62022CC0434
OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 13 lipca 2023 r. (
1
)
Sprawa C‑434/22
AS „Latvijas valsts meži”
przeciwko
Dabas aizsardzības pārvalde
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Administratīvā rajona tiesa (rejonowy sąd administracyjny, Łotwa)]
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory – Dyrektywa 92/43/EWG – Odpowiednia ocena skutków – Pojęcie planu lub przedsięwzięcia – Interwencje w lasach w celu zapobiegania pożarom – Bezpośredni związek z zagospodarowaniem terenu lub konieczność do jego zagospodarowania – Pilny charakter środka – Środki zapobiegawcze – Zasada lojalnej współpracy – Przywrócenie stanu poprzedniego istniejącego przed powstaniem szkody
I. Wprowadzenie
1.
Artykuł 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej (
2
) wymaga dokonania uprzedniej oceny skutków planów i przedsięwzięć, które mogą w istotny sposób oddziaływać na obszary ochrony o znaczeniu europejskim – tak zwane obszary Natura 2000. Ale czy środki zapobiegawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej na obszarach leśnych również wymagają ich uprzedniej oceny? I jakie skutki wiążą się z niedokonaniem takiej oceny? Kwestie te należy wyjaśnić w ramach niniejszego postępowania prejudycjalnego.
2.
Postępowanie główne dotyczy tego, że użytkownik lasu znajdującego się na terenie obszaru Natura 2000 dokonał jego wycinki w celu ułatwienia w przyszłości ochrony przeciwpożarowej, zanim została przeprowadzona uprzednia ocena. Gdy organy odpowiedzialne za ochronę obszaru powzięły o tym wiedzę, nałożyły na użytkownika określone środki, które ten kwestionuje. Oprócz obowiązku dokonania oceny w odniesieniu do takich środków zapobiegawczych w zakresie ochrony przeciwpożarowej należy w szczególności rozważyć, jakie środki można nałożyć w przypadku, gdy takie działania były prowadzone bez dokonania uprzedniej oceny.
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
3.
Artykuł 1 lit. l) dyrektywy siedliskowej definiuje specjalny obszar ochrony jako „teren mając[y] znaczenie dla Wspólnoty wyznaczony przez państwa członkowskie w drodze ustawy, decyzji administracyjnej i/lub umowy, na którym są stosowane konieczne środki ochronne w celu zachowania lub odtworzenia, we właściwym stanie ochrony, siedlisk przyrodniczych i/lub populacji gatunków, dla których teren został wyznaczony”.
4.
Wyznaczanie specjalnych obszarów ochrony uregulowano w art. 4 ust. 4 dyrektywy siedliskowej:
„Po zatwierdzeniu terenu mającego znaczenie dla Wspólnoty zgodnie z procedurą określoną w ust. 2 zainteresowane państwa członkowskie możliwie najszybciej, nie później niż w ciągu sześciu lat, wyznaczają ten teren jako specjalny obszar ochrony, ustalając priorytetowe działania w świetle znaczenia tych terenów dla zachowania lub odtworzenia, we właściwym stanie ochrony, typu siedliska przyrodniczego wymienionego w załączniku I lub gatunku wymienionego w załączniku II, a także do celów spójności Natury 2000 oraz w świetle zagrożenia degradacją lub zniszczeniem, na które narażone są te tereny”.
5.
Ochrona obszarów Natura 2000 jest uregulowana w szczególności w art. 6 dyrektywy siedliskowej:
„1.   Dla specjalnych obszarów ochrony państwa członkowskie tworzą konieczne środki ochronne obejmujące, jeśli zaistnieje taka potrzeba, odpowiednie plany zagospodarowania opracowane specjalnie dla tych terenów bądź zintegrowane z innymi planami rozwoju oraz odpowiednie środki ustawowe, administracyjne lub umowne, odpowiadające ekologicznym wymaganiom typów siedlisk przyrodniczych, wymienionych w załączniku I, lub gatunków, wymienionych w załączniku II, żyjących na tych terenach.
2.   Państwa członkowskie podejmują odpowiednie działania w celu uniknięcia na specjalnych obszarach ochrony pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków, jak również w celu uniknięcia niepokojenia gatunków, dla których zostały wyznaczone takie obszary, o ile to niepokojenie może mieć znaczenie w stosunku do celów niniejszej dyrektywy.
3.   Każdy plan lub przedsięwzięcie, które nie jest bezpośrednio związane lub konieczne do zagospodarowania terenu, ale które może na nie w istotny sposób oddziaływać, zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, podlega odpowiedniej ocenie jego skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony. W świetle wniosków wynikających z tej oceny oraz bez uszczerbku dla przepisów ust. 4 właściwe władze krajowe wyrażają zgodę na ten plan lub przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się, że nie wpłynie on niekorzystnie na dany teren oraz, w stosownych przypadkach, po uzyskaniu opinii całego społeczeństwa.
4.   Jeśli pomimo negatywnej oceny skutków dla danego terenu oraz braku rozwiązań alternatywnych, plan lub przedsięwzięcie musi jednak zostać zrealizowane z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, w tym interesów mających charakter społeczny lub gospodarczy, państwo członkowskie stosuje wszelkie środki kompensujące konieczne do zapewnienia ochrony ogólnej spójności Natury 2000. O przyjętych środkach kompensujących państwo członkowskie informuje Komisję.
Jeżeli dany teren obejmuje typ siedliska przyrodniczego i/lub jest zamieszkały przez gatunek o znaczeniu priorytetowym, jedyne względy, na które można się powołać, to względy odnoszące się do zdrowia ludzkiego lub bezpieczeństwa publicznego, korzystnych skutków o podstawowym znaczeniu dla środowiska lub, po wyrażeniu opinii przez Komisję, innych powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego”.
6.
Ponadto w pytaniu pierwszym powołano się na definicję przedsięwzięcia zawartą w art. 1 ust. 2 lit. a) dyrektywy OOŚ (
3
):
„2.   Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
a)
»przedsięwzięcie« oznacza:
–
wykonanie prac budowlanych lub innych instalacji lub systemów,
–
inne interwencje w otoczeniu naturalnym i krajobrazie, włącznie z wydobywaniem zasobów mineralnych;
b) […]”.
B.
Prawo łotewskie
7.
Łotwa dokonała transpozycji dyrektywy siedliskowej w ramach Likums „Par īpaši aizsargājamām dabas teritorijām” (ustawy o specjalnych obszarach ochrony).
8.
W celu ochrony spornego obszaru wydano Ministru kabineta 2017. gada 16. augusta noteikumi Nr. 478, „Dabas lieguma »Ances purvi un meži« individuālie aizsardzības un izmantošanas noteikumi” (rozporządzenie rady ministrów nr 478 z dnia 16 sierpnia 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad ochrony i użytkowania rezerwatu przyrody „Bagna i lasy Ance”, zwane dalej „rozporządzeniem nr 478”).
9.
Podpunkt 11.2 rozporządzenia nr 478 stanowi, że na gruntach leśnych zabrania się ścinania suchych drzew i usuwania powalonych drzew, ściółki lub jej części, których średnica w najgrubszej części przekracza 25 cm, jeżeli ich całkowita objętość jest mniejsza niż 20 metrów sześciennych na hektar drzewostanu, z następującymi wyjątkami: 11.2.1. wycinka i usuwanie drzew niebezpiecznych, przy pozostawieniu drzew w drzewostanie; 11.2.2. prowadzenie wspomnianych działań w priorytetowych biotopach leśnych Unii Europejskiej: w lasach bagiennych (91D0*), w borach bagiennych (9080*), w łęgach i lasach zalewowych (91E0*) oraz w starych lub naturalnych lasach borealnych (9010*), w których jest zabronione ścinanie suchych drzew oraz usuwanie powalonych drzew, ściółki lub jej części, których średnica w najgrubszym miejscu przekracza 25 cm.
10.
Podpunkt 23.3.3 rozporządzenia nr 478 stanowi, że od dnia 1 lutego do dnia 31 lipca na obszarze rezerwatu sezonowego zabrania się prowadzenia działalności z zakresu leśnictwa, z wyjątkiem działań związanych z ochroną przeciwpożarową lasu i gaszeniem pożarów.
11.
