62012CC0501
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
YVES’A BOTA
przedstawiona w dniu 28 listopada 2013 r. (
1
)
Sprawy połączone od C‑501/12 do C‑506/12, C‑540/12 i C‑541/12
Thomas Specht (C‑501/12),
Jens Schombera (C‑502/12),
Alexander Wieland (C‑503/12),
Uwe Schönefeld (C‑504/12),
Antje Wilke (C‑505/12),
Gerd Schini (C‑506/12)
przeciwko
Land Berlin
oraz
Rena Schmeel (C‑540/12),
Ralf Schuster (C‑541/12)
przeciwko
Bundesrepublik Deutschland
[wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Verwaltungsgericht Berlin (Niemcy)]
„Polityka społeczna — Dyskryminacja ze względu na wiek pracowników — Regulacja państwa członkowskiego przewidująca, że wynagrodzenie podstawowe urzędników określa się zależnie od wieku urzędnika”
1.
Ramy prawne wniosków prejudycjalnych w niniejszych sprawach określa dyrektywa Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (
2
).
2.
Pytania postawione przez Verwaltungsgericht Berlin (sąd administracyjny w Berlinie, Niemcy) wymagają od Trybunału w szczególności rozważenia kolejno mocy prawnej art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78, jak też zastosowania tego przepisu do zasad wynagradzania urzędników, później zaś zgodności odpowiednich przepisów krajowych z zasadą niedyskryminacji ze względu na wiek wyrażoną w art. 2 tej dyrektywy. Następnie Trybunał powinien określić konsekwencje prawne, jakie należałoby wyciągnąć z ewentualnego naruszenia tej zasady. W końcu Trybunał powinien zbadać, czy norma krajowa, o którą chodzi w postępowaniu głównym, przewidująca obowiązek dochodzenia przez urzędnika jego prawa do świadczeń pieniężnych, które nie wynikają bezpośrednio z ustawy, przed zakończeniem realizacji bieżącego budżetu, jest zgodna z prawem do skutecznego środka prawnego.
I – Ramy prawne
A – Prawo Unii
3.
Zgodnie z art. 1 dyrektywy 2000/78 ma ona na celu wyznaczenie ogólnych ram walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania.
4.
Artykuł 2 tej dyrektywy stanowi, co następuje:
„1.   Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1.
2.   Do celów ust. 1:
a)
dyskryminacja bezpośrednia występuje w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1;
b)
dyskryminacja pośrednia występuje w przypadku, gdy przepis, kryterium lub pozornie neutralna praktyka może doprowadzić do szczególnej niekorzystnej sytuacji dla osób danej religii lub przekonań, niepełnosprawności, wieku lub orientacji seksualnej, w stosunku do innych osób, chyba że:
i)
taki przepis, kryterium lub praktyka jest obiektywnie uzasadniona zgodnym z prawem celem, a środki mające służyć osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne […]
[…]”.
5.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 stosuje się ją, w granicach kompetencji Unii Europejskiej, do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do warunków zatrudnienia i pracy, w szczególności łącznie z warunkami wynagradzania.
6.
Artykuł 6 dyrektywy 2000/78 stanowi:
„1.   Niezależnie od przepisów art. 2 ust. 2 państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami celem, w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne.
Takie odmienne traktowanie może polegać między innymi na:
a)
wprowadzeniu specjalnych warunków dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, zatrudnienia i pracy, włącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania, dla ludzi młodych, pracowników starszych i osób mających na utrzymaniu inne osoby, w celu wspierania ich integracji zawodowej lub zapewnienia im ochrony;
b)
określeniu warunków dolnej granicy wieku, doświadczenia zawodowego lub stażu pracy, wymaganego do zatrudnienia lub niektórych korzyści związanych z zatrudnieniem;
[…]”.
7.
Artykuł 16 lit. a) dyrektywy 2000/78 zobowiązuje państwa członkowskie do podjęcia niezbędnych działań, aby zniesione zostały przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne sprzeczne z zasadą równego traktowania.
B – Prawo niemieckie
1. Regulacja mająca zastosowanie do wynagradzania urzędników Land Berlin
a) Ustawa federalna w sprawie wynagrodzeń urzędników obowiązująca do czerwca 2011 r.
8.
Podstawę prawną dla wynagrodzeń urzędników Land Berlin do dnia 30 czerwca 2011 r. stanowiły § 27 i nast. Bundesbesoldungsgesetz (ustawy federalnej w sprawie wynagrodzeń urzędników), w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 sierpnia 2006 r. (zwanej dalej „BBesG w dawnym brzmieniu”).
9.
W BBesG w dawnym brzmieniu kryterium branym pod uwagę przy ustalaniu początkowego wynagrodzenia na danym szczeblu, jak też punktem w rozwoju kariery zawodowej według szczebli systemu wynagrodzeń był wiek referencyjny określany odpowiednio do wieku rzeczywistego.
10.
Tak więc § 27 BBesG w dawnym brzmieniu przewiduje, że wynagrodzenie podstawowe jest obliczane dla poszczególnych szczebli, z zastrzeżeniem odmiennych regulacji w systemie wynagradzania. Awans na kolejny szczebel jest zależny od wieku referencyjnego oraz wyników urzędnika w pracy. Urzędnik lub żołnierz otrzymuje co najmniej początkowe wynagrodzenie podstawowe stopnia, na jaki został mianowany. Według tegoż przepisu wynagrodzenie podstawowe wzrasta co dwa lata do piątego szczebla, następnie co trzy lata do dziewiątego szczebla i co cztery lata powyżej tego. Wspomniany wyżej przepis przewiduje również, że urzędnicy i żołnierze podlegający reżimowi płacowemu A, którzy wyróżniają się wyjątkowo wysokimi, niezmiennymi i trwałymi osiągnięciami w pracy, mogą uzyskać wyprzedzająco wynagrodzenie podstawowe odpowiadające wynagrodzeniu na szczeblu bezpośrednio wyższym (szczebel za zasługę). U tego samego pracodawcy liczba osób korzystających w ten sposób ze szczebla za zasługę nie może w ciągu roku kalendarzowego przekraczać 15% liczby urzędników i żołnierzy podlegających reżimowi wynagrodzenia A, którzy nie osiągnęli jeszcze końcowego podstawowego wynagrodzenia. Jeśli stwierdzi się, że poziom osiągnięć w pracy urzędnika lub żołnierza nie odpowiada średnim wymaganiom związanym z wykonywaną funkcją, pozostaje on zaszeregowany na swym szczeblu aż do czasu, gdy poziom jego osiągnięć uzasadni awansowanie go na szczebel bezpośrednio wyższy.
11.
W myśl § 28 BBesG w dawnym brzmieniu wiek referencyjny liczy się od pierwszego dnia miesiąca, w którym przypadają 21. urodziny urzędnika lub żołnierza.
12.
Ten punkt wyjścia do obliczania wieku referencyjnego zostaje przesunięty o czas trwania okresów późniejszych, począwszy od wieku ukończonych 31 lat, które nie dawały prawa do pobierania wynagrodzenia przez urzędnika lub żołnierza, w proporcji jednej czwartej okresu do wieku ukończonych 35 lat, a następnie połowy okresu biegnącego ponadto. Za wynagrodzenie pobierane przez urzędników lub żołnierzy uznaje się wynagrodzenie otrzymywane z tytułu głównej działalności zawodowej wykonywanej na rzecz pracodawcy będącego podmiotem prawa publicznego, wspólnot kulturowych prawa publicznego lub ich związków, jak też każdego innego pracodawcy stosującego porozumienia zbiorowe obowiązujące w sektorze publicznym lub porozumienia zbiorowe o podobnej treści, wobec którego państwo lub inne podmioty prawa publicznego wnoszą istotny udział przez wpłacanie opłat lub subwencji albo w inny sposób.
13.
Mocą zweites Dienstrechtsänderungsgesetz (drugiej ustawy o zmianie statusu służby publicznej) z dnia 21 czerwca 2011 r. Land Berlin włączył stosowne przepisy BBesG w dawnym brzmieniu do prawa Land Berlin jako ustawę federalną w sprawie wynagrodzeń urzędników do Bundesbesoldungsgesetz in der Überleitungsfassung für Berlin (ustawy federalnej w sprawie wynagrodzeń urzędników w brzemieniu przejściowym dla Berlina, zwanej dalej „BBesG Bln w dawnym brzmieniu”).
b) Ustawa federalna w sprawie wynagrodzeń urzędników obowiązująca w dniu 1 sierpnia 2011 r.
14.
Mocą Gesetz zur Besoldungsneuregelung für das Land Berlin – Berliner Besoldungsneuregelungsgesetz (ustawy wprowadzającej reformę wynagrodzeń urzędników kraju związkowego Berlin, zwanej dalej „BerlBesNG”) z dnia 29 czerwca 2011 r. Land Berlin zmienił BBesG Bln w dawnym brzmieniu. Odtąd do urzędników Landu Berlin stosują się różne uregulowania, zależnie od tego, czy objęli oni stanowisko w terminie począwszy od dnia 1 sierpnia 2011 r. (zwanych dalej „nowymi urzędnikami”), czy też byli już na stanowisku w dniu 31 lipca 2011 r. (zwanych dalej „urzędnikami już na stanowisku”). Paragraf 1 ust. 1 BerlBesNG zmienia dawne brzmienie BBesG Bln z mocą od dnia 1 sierpnia 2011 r. Do nowych urzędników stosuje się zmienione w ten sposób brzmienie ustawy federalnej w sprawie wynagrodzeń urzędników (zwane dalej „BBesG Bln w nowym brzmieniu”).
i) Uregulowania mające zastosowanie do nowych urzędników
15.
Zaszeregowanie początkowe nowych urzędników na określonym szczeblu (według doświadczenia) i późniejszy wzrost wynagrodzenia, szczebel po szczeblu, w ramach reżimu wynagrodzenia A następuje już nie według wieku referencyjnego określonego zależnie od wieku rzeczywistego, lecz zależnie od czasu trwania odbytych okresów służby zgodnie z wymaganym odpowiednim doświadczeniem.
16.
