62020CC0421
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 28 października 2021 r. (
1
)
Sprawa C‑421/20
Acacia Srl
przeciwko
Bayerische Motoren Werke AG
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie, Niemcy)]
Odesłanie prejudycjalne – Wzory wspólnotowe – Jurysdykcja międzynarodowa – Właściwe prawo materialne – Prawa pochodne wynikające z naruszenia prawa do wzoru wspólnotowego – Lex fori – Miejsce, w którym wystąpiło pierwotne działanie stanowiące naruszenie
I. Wprowadzenie
1.
Rdzeń prawa prywatnego międzynarodowego Unii składa się z przepisów jurysdykcyjnych i norm kolizyjnych zawartych, odpowiednio, w rozporządzeniu (UE) nr 1215/2012 (
2
) i w dwóch bliźniaczych rozporządzeniach dotyczących prawa właściwego dla zobowiązań umownych i pozaumownych, a mianowicie w rozporządzeniach (WE) nr 593/2008 (
3
) i nr 864/2007 (
4
).
2.
Rozporządzenia te mają szczególnie szeroki zakres zastosowania. Niemniej jednak stosowanie przepisów jurysdykcyjnych rozporządzenia nr 1215/2012 wymaga istnienia elementu zagranicznego, który znajduje odzwierciedlenie w międzynarodowym charakterze rozpatrywanego stosunku prawnego wynikającym z powiązania tego stosunku prawnego z kilkoma państwami (
5
). Podobnie normy kolizyjne rozporządzeń Rzym I i Rzym II mają zastosowanie w sytuacjach powiązanych z prawami różnych państw (
6
).
3.
Ponadto, bez uszczerbku dla tych wymogów dotyczących istnienia elementu zagranicznego, rozporządzenia nr 1215/2012 i Rzym II przewidują wyjątki na rzecz szczególnych przepisów prawa Unii (
7
), przyznając pierwszeństwo między innymi przepisom rozporządzenia (WE) nr 6/2002 (
8
).
4.
Rozpatrywany tu wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym daje Trybunałowi sposobność wyjaśnienia związku między tymi trzema rozporządzeniami w odniesieniu do sytuacji, o których mowa w art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, a mianowicie sytuacji, w których powództwo o stwierdzenie naruszenia zostało wytoczone przed sądami państwa członkowskiego, na którego terenie nastąpiło naruszenie lub miały miejsce działania grożące naruszeniem.
II. Ramy prawne
A.
Rozporządzenie nr 6/2002
5.
Artykuł 82 rozporządzenia nr 6/2002, zatytułowany „Jurysdykcja międzynarodowa”, stanowi w ust. 5:
„Postępowania w sprawach wymienionych w art. 81 lit. a) i d) mogą również być wszczęte przed sądami państwa członkowskiego, na którego terenie nastąpiło naruszenie lub miały miejsce działania grożące naruszeniem”.
6.
Zgodnie z art. 88 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Prawo właściwe”:
„1.   Sądy w sprawach wzorów wspólnotowych stosują przepisy niniejszego rozporządzenia.
2.   We wszystkich sprawach nieobjętych zakresem niniejszego rozporządzenia sąd w sprawach wzorów wspólnotowych stosuje przepisy swojego ustawodawstwa krajowego, w tym również swojego prawa prywatnego międzynarodowego.
3.   Jeżeli niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, sąd w sprawach wzorów wspólnotowych stosuje przepisy proceduralne mające zastosowanie do tego samego rodzaju postępowania w sprawie zarejestrowania wzoru w państwie członkowskim, w którym sąd ma swoją siedzibę”.
B.
Rozporządzenie Rzym II
7.
Artykuł 1 rozporządzenia Rzym II, zatytułowany „Przedmiotowy zakres zastosowania”, stanowi w ust. 1:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się do zobowiązań pozaumownych w sprawach cywilnych i handlowych, powiązanych z prawami różnych państw […]”.
8.
Artykuł 8 tego rozporządzenia, zatytułowany „Naruszenie praw własności intelektualnej”, stanowi:
„1.   Prawem właściwym dla zobowiązań pozaumownych wynikających z naruszenia prawa własności intelektualnej jest prawo państwa, na podstawie którego dochodzi się ochrony.
2.   W przypadku zobowiązania pozaumownego wynikającego z naruszenia jednolitego wspólnotowego prawa własności intelektualnej prawem właściwym dla wszelkich kwestii niepodlegających odpowiedniemu instrumentowi wspólnotowemu jest prawo państwa, w którym naruszenie to miało miejsce.
[…]”.
III. Okoliczności faktyczne sprawy w postępowaniu głównym
9.
Acacia Srl jest spółką prawa włoskiego, która produkuje we Włoszech felgi do pojazdów samochodowych i sprzedaje je na całym terytorium Unii.
10.
Spółka Bayerische Motoren Werke AG (zwana dalej „BMW”), uznając, że sprzedaż przez Acacia niektórych felg w Niemczech stanowi naruszenie prawa do zarejestrowanego wzoru wspólnotowego, którego jest właścicielem, wniosła w Niemczech powództwo o stwierdzenie naruszenia prawa do wzoru wspólnotowego przed sądem właściwym w sprawach wzorów wspólnotowych.
11.
Sąd ten uznał swoją jurysdykcję na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002.
12.
Ponadto wspomniany sąd orzekł, że Acacia dopuściła się zarzucanego jej przez BMW działania stanowiącego naruszenie i nakazał zaprzestanie stwierdzonego naruszenia. Powołując się na art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II, sąd ten zastosował jednocześnie prawo niemieckie do roszczeń dodatkowych BMW dotyczących przyznania odszkodowania, dostarczenia informacji, przedstawienia dokumentów, wydania produktów w celu ich zniszczenia i złożenia dokumentów finansowych. Roszczenia te zostały zasadniczo uwzględnione.
13.
Acacia wniosła apelację do sądu odsyłającego. Podniosła ona w szczególności, że prawem właściwym dla roszczeń dodatkowych BMW jest prawo włoskie.
14.
Sąd odsyłający potwierdza, że jurysdykcja sądów niemieckich wynika w niniejszej sprawie z art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002 i że Acacia dopuściła się zarzucanego jej przez BMW działania stanowiącego naruszenie.
15.
Sąd ten żywi jednak wątpliwości co do prawa krajowego mającego zastosowanie do roszczeń dodatkowych BMW i zauważa, że rozstrzygnięcie sporu będzie w pewnym stopniu zależeć od tego zagadnienia. Zgodnie z opinią biegłego dotyczącą prawa włoskiego przedstawioną przez spółkę Acacia przepisy prawa niemieckiego dotyczące przedstawienia dokumentów i złożenia dokumentów finansowych różnią się od przepisów prawa włoskiego. Gdyby do roszczeń dodatkowych miało zastosowanie prawo włoskie, należałoby wówczas zmienić orzeczenie wydane w pierwszej instancji.
16.
Sąd odsyłający uważa, że z art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał w wyroku Nintendo (
9
), wynika, iż w niniejszej sprawie zastosowanie ma prawo włoskie. Zauważa on w tym względzie, że skoro sporne produkty dostarczone do Niemiec pochodzą z Włoch, do zdarzenia powodującego szkodę dochodzi zatem we Włoszech. Zdaniem tego sądu kryterium miejsca zdarzenia powodującego szkodę ustanowione w wyroku Nintendo powinno mieć zastosowanie nie tylko w sytuacji, gdy do zarzucanych pozwanemu działań stanowiących naruszenie dochodzi w kilku państwach członkowskich, tak jak miało to miejsce w sprawie, w której zapadł ten wyrok, ale również w sytuacji, w której działania te podejmowane są w jednym państwie członkowskim, jak w niniejszej sprawie.
17.
Takie rozwiązanie gwarantowałoby zdaniem tego sądu, że prawo właściwe dla zdarzenia powodującego szkodę będzie takie samo w tych dwóch sytuacjach. Wyrok AMS Neve i in. (
10
), przywołany przez BMW na poparcie jej stanowiska zgodnie z którym do roszczeń dodatkowych zastosowanie ma prawo niemieckie, ma pozostać bez wpływu na konieczność zagwarantowania, by w tych dwóch sytuacjach miało zastosowanie to samo prawo materialne.
IV. Postępowanie przed Trybunałem i pytania prejudycjalne
18.
