62021CJ0024
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tieni Awla)
7 ta’ Lulju 2022 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Agrikoltura – Prodotti tal-ikel u għalf modifikat ġenetikament – Ir-Regolament (KE) Nru 1829/2003 – Rilaxx intenzjonat fl-ambjent ta’ organiżmi modifikati ġenetikament – Direttiva 2001/18/KE – Artikolu 26a – Possibbiltà għall-Istati Membri li jieħdu l-miżuri neċessarji sabiex jevitaw il-preżenza mhux intenzjonata ta’ organiżmi modifikati ġenetikament fi prodotti oħra – Kundizzjonijiet għall-applikazzjoni – Prinċipju ta’ proporzjonalità – Linji gwida għat-tfassil ta’ miżuri nazzjonali ta’ koeżistenza intiżi sabiex jevitaw il-preżenza mhux intenzjonata ta’ organiżmi modifikati ġenetikament fl-uċuħ konvenzjonali u organiċi – Miżura adottata minn entità infra-statali li tipprojbixxi fit-territorju tagħha l-kultivazzjoni tal-qamħirrum modifikat ġenetikament”
Fil-Kawża C‑24/21,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mit-Tribunale ordinario di Pordenone (il-Qorti Distrettwali ta’ Pordenone, l-Italja), permezz ta’ deċiżjoni tal‑4 ta’ Jannar 2021, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fl‑14 ta' Jannar 2021, fil-proċedura
PH
vs
Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia,
Direzione centrale risorse agroalimentari, forestali e ittiche – Servizio foreste e corpo forestale della Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia,
IL‑QORTI TAL‑ĠUSTIZZJA (It‑Tieni Awla),
komposta minn A. Prechal (Relatriċi), Presidenta tal-Awla, J. Passer, F. Biltgen, N. Wahl u M. L. Arastey Sahún, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: M. Szpunar,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal PH, minn G. Martorana, avvocato,
–
għar-Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia, minn B. Croppo, D. Iuri u E. Massari, avvocati,
–
għall-Gvern Taljan, minn G. Palmieri, bħala aġent, assistita minn P. Gentili, avvocato dello Stato,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn F. Castilla Contreras, I. Galindo Martín u F. Moro, bħala aġenti,
wara li rat id-deċiżjoni, meħuda wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li l-kawża tinqata’ mingħajr konklużjonijiet
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2001/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Marzu 2001 dwar ir-rilaxx intenzjonat fl-ambjent ta’ organiżmi modifikati ġenetikament u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 90/220/KEE (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 6, p. 77) kif emendata bir-Regolament (KE) Nru 1829/2003 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat‑22 ta’ Settembru 2003 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13, Vol. 32, p. 432, iktar ’il quddiem id- “Direttiva 2001/18”), moqrija fid-dawl tar-Regolament Nru 1829/2003 u tar-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 dwar linji gwida għall-iżvilupp ta’ miżuri ta’ koeżistenza nazzjonali biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi (ĠU2010, C 200, p. 1, iktar ’il quddiem ir-“rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010), kif ukoll tal-Artikoli 34, 35 u 36 TFUE.
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn PH u r-Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia (ir-Reġjun Awtonomu tal-Friuli Venezia Giulia, l-Italja) (iktar ’il quddiem ir- “Reġjun FVG”) kif ukoll id-Direzione Centrale Risorse Agroalimentari, Forestali u Ittiche - Servizio foreste e corpo forestale della Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia (Direzzjoni Ċentrali tar-Riżorsi Agroalimentari, forestrija u ħut– Servizz tal-foresti u Korp tal-forestrija tar-Reġjun Awtonomu tal-Friuli Venezia Giulia) dwar digriet li jikkundanna lil PH għall-multa għall-ksur tal-projbizzjoni li jiġi kkultivat qamħirrum modifikat ġenetikament.
Il‑kuntest ġuridiku
Id‑dritt tal‑Unjoni
Direttiva 2001/18
3
L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2001/18, intitolat “Għan” jipprovdi:
“Skond il-prinċipju ta’ prekawzjoni, l-għan ta’ din id-Direttiva huwa li tapprossima l-liġijiet, regolamenti, u dispożizzjonijiet amministrattivi ta’ l-Istati Membri u li tipproteġi s-saħħa tal-bniedem u l-ambjent meta:
–
tagħmel rilaxx intenzjonat fl-ambjent ta’ [organiżmi modifikati ġenetikament (OMĠ)] għal skopijiet oħra barra dawk li tpoġġihom fis-suq [fl-Unjoni Ewropea],
–
tpoġġi fis-suq [OMĠ] bħal jew fi prodotti [fl-Unjoni].”
4
L-Artikolu 4 ta’ din id-direttiva, intitolat, “Obbligi Ġenerali” jipprevedi li:
“1.   L-Istati Membri skond il-prinċipju ta’ prekawzjoni jassiguraw li jittieħdu l-miżuri xierqa kollha biex jiġu evitati effetti ħżiena fuq is-saħħa tal-bniedem u l-ambjent li jista’ jsir mir-rilaxx intenzjonat jew tpoġġija ta’ OMĠs fis-suq. OMĠs jistgħu jiġu rilaxxati jew jitpoġġew fis-suq intenzjonalment biss in konformità mal-parti B jew mal-parti C rispettivament [li jissuġġettaw dan ir-rilaxx u dan it-tqegħid fis-suq għal awtorizzazzjoni minn qabel].
[...]”
5
L-Artikolu 22 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Ċirkolazzjoni libera”, jistabbilixxi:
“Mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 23, L-Istati Membri ma jistgħux jipprojbixxu, jirrestrinġu jew jirrifjutaw it-tpoġġija fis-suq ta’ GMOs, bħal jew fi prodotti, li josservaw ir-rekwiżiti ta’ din id-Direttiva.”
6
L-Artikolu 23 tal-istess direttiva, intitolat “Klawsola ta’ salvagwardja”, jipprevedi fl-ewwel u fit-tieni subparagrafi tal-paragrafu 1 tiegħu:
“Fejn Stati Membru, b’riżultat ta’ informazzjoni ġdida jew addizjonali li ssir disponnibli mid-data tal-kunsens u taffetwa l-stima ta’ riskju ambjentali jew eżami mill-ġdid ta’ informazzjoni eżiżtenti jew għarfien xjentifiku addizzjonali, għandhu raġunijiet iktar dettaljati biex tikkunsidra li GMO bħal jew fi prodott li ġie proprjament notifikat u rċieva kunsens bil-miktub skond din id-Direttiva jikkostitwixxi riskju lis-saħħa tal-bniedem jew l-ambjent, dak l-Istat Membru jista’ proviżorjament jirrestrinġi jew jipprojbixxi l-użu u/jew bejgħ ta’ dik l-GMO bħal jew fi prodott fit-territorju tagħhom.
L-Istat Membru għandu jassigura li fil-każ ta’ riskju gravi, miżuri ta’ emerġenza, bħal sospensjoni jew terminazzjoni ta’ tpoġġija fis-suq, jiġu applikati, inkluż informazzjoni lill-pubbliku.”
7
L-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18, intitolat “Miżuri biex tiġi evitata l-preżenza mhux mixtieqa ta’ OMĠ”, jipprovdi:
“1.   L-Istati Membri jistgħu jieħdu l-miżuri xierqa biex jevitaw il-preżenza mhux mixtieq ta’ OMĠ fi prodotti oħra.
