61969C0041
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JOSEPH GAND
της 10ης Ιουνίου 1970 (
1
)
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
Οι προσφυγές που άσκησαν η ολλανδική εταιρία ACF Chemiefarma, με τον αριθμό 41/69, και οι γερμανικές εταιρίες Buchler και Boehringer Mannheim, με τους αριθμούς 44/69 και 45/69 αντίστοιχα, θα οδηγήσουν για πρώτη φορά το Δικαστήριο να κρίνει απόφαση με την οποία η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, αφού διαπίστωσε ότι ορισμένες επιχειρήσεις παρέβησαν τις διατάξεις του άρθρου 85 της Συνθήκης της Ρώμης, επιβάλλει πρόστιμο στις επιχειρήσεις αυτές.
Τούτο δείχνει τη σπουδαιότητα της απόφασης που πρόκειται να εκδώσει το Δικαστήριο. Καταρχήν από νομική άποψη, διότι το Δικαστήριο θα πρέπει ιδίως να καθορίσει τις διαδικαστικές προϋποθέσεις, στις οποίες υπόκεινται οι εν λόγω αποφάσεις, να κρίνει αν και σε πόσο χρόνο παραγράφονται οι παραβάσεις του ανταγωνισμού, αλλά επίσης διότι, λαμβανομένης υπόψη της πλήρους δικαιοδοσίας που του παρέχει το άρθρο 17 του κανονισμού 17 του Συμβουλίου, το Δικαστήριο επιλαμβάνεται του συνόλου της υποθέσεως, διότι η εξουσία εκτίμησης των πραγματικών περιστατικών είναι πλήρης και διότι, ανάλογα με τη γνώμη που θα σχηματίσει ως προς την ύπαρξη των προσαπτομένων παραβάσεων και τη βαρύτητά τους, θα πρέπει να διατηρήσει το πρόστιμο ή να το εξαφανίσει, να το μειώσει ή, αν συντρέχει τέτοια περίπτωση, να το αυξήσει. Προσθέτω ότι αυτή η σπουδαιότητα είναι ακόμη μεγαλύτερη στην πράξη, εξαιτίας του μεγάλου ύψους των προστίμων που επιβλήθηκαν με την προσβαλλομένη απόφαση.
Αφού οι εκθέσεις για την επ' ακροατηρίου συζήτηση εκθέτουν πλήρως τα πραγματικά περιστατικά που αποτελούν τη βάση της απόφασης, θα περιοριστώ στη σύντομη υπόμνηση του πως δημιουργήθηκε η διαφορά. Στις αρχές του 1967, περιήλθε στις υπηρεσίες της Επιτροπής ορισμένος αριθμός εγγράφων και πληροφοριών, αμερικανικής προελεύσεως, επί των δραστηριοτήτων της διεθνούς συμπράξεως κινίνης, η οποία έχει συσταθεί μεταξύ της επιχείρησης NV Nederlandsche Combinatie voor de Chemische Industrie — που είναι γενικά γνωστή με το όνομα Nedchem και η οποία τώρα ονομάζεται Chemiefarma — των εταιριών Boehringer και Buchler, ενός ομίλου τριών γαλλικών επιχειρήσεων και δύο αγγλικών επιχειρήσεων, των Carnegies και Lake and Cruickshank. Οι υπηρεσίες αυτές διεξήγαγαν, τον Ιούλιο και το Νοέμβριο του 1967, υπό τους όρους που προβλέπονται στο άρθρο 14 του κανονισμού 17, τους απαραίτητους ελέγχους σε έξι επιχειρήσεις που είχαν την έδρα τους εντός της Κοινής Αγοράς. Έλεγχοι διεξήχθησαν επίσης και σε βελγικές κα ιταλικές επιχειρήσεις που αγόραζαν κινίνη. Λαμβάνοντας υπόψη το αποτέλεσμα αυτών των διαφόρων ενεργειών, η Επιτροπή άρχισε αυτεπαγγέλτως τη διαδικασία και γνωστοποίησε στις 30 Ιουλίου 1968 στις επιχειρήσεις τις αιτιάσεις που είχε επισημάνει. Αυτές υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις και ανέπτυξαν προφορικά τις απόψεις τους στις 11 και 12 Φεβρουαρίου 1969. Κατόπιν, αφού γνωμοδότησε η Συμβουλευτική Επιτροπή για θέματα συμπράξεων και δεσποζουσών θέσεων, εξέδωσε η Επιτροπή στις 16 Ιουλίου 1969 την προσβαλλόμενη απόφαση η οποία δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της 5ης Αυγούστου 1969 (L 192, σελ. 5 επ.) (
2
)
Η έκθεση των αιτιολογιών αυτής της απόφασης περιλαμβάνει τέσσερα μέρη. Η Επιτροπή υπενθυμίζει καταρχήν τις διαδοχικές φάσεις της σύναψης και της εφαρμογής των διαφόρων συμφωνιών που συνήφθησαν μεταξύ των επιχειρήσεων (I). Κατόπιν αναφέρει ότι αυτές οι συμφωνίες είχαν ως αντικείμενο και ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού εντός της Κοινής Αγοράς με διάφορους τρόπους, τους οποίους απαριθμεί (καθορισμός των τιμών πωλήσεως της κινίνης και της κινιδίνης — καταμερισμός των αγορών — καθορισμός ποσοστών παραδόσεων και μηχανισμού συμψηφισμού μεταξύ των παραδιδομένων ποσοτήτων — περιορισμός της παραγωγής της κινιδίνης), ότι αυτές οι συμφωνίες ήταν φύσεως τέτοιας ώστε να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και ότι ενέπιπταν κατ' αυτό τον τρόπο στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1 (II). Αντίθετα, ελλείψει κοινοποιήσεως προς την Επιτροπή πριν από την 1η Νοεμβρίου 1962, δεν μπορούν να υπαχθούν στις ευεργετικές διατάξεις της παραγράφου 3 του ίδιου άρθρου (III). Τέλος, η Επιτροπή βεβαιώνει τη δυνατότητα επιβολής προστίμων σε επιχειρήσεις λόγω των παραβάσεων που διέπραξαν μεταξύ της 13ης Μαρτίου 1962 και των αρχών Φεβρουαρίου του 1965, ημερομηνία κατά την οποία φαίνεται ότι σημειώνεται το τέλος των δραστηριοτήτων της σύμπραξης, και εκθέτει τους λόγους που την οδηγούν να διαφοροποιήσει το ύψος των επιβληθέντων προστίμων ανάλογα με τους ενδιαφερόμενους (IV).
Βασιζόμενη σ' αυτούς τους λόγους η Επιτροπή διαπιστώνει, στο άρθρο 1 της απόφασής της, ότι οι εν λόγω επιχειρήσεις διέπραξαν, μέχρι τις αρχές Φεβρουαρίου του 1965, παράβαση των διατάξεων του άρθρου 85, παράγραφος 1 της Συνθήκης, συνάπτοντας και εφαμόζοντας τη σύμβαση περί εξαγωγών της 8ης και της 14ης Ιουλίου 1959, τις συμπληρωματικές συμβάσεις του 1960, τη «συμφωνία κυρίων» της 9ης Απριλίου 1960, καθώς και τις συμφωνίες προς εκτέλεση ή συμπλήρωση αυτών των συμβάσεων. Η Επιτροπή επιβάλλει στις επιχειρήσεις αυτές, με το άρθρο 2, πρόστιμα, το ύψος των οποίων κυμαίνεται από 210000 μέχρι 10000 λογιστικές μονάδες.
Οι τρεις γαλλικές επιχειρήσεις, οι λιγότερο σημαντικές και στις οποίες επιβλήθηκαν τα ελαφρότερα πρόστιμα, δέχτηκαν αυτή την απόφαση. Δεν συνέβη το ίδιο με τη Chemiefarma, την Buchler και την Boehringer, που υπέβαλαν και οι τρεις προσφυγή ενώπιον του Δικαστηρίου, με την οποία ζητούν την ακύρωση της απόφασης της 16ης Ιουλίου 1969, στο μέτρο που τις αφορά, στα πλαίσια δε της προσφυγής πλήρους δικαιοδοσίας, την εξαφάνιση ή τη μείωση του προστίμου που τους επιβλήθηκε.
Τα αιτήματα είναι όμοια, οι δε λόγοι ακυρώσεως που επικαλούνται οι προσφεύγουσες και η επιχειρηματολογία που τους στηρίζει είναι σε πολλά σημεία ουσιαστικά οι ίδιοι.
Εξάλλου, με Διάταξη της 9ης Απριλίου 1970, οι τρεις υποθέσεις ενώθηκαν προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας. Επομένως, θα αναπτύξω για τις υποθέσεις αυτές κοινές προτάσεις σημειώνοντας, όπου υπάρχει ανάγκη, για κάθε ζήτημα, την ιδιαίτερη πλευρά υπό την οποία παρουσιάζεται από κάθε μία από τις προσφεύγουσες.
Θα εξετάσω τους διάφορους λόγους ακυρώσεως που προβάλλονται σύμφωνα με την ακόλουθη σειρά που έχω προτιμήσει για λόγους τόσο ευκολίας, όσο και λογικής:
—
την αρμοδιότητα της Επιτροπής·
—
τη διαδικασία που ακολούθησε η Επιτροπή και την αιτιολογία της προσβαλλόμενης απόφασης, δηλαδή το νομότυπό της·
—
την ύπαρξη παράβασης των κανόνων του ανταγωνισμού, που αποτελεί το κεντρικό σημείο της συζήτησης·
—
τη δυνατότητα επιβολής προστίμου στις επιχειρήσεις και τη δικαιολογία του ύψους του. Παρά τη λογική του προτεραιότητα, θα εξετάσω το ζήτημα της παραγραφής μόλις εδώ, διότι το ζήτημα αυτό συνδέεται στην πραγματικότητα με την ημερομηνία κατά την οποία έπαυσαν οι προσαπτόμενες παραβάσεις.
I — Η αρμοδιότητα της Επιτροπής
Αυτός ο λόγος δεν προβλήθηκε παρά μόνο από τη Chemiefarma (υπόθεση 41/69). Η επιχείρηση αυτή υποστηρίζει ότι η Επιτροπή ήταν αναρμόδια, διότι οι συμπράξεις κοινοποιήθηκαν στο Bundeskartellamt (ομοσπονδιακή υπηρεσία διεπιχειρησιακών συμπράξεων) και στο ολλανδικό Υπουργείο Οικονομικών, που δεν πρόβαλαν καμία αντίρρηση. Η προσφεύγουσα ζητεί από το Δικαστήριο να εξετάσει σε ποιο βαθμό τα άρθρα 88 και 89 της Συνθήκης και, κατά περίπτωση, ο κανονισμός 17, δεν παρέχουν τώρα στην Επιτροπή την εξουσία να εκτιμήσει τις συμπράξεις που έχουν κοινοποιηθεί με αυτό τον τρόπο. Θεωρώ ότι η απάντηση είναι απλή. Καταρχήν, από την έναρξη της ισχύος του κανονισμού 17, στις 13 Μαρτίου 1962, αυτό το τελευταίο νομοθετικό κείμενο καθορίζει τις αντίστοιχες εξουσίες της Επιτροπής και των εθνικών αρχών για την εφαρμογή του άρθρου 85 της Συνθήκης. Κατά το άρθρο 9,3 αυτού του κανονισμού, η αρμοδιότητα των κρατών μελών υφίσταται μόνο για όσο χρόνο η Επιτροπή δεν έχει κινήσει καμία διαδικασία κατ' εφαρμογή των άρθρων 2,3 ή 6. Επομένως, αυτή η αρμοδιότητα είναι επικουρική σε σχέση με εκείνη της Επιτροπής και το γεγονός ότι δεν ασκήθηκε σε δεδομένη περίπτωση, δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη διαφυγή της σύμπραξης από τον έλεγχο των κοινοτικών αρχών. Εξάλλου, είναι γνωστό ότι οι «συμφωνίες κυρίων», που αποτελούν το ουσιώδες μέρος του μηχανισμού εντός της Κοινής Αγοράς δεν κοινοποιήθηκαν — και ορθά — ούτε στις ολλανδικές αρχές, ούτε στο Bundeskartellamt. Επομένως, αυτός ο λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
II — Οι διαδικαστικοί και τυπικοί λόγοι ακυρώσεως
Αυτοί θα με απασχολήσουν περισσότερο. Πράγματι, όπως είναι φυσικό, εξαιτίας της σπουδαιότητας του θέματος και του γεγονότος ότι είναι καινοφανές, ώστε να μη υφίσταται ακόμα ούτε νομολογία ούτε καθιερωμένη διοικητική πρακτική, πολλά ερωτήματα μπορούν να γεννηθούν, τα οποία και πράγματι υποβάλλουν οι προσφεύγουσες.
Με κίνδυνο να μακρηγορήσω, πρέπει να δοθούν στα ερωτήματα αυτά συγκεκριμένες απαντήσεις, όχι μόνο προς επίλυση της παρούσας υπόθεσης, αλλά επίσης προς καθορισμό των πλαισίων, εντός των οποίων μπορεί να κινείται η Επιτροπή. Τα νομοθετικά κείμενα που έχουν εν προκειμένω εφαρμογή είναι ο κανονισμός 17 του Συμβουλίου, της 6ης Φεβρουαρίου 1962 (EE, ειδ. έκδ. 08/001, σ. 25) και ο κανονισμός εφαρμογής 99/63 της Επιτροπής, της 25ης Ιουλίου 1963 (EE, ειδ. έκδ. 08/001, σ. 37), ο οποίος εκδόθηκε σύμφωνα με το άρθρο 24 του προηγούμενου κανονισμού. Στα περισσότερα σημεία, οι προβαλλόμενοι λόγοι στρέφονται κατά του τρόπου με τον οποίο οι κανονισμοί αυτοί εφαρμόστηκαν στην υπό κρίση περίπτωση. Μερικές φορές επίσης οι προσφεύγουσες — ιδιαίτερα η Chemiefarma — αμφισβητούν τη νομιμότητα ορισμένων διατάξεων των κανονισμών ή επικαλούνται γενικές διαδικαστικές αρχές τις οποίες συνάγουν είτε από τα δίκαια του συνόλου των κρατών μελών είτε από το δίκαιο ενός από αυτά.
Κατά την εξέταση αυτών των διαφόρων λόγων η ταξινόμηση των οποίων δεν είναι πάντοτε εύκολη, θα ακολουθήσω την πορεία των διαδοχικών φάσεων της διαδικασίας: γνωστοποίηση των αιτιάσεων και ακρόαση των επιχειρήσεων — σύνταξη πρακτικών αυτής της ακρόασης — γνώμη της Συμβουλευτικής Επιτροπής — λήψη της απόφασης από το σώμα των επιτρόπων — και θα τελειώσω με τους λόγους που αφορούν την αιτιολογία αυτής της απόφασης.
Α — Γνωστοποίηση των αιτιάσεων και ακρόαση των επιχειρήσεων
Το άρθρο 19 του κανονισμού 17 ορίζει ότι πριν λάβει αποφάσεις, ιδίως αυτές που προβλέπονται στα άρθρα 3 και 15, με τις οποίες υποχρεώνει τις επιχειρήσεις να παύσουν τις παραβάσεις ή τους επιβάλλει πρόστιμα, η Επιτροπή παρέχει στους ενδιαφερόμενους την ευκαιρία να γνωρίσουν την άποψή τους επί του αντικειμένου των αιτιάσεων που ελήφθησαν υπόψη από την Επιτροπή. Οι προσφεύγουσες επικαλούνται κυρίως ως προς αυτό το σημείο την παραβίαση του δικαιώματος της υπεράσπισης.
1.
Καταρχάς, επικρίνουν με σχεδόν όμοια φρασεολογία την έλλειψη ακρίβειας ή την ανεπάρκεια της γνωστοποίησης των αιτιάσεων. Το έγγραφο αυτό, ίδιο στην πραγματικότητα για όλες τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις, αποτελείται από πενήντα περίπου σελίδες. Οι προσφεύγουσες προσάπτουν κατά του εγγράφου αυτού ότι δεν εκθέτει λεπτομερώς τα πραγματικά περιστατικά στα οποία αναφέρεται η Επιτροπή, καθώς και τα αποδεικτικά τους μέσα.
Εξάλλου, μετά από αυτή τη γνωστοποίηση, οι επιχειρήσεις αυτές ζήτησαν με διάφορους τρόπους να λάβουν γνώση του φακέλλου της Επιτροπής. Η Επιτροπή, ενώ αρνήθηκε να τους το γνωστοποιήσει πλήρως, δέχτηκε να μελετήσουν τα στοιχεία που αναφέρονταν στη γνωστοποίηση των αιτιάσεων. Με εξαίρεση την Boehringer, οι επιχειρήσεις έκαναν χρήση αυτής της δυνατότητας που τους δόθηκε με αυτό τον τρόπο. Ήδη υποστηρίζουν ενώπιον του Δικαστηρίου ότι, λόγω αυτού του γεγονότος παρεβιάσθη το δικαίωμα της υπεράσπισης και ότι θα έπρεπε να μπορέσουν να λάβουν γνώση όλων των εγγράφων του φακέλλου. Τούτο δε ιδίως επειδή η διαδικασία που είχε αρχίσει μπορούσε να καταλήξει σε επιβολή προστίμου.