W tych okolicznościach Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie, Niemcy), postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2020 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 września 2020 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy w przypadku naruszenia prawa do wzoru wspólnotowego sąd krajowy rozpoznający sprawę naruszenia w ramach jurysdykcji międzynarodowej ustalonej zgodnie z art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002 na podstawie miejsca, w którym nastąpiło naruszenie, może stosować prawo krajowe państwa członkowskiego, w którym znajduje się ten sąd (lex fori), do roszczeń dodatkowych dotyczących terytorium tego państwa członkowskiego?
2)
W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: Czy »miejsce, w którym [wystąpiło] pierwotne działanie stanowiące naruszenie«, w rozumieniu wyroku [Nintendo], służące do określenia prawa mającego zastosowanie do roszczeń dodatkowych na podstawie art. 8 ust. 2 [rozporządzenia Rzym II] może znajdować się również w państwie członkowskim, w którym mieszkają konsumenci, do których skierowana jest reklama internetowa, i w którym wprowadza się do obrotu przedmioty naruszające prawo do wzoru wspólnotowego w rozumieniu art. 19 rozporządzenia nr 6/2002, jeżeli pozew wniesiony w tym państwie członkowskim dotyczy wyłącznie oferowania i wprowadzania do obrotu przedmiotowych produktów, również wówczas, gdy oferty internetowe stanowiące podstawę takiego oferowania i wprowadzania do obrotu były także formułowane w innym państwie członkowskim?”.
19.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez BMW i Komisję Europejską. Ci sami zainteresowani byli reprezentowani na rozprawie, która odbyła się w dniu 8 lipca 2021 r.
V. Analiza
A.
W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
20.
Poprzez pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II oraz art. 88 ust. 2 i art. 89 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 6/2002 należy interpretować w ten sposób, że sytuacja, w której do sądu państwa członkowskiego wniesiono powództwo na podstawie art. 82 ust. 5 tego drugiego rozporządzenia, nie jest powiązana z prawami różnych państw w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II oraz że do roszczeń dodatkowych dotyczących terytorium tego państwa członkowskiego należy stosować nie prawo wskazane jako prawo właściwe przez przepisy kolizyjne tego rozporządzenia, ale lex fori.
21.
Przed przystąpieniem do badania tej kwestii wydaje mi się właściwe przypomnienie kontekstu, w jaki wpisuje się jurysdykcja sądu, do którego wniesiono powództwo na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002 (część 1). Następnie, w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi na to pytanie, w pierwszej kolejności wykażę, że należy odrzucić hipotezę, zgodnie z którą roszczenia dodatkowe rozpatrywane w postępowaniu głównym mogą podlegać zasadzie lex fori processualis i są bezwzględnie regulowane przez prawo państwa członkowskiego sądu, do którego wniesiono powództwo o naruszenie (część 2), a następnie w drugiej kolejności zbadam, czy sytuacja, w której przed sądem państwa członkowskiego toczy się postępowanie na podstawie tego przepisu, wymaga zastosowania normy kolizyjnej prawa prywatnego międzynarodowego (część 3).
1. Artykuł 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002
22.
W odniesieniu do jurysdykcji sądów państw członkowskich w zakresie rozpoznawania powództw o naruszenie rozporządzenie nr 6/2002 przewiduje w art. 82 ust. 1–3 kaskadę łączników, przy czym pierwszym z nich jest miejsce zamieszkania pozwanego w Unii, a drugim – siedziba przedsiębiorstwa pozwanego w Unii. Następnie, w przypadku gdy pozwany nie ma miejsca zamieszkania ani przedsiębiorstwa na terytorium Unii, rozporządzenie to przewiduje jurysdykcję forum actoris: łączniki trzeci i czwarty to, odpowiednio, miejsce zamieszkania i siedziba przedsiębiorstwa powoda na terytorium Unii. Wreszcie w ostateczności powództwa o naruszenie można wnosić przed sądy miejsca siedziby Urzędu Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO).
23.
Ponadto zgodnie z art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002 powództwa o naruszenie można również wnosić przed sądy państwa członkowskiego, na którego terenie nastąpiło naruszenie lub miały miejsce działania grożące naruszeniem. Jak wynika z art. 83 rozporządzenia nr 6/2002, w odróżnieniu od sądów, przed którymi wszczęto postępowanie na podstawie art. 82 ust. 1–3 tego rozporządzenia, sąd, do którego wniesiono powództwo na podstawie jego art. 82 ust. 5, ma jurysdykcję wyłącznie w sprawach, których przedmiotem są naruszenia lub działania grożące naruszeniem popełnione na terytorium państwa członkowskiego, w którym ten sąd ma swoją siedzibę.
24.
Taka kaskada łączników, uzupełniona łącznikiem dotyczącym państwa członkowskiego, na którego terenie nastąpiło naruszenie lub miały miejsce działania grożące naruszeniem, zawarta jest również w rozporządzeniu (UE) 2017/1001 (
11
). Orzecznictwo Trybunału wypracowane w ramach tego rozporządzenia, w szczególności orzecznictwo wynikające z wyroku AMS Neve i in., można zatem stosować na gruncie rozporządzenia nr 6/2002. Jednakże, jak wynika z pkt 64 tego wyroku, rozwiązania przyjęte w odniesieniu do norm jurysdykcyjnych niekoniecznie mają zastosowanie do norm kolizyjnych, które znajdują się w centrum rozpatrywanego tu odesłania prejudycjalnego. W związku z tym wyroku AMS Neve i in. nie można interpretować w ten sposób, że wprowadza on ograniczenie lub zmianę w stosunku do wyroku Nintendo.
2. Zasada lex fori processualis
25.
W celu określenia prawa właściwego dla sankcji innych niż te, o których mowa w art. 89 ust. 1 lit. a)–c) rozporządzenia nr 6/2002, art. 89 ust. 1 lit. d) tego rozporządzenia odsyła do prawa państwa członkowskiego, w którym naruszenie miało miejsce lub istnieje groźba jego popełnienia, uściślając, że odesłanie to dotyczy również przepisów prawa prywatnego międzynarodowego tego prawa. Zgodnie z tym tokiem myślenia art. 88 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia odsyła z kolei w odniesieniu do wszystkich kwestii nieobjętych zakresem stosowania tego rozporządzenia do prawa państwa członkowskiego sądu właściwego w sprawach wzorów wspólnotowych, do którego wniesiono między innymi powództwo o naruszenie.
26.
W obecnym kontekście prawa Unii odesłania te – w zakresie, w jakim dotyczą prawa prywatnego międzynarodowego – należy rozumieć jako odnoszące się do przepisów rozporządzenia Rzym II (
12
). W państwach członkowskich stosujących normy kolizyjne tego rozporządzenia odesłania zawarte w art. 89 lit. d) i art. 88 ust. 2 rozporządzenia nr 6/2002 prowadzą zatem do wskazania jako właściwego tego samego prawa krajowego.
27.
Natomiast w świetle zasady lex fori processualis różne aspekty postępowania, które nie są przedmiotem jednolitych przepisów prawa Unii, powinny być regulowane przez prawo krajowe państwa członkowskiego sądu, do którego wniesiono powództwo (
13
). Wydaje się, że w ramach rozporządzenia nr 6/2002 zasada ta wyraz znajduje w art. 88 ust. 3 tego rozporządzenia (
14
). Zasada lex fori processualis przejawia się ponadto w art. 89 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia, zgodnie z którym sąd w sprawach wzorów wspólnotowych podejmuje według prawa krajowego niezbędne środki zapewniające przestrzeganie środków wymienionych w art. 89 ust. 1 tego rozporządzenia.
28.
Wyrok H. Gautzsch Großhandel (
15
) dostarcza użytecznych wskazówek pozwalających na odrzucenie hipotezy, zgodnie z którą roszczenia dodatkowe będące przedmiotem postępowania głównego są objęte zasadą lex fori processualis.
29.
Co się tyczy, po pierwsze, roszczenia o zniszczenie podrobionych produktów, z wyroku H. Gautzsch Großhandel (
16
) wynika, że należy ono do „innych sankcji” w rozumieniu art. 89 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 6/2002.
30.
