62010CC0148_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Introduzzjoni
1. Il-Hof van beroep te Brussel (il-Belġju) tagħmel żewġ domandi preliminari dwar l-interpretazzjoni tad-Direttiva 97/67/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-15 ta’ Diċembru 1997, dwar regoli komuni għall-iżvilupp tas-suq intern tas-servizzi postali tal-Komunità u t-titjib fil-kwalità tas-servizz (2) . B’mod partikolari, tistaqsi dwar il-portata li għandha tingħata lid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 19 tal-imsemmija direttiva, b’mod partikolari fir-rigward tal-emendi ulterjuri li kien suġġett għalihom dan it-test (3) . Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tinterpreta l-Artikoli 56 TFUE et seq relatati mal-libertà li jiġu pprovduti s-servizzi.
2. Il-kawża li għandha quddiemha l-qorti tar-rinviju hija bejn Express Line NV, li issa saret DHL International NV (iktar ’il quddiem “Express Line”), u Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie (l-Istitut Belġjan tas-servizzi postali u l-komunikazzjonijiet, iktar ’il quddiem l-“IBPT”), peress illi dan tal-aħħar ried jissottometti l-attivitajiet tal-posta espress tal-imsemmija kumpannija, għall-kompetenza tas-servizz Belġjan ta’ medjazzjoni fis-settur postali u talabha tħallas kontribuzzjoni f’dan is-sens.
3. Dan ir-rinviju preliminari jistieden lill-qorti tar-rinviju tiddetermina jekk l-Istati Membri humiex awtorizzati jestendu sistema esterna għall-ipproċessar tal-ilmenti mressqa mill-utenti tas-servizzi postali, għall-fornituri ta’ servizzi postali li ma jaqgħux fl-ambitu tas-servizz universali, fid-dawl tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 97/67 u prinċipalment tal-Artikolu 19 tagħha, li jipprovdi sistema bħal din għall-fornituri tas-servizz postali universali.
4. F’każ ta’ risposta fl-affermattiv għal din l-ewwel domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi wkoll dwar il-punt jekk tali estensjoni hijiex kompatibbli mal-prinċipji relatati mal-libertà li jiġu pprovduti s-servizzi stabbiliti fit-Trattat FUE. Madankollu, fid-dawl tal-informazzjoni fattwali li tikkonċerna din il-kawża, jidher illi l-prinċipji inerenti għal-libertà ta’ stabbiliment huma iktar suxxettibbli li japplikaw u għalhekk li jkunu wkoll interpretati b’mod sinifikattiv mill-Qorti tal-Ġustizzja.
5. Madankollu, fid-dawl tal-iżviluppi li qamu fil-proċedura relatata mal-kawża prinċipali, marbuta mar-rinunzja tar-rikorrenti f’din il-kawża, li seħħew wara li l-qorti tar-rinviju għamlet it-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, jeħtieġ l-ewwel u qabel kollox li jiġi ddeterminat jekk għadx hemm lok li tingħata risposta għad-domandi magħmula fil-kuntest ta’ kawża li jista’ jkun li tilfet in-natura reali tagħha.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni
– Id-Direttiva 97/67
6. Il-premessi 35 u 41 tad-Direttiva 97/67 jiddisponu:
“(35) […] l-ħtieġa ta’ titjib fil-kwalità tas-servizz tfisser li l-kwistjonijiet għandhom jissolvew malajr u b’mod effiċjenti; […] minbarra l-forom ta’ rimedju legali disponibbli taħt il-liġi nazzjonali u tal-Komunità, għandha tiġi pprovduta proċedura għall-ilmenti, li għandha tkun trasparenti, sempliċi u ma tiswiex ħafna u għandha tkun tippermetti lill-partijiet relevanti li jipparteċipaw;
[…]
(41) […] din id-Direttiva ma taffettwax l-applikazzjoni tar-regoli tat-Trattat, u b’mod partikolari r-regoli tiegħu dwar il-kompetizzjoni u l-libertà li jiġu provduti servizzi”.
7. Skont l-Artikolu 1 tad-Direttiva 97/67:
“Din id-Direttiva tistabbilixxi regoli komuni dwar:
[…]
– l-iffissar ta’ standards ta’ kwalità għall-provvista ta’ servizz universali u l-istabbiliment ta’ sistema li tiżgura l-konformità ma’ dawk l-istandards,
– […]
– il-ħolqien ta’ awtoritajiet indipendenti nazzjonali regolatorji”.
8. L-ewwel punt tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67 jistabbilixxi: li “[g]ħall-iskopijiet ta’ din id-Direttiva, it-tifsiriet li ġejjin għandhom japplikaw: […] servizzi postali: […] servizzi li jinvolvu l-ikklerjar, l-issortjar, it-trasport u l-kunsinna ta’ oġġetti postali”.
9. Skont l-Artikoli 3 u 4 tad-Direttiva 97/67, l-Istati Membri għandhom jaħtru fornitur jew għadd ta’ fornituri għas-servizz universali, filwaqt li jiġi ppreċiżat b’mod ċar li dan is-servizz jikkorrispondi għal offerta ta’ servizzi postali ta’ kwalità ddeterminata, ipprovduti fuq bażi permanenti mill-punti kollha fit-territorju u bi prezzijiet li jistgħu jintlaħqu mill-utenti kollha (4) .
10. Sal-31 ta’ Diċembru 2010, id-data ta’ meta skada t-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2008/6, l-Istati Membru kellhom il-possibbiltà li jirriżervaw ċerti servizzi għal fornitur/i tas-servizz postali universali, skont l-Artikolu 7 tad-Direttiva 97/67, filwaqt li jiġi ppreċiżat b’mod ċar li dawn tal-aħħar jistgħu wkoll joffru servizzi oħra għajr dan.
11. Għal dak li għandu x’jaqsam mal-fornituri mhux maħtura, l-Istati Membri setgħu jintroduċu, abbażi tal-Artikolu 9 tal-imsemmija direttiva, jew awtorizzazzjonijiet ġenerali, servizzi li ma jaqgħux fl-ambitu tas-servizz universali, jew inkella proċeduri ta’ awtorizzazzjoni, inklużi liċenzji individwali, għal servizzi postali mhux irriżervati iżda li jaqgħu fl-ambitu tas-servizz universali.
12. Skont l-Artikolu 19 tad-Direttiva 97/67:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li proċeduri trasparenti, sempliċi u rħas jiġu stabbiliti sabiex jittrattaw l-ilmenti tal-konsumaturi, b’mod partikolari fil-każijiet li jinvolvu telf, serq, ħsara jew nuqqas ta’ konformità ma’ l-istandards ta’ kwalità tas-servizz.
L-Istati Membri għandhom jadottaw miżuri sabiex jiżguraw li dawk il-proċeduri li jippermettu li l-kwistjonijiet jiġu solvuti b’mod ġust u malajr u li jipprovdu, fejn meħtieġ, għal sistema ta’ rifużjoni u/jew kumpens.
Mingħajr preġudizzju għall-possibiltajiet l-oħra ta’ appell taħt leġislazzjoni nazzjonali jew tal-Komunità, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-konsumaturi, waqt li jaġixxu individwalment jew, meta dan ikun permess mill-liġi nazzjonali, flimkien ma’ organizzazzjonijiet li jirrappreżentaw lill-utenti u/jew konsumaturi, jkunu jistgħu jressqu quddiem l-awtorità kompetenti nazzjonali każijiet fejn l-ilmenti tal-konsumatur lill-fornitur ta’ servizz universali ma jkunux ġew riżolti b’mod sodisfaċenti.
Skond l-Artikolu 16, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-fornituri ta’ servizzi universali jippubblikaw, flimkien mar-rapport annwali dwar is-sorveljanza tal-prestazzjoni tagħhom, tagħrif dwar in-numru ta’ lmenti u l-mod li bih ikunu ġew trattati.”
– Id-Direttiva 2002/39/KE
13. Il-premessa 28 tad-Direttiva 2002/39 tistabbilixxi:
“(28) Jista’ jkun approprjat għal awtoritajiet regolatorji nazzjonali li jorbtu l-introduzzjoni ta’ liċenzi mal-ħtiġiet li konsumaturi tas-servizzi tal-liċenzjati għandu jkollhom proċeduri trasparenti, sempliċi u mhux għoljin disponibbli lilhom biex jittrattaw l-ilmenti tagħhom, minkejja l-fatt ta’ jekk jirrelatawx għas-servizzi tal-provditur (i) tas-servizz universali jew għal dawk ta’ operaturi fil-pussess ta' awtorizzazzjonijiet, inklużi detenturi individwali ta’ liċenza[,]. Jista’ wkoll ikun approprjat li dawn il-proċeduri jkunu disponibbli lill-utenti tas-servizzi postali kollha, kemm jekk huma servizzi universali u kemm jekk le. Dawn il-proċeduri għandhom jinkludu proċeduri biex tiġi determinata responsabbiltà fil-każ ta’ telf ta’, jew ħsara lil, oġġetti tal-posta”.
14. L-imsemmija direttiva ssostitwixxiet l-ewwel u t-tieni paragrafi tal-Artikolu 19 tad-Direttiva 97/67 bit-test segwenti:
“Stati Membri għandhom jassiguraw li proċeduri trasparenti, sempliċi u mhux għaljin jitfaslu biex jiġu trattati ilmenti ta’ utenti, partikolarment f’każijiet li jinvolvu telf, serq, ħsara jew non-konformità ma’ standards ta’ kwalità ta’ servizz (inklużi proċeduri biex jiġi determinat fejn hi r-responsabbiltà f’każijiet fejn iktar minn operatur wieħed hu involut).
L-Istati Membri jistgħu jipprovdu li dan il-prinċipju huwa wkoll applikat lil benefiċjarji ta’ servizzi li huma:
– barra l-qasam ta’ applikazzjoni tas-servizz universali kif definit fl-Artikolu 3, u
– fil-qasam ta’ applikazzjoni tas-servizz universali kif definit fl-Artikolu 3, imma li mhumiex provduti mill-provditur tas-servizz universali.
L-Istati Membri għandhom jadottaw miżuri sabiex jasiguraw li l-proċeduri msemmija fl-ewwel subparagrafu jippermettu li disputazzjonijiet jiġu riżoluti b’mod ġust u malajr b’disposizzjoni, meta garantita, għal sistema ta’ rimbors u/jew kumpens”.
– Id-Direttiva 2008/6/KE
15. Id-Direttiva 2008/6, li tipprovdi għall-ftuħ sħiħ tas-suq intern tas-servizzi postali, ukoll emendat id-Direttiva 97/67.
16. B’mod partikolari, il-premessa 42 tistabbilixxi, minn naħa, li biex tissaħħaħ il-protezzjoni tal-konsumaturi, jeħtieġ li l-applikazzjoni tal-prinċipji minimi għall-ipproċessar tal-ilmenti, ma tkunx limitata biss għall-fornituri tas-servizz universali u, min-naħa l-oħra, li biex tiżdied l-effiċjenza tal-proċeduri f’dan il-qasam, ikun opportun li jitħeġġeġ ir-rikors extraġudizzjarju għar-riżoluzzjoni tal-kwistjonijiet. L-aħħar emendi li daħlet id-Direttiva 97/67 permezz tal-Artikolu 19 tagħha jwieġbu għall-għanijiet hekk iddefiniti.
