62021CC0510
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
EMILIOU
ippreżentati fit‑12 ta’ Jannar 2023 (
1
)
Kawża C‑510/21
DB
vs
Austrian Airlines AG
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trasport bl-ajru – Konvenzjoni ta’ Montréal – Responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru għall-mewt jew offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri – Esklużività tal-Konvenzjoni – Artikolu 29 – Kamp ta’ applikazzjoni – Talbiet relatati ma’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri b’riżultat ta’ ‘inċidenti’ fis-sens tal-Artikolu 17(1) – Talba għal kumpens, ibbażata fuq regoli nazzjonali ta’ responsabbiltà ċivili, relatata ma’ offiżi fuq il-persuna allegatament ikkawżati mill-ewwel għajnuna inadegwata mogħtija mill-assistenti tat-titjira wara inċident – Rabta kawżali suffiċjenti bejn l-offiżi fuq il-persuna u l-inċident – Talba rregolata esklużivament mill-Artikolu 17(1) – Talba prekluża mill-Konvenzjoni”
I. Introduzzjoni
1.
Il-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru (
2
) (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Montréal”) u l-prekursur tagħha, il-Konvenzjoni ta’ Varsavja (
3
), matul il-ħafna snin ta’ applikazzjoni tagħhom, kienu s-suġġett ta’ kontroversja ġudizzjarja konsiderevoli. Kwistjoni waħda, fost dawk fiċ-ċentru tad-dibattitu, hija l-punt sa fejn dawn il-konvenzjonijiet, li b’mod partikolari jittrattaw ir-responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru fil-każ ta’ mewt jew offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri, jipprevjenu – jew, fi kliem ieħor, “jipprekludu” – talbiet għal kumpens mhux ibbażati fuq id-dispożizzjonijiet tagħhom, iżda fuq id-dritt nazzjonali.
2.
Din il-kontroversja terġa’ tqum f’din il-kawża, li tirrigwarda azzjoni għal kumpens imressqa minn DB kontra Austrian Airlines AG (iktar ’il quddiem “Austrian Airlines”). DB qiegħed jitlob, abbażi tar-regoli Awstrijaċi ta’ responsabbiltà ċivili, danni għal offiżi fuq il-persuna li ġarrab, bħala passiġġier fuq titjira internazzjonali operata minn dan it-trasportatur, allegatament bħala riżultat tan-nuqqas tal-assistenti tat-titjira li jagħtu l-ewwel għajnuna kif suppost wara li buqar tal-kafè jaħraq ixxerred fuqu waqt it-titjira. Peress li ma ressaqx it-talba tiegħu taħt il-Konvenzjoni ta’ Montréal u peress li, fi kwalunkwe każ, huwa fetaħ proċeduri wara l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni stabbilit fiha – iżda skont dak itwal stabbilit fid-dritt Awstrijak għal azzjonijiet għal responsabbiltà ċivili – il-kwistjoni kruċjali hawnhekk, li tinsab fil-qalba taż-żewġ domandi li l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija) għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja, hija jekk din il-konvenzjoni tipprekludix tali talba. F’dawn il-konklużjonijiet, ser nispjega għaliex dan huwa tabilħaqq il-każ.
II. Il‑kuntest ġuridiku
A.
Il‑Konvenzjoni ta’ Montréal
3.
It-tielet premessa tal-Konvenzjoni ta’ Montréal tgħid li l-Istati Partijiet “[jirrikonoxxu] l-importanza li tiġi assigurata l-protezzjoni ta’ l-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru u l-bżonn għal kumpens ekwu bbażat fuq il-prinċipju ta’ restituzzjoni”.
4.
Il-ħames premessa ta’ din il-konvenzjoni tgħid li l-“azzjoni kollettiva mill-Istat għal armozzazzjoni u kodifikazzjoni akbar ta’ ċerti regoli li jirregolaw it-trasport internazzjonali bl-ajru permezz ta’ Konvenzjoni ġdida hija l-mezz l-aktar adegwat biex jiġi akkwistat bilanċ ekwu ta’ l-interessi”.
5.
L-Artikolu 17 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, intitolat “Mewt u inġurji [offiżi fuq il-persuna] tal-passiġġieri – dannu lill-bagalji”, jipprovdi fil-paragrafu 1 li “It-trasportatur huwa responsabbli għad-danni sofferti fil-każ ta’ mewt jew inġurji personali [offiżi fuq il-persuna fir-rigward] ta’ passiġġier sakemm biss l-inċident li kkawża l-mewt jew l-inġurja seħħ abbord l-ajruplan jew tul xi operazzjonijiet ta’ imbark jew żbark”.
6.
Skont l-Artikolu 29 ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Bażi tal-pretensjonijiet”, “[f]il-trasport tal-passiġġieri, bagalji u merkanzija, kull azzjoni għal danni, tkun kif tkun fondata, kemm taħt din il-Konvenzjoni jew taħt kuntratt jew delitt jew xort’oħra, tista’ tinġieb biss bla ħsara għall-kondizzjonijiet u dawn il-limiti ta’ responsabbiltà kif stabbiliti f’din il-Konvenzjoni bla ħsara għall-kwistjoni dwar min huma l-persuni li għandhom id-dritt li jġibu l-azzjoni u x’inhuma d-drittijiet rispettivi tagħhom […]”.
7.
L-Artikolu 35 tal-istess konvenzjoni, intitolat “Limitazzjoni ta’ l-azzjonijiet”, jipprovdi, fil-paragrafu 1, li “[i]d-dritt għad-danni għandu jintemm jekk azzjoni ma tinġiebx fi żmien sentejn, li jingħaddu mid-data tal-wasla fid-destinazzjoni […]”.
B.
Id‑dritt tal‑Unjoni
8.
L-Artikolu 3(1) Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad‑9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru fir-rigward tat-trasport ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom bl-ajru (
4
) kif emendat bir-Regolament (KE) Nru 889/2002 (
5
) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 2027/97”), jgħid li “[i]r-responsabilità ta’ trasportatur bl-ajru Komunitarju fir-rigward ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom tiġi regolata mid-dispożizzjonijiet kollha tal-Konvenzjoni ta’ Montreal pertinenti għal din ir-responsabbiltà”.
III. Il‑fatti, il‑proċeduri nazzjonali u d‑domandi preliminari
9.
Fit‑18 ta’ Diċembru 2016, DB ivvjaġġa minn Tel Aviv (l-Iżrael) lejn Vjenna (l-Awstrija) fuq titjira operata minn Austrian Airlines, skont kuntratt ta’ trasport bl-ajru konkluż ma’ din il-kumpannija.
10.
Waqt it-titjira, buqar tal-kafè waqa’ minn trolley tas-servizz li kien qiegħed jiġi mmanuvrat mill-assistenti bejn ir-ringieli tal-postijiet bilqegħda. Kafè jaħraq inxtered u DB instamat. Sussegwentement l-assistenti taw xi forma (
6
) tal-ewwel għajnuna fuq il-ġrieħi mġarrba.
11.
Fil‑31 ta’ Mejju 2019, DB ressaq, abbażi tar-regoli Awstrijaċi ta’ responsabbiltà ċivili, u fit-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin stabbilit fihom (
7
), azzjoni kontra Austrian Airlines quddiem il-Handelsgericht Wien (il-Qorti Kummerċjali ta’ Vjenna, l-Awstrija) fejn talab danni fl-ammont ta’ EUR 10196 u dikjarazzjoni li tistabbilixxi r-responsabbiltà tat-trasportatur għad-danni futuri kollha li jirriżultaw minn dan l-inċident. Essenzjalment, DB sostna li sofra ħruq gravi u li, skont id-dritt Awstrijak, Austrian Airlines għandha tkun responsabbli mhux biss għat-traskuraġni tal-impjegati tagħha li wasslet għall-waqgħa tal-buqar, iżda wkoll għall-ewwel għajnuna allegatament insuffiċjenti u inadegwata li ngħatat wara fuq l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu (
8
).
12.
Permezz ta’ sentenza tas‑17 ta’ Ġunju 2020, il-Handelsgericht Wien (il-Qorti Kummerċjali ta’ Vjenna) ċaħdet l-azzjoni kollha kemm hi. Essenzjalment, dik il-qorti kkunsidrat li t-talba inkwistjoni kienet irregolata esklużivament mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja u li, skont dan l-istrument, din kienet preskritta. Tabilħaqq, skont l-Artikolu 29 tagħha, kull talba għal kumpens kontra trasportatur tal-ajru hija suġġetta għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn, u DB ressaq proċeduri wara li kien skada dan it-terminu.
13.
Permezz ta’ sentenza tat‑28 ta’ Ottubru 2020, l-Oberlandesgericht Wien (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Vjenna, l-Awstrija) ikkonfermat dik id-deċiżjoni. Peress li qieset li l-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet applikabbli għall-fatti inkwistjoni (
9
), hija ddeċidiet li t-talba ta’ DB kienet taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni. Fil-fatt, l-offiżi fuq il-persuna ta’ DB kellhom jitqiesu bħala kkawżati minn “inċident” li seħħ abbord l-inġenju tal-ajru, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, jiġifieri l-waqgħa tal-buqar tal-kafè jaħraq, anki jekk dawn l-offiżi fuq il-persuna setgħu possibbilment ġew immitigati jew evitati bl-għoti xieraq tal-ewwel għajnuna. Għaldaqstant, din it-talba kienet preskritta peress li tressqet barra mit-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn stabbilit fl-Artikolu 35 ta’ din il-konvenzjoni.
14.
DB ippreżenta appell fuq punt ta’ liġi mill-imsemmija sentenza quddiem l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema). Filwaqt li ammetta li l-waqgħa tal-buqar tal-kafè kienet tikkostitwixxi “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, DB sostna li l-ewwel għajnuna allegatament inadegwata mogħtija wara fuq l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu kienet kawża separata u awtonoma ta’ dannu li ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni. Għalhekk, sa fejn it-talba tiegħu kienet tistrieħ fuq din il-kawża partikolari, din it-talba ma kinitx irregolata minn din il-konvenzjoni, iżda mid-dritt Awstrijak, li skont dan ma tkunx preskritta.
15.
Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“(1)
L-ewwel kura medika mogħtija lil passiġġier li jinsab fuq inġenju tal-ajru wara inċident fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-[Konvenzjoni ta’ Montréal] għandha titqies, flimkien mal-fatt dannuż, bħala l-istess avveniment li kkawża l-inċident meta din il-kura tkun wasslet għal offiża fuq il-persuna li tkun separata minn dawk li rriżultaw mill-inċident innifsu?
(2)
Fil-każ li l-ewwel domanda tingħata risposta fin-negattiv:
L-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jipprekludi azzjoni għal kumpens għad-dannu kkawżata [kkawżat] mill-ewwel kura medika mogħtija meta din tiġi effettivament eżerċitata qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni previst mid-dritt nazzjonali, iżda wara l-iskadenza tat-terminu għall-preżentata ta’ rikors previst fl-Artikolu 35 ta’ din il-konvenzjoni?”
16.
It-talba għal deċiżjoni preliminari, iddatata l‑5 ta’ Awwissu 2021, ġiet ippreżentata fid‑19 ta’ Awwissu 2021. Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn DB, Austrian Airlines, mill-Gvern Ġermaniż, kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. F’din il-kawża ma nżammet l-ebda seduta.
IV. Analiżi
17.
