Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
RIMVYDAS NORKUS
της 4ης Σεπτεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C-480/24
Ģenerālprokuratūra
παρισταμένων των
«ČIEKURI-SHISHKI» SIA,
«COUNTRY
HELI» SIA
[αίτηση του Augstākās tiesas Senāts (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Λεττονία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Περιοριστικά μέτρα λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία – Κανονισμός (ΕΕ) 269/2014 – Άρθρο 2 – Έννοια του νομικού προσώπου που “συνδέεται” με πρόσωπο το οποίο περιλαμβάνεται στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014 – Έννοια των κεφαλαίων και οικονομικών πόρων που “τελούν υπό την κυριότητα, την κατοχή ή τον έλεγχο” τέτοιου φυσικού προσώπου – Άρθρο 11 – Υποχρέωση μη ικανοποίησης απαιτήσεων που προβάλλονται από πρόσωπα της παραγράφου 1 του εν λόγω άρθρου – Πεδίο εφαρμογής – Έννομες συνέπειες – Αυτεπάγγελτος έλεγχος εκ μέρους εθνικού δικαστηρίου της ταυτότητας των διαδίκων από την άποψη των άρθρων 2 και 11 – ΓΚΠΔ – Άρθρα 5 και 6 – Γνωστοποίηση και δημοσίευση σε δικαστική απόφαση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα φυσικού προσώπου που περιλαμβάνεται στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014 »
I.      Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία υπέβαλε το Augstākās tiesas Senāts (Ανώτατο Δικαστήριο, Λεττονία) δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, έχει ως αντικείμενο την ερμηνεία του άρθρου 2 και του άρθρου 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 269/2014 του Συμβουλίου, της 17ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (2), όπως τροποποιήθηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2023/1765 του Συμβουλίου, της 13ης Σεπτεμβρίου 2023 (3) (στο εξής: κανονισμός 269/2014).
2.        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ ενός προσώπου λεττονικού δικαίου, της εταιρίας «ČIEKURI-SHISHKI» SIA, και ενός ετέρου προσώπου λεττονικού δικαίου, της εταιρίας «COUNTRY HELI» SIA, σχετικά με την είσπραξη απαιτήσεως που οφείλει η δεύτερη από τις εν λόγω εταιρίες στην πρώτη. Λεττονικό δικαστήριο υποχρέωσε την δεύτερη εταιρία να αποπληρώσει το επίμαχο δάνειο, με δικαστική απόφαση που έχει αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου. Η «COUNTRY HELI» ανήκει κατά 50 % στην «ČIEKURI-SHISHKI» και κατά 50 % σε ένα νομικό πρόσωπο κυπριακού δικαίου, την εταιρία «ABACUS (CYPRUS) LIMITED», της οποίας πραγματικός δικαιούχος είναι φυσικό πρόσωπο υποκείμενο στα περιοριστικά μέτρα που έλαβε η Ένωση στο πλαίσιο της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία. Έχοντας επιληφθεί αιτήσεως αναιρέσεως, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να αποφανθεί αν, στην περίπτωση αυτή, η απόφαση του λεττονικού πρωτοβάθμιου δικαστηρίου δύναται να εκτελεστεί ή αν, αντιθέτως, πρέπει να αναιρεθεί.
3.        Στην υπό κρίση υπόθεση εγείρεται σειρά ζητημάτων τα οποία αφορούν την ερμηνεία του κανονισμού 269/2014 και επί των οποίων οφείλει να απαντήσει το Δικαστήριο με γνώμονα τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των περιοριστικών μέτρων. Τα εν λόγω ζητήματα αφορούν, μεταξύ άλλων, την εξουσία του εθνικού δικαστηρίου να κρίνει, βάσει του δικαίου της Ένωσης, εάν τα μέτρα που προβλέπει ο εν λόγω κανονισμός έχουν εφαρμογή σε νομικό πρόσωπο, καθώς και τα κριτήρια που πρέπει να λάβει υπόψη το δικαστήριο για να στηρίξει την εκτίμησή του αυτή. Για την εξέτασή τους απαιτείται ανάλυση της διάρθρωσης μεταξύ της ενωσιακής έννομης τάξης και του εθνικού δικαίου, ιδίως όσον αφορά τον ανατιθέμενο στα εθνικά δικαστήρια ρόλο και τον αντίκτυπο του συστήματος των περιοριστικών μέτρων επί του ιδιωτικού δικαίου. Τα εν λόγω ζητήματα ερμηνείας έχουν σημασία η οποία υπερβαίνει κατά πολύ το πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Ο κανονισμός 269/2014
4.        Το άρθρο 1 του κανονισμού 269/2014 προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
α)      ως “απαίτηση” νοείται κάθε απαίτηση που προβάλλεται δικαστικώς ή εξωδίκως, πριν ή μετά τις 17 Μαρτίου 2014, [απορρέει από σύμβαση ή συναλλαγή ή] συνδέεται με την εκτέλεση σύμβασης ή συναλλαγής, και περιλαμβάνει ιδίως:
(i)      απαίτηση για την εκτέλεση υποχρεώσεων που απορρέουν από σύμβαση ή συναλλαγή ή συνδέονται με σύμβαση ή συναλλαγή·
(ii)      απαίτηση για την παράταση ισχύος ή την καταβολή ομολόγου, χρηματοπιστωτικής εγγύησης ή αντεγγύησης, οιασδήποτε μορφής·
(iii)      απαίτηση αποζημίωσης που απορρέει από σύμβαση ή συναλλαγή·
(iv)      ανταπαίτηση·
(v)      απαίτηση για την αναγνώριση ή εκτέλεση, περιλαμβανομένης της διαδικασίας εκτελέσεως, δικαστικής, διαιτητικής ή άλλης ισοδύναμης απόφασης, οπουδήποτε και αν αυτές έχουν εκδοθεί·
[…]
γ)      ως “αρμόδιες αρχές” νοούνται οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών που αναφέρονται στους δικτυακούς τόπους που απαριθμούνται στο παράρτημα ΙΙ·
[…]».
5.        Το άρθρο 2 του εν λόγω κανονισμού ορίζει τα εξής:
«1.      Δεσμεύονται όλα τα κεφάλαια και όλοι οι οικονομικοί πόροι που ανήκουν ή τελούν υπό την κυριότητα, την κατοχή ή τον έλεγχο οποιουδήποτε φυσικού ή νομικού προσώπου, οντότητας ή φορέα ή φυσικών ή νομικών προσώπων, οντοτήτων ή φορέων που σχετίζονται με αυτά, όπως περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι.
2.      Κανένα κεφάλαιο ή οικονομικός πόρος δεν διατίθεται, άμεσα ή έμμεσα, σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς ή φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς που συνδέονται με αυτά ή προς όφελός τους, όπως περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι.»
6.        Το άρθρο 3, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού ορίζει ότι στο παράρτημα I του κανονισμού περιλαμβάνονται διάφορες κατηγορίες φυσικών ή νομικών προσώπων, οντοτήτων ή φορέων «και φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς που συνδέονται με αυτά».
7.        Το άρθρο 9, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού έχει ως εξής:
«Απαγορεύεται η συμμετοχή, εν γνώσει και εκ προθέσεως, σε δραστηριότητες με αντικείμενο ή αποτέλεσμα την καταστρατήγηση των μέτρων που αναφέρονται στο άρθρο 2.»
8.        Το άρθρο 11 του κανονισμού 269/2014 ορίζει τα εξής:
«1.      Δεν ικανοποιούνται απαιτήσεις σχετικά με οποιαδήποτε σύμβαση ή συναλλαγή της οποίας η εκτέλεση έχει επηρεασθεί, άμεσα ή έμμεσα, εν όλω ή εν μέρει, από τα μέτρα που επιβάλλει ο παρών κανονισμός, περιλαμβανομένων των απαιτήσεων για αποζημίωση ή άλλων παρόμοιων απαιτήσεων, όπως απαίτηση συμψηφισμού ή απαίτηση βάσει εγγυήσεως, ιδίως απαίτηση για παράταση ισχύος ή πληρωμή ομολόγου, εγγύησης ή αποζημίωσης, και ειδικότερα χρηματοπιστωτικής εγγύησης ή αποζημίωσης, υπό οποιαδήποτε μορφή, εφόσον προβάλλονται από:
α)      κατονομαζόμενα φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή οργανισμούς που περιλαμβάνονται στο παράρτημα I.
β)      οιοδήποτε φυσικό ή νομικό πρόσωπο, οντότητα ή οργανισμό που ενεργεί μέσω ή εξ ονόματος ενός από τα πρόσωπα, τις οντότητες ή τους οργανισμούς που αναφέρονται στο στοιχείο α).
2.      Σε οποιαδήποτε διαδικασία για την εκτέλεση απαίτησης, το βάρος της απόδειξης ότι η ικανοποίηση της απαίτησης δεν απαγορεύεται από την παράγραφο 1 φέρει το φυσικό ή νομικό πρόσωπο, οντότητα ή οργανισμός που επιδιώκει την ικανοποίηση της εν λόγω απαίτησης.
3.      Το παρόν άρθρο δεν θίγει το δικαίωμα των φυσικών ή νομικών προσώπων, οντοτήτων ή οργανισμών που αναφέρονται στην παράγραφο 1 για δικαστικό έλεγχο της νομιμότητας της αθέτησης συμβατικών υποχρεώσεων σύμφωνα με τον παρόντα κανονισμό.»
9.        Το άρθρο 14 του κανονισμού αυτού έχει ως εξής:
«1.      Οσάκις το Συμβούλιο αποφασίζει να υπαγάγει φυσικό ή νομικό πρόσωπο, οντότητα ή φορέα στα μέτρα που αναφέρονται στο άρθρο 2, τροποποιεί αναλόγως το παράρτημα I.
2.      Το Συμβούλιο γνωστοποιεί την απόφασή του στο φυσικό ή νομικό πρόσωπο, την οντότητα ή τον φορέα που αναφέρεται στην παράγραφο 1, μαζί με τους λόγους για την καταχώρισή του στον κατάλογο, είτε άμεσα, εάν η διεύθυνσή του είναι γνωστή, είτε με δημοσίευση ανακοίνωσης, παρέχοντας τη δυνατότητα στο εν λόγω φυσικό ή νομικό πρόσωπο, οντότητα ή φορέα να υποβάλει παρατηρήσεις.
3.      Όταν υποβάλλονται παρατηρήσεις ή προσκομίζονται ουσιαστικά νέα στοιχεία, το Συμβούλιο επανεξετάζει την απόφασή του και ενημερώνει σχετικά το φυσικό ή νομικό πρόσωπο, οντότητα ή φορέα.
4.      Ο κατάλογος του παραρτήματος I επανεξετάζεται σε τακτά χρονικά διαστήματα και τουλάχιστον κάθε δωδεκάμηνο.»
10.      Το άρθρο 17 του εν λόγω κανονισμού ορίζει τα εξής:
«Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται:
[…]
δ)      σε κάθε νομικό πρόσωπο, οντότητα ή οργανισμό, εντός ή εκτός του εδάφους της Ένωσης, που έχει συσταθεί ή δημιουργηθεί βάσει του δικαίου κράτους μέλους·
[…]».
2.      Ο εκτελεστικός κανονισμός (ΕΕ) 2022/336
11.      Στις αιτιολογικές σκέψεις 10 έως 13 του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2022/336 του Συμβουλίου, της 28ης Φεβρουαρίου 2022, για την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014 σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (4), διαλαμβάνονται τα εξής:
«(10)      Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ο ύπατος εκπρόσωπος εξέδωσε δήλωση εξ ονόματος της Ένωσης με την οποία καταδίκασε με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο την απρόκλητη εισβολή των ενόπλων δυνάμεων της Ρωσικής Ομοσπονδίας στην Ουκρανία και την εμπλοκή της Λευκορωσίας σε αυτή την επίθεση κατά της Ουκρανίας. Ο ύπατος εκπρόσωπος δήλωσε ότι η απάντηση της Ένωσης θα περιλαμβάνει τόσο τομεακά όσο και ατομικά περιοριστικά μέτρα.
(11)      Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καταδίκασε με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο την απρόκλητη και αδικαιολόγητη στρατιωτική επίθεση της Ρωσικής Ομοσπονδίας κατά της Ουκρανίας. Με τις παράνομες στρατιωτικές της ενέργειες, η Ρωσία παραβιάζει κατάφωρα το διεθνές δίκαιο και τις αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και υπονομεύει την ευρωπαϊκή και την παγκόσμια ασφάλεια και σταθερότητα. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συμφώνησε την επιβολή περαιτέρω περιοριστικών μέτρων με τεράστιες και σοβαρές επιπτώσεις για τη Ρωσία εξαιτίας των δράσεών της, σε στενή συνεργασία με τους εταίρους και τους συμμάχους μας.
(12)      Λόγω της σοβαρότητας της κατάστασης, το Συμβούλιο κρίνει ότι 26 πρόσωπα και μία οντότητα θα πρέπει να προστεθούν στον κατάλογο προσώπων, οντοτήτων και φορέων που υπόκεινται σε περιοριστικά μέτρα ως έχει στο παράρτημα Ι του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014.
(13)      Το παράρτημα I του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014 θα πρέπει, επομένως, να τροποποιηθεί αναλόγως[.]»
