Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έκτο τμήμα)
της 30ής
Οκτωβρίου 2025 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία 2003/88/ΕΚ – Προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων – Άρθρο 1, παράγραφος 3 – Άρθρο 2, παράγραφος 1 – Έννοια του “χρόνου εργασίας” – Δραστηριότητες των εισαγγελέων της εισαγγελίας – Οδηγία 89/391/ΕΟΚ – Άρθρο 2, παράγραφος 2 – Εγγενείς ιδιαιτερότητες ορισμένων δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα – Εργασιακή ετοιμότητα στον τόπο εργασίας και εργασιακή ετοιμότητα υπό καθεστώς επιφυλακής, οι οποίες πραγματοποιούνται πέραν του χρόνου εργασίας – Άρθρο 31 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δίκαιες και πρόσφορες συνθήκες εργασίας »
Στην υπόθεση C‑373/24
[Ramavić] (i),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Općinski sud u Puli-Pola (πρωτοδικείο Pula-Pola, Κροατία) με απόφαση της 3ης
Μαΐου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 24 Μαΐου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
NI
κατά
Republika Hrvatska,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Ziemele (εισηγήτρια), πρόεδρο τμήματος, A. Kumin και S. Gervasoni, δικαστές,
γενικός
εισαγγελέας: J. Richard de la Tour
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Republika Hrvatska, εκπροσωπούμενη από την A. Marjanović,
–        η Κροατική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Vidović Mesarek,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον M. Mataija και την D. Recchia,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 1, παράγραφος 3, και του άρθρου 2 της οδηγίας
2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης
Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας (ΕΕ 2003, L 299, σ. 9), του άρθρου 2 της οδηγίας
89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης
Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία (ΕΕ 1989, L 183, σ. 1), καθώς και του άρθρου 31 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της NI, αντιεισαγγελέως της Općinsko državno odvjetništvo u Puli-Pola (τοπικής εισαγγελίας Pula-Pola, Κροατία) και της Republika Hrvatska (Δημοκρατίας της Κροατίας), εκπροσωπούμενης από την Općinsko državno odvjetništvo u Rijeci (τοπική εισαγγελία Rijeka, Κροατία), σχετικά με την καταβολή στην NI των αποδοχών που αντιστοιχούν στις ώρες εργασίας της κατά τη διάρκεια περιόδων εργασιακής ετοιμότητας στον τόπο εργασίας καθώς και κατά τη διάρκεια περιόδων εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
H οδηγία 89/391
3        Το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391 προβλέπει τα εξής:
«1.      Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλους τους δημόσιους ή ιδιωτικούς τομείς δραστηριοτήτων (βιομηχανικές, γεωργικές, εμπορικές, διοικητικές, εκπαιδευτικές, πολιτιστικές δραστηριότητες, δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών, αναψυχής κλπ.).
2.      Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται όταν δεν το επιτρέπουν εγγενείς ιδιαιτερότητες ορισμένων δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα, π.χ. στις ένοπλες δυνάμεις ή στην αστυνομία, ή ορισμένων συγκεκριμένων δραστηριοτήτων στις υπηρεσίες πολιτικής άμυνας.
Στην περίπτωση αυτή, πρέπει να εξασφαλίζεται, όσον αυτό είναι δυνατόν, η ασφάλεια και η υγεία των εργαζομένων, έχοντας υπόψη τους στόχους της παρούσας οδηγίας.»
H οδηγία 2003/88
4        Το άρθρο 1 της οδηγίας 2003/88, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα ακόλουθα:
«1.      Η παρούσα οδηγία καθορίζει τις στοιχειώδεις προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας όσον αφορά την οργάνωση του χρόνου εργασίας.
2.      Εφαρμόζεται:
α)      στις ελάχιστες περιόδους ημερήσιας και εβδομαδιαίας ανάπαυσης και ετήσιας άδειας, στο χρόνο διαλείμματος και στη μέγιστη εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας, και
β)      σε ορισμένες πλευρές της νυκτερινής εργασίας, της κατά βάρδιες εργασίας και του ρυθμού εργασίας.
3.      Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλους τους ιδιωτικούς ή δημόσιους τομείς δραστηριοτήτων, κατά την έννοια του άρθρου 2 της οδηγίας [89/391], με την επιφύλαξη των άρθρων 14, 17, 18 και 19 της παρούσας οδηγίας.
[…]»
5        Το άρθρο 2 της οδηγίας 2003/88 έχει ως ακολούθως:
«Κατά την έννοια της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
1.      “χρόνος εργασίας”: κάθε περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας ο εργαζόμενος ευρίσκεται στην εργασία, στη διάθεση του εργοδότη, και ασκεί τη δραστηριότητα ή τα καθήκοντά του, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές·
2.      “περίοδος ανάπαυσης”: κάθε περίοδος που δεν είναι χρόνος εργασίας·
[…].»
Το κροατικό δίκαιο
6        Το άρθρο 121a του Ustav Republike Hrvatske (Συντάγματος της Δημοκρατίας της Κροατίας) ορίζει τα εξής:
«Η εισαγγελία είναι αυτόνομη και ανεξάρτητη δικαστική αρχή η οποία έχει ως αποστολή –αλλά και ως υποχρέωση– να δρα για τη δίωξη των αυτουργών ποινικών αδικημάτων και άλλων αξιόποινων πράξεων, την κίνηση ενδίκων διαδικασιών με σκοπό τη διαφύλαξη της περιουσίας της Δημοκρατίας της Κροατίας και την άσκηση ενδίκων βοηθημάτων με σκοπό την προστασία του Συντάγματος και της έννομης τάξης.
Ο γενικός εισαγγελέας της Δημοκρατίας της Κροατίας διορίζεται από το κροατικό κοινοβούλιο για τετραετή θητεία, μετά από πρόταση της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Κροατίας, κατόπιν προηγούμενης γνώμης της αρμόδιας επιτροπής του κροατικού κοινοβουλίου.
Το Ανώτατο Εισαγγελικό Συμβούλιο διορίζει και παύει τους αντιεισαγγελείς, αποφαίνεται δε επί της πειθαρχικής τους ευθύνης.
Το Ανώτατο Εισαγγελικό Συμβούλιο λαμβάνει τις αποφάσεις που μνημονεύονται στο τρίτο εδάφιο του παρόντος άρθρου με αμεροληψία και επί τη βάσει των προβλεπομένων εκ του νόμου κριτηρίων.
Οι αντιεισαγγελείς ασκούν τα καθήκοντα του εισαγγελέα σε μόνιμη βάση.
Το Ανώτατο Εισαγγελικό Συμβούλιο, το οποίο απαρτίζεται από οκτώ μέλη, συγκροτείται από επτά αντιεισαγγελείς παρά τω γενικώ εισαγγελέα, δύο πανεπιστημιακούς καθηγητές νομικής και δύο μέλη του κοινοβουλίου, εκ των οποίων το ένα από την αντιπολίτευση.
Τα μέλη του Ανωτάτου Εισαγγελικού Συμβουλίου εκλέγονται για τετραετή θητεία, με απώτατο όριο την εκλογή μέλους για δύο θητείες.
