62013CC0173_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przedstawiony przez cour administrative d’appel de Lyon (Francja) dotyczy zasady równości wynagrodzeń mężczyzn i kobiet. Ze względu na datę okoliczności, których dotyczy postępowanie główne, należy stwierdzić, że wniosek dotyczy wykładni raczej art. 141 WE niż art. 157 TFUE, który jest przywoływany przez sąd odsyłający, ale obowiązuje dopiero od dnia 1 grudnia 2009 r., przy czym treść tych przepisów jest prawie identyczna.
2. Wniosek ten został złożony w ramach roszczenia odszkodowawczego wniesionego przez małżonków Leone przeciwko państwu francuskiemu z tytułu zarzucanego mu naruszenia prawa Unii. Powództwo małżonków Leone zostało złożone w następstwie odmówienia przez Caisse nationale de retraites des agents des collectivités locales (krajowy fundusz emerytalny pracowników samorządowych, zwany dalej „CNRACL”) zastosowania na rzecz M. Leone przepisów prawa francuskiego przyznających korzyści w zakresie świadczeń emerytalnych, ze względu na brak przerwania przez niego działalności zawodowej w celu wychowania dzieci. Małżonkowie Leone twierdzą w szczególności, że M. Leone stał się ofiarą dyskryminacji pośredniej, ponieważ warunki dostępu do tych korzyści są ich zdaniem bardziej korzystne dla urzędników płci żeńskiej, pomimo swojej pozornej neutralności.
3. Oba rodzaje korzyści, których dotyczy odesłanie prejudycjalne, a mianowicie możliwa wcześniejsza emerytura z natychmiastowym prawem do świadczeń – będąca przedmiotem pytania pierwszego – i prawo do dodatku stażowego z tytułu przejścia na emeryturę – będące przedmiotem pytania drugiego – podlegają podobnym warunkom. W obu wypadkach konieczne jest, aby uprawniony do emerytury przerwał swoją działalność zawodową na nieprzerwany okres co najmniej dwóch miesięcy w ramach jednego z rodzajów urlopów związanych z wychowaniem dzieci, wymienionych w spornych przepisach krajowych. Głównym zagadnieniem jest to, czy takie przepisy, mające zastosowanie bez względu na płeć, pośrednio dyskryminują jednak pracowników płci męskiej, ponieważ przewidują warunek dotyczący nieobecności w pracy, której czas trwania odpowiada obowiązkowemu urlopowi macierzyńskiemu.
4. Podobne zagadnienie zostało już niedawno przedstawione Trybunałowi. Uregulowanie dodatku analogiczne do tego, którego dotyczy niniejsze pytanie drugie, było bowiem powodem odesłania prejudycjalnego w sprawie Amédée, w której przedstawiłem opinię(2), zanim sprawa ta została wykreślona z rejestru(3) . Stanowiska i argumenty, które przedstawiłem w związku z tamtą sprawą, będą moim zdaniem istotne mutatis mutandis przy badaniu niniejszej sprawy. Z tego względu wydaje mi się właściwe, po pierwsze, przywołanie wspomnianego pytania w pierwszej kolejności, a po drugie, zachęcenie czytelnika do zapoznania się na wstępie z treścią tamtej opinii.
5. Pytanie trzecie zostało przedstawione wyłącznie tytułem ewentualnym, na wypadek gdyby potwierdzone zostały przypadki dyskryminacji pośredniej, których dotyczą dwa wcześniejsze pytania. W istocie pytanie do Trybunału dotyczy tego, czy takie czynniki dyskryminacji mogą być uzasadnione w oparciu o art. 141 ust. 4 WE(4), jako środki służące kompensowaniu niekorzystnych sytuacji napotykanych przez kobiety w ich karierze zawodowej.
II – Francuskie ramy prawne
A – Istotne przepisy dotyczące wcześniejszej emerytury
6. Zgodnie z code des pensions civiles et militaires de retraite (kodeksem emerytur cywilnych i wojskowych, zwanym dalej „kodeksem emerytur”) urzędnicy cywilni mogą przejść na wcześniejszą emeryturę z natychmiastowym prawem do świadczeń bez osiągnięcia wieku emerytalnego przewidzianego przez prawo – pod warunkiem spełnienia określonych wymagań.
7. Artykuł L. 24 tego kodeksu, w wersji nadanej mu przez art. 136 ustawy nr 2004–1485 z dnia 3 grudnia 2004 r.(5) (zwanej dalej „ustawą nr 2004–1485”), stanowi:
„I. – Przyznanie emerytury następuje: [...]
3° W wypadku urzędnika cywilnego będącego rodzicem trojga dzieci żyjących lub zmarłych w wyniku wojny albo dziecka żyjącego, w wieku powyżej roku, dotkniętego niepełnosprawnością równą lub przekraczającą 80%, pod warunkiem że dla każdego dziecka przerwał swoją aktywność zawodową w okolicznościach określonych dekretem Conseil d’Etat.
Okresy, za które nie była uiszczana składka obowiązkowa w podstawowym systemie emerytalnym, w warunkach określonych dekretem Conseil d’État, są traktowane tak jak przerwa w działalności zawodowej, o której mowa w akapicie poprzednim.
Dzieci wskazane w art. L. 18 ust. II, które zainteresowany wychowywał w okolicznościach przewidzianych w ust. III owego artykułu, są traktowane tak jak dzieci, o których mowa w akapicie pierwszym [...]”.
8. Artykuł L. 18 ust. II tego kodeksu, zmieniony przez ustawę nr 91–715 z dnia 26 lipca 1991 r.(6) określa kategorie dzieci uprawniające do takich korzyści, wśród których wymienione są w szczególności „dzieci małżeńskie, dzieci pozamałżeńskie, których pochodzenie zostało ustalone, i dzieci przysposobione uprawnionego do emerytury”. Artykuł L. 18 ust. III dodaje w szczególności, że „z wyjątkiem dzieci zmarłych w wyniku działań wojennych dzieci powinny być wychowywane co najmniej przez dziewięć lat bądź przed ich szesnastymi urodzinami, bądź przed osiągnięciem przez nie wieku, kiedy przestały pozostawać na utrzymaniu w rozumieniu art. L. 512–3 i od R. 512–2 do R. 512–3 code de la sécurité sociale (kodeksu ubezpieczeń społecznych)”.
9. Artykuł R. 37 kodeksu emerytur, w brzmieniu nadanym mu dekretem nr 2005–449 z dnia 10 maja 2005 r.(7) (zwanym dalej „dekretem nr 2005–449”) przewiduje:
«I. – Przerwa w działalności zawodowej przewidziana w  art. L. 24 ust. I pkt 3 akapit pierwszy powinna trwać nieprzerwanie przez co najmniej dwa miesiące i nastąpić w okresie, kiedy urzędnik był objęty obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym [...].
Ta przerwa w działalności zawodowej powinna nastąpić w okresie pomiędzy pierwszym daniem czwartego tygodnia poprzedzającego urodzenie lub przysposobienie i ostatnim dniem szesnastego tygodnia następującego po urodzeniu lub przysposobieniu.
[...] [(8) ]
II. – Przy ustalaniu czasu trwania przerwy w działalności zawodowej uwzględniane są okresy odpowiadające zawieszeniu wykonania umowy o pracę lub przerwie w rzeczywistym okresie służby, które nastąpiły w ramach:
a) Urlopu macierzyńskiego [...];
b) Urlopu ojcowskiego [...]
c) Urlopu z tytułu przysposobienia [...]
d) Urlopu wychowawczego [...]
e) Urlopu z tytułu opieki nad dzieckiem [...];
f) Dyspozycyjności celem wychowywania dziecka, które nie ukończyło ósmego roku życia [...].
III. – Okresy, o których mowa w art. L. 24 ust. I pkt 3 akapit drugi, są okresami, za które nie była odprowadzana składka zainteresowanego i w których nie wykonywał on żadnej działalności zawodowej”.
