62017CC0111
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
WAHL
ippreżentati fis-16 ta’ Mejju 2017 (
1
)
Kawża C‑111/17 PPU
OL
vs
PQ
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Monomeles Protodikeio Athinon (qorti tal-prim’istanza b’imħallef uniku ta’ Ateni, il-Greċja)]
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Kooperazzjoni ġudizzjarja f’materji ċivili — Regolament (KE) Nru 2201/2003 — Ġurisdizzjoni, rikonoxximent u eżekuzzjoni tas-sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri — Artikoli 8, 10 u 11 — Talba għal ritorn — Kunċett ta’ ‘residenza abitwali’ ta’ tarbija — Minuri mwieled fi Stat Membru li ma huwiex dak fejn il-ġenituri tiegħu rrisjedew flimkien u li, sussegwentement, baqa’ ma’ ommu fl-Istat Membru tat-twelid tiegħu — Tneħħija jew żamma illegali — Assenza”
1.
F’din il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mistiedna tinterpreta l-Artikolu 11(1) tar-Regolament (KE) Nru 2201/2003 (
2
) u, b’mod iktar partikolari, il-kunċett ta’ “residenza abitwali” li jinsab fl-imsemmija dispożizzjoni.
2.
Din il-kawża toriġina minn tilwima bejn il-konjuġi OL, ċittadin Taljan, u PQ, ċittadina Ellenika, il-missier u l-omm rispettivament ta’ tarbija, imwielda fil-Greċja, wara qbil komuni bejn il-ġenituri. It-tilwima tirrigwarda, b’mod iktar preċiż, talba għal ritorn, imressqa minn OL quddiem il-qorti tar-rinviju [il-Monomeles Protodikeio Athinon (qorti tal-prim’istanza b’imħallef uniku ta’ Ateni, il-Greċja)], ta’ dan il-minuri lejn l-Italja, l-Istat Membru li fih il-ġenituri tal-minuri rrisjedew flimkien qabel it-twelid tal-minuri.
3.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, jekk il-kwistjoni tad-determinazzjoni tar-residenza abitwali ta’ tarbija fi Stat Membru partikolari teħtieġx li l-minuri kien preżenti f’dan l-Istat Membru u jekk, fl-assenza ta’ tali preżenza, fatturi oħra, bħar-residenza komuni preċedenti tal-ġenituri f’dan l-Istat Membru, jistgħux jingħataw importanza determinanti għall-finijiet li tiġi stabbilita r-residenza abitwali ta’ minuri.
4.
F’dan ir-rigward, din il-kawża tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja, minn naħa, tippreċiża l-ġurisprudenza tagħha dwar il-kunċett ta’ “residenza abitwali” fil-kuntest tar-Regolament Brussell IIa u, min-naħa l-oħra, tagħti preċiżazzjonijiet fir-rigward tal-elementi rilevanti li għandhom jitqiesu għall-finijiet li tiġi stabbilita r-residenza abitwali ta’ tarbija bl-għan li jiġi evalwat jekk iċ-ċirkustanza li fiha l-minuri baqa’ ma’ ommu fl-Istat Membru fejn twieled, kontra r-rieda tal-missier, tikkostitwixxix tneħħija jew żamma illegali, fis-sens tal-Artikolu 11 tal-imsemmi regolament.
5.
Bħalma se nispjega fid-dettall iktar ’il quddiem, l-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa ma huwiex intiż li japplika f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt internazzjonali
6.
Il-Konvenzjoni dwar l-aspetti ċivili tal-ħtif internazzjonali ta’ minuri, konkluża f’Den Haag, fil-25 ta’ Ottubru 1980, (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Den Haag tal-1980”), għandha bħala għan, kif jirriżulta mill-preambolu tagħha, li b’mod partikolari tipproteġi lill-minuri, fil-livell internazzjonali, mill-effetti dannużi ta’ tneħħija jew ta’ żamma illegali u li tistabbilixxi proċeduri bl-għan li li jiġi ggarantit ir-ritorn immedjat tal-minuri fl-Istat ta’ residenza abitwali tiegħu. Din il-konvenzjoni ġiet irrattifikata kemm mir-Repubblika Taljana kif ukoll mir-Repubblika Ellenika.
7.
Skont l-Artikolu 3 tal-imsemmija konvenzjoni:
“It-tneħħija jew iż-żamma ta’ minuri għandhom jitqiesu li huma illegali meta:
a)
iseħħu bi ksur ta’ dritt ta’ kustodja, vestit f’persuna, istituzzjoni jew organu ieħor, individwalment jew b’mod konġunt, mid-dritt tal-Istat fejn il-minuri kellu r-residenza abitwali tiegħu immedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma tiegħu; u
b)
dan id-dritt kien eżerċitat effettivament individwalment jew b’mod konġunt, fil-mument tat-tneħħija jew taż-żamma, jew kien ikun hekk eżerċitat li kieku ma seħħewx dawn l-avvenimenti.
Id-dritt tal-kustodja msemmi fil-punt a) jista’ jirriżulta b’mod partikolari ipso jure jew bis-saħħa ta’ deċiżjoni ġudizzjarja jew amministrattiva, jew bis-saħħa ta’ ftehim li jkollu effett legali skont il-liġi ta’ dan l-Istat.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
8.
L-Artikolu 5(a) ta’ din l-istess konvenzjoni jipprevedi li, fis-sens tagħha, id-“dritt tal-kustodja” jinkludi d-dritt li jirrigwarda l-kura tal-persuna tal-minuri, u b’mod partikolari dak li jiġi deċiż il-post ta’ residenza tiegħu.
Id-dritt tal-Unjoni
9.
Skont il-premessa 12 tar-Regolament Brussell IIa:
“Ir-raġunijiet ta’ l-ġurisdizzjoni fi kwistjonijiet ta’ responsabbilità ta’ l-ġenituri stabbiliti fir-Regolament preżenti huma fformati fi ħdan l-aqwa interessi għall-minuri, u partikolarment dwar il-kriterju ta’ l-qrubija. Dan ifisser li l-ġurisdizzjoni għandha toqgħod l-ewwelnett ma’ l-Istat Membru tar-residenza abitwali ta’ l-minuri, ħlief għal ċerti każijiet fejn hemm tibdil fir-residenza ta’ l-minuri jew skond ftehim bejn dawk il-ġenituri li huma d-detenturi tar-responsabilità.”
10.
Il-premessa 17 ta’ dan l-istess regolament hija fformulata kif ġej:
“F’każijiet ta’ tneħħija jew żamma nġusta ta’ minuri, ir-ritorn ta’ l-minuri għandu jinkiseb mingħajr dewmien, u għal dan il-għan għandha tkompli tapplika l-Konvenzjoni ta’ [Den Haag tal-1980] kif kumplementata mid-disposizzjonijiet ta’ dan ir-Regolament, u partikolarrment l-Artikolu 11 […]”
11.
L-Artikolu 1 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Il-kamp ta’ applikazzjoni”, jiddisponi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Dan ir-Regolament għandu japplika, tkun xi tkun in-natura ta’ l-qorti jew tribunal, fi kwistjonijiet ċivili dwar:
[…]
(b)
l-attribuzzjoni, l-ezerċizzju, id-delegazzjoni, ir-restrizzjoni jew it-terminazzjoni tar-responsabbilità ta’ l-ġenituri.”
12.