Τα μέλη του Ανωτάτου Εισαγγελικού Συμβουλίου εκλέγουν μεταξύ τους τον πρόεδρό τους.
Οι προϊστάμενοι των εισαγγελιών δεν μπορούν να εκλεγούν ως μέλη του Ανωτάτου Εισαγγελικού Συμβουλίου.
Η κατανομή των αρμοδιοτήτων, η οργάνωση, ο τρόπος επιλογής των μελών καθώς και ο τρόπος λειτουργίας του Ανωτάτου Εισαγγελικού Συμβουλίου διέπονται από τον νόμο.
Ο τόπος άσκησης των καθηκόντων, η οργάνωση, η θητεία και οι αρμοδιότητες της εισαγγελίας διέπονται από τον νόμο.»
7        Το άρθρο 10, παράγραφος 1, του Zakon o radu (εργατικού κώδικα) ορίζει τα εξής:
«Η βάση της σχέσης εργασίας είναι η σύμβαση εργασίας».
8        Κατά το άρθρο 60 του εργατικού κώδικα:
«1.      Ως χρόνος εργασίας νοείται η περίοδος κατά την οποία ο εργαζόμενος υποχρεούται να εκτελεί καθήκοντα ή η περίοδος κατά την οποία είναι σε ετοιμότητα (είναι στη διάθεση του εργοδότη του) προκειμένου να εκτελέσει καθήκοντα σύμφωνα με τις υποδείξεις του τελευταίου, είτε στον τόπο συνήθους εκτέλεσης των εν λόγω καθηκόντων είτε σε άλλον τόπο τον οποίο καθορίζει ο εργοδότης.
2.      Δεν λογίζεται ως χρόνος εργασίας η περίοδος κατά την οποία ο εργαζόμενος είναι μεν σε ετοιμότητα να εκτελέσει καθήκοντα κατόπιν αιτήματος του εργοδότη του σε περίπτωση ανάγκης, πλην όμως δεν βρίσκεται στον τόπο συνήθους εκτέλεσης των καθηκόντων του ή σε οιονδήποτε άλλον τόπο καθορισθέντα από τον εργοδότη.
3.      Η περίοδος εργασιακής ετοιμότητας και το ύψος της αμοιβής καθορίζονται στη σύμβαση εργασίας ή τη συλλογική σύμβαση.
4.      Ο χρόνος τον οποίο ο εργαζόμενος αφιερώνει στην εκτέλεση καθηκόντων κατόπιν αιτήματος του εργοδότη του θεωρείται ως χρόνος εργασίας, ανεξαρτήτως του αν ο εργαζόμενος εκτελεί τα καθήκοντά του σε τόπο που έχει καθοριστεί από την εργοδότη ή που έχει επιλεγεί από τον ίδιο.»
9        Το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Poslovnik državnog odvjetništva (εσωτερικού κανονισμού της εισαγγελίας) προβλέπει τα ακόλουθα:
«Εκτός του τακτικού ωραρίου εργασίας, κατά τη διάρκεια των ημερών εβδομαδιαίας ανάπαυσης, των εορτών και των αργιών, κατά κανόνα, πραγματοποιούνται ενέργειες μόνο σε περίπτωση επιτακτικής ανάγκης. Η άσκηση των καθηκόντων που άπτονται της ποινικής προδικασίας (υπηρεσία ετοιμότητας), εντός των επαρχιακών ή τοπικών εισαγγελιών όπου ασκούνται τα εν λόγω καθήκοντα, διασφαλίζεται με έναν από τους ακόλουθους τρόπους:
–        στο κατάστημα της εισαγγελίας κατά τις εργάσιμες ημέρες από τις 4:00 μ.μ. έως τις 8:00 π.μ. της επομένης εργάσιμης ημέρας αδιάλειπτα,
–        στο κατάστημα της εισαγγελίας από τις 8:00 π.μ. έως τις 8:00 μ.μ. – κατά τις εργάσιμες ημέρες από τις 4:00 μ.μ. έως τις 8:00 μ.μ. και από τις 8:00 μ.μ. με υποχρεωτική παρουσία στον τόπο της έδρας της εισαγγελίας,
–        υποχρεωτική παρουσία στον τόπο της έδρας της εισαγγελίας την εργάσιμη ημέρα μετά τις 4:00 μ.μ. και έως τις 8:00 π.μ. της επομένης εργάσιμης ημέρας και κατά τη διάρκεια των εορτών και των αργιών αδιάλειπτα.
[…]»
10      Στην από 13 Οκτωβρίου 2011 γενική σύσταση Ο‑8/11‑1 της εισαγγελίας της Δημοκρατίας της Κροατίας σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας της υπηρεσίας ετοιμότητας, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, προβλέπεται, μεταξύ άλλων, ότι οι εισαγγελείς της Općinsko državno odvjetništvo u Puli-Pola (τοπικής εισαγγελίας Pula-Pola) παρέχουν υπηρεσίες εφημερίας «παραμένοντας διαρκώς σε ετοιμότητα στην κατοικία τους».
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
11      Η NI έχει την ιδιότητα της αντιεισαγγελέως εντός της Općinsko državno odvjetništvo u Puli-Pola (τοπικής εισαγγελίας Pula-Pola). Ασκεί τα καθήκοντά της υπό καθεστώς πλήρους απασχόλησης, ήτοι 40 ώρες εβδομαδιαίως, και συγκεκριμένα από Δευτέρα έως Παρασκευή από τις 8:00 π.μ. έως τις 4:00 μ.μ. Η NI υποχρεούται επίσης να πραγματοποιεί περιόδους εργασιακής ετοιμότητας τόσο κατά το τακτικό ωράριο εργασίας της όσο και εκτός του ωραρίου αυτού, κατά τη διάρκεια των οποίων μπορεί να κληθεί να εκτελέσει επείγοντα καθήκοντα, ιδίως στο πλαίσιο διαδικασιών που άπτονται της ποινικής προδικασίας.
12      Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι κατά τη διάρκεια των περιόδων εργασιακής ετοιμότητας μπορεί να απαιτηθεί από την NI να παραμένει στην κατοικία της (εφημερία ετοιμότητας) ή στον τόπο όπου βρίσκεται η έδρα της εισαγγελίας (ενεργή εφημερία), και μάλιστα αδιάλειπτα, προκειμένου να είναι σε θέση να ασκήσει ανά πάση στιγμή τα επιβαλλόμενα επείγοντα καθήκοντα.
13      Εκτιμώντας ότι το καθεστώς που εφαρμόζεται στην περίπτωσή της, ιδίως δε η υποχρέωση να είναι διαθέσιμη συνεχώς κατά τις περιόδους εργασιακής ετοιμότητας, αντίκειται στην οδηγία
2003/88 και στη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με το δικαίωμα ημερήσιας ανάπαυσης, το δικαίωμα εβδομαδιαίας ανάπαυσης και την απαγόρευση να απασχολείται ο εργαζόμενος για χρονικό διάστημα που υπερβαίνει τις 48
ώρες εβδομαδιαίως, η NI άσκησε ενώπιον του Općinski sud u Puli-Pola (τοπικού δικαστηρίου
Puli-Pola, Κροατία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, αγωγή με αίτημα την καταβολή των αποδοχών που συνάπτονται προς τις ώρες εργασίας της στη διάρκεια των ετών 2015 έως 2019 κατά τις περιόδους εργασιακής ετοιμότητας, εκ των οποίων ορισμένες είχαν λάβει χώρα εκτός του συνήθους ωραρίου εργασίας της, δηλαδή ποσού ίσου προς εκείνο που αντιστοιχεί στις εν λόγω ώρες.
