rigard ta’ kategoriji differenti ta’ passiġġieri.”
16. L-Artikolu 3 ta’ dan id-digriet jistipula li l-fornitur jista’ jitlob li jiġi kkumpensat għat-telf ikkawżat minħabba l-osservanza tar-regoli kwalitattivi minimi stabbiliti mill-parti rikjedenti jew minn atti regolatorji meta l-provvista ta’ servizzi għal trasport pubbliku tkun diġà bdiet, peress li l-osservanza ta’ dawn ir-regoli twassal għal spejjeż li jeċċedu l-ammont tal-ispejjeż marbuta mar-rekwiżiti ta’ kwalità stabbiliti preċedentement.
17. Skont l-Artikolu 39 tad-Digriet Nru 1226, il-parti rikjedenti għandha tistabbilixxi t-telf effettiv mid-dħul totali li jirriżulta mill-eżekuzzjoni tal-kuntratt pubbliku għal trasport pubbliku, billi jiġu esklużi l-ispejjeż iġġustifikati li jirriżultaw mill-provvista tas-servizz għal trasport pubbliku. Fis-sens ta’ dan l-artikolu, huwa kkunsidrat bħala dħul, id-dħul mill-bejgħ tal-biljetti inklużi l-abbonamenti kif ukoll dħul ieħor li jirriżulta mill-eżekuzzjoni tal-kuntratt pubbliku għal servizzi ta’ trasport pubbliku.
18. Il-parti rikjedenti għandha tistabbilixxi l-ammont li hija għandha tħallas bħal kumpens tat-telf, billi żżid ma’ dan, kif iddefinit fl-Artikolu 39 tad-Digriet Nru 12226, l-ammont tal-profitti. Dan l-ammont ser jiġi stabbilit billi d-dħul jiġi mmultiplikat b’perċentwali ta’ profitt ikkalkolat billi jiżdid 2.5 % mar-rata medja tas-suq interbankarju Ewropej (Euribor) matul it-tnax-il-xahar tas-sena ta’ riferiment.
19. L-ammont tal-kumpens tat-telf ma jistax jaqbeż l-ammont tat-telf reali li jkun ġie kkalkolat, jekk il-fornitur ikun osserva t-tariffi stabbiliti mill-parti rikjedenti (ħlas tat-trasport) (Artikolu 49).
20. Jekk id-dritt li jiġu pprovduti servizzi ta’ trasport pubbliku jkun ingħata skont il-liġi dwar il-kuntratti pubbliċi, l-ammont tal-kumpens għandu jiġi stabbilit fuq il-bażi tad-differenza bejn il-prezz kuntrattwali tal-kuntratt għal trasport pubbliku u d-dħul reali (l-Artikolu 50).
21. Skont l-Artikolu 57 tad-Digriet Nru 1226, meta l-kuntratt pubbliku għal servizzi ta’ trasport pubbliku jintemm:
“1) il-fornitur ser jirrimborsa lill-parti rikjedenti l-flus żejda mħallsa jekk, matul il-perijodu ta’ provvista għal servizzi ta’ trasport pubbliku, il-kumpens tat-telf jaqbeż l-ammont tal-kumpens realment dovut, u l-parti rikjedenti għandha talloka dawn il-fondi għall-kumpens tat-telf subit minn fornituri oħra;
2) il-parti rikjedenti ser tħallas kumpens jekk l-ammont tal-kumpens tat-telf matul il-perijodu ta’ provvista ta’ servizzi ta’ trasport huwa inqas mill-ammont tal-kumpens realment dovut.”
II – Il-fatti
22. Hekk kif jidher fid-deċiżjoni ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, fis-17 ta’ Ġunju 2009, il-Ludzas rajona padome (Kunsill distrettwali ta’ Ludza) ippubblika sejħa għal offerti miftuħa rigward il-provvista ta’ servizzi ta’ trasport pubbliku permezz tal-karozzi tal-linja fil-belt ta’ Ludza u fir-rotot reġjonali fid-distrett ta’ Ludza. Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali ressqu l-offerta tagħhom fis-6 ta’ Awwissu 2009.
23. Permezz tad-deċiżjoni tal-31 ta’ Awwissu 2009, il-kuntratt ġie mogħti lill-impriża SIA Ludzas autotransporta uzņēmums (iktar ’il quddiem “SIA Ludzas”), u konsegwentement, fit-2 ta’ Settembru 2009, il-Ludzas novada dome (12) iffirmat kuntratt ta’ konċessjoni għal servizzi ta’ trasport pubbliku ma’ din l-impriża.
24. Ir-rikorrenti kkontestaw din id-deċiżjoni quddiem il-qrati fis-16 ta’ Settembru 2009 u talbu wkoll is-sospensjoni tal-eżekuzzjoni ta’ din id-deċiżjoni. Is-sospensjoni kawtelatorja ġiet mogħtija permezz tad-deċiżjoni tal-Administratīvā rajona tiesa (qorti amministrattiva tal-prim’istanza), tas-16 ta’ Ottubru 2009, ikkonfermata fl-appell bid-deċiżjoni tal-Administratīvā apgabaltiesa (qorti tal-appell amministrattiva) tal-14 ta’ Diċembru 2009.
25. Minkejja dan, fid-9 ta’ Ottubru 2009, il-Kunsill Distrettwali u SIA Ludzas ikkonkludew il-kuntratt ta’ konċessjoni u, minħabba dan, ir-rikorrenti, fis-26 ta’ Novembru 2009, ippreżentaw appell quddiem il-qorti amministrattiva tal-prim’istanza u talbu li l-kuntratt jiġi ddikjarat invalidu.
26. Permezz tad-deċiżjoni tat-3 ta’ Diċembru 2009, qorti amministrattiva tal-prim’istanza ċaħdet it-talba ta’ invalidità tal-kuntratt, minħabba li qieset li, billi dan il-kuntratt huwa rregolat mid-dritt ċivili, ma kienx jaqa’ taħt il-kompetenza tal-qrati amministrattivi.
27. Din id-deċiżjoni ġiet annullata mill‑ l’Administratīvā apgabaltiesa permezz tad-deċiżjoni tal-11 ta’ Mejju 2010, li biha, madankollu, ġie miċħud l-appell tar-rikorrenti fir-rigward tal-mertu, bħalma ġie ddikjarat fid-digriet tar-rinviju ta’ din id-domanda preliminari, li r-rikorrenti “ma kellhom l-ebda dritt suġġettiv li jitolbu li tingħata deċiżjoni ta’ dikjarazzjoni ta’ invalidità tal-kuntratt inkwistjoni”.
28. Ir-rikorrenti ppreżentaw appell quddiem il‑Qorti Suprema tal-Latvja u argumentaw li d-Direttiva 2007/66 tagħtihom dritt suġġettiv li jitolbu li l-kuntratt jiġi ddikjarat invalidu. Filwaqt li rrikonoxxew li meta ġie konkluż il-kuntratt ma kienx skada t-terminu ta’ traspożizzjoni ta’ din id-direttiva, huma sostnew li ma setax jiġi miċħud lilhom id-dritt li jirriżulta mill-għan stess tad-direttiva.
III – Id-domanda preliminari
29. Huwa fil-kuntest deskritt hawn fuq li l‑Qorti Suprema tal-Latvja għamlet id-domanda preliminari li ġejja, ifformulata fi tliet domandi:
“1) L-Artikolu 1(3)(b) tad-Direttiva 2004/17/KE għandu jkun interpretat fis-sens li kuntratt li permezz tiegħu persuna kontraenti tingħata d-dritt li topera servizzi ta’ transport pubbliku permezz tal-karozzi tal-linja għandu jitqies bħala konċessjoni għal servizz pubbliku meta l-korrispettiv ikun jikkonsisti, parzjalment, fid-dritt li jkunu operati s-servizzi inkwistjoni, li l-awtorità kontraenti għandha tikkumpensa lill-persuna li tipprovdi s-servizzi [fornitur] għat-telf li jirriżulta mill-operat u li, minbarra dan, ir-regoli ta’ dritt pubbliku [u l-klawżoli kuntrattwali] li jirregolaw il-provvista ta’ dawn is-servizzi jillimitaw ir-riskju ta’ operat ta’ dan is-servizz?
