SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA8 ta' April 1976 (*)"Ħlas indaqs għall-ħaddiema rġiel u nisa"Fil-kawża C-43/75_li
għandha bħala suġġett talba indirizzata lill-Qorti tal-Ġustizzja,
b'applikazzjoni ta' l-Artikolu 177 tat-Trattat KEE, mill-"Cour du
Travail" ta' Brussell, intiża sabiex tikseb, fil-kawża pendenti
quddiemha fl-ismijiet, Gabrielle Defrenne, li kienet ħostess ta' l-ajru, b'indirizz għan-notifika fi Brussell Jette, vsSociete Anonyme Blege de Navigation Aerienne Sabena, li għandha s-sede tagħha fi Brussell, IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA_komposta
minn, R. Lecourt, President, H. Kutscher u A. O'Keeffe, Presidenti ta'
Awla, A. M. Donner, J. Mertens de Wilmars, P. Pescatore u M. Sørensen,
Imħallfin_Avukat Ġenerali: M. Trabucci_Reġistratur: A. Van Houttetagħti l-preżentiSentenza1        Permezz
ta' deċiżjoni tat-23 ta' April 1975, li waslet fir-reġistru tal-Qorti
tal-Ġustizzja fit-2 ta' Mejju segwenti, il-"Cour du Travail" ta'
Brussell ressqet, skond l-Artikolu 177 tat-Trattat KEE, żewġ domandi
dwar l-effett u l-implementazzjoni ta' l-Artikolu 119 tat-Trattat, li
jikkonċerna l-prinċipju ta' ħlas indaqs għall-ħaddiema rġiel u nisa,
għall-istess xogħol.2        Dawn
id-domandi kienu tqajmu fil-kuntest ta' kawża bejn ħostess ta' l-ajru u
min jimpjegaha, SA Sabena, dwar kumpens mitlub mir-rikorrenti fil-kawża
prinċipali minħabba l-fatt illi hija kienet, bejn il-15 ta' Frar 1963 u
l-1 ta' Frar 1966, in kwantu ħaddiema ta' sess femminili, batiet,
fil-qasam tal-ħlas, diskriminazzjoni meta mqabbla mal-kollegi tagħha ta'
sess maskil, hija u twettaq l-istess xogħol bħala "steward".3        Skond
id-deċiżjoni tar-rinviju, il-partijiet jaqblu fuq il-fatt li x-xogħol
ta' ħostess ta' l-ajru huwa identiku għal dak ta' "steward" u li
l-eżistenza ta' diskriminazzjoni fil-qasam tal-ħlas, matul il-perijodu
msemmi, għad-detriment tal-ħostess ta' l-ajru mhijiex, f'dawn
iċ-ċirkustanzi qed tiġi kkontestata.  Fuq l-ewwel domanda (effett dirett ta' l-Artikolu 119)4        Bl-ewwel
domanda qed jiġi mistoqsi jekk l-Artikolu 119 tat-Trattat "jintroduċix
bih innifsu direttament, fid-dritt nazzjonali ta' kull Stat Membru,
il-prinċipju tal-ħlas indaqs għall-ħaddiema rġiel u ħaddiema nisa
għall-istess xogħol" u jekk għaldaqstant "jagħtix, indipendentement minn
kull dispożizzjoni nazzjonali, id-dritt lill-ħaddiema li jibdew
proċeduri legali quddiem il-qrati nazzjonali sabiex dan il-prinċipju
jiġi osservat".5        Jekk
ir-risposta tkun fl-affermattiv, qed jiġi mistoqsi mil-liema data dan
l-effett għandu jiġi rrikonoxxut. 6        Ir-risposta
għal din l-aħħar parti ta' l-ewwel domanda ser tingħata flimkien
mar-risposta għat-tieni domanda.7        Il-kwistjoni
ta' l-effett dirett ta' l-Artikolu 119 għandha tiġi kkunsidrata
fid-dawl tan-natura tal-prinċipju ta' ħlas indaqs, ta' l-għan li din
id-dispożizzjoni trid tilħaq u tal-post li din għandha fl-iskema
tat-Trattat.8        L-Artikolu 119 għandu żewġ għanijiet.9        Minn
naħa, fid-dawl tad-differenza fil-livell ta' evoluzzjoni tal-liġijiet
soċjali fid-diversi Stati Membri, l-għan ta' l-Artikolu 119 huwa li jiġi
evitat li fil-kompetizzjoni intrakomunitarja, l-impriżi stabbiliti fi
Stati li effettivament implementaw il-prinċipju tal-ħlas indaqs ikunu