Πιο συγκεκριμένα, η κριτική τους αφορά τα αποτελέσματα των ελέγχων που διεξήχθησαν σε ιταλικές και βελγικές επιχειρήσεις, τα οποία επισυνάπτονται στο υπόμνημα αντικρούσεως της Επιτροπής, δεν τους είχαν όμως γνωστοποιηθεί τότε. Αυτές οι έρευνες μνημονεύονται ως εξής στη σελίδα 1 της εκθέσεως των αιτιάσεων: «οι τιμές που καθορίστηκαν από κοινού εφαρμόζονταν με ενιαίο τρόπο από τα μέλη της συμπράξεως στο εσωτερικό της Κοινής Αγοράς, αφενός για τις εξαγωγές σε χώρες που δεν είχαν εθνική παραγωγή κινίνης, δηλαδή το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο και την Ιταλία…».
Για ν' απαντήσω στα διάφορα σημεία της κριτικής αυτής, πρέπει να λάβω θέση ως προς το χαρακτήρα της διαδικασίας ενώπιον της Επιτροπής και της έκτασης των «δικαιωμάτων της υπεράσπισης» που μπορούν να επικαλεστούν οι επιχειρήσεις στο στάδιο αυτό.
Το Δικαστήριο έχει ήδη εφαρμόσει το άρθρο 19 του κανονισμού 17 στην υπόθεση Grundig και έκρινε ότι η διαδικασία ενώπιον της Επιτροπής είναι διοικητική διαδικασία, η οποία προϋποθέτει ότι παρέχεται στους ενδιαφερομένους η δυνατότητα να παρουσιάσουν τις παρατηρήσεις τους επί των αιτιάσεων τις οποίες η Επιτροπή κρίνει ότι πρέπει να δεχτεί έναντι αυτών, ότι για το σκοπό αυτό πρέπει να ενημερώνονται επί των πραγματικών στοιχείων στα οποία στηρίζονται οι αιτιάσεις αυτές, αλλά ότι δεν είναι απαραίτητο να τους γνωστοποιηθεί το σύνολο του φακέλλου.
Αυτή η απόφαση εκδόθηκε σε περίπτωση η οποία αφορούσε μόνο την εφαρμογή του άρθρου 85 της Συνθήκης, όμως, όπως φαίνεται, η ίδια λύση ισχύει επίσης όταν η Επιτροπή επιβάλλει πρόστιμα δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17. Όποια και αν είναι η απόφαση που λαμβάνει (εντολή παύσεως της παράβασης — απόφαση παροχής του ευεργετήματος του άρθρου 85, παράγραφος 3 — πρόστιμο), η Επιτροπή ενεργεί πάντοτε ως διοικητική αρχή και η διαδικασία που καθορίζεται από τους κανονισμούς 17/63 και 99/63 είναι πρακτικά η ίδια σε όλες τις περιπτώσεις.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η ανάγνωση της έκθεσης των αιτιάσεων δείχνει ότι εκθέτει με σαφήνεια τα πραγματικά περιστατικά που συνιστούν, σύμφωνα με την Επιτροπή, την παράβαση που προσάπτεται στις προσφεύγουσες. Ειδικότερα, η έκθεση αναφέρει ότι αυτές συνέχισαν, έως τις αρχές του 1965, να εφαρμόζουν κοινή πολιτική τιμών και να παρέχουν η μία στην άλλη πληροφορίες σχετικά με τις πωλήσεις τους, με σκοπό ενδεχόμενο συμψηφισμό μεταξύ τους. Με αυτό τον τρόπο παρέτειναν μετά το 1962 τη σύμπραξή τους εντός της Κοινής Αγοράς. Θεωρώ ότι τα στοιχεία αυτά πληροφορούν τις επιχειρήσεις, χωρίς να αφήνουν αμφιβολίες, για ό, τι τους προσάπτεται και τους παρέχουν ακόμη τη δυνατότητα να λάβουν θέση έναντι αυτών. Απομένει να εξεταστεί ένα ειδικό σημείο, αν οι επιχειρήσεις, στις οποίες δεν δόθηκε το δικαίωμα να λάβουν γνώση του συνόλου του φακέλλου, μπορούσαν τότε να ζητήσουν να πληροφορηθούν τα αποτελέσματα των ελέγχων που είχαν διεξαχθεί σε ιταλικές και βελγικές επιχειρήσεις. Κρίνω ότι η απάντηση πρέπει να είναι αρνητική, διότι η «αιτίαση» και τα «πραγματικά στοιχεία» στα οποία στηρίζεται — για να χρησιμοποιήσω τη φρασεολογία της απόφασης Grundig — συνίστανται στο ότι περιόρισαν τον ανταγωνισμό, εφαρμόζοντας με ενιαίο τρόπο κοινές τιμές για τις εξαγωγές με προορισμό το Βέλγιο και την Ιταλία. Αυτό το σημείο, όπως έχω αναφέρει, γνωστοποιήθηκε στις επιχειρήσεις, οι οποίες μπορούσαν να το αμφισβητήσουν και να παράσχουν εξηγήσεις επ' αυτού προσδιορίζοντας στις γραπτές τους παρατηρήσεις τις πωλήσεις που πραγματοποιήθηκαν καθώς και τους όρους τους.
Όσο για τα αποτελέσματα των ελέγχων που διεξήχθησαν, αυτά είναι αποδεικτικά στοιχεία. Ως τέτοια, και σε περίπτωση που αμφισβητείται η απόφαση, πρέπει να γίνουν γνωστά κατά τη διάρκεια της δίκης, δεν πιστεύω όμως ότι εμπίπτουν στις διατάξεις του άρθρου 19 του κανονισμού 17. Επομένως θεωρώ ότι ο λόγος αυτός πρέπει ν' απορριφθεί.
Η Chemiefarma προέβαλε και άλλους λόγους ακυρώσεως σχετικά με το νομότυπο της διαδικασίας στο στάδιο αυτό.
2.
Οι λεπτομέρειες της ακρόασης των ενδιαφερομένων καθορίστηκε από τον κανονισμό 99/63 της Επιτροπής, που είχε εξουσιοδοτηθεί σχετικά από το άρθρο 24 του κανονισμού 17 του Συμβουλίου. Η προσφεύγουσα αμφισβητεί τη νομιμότητα αυτής της εξουσιοδότησης, ενώ «η εξουσία που ασκήθηκε στην προκειμένη περίπτωση είναι νομοθετική και όχι εκτελεστική»· γι' αυτό είναι αντίθετη τόσο προς το άρθρο 87, όσο και προς τις συνδυασμένες διατάξεις των άρθρων 155 και 4 της Συνθήκης. Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν εξέφρασε την άποψή του για το αν ήταν δυνατό και επιθυμητό να μεταβιβάσει το Συμβούλιο τις εξουσίες του στον τομέα αυτό.
Θεωρώ ότι ο λόγος αυτός δεν πρέπει να γίνει δεκτός. Το άρθρο 87 αναθέτει στο Συμβούλιο την έκδοση «των αναγκαίων κανονισμών ή οδηγιών για την εφαρμογή των αρχών που αναφέρονται στα άρθρα 85 και 86»· όμως από αυτό δεν συνάγεται ότι το κοινοτικό αυτό όργανο στερείται της δυνατότητας, αφού θεσπίσει αυτό το ίδιο γενικούς κανόνες στον τομέα αυτό, να μεταβιβάσει στην Επιτροπή την εξουσία προς λήψη των αναγκαίων μέτρων για την εκτέλεση αυτών των κανόνων. Αυτή ακριβώς είναι η ιδέα που εκφράζεται στο άρθρο 155 της Συνθήκης, όταν ορίζει ότι η Επιτροπή «ασκεί τις αρμοδιότητες που της αναθέτει το Συμβούλιο για την εκτέλεση των κανόνων που θεσπίζει» διότι αυτό το άρθρο δεν αποκλείει να μπορεί να ασκηθεί αυτή η αρμοδιότητα κανονιστικά. Με άλλα λόγια, ενώ το Συμβούλιο δεν μπορεί να μεταβιβάσει στην Επιτροπή το έργο του καθορισμού των αρχών που διέπουν οποιοδήποτε θέμα, τίποτα δεν εμποδίζει να την εξουσιοδοτήσει να καθορίσει ειδικότερα τους τρόπους εφαρμογής αυτών των αρχών.
Πράγματι, το άρθρο 19 του κανονισμού 17 αναγνωρίζει το δικαίωμα των επιχειρήσεων να γνωστοποιούν την άποψή τους προτού η Επιτροπή λάβει οποιαδήποτε απόφαση που τις αφορά και καθορίζει έτσι αυτό που είναι ουσιώδες: την αρχή του δικαιώματος της υπεράσπισης. Αφού επιτεύχθηκε αυτό, οι λεπτομέρειες της ακρόασης, που όρισε η Επιτροπή με τον κανονισμό 99/63, όσο σημαντικές κι αν είναι, δεν αποτελούν παρά μέτρο εκτέλεσης του κανόνα που θέσπισε το Συμβούλιο. Εξάλλου, οι προπαρασκευαστικές εργασίες του κανονισμού 17 δείχνουν ότι το κείμενο που έτυχε ευνοϊκής γνώμης του Κοινοβουλίου περιλάμβανε διάταξη παρόμοια προς εκείνη που περιέχει το άρθρο 24. Η ένσταση παρανομίας, επομένως, την οποία προβάλλει η προσφεύγουσα κατά του άρθρου αυτού στερείται ερείσματος. Η ίδια προσφεύγουσα προβάλλει άλλη μια ένσταση παρανομίας, αλλά αυτή τη φορά κατά του άρθρου 9, παράγραφος 1, του κανονισμού 99/63, κατά το οποίο «οι ακροάσεις διεξάγονται από πρόσωπα που ορίζει η Επιτροπή προς τον σκοπό αυτό». Αυτή η διάταξη παραβιάζει, κατά την άποψη της προσφεύγουσας, τη γενική αρχή της συνέχειας της σύνθεσης του διοικητικού οργάνου που έχει επιληφθεί υποθέσεως η οποία μπορεί να καταλήξει σε επιβολή ποινής. Αλλά υπάρχει μία τόσο αυστηρή αρχή σε έναν τομέα που αφορά κυρίως την πρακτική οργάνωση; Είναι αμφίβολο. Η εξέταση μιας διοικητικής υπόθεσης — κυρίως όταν είναι τόσο περίπλοκη όπως αυτή που μας απασχολεί — προϋποθέτει αναγκαστικά τη συνεργασία ορισμένου αριθμού υπαλλήλων, ενεργούντων άλλοτε μεμονωμένα, άλλοτε ομαδικά. Δεν είναι δυνατός ο έξωθεν καθορισμός της εργασίας καθενός, ούτε μπορεί να απαιτηθεί η συμμετοχή καθενός στο σύνολο των εργασιών.
Πρόκειται για ζήτημα εσωτερικής οργάνωσης των υπηρεσιών, το οποίο η Επιτροπή μπορεί να καθορίζει στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων της. Αυτό δε ισχύει, ακόμη και αν η διαδικασία που έχει κινηθεί μπορεί να καταλήξει σε επιβολή προστίμου, διότι δεν αποβάλλει τον διοικητικό της χαρακτήρα.
3.
Η Chemiefarma προβάλλει ακόμη την παραβίαση μιας γενικής αρχής του δικαίου, σύμφωνα με την οποία το διοικητικό όργανο, που έχει επιφορτισθεί με μια διαδικασία, έχει την υποχρέωση να διορθώνει από κοινού με τους ενδιαφερόμενους τις ανακρίβειες, να «ζητεί τη συμπλήρωση των ανεπαρκών επιχειρημάτων» και να παρέχει τη δυνατότητα στους ενδιαφερόμενους να εκφράζουν την άποψή τους επί όλων των ουσιωδών σημείων της υποθέσεως. Όμως, στην προκειμένη περίπτωση, επειδή δεν έλαβε υπόψη τις παρατηρήσεις της προσφεύγουσας στην απάντησή της προς τη γνωστοποίηση των αιτιάσεων, η Επιτροπή άφησε να υπάρχει στην απόφασή της ορισμένος αριθμός ανακριβειών, τις οποίες απαριθμεί η Chemiefarma.
Η τελευταία επαναλαμβάνει υπό άλλη μορφή τον ισχυρισμό περί παραβάσεως του δικαιώματος της υπεράσπισης, αρκεί όμως να της δοθεί η απάντηση ότι το δικαίωμα αυτό δεν αγνοήθηκε. Εάν υπάρχουν, παρ' όλα αυτά, ανακρίβειες στην προσβαλλόμενη απόφαση, δεν πρόκειται πλέον για το νομότυπο της διαδικασίας, αλλά για την ίδια την ουσία και θα πρέπει να εξετάσετε αν το κύρος της διαδικασίας αυτής επηρεάζεται από τις εν λόγω ανακρίβειες.
Β — Πρακτικά της ακρόασης των μερών
Κατά το άρθρο 9,4 του κανονισμού 99/63: «οι ουσιώδεις δηλώσεις κάθε προσώπου που καταθέτει καταχωρούνται σε πρακτικά, τα οποία το εν λόγω πρόσωπο διαβάζει και εγκρίνει».
Πράγματι, κατά τις ακροάσεις της 11ης και 12ης Φεβρουαρίου 1969, έγινε δεκτό τα πρακτικά να συντάσσονται και να στέλνονται αμέσως στους ενδιαφερόμενους για ενδεχόμενη διόρθωση και έγκριση. Τα πρακτικά δεν στάλθηκαν στις επιχειρήσεις παρά στις 10 Ιουνίου με την παράκληση να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους εντός προθεσμίας 3 εβδομάδων: η εταιρία Buchler τήρησε αυτή την προθεσμία, η Boehringer εξασφάλισε παράτασή της μέχρι τις 7 Ιουλίου, η δε Nedchem δεν αντέδρασε.
Η Nedchem εντούτοις, στην προσφυγή 41/69, προσάπτει στην Επιτροπή ότι παρέβλεψε το άρθρο 9,4 του κανονισμού, αφήνοντας να περάσει υπερβολικά μακρύ χρονικό διάστημα μεταξύ της ακρόασης και της αποστολής των πρακτικών, μη παρέχοντας της επαρκή προθεσμία για να υποβάλει τις παρατηρήσεις της και παραλείποντας να βεβαιωθεί ότι ενέκρινε το κείμενο. Όποιες και αν είναι οι δυσκολίες που θα μπορούσε να παρουσιάσει η σύνταξη του σχεδίου των πρακτικών, δίκαια εκπλήσσεται κανείς διότι χρειάστηκε τέσσερις μήνες, αλλά αυτή η καθυστέρηση από καμία άποψη δεν μπορεί να πλήξει τα δικαιώματα των ενδιαφερομένων.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η προθεσμία των τριών εβδομάδων που παρασχέθηκε για να γίνουν οι διορθώσεις φαίνεται επαρκής. Η προσφεύγουσα, που δεν πρότεινε τροποποιήσεις ούτε ζήτησε για αυτό το σκοπό παράταση της προθεσμίας, όπως έκανε η Boehringer, δεν δικαιολογείται να παραπονείται για την ανεπάρκεια του χρόνου που της δόθηκε και να προσάπτει στην Επιτροπή ότι δεν βεβαιώθηκε ότι αυτή ενέκρινε το κείμενο.
Η ίδια προσφεύγουσα παρατηρεί επιπλέον ότι το κείμενο των πρακτικών της γνωστοποιήθηκε μόνο στα γερμανικά και στα γαλλικά, όχι όμως στην εθνική της γλώσσα, την ολλανδική, γεγονός το οποίο αποτελεί παραβίαση της αρχής της ισοτιμίας των γλωσσών, που προκύπτει από το άρθρο 217 της Συνθήκης και από τον κανονισμό 1 του Συμβουλίου. Η Επιτροπή το παραδέχεται αυτό. Αναγνωρίζει ότι διέπραξε, από αβλεψία, λάθος το οποίο θα μπορούσε να επανορθώσει αν η επιχείρηση της το είχε επισημάνει. Όμως, αυτό το λάθος, κατά τη γνώμη της, δεν εμπόδισε την προσφεύγουσα να λάβει επαρκείς πληροφορίες από τη γερμανική απόδοση του σχεδίου των πρακτικών και, επομένως, δεν έβλαψε το δικαίωμά της ασκήσεως προσφυγής. Η γνώμη αυτή φαίνεται ότι είναι θεμελιωμένη διότι ο κανόνας που επικαλείται η Chemiefarma δεν είναι δημοσίας τάξεως και διότι, μη ζητώντας να της αποσταλεί το κείμενο σε ολλανδική γλώσσα, η προσφεύγουσα αποποιήθηκε σιωπηρά του δικαιώματος προς επίκλησή του. Επομένως, αυτός ο λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Γ — Διαδικασία ενώπιον της Συμβουλευτικής Επιτροπής
Του οργάνου αυτού, που ιδρύθηκε με το άρθρο 10 του κανονισμού 17 για να εξασφαλίσει την επαφή με τις αρχές των κρατών μελών, πρέπει να ζητείται προηγουμένως η γνώμη για τις περισσότερες από τις αποφάσεις που λαμβάνει η Επιτροπή στον τομέα των άρθρων 85 και επομένων, ιδίως προτού επιβληθεί πρόστιμο. Η επιτροπή αυτή απαρτίζεται από υπαλλήλους αρμόδιους σε θέματα συμπράξεων και δεσποζουσών θέσεων και κάθε κράτος ορίζει έναν υπάλληλο, ο οποίος το εκπροσωπεί και ο οποίος μπορεί να αναπληρωθεί σε περίπτωση κωλύματος.
