Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MANUEL CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
της 29ης Ιανουαρίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑98/24 [Koda] (i)
παρισταμένων των:
A.K.,
R.K.,
R.F. von
K.-K.,
L.P.
[αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υποβλήθηκε από συμβολαιογράφο υπό την ιδιότητά του ως δικαστικού επιτρόπου του Obvodní soud pro Prahu 1 (περιφερειακού δικαστηρίου Πράγας 1, Τσεχική Δημοκρατία)]
« Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Κανονισμός (ΕΕ) 650/2012 – Έννοια της διάταξης τελευταίας βούλησης – Κληρονομική σύμβαση – Δεσμευτικά αποτελέσματα της κληρονομικής σύμβασης – Δήλωση περί αποκληρώσεως – Ιδιότητα του κληρονομουμένου – Εφαρμοστέο δίκαιο – Μεταβολή του εφαρμοστέου δικαίου – Μεταβατικές διατάξεις »
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του κανονισμού (ΕΕ) 650/2012 (2). Στόχος είναι να προσδιοριστούν οι κληρονόμοι προσώπου που διέθεσε τα περιουσιακά του στοιχεία με διάταξη τελευταίας βούλησης σε διαφορετικές περιπτώσεις, ήτοι πριν και μετά την ημερομηνία πλήρους εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού.
2.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως κατατέθηκε από συμβολαιογράφο της Τσεχικής Δημοκρατίας, ο οποίος, κατά τα λεγόμενά του (3), την υποβάλλει ως εντεταλμένος από το δικαστήριο της κληρονομίας δικαστικός επίτροπος.
I.      Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης. Ο κανονισμός 650/2012
3.        Κατά την έννοια του άρθρου 3
(«Ορισμοί»), παράγραφος 1:
«[...] Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού:
[…]
β)      ως
“κληρονομική σύμβαση” νοείται συμφωνία, μεταξύ άλλων συμφωνία που απορρέει από αμοιβαίες διαθήκες, η οποία δημιουργεί, τροποποιεί ή καταργεί, με ή χωρίς αντιπαροχή, δικαιώματα στη μελλοντική περιουσία ή τα μελλοντικά περιουσιακά στοιχεία ενός ή περισσοτέρων από τα πρόσωπα που συνάπτουν τη συμφωνία·
γ)      ως “συνδιαθήκη” νοείται διαθήκη που συντάσσεται σε μία πράξη από δύο ή περισσότερα πρόσωπα·
δ)      ως “διάταξη τελευταίας βούλησης” νοείται διαθήκη, συνδιαθήκη ή κληρονομική σύμβαση·
[…]».
4.        Το άρθρο 3 («Ορισμοί»), παράγραφος 2, ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού με τον όρο “δικαστήριο” νοούνται οποιαδήποτε δικαστική αρχή και όλες οι άλλες αρχές και οι επαγγελματίες του νομικού κλάδου με αρμοδιότητα σε υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής, που ασκούν δικαστικά καθήκοντα ή ενεργούν κατ’ ανάθεση εξουσίας από δικαστική αρχή ή υπό τον έλεγχο δικαστικής αρχής, υπό την προϋπόθεση ότι αυτές οι άλλες αρχές και οι επαγγελματίες του νομικού κλάδου προσφέρουν τα ίδια δικονομικά εχέγγυα όσον αφορά την αμεροληψία και το δικαίωμα ακρόασης όλων των μερών και ότι οι αποφάσεις τους, σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους μέλους στο οποίο υπάγονται:
α)      μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο άσκησης ενδίκου μέσου ή επανεξέτασης από δικαστική αρχή, και
β)      έχουν ανάλογη ισχύ και αποτέλεσμα με απόφαση δικαστικής αρχής για το ίδιο θέμα.
[…]»
5.        Κατά το άρθρο 21 («Γενικός κανόνας»), παράγραφος 1:
«Με την επιφύλαξη τυχόν αντίθετης διάταξης του παρόντος κανονισμού, για το σύνολο της κληρονομίας είναι εφαρμοστέο το δίκαιο του κράτους στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του κατά τον χρόνο του θανάτου.»
6.        Το άρθρο 22 («Επιλογή του εφαρμοστέου δικαίου»), παράγραφος 1, ορίζει:
«Ένα πρόσωπο δύναται να επιλέξει ως δίκαιο που θα διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής του το δίκαιο του κράτους του οποίου έχει την ιθαγένεια κατά το χρόνο πραγματοποίησης της επιλογής του ή κατά το χρόνο του θανάτου.
[…]»
7.        Κατά το άρθρο 25 («Κληρονομικές συμβάσεις»):
«[…]
2.      Μια κληρονομική σύμβαση με αντικείμενο τη διαδοχή περισσότερων προσώπων θεωρείται παραδεκτή μόνον εφόσον είναι παραδεκτή σύμφωνα με όλα τα δίκαια, τα οποία, κατ’ εφαρμογή του παρόντος κανονισμού, θα έπρεπε να διέπουν τη διαδοχή όλων των συμμετεχόντων προσώπων εάν αυτά είχαν αποβιώσει κατά την ημέρα σύναψης της σύμβασης.
Μια κληρονομική σύμβαση η οποία είναι παραδεκτή σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο διέπεται, όσον αφορά το ουσιαστικό της κύρος και τα δεσμευτικά αποτελέσματά της μεταξύ των μερών καθώς και τους όρους λύσης της, από το δίκαιο, μεταξύ των δικαίων που αναφέρονται στο πρώτο εδάφιο, με το οποίο παρουσιάζει το στενότερο δεσμό.
3.      Κατά παρέκκλιση των παραγράφων 1 και 2, τα μέρη μπορούν να επιλέξουν ως δίκαιο που διέπει την κληρονομική τους σύμβαση, όσον αφορά το παραδεκτό της, το ουσιαστικό της κύρος, τα δεσμευτικά αποτελέσματά της μεταξύ των μερών καθώς και τους όρους λύσης της, το δίκαιο το οποίο το πρόσωπο ή ένα από τα πρόσωπα στο οποίο ανήκει η περιουσία θα μπορούσε να επιλέξει βάσει του άρθρου 22 υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτό.»
8.        Το άρθρο 26
(«Ουσιαστικό κύρος των διατάξεων τελευταίας βούλησης») προβλέπει:
«1.      Για τους σκοπούς των άρθρων 24 και 25 τα ακόλουθα στοιχεία αφορούν το ουσιαστικό κύρος:
α)      η ικανότητα του συντάκτη διάταξης τελευταίας βούλησης να συντάσσει τέτοια διάταξη·
β)      οι ειδικοί λόγοι που εμποδίζουν το συντάκτη διάταξης τελευταίας βούλησης να εγκαταστήσει ορισμένα πρόσωπα ως κληρονόμους ή που εμποδίζουν πρόσωπο να λάβει κληρονομιαία περιουσία από το συντάκτη διάταξης τελευταίας βούλησης·
[…]
2.      Εφόσον πρόσωπο έχει ικανότητα σύνταξης διάταξης τελευταίας βούλησης σύμφωνα με το εφαρμοστέο δίκαιο δυνάμει του άρθρου 24 ή του άρθρου 25, η επακόλουθη μεταβολή του εφαρμοστέου δικαίου δεν θίγει την ικανότητά του για τροποποίηση ή ανάκληση μιας τέτοιας διάταξης.»
9.        Κατά το άρθρο 83 («Μεταβατικές διατάξεις»):
«1.      Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται στην κληρονομική διαδοχή προσώπων των οποίων ο θάνατος επέρχεται κατά ή μετά τη 17η Αυγούστου 2015.
[…]
3.      Η διάταξη τελευταίας βούλησης που συντάχθηκε πριν από τη 17η Αυγούστου 2015 είναι παραδεκτή και έγκυρη ως προς την ουσία της και κατά τον τύπο εφόσον πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο κεφάλαιο ΙΙΙ ή εφόσον ήταν παραδεκτή και έγκυρη όσον αφορά την ουσία και τον τύπο κατ’ εφαρμογή των κανόνων ιδιωτικού διεθνούς δικαίου που ίσχυαν κατά το χρόνο που συντάχθηκε η διάταξη στο κράτος στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του ή σε οιοδήποτε από τα κράτη των οποίων είχε την ιθαγένεια ή στο κράτος μέλους της αρχής που επιλαμβάνεται της κληρονομικής διαδοχής.
4.      Εάν μια διάταξη τελευταίας βούλησης συντάχθηκε πριν από τη 17η Αυγούστου 2015, σύμφωνα με το δίκαιο το οποίο ο θανών θα μπορούσε να είχε επιλέξει, δυνάμει του παρόντος κανονισμού, το δίκαιο αυτό θεωρείται ότι επελέγη ως το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο.»
10.      Το άρθρο 84 («Έναρξη ισχύος») ορίζει:
«Ο παρών κανονισμός αρχίζει να ισχύει την εικοστή ημέρα από τη δημοσίευσή του στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τίθεται σε εφαρμογή στις 17 Αυγούστου 2015, εκτός από τα άρθρα 77 και 78, τα
οποία τίθενται σε εφαρμογή στις 16 Νοεμβρίου 2014, και τα άρθρα 79, 80 και 81, τα οποία τίθενται σε εφαρμογή στις 5 Ιουλίου 2012.»
Β.      Το τσεχικό δίκαιο
11.      Η αρμοδιότητα των συμβολαιογράφων να ενεργούν ως δικαστικοί επίτροποι σε διαδικασίες κληρονομικών διαφορών ρυθμίζεται από τον Zákon č. 292/2013 Sb., o zvláštních řízeních soudních (4). Ιδιαίτερη σημασία έχουν, ιδίως, τα άρθρα 100 έως 105, 113, 123, 138, 168 έως 170 και 185.
12.      Σύμφωνα με τον Zákon č. 89/2012 Sb., občanský zákoník (5), διατάξεις τελευταίας βούλησης, υπό τη στενή έννοια του όρου, αποτελούν οι κληρονομικές συμβάσεις, οι διαθήκες και οι κωδίκελλοι (άρθρο 1491). Αποκλείεται ρητώς η συνδιαθήκη (άρθρο 1496).
II.    Πραγματικά περιστατικά, διαδικασία κληρονομικής διαδοχής και προδικαστικά ερωτήματα
13.      Ο κληρονομούμενος L.K. απεβίωσε στις 24 Αυγούστου 2022 στην Τσεχική Δημοκρατία, όπου είχε τη συνήθη διαμονή του.
14.      Κατά τον χρόνο του θανάτου του, ο L.K. είχε διπλή, ήτοι γερμανική και τσεχική, ιθαγένεια και ήταν χήρος (6). Είχε δύο τέκνα (τις θυγατέρες E.D. και N.K.) καθώς και τρία εγγόνια (A.K., R.K. και R.F. von K.-K.), τα οποία είναι τέκνα της N.K.
15.      Κατά τα στοιχεία της δικογραφίας, ο L.K. ρύθμισε τα της κληρονομικής του διαδοχής ως εξής:
–        Στις 2 Νοεμβρίου 1999, ενώπιον Γερμανού συμβολαιογράφου, συνέταξε μαζί με τη σύζυγό του συνδιαθήκη, κατά το πρότυπο της «gemeinschaftliches Testament» (7), σύμφωνα με τον Bürgerliches Gesetzbuch (γερμανικό αστικό κώδικα· στο εξής: BGB (8)). Ο εν λόγω τύπος διαθήκης είναι γνωστός ως «διαθήκη Βερολίνου». Η διαθήκη της 2ας Νοεμβρίου 1999 τροποποιήθηκε εν μέρει με κοινή δήλωση των συζύγων η οποία πραγματοποιήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2001 ενώπιον του ίδιου συμβολαιογράφου.
–        Στις 23 Ιουνίου 2015 συντάχθηκε ενώπιον συμβολαιογράφου της Τσεχικής Δημοκρατίας δήλωση περί αποκληρώσεως (συμβολαιογραφική πράξη (9)).
–        Στις 20 Δεκεμβρίου 2017 συντάχθηκε διαθήκη που περιβλήθηκε τον τύπο του συμβολαιογραφικού εγγράφου, ενώπιον άλλου συμβολαιογράφου της Τσεχικής Δημοκρατίας, με την οποία ορίστηκε ως κληρονόμος του η L.P. Η ως άνω (νέα) διαθήκη περιελάμβανε επιλογή του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου κατά την έννοια του άρθρου 22, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012, υπέρ του τσεχικού δικαίου.
