62008CC0109
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
Y. BOT
van 12 maart 2009 (
1
)
Zaak C-109/08
Commissie van de Europese Gemeenschappen
tegen
Helleense Republiek
„Niet-nakoming — Artikelen 28 EG, 43 EG en 49 EG — Richtlijn 98/34/EG — Normen en technische voorschriften — Nationale regeling die van toepassing is op elektrische, elektromechanische en elektronische spelen voor computers — Arrest van Hof houdende vaststelling van niet-nakoming — Niet-uitvoering — Artikel 228 EG — Geldelijke sancties”
1.
Het onderhavige beroep is door de Commissie van de Europese Gemeenschappen ingesteld tegen de Helleense Republiek krachtens artikel 228 EG.
2.
De Commissie verwijt deze lidstaat dat hij het arrest van 26 oktober 2006, Commissie/Griekenland (
2
), niet heeft uitgevoerd. In dit arrest heeft het Hof vastgesteld dat verweerder, door in zijn nationale regeling op straffe van strafrechtelijke of bestuursrechtelijke sancties een algeheel verbod in te stellen om elektrische, elektromechanische en elektronische spelen, daaronder begrepen computerspelen, te installeren en te exploiteren in openbare of privégelegenheden, met uitzondering van casino’s, de verplichtingen niet is nagekomen die op hem rusten krachtens de artikelen 28 EG, 43 EG en 49 EG alsmede artikel 8 van richtlijn 98/34/EG. (
3
)
3.
De Commissie verzoekt het Hof de niet-nakoming vast te stellen en de Helleense Republiek te veroordelen tot betaling van een dwangsom en een forfaitaire som.
4.
In deze conclusie zal ik betogen dat de Helleense Republiek daadwerkelijk de krachtens artikel 228 EG op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen en zal ik het Hof in overweging geven, haar uit dien hoofde te veroordelen tot betaling van een dwangsom en een forfaitaire som.
I — Toepasselijke bepalingen
A — Gemeenschapsregeling
1. EG-Verdrag
5.
Artikel 28 EG verbiedt kwantitatieve invoerbeperkingen en alle maatregelen van gelijke werking tussen de lidstaten.
6.
Op grond van artikel 43, eerste alinea, EG mag de vrijheid van vestiging voor onderdanen van een lidstaat op het grondgebied van een andere lidstaat niet worden beperkt.
7.
Ten slotte verbiedt artikel 49, eerste alinea, EG beperkingen op het vrij verrichten van diensten binnen de Gemeenschap ten aanzien van de onderdanen van de lidstaten die in een ander land van de Gemeenschap zijn gevestigd dan dat waarin degene is gevestigd te wiens behoeve de dienst wordt verricht.
2. Afgeleid recht
8.
Richtlijn 98/34 beoogt een grotere doorzichtigheid te waarborgen van de door de lidstaten genomen initiatieven inzake de vaststelling van normen en technische voorschriften. Door de lidstaten ertoe te verplichten, de Commissie in kennis te stellen van hun ontwerpen voor technische voorschriften, beoogt deze richtlijn wegneming van de handelsbelemmeringen die uit dit type voorschriften voortvloeien.
9.
Artikel 1 van deze richtlijn luidt als volgt:
„In de zin van deze richtlijn wordt verstaan onder:
[…]
11.
‚technisch voorschrift’: een technische specificatie of andere eis of een regel betreffende diensten, met inbegrip van de erop toepasselijke bestuursrechtelijke bepalingen die de jure of de facto moeten worden nageleefd voor de verhandeling, de dienstverrichting, de vestiging van een verrichter van diensten of het gebruik in een lidstaat of in een groot deel van een lidstaat, alsmede de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen, behoudens die bedoeld in artikel 10, van de lidstaten waarbij de vervaardiging, de invoer, de verhandeling of het gebruik van een product dan wel de verrichting of het gebruik van een dienst of de vestiging als dienstverlener wordt verboden.
[…]”
10.
Artikel 8, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 98/34 bepaalt:
„Onverminderd artikel 10 delen de lidstaten de Commissie onverwijld ieder ontwerp voor een technisch voorschrift mee, tenzij het een integrale omzetting van een internationale of Europese norm betreft, in welk geval louter met een mededeling van de betrokken norm kan worden volstaan; zij geven de Commissie tevens kennis van de redenen waarom de vaststelling van dit technisch voorschrift nodig is, tenzij die redenen reeds uit het ontwerp zelf blijken.”
B — Nationale regeling die van toepassing is op elektrische, elektromechanische en elektronische spelen
11.
Artikel 1 van wet nr. 3037/2002 (
4
), met het opschrift „Categorieën spelen”, luidt als volgt:
„In de zin van deze wet wordt verstaan onder:
a)
‚mechanisch spel’: spel waarvan de werking mede het gebruik van de spierkracht van de speler vereist;
b)
‚elektrisch spel’: spel waarvan de werking de aanwezigheid van elektrische hulpmechaniek vereist;
c)
‚elektromechanisch spel’: spel waarvan de werking zowel de aanwezigheid van elektrische hulpmechaniek vereist als het gebruik van de spierkracht van de speler;
d)
‚elektronisch spel’: spel waarvan de werking, naast elektrische, elektronische en andere hulpmechaniek, de aanwezigheid en werking van software (programma) vereist;
e)
‚recreatief technisch spel’: spel waarvan de uitkomst uitsluitend afhangt van de technische en mentale vaardigheden van de speler en dat uitsluitend tot ontspanning dient.