Il-Konvenzjoni ta’ Montréal hija trattat li jistabbilixxi ċerti regoli uniformi għat-trasport internazzjonali bl-ajru. Peress li din il-konvenzjoni ġiet konkluża, inter alia, mill-Unjoni Ewropea (
10
), ilha parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni mid-data li fiha daħlet fis-seħħ f’dak li jirrigwarda din l-organizzazzjoni, jiġifieri t‑28 ta’ Ġunju 2004. Għaldaqstant, minn dik id-data, il-Qorti tal-Ġustizzja kellha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjonijiet preliminari dwar l-interpretazzjoni tagħha (
11
).
18.
Kif tosserva l-qorti tar-rinviju, it-titjira inkwistjoni fil-kawża prinċipali taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Fil-fatt, DB kkonkluda kuntratt ta’ trasport ma’ Austrian Airlines u dan il-kuntratt kien jikkonċerna “trasport internazzjonali”, fis-sens tal-Artikolu 1 ta’ din il-konvenzjoni, peress li l-post tat-tluq u l-post tad-destinazzjoni ta’ din it-titjira jinsabu fit-territorji ta’ żewġ Stati Partijiet, jiġifieri l-Istat tal-Iżrael u r-Repubblika tal-Awstrija (
12
).
19.
Il-Kapitolu III tal-istess konvenzjoni fih diversi dispożizzjonijiet dwar ir-responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru. B’mod partikolari, l-Artikolu 17(1) jittratta mar-responsabbiltà tagħhom fil-każ ta’ mewt jew “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” mġarrba minn passiġġieri, bħal DB, abbord inġenju tal-ajru (
13
) waqt titjira internazzjonali.
20.
Azzjonijiet għad-danni, taħt din id-dispożizzjoni, huma suġġetti għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn, stabbilit fl-Artikolu 35(1) ta’ din il-konvenzjoni, li jibda mid-data tal-wasla tat-titjira inkwistjoni fid-destinazzjoni tagħha (
14
). Hawnhekk, ma huwiex ikkontestat li DB ressaq proċeduri kontra Austrian Airlines kważi tliet snin wara li t-titjira li matulha ġarrab offiżi fuq il-persuna waslet fi Vjenna (
15
). Għaldaqstant, skont id-dritt tal-Konvenzjoni, irrispettivament mill-fondatezza tat-talba tiegħu, DB ma jkollu ebda rimedju, peress li din it-talba tkun sempliċement preskritta.
21.
Wara li ntqal dan, kif indikajt fl-introduzzjoni ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-kwistjoni ċentrali hija jekk il-Konvenzjoni ta’ Montréal tipprevjenix ukoll lil DB milli jressaq talba għal responsabbiltà ċivili kontra Austrian Airlines abbażi tad-dritt nazzjonali tiegħu.
22.
Il-qorti tar-rinviju tispjega, f’dan ir-rigward, li, skont id-dritt Awstrijak, it-terminu ta’ preskrizzjoni ġeneralment applikabbli għal talbiet għal responsabbiltà ċivili huwa ta’ tliet snin (
16
). Skont dan id-dritt, it-talba ta’ DB ma tkunx preskritta u tista’ tipproċedi fuq il-mertu, li mbagħad tiġi evalwat fid-dawl tal-kundizzjonijiet għar-responsabbiltà stabbiliti fiha. Għalhekk, taħt id-dritt nazzjonali, ir-rikorrent jista’ jkollu rimedju kontra l-konvenuta.
23.
Fid-dawl ta’ dawn iċ-ċirkustanzi, u sabiex nipprovdi kemm jista’ jkun gwida, ser nibda l-analiżi tiegħi bit-tieni domanda tal-qorti tar-rinviju dwar, essenzjalment, il-portata tal-effett hekk imsejjaħ “esklużiv” u “preklużiv” tal-Konvenzjoni ta’ Montréal (A). Fil-fehma tiegħi, kjarifiki dwar din il-kwistjoni għandhom isiru mill-bidu peress li dan jgħin lill-qarrej jifhem ir-rilevanza tal-ewwel domanda – li tirrigwarda, essenzjalment, jekk l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ DB għandhomx jitqiesu bħala kkawżati minn “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni. Għalhekk din l-ewwel domanda ser tiġi diskussa sussegwentement (B).
A.
Il-portata tal-effett preklużiv tal-Konvenzjoni ta’ Montréal (it‑tieni domanda)
24.
Kif jirriżulta mit-taqsima preċedenti, meta l-passiġġieri jġarrbu offiżi fuq il-persuna waqt titjira internazzjonali, il-Konvenzjoni ta’ Montréal tipprovdilhom, f’ċerti ċirkustanzi, azzjoni – jiġifieri, bażi legali għar-responsabbiltà tat-trasportatur. L-Artikolu 17(1) (
17
) ta’ din il-konvenzjoni jirreferi, b’mod iktar speċifiku, għal sitwazzjoni fejn passiġġier imut jew isofri“inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” minħabba “inċident” (
18
) li seħħ abbord l-inġenju tal-ajru. F’dawn iċ-ċirkustanzi, tista’ titressaq talba taħt din id-dispożizzjoni kontra t-trasportatur tal-ajru responsabbli għat-titjira inkwistjoni, li s-suċċess tagħha jkun jiddependi mill-kundizzjonijiet stabbiliti f’din il-konvenzjoni – inkluż it-terminu ta’ preskrizzjoni stabbilit fl-Artikolu 35(1) tagħha.
25.
Barra minn hekk, offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri fuq titjiriet internazzjonali jistgħu potenzjalment jagħtu lok għal azzjonijiet taħt id-dritt nazzjonali. Fil-fatt, diversi avvenimenti dannużi li jseħħu abbord inġenju tal-ajru jistgħu teoretikament jikkwalifikaw bħala ksur tal-kuntratt ta’ trasport, delitti taħt ir-regoli ġenerali ta’ responsabbiltà ċivili, eċċ – kull waħda minn dawn il-kawżi, ovvjament, għandha s-sett ta’ kundizzjonijiet tagħha stess, – inklużi perijodi ta’ preskrizzjoni sabiex jitressqu proċeduri.
26.
Dawn il-kawżi ta’ azzjoni differenti xi drabi jirrigwardaw kwistjonijiet differenti. Jekk passiġġier jixtri, bil-quddiem, ikla li għandha tiġi servuta matul it-titjira u t-trasportatur ma jipprovdihiex, dan normalment ikun jikkostitwixxi ksur azzjonabbli ta’ kuntratt taħt id-dritt nazzjonali. Madankollu, f’dan ix-xenarju, la hemm “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” u lanqas “inċident” u, għalhekk, ebda talba taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. B’kuntrast, kawżi ta’ azzjonijiet “jakkumulaw” f’ċerti ċirkustanzi. L-istess avveniment dannuż, bħat-tixrid involontarju minn assistent tat-titjira ta’ xarba sħuna li tismot lil passiġġier, li jirriżulta f’offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ dan tal-aħħar, jista’ fl-istess ħin jitqies, pereżempju, bħala (i) negliġenza taħt id-dritt nazzjonali dwar id-delitti, (ii) ksur tal-obbligu ta’ sigurtà li jirriżulta mill-kuntratt ta’ trasport, u (iii) “inċident” taħt din id-dispożizzjoni (
19
). F’xenarju bħal dan, ir-rikorrent teoretikament ikollu għażla ta’ bażi legali sabiex iressaq talba kontra t-trasportatur, u l-konsulent legali ta’ ħila tiegħu naturalment jagħżel l-iktar waħda favorevoli għall-interessi tiegħu – għażla iktar ovvja fejn, pereżempju, waħda mill-azzjonijiet tkun preskritta iżda l-oħra(jn) ma jkunux.
27.
Il-kwistjoni tar-regoli differenti u xi kultant konkorrenti tar-responsabbiltà potenzjalment applikabbli għat-trasportaturi tal-ajru fir-rigward ta’ offiżi fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġieri ġiet indirizzata minn dawk li abbozzaw il-Konvenzjoni ta’ Montréal. Sabiex jindirizzawha huma kellhom l-intenzjoni li jagħtu ċertu effett “esklużiv” lil dawk stabbiliti fiha, u b’mod partikolari l-Artikolu 17(1). Sabiex dan ikun ċar, f’din il-konvenzjoni ġiet inkluża dispożizzjoni speċifika, jiġifieri l-Artikolu 29, li jgħid, f’partijiet rilevanti, li “fil-trasport tal-passiġġieri, […] kull azzjoni għal danni, tkun kif tkun fondata, kemm taħt din il-Konvenzjoni jew taħt kuntratt jew delitt jew xort’oħra, tista’ tinġieb biss bla ħsara għall-kondizzjonijiet u dawn il-limiti ta’ responsabbiltà kif stabbiliti f’din il-Konvenzjoni […]”.
28.
Wara li ngħad dan, iċ-ċarezza dwar il-kwistjoni ma ntlaħqitx bis-sħiħ, sabiex ma ngħidx iżjed minn hekk. Fil-fatt, din l-aħħar dispożizzjoni, bħall-Artikolu 24 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja qabilha (
20
), hija s-suġġett ta’ kontroversja intensa, kif enfasizzat mill-qorti tar-rinviju fil-kawża preżenti.
29.
L-ewwel kontroversja interpretattiva, dwar il-metodu ta’ esklużività, tista’ tiġi indirizzata fil-qosor. Minn naħa, l-Artikolu 29 jista’ jinqara bħala li jipprovdi li, fejn il-Konvenzjoni ta’ Montréal tkun tapplika esklużivament, talba tista’ titressaq biss taħt din il-konvenzjoni, bl-esklużjoni assoluta ta’ kawżi ta’ azzjoni nazzjonali. Min-naħa l-oħra, dan jista’ jinftiehem ukoll fis-sens li, f’sitwazzjoni bħal dik, rikorrent jista’ jressaq talba f’kawża ta’ azzjoni nazzjonali, iżda meta jagħmel hekk, il-kundizzjonijiet u l-limiti għar-responsabbiltà stabbiliti fil-Konvenzjoni xorta għandhom jiġu osservati. Filwaqt li t-tieni interpretazzjoni hija, fil-fehma tiegħi, l-iktar interpretazzjoni naturali ta’ din id-dispożizzjoni (
21
), l-ewwel interpretazzjoni tidher li hija l-fehma dominanti (
22
). Wara li ngħad dan, din il-kontroversja ftit li xejn għandha konsegwenzi prattiċi, jekk għandha. Iż-żewġ metodi jagħtu, fil-fatt, l-istess effett imperattiv lill-Konvenzjoni: meta din tkun tapplika esklużivament, ir-responsabbiltà tat-trasportatur tista’ teżisti biss fejn, u sal-punt li, dan l-istrument jipprovdi hekk, u rikorrent ma jistax jevitaha billi jressaq kawża taħt id-dritt nazzjonali.
30.
Ħafna iktar sinjifikattiva hija l-kontroversja madwar il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal – jiġifieri, il-kwistjoni ta’ liema talbiet għal responsabbiltà kontra t-trasportaturi tal-ajru jaqgħu taħt il-firxa esklużiva tagħha. Dan jitlob eżami iktar iddettaljat.
31.