16.      Με την κίνηση της διαδικασίας κληρονομικής διαδοχής, ο πληρεξούσιος δικηγόρος της N.K. (θυγατέρας του L.K.) και των A.K., R.K. και R.F. von K.-K. (εγγονών του L.K.) υποστήριξε ότι η διαθήκη που συντάχθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1999 από τον κληρονομούμενο και τη σύζυγό του αποτελούσε έγκυρη δήλωση της τελευταίας κοινής βούλησης του κληρονομουμένου και της συζύγου του, συνταχθείσα σύμφωνα με το γερμανικό δίκαιο (10).
17.      Το Obvodní soud pro Prahu 1 (περιφερειακό δικαστήριο Πράγας 1, Τσεχική Δημοκρατία), με τη διάταξή του επί της υποθέσεως με αριθμό 37 D 227/2022–118, αποφάνθηκε ότι:
–        Τα τσεχικά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν την υπόθεση κληρονομικής διαδοχής σύμφωνα με το άρθρο 4 του κανονισμού 650/2012.
–        Σύμφωνα με το άρθρο 22, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012, το δίκαιο που διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής είναι το τσεχικό δίκαιο.
–        Η διαδικασία κληρονομικής διαδοχής θα συνεχιστεί με τη συμμετοχή αποκλειστικά της L.P., ως της μοναδικής κληρονόμου του κληρονομουμένου, βάσει της διαθήκης που συντάχθηκε στις 20 Δεκεμβρίου 2017.
18.      Η N.K. (θυγατέρα του κληρονομουμένου) και οι A.K., R.K. και R.F. von K.-K. (εγγονοί του κληρονομουμένου) άσκησαν έφεση κατά της διάταξης 37 D 227/2022-118.
19.      Κατόπιν της εφέσεως, το Městský soud v Praze (περιφερειακό δικαστήριο Πράγας, Τσεχική Δημοκρατία), ως δευτεροβάθμιο δικαστήριο, επικύρωσε την προσβαλλόμενη διάταξη όσον αφορά τον αποκλεισμό της N.K. (θυγατέρας του κληρονομουμένου) από τη διαδικασία κληρονομικής διαδοχής, αλλά κατά τα λοιπά εξαφάνισε την ως άνω διάταξη, αναπέμποντας την υπόθεση στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο προς εκδίκαση.
–        Κατά το άρθρο 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012, εφόσον πρόσωπο έχει ικανότητα σύνταξης διάταξης τελευταίας βούλησης σύμφωνα με το εφαρμοστέο δίκαιο δυνάμει του άρθρου 24 ή του άρθρου 25 του κανονισμού 650/2012 η επακόλουθη μεταβολή του εφαρμοστέου δικαίου δεν θίγει την ικανότητά του για τροποποίηση ή ανάκληση μιας τέτοιας διάταξης.
–        Από την παραδοχή αυτή προκύπτει ότι η ικανότητα (δυνατότητα εκ του νόμου) του L.K. να τροποποιήσει ή να ανακαλέσει το μέρος της «διαθήκης Βερολίνου» με το οποίο ο κληρονομούμενος όρισε τους κληρονόμους του, σε περίπτωση που προαποβιώσει ο σύζυγός του, διέπεται επομένως συνολικά από το γερμανικό δίκαιο, ως το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο, που έχει «επιλεγεί» σύμφωνα με το άρθρο 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012.
–        Αν ο κληρονομούμενος είχε την ικανότητα να συντάξει την κληρονομική σύμβαση, δύναται ανά πάσα στιγμή να την τροποποιήσει ή να την ανακαλέσει σύμφωνα με το ίδιο δίκαιο. Αυτό το δικαίωμα μπορεί να ασκηθεί ανεξαρτήτως των διατάξεων του εφαρμοστέου δικαίου το οποίο διέπει το σύνολο των θεμάτων της κληρονομικής διαδοχής κατά τον χρόνο της τροποποίησης ή της ανάκλησης της διάταξης, ήτοι ανεξαρτήτως των προβλέψεων του τσεχικού δικαίου, το οποίο επέλεξε σε μεταγενέστερο χρόνο ο διαθέτης.
–        Το γεγονός ότι το τσεχικό δίκαιο όχι μόνον δεν απαγόρευε στον κληρονομούμενο να ανακαλέσει τον ορισμό των κληρονόμων που έγινε στη «διαθήκη Βερολίνου», αλλά, αντιθέτως, επέτρεπε να λάβει χώρα η εν λόγω ανάκληση χωρίς περιορισμούς, ουδεμία ασκεί επιρροή στο ζήτημα της εφαρμογής του γερμανικού δικαίου (στην τροποποίηση ή την ανάκληση της εν λόγω διαθήκης).
–        Κατά συνέπεια, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο, αφού συλλέξει στοιχεία σχετικά με το περιεχόμενο των οικείων διατάξεων του γερμανικού δικαίου, πρέπει να αποφανθεί περί του αν, και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, υπό ποιες προϋποθέσεις, σύμφωνα με το γερμανικό δίκαιο είναι δυνατόν να αποκλειστούν τα έννομα αποτελέσματα που αναπτύσσει το μέρος της κληρονομικής σύμβασης των συζύγων το οποίο περιέχει τις διατάξεις σχετικά με την εγκατάσταση ως κληρονόμων στην κληρονομιαία περιουσία του κληρονομουμένου των εγγονών A.K., R.K. και R.F. von K.-K.
–        Μόνον με τον τρόπο αυτόν, άλλωστε, θα καταστεί δυνατή η επίλυση της διαφοράς, βάσει των μεταγενέστερων διατάξεων του κληρονομουμένου (της δήλωσης περί αποκληρώσεως της 23ης Ιουνίου 2015 και της διαθήκης της 20ής Δεκεμβρίου 2017), μεταξύ της κληρονόμου δυνάμει της διαθήκης της 20ής Δεκεμβρίου 2017 και των ορισθέντων ως κληρονόμων του L.K.
20.      Υπό τις συνθήκες αυτές, ο συμβολαιογράφος ο οποίος ενεργεί ως δικαστικός επίτροπος του Obvodní soud pro Prahu 1 (περιφερειακού δικαστηρίου Πράγας 1) υποβάλλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 83, παράγραφοι 3 και 4, του κανονισμού 650/2012, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 650/2012, την έννοια ότι ο όρος διάταξη τελευταίας βούλησης περιλαμβάνει και τη δήλωση περί αποκληρώσεως;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, έχει το άρθρο 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012 την έννοια ότι, αν, πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, ο κληρονομούμενος είχε συντάξει εγγράφως πλείονες διατάξεις τελευταίας βούλησης, οι οποίες ήταν σύμφωνες με το δίκαιο του κράτους το οποίο ο κληρονομούμενος θα μπορούσε να έχει επιλέξει βάσει του κανονισμού 650/2012, το δίκαιο που θεωρείται ότι έχει επιλεγεί ως το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή είναι το δίκαιο βάσει του οποίου ο κληρονομούμενος συνέταξε την τελευταία διάταξη τελευταίας βούλησης πριν από τις 17 Αυγούστου 2015;
3)      Έχει το άρθρο 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012 την έννοια ότι, αν ο κληρονομούμενος περιοριζόταν όσον αφορά την ικανότητά του να συντάσσει διάταξη τελευταίας βούλησης λόγω υφιστάμενης διάταξης τελευταίας βούλησης η οποία συντάχθηκε πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, σύμφωνα με το δίκαιο που διέπει το σύνολο της κληρονομίας του, και αν, λόγω επακόλουθης μεταβολής του εν λόγω δικαίου, μεταβλήθηκαν οι όροι άσκησης της ικανότητας σύνταξης τέτοιας διάταξης, εξακολουθεί να περιορίζεται η ικανότητα του κληρονομουμένου να συντάσσει διάταξη τελευταίας βούλησης βάσει του δικαίου που θα διείπε την κληρονομική του διαδοχή αν είχε αποβιώσει κατά την ημερομηνία σύναψης της κληρονομικής σύμβασης, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι, σύμφωνα με το δίκαιο που διέπει την κληρονομική διαδοχή συνολικά κατά τον χρόνο του θανάτου του, ο κληρονομούμενος είχε το δικαίωμα να καταργήσει (να ανακαλέσει ή να τροποποιήσει) την κληρονομική σύμβαση;»
III. Η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία
21.      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρωτοκολλήθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 6 Φεβρουαρίου 2024.
22.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η L.P. και, από κοινού, οι A.K., R.K. και R.F. von K.-K., καθώς και η Τσεχική και η Πολωνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή.
23.      Το Δικαστήριο ζήτησε διευκρινίσεις από την Τσεχική Κυβέρνηση σχετικά με ορισμένες πτυχές του νομικού πλαισίου που εφαρμόζεται στους συμβολαιογράφους οι οποίοι ενεργούν ως δικαστικοί επίτροποι σε διαδικασίες κληρονομικής διαδοχής. Η απάντηση της Τσεχικής Κυβέρνησης ελήφθη στις 10 Οκτωβρίου 2025.
24.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η οποία διεξήχθη στις 20 Νοεμβρίου 2025, εμφανίστηκαν η L.P. και, από κοινού, οι A.K., R.K. και R.F. von K.-K., καθώς και η Τσεχική και η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή.
IV.    Ανάλυση
Α.      Επί του παραδεκτού της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως
25.      Στη διαδικασία που κινήθηκε στην Τσεχική Δημοκρατία σχετικά με την κληρονομική διαδοχή του L.K., εναπόκειται στον συμβολαιογράφο που διορίστηκε ως δικαστικός επίτροπος να καθορίσει ποιοι είναι οι κληρονόμοι του θανόντος.
26.      Καταρχήν, ουδόλως αποκλείεται να θεωρηθεί «δικαστήριο» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012 ο συμβολαιογράφος ο οποίος ενεργεί κατ’ ανάθεση εξουσίας από δικαστική αρχή ή υπό τον έλεγχο δικαστικής αρχής.
27.      Ωστόσο, η εκπλήρωση των προϋποθέσεων που ορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012 δεν αρκεί, αφ’ εαυτής, για να υποβάλει ο συμβολαιογράφος αίτηση προδικαστικής αποφάσεως σύμφωνα με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ (11).
28.      Για την έννοια του «δικαστηρίου» απαιτείται κατά το άρθρο 267 ΣΛΕΕ η ανεξάρτητη εξέταση σειράς στοιχείων, όπως είναι η ίδρυση του οργάνου αυτού με νόμο, ο μόνιμος χαρακτήρας του, ο δεσμευτικός χαρακτήρας της δικαιοδοσίας του, ο κατ’ αντιμωλίαν χαρακτήρας της ενώπιόν του διαδικασίας, η εκ μέρους του οργάνου αυτού εφαρμογή κανόνων δικαίου, καθώς και η ανεξαρτησία του (12).
29.      Κατά την έγγραφη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου, δεν διατυπώθηκαν ρητώς αντιρρήσεις επί του παραδεκτού της υπό κρίση προδικαστικής παραπομπής(13).
Ο συμβολαιογράφος που είχε υποβάλει την αίτηση δήλωσε εκ των προτέρων ότι, κατά τη γνώμη του, νομιμοποιείτο να το πράξει (14).
30.      Αντιθέτως, κατά την προφορική διαδικασία επί της προδικαστικής παραπομπής διεξήχθη συζήτηση επί του σημείου αυτού, υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου, αφενός, και του Ústavní soud (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Τσεχική Δημοκρατία, στο εξής: Συνταγματικό Δικαστήριο), αφετέρου.
1.      Η νομολογία του Δικαστηρίου
31.      Στην απόφαση Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας, η οποία εκδόθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας επί παραβάσει σχετικά με την παράβαση του άρθρου 49 ΣΛΕΕ (15), το Δικαστήριο εξέτασε τις δραστηριότητες που ασκούν οι συμβολαιογράφοι στην Τσεχική Δημοκρατία.