Διατυπώνει τη γνώμη της κατά τη διάρκεια κοινής συνεδριάσεως μετά από πρόσκληση της Επιτροπής και όχι νωρίτερα από 14 ημέρες μετά την αποστολή της προσκλήσεως. Η γνώμη συνοδεύεται από έκθεση της υπόθεσης και αναφορά των σπουδαιοτέρων εγγράφων, καθώς και από προσχέδιο απο φάσεως για κάθε υπό εξέταση περίπτωση. Η γνώμη αυτή αποτελεί αντικείμενο γραπτής εκθέσεως που επισυνάπτεται στο σχέδιο απόφασης, αλλά δεν δημοσιεύεται.
Η Chemiefarma, που θεωρεί τη συμβουλευτική επιτροπή ως «όργανο σκοτεινό και υβρίδιο», εκφράζει αμφιβολίες επί του θέματος αν οι διατάξεις που προβλέπονται παρέχουν επαρκείς έννομες εγγυήσεις (για παράδειγμα δεν υπάρχει καμία εγγύηση ενότητας και συνέχειας στη σύνθεσή της). Εντούτοις δεν φαίνεται να επικαλείται ρητά ότι, εξαιτίας της ανεπάρκειάς του, το άρθρο 10 είναι παράνομο.
Αντίθετα, οι τρεις προσφεύγουσες συμφωνούν στο ότι πράγματι η γνώμη εκδόθηκε από επιτροπή η οποία ήταν ανεπαρκώς πληροφορημένη:
—
διότι δεν είχε στα χέρια της τα οριστικά πρακτικά της ακρόασης, αλλά μόνον προσωρινά πρακτικά, στα οποία χρειάστηκε να γίνουν ουσιώδεις τροποποιήσεις (προσφυγές 41/69, 44/69 και 45/69)·
—
διότι το προσχέδιο της απόφασης που της είχε υποβληθεί δεν ανέφερε το ύψος των προστίμων που σχεδιάζονταν να επιβληθούν (προσφυγές 41/69 και 45/69)
—
διότι η επιτροπή αυτή δεν είχε αρκετό χρόνο για να μελετήσει την υπόθεση της οποίας είχε επιληφθεί (προσφυγή 41/69).
Γι' αυτό οι προσφεύγουσες ζήτησαν να υποχρεωθεί η Επιτροπή να παρουσιάσει τον πλήρη φάκελλο που υποβλήθηκε στη συμβουλευτική επιτροπή. Το Δικαστήριο αρνήθηκε να ζητήσει την προσκόμιση αυτού του φακέλλου όταν ο εκπρόσωπος της καθής απαρίθμησε τα έγγραφα που τον αποτελούσαν, αυτός όμως ανέφερε στη συνέχεια, αφού του ζητήθηκε, τις συνθήκες υπό τις οποίες το επιληφθέν όργανο έλαβε γνώση του ύψους των προστίμων που σχεδιάζονταν να επιβληθούν.
Πρέπει να εκτιμήσω την αξία των προσαγομένων αποδείξεων. Η Επιτροπή θεωρεί ότι αυτός ο ισχυρισμός δεν πρέπει να ληφθεί υπόψη, διότι η συμβουλευτική επιτροπή έχει ως προορισμό να εξασφαλίζει την επαφή με τα κράτη μέλη και όχι να εξασφαλίζει στις επιχειρήσεις την προστασία των δικαιωμάτων τους. Επομένως, οι προσφεύγουσες δεν δικαιούνται να προσβάλουν τη διαδικασία που ακολούθησε η επιτροπή αυτή, «διότι αυτό υπάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητά της». Η αντίρρηση αυτή δεν είναι λυσιτελής, διότι δεν είναι δυνατό το όργανο αυτό να προσβάλει μία απόφαση που ελήφθη έναντι μιας επιχειρήσεως με την αιτιολογία ότι ζητήθηκε η γνώμη του αντικανονικά. Αντίθετα, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι, όταν προβλέπεται από νομοθετικό κείμενο ένας διαδικαστικός τύπος ή η γνώμη ενός οργάνου πριν από τη λήψη μιας απόφασης, η παράλειψη ή η πλημμελής πλήρωση αυτού του τύπου μπορεί να συνιστά σε ορισμένες περιπτώσεις παράβαση ουσιώδους τύπου, η οποία θίγει το κύρος της απόφασης.
Εντούτοις, στην υπό κρίση περίπτωση, λόγος αυτός δεν φαίνεται θεμελιωμένος.
—
Καταρχάς, δεν αμφισβητείται ότι η συμβουλευτική επιτροπή δεν είχε στη διαθεσή της παρά μόνο ένα προσωρινό κείμενο των πρακτικών, το οποίο δεν περιλάμβανε τις τροποποιήσεις που πρότειναν η Buchler και η Boehringer. Όμως, το γεγονός αυτό δεν θα αποτελούσε διαδικαστική πλημμέλεια, φύσεως τέτοιας ώστε να επιδρά επί της προσβαλλόμενης απόφασης, παρά μόνο αν το κείμενο που υποβλήθηκε στη συμβουλευτική επιτροπή μπορούσε να της δώσει ανακριβή εικόνα των δηλώσεων των ενδιαφερομένων. Αυτό ασφαλώς δεν συνέβη εν προκειμένω. Κατά την προφορική διαδικασία, ο εκπρόσωπος της Επιτροπής ανέφερε, για παράδειγμα, τις διορθώσεις που είχαν ζητηθεί από τη Buchler. Είναι περιορισμένης σημασίας διορθώσεις. Έχει κατατεθεί στο Δικαστήριο ο φάκελλος με το σχέδιο των πρακτικών και τα οριστικά πρακτικά, που περιλαμβάνουν όλες τις τροποποιήσεις που είχαν ζητηθεί από τις διάφορες επιχειρήσεις. Η σύγκριση μεταξύ αυτών των δύο εγγράφων δείχνει ότι, και να υπήρχαν στο αρχικό κείμενο αναπόφευκτα λάθη σε λεπτομέρειες, αυτά δεν επηρεάζουν την ουσία. Αλλά, σύμφωνα με το άρθρο 9,4 του κανονισμού 99/63 αυτό το οποίο πρέπει να καταγραφεί στα πρακτικά είναι οι «ουσιώδεις δηλώσεις» των προσώπων που κατέθεσαν. Επομένως, η συμβουλευτική επιτροπή δεν είχε ανεπαρκείς πληροφορίες επί του σημείου αυτού.
—
Τι άλλο μπορεί να λεχθεί, εξάλλου, για τις πληροφορίες που διέθετε η συμβουλευτική επιτροπή για το ύψος των αντιμετωπιζομένων προστίμων; Η Επιτροπή δεν ασχολήθηκε με το ζήτημα αυτό παρά μόνο συγκαλυμμένα, βεβαιώνοντας ότι επέλεξε διαδικασία με την οποία θα μπορούσε να αποφευχθεί να αποκαλυφθεί πολύ νωρίς το ύψος αυτό. Τα τελευταία της έγγραφα δίνουν πιο συγκεκριμένη εικόνα της κατάστασης. Συγχρόνως με το προσχέδιο απόφασης που στάλθηκε στις 30 Μαΐου 1969, το οποίο ανέφερε τα κριτήρια διαφοροποίησης της βαρύτητας των προστίμων που επρόκειτο να επιβληθούν, αλλά όχι και το ύψος τους, τα μέλη της συμβουλευτικής επιτροπής έλαβαν έγγραφο με το οποίο τους γνωστοποιήθηκε κατά προσέγγιση η αναλογία των προβλεπομένων προστίμων για τις διάφορες επιχειρήσεις και τα πληροφορούσε ότι το ακριβές ύψος θα καθοριζόταν προφορικά κατά τη σύσκεψη της 23ης Ιουνίου. Τούτο πραγματικά έγινε. Αποσπάσματα από την έκθεση δείχνουν το ολικό ύψος των προστίμων που επρόκειτο να επιβληθούν, στο οποίο αρκούσε να εφαρμοστεί ο τύπος επιμερισμού, που αναφερόταν στο έγγραφο της 30ής Μαΐου, προς καθορισμό του προτεινομένου ποσού για κάθε μία από τις εν λόγω επιχειρήσεις, ποσού το οποίο εξάλλου αποτέλεσε το αντικείμενο επικρίσεως από ένα μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής. Αποδεικνύεται με αυτό τον τρόπο ότι το όργανο αυτό έλαβε γνώση αν όχι από το προσχέδιο της απόφασης, τουλάχιστον από γραπτές και προφορικές πληροφορίες, του αντιμετωπιζομένου σ' αυτό το στάδιο της διαδικασίας προστίμου για κάθε μία από τις επιχειρήσεις. Διερωτάται κανείς αν το απόρρητο που ήθελε να διαφυλάξει η Επιτροπή ήταν σε τέτοιο σημείο απαραίτητο, ώστε να είναι αναγκαία η χρησιμοποίηση τόσο πολύπλοκων διαδικασιών.
Αντίθετα, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η συμβουλευτική επιτροπή εξέφερε τη γνώμη της γνωρίζοντας την υπόθεση. Πιστεύω, όπως και οι προσφεύγουσες, ότι το σημαντικότερο στοιχείο μιας αποφάσεως, όπως αυτή της υπό κρίση υπόθεσης, είναι το ύψος του επιβαλλόμενου προστίμου, το οποίο πρέπει να είναι συνάρτηση της διάρκειας και της βαρύτητας της προσαπτόμενης παράβασης. Επ' αυτών των δύο όψεων του ζητήματος, το προσχέδιο της απόφασης εξέθετε την άποψη της Επιτροπής και το συνημμένο παράρτημα το υλοποιούσε με έναν τύπο επιμερισμού που καθόριζε την ευθύνη που είχε κάθε μία από τις επιχειρήσεις. Από αυτό το σημείο και μετά, τα μέλη της συμβουλευτικής επιτροπής μπορούσαν να προετοιμαστούν να λάβουν θέση επί της ουσίας της υπόθεσης και πρέπει να θεωρηθεί, εκτός και αν αμφισβητηθούν οι ικανό-τητές τους, ότι, σε συνάρτηση με τα στοιχεία που διέθεταν ήδη, μπόρεσαν να εκφέρουν γνώμη εν γνώσει της υποθέσεως επί του προτεινόμενου προστίμου, μολονότι το ακριβές ποσό του δεν τους ανακοινώθηκε παρά μόνο κατά τη συνεδρίαση.
—
Τέλος, οι προηγούμενες παρατηρήσεις, μαζί με το γεγονός ότι η προθεσμία των 14 ημερών που πρέπει να περάσει μεταξύ της πρόσκλησης της συμβουλευτικής επιτροπής και της συνεδρίασής της τηρήθηκε σε μεγάλο βαθμό, οδηγούν στην απόρριψη του ισχυρισμού της Chemiefarma, σύμφωνα με τον οποίο το όργανο του οποίου ζητήθηκε η γνώμη δεν είχε το χρόνο να μελετήσει αρκετά την υπόθεση.
Επομένως, από όποια άποψη και αν εξεταστούν οι λόγοι που αφορούν τη νομότυπη διεξαγωγή της διαδικασίας ενώπιον της συμβουλευτικής επιτροπής θεωρώ ότι πρέπει να απορριφθούν.
Δ — Συνθήκες έκδοσης της απόφασης της Επιτροπής
Η απόφαση αυτή εκδόθηκε στις 16 Ιουλίου 1969, μετά από ανακοίνωση που της έκανε επί της υποθέσεως ο αρμόδιος για θέματα ανταγωνισμού επίτροπος, χωρίς όμως να ακούσει τους ενδιαφερόμενους.
Η Boehringer, και ακόμη σαφέστερα η Buchler, θέτουν το ερώτημα μήπως η εγγύηση του θεμελιώδους δικαιώματος ενός προσώπου, απειλούμενου με τόσο βαριές κυρώσεις, επιβάλλει να πραγματοποιείται η ακρόαση παρουσία εκείνων που πρέπει να αποφασίσουν επί του προστίμου. Αν αυτό συνιστά λόγο αμφισβήτησης της νομιμότητας του άρθρου 9, παράγραφος 1, του κανονισμού 99/63, μπορεί να δοθεί η απάντηση ότι καμία αρχή δεν επιβάλλει αυτή την προσωπική ακρόαση.
Οι ίδιες προσφεύγουσες αμφισβητούν επιπλέον τη νομιμότητα της απόφασης λόγω του ότι η Επιτροπή ήταν ανεπαρκώς μόνο πληροφορημένη: τα μέλη της δεν είχαν στη διάθεσή τους τα οριστικά πρακτικά — αλλά, όπως είπα προηγουμένως, δεν έπρεπε να ληφθεί υπόψη το γεγονός αυτό — και το σύνολο του φακέλλου δεν τους είχε γνωστοποιηθεί.
Η καθής δικαίως υπογραμμίζει ότι είναι αναπόφευκτος ο επιμερισμός της εργασίας σε ένα συλλογικό όργανο — και όχι δικαιοδοτικό — όπως η Επιτροπή. Για να είναι η Επιτροπή σε θέση να λαμβάνει έγκυρα την απόφασή της, πρέπει και αρκεί καθένα από τα μέλη της να έχει πλήρη γνώση των ουσιωδών στοιχείων της υποθέσεως — σ' αυτό απέβλεπαν η εισαγωγική έκθεση και η προφορική ανακοίνωση του αρμόδιου επί του ανταγωνισμού Επιτρόπου — και να του είναι προσιτό το σύνολο του φακέλλου. Αυτό ακριβώς έγινε στην υπό κρίση περίπτωση και επομένως ο λόγος αυτός δεν μπορεί να γίνει δεκτός.
Ε — Λόγοι ακυρώσεως σχετικά με την αιτιολογία της απόφασης
1.
Η Boehringer, που θεωρούσε ότι η ανακρίβεια της έκθεσης των αιτιάσεων συνιστούσε παράβαση του άρθρου 19, παράγραφος 4 του κανονισμού 17, επικρίνει την προσβαλλόμενη απόφαση για τον ίδιο λόγο, τον οποίο στηρίζει αυτή τη φορά στο άρθρο 190 της Συνθήκης, θεωρώ ότι πρέπει να δοθεί η ίδια απάντηση. Πράγματι, για να τηρηθεί το άρθρο, του οποίου γίνεται επίκληση αρκεί να αναφέρουν οι αιτιολογικές σκέψεις με αρκετή ακρίβεια τα πραγματικά περιστατικά που συνιστούν τις προ-σαπτόμενες παραβάσεις. Όμως, η ανάγνωση της απόφασης, που εξάλλου είναι σχεδόν όμοια με την έκθεση των αιτιάσεων, δείχνει ότι αυτό ακριβώς συμβαίνει στην υπό κρίση περίπτωση. Επομένως, ο σχετικός λόγος ακυρώσεως δεν μπορεί να γίνει δεκτός.
2.
Η Chemiefarma επικαλείται επίσης κατά της απόφασης της Επιτροπής παράβαση ουσιώδους τύπου και προβάλλει επ' αυτού του σημείου πολλούς λόγους ακυρώσεως.
—
Καταρχήν προσάπτει στην απόφαση αυτή ότι παρέλειψε να απαντήσει σε σημαντικά σημεία των παρατηρήσεων που είχε υποβάλει μετά από τη γνωστοποίηση των αιτιάσεων, ειδικότερα επί των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της αγοράς των φαρμακευτικών προϊόντων και επί της έλλειψης του αντικειμένου της εδαφικής προστασίας.
Δυνάμει του άρθρου 190 της Συνθήκης, η Επιτροπή πρέπει να αιτιολογεί τις αποφάσεις της· σύμφωνα δε με τη νομολογία του Δικαστηρίου, οι επιταγές του άρθρου αυτού ικανοποιούνται όταν οι αιτιολογικές σκέψεις αναφέρουν κατά τρόπο σαφή και συνεκτικό τις ουσιώδεις πραγματικές και νομικές σκέψεις επί των οποίων στηρίζεται η απόφαση, χωρίς να είναι υποχρεωμένος ο συντάκτης της πράξης να επαναλάβει όλα τα σημεία που συζητήθηκαν κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας. Στην υπό κρίση υπόθεση, η σύμπραξη αφορούσε αποκλειστικά το εμπόριο των προϊόντων βάσεως — της κινίνης και της κινιδίνης — τα οποία χρησιμεύουν για την παρασκευή των φαρμακευτικών προϊόντων, όχι δε το εμπόριο των φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων.
Επομένως, δεν έπρεπε να μνημονευθούν στοιχεία ξένα προς τη διαφορά. Όσο για την εδαφική προστασία, η ανάγνωση της απόφασης δείχνει ότι περιλαμβάνει την έκθεση των λόγων, στους οποίους στηρίζεται η Επιτροπή για να κατηγορήσει τα μέλη της σύμπραξης ότι προέβησαν σε κατανομή των εθνικών αγορών.
—
Η Chemiefarma υποστηρίζει, εξάλλου, ότι οι αιτιολογικές σκέψεις της απόφασης περιέχουν αντιφάσεις, όσον αφορά ιδίως το συμψηφισμό των ποσοτήτων και την ανταλλαγή των αριθμητικών στοιχείων των εξαγωγών, αλλά στην περίπτωση αυτή πρόκειται για απλό ισχυρισμό που δεν επεξη-γείται με σαφήνεια και ο οποίος, επομένως, δεν μπορεί να γίνει δεκτός.
