Eagrán sealadach
TUAIRIM AN ABHCÓIDE GHINEARÁLTA
ĆAPETA
arna tabhairt an 12 Márta 2026(1)
Cás C‑681/24
an Coimisiún Eorpach
v
Poblacht na Seice
(Mainneachtain Ballstáit oibleagáidí a chomhlíonadh – Airteagal 258 CFAE – Limistéar saoirse, slándála agus ceartais – Comhar breithiúnach in ábhair choiriúla – Treoir 2013/48/AE – An ceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla – Airteagal 3(3)(b) – An ceart chun dlíodóir a bheith i láthair le linn ceistiúcháin – Airteagal 3(6) – Maolú sealadach – Reachtaíocht náisiúnta lena bhforáiltear do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe a cheistiú gan dlíodóir mura dtagann an dlíodóir i láthair laistigh de thréimhse shonraithe ama – Trasuí mícheart
I.      Réamhrá
1.        Sa chás seo, thionscain an Coimisiún Eorpach imeachtaí um shárú i gcoinne Phoblacht na Seice faoi Airteagal 258 CFAE toisc nár chomhlíon sí a hoibleagáidí faoi dhlí an Aontais forálacha áirithe de Threoir 2013/48/AE (2) a thrasuí i gceart,
a bhaineann leis an gceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla.
2.        Eascraíonn an cás seo go bunúsach as easaontas bunúsach idir an Coimisiún agus Poblacht na Seice, mar aon leis an Ungáir a rinne idiragairt sna himeachtaí seo, maidir leis an gcaoi a dtuigfear an ceart rochtana ar dhlíodóir agus maoluithe ar an gceart sin, mar a leagtar amach i bhforálacha Airteagal 3(3) agus (6) den Treoir sin.
3.        Tá saincheist chomhchosúil os comhair na Cúirte freisin i gCás C‑660/24,
an Coimisiún v an Ungáir, ina bhfuil mo Thuairim á tabhairt an lá céanna.
II.    Creat dlíthiúil
A.      Dlí an Aontais Eorpaigh
4.        Foráiltear le hAirteagal 3 de Threoir 2013/48, dar teideal ‘An ceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla’:
‘1.      Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh an ceart rochtana ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine cúisithe ar dhlíodóir laistigh de thréimhse agus ar bhealach a fhágfaidh go mbeidh na daoine lena mbaineann in ann a gcearta cosanta a fheidhmiú go praiticiúil agus go héifeachtach.
[...]
3.      Beidh an méid seo a leanas ag gabháil leis an gceart rochtana ar dhlíodóir:
(a)       Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine cúisithe bualadh go príobháideach agus cumarsáid a dhéanamh leis an dlíodóir a dhéanann ionadaíocht orthu, lena n‑áirítear sula gceisteoidh na póilíní nó údarás forghníomhaithe dlí nó breithiúnach eile iad;
(b)      Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus páirt éifeachtach a ghlacadh le linn an cheistithe. Beidh an rannpháirtíocht sin i gcomhréir leis na nósanna imeachta faoin dlí náisiúnta, ar choinníoll nach ndéanann na nósanna imeachta sin dochar d’fheidhmiú éifeachtach agus d’inneachar sár-riachtanach an chirt lena mbaineann.
I gcás ina mbeidh dlíodóir rannpháirteach le linn an cheistithe, tabharfar faoi deara gur tharla an rannpháirtíocht sin trí úsáid a bhaint as an nós imeachta taifeadta i gcomhréir le dlí an Bhallstáit lena mbaineann;
[...]
6.      In imthosca eisceachtúla agus ag an gcéim réamhthrialach amháin, féadfaidh na Ballstáit maolú go sealadach ar chur i bhfeidhm na gceart dá bhforáiltear i mír 3 a mhéid atá bonn cirt leis sin i bhfianaise imthosca sonracha an cháis, ar bhonn ceann amháin de na cúiseanna láidre seo a leanas:
(a)      i gcás ina bhfuil géarghá le hiarmhairtí díobhálacha tromchúiseacha do bheatha, do shaoirse nó do shláine coirp duine a sheachaint;
(b)      i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ndéanfaidh na húdaráis imscrúdúcháin gníomhaíocht láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol.’
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
B.      Dlí Phoblacht na Seice
5.        Foráiltear don mhéid seo a leanas in Airteagal 76 den zákon č. 141/1961 Sb., o trestním řízení soudním (trestní řád) (Dlí Uimh. 141/1961 maidir le Nós Imeachta Coiriúil (Cód um an Nós Imeachta Coiriúil)), arna leasú:
‘[…]
(3)      Déanfaidh an t‑údarás póilíneachta a rinne an ghabháil an duine gafa a cheistiú agus tuarascáil ar an gceistiú a tharraingt suas, ina léireoidh sé áit,
am agus imthosca na gabhála agus ina ndéanfaidh sé na sonraí pearsanta a bhaineann leis an duine gafa agus na cúiseanna substainteacha leis an ngabháil a thaifeadadh.
(4)      Déanfaidh an t‑údarás póilíneachta a rinne an ghabháil nó chuig ar tarchuireadh an duine a gabhadh agus é i mbun ciona faoi fomhír 2 an duine sin a scaoileadh saor láithreach má dhíbrítear an t‑amhras nó má thagann deireadh le forais na gabhála ar aon chúis eile. Mura scaoiltear saor an duine gafa, cuirfidh an t‑údarás póilíneachta tuarascáil ar cheistiú an duine a gabhadh ar aghaidh chuig an ionchúisitheoir poiblí, mar aon le cóip den ordú chun imeachtaí coiriúla a thionscnamh agus fianaise eile, ionas go bhféadfaidh an t‑ionchúisitheoir poiblí, más gá, iarratas a dhéanamh go ndéanfaí an duine a athchur faoi choimeád. Ní mór don údarás póilíneachta an iarratas a chur isteach gan mhoill ionas gur féidir an duine a gabhadh faoin dlí seo a thabhairt os comhair na cúirte tráth nach déanaí ná 48 n‑uair an chloig tar éis na gabhála; murach sin, ní mór an duine gafa a scaoileadh saor.
[...]
(6)      Beidh sé de cheart ag an duine atá faoi dhrochamhras a gabhadh a éileamh go mbeadh dlíodóir i láthair le linn ceistiúcháin dá bhforáiltear i
bhfomhír 3, mura rud é nach bhfuil nach féidir dul i dteagmháil leis laistigh den teorainn ama a leagtar amach i
bhfomhír 4.’
III. An nós imeachta réamhdhlíthíochta agus an nós imeachta os comhair na Cúirte
6.        An 23 Meán Fómhair 2021, sheol an Coimisiún litir fógra fhoirmiúil chuig Poblacht na Seice, i gcomhréir le hAirteagal 258 CFAE,
á chur in iúl go ndearnadh roinnt forálacha, de Threoir 2013/48, lena n‑áirítear Airteagal 3(6)(b) a thrasuí go mícheart, agus d’iarr sé ar an mBallstát sin a bharúlacha a chur isteach laistigh de 2 mhí.
7.        An 23 Samhain 2021, thug Poblacht na Seice freagra ar an litir sin agus chuir sí i gcoinne argóintí an Choimisiúin.
8.        An 28 Meán Fómhair 2023, chuir an Coimisiún tuairim réasúnaithe chuig Poblacht na Seice, inar líomhnaíodh, go háirithe, nach ndearnadh Airteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48 a thrasuí i gceart fós, agus d’iarr sé uirthi an tuairim réasúnaithe sin a chomhlíonadh laistigh de 2 mhí tar éis di í a fháil.
9.        An 24 Samhain 2023, thug Poblacht na Seice freagra ar an tuairim réasúnaithe, agus d’áitigh sí go ndearna sí Airteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48 a thrasuí i gceart.
10.      Trína iarratas arna thaisceadh an 15 Deireadh Fómhair 2024, thionscain an Coimisiún an chaingean láithreach os comhair na Cúirte Breithiúnais faoi Airteagal 258 CFAE. Iarrann sí ar an gCúirt an méid seo a leanas a dhéanamh:
–         a dhearbhú nár chomhlíon Poblacht na Seice a hoibleagáidí faoi Airteagal 3(6), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3), de Threoir 2013/48 toisc nár thrasuigh sí na forálacha sin i gceart; agus
–        a ordú do Phoblacht na Seice costais na n‑imeachtaí a íoc.
11.      Ina cosaint a taisceadh an 31 Nollaig 2024, iarrann Poblacht na Seice ar an gCúirt Bhreithiúnais:
–        an chaingean seo a dhíbhe toisc í a bheith gan bhunús; agus
–        a ordú don Choimisiún na costais a íoc.
12.      Chuir an Coimisiún agus Poblacht na Seice freagra agus athfhreagra isteach freisin an 12 Feabhra 2025 agus an 20 Márta 2025, faoi seach.