Β.      Το λεττονικό δίκαιο
12.      Τα άρθρα 483 και 484 του civilprocesa likums (κώδικα πολιτικής δικονομίας) ορίζουν ότι ο γενικός εισαγγελέας μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να ασκήσει αναίρεση ενώπιον του Augstākās tiesas Senāts (Ανωτάτου Δικαστηρίου) κατά ορισμένων δικαστικών αποφάσεων που έχουν αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου.
III. Το ιστορικό της διαφοράς, η διαδικασία της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
13.      Στις 19 Μαΐου 2015 συνήφθη σύμβαση δανείου ύψους 3 407 347,10 ευρώ μεταξύ της «ČIEKURI-SHISHKI», ως δανείστριας, και της «COUNTRY HELI», ως δανειολήπτριας.
14.      Στις 19 Ιανουαρίου 2023, η «ČIEKURI-SHISHKI» (στο εξής: ενάγουσα) άσκησε αγωγή κατά της «COUNTRY HELI» (στο εξής: εναγομένη), επιδιώκοντας την είσπραξη του κεφαλαίου και των τόκων του δανείου. Στο δικόγραφο της αγωγής διαλαμβάνεται ότι το κεφάλαιο της εναγομένης ανήκει κατά 50 % στην ενάγουσα και κατά 50 % στην εγκατεστημένη στην Κύπρο εταιρία «ABACUS (CYPRUS) LIMITED», της οποίας πραγματικός δικαιούχος είναι ένα φυσικό πρόσωπο, ο D.
15.      Με απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2023, το Rīgas rajona tiesa (περιφερειακό πρωτοδικείο Ρίγας, Λεττονία) διαπίστωσε ότι η εναγομένη δεν είχε ακόμη αποπληρώσει το ποσό του δανείου ούτε είχε καταβάλει τους τόκους του δανείου. Ως εκ τούτου, το εν λόγω δικαστήριο έκανε δεκτή την αγωγή και υποχρέωσε την εναγομένη να καταβάλει στην ενάγουσα το ζητηθέν ποσό οφειλής. Ωστόσο, στην απόφασή του, το δικαστήριο δεν εξέτασε κατά πόσον η ενάγουσα ή η εναγομένη υπόκεινται στα περιοριστικά μέτρα που έλαβε η Ένωση για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, και ειδικότερα στα μέτρα που ελήφθησαν με τον κανονισμό 269/2014 ή βάσει αυτού.
16.      Η απόφαση αυτή, κατά της οποίας δεν ασκήθηκε ένδικο μέσο, απέκτησε ισχύ δεδικασμένου στις 4 Οκτωβρίου 2023.
17.      Στις 12 Οκτωβρίου 2023, η απόφαση περιήφθη τον εκτελεστήριο τύπο και εν συνεχεία διαβιβάστηκε στο μητρώο αναγκαστικών εκτελέσεων.
18.      Ασκώντας τα δικαιώματά του βάσει των άρθρων 483 και 484 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, ο εκτελών χρέη γενικού εισαγγελέα άσκησε αναίρεση κατά της αποφάσεως του Rīgas rajona tiesa (περιφερειακού πρωτοδικείου Ρίγας) της 13ης Σεπτεμβρίου 2023, ζητώντας την αναίρεση της αποφάσεως και την αναστολή εκτέλεσής της μέχρι την έκδοση αποφάσεως επί της αιτήσεως αναιρέσεως. Ο γενικός εισαγγελέας υποστηρίζει ότι, εφόσον ο D περιλήφθηκε, με τον εκτελεστικό κανονισμό 2022/336 για την εφαρμογή του κανονισμού 269/2014, στον κατάλογο των προσώπων που υπόκεινται στα περιοριστικά μέτρα του παραρτήματος I του δεύτερου κανονισμού, οι διατάξεις του κανονισμού έχουν εφαρμογή, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, στην εναγομένη. Προσθέτει δε ότι, λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η αγωγή της ενάγουσας ασκήθηκε μετά την εγγραφή του D στον συγκεκριμένο κατάλογο, το Rīgas rajona tiesa (περιφερειακό πρωτοδικείο Ρίγας) όφειλε να ελέγξει εάν πραγματικός σκοπός της αγωγής αυτής ήταν η καταστρατήγηση των ληφθέντων κατά του D περιοριστικών μέτρων.
19.      Με διάταξη της 8ης Φεβρουαρίου 2024, το Augstākās tiesas Senāts (Ανώτατο Δικαστήριο), ήτοι το αιτούν δικαστήριο, αποφάσισε την κίνηση διαδικασίας για την εξέταση της αιτήσεως αναιρέσεως που άσκησε ο γενικός εισαγγελέας, αναστέλλοντας συγχρόνως την εκτέλεση της πρωτόδικης αποφάσεως.
20.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 2 του κανονισμού 269/2014 δεν παρέχει σαφή απάντηση για τον τρόπο με τον οποίο κρίνεται αν ένα νομικό πρόσωπο όπως η εναγομένη πρέπει να θεωρηθεί ως νομικό πρόσωπο το οποίο «συνδέεται» με φυσικό πρόσωπο που περιλαμβάνεται στο παράρτημα I του εν λόγω κανονισμού, όταν το κεφάλαιο του νομικού προσώπου κατέχουν πλείονες εταιρίες και ο πραγματικός δικαιούχος της μιας εκ των εταιριών αυτών διαπιστώνεται ότι είναι τέτοιο φυσικό πρόσωπο. Συγκεκριμένα, θα μπορούσε ευλόγως να θεωρηθεί εν προκειμένω ότι η εναγομένη ανήκει στον D ή ενδεχομένως τελεί υπό τον έλεγχό του, ως πραγματικού δικαιούχου. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν η ενάγουσα εταιρία, ως νομικό πρόσωπο που κατέχει το 50 % του κεφαλαίου της εναγομένης, μπορεί επίσης να χαρακτηριστεί ως «συνδεόμενο» νομικό πρόσωπο, διότι διαφορετικά θα μπορούσε να υπονομευθεί η αποτελεσματικότητα των ληφθέντων κατά του D περιοριστικών μέτρων.
21.      Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να του παρασχεθούν διευκρινίσεις σχετικά με το προσωπικό πεδίο εφαρμογής και τις έννομες συνέπειες του άρθρου 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι δεν είναι δικαιολογημένο να αποκλείεται η δυνατότητα εθνικού δικαστηρίου να αποφανθεί και να διαγνώσει απαίτηση εμπίπτουσα στο πεδίο εφαρμογής της διατάξεως αυτής, υπό την προϋπόθεση ότι το εν λόγω δικαστήριο διευκρινίζει ρητώς στο διατακτικό της αποφάσεώς του ότι η εκούσια ή αναγκαστική εκτέλεση της αποφάσεως θα είναι δυνατή μόνον εφόσον αρθούν τα περιοριστικά μέτρα κατά του εν λόγω προσώπου. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται επίσης κατά πόσον ο κανονισμός 269/2014 επιβάλλει στο εθνικό δικαστήριο την υποχρέωση να ελέγχει αυτεπαγγέλτως αν κάποιος από τους διαδίκους σε αστική υπόθεση είναι πρόσωπο που εμπίπτει στο άρθρο 2 ή στο άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού.
22.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Augstākās tiesas Senāts (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Υπό ποιες περιστάσεις μπορεί να θεωρηθεί ότι ένα πρόσωπο συνδέεται με πρόσωπο περιλαμβανόμενο στο οικείο παράρτημα, κατά την έννοια του άρθρου 2 του [κανονισμού 269/2014]; Επιπλέον, μπορεί ένα νομικό πρόσωπο, του οποίου το κεφάλαιο ανήκει κατά 50 % σε νομικό πρόσωπο πραγματικός δικαιούχος του οποίου είναι φυσικό πρόσωπο που περιλαμβάνεται στον κατάλογο του παραρτήματος του εκτελεστικού κανονισμού [2022/336], να θεωρηθεί ως νομικό πρόσωπο που συνδέεται με πρόσωπο περιλαμβανόμενο στο παράρτημα;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο δεύτερο σκέλος του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, πρέπει να θεωρηθεί ότι συνδέεται με πρόσωπο περιλαμβανόμενο στο οικείο παράρτημα, κατά την έννοια του άρθρου 2 του κανονισμού 269/2014, και ένα νομικό πρόσωπο το οποίο κατέχει το 50 % του κεφαλαίου του νομικού προσώπου που μνημονεύεται στο δεύτερο σκέλος του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος;
3)      Περιλαμβάνουν τα πρόσωπα, οι οντότητες ή οι φορείς που μνημονεύονται στο άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 269/2014 και τα νομικά πρόσωπα που συνδέονται με πρόσωπο περιλαμβανόμενο στο οικείο παράρτημα, κατά την έννοια του άρθρου 2 του κανονισμού 269/2014;
4)      Οφείλει το δικαστήριο, κατά την εξέταση οποιασδήποτε αιτήσεως, να ελέγχει αυτεπαγγέλτως αν κάποιος από τους διαδίκους είναι πρόσωπο που εμπίπτει στο άρθρο 2 ή στο άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ ή βʹ, του κανονισμού 269/2014;
5)      Ποια είναι τα έννομα αποτελέσματα της διάταξης του άρθρου 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, κατά την οποία οι απαιτήσεις που προβάλλονται από τα πρόσωπα που μνημονεύονται στο άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ ή βʹ, “δεν ικανοποιούνται”; Πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι εν λόγω απαιτήσεις μπορούν να εξεταστούν επί της ουσίας, όταν στο διατακτικό της απόφασης του δικαστηρίου προβλέπεται ότι η απόφαση δεν μπορεί να εκτελεστεί για όσο διάστημα τα εν λόγω πρόσωπα περιλαμβάνονται στον οικείο κατάλογο;
6)      Παράγει το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 έννομα αποτελέσματα όταν ο ενάγων δεν καταλέγεται στα πρόσωπα που μνημονεύονται στα στοιχεία αʹ ή βʹ της συγκεκριμένης παραγράφου, αλλά ο εναγόμενος καταλέγεται στα πρόσωπα αυτά;
7)      Πρέπει να γνωστοποιούνται, στο σκεπτικό της απόφασης του δικαστηρίου, τα δεδομένα (όνομα και επώνυμο) του φυσικού προσώπου που υπόκειται στις κυρώσεις; Επιπλέον, πρέπει τα δεδομένα αυτά να ψευδωνυμοποιούνται κατά τη δημοσίευση της απόφασης του δικαστηρίου;»
IV.    Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
23.      Η από 4 Ιουλίου 2024 απόφαση περί παραπομπής περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 9 Ιουλίου 2024.
24.      Ο γενικός εισαγγελέας, η ενάγουσα της κύριας δίκης, η Λεττονική, η Ολλανδική και η Φινλανδική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις εντός της προθεσμίας που τάσσει το άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
25.      Το Δικαστήριο αποφάσισε να μη διεξαχθεί επ’ ακροατηρίου συζήτηση σύμφωνα με το άρθρο 76, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας.
V.      Νομική ανάλυση
Α.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
26.      Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξέδωσε τον κανονισμό 269/2014 στις 17 Μαρτίου 2014, ως αντίδραση στην κατάσταση στην Ουκρανία, και ειδικότερα στην παράνομη προσάρτηση της Κριμαίας εκ μέρους της Ρωσίας. Μετά την έναρξη του επιθετικού πολέμου της Ρωσικής Ομοσπονδίας κατά της Ουκρανίας το 2022, ο εν λόγω κανονισμός απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Αποτελεί ένα από τα κύρια μέσα επιβολής στοχευμένων κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Προβλέπει τη δέσμευση των περιουσιακών στοιχείων των προσώπων και οντοτήτων που ευθύνονται για ενέργειες οι οποίες υπονομεύουν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, καθώς και άλλων προσώπων που μνημονεύονται στο άρθρο 2 της αποφάσεως 2014/145/ΚΕΠΠΑ (5). Επίσης, απαγορεύει την, άμεση ή έμμεση, παροχή κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων στα πρόσωπα αυτά. Ο κατάλογος που προσαρτάται ως παράρτημα στον κανονισμό αποτελεί αντικείμενο τακτικών επικαιροποιήσεων, οι οποίες περιλαμβάνουν πολιτικούς, ολιγάρχες, στρατιωτικούς, επιχειρήσεις και προπαγανδιστές που συνδέονται με το Κρεμλίνο. Τα μέτρα αυτά αποτελούν μέρος ευρύτερης αντίδρασης της Ένωσης, η οποία περιλαμβάνει επίσης οικονομικές και εμπορικές κυρώσεις, με σκοπό την άσκηση πίεσης στη Ρωσία ώστε να παύσει τις στρατιωτικές της ενέργειες και να συμμορφωθεί με το διεθνές δίκαιο.