17. It-terminu għall-Istati Membri għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2008/6, ġie stabbilit fl-Artikolu 2(1) tagħha, għall-31 ta’ Diċembru 2010, b’riżerva għad-dispożizzjonijiet tranżitorji previsti fl-Artikolu 3 tal-imsemmija direttiva, li huma mingħajr rilevenza għall-kawża preżenti. Peress li dan it-terminu ma kienx għadu ddekorra fid-data tal-fatti li taw lok għall-kawża prinċipali u peress li t-traspożizzjoni fl-ordinament ġuridiku Belġjan, daħlet fis-seħħ permezz tal-liġi adottata fit-13 ta’ Diċembru 2010 (5), id-direttiva inkwistjoni mhijiex applikabbli fil-kuntest tal-kawża preżenti.
B – Id-dritt nazzjonali
18. Il-liġi tal-21 ta’ Marzu 1991 li rriformat ċerti impriżi pubbliċi ekonomiċi (6) (iktar ’il quddiem “il-liġi tal-1991”), kif emendata bosta drabi u b’mod partikolari permezz tad-deċiżjoni irjali eżekuttiva tad-9 ta’ Ġunju 1999 (7) (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni irjali tal-1999”), tinkludi t-traspożizzjoni tad-Direttiva 97/67 fl-ordinament ġuridiku Belġjan.
19. Il-liġi tal-1991 taħtar fornitur wieħed għas-servizz universali, jiġifieri lil La Poste (8), u tirriżervalu l-fornitura ta’ ċerti servizzi postali. Il-provvista ta’ servizz postali li mhux irriżervat iżda li jaqa’ fl-ambitu tas-servizz universali, huwa suġġett għall-kisba ta’ liċenzja individwali (9) . Min-naħa l-oħra, il-provvista ta’ servizz postali li ma jaqax fl-ambitu tas-servizz postali huwa suġġett, fost kundizzjonijiet oħra, għal dikjarazzjoni mal-IBPT (10) .
20. Fit-titolu I ta’ din il-liġi, intitolat “L-impriżi pubbliċi ekonomiċi”, hemm il-Kapitolu X dwar is-servizzi ta’ medjazzjoni ta’ dawn l-impriżi, li huwa maqsum f’żewġ sezzjonijiet, waħda li tikkonċerna l-kompetenzi tal-imsemmija servizzi, l-oħra li tikkonċerna l-kompożizzjoni u l-funzjonament tagħhom.
21. Fir-rigward tal-kompetenzi tas-servizz ta’ medjazzjoni li jopera fis-settur postali, l-Artikolu 43b tal-liġi tal-1991, kif introdott permezz tal-liġi tal-21 ta’ Diċembru 2006 (11) (iktar ’il quddiem il-“liġi tal-2006”), jistabbilixxi:
“§ 1. Qed jiġi stabbilit, fi ħdan l-[IBPT], servizz ta’ medjazzjoni għas-settur postali, li għandu jkun kompetenti f’oqsma li jikkonċernaw l-utenti tal-impriżi segwenti:
1° LA POSTE;
2° l-impriżi li joffru servizzi postali […] li l-offerta tagħhom tirrikjedi liċenzja […];
3° l-impriżi li joffru servizzi postali […], li l-offerta tagħhom tirrikjedi dikjarazzjoni […].
L-oqsma li jikkonċernaw lill-utenti, huma dawk l-oqsma li jikkonċernaw l-interessi tal-utenti li ma joffrux is-servizz postali huma stess.
[…]
§ 3. Is-servizz ta’ medjazzjoni għas-settur postali għandu l-għanijiet segwenti:
1° jinvestiga l-ilmenti kollha tal-utenti relatati:
a) mal-attivitajiet ta’ LA POSTE, […]
b) mal-attivitajiet postali tal-impriżi stabbiliti f’[punti] 2 u 3 tal-ewwel paragrafu ta’ dan l-Artikolu.
[…]
3° l-intervent biex jiġi ffaċilitat il-kompromess amikevoli tal-kwistjonijiet bejn l-impriżi msemmija fl-ewwel paragrafu ta’ dan l-artikolu u l-utenti;
4° li tindirizza rakkomandazzjoni lill-impriżi msemmija fl-ewwel paragrafu ta’ dan l-artikolu f’każ fejn ma jistax jintlaħaq kompromess amikevoli. Għandha tintbagħat kopja tar-rakkomandazzjoni lil min iressaq l-ilment;
5° li tiggwida fl-aħjar interess u drittijiet tagħhom, lill-utenti li jduru fuqu bil-miktub jew bil-fomm; […].
§ 4. L-ilmenti tal-utenti finali huma ammissibbli biss meta l-persuna tressaq l-ilment skont il-proċedura interna tal-impriża kkonċernata. L-ilmenti tal-utenti finali huma inammissibbli meta dawn jitressqu b’mod anonimu jew ma jitressqux bil-miktub, fis-servizz ta’ medjazzjoni għas-settur postali.
[…]
§ 7. Jekk l-ilment ta’ utent jiġi ddikjarat ammissibbli mis-servizz ta’ medjazzjoni għas-settur postali, il-proċedura ta’ rkupru tiġi sospiża mill-operatur għal perijodu massimu ta’ 4 xhur, li jibdew jiddekorru mill-introduzzjoni tal-ilment quddiem is-servizz ta’ medjazzjoni jew sakemm is-servizz ta’ medjazzjoni għas-settur postali jħejji r-rakkomandazzjoni jew sakemm ikun jista’ jintlaħaq kompromess amikevoli”.
22. Għal dak li għandu x’jaqsam mal-funzjonament tas-servizz ta’ medjazzjoni għas-settur postali, l-Artikolu 45b tal-liġi tal-1991, introdott permezz tal-liġi tal-2006 (12), jorganizza l-mod ta’ finanzjament tas-servizzi pprovduti mill-imsemmi servizz. Għal dan il-għan hemm stabbilita “kontribuzzjoni għall-medjazzjoni” li l-impriżi msemmija fl-ewwel paragrafu tal-Artikolu 43b tal-liġi tal-1991, għandhom iħallsu ta’ kull sena lill-IBPT, abbażi tal-informazzjoni li huma marbuta li jikkomunikaw skont il-paragrafu 4 tal-Artikolu 45b ta’ din l-istess liġi.
23. Il-paragrafu 5 tal-Artikolu 45b tal-imsemmija liġi jesponi li l-ammont tal-kontribuzzjoni “individwali” dovuta minn impriża partikolari għandha tiġi stabbilita fuq bażi annwali mill-IBPT, abbażi ta’ formula alġebrika kumplessa li essenzjalment, tqis b’mod partikolari, minn naħa, id-dħul mill-bejgħ, mill-impriża inkwistjoni s-sena ta’ qabel, għall-attivitajiet li jaqgħu fl-ambitu tal-kompetenza tas-servizz ta’ medjazzjoni (13) u, min-naħa l-oħra, in-numru tal-ilmenti li jikkonċernaw lil din l-impriża, li jiġu ttrattati s-sena ta’ qabel mis-servizz ta’ medjazzjoni. Il-kontribuzzjonijiet li ma jitħallsux sat-terminu stabbilit, jipproduċu, ipso iure, żieda ta’ 2 % fuq l-interessi legali, skont it-tieni inċiż tal-paragrafu 6 tal-istess artikolu.
III – Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
24. Express Line tagħmel parti mill-grupp ta’ impriżi DHL, li għandu l-uffiċju tiegħu rreġistrat fil-Ġermanja. L-attività prinċipali tiegħu hija fil-provvista ta’ servizzi ta’ posta espress, jiġifieri, fi kliemu stess, fit-trasport individwalizzat ta’ dokumenti, pakketti, palits jew tagħbija sħiħa permezz tal-ajru jew fuq l-art, għall-benefiċċju tal-klijenti tiegħu.
25. Fit-23 ta’ Diċembru 2006, wara li ġiet interpellata mill-IBPT, fir-rigward ta’ ċerti servizzi li kienet tipprovvdi, Express Line għamlet dikjarazzjoni għall-provvista ta’ servizzi postali li ma jaqgħux fl-ambitu tas-servizz universali, skont l-ewwel punt tal-paragrafu 1 tal-Artikolu 148a tal-liġi tal-1991. Madankollu din id-dikjarazzjoni kien fiha riżerva li hija ma kinitx qed taċċetta li s-servizzi tagħha ta’ posta espress, jiġu kkwalifikati bħala “servizzi postali”.
26. Permezz tal-ittra tal-11 ta’ Lulju 2007, l-IBPT infurmat lil Express Line li hija kienet taqa’ fil-kompetenza tas-servizz ta’ medjazzjoni għas-servizz postali u li, għalhekk, hija tqieset bħala responsabbli għall-ħlas tat-taxxa maħsuba għall-finanzjament ta’ dan is-servizz. Barra minn hekk, intalbet tipprovdi l-informazzjoni relatata mad-dħul mill-bejgħ tagħha għas-sena finanzjarja 2006, li tikkonċerna s-servizzi li jaqgħu fil-kompetenza tas-servizz ta’ medjazzjoni, minħabba l-kalkolu tal-kontribuzzjoni li kellha tħallas f’dan is-sens.
27. Express Line rrifjutat li tkun suġġetta għas-servizz ta’ medjazzjoni tas-settur postali, billi allegat illi s-servizzi tagħha ta’ posta espress, jikkostitwixxu servizzi ta’ trasport u ta’ loġistika b’valur miżjud, immirati lejn l-impriżi, u mhux servizzi postali.
28. Permezz tal-ittra tat-13 ta’ Novembru 2008, l-IBPT iddikjarat li Express Line kienet kisret l-Artikoli 43b sa 45b tal-liġi tal-1991 u ġiet intimata tikkomunikalha, fi ħmistax-il jum, l-informazzjoni meħtieġa għall-kalkolu tat-taxxa tagħha ta’ medjazzjoni, u fin-nuqqas tkun obbligata tħallas kontribuzzjoni amministrattiva (iktar ’il quddiem l-“att ikkontestat”).
29. Wara li bagħtet l-informazzjoni finanzjarja mitluba, biex tevita l-imsemmija kontribuzzjoni, Express Line ppreżentat rikors biex tikkontesta l-att ta’ intimazzjoni, quddiem il-Hof van beroep te Brussel (14) . Hija talbet, prinċipalment, li l-att ikkontestat jiġi annullat u, sussidjarjament, li jitressqu domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea.