32.      Ειδικότερα, στην απόφαση εξετάστηκαν λεπτομερώς οι αρμοδιότητες των συμβολαιογράφων στο πλαίσιο διαδικασιών κληρονομικής διαδοχής, καθώς και οι λόγοι για τους οποίους οι αρμοδιότητες αυτές ασκούνται επί συναινετικής βάσεως (16).
33.      Ως αποτέλεσμα της εξέτασης αυτής, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εν λόγω αρμοδιότητες δεν μπορούσαν να θεωρηθούν άμεση και συγκεκριμένη εκδήλωση της άσκησης δημόσιας εξουσίας (17).
34.      Επισημαίνω εκ των προτέρων ότι η διαπίστωση αυτή αρκεί, αφ’ εαυτής, ώστε να επιλυθεί το ζήτημα σχετικά με το παραδεκτό της προδικαστικής παραπομπής: εφόσον ο συμβολαιογράφος που παρεμβαίνει στην υπό κρίση διαδικασία κληρονομικής διαδοχής δεν ασκεί καθήκοντα δημόσιας αρχής, δεν είναι δυνατό να του αναγνωριστεί η ιδιότητα του δικαστηρίου, η οποία, εξ ορισμού, συνεπάγεται συμμετοχή στην άσκηση της δημόσιας εξουσίας.
2.      Η θέση του Συνταγματικού Δικαστηρίου
35.      Από την πλευρά του, το Συνταγματικό Δικαστήριο απέκλεισε τη νομιμοποίηση των «οιονεί δικαιοδοτικών οργάνων» (συμβολαιογράφων που ενεργούν ως δικαστικοί επίτροποι στο πλαίσιο διαδικασιών κληρονομικής διαδοχής) να υποβάλουν ζήτημα αντισυνταγματικότητας βάσει του άρθρου 95, παράγραφος 2, του Συντάγματος της Τσεχικής Δημοκρατίας (18).
36.      Στη διάταξή του της 17ης Σεπτεμβρίου 2025 (σκέψη 9), το Τσεχικό Συνταγματικό Δικαστήριο υπογραμμίζει τις θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ της νομικής προστασίας που παρέχεται από τα «δικαστήρια» και εκείνης που παρέχεται από «άλλα πρόσωπα», όπως οι δικαστικοί επίτροποι.
37.      Κατά την άποψη του Συνταγματικού Δικαστηρίου: «[…] οι συμβολαιογράφοι δεν διαθέτουν τις βασικές ιδιότητες που αποδίδονται στα δικαστήρια. Ειδικότερα, οι συμβολαιογράφοι δεν απολαύουν ανεξαρτησίας ίδιου επιπέδου με εκείνο των δικαστηρίων, δύνανται να παυθούν από τον Υπουργό Δικαιοσύνης και δεν υπόκεινται σε ασυμβίβαστο εξίσου ευρύ με εκείνο που ισχύει για τους δικαστές, ιδίως σε σχέση με τους λοιπούς φορείς ασκήσεως κρατικής εξουσίας» (19).
38.      Στη συζήτηση επί του παραδεκτού που διεξήχθη κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία, εκτός από την Επιτροπή, υποστήριξαν ότι η διάταξη του Συνταγματικού Δικαστηρίου δεν ασκεί επιρροή για την εκτίμηση της συνδρομής των προϋποθέσεων που χαρακτηρίζουν ένα «δικαστήριο» βάσει του άρθρου 267
ΣΛΕΕ.
39.      Ωστόσο, συμφωνώ με την Επιτροπή ότι, μολονότι η διάταξη του Συνταγματικού Δικαστηρίου εκδόθηκε σε διαφορετικό πλαίσιο, εντούτοις, αποσαφηνίζει το νομικό καθεστώς που εφαρμόζεται στους συμβολαιογράφους οι οποίοι ενεργούν ως δικαστικοί επίτροποι στο πλαίσιο διαδικασιών κληρονομικής διαδοχής.
3.      Εκτίμηση
40.      Για τους λόγους που θα εκθέσω στη συνέχεια, φρονώ ότι δεν διαφέρουν ουσιωδώς μόνο οι εγγυήσεις, αλλά και οι εξουσίες λήψης αποφάσεων που προβλέπει το τσέχικο νομικό σύστημα για τους συμβολαιογράφους που ενεργούν ως δικαστικοί επίτροποι, σε σύγκριση με εκείνες που χαρακτηρίζουν τη «δικαιοδοτική λειτουργία» που ασκούν οι δικαστές.
α)      Εγγυήσεις
41.      Όσον αφορά τις εγγυήσεις ανεξαρτησίας και ισοβιότητας στην περίπτωση των συμβολαιογράφων, η Τσεχική Κυβέρνηση επεσήμανε ότι ο διορισμός του δικαστικού επιτρόπου που επιλαμβάνεται κάθε υπόθεσης κληρονομικής διαδοχής πραγματοποιείται σύμφωνα με προκαθορισμένο χρονοδιάγραμμα και σύμφωνα με προκαθορισμένα κριτήρια, τα οποία διασφαλίζουν μια δίκαιη και προβλέψιμη κατανομή των υποθέσεων (20).
42.      Σχετικά με τη διάταξη του Συνταγματικού Δικαστηρίου, η Τσεχική Κυβέρνηση υποστήριξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι, αφενός, οι εγγυήσεις ανεξαρτησίας και ισοβιότητας ενός δικαστηρίου υπόκεινται σε στενότερη ερμηνεία βάσει του εθνικού συνταγματικού δικαίου από εκείνη που απαιτείται βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Αφετέρου, επέμεινε ότι οι συμβολαιογράφοι απολαύουν εγγυήσεων ισοβιότητας ουσιωδώς ισοδύναμων με εκείνες των δικαστών. Η συζήτηση επικεντρώθηκε, ειδικότερα, στις εξουσίες παύσης των δικαστών και των συμβολαιογράφων από τα καθήκοντά τους, οι οποίες ανατίθενται στον Υπουργό Δικαιοσύνης και οι οποίες περιορίζονται αυστηρά σε εξαιρετικές περιστάσεις που προκαθορίζονται από τον νόμο (21).
43.      Ωστόσο, στη διάταξη του Συνταγματικού Δικαστηρίου, επισημαίνεται ότι ο Υπουργός μπορεί να παύσει συμβολαιογράφο και ότι ο συμβολαιογράφος δεν απολαύει ανεξαρτησίας ίδιου επιπέδου με εκείνο των δικαστηρίων, ακριβώς προκειμένου να γίνει αντιπαραβολή του καθεστώτος των συμβολαιογράφων με εκείνο που εφαρμόζεται επί των δικαστηρίων (22).
44.      Επιπροσθέτως, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ των εξουσιών παύσης (από τον Υπουργό) των συμβολαιογράφων γενικά και των περιστάσεων παύσης (από το αρμόδιο δικαστήριο) συμβολαιογράφου που διορίζεται ως δικαστικός επίτροπος στο πλαίσιο συγκεκριμένης διαδικασίας κληρονομικής διαδοχής.
45.      Ως προς το τελευταίο αυτό σημείο, η Τσεχική Κυβέρνηση επεσήμανε με απάντησή της σε ερώτηση του Δικαστηρίου ότι το δικαστήριο το οποίο έχει διεθνή δικαιοδοσία σε υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής διατηρεί την εξουσία να ανακαλέσει την εντολή του στον εν λόγω συμβολαιογράφο «για παράπτωμα» (23) που διέπραξε κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης των καθηκόντων του. Το ως άνω παράπτωμα «μπορεί να διαπραχθεί, ιδίως, όταν ελλοχεύει ο κίνδυνος μη επίλυσης της διαφοράς εντός εύλογου χρονικού διαστήματος» (24).
46.      Αυτός ο λόγος ανάκλησης, που αποτυπώνεται στον τσεχικό νόμο 292/2013 (25), επιβεβαιώνει ότι ο συμβολαιογράφος, ως δικαστικός επίτροπος, δεν έχει το ίδιο καθεστώς ισοβιότητας με ένα δικαστήριο.
47.      Υπό αυτές τις συνθήκες, οι συμβολαιογράφοι οι οποίοι ενεργούν υπό την ιδιότητα των δικαστικών επιτρόπων στο πλαίσιο διαδικασιών κληρονομικής διαδοχής στην Τσεχική Δημοκρατία δεν απολαύουν εγγυήσεων ανεξαρτησίας και ισοβιότητας ισοδύναμων με εκείνα που συνήθως αναγνωρίζονται σε έναν δικαστή. Το άρθρο 104, παράγραφος 1, του νόμου 292/2013 επιβεβαιώνει ότι οι δικαστικοί επίτροποι υπόκεινται στην καθοδήγηση και στον έλεγχο του αρμόδιου δικαστηρίου, το οποίο παραμένει «ο κύριος υπεύθυνος» για τη διαδικασία.
β)      Εξουσίες λήψης αποφάσεων επί διαφορών
48.      Όσον αφορά τις εξουσίες λήψης αποφάσεων που ανατίθενται στους συμβολαιογράφους σε υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ δύο περιπτώσεων:
–        Οσάκις η διαφορά έχει ως αντικείμενο μόνο τη νομική εκτίμηση (και οι πραγματικές πτυχές δεν αμφισβητούνται), απόκειται στον συμβολαιογράφο να επιλύσει αυτό το «νομικό ζήτημα».
–        Οσάκις η διαφορά επεκτείνεται σε πραγματικά περιστατικά που αμφισβητούνται από τους διαδίκους, ο συμβολαιογράφος δεν έχει αρμοδιότητα να αποφασίσει και οφείλει να τους παροτρύνει να προσφύγουν στο αρμόδιο δικαστήριο.
49.      Η διάκριση μεταξύ των εξουσιών λήψης αποφάσεων ανάλογα με το αν πρόκειται για πραγματικά ή νομικά ζητήματα αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, πρόσθετη ένδειξη ότι ο συμβολαιογράφος, ως δικαστικός επίτροπος, διαθέτει περιορισμένη εξουσία εκτιμήσεως και λήψης αποφάσεων σε σύγκριση με εκείνη που αναλογεί σε έναν δικαστή.
50.      Επομένως, παρά την αντίθετη γνώμη που εξέφρασε η Τσεχική Κυβέρνηση, δυσκολεύομαι να αποκλείσω τη λυσιτέλεια των διαπιστώσεων του Δικαστηρίου στην απόφαση Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας: η αρμοδιότητα των συμβολαιογράφων ασκείται αποκλειστικά επί συναινετικής βάσεως.
51.      Είναι αλήθεια ότι, σε εκείνη την περίπτωση, η εξέταση πραγματοποιήθηκε προκειμένου να εκτιμηθεί το ενδεχόμενο παράβασης του άρθρου 49 ΣΛΕΕ, η δε απόφαση του Δικαστηρίου είναι κρίσιμη για τον αποκλεισμό της «άσκησης δικαιοδοτικής λειτουργίας» βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
52.      Κατά το Δικαστήριο, «εφόσον το αιτούν όργανο δεν καλείται να επιλύσει διαφορά, ακόμη και όταν πληροί τις λοιπές προϋποθέσεις που θέτει η νομολογία δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι επιτελεί δικαιοδοτική λειτουργία» (26).
γ)      Ενδιάμεσο συμπέρασμα
53.      Συνοψίζοντας, εκτιμώ ότι ένας συμβολαιογράφος που ενεργεί ως δικαστικός επίτροπος στο πλαίσιο διαδικασιών κληρονομικής διαδοχής δεν έχει την ιδιότητα «δικαστηρίου» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
54.      Η λύση που προτείνω δεν θίγει την αποτελεσματικότητα του μηχανισμού προδικαστικής παραπομπής που προβλέπεται στο άρθρο 267 ΣΛΕΕ και την ενότητα της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης, την οποία σκοπεί να διαφυλάξει το εν λόγω άρθρο.
55.      Η επίτευξη αυτών των στόχων διασφαλίζεται, εν πάση περιπτώσει, με τη δυνατότητα άσκησης ενδίκων βοηθημάτων κατά αποφάσεων συμβολαιογράφου ο οποίος, μολονότι, ενδεχομένως, ενεργεί ως «δικαστήριο» βάσει του κανονισμού 650/2012, εντούτοις, δεν πληροί τις προϋποθέσεις για να θεωρηθεί «δικαστήριο» για τους σκοπούς του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (27). Στο πλαίσιο των εν λόγω ενδίκων βοηθημάτων, τα δικαστήρια μπορούν να υποβάλουν ερωτήματα στο Δικαστήριο σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης.