13.      An 30 Eanáir 2025, thug Uachtarán na Cúirte cead don Ungáir idiragairt a dhéanamh sa chás seo chun tacú leis an ordú atá á lorg ag Poblacht na Seice.
14.      Mar gheall ar na cosúlachtaí idir an cás seo agus Cás C‑660/24,
an Coimisiún v an Ungáir, d’eagraigh an Chúirt, de bhun Airteagal 77 dá Rialacha Nós Imeachta,
comhéisteacht sa dá chás sin. Tionóladh an éisteacht sin an 10 Nollaig 2025 inar chuir an Coimisiún, Poblacht na Seice agus an Ungáir argóint ó bhéal i láthair.
IV.    Anailís
15.      Tá m’anailís leagtha amach in dhá phríomhchuid. Ar an gcéad dul síos, measaim go bhfuil sé úsáideach roinnt réamhbharúlacha a thabhairt maidir le Treoir 2013/48 agus a háit sa limistéár saoirse, slándála agus ceartais (LSSC) (A). Ar an dara dul síos, déanfaidh mé scrúdú ar fhiúntas an ghearáin maidir le sárú ar Airteagal 3(6), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3), de Threoir 2013/48(B).
16.      Ar bhonn na hanailíse sin, táim den tuairim go bhfuil bunús maith leis an ngearán sin.
A.      Réamhbharúlacha maidir le Treoir 2013/48 agus LSSC
17.      Ar an gcéad dul síos, mar a tugadh faoi deara i mo Thuairimí roimhe seo, (3) ghlac an tAontas Eorpach roinnt treoracha bunaithe ar inniúlacht an Aontais Eorpaigh faoi Airteagal 82(2)(b) CFAE chun rialacha íosta a achtú maidir le cearta daoine aonair sa nós imeachta coiriúil. Áirítear Treoir 2013/48 sa tacar sé threoir sin. (4)
18.      Tugtar treoracha ‘treochlár’ orthu uaireanta, ós rud é gurbh é Rún 2009 ón gComhairle maidir le Treochlár chun cearta nós imeachta daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe in imeachtaí coiriúla a neartú, (5) rud lenar spreagadh iad. Formheasadh an réiteach sin le Clár Stócólm na Comhairle Eorpaí maidir le LSSC, (6) inar dearbhaíodh gur ‘luach bunúsach de chuid an Aontais é cearta daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine cúisithe in imeachtaí coiriúla a chosaint, rud atá fíor-riachtanach chun muinín fhrithpháirteach idir na Ballstáit agus muinín an phobail as an Aontas a choinneáil ar bun’. (7)
19.      Go deimhin, mar a léirítear in aithrisí Threoir 2013/48, (8) is é an t‑údar atá le rialacha íosta comhchoiteanna a bhunú maidir le cearta nós imeachta coiriúla do dhaoine aonair sna treoracha sin muinín fhrithpháirteach as córais cheartais choiriúil náisiúnta a neartú, mar ‘bhunús an aitheantais fhrithpháirtigh, a ardaíodh chun bheith ina bhunchloch chun limistéar na saoirse, na slándála agus an cheartais a thógáil’. (9) Tá sé beartaithe leis na rialacha sin freisin deireadh a chur le bacainní ar shaorghluaiseacht saoránach san Aontas Eorpach, agus cur leis na caighdeáin maidir leis an gceart chun triail chóir a fháil agus an ceart chun cosanta a ráthaítear, go háirithe, le hAirteagal 47 agus Airteagal 48(2) den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh (‘an Chairt’), chomh maith le forálacha inchomparáide d’Airteagal 6 den Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine (ECHR). (10)
20.      Le Treoir 2013/48 bunaítear rialacha íosta comhchoiteanna maidir leis an gceart atá ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine atá cúisithe rochtain a fháil ar dhlíodóir ag gach céim d’imeachtaí coiriúla.. (11) Tá an ceart sin bunriachtanach chun triail chóir a fháil, (12) agus cuidíonn sé lena áirithiú go n‑urramaítear cearta eile nós imeachta choiriúil. (13)
21.      Cuirtear an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla in iúl in Airteagal 3 de Threoir 2013/48.
22.      Leagtar síos in Airteagal 3(1) de Threoir 2013/48 ‘an bunphrionsabal’ go bhfuil an ceart ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine cúisithe rochtain a fháil ar dhlíodóir in am agus ar bhealach a chuirfidh ar a gcumas a gcearta cosanta a fheidhmiú go praiticiúil agus go héifeachtach. (14)
23.      Déantar an prionsabal sin a fhorbairt in Airteagal 3(2) de Threoir 2013/48 maidir leis an tráth nach mór an ceart sin a dheonú, lena n‑áirítear duine a bheith á cheistiú ag na húdaráis. (15)
24.      Déantar an prionsabal sin a fhorbairt tuilleadh in Airteagal 3(3) de Threoir 2013/48, lena leagtar amach ábhar an chirt rochtana ar dhlíodóir. Go háirithe, ceanglaítear le hAirteagal 3(3)(a) ar na Ballstáit a áirithiú go bhfuil sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine cúisithe bualadh go príobháideach agus cumarsáid a dhéanamh lena ndlíodóir, lena n‑áirítear roimh cheistiú, (16) agus ceanglaítear le hAirteagal 3(3)(b) ar na Ballstáit a áirithiú go bhfuil sé de cheart ag na daoine sin a ndlíodóir a bheith i láthair agus páirt éifeachtach a ghlacadh nuair a cheistítear iad. (17)
25.      Faoi Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48, ceadaítear do na Ballstáit maolú go sealadach ar na cearta in Airteagal 3(3) di ‘in imthosca eisceachtúla agus ag an gcéim réamhthrialach amháin’ i gcás ina bhfuil údar cuí leis ‘in imthosca áirithe an cháis’ agus bunaithe ar ‘chúiseanna láidre’ a bhaineann leis an méid seo a leanas: (a) ‘i gcás ina bhfuil géarghá le hiarmhairtí díobhálacha tromchúiseacha do bheatha, do shaoirse nó do shláine coirp duine a sheachaint’; nó (b) ‘i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ndéanfaidh na húdaráis imscrúdúcháin gníomhaíocht láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol’. Ní mór d’aon mhaolú sealadach faoi Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48 na coinníollacha ginearálta a leagtar amach in Airteagal 8 den Treoir sin a chomhlíonadh freisin. (18)0
26.      Is é croílár an cháis seo an bealach
éagsúil atá ag an gCoimisiún, ar thaobh amháin, agus ag Poblacht na Seice agus ag an Ungáir, ar an taobh eile, ar thuiscint shubstaint an chirt chun rochtana ar dhlíodóir agus ar na maoluithe a d’fhéadfadh a bheith ann ar an gceart sin.
27.      Go bunúsach, agus sula míneoidh mé seasaimh na bpáirtithe ar bhealach níos mionsonraithe, léiríonn an Coimisiún substaint an chirt rochtana ar dhlíodóir mar a leagtar amach i dTreoir 2013/48 sa chaoi go bhfuil sé de cheangal, mar riail, go mbeadh dlíodóir i láthair le linn an cheistithe, agus is iad na cásanna a leagtar amach in Airteagal 3(6) den Treoir sin an t‑aon eisceacht ar an riail sin (is é sin, nuair is féidir daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheistiú gan dlíodóir a bheith i láthair).
Ina theannta sin, féadfaidh na daoine sin an ceart chun dlíodóir a bheith i láthair a tharscaoileadh faoi na coinníollacha a leagtar síos in Airteagal 9 di. Os a choinne sin, áitíonn an Ungáir agus Poblacht na Seice go gcomhlíontar an ceart rochtana ar dhlíodóir nuair a thugtar an deis do na daoine sin dlíodóir a bheith i láthair acu.
Ar an gcúis sin, ní maolú ar an gceart rochtana ar dhlíodóir í an fhéidearthacht ceistiú a dhéanamh mura dtagann an dlíodóir i láthair laistigh de thréimhse áirithe ama.