Następnie, jeśli chodzi o roszczenia o zasądzenie odszkodowania wynikającego z działań sprawcy naruszenia i o uzyskanie, w celu określenia rozmiaru tej szkody, informacji na temat tych działań, roszczenia te nie dotyczą, zgodnie z wyrokiem H. Gautzsch Großhandel (
17
), sankcji w rozumieniu art. 89 rozporządzenia nr 6/2002. Podlegają one jednak, zgodnie z art. 88 ust. 2 tego rozporządzenia, prawu krajowemu sądu w sprawach wzorów wspólnotowych, do którego wniesiono powództwo.
31.
Wreszcie, nadal zgodnie z logiką wyroku H. Gautzsch Großhandel (
18
), podobnie powinno być moim zdaniem w odniesieniu do roszczeń o przedstawienie dokumentów i złożenie dokumentów finansowych. Charakterystyka tych roszczeń nie wydaje się bardzo odbiegać od charakterystyki roszczenia zmierzającego do uzyskania informacji na temat działań sprawcy naruszenia. Trybunał potwierdził bowiem w wyroku Nintendo (
19
), że roszczenia dodatkowe mające na celu przedstawienie dokumentów i dokumentów finansowych są objęte albo art. 89 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 6/2002, albo art. 88 ust. 2 tego rozporządzenia, przy czym każdy z tych przepisów odsyła do właściwego prawa krajowego.
32.
W konsekwencji roszczenia dodatkowe będące przedmiotem postępowania głównego nie są objęte zasadą lex fori processualis. Należy zatem teraz ustalić, czy sytuacja, w której do sądu państwa członkowskiego zwrócono się z takimi roszczeniami na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, wymaga stosowania norm kolizyjnych.
3. Stosowanie norm kolizyjnych
33.
Aby móc dojść do wniosku, że w przypadku gdy sprawa zostaje wniesiona do sądu państwa członkowskiego na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, to właśnie lex fori ma zastosowanie do roszczeń dodatkowych w stosunku do powództwa o naruszenie, trzeba by było ustalić, że przed sądem tym nie jest rozpatrywana sytuacja powiązana z prawami różnych państw w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II.
34.
Jak już bowiem wspomniałem w pkt 3 niniejszej opinii, normy kolizyjne rozporządzenia Rzym II ustępują miejsca w szczególności normom kolizyjnym rozporządzenia nr 6/2002. Tymczasem rozporządzenie nr 6/2002 nie ustanawia żadnej normy kolizyjnej wskazującej lex fori jako prawo właściwe dla sytuacji, o których mowa w art. 82 ust. 5 tego rozporządzenia. W szczególności, wbrew temu, co sugeruje BMW, art. 83 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia nie zawiera takiej normy. Jak wynika z jego tytułu, przepis ten określa zakres jurysdykcji sądów miejsca, gdzie zaistniało naruszenie.
35.
W braku takiej normy kolizyjnej, w szczególności gdy do sądu państwa członkowskiego wystąpiono na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, rozpatrywane w postępowaniu głównym roszczenia dodatkowe powinny a priori być regulowane przez prawo wskazane jako właściwe na mocy rozporządzenia Rzym II. Niemniej jednak rozporządzenie Rzym II stosuje się wyłącznie w stanach faktycznych, które wykazują związek z prawem różnych państw. W związku z tym, aby móc odpowiedzieć na pytanie pierwsze i uznać, że normy kolizyjne tego rozporządzenia mają zastosowanie do omawianych roszczeń, należy zbadać, czy sytuacja w sporze w postępowaniu głównym wykazuje związek z prawem różnych państw (
20
).
a) W przedmiocie sytuacji powiązanej z prawami różnych państw
36.
Prawo Unii nie precyzuje znaczenia wyrażenia „sytuacja powiązana z prawami różnych państw”, wykorzystywanego do określenia zakresów stosowania rozporządzenia Rzym II, a także rozporządzenia Rzym I i jego poprzedniczki, czyli Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r. (
21
). Fakt, że wyrażenie to jest często używane w prawie prywatnym międzynarodowym Unii w celu wyznaczenia zakresu stosowania jej aktów, wynika z dobrze przemyślanego wyboru prawodawcy.
37.
Istnienie sytuacji powiązanej z prawami różnych państw stanowi utrwaloną przesłankę stosowania norm kolizyjnych w prawie prywatnym międzynarodowym (
22
), mimo że dokładne znaczenie tego wymogu nie jest rozumiane w sposób jednolity (
23
). Zgodnie z najmniej kontrowersyjną wykładnią w odniesieniu do krajowych norm kolizyjnych – a ponadto przy pominięciu niuansów będących przedmiotem dyskusji doktryny – wspomniany wymóg jest uważany za spełniony, jeżeli dana sytuacja ma charakter transgraniczny ze względu na jej związek z kilkoma państwami, a zatem może ona, przynajmniej potencjalnie, podlegać prawu krajowemu więcej niż jednego z tych państw.
38.
W świetle tej wykładni w braku norm kolizyjnych rozporządzenia Rzym II sąd państwa członkowskiego, do którego należałoby zastosowanie norm kolizyjnych krajowych lub wynikających z konwencji obowiązujących w tym państwie członkowskim w przypadku takim jak rozpatrywany w niniejszej sprawie, powinien przynajmniej rozważyć możliwość, że zastosowanie znajduje prawo inne niż prawo tego państwa. Strony sporu w postępowaniu głównym mają bowiem siedziby w różnych państwach członkowskich. Ponadto pierwotne działanie stanowiące naruszenie miało miejsce w jednym państwie członkowskim, a mianowicie we Włoszech, a jego skutki występują w innym państwie członkowskim, a mianowicie w Niemczech.
39.
W tych okolicznościach w celu dokonania wykładni pojęcia „sytuacji powiązanej z prawami różnych państw” w rozumieniu rozporządzenia Rzym II użyteczne będzie odniesienie się do podstaw prawnych tego rozporządzenia. Zgodnie bowiem z art. 61 lit. c) WE, który stanowi jedną z podstaw prawnych tego rozporządzenia, oraz art. 65 WE (obecnie, odpowiednio, art. 67 ust. 3 i art. 81 TFUE) Unia przyjmuje środki w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych mających skutki transgraniczne w stopniu koniecznym dla prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego. Samo ujednolicenie norm kolizyjnych przeprowadzone w rozporządzeniu Rzym II ma niewątpliwie na celu zniesienie przeszkód w funkcjonowaniu rynku wewnętrznego, które mogą wynikać z różnic w uregulowaniach krajowych w tym obszarze (
24
).
40.
Aby znieść takie przeszkody, należy nadać odpowiednie znaczenie wyrażeniu „sytuacja powiązana z prawami różnych państw”, zawartemu w art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II, w celu zapewnienia, by to nie normy kolizyjne krajowe lub wynikające z konwencji, lecz normy kolizyjne tego rozporządzenia miały zastosowanie w każdej sytuacji, w której ze względu na zaangażowanie kilku państw członkowskich lub osób trzecich sąd państwa członkowskiego powinien przynajmniej rozważyć możliwość, że zastosowanie ma prawo inne niż jego prawo krajowe. W konsekwencji, jak wskazuje doktryna, rozporządzenie Rzym II powinno mieć zastosowanie w sytuacjach, w których – co ma to miejsce w niniejszej sprawie – strony mają siedzibę w różnych państwach członkowskich (
25
), i to nawet bez potrzeby wskazywania innych elementów sytuacji w postępowaniu głównym, które wykazują jej transgraniczny charakter (
26
).
41.
Taką właściwą wykładnię wyrażenia „sytuacja powiązana z prawami różnych państw” potwierdza wykładnia systemowa rozporządzenia Rzym II. Artykuł 14 ust. 2 tego rozporządzenia dotyczy bowiem sytuacji, w których „wszystkie elementy stanu faktycznego w chwili wystąpienia zdarzenia powodującego szkodę zlokalizowane są w państwie innym niż państwo, którego prawo zostało wybrane”. Sytuacje te są zatem objęte zakresem stosowania wspomnianego rozporządzenia, mimo że charakteryzują się one jedynie istnieniem jednego elementu związanego z innym państwem, a mianowicie wyboru prawa tego państwa. A fortiori rozporządzenie to powinno mieć zastosowanie w sytuacji rozpatrywanej w postępowaniu głównym, w której – jak wskazałem w pkt 40 niniejszej opinii – takie elementy są liczne.
42.
