Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
NICHOLASA EMILIOU
przedstawiona w dniu 23 kwietnia 2026 r.(1)
Sprawa C‑17/25
LS,
KV,
RY,
UJ,
TM
przeciwko
Società Cattolica di Assicurazione SpA
przy udziale:
Fata Assicurazione Danni SpA,
BZ,
FN,
NA,
ZI,
DR,
Darag Italia SpA,
EO
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy)]
Odesłanie prejudycjalne – Ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych – Dyrektywa 84/5/EWG – Szkoda niemajątkowa poniesiona przez spadkobierców poszkodowanego – Powództwo regresowe wytoczone przez zakład ubezpieczeń – Zarzut nieważności postanowienia umownego zawartego w polisie ubezpieczeniowej – Brak kompetencji sądu do badania ważności (skuteczności) tego postanowienia – Skutki wyroku, który nabrał powagi rzeczy osądzonej, dla ważności (skuteczności) tego postanowienia
I.      Wprowadzenie
1.        Zgodnie z art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG(2) państwa członkowskie były zobowiązane do zapewnienia, że wszystkie przepisy prawne lub postanowienia zawarte w polisie ubezpieczeniowej, które wyłączają z zakresu ochrony ubezpieczeniowej w szczególności użytkowanie pojazdu z naruszeniem wymogów technicznych dotyczących jego stanu i bezpieczeństwa, będą bezskuteczne w stosunku do poszkodowanych w wypadkach drogowych(3). Ta sama norma jest obecnie zawarta w dyrektywie 2009/103/WE(4), którą zastąpiono drugą dyrektywę (oraz inne dyrektywy w tej dziedzinie)(5).
2.        Spór w postępowaniu głównym dotyczy wypadku drogowego, w którym motocykl zderzył się z innym pojazdem i w którym zginęli zarówno kierujący motocyklem, jak i jego pasażer. Pasażer ten był właścicielem motocykla oraz ubezpieczającym, który wykupił polisę ubezpieczeniową motocykla. Zakład ubezpieczeń wytoczył przeciwko spadkobiercom pasażera powództwo regresowe, w ramach którego dochodził zwrotu kwot wypłaconych im tytułem szkody niemajątkowej spowodowanej śmiercią pasażera. Na poparcie tego roszczenia zakład ubezpieczeń podniósł, że motocykl był technicznie przystosowany do przewozu tylko jednej osoby (kierowcy) oraz że polisa ubezpieczeniowa wyłączała ochronę ubezpieczeniową w przypadku niezgodnego z prawem przewozu osób (to postanowienie jest zwane dalej „klauzulą wyłączającą”).
3.        Postępowanie w tej sprawie było wieloetapowe. Na obecnym etapie, na którym spór zawisł (po raz drugi) przed Corte suprema di cassazione (sądem kasacyjnym, Włochy), będącym sądem odsyłającym, spadkobiercy pasażera twierdzą, że klauzula wyłączająca jest bezskuteczna. Sąd odsyłający zauważa, że zarzut nieważności (względnej) klauzuli wyłączającej jest niedopuszczalny na gruncie prawa krajowego z uwagi na skutki powagi rzeczy osądzonej wywoływane przez orzeczenie wydane na wcześniejszym etapie postępowania, w którym potwierdzono prawo zakładu ubezpieczeń do wytoczenia na podstawie tej klauzuli powództwa regresowego przeciwko spadkobiercom pasażera, ponieważ prawo to nie zostało zakwestionowane. Sąd odsyłający wskazuje również, że tego rodzaju (dorozumiane) potwierdzenie prawa zakładu ubezpieczeń do wytoczenia powództwa regresowego wydaje się stać w sprzeczności z normą wyrażoną w art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy (która ma zastosowanie ratione temporis w niniejszej sprawie)(6). Sąd ten zastanawia się zatem, czy prawo Unii wymaga wyłączenia krajowych skutków powagi rzeczy osądzonej w celu umożliwienia zbadania tej kwestii i zapewnienia skuteczności (effet utile) powyższego przepisu.
4.        Źródeł tego dylematu należy upatrywać w szczególności w orzecznictwie Trybunału nakładającym na sądy krajowe obowiązek pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej w sprawach konsumenckich, jeżeli – w uproszczeniu – sądy te nie zbadały na wcześniejszym etapie postępowania sądowego potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków w umowach konsumenckich(7). Obowiązek ten wyłonił się w toku stopniowego rozwoju orzecznictwa (przy czym zwieńczeniem tego procesu było, jak wyjaśnię w dalszej części niniejszej opinii, wydanie niedawnego wyroku Soledil) i stanowi wyjątek od zasady trwałości prawomocnych orzeczeń sądowych. Pytania zadane Trybunałowi w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie dają mu sposobność wyjaśnienia po raz pierwszy, czy obowiązek ten ma zastosowanie w kontekście uregulowań Unii w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych z uwagi na względy związane z ochroną poszkodowanych w wypadkach drogowych, która jest jednym z celów przyświecających tym uregulowaniom.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
5.        Motyw drugi dyrektywy 72/166/EWG(8) przewidywał, że „jedynym celem kontroli granicznych obowiązku ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej pojazdów mechanicznych jest ochrona interesów osób, które mogą stać się ofiarami wypadków spowodowanych przez te pojazdy; istnienie takich kontroli granicznych wynika z różnic między krajowymi przepisami w tym zakresie”.
6.        Motyw trzeci tej dyrektywy brzmiał następująco: „różnice te mogą być przeszkodą w swobodnym przepływie pojazdów mechanicznych i osób w obrębie Wspólnoty; ma to więc bezpośredni efekt na ustanowienie i funkcjonowanie wspólnego rynku”.
7.        Zgodnie z motywem piątym tej dyrektywy „pożądane jest, żeby mieszkańcy państw członkowskich stawali się bardziej świadomi realności wspólnego rynku i aby w tym celu zostały przyjęte środki celem zliberalizowania w większym stopniu zasad odnoszących się do przepływu osób i pojazdów mechanicznych podróżujących między państwami członkowskimi; […]”.
8.        W motywie szóstym tej dyrektywy wskazano ponadto, że „takie złagodzenie przepisów odnoszących się do przepływu podróżnych stanowi nowy krok na drodze do wzajemnego otwarcia się rynków państw członkowskich oraz tworzenia warunków podobnych do warunków rynku wewnętrznego”.
9.        Artykuł 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy stanowił, że „[…] każde państwo członkowskie podejmie wszelkie stosowne środki, aby zapewnić, że odpowiedzialność cywilna odnosząca się do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium jest objęta ubezpieczeniem. Zakres pokrycia szkód oraz warunki ubezpieczenia zostaną ustalone w ramach tych środków”.
10.      Motywy trzeci i siódmy drugiej dyrektywy miały następujące brzmienie:
„jednakże pomiędzy ustawodawstwami różnych państw członkowskich wciąż istnieją poważne rozbieżności co do zasięgu tego obowiązku ubezpieczenia; te rozbieżności mają bezpośredni wpływ na ustanowienie i funkcjonowanie wspólnego rynku;
[…]
w interesie ofiar leży, aby skutki niektórych klauzul wyłączających zostały ograniczone do stosunków między zakładem ubezpieczeń a osobą odpowiedzialną za wypadek; […]”.
11.      Artykuł 2 ust. 1 drugiej dyrektywy stanowił:
„Każde państwo członkowskie podejmie odpowiednie środki w celu zapewnienia, że każdy przepis prawny lub postanowienie umowne zawarte w polisie ubezpieczeniowej wydanej zgodnie z art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy], które wyłącza z zakresu ubezpieczenia użytkowanie pojazdu przez:
–      osoby niebędące ani wyraźnie, ani w sposób dorozumiany do tego upoważnione, lub
–      osoby nieposiadające prawa jazdy pozwalającego im na prowadzenie danego pojazdu, lub
–      osoby, które nie przestrzegają ustawowych wymogów technicznych dotyczących stanu i bezpieczeństwa danego pojazdu;
będzie, dla celów art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy], uznane za bezskuteczne w stosunku do roszczeń osób trzecich poszkodowanych w wypadku.
Jednakże przepis lub postanowienie, o których mowa w pierwszym tiret, mogą być powoływane przeciwko osobom, które dobrowolnie zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli zakład ubezpieczeń udowodni, że wiedziały one o tym, że pojazd ten został skradziony.
Państwa członkowskie mają możliwość – w odniesieniu do wypadków, jakie nastąpiły na ich terytorium – niestosowania postanowień pierwszego akapitu, jeśli poszkodowany może uzyskać odszkodowanie za poniesioną szkodę od instytucji zabezpieczenia społecznego”.
12.      Motyw piąty trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG(9) przewidywał, że „w szczególności istnieją luki w obowiązkowym ubezpieczeniu pasażerów pojazdów mechanicznych w niektórych państwach członkowskich; aby chronić tę szczególnie zagrożoną grupę potencjalnych poszkodowanych, powinno się wypełnić te luki”.
13.      Zgodnie z motywem trzynastym trzeciej dyrektywy „takie uzupełnienie, prowadzące do lepszej ochrony ubezpieczonych oraz osób poszkodowanych w wypadkach, spowoduje dalsze ułatwienia w przekraczaniu wewnętrznych granic Wspólnoty, a zatem również w ustanowieniu i funkcjonowaniu rynku wewnętrznego; w związku z tym podstawę powinien stanowić wysoki poziom ochrony konsumentów”.
14.      Artykuł 1 ust. 1 trzeciej dyrektywy stanowił, że „[b]ez uszczerbku dla art. 2 ust. 1 akapit drugi [drugiej dyrektywy], ubezpieczenie, określone w art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy], obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów, innych niż kierowca, wynikającą z ruchu pojazdu”.
B.      Prawo włoskie
15.      Sąd odsyłający zwraca uwagę w szczególności na art. 2059 Codice Civile (kodeksu cywilnego), zgodnie z jego wykładnią dokonaną w orzecznictwie sądów krajowych, który dotyczy zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez bliskich członków rodziny osoby zmarłej w wypadku. Sąd odsyłający wyjaśnia, że tych członków rodziny należy uznać za poszkodowanych, a tym samym za poszkodowane osoby trzecie, których prawo do odszkodowania nie może zostać naruszone powództwem regresowym wytoczonym przez zakład ubezpieczeń.
16.      Sąd odsyłający wskazuje również, że Codice di procedura civile (kodeks postępowania cywilnego; zwany dalej „KPC”) nie zezwala na swobodną zmianę żądań zgłoszonych w postępowaniu cywilnym. W postępowaniu w pierwszej instancji żądanie może zostać zmienione jedynie w wąskim zakresie (zob. art. 171ter KPC lub, w odniesieniu do przepisów obowiązujących w czasie trwania postępowania w pierwszej instancji, art. 183 KPC). W postępowaniu odwoławczym nie dopuszcza się zgłaszania nowych żądań (art. 345 KPK); to samo odnosi się do kontroli zgodności z prawem (art. 360 KPC).
17.      Ponadto w przypadku skargi kasacyjnej od wyroku sądu apelacyjnego „w postępowaniu po przekazaniu sprawy sądowi apelacyjnemu do ponownego rozpoznania […] strony nie mogą podnosić roszczeń innych niż te, które zostały podniesione w postępowaniu, w którym wydano uchylony wyrok, chyba że konieczność podniesienia nowych roszczeń wynika z wyroku sądu kasacyjnego” (art. 394 akapit trzeci KPK). Kwestiom zbadanym przez sąd apelacyjny, które nie zostały zakwestionowane w skardze kasacyjnej, przysługuje zatem powaga rzeczy osądzonej (art. 2909 kodeksu cywilnego; art. 324 KPK). Odstępstwa od tej zasady są dopuszczalne jedynie wówczas, gdy uchylenie z przekazaniem do ponownego rozpoznania dotyczy części orzeczenia, która stanowi konieczny warunek logiczny lub prawny innej części tego samego orzeczenia (art. 336 akapit pierwszy KPK).
18.      Ponadto sąd odsyłający wyjaśnia, w odpowiedzi na pytanie skierowane do niego przez Trybunał, że art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy nie został transponowany do prawa krajowego w drodze aktu ustawodawczego o charakterze ad hoc, gdyż wszystkie przepisy zawarte w tej dyrektywie (z wyjątkiem art. 3, który nie jest analizowany w niniejszej sprawie) znajdowały się już w legge 24 dicembre 1969, n. 990, relativa all’assicurazione obbligatoria della responsabilità civile derivante dalla circolazione dei veicoli a motore e dei natanti (ustawie nr 990 o obowiązkowym ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i jednostek pływających) z dnia 24 grudnia 1969 r. (GURI nr 2 z dnia 3 stycznia 1970 r.) (zwanej dalej „ustawą nr 990”).