2) F’każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel domanda, l-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 92/13/KEE, emendata bid-Direttiva 2007/66/KE, huwa direttament applikabbli fir-Repubblika tal-Latvja sa mill-21 ta’ Diċembru 2009?
3) F’każ ta’ risposta affermattiva għat-tieni domanda, l-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 92/13/KEE, għandu jkun interpretat fis-sens li japplika għal kuntratti mogħtija qabel l-iskadenza tat-terminu stabbilit għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2007/66/KE?”
30. Tajjeb li jingħad minn dan il-mument li, bħalma ġie indikat mir-redazzjoni tad-domandi, l-ewwel dubju tal-qorti tar-rinviju jirrigwarda l-klassifikazzjoni tal-kuntratt dwar il-provvista’ ta’ servizzi ta’ trasport pubbliku bħala “konċessjoni ta’ servizz”, fis-sens tal-Artikolu 1(3)(b) tad-Direttiva 2004/17, fiċ-ċirkustanzi li ġejjin:
1) Il-korrispettiv ikun jikkonsisti, parzjalment, fid-dritt li jkunu operati s-servizzi ta’ trasport pubbliku (il-fornitur tas-servizz jingħata l-korrispettiv permezz tal-ħlas minn persuni terzi, l-utenti tat-trasport);
2) L-awtorità kontraenti, skont kif stabbilit fil-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru, tikkumpensa lill-fornitur tas-servizzi meta jiġi kkawżat telf bħala riżultat tal-provvista tas-servizzi;
3) Ir-riskju ta’ operat tas-servizz ta’ trasport pubbliku huwa limitat mil-leġiżlazzjoni li tirregola l-arranġament tal-provvista ta’ dawn is-servizzi u mill-klawżoli stabbiliti fil-kuntratt.
31. Fir-rigward tat-tieni domanda, il‑Qorti Suprema tal-Latvja tistaqsi jekk, fuq il-bażi tal-fatt li, fil-perijodu inkluż bejn il-21 ta’ Diċembru 2009 u l-14 ta’ Ġunju 2010, il-Latvja ma ssodisfatx l-obbligi stabbiliti mid-Direttiva 2007/66, l-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13 għandux jiġi interpretat fis-sens li għandu japplika wkoll b’rabta mal-kuntratti msemmija fid-Direttiva 2004/17 u konklużi qabel ma jkun skada t-terminu ta’ adattament tad-dritt nazzjonali għad-Direttiva 2007/66. F’dan ir-rigward tinġibed l-attenzjoni għall-fatt li, skont l-Artikolu 2f(1)(b) tad-Direttiva 1992/13, persuna għandha d-dritt tikkontesta l-kuntratt konkluż f’perijodu ta’ sitt xhur minn meta jiġi ffirmat. Għaldaqstant, fil-kawża inkwistjoni, jekk wieħed iqis il-jum li fih ġie konkluż il-kuntratt (id-9 ta’ Ottubru 2009), ir-rikorrenti kellhom ukoll dan id-dritt fil-21 ta’ Diċembru 2009 (ladarba jkun skada t-terminu ta’ adattament tad-dritt nazzjonali għad-direttiva).
32. B’mod definittiv, il‑Qorti Suprema tal-Latvja ssostni li jeżistu dubji rigward l-interpretazzjoni tal-Artikolu 1(3)(b) tad-Direttiva 2004/17 u tal-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13, u li dan huwa element deċiżiv sabiex hija tiddeċiedi dwar ir-rikonoxximent tad-dritt tar-rikorrenti li jippreżentaw rikors għal annullament tal-kuntratt quddiem il-qrati.
IV – Il-proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja
33. Id-domanda preliminari ġiet ippreżentata fir-Reġistru tal-Qorti tal‑Ġustizzja fid-9 ta’ Lulju 2010.
34. Norma-A u Dekom, il-Gvernijiet tal-Awstrija u tal-Latvja, kif ukoll il-Kummissjoni ppreżentaw l-osservazzjonijiet tagħhom f’din il-kawża.
35. Matul is-seduta tat-18 ta’ Mejju 2011 dehru r-rappreżentanti ta’ Norma-A u Dekom, ta’ Latgales plānošanas reģions (reġjun tal-ippjanar ta’ Latgale (13) ), kif ukoll dawk tal-Gvern Latvjan u tal-Kummissjoni li ppreżentaw l-osservazzjonijiet orali tagħhom.
V – L-argumenti prinċipali
36. Fir-rigward tal-kwistjoni tal-klassifikazzjoni tal-kuntratt suġġett tal-proċedura ġudizzjarja a quo, Norm-A u Dekom, kif ukoll il-Gvern Awstrijak u l-Kummissjoni, isostnu, sostanzjalment, li dan huwa kuntratt għal servizzi skont it-tifsira tad-Direttiva 2004/17, filwaqt li l-Gvern Latvjan isostni li din hija konċessjoni. Filwaqt li dawn jagħrfu li l-livell ta’ riskju li assumiet l-impriża kontraenti ma jilħaqx il-livell meħtieġ sabiex wieħed jikkonkludi li hemm il-karatteristiċi ta’ konċessjoni, il-Gvern Latvjan u l-Latgales plānošanas reģions jikkonkludu li r-riskju ekonomiku involut huwa kunsiderevoli u, fi kwalunkwe każ, huwa biżżejjed sabiex wieħed ikun jista’ jitkellem dwar konċessjoni għal servizzi.
37. Fir-rigward tat-tieni u t-tielet domandi, il-Kummissjoni u l-Gvernijiet tal-Awstrija u tal-Latvja, kif ukoll il-Latgales plānošanas reģions isostnu li d-Direttiva 2007/66 ma tapplikax għal kuntratti konklużi qabel ma skada t-terminu stabbilit għat-traspożizzjoni tagħha, u l-Gvern Awstrijak jargumenta li l-karatteristiċi ta’ preċiżjoni u n-natura inkondizzjonali ta’ din id-direttiva li huma meħtieġa sabiex din tkun mal-ewwel applikabbli ma humiex preżenti, minkejja li, fil-fehma tiegħu, din hija osservazzjoni purament ipotetika, peress li l-istadji tal-proċedura fil-kawża inkwistjoni diġà twettqu qabel ma skada t-terminu ta’ traspożizzjoni, mingħajr ma kien hemm l-ebda element li jagħti x’jifhem li d-Direttiva kienet ipprevediet effett retroattiv li jitlob li l-kuntratti konklużi qabel din l-iskadenza jiġu ddikjarati annullati. Kwalunkwe soluzzjoni oħra tmur kontra l-prinċipju ta’ ċertezza legali, skont ma jwissi wkoll il-Gvern Latvjan. Il-Kummissjoni, min-naħa tagħha, fir-risposta konġunta tagħha għall-aħħar żewġ domandi, tqis li ċ-ċirkustanzi tradizzjonalment mitluba għall-applikabbiltà diretta tad-direttiva inkwistjoni qegħdin hemm, anki jekk din id-direttiva ma tistax tiġi applikata għall-kuntratti konklużi qabel l-iskadenza tad-data ta’ traspożizzjoni tagħha.