żvantaġġati, mil-lat tal-kompetizzjoni meta mqabbla ma' l-impriżi
stabbiliti fi Stati li għadhom ma eliminawx id-diskriminazzjoni f'dak li
jikkonċerna s-salarji għad-detriment tal-ħaddiema nisa.10      Min-naħa
l-oħra, din id-dispożizzjoni taqa' taħt l-għanijiet soċjali
tal-Komunità, li mhijiex biss unjoni ekonomika, iżda għandha fl-istess
ħin tassigura, permezz ta' azzjoni komuni, il-progress soċjali u
t-titjib kostanti tal-kundizzjonijiet tal-ħajja u tax-xogħol tal-popli
Ewropej, kif enfasizzat fil-preambolu tat-Trattat.11      Dan
l-għan huwa enfasizzat permezz ta' l-inklużjoni ta' l-Artikolu 119
fil-kapitolu ddedikat lill-politika soċjali, li d-dispożizzjoni
preliminari tiegħu, jiġifieri l-Artikolu 117, tisħaq fuq "il-ħtieġa li
jippromwovu t-titjib tal-kundizzjonijiet ta' l-għajxien u tax-xogħol
tal-ħaddiema b' mod li jippermetti l-parifikazzjoni f'livelli dejjem
ogħla ta' dawn il-kundizzjonijiet".12      Minn
dan l-għan doppju, ekonomiku u soċjali, jirriżulta li l-prinċipju
tal-ħlas indaqs jifforma parti mis-sisien tal-Komunità.13      Barra
minn hekk, din il-kunsiderazzjoni tispjega għaliex it-Trattat ippreveda
l-implementazzjoni sħiħa ta' dan il-prinċipju sa mit-tmiem ta' l-ewwel
stadju tal-perijodu ta' tranżizzjoni.14      Għaldaqstant,
fl-interpretazzjoni ta' din id-dispożizzjoni, mhuwiex possibbli li
argument ikun ibbażat fuq id-dewmien u r-reżistenzi li fixklu
l-implementazzjoni effettiva ta' dan il-prinċipju essenzjali f'ċerti
Stati Membri.15      B'mod
iktar partikolari, ir-rabta ta' l-Artikolu 119 mal-kuntest ta'
l-ugwaljanza tal-kundizzjonjiet tax-xogħol fis-sens tal-progress,
tippermetti li tiġi mwarrba l-oġġezzjoni bbażata fuq il-fatt li dan
l-Artikolu jista' jiġi rrispettat b'mod ieħor milli biż-żieda
tas-salarji l-iktar baxxi.16      Skond
l-ewwel paragrafu ta' l-Artikolu 119, l-Istati Membri huma obbligati li
jiżguraw u li jżommu "l-prinċipju ta' ħlas indaqs għall-istess xogħol
bejn ħaddiema rġiel u nisa".17      L-ewwel
u t-tieni paragrafu ta' l-istess Artikolu jżidu ċertu preċiżazzjonijiet
relatati mal-kunċetti ta' ħlas u ta' xogħol, użati fl-ewwel paragrafu.18      Għall-finijiet
ta' l-applikazzjoni ta' dawn id-dispożizzjonijiet, hemm lok li ssir
distinzjoni, fi ħdan il-kamp ta' applikazzjoni globali ta' l-Artikolu
119, bejn, minn naħa, diskriminazzjonijiet diretti u evidenti, li
jistgħu jiġu kkonstatati biss bl-għajnuna tal-kriterji ta' identiċità
tax-xogħol u ta' ħlas indaqs li jinsabu fl-Artikolu ċċitat, u, min-naħa
l-oħra, diskriminazzjonijiet indiretti u moħbija li jistgħu jiġu
identifikati biss permezz ta' dispożizzjoniet ta' implementazzjoni iktar
espliċiti, ta' natura komunitarja jew nazzjonali .19      Effettivament
ma jistax ma jiġix irrikonoxxut li implementazzjoni sħiħa ta' l-għan li
l-Artikolu 119 jrid jilħaq, permezz ta' l-eliminazzjoni
tad-diskriminazzjonijiet kollha, diretti jew indiretti, bejn ħaddiema
nisa u ħaddiema rġiel, mhux biss fir-rigward ta' impriżi individwali,
iżda anki ta' oqsma sħaħ ta' l-industrija kif ukoll ta' l-ekonomija
globali, tista' timplika, f'ċerti każijiet, id-determinazzjoni ta'
kriterji li l-implementazzjoni tagħhom teħtieġ l-adozzjoni ta' miżuri
komunitarji u nazzjonali adegwati.20      Dan
ir-raġunament huwa iktar u iktar inkonfutabbli peress illi l-atti