L-Artikolu 2 tal-imsemmi regolament jinkludi d-definizzjonijiet li ġejjin:
“[…]
7.   il-kliem ‘responsabbilità ta’ l-ġenituri’ għandhom ifissru d-drittijiet u r-responsabbilitajiet kollha dwar il-persuna jew il-proprjetà ta’ l-minuri li huma moghtija lil persuna jew persuna legali b’sentenza, bl-operazzjoni ta’ l-liġi [ipso jure] jew b’xi fteħim li għandu effetti legali. Il-kliem se jinkludu d-drittijiet ta’ kustodja u d-drittijiet ta’ l-aċċess;
8.   il-kliem ‘min għandu r-responsabilità ta’ l-ġenituri’ se tfisser kwalunkwe persuna li għandha r-responsabilità ta’ l-ġenituri fuq il-minuri;
9.   il-kliem ‘drittijiet ta’ kustodja’ għandhom jinkludu drittijiet u responsabbilitajiet dwar il-kura ta’ l-persuna ta’ l-minuri, u partikolarment id-drittijiet li jiddeterminaw il-post ta’ residenza ta’ l-minuri;
[…]
11.   il-kliem ‘tneħħija nġusta jew iż-żamma’ għandhom ifissru t-tneħħija ta’ l-minuri jew iż-żamma fejn;
(a)
hemm ksur ta’ liġi tad-drittijiet ta’ kustodja akkwistati permezz ta’ sentenza jew b’operat ta’ liġi jew b’xi fteħim li għandu effett legali taħt il-liġi ta’ l-Istat Membru fejn il-minuri kienu abitwalment residenti mmedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma;
u
(b)
iżda, f’dak iż-żmien tat-tneħħija jew iż-żamma, id-drittijiet ta’ kustodja kienu attwalment eżerċitati, konġuntament jew unikament, jew kieku kienu ikunu hekk eżerċitati minħabba t-tneħħija jew iż-żamma. Il-kustodja se tiġi kkunsidrata biex tiġi eżerċitata konġuntament meta, skond sentenza jew b’operat ta’ liġi, wieħed mill-ġenituri li għandu jew għandha r-responsabbilità ma tistax tiddeċiedi dwar il-post ta’ residenza ta’ l-minuri mingħajr il-kunsens ta’ persuna oħra li għandha r-responsabbilità ta’ l-ġenitur.”
13.
Skont l-Artikolu 8 tal-istess regolament, intitolat “Il-Ġurisdizzjoni ġenerali”:
“1.   Il-qrati ta’ Stat Membru għandu jkollhom il-ġurisdizzjoni fi kwistjonijiet ta’ responsabbilità ta’ l-ġenituri dwar minuri li huma abitwalment residenti f’dak l-Istat Membru fiż-żmien li l-qorti tkun ħadet il-pussess [ġiet adita].
2.   Il-Paragrafu 1 għandu jkun bla ħsara għad-disposizzjonijiet ta’ l-Artikoli 9, 10 u 12.”
14.
L-Artikolu 10 tar-Regolament Brussell IIa, intitolat “Il-Ġurisdizzjoni f’każijiet ta’ ħtif ta’ minuri”, jipprevedi:
“F’każ ta’ tneħħija jew żamma nġusta [illegali] ta’ minuri, il-qrati ta’ l-Istat Membru fejn il-minuri kienu abitwalment residenti mmedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma nġusta għandhom iżommu l-ġurisdizzjoni sakemm il-minuri jakkwistaw residenza abitwali fi Stat Membru ieħor u:
(a)
kull persuna, istituzzjoni jew xi korp ieħor li għandhom drittijiet ta’ kustodja taw il-kunsens tagħhom għat-tneħħija jew żamma;
jew
(b)
il-minuri kellhom residenza f’dak l-Istat Membru l-ieħor għall-perjodu ta’ mill-inqas sena wara li l-persuna, istituzzjoni jew xi korp ieħor li għandhom drittijiet ta’ kustodja kellhom jew setgħaw kellhom informazzjoni fejn qegħdin il-minuri u l-minuri ġew issistemati fl-ambjent ġdid tagħhom u mill-inqas waħda mill kondizzjonijiet segwenti ġiet milqugħa:
(i)
Fi żmien sena wara li l-pussessur tad-drittijiet ta’ kustodja kellu/ha jew seta’ kellu/ha nformazzjoni dwar fejn kienu l-minuri, ma saret l-ebda talba għar-ritorn ppreżentatquddiem l-awtoritajiet kompetenti fl-Istat Membru fejn il-minuri ġew imneħħija jew miżmuma;
(ii)
talba għar-ritorn reġistrata mill-pussessur tad-drittijiet ta’ kustodja ġiet irtirata u l-ebda talba ġdida ma ġiet ippreżentata fiż-żmien limitu skond il-paragrafu (i);
(iii)
każ quddiem qorti fl-Istat Membru fejn il-minuri kienu abitwalment residenti mmedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma nġusta ġiet magħluq skond l-Artikolu 11(7);
(iv)
sentenza dwar kustodja li ma tikkunsidrax li t-talba tar-ritorn ta’ l-minuri tkun inħarġet mill-qrati ta’ l-Istat Membru fejn il-minuri kienu abitwalment residenti mmedjatament qabel it-tneħħija nġusta jew iż-żamma.”
15.
L-Artikolu 11 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Ir-Ritorn ta’ l-minuri”, jiddisponi:
“1.   Fejn persuna, istituzzjoni jew xi korp ieħor li għandhom id-drittijiet ta’ kustodja japplika ma’ l-awtoritajiet kompetenti fi Stat Membru biex joħroġu sentenza dwar il-bażi ta’ l-Konvenzjoni ta’ [Den Haag tal-1980], ħalli tikseb ir-ritorn ta’ l-minuri li ġew inġustament imneħħija jew miżmuma fi Stat Membru barra dak li huwa l-Istat Membru fejn il-minuri kienu abitwalment residenti mmedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma nġusta, għandhom japplikaw paragrafi 2 sa 8.
[…]”
16.
L-Artikolu 13 tar-Regolament Brussell IIa, intitolat “Il-ġurisdizzjoni ibbażata fuq il-preżenza ta’ l-minuri”, jipprevedi:
“1.   Fejn ir-residenza abitwali ta’ l-minuri ma tistax tiġi stabbilita u l-ġurisdizzjoni ma tistax tiġi ddeterminata dwar il-bażi ta’ l-Artikolu 12, il-qrati ta’ l-Istat Membru fejn il-minuri huma preżenti għandu jkollhom il-ġurisdizzjoni.
[…]”
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
17.
Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li OL u PQ iżżewġu fl-Italja fl-1 ta’ Diċembru 2013 u li rrisjedew flimkien fl-Italja.
18.
Meta PQ kienet tmien xhur tqila, il-konjuġi marru jgħixu flimkien il-Greċja sabiex PQ tkun tista’ twelled hemmhekk.
19.
Fit-3 ta’ Frar 2016, PQ weldet tifla l-Greċja li ilha tgħix f’dan l-Istat Membru ma’ ommha sa mit-twelid tagħha.
20.
Wara t-twelid tal-minuri, OL irritorna l-Italja. Skont OL, huwa kien ta kunsens li PQ tgħix fil-Greċja ma’ binthom sax-xahar ta’ Mejju 2016, żmien meta kien qed jistenna r-ritorn ta’ martu u bintu fl-Italja. Madankollu, f’Ġunju 2016, PQ kienet iddeċidiet li tibqa’ l-Greċja mat-tifla.
21.
