Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 4ης Σεπτεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑43/24 [Shipov] (i)
K. M. H.
κατά
Obshtina Stara Zagora
[αίτηση του Varhoven kasatsionen sad(Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Βουλγαρία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Ιθαγένεια της Ένωσης – Άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ – Άρθρα 7 και 45 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών – Κωλύματα – Αίτηση τροποποιήσεως των στοιχείων της προσωπικής καταστάσεως διεμφυλικού ατόμου – Απουσία εθνικής διαδικασίας – Απουσία πράξεως εκδοθείσας σε άλλο κράτος μέλος – Υποχρέωση του κράτους μέλους καταγωγής να αναγνωρίσει και να καταχωρίσει στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως την αλλαγή ταυτότητας φύλου και τις μεταγενέστερες αλλαγές – Οδηγία 2004/38/EΚ – Άρθρο 4 – Υποχρέωση εκδόσεως εγγράφων ταυτότητας σύμφωνων με την ταυτότητα φύλου όπως τη βιώνει το άτομο »
I.      Εισαγωγή
1.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας που κίνησε το φυσικό πρόσωπο K. M. H. κατά του Obshtina Stara Zagora (Δήμου Στάρα Ζαγόρα, Βουλγαρία), με σκοπό να εκδοθεί δικαστική απόφαση που θα διαπιστώνει την αλλαγή φύλου του, διατάσσοντας την αλλαγή του ονόματός του (2) και την καταχώριση της αλλαγής αυτής στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του.
2.        Επομένως, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την αναγνώριση και την καταχώριση στο ληξιαρχείο, εκ μέρους των αρχών κράτους μέλους που είναι αρμόδιες για την τροποποίηση της ληξιαρχικής πράξεως γεννήσεως, της διεμφυλικής ταυτότητας υπηκόου του εν λόγω κράτους μέλους. Μολονότι το πρόσωπο αυτό άσκησε το δικαίωμά του ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής σε άλλο κράτος μέλος, η αίτησή του δεν έχει ως αντικείμενο την αναγνώριση τροποποιήσεως στοιχείου της ταυτότητάς του που πραγματοποιήθηκε νομίμως σε άλλο κράτος μέλος.
3.        Συναφώς, στον τομέα της καταχωρίσεως στο ληξιαρχείο, μέχρι την έκδοση της αποφάσεως της 4ης Οκτωβρίου 2024, Mirin (3), η νομολογία του Δικαστηρίου είχε διαμορφωθεί αποκλειστικά και μόνο στο πλαίσιο της αναγνωρίσεως από ένα κράτος μέλος των αποτελεσμάτων πράξεως ή αποφάσεως που εκδόθηκε σε άλλο κράτος μέλος και κυρίως βάσει του δικαιώματος των πολιτών της Ένωσης να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 ΣΛΕΕ, υπενθυμίζοντας συγχρόνως ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν θίγει την αρμοδιότητα των κρατών μελών στον τομέα της προσωπικής καταστάσεως.
4.        Επιπλέον, στη νομολογιακή αυτήν τάση, όσον αφορά την αναγνώριση νομικών δεσμών, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ρητώς ότι η αναγνώριση από κράτος μέλος νομικής καταστάσεως νομίμως διαμορφωμένης σε άλλο κράτος μέλος δεν επιβάλλει στο πρώτο κράτος μέλος εντός του οποίου η κατάσταση αυτή παράγει αποτελέσματα προβλεπόμενα από το δίκαιο της Ένωσης να τροποποιήσει τη νομοθεσία του περί προσωπικής καταστάσεως (4). Τέλος, σε άλλους τομείς, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει την αρμοδιότητα των κρατών μελών όσον αφορά τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου (5).
5.        Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Mirin, υφίστατο εθνική διαδικασία αλλαγής της ταυτότητας φύλου στο κράτος μέλος του οποίου το πρόσωπο ήταν υπήκοος (6). Τούτο δεν συμβαίνει εν προκειμένω, δεδομένου ότι το κράτος μέλος του οποίου το πρόσωπο είναι υπήκοος αντιτίθεται κατηγορηματικά στην αναγνώριση των αλλαγών ταυτότητας φύλου.
6.        Επομένως, με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ζητείται από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της συμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης κανονιστικής ρυθμίσεως κράτους μέλους, όπως αυτή ερμηνεύεται από τα εθνικά δικαστήρια, η οποία δεν αναγνωρίζει ούτε την αλλαγή της ταυτότητας φύλου ενός εκ των υπηκόων του ούτε τις συνέπειές της, όταν η εν λόγω αλλαγή της ταυτότητας φύλου δεν έχει διαπιστωθεί νομίμως σε άλλο κράτος μέλος (7). Το διακύβευμα, καθόσον αφορά την αρμοδιότητα των κρατών μελών στον τομέα της προσωπικής καταστάσεως, είναι σημαντικό.
7.        Επομένως, το Δικαστήριο θα πρέπει να καθορίσει κατά πόσον η περίπτωση της υποθέσεως της κύριας δίκης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, ποιο είναι το πρόσκομμα στην άσκηση δικαιωμάτων τα οποία μπορεί να επικαλεστεί ο ενδιαφερόμενος και αν το πρόσκομμα αυτό μπορεί να δικαιολογηθεί.
8.        Θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους το Δικαστήριο θα μπορούσε να κρίνει, υπό το πρίσμα ορισμένων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, ότι ένα κράτος μέλος υποχρεούται να άρει τα κωλύματα στην ελεύθερη κυκλοφορία και διαμονή τα οποία δημιουργεί η έλλειψη νομικής αναγνωρίσεως στο εν λόγω κράτος μέλος της ταυτότητας φύλου που βιώνει ένας εκ των υπηκόων του, τροποποιώντας τη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του και τα έγγραφα ταυτότητάς του, ακόμη και αν δεν έχει διαπιστωθεί νομίμως η αλλαγή ταυτότητας φύλου η οποία αποκτήθηκε σε άλλο κράτος μέλος.
II.    Το νομικό πλαίσιο
1.      Το δίκαιο της Ένωσης
9.        Στο πλαίσιο των παρουσών προτάσεων, θα αναφερθώ στο άρθρο 20 και στο άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, στο άρθρο 7 και στο άρθρο 45, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (8), καθώς και στο άρθρο 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38/ΕΚ (9).
2.      Το βουλγαρικό δίκαιο
1.      Ο νόμος περί προσωπικής καταστάσεως
10.      Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης:
«Η καταχώριση στο ληξιαρχείο συνίσταται στην καταχώριση της γεννήσεως, του γάμου και του θανάτου στα ληξιαρχικά βιβλία και στην καταχώριση των προσώπων στο μητρώο πληθυσμού.»
11.      Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του νόμου ορίζει τα εξής:
«Η καταχώριση στο ληξιαρχείο των προσώπων στη Δημοκρατία της Βουλγαρίας βασίζεται στα στοιχεία που περιλαμβάνονται στις ληξιαρχικές τους πράξεις και στα στοιχεία που περιλαμβάνονται σε άλλες πράξεις που προβλέπονται σε νόμο.»
12.      Το άρθρο 3 του νόμου έχει ως εξής:
«1.      Στα ληξιαρχικά βιβλία καταχωρίζονται τα γεγονότα του άρθρου 1, παράγραφος 2, τα οποία αφορούν όλα τα πρόσωπα που, κατά τον χρόνο επελεύσεως του γεγονότος, έχουν τη βουλγαρική ιθαγένεια και τα οποία αφορούν πρόσωπα που δεν έχουν τη βουλγαρική ιθαγένεια, αλλά κατά τον χρόνο επελεύσεως του γεγονότος βρίσκονται στο έδαφος της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας.
2.      Στο μητρώο πληθυσμού εγγράφονται:
1.      όλοι οι Βούλγαροι πολίτες·
[...] [(10)]».
13.      Κατά το άρθρο 8, παράγραφος 1, του ίδιου νόμου, τα κύρια στοιχεία καταχωρίσεως των προσώπων στο ληξιαρχείο είναι το όνομά τους, η ημερομηνία και ο τόπος γεννήσεως, το φύλο, η ιθαγένεια και ο προσωπικός αριθμός πολίτη.
14.      Το άρθρο 9, παράγραφος 1, του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως έχει ως εξής:
«Το όνομα Βούλγαρου πολίτη που γεννήθηκε στη Δημοκρατία της Βουλγαρίας αποτελείται από κύριο όνομα, πατρώνυμο και επώνυμο. Τα τρία μέρη του ονόματος καταχωρίζονται στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως.»
15.      Το άρθρο 13 του νόμου ορίζει τα εξής:
«Το πατρώνυμο κάθε προσώπου αποτελείται από το κύριο όνομα του πατέρα και γράφεται μαζί με το επίθημα -ov ή -ev και κατάληξη ανάλογα με το φύλο του τέκνου, εκτός αν το κύριο όνομα του πατέρα δεν επιτρέπει την τοποθέτηση των καταλήξεων αυτών ή αν αυτές είναι αντίθετες προς τις οικογενειακές, εθνοτικές ή θρησκευτικές παραδόσεις των γονέων.»
16.      Το άρθρο 14, παράγραφος 1, του νόμου έχει ως εξής:
«Το επώνυμο κάθε προσώπου είναι το επώνυμο ή το πατρώνυμο του πατέρα, με το επίθημα -ov ή -ev και κατάληξη ανάλογα με το φύλο του τέκνου, εκτός αν οι οικογενειακές, εθνοτικές ή θρησκευτικές παραδόσεις των γονέων επιβάλλουν κάτι διαφορετικό.»
17.      Το άρθρο 19, παράγραφος 1, του ίδιου νόμου προβλέπει τα εξής:
«Η αλλαγή του κυρίου ονόματος, του πατρωνύμου ή του επωνύμου επιτρέπεται από το δικαστήριο κατόπιν γραπτής αιτήσεως του ενδιαφερομένου, εφόσον αυτό είναι χλευαστικό, μειωτικό ή κοινωνικώς απαράδεκτο και στις περιπτώσεις που τούτο επιβάλλεται από σημαντικές περιστάσεις.»
18.      Σύμφωνα με το άρθρο 45, παράγραφος 1, σημεία 6 έως 8, του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως, η ληξιαρχική πράξη γεννήσεως περιλαμβάνει το όνομα του νεογέννητου, τον προσωπικό αριθμό πολίτη του τέκνου (μόνο για τους Βούλγαρους πολίτες), καθώς και το φύλο και την ιθαγένεια.
19.      Το άρθρο 73 του νόμου προβλέπει ότι η τροποποίηση των στοιχείων της προσωπικής καταστάσεως των προσώπων που περιλαμβάνονται στις καταρτισθείσες ληξιαρχικές πράξεις πραγματοποιείται διά της δικαστικής ή της διοικητικής οδού.
20.      Σύμφωνα με το άρθρο 76, παράγραφος 5, του νόμου, το όνομα και το φύλο τροποποιούνται διά της δικαστικής οδού.
21.      Σύμφωνα με το άρθρο 100 του ίδιου νόμου, το ενιαίο σύστημα καταχωρίσεως στο ληξιαρχείο και διοικητικών υπηρεσιών για τον πληθυσμό (ESGRAON) είναι ένα εθνικό σύστημα καταχωρίσεως στο ληξιαρχείο των φυσικών προσώπων στη Δημοκρατία της Βουλγαρίας και πηγή δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που αφορούν τα πρόσωπα αυτά.
22.      Κατά το άρθρο 101, σημεία 1 έως 4, του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως:
«Οι λειτουργίες του ESGRAON είναι:
1.      η κατάρτιση και τήρηση μητρώων των ληξιαρχικών πράξεων·
2.      η κατάρτιση και τήρηση εθνικού ηλεκτρονικού μητρώου ληξιαρχικών πράξεων·
3.      η κατάρτιση και τήρηση μητρώου του πληθυσμού·
4.      η κατάρτιση του συστήματος δημιουργίας και χορηγήσεως του μοναδικού διοικητικού αναγνωριστικού (προσωπικού αριθμού πολίτη) φυσικών προσώπων, καθώς και η κατάρτιση και τήρηση του μητρώου των προσωπικών αριθμών πολίτη.»
2.      Ο νόμος περί των βουλγαρικών εγγράφων ταυτότητας
23.      Σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, του Zakon za bulgarskite lichni dokumenti (νόμου περί των βουλγαρικών εγγράφων ταυτότητας) (11), της 1ης Απριλίου 1999, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, κάθε Βούλγαρος υπήκοος δικαιούται να φέρει έγγραφο ταυτότητας.
24.      Το άρθρο 9, παράγραφος 1, του νόμου ορίζει τα εξής:
«Σε περίπτωση αλλαγής ονόματος, προσωπικού αριθμού πολίτη (προσωπικού αριθμού/προσωπικού αριθμού αλλοδαπού), φύλου, ιθαγένειας ή ουσιώδους και διαρκούς αλλαγής της εμφανίσεως, το πρόσωπο υποχρεούται να ζητήσει νέα βουλγαρικά έγγραφα ταυτότητας εντός μέγιστης προθεσμίας 30 ημερών.»