27.      Κατά το δίκαιο της Ένωσης, τα «περιοριστικά μέτρα» λαμβάνονται με αποφάσεις του Συμβουλίου, οι οποίες «καθορίζουν τη στάση της Ένωσης επί συγκεκριμένου ζητήματος γεωγραφικής ή θεματικής φύσεως», στο πλαίσιο της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφαλείας (ΚΕΠΠΑ) και βάσει του άρθρου 29 ΣΕΕ. Δεδομένου ότι οι αποφάσεις που εκδίδονται στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ δεν παράγουν άμεσο αποτέλεσμα στην εσωτερική έννομη τάξη των κρατών μελών, δεν μπορούν αφ’ εαυτών να δημιουργήσουν υποχρεώσεις για νομικά ή φυσικά πρόσωπα. Επομένως, για την εφαρμογή τους απαιτείται να ληφθούν, βάσει του άρθρου 215 ΣΛΕΕ, «αναγκαία μέτρα», υπό μορφή πράξεων του παράγωγου δικαίου, τα οποία έχουν ως αντικείμενο «τη διακοπή ή τη μείωση, εν όλω ή εν μέρει, των οικονομικών και χρηματοοικονομικών σχέσεων με μία ή περισσότερες τρίτες χώρες» (παράγραφος 1) ή «περιοριστικά μέτρα έναντι φυσικών ή νομικών προσώπων, ομάδων ή μη κρατικών οντοτήτων» (παράγραφος 2) (6).
28.      Κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων που του ανατίθενται με τη νομική βάση του άρθρου 215 ΣΛΕΕ, το Συμβούλιο επιλέγει συνήθως την έκδοση κανονισμών. Ο κανονισμός 269/2014, ο οποίος βρίσκεται στο επίκεντρο της υπό κρίση υποθέσεως, εμπίπτει ακριβώς σε αυτή την κατηγορία πράξεων. Η νομική φύση των «περιοριστικών μέτρων» αποτελεί ένα από τα διάφορα ζητήματα που πρέπει να αναλυθούν κατά την εξέταση των προδικαστικών ερωτημάτων. Θα πρέπει επίσης να εξεταστούν τα συγκεκριμένα μέτρα που οφείλουν να λάβουν τα αρμόδια όργανα των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων τους, προκειμένου να διασφαλισθεί η πλήρης αποτελεσματικότητα του εν λόγω κανονισμού στις δικές τους έννομες τάξεις. Η συνοχή και η αποτελεσματική εφαρμογή των μέτρων αυτών είναι πράγματι καίριας σημασίας για τη διασφάλιση των σκοπών που επιδιώκονται με την ΚΕΠΠΑ εντός της Ένωσης.
29.      Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στο τέταρτο, πέμπτο και έκτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία μπορούν να ομαδοποιηθούν σε δύο διαφορετικούς θεματικούς άξονες. Το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα αφορά την ενδεχόμενη υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να εξετάσει αυτεπαγγέλτως αν κάποιος από τους διαδίκους είναι πρόσωπο που εμπίπτει στα άρθρα 2 και 11 του κανονισμού 269/2014. Ενώ το πέμπτο και έκτο προδικαστικό ερώτημα αφορούν το πεδίο εφαρμογής καθώς και τις έννομες συνέπειες του άρθρου 11, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού. Θα εξετάσω τα ερωτήματα αυτά χωριστά.
30.      Βάσει των κανόνων κατανομής αρμοδιοτήτων που ισχύουν στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, εναπόκειται, αφενός, στο Δικαστήριο να ερμηνεύσει τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης τις οποίες έχει προσδιορίσει το εθνικό δικαστήριο, με αποκλειστική του ευθύνη και υπό το πρίσμα του συνόλου των πραγματικών και νομικών στοιχείων της υποθέσεως της κύριας δίκης, ως καθοριστικές για την επίλυση της διαφοράς (7). Αφετέρου, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εφαρμόσει τις διατάξεις αυτές στη συγκεκριμένη περίπτωση, λαμβάνοντας υπόψη την παρασχεθείσα εκ μέρους του Δικαστηρίου ερμηνεία. Προκειμένου να δοθεί στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμη απάντηση στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα, θα περιλάβω στην ανάλυσή μου ένα σύνολο διατάξεων οι οποίες θα μπορούσαν, υπό την επιφύλαξη της εκτιμήσεως των πραγματικών περιστατικών από το εν λόγω εθνικό δικαστήριο, να τύχουν εφαρμογής (8).
Β.      Επί του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος
31.      Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2 και το άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 269/2014 έχουν την έννοια ότι το εθνικό δικαστήριο οφείλει να ελέγξει αυτεπαγγέλτως εάν κάποιος από τους διαδίκους είναι πρόσωπο που εμπίπτει στις διατάξεις αυτές.
32.      Όπως ανέφερα στις προκαταρκτικές παρατηρήσεις μου, η Ένωση συνήθως χρησιμοποιεί το νομικό εργαλείο του κανονισμού προκειμένου να διασφαλίσει την εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων που θεσπίζει το Συμβούλιο στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ (9). Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 10 του κανονισμού 269/2014, προβλέφθηκε άμεση έναρξη ισχύος του κανονισμού προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα των εν λόγω μέτρων. Κατά το άρθρο 288 ΣΛΕΕ, ο κανονισμός έχει γενική ισχύ, είναι δεσμευτικός ως προς όλα τα μέρη του και ισχύει άμεσα στο σύνολο των κρατών μελών. Ως εκ τούτου, η χρήση του συγκεκριμένου νομικού εργαλείου διασφαλίζει την ομοιόμορφη εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων (10). Επιπλέον, κατά το άρθρο 17 του κανονισμού 269/2014, ο κανονισμός αυτός εφαρμόζεται σε κάθε πρόσωπο, οντότητα ή οργανισμό που μνημονεύεται στη διάταξη αυτή. Η υλοποίηση και εφαρμογή των εν λόγω περιοριστικών μέτρων αποτελεί ευθύνη των κρατών μελών, μέσω των αρμοδίων αρχών τους.
33.      Οι διατάξεις των κανονισμών δεσμεύουν, κατ’ αρχήν, όλα τα όργανα των κρατών μελών στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, συμπεριλαμβανομένης της δικαστικής εξουσίας. Η τελευταία διαδραματίζει κεντρικό ρόλο διασφαλίζοντας τη συμμόρφωση προς το δίκαιο της Ένωσης και τον έλεγχο, κατά περίπτωση, της νομιμότητας των μέτρων που λαμβάνει το κράτος. Τούτο σημαίνει ότι τα δικαστήρια των κρατών μελών δύνανται να αποφανθούν σχετικά με τη νομιμότητα των πράξεων με τις οποίες τίθενται σε εφαρμογή, σε εθνικό επίπεδο (11), τα περιοριστικά μέτρα, όπως οι κυρώσεις ή οι εμπορικοί περιορισμοί. Επομένως, η δικαστική εξουσία συμβάλλει στην κατοχύρωση της ασφάλειας δικαίου και στη διασφάλιση ότι τα μέτρα είναι σύμφωνα προς το νομικό πλαίσιο. Εάν ένα μέτρο κριθεί παράνομο, το αρμόδιο δικαστήριο μπορεί να το ακυρώσει ή να το μεταρρυθμίσει. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η δικαστική εξουσία συμβάλλει στην πρόληψη των καταχρήσεων εξουσίας και στη διαφύλαξη του κράτους δικαίου εντός της Ένωσης.
34.      Ένας κανονισμός ο οποίος προβλέπει περιοριστικά μέτρα εφαρμόζεται κατά κύριο λόγο από τα κρατικά όργανα που διαθέτουν εξειδίκευση στον τομέα της χρηματοοικονομικής εποπτείας. Τα όργανα αυτά διαθέτουν τα αναγκαία μέσα και, ως εκ τούτου, έχουν την εξουσία να εφαρμόζουν τις προβλεπόμενες οικονομικές κυρώσεις, όπως η δέσμευση περιουσιακών στοιχείων, η απαγόρευση χορήγησης πιστώσεων ή πραγματοποίησης πληρωμών προς ορισμένα πρόσωπα ή φορείς. Σε αυτά εναπόκειται να λαμβάνουν συγκεκριμένα μέτρα κατά των προσώπων και οργανώσεων που περιλαμβάνονται στους καταλόγους τους οποίους προβλέπει ο κανονισμός. Τα εν λόγω όργανα, τα οποία είναι επιφορτισμένα με την εκτέλεση του κανονισμού καθώς και, κατά περίπτωση, των εθνικών μέτρων εφαρμογής, ανήκουν συνήθως –αλλά όχι πάντοτε– στην εκτελεστική εξουσία.
35.      Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να σημειωθεί ότι, ενώ το παράρτημα II του κανονισμού 269/2014 απαριθμεί τους διαδικτυακούς τόπους που περιέχουν πληροφορίες σχετικά με τις αρμόδιες αρχές και διευθύνσεις για κοινοποιήσεις προς την Επιτροπή, εντούτοις ο ίδιος ο κανονισμός δεν περιέχει διευκρινίσεις σχετικά με τις εθνικές αρχές ούτε σχετικά με τον συγκεκριμένο ρόλο τους κατά την υλοποίηση και εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων. Το γεγονός ότι τα οριζόμενα όργανα ή υπουργεία διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών αντικατοπτρίζει την αναγνώριση της ευρείας θεσμικής αυτονομίας που παρέχεται στα κράτη μέλη όσον αφορά την εκτέλεση των περιοριστικών μέτρων. Πάντως, φαίνεται ότι ορισμένα υπουργεία, όπως το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών, συχνά επιτελούν ιδιαίτερο ρόλο, λόγω της εξειδίκευσής τους στον τομέα του διεθνούς εμπορίου και του ελέγχου των κινήσεων κεφαλαίων (12).
36.      Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι ο κανονισμός 269/2014 δεν περιέχει συγκεκριμένες διατάξεις ούτε σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη οφείλουν να εφαρμόζουν συγκεκριμένα τα περιοριστικά μέτρα. Επίσης δεν προβλέπει καμία εναρμόνιση των εθνικών δικονομικών κανόνων. Αντιθέτως, ο εν λόγω κανονισμός περιορίζεται στον καθορισμό συγκεκριμένου σκοπού, όπως είναι η δέσμευση ορισμένων περιουσιακών στοιχείων ή οικονομικών πόρων. Επίσης, ορισμένοι σκοποί έχουν σχετικά ευρεία διατύπωση ή εξαρτώνται από εκτίμηση των συγκεκριμένων περιστάσεων, όπως όταν διατάσσεται ότι τα φυσικά πρόσωπα που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι ή τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς που συνδέονται με αυτά δεν μπορούν να λάβουν, άμεσα ή έμμεσα, κεφάλαια ή οικονομικούς πόρους ή να επωφεληθούν αυτών. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης όσον αφορά τον τρόπο επίτευξης των καθοριζόμενων σκοπών (13).
37.      Η μορφή αυτή αποκεντρωμένης εφαρμογής και υλοποίησης των περιοριστικών μέτρων λαμβάνει υπόψη τη δομή της Ένωσης και την αρχή της επικουρικότητας που κατοχυρώνεται στη Συνθήκη ΕΕ (14). Αντικατοπτρίζει επίσης την πολυπλοκότητα του έργου που καλούνται να επιτελέσουν η Ένωση και τα κράτη μέλη της, ιδίως λαμβανομένης υπόψη της πληθώρας των περιπτώσεων στις οποίες πρόσωπα ή φορείς επιχειρούν να καταστρατηγήσουν το σύστημα επιβολής κυρώσεων. Υπ’ αυτό το πρίσμα, φαίνεται πράγματι σώφρον να ανατεθεί η ευθύνη της συγκεκριμένης εφαρμογής του κανονισμού 269/2014 καθώς και της ενδεχόμενης λήψης εθνικών μέτρων εφαρμογής στις εθνικές αρχές, οι οποίες βρίσκονται εγγύτερα στα πραγματικά περιστατικά και επιπλέον διαθέτουν ιδιαίτερη εξειδίκευση.
38.      Διευκρινίζεται ότι, παρά την αποκεντρωμένη εφαρμογή και εκτέλεση των περιοριστικών μέτρων, τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να διασφαλίσουν ότι τα περιοριστικά μέτρα της Ένωσης δεν θα καταστρατηγηθούν. Το άρθρο 29 ΣΕΕ τα υποχρεώνει να μεριμνούν ώστε οι εθνικές τους πολιτικές να συνάδουν με τις θέσεις της Ένωσης. Συνεπώς, τα κράτη μέλη οφείλουν να συντονίζουν τις προσπάθειές τους σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο για την αποφυγή κάθε καταστρατήγησης και, εν τέλει, για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των κυρώσεων της Ένωσης (15). Πράγματι, όπως και σε άλλους αντίστοιχους τομείς, ειδικότερα κατά τη μεταφορά των οδηγιών στις εσωτερικές έννομες τάξεις από τα κράτη μέλη, η αποκεντρωμένη εφαρμογή και εκτέλεση των περιοριστικών μέτρων δεν μπορεί να θίγει την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης.
39.      Για τον λόγο αυτό, το Δικαστήριο, όταν αναγνωρίζει στα κράτη μέλη, ελλείψει αντίθετων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, δικονομική αυτονομία, τονίζει ότι η εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης δεν πρέπει να καθίσταται πρακτικώς αδύνατη ούτε υπερβολικά δυσχερής. Ένας ακόμη περιορισμός της εν λόγω δικονομικής αυτονομίας απορρέει, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, από την αρχή της ισοδυναμίας, βάσει της οποίας η εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να είναι λιγότερο ευνοϊκή από εκείνη του εφαρμοστέου σε παρόμοιες καταστάσεις εθνικού δικαίου (16). Συνεπώς, οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας αποτελούν κρίσιμα νομικά κριτήρια για να εκτιμηθεί κατά πόσον ένα συγκεκριμένο εθνικό μέτρο συνάδει με τις απαιτήσεις του κανονισμού 269/2014.
