Sprawa C‑517/23
Apothekerkammer Nordrhein
przeciwko
DocMorris NV
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof)
Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 27 lutego 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Produkty lecznicze stosowane u ludzi – Dyrektywa 2001/83/WE – Artykuł 86 ust. 1 – Pojęcie „reklamy produktów leczniczych” – Artykuł 87 ust. 3 – Reklama produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską – Reklama całej gamy produktów leczniczych apteki – Bony zakupowe odpowiadające określonej kwocie pieniężnej lub procentowej obniżce przy późniejszym zakupie innych produktów – Obniżki cen i płatności o skutku natychmiastowym – Swobodny przepływ towarów – Artykuł 34 TFUE – Swoboda świadczenia usług – Handel elektroniczny – Dyrektywa 2000/31/WE – Artykuł 3 ust. 2, art. 3 ust. 4 lit. a) – Ograniczenie – Względy uzasadniające – Ochrona konsumentów
1.        Zbliżanie ustawodawstw – Produkty lecznicze stosowane u ludzi – Dyrektywa 2001/83 – Reklama – Pojęcie – Akcje reklamowe realizowane w związku z zakupem produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską – Obniżki cen i płatności o skutku natychmiastowym – Wyłączenie – Bony zakupowe odpowiadające określonej kwocie pieniężnej lub procentowej obniżce przy późniejszym zakupie produktów leczniczych wydawanych bez recepty lekarskiej – Włączenie
(dyrektywa 2001/83 Parlamentu Europejskiego i Rady, zmieniona dyrektywą 2011/62, motywy 2, 50, art. 86 ust. 1)
(zob. pkt 32–37, 39–46, 48–50, 81; pkt 1 sentencji)
2.        Zbliżanie ustawodawstw – Handel elektroniczny – Dyrektywa 2000/31 – Świadczenie usług społeczeństwa informacyjnego – Usługa sprzedaży przez Internet produktów leczniczych stosowanych u ludzi, które podlegają lub nie podlegają obowiązkowi wydania recepty lekarskiej, do państwa członkowskiego innego niż państwo członkowskie miejsca siedziby usługodawcy – Uregulowania krajowe zakazujące akcji reklamowej skierowanej do klientów apteki mającej siedzibę w innym państwie członkowskim, polegającej na oferowaniu gratyfikacji pieniężnej o nieokreślonej wysokości – Ograniczenie swobodnego przepływu towarów – Ograniczenie swobody świadczenia usług społeczeństwa informacyjnego – Dopuszczalność – Względy uzasadniające – Ochrona konsumentów – Poszanowanie zasady proporcjonalności
[art. 34 TFUE; dyrektywa 2000/31 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 2 lit. h), art. 3 ust. 4 lit. a); dyrektywa 2001/83 Parlamentu Europejskiego i Rady, zmieniona dyrektywą 2011/62, art. 85c ust. 1]
(zob. pkt 55, 57–60, 62–68, 70–77, 80, 81; pkt 1 sentencji)
3.        Zbliżanie ustawodawstw – Produkty lecznicze stosowane u ludzi – Dyrektywa 2001/83 – Reklama – Uregulowania krajowe zakazujące akcji reklamowych realizowanych w związku z zakupem nieokreślonych produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską – Bony zakupowe odpowiadające określonej kwocie pieniężnej lub procentowej obniżce przy późniejszym zakupie produktów leczniczych wydawanych bez recepty lekarskiej – Dopuszczalność
(dyrektywa 2001/83 Parlamentu Europejskiego i Rady, zmieniona dyrektywą 2011/62, motywy 2, 45, art. 87 ust. 3, art. 88 ust. 2)
(zob. pkt 83, 85–94; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
Trybunał, do którego Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, doprecyzował zakres pojęcia „reklamy produktów leczniczych” w rozumieniu dyrektywy 2001/83(1) w kontekście akcji reklamowych realizowanych przez aptekę przy zakupie przez jej klientów produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską.