Tak więc § 27 BBesG Bln w nowym brzmieniu przewiduje, że wynagrodzenie podstawowe określa się według szczebli (szczeble doświadczenia), z wyjątkiem odmiennych postanowień w systemie wynagrodzenia. Awansowanie na szczebel bezpośrednio wyższy zależy od nabytego doświadczenia. W myśl tego przepisu dla każdej pierwszej nominacji na stanowisko otwierające prawo do pobierania wynagrodzenia w ramach zakresu zastosowania BBesG Bln w nowym brzmieniu określone jest wynagrodzenie podstawowe 1. szczebla, bez uszczerbku dla poprzednich okresów zatrudnienia, w zastosowaniu § 28 ust. 1. Paragraf 27 ust. 3 BBesG Bln w nowym brzmieniu wskazuje, że wynagrodzenie podstawowe wzrasta z końcem dwóch lat pracy na szczeblu 1, z końcem trzech lat pracy na szczeblach od 2 do 4, a następnie z końcem 4 lat pracy na szczeblach od 5 do 7. Okresy niedające prawa do wynagrodzenia w charakterze urzędnika opóźniają, odpowiednio do czasu ich trwania, awansowanie urzędnika, bez naruszenia postanowień § 28 ust. 2 BBesG Bln w nowym brzmieniu.
17.
W myśl § 27 ust. 4 BBesG Bln w nowym brzmieniu urzędnicy podlegający reżimom płacowym A, którzy wyróżniają się wysokim i trwałym poziomem osiągnięć w pracy, mogą uzyskać przedterminowo wynagrodzenie podstawowe odpowiadające szczeblowi doświadczenia bezpośrednio wyższemu (szczebel za zasługę). U tego samego pracodawcy liczba osób korzystających w ten sposób ze szczebla za zasługę nie może przekraczać w ciągu roku kalendarzowego 15% liczby urzędników podlegających reżimom płacowym A, którzy nie osiągnęli końcowego wynagrodzenia podstawowego. Jeśli się stwierdzi, że poziom wyników w pracy urzędnika nie odpowiada średnim wymaganiom związanym z wykonywaną funkcją, pozostaje on na swym szczeblu doświadczenia do czasu, gdy poziom jego wyników uzasadni awansowanie go na szczebel bezpośrednio wyższy.
18.
Paragraf 28 ust. 1 BBesG Bln w nowym brzmieniu przewiduje, że w momencie określania początkowego szczebla, w zastosowaniu § 27 ust. 2 BBesG Bln w nowym brzmieniu, brane są pod uwagę w szczególności okresy odpowiadające wykonywaniu działalności zawodowej zasadniczo równoważnej pracy u pracodawcy będącego podmiotem prawa publicznego, wspólnot kulturowych prawa publicznego lub ich związków, jeżeli owa działalność zawodowa nie stanowi warunku przyjęcia do pracy, o którą chodzi. Są również brane pod uwagę okresy zaliczane na mocy Arbeitsplatzschutzgesetz (ustawy w sprawie utrzymania zatrudnienia w czasie obowiązkowej służby wojskowej lub cywilnej), gdy wejście do korpusu służby publicznej zostało opóźnione z racji obowiązku odbycia służby wojskowej lub cywilnej.
ii) Uregulowania mające zastosowanie do urzędników już na stanowisku
19.
Paragraf 2 ust. 1 BerlBesNG stworzył normę derogacyjną dla urzędników już na stanowisku. Chodzi o ustawę wydaną przez Land Berlin, określającą sposoby przeszeregowania w nowym systemie urzędników już na stanowisku (Berliner Besoldungsüberleitungsgesetz, zwaną dalej „BerlBesÜG”) z dnia 29 czerwca 2011 r.
20.
W myśl § 2 ust. 1 BerlBesÜG z dniem 1 sierpnia 2011 r. urzędnicy zostają zaszeregowani, według zasad określonych w następnych ustępach, do szczebli albo szczebli przejściowych przewidzianych w załączniku 3 do BerlBesNG, zależnie od stanowiska zajmowanego w dniu 31 lipca 2011 r. i wynagrodzenia podstawowego, do którego mieliby oni prawo w dniu 1 sierpnia 2011 r. na podstawie Gesetz zur Besoldungs- und Versorgungsanpassung für Berlin 2010/2011 (ustawy w sprawie adaptacji wynagrodzeń i emerytur urzędników 2010/2011 r. dla Berlina) z dnia 8 lipca 2010 r. Zgodnie z § 2 ust. 2 BerlBesÜG urzędnik zostaje zaszeregowany na szczeblu albo szczeblu przejściowym, który odpowiada wysokości wynagrodzenia podstawowego zaokrąglonej do jednostki wyższej.
21.
Paragraf 3 ust. 1 BerlBesÜG wskazuje, że zaszeregowanie na szczeblu przewidzianym w załączniku 3 do BerlBesNG stanowi punkt wyjścia dla ustalenia czasu trwania doświadczenia wymaganego do awansu, w zastosowaniu § 27 ust. 3 BBesG Bln w nowym brzmieniu.
22.
Sąd odsyłający wyjaśnia, że ustawodawca uzasadnił tę reformę wskazując, że ze względu na dyrektywę 2000/78 dawny system wynagradzania był coraz bardziej kontrowersyjny z powodu zakazu dyskryminacji ze względu na wiek, zwłaszcza od czasu nowego orzecznictwa dotyczącego urzędników kontraktowych.
23.
Jeśli chodzi o urzędników w sensie ścisłym, ustawodawca stwierdził, że chociaż do tej pory wydane były tylko orzeczenia sądów pierwszej instancji, które nie stwierdzały istnienia dyskryminacji ze względu na wiek, jest jednak najwyższy czas, aby przejść na system oparty na doświadczeniu, ponieważ nie można wykluczyć, że sądy wyższego stopnia oraz Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ocenią tę kwestię inaczej, co w takim wypadku mogłoby pociągnąć za sobą dodatkowe koszty roczne wyceniane na 109 mln EUR. Należy zatem nie określać dalej wynagrodzenia początkowego oraz jego późniejszego wzrostu na podstawie wieku referencyjnego obliczanego wedle wieku rzeczywistego, lecz preferować kryterium oparte na czasie trwania okresów odbytej służby zgodnie z obowiązującymi wymaganiami. Ustawodawca dodaje, że reforma ta uwzględnia dyrektywę 2000/78. Według niego celem nowego systemu jest również, by nie wprowadzać ani redukcji, ani zwiększenia dochodu urzędników. W konsekwencji nowa siatka płac była pomyślana w pierwszym okresie w sposób niezwiększający funduszu płac i przewiduje odchylenie najwyżej o mniej więcej 1% fikcyjnego dochodu, jaki byłby osiągnięty przez urzędnika w wieku 65 lat, bez awansu, na jego odpowiednim stopniu. Norma derogacyjna przewidziana dla urzędników znajdujących się już na stanowisku była inspirowana również troską o ochronę praw nabytych urzędników.
2. Uregulowania mające zastosowanie do urzędników federalnych
24.
Do dnia 30 czerwca 2009 r. podstawę prawną systemu wynagradzania urzędników federalnych stanowiły § 27 i następne BBesG w dawnym brzmieniu, w wersji obowiązującej w dniu 6 sierpnia 2002 r. Przepisy te były identyczne z tymi, które zostały przedstawione poprzednio w odniesieniu do BBesG w dawnym brzmieniu, w brzmieniu wersji obowiązującej w dniu 31 sierpnia 2006 r.
25.
Gesetz zur Neuordnung und Modernisierung des Bundesdienstrechts (ustawa w sprawie reformy i unowocześnienia prawa federalnej służby publicznej) z dnia 5 lutego 2009 r. zmieniła system obliczania wynagrodzeń urzędników federalnych oparty na wieku referencyjnym. W ten sposób, licząc od dnia 1 lipca 2009 r., na mocy § 27 i następnych BBesG w nowym brzmieniu, w wersji obowiązującej w dniu 5 lutego 2009 r., system ten jest oparty na wspomnianych szczeblach „doświadczenia”, określanych zależnie od zakończonych okresów służby zgodnie z obowiązującymi wymaganiami.
II – Okoliczności faktyczne w postępowaniach głównych
26.
Okoliczności faktyczne w postępowaniach głównych można streścić następująco. T. Specht (sprawa C‑501/12), J. Schombera (sprawa C‑502/12), A. Wieland (sprawa C‑503/12), U. Schönefeld (sprawa C‑504/12), A. Wilke (sprawa C‑505/12) i G. Schini (sprawa C‑506/12) z jednej strony, jak też R. Schmeel (sprawa C‑540/12) i R. Schuster (sprawa C‑541/12) z drugiej strony (zwani dalej ogółem „skarżącymi w postępowaniu głównym”) zostali mianowani, odpowiednio, na urzędników dożywotnich Land Berlin oraz urzędników dożywotnich Bundesrepublik Deutschland.
27.
Skarżący w postępowaniu głównym zostali początkowo zaszeregowani w systemie wynagrodzeń zgodnie z dawnym brzmieniem BBesG, a mianowicie zależnie od ich wieku referencyjnego w dniu mianowania.
28.
Skarżący w postępowaniu głównym kwestionują obliczenie ich wynagrodzeń i utrzymują przed sądem odsyłającym, że stali się przedmiotem dyskryminacji ze względu na wiek.
29.
W sprawach C‑502/12 i C‑506/12 J. Schombera i G. Schini żądają, aby została im wypłacona dopłata odpowiadająca różnicy między wynagrodzeniem, jakie uzyskaliby, gdyby zostali zaszeregowani na szczebel najwyższy, a tym, jakie faktycznie otrzymali za cały okres między dniem 1 stycznia 2008 r. a dniem 1 sierpnia 2011 r., to jest datą przejścia do nowego systemu wynagradzania, opartego na doświadczeniu.
30.