Wreszcie uznanie, że sytuacja, o której mowa w art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, nie jest powiązana z prawami różnych państw w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II ze względu na to, że zakres jurysdykcji sądu jest ograniczony terytorialnie, nie pozostałoby bez konsekwencji dla systemu prawa prywatnego międzynarodowego Unii w całości, wykraczając poza dziedzinę wzorów wspólnotowych, w sytuacjach innych niż sytuacja w sporze w postępowaniu głównym. Prowadziłoby to zasadniczo do niestosowania norm kolizyjnych, podczas gdy są one skonstruowane w celu wskazania prawa właściwego również w tych sytuacjach z uwagi na ich transgraniczny charakter.
43.
Po pierwsze, mogłoby to bowiem pozwolić podmiotom prawa na obejście norm kolizyjnych prawa prywatnego międzynarodowego Unii i na uniknięcie stosowania prawa wskazanego przez te normy jako właściwe. Wystarczyłoby sztucznie podzielić sporną sytuację, aby nadać jej ograniczony terytorialnie zasięg, lub ukierunkować sporne roszczenia na terytorium jednego tylko państwa członkowskiego. Zgodnie z tym samym tokiem rozumowania, gdyby na podstawie przepisów proceduralnych lex fori sąd państwa członkowskiego mógł ukierunkować postępowanie na okoliczności faktyczne zlokalizowane w tym państwie członkowskim, byłby on uprawniony do odstąpienia od stosowania norm kolizyjnych prawa prywatnego międzynarodowego Unii.
44.
Po drugie, normy kolizyjne prawa prywatnego międzynarodowego Unii nie znajdowałyby również zastosowania do zobowiązań pozaumownych, w sytuacjach gdy na mocy rozporządzenia nr 1215/2012 – które samo w sobie stosuje się wyłącznie do sporów z elementem zagranicznym (
27
) – zgodnie z orzecznictwem Trybunału sąd państwa członkowskiego ma jurysdykcję do rozpoznania jedynie szkody wyrządzonej na terytorium tego państwa członkowskiego (
28
).
45.
Biorąc to pod uwagę, art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II oraz art. 88 ust. 2 i art. 89 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 6/2002 należy interpretować w ten sposób, że jeżeli przed sądem państwa członkowskiego właściciel mający siedzibę w tym państwie członkowskim wytacza, na podstawie art. 82 ust. 5 tego ostatniego rozporządzenia, przeciwko sprawcy naruszenia mającemu siedzibę w innym państwie członkowskim powództwo o naruszenie dotyczące oferowania danych produktów do sprzedaży i wprowadzania ich do obrotu w tym pierwszym państwie członkowskim, to mamy do czynienia z sytuacją powiązaną z prawami różnych państw w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II, a w konsekwencji art. 8 ust. 2 tego rozporządzenia wyznacza prawo właściwe dla roszczeń dodatkowych dotyczących terytorium tego państwa członkowskiego.
46.
Argumenty przedstawione przez BMW, które dotyczą przede wszystkim skuteczności (effet utile) art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, nie mogą podważyć zasadności tej wykładni.
b) W przedmiocie skuteczności (effet utile) art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002
47.
BMW utrzymuje, że stosowanie prawa innego niż lex fori w sytuacjach, o których mowa w art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, ograniczyłoby skuteczność (effet utile) alternatywnej jurysdykcji ustanowionej w tym przepisie.
48.
Jestem zdania, że taka wykładnia podważałaby skuteczność (effet utile) norm kolizyjnych rozporządzenia Rzym II (
29
), a ponadto wątpię, aby pozwalała ona na zapewnienie skuteczności (effet utile) art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002.
49.
W pierwszej kolejności bowiem, przewidując alternatywną jurysdykcję w art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, prawodawca Unii zezwala właścicielowi wzoru wspólnotowego na wniesienie, jeśli uważa za stosowne, ukierunkowanych powództw, z których każde dotyczy naruszeń popełnionych na terytorium jednego państwa członkowskiego (
30
).
50.
Trybunał uznał w wyroku AMS Neve i in., że skuteczność (effet utile) analogicznego przepisu w dziedzinie unijnego znaku towarowego polega na dostępności jurysdykcji alternatywnej w stosunku do jurysdykcji dostępnej domyślnie, czyli jurysdykcji sądu miejsca zamieszkania pozwanego. W celu zapewnienia skuteczności (effet utile) tego przepisu Trybunał zinterpretował go w ten sposób, że nie prowadzi on do tego samego rezultatu co przepis dotyczący sądu miejsca zamieszkania pozwanego (
31
). Podejście przyjęte w ten sposób przez Trybunał jest spójne z jego orzecznictwem w dziedzinie prawa prywatnego międzynarodowego Unii. Trybunał w przełomowym wyroku w sprawie Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (
32
) przyjął bowiem taką samą logikę przy dokonywaniu wykładni przepisu dotyczącego alternatywnej jurysdykcji w sprawach, których przedmiotem jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego (
33
).
51.
Jednakże dostępności alternatywnej jurysdykcji sądu, przed którym uprawniony może skutecznie powoływać się na swoje prawa, nie można mylić z możliwością drobiazgowego wyboru prawa właściwego dla roszczeń dodatkowych w stosunku do powództwa o naruszenie (
34
). Gdyby w sytuacjach, o których mowa w art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, podobnie jak w przypadku przepisów prawa prywatnego międzynarodowego w dziedzinie dziedziczenia (
35
), prawodawca Unii chciał zapewnić zgodność sądu mającego jurysdykcję z prawem właściwym lub – jak częściowo uczynił w dziedzinie zobowiązań alimentacyjnych (
36
) – umożliwić dokonywanie pośredniego wyboru prawa właściwego w takich sytuacjach, uczyniłby to w sposób wyraźny.
52.
W drugiej kolejności – argument BMW, zgodnie z którym w ramach postępowania przed sądem mającym jurysdykcję na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002 nie należy stosować prawa państwa członkowskiego innego niż lex fori – a dokładniej prawa państwa członkowskiego, w którym miało miejsce pierwotne naruszenie – ze względu na to, że stosowanie tego prawa wiąże się z pewnym ryzykiem, nie może zostać uwzględniony. BMW utrzymuje, że stosowanie wspomnianego prawa z jednej strony pozwoliłoby sprawcy naruszenia na wskazanie, zgodnie z art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II, jako właściwego dla roszczeń dodatkowych prawa przyznającego właścicielowi wzoru mniejszy poziom ochrony, a z drugiej strony zasadniczo prowadziłoby do kosztownych ekspertyz i znacznego spowolnienia postępowania.
53.
Należy przypomnieć, że takie „ryzyko” jest nieodłącznie związane z systemem rozporządzenia nr 6/2002 i jest bardziej rażące w przypadku postępowań przed sądami mającymi jurysdykcję na podstawie art. 82 ust. 1–3 rozporządzenia nr 6/2002. Zgodnie z art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II sądy te stosują, domyślnie i bez jakiegokolwiek ograniczenia terytorialnego w odniesieniu do zakresu swojej jurysdykcji, prawo państwa członkowskiego, w którym miało miejsce pierwotne działanie stanowiące naruszenie. Z tego samego powodu nie można uwzględnić argumentów BMW, które opierają się na założeniu, że stosowanie lex fori zapewnia optymalną przewidywalność i optymalną pewność prawa oraz rozsądną równowagę pomiędzy interesami stron.
54.
W trzeciej kolejności, twierdząc, że stosowanie przed sądem, do którego wniesiono powództwo na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, prawa innego niż lex fori mogłoby zagrozić skuteczności (effet utile) jurysdykcji alternatywnej, BMW wydaje się ignorować fakt, że samo to rozporządzenie zawiera przepisy, które prawodawca Unii uznał za niezbędne dla zapewnienia, by właściciel mógł skutecznie powoływać się na swoje prawa przed sądami, które są dla niego dostępne. Jak stanowi motyw 22 wspomnianego rozporządzenia, środki mające na celu zapewnienie korzystania z tych praw leżą w gestii ustawodawcy krajowego, a zatem konieczne jest uwzględnienie pewnych podstawowych jednolitych sankcji we wszystkich państwach członkowskich. W ten sposób art. 89 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia pozwala sądom państw członkowskich na zakazanie pozwanemu „kontynuowania działań, które naruszają lub grożą naruszeniem wzoru wspólnotowego”. Co więcej, prawodawca Unii częściowo zharmonizował, poprzez dyrektywę 2004/48/WE (
37
), środki, procedury i środki naprawcze niezbędne do zapewnienia egzekwowania praw własności przemysłowej, takich jak przyznane rozporządzeniem nr 6/2002.