—
Τέλος, η Chemiefarma προσάπτει στην Επιτροπή ότι περιορίστηκε να συμπεράνει ορισμένα σημεία, χωρίς να δικαιολογήσει τα συμπεράσματά της. Κάτι τέτοιο συμβαίνει για παράδειγμα με τον ισχυρισμό σύμφωνα με τον οποίο η σύμπραξη δημιούργησε δυσκολίες για τους αγοραστές· στην περίπτωση όμως αυτή πρόκειται για γεγονός το οποίο δεν ασκεί επίδραση επί της προσβαλλόμενης απόφασης. Εξάλλου, όταν η Chemiefarma υποστηρίζει ότι η αναφορά στην πρόσθετη σύμβαση του Δεκεμβρίου 1964 δεν αρκεί για να αποδείξει ότι εκείνη την περίοδο υπήρχε ακόμα κοινή πολιτική τιμών, εγείρει στην περίπτωση αυτή ένα ζήτημα που αμφισβητείται μεταξύ των διαδίκων, το οποίο σχετίζεται άμεσα με την ύπαρξη της προσαπτόμενης παράβασης και που, επομένως, δεν μπορεί να εξεταστεί λυσιτελώς παρά μόνο κατά την εξέταση του βασίμου της υποθέσεως.
3.
Η ίδια προσφεύγουσα υποστηρίζει ακόμη ότι η προσβαλλόμενη απόφαση διαφέρει σε ορισμένα σημεία από την έκθεση των αιτιάσεων και θεωρεί ότι αυτό αποτελεί παραβίαση του άρθρου 4 του κανονισμού 99/63. Ναι μεν, κατά το άρθρο αυτό, η Επιτροπή δεν μπορεί να λάβει υπόψη στην απόφασή της παρά μόνο τις αιτιάσεις για τις οποίες οι επιχειρήσεις είχαν τη δυνατότητα να καταστήσουν γνωστή την άποψή τους, εντούτοις από αυτό δεν προκύπτει ότι η απόφαση αυτή πρέπει να επαναλαμβάνει ακριβώς την αρχική έκθεση. Δεν μπορεί ασφαλώς να αναφέρει παραβάσεις διαφορετικές από εκείνες που περιείχε η αρχική έκθεση, μπορεί όμως να τις παρουσιάζει διαφορετικά, ώστε να ληφθούν υπόψη όσα αποκαλύφθηκαν από την διεξαχθείσα συζήτηση. Στην υπό κρίση περίπτωση, η σύγκριση των δύο εγγράφων δείχνει ότι η απόφαση δεν έχει ουσιαστική διαφορά σε σχέση με την έκθεση των αιτιάσεων, ότι, εν πάση περιπτώσει, εγκαταλείπει μεν ορισμένες αιτιάσεις που είχαν καταρχάς ληφθεί υπόψη, δεν περιλαμβάνει όμως καμία αιτίαση που δεν αναφερόταν ήδη στην έκθεση. Επομένως, ο λόγος αυτός ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
4.
Τέλος, μπορεί να προστεθεί σ' αυτό το λόγο παράβασης ουσιώδους τύπου η αιτίαση της Chemiefarma κατά της προσβαλλόμενης απόφασης ότι παρέβη μια γενική αρχή του δικαίου, κατά την οποία πρέπει να εφιστάται η προσοχή των πολιτών επί των δυνατοτήτων προσφυγής και επί των προθεσμνών που χορηγούνται για το σκοπό αυτό, πράγμα το οποίο δεν συνέβη ούτε στην ίδια την απόφαση, ούτε στο έγγραφο που τη συνόδευε.
Χωρίς αμφιβολία θα αρκούσε να δοθεί η απάντηση στην προσφεύγουσα ότι, εφόσον υπέβαλε την προσφυγή της εμπρόθεσμα, στερείται εννόμου συμφέροντος να προβάλει αυτό το λόγο. Πιστεύω όμως, ότι είναι προτιμότερο αυτό το ζήτημα να λυθεί πλήρως. Είναι μεν αληθές ότι η αρχή της οποίας γίνεται επίκληση υφίσταται στη Γερμανία, η αρχή όμως αυτή δεν είναι γενικά γνωστή στα άλλα κράτη μέλη. Επομένως, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως «γενική αρχή», που ισχύει στο κοινοτικό δίκαιο, ελλείψει γραπτού νομοθετικού κειμένου.
III — Η ύπαρξη παράβασης του άρθρου 85, παράγραφος 1
Μετά από αυτές τις κάπως μακρές επεξηγήσεις, μπορώ τώρα να εξετάσω το κεντρικό σημείο της συζήτησης: οι συμφωνίες που συνήψαν οι προσφεύγουσες και η συνεργασία που προκλήθηκε έτσι μεταξύ τους, συνιστούν παραβάσεις, οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1;
Για να κριθεί το ζήτημα αυτό, πρέπει να αναφερθούν οι τομείς στους οποίους επρόκειτο να ισχύσει αυτή η συνεργασία στο εσωτερικό της Κοινής Αγοράς, να προσδιοριστούν οι συναφθείσες συμφωνίες και να διαπιστωθεί ποια ήταν η έκταση εφαρμογής τους και η φύση τους.
Στη συνέχεια θα εξετάσω αν η σύμπραξη, μετά τη σύστασή της, διατηρήθηκε ακέραιη και ως προς όλα τα σημεία της μέχρι το Φεβρουάριο του 1965, όπως λέει η Επιτροπή, ή αν αντίθετα, διαλύθηκε ή τροποποιήθηκε, ολικά ή μερικά, και εφόσον συντρέχει τέτοια περίπτωση σε ποια χρονική στιγμή.
Α —
Η έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση εκθέτει με πληρότητα τις διάφορες όψεις που παρουσιάζει η σύμπραξη, πράγμα το οποίο θα μου επιτρέψει να υπενθυμίσω σ' αυτό το σημείο μόνο τα ουσιώδη στοιχεία της. Εντούτοις, πρέπει να υπογραμμίσω ευθύς αμέσως το πολύπλοκο του δικτύου των συμφωνιών που συνάφθηκαν μεταξύ των μελών αυτής της σύμπραξης και την άκρα σταθερότητα των δεσμών που υπήρχαν με τον τρόπο αυτό μεταξύ τους.
1.
Αρχικά είχε συναφθεί μία συμφωνία εξαγωγών για την κινίνη και την κινιδίνη τον Ιούλιο του 1959 μεταξύ της Boehringer και της Nedchem, η οποία εξαιρούσε ρητά από το πεδίο εφαρμογής της τις χώρες της Κοινής Αγοράς. Η Buchler άρχισε να συμμετέχει σ' αυτή τη συμφωνία από το Μάρτιο του 1960. Κατόπιν, στις 7 Απριλίου 1960, συνάφθηκε συμφωνία μεταξύ, αφενός, των τριών προσφευγουσών και, αφετέρου, των γαλλικών επιχειρήσεων και δύο αγγλικών, η οποία ρύθμιζε τους όρους της προσχώρησης, όσον αφορά την κινίνη, των γαλλικών και αγγλικών επιχειρήσεων στην προηγούμενη συμφωνία. Αυτή η συμφωνία, η οποία χαρακτηρίστηκε ως σύμβαση εξαγωγών (Export Agreement), δημοσιεύτηκε. Όμως την ίδια ημέρα, η σύσκεψη των μελών της σύμπραξης ενέκρινε τα κείμενα δύο «συμφωνιών κυρίων» (gentlemen's agreements), που συνάφθηκαν αντίστοιχα, αφενός μεταξύ των προσφευγουσών και της γαλλικής ομάδας και, αφετέρου, της Carnegies και της Lake and Cruickshank. Οι συμφωνίες αυτές επεξέτειναν στο σύνολο των εξαγωγικών πωλήσεων, επομένως σε εκείνες που είχαν ως προορισμό χώρες της Κοινής Αγοράς, τις ρήτρες της σύμβασης εξαγωγών. Το περνεχόμενό τους είναι το ίδιο και γι' αυτό θα αναφέρομαι στο εξής στη «συμφωνία κυρίων».
Αυτές οι «συμφωνίες κυρίων» συντάχθηκαν, με ημερομηνία 9 Απριλίου 1960, αλλά δεν υπογράφηκαν και κυρίως παρέμειναν απόρρητες. Στη συνέχεια, οι επιχειρήσεις, για να θέσουν σε εφαρμογή αυτές τις συμφωνίες, συνήψαν, είτε στις κοινές τους συσκέψεις είτε με ανταλλαγή επιστολών, και άλλες, παραδείγματος χάρη προς καθορισμό από κοινού της ημερομηνίας και της εκτάσεως των αυξήσεων των τιμών. Τέλος, πρέπει να προστεθεί ότι, όχι μόνο στον τομέα των πωλήσεων, αλλά στον τομέα των αγορών, οι επιχειρήσεις συνήψαν συμφωνίες για την αγορά από κοινού φλοιού κι-νιδίνης («bark ροοΐ») και για την αγορά ποσοτήτων κινίνης, προερχομένων από τα αμερικανικά στρατηγικά αποθέματα («stockpile agreement»).
2.
Η Επιτροπή σημειώνει τέσσερα σημεία ως προς τα οποία η σύμπραξη μεταξύ των επιχειρήσεων είναι αντίθετη προς τις διατάξεις του άρθρου 85, παράγραφος 1 και που προέρχονται όλα, άμεσα ή έμμεσα, από τη σύμβαση εξαγωγών και τις «συμφωνίες κυρίων».
—
Το πρώτο σημείο είναι η πολιτική των τιμών. Δυνάμει της συμβάσεως, οι τιμές εξαγωγής της κινίνης και της κινιδίνης έπρεπε να καθορίζονται με απόφαση κατά πλειοψηφία. Το σύστημα αυτό επεκτάθηκε από τη «συμφωνία κυρίων» στις εξαγωγές με προορισμό την Κοινή Αγορά. Γνωρίζετε ότι επιπλέον θεσπίστηκαν «οδηγίες» προς καθορισμό και ενοποίηση των λεπτομερειών υπολογισμού των τιμών, των όρων παραδόσεως και πληρωμής, των πληροφοριών που έπρεπε να παρέχουν τα μέλη της σύμπραξης επί των πωλουμένων ποσοτήτων και των αποκομιζομένων εσόδων. Κατόπιν τούτων, μέχρι το τέλος του 1964 καθορίστηκαν ενιαίοι τιμοκατάλογοι, κοινοί για όλους.
—
Κατόπιν ακολουθεί η κατανομή της αγοράς με την παραχώρηση ποσοστώσεων επί των εξαγωγών και τη θέσπιση μηχανισμού συμψηφισμού. Η συμφωνία της 7ης Απριλίου 1960 παραχωρεί, όσον αφορά την κινιδίνη, την οποία επιφύλαξαν οι τρεις προσφεύγουσες για τον εαυτό τους, διατηρούν τα ποσοστά που προκύπτουν από την προηγούμενη συμφωνία που είχε συναφθεί μεταξύ τους τον προηγούμενο μήνα. Αυτά τα ποσοστά επεκτάθηκαν στο σύνολο των εξαγωγικών πωλήσεων, μέσω της «συμφωνίας κυρίων». Το ίδιο συνέβη με τον κανόνα που επέτρεπε στην επιχείρηση που παρέδωσε ποσότητες λιγότερες από το ποσοστό της να προτείνει σε εκείνη που είχε υπερβεί το δικό της ποσοστό να της πωλήσει την αντίστοιχη ποσότητα σε καθορισμένη τιμή. Η ύπαρξη δύο συμφωνιών, μιας επίσημης και μιας άλλης μυστικής, δυσκόλευε τη λειτουργία ενός μηχανισμού συμψηφισμού. Το πρόβλημα λύθηκε σύμφωνα με τον τρόπο που περιγράφεται στη «Note about the equalization» της 19ης Φεβρουαρίου 1960. Κάθε μέλος έπρεπε να ανακοινώνει περιοδικά στη Nedchem την αξία και τον όγκο, αφενός, όλων των πωλήσεων που πραγματοποίησε κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς και, αφετέρου, όλων των πωλήσεων που αφορούσε η σύμβαση εξαγωγών. Η Nedchem υπολόγιζε τις ποσότητες προς συμψηφισμό για κάθε μία από αυτές τις δύο κατηγορίες εμπορικών πράξεων και ο πραγματικός συμψηφισμός πραγματοποιούνταν βάσει της «συμφωνίας κυρίων».
—
Το τρίτο σημείο το οποίο αφορά η σύμπραξη είναι η προστασία των εθνικών αγορών προς όφελος των παραγωγών των χωρών αυτών. Η αρχή αυτή είχε υποστηριχτεί επίμονα από τις γαλλικές επιχειρήσεις κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων που προηγήθηκαν πριν από την προσχώρηση τους. Έγινε δεκτή και, κατά τη σύσκεψη των μελών της σύμπραξης της 2ας Μαρτίου 1960, ο εκπρόσωπος της Nedchem φρόντισε να καθοριστούν οι λεπτομέρειες σύμφωνα με τις οποίες αυτή η προστασία μπορούσε να εξασφαλιστεί, χωρίς να εκτεθεί στην αδιάκριτη περιέργεια των αρμόδιων επί του ανταγωνισμού αρχών.
—
Τέλος, η τελευταία όψη των συμφωνιών που συνάφθηκαν μεταξύ των διαφόρων συμμετεχόντων: στη «συμφωνία κυρίων» οι αγγλικές επιχειρήσεις ανέλαβαν την υποχρέωση να μην παράγουν κινιδίνη και οι γαλλικές επιχειρήσεις ανέλαβαν την ίδια υποχρέωση για την παραγωγή της συνθετικής κινιδίνης.
Η υπόμνηση των σημείων τα οποία αφορούσε η σύμπραξη δείχνει τη στενή σχέση που υπάρχει μεταξύ της σύμβασης εξαγωγών και της «συμφωνίας κυρίων». Καταρχάς χρονικά: μια πρώτη συμφωνία επί των εξαγωγών, που συνάφθηκε το 1958 μεταξύ των τριών προσφευγουσών, επεκτεινόταν στην Κοινή Αγορά, η δε συμφωνία του 1969 προσέλαβε πιο περιορισμένο πεδίο εφαρμογής μόνο λόγω των παραστάσεων του Bundeskartellamt, αμέσως μετά όμως άρχισαν μελέτες προς υλοποίηση των αρχικών επιδιώξεων πιο διακριτικά μέσω της «συμφωνίας κυρίων». Οι διαπραγματεύσεις για τη σύναψή της διεξήχθησαν παράλληλα με τις συζητήσεις επί της προσχώρησης στη σύμβαση εξαγωγών των γαλλικών και αγγλικών επιχειρήσεων. Υπήρχε σχέση επίσης στην ουσία, διότι η «συμφωνία κυρίων» είχε ακριβώς ως αντικείμενο την επέκταση των διαφόρων ρητρών αυτής της συμβάσεως στις εξαγωγές με προορισμό τα εδάφη που δεν μπορούσε να συμπεριλάβει νόμιμα, σχέση δε τόσο στενή ώστε, σύμφωνα με την ίδια τη φρασεολογία της «συμφωνίας κυρίων», η μη εκτέλεσή της συνιστούσε αυτή καθαυτή λύση των επισήμων συμφωνιών. Είναι γνωστό πως η Nedchem επιχείρησε να εκμεταλλευτεί αυτή τη ρήτρα το Νοέμβριο του 1962. Έτσι, τίθενται δύο ερωτήματα.
3.
Καταρχήν, πρέπει να θεωρηθεί η «συμφωνία κυρίων» ως συμφωνία — άποψη που ακολουθεί η προσβαλλόμενη απόφαση — ή ως εναρμονισμένη πρακτική; Μολονότι και η μία και η άλλη αναφέρονται στο άρθρο 85 της Συνθήκης, η διάκριση δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον, τουλάχιστον ως προς το θέμα της απόδειξης της παράβασης. Πράγματι, δυνάμει της απόφασης Grundig (56 και 58/64, Recueil XII-1966, σ. 496), όταν μία συμφωνία φαίνεται να έχει ως αντικείμενο τον περιορισμό, την παρεμπόδιση ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, δεν επιβάλλεται, για την εφαρμογή του άρθρου 85, να ληφθούν υπόψη τα συγκεκριμένα αποτελέ-σματά της. Χωρίς αμφιβολία αυτό δεν ισχύει για την εναρμονισμένη πρακτική, η οποία, κατά την κρατούσα γνώμη, προϋποθέτει ότι η συνεννόηση εκδηλώνεται κατά τρόπο συγκεκριμένο, έτσι ώστε πρέπει να αποδεικνύεται συγχρόνως de facto συμπεριφορά των ενδιαφερομένων, αφετέρου δε η ύπαρξη συνδέσμου μεταξύ αυτής της συμπεριφοράς και ενός προκατηρτισμένου σχεδίου.
Θεωρώντας τη «συμφωνία κυρίων» της 9ης Απριλίου 1960 ως συμφωνία, υπό την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, η προσβαλλόμενη απόφαση στηρίζεται στο ότι, παρά την ελάχιστα συγκεκριμένη ονομασία της, προβλέπει ρητά και γραπτώς διατάξεις υποχρεωτικές για τους συμβαλλόμενους, οι οποίες αφορούν τη συμπεριφορά τους στην αγορά. Ακόμη κι αν αποδοθεί λιγότερη σημασία από αυτή που απέδωσε η Επιτροπή στο γεγονός ότι προβλέφθηκε η δυνατότητα να διευθετούνται οι διαφορές στα πλαίσια διαιτητικής διαδικασίας, η αναγνώριση του υποχρεωτικού χαρακτήρα της «συμφωνίας κυρίων» εκφράζεται καθαρά με τη ρήτρα που ορίζει ότι η παράβασή της συνιστά ipso facto παράβαση της σύμβασης εξαγωγών. Στη «Note about the equalization» της 19ης Φεβρουαρίου 1960 αναγράφεται ότι η πρώτη από αυτές τις πράξεις υπερισχύει έναντι της δεύτερης. Υπό τις συνθήκες αυτές θα ήταν παράδοξο να μην της αναγνωριστεί η ίδια φύση. Προσθέτω ότι η πρακτική του Bundeskartellamt τείνει να θεωρήσει «ρυθμίσεις» αυτού τους είδους ως γνήσιες συμφωνίες, κατά την έννοια της νομοθεσίας επί του ανταγωνισμού.