W sprawach C‑501/12, C‑503/12 i C‑505/12 T. Specht, A. Wieland i A. Wilke żądają, odpowiednio, aby za okres od września 2006 r. do dnia 31 lipca 2011 r. (sprawa C‑501/12) oraz za okres od dnia 1 stycznia 2008 r. do dnia 31 lipca 2011 r. (sprawy C‑503/12 i C 505/12) została im wypłacona część wynagrodzenia należna im zgodnie z najwyższym szczeblem. Za okres po dniu 31 lipca 2011 r., dacie przejścia do nowego systemu wynagradzania, domagają się oni wynagrodzenia odpowiadającego temu, jakie uzyskaliby, gdyby przeszeregowanie płacowe na mocy BerlBesÜG zostało dokonane na podstawie najwyższego szczebla ich dawnego stopnia wynagrodzenia.
31.
W sprawie C‑504/12 U. Schönefeld kwestionuje warunki swego zaszeregowania w nowym systemie wynagradzania i żąda, aby została mu wypłacona dopłata odpowiadająca różnicy między wynagrodzeniem, które faktycznie otrzymał, a tym, jakie jego zdaniem powinien był uzyskać począwszy od dnia 1 sierpnia 2011 r.
32.
Wreszcie w sprawach C‑540/12 i C‑541/12 R. Schmeel i R. Schuster kwestionują wyliczenia ich wynagrodzenia i żądają wypłacenia dopłaty odpowiadającej różnicy między wynagrodzeniem, jakie uzyskaliby oni, gdyby zostali zaszeregowani do najwyższego szczebla, a tym, jakie faktycznie otrzymali za okres od stycznia 2008 r. do lipca 2009 r., to jest daty przejścia do nowego systemu wynagradzania.
III – Pytania prejudycjalne
33.
Pytania postawione w sprawach C‑501/12, C‑503/12 i C‑505/12 są identyczne. Pytania postawione w sprawach C‑502/12 i C‑506/12 są identyczne z pytaniami od pierwszego do piątego w sprawach C‑501/12, C‑503/12 i C‑505/12. Pytania od pierwszego do szóstego w sprawie C‑504/12 odpowiadają pytaniom od pierwszego do trzeciego i od szóstego do ósmego ze spraw C‑501/12, C‑503/12 i C‑505/12. Wreszcie pytania podniesione w sprawach C‑540/12 i C‑541/12 są również identyczne z pytaniami od pierwszego do piątego postawionymi w sprawach C‑501/12, C‑503/12 i C‑505/12; jedyną różnicą jest odniesienie ich do wynagradzania urzędników federalnych, a nie urzędników Land Berlin.
34.
Z tego względu zacytuję pytania w sprawach C‑501/12, C‑503/12 i C‑505/12, ponieważ sprawy te obejmują ogół pytań postawionych w sprawach tu przedstawionych.
35.
Verwaltungsgericht Berlin postanowił zawiesić postępowanie i wystąpić do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy pierwotne lub wtórne prawo Unii, w tym wypadku przede wszystkim dyrektywę 2000/78 […], należy interpretować w taki sposób, iż szeroko rozumiany zakaz nieuzasadnionej dyskryminacji ze względu na wiek obejmuje także przepisy krajowe dotyczące wynagradzania urzędników krajów związkowych?
2)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy w wyniku wykładni pierwotnego lub wtórnego prawa Unii można stwierdzić, iż przepis krajowy, w myśl którego na wysokość podstawowego wynagrodzenia urzędnika w momencie jego zatrudnienia zasadniczy wpływ ma jego wiek, a wzrost wynagrodzenia uzależniony jest przede wszystkim od okresu trwania stosunku pracy urzędnika, stanowi bezpośrednią lub pośrednią dyskryminację ze względu na wiek?
3)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej również na pytanie drugie: czy wykładnia pierwotnego lub wtórnego prawa Unii stoi na przeszkodzie uzasadnieniu takiego przepisu prawa krajowego, którego ustawowo przewidzianym celem jest wynagradzanie doświadczenia zawodowego?
4)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej również na pytanie trzecie: czy w świetle pierwotnego lub wtórnego prawa Unii do momentu wdrożenia wolnej od dyskryminacji regulacji dotyczących wynagradzania, dopuszczalny jest inny skutek prawny niż przyznanie osobie dyskryminowanej ze skutkiem wstecznym wynagrodzenia według najwyższego stopnia w jej grupie zaszeregowania?
Czy skutek prawny w postaci naruszenia zakazu dyskryminacji wynika tutaj z pierwotnego lub wtórnego prawa Unii, w tym wypadku przede wszystkim z dyrektywy 2000/78 […], lub czy roszczenie to wynika jedynie z przewidzianej prawem Unii odpowiedzialności odszkodowawczej państwa z tytułu nieprawidłowej transpozycji zasad wytyczonych przez prawo Unii?
5)
Czy w świetle wykładni pierwotnego lub wtórnego prawa Unii Europejskiej dopuszczalny jest krajowy środek, który uzależnia istnienie roszczenia o zapłatę (zaległego) wynagrodzenia lub roszczenia odszkodowawczego od tego, czy urzędnicy zgłosili dane roszczenie w krótkim odstępie czasowym [we względnie krótkim terminie]?
6)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzących na pytania od pierwszego do trzeciego: czy w wyniku wykładni pierwotnego lub wtórnego prawa Unii można stwierdzić, że ustawa pzejściowa, mocą której urzędnicy pozostający w stosunku pracy zostają zaszeregowani w ramach nowego systemu na podstawie samej kwoty ich wynagrodzenia podstawowego uzyskanego w dniu wejścia w życie przepisów przejściowych zgodnie ze starą (o charakterze dyskryminującym) regulacją dotyczącą wynagradzania urzędników i na podstawie której to kwoty oblicza się dalszy awans do wyższych grup zaszeregowania, niezależnie od rzeczywistego okresu doświadczenia zawodowego urzędnika, wyłącznie na podstawie okresu doświadczenia zdobytego od momentu wejścia w życie ustawy przejściowej, stanowi – trwającą do momentu odpowiedniego uzyskania najwyższej grupy zaszeregowania – kontynuację istniejącej dyskryminacji ze względu na wiek?
7)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej również na pytanie szóste: Czy wykładnia pierwotnego lub wtórnego prawa Unii stoi na przeszkodzie uzasadnieniu tego trwającego w sposób nieograniczony nierównego traktowania z celem ustawodawczym, na podstawie którego w drodze ustawy przejściowej ochronie powinny podlegać nie (tylko) istniejące prawa nabyte, lecz (również) oczekiwanie prognozowanego na podstawie starej regulacji dotyczącej wynagradzania urzędników wzrostu dochodu w danej grupie zaszeregowania?
Czy trwającą dyskryminację urzędników pozostających w stosunku pracy można w ten sposób uzasadnić, że alternatywna regulacja (indywidualne zaszeregowanie również urzędników pozostających w stosunku pracy w oparciu o okres doświadczenia) byłaby związana z podwyższonym nakładem administracyjnym?
8)
W przypadku zaprzeczenia uzasadnieniu w pytaniu siódmym: czy w świetle wykładni pierwotnego lub wtórnego prawa Unii do momentu wdrożenia wolnej od dyskryminacji regulacji wynagradzania urzędników również dla urzędników pozostających w stosunku pracy dopuszczalny jest inny skutek prawny niż przyznanie urzędnikom pozostającym w stosunku pracy ze skutkiem wstecznym oraz nieprzerwanie wynagrodzenia według najwyższego stopnia w ich grupie zaszeregowania?
Czy skutek prawny w postaci naruszenia zakazu dyskryminacji wynika tutaj z pierwotnego lub wtórnego prawa Unii, w tym wypadku przede wszystkim z dyrektywy 2000/78 […], lub czy roszczenie to wynika jedynie z przewidzianej prawem europejskim [Unii] odpowiedzialności odszkodowawczej państwa z tytułu nieprawidłowej transpozycji zasad wytyczonych przez prawo Unii?”.
IV – Analiza
A – W sprawie ważności art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 i jej zastosowania do zasad wynagradzania urzędników
36.
Pytanie pierwsze, dotyczące zastosowania dyrektywy 2000/78 do sytuacji, o jakie chodzi w postępowaniach głównych, dzieli się moim zdaniem na dwie części. Najpierw sąd odsyłający zastanawia się, czy art. 3 ust. 1 lit. c) tej dyrektywy ma zastosowanie do zasad wynagradzania urzędników. W tym względzie ma on wątpliwości, gdy chodzi o ważność tego przepisu w świetle Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
37.
Tak więc przypomina on, że wymieniona dyrektywa została przyjęta na podstawie art. 19 TFUE (odpowiadającego dawnemu art. 13 WE), który przewiduje w ust. 1, że „[b]ez uszczerbku dla innych postanowień traktatów i w granicach kompetencji, które traktaty powierzają Unii, Rada [Unii Europejskiej] […] może podjąć środki niezbędne w celu zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu na […] wiek […]” (
3
). Tymczasem zdaniem sądu odsyłającego kwestia usunięcia ewentualnej dyskryminacji ze względu na wiek w systemie wynagrodzenia urzędników dotyczy również kwestii wynagrodzenia jako takiego, dziedziny, w której prawo pierwotne w zasadzie nie przyznaje Unii żadnej kompetencji, zgodnie z art. 153 ust. 5 TFUE. Ponieważ art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 przewiduje wyraźnie, że stosuje się ona do zasad wynagradzania, jej ważność mogłaby być podana w wątpliwość w świetle postanowień Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
38.
Następnie sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy gdyby art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 został uznany za nieważny, zasada niedyskryminacji ze względu na wiek jako ogólna zasada prawa lub na podstawie art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (
4
) mogłyby stanowić przedmiot autonomicznego zastosowania w przypadkach, które zostały przedłożone w niniejszych sprawach.
39.
Rząd niemiecki i Komisja Europejska sądzą, że wymieniona dyrektywa jest ważna i ma zastosowanie w niniejszym przypadku. Podzielam ten pogląd, a to z następujących względów.
40.