40.      Πράγματι, φρονώ ότι η ερμηνεία των αρχών αυτών καθιστά δυνατή την απάντηση στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου. Όπως προανέφερα στις παρούσες προτάσεις, ένας κανονισμός ο οποίος προβλέπει περιοριστικά μέτρα εφαρμόζεται κατά κύριο λόγο από τα κρατικά όργανα που ενεργούν στον τομέα της χρηματοοικονομικής εποπτείας και διαθέτουν την αναγκαία εξειδίκευση για να διατάξουν συγκεκριμένα μέτρα (17). Μολονότι ο κεντρικός ρόλος του εθνικού δικαστή στη διασφάλιση της ένδικης προστασίας είναι αναμφισβήτητος (18), δύσκολα μπορεί να απαιτηθεί από ένα μέλος της δικαστικής εξουσίας να διαθέτει, σε όλες τις περιπτώσεις, την αναγκαία εξειδίκευση για τη λήψη των κατάλληλων μέτρων σε περιπτώσεις κρίσιμης σημασίας, ιδίως όσον αφορά τα περιουσιακά στοιχεία προσώπου που περιλαμβάνεται στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014. Επίσης, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η λειτουργία της δικαστικής εξουσίας είναι θεμελιωδώς διαφορετική από εκείνη της εκτελεστικής και ότι θα ήταν προβληματικό, από την άποψη της αρχής της διάκρισης των εξουσιών που ισχύει στα κράτη μέλη, να ανατεθούν στη δικαστική εξουσία τα καθήκοντα που κανονικά επιτελεί η εκτελεστική εξουσία.
41.      Πάντως, δεν πρέπει να λησμονείται ότι η δικαστική εξουσία δεσμεύεται επίσης από τις διατάξεις του κανονισμού 269/2014 και ότι, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, υποχρεούται να διασφαλίζει την εφαρμογή τους. Με άλλα λόγια, οι ενέργειες του εθνικού δικαστή, όπως και εκείνες των λοιπών κρατικών οργάνων, πρέπει επίσης να εκτιμώνται υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας κατά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης (19). Ωστόσο, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες συνθήκες υπό τις οποίες ενεργεί η δικαστική εξουσία, και ιδίως το γεγονός ότι ο εθνικός δικαστής μπορεί να ασκήσει μόνον τις αρμοδιότητες που του αναθέτει το εθνικό δικονομικό δίκαιο. Ο περιορισμός αυτός είναι απόρροια της αρχής του κράτους δικαίου, που χαρακτηρίζει τα νομικά συστήματα όλων των κρατών μελών της Ένωσης.
42.      Συναφώς, πρέπει να ληφθεί πρωτίστως υπόψη ότι η πολιτική δικονομία, στα νομικά συστήματα των κρατών μελών, χαρακτηρίζεται κυρίως από την αρχή της συζητήσεως, κατά την οποία ο δικαστής σχηματίζει την πεποίθησή του βάσει των επιχειρημάτων που προβάλλουν οι διάδικοι. Επιπλέον, η αρχή της διαθέσεως, κατά την πολιτική δικονομία (20), παρέχει στους διαδίκους τη δυνατότητα να αποφασίζουν ελεύθερα την κίνηση της δίκης, να προσδιορίζουν το αντικείμενό της και να την περατώνουν. Με άλλα λόγια, το πολιτικό δικαστήριο υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να λαμβάνει υπόψη μόνο τα στοιχεία που επικαλούνται οι διάδικοι. Επομένως, οι διάδικοι έχουν τον έλεγχο του αντικειμένου της διαφοράς και ο δικαστής υιοθετεί, κατ’ αρχήν, παθητική στάση (21). Εξαιρούνται τα λεγόμενα «πασίδηλα» πραγματικά περιστατικά, τα οποία είναι γενικώς γνωστά ή, τουλάχιστον, οικεία στον δικαστή, ο οποίος διαθέτει προσωπική εξειδίκευση σε συγκεκριμένο τομέα και μπορεί ως εκ τούτου να τα λάβει υπόψη στο σκεπτικό του. Τα χαρακτηριστικά αυτά διακρίνουν θεμελιωδώς τον πολιτικό δικαστή από άλλα κρατικά όργανα, όπως την εισαγγελική αρχή στην ποινική διαδικασία, τα οποία μπορούν να κινήσουν αυτεπάγγελτες έρευνες.
43.      Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται η νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία το δίκαιο της Ένωσης δεν επιβάλλει, κατ’ αρχήν, στα εθνικά δικαστήρια να εξετάζουν αυτεπαγγέλτως ισχυρισμό αντλούμενο από παράβαση διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, εφόσον η εξέταση του ισχυρισμού αυτού θα τα υποχρέωνε να υπερβούν τα όρια της ένδικης διαφοράς, όπως αυτά έχουν προσδιοριστεί από τους διαδίκους. Ο περιορισμός αυτός της εξουσίας των εθνικών δικαστηρίων δικαιολογείται από την αρχή ότι οι διάδικοι έχουν την πρωτοβουλία της δίκης. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με τη νομολογία αυτή, τα εθνικά δικαστήρια δεν μπορούν να ενεργήσουν αυτεπαγγέλτως παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις όπου η παρέμβασή τους επιβάλλεται από το δημόσιο συμφέρον (22). Το ζήτημα αυτό χρήζει λεπτομερέστερης ανάλυσης.
44.      Το Δικαστήριο έχει προσδιορίσει, στη νομολογία του, σειρά περιπτώσεων στις οποίες αναγνώρισε ότι ο εθνικός δικαστής υποχρεούται να εξετάζει αυτεπαγγέλτως παράβαση των κανόνων του δικαίου της Ένωσης (23). Κοινό στοιχείο των περιπτώσεων αυτών είναι ότι ο εφαρμοστέος κανόνας δικαίου έχει δεσμευτικό χαρακτήρα και απονέμει δικαιώματα στους ιδιώτες. Το Δικαστήριο έκρινε ότι ο εθνικός δικαστής υποχρεούται,
στο όνομα του δημοσίου συμφέροντος της προστασίας των δικαιωμάτων που παρέχει το δίκαιο της Ένωσης, να εξετάσει αυτεπαγγέλτως τέτοια παράβαση και, ως εκ τούτου, να υπερβεί τα όρια που προσδιορίζουν οι διάδικοι, όταν ένας εκ των διαδίκων υφίσταται βλάβη, εφόσον η προστασία αυτή δεν μπορεί να διασφαλιστεί με διαφορετικό τρόπο, ιδίως λόγω του ότι ο διάδικος δεν έχει, κατά το εθνικό δίκαιο, τη δυνατότητα να επικαλεστεί την προστασία αυτή ή ακόμη όταν το εν λόγω δίκαιο δεν προβλέπει καμία άλλη μορφή προστασίας.
45.      Μολονότι η μνημονευόμενη στο προηγούμενο σημείο νομολογία στηρίζεται σε εκτιμήσεις που αφορούν την προστασία των δικαιωμάτων που απονέμει στους πολίτες το δίκαιο της Ένωσης, φρονώ ότι δεν αποκλείεται μια τέτοια προσέγγιση να μπορεί να εφαρμοστεί και σε περιπτώσεις στις οποίες ζητούμενο δεν είναι η διαφύλαξη δημοσίου συμφέροντος συνιστάμενου στην προστασία των ατομικών δικαιωμάτων, αλλά μάλλον η διασφάλιση της επίτευξης αυτοτελούς δημοσίου συμφέροντος, το οποίο επιδιώκει η Ένωση ως υπερεθνικός οργανισμός και υποκείμενο του διεθνούς δικαίου ικανό να ασκεί εξωτερική δράση με σκοπό να διασφαλιστεί η τήρηση της στηριζόμενης σε κανόνες διεθνούς τάξης (24). Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, ως ακρογωνιαίος λίθος της έννομης αυτής τάξης, έχει ως σκοπό τη διαφύλαξη της ειρήνης και της παγκόσμιας ασφάλειας. Η Ένωση έχει επισήμως δεσμευθεί να συμβάλλει στην επίτευξη του σκοπού αυτού (25).
46.      Στην υπό κρίση περίπτωση, είναι προφανές ότι υφίσταται δημόσιο συμφέρον για την αποτελεσματική εφαρμογή του κανονισμού 269/2014, το οποίο, κατά τη γνώμη μου, δικαιολογεί την προσαρμογή των ορίων της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών προκειμένου να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις της επίτευξης των σκοπών της ΚΕΠΠΑ εντός της Ένωσης (26). Η ποικιλομορφία των νομικών παραδόσεων των κρατών μελών δεν μπορεί να αποτελεί εμπόδιο ούτε να παρέχει τη δυνατότητα καταστρατήγησης του συστήματος κυρώσεων της Ένωσης. Ωστόσο, αυτό ακριβώς θα συνέβαινε εάν τα πρόσωπα που περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι του εν λόγω κανονισμού μπορούσαν να πραγματοποιούν συναλλαγές σε κράτη μέλη των οποίων η εθνική νομοθεσία είναι περισσότερο ανεκτική. Επιπλέον, πρέπει να αποφεύγεται η εκδίκαση των διαφορών από δικαστήρια τα οποία δεν εφαρμόζουν τα περιοριστικά μέτρα της Ένωσης με τη δέουσα σχολαστικότητα.
47.      Η απόφαση Bank Melli Iran (27) έχει ιδιαίτερη σημασία για την εξέταση των προδικαστικών ερωτημάτων, καθόσον σε αυτήν επισημαίνεται ότι τα εθνικά δικαστήρια έχουν την υποχρέωση να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης. Κατά το Δικαστήριο, η απαίτηση αυτή ισχύει για όλες τις διαφορές που άγονται ενώπιόν τους, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών δικών (28). Σημειώνεται ότι η εν λόγω απόφαση στηρίζεται στην αρχή ότι τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να ενεργήσουν εφόσον υφίστανται αποδεικτικά στοιχεία από τα οποία προκύπτει ότι κάποιο πρόσωπο παραβίασε το δίκαιο της Ένωσης (29). Μολονότι η συγκεκριμένη απόφαση δεν αφορά άμεσα το σύστημα των περιοριστικών μέτρων της Ένωσης, αλλά την προστασία από τις συνέπειες της εξωεδαφικής εφαρμογής νομοθεσίας που έχει θεσπιστεί από τρίτο κράτος –στην περίπτωση εκείνη των περιοριστικών μέτρων που έλαβαν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής κατά του Ιράν–, εντούτοις εντάσσεται σε συναφές πεδίο του δικαίου των διεθνών κυρώσεων, γεγονός που δικαιολογεί το να ληφθεί υπόψη στο πλαίσιο της νομικής ανάλυσης. Υπό το πρίσμα της νομολογίας αυτής, είναι θεμιτό να απαιτείται από τα δικαστήρια των κρατών μελών να συμβάλλουν ενεργά, στο πλαίσιο της διεξαγωγής πολιτικών δικών, στην αποτροπή κάθε καταστρατήγησης των κυρώσεων της Ένωσης που επιβάλλονται με τον κανονισμό 269/2014.
48.      Τέλος, στο πλαίσιο της ανάλυσης, πρέπει να γίνει λόγος και για την έννοια της «καταστρατήγησης», όπως αυτή ορίζεται στη νομολογία του Δικαστηρίου. Στην απόφαση Afrasiabi κ.λπ. (30), το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η έννοια αυτή υποδηλώνει τις δραστηριότητες που έχουν ως άμεσο ή έμμεσο σκοπό ή αποτέλεσμα το να αποφεύγει ο δράστης τους την εφαρμογή των μέτρων της Ένωσης, ήτοι, με άλλα λόγια, τις δραστηριότητες που έχουν ως σκοπό ή αποτέλεσμα, άμεσο ή έμμεσο, το να τίθενται εκποδών οι απαγορεύσεις που θεσπίζει η Ένωση (31). Ο ορισμός του Δικαστηρίου είναι ιδιαιτέρως ευρύς και αναδεικνύει τη σημασία του σκοπού των δραστηριοτήτων καταστρατήγησης –δηλαδή των δυνητικών αποτελεσμάτων τους– πέραν του πραγματικού τους αποτελέσματος, δηλαδή των συγκεκριμένων συνεπειών τους. Εξ αυτού συνάγεται ότι με τον όρο «καταστρατήγηση» πρέπει να νοούνται όχι μόνον οι δραστηριότητες που όντως ματαιώνουν την επίτευξη των σκοπών των περιοριστικών μέτρων, αλλά και εκείνες που αποσκοπούν στην αποτυχία τους, ανεξαρτήτως του πραγματικού τους αποτελέσματος (32). Λαμβανομένων υπόψη των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν η Ένωση και τα κράτη μέλη της, φαίνεται ότι είναι αναγκαία ισχυρά αντίμετρα.