56.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, εκτιμώ ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να κριθεί απαράδεκτη. Εντούτοις, θα προτείνω απάντηση επί των υποβληθέντων προδικαστικών ερωτημάτων για την περίπτωση που το Δικαστήριο δεν συμμεριστεί την εκτίμηση αυτή.
Β.      Εκτίμηση επί της ουσίας
57.      Πρωτίστως πρέπει να κριθεί εάν ο κληρονομούμενος, ο οποίος συνήψε κληρονομική σύμβαση το 1999 σύμφωνα με το γερμανικό δίκαιο, μπορούσε στη συνέχεια να αγνοήσει τους όρους της εν λόγω σύμβασης, εις βάρος των προσώπων (εγγονών του) που κατονομάζονται σε αυτήν ως κληρονόμοι.
58.      Οι επακόλουθες ενέργειες του κληρονομουμένου, εις βάρος εκείνων που είχε ορίσει ως κληρονόμους το 1999, αποτυπώθηκαν εν τέλει σε δήλωση περί αποκληρώσεώς τους (2015). Στη συνέχεια, ο κληρονομούμενος συνέταξε νέα διαθήκη (2017) ορίζοντας ως μοναδικό κληρονόμο του πρόσωπο εκτός του οικογενειακού κύκλου.
59.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται να διευκρινιστεί εάν ο κανονισμός 650/2012 εφαρμόζεται επί δηλώσεων με τις οποίες εκφράζεται η βούληση του L.K. να αποκλείσει ορισμένους κληρονόμους από την κληρονομική διαδοχή του.
60.      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν όργανο ζητεί περαιτέρω να διευκρινιστεί:
–        Ποιο δίκαιο έχει εφαρμογή επί της κληρονομικής διαδοχής του L.K. συνολικά. Το αιτούν όργανο δεν είναι βέβαιο ως προς τον τρόπο προσδιορισμού του δικαίου αυτού, δεδομένου ότι οι διατάξεις τελευταίας βούλησης προηγούνται της ημερομηνίας πλήρους εφαρμογής του κανονισμού 650/2012 και διέπονται από διαφορετικά νομικά συστήματα.
–        Ποια βαρύτητα έχει για την επίλυση της διαφοράς ο κανόνας σύμφωνα με τον οποίο, εφόσον πρόσωπο έχει την ικανότητα σύνταξης διάταξης τελευταίας βούλησης σύμφωνα με το εφαρμοστέο κατά τον χρόνο σύνταξης της διάταξης δίκαιο, η επακόλουθη μεταβολή του εφαρμοστέου δικαίου δεν θίγει την ικανότητά του για τροποποίηση ή ανάκληση μιας τέτοιας διάταξης.
1.      Νομικό καθεστώς
61.      Πριν απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα, εκτιμώ ότι είναι σκόπιμο να υπενθυμίσω ορισμένες πτυχές του νομικού καθεστώτος που θεσπίζεται με τον κανονισμό 650/2012 για τις κληρονομικές διαδοχές με διασυνοριακές επιπτώσεις.
α)      Προσδιορισμός του εφαρμοστέου στις διατάξεις τελευταίας βούλησης δικαίου
62.      Σύμφωνα με τον κανονισμό 650/2012, μπορούν να εφαρμοστούν διαφορετικά δίκαια: α) στην κληρονομική διαδοχή ενός προσώπου και β) σε μια διάταξη τελευταίας βούλησης (ορθότερα, σε συγκεκριμένες πτυχές της εν λόγω διάταξης) που έχει συνταχθεί από το πρόσωπο αυτό.
63.      Ο κανονισμός 650/2012 ορίζει, ως γενικό κανόνα, ότι για το σύνολο της κληρονομίας είναι εφαρμοστέο ένα μόνο δίκαιο. Προσδιορίζει αυτό το δίκαιο ως εκείνο του κράτους στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του κατά τον χρόνο του θανάτου (28). Εναλλακτικά, επιτρέπει στον θανόντα να επιλέξει ως δίκαιο που θα διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής του το δίκαιο του κράτους του οποίου έχει την ιθαγένεια κατά το χρόνο πραγματοποίησης της επιλογής του ή κατά το χρόνο του θανάτου (29).
64.      Προκειμένου να κατοχυρωθεί η ασφάλεια δικαίου για τα πρόσωπα που επιθυμούν να σχεδιάσουν εκ των προτέρων την κληρονομική τους διαδοχή (30), το δίκαιο που θα διέπει το παραδεκτό και το ουσιαστικό κύρος (31) των διαφόρων διατάξεων θα είναι:
–        Διάταξη τελευταίας βούλησης εκτός από κληρονομική σύμβαση διέπεται από το δίκαιο το οποίο θα ήταν εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή του συντάκτη της διάταξης εάν αυτός είχε αποβιώσει κατά την ημέρα σύνταξης της διάταξης («υποθετικό δίκαιο» (32)) ή, εάν το επιλέξει, το δίκαιο του κράτους του οποίου είχε την ιθαγένεια κατά τον χρόνο σύνταξης της διάταξης (33).
–        Όσον αφορά τις κληρονομικές συμβάσεις, η ρύθμιση διαφέρει ανάλογα με το αν αφορούν την κληρονομική διαδοχή ενός μόνο προσώπου (34) ή περισσότερων (35).
β)      Η διαχρονική εφαρμογή του κανονισμού 650/2012
65.      Σύμφωνα με το άρθρο 83, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012, η ημερομηνία της εφαρμογής του είναι η ημερομηνία θανάτου του κληρονομουμένου.
66.      Από τον συνδυασμό της εν λόγω διάταξης και του άρθρου 84 προκύπτει ότι ο κανονισμός 650/2012 εφαρμόζεται στο σύνολό του στις κληρονομικές διαδοχές προσώπων που απεβίωσαν στις 17 Αυγούστου 2015 ή μετά.
67.      Ωστόσο, το άρθρο 83, παράγραφος 3, του κανονισμού 650/2012 προβλέπει μεταβατική ρύθμιση για κληρονομικές διαδοχές στο πλαίσιο των οποίων συντάχθηκε διάταξη τελευταίας βούλησης πριν από τις 17 Αυγούστου 2015.
68.      Κατά το άρθρο 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012, εάν διάταξη τελευταίας βούλησης έχει συνταχθεί, πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, σύμφωνα με το δίκαιο κατά το οποίο ο θανών θα μπορούσε να είχε επιλέξει δυνάμει του κανονισμού, το δίκαιο αυτό θεωρείται ότι επελέγη ως το εφαρμοστέο στο σύνολο της κληρονομικής διαδοχής δίκαιο.
2.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
69.      Το αιτούν όργανο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 83, παράγραφοι 3 και 4, του κανονισμού 650/2012, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 650/2012, έχει την έννοια ότι «ο όρος διάταξη τελευταίας βούλησης περιλαμβάνει και τη δήλωση περί αποκληρώσεως».
70.      Το ερώτημα έχει νόημα, στην υπό κρίση υπόθεση, προκειμένου να αποσαφηνιστεί εάν η δήλωση της 23ης Ιουνίου 2015, με την οποία ο L.K. αποκλήρωσε τους εγγονούς τους, αποτελούσε διάταξη τελευταίας βούλησης.
71.      Μια καταφατική απάντηση θα σήμαινε ότι η εν λόγω δήλωση εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 650/2012. Σε αυτή την περίπτωση, σύμφωνα με το άρθρο 83, παράγραφος 3, μια τέτοια διάταξη τελευταίας βούλησης πρέπει να θεωρείται παραδεκτή και έγκυρη εφόσον πληροί τις προϋποθέσεις (τυπικές και ουσιαστικές) που ορίζονται από τους κανόνες περί σύγκρουσης δικαίων:
–        του κεφαλαίου ΙΙΙ του κανονισμού 650/2012, ή
–        που ίσχυαν στο κράτος όπου είχε τη διαμονή του ο θανών κατά τον χρόνο της δήλωσης περί αποκληρώσεως, ή
–        που ισχύουν σε οποιοδήποτε από τα κράτη των οποίων o συντάκτης διάταξης τελευταίας βούλησης είχε την ιθαγένεια κατά τον χρόνο σύνταξης της δήλωσης.
72.      Μια καταφατική απάντηση θα οδηγούσε επίσης στην εφαρμογή του πλάσματος δικαίου (36) περί επιλογής του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο σύνολο της κληρονομικής διαδοχής (και όχι μόνο στην αποκλήρωση), το οποίο θεσπίζεται, ως μεταβατική διάταξη, από το άρθρο 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012. Αυτή η δεύτερη διάσταση φαίνεται να ενδιαφέρει το αιτούν όργανο: ανάλογα με το εφαρμοστέο δίκαιο, ο L.K. θα μπορούσε να ανακαλέσει ή όχι το περιεχόμενο της κληρονομικής σύμβασης της 2ας Νοεμβρίου 1999 (και, ως εκ τούτου, να αποκληρώσει τους εγγονούς του).
73.      Όπως θα εξηγήσω κατά την εξέταση του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος, αντιλαμβάνομαι ότι, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, δεν είναι αναγκαία η εφαρμογή των μεταβατικών διατάξεων του άρθρου 83 του κανονισμού 650/2012 προκειμένου να προσδιοριστεί το δίκαιο που διέπει την κληρονομική διαδοχή στο σύνολό της, δεδομένου ότι ο κληρονομούμενος επέλεξε ρητώς το δίκαιο αυτό στη διαθήκη της 20ής Δεκεμβρίου 2017. Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν είναι επίσης απαραίτητο να διερευνηθεί το πεδίο εφαρμογής της έννοιας «διάταξη τελευταίας βούλησης» (και το κατά πόσον περιλαμβάνει ή όχι δήλωση περί αποκληρώσεως) στην εν λόγω μεταβατική διάταξη.
74.      Εντούτοις, θα εξετάσω το ζήτημα αυτό σε περίπτωση που το Δικαστήριο αποφασίσει διαφορετικά.
75.      Για λόγους συνέπειας, η έννοια της διάταξης τελευταίας βούλησης πρέπει να ερμηνεύεται με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα σημεία του κανονισμού 650/2012. Προκειμένου να διασφαλιστεί η συνέπεια αυτή και χάριν της ομοιόμορφης ερμηνείας του κειμένου, το άρθρο 3 του κανονισμού (ΕΕ) 650/2012 περιλαμβάνει σειρά ορισμών.
76.      Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 650/2012 ορίζει, ειδικότερα, τη «διάταξη τελευταίας βουλήσεως» ως «διαθήκη, συνδιαθήκη ή κληρονομική σύμβαση». Η δήλωση περί αποκληρώσεως δεν αναφέρεται ρητώς.
77.      Πρέπει να διευκρινιστεί εάν, παρά τη μη ρητή μνεία, η δήλωση περί αποκληρώσεως εμπίπτει στην έννοια της «διάταξης τελευταίας βουλήσεως», πράγμα που προϋποθέτει την ερμηνεία της εν λόγω έννοιας. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών, η ερμηνεία αυτή θα είναι αυτοτελής (37).
78.      Καταρχήν, το άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012 περιέχει συναφώς εξαντλητική απαρίθμηση. Ωστόσο, η ανάλυση του περιεχομένου του υποδηλώνει ότι η έννοια που ορίζεται στο στοιχείο δʹ αφορά τον τυπικό και όχι τον ουσιαστικό χαρακτήρα της διάταξης τελευταίας βούλησης (είτε πρόκειται για διαθήκη, είτε για συνδιαθήκη, είτε για κληρονομική σύμβαση).
79.      Πράγματι, στο άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012 δεν μνημονεύεται η δήλωση περί αποκληρώσεως, ούτε περιλαμβάνεται –για να αναφερθεί διάταξη τελευταίας βούλησης βάσει του περιεχομένου της– ο ορισμός κληρονόμου ή ο ορισμός κληροδόχου.