2.   Il-Kummissjoni għandha tiġbor u tikkordina informazzjoni msejsa fuq studji fuq livell [tal-Unjoni] u nazzjonali, tosserva l-iżviluppi rigward il-koeżistenza fl-Istati Membri u, fuq il-bażi ta’ l-informazzjoni u l-osservazzjonijiet, tiżviluppa linji gwida dwar il-koeżistenza ta’ uċuħ tar-raba’ modifikati ġenetikament, konvenzjonali u organiċi.”
Ir‑Regolament Nru 1829/2003
8
Il-premessa 9 tar-Regolament Nru 1829/2003 tinqara kif ġej:
“Il-proċeduri ġodda għall-awtorizzazzjoni ta’ ikel u għalf modifikati ġenetikament għandu jkun fihom il-prinċipji ġodda introdotti bid-Direttiva 2001/18/KE. Għandhom ukoll jagħmlu użu mill-qafas ġdid għal valutazzjoni tar-riskju f’materji ta’ sigurtà fl-ikel stabbilit bir-Regolament (KE) Nru 178/2002 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑28 ta’ Jannar 2002 li jistabbilixxi l-prinċipji ġenerali u l-ħtiġijiet tal-liġi dwar l-ikel, li jistabbilixxi l-Awtorità Ewropea dwar is-Sigurtà fl-Ikel u jistabbilixxi l-proċeduri fi kwistjonijiet ta’ sigurtà ta’ l-ikel [ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 6, p. 463 u rettifiki fil-ĠU 2014, L 327, p. 9 u fil-ĠU 2016, L 227, p. 5]. B’hekk, ikel u għalf modifikati ġenetikament għandhom jiġu awtorizzati li jitqiegħdu fis-suq [tal-Unjoni] biss wara li ssir valutazzjoni xjentifika ta’ l-ogħla standard possibbli, li għandha titwettaq taħt ir-responsabbiltà ta’ l-Awtorità Ewropea dwar is-Sigurtà fl-Ikel (l-Awtorità), ta’ kull riskju li jkun fihom għas-saħħa umana u ta’ l-annimali u, kif ikun il-każ, għall-ambjent. Din il-valutazzjoni xjentifika għandha tkun segwita minn deċiżjoni dwar l-immaniġġar tar-riskju mill-[Unjoni], taħt proċedura regolatorja li tiżgura koperazzjoni fil-qrib bejn il-Kummissjoni u l-Istati Membri.”
9
L-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 1829/2003, intitolat “Għan”, jipprovdi:
“L-għan ta’ dan ir-Regolament, skond il-prinċipji ġenerali stabbiliti fir-Regolament (KE) Nru 178/2002, hu li:
(a)
jipprovdi l-bażi biex jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tal-ħajja u s-saħħa umana, is-saħħa u t-trattament xieraq ta’ l-annimali, l-ambjent u l-interessi tal-konsumaturi fir-rigward ta’ ikel u għalf modifikati ġenetikament, waqt li jiżgura l-funzjonament effettiv tas-suq intern;
(b)
jistabbilixxi l-proċeduri [tal-Unjoni] għall-awtorizzazzjoni għal u s-superviżjoni fuq ikel u għalf modifikati ġenetikament;
(ċ)
jistabbilixxi disposizzjonijiet għall-ittikkjettar ta’ ikel u għalf modifikati ġenetikament.”
10
L-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1829/2003, intitolat “Kamp ta’ applikazzjoni”, jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Din is-Sezzjoni għandha tgħodd għal:
(a)
OMĠ għall-użu fl-ikel;
(b)
ikel li fih jew jikkonsisti fi OMĠ;
(ċ)
ikel prodott minn jew li fih ingredjenti prodotti minn OMĠ.”
11
L-Artikolu 4 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Ħtiġiet”, jistabbilixxi:
“1.   Ikel imsemmi fl-Artikolu 3(1) ma għandux:
(a)
ikollu effetti negattivi fuq is-saħħa umana, is-saħħa ta’ l-annimali jew l-ambjent;
[...]
2.   L-ebda persuna ma għandha tqiegħed fis-suq OMĠ għall-użu bħala ikel jew ikel imsemmi fl-Artikolu 3(1) sakemm ma jkunx kopert b’awtorizzazzjoni mogħtija skond din is-Sezzjoni u l-kondizzjonijiet rilevanti ta’ l-awtorizzazzjoni jkunu ġew osservati.
[...]
5.   Awtorizzazzjoni kif imsemmija fil-paragrafu 2 ma għandhiex tingħata, tiġi rifjutata, mġedda, modifikata, sospiża jew revokata ħlief għar-raġunijiet u skond il-proċeduri stabbiliti f’dan ir-Regolament.
[...] ”
12
L-Artikolu 16 tal-imsemmi regolament jipprovdi:
“[...]
2.   Ħadd ma jista’ jqiegħed fis-suq, juża jew jipproċessa [OMĠ intiżi għall-għalf tal-annimali, għalf li jkun fih OMĠ jew li jikkonsisti f’tali organiżmi, jew għalf prodott minn OMĠ], jekk [ma jkunux koperti] b’awtorizzazzjoni maħruġa skond din is-Sezzjoni u jekk ma jiġux sodisfatti l-kondizzjonijiet rilevanti ta’ l-awtorizzazzjoni.
[...]
5.   Awtorizzazzjoni kif imsemmija fil-paragrafu 2 ma għandhiex tingħata, tiġi rifjutata, mġedda, modifikata, sospiża jew revokata ħlief għar-raġunijiet u skond il-proċeduri stabbiliti f’dan ir-Regolament.
[...]”
13
L-Artikolu 19(5) tal-istess regolament jipprevedi:
“L-awtorizzazzjoni mogħtija skond il-proċedura msemmija f’dan ir-Regolament għandha tkun valida [fl-Unjoni] kollha għal 10 snin u għandha tiġġedded skond l-Artikolu 23. [...]”
14
L-Artikolu 20(1) tar-Regolament Nru 1829/2003 jistabilixxi:
“B’deroga mill-Artikolu 16(2), il-prodotti li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din is-Sezzjoni li jkunu tqiegħdu fis-suq legalment [fl-Unjoni] qabel id-data ta’ l-applikazzjoni ta’ dan ir-Regolament jistgħu jkomplu jitqiegħdu fis-suq, jiġu użati u proċessati sakemm jiġu osservati l-kondizzjonijiet li ġejjin:
(a)
fil-każ ta’ prodotti li ġew awtorizzati taħt id-Direttivi 90/220/KEE [tal-Kunsill, tat‑23 ta’ April 1990, dwar il-firxa volontarja ta’ organiżmi modifikati ġenetikament fl-ambjent (ĠU 1990, L 117, p. 15),] jew [2001/18] taħt id-Direttiva 82/471/KEE, [tal-Kunsill tat‑30 ta’ Ġunju 1982 li tikkonċerna ċerti prodotti użati fin-nutrizzjoni ta’ l-annimali, inkluż l-użu bħala għalf (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 3, Vol. 5, p. 151),] li huma prodotti minn OMĠ, jew taħt id-Direttiva 70/524/KEE [tal-Kunsill tat‑23 ta’ Novembru 1970 li tirrigwarda adittivi f’għalf għall-bhejjem (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 3, Vol. 1, p. 190),] li jkun fihom, jikkonsistu fi jew huma prodotti minn OMĠ, l-operaturi responsabbli għat-tqegħid fis-suq tal-prodotti konċernati għandhom, fi żmien sitt xhur wara d-data ta’ l-applikazzjoni ta’ dan ir-Regolament, jinnotifikaw lill-Kummissjoni dwar id-data li fiha tqiegħdu fis-suq [fl-Unjoni] għall-ewwel darba;
[...]”