Jest niewątpliwie prawdą, że odwołanie się do art. 19 TFUE jako podstawy uregulowań prawa Unii jest ograniczone do dziedzin wchodzących w zakres zastosowania ratione materiae prawa Unii. Z tego powodu prawodawca Unii, gdy przyjmuje tekst w celu zwalczania dyskryminacji opartej na jednym z motywów wymienionych w tym artykule, powinien się upewnić, że dana dziedzina należy do dziedzin, wobec których Unia dysponuje kompetencją do działania zgodnie z zasadą kompetencji powierzonych przewidzianą w art. 5 ust. 1 i 2 TUE, gdyż w przeciwnym przypadku doszłoby do rozciągnięcia zakresu zastosowania traktatów.
41.
Tymczasem zawarty w tytule X, dotyczącym polityki socjalnej, art. 153 TFUE, który pozwala prawodawcy Unii tworzyć prawo w dziedzinie warunków pracy, wyklucza wyraźnie w swoim ustępie 5 wynagrodzenia z zakresu swego stosowania.
42.
Czy jednak Trybunał powinien powstrzymać się od wszelkiej kontroli, gdy prawodawstwo krajowe, które jest przedmiotem postępowania głównego, ma jakikolwiek związek z wynagrodzeniem? Czy art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 jest nieważny z powodu wyjątku przewidzianego w art. 153 ust. 5 TFUE? Nie sądzę.
43.
Istnieje różnica, która mogłaby co prawda na pierwszy rzut oka wydawać się sztuczna, lecz która jest jednak istotna, między terminem „wynagrodzenie”, użytym w tym przepisie, a wyrażeniem „warunki wynagrodzenia”, o których mowa w art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78.
44.
W wyroku z dnia 13 września 2007 r. w sprawie Del Cerro Alonso (
5
) Trybunał, przypomniawszy, że zasada niedyskryminacji nie może być interpretowana w sposób zawężający, wskazał bowiem, że wobec tego, iż art. 153 ust. 5 TFUE stanowi przepis derogacyjny w stosunku do ust. 1–4 tego artykułu, materie zastrzeżone przez ten ustęp powinny stanowić przedmiot interpretacji ścisłej, aby nie ograniczać bezzasadnie skutków wymienionych ust. 1–4 ani nie naruszać celów realizowanych przez art. 151 TFUE (
6
). Trybunał wskazał również, że gdy chodzi w szczególności o wyjątek dotyczący „wynagrodzeń”, wyrażony w art. 153 ust. 5 TFUE, znajduje on rację bytu w fakcie, że określenie poziome płac należy do swobody umów partnerów społecznych na szczeblu ogólnokrajowym, jak też od kompetencji państw członkowskich w tej materii. W tych okolicznościach uznano za właściwe w aktualnym stanie prawa Unii wykluczyć określenie poziomu płac z harmonizacji na mocy art. 151 i następnych TFUE (
7
).
45.
Jest więc jasne, że termin „wynagrodzenie” w rozumieniu art. 153 ust. 5 TFUE nie obejmuje warunków wynagrodzenia. Te ostatnie stanowią część warunków zatrudnienia. Dotyczą one nie bezpośrednio określania poziomu wynagrodzenia, lecz okoliczności, w jakich pracownikowi zostanie zaproponowane takie lub inne wynagrodzenie, które jest przedtem określane przez zainteresowane strony, zarówno między osobami sektora prywatnego, jak i między partnerami społecznymi i państwem.
46.
System wynagradzania urzędników niemieckich rozważany w postępowaniach głównych dobrze ilustruje moim zdaniem tę różnicę między wynagrodzeniem a warunkami wynagradzania. Poziom płacy urzędników niemieckich jest bowiem określany przez stopnie, a potem szczeble. Wysokość wynagrodzenia dla każdego stopnia i każdego szczebla jest swobodnie określana przez kompetentne instancje i prawodawca Unii nie mógłby w żaden sposób na podstawie art. 153 ust. 5 TFUE interweniować w określanie tych wysokości, narzucając na przykład próg minimalny. W tych ostatnich przypadkach chodzi o kompetencję, która należy wyłącznie do państw członkowskich (
8
). Rozpiętości płacowe, jakie istnieją w Unii, nie mogą w obecnym stanie prawa być przedmiotem regulacji Unii.
47.
Natomiast rządzące warunkami zaszeregowania w ramach tych stopni i szczebli normy krajowe nie mogą mieć za skutek dyskryminacji urzędników, w szczególności ze względu na wiek.
48.
Jak wskazała Rada w uwagach na piśmie, wynagrodzenia stanowią istotny element warunków pracy (
9
), może nawet najważniejszy i najbardziej dyskryminacyjny (
10
). Toteż gdyby warunki wynagrodzenia były objęte wyjątkiem przewidzianym w art. 153 ust. 5 TFUE, pozbawiłoby to w znacznej części sensu art. 19 TFUE, który – przypomnę – ma celu zwalczanie dyskryminacji.
49.
Artykuł 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 jest więc ważny. Jeśli chodzi o zastosowanie tego przepisu do wynagrodzeń urzędników, wystarczy przypomnieć, że na mocy tego przepisu dyrektywa ta stosuje się do wszystkich osób, zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym, włączając w to instytucje publiczne, jeśli chodzi o warunki zatrudnienia i pracy, w tym warunki zwolnienia i wynagradzania (
11
).
50.
Wobec tego sądzę, że art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stosuje się on do warunków wynagradzania urzędników.
51.
W świetle tego co przedstawiono wyżej nie ma moim zdaniem konieczności odpowiadać na drugą część pytania pierwszego.
B – W sprawie dyskryminacji ze względu na wiek
52.
Przed zbadaniem pytań drugiego i trzeciego wskazane jest moim zdaniem powrócić do systemu wynagrodzeń, o który chodzi w postępowaniach głównych, i wyjaśnić go na konkretnych przykładach celem lepszego zrozumienia jego funkcjonowania.
53.
Na mocy BBesG w dawnym brzmieniu zaszeregowanie początkowe urzędnika na określonym szczeblu wynagrodzenia wewnątrz stopnia jest zdeterminowane wiekiem referencyjnym, który zaczyna się w dniu 21. urodzin urzędnika. Do wieku ukończonych 31 lat urzędnik zostaje więc zatrudniony na szczeblu, na którym byłby zaszeregowany, gdyby został zatrudniony w wieku 21 lat. W pewnych okolicznościach ten wiek referencyjny jest przesuwany na okresy po ukończeniu 31 lat w proporcji jednej czwartej okresu biegnącego do ukończenia wieku 35 lat, a później połowy okresu biegnącego ponad ten czas.
54.
Następujące przykłady ilustrują konkretnie sposób, w jaki oblicza się wiek referencyjny (
12
).
55.
Osoba urodzona w dniu 1 kwietnia 1977 r., która została zatrudniona jako urzędnik w dniu 1 października 1994 r., miała ukończone 21 lat w dniu 31 marca 1998 r. Jej wiek referencyjny określa się więc w odniesieniu do dnia 1 marca 1998 r.
56.
Osoba urodzona w dniu 1 kwietnia 1967 r., która została zatrudniona jako urzędnik w dniu 16 października 2000 r., miała ukończone 21 lat w dniu 31 marca 1988 r. Ponieważ w momencie rekrutacji miała 33 lata, wiek referencyjny nie będzie określony w odniesieniu do dnia 1 marca 1988 r. Okres zawarty między dniem 31 marca 1998 r. (wiek ukończonych 31 lat) a dniem 16 października 2000 r. (data rekrutacji) wynosi dwa lata, sześć miesięcy i 16 dni. Zgodnie z § 28 ust. 2 BBesG w dawnym brzmieniu wiek referencyjny został przesunięty o jedną czwartą tego okresu, a mianowicie siedem miesięcy i 19 dni, zaokrąglone do siedmiu miesięcy. Wiek referencyjny określa się więc w odniesieniu do dnia 1 marca 1988 r. plus siedem miesięcy, to znaczy do dnia 1 października 1988 r.
57.
Osoba urodzona w dniu 10 września 1946 r., która została zatrudniona jako urzędnik w dniu 1 maja 2001 r., miała ukończone 21 lat w dniu 9 września 1985 r. Wiek referencyjny powinien był zostać określony w odniesieniu do dnia 1 września 1985 r. Jednakże w momencie rekrutacji osoba ta miała 36 lat. Zastosowanie znajduje więc ten sam przepis. Skutkiem tego uwzględniona została jedna czwarta okresu z czterech lat mieszczącego się między dniem 10 września 1995 r. (wiek ukończonych 31 lat) a dniem 9 września 1999 r. (wiek ukończonych 35 lat), a więc rok. Następnie została wzięta w rachubę połowa okresu roku, siedmiu miesięcy i 21 dni, mieszcząca się między dniem 10 września 1999 r. (wiek ukończonych 35 lat) a dniem 30 kwietnia 2001 r. (data rekrutacji), to jest dziewięć miesięcy. Wiek referencyjny został więc przesunięty o 1 rok i 9 miesięcy i został określony na dzień 1 czerwca 1987 r.
58.
W związku z powyższym w pytaniach drugim i trzecim sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy należy interpretować art. 2 i 6 dyrektywy 2000/78 w ten sposób, że przeciwstawiają się one istnieniu uregulowań krajowych, takich jak w postępowaniach głównych, na mocy których wysokość podstawowego wynagrodzenia urzędnika w chwili jego wstąpienia do korpusu służby publicznej zależy w sposób rozstrzygający od jego wieku i wzrasta następnie zasadniczo zależnie od czasu zatrudnienia w służbie publicznej.
59.
Ponadto w pytaniach szóstym i siódmym sąd odsyłający pyta, czy te same przepisy należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie systemowi przejściowemu, takiemu jak system będący przedmiotem postępowań głównych, który dla zaszeregowania urzędników już na stanowisku na szczeblach nowego systemu wynagrodzenia zachowuje tylko poprzednie wynagrodzenie podstawowe i który dla awansu w ramach szczebli uwzględnia tylko doświadczenie nabyte począwszy od wejścia w życie tego systemu przejściowego, niezależnie od czasu trwania całego zatrudnienia urzędnika.
1. W sprawie systemu wynagrodzenia wprowadzonego przez BBesG w dawnym brzmieniu
60.
Przypomnę, że zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 dyskryminacja bezpośrednia występuje w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1 tej dyrektywy, w tym z powodu wieku.
61.