B.      An gearán, lena n‑éilítear sárú ar Airteagal 3(6), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3), de Threoir 2013/48
1.      Achoimre ar argóintí na bpáirtithe
28.      Áitíonn an Coimisiún go ndearna Poblacht na Seice Airteagal 3(6), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3), de Threoir 2013/48 a thrasuí go mícheart toisc go gceadaítear go ginearálta le Mír 76(6) den Chód um Nós Imeachta Coiriúil (‘reachtaíocht na Seice atá faoi dhíospóid’) daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheistiú in éagmais a ndlíodóra i gcásanna nach gcomhlíontar coinníollacha Airteagal 3(6) den Treoir sin. Foráiltear leis an mír
sin go bhféadfaidh na húdaráis daoine den sórt sin a cheistiú in imeachtaí réamhthrialach gan rochtain a fháil ar dhlíodóir mura dtagann an dlíodóir i láthair laistigh den tréimhse ama shonraithe. Dá bhrí sin, tá an cead duine a cheistiú gan dlíodóir nasctha leis an bhfíoras nach féidir teagmháil a dhéanamh leis an dlíodóir in am ar leith gan aon mheasúnú nithiúil a dhéanamh ar an ngá atá le ceistiú den sórt sin ar bhonn cúiseanna láidre dá dtagraítear in Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48. (19)
29.      Cuireann an Coimisiún in iúl,
inter alia, go bhfuil seasamh Phoblacht na Seice – d’fhonn an ceart rochtana ar dhlíodóir a ráthú, gur leor an deis a bheith ag an duine sin dul i dteagmháil le dlíodóir a d’fhéadfadh a bheith i láthair le linn
an cheistiú agus é a roghnú – contrártha d’Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48, ina dtagraítear go soiléir don dá ghné den cheart rochtana ar dhlíodóir, eadhon láithreacht an dlíodóra agus rannpháirtíocht éifeachtach an dlíodóra le linn an cheistithe. Leanann sé ó Airteagal 3(1) de Threoir 2013/48 nach dtagann aon chás chun cinn ina gceisteofar an duine gan dlíodóir a bheith i láthair, ach amháin i gcás inar bhain na Ballstáit úsáid as an maolú sealadach in Airteagal 3(6) den Treoir sin nó inar tharscaoil an duine an ceart i gcomhréir le hAirteagal 9 di.
30.      Dar leis an gCoimisiún, ní thugann an gá atá leis an duine a scaoileadh saor laistigh de 48 n‑uair an chloig údar leis an ngá atá leis an duine sin a cheistiú gan dlíodóir, agus is féidir leis na húdaráis náisiúnta aghaidh a thabhairt ar mhí-úsáid fhéideartha a bhaint as seoladh nós imeachta coiriúil ar bhealaí eile, amhail dul ar iontaoibh dlíodóir eile atá ar fáil chun cúnamh a thabhairt don duine sin le linn an cheistithe. Mar a chuir an Coimisiún i dtábhacht ag an éisteacht,
sáraítear Treoir 2013/48 fós, gan beann ar cé acu a mheasfaí nó nach measfaí go bhfuil reachtaíocht na Seice atá faoi dhíospóid comhsheasmhach le cásdlí na Cúirte Eorpaí um Chearta an Duine (ECtHR).
31.      Áitíonn Poblacht na Seice go bhfuil an reachtaíocht de chuid na Seice atá faoi dhíospóid i gcomhréir le hAirteagal 3(3) de Threoir 2013/48 agus nach maolú í faoi Airteagal 3(6) di. Ní cheanglaítear le hAirteagal 3(3)(b) den Treoir sin ar na Ballstáit a áirithiú nach mór daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a cheistiú i gcónaí i láthair dlíodóra, ina ionad sin, ní cheanglaítear leis ach ar na Ballstáit a áirithiú go raibh an deis ag na daoine sin rochtain a fháil ar dhlíodóir agus go raibh cead ag an dlíodóir a roghnaíodh a bheith i láthair le linn an cheistithe.
32.      De réir Phoblacht na Seice,
bheadh maolú ann faoi Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48 mura raibh cead ag an duine dlíodóir a roghnú a d’fhéadfadh a bheith i láthair agus é á cheistiú. Mar sin féin,
i gcás ina tugadh an deis don duine dlíodóir a roghnú ach ar chúis éigin nach bhféadfadh an dlíodóir a bheith i láthair, níl aon mhaolú den sórt sin ann. Sin é an cás go díreach le
reachtaíocht na Seice atá faoi dhíospóid, a chomhlíonann Airteagal 3(3)(b) den Treoir sin go hiomlán, ós rud é gurb iad na nósanna imeachta faoin dlí náisiúnta a cheanglaíonn, i gcás eisceachtúil duine a ghabhtar, go ndéanfar ceistiú ar an duine sin laistigh de 48 uair an chloig agus go mbeidh dóthain solúbthachta aige dlíodóir a roghnú a bheidh i láthair ag an gceistiú. (20) Cuireann Poblacht na Seice leis, fiú dá measfaí go n‑imíonn an reachtaíocht sin ó Airteagal 3(3)(b), go mbeadh an sé i gcomhréir le hAirteagal 3(6), ós rud é
(i) nach bhfuil feidhm aici ach go heisceachtúil i gcásanna práinneacha,
(ii) go bhfuil feidhm aige chun bagairt thromchúiseach ar imeachtaí coiriúla a chosc, agus (iii) go n‑éilíonn sí measúnú aonair ag na húdaráis inniúla agus imthosca an cháis á gcur san áireamh.
33.      Cuireann Poblacht na Seice i bhfios go láidir,
inter alia, gur cosaint í an chuid sin den reachtaíocht do chásanna sonracha agus eisceachtúla ina roghnaíonn duine atá faoi dhrochamhras dlíodóir d’aon ghnó nach bhfuil ar fáil agus, dá bhrí sin, lena mbaintear mí-úsáid de facto as an gceart dlíodóir a roghnú chun scaoileadh a fháil agus chun éalú ón gceartas. Tá a sheasamh comhsheasmhach freisin le cásdlí ECtHR, (21) ina meastar go bhfuil fadhb ann i gcás nach bhfuil aon deis ag an duine lena mbaineann cumarsáid a dhéanamh le dlíodóir, agus ní leis an gcás ina ndéantar gníomh ar leith gan dlíodóir a bheith i láthair, go háirithe i gcás inarb é is cúis leis sin gur éiligh an duine dlíodóir a bheith aige nach raibh ar fáil ag an am sin. Mar a chuir Poblacht na Seice in iúl ag an éisteacht, ní chuirtear bac le Treoir 2013/48 daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheistiú gan an dlíodóir a bheith i láthair, bunaithe ar a foclaíocht, ar a stair reachtach agus ar an gcomparáid le Treoir 2016/800 a bhaineann le leanaí, agus ní théann Treoir 2013/48 níos faide ná cásdlí ECtHR, ós rud é go gcomhfhreagraíonn a forálacha don chásdlí sin agus nach bhfuil aon tásc den sórt sin sna hoibreacha ullmhúcháin.
34.      Cuireann an Ungáir in iúl freisin, de bhua na foclaíochta in Airteagal 3(3)(b) (‘i gcomhréir leis na nósanna imeachta faoin dlí náisiúnta’), go dtugtar le Treoir 2013/48 faoi raon feidhme an dlí náisiúnta an fhéidearthacht an ceart atá ag dlíodóir a bheith i láthair a shainiú agus a shoiléiriú, agus go gcomhlíontar an ceanglas sin le reachtaíocht náisiúnta lena n‑áirithítear go mbeidh dóthain saoirse ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe dlíodóir a roghnú a bheidh i láthair le linn an cheistithe. Dá mbeadh sé éigeantach láithreacht iarbhír dlíodóra a áirithiú i ngach cás, d’fhéadfadh mí-úsáid agus bacainní ar fheidhmiú imeachtaí coiriúla a bheith mar thoradh air sin agus bac a chur ar chearta daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine atá cúisithe. Mar a chuir an Ungáir in iúl ag an éisteacht, ní fhorchuirtear dearbhcheanglas láithreachta le cásdlí ECtHR.
2.      Measúnú
35.      Léiríonn argóintí na bpáirtithe, mar a mhínigh mé go hachomair thuas (féach míreanna 26 agus 27 den Tuairim seo)
go n‑eascraíonn an gearán seo mar gheall ar an tuiscint dhifriúil ar fhorálacha Threoir 2013/48. Dá bhrí sin, baineann an díospóid le léiriú fhorálacha Airteagal 3(3) agus (6) de Threoir 2013/48 agus le conas ba cheart an ceart rochtana ar dhlíodóir le linn ceistiúcháin in Airteagal 3(3)(b) den Treoir sin a thuiscint. Níor thug an Chúirt aghaidh ar na saincheisteanna sin go fóill.
36.      Measaim, bunaithe ar fhoclaíocht, stair reachtach, comhthéacs agus cuspóirí Threoir 2013/48, mar aon le cásdlí ECtHR, nach mór seasamh le léiriú an Choimisiúin ar bhrí agus ar an ngaol idir Airteagal 3(3) agus (6) de Threoir 2013/48.