15
L-Artikolu 23(1) ta’ dan ir-regolament jipprovdi:
“L-awtorizzazzjonijiet taħt dan ir-Regolament għandhom jiġġeddu għal perjodi ta’ 10 snin, wara applikazzjoni lill-Kummissjoni mid-detentur ta’ l-applikazzjoni l-aktar tard sena qabel id-data ta’ l-iskadenza ta’ l-awtorizzazzjoni.”
16
L-Artikolu 43 tar-Regolament Nru 1829/2003 emenda, b’effett mid-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan ir-regolament, id-Direttiva 2001/18 billi daħħal l-Artikolu 26a.
Ir‑Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010
17
Il-premessi 1 u 3 tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 huma fformulati kif ġej:
“(1)
L-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18/KE jistipula li l-Istati Membri jistgħu jieħdu miżuri xierqa biex jevitaw il-preżenza mhux intenzjonata ta’ [OMĠ] fi prodotti oħrajn. Dan japplika b’mod partikolari biex tiġi evitata l-preżenza ta’ OMĠ f’uċuħ oħra tar-raba’, bħal dawk konvenzjonali u organiċi.
[...]
(3)
Jista’ jkun neċessarju għall-awtoritajiet pubbliċi tal-Istati Membri li, fiż-żoni fejn jiġu kkultivati l-OMĠ, jiddefinixxu miżuri xierqa biex jippermettu lill-konsumaturi u l-produtturi għażla bejn produzzjoni konvenzjonali, organika u MĠ (minn hawn ’il quddiem jissejħu ‘miżuri ta’ koeżistenza’).”
18
Il-punt 1 ta’ din ir-rakkomandazzjoni jipprevedi:
“Fl-iżvilupp ta’ miżuri nazzjonali biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi, l-Istati Membri għandhom isegwu l-linji gwida stipulati fl-Anness ta’ din ir-Rakkomandazzjoni. ”
19
Il-linji gwida annessi mal-imsemmija rakkomandazzjoni jistabbilixxu, fl-aħħar paragrafu tal-punt 1.2 tagħhom:
“Minħabba li OMĠ awtorizzati biss jistgħu jiġu kkultivati fl-[Unjoni] u l-aspetti ambjentali u tas-saħħa huma diġà koperti bil-valutazzjoni tar-riskju ambjentali tal-proċess ta’ awtorizzazzjoni tal-[Unjoni], il-kwistjonijiet pendenti li għad iridu jiġi indirizzati fil-kuntest tal-koeżistenza jikkonċernaw l-aspetti ekonomiċi marbuta mat-taħlit ta’ uċuħ [tar-raba’] MĠ u dawk mhux MĠ.”
20
Il-punt 1.4 ta’ dawn il-linji gwida, intitolat “Skop u ambitu tal-linji gwida”, jindika:
“Il-linji gwida attwali jieħdu l-forma ta’ rakkomandazzjonijiet li ma jorbtux indirizzati lill-Istati Membri. Dawn huma maħsuba biex jipprovdu prinċipji ġenerali għall-iżvilupp ta’ miżuri nazzjonali biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi. Wieħed jagħraf li ħafna fatturi li huma importanti f’dan il-kuntest huma speċifiċi għall-kundizzjonijiet nazzjonali, reġjonali u lokali.”
21
Il-punt 2 tal-imsemmija linji gwida, intitolat “Prinċipji ġenerali għall-iżvilupp ta’ miżuri ta’ koeżistenza nazzjonali biex tiġi evitata preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi”, jinkludi t-test li ġej:
“2.2. Proporzjonalità
Il-miżuri biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ oħra tar-raba’ għandhom ikun proporzjonati għall-għan mixtieq (il-ħarsien tal-ħtiġijiet partikolari tal-bdiewa konvenzjonali u organiċi). Il-miżuri ta’ koeżistenza għandhom jevitaw kwalunkwe ostakolu mhux meħtieġ għall-bdiewa, il-produtturi taż-żrieragħ, il-kooperattivi u operaturi oħrajn bi kwalunkwe tip ta’ produzzjoni. L-għażla tal-miżuri għandha tqis ir-restrizzjonijiet u l-karatteristiċi reġjonali u lokali, bħall-għamla u d-daqs tal-għelieqi fir-reġjun, il-frammentazzjoni u t-tqassim ġeografiku tal-għelieqi li jagħmlu parti minn irziezet individwali u prattiki reġjonali għall-ġestjoni ta’ azjendi agrikoli.
2.3. Livelli ta’ taħlit li jridu jintlaħqu permezz ta’ miżuri nazzjonali ta’ koeżistenza biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi.
Il-miżuri nazzjonali biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi għandhom iqisu t-tagħrif disponibbli dwar il-probabbiltà u s-sorsi ta’ taħlit bejn uċuħ tar-raba’ MĠ u dawk mhux MĠ. Dawn il-miżuri għandhom ikunu proporzjonati għal-livell ta’ taħlit magħżul, li se jiddependi minn speċifiċitajiet reġjonali u nazzjonali u l-ħtiġijiet lokali partikolari ta’ uċuħ tar-raba’ u produzzjoni konvenzjonali, organiċi u tipi oħra.
2.3.1.
F’uħud mill-każijiet, il-preżenza ta’ traċċi ta’ OMĠ fl-ikel u l-għalf jkollha effett ekonomiku biss meta dawn jaqbżu l-limitu minimu tal-ittikkettjar ta’ 0.9 %. F'dawn il-każijiet, l-Istati Membri għandhom iqisu li l-miżuri li jiżguraw il-konformità mal-limitu minimu ta’ 0.9 % tal-ittikkettjar ikunu suffiċjenti.
2.3.2.
L-Istati Membri għandhom iqisu li jista’ jkun li ma jkunx hemm il-ħtieġa li jistipulaw livelli speċifiċi ta’ taħlit fejn l-ittikkettjar ta’ prodott tar-raba’ bħala MĠ ma jkollux implikazzjonijiet ekonomiċi.
2.3.3.
F’diversi każijiet oħra, it-telf potenzjali ta’ dħul għall-produtturi organiċi u wħud konvenzjonali (pereżempju produtturi ta’ ċertu ikel) jista’ jseħħ minħabba l-preżenza ta’ traċċi ta’ OMĠ f’livelli aktar baxxi minn 0.9 %. F’dawn il-każijiet, u fl-interess tal-ħarsien ta’ tipi partikolari ta’ produzzjoni, l-Istati Membri kkonċernati jistgħu jiddefinixxu miżuri li jimmiraw li jilħqu livelli ta’ preżenza ta’ OMĠ f’uċuħ oħrajn tar-raba’ aktar baxxi minn 0.9 %.
Irrispettivament mil-livell ta’ taħlit li għandu jiġi stipulat permezz tal-miżuri ta’ koeżistenza, il-limiti minimi stabbiliti fil-leġiżlazzjoni tal-[Unjoni] se jkomplu japplikaw għat-tikkettjar tal-preżenza tal-OMĠ fl-ikel, fl-għalf u fil-prodotti maħsuba għall-iproċessar dirett.