Rezerwat przyrody posiada ponadto plan ochrony przyrody rezerwatu (plan obejmujący lata 2016–2028, zwany dalej „planem ochrony przyrody”), który został zatwierdzony przez vides aizsardzības un reģionālās attīstības ministra 2016. gada 28. aprīļa rīkojums Nr. 105 (zarządzenie nr 105 ministra ochrony środowiska i rozwoju regionalnego z dnia 28 kwietnia 2016 r.).
III. Okoliczności faktyczne i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
12.
Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że rezerwat przyrody „Ances purvi un meži” („Bagna i lasy Ance”, zwany dalej „rezerwatem przyrody”) jest specjalnym obszarem ochrony o znaczeniu europejskim o całkowitej powierzchni 9822 ha (
4
). Obszar ten został utworzony w celu zapewnienia zachowania i zarządzania szczególnie chronionymi na Łotwie i w Unii Europejskiej biotopami, siedliskami rzadkich i chronionych gatunków zwierząt i roślin oraz zespołem krajobrazowym depresji nadmorskich i wydm znajdujących się na wspomnianym obszarze. Rezerwat przyrody obejmuje 20 specjalnie chronionych biotopów o znaczeniu europejskim o łącznej powierzchni 9173 ha (
5
), 48 chronionych gatunków roślin naczyniowych, 28 gatunków roślin mszystych, 2 gatunki grzybów, 9 gatunków porostów, 11 gatunków ssaków, 61 rzadkich gatunków ptaków i 15 gatunków bezkręgowców. Obszar ten jest ważny dla gniazdowania rzadkich i zagrożonych ptaków. W 2004 r. rezerwat przyrody o powierzchni 10056 ha został wpisany na listę obszarów o międzynarodowym znaczeniu dla ptaków.
13.
W dniu 31 lipca 2019 r. spółka akcyjna Latvijas valsts meži (
6
) złożyła wniosek do Valsts vides dienests (państwowego urzędu ochrony środowiska, Łotwa), w którym zwróciła się o przeprowadzenie wstępnej oceny skutków wywieranych na środowisko oraz wydanie standardów technicznych w związku z realizacją w rezerwacie przyrody, za zgodą Valsts meža dienests (państwowej służby leśnej), działań zaplanowanych w ramach programu środków ochrony przeciwpożarowej na rok 2019. Środki te obejmują również wycinkę drzew, co w perspektywie długoterminowej poprawiłoby sytuację w zakresie ochrony przeciwpożarowej w rezerwacie przyrody, a także zapewniłoby skuteczne zapobieganie ewentualnym pożarom lasów i ich szybkie gaszenie.
14.
Decyzją z dnia 4 grudnia 2019 r. wchodzący w skład państwowego urzędu ochrony środowiska Ventspils reģionālā vides pārvalde (regionalny wydział ochrony środowiska w Windawie, Łotwa) postanowił zastosować procedurę oceny skutków wywieranych na środowisko do proponowanego przez Latvijas valsts meži działania. Vides pārraudzības valsts birojs (państwowy urząd nadzoru nad środowiskiem) zmienił w dniu 20 lutego 2020 r. decyzję regionalnego wydziału ochrony środowiska w Windawie z dnia 4 grudnia 2019 r., stwierdzając, że do działań tych nie miała zastosowania procedura oceny skutków wywieranych na środowisko, lecz procedura oceny dla obszarów Natura 2000.
15.
Spółka Latvijas valsts meži poinformowała państwowy urząd nadzoru nad środowiskiem, że program środków ochrony przeciwpożarowej (na rok 2019) nie zostanie zrealizowany, w związku z czym nie zostanie przeprowadzona procedura oceny dla specjalnych obszarów ochrony o znaczeniu europejskim (Natura 2000).
16.
W dniach 7 i 14 stycznia 2021 r. pracownicy Dabas aizsardzības pārvalde (urzędu ochrony środowiska, Łotwa), administracji regionalnej Kurlandii (Łotwa) przeprowadzili kontrolę rezerwatu przyrody i stwierdzili, że spółka Latvijas valsts meži dokonała wycinki drzew na obszarze rezerwatu przyrody o długości około 17 km, poszerzając naturalne drogi gruntowe.
17.
Urząd ochrony środowiska stwierdził, że w niniejszej sprawie przeprowadzono działanie, którego nie przewidywał ani plan zagospodarowania terenu, ani łotewskie rozporządzenie nr 478. Stwierdził również, że stanowiło ono część zaplanowanego działania, do którego wcześniej ma zastosowanie procedura oceny oddziaływania na obszar ochrony, o której mowa powyżej.
18.
W związku z tym decyzją z dnia 15 stycznia 2021 r. urząd ochrony środowiska nałożył na spółkę Latvijas valsts meži obowiązek ograniczenia negatywnego wpływu działalności prowadzonej na terenie rezerwatu przyrody na walory przyrodnicze poprzez pozostawienie w drzewostanach ściętej sosny o średnicy przekraczającej 25 cm w najgrubszej części. Uzasadnił on swoją decyzję faktem, że wycięte drzewa przekształcą się z czasem w drodze naturalnego rozkładu drewna w podłoże odpowiednie dla rozwoju szeregu specjalnie chronionych gatunków owadów występujących w rezerwacie przyrody, w tym między innymi gracza borowego z gatunku Tragosoma depsarium i borodzieja próchnika z gatunku Ergates faber. Ponadto urząd ochrony środowiska nakazał spółce Latvijas valsts meži uzupełnienie ilości martwego drzewa w tych drzewostanach, należących do priorytetowego dla Unii Europejskiej chronionego biotopu 9010* „Stare lub naturalne lasy borealne” (
7
), która obecnie jest niewystarczająca.
19.
Spółka Latvijas valsts meži zakwestionowała tę decyzję, ale generalny dyrektor administracji regionalnej utrzymał ją w mocy decyzją z dnia 22 marca 2021 r. Spółka ta wniosła do Administratīvā rajona tiesa (rejonowego sądu administracyjnego, Łotwa) skargę o stwierdzenie nieważności tej decyzji.
20.
W skardze wskazano, że w niniejszej sprawie spółka Latvijas valsts meži wykonywała jedynie czynności dozwolone i wymagane przepisami ustawowymi – środki z zakresu ochrony przeciwpożarowej lasu, mające na celu zmniejszenie zagrożenia pożarowego, polegające na utrzymaniu dróg leśnych i naturalnych dróg gruntowych, wśród których znajdowała się wycinka drzew na podstawie zezwoleń wydanych przez Valsts meža dienests (państwową służbę leśną) – środki, które nie podlegają procedurze oceny dla obszarów Natura 2000 i które zostały przeprowadzone zgodnie z planem zagospodarowania terenu i z rozporządzeniem nr 478.
21.
Skarga zawiera również odniesienie do porozumienia zawartego na seminarium zorganizowanym w dniu 29 lipca 2020 r. przez państwową służbę leśną w sprawie poprawy ochrony przeciwpożarowej w lasach i na terenach podmokłych, w tym w rezerwacie przyrody, zgodnie z którym to porozumieniem dla utrzymania naturalnych przecinek w rezerwacie przyrody miały zostać wycięte drzewa. Nałożony zaskarżoną decyzją obowiązek ma negatywny wpływ na ochronę przeciwpożarową i wykonywanie zadań przeciwpożarowych na terenie rezerwatu przyrody. Do powyższej kwestii odniosła się również państwowa służba leśna.
22.
Mając na uwadze powyższe, administratīvā rajona tiesa (rejonowy sąd administracyjny) zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy pojęcie »przedsięwzięcia« w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) dyrektywy OOŚ obejmuje również działania prowadzone na obszarze leśnym w celu zapewnienia utrzymania urządzeń i leśnej infrastruktury przeciwpożarowej na wspomnianym obszarze zgodnie z wymogami w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej określonymi we właściwych przepisach?
2)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy należy uznać, że działalność prowadzona na obszarze leśnym w celu zapewnienia utrzymania urządzeń leśnej infrastruktury przeciwpożarowej na wspomnianym obszarze zgodnie z wymogami ochrony przeciwpożarowej określonymi we właściwych przepisach stanowi przedsięwzięcie, które w rozumieniu art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej jest bezpośrednio związane z zagospodarowaniem tego terenu lub konieczne do jego zagospodarowania, tak że w odniesieniu do takiej działalności nie ma konieczności przeprowadzania procedury oceny dla specjalnych obszarów ochrony o znaczeniu europejskim (Natura 2000)?