19.      W szczególności w art. 18 akapit drugi tej ustawy wyrażono zasadę, w myśl której na postanowienia umowne ograniczające zakres ochrony ubezpieczeniowej nie można się powoływać wobec poszkodowanych osób trzecich (zdaniem sądu odsyłającego ta norma odpowiada art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy). Dokładniej rzecz ujmując, przepis ten stanowił, że „[w] odniesieniu do pełnej sumy gwarancyjnej zakład ubezpieczeń nie może się powoływać wobec poszkodowanego występującego przeciwko niemu z roszczeniem bezpośrednim na żaden wyjątek wynikający z umowy ani na żadne postanowienie przewidujące ewentualny udział własny ubezpieczonego w naprawieniu szkody. Zakładowi ubezpieczeń przysługuje jednak prawo do roszczenia regresowego wobec ubezpieczonego w zakresie, w jakim byłby on uprawniony na podstawie umowy do odmowy wypłaty świadczenia lub obniżenia jego wysokości”.
III. Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sadem krajowym i pytania prejudycjalne
20.      W dniu 30 sierpnia 1998 r. PA zmarł w wypadku drogowym. Miał on miejsce, gdy PA podróżował motocyklem, którego był właścicielem, kierowanym przez SE, który również zmarł w tym wypadku. Motocykl był ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej przez spółkę FATA SpA, która następnie przekształciła się w spółkę Società Cattolica di Assicurazione SpA (zwaną dalej „spółką Cattolica”). Ubezpieczającym był PA.
21.      W 1999 r. TM, EO, RY, LS, KV i UJ (zwani dalej „członkami rodziny PA”) pozwali przed Tribunale di Crotone (trybunałem w Crotone, Włochy) wszystkie osoby, którym co do zasady można by przypisać odpowiedzialność za ten wypadek, w tym spółkę Cattolica. Postępowanie w pierwszej instancji zakończyło się wydaniem przez Tribunale di Crotone (trybunał w Crotone) wyroku z dnia 24 stycznia 2005 r., w którym SE została uznana za odpowiedzialną za wypadek w 80 % (odpowiedzialnym za wypadek w pozostałych 20 % został uznany kierowca drugiego pojazdu).
22.      W toku tego postępowania spółka Cattolica wytoczyła przed tym samym sądem powództwo przeciwko członkom rodziny PA, w ramach którego podniosła: po pierwsze, że motocykl został uznany za technicznie przystosowany do przewozu tylko jednej osoby; po drugie, że polisa ubezpieczeniowa tego pojazdu wyłączała ochronę ubezpieczeniową w przypadku niezgodnego z prawem przewozu osób; po trzecie, że o ile na to wyłączenie nie można było się powołać wobec poszkodowanej osoby trzeciej, o tyle umożliwiało ono zakładowi ubezpieczeń dochodzenie od ubezpieczającego zwrotu kwot wypłaconych poszkodowanemu w wypadku; po czwarte, że ponieważ ubezpieczający zmarł, jego zobowiązania przeszły na jego spadkobierców na mocy prawa spadkowego; oraz, po piąte, że w konsekwencji chociaż członkowie rodziny PA byli uprawnieni do otrzymania odszkodowania z tytułu śmierci PA, to odziedziczyli oni również jego zobowiązania, w związku z czym musieli zwrócić zakładowi ubezpieczeń kwoty, które zostały im wypłacone jako poszkodowanym osobom trzecim. Spółka Cattolica wniosła zatem o zasądzenie od nich zwrotu wszystkich kwot, które zostały im wypłacone lub które miały zostać im wypłacone (wytoczone w tym zakresie powództwo jest zwane dalej „powództwem regresowym”).
23.      W wyroku z dnia 27 września 2012 r. Corte di appello di Catanzaro (sąd apelacyjny w Catanzaro, Włochy) zobowiązał członków rodziny PA do zwrotu kwot otrzymanych od spółki Cattolica. Spółka Cattolica wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku, w której podniosła, że Corte di appello di Catanzaro (sąd apelacyjny w Catanzaro) orzekł w przedmiocie roszczenia o zwrot kwot już wypłaconych członkom rodziny PA tytułem zaliczki, lecz nie orzekł w przedmiocie obowiązku zwrotu przez nich kwot, które miały im zostać wypłacone w przyszłości.
24.      Wyrokiem z dnia 10 maja 2016 r. Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) uwzględnił tę skargę kasacyjną i orzekł, że spółka Cattolica ma prawo do odzyskania w całości kwot już wypłaconych i tych, które mają jeszcze zostać wypłacone, pod warunkiem, iż sąd rozpoznający sprawę co do istoty stwierdzi, że członkowie rodziny PA są jego spadkobiercami. Sprawa została ponownie rozpoznana co do istoty przez Corte di appello di Catanzaro (sąd apelacyjny w Catanzaro). Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2020 r. sąd ten stwierdził, że członkowie rodziny PA są spadkobiercami PA, zobowiązał ich do zwrotu na rzecz spółki Cattolica kwot już otrzymanych, a także zarządził potrącenie kwot wciąż należnych z kwotami podlegającymi zwrotowi na podstawie powództwa regresowego(10).
25.      LS i KV (dwaj członkowie rodziny PA) wnieśli skargę kasacyjną od tego wyroku do Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego). Do postępowania kasacyjnego wszczętego tą skargą przystąpili UJ, RY i TM (LS, KV, UJ, RY i TM są zwani dalej „wnoszącymi skargę kasacyjną w postępowaniu głównym”). Przed tym sądem ci wnoszący skargę kasacyjną podnieśli, po raz pierwszy od wszczęcia postępowania głównego, zarzut bezskuteczności klauzuli wyłączającej z powodu jej sprzeczności z art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy.
26.      Sąd odsyłający zauważa, że chociaż ten argument jest potencjalnie zasadny, to jest on oczywiście niedopuszczalny na gruncie prawa krajowego, ponieważ nie przytoczono go na wcześniejszym etapie postępowania. Oznacza to, że wynikające z klauzuli wyłączającej prawo spółki Cattolica jest obecnie objęte skutkami powagi rzeczy osądzonej wypływającymi z wcześniejszych orzeczeń sądowych wydanych w toku postępowania, z uwagi na brak podniesionego w tym względzie zarzutu. Sąd odsyłający wskazuje jednak, że w orzecznictwie Trybunału uznano istnienie szeregu wyjątków od zasady powagi rzeczy osądzonej, i zastanawia się, czy jeden z tych wyjątków powinien mieć zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy. Sąd ten zauważa również, że wnoszący skargę kasacyjną w postępowaniu głównym wykazali się jego zdaniem całkowitą biernością, ponieważ nie podnieśli zarzutu nieważności spornego postanowienia na wcześniejszym etapie postępowania.
27.      W tych okolicznościach Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) postanowił, postanowieniem z dnia 23 grudnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 stycznia 2025 r., zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1.      Czy w przypadku takim jak rozpatrywany w niniejszym postępowaniu art. 2 [drugiej dyrektywy] stoi na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które ze względu na powagę rzeczy osądzonej powstałą w toku włoskiego postępowania cywilnego uniemożliwiają stwierdzenie po raz pierwszy przed Corte suprema di cassazione (sądem kasacyjnym) nieważności klauzuli wprowadzonej do [umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych], która to klauzula, z naruszeniem [drugiej dyrektywy], umożliwia ubezpieczycielowi wytoczenie powództwa regresowego przeciwko osobie przewożonej, która jest jednocześnie poszkodowanym i ubezpieczonym?
2.      Czy zasada, zgodnie z którą skuteczność prawa [Unii Europejskiej] ma pierwszeństwo przed powagą rzeczy osądzonej, ma zastosowanie również wtedy, gdy: a) powaga rzeczy osądzonej narusza prawo do odszkodowania przyznane na mocy art. 2 [drugiej dyrektywy] członkom rodziny osoby zmarłej w wyniku wypadku drogowego wobec ubezpieczyciela [odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych]; b) osoba, której prawo to przysługuje, zachowała się w sposób całkowicie bierny w postępowaniu zakończonym wyrokiem mającym powagę rzeczy osądzonej, który narusza prawo Unii?”.
28.      Sąd odsyłający wniósł ponadto o rozpatrzenie odesłania prejudycjalnego w trybie przyspieszonym, o którym mowa w art. 105 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości. Na poparcie tego wniosku powołał się on, po pierwsze, na znaczenie przyszłego wyroku Trybunału w wielu innych sprawach, z uwagi na powszechność stosowania postanowień umownych takich jak to analizowane w niniejszej sprawie. Po drugie, zwrócił on uwagę na długi okres, jaki upłynął od chwili wydarzeń leżących u podstaw postępowania głównego.
29.      Prezes Trybunału oddalił ten wniosek postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2025 r., w którym przypomniał, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału sam (bez wątpienia uzasadniony) interes jednostek w możliwie jak najszybszym ustaleniu zakresu uprawnień, jakie wywodzą one z prawa Unii, nie stanowi per se wyjątkowej okoliczności uzasadniającej zastosowanie trybu przyspieszonego. W postanowieniu tym prezes Trybunału przypomniał również, że to samo tyczy się znacznej liczby osób lub sytuacji prawnych, których może dotyczyć orzeczenie sądu odsyłającego, które ma zapaść przed sądem odsyłającym w wyniku skierowania sprawy do Trybunału w trybie prejudycjalnym(11).
30.      Uwagi na piśmie w niniejszym postępowaniu zostały złożone przez spółkę Cattolica, rządy włoski i fiński oraz Komisję Europejską. Oba te rządy oraz Komisja przedstawiły swoje stanowiska ustnie na rozprawie w dniu 12 marca 2026 r.
IV.    Ocena
31.      Poprzez swoje pytania sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, po pierwsze, czy prawo Unii stoi na przeszkodzie skutkom powagi rzeczy osądzonej w prawie krajowym, obejmującym prawo zakładu ubezpieczeń do żądania zwrotu odszkodowania, które zostało wypłacone (lub które ma zostać wypłacone) spadkobiercom pasażera poszkodowanego w wypadku drogowym. W niniejszej sprawie pasażer ten był również ubezpieczającym i korzystał z pojazdu niezgodnie z dotyczącymi go wymogami technicznymi. Kwestia ta powstała w sytuacji, w której roszczenie o zwrot zasadza się na postanowieniu polisy ubezpieczeniowej, które ma jakoby naruszać normę zawartą w art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy. Przypominam, że zgodnie z tą normą (która jest obecnie wyrażona w art. 13 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2009/103) państwa członkowskie miały obowiązek zapewnienia, aby przepisy prawne lub warunki umowne wyłączające z zakresu ochrony ubezpieczeniowej zwłaszcza korzystanie z pojazdu w sposób sprzeczny z wymogami technicznymi i dotyczącymi bezpieczeństwa były uznane za bezskuteczne w stosunku do osób trzecich poszkodowanych w wypadku. Źródeł tych wątpliwości należy upatrywać przede wszystkim w wyjątku od powagi rzeczy osądzonej, który Trybunał wypracował w dziedzinie ochrony konsumentów podlegającej w szczególności regulacji dyrektywy 93/13/EWG(12) i który ma zastosowanie wówczas, gdy sądy krajowe nie zbadały potencjalnie nieuczciwego charakteru odpowiednich warunków umownych.
32.      Po drugie, sąd odsyłający zastanawia się, czy na ocenę tej kwestii wpływa okoliczność, że wnoszący skargę kasacyjną w postępowaniu głównym „zachowa[li] się całkowicie biernie”. Jak wyjaśnię w dalszej części niniejszej opinii, inspiracją dla tego sformułowania jest pojęcie „całkowitej bierności”, które również zostało zapożyczone z orzecznictwa dotyczącego dyrektywy 93/13, zaś sąd odsyłający posługuje się nim w celu wskazania, że wnoszący skargę kasacyjną w postępowaniu głównym nie podnieśli zarzutu nieważności klauzuli wyłączającej na wcześniejszym etapie postępowania (w którym w pozostałym zakresie aktywnie uczestniczyli).
33.      Przed przeanalizowaniem tych pytań co do istoty (śródtytuł B) odniosę się pokrótce do ich dopuszczalności (śródtytuł A).
A.      W przedmiocie dopuszczalności pytań
34.      Spółka Cattolica, nie podnosząc formalnie zarzutu niedopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, twierdzi w uwagach na piśmie, że Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) wykroczył poza granice swojej właściwości, gdy wystąpił z rozpatrywanym tu wnioskiem. Jej zdaniem brzmienie mającego zastosowanie przepisu prawa krajowego stoi bowiem na przeszkodzie zgodnej z prawem Unii wykładni prawa krajowego. Dokładniej rzecz ujmując, podnosi ona, że art. 2909 kodeksu cywilnego stanowi, iż skutki powagi rzeczy osądzonej rozciągają się zarówno na kwestie, które zostały wyraźnie podniesione, jak i na kwestie rozstrzygnięte w sposób dorozumiany. Nawet gdyby Trybunał doszedł do wniosku, że prawo Unii wymaga, aby w niniejszej sprawie wyłączone zostały krajowe skutki powagi rzeczy osądzonej, osiągnięcie takiego rezultatu nie byłby możliwe na gruncie odpowiednich przepisów prawa krajowego, ponieważ byłoby to równoznaczne z wykładnią contra legem art. 2909 kodeksu cywilnego.
35.      W tym względzie pragnę zauważyć, po pierwsze, że w ramach procedury prejudycjalnej uregulowanej w art. 267 TFUE do Trybunału nie należy, z uwagi na podział kompetencji między Trybunałem a sądami krajowymi, weryfikowanie, czy postanowienie odsyłające zostało wydane zgodnie z krajowymi przepisami regulującymi ustrój sądów i postępowania przed nimi(13).