W świetle funkcjonowania systemu wynagrodzenia wprowadzonego przez BBesG w dawnym brzmieniu, takiego jak opisany powyżej, nie ulega moim zdaniem wątpliwości, że wprowadza on dyskryminację ze względu na wiek w rozumieniu tego artykułu.
62.
System ten – jak widzieliśmy – przewiduje bowiem zaszeregowanie początkowe na określony szczebel w ramach danego stopnia, zależnie od jednego tylko kryterium, a mianowicie wieku. Powoduje to, że dwaj urzędnicy należący do różnych grup wiekowych, ale mający ekwiwalentne doświadczenie zawodowe, rekrutowani na ten sam stopień będą mieli przyznane różne wynagrodzenia, ponieważ będą zaszeregowani na różne szczeble odpowiadające tylko ich grupie wiekowej. Ci dwaj urzędnicy, skądinąd w sytuacji porównywalnej, będą traktowani w różny sposób, gdyż jeden z nich otrzyma wynagrodzenie podstawowe mniej korzystne niż drugi, z tego tylko powodu, że jest młodszy.
63.
System wynagrodzenia ustanowiony przez BBesG w dawnym brzmieniu wprowadza więc różnicę w traktowaniu opartą na kryterium wieku w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78. Ten system wynagrodzenia jest zresztą analogiczny do tego, który był przedmiotem spraw połączonych Hennigs i Mai, zakończonych wyrokiem z dnia 8 września 2011 r. (
13
), który został uznany przez Trybunał za dyskryminacyjny (
14
).
64.
Jednakże zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2000/78 odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami celem, w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne.
65.
W tej kwestii rząd niemiecki zauważa, że nawet jeśli Trybunał musiałby stwierdzić dyskryminację ze względu na wiek, jest ona uzasadniona przez fakt, że system wynagrodzenia pod rządami BBesG w dawnym brzmieniu, mający za zasadę wynagrodzenie zależne od wieku referencyjnego, realizował fundamentalnie słuszny cel brania pod uwagę w sposób globalny, przy rekrutowaniu nowych urzędników, kwalifikacji i doświadczenia zawodowego nabytych w ramach służby publicznej i poza nią. System ten zresztą miał być postrzegany jako gwarancja jednolitej praktyki we wszystkich przypadkach rekrutacji. Był on uważany za zapobiegający niedogodnościom poprzedniej praktyki zaszeregowania zależnie od przypadku, wprawdzie sprawiedliwej, lecz skomplikowanej, a zatem stosowanej w sposób niejednolity. Wreszcie, zdaniem rządu niemieckiego, wspomniany system miał na celu zwiększenie atrakcyjności służby publicznej dla kandydatów z doświadczeniem z innych sektorów.
66.
Nie sądzę, aby były to słuszne cele w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78.
67.
Z przepisu tego wynika bowiem, że celami, które można uważać za słuszne i co za tym idzie, za mogące uzasadnić odstępstwo od zakazu dyskryminacji ze względu na wiek, są cele z zakresu polityki społecznej, takie jak cele związane z polityką zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego (
15
).
68.
Co się tyczy wzięcia pod uwagę doświadczenia zawodowego, Trybunał orzekł już, że cel ten powinien w zasadzie być uznawany za uzasadniający „obiektywnie i racjonalnie”„w ramach prawa krajowego” różnicę traktowania opartą na wieku w rozumieniu art. 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2000/78 (
16
). Fakt rekompensowania doświadczenia nabytego przez pracownika, które powoduje, że jest on w stanie lepiej wywiązywać się ze swych zadań, stanowi bowiem co do zasady słuszny cel polityki płacowej (
17
).
69.
Nie sądzę, aby w niniejszym przypadku środki podjęte dla realizacji tego celu były właściwe i konieczne. Prawdą jest, że odwołanie się do kryterium opartego na stażu pracy co do zasady jest właściwe, aby osiągnąć wymieniony cel, jako że staż pracy idzie w parze z doświadczeniem zawodowym (
18
).
70.
Jednakże system wynagradzania urzędników niemieckich pod rządami BBesG w dawnym brzmieniu, oparty wyłącznie na wieku urzędnika, nie pozwalał brać realnie pod uwagę nabytego doświadczenia. Urzędnik mający 30 lat w dniu rekrutacji na określony stopień, bez żadnego doświadczenia zawodowego, zostanie bowiem zaszeregowany bezpośrednio na szczebel 5. Będzie on więc korzystał z wynagrodzenia podstawowego równoważnego z tym, jakie pobiera urzędnik, który został zatrudniony w wieku 21 lat i który, w przeciwieństwie do niego, ma za sobą dziewięć lat stażu i doświadczenia zawodowego na tym samym stopniu. Podobnie ten urzędnik mający 30 lat w dniu rekrutacji będzie tak samo awansowany na kolejne szczeble, aż do osiągnięcia ostatniego szczebla, co urzędnik mający 21 lat w dniu rekrutacji, podczas gdy ten ostatni legitymuje się już większym doświadczeniem zawodowym na swym stopniu.
71.
Oczywiście § 27 BBesG w dawnym brzmieniu przewiduje awans za zasługę dla urzędników wykazujących wysoki i długotrwały poziom osiągnięć w pracy. Należy jednak stwierdzić, że w myśl tego przepisu u tego samego pracodawcy liczba osób korzystających w ten sposób ze szczebla za zasługę nie może przekroczyć w ciągu roku kalendarzowego 15% liczby urzędników i żołnierzy podlegających reżimowi płacowemu A, którzy nie osiągnęli jeszcze końcowej płacy podstawowej. Środek ten nie tylko nie pozwala wszystkim zasługującym urzędnikom skorzystać z awansu, ale ponadto nie koryguje on braku doświadczenia zawodowego poprzez zaszeregowanie urzędników na szczebel niższy, odpowiadający realnemu poziomowi doświadczenia na stopniu.
72.
Dlatego też uważam, że system wynagradzania wprowadzony przez BBesG w dawnym brzmieniu wykracza poza to, co jest niezbędne i właściwe dla osiągnięcia słusznego celu przywołanego przez rząd niemiecki, a mianowicie wzięcia pod uwagę doświadczenia zawodowego.
73.
Jak wskazał to Trybunał w ww. wyroku w sprawach połączonych Hennigs i Mai, kryterium polegające również na stażu pracy lub nabytym doświadczeniu zawodowym, bez odwoływania się do wieku, mogłoby z punktu widzenia dyrektywy 2000/78 okazać się lepiej dostosowane do realizacji tego celu (
19
).
74.
Odnośnie do argumentu rządu niemieckiego dotyczącego potrzeby uproszczenia funkcjonowania administracji, sądzę, że nie uzasadnia on dyskryminacji ze względu na wiek. Widzieliśmy bowiem, że cele, jakie można uznać za słuszne w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78, są celami z zakresu polityki społecznej. Rząd niemiecki nie może więc wykorzystywać samej złożoności praktyki, która – jak sam to uznaje – byłaby jednak bardziej właściwa, aby uzasadnić dyskryminację ze względu na wiek.
75.
Wreszcie rząd niemiecki dla uzasadnienia dyskryminacji, jaką wprowadza BBesG w dawnym brzmieniu, przywołuje cel w postaci wzrostu atrakcyjności służby publicznej dla kandydatów mających doświadczenie w innych sektorach. Wprawdzie Trybunał rzeczywiście orzekł już, że promocja zatrudnienia stanowi niewątpliwie słuszny cel polityki społecznej lub zatrudnienia państw członkowskich (
20
), niemniej jednak jestem zdania, że w niniejszym przypadku BBesG w dawnym brzmieniu wykracza poza to, co jest konieczne i właściwe, aby osiągnąć ten cel, jako że samo wzięcie pod uwagę stażu pracy lub nabytego doświadczenia zawodowego, bez odwoływania się do wieku, wystarczyłoby do zachęcania osób z doświadczeniem w sektorze prywatnym do kandydowania do niemieckiej służby publicznej.
76.
Biorąc pod uwagę całokształt dotychczasowych wywodów, jestem zdania, iż art. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie istnieniu uregulowań krajowych, takich jak w postępowaniach głównych, na mocy których wysokość wynagrodzenia zasadniczego urzędnika w chwili wstąpienia przez niego do służby publicznej zależy w sposób rozstrzygającym od jego wieku i wzrasta następnie zasadniczo zależnie od jego stażu pracy w służbie publicznej.
2. W kwestii systemu przejściowego
77.
W pytaniach szóstym i siódmym sąd odsyłający zastanawia się również, czy system przejściowy stosujący się do urzędników znajdujących się już na stanowisku jest sprzeczny z zasadą niedyskryminacji ze względu na wiek.
78.
Przypominam bowiem, że zgodnie z § 2 BerlBesÜG tylko wcześniejsze wynagrodzenie podstawowe jest brane pod uwagę w celu przeszeregowania urzędników znajdujących się już na stanowisku do szczebla nowego systemu wynagradzania. Skądinąd na mocy § 3 BerlBesÜG tylko doświadczenie nabyte w okresie od jego wejścia w życie jest brane pod uwagę dla awansu na kolejny szczebel.
79.
W ww. wyroku w sprawach połączonych Hennigs i Mai Trybunał orzekł już, że przyjmując wynagrodzenie otrzymywane wcześniej jako podstawę określenia wynagrodzenia referencyjnego – a mianowicie wynagrodzenie przeszeregowania dla przejścia na nowy reżim umowny wynagrodzenia – system przejściowy utrwalił fakt, że urzędnicy otrzymują wynagrodzenie mniejsze niż otrzymywane przez innych urzędników, choć są w sytuacjach porównywalnych, wyłącznie z racji wieku jaki mieli w chwili ich rekrutacji (
21
).
80.
Jak wskazuje sąd odsyłający, tak samo jest w niniejszych sprawach, jako że poprzednie wynagrodzenie podstawowe było ustalone na podstawie kryterium dyskryminacyjnego, a mianowicie wieku; dyskryminacja, jaka istniała pod rządem dawnego brzmienia BBesG, trwa zatem w czasie stosowania systemu przejściowego wobec urzędników znajdujących się już na stanowisku.
81.
