62006CC0117
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
PAOLA MENGOZZIEGO
przedstawiona w dniu 8 maja 2007 r. (
1
)
Sprawa C-117/06
Postępowanie wszczęte przez
Gerdę Möllendorf i Christiane Möllendorf-Niehuus
„Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa — Szczególne środki ograniczające skierowane przeciwko niektórym osobom i podmiotom związanym z Osamą bin Ladenem, siecią Al-Kaida i talibami — Zamrożenie funduszy i środków gospodarczych — Rozporządzenie (WE) nr 881/2002 — Artykuł 2 ust. 3 i art. 4 ust. 1 — Zakaz udostępniania środków gospodarczych osobom wymienionym w załączniku I do tego rozporządzenia — Zakres — Sprzedaż nieruchomości — Umowa zawarta przed umieszczeniem nabywcy w wykazie znajdującym się w załączniku I — Wniosek o dokonanie wpisu przeniesienia własności nieruchomości do księgi wieczystej po tym umieszczeniu”
I — Wprowadzenie
1.
Mocą postanowień z dnia 21 i z dnia 23 lutego 2003 r. Kammergericht Berlin (sąd apelacyjny w Berlinie, zwany dalej „Kammergericht”) złożył do Trybunału na podstawie art. 234 WE wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczący wykładni rozporządzenia Rady (WE) nr 881/2002 z dnia 27 maja 2002 r. wprowadzającego niektóre szczególne środki ograniczające skierowane przeciwko niektórym osobom i podmiotom związanym z Osamą bin Ladenem, siecią Al-Kaida i talibami i uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 467/2001 zakazujące wywozu niektórych towarów i usług do Afganistanu, wzmacniające zakaz lotów i rozszerzające zamrożenie funduszy i innych środków finansowych w odniesieniu do talibów w Afganistanie (
2
).
2.
Zadaniem Trybunału jest co do istoty wydanie orzeczenia w przedmiocie zakresu stosowania art. 2 ust. 3 i art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 w postępowaniu toczącym się o zgodność z prawem odmowy wpisu do niemieckiej księgi wieczystej przeniesienia własności nieruchomości w związku z wciągnięciem jednego z kupujących na listę osób, grup i podmiotów, które uznane za związane z Osamą bin Ladenem, siecią Al-Kaida i talibami, zostały objęte środkami ograniczającymi wprowadzonymi przez rzeczone rozporządzenie w celu zapobiegania finansowania aktów terrorystycznych.
II — Właściwy kontekst normatywny
A — Rezolucje Rady Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych
3.
W dniu 16 stycznia 2002 r. Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych (zwana dalej „Radą Bezpieczeństwa”) przyjęła rezolucję nr 1390 (2002) ustanawiającą pewne środki, które należy przyjąć w stosunku do Osamy bin Ladena, członków sieci Al-Kaida i talibów oraz innych osób, grup, przedsiębiorstw i podmiotów z nimi związanych, którzy zostali ujęci w wykazie stworzonym zgodnie z rezolucjami Rady Bezpieczeństwa nr 1267 (1999) i nr 1333 (2000), regularnie uaktualnianym przez Komitet ds. sankcji Rady Bezpieczeństwa (zwany dalej „Komitetem ds. sankcji”) powołany na mocy rezolucji nr 1267 (1999).
4.
Zgodnie z paragrafem 2 lit. a) rezolucji nr 1390 (2002), wszystkie państwa mają obowiązek:
„natychmiastowego zamrożenia funduszy i innych aktywów finansowych lub zasobów gospodarczych tych osób, grup, przedsiębiorstw lub podmiotów, w tym funduszy pochodzących z rzeczy posiadanych lub kontrolowanych w sposób bezpośredni lub pośredni przez nich samych lub przez osoby, które działają na ich rachunek lub na ich polecenie oraz zagwarantowania, aby fundusze te ani żadne inne fundusze, aktywa finansowe lub zasoby gospodarcze nie były udostępniane bezpośrednio ani pośrednio tym podmiotom przez ich obywateli ani przez żadną inną osobę przebywającą na ich terytorium” (
3
).
5.
W dniu 20 grudnia 2002 r. Rada Bezpieczeństwa przyjęła rezolucję nr 1452 (2002), na mocy której dopuszczalne są szczególne odstępstwa od środków ograniczających nałożonych mocą rezolucji nr 1390 (2002).
6.
Paragraf 2 lit. a) rezolucji nr 1452 (2002) przyznaje państwom uprawnienie do zezwalania, aby na rachunki podlegające postanowieniom § 2 lit. a) rezolucji nr 1390 (2002) były dokonywane „wpłaty należne z tytułu umów, porozumień lub zobowiązań poprzedzających dzień, w którym rachunki te zostały objęte postanowieniami rezolucji nr 1267 (1999), 1333 (2000) lub 1390 (2002)”, pod warunkiem, że wpłaty te „nadal będą podlegać tym postanowieniom”.
7.
W dniu 6 lipca 2004 r. Komitet ds. sankcji podjął decyzję o zmianie wykazu osób, grup i podmiotów, o których mowa w rezolucjach nr 1267 (1999) i 1333 (2000) i dopisał następujące nazwisko: „Aqeel Abdulaziz Al-Aqil”.
B — Uregulowania Unii Europejskiej i Wspólnoty Europejskiej
8.
W celu wykonania rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1390 (2002), w dniu 27 maja 2002 r. Rada przyjęła wspólne stanowisko 2002/402/WPZiB dotyczące wyjątków od środków ograniczających nałożonych na Osamę bin Ladena, członków organizacji Al-Kaida oraz talibów i inne osoby, grupy, przedsięwzięcia i podmioty z nimi stowarzyszone oraz uchylające wspólne stanowiska 96/746/WPZiB, 1999/727/WPZiB, 2001/154/WPZiB i 2001/771/WPZiB (
4
).
9.
Wspólne stanowisko 2002/402, które zgodnie z art. 1 „stosuje się do Osamy bin Ladena, członków organizacji Al-Kaida i talibów oraz innych osób fizycznych, grup, przedsiębiorstw i podmiotów z nimi powiązanych, wymienionych na wykazie”, o którym mowa w pkt 3 powyżej, stanowi w art. 3:
„Wspólnota Europejska, działając w granicach uprawnień przyznanych jej traktatem ustanawiającym Wspólnotę Europejską:
—
zarządza zamrożenie środków pieniężnych i innych aktywów finansowych lub zasobów ekonomicznych osób fizycznych, grup, przedsiębiorstw i podmiotów, określonych w art. 1,
—
uniemożliwia bezpośrednie lub pośrednie udostępnienie osobom fizycznym, grupom, przedsiębiorstw i podmiotom, określonym w art. 1, lub na ich rzecz, środków pieniężnych, aktywów finansowych lub zasobów ekonomicznych”.
10.
Jak wynika z jego motywów 1–4, rozporządzenie nr 881/2002 zostało przyjęte w celu wykonania rezolucji nr 1390 (2002) na terytorium Wspólnoty.
11.
Artykuł 1 rozporządzenia nr 881/2002 stanowi co następuje:
„Do celów niniejszego rozporządzenia, stosuje się następujące definicje:
1)
»fundusze« oznaczają aktywa finansowe i korzyści ekonomiczne każdego rodzaju, w tym, lecz nieograniczające się do nich, gotówkę, czeki, roszczenia pieniężne, polecenia wypłaty, przekazy pieniężne i inne instrumenty płatnicze; depozyty złożone w instytucjach finansowych lub innych jednostkach, salda na kontach, długi i zobowiązania dłużne; publiczne i prywatne rynkowe papiery wartościowe i papiery dłużne, w tym akcje i udziały, zaświadczenia papierów wartościowych, obligacje, weksle, poręczenia, skrypty dłużne, kontrakty pochodne; odsetki, dywidendy lub inne przychody z aktywów; kredyty, prawa do rozliczenia wzajemnych roszczeń, gwarancje, gwarancje właściwego wykonania kontraktu lub inne zobowiązania finansowe; akredytywy, listy przewozowe (konosamenty), kwity zastawne z upoważnieniem wierzyciela do sprzedaży zastawu; dokumenty poświadczające zyski z funduszy lub środków finansowych, oraz wszelkie inne instrumenty finansowania wywozowego;
2)
»zasoby gospodarcze« oznaczają aktywa każdego rodzaju, zarówno materialne i niematerialne, ruchome i nieruchome, które nie są funduszami, lecz mogące służyć do uzyskiwania funduszy, towarów lub usług;
3)
»zamrożenie funduszy« oznacza zapobieganie jakimkolwiek ruchom, przenoszeniu, zmianom, wykorzystaniu lub dokonywaniu transakcji funduszami w jakikolwiek sposób, który powodowałby jakąkolwiek zmianę ich wielkości, wartości, lokalizacji, własności, posiadania, charakteru, przeznaczenia lub inną zmianę, która umożliwiłaby korzystanie z funduszy, w tym również zarządzanie portfelem;.
4)
»zamrożenie zasobów gospodarczych« oznacza zapobieganie wykorzystywaniu ich do uzyskiwania funduszy, towarów lub usług w jakikolwiek sposób, w tym, ale nie wyłącznie, poprzez sprzedaż, wynajem lub ich zastawianie”.
12.