(a)    Foclaíocht
37.      Mar cheann de ghnéithe an chirt rochtana ar dhlíodóir in Airteagal 3(3), ceanglaítear go sainráite le mír (b) de ar na Ballstáit a áirithiú go mbeidh sé ‘de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus páirt éifeachtach a ghlacadh le linn an cheistithe.’ (22)
38.      Luaitear an méid seo a leanas freisin in aithris 25 de Threoir 2013/48: ‘Ba cheart do na Ballstáit a áirithiú go bhfuil sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach nuair a cheistíonn na póilíní nó údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnacha eile iad, lena n‑áirítear le linn éisteachtaí cúirte.’ (23)
39.      Dar liomsa, agus mar a léirigh an Coimisiún, ciallaíonn láithreacht a bheith ann go fisiciúil, is é sin, tá sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine cúisithe a ndlíodóir a bheith ann go pearsanta nuair a cheistíonn na húdaráis iad. (24)
40.      Dá bhrí sin, foráiltear le hAirteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 do cheart ginearálta daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a ndlíodóir a bheith acu ansin le linn ceistiú ag na húdaráis. Mar sin féin, ní dearbhcheart é an ceart sin agus, dá bhrí sin, mar a fhoráiltear leis an Treoir sin, d’fhéadfadh sé a bheith faoi réir maoluithe sealadacha faoi Airteagal 3(6) de nó faoi réir an ceart sin a tharscaoileadh faoi Airteagal 9 de.
41.      Mar a rialaigh an Chúirt, tá na maoluithe sealadacha i dTreoir 2013/48 uileghabhálach. (25)
42.      Mar a chuir an Coimisiún in iúl agus contrártha leis na hargóintí a chuir Poblacht na Seice chun cinn, is léir nach gcomhlíonann reachtaíocht na Seice atá faoi dhíospóid na ceanglais go léir maidir le maolú sealadach a d’fhéadfadh a bheith ann mar a leagtar amach in Airteagal 3(6), mar aon le hAirteagal 8, de Threoir 2013/48. Go deimhin, is léir, mar a chruthaigh an Coimisiún, go mbunaítear leis an reachtaíocht sin riail a bhfuil feidhm aici go ginearálta i gcásanna nach dtagann an dlíodóir i láthair laistigh den tréimhse shonraithe 48 n‑uair an chloig agus, dá bhrí sin, nach bhfuil sí teoranta do chásanna aonair (‘a mhéid atá bonn cirt leis i bhfianaise imthosca sonracha an cháis’) mar a shainordaítear le hAirteagal 3(6) den Treoir sin. Níor léiríodh ach oiread gur gá ‘cúiseanna láidre’ a bhaineann go sonrach le ‘i gcás ina bhfuil géarghá le hiarmhairtí díobhálacha tromchúiseacha do bheatha, do shaoirse nó do shláine coirp duine a sheachaint’ nó ‘i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ndéanfaidh na húdaráis imscrúdúcháin gníomhaíocht láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol’ a léiriú ina leith sin.
43.      Mar thoradh air sin, i mo thuairimse, tá reachtaíocht Phoblacht na Seice atá faoi dhíospóid, lena gceadaítear, ar bhonn ginearálta, daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheistiú gan a ndlíodóir a bheith i láthair díreach toisc nach raibh an dlíodóir in ann teacht i láthair laistigh de thréimhse 48 n‑uair an chloig, contrártha d’fhorálacha Airteagal 3(3)(b), arna léamh in éineacht le hAirteagal 3(6), de Threoir 2013/48. (26)
44.      Thairis sin, mar a chuir an Coimisiún in iúl agus i gcontrárthacht leis na hargóintí a chuir an Ungáir chun cinn, ba cheart a thabhairt faoi deara go mbaineann an tagairt don dlí náisiúnta in Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 le rannpháirtíocht éifeachtach an dlíodóra, ní le láithreacht an dlíodóra féin. Is léir sin ó fhoclaíocht na forála sin (‘Beidh an rannpháirtíocht sin i gcomhréir le nósanna imeachta faoin dlí náisiúnta’) agus ó aithris 25 di (‘Ba cheart rannpháirtíocht den sórt sin a bheith i gcomhréir le haon nós imeachta faoin dlí náisiúnta lena bhféadfar rannpháirtíocht dlíodóra a rialáil le linn ceistiúcháin’).
45.      Dar liomsa, ní thagann sé sin salach ar an bhfíoras nach mór Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 a léamh mar Airteagal lena n‑éilítear láithreacht agus rannpháirtíocht éifeachtach araon, ina ionad sin, tugann sé le tuiscint, cé go dtugtar roinnt saoirse do na Ballstáit faoi Threoir 2013/48 i ndáil le rialacha náisiúnta lena rialaítear módúlachtaí áirithe maidir le rannpháirtíocht éifeachtach dlíodóra (faoi réir an cheanglais nach féidir le rialacha den sórt sin ‘dochar d’fheidhmiú éifeachtach agus d’inneachar sár-riachtanach’ an chirt sin), nach bhfuil aon rogha ann maidir le láithreacht, ós rud é go bhfuil an ceart rochtana ar dhlíodóir ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe mar riail le linn ceistiú faoi Airteagal 3(3)(b) den Treoir sin. Is ionann láithreacht agus a bheith ann, agus is amhlaidh go bhfuil an dlíodóir ann, nó nach bhfuil.
46.      Ón tagairt in Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 do ‘a ndlíodóir’, níor cheart a thuiscint go dtagraíonn sé i gcónaí do dhlíodóir arna roghnú ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine cúisithe. Ní chuirtear cosc leis an bhfoclaíocht sin, mar a chuir an Coimisiún in iúl, ar údaráis na mBallstát déileáil le mí-úsáid fhéideartha an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir, rud a d’fhéadfadh bacainní a chur ar sheoladh imeachtaí coiriúla, trí shocruithe a dhéanamh chun go gceapfaí dlíodóir chun cúnamh a thabhairt dóibh le linn ceistiú in ionad an dlíodóra roghnaithe nach bhféadfadh a bheith i láthair. Is é an dlíodóir ceaptha ansin ‘a ndlíodóir’.
(b)    Stair reachtach
47.      D’áitigh Poblacht na Seice ag an éisteacht go rialaítear le Treoir 2013/48 an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir ach nach rialaítear léi láithreacht éigeantach dlíodóra, agus go léirítear le stair reachtach na Treorach sin gur ardaíodh forálacha maidir le láithreacht éigeantach dlíodóra mar rogha mhalartach, ach nár roghnaíodh iad ar deireadh. Tugann diúltú d’fhorálacha maidir le láithreacht éigeantach dlíodóra le fios, dar leis, nach gceanglaítear le Treoir 2013/48 nach mór do dhlíodóir a bheith i láthair i gcónaí le linn an cheistithe.
48.      Dar liomsa, tá an argóint sin a chuir Poblacht na Seice chun cinn bunaithe ar thuiscint mhícheart ar an gceanglas maidir leis an láithreacht éigeantach dlíodóra.
49.      Is fíor, mar chuid de stair reachtach Threoir 2013/48, (27) go raibh rogha beartais curtha ar aghaidh sa Mheasúnú Tionchair ón gCoimisiún inar beartaíodh, go háirithe, forálacha lena bhforchuirtear cosaint éigeantach i gcoitinne. Thug sé sin le fios nach mór do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe cúnamh a fháil i gcónaí ó dhlíodóir sa chiall go mbeadh tarscaoileadh an chirt sin neamhcheadaithe. Is é sin le rá,
ciallaíonn an chineál éigeantach den chosaint
nach féidir ceart a tharscaoileadh. Ba é an rogha beartais a rinneadh, áfach, go gceadófaí tarscaoileadh an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir faoi réir rialacha íosta comhchoiteanna.
50.      Dá bhrí sin,
contrártha
d’argóintí Phoblacht na Seice, ba cheart idirdhealú a dhéanamh idir an coincheap maidir le láithreacht éigeantach dlíodóra agus an ceart ginearálta chun rochtain a fháil ar dhlíodóir.
51.      Is léir ó fhorálacha Threoir 2013/48 (28) go gciallaíonn láithreacht éigeantach dlíodóra nach féidir leis an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a tharscaoileadh agus nach mór dlíodóir a bheith aige i gcónaí, agus go gciallaíonn an ceart rochtana ar dhlíodóir in Airteagal 3(3) den Treoir sin go bhfuil ceart ginearálta ag an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe dlíodóir a bheith aige, agus go háirithe é a bheith i láthair le linn an cheistithe faoi chuid (b) den mhír sin, ach gur féidir leis an duine sin an ceart sin a tharscaoileadh, ar choinníoll go gcomhlíontar ceanglais Airteagal 9 (nó go bhféadfadh maolú sealadach a bheith ann faoi Airteagal 3(6)).
Is é sin le rá,
leis an bhfíoras nach bhfuil aon láithreacht éigeantach dlíodóra ann faoin
gcuid (b) sin, ní dhéantar difear ar bhealach ar bith don cheart ginearálta a thugtar do dhaoine faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe an dlíodóir a bheith i láthair acu le linn an cheistithe, ach amháin má tharscaoil siad an ceart sin i gcomhréir le hAirteagal 9.