36.      Po drugie, przypominam, że w niniejszym kontekście proceduralnym „wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i który powinien przyjąć na siebie odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy dokonanie oceny, w świetle szczególnych okoliczności sprawy, zarówno konieczności wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym po to, aby tenże sąd krajowy był w stanie wydać swoje orzeczenie, jak i znaczenia dla sprawy pytań zadanych Trybunałowi”(14). W związku z tym z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy, z którego co do zasady korzystają pytania prejudycjalne, wynika, że w przypadku gdy pytania te dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia, chyba iż jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem postępowania głównego(15).
37.      Pytania prejudycjalne zadane w niniejszej sprawie zmierzają do ustalenia, czy skuteczność (effet utile) normy wyrażonej w art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy, którą państwa członkowskie są zobowiązane zapewnić, wymaga pominięcia krajowej zasady powagi rzeczy osądzonej w sytuacji, w której prawomocnym rozstrzygnięciem sądowym potwierdzono prawo, które ma jakoby stać w sprzeczności z tą normą. Z wyjaśnień przedstawionych w postanowieniu odsyłającym jasno wynika, że ta kwestia prawa Unii ma bezpośrednie znaczenie dla orzeczenia, które sąd odsyłający będzie musiał wydać w przedmiocie dopuszczalności podniesionego przed nim zarzutu dotyczącego klauzuli wyłączającej. W tych okolicznościach wyraźnie wykazano znaczenie dla sprawy pytań prejudycjalnych.
38.      Co się tyczy, po trzecie, sformułowanej przez spółkę Cattolica uwagi o rzekomej niemożliwości dokonania wykładni art. 2909 kodeksu cywilnego w sposób zgodny z wymogiem pominięcia krajowych skutków powagi rzeczy osądzonej w okolicznościach postępowania głównego (jeżeli oczywiście istnienie takiego wymogu zostałoby wykazane), tę kwestię powinien rozstrzygnąć sąd odsyłający w świetle opcji interpretacyjnych wynikających z obowiązującego prawa krajowego. Okoliczność, że w rozpatrywanym tu odesłaniu prejudycjalnym nie podniesiono żadnych kwestii dotyczących rzekomej niemożliwości dokonania wykładni zgodnej powyższego przepisu prawa krajowego, świadczy o tym, iż sąd odsyłający nie zidentyfikował żadnej przeszkody interpretacyjnej w rodzaju tej, która została opisana przez spółkę Cattolica.
39.      Ponadto oraz niezależnie od powyższego ewentualne niezgodności między przepisem prawa krajowego a wymogiem prawa Unii można co do zasady eliminować z wykorzystaniem innych środków. Jeżeli wykładnia zgodna prawa krajowego jest niemożliwa, może dojść do aktualizacji obowiązku odstąpienia od stosowania niezgodnego z prawem Unii przepisu prawa krajowego (o ile przepis prawa Unii regulujący daną sytuację jest bezpośrednio skuteczny)(16). Prawdą jest, że z tej możliwości nie można skorzystać w stosunkach horyzontalnych, takich jak ten rozpatrywany w postępowaniu głównym (ponieważ przedmiotowy przepis stanowi część dyrektywy, zaś na dyrektywę jako taką nie można się powoływać wobec innych jednostek)(17). Niemniej jednak w przypadku gdy nie istnieje możliwość zapewnienia zgodności z prawem Unii na opisane powyżej sposoby, zainteresowana strona może dochodzić przed sądami krajowymi ustalenia odpowiedzialności danego państwa członkowskiego(18). Wynika stąd, że (ewentualna) niemożliwość zastosowania się do odpowiedzi, której Trybunał udzieli w danej sprawie, w drodze wykładni zgodnej prawa krajowego, nie pozbawia znaczenia tej odpowiedzi (a tym samym pytań, które doprowadziły do jej udzielenia).
40.      Ze wszystkich powyższych względów należy moim zdaniem stwierdzić, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.
B.      Co do meritum pytań prejudycjalnych
41.      W ramach analizy merytorycznej przedstawię najpierw pewne uwagi wstępne dotyczące zakresu rozpatrywanego tu odesłania prejudycjalnego (śródtytuł 1). Następnie przejdę do właściwego kontekstu regulacyjnego, w tym relacji między prawem Unii a krajowymi skutkami powagi rzeczy osądzonej w szczególności w sprawach konsumenckich (śródtytuł 2). Na tej podstawię wyjaśnię, że niezależnie od pewnych podobieństw specyficzne cechy ochrony przewidzianej dyrektywą 93/13, które stanowią uzasadnienie (stosunkowo szeroko zakreślonego) wyjątku od krajowych skutków powagi rzeczy osądzonej, nie charakteryzują jednak dziedziny ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (śródtytuł 3).
1.      Zakres analizy
42.      Pragnę przedstawić dwa wyjaśnienia w przedmiocie zakresu niniejszej analizy.
43.      Po pierwsze, jak przypomina Komisja, w sporze w postępowaniu głównym biorą udział jednostki (wnoszący skargę kasacyjną w postępowaniu głównym), które podnoszą wobec innej jednostki (spółki Cattolica) zarzut nieważności (bezskuteczności) warunku umownego z powodu naruszenia art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy. Niemniej jednak, jak już zresztą pokrótce odnotowałem powyżej, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału dyrektywy nie wywołują bezpośredniego skutku horyzontalnego w stosunkach między jednostkami(19). W związku z tym nie można się powołać na art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy, jako taki, wobec zakładu ubezpieczeń w celu wykazania, że sporna klauzula wyłączająca jest nieważna (bezskuteczna). Sąd odsyłający wyjaśnia jednak, że norma wyrażona w tym artykule została odzwierciedlona w art. 18 akapit drugi ustawy nr 990 (jak wynika to z pkt 18 i 19 niniejszej opinii). Wskazuje on także, że przepis ten, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez sądy krajowe, proklamuje zasadę, w myśl której na postanowienia umowne ograniczające zakres ochrony ubezpieczeniowej nie można się powoływać wobec poszkodowanych osób trzecich, jak zresztą podczas rozprawy zauważył również rząd włoski.
44.      W tych okolicznościach nie można uznać, że w rozpatrywanym tu odesłaniu prejudycjalnym poruszono kwestię możliwości bezpośredniego stosowania art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy w stosunkach horyzontalnych, lecz należy przyjąć, iż zmierza ono do uzyskania wykładni jej przepisów w celu prawidłowego (zgodnego z prawem Unii) stosowania równoważnego przepisu prawa krajowego, jak też odpowiednich przepisów prawa krajowego odnoszących się do powagi rzeczy osądzonej.
45.      Po drugie, rozpatrywane tu odesłanie prejudycjalne dotyczy przede wszystkim skutków, jakie w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych wywołuje wyjątek od powagi rzeczy osądzonej, który został wypracowany w sprawach konsumenckich. Niemniej jednak w uwagach na piśmie Komisja wskazała, że gdyby stosunek łączący spółkę Cattolica z PA został zakwalifikowany jako stosunek między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem w rozumieniu dyrektywy 93/13, zasady wynikające z ochrony przewidzianej tą dyrektywą (w tym zasady dotyczące wyjątku od powagi rzeczy osądzonej) byłyby stosowane automatycznie. Kwestia wzajemnych oddziaływań tych dwóch systemów była również szczegółowo omawiana na rozprawie.
46.      W tym kontekście oraz w celu ułatwienia czytelnikowi orientacji podczas lektury niniejszej opinii, dokonam, zgodnie z wnioskiem sądu odsyłającego, oceny możliwości zastosowania wyjątku od powagi rzeczy osądzonej wypracowanego w dziedzinie ochrony konsumentów w świetle konkretnych celów uregulowań Unii w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych. Następnie przejdę do kwestii relacji między tą dziedziną prawa a dyrektywą 93/13 (oraz ewentualnego pokrywania się obu tych obszarów)(20).
2.      Właściwy kontekst regulacyjny
47.      Jak wskazano powyżej, w pierwszej kolejności przedstawię uwagi dotyczące pojęcia osoby trzeciej poszkodowanej w wypadku, tak jak jest ono rozumiane na gruncie unijnego systemu obowiązkowego ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych [lit. a)]. Następnie omówię relacje między prawem Unii a skutkami powagi rzeczy osądzonej w prawie krajowym [lit. b)].
a)      W przedmiocie pojęcia osoby trzeciej poszkodowanej w wypadku
48.      Sąd odsyłający zauważa, że wydaje się, iż wyrok Corte di appello di Catanzaro (sądu apelacyjnego w Catanzaro), od którego wniesiono do niego skargę kasacyjną, narusza prawo Unii, ponieważ odmawia prawa do odszkodowania spadkobiercom osoby, która, podczas przewożenia jej w charakterze pasażera pojazdu mechanicznego (którego była ubezpieczającym), zmarła w wypadku drogowym z udziałem tego pojazdu i która musi zatem zostać uznana za osobę trzecią poszkodowaną w wypadku w rozumieniu odpowiednich przepisów Unii w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych.
49.      W tym względzie pragnę przypomnieć, po pierwsze, że tym przepisom prawa Unii przyświeca cel dwojakiego rodzaju, mianowicie „z jednej strony [cel] zapewnienia zarówno swobodnego ruchu pojazdów znajdujących się zwykle na terytorium Unii Europejskiej, jak i przemieszczania się osób w tych pojazdach, a z drugiej strony [cel] zagwarantowania poszkodowanym w wypadkach spowodowanych przez te pojazdy podobnego sposobu traktowania bez względu na miejsce w obrębie terytorium Unii, w którym nastąpił wypadek”(21).
50.      Po drugie, jeżeli chodzi o osoby, do których ma zastosowanie ta gwarancja porównywalnej ochrony, Trybunał wielokrotnie wskazywał, że jedynym dopuszczalnym rozróżnieniem pozostaje rozróżnienie między kierowcą a pasażerem(22). Wynika stąd, że ochroną na podstawie przepisów prawa Unii dotyczących ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych powinni być objęci wszyscy pasażerowie, a ich sytuacja prawna powinna być taka sama, niezależnie od tego, czy ci pasażerowie są także, w szczególności, ubezpieczającymi(23). Innymi słowy, okoliczność, że pasażerowi przysługuje status ubezpieczającego, nie wpływa na jego status osoby trzeciej poszkodowanej w wypadku(24) (chociaż jest oczywiste, iż takiego pasażera nie można uznać za osobę trzecią w ramach stosunku umownego wynikającego z zawarcia polisy ubezpieczeniowej obejmującej pojazd biorący udział w wypadku).
51.      Po trzecie, Trybunał orzekł, że co do zasady zakłady ubezpieczeń nie mogą się powoływać na przepisy prawne lub postanowienia umowne w celu odmówienia poszkodowanym w wypadkach wypłaty odszkodowania(25). Wyjaśnił on również, że art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy po prostu przypomina o tym obowiązku, zobowiązując państwa członkowskie do zapewnienia, aby niektóre przepisy prawne lub postanowienia umowne zawarte w polisie ubezpieczeniowej były bezskuteczne w stosunku do osób trzecich poszkodowanych w wypadku(26).
52.      Przypominam, że wyróżnionymi przez prawodawcę Unii kategoriami przepisów lub postanowień są te, które wyłączają z zakresu ochrony ubezpieczeniowej użytkowanie pojazdu: po pierwsze, przez osoby niebędące ani wyraźnie, ani w sposób dorozumiany do tego upoważnione; po drugie, przez osoby nieposiadające prawa jazdy pozwalającego im na prowadzenie danego pojazdu; oraz, po trzecie, przez osoby, które nie przestrzegają ustawowych wymogów technicznych dotyczących stanu i bezpieczeństwa pojazdu (to właśnie tej ostatniej kategorii dotyczy niniejsza sprawa). W tym kontekście Trybunał podkreślił, że jedyne odstępstwo od obowiązku wypłaty poszkodowanym osobom trzecim odszkodowania odnosi się do pierwszej z powyższych kategorii oraz osób, które dobrowolnie zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli zakład ubezpieczeń udowodni, iż wiedziały one o tym, że pojazd ten został skradziony(27), co wynikało z art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej dyrektywy (obecnie art. 13 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2009/103)(28). Wydaje się, że to odstępstwo nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.
53.      Wreszcie po czwarte, o ile przepisy prawa Unii dotyczące ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych nie mają na celu harmonizacji obowiązujących w państwach członkowskich systemów odpowiedzialności cywilnej mających zastosowanie do szkód powstałych w związku z ruchem pojazdów, o tyle te systemy nie mogą pozbawiać skuteczności (effet utile) tych przepisów(29). Trybunał wielokrotnie orzekał, że tak właśnie by było, gdyby wyłącznie z uwagi na przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody uregulowania krajowe, sformułowane w sposób ogólny i abstrakcyjny, bądź to odmawiały poszkodowanemu prawa do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, bądź też ograniczały takie prawo w sposób nieproporcjonalny(30).