49.      Το Δικαστήριο στήριξε το σκεπτικό του στην ερμηνεία μιας διατάξεως (33) η οποία είναι, κατ’ ουσίαν, αντίστοιχη του άρθρου 9 του κανονισμού 269/2014 και την οποία το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει, ενδεχομένως, να εφαρμόσει στην υπόθεση της κύριας δίκης, εφόσον κρίνει ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις. Πρόκειται για κεντρική διάταξη η οποία αποσκοπεί στην αποτροπή της καταστρατήγησης των κυρώσεων. Ενώ άλλες διατάξεις απαγορεύουν συγκεκριμένες πράξεις –όπως τη διάθεση οικονομικών πόρων σε πρόσωπα που περιλαμβάνονται στον κατάλογο (34)–, το άρθρο 9 του εν λόγω κανονισμού αφορά τις έμμεσες ή συγκεκαλυμμένες μορφές πράξεων που καθιστούν δυνατή την καταστρατήγηση τέτοιων απαγορεύσεων. Ο κανονιστικός σκοπός του είναι να καλύψει τα κενά που ενδέχεται προκύψουν όταν οι κυρώσεις παρακάμπτονται με έμμεσες ενέργειες. Επομένως, η διάταξη αυτή λειτουργεί ως ρήτρα διασφάλισης ώστε να εξασφαλιστεί ότι καλύπτονται ακόμη και οι πλέον δημιουργικές ή συγκεκαλυμμένες στρατηγικές καταστρατήγησης.
50.      Για τους λόγους που μόλις εξέθεσα, εκτιμώ ότι πρέπει να απαιτείται αυτεπάγγελτη ενέργεια του εθνικού δικαστηρίου στις περιπτώσεις κατά τις οποίες από τα επιχειρήματα των διαδίκων, από τα πραγματικά περιστατικά που είναι σε γνώση του δικαστηρίου ή από τις περιστάσεις της υποθέσεως μπορεί να συναχθεί, βάσει ενδείξεων, ότι το άρθρο 2 και το άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 269/2014 έχουν εφαρμογή σε κάποιον από τους διαδίκους. Μόνον υπ’ αυτήν την προϋπόθεση μπορεί να αποφευχθεί το ενδεχόμενο ο εθνικός δικαστής να εξαναγκαστεί σε αδράνεια και να υποχρεωθεί, ενάντια στη δικανική του πεποίθηση, να επιτρέψει σε πρόσωπο που περιλαμβάνεται στο παράρτημα Ι να αποφύγει την εφαρμογή των προβλεπόμενων περιοριστικών μέτρων. Ο δικαστής δεν πρέπει να συμβάλλει στην καταστρατήγηση των κυρώσεων ούτε εκ προθέσεως ούτε εξ αμελείας.
51.      Προκειμένου να μην επιβάλλονται στο εθνικό δικαστήριο απαιτήσεις που δεν μπορούν να εκπληρωθούν στην πράξη, οι υποχρεώσεις που υπέχει δεν πρέπει να είναι υπέρμετρες. Η αρχή της αποτελεσματικότητας τηρείται εφόσον, σε περίπτωση που υφίστανται ενδείξεις, το δικαστήριο απευθύνεται στις αρμόδιες αρχές, στο πλαίσιο των εξουσιών του, προκειμένου να λάβει συμπληρωματικά στοιχεία για την ταυτότητα και τον βαθμό εμπλοκής του ενδιαφερομένου. Οι εν λόγω εξειδικευμένες αρχές θα πρέπει να απαντούν το συντομότερο δυνατόν στο αίτημα του δικαστηρίου, σε πνεύμα καλόπιστης συνεργασίας με σκοπό την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, όπως επιτάσσει το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ. Εάν επιβεβαιωθούν οι υπόνοιες ότι κάποιος διάδικος είναι πρόσωπο υποκείμενο σε περιοριστικά μέτρα, τότε το δικαστήριο θα πρέπει να λάβει τα κατάλληλα μέτρα, όπως προβλέπονται από τον κανονισμό 269/2014 και το εθνικό δίκαιο.
52.      Μεταξύ των ενδείξεων από τις οποίες μπορεί να συνάγεται πιθανή εμπλοκή προσώπων που περιλαμβάνονται στον κατάλογο κυρώσεων της Ένωσης ενδέχεται να είναι, ειδικότερα, η ιθαγένεια ορισμένων εταίρων, καθώς και ενδεχόμενες διασυνοριακές χρηματοοικονομικές συναλλαγές μέσω Ρωσίας ή κρατών που διατηρούν στενούς οικονομικούς δεσμούς με αυτήν. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι, εξ ορισμού, δεν είναι δυνατόν να καταρτιστεί εξαντλητικός κατάλογος των κρίσιμων κριτηρίων. Συνεπώς, η σχετική πρακτική πρέπει να εξακολουθήσει να εξελίσσεται και να προσαρμόζεται στις συγκεκριμένες εκάστοτε επικρατούσες συνθήκες (35). Προς τούτο, τα εργαλεία του soft law, όπως οι κατευθυντήριες γραμμές που εκδίδουν τόσο τα θεσμικά όργανα της Ένωσης όσο και οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών, αποτελούν χρήσιμη πηγή καθοδήγησης (36). Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές αποσκοπούν στην αντιμετώπιση της πρόκλησης που συνιστά η εναρμόνιση των εθνικών πρακτικών κατά την εφαρμογή των κυρώσεων (37).
53.      Επομένως, το δικαστήριο είναι αναγκαίο να παρεμβαίνει ήδη κατά το στάδιο της ένδικης διαδικασίας προκειμένου να αποφευχθεί η ικανοποίηση αιτημάτων που ενδέχεται να θίγουν τους σκοπούς του κανονισμού 269/2014, όπως είναι, για παράδειγμα, η εκτέλεση απαιτήσεων που απορρέουν από συμβάσεις στις οποίες εμπλέκονται φυσικά πρόσωπα που μνημονεύονται στο παράρτημα I του εν λόγω κανονισμού. Είναι θεμιτό να αναμένεται από το δικαστήριο, στο πλαίσιο της ένδικης διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν του, να είναι σε θέση να κατανοήσει περίπλοκες αστικές έννομες σχέσεις και να εντοπίσει τις περιπτώσεις στις οποίες ορισμένες πράξεις μπορεί να αποσκοπούν στην παράκαμψη του συστήματος κυρώσεων της Ένωσης.
54.      Πέραν αυτού, το δικαστήριο διαθέτει δικονομικές εξουσίες που του παρέχουν τη δυνατότητα να λάβει τα αναγκαία ασφαλιστικά ή διορθωτικά μέτρα, όπως είναι η άρνηση χορήγησης εκτελεστού τίτλου στηριζόμενου σε σύμβαση που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 269/2014. Εντούτοις, φρονώ ότι, λαμβανομένων υπόψη των συμφερόντων της Ένωσης, δεν αρκεί η μετάθεση της εφαρμογής των περιοριστικών μέτρων στο στάδιο της εκτέλεσης. Μια τέτοια προσέγγιση θα σήμαινε ότι η παρέμβαση του κράτους λαμβάνει χώρα σε πολύ προχωρημένο στάδιο της πολιτικής δίκης, με κίνδυνο ο δικαστικός επιμελητής να μην είναι σε θέση να εκτιμήσει αν η εκτέλεση ενός τίτλου αντιβαίνει στις επιταγές του κανονισμού 269/2014.
55.      Πράγματι, εφόσον δεν υφίστανται πρόδηλα στοιχεία περί του αντιθέτου, ένας εκτελεστός δικαστικός τίτλος τεκμαίρεται νόμιμος κατά το εθνικό δίκαιο. Η ασφάλεια δικαίου επιτάσσει οι ουσιαστικές ενστάσεις κατά του εκτελεστού αυτού τίτλου να απορρίπτονται κατ’ αρχήν ως απαράδεκτες. Επιπλέον, σημειώνεται ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, μόνον η προς εκτέλεση από τον δικαστικό επιμελητή απαίτηση θα αποτελούσε αντικειμένου ελέγχου συμβατότητας προς τις διατάξεις του κανονισμού 269/2014, αποκλειομένων τυχόν άλλων συναφών απαιτήσεων στο πλαίσιο της ίδιας διαφοράς.
56.      Επομένως, είμαι της γνώμης ότι, εάν επιλεγόταν η παρέμβαση του δικαστικού επιμελητή στο στάδιο της εκτέλεσης ενός δικαστικού τίτλου αντί εκείνης του δικαστηρίου κατά το στάδιο της ένδικης διαδικασίας για την εκτίμηση του ενδεχομένου εφαρμογής των περιοριστικών μέτρων, όπως φαίνεται να προτείνει η Λεττονική Κυβέρνηση στις γραπτές παρατηρήσεις της, θα υπήρχε, κατά τη γνώμη μου, σημαντικός κίνδυνος ο κανονισμός 269/2014 να μην εφαρμοστεί με τη δέουσα σχολαστικότητα. Κατά συνέπεια, η προσέγγιση αυτή πρέπει να απορριφθεί.
57.      Επομένως, χάριν της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης, είναι σκόπιμο να επιβάλλεται στο εθνικό δικαστήριο η υποχρέωση να ενεργεί αυτεπαγγέλτως, μεταξύ άλλων ζητώντας από τις αρμόδιες υπηρεσίες να εξετάσουν το ενδεχόμενο εφαρμογής του άρθρου 2 και του άρθρου 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 269/2014, πλην όμως μόνο στις προαναφερθείσες περιπτώσεις, ήτοι εφόσον οι διάδικοι εγείρουν ρητώς το ζήτημα αυτό ή εφόσον από τα πραγματικά περιστατικά που έχουν περιέλθει σε γνώση του δικαστηρίου ή από τις περιστάσεις της υποθέσεως μπορεί να συναχθεί ότι οι εν λόγω διατάξεις τυγχάνουν εφαρμοστέες (38).
58.      Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, σημειώνεται ότι το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στο δικόγραφο της αιτήσεως αναιρέσεως που άσκησε ο γενικός εισαγγελέας, από το οποίο προκύπτει ότι η δικογραφία της αστικής υποθέσεως περιέχει, κατά τα φαινόμενα, στοιχεία από τα οποία μπορεί να συναχθεί ότι οι διατάξεις του κανονισμού 269/2014 έχουν εφαρμογή στην εναγόμενη (39). Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η ενάγουσα, η οποία κατέχει μέρος του κεφαλαίου της εναγομένης, είναι επίσης πρόσωπο που συνδέεται με την εναγομένη και με την εταίρο της τελευταίας «ABACUS (CYPRUS) LIMITED». Κανένα ακριβέστερο στοιχείο δεν εκτίθεται στην απόφαση περί παραπομπής.
59.      Συναφώς, αρκεί να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο της προδικαστικής διαδικασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, η διαπίστωση και η εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης εμπίπτουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα του εθνικού δικαστή (40). Κατά συνέπεια, εναπόκειται στα λεττονικά δικαστήρια να εξετάσουν τις περιστάσεις της υποθέσεως της κύριας δίκης, και ειδικότερα να εκτιμήσουν τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκομίζει ο γενικός εισαγγελέας και να κρίνουν κατά πόσον έχουν εφαρμογή οι διατάξεις του κανονισμού 269/2014.
60.      Κατόπιν των ανωτέρω, στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το επιλαμβανόμενο δικαστήριο υποχρεούται να εξετάσει αυτεπαγγέλτως, εφόσον υφίστανται σχετικές ενδείξεις, εάν κάποιος από τους διαδίκους περιλαμβάνεται μεταξύ των προσώπων που εμπίπτουν στο άρθρο 2 ή στο άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ ή βʹ, του εν λόγω κανονισμού και, προς τον σκοπό αυτό, να κάνει χρήση του συνόλου των εξουσιών έρευνας που διαθέτει. Ειδικότερα, υποχρεούται να ζητήσει τις αναγκαίες πληροφορίες από τις αρμόδιες εξειδικευμένες αρχές, προκειμένου να μπορέσει να προβεί στην εξέταση αυτή. Η εν λόγω υποχρέωση ελέγχου αφορά και τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα, τις οντότητες ή τους φορείς που συνδέονται με τους διαδίκους.
Γ.      Επί του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος
61.      Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί ποιες είναι οι έννομες συνέπειες του άρθρου 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, κατά το οποίο «δεν ικανοποιούνται απαιτήσεις» που προβάλλονται από τα πρόσωπα που μνημονεύονται στο άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ ή βʹ, και αν μια τέτοια απαίτηση μπορεί να εξεταστεί επί της ουσίας εφόσον το διατακτικό της δικαστικής αποφάσεως προβλέπει ότι η απόφαση δεν είναι εκτελεστή για όσα διάστημα τα εν λόγω πρόσωπα περιλαμβάνονται στον σχετικό κατάλογο.
62.      Πριν εξετάσω το κανονιστικό περιεχόμενο του άρθρου 11 του κανονισμού 269/2014, φρονώ ότι είναι σκόπιμο, χάριν σαφήνειας, να υπενθυμίσω εν συντομία τον σκοπό του άρθρου 2 του εν λόγω κανονισμού, δεδομένου ότι οι δύο αυτές διατάξεις συνδέονται στενά και αλληλοσυμπληρώνονται. Μόνον υπό το πρίσμα του σκοπού που επιδιώκει το εν λόγω άρθρο 2 –το οποίο αποτελεί την κεντρική διάταξη του συστήματος κυρώσεων– μπορεί να γίνει πλήρως αντιληπτή η λειτουργία του άρθρου 11.