52.      D’fhéadfaí a lua freisin gur ardaíodh sa Chomhairle an tsaincheist maidir le fanacht go dtí go dtiocfaidh an dlíodóir roimh cheistiú, agus cuireadh tograí chun cinn chun aghaidh a thabhairt air sin i dtéacs na treorach, a thagródh ar ais do chórais dlí na mBallstát. (29) Mar sin féin, scriosadh na forálacha sin a moladh toisc gur tugadh an chaibidlíocht le Parlaimint na hEorpa chun críche. (30)
53.      Cé nach bhfuil an stair reachtach cinntitheach, ní chuirtear cosc léi ar an léiriú gurb é an rún reachtach a áirithiú nach mór, i bprionsabal, an ceart a thabhairt do dhaoine atá faoi dhrochamhras agus do dhaoine cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair le linn an cheistithe.
(c)    Comhthéacs
54.      Is cosúil go dtacaíonn forálacha eile de Threoir 2013/48 agus de threoracha ‘treochláir’ eile le léiriú Airteagal 3(3)(b), arna léamh in éineacht le hAirteagal 3(6), den Treoir sin a chuir an Coimisiún ar aghaidh.
55.      Go háirithe, mar a fheictear i mír 22 den Tuairim seo, soiléirítear in Airteagal 3(1) de Threoir 2013/48, mar phrionsabal ginearálta, nach mór do na Ballstáit a áirithiú go dtabharfar an ceart rochtana ar dhlíodóir do dhaoine atá faoi dhrochamhras agus do dhaoine cúisithe ‘laistigh de thréimhse ama agus ar bhealach a fhágfaidh go mbeidh na daoine lena mbaineann in ann a gcearta cosanta a fheidhmiú go praiticiúil agus go héifeachtach’. Ciallaíonn sé sin, arna léamh in éineacht le hAirteagal 2(1) den Treoir sin, go bhfuil sé d’oibleagáid ar na Ballstáit a áirithiú, gan eisceachtaí, go bhfeidhmeofar an ceart sin ‘go praiticiúil agus go héifeachtach’ ag gach céim de na himeachtaí coiriúla. I mo thuairimse, agus mar atá curtha in iúl ag an gCoimisiún, i gcás inar féidir leis na húdaráis duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a cheistiú in éagmais a dhlíodóra díreach toisc nach dtagann an dlíodóir i láthair laistigh den tréimhse shonraithe, d’fhéadfadh sé an bonn a bhaint go mór d’fheidhmiú praiticiúil agus éifeachtach chearta cosanta an duine.
56.      D’áitigh Poblacht na Seice ag an éisteacht gur féidir tuilleadh tacaíochta don fhíoras nach gceanglaítear le Treoir 2013/48 nach mór do dhlíodóir a bheith i láthair i gcónaí le linn an cheistithe a bhaint as an gcomparáid le Treoir 2016/800 a bhaineann le leanaí atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe in imeachtaí coiriúla (féach mír 17 den Tuairim seo). Cuireann Poblacht na Seice in iúl, de réir Airteagal 6(2) de Threoir 2016/800, nach mór do na Ballstáit a áirithiú go bhfaighidh leanaí cúnamh ó dhlíodóir, agus faoi Airteagal 6(4)(b) di, nach mór do na Ballstáit a áirithiú go bhfaighidh leanaí cúnamh ó dhlíodóir le linn ceistiúcháin.
Dar léi, ós rud é gur léir ó na forálacha sin go bhfuil láithreacht dlíodóra éigeantach
le linn an cheistithe agus go n‑áirítear iad i dTreoir 2016/800 mar gheall ar leochaileacht leanaí, léirítear gur maolú é ar an gcóras ginearálta a bunaíodh le Treoir 2013/48; go loighciúil, dá mbunófaí láithreacht éigeantach dlíodóra le Treoir 2013/48, ní bheadh sé riachtanach an oibleagáid sin a bhunú i dTreoir 2016/800 ach amháin do dhaoine áirithe atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe.
57.      Arís eile, dar liomsa, tá an argóint sin bunaithe ar thuiscint mhícheart ar an gceanglas maidir le láithreacht éigeantach dlíodóra.
58.      Is fíor, murab ionann agus Treoir 2013/48, go bhforáiltear le Treoir 2016/800 do láithreacht éigeantach dlíodóra le linn an cheistithe mar gheall ar chás ar leith leanaí atá leochaileach agus nach mbíonn in ann imeachtaí coiriúla a thuiscint agus a leanúint go hiomlán i gcónaí. (31) Mar a pléadh thuas, áfach, ciallaíonn láithreacht éigeantach dlíodóra le linn an cheistithe nach gceadaítear aon tarscaoileadh agus, dá bhrí sin, nach ionann é agus an ceart ginearálta agó mbeidh dlíodóir i láthair le linn an cheistithe, i gcás ina gceadaítear tarscaoileadh.
(d)    Cuspóirí
59.      Mar a luaitear thuas i gcuid IV.A den Tuairim seo,
rannchuidíonn Treoir 2013/48 le tógáil LSSC trí shraith comhrialacha íosta a bhunú maidir leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla, d’fhonn muinín fhrithpháirteach na mBallstát ina gcórais cheartais choiriúil agus muinín shaoránaigh an Aontais a chur chun cinn agus iad ag gluaiseacht ar fud an Aontais Eorpaigh. Ag filleadh ar Chlár Stócólm, tá sé beartaithe leis an treoir sin ní hamháin códú a dhéanamh, ach an ceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla ar fud na mBallstát a neartú.
60.      Chuige sin, dá ndéanfaí Treoir 2013/48 a léiriú ionas go gceadófaí do Bhallstát ceistiú daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheadú gan an ceart a thabhairt dóibh a ndlíodóir a bheith i láthair go díreach toisc nár tháinig an dlíodóir i láthair laistigh de thréimhse 48 n‑uair an chloig, dealraíonn sé dom go mbainfí an bonn de chuspóirí Threoir 2013/48 chun leibhéal coiteann de chearta chun trialach córa a áirithiú do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe ar fud an Aontais Eorpaigh.
(e)    Cásdlí ECtHR
61.      D’agair Poblacht na Seice agus an Ungáir cásdlí ECtHR chun tacú lena seasamh agus d’áitigh Poblacht na Seice ag an éisteacht
go háirithe go bhfreagraíonn Treoir 2013/48 don mhéid a cheanglaítear le cásdlí ECtHR.
62.      Ba cheart a chur i dtábhacht go bhfuil an chéad ghearán seo bunaithe ar an sárú líomhainte ar fhorálacha Airteagal 3(3) agus (6) de Threoir 2013/48.
Dá bhrí sin, níl an cheist an measfaí reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid a bheith comhsheasmhach le hAirteagal 6 ECHR mar a léirítear é i gcásdlí ECtHR cinntitheach.
63.      I ndáil leis sin, mar a mhínigh mé i dTuairimí roimhe seo, (32)ciallaíonn an oibleagáid na treoracha ‘treochlár’ a léiriú ar bhealach atá comhsheasmhach le cearta bunúsacha nach féidir leis na cearta atá sa treoir áirithe cosaint a thairiscint atá níos ísle ná an chosaint a ráthaítear leis an gCairt agus le ECHR, ach ní chiallaíonn sé nach féidir le reachtóir an Aontais cearta níos fairsinge a dheonú.
Is é sin le rá, ós rud é gurb ionann ECHR agus an t‑íosleibhéal cosanta faoi Airteagal 52(3) den Chairt, (33) ní mór d’aon léiriú ar an treoir áirithe sin foráil a dhéanamh do chosaint atá ar a laghad ar leibhéal an Chonbhinsiún sin,
agus d’fhéadfadh an chosaint a thugann an tAontas Eorpach a bheith níos airde.
64.      Dá bhrí sin, sa chás seo, gan beann ar an gcaoi a léirítear cásdlí ECtHR, ní gá go gciallódh sé sin nach bhféadfaí forálacha Threoir 2013/48 a léiriú mar fhorálacha lena n‑éilítear leibhéal cosanta níos airde fós.
65.      Mar sin féin,
contrártha
d’argóintí Phoblacht na Seice agus na hUngáire, is cosúil go dtacaíonn cásdlí ECtHR leis an bhfíoras go bhfuil gá freisin, faoi ECHR, le dlíodóir a bheith i láthair go fisiciúil.
66.      Chinn ECtHR go bhfuil an ceart atá ag gach duine a chúisítear i gcion coiriúil cosaint éifeachtach a fháil ó dhlíodóir mar a ráthaítear le hAirteagal 6(3)(c) ECHR ar cheann de na gnéithe bunúsacha de thriail chóir i gcomhthéacs imeachtaí coiriúla. (34)
67.      Go háirithe, in Beuze v an Bheilg, (35) chuir
ECtHR
i dtábhacht, maidir le haidhmeanna an chirt sin, go rannchuidíonn rochtain ar dhlíodóir ag an gcéim réamhthrialach de na himeachtaí le hiomrall ar cheartas a chosc agus, thar aon ní eile, le comhlíonadh aidhmeanna Airteagal 6 ECHR, go háirithe comhionannas na n‑arm idir na húdaráis agus an cúisí; is frithmheáchan tábhachtach é rochtain phras ar dhlíodóir i leith leochaileacht na ndaoine faoi dhrochamhras atá faoi choimeád na bpóilíní agus is rud coisctheach é freisin, ós rud é go gcuireann sé cosaint bhunúsach ar fáil i gcoinne chomhéigean agus dhrochíde na ndaoine faoi dhrochamhras ag na póilíní.