55.
Wreszcie w czwartej kolejności – nie można również uwzględnić argumentu BMW, w którym utrzymuje ona, że skuteczność (effet utile) art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002 może zostać zagrożona, zwłaszcza gdy właściciel musi szybko powoływać się na swoje prawa, na przykład w postępowaniu w przedmiocie środka tymczasowego. Argument ten wydaje się bowiem pomijać fakt, że jurysdykcja sądu w sprawach wzorów wspólnotowych państwa członkowskiego do zarządzenia środków tymczasowych i zabezpieczających jest objęta zasadniczo nie art. 82 tego rozporządzenia, lecz jego art. 90 ust. 1. Na podstawie tego ostatniego przepisu sąd ten może zarządzić środki tymczasowe i zabezpieczające przewidziane w prawie tego państwa członkowskiego w odniesieniu do wzorów krajowych. Artykuł 90 ust. 1 rozporządzenia nr 6/2002 dopełnia w ten sposób listę przepisów tego rozporządzenia, w których przejawia się zasada lex fori processualis (
38
). Chociaż środki tymczasowe i zabezpieczające są objęte tą zasadą, są one również przedmiotem harmonizacji dokonanej w art. 9 dyrektywy 2004/48.
56.
Bez uszczerbku dla powyższych uwag, dotyczących w szczególności skuteczności (effet utile) art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, podtrzymuję stanowisko przedstawione przeze mnie w pkt 45 niniejszej opinii.
B.
W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
57.
Poprzez pytanie drugie, które zostało przedstawione jedynie w razie udzielenia, tak jak to proponuję, odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II należy interpretować w ten sposób, że jeśli chodzi o określenie prawa właściwego na podstawie tego przepisu, pojęcie „państwa, w którym naruszenie to miało miejsce” w rozumieniu tego przepisu odnosi się do państwa członkowskiego, w którym znajdują się konsumenci, do których skierowana jest reklama online i w którym przedmioty naruszające prawa ze wzoru wspólnotowego są wprowadzane do obrotu w rozumieniu art. 19 rozporządzenia nr 6/2002, jeżeli wytoczone w tym państwie członkowskim powództwo dotyczy wyłącznie oferowania do sprzedaży i wprowadzania do obrotu danych produktów, a oferty internetowe, które doprowadziły do tego oferowania, zostały sformułowane w innym państwie członkowskim.
58.
Pytanie drugie dotyczy kwestii, czy w odniesieniu do określenia prawa właściwego dla roszczeń dodatkowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym należy zastosować wykładnię pojęcia „państwa, w którym naruszenie to miało miejsce” wynikającą z wyroku Nintendo. Alternatywą byłoby uznanie, że w przypadku wykładni tego pojęcia należy wzorować się na wykładni przyjętej w dziedzinie jurysdykcji w wyroku AMS Neve i in. w odniesieniu do pojęcia „państwa członkowskiego, w którym miało miejsce naruszenie lub wystąpiła groźba naruszenia”. Pytanie drugie odnosi się do tej alternatywy.
59.
Stanowiska stron są w tej kwestii rozbieżne. Podobnie bowiem jak sąd odsyłający, Komisja opowiada się za stosowaniem wykładni wynikającej z wyroku Nintendo, co zdaniem tej instytucji powinno prowadzić do zastosowania prawa włoskiego do roszczeń dodatkowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym. Zdaniem BMW, gdyby na pierwsze pytanie prejudycjalne udzielono odpowiedzi przeczącej, należałoby oprzeć się na wykładni wynikającej z wyroku AMS Neve i in. i zastosować do tych roszczeń prawo niemieckie.
60.
Aby zająć stanowisko w tej kwestii, należy zbadać, po pierwsze, znaczenie poczynionej w wyroku Nintendo wzmianki o „okolicznościach, w których temu samemu pozwanemu zarzucane są różne działania stanowiące naruszenie […], a popełnione w różnych państwach członkowskich”, i ewentualnie (
39
), czy wykładnia wynikająca z tego wyroku znajduje zastosowanie również w innych okolicznościach, a po drugie, w jakim zakresie wykładnia art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II powinna być podyktowana chęcią uniknięcia stosowania prawa państwa trzeciego.
1. Wyrok Nintendo
61.
Punktem wyjścia rozumowania Trybunału, na którym opiera się wykładnia wynikająca z wyroku Nintendo, jest zawarta w pkt 99 tego wyroku uwaga, zgodnie z którą spory dotyczące naruszeń praw własności intelektualnej charakteryzują się szczególną złożonością: nierzadko temu samemu pozwanemu zarzuca się kilka działań stanowiących naruszenie, tak że kilka miejsc mogłoby stanowić – w charakterze miejsca, gdzie wystąpiło zdarzenie powodujące szkodę – łącznik istotny dla określenia prawa właściwego. Tak jest w szczególności w przypadku, gdy – jak wynika z pkt 103 wspomnianego wyroku – chodzi o okoliczności, w których temu samemu pozwanemu zarzucane są różne działania stanowiące naruszenie, a popełnione w różnych państwach członkowskich. W takich okolicznościach, aby nie stosować kilku praw, sąd krajowy powinien, zdaniem Trybunału, dokonać wykładni pojęcia „państwa, w którym naruszenie to miało miejsce” w rozumieniu art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II w ten sposób, że odsyła ono do „miejsca, gdzie zostało lub może zostać dokonane pierwotne działanie stanowiące naruszenie, leżące u źródła zarzucanego zachowania” (
40
).
62.
Dokładniej rzecz ujmując, w pierwszej kolejności Trybunał orzekł w pkt 103 wyroku Nintendo, że w okolicznościach, w których temu samemu pozwanemu zarzucane są różne działania stanowiące naruszenie objęte pojęciem „używania” w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 6/2002, a popełnione w różnych państwach członkowskich, aby określić zdarzenie powodujące szkodę, nie należy odnosić się do każdego zarzucanego pozwanemu działania stanowiącego naruszenie, lecz należy ocenić w sposób całościowy zachowanie pozwanego w celu określenia miejsca, gdzie zostało lub może zostać dokonane pierwotne działanie stanowiące naruszenie, leżące u źródła zarzucanego mu zachowania.
63.
Jednakże, następnie, przedstawiając wyjaśnienia pozwalające na określenie miejsca pierwotnego naruszenia w rozumieniu pkt 103 tego wyroku, Trybunał oddzielnie i w sposób odrębny (
41
) odróżnił sytuacje, w których podmiot gospodarczy zaoferował do sprzedaży za pośrednictwem strony internetowej produkty naruszające prawa wynikające ze wzorów wspólnotowych, od sytuacji, w których podmiot gospodarczy zlecił przedsiębiorcy będącemu osobą trzecią przewóz do państwa członkowskiego innego niż to, w którym pozwany ma siedzibę, produktów, które miały naruszać prawa ze wzorów wspólnotowych.
64.
Z powyższego wynika, że odniesienie poczynione w pkt 103 wyroku Nintendo do „okoliczności, w których temu samemu pozwanemu zarzuca się kilka działań stanowiących naruszenie”, nie dotyczy, zgodnie z rozumowaniem, na którym opiera się ten wyrok, sytuacji, w której naruszenia stanowiące odmienne formy „używania” w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 6/2002 miały miejsce w kilku państwach członkowskich, lecz sytuacji, w której w różnych państwach członkowskich popełniono szereg naruszeń stanowiących tę samą formę „używania”.
65.
Powstaje zatem pytanie, czy chodzi o kilka naruszeń stanowiących taką samą formę „używania”, popełnionych w różnych państwach członkowskich w rozumieniu pkt 103 wyroku Nintendo, gdy – jak w niniejszej sprawie – zarzucane pozwanej zachowanie polega na oferowaniu do sprzedaży konsumentom znajdującym się w jednym państwie członkowskim (Niemcy) oraz na wprowadzeniu produktów do obrotu w tym państwie członkowskim, a oferty w Internecie leżące u podstaw tego oferowania do sprzedaży i wprowadzenia do obrotu zostały sformułowane w innym państwie członkowskim (we Włoszech).
66.