2.4. Miżuri li jeskludu l-kultivazzjoni tal-OMĠ minn żoni kbar (‘żoni ħielsa mill-MĠ’)
Differenzi fl-aspetti reġjonali, bħall-kundizzjonijiet tal-klima (li jinfluwenzaw l-attività ta’ impollinaturi u t-trab tad-dakra li jinġarr bl-arja), it-topografija, il-modi ta’ kultivazzjoni u s-sistemi ta’ rotazzjoni tal-kultivazzjoni jew l-istrutturi tal-azjendi agrikoli (inklużi strutturi tal-madwar, bħal sisien tal-ħaxix, foresti, żoni mhux ikkultivati u l-arranġament tal-għelieqi) jistgħu jinfluwenzaw il-livell ta’ taħlit bejn uċuħ tar-raba’ MĠ u dawk konvenzjonali u organiċi u l-miżuri neċessarji biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ oħra tar-raba’.
F’ċerti kundizzjonijiet ekonomiċi u naturali, l-Istati Membri għandhom iqisu l-possibbiltà li jeskludu l-kultivazzjoni ta’ OMĠ minn żoni kbar tat-territorju tagħhom biex jevitaw il-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi. Esklużjoni bħal din għandha tistrieħ fuq id-dimostrazzjoni mill-Istati Membri li, għal dawn iż-żoni, miżuri oħra mhumiex biżżejjed biex jintlaħqu livelli suffiċjenti ta’ purità. Barra minn dan, il-miżuri ta’ restrizzjoni jeħtieġ ikunu proporzjonati għall-għan segwit (jiġifieri l-ħarsien tal-ħtiġijiet partikolari tal-biedja konvenzjonali u/jew organika).”
Id‑dritt Taljan
22
L-Artikolu 2.1 tal-legge regionale Friuli Venezia Giulia n. 5/2011 recante disposizioni relative all’ impiego di organismi geneticamente modificati (OGM) in agricoltura [Liġi Reġjonali FVG Nru 5/2011 li tistabbilixxi dispożizzjonijiet dwar l-użu ta’ organiżmi mmodifikati ġenetikament (OMĠ) fl-agrikoltura], tat‑8 ta’ April 2011, fil-verżjoni tagħha applikabbli għall-fatti fil-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il- “Liġi Reġjonali Nru 5/2011”), jipprevedi:
“Sabiex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ fl-uċuħ konvenzjonali u organiċi tal-qamħirrum fit-territorju ta’ Friuli Venezia Giulia, li hija kkaratterizzata minn metodi ta’ kultivazzjoni u strutturi ta’ rziezet li jinfluwenzaw il-grad ta’ taħlita bejn il-uċuħ tar-raba’ transġeniċi u l-uċuħ mhux transġeniċi, il-kultivazzjoni tal-qamħirrum modifikat ġenetikament hija eskluża skont ir-rakkomandazzjoni [tat‑13 ta’ Lulju 2010]. L-uċuħ ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament iwassal għall-applikazzjoni ta’ sanzjoni amministrattiva pekunjarja minn EUR 5000 sa EUR 50000 imposta mis-Servizz tal-Korp Forestali Reġjonali kompetenti fil-qasam.”
Il‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
23
PH, proprjetarju ta’ azjenda agrikola fit-territorju tar-reġjun FVG, ikkultivat, fid‑9 ta’ Mejju 2015, varjetà ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament MON 810.
24
Fil‑11 ta’ Awwissu 2015, id-dipartimenti ambjentali kompetenti tar-reġjun FVG imponew multa ta’ EUR 10000 fuq PH talli kkultivat dan il-qamħirrum bi ksur tal-Artikolu 2.1 tal-Liġi Reġjonali Nru 5/2011.
25
Wara l-kontestazzjoni minn PH għal din is-sanzjoni, l-assistent direttur tad-Dipartiment tal-Foresti u l-Korpi Forestali tar-Reġjun FVJ ikkonferma dan il-ksur permezz ta’ digriet tat‑8 ta’ Ottubru 2019, iżda naqqas l-ammont tal-multa għal EUR 5000.
26
PH ippreżenta oppożizzjoni għal dan id-digriet quddiem it-Tribunale ordinario di Pordenone (il-Qorti Distrettwali ta’ Pordenone, l-Italja), il-qorti tar-rinviju.
27
Wara li fakkret il-kontenut tal-Artikolu 2.1 tal-Liġi Reġjonali Nru 5/2011, tal-punt 2.4 tal-Linji Gwida tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, tal-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18 kif ukoll tal-Artikoli 16 u 17 tad-Direttiva tal-Kunsill 2002/53/KE tat‑13 ta’ Ġunju 2002 dwar il-varjetajiet komuni ta’ katalgi ta’ speċi ta’ pjanti agrikoli (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 3, Vol. 36, p. 281), din il-qorti tirrileva li l-kawża prinċipali ma tirrigwardax il-fatt li l-qamħirrum MON 810 jista’ jiġi kkummerċjalizzat liberament fi ħdan l-Unjoni, iżda jirrigwarda li, skont il-Liġi Reġjonali 5/2011, ma jistax jiġi kkultivat fit-territorju kollu tar-Reġjun FVJ. Hija tfakkar, f’dan ir-rigward, minn naħa, li, fid-digriet tat‑8 ta’ Mejju 2013, Fidenato (C‑542/12, mhux ippubblikat, EU:C:2013:298), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18 għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jippermettix lil Stat Membru jopponi l-kultivazzjoni fit-territorju tiegħu ta’ OMĠ, bħal varjetajiet tal-qamħirrum MON 810, minħabba li l-kisba ta’ awtorizzazzjoni nazzjonali tikkostitwixxi miżura ta’ koeżistenza intiża sabiex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ oħra, u min-naħa l-oħra, mid-Deċiżjoni ta’ Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE) 2016/321 tat‑3 ta’ Marzu 2016 li taġġusta l-ambitu ġeografiku tal-awtorizzazzjoni għall-kultivazzjoni tal-qamħirrum ġenetikament modifikat (Zea mays L.) MON 810 (MON-ØØ81Ø-6) (ĠU 2016, L 60, p. 90), il-kultivazzjoni ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament MON 810 ġie pprojbit fit-territorju Taljan kollu.
28
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi kif ukoll tat-talbiet u tal-motivi tal-partijiet, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar jekk, minn naħa, il-projbizzjoni, skont l-Artikolu 2.1 tal-Liġi Reġjonali Nru 5/2011, li jiġi kkultivat qamħirrum modifikat ġenetikament fit-territorju tar-reġjun FVJ hijiex konformi mad-Direttiva 2001/18, moqrija fid-dawl tar-Regolament Nru 1829/2003 u tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, u jekk, min-naħa l-oħra, din il-projbizzjoni tistax tikkostitwixxi miżura li għandha effett ekwivalenti li tmur kontra l-Artikoli 34 sa 36 TFUE.
29
Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li t-Tribunale ordinario di Pordenone (il-Qorti Distrettwali ta’ Pordenone iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
Il-projbizzjoni imposta mill-Artikolu 2.1 tal-Legge Regionale Friuli Venezia Giulia n. 5/2011 (il-Liġi Reġjonali Nru 5/2011), li ddaħħal miżuri ta’ koeżistenza li jirriżultaw fil-projbizzjoni li jiġu kkoltivati l-varjetajiet ta’ qamħirrun MON 810 fit-territorju tar-[Reġjun FVJ], tikkonforma ruħha jew le mal-istruttura sħiħa tad-Direttiva 2001/18, b’mod partikolari fid-dawl tar-Regolament Nru 1829/2003 u l-preċiżazzjonijiet magħmula mir-Rakkomandazzjoni [tat‑13 ta’ Lulju 2010]?