30. F'dawn iċ-ċirkustanzi, permezz ta’ deċiżjoni tat-23 ta’ Marzu 2010, il-Hof van beroep te Brussel ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1) Id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 97/67 […], kif emendata bid-Direttiva 2002/39 […] u b’mod partikolari, iżda mhux biss, l-Artikolu 19 tagħha, speċifikament fir-rigward tal-emendi li saru bid-Direttiva 2008/6 […], li għandhom jiġu trasposti fid-dritt nazzjonali sa mhux iktar tard mill-31 ta’ Diċembru 2010, għandhom jiġu interpretati fis-sens li l-Istati Membri mhumiex awtorizzati jimponu sistema mandatorja ta’ lmenti esterni fuq il-fornituri ta’ servizzi postali mhux universali peress li:
i) fir-rigward tal-proċeduri ta’ lmenti applikabbli għall-protezzjoni tal-utenti ta’ servizzi postali, id-Direttiva tipprovdi armonizzazzjoni kompleta; jew peress li
ii) dan l-obbligu ġie impost bid-Direttiva 2002/39 biss fuq il-fornitur tas-servizz universali u, b’effett mid-Direttiva 2008/6 […], fuq il-fornituri ta’ servizzi universali kollha, minkejja li, skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 19(1) tad-Direttiva 2008/6 […], l-Istati Membri jistgħu sempliċement jinkoraġġixxu, iżda mhux jimponu, l-iżvilupp ta’ sistemi indipendenti ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn il-fornituri ta’ servizzi postali, minbarra l-fornituri ta’ servizzi universali u l-konsumaturi finali?
2) Jekk ir-risposta għall-ewwel domanda hija li d-Direttiva dwar il-Posta ma tipprekludix fiha nfisha li l-Istati Membri jimponu obbligu fuq il-fornituri ta’ servizz postali mhux universali ta’ sistema ta’ pproċessar ta’ ilmenti kif previst fl-ewwel paragrafu tal-Artikolu 19(2) [tad-Direttiva 97/67] għall-fornituri tas-servizzi postali universali, il-prinċipji tal-moviment liberu tas-servizzi (Artikoli 49 KE et seq, [li saru] Artikoli 56 TFUE et seq ) għandhom jiġu interpretati fis-sens li r-restrizzjonijiet għall-moviment liberu ta’ servizzi introdotti minn Stat Membru bbażati fuq raġunijiet mandatorji ta’ interess ġenerali tal-protezzjoni tal-konsumaturi, li bis-saħħa tagħhom il-fornituri ta’ servizzi postali mhux universali huma suġġetti għal sistema esterna mandatorja ta’ pproċessar ta’ lmenti prevista fl-ewwel paragrafu tal-Artikolu 19(2) [tad-Direttiva 97/67] għall-fornituri ta’ servizzi postali universali, huma kompatibbli mat-[trattat FUE], anki jekk, fil-kuntest tal-applikazzjoni tas-sistema ta’ pproċessar tal-ilmenti inkwistjoni, ma ssir ebda distinzjoni bejn l-ilmenti li joriġinaw minn konsumaturi u dawk li joriġinaw minn utenti finali oħra, minkejja li l-parti l-kbira tal-utenti ta’ dawn is-servizzi (f’dan il-każ servizzi ta’ posta espress u servizzi ta’ messaġġi) huma utenti professjonali?”
IV – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
31. It-talba għal deċiżjoni preliminari ġiet irreġistrata fid-29 ta’ Marzu 2010.
32. Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub lill-Qorti tal-Ġustizzja minn Express Line, mill-Gvern Belġjan u dak Pollakk kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea.
33. Permezz tal-ittra tal-14 ta’ Jannar 2011, Express Line nfurmat lill-Qorti tal-Ġustizzja li, fil-proċedura pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju, kienet irtirat il-motiv li kienet sostniet abbażi tal-prinċipji tal-moviment liberu tas-servizzi u tad-Direttiva 97/67, kif emendata permezz tad-Direttiva 2002/39. Għalhekk talbet lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiddikjara li ma kienx hemm iktar lok li tingħata tweġiba għad-domandi magħmula preliminarjament f’din il-kawża.
34. Permezz tal-ittra li waslet fir-reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit-18 ta’ Frar 2011, l-IBPT sostniet li Express Line ma setgħetx tressaq talba bħal din, għar-raġuni illi fid-dritt Belġjan, ma kienx ammess li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali tiddeċiedi, minflok il-qorti tar-rinviju, dwar il-kwistjoni jekk ir-risposta għaż-żewġ domandi preliminari magħmula għadhiex jew le meħtieġa biex tippermettilha tiddeċiedi dwar is-suġġett tal-kawża. Hija ppreċiżat li jekk l-ewwel domanda kienet parafrażi tad-domanda proposta minn Express Line, it-tieni domanda ġiet abbozzata mill-Hof van beroep te Brussel inniffisha u hija suġġetta għar-risposta mogħtija għall-ewwel domanda.
35. Permezz tal-fax tad-9 ta’ Marzu 2011, il-qorti tar-rinviju ġabet għall-konjizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja l-fatt li, il-motiv imsejjes fuq l-Artikolu 56 TFUE u fuq id-Direttiva 97/67, li kien wassalha biex tagħmel it-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, kien ġie rrinunzjat. Hija indikat li skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan l-iżvilupp żgur li ma kienx mingħajr konsegwenzi, fid-dawl tal-ġurisdiżzjoni ta’ din tal-aħħar biex twieġeb għad-domandi miġjuba quddiemha.
36. Fis-seduta tas-17 ta’ Marzu 2011, la l-IBPT u lanqas il-Gvern Pollakk ma kienu rrappreżentati.
37. Express Line tenniet mill-ġdid il-fehma tagħha illi d-domandi preliminari ma kinux iktar jinħtieġu risposta, fid-dawl tal-istat proċedurali tal-kawża prinċipali. Għalhekk stiednet lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex twaqqaf il-proċedura u, sussidjarjament, tissospendi d-deċiżjoni tagħha sakemm il-qorti tar-rinviju tiddeċiedi dwar it-talba relatata mar-rinunzja tal-motiv tagħha msejjes fuq id-dritt tal-Unjoni, fil-kuntest tal-kawża prinċipali.
38. Il-Gvern Belġjan u l-Kummissjoni ma tawx il-fehma tagħhom dwar din il-problema proċedurali, iżda unikament fuq il-mertu tal-kawża.
39. Wara s-seduta, permezz tal-ittra tal-25 ta’ Marzu 2010, Express Line kkomunikat lill-Qorti tal-Ġustizzja d-digriet mogħti mill-Hof van beroep te Brussel fid-9 ta’ Marzu 2011, li kien jistabbilixxi li l-partijiet fil-kawża prinċipali nstemgħu minnha fit-8 ta’ Frar 2011 dwar ir-rinunzja ta’ Express Line tal-ewwel motiv tagħha relatat mal-ksur tal-Artikolu 56 TFUE u tad-Direttiva 97/67, kif ukoll dwar ir-rikors tagħha biex l-istanza deċiża minn din il-qorti ma tibqax sospiża u biex il-proċedura tinbeda mill-ġdid mill-iktar fis possibbli.
40. Minkejja l-elementi deskritti iktar ’il fuq, il-qorti tar-rinviju ma rtiratx formalment it-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari.
V – Analiżi
A – Fuq l-istat proċedurali tal-kawża
41. Fid-dawl tal-iżviluppi reċenti tal-proċedura mibdija quddiem il-qorti nazzjonali, u b’mod partikolari fid-dawl tal-fatt li Express Line rrinunzjat għall-motiv li, skont il-Hof van beroep te Brussel, kien wassalha biex tressaq talba għal deċiżjoni preliminari, huwa permess li wieħed jistaqsi dwar il-ħtieġa għall-Qorti tal-Ġustizzja li tagħti deċiżjoni dwar id-domandi preliminari magħmula.
42. Infakkar illi, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, l-proċedura tar-rinviju tieħu n-natura ta’ inċidenza mqajjma quddiem il-qorti nazzjonali (15) . Hija biss it-talba għall-interpretazzjoni, jew it-talba għall-evalwazzjoni tal-validità, skont il-każijiet, li hija indirizzata lill-Qorti tal-Ġustizzja, mingħajr it-trasferiment tal-kawża għall-benefiċċju ta’ din tal-aħħar. Konsegwentement, il-kawża tibqa’ pendenti quddiem l-imsemmija qorti. Id-deċiżjoni tar-rinviju li tiġi nnotifikata lill-Qorti tal-Ġustizzja għandha biss l-effett li tissospendi l-proċedura li tibqa’ pendenti quddiem il-qorti nazzjonali, sakemm il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi dwar id-domanda preliminari (16) .
43. Min-naħa tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja, ma tistax tiddeċiedi dwar domanda preliminari ta’ interpretazzjoni jekk ma hemmx jew ma għadx hemm, kif jista’ jkun il-każ fil-kawża preżenti, kawża prinċipali li tqajjem domandi li jaqgħu fl-ambitu tad-dritt tal-Unjoni u li jridu jiġu deċiżi mill-qorti tar-rinviju.
44. Fil-fatt, jirriżulta kemm mit-termini kif ukoll mill-istruttura tal-Artikolu 267 TFUE u tal-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea li l-qrati nazzjonali ma jistgħux iressqu talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ħlief meta jkun hemm kawża pendenti quddiemhom, li fil-kuntest tagħha jkunu ntalbu jagħtu deċiżjoni li tista’ tieħu inkunsiderazzjoni s-sentenza preliminari. Konsegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex kompetenza sabiex tiddeċiedi dwar rinviju preliminari meta, fil-mument meta dan isir, il-proċedura quddiem il-qorti tar-rinviju tkun diġà magħluqa (17) .
45. Barra minn hekk, il-ġustifikazzjoni tar-rinviju preliminari u konsegwentement tal-kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, ma tinsabx fil-formazzjoni ta’ opinjonijiet konsultattivi dwar kwistjonijiet ġenerali jew ipotetiċi (18), iżda fil-ħtieġa inerenti għal soluzzjoni effettiva ta’ tilwima eżistenti. Jekk din tintemm, il-ħtieġa li tingħata risposta għad-domandi preliminari tispiċċa b’mod korrispondenti.
46. Huwa minnu illi fil-kuntest proċedurali tar-rinviju preliminari, il-qorti nazzjonali hija, fir-rigward tal-partikolaritajiet tal-kawża, fl-aħjar pożizzjoni biex tevalwa kemm il-ħtieġa tal-imsemmi rinviju biex tkun tista’ tiddeċiedi, kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li tissottometti lill-Qorti tal-Ġustizzja (19) .
47. Madankollu, il-problemi li jista’ jqajjem l-eżerċizzju tas-setgħa diskrezzjonali min-naħa tal-qorti nazzjonali u r-rapporti illi din għandha mal-Qorti tal-Ġustizzja, huma għal kollox irregolati mid-dritt tal-Unjoni. Għaldaqstant, jekk il‑Qorti tal‑Ġustizzja għandha tkun tista’ tafda, fis-sens l-iktar wiesa’, l‑evalwazzjoni tal‑qorti nazzjonali għal dak li għandu x’jaqsam mal-ħtieġa tad-domandi indirizzati lilha (20), għandha titpoġġa f’qagħda fejn tkun tista’ tagħmel kwalunkwe evalwazzjoni inerenti għat-twettiq tal-funzjoni tagħha, b’mod partikolari biex tkun tista’ tivverifika, jekk ikun il-każ u kif hija obbligata tagħmel kull qorti, il-kompetenza proprja tagħha (21) .