3)
W przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie, czy art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej wymaga przeprowadzenia oceny również takich planów i przedsięwzięć (działań), które, nie mając bezpośredniego związku z zagospodarowaniem specjalnego obszaru ochrony lub nie będąc konieczne do zagospodarowania specjalnego obszaru ochrony, mogą jednak istotnie oddziaływać na obszary ochrony o znaczeniu europejskim (Natura 2000), pomimo że owe plany i przedsięwzięcia są realizowane zgodnie z przepisami krajowymi w celu zapewnienia wymogów ochrony przeciwpożarowej lasów i gaszenia pożarów?
4)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie, czy taka działalność może być kontynuowana i zakończona przed przeprowadzeniem procedury oceny ex post dla specjalnych obszarów ochrony o znaczeniu europejskim (Natura 2000)?
5)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie, czy właściwe organy są zobowiązane w celu uniknięcia ewentualnych znaczących skutków do żądania naprawienia szkody i przyjęcia środków, jeżeli znaczenie skutków nie zostało ocenione w ramach procedury oceny dla specjalnych obszarów ochrony o znaczeniu europejskim (Natura 2000)?”.
23.
Latvijas valsts meži, Dabas aizsardzības pārvalde (urząd ochrony środowiska), jak również Komisja Europejska przedstawiły uwagi na piśmie. Na podstawie art. 76 § 2 regulaminu postępowania Trybunał zrezygnował z przeprowadzenia rozprawy, uznając sprawę za wyjaśnioną w stopniu wystarczającym do rozpoznania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
IV. Analiza prawna
24.
Zgodnie z zaleceniem Trybunału skoncentruję się przede wszystkim na pytaniu piątym, dotyczącym zobowiązań nałożonych przez urząd ochrony środowiska w związku z faktem, że nie przeprowadzono odpowiedniej oceny skutków (w tym przedmiocie zob. część E). Ponadto bardziej szczegółowej analizy wymagają również pytania drugie i czwarte. Dotyczą one, po pierwsze, związku pomiędzy spornymi środkami zapobiegawczymi w zakresie ochrony przeciwpożarowej a zagospodarowaniem terenu (w tym przedmiocie zob. część B), po drugie zaś, pilnego charakteru tych środków (w tym przedmiocie zob. część D). W ramach odpowiedzi na pytania pierwsze i trzecie (w tym przedmiocie zob. części A i C) przypomnę zasadniczo właściwe orzecznictwo Trybunału.
A.
W przedmiocie pytania pierwszego – utrzymanie i tworzenie dróg gruntowych
25.
W pytaniu pierwszym sąd odsyłający odnosi się do pojęcia przedsięwzięcia w rozumieniu dyrektywy OOŚ. Sąd ten pragnie w istocie dowiedzieć się, czy wycinka drzew w celu naprawy lub tworzenia naturalnych dróg gruntowych na obszarze ochrony zgodnie z wymaganiami w zakresie ochrony przeciwpożarowej lasów stanowi przedsięwzięcie w rozumieniu art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej.
26.
Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej odpowiednia ocena skutków dla danego specjalnego obszaru ochrony z punktu widzenia założeń jego ochrony jest konieczna wyłącznie wówczas, gdy plan lub przedsięwzięcie może w istotny sposób oddziaływać na dany specjalny obszar ochrony, zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami.
27.
Co prawda dyrektywa siedliskowa nie definiuje, co należy rozumieć przez pojęcie przedsięwzięcia, ale definicję taką zawiera art. 1 ust. 2 lit. a) dyrektywy OOŚ. Zgodnie z tą definicją pojęcie przedsięwzięcia oznacza wykonanie prac budowlanych lub innych instalacji lub systemów, inne interwencje w otoczeniu naturalnym i krajobrazie, włącznie z wydobywaniem zasobów naturalnych. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że jeśli dane działanie jest objęte zakresem dyrektywy OOŚ, to tym bardziej jest objęte zakresem dyrektywy siedliskowej (
8
).
28.
Pojęcie „przedsięwzięcia” zdefiniowano jednak w dyrektywie OOŚ w sposób bardziej restrykcyjny niż w dyrektywie siedliskowej, ponieważ wymogi istnienia „instalacji” lub „interwencji” nie są wymienione w dyrektywie siedliskowej. Dlatego pojęcie przedsięwzięcia zawarte w dyrektywie siedliskowej obejmuje również zamierzenia, które nie wchodzą w zakres pojęcia przedsięwzięcia w rozumieniu dyrektywy OOŚ (
9
). Decydujące jest raczej, czy dana działalność może istotnie oddziaływać na obszar ochrony (
10
) lub czy istnieje prawdopodobieństwo lub ryzyko, że plan lub przedsięwzięcie będzie oddziaływać na dany obszar w sposób istotny (
11
).
29.
Wycinkę drzew w celu utworzenia naturalnej drogi gruntowej można uznać za wykonanie innych instalacji lub systemów (
12
). Jednocześnie wycinka drzew w celu utrzymania istniejących dróg gruntowych może stanowić co najmniej inną interwencję w otoczeniu naturalnym i krajobrazie. W każdym razie podejmowanie takich środków na terenie obszaru ochrony, który – tak, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie (
13
) – ma na celu ochronę siedlisk leśnych, jest zasadniczo związane z takim prawdopodobieństwem lub ryzykiem istotnego oddziaływania.
30.
Na pytanie pierwsze należy zatem odpowiedzieć, że wycinka drzew na obszarze ochrony siedlisk leśnych w celu zapewnienia utrzymania lub tworzenia urządzeń i leśnej infrastruktury przeciwpożarowej na wspomnianym obszarze zgodnie z wymogami w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej stanowi przedsięwzięcie w rozumieniu art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej.
B.
W przedmiocie pytania drugiego – zagospodarowanie terenu
31.
Pytanie drugie zmierza do ustalenia, czy wycinka drzew na obszarze ochrony siedlisk leśnych w celu zapewnienia utrzymania lub tworzenia urządzeń i leśnej infrastruktury przeciwpożarowej na wspomnianym obszarze zgodnie z wymogami w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej jest bezpośrednio związana z zagospodarowaniem tego terenu lub konieczna do jego zagospodarowania.
32.
Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej odpowiednia ocena skutków dla danego specjalnego obszaru z punktu widzenia założeń jego ochrony nie jest bowiem konieczna, gdy dany środek jest bezpośrednio związany z zagospodarowaniem tego terenu lub konieczny do jego zagospodarowania.
33.
Użytkownik korzystający z obszaru leśnego w celach gospodarczych z pewnością stałby na stanowisku, że środki zapobiegawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej na tym obszarze są bezpośrednio związane z zagospodarowaniem tego terenu lub konieczne do jego zagospodarowania.
34.
Tymczasem art. 6 dyrektywy siedliskowej ma na celu ochronę obszarów Natura 2000. A zatem „zagospodarowanie terenu” nie oznacza środków gospodarczego wykorzystania terenu, lecz środki w rozumieniu definicji zawartej w art. 1 lit. l), to jest konieczne środki ochronne w celu zachowania lub odtworzenia, we właściwym stanie ochrony, siedlisk przyrodniczych lub populacji gatunków, dla których teren został wyznaczony.
35.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 środki te muszą odpowiadać ekologicznym wymaganiom typów siedlisk przyrodniczych, wymienionych w załączniku I, lub gatunków, wymienionych w załączniku II, żyjących na tych terenach. Artykuł 4 ust. 4 stanowi natomiast, że wyznaczając tereny, państwo członkowskie ustala priorytetowe działania w świetle znaczenia tych terenów dla zachowania lub odtworzenia, we właściwym stanie ochrony, typu siedliska przyrodniczego wymienionego w załączniku I lub gatunku wymienionego w załączniku II, a także do celów spójności Natury 2000 oraz w świetle zagrożenia degradacją lub zniszczeniem, na które narażone są te tereny. Ponadto przy ustalaniu tych środków i priorytetów państwo członkowskie musi oprzeć się na najlepszej wiedzy naukowej (
14
).
36.