Skont PQ, il-konjuġi ma kinux iddeterminaw b’mod preċiż id-data tar-ritorn fl-Italja. PQ issostni, b’mod partikolari, li fix-xahar ta’ Mejju 2016 u, sussegwentement, fix-xahar ta’ Ġunju 2016, OL kien żar lil PQ u lit-tifla tagħhom f’Ateni, il-Greċja. Barra minn hekk, huma kienu qablu li jqattgħu flimkien il-vaganzi tas-sajf tax-xahar ta’ Awwissu fil-Greċja.
22.
Fix-xahar ta’ Lulju 2016, OL nieda proċedura ta’ divorzju quddiem il-qrati Taljani. Permezz ta’ rikors tat-18 ta’ Lulju 2016, OL adixxa lit-tribunale di Ancona (qorti ta’ Ancona, l-Italja) għall-finijiet li jikseb, minn naħa, id-divorzju u, min-naħa l-oħra, il-kustodja esklużiva ta’ bintu. Huwa talab ukoll li jittieħdu l-miżuri neċessarji biex jiġi żgurat ir-ritorn tal-minuri l-Italja.
23.
Wara ittra mill-awtoritajiet Taljani tat-12 ta’ Lulju 2016, PQ bagħtet, permezz ta’ ittra tat-22 ta’ Lulju 2016, dikjarazzjoni lid-dipartimenti tal-istatus ċivili tal-provinċja ta’ Ancona li kienet tindika li hija kellha l-intenzjoni li tirritorna l-Italja u li r-residenza abitwali tagħha kienet għadha f’dan il-pajjiż.
24.
Permezz ta’ digriet tas-7 ta’ Novembru 2016, il-President tat-tribunale di Ancona (qorti ta’ Ancona) iddeċieda, fir-rigward tat-talba għar-ritorn tal-minuri fl-Italja, li ma kienx hemm lok li tingħata deċiżjoni dwar l-imsemmija talba, peress li l-minuri dejjem irrisjediet u għadha tirrisjedi fi Stat Membru li ma huwiex ir-Repubblika Taljana.
25.
Fit-2 ta’ Diċembru 2016, OL appella d-deċiżjoni li ma hemmx lok li tingħata deċiżjoni quddiem il-Corte d’appello d’Ancona (qorti tal-appell ta’ Ancona, l‑Italja). Permezz ta’ deċiżjoni tal-20 ta’ Jannar 2017, li saret definittiva, din il-qorti kkonfermat id-deċiżjoni li ma hemmx lok li tingħata deċiżjoni tal-President tat-tribunale di Ancona (qorti ta’ Ancona).
26.
Fl-20 ta’ Ottubru 2016, OL b’mod parallel, ressaq kawża quddiem il-qorti tar-rinviju sabiex din tordna r-ritorn ta’ bintu l-Italja.
27.
Skont l-informazzjoni li għandha l-Qorti tal-Ġustizzja, jidher li OL seta’ jżur lil bintu diversi drabi sa mit-twelid tagħha, inkluż wara l-bidu ta’ proċedura ta’ divorzju minn OL.
28.
Minn skambju ta’ posta elettronika jirriżulta li PQ, fid-19 ta’ Jannar 2017, awtorizzat lil OL iżur lil bintu fir-residenza tal-ġenituri ta’ PQ meta huwa xtaq, iżda bil-kundizzjoni li dan ma joħroġx ma’ bintu mir-residenza. Permezz ta’ posta elettronika tal-20 ta’ Jannar 2017, OL kien wieġeb li huwa jqis li PQ kienet qiegħda tipprekludih milli jara lil bintu u li, b’hekk, kienet qiegħda tikser id-dritt tal-kustodja tiegħu.
29.
Minħabba li kellha dubji dwar il-ġurisdizzjoni tagħha biex tiddeċiedi dwar it-talba għal ritorn ifformulata minn OL, il-qorti tar-rinviju ddeċidiet li tissospendi l-proċedura quddiemha u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda li ġejja:
“Liema interpretazzjoni għandha tingħata lill-kliem ‘[residenza abitwali]’, fis-sens tal-Artikolu 11(1) [tar-Regolament Brussell IIa], fil-każ ta’ tarbija li, minħabba raġunijiet fortuwiti jew ta’ forza maġġuri, tkun twieldet f’post differenti minn dak li l-ġenituri tagħha, li jeżerċitaw fuqha l-kustodja parentali konġunta, kienu jintendu li jagħżlu għaliha bħala post ta’ residenza abitwali u li, minn dakinhar, inżammet b’mod illegali minn wieħed mill-ġenituri tagħha fl-Istat fejn twieldet jew ġiet ittrasferita lejn Stat terz? B’mod iktar partikolari, il-preżenza fiżika hija, fi kwalunkwe każ, prerekwiżit neċessarju u evidenti għall-istabbiliment tar-residenza abitwali ta’ persuna u, senjatament, ta’ tarbija tat-twelid?”
30.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet minn OL, PQ, il-Gvern Elleniku u l-Kummissjoni Ewropea.
31.
Saret seduta fl-4 ta’ Mejju 2017, li fiha pparteċipaw OL, PQ, il-Gvern Elleniku, il-Gvern tar-Renju Unit u l-Kummissjoni.
Fuq il-proċedura b’urġenza
32.
Il-qorti tar-rinviju talbet li dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jkun suġġett għall-proċedura b’urġenza prevista fl-Artikolu 107 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja.
33.
Hija mmotivat din it-talba billi sostniet li t-tilwima tikkonċerna minuri ta’ ftit iktar minn sena, imbiegħda minn missierha għal iktar minn disa’ xhur, mingħajr ma dan tal-aħħar għandu l-possibbiltà li jikkomunika magħha. Skont il-qorti tar-rinviju, it-tkomplija tas-sitwazzjoni eżistenti tista’ taffettwa b’mod serju r-relazzjoni futura tal-minuri ma’ missierha.
34.
Wara li qieset li l-kundizzjonijiet għat-tnedija tal-proċedura b’urġenza kienu ssodisfatti, il-Ħames Awla tal-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fis-16 ta’ Marzu 2017, fuq proposta tal-Imħallef Relatur u wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li tilqa’ t-talba tal-qorti tar-rinviju bl-għan li r-rinviju għal deċiżjoni preliminari jiġi suġġett għall-proċedura b’urġenza.
Analiżi
Osservazzjonijiet preliminiari
35.
Qabelxejn, għandu jiġi osservat li din il-kawża hija unika minħabba l-fatt li qatt ma sar ċaqliq ġeografiku tal-minuri kkonċernata minn post għal ieħor. Madankollu, OL ressaq, quddiem il-qorti tar-rinviju, talba għar-ritorn tal-minuri fl-Italja, l-Istat Membru fejn OL u PQ irrisjedew flimkien qabel it-twelid ta’ binthom.
36.
Huwa f’dan il-kuntest partikolari li l-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi preċiżazzjonijiet dwar l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “residenza abitwali”, kunċett ewlieni tar-Regolament Brussell IIa. Fil-fatt, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar l-importanza li għandha tingħata lill-preżenza fiżika tal-minuri fil-Greċja u dwar il-possibbiltà li tiġi stabbilita r-residenza abitwali tagħha fl-Italja fejn il-ġenituri kellhom ir-residenza komuni tagħhom.
37.
Skont il-qorti tar-rinviju, il-kriterji applikati fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja bl-għan li jiġi ddeterminat il-post ta’ residenza abitwali tal-minuri ma humiex rilevanti fil-kawża prinċipali minħabba d-dipendenza totali tat-tarbija tat-twelid jew tat-tarbija fuq il-persuni li jieħdu ħsiebha.
38.