54.      Na tej podstawie Trybunał uznał za niezgodne z prawem Unii: uregulowanie krajowe, zgodnie z którym obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych nie obejmuje odpowiedzialności za uszkodzenia ciała doznane przez osoby (poszkodowane osoby trzecie w pełnym tych słów znaczeniu), które podróżują w tej części pojazdu mechanicznego, której projekt ani konstrukcja nie obejmuje siedzeń dla pasażerów(31); uregulowanie umożliwiające odmowę lub ograniczenie w sposób nieproporcjonalny wypłaty przez zakład ubezpieczeń odszkodowania na rzecz poszkodowanego w wypadku, gdy ten poszkodowany był właścicielem pojazdu i przyczynił się do powstania szkody, ponieważ zdecydował się na podróżowanie w tym pojeździe mimo jego prowadzenia przez osobę znajdującą się pod wpływem alkoholu(32); uregulowanie automatycznie wyłączające z zakresu ubezpieczenia pasażera poszkodowanego w wypadku drogowym, który był ubezpieczony i który zezwolił także nieobjętemu ubezpieczeniem kierowcy na prowadzenie pojazdu(33), jak również uregulowanie zezwalające zakładowi ubezpieczeń na powołanie się na nieważność polisy ubezpieczeniowej z powodu umyślnego złożenia przez (poszkodowanego w wypadku drogowym) ubezpieczonego, przy zawieraniu umowy ubezpieczenia, fałszywych oświadczeń dotyczących głównego kierowcy danego pojazdu(34).
55.      To właśnie przez wzgląd na te zasady sąd odsyłający wydaje się stać na stanowisku, że okoliczność, iż spółka Cattolica mogła na wcześniejszym etapie postępowania odzyskać kwoty należne wnoszącym skargę kasacyjną w postępowaniu głównym w związku z wypadkiem, który doprowadził do śmierci PA, nie daje się pogodzić z normą wyrażoną w art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy.
56.      Niemniej jednak dokładne konsekwencje, jakie dla sporu w postępowaniu głównym wypływają z orzecznictwa, o którym mowa w pkt 53 i 54 niniejszej opinii, nie stanowią przedmiotu rozpatrywanego tu odesłania prejudycjalnego i dlatego nie zostaną bardziej szczegółowo zbadane w niniejszej opinii. Poprzez to odesłanie sąd odsyłający zmierza bowiem do ustalenia, czy takie badanie powinno być dopuszczalne na gruncie prawa Unii, skoro, ze względu na skutki powagi rzeczy osądzonej, jego przeprowadzeniu stoi na przeszkodzie prawo krajowe. W związku z tym muszę teraz przeanalizować wynikające z prawa Unii wyjątki od powyższego wyrazu zasady pewności prawa.
b)      Prawo Unii a krajowe skutki powagi rzeczy osądzonej
57.      Na wstępie pragnę zauważyć, że nie istnieje żaden ogólny obowiązek wynikający z prawa Unii, który wymagałby od „sądu krajowego […] zaprzestania stosowania krajowych zasad proceduralnych nadających powagę rzeczy osądzonej danemu orzeczeniu, nawet jeśli umożliwiłoby to konwalidację sytuacji w porządku krajowym, która jest niezgodna z tym prawem”(35). Trybunał wielokrotnie zwracał uwagę na znaczenie zasady powagi rzeczy osądzonej, której uzasadnienie stanowi – w uproszczeniu – interes stabilności prawa i stosunków prawnych oraz prawidłowe administrowanie wymiarem sprawiedliwości(36), jak przypomnieli w istocie wszyscy uczestnicy niniejszego postępowania.
58.      Jednocześnie zasada ta nie ma charakteru bezwzględnego. Kwestię, czy prawo Unii może w pewnych sytuacjach wymagać pominięcia krajowych skutków powagi rzeczy osądzonej (w drodze odstępstwa od wskazanej powyżej zasady ogólnej), należy postrzegać przez pryzmat zasad równoważności i skuteczności, które wyznaczają ramy korzystania przez państwa członkowskie z autonomii proceduralnej zgodnie z zasadą lojalnej współpracy, która została wyrażona w art. 4 ust. 3 TUE(37).
59.      Analiza tych dwóch zasad doprowadziła do zidentyfikowania szeregu wyjątków od krajowych skutków powagi rzeczy osądzonej. Wyjątki ustanowione w oparciu o zasadę skuteczności (która jest jedyną istotną zasadą w niniejszej sprawie)(38) można zakwalifikować do trzech ogólnych kategorii.
60.      Do pierwszej kategorii zalicza się wyjątek właściwy dla dziedziny pomocy państwa, w której był on uzasadniony w szczególności podziałem kompetencji między Unią a państwami członkowskimi w tej dziedzinie prawa(39). Druga kategoria dotyczy sytuacji, w których krajowe skutki zasady powagi rzeczy osądzonej są interpretowane tak szeroko, że uniemożliwiają osiągnięcie w odnośnych sprawach rezultatów zgodnych z prawem Unii(40). Zgadzam się z rządem fińskim i Komisją, że w niniejszej sprawie w grę nie wchodzi żadna z tych dwóch kategorii wyjątków.
61.      Z powodów, które zostaną przedstawione poniżej, tego samego nie można powiedzieć o trzeciej kategorii, mianowicie o wyjątkach dotyczących ochrony konsumentów na podstawie w szczególności dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Ochrona ta obejmuje dwa kluczowe aspekty, które mają znaczenie w niniejszej sprawie.
62.      Po pierwsze, Trybunał konsekwentnie przypomina, że „ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania”(41).
63.      Aby zniwelować różnicę wynikającą z tej słabszej pozycji, w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewidziano zasadniczo, że nieuczciwe warunki nie są wiążące dla konsumentów, przy czym przepis ten jest „przepis[em] bezwzględnie obowiązujący[m], który zmierza do zastąpienia ustanowionej przez umowę formalnej równowagi praw i obowiązków stron umowy rzeczywistą równowagą, która przywraca równość stron”(42). W tym samym duchu Trybunał wyjaśnił, że przepis ten należy uznać za równoważny z przepisami krajowymi mającymi w ramach krajowego porządku prawnego charakter przepisów z zakresu porządku publicznego(43), a także odniósł się do „interesu publicznego stanowiącego podstawę ochrony udzielonej konsumentom przez dyrektywę 93/13”(44). To właśnie wymóg przywrócenia rzeczywistej równości stron pociąga za sobą obowiązek zbadania przez sądy krajowe (w razie konieczności) z urzędu nieuczciwego charakteru warunku umownego objętego zakresem stosowania dyrektywy 93/13(45).
64.      Po drugie, w przypadku gdy obowiązek ten został naruszony oraz gdy uznaje się, że o zgodności z prawem danego warunku umownego rozstrzygnięto w sposób dorozumiany i ostateczny (bez podniesienia i należytego zbadania kwestii zgodności z prawem), krajowy skutek powagi rzeczy osądzonej nie może stać na przeszkodzie późniejszej kontroli sądowej(46). Ten skutek wynika z ciążącego na państwach członkowskich obowiązku zapewnienia „stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach [konsumenckich]”, który został wyrażony w art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 i który według Trybunału stanowi potwierdzenie zasady skutecznej ochrony sądowej, która została odzwierciedlona również w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej(47).
65.      Trybunał wypracował powyższe zasady w szczególności w kontekście postępowań „uproszczonych”, takich jak postępowania w sprawie egzekucji z nieruchomości oraz wydania lub wykonania nakazu zapłaty(48). Wyjaśnił on jednak także, że mają one zastosowanie w postępowaniach zwykłych, które mogły składać się z kilku etapów, w których brali udział konsumenci, i na które nie miały wpływu żadne wprowadzające ograniczenia normy krajowego prawa procesowego, które czyniłyby niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym dochodzenie przez konsumentów swoich praw. Z wydanego niedawno przez Trybunał wyroku Soledil (który dotyczył wieloetapowego postępowania zwykłego z udziałem konsumentów) wynika bowiem, że to (sam) brak zbadania przez sąd krajowy potencjalnie nieuczciwego charakteru odpowiednich warunków umownych skutkował powstaniem takiej niemożliwości lub nadmiernej trudności(49).
66.      Przypomniawszy powyższe elementy, przejdę teraz do sedna sprawy i zbadam, czy opisane powyżej zasady, które wypracowano w dziedzinie ochrony konsumentów, powinny mieć zastosowanie przez analogię do okoliczności postępowania głównego, co skutkowałoby koniecznością pominięcia krajowych skutków powagi rzeczy osądzonej.
3.      Powaga rzeczy osądzonej w okolicznościach niniejszej sprawy
67.      Aby ustosunkować się do kwestii poruszonej w pytaniu pierwszym, tak jak została ona zreferowana w poprzednim punkcie, przeanalizuję bardziej szczegółowo uzasadnienie wyjątku od powagi rzeczy osądzonej w sprawach konsumenckich, który – jak wyjaśnię – jest ściśle powiązany z obowiązkiem badania z urzędu, który również został wypracowany w tej dziedzinie prawa [lit. a)]. Na tej podstawie wskażę, że z uwagi na to, iż obowiązek ten nie ma moim zdaniem zastosowania w dziedzinie prawa, której dotyczy niniejsza sprawa, zastosowania nie może znaleźć także powyższy wyjątek od powagi rzeczy osądzonej [lit. b)]. Dla pełności wywodu, na wypadek gdyby Trybunał nie zgodził się z moją analizą, przeanalizuję pojęcie „całkowitej bierności” konsumenta, o którym wspomniano w pytaniu drugim [lit. c)], a następnie sformułuję kilka uwag końcowych na temat związku między dyrektywą 93/13 a dziedziną ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych [lit. d)].
a)      Dwojakie uzasadnienie wyjątku od powagi rzeczy osądzonej w sprawach konsumenckich
68.      Zauważyłem już, że ustanowiony w dyrektywie 93/13 wymóg ochrony konsumentów dał początek procesowi stopniowego wypracowywania przez Trybunał konstrukcji, która ostatecznie przybrała postać szeroko zdefiniowanego wyjątku od zasady powagi rzeczy osądzonej. Trybunał wyjaśnił zasadniczo, że w braku takiego wyjątku ochrona ta byłaby „częściowa i niedostateczna” w przypadku gdyby sądy nie zbadały potencjalnie nieuczciwego charakteru odpowiednich warunków umownych(50).
69.      Mając w szczególności na uwadze, że pasażerów poszkodowanych w wypadkach drogowych uznaje się za grupę zagrożoną(51), rodzi się pytanie, czy ochrona, z której korzystają oni na podstawie uregulowań Unii w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, powinna implikować możliwość stosowania tego samego wyjątku od powagi rzeczy osądzonej.
70.      Spółka Cattolica oraz rządy włoski i fiński uważają, że na tak postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Komisja dostrzega zarówno argumenty przemawiające za takim rozszerzeniem jego stosowania, jak i przeciwko temu rozszerzeniu, natomiast na rozprawie opowiedziała się za rozciągnięciem wyjątku od powagi rzeczy osądzonej w sprawach konsumenckich na dziedzinę analizowaną w niniejszej sprawie.
71.      Pragnę zauważyć, że w pierwszej kolejności kwestia ta mogłaby zostać zbadana z wykorzystaniem tradycyjnej analizy ograniczeń, jakie Unia może nakładać w odniesieniu do autonomii proceduralnej państw członkowskich (jak odnotowano w pkt 58 niniejszej opinii). Wskazuję, że w tym ujęciu postanowienie odsyłające nie zawiera żadnej wzmianki o jakiejkolwiek wprowadzającej ograniczenia normie prawa krajowego, która czyniłaby niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym dochodzenie przez poszkodowanych w wypadkach drogowych (lub ich spadkobierców) przysługujących im praw(52).
72.      Wskazałem już jednak, że kluczowym elementem wynikającym z orzecznictwa Trybunału dotyczącego powagi rzeczy osądzonej w kontekście dyrektywy 93/13 jest przedstawione przezeń wyjaśnienie, iż w przypadku gdy sąd krajowy nie dokonał odpowiedniej kontroli warunków umownych(53), przyjmuje się, że skuteczność przyznanej konsumentowi ochrony została podważona. Innymi słowy, wniosek, że doszło do naruszenia zasady skuteczności (który wymaga pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej), nie zależy od zidentyfikowania wprowadzającej szczególne ograniczenie normy proceduralnej, która byłaby „odpowiedzialna” za trudności, jakich konsument doświadcza w związku z ochroną swoich praw. Do sformułowania takiego wniosku wystarcza sama tylko okoliczność, że sąd krajowy nie zbadał, w razie konieczności z urzędu, potencjalnie nieuczciwego charakteru danego warunku umownego, bez względu na to, czy konsument napotkał konkretne przeszkody proceduralne (takie jak wyjątkowo krótki termin na wniesienie skargi lub złożenie odpowiedzi na pozew), które „nadmiernie utrudniły” mu przedstawienie swojego stanowiska lub prowadzenie prawidłowej obrony oraz podniesienie kwestii nieuczciwego charakteru danego warunku umownego. Przypominam, że to ustalenie pozostaje aktualne niezależnie od tego, czy dane postępowanie było, z uwagi na swój charakter, szczególnie szybkie (postępowania w sprawie wydania lub wykonania nakazu zapłaty, postępowania wieczystoksięgowe), czy też było postępowaniem zwykłym(54).