80.      Εκτιμώ ότι, από αυτή την ουσιαστική σκοπιά, η ερμηνεία της έννοιας «διάταξη τελευταίας βούλησης» θα πρέπει να είναι ευρεία, ώστε να αντανακλά την επιδιωκόμενη εκτενή εφαρμογή του κανονισμού 650/2012, όπως ορίζεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, και στην αιτιολογική σκέψη 9 (38), και να εναρμονίζεται με τους ίδιους τους σκοπούς του (39).
81.      Σε αυτό το πλαίσιο, συμφωνώ με την Επιτροπή ότι η έννοια «διαθήκη» (ως κατηγορία χωριστή από τη «συνδιαθήκη» και την «κληρονομική σύμβαση»), αν και δεν ορίζεται ως τέτοια από τον κανονισμό 650/2012 (40), περιλαμβάνει όλες τις μονομερείς δηλώσεις με τις οποίες ένα πρόσωπο οργανώνει την τύχη της περιουσίας του για ένα χρονικό διάστημα μετά τον θάνατό του, ούτως ώστε η διαδοχή του να μην είναι (ή να μην είναι εξ ολοκλήρου) εξ αδιαθέτου.
82.      Η αποκλήρωση εμπίπτει σε αυτόν τον ορισμό. Το γεγονός ότι δεν πρόκειται για πράξη που έχει ως σκοπό τη μεταβίβαση κληρονομιαίας περιουσίας, αλλά τη στέρηση ορισμένων προσώπων από την κληρονομία, δεν αποκλείει τον χαρακτηρισμό της ως διάταξης τελευταίας βούλησης. Φρονώ ότι δεν είναι αποφασιστικής σημασίας για τη ρύθμιση της τύχης της περιουσίας του κληρονομουμένου το αν η έκφραση βούλησής του έχει θετικό ή αρνητικό πρόσημο. Εκείνο που έχει καθοριστική σημασία είναι ότι η έκφραση βούλησής του επηρεάζει την κληρονομική διαδοχή.
83.      Τούτο συμβαίνει στην περίπτωση της αποκληρώσεως: ο αποκλεισμός ορισμένων προσώπων που, καταρχήν, είχαν κληθεί κατά την κληρονομική διαδοχή του κληρονομουμένου έχει ως συνέπεια (εφόσον είναι έγκυρος) τα εν λόγω πρόσωπα να τεθούν εκτός της κληρονομίας και να «ανοίξει» νέα τάξη στη διαδοχή.
84.      Βάσει αυτής της παραδοχής, μια δήλωση περί αποκληρώσεως που συντάσσεται στις 17 Αυγούστου 2015, ή μετά, θα υπόκειται στους κανόνες περί σύγκρουσης δικαίων που ορίζονται στο κεφάλαιο III του κανονισμού 650/2012. Το άρθρο 83, παράγραφοι 3 και 4, θα εφαρμόζεται εάν η δήλωση συντάχθηκε πριν από τις 17 Αυγούστου 2015 και ο συντάκτης της αποβιώσει κατά την ημερομηνία αυτή ή μετά.
3.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
85.      Στην περίπτωση που η απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι καταφατική (όπως προτείνω), το αιτούν όργανο ζητεί περαιτέρω να διευκρινιστεί ποιο είναι το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο και, ως εκ τούτου, ποια είναι η ερμηνεία του άρθρου 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012.
86.      Το αιτούν όργανο εξετάζει την περίπτωση κληρονομουμένου ο οποίος, πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, είχε συντάξει εγγράφως πλείονες διατάξεις τελευταίας βούλησης, «οι οποίες ήταν σύμφωνες με το δίκαιο του κράτους το οποίο ο κληρονομούμενος θα μπορούσε να έχει επιλέξει βάσει του κανονισμού 650/2012». Ζητεί να διευκρινιστεί εάν, σε αυτή την περίπτωση, «το δίκαιο που θεωρείται ότι έχει επιλεγεί ως το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή είναι το δίκαιο βάσει του οποίου ο κληρονομούμενος συνέταξε την τελευταία διάταξη τελευταίας βούλησης πριν από τις 17 Αυγούστου 2015».
87.      Το εν λόγω ερώτημα ερείδεται σε δύο παραδοχές οι οποίες φρονώ ότι δεν είναι ορθές.
–        Αφενός, και για τους λόγους που θα εκθέσω στη συνέχεια, εκτιμώ ότι το δίκαιο που είναι εφαρμοστέο στο σύνολο της κληρονομικής διαδοχής δεν πρέπει να εφαρμοστεί επίσης προκειμένου να κριθεί εάν ο L.K. μπορούσε να αποκληρώσει τους εγγονούς του (ή να συντάξει διαθήκη υπέρ προσώπου εκτός του οικογενειακού κύκλου), ανακαλώντας ή τροποποιώντας μονομερώς την προηγούμενη κληρονομική σύμβαση που είχε συναφθεί με τη σύζυγό του.
–        Αφετέρου, ακόμη και αν έπρεπε να εφαρμοστεί στην ως άνω περίπτωση το δίκαιο που είναι εφαρμοστέο στο σύνολο της κληρονομικής διαδοχής, φρονώ ότι, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, δεν είναι απαραίτητο να προσδιοριστεί το δίκαιο αυτό με τους όρους που προτείνει το αιτούν όργανο. Κατά τη γνώμη μου, ο προσδιορισμός του εφαρμοστέου δικαίου δεν διέπεται, εν προκειμένω, από το άρθρο 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012, όπως υποστηρίζει το αιτούν όργανο.
88.      Πράγματι, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι ο κληρονομούμενος συνέταξε διαθήκη ενώπιον συμβολαιογράφου στις 20 Δεκεμβρίου 2017 και ότι περιελάμβανε επιλογή δικαίου σύμφωνα με το άρθρο 22 του κανονισμού 650/2012 (41):
δηλαδή, ένα δίκαιο που θα διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής (42).
89.      Κατόπιν τούτου, αντιλαμβάνομαι ότι εάν ο κληρονομούμενος κάνει χρήση της δυνατότητας επιλογής του εφαρμοστέου δικαίου (δυνατότητας που παρέχεται από τον κανονισμό 650/2012) άπαξ και, ratione temporis, εφαρμοστεί πλήρως ο κανονισμός, παρέλκει η επίκληση του πλάσματος δικαίου του άρθρου 83, παράγραφος 4, αυτού. Το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο θα είναι, πολύ απλά, εκείνο που ο κληρονομούμενος όρισε στη διαθήκη του, η οποία συντάχθηκε μετά την ημερομηνία εφαρμογής του κανονισμού 650/2012.
90.      Το ως άνω ενδιάμεσο συμπέρασμα επιβεβαιώνεται από τις υπόλοιπες διατάξεις του κανονισμού 650/2012.
91.      Σύμφωνα με το άρθρο 83, παράγραφος 1, ο κανονισμός 650/2012 εφαρμόζεται στην κληρονομική διαδοχή προσώπων των οποίων ο θάνατος επέρχεται κατά ή μετά τις 17 Αυγούστου 2015. Για να προσδιοριστεί το δίκαιο που διέπει τις διατάξεις τελευταίας βούλησης που συντάσσονται από τα εν λόγω πρόσωπα οποιαδήποτε στιγμή πριν από τις 17 Αυγούστου 2015 (43), πρέπει να εξεταστεί το κεφάλαιο III του κανονισμού 650/2012.
92.      Ωστόσο, η εφαρμογή αυτή του κανονισμού 650/2012 συνοδεύεται από ορισμένες προσαρμογές, όπως ορίζεται στο άρθρο 83. Το άρθρο αυτό προβλέπει μεταβατικό καθεστώς για την εκτίμηση του κύρους οποιασδήποτε επιλογής δικαίου (παράγραφος 2) που έγινε πριν από τις 17 Αυγούστου 2015 ή του παραδεκτού και του κύρους των διατάξεων τελευταίας βούλησης (παράγραφος 3) που συντάχθηκαν πριν από τις 17 Αυγούστου 2015.
93.      Όπως έχω ήδη επισημάνει (44), ο σκοπός αυτού του μεταβατικού καθεστώτος είναι να διαφυλάξει τις εν λόγω πράξεις από νομοθετικές τροποποιήσεις μεταγενέστερες του χρόνου κατά τον οποίο ο κληρονομούμενος οργάνωσε μετά τον θάνατό του, ο οποίος επήλθε μετά την ημερομηνία πλήρους εφαρμογής του κανονισμού 650/2012, την τύχη της περιουσίας του. Κατά τον τρόπο αυτόν, επιδιώκεται η διασφάλιση της βούλησης του διαθέτη και ο σεβασμός των θεμιτών προσδοκιών που δημιουργούνται από τον σχεδιασμό της κληρονομικής του διαδοχής.
94.      Κατά το άρθρο 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012, εάν μια διάταξη τελευταίας βούλησης συντάχθηκε πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, «σύμφωνα με το δίκαιο το οποίο ο θανών θα μπορούσε να είχε επιλέξει, δυνάμει του παρόντος κανονισμού, το δίκαιο αυτό θεωρείται ότι επελέγη ως το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο».
95.      Το εν λόγω πλάσμα δικαίου παράγει το ίδιο αποτέλεσμα με την επιλογή εφαρμοστέου δικαίου δυνάμει του κανονισμού 650/2012, ήτοι, στην ουσία, υποδεικνύει το δίκαιο που είναι εφαρμοστέο στο σύνολο της κληρονομικής διαδοχής (45). Το πλάσμα δικαίου βασίζεται στην υπόθεση ότι ο κληρονομούμενος, εφόσον απεβίωσε κατά τις 17 Αυγούστου 2015 ή μετά την ημερομηνία αυτή, είχε προηγουμένως συντάξει διάταξη τελευταίας βούλησης σύμφωνα με το δίκαιο της ιθαγένειάς του (46) και επεκτείνει τη δυνατότητα εφαρμογής του λόγω δικαίου στο σύνολο της κληρονομικής διαδοχής.
96.      Κατά τη γνώμη μου, υπάρχουν δύο επιχειρήματα που εξηγούν την εισαγωγή αυτού του πλάσματος δικαίου:
–        Αφενός, αποκλείει την εφαρμογή του δικαίου της τελευταίας συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου (47) ως προς τα ζητήματα τα οποία δεν έχει ρυθμίσει ο ίδιος. Στην πράξη, με τον τρόπο αυτόν συμβάλλει στην αποτροπή της ταυτόχρονης εφαρμογής πλειόνων δικαίων στη ρύθμιση μιας κληρονομικής διαδοχής (48), διευκολύνοντας τη διαδικασία της διαδοχής.
–        Αφετέρου, μια συστηματική ερμηνεία του άρθρου 83, παράγραφος 4, σε συνδυασμό με τις παραγράφους 2 και 3 της ίδιας διάταξης του κανονισμού 650/2012, υποδηλώνει ότι διατυπώθηκε λαμβανομένου υπόψη του νομοθετικού πλαισίου σχετικά με τη διασυνοριακή κληρονομική διαδοχή στα κράτη μέλη πριν από την έκδοση του κανονισμού.
97.      Πριν από την έκδοση του κανονισμού τα περισσότερα νομικά συστήματα των κρατών μελών αναγνώριζαν την ιθαγένεια του θανόντος ως συνδετικό στοιχείο των κανόνων περί σύγκρουσης δικαίων σε θέματα κληρονομικής διαδοχής (49). Ως εκ τούτου, ήταν πολύ πιθανό ένα πρόσωπο το οποίο είχε συντάξει διάταξη τελευταίας βούλησης σύμφωνα με το δίκαιο της ιθαγένειάς του να θεωρεί ότι το εν λόγω δίκαιο θα διείπε όλα τα θέματα της κληρονομικής του διαδοχής.
98.      Αντιθέτως, βάσει του κανονισμού 650/2012, το καταρχήν συνδετικό στοιχείο
είναι η τελευταία συνήθης διαμονή του κληρονομουμένου (50). Χωρίς το καθεστώς του άρθρου 83, παράγραφος 4, σημαντικός αριθμός κληρονομικών διαδοχών θα διέτρεχε τον κίνδυνο να υπαχθεί σε δίκαιο διαφορετικό από εκείνο το οποίο ο κληρονομούμενος (και τα πρόσωπα που έχουν συμφέρον στην κληρονομική του διαδοχή) ευλόγως ανέμενε.