Zgodnie z art. 2 rozporządzenia nr 881/2002:
„1.   Wszystkie fundusze i zasoby gospodarcze należące do, będące własnością lub będące w posiadaniu osoby fizycznej lub prawnej, grupy lub podmiotu oznaczonego przez Komitet ds. sankcji i wymienionego w załączniku I zostają zamrożone.
2.   Żadne fundusze nie zostają udostępnione, bezpośrednio lub pośrednio, osobie fizycznej lub prawnej, grupie lub podmiotowi oznaczonemu przez Komitet ds. sankcji i wymienionemu w załączniku I lub też na ich rzecz.
3.   Żadne zasoby gospodarcze nie zostają udostępnione, bezpośrednio lub pośrednio, osobie fizycznej lub prawnej, grupie lub podmiotowi oznaczonemu przez Komitet ds. sankcji i wymienionemu w załączniku I lub też na ich rzecz, aby uniemożliwić tej osobie, grupie lub podmiotowi uzyskiwanie funduszy, towarów czy usług”.
13.
Artykuł 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 stanowi co następuje:
„Świadomy i celowy udział w działaniach, których przedmiotem lub celem jest, bezpośrednio albo pośrednio, próba obejścia art. 2 […] jest zabroniony”.
14.
Artykuł 7 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 upoważnia Komisję w szczególności do „zmiany lub uzupełniania załącznika I na podstawie ustaleń dokonanych przez Radę Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych lub Komitet ds. sankcji […]”.
15.
Artykuł 9 rozporządzenia nr 881/2002 stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się bez względu na jakiekolwiek przyznane prawa lub obowiązki nałożone przez jakąkolwiek podpisaną umowę międzynarodową lub każdą inną zawartą umowę lub udzieloną licencję czy pozwolenie przed wejściem w życie niniejszego rozporządzenia”.
16.
Załącznik I do rozporządzenia nr 881/2002 zawiera „wykaz osób, grup i podmiotów”, o którym mowa w art. 2 tego rozporządzenia.
17.
Celem wykonania rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1452 (2002), w dniu 27 lutego 2003 r. Rada przyjęła wspólne stanowisko dotyczące wyjątków od środków ograniczających nałożonych przez wspólne stanowisko 2002/402/WPZiB (
5
). Artykuł 1 wspólnego stanowiska 2003/140 stanowi, że „[w]prowadzając w życie środki określone w art. 3 wspólnego stanowiska 2002/402/WPZiB, Wspólnota Europejska przewiduje wyjątki dozwolone rezolucją Rady Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych 1452 (2002)”.
18.
W dniu 27 marca 2003 r. Rada przyjęła następnie rozporządzenie (WE) nr 561/2003 zmieniające, w zakresie wyjątków odnoszących się do zamrożenia funduszy i zasobów gospodarczych, rozporządzenie (WE) nr 881/2002 (
6
).
19.
Artykuł 1 rozporządzenia nr 561/2003 dodaje do rozporządzenia nr 881/2002 przepis art. 2a, którego ust. 4 stanowi:
„Artykułu 2 ust. 2 nie stosuje się do [wpłat na] zamrożon[e] [rachunki], takich jak:
a)
odsetki lub inne dochody należne na tych rachunkach; lub
b)
płatności należne z tytułu umów, porozumień lub zobowiązań, które powstały przed dniem, w którym rachunki te zaczęły podlegać przepisom rezolucji Rady Bezpieczeństwa […] wykonanych kolejno przez rozporządzenie (WE) nr 337/2000, rozporządzenie (WE) nr 467/2001 lub niniejsze rozporządzenie.
W ten sam sposób, jak rachunek, do którego zostały dodane takie odsetki, inne dochody i płatności również podlegają zamrożeniu”.
20.
W dniu 12 lipca 2004 r., Komisja przyjęła rozporządzenie (WE) nr 1277/2004, zmieniające po raz 37 rozporządzenie Rady (WE) nr 881/2002 (
7
). Mocą art. 1 i pkt 2) załącznika do rozporządzenia nr 1277/2004, załącznik I do rozporządzenia nr 881/2002 został zmieniony w ten sposób, iż do tytułu „Osoby fizyczne” dodany został między innymi wpis „Aqeel Abulaziz Al-Aqil. Data urodzenia: 29 kwietnia 1949 r.”.
21.
Rozporządzenie nr 1277/2004 weszło w życie w dniu jego publikacji w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, a mianowicie w dniu 13 lipca 2004 r. (
8
).
C — Właściwe przepisy prawa niemieckiego
22.
W świetle postanowienia odsyłającego Kammergericht z dnia 21 lutego 2006 r. (zwanego dalej „postanowieniem odsyłającym”), z uwag przedstawionych przez rząd niemiecki oraz informacji przedstawionych podczas rozprawy, przepisy prawa niemieckiego właściwe w niniejszym postępowaniu można opisać w następujący sposób.
23.
W prawie niemieckim sprzedaż zarówno rzeczy ruchomych, jak i nieruchomości, dokonuje się za pomocą dwóch odrębnych umów: właściwej umowy sprzedaży, mocą której strony zobowiązują się wzajemnie do wydania rzeczy i przeniesienia własności na kupującego (sprzedający) oraz do zapłaty na rzecz sprzedającego ceny w pieniądzu (kupujący) oraz tzw. „umowy powzdania”, mocą której strony porozumiewają się co do przeniesienia własności odpowiednio rzeczy i sumy pieniężnej. Aby można było uznać, że własność sprzedawanej rzeczy została istotnie przeniesiona, konieczne jest jednak, aby strony dopełniły formalności przewidzianych w tym celu przez prawo.
24.
Celem przeniesienia własności nieruchomości, prawo niemieckie stanowi, że strony muszą:
a)
zawrzeć umowę sprzedaży w formie publicznego aktu notarialnego [art. 311b ust. 1 Bürgerliches Gesetzbuch (niemieckiego kodeksu cywilnego, zwanego dalej „BGB”)];
b)
dokonać w obecności notariusza lub innego uprawnionego podmiotu, osobiście lub przez pełnomocnika, formalnego potwierdzenia zawarcia umowy powzdania (zwanej dalej „porozumieniem w sprawie przeniesienia własności”) (art. 873 ust. 1–2 i art. 925 ust. 1 BGB);
c)
złożyć w Grundbuchamt (w urzędzie ksiąg wieczystych) wniosek o dokonanie wpisu do Grundbuch (księgi wieczystej) zmiany własności nieruchomości (art. 873 ust. 1 BGB).
25.
Innymi słowy w prawie niemieckim zawarcie umowy sprzedaży nieruchomości — umowy o skutku wyłącznie zobowiązującym — nie wystarcza do przeniesienia na kupującego własności sprzedawanej nieruchomości, lecz stanowi pierwszy z trzech „etapów” rozwojowego przebiegu zdarzeń obejmującego nadto zawarcie notarialnego aktu sprzedaży, zawarcie porozumienia w sprawie przeniesienia własności w odpowiedniej formie oraz wpis zmiany własności do księgi wieczystej, przy czym wszystkie te etapy są niezbędne dla celów przeniesienia własności nieruchomości.
26.
Z chwilą dokonania wpisu przeniesienie własności sprzedawanej nieruchomości można uznać za dopełnione w tym sensie, że choć jeszcze przed jego dokonaniem możliwy jest wpis tymczasowy i fizyczne oddanie rzeczy do dyspozycji kupującego oraz wypłata ceny sprzedającemu, wszak jedynie z chwilą wpisu kupujący nabywa uprawnienie do dysponowania nieruchomością celem jej dalszej sprzedaży lub ustanowienia na niej hipoteki. Ostatnie słowo należy zatem do Grundbuchamt, który na podstawie art. 18 ust. 1 Grundbuchordnung (ustawy o księgach wieczystych) musi zbadać, czy nie istnieją żadne przeszkody do dokonania rzeczonego wpisu zarówno pierwotne, jak i następcze, takie jak dla przykładu ustawowy zakaz rozporządzania rzeczą.
III — Okoliczności faktyczne, pytania prejudycjalne i przebieg postępowania
27.
Mocą aktu notarialnego z dnia 19 grudnia 2000 r. Gerda Möllendorf i Christiane Möllendorf-Niehuus (zwane dalej„sprzedającymi”), jako wspólnicy spółki prawa cywilnego, zawarły z Salem-Abdulem Ghanim El-Rafeiem, Kamalem Rafehiem i Ageelem A. Al-Ageelem (zwanymi dalej „kupującymi”), jako wspólnikami spółki prawa cywilnego, umowę sprzedaży, której przedmiotem była zabudowana nieruchomość gruntowa położona w Berlinie-Neukölln.
28.
W tym samym akcie wskazane strony zawarły porozumienie w sprawie przeniesienia własności nieruchomości na kupujących i porozumiały się w sprawie dokonania wpisu zmiany własności do księgi wieczystej. Nadto strony umówiły się, że cena sprzedaży wynosząca DEM 2375000, co stanowi równowartość EUR 1214318,22, zostanie wpłacona jako depozyt na rzecz osób trzecich na konto czyniącego notariusza Karla Alicha (zwanego dalej „notariuszem”) najpóźniej do dnia 15 lutego 2001 r. i wypłacona sprzedającym w chwili dokonania tymczasowego wpisu przeniesienia własności do księgi wieczystej w oczekiwaniu na wpis ostateczny.