2)
Il-projbizzjoni ċċitata iktar ’il fuq tista’ tikkostitwixxi miżura li għandha effett ekwivalenti u għaldaqstant, tmur kontra l-Artikoli 34, 35, u 36 TFUE?”
Fuq id‑domandi preliminari
Fuq l‑ewwel domanda
Fuq il‑kompetenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja u fuq l‑ammissibbiltà
30
Il-Gvern Taljan jikkontesta l-ammissibbiltà tal-ewwel domanda minħabba li, minn naħa, il-qorti tar-rinviju ma tesponix ir-raġunijiet li għalihom il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali tista’ tmur kontra d-Direttiva 2001/18, ir-Regolament Nru 1829/2003 u r-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 u, min-naħa l-oħra, din id-domanda la tispeċifika l-partijiet tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 u lanqas id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2001/18 u tar-Regolament Nru 1829/2003 applikabbli f’dan il-każ. Barra minn hekk, dan il-gvern isostni li l-ewwel domanda hija inammissibbli sa fejn din tirrigwarda r-rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, peress li l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-qasam ta’ domandi preliminari hija limitata għall-interpretazzjoni tal-atti tal-istituzzjonijiet li jipproduċu effetti legali vinkolanti.
31
Fl-ewwel lok, sa fejn, permezz ta’ dan l-aħħar argument, il-Gvern Taljan huwa intiż fir-realtà li jikkontesta l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiddeċiedi fuq l-ewwel domanda sa fejn din tirrigwarda l-interpretazzjoni tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, għandu jitfakkar li l-Artikolu 267 TFUE jagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-ġurisdizzjoni sabiex tiddeċiedi, b’mod preliminari, dwar il-validità u l-interpretazzjoni tal-atti adottati mill-istituzzjonijiet tal-Unjoni, mingħajr ebda eċċezzjoni (sentenzi tat‑13 ta’ Diċembru 1989, Grimaldi, C‑322/88, EU:C:1989:646, punt 8, kif ukoll tat‑13 ta’ Ġunju 2017, Florescu et, C‑258/14, EU:C:2017:448, punt 30).
32
Minn dan isegwi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tiddeċiedi dwar l-interpretazzjoni tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 u, għaldaqstant, sabiex tiddeċiedi fuq l-ewwel domanda kollha kemm hi.
33
Fir-rigward, fit-tieni lok, tal-kontestazzjoni mill-Gvern Taljan tal-ammissibbiltà tal-ewwel domanda minħabba li l-qorti tar-rinviju ma tesponix b’mod suffiċjenti r-raġunijiet li għalihom hija tagħmel din id-domanda, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, ir-rekwiżiti dwar il-kontenut ta’ talba għal deċiżjoni preliminari jissemmew b’mod espliċitu fl-Artikolu 94 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, li l-qorti tar-rinviju hija meqjusa li għandha, fil-kuntest tal-kooperazzjoni stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, li għandha konjizzjoni tagħhom u li hija marbuta tosserva b’mod skrupulju (sentenza tad‑9 ta’ Marzu 2017, Milkova, C‑406/15, EU:C:2017:198, punt 72 u l-ġurisprudenza ċċitata).
34
Għalhekk, il-qorti tar-rinviju għandha tindika r-raġunijiet preċiżi li wassluha tistaqsi dwar l-interpretazzjoni ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni u tqis neċessarju li tagħmel domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja (sentenza tad‑9 ta’ Marzu 2017, Milkova, C‑406/15, EU:C:2017:198, punt 73 u l-ġurisprudenza ċċitata).
35
F’dan il-każ, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta b’mod suffiċjenti li l-qorti tar-rinviju hija adita b’tilwima dwar il-legalità ta’ sanzjoni imposta b’applikazzjoni ta’ dispożizzjoni leġiżlattiva stabbilita minn reġjun li jipprojbixxi, għal raġunijiet intiżi li jevitaw il-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ fl-uċuħ konvenzjonali u organiċi, il-kultivazzjoni tal-qamħirrum modifikat ġenetikament MON 810 fit-territorju kollu tagħha, li, fid-data tal-impożizzjoni ta’ din is-sanzjoni, din il-varjetà kienet awtorizzata li tiġi kkultivata u kkummerċjalizzata liberament fl-Unjoni, skont l-Artikolu 20 tar-Regolament Nru 1829/2003, li d-dispożizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali ġiet adottata abbażi tal-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18, u li din il-qorti tistaqsi, fl-ewwel domanda, fuq il-validità tal-imsemmija dispożizzjoni fid-dawl ta’ din id-direttiva, moqrija fid-dawl tar-Regolament Nru 1829/2003 u tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010.
36
Barra minn hekk, il-fatt li, f’din id-domanda, il-qorti tar-rinviju ma rreferiet għal ebda dispożizzjoni speċifika tad-Direttiva 2001/18 u tar-Regolament Nru 1829/2003 u lanqas għal ebda parti speċifika tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 ma jaffettwax l-ammissibbiltà tal-imsemmija domanda.
37
Fil-fatt, minn ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li din tal-aħħar għandha l-missjoni li tinterpreta d-dispożizzjonijiet kollha tad-dritt tal-Unjoni li l-qrati nazzjonali għandhom bżonn sabiex jiddeċiedu l-kawżi li jkollhom quddiemhom, anki jekk dawn id-dispożizzjonijiet ma jkunux espressament imsemmija fid-domandi li jsirulha minn dawn il-qrati (sentenza tat‑28 ta’ Ġunju 2018, Crespo Rey, C‑2/17, EU:C:2018:511, punt 40 u l-ġurisprudenza ċċitata).
38
Minn dan isegwi li l-ewwel domanda hija ammissibbli.
Fuq il‑mertu
39
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, kif jirriżulta mill-punt 35 ta’ din is-sentenza, jekk l-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18, moqri fid-dawl tar-Regolament Nru 1829/2003 u tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi miżura nazzjonali li tipprojbixxi, sabiex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ fi prodotti oħra, il-kultivazzjoni fit-territorju ta’ reġjun tal-Istat Membru kkonċernat ta’ OMĠ awtorizzati skont ir-Regolament Nru 1829/2003.
40
Preliminarjament, għandu jitfakkar li d-Direttiva 2001/18 hija intiża, kif jirriżulta mill-Artikolu 1 tagħha, sabiex tapprossima l-liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi tal-Istati Membri u li tipproteġi s-saħħa tal-bniedem u l-ambjent meta jkun hemm rilaxx intenzjonat ta’ OMĠ fl-ambjent, kemm jekk permezz tat-tqegħid fis-suq intern tal-Unjoni ta’ OMĠs bħala prodotti jew għal kull għan ieħor minbarra tali tqegħid fis-suq. Sabiex jintlaħqu dawn l-għanijiet, hija tissuġġetta dawn il-metodi ta’ rilaxx intenzjonat ta’ OMĠs fl-ambjent għal proċeduri ta’ awtorizzazzjoni li jinvolvu evalwazzjoni u sorveljanza tar-riskji għas-saħħa tal-bniedem u għall-ambjent skont modalitajiet u prinċipji armonizzati.