komunitarji dwar din il-kwistjoni, li ser issir referenza għalihom
fir-risposta għat-tieni domanda, jimplementaw l-Artikolu 119 fis-sens
illi jestendu l-kriterju strett ta' l-"istess xogħol", skond, b'mod
partikolari, id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni Nru 100 dwar il-Hlas
Indaqs ta' l-Organizzazjoni Internazzjonali tax-Xogħol, 1951, li t-tieni
Artikolu tagħha jittratta dwar il-ħlas indaqs għal xogħol "ta' l-istess
valur".21      Fost
id-diskriminazzjonijiet diretti, li jistgħu jiġu kkonstatati biss
b'referenza għall-kriterji mogħtija mill-Artikolu 119, għandhom jiġu
inklużi, b'mod partikolari, dawk li joriġinaw minn dispożizzjonijiet ta'
natura leġiżlattiva jew minn ftehim kollettivi tax-xogħol, peress illi
tali diskriminazzjonijiet jistgħu jiġu osservati fuq il-bażi ta' analiżi
purament legali.22      Dan
huwa wkoll l-istess fil-każ ta' ħlas mhux indaqs ta' ħaddiema rġiel u
ta' ħaddiema nisa għall-istess xogħol, imwettaq fl-istess stabbiliment
jew dipartiment, privat jew pubbliku.23      F'tali
sitwazzjoni – hekk kif juru l-konstatazzjonjiet stess tas-sentenza
tar-rinviju - il-Qorti tinsab f'pożizzjoni li tistabbilixxi l-elementi
kollha ta' fatt li jippermettulha tikkunsidra jekk ħaddiema mara
tirċevix ħlas inferjuri għal dak ta' ħaddiem raġel, li jkun qed iwettaq
xogħol identiku.24      Madankollu,
f'tali ipoteżi, l-Aritkolu 119 jista' jiġi applikat direttament u
jista' għaldaqstant jagħti, fir-rigward ta' individwi, drittijiet li
l-qrati għandhom iħarsu.25      Barra
minn hekk, il-leġiżlazzjonijiet nazzjonali adottati sabiex jiġi
applikat il-prinċipju tal-ħlas indaqs, bħala regola ġenerali,
sempliċiment jirriproduċu essenzjalment il-kliem ta' l-Artikolu 119
f'dak li jikkonċerna d-diskriminazzjonijiet diretti, fil-każ ta' xogħol
li jkun l-istess.26      F'dan
ir-rigward, il-leġiżlazzjoni Belġjana hija partikolarment
illustrattiva, peress illi l-Artikolu 14 tad-Digriet Rjali Numru 40 dwar
ix-xogħol tan-nisa, ta' l-24 ta' Ottubru 1967, sempliċement jafferma
d-dritt tal-ħaddiema kollha ta' sess femminili, li jressqu, quddiem
il-qorti kompetenti, azzjoni intiża sabiex jiġi applikat il-prinċipju
ta' ħlas indaqs ta' l-Artikolu 119, li għalih huwa sempliċiment jagħmel
referenza.27      Il-kliem użat fl-Artikolu 119 ma jistax jiġi invokat kontra din il-konklużjoni .28      Qabel
kollox, ma jistax jiġi bbażat argument, kontra l-effett dirett, fuq
l-użu li dan l-Artikolu jagħmel mil-kelma 'prinċipju', peress illi,
fil-lingwa tat-Trattat, din l-espressjoni hija preċiżament użata sabiex
tenfasizza n-natura fundamentali ta' ċerti dispożizzjonijiet, hekk kif
jirriżulta, per eżempju, mit-titolu mogħti lill-ewwel parti tat-Trattat,
iddedikata għall-‘prinċipji', u mill-Artikolu 113, li jgħid li
l-politika kummerċjali tal-Komunità hija bbażata fuq ‘prinċipji
uniformi'.29      Jekk
tiġi mnaqqsa l-importanza ta' dan il-kunċett, sal-punt li dan jiġi
mnaqqas għal-livell ta' indikazzjoni vaga, is-sisien stess tal-Komunità u
l-koerenza tar-relazzjonijiet esterni tagħha jkunu, għaldaqstant,
indirettament effettwati. 30      L-anqas
m'huwa possibbli li jiġi bbażat argument fuq il-fatt li l-Artikolu 119
isemmi espliċitament biss l-"Istati Membri".31      Għaldaqstant,
kif il-Qorti tal-Ġustizzja diġa kkonstatat f'kuntesti oħra, il-fatt li