63.      Επ’ αυτού, επισημαίνεται ότι τα περιοριστικά μέτρα χρηματοοικονομικής φύσεως που προβλέπει το άρθρο 2 του κανονισμού 269/2014 περιλαμβάνουν, αφενός, τη δέσμευση των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων που ανήκουν στα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που περιλαμβάνονται στον κατάλογο και, αφετέρου, την απαγόρευση διάθεσης κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων στα πρόσωπα αυτά.
64.      Διευκρινίζεται ότι, όπως προκύπτει από τις κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου σχετικά με την εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ (41), τα εν λόγω μέτρα ουδόλως θίγουν το δικαίωμα κυριότητας των εν λόγω προσώπων επί των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων. Ειδικότερα, δεν συνεπάγονται μεταβίβαση της κυριότητας των κεφαλαίων και πόρων. Πράγματι, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το μέτρο δέσμευσης συνιστά συντηρητικό μέτρο το οποίο δεν θεωρείται ότι στερεί τα πρόσωπα τα οποία αφορά από την ιδιοκτησία τους, δεδομένου ότι είναι μέτρο προσωρινό και εκ φύσεως αναστρέψιμο (42). Ο κανονισμός 269/2014 δεν αποκλείει το κύρος ούτε απαγορεύει τη σύναψη συμβάσεων με πρόσωπα που περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι. Με άλλα λόγια, το κύρος των αστικών συμβάσεων παραμένει, κατ’ αρχήν, ανεπηρέαστο.
65.      Ωστόσο, το άρθρο 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 269/2014 απαγορεύει κάθε διάθεση κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων όταν ενδέχεται να παρέχει όφελος, άμεσο ή έμμεσο, σε πρόσωπο που περιλαμβάνεται στον κατάλογο. Επομένως, μια σύμβαση δεν μπορεί να εκτελεστεί εάν η εκτέλεσή της συνεπάγεται την καταβολή χρηματικού ποσού ή οποιουδήποτε άλλου οικονομικού πλεονεκτήματος σε ένα τέτοιο πρόσωπο. Η απαγόρευση αφορά οποιαδήποτε συμβατικά προβλεπόμενη παροχή, παράδοση αγαθών ή υπηρεσία προς πρόσωπο που περιλαμβάνεται στον κατάλογο.
66.      Βάσει της διατάξεως αυτής, απαγορεύεται η έμμεση διάθεση κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων, δηλαδή η παροχή οφέλους όχι απευθείας στο περιλαμβανόμενο στον κατάλογο πρόσωπο, αλλά σε τρίτον, εφόσον το πλεονέκτημα αυτό ωφελεί έμμεσα το εν λόγω πρόσωπο. Η απαγόρευση της έμμεσης διάθεσης κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων ισχύει και για μη περιλαμβανόμενες στον κατάλογο οντότητες, εφόσον υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύεται ότι τα κεφάλαια ή οι οικονομικοί πόροι θα μεταβιβαστούν, εν όλω ή εν μέρει, σε πρόσωπο που περιλαμβάνεται στον κατάλογο. Τέτοια έμμεση διάθεση τεκμαίρεται, κατ’ αρχήν, ότι υφίσταται όταν οι οικονομικοί πόροι τίθενται στη διάθεση προσώπου που δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο το οποίο ανήκει ή ελέγχεται, άμεσα ή έμμεσα, από πρόσωπο περιλαμβανόμενο στον κατάλογο (43).
67.      Όπως επισήμανε το Δικαστήριο στην απόφαση Möllendorf και Möllendorf-Niehuus (44), η έννοια της «διάθεσης» έχει ευρεία ερμηνεία και καλύπτει κάθε πράξη που παρέχει σε περιλαμβανόμενο στον κατάλογο πρόσωπο πρόσβαση, άμεση ή έμμεση, σε οικονομικό πόρο, συμπεριλαμβανομένης κάθε παροχής που εκτελείται βάσει αμφοτεροβαρούς συμβάσεως (45). Στηριζόμενο στη νομολογία αυτή, το Συμβούλιο διευκρίνισε στις κατευθυντήριες γραμμές του ότι οι κανονισμοί οι οποίοι επιβάλλουν μέτρα δέσμευσης «απαγορεύουν την ολοκλήρωση πράξεων που διενεργούνται για την εκτέλεση συμβάσεων οι οποίες συνήφθησαν πριν από την έναρξη ισχύος των κανονισμών» (46).
68.      Συνεπώς, η υπεροχή του δικαίου της Ένωσης οδηγεί σε εκ των πραγμάτων αναστολή των συμβατικών υποχρεώσεων που είναι ασυμβίβαστες με το σύστημα κυρώσεων, για όσο διάστημα αυτό παραμένει σε ισχύ. Αυτήν την έννοια έχει η διατύπωση των κατευθυντηρίων γραμμών του Συμβουλίου κατά τις οποίες, αφ’ ης στιγμής τεθούν σε ισχύ, οι κανονισμοί οι οποίοι επιβάλλουν μέτρα δέσμευσης «υπερτερούν όλων των συμβατικών ρυθμίσεων που δεν συνάδουν με αυτούς» (47). Μολονότι οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές χρησιμοποιούν νομικά ασαφή ορολογία, είναι προφανές ότι πρόκειται για προσωρινή αναστολή των συμβατικών υποχρεώσεων, σε περίπτωση που η εκτέλεσή τους θίγει τους σκοπούς που επιδιώκονται με τον κανονισμό 269/2014. Η διαπίστωση αυτή ισχύει για το σύνολο των εξεταζόμενων γλωσσικών αποδόσεων (48), πράγμα που βρίσκει την εξήγησή του στη βούληση να αφεθεί στις εθνικές έννομες τάξεις η μέριμνα για τον καθορισμό του ακριβούς τρόπου εφαρμογής του ανασταλτικού αυτού αποτελέσματος.
69.      Από την άλλη πλευρά, το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, που αποτελεί το αντικείμενο του πέμπτου και του έκτου προδικαστικού ερωτήματος, έχει ως σκοπό να διασφαλίσει, σε δικονομικό επίπεδο, την αποτελεσματικότητα του άρθρου 2 του εν λόγω κανονισμού, εμποδίζοντας ένα πρόσωπο που περιλαμβάνεται στον κατάλογο να προβάλει, ενώπιον των δικαστηρίων, δικαίωμα του οποίου η άσκηση αντίκειται στα περιοριστικά μέτρα. Επομένως, ακόμη και αν έχει εκδοθεί ευνοϊκή απόφαση από εθνικό δικαστήριο, η εκτέλεσή της αναστέλλεται για όσο διάστημα ο ενδιαφερόμενος υπόκειται στις κυρώσεις της Ένωσης.
70.      Ομοίως, η διάταξη αυτή αποσκοπεί στο να προστατεύσει τον αντισυμβαλλόμενο ο οποίος τηρεί τις υποχρεώσεις που επιβάλλει ο κανονισμός 269/2014 έναντι της ασκήσεως αγωγών εκ μέρους του περιλαμβανόμενου στον κατάλογο προσώπου, ιδίως με αίτημα την καταβολή αποζημίωσης ή συμβατικά προβλεπόμενης εγγύησης (49). Ελλείψει του δικονομικού αυτού μηχανισμού, ο αντισυμβαλλόμενος θα βρισκόταν αντιμέτωπος με μια αφόρητη κατάσταση, όντας υποχρεωμένος να επιλέξει μεταξύ του κινδύνου να του επιβληθούν ποινικές κυρώσεις εάν εκτελέσει τη σύμβαση (50) και του ενδεχομένου αστικής καταδίκης του εάν αρνηθεί να την εκτελέσει. Ως διάταξη δικονομικής φύσεως, το άρθρο 11, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, εφαρμόζεται κατά κύριο λόγο από τα εθνικά δικαστήρια, εφόσον πληρούνται οι νομικές προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτήν.
71.      Όπως ορθώς επισήμανε η Φινλανδική Κυβέρνηση στις γραπτές παρατηρήσεις της, το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 αποσκοπεί κατ’ ουσίαν στη διασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής των περιοριστικών μέτρων, χωρίς ωστόσο να προβαίνει σε εναρμόνιση των δικονομικών κανόνων των κρατών μελών, τα οποία διατηρούν την αυτονομία τους ως προς το ζήτημα αυτό, υπό την επιφύλαξη της τηρήσεως των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας περί των οποίων έγινε ήδη λόγος στις παρούσες προτάσεις (51). Επομένως, η προϋπόθεση του άρθρου 11, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού, κατά την οποία «δεν ικανοποιούνται απαιτήσεις» που προβλέπονται στη διάταξη αυτή, πρέπει να εφαρμόζεται σύμφωνα με τις διαδικασίες που προβλέπει το εθνικό δίκαιο, και συνεπώς δεν δυνατή η ικανοποίηση απαιτήσεων όταν τούτο συνεπάγεται παράβαση της υποχρεώσεως που επιβάλλει το άρθρο 2 του εν λόγω κανονισμού.
72.      Τέλος, διευκρινίζεται ότι ο κανονισμός 269/2014 ουδόλως θίγει τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των δικονομικών εγγυήσεων. Ειδικότερα, το άρθρο 11, παράγραφος 3, του κανονισμού κατοχυρώνει ρητώς το δικαίωμα των μνημονευόμενων στην παράγραφο 1 προσώπων για δικαστικό έλεγχο της νομιμότητας της μη εκτέλεσης των συμβατικών υποχρεώσεων βάσει των διατάξεων του εν λόγω κανονισμού. Επιπλέον, η παράγραφος 2 επιβάλλει σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο, οντότητα ή οργανισμό που προβάλλει δικαίωμα στο πλαίσιο δίκης το βάρος της απόδειξης ότι η ικανοποίηση του δικαιώματος δεν απαγορεύεται κατά την παράγραφο 1.
73.      Υπ’ αυτό το πρίσμα, επισημαίνεται ότι οι διατάξεις του άρθρου 11 του κανονισμού 269/2014 πρέπει να ερμηνευθούν υπό το πρίσμα της έκτης αιτιολογικής σκέψης του κανονισμού αυτού, στην οποία διευκρινίζεται, ειδικότερα, ότι ο εν λόγω κανονισμός πρέπει να εφαρμόζεται κατά τρόπο σύμφωνο με τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις αρχές που αναγνωρίζονται από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και πιο συγκεκριμένα, τα δικαιώματα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου, τα οποία κατοχυρώνονται στο άρθρο 47 του Χάρτη. Ως εκ τούτου, το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο, το οποίο καλείται να αποφανθεί σχετικά με την ενδεχόμενη εφαρμογή του άρθρου 11 του κανονισμού 269/2014, οφείλει να τηρεί τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, σύμφωνα με το άρθρο 51, παράγραφος 1, αυτού (52).
74.      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, εφόσον μια δίκη έχει ως αντικείμενο απαίτηση που αφορά, άμεσα ή έμμεσα, εν όλω ή εν μέρει, σύμβαση της οποίας η εκτέλεση επηρεάζεται από περιοριστικά μέτρα, το εθνικό δικαστήριο οφείλει, σύμφωνα με το δικό του δικονομικό πλαίσιο, να διασφαλίσει το αποτέλεσμα που προβλέπει το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, ήτοι τη «μη ικανοποίηση της απαιτήσεως». Με άλλα λόγια, δεν πρέπει να κάνει δεκτό το σχετικό αίτημα. Η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται από την ανάλυση όλων των εξεταζόμενων γλωσσικών αποδόσεων (53).
75.      Η εν λόγω διάταξη δεν αποκλείει τη δικονομική ρύθμιση στην οποία αναφέρεται το αιτούν δικαστήριο, ήτοι την επί της ουσίας διάγνωση τέτοιας απαιτήσεως υπό την προϋπόθεση ότι το διατακτικό της αποφάσεως περιέχει διάταξη που απαγορεύει την εκτέλεσή της για όσο διάστημα οι ενδιαφερόμενοι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 11, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ ή βʹ, του κανονισμού 269/2014. Μια τέτοια δικονομική ρύθμιση μειώνει τον κίνδυνο μη επαρκούς αποτελεσματικότητας της εφαρμογής των περιοριστικών μέτρων σε περίπτωση που η κρατική παρέμβαση λαμβάνει χώρα μόνο κατά το στάδιο της εκτέλεσης από τον δικαστικό επιμελητή (54). Επιπλέον, είναι σύμφωνη με το άρθρο 11, παράγραφος 3, του κανονισμού αυτού (55).
76.      Κατ’ ουσίαν, η υποχρέωση διασφάλισης της αποτελεσματικότητας των περιοριστικών μέτρων που λαμβάνει η Ένωση δικαιολογεί την προσωρινή μη τήρηση των οικείων συμβατικών υποχρεώσεων. Από την άλλη πλευρά, εάν η δίκη αφορά απαίτηση η οποία δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αφορά, εν όλω ή εν μέρει, άμεσα ή έμμεσα, σύμβαση της οποίας η εκτέλεση επηρεάζεται από περιοριστικά μέτρα, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να την κάνει δεκτή, ακόμη και αν προβάλλεται από πρόσωπο που περιλαμβάνεται στον κατάλογο ή από οποιοδήποτε πρόσωπο ενεργεί μέσω ή για λογαριασμό του εν λόγω προσώπου.