DocMorris NV jest niderlandzką apteką zajmującą się sprzedażą wysyłkową, która dostarcza klientom w Niemczech produkty lecznicze wydawane na receptę lekarską oraz produkty lecznicze wydawane bez takiej recepty. Od 2012 r. prowadziła ona różne akcje reklamowe związane z zakupem wydawanych na receptę lekarską produktów leczniczych stanowiących część jej gamy produktów.
Apothekerkammer Nordrhein (izba aptekarska Nadrenii Północnej, Niemcy), uznawszy, że owe akcje reklamowe naruszają system narzuconych cen mający zastosowanie do produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską, doprowadziła do przyjęcia w latach 2013–2015 środków tymczasowych nakazujących zaprzestanie tych akcji reklamowych. Wspomniane akcje reklamowe polegały zasadniczo na oferowaniu obniżek cen i płatności lub bonów na późniejszy zakup produktów leczniczych wydawanych bez recepty lekarskiej lub innych produktów zdrowotnych i pielęgnacyjnych.
Po uchyleniu w marcu 2017 r. niemal wszystkich wspomnianych środków tymczasowych DocMorris wystąpiła przeciwko izbie aptekarskiej Nadrenii Północnej z żądaniem odszkodowawczym, twierdząc, że owe środki, w ramach których nałożono na nią wysokie kary administracyjne, były nieuzasadnione. Sąd pierwszej instancji oddalił owo żądanie, jednakże uwzględniono je w postępowaniu odwoławczym.
Sąd odsyłający, do którego izba aptekarska Nadrenii Północnej wniosła skargę rewizyjną od wyroku wydanego w owym postępowaniu odwoławczym, zastanawiał się, czy akcje reklamowe, które dotyczą zakupu produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską, stanowiących część gamy produktów apteki, są objęte zakresem pojęcia „reklamy produktów leczniczych” w rozumieniu art. 86 ust. 1 dyrektywy 2001/83, czy, przeciwnie, mają one wyłącznie na celu wywarcie wpływu na wybór apteki, w której klient zakupi takie produkty lecznicze, a taki wybór nie wchodzi w zakres stosowania tej dyrektywy. Sąd ten zastanawiał się również nad tym, czy owa dyrektywa stoi na przeszkodzie wykładni właściwych przepisów objętych uregulowaniami krajowymi dotyczącymi reklamy produktów leczniczych(2), zgodnie z którą akcje reklamowe związane z zakupem produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską, polegające na oferowaniu obniżek cen i płatności o dokładnej wysokości i o skutku natychmiastowym, są dozwolone, podczas gdy te wiążące się z gratyfikacją wynoszącą od 2,50 EUR do 20 EUR na receptę lekarską lub polegające na oferowaniu bonów na późniejszy zakup innych produktów są zakazane.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał uściślił pojęcie „reklamy produktów leczniczych” w rozumieniu art. 86 ust. 1 dyrektywy 2001/83 w kontekście akcji reklamowych związanych z zakupem produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską.
W tym względzie podkreślił on na wstępie, że to cel przekazu determinuje, czy dana akcja reklamowa jest objęta zakresem tego pojęcia, czy też nie. W zakres wspomnianego pojęcia wchodzi zatem akcja reklamowa ukierunkowana na zachęcanie do przepisywania, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji produktów leczniczych. Nie jest tak natomiast w przypadku akcji mającej na celu wywarcie wpływu nie na dokonywany przez klienta wybór danego produktu leczniczego, lecz na następujący później wybór apteki, w której klient ten zakupi ów produkt leczniczy.
W rozpatrywanym przypadku w celu ustalenia, czy akcja reklamowa realizowana w związku z zakupem wydawanych na receptę lekarską produktów leczniczych pochodzących z całej gamy produktów apteki, była objęta zakresem pojęcia „reklamy produktów leczniczych”, trzeba było dokonać wśród akcji reklamowych rozróżnienia w zależności od tego, czy ich przekaz ograniczał się do produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską, czy też dotyczył również produktów leczniczych wydawanych bez takiej recepty.