Din il-qorti tqis, f’dan ir-rigward, li, fil-każ ta’ tarbija, ikun iktar rilevanti li tintuża, bħala kriterju determinanti, ir-rieda espressa mill-ġenituri qabel it-twelid tal-minuri. Tali approċċ fil-fehma tagħha jippermetti li jiġi estiż il-qafas protettiv tar-Regolament Brussell IIa u tal-Konvenzjoni ta’ Den Haag tal-1980 għall-każijiet bħal dan inkwistjoni.
39.
Fi kliem ieħor, il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata li, fir-rigward tad-determinazzjoni tar-residenza abitwali ta’ tarbija fil-kuntest ta’ talba għal ritorn fis-sens tal-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa, ma huwiex meħtieġ li l-minuri li jkun intalab ir-ritorn tiegħu kien fiżikament preżenti fl-Istat Membru li lejh qed jiġi mitlub ir-ritorn.
40.
Għaldaqstant, fil-fehma tiegħi, id-domanda preliminari tqajjem, minn naħa, il-kwistjoni ta’ interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “residenza abitwali” fis-sens tal-Artikolu 11(1) tar-Regolament Brussell IIa u, min-naħa l-oħra, il-kwistjoni dwar jekk il-qorti tar-rinviju għandhiex ġurisdizzjoni biex tordna r-ritorn ta’ minuri lejn l-Istat Membru ta’ residenza komuni preċedenti tal-ġenituri – meta l-minuri twieled, konformement mar-rieda tal-ġenituri, detenturi tar-responsabbiltà tal-ġenituri konġunta, fi Stat Membru li ma huwiex dak fejn il-ġenituri rrisjedew flimkien, u li, imbagħad, baqa’ ma’ ommu fl-Istat Membru tat-twelid tiegħu.
41.
Għalkemm, finalment, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina r-residenza abitwali tal-minuri li ntalab ir-ritorn tiegħu quddiemha, il-Qorti tal-Ġustizzja madankollu tista’ tipprovdi elementi ta’ gwida lill-qorti tar-rinviju.
42.
Risposta għad-domanda preliminari teħtieġ li jitfakkar, fl-ewwel lok, ir-rwol li l-kunċett ta’ “residenza abitwali” għandu fil-kuntest tar-Regolament Brussell IIa u, fit-tieni lok, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tirrigwarda dan il-kunċett fil-kuntest tad-determinazzjoni tal-qorti li għandha ġurisdizzjoni fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri.
Il-kunċett ta’ “residenza abitwali” fil-kuntest tar-Regolament Brussell IIa
43.
Ir-Regolament Brussell IIa huwa ispirat b’mod qawwi mill-Konvenzjoni ta’ Den Haag tal-1980, b’mod partikolari fir-rigward tal-proċedura li tirregola t-talbiet għal ritorn f’każ ta’ tneħħija jew ta’ żamma illegali tal-minuri. Madankollu, iktar milli jissostitwixxi l-imsemmija konvenzjoni, dan ir-regolament għandu l-għan li jikkompleta u li jippreċiża r-regoli li jinsabu fl-imsemmija konvenzjoni li jirrigwardaw it-talbiet għal ritorn (
3
). Bħalma ppreċiżat il-Qorti tal-Ġustizzja, id-dispożizzjonijiet tar-Regolament Brussell IIa jikkostitwixxu grupp ta’ regoli indiviżibbli li japplika għall-proċeduri ta’ ritorn ta’ minuri mneħħija b’mod illeċitu fi ħdan l-Unjoni (
4
).
44.
Fil-kuntest tas-sistema stabbilita mir-Regolament Brussell IIa, il-kunċett ta’ “residenza abitwali” jkopri kriterju ta’ ġurisdizzjoni ġenerali.
45.
Konformement mal-Artikolu 8 tal-imsemmi regolament, il-qrati li għandhom ġurisdizzjoni biex jiddeċiedu dwar ir-responsabbiltà tal-ġenituri li tikkonċerna minuri huma dawk tal-Istat Membru fejn huwa għandu r-residenza abitwali tiegħu. F’każ ta’ tneħħija jew ta’ żamma illegali ta’ minuri, l-Artikolu 10 ta’ dan l-istess regolament jipprovdi li l-qrati tal-Istat Membru fejn il-minuri kellu r-residenza abitwali tiegħu immedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma illegali tiegħu għandhom iżommu l-ġurisdizzjoni tagħhom biex jiddeċiedu dwar il-mertu tal-kawża.
46.
Fil-fatt, skont l-Artikolu 11 ta’ dan ir-regolament, li jirregola t-talbiet għal ritorn tal-minuri u li l-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwaru, din id-dispożizzjoni tapplika għal minuri li jkun tneħħa jew ġie miżmum illegalment fi Stat Membru li ma huwiex l-Istat Membru li l-minuri kellu r-residenza abitwali tiegħu fih immedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma illegali tiegħu.
47.
Fl-aħħar nett, l-Artikolu 13(1) tar-Regolament Brussell IIa jipprovdi kriterju sussidjarju (
5
) għall-finijiet li tiġi stabbilita l-ġurisdizzjoni. Skont din id-dispożizzjoni, jekk ir-residenza abitwali tal-minuri ma tkunx tista’ tiġi stabbilita u jekk il-ġurisdizzjoni ma tkunx tista’ tiġi ddeterminata fuq il-bażi tal-Artikolu 12 li jikkonċerna l-estensjoni tal-ġurisdizzjoni (
6
), il-qrati tal-Istat Membru fejn il-minuri jkun preżenti għandhom ġurisdizzjoni.
48.
Fi kliem ieħor, bħala kriterju tal-għoti tal-ġurisdizzjoni, il-kunċett ta’ “residenza abitwali” jiggarantixxi t-twettiq tal-għan ewlieni tar-Regolament Brussell IIa, li huwa li tiġi ddeterminata l-ġurisdizzjoni fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri fuq il-bażi tal-kriterju ta’ prossimità (
7
).
49.
Fir-rigward, b’mod partikolari, tal-Artikoli 10 u 11 tal-imsemmi regolament, għandu jiġi enfasizzat ir-rwol doppju tal-kunċett ta’ “residenza abitwali”.
50.
Fl-ewwel lok, ir-residenza abitwali tal-minuri tintuża biex tiġi stabbilita l-qorti li jkollha l-ġurisdizzjoni biex tiddeċiedi dwar il-kwistjonijiet marbuta mar-responsabbiltà tal-ġenituri tal-minuri. Bħalma dan ġie osservat iktar ’il fuq, f’każ ta’ tneħħija jew ta’ żamma illegali, il-qrati tal-Istat Membru fejn il-minuri kellu r-residenza abitwali tiegħu immedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma illegali tiegħu jżommu l-ġurisdizzjoni tagħhom konformement mal-Artikolu 10 tar-Regolament Brussell IIa.
51.
Fit-tieni lok, il-kunċett ta’ “residenza abitwali” jikkostitwixxi element prinċipali għall-finijiet li jiġi ddeterminat jekk seħħitx tneħħija jew żamma illegali ta’ minuri fis-sens tal-Artikolu 11 tal-imsemmi regolament. Għalhekk, talba għal ritorn tista’ tirnexxi biss jekk jirriżulta li l-minuri li jintalab ir-ritorn tiegħu jkun ġie ttrasferit jew miżmum illegalment fi Stat Membru li ma huwiex l-Istat Membru li l-minuri kellu r-residenza abitwali tiegħu fih immedjatament qabel it-tneħħija jew iż-żamma illegali tiegħu.
52.