41
Barra minn hekk, ir-Regolament Nru 1829/2003 jistabbilixxi, kif jirriżulta mill-Artikolu 1 tiegħu, il-bażi li tippermetti li jiġi ggarantit, fir-rigward tal-ikel u tal-għalf modifikat ġenetikament, livell għoli ta’ protezzjoni tal-ħajja u tas-saħħa tal-bniedem, tas-saħħa u tal-benesseri tal-annimali, tal-ambjent u tal-interessi tal-konsumaturi, filwaqt li jiġi żgurat il-funzjonament tajjeb tas-suq intern. Għal dan il-għan, huwa jistabbilixxi proċeduri uniformi għall-awtorizzazzjoni u s-sorveljanza ta’ dan l-ikel u ta’ dan l-għalf li, kif jirriżulta mill-premessa 9 tiegħu, jirriproduċu l-prinċipji introdotti fid-Direttiva 2001/18. Skont l-Artikolu 19(5) ta’ dan ir-regolament, l-awtorizzazzjoni mogħtija konformement mal-proċeduri previsti minnu hija valida fl-Unjoni kollha. Skont l-Artikolu 19(5) ta’ dan ir-regolament, l-awtorizzazzjoni mogħtija skont il-proċedura msemmija f’dan ir-Regolament għandha tkun valida fl-Unjoni kollha.
42
Fir-rigward tal-każ partikolari tal-qamħirrum modifikat ġenetikament, it-tqegħid fis-suq tal-qamħirrum MON 810 ġie awtorizzat bid-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 98/293/KE, tat‑22 ta’ April 1998, dwar it-tqegħid fis-suq ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament (Zea mays L. T25), skont id-Direttiva tal-Kunsill 90/220/KEE (ĠU 1990, L 117, p. 15). Għalkemm huwa minnu li d-Direttiva 90/220 ġiet imħassra mid-Direttiva 2001/18, l-awtorizzazzjoni għat-tqegħid fis-suq tal-qamħirrum MON 810 żammet il-validità tagħha skont l-Artikoli 20 u 23 tar-Regolament Nru 1829/2003 u kienet għadha valida fid-data meta s-sanzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali ġiet imposta fuq PH.
43
Madankollu, xorta jibqa’ l-fatt li l-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18 jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu, li l-Istati Membri jistgħu jieħdu l-miżuri neċessarji sabiex jevitaw il-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ fi prodotti oħra.
44
Huwa abbażi ta’ din id-dispożizzjoni li r-reġjun FVJ adotta l-Liġi Reġjonali Nru 5/2011 li l-Artikolu 2.1 tagħha jipprojbixxi l-kultivazzjoni ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament fit-territorju kollu tiegħu u li l-validità tagħha hija kkontestata minn PH fil-kuntest tal-kawża prinċipali.
45
Sabiex tingħata risposta għall-ewwel domanda kif ifformulata mill-ġdid fil-punt 39 ta’ din is-sentenza, għandhom għalhekk jiġu eżaminati l-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-Artikolu 26a(1) tad-Direttiva 2001/18.
46
F’dan ir-rigward, qabel kollox, din id-dispożizzjoni hija intiża sabiex tapplika mhux biss għall-varjetajiet ta’ OMĠ li ġew awtorizzati skont id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva, iżda wkoll għal dawk li l-awtorizzazzjonijiet tagħhom ġew innotifikati jew imġedda skont l-Artikoli 20 u 23 tar-Regolament Nru 1829/2003, bħall-varjetajiet ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament inkwistjoni fil-kawża prinċipali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2012, Pioneer Hi Bred Italia, C‑36/11, EU:C:2012:534, punti 60, 67 u 68, kif ukoll id-digriet tat‑8 ta’ Mejju 2013, Fidenato, C‑542/12, mhux ippubblikat, EU:C:2013:298, punt 23).
47
Sussegwentement, il-miżuri ta’ prevenzjoni meħuda mill-Istati Membri skont l-Artikolu 26a(1) tad-Direttiva 2001/18 għandu jkollhom l-għan li jevitaw il-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ fi prodotti oħra, u dan sabiex il-produtturi u l-konsumaturi jkunu jistgħu jkollhom l-għażla bejn produzzjoni organika, produzzjoni konvenzjonali u produzzjoni li tuża OMĠ. Dawn il-miżuri m’għandhomx ikollhom l-għan li jipproteġu s-saħħa tal-bniedem jew l-ambjent. Fil-fatt, il-protezzjoni ta’ dawn l-għanijiet tal-aħħar hija żgurata mill-proċeduri armonizzati ta’ awtorizzazzjoni għar-rilaxx intenzjonat ta’ OMĠs, stabbiliti mid-Direttiva 2001/18 u mir-Regolament Nru 1829/2003, li jissuġġettaw l-għoti ta’ dawn l-awtorizzazzjonijiet għal evalwazzjoni tar-riskji ta’ dan ir-rilaxx għas-saħħa tal-bniedem u għall-ambjent. Min-naħa l-oħra, l-imsemmija miżuri huma intiżi sabiex jippreżervaw il-pluralità tal-uċuħ tar-raba’ u, b’mod partikolari, sa fejn huwa possibbli, il-koeżistenza bejn l-uċuħ ta’ OMĠ, minn naħa, u tal-uċuħ organiċi u konvenzjonali, min-naħa l-oħra. Għaldaqstant, dawn jimplikaw li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-interessi ekonomiċi għall-produtturi bijoloġiċi u konvenzjonali tal-preżenza fortuwita ta’ OMĠ fl-uċuħ tar-raba’ tagħhom.
48
Konsegwentement, Stat Membru ma għandux dritt jissuġġetta għal awtorizzazzjoni nazzjonali, ibbażata fuq kunsiderazzjonijiet ta’ protezzjoni tas-saħħa jew tal-ambjent, il-kultivazzjoni ta’ OMĠ awtorizzati skont ir-Regolament Nru 1829/2003. Barra minn hekk, l-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18 jista’ jagħti lok għal restrizzjonijiet, u a fortiori għal projbizzjonijiet iddefiniti ġeografikament, biss permezz ta’ miżuri ta’ koeżistenza effettivament adottati fl-osservanza tal-għan tagħhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2012, Pioneer Hi Bred Italia, C‑36/11, EU:C:2012:534, punti 69 u 75). Fl-aħħar, dan l-artikolu jipprekludi li proċedura ta’ awtorizzazzjoni nazzjonali għall-kultivazzjoni ta’ OMĠ tista’ tikkostitwixxi miżura ta’ koeżistenza (ara, f’dan is-sens, id-digriet tat‑8 ta’ Mejju 2013, Fidenato, C‑542/12, mhux ippubblikat, EU:C:2013:298, punt 33).
49
Barra minn hekk, kif jirriżulta mill-kliem tal-Artikolu 26a(1) tad-Direttiva 2001/18, il-miżuri meħuda sabiex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ fi prodotti oħra għandhom ikunu neċessarji. Dan ir-rekwiżit ta’ neċessità, moqri fid-dawl tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, jeħtieġ li l-Istati Membri jirrikorru għal miżuri li, filwaqt li jippermettu li jintlaħaq b’mod effettiv l-għan li tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ fi prodotti oħra sabiex tiġi ppreżervata l-għażla tal-konsumaturi u tal-produtturi, ma jmorrux lil hinn minn dak li huwa neċessarju u jippreġudikaw mill-inqas l-għanijiet u l-prinċipji stabbiliti minn din id-direttiva. Fil-fatt, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar dan il-prinċipju, meta jkun hemm għażla bejn diversi miżuri xierqa, għandha tintgħażel l-inqas waħda restrittiva u l-inkonvenjenzi kkawżati ma għandhomx ikunu sproporzjonati meta mqabbla mal-għanijiet imfittxija (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2017, Il‑Kummissjoni vs Il-Portugall, C‑126/15, EU:C:2017:504, punt 64 u l-ġurisprudenza ċċitata).