99.      Λαμβανομένων υπόψη τα προεκτεθέντων, εκτιμώ ότι δεν είναι αναγκαία η εφαρμογή του πλάσματος δικαίου που θεσπίζεται με το άρθρο 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012 όταν, όπως εν προκειμένω, υφίσταται επιλογή δικαίου μετά τις 17 Αυγούστου 2015, η οποία ενσωματώθηκε ρητώς στη διαθήκη που συντάχθηκε το 2017 (51), ώστε να διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής.
100. Από τις 17 Αυγούστου 2015 τεκμαίρεται ότι ο κληρονομούμενος γνωρίζει (52) ή οφείλει να γνωρίζει τους κανόνες περί σύγκρουσης δικαίων που θεσπίζονται με τον κανονισμό 650/2012. Όταν, μετά την ημερομηνία αυτή, ο διαθέτης επιλέγει το δίκαιο της ιθαγένειάς του (το τσεχικό δίκαιο) ως το εφαρμοστέο δίκαιο για το σύνολο της κληρονομικής του διαδοχής, κάνει συνειδητή χρήση της δυνατότητας που παρέχεται από το άρθρο 22 του κανονισμού 650/2012.
4.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
101. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται η ερμηνεία του άρθρου 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012 (53).
102. Η ως άνω διάταξη διέπει την περίπτωση κατά την οποία: α) ένα πρόσωπο έχει την ικανότητα να συντάξει διάταξη τελευταίας βούλησης σύμφωνα με το εφαρμοστέο δίκαιο δυνάμει των άρθρων 24 ή 25 του κανονισμού 650/2012· και β) υπάρχει επακόλουθη μεταβολή του εφαρμοστέου δικαίου.
103. Το άρθρο 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012 ορίζει ότι, εφόσον συντρέχουν και οι δύο αυτές περιστάσεις, η επακόλουθη μεταβολή του εφαρμοστέου δικαίου δεν θίγει την ικανότητα του εν λόγω προσώπου για τροποποίηση ή ανάκληση ήδη συνταχθείσας διάταξης τελευταίας βούλησης.
104. Το αιτούν όργανο εκθέτει την κατάσταση ως εξής:
–        «[Ο] κληρονομούμενος περιοριζόταν όσον αφορά την ικανότητά του να συντάσσει διάταξη τελευταίας βούλησης λόγω υφιστάμενης διάταξης τελευταίας βούλησης η οποία συντάχθηκε πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, σύμφωνα με το δίκαιο που διέπει το σύνολο της κληρονομίας του»· και
–        «λόγω επακόλουθης μεταβολής του εν λόγω δικαίου, μεταβλήθηκαν οι όροι άσκησης της ικανότητας σύνταξης τέτοιας διάταξης».
105. Δεδομένης της κατάστασης αυτής, το αιτούν όργανο ζητεί να διευκρινιστεί αν «εξακολουθεί να περιορίζεται η ικανότητα του κληρονομουμένου να συντάσσει διάταξη τελευταίας βούλησης βάσει του δικαίου που θα διείπε την κληρονομική του διαδοχή αν είχε αποβιώσει κατά την ημερομηνία σύναψης της κληρονομικής σύμβασης, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι, σύμφωνα με το δίκαιο που διέπει την κληρονομική διαδοχή συνολικά κατά τον χρόνο του θανάτου του, ο κληρονομούμενος είχε το δικαίωμα να καταργήσει (να ανακαλέσει ή να τροποποιήσει) την κληρονομική σύμβαση».
106. Το αιτούν όργανο εξετάζει το ζήτημα της δυνατότητας ανάκλησης της κληρονομικής σύμβασης με γνώμονα την «ικανότητα». Κατά τη γνώμη μου, η προσέγγιση αυτή είναι εσφαλμένη.
107. Η έννοια της «ικανότητας» που χρησιμοποιείται στο άρθρο 26, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 650/2012 δεν αφορά περιορισμούς στη διάθεση, οι οποίοι, όπως στην υπό κρίση υπόθεση απορρέουν από κληρονομική σύμβαση. Οι εν λόγω περιορισμοί αφορούν τα «δεσμευτικά αποτελέσματά [της σύμβασης] μεταξύ των μερών, καθώς και τους όρους λύσης [της σύμβασης]», όπως ορίζει το άρθρο 25 του κανονισμού (54).
108. Πράγματι, η έννοια της ικανότητας όπως ορίζεται στο άρθρο 26, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 650/2012 δεν περιλαμβάνει καμία πτυχή που να σχετίζεται με τη δυνατότητα διάθεσης περιουσιακών στοιχείων
για μετά τον θάνατο. Τούτο αποδεικνύεται, καταρχάς, από το γεγονός ότι το άρθρο 26, παράγραφος 1, αναφέρεται ξεχωριστά στην ικανότητα σύνταξης διάταξης τελευταίας βούλησης (στοιχείο αʹ) και στους ειδικούς λόγους που εμποδίζουν τον συντάκτη διάταξης τελευταίας βούλησης να εγκαταστήσει ορισμένα πρόσωπα ως κληρονόμους (στοιχείο βʹ):
–        Στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 26, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, εμπίπτουν οι ειδικές προϋποθέσεις για τη σύνταξη διάταξης τελευταίας βούλησης, οι οποίες απαιτούνται προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ο κληρονομούμενος έχει την ικανότητα να κατανοεί τι πράττει. Συνήθως, πρόκειται για κανόνες που επιβάλλουν ηλικιακές απαιτήσεις (55) ή απαιτούν από τον κληρονομούμενο να έχει πλήρη διαύγεια κατά τη στιγμή της σύνταξης της διάταξης.
–        Αντιθέτως, το άρθρο 26, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012 παραπέμπει σε άλλους περιορισμούς που δεν επηρεάζουν πλέον την ικανότητα του διαθέτη, αλλά σε ειδικούς λόγους που τον εμποδίζουν να εγκαταστήσει ορισμένα πρόσωπα ως κληρονόμους (56). Πρόκειται για λόγους οι οποίοι, λόγω της λειτουργικής σχέσης μεταξύ αυτών των προσώπων και του κληρονομουμένου, δεν επηρεάζουν την «ικανότητα» του διαθέτη με την αυστηρή έννοια, αλλά υποδηλώνουν ότι η ελευθερία του κληρονομουμένου να διαθέτει την περιουσία του είναι περιορισμένη.
109. Η ικανότητα σύνταξης διάταξης τελευταίας βούλησης κατά την έννοια του άρθρου 26, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 650/2012 παραμένει αμετάβλητη όταν ο κληρονομούμενος έχει περιορίσει, μέσω έγκυρης συμφωνίας, την ελευθερία του να ανακαλέσει ή να τροποποιήσει μια διάταξη τελευταίας βούλησης (η οποία συντάχθηκε πριν από τις 17 Αυγούστου 2015) στο μέλλον.
110. Το ζήτημα της ικανότητας του διαθέτη, στο οποίο γίνεται μνεία στο άρθρο 26, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 650/2012, εντάσσεται, όπως υποδηλώνει και ο τίτλος του εν λόγω άρθρου, στην ενότητα «[ο]υσιαστικό κύρος των διατάξεων τελευταίας βούλησης».
111. Στην απαρίθμηση των θεμάτων που ρυθμίζονται από το άρθρο 25 του κανονισμού 650/2012, το ουσιαστικό κύρος των κληρονομικών συμβάσεων απλώς παρατίθεται παράλληλα με τα δεσμευτικά αποτελέσματα που παράγουν αυτές οι συμβάσεις μεταξύ των μερών (καθώς και τους όρους λύσης τους): δεν συγχέεται με αυτά.
112. Με άλλα λόγια: ο περιορισμός ή, κατά περίπτωση, η πλήρης απώλεια της δυνατότητας μονομερούς ανάκλησης ή τροποποίησης όσων έχουν συμφωνηθεί σε μια κληρονομική σύμβαση (57) δεν ταυτίζεται με την ικανότητα διάθεσης περιουσίας. Όποιος ήταν ικανός να συνάψει κληρονομική σύμβαση θα είναι επίσης ικανός (εκτός εάν μεταβληθεί η προσωπική του κατάσταση (58)) να την τροποποιήσει ή να την ανακαλέσει.
113. Ωστόσο, κατά την άσκηση της ικανότητας του διαθέτη να συντάσσει διάταξη τελευταίας βούλησης με την οποία τροποποιείται η κληρονομική σύμβαση, το εθνικό δίκαιο που διέπει τέτοιες συμβάσεις ενδεχομένως να μην του επιτρέπει να τις τροποποιήσει. Σε αυτή την περίπτωση, ο περιορισμός της ελευθερίας (όχι της ικανότητας) διάθεσης των περιουσιακών στοιχείων
δεν θα απορρέει, επαναλαμβάνω, από τυχόν ελλείψεις όσον αφορά την ικανότητα του προσώπου, αλλά από ορισμένους ειδικούς λόγους που εμποδίζουν τον διαθέτη να προβεί στις τροποποιήσεις της κληρονομικής σύμβασης.
114. Συνεπώς, αντιλαμβάνομαι ότι οι περιορισμοί στην ελευθερία διάθεσης των περιουσιακών στοιχείων οι οποίοι απορρέουν από μια κληρονομική σύμβαση δεν θα πρέπει να θεωρούνται ζήτημα «ικανότητας» κατά την έννοια του άρθρου 26, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 650/2012 και, κατά συνέπεια, για τους σκοπούς της παραγράφου 2 του εν λόγω άρθρου (59).
115. Τα αποτελέσματα των κληρονομικών συμβάσεων ρυθμίζονται σε άλλο σημείο του κανονισμού 650/2012 και βάσει του εφαρμοστέου δίκαιου, το οποίο καθορίζεται από άλλες διατάξεις. Ειδικότερα:
–        Για τις κληρονομικές συμβάσεις που συνάπτονται στις 17 Αυγούστου 2015 ή μετά, το άρθρο 25 του κανονισμού 650/2012 ορίζει ως εφαρμοστέο στα δεσμευτικά αποτελέσματα της σύμβασης δίκαιο εκείνο που ίσχυε κατά τον χρόνο σύναψής της.
–        Για τις κληρονομικές συμβάσεις που συνάπτονται πριν από τις 17 Αυγούστου 2015 (όπως στην υπό κρίση υπόθεση), από πρόσωπα για τα οποία η κληρονομική διαδοχή κινείται μετά την ως άνω ημερομηνία, ο εφαρμοστέος κανόνας καθορίζεται με βάση την ερμηνεία του άρθρου 83, παράγραφος 3, του κανονισμού 650/2012. (60)
V.      Πρόταση
116. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, προτείνω την απόρριψη της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως ως απαράδεκτης.
117. Επικουρικώς, σε περίπτωση που η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως κριθεί παραδεκτή, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στον συμβολαιογράφο που ενεργεί ως εντεταλμένος δικαστικός επίτροπος στο όνομα του Obvodní soud pro Prahu 1 (περιφερειακού δικαστηρίου Πράγας 1, Τσεχική Δημοκρατία), ως εξής:
«Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, το άρθρο 22, παράγραφος 1, το άρθρο 25, το άρθρο 26, παράγραφοι 1 και 2, και το άρθρο 83, παράγραφοι 3 και 4, του κανονισμού 650/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων, την αποδοχή και εκτέλεση δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου,
έχουν την έννοια ότι:
–        Η έννοια της “διάταξης τελευταίας βούλησης” του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 650/2012 περιλαμβάνει δήλωση περί αποκληρώσεως στην οποία εφαρμόζεται, επομένως, το άρθρο 83, παράγραφοι 3 και 4, του εν λόγω κανονισμού.
–        Το πλάσμα δικαίου όσον αφορά την επιλογή δικαίου που προβλέπεται στο άρθρο 83, παράγραφος 4, του κανονισμού 650/2012 δεν εφαρμόζεται όταν ο θανών έχει επιλέξει το εφαρμοστέο στην κληρονομική του διαδοχή δίκαιο μετά την ημερομηνία πλήρους εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού, σύμφωνα με το άρθρο 22, παράγραφος 1, αυτού.