Stosownie do powyższego Trybunał zbadał w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego dotyczącej Puszczy Białowieskiej, czy sporne prace w zakresie wycinki drzew były zgodne z celami ochrony i środkami ustalonymi dla obszaru ochrony. Ponieważ tak nie było, oddalił on argument państwa członkowskiego, zgodnie z którym prace te były bezpośrednio związane z zagospodarowaniem danego obszaru chronionego lub konieczne do jego zagospodarowania (
15
).
37.
Środki zapobiegawcze mające na celu zapobieganie pożarom lub ich gaszenie mogą być bezpośrednio związane z zagospodarowaniem obszaru ochrony lub konieczne do jego zagospodarowania w rozumieniu art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej. Pożary mogą bowiem oddziaływać na siedliska chronione, a tym samym na cele ochrony obszaru (
16
). W związku z tym, jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, zarówno plan ochrony przyrody, jak i rozporządzenie nr 478 (
17
) zawierają pośrednie odniesienia do konieczności podjęcia działań w zakresie ochrony przeciwpożarowej i gaszenia pożarów na rozpatrywanym obszarze ochrony.
38.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie środki zapobiegawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej, w tym środki będące przedmiotem sporu w niniejszej sprawie, są zawsze bezpośrednio związane z zagospodarowaniem terenu lub konieczne do jego zagospodarowania. Wynika to już chociażby z faktu, że pożary mogą również stanowić część naturalnego rozwoju niektórych typów siedlisk chronionych, a zatem mogą być nawet konieczne dla niektórych gatunków (
18
). Również urząd ochrony środowiska podkreślił to w swojej argumentacji.
39.
I tak wydany przez Komisję Europejską podręcznik interpretacji siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej definiuje typ siedliska o znaczeniu priorytetowym 9010* „Tajga zachodnia” jako starsze lasy naturalne i młode etapy sukcesji, które naturalnie rozwijają się po pożarze (
19
). W konsekwencji w odniesieniu do tego typu siedliska i dla typu siedliska 2180 „Porośnięte lasem wydmy wybrzeża atlantyckiego, kontynentalnego i borealnego”, które obejmują znaczne części obszaru ochrony będącego przedmiotem sporu, państwa członkowskie określiły zarówno pożary, jak również ich gaszenie, jako jedne z największych zagrożeń i wyzwań (
20
).
40.
To, w jakim zakresie wycinka drzew w celu utrzymania lub tworzenia naturalnych dróg gruntowych na obszarze ochrony oddziałuje na ten obszar, zależy przede wszystkim od lokalizacji wyciętych drzew, w szczególności od tego, czy objęła ona chronione siedliska lub gatunki, jak również od rodzaju i stanu drzew.
41.
Ale nawet, gdy będzie ona miała negatywny wpływ na określone cele ochrony danego obszaru, to możliwe jest, że państwo członkowskie uzna ochronę przeciwpożarową za bardziej istotną. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 4 dyrektywy siedliskowej powinno ono określać priorytety, co polega w szczególności na rozstrzyganiu konfliktów pomiędzy różnymi celami (
21
). Uznanie środków zapobiegawczych w zakresie ochrony przeciwpożarowej za bardziej istotne byłoby uzasadnione, gdyby ryzyko przyszłego naruszenia stanu obszaru na skutek pożaru było większe niż konkretne naruszenie określonego celu ochrony na skutek zastosowania tych środków.
42.
Powyższe zakłada jednak, że dane cele ochrony zostaną w pełni uwzględnione. Ogólne kompetencje administracyjne w zakresie ochrony przeciwpożarowej lub gospodarki leśnej nie uzasadniają zatem jeszcze uprawnienia do przyjęcia środków zapobiegawczych w zakresie ochrony przeciwpożarowej jako środków ochronnych dla obszaru Natura 2000. Nie może o tym zdecydować również przedsiębiorstwo, które eksploatuje gospodarczo dany obszar. Wyważenie interesów należy raczej do kompetencji tych organów, które zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego odpowiadają za ochronę obszaru, to znaczy za ustalanie celów ochrony i środków zgodnie z art. 4 ust. 4 i art. 6 ust. 1 dyrektywy siedliskowej.
43.
Środki zapobiegawcze podjęte na podstawie ogólnych przepisów ustawowych dotyczących ochrony przeciwpożarowej lub opartych na nich planów ochrony przeciwpożarowej mogą zatem być bezpośrednio związane z zagospodarowaniem obszaru ochrony lub konieczne do jego zagospodarowania w rozumieniu art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej tylko wtedy, gdy stanowią one jednocześnie część środków ochronnych ustanowionych na podstawie art. 4 ust. 4 i art. 6 ust. 1 dyrektywy siedliskowej. Natomiast środki zapobiegawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej, które nie spełniają tego warunku i które mogą mieć wpływ na cele ochrony obszaru, należy poddać odpowiedniej ocenie skutków na podstawie art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze.
C.
W przedmiocie pytania trzeciego – uregulowania dotyczące gaszenia pożarów
44.
Pytanie trzecie również opiera się na założeniu, że sporne środki są realizowane w wykonaniu krajowych przepisów w celu zapewnienia wymogów ochrony przeciwpożarowej lasów i gaszenia pożarów. W oparciu o powyższe założenie powstało pytanie, czy pomimo tych krajowych przepisów należy przeprowadzić ocenę skutków, gdy jej przeprowadzenie jest konieczne zgodnie z wymogami ustanowionymi w art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej.
45.
Jednakże przewidziane w art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej zobowiązanie do dokonania oceny skutków nie przewiduje wyjątku obejmującego środki ustanowione na podstawie prawa krajowego. Przepisy krajowe dotyczące gaszenia pożarów nie mogą zatem zwolnić z wymogów określonych w art. 6 ust. 3.
46.
W praktyce sąd krajowy jest zatem zobowiązany do interpretowania przepisów transponujących art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej i wszystkich innych uregulowań krajowych, w tym przepisów dotyczących ochrony przeciwpożarowej, w możliwie najszerszym zakresie zgodnie z wymogami określonymi w art. 6 ust. 3 (
22
). Taka wykładnia powinna w miarę możliwości gwarantować, że w razie spełnienia przesłanek obowiązku przeprowadzenia oceny środki zgodne z przepisami krajowymi dotyczącymi ochrony przeciwpożarowej również będą badane. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez urząd ochrony środowiska i Komisję jest to jak najbardziej możliwe w świetle prawa łotewskiego.
47.
Gdyby dokonanie takiej zgodnej z dyrektywami wykładni nie było jednak możliwe, to dyrektywa siedliskowa – z tego względu, że chodzi o dyrektywę – nie mogłaby tworzyć po stronie jednostki obowiązków mających bezpośrednie zastosowanie (
23
). Indywidualni użytkownicy lasów mogliby zatem powoływać się na wyjątki od obowiązku przeprowadzenia oceny skutków przewidziane na szczeblu krajowym na mocy przepisów dotyczących ochrony przeciwpożarowej.
48.
Jednakże, jak wynika z informacji widniejących na stronie internetowej spółki Latvijas valsts meži, pozostaje ona w całości własnością państwa łotewskiego i zarządza łotewskimi lasami państwowymi. Świadczy o tym również jej nazwa, którą można przetłumaczyć jako „łotewskie lasy państwowe”. Jeżeli tak jest, co w razie wątpliwości powinien zbadać sąd odsyłający, spółkę Latvijas valsts meži należy powiązać z państwem łotewskim, które nie może czerpać korzyści z nieprawidłowej transpozycji dyrektywy siedliskowej (
24
). W takim przypadku istnieje możliwość bezpośredniego powołania się na dyrektywę siedliskową wobec spółki Latvijas valsts meži (
25
).
D.
W przedmiocie pytania czwartego – dalsze stosowanie środków przed dokonaniem oceny skutków
49.
Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający pragnie dowiedzieć się, czy sporne środki w zakresie ochrony przeciwpożarowej mogą być kontynuowane i zakończone przed przeprowadzeniem procedury oceny ex post szkodliwości dla obszarów Natura 2000.
50.
Możliwe, że formułując to pytanie, sąd odsyłający miał na myśli orzecznictwo, zgodnie z którym sądy krajowe mogą w pewnych okolicznościach tymczasowo utrzymać w mocy skutki niektórych zezwoleń wydanych z naruszeniem nałożonego przez prawo Unii obowiązku dokonania oceny do czasu usunięcia tego uchybienia proceduralnego a posteriori (
26
).