Thairis sin, ceann de phríomhchúraimí an dlíodóra ag céim choimeád agus imscrúdú na bpóilíní is ea a áirithiú go n‑urramófar ceart an chúisí gan é féin a ionchoiriú agus a cheart bheith ina thost, cearta atá comhlántach, dá bhrí sin, leis an gceart chun cúnamh dlíthiúil a fháil.
68.      Ina theannta sin, maidir le hábhar an chirt rochtana ar dhlíodóir, mheas ECtHR nach sonraítear in Airteagal 6(3)(c) ECHR an bealach chun an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir ná a ábhar a fheidhmiú.
Cé go bhfágann sé faoi na Stáit na modhanna a roghnú chun a áirithiú go ndaingneofar é ina gcórais bhreithiúnacha, ba cheart raon feidhme agus ábhar an chirt sin a chinneadh i gcomhréir le haidhm ECHR, eadhon cearta atá praiticiúil agus éifeachtach a ráthú. (36)
69.      Chun go leanfaidh an ceart chun triail chóir a fháil de bheith praiticiúil agus éifeachtach go leor, ceanglaítear le hAirteagal 6(1) de ECHR, mar riail, gur cheart rochtain ar dhlíodóir a sholáthar ón gcéad cheistiú a dhéanfaidh na póilíní ar dhuine atá faoi dhrochamhras. (37)
70.      Ní áirithíonn sannadh abhcóide ann féin éifeachtacht an chúnaimh a d’fhéadfadh sé nó sí a thabhairt do chúisí, agus chuige sin, ní mór íoscheanglais áirithe a chomhlíonadh. (38) Ar an gcéad dul síos, ní mór do dhaoine atá faoi dhrochamhras a bheith in ann dul i dteagmháil le dlíodóir ón tráth a chuirtear faoi choimeád iad; dá bhrí sin, ní mór dóibh a bheith in ann dul i gcomhairle lena ndlíodóir roimh agallamh.
(39) Ar an dara dul síos, chinn ECtHR i roinnt cásanna ‘go bhfuil sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras a ndlíodóir a bheith i láthair go fisiciúil le linn a n‑agallamh tosaigh póilíneachta agus aon uair a cheistítear iad sna himeachtaí réamhthrialach ina dhiaidh sin… Ní mór don láithreacht fhisiciúil sin a chur ar chumas an dlíodóra cúnamh a chur ar fáil atá éifeachtach agus praiticiúil seachas cúnamh teibí amháin…, agus go háirithe chun a áirithiú nach ndéanfar dochar do chearta cosanta an duine atá faoi dhrochamhras a chuirtear faoi agallamh.’ (40)
71.      Dearbhaíodh na cinntí sin in
Beuze v an Bheilg i gcásdlí ina dhiaidh sin. (41)
72.      Ina theannta sin, in Soytemiz v an Tuirc, (42) chuir ECtHR i bhfios go láidir gur gné bhunúsach den choimirce a chumhdaítear in Airteagal 6(3)(c) de ECHR é dlíodóir a bheith i láthair le linn na ngníomhaíochtaí imscrúdaitheacha, lena n‑áirítear ceistiú ag na póilíní, toisc go bhfuil sé deacair a fheiceáil conas a fhéadfar na seirbhísí sonracha a bhaineann le ‘cúnamh dlí’, a luaitear in Airteagal 6(3)(c) ECHR, a fheidhmiú in éagmais dlíodóra. Dá bhrí sin, ceanglaítear leis an gceart chun cúnamh a fháil ó dhlíodóir ní hamháin go bhfuil cead ag an dlíodóir a bheith i láthair, ach freisin go bhfuil cead aige cúnamh gníomhach a thabhairt don duine atá faoi dhrochamhras le linn,
inter alia, cheistiú ag na póilíní agus idirghabháil a dhéanamh chun urraim do chearta an duine atá faoi dhrochamhras a áirithiú, ós rud é gur cheart go mbeadh duine a chúisítear i gcion coiriúil in ann an raon iomlán seirbhísí a bhaineann go sonrach le cúnamh dlíthiúil a fháil, ní hamháin le linn na trialach ach freisin le linn na céime réamhthrialach i bhfianaise a thábhachtaí atá sé chun na himeachtaí coiriúla a ullmhú. Thairis sin, tá feidhm ag an gceart chun cúnamh a fháil ó dhlíodóir le linn agus go dtí deireadh an cheistithe ag na póilíní: ‘Is coimirce nós imeachta thábhachtach é láithreacht agus cúnamh gníomhach an dlíodóra le linn ceistiú ag na póilíní arb é is aidhm dó, i measc nithe eile, cosc a chur ar bhailiú fianaise trí mhodhanna comhéigin nó cos ar bolg i gcoinne thoil an duine atá faoi dhrochamhras agus cosaint a thabhairt do shaoirse duine atá faoi dhrochamhras rogha a dhéanamh labhairt nó fanacht ina thost nuair a cheistíonn na póilíní é.’ (43)
73.      Mheabhraigh ECtHR freisin go bhfuil oibleagáid ar na póilíní, i bprionsabal, staonadh ó cheistiú nó é a chur ar atráth i gcás inar agair duine atá faoi dhrochamhras an ceart cúnamh a fháil ó dhlíodóir le linn na ceistiúcháin go dtí go mbeidh dlíodóir i láthair agus go mbeidh sé in ann cúnamh a thabhairt don duine atá faoi dhrochamhras. Tá na breithnithe céanna fíor freisin i gcás ina bhfuil ar an dlíodóir – nó ina n‑iarrtar air – imeacht roimh dheireadh an cheistithe
ag na póilíní agus sula léitear amach agus sula sínítear na ráitis a glacadh. (44)
74.      Dá bhrí sin, mar a léirítear i gcásdlí ECtHR thuasluaite, leagtar béim ar an bhfíoras nach mór do dhaoine atá faoi dhrochamhras agus do dhaoine cúisithe a bheith in ann leas a bhaint as an gceart chun láithreacht fhisiciúil iarbhír dlíodóra a bheith acu le linn an cheistithe mar a ráthaítear leis an gceart rochtana ar dhlíodóir faoi Airteagal 6(1) agus (3)(c) de ECHR. (45) Dá bhrí sin,
contrártha
d’argóintí Phoblacht na Seice agus na hUngáire, tugtar le fios sa chásdlí sin go bhfuil gá le láithreacht fhisiciúil an dlíodóra i bprionsabal, ach amháin más féidir údar cuí a thabhairt le srian ar an gceart sin.
75.      D’fhéadfaí a lua freisin gur cosúil nach bhfuil cásdlí áirithe ECtHR ar a bhfuil Poblacht na Seice agus an Ungáir ag brath i bhfeidhm.
In Yoldas v. an Tuirc, chinn
ECtHR nach ndearnadh aon sárú ar Airteagal 6(1) agus (3)(c) ECHR i gcás inar tharscaoil an t‑iarratasóir an ceart chun cúnamh a fháil ó dhlíodóir, a cinneadh a bheith i gcomhréir leis na caighdeáin riachtanacha. In Hovanesian v. an Bhulgáir, (46) chinn ECtHR nach raibh aon sárú ar Airteagal 6(1) agus 3(c) ECHR i gcás inar cuireadh srian ar cheart an iarratasóra cúnamh dlíodóra a fháil le linn na chéad 24 uair an chloig dá choimeád póilíneachta, a cinneadh go raibh údar leis in imthosca ar leith an cháis i bhfianaise chothroime na n‑imeachtaí ina n‑iomláine. Níor cuireadh tarscaoileadh ná cur i bhfeidhm eisceachtaí ar an gceart ginearálta chun rochtain a fháil ar dhlíodóir i gceist sa chás seo.
Go deimhin, leagtar béim sa dá chás sin faoi seach ar a thábhachtaí atá sé ceanglais leordhóthanacha a bheith ann chun an ceart rochtana ar dhlíodóir a tharscaoileadh, arb é is ábhar don dara gearán sa chás seo, agus an córas dian le haghaidh maoluithe sealadacha faoi Threoir 2013/48.
76.      Ar bhonn na gcúiseanna roimhe seo, tá bunús maith leis an ngearán a rinne an Coimisiún.
V.      Costais
77.      Faoi Airteagal 138(1) de Rialacha Nós Imeachta na Cúirte Breithiúnais,
Ordaítear don pháirtí nár éirigh leis na costais a íoc má iarrtar iad i bpléadálacha an pháirtí a n‑éireoidh leis.