B – Istotne przepisy dotyczące dodatku stażowego
10. Zgodnie z art. 15 dekretu n° 2003–1306 relatif au régime de retraite des fonctionnaires affiliés à la Caisse nationale de retraites des agents des collectivités locales z dnia 26 grudnia 2003 r.(9) (dekretu w sprawie systemu emerytalnego urzędników należących do CNRACL, zwanego dalej „dekretem w sprawie urzędników samorządowych”):
„I. – Do rzeczywiście przepracowanego okresu służby dolicza się, na warunkach określonych dla państwowych urzędników cywilnych, następujące okresy dodatkowe: [...]
2° Okres dodatkowy o długości czterech trymestrów, pod warunkiem że urzędnicy przerwali działalność zawodową ze względu na każde z ich dzieci małżeńskich i dzieci pozamałżeńskich urodzonych przed dniem 1 stycznia 2004 r., ze względu na dzieci przysposobione przed dniem 1 stycznia 2004 r. i – z zastrzeżeniem, że było ono wychowywane przez co najmniej dziewięć lat przed swymi 21. urodzinami – ze względu na każde inne dziecko wymienione w art. 24 ust. II, nad którym opieka rozpoczęła się przed dniem 1 stycznia 2004 r.
Przerwa w działalności zawodowej powinna trwać nieprzerwanie przez co najmniej dwa miesiące i nastąpić w ramach urlopu macierzyńskiego, urlopu z tytułu przysposobienia, urlopu wychowawczego lub urlopu z tytułu opieki nad dzieckiem [...] lub dyspozycyjności celem wychowywania dziecka, które nie ukończyło ósmego roku życia [...];
Postanowienia zawarte w pkt 2 mają zastosowanie do emerytur przyznanych od dnia 28 maja 2003 r.
3° Okres dodatkowy przewidziany w pkt 2 jest przyznawany urzędniczkom, które urodziły dziecko w okresie studiów przed dniem 1 stycznia 2004 r. i przed ich zatrudnieniem w służbie publicznej, jeżeli zatrudnienie nastąpiło w ciągu dwóch lat od uzyskania dyplomu uprawniającego do przystąpienia do konkursu, bez możliwości podniesienia w stosunku do nich wymogu przerwania aktywności zawodowej [...]”.
III – Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przez Trybunałem
11. M. Leone pracował jako pielęgniarz w hospicjach cywilnych w Lyonie jako pracownik szpitalnej służby publicznej od 1984 r.
12. W dniu 4 kwietnia 2005 r. złożył on wniosek o umożliwienie mu przejścia na wcześniejszą emeryturę z natychmiastowym prawem do świadczeń jako ojcu trojga dzieci, urodzonych, odpowiednio, w dniach 8 października 1990 r., 31 sierpnia 1993 r. i 27 listopada 1996 r., na postawie art. 24 kodeksu emerytur.
13. Jego wniosek został odrzucony przez CNRACL decyzją z dnia 18 kwietnia 2005 r., ponieważ M. Leone nie przerwał swojej działalności zawodowej ze względu na każde ze swoich dzieci zgodnie z ust. I pkt 3 tego artykułu. Odwołanie od tej decyzji wniesione przez M. Leone zostało odrzucone jako niedopuszczalne postanowieniem tribunal administratif de Lyon (sądu administracyjnego w Lyonie) z dnia 18 maja 2006 r.
14. Skargą zarejestrowaną w dniu 31 grudnia 2008 r. M. Leone i jego małżonka(10) wszczęli postępowanie sądowe przede wszystkim w celu uzyskania naprawienia szkody(11), będącej jakoby wynikiem dyskryminacji pośredniej, której M. Leone stał się ofiarą z powodu zastosowania wobec niego nowej wersji postanowień art. L. 24 w związku z art. R. 37 kodeksu emerytur dotyczących wcześniejszej emerytury oraz postanowień art. L. 12 i R. 13 tego kodeksu, dotyczących dodatku stażowego(12) .
15. Małżonkowie Leone podnoszą, że warunki, od których przepisy te uzależniają korzyści przewidywane z tytułu wychowania dzieci, są sprzeczne z zasadą równości wynagrodzeń wynikającą z art. 141 WE. W szczególności podnoszą oni w istocie, że ze względu na automatyczny charakter urlopu macierzyńskiego urzędnicy płci żeńskiej zazwyczaj spełniają przewidziany w tych przepisach warunek dotyczący przerwy w działalności zawodowej, natomiast urzędnicy płci męskiej są w większości wykluczeni z korzyści wynikających z tych przepisów, ponieważ nie ma przepisu prawa umożliwiającego im wzięcie płatnego urlopu odpowiadającemu urlopowi macierzyńskiemu.
16. W następstwie oddalenia ich skargi przez tribunal administratif de Lyon małżonkowie Leone w dniu 17 lipca 2012 r. wnieśli apelację od tego wyroku do cour administrative d’appel de Lyon (administracyjnego sądu apelacyjnego w Lyonie).
17. Postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2013 r. cour administrative d’appel de Lyon postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy postanowienia art. L. 24 w związku z art. R. 37 [kodeksu emerytur] w brzmieniu wynikającym ze znowelizowanej ustawy budżetowej nr 2004–1485 [...] i z dekretu nr 200 5–449 [...] mogą być uznane za wprowadzające dyskryminację pośrednią między mężczyznami i kobietami w rozumieniu art. 157 [TFUE]?
2) Czy postanowienia art. 15 dekretu [w sprawie urzędników samorządowych] mogą być uznane za wprowadzające dyskryminację pośrednią między mężczyznami i kobietami w rozumieniu art. 157 [TFUE]?
3) W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na jedno z dwóch pierwszych pytań – czy taka dyskryminacja pośrednia może być uzasadniona postanowieniami art. 157 [TFUE]?”.
18. Małżonkowie Leone, CNRACL(13), rząd francuski i Komisja Europejska przedstawili Trybunałowi uwagi na piśmie. Rozprawa nie miała miejsca.
IV – Analiza
A – W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
19. Rząd francuski podnosi zarzut niedopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i z tego względu wnosi, tytułem głównym, o jego odrzucenie. Podnosi, że sąd odsyłający nie przedstawił podwodów, które wywołały jego wątpliwości co do zgodności spornych przepisów krajowych z prawem Unii, ani nie wskazał dostrzeżonego przez siebie związku pomiędzy treścią tych przepisów i art. 157 TFUE, o którego wykładnię wnosi(14) . Rząd francuski dodaje, że cour administrative d’appel de Lyon powinien był wskazać, dlaczego uważa za konieczne skierować pytanie do Trybunału, podczas gdy Conseil d’État, najwyższy sąd administracyjny we Francji, wielokrotnie już wypowiedział się na temat braku takiej dyskryminacji, bez dokonywania odesłania prejudycjalnego(15) . Brak tych wyjaśnień uniemożliwia zainteresowanym podmiotom przedstawienie uwag z pełną znajomością sprawy(16), a Trybunałowi udzielenie odpowiedzi, która byłaby pomocna przy rozwiązaniu sporu w postępowaniu głównym.
20. W tym względzie wskażę, że uzasadnienie postanowienia odsyłającego rzeczywiście jest trochę enigmatyczne. W szczególności cour administrative d’appel de Lyon nie wyjaśnia, czy według niego, a jeśli tak, to w jakim stopniu, urzędnikom płci męskiej obiektywnie trudniej jest niż urzędnikom płci żeńskiej spełnić warunki określone w obu grupach spornych przepisów, ewentualnie w świetle danych statystycznych.
21. Jednak moim zdaniem postanowienie to zawiera informacje prawne i faktyczne, które wystarczają, aby określić główne interesy wchodzące w grę i umożliwić Trybunałowi wydanie orzeczenia w sprawie przedstawionych pytań zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem i z jego orzecznictwa(17) .