25.      Το άρθρο 13, παράγραφος 1, του νόμου απαριθμεί τα είδη των εγγράφων ταυτότητας. Σε αυτά περιλαμβάνονται το δελτίο ταυτότητας, το διαβατήριο και η άδεια οδηγήσεως.
26.      Σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφος 1, του ίδιου νόμου, τα ονόματα, η ημερομηνία γεννήσεως, ο προσωπικός αριθμός πολίτη, το φύλο και η ιθαγένεια του ενδιαφερομένου πρέπει να περιλαμβάνονται στα έγγραφα ταυτότητας. Οι παράγραφοι 2 και 6 του άρθρου διευκρινίζουν ότι το διαβατήριο και το δελτίο ταυτότητας πρέπει να περιέχουν επίσης βιομετρικά δεδομένα.
27.      Η παράγραφος 1,
σημείο 16, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί των βουλγαρικών εγγράφων ταυτότητας προσθέτει ότι τα βιομετρικά δεδομένα είναι η εικόνα του προσώπου του πολίτη και τα δακτυλικά του αποτυπώματα.
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
28.      Το φυσικό πρόσωπο K. M. H. γεννήθηκε στις 7 Αυγούστου 1990 στη Βουλγαρία, καταχωρίστηκε κατά τη γέννηση ως άτομο ανδρικού φύλου με όνομα αποτελούμενο από κύριο όνομα, πατρώνυμο και επώνυμο (12) που αντιστοιχεί στο φύλο αυτό. Στο εν λόγω φυσικό πρόσωπο χορηγήθηκε επίσης προσωπικός αριθμός πολίτη και εκδόθηκε έγγραφο ταυτότητας που το ταυτοποιούσαν επίσης ως άτομο ανδρικού φύλου. Εντούτοις, το φυσικό πρόσωπο K. M. H. υποστηρίζει ότι η ίδια (13) «ένιωθε ανέκαθεν σαν γυναίκα, ως προς την εμφάνιση, τη συμπεριφορά, την αντίληψη, τον συναισθηματισμό και τους τρόπους» (14), τούτο δε από την παιδική της ηλικία.
29.      Το εν λόγω φυσικό πρόσωπο ζει επί του παρόντος στην Ιταλία μακροχρόνια με Ιταλό σύντροφο (15) που τη συντηρεί. Έχει υποβληθεί σε ορμονική θεραπεία χάρη στην οποία έχει εμφάνιση γυναίκας και επιθυμεί να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση αλλαγής φύλου, πράγμα που συνεπάγεται αλλαγή της προσωπικής καταστάσεως. Η απόκλιση μεταξύ της εμφανίσεως και της συμπεριφοράς της ως γυναίκας, αφενός, και της κατοχής επίσημων εγγράφων ταυτότητας, μεταξύ των οποίων το δελτίο ταυτότητας, ως άτομο ανδρικού φύλου, αφετέρου, της προκαλούν καθημερινές δυσχέρειες και προβλήματα ιδίως όσον αφορά την εύρεση εργασίας.
30.      Για τον λόγο αυτόν, το 2017 η K. M. H. ζήτησε από το Rayonen sad Stara Zagora (πρωτοβάθμιο περιφερειακό δικαστήριο Στάρα Ζαγόρα, Βουλγαρία), βάσει του άρθρου 19, παράγραφος 1, του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως, να αναγνωρίσει ότι πρόκειται για άτομο γυναικείου φύλου, διατάσσοντας την αλλαγή του ονόματός της από K. M. H. (κύριο όνομα, πατρώνυμο και ανδρικό επώνυμο) σε K. M. H. (κύριο όνομα, πατρώνυμο και γυναικείο επώνυμο) και να περιληφθεί η αλλαγή αυτή στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως που της είχε χορηγηθεί.
31.      Το δικαστήριο αυτό, το οποίο διέθετε πλείονες ιατρικές γνωματεύσεις και μία δικαστική πραγματογνωμοσύνη που επιβεβαίωναν τις δηλώσεις της K. M. H. σχετικά με την προβαλλόμενη ταυτότητα φύλου, απέρριψε την αίτησή της στις 28 Φεβρουαρίου 2018. Δέχθηκε ότι η K. M. H. είναι διεμφυλικό άτομο και διαπίστωσε ότι η εν λόγω αίτηση με αίτημα την αναγνώριση της αλλαγής ταυτότητας φύλου (16) είναι απόρροια ελεύθερης βούλησης και συνειδητής επιλογής. Εντούτοις, έκρινε ότι δεν πληρούται το νομικό κριτήριο με βάση το οποίο θα ήταν δυνατό να γίνει δεκτή η εν λόγω αίτηση βάσει του άρθρου 73 του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως, ερμηνευόμενου σε συνδυασμό με το άρθρο 19 του νόμου αυτού. Συμπέρανε ότι το βουλγαρικό αντικειμενικό δίκαιο δεν προβλέπει τη δυνατότητα τροποποιήσεως, για ψυχολογικούς λόγους, των πραγματικών περιστατικών που βεβαιώνονται σε ληξιαρχική πράξη.
32.      Η απόφαση επικυρώθηκε κατ’ έφεση από το Okrazhen sad Stara Zagora (περιφερειακό δικαστήριο Στάρα Ζαγόρα, Βουλγαρία), στις 15 Ιουνίου 2018, με την αιτιολογία ότι, κατ’ αρχάς, ο Βούλγαρος νομοθέτης προέβλεψε την καταχώριση του φύλου που καθορίζεται κατά τη γέννηση βάσει των πρωταρχικών χαρακτηριστικών φύλου. Η αλλαγή φύλου μπορεί να επιτραπεί μόνον εφόσον επιβάλλεται από σωματική αλλαγή. Εν συνεχεία, οι διατάξεις του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως είναι απολύτως σαφείς και δεν αφήνουν κανένα περιθώριο για διαφορετική ερμηνεία. Τέλος, εναπόκειται στο κράτος, υπό την ιδιότητά του ως νομοθέτη, να λάβει μέτρα για τον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής των πολιτών, σύμφωνα με τον κανόνα του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (17), που έχει άμεση εφαρμογή.
33.      Κατόπιν αιτήσεως αναιρέσεως η άσκηση της οποίας επετράπη με διάταξη της 7ης Φεβρουαρίου 2019, το Varhoven kasatsionen sad (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Βουλγαρία) έκρινε, με απόφαση της 28ης Ιουνίου 2019, ότι, παρά την απουσία κανονιστικής ρυθμίσεως στο εθνικό δίκαιο, η αρχή του σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής επιβάλλει στο δικαστήριο να εκτιμά, κατά περίπτωση, αν πληρούνται οι ουσιαστικές προϋποθέσεις για την αλλαγή της ταυτότητας φύλου ενός προσώπου από τις οποίες εξαρτάται η νομική τροποποίηση των στοιχείων της προσωπικής καταστάσεως που αναγράφονται στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως, προκειμένου να επιτευχθεί η δέουσα ισορροπία μεταξύ του δημοσίου συμφέροντος και του συμφέροντος του ατόμου, υπό το πρίσμα του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ. Αποφάσισε να αναπέμψει την υπόθεση στο Okrazhen sad Stara Zagora (περιφερειακό δικαστήριο Στάρα Ζαγόρα) προκειμένου αυτό να συγκεντρώσει νέα αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με την κατάσταση της υγείας της K. M. H.
34.      Με απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 2019, το δικαστήριο αυτό, το οποίο έλαβε δεύτερη πραγματογνωμοσύνη η οποία επιβεβαίωνε ότι η K. M. H. είναι διεμφυλικό άτομο, απέρριψε εκ νέου την αίτησή της περί αλλαγής προσωπικής καταστάσεως επαναλαμβάνοντας την αιτιολογία της πρώτης αποφάσεώς του, η οποία στηριζόταν στην απουσία διαδικασίας που να καθιστά δυνατή την καταχώριση του «ψυχολογικού φύλου» σε ληξιαρχική πράξη γεννήσεως.
35.      Η K. M. H. προσέβαλε την απόφαση ενώπιον του Varhoven kasatsionen sad (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου). Η αίτηση αναιρέσεως έγινε δεκτή στις 26 Ιουνίου 2023 λόγω ασυμβατότητας της αποφάσεως προς την απόφαση της 30ής Απριλίου 1996, P. κατά S. (18), την οποία επικαλέστηκε η K. M. H., όσον αφορά τα ακόλουθα νομικά ζητήματα που αποτελούν το αντικείμενο της διαφοράς, τα οποία συνοψίζονται ως εξής από το αιτούν δικαστήριο: «Έχουν τα φυσικά πρόσωπα το δικαίωμα να καθορίζουν τα ίδια την ταυτότητά τους, συμπεριλαμβανομένου του ανήκειν σε συγκεκριμένο φύλο; Συνιστά η άρνηση δικαστηρίου να διατάξει την τροποποίηση του φύλου, του ονόματος και του προσωπικού αριθμού πολίτη στις ληξιαρχικές πράξεις αιτούντος ο οποίος δηλώνει ότι είναι τρανς άτομο άνιση μεταχείριση;»
36.      Η διαδικασία αυτή κινήθηκε εκ νέου αφού η ολομέλεια των πολιτικών τμημάτων του Varhoven kasatsionen sad (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) εξέδωσε την ερμηνευτική απόφαση αριθ. 2/2020, της 20ής Φεβρουαρίου 2023 (19), η οποία δεσμεύει όλες τις κρατικές αρχές και όλα τα δικαστήρια, συμπεριλαμβανομένων των σχηματισμών του Varhoven kasatsionen sad (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου). Σε απάντηση στο ερώτημα αν οι προϋποθέσεις για την τροποποίηση των στοιχείων που περιέχονται στις ληξιαρχικές πράξεις προσώπου το οποίο δηλώνει ότι είναι διεμφυλικό άτομο απορρέουν από το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, το Varhoven kasatsionen sad (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έκρινε (20), κατ’ αρχάς, ότι το ουσιαστικό δίκαιο που ισχύει στη Βουλγαρία δεν προβλέπει τη δυνατότητα τροποποιήσεως των στοιχείων που αφορούν το φύλο, το όνομα και τον προσωπικό αριθμό πολίτη που περιλαμβάνονται στις ληξιαρχικές πράξεις σε μια τέτοια περίπτωση. Περαιτέρω, το δίκαιο της Ένωσης δεν οδηγεί σε διαφορετικό συμπέρασμα, δεδομένου ότι οι κανόνες περί προσωπικής καταστάσεως των προσώπων υπάγονται στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Τέλος, η απόφαση αυτή στηρίζεται στην απόφαση αριθ. 15, της 26ης Οκτωβρίου 2021, του Konstitutsionen sad (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Βουλγαρία), από την οποία προκύπτει ότι ο όρος «φύλο» στο Σύνταγμα μπορεί να νοηθεί μόνον υπό τη βιολογική του έννοια και ότι το δημόσιο συμφέρον υπερισχύει του συμφέροντος των διεμφυλικών ατόμων, λόγω των ηθικών και/ή θρησκευτικών κανόνων και αρχών που διαπνέουν τις αντιλήψεις και τις αξίες της κοινωνίας, των οποίων η σταθερότητα και η διάρκεια πρέπει να διασφαλίζονται. Συναφώς, στην απόφαση του Konstitutsionen sad (Συνταγματικού Δικαστηρίου) υπογραμμίζεται ο αντίκτυπος της τροποποιήσεως της ληξιαρχικής πράξεως γεννήσεως προσώπου που δηλώνει ότι είναι «τρανσέξουαλ» στην προσωπική κατάσταση άλλων προσώπων, συμπεριλαμβανομένων των ανηλίκων και των ανίκανων προς δικαιοπραξία προσώπων, όπως τα τέκνα του προσώπου αυτού, καθώς και του συζύγου του.
37.      Εντούτοις, το Varhoven kasatsionen sad (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) διατυπώνει αμφιβολίες ως προς την ερμηνεία που έγινε δεκτή στην ερμηνευτική απόφαση. Πρώτον, υποστηρίζει, παραπέμποντας στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ και στο άρθρο 9 ΣΕΕ, ότι υφίσταται δυσμενής διάκριση κατά την έννοια των διατάξεων αυτών αν το πεδίο εφαρμογής του εθνικού δικαίου που απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω φύλου αναγνωρίζεται μόνον υπέρ των ίντερσεξ ατόμων και άλλων ατόμων για ορισμένους ιατρικούς λόγους. Κάνει επίσης λόγο για πανομοιότυπες ή παρόμοιες περιπτώσεις που αντιμετωπίζονται διαφορετικά σε άλλα κράτη μέλη, προκειμένου να προβάλει προσβολή του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη των Βούλγαρων διεμφυλικών ατόμων.