Faoi Airteagal 140(1) de na Rialacha sin, tá ar Bhallstáit agus institiúidí a bhfuil idiragairt sna himeachtaí déanta acu a gcostais féin a íoc.
Dá réir sin, ós rud é gur iarr an Coimisiún costais agus nár éirigh le Poblacht na Seice, ní mór a ordú do Phoblacht na Seice a gcostais féin a íoc agus na costais a thabhaigh an Coimisiún a íoc. Ba cheart don Ungáir a costais féin a íoc.
VI.    Conclúid
78.      I bhfianaise an mhéid sin thuas, molaim don Chúirt Bhreithiúnas:
(1)       a dhearbhú nár chomhlíon Poblacht na Seice a hoibleagáidí faoi Airteagal 3(6), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3),
de Threoir 2013/48/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Deireadh Fómhair 2013 maidir leis an gceart chun dlíodóir a rochtain in imeachtaí coiriúla agus in imeachtaí maidir leis an mbarántas gabhála Eorpach, agus maidir leis an gceart chun tríú páirtí a chur ar an eolas maidir le cailleadh saoirse agus chun cumarsáid a dhéanamh le tríú daoine agus le húdaráis chonsalachta nuair a chailltear an tsaoirsetoisc nár thrasuigh sí na forálacha sin i gceart;
(2)      A ordú do Phoblacht na Seice a costais féin agus costais an Choimisiúin Eorpach a íoc; agus
(3)       A ordú don Ungáir a costais féin a íoc;
1      Bunteanga: an Béarla.
2      Treoir ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Deireadh Fómhair 2013 maidir leis an gceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla agus in imeachtaí maidir leis an mbarántas gabhála Eorpach, agus leis an gceart chun tríú páirtí a chur ar an eolas maidir le cailleadh saoirse agus chun cumarsáid a dhéanamh le tríú daoine agus le húdaráis chonsalachta nuair a chailltear an tsaoirse (IO 2013 L 294, lch. 1).
3      Féach, mo Thuairim in BK (An cion a athaicmiú) (C‑175/22, EU:C:2023:436, go háirithe míreanna 22 agus 23), agus mo Thuairim in M.S. agus páirtithe eile (Cearta nós imeachta mionaoiseach) (C‑603/22, EU:C:2024:157, go háirithe míreanna 26 go 31).
4      I dteannta Threoir 2013/48, áirítear ar na treoracha sin: Treoir 2010/64/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 20 Deireadh Fómhair 2010
maidir leis an gceart chun ateangaireachta agus aistriúcháin in imeachtaí coiriúla (IO
2010 L 280,
, lch. 1); Treoir 2012/13/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Bealtaine 2012 maidir leis an gceart chun faisnéise in imeachtaí coiriúla (IO
2012 L 142,
, lch. 1); Treoir (AE) 2016/343 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 9 Márta 2016 maidir le gnéithe áirithe de thoimhde na neamhchiontachta a neartú mar aon leis an gceart bheith i láthair ag an triail in imeachtaí coiriúla (IO 2016 L 65, lch. 1);
Treoir (AE) 2016/1919 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 26 Deireadh Fómhair 2016 maidir le cúnamh dlí do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine atá cúisithe in imeachtaí coiriúla agus do dhaoine iarrtha in imeachtaí faoi réir barántas gabhála Eorpach (IO 2016 L 297, lch. 1); agus Treoir (AE) 2016/800 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 11 Bealtaine 2016 maidir le coimircí nós imeachta do leanaí atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe in imeachtaí coiriúla (IO 2016 L 132, lch. 1).
5      Rún ón gComhairle an 30 Samhain 2009 (IO 2009 C 295, lch. 1).
6      Féach, i ndáil leis sin, aithris 9 de Threoir 2013/48.
7      An Chomhairle Eorpach, Clár Stócólm – Eoraip atá oscailte agus slán, a fhreastalaíonn ar shaoránaigh agus a thugann cosaint dóibh (2010 IO C 115, lch. 1), pointe 2.4.
8      Féach, go háirithe, aithrisí 1 go 8 agus 12 de Threoir 2013/48.
9      Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Bot in Covaci (C‑216/14, EU:C:2015:305, mír 30).
Féach freisin, mar shampla,
, Tuarascáil ón gCoimisiún chuig Parlaimint na hEorpa agus chuig an gComhairle maidir le cur chun feidhme [Threoir 2013/48],
(COM(2019) 560 final,) 26 Meán Fómhair 2019, pointe 1.1.
10      Ní mór a mheabhrú go bhfuil eilimintí éagsúla sa phrionsabal bunúsach maidir le cosaint bhreithiúnach éifeachtach na gceart, a athdhearbhaítear in Airteagal 47 den Chairt, agus sa choincheap ‘triail chóir’, dá dtagraítear in Airteagal 6 de ECHR, lena n‑áirítear, go háirithe, urraim do chearta na cosanta agus an ceart comhairle, cosaint agus ionadaíocht a fháil.
Ar an gcaoi chéanna, is prionsabal bunúsach de dhlí an Aontais, atá cumhdaithe in Airteagal 48(2) den Chairt, urraim do chearta na cosanta, i ngach imeacht ina bhféadfar pionóis a ghearradh.
Féach, chuige sin, breithiúnas an 15 Iúil 2021,
an Coimisiún v an Pholainn (Córas araíonachta do bhreithiúna) (C‑791/19, EU:C:2021:596, mír 204).
11      Féach, go háirithe,
Airteagail 1 agus 2 agus aithrisí 8, 12 agus 57 de Threoir 2013/48.
12      Féach, i ndáil leis sin, Tuairim an Abhcóide Ghinearálta
Bobek in VW (Ceart rochtana ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú) (C‑659/18, EU:C:2019:940, mír 2), agus mo Thuairim in M.S. agus páirtithe eile (Cearta nós imeachta mionaoiseach) (C‑603/22, EU:C:2024:157, mír 63).
13      I ndáil leis sin, measadh, mar shampla, gurb é an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir an ‘tairseach’ (féach Sayers, D., ‘Article 48 (Criminal Law)’
in Peers, S.,
Hervey, T., Kenner, J. agus Ward, A. (eagarthóirí),
EU Charter of Fundamental Rights: A Commentary, an Dara hEagrán,
, Hart Publishing,
Oxford
2021, lch. 1413, go háirithe lch. 1450), nó an ‘cornerstone’ (féach Mitsilegas, V.,
an Dara hEagrán, Hart Publishing,
Oxford
2022, lch. 265) maidir le cearta nós imeachta choiriúil, ós rud é go gceadaítear leis cearta eile a fheidhmiú agus go gcuidítear leis na cearta sin a dhéanamh iarbhír agus éifeachtach.
14      Féach, mar shampla, breithiúnais an 12 Márta 2020,
VW (Ceart rochtana ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú) (C‑659/18, EU:C:2020:201, mír 31), agus an 8 Bealtaine 2025,
Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, mír 59).
15      Féach, mar shampla, breithiúnais an 12 Márta 2020,
VW (Ceart rochtana ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú) (C‑659/18, EU:C:2020:201, mír 31), agus an 14 Bealtaine 2024,
Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, mír 48).
16      Féach freisin aithris 23 de Threoir 2013/48.
17      Féach freisin aithris 25 de Threoir 2013/48.
18 Féach freisin aithris 38 de Threoir 2013/48.
19      Luaigh an Coimisiún ag an éisteacht go bhfuil an gearán sin bunaithe ar an sárú líomhainte ar Airteagal 3(3) agus (6) de Threoir 2013/48 arna léamh le chéile, agus cé go bhféadfaí reachtaíocht na Seice a mheas i bhfianaise an mhaolaithe a shonraítear in Airteagal 3(6)(a) nó (b), d’fhéadfaí reachtaíocht na hUngáire atá i gceist i gCás C‑660/24 a mheas i bhfianaise an mhaolaithe a shonraítear in Airteagal 3(6)(b); Mhíneoidh sé sin an fáth ar leag an Coimisiún na gearáin amach ar bhealach éagsúil sa dá chás, ach is é an rud atá cinntitheach ná go dtéann an dá chuid den reachtaíocht náisiúnta faoi seach i bhfad níos faide ná na maoluithe a d’fhéadfadh a bheith ann faoin treoir sin.
20      Cuireann Poblacht na Seice in iúl go rialaítear an nós imeachta trína bhféadfaidh duine atá faoi dhrochamhras dlíodóir a roghnú le Treoir Inmheánach Uimh. 103/2013, ar dá réir a chuirtear daoine ar an eolas in am trátha faoina gcearta agus a chuidítear leo iarracht a dhéanamh dul i dteagmháil le dlíodóir dá rogha féin nó dlíodóir eile a roghnú ar bhonn liosta na ndlíodóirí a choinníonn Comhlachas Barra na Seice nó an eolaire teileafóin.