Komisja podnosi, że na to pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. W istocie chodzi tu, jej zdaniem, o kilka działań stanowiących naruszenie, popełnionych w różnych państwach członkowskich również w przypadku oferowania do sprzedaży przez Internet produktów naruszających prawa własności intelektualnej, nawet jeśli sąd, do którego wniesiono powództwo, ma jurysdykcję wyłącznie w odniesieniu do naruszeń dotyczących tylko jednego państwa członkowskiego.
67.
Wykładnia ta ma zwolenników w doktrynie. Ich zdaniem ze względu na zasadę terytorialności nie jest po prostu możliwe, aby „szkoda” w rozumieniu naruszenia prawa własności intelektualnej została wyrządzona w danym kraju bez popełnienia w nim również „zdarzenia powodującego szkodę” w rozumieniu działania stanowiącego naruszenie: te dwa elementy muszą być zbieżne w odniesieniu do terytorium, na którym występują (
42
). W sytuacji takiej jak ta rozpatrywana w niniejszej sprawie istnieją co najmniej dwa działania stanowiące naruszenie popełnione w dwóch różnych państwach członkowskich.
68.
Wspomniana wykładnia znajduje również potwierdzenie w wyroku AMS Neve i in., w którym Trybunał odnosi się w pkt 64 do wyroku Nintendo.
69.
Prawdą jest, że odnosząc się do wyroku Nintendo, Trybunał orzekł w zdaniu pierwszym tego punktu wyroku AMS Neve i in., że „[t]o ustalenie prawa właściwego [na podstawie art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II] może okazać się konieczne, w przypadku gdy powództwo o stwierdzenie naruszenia prawa do znaku towarowego wniesione do sądu właściwego do orzekania w przedmiocie naruszeń popełnionych na terytorium któregokolwiek państwa członkowskiego dotyczy różnych działań stanowiących naruszenie, popełnionych w różnych państwach członkowskich”. A priori stwierdzenie to może sugerować, że wykładnia wynikająca z wyroku Nintendo nie dotyczy sytuacji, w których do sądu wniesiono powództwo na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002 i ma on jurysdykcję wyłącznie do orzekania w przedmiocie działań stanowiących naruszenie lub grożących naruszeniem popełnionych na terytorium państwa członkowskiego, w którym ten sąd ma siedzibę.
70.
Jednakże wspomniane stwierdzenie opisuje po prostu spór leżący u podstaw wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie Nintendo, nie wykluczając przy tym możliwości zastosowania wykładni wynikającej z wyroku Nintendo w sytuacjach, o których mowa w art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002.
71.
Co ważniejsze, Trybunał wyjaśnił w pkt 64 wyroku AMS Neve i in., że „w takim wypadku[ (
43
)] konieczne jest, po to, by sąd rozpoznający powództwo nie musiał stosować wielu praw, wskazanie jednego tylko z tych działań, a mianowicie pierwotnego działania stanowiącego naruszenie, jako działania określającego prawo właściwe w sporze”. Wynika z tego, że w odniesieniu do zarzucanych pozwanemu zachowań, które były przedmiotem wyroku Nintendo, a w szczególności oferowania do sprzedaży online produktów, co do których podnoszono, że są podrobione, pierwotne działanie stanowiące naruszenie (uruchomienie procesu umieszczenia oferty online) jest jednym z działań stanowiących naruszenie. Z wyjątkiem tego pierwotnego działania stanowiącego naruszenie, inne działania stanowiące naruszenie są w takim przypadku popełnione w państwach członkowskich, w których znajdują się konsumenci, którzy mają dostęp do strony internetowej.
72.
Należy zatem uznać, że w niniejszej sprawie, w odniesieniu do określenia prawa właściwego na podstawie art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II w okolicznościach, w których zarzucane pozwanej zachowanie polega na oferowaniu do sprzedaży produktów konsumentom znajdującym się w jednym państwie członkowskim (Niemcy) oraz na wprowadzeniu produktów do obrotu w tym państwie członkowskim, a oferty w Internecie leżące u podstaw tego oferowania do sprzedaży i wprowadzenia do obrotu zostały sformułowane w innym państwie członkowskim (we Włoszech), istnieją przynajmniej dwa działania stanowiące naruszenie, popełnione, odpowiednio, w Niemczech i we Włoszech.
73.
W związku z tym, zgodnie z wykładnią wynikającą z wyroku Nintendo, stwierdzenie, że w celu uniknięcia sytuacji, w której sąd, do którego wniesiono powództwo, musiałby stosować kilka praw, należy zidentyfikować jedno z tych działań stanowiących naruszenie, a mianowicie pierwotne działanie stanowiące naruszenie, jako określające prawo właściwe dla sporu, odnosi się również do określenia prawa właściwego dla roszczeń dodatkowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym. W świetle pkt 108 tego wyroku w niniejszej sprawie pierwotnym działaniem stanowiącym naruszenie jest zainicjowanie procesu umieszczania online oferty sprzedaży przez podmiot gospodarczy na należącej do niego stronie internetowej.
74.
Artykuł 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II należy zatem interpretować w ten sposób, że w odniesieniu do określenia prawa właściwego dla roszczeń dodatkowych w stosunku do powództwa o naruszenie opisanego w odpowiedzi na pytanie pierwsze pojęcie „państwa, w którym naruszenie to miało miejsce” w rozumieniu tego przepisu odnosi się do państwa, w którym zostało popełnione pierwotne działanie stanowiące naruszenie, leżące u źródła zarzucanego pozwanemu zachowania.
75.
Stwierdzenia tego nie podważają argumenty zmierzające do wykazania, że w przypadku gdy chodzi o pozwanego mającego siedzibę w państwie trzecim, wykładnia wynikająca z wyroku Nintendo może prowadzić do wskazania prawa państwa trzeciego jako prawa właściwego dla wszystkich kwestii, które nie są uregulowane w rozporządzeniu nr 6/2002.
2. Przypadek pozwanego mającego siedzibę w państwie trzecim
76.
W ramach debaty prowadzonej w ramach postępowania przed Trybunałem oraz debaty w doktrynie zwrócono uwagę na konsekwencje wykładni wynikającej z wyroku Nintendo dla sytuacji, w której miejsce pierwotnego działania stanowiącego naruszenie, leżącego u źródła zarzucanego zachowania, znajduje się w państwie trzecim. Wydaje się, że przedstawiona w ramach tych debat opinia, zgodnie z którą wykładnia wynikająca z tego wyroku nie ma zastosowania do sytuacji, o których mowa w art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, wynika w szczególności z chęci uniknięcia stosowania prawa państwa trzeciego.
77.
Jednakże interpretowanie art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II w ten sposób, że gdy chodzi o określenie prawa właściwego dla roszczeń dodatkowych podniesionych przed sądem, do którego wniesiono powództwo na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002, stosuje się zawsze lex fori, i w związku z tym udzielenie odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie nie rozwiązałoby, w okolicznościach innych niż kontekst rozpatrywanego tu odesłania prejudycjalnego, utrzymującego się problemu oferowania do sprzedaży i reklamowania w Internecie przez podmioty gospodarcze mające siedzibę w państwach trzecich produktów naruszających jednolite wspólnotowe prawa własności przemysłowej.
78.
Takie podmioty gospodarcze mające siedzibę w państwach trzecich mogą bowiem co do zasady być pozywane przed sądy miejsca zamieszkania powoda na terytorium Unii lub, posiłkowo, miejsca jego przedsiębiorstwa na tym samym terytorium lub, posiłkowo w dalszej kolejności, przed sądy siedziby EUIPO (
44
).
79.
W tych sytuacjach, po pierwsze, zakres jurysdykcji sądu, do którego wniesiono powództwo o naruszenie, nie jest ukierunkowany na terytorium jednego tylko państwa członkowskiego. Ponadto, powtarzając brzmienie pkt 103 wyroku Nintendo: spór dotyczy kilku działań stanowiących naruszenie. A priori nie istnieje zatem żaden powód, aby nie stosować wykładni wynikającej z tego wyroku, która prowadziłaby do tego, że prawo państwa trzeciego zostałoby wskazane jako właściwe dla roszczeń dodatkowych w stosunku do powództwa o naruszenie.
80.