38.      Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο θέτει το ζήτημα αν η απαγόρευση νομικής τροποποιήσεως των στοιχείων που περιλαμβάνονται στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως παραβιάζει τις αρχές της ισότητας των πολιτών της Ένωσης και της ελεύθερης κυκλοφορίας που κατοχυρώνονται στα άρθρα 8 και 21 ΣΛΕΕ, «όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 7 του Χάρτη [...] και στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ», λόγω του ότι οι ενδιαφερόμενοι δεν είναι σε θέση να αποδείξουν την ταυτότητά τους με τα έγγραφα ταυτότητάς τους στα οποία εμφανίζονται ως πρόσωπα του αντιθέτου φύλου.
39.      Τέλος, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι εναπόκειται στο Δικαστήριο να εκτιμήσει αν μια δεσμευτική ερμηνεία του Συντάγματος, δοθείσα με απόφαση του Konsitutsionen sad (Συνταγματικού Δικαστηρίου), κατά την οποία ο όρος «φύλο» νοείται μόνον υπό τη βιολογική του έννοια, είναι σύμφωνη με τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης και μπορεί να αποτελέσει νομικό κώλυμα για τη συνεκτίμηση της ταυτότητας φύλου στα ληξιαρχικά έγγραφα.
40.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Varhoven kasatsionen sad (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Αντίκειται στις αρχές της ισότητας των πολιτών της Ένωσης και της ελεύθερης κυκλοφορίας, οι οποίες κατοχυρώνονται στο άρθρο 9 [ΣΕΕ] και στα άρθρα 8 και 21 [ΣΛΕΕ] και επιβεβαιώνονται στο άρθρο 7 του [Χάρτη] και στο άρθρο 8 της [ΕΣΔΑ], εθνική ρύθμιση κράτους μέλους η οποία αποκλείει κάθε δυνατότητα τροποποιήσεως των στοιχείων σχετικά με το φύλο, το όνομα και τον προσωπικό αριθμό πολίτη που έχουν καταχωρισθεί στις ληξιαρχικές πράξεις αιτούντος που δηλώνει ότι είναι [διεμφυλικό] άτομο;
2)      Αντίκεται στις αρχές της ισότητας των πολιτών της Ένωσης και της ελεύθερης κυκλοφορίας, οι οποίες κατοχυρώνονται στο άρθρο 9 [ΣΕΕ] και στα άρθρα 8 και 21 [ΣΛΕΕ], καθώς και στην προβλεπόμενη στο άρθρο 10 ΣΛΕΕ απαγόρευση των διακρίσεων λόγω φύλου, φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού, και οι οποίες επιβεβαιώνονται στο άρθρο 7 του [Χάρτη] και στο άρθρο 8 της [ΕΣΔΑ], καθώς και στο δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής, εθνική νομολογία (εν προκειμένω, η ερμηνευτική απόφαση [...]), σύμφωνα με την οποία το ουσιαστικό δίκαιο που ισχύει στο έδαφος κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν προβλέπει καμία δυνατότητα τροποποιήσεως του φύλου, του ονόματος και του προσωπικού αριθμού πολίτη στις ληξιαρχικές πράξεις αιτούντος που δηλώνει ότι είναι [διεμφυλικό] άτομο, με αποτέλεσμα ο αιτών να περιέρχεται κατ’ αυτόν τον τρόπο σε κατάσταση διαφορετική από εκείνη στην οποία θα βρισκόταν σε άλλο κράτος μέλος, η νομολογία του οποίου υποστηρίζει το αντίθετο;
Είναι αποδεκτή εθνική νομολογία η οποία, λόγω θρησκευτικών αξιών και ηθικών αντιλήψεων, επιτρέπει αλλαγή της ταυτότητας φύλου μόνο σε περίπτωση που αυτή είναι αναγκαία για ιατρικούς λόγους και μόνο σε συγκεκριμένα πρόσωπα, ήτοι στα ίντερσεξ άτομα;
Είναι αποδεκτή εθνική νομολογία η οποία, λόγω θρησκευτικών αξιών και ηθικών αντιλήψεων, επιτρέπει αλλαγή φύλου μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις και για ιατρικούς λόγους, μόνο σε συγκεκριμένα πρόσωπα (ίντερσεξ άτομα) και όχι σε άλλες περιπτώσεις αλλαγής της ταυτότητας φύλου για άλλους, διαφορετικούς ιατρικούς λόγους;
3)      Ισχύει η υποχρέωση των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία έχει αποτυπωθεί στη νομολογία του Δικαστηρίου [...] (με τις αποφάσεις [της 5ης Ιουνίου 2018, Coman κ.λπ. (C‑673/16, EU:C:2018:385)], και [Pancharevo]), σε σχέση με την εφαρμογή της οδηγίας [2004/38] και του άρθρου 21 παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, να αναγνωρίζουν την προσωπική κατάσταση προσώπου η οποία έχει διαπιστωθεί σε άλλο κράτος μέλος σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους μέλους αυτού, ακόμη και σε σχέση με το φύλο ως ουσιώδες στοιχείο της καταχωρίσεως στο ληξιαρχείο, και απαιτεί η διαπιστωθείσα σε άλλο κράτος μέλος αλλαγή φύλου προσώπου το οποίο έχει και τη βουλγαρική ιθαγένεια την καταχώριση του γεγονότος αυτού στο οικείο μητρώο της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας;
4)      Είναι, υπό το πρίσμα του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη που απορρέει από τον Χάρτη και την ΕΣΔΑ, αποδεκτή δεσμευτική ερμηνεία του Συντάγματος, όπως αυτή διατυπώνεται σε απόφαση του Konstitutsionen sad (Συνταγματικού Δικαστηρίου, [...]), με την οποία κρίθηκε ότι ο όρος “φύλο” πρέπει να εκλαμβάνεται μόνο με τη βιολογική του έννοια [;] [Σ]υνάδει η εν λόγω ερμηνεία με τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης και μπορεί αποτελέσει νομικό κώλυμα για την καταχώριση της αλλαγής φύλου [στο ληξιαρχείο];»
41.      Το αιτούν δικαστήριο απάντησε στις 27 Μαΐου 2024 σε αίτηση του Δικαστηρίου περί παροχής πληροφοριών.
42.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η K. M. H., η Εσθονική, η Ουγγρική, η Ολλανδική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η K. M. H., η Βουλγαρική και η Ολλανδική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή συμμετείχαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 22ας Μαΐου 2025 κατά την οποία απάντησαν και στις προφορικές ερωτήσεις του Δικαστηρίου.
IV.    Ανάλυση
43.      Κατ’ αρχάς, επισημαίνω ότι, μολονότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά την εθνική ρύθμιση που αποκλείει την καταχώριση στο ληξιαρχείο της διεμφυλικής ταυτότητας, τα λοιπά ερωτήματα αφορούν την εθνική νομολογία κατά την οποία η ερμηνεία της ρυθμίσεως αυτής δεν επιτρέπει την τροποποίηση της προσωπικής καταστάσεως ενός διεμφυλικού ατόμου.
44.      Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης σχετικά με την ισότητα των πολιτών της Ένωσης, την ελευθερία κυκλοφορίας και διαμονής τους στο έδαφος των κρατών μελών, την απαγόρευση των διακρίσεων και την αποτελεσματική δικαστική προστασία, δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, αντιτίθενται στο να μην επιτρέπεται, με βάση την εθνική ρύθμιση καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αυτή ερμηνεύεται από τα εθνικά δικαστήρια, η «αλλαγή της ταυτότητας φύλου» (21) Βούλγαρου υπηκόου με σκοπό την καταχώρισή της στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του και στα έγγραφα ταυτότητάς του, τούτο δε ακόμη και χωρίς χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου.
45.      Δεδομένου ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εντάσσεται στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ Βούλγαρου υπηκόου και της βουλγαρικής αρχής που είναι αρμόδια για θέματα καταχωρίσεως στο ληξιαρχείο η οποία δεν έχει ως αντικείμενο την αναγνώριση πράξεως ή αποφάσεως που έχει καταχωρισθεί σε άλλο κράτος μέλος, πρέπει να διευκρινιστούν οι λόγοι που δικαιολογούν την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου (22).
46.      Κατά τη γνώμη μου, αρκεί η διαπίστωση ότι η περίπτωση της K. M. H. εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (23). Πράγματι, ως Βούλγαρη υπήκοος (24), η K. M. H. άσκησε το δικαίωμά της ελεύθερης κυκλοφορίας σε άλλο κράτος μέλος, ήτοι στην Ιταλική Δημοκρατία. Επιθυμεί να διαμένει και να εργάζεται εκεί καθώς και να κυκλοφορεί ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών με ταυτότητα που να απορρέει από τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου της στο κράτος μέλος καταγωγής της καθώς και να εξασφαλιστεί η οικογενειακή ζωή της με τον Ιταλό σύντροφό της. Η Δημοκρατία της Βουλγαρίας είναι η μόνη αρμόδια για τη χορήγηση στην K. M. H. δελτίου ταυτότητας ή διαβατηρίου που αναγράφει την ιθαγένειά της.
47.      Επομένως, η K. M. H. μπορεί να επικαλεστεί, μεταξύ άλλων, το θεμελιώδες και ατομικό δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, το οποίο παρέχεται σε κάθε πολίτη της Ένωσης σύμφωνα με το άρθρο 20, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, υπό την επιφύλαξη, σύμφωνα με την τελευταία αυτή διάταξη, των περιορισμών και υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στις Συνθήκες και στις διατάξεις που θεσπίζονται για την εφαρμογή τους (25). Συναφώς, η οδηγία 2004/38 αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στο να καθορίσει τους όρους που διέπουν την άσκηση των εν λόγω δικαιωμάτων καθώς και τους περιορισμούς τους (26). Ειδικότερα, προβλέπει, στο άρθρο 4, παράγραφος 3, την έκδοση δελτίου ταυτότητας ή διαβατηρίου.
48.      Όσον αφορά τα ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου και, κατ’ αρχάς, τα δύο πρώτα ερωτήματα, επισημαίνω ότι το αιτούν δικαστήριο υπέβαλε την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και την απάντησή του στην αίτηση περί παροχής πληροφοριών που του απηύθυνε το Δικαστήριο πριν από την έκδοση της αποφάσεως Mirin που αφορούσε την καταχώριση στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως πολίτη της Ένωσης της αλλαγής του ονόματος και της ταυτότητας φύλου του από την αρμόδια αρχή του κράτους μέλους του οποίου είναι υπήκοος ο εν λόγω πολίτης. Το Δικαστήριο έκρινε ότι «το άρθρο 20 και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα των άρθρων 7 και 45 του Χάρτη, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε ρύθμιση κράτους μέλους η οποία δεν επιτρέπει την αναγνώριση και την καταχώριση στη ληξιαρχική πράξη γέννησης υπηκόου του εν λόγω κράτους μέλους της αλλαγής ονόματος και ταυτότητας φύλου τα οποία αυτός απέκτησε νομίμως σε άλλο κράτος μέλος κατά την άσκηση του δικαιώματός του ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής, με συνέπεια να αναγκάζεται να κινήσει νέα διαδικασία, δικαστικής φύσεως, για την αλλαγή της ταυτότητας φύλου στο πρώτο κράτος μέλος, η οποία δεν λαμβάνει υπόψη την αλλαγή που έχει ήδη πραγματοποιηθεί νομίμως στο άλλο αυτό κράτος μέλος» (27).
49.      Εντούτοις, υπάρχει μια σημαντική διαφορά μεταξύ της υποθέσεως επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Mirin και της υπό κρίση υποθέσεως, ήτοι η απουσία εν προκειμένω αλλαγής ταυτότητας φύλου που να έχει πραγματοποιηθεί νομίμως σε άλλο κράτος μέλος. Ως εκ τούτου, το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα εξακολουθούν να είναι λυσιτελή.
50.      Εν συνεχεία, μολονότι η απόφαση Mirin καθιστά δυνατή την άρση των αμφιβολιών που εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το ερώτημα αυτό είναι απαράδεκτο, δεδομένου ότι αυτό δεν αποτελεί αντικείμενο της διαφοράς, και, ως εκ τούτου, είναι υποθετικό. Πράγματι, η K. M. H. δεν έλαβε καμία δικαστική ή διοικητική απόφαση στην Ιταλία, όπου διαμένει, όπως προκύπτει από την απάντηση του αιτούντος δικαστηρίου στην αίτηση του Δικαστηρίου περί παροχής πληροφοριών.
51.      Τέλος, φρονώ ότι το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι ερωτάται αν το αιτούν δικαστήριο αδυνατεί να ερμηνεύσει εθνική διάταξη κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης για τον λόγο και μόνον ότι η διάταξη αυτή ερμηνεύθηκε από το Konsitutsionen sad (Συνταγματικό Δικαστήριο) κατά τρόπο μη συνάδοντα προς το δίκαιο της Ένωσης. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, επιβάλλεται να δοθεί αρνητική απάντηση.