21      Tagraíonn Poblacht na Seice, go háirithe, do ECtHR, 27 Samhain 2008,
Salduz v an Tuirc (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102); ECtHR, 23 Feabhra 2010,
Yoldaș v an Tuirc (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304); ECtHR, 21 Nollaig 2010,
Hovanesian v an Bhulgáir (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403); agus ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910).
22      Béim curtha leis.
23      Béim curtha leis.
24      Mar a pléadh ag an éisteacht
– cé nach bhfuil
sé ábhartha go díreach don chás seo -
d’fhéadfaí a thuiscint le forbairt na teicneolaíochta go bhféadfaí dlíodóir a bheith i láthair i ‘bhfoirm dhigiteach’ mar láithreacht fhisiciúil, ar choinníoll go bhfuil láithreacht den sórt sin inchomparáide le láithreacht dlíodóra ‘ina steillbheatha’. I ndáil leis sin, chuir an Coimisiún in iúl ag an éisteacht go bhféadfaidh láithreacht dlíodóra trí fhíschomhdháil a bheith comhoiriúnach i gcásanna áirithe le hAirteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 ach ba cheart é a mheas mar eisceacht, ní rogha eile, ar láithreacht fhisiciúil an dlíodóra, ar choinníoll go gcomhlíontar na coinníollacha a leagtar síos sa treoir.
Go háirithe, chuir an Choimisiún i dtábhacht nár cheart go mbeadh láithreacht agus rannpháirtíocht an dlíodóra trí fhíschomhdháil indéanta ach amháin má tá an duine in ann a chearta cosanta a fheidhmiú ar bhealach praiticiúil agus éifeachtach faoi Airteagal 3(1) den Treoir sin; ba cheart go mbeadh an láithreacht agus páirteacht faoi réir thoiliú feasach an duine; agus ní mór riachtanais daoine leochaileacha agus gnéithe praiticiúla a chur san áireamh.
Mheas an Ungáir freisin go bhféadfadh dlíodóir a bheith i láthair, ós rud é gur uirlis é ciancheistiú a úsáidtear go forleathan in imeachtaí coiriúla ó phaindéim COVID-19 i leith agus nach bhfuil sé per se ar neamhréir leis an gceart chun triail chóir a fháil. Ghlac Poblacht na Seice an seasamh, áfach, go bhfuil an tsaincheist sin de lege ferendaagus dá measfaí go raibh gá le físchomhdháil chun cearta chun trialach córa a neartú, gur cheart déileáil léi trí phróiseas reachtach an Aontais.
25      Féach Breithiúnas an 12 Márta 2020,
VW (Ceart rochtana ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú) (C‑659/18, EU:C:2020:201, míreanna 42 go 45), ina rialaigh an Chúirt go bhfuil na maoluithe sealadacha ón gceart rochtana ar dhlíodóir a fhéadfaidh na Ballstáit a fhoráil leagtha amach go huileghabhálach in Airteagal 3(5) agus (6) de Threoir 2013/48.
Mheas an Chúirt go mbeadh sé contrártha le friotal agus le cuspóirí agus scéim na treorach dá ndéanfaí Airteagal 3 de Threoir 2013/48 a léiriú sa chaoi go gceadaítear do Bhallstáit maoluithe a fhoráil seachas na maoluithe atá leagtha amach go huileghabhálach san airteagal sin, agus bhfágfadh sé go mbeadh an ceart sin gan feidhm.
26      Seasann scoláirí agus tuarascálacha ó shaineolaithe le seasamh den sórt sin freisin. Féach, chuige sin,
Ogorodova, A. agus Spronken, T., ‘Legal advice in police custody: From Europe to a local police station’,
Erasmus Law Review, Iml. 7, 2014, lch. 191, go háirithe lch. 199; Hodgson, J. ‘Criminal procedure in Europe’s area of freedom,
security and justice: The rights of the suspect’ in Mitsilegas, V.,
Bergström, M. agus Quintel, T. (eagarthóirí),
Research Handbook on EU Criminal Law,
Second Edition,
Edward Elgar Pubhlishing,
Cheltenham, 2024, lch. 135, go háirithe lch. 155; European Union Agency for Fundamental Rights,
Rights in practice: access to a lawyer and procedural rights in criminal and European arrest warrant proceedings, Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh,
Luxembourg, 2019, tuairim mholta 3 ó FRA agus pointe 3.3.4.
27      Féach Doiciméad Inmheánach Oibre de chuid an Choimisiúin, Measúnú Tionchair a ghabhann leis an Togra le haghaidh Treoir ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle maidir le cearta rochtana ar dhlíodóir agus maidir le fógra faoi choimeád a thabhairt do thríú duine in imeachtaí coiriúla,
(SEC(2011) 686 final),
8 Meitheamh 2011, go háirithe pointí 5.3 agus 6 de.
28      Féach, i ndáil leis sin, an dara fomhír d’Airteagal 3(4),
Airteagal 9 agus aithrisí 19, 28 agus 39 go 41 de Threoir 2013/48.
29      Féach, mar shampla, Doiciméad 7337/12 ón gComhairle an
9 Márta 2012, pointe 7 agus Aithris mholta 19a; Moladh aithris 20 i ndoiciméad 10064/12 ón gComhairle an 16 Bealtaine 2012.
30      Féach, mar shampla, doiciméad 10190/13 ón gComhairle an 31 Bealtaine 2013.
31      Féach Airteagal 6(4)(b) agus aithrisí 25 agus 27 de Threoir 2016/800. Féach freisin breithiúnas an 5 Meán Fómhair 2024, M.S. agus páirtithe eile (Cearta nós imeachta mionaoiseach) (C‑603/22, EU:C:2024:685, mír 106), agus mo Thuairim sa chás sin (C‑603/22, EU:C:2024:157, míreanna 67 go 71).
32      Féach mo Thuairim in BK (Athaicmiú an chiona) (C‑175/22, EU:C:2023:436, míreanna 53 go 76), agus mo Thuairim in M.S. agus páirtithe eile (Cearta nós imeachta mionaoiseach) (C‑603/22, EU:C:2024:157, mír 62).
33      De réir cásdlí socair, i gcomhréir le hAirteagal 52(3) den Chairt, tá an bhrí agus an raon feidhme céanna ag na cearta atá ann agus atá ag na cearta comhfhreagracha a ráthaítear le ECHR, rud nach gcuireann cosc ar dhlí an Aontais cosaint níos fairsinge a thabhairt. Agus na cearta a ráthaítear leis an dara mír d’Airteagal 47 agus le hAirteagal 48(2) den Chairt á léiriú aici, ní mór don Chúirt, dá bhrí sin, na cearta comhfhreagracha a ráthaítear le hAirteagal 6 de ECHR, arna léiriú ag ECtHR, a chur san áireamh mar íostairseach cosanta. Féach, mar shampla, breithiúnas an 22 Meitheamh 2023, K.B. agus F.S
(Sárú in imeachtaí coiriúla a ardú ex officio) (C‑660/21, EU:C:2023:498, mír 41).
34      Féach, mar shampla,
ECtHR, 27 Samhain 2008,
Salduz v an Tuirc (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), agus ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 123).
35      Féach ECtHR,
9 Samhain 2018 (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 125 go 129).
36      Féach ECtHR, 27 Samhain 2008,
Salduz v an Tuirc (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), agus ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 131).
37      Féach ECtHR, 27 Samhain 2008,
Salduz v an Tuirc (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 55), agus ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 137).
38      Féach ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 131 agus 132).
39      Féach ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 133).
40      ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134) (béim curtha leis).
41      Féach, mar shampla,
ECtHR, an 23 Bealtaine 2019,
Doyle v Éire (CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74), inar thagair ECtHR fiú d’fhorálacha Airteagal 3(1) go (3) de Threoir 2013/48 mar chuid den ábhar ábhartha; féach freisin ECtHR,
4 Meitheamh 2019,
Farrugia v Málta (CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97), agus ECtHR, 18 Eanáir 2022,
Atristain Gorosabel v an Spáinn (CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
42      Féach ECtHR, 27 Samhain 2018 (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, §§ 43 agus 44).
43      Féach ECtHR, 27 Samhain 2018,
Soytemiz v an Tuirc (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 45) (béim curtha leis).
44      Féach ECtHR, 27 Samhain 2018,
Soytemiz v an Tuirc (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 46).
45      Féach, i ndáil leis sin,
Giannoulopoulos, D._‘Strasbourg jurisprudence,
law reform and comparative law: A tale of the right to custodial legal assistance in five countries’,
Human Rights Law Review, Iml. 16, 2016, lch. 103.
46      Féach ECtHR, 21 Nollaig 2010 (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403, §§ 32 go 44).