48. Peress illi l-eżistenza ta’ kawża prinċipali hija kundizzjoni għall-imsemmija kompetenza, il-Qorti tal-Ġustizzja hija wkoll suxxettibbli li tivverifikaha ex officio (22), filwaqt li jiġi ppreċiżat li l-fakultà tal-qorti tar-rinviju li tiddikjara l-estinzjoni tal-istanza u li tirtira d-domandi preliminari, mhijiex kwistjoni tad-dritt nazzjonali izda ta’ interpretazzjoni tal-Artikolu 267 TFUE, li d-dispożizzjonijiet tiegħu huma imposti b’mod mandatorju fuq il-qorti nazzjonali (23) .
49. Ġie deċiż illi jekk, fil-prinċipju, hija biss il-qorti nazzjonali li tista’ tirtira t-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, meta hija tqis li din id-deċiżjoni mhijiex iktar meħtieġa biex tħalliha ssolvi l-kawża prinċipali, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali jista’ wkoll jipprovoka dan l-irtirar, billi eventwalment jirrinunzja għar-rikors li jkun ippreżenta (24) . Anke r-rinunzja parzjali, li għalhekk ma ġġibx magħha l-estinzjoni tal-istanza prinċipali, tista’ tkun biżżejjed biex il-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex iktar il-possibbiltà li tiddeċiedi dwar id-domanda li ssirilha (25) .
50. Fil-kawża preżenti, mill-provi li tressqu għall-konjizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja wara l-preżentata tat-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta, li, anke jekk ma rtiratx għal kollox ir-rikors tagħha quddiem il-qorti nazzjonali, Express Line irrinunzjat għall-uniku motiv ippreżentat quddiem din tal-aħħar li kien rilevanti fir-rigward tad-dritt tal-Unjoni, jiġifieri li ma kinitx iktar ser tipprevalixxi ruħha minn eventwali ksur tal-Artikolu 56 TFUE u mid-Direttiva 97/67.
51. Jidhirli li peress li ma għadx hemm interess fit-talba għal deċiżjoni preliminari biex tiġi deċiża l-kawża prinċipali, din issa tilfet l-għan tagħha. Mill-bqija, għalkemm il-pożizzjoni tagħha tibqa’ ambigwa, possibilment minħabba d-diffikultajiet maħluqa mid-dritt proċedurali nazzjonali f’dan ir-rigward (26), il-qorti tar-rinviju tidher li qed tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tagħti deċiżjoni f’dan il-każ.
52. Fil-fatt, fid-digriet tagħha mogħti fid-9 ta’ Marzu 2011, il-Hof van beroep te Brussel tispjega li “[i]r rinunzja tal-motiv li ta lok għat-talba għal deċiżjoni preliminari hija fatt li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, għandu impatt fuq il-kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja għal dak li għandu x’jaqsam mad-domanda magħmula”. Barra minn hekk, tikkonkludi din id-deċiżjoni billi tindika illi “l-andament
tal-kawża jiġi rraportat ex officio
sakemm il-Qorti tal-Ġustizzja tiddikjara, permezz ta’ deċiżjoni, li d-domanda preliminari ma għadx għandha skop legali”.
53. Jekk, minkejja din il-pożizzjoni li tidher illi ttieħdet, ir-raġunijiet, li għalihom il-Hof van beroep te Brussel astjeniet milli tirtira t-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, mhumiex ċari, huwa permess li wieħed jippresupponi li marbutin ma’ restrizzjonijiet proċedurali. F’dan il-każ, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà aċċettat li tassisti lill-qorti tar-rinviju. Fil-fatt, ġie deċiż li meta l-imsemmija qorti tqis li ma għandhiex is-setgħa, skont ir-regoli proċedurali nazzjonali, li tirrinunzja għat-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, huwa possibbli għall-Qorti tal-Ġustizzja li tiddikjara li l-kawża pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju hija nieqsa minn kull skop biex b’hekk tiddeduċi li ma għadx hemm lok li tirrispondi għad-domanda preliminari magħmula (27) .
54. Hi x’inhi r-raġuni tad-diffikultà tal-qorti tar-rinviju, fid-dawl tal-iżvilupp proċedurali relatat mal-kawża prinċipali, ir-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għad-domandi preliminari magħmula fil-kawża preżenti, ma tidhirx, fl-opinjoni tiegħi, iktar meħtieġa għas-soluzzjoni tat-tilwima li l-imsemmija qorti għandha quddiemha. Konsegwentement, huwa suġġerit li jiġi deċiż li ma hemmx lok li tingħata deċiżjoni.
55. Huwa biss sussidjarjament, f’każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħżel li ma timxix mas-suġġeriment tiegħi li ma hemmx lok li tingħata deċiżjoni, li ser nagħti, iktar ’l isfel, xi elementi li jikkonċernaw ir-risposta dwar il-mertu.
B – Fuq il-kunċett ta’ servizzi postali
56. Express Line tirrifjuta l-kwalifika ta’ “servizzi postali” mogħtija fl-att ikkontestat lis-servizzi li fir-rigward tagħhom saret id-dikjarazzjoni, għar-raġuni li din l-pożizzjoni tmur kontra d-dritt tal-Unjoni. Hija tisħaq illi sakemm il-provvisti tagħha huma limitati għal attivitajiet ta’ trasport u ta’ loġistika ta’ posta espress, ma jistgħux jaqgħu fl-ambitu tal-kunċett ta’ “servizzi postali” fis-sens tal-ewwel punt tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67, li telenka erba’ attivitajiet li jridu jitwettqu b’mod kumulattiv skont l-entità kkonċernata (28) . Hija tqis illi l-liġi tal-1991, li tattribwixxi kwalità alternattiva lill-attivitajiet elenkati (29), tikkonċedi kamp ta’ applikazzjoni usa’ minn dak tad-direttiva u tħaddem għalhekk traspożizzjoni skorretta ta’ din tal-aħħar fl-ordinament ġuridiku Belġjan.
57. Kif indikat il-qorti tar-rinviju, din l-oġġezzjoni kellha tkun fil-mira ta’ eżami ta’ intervent preliminari, peress illi l-eżistenza tal-provvista tas-servizzi li jaqgħu fl-ambitu tal-imsemmija kwalifika, hija kundizzjoni preliminari għall-applikazzjoni tas-sistema ta’ medjazzjoni li l-implementazzjoni tagħha qed tiġi kkontestata.
58. Mill-bidu nett, irrid nindika fl-opinjoni tiegħi li, ma hemmx lok li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti deċiżjoni f’dan ir-rigward, la taf li il-Hof van beroep te Brussel diġà ċaħdet dik il-parti tal-motiv imsejsa fuq din il-bażi, biex waslet biex iddeduċiet, b’mod ċar, illi ma kienx utli, fiċ-ċirkustanzi tal-kawża li għandha quddiemha, li tressaq talba għal deċiżjoni preliminari dwar dan il-punt. Skont il-ġurisprudenza, huwa inkompatibbli mar-rwol mogħti lill-Qorti tal-Ġustizzja mill-Artikolu 267 TFUE, li din tirrispondi għal domanda preliminari addizzjonali magħmula essenzjalment fl-osservazzjonijiet tagħha, mir-rikorrrenti fil-kawża prinċipali, meta il-qorti tar-rinviju, li hija l-unika li għandha s-setgħa diskrezzjonali li tevalwa l-ħtieġa għall-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni biex tagħti deċiżjoni, qieset illi t-tressiq tal-imsemmija domanda kien superfluwu fil-kawża preżenti (30) .
59. Mill-bqija, naqbel mal-pożizzjoni meħuda mill-Hof van beroep te Brussel (31) li l-liġi Belġjana applikabbli f’din il-kawża tagħti definizzjoni tal-kunċett ta’ “servizzi postali” li hija kompatibbli ma’ dik stabbilita fl-ewwel punt, tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 97/67, la taf illi l-mod ta’ kif huwa abbozzat l-imsemmi artikolu ma jagħti l-ebda indikazzjoni li l-enumerazzjoni illi fih, hija ta’ natura kumulattiva. Inżid ngħid li l-mod ta’ kif żviluppat din id-dispożizzjoni, jikkonferma l-idea li mhux meħtieġ li l-attivitajiet elenkati jikkonkorru fil-konfront tal-operatur ikkonċernat (32) .
Ċ- 	Fuq l-ewwel domanda
60. Skont l-ewwel domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-punt jekk id-Direttiva 97/67, fil-verżjoni tagħha riżultanti mid-Direttiva 2002/39, u prinċipalment iżda mhux esklussivament, mill-Artikolu 19, għandhiex tiġi interpretata fis-sens li tipprekludi leġiżlazzjoni li tagħmilha obbligatorja sistema esterna għall-ipproċessar tal-ilmenti fir-rigward tal-fornituri tas-servizz postali universali.
61. Hija biss Express Line li ssostni li għandha tingħata risposta fl-affermattiv għal din id-domanda preliminari, li ġiet ifformulata skont it-talba tagħha. Min-naħa l-oħra, il-gvernijiet Belġjan u Pollakk, l-istess bħall-Kummissjoni, iqisu illi d-Direttiva 97/67 ma tipprekludix is-sistema inkwistjoni. Jiena wkoll nadotta din il-pożizzjoni.
62. Fil-kawża preżenti, is-servizzi postali pprovduti minn Express Line, li fir-rigward tagħhom għamlet dikjarazzjoni mal-IBPT, huma servizzi li ma jaqgħux fl-ambitu tas-servizz universali. F’dan il-kuntest, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali tirrifjuta li tiġi sottomessa għall-kompetenza tas-servizz Belġjan ta’ medjazzjoni tas-settur postali, u konsegwentement li jkollha tħallas il-kontribuzzjoni relatata mal-imsemmi servizz, kif qed jintalab minnha mill-IBTP fl-att ikkontestat. Imur kontra l-liġi tal-1991 li jiġi stabbilit li anke l-fornituri li joffru servizzi postali mhux universali, għandhom jaqgħu fl-ambitu tas-sistema esterna għal-ipproċessar tal-ilmenti li jikkostitwixxi l-imsemmi servizz ta’ medjazzjoni.
63. Hija ssejjes dawn il-pretensjonijiet b’mod partikolari fuq l-Artikolu 19 tad-Direttiva 97/67, kif emendat bid-Direttiva 2002/39, li r-raba’ paragrafu tiegħu jipprovdi li l-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-utenti (33) jkunu jistgħu jduru fuq awtorità nazzjonali kompetenti, fil-kuntest ta’ proċedura esterna għall-ilmenti, f’każ fejn l-ilmenti li jressqu direttament quddiem il-fornitur tas-servizz universali (34) ma jagħtux riżultat sodisfaċenti (35) . Minn dan it-test jirriżulta li l-fornituri li huma partikolarment fil-mira tas-sistema esterna għall-ipproċessar tal-ilmenti li għandha tiġi implementata mill-Istati Membri, huma l-fornituri tas-servizz universali.