22. Sąd odsyłający określił bowiem przedmiot sporu, przedstawił istotne okoliczności faktyczne, wskazał treść przepisów krajowych mogących mieć zastosowanie w sprawie, przedstawił powody – nierozerwalnie związane z zacytowanymi zarzutami podniesionymi przez strony w postępowaniu głównym – dla których rozpatruje kwestię wykładni odnośnych przepisów prawa Unii, a także wskazał związek – niewątpliwie w sposób zwięzły – pomiędzy tymi przepisami i przepisami krajowymi. Wreszcie moim zdaniem odpowiedź na postawione pytania niezaprzeczalnie będzie pomocna przy rozstrzygnięciu sporu zawisłego przed sądem odsyłającym. Wobec tego wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym uważam za dopuszczalny.
B – Uwagi wstępne
23. Na wstępie wskażę, że rozpatrywane środki krajowe wchodzą w zakres zastosowania ratione materiae art. 141 WE. Przepis ten obejmuje bowiem emerytury wypłacane z tytułu systemu takiego jak francuski system emerytalny urzędników, które, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, stanowią wynagrodzenie wypłacane z tytułu zatrudnienia(18), przy czym tylko to ostatnie kryterium jest decydujące(19) .
24. Przypominam wreszcie, że prawo Unii(20) sprzeciwia się dyskryminacji ze względu, pośrednio, na płeć, będącej wynikiem przepisu, kryterium lub praktyki krajowej, które pozornie są neutralne, ponieważ w odróżnieniu do wypadków dyskryminacji bezpośredniej bez różnicy mają zastosowanie do kobiet i do mężczyzn, ale które w praktyce powodują szczególnie niekorzystne skutki dla jednej z tych dwóch kategorii osób w porównaniu z drugą. Taka różnica w traktowaniu pracowników płci męskiej i żeńskiej jest sprzeczna z art. 141 WE, chyba że różnica ta może być uzasadniona zgodnym z prawem celem i że środki użyte dla osiągnięcia tego celu są właściwe i proporcjonalne do zakładanego celu(21) .
25. Uważam, że w aspekcie pojęciowym istnieje różnica pomiędzy tym ostatnim uzasadnieniem, które jest skuteczne w odniesieniu do dyskryminacji pośredniej, jaka może wynikać w szczególności z zachowania pracodawcy, i działaniami pozytywnymi, których utrzymywanie lub podejmowanie przez państwa członkowskie wyraźnie dopuszcza prawo Unii, w szczególności art. 141 ust. 4 WE(22) .
C – W przedmiocie uregulowania przyznającego dodatek stażowy z tytułu wychowania dzieci
26. Pytanie drugie dotyczy w istocie tego, czy zasadę równości wynagrodzeń mężczyzn i kobiet wynikającą z art. 141 WE należy interpretować w ten sposób, że przepis taki jak art. 15 dekretu w sprawie urzędników samorządowych powoduje dyskryminację pośrednią sprzeczną ze wspomniana zasadą, z powodu warunków – dotyczących w szczególności przerwania działalności zawodowej na co najmniej dwa miesiące z rzędu w ramach jednego z pięciu wymienionych rodzajów urlopów – od których przepis ten uzależnia uprawnienie do czterech trymestrów dodatku stażowego z tytułu wychowania jednego lub więcej dzieci.
27. Zdaniem małżonków Leone i Komisji odpowiedź na to pytanie powinna być twierdząca. Na poparcie twierdzenia, że prawo Unii powinno powodować niestosowanie przepisu takiego jak będący przedmiotem sporu, podnoszą oni, że dyskryminacja pośrednia wynika z braku ram prawnych umożliwiających pracownikom płci męskiej skorzystanie, w wypadku urodzenia dziecka, z płatnego dwumiesięcznego urlopu będącego odpowiednikiem urlopu macierzyńskiego przysługującego pracownikom płci żeńskiej. Rząd francuski wyraża odmienny pogląd.
28. Co do mnie, chcę wskazać, że gdyby Trybunał przyjął pogląd głoszony przez małżonków Leone i popierany przez Komisję, oznaczałoby to w praktyce, że wystarczyłoby powołanie się przez urzędnika na fakt bycia ojcem, aby mógł on skorzystać z dodatku przewidzianego przez zaskarżony przepis, jak chciałby to uczynić M. Leone.
29. Tymczasem takie podejście wydaje mi się nie do pogodzenia ze stanowiskiem wyrażonym przez Trybunał w ww. wyroku w sprawie Griesmar. W myśl rozumowania Trybunału z zasadą równości wynagrodzeń zgodne jest uzależnienie przyznania dodatku stażowego związanego z wychowaniem dzieci, analogicznego do dodatku będącego przedmiotem niniejszej sprawy, od szczególnego zaangażowania urzędnika w wychowanie swych dzieci, nie zaś nabywanie go ze względu na sam udział w ich poczęciu. Trybunał stwierdził bowiem zaistnienie dyskryminacji pośredniej wyłącznie w zakresie, w jakim rozpatrywany przepis ograniczał korzystanie z dodatków do urzędników płci żeńskie j będących matkami i w ten sposób wykluczał wszystkich pracowników płci męskiej, w tym również takich, którzy mogą wykazać, że rzeczywiście zawiesili swoją działalność zawodową, aby zająć się wychowaniem swoich dzieci, i że z tego powodu znaleźli się w sytuacji niekorzystnej dla swojej kariery zawodowej (23) .
30. W następstwie tego wyroku prawodawca francuski zmienił sporne przepisy, to znaczy art. L. 12 kodeksu emerytur(24), a także inne przepisy w podobny sposób ograniczające uprawnienie do dodatku stażowego. Z tego powodu art. 15 dekretu w sprawie urzędników samorządowych, którego dotyczy niniejsza sprawa, został przyjęty w tym samym okresie(25) i w dużej mierze identycznym brzmieniu. Jest oczywiste, że istnieją normatywne powiązania pomiędzy uregulowaniem dodatku wynikającym z tak zmienionego kodeksu emerytur i uregulowaniem, którego dotyczy drugie pytanie prejudycjalne(26), które to powiązania zostały wzmocnione przy okazji zmiany zaistniałej w czasie późniejszym niż postępowanie główne(27) .
31. Oprócz tych powiazań wskazuję istotne pokrewieństwo występujące pomiędzy dodatkiem stażowym przewidzianym w art. L. 12 i R. 13 kodeksu emerytur, w wersji, której dotyczyła ww. sprawa Amédée, i dodatkiem stażowym będącym przedmiotem niniejszej sprawy. Nawet bowiem jeżeli korzyści ustanowione, odpowiednio, przez te dwie grupy przepisów różnią się ze względu na skutki, warunki korzystania z nich są takie same, w szczególności w kwestii wymaganej długości przerwy w działalności zawodowej i wykazu rodzajów urlopów uprawniających z przedmiotowego dodatku.
32. Zważywszy, że tylko te warunki zostały zakwestionowane w niniejszej sprawie, oraz przy uwzględnieniu podobieństwa istniejącego w tym względzie pomiędzy art. 15 dekretu w sprawie urzędników samorządowych i postanowieniami, których dotyczyła wspomniana sprawa Amédée, powtarzam, mutatis mutandis, pogląd, który wyraziłem w mojej opinii dotyczącej tamtej wykreślonej sprawy.
33. W tym względzie chcę przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału(28) podstawowe znaczenie dla wystąpienia dyskryminacji pośredniej w prawie Unii ma to, aby sytuacje każdej z przeciwstawianych sobie grup były porównywalne. Jedynie w wypadku porównywalnych sytuacji pracowników płci żeńskiej i pracowników płci męskiej art. 141 WE stoi zdaniem Trybunału na przeszkodzie istnieniu środka krajowego, który, pomimo neutralnego brzmienia, takiego jak w niniejszym przypadku, w rzeczywistości niekorzystnie wpływa na karierę zawodową znacznie większego odsetka osób jednej z dwóch płci niż osób płci przeciwnej, pomimo że różne traktowanie nie wynika z czynników obiektywnie uzasadnionych ani nie daje się nimi wytłumaczyć(29) .