Tot de categorie technische recreatieve spelen behoren ook kaartspelen die krachtens de bepalingen van het [gecodificeerde] koninklijk decreet nr. 29/1971 als ‚technische spelen’ worden aangemerkt.”
12.
Artikel 2, lid 1, van deze wet, met het opschrift „Verbod op gebruik of installatie van spelen”, bepaalt het volgende:
„Het gebruik van de in artikel 1, sub b, c en d, genoemde spelen, daaronder begrepen computers, is verboden in openbare gelegenheden in het algemeen, zoals hotels, cafés, erkende verenigingszalen met openbare bestemming van welke aard dan ook en in elke andere openbare of privégelegenheid. Het installeren van deze spelen is eveneens verboden.”
13.
Artikel 3 van genoemde wet, „Ondernemingen die internetdiensten verrichten”, luidt:
„Het verbod van artikel 2 geldt niet voor de installatie en de exploitatie van computers in inrichtingen waar internetdiensten worden verricht. Het gebruik van spelen op deze computers is echter verboden, ongeacht de toegepaste methode.
Voor de exploitatie van een onderneming die internetdiensten verricht is een speciale vergunning van de gemeente waar de inrichting is gelegen en, wanneer de onderneming wordt geëxploiteerd op een schip, van de havenautoriteit van de haven van vertrek, vereist. Wanneer de onderhavige maatregel voor het eerst wordt toegepast, dient de onderneming binnen een termijn van drie maanden, te rekenen vanaf de dag van inwerkingtreding van deze wet, over deze vergunning te beschikken.”
14.
Artikel 4 van wet nr. 3037/2002, „Strafrechtelijke sancties”, luidt:
„1.   Eenieder die de in artikel 2, lid 1, genoemde centra of andere gelegenheden waar krachtens de bepalingen van de voorgaande artikelen verboden spelen worden gebruikt of zijn geïnstalleerd, exploiteert of beheert, wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten minste drie maanden en een geldboete van ten minste 5000 EUR. Diegenen die zich bij herhaling schuldig maken, zullen worden gestraft met een gevangenisstraf van ten minste een jaar en een geldboete van 25000 tot 75000 EUR. De rechter zal eveneens inbeslagneming van de speelautomaten gelasten.
[…]”
II — Voorgeschiedenis van het geding
A — Arrest Commissie/Griekenland
15.
In punt 1 van het dictum van het reeds aangehaalde arrest Commissie/Griekenland heeft het Hof het volgende verklaard:
„Door in de artikelen 2, lid 1, en 3 van wet nr. 3037/2002 op straffe van in de artikelen 4 en 5 van deze wet geformuleerde strafrechtelijke of bestuursrechtelijke sancties een algeheel verbod in te stellen om elektrische, elektromechanische en elektronische spelen, daaronder begrepen computerspelen, te installeren en te exploiteren in openbare of privégelegenheden, met uitzondering van casino’s, is de Helleense Republiek de verplichtingen niet nagekomen die op haar rusten krachtens de artikelen 28 EG, 43 EG en 49 EG, alsmede artikel 8 van [richtlijn 98/34].”
B — Precontentieuze procedure
16.
Nadat de Commissie haar op 11 december 2006 had gevraagd in hoeverre zij het reeds aangehaalde arrest Commissie/Griekenland had uitgevoerd, heeft de Helleense Republiek bij brief van 12 februari 2007 op deze vraag geantwoord. In deze brief hebben de Griekse autoriteiten geen concrete informatie verstrekt over de wijziging van de betrokken nationale regeling om aan het arrest van het Hof te voldoen. Deze lidstaat heeft daarentegen de ernst en de ingewikkeldheid van de vraag onderstreept en verklaard dat de bevoegde ministers samenwerkten om een aanvaardbare regeling in te voeren die het gemeenschapsrecht en het evenredigheidsbeginsel eerbiedigt.
17.
Van mening dat de Helleense Republiek niet de nodige maatregelen had genomen ter uitvoering van het reeds aangehaalde arrest Commissie/Griekenland, heeft de Commissie deze lidstaat op 23 maart 2007 een aanmaningsbrief gezonden, overeenkomstig artikel 228, lid 2, EG.
18.
Omdat de Helleense Republiek niet op deze brief had geantwoord, heeft de Commissie deze lidstaat op 29 juni 2007 een met redenen omkleed advies doen toekomen met het verzoek de nodige maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat genoemd arrest binnen een termijn van twee maanden na de betekening van dit advies zou worden uitgevoerd.
19.
Aangezien de Helleense Republiek noch op dit advies had gereageerd noch kennis had gegeven van enige wetgevende maatregel om aan voornoemd arrest te voldoen, heeft de Commissie, die in die omstandigheden van mening was dat de Helleense Republiek het reeds genoemde arrest Commissie/Griekenland niet had uitgevoerd, op 10 maart 2008 het onderhavige beroep ingesteld.
III — Procedure voor het Hof en ontwikkelingen tijdens deze procedure
20.
In haar verzoekschrift verzoekt de Commissie het Hof in wezen, vast te stellen dat de Helleense Republiek de krachtens artikel 228, lid 1, EG op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen.
21.