64. Madankollu, l-armonizzazzjoni tad-dispożizzjonijiet nazzjonali mwettqa permezz tad-Direttiva 97/67 hija biss minima, peress li ma huwiex l-għan tagħha li tistabbilixxi regoli komuni li jkopru s-settur postali kollu (36) . B’mod partikolari, ir-raba’ paragrafu tal-Artikolu 19, fil-verżjoni tiegħu applikabbli fil-kawża preżenti, jibda bir-riżerva segwenti: “mingħajr preġudizzju għall-possibiltajiet l-oħra ta’ appell taħt leġislazzjoni nazzjonali jew tal-Komunità”. Dan it-test għalhekk għandu biss l-għan li jistabbilixxi qafas minimu, li lil hinn minnu l-Istati Membri huma awtorizzati jilleġiżlaw, sakemm josservaw ir-regoli l-oħra tad-dritt tal-Unjoni. Kif tenfasizza l-Kummissjoni, ma hemm xejn fil-formulazzjoni tal-Artikolu 19 tad-Direttiva 97/67 li jindika li l-Istati Membri mhumiex awtorizzati jimponu l-proċedura esterna għall-ilmenti fuq il-fornituri ta’ servizzi li mhumiex universali.
65. L-għan speċifiku ta’ dan l-artikolu, li huwa intiż sabiex jipproteġi l-interessi tal-utenti kollha tas-servizzi postali, billi jiggarantilhom livell għoli ta’ kwalità fis-servizzi, kif jindika t-titolu ġenerali tad-Direttiva 97/67, iwassalni wkoll biex insostni li dan it-test ma jipprekludix lill-Istati Membri milli jipprevedu forom oħra biex jiġu rregolati l-kwistjonijiet (37) .
66. Fl-opinjoni tiegħi, din l-analiżi hija kkoraborata kemm mill-preamblu tad-Direttiva 97/67, kif ukoll minn dak tad-Direttiva 2002/39, li emendaha f’dan il-qasam. Fil-fatt, il-premessa 35 tad-Direttiva 97/67 tindika li l-proċedura għall-ipproċessar tal-ilmenti prevista fl-Artikolu 19 tapplika, “minbarra l-forom ta’ rimedju legali disponibbli taħt il-liġi nazzjonali u tal-Komunità”. Barra minn hekk, il-premessa 28 tad-Direttiva 2002/39 tinvoka din is-sistema għall-ipproċessar tal-ilmenti, billi tikkunsidra bl-istess mod, l-ilmenti relatati mas-servizzi tal-fornituri tas-servizz postali universali u dawk relatati mas-servizzi ta’ fornituri oħra, jiġifieri “ta’ operaturi fil-pussess ta’ awtorizzazzjonijiet, inklużi detenturi individwali ta’ liċenza”. L-istess premessa żżid illi jkun opportun li “dawn il-proċeduri jkunu disponibbli lill-utenti tas-servizzi postali kollha, kemm jekk huma servizzi universali u kemm jekk le”.
67. Din l-intenzjoni ddikjarata mil-leġiżlatur Ewropew, biex tiġi estiża l-protezzjoni pprovdu ta mill-Artikolu 19 tad-Direttiva 97/67, għal grupp wiesa’ ta’ utenti ta’ servizzi postali, hija riflessa fl-emendi mdaħħla fl-ewwel u fit-tieni paragrafi tal-imsemmi artikolu permezz tad-Direttiva 2002/39 (38) .
68. L-istess ukoll kienet ix-xewqa wara l-adozzjoni tad-Direttiva  2008/6. Kif diġà indikajt, id-dispożizzjonijiet tal-imsemmija direttiva ma japplikawx ratione temporis fil-kuntest ta’ din il-kawża. Madankollu, jistgħu jitfgħu dawl utli fuq l-interpretazzjoni tad-Direttiva 97/67, li jemendaw xi ftit il-kontenut tagħha. Fil-fatt, il-premessa 42 tad-Direttiva 2008/6 tistabbilixxi li “biex tiżdied il-protezzjoni tal-konsumatur, jixraq li tiġi estiża l-applikazzjoni tal-prinċipji minimi dwar il-proċeduri ta’ lment lil hinn mill-fornituri ta’ servizz universali”, li juri li d-Direttiva 97/67 ma kellhiex l-għan li twettaq l-armonizzazzjoni totali tal-leġiżlazzjonijiet tal-Istati Membri f’dan il-qasam.
69. Nikkonkludi minn dawn l-elementi interpretattivi kollha (39) li d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 97/67, kif emendata permezz tad-Direttiva 2002/39, u b’mod partikolari mill-Artikolu 19 ta’ din id-direttiva, ma jipprekludux Stat Membru milli jadotta miżuri bħal dawk fil-kawża prinċipali.
C – Fuq it-tieni domanda preliminari
70. Permezz tat-tieni domanda preliminari, magħmula sussidjarjament, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikoli 56 TFUE et seq, li jikkonċernaw il-libertà li jiġu pprovduti s-servizzi, jipprekludux Stat Membru milli jintroduċi restrizzjonijiet fir-rigward tal-imsemmija libertà, billi jissuġġetta b’mod obbligatorju lill-fornituri tas-servizzi postali mhux universali, għal sistema esterna tal-ipproċessar tal-ilmenti u dan għal raġunijiet relatati mal-protezzjoni tal-konsumaturi, anke jekk din is-sistema ma tkun tagħmel l-ebda distinzjoni bejn l-ilmenti tal-konsumaturi jew ta’ utenti oħra finali, meta huwa magħruf li l-benefiċċjarji tas-servizzi kkonċernati huma fil-maġġoranza kbira tagħhom professjonisti.
71. Qabel xejn, nosserva illi ħlief għar-rikorrenti fil-kawża prinċipali, il-partijiet kollha illi ppreżentaw osservazzjonijiet, jaqblu li d-dispożizzjonijiet tat-trattat FUE ma jipprekludux il-liġi nazzjonali inkwistjoni. Din hija wkoll l-opinjoni tiegħi, għar-raġunijiet segwenti.
72. Fis-settur postali, id-direttivi adottati mil-leġiżlatur Ewropew iwettqu armonizzazzjoni minima. Mill-bqija, id-dispożizzjonijiet tat-trattati, u b’mod iktar partikolari tat-trattat FUE f’din il-kawża, jipprekludu lill-Istati Membri, jiġifieri fl-oqsma li fihom dawn żammew il-marġni ta’ diskrezzjoni assoluta tagħhom relatata mal-azzjoni normattiva. Madankollu, kif ifakkru il-premessa 42 u l-Artikolu 26 tad-Direttiva 97/67 (40), anke jekk huma liberi li jilleġiżlaw, l-Istati Membri jibqgħu marbuta li josservaw il-prinċipji tad-dritt tal-Unjoni fil-kuntest tal-eżerċiżżju tal-kompetenza rriżervata lilhom.
73. Fir-rigward tal-informazzjoni relatata mal-kawża prinċipali, jidhirli, l-istess bħall-Kummissjoni, li r-regoli tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni huma pjuttost dawk relatati mal-libertà ta’ stabbiliment, iddefiniti mill-Artikoli 49 TFUE et seq, milli dawk relatati mal-libertà li jiġu pprovduti s-servizzi (41) . Fil-fatt, is-servizzi postali kkonċernati huma ġeneralment ipprovduti minn stabbiliment li jinsab fl-istat membru ta’ destinazzjoni. B’hekk, Express Line, li tagħmel parti minn grupp ta’ kumpanniji Ġermaniż, hija stabbilita fit-territorju Belġjan.
74. Issa, skont ġurisprudenza stabbilita, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-possibbiltà li tinterpreta d-dispożizzjonijiet li ma jissemmewx fid-domandi preliminari (42), biex tipprovdi lill-qorti tar-rinviju, fi spirtu ta’ kollaborazzjoni ma’ din tal-aħħar, ir-risposti utli kollha għas-soluzzjoni tat-tilwima li jkollha quddiemha.
75. Hija l-qorti tar-rinviju li tiddetermina, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawża, jekk is-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali taqax fl-ambitu tal-libertà ta’ stabbiliment jew tal-libertà li jiġu pprovduti s-servizzi. Madankollu, fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, jeħtieġ, fl-opinjoni tiegħi, li d-domandi preliminari jiġu eżaminati kemm fid-dawl tal-Artikolu 49 TFUE kif ukoll tal-Artikolu 56 TFUE KE (43) .
76. Tkun liema tkun minn dawn iż-żewġ libertajiet ta’ moviment li tipprevali, l-ewwel fażi ta’ raġunament, biex tingħata risposta għad-domanda preliminari, hija dik li jiġi ddeterminat jekk l-impożizzjoni ta’ sistema esterna għall-ipproċessar tal-ilmenti fuq il-fornituri ta’ servizzi mhux universali, kif previst fl-Artikoli 43b u 45b tal-liġi tal-1991, tikkostitwixxix jew le ostaklu għal-libertà kkonċernata.
77. Bħala tali, l-obbligu ta’ parteċipazzjoni f’sistema bħal din, ma jistax, fih innifsu jitqies bħala ostakolu għal-libertà li jiġu pprovduti s-servizzi. Fl-opinjoni tiegħi, impriża li topera fis-suq intern tal-Unjoni ma tistax tippretendi li Stat Membru ma jkollux l-istrutturi li joffru l-protezzjoni legali għall-interessi tal-klijenti tagħha u mezzi differenti għar-riżoluzzjoni tal-kwistjonijiet, minbarra dawk ta’ rikors ġurisdizzjonali. Barra minn hekk nosserva, li bħar-Renju tal-Belġju, għadd kbir ta’ Stati għażlu li jestendu s-sistemi esterni għall-ipproċessar tal-ilmenti, għall-fornituri tas-servizzi postali li jaġixxu barra mis-settur tas-servizz universali (44) .
78. Min-naħa l-oħra, l-obbligu ta’ parteċipazzjoni fil-finanzjament ta’ sistema bħal din, jista’ jagħti lok għal restrizzjoni ta’ waħda mil-libertajiet fundamentali ggarantiti mit-trattat FUE u dan imur kontra d-dritt tal-Unjoni. Bħala regola ġenerali, huwa l-Istat li jiffinanzja strutturi ta’ dan it-tip, u mhux grupp ta’ impriżi li jinkludi fornituri li lanqas jaqgħu fl-ambitu tas-servizz universali, bħal fil-każ preżenti. Ċertament, l-obbligu impost fuq l-impriżi biex jikkontribwixxu għall-finanzjament ta’ strutturi amministrattivi regolatorji u ta’ kontroll, ma jistax jitqies li huwa eċċezzjonali fis-setturi rregolati tal-ekonomija nazzjonali. Madankollu, ikun leġittimu li jistennew illi l-piż finanzjarju jinqasam bejn id-diversi operaturi kkonċernati b’mod mhux diskriminatorju, proporzjonat u trasparenti.