34. Jednak w dalszym ciągu uważam, z powodów, które przedstawiłem w sprawie Amédée(30), że sytuacja urzędniczek, które zajęły się wychowaniem swoich dzieci w ramach obowiązkowego urlopu macierzyńskiego, i sytuacja urzędników płci męskiej, którzy – tak jak M. Leone – nie wykazują, że zajęli się takim wychowaniem, nie są porównywalne w odniesieniu do warunków dostępu do systemu dodatków stażowych przewidzianych przez rozpatrywane przepisy. Taka sama nieporównywalność sytuacji występuje pomiędzy z jednej strony ojcem lub matką, którzy przerwali działalność zawodową, i z drugiej strony ojcem lub matką, którzy tego nie zrobili. Oczywiście nie można zaprzeczyć, że ojciec może zaangażować się w odniesieniu do swoich dzieci zarówno w aspekcie ekonomicznym, jak i emocjonalnym w taki sam sposób jak matka. Nie na tym polega jednak istota zagadnienia, ponieważ zasadnicze kryterium – jak wielokrotnie stwierdził Trybunał – stanowi poświęcenie na planie kariery zawodowej w celu zajęcia się wychowaniem dzieci, co uzasadnia rekompensatę w ramach emerytury(31) . Wobec nieporównywalności sytuacji art. 15 dekretu w sprawie urzędników samorządowych nie może powodować różnicy traktowania na szkodę urzędników płci męskiej, a zatem dyskryminacji pośredniej, która byłaby sprzeczna z art. 141 WE.
35. Dodam, że jak wynika z różnych danych statystycznych – zarówno przytoczonych w uwagach małżonków Leone(32), jak i zaczerpniętych z niedawnego oficjalnego źródła(33), we Francji pracownicy płci żeńskiej zdecydowanie częściej korzystają z przerwy w działalności zawodowej lub po prostu z ograniczenia czasu pracy, aby poświęcić się wychowaniu dzieci, i to niezależnie od faktu, czy może to im zaszkodzić i czy otrzymują z tego tytułu korzyść finansową. W tej sytuacji nieuchronnie można oczekiwać, że każdy środek krajowy uzależniony – tak jak środek, którego dotyczy niniejsza sprawa –od wymogu dotyczącego takich urlopów z powodów rodzinnych, częściej będzie przysługiwał kobietom niż mężczyznom(34) . Zatem nawet w sytuacji, gdyby urlop macierzyński nie był uwzględniony w wykazie rodzajów urlopów uprawniających do spornego dodatku, przy jednoczesnym utrzymaniu niezmienionych pozostałych warunków, urzędnicy płci żeńskiej byliby prawie jedynymi osobami mogącymi korzystać z tego środka, ponieważ w praktyce okazuje się, że nadal bardzo rzadko urzędnicy płci męskiej decydują zaangażować w wychowanie dzieci w sposób, tak jak jest to wymagane.
36. Innymi słowy, aby móc stwierdzić, że w takim wypadku nie dochodzi do dyskryminacji pośredniej, należałoby włączyć wymóg wykazania szczególnego zaangażowania osoby uprawnionej do emerytury w wychowanie jej dzieci, który wynika z ww. wyroku w sprawie Griesmar, gdy tymczasem Trybunał w żadnym wypadku nie zamierzał stwierdzić, że każdemu ojcu powinna przysługiwać korzyść taka jak ta, której dotyczy niniejsza sprawa. W konfrontacji z rzeczywistością, z której wynika, że różnice pomiędzy zaangażowaniem kobiet i zaangażowaniem mężczyzn nadal faktycznie istnieją zarówno we Francji, jak i w innych państwach członkowskich(35), nie można moim zdaniem uznać, iż warunki, od których prawodawca uzależnił sporny dodatek, są dyskryminujące, nie twierdząc jednocześnie, że tak sformułowany w owym wyroku wymóg sam w sobie wprowadza dyskryminację pośrednią urzędników płci męskiej.
37. W konsekwencji proponuję odpowiedzieć na pytanie drugie, że zasada równości wynagrodzeń dla mężczyzn i kobiet wynikająca z art. 141 ust. 1 WE nie została naruszona przez środki krajowe ustanawiające dodatek stażowy z tytułu wychowania dziecka na warunkach takich jak przewidziane w art. 15 dekretu w sprawie urzędników samorządowych.
D – W przedmiocie uregulowania przyznającego wcześniejszą emeryturę w natychmiastowym prawem do świadczeń z tytułu wychowania dzieci
38. Pytanie pierwsze dotyczy w istocie tego, czy art. 141 WE należy interpretować w ten sposób, że przepisy takie jak art. L. 24 i R. 37 kodeksu emerytur powodują pośrednią dyskryminację sprzeczną z ustanowioną w tym artykule zasadą równości wynagrodzeń mężczyzn i kobiet ze względu na warunki, od których uzależniają prawo uprawnionego do emerytury, który wychował co najmniej troje dzieci, do skorzystania z wcześniejszej emerytury z natychmiastowym prawem do świadczeń bez wymogu dotyczącego wieku.
39. Małżonkowie Leone i Komisja uważają, że odpowiedź na to pytanie powinna być twierdząca, natomiast rząd francuski, który proponuje, aby dwa pierwsze pytania zostały potraktowane łącznie, uważa, że artykuły te nie wprowadzają dyskryminacji pośredniej.
40. Podzielam to drugie stanowisko, z powodów analogicznych do przedstawionych przeze mnie w odniesieniu do uregulowania, którego dotyczy pytanie drugie, i to pomimo istnienia szeregu różnic pomiędzy tym ostatnim uregulowaniem i uregulowaniem przewidzianym w art. L. 24 i R. 37 kodeksu emerytur(36) . Różnice te nie mają bowiem według mnie decydującego znaczenia, ponieważ w taki sam sposób dotyczą pracowników płci żeńskiej i pracowników płci męskiej.
41. Niewątpliwie Trybunał miał już okazję wypowiedzieć się w ww. wyroku w sprawie Mouflin, czy zasada równości wynagrodzeń ustanowiona w art. 119 WE (który stał się następnie, bez istotnych zmian, art. 141 WE) sprzeciwia się warunkom dostępu do wcześniejszej emerytury przewidzianym w art. L. 24 ust. I pkt 3 kodeksu emerytur. Z wyroku można jednak wyciągnąć niewiele wniosków w odniesieniu do niniejszej sprawy, ponieważ, po pierwsze, dotyczy on wersji obowiązującej w czasie postępowania głównego, to znaczy przed zmianą spowodowanym wyrokiem, w wyniku której ustanowione zostały przepisy mające zastosowanie w niniejszym przypadku, a po drugie, dotyczy on kryterium, które znacząco różni się do rozpatrywanych w niniejszym przypadku warunków związanych z wychowaniem dzieci(37) .
42. Małżonkowie Leone i Komisja twierdzą, że w niniejszej sprawie wystąpiła dyskryminacja pośrednia, ze względu na nałożony na wszystkich zainteresowanych obowiązek przerwania działalności zawodowej na czas co najmniej dwóch miesięcy z rzędu, w okresie urodzenia każdego z odnośnych dzieci(38) i w ramach jednego z sześciu dopuszczalnych rodzajów urlopów(39) . Podnoszą oni, że warunki te są zazwyczaj spełnione przez pracowników płci żeńskiej, którzy zgodnie z prawem muszą wziąć płatny urlop macierzyński, natomiast są znacznie trudniejsze do spełnienia przez pracowników płci męskiej, którzy mają możliwość nieskorzystania z takiej przerwy, a jeśli z niej korzystają, nie zawsze mają prawo do wynagrodzenia.