Zij verzoekt het Hof:
—
vast te stellen dat de Helleense Republiek, door niet alle maatregelen te treffen die nodig zijn ter uitvoering van het aangehaalde arrest Commissie/Griekenland, de verplichtingen niet is nagekomen die op haar rusten krachtens de artikelen 28 EG, 43 EG en 49 EG alsmede artikel 8 van richtlijn 98/34;
—
de Helleense Republiek te gelasten, de Commissie een dwangsom te betalen van 31798,80 EUR per dag vertraging bij de uitvoering van dat arrest, te rekenen vanaf de uitspraak van het onderhavige arrest tot de dag waarop voornoemd arrest Commissie/Griekenland volledig zal zijn uitgevoerd;
—
de Helleense Republiek te gelasten, de Commissie een forfaitaire som te betalen van 9636 EUR per dag vertraging bij de uitvoering van het genoemde arrest Commissie/Griekenland, te rekenen vanaf de dag van uitspraak van dat arrest tot de dag waarop dat arrest volledig zal zijn uitgevoerd (indien dit het geval is voordat het arrest in de onderhavige zaak wordt gewezen) of tot de dag waarop het arrest in de onderhavige zaak wordt gewezen (indien het reeds aangehaalde arrest Commissie/Griekenland op dat tijdstip niet volledig is uitgevoerd), en
—
de Helleense Republiek te verwijzen in de kosten.
22.
De Helleense Republiek verzoekt het Hof in haar verweerschrift het beroep te verwerpen en de Commissie te verwijzen in de kosten.
23.
Uit het dossier blijkt dat de Helleense Republiek haar antwoord op het met redenen omkleed advies heeft verzonden op 12 maart 2008, dus 2 dagen nadat de Commissie het onderhavige beroep had ingesteld. Zij wijst de Commissie erop dat een wetgevingscomité bijeen is geroepen ter opstelling van de ontwerp-wetswijziging.
24.
Bovendien blijkt uit hetgeen ter terechtzitting te berde is gebracht, dat de Helleense Republiek in mei 2008 een eerste ontwerp voor een wetswijziging aan de Commissie zou hebben doorgegeven overeenkomstig artikel 8 van richtlijn 98/34. De Commissie zou toen opmerkingen hebben geformuleerd in een met redenen omkleed advies van 1 augustus 2008, waarop de Helleense Republiek niet zou hebben gereageerd. Daarentegen zouden partijen in december 2008 in Athene met elkaar hebben vergaderd.
25.
De vertegenwoordiger van de Helleense Republiek heeft tevens verklaard dat op korte termijn een nieuwe ontwerp-wetswijziging door de regering moest worden goedgekeurd, voordat dit ter kennis van de Commissie zou worden gebracht met het oog op een nieuw onderzoek van de bepalingen ervan op grond van artikel 8 van richtlijn 98/34. Na afloop van deze procedure moest over dit ontwerp worden gestemd in het Parlement, met het oog op de vaststelling van de wetswijziging.
IV — Niet-nakoming
A — Argumenten van partijen
26.
De Commissie merkt op dat de Helleense Republiek op de datum waarop de Commissie haar beroep heeft ingesteld, niet kennis had gegeven van enige wetgevingsmaatregel ter uitvoering van het reeds aangehaalde arrest Commissie/Griekenland. Bijgevolg verzoekt de Commissie het Hof de niet-nakoming vast te stellen en de Helleense Republiek te veroordelen tot betaling van een dwangsom en een forfaitaire som.
27.
De Helleense Republiek betwist de niet-nakoming niet. Zij betoogt echter dat het beroep van de Commissie moet worden verworpen omdat voornoemd arrest Commissie/Griekenland vóór het einde van de onderhavige procedure zal worden uitgevoerd. Zij betoogt dat in elk geval de geldelijke sancties moeten worden verminderd opdat met de ernst van de maatschappelijke en economische problemen die de vaststelling van de betrokken nationale regeling hebben gerechtvaardigd, rekening wordt gehouden.
B — Beoordeling
28.
Artikel 228 EG preciseert niet binnen welke termijn uitvoering moet worden gegeven aan een arrest. Niettemin moet, zoals het Hof recentelijk in herinnering heeft gebracht in het arrest van 9 december 2008, Commissie/Frankrijk (
5
), wegens het belang van een onmiddellijke en uniforme toepassing van het gemeenschapsrecht onverwijld met die uitvoering worden begonnen en moet zij zo snel mogelijk worden voltooid. (
6
)
29.
Volgens het Hof is de referentiedatum voor de beoordeling van het bestaan van een niet-nakoming in de zin van artikel 228 EG het einde van de termijn die is gesteld in het met redenen omkleed advies dat krachtens die bepaling is uitgebracht. (
7
)
30.
In casu is duidelijk dat op het tijdstip waarop de in het met redenen omkleed advies van 29 juni 2007 gestelde termijn van twee maanden was verstreken, de termijn waarbinnen uitvoering had moeten worden gegeven aan voormeld arrest Commissie/Griekenland waarbij werd gelast de betrokken nationale regeling in overeenstemming te brengen met de artikelen 28 EG, 43 EG en 49 EG alsmede artikel 8 van richtlijn 98/34, reeds lang was verstreken, aangezien er sinds de uitspraak van dat arrest bijna tien maanden voorbij waren gegaan.
31.