14      Η NI ισχυρίζεται ότι δεν απολαύει επαρκούς ασφάλειας και προστασίας στην εργασία, καθόσον παρέχει ώρες εργασίας και εκτός του κανονικού ωραρίου εργασίας, χωρίς περιορισμό ως προς την εβδομαδιαία διάρκεια της εργασίας και ως προς τις ώρες υπερωριακής απασχόλησης. Υπογραμμίζει επιπλέον ότι δεν λαμβάνει προσαύξηση για τις ώρες υπερωριακής απασχόλησης, αλλά ούτε και για τις ώρες εργασίας που πραγματοποιεί την Κυριακή και τις αργίες, επισημαίνει δε ότι λαμβάνει χαμηλότερη αμοιβή για τις ώρες εργασίας που πραγματοποιεί κατά τις περιόδους εργασιακής ετοιμότητας σε σχέση με εκείνες που πραγματοποιεί στο πλαίσιο του κανονικού ωραρίου εργασίας της.
15      Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι στην Κροατία η εισαγγελία είναι αυτόνομη και ανεξάρτητη δικαστική αρχή, η οποία υποχρεούται να δρα για τη δίωξη των αυτουργών αξιόποινων πράξεων και για την κίνηση ενδίκων διαδικασιών με σκοπό τη διαφύλαξη της περιουσίας της Δημοκρατίας της Κροατίας καθώς και του Συντάγματος. Ως αντιεισαγγελέας, η NI θεωρείται επομένως, ως εκ του Συντάγματος, αυτόνομος και ανεξάρτητος δημόσιος υπάλληλος.
16      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η αυτονομία και η ανεξαρτησία που συνδέονται με το καθεστώς της καθιστούν δυνατό να προστατεύεται η NI από εξωτερικές πιέσεις ικανές να επηρεάσουν τις αποφάσεις της. Αντιθέτως, κύριο χαρακτηριστικό του καθεστώτος των εισαγγελικών λειτουργών, όπως η NI, είναι ότι συνδέονται με σχέση ιεραρχικής εξάρτησης με τους ανώτερους ιεραρχικά εισαγγελικούς λειτουργούς, υπάγονται δε στο Υπουργείο Δικαιοσύνης και Δημόσιας Διοίκησης. Οι εισαγγελικοί λειτουργοί υπόκεινται επίσης σε υποχρεωτική αξιολόγηση του έργου και των ικανοτήτων τους και σε πειθαρχικές κυρώσεις,
ενώ δεν επιτρέπεται να ασκήσουν άλλα καθήκοντα χωρίς την έγκριση του Ανωτάτου Εισαγγελικού Συμβουλίου.
17      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επιπλέον ότι μετά τη λήξη του τακτικού ωραρίου εργασίας της είναι δυνατόν η NI να εκτελεί καθήκοντα που προϋποθέτουν να είναι διαρκώς διαθέσιμη, έτοιμη να απαντήσει ανά πάσα στιγμή σε τηλεφωνικές κλήσεις, ιδίως εκ μέρους των μελών των οργάνων της τάξης, και να μπορεί να μεταβεί χωρίς χρονοτριβή στις εγκαταστάσεις της εισαγγελίας ή και σε κάποιο άλλο μέρος προκειμένου να εκτελέσει επείγοντα καθήκοντα κατόπιν σχετικής κλήσης της από αστυνομικό όργανο, όπως, επί παραδείγματι, σε περίπτωση τροχαίων ατυχημάτων ή θανατηφόρων εργατικών ατυχημάτων.
18      Οι ώρες εργασίας κατά την εφημερία, είτε πρόκειται για ενεργή εφημερία είτε για εφημερία ετοιμότητας, και μάλιστα εκτός των συνήθων ωρών εργασίας, δεν θεωρούνται κανονικός χρόνος εργασίας ούτε υπερωριακή εργασία και δεν λαμβάνονται υπόψη για την άσκηση του δικαιώματος σε ημέρες ημερήσιας και εβδομαδιαίας ανάπαυσης ή του δικαιώματος σε ημέρες άδειας.
19      Ως εκ τούτου, η πραγματοποίηση των εν λόγω ωρών εργασίας επηρεάζει την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία της NI, η οποία εκτίθεται σε πρόσθετη ψυχική και σωματική καταπόνηση. Ειδικότερα, το γεγονός ότι πρέπει να είναι ανά πάση στιγμή διαθέσιμη κατά τη διάρκεια των περιόδων εργασιακής ετοιμότητας, δηλαδή συχνά αργά το βράδυ ή μεσούσης της νύχτας, και να είναι έτοιμη να παράσχει, κατά τις περιόδους αυτές, την εργασία της επί ώρες, εκτός του κανονικού χρόνου εργασίας, είναι αιτία αυξημένου άγχους συνδεόμενου με την εργασία της.
20      Για τους σκοπούς της επίλυσης της διαφοράς της κύριας δίκης, και ιδίως για την καταβολή των αποδοχών που αντιστοιχούν στις ώρες εργασίας που πραγματοποίησε η NI, σύμφωνα με το σχετικό αίτημά της, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι είναι αναγκαίο, αφενός, να καθοριστεί εάν η ενάγουσα της κύριας δίκης πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει την ιδιότητα του «εργαζομένου», με αποτέλεσμα να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2003/88, και, αφετέρου, να χαρακτηριστούν οι ώρες κατά τις οποίες εργάστηκε στο πλαίσιο των περιόδων εργασιακής ετοιμότητας. Ως προς το τελευταίο αυτό ζήτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν το γεγονός ότι οι ώρες αυτές δεν θεωρούνται «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας αυτής, συνιστά παράβαση της οδηγίας.