43. Co do mnie, uważam, że art. L. 24 i R. 37 kodeksu emerytur nie wprowadzają dyskryminacji zabronionej przez art. 141 WE, a to z dwóch głównych powodów, które dodaję do uzasadnienia przedstawionego w mojej opinii w ww. sprawie Amédée.
44. Po pierwsze, co się tyczy uprawnionych do emerytury będących rodzicami dzieci biologicznych, prawdą jest, że potencjalnie więcej kobiet niż mężczyzn może spełnić warunki określone w tych przepisach i że w pewnym sensie korzystają one z domniemania przerwy w działalności zawodowej z tytułu urlopu macierzyńskiego(40) . Niemniej jednak taka różnica traktowania nie może stanowić dyskryminacji pośredniej, ponieważ jest ona wyłącznie konieczną konsekwencją tego, że – szczególnie w odniesieniu do urlopu macierzyńskiego(41) – pracownicy płci żeńskiej i pracownicy płci męskiej znajdują się w sytuacjach różnych i nieporównywalnych.
45. Różnica ta ma bowiem źródło i uzasadnienie w jej zgodnym z prawem celu, wynikającym zresztą z uregulowań międzynarodowych(42), jakim jest kompensowanie niekorzystnych sytuacji zawodowych napotykanych zwykle przez pracowników płci żeńskiej, którzy, jako biologiczne matki, zgodnie z prawem są nieobecni w pracy przez osiem tygodni z rzędu, i to z założenia co najmniej trzykrotnie w sytuacji takiej, jaka ma miejsce w niniejszym przypadku(43) . Natomiast pracownik płci męskiej może swobodnie postanowić o skorzystaniu bądź nieskorzystaniu z urlopu ze względów rodzinnych i wybrać czas trwania krótszy niż długość urlopu macierzyńskiego. Wobec tego słuszny jest wymóg, aby ojciec biologiczny udowodnił, że rzeczywiście postanowił przerwać swoją działalność zawodową w celu zajęcia się dziećmi przez taki sam okres jak matka biologiczna, w celu wykazania zaistnienia szkody zawodowej o takim samym charakterze i ewentualnej potrzeby jej zrekompensowania w taki sam sposób, jak w przypadku pracowników płci żeńskiej.
46. Po drugie, co się tyczy uprawnionych do emerytury będących rodzicami dzieci niebiologicznych, warunki wymagane w tym względzie przez art. L. 24 i R. 37 kodeksu emerytur w żadnym wypadku nie są łatwiejsze do spełnienia przez pracowników płci żeńskiej niż przez pracowników płci męskiej. Cztery istotne w tym wypadku rodzaje urlopu rodzinnego(44) są swobodnie i równo dostępne dla urzędników jednej lub drugiej płci, nawet jeżeli z możliwości tej nadal korzystają głównie kobiety. Ponadto, jak wskazuje rząd francuski, każdy z tych urlopów umożliwia zarówno korzystającemu, jak i korzystającej z takiego urlopu spełnić automatycznie warunek dotyczący minimalnego czasu trwania przerwy w działalności zawodowej wymaganego przez te przepisy.
47. W konsekwencji moim zdaniem na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że zasada równości wynagrodzeń mężczyzn i kobiet wynikająca z art. 141 ust. 1 WE nie została naruszona przez środki krajowe umożliwiające przejście na wcześniejszą emeryturę z natychmiastowym prawem do świadczeń na warunkach takich jak wynikające z łącznego zastosowania postanowień art. L. 24 i R. 37 kodeksu emerytur.
E – W przedmiocie uzasadnienia dyskryminacji pośredniej powodowanej ewentualnie przez rozpatrywane uregulowania
48. Ze względu na przeczące odpowiedzi, których proponuję udzielić na dwa pierwsze pytania, uważam, że nie ma potrzeby odpowiadania na pytanie trzecie, któremu sąd odsyłający nadał wyraźnie charakter ewentualny.
49. W tym ostatnim pytaniu Trybunał został poproszony o stwierdzenie, czy dyskryminacja pośrednia, która ewentualnie mogłaby zostać stwierdzona w wyniku zbadania pytań pierwszego i drugiego, mogłaby być uzasadniona na podstawie postanowień art. 141 ust. 4 WE. Małżonkowie Leone i Komisja są zdania, że odpowiedź na to pytanie powinna być przecząca.
50. Wspomniany ust. 4 umożliwia państwom członkowskim dokonanie odstępstwa od zasady równości wynagrodzeń mężczyzn i kobiet poprzez utrzymanie lub przyjmowanie środków przewidujących specyficzne korzyści zmierzające do kompensowania niekorzystnych sytuacji karierze zawodowej napotykanych przez niektórych pracowników(45) .
51. Ponadto w swoim orzecznictwie(46) Trybunał wyjaśnił, że środki właściwe, aby uzasadnić odstępstwo od tej zasady, powinny nie tylko mieć neutralny i zgodny z prawem cel, lecz również wprowadzać środki proporcjonalne, to znaczy zarówno właściwe, jak i konieczne do realizacji tego celu.
52. W niniejszym przypadku chodzi o ustalenie, czy dwa rodzaje spornych środków mogą, zarówno jeden, jak i drugi, stanowić działanie pozytywne na korzyść urzędników płci żeńskiej mających jedno lub więcej dzieci, które byłoby w stanie rekompensować niekorzystne sytuacje, w których zainteresowane mogły znaleźć się w kontekście zawodowym z powodu związanej z urodzeniem lub wychowaniem dzieci nieobecności w pracy.
53. Wskażę, że art. 141 ust. 4 WE dotyczy „środków przewidujących specyficzne korzyści zmierzające
[...] do
zapobiegania niekorzystnym sytuacjom [...] i ich kompensowania” (podkreślenie moje). Może się to wydawać niezupełnie zgodne z przypadkiem środków podejrzewanych, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, że są pośrednio dyskryminujące. W takim przypadku nie należy doszukiwać się woli ustawodawcy, aby utrzymać lub przyjąć środki pozytywne, aby pomóc osobom płci w gorszej sytuacji w kontekście zawodowym, ponieważ nie jest wymagany żaden czynnik intencjonalny. Wystarczy wówczas wykazać istnienie rzeczywistego skutku naruszającego równość wynagrodzeń. Zarówno brzmienie, jak i geneza tego przepisu pozwalają sądzić, że jego celem jest zastosowanie raczej w odniesieniu do dyskryminacji bezpośredniej. Jednak według mojej wiedzy Trybunał nigdy nie wykluczył wyraźnie zastosowania tego przepisu w przypadku dyskryminacji pośredniej.
54. Na wypadek gdyby Trybunał nie uwzględnił moich propozycji odpowiedzi dotyczących dwóch pierwszych pytań, przypomnę, że w opinii dotyczącej ww. sprawy Amédée zająłem już stanowisko w przedmiocie rozpatrywanego w tamtej sprawie uregulowania dodatku służbowego związanego z wychowaniem dziecka wynikającego z łącznego zastosowania art. L. 12 lit. b) i art. R. 13 kodeksu emerytur(47) .
55. W tym względzie wskazałem, że gdyby Trybunał uznał za konieczne udzielenie odpowiedzi na przedstawione w tamtej sprawie pytanie drugie, w istocie analogiczne do badanego niniejszym pytania trzeciego, powinien utrzymać negatywne stanowisko przyjęte w ww. wyroku w sprawie Griesmar.(48) . Zważywszy na wystarczające podobieństwa istniejących pomiędzy owym uregulowaniem wynikającym z kodeksu emerytur i uregulowaniem przewidzianym w art. 15 dekretu w sprawie urzędników samorządowych(49) stanowiącym przedmiot niniejszej sprawy podtrzymuję moje stanowisko odnoszące się do tego ostatniego uregulowania.