Voorts blijkt dat de Helleense Republiek bij het verstrijken van die termijn geen van de maatregelen had vastgesteld die nodig waren ter uitvoering van dat arrest. Uit hetgeen ter terechtzitting te berde is gebracht volgt namelijk dat de eerste maatregel die was vastgesteld naar aanleiding en ter uitvoering van voornoemd arrest Commissie/Griekenland, pas in mei 2008 ter kennis van de Commissie is gebracht.
32.
Bijgevolg dient te worden vastgesteld dat de Helleense Republiek, zoals zij overigens zelf erkent, de krachtens artikel 228, lid 1, EG op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen.
V — Geldelijke sancties voor de niet-nakoming
33.
Aangezien ik van mening ben dat de Helleense Republiek niet aan het voormelde arrest Commissie/Griekenland heeft voldaan, kan het Hof de Helleense Republiek krachtens artikel 228, lid 2, derde alinea, EG veroordelen tot betaling van een dwangsom en/of een forfaitaire som.
34.
Deze procedure heeft tot doel er bij de niet-nakomende lidstaat op aan te dringen om een arrest waarbij een niet-nakoming is vastgesteld, uit te voeren, en daarmee de effectieve toepassing van het gemeenschapsrecht te verzekeren.
35.
De dwangsom is naar haar aard in hoofdzaak een dwangmiddel. Er wordt mee beoogd, op de lidstaat die niet voldoet aan de verplichting tot uitvoering van een arrest waarbij een niet-nakoming is vastgesteld, economische druk uit te oefenen opdat hij ertoe wordt gebracht aan de vastgestelde niet-nakoming zo snel mogelijk een einde te maken. Het Hof veroordeelt dus een lidstaat tot betaling van een dwangsom wanneer deze het arrest waarin de niet-nakoming van de lidstaat oorspronkelijk is vastgesteld, nog altijd niet heeft uitgevoerd.
36.
De oplegging van een forfaitaire som berust veeleer op de beoordeling van de consequenties van de niet-nakoming van de verplichtingen van de betrokken lidstaat voor de particuliere en de openbare belangen, met name wanneer de niet-nakoming is blijven voortbestaan lang na het arrest waarin zij oorspronkelijk is vastgesteld.
37.
Volgens vaste rechtspraak stelt het Hof de hoogte van de dwangsom of van de forfaitaire som zodanig vast dat zij in overeenstemming is met de omstandigheden van de zaak en evenredig aan de vastgestelde inbreuk en de draagkracht van de betrokken lidstaat. (
8
)
38.
Zoals het Hof heeft opgemerkt in het arrest van 12 juli 2005, Commissie/Frankrijk (
9
), is cumulatie van deze twee typen sancties niet uitgesloten, met name wanneer de niet-nakoming lange tijd heeft voortgeduurd en dreigt te blijven voortbestaan.
39.
In alle gevallen is het het Hof dat beoordeelt of oplegging van een geldelijke sanctie opportuun is en dat de sanctie kiest die het meest in overeenstemming is met de omstandigheden van de zaak. In dit verband heeft het Hof er herhaaldelijk aan herinnerd dat het niet is gebonden aan de door de Commissie in haar mededeling van 13 december 2005 (
10
) vastgelegde berekeningsmethode voor geldelijke sancties, daar deze enkel een nuttig referentiekader vormt. (
11
)
A — Oplegging van een dwangsom
1. Argumenten van partijen
40.
De Commissie heeft het Hof voorgesteld, de Helleense Republiek een dwangsom op te leggen van 31798,80 EUR per dag vertraging bij de uitvoering van voornoemd arrest Commissie/Griekenland, vanaf de dag van uitspraak van het arrest in de onderhavige zaak totdat het eerste arrest volledig zal zijn uitgevoerd.
41.
Hiertoe heeft de Commissie zich gebaseerd op de door haar in haar mededeling van 2005 uiteengezette berekeningsmethode. Dit bedrag per dag is, zoals genoemde berekeningsmethode bepaalt, het resultaat van de vermenigvuldiging van een basisforfait van 600 EUR met een coëfficiënt voor de ernst van de inbreuk, die in casu is vastgesteld op 11 op een schaal van 1 tot en met 20, met een coëfficiënt voor de duur van de inbreuk, die in casu is vastgesteld op 1,1 op een schaal van 1 tot en met 3, en met een factor „n”, die een functie is van de financiële draagkracht van elke lidstaat. Voor de Helleense Republiek is deze factor vastgesteld op 4,38.
42.
Wat de ernst van de inbreuk betreft, merkt de Commissie op dat de betrokken nationale regeling drie van de vier fundamentele vrijheden van het Verdrag schendt. Bovendien hebben de Griekse autoriteiten niet voldaan aan de verplichten die op hen rusten ingevolge artikel 8, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 98/34 en hebben zij voorts in de precontentieuze fase van de krachtens artikel 228 EG ingeleide procedure niet volledig met de Commissie meegewerkt. De Commissie stelt derhalve een coëfficiënt voor de ernst van de inbreuk voor van 11 (op een schaal van 1 tot en met 20).
43.