ċerti dispożizzjonijiet tat-Trattat huma formalment indirizzati
lill-Istati Membri ma jeskludix li ċerti drittijiet jistgħu jiġu
mogħtija fl-istess ħin, lill-individwi kollha interessati li l-obbligi
hawn imsemmija jiġu osservati.32      Mit-test
stess ta' l-Artikolu 119 jirriżulta li dan jimponi fuq l-Istati obbligu
mandatorju li jintlaħaq riżultat f´terminu ddeterminat.33      L-effettività
ta' din id-dispożizzjoni ma tistax tiġi effetwata mill-fatt li
l-obbligu impost mit-Trattat ma ġiex osservat minn ċerti Stati Membri u
li l-istituzzjonijiet komuni ma rreaġixxewx biżżejjed kontra dan
in-nuqqas ta' teħid ta' azzjoni.34      Jekk
jiġi aċċettat il-kuntrarju jkun hemm riskju li l-ksur tad-dritt isir
prinċipju ta' interpretazzjoni, pożizzjoni li l-Qorti ma tistax tieħu
mingħajr ma tpoġġi lilha nnifisha f'kontradizzjoni mal-kompitu li ġie
mogħti lilha mill-Artikolu 164 tat-Trattat.35      Fl-aħħar
nett, billi jirreferi għal 'kull Stat Membru', l-Artikolu 119
jikkunsidra lil dawn l-Istati fl-eżerċizzju ta' dawk il-funzjonijiet
tagħhom li jistgħu b'mod utli jikkontribwixxu għall-implementazzjoni
tal-prinċipju tal-ħlas indaqs.36      Kuntrarjament
għal dak li ġie sostnut fil-kors tal-proċedimenti, din id-dispożizzjoni
mhux biss sempliċement qed tirreferi l-kwistjoni lill-kompetenza ta'
l-awtoritajiet leġiżlattivi nazzjonali. 37      Ir-referenza
ta' l-Artikolu 119 għal "kull Stat Membru" ma tistax għaldaqstant tiġi
interpretata bħala li teskludi l-intervent tal-Qorti, b'applikazzjoni
diretta tat-Trattat.38      Barra
minn hekk, lanqas ma tista' tiġi aċċettata l-oġġezzjoni, ibbażata fuq
il-fatt li l-applikazzjoni, mill-qrati nazzjonali, tal-prinċipju
tal-ħlas indaqs, ikollha bħala effett li tbiddel dak li l-partijiet
qablu fuqu permezz ta' atti li jaqgħu taħt l-awtonomija privata jew
professjonali, bħal m'huma l-kuntratti individwali u l-ftehim kollettivi
tax-xogħol.39      Peress
li l-Artikolu 119 huwa ta' natura imperattiva, il-projbizzjoni ta'
diskriminazzjonijiet bejn ħaddiema rġiel u ħaddiema nisa hija imposta
mhux biss fir-rigward ta' azzjoni ta' l-awtoritajiet pubbliċi, iżda hija
estiża wkoll għall-ftehim kollha intiżi sabiex jirregolaw b'mod
kollettiv ix-xogħol imħallas, kif ukoll għall-kuntratti bejn individwi.40      Jeħtieġ
għalhekk li r-risposta għall-ewwel domanda tkun li l-prinċipju tal-ħlas
indaqs ta' l-Artikolu 119 jista' jiġi invokat quddiem il-qrati
nazzjonali u li dawn għandhom l-obbligu li jassiguraw il-protezzjoni
tad-drittijiet li din id-dispożizzjoni tagħti lill-individwi, b'mod
partikolari fil-każ ta' diskriminazzjonijiet li jirriżultaw direttament
mid-dispożizzjonijiet leġiżlattivi jew minn ftehim kollettivi
tax-xogħol, kif ukoll fil-każ ta' ħlas mhux indaqs ta' ħaddiema nisa u
ta' ħaddiema rġiel għall-istess xogħol, meta dan ix-xogħol jiġi mwettaq
fl-istess stabbiliment jew dipartiment, pubbliku jew privat. Fuq it-tieni domanda (implementazzjoni ta' l-Artikolu 119 u kompetenzi rispettivi tal-Komunità u ta' l-Istati Membri )41      Permezz
tat-tieni domanda qed jiġi mistoqsi jekk l-Artikolu 119 sarx
"applikabbli fil-liġi nazzjonali ta' l-Istati Membri peremzz ta' miżuri
adottati mill-awtoritajiet tal-Komunità" jew jekk għandhiex "tiġi
rrikonoxxuta, f'dan il-kuntest, il-kompetenza eżklużiva tal-leġiżlatur