56. Moim zdaniem to samo powinno dotyczyć, mutatis mutandis, pozostałych środków rozpatrywanych w niniejszej sprawie, mianowicie środków dotyczących wcześniejszej emerytury z natychmiastowym prawem do świadczeń, które są przewidziane w art. L. 24 i R. 13 kodeksu emerytur. Środki bowiem również nie są środkami mającymi zaradzić(50) problemom, jakie urzędnicy płci żeńskiej mogą napotkać podczas swojej kariery zawodowej ze względu na urlopy wzięte z powodów rodzinnych, jak przewiduje art. 141 ust. 4 WE, zgodnie z jego wykładnią zawartą w ww. wyroku w sprawie Griesmar(51) .
57. Niemniej jednak przypomnę, zgodnie z analizą, którą przeprowadziłem w ww. sprawie Amédée(52), że wspomniany wyrok w sprawie Griesmar niesłusznie moim zdaniem pomija okoliczność, że przyznanie korzyści w postaci dodatkowych uprawnień udzielanych w momencie przejścia na emeryturę pozwala uniknąć utrwalania nierówności wynagrodzeń, o których powszechnie wiadomo, że najczęściej występują na niekorzyść pracowników płci żeńskiej, zwłaszcza kiedy pracownicy ci przerwali swoją karierę, żeby zająć się wychowaniem dzieci. Dodam, że zważywszy na skład, który wydał ów wyrok, ewentualna zmiana wynikającego z niego orzecznictwa powinna moim zdaniem móc zostać dokonana wyłącznie przez wielką izbę Trybunału(53) .
58. Wreszcie wyjaśniam, na wypadek gdyby zostało uznane, że obie kategorie rozpatrywanych środków służą zgodnemu z prawem celowi polegającemu na kompensowaniu sytuacji niekorzystnej ze względu na płeć w rozumieniu orzecznictwa dotyczącego dyskryminacji pośredniej, że środki te wydają mi się zarówno odpowiednie, jak i proporcjonalne. W tym względzie wskażę, że szkoda zawodowa będąca wynikiem wychowania dzieci jest obecnie in concreto nadal ponoszona głównie przez kobiety(54) i że sytuacja ta może się utrzymywać tak długo, jak długo nie zmienią się niesymetryczne zachowania mężczyzn i kobiet w zakresie podziału lub jak długo nie będą istniały środki innego rodzaju, takie jak wprowadzenie obowiązkowych urlopów ojcowskich, ustanowienie ekskluzywnych urlopów wychowawczych mających zachęcać pary do wybierania przerwy w pracy ojca lub wprowadzenie mechanizmów służących zrównoważeniu kosztów związanych z urlopami rodzinnymi pomiędzy pracodawcami zatrudniającymi głównie kobiety i tymi, którzy zatrudniają głównie mężczyzn.
V – Wnioski
59. Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał odpowiedział na przedstawione mu przez cour administrative d’appel de Lyon pytania w sposób następujący:
1) Artykuł 141 WE należy interpretować w ten sposób, że zasada równości wynagrodzeń pomiędzy pracownikami płci męskiej i pracownikami płci żeńskiej nie sprzeciwia się obowiązywaniu środków krajowych takich jak środki wynikające z łącznego zastosowania postanowień art. L. 24 i R. 37 kodeksem emerytur cywilnych i wojskowych.
2) Artykuł 141 WE należy interpretować w ten sposób, że zasada równości wynagrodzeń pomiędzy pracownikami płci męskiej i pracownikami płci żeńskiej nie sprzeciwia się obowiązywaniu środków krajowych takich jak środki wynikające z postanowień art. 15 dekretu nr 2003–1306 z dnia 26 grudnia 2003 r. w sprawie systemu emerytur urzędników należących do Caisse nationale de retraites des agents des collectivités locales.
3) Z uwagi na odpowiedź przeczącą udzieloną na pierwsze i drugie pytanie prejudycjalne nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na trzecie pytanie prejudycjalne.
(1) .
(2)
– Opinia przedstawiona w dniu 15 grudnia 2011 r. w sprawie C‑572/10 Amédée.
(3)
– Postanowieniem z dnia 28 marca 2012 r. sprawa ta została wykreślona z rejestru z powodu wycofania pytania przez sąd odsyłający po uchyleniu jego orzeczenia odsyłającego w postępowaniu apelacyjnym.
(4)
– Sąd odsyłający odnosi się do art. 157 ust. 4 TFUE, ale przypominam, że nie jest to przepis mający zastosowanie ratione temporis (zob. pkt 1 niniejszej opinii)
(5)
– Loi de finances rectificative pour 2004 (ustawa zmieniająca ustawę o finansach na rok 2004, JORF z dnia 31 grudnia 2004 r., s. 22522).
(6)
–	Loi portant diverses dispositions relatives à la fonction publique (ustawa zawierająca różne przepisy o służbie publicznej, JORF z dnia 27 lipca 1991 r., s. 9952).
(7)
– Décret pris pour l’application de l’article 136 de la loi n° 2004–1485 et modifiant le code des pensions civiles et militaires de retraite (dekret wydany na podstawie art. 136 ustawy nr 2004–1485 i zmieniający kodeks emerytur, JORF z dnia 11 maja 2005 r., s. 8174).
(8)
– W drodze odstępstwa od wcześniejszego akapitu w przypadku niektórych dzieci wymienionych w art. L. 18 ust. II kodeksu emerytur, wychowywanych przez zainteresowanego w warunkach przewidzianych w ust. III tego artykułu – wśród których nie są wymienione dzieci biologiczne, takie jak te, których dotyczy niniejsza sprawa – przerwa w działalności zawodowej powinna nastąpić bądź przed ich szesnastymi urodzinami, bądź przed osiągnięciem przez nie wieku, kiedy przestały pozostawać na utrzymaniu.
(9)
– JORF z dnia 30 grudnia 2003 r., s. 22477.
(10)
– Małżonkowie Leone wyjaśniają w swoich uwagach, że małżonka M. Leone’a wnosi wraz z mężem powództwo z tytułu szkody poniesionej w wyniku odmowy umożliwienia spornego przejścia, ponieważ wpłynie ona, w razie śmierci M. Leone’a, na wysokość renty wdowiej, którą otrzymywałaby ona proporcjonalnie do okresów dodatkowych związanych z wychowaniem dzieci.
(11)
– Ściślej rzecz ujmując, małżonkowie Leone wnieśli o uznanie odpowiedzialności państwa francuskiego i zobowiązanie go do zapłaty odszkodowania, którego całkowita wysokość zastała wstępnie określona jako 86 595 EUR, wraz z odsetkami.
(12)
–	Treść wspomnianych art. L. 12 i R. 13, które jako takie nie są przedmiotem niniejszego odesłania prejudycjalnego, została przytoczona w pkt 7 i nast. mojej ww. opinii w sprawie Amédée.
(13)
– CNRACL nie wypowiedziała się jednak w przedmiocie odpowiedzi, jakie powinny zostać udzielone na pytania prejudycjalne.
(14)
– Rząd francuski wskazuje, że sąd odsyłający poprzestaje na przytoczeniu argumentów stron w postępowaniu głównym i przywoływanych przepisów krajowych, podczas gdy powinien określić, choćby w skrócie, skutki tych przepisów, które wydają mu się prowadzić do dyskryminacji pośredniej w świetle kryteriów wypracowanych w orzecznictwie Trybunału.
(15)
– Rząd ten odsyła do wyroków Conseil d’État: z dnia 29 grudnia 2004 r. w sprawie D’Amato (skarga nr 265097); z dnia 6 grudnia 2006 r. w sprawie Delin (skarga nr 280681); a także z dnia 6 lipca 2007 r. w sprawach połączonych Fédération générale des fonctionnaires Force Ouvrière i in. (skargi nr 281147 i 282169).