Επομένως, θεωρώ ότι η «συμφωνία κυρίων» είναι γνήσια συμφωνία που έχει προφανώς ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού.
4.
Το δεύτερο ερώτημα είναι επίσης λεπτό: πρόκειται για το αν οι δεσμοί που υφίστανται μεταξύ της σύμβασης εξαγωγών και της «συμφωνίας κυρίων» έχουν ως συνέπεια την υπαγωγή της πρώτης στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1. Οι προσφεύγουσες το αμφισβητούν. Προσάπτουν στην Επιτροπή — πρόκειται ειδικότερα για την περίπτωση της Boehringer — ότι δεν έλαβε υπόψη ξεχωριστά πράξεις και διαφορετικές καταστάσεις, αφού μάλιστα, σύμφωνα με την απόφαση Grundig, η παράβαση δεν μπορεί να διαπιστωθεί παρά μόνο από τα στοιχεία της συμφωνίας τα οποία υπάγονται στην απαγόρευση. Αυτό ισχύει, πολύ περισσότερο, όταν πρόκειται για δύο ξεχωριστές συμφωνίες, με διαφορετικό περιεχόμενο και έκταση εφαρμογής. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι υπήρχαν αξιόποινα πραγματικά περιστατικά στη «συμφωνία κυρίων», στο μέτρο που επεξέτεινε στην Κοινή Αγορά ρήτρες της σύμβασης εξαγωγών, η σύμβαση αυτή, εν πάση περιπτώσει, υπό την εν λόγω ιδιότητά της δεν υπάγεται στο άρθρο 85, παράγραφος 1. Σε κάθε περίπτωση οι επιχειρήσεις την θεωρούσαν θεμιτή και γι' αυτό δεν παραβίαζαν την απαγόρευση εκ προθέσεως.
Ας αφεθεί κατά μέρος προς στιγμή αυτή η τελευταία άποψη που αναφέρεται στο πρόστιμο. Κατά τα λοιπά, η Επιτροπή απορρίπτει σθεναρά την άποψη των προσφευγουσών και αρνείται να λάβει υπόψη ξεχωριστά τη σύμβαση εξαγωγών εξαιτίας του αδιάρρηκτου δεσμού που υπάρχει μεταξύ των διαφόρων συμφωνιών, οι οποίες δεν διαφέρουν παρά μόνο στη μορφή. Το σύστημα, διατείνεται η Επιτροπή, ήταν ενιαίο. Επομένως, δεν είχε άλλη επιλογή παρά να θεωρήσει ότι οι συμφωνίες αποτελούσαν στοιχεία ενός συνόλου, επεξεργασμένου ηθελημένα και να διαπιστώσει επίσης σχετικά με τη σύμβαση εξαγωγών ότι εμπίπτει στο πεδίο της απαγόρευσης του άρθρου 85, παράγραφος 1. Προσθέτει ότι οι επιχειρήσεις που συμμετείχαν στη διεθνή σύμπραξη κινίνης αντιπροσώπευαν μαζί το 70 % της παγκόσμιας παραγωγής και ότι η αναλογία προς τις συνολικές πωλήσεις των εξαγωγών με προορισμό τις τρίτες χώρες ήταν πολύ μεγάλη. Επομένως, η σύμπραξη δεν μπορεί να συγκριθεί με συμφωνίες που αποτέλεσαν προηγουμένως το αντικείμενο αρνητικών πιστοποιήσεων λόγω του ότι δεν περιόριζαν αισθητά τον ανταγωνισμό στο εσωτερικό της Κοινής Αγοράς. Η «συμφωνία κυρίων» είναι κατά βάση ανατανόητη αν δεν συσχετισθεί με τη σύμβαση εξαγωγών. Επομένως, η Επιτροπή δεν μπορούσε να εξετάσει τη μία χωρίς να εξετάσει την άλλη. Άραγε, από αυτό έπεται ότι αυτή η σύμβαση μπορούσε να αποτελέσει το αντικείμενο της διαπίστωσης που προβλέπεται στο άρθρο 85, παράγραφος 1, και να απαγορευτεί; Είναι περισσότερο αμφίβολο, αλλά μπορεί να γίνει αποδεκτό. Η Επιτροπή δεν επιχειρεί να δείξει ότι κάτι τέτοιο συνέβαινε στην υπό κρίση περίπτωση, όχι τόσο εξαιτίας του σημαντικού μεριδίου της παγκόσμιας παραγωγής που αντιπροσωπεύουν οι συμμετέχουσες στη σύμπραξη επιχειρήσεις, διότι δεν αποκλείεται μια συμφωνία εξαγωγών προς τις τρίτες χώρες να μπορεί να έχει αντίκτυπο στο εσωτερικό της Κοινής Αγοράς, όσο, εξαιτίας του προφανούς συνδέσμου μεταξύ των δύο συμφωνιών, του αδιαίρετου συνόλου που αποτελούν. Ναι μεν η απόφαση Grundig, στην οποία αναφέρονται οι προσφεύγουσες, ακύρωσε κατά ένα μέρος την απόφαση απαγόρευσης, αυτό όμως συνέβη διότι η κατάσταση που αναγνωρίστηκε ότι ήταν ασυμβίβαστη με το άρθρο 85, παράγραφος 1, δεν προέκυπτε «από την κοινή δράση όλων των ρητρών της συμφωνίας και από το συνολικό αποτέλεσμά της». Σ' αυτό το σημείο χρειάστηκε βέβαια η σύζευξη των δύο συμφωνιών για να επέλθει η κατάσταση, κατά της οποίας επέβαλε κυρώσεις η προσβαλλόμενη απόφαση. Σε μια πρόσφατη δημοσίευση και από γραφίδα με κύρος περιλαμβάνεται η εξής παρατήρηση: «επιπλέον, οι προηγούμενες εμπειρίες του Bundeskartellamt με το διεθνές καρτέλ της κινίνης παρακινούν στην επιτήρηση ώστε οι κοινοποιούμενες διεθνείς συμπράξεις εξαγωγών να μη χρησιμοποιούνται ως πλαίσιο για ευρύτερους παράνομους περιορισμούς» (
3
).
Λόγω του ότι η σύμβαση αποτέλεσε το πλαίσιο μέσα στο οποίο τοποθετήθηκε η «συμφωνία κυρίων», δεν θεωρώ αντικανονικό να υποστεί κι αυτή η συμφωνία την ίδια μεταχείριση.
Β —
Αυτή την όψη παρουσίαζε αρχικά η συνεργασία μεταξύ των επιχειρήσεων στα πλαίσια της διεθνούς συμπράξεως κινίνης. Εντούτοις, αν και οι προσφεύγουσες παραδέχονται ότι η «συμφωνία κυρίων» ήταν αντίθετη προς τις διατάξεις του άρθρου 85, παράγραφος 1, αν και ουσιαστικά δεν αμφισβητούν ότι εφαρμοζόταν ακόμη στις 13 Μαρτίου 1962, ημερομηνία που είχε ληφθεί υπόψη για τον καθορισμό των προστίμων, υποστηρίζουν, αντίθετα, ότι αποφάσισαν ρητά και οριστικά τη λήξη της κατά τη σύσκεψη της 29ης Οκτωβρίου 1962, ότι, μετά από μια σχεδόν ολική διακοπή, η ίδια η σύμβαση εξαγωγών αποφασίστηκε κατά τη σύσκεψη της 14ης Οκτωβρίου 1963 να ατονήσει και ότι δεν εφαρμόστηκε το 1964 παρά σποραδικά, ότι αν και οι δηλώσεις
του Οκτωβρίου και του Νοεμβρίου 1963 εγγυήθηκαν εκ νέου την προστασία των εθνικών αγορών, στην περίπτωση αυτή πρόκειται για εναρμονισμένη πρακτική, η οποία δεν προκάλεσε αισθητό περιορισμό του ανταγωνισμού, διότι η έλλειψη των πρώτων υλών απέκλειε τότε κάθε δυνατότητα συμπληρωματικών παραδόσεων. Αντίθετα, η Επιτροπή αμφισβητεί ότι τέθηκε τέλος στη «συμφωνία κυρίων» και υποστηρίζει ότι το πολύ να ατόνησε, όπως η σύμβαση εξαγωγών, και ότι, ακόμα και αν έπρεπε να γίνει δεκτό ότι, εξαιτίας αυτής της ατονίας, δεν πρόκειται πλέον παρά για εναρμονισμένη πρακτική, οι επιχειρήσεις είχαν πάντως συνεννοηθεί ώστε η αντίστοιχη συμπεριφορά τους να παραμείνει σύμφωνη προς τις συμφωνίες. Συνοπτικά, η προσβαλλόμενη απόφαση θεωρεί ότι, επί των τεσσάρων σημείων που ανέφερα, η πολιτική της σύμπραξης παρέμεινε αναλλοίωτη μέχρι τις αρχές Φεβρουαρίου 1965.
1.
Επομένως, πρέπει να εξεταστεί αν και πως εξελίχτηκε η σύμπραξη. Όλη η αμφισβήτηση που άρχισε κατά τη γραπτή διαδικασία και συνεχίστηκε στην προφορική, οφείλεται στις αντίθετες ερμηνείες των πρακτικών των συσκέψεων της σύμπραξης και της αλληλογραφίας των μελών της το 1962-1963. Πριν αναφερθώ σ' αυτή τη συζήτηση, θα ήθελα να υπενθυμίσω το πλαίσιο εντός του οποίου εξελίχτηκαν τα γεγονότα.
Σε γενικές γραμμές, η έναρξη της ισχύος του κανονισμού 17, που επέβαλλε την κοινοποίηση πριν από την 1η Νοεμβρίου ορισμένων συμφωνιών, απαιτούσε δύσκολες επιλογές. Έπρεπε άραγε οι επιχειρήσεις να μην προβούν σε καμία ενέργεια και να αποδεχτούν τον κίνδυνο του προστίμου ή να θέσουν τέλος στη σύμπραξη ή να κοινοποιήσουν ορισμένες συμφωνίες, και αν ναι, ποιες; Αφού συμβουλεύτηκαν έναν ειδικό, κατόπιν πρωτοβουλίας ενός γάλλου συμμετέχοντος, οι νομικοί σύμβουλοι των επιχειρήσεων ήλθαν σε συνεννόηση μεταξύ τους και η υπόθεση συζητήθηκε στη σύσκεψη της σύμπραξης της 21ης Σεπτεμβρίου 1962, κατόπιν δε στη σύσκεψη της 29ης Οκτωβρίου. Όμως, ετίθεντο επίσης εσωτερικά προβλήματα, που οφείλονταν στην αντίθεση συμφερόντων: ορισμένα μέλη ζητούσαν την αύξηση του ποσοστού τους, ενώ η Nedchem και η Boehringer διαφωνούσαν επί των προϋποθέσεων καθιέρωσης ενός νέου «bark-pool».
Το λιγότερο που μπορεί να λεχθεί είναι ότι η ανάλυση συνεδρίασης της 29ης Οκτωβρίου 1962 στην οποία προέβη η προσβαλλόμενη απόφαση (No 10) αποτελεί πολύ ελεύθερη ερμηνεία των πρακτικών που περιέχονται στο φάκελλο. Είναι ασφαλώς ακριβές ότι, όπως αναφέρει η Επιτροπή, η συνεδρίαση χωρίστηκε σε δύο μέρη: κατά τη διάρκεια του πρώτου μέρους, αφιερωμένου στα νομικά ζητήματα, συζητήθηκε ειδικότερα η αδυναμία υποβολής στις κοινοτικές αρχές της «συμφωνίας κυρίων», η δυνατότητα ενδεχόμενης εγκατάλειψης της συμφωνίας εξαγωγών, κατά της οποίας καταφέρθηκαν ιδίως η Nedchem και ο γαλλικός όμιλος, τα δε πρακτικά συνοψίζουν τις παρατηρήσεις αυτού του μέλους ως εξής: «Από τα πρακτικά προκύπτει ότι η σύμβαση εξαγωγών δεν τερματίζεται, ότι όλα τα μέλη θα συνεχίσουν να συμμορφώνονται προς τη “συμφωνία κυρίων” και ότι η σύσκεψη ελπίζει ότι θα επιτευχθεί νέα συμφωνία επί των αγορών (φλοιού κινίνης)».
Απέμενε να συνταχθούν οι ρήτρες αυτής της συμφωνίας. Τούτο κατέστη αδύνατο εξαιτίας των αντιθέτων απόψεων της Nedchem και της Boehringer. Η πρώτη υποπτευόταν ότι η δεύτερη ήθελε να διατηρήσει τον πλήρη έλεγχο των πηγών ανεφοδιασμού της στο Κογκό και έθετε ως προϋπόθεση της σύναψης την κατάργηση της απαγόρευσης εξαγωγών φλοιού κινίνης — απαγόρευση που ευνοούσε τη Pharmakina, θυγατρική της Boehringer στο Κογκό. Η ατμόσφαιρα οξύνθηκε περισσότερο όταν η Cruickshank, υποστηριζόμενη από τη Boehringer, ζήτησε να αναθεωρηθούν οι ποσοστώσεις, σ' αυτήν δε αντιτάχθηκαν η Buchler, ο γαλλικός όμιλος και η Nedchem. Τα πρακτικά συνοψίζουν τα συμπεράσματα αυτού του δεύτερου μέρους ως εξής: «Ακολουθεί γενική συζήτηση ενόψει των αντιθέτων απόψεων, ιδίως όσον αφορά την αναθεώρηση των ποσοστώσεων. Διαπιστώθηκε ότι το σχέδιο συμφωνίας, που ετοίμασαν οι νομικοί σύμβουλοι, δεν έχει τώρα κανένα νόημα, και ότι η «bark-pool» έληξε. Συνεπώς, η γενική πρόθεση να συνεχιστεί η εκτέλεση της «συμφωνίας κυρίων» δεν μπορεί να διατηρηθεί. Αντίθετα, κανείς δεν πρότεινε την ακύρωση της σύμβασης εξαγωγών. Πέραν αυτού, όλοι είναι ελεύθεροι. Η Επιτροπή θεωρεί ότι «αυτές οι ασαφείς δηλώσεις… δεν επιτρέπουν να εξαχθούν συγκεκριμένα συμπεράσματα», πράγμα το οποίο σημαίνει ότι τίποτα δεν άλλαξε στη «συμφωνία κυρίων».
Αντίθετα, κατά τη γνώμη μου οι δηλώσεις αυτές είναι τόσο συγκεκριμένες, όσο και αντιφατικές και εφόσον αναφέρουν τα συμπεράσματα των δύο συζητήσεων που ακολούθησαν η μία μετά την άλλη, η δεύτερη λογικά υπερισχύει της πρώτης. Η καθής άφησε να εννοηθεί περισσότερο ή λιγότερο καθαρά κατά την προφορική διαδικασία ότι αυτά τα πρακτικά είχαν συνταχθεί από τη Nedchem, σύμφωνα με τα συμφέροντά της και ότι η εταιρία αυτή προσπάθησε να εκφοβίσει αυτούς που ζητούσαν την αναθεώρηση των ποσοστών, απειλώντας να θέσει τέλος στη «συμφωνία κυρίων». Αυτό είναι καθαρά υποθετικό, σ' αυτή δε την περίπτωση ερωτάται γιατί η Nedchem δεν «διευθέτησε» επίσης το πρώτο μέρος για να αμβλύνει την αντίθεση που παρουσίαζε σε σχέση με το δεύτερο. Τέλος, η Επιτροπή προσπάθησε να στηρίξει την άποψή της στην αλληλογραφία της Nedchem με τη Boehringer και τη Lake and Cruickshank κατά τη διάρκεια των εβδομάδων που ακολούθησαν. Σε εγκύκλιο επιστολή της της 2ας Νοεμβρίου, η Nedchem υποστήριζε ότι τα δύο άλλα μέλη παραβίασαν τη «συμφωνία κυρίων» και, κατά συνέπεια, τη σύμβαση εξαγωγών. Επομένως, δεν θα ήταν ακριβές γι' αυτήν να πει στο τέλος της σύσκεψης της 29ης Οκτωβρίου ότι δεν θα λαμβάνεται πλέον υπόψη η πρώτη, αλλά ότι η δεύτερη παρέμενε σε ισχύ. Όσον αφορά τη Lake and Cruickshank, αυτή κατηγορούσε ακόμη τη Nedchem, στα μέσα Νοεμβρίου, ότι παραβίασε τη «συμφωνία κυρίων» προβαίνοντας στις 5 Νοεμβρίου σε μείωση των τιμών στη Μεγάλη Βρετανία. Όμως, θεωρώ ότι αυτή η ανταλλαγή κατηγοριών, που εκτοξεύτηκαν με εριστική διάθεση, παρέχει ακόμη λιγότερες εγγυήσεις ειλικρίνειας και από τα πρακτικά της σύσκεψης. Ακόμη, συνηθιζόταν να αποστέλλονται τα έγγραφα αυτά στα μέλη της σύμπραξης ώστε να επιφέρουν ενδεχομένως τις διορθώσεις τους εντός δεκαπενθημέρου, ο φάκελλος δε δείχνει ότι μερικές φορές το έκαναν. Ποτέ δεν αναφέρθηκε ότι κάποιο από τα μέλη προέβαλε διαμαρτυρίες κατά αυτού που παρουσιαζόταν ως ομόφωνη απόφαση. Επομένως, θεωρώ ότι δεν υπάρχει λόγος να αμφισβητείται η ακρίβεια αυτής της δήλωσης.