38. Fl-aħħar nett, Norm-A u Dekom isostnu li, skont l-Artikolu 2f(1)(b) tad-Direttiva 2007/66, l-individwu għandu dritt għal rikors ġudizzjarju sabiex jitlob li kuntratt jiġi ddikjarat invalidu matul it-terminu ta’ sitt xhur minn meta jiġi konkluż dan il-kuntratt. Ladarba, f’dan il-każ, dan it-terminu ma kienx skada fid-data li fih kellha tiġi trasposta d-direttiva, l-Artikolu 2d huwa applikabbli anki jekk il-kuntratt ġie konkluż qabel. Skonthom, bħalma l-Istati Membri għandhom joqogħdu lura milli jadottaw dispożizzjonijiet li jistgħu jikkompromettu l-għan imfittex mid-Direttiva, huma wkoll obbligati li jinterpretaw id-dritt nazzjonali skont id-direttiva. Barra minn hekk, f’każ bħalma huwa dak ta’ din il-kawża, id-dritt suġġettiv għal appell ta’ dan it-tip quddiem korp indipendenti jirriżulta mill-għan imfittex mid-direttiva ċċitata iktar ’il fuq.
VI – Osservazzjonijiet
A – Rigward l-ewwel domanda preliminari: id-dilemma bejn kuntratt għal servizzi u konċessjoni għal servizzi pubbliċi
39. Il-klassifikazzjoni tal-kuntratt inkwistjoni fil-kawża prinċipali taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-qorti tar-rinviju, li mill‑Qorti tal‑Ġustizzja tista’ tistenna biss interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li tista’ tkun utli għaliha sabiex tagħti deċiżjoni dwar il-kawża mressqa quddiemha (ara s-sentenza tat-13 ta’ Ottubru 2005, Parking Brixen, C‑458/03, Ġabra p. I‑8585, punt 32).
40. Għaldaqstant, il-kwistjoni dwar jekk din hija “konċessjoni għal servizzi” jew ta’ “kuntratt pubbliku għal servizzi” għandha tiġi evalwata biss fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni (ara, għaldaqstant, is-sentenzi tat-18 ta’ Lulju 2007, Il-Kummissjoni vs L-Italja, C‑382/05, Ġabra  p. I‑6657, punt 31, u tal-15 ta’ Ottubru 2009, Acoset, C‑196/08, Ġabra p. I‑9913, punt 38).
41. Jekk l-ittri (a) u (d) tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2004/17 jiġu kkunsidrati flimkien, jirriżulta li l-kuntratti għal servizzi pubbliċi huma kuntratti għal interess ta’ flus (pecuniary) konklużi bil-miktub bejn waħda jew iktar mill-entitajiet kontraenti msemmija fl-Artikolu 2(2), u imprendituri, fornituri jew persuni li jipprovdu servizzi; għall-provvista ta’ servizzi msemmija fl-Anness XVII tal-istess direttiva, fosthom, għal dak li jikkonċerna f’din il-kawża, is-servizz ta’ trasport bit-triq.
42. Min-naħa tiegħu, l-Artikolu 1(3)(b) tal-istess direttiva jistipula li l-“konċessjoni ta’ servizz” huwa kuntratt li għandu l-istess karatteristiċi bħal kuntratt għal servizzi, minbarra l-fatt li l-korrispettiv tal-provvista tas-servizz jikkonsisti “jew fid-dritt biex jiġi esplojtjat is-servizz biss jew f’dak id-dritt flimkien ma’ ħlas”.
43. Id-differenza bejn iż-żewġ dokumenti legali tirriżulta essenzjalment mill-korrispettiv, fiż-żewġ każijiet, tal-provvista ta’ servizzi (sentenza tal-10 ta’ Marzu 2011, Privater Rettungdienst und Krankentransport Stadler, C‑274/09, Ġabra p. I‑1335, punt 24).
44. Id-direttiva ma tistabbilixxix kif għandu jikkonsisti l-korrispettiv għal servizz ipprovdut skont kuntratt. Sa fejn hija tindika li, fl-ipoteżi fejn dan il-korrispettiv huwa dritt tal-operat tas-servizz, dan ikun jikkostitwixxi konċessjoni għal servizzi, il‑Qorti tal‑Ġustizzja kkonkludiet li d-differenza bażika bejn iż-żewġ dokumenti legali tirriżulta, mal-ewwel daqqa ta’ għajn, mill-fatt li r-remunerazzjoni għas-servizz ipprovdut hija mħallsa direttament mill-entità kontraenti jew minn terzi (sentenza Eurowasser, iċċitata iktar ’il fuq, punt 51). Fl-aħħar nett, madankollu, din id-differenza twassal għall-kriterju tal-assunzjoni tar-riskju marbut mal-inċertezza dwar ir-riżultat ta’ dokument legali konkluż sabiex jiġu sodisfatti l-interessi rispettivi tal-partijiet.
45. Ir-remunerazzjoni tal-provvista minn terzi kienet kriterju deċiżiv sabiex id-dokument legali jiġi kklassifikat bħala “konċessjoni ta’ servizz”, ladarba timplika li r-riskju ta’ operat tas-servizz jittieħed mill-parti li tieħu l-kuntratt. Xi drabi, bħalma indika l-Avukat Ġenerali Mazák fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Privater Rettungdienst und Krankentransport Stadler, iċċitata iktar ’il fuq (14), saħansitra n-natura indiretta tar-remunerazzjoni kienet biżżejjed għall‑Qorti tal‑Ġustizzja sabiex tikkonstata li l-kuntratt eżaminat kien konċessjoni għal servizzi (15) .
46. Madankollu, fl-opinjoni tiegħi, dak li huwa realment deċiżiv hija l-informazzjoni dwar l-assunzjoni tar-riskju. Dan jirriżulta mill-fatt li r-remunerazzjoni diretta tal-provvista ta’ servizzi min-naħa tal-entità kontraenti ma tfissirx li għandna quddiemna, obbligatorjament u fi kwalunkwe każ, kuntratt għal servizzi. Dan minħabba li, bħalma indika l-Avukat Ġenerali Mazák fil-konklużjonijiet iċċitati (punti 28 u 29), il‑Qorti tal‑Ġustizzja indikat il-“kriterji sussidjarji” li jippermettu, fil-preżenza ta’ remunerazzjoni diretta, li jkun konkluż li l-fornitur tas-servizzi jassumi r-riskju tal-operat tiegħu, ladarba din l-assunzjoni tar-riskju hija l-element li, fl-aħħar mill-aħħar, twassal sabiex il-kuntratt, minkejja r-remunerazzjoni diretta, jiġi kkwalifikat bħala konċessjoni (16) .
47. Fi ftit kliem, ladarba r-riskju huwa element inerenti għall-operat ekonomiku tas-servizz (ara l-kawża Eurawasser, iċċitata iktar ’il fuq, punt 66), il‑Qorti tal‑Ġustizzja qieset li l-assunzjoni ta’ dan ir-riskju mill-fornitur timplika li l-kuntratt konkluż mal-entità kontraenti jissodisfa l-kunċett tal-konċessjoni għal servizzi.
48. Skont il-ġurisprudenza, ir-riskju tal-operat ekonomiku ta’ servizz għandu jinftiehem bħala riskju ta’ espożizzjoni għall-inċertezzi tas-suq (ara s-sentenzi Eurawasser, punti 66 u 67, kif ukoll Privater Rettungdienst und Krankentransport Stadler, punt 37), li “jista’ jikkonsisti fir-riskju ta’ kompetizzjoni minn operaturi oħra, riskju ta’ nuqqas ta’ qbil xieraq bejn l-offertà u t-talba għas-servizzi, riskju ta’ insolvenza tad-debituri minħabba l-prezz tas-servizzi pprovduti, riskju li l-ispejjeż tal-operat ma jiġux kollha koperti mid-dħul jew anki riskju ta’ responsabbiltà ta’ dannu marbut ma’ nuqqas fis-servizz” (sentenza Privater Rettungdienst und Krankentransport Stadler, iċċitata iktar ’il fuq, punt 37, li tiċċita s-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Contse et, punt 22, kif ukoll Hans & Christophorus Oymanns, punt 74).