(16)
– Należy przypomnieć, że stronom w postępowaniu głównym i innym zainteresowanym podmiotom, o których w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w szczególności państwom członkowskim, w celu zebrania ich ewentualnych uwag na piśmie zostaje przesłane wyłącznie postanowienie odsyłające.
(17)
– Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie C‑237/04 Enirisorse Zb.Orz. s. I‑2843, pkt 17–19; z dnia 8 września 2009 r. w sprawie C‑42/07 Liga Portuguesa de Futebol Profissional i Bwin International, Zb.Orz. s. I‑7633, pkt 41; a także z dnia 1 grudnia 2011 r. w sprawie C‑145/10 Painer, Zb.Orz. s. I‑12533, pkt 46 i nast. oraz przytoczone tam orzecznictwo. Wyroki te dotyczą wersji tego regulaminu, która jest wcześniejsza od wersji mającej zastosowanie w niniejszym przypadku (Dz.U. 2012, L 265, s. 24), ale zachowały swoje znaczenie.
(18)
– Zobacz w przedmiocie dodatku stażowego przewidzianego wówczas w art. L. 12 lit. b) kodeksu emerytur wyrok z dnia 29 listopada 2001 r. w sprawie C‑366/99 Griesmar, Rec. s. I‑9383, pkt 25 i nast.) i w przedmiocie uprawnienia do emerytury z natychmiastowym prawem do świadczeń wynikającym wówczas z art. L. 24 ust. I pkt 3 lit. b) tego kodeksu wyrok z dnia 13 grudnia 2001 r. w sprawie C‑206/00 Mouflin, Rec. s. I‑10201, pkt 20 i nast.
(19)
– Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 26 marca 2009 r. w sprawie C‑559/07 Komisja przeciwko Grecji, pkt 42, 47 i nast. oraz przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 22 listopada 2012 r. w sprawie C‑385/11 Elbal Moreno, pkt 19–26.
(20)
–	Zgodnie z definicjami zawartymi między innymi w art. 2 ust. 1 lit. a) i b) dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (Dz.U. L 204, s. 23).
(21)
– Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 27 maja 2004 r. w sprawie C‑285/02 Elsner-Lakeberg, Zb.Orz. s. I‑5861, pkt 12; z dnia 10 marca 2005 r. w sprawie C‑196/02, Nikoloudi, Zb.Orz. s. I‑1789, pkt 44, 57; a także z dnia 20 października 2011 r. w sprawie C‑123/10 Brachner, Zb.Orz. s. I‑10003, pkt 55, 56).
(22)
– Taka możliwość odstępstwa tytułem „środków pozytywnych” jest powtórzona w prawie wtórnym (zob. m.in. motyw 22 i art. 3 dyrektywy 2006/54).
(23)
– Zobacz pkt 52 i nast. tego wyroku, w szczególności pkt 57, w którym Trybunał wskazał, że art. L. 12 lit. b) kodeksu emerytur, w wersji ówcześnie obowiązującej, nie umożliwiał pracownikom płci męskiej znajdującym się w niekorzystnej sytuacji zawodowej związanej z wychowaniem dzieci ubiegania się o sporny w postępowaniu głównym dodatek, nawet jeżeli mogli dowieść, że rzeczywiście zajmowali się tym wychowaniem.
(24)
– Zmiana wprowadzona przez loi n° 2003–775 portant réforme des retraites z dnia 21 sierpnia 2003 r. (ustawę nr 2003–775 w sprawie reformy emerytur, JORF nr 193 z dnia 22 sierpnia 2003 r_. s. 14310) i przez décret n° 2003–1305 z dnia26 grudnia 2003 r. pris pour l’application de ladite loi et modifiant le code des pensions civiles et militaires de retraite (dekret nr 2003–1305 wydany w wykonaniu powyższej ustawy, JORF nr 301, z dnia 30 grudnia 2003 r., s. 22473), którym do kodeksu emerytur został dodany nowy art R. 13 w celu określenia warunków korzystania z dodatku przewidzianego w rzeczonym art. L. 12.
(25)
– Przypominam, że ów dekret, noszący numer 2003–1306, również został wydany w dniu 26 grudnia 2003 r.
(26)
– I tak na początku art. 15 rzeczonego dekretu jest wyjaśnione, że wymienione w tym artykule dodatki „przysługują na warunkach przewidzianych w odniesieniu do cywilnych urzędników państwowych”. Ponadto art. 25 ust. I tego dekretu wskazuje, że „postanowienia art. L. 24 ust. I [kodeksu emerytur] mają zastosowanie do urzędników wymienionych w art. 1 niniejszego dekretu”.
(27)
– Wyraźne odesłanie do „warunków określonych w art. R. 13 kodeksu emerytur” zostało bowiem wprowadzone do art. 15 dekretu w sprawie urzędników samorządowych, ze skutkiem od dnia 1 lipca 2011 r., przez décret n° 2010–1740 z dnia 30 grudnia 2003 r. portant application de diverses dispositions de la loi n° 2010–1330 du 9 novembre 2010 portant réforme des retraites aux fonctionnaires, aux militaires et aux ouvriers des établissements industriels de l’État (dekret nr 2010–1740 zmieniający różne przepis dekretu nr 2010–1330 z dnia 9 listopada 2010 r. zmieniającego emerytury urzędników, wojskowych i robotników państwowych zakładów przemysłowych, JORF z dnia 3 grudnia 2010 r_. akt nr 93), jednocześnie ze zmianami wprowadzonymi w rzeczonym kodeksie (zob. przypis 41 do mojej opinii w ww. sprawie Amédée).
(28)
– W szczególności wyroki: z dnia 16 września 1999 r. w sprawie C‑218/98 Abdoulaye i in., Rec. s. I‑5723, pkt 16; a także z dnia 28 lutego 2013 r. w sprawie C‑427/11 Kenny i in., pkt 19 i nast.
(29)
– W szczególności ww. wyrok w sprawie Nikoloudi, pkt 44, 47.
(30)
– Zobacz pkt 31 i nast. mojej opinii w ww. sprawie Amédée.
(31)
– W przedmiocie niekorzystnych skutków macierzyństwa dla życia zawodowego kobiet i uzasadnionych nimi rekompensat zob. w szczególności wyroki: z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 184/83 Hofmann, Rec. s. 3047, pkt 27; z dnia 17 października 1995 r. w sprawie C‑450/93 Kalanke, Zb.Orz s. I‑3051, pkt 18 i nast.); a także ww. wyrok w sprawie Abdoulaye i in., pkt 19.
(32)
– Małżonkowie Leone wskazują, że zgodnie z danymi dotyczącymi 2007 r. z urlopu wychowawczego korzystają w 94% wypadków kobiety i tylko w 6% wypadków mężczyźni oraz że, w bardziej ogólnym ujęciu, w latach 2007–2011 nieobecności z powodów rodzinnych dotyczyły w 0–2% wypadków mężczyzn i w 98–100% wypadków kobiet.
(33)
– W sprawozdaniu opracowanym przez Institut national de la statistique et des études économiques [krajowy instytut statystyki i badań gospodarczych (Insee)] podkreślono, „że pomimo [uprawnień] o charakterze rodzinnym związanych z dziećmi [ograniczających różnice w długości uwzględnianych okresów uiszczania składek], wysokości emerytur własnych kobiet [tzn. z wyłączeniem emerytur wdowich] są dużo niższe niż emerytury mężczyzn. Chociaż różnica ta stopniowo maleje, należy spodziewać się, że nadal będzie istniała w odniesieniu do pokoleń kobiet aktualnie aktywnych zawodowo”. Wskazano w nim, że „nadal często zdarza się, że kobieta czasowo zaprzestaje pracy po urodzeniu dziecka” i że w 2010 r. 31% kobiet i zaledwie 7% mężczyzn pracowało w niepełnym wymiarze czasu w związku z posiadaniem dziecka, przy czym odsetek ten wyniósł nawet 47% w przypadku kobiet mających troje dzieci lub więcej (zob. Femmes et hommes – Regards sur la parité – Édition 2012,
Insee Références, Paris, 2012, szczególnie s. 39 i nast. oraz s. 112).