77.      Επομένως, το εθνικό δικαστήριο μπορεί, κατ’ αρχήν, να αποφανθεί επί της ουσίας της αγωγής, υπό την προϋπόθεση ότι δεν ικανοποιείται απαίτηση που εμπίπτει στην απαγόρευση του άρθρου 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014. Εφόσον το εθνικό δικονομικό πλαίσιο παρέχει αυτή τη δυνατότητα, μπορεί επίσης να αναστείλει την εξέταση της αγωγής μέχρις ότου ο ενάγων να μην εμπίπτει πλέον στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ ή βʹ, του εν λόγω κανονισμού. Εν πάση περιπτώσει, μπορεί να κάνει δεκτές τις απαιτήσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της απαγορεύσεως. Επιπλέον, βάσει του άρθρου 7 του εν λόγω κανονισμού, οι πληρωμές που απορρέουν από δικαστικές, διοικητικές ή διαιτητικές αποφάσεις που έχουν εκδοθεί σε κράτος μέλος ή είναι εκτελεστές στο οικείο κράτος μέλος δεν απαγορεύονται βάσει του άρθρου 2, παράγραφος 2, υπό την προϋπόθεση ότι οι τόκοι, οι αμοιβές και οι λοιπές σχετικές πληρωμές δεσμεύονται σύμφωνα με την παράγραφο 1 του εν λόγω άρθρου 2. Συνεπώς, δεν αποκλείονται αυτομάτως όλες οι αστικές απαιτήσεις. Αντιθέτως, κάθε απαίτηση πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα του αντικειμένου της, του νομικού καθεστώτος των εμπλεκομένων μερών και των οικονομικών συνεπειών της.
78.      Επομένως, αίτημα με το οποίο ζητείται να διαπιστωθεί η ύπαρξη ενός δικαιώματος το οποίο δεν έχει εκτελεστό χαρακτήρα, μπορεί να κριθεί παραδεκτό υπό ορισμένες περιστάσεις. Ένα εθνικό δικαστήριο μπορεί να αποφανθεί επί αστικών απαιτήσεων μόνον εφόσον είναι σε θέση να διασφαλίσει ότι η απόφασή του δεν αντιβαίνει στις διατάξεις περί κυρώσεων του κανονισμού 269/2014, για παράδειγμα, διότι η απόφαση αυτή παρέχει άμεσα ή έμμεσα στο πρόσωπο που περιλαμβάνεται στον κατάλογο οικονομικό πλεονέκτημα το οποίο απαγορεύεται από τις κυρώσεις. Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι είναι δυνατή η χορήγηση παρεκκλίσεων από τις αρμόδιες αρχές σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 1, καθώς και με άλλες διατάξεις του εν λόγω κανονισμού. Σκοπός της χορήγησης των αδειών αυτών είναι ο συμβιβασμός της εφαρμογής των κυρώσεων με τις απαιτήσεις νομικής προστασίας.
79.      Για τους εκτεθέντες στα προηγούμενα σημεία λόγους, προτείνω να δοθεί στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 έχει την έννοια ότι δεν απαγορεύει την επί της ουσίας εξέταση μιας υποθέσεως, πλην όμως απαγορεύει την ικανοποίηση, εν όλω ή εν μέρει, απαιτήσεως που αφορά σύμβαση της οποίας η εκτέλεση επηρεάζεται, εν όλω ή εν μέρει, άμεσα ή έμμεσα, από περιοριστικά μέτρα. Η απόφαση εθνικού δικαστηρίου της οποίας το διατακτικό προβλέπει ότι η απόφαση αυτή δεν είναι εκτελεστή για όσο διάστημα ο ενάγων εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ ή βʹ, του κανονισμού 269/2014 ανταποκρίνεται, κατ’ αρχήν, στην απαγόρευση αυτή.
Δ.      Επί του έκτου προδικαστικού ερωτήματος
80.      Με το έκτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 παράγει έννομα αποτελέσματα όταν ο ενάγων δεν είναι ένα από τα πρόσωπα που μνημονεύονται στα στοιχεία αʹ ή βʹ της εν λόγω παραγράφου, αλλά τέτοιο πρόσωπο είναι ο εναγόμενος.
81.      Κατά πρώτον, υπενθυμίζεται ότι σκοπός της ως άνω διατάξεως είναι να εμποδίσει την εκτέλεση συμβάσεων ή αξιώσεων που ενδέχεται να αντιβαίνουν στις θεσπιζόμενες με τον κανονισμό 269/2014 κυρώσεις. Οι κυρώσεις αυτές περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τη δέσμευση των περιουσιακών στοιχείων ορισμένων φυσικών ή νομικών προσώπων, τα οποία απαριθμούνται περιοριστικώς στο παράρτημα Ι του εν λόγω κανονισμού (56), καθώς και την απαγόρευση διάθεσης οικονομικών πόρων ή κεφαλαίων στα πρόσωπα αυτά.
82.      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, στην απόφαση Bank Sepah (57), το Δικαστήριο έκρινε ότι, για την επίτευξη των σκοπών αυτών, είναι όχι μόνο θεμιτό, αλλά και απαραίτητο οι έννοιες της «δέσμευσης κεφαλαίων» και της «δέσμευσης οικονομικών πόρων» να τυγχάνουν ευρείας ερμηνείας, καθόσον ζητούμενο είναι να παρεμποδιστεί κάθε χρήση των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων η οποία θα καθιστούσε δυνατή την καταστρατήγηση των επίμαχων κανονισμών και την εκμετάλλευση των κενών του συστήματος (58). Η ευρεία αυτή ερμηνεία συνεπάγεται ότι πρέπει να δεσμεύονται όλα τα περιουσιακά στοιχεία προσώπου που περιλαμβάνεται στον κατάλογο, συμπεριλαμβανομένων των κεφαλαίων που προέρχονται από το πρόσωπο αυτό και εκείνων που προορίζονται γι’ αυτό (59).
83.      Επιπλέον, πρέπει να σημειωθεί ότι το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 δεν περιορίζεται στις αστικές διαδικασίες εν στενή εννοία, αλλά έχει εφαρμογή στις αποφάσεις των οποίων η αναγνώριση, η εκτέλεση ή οι έννομες συνέπειες ενδέχεται να θίξουν την αποτελεσματικότητα των περιοριστικών μέτρων που προβλέπει ο εν λόγω κανονισμός. Κατά συνέπεια, η διάταξη αυτή δεν απευθύνεται άμεσα σε αυτούς καθαυτούς τους διαδίκους – ενάγοντα ή εναγόμενο–, αλλά επιβάλλει στα δικαστήρια τη γενική υποχρέωση να μην εκδίδουν αποφάσεις που ενδέχεται να καταστρατηγούν τον σκοπό των κυρώσεων.
84.      Επομένως, όταν ο ενάγων προτίθεται να προβάλει δικαιώματα που απορρέουν από σύμβαση η οποία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 –ιδίως με πρόσωπο το οποίο υπόκειται στις κυρώσεις– ή η οποία έχει ως σκοπό την υπονόμευση των σκοπών που επιδιώκονται με τον εν λόγω κανονισμό, το επιλαμβανόμενο δικαστήριο οφείλει να μην κάνει δεκτή την απαίτηση. Συνεπώς, το άρθρο 11, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού αποσκοπεί στη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των περιοριστικών μέτρων της Ένωσης και μπορεί, ως εκ τούτου, να παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι αμφοτέρων των διαδίκων, ανάλογα με το ποιο πρόσωπο ωφελείται από τη συναλλαγή (60).
85.      Εξάλλου, συντάσσομαι με την ανάλυση της Επιτροπής κατά την οποία το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 αναφέρεται ρητώς σε «απαίτηση» (61), όρο με περιεχόμενο πολύ στενότερο από εκείνο της «δίκης». Συγκεκριμένα, ένα πρόσωπο που περιλαμβάνεται στο παράρτημα I του εν λόγω κανονισμού μπορεί να μετέχει στη δίκη τόσο ως εναγόμενος όσο και ως ενάγων, ιδίως κατόπιν ασκήσεως ανταγωγής. Μια τέτοια απαίτηση μπορεί, κατ’ αρχήν, να προβληθεί είτε από τον έναν είτε από τον άλλο διάδικο. Κατά συνέπεια, το ενδεχόμενο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως πρέπει πάντοτε να εκτιμάται υπό το πρίσμα των συγκεκριμένων περιστάσεων κάθε υποθέσεως.
86.      Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω να δοθεί στο έκτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 έχει την έννοια ότι απαγορεύει την ικανοποίηση απαιτήσεως που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως, είτε αυτή προβάλλεται από τον ενάγοντα είτε από τον εναγόμενο.
VI.    Πρόταση
87.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Augstākās tiesas Senāts (Ανώτατο Δικαστήριο, Λεττονία) ως εξής:
1)      Το άρθρο 2 και το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 269/2014 του Συμβουλίου, της 17ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, όπως τροποποιήθηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2023/1765 του Συμβουλίου, της 13ης Σεπτεμβρίου 2023,
έχουν την έννοια ότι:
το επιλαμβανόμενο δικαστήριο υποχρεούται να εξετάσει αυτεπαγγέλτως, εφόσον υφίστανται σχετικές ενδείξεις, εάν κάποιος από τους διαδίκους περιλαμβάνεται μεταξύ των προσώπων που εμπίπτουν στο άρθρο 2 ή στο άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ ή βʹ, του εν λόγω κανονισμού και, προς τον σκοπό αυτό, να κάνει χρήση του συνόλου των εξουσιών έρευνας που διαθέτει. Ειδικότερα, υποχρεούται να ζητήσει τις αναγκαίες πληροφορίες από τις αρμόδιες εξειδικευμένες αρχές, προκειμένου να μπορέσει να προβεί στην εξέταση αυτή. Η εν λόγω υποχρέωση ελέγχου αφορά και τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα, τις οντότητες ή τους φορείς που συνδέονται με τους διαδίκους.
2)      Το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 2023/1765,
έχει την έννοια ότι:
–        δεν απαγορεύει την επί της ουσίας εξέταση μιας υποθέσεως, πλην όμως απαγορεύει την ικανοποίηση, εν όλω ή εν μέρει, απαιτήσεως που αφορά σύμβαση της οποίας η εκτέλεση επηρεάζεται, εν όλω ή εν μέρει, άμεσα ή έμμεσα, από περιοριστικά μέτρα. Η απόφαση εθνικού δικαστηρίου της οποίας το διατακτικό προβλέπει ότι η απόφαση αυτή δεν είναι εκτελεστή για όσο διάστημα ο ενάγων εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 11, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ ή βʹ, του κανονισμού 269/2014 ανταποκρίνεται, κατ’ αρχήν, στην απαγόρευση αυτή.
–        απαγορεύει την ικανοποίηση απαιτήσεως που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως, είτε αυτή προβάλλεται από τον ενάγοντα είτε από τον εναγόμενο.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      ΕΕ 2014, L 78, σ. 6.
3      ΕΕ 2023, L 226, σ. 3.
4      ΕΕ 2022, L 58, σ. 1.
5      Απόφαση του Συμβουλίου, της 17ης Μαρτίου 2014, όσον αφορά δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2014, L 78, σ. 16).
6      Κατά το Δικαστήριο, το άρθρο 215 ΣΛΕΕ αποτελεί γέφυρα μεταξύ των σκοπών της Συνθήκης ΕΕ στον τομέα της ΚΕΠΠΑ και των δράσεων της Ένωσης που συνεπάγονται τη λήψη περιοριστικών μέτρων τα οποία εμπίπτουν στη Συνθήκη ΛΕΕ [πρβλ. αποφάσεις της 28ης Μαρτίου 2017, Rosneft (C-72/15, EU:C:2017:236, σκέψη 89), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Neves 77 Solutions (C-351/22, EU:C:2024:723, σκέψη 45)].
7      Βλ. απόφαση της 10ης Μαρτίου 2011, Privater Rettungsdienst und Krankentransport Stadler (C‑274/09, EU:C:2011:130, σκέψεις 29 και 36).
8      Κατά πάγια νομολογία, εναπόκειται στο Δικαστήριο να εξαγάγει, από το σύνολο των στοιχείων που παρέχει το εθνικό δικαστήριο και ιδίως από το σκεπτικό της απόφασης περί παραπομπής, εκείνα τα στοιχεία του δικαίου της Ένωσης που χρήζουν ερμηνείας, λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου της διαφοράς [βλ. απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, Registrų centras (C-354/21, EU:C:2023:184, σκέψη 35)].
9      Βλ. σημείο 28 των παρουσών προτάσεων.
10      Βλ. απόφαση της 28ης Μαρτίου 2017, Rosneft (C-72/15, EU:C:2017:236, σκέψη 89), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Neves 77 Solutions (C-351/22, EU:C:2024:723, σκέψη 56).
11      Ο δικαστής της Ένωσης και ο εθνικός δικαστής ασκούν δικαστικό έλεγχο στο πλαίσιο των αντιστοίχως ανατιθέμενων σε αυτούς αρμοδιοτήτων. Ο έλεγχος των ενωσιακών πράξεων, όπως ο κανονισμός 269/2014, εμπίπτει στην αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης. Από την άλλη πλευρά, στον εθνικό δικαστή εναπόκειται να διασφαλίσει την ένδικη προστασία έναντι των κρατικών πράξεων που εκδίδονται σε εθνικό επίπεδο σε εκτέλεση ή κατ’ εφαρμογή των εν λόγω ενωσιακών πράξεων.