21      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Općinski sud u Puli-Pola (πρωτοδικείο Pula-Pola) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 31 του [Χάρτη], την έννοια ότι ως “εργαζόμενοι” θα πρέπει να νοηθούν και οι εισαγγελικοί λειτουργοί, όπως ο ενάγων στην υπό κρίση υπόθεση (τοπικός αντιεισαγγελέας/ τοπικός εισαγγελέας), δηλαδή ότι, για τους σκοπούς της εφαρμογής των ίδιων όρων εργασίας σε όλους τους απασχολούμενους της εισαγγελικής αρχής, θα πρέπει και οι εισαγγελικοί λειτουργοί να θεωρηθούν εργαζόμενοι;
2)      Σε σχέση με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, έχει το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391, στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, την έννοια ότι επιτρέπει στα κράτη μέλη να εξαιρούν τους εισαγγελικούς λειτουργούς (τοπικούς αντιεισαγγελείς/ τοπικούς εισαγγελείς) από την εφαρμογή των διατάξεων που διασφαλίζουν τη μεταφορά της εν λόγω οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, καθώς και των διατάξεων του άρθρου 2, σημεία 1 και 2, της οδηγίας 2003/88, στις οποίες ορίζονται οι έννοιες του χρόνου εργασίας και της περιόδου ανάπαυσης;
3)      α)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και αρνητικής απάντησης στο δεύτερο, έχουν οι διατάξεις της οδηγίας [2003/88] (ιδίως το άρθρο 2, σημείο 1 κ.ά. αυτής) την έννοια ότι η εφημερία ετοιμότητας των εισαγγελικών λειτουργών θα πρέπει να θεωρηθεί ως χρόνος εργασίας, λαμβανομένων υπόψη των περιορισμών στους οποίους υπόκεινται οι εισαγγελικοί λειτουργοί κατά τη διάρκειά της [(εφημερία κατ’ οίκον)] λόγω της εκτέλεσης υπηρεσιακών καθηκόντων και της άσκησης των λοιπών αρμοδιοτήτων που τους έχουν ανατεθεί σύμφωνα με [τη γενική σύσταση Ο‑8/11‑1 της εισαγγελίας της Δημοκρατίας της Κροατίας σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας της υπηρεσίας εφημερίας, της 13ης
Οκτωβρίου 2011, όπως τροποποιήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 2012, και σύμφωνα με τις διατάξεις του Zakon o kaznenom postupku (Κώδικα Ποινικής Δικονομίας)], με βάση τις οποίες η δυνατότητα του εισαγγελικού λειτουργού, ως εργαζομένου, να αξιοποιεί διαφορετικά τον χρόνο του, περιορίζεται σημαντικά, παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με τ[ην] ανωτέρω [γενική σύσταση] […], αυτός οφείλει κατά το διάστημα της εφημερίας ετοιμότητας να βρίσκεται στην κατοικία του;
β)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και αρνητικής απάντησης στο δεύτερο, έχουν οι διατάξεις της οδηγίας [2003/88] (ιδίως το άρθρο 2, σημείο 1 κ.ά. αυτής) την έννοια ότι η ενεργή εφημερία [(στον τόπο εργασίας)] των εισαγγελικών λειτουργών θα πρέπει να θεωρηθεί ως χρόνος εργασίας, λαμβανομένων υπόψη των υπηρεσιακών τους καθηκόντων κατά τη διάρκεια της ενεργής εφημερίας και των λοιπών αρμοδιοτήτων που τους έχουν ανατεθεί σύμφωνα με [τη γενική σύσταση της εισαγγελίας της Δημοκρατίας της Κροατίας σχετικά με την εργασία κατά την υπηρεσία εφημερίας των εισαγγελικών λειτουργών] και σύμφωνα με τις διατάξεις του [Κώδικα Ποινικής Δικονομίας], με βάση τις οποίες οι ενεργές εφημερίες διενεργούνται είτε στον συνήθη τόπο εργασίας του εισαγγελικού λειτουργού, είτε σε άλλο τόπο, ο οποίος μπορεί να του υποδειχθεί από τον προϊστάμενό του (όπως, ενδεικτικά, σε περίπτωση διενέργειας αυτοψίας);»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
22      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, σε συνδυασμό με το άρθρο 31 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι οι εισαγγελικοί λειτουργοί εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής.
23      Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι, καίτοι ως «εργαζόμενος» ορίζεται στο άρθρο 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 89/391 κάθε πρόσωπο που απασχολείται από έναν εργοδότη, συμπεριλαμβανομένων των ασκουμένων και των μαθητευομένων, εκτός από το υπηρετικό προσωπικό, εντούτοις η οδηγία 2003/88 ουδόλως παραπέμπει στη διάταξη αυτή της οδηγίας 89/391 ούτε στον ορισμό του όρου «εργαζόμενος», όπως αυτός προκύπτει από τις εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές (απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2010, Union syndicale Solidaires Isère, C‑428/09, EU:C:2010:612, σκέψη 27).
24      Εξ αυτού προκύπτει ότι, για τους σκοπούς εφαρμογής της οδηγίας 2003/88, και λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 31 του Χάρτη, η έννοια του «εργαζομένου», η οποία δεν επιδέχεται διαφορετική ερμηνεία ανάλογα με το εθνικό δίκαιο, έχει αυτοτελές περιεχόμενο στο δίκαιο της Ένωσης [αποφάσεις της 14ης
Οκτωβρίου 2010, Union syndicale Solidaires Isère, C‑428/09, EU:C:2010:612, σκέψη 28, της 21ης Φεβρουαρίου 2018, Matzak, C‑518/15, EU:C:2018:82, σκέψη 28, και της 16ης Ιουλίου 2020, Governo della Repubblica italiana (Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών), C‑658/18, EU:C:2020:572, σκέψεις 88 και 89].
25      Η ως άνω έννοια πρέπει να ορίζεται βάσει αντικειμενικών κριτηρίων που χαρακτηρίζουν τη σχέση εργασίας, λαμβανομένων υπόψη των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των ενδιαφερομένων [απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, Governo della Repubblica italiana (Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών), C‑658/18, EU:C:2020:572, σκέψη 90 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
26      Συνακόλουθα, στο πλαίσιο του χαρακτηρισμού προσώπου υπό το πρίσμα του όρου «εργαζόμενος», στον οποίο πρέπει να προβεί σε τελική ανάλυση ο εθνικός δικαστής, ο τελευταίος οφείλει να στηριχθεί σε αντικειμενικά κριτήρια και να εκτιμήσει σφαιρικά όλες τις περιστάσεις της ενώπιόν του υποθέσεως που άπτονται της φύσεως τόσο των οικείων δραστηριοτήτων όσο και της επίδικης σχέσεως εργασίας [απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, Governo della Repubblica italiana (Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών), C‑658/18, EU:C:2020:572, σκέψη 91 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
27      Συναφώς, το κύριο χαρακτηριστικό της σχέσεως εργασίας είναι ότι ένα πρόσωπο παρέχει, κατά τη διάρκεια ορισμένου χρόνου, σε άλλο και υπό τις οδηγίες του, υπηρεσίες έναντι των οποίων λαμβάνει αμοιβή. Κατά συνέπεια, η σχέση εργασίας προϋποθέτει σχέση εξαρτήσεως μεταξύ του εργαζομένου και του εργοδότη του. Η ύπαρξη σχέσεως εξαρτήσεως πρέπει να εκτιμάται σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση σε συνάρτηση με όλα τα στοιχεία και όλες τις περιστάσεις που χαρακτηρίζουν τις σχέσεις μεταξύ των μερών (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Κατά συνέπεια, προκειμένου να εξακριβώσει αν οι εισαγγελικοί λειτουργοί, όπως η ενάγουσα της κύριας δίκης, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2003/88, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να εξετάσει τα καθήκοντα και τις αρμοδιότητες που ασκούν καθώς και τις υποχρεώσεις που υπέχουν έναντι του εργοδότη τους.