Ας προστεθεί ότι, σύμφωνα με την προσβαλλόμενη απόφαση (No 12), συμφωνήθηκε κατά τη σύσκεψη των μελών της σύμπραξης της 14ης Οκτωβρίου 1963, να διατηρηθεί η σύμβαση εξαγωγών και οι «συμφωνίες κυρίων», να ανασταλλεί δε μόνο η εφαρμογή τους. Είναι βέβαιο ότι αυτές οι δύο θέσεις ελήφθησαν, όσον αφορά την σύμβαση, θεωρώ όμως ότι δεν προκύπτει καθόλου από τα πρακτικά ότι το ίδιο συνέβη επίσης με τη «συμφωνία κυρίων».
2.
Υπό τις συνθήκες αυτές, θεωρώ ότι η δήλωση που αναφέρεται στο τέλος των πρακτικών της συνεδρίασης της 29ης Οκτωβρίου 1962 δεν μπορεί να ερμηνευτεί λογικά με διαφορετικό τρόπο παρά μόνο υπό την έννοια ότι υποδηλώνει τη λήξη της «συμφωνίας κυρίων». Μετά από την ημερομηνία αυτή, δεν υπάρχει τυπικά συμφωνία που να αφορά σύμπραξη στο εσωτερικό της Κοινής Αγοράς. Εντούτοις, αν κάποια συνεργασία συνεχίστηκε να πραγματοποιείται εκεί, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, η συνεργασία αυτή εμφανίζεται ως εναρμονισμένη πρακτική. Επομένως, εναπόκειται σε σας να εξετάσετε ποια ήταν μέχρι τις αρχές Φεβρουαρίου 1965 η συμπεριφορά των επιχειρήσεων στους τέσσερεις τομείς τους οποίους αφορούσαν οι συμφωνίες τις οποίες δέχτηκε η απόφαση. Σύμφωνα με την απόφαση αυτή, η συνεργασία συνεχίστηκε μέχρι την πιο πάνω ημερομηνία επί των εξής τεσσάρων σημείων: του καθορισμού των τιμών πωλήσεως της κινίνης και της κινιδίνης — της κατανομής των εθνικών αγορών υπέρ των μελών που ήταν παραγωγοί στις χώρες αυτές — του καθορισμού ποσοστών παραδόσεων και της ύπαρξης συστήματος συμψηφισμού των ποσοτήτων που παραδόθηκαν — τέλος, των περιορισμών που τέθηκαν στην παραγωγή της κινιδίνης. Αυτά είναι τα τέσσερα σημεία που πρέπει να εξετάσω διαδοχικά. Ειλικρινά, είναι εκπληκτικό ότι στο στάδιο που έχει περιέλθει η υπόθεση, υφίστανται ακόμη τόσες αμφισβητήσεις ή ακόμη και αβέβαια σημεία επί των πραγματικών περιστατικών. Η συζήτηση είχε περιοριστεί για πολύ χρόνο στο θέμα των αρχών και χρειάστηκαν οι απαντήσεις που έδωσε η Επιτροπή σε ορισμένο αριθμό ερωτημάτων που έθεσε το Δικαστήριο, καθώς και η ανταλλαγή των σημειωμάτων που ακολούθησε, για να συγκεκριμενοποιηθεί η συζήτηση. Κατά μεγάλο μέρος, τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων εβδομάδων μου επιτρέπουν να κρίνω με αρκετή ασφάλεια.
3.
Η πρώτη παραβίαση του κανόνα του άρθρου 85, την οποία η απόφαση προσάπτει στις επιχειρήσεις — και επίσης αυτή που θέτει τα πιο λεπτά ζητήματα — είναι ότι εφάρμοσαν μέχρι τις αρχές του 1965 κοινή πολιτική τιμών για τις εξαγωγές προς ορισμένες χώρες της Κοινής Αγοράς, στις οποίες καμία από τις επιχειρήσεις αυτές δεν είχε την έδρα τους: το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο και την Ιταλία. Δυνάμει των διατάξεων της σύμβασης εξαγωγών, οι οποίες επεκτάθηκαν σε όλες τις πωλήσεις από τη «συμφωνία κυρίων», οι τιμές έπρεπε να καθορίζονται κατά πλειοψηφία και, κατά την περίοδο που η σύμβαση ατόνησε, συμφωνήθηκε να μην αλλάξει τίποτε μονομερώς. Στη συνέχεια, οι τιμές τροποποιήθηκαν δύο φορές, στις 12 Μαρτίου και στις 28 Οκτωβρίου 1964, με κοινή απόφαση.
Το σύστημα αυτό, σύμφωνα με την προσβαλλόμενη απόφαση, εφαρμόστηκε στο σύνολό τους στις χώρες που απαρίθμησα. Η Επιτροπή αρνείται να θεωρήσει τις ανάλογες και ταυτόχρονες αυξήσεις τιμών ως αυτόνομες αποφάσεις, που ελήφθησαν από τις επιχειρήσεις λόγω των αναγκαστικά ομοίων συμφερόντων τους όσον αφορά τον εφοδιασμό με πρώτες ύλες, διότι μετά τη λήξη του «bark pool» οι θέσεις τους στην αγορά ήταν διαφορετικές, αν όχι ανταγωνιστικές. Οι προσφεύγουσες αμφισβητούν ότι υιοθέτησαν την κοινή πολιτική που τους προσάπτεται. Πάντως, δεν αντέδρασαν καθόλου όταν προέβαλε η Επιτροπή αυτή την αιτίαση κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας. Χρειάστηκε να παρουσιάσει η καθής με το υπόμνημα ανταπαντήσεώς της έναν κατάλογο 72 εμπορικών πράξεων με προορισμό αυτά τα κράτη, συγκρίνοντας τις τιμές στις οποίες πραγματοποιήθηκαν με τις από κοινού καθορισμένες τιμές εξαγωγών: στο σύνολό τους σχεδόν, επρόκειτο για όμοιες περιπτώσεις. Στη συνέχεια, και άλλοι κατάλογοι γνωστοποιήθηκαν από ορισμένες από τις προσφεύγουσες.
Τώρα διαθέτετε περισσότερα στοιχεία, η λύση όμως είναι δύσκολη για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι θέμα ταξινόμησης. Για να κριθεί αν μια συναλλαγή πρέπει να πραγματοποιηθεί σε συγκεκριμένη τιμή, πρέπει να καθοριστεί το προϊόν, τα χαρακτηριστικά του και η σχετικά μικρή ή μεγάλη καθαρότητά του. Επιπλέον, η αποστελλόμενη ποσότητα και ο τρόπος συσκευασίας μπορούν να δικαιολογήσουν αύξηση ή μείωση της βασικής τιμής, στοιχεία τα οποία είναι δύσκολο να εκτιμηθούν στις περιπτώσεις όπου δεν διαθέτει κανείς τα τιμολόγια. Ο δεύτερος είναι θέμα μέτρου: υπό ποίες προϋποθέσεις μπορεί να λεχθεί ότι μία επιχείρηση δεν συμμορφώνεται προς έναν τιμοκατάλογο; Αρκούν άραγε γι' αυτό ορισμένες αποκλίνουσες περιπτώσεις ή πρέπει, αντίθετα, όπως πιστεύω, να υπάρχει αρκετά μεγάλος αριθμός διαφορών, τις οποίες τίποτα δεν μπορεί να εξηγήσει λογικά; Όπως και αν έχει το πράγμα, προς απάντηση στις επικρίσεις της Επιτροπής και στο συνημμένο στο υπόμνημα ανταπαντήσεως πίνακα, οι προσφεύγουσες υιοθέτησαν την εξής στάση:
—
Η Chemiefarma περιορίστηκε να επιφέρει ορισμένες διορθώσεις που αφορούσαν κυρίως την παραχώρηση ή την άρνηση παραχώρησης εκπτώσεων.
—
Η Buchler προσκόμισε κατάλογο 49 παραδόσεων προς εξαγωγή, που περιλαμβάνονταν όλες στην περίοδο από τον Οκτώβριο 1964 μέχρι το Μάρτιο 1965. Από τις συναλλαγές αυτές, 36 συνάφθηκαν με αγοραστές τρίτων χωρών και, επομένως, θεωρώ ότι είναι εκτός συζητήσεως. Απομένουν 13 συναλλαγές που ενδιαφέρουν την Κοινή Αγορά. Μία από αυτές, η οποία είναι του Μαρτίου του 1965, πρέπει να αποκλειστεί, εξαιτίας της ημερομηνίας της. Μία άλλη περιλαμβάνει έκπτωση 10 % σε σχέση με τον τιμοκατάλογο, αυτή όμως η έκπτωση είχε συμφωνηθεί μεταξύ των συμβαλλομένων. Όλες οι άλλες συναλλαγές είναι σύμφωνες προς τις τιμές εξαγωγής.
—
Όσο για την Boehringer, λογομάχησε με την καθής για ένα κατάλογο 70 παραδόσεων για την περίοδο από τις 9 Απριλίου 1964 μέχρι τις 29 Ιανουαρίου 1965, προς υποστήριξη των οποίων προσκομίστηκαν τα αντίστοιχα τιμολόγια. Δεν θα υπεισέλθω στις λεπτομέρειες αυτής της συζήτησης, αλλά θα αναφέρω τα συμπεράσματα που συνάγονται από αυτή: μόνο για πέντε παραδόσεις παρατηρούνται, σε σχέση με τις τιμές εξαγωγής προς τρίτες χώρες, σημαντικές διαφορές, που παραμένουν ανεξήγητες.
Αφού παρατηρήθηκε ότι καμία από τις προσφεύγουσες δεν επεξέτεινε τη συζήτηση σε ημερομηνία προγενέστερη του 1964, ο αριθμός των διαφορών σε σχέση με τις τιμές εξαγωγής είναι πολύ μικρός για να μπορεί να εκτιμηθεί ότι οι προσφεύγουσες πράγματι, όπως το αναφέρει η προσβαλλόμενη απόφαση και για την περίοδο που ορίζει, εφάρμοσαν τις από κοινού καθορισμένες τιμές για τις εξαγωγές με προορισμό τις προαναφερθείσες χώρες.
4.
Η δεύτερη αιτίαση που προσάπτει στις επιχειρήσεις η προσβαλλόμενη απόφαση είναι ότι επιφύλαξαν τις εθνικές αγορές για τους παραγωγούς των χωρών αυτών. Η προστασία αυτή υπήρξε αποτέλεσμα της «συμφωνίας κυρίων», ανανεώθηκε όμως με επιστολές που αντάλλαξαν τον Οκτώβριο και το Νοέμβριο του 1963 τα μέλη της σύμπραξης. Και αν ακόμα δεν θεωρηθεί ότι αυτή η ανταλλαγή αλληλογραφίας αποτελεί συμφωνία — που είχε ως σκοπό τη στεγανοποίηση των εθνικών αγορών — αποτελεί εν πάση περιπτώσει τη βάση εναρμονισμένης πρακτικής. Τότε όμως πρέπει να δοθεί μια απάντηση στην εξής αντίρρηση, την οποία προβάλλει ειδικώς η Boehringer. Κατ' αυτήν, οι δηλώσεις αυτές δεν ήταν παρά απλές χειρονομίες αβρότητας, χωρίς κανένα πραγματικό περιεχόμενο διότι η εξαιρετικά τεταμένη κατάσταση του εφοδιασμού σε πρώτες ύλες καθιστούσε αδύνατη κάθε αύξηση των εξαγωγών, στις οποίες υψώνονταν επίσης νομικά και ψυχολογικά εμπόδια. Σ' αυτό η Επιτροπή απαντά ότι η κατάσταση της αγοράς των πρώτων υλών δεν μεταβλήθηκε ουσιαστικά, κατά τη διάρκεια της περιόδου που ελήφθη υπόψη για να επιβληθούν τα πρόστιμα, διότι η αύξηση των εξαγωγών φλοιού κινίνης συνέπεσε με την αγορά του αμερικανικού αποθέματος. Επίσης η τιμή αγοράς φλοιού κινίνης παρέμεινε περίπου σταθερή μέχρι το 1965. Χωρίς αμφιβολία η προσφεύγουσα βασίστηκε στα εσωτερικά σημειώματα του 1964, που προέρχονταν από το αρμόδιο για την κινίνη τμήμα της, για να αποδείξει ότι υφίστατο σοβαρή έλλειψη πρώτων υλών και ότι υποχρεώθηκε να επιβάλλει αναλογικούς περιορισμούς στις παραδόσεις κινίνης και κινιδίνης. Η Επιτροπή της αντιτάσσει άλλα σημειώματα του ίδιου τμήματος, αισθητά πιο αισιόδοξα. Μπορεί να γίνει δεκτό ότι ο εφοδιασμός αποτελούσε μόνιμη φροντίδα εξαιτίας της ανωμαλίας του, δεν υπήρχε όμως έλλειψη. Εξάλλου, τα προβαλλόμενα νομοθετικά και ψυχολογικά εμπόδια δεν επιτρέπουν να εξηγηθεί ούτε το ότι ο όγκος των εξαγωγών παρέμεινε τόσο μικρός μετά τον Οκτώβριο του 1962, ούτε το ότι, για τις παραδόσεις τους, οι μη ημεδαποί παραγωγοί προσάρμοσαν τις τιμές τους προς τις εσωτερικές τιμές. Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η ρήτρα προστασίας των εθνικών αγορών συνέχισε να εφαρμόζεται κατά την περίοδο που δέχτηκε η Επιτροπή.
5.
Η τρίτη αιτίαση που δέχτηκε η απόφαση αφορά το σύστημα των ποσοστών και το μηχανισμό συμψηφισμού, ο οποίος αποτελεί φυσική συνέπειά του.
Είναι γνωστή η αρχή και οι όροι λειτουργίας της. Το σύστημα των ποσοστώσεων, που εφαρμόστηκε αρχικά σε συνάρτηση με τις πωλήσεις που είχαν πραγματοποιηθεί τα τρία προηγούμενα χρόνια, διατηρεί το συσχετισμό δυνάμεων που υφίστατο κατά τη στιγμή της σύστασης της σύμπραξης, συγχρόνως όμως αποκλείει κάθε ατομική πολιτική τιμών των μελών της, διότι αυτά δεν μπορούν να μεταβάλουν τη θέση τους έναντι των λοιπών μελών στις εξαγωγικές αγορές. Σύμφωνα με την απόφαση, το σύστημα αυτό συνεχίστηκε να εφαρμόζεται ακόμη και μετά το 1962 και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο μέχρι τις αρχές του 1965. Πράγματι, ακόμη και κατά την περίοδο που είχαν ατονήσει οι συμφωνίες τον Οκτώβριο του 1963, οι επιχειρήσεις συνέχισαν να γνωστοποιούν περιοδικά τα στοιχεία των πωλήσεων τους, πράγμα που αποτελούσε την απαραίτητη προϋπόθεση για να μπορεί να εφαρμοστεί ο συμψηφισμός των ποσοτήτων. Χωρίς αμφιβολία ο συμψηφισμός αυτός δεν αποτελούσε πλέον παρά ηθική και όχι νομική υποχρέωση, ακόμη δε δεν εφαρμόστηκε de facto κατά την περίοδο αυτή, λόγω των συνθηκών της αγοράς, μπορούσε όμως πάντοτε να εφαρμοστεί εάν άλλαζε έστω και λίγο η κατάσταση της αγοράς. Εντούτοις, η Επιτροπή δήλωσε ότι δεν έχει τη δυνατότητα να αποδείξει ότι υπήρξαν ακόμη συμψηφιστικές παραδόσεις κατά την επίδικη περίοδο, πρόσθεσε όμως ότι ούτε το αντίθετο αποδείχτηκε. Αυτό το οποίο ενδιαφέρει, από την άποψη του άρθρου 85, είναι ότι υπάρχουν οι εγγυήσεις διενεργείας του συμψηφισμού και όχι ότι πράγματι διενεργήθηκε. Καθώς φάνηκε στη συνέχεια ότι μετά τον Οκτώβριο του 1962 τα μόνα στοιχεία που προσκομίστηκαν αφορούσαν τις πωλήσεις προς τις τρίτες χώρες, η Επιτροπή απαντά ότι τα στοιχεία αυτά δίνουν στους ενδιαφερόμενους επαρκή ιδέα για το κατά πόσο τηρούνταν ή όχι οι ποσοστώσεις.