De Helleense Republiek betoogt dat deze coëfficiënt voor de ernst van de inbreuk extreem hoog is en niet hoger zou moeten zijn dan 4. Verweerster betoogt in dit verband dat de niet-nakoming enkel een kleine activiteitensector heeft geraakt, dat de betrokken nationale regeling zonder onderscheid werd toegepast en dat zij bovendien de meest passende oplossing was om het hoofd te bieden aan de door de ongezonde en ongecontroleerde exploitatie van de spelen veroorzaakte economische en sociale problemen, zodat zij gerechtvaardigd was om dwingende redenen van algemeen belang. Ten slotte schendt de door de Commissie voorgestelde coëfficiënt voor de ernst het evenredigheidsbeginsel. De Helleense Republiek baseert zich dienaangaande op een vergelijking van haar situatie met die van de in andere zaken krachtens artikel 226 EG veroordeelde lidstaten.
44.
Met betrekking tot de duur van de niet-nakoming geeft de Commissie aan dat deze sinds de uitspraak van voornoemd arrest Commissie/Griekenland 11 maanden heeft bedragen tot en met de datum waarop zij heeft besloten het onderhavige beroep in te stellen.
45.
De Helleense Republiek betoogt dat deze coëfficiënt moet worden verlaagd tot een minimum. De niet-nakoming begint in werkelijkheid na het verstrijken van de termijn van drie maanden vastgesteld in de brief van 11 december 2006, waarin de Commissie de Griekse autoriteiten heeft verzocht om inlichtingen over de mate van uitvoering van voornoemd arrest Commissie/Griekenland. De Helleense Republiek refereert er bovendien aan dat de niet-nakoming door de Franse Republiek in de zaak die heeft geleid tot het reeds aangehaalde arrest van 12 juli 2005, Commissie/Frankrijk, veel langer heeft geduurd en dat de coëfficiënt voor de duur in die zaak 3 was. (
12
)
2. Beoordeling
46.
Gelet op de aard van de betrokken niet-nakoming, die tot op heden voortduurt, denk ik dat de betaling van een dwangsom het meest in overeenstemming is met de omstandigheden van de onderhavige zaak.
47.
Zoals ik heb aangegeven, moet de dwangsom waarborgen dat het arrest waarin eerder een niet-nakoming van het gemeenschapsrecht is vastgesteld, zo snel mogelijk wordt uitgevoerd. De hoogte van de dwangsom moet worden vastgesteld naargelang van de mate van overreding die nodig is om de lidstaat tot ander gedrag te brengen. (
13
)
48.
Het Hof stelt in de uitoefening van zijn beoordelingsbevoegdheid de dwangsom aldus vast, dat zij enerzijds in overeenstemming is met de omstandigheden van de zaak en anderzijds evenredig is aan de vastgestelde inbreuk en de financiële draagkracht van de betrokken lidstaat. (
14
)
49.
Het Hof laat zich in zeer ruime mate inspireren door de criteria en de mathematische variabelen die de Commissie heeft onderscheiden in haar mededeling van 2005, zodat het acht slaat op de ernst van de inbreuk, de duur ervan en de financiële draagkracht van de betrokken lidstaat. Bij de toepassing van deze criteria houdt het Hof tevens rekening met de gevolgen van het niet-uitvoeren van ’s Hofs arrest voor de particuliere en de openbare belangen en met de spoed waarmee de betrokken lidstaat zijn verplichtingen dient na te komen. (
15
)
50.
Wat in de eerste plaats de ernst van de inbreuk en in het bijzonder de gevolgen van het niet-uitvoeren van voornoemd arrest Commissie/Griekenland betreft voor de particuliere en de openbare belangen, ben ik van mening dat de voortdurende niet-nakoming van de Helleense Republiek een bijzondere mate van ernst oplevert, en wel om twee redenen.
51.
Enerzijds schendt de betrokken nationale regeling, zoals het Hof in dat arrest heeft geoordeeld, het beginsel van vrij verkeer van goederen alsmede de beginselen van vrijheid van dienstverrichting en vrijheid van vestiging binnen de Europese Unie, ofwel drie van de vier door het Verdrag gewaarborgde fundamentele vrijheden.
52.
Deze regeling brengt een verkleining mee van het invoervolume van spelen die in de andere lidstaten rechtmatig zijn vervaardigd en in de handel gebracht. Een dergelijke regeling kan tevens het aanbod van diensten betreffende de exploitatie van speelapparaten door de in de andere lidstaten gevestigde dienstverleners bemoeilijken of zelfs beletten, en kan uit deze staten afkomstige marktdeelnemers uiteindelijk ervan weerhouden, zich in Griekenland te vestigen.
53.
Het spreekt vanzelf dat de Helleense Republiek, door voornoemd arrest Commissie/Griekenland niet uit te voeren, de openbare belangen en in elk geval de particuliere belangen van de importeurs aanzienlijk aantast, wegens de grote reikwijdte van het betrokken verbod.
54.
Anderzijds is de niet-nakoming volgens mij des te ernstiger omdat de Helleense Republiek, zoals volgt uit hetgeen ter terechtzitting te berde is gebracht, de toepassing van haar regeling niet heeft opgeschort, waardoor marktdeelnemers zijn veroordeeld tot geldstraffen en vrijheidsbenemende straffen.
55.
Ten slotte moet deze niet-nakoming van de meer specifieke, in artikel 8 van richtlijn 98/34 neergelegde verplichting om de Commissie in kennis te stellen van ontwerpen voor technische voorschriften, als ernstig worden beschouwd, omdat de naleving van deze specifieke verplichting een noodzakelijke voorwaarde vormde voor de volledige verwezenlijking van de doelstellingen van die richtlijn.