29      Τούτου λεχθέντος, το Δικαστήριο, στο πλαίσιο προδικαστικής παραπομπής, είναι αρμόδιο να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο, με βάση τη δικογραφία της υπόθεσης της κύριας δίκης καθώς και τις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις που έχει στη διάθεσή του, χρήσιμα στοιχεία για να μπορέσει αυτό να αποφανθεί επί της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 6ης
Οκτωβρίου 2021, ECOTEX BULGARIA, C‑544/19, EU:C:2021:803, σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30      Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι τα καθήκοντα των εισαγγελικών λειτουργών, όπως οι εισαγγελείς της τοπικής εισαγγελίας, συνίστανται στην εκπλήρωση, είτε στις εγκαταστάσεις του δικαστηρίου ή της εισαγγελίας είτε στον εκάστοτε τόπο όπου έλαβαν χώρα γεγονότα που εμπίπτουν στο πεδίο των αρμοδιοτήτων τους, των υπηρεσιακών καθηκόντων που προβλέπονται, μεταξύ άλλων, από τον κώδικα ποινικής δικονομίας, υπό την εποπτεία του ιεραρχικώς ανώτερου εισαγγελέα.
31      Συγκεκριμένα, κατά το αιτούν δικαστήριο, ο αντιεισαγγελέας της τοπικής εισαγγελίας μπορεί, ανά πάσα στιγμή, να λάβει κλήση από αστυνομικό όργανο, συνεπεία της οποίας υποχρεούται να μεταβεί αμελλητί στον τόπο επελεύσεως του οικείου συμβάντος. Μπορεί επίσης να υποχρεωθεί να διεξαγάγει την πρώτη εξέταση του υπόπτου, να υποβάλει αίτηση προς τον ανακριτή για την έκδοση εντάλματος έρευνας, να επικυρώσει ανακριτικές πράξεις επείγοντος χαρακτήρα που διατάχθηκαν προφορικώς, να διεξαγάγει αυτοψία στον τόπο ή να παρίσταται κατά τη διενέργειά της σε περίπτωση τροχαίων ατυχημάτων, θανατηφόρων εργατικών ατυχημάτων ή άλλων αδικημάτων, να παρίσταται κατά την εξέταση των μαρτύρων ενώπιον του ανακριτή, να επιβάλει περιοριστικούς όρους ή να ζητήσει
να τεθεί ο κατηγορούμενος υπό προσωρινή κράτηση, και να παρίσταται κατά την ακροαματική διαδικασία σχετικά με την επιβολή του μέτρου της προσωρινής κράτησης.
32      Συναφώς, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι κύριο χαρακτηριστικό του καθεστώτος των εισαγγελικών λειτουργών, όπως η NI, είναι η σχέση ιεραρχικής εξάρτησης που τους συνδέει με τους ιεραρχικώς ανώτερους εισαγγελικούς λειτουργούς, καθώς και το γεγονός ότι υπάγονται στο Υπουργείο Δικαιοσύνης και Δημόσιας Διοίκησης, το οποίο ασκεί καθήκοντα διοίκησης του δικαστικού συστήματος για λογαριασμό της εισαγγελίας, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η εξέταση παραπόνων σχετικών με τη συμπεριφορά των εισαγγελικών λειτουργών ή η στοιχειοθέτηση της επαγγελματικής ευθύνης τους, διασφαλίζει ότι οι εισαγγελικές αρχές διαθέτουν επαρκή υλικοτεχνική υποδομή και οικονομικά μέσα καθώς και τις αναγκαίες εγκαταστάσεις και λοιπές προϋποθέσεις που απαιτούνται ώστε να εξασφαλίζεται η λειτουργία του θεσμού της εισαγγελίας και εγκρίνει το σχέδιο πρόσληψης νέων εισαγγελικών λειτουργών καθώς και την πρόσληψη βοηθητικού προσωπικού προς υποστήριξη του έργου των εισαγγελικών λειτουργών.
33      Επιπλέον, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι οι ιεραρχικώς κατώτεροι εισαγγελικοί λειτουργοί υπόκεινται στους ελέγχους που διενεργούν οι ιεραρχικώς ανώτεροι εισαγγελικοί λειτουργοί, τούτο δε σύμφωνα με την ιεραρχική δομή της εισαγγελίας, κατά την οποία οι τοπικές εισαγγελίες υπάγονται στις περιφερειακές εισαγγελίες, οι οποίες μαζί με τις ειδικές εισαγγελίες υπάγονται στην εισαγγελία της Δημοκρατίας της Κροατίας. Ως εκ τούτου, το Ανώτατο Εισαγγελικό Συμβούλιο δύναται να παύσει εισαγγελικό λειτουργό από τα καθήκοντά του για πειθαρχικό παράπτωμα, λόγω καταδικαστικών αποφάσεων για ποινικά αδικήματα, ανεπαρκών ικανοτήτων ή ακόμη και λόγω απώλειας της ικανότητάς του να επιτελεί το έργο που του αναλογεί.
34      Επομένως, υπό την επιφύλαξη της σχετικής εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, φαίνεται ότι ο αντιεισαγγελέας της τοπικής εισαγγελίας τελεί σε σχέση εξαρτήσεως έναντι των ιεραρχικώς ανώτερων εισαγγελικών λειτουργών, κάτι που χαρακτηρίζει την ύπαρξη σχέσεως εργασίας.
35      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 31 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι οι εισαγγελικοί λειτουργοί εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
36      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391, στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2003/88 τη δραστηριότητα των εισαγγελικών λειτουργών.
37      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, σε συνδυασμό με το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391, στο οποίο παραπέμπει το εν λόγω άρθρο 1, παράγραφος 3, οι οδηγίες αυτές εφαρμόζονται σε όλους τους τομείς δραστηριοτήτων, ιδιωτικού ή δημόσιου χαρακτήρα, με σκοπό τη βελτίωση των συνθηκών ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία, καθώς και τη ρύθμιση ορισμένων στοιχείων της οργανώσεως του χρόνου εργασίας τους (απόφαση της 3ης Μαΐου 2012, Neidel, C‑337/10, EU:C:2012:263, σκέψη 20).
38      Εντούτοις, το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 89/391 προβλέπει στο πρώτο εδάφιο ότι η οδηγία δεν εφαρμόζεται όταν δεν το επιτρέπουν εγγενείς ιδιαιτερότητες ορισμένων δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα –παραδείγματος
χάριν στις ένοπλες δυνάμεις ή στην αστυνομία–, ή ορισμένων συγκεκριμένων δραστηριοτήτων στις υπηρεσίες πολιτικής άμυνας, και διευκρινίζει
στο δεύτερο εδάφιο ότι, στην περίπτωση αυτή, πρέπει πάντως να εξασφαλίζεται, όσον αυτό είναι δυνατόν, η ασφάλεια και η υγεία των εργαζομένων, λαμβανομένων υπόψη των σκοπών της οδηγίας (απόφαση της 15ης
Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 53).