Kif tosserva l-qorti tar-rinviju, hemm żewġ fehmiet kuntrarji dwar il-kwistjoni. Skont l-ewwel fehma, li ser niddeskrivi bħala “wiesgħa”, il-Konvenzjoni ta’ Montréal tirregola esklużivament kull talba potenzjali kontra t-trasportaturi tal-ajru, tkun kif tkun imressqa, għal kull offiża fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri waqt titjira internazzjonali li taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali ta’ din il-konvenzjoni (
23
), irrispettivament mill-kawża tagħha. Skont din il-fehma, it-trasportaturi jistgħu jinżammu responsabbli biss fiċ-ċirkustanzi previsti fl-Artikolu 17(1), jiġifieri, fil-każ ta’ mewt ta’ passiġġier jew “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” kkawżati minn “inċident”. F’ċirkustanzi oħra – fejn, pereżempju, passiġġier ikun ġarrab telf pekunjarju, jew fejn il-kawża tal-offiża fuq il-persuna tkun xi ħaġa oħra għajr “inċident” – mhux biss ma hemm l-ebda rimedju disponibbli taħt din id-dispożizzjoni, iżda kwalunkwe possibbiltà ta’ rimedju taħt id-dritt nazzjonali hija eskluża wkoll taħt l-Artikolu 29 ta’ din il-konvenzjoni.
32.
Skont it-tieni fehma, li ser niddeskrivi bħala “ristretta”, il-Konvenzjoni ta’ Montréal ma tirregolax it-talbiet kollha kontra trasportaturi li jistgħu jinqalgħu minn ivvjaġġar internazzjonali bl-ajru, iżda biss dawk relatati ma’ mwiet ta’ passiġġieri jew “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” kkawżati minn “inċidenti”, kif previst fl-Artikolu 17(1). Meta talba, tkun kif tkun imressqa, oġġettivament tkun tissodisfa din id-definizzjoni, l-Artikolu 29 ta’ din il-konvenzjoni jipprekludi lir-rikorrent milli jistrieħ fuq kundizzjonijiet u limiti ta’ responsabbiltà iktar favorevoli stabbiliti fid-dritt nazzjonali. B’kuntrast, tipi oħra ta’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri abbord inġenju tal-ajru huma lil hinn mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-Konvenzjoni: filwaqt li ma hemm l-ebda rimedju disponibbli taħt dan l-istrument, rikorrent huwa liberu li jressaq talba kontra t-trasportatur fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali.
33.
F’din il-kawża, il-kwistjoni dwar jekk l-ewwel jew it-tieni fehma hijiex dik korretta għandha impatt dirett fuq ir-rilevanza, fir-rigward tal-eżitu tat-tilwima fil-kawża prinċipali, tal-ewwel domanda tal-qorti tar-rinviju.
34.
Fil-fatt, jekk wieħed jadotta l-fehma wiesgħa tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, allura ma jkunx importanti, għall-finijiet li jiġi deċiż jekk it-talba ta’ DB tistax tipproċedi fuq il-bażi tad-dritt Awstrijak, jekk l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu kinux ikkawżati minn “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) jew minn xi ħaġa oħra. Skont din il-fehma, din it-talba tkun ikkunsidrata bħala rregolata esklużivament minn din il-konvenzjoni – u prekluża minn din tal-aħħar bħala preskritta – għas-sempliċi raġuni li tikkonċerna offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġier waqt titjira internazzjonali li taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali ta’ din il-konvenzjoni, irrispettivament mill-kawża attwali tagħhom (
24
).
35.
Bil-maqlub, jekk wieħed isegwi l-fehma ristretta, il-kwistjoni tal-kawża tal-offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ DB tkun determinanti għad-destin tat-talba tiegħu. Skont din il-fehma, din it-talba tkun titqies bħala rregolata u prekluża mill-Konvenzjoni ta’ Montréal biss jekk l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu kienu relatati ma’ “inċident”. Jekk le, din tkun tista’ tipproċedi fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali.
36.
Għalhekk, mil-lat loġiku, it-tieni domanda, dwar il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, setgħet issir l-ewwel. Madankollu, l-ordni li bih il-qorti tar-rinviju għażlet li tagħmel id-domandi tagħha jagħmel sens perfett minn perspettiva pragmatika. Fil-fatt, din il-kwistjoni kumplessa u sensittiva (1) ma għandhiex għalfejn tiġi deċiża kompletament f’din il-kawża għaliex, kif ser nispjega, talba bħal din ta’ DB hija xorta waħda prekluża (2).
1. Il‑kumplessità u s‑sensittività tal‑kwistjoni
37.
Wieħed forsi jista’ jkollu t-tentazzjoni jifhem li l-kwistjoni tal-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ġiet solvuta. Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja qatt ma ħadet pożizzjoni dwarha (
25
), il-qrati nazzjonali ta’ Stati Partijiet oħra dan għamluh. Il-fehma wiesgħa kienet approvata minn xejn inqas mis-Supreme Court of the United Kingdom (il-Qorti Suprema tar-Renju Unit) fis-sentenza tagħha Sidhu (
26
) u mis-Supreme Court of the United States (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza tagħha Tseng, segwita malajr minn bosta qrati supremi u ta’ livell għoli oħra madwar id-dinja (
27
). Filwaqt li s-sentenzi Sidhu u Tseng kienu jikkonċernaw il-Konvenzjoni ta’ Varsavja, is-soluzzjoni diġà ġiet trasposta (
28
) għall-Konvenzjoni ta’ Montréal. Barra minn hekk, ħafna esperti fil-letteratura akkademika taw l-appoġġ tagħhom għaliha (
29
). Wieħed jifhem li Austrian Airlines tissuġġerixxi wkoll, quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li din hija l-fehma korretta u stabbilita dwar il-kwistjoni.
38.
Fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Austrian Airlines (Eżenzjoni mir-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru) (
30
), diġà indikajt li, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja hija biss waħda mill-ħafna ġurisdizzjonijiet madwar id-dinja li għandhom kompetenza sabiex jinterpretaw il-Konvenzjoni ta’ Montréal, u peress li l-applikazzjoni uniformi ta’ din il-konvenzjoni fl-Istati Partijiet kollha huwa għan li jrid jiġi segwit, huwa xieraq li l-Qorti tal-Ġustizzja tqis debitament, u tagħti l-piż meħtieġ, lid-deċiżjonijiet mogħtija mill-qrati ta’ dawn l-Istati Partijiet.
39.
Wara li ngħad dan, ovvjament, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex issegwi tali preċedenti nazzjonali b’għajnejha magħluqin (
31
). Stħarriġ bir-reqqa tar-ratio decidendi li fuqu huma bbażati s-soluzzjonijiet approvati fi Stati Partijiet oħra u tal-konsegwenzi prattiċi li joħorġu minnhom huwa dejjem meħtieġ.
40.
F’dan ir-rigward, it-tendenza stabbilita mis-sentenzi Sidhu u Tseng ma baqgħetx mingħajr kontestazzjoni. Lura meta ġiet deċiża, is-sentenza Tseng tqieset minn xi wħud bħala inverżjoni sinjifikattiva ta’ numru mdaqqas ta’ deċiżjonijiet li jmorru fid-direzzjoni opposta, mogħtija minn qrati inferjuri fl-Istati Uniti (
32
). Barra minn hekk, kif jindika DB, dawk is-sentenzi għadhom ikkritikati minn parti mil-letteratura akkademika (
33
). Fil-fatt, DB, il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni jissuġġerixxu – espressament jew impliċitament – li, jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tindirizza l-kwistjoni f’din il-kawża, hija għandha titbiegħed minn dawn il-preċedenti nazzjonali u minflok tapprova l-fehma ristretta.
41.
Bla dubju, din il-kontroversja tirriżulta, fl-ewwel lok, mill-fatt li l-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal hija, minn perspettiva teoretika, kwistjoni kumplessa. Ir-regoli ta’ interpretazzjoni applikabbli, kif ikkodifikati fil-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati tat‑23 ta’ Mejju 1969 (
34
), ma jwasslux għal tweġiba inekwivoka. Minn naħa, il-fehma wiesgħa, kif approvata fis-sentenzi Sidhu u Tseng, tistrieħ fuq interpretazzjoni soda ta’ bona fide tat-termini tal-Konvenzjoni ta’ Montréal fil-kuntest tagħhom u fid-dawl tal-għan u l-iskop tagħha. Ix-xogħol preparatorju tagħha ntuża ukoll minn dawn iż-żewġ Qrati Supremi sabiex jikkonfermaw din l-interpretazzjoni. Min-naħa l-oħra, l-istess elementi jistgħu, fil-fehma tiegħi, jsostnu b’mod raġonevoli l-pożizzjoni opposta.
42.
Fir-rigward tat-termini tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, u tal-Artikolu 29 b’mod iktar speċifiku, dawk li jsostnu l-fehma wiesgħa jindikaw il-fatt li l-lingwaġġ tiegħu ma huwiex limitat għal offiżi fuq il-persuna kkawżati minn “inċidenti”, iżda jirreferi b’mod iktar ġenerali għal azzjonijiet għad-danni li jirriżultaw mit-“trasport ta’ persuni” – espressjoni li minnha wieħed għandu jimplika li t-talbiet kollha għal offiżi fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġieri huma kkonċernati (
35
). B’kuntrast, dawk li jsostnu l-fehma ristretta jenfasizzaw, kif jagħmel DB quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li xejn fit-test tal-Artikolu 29 ma jordna espressament l-esklużjoni, għad-detriment tal-passiġġieri, ta’ kwalunkwe kawża ta’ azzjoni nazzjonali anki meta ma jkun involut ebda “inċident”. Riżultat daqshekk drastiku jista’ jirriżulta biss minn lingwaġġ ċar u mhux ambigwu (
36
), mhux minn implikazzjoni.
43.
L-għan u l-iskop tal-Konvenzjoni ta’ Montréal huma ugwalment ekwivoċi. Ma huwiex ikkontestat li, skont it-titolu u l-premessa tiegħu stess (
37
), dan l-istrument kien intiż għall-unifikazzjoni biss ta’ “ċerti regoli” għat-trasport internazzjonali bl-ajru – dan jittratta xi wħud mill-kwistjonijiet li jirriżultaw mit-trasport bl-ajru, mhux kollha. Madankollu, hemm nuqqas ta’ qbil fundamentali dwar x’inhu eżattament l-iskop tiegħu fejn tidħol ir-responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru.
44.
Dawk li jsostnu l-fehma wiesgħa jsostnu li r-responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru, ġeneralment, hija kwistjoni li l-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet intiża li tindirizza. Fil-fehma tagħhom, ir-regoli stabbiliti fil-Kapitolu III tagħha jikkostitwixxu skema komprensiva għat-talbiet li jirriżultaw mit-trasport internazzjonali bl-ajru. L-għan ewlieni ta’ din il-konvenzjoni huwa li tinkiseb uniformità ta’ dritt f’dan ir-rigward. Dawn ir-regoli jistabbilixxu ċ-ċirkustanzi – jiġifieri l-uniċi ċirkustanzi – fejn it-trasportaturi għandhom ikunu responsabbli għal offiżi fuq il-persuna kkawżati lil passiġġieri. Billi tirrestrinġi t-tipi ta’ talbiet li jistgħu jitressqu kontrihom, il-Konvenzjoni, u b’mod partikolari l-Artikolu 29, tipprovdi ċertezza lit-trasportaturi tal-ajru. Din tiżgura li jkunu jistgħu jiddeterminaw u jikkalkulaw minn qabel il-piż ta’ kumpens impost fuqhom – xi ħaġa essenzjali, inter alia, għal finijiet ta’ assigurazzjoni. Dan l-għan ta’ uniformità u ċertezza jiġi ffrustrat, kieku l-passiġġieri jkunu jistgħu jressqu talbiet oħra kontrihom (
38
).