Minkejja l-importanza inkontestabbli tiegħu għall-funzjonament tajjeb tas-sistema ta’ ġurisdizzjoni stabbilita mir-Regolament Brussell IIa, dan ir-regolament ma jagħti l-ebda definizzjoni tal-kunċett ta’ “residenza abitwali”.
53.
Fil-fatt, skont approċċ ikkonfermat mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (
8
), id-determinazzjoni tar-residenza abitwali ta’ minuri tikkostitwixxi eżami fattwali mwettaq għal kull każ partikolari (
9
).
54.
Minkejja n-natura essenzjalment fattwali ta’ din l-evalwazzjoni, li għandha titwettaq mill-qorti tar-rinviju, il-Qorti tal-Ġustizzja pprovdiet ċerti kjarifiki sinjifikattivi dwar il-kriterji li fid-dawl tagħhom għandha tiġi stabbilita r-residenza abitwali tal-minuri.
Il-kriterji ġurisprudenzjali li jippermettu li tiġi stabbilita r-residenza abitwali tal-minuri
55.
Skont ġurisprudenza minn issa ’l quddiem stabbilita sew, is-sens u l-portata tal-kunċett ta’ “residenza abitwali” tal-minuri għandhom jiġu ddeterminati skont l-aħjar interessi tiegħu u, b’mod partikolari, skont il-kriterju ta’ prossimità. Dan il-kunċett jikkorrispondi mal-post li jirrifletti ċerta integrazzjoni tal-minuri f’ambjent soċjali u tal-familja, u li għandu jiġi stabbilit mill-qorti nazzjonali billi tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi speċifiċi kollha ta’ kull każ partikolari. Huma rilevanti, b’mod partikolari, il-kundizzjonijiet u r-raġunijiet tar-residenza tal-minuri fit-territorju ta’ Stat Membru, kif ukoll in-nazzjonalità tiegħu (
10
).
56.
Fost il-kriterji li jippermettu li tiġi stabbilita r-residenza abitwali tal-minuri, il-preżenza fiżika tiegħu f’dan l-Istat Membru kkonċernat għandha importanza partikolari (
11
).
57.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, id-determinazzjoni tar-residenza abitwali ta’ minuri fi Stat Membru partikolari teħtieġ ta’ mill-inqas li l-minuri kien fiżikament preżenti f’dan l-Istat Membru. Għaldaqstant, is-sempliċi fatt li l-minuri jkollu nazzjonalità ta’ Stat Membru ma jistax ikun biżżejjed sabiex dan il-minuri jitqies li għandu residenza abitwali fih (
12
).
58.
Fir-rigward tat-trasferiment tar-residenza abitwali minn pajjiż għal ieħor, huwa ppreċiżat ukoll li, minbarra l‑preżenza fiżika tal‑minuri fi Stat Membru, fatturi supplimentari oħra għandhom jindikaw li din il‑preżenza bl‑ebda mod ma hija waħda ta’ natura temporanja jew okkażjonali (
13
).
59.
F’dan ir-rigward, dejjem fil-kuntest tat-trasferiment tar-residenza abitwali, it-tul tar-residenza fih innifsu ma huwiex kriterju determinanti. Ċertament, ir-residenza abitwali għandha tkun distinta minn sempliċi preżenza temporanja jew fortuwita. Fil-prinċipju, ir-residenza għandha tkun ta’ ċertu tul sabiex tirrifletti stabbiltà suffiċjenti. F’dan is-sens, it-trasferiment tar-residenza abitwali fl-Istat ospitanti huwa rifless fuq kollox mir-rieda tal-persuna kkonċernata li tistabbilixxi fih, bl-intenzjoni li tagħtih natura stabbli, iċ-ċentru permanenti jew abitwali tal-interessi tagħha. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li t-tul ta’ residenza jista’ jservi biss bħala indikazzjoni fil-kuntest tal-evalwazzjoni tal-istabbiltà tar-residenza, peress li din l-evalwazzjoni għandha titwettaq fid-dawl taċ-ċirkustanzi fattwali speċifiċi kollha ta’ dan il-każ. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-intenzjoni tal-ġenituri jew, skont il-każ, tal-uniku ġenitur responsabbli, li jistabbilixxu ruħhom flimkien mal-minuri fi Stat Membru ieħor jew it-teħid ta’ ċerti miżuri tanġibbli bħall-akkwist jew il-kirja ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti, tista’ tikkostitwixxi indikazzjoni rilevanti (
14
).
60.
Fir-rigward b’mod iktar partikolari ta’ tarbija, il-Qorti tal-Ġustizzja semmiet, fil-kawża li tat lok għas-sentenza Mercredi, li l-ambjent soċjali u tal-familja tal-minuri, li huwa essenzjali sabiex jiġi ddeterminat il-post tar-residenza abitwali tiegħu, huwa kompost minn diversi fatturi li jvarjaw skont l-età tal-minuri. Peress li tarbija hija dipendenti għalkollox mill-persuni ta’ madwarha, l-ambjent ta’ minuri ta’ età żgħira huwa essenzjalment ambjent tal-familja, iddeterminat mill-persuna jew mill-persuni ta’ riferiment li magħhom jgħix il-minuri, li effettivament irabbuh u jieħdu ħsiebu (
15
).
61.
Konsegwentement, mill-ġurisprudenza jirriżulta b’mod ċar li r-residenza abitwali fi Stat Membru partikolari teħtieġ tal-inqas li l-minuri kien preżenti fl-imsemmi Stat Membru (
16
), filwaqt li l-elementi l-oħra li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni jistgħu jvarjaw skont l-ispeċifiċitajiet tal-każ partikolari.
62.
Għaldaqstant, għandu jiġi ddeterminat jekk din il-ġurisprudenza għandhiex l-għan li tapplika fiċ-ċirkustanzi bħal dawk inkwistjoni f’din il-kawża, jiġifieri fil-każ ta’ assenza ta’ tneħħija fiżika tal-minuri minn Stat Membru għal ieħor. B’mod iktar partikolari, għandu jiġi ddeterminat jekk, skont l-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa, il-kriterju tal-preżenza fiżika jistax jiġi injorat meta l-minuri jkun baqa’ ma’ ommu fl-Istat Membru fejn ikun twieled.
63.
Jien se nistudja din il-problema fl-argumenti segwenti.
Id-determinazzjoni tar-residenza abitwali ta’ tarbija fis-sens tal-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa fiċ-ċirkustanzi bħal dawk ta’ din il-kawża
64.
Qabelxejn, għandu jiġi nnotat li l-iżviluppi ġurisprudenzjali spjegati iktar ’il fuq jikkonċernaw l-Artikoli 8 u 10 tar-Regolament Brussell IIa. Jista’ għalhekk jiġi sostnut li t-tagħlim meħud mill-imsemmija ġurisprudenza ma huwiex determinanti għas-soluzzjoni ta’ din il-kawża, kawża li tikkonċerna l-Artikolu 11 tal-istess regolament. Madankollu, f’dan ir-rigward, hemm lok li jiġi enfasizzat li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet espressament li l-kunċett ta’ “residenza abitwali” tal-minuri li jinsab fl-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell II ma jistax ikollu kontenut differenti minn dak tal-Artikoli 8 u 10 ta’ dan ir-regolament (
17
).
65.
Għalhekk, jidhirli li huwa eskluż li tiġi injorata l-imsemmija ġurisprudenza minħabba s-sempliċi fatt li t-talba għal deċiżjoni preliminari ssemmi l-Artikolu 11 tal-imsemmi regolament, u mhux l-Artikolu 10 tiegħu. Fi kwalunkwe każ, kif se jiġi spjegat f’iktar dettall iktar ’il quddiem, interpretazzjoni “differenzjata” tal-kunċett ta’ “residenza abitwali”, issuġġerita mill-qorti tar-rinviju, tmur kontra l-għan tal-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa intiż biex jistabbilixxi mill-ġdid l-istatu quo ante li kien jeżisti qabel it-tneħħija jew iż-żamma illegali tal-minuri.