12      Giumelli, F., Geelhoed, W., de Vries, M., και Molesini, A., «United in diversity? A study on the implementation of sanctions in the European Union, Beyond Foreign Policy?», EU Sanctions at the Intersection of Development, Trade, and CFSP,
τόμ. 10, αριθ. 1 (2022), σ. 41.
13      Portela, C., Olsen, K., «Mise en œuvre et suivi des régimes de sanctions de l’UE, y compris des recommandations visant à renforcer les capacités de l’UE à mettre en œuvre et à surveiller les sanctions», Étude du Parlement européen du 10 octobre 2023,
σ. 26.
14      Starski, P., «United in Sanctions? Some Observations on the EU Practice of ‘Restrictive Measures’ in the Face of the Russian Aggression against Ukraine», The EU Reexamined, 2024, σ. 256.
15      Finelli, F., «Countering circumvention of restrictive measures: the EU response», Common Market Law Review,
τόμ. 60, αριθ. 3 (2023), σ. 737.
16      Βλ. αποφάσεις
της 26ης
Ιανουαρίου 2010, Transportes Urbanos y Servicios Generales (C‑118/08, EU:C:2010:39, σκέψη 31), της 7ης
Απριλίου 2022, Caixabank (C-385/20, EU:C:2022:278, σκέψη 47), και
της 13ης
Μαρτίου 2025, Banco Santander (C-230/24, EU:C:2025:177, σκέψη 20).
17      Βλ. σημείο 34 των παρουσών προτάσεων.
18      Βλ. σημείο 33 των παρουσών προτάσεων.
19      Blair, W., «The legal effect of sanctions against Russia on financial and commercial transactions», International sanctions: Monetary and financial law perspectives, Leiden 2024, σ. 313. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι τα κρατικά δικαστήρια δεν συνιστούν τα κύρια μέσα εφαρμογής των κυρώσεων. Εντούτοις, στον βαθμό που οι αποφάσεις τις οποίες εκδίδουν έχουν ως συνέπεια την εφαρμογή και/ή την αναγνώριση, με άμεσο ή έμμεσο τρόπο, των κυρώσεων αυτών, η συνέπεια αυτή αποτελεί καθοριστικό στοιχείο για τη συνολική αποτελεσματικότητά τους.
20      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα D. Ruiz-Jarabo Colomer στην υπόθεση Vedial κατά ΓΕΕΑ (C-106/03 P, EU:C:2004:457, σημείο 28). Κατά τον γενικό εισαγγελέα, η αρχή της διαθέσεως έχει μεγάλη χρησιμότητα για την περιγραφή ορισμένων χαρακτηριστικών της δίκης, κατά κανόνα της πολιτικής δίκης, τα οποία αποτελούν έκφραση της αναγνώρισης της ιδιωτικής αυτονομίας των ατόμων. Απόκειται στους διαδίκους, ως κυρίους της διαδικασίας, όχι μόνο να την κινήσουν ή να την περατώσουν, αλλά και να καθορίσουν το αντικείμενό της. Πρόκειται, εν τέλει, για τη δικονομική κατοχύρωση της δυνατότητας διαθέσεως των ιδίων δικαιωμάτων, η οποία, στο επίπεδο του ουσιαστικού δικαίου, εκδηλώνεται με την αρχή της υπεροχής της συμβατικής βούλησης. Η αρχή αυτή βρίσκει την απώτερη δικαιολόγησή της στο γεγονός ότι ο, έστω δυνητικός ή εικαζόμενος, δικαιούχος δικαιωμάτων επί ενός πράγματος πρέπει να διατηρεί αυτήν τη δυνατότητα διαθέσεως και ενώπιον των δικαστηρίων, διεκδικώντας ή μεταβιβάζοντας το πράγμα, εν όλω ή εν μέρει, μέσω παραιτήσεως ή αποδοχής, και, εν ολίγοις, να προσδιορίζει κατ’ αυτόν τον τρόπο τη διαφορά.
21      Υπό την προϋπόθεση ότι οι διάδικοι έχουν εξουσία διαθέσεως του αντικειμένου της διαφοράς κατά το ουσιαστικό δίκαιο.
22      Βλ. αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 2009, Martín Martín (C-227/08, EU:C:2009:792, σκέψη 20), της 26ης Απριλίου 2017, Farkas (C-564/15, EU:C:2017:302, σκέψη 33), και της 14ης Σεπτεμβρίου 2023, Tuk Tuk Travel (C-83/22, EU:C:2023:664, σκέψη 45).
23      Η υποχρέωση του εθνικού δικαστή να ελέγχει αυτεπαγγέλτως την τήρηση του δικαίου της Ένωσης ισχύει για ορισμένες διατάξεις περί προστασίας των καταναλωτών [βλ. απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2023, Tuk Tuk Travel(C-83/22, EU:C:2023:664, σκέψεις 45 έως 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία)] και περί παροχής διεθνούς προστασίας [βλ. απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κράτησης) (C-704/20 και C-39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 94), και της 17ης Οκτωβρίου 2024, Ararat (C-156/23, EU:C:2024:892, σκέψη 52)].
24      Βλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή και Συμβούλιο κατά Front Polisario (C‑779/21 P και C-799/21 P, EU:C:2024:835, σκέψη 133).
25      Βλ., μεταξύ άλλων, αιτιολογική σκέψη 11 του προοιμίου, άρθρο 3, παράγραφος 5, άρθρο 21, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, και άρθρο 42, παράγραφος 1, ΣΕΕ. Βλ. απόφαση της 19ης Ιουλίου 2012, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (C-130/10, EU:C:2012:472, σκέψη 62).
26      Blair, W., «The legal effect of sanctions against Russia on financial and commercial transactions», International sanctions: Monetary and financial law perspectives, Leiden 2024, σ. 313. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι η επιβολή των κυρώσεων της Ένωσης άπτεται της δημόσιας τάξης.
27      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021 (C-124/20, EU:C:2021:1035).
28      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Bank Melli Iran (C-124/20, EU:C:2021:1035, σκέψεις 55, 59 και 60).
29      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Bank Melli Iran (C-124/20, EU:C:2021:1035, σκέψεις 67 και 68).
30      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011 (C-72/11, EU:C:2021:874).
31      Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Afrasiabi κ.λπ. (C-72/11, EU:C:2011:874, σκέψεις 60 και 62).
32      Finelli, F., «Countering circumvention of restrictive measures: the EU response», Common Market Law Review,
τόμ. 60, αριθ. 3 (2023), σ. 734.
33      Άρθρο 7, παράγραφος 4, του κανονισμού (ΕΚ) 423/2007 του Συμβουλίου, της 19ης Απριλίου 2007, σχετικά με ορισμένα περιοριστικά μέτρα κατά του Ιράν (ΕΕ 2007, L 103, σ. 1).
34      Βλ. σημεία 63 επ. των παρουσών προτάσεων.
35      Vilà Sánchez, E., «The European Union’s sanctions regime on the Russian Federation from 2014 to 2022», Quaderns IEE: Revista de l’Institut d’Estudis Europeus,
τόμ. 2, αριθ. 1 (2023), σ. 55.
36      Οι
κατευθύνσεις
που
περιέχονται
στις
κατευθυντήριες
γραμμές
της
Επιτροπής
είναι
ιδιαίτερα
χρήσιμες (βλ., επ’ αυτού, Circumvention red flags related to business partners and customers,
στο
έγγραφο «Guidance for EU operators: Implementing enhanced due diligence to shield against Russia sanctions circumvention»).
37      Giumelli, F., Geelhoed, W., de Vries, M., και Molesini, A., «United in diversity? A study on the implementation of sanctions in the European Union, Beyond Foreign Policy?», όπ.π., σ. 38.
38      Βλ. σημείο 50 των παρουσών προτάσεων.
39      Βλ. σημείο 4 της αποφάσεως περί παραπομπής.
40      Βλ. απόφαση της 28ης Ιουλίου 2016, Kratzer (C-423/15, EU:C:2016:604, σκέψη 27).
41      Βλ. σημείο 32 του εγγράφου με τίτλο «Περιοριστικά μέτρα (Κυρώσεις) – Επικαιροποίηση των βέλτιστων πρακτικών της ΕΕ για την αποτελεσματική εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων», της 3ης Ιουλίου 2024 (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές) (αριθ. προηγ. εγγρ.: 10572/22).
42      Βλ. απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022, Instrubel κ.λπ. (C-753/21 και C-754/21, EU:C:2022:987, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43      Niestedt, M., EU-Außenwirtschafts- und Zollrecht, Krenzler, H. G, Herrmann, C., Niestedt, M., «V. Embargo- und Sanktionsmaßnahmen», C. H. Beck, 2015, σημείο 50.
44      Απόφαση της 11ης Οκτωβρίου 2007 (C-117/06, EU:C:2007:596).
45      Απόφαση της 11ης Οκτωβρίου 2007, Möllendorf και Möllendorf-Niehuus (C-117/06, EU:C:2007:596, σκέψη 56).
46      Βλ. σημείο 33 των κατευθυντήριων γραμμών.
47      Βλ. σημείο 33 των κατευθυντήριων γραμμών.
48      Βλ. αποδόσεις στην ισπανική («prevalece sobre cualquier acuerdo contractual incompatible»), δανική («vil de gælde forud for alle uforenelige aftalemæssige arrangementer»), γερμανική («treten alle vertraglichen Regelungen, die mit ihnen nicht vereinbar sind, außer Kraft»), αγγλική («override all incompatible contractual arrangements»), ιταλική («prevalgono su tutti gli accordi contrattuali incompatibili»), λεττονική («tai ir prioritāte pār visiem neatbilstīgiem līgumiskiem noteikumiem»), λιθουανική («jie yra viršesni už visas su jais nesuderinamas sutartines priemones»), ολλανδική («hebben zij voorrang boven alle daarmee onverenigbare contractuele regelingen»), πολωνική («uchylają one wszystkie niezgodne porozumienia umowne») και πορτογαλική γλώσσα («invalidam toda e qualquer disposição contratual que com eles seja incompatível»).
49      Siadat, A., Schultess, A., «Russland-Embargo-VO und innerdeutsche Zahlungsaufträge», Zeitschrift für Bank und Kapitalmarktrecht, 2024, αριθ. 13, σ. 591.
50      Το δίκαιο της Ένωσης υποχρεώνει τα κράτη μέλη να επιβάλλουν ποινικές κυρώσεις για τις παραβάσεις των περιοριστικών μέτρων της Ένωσης. Βλ., επ’ αυτού, οδηγία (ΕΕ) 2024/1226 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24 Απριλίου 2024, σχετικά με τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων για την παραβίαση των περιοριστικών μέτρων της Ένωσης και την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2018/1673 (ΕΕ L, 2024/1226).
51      Βλ. σημείο 39 των παρουσών προτάσεων.
52      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 12ης Ιουνίου 2014, Peftiev (C-314/13, EU:C:2014:1645, σκέψη 24).
53      Βλ. αποδόσεις στην ισπανική («no se satisfará»), δανική («ingen fordringer må indfries»), γερμανική («wird nicht stattgegeben»), αγγλική («no claims […] shall be satisfied»), ιταλική («non è concesso»), λεττονική («neapmierina»), λιθουανική («netenkinami»), ολλανδική («worden niet toegewezen»), πολωνική («nie są zaspokajane») και πορτογαλική γλώσσα («não há lugar ao pagamento»).
54      Βλ. σημείο 54 των παρουσών προτάσεων.
55      Βλ. σημείο 72 των παρουσών προτάσεων.
56      Βλ. απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2024, Jemerak (C-109/23, EU:C:2024:681, σκέψη 48).
57      Απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 2021, Bank Sepah (C-340/20, EU:C:2021:903).
58      Απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 2021, Bank Sepah (C-340/20, EU:C:2021:903, σκέψη 56).
59      Βλ., συναφώς, έγγραφο
της
Επιτροπής
με
τίτλο «Consolidated FAQs on the implementation of Council Regulation No 833/2014 and Council Regulation No 269/2014», απάντηση
στην
ερώτηση 19, σ. 34.
60      Είναι πιθανό ένα πρόσωπο κατά του οποίου ισχύουν τα περιοριστικά μέτρα να προβεί σε συμψηφισμό μεταξύ ενός ποσού το οποίο οφείλει στον αντισυμβαλλόμενό του και μιας αξίωσης που το ίδιο διατηρεί κατά του αντισυμβαλλομένου, τούτο δε, στο πλαίσιο δίκης που έχει κινηθεί με την άσκηση αγωγής από τον αντισυμβαλλόμενο, χωρίς το εν λόγω πρόσωπο να ασκήσει ανταγωγή. Ο συμψηφισμός αυτός θα έχει ως αποτέλεσμα την απαλλαγή του περιλαμβανόμενου στον κατάλογο προσώπου από την οφειλή του επ’ ευκαιρία της δίκης που κινήθηκε από τον αντισυμβαλλόμενο.
61      Βλ. αποδόσεις στην ισπανική («reclamación»), δανική («fordring»), γερμανική («Forderung»), αγγλική («claim»), ιταλική («diritto»), λεττονική («prasības»), λιθουανική («reikalavimai»), ολλανδική («vordering»), πολωνική («roszczenia») και πορτογαλική γλώσσα («pedido»).