45.
Bħal DB u l-Gvern Ġermaniż, dawk li jsostnu l-fehma ristretta jwieġbu li, fil-fehma tagħhom, il-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet fil-fatt intiża li tunifika r-responsabbiltà tat-trasportaturi f’ċerti sitwazzjonijiet biss, b’mod partikolari fil-każ ta’ inċidenti relatati ma’ inġenji tal-ajru. Fil-fatt, ir-riskju li t-trasportaturi jiffaċċjaw responsabbiltà katastrofika fil-każ ta’ tiġrif ta’ ajruplani kien wieħed mit-tħassib li wassal għall-adozzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja fl-1929 (
39
). L-intenzjoni ma kinitx li tipproteġi lit-trasportaturi mir-responsabbiltà f’ċirkustanzi oħra. Moqri f’dan id-dawl, l-uniku għan tal-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ikun li jipprevjeni lir-rikorrent, meta jressaq talba oġġettivament relatata ma’ “inċident”, milli jevita il-kundizzjonijiet u l-limiti ta’ responsabbiltà stabbiliti fih billi jressaq il-kawża tiegħu taħt id-dritt nazzjonali. Applikazzjoni uniformi tal-konvenzjoni ma tkunx teħtieġ iktar minn hekk (
40
)
46.
Dawk li jsostnu l-fehma ristretta jenfasizzaw ukoll differenza fl-iskop bejn il-Konvenzjoni ta’ Varsavja u dik ta’ Montréal. Kif jindikaw DB u l-Kummissjoni, filwaqt li tal-ewwel ġiet adottata sabiex tiffavorixxi l-iżvilupp tal-industrija tal-linji tal-ajru li kienet għadha titwieled, tal-aħħar kienet maħsuba sabiex issaħħaħ il-protezzjoni tal-konsumatur fit-trasport internazzjonali bl-ajru (
41
). Irrispettivament minn x’kellu jkun l-approċċ korrett taħt il-Konvenzjoni ta’ Varsavja, il-fehma wiesgħa dwar l-esklużività ma tistax, għall-inqas għal din ir-raġuni, tiġi trasposta għall-Konvenzjoni ta’ Montréal (
42
). Dawk li jsostnu l-fehma wiesgħa jwieġbu li, lil hinn mill-protezzjoni tal-konsumatur biss, il-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet maħsuba sabiex tikseb “bilanċ ekwu” bejn l-interessi tal-passiġġieri u dawk tat-trasportaturi (
43
). Dan il-bilanċ huwa inerenti fir-reġim ta’ responsabbiltà tal-Konvenzjoni. Kontra t-trasportaturi, il-passiġġieri għandhom rimedji limitati. Madankollu, meta dawn ir-rimedji jkunu disponibbli, jinkisbu faċilment u malajr, fil-biċċa l-kbira minħabba r-reġim ta’ responsabbiltà stretta stabbilit fiha (
44
).
47.
Ix-xogħol preparatorju taż-żewġ konvenzjonijiet ma jtaffix il-kontroversja peress li huwa wkoll ambigwu fir-rigward tal-intenzjoni ta’ dawk li abbozzawhom fir-rigward tal-esklużività. Tabilħaqq, ix-xogħol preparatorju tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja ma jindikax b’mod ċar intenzjoni definittiva min-naħa tad-delegati dwar il-kwistjoni (
45
). Dak tal-Konvenzjoni ta’ Montréal lanqas ma huwa ta’ għajnuna. L-unika dikjarazzjoni diretta u sostanzjali f’dan ir-rigward, mill-President tal-konferenza, hija miftuħa għall-interpretazzjoni (
46
).
48.
Fit-tieni lok, il-kontroversja fir-rigward il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal tirriżulta mill-konsegwenzi prattiċi sinjifikattivi – u ħafna drabi iebsin – li tinvolvi l-fehma wiesgħa. Fis-sentenza Sidhu, passiġġieri li ġew detenuti għal tliet ġimgħat mill-qawwiet Iraqini wara li l-ajruplan tagħhom niżel fl-Ajruport Internazzjonali tal-Kuwajt f’Awwissu tal‑1990, fl-ewwel sigħat ta’ invażjoni tal-Kuwajt mill-forzi Iranjani, ġew miċħuda rimedju. L-istess ġara, fis-sentenza Tseng, passiġġiera li kienet suġġetta għal tfittxija ta’ sigurtà possibbilment abbużiva mill-persunal tal-linja tal-ajru fl-Ajruport Internazzjonali John F. Kennedy fi New York qabel ma imbarkat fuq titjira lejn Tel Aviv. F’deċiżjonijiet oħra, passiġġieri li d-diżabbiltajiet tagħhom ma kinux ġew akkomodati kif suppost mil-linja tal-ajru, bi ksur dirett tar-rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni (
47
), jew li allegatament ġew iddiskriminati minn trasportaturi għal raġunijiet ipprojbiti, bħar-razza tagħhom, ġew ukoll miċħuda minn rimedju (
48
). Ksur ċar kuntrattwali, bħan-nuqqas ta’ linji tal-ajru li jipprovdu ikliet ordnati minn qabel, imsemmi fil-punt 26 iktar ’il fuq, baqgħu wkoll mingħajr kumpens (
49
). Fil-fatt, f’dawn il-każijiet kollha, it-talbiet mressqa kontra t-trasportaturi responsabbli kienu meqjusa li huma rregolati esklużivament mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja jew ta’ Montréal peress li rriżultaw minn trasport internazzjonali bl-ajru. Madankollu, peress li la kien hemm “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” u lanqas “inċident”, l-ebda rimedju ma seta’ jinkiseb taħt il-konvenzjoni rilevanti. Minkejja dan, ir-rikorrenti ma tħallewx jipproċedu fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali.
49.
Dawk li jsostnu l-fehma restrittiva jindikaw l-inġustizzja ta’ dawn l-eżiti. Il-fehma wiesgħa, f’ħafna każijiet, tammonta għal ċaħda tal-ġustizzja lill-passiġġieri. Lil hinn mill-ftit ipoteżijiet ikkontemplati fil-Konvenzjoni ta’ Montréal innifisha, it-trasportaturi huma protetti minn kull tip ta’ responsabbiltà, irrispettivament mis-sors u l-iskop, anki responsabbiltà li inkella tirriżulta meta jiġu injorati dmirijiet statutorji u/jew id-drittijiet fundamentali tal-passiġġieri. Fil-fatt, dawn id-dmirijiet u drittijiet ma jistgħux jiġu infurzati – privatament – kontrihom (
50
). Dawk li jsostnu l-fehma wiesgħa jsostnu li dawn ir-riżultati huma biss implikazzjoni neċessarja tal-uniformità u ċ-ċertezza li din il-konvenzjoni kienet intiża li tikseb. Filwaqt li kultant jirrikonoxxu l-inġustizzja għall-passiġġieri, partikolarment fil-każijiet ta’ diskriminazzjoni, jenfasizzaw, mhux mingħajr mertu, li ma humiex il-qrati li għandhom ifasslu mill-ġdid trattat internazzjonali sabiex jagħmluh iktar ġust (
51
).
50.
Kollox ma’ kollox, il-kwistjoni tal-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal tirrikjedi ftit riflessjoni serja min-naħa tal-Qorti tal-Ġustizzja. Huwa veru li, kif issostni l-Kummissjoni, fis-sentenzi tagħha IATA u ELFAA (
52
) u Nelson et (
53
), il-Qorti tal-Ġustizzja diġà messet xi ftit is-suġġett u adottat, b’xi mod, fehma kawta. Madankollu, meta l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, f’dawk is-sentenzi, li ma kien hemm l-ebda kunflitt bejn il-Konvenzjoni ta’ Montréal u r-Regolament (KE) Nru 261/2004 (
54
), hija essenzjalment evitat il-kwistjoni, billi ddeċidiet li l-ewwel strument kien ikopri biss azzjonijiet individwali għad-danni, filwaqt li t-tieni wieħed fih obbligi ta’ assistenza lill-passiġġieri u kumpens standardizzat. Madankollu, ir-reazzjonijiet ostili b’rispons għal dawn iż-żewġ sentenzi, kif hemm f’parti sinjifikattiva tal-letteratura akkademika, jenfasizzaw b’mod ulterjuri n-natura sensittiva tad-dibattitu (
55
).
2. Ma huwiex meħtieġ li l‑Qorti tal‑-Ġustizzja tieħu pożizzjoni f’din il‑kawża
51.
Fost l-oskurità ta’ din il-kontroversja kollha, hemm ħaġa waħda li tispikka madankollu: kif indikajt qabel, ma huwiex meħtieġ li l-Qorti tal-Ġustizzja tieħu pożizzjoni kompleta dwar il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal f’din il-kawża.
52.
Fil-fatt, peress li l-fehma wiesgħa tinkludi dik ristretta, dawn jikkoinċidu fuq aspett wieħed. Għall-inqas, skont l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, talba kontra trasportaturi tal-ajru, tkun kif tkun imressqa, li oġġettivament tirrigwarda mewt jew offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġier waqt titjira internazzjonali li taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali ta’ din il-konvenzjoni, minħabba inċident li jkun seħħ abbord l-inġenju tal-ajru, kif previst fl-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, hija, bla ebda dubju, irregolata esklużivament minn dan l-istrument. F’xenarju bħal dan, huwa ġeneralment aċċettat li r-rikorrent ma huwiex permess li jevita l-kundizzjonijiet u l-limiti ta’ responsabbiltà stabbiliti f’dan l-istrument billi jressaq il-kawża tiegħu taħt id-dritt nazzjonali (
56
). Huwa biss fir-rigward ta’ talbiet li la jinvolvu l-mewt ta’ passiġġier jew offiża fuq il-persuna fir-rigward tiegħu, u lanqas inċident, li ż-żewġ fehmiet immorru f’direzzjonijiet differenti; taħt il-fehma ristretta, ir-rikorrent jista’ jipproċedi fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali; taħt il-fehma wiesgħa, huwa jkunu miċħud minn kwalunkwe rimedju potenzjali (
57
).
53.
F’dan il-każ, kif ser nispjega fit-taqsima iktar ’l isfel, fl-opinjoni tiegħi, talba bħal dik ippreżentata minn DB kontra Austrian Airlines oġġettivament tirrigwarda offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier ikkawżata minn inċident fis-sens tal-Artikolu 17(1). Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex għalfejn tagħżel bejn il-fehmiet wesgħin u ristretti. Irrispettivament mill-fehma korretta, din it-talba hija, fi kwalunkwe każ, irregolata esklużivament minn din il-konvenzjoni u prekluża minn din tal-aħħar bħala preskritta (
58
).
54.
Fil-fehma tiegħi, tkun wirja ta’ rażan ġudizzjarju ta’ min ifaħħarha jekk il-Qorti tal-Ġustizzja kellha tillimita ruħha hawnhekk għal din il-konstatazzjoni ovvja, u toqgħod lura milli tieħu pożizzjoni definittiva dwar il-kwistjoni usa’ tal-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Jista’ jkun hemm, fil-futur, kawżi fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ser tkun kostretta taffronta dan il-kompitu diffiċli. L-eżempju ta’ talbiet relatati ma’ diskriminazzjoni mressqa minn passiġġieri kontra trasportaturi tal-ajru jista’ jitressaq quddiemha. Jekk u meta jasal każ bħal dan, l-aħjar jiġi deċiż mill-Awla Manja, wara kunsiderazzjoni bir-reqqa tal-aspetti kollha msemmija iktar ’il fuq.