51.
Jednakże wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – abstrahując od pytania czwartego – nie zawiera informacji o faktycznym kontynuowaniu prac lub dokonaniu następczej oceny skutków tych środków. Ponadto wspomniane orzecznictwo zakłada, że utrzymanie zezwolenia i związana z nim kontynuacja danej działalności są konieczne z uwagi na nadrzędne względy interesu ogólnego, ewentualnie względy związane z ochroną środowiska (
27
) lub dostawami energii (
28
). Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie odnosi się również i do tej kwestii.
52.
Tymczasem z okoliczności poprzedzających wydanie zaskarżonej decyzji i z argumentacji przedstawionej przez spółkę Latvijas valsts meži wynika, że sporne środki zostały wdrożone bez przeprowadzenia odpowiedniej oceny skutków, ponieważ spółka ta nie chciała czekać na jej przeprowadzenie ze względu na pilny charakter środków zapobiegawczych w zakresie ochrony przeciwpożarowej. Rozumiem zatem, że pytanie to zmierza do ustalenia, czy w szczególnie pilnych przypadkach dopuszczalne jest wdrożenie środków, które co do zasady podlegają obowiązkowej ocenie skutków, zanim taka ocena zostanie przeprowadzona i dostępne będą jej wyniki.
53.
Artykuł 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej nie przewiduje takiej możliwości wcześniejszego wdrożenia środków. Przeciwnie, zgodnie z tym przepisem ocena skutków powinna zostać przeprowadzona, zanim dane środki zostaną wdrożone (
29
). W konsekwencji Trybunał kwalifikuje tą ocenę jako ocenę ex ante (
30
).
54.
Taka chronologia jest konieczna, aby przed wdrożeniem danego środka jak najszerzej ustalić, czy i ewentualnie w jakim zakresie będzie on oddziaływał na obszar chroniony. Następcza ocena nie pozwoliłaby ze swej natury na zminimalizowanie oddziaływania. Ponadto w przypadku braku szczegółowej analizy sytuacji, która miała miejsce, zanim doszło do oddziaływania, zazwyczaj trudno będzie post factum ustalić jednoznacznie pierwotny stan obszaru i zakres ewentualnego oddziaływania.
55.
Co do zasady nie jest zatem dopuszczalne rozpoczęcie wdrażania środków podlegających ocenie przed ukończeniem oceny ich skutków. Tym bardziej dotyczy to kontynuowania stosowania środka, gdy już samo rozpoczęcie jego stosowania nastąpiło z naruszeniem obowiązku przeprowadzenia oceny skutków.
56.
Niewątpliwie istnieje wiele rodzajów zagrożeń, które w świetle wyżej powołanego orzecznictwa w przedmiocie utrzymania w mocy zezwoleń (
31
) mogłyby ewentualnie stanowić podstawę zastosowania wyjątku od obowiązku przeprowadzenia oceny ex ante.
57.
Taki wyjątek jest uzasadniony zwłaszcza wtedy, gdy istnieje rzeczywiste i aktualne zagrożenie, takie jak pożar czy powódź. Mógłby on znaleźć zastosowanie również w przypadku bezpośrednich zagrożeń, które wprawdzie jeszcze się nie zmaterializowały, ale z bardzo dużym prawdopodobieństwem wystąpią w najbliższej przyszłości. Takie prawdopodobieństwo może wynikać na przykład z prognozy pogody lub z faktu, że w górnym biegu rzeki wystąpiły już spore opady, które następnie doprowadzą do powodzi w dolnym biegu rzeki.
58.
W niniejszym postępowaniu nie należy jednak rozstrzygać w przedmiocie przypadków tego rodzaju. Przeciwnie, strony spierają się w kwestii środków zapobiegawczych, które mają na celu ułatwienie zapobiegania w przyszłości – w niedającym się jeszcze przewidzieć czasie – rzeczywistym i aktualnym zagrożeniom.
59.
Prawdą jest, że co do zasady właściwe jest wdrażanie takich środków zapobiegawczych tak szybko, jak to możliwe, aby w momencie gdy zagrożenie rzeczywiście wystąpi, być już przygotowanym. Pilny charakter jest jednak wówczas znacznie mniej wyraźny niż w przypadku rzeczywistych i aktualnych zagrożeń lub bezpośrednich zagrożeń.
60.
W tym zakresie do państw członkowskich należy ustanawianie przepisów i przyjmowanie środków, które w razie potrzeby umożliwią podjęcie w stosownym czasie decyzji w przedmiocie środków zapobiegawczych, które są zgodne z uregulowaniami art. 6 dyrektywy siedliskowej w zakresie ochrony obszaru (
32
).
61.
Gdyby takie środki – jak będące przedmiotem niniejszej sprawy – miałyby być dopuszczone zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej, państwo członkowskie powinno przy tym zapewnić przynajmniej, aby ocena skutków mogła zostać przeprowadzona tak szybko, jak to możliwe. Uwzględnienie najlepszej wiedzy naukowej w tej dziedzinie (
33
) oraz udziału społeczeństwa (
34
) zabierze bez wątpienia wiele czasu. Jeżeli jednak właściwe organy posiadają wystarczające zasoby, takie jak doświadczenie, a wszystkie zainteresowane strony współpracują ze sobą lojalnie, wydanie decyzji powinno być możliwe w ciągu kilku miesięcy, a nawet jeszcze szybciej.
62.
Informacje zawarte we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym mogą wskazywać, że w niniejszej sprawie można było wydać decyzję w przedmiocie środków we właściwym terminie. Pomiędzy złożeniem przez spółkę Latvijas valsts meži w dniu 31 lipca 2019 r. wniosku o przeprowadzenie oceny i ostatnią decyzją administracyjną z dnia 20 lutego 2020 r. upłynęło faktycznie ponad sześć miesięcy. W następnym roku spółka Latvijas valsts meži poinformowała najpierw, że nie będzie wdrażała środków, a następnie wydział ochrony środowiska stwierdził podczas kontroli przeprowadzonej w styczniu 2021 r., że zostały one jednak wdrożone – bez przeprowadzenia oceny. Miało to miejsce prawdopodobnie zimą 2020/2021, czyli ponad rok po złożeniu pierwszego wniosku. Należy zatem domniemywać, że odpowiednią ocenę skutków można było przeprowadzić.
63.
Ponadto w tym miejscu należy również ponownie przypomnieć, że środki zapobiegawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej służą celom ochrony obszaru, a zatem jako środki ochronne mogą być bezpośrednio związane z zagospodarowaniem tego terenu lub konieczne do jego zagospodarowania (
35
). Chociaż stosowanie środków ochronnych powinno uwzględniać najlepszą dostępną wiedzę naukową (
36
), konieczne może być także zapewnienie udziału społeczeństwa (
37
). Jednakże w tym przypadku możliwa jest nieco większa elastyczność niż w ramach oceny na podstawie art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej. Dlatego rozpatrywanie środków zapobiegawczych w zakresie ochrony przeciwpożarowej łącznie ze środkami ochronnymi dla danego obszaru byłoby co do zasady bardziej odpowiednie, jak również szybsze.
64.
Środków zapobiegawczych w zakresie ochrony przeciwpożarowej, które mogą w istotny sposób oddziaływać na specjalny obszar ochrony, a przy tym nie służą zapobieżeniu aktualnemu lub bezpośrednio grożącemu, rzeczywistemu niebezpieczeństwu dla nadrzędnego dobra podlegającego ochronie i nie zostały również ustanowione jako środki ochronne na podstawie art. 4 ust. 4 i art. 6 ust. 1 dyrektywy siedliskowej, nie można zatem wdrożyć przed zakończeniem odpowiedniej oceny skutków na podstawie art. 6 ust. 3. Państwa członkowskie muszą jednak zapewnić, aby środki te można było poddać ocenie najszybciej, jak to możliwe.
E.
W przedmiocie pytania piątego – przywrócenie stanu poprzedniego
65.
Przy pomocy pytania piątego sąd odsyłający pragnie dowiedzieć się, czy właściwe organy są zobowiązane, w celu uniknięcia ewentualnych istotnych skutków, do żądania naprawienia szkody i przyjęcia środków, jeżeli znaczenie skutków dla obszaru Natura 2000 nie zostało poddane ocenie zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej.