W przeciwieństwie do tego, co utrzymuje rząd niemiecki, sposoby przeszeregowania nie eliminują stopniowo dyskryminacji ze względu na wiek, jaka istniała przy systemie wynagradzania wprowadzonym przez BBesG w dawnym brzmieniu.
82.
Nawet bowiem jeśli na mocy § 3 BerlBesÜG tylko doświadczenie nabyte poczynając od jego wejścia w życie jest brane pod uwagę dla awansu na kolejny szczebel, to jednak przeszeregowanie na szczeblach nowego system uposażenia opiera się początkowo na poprzednim wynagrodzeniu podstawowym, uznanym za dyskryminacyjne. Tak więc przy równym doświadczeniu awans na kolejny szczebel będzie dla urzędników młodszych wciąż dyskryminacyjny.
83.
Jeśli weźmie się przykład dwóch urzędników o równym doświadczeniu, urzędnika A, mającego 20 lat w dniu rekrutacji, oraz urzędnika B, mającego w takim dniu 30 lat, to ten ostatni w momencie przejścia do systemu tymczasowego będzie przeszeregowany na szczebel wyższy niż ten, na jakim będzie zaszeregowany urzędnik A, ponieważ uwzględnia się tylko wcześniejsze wynagrodzenie podstawowe, oparte na wieku. Ponadto awans na kolejny szczebel nowego systemu będzie dla urzędnika B ciągle bardziej korzystny niż dla urzędnika A, ponieważ urzędnik B wcześniej dojdzie do kolejnych szczebli i będzie korzystał z wynagrodzenia bardziej korzystnego.
84.
Na rozprawie rząd niemiecki wskazał, że dyskryminacja nie trwa przy systemie przejściowym, jako że urzędnicy już na stanowisku, którzy byli dyskryminowani w dawnym systemie, osiągną szczebel najwyższy szybciej niż gdyby nadal pracowali pod rządami tego dawnego system. Jednakże przy równym doświadczeniu urzędnik starszy nadal będzie korzystał przez dłuższy okres z najwyższego szczebla, a więc z wynagrodzenia podstawowego bardziej korzystnego niż urzędnik młodszy. Dyskryminacja nie zanika więc w czasie, tylko trwa nadal.
85.
Należy obecnie zbadać, czy dyskryminacja ta może być uzasadniona słusznym celem, takim jak przywołany przez rząd niemiecki cel polegający na ochronie praw nabytych w dacie referencyjnej dla przejścia do nowego systemu.
86.
W tej mierze Trybunał orzekł w kontekście ograniczenia wolności prowadzenia działalności gospodarczej, że ochrona praw nabytych przez pewną kategorię osób stanowi nadrzędny wzgląd interesu ogólnego uzasadniający to ograniczenie, wszakże pod warunkiem, że środek restrykcyjny nie wykracza poza to, co jest konieczne dla ochrony tych praw (
22
).
87.
Zdaniem rządu niemieckiego ubytek wynagrodzenia urzędników znajdujących się już na stanowisku, jeśli zastosowanie nowego systemu uposażenia byłoby realizowane bez zastosowania system przejściowego, byłby porównywalny z jednym szczeblem, co odpowiadałoby sumie, która mogłaby się wahać od 80 do 150 EUR.
88.
Jednak w przeciwieństwie do okoliczności faktycznych w sprawach połączonych Hennigs i Mai zakończonych ww. wyrokiem, w których Trybunał orzekł, że środek przejściowy nie wykraczał poza to, co było konieczne dla ochrony praw nabytych (
23
), widzieliśmy, że w niniejszych sprawach te skutki dyskryminacyjne nie znikają w miarę ewolucji wynagrodzenia urzędników.
89.
Dyskryminacyjny system przejściowy trwa więc bez żadnego ograniczenia w czasie. Stąd też jeśli ten system przejściowy może faktycznie być uznawany za właściwy do zapobiegania stratom dochodów urzędników już na stanowisku, wydaje mi się w każdym wypadku, że wykracza on poza to, co konieczne dla osiągnięcia celu w postaci ochrony praw nabytych. Prawodawca niemiecki mógłby bowiem przewidzieć system przejściowy eliminujący skutki dyskryminacji w czasie, zbliżając się krok po kroku do nowego, opartego na doświadczeniu zawodowym systemu uposażenia, bez brania pod uwagę wieku.
90.
Jak wskazuje sąd odsyłający, byłoby możliwe zastosowanie systemu przejściowego, który gwarantowałby urzędnikowi znajdującemu się już na stanowisku, pobierającemu niesłusznie wysokie wynagrodzenie, utrzymanie tego poziomu wynagrodzenia tak długo, dopóki nie nabyłby on doświadczenia wymaganego przez nowy system wynagradzania dla osiągnięcia wyższego wynagrodzenia. W ten sposób dyskryminacja zatarłaby się stopniowo, bez nagłego obniżania wynagrodzeń urzędników znajdujących się już na stanowisku, którzy korzystali z przewagi w stosunku do młodszych.
91.
Sąd odsyłający dąży również do ustalenia, czy stosunkowo znaczne trudności wynikające z takiego rozwiązania jak opisane wyżej, a mianowicie przeszeregowania indywidualnego urzędników już na stanowisku zależnie od długości ich doświadczenia zawodowego, uzasadniają dyskryminację ze względu na wiek. Nie sądzę. Jak to już wskazałem, cele, które mogą zostać uznane za słuszne w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78, są celami z zakresu polityki społecznej. Względy natury praktycznej dla administracji nie mogą same przez się być celem realizowanym przez tę politykę, który by uzasadniał naruszenie podstawowej zasady, takiej jak zasada niedyskryminacji ze względu na wiek, i to tym bardziej, że wejście w życie nowego systemu uposażania urzędników dobrze ukazuje wykonalność dla administracji indywidualnego zaszeregowania urzędników zależnie od ich doświadczenia zawodowego.
92.
W konsekwencji jestem zdania, że art. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie istnieniu systemu przejściowego, takiego jak w postępowaniach głównych, który dla zaszeregowania urzędników już na stanowisku na szczeblach nowego systemu wynagrodzeń bierze pod uwagę tylko dotychczasową płacę podstawową i który dla awansu na kolejny szczebel uwzględnia tylko doświadczenie zawodowe nabyte począwszy od wejścia w życie tego systemu przejściowego, niezależnie od całego stażu pracy urzędnika.
C – W przedmiocie konsekwencji prawnych stwierdzenia naruszenia zasady niedyskryminacji ze względu na wiek
93.
Poprzez pytania czwarte i ósme sąd odsyłający dąży do ustalenia, jakie są wynikające ze stwierdzenia ustanowionego w przepisach takich jak przewidziane przez BBesG w dawnym brzmieniu i przez BerlBesÜG konsekwencje prawne naruszenia zasady niedyskryminacji ze względu na wiek.
94.
Sąd odsyłający wskazuje bowiem, że nawet biorąc pod uwagę całokształt prawa krajowego, znajduje się on w sytuacji niemożliwości zastosowania metody wykładni zgodnej z tą zasadą.
95.
Uważa on także, że nie może również zastosować utrwalonego orzecznictwa Trybunału, wedle którego do sądu krajowego rozpatrującego spór dotyczący zasady niedyskryminacji ze względu na wiek należy zapewnienie w ramach jego kompetencji ochrony prawnej wynikającej dla jednostek z prawa Unii i zapewnienie mu pełnej skuteczności, odmawiając zastosowania wszelkich sprzecznych z nim przepisów prawa krajowego (
24
).
96.
Sąd odsyłający wyjaśnia bowiem, że wykluczenie właściwych przepisów BBesG w dawnym brzmieniu, BBesG Bln w dawnym brzmieniu lub BerlBesÜG miałoby za skutek pozbawienie wynagrodzenia urzędników podstawy prawnej, a zatem pozbawienie urzędników wynagrodzenia.
97.
Ponieważ rozwiązanie to tworzyłoby pustkę prawną, której niemieckie prawo krajowe nie może zapełnić, sąd odsyłający zastanawia się w szczególności, czy rozwiązanie wynikające z wyroków z dnia 26 stycznia 1999 r. w sprawie Terhoeve (
25
) i z dnia 22 czerwca 2011 r. w sprawie Landtová (
26
) podlega zastosowaniu w niniejszej sprawie. W wyrokach tych Trybunał wskazał bowiem, po stwierdzeniu naruszenia zasady niedyskryminacji, że jeżeli dyskryminacja sprzeczna z prawem Unii została stwierdzona, poszanowanie zasady równości –dopóki środki przywracające równość traktowania nie zostałyby przyjęte – mogłoby być zapewnione tylko przez przyznanie osobom z kategorii pokrzywdzonej takich samych korzyści jak te, z których korzystają osoby z kategorii uprzywilejowanej, co w braku prawidłowego stosowania prawa Unii pozostaje jedynie słusznym punktem odniesienia (
27
).
98.
W tym przypadku wyrażałoby się to – zdaniem sądu odwoławczego – przez wsteczne wyrównanie wynagrodzeń w górę, gdyż jedynym środkiem zaradzenia naruszaniu zasady niedyskryminacji ze względu na wiek jest wypłacanie, po czasie, dyskryminowanym urzędnikom wynagrodzenia najwyższego szczebla.
99.
Zasadniczym zagadnieniem jest tu metoda zwalczania sprzecznej z prawem Unii dyskryminacji ze względu na wiek. Czy odpowiedzialność państwa członkowskiego za naruszenie prawa Unii jest jedynym rozwiązaniem, które powinno być brane pod uwagę, jak to sugeruje Komisja, nawet gdy wymaga to sformułowania nowej skargi przed sądem krajowym, a zatem jest dodatkowym obciążeniem dla osób dyskryminowanych?
100.
Jakkolwiek podzielam punkt widzenia Komisji, wedle którego wsteczne zaszeregowanie osób dyskryminowanych do najwyższego szczebla stopnia, do którego one należą, rodziłoby inną dyskryminację, a więc jest niewłaściwym rozwiązaniem, sądzę jednak, że zastosowanie ww. wyroku w sprawie Landtová do postępowań głównych jest możliwe.