B.
Offiżi fuq il-persuna bħal dawk imġarrba minn DB għandhom jitqiesu bħala li ġew ikkawżati minn “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal‑Konvenzjoni ta’ Montréal (l‑ewwel domanda)
55.
Diġà indikajt, fit-taqsima preċedenti, li, fil-fehma tiegħi, talba bħal dik imressqa minn DB kontra Austrian Airlines hija rregolata esklużivament mill-Konvenzjoni ta’ Montréal, peress li oġġettivament tirrigwarda s-sitwazzjoni prevista mill-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni. Konsegwentement, ir-rikorrent ma jistax jaħrab it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn stabbilit fih billi jressaq il-kawża tiegħu taħt id-dritt nazzjonali. Issa se nispjega l-fehma tiegħi dwar din il-kwistjoni.
56.
Fil-kawża prinċipali, ma huwiex ikkontestat li t-talba ta’ DB tirrigwarda “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” – jiġifieri, ħruq gravi – imġarrba minn passiġġier – jiġifieri, huwa stess – waqt titjira internazzjonali li taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali tal-Konvenzjoni ta’ Montréal – kif spjegat fil-punt 18 iktar ’il fuq – u li l-avveniment(i) li wassal(wasslu) għal dawk l-offiżi seħħ(ew) abbord l-inġenju tal-ajru. L-unika kwistjoni kkontestata hija jekk dawn l-offiżi fuq il-persuna għandhomx, fid-dritt, jiġu kkunsidrati bħala li ġew ikkawżati minn “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1).
57.
F’dan ir-rigward, infakkar li, waqt it-titjira li ttrasportat lil DB lejn Vjenna, buqar waqa’ b’mod involontarju minn trolley tas-servizz li kien qed jiġi mmanuvrat mill-assistenti fost ringieli ta’ postijiet bilqegħda. Inxtered kafè jaħraq, u ħalla lil DB bi ħruq gravi (
59
).
58.
Kif tosserva l-qorti tar-rinviju, inċident sfortunat bħal dan jikkwalifika bla dubju bħala “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Dan hu hekk, irrispettivament minn jekk wieħed japplikax id-definizzjoni ta’ dan il-kunċett iddikjarata ħafna snin ilu mill-United States Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza Air France vs Saks (
60
) – “avveniment jew ġrajja mhux mistennija jew mhux tas-soltu li huwa estern għall-passiġġier” – jew id-definizzjoni ġdida adottata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Niki Luftfahrt – “avveniment involontarju li joħloq dannu mhux previst” (
61
). Ovvjament, meta wieħed jimbarka inġenju tal-ajru ma jistenniex/jipprevedix li buqar tal-kafè jaħraq se jinxtered fuqu waqt it-titjira (
62
).
59.
Din il-konstatazzjoni ma hijiex ikkontestata minn DB (
63
). Madankollu, quddiem il-qorti tal-appell u l-qorti tar-rinviju, ir-rikorrent ifformula t-talba tiegħu bħala li ma kinitx dwar dan l-“inċident”, iżda pjuttost dwar dak li seħħ wara. Fil-fatt, skont it-teorija ta’ rkupru li fuqha jibbaża ruħu DB, it-talba tiegħu tirriżulta minn kawża oħra, jiġifieri l-ewwel għajnuna allegatament (
64
) insuffiċjenti u inadegwata li l-assistenti tat-titjira taw għall-ġrieħi tiegħu (
65
), bi ksur tad-dmir ta’ diliġenza li t-trasportaturi għandhom lejn il-passiġġieri tagħhom. Din il-kawża hija distinta mill-“inċident” inizjali u rriżultat f’offiża fuq il-persuna separata, jiġifieri l-aggravar tal-ħruq tiegħu. Huwa biss għal dan id-dannu fuq il-persuna partikolari li huwa qiegħed jitlob kumpens.
60.
Għalhekk, fil-fehma ta’ DB, it-talba tiegħu – kif tressqet – tikkonċerna biss offiżi fuq il-persuna li ġew ikkawżati mhux mill-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar tal-kafè jaħraq, iżda mir-rispons sussegwenti tal-ekwipaġġ tal-kabina. Għaldaqstant, din it-talba ma hijiex irregolata mill-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal u, għalhekk, tista’ tipproċedi fuq il-bażi tad-dritt Awstrijak, taħt il-kundizzjonijiet – b’mod partikolari t-terminu ta’ preskrizzjoni – stabbiliti fih.
61.
Fid-dawl ta’ dan l-argument, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, bl-ewwel domanda tagħha, jekk il-waqgħa tal-buqar tal-kafè jaħraq, u l-ewwel għajnuna li ngħatat mill-ekwipaġġ fuq il-ħruq sussegwentement, għandhomx jiġu ttrattati bħala kawżi separati ta’ offiżi fuq il-persuna jew bħala li jifformaw parti minn “inċident” uniku fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
62.
Fil-fehma tiegħi, din l-ewwel domanda għandha tiġi kemxejn fformulata mill-ġdid. Fil-fatt, il-kawża prinċipali, meqjusa fid-dawl tal-argument ta’ DB, tqajjem, b’mod pjuttost ċar, kwistjoni ta’ kawżalità. Essenzjalment, il-kwistjoni dwar jekk it-talba tar-rikorrent taqax jew le taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal u, bħala tali, hija rregolata esklużivament minn dan l-istrument, tiddependi minn jekk l-inċident inizjali li seħħ abbord l-inġenju tal-ajru, jiġifieri l-waqgħa tal-buqar, jistax jitqies bħala li “kkawża” jew le, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, l-offiżi fuq il-persuna li għalihom huwa qiegħed jitlob kumpens, peress li intervjena bejniethom l-għoti tal-ewwel għajnuna mill-ekwipaġġ. Din il-kwistjoni għandha tiġi indirizzata bħala tali (
66
). Għall-kuntrarju, ma jkunx xieraq li tiġi ttrattata b’mod kemxejn indirett, taħt il-kunċett ta’ “inċident”, billi wieħed jistaqsi jekk dawn iż-żewġ fatturi distinti għandhomx jiġu ttrattati bħala avveniment wieħed għall-finijiet tal-istess dispożizzjoni (
67
).
63.
Għaldaqstant, fis-siltiet iktar ’l isfel ser nispjega għaliex il-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar għandha, għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, tiġi kkunsidrata, fid-dritt, bħala li “ikkawżat” l-offiżi fuq il-persuna li huma s-suġġett tat-talba ta’ DB, irrispettivament mill-fatt li l-għoti tal-ewwel għajnuna minn hemm ’il quddiem seta’ ukoll jikkontribwixxi għal dawk l-offiżi (1) (
68
). Barra minn hekk, peress li Austrian Airlines qajmet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja l-kwistjoni ta’ jekk, fi kwalunkwe każ, dan it-tieni avveniment jistax ukoll, fih innifsu, jikkwalifika bħala “inċident” fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, ser nindirizzaha fil-qosor għall-fini ta’ kompletezza (2).
1. Il‑waqgħa “aċċidentali” tal‑buqar għandha titqies, fid‑dritt, bħala li “kkawżat” l‑offiżi fuq il‑persuna mġarrba għall‑fini tal‑Artikolu 17(1) tal‑Konvenzjoni ta’ Montréal.
64.
Bħala punt ta’ tluq dwar il-kwistjoni, ta’ min jenfasizza li, għalkemm l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ma jispeċifikax f’liema sitwazzjonijiet inċident partikolari jista’ jitqies bħala li “kkawża” mewt jew offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier, u għalkemm din il-konvenzjoni ġeneralment ma tiddefinixxix dan it-terminu, dan ma għandux jiġi interpretat b’riferiment għad-dritt nazzjonali applikabbli għall-kuntratt ta’ trasport inkwistjoni (
69
), kif DB u Austrian Airlines jssuġġerixxu. Fil-fatt, fid-dawl tal-għan ta’ uniformità segwit minn din il-konvenzjoni (
70
), u peress li din tal-aħħar ma tgħidx mod ieħor (
71
), dan it-terminu għandu minflok jingħata interpretazzjoni indipendenti, fid-dawl tar-regoli ta’ interpretazzjoni stabbiliti fil-Konvenzjoni ta’ Vjenna (
72
). L-indipendenza mid-dritt nazzjonali, madankollu, ma għandhiex tfisser li dan jiġi injorat kompletament. Fejn jidħol kunċett fundamentali tad-dritt tar-responsabbiltà bħall-kawżalità – li d-dettalji tiegħu ma tantx jistgħu jiġu dedotti, b’onestà intellettwali, mit-“tifsira ordinarja” ta’ dan it-terminu, il-“kuntest” li fih jintuża u l-“għan u l-iskop” tal-Konvenzjoni ta’ Montréal waħedhom – wieħed irid ukoll jitnebbaħ mill-prinċipji ġenerali li huma komuni għad-drittijiet tal-Istati Partijiet (
73
).
65.
Skont dawn ir-regoli ta’ interpretazzjoni, u fid-dawl ta’ dawn il-prinċipji, jiena tal-fehma, flimkien mal-intervenjenti kollha quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li, sabiex jiġi ddeterminat, f’kull każ, jekk l-“inċident” rilevanti jistax jitqies bħala li “kkawża” l-offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier li hija s-suġġett tat-talba, żewġ kriterji komplementari għandhom jiġu applikati konsekuttivament.
66.
Kif isostnu Austrian Airlines, il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni, l-ewwel kriterju jirriżulta direttament mit-tifsira ordinarja tal-verb “ikkawża” użat fl-Artikolu 17(1), jiġifieri “tagħmel xi ħaġa tiġri”. Dan il-kritrju huwa wieħed fattwali. Jikkorrispondi ma’ dak li huwa magħruf fid-drittijiet tal-Istati Partijiet bħala kawżalità “sine qua non”, “li kieku ma kienx għal”, jew “ekwivalenza ta’ kundizzjonijiet”. Taħt dan il-kriterju, kull aġir jew avveniment li, fil-fatt, jikkostitwixxi kundizzjoni neċessarja ta’ offiża fuq il-persuna partikolari – jiġifieri, li kieku ma kinitx tiġġarrab – jitqies li kkawża lil dan tal-aħħar. Peress li kwalunkwe offiża fuq il-persuna hija r-riżultat ta’ kombinazzjoni ta’ fatturi, li kull wieħed jikkontribwixxi għall-okkorrenza tagħha (
74
), hija meqjusa, taħt il-kriterju ta’ “li kieku ma kienx għal”, bħala li għandha mhux kawża waħda, iżda multipli. Tabilħaqq, dawn il-fatturi kollha huma kkunsidrati bħala kawżi fattwali ta’ dik l-offiża fuq il-persuna – jew “ħoloq” fil-“katina ta’ kawżi” li jwasslu għaliha (
75
).
67.
Għalhekk, għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, l-ewwel kriterju jkun issodisfatt meta l-“inċident” rilevanti ikun, fil-fatt, kundizzjoni neċessarja tal-offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier li hija s-suġġett tat-talba – jiġifieri, li kieku ma kienx għal dak l-avveniment, l-offiża fuq il-persuna ma kinitx tiġġarrab. Dan ifisser ukoll li huwa biżżejjed li l-“inċident” ikun wieħed mill-fatturi li jkunu kkontribwixxew sabiex iseħħ dik l-offiża fuq il-persuna – “ħolqa” fil-“katina ta’ kawżi” li wasslet għaliha. Kif irrilevat il-qorti tar-rinviju, dan l-approċċ ġie espressament approvat, b’mod partikolari, mill-United States Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza Air France vs Saks. (
76
)
68.