Διότι ουσιαστικά αυτό που ενδιαφέρει είναι αυτό το τελευταίο σημείο: αν οι πωλήσεις που πραγματοποίησε καθένα από τα μέλη αποδεικνύονται ότι ήταν σύμφωνες προς την ποσόστωση που τους είχε παραχωρηθεί για αρκετό χρονικό διάστημα, μπορεί να υποτεθεί ότι το γεγονός αυτό δεν είναι τυχαίο, ότι αποκαλύπτει την ύπαρξη κάποιας εναρμόνισης προς διατήρηση της προβλεπόμενης στη σύμβαση κατάστασης και, ίσως, συμψηφιστικών πωλήσεων, λίγο-πολύ συγκαλυμμένων. Η Επιτροπή προσκόμισε κατά την προφορική διαδικασία έναν πίνακα πωλήσεων των προσφευγουσών, προς υποστήριξη της άποψής της: λαμβάνεται για κάθε μία από τις τρεις προσφεύγουσες το μερίδιο που αντιπροσωπεύουν οι πωλήσεις της σε σχέση με τις συνολικές πραγματικές πωλήσεις και μετράται η διαφορά που υπάρχει μεταξύ αυτού του ποσοστού και της ποσόστωσης που της είχε παραχωρηθεί. Παραδείγματος χάρη, για το 1963, οι πωλήσεις κινίνης της Nedchem αντιπροσωπεύουν το 51,7 % του συνόλου των πωλήσεων που είχαν πραγματοποιηθεί, ενώ η ποσόστωσή της ήταν 57,3 %. Επομένως η διαφορά είναι - 5,6 %. Για την Boehringer τα αριθμητικά στοιχεία είναι αντίστοιχα: 30,8 % και 25,2 %, από αυτό δε προκύπτει διαφορά + 5,6 %. Για την Buchler τα δύο στοιχεία είναι ίσα: 17,5 %.
Οι υπολογισμοί με την ίδια βάση για το 1964 δίδουν για τη Nedchem 58,3 % και 57,7, διαφορά + 1. Για τη Boehringer 23,3 % και 25,2 %, διαφορά -1,9 %. Για τη Buchler 18,4 και 17,5 %, διαφορά + 0,9 %. Η Επιτροπή θεωρεί ότι, λαμβανομένων υπόψη αυτών των αριθμητικών στοιχείων που δεν δείχνουν παρά μόνο ελαφρές διαφορές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο μηχανισμός λειτούργησε και ότι οι ποσοστώσεις τηρήθηκαν. Δέχομαι την ακρίβεια των αριθμητικών στοιχείων που προσκομίζονται με τον τρόπο αυτό, αλλά η παρουσίασή τους είναι απατηλή: η διαφορά πρέπει να υπολογίζεται ως εκατοστιαίο ποσοστό της ποσόστωσης καθενός και όχι του συνόλου των ποσοστώσεων, όπως την μετρά η Επιτροπή. Αν οι πωλήσεις της Boehringer το 1963 αποτελούν το 30,8 % του συνόλου των πωλήσεων και η ποσόστωσή της είναι 25,2 %, η διαφορά σε σχέση με την ποσόστωση αυτή δεν είναι + 5,6 % αλλά + 12 %, η οποία είναι κάθε άλλο παρά αμελητέα.
Πρέπει ακόμη να παρατηρηθεί ότι ο πίνακας που προσκομίζει η Επιτροπή δεν αφορά παρά μόνο τις πωλήσεις κινίνης και ότι ο ίδιος υπολογισμός που πραγματοποιήθηκε από τη Buchler για την κινιδίνη παρουσιάζει διαφορές πολύ πιο αισθητές.
Συνοψίζω: κατά τη διάρκεια της επίδικης περιόδου, τα μέλη της σύμπραξης δεν γνωστοποιούσαν παρά μόνο τα αριθμητικά στοιχεία των πωλήσεων στις τρίτες χώρες. Δεν αποδεικνύεται ότι προέβησαν μεταξύ τους σε πράξεις συμψηφισμού. Οι αριθμοί των πωλήσεών τους παρουσιάζουν σε ορισμένες περιπτώσεις διαφορές μη αμελητέες σε σχέση με τη θεωρητική ποσόστωση. Επομένως, δεν αποδεικνύεται καθόλου ότι τα μέλη της σύμπραξης συνέχισαν να εφαρμόζουν το προβλεπόμενο από τις συμφωνίες σύστημα. Αρα, δεν μπορεί να τους αποδοθεί καμία παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, ως προς το σημείο αυτό.
6.
Τέλος, δεν θα αναφέρω παρά μόνο προς υπόμνηση τον τελευταίο λόγο παράβασης που προσάπτεται στα μέλη της σύμπραξης: την απαγόρευση, που επιβλήθηκε στους άγγλους συμμετέχοντες να παράγουν κινιδίνη και στους γάλλους συνθετική κινίνη. Η απαγόρευση αυτή συνιστούσε, τουλάχιστον για τις γαλλικές επιχειρήσεις, το αντάλλαγμα της αναγνώρισης της προστατευόμενης αγοράς κινίνης και πρέπει να γίνει δεκτό ότι διήρκεσε όσο και η προστασία αυτή. Παρουσίαζε ενδιαφέρον που δεν ήταν καθαρά θεωρητικό, διότι, μετά τη ρήξη και των τελευταίων δεσμών της σύμπραξης, μία από τις γαλλικές επιχειρήσεις άρχισε να παράγει συνθετική κινιδίνη.
7.
Επομένως, θεωρώ ως αποδεδειγμένο ότι, αν τεθεί κατά μέρος το σύστημα των ποσοστώσεων και του συμψηφισμού, οι προσφεύγουσες συνέχισαν μετά τη λήξη της «συμφωνίας κυρίων» να εφαρμόζουν την περιοριστική πολιτική που είχε θεσπιστεί το 1960 στο εσωτερικό της Κοινής Αγοράς. Εξάλλου, δεν υπάρχει τίποτε το εκπληκτικό, διότι αυτές συνδέονταν πάντοτε μεταξύ τους με ορισμένο αριθμό συμφωνιών. Έτσι οι τιμές που εφάρμοζαν από κοινού για τις εξαγωγές με προορισμό το Βέλγιο ή την Ιταλία καθορίζονταν προηγουμένως στις συσκέψεις της σύμπραξης. Το ότι η πρακτική αυτή ήταν φύσεως τέτοιας ώστε να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών δεν το θεωρώ αμφισβητήσιμο, παρ' όλα όσα ισχυρίζεται η Chemiefarma. Ο καθορισμός των τιμών και η προστασία των εθνικών αγορών αποτελούσαν σοβαρά εμπόδια στις εμπορικές ανταλλαγές, τα οποία εμπόδιζαν τους αγοραστές να ωφεληθούν από τη συμπεριφορά που θα υιοθετούσαν οι επιχειρήσεις αν δεν είχαν συνάψει μεταξύ τους δεσμούς.
Το ότι αυτή είχε επίσης ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση ή τον περιορισμό του ανταγωνισμού παρίσταται εξίσου προφανές. Είναι αλήθεια ότι η Chemiefarma παραπονείται ότι η προσβαλλόμενη απόφαση δεν επιτρέπει να καθοριστεί ποιο βαθμό ανταγωνισμού θεωρεί ως απαραίτητο. Σ' αυτή την ελαφρώς θεωρητική ερώτηση θα μπορούσε να δοθεί υπό αρνητική μορφή η απάντηση ότι είναι απαραίτητο τουλάχιστον ένα σύστημα που δεν στεγανοποιεί τις αγορές και δεν επιβάλλει τιμές. Επομένως, τελικά, φαίνεται ότι ο συμφωνίες και οι εναρμονισμένες πρακτικές, τις οποίες περιέγραψα, εμπίπτουν στο άρθρο 85, πρώτη παράγραφος της Συνθήκης.
IV — Το πρόστιμο
Η προσβαλλόμενη απόφαση στηρίζεται στο άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, κατά το οποίο η Επιτροπή μπορεί να επιβάλλει πρόστιμο στις επιχειρήσεις οι οποίες, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας, διαπράττουν παράβαση των διατάξεων του άρθρου 85 της Συνθήκης. Το ίδιο άρθρο ορίζει ότι, κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου πρέπει να λαμβάνονται υπόψη η σοβαρότητα της παράβασης και η διάρκειά της και ότι, στην προκειμένη περίπτωση, οι αποφάσες δεν έχουν ποινικό χαρακτήρα.
Α —
Αμέσως προκύπτει ένα λεπτό ζήτημα είναι το ζήτημα της παραγραφής των παραβάσεων των κανόνων του ανταγωνισμού. Το άρθρο 15 σιωπά επ' αυτού του σημείου, οι προσφεύγουσες όμως υποστήριξαν ότι η αρχή που υπάρχει στις περισσότερο ή λιγότερο ανάλογες νομοθεσίες των κρατών μελών πρέπει να εφαρμοστεί επίσης και στο κοινοτικό δίκαιο, η δε σύγκριση αυτών των διαφόρων νομοθεσιών στην οποία προέβησαν τις οδήγησε στη σκέψη ότι οι προσα-πτόμενες παραβάσεις έχουν παραγραφεί. Αντίθετα, η προσβαλλόμενη απόφαση θεωρεί ότι, ακόμα και αν γινόταν δεκτή αυτή η αρχή, μεταξύ του τέλους της παράβασης — Φεβρουάριος 1965 — και των ελέγχων που διενεργήθηκαν από την Επιτροπή, το 1967, στα μέλη της σύμπραξης, κατ' εφαρμογή του άρθρου 14, του κανονισμού 17, διέρρευσε χρονικό διάστημα το οποίο δεν είναι φύσεως τέτοιας, ώστε να εμποδίσει τη δίωξη των ενδιαφερομένων. — Επομένως, πρέπει να κρίνετε αν εν σιωπή του νομοθετικού κειμένου, πρέπει να αναγνωριστεί η αρχή αυτή στο κοινοτικό δίκαιο και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης υπό ποίες προϋποθέσεις.
Παρατηρώ καταρχήν ότι, κατά γενικό κανόνα, τα διάφορα νομικά συστήματα, και όχι μόνον εκείνα των κρατών μελών, προβλέπουν την παραγραφή. Ο θεσμός αυτός μεταφέρει στο πλαίσιο του δικαίου μια κοινή αλήθεια, ήτοι ότι ο χρόνος θεραπεύει τα πάντα, ότι μετά από ένα λίγο-πολύ μακρό χρονικό διάστημα, έρχεται πάντοτε μία στιγμή κατά την οποία, στις κοινωνικές σχέσεις, εκείνο που θεωρείται παρελθόν δεν πρέπει να τίθεται πάλι υπό αμφισβήτηση και ότι, ακόμα και αν αυτό το παρελθόν ήταν άδικο, είναι καλύτερα να σβηστεί με σφουγγάρι. Όμως είναι πάντοτε ο νομοθέτης εκείνος ο οποίος, συγχρόνως με τη θέσπιση της παραγραφής, καθορίζει κατά τρόπο ακριβή τις λεπτομέρειες εφαρμογής της σε συνάρτηση με ηθικές και νομικές σκέψεις, καθώς και τις πρακτικές και ενδεχόμενες απαιτήσεις της κοινωνίας στην οποία θα πρέπει να εφαρμοστεί.
Οι λόγοι που δικαιολογούν το θεσμό αυτό ισχύουν επίσης και στο σύστημα του κοινοτικού δικαίου, το οποίο ακόμη διαμορφώνεται, καμία δε σκέψη κοινοτικού δικαίου δεν επιβάλλει τον αποκλεισμό αυτού του θεσμού. Δεδομένου ότι η σιωπή του κοινοτικού νομοθέτη δεν μπορεί να ερμηνευτεί ότι εκφράζει την πρόθεσή του να αποκλείσει μία τόσο γενικά παραδεκτή αρχή__ δεν μπορείτε παρά να αναγνωρίσετε την ύπαρξή της και, μέχρις ότου το ζήτημα ρυθμιστεί στο θετικό δίκαιο από την κανονικά αρμόδια αρχή, σε σας εναπόκειται ο καθορισμός των λεπτομερειών εφαρμογής της.
Πρέπει να καθοριστεί καταρχήν ποιος πρέπει να είναι ο εφαμοστέος σε ζητήματα προστίμων χρόνος παραγραφής. Επ' αυτού του σημείου, οι διάδικοι πρότειναν στο Δικαστήριο τρεις λύσεις. Ειπώθηκε ότι πρέπει να εφαρμόζεται σε κάθε επιχείρηση το εθνικό της δίκαιο, όπως συνέβη με την απόφαση Nold, όπου επρόκειτο για κρίση της ικανότητας του να είναι κανείς διάδικος ή ακόμη ότι πρέπει να γίνει αναφορά στους θεσπισμένους από τις νομοθεσίες των κρατών μελών κανόνες σε θέματα ανταγωνισμού και, είτε να συναχθεί ένας κοινός παρανομαστής μεταξύ αυτών των νομοθεσιών είτε να προτιμηθεί εκείνη που φαίνεται ότι είναι η πλέον σύγχρονη και προοδευτική· όσο για την Επιτροπή, αυτή θεωρεί ότι η εξέταση αυτών των διαφόρων δικαίων δεν μπορεί να φανερώσει την ύπαρξη κοινού κανόνα ο οποίος θα μπορούσε να μεταφερθεί στο κοινοτικό δίκαιο· από τη σιωπή του κανονισμού πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι υπήρχε η πρόθεση να μη δεσμευτεί η Επιτροπή, τουλάχιστον κατά την αρχική περίοδο και ότι της αναγνωρίστηκε η δυνατότητα να καθορίσει πιο συγκεκριμένα, υπό τον έλεγχο του Δικαστηρίου, τα όρια που δεν θα έπρεπε να υπερβεί. Το σύστημα αυτό, που φαίνεται ότι πλησιάζει προς εκείνο του «εύλογου χρόνου», καθοριζόμενου σε συνάρτηση με τις συγκεκριμένες περιστάσεις κάθε υπόθεσης, βρήκε μερικά στηρίγματα στη θεωρία. Ελέχθη, βάσει του άρθρου 15 του κανονισμού (η Επιτροπή δύναται… να επιβάλλει) ότι η εκτίμηση του χρόνου πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις ιδιομορφίες της υπόθεσης (σοβαρότητα της παράβασης — δυνατότητα επανάλη-ψής της ή όχι — το αν διαπράχθηκε πρόσφατα ή παλαιότερα — το αν τερματίστηκε αυθόρμητα κλπ) (
4
).
Ικανοποιητική λύση δεν μπορεί να βρεθεί παρά μόνο ανατρέχοντας στη ratio legis, λαμβάνοντας υπόψη συγχρόνως τη λειτουργία της παραγραφής στο σύνολο του νομικού συστήματος, τη λειτουργία των προστίμων στη νομοθετική ρύθμιση του ανταγωνισμού και, τέλος, τη λειτουργία της νομοθετικής ρύθμισης του ανταγωνισμού στο κοινοτικό σύστημα. Ακόμα και αν η ασφάλεια δικαίου δεν είναι αυτό που δικαιολογεί την ύπαρξη της παραγραφής, είναι εντούτοις αδιαχώριστη από αυτήν. Δεν είναι δυνατό να γίνει δεκτή μία παραγραφή που καθορίζεται κατά περίπτωση σε συνάρτηση με τα ιδιαίτερα στοιχεία της κάθε υπόθεσης, παρά μόνο αν αφαιρεθεί από αυτήν το μεγαλύτερο μέρος του ενδια-φέροντός της. Ο χρόνος πρέπει απαραίτητα να είναι καθορισμένος εκ των προτέρων, πράγμα το οποίο αποκλείει το σύστημα του «εύλογου χρόνου» όπως και η αναγκαστικά ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου αρκεί για να εμποδίσει τη λύση της αντιμετώπισης καθενός ανάλογα με το εθνικό του δίκαιο. Κατά δεύτερο λόγο, είναι γνωστό από το άρθρο 15 ότι τα πρόστιμα δεν έχουν ποινικό χαρακτήρα, πράγμα το οποίο θα έπρεπε να γίνει δεκτό ακόμη και αν δεν το όριζε ο κανονισμός διότι τα κράτη μέλη δεν έχουν μεταβιβάσει στην Κοινότητα καμία ποινική αρμοδιότητα, υπό την κυριολεκτική έννοια του όρου. Όταν διαπράττονται παραβάσεις του άρθρου 85, που καταλήγουν σε επιβολή προστίμων, οι παραβάσεις αυτές δεν είναι εγκλήματα και τα πρόστιμα αυτά δεν είναι ποινές. Τα πρόστιμα αυτά έχουν ως σκοπό, κατά το άρθρο 87 της Συνθήκης, να εξασφαλίσουν την τήρηση των απαγορεύσεων που αναφέρονται στα προηγούμενα άρθρα, δηλαδή να καταστείλουν τις παραβάσεις και συγχρόνως να αποτρέψουν την επανάληψή τους, πράγμα το οποίο εξηγεί ότι, διαφορετικά από τις χρηματικές ποινές, τα πρόστιμα μπορούν να επιβληθούν για πράξεις που έχουν ήδη τερματιστεί τη στιγμή κατά την οποία η Επιτροπή κινεί τη διαδικασία καταστολής τους. Εξαλλου, το ποσό του προστίμου που μπορεί να επιβληθεί, κατά το άρθρο 15 του κανονισμού, είναι εξαιρετικά υψηλό, πράγμα το οποίο αρκεί για να δείξει τη βαρύτητα που έχουν οι προκείμενες παραβάσεις για τον κοινοτικό νομοθέτη.
Πράγματι — και αυτό είναι το τελευταίο σημείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη — το δίκαιο του ανταγωνισμού στο σύστημα αυτό δεν επιτελεί μόνο τις λειτουργίες που γενικά αναγνωρίζονται σ' αυτό από τα εθνικά δίκαια, αλλά πρέπει επιπλέον και κυρίως να παρέχει τη δυνατότητα του αποκλεισμού της στεγανοποίησης μεταξύ των κρατών μελών και της ίδρυσης κοινής αγοράς.