49. Min-naħa l-oħra, ir-riskji marbuta ma’ amministrazzjoni ħażina jew ma’ żbalji fl-evalwazzjoni tal-operatur ekonomiku ma humiex determinanti sabiex kuntratt ikun ikklassifikat bħala “kuntr att pubbliku” jew bħala “konċessjoni għal servizzi pubbliċi” peress li dawn huma riskji inerenti għal kull kuntratt inġenerali (sentenza Privater Rettungdienst und Krankentransport Stadler, iċċitata iktar ’il fuq, punt 38). Għaldaqstant, ir-riskji relatati ma’ elementi varjabbli li r-realtà tagħhom tiddependi esklużivament mill-operatur ekonomiku inkwistjoni huma irrilevanti għall-finijiet ta’ din id-distinzjoni.
50. Fl-aħħar nett, ir-riskju li jassumi l-fornitur sabiex ikun hemm konċessjoni għal servizzi ma għandux għalfejn ikun riskju “ kunsiderevoli f’termini assoluti ”, iżda, għandu għall-inqas ikun “ parti sinjifikattiva ” tar-riskju li, fi kwalunkwe każ, ikollha tassumi l-entità kontraenti jekk tipprovdi hija stess is-servizz inkwistjoni (17) .
51. Fil-fatt, il‑Qorti tal‑Ġustizzja ddikjarat li fil-każ li l-forma ġuridika pubblika tal-operat ekonomiku u finanzjarju tas-servizz inaqqas għal minimu r-riskji ekonomiċi, għandu jkun jibqa’ possibbli li l-entitajiet kontraenti jiggarantixxu l-provvista ta’ servizzi permezz ta’ konċessjoni, fil-każ fejn iqisu li din tkun l-aħjar metodu kuntrattwali xieraq sabiex jiġi żgurat is-servizz pubbliku. Għaldaqstant, ikun assurd li jintalab li l-leġiżlazzjoni applikabbli għas-settur toħloq kundizzjonijiet ta’ riskju ekonomiku ikbar minn dak li kien jeżisti fih diġà, bl-uniku għan li jkun disponibbli volum suffiċjenti ta’ riskju trsaferibbli biex jiġġustifika l-klassifikazzjoni legali tal-kuntratt bħala konċessjoni għal servizzi pubbliċi (sentenza Eurawasser, punti 72 sa 76). Il-fattur deċiżiv, għall-kuntrarju, huwa l-fatt li jkun hemm trasferiment sinjifikattiv tar-riskju inerenti għall-operat tas-servizz, ikun xi jkun ir-riskju assolut, jiġifieri, minnu nnifsu.
52. B’kunsiderazzjoni ta’ dan kollu, il‑Qorti Suprema tal-Latvja tagħmel l-ewwel domanda preliminair tagħha b’rabta ma’ kuntratt “meta l-korrispettiv ikun jikkonsisti, parzjalment, fid-dritt li jkunu operati s-servizzi inkwistjoni”, filwaqt li fl-istess ħin, minn naħa, l-entità kontraenti “tikkumpensa lill-persuna li tipprovdi s-servizzi [fornitur] għat-telf li jirriżulta mill-operat” u, min-naħa l-oħra, “ir-regoli ta’ dritt pubbliku li jirregolaw il-provvista ta’ dawn is-servizzi jillimitaw ir-riskju ta’ operat ta’ dan is-servizz”.
53. Bħalma tispeċifika l-qorti tar-rinviju, il-fornitur tas-servizz jirċievi l-korrispettiv tas-servizz tiegħu permezz tal-ħlas minn terzi, l-utenti tat-trasport. Għaldaqstant, minn din il-perspettiva, dan huwa każ tipiku ta’ konċessjoni għal servizzi fid-dawl tal-Artikolu 1(2)(a) u (d) tad-Direttiva 2004/17.
54. Madankollu, ir-riskju inerenti għall-operat ekonomiku tas-servizz huwa limitat mil-leġiżlazzjoni nazzjonali li tirregola l-provvista tas-servizz, f’dan il-każ, l-LSTP; jiġifieri, ma huwiex ir-riskju tipiku tal-provvista ta’ servizz f’sistema ta’ libertà assoluta tas-suq. Min-naħa l-oħra, anki fil-limiti tar-riskju li jirriżulta mill-forma ġuridika pubblika tal-operat ekonomiku u finanzjarju tas-servizz, l-awtorità kontraenti tikkumpensa lill-fornitur tas-servizzi għal ċertu telf.
55. Bħalma għadni kif indikajt, ir-riskju rilevanti huwa dak li jirriżulta mill-konfigurazzjoni tal-provvista tas-servizz (punti 51 u 52). Huwa importanti li dan ir-riskju reali jittieħed b’mod sinjifikattiv mill-parti li tieħu l-kuntratt, peress li, bħalma indikajt ukoll fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, il-kriterju tal-livell tar-riskju li jiġi assunt huwa deċiżiv, fl-aħħar mill-aħħar, iktar mit-tip ta’ korrispettiv għall-provvista, sabiex id-dokument legali jiġi kklassifikat bħala kuntratt jew bħala konċessjoni għal servizzi.
56. Il-qorti tar-rinviju diġà indikat li, f’dan il-każ, ir-riskju għall-operat ekonomiku tas-servizz ma huwiex ir-responsabbiltà tal-parti li tieħu l-kuntratt. Fil-fatt, hija tafferma li din tal-aħħar lanqas ma tassumi parti sostanzjali ta’ dan ir-riskju (ara l-punt 13 tad-deċiżjoni tar-rinviju).
57. Fil-fatt, jekk il-leġiżlazzjoni regolatorja u l-kontenut tal-kuntratt jiġu kkunsidrati flimkien, jirriżulta li l-parti li tieħu l-kuntratt hija garantita li tingħata l-kumpens għat-tipi ta’ telf marbut mal-provvista tas-servizz: a) il-parti mill-ispejjeż inevitabbli marbuta mal-eżekuzzjoni tal-kuntratt pubbliku ta’ trasport pubbliku li teċċedi d-dħul; b) l-ispejjeż iġġenerati mill-applikazzjoni tat-tariffi stabbiliti mill-parti rikjedenti; ċ) l-ispejjeż li jirriżultaw fil-każ li l-parti rikjedenti tapplika tnaqqis fil-prezz tat-trasport għal kategoriji partikolari ta’ passiġġieri; d) l-ispejjeż iġġenerati biex jiġu osservati r-rekwiżiti minimi ta’ kwalità imposti wara li tkun bdiet il-provvista tas-servizz jekk biex jiġu osservati dawn ir-rekwiżiti jinqabżu l-ispejjeż marbuta mar-rekwiżiti ta’ kwalità stabbiliti minn qabel.
58. Min-naħa l-oħra, mal-ammont tal-kumpens għat-telf li għadu kemm issemma għandu jiżdied l-ammont tal-profitt, u dan tal-aħħar għandu jiġi stabbilit billi d-dħul jiġi mmultiplikat b’perċentwali tal-profitt liema perċentwali għandu jiġi kkalkulat billi tiżdied ir-rata ta’ 2.5 % mar-rata medja tas-suq interbankarju Ewropew matul it-12-il xahar tas-sena ta’ riferiment.
59. Fi kliem ieħor, huwa previst il-kumpens kemm tat-telf marbut mal-provvista tas-servizz f’termini ta’ spejjeż tal-operat kif ukoll tat-telf ta’ profitt.