Fil-fehma tiegħi, dan l-ewwel kriterju huwa konsistenti kemm mal-għan tal-protezzjoni tal-konsumatur (
77
) kif ukoll mal-għan tal-uniformità segwit mill-Konvenzjoni ta’ Montréal. F’dan ir-rigward, ħalli nikkunsidraw l-eżempju ipotetiku ta’ offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier, prodotta mill-kombinazzjoni ta’ – mill-inqas – żewġ fatturi, jiġifieri (i) il-kundizzjoni tas-saħħa preċedenti tal-passiġġier inkwistjoni, li għamlitu suxxettibbli għal attakki tal-qalb, u (ii) l-istress estrem ipprovokat mill-inżul ta’ emerġenza “aċċidentali” tal-inġenju tal-ajru, li wassal għal tali attakk. F’dan ix-xenarju, minn naħa, l-ewwel kriterju deskritt hawn fuq jikkontribwixxi sabiex il-vittma tkun tista’ tiġi kkumpensata faċilment (
78
) taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, peress li s-sempliċi fatt li l-“inċident” huwa “ħolqa” waħda fil-“katina ta’ kawżi” li wasslu għall-mewt jew offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier huwa biżżejjed. Jekk, b’kuntrast, l-“inċident’ kellu jkun il-“kawża unika/suffiċjenti”, jew saħansitra l-“kawża prinċipali” tal-offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier, dan ikun ifixkel serjament it-talba tiegħu. L-ewwel kriterju alternattiv ikun jista’ jeskludi għalkollox rimedju fl-eżempju mogħti (
79
). It-tieni wieħed ikun iwassal għal inċertezza. Fil-fatt, l-għażla bejn iż-żewġ fatturi imsemmija hawn fuq tkun argumentabbli u, bħala tali, probabbli li tiġġenera dibattitu sinjifikattiv bejn il-litiganti, bid-deċiżjoni li fl-aħħar mill-aħħar tittieħed mill-imħallef tkun kemxejn arbitrarja (
80
). Min-naħa l-oħra, il-kriterju ta’ “li kieku ma kienx għal” jikkontribwixxi wkoll għall-applikazzjoni uniformi ta’ din il-konvenzjoni. Tabilħaqq, il-fatt jekk talba hijiex irregolata mill-Artikolu 17(1) jew le jiddependi minn xi relazzjoni oġġettiva bejn l-offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier u “inċident”, u mhux minn kif il-kawża tal-ewwel ġiet invokata mir-rikorrent jew difiża mit-trasportatur – punt li fuqu ser nerġa’ lura għalih iktar tard.
69.
Wara li ngħad dan, kif il-partijiet u l-intervenjenti kollha enfasizzaw b’mod univoku quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, il-kriterju ta’ “li kieku ma kienx għal” diskuss iktar ’il fuq ma jistax jiġi applikat bla rażan. Inkella, il-portata ta’ din id-dispożizzjoni u, fl-aħħar mill-aħħar, dik tar-responsabbiltà tat-trasportatur taħtha jkunu eċċessivi.
70.
F’dan ir-rigward, ikkunsidra x-xenarju ipotetiku li ġej: l-inġenju tal-ajru li jkun qiegħed jittrasporta tim nazzjonali tal-futbol għat-Tazza tad-Dinja jsofri ħsara “aċċidentali” f’waħda mill-magni tiegħu u jagħmel inżul ta’ emerġenza. Il-plejers ma jweġġgħux waqt dak l-inċident, iżda naturalment ikun ixxukkjati b’li ġara. It-trawma ta’ dan l-“inċident” tiżdied fuq ġimgħa sakemm, waqt logħba, wieħed minnhom jiġi distratt, jimmissja l-ballun, jitlef il-bilanċ, jaqa’ u jilwi l-għaksa – offiża fuq il-persuna li tkun tista’ tagħti lok għal danni sostanzjali, minħabba l-impatt detrimentali li ċertament ikollha fuq il-kapaċità ta’ dan il-plejer li jipparteċipa iktar f’dan l-avveniment sportiv.
71.
Jista’ jkun li, li kieku ma kienx għall-“inċident” inizjali il-plejer ma kienx isofri l-offiża fuq il-persuna inkwistjoni. Madankollu, tkun qed tiġġebbed b’mod mhux iġġustifikat id-dispożizzjoni tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal li jiġi kkunsidrat li offiżi fuq il-persuna bħal din, li jirrigwardaw biss remotament ħafna “inċident”, huma rregolati minn din id-dispożizzjoni. Barra minn hekk, kieku t-trasportaturi bl-ajru kienu responsabbli taħtu għal konsegwenzi daqshekk remoti ta’ inċident li seħħ abbord l-inġenji tal-ajru tagħhom, dan ikun jista’ jimponi fuqhom piż ta’ kumpens tqil ħafna, li jkun diffiċli li jiġi ddeterminat u kkalkolat. Il-“bilanċ ekwu ta’ l-interessi” bejn passiġġieri u trasportaturi mfittex minn dawk li abbozzaw il-Konvenzjoni ma jinżammx (
81
). B’analoġija, fid-drittijiet tal-Istati Partijiet, kif irrimarka DB, huwa ġeneralment irrikonoxxut li l-kriterju “li kieku ma kienx għal” ma huwiex biżżejjed sabiex iżżomm ir-responsabbiltà f’limiti raġonevoli (
82
).
72.
Għal din ir-raġuni, it-tieni kriterju għandu, f’kull każ, jiġi applikat. Dan il-kriterju huwa wieħed legali u, bħala tali, jinvolvi għażla ta’ politika. Hija kwistjoni li jiġi ddeterminat jekk ir-relazzjoni kawżali bejn “inċident” u offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier, lil hinn mis-sempliċi sodisfazzjon tal-kriterju ta’ “li kieku ma kienx għal”, hijiex suffiċjentement sinjifikattiva, sabiex ikun jidher ġustifikat u raġonevoli, fid-dawl tal-għan u l-iskop tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, li jiġi applikat l-Artikolu 17(1) u sabiex t-trasportatur jinżamm responsabbli taħt din id-dispożizzjoni. Dan il-kriterju jikkorrispondi għal dik li hija magħrufa bħala “kawża adegwata” fil-pajjiżi tad-dritt ċivili u “kawża prossima” fil-pajjiżi tad-dritt komuni.
73.
B’mod ġenerali, fid-drittijiet tal-Istati Partijiet (
83
), fost il-fatturi kollha li kkontribwixxew għal offiża fuq il-persuna partikolari, aġir jew avveniment partikolari jitqies bħala kawża (
84
)“adegwata” jew “prossima” (
85
) u, għalhekk, azzjonabbli ta’ dik l-offiża fuq il-persuna jekk din tal-aħħar tkun riżultat “naturali” tal-ewwel. Il-kriterju sekondarju klassiku huwa li jiġi vverifikat jekk l-offiża inkwistjoni kinitx konsegwenza prevedibbli ta’ dik l-imġiba jew avveniment – jiġifieri, jekk, retrospettivament, persuna ipotetika setgħetx raġonevolment tipprevedi, fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha u l-esperjenza tal-passat, li din l-imġiba jew dan l-avveniment jikkawżaw dan it-tip ta’ offiża fuq il-persuna. Kriterju sekondarju ieħor relatat mill-qrib, imsemmi mill-Gvern Ġermaniż, jikkonsisti fil-verifika ta’ jekk l-offiża fuq il-persuna tistax titqies bħala l-materjalizzazzjoni ta’ riskju inerenti għall-aġir jew l-avveniment inkwistjoni (
86
). L-ebda kriterju sekondarju minnhom ma jiġi ssodisfat meta jkun jidher improbabbli li l-aġir jew l-avveniment rilevanti kienu jirriżultaw f’dik l-offiża fuq il-persuna, u li seħħet biss minħabba katina ta’ avvenimenti “partikolarment atipika” jew “straordinarja ħafna”. Dan it-test legali għandu jiġi applikat mhux b’mod astratt, iżda pjuttost billi wieħed iżomm f’moħħu l-intenzjoni ta’ politika ċara u soda tiegħu: filwaqt li n-nies ġeneralment għandhom iwieġbu għall-azzjonijiet dannużi tagħhom, ir-responsabbiltà ċivili ma tistax b’mod raġonevoli testendi għal konsegwenzi mbiegħda ta’ dawn tal-aħħar.
74.
Fil-kuntest tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, kif issuġġerew b’mod univoku l-partijiet u l-intervenjenti kollha (
87
), dan ifisser li l-firxa ta’ din id-dispożizzjoni, u l-portata tar-responsabbiltà tat-trasportatur taħtha, huma limitati għal offiżi fuq il-persuna li huma konsegwenzi prevedibbli tal-“inċident” rilevanti – jew, fi kliem ieħor, offiżi li jikkostitwixxu l-materjalizzazzjoni ta’ riskju inerenti għal dan l-avveniment. Dawn għandhom jitqiesu, fid-dritt, bħala “ikkawżati” mill-“inċident” inkwistjoni, għall-finijiet ta’ din id-dispożizzjoni. Għall-kuntrarju, offiżi fuq il-persuna li jkunu jidhru, retrospettivament, bħala konsegwenzi improbabbli tal-“inċident”, u li rriżultaw biss minnu minħabba katina ta’ avvenimenti “partikolarment atipika” jew “straordinarja ħafna” ma għandhomx. Hawnhekk ukoll, b’mod partikolari, il-qrati tal-Istati Uniti jsegwu dak l-approċċ. Fil-fehma tagħhom, sabiex ikun jissodisfa r-rekwiżit ta’ kawżalità tal-Artikolu 17(1), rikorrent għandu mhux biss jipprova li “inċident” huwa parti mill-“katina ta’ kawżi” li twassal għall-offiża fuq il-persuna fir-rigward tiegħu, iżda wkoll li tal-ewwel ikkawża “prossimament” din tal-aħħar (
88
).
75.
Fil-kawża prinċipali, ma hemm l-ebda dubju li l-ewwel kriterju deskritt iktar ’il fuq huwa ssodisfatt. Dan diġà ġie stabbilit mill-qorti tar-rinviju. Ovvjament, minn lat fattwali, ‘li kieku ma kienx għall-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar tal-kafè, DB ma kienx isofri l-offiżi fuq il-persuna li għalihom huwa qiegħed jitlob kumpens – u dan huwa hekk, anki jekk wieħed jaċċetta r-raġunament ta’ DB li l-ħruq inizjali li sofra għandu, f’dan ir-rigward, jiġi distint mill-“aggravar” sussegwenti tiegħu (
89
). Fil-fatt, kif osservaw dik il-qorti u l-intervenjenti kollha, jekk wieħed ineħħi l-waqgħa tal-buqar tal-kafè mill-ekwazzjoni, DB ma kienx jinħaraq u, ovvjament, il-ħruq tiegħu (dak iż-żmien) ineżistenti ma setax possibbilment “aggrava” minn dakinhar.
76.