29.
Na mocy umowy sprzedaży kupujący złożyli kwotę ceny sprzedaży do depozytu na rzecz osób trzecich na koncie notariusza.
30.
W dniu 8 marca 2001 r. przeniesienie własności zostało tymczasowo wpisane do księgi wieczystej.
31.
Według wyjaśnień notariusza przedstawionych Trybunałowi podczas rozprawy w dniu 8 marca 2007 r., w maju 2001 r. cena została wypłacona sprzedającym, a kupujący objęli nieruchomość w posiadanie.
32.
Decyzją z dnia 29 października 2003 r. terytorialnie właściwy Grundbuchamt oddalił wniosek o dokonanie wpisu ostatecznego złożony przez notariusza w dniu 22 stycznia owego roku z powodu nieprzedstawienia dokumentów uzupełniających wniosek w terminie zakreślonym w piśmie z dnia 28 marca 2003 r.
33.
Począwszy od dnia 13 lipca 2004 r. Ageel A. Al-Ageel (zwany dalej „kupującym nr 3”) został jako osoba fizyczna ujęty w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 881/2002.
34.
W dniu 9 grudnia 2004 r. notariusz na podstawie złożonego już notarialnego aktu sprzedaży złożył do Grundbuchamt nowy wniosek o dokonanie ostatecznego wpisu przeniesienia własności na rzecz kupujących. Jednakże mocą decyzji z dnia 21 kwietnia 2005 r. rzeczony urząd, ustaliwszy, że nazwisko kupującego nr 3 jest wymienione w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 881/2002, odmówił dokonania wpisu, powołując się w tym zakresie na przepis art. 2 ust. 3 w związku z przepisem art. 4 ust. 1 tego rozporządzenia.
35.
W dniu 3 maja 2005 r. notariusz, działając na rachunek sprzedających, wniósł zażalenie na tę decyzję do Grundbuchamt. Zażalenie to zostało przekazane z urzędu przez Grundbuchamt do Landgericht Berlin (sądu w Berlinie, zwanego dalej „Landgericht”), który oddalił je postanowieniem z dnia 27 września 2005 r.
36.
W dniu 7 października 2005 r. notariusz, nadal działając na rzecz sprzedających, zaskarżył postanowienie Landgericht przed Kammergericht.
37.
W uzasadnieniu notariusz podniósł po pierwsze, że zaskarżone postanowienie narusza usankcjonowane w art. 14 konstytucji niemieckiej prawo własności sprzedających, które nie figurują w załączniku I do rozporządzenia nr 881/2002.
38.
Po drugie stwierdził on, że sporna czynność prawna, w ramach której uzgodniona została pokaźna cena nieruchomości i w wykonaniu której cena ta została już nawet zapłacona, nie jest objęta zakresem stosowania art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002. W tym kontekście twierdził on, że ze sformułowań „zostają udostępnione” i „na ich rzecz”, które widnieją w tym przepisie, należy wnioskować, że stosowaniem tego przepisu są objęte tylko takie czynności prawne, w których świadczenie i świadczenie wzajemne nie równoważą się gospodarczo.
39.
Na koniec notariusz zauważył, że potencjalne orzeczenie o nieważności umowy sprzedaży spowodowałoby powstanie po stronie kupujących chronionego na drodze sądowej roszczenia wobec sprzedających do zwrotu zapłaconej ceny, co byłoby sprzeczne z motywem 7 i z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002.
40.
Celem wydania orzeczenia w przedmiocie odwołania notariusza, Kammergericht uznał za niezbędne zwrócenie się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
41.
W postanowieniu odsyłającym Kammergericht stwierdził, że zgodnie z prawem niemieckim zarówno będące wynikiem materialno-prawnego uprawnienia do rozporządzania rzeczą, uprawnienie do zawarcia porozumienia w sprawie przeniesienia własności, jak i uprawnienie do jego wykonania, muszą istnieć jeszcze w chwili dokonania wpisu do księgi wieczystej także wtedy, gdy — jak w niniejszym stanie faktycznym — sprzedający i kupujący przy podpisywaniu aktu notarialnego sprzedaży potwierdzili już formalnie, nadając mu charakter wiążący, porozumienie w sprawie przeniesienia własności.
42.
Sąd odsyłający podkreśla, że jeżeli ograniczenie rozporządzania występuje po zawarciu umowy sprzedaży i formalnym potwierdzeniu porozumienia w prawie przeniesienia własności, ale przed dniem dokonania wpisu zmiany prawa do księgi wieczystej, Grundbuchamt jest zasadniczo zobowiązany je uwzględnić.
43.
Stwierdza on ponadto, że ponieważ w prawie niemieckim istnienie przeszkody w dokonaniu wpisu uniemożliwia wykonanie, wynikającego z umowy sprzedaży, świadczenia ze strony sprzedających, mają one w trybie art. 275 i 323 BGB obowiązek zwrotu kupującym ceny sprzedaży, chyba że zgodnie z art. 2 ust. 2 rozporządzenia nr 881/2002 obowiązywałby zakaz także w tym zakresie.
44.
Na koniec doszedł on do wniosku, że istotę sprawy stanowi ustalenie zakresu stosowania art. 2 ust. 3 i art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002, gdyż należy udzielić odpowiedzi na pytanie, czy z przepisów tych wypływa względny zakaz zbywania, który dotyczy również zbycia nieruchomości osobie wymienionej w wykazie zawartym w załączniku I tego rozporządzenia i ma zastosowanie bez wyjątku także wtedy, gdy czynność rozporządzająca następuje w ramach wywiązywania się z umowy sprzedaży zawartej, a nawet już wykonanej przed ogłoszeniem tego rozporządzenia czy też, jak twierdzą sprzedające_przepisy te mają zastosowanie jedynie wtedy, gdy spełnione świadczenie wzajemne nie ma równoważnej wartości do wartości przedmiotu czynności rozporządzającej.
45.
Co się tyczy zwrotu ceny sprzedaży, w postanowieniu uzupełniającym z dnia 23 lutego 2006 r. Kammergericht dodał, że z art. 2 ust. 1–3 i art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 nie można wywieść uprawnienia do nakazania sprzedającemu złożenia ceny sprzedaży, jeśli sprzedający nie wiedział o ciążących na kupującym środkach ograniczających już w chwili zawierania umowy lub przyjmowania ceny sprzedaży.
46.
W tym samym postanowieniu Kammergericht stwierdził wreszcie, że istnieją wątpliwości także w zakresie tego, czy w przypadku wielości kupujących czy też ich stowarzyszenia w ramach spółki cywilnej, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, prawo do zwrotu ceny sprzedaży powinno zostać zamrożone w całości czy też jedynie w zakresie odpowiadającym udziałowi kupujących objętych środkami ograniczającymi.
47.
Z tych względów Kammergericht zawiesił postępowanie w zawisłej przed nim sprawie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy przepisy art. 2 ust. 3, art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 881/2002 z dnia 27 maja 2002 r. zabraniają zawarcia porozumienia w sprawie przeniesienia własności (powzdania) nieruchomości na osobę fizyczną wymienioną w załączniku I do ww. rozporządzenia, które następuje w wykonaniu umowy sprzedaży?
2)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy rozporządzenie (WE) nr 881/2002 zabrania dokonania niezbędnego do przeniesienia własności nieruchomości wpisu w księdze wieczystej także wtedy, gdy umowa sprzedaży została zawarta [i porozumienie w sprawie przeniesienia własności zostało zawarte w wiążący sposób] przed opublikowaniem aktu zawierającego ograniczenie prawa do rozporządzania w Dzienniku Urzędowym WE [oraz wtedy gdy] przed tą chwilą cena należna zgodnie z umową kupna została
a)
wpłacona tytułem depozytu na konto notarialne na rzecz osób trzecich lub
b)
wypłacona sprzedającemu
przez osobę fizyczną wymienioną w załączniku I rozporządzenia?”.
48.
Zgodnie z art. 23 statutu Trybunału uwagi na piśmie przedstawiły rządy włoski i niemiecki oraz Komisja.
49.
Podczas rozprawy, która odbyła się w dniu 8 marca 2007 r., uwagi ustne przedstawili: Gerda Möllendorf i Christiana Möllendorf-Niehuus, notariusz Alich oraz przedstawiciele rządu niemieckiego i Komisji.
IV — Analiza prawna
A — Uwagi wstępne
50.
W ramach pierwszego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, czy art. 2 ust. 3 i art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 zabraniają zawierania, w wykonaniu umowy sprzedaży, porozumienia w sprawie przeniesienia własności nieruchomości na osobę ujętą w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia.
51.
Natomiast, w ramach drugiego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie, czy przepisy rzeczonego rozporządzenia uniemożliwiają dokonanie wpis do księgi wieczystej takiego przeniesienia własności także wtedy, gdy przed dniem, w którym objęły one swym stosowaniem kupującego, nie tylko została już zawarta umowa sprzedaży, ale zostało już formalnie potwierdzone porozumienie w sprawie przeniesienia własności, a cena sprzedaży została już złożona do depozytu na koncie notarialnym na rzecz osób trzecich lub wypłacona sprzedającemu.
52.