66.
F’dan il-każ, il-minuri li ntalab ir-ritorn tiegħu quddiem il-qorti tar-rinviju rrisjeda fil-Greċja sa mit-twelid tiegħu mingħajr ma qatt ħareġ minn dan il-pajjiż.
67.
Bħalma josserva l-Gvern Elleniku, matul ir-residenza tiegħu fil-Greċja, il-minuri bilfors li żviluppa rabtiet mhux biss ma’ ommu PQ, li għandha l-kustodja u li tieħu ħsiebu ta’ kuljum, iżda wkoll u b’mod iktar globali mal-ambjent tal-familja waħdieni u uniku li sar jaf sa mit-twelid tiegħu, jiġifieri dak tal-ġenituri ta’ PQ. Skont il-ġurisprudenza li tirriżulta b’mod partikolari mis-sentenza Mercredi (
18
), minuri ta’ età żgħira jintegra ruħu neċessarjament u qabelxejn fl-ambjent soċjali u tal-familja ta’ dawk ta’ madwaru li jiddependi minnhom.
68.
Bħall-Kummissjoni, għandu jiġi nnotat li, peress li l-minuri, li ntalab ir-ritorn tiegħu fl-Italja quddiem il-qorti tar-rinviju, qatt ma kien fiżikament preżenti f’dan il-pajjiż, ftit li xejn jidher probabbli li ċ-ċentru tal-interessi tiegħu jista’ jkun jinsab f’dan l-istess pajjiż.
69.
Minn dan jirriżulta li, mal-ewwel daqqa ta’ għajn, jidher diffiċilment konċepibbli li, bl-applikazzjoni tal-kriterji spjegati fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-minuri li f’dan il-każ intalab ir-ritorn tiegħu jista’ jkollu tali residenza f’pajjiż ieħor li ma huwiex il-Greċja. Dan ikun il-każ, b’mod partikolari, fid-dawl tal-fatt li l-preżenza fiżika tikkostitwixxi, skont l-approċċ adottat fil-ġurisprudenza, kundizzjoni prerekwiżita għall-evalwazzjoni tal-elementi rilevanti l-oħra għall-finijiet li tiġi stabbilita r-residenza abitwali ta’ minuri.
70.
Il-qorti tar-rinviju tidher konxja minn dan l-imblokk, fir-rigward tan-nuqqas ta’ elementi li jippermettu li tiġi stabbilita rabta mal-Italja, li tista’ tingħata prijorità fuq dik eżistenti bejn il-minuri u l-Greċja. Għaldaqstant, fil-konfront ta’ tali diffikultà, hija tistaqsi, fir-rigward tad-determinazzjoni tar-residenza abitwali ta’ tarbija, x’importanza għandha tingħata lir-residenza komuni preċedenti tal-ġenituri fl-Italja u, b’mod iktar partikolari, għall-fatt li, qabel is-separazzjoni tagħhom, il-ġenituri kienu pprevedew l-imsemmi Stat Membru bħala post ta’ residenza abitwali tal-minuri, u, fl-aħħar nett, lill-fatt li PQ baqgħet tgħix f’dan il-pajjiż sat-tmien xahar tat-tqala.
71.
Ċertament, sabiex tiġi stabbilita r-residenza abitwali tal-minuri, għandhom jitqiesu ċ-ċirkustanzi kollha ta’ fatt speċifiċi għal kull każ partikolari. Għalhekk, hija l-qorti tar-rinviju li għandha teżamina dawn iċ-ċirkustanzi kollha biex tistabbilixxi fejn jinsab iċ-ċentru tal-interessi tal-minuri. F’dan ir-rigward, konformement mal-approċċ globali spjegat mill-Qorti tal-Ġustizzja, minbarra l-preżenza fiżika tal-minuri, wieħed mill-fatturi li għandhom jitqiesu huwa b’mod inkontestabbli r-rieda tal-ġenituri li għandhom il-kustodja tal-minuri u r-residenza abitwali tagħhom (
19
).
72.
Madankollu, fin-nuqqas ta’ preżenza fiżika tal-minuri preċedentement fl-Italja, iċ-ċirkustanzi msemmija mill-qorti tar-rinviju, fil-fehma tiegħi, ma jistgħux jingħataw importanza determinanti għall-finijiet li tiġi stabbilita r-residenza abitwali tal-minuri li ntalab ir-ritorn tiegħu quddiem il-qorti tar-rinviju.
73.
Diversi kunsiderazzjonijiet jiffavorixxu din il-konklużjoni.
74.
Fl-ewwel lok, għandu jiġi enfasizzat li huwa stabbilit li r-rieda tal-ġenituri kienet li l-minuri jitwieled fil-Greċja u li huwa jibqa’ hemmhekk għal ċertu żmien ma’ ommu (
20
).
75.
Għaldaqstant, għall-kuntrarju ta’ dak li tidher li tissuġġerixxi d-domanda preliminari kif magħmula mill-qorti tar-rinviju, ma hemm xejn fortuwitu fil-preżenza tal-minuri fil-Greċja.
76.
It-tieni nett, hemm lok li jiġi nnotat li r-residenza abitwali, bħala kunċett awtonomu tad-dritt tal-Unjoni (
21
), huwa kunċett fattwali. Bħalma fakkar l-Avukat Ġenerali Szpunar, il-kunċett ta’ “residenza abitwali” huwa indipendenti minn kull kwistjoni dwar jekk ir-residenza hijiex stabbilita b’mod leġittimu jew le. Fil-fatt, għall-kuntrarju, l-Artikolu 10 tar-Regolament Brussell IIa jkun bla skop, billi din id-dispożizzjoni tippermetti li tinkiseb residenza abitwali minkejja tneħħija jew żamma illegali (
22
).
77.
F’dan il-każ, għalkemm kien meqjus li l-fatt li PQ baqgħet fil-Greċja mal-minuri, fl-assenza ta’ qbil ta’ OL, ċaħħad lil OL mill-eżerċizzju tad-dritt tal-kustodja tiegħu, jibqa’ l-fatt li dan il-fatt ma għandux ikollu effett fuq il-kwistjoni dwar fejn, de facto, il-minuri għandu r-residenza abitwali tiegħu.
78.
Barra minn hekk, għall-kuntrarju ta’ dak li setgħu argumentaw ċerti qrati nazzjonali (
23
) – li jidhru li jaderixxu ma’ approċċ legali tal-kunċett ta’ “residenza abitwali”, b’enfasi fuq ir-residenza abitwali tal-persuni li għandhom il-kustodja tal-minuri jew, b’mod iktar ġenerali, fuq dik tal-unità tal-familja (
24
) –, ir-residenza abitwali tal-ġenituri fi Stat Membru partikolari, fin-nuqqas tal-preżenza fiżika tal-minuri preċedentement f’dan l-Istat Membru, ma tistax tkun determinanti.
79.