(34)
–	Same te okoliczności wyjaśniają, dlaczego w szpitalach publicznych, zgodnie ze statystykami przytoczonymi przez małżonków Leone, od czasu wejścia w życie art. 15 rzeczonego dekretu kobiety otrzymały średnio 6,9 trymestrów dodatków związanych z wychowaniem dzieci, natomiast mężczyźni nie otrzymali żadnego.
(35)
– Badanie przeprowadzone przez Insee wskazuje, że we Francji „po urodzeniu dziecka co dziewiąty mężczyzna i co druga kobieta ograniczają lub czasowo przerywają swoją działalność zawodową” i że ta druga proporcja jest jeszcze wyższa w Niemczech, w Szwecji i w Zjednoczonym Królestwie (zob. Insee Première, nr 1454, czerwiec 2013 r., http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1454/ip1454.pdf). Również w komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, zatytułowanym „Strategia na rzecz równości kobiet i mężczyzn 2010–2015” [COM(2010) 491 wersja ostateczna, s. 7], podkreślono, że „[w]iele kobiet pracuje w niepełnym wymiarze czasu lub na podstawie umów nietypowych. Chociaż pozwala im to pozostać na rynku pracy przy jednoczesnym zajmowaniu się rodziną, może to mieć niekorzystny wpływ na ich wynagrodzenie, karierę zawodową, możliwości awansu i emeryturę”.
(36)
– Warunki dostępu do dodatku przewidziane w art. 15 dekretu w sprawie urzędników samorządowych są zasadniczo analogiczne do warunków przewidzianych w wypadku wcześniejszej emerytury w art. L. 24 i R. 37, pomimo trzech głównych różnic. Pierwszą różnicą jest to, że dodatek jest przyznawany, jeżeli zainteresowany wychowywał jedno dziecko, nie zaś troje, jak ma to miejsce w wypadku wcześniejszej emerytury. Druga różnica dotyczy tego, że – inaczej, niż ma to miejsce w wypadku dodatku – przerwa w działalności zawodowej wymagana do wcześniejszej emerytury powinna nastąpić w czasie określonym i bezpośrednio związanym bądź z urodzeniem dziecka, bądź z jego przyjęciem do gospodarstwa domowego, jeżeli dziecko zostało przysposobione. Trzecia różnica dotyczy tego, że okresy, w których nie były opłacane obowiązkowe składki, są zrównane z wymaganą przerwą w działalności zawodowej i uprawniają do wcześniejszej emerytury, co nie ma miejsca w wypadku dodatku.
(37)
– W wyroku tym Trybunał stwierdził bowiem, że wspomnianą zasadę równości naruszał obowiązujący ówcześnie art. L. 24 kodeksu emerytur, ponieważ ograniczał on uprawnienie do emerytury z natychmiastowym prawem do świadczeń wyłącznie do urzędników płci żeńskiej, których małżonek dotknięty był niepełnosprawnością lub nieuleczalną chorobą uniemożliwiającą mu wykonywanie wszelkich zawodów i w ten sposób pozbawiał tego uprawnienia urzędników płci męskiej znajdujących się w takiej samej sytuacji.
(38)
– To znaczy w okresie pomiędzy czwartym tygodniem poprzedzającym urodzenie (lub przysposobienie) dziecka i szesnastym tygodniem po tym wydarzeniu.
(39)
– To znaczy urlopu macierzyńskiego, urlopu ojcowskiego, urlopu z tytułu przysposobienia, urlopu wychowawczego, urlopu z tytułu opieki nad dzieckiem i dyspozycyjności celem wychowywania dziecka, które nie ukończyło ósmego roku życia.
(40)
– W tym względzie zob. pkt 44 opinii, którą przedstawiłem w ww. sprawie Amédée.
(41)
– W przedmiocie szczególnych cech i celów rzeczonego urlopu uznanych przez Trybunał zob. w szczególności wyrok z dnia 19 września 2013 r. w sprawie C‑5/12 Betriu Montull, pkt 49 i nast. oraz przytoczone tam orzecznictwo.
(42)
– Przypominam, że prawo do urlopu macierzyńskiego, zarazem obowiązkowego i płatnego, jest przewidziane zarówno prawem Unii, jak i konwencjami Międzynarodowej Organizacji Pracy (zob. pkt 33 i nast. mojej opinii w ww. sprawie Amédée).
(43)
– Zważywszy, że sporne prawo do wcześniejszej emerytury przysługuje wyłącznie w sytuacji, kiedy zainteresowany(-a) miał(a) co najmniej troje dzieci na utrzymaniu.
(44)
– Urlop macierzyński i urlop ojcowski są wykluczone w odniesieniu do tej kategorii rodziców.
(45)
– Artykuł 141 ust. 4 WE zawiera powtórzenie, które jest jednak uogólnione, możliwości odstępstwa przewidzianej wyłącznie na rzecz kobiet w art. 6 ust. 3 Porozumienia w sprawie polityki społecznej zawartego pomiędzy państwami członkowskimi Wspólnoty Europejskiej, z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Dz.U. 1992, C 191, s. 91, zwanego dalej „porozumieniem w sprawie polityki społecznej”) do czasu wejścia w życie traktatu z Amsterdamu w dniu 1 maja 1999 r. Artykuł 23 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej również stanowi, że „[z]asada równości [kobiet i mężczyzn] nie stanowi przeszkody w utrzymywaniu lub przyjmowaniu środków zapewniających specyficzne korzyści dla osób płci niedostatecznie reprezentowanej”.
(46)
– Zobacz w szczególności ww. wyrok w sprawie Kenny i in., pkt 36, 37 i przytoczone tam orzecznictwo.
(47)
– Zobacz pkt 52 i nast. rzeczonej opinii.
(48)
– W pkt 52 i 60–67 tego wyroku Trybunał orzekł, że środek taki jak przewidziany w art. L. 12 w wersji mającej ówcześnie zastosowanie w postępowaniu głównym nie mógł być uznany za kompensujący niekorzystne sytuacje, na które są narażone kariery urzędników płci żeńskiej, w rozumieniu art. 6 ust. 3 porozumienia w sprawie polityki społecznej (równoważnego z art. 141 ust. 4 WE), ponieważ ograniczał się do przyznania matkom dodatku stażowego z chwilą przejścia na emeryturę, nie pomagając im w taki sposób, aby zaradzić trudnościom, które mogą napotkać w życiu zawodowym.
(49)
– W tym względzie zob. pkt 40 niniejszej opinii.
(50)
– Komisja uważa, że ów środek dotyczący wcześniejszej emerytury może nawet spowodować wykluczenie urzędników płci żeńskiej z życia zawodowego i możliwości kontynuowania prawdziwej kariery.
(51)
– Zobacz analogicznie w odniesieniu do warunku różnego ze względu na płeć wymaganego prawem wieku przejścia na emeryturę wyrok z dnia 13 listopada 2008 r. w sprawie C‑46/07 Komisja przeciwko Włochom, pkt 57, 58).
(52)
– Zobacz. pkt 58 i 59 opinii przedstawionej przeze mnie w tej sprawie.
(53)
–	Ibidem, pkt. 57.
(54)
– I tak motyw 22 dyrektywy 2006/54 wskazuje, tytułem środków pozytywnych, że „[z] uwagi na obecną sytuację państwa członkowskie powinny mieć na celu przede wszystkim poprawę sytuacji kobiet w życiu zawodowym”.