56.
Gelet op deze elementen lijkt de door de Commissie aangehouden coëfficiënt voor de ernst van 11 (op een schaal van 1 tot en met 20) mij niet op een beoordelingsfout te zijn gebaseerd.
57.
Wat in de tweede plaats de coëfficiënt voor de duur van de inbreuk betreft, stel ik vast dat de Commissie deze coëfficiënt heeft berekend op basis van 1,10 per maand, waarbij zij rekening heeft gehouden met de datum waarop voornoemd arrest Commissie/Griekenland is gewezen, namelijk 26 oktober 2006, en de datum waarop zij heeft besloten het onderhavige beroep in te stellen, blijkens haar schrifturen op 17 oktober 2007.
58.
Overeenkomstig de rechtspraak van het Hof moet bij de beoordeling van de duur van de inbreuk echter rekening worden gehouden met het tijdstip waarop het Hof de feiten beoordeelt, en niet met het tijdstip waarop de Commissie de zaak bij het Hof aanhangig maakt. (
16
) Hoe dan ook, ik herinner eraan dat het Hof niet is gebonden aan de door de Commissie voorgestelde schaal van 1 tot en met 3. (
17
)
59.
In de onderhavige zaak merk ik op dat de niet-nakoming door de Helleense Republiek voortduurt sinds 27 maanden, aangezien voornoemd arrest Commissie/Griekenland is gewezen op 26 oktober 2006 en de terechtzitting in deze zaak is gehouden op 29 januari 2009. Zoals de vertegenwoordiger van de Helleense Republiek ter terechtzitting heeft erkend, kon dat arrest daadwerkelijk binnen een kortere tijdspanne worden uitgevoerd.
60.
Mij lijkt inderdaad dat de uitvoering van voornoemd arrest Commissie/Griekenland slechts een zeer beperkte wijziging van de betrokken nationale regeling vergde, aangezien vooral de werkingssfeer van deze regeling moet worden beperkt tot recreatieve spelen die als kansspelen kunnen worden gebruikt.
61.
In deze omstandigheden lijkt een coëfficiënt 1,1 passend om de duur van de inbreuk tot uitdrukking te laten komen.
62.
Wat in de derde plaats het voorstel van de Commissie betreft om een basisbedrag te vermenigvuldigen met een coëfficiënt die is gebaseerd op het bruto binnenlands product van de betrokken lidstaat en op het aantal stemmen waarover deze in de Raad van de Europese Unie beschikt, heeft het Hof herhaaldelijk geoordeeld dat dit in beginsel een passende manier is om de draagkracht van deze lidstaat tot uitdrukking te brengen en tegelijk een redelijke differentiatie tussen de verschillende lidstaten te bereiken. (
18
) In casu is de in de mededeling van 2005 voor de Helleense Republiek vastgestelde coëfficiënt 4,38.
63.
Gelet op deze elementen geef ik het Hof in overweging, de coëfficiënten voor de duur en de ernst van de inbreuk en voor de financiële draagkracht van de lidstaat, te vermenigvuldigen met een basisbedrag van 600 EUR, zoals de Commissie voorstelt. (
19
)
64.
Gelet op al het voorgaande resulteert de vermenigvuldiging van het basisbedrag van 600 EUR met de coëfficiënten 11 voor de ernst van de inbreuk, 1,1 voor de duur van deze inbreuk en 4,38 voor de financiële draagkracht van de Helleense Republiek, in casu in een bedrag van 31798,80 EUR per dag vertraging.
65.
Wat in de vierde plaats de frequentie van de dwangsom betreft, denk ik dat deze dwangsom moet worden opgelegd op dagbasis, omdat de betrokken niet-nakoming betrekking heeft op de uitvoering van een arrest van het Hof die de vaststelling van een ontwerp-wetswijziging impliceert. (
20
)
66.
Gelet op al deze elementen geef ik het Hof in overweging, de Helleense Republiek te veroordelen tot betaling aan de Commissie, op de rekening „Eigen middelen van de Europese Gemeenschap”, van een dwangsom van 31798,80 EUR per dag vertraging bij de uitvoering van de maatregelen die nodig zijn om te waarborgen dat het reeds genoemde arrest Commissie/Griekenland volledig wordt uitgevoerd, te rekenen vanaf de uitspraak van het in de onderhavige zaak te wijzen arrest tot de dag waarop eerstgenoemd arrest volledig zal zijn uitgevoerd.
B — Oplegging van een forfaitaire som
1. Argumenten van partijen
67.
De Commissie heeft het Hof in overweging gegeven de Helleense Republiek een forfaitaire som op te leggen van 9636 EUR per dag vertraging bij de uitvoering van voornoemd arrest Commissie/Griekenland, vanaf de datum waarop dat arrest is gewezen, tot de dag waarop het volledig is uitgevoerd of tot de dag van uitspraak van het arrest in de onderhavige procedure (indien voornoemd arrest Commissie/Griekenland op dat tijdstip niet volledig is uitgevoerd).
68.
Dit bedrag per dag is de uitkomst van de vermenigvuldiging van een basisbedrag van 200 EUR met de coëfficiënt voor de ernst van de inbreuk, die in casu is vastgesteld op 11 op een schaal van 1 tot en met 20, en met een factor „n”, die een functie is van de financiële draagkracht van de Helleense Republiek en is vastgesteld op 4,38.