50
Fl-aħħar, sabiex jiġi evalwat jekk miżura ta’ koeżistenza tissodisfax dawn il-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-Artikolu 26a(1) tad-Direttiva 2001/18, il-qorti tar-rinviju għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-linji gwida annessi mar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, li ġew adottati mill-Kummissjoni fuq il-bażi tal-Artikolu 26a(2) ta’ din id-direttiva.
51
Fil-fatt, għalkemm huwa minnu li linji gwida tan-natura ta’ dawk annessi mar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 ma jipproduċux, bħala tali, effetti vinkolanti, xorta jibqa’ l-fatt li l-qrati nazzjonali huma obbligati li jeħduhom inkunsiderazzjoni għas-soluzzjoni tat-tilwim imressaq quddiemhom, b’mod partikolari meta dawn ikunu ta’ natura li jiċċaraw l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tal-Unjoni implimentati mid-dispożizzjonijiet nazzjonali jew meta jkollhom l-għan li jippreċiżaw dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li jkollhom natura vinkolanti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑3 ta’ Settembru 2014, Baltlanta, C‑410/13, EU:C:2014:2134, punt 64 u l-ġurisprudenza ċċitata).
52
Issa, il-linji gwida annessi mar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 jesponu, taħt il-punt 2, il-prinċipji ġenerali għat-tfassil ta’ miżuri ta’ koeżistenza mill-Istati Membri u jispeċifikaw għalhekk l-Artikolu 26a(1) tad-Direttiva 2001/18.
53
F’dan il-każ, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa jekk il-projbizzjoni stabbilita fl-Artikolu 2.1 tal-Liġi Reġjonali Nru 5/2011 li tkabbar il-qamħirrum modifikat ġenetikament fit-territorju kollu tar-reġjun FVJ għandhiex effettivament l-għan li tiggarantixxi lill-konsumaturi u lill-produtturi l-għażla bejn produzzjoni ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament u l-produzzjoni ta’ qamħirrum bijoloġiku jew konvenzjonali.
54
Din il-qorti għandha wkoll tevalwa, fid-dawl tal-argumenti mressqa mill-partijiet fil-kawża prinċipali, jekk din il-projbizzjoni hijiex neċessarja u proporzjonata sabiex jintlaħaq dan l-għan. F’dan il-kuntest, hija għandha b’mod partikolari tieħu inkunsiderazzjoni l-prinċipji ġenerali msemmija fil-punti 2.2, 2.3 u 2.4 tal-Linji gwida annessi mar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, li jistabbilixxu fatturi rilevanti sabiex tiġi ddefinita l-portata tal-miżura meħtieġa, sabiex tinżamm l-għażla tal-produtturi u tal-konsumaturi bejn il-kulturi ta’ OMĠ u tal-uċuħ mingħajr OMĠ.
55
Fost dawn il-fatturi hemm ir-rata ta’ preżenza aċċidentali li għandha tintlaħaq permezz tal-miżuri nazzjonali ta’ koeżistenza, imsemmija fil-punt 2.3 ta’ dawn il-linji gwida, li tiddependi mill-partikolaritajiet reġjonali u nazzjonali u fuq il-bżonnijiet lokali partikolari tat-tipi ta’ wċuħ u ta’ produzzjonijiet konvenzjonali, organiċi u oħrajn, iżda wkoll il-konoxxenzi disponibbli dwar il-probabbiltà ta’ taħlita bejn il-kultivazzjoni ma’ OMĠ u l-uċuħ mingħajr OMĠ, kif ukoll is-sorsi ta’ dawn it-taħlitiet aċċidentali. F’dan ir-rigward, il-grad ta’ taħlita bejn dawn l-uċuħ tar-raba’ jista’, skont il-punt 2.4 tal-imsemmija linji gwida, ivarja skont parametri differenti bħall-kundizzjonijiet klimatiċi, ir-riljiev, il-metodi ta’ kultivazzjoni u s-sistemi ta’ rotazzjoni tal-uċuħ tar-raba’ jew l-istrutturi tal-azjendi, inklużi l-istrutturi tal-madwar.
56
B’hekk, l-eżami tal-proporzjonalità tal-projbizzjoni li jiġi kkultivat il-qamħirrum modifikat ġenetikament, inkwistjoni fil-kawża prinċipali, fit-territorju kollu tar-reġjun FVJ għall-finijiet tal-għan li tiġi ggarantita l-għażla għall-produtturi u għall-konsumaturi għandu jieħu inkunsiderazzjoni l-grad ta’ preżenza fortuwita ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament li għandu jintlaħaq kif ukoll il-probabbiltà ta’ taħlita bejn dan il-qamħirrum modifikat ġenetikament u l-qamħirrum ikkultivat b’mod bijoloġiku jew tradizzjonali.
57
Dan it-teħid inkunsiderazzjoni jimplika, b’mod partikolari, li jiġi ddefinit il-grad ta’ purità li għandu jintlaħaq fid-dawl tal-impatt ekonomiku li jġib miegħu l-preżenza fortuwita ta’ qamħirrum modifikat ġenetikament f’uċuħ konvenzjonali jew organiċi. F’dan ir-rigward, għandhom, b’mod partikolari, jiġu evalwati l-konsegwenzi ekonomiċi ta’ qbiż tal-livell ta’ ttikkettjar skont il-punti 2.3.1 sa 2.3.3 tal-linji gwida annessi mar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010.
58
Barra minn hekk, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni s-sorsi tar-riskju ta’ taħlit kif ukoll l-effettività tal-metodi ta’ separazzjoni tal-uċuħ tar-raba’, li għandhom jiġu evalwati fid-dawl, fost l-oħrajn, tar-restrizzjonijiet u tal-karatteristiċi ġeografiċi u klimatiċi tar-reġjun FVJ u tal-metodi ta’ kultivazzjoni li huma pprattikati fih. Kif huwa stabbilit fil-punt 2.2 ta’ dawn il-linji gwida, dawn il-karatteristiċi huma b’mod partikolari l-forma u d-daqs tal-porzjonijiet f’dan ir-reġjun, il-frammentazzjoni u t-tixrid ġeografiku tal-porzjonijiet li jappartjenu għall-azjendi individwali u l-prattiki ta’ ġestjoni agrikola tal-imsemmi reġjun. Barra minn hekk, kif jipprovdi l-punt 2.4 tal-imsemmija linji gwida, din il-projbizzjoni għandha tkun ibbażata fuq il-prova mill-awtoritajiet li adottawha li, għar-reġjun FVJ, miżuri oħra ma humiex biżżejjed sabiex jintlaħaq livell ta’ purità suffiċjenti.
59
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għall-ewwel domanda għandha tkun li l-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18, moqri fid-dawl tar-Regolament Nru 1829/2003 u tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix miżura nazzjonali li tipprojbixxi, sabiex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ fi prodotti oħra, il-kultivazzjoni fit-territorju ta’ reġjun tal-Istat Membru kkonċernat ta’ OMĠs awtorizzati skont ir-Regolament Nru 1829/2003, bil-kundizzjoni li din il-miżura tippermetti li jintlaħaq l-għan li jiġi ggarantit lill-produtturi u lill-konsumaturi l-għażla bejn il-prodotti li joħorġu minn uċuħ organiċi jew konvenzjonali u li, fid-dawl tal-partikolaritajiet tal-imsemmija wċuħ f’dan it-territorju, l-imsemmija miżura tkun neċessarja biex tilħaq dan l-għan u proporzjonata għalih.