Ċertament, l-allegat nuqqas tal-ekwipaġġ li jagħti l-ewwel għajnuna kif suppost jista’ – jekk jiġi pprovat – jiġi kkunsidrat bħala “ħolqa” oħra fil-“katina ta’ kawżi” li jwasslu għal dan l-hekk imsejjaħ “aggravar”. Jekk wieħed jassumi li (i) l-ekwipaġġ kien legalment meħtieġ li jirrispondi għat-tismit ta’ DB b’ċertu mod, minħabba dmir ta’ diliġenza lejn il-passiġġieri (
90
) u/jew standards tal-industrija (
91
), (ii) huwa naqas milli jagħmel dan, u li (iii) kieku ma kienx naqas b’dan il-mod, seta’ jtaffi l-ħruq ta’ DB, wieħed jista’ probabbilment jikkunsidra li, li kieku ma kienx għal dak in-nuqqas, dawn l-offiżi fuq il-persuna ma kinux jiġġarrbu fil-forma li fl-aħħar mill-aħħar iġġarbu – ma kinux ikunu “aggravati” fis-sens li DB isostni. Din il-kunsiderazzjoni, madankollu, hija immaterjali. Kif intqal fil-punt 67 iktar ’il fuq, sabiex jiġi ssodisfatt l-ewwel kriterju, huwa biżżejjed li l-“inċident” ikun wieħed mill-fatturi li kkontribwixxew għall-produzzjoni tal-offiża inkwistjoni: ma għandux għalfejn ikun l-uniku kawża.
77.
It-tieni kriterju huwa wkoll b’mod ċar issodisfatt hawnhekk, minkejja l-isforzi ta’ DB sabiex jikkonvinċi lill-Qorti tal-Ġustizzja bil-kuntrarju. Essenzjalment, ir-rikorrent isostni li l-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar tal-kafè ma setgħetx titqies li kkawżat “b’mod adegwat” jew “b’mod prossimu” l-offiżi fuq il-persuna allegati – l-“aggravar” tal-ħruq tiegħu – peress li ma kinux konsegwenzi “prevedibbli” ta’ dan l-“inċident”. Fil-fehma ta’ DB, dan l-aggravar seħħ biss minħabba katina ta’ avvenimenti “atipika”. Tabilħaqq, dak li ‘tipikament’ jiġri wara li persuna tinstamat abbord inġenju tal-ajru, huwa li hija tirċievi l-ewwel għajnuna suffiċjenti u adegwata, sabiex tipprevjeni li l-grieħi tagħha jiggravaw. In-nuqqas straordinarju tal-ekwipaġġ li jagħmel dan hawnhekk ikun jiffunzjona bħala “kawża li tissostitwixxi”, li tkisser il-“katina” li twassal lura għall-“inċident” inizjali.
78.
Madankollu, dan l-argument ma jreġġix għal skrutinju mill-qrib. Fl-ewwel lok, hawnhekk għal darba oħra, anki jekk il-ħruq inizjali ta’ DB kellu jiġi distint mill-“aggravar” tiegħu, dan tal-aħħar ikun ovvjament konsegwenza prevedibbli tat-tismit, peress li dan “l-aggravar” huwa dak li kien jirriżulta – jew hawn, possibbilment, irriżulta – mill-evoluzzjoni “naturali” tal-ġrieħi. Fi kliem ieħor, kif jgħid il-Gvern Ġermaniż, ir-riskju ta’ “aggravar” tal-ħruq kien diġà inerenti mill-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar. L-ewwel għajnuna mogħtija mill-ekwipaġġ kienet, preċiżament, maħsuba sabiex tipprevjeni l-materjalizzazzjoni ta’ dan ir-riskju. Għalhekk, hemm relazzjoni ċara u mill-qrib ta’ “kawża u effett” bejn l-offiżi ta’ DB – għal darba oħra, anki jekk jistgħu/għandhom jiġu distinti – u l-“inċident” rilevanti.
79.
F’dan ir-rigward, ejja nimmaġinaw xenarju, imwarrab mit-trasport tal-passiġġieri iżda, fil-fehma tiegħi, pjuttost illustrattiv. Persuna b’negliġenza twaqqa’ xemgħa mixgħula fuq il-purtiera tad-dar tal-ġar tagħha. Jaqbad in-nar. Il-pumpiera msejħa sabiex jintervjenu b’negliġenza ma għandhomx it-tagħmir meħtieġ u jonqsu milli jiġġieldu l-fjammi kif suppost. Fl-aħħar, id-dar tinħaraq kollha. Skont ir-raġunament ta’ DB, dan jitqies bħala konsegwenza improbabbli tat-twaqqigħ tax-xemgħa, għaliex kieku l-pumpiera kienu wettqu d-dmir ta’ diliġenza tagħhom u rnexxielhom jitfu n-nar, il-ħsara lid-dar kienet tittaffa. L-iżball loġiku huwa ovvju. B’mod ċar, kien prevedibbli li t-twaqqigħ ta’ xemgħa fuq purtiera jista’ eventwalment jirriżulta f’li d-dar tinħaraq. Fi kliem ieħor, dan ir-riżultat aħħari kien b’mod ċar “fi ħdan ir-riskju” inerenti għal din l-azzjoni.
80.
Fit-tieni lok, kuntrarjament għal dak li jsostni DB, f’dan il-każ, filwaqt li r-rispons tal-ekwipaġġ għall-waqgħa tal-buqar, jekk jiġi pprovat li kien ittraskurat, jista’ ċertament, kif diġà indikajt, jitqies bħala kawża oħra tal-“aggravar” tal-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu, dan ma jistax, madankollu, jwassal sabiex “tinkiser il-katina” li tmur lura għall-“inċident” oriġinali. Dan ikun il-każ, kif inhu ovvju mill-punti 73 u 74 iktar ’il fuq, biss li kieku l-aġir tal-ekwipaġġ kien partikolarment atipiku jew straordinarju ħafna, sal-punt li dan l-aġir – u l-offiżi eventwalment imġarrba – ikun jidher, retrospettivament, imprevedibbli jew improbabbli għal parti terza ipotetika (
92
). B’hekk biss ikun, f’termini ta’ politika, mhux raġonevoli li dawk l-offiżi fuq il-persuna jiġu imputati għal dak l-“inċident”. Dan huwa livell għoli, li sempliċement ma jintlaħaqx f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali.
81.
Fil-fatt, kif josservaw b’astuzja Austrian Airlines, il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni, il-fatt li assistent tat-titjira, li seta’ kellu biss taħriġ mediku limitat, u li għandu dmirijiet oħra u passiġġieri x’jieħu ħsieb, ma jipprovdix, fil-kuntest potenzjalment stressanti ta’ wara “inċident”, il-kura medika meħtieġa u l-attenzjoni lil passiġġier ferut ma tantx jista’ jidher, retrospettivament, improbabbli għal tali terza persuna (
93
). Dan ma huwiex daqstant “atipiku” jew “straordinarju”. Jista’ jiġri b’mod plawżibbli għaliex, fid-dawl tal-esperjenza, in-nies tabilħaqq jagħmlu żbalji f’ċirkustanzi bħal dawn. Bl-istess mod, nuqqas negliġenti li timtela mill-ġdid kaxxa ta’ emerġenza qabel titjira ma tantx jista’ jitqies hekk (
94
).
82.
Eżempju simili jkun dak ta’ persuna li tintlaqat minn karozza misjuqa b’negliġenza minn persuna oħra, li tirriżulta f’driegħ miksur li jeħtieġ operazzjoni. Waqt l-operazzjoni, il-kirurgu jonqos milli japplika biżżejjed diliġenza u attenzjoni u ma jirnexxilux itaffi l-offiża fuq il-persuna, jew jaggravaha, jew saħansitra jikkawża offiża fuq il-persuna differenti. Normalment, fid-drittijiet tal-Istati Partijiet, tali żbalji mediċi ma “jiksrux il-katina” li twassal lura għan-negliġenza inizjali tas-sewwieq, peress li dawn ma humiex partikolarment atipiċi jew eċċezzjonali ħafna, sal-punt li, b’mod retrospettiv, ikunu jidhru improbabbli minħabba li, sfortunatament, dawn iseħħu (
95
).
83.
Fil-fehma tiegħi, din l-interpretazzjoni tar-rekwiżit ta’ kawżalità stabbilit fl-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali, hija perfettament konformi mas-sistema, l-għan u l-iskop ta’ din il-konvenzjoni.
84.
L-ewwel, fir-reġim ta’ responsabbiltà stabbilit fil-Konvenzjoni ta’ Montréal fil-każ ta’ “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” mġarrba minn passiġġier, il-kwistjoni ta’ jekk il-persunal tat-trasportatur, fil-każ ta’ “inċident”, ħax il-passi meħtieġa sabiex jevita l-offiża hija maħsuba li jkollha rwol biss fl-istadju tad-difiża, skont l-Artikolu 21(2)(a) ta’ din il-konvenzjoni, sabiex tiġi limitata r-responsabbiltà tat-trasportatur skont l-Artikolu 17(1) (
96
). Għalhekk, loġikament, dan l-aspett ma għandux jittieħed inkunsiderazzjoni, kontra l-kurrent, meta jiġi evalwat jekk dan l-“inċident” jistax jitqies li “kkawża” dan id-dannu jew le u, għalhekk, jekk it-talba inkwistjoni hijiex irregolata jew le minn din l-aħħar dispożizzjoni.
85.
It-tieni, din l-interpretazzjoni tikkontribwixxi għall-“bilanċ ekwu ta’ l-interessi” bejn il-passiġġieri u t-trasportaturi mfittex minn dawk li abbozzaw l-Konvenzjoni ta’ Montréal. Hija tiżgura li, meta tkun tressqet talba għal kumpens, skont l-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, fit-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn stabbilit fiha, rikorrent ikun jista’ jiġi kkumpensat, taħt din id-dispożizzjoni, għat-totalità tal-konsegwenzi dannużi li jirriżultaw “prossimament” mill-“inċident” rilevanti, anki dawk li setgħu seħħew, parzjalment, minħabba l-għoti sussegwenti tal-ewwel għajnuna inadegwata jew insuffiċjenti (
97
). Fl-istess ħin, tali responsabbiltà ma tkunx eċċessiva, iżda pjuttost iġġustifikata u raġonevoli, minħabba l-importanza tal-“inċident” inkwistjoni (
98
).
86.
It-tielet, nemmen, flimkien mal-qorti tar-rinviju u l-Kummissjoni, li l-istess interpretazzjoni tikkontribwixxi wkoll għall-applikazzjoni uniformi tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. F’dan ir-rigward, kif indikajt fl-ewwel Taqsima tal-analiżi tiegħi, dan l-istrument jistabbilixxi sistema imperattiva ta’ responsabbiltà. Għaldaqstant, kif imsemmi fil-punt 68 iktar ’il fuq, il-fatt dwar jekk talba hijiex irregolata mill-Artikolu 17(1) tagħha għandha tiġi ddeterminata, mhux fid-dawl ta’ kif tressqet, iżda oġġettivament, fid-dawl tal-fatti reali. L-interpretazzjoni tiegħi tiggarantixxi, preċiżament, li, kull darba li talba tkun tikkonċerna offiżi fuq il-persuna li jkunu oġġettivament u relatati mill-qrib ma’ “inċident”, konsulent legali kapaċi ma jkunx jista’ jevita l-konvenzjoni, u b’mod partikolari l-perijodu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn sabiex jitressqu proċeduri, billi b’mod stuż jissepara, kif ipprova jagħmel DB (
99
), dawn l-offiżi fuq il-persuna minn dak l-avveniment (
100
)
2. Jekk in‑nuqqas tal‑ekwipaġġ li jagħti l‑ewwel għajnuna adegwata u suffiċjenti jistax jikkostitwixxi, fih innifsu, “inċident”
87.