66.
Kwestia ta nie ma związku z odpowiedzialnością państwa za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszeń prawa Unii, które można mu przypisać (
38
). Przeciwnie, sąd ten zastanawia się, czy właściwe organy powinny wymagać od jednostek, które spowodowały niekorzystne oddziaływanie na obszar Natura 2000 bez uprzedniego przeprowadzenia odpowiedniej oceny skutków, naprawienia szkody lub podjęcia innych środków.
67.
Przedmiotem tego „naprawienia szkody” nie może być co do zasady odszkodowanie pieniężne, lecz w pierwszej kolejności rzeczywista „restytucja naturalna”, czyli przywrócenie stanu obszaru sprzed oddziaływania. Przywrócenie stanu poprzedniego w pełnym zakresie jest jednak możliwe bardzo rzadko. I tak niniejsza sprawa dotyczy wyciętych drzew, których odtworzenie będzie trwało dziesięciolecia. Jednak często możliwe będzie podjęcie środków w celu zredukowania skutków oddziaływania lub zrekompensowania ich w innym miejscu.
68.
Rozumiane w ten sposób pytanie powinno prowadzić do wyjaśnienia kwestii, czy urząd ochrony środowiska był na podstawie dyrektywy siedliskowej zobowiązany do wydania nakazów zaskarżonych w postępowaniu głównym. Jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, urząd ten zobowiązał spółkę Latvijas valsts meži do pozostawienia w drzewostanach ściętej sosny o średnicy przekraczającej 25 cm w najgrubszej części i do uzupełnienia ilości martwego drzewa w tych drzewostanach, należących do priorytetowego dla Unii Europejskiej chronionego biotopu 9010* „Tajga zachodnia”.
69.
Ten ostatni nakaz rozumiem w ten sposób, że spółka Latvijas valsts meži nie może usuwać martwego drzewa do czasu, gdy będzie ono dostępne w wystarczającej ilości. Nie można bowiem uznać, że urząd ochrony środowiska zamierzał w ten sposób wymagać wycinki drzew aż do uzupełnienia odpowiedniej ilości martwego drzewa. Wydaje się, że rozumiany w ten sposób nakaz powtarza jedynie zobowiązania wynikające już z ppkt 11.2 rozporządzenia nr 478, zgodnie z którym nie należy usuwać martwego drzewa, w przypadku gdy jego ilość nie jest wystarczająca. Nie chodzi zatem o nakaz przywrócenia stanu poprzedniego.
70.
W konsekwencji pytanie sprowadza się w zasadzie do tego, czy właściwe organy były zobowiązane nakazać spółce Latvijas valsts meži pozostawienie w drzewostanach ściętej sosny o średnicy przekraczającej 25 cm w najgrubszej części.
71.
Sąd zadaje wprawdzie pytanie, czy nakaz ten nałożono w celu uniknięcia ewentualnych istotnych skutków, jednakże zostało ono zadane jedynie na wypadek, gdyby wycinka drzew wymagała odpowiedniej oceny skutków, której nie przeprowadzono. Nakaz ten skutkuje zatem przede wszystkim tym, że spółka Latvijas valsts meži nie może kontynuować działań przeprowadzonych z naruszeniem art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej poprzez usuwanie z lasu nielegalnie wyciętych drzew.
72.
Również ten nakaz nie zmierza zatem do przywrócenia stanu poprzedniego bądź bezpośrednio do uniknięcia ewentualnych istotnych skutków, lecz jedynie do zapobieżenia dalszym naruszeniom art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej. Fakt, że powoduje on również ograniczenie szkodliwych skutków tego naruszenia, jest jedynie skutkiem ubocznym.
73.
Państwa członkowskie i wszystkie ich organy są zobowiązane do nakazania zaprzestania naruszeń prawa Unii i do przyjęcia odpowiednich środków transponujących już ze względu na związanie dyrektywami zgodnie z art. 288 akapit trzeci TFUE i obowiązek lojalności wobec Unii wynikający z art. 4 ust. 3 TUE. Lojalność wobec Unii wymaga w szczególności, aby państwa członkowskie podejmowały wszelkie środki ogólne lub szczególne właściwe dla zapewnienia wykonania zobowiązań wynikających z traktatów lub aktów instytucji Unii. Obowiązek ten ciąży nie tylko na państwie jako takim, lecz również w ramach jego kompetencji na każdym jego organie (
39
), w tym na organie ochrony środowiska. Obowiązek ten spoczywa ponadto nawet na przedsiębiorstwach, które można powiązać z państwem członkowskim (
40
), co wydaje się mieć miejsce w przypadku spółki Latvijas valsts meži (
41
).
74.
Dlatego w odniesieniu do innych procedur oceny wpływu na środowisko Trybunał orzekł, że w celu przeprowadzenia pominiętej wcześniej oceny może być konieczne cofnięcie lub zawieszenie już wydanego zezwolenia (
42
). Zapobieganie dalszemu prowadzeniu działalności sprzecznej z prawem Unii ma ten sam charakter.
75.
Należy zatem przyjąć, że w ramach swoich kompetencji wynikających z art. 288 akapit trzeci TFUE i art. 4 ust. 3 TUE organy państwa członkowskiego są zobowiązane nakazać zaprzestanie stosowania środków, które zostały wdrożone z naruszeniem art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej. Przedsiębiorstwo, które można powiązać z państwem członkowskim, jest już przy tym bezpośrednio, bez konieczności istnienia krajowego przepisu czy nakazów administracyjnych, zobowiązane do zaprzestania stosowania takiego środka.
76.
Lojalność wobec Unii byłaby też istotna jedynie w przypadku, gdyby Trybunał zamierzał orzec nie tylko w przedmiocie zaprzestania naruszeń, ale również w przedmiocie rzeczywistego naprawienia szkody. Zobowiązuje ona bowiem państwa członkowskie także do usunięcia bezprawnych skutków naruszenia prawa Unii (
43
) i naprawienia szkód spowodowanych tym naruszeniem (
44
).
77.
Poza tym, nawet gdy akt prawny Unii, taki jak dyrektywa siedliskowa, nie zawiera żadnego szczególnego przepisu przewidującego karę za naruszenie, państwa członkowskie są na podstawie art. 4 ust. 3 TUE zobowiązane do podjęcia wszelkich odpowiednich środków w celu zapewnienia stosowania i skuteczności prawa Unii (
45
). Chodzi tutaj o środki i przepisy szczególne, które gwarantują przestrzeganie prawa Unii przez jednostki. Wprawdzie w tym kontekście mówi się najczęściej o sankcjach (
46
), jednak uregulowania zapewniające przywrócenie stanu sprzed ewentualnej szkody spowodowanej naruszeniem prawa Unii są tym bardziej konieczne (
47
). Głównym celem takiego uregulowania nie jest bowiem nałożenie sankcji na jednostki, lecz przywrócenie lub utrzymanie określonego stanu. Ponadto zobowiązanie do przywrócenia stanu sprzed szkody zwiększa skuteczność odpowiednich uregulowań, ponieważ zachęca do unikania naruszeń (
48
).
78.
W przypadku obszarów chronionych na podstawie dyrektywy siedliskowej cel w postaci przywrócenia lub utrzymania określonego stanu ma szczególne znaczenie, ponieważ przepisy te mają na celu ochronę wspólnego dziedzictwa przyrodniczego Unii Europejskiej (
49
).
79.
Państwa członkowskie są zatem zobowiązane do przyjęcia przepisów pozwalających zobowiązać jednostki, które wywarły negatywny wpływ na obszary Natura 2000 z naruszeniem art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej, do przywrócenia stanu istniejącego przed powstaniem szkód, jak wskazał już Trybunał (
50
). O ile odpowiednie krajowe podstawy prawne mogą już wynikać z transpozycji dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za środowisko (
51
), o tyle nie można wykluczyć, że skuteczna transpozycja dyrektywy siedliskowej będzie wymagać przyjęcia szerszych przepisów zaradczych, biorąc pod uwagę liczne ograniczenia wprowadzone do tego uregulowania.
80.
Jednakże w niniejszej sprawie takie przepisy krajowe nie mają znaczenia, skoro spółkę Latvijas valsts meži można powiązać z państwem łotewskim, w związku z czym podlega ona bezpośrednio obowiązkom wynikającym z dyrektywy siedliskowej (
52
).