101.
Jak wskazałem, zgodne z orzecznictwem Trybunału równość traktowania można przywrócić – dopóki nie zostanie przyjęty w tym zakresie żaden środek krajowy – jedynie poprzez przyznanie osobom z kategorii dyskryminowanej takiego samego traktowania jak to, z którego korzystają osoby kategorii uprzywilejowanej. W tym celu należy więc w sposób precyzyjny określić obie te kategorie.
102.
Prawdą jest, że trudność w niniejszych sprawach wiąże się z tym, że określenie tych dwóch kategorii nie jest tak łatwe jak w sprawach dotychczas rozpatrywanych przez Trybunał. Kategorie te nie dzielą się na przykład na mężczyzn z jednej strony i kobiety z drugiej (
28
).
103.
W postępowaniach głównych nie występują jednorodne kategorie osób dyskryminowanych i osób faworyzowanych. Dyskryminacja wprowadzona przez system wynagrodzenia oparty na BBesG w dawnym brzmieniu wytworzyła się bowiem na kilku poziomach. Jak widzieliśmy, dyskryminacja dotyka, przy analogicznym doświadczeniu zawodowym, osób najmłodszych (
29
). Kategorie do porównania są więc liczne, ponieważ może ich być tyle, ile jest osób w różnym wieku mających równoważne doświadczenie zawodowe.
104.
Mimo to nie widzę powodu, aby nie zastosować od dawna już utrwalonego orzecznictwa, powtórzonego w ww. wyrokach w sprawie Terhoeve i w sprawie Landtova (
30
), w odniesieniu do postępowań głównych. Orzecznictwo to ma bowiem na celu zagwarantowanie dyskryminowanemu obywatelowi Unii, bez zwłoki, poszanowania praw, które wywodzi on z prawa Unii. W sytuacji prawodawstwa krajowego sprzecznego z prawem Unii, gdy nie zostaną podjęte środki krajowe dla przywrócenia równości traktowania, do sądu krajowego należy ochrona tych praw.
105.
W niniejszym przypadku skarżący w postępowaniu głównym wywodzą z dyrektywy 2000/78 prawo niedyskryminowania ze względu na ich wiek. Niezwłoczne przywrócenie równości traktowania jest tym bardziej istotne, że konsekwencje związane z dyskryminacją wpływają na warunki wynagradzania, a tym samym na część alimentacyjną wynagrodzenia urzędników. Zastosowanie orzecznictwa wynikającego z wyroku w sprawach połączonych Frankovich i in. (
31
) miałoby za skutek zobowiązanie tych skarżących do sformułowania nowej skargi przed sądami krajowymi, z wszystkimi tego konsekwencjami, w szczególności o charakterze pieniężnym i czasowym.
106.
Fakt, że w niniejszych sprawach analizowane kategorie nie są całkowicie jednorodne, nie wydaje mi się przeszkodą nie do pokonania. Uważam bowiem, że aby przywrócić równość traktowania, należy zapewnić urzędnikom dyskryminowanym zaszeregowanie nie na szczeblu najwyższym danego stopnia, lecz na tym samym szczeblu, na którym był zaklasyfikowany starszy urzędnik o analogicznym doświadczeniu zawodowym. Zresztą rząd niemiecki przywołuje takie rozwiązanie w swych uwagach na piśmie, gdy tłumaczy, że w zakesie, w jakim prawo Unii nakazuje zmiany, powinny one uwzględniać sytuacje indywidualne. I tak kontynuuje on, że odszkodowanie dostosowane indywidualnie zakładałoby konieczność zbadania, czy kandydaci w sytuacji konkretnej rekrutacji zostali zatrudnieni na warunkach bardziej korzystnych niż inni, mimo analogiczności ich profilu zawodowego, ponieważ byli starsi (
32
).
107.
Rozwiązanie to wydaje mi się najbardziej sprawiedliwe i ma tę zaletę, że pozwala sądowi krajowemu oprzeć się na istniejącym punkcie odniesienia, czyli na dawnym systemie wynagrodzeń, i w ten sposób szybko wyeliminować dyskryminację urzędników. W niektórych przypadkach sąd krajowy mógłby wprawdzie zostać skonfrontowany z sytuacją braku profilu odpowiadającego profilowi urzędnika poddanego dyskryminacji ze względu na wiek, ale w takim przypadku to do sądu krajowego należałaby decyzja w kwestii doprowadzenia do sprawiedliwego rozstrzygnięcia w przedmiocie uwzględnienia kariery urzędnika w możliwie najbardziej słuszny sposób. Sąd mógłby na przykład w tym względzie oprzeć się na nowym systemie wynagrodzeń, który pozwala na zaklasyfikowanie według doświadczenia zawodowego.
108.
W świetle powyższych rozważań uważam wobec tego, że gdy dyskryminacja sprzeczna z prawem Unii została stwierdzona, poszanowanie równości traktowania – dopóki nie zostaną podjęte środki przywracające równość traktowania – mogłoby być zapewnione tylko przez zaszeregowanie dyskryminowanych urzędników na ten sam szczebel, na którym został zaszeregowany urzędnik starszy, który prezentuje równorzędne doświadczenie zawodowe.
D – W przedmiocie prawa do skutecznego środka prawnego
109.
W pytaniu piątym sąd odsyłający zapytuje zasadniczo Trybunał, czy przepisy krajowe, takie jak w postępowaniach głównych, które podporządkowują realizację prawa skarżących do równego traktowania warunkowi, że będą oni dochodzili roszczeń wobec swych pracodawców w terminie względnie krótkim, to znaczy przed końcem danego roku budżetowego, narusza prawo do skutecznego środka prawnego. Rząd niemiecki wyjaśnia, że budżet jest ustalany i określany w ustawie finansowej na bazie rocznej.
110.
Przypomnę na wstępie, że zgodnie z art. 47 akapit pierwszy karty „[k]ażdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule”.
111.
Następnie, jak orzekł Trybunał w wyroku z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie Bulicke (
33
), art 9 dyrektywy 2000/78 głosi z jednej strony, że państwa członkowskie czuwają nad tym, aby procedury sądowe i administracyjne dotyczące przestrzegania zobowiązań wynikających z tej dyrektywy były dostępne wszystkim osobom, które czują się pokrzywdzone przez naruszenie wobec nich zasady równości traktowania, a z drugiej strony – że te zobowiązania państw członkowskich pozostają bez uszczerbku dla norm krajowych dotyczących terminów wyznaczonych dla wytoczenia powództwa w odniesieniu do wymienionej zasady. Wynika z tego przepisu, że kwestia terminów dla wszczęcia procedury zmierzającej do zapewnienia przestrzegania zobowiązań wynikających z wymienionej dyrektywy nie jest regulowana przez prawo Unii (
34
).
112.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wobec braku uregulowań Unii w tej dziedzinie zadaniem wewnętrznego porządku prawnego każdego z państw członkowskich, na mocy zasady ich autonomii proceduralnej, jest wyznaczenie właściwych sądów i określenie zasad postępowania w sprawach mających za przedmiot ochronę uprawnień podmiotów prawa wynikających z prawa Unii, przy czym państwa członkowskie mają każdorazowo obowiązek zapewnienia skutecznej ochrony tych praw (
35
). Tymczasem zgodnie z zasadą lojalnej współpracy ustanowioną w art. 4 ust. 3 TUE zasady proceduralne dotyczące środków zaskarżenia mających na celu zapewnienie ochrony tych praw nie mogą być mniej korzystne niż w przypadku podobnych środków zaskarżenia istniejących w prawie krajowym (zasada równoważności) i nie mogą powodować w praktyce, że korzystanie z uprawnień wynikających z prawa Unii stanie się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (zasada skuteczności) (
36
).
113.
Odnośnie do zasady równoważności z orzecznictwa Trybunału wynika, że jej przestrzeganie zakłada, aby właściwa norma krajowa była stosowana bez różnicy do powództw opartych na prawach, które podmioty prawa wywodzą z prawa Unii, oraz tych opartych na naruszeniu prawa wewnętrznego, mających podobny przedmiot i podstawę. Do sądu krajowego, który ma bezpośrednią znajomość mających zastosowanie zasad proceduralnych, należy zweryfikowanie podobieństwa powództw pod kątem ich przedmiotu, ich przyczyny oraz ich zasadniczych elementów (
37
).
114.
W niniejszym przypadku z informacji dostarczonych przez sąd odsyłający wynika, że na mocy obowiązującej w prawie niemieckim zasady wynikającej z orzecznictwa urzędnik powinien dochodzić prawa do świadczeń pieniężnych, które nie wynikają bezpośrednio z ustawy, w terminie stosunkowo krótkim, to znaczy w każdym wypadku przed końcem danego roku budżetowego. Dalej wyjaśnia on, że specyficzne cechy statusu prawnego urzędników, poprzez wzajemny obowiązek lojalności, jaki z niego wynika, powodują ograniczenie w pewnych przypadkach możliwości dochodzenia takich roszczeń przez urzędników.
115.
Wymóg zachowania stosunkowo krótkiego terminu, a mianowicie działania przed końcem roku budżetowego, wydaje się więc dotyczyć zarówno powództw sformułowanych przez urzędników będących ofiarami naruszenia prawa krajowego, jak urzędników będących ofiarami naruszenia prawa Unii. Wydawałoby się zatem, że ta reguła krajowa jest zgodna z zasadą równoważności (
38
). Zbadanie tego należeć będzie w każdym razie do sądu krajowego.
116.
W odniesieniu do przestrzegania zasady skuteczności należy odnotować, że Trybunał orzekł już w ramach odesłania prejudycjalnego dotyczącego dyrektywy 2000/78, że nie wydaje się, aby określenie na dwa miesiące terminu do wystąpienia do pracodawcy z odwołaniem czyniło praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym dochodzenie praw przyznanych przez prawo Unii (
39
).
117.
W konsekwencji, a fortiori, obowiązek dochodzenia przez urzędników prawa do świadczeń pieniężnych, które nie wynikają bezpośrednio z ustawy, przed końcem danego roku budżetu nie wydaje się w zasadzie być okolicznością powodującą, że dochodzenie uprawnień przyznanych przez prawo Unii stanie się praktycznie niemożliwe lub krańcowo utrudnione, biorąc pod uwagę, iż rok budżetowy pokrywa się z rokiem kalendarzowym (
40
).