52.      Πράγματι, το Δικαστήριο έχει κρίνει, αφενός, ότι ο εθνικός δικαστής που έχει ασκήσει την ευχέρεια την οποία του παρέχει το άρθρο 267, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ οφείλει, κατά περίπτωση, να μην εφαρμόζει τις εκτιμήσεις ανώτερου εθνικού δικαστηρίου αν κρίνει, λαμβανομένης υπόψη της ερμηνείας που έδωσε το Δικαστήριο, ότι οι εκτιμήσεις αυτές δεν είναι σύμφωνες με το δίκαιο της Ένωσης, αφήνοντας ενδεχομένως ανεφάρμοστο τον εθνικό κανόνα που τον υποχρεώνει να συμμορφώνεται προς τις αποφάσεις του ανώτερου δικαστηρίου. Αφετέρου, η ως άνω λύση έχει, μεταξύ άλλων, εφαρμογή όταν τακτικό δικαστήριο δεσμεύεται από απόφαση εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου την οποία θεωρεί αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης (28).
53.      Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να επικεντρώσει την ανάλυσή του στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, καθόσον αυτά στηρίζονται στο άρθρο 21 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 7 του Χάρτη, και να τα εξετάσει από κοινού.
54.      Δεδομένου ότι η K. M. H. δύναται να επικαλεστεί το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ορισμένες νομικές βάσεις που επικαλείται το αιτούν δικαστήριο θα μπορούσαν, κατά τη γνώμη μου, να μην εξετασθούν, ήτοι οι διατάξεις περί ισότητας (άρθρο 9 ΣΕΕ και άρθρο 8 ΣΛΕΕ), περί απαγορεύσεως των διακρίσεων (άρθρο 10 ΣΛΕΕ) και περί του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής (άρθρο 47 του Χάρτη).
55.      Ως εκ τούτου, προτείνω να αναδιατυπωθεί το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα. Επιπλέον, στο πλαίσιο της κατά το άρθρο 267 ΣΛΕΕ διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου και προκειμένου να δοθεί στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμη απάντηση για την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί, το Δικαστήριο μπορεί να χρειαστεί να λάβει υπόψη του κανόνες του δικαίου της Ένωσης στους οποίους το εθνικό δικαστήριο δεν αναφέρθηκε στο ερώτημά του (29).
56.      Επομένως, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως (30), πρέπει να γίνει δεκτό ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 20 και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθώς και το άρθρο 7 και το άρθρο 45, παράγραφος 1, του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή ερμηνεύεται από τα εθνικά δικαστήρια, η οποία δεν επιτρέπει τη νομική αναγνώριση και καταχώριση στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως της αλλαγής ταυτότητας φύλου των υπηκόων του, ακόμη και χωρίς να έχουν υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου, καθώς και της αλλαγής του ονόματος και του προσωπικού αριθμού πολίτη των υπηκόων αυτών, μολονότι από την καταχώριση αυτή εξαρτάται η τροποποίηση των στοιχείων που περιλαμβάνονται στα έγγραφα ταυτότητάς τους.
57.      Όσον αφορά την προσωπική κατάσταση και τη νομική αναγνώριση της διεμφυλικής ταυτότητας, το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί επί των υποχρεώσεων που υπέχουν τα κράτη μέλη από το δίκαιο της Ένωσης υπό συγκεκριμένες περιστάσεις, ήτοι επί της αλλαγής ταυτότητας φύλου που αποκτήθηκε νομίμως σε άλλο κράτος μέλος (31). Η λογική που διαπνέει τη νομολογία αυτή είναι πανομοιότυπη με τη νομολογία που αφορά το όνομα. Στηρίζεται στη διαπίστωση ότι η άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμονται από το άρθρο 20 και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ παρακωλύεται όταν η ταυτότητα ενός «μετακινούμενου» πολίτη της Ένωσης, η οποία αναγνωρίζεται σε κράτος μέλος, είναι διαφορετική από εκείνη που έχει καταχωρισθεί στο κράτος μέλος του οποίου είναι υπήκοος (32).
58.      Το κώλυμα αυτό δικαιολογεί τον περιορισμό της αρμοδιότητας των κρατών μελών όσον αφορά την προσωπική κατάσταση. Πράγματι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, η προσωπική κατάσταση, στην οποία εμπίπτουν οι κανόνες σχετικά με την αλλαγή του κυρίου ονόματος, του επωνύμου και της ταυτότητας φύλου ενός προσώπου, αποτελεί τομέα που εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, το δε δίκαιο της Ένωσης δεν θίγει την αρμοδιότητα αυτή. Εντούτοις, κατά την άσκησή της, κάθε κράτος μέλος οφείλει να συμμορφώνεται προς το δίκαιο της Ένωσης και ιδίως προς τις διατάξεις της Συνθήκης ΛΕΕ σχετικά με την ελευθερία που αναγνωρίζεται σε κάθε πολίτη της Ένωσης να κυκλοφορεί και να διαμένει στο έδαφος των κρατών μελών, αναγνωρίζοντας, προς τον σκοπό αυτόν, την προσωπική κατάσταση των πολιτών όπως αυτή έχει διαπιστωθεί σε άλλο κράτος μέλος σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους μέλους αυτού (33).
59.      Εντούτοις, εάν δεν υφίσταται πράξη ή απόφαση νομίμως εκδοθείσα εντός κράτους μέλους διαφορετικού από εκείνο του οποίου είναι υπήκοος ο ενδιαφερόμενος, δεν τίθεται πλέον ζήτημα επιλύσεως των δυσκολιών που συνδέονται με την προσωπική κατάσταση προσώπου, η οποία, λόγω του γεγονότος και μόνον ότι άσκησε το δικαίωμά του ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής σε ένα κράτος μέλος, διαφέρει ανάλογα με το οικείο κράτος μέλος.
60.      Το καινοφανές ζήτημα που τέθηκε στο Δικαστήριο είναι πώς μπορεί να διασφαλιστεί η αποτελεσματική άσκηση της ελευθερίας αυτής όταν η ταυτότητα φύλου που βιώνει ένας πολίτης της Ένωσης διαφέρει από την ταυτότητα φύλου που προκύπτει από την αναγραφή του φύλου του στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του, η οποία αποτυπώνεται στο δελτίο ταυτότητας ή στο διαβατήριό του. Εν προκειμένω, συγκεκριμένα, όπως υποστηρίζει η K. M. H. ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, δεν διαθέτει έγγραφα ταυτότητας που να της παρέχουν τη δυνατότητα να κυκλοφορεί και να διαμένει καθώς και να εργάζεται στο έδαφος των κρατών μελών, χωρίς να χρειάζεται να αίρει την αμφιβολία που προκαλεί η ασυμφωνία μεταξύ, αφενός, της μνείας του φύλου της στα έγγραφα ταυτότητάς της, που είναι σύμφωνη με εκείνη που εμφανίζεται στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς της, και, αφετέρου, της ταυτότητας φύλου που βιώνει.
61.      Ως εκ τούτου, τίθεται το ζήτημα ποια μπορεί να είναι η νομική βάση στο δίκαιο της Ένωσης της υποχρεώσεως των κρατών μελών να αναγνωρίζουν νομικά την αλλαγή ταυτότητας φύλου υπηκόου τους ο οποίος γεννήθηκε στο έδαφός τους.
62.      Εάν δεν υφίσταται πράξη ή απόφαση εκδοθείσα σε άλλο κράτος μέλος, φρονώ ότι δεν μπορεί να επεκταθεί σε μια τέτοια περίπτωση το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, όπως αυτό ερμηνεύεται όσον αφορά την ταυτότητα των «μετακινούμενων» πολιτών της Ένωσης, όταν η ταυτότητα αυτή διαφέρει ανάλογα με το οικείο κράτος μέλος. Το να κριθεί επί της βάσεως αυτής και μόνον, ακόμη και ερμηνευόμενης υπό το πρίσμα του άρθρου 7 του Χάρτη, ότι ένα κράτος μέλος έχει την υποχρέωση να αναγνωρίσει νομικώς την ταυτότητα φύλου θα ισοδυναμούσε με αμφισβήτηση της αρχής της αρμοδιότητας των κρατών μελών όσον αφορά την προσωπική κατάσταση και, κατά συνέπεια, τη ληξιαρχική καταχώριση. Μια τέτοια απόφαση θα κατέληγε εν τέλει στην άνευ περιορισμών αναγνώριση των δικαιωμάτων που συνδέονται με την ιθαγένεια της Ένωσης, ενώ καμία διάταξη των Συνθηκών δεν το προβλέπει. Εξάλλου, ερμηνεία στηριζόμενη στο άρθρο 45, παράγραφος 1, του Χάρτη οριοθετείται από το άρθρο 51, παράγραφος 2, του Χάρτη.
63.      Ως εκ τούτου, φρονώ, όπως και η Επιτροπή που εξέφρασε την άποψη αυτή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι είναι προτιμότερο να δοθεί απάντηση βάσει του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38.
64.      Τούτο έχει το σημαντικό πλεονέκτημα ότι παραμένει εντός των ορίων και των προϋποθέσεων ασκήσεως από τους πολίτες της Ένωσης του δικαιώματός τους ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και καθορίζεται από την οδηγία 2004/38 (34). Επιπλέον, μια τέτοια απάντηση μπορεί να στηριχθεί σε τρεις αποφάσεις του Δικαστηρίου, ήτοι στην απόφαση Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date, σχετικά με τις προϋποθέσεις για την έκδοση δελτίου ταυτότητας με ισχύ ταξιδιωτικού εγγράφου εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αφενός, καθώς και στις αποφάσεις Mirin και Deldits, σχετικά με την καταχώριση της διεμφυλικής ταυτότητας σε δημόσια μητρώα, αφετέρου.
65.      Πράγματι, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι στην υλοποίηση του χώρου χωρίς εσωτερικά σύνορα που παρέχει η Ένωση στους πολίτες της συμβάλλει το δικαίωμα, που παρέχουν άμεσα σε έκαστο εξ αυτών το άρθρο 20, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, του οποίου την άσκηση η οδηγία 2004/38 αποσκοπεί, κατά πάγια νομολογία, να διευκολύνει (35).
66.      Συναφώς, τα δελτία ταυτότητας και τα διαβατήρια, τα οποία περιέχουν ιδίως εικόνα προσώπου των κατόχων τους, εξυπηρετούν την ταυτοποίηση των πολιτών της Ένωσης (36) προκειμένου, μεταξύ άλλων, να πιστοποιούν ότι απολαύουν του δικαιώματος κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών και, συνεπώς, να το ασκούν (37).
67.      Ως εκ τούτου, εάν τα δελτία ταυτότητας και τα διαβατήρια που εκδίδονται από το οικείο κράτος μέλος περιέχουν μνεία σχετική με το φύλο του κατόχου τους, η οποία προκύπτει από τη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του, η ταυτότητα φύλου που βιώνει ο κάτοχός τους θα πρέπει να αναγράφεται στη ληξιαρχική πράξη, εφόσον είναι διαφορετική από εκείνη που αποδίδεται κατά τη γέννηση (38). Το ίδιο ισχύει και για το κύριο όνομα, το επώνυμο και, ενδεχομένως, τον προσωπικό αριθμό πολίτη που αντιστοιχούν με την αλλαγή ταυτότητας φύλου. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η μνεία του φύλου έχει ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις (39), δεδομένου ότι καθορίζουν την ανδρική ή γυναικεία ταυτότητα φύλου. Ως εκ τούτου, εάν, σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, η μνεία αυτή δεν αντιστοιχεί στην ταυτότητα φύλου που βιώνει ο ενδιαφερόμενος (40), το έγγραφο που προσκομίζεται ως αποδεικτικό ταυτότητας (δελτίο ταυτότητας ή διαβατήριο) εγείρει κατ’ ανάγκην αμφιβολίες ως προς τη γνησιότητα ή την πιστότητά του (41).
68.      Επί του ζητήματος αυτού, όσον αφορά τη μνεία του φύλου στα δελτία ταυτότητας ή στα διαβατήρια, κρίνω σκόπιμες ορισμένες ουσιώδεις διευκρινίσεις.
69.      Πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την έκδοση διαβατηρίων, αφενός, και των δελτίων ταυτότητας, αφετέρου. Τα πρώτα διέπονται από τον κανονισμό 2252/2004 (42). Για τα δεύτερα, ο κανονισμός 2025/1208 έχει πλέον εφαρμογή.
70.      Μολονότι, και στις δύο περιπτώσεις, οι κανονισμοί αυτοί παραπέμπουν στις συστάσεις του Διεθνούς Οργανισμού Πολιτικής Αεροπορίας (ΔΟΠΑ) (43) και, ειδικότερα, στις συστάσεις που περιλαμβάνονται στο έγγραφο 9303 σχετικά με τα αναγνώσιμα από μηχάνημα ταξιδιωτικά έγγραφα (44), πρέπει να υπογραμμιστούν οι διαφορές.