nazzjonali".42      Skond
dak li huwa indikat iktar 'il fuq, jeħtieġ li din il-kwistjoni tiġi
amalgamata mal-punt dwar mil-liema data l-effett dirett ta' l-Artikolu
119 għandux jiġi rrikonoxxut.43      Fid-dawl
ta' dawn il-problemi kollha, jeħtieġ li fl-ewwel lok tiġi stabbilita
l-kronoloġija ta' l-atti adottati fil-kuntest komunitarju sabiex tiġi
assigurata l-implementazzjoni tad-dispożizzjoni li l-interpretazzjoni
tagħha qed tiġi diskussa.44      Skond
ta' l-Artikolu 119 innifsu, l-applikazzjoni tal-prinċipju tal-ħlas
indaqs kellha tkun uniformement assigurata l-iktar tard sat-tmiem ta'
l-ewwel stadju tal-perijodu ta' tranżizzjoni.45      Mill-informazzjoni
mogħtija mill-Kummissjoni jirriżulta madankollu li, fl-implementazzjoni
ta' dan il-prinċipju, hemm diverġenzi u diskrepanzi notevoli bejn
l-Istati differenti.46      Għalkemm
f'ċerti Stati Membri, il-prinċipju kien diġà implementat fil-biċċa
l-kbira tiegħu qabel id-dħul fis-seħħ tat-Trattat, kemm permezz ta'
dispożizzjonijiet kostituzzjonali u leġiżlattivi espressi, kif ukoll
permezz ta' prattiċi soċjali stabbiliti mill-ftehim kollettivi
tax-xogħol, l-implementazzjoni sħiħa ta' tali prinċipju ġiet imdewma
f'ċerti Stati oħra.47      Fid-dawl
ta' din is-sitwazzjoni, l-Istati Membri, fit-30 ta' Diċembru 1961,
lejliet id-data ta' skadenza stabbilita mill-Artikolu 119, adottaw
riżoluzzjoni dwar l-ugwaljanzja tal-ħaddiema rġiel u nisa, intiża sabiex
tippreċiża f'ċerti aspetti l-kontenut materjali tal-prinċipju tal-ħlas
indaqs, filwaqt li ttawwal l-implementazzjoni tiegħu skond pjan mifrux
fuq perijodu ta' żmien.48      Skond
din ir-riżoluzzjoni, kull diskriminazzjoni, diretta u indiretta, kellha
tkun kompletament eliminata sal-31 ta' Diċembru 1964 .49      Mill-informazzjoni
mogħtija mill-Kummissjoni, jirriżulta li numru kbir minn fost l-Istati
Membri tal-bidu madankollu ma rrispettawx it-termini ta' din
ir-riżoluzzjoni u li, għal din ir-raġuni, il-Kummissjoni ġiet mġiegħla,
fil-kuntest tad-dmirijiet mogħtija lilha mill-Artikolu 155 tat-Trattat,
tlaqqa' lir-rappreżentanti tal-gvernijiet u lis-sieħba soċjali sabiex
tiġi studjata din is-sitwazzjoni u jiġu mħejjija l-miżuri intiżi sabiex
jiffavorixxu l-progress lejn it-twettiq sħiħ ta' l-għan stabbilit
mill-Artikolu 119 .50      Dan
ix-xogħol wassal għat-tħejjija ta' rapporti suċċessivi dwar
is-sitwazzjoni fl-Istati Membri oriġinali, li l-aktar wieħed reċenti
fosthom, li jirrikapitola l-fatti kollha, tat-18 ta' Lulju 1973.51      Fl-għeluq
ta' dan ir-rapport, il-Kummissjoni ħabbret l-intenzjoni tagħha li
tibda, fuq il-bażi ta' l-Artikolu 169 tat-Trattat, proċedimenti ta' ksur
kontra dawk l-Istati Membri li sa din id-data kienu għadhom ma wettqux
l-obbligi imposti mill-Artikolu 119, mingħajr, madankollu, dan l-avviż
ma kellu konsegwenzi.52      Wara
xi skambji simili li saru ma' l-awtoritajiet kompetenti ta' l-Istati
Membri l-ġodda, il-Kummissjoni, fir-rapport tagħha tas-17 ta' Lulju
1974, iddikjarat li, mill-1 ta' Jannar 1973, l-Artikolu 119 huwa
totalment applikabbli f'dak li għandu x'jaqsam ma' dawn l-Istati u li
dawn jinsabu għalhekk, minn din id-data, fl-istess sitwazzjoni li
jinsabu fiha l-Istati Membri oriġinali.53      Il-Kunsill,
bil-għan li jgħaġġel l-implementazzjoni sħiħa ta' l-Artikolu 119,