39      Υπενθυμίζεται συναφώς ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 89/391 πρέπει να ερμηνεύεται κατά τέτοιον τρόπο ώστε το πεδίο εφαρμογής του να περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο για τη διαφύλαξη των συμφερόντων των οποίων την προστασία καθιστά δυνατή για τα κράτη μέλη (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
40      Το κριτήριο που χρησιμοποιείται στη διάταξη αυτή για τον αποκλεισμό ορισμένων δραστηριοτήτων από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας
89/391 και, κατά συνέπεια, από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2003/88 δεν βασίζεται στο γεγονός ότι οι εργαζόμενοι απασχολούνται σε έναν από τους κλάδους του δημόσιου τομέα τους οποίους αφορά η εν λόγω διάταξη, θεωρουμένους γενικώς, αλλά αποκλειστικώς στην ιδιαίτερη φύση ορισμένων συγκεκριμένων καθηκόντων που ασκούν οι εργαζόμενοι εντός των κλάδων αυτών, η οποία δικαιολογεί εξαίρεση από τους κανόνες σχετικά με την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων, λόγω της αδήριτης ανάγκης να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική προστασία του κοινωνικού συνόλου (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
41      Μεταξύ των εγγενών ιδιαιτεροτήτων αυτών των συγκεκριμένων δραστηριοτήτων που δικαιολογούν, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 89/391, εξαίρεση από τους κανόνες σχετικά με την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων περιλαμβάνεται το γεγονός ότι οι εν λόγω δραστηριότητες δεν προσφέρονται, ως εκ της φύσεώς τους, για προγραμματισμό του χρόνου εργασίας (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
42      Το άρθρο 2, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 89/391 καθιστά δυνατή κατ’ αυτόν τον τρόπο τη διαφύλαξη της αποτελεσματικότητας των συγκεκριμένων δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα των οποίων η αδιάλειπτη άσκηση είναι απαραίτητη για την αποτελεσματική εκπλήρωση των ουσιωδών λειτουργιών του κράτους. Η απαίτηση αυτή αδιάλειπτης άσκησης πρέπει να εκτιμάται λαμβανομένης υπόψη της συγκεκριμένης φύσης της εξεταζόμενης δραστηριότητας (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43      Ως προς το ζήτημα αυτό, αφενός, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η απαίτηση αδιάλειπτης λειτουργίας των υπηρεσιών στους τομείς της υγείας, της ασφάλειας και της δημοσίας τάξεως δεν κωλύει, όταν οι σχετικές δραστηριότητες ασκούνται υπό κανονικές συνθήκες, την οργάνωση των δραστηριοτήτων των εν λόγω υπηρεσιών, όσον αφορά τα ωράρια εργασίας των εργαζομένων τους, κατά τρόπον ώστε η εξαίρεση του άρθρου 2, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 89/391 να έχει εφαρμογή στις υπηρεσίες αυτές μόνον όταν συντρέχουν περιστάσεις εξαιρετικής σοβαρότητας και σημασίας, όπως φυσικές ή τεχνολογικές καταστροφές, σοβαρές επιθέσεις ή ατυχήματα, που επιβάλλουν τη λήψη μέτρων αναγκαίων για την προστασία της ζωής, της υγείας καθώς και της ασφάλειας του κοινωνικού συνόλου, των οποίων η ορθή εκτέλεση θα διακυβευόταν αν έπρεπε να τηρηθούν όλοι οι κανόνες της οδηγίας 2003/88. Σε τέτοιες περιπτώσεις, πρέπει να αναγνωρίζεται απόλυτη προτεραιότητα στον σκοπό της προστασίας του πληθυσμού, έναντι της τήρησης των διατάξεων της τελευταίας αυτής οδηγίας, οι οποίες μπορούν προσωρινά να τεθούν εκποδών στο πλαίσιο της λειτουργίας των εν λόγω υπηρεσιών (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
44      Αφετέρου, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ορισμένες ιδιαίτερες δραστηριότητες του δημόσιου τομέα εμφανίζουν, ακόμη και όταν ασκούνται υπό κανονικές συνθήκες, τόσο ειδικά χαρακτηριστικά ώστε η ίδια η φύση τους να αποκλείει κατ’ ανάγκην τη δυνατότητα να προγραμματίζεται ο χρόνος εργασίας με τέτοιον τρόπο ώστε να πληρούνται οι απαιτήσεις τις οποίες επιβάλλει η οδηγία 2003/88 (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
45      Αυτό ισχύει, ειδικότερα, στην περίπτωση των δραστηριοτήτων οι οποίες, προκειμένου να εκπληρωθεί αποτελεσματικά ο σκοπός γενικού συμφέροντος τον οποίο υπηρετούν, πρέπει οπωσδήποτε να ασκούνται αδιαλείπτως και αποκλειστικώς από έναν συγκεκριμένο εργαζόμενο, χωρίς να είναι δυνατή η καθιέρωση συστήματος εναλλαγής βάσει του οποίου θα μπορούσε να χορηγείται στον εργαζόμενο αυτόν, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, το δικαίωμα σε ώρες ή ημέρες ανάπαυσης μετά τη συμπλήρωση ενός ορισμένου αριθμού ωρών ή ημερών εργασίας (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
46      Στο πλαίσιο αυτό, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι αρμόδιο να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο, να εξακριβώσει κατά πόσον η νομολογία που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 40 έως 45 της παρούσας αποφάσεως έχει εφαρμογή στη δραστηριότητα των εισαγγελικών λειτουργών της τοπικής εισαγγελίας, όπως της NI. Τούτου λεχθέντος, σύμφωνα με τη νομολογία που μνημονεύθηκε στη σκέψη 29 της παρούσας αποφάσεως, το Δικαστήριο μπορεί να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμες ενδείξεις για την εκτίμηση την οποία αυτό οφείλει να πραγματοποιήσει.
47      Συναφώς, επισημαίνεται ότι από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η δραστηριότητα των εισαγγελικών λειτουργών της τοπικής εισαγγελίας εμπίπτει, κατ’ αρχήν, στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391, στο μέτρο που πρόκειται για διοικητική δραστηριότητα ή για δραστηριότητα παροχής υπηρεσιών εμπίπτουσα στον δημόσιο τομέα [βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, Governo della Repubblica italiana (Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών), C‑658/18, EU:C:2020:572, σκέψη 85].
48      Επιπλέον, από κανένα στοιχείο της αποφάσεως αυτής δεν προκύπτει ότι η δραστηριότητα που ασκούν οι εισαγγελικοί λειτουργοί της τοπικής εισαγγελίας έχει ειδικά χαρακτηριστικά ώστε να αποκλείεται η δυνατότητα να προγραμματίζεται ο χρόνος εργασίας σύμφωνα με τις απαιτήσεις της οδηγίας 2003/88. Για παράδειγμα, λαμβανομένων υπόψη των εξουσιών και της ευθύνης που φέρουν οι εισαγγελείς της τοπικής εισαγγελίας, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η αδιάλειπτη άσκηση των καθηκόντων που συνάπτονται με τη λειτουργία της εισαγγελίας να μπορεί να διασφαλιστεί μέσω ενός συστήματος εναλλαγής των εισαγγελέων που υπηρετούν σε αυτή. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι ο προγραμματισμός της περιόδου εργασιακής ετοιμότητας λαμβάνει χώρα έναν μήνα νωρίτερα και ότι είναι δυνατόν η εισαγγελία σε τοπικό ή σε περιφερειακό επίπεδο να αναλάβει την εφημερία την οποία κανονικά διενεργεί άλλη εισαγγελία. Επομένως, ένα σύστημα εναλλαγής ή προγραμματισμού του χρόνου εργασίας δεν φαίνεται να είναι εγγενώς ασύμβατο με τα χαρακτηριστικά των εν λόγω δραστηριοτήτων.