79. Huwa minnu li fil-kawża preżenti l-kontribuzzjoni inkwistjoni ma tikkostitwixxix piż ikbar għall-fornituri ta’ Stati Membri oħra milli għall-fornituri Belġjani, peress illi hija imposta fuq l-impriżi inklużi fl-attivitajiet tas-servizz Belġjan ta’ medjazzjoni fis-settur postali, mingħajr distinzjoni abbażi tan-nazzjonalità jew tal-post ta’ stabbiliment. Madankollu, għalkemm mhijiex diskriminatorja f’dan is-sens, hija suxxettibbli li taffetwa, billi tkun ta’ inkonvenjent jew tagħmilhom inqas attraenti, l-attivitajiet tal-impriżi stabbiliti fi Stat Membru għajr dak tad-destinatarju tal-provvista, fejn jipprovdu servizzi simili (45) jew li tiskoraġġixxi l-impriżi li joriġinaw minn Stati Membri oħra, li fin-nuqqas kienu jmorru l-Belġju biex jistabbilixxu ruħhom (46) . Jidhirli li kemm l-Artikoli 49 TFUE et seq kif ukoll l-Artikoli 56 TFUE et seq jipprekludu fattur bħal dan ta’ skoraġġiment għad-dħul fis-suq Belġjan tas-servizzi postali (47) .
80. Madankollu, hija ġurisprudenza stabbilita li l-imsemmija restrizzjoni tista’ tkun aċċettata abbażi ta’ miżuri derogatorji espressament previsti fit-trattat TUE, bħal dawk li jinsabu fl-Artikolu 52(1) TFUE, jew iġġustifikati, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, għal raġunijiet mandatorji ta’ interess ġenerali. Fil-fatt, il-libertà ta’ stabbiliment u dik li jiġu pprovduti s-servizzi, bħala prinċipji fundamentali tat-trattat FUE, ma jistgħux jiġu limitati jekk mhux permezz ta’ leġiżlazzjoni li tista’ tiġi ġġustifikata abbażi ta’ raġunijiet li jaqgħu f’din il-kategorija, li japplikaw għal kull persuna jew impriża li twettaq attività fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti (48) .
81. Fil-każ preżenti, l-impediment għall-eżerċizzju tal-imsemmija libertajiet ta’ moviment, jista’ jsib bażi leġittima f’raġunijiet relatati mal-protezzjoni tal-konsumaturi, li hija preċiżament invokata mir-Renju tal-Belġju.
82. Bħall-gvernijiet Belġjan u Pollakk, kif ukoll bħall-Kummissjoni, inqis, f’dan ir-rigward, li huwa irrilevanti li l-liġi nazzjonali ma tiddistingwix bejn l-ilmenti mressqa minn individwi u dawk imressqa minn professjonisti. Anke jekk dan l-aħħar grupp huwa f’maġġoranza kbira fost il-klijenti ta’ Express Line, id-dritt tal-Unjoni, u b’mod partikolari l-Artikolu 19 tad-Direttiva 97/67 (49), ma jagħmilx distinzjoni skont jekk l-uteni finali li fittxew is-servizz ta’ medjazzjoni kinux marbuta bil-kuntratti kontenzjużi għal finijiet privati jew f’kuntest professjonali (50) . Barra minn hekk, l-effett utli tal-intervent mill-imsemmi servizz, li għandu l-għan li jsaħħaħ il-kwalità tal-provvisti fis-settur postali, ikun iggarantit aħjar jekk il-kategoriji kollha jkunu jistgħu jressqu l-ilmenti quddiemu.
83. Din il-ġustifikazzjoni jidhirli li hija valida, bir-riżerva iżda li r-restrizzjoni mqajjma tkun proporzjonata, jiġifieri li l-forom ta’ finanzjament tas-servizz Belġjan ta’ medjazzjoni fis-settur postali jkunu tali li jippermettu li jintlaħaq l-għan mixtieq u ma jaqbżux dak li jeħtieġ għal dan il-għan, billi jiġu applikati b’mod koerenti u sistematiku (51) . Huwa l-kompitu tal-qorti tar-rinviju li tevalwa jekk, fil-kawża preżenti, il-kontribuzzjoni dovuta minn Express Line hijiex effettivament adegwata, meta mqabbla mal-attività li jwettaq l-imsemmi servizz ta’ medjazzjoni fir-rigward tagħha, biex jitħarsu l-interessi tal-klijenti ta’ din l-impriża, jew jekk din il-kontribuzzjoni hijiex tant eċċessiva li tagħmel is-suq postali Belġjan inqas attraenti għal din il-kategorja ta’ fornituri tas-servizzi.
84. Fl-opinjoni tiegħi, il-liġi nazzjonali kif invokata fid-domanda għal deċiżjoni preliminari hija suxxettibbli li jkollha effett ekwivalenti għal dak ta’ kontrosussidju għall-benefiċċju ta’ La Poste Belġjana, jekk jirriżulta, u huwa l-kompitu tal-qorti tar-rinviju li tivverifika dan, li l-parti l-kbira tal-ilmenti mressqa quddiem is-servizz ta’ medjazzjoni inkwistjoni kienu jikkonċernaw lil La Poste Belġjana, filwaqt li dawk li jikkonċernaw lil Express Line huma rari, jiġifieri 2 jew 3 biss minn numru totali ta’ madwar 9 000 ilment, fl-2008 u fl-2009. Irid jingħad li s-salvagwardja tal-eżerċizzju sħiħ tal-libertajiet fundamentali previsti fit-trattat FUE, timplika li jitqiesu mhux biss ir-regoli formali misjuba fid-dritt tal-Istati Membri, iżda wkoll ir-riżultat konkret li dawn iwasslu għalih.
85. Madankollu, irrid ngħid li din l-aħħar osservazzjoni mhux ser ikollha iktar impatt prattiku, fid-dawl tal-evoluzzjoni li minnha għaddiet il-liġi inkwistjoni, wara t-traspożizzjoni fl-ordinament ġuridiku Belġjan tad-Direttiva 2008/6. Fil-fatt, mill-provi misjuba fil-proċess u mid-dispożizzjonijiet tal-liġi adottata fit-13 ta’ Diċembru 2010 (52), jiġifieri wara d-depożitu tad-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-kriterji għall-kontribuzzjoni tal-ispejjeż għall-funzjonament tas-servizz Belġjan ta’ medjazzjoni fis-settur postali nbidlu, inkwantu, b’mod partikolari, dawn iqisu, b’mod iktar proporzjonat, mhux biss id-dħul mill-bejgħ tal-impriża, iżda wkoll in-numru ta’ ilmenti rreġistrati fir-rigward ta’ din tal-aħħar għas-sena li tippreċedi d-determinazzjoni tal-eventwali kontribuzzjoni.
86. B’mod definittiv, inqis illi d-dispożizzjonijiet tat-trattat FUE relatati mal-libertà li jiġu pprovduti s-servizzi u l-libertà ta’ stabbiliment ma jipprekludux Stat Membru milli jadotta miżuri bħal dawk fil-kawża prinċipali, li jistgħu jwasslu għal effetti li huma ċertament restrittivi, iżda ġġustifikati abbażi tal-protezzjoni tal-utenti tas-servizzi postali, bir-riżerva illi s-sehem kontributtiv tal-impriża għall-finanzjament tas-servizz ta’ medjazzjoni kkonċernat, ikun f’korrelazzjoni suffiċjenti man-numru tal-ilmenti magħmula minn persuni li jkunu użaw il-provvisti tal-impriża interessata, meta mqabbla ma’ dawk li jsiru, konċernanti l-fornituri l-oħra li jaqgħu fil-kompetenza ta’ dan is-servizz.
VI – Konklużjoni
87. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja, tiddeċiedi, prinċipalment, illi ma għadx hemm lok li tingħata risposta għad-domandi preliminari magħmula mill-Hof van beroep te Brussel u tordna li l-kawża titħassar minn fuq il-lista tal-Qorti tal-Ġustizzja.
88. Sussidjarjament, fl-ipoteżi li l-Qorti tal-Ġustizzja tqis li jeħtieġ li tingħata risposta għall-imsemmija domandi preliminari, nipproponi illi tipproċedi kif gej:
“1) Id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 97/67/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-15 ta’ Diċembru 1997, dwar regoli komuni għall-iżvilupp tas-suq intern tas-servizzi postali tal-Komunità u t-titjib fil-kwalità tas-servizz, kif jirriżultaw mid-Direttiva 2002/39/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-10 ta’ Ġunju 2002 għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux Stat Membru milli jagħmel obbligatorja, fir-rigward tal-fornituri tas-servizzi postali mhux universali, sistema esterna għall-ipproċessar tal-ilmenti bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
2) Il-prinċipji inerenti għal-libertà tal-moviment tas-servizzi, iddefiniti mill-Artikoli 56 TFUE et seq, u għal-libertà ta’ stabbiliment, iddefiniti mill-Artikoli 49 TFUE et seq, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux Stat Membru, li jibbaża ruħu fuq raġunijiet mandatorji ta’ interess ġenerali, relatati mal-protezzjoni tal-utenti tas-servizzi postali, milli jagħmel obbligatorja, fir-rigward tal-fornituri tas-servizz postali mhux universali, sistema esterna għall-ipproċessar tal-ilmenti bħal dik fil-kawża prinċipali, anke jekk fil-kuntest tal-applikazzjoni tal-imsemmija sistema, ma jagħmel l-ebda distinzjoni skont jekk l-ilmenti jsirux mill-konsumaturi jew minn utenti oħra finali. Madankollu dan jgħodd biss jekk il-mod ta’ finanzjament tas-servizz ta’ medjazzjoni kkonċernat, jieħu inkunsiderazzjoni b’mod suffiċjentement proporzjonat, u dan għandu jiġi vverifkat mill-qorti tar-rinviju, l-importanza marbuta man-numru ta’ ilmenti relatati mad-diversi fornituri tas-servizzi postali li jaqgħu taħ tu.”
(1) .
(2)
–	ĠU Edizzjoni Specjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 3, p. 71.
(3)
–	L-ewwel domanda preliminari tikkonċerna l-emendi li saru permezz tad-Direttiva 2002/39/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-10 ta’ Ġunju 2002, li temenda d-Direttiva 97/67/KE fir-rigward tal-ftuħ ulterjuri għal kompetizzjoni tas-servizzi postali Komunitarji (ĠU Edizzjoni Specjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 4, p. 316), kif ukoll permezz tad-Direttiva 2008/6/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-20 ta’ Frar 2008, li temenda d-Direttiva 97/67/KE dwar it-tlestija sħiħa tas-suq intern tas-servizzi postali Komunitarji (ĠU L 52, p. 3).