adotta, fl-10 ta' Frar 1975, id-Direttiva Nru 75/117 dwar
l-approssimazzjoni tal-ligijiet ta’ l-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu
ma’ l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ paga ndaqs għall-irgiel u
għan-nisa (Ġu Nru l 45, p.19).54      Din
id-direttiva tippreċiża_f'ċerti aspetti, il-portata materjali ta'
l-Artikolu 119 u tipprovdi, barra minn hekk, diversi dispożizzjonijiet
intiżi, essenzjalment, sabiex itejbu l-protezzjoni ġurisdizzjonali
tal-ħaddiema eventwalment milquta minn nuqqas ta' applikazzjoni
tal-prinċipju tal-ħlas indaqs stabbilit mill-Artikolu 119.55      L-Artikolu
8 ta' din id-direttiva jagħti lill-Istati Membri terminu ta' sena
sabiex idaħħlu fis-seħħ id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi, regolamentari
u amministrattivi adatti.56      Jirriżulta
mill-kliem espress ta' l-Artikolu 119 li l-applikazzjoni tal-prinċipju
tal-ħlas indaqs bejn ħaddiema rġiel u ħaddiema nisa kellha tiġi
assigurata bis-sħiħ u irreversibbilment fid-data li fiha jiskadi l-ewwel
stadju tal-perijodu tat-tranżizzjoni, jiġifieri l-1 ta' Jannar 1962 .57      Ir-riżoluzzjoni
ta' l-Istati Membri tat-30 ta' Diċembru 1961, bla ħsara għall-effetti
li hija seta' kellha in kwantu kienet intiża li tiffavorixxi u tgħaġġel
l-implementazzjoni sħiħa ta' l-Artikolu 119, ma setgħetx tbiddel
it-terminu ta' żmien stabbilit mit-Trattat.58      Bla
ħsara għal dispożizzjonijiet speċifiċi, emenda fit-Trattat tista' ssir
biss permezz ta' reviżjoni li għandha ssir skond l-Artikolu 236.59      Barra
minn hekk, minn dak li ntqal iktar 'il fuq jirriżulta li fin-nuqqas ta'
dispożizzjonijiet tranżitorji, il-prinċipju ta' l-Artikolu 119 huwa
kompletament applikabbli fl-Istati Membri l-ġodda mid-dħul fis-seħħ
tat-Trattat ta' adeżjoni, jiġifieri l-1 ta' Jannar 1973.60      Din
is-sitwazzjoni ġuridika ma setgħetx tiġi mibdula permezz tad-Direttiva
Numru 75/117 li, adottata fil-kuntest ta' l-Artikolu 100 dwar
l-armonizzazzjoni tal-liġijiet, għandha bħala għan li tiffavorixxi,
permezz ta' numru ta' miżuri li għandhom jiġu adottati fuq livell
nazzjonali, l-applikazzjoni korretta ta' l-Artikolu 119, speċjalment
sabiex jiġu eliminati diskriminazzjonijiet indiretti, mingħajr ma
tista', madankollu, tnaqqas l-effikaċja ta' dan l-Artikolu jew tbiddel
l-effett tiegħu fiż-żmien.61      Għalkemm
l-Artikolu 119 huwa indirizzat direttament lill-Istati Membri billi
jimponilhom l-obbligu li jassiguraw fi żmien stipulat u li
sussegwentement iżommu l-applikazzjoni tal-prinċipju tal-ħlas indaqs,
tali obbligu assunt mill-Istati ma jeskludix il-kompetenza tal-Komunità
f'dan il-qasam.62      Għall-kuntrarju,
l-eżistenza ta' kompetenza tal-Komunità tirriżulta mill-fatt li
l-Artikolu 119 jagħmel parti mill-għanijiet tat-Trattat fil-kuntest
tal-"politika soċjali", suġġett tat-Titolu III, li ddaħħal fit-tielet
parti, iddedikata lill-"politika tal-Komunità".63      Fin-nuqqas
ta' kull riferiment espress, mill-Artikolu 119 għall-funzjonijiet li
eventwalment għandhom jiġu eżerċitati mill-Komunità
għall-implementazzjoni tal-politika soċjali, għandu jsir riferiment
għas-sistema ġenerali tat-Trattat u għall-mezzi li huwa stabbilixxa, kif
previsti mill-Artikoli 100, 155 u jekk ikun il-każ, 235.64      Ebda
dispożizzjoni ta' applikazzjoni, kemm jekk adottata