Επομένως η Επιτροπή δεν έχει άδικο όταν θεωρεί ότι η παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού μπορεί να παρουσιάσει στην προκείμενη περίπτωση σοβαρότερους κινδύνους από ό, τι στις εθνικές έννομες τάξεις. Προσθέτω, τέλος, ότι η διερεύνηση των παραβάσεων είναι τόσο πιο δύσκολη, όσο η Κοινότητα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα κράτη μέλη, άν όχι ακόμα, όπως στην παρούσα υπόθεση και από τρίτα κράτη.
Επομένως, η προσφυγή στις νομοθεσίες των κρατών μελών δεν πρέπει να γίνεται παρά μόνο με εξαιρετική επιφύλαξη, διότι οι κοινοί κανόνες τους δεν θα μπορούσαν να αποτελέσουν, σημείο αναφοράς παρά μόνο στο μέτρο που θα μπορούσαν να μεταφερθούν στο κοινοτικό δίκαιο, χωρίς όμως να θίγονται τα δικά του χαρακτηριστικά.
Δεν θα επανέλθω στην πλήρη εξέταση αυτών των διαφόρων νομοθεσιών η οποία περιλαμβάνεται στα διαδικαστικά έγγραφα. Αρκεί να υπενθυμίσω ότι οι νομοθεσίες αυτές έχουν διαφορές που αναφέρονται στην ίδια την ύπαρξη του δικαίου των συμπράξεων, στο λίγο-πολύ αυστηρό χαρακτήρα του ισχύοντος συστήματος και στο χαρακτηρισμό των παραβάσεων. Οι διαφορές αυτές υφίστανται επίσης ως προς τις κυρώσεις και το χρόνο παραγραφής. Ούτε οι μεν ούτε οι δε στηρίζονται σε ομοιόμορφες εκτιμήσεις. Για να αναφέρω απλώς ένα παράδειγμα, οι κυρώσεις είναι βαρύτερες στη Γαλλία παρά στις Κάτω Χώρες, η παραγραφή όμως είναι πιο μακρά σ' αυτή την τελευταία χώρα (6 έτη αντί τριών), τουλάχιστον όταν η παράβαση διαπράχθηκε εκ προθέσεως. Όπως λέει η Επιτροπή, «ο καθορισμός των αξιόποινων πράξεων, της βαρύτητας της κύρωσης και του χρόνου παραγραφής συνδέεται με αξιολογικές κρίσεις του νομοθέτη, τις οποίες δεν μπορεί να διορθώσει το κοινοτικό δίκαιο».
Δεν υπάρχει, λοιπόν, καμιά κοινή αρχή ή ακόμη λιγότερο μια κοινή αρχή που θα μπορούσε να μεταφερθεί στο κοινοτικό δίκαιο.
Άρα, πρέπει να ληφθούν υπόψη μόνο τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κοινοτικού δικαίου στον τομέα του ανταγωνισμού. Οι διαπιστώσεις που αναπτύχθηκαν πιο πάνω με οδηγούν στο να αναγνωρίσω ως πρόσφορο χρόνο παραγραφής μακρύτερο από αυτόν που προβλέπεται από τις περισσότερες από τις νομοθεσίες των κρατών μελών. Ο χρόνος, κατά τη γνώμη μου, θα μπορούσε να είναι πέντε ετών. Είναι συντομότερος από εκείνον που εφαρμόζεται στις Κάτω Χώρες για παραβάσεις που διαπράττονται εκ προθέσεως. Είναι, εξάλλου, ο ίδιος με το χρόνο που καθορίζεται από το άρθρο 43 του Οργανισμού του Δικαστηρίου ΕΟΚ σε θέματα εξωσυμβατικής ευθύνης.
Αφού καθοριστεί το σημείο αυτό, πρέπει να προσδιοριστεί ποιες πράξεις μπορούν να διακόψουν την παραγραφή. Η προσβαλλόμενη απόφαση θεώρησε ως τέτοιες τους ελέγχους που διενεργούνται στις επιχειρήσεις υπό τους όρους που καθορίζονται στο άρθρο 14 του κανονισμού 17. θεωρώ την άποψη αυτή ορθή. Σύμφωνα με το άρθρο αυτό, η Επιτροπή μπορεί να διεξάγει μέσω εντεταλμένων οργάνων, όλους τους απαραίτητους ελέγχους στις επιχειρήσεις. Το πλαίσιο αυτών των ελέγχων, όπως καθορίζεται από τον κανονισμό, είναι πολύ ευρύ και τα εντεταλμένα όργανα ασκούν την εξουσία τους προσκομίζοντας έγγραφη εντολή ελέγχου που αναφέρει το αντικείμενο και το σκοπό του ελέγχου. Πράγματι, η έγγραφη εντολή ελέγχου, όμοια και για τις τρεις επιχειρήσεις, φέρει ημερομηνία 17 Ιουλίου 1967 και υπογράφεται για την Επιτροπή από το γενικό διευθυντή του ανταγωνισμού (η ιδιότητα του ανωτέρου αυτού υπαλλήλου αμφισβητήθηκε από τη Boehringer, αλλά θεωρώ ότι η Επιτροπή έδωσε ικανοποιητική απάντηση επί του ισχυρισμού αυτού). Το έγγραφο αναφέρει ότι ο ορισθείς υπάλληλος είναι επιφορτισμένος να διενεργήσει έλεγχο στην επιχείρηση αυτή, για να διαπιστώσει αν οι δραστηριότητες της διεθνούς συμπράξεως κινίνης είναι αντίθετες ή όχι προς τις διατάξεις των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης. Το έγγραφο αυτό διευκρινίζει ότι ο υπάλληλος διαθέτει τις προβλεπόμενες στο άρθρο 14-1 του κανονισμού αρμοδιότητες και μνημονεύει τις διατάξεις του άρθρου 15-1 σχετικά με τα προβλεπόμενα πρόστιμα σε περίπτωση ελλιπούς προσκομίσεως εγγράφων.
Καθώς ο έλεγχος διενεργήθηκε σε μέλη που συμμετείχαν στη σύμπραξη και με καθορισμένο σκοπό, ο οποίος είναι η εξακρίβωση μήπως η σύμπραξη αυτή παραβιάζει τους κανόνες της Συνθήκης, μπορεί να συγκριθεί προς ανακριτική πράξη, που έχει την ιδιότητα να διακόπτει την παραγραφή. Ασφαλώς, πρέπει γι' αυτό οι ενδιαφερόμενοι να είχαν πλήρη γνώση του αντικειμένου, της έκτασης και των πιθανών συνεπειών του ελέγχου. Επομένως, δεν θα δεχθώ ως επαρκή αποδεικτικά στοιχεία τις τηλεφωνικές ανακοινώσεις που τυχόν του έκανε προηγουμένως αυτός ο υπάλληλος.
Αντίθετα, η προσκόμιση της έγγραφης εντολής ελέγχου που προβλέπεται από το άρθρο 14 εξασφαλίζει υπό κανονικές συνθήκες την τήρηση αυτής της επιταγής. Σημειώνω ότι η Buchler αρνείται στο υπόμνημα απαντήσεώς της «ότι ο υπάλληλος αυτός… νομιμοποιήθηκε έναντι της προσφεύγουσας προσκομίζοντας έγγραφη εντολή ελέγχου υπογεγραμμένη από το γενικό διευθυντή», αυτή η αμφισβήτηση όμως φαίνεται ότι είναι εκπρόθεσμη, διότι η επιχείρηση δεν υποστήριξε κάτι σχετικό απαντώντας στην κοινοποίηση των αιτιάσεων που αναφερόταν στους ελέγχους που είχαν διενεργηθεί δυνάμει του άρθρου 14. Αυτά που μόλις εξέθεσα οδηγούν λογικά στην παραδοχή ότι η παραγραφή μπορεί να διακοπεί σε διαφορετικές ημερομηνίες, οι οποίες είναι για κάθε επιχείρηση η ημέρα όπου η έγγραφη εντολή ελέγχου της προσκομίστηκε κατά τον έλεγχο. Οι ημερομηνίες αυτές είναι αντίστοιχα η 17η Ιουλίου 1967 για τη Nedchem, η 9η Νοεμβρίου 1967 για τη Buchler και η 15η Νοεμβρίου 1967 για τη Boehringer. Αυτή η διαφορά είναι λυπηρή, δεδομένου ότι επρόκειτο για τη δίωξη των δραστηριοτήτων μιας και της αυτής σύμπραξης, στην οποία συμμετείχαν οι τρεις επιχειρήσεις, δεν βρίσκω όμως τρόπο αποφυγής της.
Η διαφορά έχει αυτή την περίεργη συνέπεια ότι αν γίνει δεκτό, όπως σας προτείνω να κρίνετε, ότι η «συμφωνία κυρίων» έληξε στις 29 Οκτωβρίου 1962, η εν λόγω παράβαση έχει παραγραφεί ως προς την Buchler και την Boehringer, όχι όμως ως προς τη Chemiefarma. Παρ' όλα αυτά, το Δικαστήριο, ως δικαιοδοτικό όργανο πλήρους δικαιοδοσίας, έχει χωρίς αμφιβολία τη δυνατότητα να καθορίσει το επιβληθέν σε κάθε επιχείρηση πρόστιμο σε συνάρτηση με τη δική της ευθύνη, παραβλέποντας ότι δεν οφείλεται παρά μόνο σε καθαρά τυχαία ανωμαλία.
Απομένει ένα τελευταίο σημείο. Μετά την εξαφάνιση της «συμφωνίας κυρίων», η περιοριστική του ανταγωνισμού σύμπραξη συνεχίστηκε με τη μορφή εναρμονισμένης πρακτικής ή μάλλον σειράς εναρμονισμένων πρακτικών που αφορούσαν τις τιμές, την κατανομή των αγορών και τον περιορισμό της παραγωγής της κινιδίνης. Εφόσον η παράβαση προϋποθέτει την ύπαρξη συγκεκριμένης συμπεριφοράς, κάθε τρόπος περιορισμού του ανταγωνισμού, ο οποίος πραγματοποιείται στα πλαίσια εναρμονισμένης πρακτικής, πρέπει, ως προς τη παραγραφή να εξεταστεί χωριστά.
Εάν ακολουθήσετε τη γνώμη μου, θα διαπιστώσετε ότι, εκτός από ό, τι αφορά τη «συμφωνία κυρίων» για τις υποθέσεις 44/69 και 45/69, οι παραβάσεις δεν έχουν παραγραφεί. Επομένως, πρέπει να αποφανθείτε επί του προστίμου.
Β —
Η επιβολή προστίμου προϋποθέτει ότι η παράβαση διαπράχθηκε εκ προθέσεως ή εξ αμελείας.
Το σημείο αυτό δεν θα με απασχολήσει επί μακρόν. Από την ημέρα κατά την οποία, αφού συνήψαν συμφωνία ώστε να συμμορφωθούν προς την πρόσκληση του Bundeskartellamt, οι προσφεύγουσες εταιρίες άρχισαν να συζητούν το σχέδιο της «συμφωνίας κυρίων», δεν μπορούν πλέον να επικαλεστούν την καλή τους πίστη. Η ευθύνη τους είναι ακόμη μεγαλύτερη διότι, λίγο μετά την έναρξη της ισχύος του κανονισμού 17, τους επιστήθηκε η προσοχή επί του παρανόμου χαρακτήρα της σύμπραξης από άποψη κοινοτικού δικαίου. Όσο για το ύψος του προστίμου, σύμφωνα με το άρθρο 15, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η σοβαρότητα και η διάρκεια της παράβασης. Η Επιτροπή παρέχει σαφείς και επαρκείς εξηγήσεις επί των σκέψεων που την οδήγησαν επ' αυτού του σημείου και δεν θα χρειαζόταν να γίνει καμία παρατήρηση επί της αποφάσεως της, αν δεν δεχόταν μεταξύ των συμφωνιών που συνέβαλαν στον περιορισμό του ανταγωνισμού από κάθε ουσιώδη άποψη, εκείνες που αναφέρονται στον καθορισμό των ποσοστώσεων και των ποσοτικών συμψηφισμών, για τις οποίες είπα ότι, κατά τη γνώμη μου, είχαν σταματήσει να εφαρμόζονται μετά τη λήξη της «συμφωνίας κυρίων». Η απόφαση καθορίζει, σύμφωνα με τα κριτήρια που αναφέρθηκαν κατά την προφορική διαδικασία και τα οποία είναι αποδεκτά, τα πρόστιμα που πρέπει να επιβληθούν σε κάθε μία από τις επιχειρήσεις. Στο σημείο αυτό απευθύνονται κατά της Επιτροπής επικρίσεις τριών κατηγοριών, — ότι καθόρισε βαρεία πρόστιμα την πρώτη φορά που επέβαλε κύρωση, αλλά μπορεί να θεωρηθεί επιθυμητό να δοθεί αμέσως στο πρόστιμο όλη του η αποτρεπτική ισχύς, — ότι, αντί να καθορίσει ατομικά τα πρόστιμα, καθόρισε ένα συνολικό ποσό 500000 λογιστικών μονάδων, το οποίο κατένειμε στη συνέχεια μεταξύ των επιχειρήσεων: στο σημείο αυτό δεν υπάρχει τίποτα το παράνομο, αν έγινε στη συνέχεια η κατανομή με λογικό συνυπολογισμό της αντίστοιχης κατάστασης κάθε μιας από τις επιχειρήσεις, πράγμα το οποίο πιστεύω ότι συνέβη — τέλος και οι τρεις επιχειρήσεις παραπονέθηκαν ότι κάθε μια κρίθηκε δυσμενέστερα σε σχέση με τις άλλες δύο. Ο αντιφατικός χαρακτήρας αυτών των αιτιάσεων μπορεί ήδη να δημιουργήσει αμφιβολίες για τη βασιμότητά τους. Πιο συγκεκριμένα, ο καθορισμός πολύ παραπλήσιων ποσών (αντίστοιχα 210000 και 190000 λμ.) για το πρόστιμο που επιβλήθηκε στη Nedchem και στη Boehringer μου φαίνεται δικαιολογημένος. Πράγματι, αν και η πρώτη έλαβε πολλές φορές θέση υπέρ σχετικά χαμηλών τιμών, εντούτοις ασκούσε αποφασιστική επιρροή στα πλαίσια της σύμπραξης και κατέχει πολύ σημαντικό μερίδιο της αγοράς των επίδικων προϊόντων.
Όσο για τη δεύτερη, αυτή βρισκόταν σε θέση ισχύος ως προς τον εφοδιασμό της σε πρώτες ύλες. Για διάφορους, λοιπόν, λόγους, η κατάστασή τους και η ευθύνη τους μπορούν να θεωρηθούν ως αρκετά παρόμοιες. Τέλος, όσον αφορά τη Buchler, το πρόστιμο των 65000 λ.μ., χαμηλότερο από αυτό που θα αντιστοιχούσε στο μερίδιό της, λαμβάνει επαρκώς υπόψη της περιορισμένη επιρροή της στα πλαίσια της σύμπραξης. Σε γενικότερο πάντως επίπεδο, η απόφαση περιλαμβάνει μεταξύ των παραβάσεων που περιόρισαν τον ανταγωνισμό μέχρι τις αρχές Φεβρουαρίου του 1965 το ζήτημα των ποσοστώσεων. Οι ποσοστώσεις αυτές ήταν σημαντικό στοιχείο των μηχανισμών περιορισμού του ανταγωνισμού εντός της Κοινής Αγοράς. Νομίζω επίσης ότι τα επιβληθέντα πρόστιμα θα έπρεπε να μειωθούν κατά ένα κοινό για όλες ποσοστό, που θα μπορούσε να είναι 20 %. Τέλος, θα υπενθυμίσω ότι η Boehringer, η οποία καταδικάστηκε σε πρόστιμο 80000 $ από αμερικανικό δικαστήριο για παράβαση της αμερικανικής αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας, και ότι η Buchler, κατά της οποίας εκκρεμεί δίκη για την ίδια αιτία ενώπιον αμερικανικού δικαστηρίου, ζητούν και οι δύο να εκπεσθεί από το επιβληθέν από την Επιτροπή πρόστιμο, αυτό που επιβλήθηκε ή που θα επιβληθεί από τη δικαιοσύνη των Ηνωμένων Πολιτειών. Για διάφορους λόγους, αυτά τα αιτήματα δεν μπορούν να έχουν καμία συνέχεια ενώπιον του Δικαστηρίου.
Προτείνω, στις υποθέσεις 41/69, 44/69 και 45/69:
—
τη μείωση του επιβληθέντος προστίμου στην εταιρία Nederlandse Combinatie voor Chemische Industrie και τις εταιρίες Boehringer Mannheim και Buchler αντίστοιχα κατά 20 % του ποσού που ορίστηκε με την απόφαση της Επιτροπής της 16ης Ιουλίου 1969 ·
—
την απόρριψη της προσφυγής κατά τα λοιπά.
(
1
)	Γλώσσα του προπστΰπσυ: η γαλλική.
(
2
)	Η παραπομπή γίνεται στα ξενόγλωσσα κείμενα της Ε.Ε.
(
3
)	Kurt Markert: «Die Anwendung des Gesetzes gegen Wettbewerbsbeschrankungen auf Internationale Wettbewerbsbeschränkungen» στο Zehn Jahre Bundeskartellamt, σ. 205 επ.
(
4
)	Gleiss και Kleinmann: «Keine Verjahrung von Ordnungswidrigkeiten im Europaischen Kartellrecht», Neue Juristische Wochenschrift 1967, σ. 2097.