Po drugie, aby móc powołać się na prawo państwa członkowskiego w zakresie, w jakim dotyczy ono tych roszczeń dodatkowych w stosunku do powództwa o naruszenie, właściciel powinien wytoczyć powództwo przed sądami na podstawie art. 82 ust. 5 rozporządzenia nr 6/2002. Ponadto w celu powołania się na takie prawo i ubiegania się o ochronę w odniesieniu do całego terytorium Unii właściciel ten powinien wystąpić do sądów we wszystkich państwach członkowskich. Z punktu widzenia systematyki tego rozporządzenia i biorąc pod uwagę zasięg terytorialny praw właściciela wzoru wspólnotowego, które mają jednolity charakter i rozciągają się zasadniczo na całe terytorium Unii, taki rezultat wydaje się mało zadowalający.
81.
To powiedziawszy, należy zauważyć, że rozporządzenie Rzym II przewiduje w art. 3, iż prawo wskazane jako właściwe w tym rozporządzeniu ma zastosowanie, nawet jeśli nie jest to prawo państwa członkowskiego.
82.
Stosowanie prawa państwa trzeciego w celu uzupełnienia uregulowań Unii w odniesieniu do jednolitego wspólnotowego prawa własności intelektualnej może jednak budzić wątpliwości.
83.
Zakres terytorialny praw właściciela wzoru wspólnotowego przyznanych na podstawie rozporządzenia nr 6/2002 rozciąga się bowiem, co do zasady, na całość terytorium Unii, na którym wzory cieszą się jednolitą ochroną i wywołują skutki (
45
). Nie można zatem naruszyć wspólnotowego prawa własności intelektualnej w rozumieniu art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II w państwie, które nie uznaje tego prawa. Wykładnia ta opiera się na rozważaniach przywołujących na myśl rozważania sformułowane przez doktrynę w odniesieniu do zbiegu naruszenia prawa własności intelektualnej z działaniem stanowiącym naruszenie (
46
). Ponadto harmonizacja dokonana w dyrektywie 2004/48 w odniesieniu do środków, procedur i środków naprawczych niezbędnych do zapewnienia egzekwowania praw własności przemysłowej przyznanych w szczególności w rozporządzeniu nr 6/2002 dotyczy wyłącznie państw członkowskich.
84.
W konsekwencji, jeżeli oferty w Internecie leżące u źródła oferowania do sprzedaży i wprowadzenia do obrotu zostały sformułowane w innym państwie trzecim, to państwo to nie może stanowić „państwa, w którym naruszenie to miało miejsce” w rozumieniu art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II. Co się tyczy określenia prawa właściwego na podstawie tego przepisu, należy wziąć pod uwagę jedynie prawo krajowe państw członkowskich, w których znajdują się konsumenci, do których skierowana jest reklama online i w których produkty te są wprowadzane do obrotu. W odróżnieniu od innych norm kolizyjnych tego rozporządzenia norma wynikająca z jego art. 8 ust. 2 wskazuje zatem jedynie prawo krajowe państw członkowskich jako prawo właściwe. Otóż ta norma kolizyjna nie istnieje w próżni prawnej i powinna być rozpatrywana w związku z uregulowaniami dotyczącymi jednolitych wspólnotowych praw własności intelektualnej, które korzystają z jednolitej ochrony i wywołują jednolite skutki na całym terytorium Unii.
85.
Oczywiście prawdą jest, że wykładnia ta może prowadzić do tego, że kilka systemów prawa krajowego może mieć zastosowanie jako prawo właściwe na podstawie art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II. Aby nie musieć stosować więcej niż jednego systemu prawa krajowego, należy przynajmniej podjąć próbę zidentyfikowania pierwotnego lub centralnego działania stanowiącego naruszenie na terytorium Unii.
86.
W tym duchu, uznając braki wykładni wynikającej z wyroku Nintendo, w doktrynie podniesiono, że jeżeli pierwotne działanie stanowiące naruszenie w rozumieniu tego wyroku miało miejsce w państwie trzecim, można by rozważyć zastosowanie nie prawa tego państwa, lecz prawa jednego z państw członkowskich, w których naruszenie wywołało skutki, czy też prawa państwa członkowskiego ściśle związanego z naruszeniem praw własności intelektualnej (
47
).
87.
Bez uszczerbku dla powyższych uwag uzupełniających podtrzymuję stanowisko przedstawione przeze mnie w pkt 74 niniejszej opinii.
VI. Wnioski
88.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedstawione przez Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie, Niemcy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
1)
Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych („Rzym II”) oraz art. 88 ust. 2 i art. 89 ust. 1 lit. d) rozporządzenia Rady (WE) nr 6/2002 z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie wzorów wspólnotowych należy interpretować w ten sposób, że jeżeli przed sądem państwa członkowskiego właściciel mający siedzibę w tym państwie członkowskim wytacza, na podstawie art. 82 ust. 5 tego ostatniego rozporządzenia, przeciwko sprawcy naruszenia mającemu siedzibę w innym państwie członkowskim powództwo o naruszenie dotyczące oferowania danych produktów do sprzedaży i wprowadzania ich do obrotu w tym pierwszym państwie członkowskim, to mamy do czynienia z sytuacją powiązaną z prawami różnych państw w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II, a w konsekwencji art. 8 ust. 2 tego rozporządzenia wyznacza prawo właściwe dla roszczeń dodatkowych dotyczących terytorium tego państwa członkowskiego.
2)
Artykuł 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II należy interpretować w ten sposób, że w odniesieniu do określenia prawa właściwego dla roszczeń dodatkowych w stosunku do tego powództwa o naruszenie pojęcie „państwa, w którym naruszenie to miało miejsce” w rozumieniu tego przepisu odnosi się do państwa, w którym zostało popełnione pierwotne działanie stanowiące naruszenie, leżące u źródła zarzucanego pozwanemu zachowania.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).
(
3
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6, zwanego dalej „rozporządzeniem Rzym I”).
(
4
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych („Rzym II”) (Dz.U. 2007, L 199, s. 40, zwanego dalej „rozporządzeniem Rzym II”).
(
5
)	Zobacz wyroki: z dnia 1 marca 2005 r., Owusu, C‑281/02, EU:C:2005:120, pkt 25, 26; z dnia 25 lutego 2021 r., Markt24, C‑804/19, EU:C:2021:134, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
6
)	Zobacz w szczególności art. 1 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia Rzym II.
(
7
)	Artykuł 67 rozporządzenia nr 1215/2012 stanowi w istocie, że nie narusza ono stosowania przepisów w sprawach szczególnych, które zawarte są w unijnych aktach prawnych. W art. 27 rozporządzenia Rzym II przewidziano, że rozporządzenie to nie uchybia stosowaniu przepisów prawa Unii, które w odniesieniu do kwestii szczególnych ustanawiają normy kolizyjne odnoszące się do zobowiązań pozaumownych.
(
8
)	Rozporządzenie Rady z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie wzorów wspólnotowych (Dz.U. 2002, L 3, s. 1).
(
9
)	Wyrok z dnia 27 września 2017 r., C‑24/16 i C‑25/16, zwany dalej „wyrokiem Nintendo, EU:C:2017:724.
(
10
)	Wyrok z dnia 5 września 2019 r., C‑172/18, zwany dalej „wyrokiem AMS Neve i in., EU:C:2019:674.
(
11
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej (Dz.U. 2017, L 154, s. 1). Zobacz moja opinia w sprawie AMS Neve i in., C‑172/18, EU:C:2019:276, pkt 29–32.
(
12
)	Zobacz wyrok Nintendo, pkt 93.
(
13
)	Zobacz podobnie J.J. Fawcett, P. Torremans, Intellectual Property and Private International Law, Oxford University Press, Oxford, 2011, s. 743, § 13.158.
(
14
)	Zobacz podobnie P. De Miguel Asensio, Conflict of Laws and the Internet, Edward Elgar Publishing Limited, Cheltenham, 2020, § 5.123. Dla dopełnienia wywodu chciałbym wskazać, że zgodnie z jedną z wykładni prezentowanych w doktrynie art. 88 ust. 3 rozporządzenia nr 6/2002 – który wskazuje lex fori jako prawo właściwe dla kwestii, o których mowa w tym przepisie – stanowi lex specialis w stosunku do art. 88 ust. 2 tego rozporządzenia, ponieważ odnosi się on również do kwestii proceduralnych. Zobacz A. Späth, „Article 88”, w: G.N. Hasselblatt (ed.), Community Design Regulation (EC) No 6/2002 – A Commentary, C.H. Beck, München, 2015, s. 512. Niemniej jednak w ramach sporu rozpatrywanego w postępowaniu głównym nie ma potrzeby wdawania się w doktrynalną debatę nad zakresem art. 88 ust. 2 rozporządzenia nr 6/2002. W niniejszej sprawie istotne jest ustalenie, czy rozpatrywane w postępowaniu głównym roszczenia dodatkowe są objęte zasadą lex fori processualis, która znajduje swój wyraz w art. 88 ust. 3 tego rozporządzenia.