71.      Όσον αφορά τα διαβατήρια, στο μέρος 4 του εγγράφου 9303, με τίτλο «Προδιαγραφές για τα αναγνώσιμα από μηχάνημα διαβατήρια (ΑΜΔ) και άλλα MRTD [(45)] μορφότυπου TD3 [(46)]» (47), προβλέπεται, στη ζώνη II, που περιέχει τα «[υ]ποχρεωτικά και προαιρετικά στοιχεία προσωπικών δεδομένων», πεδίο 11 σχετικά με το φύλο του κατόχου του διαβατηρίου, υπό την ακόλουθη μορφή στη γαλλική γλώσσα: «F (θήλυ), M (άρρεν) ή X (δεν προσδιορίζεται)» (48). Συνεπώς, σύμφωνα με τον κανόνα αυτόν, τα κράτη μέλη έχουν την υποχρέωση να προβλέπουν πεδίο που να περιλαμβάνει στοιχείο που αφορά το φύλο. Ωστόσο, μπορούν να απαλλαγούν από την υποχρέωση συμπλήρωσής του (49).
72.      Όσον αφορά τα δελτία ταυτότητας, οι ίδιες απαιτήσεις σχετικά με τη μνεία του φύλου περιλαμβάνονται στο μέρος 5 του εγγράφου 9303, με τίτλο «Προδιαγραφές για τα αναγνώσιμα από μηχάνημα επίσημα ταξιδιωτικά έγγραφα (ΑΜΕΤΕ) μορφότυπου TD1 [(50)]» (51).
73.      Εντούτοις, όσον αφορά τα δελτία ταυτότητας των πολιτών της Ένωσης, τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν από τις απαιτήσεις αυτές, όπως προβλέπει το άρθρο 3, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 2025/1208, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής του σκέψεως 25. Στο πλαίσιο αυτό, για τα εν λόγω δελτία ταυτότητας, ο νομοθέτης της Ένωσης επέλεξε:
–        να χρησιμοποιήσει τον όρο «φύλο» αντί του όρου «βιολογικό φύλο» που υπάρχει στο έγγραφο 9303 για τον προσδιορισμό του συγκεκριμένου στοιχείου που πρέπει να περιληφθεί σε πεδίο του δελτίου ταυτότητας, και
–        να καταστήσει προαιρετικό τον προσδιορισμό από τα κράτη μέλη του «φύλου» (κατά την έννοια του «βιολογικού φύλου» σύμφωνα με το έγγραφο 9303) ενός προσώπου στο δελτίο ταυτότητάς του. Με άλλα λόγια, τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να συμπεριλάβουν πεδίο σχετικά με το φύλο (ή βιολογικό φύλο) στο εν λόγω έγγραφο (52).
74.      Ως εκ τούτου, προκειμένου να συνεχιστεί η ανάλυση σχετικά με τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες πρέπει να εκδίδεται δελτίο ταυτότητας που θα αντιστοιχεί με την ταυτότητα φύλου που βιώνει διεμφυλικός πολίτης της Ένωσης, είναι σκόπιμο να εξεταστεί η περίπτωση όπου το κράτος μέλος του οποίου είναι υπήκοος προσδιορίζει το φύλο (ή το βιολογικό φύλο) στα δελτία ταυτότητας.
75.      Σε μια τέτοια περίπτωση, όπως εν προκειμένω στη Βουλγαρία (53), το πρόσκομμα στην άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, το οποίο υφίσταται ένας διεμφυλικός πολίτης της Ένωσης, προκύπτει από την έκδοση, εκ μέρους της μοναδικής αρμόδιας αρχής, ήτοι της αρχής του κράτους μέλους καταγωγής του, δελτίου ταυτότητας το οποίο υποχρεωτικά περιλαμβάνει τη μνεία του φύλου του που εμφανίζεται στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του, ακόμη και αν αυτό δεν αντιστοιχεί πλέον στην ταυτότητα φύλου που βιώνει. Υπό τις συνθήκες αυτές, το έγγραφο ταυτότητας δεν είναι σύμφωνο με τον σκοπό του. Υπενθυμίζω ότι αυτός συνίσταται στο να καθίσταται δυνατή η ταυτοποίηση του κατόχου του χωρίς να αμφισβητείται η γνησιότητα των εγγράφων που προσκομίζει ή η πιστότητα των στοιχείων που περιέχονται σε αυτά (54).
76.      Η διαπίστωση αυτή θα πρέπει να οδηγήσει, επομένως, το Δικαστήριο να εντοπίσει μια νέα μορφή προσκόμματος στην άσκηση από πολίτη της Ένωσης των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στο άρθρο 21 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 45, παράγραφος 1, του Χάρτη, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 7 του Χάρτη. Το εν λόγω πρόσκομμα δεν προκύπτει από την ύπαρξη δύο διαφορετικών ληξιαρχικών πράξεων που αφορούν το ίδιο πρόσωπο, αλλά από την υποχρεωτική αναγραφή στο δελτίο ταυτότητας του φύλου που προκύπτει από τη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως χωρίς καμία δυνατότητα αναγραφής σε αυτό διαφορετικής ταυτότητας φύλου, ήτοι αυτής που βιώνει.
77.      Το Δικαστήριο θα μπορούσε, επομένως, να κρίνει ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, ένα κράτος μέλος δεν δύναται να επικαλεστεί την απουσία, στο εθνικό του δίκαιο, διαδικασίας νομικής αναγνωρίσεως της διεμφυλικής ταυτότητας προκειμένου να παρακωλύσει το δικαίωμα αποκτήσεως εγγράφου ταυτότητας που διευκολύνει την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών του εν λόγω πολίτη της Ένωσης (55).
78.      Πρέπει επίσης να απορριφθεί, κατά τη γνώμη μου, το επιχείρημα που υποστήριξε η Βουλγαρική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι, δεδομένου ότι το έγγραφο ταυτότητας αντανακλά τη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως, μπορεί να περιέχει μόνον τη μνεία του φύλου που καταχωρίστηκε κατά τη γέννηση του ενδιαφερομένου. Ασφαλώς, η ληξιαρχική πράξη γεννήσεως αποτελεί τη βάση επί της οποίας εκδίδονται τα έγγραφα ταυτότητας (56) λόγω του κοινού αποδεικτικού τους σκοπού, όσον αφορά την ταυτότητα, δεδομένου ότι το περιεχόμενο της πρώτης είναι εξαντλητικό, ενώ των δεύτερων είναι συνοπτικό (57).
79.      Πράγματι, σε μια ληξιαρχική πράξη γεννήσεως καταχωρίζεται μια δήλωση, ήτοι η γέννηση προσώπου γενικώς καθοριζόμενου φύλου και η ταυτότητα που του δόθηκε (επώνυμο, κύριο όνομα), καθώς και οι δεσμοί με έναν ή δύο γονείς. Η μνεία του φύλου, του κυρίου ονόματος και του επωνύμου εξυπηρετεί την ταυτοποίηση του προσώπου του οποίου η γέννηση καταχωρίστηκε. Ανάλογα με το κράτος μέλος, τα στοιχεία αυτά μπορούν να συσχετίζονται μεταξύ τους σε διαφορετικό βαθμό, είτε κοινωνιολογικά, για παράδειγμα όσον αφορά την επιλογή κυρίου ονόματος, είτε νομικά, για παράδειγμα στη Βουλγαρία, όσον αφορά το επώνυμο (58), ή στην Ουγγαρία, σύμφωνα με τις γραπτές παρατηρήσεις που υπέβαλε η Ουγγρική Κυβέρνηση σχετικά με το κύριο όνομα.
80.      Επιπλέον, η επιλογή να καταστεί η ληξιαρχική πράξη γεννήσεως το έγγραφο αναφοράς στο οποίο καταγράφονται οι τροποποιήσεις στα στοιχεία που περιέχει, για αποδεικτικούς σκοπούς, ιδίως όσον αφορά την έκδοση εγγράφων ταυτότητας, υπάγεται στην εκ μέρους των κρατών μελών άσκηση της αρμοδιότητάς τους, όσον αφορά τόσο την προσωπική κατάσταση (59) όσο και την έκδοση εγγράφων ταυτότητας (60).
81.      Εντούτοις, κατά την άσκηση της εν λόγω αρμοδιότητας σε αυτούς τους δύο τομείς, τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, τις διατάξεις της ΣΛΕΕ σχετικά με την ελευθερία όλων των πολιτών της Ένωσης να κυκλοφορούν και να διαμένουν στο έδαφος των κρατών μελών (61).
82.      Κατά συνέπεια, σε ένα νομικό σύστημα στο οποίο η ληξιαρχική πράξη γεννήσεως είναι το μόνο έγγραφο αναφοράς καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου, η έκδοση δελτίου ταυτότητας διεμφυλικού ατόμου με μνεία της ταυτότητας φύλου που βιώνει, η οποία, επομένως, δεν συμφωνεί με την περιεχόμενη στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του μνεία του φύλου του, μπορεί, λαμβανομένων υπόψη των ισχυρών προδιαγραφών που προσδίδουν στο δελτίο ταυτότητας την αποδεικτική του αξία (62) για τους σκοπούς της ασκήσεως του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, να λάβει χώρα μόνο μετά την επίσημη καταχώριση της αλλαγής ταυτότητας φύλου. Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι το έγγραφο ταυτότητας περιέχει μνεία σχετική με το φύλο και ότι η μνεία αυτή αντλείται από τη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως του προσώπου και μόνον, όπως αυτή έχει εκδοθεί νομίμως στο αρμόδιο κράτος μέλος βάσει της ιθαγένειάς του, είναι αυτό που δημιουργεί για το κράτος αυτό, λόγω του σκοπού του εγγράφου ταυτότητας, την υποχρέωση να αναγνωρίσει νομικά την ταυτότητα φύλου που βιώνει το πρόσωπο και να την καταχωρίσει στην πράξη αυτή (63).
83.      Υπό τις συνθήκες αυτές, εθνική ρύθμιση, όπως ερμηνεύεται από τα εθνικά δικαστήρια, η οποία δεν επιτρέπει σε διεμφυλικό άτομο που δεν έχει λάβει αναγνώριση της ταυτότητας φύλου του να απολαύει δικαιώματος προστατευόμενου από το δίκαιο της Ένωσης όπως είναι, εν προκειμένω, το δικαίωμα κατοχής εγγράφου ταυτότητας το οποίο να του παρέχει τη δυνατότητα να ασκεί ελεύθερα το δικαίωμά του κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών συνιστά περιορισμό του προβλεπόμενου στο άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής (64).
84.      Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «[τ]έτοιος περιορισμός πρέπει επίσης να διαπιστωθεί όσον αφορά το δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 45, παράγραφος 1, του Χάρτη» (65).
85.      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, εθνική ρύθμιση η οποία είναι ικανή να περιορίσει την άσκηση του δικαιώματος αυτού, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 ΣΛΕΕ, μπορεί να δικαιολογηθεί μόνον αν στηρίζεται σε αντικειμενικούς λόγους και είναι ανάλογη προς τον θεμιτώς επιδιωκόμενο από το εθνικό δίκαιο σκοπό (66).
86.      Επιπλέον, εθνική ρύθμιση η οποία εμποδίζει ένα διεμφυλικό άτομο, λόγω της μη αναγνωρίσεως της ταυτότητας φύλου του, να εκπληρώσει μια αναγκαία προϋπόθεση προκειμένου να απολαύει ενός δικαιώματος προστατευόμενου από το δίκαιο της Ένωσης πρέπει να θεωρείται, κατ’ αρχήν, ασύμβατη προς το δίκαιο της Ένωσης (67).
87.      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην απόφαση του Konstitutsionen sad (Συνταγματικού Δικαστηρίου) αριθ. 15, της 26ης Οκτωβρίου 2021, στην οποία βασίζεται η ερμηνευτική απόφαση (68) και η οποία στηρίζεται, αφενός, στην αρχή κατά την οποία μόνον το «βιολογικό φύλο» αναγράφεται στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως και, αφετέρου, στις θρησκευτικές αξίες και τις ηθικές αντιλήψεις σε σχέση με τις επιπτώσεις της μεταβολής της προσωπικής καταστάσεως ενός διεμφυλικού ατόμου για τα μέλη της οικογένειάς του (69).
88.      Η Βουλγαρική Κυβέρνηση δεν προέβαλε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, καμία ιδιαίτερη δικαιολογητική βάση. Υποστήριξε ότι η νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου υπάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών, η οποία πρέπει να γίνεται σεβαστή εντός της Ένωσης.
89.      Ακόμη και αν υποτεθεί ότι η εθνική ρύθμιση, όπως ερμηνεύθηκε από το Konstitutsionen sad (Συνταγματικό Δικαστήριο) και από την ολομέλεια των πολιτικών τμημάτων του Varhoven kasatsionen sad (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) στην ερμηνευτική του απόφαση, επιδιώκει έναν θεμιτό σκοπό, μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να θεωρηθεί δικαιολογημένη μόνον εφόσον συνάδει με τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη του οποίου την τήρηση διασφαλίζει το Δικαστήριο και, ειδικότερα, με το δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη (70).