73.      Pragnę nadmienić, że do wyłonienia się obu tych obowiązków (badania z urzędu oraz, w przypadku niedokonania takiej kontroli, pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej) doszło stopniowo na gruncie ram prawnych odzwierciedlających względy porządku publicznego lub interesu publicznego(55), w obrębie których oba te obowiązki są ze sobą ściśle powiązane.Trybunał zauważył bowiem, że „obowiązek […] badania z urzędu jest uzasadniony z uwagi na rodzaj i wagę interesu publicznego stanowiącego podstawę ochrony udzielonej konsumentom poprzez dyrektywę 93/13, tak że skuteczna kontrola potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych, taka jak wymagana przez dyrektywę 93/13, nie mogłaby zostać zagwarantowana, gdyby powaga rzeczy osądzonej dotyczyła również orzeczeń sądowych nieprzewidujących takiej kontroli”(56).
74.      Prawdą jest, że w postępowaniu głównym nie kwestionuje się istnienia obowiązku przeprowadzenia z urzędu badania skuteczności rozpatrywanej klauzuli wyłączającej, ponieważ wnoszący skargę kasacyjną sami podnieśli tę kwestię przed sądem odsyłającym(57). Niemniej jednak z powyższego wynika, że aby można było stwierdzić, iż wyjątek od powagi rzeczy osądzonej znajduje zastosowanie w kontekście drugiej dyrektywy, należy ustalić przede wszystkim, że interes publiczny stanowiący podstawę tej dyrektywy jest tego rodzaju, iż wymaga od sądów krajowych zbadania z urzędu skuteczności konkretnego postanowienia umownego zawartego w polisie ubezpieczeniowej (zagadnienie to, jak zauważyła Komisja, nie było jeszcze analizowane w orzecznictwie Trybunału). Inaczej rzecz ujmując, nie można sformułować wniosku w przedmiocie obowiązku pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej bez jednoczesnego zidentyfikowania spoczywającego na sądach krajowych obowiązku podniesienia z urzędu odpowiedniej kwestii prawnej.
75.      W związku z tym przeanalizuję teraz, czy uzasadnienie ochrony, jaką należy zapewnić poszkodowanym w wypadkach drogowych, pociąga za sobą obowiązek zbadania przez sądy krajowe z urzędu, czy zakład ubezpieczeń może się powoływać wobec takich poszkodowanych na postanowienie wyłączające z zakresu ochrony ubezpieczeniowej szkody wyrządzone w określonych sytuacjach (na przykład w przypadku nielegalnego przewozu). Po wyjaśnieniu powyższego będę mógł odpowiedzieć na pytanie, czy na gruncie tych ram prawnych dochodzi również do aktualizacji mającego charakter wyjątku obowiązku pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej.
b)      Dwojakie uzasadnienie w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
76.      Na wstępie pragnę przypomnieć, że prawo Unii nie przewiduje ogólnego obowiązku podniesienia przez sądy krajowe z urzędu naruszenia prawa Unii, niezależnie od znaczenia danego przepisu dla porządku prawnego Unii, jeżeli stronom zapewnia się rzeczywistą możliwość podniesienia takiego zarzutu przed sądem krajowym(58). To podejście wynika z faktu, że w szczególności w postępowaniu cywilnym inicjatywa procesowa należy zazwyczaj do stron, natomiast od sądów nie wymaga się podnoszenia z urzędu konkretnych zarzutów, jeżeli oznaczałoby to wyjście poza granice sporu. W związku z tym Trybunał zobowiązuje sądy krajowe do podejmowania na mocy prawa Unii czynności z urzędu jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdy jest to uzasadnione interesem publicznym(59).
77.      Wyjaśniłem już, że jest tak w szczególności w dziedzinie ochrony konsumentów, a konkretnie w sytuacjach objętych zakresem stosowania dyrektywy 93/13. Ponadto Trybunał rozciągnął ten obowiązek na sytuacje należące do zakresu stosowania innych aktów prawa konsumenckiego Unii(60). Dziedzina ochrony konsumentów jest zresztą według mojej wiedzy jedyną dziedziną należącą do szerszego obszaru spraw cywilnych podlegających regulacji prawa Unii, w której Trybunał stwierdził istnienie tego obowiązku (w przypadkach gdy nie jest on w sposób wyraźny przewidziany w odpowiednich uregulowaniach Unii).
78.      Kolejne wyjątki zostały określone w dziedzinie prawa imigracyjnego i azylowego, w której Trybunał uzasadnił to podejście bezwzględnym charakterem podlegającego ochronie prawa (zakaz tortur lub nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania w kontekście wydania decyzji nakazującej powrót)(61), jego znaczeniem w połączeniu z konkretnym reżimem prawnym (prawo do wolności w kontekście środka detencyjnego zarządzonego w sprawach związanych z imigracją i azylem)(62) oraz definicją legalną zharmonizowanego zakresu kontroli sądowej (wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej odrzucone w zastosowaniu pojęcia „bezpiecznego kraju pochodzenia”)(63).
79.      Trybunał nie doszedł natomiast do takiego samego wniosku w wyroku K.B. i F.S. w kontekście postępowania karnego, w którym podejrzanych nie poinformowano należycie o przysługujących im prawach procesowych (w szczególności o prawie do nieobciążania samego siebie)(64). Trybunał wyraźnie odmówił przeszczepienia na grunt tej dziedziny prawa zasad opracowanych na podstawie dyrektywy 93/13 i wyjaśnił, „że stosunki prawne stanowiące przedmiot reżimu prawnego mającego na celu ochronę konsumentów różnią się w takim stopniu od stosunków prawnych będących przedmiotem postępowań karnych […], że nie można po prostu zastosować zasad wypracowanych w dziedzinie nieuczciwych warunków umownych do dziedziny gwarancji procesowych w ramach postępowań karnych”(65).
80.      Gdzie, w świetle powyższego, należałoby umiejscowić rozpatrywaną w niniejszej opinii dziedzinę prawa?
81.      Aby odpowiedzieć na to pytanie, warto przypomnieć, że specyfika „zasad wypracowanych w dziedzinie nieuczciwych warunków umownych”, o którym napomknięto w wyroku K.B. i F.S., jest warunkowana zidentyfikowaną przez Trybunał potrzebą zastąpienia ustanowionej w umowie równowagi stron rzeczywistą równowagą, przy czym potrzeba wynika ze słabszej, zarówno jeśli chodzi o stopień poinformowania, jak i możliwości negocjacyjne, pozycji konsumentów względem sprzedawców lub dostawców.
82.      W tym kontekście, aby można było „przeszczepić” rozpatrywany wyjątek od powagi rzeczy osądzonej na grunt ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, należałoby wskazać takie samo lub podobne uzasadnienie motywowane względami ochronnymi.
83.      Jak podniosła Komisja, zasadniczo nie ulega wątpliwości, że norma wyrażona w art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy stanowi wyraz zdecydowanej strategii prawodawczej ukierunkowanej na wspieranie ochrony poszkodowanych w wypadkach drogowych. Jak już zauważono, ochrona ta jest jednym z dwóch głównych celów prawodawstwa w tej dziedzinie(66), który „był stale wspierany”(67). O ile pewne konkretne elementy tego systemu ochrony zostały dodane do tych ram prawnych już po zaistnieniu okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym, o tyle na aspekt ten kładziono nacisk jeszcze w okresie istotnym dla okoliczności sporu, o czym zaświadcza chociażby motyw piąty trzeciej dyrektywy, w którym pasażerów określono mianem „szczególnie zagrożonej grupy potencjalnych poszkodowanych”(68).
84.      Prawdą jest, że cel ten może zostać uznany za wyraz szczególnie istotnego względu interesu publicznego, w drodze analogii do rozważań Trybunału dotyczących charakteru interesu ochrony konsumentów (zob. pkt 63 niniejszej opinii).
85.      W przypadku przyjęcia tego założenia można by jeszcze stwierdzić, że, co się tyczy kryteriów mniejszego „stopnia poinformowania” i mniejszych „możliwości negocjacyjnych”, które są powoływane w kontekście dyrektywy 93/13, poszkodowani w wypadkach drogowych znajdują się w rzeczywistości w jeszcze trudniejszej sytuacji niż konsumenci. Jeżeli bowiem poszkodowani są, w stosunku do pojazdu uczestniczącego w wypadku, osobami trzecimi w pełnym tych słów znaczeniu (co według mnie jest typowym scenariuszem), nie mają oni wiedzy na temat tożsamości zakładu ubezpieczeń (a tym bardziej na temat treści polisy ubezpieczeniowej)(69). Mogłoby to również sugerować, że w braku badania z urzędu przez sąd wykonalności postanowień tej polisy, ochrona, z jakiej powinny korzystać takie osoby, byłaby „częściowa i niedostateczna”(70) (w drodze analogii do ustaleń poczynionych w odniesieniu do kwestii objętych w szczególności zakresem stosowania dyrektywy 93/13).
86.      Niemniej jednak, z powodów przedstawionych poniżej, przestrzegałbym przed zajęciem takiego stanowiska.
87.      W tym względzie, po pierwsze, nie ulega wątpliwości, że poszkodowani w wypadkach drogowych mierzą się niekiedy z trudnymi i tragicznymi sytuacjami, na które, co do zasady, nie mają żadnego wpływu(71). To właśnie fakt, że znajdują się oni w mniej korzystnym położeniu, stanowi powód, dla którego prawodawca Unii stopniowo wzmacniał poszczególne aspekty ich ochrony. Niemniej jednak sama tylko zidentyfikowana potrzeba ochrony osoby znajdującej się w mniej korzystnym położeniu jest niewystarczająca do zaktualizowania się po stronie sądów krajowych obowiązku podniesienia z urzędu kwestii prawnej. Moim zdaniem jasno wynika to z przywołanego powyżej wyroku K.B. i F.S., który, krótko rzecz ujmując, dotyczył osoby podejrzewanej o działalność przestępczą, której prawa procesowe zostały naruszone przez organy ścigania. Osoba stająca naprzeciw takich organów niewątpliwie znajduje się we względnie słabszej sytuacji, przy czym konsekwencje, jakie może dla niej wywołać bezprawne działanie organów państwowych, mogą być szczególnie dotkliwe. Niemniej jednak, jak wskazano powyżej, zasadniczo z uwagi na specyfikę kontekstu, w jakim zostały wypracowane zasady wynikające z dyrektywy 93/13, nie można było wywieść z nich obowiązku zbadania z urzędu rozpatrywanego uchybienia proceduralnego.
88.      W tym względzie, w odróżnieniu od dyrektywy 93/13 oraz jak zasadniczo na rozprawie argumentował rząd włoski, przepisy w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych nie mają na celu utrzymania równowagi między wynikającymi z umowy prawami i obowiązkami stron ani zapobieżenia stosowaniu warunków umownych dlatego, że warunki te „stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”(72).
89.      O ile bowiem art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy ustanawia sankcję nieważności względnej (bezskuteczności w odniesieniu do poszkodowanych) określonych postanowień zawartych w polisie ubezpieczeniowej, o tyle jego celem nie jest skorygowanie braku równowagi umownej między zakładem ubezpieczeń a poszkodowaną osobą trzecią (ponieważ w typowym scenariuszu po prostu brak jest umowy między tymi dwiema stronami(73)), lecz zapewnienie poszkodowanemu ochrony przed skutkami prawnymi tych postanowień (które uniemożliwiłyby mu uzyskanie odszkodowania za poniesioną szkodę) niezależnie od jakiegokolwiek stosunku umownego łączącego te dwie strony. Wyraźnie ochronny rys tej logiki uwidacznia się w szczególności w przypadku, gdy pod uwagę weźmiemy tę część art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy, w której przewidziano sankcję nieważności względnej (bezskuteczności) przepisów prawnych wywołujących opisane w tym przepisie (i w pkt 52 niniejszej opinii) skutki w postaci wyłączenia z zakresu ochrony ubezpieczeniowej niektórych przypadków użytkowania pojazdu, które to przepisy istnieją przecież, z samej swej natury, niezależnie od woli stron.
90.      W związku z tym ochrona poszkodowanych osób trzecich nie wymaga, aby warunki (lub przepisy prawne) wyłączające z zakresu ochrony ubezpieczeniowej zwłaszcza nielegalny przewóz należało uznać za niezgodne z prawem per se. Wprost przeciwnie – okoliczność, że do wypadku doszło wskutek nielegalnego przewozu, pozostaje moim zdaniem czynnikiem istotnym w ramach stosunku łączącego zakład ubezpieczeń z ubezpieczającym (ponieważ do wyłączenia skutków prawnych dochodzi wyłącznie w odniesieniu do poszkodowanego)(74).