69.
Voor de Commissie is het totaalbedrag van de forfaitaire som die de Helleense Republiek volgens haar moet worden opgelegd 3420780 EUR. Dit bedrag is de uitkomst van de vermenigvuldiging van het dagbedrag van de forfaitaire som, te weten 9636 EUR, met het aantal dagen tussen de datum waarop voornoemd arrest Commissie/Griekenland is gewezen, te weten 26 oktober 2006, en de datum waarop de Commissie heeft besloten het onderhavige beroep in te stellen, te weten 17 oktober 2007, ofwel 355 dagen.
70.
De Helleense Republiek betoogt dat zij niet zou moeten worden veroordeeld tot betaling van een forfaitaire som, omdat deze geldelijke straf een sanctie vormt voor de gedraging van de lidstaat in het verleden. Volgens haar is de hoogte van de door de Commissie voorgestelde forfaitaire som onevenredig gelet op de ernst en de duur van de inbreuk en excessief, met name gelet op het feit dat de regelgeving betreffende spelen in Griekenland problematisch is.
2. Beoordeling
71.
Zoals ik heb aangegeven, is de forfaitaire som bedoeld als sanctie voor de niet-nakoming door een lidstaat, waarbij rekening wordt gehouden met de gevolgen die deze niet-nakoming heeft meegebracht en de duur van die niet-nakoming. De forfaitaire som strekt er tevens toe, te voorkomen dat dergelijke inbreuken op het gemeenschapsrecht zich vaker voordoen.
72.
Oplegging van een forfaitaire som geschiedt niet automatisch en de berekening ervan is niet afhankelijk van een precieze wiskundige formule en evenmin van een lijst van vooraf bepaalde criteria, zoals dit het geval kan zijn wanneer het Hof de hoogte van een dwangsom berekent.
73.
De rechtspraak biedt ons niettemin enkele aanwijzingen over de criteria of de omstandigheden waarmee bij de berekening van de hoogte van de forfaitaire som rekening moet worden gehouden.
74.
In zijn recente, reeds aangehaalde arrest van 9 december 2008, Commissie/Frankrijk, heeft het Hof gepreciseerd dat de oplegging van een forfaitaire som „in elk concreet geval gebaseerd [moet] blijven op alle relevante aspecten die zowel verband houden met de kenmerken van de vastgestelde niet-nakoming als met de houding van de [betrokken] lidstaat”. (
21
)
75.
In die zaak heeft het Hof bij de berekening van de aan de Franse Republiek opgelegde forfaitaire som rekening gehouden met de volgende omstandigheden:
—
de houding van de Franse Republiek vanuit het oogpunt van haar communautaire verplichtingen op het specifieke gebied van genetisch gemodificeerde organismen; dienaangaande heeft het Hof opgemerkt dat deze lidstaat dit soort inbreukmakende gedragingen in deze specifieke sector herhaalde;
—
de tijdspanne gedurende welke de niet-nakoming na de uitspraak van het arrest waarbij de niet-nakoming is vastgesteld, is blijven voortbestaan; dienaangaande heeft het Hof onderzocht, of deze vertraging kon worden gerechtvaardigd, en
—
de ernst van de niet-nakoming; dienaangaande heeft het Hof rekening gehouden met de gevolgen van het inbreukmakende gedrag voor de betrokken openbare en particuliere belangen. (
22
)
76.
In de onderhavige zaak lijkt mij dat oplegging van een forfaitaire som voornamelijk gerechtvaardigd is wegens de ernst van de inbreuk.
77.
Zoals ik heb aangegeven, tast het gedrag van de Helleense Republiek namelijk de openbare belangen en hoe dan ook de particuliere belangen van de marktdeelnemers in aanzienlijke mate aan, omdat de betrokken nationale regeling drie van de vier door het Verdrag gewaarborgde fundamentele vrijheden schendt. Deze niet-nakoming is volgens mij des te ernstiger omdat de Helleense Republiek de toepassing van deze regeling niet heeft opgeschort, waardoor marktdeelnemers zijn veroordeeld tot geldstraffen en vrijheidsbenemende straffen.
78.
Wat betreft het voortduren van de niet-nakoming sinds de uitspraak van voornoemd arrest Commissie/Griekenland heeft de Helleense Republiek erkend dat zij te laat was met de uitvoering van dat arrest en dat zij eerder daaraan had kunnen voldoen.
79.
De argumenten van de Helleense autoriteiten dat deze vertraging, gelet op de gevoeligheid en de emotie die een volledige liberalisatie van spelen in Griekenland zou veroorzaken, gerechtvaardigd was, lijken mij niet aanvaardbaar, omdat ik uit geen enkel element van het dossier kan opmaken dat de situatie van de Helleense Republiek verschilt van die van de andere lidstaten. Bovendien kan een lidstaat zich volgens vaste rechtspraak niet op bepalingen, praktijken of situaties van zijn interne rechtsorde beroepen ter rechtvaardiging van de niet-nakoming van uit het gemeenschapsrecht voortvloeiende verplichtingen. (
23
)
80.