–        Το άρθρο 26, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012, σχετικά με την ικανότητα του διαθέτη να συντάξει διάταξη τελευταίας βούλησης, δεν έχει ως στόχο να ρυθμίσει εάν, και, κατά περίπτωση, υπό ποιες προϋποθέσεις, ο συντάκτης μιας κληρονομικής σύμβασης που αφορά την κληρονομική διαδοχή περισσότερων του ενός προσώπων δύναται σε μεταγενέστερο χρόνο να την τροποποιήσει ή να την ανακαλέσει. Τα δεσμευτικά αποτελέσματα της κληρονομικής σύμβασης διέπονται από το άρθρο 25 του κανονισμού 650/2012.»
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην υπό κρίση υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων, την αποδοχή και εκτέλεση δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου (ΕΕ 2012, L 201, σ. 107, και διορθωτικό ΕΕ 2019, L 243, σ. 9).
3      Έγγραφο της 26ης Φεβρουαρίου 2025, που κατατέθηκε ως απάντηση στο ερώτημα του Δικαστηρίου της 28ης Ιανουαρίου 2025.
4      Νόμος 292/2013 περί ειδικών δικαστικών διαδικασιών (στο εξής: νόμος 292/2013).
5      Νόμος 89/2012 περί αστικού κώδικα.
6      Η σύζυγός του, E.K., απεβίωσε στις 9 Ιανουαρίου 2007.
7      Στην απόφαση περί παραπομπής χρησιμοποιούνται αδιακρίτως οι όροι «συνδιαθήκη» και «κληρονομική σύμβαση» προκειμένου να περιγραφεί η διαθήκη που συντάχθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1999 (και τροποποιήθηκε το 2001). Στην απόφαση αυτή εξηγείται ότι μια συνδιαθήκη μπορεί να θεωρηθεί «κληρονομική σύμβαση» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012. Ωστόσο, ο όρος «συνδιαθήκη» τυγχάνει ειδικής μνείας στη διάταξη αυτή: βλ. άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ. Επιπλέον, στο ίδιο άρθρο, με τη διευκρίνιση της φράσης «διάταξη τελευταίας βούλησης» στο στοιχείο δʹ, οι δύο έννοιες διακρίνονται σαφώς μεταξύ τους. Κατά τη γνώμη μου, χαρακτηριστικό μιας «συνδιαθήκης» κατά την έννοια του κανονισμού 650/2012 είναι η ενότητα της πράξης (δηλαδή, ένα τυπικό στοιχείο). Από την άλλη πλευρά, η κληρονομική σύμβαση ορίζεται από την αλληλεξάρτηση των ουσιαστικών διατάξεών της. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, αρκετοί μετέχοντες στη διαδικασία (συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Γερμανικής Κυβέρνησης) υιοθέτησαν την ίδια προσέγγιση και επεσήμαναν ότι οι έννοιες της «συνδιαθήκης» και της «κληρονομικής σύμβασης» δεν είναι αλληλοαποκλειόμενες: εφόσον, μέσω «διαθήκης Βερολίνου», συντάσσονται σε μία και μόνη πράξη αλληλεξαρτώμενες και αμοιβαίες ουσιαστικές διατάξεις δεν είναι εσφαλμένος ο χαρακτηρισμός της είτε ως «κληρονομικής σύμβασης» είτε ως «συνδιαθήκης» (αν και θα ήταν προτιμότερο να αποφεύγεται, προκειμένου να αποτραπούν συγχύσεις). Με την επιφύλαξη της εκτιμήσεως που απόκειται στο αρμόδιο επί της διαφοράς δικαστήριο, όλα τα στοιχεία συνηγορούν υπέρ της ύπαρξης γνήσιας «κληρονομικής σύμβασης», επομένως, όταν αναφέρομαι στην πρώτη διαθήκη του L.K. θα χρησιμοποιώ τους όρους «διαθήκη της 2ας Νοεμβρίου 1999», «διαθήκη Βερολίνου» ή «κληρονομική σύμβαση».
8      Στην απόφαση περί παραπομπής δεν αποσαφηνίζεται ποια πρόσωπα ορίστηκαν ως κληρονόμοι στη διαθήκη της 2ας Νοεμβρίου 1999. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι πληρεξούσιοι δικηγόροι αμφότερων των διαδίκων συμφώνησαν ότι οι κληρονόμοι ήταν τα εγγόνια των κληρονομούμενων (υπήρξαν διαφωνίες ως προς το εάν ο έτερος κληρονομούμενος ορίστηκε επίσης ως κληρονόμος).
9      Η απόφαση περί παραπομπής δεν προσδιορίζει περαιτέρω τα πρόσωπα που αποκληρώθηκαν. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, διαπιστώθηκε ότι ο L.K. είχε αποκληρώσει τις θυγατέρες και τα εγγόνια του.
10      Στην από 30ής Νοεμβρίου 2022 αίτησή τους, ανέλυσε διεξοδικά την οικεία νομική ρύθμιση του BGB και το περιεχόμενο της εν λόγω διαθήκης. Υποστήριξε ότι ο κληρονομούμενος και η σύζυγός του είχαν ρητώς περιορίσει την ελευθερία διαθέσεώς τους (στα γερμανικά: Testierfreiheit) σε περίπτωση θανάτου ενός εξ αυτών. Ο κληρονομούμενος, μετά τον θάνατο του έτερου κληρονομουμένου, δεν μπορούσε να μεταβάλει τον κύκλο των κληρονόμων του, παρά μόνον όσον αφορά την κληρονομική διαδοχή ενός εκ των προσώπων που ήδη κατονομάζονταν στη διαθήκη των συζύγων.
11      Βλ. απόφαση της 1ης Σεπτεμβρίου 2021, OKR (Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αναπληρωτή συμβολαιογράφου) (C‑387/20, στο εξής: απόφαση OKR, EU:C:2021:751, σκέψη 31).
12      Απόφαση OKR (σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
13      Οι γραπτές παρατηρήσεις της Τσεχικής Κυβέρνησης και της Επιτροπής περιελάμβαναν σχόλια υπέρ του παραδεκτού. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή διαφοροποίησε τη θέση της, υποστηρίζοντας ότι υπάρχουν αμφιβολίες ως προς το παραδεκτό.
14      Στην ενότητα που επιγράφεται «Επί της νομιμοποίησης του εντεταλμένου δικαστικού επιτρόπου, ο οποίος ενεργεί εξ ονόματος του Obvodní soud pro Prahu 1 (περιφερειακού δικαστηρίου Πράγας 1), να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως», ο συμβολαιογράφος ισχυρίζεται ότι, κατά το άρθρο 103, παράγραφος 4, του νόμου 292/2013, διαθέτει, στο πλαίσιο των διαδικασιών κληρονομικών διαφορών, όταν ενεργεί ως εντεταλμένος δικαστικός επίτροπος, «όλες τις εξουσίες που διαθέτει το δικαστήριο ως δημόσια αρχή κατά την άσκηση της δικαστικής εξουσίας» (η υπογράμμιση δική μου). Ωστόσο, ο ως άνω ισχυρισμός δεν συνάδει με την απόφαση του Δικαστηρίου της 15ης Μαρτίου 2018, Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας (C‑575/16, στο εξής: απόφαση Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας, EU:C:2018:186).
15      Η παράβαση του άρθρου 49 ΣΛΕΕ προκλήθηκε από την επιβολή προϋπόθεσης ιθαγένειας για την άσκηση του επαγγέλματος του συμβολαιογράφου. Η ως άνω προϋπόθεση καταργήθηκε στη συνέχεια ως αποτέλεσμα της απόφασης Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας.
16      Σκέψεις 117 έως 127 της απόφασης Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας. Αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της Τσεχικής Κυβέρνησης κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το Δικαστήριο, στην απόφαση αυτή, δεν περιορίστηκε απλώς στην εξέταση των γενικών αρμοδιοτήτων των συμβολαιογράφων, αλλά έλαβε επίσης ιδιαιτέρως υπόψη τον ειδικό ρόλο τους σε διαδικασίες κληρονομικής διαδοχής όπως αυτή της υπό κρίση υπόθεσης.
17      Σκέψη 126 της απόφασης Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας.
18      Διάταξη Pl. ÚS 29/25, 17 Σεπτεμβρίου 2025.
19      Όπ.π. (σκέψη 10).
20      Σημεία 3 έως 5 της γραπτής απαντήσεως της Τσεχικής Κυβέρνησης, της 10ης Οκτωβρίου 2025, στην ερώτηση του Δικαστηρίου.
21      Οι κανονιστικές ρυθμίσεις που διέπουν την ανάκληση των εντολών ή την παύση των Τσέχων συμβολαιογράφων ενδέχεται να παρουσιάζουν ορισμένες ομοιότητες με τους κανόνες που ισχύουν για τα μέλη του αιτούντος οργάνου στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφασης της 7ης Μαΐου 2024, NADA κ.λπ. (C‑115/22, EU:C:2024:384). Η ως άνω υπόθεση αφορούσε την Unabhängige Schiedskommission Wien (ανεξάρτητη επιτροπή διαιτησίας Βιέννης, Αυστρία), τα μέλη της οποίας μπορούσαν «να παυθούν πρόωρα “για σοβαρούς λόγους”», με απόφαση που μπορούσε «να ληφθεί μόνον από τον ομοσπονδιακό Υπουργό [...], ήτοι από μέλος της εκτελεστικής εξουσίας, χωρίς να έχουν προηγουμένως θεσπιστεί συγκεκριμένα κριτήρια ή εγγυήσεις» (σκέψεις 49 και 52). Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Τσεχική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι ο Υπουργός δεν διέθετε συναφώς κανένα περιθώριο εκτιμήσεως και δεν μπορούσε να παύσει τον συμβολαιογράφο παρά μόνον εάν συνέτρεχε ένας εκ των προκαθορισμένων από τον νόμο λόγων.
22      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Τσεχική Κυβέρνηση αναγνώρισε ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο είχε αρκούντως περιγράψει το νομικό καθεστώς των Τσέχων συμβολαιογράφων στη διάταξή του.
23      Σημείο 6 της γραπτής απαντήσεως της Τσεχικής Κυβέρνησης, της 10ης Οκτωβρίου 2025, στην ερώτηση του Δικαστηρίου.
24      Σημείο 7 της γραπτής απαντήσεως της Τσεχικής Κυβέρνησης, της 10ης Οκτωβρίου 2025, στην ερώτηση του Δικαστηρίου. Η υπογράμμιση δική μου.
25      Κατά το άρθρο 104, παράγραφος 1, του νόμου 292/2013: «Το δικαστήριο ανακαλεί την εντολή του στον συμβολαιογράφο, ακόμη και χωρίς να έχει υποβληθεί σχετικό αίτημα, εάν συντρέχει κίνδυνος μη επίλυσης της υπόθεσης εντός εύλογου χρονικού διαστήματος και εφόσον ο συμβολαιογράφος έχει ενημερωθεί εγγράφως για το ενδεχόμενο ανάκλησης της εντολής από το δικαστήριο».
26      Απόφαση OKR (σκέψεις 23 και 24). Η υπογράμμιση δική μου. Στην υπό κρίση υπόθεση, δεν είναι απολύτως σαφές εάν η διαφορά αφορά αποκλειστικά νομικό ζήτημα ή εάν επεκτείνεται και στα πραγματικά περιστατικά. Οι πληρεξούσιοι δικηγόροι των διαδίκων, όταν ερωτήθηκαν σχετικά με αυτό το ζήτημα κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, επιβεβαίωσαν ότι υφίσταται διαφορά επί των πραγματικών περιστατικών, και, συγκεκριμένα, όσον αφορά τους λόγους που οδήγησαν στην αποκλήρωση των εγγονών.
27      Απόφαση OKR (σκέψη 33).
28      Άρθρο 21, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012.
29      Άρθρο 22, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012.
30      Αιτιολογική σκέψη 48 του κανονισμού 650/2012.
31      Σχετικά με την έννοια του «ουσιαστικού κύρους» όπως ορίζεται στα άρθρα 24 και 25 του κανονισμού 650/2012, βλ. άρθρο 26, παράγραφος 1.
32      Άρθρο 24, παράγραφος 1. Το εν λόγω δίκαιο καθορίζεται σύμφωνα με το άρθρο 21 του κανονισμού 650/2012.