91.      Z tej perspektywy założenia leżące u podstaw z jednej strony art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz z drugiej strony art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy różnią się od siebie pod względem „sankcji”, jakie przewidują dla „problematycznych” warunków umownych. O ile pierwszy z tych przepisów pociąga za sobą wymóg stwierdzenia nieważności nieuczciwego warunku umownego, a ewentualnie (jeżeli jest to konieczne) całej umowy (z uwagi na jej immanentną niezgodność z prawem), o tyle do osiągnięcia takiego rezultatu nie zmierza art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy, który wymaga jedynie, aby niektóre warunki nie wywoływały skutków prawnych w stosunku do poszkodowanych w wypadkach drogowych.
92.      Również i w tym przypadku ta różnica założeń leżących u podstaw art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy nie stoi, w ujęciu bezwzględnym, w sprzeczności z wnioskiem, w myśl którego w celu zapewnienia odpowiedniej ochrony poszkodowanego należy wprowadzić wymóg kontroli sądowej z urzędu. Jak już zauważyłem, w stosunkach między poszkodowanym a zakładem ubezpieczeń występuje taka sama (o ile nie większa) asymetria, jeśli chodzi o stopień poinformowania, co w stosunkach należących do zakresu stosowania dyrektywy 93/13. Ta różnica stanowi jednak moim zdaniem element wystarczający do wykazania słuszności argumentu, że właściwa dyrektywie 93/13 logika ochronna, która pociąga za sobą szczególne skutki prawne, po prostu nie przyświeca przepisom Unii w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych.
93.      Po drugie, niezależnie od powyższych rozważań, pragnę przypomnieć, że Trybunał wiąże wymóg pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej z obowiązkiem nałożonym na państwa członkowskie w art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13. Przepis ten wymaga, aby państwa członkowskie zapewniły „stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami” (podkreślenie moje). Jak zauważyły rządy włoski i fiński oraz jak przyznała Komisja, żaden tego rodzaju obowiązek nie istnieje w odniesieniu do klauzul wyłączających takich jak klauzula rozpatrywana w niniejszej sprawie.
94.      Artykuł 2 ust. 1 drugiej dyrektywy wprowadza bowiem wymóg „pod[jęcia] odpowiedni[ch] środk[ów] w celu zapewnienia, że każdy przepis prawny lub postanowienie umowne zawarte w polisie ubezpieczeniowej”, które wyłącza z zakresu ochrony ubezpieczeniowej w szczególności nielegalny przewóz, „będzie […] uznane za bezskuteczne w stosunku do roszczeń osób trzecich poszkodowanych w wypadku” (podkreślenie moje). Brzmienie to jest w sposób wyraźny bliższe brzmieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13(75) w tym sensie, że oba te przepisy zmierzają do zapewnienia, aby dany warunek nie wywoływał wiążących skutków (przynajmniej) w stosunku do odpowiedniej osoby znajdującej się w mniej korzystnym położeniu (w danej sprawie).
95.      Z kolei art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy brakuje bardziej systemowego i odstraszającego wymiaru cechującego art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, który to przepis wzywa państwa członkowskie do zapewnienia, aby (generalnie) zapobiegano stosowaniu nieuczciwych warunków. W tym ujęciu wyjątek od powagi rzeczy osądzonej można by rozumieć w ten sposób, iż odwodzi on sprzedawców lub dostawców od umieszczania w umowach nieuczciwych warunków, albowiem odmawia im możliwości skorzystania z przywileju pewności prawa, który w przeciwnym wypadku stanowiłby pochodną waloru ostateczności wydanego na ich korzyść rozstrzygnięcia sądowego (rozstrzygnięcia zapadłego bez zbadania, czy dany warunek jest nieuczciwy w rozumieniu dyrektywy 93/13). Taki wymiar nie cechuje art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy, ponieważ, jak już zauważono, przepis ten zmierza do zapewnienia, aby poszkodowana osoba trzecia, której (zazwyczaj) nie łączy stosunek umowny z zakładem ubezpieczeń, uzyskała od zakładu ubezpieczeń odszkodowanie niezależnie od jakiejkolwiek klauzuli wyłączającej. Jego celem nie jest natomiast wprowadzenie całkowitego zakazu stosowania klauzul wyłączających.
96.      Z racji faktu, że orzecznictwo Trybunału dotyczące wymogu uchylenia powagi rzeczy osądzonej jest sprzężone z tym konkretnym wymiarem zapobiegawczym i systemowym reżimu wprowadzonego dyrektywą 93/13 (którego celem, obok wyłączenia skutków prawnych nieuczciwych warunków w danej sprawie, jest zapewnienie, aby nieuczciwe warunki w ogóle nie były stosowane) oraz że stanowi ono wyjątek od zasady ogólnej poszanowania waloru ostateczności rozstrzygnięcia sądowego, uważam, iż nie można się domagać uchylenia powagi rzeczy osądzonej w okolicznościach sprawy w postępowaniu głównym, w ramach której nie dochodzi do realizacji żadnego podobnego celu o charakterze systemowym(76).
97.      Wreszcie po trzecie, wydaje mi się, że gdy Trybunał wymaga podjęcia tak daleko idących działań, jak badanie z urzędu (oraz, w przypadku braku wywiązania się z tego obowiązku, uchylenie powagi rzeczy osądzonej) w sytuacji, która, co do zasady, wchodzi w zakres autonomii proceduralnej państw członkowskich (wobec braku jakichkolwiek przepisów w tej dziedzinie), siłą rzeczy opiera się on na roli odgrywanej przez konsumentów (nabywających towary i usługi) w funkcjonowaniu rynku wewnętrznego(77) oraz na założeniu, iż nieznajomość przez nich obowiązujących przepisów może ich powstrzymywać przed nabywaniem towarów lub usług w innym państwie członkowskim(78). Jednocześnie istniejące zharmonizowane normy dotyczące nieuczciwych warunków uznano za istotne narzędzie utrzymania niezakłóconej konkurencji(79) oraz zwiększania konkurencji między dostawcami, ze skutkiem w postaci wzrostu możliwości wyboru dla konsumentów(80).
98.      Oczywiście uregulowania w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych także stanowią narzędzie przyczyniające się do funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz, w szczególności, do swobodnego przepływu pojazdów i osób, co zostało potwierdzone w odpowiednich dyrektywach(81). Niemniej jednak zostało również uznane, że harmonizacja ta zmierza wprawdzie do urzeczywistnienia dwojakiego celu przywołanego w pkt 49 niniejszej opinii (zapewnienie swobodnego przepływu pojazdów i osób w nich podróżujących oraz zagwarantowanie porównywalnego traktowania poszkodowanych w wypadkach), ale koncentruje się głównie na ochronie poszkodowanych w wypadkach drogowych, która jest też deklarowanym celem (przeprowadzanych wcześniej) kontroli granicznych obowiązku ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych(82). W tym samym duchu Komisja zauważyła na rozprawie, że obowiązek ubezpieczenia (pozwalający zapewnić, iż odpowiedzialność cywilna odnosząca się do ruchu wszystkich pojazdów normalnie przebywających na terytorium państwa członkowskiego jest objęta ubezpieczeniem)(83) oraz roszczenie bezpośrednie, które musi przysługiwać poszkodowanym wobec zakładu ubezpieczeń chroniącego sprawcę wypadku (ten wymóg został wprowadzony już po zaistnieniu okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym)(84), stanowią centralne elementy rozpatrywanych uregulowań.
99.      Bez uszczerbku dla znaczenia tego celu oraz osobistych trudności, jakich wypadki drogowe przysparzają poszkodowanym w nich osobom, wydaje mi się, że to uzasadnienie wykazuje wprawdzie, jak znów wypada zaznaczyć, związek z rynkiem wewnętrznym, ale nie jest tak silnie zintegrowane z dążeniem do urzeczywistnienia celu dotyczącego rynku wewnętrznego jak ma to miejsce w przypadku harmonizacji zamierzonej dyrektywą 93/13 (która, jak już wyjaśniono, w sposób bezpośredni i natychmiastowy usprawnia dokonywanie transakcji handlowych). Ponownie należy wskazać, że temu uzasadnieniu przyświeca w każdym razie inny cel. Ten wniosek oraz opisane powyżej i mające charakter wyjątku odstępstwo od zasad normalnego stosowania prawa, którego przejawem jest zarówno wymóg badania z urzędu, jak i uchylenie powagi rzeczy osądzonej, dostarczają kolejnego argumentu przemawiającego za tym, aby nie rozciągać stosowania wyjątków wypracowanych w szczególności na gruncie dyrektywy 93/13 na dziedzinę ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych.
100. Ze wszystkich przedstawionych powyżej powodów, a także mając na uwadze, że prawodawca nie zdecydował się na włączenie do tych drugich ram prawnych przepisu dotyczącego zakresu kontroli sądowej, uważam, iż kwestię aktualizacji obowiązku badania z urzędu należy raczej rozpatrywać w świetle zasady skuteczności (i równoważności) w jej tradycyjnym ujęciu, tak jak zostało to przypomniane w pkt 58 niniejszej opinii. W myśl tego podejścia spoczywający na sądzie obowiązek podniesienia danej kwestii z urzędu powstawałby jedynie wówczas, gdyby badanie mającej zastosowanie normy proceduralnej prowadziło do wniosku, że poszkodowanemu nie zapewniono rzeczywistej możliwości podniesienia takiego zarzutu przed sądem krajowym. Te same względy powinny następnie znaleźć zastosowanie mutatis mutandis przy analizowaniu kwestii, czy należy pominąć skutki powagi rzeczy osądzonej w przypadku, gdy nieważność względna postanowienia takiego jak to rozpatrywane w postępowaniu głównym nie została zbadana, ponieważ, jak wyjaśniono powyżej, oba te aspekty są ze sobą ściśle powiązane.
101. W świetle powyższych rozważań uważam, że na pytanie pierwsze należy udzielić następującej odpowiedzi: artykuł 2 ust. 1 drugiej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które ze względu na uzyskany przez wyrok walor powagi rzeczy osądzonej uniemożliwiają stronie podniesienie po raz pierwszy, na kolejnym etapie tego samego postępowania sądowego, zarzutu, iż postanowienie zawarte w polisie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych jest nieważne (bezskuteczne) w rozumieniu tego przepisu, o ile żaden przepis krajowego prawa procesowego nie uczynił niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym podniesienie tego zarzutu przez tę stronę na wcześniejszym etapie postępowania, na którym kwestia ta mogłaby zostać zbadana przez sądy krajowe.
c)      Scenariusz „całkowitej bierności” strony
102. Dla pełności wywodu oraz na wypadek gdyby Trybunał nie przychylił się do powyższej analizy, przejdę teraz do pytania drugiego, poprzez które sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy na ocenę obowiązku pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej na gruncie prawa krajowego – w przypadku stwierdzenia istnienia tego obowiązku – ma wpływ okoliczność, że, zdaniem sądu odsyłającego, wnoszący skargę kasacyjną w postępowaniu głównym „zachowali się w sposób całkowicie bierny”, gdy nie zakwestionowali zastosowania klauzuli wyłączającej na wcześniejszym etapie postępowania sądowego.
103. Odpowiedź na to pytanie jest według mnie stosunkowo prosta.
104. Po pierwsze, pojęcie „absolutnej bierności” (lub „całkowitej bierności”) zostało wypracowane w wyroku Asturcom Telecomunicaciones oraz w późniejszym orzecznictwie w kontekście mającego charakter wyjątku obowiązku pominięcia krajowych skutków powagi rzeczy osądzonej(85). Jak zauważył sąd odsyłający, jest to, ujmując rzecz konkretniej, „wyjątek od tego wyjątku”. Tytułem wyjaśnienia, w przypadku, gdy co do zasady dochodzi do aktualizacji spoczywającego na sądzie i mającego charakter wyjątku obowiązku pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej w celu ochrony konsumenta, ale konsument ten zachował całkowitą bierność w toku tego postępowania, obowiązek pominięcia powagi rzeczy osądzonej nie znajduje zastosowania, a sytuacja powraca do stanu wyjściowego, w którym skutki powagi rzeczy osądzonej pozostają nienaruszone.
105. Niemniej jednak, po drugie, nie jest dla mnie do końca jasne, jakie okoliczności mogłyby doprowadzić do faktycznego „przywrócenia” takiego stanu wyjściowego, skoro wydaje się, że obowiązek podniesienia z urzędu kwestii potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych ma zastosowanie na każdym etapie postępowania sądowego, co sprawia, iż „bierność” konsumenta jest co do zasady nieistotna, przynajmniej w postępowaniu sądowym, które nadal się toczy (tak jak w postępowaniu głównym w niniejszej sprawie).
106. W rozpatrywanych okolicznościach nie zachodzi jednak potrzeba dalszego analizowania tego zagadnienia, ponieważ, po trzecie, jest oczywiste, że nie zaistniała sytuacja „całkowitej bierności” w rozumieniu odpowiedniego orzecznictwa.
107. Pojęcie to odnosi się bowiem do konsumenta, który w dosłownym tych słów znaczeniu nie bierze udziału w postępowaniu i nie broni swojego stanowiska. Nie odnosi się ono natomiast do konsumenta, który aktywnie uczestniczy w postępowaniu, ale nie podnosi spornej kwestii prawnej. Inaczej rzecz ujmując, nie chodzi tutaj o niepodniesienie w postępowaniu konkretnego zarzutu przez zainteresowaną stronę, lecz raczej o całkowity brak udziału w postępowaniu. Ponadto gdyby to pojęcie odnosiło się do niepodniesienia konkretnego zarzutu, obowiązek podniesienia go z urzędu przez sądy krajowe nie miałby racji bytu(86).