Wat ten slotte de houding van de Helleense Republiek betreft, lijkt mij dat deze lidstaat tot aan het begin van de precontentieuze fase van de onderhavige procedure blijk heeft gegeven van een nogal passieve handelwijze. Zij heeft namelijk pas 2 dagen nadat de Commissie het onderhavige beroep had ingesteld, namelijk op 12 maart 2008, verklaard dat een wetgevingscomité bijeen was geroepen om een ontwerp-wetswijziging uit te werken.
81.
Gelet op al het voorgaande lijkt mij dat de veroordeling van de Helleense Republiek tot betaling van een forfaitaire som van 2 miljoen EUR een billijke beoordeling vormt van de omstandigheden van het geval.
VI — Kosten
82.
Volgens artikel 69, lid 2, eerste alinea, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, voor zover dit is gevorderd. Aangezien de Helleense Republiek in het ongelijk is gesteld, ben ik van mening dat zij overeenkomstig de vordering van de Commissie in de kosten moet worden verwezen.
VII — Conclusie
83.
Gelet op een en ander, geef ik het Hof in overweging:
—
vast te stellen dat de Helleense Republiek, door niet de artikelen 2, lid 1, en 3 van wet nr. 3037/2002 houdende instelling van een algeheel verbod om elektrische, elektromechanische en elektronische spelen, daaronder begrepen computerspelen, te installeren en te exploiteren in openbare of privégelegenheden, met uitzondering van casino’s, op straffe van strafrechtelijke of bestuursrechtelijke sancties, te wijzigen in overeenstemming met de artikelen 28 EG, 43 EG en 49 EG alsmede artikel 8 van richtlijn 98/34/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 juni 1998 betreffende een informatieprocedure op het gebied van normen en technische voorschriften en regels betreffende de diensten van de informatiemaatschappij, zoals gewijzigd bij richtlijn 98/48/EG van het Europees Parlement en de Raad van 20 juli 1998, niet alle maatregelen heeft vastgesteld die nodig zijn ter uitvoering van het arrest van het Hof van 26 oktober 2006, Commissie/Griekenland (C-65/05), en hierdoor de krachtens artikel 228 EG op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen;
—
de Helleense Republiek te veroordelen tot betaling aan de Commissie van de Europese Gemeenschappen, op de rekening „Eigen middelen van de Europese Gemeenschap”, van een dwangsom van 31798,80 EUR per dag vertraging bij de uitvoering van de maatregelen die nodig zijn om te waarborgen dat voornoemd arrest volledig wordt uitgevoerd, te rekenen vanaf de uitspraak van het in de onderhavige zaak te wijzen arrest tot de dag waarop eerstgenoemd arrest volledig zal zijn uitgevoerd;
—
de Helleense Republiek te veroordelen tot betaling aan de Commissie van de Europese Gemeenschappen, op de rekening „Eigen middelen van de Europese Gemeenschap”, van een forfaitaire som van 2 miljoen EUR;
—
de Helleense Republiek te verwijzen in de kosten.
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Frans.
(
2
)	C-65/05, Jurispr. blz. I-10341.
(
3
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 22 juni 1998 betreffende een informatieprocedure op het gebied van normen en technische voorschriften en regels betreffende de diensten van de informatiemaatschappij (PB L 204, blz. 37), zoals gewijzigd bij richtlijn 98/48/EG van het Europees Parlement en de Raad van 20 juli 1998 (PB L 217, blz. 18; hierna: „richtlijn 98/34”).
(
4
)	FEK A’ 174/30.7.2002.
(
5
)	C-121/07, Jurispr. blz. I-9159.
(
6
)	Punt 21 en aangehaalde rechtspraak.
(
7
)	Punt 22 en aangehaalde rechtspraak.
(
8
)	Zie in dit verband arrest Commissie/Frankrijk, reeds aangehaald (punt 64 en aangehaalde rechtspraak).
(
9
)	C-304/02, Jurispr. blz. I-6263.
(
10
)	Mededeling van de Commissie over de uitvoering van artikel 228 van het EG-Verdrag [SEC (2005) 1658; hierna: „mededeling van 2005”].
(
11
)	Zie in die zin arrest van 12 juli 2005, Commissie/Frankrijk, reeds aangehaald (punt 103 en aangehaalde rechtspraak).
(
12
)	Punt 108.
(
13
)	Zie in die zin arrest van 14 maart 2006, Commissie/Frankrijk (C-177/04, Jurispr. blz. I-2461, punt 60 en aangehaalde rechtspraak).
(
14
)	Ibidem (punt 61 en aangehaalde rechtspraak).
(
15
)	Ibidem (punt 62 en aangehaalde rechtspraak).
(
16
)	Ibidem (punt 71).
(
17
)	Idem.
(
18
)	Zie met name arrest van 14 maart 2006, Commissie/Frankrijk, reeds aangehaald (punt 75 en aangehaalde rechtspraak).
(
19
)	Zie met name arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C-70/06, Jurispr. blz. I-1, punt 50), waarin het Hof gebruikmaking van het basisbedrag van 600 EUR heeft goedgekeurd, zoals dit bedrag is vastgelegd in de mededeling van 2005.
(
20
)	Ibidem (punt 52 en aangehaalde rechtspraak).
(
21
)	Punt 62.
(
22
)	Zie tevens arrest van 12 juli 2005, Commissie/Frankrijk, reeds aangehaald (punt 114).
(
23
)	Zie in dit verband arrest van 9 december 2008, Commissie/Frankrijk, reeds aangehaald (punt 72 en aangehaalde rechtspraak).