Abstrahując od sformułowania kwestii w ramach dwóch pytań, wniosek prejudycjalny ma w istocie na celu uzyskanie określenia zakresu stosowania zakazów, o których mowa w art. 2 ust. 3 i art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 celem ustalenia, czy w przypadku umowy sprzedaży nieruchomości, która została zawarta przed ujęciem kupującego w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, rzeczone zakazy stoją na przeszkodzie temu, aby takie akty prawne jak porozumienie w sprawie przeniesienia własności i wpisanie tego przeniesienia do księgi wieczystej, które są niezbędne do urzeczywistnienia tego przeniesienia, w wykonaniu rzeczonej umowy, stały się skuteczne. Zadaniem Trybunału jest zatem wyjaśnienie, czy mogą przemawiać za wyłączeniem spod zakresu obowiązywania tych zakazów: z jednej strony fakt, że w zamian za przeniesienie własności rzeczy zostało przewidziane zobowiązanie kupującego do spełnienia świadczenia wzajemnego (wpłacenia ceny sprzedaży) o odpowiedniej wartości, a z drugiej strony fakt, że owo świadczenie wzajemne zostało spełnione (w formie depozytu na konto notariusza na rzecz osób trzecich lub zapłaty stronie sprzedającej) przed ujęciem strony kupującej w wyżej wspomnianym wykazie.
53.
Pierwsze pytanie prejudycjalne dotyczące tego, czy przepisy art. 2 ust. 3 i art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 zabraniają zawarcia porozumienia w sprawie przeniesienia własności, wydaje się po pobieżnej analizie wzbudzać wątpliwości w zakresie dopuszczalności pod kątem jego znaczenia dla celów wydania orzeczenia w tej konkretnej sprawie. Jest w rzeczy samej bezsporne, że w niniejszym stanie faktycznym porozumienie w sprawie przeniesienia własności zostało formalnie potwierdzone w obecności notariusza w tym samym dniu (19 grudnia 2000 r.), w którym zawarty został akt notarialny sprzedaży, a zatem na długo przed dniem (13 lipca 2004 r.), w którym sporne zakazy objęły swym stosowaniem kupującego nr 3. Ponieważ zakaz ma na celu zabronienie określonego zachowania, nie zaś usunięcie skutków (albowiem w przeciwnym razie mielibyśmy do czynienia nie z zakazem, lecz z instrumentem innego rodzaju), czyli działa na przyszłość, wydaje się, że skoro czynność wzięta pod uwagą w pierwszym pytaniu (porozumienie w sprawie przeniesienia własności) została dokonana w tym przypadku przed obowiązywaniem zakazu, a zatem pytanie to ma charakter hipotetyczny, przez co jest niedopuszczalne.
54.
Pewne wątpliwości w tym zakresie powstają jednak wobec niektórych rozważań, które przeprowadza sąd odsyłający na temat cech charakterystycznych, jakimi odznacza się w prawie niemieckim porozumienie w sprawie przeniesienia własności.
55.
W postanowieniu odwoławczym uściśla się bowiem, że w prawie niemieckim „zarówno będące wynikiem materialno-prawnego uprawnienia do rozporządzania rzeczą uprawnienie do zawarcia porozumienia w sprawie przeniesienia własności, jak i uprawnienie do jego wykonania, muszą istnieć jeszcze w chwili dokonania wpisu do księgi wieczystej także wtedy, gdy — jak w niniejszym stanie faktycznym — […] porozumienie stało się wiążące”.
56.
Nie jest jasne, czy dokonujący tego uściślenia sąd odsyłający ma na myśli to, że choć porozumienie w sprawie przeniesienia własności zostało już formalnie potwierdzone w obecności notariusza, przez co jest wiążące dla stron, jednak może ono zostać uznane za całkowicie i ostatecznie wypełnione dopiero w chwili dokonania wpisu tego przeniesienia do księgi wieczystej, tak iż ograniczenie uprawnienia do rozporządzania sprzedawaną rzeczą (takie jak to potencjalnie wynikające z art. 2 ust. 3 i art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002), które zostaje nałożone w terminie biegnącym do dokonania tego wpisu uniemożliwiłoby wypełnienie tego porozumienia.
57.
Patrząc z innego punktu widzenia, który nasuwa mi się na podstawie niektórych fragmentów uwag przedstawionych na piśmie przez rząd niemiecki, można by uznać, że sąd odsyłający zadaje pierwsze pytanie po to, aby w przypadku odpowiedzi twierdzącej móc utożsamić ograniczenie, o którym mowa w art. 2 ust. 3 i art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 z ustawowym zakazem rozporządzania rzeczą w rozumieniu prawa niemieckiego, który przynajmniej przy spełnieniu określonych przesłanek mógłby tu znaleźć zastosowanie, pociągając za sobą nieważność aktu zawartego przed powstaniem zakazu jako aktu sprzecznego z prawem (art. 134 BGB).
58.
Istotnie informacje dostarczone Trybunałowi na temat właściwych przepisów prawa niemieckiego nie są wystarczające do ustalenia z całą pewnością znaczenia pierwszego pytania dla celów wydania orzeczenia, które Kammergericht ma za zadanie wydać. Nie można jednak z tego powodu orzec o niedopuszczalności tego pytania.
59.
Należy przypomnieć, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi ustanowionej na mocy art. 234 WE, do sądu krajowego, przed którym sprawa zawisła i którego odpowiedzialnością jest w sprawie przed nim zawisłej orzec, należy zarówno dokonanie oceny, z uwzględnieniem szczególnych okoliczności sprawy, czy wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niezbędne do wydania wyroku w postępowaniu przed sądem krajowym, jak i ocena zasadności pytań, z którymi zwraca się on do Trybunału. W konsekwencji, skoro postawione pytania prejudycjalne dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest, co do zasady, zobowiązany orzec w sprawie (
9
). Odmowa wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym, o które wnioskował sąd odsyłający, jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa wspólnotowego, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku z rzeczywistością lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym lub gdy problem jest natury hipotetycznej, lub też gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na przedstawione mu pytania (
10
).
60.
Wydaje mi się, że w świetle rozważań przedstawionych powyżej w pkt 54–57 brak jest przesłanek do uznania tych wymogów za spełnione, stąd pierwsze pytanie należy uznać za dopuszczalne.
61.
Pierwsze pytanie nie przejawia jednak takich cech szczególnych, które wymagałyby rozpatrywania odrębnego od toku udzielania odpowiedzi na pytanie drugie. Z tego względu przeprowadzę rozważania na temat tych dwóch pytań wspólnie.
B — Badanie pytań przedłożonych przez sąd odsyłający
62.
Rozpocznę od przedstawionego już przez Komisję stwierdzenia, że art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002, przywołany w treści pytań prejudycjalnych, wydaje się być pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy wniesionej do sądu krajowego. Nie widzę bowiem — a w każdym razie sąd odsyłający nie wyjaśnia tego w wystarczającym stopniu — w jaki sposób nałożony w tym przepisie zakaz, a mianowicie zakaz obejmujący „[ś]wiadomy i celowy udział w działaniach, których przedmiotem lub celem jest, bezpośrednio albo pośrednio, próba obejścia art. 2” może znaleźć zastosowanie w niniejszej sprawie. Zakładając, że przedmiotem rozpatrywanego zakazu jest działanie „obchodzenia” zakazów, o których mowa w art. 2, z akt sprawy nie wynika w jaki sposób w niniejszym stanie faktycznym mogą stanowić takie działanie akty wzięte pod uwagę w ramach pytań prejudycjalnych, a mianowicie porozumienie w sprawie przeniesienia własności i wpis tego przeniesienia do księgi wieczystej (bądź też odnośny wniosek złożony do właściwego urzędu).
63.
Badanie powinno zatem skoncentrować się na zakresie stosowania przepisu art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 stanowiącego, że „[ż]adne zasoby gospodarcze nie zostają udostępnione, bezpośrednio lub pośrednio, […] [podmiotom] wymienion[ym] w załączniku I lub też na ich rzecz, aby uniemożliwić [im] uzyskiwanie funduszy, towarów czy usług”.
64.
Należy przede wszystkim zauważyć, że nieruchomość stanowiąca przedmiot rozpatrywanej umowy sprzedaży stanowi „zasoby gospodarcze” dla celów stosowania tego przepisu. Zgodnie bowiem z brzmieniem art. 1 pkt 2 rozporządzenia nr 881/2002, dla celów tego rozporządzenia „zasoby gospodarcze” stanowią „aktywa każdego rodzaju, zarówno materialne i niematerialne, ruchome i nieruchome, które nie są funduszami lecz mogące służyć do uzyskiwania funduszy, towarów lub usług”. Teren zabudowany taki jak ten sprzedawany w niniejszej sprawie stanowi nieruchomość, która może z całą pewnością posłużyć do uzyskiwania funduszy, towarów lub usług dzięki, dla przykładu, oddaniu go w użytkowanie lub odpłatnemu przeniesieniu jego własności.
65.