60. Din id-data, ipprovduta mill‑Qorti Suprema tal-Latvja, hija, bħala prinċipju, elokwenti biżżejjed sabiex tippermetti lill-qorti tar-rinviju tikkonkludi li d-dokument legali diskuss fil-proċedura a quo huwa kuntratt għal servizzi. Fil-fatt, mir-regolamenti u mid-dispożizzjonijiet kuntrattwali li jiddefinixxu l-kuntest u l-kontenut tad-dokument legali eżaminat hawnhekk jitfaċċaw b’mod evidenti, fl-opinjoni tiegħi, elementi suffiċjenti sabiex wieħed jikkonkludi li dan huwa każ, tabilħaqq, ta’ kuntratt għal servizzi pubbliċi.
61. Madankollu, kemm il-Gvern Latvjan kif ukoll il-Latgales plānošanas reģions jagħtu sensiela ta’ raġunijiet sabiex jiġi eskluż li l-parti li tieħu l-kuntratt tassumi r-riskji u, għaldaqstant, sabiex jiġi kkunsidrat li dan huwa każ ta’ kuntratt: bażikament, dan jinkludi l-livell għoli tar-riskju marbut mat-talba, it-tnaqqis fl-intestaturi tal-baġit tal-Istat maħsuba sabiex ikopru t-telf potenzjali, l-ispejjeż fl-investimenti li ma jistgħux jiġu rkuprati, iż-żieda jew it-tnaqqis tal-itinerarji u r-rotot, eċċ.
62. Madankollu, ikun tajjeb li hawnhekk intenni li ma tistax tkun ir-responsabbiltà tal‑Qorti tal‑Ġustizzja li tevalwa l-evidenza ċirkustanzjali pprovduta waqt is-seduta mill-Gvern Latvjan u mil-Latgales plānošanas reģions, u wisq inqas ma tistax tintervjeni fid-dibattitu dwar in-natura u l-portata tad-diverġenzi allegatament notevoli bejn it-tbassir kummerċjali msemmi waqt l-akkwist u dak li fil-fatt sar bħala konsegwenza ta’ sitwazzjoni ekonomika inqas propizja u favorevoli.
63. Madankollu u ladarba, fl-aħħar mill-aħħar, bħalma diġà għedt fil-punt 40, il-qorti tar-rinviju għandha l-ġurisdizzjoni li tikklassifika d-dokument legali, ikun tajjeb li jiġi speċifikat li hija l‑Qorti Suprema tal-Latvja li għandha tistabbilixxi kemm iċ-ċirkustanzi invokati mill-Gvern Latvjan u mil-Latgales plānošanas reģions jistgħu jinvalidaw il-konklużjoni li, madankollu, wieħed jasal għaliha meta jaqra l-liġi applikabbli u l-klawżoli kuntrattwali. Dan huwa partikolarment minnu inkwantu l‑Qorti Suprema tal-Latvja tagħmel l-ewwel domanda filwaqt li tafferma, minn naħa, li l-awtorità kontraenti tikkumpensa lill-fornitur tas-servizz għat-telf li jirriżulta mill-provvista ta’ servizzi u, min-naħa l-oħra, li l-liġi nazzjonali applikabbli għal dan il-każ u d-dispożizzjonijiet kuntrattwali “jillimitaw” ir-riskju tal-operat. Il-kwistjoni sabiex jiġi stabbilit kemm dan huwa minnu u kemm ir-riskju rilevanti għall-finijiet tal-klassifikazzjoni tad-dokument legali inkwistjoni jiġi assunt minn waħda mill-partijiet huwa l-kompitu tal-qorti tar-rinviju biss, li hija l-unika qorti li tista’ tevalwa ċ-ċirkustanzi u l-elementi varjabbli tal-każ fit-totalità tagħhom.
64. Fl-aħħar nett, għalkemm il-klassifikazzjoni tad-dokument legali diskuss taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-qorti nazzjonali u l‑Qorti tal‑Ġustizzja għandha biss ir-responsabbiltà li tipprovdilha interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li tista’ tkun utli għaliha f’dan il-kompitu, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet kuntrattwali inkwistjoni jippermettu minn issa li jiġi konkluż li dan id-dokument legali jissodisfa l-karatteristiċi tal-kuntratt għal servizzi. Madankollu, fil-kunsiderazzjoni tal-ġurisdizzjoni tal-qorti tar-rinviju, għandha tkun din il-qorti li tistabbilixxi, wara li jiġu eżaminati ċ-ċirkustanzi konkreti invokati mill-partijiet fil-kawża prinċipali, jekk din il-konklużjoni tirriżultax, fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni, bħala l-iktar waħda rilevanti jew adegwata.
B – Fuq it-tieni domanda: l-applikabbiltà diretta tad-Direttiva 1992/13, emendata bid-Direttiva 2007/66.
65. Jekk nibdew mill-ipoteżi li għandna quddiemna kuntratt għal servizzi, tirriżulta applikabbli ratione materiae d-Direttiva 1992/13. Il-mistoqsija li mbagħad wieħed jagħmel hija jekk l-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13, emendata bid-Direttiva 2007/66, kienx direttament applikabbli fil-Latvja mill-20 ta’ Diċembru 2009, data li fiha kien jiskadi t-terminu għat-traspożizzjoni ta’ din l-aħħar direttiva u, jekk dan huwa l-każ, jekk, skont l-Artikolu 2f(1)(b) tal-istess direttiva, dan l-artikolu kienx applikabbli wkoll għall-kuntratti konklużi qabel l-iskadenza ta’ dan it-terminu ta’ traspożizzjoni.
66. Dan iż-żewġ domandi jikkorrispondu għat-tieni u t-tielet domandi magħmula mill‑Qorti Suprema tal-Latvja. Fl-opinjoni tiegħi, u għall-kuntrarju ta’ dak li jsostni l-Gvern Awstrijak, naħseb li t-tielet domanda tista’ biss tingħatalha risposta ladarba tingħata risposta għat-tieni waħda u, għaldaqstant, sabiex jiġi speċifikat jekk l-Artikolu 2f(1)(b) tad-Direttiva 1992/13 jippermettix applikazzjoni retroattiva tal-Artikolu 2d(1)(b), huwa meħtieġ li jiġi stabbilit minn qabel jekk dan l-aħħar artikolu kienx applikabbli mill-21 ta’ Diċembru 2009. Ladarba jiġi deċiż jekk id-Direttiva 1992/13 kinitx direttament applikabbli minn din id-data biss, ikun jista’ jiġi eżaminat jekk kienx japplika wkoll l-artikolu li allegatament jipprovdi ċerta retroattività għall-applikabbiltà tal-Artikolu 2d(1)(b) tad-direttiva.
67. Huwa paċifiku li r-Repubblika tal-Latvja ma daħħlitx “fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi meħtieġa sabiex ikunu konformi ma’ […] id-Direttiva [2007/66/KE] sa l- 20 ta’ Diċembru 2009”, skont dak li jistipula l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2007/66. It-traspożizzjoni ta’ din ir-regola fid-dritt nazzjonali saret effettiva fil-15 ta’ Ġunju 2010, b’tali mod li l-ewwel domanda li għandha tingħata risposta hija jekk matul il-perijodu bejn il-21 ta’ Diċembru 2009 u l-14 ta’ Ġunju 2010, iż-żewġ data inklużivi, kienx direttament applikabbli fir-Repubblika tal-Latvja, minkejja li ma kienx ġie traspost, l-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva, li jimponi fuq l-Istati Membri l-obbligu li jiżguraw li, f’dawk il-każijiet fejn ma jiġix osservat l-effett sospensiv tal-appelli ppreżentati kontra deċiżjoni ta’ għoti ta’ kuntratt għal servizzi, “kuntratt ikun meqjus bħala ineffettiv minn korp ta’ reviżjoni [appell] indipendenti mill-entità kontraenti jew li l-ineffettività tiegħu hija r-riżultat ta’ deċiżjoni ta’ tali korp ta’ reviżjoni”.