Fl-aħħar nett, f’dan il-kuntest, l-approċċ issuġġerit mill-qorti tar-rinviju li jiġi injorat il-kriterju tal-preżenza fiżika jippermetti, ċertament, li l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa u tal-Konvenzjoni ta’ Den Haag tal-1980 jiġi estiż għall-każijiet bħal dak inkwistjoni. Madankollu, huwa importanti li jiġi enfasizzat li r-Regolament Brussell IIa jirregola, fuq kollox, l-għoti tal-ġurisdizzjoni. Għalkemm l-Artikolu 11 tal-imsemmi regolament ma għandux l-għan li japplika f’sitwazzjoni bħal dik f’din il-kawża, dan bl-ebda mod ma jipprekludi lil OL milli jsostni d-drittijiet tiegħu quddiem il-qrati li għandhom ġurisdizzjoni fis-sens tal-Artikolu 8 ta’ dan ir-regolament, fir-rigward tal-kwistjonijiet tal-mertu marbuta mar-responsabbiltà tal-ġenituri fir-rigward ta’ bintu.
80.
Fit-tielet lok, u b’segwitu għal dawn il-kunsiderazzjonijiet, nenfasizza li l-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa jirreferi għar-“ritorn” tal-minuri u mhux għat-tneħħija tiegħu għall-ewwel darba lejn post li qatt ma rrisjeda fih. F’dan ir-rigward, l-imsemmija dispożizzjoni kif ukoll l-Artikolu 3 tal-Konvenzjoni ta’ Den Haag tal-1980 għandhom l-għan ċar li jistabbilixxu mill-ġdid l-istatu quo ante. Min-naħa l-oħra, dawn l-istrumenti bl-ebda mod ma għandhom l-għan li joħolqu sitwazzjoni li qatt ma eżistiet, bħal f’dan il-każ, jiġifieri ħajja tal-familja fl-Italja maħsuba qabel is-separazzjoni tal-ġenituri (
25
).
81.
Minkejja dan, ma jistax jiġi eskluż li jista’ jkun hemm ċirkustanzi kompletament eċċezzjonali li fihom huwa konċepibbli li jiġi injorat il-kriterju tal-preżenza fiżika. Madankollu, din il-kawża, ittrattata fil-kuntest tal-proċedura b’urġenza, ma tippermettix eżami fil-fond ta’ din id-domanda ta’ prinċipju. Fil-fatt, fir-rigward taċ-ċirkustanzi f’dan il-każ, risposta għal tali domanda ma hijiex neċessarja għall-finijiet li tingħata risposta utli għad-domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju.
82.
Madankollu, jidher xieraq li jiġi nnotat li, f’każ bħal dan, u b’mod partikolari fid-dawl tan-natura fattwali tar-residenza abitwali, ikun neċessarju li tiġi stabbilita rabta ta’ konnessjoni tanġibbli ma’ pajjiż li ma huwiex dak li l-minuri effettivament jirrisjedi fih.
83.
Tali rabta għandha tkun ibbażata, fl-aħjar interessi tal-minuri, fuq indikazzjonijiet qawwija u reali li jistgħu għalhekk jieħdu preċedenza fuq il-preżenza fiżika tal-minuri. Evidentement, il-perspettiva li Stat Membru partikolari jsir, f’futur indefinit, il-post ta’ residenza abitwali tal-minuri, mingħajr ma din il-perspettiva tkun sostnuta minn rabtiet tanġibbli oħra ta’ natura li tkun tista’ tiġi injorata l-kundizzjoni neċessarja tal-preżenza fiżika tal-minuri, ma tistax tkun biżżejjed bħala rabta.
84.
Barra minn hekk, f’dan il-kuntest, wieħed ma jistax jinsa li, fir-rigward tal-kwistjonijiet fil-qasam ta’ responsabbiltà tal-ġenituri, l-istruttura ġenerali tar-Regolament Brussell IIa tibbaża fuq il-kriterju ta’ prossimità, li huwa rifless, prinċipalment, mill-preżenza fiżika tal-minuri. Fil-fatt, meta r-residenza abitwali ta’ minuri ma tkunx tista’ tiġi stabbilita, ir-regola ta’ ġurisdizzjoni sussidjarja prevista fl-Artikolu 13 tar-Regolament Brussell IIa tipprevedi li l-qrati tal-Istat Membru fejn jinsab il-minuri jkollhom ġurisdizzjoni.
85.
Fir-raba’ lok, irrid nenfasizza li, jekk wieħed iżomm mar-raġunament espost mill-qorti tar-rinviju dwar il-preżenza ta’ PQ, matul it-tqala tagħha, fl-Italja, dan iwassal sabiex jiġi aċċettat li minuri li jkun għadu ma twelidx jista’ jaqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Brussell IIa.
86.
Ċertament, l-imsemmi regolament ma jsemmi xejn dwar dan il-punt. Issa, fil-fehma tiegħi, ma jkunx xieraq li l-imsemmi regolament jiġi interpretat bħala li huwa applikabbli qabel it-twelid stess tal-minuri.
87.
Fil-fatt, tali interpretazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa jkollha konsegwenzi kunsiderevoli, mingħajr dubju mhux mixtieqa mil-leġiżlatur. B’mod partikolari, tali interpretazzjoni tippermetti li titqies bħala tneħħija jew żamma illegali, fis-sens tal-Artikolu 11 tar-Regolament Brussell IIa, l-għażla ta’ mara tqila li tistabbilixxi ruħha f’pajjiż li ma huwiex dak tal-missier tal-wild futur.
88.
Fil-ħames u fl-aħħar lok, infakkar li r-residenza abitwali tal-minuri, hekk kif dan ġie osservat fl-argumenti iktar ’il fuq, għandha tiġi ddeterminata filwaqt li jitqiesu l-aħjar interessi tal-minuri.
89.
Bħalma nnotat il-Kummissjoni, l-użu ta’ kriterju bħall-intenzjoni tal-ġenituri biex jiġi stabbilit il-post tar-residenza abitwali tal-minuri fi Stat Membru partikolari jew bħar-residenza preċedenti komuni tal-ġenituri fi Stat Membru, anki jekk il-minuri qatt ma kien fiżikament preżenti fih, jista’ jqiegħed l-aħjar interessi tal-minuri f’perikolu, peress li, f’kawżi li jikkonċernawh, il-ġurisdizzjoni tingħata lil qorti ta’ Stat Membru li ma għandux prossimità ġeografika mal-minuri. Dan jidhirli li jmur manifestament kontra l-għan ewlieni tar-Regolament Brussell IIa, li huwa li tiġi stabbilita l-ġurisdizzjoni fi kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri fuq il-bażi tal-prossimità (
26
).
90.
F’dan il-każ, wieħed jista’ jistaqsi dwar iċ-ċirkustanzi li jistgħu jippermettu li tiġi stabbilita r-residenza abitwali tal-minuri fl-Italja, filwaqt li jibbaża fuq l-aħjar interessi tal-minuri. Fil-fatt, infakkar li l-uniku ambjent tal-familja li l-minuri kienet taf u li miegħu hija integrata sa mit-twelid tagħha jinsab fil-Greċja.
91.
Konsegwentement, jien tal-opinjoni li r-residenza abitwali tal-minuri fis-sens tal-Artikolu 11(1) tar-Regolament Brussell IIa tippreżumi li l-minuri kien fiżikament preżenti fl-Istat Membru li huwa mitlub ir-ritorn lejh. Għaldaqstant, fiċ-ċirkustanzi bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-fatt li minuri, imwieled fi Stat Membru li ma huwiex dak fejn il-ġenituri tiegħu rrisjedew flimkien, ikun baqa’ ma’ ommu fl-Istat Membru tat-twelid tiegħu, ma jistax jikkostitwixxi tneħħija jew żamma illegali fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
Konklużjoni
92.