49      Συνακόλουθα, προκύπτει ότι, όταν οι δραστηριότητες των εισαγγελικών λειτουργών ασκούνται υπό κανονικές συνθήκες, μπορεί να γίνει προγραμματισμός του χρόνου εργασίας σύμφωνα με τις απαιτήσεις τις οποίες επιβάλλει η οδηγία 2003/88.
50      Κατόπιν όλων των ανωτέρω σκέψεων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391, στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2003/88 τη δραστηριότητα των εισαγγελικών λειτουργών, εφόσον η δραστηριότητα αυτή, όταν ασκείται υπό κανονικές συνθήκες, μπορεί να υπόκειται σε προγραμματισμό του χρόνου εργασίας με τέτοιον τρόπο ώστε να πληρούνται οι απαιτήσεις τις οποίες επιβάλλει η οδηγία 2003/88.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
51      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2 της οδηγίας 2003/88 έχει την έννοια ότι περίοδος εργασιακής ετοιμότητας, η οποία πραγματοποιείται πέραν του κανονικού χρόνου εργασίας των εισαγγελικών λειτουργών και προϋποθέτει την υποχρεωτική παρουσία τους στον τόπο εργασίας, ή περίοδος εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής, η οποία προϋποθέτει την παραμονή τους στην κατοικία τους, πρέπει να χαρακτηριστεί ως «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 2.
52      Το άρθρο 2 της οδηγίας 2003/88 ορίζει την έννοια του «χρόνου εργασίας» ως κάθε περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας ο εργαζόμενος ευρίσκεται στην εργασία του, στη διάθεση του εργοδότη και ασκεί τη δραστηριότητα ή τα καθήκοντά του, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές. Κατά πάγια νομολογία, η έννοια αυτή πρέπει να ερμηνεύεται κατ’ αντιδιαστολή προς αυτή της περιόδου αναπαύσεως, δεδομένου ότι οι δύο αυτές έννοιες αλληλοαποκλείονται
(απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Federación de Servicios Privados del sindicato Comisiones obreras, C‑266/14, EU:C:2015:578, σκέψη 25 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53      Συναφώς, πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι το άρθρο 2 δεν προβλέπει κάποια ενδιάμεση κατηγορία μεταξύ των εννοιών του «χρόνου εργασίας» και της «περιόδου ανάπαυσης» (απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Federación de Servicios Privados del sindicato Comisiones obreras, C‑266/14, EU:C:2015:578, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), καθώς και το γεγονός ότι, μεταξύ των χαρακτηριστικών στοιχείων του όρου «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας αυτής, δεν περιλαμβάνεται η ένταση της εργασίας που πραγματοποιεί ο εργαζόμενος, ούτε η απόδοσή του. Επομένως, ο χρόνος εργασιακής ετοιμότητας των εισαγγελέων της τοπικής εισαγγελίας πρέπει να χαρακτηριστεί είτε ως «χρόνος εργασίας» είτε ως «περίοδος ανάπαυσης» για τους σκοπούς εφαρμογής της οδηγίας 2003/88 (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης
Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54      Επιπλέον, οι έννοιες του «χρόνου εργασίας» και της «περιόδου ανάπαυσης» είναι έννοιες του δικαίου της Ένωσης οι οποίες επιβάλλεται να ορίζονται βάσει αντικειμενικών κριτηρίων, με αναφορά στο σύστημα και τον σκοπό της οδηγίας 2003/88. Πράγματι, μόνο μια τέτοια αυτοτελής ερμηνεία μπορεί να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της οδηγίας αυτής καθώς και την ομοιόμορφη εφαρμογή των εν λόγω εννοιών στο σύνολο των κρατών μελών (απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
55      Πρέπει επομένως να εξεταστεί αν, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, τα συστατικά στοιχεία της έννοιας του «χρόνου εργασίας» συντρέχουν όταν ο εργαζόμενος πραγματοποιεί περίοδο εργασιακής ετοιμότητας στον τόπο εργασίας του ή περίοδο εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής, ήτοι χρονικό διάστημα κατά τη διάρκεια του οποίου ο εργαζόμενος παραμένει στη διάθεση του εργοδότη, προκειμένου να παράσχει εργασία κατ’ εντολήν του, χωρίς υποχρέωση παραμονής στον τόπο εργασίας (απόφαση της 9ης
Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56      Όσον αφορά τις περιόδους εργασιακής ετοιμότητας, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας ο εργαζόμενος δεν ασκεί πραγματικά καμία δραστηριότητα για λογαριασμό του εργοδότη του δεν συνιστά κατ’ ανάγκην «περίοδο ανάπαυσης», για τους σκοπούς εφαρμογής της οδηγίας 2003/88 (απόφαση της 9ης
Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
57      Συναφώς, πρώτον, όσον αφορά την περίοδο εργασιακής ετοιμότητας που πραγματοποιείται στον τόπο εργασίας, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι καθοριστικός παράγων για να θεωρηθεί ότι συντρέχουν τα χαρακτηριστικά στοιχεία του «χρόνου εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας 2003/88, είναι το γεγονός ότι ο εργαζόμενος υποχρεούται να είναι παρών σε χώρο που έχει καθορίσει ο εργοδότης και να βρίσκεται εκεί στη διάθεση του τελευταίου για να παράσχει αμέσως τις προσήκουσες υπηρεσίες σε περίπτωση ανάγκης
(απόφαση της 9ης
Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
58      Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας περιόδου εργασιακής ετοιμότητας, ο εργαζόμενος, όντας υποχρεωμένος να παραμένει στον τόπο εργασίας του στη διάθεση του εργοδότη του, πρέπει να παραμένει μακριά από το οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον και έχει περιορισμένη δυνατότητα διαθέσεως του χρόνου κατά τον οποίο δεν απαιτούνται οι επαγγελματικές του υπηρεσίες. Επομένως, το σύνολο της εν λόγω περιόδου θα πρέπει να χαρακτηρίζεται ως «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας 2003/88, ανεξάρτητα από την πραγματική παροχή εργασίας εκ μέρους του εργαζομένου κατά τη διάρκεια της ως άνω περιόδου (απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
59      Δεύτερον, όσον αφορά την περίοδο εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι μια τέτοια περίοδος πρέπει επίσης να χαρακτηρίζεται, στο σύνολό της, ως «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας 2003/88, όταν, λαμβανομένων υπόψη των αντικειμενικών και πολύ σημαντικών συνεπειών των περιορισμών που επιβάλλονται στον εργαζόμενο όσον αφορά τις δυνατότητές του να ασχοληθεί με τα προσωπικά και κοινωνικά ενδιαφέροντά του, διακρίνεται από μια περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας ο εργαζόμενος πρέπει απλώς να είναι στη διάθεση του εργοδότη του προκειμένου ο τελευταίος να μπορεί να επικοινωνήσει μαζί του (απόφαση της 9ης
Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