68. L-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni ta’ direttiva, jew it-traspożizzjoni difettuża ta’ din tal-aħħar, hija biss waħda mill-kundizzjonijiet mitluba mill-ġurisprudenza sabiex tiġi kkunsidrata l-possibbiltà tal-applikabbiltà diretta ta’ direttiva mhux trasposta (ara, s-sentenza tas-6 ta’ Mejju 1980, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju, 102/79, Ġabra p. 1473, punt 12). Ma’ din il-kundizzjoni tiżdied ukoll il-kundizzjoni, minn naħa, li l-individwi jingħataw drittijiet suġġettivi invokabbli quddiem il-qrati (sentenza tad-19 ta’ Jannar 1982, Becker, 8/81, Ġabra 1982, p. 3301, punt 25) u, min-naħa l-oħra, dik li d-dispożizzjonijiet ta’ direttiva jkunu inkondizzjonati u preċiżi biżżejjed (ara wkoll is-sentenza tat-12 ta’ Mejju 2011, Trianel Kohlekraftwerk Lünen, C‑115/09, Ġabra p. I‑0000, punt 54) (18) .
69. Huwa ċar li, f’dan il-każ, l-ewwel mill-kundizzjonijiet indikati hija sodisfatta, u l-istess japplika għat-tieni kundizzjoni, peress li l-obbligu impost fuq l-Istati Membri mill-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13 jirriżulta obbligatorjament mid-dritt tal-individwi li jkunu ggarantiti l-effettività tal-appelli li jistgħu jippreżentaw kontra deċiżjonijiet ta’ għoti ta’ kuntratt pubbliku għal servizzi. Bħala obbligu impost fuq l-Istati Membri għat-titjib “fl-effettività ta’ proċeduri ta’ reviżjoni [appell] dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi”, skont ma huwa ddikjarat fil-premessa 34 tad-Direttiva 2007/66, huwa ċar li din hija garanzija li tirrispetta d-dritt taċ-ċittadini għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva fl-ambitu tal-kuntratti pubbliċi.
70. Din ir-rabta mill-qrib ħafna bejn l-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13 u d-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja twassal sabiex wieħed jistaqsi jekk, fil-fatt, kif ġie mistoqsi waqt is-seduta, billi qed nitkellmu dwar l-effettività ta’ dritt impost fuq l-Istati Membri u bbażat fuq id-dritt primarju tal-Unjoni, id-dritt, għall-partijiet fil-kawża prinċipali, li jippreżentaw ir-rikors inkwistjoni jmissu ġie rrikonoxxut lilhom f’kull każ u dan, fuq kollox, ukoll skont din id-direttiva u, naturalment, ta’ kull liġi interna ta’ traspożizzjoni. Jiena nqis li, bħala prinċipju, hekk għandu jkun, minkejja l-fatt li d-dritt għal appell huwa dritt tar-rikorrenti li tipikament huwa azzjoni pożittiva tal-Istat u l-eżerċizzju effettiv tiegħu jagħmel inevitabbli l-intervent tal-liġi. Dan iwassalni sabiex neżamina l-livell ta’ dan l-intervent f’dan il-każ (19) .
71. Fil-fatt, fir-rigward tat-tielet kundizzjoni neċessarja għall-applikabbiltà diretta ta’ direttiva mhux trasposta fil-terminiu stabbilit, jiġifieri, in-natura assoluta u suffiċjenti tal-kontenut normattiv tal-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 2007/66, hemm lok sabiex naqbel mal-Kummissjoni fl-opinjoni tagħha li d-dispożizzjoni eżaminata hija sostanzjalment identika għal dawk li jinsabu fl-Artikolu 2(1)(b) tad-Direttiva 89/665/KEE (20), li s-sentenza tagħha tat-2 ta’ Ġunju 2005, Koppensteiner (C‑15/04, Ġabra p. I‑4855, punt 38) ikklassifikathom bħala “assoluti u preċiżi biżżejjed biex jagħtu dritt lil individwu”.
72. Fil-fatt, l-Artikolu 2(1)(b) tad-Direttiva 89/665 jimponi fuq l-Istati Membri l-obbligu li jiżguraw li l-miżuri adottati li jikkonċernaw il-proċeduri ta’ appell speċifikati dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi ta’ provvista u xogħlijiet jinkludu dispożizzjoni għall-poteri sabiex jannullaw jew li jiġi annullati deċiżjonijiet illegali. Dawn, skont l-Artikolu 1(1) ta’ din id-direttiva għandhom ikunu jistgħu jiġu riveduti effettivament u malajr kemm jista’ jkun skont il-kundizzjonijiet stabbiliti fl-istess direttiva.
73. Anki jekk dawn id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 89/665 ġew ikkunsidrati “assoluti u preċiżi biżżejjed”, tista’ tingħad l-istess ħaġa, għajr għal xi wħud li se jissemmew iktar ’il quddiem, għal dawk id-dispożizzjonijiet li jinsabu fl-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13, billi fihom jiġu stabbiliti bi preċiżjoni assoluta l-kundizzjonijiet li fihom korp ta’ appell indipendenti għandu jiddikjara l-ineffettività tal-kuntratt, jiġifieri, għal dak li jikkonċerna dan il-każ: a) l-ewwel nett, li tiġi prodotta prova tal-ksur tal-Artikolu 1(5), tal-Artikolu 2(3) jew tal-Artikolu 2a(2) tad-direttiva, artikoli li jimponu l-osservanza ta’ perijodi partikolari ta’ sospensjoni matul il-proċeduri tal-għoti tal-kuntratt; b) it-tieni, li l-ksur ikun ċaħħad lill-offerent mill-possibbiltà ta’ rimedji prekuntrattwali; ċ) Barra minn hekk, li l-ksur ta’ dawn l-artikoli jkun sar flimkien ma’ ksur tad-Direttiva 2004/18. d) Fl-aħħar nett, li dan il-ksur ikun affettwa l-possibbiltajiet tal-offerent li għamel l-ilment sabiex jikseb il-kuntratt.
74. Madankollu hemm punt li dwaru d-Direttiva 1992/13 turi n-nuqqas ta’ preċiżjoni indikat mill-Gvern Awstrijak, minħabba li f’din id-direttiva ma jiġix indikat liema huwa l-“korp ta’ appell indipendenti mill-entità kontraenti” li għandu jiddeċiedi dwar l-effettività tal-kuntratt. Għaldaqstant, b’rabta ma’ dan il-punt jirriżulta li huwa nieqes l-intervent minimu meħtieġ tal-leġiżlatur li għamilt riferiment għalih fil-paragrafu 71 meta indikjat li minħabba n-natura fundamentali tad-dritt għall-appell, il-kontribut tad-dritt nazzjonali huwa inevitabbli.
75. Fl-opinjoni tiegħi, dan ma għandux iwassal sabiex jeskludi l-fatt, li l-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13 ma jistax jitqies bħala direttament applikabbli fir-Repubblika tal-Latvja mill-21 ta’ Diċembru 2009. Dan għaliex, bħalma jinnota ġustament il-Gvern Awstrijak, l-obbligu li d-dritt nazzjonali jiġi interpretat skont id-dritt tal-Unjoni, flimkien mad-dmir li jiġu protetti b’mod effettiv id-drittijiet taċ-ċittadini, għandhom iwasslu lill-qorti tar-rinviju sabiex tivverifika, skont ir-rimedju pprovdut fis-sentenza tas-17 ta’ Settembru 1997, Dorsch Consult Ingenieurgesellschaft (C‑54/96, Ġabra 1997, I‑4961), jekk, skont ir-regoli interni applikabbli fil-qasam tal-ġurisdizzjoni, huwiex possibbli li tiġi identifikata qorti kompetenti għar-rikonoxximent tal-appelli stipulati fid-Direttiva 1992/13. Dan sew jekk tkun qorti eżistenti li, fid-dritt nazzjonali, hija responsabbli mill-kontroll tal-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, u sew jekk isiru operattivi ċerti mekkaniżmi oħra ta’ għoti tal-kompetenza (21) .