Fir-rigward tal-argumenti preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domanda preliminari magħmula mill-Monomeles Protodikeio Athinon (qorti tal-prim’istanza b’imħallef uniku ta’ Ateni, il-Greċja) bil-mod li ġej:
L-Artikolu 11(1) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2201/2003, tas-27 ta’ Novembru 2003, dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbilità tal-ġenituri, għandu jiġi interpretat fis-sens li r-residenza abitwali tal-minuri fis-sens ta’ din id-dispożzjoni tippreżumi li l-minuri kien fiżikament preżenti fl-Istat Membru li huwa mitlub ir-ritorn lejh. Għaldaqstant, fiċ-ċirkustanzi bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-fatt li minuri, imwieled fi Stat Membru li ma huwiex dak fejn il-ġenituri tiegħu rrisjedew flimkien, ikun baqa’ ma’ ommu fl-Istat Membru tat-twelid tiegħu, ma jistax jikkostitwixxi tneħħija jew żamma illegali fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	Regolament tal-Kunsill, tas-27 ta’ Novembru 2003, dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbilità tal-ġenituri, u li jirrevoka r-Regolament (KE) Nru 1347/2000 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 6, p. 243, iktar ’il quddiem ir-“Regolament Brussell IIa”).
(
3
)	Opinjoni 1/13 (Adeżjoni ta’ Stati terzi għall-Konvenzjoni ta’ Den Haag), tal-14 ta’ Ottubru 2014 (EU:C:2014:2303, punt 77), u premessa 17 tar-Regolament Brussell IIa.
(
4
)	Opinjoni 1/13 (Adeżjoni ta’ Stati terzi għall-Konvenzjoni ta’ Den Haag), tal-14 ta’ Ottubru 2014 (EU:C:2014:2303, punt 78).
(
5
)	Ara, f’dan is-sens is-sentenza tad-9 ta’ Ottubru 2014, C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, punt 51).
(
6
)	Din id-dispożizzjoni tipprevedi b’mod partikolari li l-qrati tal-Istat Membru fejn il-ġurisdizzjoni hija eżerċitata skont l-Artikolu 3 tar-Regolament Brussell IIa biex jittieħdu deċiżjonijiet dwar applikazzjoni għad-divorzju, għas-separazzjoni legali jew għall-annullament taż-żwieg tal-konjuġi għandhom ġurisdizzjoni biex jiddeċiedu dwar kwalunkwe kwistjoni dwar ir-responsabbiltà tal-ġenituri marbuta ma’ dik l-applikazzjoni meta mill-inqas wieħed mill-konjuġi għandu jew għandha r-responsabbiltà tal-ġenituri fir-rigward tal-minuri u l-ġurisdizzjoni ta’ dawn il-qrati ġiet aċċettata espressament jew xorta oħra b’mod inekwivoku mill-konjuġi u mid-detenturi tar-responsabbiltà tal-ġenituri, fid-data li l-qorti tiġi adita, u tkun fl-aħjar interessi tal-minuri.
(
7
)	Premessa 12 tar-Regolament Brussell IIa.
(
8
)	Ara, iktar ’il quddiem, punti 55 et seq.
(
9
)	Ara r-rapport ta’ spjegazzjoni ta’ Elisa Pérez-Vera, Madrid, April 1981, punt 66, disponibbli fl-indirizz: http://www.hcch.net/upload/expl28.pdf. Ara wkoll il-Gwida ta’ Prattika għall-applikazzjoni tar-Regolament ġdid “Brussell II”, p. 12, disponibbli fl-indirizz http://ec.europa.eu/civiljustice/parental_resp/parental_resp_ec_vdm_mt.pdf.
(
10
)	Sentenzi tat-2 ta’ April 2009, A (C‑523/07, EU:C:2009:225, punti 35, 37 u 39); tat-22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, punti 46 u 47); tad-9 ta’ Ottubru 2014, C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, punti 51 u 52), u tal-15 ta’ Frar 2017, W u V (C‑499/15, EU:C:2017:118, punt 60).
(
11
)	Sentenzi tat-2 ta’ April 2009, A (C-523/07, EU:C:2009:225, punt 38), tat-22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, punt 49), u tal-15 ta’ Frar 2017, W u V (C‑499/15, EU:C:2017:118, punt 61).
(
12
)	Sentenza tal-15 ta’ Frar 2017, W u V (C‑499/15, EU:C:2017:118, punti 61 u 62).
(
13
)	Sentenza tat-2 ta’ April 2009, A (C‑523/07, EU:C:2009:225, punt 38).
(
14
)	Sentenzi tat-2 ta’ April 2009, A (C‑523/07, EU:C:2009:225, punt 40) u tat-22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, punt 50).
(
15
)	Sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, punti 53 u 54).
(
16
)	Dwar il-preżenza fiżika bħala kundizzjoni sine qua non tar-residenza abitwali, ara wkoll is-sentenzi tas-Supreme Court of the United Kingdom (qorti suprema tar-Renju Unit), tad-9 ta’ Settembru 2013, fil-kawża A(Children) ([2013] UKSC 60) u tal-High Court of Justice (England and Wales) [(qorti superjuri tal-ġustizzja, (Ingilterra u Wales), ir-Renju Unit] tal-25 ta’ Awwissu 2006, fil-kawża F (Abduction: Unborn Child) [2006] EWHC 2199 (Fam), kif ukoll tal-Corte di Cassazione (qorti tal-kassazzjoni, l‑Italja) sentenza tas-17 ta’ Jannar – 13 ta’ Frar 2012, Nru 1984 u tat-18 ta’ Marzu 2016, Nru 5418.
(
17
)	Sentenza tad-9 ta’ Ottubru 2014, C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, punt 54).
(
18
)	Sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, punt 54).
(
19
)	Sentenzi tat-2 ta’ April 2009, A (C‑523/07, EU:C:2009:225, punti 39 u 40) kif ukoll tat-22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, punti 50 u 51).
(
20
)	Fir-rigward tar-rieda ta’ PQ li tirritorna l-Italja u l-kwistjoni dwar jekk hija tkomplix tirrisjedi b’mod abitwali f’dan il-pajjiż, jidher li, jekk tali rieda setgħet teżisti qabel it-tnedija tal-proċedura ta’ divorzju, illum ma għadhiex teżisti.
(
21
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, punti 45 u 46).
(
22
)	Ara l-opinjoni tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawża C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2275, punt 80).
(
23
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza mogħtija mill-Cour de cassation (France) (qorti tal-kassazzjoni, Franza) fis-26 ta’ Ottubru 2011 (Cass. civ. 1re, Nru 10-19.905).
(
24
)	Ara, fir-rigward tal-approċċi differenti li jistgħu jiġu previsti, P. Beaumont u J. Holliday, “Recent developments on the meaning of ‘habitual residence’ in alleged child abduction cases”, p. 3, aċċessibbli fl-indirizz li ġej: https://www.abdn.ac.uk/law/documents/Recent_Developments_on_the_Meaning_of_Habitual_Residence_in_Alleged_Child_Abduction_Cases_.pdf.
(
25
)	Ara r-rapport ta’ spjegazzjoni ta’ Elisa Pérez-Vera, Madrid, April 1981, punt 16, disponibbli fl-indirizz: http://www.hcch.net/upload/expl28.pdf.
(
26
)	Hija l-qorti li hija ġeografikament qrib ir-residenza abitwali tal-minuri li hija meqjusa mil-leġiżlatur tal-Unjoni bħala l-iktar idonea sabiex tevalwa l-miżuri li għandhom jiġu adottati fl-interess tal-minuri (ara s-sentenza tal-15 ta’ Lulju 2010, Purrucker, C‑256/09, EU:C:2010:437, punt 91).