90.      Δεδομένου ότι τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 7 του Χάρτη έχουν, σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, την ίδια έννοια και την ίδια εμβέλεια με εκείνα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, εξυπακουομένου ότι η τελευταία συνιστά ελάχιστο όριο προστασίας (71), γίνεται δεκτό ότι από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (72) προκύπτει ότι, δυνάμει των θετικών υποχρεώσεων που τα κράτη υπέχουν από το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ (73), αυτά υποχρεούνται να διασφαλίζουν την αναγνώριση της αλλαγής της ταυτότητας φύλου, παρέχοντας ιδίως στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να τροποποιούν την προσωπική τους κατάσταση, με τις εντεύθεν συνέπειες (74), στα επίσημα έγγραφα, με τρόπο ταχύ, διαφανή και προσιτό.
91.      Επιπλέον, στην απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας, το ΕΔΔΑ παρέπεμψε στην απόφασή του της 9ης Ιουλίου 2020, Y.T. κατά Βουλγαρίας (75), τονίζοντας ότι κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, «αρνούμενες να αναγνωρίσουν νομικά τον επαναπροσδιορισμό φύλου του προσφεύγοντος χωρίς να παραθέσουν προς τούτο επαρκή και κατάλληλη αιτιολογία και χωρίς να εξηγήσουν γιατί σε άλλες υποθέσεις που εκδικάστηκαν από εθνικά δικαστήρια είχε αναγνωριστεί τέτοιος επαναπροσδιορισμός φύλου, οι εθνικές αρχές προσέβαλαν αδικαιολόγητα το δικαίωμα του προσφεύγοντος στον σεβασμό της ιδιωτικής του ζωής» (76).
92.      Στη συνέχεια, αποφάνθηκε με τον ίδιο τρόπο κρίνοντας ότι «[η] μη στάθμιση των ατομικών συμφερόντων της προσφεύγουσας με το δημόσιο συμφέρον, σε ένα πλαίσιο αποκλίνουσας πρακτικής του ανώτατου βουλγαρικού δικαστηρίου, καταδεικνύει, όπως και στην υπόθεση [επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση] Y.T. κατά Βουλγαρίας [...], μια ανελαστική συλλογιστική όσον αφορά την αναγνώριση της γενετήσιας ταυτότητας. Εν προκειμένω, η ανελαστικότητα αυτή περιήγαγε την προσφεύγουσα, για ένα μη εύλογο και συνεχές χρονικό διάστημα, σε κατάσταση που προκαλούσε αχρείαστα αισθήματα ευαλωτότητας, ταπείνωσης και ανησυχίας (βλ., mutatis mutandis, [αποφάσεις της 11ης Ιουλίου 2002,] Christine Goodwin κατά Ηνωμένου Βασιλείου [CE:ECHR:2002:0711JUD002895795,] §§ 77-78 [...], και Y.T. κατά Βουλγαρίας [...] § 72)» (77).
93.      Εξάλλου, και στην απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας, το ΕΔΔΑ, έχοντας ενημερωθεί για τη διαδικασία σχετικά με την ερμηνευτική απόφαση που εξακολουθούσε να εκκρεμεί κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεώς του (78), υπενθύμισε «την ανάγκη παραπομπής στις συστάσεις που έχουν εκδώσει διεθνή όργανα, ιδίως η Επιτροπή Υπουργών και η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης, καθώς και ο Ύπατος Αρμοστής των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, σχετικά με τα μέτρα για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω γενετήσιου προσανατολισμού ή ταυτότητας φύλου, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται η σύσταση προς τα κράτη να επιτρέπουν την αλλαγή ονόματος και φύλου στα επίσημα έγγραφα με τρόπο ταχύ, διαφανή και προσιτό» (79).
94.      Στο πλαίσιο αυτό, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει ότι εναπόκειται, κατ’ αρχήν, στο αιτούν δικαστήριο, χωρίς να αναμείνει την τροποποίηση της επίμαχης εθνικής νομοθεσίας διά της νομοθετικής οδού ή μέσω άλλης συνταγματικώς προβλεπόμενης διαδικασίας, να εξασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της υποχρεώσεως που παρατίθεται στο σημείο 82 των παρουσών προτάσεων, ερμηνεύοντας την εθνική νομοθεσία υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης και, ιδίως, των κανόνων σχετικά με την ελευθερία κυκλοφορίας και διαμονής, τον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής και την έκδοση των εγγράφων ταυτότητας ή αφήνοντας, εν ανάγκη, ανεφάρμοστη τη νομοθεσία αυτή (80). Φρονώ, ωστόσο, ότι δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ή να αντιμετωπισθεί ως σφάλμα προς διόρθωση η μνεία του φύλου του ενδιαφερομένου, η οποία εμφανίζεται στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του μετά την έκδοσή της (81).
95.      Συναφώς, αφενός, η έκθεση που επαναλαμβάνεται στην απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας σε σχέση με την προ της ερμηνευτικής αποφάσεως νομολογιακή τάση σύμφωνα με την οποία «το εσωτερικό δίκαιο καθιστούσε δυνατή την αναγνώριση του νόμιμου επαναπροσδιορισμού φύλου» (82) καθώς και η μειοψηφούσα γνώμη που εξέφρασαν πλείονες δικαστές κατά την έκδοση της ερμηνευτικής αποφάσεως με οριακή πλειοψηφία (83) παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον (84), καθόσον καταδεικνύουν ότι η εθνική νομοθεσία δεν ερμηνευόταν παγίως κατά τρόπο μη συνάδοντα προς το δίκαιο της Ένωσης.
96.      Αφετέρου, υπογραμμίζεται ότι, στην απόφαση της 17ης Φεβρουαρίου 2022, Y κατά Πολωνίας (85), το ΕΔΔΑ έλαβε υπόψη το γεγονός ότι το σύστημα καταχωρίσεως των γεννήσεων έχει ιστορικό χαρακτήρα και ότι η αναφορά στο φύλο που αποδόθηκε κατά τη γέννηση μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να είναι χρήσιμη για την απόδειξη ορισμένων πραγματικών περιστατικών προγενέστερων του επαναπροσδιορισμού φύλου, ακόμη και αν αυτό μπορεί να προκαλέσει κάποια δυσφορία στον ενδιαφερόμενο (86).
97.      Εξάλλου, όποια και αν είναι η διαδικασία που ακολουθεί το οικείο κράτος μέλος, είναι σκόπιμο να υπομνησθεί, πρώτον, ότι το ΕΔΔΑ έχει κρίνει ότι «η διαφύλαξη της αρχής της μη διαθεσιμότητας της προσωπικής καταστάσεως, της διασφαλίσεως της αξιοπιστίας και της συνεκτικότητας της προσωπικής καταστάσεως και, γενικότερα, της τηρήσεως της επιταγής της ασφάλειας δικαίου, εμπίπτουν στο γενικό συμφέρον και δικαιολογούν τη θέσπιση αυστηρών διαδικασιών με σκοπό, μεταξύ άλλων, την εξακρίβωση των βαθύτερων λόγων της αιτήσεως νομικής αλλαγής ταυτότητας (βλ., mutatis mutandis, [αποφάσεις της 6ης Απριλίου 2017,] A.P., Garçon και Nicot κατά Γαλλίας, [CE:ECHR:2017:0406JUD007988512,] § 142, [της 11ης Οκτωβρίου 2018,] S.V. κατά Ιταλίας, [CE:ECHR:2018:1011JUD005521608,] § 69 [...], και Y.T κατά Βουλγαρίας [...] § 70)» (87).
98.      Δεύτερον, μολονότι εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίζουν τις προϋποθέσεις της νομικής αναγνωρίσεως της αλλαγής φύλου ενός ατόμου (88), διευκρινίζεται, λαμβανομένων υπόψη των πληροφοριών που παρέσχε η Βουλγαρική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι δεν είναι αποδεκτό να εξαρτάται η άσκηση, από διεμφυλικό άτομο, του δικαιώματός του να καταχωρισθεί στο ληξιαρχείο η διεμφυλική του ταυτότητα, προκειμένου να αποκτήσει δελτίο ταυτότητας ή διαβατήριο αντιστοιχούν στην ταυτότητα φύλου του, από την προσκόμιση αποδεικτικών στοιχείων περί υποβολής του σε χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου.
99.      Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι μια τέτοια απαίτηση απόδειξης θα έθιγε την ουσία των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη και, ιδίως, την ουσία του δικαιώματος στην ακεραιότητα του προσώπου και του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής, τα οποία διατυπώνονται αντιστοίχως στα άρθρα 3 και 7 του Χάρτη (89). Επιπλέον, έχει υπενθυμίσει ότι το ΕΔΔΑ έχει κρίνει ότι η αναγνώριση της ταυτότητας φύλου ενός διεμφυλικού ατόμου δεν μπορεί να εξαρτάται από την πραγματοποίηση εκ μέρους του εν λόγω ατόμου χειρουργικής επεμβάσεως στην οποία δεν επιθυμεί να υποβληθεί (90) και ότι ένα ιατρικό πιστοποιητικό, περιλαμβανομένης προηγούμενης ψυχολογικής διαγνώσεως, μπορεί να συνιστά κρίσιμο και επαρκές αποδεικτικό στοιχείο συναφώς (91).
100. Κατά συνέπεια, κάθε διαδικασία που οδηγεί στη συμπλήρωση της προσωπικής καταστάσεως διεμφυλικού ατόμου με σκοπό την απόκτηση αντίστοιχου εγγράφου ταυτότητας δεν πρέπει να εξαρτάται από την προσκόμιση αποδεικτικών στοιχείων περί υποβολής του σε χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου.
101. Από το σύνολο των ανωτέρω εκτιμήσεων προκύπτει ότι πρέπει να προβλεφθεί, εν ανάγκη μέσω νομολογιακής ερμηνείας της εθνικής νομοθεσίας, κατάλληλη διαδικασία σε θέματα προσωπικής καταστάσεως προκειμένου να μπορούν να εκδίδονται για τους υπηκόους Βουλγαρίας έγγραφα ταυτότητας που να αντιστοιχούν στην ταυτότητα φύλου που βιώνουν.
V.      Πρόταση
102. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Varhoven kasatsionen sad (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Βουλγαρία) ως εξής:
Το άρθρο 20 και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ καθώς και το άρθρο 7 και το άρθρο 45, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ερμηνευόμενα σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ,
έχουν την έννοια ότι:
αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή ερμηνεύεται από τα εθνικά δικαστήρια, η οποία δεν επιτρέπει τη νομική αναγνώριση και καταχώριση στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως των υπηκόων του της αλλαγής ταυτότητας φύλου τους, ακόμη και χωρίς να έχουν υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου, καθώς και της αλλαγής του ονόματος και του προσωπικού αριθμού πολίτη των υπηκόων αυτών, μολονότι από την καταχώριση αυτή εξαρτάται η τροποποίηση των στοιχείων που περιλαμβάνονται στα έγγραφα ταυτότητάς τους.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Ο όρος «όνομα» χρησιμοποιείται εν προκειμένω κατά την έννοια του άρθρου 9, παράγραφος 1, του Zakon za grazhdanskata registratsia (νόμου περί προσωπικής καταστάσεως), της 27ης Ιουλίου 1999 (DV αριθ. 67, της 27ης Ιουλίου 1999). Βλ. σημεία 14 και 30 των παρουσών προτάσεων, αντιστοίχως, για την υπόμνηση της διατάξεως αυτής και τις λεπτομέρειες του αντικειμένου της προσφυγής.
3      C‑4/23 (στο εξής: απόφαση Mirin, EU:C:2024:845).
4      Βλ., όσον αφορά τον γάμο ομοφύλων, απόφαση της 5ης Ιουνίου 2018, Coman κ.λπ. (C‑673/16, EU:C:2018:385, σκέψεις 45 και 46), καθώς και, σχετικά με τη γονική σχέση προσώπων του ιδίου φύλου, απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2021, Stolichna obshtina, rayon “Pancharevo” (C‑490/20, στο εξής: απόφαση Pancharevo, EU:C:2021:1008, σκέψη 57).
5      Βλ. αποφάσεις της 26ης Ιουνίου 2018, MB (Αλλαγή φύλου και σύνταξη γήρατος) (C‑451/16, EU:C:2018:492, σκέψη 29), και της 13ης Μαρτίου 2025, Deldits (C‑247/23, στο εξής: απόφαση Deldits, EU:C:2025:172, σκέψη 37).
6      Βλ. απόφαση Mirin (σκέψεις 67 έως 70). Επισημαίνω εκ νέου (βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Mirin, C‑4/23, EU:C:2024:385, σημείο 73), ότι 25 από τα 27 κράτη μέλη προβλέπουν διαδικασίες τροποποιήσεως της προσωπικής καταστάσεως ώστε να είναι δυνατή η τροποποίηση της νομικής ταυτότητας της γεννήσεως συνεπεία ατομικής επιλογής που αφορά το φύλο.