Podstawę art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 stanowią pojęcia „udostępnienia komuś” i „przeznaczenia na rzecz kogoś”. Moim zdaniem pojęcia te są wystarczająco szerokie, aby pomieścić wszelkie czynności, które mogą pozwolić beneficjentowi przynajmniej potencjalnie na czerpanie korzyści z zasobów w gospodarczym tego słowa znaczeniu (czyli na uzyskanie funduszy, towarów lub usług), a zatem również te czynności, które choć zostają dokonane formalnie w celu umożliwienia beneficjentowi osobistego korzystania z rzeczy (np. umowa najmu nieruchomości na cele mieszkaniowe), mogą jednak w rzeczywistości — wobec niemożności przeprowadzenia następczej kontroli konkretnego sposobu używania rzeczy — pozwolić mu na czerpanie korzyści gospodarczych z rzeczy, bez względu na formę i warunki ustanowione w ramach owych czynności.
66.
Wprawdzie w niektórych wersjach językowych rozporządzenia (dla przykładu angielskiej i francuskiej) sformułowanie ostatniej części art. 2 ust. 3 mogłoby nasuwać na myśl możliwość wyłączenia z zakresu stosowania zakazu czynności udostępniania komuś lub przeznaczania na rzecz kogoś, które nie pozwalają na uzyskiwanie funduszy, towarów lub usług. Wydaje mi się jednak, że tego typu rozróżnienie nie znajduje uzasadnienia.
67.
Z jednej strony trudno sobie wyobrazić czynności udostępniania komuś lub przeznaczania na rzecz kogoś zasobów gospodarczych, które w taki czy inny sposób nie dają beneficjentowi przynajmniej faktycznej — jeśli nie prawnej — możliwości uzyskiwania z nich funduszy, towarów lub usług.
68.
Z drugiej strony przeciw takiemu rozróżnieniu przemawia treść rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1390 (2002), której wykonaniu w ramach wspólnotowego porządku prawnego służy rozporządzenie nr 881/2002. Należy przypomnieć, że przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa wspólnotowego należy brać pod uwagę nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część on stanowi (
11
). Dla określenia zakresu stosowania przepisu wspólnotowego przyjętego w celu wykonania rezolucji Rady Bezpieczeństwa należy więc brać pod uwagę także brzmienie i cele tej rezolucji (
12
).
69.
Tymczasem brzmienie § 2 lit. a) rezolucji nr 1390 (2002) nie pozostawia cienia wątpliwości. Zgodnie z tym postanowieniem, fundusze, aktywa finansowe lub zasoby ekonomiczne nie mogą być „udostępniane bezpośrednio ani pośrednio” osobom ujętym w wykazie wymienionym powyżej, w paragrafie 3. Zakaz ten, sformułowany tak, aby uniemożliwić rzeczonym podmiotom czerpanie korzyści z tych funduszy, działań lub zasobów, ma zatem na celu uniemożliwienie udostępniania ich na rzecz tych podmiotów, nie przewidując przy tym żadnego rozróżnienia.
70.
To rzekłszy pragnę zauważyć, że art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002, zabraniając w sposób ogólny, w poszanowaniu brzmienia rezolucji nr 1390 (2002), udostępniania zasobów gospodarczych osobom wymienionym w załączniku I do tego rozporządzenia, ustanawia względny zakaz rozporządzania, który obejmuje z całą pewnością wszelkie akty, które na podstawie prawa krajowego państwa członkowskiego mogą zostać uznane za niezbędne dla celów przeniesienia własności czy też nawet samego posiadania nieruchomości.
71.
Zupełnie bez znaczenia pozostaje moim zdaniem okoliczność, że sporna rzecz została udostępniona (w tym przypadku sprzedana) w zamian za wypłatę świadczenia pieniężnego, które może zostać uznane za odpowiednie do wartości sprzedanej rzeczy. Brak nierównowagi gospodarczej między świadczeniem a świadczeniem wzajemnym nie jest w żaden sposób brany pod uwagę przez przepis art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002. Udostępnianie rzeczy jest zabronione samo w sobie, bez względu na wchodzące w grę wartości gospodarcze.
72.
Jest to zresztą całkowicie zrozumiałe. Z jednej strony, gdyby uznać, że stwierdzenie nierównowagi między umówionymi świadczeniami (działającej na korzyść osoby ujętej w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia) stanowi przesłankę stosowania zakazu, zakaz ten przestałby działać z mocy samego prawa, co jest wymagane dla skutecznego osiągania celów rozporządzenia nr 881/2002, skoro jego stosowanie byłoby uzależnione z definicji od problematycznej oceny „należytej ceny” rzeczy; można by nadto łatwo uchylić się od stosowania tego zakazu poprzez wpisanie fałszywych deklaracji w fazie sporządzania umowy. Z drugiej strony fakt, że transakcja (np. sprzedaż) wykazuje cechy równowagi gospodarczej między świadczeniami nie uniemożliwia osobie ujętej we wspomnianym wykazie, która w ten sposób obejmuje rzecz w posiadanie, uzyskania z tej rzeczy poprzez dalsze rozporządzenie nią kwot nawet wyższych niż te, które musiała wydać w wykonaniu owej transakcji.
73.
Ponadto, zgadzając się z twierdzeniami rządów włoskiego i niemieckiego oraz Komisji, uważam, że fakt, iż skoro chodzi o nieruchomość, umowa sprzedaży została zawarta przed dniem, w którym zakaz ustanowiony w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 objął swym stosowaniem kupującego, nie wyklucza skuteczności tego zakazu w zakresie tych aktów, które w tej dacie musiały jeszcze zostać dokonane dla celów przeniesienia własności, takich jak w tym przypadku porozumienie w sprawie przeniesienia własności, a w każdym razie wpis tego przeniesienia do księgi wieczystej.
74.
Za taką tezą przemawia — jak słusznie zauważyła Komisja — przepis art. 9 rozporządzenia nr 881/2002, zgodnie z którym „[…] rozporządzenie stosuje się bez względu na jakiekolwiek przyznane prawa lub obowiązki nałożone przez jakąkolwiek […] zawartą umowę […] przed [jego] wejściem w życie […]”.
75.
Przepis ten oznacza moim zdaniem, że zakaz przewidziany w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 może działać również poprzez uniemożliwienie wykonania zobowiązań i zaspokojenia związanych z nimi roszczeń wynikających z umowy, która została zawarta przed wejściem w życie rozporządzenia, a w każdym razie przed ujęciem strony kupującej w wykazie zawartym w załączniku I, jeśli następuje ono już po jego wejściu w życie.
76.
Wykładnia ta opiera się na uwzględnieniu wszystkich wersji językowych rozporządzenia nr 881/2002, które wykazują, że zupełnie odosobnione są te wersje językowe (grecka i niderlandzka), w których art. 9 ma brzmienie sugerujące dokładnie przeciwną wykładnię, zgodnie z którą zakazy ustanowione w rozporządzeniu należy stosować (nie bez względu na lecz) bez naruszania praw i obowiązków wynikających z porozumień, umów, licencji lub pozwoleń sprzed wejścia w życie samego rozporządzenia.
77.
Utrzymuję poza tym za godny uwagi fakt, że tam gdzie w ramach rozporządzeń wprowadzających zakazy analogicznego rodzaju prawodawca wspólnotowy miał zamiar wyłączyć stosowanie tych zakazów wobec umów zawartych przed określoną datą, uczynił to wprost. Przykładowo w rozporządzeniu nr 3155/90 (
13
) — którego art. 1 ust. 1, w wykonaniu rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 661 (1990), rozszerzył nałożone mocą rozporządzenia nr 2340/90 na Irak i Kuwejt embargo na świadczenie usług niefinansowych, których celem lub skutkiem jest wspieranie, bezpośrednio lub pośrednio, gospodarki tych krajów — a art. 1 ust. 2 zawierał uściślenie, że „zakazu [ustanowionego w ust. 1] nie stosuje się […] do usług niefinansowych wynikających z umów lub klauzul dodatkowych zawartych przed wejściem w życie zakazu ustanowionego na mocy rozporządzenia […] nr 2340/90, których wykonanie miało miejsce przed tą datą”. Przy tej okazji prawodawca wspólnotowy zatem wyraźnie zezwolił na wykonanie świadczeń należnych na mocy umów zawartych przed określoną datą, przewidując jednak przy tym warunek, aby w owej dacie wykonanie owych umów było już w toku.
78.
Rozwiązanie przyjęte w art. 9 rozporządzenia nr 881/2002 oznacza ewidentnie, że zakazy wprowadzone przez to rozporządzenie uniemożliwiają wykonanie także umów zawartych przed wejściem w życie samego rozporządzenia lub — jeśli data ta jest późniejsza (jak w niniejszym przypadku) — przed datą ujęcia nazwiska jednego z kontrahentów w wykazie zawartym w załączniku I. Jest to zresztą spójne z celem stawianym w rozporządzeniu nr 881/2002, a mianowicie z celem natychmiastowego odcięcia podmiotów związanych z Osama bin Ladenem, siecią Al-Kaida i talibami od wszelkich środków finansowych i gospodarczych dla uniemożliwienia finansowania aktów terrorystycznych. Osiąganie tego celu byłoby mniej skuteczne gdyby zezwolić takim podmiotom na doprowadzenie do końca transakcji zawartych przed ich ujęciem w wykazie zawartym w załączniku I.
79.