It‑tieni domanda
60
Fid-dawl tal-kontenut tal-ewwel domanda, it-tieni domanda għandha tinftiehem bħala li tirrigwarda l-kwistjoni dwar jekk, meta miżura nazzjonali tipprojbixxi fit-territorju ta’ reġjun tal-Istat Membru kkonċernat il-kultivazzjoni ta’ OMĠs awtorizzati skont ir-Regolament Nru 1829/2003, b’mod konformi mal-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18, moqri fid-dawl tar-Regolament Nru 1829/2003 u tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, huwiex neċessarju li jiġi vverifikat, barra minn hekk, b’mod distint, jekk din il-miżura hijiex konformi mal-Artikoli 34 sa 36 TFUE.
61
Hija ġurisprudenza stabbilita li, meta qasam kien is-suġġett ta’ armonizzazzjoni eżawrjenti fil-livell tal-Unjoni, kull miżura nazzjonali relatata miegħu għandha tiġi evalwata fid-dawl tad-dispożizzjonijiet ta’ din il-miżura ta’ armonizzazzjoni u mhux fid-dawl ta’ dawk tad-dritt primarju (sentenza tal‑1 ta’ Lulju 2014, Ålands Vindkraft, C‑573/12, EU:C:2014:2037, punt 57 u l-ġurisprudenza ċċitata).
62
F’dan ir-rigward, għandu jiġi osservat li d-Direttiva 2001/18 u r-Regolament Nru 1829/2003 jissuġġettaw it-tqegħid fis-suq ta’ OMĠ permezz ta’ prodott, ta’ prodott tal-ikel jew ta’ għalf għal sistema ta’ awtorizzazzjoni minn qabel stabbilita fil-livell tal-Unjoni.
63
Għalhekk, l-Artikolu 4(2) u (5) u l-Artikolu 16(2) u (5) tar-Regolament Nru 1829/2003 jipprevedu, rispettivament, li OMĠs intiżi għall-konsum mill-bniedem jew għal prodott tal-ikel, minn naħa, OMĠs intiżi għall-għalf tal-annimali, l-għalf li jkun fih jew jikkonsisti f’OMĠs jew li jikkonsisti f’tali organiżmi, jew għalf prodott minn OMĠ, min-naħa l-oħra, ma jistgħux jitqiegħdu fis-suq fl-assenza ta’ awtorizzazzjonijiet li jingħataw, irrifjutati, modifikati, sospiżi jew revokati għal dan il-għan u skont il-proċeduri previsti minn dan ir-regolament.
64
Barra minn hekk, l-Artikolu 4 tad-Direttiva 2001/18 jipprovdi li l-OMĠs jistgħu jiġu rrilaxxati volontarjament fl-ambjent jew imqiegħda fis-suq biss skont il-proċeduri ta’ awtorizzazzjoni previsti minn din id-direttiva. L-Artikolu 22 tal-imsemmija direttiva jesponi espressament li l-Istati Membri ma jistgħux jipprojbixxu, jirrestrinġu jew jimpedixxu t-tqegħid fis-suq ta’ OMĠs, bħala prodotti jew elementi ta’ prodotti, li huma konformi mar-rekwiżiti tal-istess direttiva.
65
Fl-aħħar, l-eċċezzjonijiet għal din il-projbizzjoni li jifformaw il-klawżola ta’ salvagwardja stabbilita fl-Artikolu 23 tad-Direttiva 2001/18 u l-possibbiltà li jiġu adottati miżuri ta’ koeżistenza prevista fl-Artikolu 26a ta’ din id-direttiva huma ddefiniti bi preċiżjoni u, għaldaqstant, ma jistgħux jikkontestaw il-fatt li l-kundizzjonijiet ta’ tqegħid fis-suq ta’ OMĠ huma essenzjalment irregolati b’mod uniformi fil-livell tal-Unjoni.
66
Għaldaqstant, hemm lok li jiġi kkunsidrat li d-Direttiva 2001/18 u r-Regolament Nru 1829/2003 wettqu armonizzazzjoni tal-kundizzjonijiet ta’ tqegħid fis-suq ta’ OMĠs permezz ta’ prodotti, ta’ ikel jew ta’ għalf. Kull miżura nazzjonali li tipprojbixxi l-kultivazzjoni u t-tqegħid fis-suq ta’ OMĠ għandha, konsegwentement, tiġi evalwata fid-dawl tad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-qafas regolatorju u mhux tal-Artikoli 34 sa 36 TFUE.
67
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għat-tieni domanda għandha tkun li, meta miżura nazzjonali tipprojbixxi fit-territorju ta’ reġjun tal-Istat Membru kkonċernat il-kultivazzjoni ta’ OMĠs, awtorizzati skont ir-Regolament Nru 1829/2003, f’konformità mal-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18, moqri fid-dawl tar-Regolament Nru 1829/2003 u tar-Rakkomandazzjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010, ma huwiex neċessarju li jiġi vverifikat, barra minn hekk, b’mod distint, jekk din il-miżura hijiex konformi mal-Artikoli 34 sa 36 TFUE.
Fuq l‑ispejjeż
68
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
L-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Marzu 2001 dwar ir-rilaxx intenzjonat fl-ambjent ta’ organiżmi modifikati ġenetikament u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 90/220/KEE kif emendata bir-Regolament (KE) Nru 1829/2003 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat‑22 ta’ Settembru 2003, moqri fid-dawl ta’ dan ir-regolament u tar-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 dwar linji gwida għall-iżvilupp ta’ miżuri ta’ koeżistenza nazzjonali biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ organiżmi modifikati ġenetikament f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix miżura nazzjonali li tipprojbixxi, sabiex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ organiżmi modifikati ġenetikament fi prodotti oħra, il-kultivazzjoni fit-territorju ta’ reġjun tal-Istat Membru kkonċernat ta’ organiżmi modifikati ġenetikament awtorizzati skont ir-Regolament Nru 1829/2003, bil-kundizzjoni li din il-miżura tippermetti li jintlaħaq l-għan li jiġi ggarantit lill-produtturi u lill-konsumaturi l-għażla bejn il-prodotti li joħorġu minn uċuħ organiċi jew konvenzjonali u li, fid-dawl tal-partikolaritajiet tal-imsemmija uċuħ f’dan it-territorju, l-imsemmija miżura tkun neċessarja biex tilħaq dan l-għan u proporzjonata għalih.
2)
Meta miżura nazzjonali tipprojbixxi fit-territorju ta’ reġjun tal-Istat Membru kkonċernat, il-kultivazzjoni ta’ organiżmi modifikati ġenetikament, awtorizzati skont ir-Regolament Nru 1829/2003, f’konformità mal-Artikolu 26a tad-Direttiva 2001/18, kif emendat mir-Regolament Nru 1829/2003, moqri fid-dawl ta’ dan ir-regolament u tar-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni tat‑13 ta’ Lulju 2010 dwar linji gwida għall-iżvilupp ta’ miżuri ta’ koeżistenza nazzjonali biex tiġi evitata l-preżenza mhux intenzjonata ta’ OMĠ f’uċuħ tar-raba’ konvenzjonali u organiċi, ma huwiex neċessarju li jiġi vverifikat, barra minn hekk, b’mod distint, jekk din il-miżura hijiex konformi mal-Artikoli 34 sa 36 TFUE.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: it-Taljan.