C – Fuq it-tielet domanda preliminari: Ir-retroattività potenzjali tad-Direttiva 1992/13.
76. Ladarba wieħed jasal għall-konklużjoni li l-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13, emendata bid-Direttiva 2007/66, jista’ jkun applikabbli fir-Repubblika tal-Latvja mid-data li fiha skada t-terminu stabbilit għat-traspożizzjoni tad-direttiva, ikun għad irid jiġi stabbilit jekk it-terminu ta’ sitt xhur wara d-data li fiha jkun ġie konkluż il-kuntratt u li hija stipulata fl-Artikolu 2f(1)(b) tal-istess Direttiva 1992/13 bħala d-data limitu għall-applikazzjoni għal appell imsemmija f’dak l-artikolu, huwiex applikabbli f’każ bħal dak fil-kawża prinċipali. Fi kliem ieħor, għandu jiġi stabbilit jekk il-possibbiltà ta’ appel l skont id-Direttiva 1992/13 tiġix estiża għall-kuntratti konklużi matul is-sitt xhur qabel id-data li fiha d-direttiva tkun bdiet tapplika direttament. F’dak il-każ, din id-direttiva tkun tapplika għal din il-kawża, billi l-kuntratt inkwistjoni ġie konkluż fid-9 ta’ Ottubru 2009.
77. Fl-opinjoni tiegħi, bħala prinċipju tajjeb jingħad li, sabiex id-direttiva tkun iktar effettiva, tista’ tintalab l-applikazzjoni tagħha għall-kuntratti kollha konklużi sitt xhur qabel id-data stabbilita bħala limitu għat-traspożizzjoni tagħha. Dan għaliex, fost raġunijiet oħra, b’hekk jiġi evitat ir-riskju tal-possibbiltà ta’ kuntratti konklużi malajr sabiex tiġi evitata l-applikazzjoni tad-direttiva u tiġi evitata wkoll il-konsolidazzjoni matul iż-żmien ta’ sitwazzjoni legali li tiffavorixxi l-ineffettività tal-eżerċitar tad-dritt għall-protezzjoni ġudizzjarja taċ-ċittadini. F’dan ir-rigward nixtieq nindika, barra minn hekk, l-ispirtu tal-ġurisprudenza stabbilita mill‑Qorti tal‑Ġustizzja fis-sentenza tat-18 ta’ Diċembru 1997, Inter-Environnement Wallonie (C‑129/96, Ġabra p. I‑7411), invokata minn “Norma-A” u “Dekom”, fis-sens li l-Istati Membri huma obbligati, fil-perijodu qabel id-data stabbilita sabiex id-direttiva tiġi integrata fid-dritt nazzjonali, li ma jippreġudikawx it-twettiq tal-għanijiet imfittxija minn direttiva.
78. Madankollu, u indipendentement mill-fatt li ma jistax jiġi evitat il-preġudizzju għaċ-ċertezza legali li tinvolvi kull operazzjoni ta’ applikazzjoni retroattiva tad-dritt, l-istruttura u l-kontenut tad-direttiva ma jippermettux din ir-retroattività, lil hinn min-nuqqas f’din tal-aħħar ta’ kull riferiment espliċitu dwar ir-retroattività tagħha.
79. L-uniċi kuntratti li jistgħu jiġu kkontestati skont id-Direttiva 1992/13 huma biss dawk li jkunu ġew konklużi fil-kuntest ġuridiku ddefinit mid-direttiva stess, inkwantu r-raġunijiet għall-kontestazzjoni tagħhom għandhom jingħataw fil-kundizzjonijiet tad-direttiva imposti fuq il-proċedura tal-għoti ta’ kuntratt. Għaldaqstant, l-ebda kuntratt konkluż qabel id-data tad-dħul fis-seħħ tad-direttiva ma seta’ jissodisfa l-kundizzjonijiet proċedurali previsti fiha, b’mod partikolari, it-termini ta’ suspensjoni li l-ksur tagħhom huwa ssanzjonat fl-Artikolu 2d(1)(b).
80. Ma jagħmilx sens, għaldaqstant, li jiġi permess retroattivament rikors li jista’ jibbaża biss fuq l-unika raġuni ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ kundizzjonijiet li ma kinux imposti meta ġie konkluż il-kuntratt inkwistjoni.
VII – Konklużjoni
81. Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, jien nipproponi li r-risposti tal‑Qorti tal‑Ġustizzja għad-domandi magħmula mill-qorti nazzjonali għandhom ikunu kif ġej:
“1) L-Artikolu 1(3)(b) tad-Direttiva 2004/17/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, li tikkoordina l-proċeduri ta’ akkwisti ta’ entitajiet li joperaw fis-setturi tas-servizzi tal-ilma, l-enerġija, t-trasport u postali għandu jkun interpretat fis-sens li, għall-finijiet tiegħu, għandu jiġi kkunsidrat, bħala prinċipju, bħala kuntratt għal servizzi pubbliċi, il-kuntratt li skontu l-parti li tieħu l-kuntratt tikseb, bħala korrispettiv, id-dritt li topera servizzi ta’ trasport pubbliku, filwaqt li l-awtorità kontraenti għandha tikkumpensaha għat-telf li jirriżulta mill-provvista ta’ servizzi u r-riskju ta’ operat tas-servizz li huwa limitat mid-dispożizzjonijiet tad-dritt pubbliku li jirregola l-provvista tas-servizzi u mid-dispożizzjonijiet kuntrattwali. F’kull każ, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina sa fejn iċ-ċirkustanzi tal-każ ineżami jimponu klassifikazzjoni differenti fir-rigward tad-dritt tal-Unjoni.
2) L-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva tal-Kunsill 1992/13/KEE, tal-25 ta’ Frar 1992, li tikkoordina l-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrelataw għall-applikazzjoni tar-regoli Komunitarji dwar il-proċeduri ta’ akkwist ta’ entitajiet li joperaw fis-setturi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u t-telekomunikazzjoni, fil-verżjoni tagħha emendata bid-Direttiva 2007/66/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Diċembru 2007, jista’ jkun direttament applikabbli fir-Repubblika tal-Latvja sa mill-21 ta’ Diċembru 2009, skont jekk teżistix qorti kompetenti sabiex jiġu ppreżentati quddiemha l-appelli li għalihom tagħmel riferiment din id-direttiva, filwaqt li l-istabbiliment ta’ dan il-punt huwa r-responsabbiltà tal-qorti tar-rinviju.
3) L-Artikolu 2d(1)(b) tad-Direttiva 1992/13/KEE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma japplikax għal kuntratti mogħtija qabel l-iskadenza tat-terminu stabbilit għat-traspożizzjoni fid-dritt intern tad-Direttiva 2007/66/KE”.
(1) .
(2) – ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 7, p. 132.
(3) – ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, p. 7, p. 19
(4) – Id-Direttiva 2004/18 tiġbor flimkien, f’tip ta’ kodiċi uniku, id-dixxiplini settorjali li jinsabu fid-Direttiva tal-Kunsill 1993/36/KE, tal-14 ta’ Ġunju 1993, li tikkoordina l-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi ta’ provvista [għal provvisti] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 2, p. 110), fid-Direttiva tal-Kunsill 1993/37/KE, tal-14 ta’ Ġunju 1993, li tikkonċerna l-koordinament tal-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tax-xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 2, p. 163) u fid-Direttiva tal-Kunsill 1992/50/KEE, tat-18 ta’ Ġunju 1992, relatata mal-koordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tas-servizz pubbliku [kuntratti pubbliċi għal servizzi] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 322), filwaqt li d-Direttiva 2004/17 għamlet dan għad-dispożizzjonijiet regolamentari li jinsabu fid-Direttiva tal-Kunsill 1993/38/KEE, tal-14 ta’ Ġunju 1993, li tikkoordina l-proċeduri ta’ akkwist pubbliku għal entitajiet li joperaw fis-setturi tal-ilma, tal-enerġija, tat-trasport u tat-telekomunikazzjoni (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, p. 2, p. 194).