V. Wnioski
81.
Proponuję zatem Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne odpowiedział następująco:
1)
Wycinka drzew na obszarze ochrony siedlisk leśnych w celu zapewnienia utrzymania lub utworzenia urządzeń i leśnej infrastruktury przeciwpożarowej na wspomnianym obszarze zgodnie z wymogami prawnymi w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej stanowi przedsięwzięcie w rozumieniu art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory.
2)
Środki zapobiegawcze podjęte na podstawie ogólnych przepisów ustawowych dotyczących ochrony przeciwpożarowej lub opartych na nich planów ochrony przeciwpożarowej mogą być bezpośrednio związane z zagospodarowaniem obszaru ochrony lub konieczne do jego zagospodarowania w rozumieniu art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy 92/43 tylko wtedy, gdy stanowią one jednocześnie część środków ochronnych ustanowionych na podstawie art. 4 ust. 4 i art. 6 ust. 1. Natomiast środki zapobiegawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej, które nie spełniają tego warunku i które mogą mieć wpływ na cele ochrony obszaru, powinny zostać poddane odpowiedniej ocenie skutków na podstawie art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze.
3)
Ustanowione w art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 zobowiązanie do dokonania oceny skutków nie przewiduje wyjątku w odniesieniu do środków podejmowanych na mocy krajowych przepisów prawnych w zakresie gaszenia pożarów. Takie przepisy nie mogą zatem co do zasady zwalniać z wymogów określonych w art. 6 ust. 3.
4)
Środki zapobiegawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej, które mogą w istotny sposób oddziaływać na specjalny obszar ochrony, które nie służą zapobieżeniu aktualnemu lub bezpośrednio grożącemu, rzeczywistemu niebezpieczeństwu dla nadrzędnego dobra podlegającego ochronie i które nie zostały również ustanowione jako środki ochronne na podstawie art. 4 ust. 4 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 92/43, nie mogą zostać wdrożone przed zakończeniem odpowiedniej oceny skutków na podstawie art. 6 ust. 3. Państwa członkowskie muszą jednak zapewnić, aby środki te można było poddać ocenie najszybciej, jak to możliwe.
5)
W ramach swoich kompetencji wynikających z art. 288 akapit trzeci TFUE i art. 4 ust. 3 TUE organy państwa członkowskiego są zobowiązane nakazać zaprzestanie stosowania środków, które zostały wdrożone z naruszeniem art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43. Przedsiębiorstwo, które można powiązać z państwem członkowskim, jest przy tym bezpośrednio, bez konieczności istnienia krajowego przepisu czy nakazów administracyjnych, zobowiązane do zaprzestania stosowania takiego środka.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. 1992, L 206, s. 7; sprostowania: Dz.U. 2007, L 218, s. 15; Dz.U. 2021, L 111, s. 35), zmieniona dyrektywą Rady 2013/17/UE z dnia 13 maja 2013 r. dostosowującą niektóre dyrektywy w dziedzinie środowiska w związku z przystąpieniem Republiki Chorwacji (Dz.U. 2013, L 158, s. 193).
(
3
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko (Dz.U. 2012, L 26, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2012, L 18, s. 7; Dz.U. 2015, L 174, s. 44; Dz.U. 2019, L 245, s. 10), zmieniona dyrektywą 2014/52/UE z dnia 16 kwietnia 2014 r. (Dz.U. 2014, L 124, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2014, L 174, s. 84; Dz.U. 2014, L 272, s. 19).
(
4
)	Zgodnie z pkt 1.1 standardowego formularza danych (https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=LV0523400) jest to obszar typu C. Zgodnie z objaśnieniami zawartymi w decyzji wykonawczej Komisji z dnia 11 lipca 2011 r. w sprawie formularza zawierającego informacje o terenach Natura 2000 [Dz.U. 2011, L 198, s. 39 (tu: 53, 54)] jest on chroniony zarówno dyrektywą siedliskową, jak i dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz.U. 2010, L 20, s. 7), zmienioną dyrektywą 2013/17.
(
5
)	Zgodnie z pkt 3.1 standardowego formularza danych znajdują się tam istotne obszary chronionych rodzajów siedlisk leśnych, w szczególności blisko 5500 ha lasów mieszanych i borów na wydmach nadmorskich regionu atlantyckiego, kontynentalnego i borealnego (2180), prawie 900 ha tajgi zachodniej (9010*), ponad 250 ha fennoskandyjskich liściastych lasów bagiennych (9080*) i około 730 ha lasów bagiennych (91D0*). Znak * w kodzie wskazuje, że te ostatnie trzy typy siedlisk mają znaczenie priorytetowe.
(
6
)	Zgodnie z jej stroną internetową (https://www.lvm.lv/en/about-us) spółka ta zarządza łotewskimi lasami państwowymi o łącznej powierzchni ponad 1,6 mln hektarów. Akcje tej spółki należą do państwa łotewskiego (https://www.lvm.lv/en/about-us/management).
(
7
)	Zgodnie z załącznikiem I do dyrektywy siedliskowej typ siedliska o znaczeniu priorytetowym 9010* nosi nazwę „Tajga zachodnia”.
(
8
)	Wyroki: z dnia 7 września 2004 r., Waddenvereniging i Vogelbeschermingsvereniging, C‑127/02, EU:C:2004:482, pkt 23, 26; z dnia 14 stycznia 2010 r., Stadt Papenburg, C‑226/08, EU:C:2010:10, pkt 38; z dnia 7 listopada 2018 r., Coöperatie Mobilisation for the Environment i in., C‑293/17 i C‑294/17, EU:C:2018:882, pkt 60, 65, 66.
(
9
)	Wyrok z dnia 7 listopada 2018 r., Coöperatie Mobilisation for the Environment i in., C‑293/17 i C‑294/17, EU:C:2018:882, pkt 63–65.
(
10
)	Zobacz moja opinia w sprawach połączonych Coöperatie Mobilisation for the Environment i in., C‑293/17 i C‑294/17, EU:C:2018:622, pkt 117; wyrok z dnia 7 listopada 2018 r., Coöperatie Mobilisation for the Environment i in., C‑293/17 i C‑294/17, EU:C:2018:882, pkt 67–72.
(
11
)	Zobacz wyroki: z dnia 7 września 2004 r., Waddenvereniging i Vogelbeschermingsvereniging, C‑127/02, EU:C:2004:482, pkt 41, 43; z dnia 17 kwietnia 2018 r., Komisja/Polska (Puszcza Białowieska), C‑441/17, EU:C:2018:255, pkt 111; z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 119.
(
12
)	Zobacz wyrok z dnia 7 listopada 2018 r., Coöperatie Mobilisation for the Environment i in., C‑293/17 i C‑294/17, EU:C:2018:882, pkt 72, dotyczący założenia pastwiska.
(
13
)	Zobacz powyżej, przypis 5.
(
14
)	Opinia rzecznik generalnej T. Ćapety w sprawie Komisja/Irlandia, C‑444/21, EU:C:2023:90, pkt 49; a także moja opinia w sprawie Komisja/Francja, C‑241/08, EU:C:2009:398, pkt 70.
(
15
)	Wyrok z dnia 17 kwietnia 2018 r., Komisja/Polska, C‑441/17, EU:C:2018:255, pkt 122–126.
(
16
)	Komisja Europejska, Natura 2000 and Forests (2015), w szczególności s. 15, 27, 28.
(
17
)	Zobacz na przykład jego ppkt 23.3.3, powyżej, pkt 10.
(
18
)	Komisja Europejska, Natura 2000 and Forests (2015), s. 13, 62.
(
19
)	Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Środowiska, Dział ds. Przyrody i Różnorodności Biologicznej (ENV B.3), Interpretation Manual of European Union Habitats – EUR 28, kwiecień 2013, s. 102.
(
20
)	Europejska Agencja Środowiska, Factsheet 2180 Wooded dunes of the Atlantic, Continental and Boreal Region, Report under the Article 17 of the Habitats Directive Period 2007–2012 oraz Factsheet 9010 Western Taiga, Report under the Article 17 of the Habitats Directive, Period 2007–2012 (dostępny na stronie internetowej https://projects.eionet.europa.eu/habitat-art17report/library/2007–2012-reporting/factsheets).