Od rozwiązania tego istnieje tylko jeden wyjątek wyraźnie przewidziany w art. 2a ust. 4 lit. b) rozporządzenia nr 881/2002, który wprost wyłącza stosowanie zakazu udostępniania funduszy ustanowionego w art. 2 ust. 2 tego rozporządzenia do „[wpłat] na zamrożone [rachunki]”„płatności należn[ych] z tytułu umów, porozumień lub zobowiązań, które powstały przed dniem, w którym rachunki te zaczęły podlegać” zamrożeniu, pod warunkiem oczywiście zamrożenia tak dokonanych wpłat.
80.
Artykuł 2a ust. 4 nie przewiduje natomiast przepisu, który w sposób analogiczny umożliwiałby udostępnianie zasobów gospodarczych takich jak nieruchomość, z zastrzeżeniem jej późniejszego zamrożenia, w przypadku gdy stanowi ono wykonanie umowy zawartej przed obowiązywaniem zakazu, o którym mowa w art. 2 ust. 3 rozporządzenia. Zresztą artykuł 2a rozporządzenia — dodany do rozporządzenia nr 881/2002 przez rozporządzenie nr 561/2003 celem wykonania we Wspólnocie rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1452 (2002) — powtarza jedynie w ust. 4 dokładne brzmienie § 2 tej rezolucji, który_jak podkreśliła Komisja, nie przewiduje tego rodzaju odstępstwa (
14
).
81.
Co się następnie tyczy potencjalnego wpływu zapłaty ceny sprzedaży w dacie poprzedzającej zakaz zawarty w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 pragnę zauważyć, że okoliczność ta nie może doprowadzić do wniosku, że zakaz nie ma zastosowania do późniejszych aktów wykonawczych. Jak widzieliśmy bowiem, art. 9 tego rozporządzenia nie chroni wykonania umów zawartych przed wprowadzeniem zakazu, odwrotnie niż ma to miejsce w przypadku art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 3155/90 (zob. powyżej pkt 77), gdy wykonanie umów rozpoczęło się przed wprowadzeniem samego zakazu.
82.
Uważam zatem, że wykładnia gramatyczna, funkcjonalna i celowościowa art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 sugeruje udzielenie na przedłożone dwa pytania prejudycjalne odpowiedzi, że w obowiązującym kontekście wykonania rezolucji Rady Bezpieczeństwa wywołującej wiążące skutki prawne ograniczone w czasie przepis ten zabrania:
—
zarówno zawierania porozumienia w sprawie przeniesienia własności nieruchomości na osobę ujętą w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia w wykonaniu umowy sprzedaży zawartej przed ujęciem tej osoby w rzeczonym wykazie,
—
jak i dokonania wpisu takiego przeniesienia do księgi wieczystej w wykonaniu umowy sprzedaży i porozumienia w sprawie przeniesienia własności zawartych przed owym ujęciem w wykazie,
i to bez względu na istnienie stosunku równowagi gospodarczej między wartością sprzedawanej nieruchomości a umówioną ceną sprzedaży i nawet wtedy, gdy cena ta została wpłacona na rzecz osób trzecich na rachunek czyniącego notariusza lub zapłacona stronie sprzedającej jeszcze przed rzeczonym ujęciem w wykazie.
83.
Sąd odsyłający zwraca jednak uwagę na fakt, że takie podejście doprowadziłoby do powstania trudności prawych wynikających z obowiązku zwrotu kupującemu ceny sprzedaży, który powstałby po stronie sprzedającego na mocy prawa niemieckiego. Sąd ten zastanawia się, czy trudności te nie powinny doprowadzić do wniosku o niemożności objęcia zakazem przewidzianym w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 wpisu do księgi wieczystej stanowiącego wykonanie umowy sprzedaży już wykonanej przez kupującego przed wprowadzeniem owego zakazu.
84.
Zanim przejdę do badania rzeczonych trudności pragnę podkreślić, że o ile w niniejszym stanie faktycznym analizowane rozporządzenie stoi na przeszkodzie dokonywaniu wpisu rozpatrywanego przeniesienia własności na rzecz kupującego nr 3, o tyle nie prowadzi ono samo przez się do nieważności czy też rozwiązania umowy sprzedaży i porozumienia w sprawie przeniesienia własności zawartych przez strony przed ujęciem tego kupującego we wspomnianym wykazie, ani tym samym nie powoduje powstania po stronie sprzedających obowiązku zwrotu ceny sprzedaży. Zakaz udostępniania zasobów gospodarczych kupującemu nr 3 jest środkiem o charakterze pilnym i tymczasowym, który obowiązuje dopóty, dopóki obowiązuje system ustanowiony na mocy rozporządzenia w celu zastosowania środków o charakterze tymczasowym przyjętych przez Radę Bezpieczeństwa i dopóty nazwisko owego kupującego figuruje w owym wykazie, które jak już powiedziałem jest okresowo i regularnie uaktualniany. Rozporządzenie dopuszcza zatem sytuacje, w których prawo krajowe łączy z aktami wcześniejszymi, w przypadkach takich jak ten rozpatrywany, skutki inne niż nieważność lub rozwiązanie aktu, a mianowicie stanowi o zawieszeniu postępowania w sprawie dokonania wpisu i uznaniu ich zdolności do stanowienia skutecznej podstawy prawnej dla kupujących do korzystania z tych uprawnień, które nie wymagają wpisu do księgi wieczystej i które zostały już nabyte poprzez ich częściowe wykonanie przed wprowadzeniem zakazu ustanowionego w rozporządzeniu.
85.
Odmienny tok rozumowania należałoby przeprowadzić w przypadku, gdyby prawo niemieckie łączyło z wprowadzeniem owego zakazu, który tymczasowo stoi na przeszkodzie dokonaniu wpisu, skutek nieważności lub rozwiązania umowy sprzedaży i porozumienia w sprawie przeniesienia własności, z wynikającym stąd obowiązkiem zwrotu uiszczonej już ceny, jednakże analiza ta nie należy do właściwości Trybunału. Ewidentnie bowiem trudności, które potencjalnie mogłyby się pojawić w takim przypadku nie mogą w żaden sposób wpłynąć na wykładnię zakresu stosowania przepisów rozporządzenia.
86.
To wyjaśniwszy przejdę teraz do zbadania trudności przywołanych przez sąd odsyłający, podkreślając przy tym jednak, że spór zawisły przed tym sądem toczy się wokół zgodności z prawem odmowy organu publicznego dotyczącej dokonania wpisu spornego przeniesienia własności nieruchomości, nie zaś wokół kwestii zwrotu ceny.
87.
Po pierwsze sąd krajowy stwierdza, że wywiązanie się z obowiązku zwrotu ceny sprzedaży przez sprzedające (obowiązku, który z przyczyn opisanych powyżej pozwalam sobie uznać za hipotetyczny) mogłoby stanąć w sprzeczności z zakazem udostępniania funduszy, o którym mowa w art. 2 ust. 2 rozporządzenia nr 881/2002.
88.
Osobiście wydaje mi się, że nie ma w tym zakresie żadnych rzeczywistych trudności. Jak bowiem widzieliśmy, art. 2a ust. 4 lit. b) rozporządzenia dopuszcza wpłacanie na rachunki zamrożone płatności należnych z tytułu umów, porozumień lub zobowiązań wcześniejszych w stosunku do dnia, w którym rachunki te zostały zamrożone. Tak czy inaczej jednak, w rozumieniu art. 2 ust. 2, niemożność udostępniania ceny sprzedaży kupującemu ujętemu w wykazie zawartym w załączniku I, nie może prowadzić do preferowania odmiennej odpowiedzi, jakiej należy udzielić na pytania przedłożone przez Kammergericht, lecz może co najwyżej prowadzić do poszukiwania w prawie niemieckim praktycznego rozwiązanie, które umożliwiłoby sprzedającym wywiązanie się z obowiązku zwrotu bez naruszania powyższego przepisu.
89.
Po drugie sąd odsyłający żywi wątpliwości co do sposobu, w jaki zakaz udostępniania funduszy przewidziany w art. 2 ust. 2 działałby wobec zwrotu ceny sprzedaży w przypadku, gdy po stronie kupującej występuje więcej niż jedna osoba lub — jak w niniejszej sprawie — spółka osobowa, a tylko jedna z tych osób jest ujęta w danym wykazie.
90.
Pragnę zaobserwować wraz z rządem niemieckim, że rozwiązania problemu tego rodzaju należy poszukiwać w prawie wewnętrznym, z zastrzeżeniem poszanowania przepisów rozporządzenia, co nie może mieć wpływu na wykładnię przepisów tego rozporządzenia, a tym samym na odpowiedź, jakiej należy udzielić na przedłożone Trybunałowi pytania.
91.
Wydaje mi się również przydatne zasygnalizowanie, że dla celów określenia sposobu spełnienia, przez sprzedające, wynikającego potencjalnie z prawa wewnętrznego obowiązku zwrotu kupującym ceny sprzedaży, mogą okazać się pomocne przepisy zawarte w art. 5 ust. 1 lit. a) i art. 8 rozporządzenia nr 881/2002.
92.