7      Στην αντίθετη περίπτωση, βλ. απόφαση Mirin (σκέψη 57).
8      Στο εξής: Χάρτης.
9      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (ΕΕ 2004, L 158, σ. 77, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 229, σ. 35).
10      Κατά το άρθρο 93, παράγραφος 4, του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως, το οποίο μνημονεύεται στην απόφαση της 16ης Μαΐου 2024, Toplofikatsia Sofia (Έννοια της κατοικίας του εναγομένου) (C‑222/23, EU:C:2024:405, σκέψη 12), «[ο]ι Βούλγαροι υπήκοοι που διαμένουν στην αλλοδαπή, δεν έχουν εγγραφεί στο μητρώο πληθυσμού και αδυνατούν να δηλώσουν μόνιμη διεύθυνση, εγγράφονται αυτεπαγγέλτως στο μητρώο πληθυσμού του δημοτικού διαμερίσματος “Σρέντετς” του Δήμου Σόφιας».
11      DV αριθ. 93, της 11ης Αυγούστου 1998. Ο τίτλος του νόμου τροποποιήθηκε με τη
DV αριθ. 82, της 16ης Οκτωβρίου 2009.
12      Βλ. σημείο 14 των παρουσών προτάσεων.
13      Προτείνω στο Δικαστήριο να χρησιμοποιεί γυναικεία αντωνυμία σύμφωνα με τη βούληση που εξέφρασε η αναιρεσείουσα στις παρατηρήσεις της.
14      Βλ. σημείο 3 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
15      Σύμφωνα με τη διευκρίνιση που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο στην αίτηση του Δικαστηρίου περί παροχής πληροφοριών.
16      Δεν αναπαράγω στις παρούσες προτάσεις τις εκφράσεις που περιλαμβάνονται σε ορισμένα σημεία του σκεπτικού του γαλλικού κειμένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, όπως «τρανσεξουαλικό άτομο», «τρανσεξουαλικότητα» ή «αλλαγή αστικού φύλου», ή ακόμη «αλλαγή του φύλου που έχει καταχωριστεί στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως», προκειμένου να γίνει δεκτή μόνον η έκφραση «ταυτότητα φύλου» την οποία χρησιμοποιεί το αιτούν δικαστήριο στην αιτιολογία του στην αίτησή του ερμηνείας (βλ. δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, καθώς και σημεία 79 και 80 της αιτήσεως). Παραπέμπω επίσης στις γραπτές παρατηρήσεις της K. M. H. Πράγματι, δεν πρόκειται για διόρθωση της μνείας του φύλου στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεως η οποία θεωρείται εσφαλμένη. Πρόκειται για αίτηση καταχωρίσεως στο ληξιαρχείο δηλώσεως ταυτότητας φύλου, ήτοι της δήλωσης της πεποιθήσεως του προσώπου ότι ανήκει σε φύλο διαφορετικό από εκείνο που του αποδόθηκε κατά τη γέννηση, η οποία βεβαιώνεται με ιατρικές γνωματεύσεις. Βλ., επί του συγκεκριμένου ορολογικού ζητήματος, προτάσεις μου στην υπόθεση Mirin (C‑4/23, EU:C:2024:385, υποσημείωση 4), καθώς και αποφάσεις Mirin (σκέψη 2) και Deldits (σκέψεις 2 και 39).
17      Η οποία υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ).
18      C‑13/94 (EU:C:1996:170).
19      Στο εξής: ερμηνευτική απόφαση.
20      Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει επίσης, στο σημείο 22 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, τη μειοψηφούσα γνώμη 21 εκ των 44 ανωτάτων δικαστών που συμμετείχαν στην έκδοση της αποφάσεως, η οποία στηρίζεται στην έλλειψη συγκρούσεως μεταξύ του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ και του Konstitutsiya (Συντάγματος), υποστηρίζοντας ότι είναι δυνατή διαφορετική ερμηνεία, ιδίως, του άρθρου 76, παράγραφος 5, του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως και της παραγράφου 1, σημείο 17, των συμπληρωματικών διατάξεων του Zakon za zashtita ot diskriminatsia (νόμου περί προστασίας από τις διακρίσεις), σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2004 (DV αριθ. 86, της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, ο τίτλος του νόμου τροποποιήθηκε με τη
DV αριθ. 68, της 22ας Αυγούστου 2006).
21      Η έκφραση αντλείται από το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
22      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Βουλγαρική Κυβέρνηση υποστήριξε, βάσει των περιστάσεων αυτών, ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη.
23      Πρβλ. απόφαση Mirin (σκέψη 41).
24      Βλ., σχετικά με τη διαπίστωση ότι η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης απορρέει αυτομάτως από την ιδιότητα του υπηκόου κράτους μέλους, απόφαση της 29ης Απριλίου 2025, Επιτροπή κατά Μάλτας (Χορήγηση ιθαγένειας σε επενδυτές) (C‑181/23, EU:C:2025:283, σκέψη 92). Βλ. επίσης, προς υπόμνηση της αρχής κατά την οποία η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης συνιστά τη θεμελιώδη ιδιότητα των υπηκόων των κρατών μελών, αφενός, και των δικαιωμάτων που συνδέονται με την ιδιότητα αυτή, αφετέρου, αποφάσεις Mirin (σκέψεις 51 και 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και της 29ής Απριλίου 2025, Επιτροπή κατά Μάλτας (Χορήγηση ιθαγένειας σε επενδυτές) (C‑181/23, EU:C:2025:283, σκέψη 92 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25      Βλ. απόφαση Mirin (σκέψη 52).
26      Βλ. απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024, Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(C‑491/21, στο εξής: απόφαση Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date, EU:C:2024:143, σκέψη 27).
27      Απόφαση Mirin (σκέψη 71).
28      Βλ. αποφάσεις της 15ης Ιανουαρίου 2013, Križan κ.λπ. (C‑416/10, EU:C:2013:8, σκέψη 71), και της 26ης Σεπτεμβρίου 2024, Energotehnica (C‑792/22, EU:C:2024:788, σκέψεις 61 και 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 20ής Μαρτίου 1986, Tissier (35/85, EU:C:1986:143, σκέψη 9), και της 24ης Ιουνίου 2025, GR REAL (C‑351/23, EU:C:2025:474, σκέψη 61).
30      Βλ. σημείο 38 των παρουσών προτάσεων.
31      Βλ. απόφαση Mirin (σκέψη 71).
32      Βλ. απόφαση Mirin (σκέψεις 52 έως 57). Γενικότερα, σχετικά με την αναγνώριση της προσωπικής καταστάσεως των προσώπων που είναι εγκατεστημένα σε άλλο κράτος μέλος σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους αυτού, η οποία στηρίζεται στην ελευθερία που αναγνωρίζεται σε κάθε πολίτη της Ένωσης να κυκλοφορεί και να διαμένει στο έδαφος των κρατών μελών, βλ. απόφαση Pancharevo (σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33      Βλ. αποφάσεις Mirin (σκέψη 53) και Deldits (σκέψη 37).
34      Στην απόφαση Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(σκέψη 27), το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι «[τ]έτοιους περιορισμούς και προϋποθέσεις προβλέπει η οδηγία 2004/38, η οποία αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στο να καθορίσει τους όρους που διέπουν την άσκηση των εν λόγω δικαιωμάτων καθώς και τους περιορισμούς τους».
35      Βλ. απόφαση της 29ης Απριλίου 2025, Επιτροπή κατά Μάλτας (Χορήγηση ιθαγένειας σε επενδυτές) (C‑181/23, EU:C:2025:283, σκέψεις 84 έως 86 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
36      Για το δελτίο ταυτότητας, βλ. αιτιολογικές σκέψεις 17, 18, 21, 29 και 33, καθώς και άρθρο 3, παράγραφος 5, του κανονισμού (ΕΕ) 2025/1208 του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 2025, για την ενίσχυση της ασφάλειας των δελτίων ταυτότητας των πολιτών της Ένωσης και των εγγράφων διαμονής που εκδίδονται για τους πολίτες της Ένωσης και τα μέλη των οικογενειών τους που ασκούν το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας (ΕΕ L, 2025/1208), ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 10 Ιουλίου 2025 (βλ. άρθρο 16 του κανονισμού). Αντικαθιστά τον κανονισμό (ΕΕ) 2019/1157 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019, για την ενίσχυση της ασφάλειας των δελτίων ταυτότητας των πολιτών της Ένωσης και των εγγράφων διαμονής που εκδίδονται για πολίτες της Ένωσης και τα μέλη των οικογενειών τους που ασκούν το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας (ΕΕ 2019, L 188, σ. 67), του οποίου τα αποτελέσματα διατηρήθηκαν σε ισχύ υπό τις προϋποθέσεις που έθεσε το Δικαστήριο στην απόφασή του με την οποία τον κήρυξε ανίσχυρο (βλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, Landeshauptstadt Wiesbaden, C‑61/22, EU:C:2024:251, σκέψη 128). Βλ. επίσης, σχετικά με την ενσωμάτωση βιομετρικών δεδομένων, ήτοι δύο δακτυλικών αποτυπωμάτων και της εικόνας προσώπου, στα δελτία ταυτότητας, εκ των οποίων τα πρώτα συμπληρώνουν τη δεύτερη, απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, Landeshauptstadt Wiesbaden (C‑61/22, EU:C:2024:251, σκέψεις 91, 98 και 99).
37      Βλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, Landeshauptstadt Wiesbaden (C‑61/22, EU:C:2024:251, σκέψη 51). Βλ., ομοίως, άρθρο 11, παράγραφος 6, του κανονισμού 2025/1208.
38      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Deldits (σκέψη 32).
39      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Mirin (C‑4/23, EU:C:2024:385, υποσημείωση 4).
40      Βλ., σχετικά με τον ορισμό της «ταυτότητας φύλου», Yogyakarta principles (αρχές της Yogyakarta) συν 10 (Πρόσθετες αρχές και πρόσθετες υποχρεώσεις των κρατών σχετικά με την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου των δικαιωμάτων του ανθρώπου σε σχέση με τον γενετήσιο προσανατολισμό, την ταυτότητα φύλου, την έκφραση φύλου και τα χαρακτηριστικά φύλου για τη συμπλήρωση των Αρχών της Yogyakarta), οι οποίες
υιοθετήθηκαν τον Νοέμβριο του 2017 (βλ. https://yogyakartaprinciples.org/introduction-pj10/), σ. 6, υποσημείωση 2. Βλ. επίσης, σχετικά με το ότι η προσωπική ταυτότητα, της οποίας η ταυτότητα φύλου αποτελεί συνιστώσα, δύναται να οριστεί ως «το σύνολο των παραστάσεων και των συναισθημάτων που αναπτύσσει κάποιος για τον εαυτό του» ή ως «αυτό που επιτρέπει σε κάποιον να παραμένει ο εαυτός του, να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και να γίνεται ο εαυτός του σε μια συγκεκριμένη κοινωνία και πολιτισμό και σε σχέση με τους άλλους», Husser, A., La
situation personnelle dans
la
jurisprudence
de
la
Cour
de
justice
de
l’Union
européenne, διδακτορική διατριβή που υποστηρίχθηκε την 1η Δεκεμβρίου 2023, Bruylant, Βρυξέλλες, 2024, σ. 153, σημείο 217 και υποσημείωση 536.
41      Βλ. απόφαση Mirin (σκέψη 56).
42      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2004, σχετικά με την καθιέρωση προτύπων για τα χαρακτηριστικά ασφαλείας και τη χρήση βιομετρικών στοιχείων στα διαβατήρια και τα ταξιδιωτικά έγγραφα των κρατών μελών (ΕΕ 2004, L 385, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 444/2009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 28 Μαΐου 2009 (ΕΕ 2009, L 142, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός 2252/2004).
43      Η Σύμβαση για τη Διεθνή Πολιτική Αεροπορία, η οποία υπογράφηκε στο Σικάγο στις 7 Δεκεμβρίου 1944 (Recueil
des
traités
des
Nations
unies, τόμος 15, αριθ. 102), ίδρυσε τον ΔΟΠΑ (ή ICAO για «International Civil Aviation Organization» στην αγγλική γλώσσα). Η Ένωση δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη σύμβαση (βλ. https://transport.ec.europa.eu/transport-modes/air/international-aviation/european-union-icao_en, ιδίως «The Status of the EU at ICAO»), αντιθέτως προς όλα τα κράτη μέλη της (βλ. κατάλογο των συμβαλλόμενων κρατών του ΔΟΠΑ στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.icao.int/secretariat/legal/List%20of%20Parties/Chicago_FR.pdf).