mill-istituzzjonijiet tal-Komunità kif ukoll mill-awtoritajiet
nazzjonali, ma tista' tostakola madankollu l-effett dirett ta'
l-Artikolu 119, kif ġie indikat fir-risposta għall-ewwel domanda.65      Jeħtieġ
għalhekk li r-risposta għat-tieni domanda tkun li l-applikazzjoni ta'
l-Artikolu 119 kellha tkun kompletament assigurata mill-Istati Membri
oriġinali mill-1 ta' Jannar 1962, jiġifieri l-bidu tat-tieni stadju
tal-perijodu ta' tranżizzjoni, u mill-Istati Membri ġodda mill-1 ta'
Jannar 1973, data tad-dħul fis-seħħ.66      L-ewwel
waħda minn dawn id-dati ma ġietx immodifikata mir-riżoluzzjoni ta'
l-Istati Membri tat-30 ta' Dicembru 1961 .67      Id-Direttiva
tal-Kunsill Numru 75/117 hija bla ħsara għall-effett dirett ta'
l-Artikolu 119, kif ġie indikat fir-risposta għall-ewwel domanda, u
t-terminu stabbilit minn din id-direttiva m'għandux effett fuq id-dati
ta' skadenza ddeterminati, rispettivament, mill-Artikolu 119 tat-Trattat
KEE u mit-Trattat ta' adeżjoni.68      Anki
fl-oqsma li fihom l-Artikolu 119 ma jkollux effett dirett, wieħed
m´għandux jinterpreta din id-dispożizzjoni bħala li tirriżerva
kompetenza esklużiva lil-leġiżlatur nazzjonali għall-implementazzjoni
tal-prinċipju tal-ħlas indaqs, peress illi tali implementazzjoni tista'
tirriżulta, fejn iqum il-bżonn, minn kombinazzjoni ta' dispożizzjonijiet
komunitarji u nazzjonali. Dwar l-effett ta' din is-sentenza fiż-żmien 69      Il-Gvernijiet
ta' l-Irlanda u tar-Renju Unit ġibdu l-attenzjoni għall-konsegwenzi ta'
natura ekonomika li jistgħu jirriżultaw mir-rikonoxximent, mill-Qorti,
ta' l-effett dirett tad-dispożizzjonijiet ta' l-Artikolu 119, minħabba
li t-teħid ta' tali pożizzjoni jista' jqajjem, f'diversi setturi ta'
l-ekonomija, talbiet li jmorru lura għad-data li minnha dan l-effett
ikun beda.70      Fid-dawl
tan-numru kbir ta' persuni kkonċernati, tali talbiet, li huma
imprevedibbli għall-impriżi, jistgħu jkollhom effetti serji fuq
is-sitwazzjoni finanzjarja tagħhom, sal-punt li jwasslu lil xi wħud
minnhom għall-falliment.71      Għalkemm
il-konsegwenzi prattiċi ta' kull deċiżjoni ġudizzjarja għandhom jiġu
meqjusa bir-reqqa, wieħed ma jistax madankollu jasal sabiex inaqqas
l-oġġettività tad-dritt u sabiex jikkomprometti l-applikazzjoni futura
tiegħu minħabba r-riperkussjonijiet li deċiżjoni ġudizzjarja jista'
jkollha fuq il-passat .72      Madankollu,
fil-preżenza ta' l-imġiba ta' diversi Stati Membri u ta' l-opinjonijiet
tal-Kummissjoni mressqa ripetutament għall-konoxxenza tas-setturi
rilevanti, jeħtieġ li jittieħed eċċezzjonalment in kunsiderazzjoni
l-fatt li l-partijiet ikkonċernati ġew imġiegħla, matul perijodu twil,
iżommu prattiċi li jmorru kontra l-Artikolu 119, għalkemm ma kinux
għadhom ipprojbiti mid-dritt nazzjonali tagħhom.73      L-iżball
mill-Kummissjoni, li ressqet, fir-rigward ta' l-Istati Membri
kkonċernati, rikorsi għal nuqqas ta' twettiq ta' obbligu skond
l-Artikolu 119, minkejja t-twissijiet mogħtija, kien tali li jagħti
impressjoni żbaljata f'dak li jikkonċerna l-effetti ta' l-Artikolu 119.74      F'dawn
iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi kkonstatat li, fin-nuqqas ta' konoxxenza
tal-livell globali li fuqu l-ħlas kien ġie stabbilit,
kunsiderazzjonijiet imperattivi ta' ċertezza legali li jikkonċernaw