Co się tyczy z jednej strony akcji reklamowych polegających na oferowaniu obniżek cen i płatności o dokładnej wysokości i o skutku natychmiastowym oraz akcji reklamowej wiążącej się z gratyfikacją wynoszącą od 2,50 EUR do 20 EUR na receptę lekarską (którą to akcję również należy uznać za wiążącą się z płatnością), Trybunał stwierdził, że przekaz tych akcji dotyczy nieokreślonych produktów leczniczych wydawanych na taką receptę i nie odnosi się do innych rodzajów produktów leczniczych.
W związku z tym, ze względu na to, że wyłączną odpowiedzialność za decyzję o przepisaniu takich produktów leczniczych ponosi lekarz, który musi być obiektywny w wykonywaniu swoich funkcji(3), przekaz ten nie zachęca do przepisywania lub konsumpcji nieokreślonych produktów leczniczych wydawanych na receptę. Jedynym wyborem, jakiego pacjent, który otrzymuje receptę lekarską, musi dokonać w odniesieniu do produktu leczniczego wydawanego na receptę, jest wybór apteki, w której zakupi ów produkt leczniczy. W konsekwencji akcje reklamowe polegające na oferowaniu obniżek cen i płatności o dokładnej wysokości i o skutku natychmiastowym oraz akcja reklamowa wiążąca się z gratyfikacją o pewnej wysokości przypadającą na receptę lekarską nie są objęte zakresem pojęcia „reklamy produktów leczniczych” w rozumieniu art. 86 ust. 1 dyrektywy 2001/83, ponieważ dotyczą wyboru apteki, w której pacjent zakupi produkt leczniczy wydawany na receptę lekarską.
Co się tyczy z drugiej strony akcji reklamowych polegających na oferowaniu bonów na późniejszy zakup produktów leczniczych wydawanych bez recepty lekarskiej lub innych produktów zdrowotnych i pielęgnacyjnych, Trybunał zauważył, że owe akcje zachęcają do zakupu takich produktów leczniczych. Ze względu na brak obowiązku zwrócenia się do lekarza przepisującego odbiorca bonów zakupowych, zachęcony wynikającą z tych bonów korzyścią ekonomiczną, może je wykorzystać w celu zaopatrzenia się w produkty lecznicze wydawane bez recepty lekarskiej po obniżonej cenie. W związku z tym owe akcje reklamowe – z uwagi na to, że zachęcają do konsumpcji takich produktów leczniczych – są objęte zakresem pojęcia „reklamy produktów leczniczych” w rozumieniu art. 86 ust. 1 dyrektywy 2001/83.
W drugiej kolejności, ze względu na to, że akcja reklamowa, która wiąże się z gratyfikacją wynoszącą od 2,50 EUR do 20 EUR i w przypadku której poznanie dokładnej wysokości owej gratyfikacji nie jest możliwe, nie jest objęta zakresem pojęcia „reklamy produktów leczniczych” i jest zakazana przez uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym(4), Trybunał zbadał zgodność tych uregulowań z innymi przepisami prawa Unii. Konkretniej rzecz ujmując, z uwagi na to, że z akt sprawy, którymi dysponował Trybunał, nie wynikało jasno, czy taka akcja reklamowa jest realizowana wyłącznie za pomocą nośników fizycznych, czy też zarówno za pośrednictwem strony internetowej apteki, jak i za pomocą takich nośników, Trybunał dokonał analizy zgodności wspomnianych uregulowań krajowych, po pierwsze, z art. 34 TFUE oraz, po drugie, z właściwymi przepisami dyrektywy 2000/31(5).
Jeżeli chodzi o zgodność uregulowań krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym z art. 34 TFUE, Trybunał przypomniał, że takie uregulowania należy uznać za regulujące zasady dotyczące sprzedaży, które mogą nie być objęte zakresem stosowania tego postanowienia traktatu FUE, jeżeli spełniają dwa warunki: po pierwsze, są one stosowane do wszystkich zainteresowanych podmiotów gospodarczych prowadzących działalność na terytorium kraju, a po drugie, dotyczą w ten sam sposób, z prawnego i faktycznego punktu widzenia, wprowadzania do obrotu towarów krajowych i towarów pochodzących z innych państw członkowskich(6).