44      Για τον κανονισμό 2252/2004, βλ. άρθρο 1 και παράρτημα, τα οποία μνημονεύονται στην απόφαση της 2ας Οκτωβρίου 2014, U (C‑101/13, EU:C:2014:2249, σκέψεις 4 και 5). Για τον κανονισμό 2025/1208, βλ. άρθρο 3. Η τελευταία έκδοση του εν λόγω εγγράφου 9303, ήτοι η όγδοη, χρονολογείται το 2021 (στο εξής: έγγραφο 9303).
45      «MRTD» σημαίνει «Machine Readable Travel Document» (μηχανικώς αναγνώσιμο ταξιδιωτικό έγγραφο).
46      «TD3» σημαίνει «μηχανικώς αναγνώσιμο ταξιδιωτικό έγγραφο μορφότυπου 3».
47      Διατίθεται στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.icao.int/publications/Documents/9303_p4_cons_fr.pdf.
48      Βλ. έγγραφο 9303, μέρος 4, σ. 14.
49      Βλ. έγγραφο 9303, μέρος 4, σημείο 4.1.1.1, σχετικά με τον κατάλογο στοιχείων δεδομένων της ζώνης οπτικού ελέγχου (ZIV), καθώς και υποσημείωση p, σημείο 4.2.2.2 (σ. 14 και 22): «Εάν ένα κράτος ή οργανισμός έκδοσης δεν επιθυμεί να προσδιορίσει το φύλο, θα χρησιμοποιείται το σύμβολο (<) σε αυτό το πεδίο της [μηχανικώς αναγνώσιμης Ζώνης (ZLA)] και Χ σε αυτό το πεδίο της [Ζώνης οπτικού ελέγχου (ZIV)]».
50      «TD1» σημαίνει «επίσημο μηχαναγνώσιμο ταξιδιωτικό έγγραφο μορφότυπου 1».
51      Διατίθεται στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.icao.int/publications/Documents/9303_p5_cons_fr.pdf. Βλ. έγγραφο 9303, μέρος 5, σημείο 4.1.1.1, σχετικά με τον κατάλογο των στοιχείων δεδομένων της ZIV, καθώς και υποσημείωση f, σημείο 4.2.2.3 (σ. 11 και 16): «Εάν ένα κράτος ή οργανισμός έκδοσης δεν επιθυμεί να προσδιορίσει το φύλο, θα πρέπει να χρησιμοποιείται το σύμβολο (<) σε αυτό το πεδίο στη [μηχανικώς αναγνώσιμη Ζώνη (ZLA)] και Χ σε αυτό το πεδίο στη [Ζώνη οπτικού ελέγχου (ZIV)]».
52      Εξάλλου, επισημαίνω ότι το στοιχείο αυτό δεν περιλαμβάνεται μεταξύ εκείνων που ο ΔΟΠΑ θεωρεί ως στοιχεία ταυτοποίησης στον οδηγό του για την απόδειξη της ταυτότητας, ο οποίος είναι διαθέσιμος στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: ICAO Guide on Evidence of Identity.pdf(βλ. σημείο 2.5).
53      Βλ. σημείο 26 των παρουσών προτάσεων.
54      Βλ. σημεία 57, 60, 66 και 67 των παρουσών προτάσεων.
55      Πρβλ. αποφάσεις Mirin (σκέψη 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και Deldits (σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56      Πρβλ. απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2008, Grunkin και Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559, σκέψεις 25 και 26). Βλ. επίσης, για προηγούμενη διαπίστωση σχετικά με τη βουλγαρική νομοθεσία, απόφαση Pancharevo (σκέψεις 44 και 45). Βλ., επίσης, οδηγό του ΔΟΠΑ που παρατίθεται στην υποσημείωση 52 των παρουσών προτάσεων (σημεία 2.5 και 2.5.1).
57      Για παράδειγμα, σε περίπτωση αλλαγής επωνύμου ή κυρίου ονόματος.
58      Βλ. σημεία 15 και 16 των παρουσών προτάσεων.
59      Βλ. σημείο 58 των παρουσών προτάσεων.
60      Βλ. σημεία 69 επ. των παρουσών προτάσεων. Σε ορισμένα νομικά συστήματα, η νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου που βιώνει ένα πρόσωπο αρκεί από μόνη της για την έκδοση δελτίου ταυτότητας που να αναφέρει το εν λόγω φύλο. Βλ., ιδίως, απόφαση Mirin (σκέψη 27). Στην περίπτωση αυτή, η έκδοση πιστοποιητικού ταυτότητας φύλου επάγεται την πλήρη αναγνώριση, από κάθε άποψη, του επίκτητου φύλου του ενδιαφερομένου. Εντούτοις, το πιστοποιητικό αυτό δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο ταυτοποιήσεως. Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Mirin (C‑4/23, EU:C:2024:385, σημείο 16).
61      Βλ., αντιστοίχως, αποφάσεις Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(σκέψη 38)
και Deldits (σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
62      Πρβλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, Landeshauptstadt Wiesbaden (C‑61/22, EU:C:2024:251, σκέψη 91).
63      Υπό την έννοια αυτή, η κατάσταση αυτή πρέπει να διακρίνεται από εκείνη βάσει της οποίας αναπτύχθηκε η νομολογία σχετικά με την ίση μεταχείριση σε περίπτωση αλλαγής φύλου. Η νομολογία αυτή αφορά τις συνέπειες της εν λόγω αλλαγής ανεξαρτήτως των ζητημάτων προσωπικής καταστάσεως. Βλ. αποφάσεις της 7ης Ιανουαρίου 2004, K. B. (C‑117/01, EU:C:2004:7, σκέψη 12), της 27ης Απριλίου 2006, Richards (C‑423/04, EU:C:2006:256, σκέψη 28), και της 26ης Ιουνίου 2018, MB (Αλλαγή φύλου και σύνταξη γήρατος) (C‑451/16, EU:C:2018:492 σκέψεις 22 και 35), στις οποίες το Δικαστήριο θεωρεί δεδομένη την αλλαγή φύλου, δεδομένου ότι η έννοια του «φύλου» δεν περιορίζεται στο βιολογικό φύλο. Βλ., συναφώς, Husser, A., όπ.π., σ. 155, σημείο 222. Βλ., επιπλέον, απόφαση της 30ής Απριλίου 1996, P. κατά S. (C‑13/94, EU:C:1996:170, σκέψεις 19 και 20), στην οποία το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι οφείλει να εξασφαλίζει την προστασία του δικαιώματος κάθε ατόμου να μην υφίσταται διακρίσεις λόγω του φύλου του, το οποίο αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου και υιοθετεί προσέγγιση η οποία λαμβάνει υπόψη το αίσθημα του ανήκειν σε φύλο διαφορετικό από εκείνο της γεννήσεως.
64      Πρβλ. αποφάσεις Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(σκέψη 48) και Mirin (σκέψη 57).
65      Βλ. απόφαση Mirin (σκέψη 58). Βλ., επίσης, απόφαση Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(σκέψεις 49 έως 51).
66      Βλ. απόφαση Mirin (σκέψη 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
67      Βλ. αποφάσεις Mirin (σκέψη 60) και Deldits (σκέψη 37).
68      Βλ. σημείο 36 των παρουσών προτάσεων.
69      Βλ., για σχεδόν πανομοιότυπη αιτιολογία, απόφαση του ΕΔΔΑ της 27ης Σεπτεμβρίου 2022, P.H. κατά Βουλγαρίας (CE:ECHR:2022:0927JUD004650920, § 4, in fine, και § 15, στο εξής: απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας).
70      Βλ. απόφαση Mirin (σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
71      Βλ., ιδίως, αποφάσεις Mirin (σκέψη 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και Deldits (σκέψη 46).
72      Στο εξής: ΕΔΔΑ.
73      Βλ. απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας [§ 12, στην οποία διευκρινίζεται ότι οι γενικές αρχές που διέπουν την εκτίμηση των θετικών υποχρεώσεων του κράτους στον τομέα αυτόν συνοψίζονται στην απόφαση του ΕΔΔΑ της 16ης Ιουλίου 2014, Hämäläinen κατά Φινλανδίας (CE:ECHR:2014:0716JUD003735909, § 65 έως 67)].
74      Πρβλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 16ης Ιουλίου 2014, Hämäläinen κατά Φινλανδίας (CE:ECHR:2014:0716JUD003735909, § 68 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η θετική υποχρέωση που διατυπώθηκε με την απόφαση αυτή επεκτάθηκε στη συνέχεια στις περιπτώσεις διεμφυλικών ατόμων που δεν είχαν πραγματοποιήσει χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου [βλ., για παράδειγμα, απόφαση του ΕΔΔΑ της 19ης Ιανουαρίου 2021, X και Y κατά Ρουμανίας (CE:ECHR:2021:0119JUD000214516, § 165 και 168)]. Βλ., επίσης, τη νομολογία που παρατίθεται στις σκέψεις 64 έως 66 της αποφάσεως Mirin. Υπενθυμίζεται, ειδικότερα, ότι «το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ προστατεύει την ταυτότητα ενός προσώπου ως προς το φύλο ως συστατικό στοιχείο και ως μία από τις πιο προσωπικές πτυχές της ιδιωτικής ζωής του» (απόφαση Mirin, σκέψη 64). Η νομολογία αυτή του ΕΔΔΑ διαφέρει από εκείνη που αφορά τον γάμο [βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Wojewoda Mazowiecki (C‑713/23, EU:C:2025:235, σημείο 48, πρώτη περίπτωση)] ή τη γονική σχέση, καθόσον δέχεται περιορισμένο μόνον περιθώριο εκτιμήσεως.
75      CE:ECHR:2020:0709JUD004170116 (στο εξής: απόφαση Y.T. κατά Βουλγαρίας).
76      Απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας (§ 12 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
77      Απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας (§ 17).
78      Βλ. απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας (§ 6). Βλ., επίσης, σημείο 36 των παρουσών προτάσεων.
79      Βλ. απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας (§ 18 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
80      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
81      Σημειώνω ότι, στο πλαίσιο του κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων) (ΕΕ 2016, L 119, σ. 1), το άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 16, δεύτερη περίοδος, του κανονισμού προβλέπουν το δικαίωμα ενός προσώπου να απαιτήσει τη συμπλήρωση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα ως επικαιροποίηση.
82      Απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας [§ 6, η οποία παραπέμπει στη σύνοψη της βουλγαρικής νομολογίας σχετικά με την αλλαγή φύλου στην απόφαση Y.T. κατά Βουλγαρίας (§ 24 έως 30)].
83      Βλ., όσον αφορά την εν λόγω μειοψηφούσα γνώμη, υποσημείωση 20 των παρουσών προτάσεων.
84      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, αναφέρθηκαν τα αποτελέσματα των αποφάσεων του ΕΔΔΑ για τους ενδιαφερομένους, καθώς και η εφαρμογή του άρθρου 9, παράγραφος 1, του νόμου περί των βουλγαρικών εγγράφων ταυτότητας (βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων). Επισημαίνονται επίσης οι διατάξεις που αντλούνται από την απόφαση Y.T. κατά Βουλγαρίας (βλ. § 19 της αποφάσεως). Πρόκειται για το άρθρο 20, παράγραφος 2, σημείο 5, και για το άρθρο 22, παράγραφος 7, σημείο 3, της Pravilnik za izdavane na bulgarskite lichni dokumenti (κανονιστικής αποφάσεως για την έκδοση βουλγαρικών εγγράφων ταυτότητας), του Υπουργικού Συμβουλίου, της 8ης Φεβρουαρίου 2010 (DV αριθ. 12, της 12ης Φεβρουαρίου 2010), σύμφωνα με τα οποία, σε περίπτωση αλλαγής φύλου, εφόσον η αλλαγή δεν καταγράφεται στην εθνική βάση δεδομένων «Πληθυσμός», στην αίτηση για νέο έγγραφο ταυτότητας (διαβατήριο ή δελτίο ταυτότητας) πρέπει να επισυνάπτεται επίσημο έγγραφο που εκδίδεται από τις αρμόδιες αρχές. Ένα τέτοιο έγγραφο πρέπει επίσης να επισυνάπτεται σε περίπτωση ουσιωδών και διαρκών αλλαγών στο πρόσωπο (άρθρο 20, παράγραφος 1, σημείο 2, και άρθρο 22, παράγραφος 6, σημείο 4, της κανονιστικής αποφάσεως).
85      CE:ECHR:2022:0217JUD007413114.
86      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 17ης Φεβρουαρίου 2022, Y κατά Πολωνίας (CE:ECHR:2022:0217JUD007413114, § 79).
87      Απόφαση P.H. κατά Βουλγαρίας (§ 14).
88      Βλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2006, Richards (C‑423/04, EU:C:2006:256, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
89      Βλ. απόφαση Deldits (σκέψη 45).
90      Βλ. απόφαση Deldits (σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
91      Βλ. απόφαση Deldits (σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Εν προκειμένω, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο, η K. M. H. πληροί τις προϋποθέσεις σωματικής, κοινωνικής και ψυχολογικής φύσεως για τη νομική αναγνώριση της αλλαγής ταυτότητας φύλου.