(4)
–	Kif stabbilit fil-premessi 11 u 12 tad-Direttiva 97/67, l-għan huwa li kulħadd ikollu aċċess faċli għan-netwerk postali, b’mod partikolari bil-proposta ta’ numru suffiċjenti ta’ punti ta’ aċċess u bil-previżjoni ta’ kundizzjonijiet sodisfaċenti għal dak li għandu x’jaqsam mal-frekwenza tal-ġbir u tad-distribuzzjoni.
(5)
–	Moniteur belge
tal-31 ta’ Diċembru 2010, p. 83267.
(6)
–	Moniteur belge
tas-27 ta’ Marzu 1991, p. 6155.
(7)  –	Deċiżjoni irjali li tittrasponi l-obbligi li jirriżultaw mid-Direttiva 97/67 ( Moniteur belge
tat-18 ta’ Awwissu 1999, p. 30697).
(8)
–	Skont il-punt 14 tal-Artikolu 131 tal-imsemmija liġi, kif jirriżulta mir-riforma introdotta permezz tad-deċiżjoni irjali tal-1999.
(9)  –	L-Artikolu 148e tal-liġi tal-1991.
(10)  –	L-Artikolu 148a tal-liġi tal-1991. Dwar iż-żewġ kategoriji ta’ servizzi postali mhux irriżervati fid-dritt Belġjan, ara l-kummentarju dwar l-Artikolu 24 tad-deċiżjoni irjali tal-1999, misjub fir-rapport lir-Re, imħejji mill-Ministru għat-Telekomunikazzjonijiet, Di Rupo ( Moniteur belge
tat-18 ta’ Awwissu 1999, speċifikament p. 30702).
(11)
–	Din il-liġi fiha diversi dispożizzjonijiet bil-għan li jitwaqqaf is-servizz ta’ medjazzjoni għas-settur postali u temenda l-liġi tat-13 ta’ Ġunju 2005 dwar il-komunikazzjonijiet elettroniċi ( Moniteur belge
tat-23 ta’ Jannar 2007, p. 2965). L-imsemmija liġi daħlet fis-seħħ fit-2 ta’ Frar 2007.
(12)  –	L-aħħar emendi li saru liż-żewġ artikoli msemmija iktar ’il fuq tal-liġi tal-1991, dwar is-servizz ta’ medjazzjoni għas-settur postali, iddaħħlu mill-Artikoli 2, 3 u 4 tal-liġi tat-13 ta’ Diċembru 2010, imsemmija iktar ’il fuq. Din il-liġi, li ttrasponiet d-Direttiva 2008/6 fl-ordinament ġuridiku Belġjan, ma għandhiex, f’din il-kawża, l-għan li tapplika ratione temporis .
(13)  –	Il-paragrafu 5, fl-aħħar tal-Artikolu 45b tal-liġi tal-1991 jippreċiża li “[l]-impriżi li d-dħul mill-bejgħ tagħhom għal attivitajiet li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tas-servizz ta’ medjazzjoni, huwa inqas minn jew ta’ EUR 500 000, ma jikkontribwixxux għall-finanzjament tas-servizz ta’ medjazzjoni”. Dan il-limitu għandu jitqabbel ma’ dak stabbilit fl-istess ammont għall-finanzjament tal-IBPT (l-Artikolu 148f tal-imsemmija liġi).
(14)
–	Mill-Artikolu 2(1) tal-liġi tal-31 ta’ Mejju 2009 li temenda l-liġi tas-17 ta’ Jannar 2003 dwar ir-rikors u t-trattament tal-kawżi skont il-liġi tas-17 ta’ Jannar 2003, dwar l-istatus tar-regolatur fis-setturi postali u t-telekomunikazzjonijiet Belġjani ( Moniteur belge
tal-10 ta’ Lulju 2009, p. 47845) jirriżulta li “d-deċiżjonijiet tal-[IBPT] jistgħu jkunu fil-mira ta’ rikors għal ġurisdizzjoni sħiħa, quddiem il-Cour d’appel de Bruxelles għal miżuri provviżorji”.
(15)  –	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-6 ta’ Diċembru 2001, Clean Car Autoservice (C‑472/99, Ġabra p. I‑9687, punt 24) u d-digriet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-15 ta’ Frar 2011, Accor Services France (C‑269/10). Ara wkoll in-nota ta’ informazzjoni dwar ir-rinviji għal deċiżjoni preliminari magħmula mill-qrati nazzjonali (ĠU 2009, C 297, p. 1), li tindika illi “[i]d deċiżjoni li biha l-qorti nazzjonali tagħmel domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja tista’ ssir f’kull forma li hija ammessa mid-dritt nazzjonali għall-kwistjonijiet proċedurali”.
(16)  –	Sentenza tal-15 ta’ Ġunju 1995, Zabala Erasun et
(C‑422/93 sa C‑424/93, Ġabra p. I‑1567, punt 28).
(17)  –	Sentenzi tal-21 ta’ April 1988, Pardini (338/85, Ġabra p. 2041, punt 11) u tal-4 ta’ Ottubru 1991, Society for the Protection of Unborn Children Ireland (C‑159/90, Ġabra p. I‑4685, punt 12).
(18)  –	Sentenzi tas-16 ta’ Lulju 1992, Lourenço Dias (C‑343/90, Ġabra p. I‑4673, punt 17) u
Zabala Erasun et, iċċitata iktar ’il fuq (punt 29), kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata.
(19)  –	Sentenzi tal-21 ta’ Ottubru 2010, Padawan (C‑467/08, Ġabra p. I‑10055, punti 21 et seq ., kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata) u tad-9 ta’ Diċembru 2010, Fluxys (C‑241/09, Ġabra p. I‑12773, punt 28).
(20)  –	Fl-istess spirtu ta’ kollaborazzjoni bejn il-qrati kkonċernati, f’każ ta’ rikors kontra d-deċiżjoni tar-rinviju, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tillimita ruħha għal din tal-aħħar u l-proċedura preliminari għandha tkompli kemm-il darba il-Qorti tal-Ġustizzja ma tiġix informata illi din id-deċiżjoni tħassret (sentenza tat-12 ta’ Frar 1974, Rheinmühlen‑Düsseldorf, 146/73, Ġabra p. 139).
(21)  –	Sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Zabala Erasun et
(punti 15 u 16) u Fluxys (punti 29 u 31).
(22)  –	Sentenza tal-11 ta’ Settembru 2008, UGT-Rioja et
(C‑428/06 sa C‑434/06, Ġabra p. I‑6747, punt 40).
(23)  –	Sentenza Zabala Erasun et, iċċitata iktar ’il fuq (punti 26 u 27).
(24)  –	Sentenza tas-26 ta’ Frar 1992, Bernini (C‑3/90, Ġabra p. I‑1071, punt 10 moqri a contrario sensu ) u digriet tat-13 ta’ Marzu 1997, Laboratoires Valda (C‑202/96), u sentenza tas-17 ta’ Mejju 2001, TNT Traco (C‑340/99, Ġabra p. I‑4109, punt 34).
(25)  –	Sentenza Fluxys, iċċitata iktar ’il fuq (punti 33 u 34).
(26)  –	Kif kien il-każ fil-kawża Fluxys, fejn il-qorti tar-rinviju kienet indikat illi “skont l‑Artikolu 825 tal-Kodiċi ġudizzjarju Belġjan, il-validità tar-rinunzja parzjali ta’ Fluxys ‘[kienet] suġġetta għall-qbil tal-parti l-oħra’” (sentenza ċċitata iktar ’il fuq, punt 21).
(27)  –	Sentenzi tat-12 ta’ Marzu 1998, Djabali (C‑314/96, Ġabra p. I‑1149, punti 16 et seq ) kif ukoll tal-20 ta’ Jannar 2005, García Blanco (C‑225/02, Ġabra p. I‑523, punti 27 et seq ), kawżi li f’kull waħda minnhom il-Qorti tal-Ġustizzja deherilha li r-risposta għad-domanda preliminari ma kinitx ser tkun utli għall-qorti tar-rinviju, peress illi l-pretensjonijet tal-konvenut fil-kawża prinċipali kienu ġew sodisfatti in toto .
(28)  –	Jiġifieri “servizzi li jinvolvu l-ikklerjar [il-ġbir], l-issortjar, it-trasport u l-kunsinna ta’ oġġetti postali”. Express Line hija tal-opinjoni li r-rekwiżit huwa kumulattiv, peress li l-kelma konġuntiva “u”, u mhux “jew”, hija użata fil-verżjonijiet Franċiża, Ingliża u Ġermaniża tat-test ikkonċernat.
(29)  –	L-ewwel punt tal-Artikolu 131 tal-liġi tal-1991, kif jirriżulta mid-deċiżjoni irjali tal-1999, jistabbilixxi illi s-“servizzi postali” fis-sens ta’ din tal-aħħar huma
“[i]s-servizzi relatati ma’ posta indirizzata, li tikkonsisti f’waħda mill-attivitajiet segwenti u mhux il-konkorrenza ta’ aktar minn waħda minnhom : – il-ġbir; – l-issortjar; – it-trasport; – id-distribuzzjoni” (l-enfasi hija tiegħi). Nippreċiża illi l-imsemmi punt ġie emendat permezz tal-liġi tat-13 ta’ Diċembru 2010 kif ġej: “servizzi postali: servizzi li jikkonsistu fil-ġbir, issortjar, trasport u distribuzzjoni ta’ oġġetti postali”, iżda din il-verżjoni ma tapplikax ratione temporis
fir-rigward tal-kawża prinċipali.
(30)  –	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tas-17 ta’ Settembru 1998, Kainuun Liikenne u Pohjolan Liikenne (C‑412/96, Ġabra p. I‑5141, punti 23 u 24) kif ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Generali Léger f’din il-kawża (punti 29 et seq ) u tas-6 ta’ Lulju 2000, ATB et
(C‑402/98, Ġabra p. I‑5501, punt 29), kif ukoll tas-16 ta’ Lulju 2009, Gómez‑Limón (C‑537/07, Ġabra p. I‑6525, punt 24).
(31)  –	Din il-qorti ddeċidiet ukoll f’kawżi oħra (b’mod partikolari s-sentenza tat-3 ta’ Diċembru 2009, 2007/AR/2742, www.juridat.be; Reflets, Nru 2/2010, p. 9) li fin-nuqqas ta’ indikazzjonijiet li juru xort’oħra fid-Direttiva 97/67, għandu jingħata is-sinjifikat ġeneralment irrikonnoxxut lill-kelma “u”, li għalhekk għandha tinftiehem bħala konġunzjoni ta’ koordinazzjoni ordinarja, mhux kumulattiva.
(32)  –	Għalkemm id-Direttiva 2008/6, ma tapplikax f’din il-kawża, hija tista’ titfa’ dawl rilevanti għall-finijiet tal-interpretazzjoni tad-Direttiva 97/67, fis-sens żiedet il-punt 1a) fl-imsemmi Artikolu 2, li jiddefinixxi il-“fornitur ta’ servizzi postali” bħala “impriża li tipprovvdi servizz jew bosta servizzi postali” (l-enfasi hija tiegħi).