(5) – Bħalma huwa magħruf, il-kunċetti dwar il-kategoriji ddefiniti mid-Direttiva 2004/17 jistgħu jiġu estiżi għall-Artikolu 1(2) u l-Artikolu 4 tad-Direttiva 2004/18 minħabba x-xebh tagħhom. Ara, f’dan ir-rigward, għal dawn kollha, is-sentenza tal-10 ta’ Settembru 2009, Eurawasser (C‑206/08, Ġabra p. I‑8377, punt 43). Għal dak li jirrigwarda l-iżvilupp ta’ dawn iż-żewġ direttivi, ara l-edizzjonijiet rispettivi ta’ Jan M. Hebly, European Public Procurement: Legislative History of the “Utilities” Directive 2004/17/EC, Wolters Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2008, u European Public Procurement: Legislative History of the “Classic” Directive 2004/18/EC, Wolters Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2007.
(6) – ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 315.
(7) – ĠU L 335, p. 31.
(8) – Latvijas Vēstnesis Nru 61, tal-24 ta’ Mejju 1994, p. 192.
(9) – Latvijas Vēstnesis Nru 107, tad-9 ta’ Lulju 2009, p. 4093, fis-seħħ mill-1 ta’ Ottubru 2009. Sat-30 ta’ Settembru 2009 kienet fis-seħħ il-Koncesiju likums (liġi dwar il-konċessjonijiet), li l-Artikolu 1(2) tagħha kien jiddefinixxi l-konċessjoni bħala “it-trasferiment tad-dritt li jiġu pprovduti servizzi jew id-dritt esklużiv li jkunu operati l-mezzi tal-konċessjoni, matul perijodu partikolari, fl-ambitu ta’ kuntratt bil-miktub konkluż bejn l-awtorità konċedenti u l-entità konċessjonarja.”
(10) – Latvijas Vēstnesis 2007, Nru 106, p. 3682.
(11) – Latvijas Vēstnesis 2009, Nru 183, p. 4169. Fis-seħħ mill-21 ta’ Novembru 2009, issostitwixxa d-Digriet Nru 672 tal-Kunsill tal-Ministri, tat-2 ta’ Ottubru 2007 ( Latvijas Vēstnesis, 2007, Nru 175, p. 3751).
(12) – Korp li, sadanittant, issostitwixxa l-funzjonijiet tal-imsemmi kunsill distrettwali, anki jekk, apparentament, iż-żewġ istituzzjonijiet kienu jeżistu fl-istess żmien.
(13) – Entità li ssostitwixxa, bħala l-konvenut fil-kawża prinċipali, lil-Ludzas novada pašvaldība (amministrazzjoni awtonoma tad-distrett ta’ Ludza).
(14) – Konklużjonijiet tad-9 ta’ Settembru 2010, punt 25, nota ta’ qiegħ il-paġna 14.
(15) – Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tas-6 ta’ April 2006, ANAV (C‑410/04, Ġabra p. I‑3303, punt 16), u tat-13 ta’ Novembru 2008, Coditel Brabant (C‑324/07, Ġabra p. I‑8457, punt 24).
(16) – Sentenzi tas-27 ta’ Ottubru 2005, Contse et
(C‑234/03, Ġabra p. I‑9315); tat-18 ta’ Lulju 2007, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑382/05, Ġabra p. I‑6657), u tal-11 ta’ Ġunju 2009, Hans & Christophorus Oymanns (C‑300/07, Ġabra p. I‑4779). Fost dawn il-kriterji nsibu dak tad-delega tar-responsabbiltà għad-danni kkawżati minn irregolarità potenzjali fil-provvista tas-servizz jew l-eżistenza ta’ ċerta libertà ekonomika sabiex jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet għall-operat tas-servizz.
(17) – Inċidentalment, fl-opinjoni tiegħi, huwa hawnhekk li jsir rilevanti l-fatt li, skont l-Artikolu 1(3)(b) tad-Direttiva 2004/17, il-korrispettiv ta’ konċessjoni ta’ servizzi jista’ jikkonsisti fid-dritt li jiġi operat is-servizz biss, jew f’dak id-dritt “flimkien ma’ ħlas”. Il-kombinazzjoni taż-żewġ elementi fil-korrispettiv għal servizz li legalment jista’ jkun biss kuntratt jew konċessjoni għandha twassal sabiex jiġi kkunsidrat il-piż speċifiku ta’ kull wieħed minnhom. Dan huwa operat li għalih, fl-opinjoni tiegħi, ma jistax ikun hemm kriterju ieħor għajr dak tal-livell tar-riskju li, fl-aħħar mill-aħħar, jieħu l-fornitur tas-servizz, u li għall-istabbiliment ta’ dan l-operat kun tajjeb li wieħed iżomm f’moħħu kemm il-prezz marbut mad-dritt tal-operat jinvolvi tnaqqis sinjifikattiv tar-riskju inerenti mal-attività kummerċjali.
(18) – Fir-rigward tad-dottrina, ara K. Lenaerts  u P. van Nuffel, European Union Law, Sweet & Maxwell, it-Tielet Edizzjoni, Londra, 2011 (22-080 et seq ).
(19) – Mingħajr ma nittrattaw il-kwistjoni relatata mal-eżistenza ta’ dritt għall-protezzjoni ġudizzjarja li, bħala element konstituttiv tal-patrimonju tal-Unjoni bħala komunità tad-dritt, huwa l-qofol tal-istruttura kollha tal-ordinament ġuridiku Komunitarju, ma jistax jiġi injorat il-fatt, madankollu, li d-Direttiva 1992/13 diġà kienet tiżgura, fil-verżjoni oriġinali tagħha, id-dritt għall-kontestazzjoni tad-deċiżjonijiet adottati mill-awtoritajiet kontraenti, u b’hekk id-Direttiva 2007/66 tejbet l-effettività ta’ proċeduri ta’ appell diġà eżistenti dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi. Hija kwistjoni differenti l-fatt li dan it-titjib sar permezz tal-introduzzjoni ta’ sanzjonijiet għall-ineffettività tal-kuntratt f’ċirkustanzi partikolari, inkwantu dan imur lil hinn mis-sempliċi rikonoxximent ta’ dritt għal kumpens. Għandu jiġi kkunsidrat, fil-fatt, li r-rimedju li jikkumpensa l-ksur ta’ dritt jikkostitwixxi tip ta’ protezzjoni ġurisdizzjonali leġittima, għalkemm “sekondarja”. F’dan ir-rigward, ara Wilfried Erbguth, “Primär- und Sekundärrechtsschutz im öffentlichen Recht”, f’ Veröffentlichungen der Vereinigung der Deutschen Staatsrechtslehrer, Volum 61, Berlin, 2002, p. 221 et seq .
(20) – Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE, tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 246).
(21) – F’dan ir-rigward, għandu jiġi osservat li, b’mod konformi mal-allegazzjonijiet ta’ „Norma-A” u „Dekom”(p. 6 tal-verżjoni Franċiża), mill-1 ta’ Frar 2004 teżisti qorti amministrattiva fir-Repubblika tal-Latvja li hija kompetenti sabiex tittratta l-appelli dwar il-validità tal-kuntratti tad-dritt pubbliku, liema kompetenza hija mogħtija lilha permezz tal-Artikolu 184 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Amministrattiva.