108. W tym względzie z odesłania prejudycjalnego wynika, że wnoszący skargę kasacyjną w postępowaniu głównym brali aktywny udział w poprzednich etapach tego postępowania, choć nie podnieśli zarzutu niezgodności z prawem klauzuli wyłączającej. W tych okolicznościach nie można uznać, że wykazali się oni „całkowitą biernością” w rozumieniu przedstawionym powyżej.
d)      Postscriptum – w przedmiocie ewentualnego pokrywania się obu odnośnych obszarów
109. Zanim zakończę niniejszą analizę, chciałbym się jeszcze odnieść do ostatniego aspektu o charakterze systemowym czy też kontekstowym, który dotyczy – jak wskazano powyżej – ewentualnych wzajemnych powiązań między uregulowaniami w dziedzinie ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych a dyrektywą 93/13.
110. Moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że zawierane w tej dziedzinie polisy ubezpieczeniowe mogą co do zasady zostać zakwalifikowane jako umowy konsumenckie w rozumieniu dyrektywy 93/13, jeżeli spełnione są mające zastosowanie przesłanki takiej kwalifikacji, jak zasadniczo zauważyła Komisja w pismach procesowych oraz rząd włoski podczas rozprawy.
111. Ponadto okoliczności faktyczne sprawy w postępowaniu głównym świadczą o tym, że mogą zaistnieć sytuacje, w których poszkodowana osoba trzecia jest również stroną odpowiedniej umowy ubezpieczenia, co sprawia, iż umowa „kwalifikuje się”, pod warunkiem spełnienia odpowiednich przesłanek, do objęcia jej zakresem stosowania dyrektywy 93/13(87).
112. W tym kontekście może się pojawić pewna rozbieżność, jeżeli chodzi o możliwości proceduralne, z których może skorzystać taka strona w porównaniu z innymi poszkodowanymi w wypadkach drogowych. Poszkodowany, który jest jednocześnie ubezpieczającym, będzie bowiem automatycznie uprawniony do powołania się na wypracowane na gruncie dyrektywy 93/13 rozwiązania proceduralne w postaci badania z urzędu lub uchylenia powagi rzeczy osądzonej, znów pod warunkiem, że dana polisa ubezpieczeniowa będzie spełniała przesłanki pozwalające zakwalifikować ją jako umowę zawieraną pomiędzy konsumentem a sprzedawcą lub dostawcą (w rozumieniu tej dyrektywy). Z możliwości tej nie będą mogli natomiast skorzystać inni poszkodowani, jeżeli przesłanki te nie będą spełnione lub jeżeli poszkodowany nie jest ubezpieczającym(88).
113. Nie wydaje mi się, aby miało to wpływ na wynik powyższej analizy.
114. Przede wszystkim wszelkie zarzuty, które potencjalnie mogą zostać podniesione na podstawie dyrektywy 93/13 należy, z oczywistych powodów, ujmować w kategoriach nieuczciwego charakteru w rozumieniu tej dyrektywy. Ten aspekt badania konkretnego warunku umownego w sposób oczywisty różni się też od aspektów, które są badane w szczególności na podstawie art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy(89).
115. Niezależnie jednak od tego okoliczność, że poszkodowany w wypadku drogowym, który jest ubezpieczającym i konsumentem w rozumieniu dyrektywy 93/13, mógłby teoretycznie powołać się na tę dyrektywę, aby doprowadzić do wywołania wynikających z niej konsekwencji proceduralnych (w celu uzyskania ponownego zbadania danego warunku polisy ubezpieczeniowej) – podczas gdy z tej możliwości proceduralnej nie mogliby skorzystać inni poszkodowani – nie stanowi sama w sobie powodu do „przeniesienia” wyjątku od powagi rzeczy osądzonej z dziedziny podlegającej regulacji dyrektywy 93/13 do dziedziny analizowanej w niniejszej sprawie (w celu uniknięcia ewentualnego nierównego traktowania pod względem proceduralnym poszkodowanych w wypadkach drogowych). Ta rozbieżność proceduralna jest raczej okolicznością przygodną, która wynika z pokrywania się dwóch reżimów regulacyjnych w konkretnych okolicznościach danej sprawy. Nie stanowi ona natomiast powodu do rozciągnięcia zasad wypracowanych w jednej dziedzinie prawa, ze względu na jej specyficzne cechy, na inną dziedzinę prawa, która takowych cech nie wykazuje.
V.      Wnioski
116. Proponuję Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) odpowiedział następująco:
Artykuł 2 ust. 1 drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów silnikowych
należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które ze względu na uzyskany przez wyrok walor powagi rzeczy osądzonej uniemożliwiają stronie podniesienie po raz pierwszy, na kolejnym etapie tego samego postępowania sądowego, zarzutu, iż postanowienie zawarte w polisie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych jest nieważne (bezskuteczne) w rozumieniu tego przepisu, o ile żaden przepis krajowego prawa procesowego nie uczynił niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym podniesienie tego zarzutu przez tę stronę na wcześniejszym etapie postępowania, na którym kwestia ta mogłaby zostać zbadana przez sądy krajowe.
1      Język oryginału: angielski.
2      Druga dyrektywa Rady z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów silnikowych (Dz.U. 1984, L 8, s. 17) (zwana dalej „drugą dyrektywą”).
3      W angielskiej wersji językowej tego przepisu jest mowa o obowiązku zapewnienia, aby te przepisy lub postanowienia były „deemed to be void in respect of claims by third parties who have been victims of an accident”, podczas gdy we francuskiej wersji językowej wspomniano o wszystkich przepisach lub postanowieniach, które powinny być „réputée sans effet en ce qui concerne le recours des tiers victimes d’un sinistre”. Jak wyjaśnię w dalszej części niniejszej opinii, celem tego obowiązku nie jest zatem doprowadzenie do nieważności (bezwzględnej) danego przepisu lub postanowienia, lecz raczej zapewnienie, aby nie wywoływały one skutków prawnych w odniesieniu do określonej kategorii osób. Wydaje mi się, że w niektórych porządkach prawnych taki rezultat można określić mianem „nieważności względnej” lub „bezskuteczności”.
4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. 2009, L 263, s. 11), w szczególności jej art. 13 ust. 1 lit. c).
5      Dyrektywą 2009/103 ujednolicono rozdrobniony system, którego kolejne etapy ewolucji wyznaczały dyrektywy wymienione w jej motywie 1. Te wcześniejsze dyrektywy regulowały różne aspekty systemu ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych oraz, w zależności od daty wypadku, mogły być stosowane równolegle w danej sprawie. Zobacz na przykład wyrok z dnia 14 września 2017 r., Delgado Mendes, C‑503/16, EU:C:2017:681, pkt 31.
6      Pragnę dodać, że ze względu na datę wypadku druga dyrektywa ma zastosowanie równolegle z pierwszą i trzecią dyrektywą, do których odesłano w pkt 5 i 12 niniejszej opinii.
7      Zobacz wyroki: z dnia 9 kwietnia 2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), C‑582/21, EU:C:2024:282 [zwany dalej „wyrokiem Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem)”]; z dnia 18 grudnia 2025 r., Soledil, C‑320/24, EU:C:2025:993 (zwany dalej „wyrokiem Soledil”).
8      Dyrektywa Rady z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. 1972, L 103, s. 1) (zwana dalej „pierwszą dyrektywą”).
9      Trzecia dyrektywa Rady z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (Dz.U. 1990, L 129, s. 33) (zwana dalej „trzecią dyrektywą”).
10      Jak rozumiem, żądanie spółki Cattolica ma na celu doprowadzenie do zwrotu przez członków rodziny PA kwot, które zostały im rzeczywiście wypłacone, a także uzyskanie orzeczenia o charakterze deklaratoryjnym, że spółka Cattolica nie jest zobowiązana do wypłaty im żadnych należnych kwot. Dokładna kwalifikacja obu tych aspektów skargi wydaje się w każdym wypadku pozbawiona znaczenia dla oceny rozpatrywanego tu wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
11      Postanowienie prezesa Trybunału z dnia 8 kwietnia 2025 r., Società Cattolica di Assicurazione, C‑17/25, EU:C:2025:276, pkt, 6, 7.
12      Dyrektywa Rady z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).
13      Wyroki: z dnia 16 lipca 2020 r., Governo della Repubblica italiana (Status włoskich sędziów pokoju), C‑658/18, EU:C:2020:572, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 29 lipca 2024 r., Valančius, C‑119/23, EU:C:2024:653, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo.
14      Zobacz na przykład wyrok z dnia 18 grudnia 2025 r., Procura della Repubblica presso il Tribunale di Firenze, C‑325/24, EU:C:2025:989, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo.
15      Albo gdy problem jest natury hipotetycznej lub gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi; zob. na przykład ibid., pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo.
16      Zobacz na przykład moja opinia w sprawie Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem) (C‑582/21, EU:C:2023:674, pkt 85–87 i przytoczone tam orzecznictwo) (zwana dalej „moją opinią w sprawie Profi Credit Polska”).
17      Wyrok z dnia 7 sierpnia 2018 r., Smith, C‑122/17, EU:C:2018:631, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo (wyrok ten dotyczy trzeciej dyrektywy).
18      Wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 50–53; z dnia 19 kwietnia 2007 r., Farrell, C‑356/05, EU:C:2007:229, pkt 40–43 (zwany dalej „wyrokiem Farrell”); zob. także moje opinie w sprawach: Soledil (C‑320/24, EU:C:2025:469, pkt 83); Centro Petroli Roma – II (C‑386/24, EU:C:2025:775, pkt 44–48).
19      Zobacz: pkt 39 niniejszej opinii; przypis 17 do niniejszej opinii.
20      Zobacz śródtytuł B.3 lit. d) niniejszej opinii.
21      Zobacz na przykład wyrok z dnia 30 kwietnia 2025 r., Nastolo, C‑370/24, EU:C:2025:300, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo (zwany dalej „wyrokiem Nastolo”).
22      Wyrok z dnia 12 lutego 2026 r., Stichting Koskea, C‑490/24, EU:C:2026:89, pkt 33, 36 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz art. 1 trzeciej dyrektywy (obecnie art. 12 ust. 1 dyrektywy 2009/103).
23      Zobacz na przykład wyrok z dnia 19 września 2024 r., Matmut, C‑236/23, EU:C:2024:761, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo (zwany dalej „wyrokiem Matmut”). Zobacz także opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Churchill Insurance Company i Evans (C‑442/10, EU:C:2011:548, pkt 23) (zwana dalej „opinią w sprawie Churchill Insurance Company”).
24      Zobacz także opinia rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie Matmut (C‑236/23, EU:C:2024:560, pkt 47–53).
25      Wyrok z dnia 1 grudnia 2011 r., Churchill Insurance Company i Evans, C‑442/10, EU:C:2011:799, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo (zwany dalej „wyrokiem Churchill Insurance Company”).
26      Ibidem, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo.
27      Zobacz na przykład wyrok Matmut, pkt 34.
28      Wyroki: Churchill Insurance Company, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo; Matmut, pkt 36, 46 i przytoczone tam orzecznictwo.
29      Na potrzeby niniejszej sprawy nie ma potrzeby odnoszenia się do trudności, jakie niesie za sobą to rozróżnienie – zostały one zasygnalizowane na przykład w opinii rzecznika generalnego A. Biondiego w sprawie Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2025:735, pkt 14–16) (zwanej dalej „opinią w sprawie Stichting Koskea”) i w opinii Churchill Insurance Company (pkt 15–17).
30      Zobacz na przykład wyroki: Matmut, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 32, 33 i przytoczone tam orzecznictwo.
31      Wyrok Farrell, pkt 36. Sprawa ta dotyczyła pasażera, który był poszkodowaną osobą trzecią w pełnym tych słów znaczeniu (ale nie był ubezpieczonym).
32      Wyrok z dnia 30 czerwca 2005 r., Candolin i in., C‑537/03, EU:C:2005:417, pkt 35 w związku z pkt 11, 12. Trybunał nie wyjaśnił, czy właściciel (poszkodowany i pasażer) był także ubezpieczonym, ale wydaje się, że ta okoliczność nie miała znaczenia dla wniosku sformułowanego w tym wyroku.
33      Wyrok Churchill Insurance Company, pkt 32–36, 44.
34      Zgodnie z którym w przypadku braku możliwości powołania się na tę nieważność zakład ubezpieczeń mógł uzyskać zwrot całości kwot wypłaconych pasażerowi poszkodowanemu w wypadku drogowym. Trybunał udzielił tej odpowiedzi z zastrzeżeniem, że nie zostanie stwierdzone istnienie nadużycia prawa. Zobacz wyrok Matmut, w szczególności pkt 61, 66.
35      Wyrok Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo.
36      Zobacz na przykład wyroki: Soledil, pkt 32; z dnia 24 października 2018 r., XC i in., C‑234/17, EU:C:2018:853, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo.