W odniesieniu do pierwszego z tych warunków Trybunał zauważył, że uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym znajdują zastosowanie bez zróżnicowania do wszystkich aptek, które sprzedają produkty lecznicze na terytorium Niemiec, bez względu na to, czy mają one siedzibę na tym terytorium, czy też na terytorium innego państwa członkowskiego. W odniesieniu do drugiego warunku Trybunał poczynił spostrzeżenie, że konkurencja cenowa może stanowić czynnik konkurencyjny, który będzie miał na apteki wysyłkowe większy wpływ niż na apteki tradycyjne, oraz że akcja reklamowa wiążąca się z gratyfikacją wynoszącą od 2,50 EUR do 20 EUR na receptę lekarską służy wprowadzeniu konkurencji cenowej względem aptek tradycyjnych. Trybunał doszedł zatem do wniosku, że wspomniane uregulowania krajowe, które zakazują takiej akcji reklamowej, dotykają w większym stopniu aptek z siedzibą w państwie członkowskim innym niż Republika Federalna Niemiec, co może utrudniać dostęp do rynku w przypadku towarów pochodzących z innych państw członkowskich w większym stopniu niż w przypadku towarów pochodzących z Republiki Federalnej Niemiec, w związku z czym taki zakaz stanowi środek o skutku równoważnym z ograniczeniem ilościowym.
Jeżeli chodzi o zgodność uregulowań krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym z dyrektywą o handlu elektronicznym, Trybunał podkreślił, że na mocy dyrektywy 2001/83(7) państwa członkowskie muszą zapewnić, by produkty lecznicze były oferowane ogółowi społeczeństwa w sprzedaży na odległość w drodze usług społeczeństwa informacyjnego. Obowiązek ten pozostaje jednak bez uszczerbku dla przepisów krajowych zakazujących oferowania ogółowi społeczeństwa w sprzedaży na odległość produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską w drodze takich usług. Wynika stąd, że gdy państwo członkowskie przeznaczenia dozwala na taką ofertę, co wydaje się mieć miejsce w rozpatrywanym przypadku, to nie może ono w odniesieniu do tych usług ograniczać swobodnego przepływu usług społeczeństwa informacyjnego pochodzących z innego państwa członkowskiego(8). W niniejszym przypadku zakaz akcji reklamowej, taki jak ten nałożony przez uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym, mógł ograniczać możliwość zaprezentowania się potencjalnym klientom w tym pierwszym państwie członkowskim przez aptekę mającą siedzibę w innym państwie członkowskim, w związku z czym należy go uznać za ograniczenie swobody świadczenia usług społeczeństwa informacyjnego.
Trybunał uściślił jednak, że – z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający – przewidziany przez uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym zakaz akcji reklamowej wchodzi w zakres ochrony konsumentów, która stanowi nadrzędny wzgląd interesu ogólnego mogący uzasadniać przeszkodę w swobodnym przepływie towarów. Po pierwsze bowiem, jeżeli chodzi o cel ochrony konsumentów, uregulowania te pozwalają na zapobiegnięcie ryzyku przeszacowania wysokości rozpatrywanej gratyfikacji, które może być znaczne w przypadku konsumentów, którzy kupują produkty lecznicze o wysokich cenach lub którzy ze względu na to, że cierpią na chorobę przewlekłą, muszą je kupować regularnie. Po drugie, uregulowania te nie wykraczają poza to, co jest konieczne do ochrony tego celu, w zakresie, w jakim zakazują one rozpatrywanej akcji reklamowej, w ramach której przewidziano przedział wysokości gratyfikacji i w przypadku której nawet właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument nie będzie w stanie zapoznać się z metodą obliczania tej gratyfikacji ani obliczyć jej dokładnej wysokości.
Trybunał doszedł zatem do wniosku, że art. 34 TFUE oraz art. 3 ust. 4 lit. a) dyrektywy o handlu elektronicznym(9) nie stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w celu ochrony konsumentów zakazują akcji reklamowej, w ramach której klientom apteki wysyłkowej oferuje się gratyfikację wynoszącą od 2,50 EUR do 20 EUR na receptę lekarską, w sytuacji gdy poznanie dokładnej wysokości tej gratyfikacji nie jest możliwe.