(
15
)	Wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., C‑479/12, EU:C:2014:75.
(
16
)	Zobacz wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., C‑479/12, EU:C:2014:75, pkt 52.
(
17
)	Wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., C‑479/12, EU:C:2014:75, pkt 53.
(
18
)	Wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., C‑479/12, EU:C:2014:75.
(
19
)	Punkt 47 tego wyroku.
(
20
)	W art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II wskazano co prawda również, że rozporządzenie to stosuje się do zobowiązań pozaumownych w sprawach cywilnych i handlowych. Jednakże nic nie sugeruje, że w niniejszej sprawie nie chodzi o takie zobowiązania.
(
21
)	Dz.U. 1980, L 266, s. 1.
(
22
)	Zobacz w szczególności G. Van Calster, European Private International Law, Hart Publishing, Oxford, Portland, 2016, s. 240.
(
23
)	W przedmiocie różnych interpretacji tego pojęcia dokonanych przez doktrynę zob. moja opinia w sprawie wyroku Vinyls Italia (C‑54/16, EU:C:2017:164, pkt 97–107). Zobacz także F.M. Wilke, „Dimensions of Coherence in EU Conflict‑of‑Law rules, Journal of Private International Law, vol. 16, no 1, 2020, s. 179, 180.
(
24
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 17 października 2018 r., UD, C‑393/18 PPU, EU:C:2018:835, pkt 38–41.
(
25
)	Zobacz J. Hörnle, Internet Jurisdiction Law and Practice, Oxford University Press, Oxford, 2021, s. 269, 270.
(
26
)	Zobacz G. van Calster, European Private International Law, Hart Publishing, Oxford, Portland, 2016, s. 240, który wyjaśnia te sformułowania w ten sposób, że aby sąd mógł rozważyć co najmniej możliwość zastosowania prawa innego niż jego prawo krajowe, w sprawie musi istnieć pewien rodzaj faktycznego powiązania z zagranicą. W tym duchu zob. komentarz do wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie A. Kur, „Easy Is Not Always Good – The Fragmented System for Adjudication of Unitary Trade Marks and Designs”, International Review of Intellectual Property and Competition Law, vol. 52, 2021, s. 590. Zgodnie z tym komentarzem wykładnia, zgodnie z którą art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II nie ma zastosowania do sporu w postępowaniu głównym, byłaby możliwa jedynie wtedy, gdyby spór ten nie miał znaczenia transgranicznego. Tymczasem według autorki tego komentarza z takim znaczeniem wyraźnie mamy do czynienia w niniejszej sprawie: nie tylko pozwana jest spółką z siedzibą we Włoszech, ale naruszenie dotyczy jednolitego prawa rozciągającego się na całą Unię.
(
27
)	Zobacz pkt 2 niniejszej opinii.
(
28
)	Zobacz w szczególności hipotezy wskazane przez Trybunał w wyrokach: z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide, C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 55; z dnia 21 grudnia 2016 r., Concurrence, C‑618/15, EU:C:2016:976, pkt 31.
(
29
)	Zobacz pkt 42 niniejszej opinii.
(
30
)	Zobacz analogicznie wyrok AMS Neve i in., pkt 42, 63.
(
31
)	Wyrok AMS Neve i in., pkt 49–52.
(
32
)	Dz.U. 1972, L 299, s. 32.
(
33
)	Zobacz wyrok z dnia 30 listopada 1976 r., Bier, 21/76, EU:C:1976:166, pkt 20.
(
34
)	Zobacz podobnie E. Rosati, „Targeting Accepted As a Criterion to Establish International Jurisdiciton in Online EU Trade Mark Infringement Cases”, Journal of Intellectual Property Law & Practice, vol. 14, no 12, 2019, s. 927, która wydaje się koncentrować się na dostępności alternatywnego sądu, przed którym właściciel może powołać się na swoje prawa, i odróżnia ją od istoty sporu, który ów właściciel może wytoczyć przed tym sądem. Po skoncentrowaniu się na dostępności alternatywnego sądu autorka ta wskazuje: „Aby powód mógł skutecznie oprzeć się na ustępie 5 – i aby wytoczenie powództwa w określonym państwie członkowskim miało dla niego sens – konieczne byłoby w istocie wykazanie nie tylko, że pozwany działał na tym terytorium poprzez zainicjowanie właściwego procesu wyświetlania, ale także że taką działalność można uznać za skierowaną do konsumentów na tym konkretnym terytorium”.
(
35
)	Zobacz moja opinia w sprawie Oberle, C‑20/17, EU:C:2018:89, pkt 104.
(
36
)	Zobacz moja opinia w sprawie KP, C‑83/17, EU:C:2018:46, pkt 77–79.
(
37
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej (Dz.U. 2004, L 157, s. 45).
(
38
)	Zobacz pkt 27 niniejszej opinii.
(
39
)	W przypadku gdyby okazało się, że w niniejszej sprawie nie chodzi o takie okoliczności.
(
40
)	Czyniąc to, Trybunał zdystansował się od wykładni przyjętej przez sąd krajowy pierwszej instancji w sporze zakończonym odesłaniem prejudycjalnym w sprawie Nintendo. W sporze tym ów sąd uznał za właściwe prawo „miejsca naruszenia”, i stwierdził, że w tamtym wypadku chodziło o prawo niemieckie, austriackie i francuskie. Zobacz wyrok Nintendo, pkt 28.
(
41
)	Zobacz pkt 106 i 109 wyroku Nintendo. Zobacz również T. Azzi, „Tribunal compétent et loi applicable en matière de contrefaçon de dessins et modèles communautaires”, Revue critique de droit international privé, no 4, 2018, s. 847, który wydaje się wskazywać na sprzeczność między ww. punktami tego wyroku a jego pkt 103.
(
42
)	Zobacz A. Kur, op.cit., s. 588.
(
43
)	Zobacz pkt 69 niniejszej opinii: „[…] w przypadku gdy powództwo o stwierdzenie naruszenia prawa do znaku towarowego wniesione do sądu właściwego do orzekania w przedmiocie naruszeń popełnionych na terytorium któregokolwiek państwa członkowskiego dotyczy różnych działań stanowiących naruszenie, popełnionych w różnych państwach członkowskich” (pkt 64 zdanie pierwsze wyroku AMS Neve i in.).
(
44
)	Zobacz pkt 22 niniejszej opinii.
(
45
)	Zobacz wyrok Nintendo, pkt 59.
(
46
)	Zobacz pkt 67 niniejszej opinii. Zobacz także A. Kur, U. Maunsbach, „Choice of Law and Intellectual Property Rights”, Oslo Law Review, vol. 6, no 1, 2019, którzy sugerują, że w przypadku gdy pierwotne działanie stanowiące naruszenie w rozumieniu wyroku Nintendo miało miejsce w państwie trzecim, które nie chroni wzorów wspólnotowych, zasada lex loci protectionis, która jest powszechnie stosowana w prawie prywatnym międzynarodowym w odniesieniu do roszczeń o naruszenie praw własności intelektualnej, przemawia przeciwko stosowaniu prawa tego państwa trzeciego do roszczeń dodatkowych w stosunku do powództwa o naruszenie. P. de Miguel Asensio, op.cit., § 5.128, wypowiada się w sposób bardziej kategoryczny i oświadcza, że ze względu na funkcję i kontekst art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym II wydaje się niepodważalne, że na mocy tego przepisu to prawo państwa członkowskiego powinno mieć zastosowanie do każdej kwestii, która nie jest objęta zakresem stosowania rozporządzenia nr 6/2002.
(
47
)	Zobacz P. de Miguel Asensio, op.cit., § 5.128. Zobacz również podobnie A. Kur, op.cit., s. 591. Autorka ta nie wydaje się jednak całkowicie wykluczać stosowania kilku systemów prawa krajowego.