33      Άρθρο 24, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012. Η επιλογή πρέπει να πληροί τις προϋποθέσεις που ορίζονται στο άρθρο 22. Σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 51, μπορεί να βασίζεται μόνο στο δίκαιο της ιθαγένειας που είχε ο θανών κατά την ημερομηνία θανάτου.
34      Σχετικά με τις κληρονομικές συμβάσεις, και εκτός της επιλογής δικαίου, το παραδεκτό, το ουσιαστικό κύρος και τα δεσμευτικά αποτελέσματα μεταξύ των μερών των συμβάσεων με αντικείμενο την κληρονομική διαδοχή ενός μόνο προσώπου διέπονται από το δίκαιο το οποίο, σύμφωνα με τον κανονισμό 650/2012, θα ήταν εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή του εν λόγω προσώπου εάν αυτό είχε αποβιώσει κατά την ημέρα σύναψης της σύμβασης. Βλ. άρθρο 25, παράγραφος 3, σε συνδυασμό με τις προϋποθέσεις που ορίζονται στο άρθρο 22, και αιτιολογική σκέψη 51 του κανονισμού 650/2012.
35      Το παραδεκτό αυτών των κληρονομικών συμβάσεων εξαρτάται από τη σωρευτική εφαρμογή των δικαίων που διέπουν τη διαδοχή όλων των συμμετεχόντων προσώπων εάν αυτά είχαν αποβιώσει κατά την ημέρα σύναψης της σύμβασης. Μεταξύ των δικαίων αυτών, εκείνο που με το οποίο η σύμβαση παρουσιάζει το στενότερο δεσμό θα διέπει το ουσιαστικό της κύρος και τα δεσμευτικά της αποτελέσματα μεταξύ των μερών. Βλ. άρθρο 25, παράγραφοι 1, 2 και 3, του κανονισμού 650/2012. Σύμφωνα με το άρθρο 22 σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 51, η μόνη δυνατότητα είναι η επιλογή του δικαίου της ιθαγένειας που έχουν τα μέρη ή ένα από αυτά, κατά τον χρόνο σύναψης της σύμβασης.
36      Χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο στις προτάσεις μου στην υπόθεση E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:230, σημεία 104, 107 και 112). Κατά το Δικαστήριο, ο εν λόγω μηχανισμός συνιστά «τεκμήριο»: απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, RK (Διαπίστωση ελλείψεως διεθνούς δικαιοδοσίας) (C‑422/20, EU:C:2021:718, σκέψη 53).
37      Κατ’ αναλογίαν, βλ. απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, UM (Σύμβαση μεταβίβασης κυριότητας αιτία θανάτου) (C‑277/20, EU:C:2021:708, σκέψη 29).
38      Η αιτιολογική σκέψη 9 εξομοιώνει την κληρονομική διαδοχή με όλες τις περιπτώσεις μεταβίβασης κυριότητας αιτία θανάτου, περιουσιακών στοιχείων, δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, είτε μέσω ηθελημένης πράξης μεταβίβασης, δυνάμει διατάξεως τελευταίας βουλήσεως, είτε μέσω μεταβίβασης με εξ αδιαθέτου διαδοχή.
39      Βλ., όσον αφορά την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012, απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, UM (Σύμβαση μεταβίβασης κυριότητας αιτία θανάτου) (C‑277/20, EU:C:2021:708, σκέψη 33): «Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από τον σκοπό που επιδιώκει ο εν λόγω κανονισμός, ο οποίος συνίσταται στην αποφυγή κατάτμησης της κληρονομίας, σύμφωνα με την αρχή της ενότητας της κληρονομίας, και στη θέσπιση ενιαίου καθεστώτος, εφαρμοζόμενου σε όλα τα θέματα αστικού δικαίου που αφορούν κληρονομική διαδοχή με διασυνοριακές συνέπειες και, ιδίως, “όλες τις περιπτώσεις μεταβίβασης κυριότητας αιτία θανάτου”, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 9 του εν λόγω κανονισμού [...]». Σε αυτούς τους σκοπούς προστίθενται εκείνοι που εκφράζει η αιτιολογική σκέψη 7, ιδίως δε ο σκοπός περί της δυνατότητας των πολιτών να οργανώνουν την κληρονομική τους διαδοχή.
40      Κι όμως, ο κανονισμός παρέχει ορισμό για τις άλλες δύο: βλ. άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχεία βʹ και γʹ.
41      Επισημαίνεται επίσης ότι το δικαστήριο που εξέδωσε τη διάταξη 37 D 227/2022-118 (κατά της οποίας εν συνεχεία ασκήθηκε έφεση) είχε κρίνει ότι το τσεχικό δίκαιο είναι εφαρμοστέο στο σύνολο της κληρονομικής διαδοχής, τούτο δε λαμβανομένης υπόψη της επιλογής του L.K.
42      Απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, UM (Σύμβαση μεταβίβασης κυριότητας αιτία θανάτου) (C‑277/20, EU:C:2021:708, σκέψη 39). Η απόκλιση στις γλωσσικές αποδόσεις του κανονισμού 650/2012 επί του σημείου αυτού, υπό την έννοια ότι μόνο ορισμένες διευκρινίζουν ότι αφορά το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής, επισημάνθηκε από τον γενικό εισαγγελέα J. Richard de la Tour στις προτάσεις του στην εν λόγω υπόθεση (C‑277/20, EU:C:2021:531, σημείο 53 και υποσημείωση 42) και εξακολουθεί να υφίσταται.
43      Ουδεμία επιρροή ασκεί το γεγονός ότι η διάταξη τελευταίας βούλησης συντάχθηκε πριν από την έναρξη ισχύος του κανονισμού 650/2012 (16 Αυγούστου 2012) ή μεταξύ αυτής της ημερομηνίας και της 17ης Αυγούστου 2015.
44      Προτάσεις στην υπόθεση E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:230, σημεία 101 και 102).
45      Απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, RK (Διαπίστωση ελλείψεως διεθνούς δικαιοδοσίας) (C‑422/20, EU:C:2021:718, σκέψη 53).
46      Αυτή είναι η μόνη επιλογή που προσφέρει ο κανονισμός στον κληρονομούμενο: βλ. άρθρο 22, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012.
47      Βάσει του άρθρου 21, παράγραφος 1, του κανονισμού 650/2012, κατά κανόνα, αυτό θα είναι γενικά το εφαρμοστέο δίκαιο ελλείψει επιλογής δικαίου.
48      Σύμφωνα με το άρθρο 83, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012, δίκαια διαφορετικά από το δίκαιο της ιθαγένειας του θανόντος μπορούν να ληφθούν υπόψη για τον καθορισμό του παραδεκτού και του κύρους, ως προς την ουσία και κατά τον τύπο, μιας διάταξης τελευταίας βούλησης που συντάχθηκε πριν από τις 17 Αυγούστου 2015. Σε κάθε περίπτωση, προϋπόθεση για την εφαρμογή της παραγράφου 4 είναι η εν λόγω διάταξη να έχει συνταχθεί σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο του κληρονομουμένου.
49      Από τα δεκαεννέα κράτη μέλη που ρύθμιζαν κατά τρόπο ενιαίο τις κληρονομικές διαδοχές με διασυνοριακές επιπτώσεις, τα δεκαέξι είχαν επιλέξει το εν λόγω συνδετικό στοιχείο.
50      Η επιλογή δικαίου αντιμετωπιζόταν ως παρέκκλιση: απόφαση της 12ης Οκτωβρίου 2023, OP (Επιλογή του δικαίου τρίτου κράτους για την κληρονομική διαδοχή) (C‑21/22, EU:C:2023:766, σκέψη 31.
51      Ούτε θα ήταν αναγκαία εάν υφίστατο επιλογή δικαίου πριν από την ημερομηνία αυτή, η οποία θα ήταν έγκυρη δυνάμει του άρθρου 84, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012. Βλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, Ε. Ε. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:569, σκέψη 92).
52      Μπορεί να υποτεθεί ότι αυτό συνέβη στην περίπτωση του L.K., έστω και μόνο λόγω της παρέμβασης συμβολαιογράφου στη διαθήκη που συντάχθηκε το 2017.
53      Το άρθρο 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012 τέθηκε προς συζήτηση στη διαδικασία από το εφετείο. Το εν λόγω δικαστήριο εξαφάνισε την προσβαλλόμενη απόφαση και ζήτησε από το πρωτοβάθμιο δικαστήριο να αποφανθεί υπό το πρίσμα του γερμανικού δικαίου (και όχι του τσεχικού) περί του αν ο κληρονομούμενος μπορούσε να ανακαλέσει ή να τροποποιήσει τη «διαθήκη Βερολίνου» μετά τον θάνατο της συζύγου του. Η απόφαση περί παραπομπής δεν εξετάζει εάν το γεγονός ότι η «διαθήκη Βερολίνου» συντάχθηκε πριν από τις 17 Αυγούστου 2015 επηρεάζει την εφαρμογή του άρθρου 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012.
54      Για συμφωνίες που συνήφθησαν μετά τις 17 Αυγούστου 2015. Βλ. κατωτέρω, σημείο 115, σχετικά με εκείνες που συνήφθησαν πριν από την ημερομηνία αυτή.
55      Αυτή είναι η άποψη που διατυπώνει η Επιτροπή στο σημείο 62 των γραπτών παρατηρήσεών της, όπου αναφέρει την ηλικία άνω των δεκαοκτώ ετών ως παράδειγμα προϋπόθεσης που σχετίζεται με την ικανότητα σύνταξης της διάταξης.
56      Ή ειδικούς λόγους που εμποδίζουν πρόσωπο να λάβει κληρονομιαία περιουσία από τον συντάκτη διάταξης τελευταίας βούλησης.
57      Δηλαδή: εάν και πώς ανακτάται εκ νέου η ελευθερία διάθεσης περιουσιακών στοιχείων, τα οποία υπάγονταν στην κληρονομική σύμβαση, με τη σύνταξη διάταξης τελευταίας βούλησης.
58      Ή το δίκαιο που διέπει αυτή την προσωπική κατάσταση μεταβληθεί ως αποτέλεσμα μεταβολής στον καθορισμό του συνδετικού στοιχείου: για παράδειγμα, εάν η συνήθης διαμονή του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο σύνταξης της διάταξης τελευταίας βούλησης δεν είναι η ίδια με εκείνη κατά τον χρόνο που σκοπεύει να την τροποποιήσει ή να την ανακαλέσει. Μια λειτουργία του άρθρου 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012 θα ήταν ακριβώς η ακύρωση των αποτελεσμάτων της εν λόγω μεταβολής όταν αυτά εμποδίζουν τον κληρονομούμενο να προβεί στην επιθυμητή τροποποίηση ή ανάκληση.
59      Κατά τη γνώμη μου, το άρθρο 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012 συνιστά, καταρχάς, παρέκκλιση από το άρθρο 24, παράγραφος 3, σχετικά με την τροποποίηση ή την ανάκληση διατάξεων τελευταίας βούλησης εκτός από κληρονομικές συμβάσεις. Δυνάμει της διάταξης αυτής, το δίκαιο που διέπει αυτές τις ενέργειες δεν είναι το εφαρμοστέο κατά την ημερομηνία σύνταξης της εν λόγω διάταξης, αλλά το εφαρμοστέο κατά τον χρόνο ανάκλησης ή τροποποίησης. Προς αποφυγή του ενδεχομένου, δυνάμει αυτού του δικαίου, ένας διαθέτης να βρεθεί απροσδόκητα «δεσμευμένος» βάσει της διάταξης που συνέταξε, το άρθρο 26, παράγραφος 2, εξαιρεί την ικανότητα από το πεδίο εφαρμογής του. Στην πράξη, ο κανόνας εφαρμόζει τη γενικώς αποδεκτή αρχή ότι οι (μονομερείς) διατάξεις τελευταίας βούλησης είναι ουσιαστικά ανακλητές.
60      Κατά γράμμα, η εν λόγω παράγραφος αφορά μόνο το δίκαιο που διέπει το παραδεκτό και το τυπικό και ουσιαστικό κύρος των διατάξεων τελευταίας βούλησης, αλλά όχι το δίκαιο που εφαρμόζεται στα αποτελέσματά τους.