(33)
–	Li jaġixxu individwalment jew, meta jippermetti d-dritt nazzjonali, flimkien mal-organizzazzjonijiet li jirrappreżentaw l-interessi tal-utenti u/jew tal-konsumaturi.
(34)
–	L-ewwel u t-tieni paragrafi tal-Artikolu 19 tad-Direttiva 97/67 jitrattaw il-proċedura interna għall-ilmenti, imressqa quddiem fornitur jew bosta fornituri tas-servizz universali, li l-Istati Membri jridu jistabbilixxu, filwaqt li jiġi ppreċiżat li dawn tal-aħħar jistgħu wkoll jimponuha fuq l-utenti ta’ servizzi postali li ma jaqgħux taħt is-servizz universali, jew ta’ servizzi postali li jaqgħu taħthom iżda li mhumiex ipprovduti mill-fornitur tas-servizz universali.
(35)
–	Il-premessa 35 tad-Direttiva 97/67 tiġġustifika l-implementazzjoni ta’ dan il-mekkaniżmu doppju għall-ipproċessar tal-ilmenti tal-utenti tas-servizzi postali, wieħed intern u l-ieħor estern, billi tindika illi t-“titjib fil-kwalità tas-servizz tfisser li l-kwistjonijiet għandhom jissolvew malajr u b’mod effiċjenti; […] [illi] għandha tiġi pprovduta proċedura għall-ilmenti, li għandha tkun trasparenti, sempliċi u ma tiswiex ħafna u għandha tkun tippermetti lill-partijiet relevanti li jipparteċipaw”.
(36)
–	Ara, b’mod partikolari, ir-rapport tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill, tat-18 ta’ Ottubru 2006, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva 97/67 emendata bid-Direttiva 2002/39 [COM(2006) 595 finali], li jfakkar li “[i]d-Direttiva Postali preżenti tissejjes fuq il-prinċipju ta’ l-armonizzazzjoni minima”.
(37) – F’dan is-sens, il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni dwar l-Att dwar is-Suq Uniku tat-13 ta’ April 2011 isemmi, fost it-“[t]nax-il xprun sabiex jiġi stimulat it-tkabbir u r-rinfurzart tal-fiduċja”, l-adozzjoni ta’ leġiżlazzjoni dwar is-soluzzjoni alternattiva tat-tilwim sabiex “jiġi żgurat l-istabiliment ta’ rimedji straġudizzjarji kapaċi li jiggarantixxu soluzzjoni faċli, rapida u rħisa għall-konsumaturi” [COM(2001) 206 finali, p. 9].
(38)
–	Skont ġurisprudenza reċenti (ara, is-sentenza tas-17 ta’ Frar 2011, The Number u Conduit Enterprises, C‑16/10, Ġabra p. I‑691, punt 28), biex jiġu stabbiliti s-sens u l-portata ta’ dispożizzjoni f’direttiva, jeħtieġ li din titpoġġa fil-kuntest leġiżlattiv tagħha, u li tiġi interpretata b’kunsiderazzjoni għall-formulazzjoni tagħha, kif ukoll għall-istruttura ġenerali tad-direttiva kkonċernata u l-għanijiet intiżi mil-leġiżlatur.
(39)
–	Jiġifieri li “[l]-Istati Membri jistgħu jipprovdu li […] il-prinċipju [li għandhom jiġu stabbiliti proċeduri trasparenti, sempliċi u mhux għaljin biex jiġu ttrattati l-ilmenti tal-utenti] huwa wkoll applikat lil benefiċjarji ta’ servizzi li huma […] barra l-qasam ta’ applikazzjoni tas-servizz universali kif definit fl-Artikolu 3, u […] fil-qasam ta’ applikazzjoni tas-servizz universali kif definit fl-Artikolu 3, imma li mhumiex provduti mill-provditur tas-servizz universali”.
(40)
–	Dawn it-testi jippreċiżaw li xejn ma jfixkel Stat Membru milli jżomm jew jintroduċi, għas-settur postali, miżuri li huma iktar liberali minn dawk previsti fid-direttiva u lanqas, f’każ li dawn ma jibqgħux fl-użu, li jsostni l-miżuri li jkun ħa biex jimplimentaha, sakemm, f’kull każ, dawn il-miżuri jkunu kompatibbli mat-trattat.
(41)
–	Dwar il-konkorrenza tad-dispożizzjonijiet applikabbli għal dawn iż-żewġ libertajiet ta’ moviment, ara, b’analoġija, is-sentenzi tat-8 ta’ Settembru 2010, Winner Wetten (C‑409/06, Ġabra p. I‑8015, punti 44 et seq ) kif ukoll Markus Stoß et (C‑316/07, C‑358/07 sa C‑360/07, C‑409/07 u C‑410/07, Ġabra p. I‑8069, punti 57 et seq ).
(42)
–	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-20 ta’ Marzu 1986, Tissier (35/85, Ġabra p. 1207, punt 9), tat-18 ta’ Mejju 2000, Schiavon (C‑230/98, Ġabra p. I‑3547, punt 37) u tal-11 ta’ Marzu 2008, Jager (C‑420/06, Ġabra p. I‑1315, punt 47).
(43)
–	Ara, b’analoġija, is-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq Winner Wetten (punti 51 u 52) kif ukoll Markus Stoß et
(punti 64 u 65).
(44)
–	Ara “ Main developments in the postal sector (2008‑2010), Final Report 29 November 2010 ”, p. 79 (http://ec.europa.eu/internal_market/post/doc/studies/2010‑main‑developments_en.pdf). Dan l-istudju kkummissjonat mid-Direttorat Ġenerali “Suq Intern u Servizzi” tal-Kummissjoni, ma jkoprix biss l-Istati Membri tal-Unjoni iżda wkoll dawk taż-Żona Ekonomika Ewropea u l-Isvizzera.
(45)
–	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-3 ta’ Ġunju 2010, Sporting Exchange (C‑203/08, Ġabra p. I‑4695, punt 23), kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata.
(46)
–	Ara, reċentement, is-sentenzi tal-11 ta’ Marzu 2010, Attanasio Group (C‑384/08, Ġabra p. I‑2055, punt 45) u tad-29 ta’ Marzu 2011, Il-Kummissjoni vs
L-Italja (C‑565/08, Ġabra p. I‑0000, punt 45) u l-ġurisprudenza ċċitata.
(47)
–	Il-kunċett tar-restrizzjoni jkopri l-miżuri meħuda minn Stat Membru li, għalkemm japplikaw mingħajr distinzjoni, jolqtu l-aċċess għas-suq tal-operaturi ekonomiċi ta’ Stati Membri oħra (ara, b’mod partikolari, is-sentenza Il-Kummissjoni vs
L-Italja, iċċitata iktar ’il quddiem, punt 46).
(48)
–	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-8 ta’ Lulju 2010, Sjöberg et
Gerdin (C‑447/08 u C‑448/08, Ġabra p. I‑6921, punti 35 et seq ) kif ukoll is-sentenza tad-9 ta’ Settembru 2010, Engelmann (C‑64/08, Ġabra p. I‑8219, punti 29 u 47).
(49)
–	Il-paragrafu 3 tal-imsemmi artikolu jinvoka
“[l-interessi tal-] […] utenti u/jew konsumaturi”, alternattiva li tħalli li wieħed iqis li d-direttiva ma għandhiex idea ristretta tal-kunċett tal-utenti finali tas-servizz postali.
(50)
–	Ix-xogħlijiet preparatorji tad-Direttiva 97/67 isostnu din il-perspettiva: ara, b’mod partikolari, ir-Riżoluzzjoni tal-Kunsill, tas-7 ta’ Frar 1994, dwar l-iżvilupp tas-servizzi postali Komunitarji, li jirreferi għall-“ utenti, inklużi l-konsumaturi ” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (ĠU C 48, p. 3), l-istess bħall-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni, tas-26 ta’ Lulju 1995, dwar il-miżuri kollha proposti għall-iżvilupp tas-servizzi postali Komunitarji, bil-punt 16 tal-Artikolu 2 tal-Proposta għal direttiva li tinsab fiha, tiddefinixxi lill-“utenti” bħala dawk li jinkludu “l- utenti professjonali
[u] il- konsumaturi residenzjali ” [traduzzjoni mhux uffiċjali] [COM(95) 227 finali, p. 17 u p. 25]. Bl-istess mod, ir-Rapport tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill, tal-25 ta’ Novembru 2002, dwar l-applikazzjoni tas-servizz postali (Direttiva 97/67/KE) [COM (2002) 632 finali, speċifikament fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8] jirreferi għall-“utenti tas-servizzi postali fit-totalità tagħhom (jiġifieri utenti privati u kummerċjali )” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Barra minn hekk, id-Deċiżjoni tal-Kummissjoni (ĠU C 217, p. 7), tal-10 ta’ Awwissu 2010, li tistabbilixxi l-grupp ta’ regolaturi Ewropej għas-servizzi tal-posta, tgħid li dan tal-aħħar għandu l-għan partikolari “li jikkonsulta […] ma’ dawk li jieħdu sehem fis-suq, mal-komsumaturi u mal-utenti aħħarin ” (fl-estratti kollha minn dawn it-testi, l-enfasi hija tiegħi).
(51)
–	Ara s-sentenzi Sjöberg et
Gerdin, iċċitata iktar ’il fuq (punt 40 u l-ġurisprudenza ċċitata) u tat-3 ta’ Marzu 2011, Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑134/10, Ġabra p. I‑0000, punt 43 et seq ), kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata f’dawn is-sentenzi.
(52)
–	Ara l-aħħar formula alġebrika stabbilita fl-Artikolu 45b tal-imsemmija liġi. Express Line tagħmel analiżi ta’ din il-formula fl-ittra tagħha lill-Qorti tal-Ġustizzja fejn hija tagħti spjegazzjoni dwar l-irtirar tal-motiv tagħha, relatat mal-ksur tad-dritt tal-Unjoni: “filwaqt li preċedentement, l-impriżi kollha li d-dħul mill-bejgħ tagħhom kien ogħla minn EUR 500 000, kellhom jikkontribwixxu għall-finanzjament tas-servizz Belġjan ta’ medjazzjoni fis-settur postali, dawn issa ma għandhomx iktar għalfejn jikkontribwixxu, ħlief jekk jiġu ppreżentati iktar minn 12-il ilment kontrihom, matul is-sena preċedenti. Barra minn hekk, l-impriżi msemmija ma għandhomx iktar għalfejn jikkontribwixxu ħlief għall-finanzjament tal-ispejjeż tal-funzjonament, marbuta mal-ipproċessar tal-ilmenti mis-servizz ta’ medjazzjoni (proporzjonalment għan-numru tal-ilmenti li jikkonċernaw l-impriża interessata) u mhux iktar għall-ispejjeż ġenerali tal-funzjonament tal-istess servizz ta’ medjazzjoni (proporzjonalment għad-dħul mill-bejgħ tal-impriża interessata)”.