l-interessi kollha in kwistjoni, kemm pubbliċi kif ukoll privati,
jimpedixxu bħala regola li terġa' titqajjem id-diskussjoni fuq il-ħlas
tal-passat.75      B'konsegwenza
ta' dan, l-effett dirett ta' l-Artikolu 119 ma jistax jiġi invokat in
sostenn ta' talbiet relattivi għal perijodi ta' ħlas li seħħew qabel
id-data ta' din is-sentenza, ħlief f`dak li jikkonċerna l-ħaddiema li
preċedentement ressqu azzjoni legali jew għamlu talba ekwivalenti. Fuq l-ispejjeż76      L-ispejjeż
sostnuti mill-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej, li ressqet
osservazzjonijiet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ma jistgħux jitħallsu
lura.77      Peress
li ll-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża priċipali,
in-natura ta' kwistjoni pendenti quddiem il-"Cour du Travail" ta'
Brussell, hija din il-Qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeżGħal dawn il-motivi, IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA_b'risposta
għad-domandi li sarulha mill-"Cour du Travail" ta' Brussell, permezz
ta' deċiżjoni tat-23 ta' April, taqta' u tiddeċiedi li:1)      L-prinċipju
ta' ħlas indaqs ta' l-Artikolu 119 jista' jiġi invokat quddiem il-qrati
nazzjonali u dawn għandhom l-obbligu li jassiguraw il-protezzjoni
tad-drittijiet li din id-dispożizzjoni tagħti lill-individwi, b'mod
partikolari fil-każ ta' diskriminazzjonijiet li jirriżultaw direttament
mid-dispożizzjonijiet leġiżlattivi jew minn ftehim kollettivi
tax-xogħol, kif ukoll fil-każ ta' ħlas mhux indaqs ta' ħaddiema nisa u
ta' ħaddiema rġiel għall-istess xogħol, meta dan ix-xogħol jiġi mwettaq
fl-istess stabbiliment jew dipartiment, pubbliku jew privat.2)      L-applikazzjoni
ta' l-Artikolu 119 kellha tkun kompletament assigurata mill-Istati
Membri oriġinali mill-1 ta' Jannar 1962, jiġifieri l-bidu tat-tieni
stadju tal-perijodu ta' tranżizzjoni, u mill-Istati Membri ġodda mill-1
ta' Jannar 1973, data tad-dħul fis-seħħ tat-Trattat ta' adeżjoni.
L-ewwel waħda minn dawn id-dati ma ġietx immodifikata mir-riżoluzzjoni
ta' l-Istati Membri tat-30 ta' Dicembru 1961.3)      Id-Direttiva
tal-Kunsill Numru 75/117 hija bla ħsara għall-effett dirett ta'
l-Artikolu 119, kif ġie indikat fir-risposta għall-ewwel domanda, u
t-terminu stabbilit minn din id-direttiva m'għandux effett fuq id-dati
ta' skadenza ddeterminati, rispettivament, mill-Artikolu 119 tat-Trattat
KEE u mit-Trattat ta' adeżjoni.4)      Anki
fl-oqsma li fiħom l-Artikolu 119 ma jkollux effett dirett, wieħed
m´għandux jinterpreta din id-dispożizzjoni bħala li tirriżerva
kompetenza esklużiva lil-leġiżlatur nazzjonali għall-implementazzjoni
tal-prinċipju tal-ħlas indaqs, peress illi tali implementazzjoni tista'
tirriżulta, fejn iqum il-bżonn, minn kombinazzjoni ta' dispożizzjonijiet
komunitarji u nazzjonali.5)      Ħlief
għal dak li jikkonċerna l-ħaddiema li preċedentement ressqu azzjoni
legali jew għamlu talba ekwivalenti, l-effett dirett ta' l-Artikolu 119
ma jistax jiġi invokat in sostenn ta' talbiet relattivi għal perijodi
ta' ħlas li seħħew qabel id-data ta' din is-sentenza. LeCourtKutscherO'KeeffeDonnerMertens de WilmarsPescatore       Sørensen       Mogħtija f'Qorti fil-miftuh fil-Lussemburgu, 8 ta' April 1976A. Van Houtte       R. LeCourtReġistratur       President* Lingwa tal-kawża: il-Franċiż.