Pierwszy z tych przepisów zobowiązuje „osoby fizyczne” między innymi do tego, aby „[n]ie naruszając odpowiednich zasad dotyczących sprawozdawczości, poufności i tajemnicy zawodowej”„przekaz[ywały] niezwłocznie wszelkie informacje, które ułatwiłyby zapewnienie zgodności z […] rozporządzeniem, takie jak rachunki i kwoty zamrożone zgodnie z art. 2, właściwym władzom państw członkowskich wymienionym w załączniku II, w których zamieszkują lub mają siedzibę oraz, bezpośrednio lub za pośrednictwem tych właściwych władz, Komisji”. Wydaje się, iż wobec ciążącego na sprzedających na mocy prawa krajowego obowiązku zwrotu ceny sprzedaży można stąd wywieść w niniejszym przypadku ich obowiązek do zawiadomienia Deutsche Bundesbank (wymienionego w załączniku II jako organ właściwy dla Niemiec) o istnieniu ciążącego na nich obowiązku zwrotu ceny sprzedaży kupującemu nr 3.
93.
Drugi przepis nakłada na Komisję i państwa członkowskie obowiązek wzajemnego przekazywania sobie „posiadan[ych] informacj[i] związan[ych] z […] rozporządzeniem, w szczególności informacj[i] uzyskan[ych] zgodnie z art. 5 oraz informacj[i] dotycząc[ych] naruszenia, a także trudności w stosowaniu oraz orzeczeń wydanych przez sądy krajowe” (
15
).
94.
Dlatego w przypadku powstania tego rodzaju trudności przy określaniu przez władze krajowe sposobu, według jakiego należy postąpić przy dokonywaniu zwrotu ceny sprzedaży kupującym, władze te mogą zwrócić się z tą kwestią do Komisji i wraz z nią wspólnie poszukiwać odpowiedniego rozwiązania w ramach lojalnej współpracy, którą państwa członkowskie i Komisja powinny prowadzić ze sobą w myśl art. 10 WE.
95.
Pozostaje wreszcie do zbadania podniesiona podczas rozprawy przez sprzedające i notariusza kwestia zgodności stosowania w niniejszej sprawie zakazu przewidzianego w art. 2 ust. 3 rozporządzenia n 881/2002 z podstawowym prawem sprzedających do rozporządzania rzeczami będącymi ich własnością.
96.
Sprzedające oświadczyły, że już wydały pieniądze otrzymane tytułem ceny sprzedaży na spłatę długów i sfinansowanie remontu innych nieruchomości. Obowiązek zwrotu kupującym ceny sprzedaży, który wynikałby z niemożności dopełnienia przeniesienia własności przez dokonanie wpisu, postawiłby je w bardzo trudnej sytuacji, podczas gdy odmowa dokonania wnioskowanego wpisu nie ma ich zdaniem żadnej użyteczności z punktu widzenia walki z terroryzmem wziąwszy pod uwagą fakt, iż w spornej nieruchomości od lat już mieści się meczet, który nie dostarcza kupującym żadnego dochodu. Ograniczenie prawa rozporządzania ich własnością, które wynikałoby w tym przypadku z zakazów ustanowionych w rozporządzeniu nr 881/2002, jest więc ich zdaniem nieproporcjonalne do celu, jaki stawia sobie owo rozporządzenie.
97.
Notariusz ze swej strony zauważył, że nieruchomość została oddana kupującym w posiadanie już w maju 2001 r. i że od owego momentu korzystali oni z tej nieruchomości i mieli możliwość pobierania z niej pożytków w sensie gospodarczym poprzez dla przykładu oddanie jej w wynajem. To czego kupujący nie mogą natomiast uczynić w braku wpisu przeniesienia własności do księgi wieczystej to odsprzedać nieruchomości lub ustanowić na niej hipoteki. Dlatego wykonanie umowy sprzedaży poprzez dokonanie wpisu przeniesienia własności nie zmieniłoby aktualnych możliwości czerpania korzyści finansowych z rzeczy przez kupujących. Stanowiłoby ono bowiem krok wstępny do zamrożenia nieruchomości, które uniemożliwiłoby jej sprzedaż lub obciążenie jej hipoteką i byłoby znacznie mniej ryzykowne dla bezpieczeństwa publicznego i porządku publicznego niż ma to miejsce w obecnej sytuacji, gdzie wobec faktu, iż kupujący nie są właścicielami rzeczy, ich korzystanie z niej nie mogłoby zostać zamrożone. Dlatego też zdaniem notariusza zakaz dokonania wpisu w tym przypadku przełożyłby się w istocie na zamrożenie własności sprzedających, co nie byłoby zgodne z zasadą proporcjonalności wziąwszy pod uwagę fakt, iż cel rozporządzenia nr 881/2002 zostałby skuteczniej osiągnięty właśnie dzięki zezwoleniu na dokonanie wpisu.
98.
W tym zakresie pragnę przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, podstawowe prawo do poszanowania prawa własności, chronione we wspólnotowym porządku prawnym na równi z zasadami wspólnymi konstytucjom państw członkowskich i przejętymi w protokole dodatkowym do Europejskiej Konwencji Ochrony Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, nie jest uprawnieniem o charakterze bezwzględnym, a jego wykonywanie może być przedmiotem ograniczeń uzasadnionych celami interesu ogólnego stawianymi sobie przez Wspólnotę, pod warunkiem, że ograniczenia te nie stanowią ingerencji w uprawnienia właściciela, niemożliwej do zaakceptowania i nieproporcjonalnej w stosunku do zakładanych celów, która naruszałaby samą istotę prawa własności (
16
).
99.
Jak Trybunał orzekł w wyroku w sprawie Bosphorus (
17
), wszelkie środki ograniczające o charakterze gospodarczym z definicji wywołują negatywne skutki na prawa własności, wyrządzając tym samym szkodę podmiotom, które nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za sytuację, która doprowadziła do zastosowania owych sankcji.
100.
Pragnę nadto zauważyć, że cele stawiane sobie przez rozporządzenie nr 881/2002 mają na tyle istotne znaczenie, że usprawiedliwiają potencjalne, także te daleko idące, negatywne skutki dla niektórych przedsiębiorców (
18
).Walka z terroryzmem międzynarodowym, w szczególności poprzez wykluczenie wszystkich tych, którzy zostali zindywidualizowani jako związani z talibami i organizacją Al-Kaida i co do których uznaje się, że uczestniczyli w finansowaniu, ułatwianiu, przygotowywaniu lub dokonywaniu aktów terrorystycznych (zobacz motyw trzeci tego rozporządzenia) w sposób ewidentny stanowi cel o podstawowym znaczeniu dla interesu ogólnego, stawiany sobie nie tylko przez Wspólnotę Europejską, ale również w skali światowej przez wspólnotę międzynarodową zrzeszoną w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych.
101.
Wobec tak określonego celu, podobnie jak Komisja i rząd niemiecki uważam, że stosowanie zakazu wprowadzonego przez art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 w zamiarze wykonania spornych środków wiążących o charakterze tymczasowym przyjętych przez ONZ, uniemożliwiające w niniejszej sprawie dokonanie wpisu przeniesienia własności spornej nieruchomości na kupujących, nie może w świetle informacji dostarczonych przez sąd odsyłający zostać uznane za ograniczenie prawa własności sprzedających niemożliwe do zaakceptowania i nieproporcjonalne.
102.
Jak zresztą stwierdziłem powyżej, podnoszone przez sprzedające trudności dotyczące rzekomego obowiązku zwrotu ceny sprzedaży nie stanowią bezpośredniego skutku wyżej wspomnianego rozporządzenia i zawartych w nim zakazów, lecz co najwyżej są wynikiem stosowania przepisów prawa wewnętrznego. W tym zakresie warto przypomnieć, że ponieważ wymogi wynikające z ochrony praw podstawowych w ramach wspólnotowego porządku prawnego wiążą również państwa członkowskie przy okazji wykonywania rozpatrywanych przepisów wspólnotowych, mają one tak czy inaczej obowiązek stosowania tych przepisów w poszanowaniu wspomnianych wymogów na ile to tylko możliwe (
19
). Dlatego przy określaniu skutków cywilno-prawnych tymczasowej niemożności dokonania wpisu wynikającej z rozporządzenia nr 881/2002, w świetle prawa krajowego, do zadań właściwych organów krajowych należeć będzie dokonanie wykładni i zastosowania przepisów prawa krajowego w sposób zgodny z wymogami ochrony praw podstawowych (
20
).
103.
Nieco poważniejsze wątpliwości w zakresie proporcjonalności ograniczenia polegającego na stosowaniu zakazu przewidzianego w art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 prowadzącego w niniejszym przypadku do uniemożliwienia dokonania wpisu wydaje się jednak wzbudzać pewna okoliczność faktyczna, o której nie wspomniał sąd krajowy w swych postanowieniach odsyłających, a na którą powołali się podczas rozprawy: sprzedające i notariusz. Mam tu na myśli podniesioną kwestię oddania spornej nieruchomości w posiadanie kupującym już w maju 2001 r., czyli w okresie znacznie poprzedzającym dzień, w którym środki przewidziane w rozporządzeniu nr 881/2002 objęły swym stosowaniem kupującego nr 3.
104.
W tym zakresie pragnę zauważyć, że gdyby okoliczność ta okazała się prawdziwa (czego zbadanie należy do właściwości sądu krajowego), nieruchomość zostałaby udostępniona kupującym w rozumieniu art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 881/2002 przed ową chwilą. Notariusz oświadczył przed Trybunałem, że dopełnienie przeniesienia własności poprzez dokonanie wpisu dodałoby do obecnych uprawnień kupujących jedynie uprawnienia do sprzedaży nieruchomości i ustanowienia na niej hipoteki. Wtedy chodziłoby jednak o uprawnienia, które tak czy inaczej pozostają zablokowane wskutek zamrożenia zasobów gospodarczych ustanowionego w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002, albowiem Grundbuchamt nie mógłby uznać wpisu (o charakterze konstytutywnym) transakcji tego rodzaju dotyczących rzeczy objętej rzeczonym zamrożeniem.