W trzeciej kolejności Trybunał orzekł, że art. 87 ust. 3 dyrektywy 2001/83 nie stoi na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zakazują akcji reklamowych realizowanych w związku z zakupem nieokreślonych produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską, polegających na oferowaniu bonów odpowiadających określonej kwocie pieniężnej lub procentowej obniżce przy późniejszym zakupie innych produktów, takich jak produkty lecznicze wydawane bez takiej recepty.
Owe akcje reklamowe, choć realizowane w związku z zakupem produktów leczniczych wydawanych na receptę lekarską, zachęcają bowiem jedynie do konsumpcji produktów leczniczych wydawanych bez takiej recepty. Nawet jeśli reklama tych ostatnich produktów leczniczych jest dozwolona(10), państwa członkowskie powinny zakazać – aby zapobiec zagrożeniu dla zdrowia publicznego – włączania do adresowanej do ogółu społeczeństwa reklamy tych produktów leczniczych elementów, które mogą zachęcać do ich nieracjonalnego stosowania.
W niniejszym przypadku konsument, korzystając z rozpatrywanych bonów zakupowych, mógł otrzymać po obniżonej cenie produkty pochodzące z całej gamy produktów odnośnej apteki; mógł on na przykład dokonać wyboru między zakupem produktów leczniczych wydawanych bez recepty lekarskiej a zakupem innych produktów konsumpcyjnych, takich jak produkty zdrowotne i pielęgnacyjne. Będące skutkiem rozpatrywanych akcji reklamowych zrównanie produktów leczniczych wydawanych bez recepty lekarskiej z innymi produktami konsumpcyjnymi oferowanymi przez aptekę mogło prowadzić do nieracjonalnego i nadmiernego stosowania owych produktów leczniczych, ponieważ, po pierwsze, wiązało się z zakamuflowaniem bardzo szczególnego charakteru tych produktów leczniczych, których skutki terapeutyczne odróżniają je w sposób istotny od innych towarów, a po drugie, odwodziło konsumenta od obiektywnej oceny konieczności zażywania wspomnianych produktów leczniczych. W konsekwencji zakaz taki jak ten przewidziany w uregulowaniach krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym odpowiada podstawowemu celowi ochrony zdrowia publicznego, ponieważ nie dopuszcza on rozpowszechniania elementów reklamy, które zachęcają do nieracjonalnego i nadmiernego stosowania produktów leczniczych wydawanych bez recepty lekarskiej.
1      Dyrektywa 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz.U. 2001, L 311, s. 67), zmieniona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/62/UE z dnia 8 czerwca 2011 r. (Dz.U. 2011, L 174, s. 74).
2      Paragraf 7 ust. 1 zdanie pierwsze Gesetz über die Werbung auf dem Gebiete des Heilwesens (Heilmittelwerbegesetz) (ustawy o reklamie produktów leczniczych) (zwanej dalej „uregulowaniami krajowymi rozpatrywanymi w postępowaniu głównym”).
3      Zgodnie z motywem 50 dyrektywy 2001/83.
4      Paragraf 7 ust. 1 zdanie pierwsze uregulowań krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym.
5      Dyrektywa 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego (dyrektywa o handlu elektronicznym) (Dz.U. 2000, L 178, s. 1).
6      Wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., DocMorris (C‑190/20, EU:C:2021:609, pkt 35, 37, 38).
7      Konkretniej na mocy art. 85c ust. 1 dyrektywy 2001/83.
8      Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy o handlu elektronicznym.
9      Na mocy art. 3 ust. 4 lit. a) dyrektywy o handlu elektronicznym państwa członkowskie mogą pod pewnymi warunkami ograniczyć swobodny przepływ niektórych usług społeczeństwa informacyjnego pochodzących z innego państwa członkowskiego.
10      Artykuł 88 ust. 2 dyrektywy 2001/83.