37      Wyroki: Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 16 stycznia 2025 r., BALTIC CONTAINER TERMINAL, C‑376/23, EU:C:2025:20, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo.
38      Aby zapoznać się z wyjątkami wypracowanymi w oparciu o zasadę równoważności, zob. moja opinia w sprawie Profi Credit Polska (pkt 42–50).
39      Wyrok z dnia 18 lipca 2007 r., Lucchini, C‑119/05, EU:C:2007:434, pkt 63. Trybunał zwrócił uwagę na wyjątkowy charakter tego ustalenia w wyroku z dnia 10 lipca 2014 r., Impresa Pizzarotti (C‑213/13, EU:C:2014:2067, pkt 61).
40      Zobacz: w dziedzinie podatku od wartości dodanej, wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., UR (Objęcie prawników podatkiem VAT), C‑424/19, EU:C:2020:581, pkt 32–34 i przytoczone tam orzecznictwo; w dziedzinie pomocy państwa, wyrok z dnia 11 listopada 2015 r., Klausner Holz Niedersachsen, C‑505/14, EU:C:2015:742, pkt 43–46; w dziedzinie wspólnej polityki rolnej, wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos, C‑116/20, EU:C:2022:273, pkt 102–105.
41      Wyrok Soledil, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo.
42      Ibidem, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo.
43      Zobacz na przykład wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 54, 55 i przytoczone tam orzecznictwo.
44      Wyrok z dnia 17 maja 2022 r., Ibercaja Banco, C‑600/19, EU:C:2022:394, pkt 50 (zwany dalej „wyrokiem Ibercaja Banco”).
45      „O ile posiada[ją] niezbędne ku temu informacje na temat stanu prawnego i faktycznego”; wyrok Soledil (pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo). Co się tyczy sytuacji, w których sądy krajowe nie dysponują tymi istotnymi elementami, zob. wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska (C‑419/18 i C‑483/18, EU:C:2019:930, pkt 77).
46      Zobacz wyroki: Ibercaja Banco, pkt 57–59; Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), pkt 83.
47      Wyroki: Soledil, pkt 29; z dnia 17 maja 2022 r., Unicaja Banco, C‑869/19, EU:C:2022:397, pkt 29 (zwany dalej „wyrokiem Unicaja Banco”). Trybunał często odwoływał się do art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z motywem dwudziestym czwartym tej dyrektywy, w którym wyrażono tę samą koncepcję.
48      Wyroki: z dnia 18 lutego 2016 r., Finanmadrid EFC, C‑49/14, EU:C:2016:98; z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus, C‑421/14, EU:C:2017:60; z dnia 17 maja 2022 r., SPV Project 1503 i in., C‑693/19 i C‑831/19, EU:C:2022:395; Ibercaja Banco; z dnia 18 stycznia 2024 r., Getin Noble Bank i in. (Kontrola z urzędu nieuczciwego charakteru warunków umownych), C‑531/22, EU:C:2024:58; z dnia 29 lutego 2024 r., Investcapital, C‑724/22, EU:C:2024:182. W przeciwieństwie do wyroków zapadłych w tych sprawach wyrok Unicaja Banco nie dotyczył egzekucji zobowiązań konsumentów, lecz wniesionej przez konsumenta skargi o stwierdzenie nieważności warunku umowy o kredyt hipoteczny oraz zwrot kwot nienależnie zapłaconych na podstawie tego warunku.
49      Wyrok Soledil, w szczególności pkt 36–39 w związku z pkt 11–17 tego wyroku.
50      Wyrok Soledil, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo.
51      Zobacz motyw piąty trzeciej dyrektywy.
52      Podobnie, jak już zresztą zauważono, w aktach sprawy nie znajduje się żaden element świadczący o tym, że potrzeba pominięcia skutków powagi rzeczy osądzonej mogłaby być uzasadniona zasadą równoważności.
53      Przypominam, że nie każde badanie przeprowadzone przez sąd wyłącza możliwość późniejszej kontroli sądowej, lecz jedynie takie, które spełnia określone warunki, co wyjaśniono w szczególności w wyroku z dnia 29 lutego 2024 r., Investcapital (C‑724/22, EU:C:2024:182, pkt 45), a następnie przypomniano w wyroku Soledil (pkt 35).
54      Jak wyjaśniono w szczególności w wyroku Soledil; zob. także wyrok Unicaja Banco (co się tyczy tej drugiej kategorii postępowań, zob. przypis 48 do niniejszej opinii).
55      Zobacz: przypisy 43, 44 do niniejszej opinii; opinia rzecznika generalnego R. de la Toura w sprawie Ararat (C‑156/23, EU:C:2024:413, pkt 44).
56      Wyrok z dnia 3 lipca 2025 r., C. i in., C‑582/23, EU:C:2025:518, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo.
57      Rząd włoski zauważył na rozprawie, że w myśl obowiązującego prawa krajowego sądy krajowe są zobowiązane do podniesienia z urzędu kwestii nieważności (czy też, zgodnie z moim rozumieniem, bezskuteczności) rozpatrywanej klauzuli wyłączającej oraz że obowiązek ten został naruszony na wcześniejszych etapach postępowania głównego.
58      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 14 grudnia 1995 r., van Schijndel i van Veen, C‑430/93 i C‑431/93, EU:C:1995:441, pkt 16–22; z dnia 7 czerwca 2007 r., van der Weerd i in., od C‑222/05 do C‑225/05, EU:C:2007:318, pkt 41; z dnia 22 czerwca 2023 r., K.B. i F.S. (Uwzględnianie z urzędu w sprawach karnych), C‑660/21, EU:C:2023:498, pkt 53 (zwany dalej „wyrokiem K.B. i F.S.”).
59      Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego R. de la Toura w sprawie Ararat(C‑156/23, EU:C:2024:413, pkt 44).
60      W odniesieniu do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66) zob. wyroki: z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová, C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 62–74; z dnia 5 marca 2020 r., OPR-Finance, C‑679/18, EU:C:2020:167, pkt 17–24.
61      Wyrok z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 50.
62      Wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 85–90, 94.
63      Wyrok z dnia 4 października 2024 r., Ministerstvo vnitra České republiky, Odbor azylové a migrační politiky, C‑406/22, EU:C:2024:841, pkt 93–98.
64      Wyrok K.B. i F.S., pkt 44–53; wyrok K.B. i F.S., w szczególności pkt 19.
65      Ibidem, pkt 52.
66      Zobacz pkt 49 niniejszej opinii. Zobacz także opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (C‑383/19, EU:C:2020:1003, pkt 41).
67      Zobacz na przykład wyrok Nastolo, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo.
68      Zobacz na przykład: wyrok Farrell, pkt 24; opinia w sprawie Stichting Koskea, pkt 35.
69      Chciałbym zauważyć, że zgodnie z art. 5 trzeciej dyrektywy państwa członkowskie miały obowiązek „przyj[ęcia] środk[ów] niezbędn[ych] do zapewnienia, aby osoby uczestniczące w wypadku drogowym były w stanie szybko zidentyfikować zakład ubezpieczeń udzielający ochrony w zakresie ubezpieczenia odpowiedzialności wynikającej z ruchu pojazdu mechanicznego, uczestniczącego w wypadku”. Zobacz także art. 23 dyrektywy 2009/103.
70      Zobacz pkt 68 niniejszej opinii.
71      Zobacz także opinia Stichting Koskea, pkt 35, 42.
72      Przypominam, że zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 „[w]arunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.
73      Jeżeli taka umowa istnieje, tak jak ma to miejsce w sprawie w postępowaniu głównym, tego rodzaju sytuacja stanowi, jak na rozprawie zauważył rząd włoski, okoliczność przygodną.
74      Przypominam, że motyw siódmy drugiej dyrektywy przewiduje, iż „w interesie ofiar leży, aby skutki niektórych klauzul wyłączających zostały ograniczone do stosunków między zakładem ubezpieczeń a osobą odpowiedzialną za wypadek”.
75      Przypominam, że zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 „[p]aństwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
76      Pozbawiona znaczenia jest okoliczność, że prawomocne rozstrzygnięcie sądowe w postępowaniu głównym wydano mimo tego, iż postępowanie to jest nadal w toku. Jak już zauważyłem w innym miejscu, powszechnie wiadomo, że pojęcie prawomocnego orzeczenia (którego dotyczą skutki powagi rzeczy osądzonej) nie ogranicza się wyłącznie do jednego orzeczenia formalnego, na mocy którego dane postępowanie jest faktycznie zakończone (ponieważ strony postanowiły nie korzystać ze środków odwoławczych lub wyczerpały wszystkie dostępne zwyczajne środki odwoławcze). Skutki powagi rzeczy osądzonej mogą bowiem pojawić się w ramach toczącego się postępowania, na różnych jego etapach i w różnych aspektach sporu, ze względu na fakt, że strony nie podniosły danej kwestii lub nie zakwestionowały jej oceny. Zobacz moja opinia w sprawie Soledil (C‑320/24, EU:C:2025:469, pkt 77).
77      Zgodnie z motywem szóstym dyrektywy 93/13, „aby ułatwić ustanawianie rynku wewnętrznego i chronić obywatela jako konsumenta nabywającego towary i usługi na podstawie umów, które podlegają prawom innych państw członkowskich, istotne jest eliminowanie nieuczciwych warunków z tych umów”.
78      Motyw piąty dyrektywy 93/13 przewiduje, że „ten brak świadomości może powstrzymać konsumentów przed dokonywaniem bezpośrednich transakcji nabycia towarów lub usług w innych państwach członkowskich”.
79      Zobacz motyw drugi dyrektywy 93/13, który przewiduje, że „przepisy prawa państw członkowskich odnoszące się do warunków zamieszczanych w umowie zawieranej między sprzedawcą towarów lub dostawcą usług z jednej strony a konsumentem z drugiej są bardzo zróżnicowane, co powoduje duże różnice między rynkami krajowymi oferującymi konsumentom towary i usługi i może doprowadzić do zakłóceń konkurencji pomiędzy sprzedawcami i dostawcami, zwłaszcza gdy sprzedają towary i świadczą usługi w innych państwach członkowskich”.
80      Zgodnie z motywem siódmym dyrektywy 93/13 „w ten sposób sprzedawcy towarów i dostawcy usług uzyskają wsparcie związane z prowadzoną przez nich działalnością sprzedaży towarów i świadczenia usług zarówno w kraju, jak i na obszarze rynku wewnętrznego; zatem stymulowanie konkurencji przyczyni się do wzrostu możliwości wyboru dla obywateli Wspólnoty jako konsumentów”.
81      Zobacz w szczególności: motywy trzeci, piąty i szósty pierwszej dyrektywy; motyw trzeci drugiej dyrektywy; motyw trzynasty trzeciej dyrektywy.
82      Zobacz motyw drugi pierwszej dyrektywy.
83      Obowiązek ten został przewidziany w art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy, a następnie w art. 3 dyrektywy 2009/103.
84      Artykuł 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/26/WE z dnia 16 maja 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, zmieniającej dyrektywy Rady 73/239/EWG i 88/357/EWG (czwartej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych) (Dz.U. 2000, L 181, s. 65). Zobacz art. 18 dyrektywy 2009/103.
85      Zobacz wyroki: z dnia 6 października 2009 r., Asturcom Telecomunicaciones, C‑40/08, EU:C:2009:615, pkt 47; Unicaja Banco, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 18 stycznia 2024 r., Getin Noble Bank i in. (Kontrola z urzędu nieuczciwego charakteru warunków umownych), C‑531/22, EU:C:2024:58, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo; Soledil, pkt 41.
86      Zobacz także wyrok Soledil (pkt 41), w którym Trybunał udzielił odpowiedzi na podobne pytanie prejudycjalne zadane w podobnych okolicznościach, w których, jak już wskazano, konsumenci brali udział w postępowaniu, ale nie podnieśli w terminie zarzutu nieuczciwego charakteru rozpatrywanego warunku umownego.
87      O ile dyrektywa 93/13 ma zastosowanie ratione temporis w rozpatrywanej sprawie.
88      W tym scenariuszu konieczne byłoby ustalenie, czy poszkodowana osoba trzecia (w pełnym tych słów znaczeniu) mogłaby się powoływać na ochronę konsumenta na podstawie dyrektywy 93/13, gdyby okazało się, że przy zawieraniu polisy ubezpieczeniowej ubezpieczający działał jako konsument.
89      Pragnę ponownie przypomnieć, że aby warunek mógł zostać uznany za „nieuczciwy” w rozumieniu dyrektywy 93/13, musi on powodować, zgodnie z jej art. 3 ust. 1, „w sprzeczności z wymogami dobrej wiary […] znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”. Nie jest jasne, w jaki sposób warunek wyłączający nielegalny przewóz z zakresu ochrony ubezpieczeniowej mógłby spowodować taką „nierównowagę”. Mogą również pojawić się wątpliwości co do tego, jak można ze sobą pogodzić oba modele nieważności przewidziane odpowiednio w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy, skoro pierwszy z nich wydaje się mieć charakter „bezwzględny”, podczas gdy drugi ma – jak zostało to omówione na rozprawie – jedynie charakter „względny”.