118.
Jednak nasuwa się kwestia skuteczności takiego powództwa, gdy urzędnik dowie się o naruszeniu jego prawa do niedyskryminacji pod koniec roku budżetowego. Na przykład w sytuacji, gdy urzędnik dowie się o dyskryminacji, której jest podmiotem, kilka dni przez końcem roku budżetowego, będzie on praktycznie pozbawiony prawa do sformułowania powództwa.
119.
Zatem okazuje się, że urzędnik w sytuacji takiej jak opisana wyżej może być pozbawiony skutecznego środka prawnego przed sądem w celu obrony uprawnień wynikających z prawa Unii.
120.
Zadaniem sądu odsyłającego, który w odróżnieniu od Trybunału orzekającego w ramach art. 267 TFUE jest kompetentny do oceny okoliczności faktycznych w sporach w ramach postępowania głównego i do interpretacji prawa niemieckiego, będzie ustalenie, czy norma krajowa, taka jak norma będąca przedmiotem postępowań głównych, przewidująca obowiązek dochodzenia przez urzędników prawa do niewynikających wprost z ustawy świadczeń pieniężnych przed końcem danego roku budżetowego, nie narusza zasady skuteczności.
121.
W świetle powyższego jestem zdania, że prawo Unii, a w szczególności zasady równoważności i skuteczności, jak też art. 47 karty, nie stoją na przeszkodzie obowiązywaniu normie krajowej, takiej jak rozpatrywana w postępowaniach głównych, która przewiduje obowiązek dochodzenia przez urzędników niewynikającego wprost z ustawy prawa do świadczeń pieniężnych przed końcem danego roku budżetowego, pod warunkiem iż powództwa mające na celu zapewnienie ochrony praw, które podmioty prawa wywodzą z prawa Unii, nie podlegają mniej korzystnym zasadom niż te przewidziane dla powództw służących ochronie uprawnień finansowych wynikających z prawa wewnętrznego oraz że taka norma krajowa nie powoduje dla podmiotów prawa niedogodności proceduralnych związanych z terminem przedawnienia, które nadmiernie utrudnia dochodzenie uprawnień wywodzonych z prawa Unii, czego weryfikacja należy do sądu odsyłającego.
V – Wnioski
122.
W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytania Verwaltungsgericht Berlin odpowiedzieć w następujący sposób:
1)
Artykuł 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy Rady 2000/78 z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy należy interpretować w ten sposób, że znajduje on zastosowanie do warunków wynagrodzenia urzędników.
2)
Artykuł 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie istnieniu uregulowań krajowych, takich jak rozpatrywane w postępowaniach głównych, na mocy których wynagrodzenie podstawowe urzędnika w chwili jego wstąpienia do służby publicznej zależy w sposób rozstrzygający od jego wieku i wzrasta następnie głównie w zależności od jego stażu pracy służbie publicznej.
3)
Artykuł 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie obowiązywaniu systemu przejściowego, takiego jak w postępowaniach głównych, który dla zaszeregowania urzędników znajdujących się w dniu 31 lipca 2011 r. już na stanowisku w ramach szczebli nowego system wynagrodzeń bierze pod uwagę tylko dotychczasową płacę podstawową i który dla awansu na kolejny szczebel uwzględnia tylko doświadczenie zawodowe nabyte począwszy od wejścia w życie tego systemu przejściowego, niezależnie od całego stażu pracy urzędnika.
4)
Gdy sprzeczna z prawem Unii dyskryminacja została stwierdzona, poszanowanie równości traktowania – dopóki środki przywracające równość traktowania nie zostaną podjęte – mogłoby być zapewnione tylko przez zaszeregowanie dyskryminowanych urzędników na ten sam szczebel, na którym został zaszeregowany urzędnik starszy, który prezentuje równorzędne doświadczenie zawodowe.
5)
Prawo Unii, a w szczególności zasady równoważności i skuteczności, jak też art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, nie stoją na przeszkodzie obowiązywaniu normy krajowej, takiej jak rozpatrywana w postępowaniach głównych, która przewiduje obowiązek dochodzenia przez urzędników prawa do niewynikających wprost z ustawy świadczeń pieniężnych przed końcem bieżącego roku budżetowego, pod warunkiem iż powództwa mające na celu zapewnienie ochrony praw, które podmioty prawa wywodzą z prawa Unii, nie podlegają mniej korzystnym zasadom niż te przewidziane dla powództw służących ochronie uprawnień finansowych wynikających z prawa wewnętrznego oraz że taka norma krajowa nie powoduje dla podmiotów prawa niedogodności proceduralnych związanych z terminem przedawnienia, które nadmiernie utrudnią dochodzenie uprawnień wywodzonych z prawa Unii, czego weryfikacja należy do sądu odsyłającego.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dz.U. L 303, s. 16.
(
3
)	Wyróżnienie moje.
(
4
)	Zwana dalej „kartą”.
(
5
)	Sprawa C-307/05, Zb.Orz. s. I-7109.
(
6
)	Punkty 37–39.
(
7
)	Punkt 40.
(
8
)	Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Del Cerro Alonso, pkt 46.
(
9
)	Zobacz pkt 21 tych uwag. Zresztą Trybunał podkreślił tę doniosłość, jaką przybiera wynagrodzenie, w pkt 33 wyroku z dnia 11 listopada 2004 r. w sprawie C-425/02 Delahaye, Zb.Orz. s. I-10823.
(
10
)	Zobacz punkt 10 projektu dyrektywy Rady dotyczącej stworzenia ram ogólnych na rzecz równości traktowania w dziedzinie zatrudnienia i pracy [COM(1999) 565 wersja ostateczna].
(
11
)	Zobacz w kwestii zastosowania przepisów wymienionej dyrektywy do urzędników wyroki: z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie C-88/08 Hütter, Zb.Orz. s. I-5325; z dnia 12 stycznia 2010 r. w sprawie C-229/08 Wolf, Zb.Orz. s. I-1; z dnia 21 lipca 2011 r. w sprawach połączonych C-159/10 i C-160/10 Fuchs i Köhler, Zb.Orz. s. I-6919; z dnia 6 grudnia 2012 r. w sprawach połączonych C‑124/11, C‑125/11 i C‑143/11 Dittrich i in.
(
12
)	Przykłady zaczerpnięte z następujących stron internetowych: http://www.dz‑portal.de/003_menue_links/008_bezuege/BDA.html oraz http://www.pc‑gehalt.de/Seiten/Besoldungsdienstalter.htm.
(
13
)	Zb.Orz. s. I‑7965.
(
14
)	Punkty 54–59.
(
15
)	Zobacz wyrok z dnia 6 listopada 2012 r. w sprawie C‑286/12 Komisja przeciwko Węgrom, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
16
)	Wyżej wymieniony wyrok w sprawach połączonych Hennigs i Mai, pkt 72.
(
17
)	Ibidem.
(
18
)	Ibidem, pkt 74.
(
19
)	Ibidem, pkt 77.
(
20
)	Zobacz ww. wyrok w sprawach połączonych Fuchs i Köhler, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo; wyrok z dnia 11 kwietnia 2013 r. w sprawach połączonych C‑335/11 i C‑337/11 HK Danmark, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
21
)	Punkt 84 tego wyroku.
(
22
)	Zobacz ww. wyrok w sprawach połączonych Hennigs i Mai, pkt 90 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
23
)	Ibidem, pkt 96–98.
(
24
)	Zobacz wyroki: z dnia 22 listopada 2005 r. w sprawie C-144/04 Mangold, Zb.Orz. s. I-9981, pkt 77; z dnia 12 stycznia 2010 r. w sprawie C-341/08 Petersen, Zb.Orz. s. I-47, pkt 81.
(
25
)	Sprawa C‑18/95, Rec. s. I‑345.
(
26
)	Sprawa C‑399/09, Zb.Orz. s. I‑5573.
(
27
)	Wyżej wymienione wyroki w sprawie Terhoeve, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo; w sprawie Landtová, pkt 51.
(
28
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 11 kwietnia 2013 r. w sprawie C‑401/11 Soukupová.
(
29
)	Zobacz pkt 62 niniejszej opinii.
(
30
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 4 grudnia 1986 r. w sprawie 71/85 Federatie Nederlandse Vakbeweging, Rec. s. 3855; z dnia 24 marca 1987 r. w sprawie 286/85 McDermott i Cotter, Rec. s. 1453; z dnia 13 grudnia 1989 r. w sprawie C-102/88 Ruzius-Wilbrink, Rec. s. 4311; z dnia 27 czerwca 1990 r. w sprawie C-33/98 Kowalska, Rec. s. I-2591; z dnia 7 lutego 1991 r. w sprawie C-184/89 Nimz, Rec. s. I-297.
(
31
)	Wyrok z dnia 19 listopada 1991 r. w sprawach połączonych C-6/90 i C-9/90, Rec. s. I-5357.
(
32
)	Zobacz pkt 78 uwag pisemnych rządu niemieckiego.
(
33
)	Wyrok w sprawie C-246/09, Zb.Orz. s. I-7003.
(
34
)	Punkt 24.
(
35
)	Zobacz wyrok z dnia 27 czerwca 2013 r. w sprawie C‑93/12 Agrokonsulting-04, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
36
)	Ibidem, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
37
)	Ibidem, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
38
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 25 listopada 2010 r. w sprawie C-429/09 Fuß, Zb.Orz. s. I-12167, pkt 73.
(
39
)	Zobacz ww. wyrok w sprawie Bulicke, pkt 38, 39. Zobacz również postanowienie z dnia 18 stycznia 2011 r. w sprawie C‑272/10 Berkizi‑Nikolakaki, pkt 51.
(
40
)	W istocie bowiem art. 4 Bundeshaushaltsordnung (federalnego prawa budżetowego) przewiduje, że rok budżetowy jest rokiem kalendarzowym i że federalny minister finansów może określić inne zasady w dziedzinach szczególnych.