(
21
)	Zobacz wyrok z dnia 4 marca 2010 r., Komisja/Francja, C‑241/08, EU:C:2010:114, pkt 53.
(
22
)	W odniesieniu do obowiązku wykładni zgodnej z prawem Unii zobacz wyroki: z dnia 10 kwietnia 1984 r., von Colson i Kamann, 14/83, EU:C:1984:153, pkt 26; z dnia 1 sierpnia 2022 r., Sea Watch, C‑14/21 i C‑15/21, EU:C:2022:604, pkt 83, 84.
(
23
)	Zobacz wyroki: z dnia 7 sierpnia 2018 r., Smith, C‑122/17, EU:C:2018:631, pkt 43; z dnia 6 listopada 2018 r., Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften, C‑684/16, EU:C:2018:874, pkt 66.
(
24
)	Zobacz wyroki: z dnia 12 lipca 1990 r., Foster i in., C‑188/89, EU:C:1990:313, pkt 17; z dnia 10 października 2017 r., Farrell, C‑413/15, EU:C:2017:745, pkt 32.
(
25
)	Zobacz wyrok z dnia 12 listopada 2019 r., Komisja/Irlandia (Park wiatrowy Derrybrien), C‑261/18, EU:C:2019:955, pkt 91.
(
26
)	Wyroki: z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne, C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 55–63; z dnia 28 lipca 2016 r., Association France Nature Environnement, C‑379/15, EU:C:2016:603, pkt 34–43; z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 178–182; z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele), C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 90–95.
(
27
)	Wyroki: z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne, C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 59–61; z dnia 28 lipca 2016 r., Association France Nature Environnement, C‑379/15, EU:C:2016:603, pkt 39; z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele), C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 90, 91.
(
28
)	Wyroki: z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 179; z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele), C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 92.
(
29
)	Wyroki: z dnia 7 września 2004 r., Waddenvereniging i Vogelbeschermingsvereniging, C‑127/02, EU:C:2004:482, pkt 34; z dnia 11 kwietnia 2013 r., Sweetman i in., C‑258/11, EU:C:2013:220, pkt 28; z dnia 21 lipca 2016 r., Orleans i in., C‑387/15 i C‑388/15, EU:C:2016:583, pkt 43.
(
30
)	Wyroki: z dnia 14 stycznia 2010 r., Stadt Papenburg, C‑226/08, EU:C:2010:10, pkt 48; z dnia 14 stycznia 2016 r., Grüne Liga Sachsen i in., C‑399/14, EU:C:2016:10, pkt 33; z dnia 7 listopada 2018 r., Coöperatie Mobilisation for the Environment i in., C‑293/17 i C‑294/17, EU:C:2018:882, pkt 85.
(
31
)	Wskazówek w tym zakresie może dostarczyć w szczególności wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 179.
(
32
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Alianța pentru combaterea abuzurilor, C‑88/19, EU:C:2020:458, pkt 57.
(
33
)	Wyroki: z dnia 7 września 2004 r., Waddenvereniging i Vogelbeschermingsvereniging, C‑127/02, EU:C:2004:482, pkt 54; z dnia 21 lipca 2016 r., Orleans i in., C‑387/15 i C‑388/15, EU:C:2016:583, pkt 51; z dnia 17 kwietnia 2018 r., Komisja/Polska (Puszcza Białowieska), C‑441/17, EU:C:2018:255, pkt 113.
(
34
)	Wyrok z dnia 8 listopada 2016 r., Lesoochranárske zoskupenie VLK, C‑243/15, EU:C:2016:838, pkt 49.
(
35
)	Zobacz powyżej, pkt 37–43.
(
36
)	Zobacz powyżej, pkt 35.
(
37
)	Zobacz moja opinia w sprawach CFE i Terre wallonne, C‑43/18 i C‑321/18, EU:C:2019:56. Zobacz jednak także wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., Bund Naturschutz in Bayern, C‑300/20, EU:C:2022:102.
(
38
)	Wyroki: z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in., C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428, pkt 33; z dnia 14 marca 2013 r., Leth, C‑420/11, EU:C:2013:166, pkt 40; z dnia 22 grudnia 2022 r., Ministre de la Transition écologique i Premier ministre (Odpowiedzialność państwa za zanieczyszczenie powietrza), C‑61/21, EU:C:2022:1015.
(
39
)	Wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., Wells, C‑201/02, EU:C:2004:12, pkt 64; z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne, C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 43; z dnia 12 listopada 2019 r., Komisja/Irlandia (Park wiatrowy Derrybrien), C‑261/18, EU:C:2019:955, pkt 75, 90; z dnia 21 grudnia 2021 r., Euro Box Promotion i in., C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 i C‑840/19, EU:C:2021:1034, pkt 173.
(
40
)	Wyrok z dnia 12 listopada 2019 r., Komisja/Irlandia (Park wiatrowy Derrybrien), C‑261/18, EU:C:2019:955, pkt 91.
(
41
)	Zobacz powyżej, pkt 48.
(
42
)	Wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., Wells, C‑201/02, EU:C:2004:12, pkt 65, 68; z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne, C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 46, 47; z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 170, 172; z dnia 12 listopada 2019 r., Komisja/Irlandia (Park wiatrowy Derrybrien), C‑261/18, EU:C:2019:955, pkt 75.
(
43
)	Wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., Wells, C‑201/02, EU:C:2004:12, pkt 64; z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne, C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 43; z dnia 12 listopada 2019 r., Komisja/Irlandia (Park wiatrowy Derrybrien), C‑261/18, EU:C:2019:955, pkt 75, 90; z dnia 21 grudnia 2021 r., Euro Box Promotion i in., C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 i C‑840/19, EU:C:2021:1034, pkt 173.
(
44
)	Wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., Wells, C‑201/02, EU:C:2004:12, pkt 66; z dnia 10 marca 2022 r., Grossmania, C‑177/20, EU:C:2022:175, pkt 65–68.
(
45
)	Wyroki: z dnia 21 września 1989 r., Komisja/Grecja, 68/88, EU:C:1989:339, pkt 23; z dnia 8 września 2005 r., Yonemoto, C‑40/04, EU:C:2005:519, pkt 59; z dnia 3 kwietnia 2019 r., Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie, C‑617/17, EU:C:2019:283, pkt 37.
(
46
)	Wyroki: z dnia 21 września 1989 r., Komisja/Grecja, 68/88, EU:C:1989:339, pkt 24; z dnia 8 września 2005 r., Yonemoto, C‑40/04, EU:C:2005:519, pkt 59; z dnia 3 kwietnia 2019 r., Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie, C‑617/17, EU:C:2019:283, pkt 37.
(
47
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 17 lipca 2008 r., Komisja/Włochy, C‑132/06, EU:C:2008:412, pkt 37–39, 44–46, w odniesieniu do poboru nieuiszczonego podatku VAT; z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan, C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 26; wyrok z dnia 12 grudnia 2019 r., Otis Gesellschaft i in., C‑435/18, EU:C:2019:1069, pkt 22, w odniesieniu do naprawienia szkody spowodowanej przez porozumienia kartelowe.
(
48
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 17 lipca 2008 r., Komisja/Włochy, C‑132/06, EU:C:2008:412, pkt 47; z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan, C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 27; z dnia 12 grudnia 2019 r., Otis Gesellschaft i in., C‑435/18, EU:C:2019:1069, pkt 24.
(
49
)	Wyroki: z dnia 10 stycznia 2006 r., Komisja/Niemcy, C‑98/03, EU:C:2006:3, pkt 59; z dnia 2 marca 2023 r., Komisja/Polska (Gospodarka leśna i dobra praktyka leśna), C‑432/21, EU:C:2023:139, pkt 72, 73.
(
50
)	Wyroki: z dnia 13 grudnia 2007 r., Komisja/Irlandia, C‑418/04, EU:C:2007:780, pkt 83–88; z dnia 3 kwietnia 2014 r., Cascina Tre Pini, C‑301/12, EU:C:2014:214, pkt 32.
(
51
)	Dyrektywa 2004/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie odpowiedzialności za środowisko w odniesieniu do zapobiegania i zaradzania szkodom wyrządzonym środowisku naturalnemu (Dz.U. 2004, L 143, s. 56; sprostowanie Dz.U. 2019, L 37, s. 150).
(
52
)	Zobacz powyżej, pkt 48.