105.
Stąd o ile nie wydaje się, aby można było podzielić pogląd notariusza, zgodnie z którym sporny wpis przeniesienia umożliwiłby bardziej skuteczne zapobieganie finansowaniu aktów terrorystycznych niż odmowa dokonania wpisu — oczywiste jest bowiem, że zamrożenie zasobów gospodarczych, o którym mowa w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002, objęłoby już w obecnym stanie faktycznym sporną nieruchomość gdyby była ona w posiadaniu między innymi kupującego nr 3 i to bez względu na fakt, iż sprzedające nadal pozostają jej właścicielami — można się zastanawiać nad tym, czy stosowanie w niniejszym przypadku zakazu przewidzianego w art. 2 ust. 3 rzeczonego rozporządzenia oznaczające niemożność dokonania wpisu nie przekłada się, po bardziej dogłębnej analizie, na ograniczenie prawa własności sprzedających, które w rzeczywistości nie jest konieczne z punktu widzenia zakładanego celu osiąganego w interesie ogólnym. A to dlatego, iż w świetle przepisu art. 2 ust. 1 rozporządzenia rzeczony wpis nie przysporzyłby kupującym w rzeczywistości możliwości czerpania z nabywanej rzeczy dodatkowych korzyści w stosunku do tych, które czerpali oni jeszcze przed ujęciem jednego z nich w wykazie zawartym w załączniku I.
106.
O ile jednak kwestia ta jest niewątpliwie delikatna, o tyle nie uważam, aby zachodziły tu przesłanki do tego, by kwestia ta była rozstrzygana przez Trybunał w ramach niniejszego postępowania prejudycjalnego. Nie tylko bowiem wykracza ona poza przedmiot przedłożonego przez Kammergericht wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, ale nie można również uznać, że w aktach sprawy niniejszego postępowania znajduje się dowód na to, że posiadanie danej nieruchomości zostało — jak twierdzono na rozprawie — rzeczywiście przeniesione na nabywców w dacie poprzedzającej ujęcie kupującego nr 3 w wykazie zawartym w załączniku I bądź też, że znajduje się w nich wystarczający opis właściwych przepisów prawa niemieckiego, który umożliwia dokonanie oceny, czy wnioskowany wpis rzeczywiście zwiększyłby, w stosunku do obecnej sytuacji, gospodarcze możliwości korzystania z rzeczonej nieruchomości przez nabywców czy też nie, biorąc pod uwagę zamrożenie środków finansowych, o którym mowa w art. 2 ust. 1 rozporządzenia.
107.
Dlatego do zadań sądu odsyłającego należeć będzie zbadanie w świetle okoliczności faktycznych i prawnych danego przypadku, przed wydaniem orzeczenia w przedmiocie odwołania wniesionego przez notariusza na podstawie odpowiedzi na pytania prejudycjalne, której udzieli mu Trybunał, czy stosowanie tu zakazu przewidzianego w art. 2 ust. 3 rzeczonego rozporządzenia oznaczające niemożność dokonania wpisu stanowi ograniczenie wykonywania prawa własności sprzedających zgodne z zasadą proporcjonalności.
V — Wnioski
108.
W świetle przedstawionych powyżej rozważań proponuję Trybunałowi udzielenie następującej odpowiedzi na pytania przedłożone przez Kammergericht Berlin mocą postanowień z dnia 21 i z dnia 23 lutego 2006 r.:
Artykuł 2 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 881/2002 z dnia 27 maja 2002 r. wprowadzającego niektóre szczególne środki ograniczające skierowane przeciwko niektórym osobom i podmiotom związanym z Osamą bin Ladenem, siecią Al-Kaida i talibami i uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 467/2001 zakazujące wywozu niektórych towarów i usług do Afganistanu, wzmacniające zakaz lotów i rozszerzające zamrożenie funduszy i innych środków finansowych w odniesieniu do talibów w Afganistanie zabrania
—
zarówno zawierania porozumienia w sprawie przeniesienia własności nieruchomości na osobę ujętą w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia w wykonaniu umowy sprzedaży zawartej przed ujęciem tej osoby w rzeczonym wykazie,
—
jak i dokonania wpisu takiego przeniesienia do księgi wieczystej w wykonaniu umowy sprzedaży i porozumienia w sprawie przeniesienia własności zawartych przed owym ujęciem w wykazie,
i to bez względu na istnienie stosunku równowagi gospodarczej między wartością sprzedawanej nieruchomości a umówioną ceną sprzedaży, a nawet wtedy, gdy cena ta została wpłacona na rzecz osób trzecich na rachunek czyniącego notariusza lub zapłacona stronie sprzedającej jeszcze przed rzeczonym ujęciem w wykazie.
(
1
)	Język oryginału: włoski.
(
2
)	Dz.U. L 139, str. 9.
(
3
)	Podobnie jak wszystkie pozostałe postanowienia zawarte w rezolucjach Rady Bezpieczeństwa cytowane w niniejszej opinii, niniejsze tłumaczenie nie ma charakteru urzędowego.
(
4
)	Dz.U. L 139, str. 4.
(
5
)	Dz.U. L 53, str. 62.
(
6
)	Dz.U. L 82, str. 1.
(
7
)	Dz.U. L 241, str. 12.
(
8
)	Włoska wersja językowa rozporządzenia, oznaczając datę wejścia jego w życie, wskazuje jednak na „dzień następujący” po dniu publikacji, przez co wskutek ewidentnego błędu redakcyjnego odróżnia się od innych wersji językowych, które odnoszą się do dnia publikacji.
(
9
)	Wyroki z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C-415/93 Bosman, Rec. str. I-4921, pkt 59, z dnia 26 listopada 1998 r. w sprawie C-7/97 Bronner, Rec. str. I-7791, pkt 16, oraz z dnia 23 listopada 2006 r. w sprawie C-238/05 Asnef-Equifax, Zb.Orz. str. I-11125, pkt 15.
(
10
)	Wyżej wspomniane wyroki w sprawie Bosman i in., pkt 61, w sprawie Bronner, pkt 17 oraz w sprawie Asnef-Equifax, pkt 17.
(
11
)	Wyroki z dnia 21 lutego 1984 r. w sprawie 337/82 St. Nikolaus Brennerei, Rec. str. 1051, pkt 10 i z dnia 17 października 1995 r. w sprawie C-83/94 Leifer i in., Rec. str. I-3231, pkt 22.
(
12
)	Wyrok z dnia 30 lipca 1996 r. w sprawie C-84/95 Bosphorus, Rec. str. I-3953, pkt 13–14.
(
13
)	Rozporządzenie Rady (EWG) z dnia 29 października 1990 r. rozszerzające i zmieniające rozporządzenie (EWG) nr 2340/90 zabraniająca wymiany między Wspólnotą a Irakiem i Kuwejtem (Dz.U. L 304, str. 1).
(
14
)	Brak możliwości odstępstwa w przypadku udostępniania rzeczy w wykonaniu umowy wcześniejszej w stosunku do zakazu — z zastrzeżeniem zamrożenia samej rzeczy w rozumieniu art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 881/2002 — może znaleźć wyjaśnienie w fakcie, że zamrożenie to, którego pojęcie zostało zdefiniowane w art. 1 pkt 4 rozporządzenia, nie oznacza pozbawienia posiadania, lecz oznacza w istocie jedynie zakaz rozporządzania rzeczą celem uzyskania funduszy, towarów lub usług. Dlatego w odróżnieniu od zamrożenia funduszy wpłacanych na rachunki bankowe, które pozbawia właściciela rachunku możliwości używania funduszy na nie wpłaconych, zamrożenie rzeczy nie daje właściwej gwarancji na to, że uprawniony do rzeczy nie będzie jednak mógł w rzeczywistości uczynić z udostępnionej rzeczy takiego użytku, który przysporzy mu funduszy, towarów lub usług.
(
15
)	Wyróżnienie własne.
(
16
)	Zobacz wyrok z dnia 13 grudnia 1979 r. w sprawie 44/79 Hauer, Rec. str. 3727, pkt 17 i 23 oraz ww. wyrok w sprawie Bosphorus, pkt 21.
(
17
)	Wyżej wspomniany, pkt 22.
(
18
)	Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Bosphorus, pkt 23.
(
19
)	Wyrok z dnia 13 lipca 1989 r. w sprawie 5/88 Wachauf, Rec. str. 2609, pkt 19.
(
20
)	Pragnę zresztą zauważyć, że nawet gdyby prawo wewnętrzne stanowiło o nieważności lub rozwiązaniu umowy i nakładało na sprzedające obowiązek zwrotu otrzymanej już ceny, sprzedające, pozostając właścicielkami nieruchomości, mogą ją sprzedać ponownie i w ten sposób uzyskać fundusze na zwrot należnej kwoty, stąd ich sytuacja prawna nie uległaby pogorszeniu w sposób niemożliwy do zaakceptowania.