60      Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι αποτελεί «χρόνο εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας 2003/88, το σύνολο των περιόδων εργασιακής ετοιμότητας, περιλαμβανομένων των περιόδων εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής, κατά τη διάρκεια των οποίων οι δεσμεύσεις που επιβάλλονται στον εργαζόμενο είναι τέτοιας φύσεως ώστε να επηρεάζουν αντικειμενικά και σε πολύ μεγάλο βαθμό τη δυνατότητά του να διαχειρίζεται ελεύθερα κατά τη διάρκεια των εν λόγω περιόδων τον χρόνο κατά τον οποίο δεν απαιτείται να παρέχει τις επαγγελματικές του υπηρεσίες και τη δυνατότητά του να αφιερώνει τον χρόνο αυτό στα ενδιαφέροντά του (απόφαση της 9ης
Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
61      Συναφώς, το Δικαστήριο επισήμανε ότι μια περίοδος εργασιακής ετοιμότητας κατά τη διάρκεια της οποίας ένας εργαζόμενος, λαμβανομένου υπόψη του εύλογου χρόνου που του δίδεται προκειμένου να αναλάβει τις επαγγελματικές δραστηριότητές του, μπορεί να οργανώσει τις προσωπικές και κοινωνικές ασχολίες του δεν είναι, a priori, «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας 2003/88. Αντιστρόφως, μια περίοδος εργασιακής ετοιμότητας κατά τη διάρκεια της οποίας ο χρόνος εντός του οποίου ο εργαζόμενος υποχρεούται να επιστρέψει στην εργασία του περιορίζεται σε μερικά λεπτά πρέπει να θεωρηθεί, κατ’ αρχήν, στο σύνολό της, ως «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας αυτής, καθόσον, στην τελευταία αυτή περίπτωση, στην πράξη ο εργαζόμενος αποθαρρύνεται έντονα να οργανώσει οποιαδήποτε δραστηριότητα αναψυχής, ακόμη και μικρής διάρκειας (απόφαση της 9ης
Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
62      Παρά ταύτα, όπως έχει υπογραμμίσει το Δικαστήριο, η σημασία ενός τέτοιου χρόνου αντιδράσεως πρέπει να εκτιμάται κατόπιν συγκεκριμένης αξιολογήσεως, στο πλαίσιο της οποίας λαμβάνονται υπόψη άλλοι ενδεχόμενοι περιορισμοί που επιβάλλονται στον εργαζόμενο κατά τη διάρκεια της περιόδου εργασιακής ετοιμότητας, συμπεριλαμβανομένης της περιόδου εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής (πρβλ. απόφαση της 9ης
Σεπτεμβρίου 2021, Dopravní podnik hl. m. Prahy, C‑107/19, EU:C:2021:722, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
63      Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι αντιεισαγγελέας της τοπικής εισαγγελίας, όπως η NI, υποχρεούται, καθ’ όλη τη διάρκεια των περιόδων εργασιακής ετοιμότητας, να είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμος να παρέμβει για την εκτέλεση καθηκόντων και την άσκηση αρμοδιοτήτων ισοδύναμων με εκείνα που εκτελεί κατά τη διάρκεια του κανονικού ωραρίου εργασίας στον τόπο εργασίας. Ως εκ τούτου, φαίνεται ότι εισαγγελέας της τοπικής εισαγγελίας δεν μπορεί πράγματι, κατά τη διάρκεια περιόδου εργασιακής ετοιμότητας, να απομακρυνθεί από τον τόπο εργασίας του ή, κατά τη διάρκεια περιόδου εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής, από την κατοικία του και να αφοσιωθεί στα ενδιαφέροντά του.
64      Εντούτοις, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των κρίσιμων στοιχείων και, συμφώνως προς τη νομολογία που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 55 έως 62, αν, εν προκειμένω, η περίοδος εργασιακής ετοιμότητας την οποία πραγματοποίησε εισαγγελέας της τοπικής εισαγγελίας στον τόπο εργασίας της καθώς και η περίοδος εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής την οποία πραγματοποίησε στην κατοικία της πρέπει να χαρακτηριστούν ως «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας 2003/88.
65      Κατόπιν των ανωτέρω, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2 της οδηγίας 2003/88 έχει την έννοια ότι περίοδος εργασιακής ετοιμότητας, η οποία πραγματοποιείται πέραν του κανονικού χρόνου εργασίας των εισαγγελικών λειτουργών και προϋποθέτει την υποχρεωτική παρουσία τους στον τόπο εργασίας, ή περίοδος εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής, η οποία προϋποθέτει την παραμονή τους στην κατοικία τους, πρέπει να χαρακτηριστεί ως «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 2, στο μέτρο που, κατά τη διάρκεια των εν λόγω περιόδων εργασιακής ετοιμότητας, οι δεσμεύσεις που επιβάλλονται στους εισαγγελικούς λειτουργούς είναι τέτοιας φύσεως ώστε να επηρεάζουν αντικειμενικά και σε πολύ μεγάλο βαθμό τη δυνατότητά τους να διαχειρίζονται ελεύθερα, κατά τη διάρκεια των εν λόγω περιόδων, τον χρόνο κατά τον οποίο δεν τους ζητείται να παρέχουν τις επαγγελματικές τους υπηρεσίες και τη δυνατότητά τους να αφιερώνουν τον χρόνο αυτόν στα ενδιαφέροντά τους.
Επί των δικαστικών εξόδων
66      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’
αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έκτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)      Το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 31 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει την έννοια ότι οι εισαγγελικοί λειτουργοί εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής.
2)      Το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία, στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2003/88 τη δραστηριότητα των εισαγγελικών λειτουργών, εφόσον η δραστηριότητα αυτή, όταν ασκείται υπό κανονικές συνθήκες, μπορεί να υπόκειται σε προγραμματισμό του χρόνου εργασίας με τέτοιον τρόπο ώστε να πληρούνται οι απαιτήσεις τις οποίες επιβάλλει η οδηγία 2003/88.
3)      Το άρθρο 2 της οδηγίας 2003/88 έχει την έννοια ότι περίοδος εργασιακής ετοιμότητας, η οποία πραγματοποιείται πέραν του κανονικού χρόνου εργασίας των εισαγγελικών λειτουργών και προϋποθέτει την υποχρεωτική παρουσία τους στον τόπο εργασίας, ή περίοδος εργασιακής ετοιμότητας υπό καθεστώς επιφυλακής, η οποία προϋποθέτει την παραμονή τους στην κατοικία τους, πρέπει να χαρακτηριστεί ως «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 2, στο μέτρο που, κατά τη διάρκεια των εν λόγω περιόδων εργασιακής ετοιμότητας, οι δεσμεύσεις που επιβάλλονται στους εισαγγελικούς λειτουργούς είναι τέτοιας φύσεως ώστε να επηρεάζουν αντικειμενικά και σε πολύ μεγάλο βαθμό τη δυνατότητά τους να διαχειρίζονται ελεύθερα, κατά τη διάρκεια των εν λόγω περιόδων, τον χρόνο κατά τον οποίο δεν τους ζητείται να παρέχουν τις επαγγελματικές τους υπηρεσίες και τη δυνατότητά τους να αφιερώνουν τον χρόνο αυτόν στα ενδιαφέροντά τους.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η κροατική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.