Fis-sottomissjonijiet tagħha, Austrian Airlines sostniet li, anki jekk il-waqgħa tal-buqar tal-kafè ma setgħetx titqies, fid-dritt, bħala li “ikkawżat” l-offiżi fuq il-persuna invokati minn DB, dan ma jkunx rilevanti. Fil-fatt, fil-fehma tat-trasportatur, il-fattur ippreżentat mir-rikorrent bħala l-“kawża” reali ta’ dawn l-offiżi fuq il-persuna, jiġifieri l-ewwel għajnuna mogħtija mill-assistenti tat-titjira, jikkwalifika, fih innifsu, bħala “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. B’hekk, fi kwalunkwe każ, it-talba ta’ DB, anki taħt fehma ristretta tal-esklużività ta’ dan l-istrument (
101
), tkun taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu, u għaldaqstant, tkun prekluża bħala preskritta.
88.
Din il-mistoqsija hija sostanzjalment differenti minn dik li qed issir mill-qorti tar-rinviju. Ma għadhiex kwistjoni ta’ kawżalità fiha nnifisha, iżda ta’ klassifikazzjoni legali ta’ aġir partikolari tal-ekwipaġġ. Barra minn hekk, din il-kwistjoni ma ġietx diskussa b’mod sostanzjali quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fatt, din ġiet indirizzata biss b’mod superfiċjali minn DB u Austrian Airlines fis-sottomissjonijiet tagħhom. Fuq kollox, kif ser nispjega fil-punt li jmiss, huwa inutli, għall-finijiet ta’ din il-kawża, li din tiġi indirizzata. Għal dawn ir-raġunijiet kollha, inħeġġeġ bir-rispett lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex ma tidħolx f’din id-diskussjoni. Jekk hija, madankollu, tagħżel li tagħmel dan, jiena ser nindirizzaha fil-qosor, u sussidjarjament.
89.
B’mod ġenerali, meta – kif inhu l-każ fil-kawża prinċipali – iseħħ “inċident” waqt titjira internazzjonali, bħall-waqgħa involontarja ta’ buqar bil-kafè jaħraq fuq passiġġier, li jwassal għal offiżi fuq il-persuna, wieħed ma għandux għalfejn jistaqsi jekk in-nuqqas sussegwenti tal-ekwipaġġ li jagħti l-ewwel għajnuna xierqa fuq il-ġrieħi jikkwalifikax ukoll bħala tali. Kif spjegat fit-taqsima preċedenti, il-fatt li l-“inċident” inizjali “adegwatament” jew “prossimament” ikkontribwixxa għal dawk l-offiżi fuq il-persuna huwa biżżejjed għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) – kemm jekk ikun sabiex it-trasportatur jiġi ordnat jikkumpensa lill-vittma jew, kif inhu l-każ fil-kawża prinċipali, li tiġi miċħuda t-talba ta’ dan tal-aħħar bħala prekluża mill-Konvenzjoni. Ikun superfluwu li jsir skrutinju ulterjuri tal-“katina ta’ kawżi” li jwasslu għall-offiżi fuq il-persuna fit-tfittxija ta’ “inċident(i)” ieħor(oħrajn) (
102
).
90.
Din il-kwistjoni ssir rilevanti biss f’sitwazzjonijiet – differenti minn dik fil-kawża prinċipali – fejn passiġġieri jsofru problema medika waqt titjiriet internazzjonali, bħal puplesiji jew attakki tal-qalb, li ma seħħewx minħabba xi avveniment anormali, iżda biss bħala riżultat ta’ kundizzjonijiet tas-saħħa minn qabel li jinzertaw jimmanifestaw ruħhom abbord. Fil-fatt, dawn il-kwistjonijiet mediċi ġeneralment ma humiex meqjusa bħala “inċidenti” taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, peress li ma humiex “esterni” għall-passiġġieri kkonċernati (
103
), iżda tabilħaqq purament “interni” għalihom (
104
). F’dak il-kuntest, tressaq l-argument – jew minn passiġġieri jew inkella minn linji tal-ajru, skont il-kuntest (
105
) – li n-nuqqas tal-ekwipaġġ li jirrispondi b’mod adegwat għall-problema medika inkwistjoni – għaliex injoraha, jew ma tahiex biżżejjed l-ewwel għajnuna, jew ma kellux abbord it-tagħmir meħtieġ sabiex jagħmel dan, jew ukoll għaliex ġie deċiż b’mod żbaljat li l-inġenju tal-ajru ma jinżilx f’ajruport fil-qrib għal kura immedjata, eċċ – kien jikkostitwixxi, fih innifsu, tali “inċident”, li kkontribwixxa għall-mewt eventwali tal-passiġġier jew għall-offiża fuq il-persuna fir-rigward tiegħu.
91.
Hemm ħafna deċiżjonijiet, b’mod partikolari, mill-qrati tal-Istati Uniti dwar din il-kwistjoni partikolari. Dik il-ġurisprudenza, madankollu, ma hijiex kompletament stabbilita. Fil-fatt, DB u Austrian Airlines ressqu kull wieħed deċiżjonijiet li jsostnu l-opinjonijiet opposti tagħhom.
92.
Fl-ewwel linja ta’ deċiżjonijiet, ippreżentati minn DB bħala l-“opinjoni tal-maġġoranza”, dawk il-qrati ċaħdu l-argument li n-nuqqas tal-ekwipaġġ li jipprovdi kura medika xierqa, jew li jkollu tagħmir mediku adegwat abbord, jew li jiddevja l-inġenju tal-ajru lejn ajruport fil-qrib ikunu jistgħu jikkostitwixxu, fihom innifishom, “inċidenti” fis-sens tal-Artikolu 17(1) (
106
).
93.
Madankollu, it-tieni linja ta’ deċiżjonijiet, ippreżentata minn Austrian Airlines bħala l-opinjoni tal-maġġoranza “vera”, u li tibda mis-sentenza seminali tal-United States Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza Husain (
107
), tindika, bil-maqlub, li r-rispons tal-ekwipaġġ għal kwistjoni medika ta’ passiġġier tista’, f’ċerti sitwazzjonijiet, tikkwalifika bħala tali “inċident”. Dan ikun il-każ fejn il-persunal tat-trasportaturi jiddevja mill-istandards tal-industrija tad-diliġenza u/jew il-politiki u l-proċeduri tal-linji tal-ajru, li jeħtieġuhom li jadottaw imġiba partikolari fiċ-ċirkustanzi – jipprovdu ossiġnu fil-każ ta’ attakk tal-qalb, u eċċ – sa tali punt sinjifikattiv li r-rispons tagħhom jista’ jitqies bħala “mhux tas-soltu” u/jew “mhux mistenni” (
108
).
94.
Kif indikajt iktar ’il fuq, ma nemminx li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tieħu pożizzjoni fuq din il-kwistjoni fil-kawża preżenti, b’mod partikolari minħabba li hija, nerġa’ nirrepeti, irrilevanti għall-finijiet tal-kawża prinċipali. Madankollu, kieku kellha tagħmel hekk, nissuġġerixxi ċertu grad ta’ kawtela. Ir-raġunament tal-United States Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza Husain iġebbed, fil-fehma tiegħi, il-kunċett ta’ “inċident” b’mod pjuttost sinjifikattiv. Il-fatt li l-aġir tal-ekwipaġġ jista’, fih innifsu, jitqies bħala “avveniment” diġà jqajjem xi diffikultajiet kunċettwali (
109
). Madankollu, l-iktar aspett ta’ sfida ta’ din l-interpretazzjoni huwa l-idea sottostanti li skontha n-natura “mhux tas-soltu jew mhux mistennija” (jew “mhux prevista”) ta’ tali “avveniment” tiddependi fuq jekk l-ekwipaġġ iddevjax minn imġiba partikolari meħtieġa mil-liġi – fi kliem ieħor, jekk kienx negliġenti.
95.
Fil-fatt, dan l-approċċ għandu l-potenzjal li jbiddel l-eżami ta’ jekk seħħx “inċident” – xi ħaġa li għandha tkun pjuttost sempliċi – f’tilwima twila li tinvolvi evalwazzjonijiet kumplessi ta’ fatti u ta’ dritt. F’dan ir-rigward, filwaqt li huwa rrikonoxxut, f’ħafna ġurisdizzjonijiet, li t-trasportaturi għandhom dmir ta’ diliġenza lejn il-passiġġieri, u għalkemm jeżistu standards tal-industrija dwar kwistjonijiet mediċi (
110
), x’inhu eżattament meħtieġ f’sitwazzjoni partikolari, ħlief għall-każijiet ovvji rari bħal fis-sentenza Husain, huwa spiss argumentabbli (
111
). Fuq kollox, infakkar li l-kunċett ta’ “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal huwa intiż li jkun wieħed oġġettiv. In-negliġenza min-naħa tat-trasportatur hija, normalment, mhux rilevanti sabiex jiġi deċiż jekk avveniment partikolari jikkwalifikax bħala tali (
112
). Kif intqal fil-punt 84 iktar ’il fuq, din għandha tkun rilevanti biss fl-istadju tad-difiża, skont l-Artikolu 21(2)(a) ta’ din il-konvenzjoni. F’dan ir-rigward, is-sentenza Husain tista’ tiġi kkritikata talli biddlet il-punt fokali tal-investigazzjoni tal-“inċident” min-natura tal-avveniment li kkawża l-offiża fuq il-persuna għall-allegat nuqqas tat-trasportatur tal-ajru li jevitaha.
96.
Wara li ntqal dan, meta wieħed iqis kollox, x’għandu, fil-fehma tiegħi, fl-aħħar mill-aħħar jiggwida lill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “inċident” f’tali sitwazzjonijiet (
113
) – u raġuni oħra għaliex għandha tirriżerva deċiżjoni dwar din il-kwistjoni għal kawża futura – hija l-pożizzjoni li eventwalment ser tieħu, xi darba, dwar il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
97.
Minn naħa, li kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tapprova l-fehma wiesgħa ta’ din l-esklużività, hija għandha tiddeċiedi li nuqqas tal-ekwipaġġ li jirrispondi b’mod adegwat għall-kwistjoni medika ta’ passiġġier jikkostitwixxi“inċident”, minkejja d-diffikultajiet kunċettwali mqajma minn din l-interpretazzjoni. Fil-fatt, il-kuntrarju jkun iċaħħad lill-passiġġieri vittmi minn kwalunkwe rimedju – għaliex l-ebda talba ma tkun tista’ titressaq taħt l-Artikolu 17(1), u talbiet għal negliġenza taħt id-dritt domestiku jkunu preklużi mill-Konvenzjoni – filwaqt li jkunu ġarrbu offiża fuq il-persuna parzjalment attribwibbli għall-imġiba tal-persunal tat-trasportatur. Riżultat bħal dan ftit li xejn ikun jista’ jirrifletti l-“bilanċ ekwu ta’ l-interessi” bejn it-trasportaturi tal-ajru u l-passiġġieri. Barra minn hekk, dan ikun ineħħi wkoll inċentiv serju għal-linji tal-ajru sabiex jikkonformaw ruħhom mad-dmir ta’ diliġenza tagħhom u l-istandards rilevanti tal-industrija, peress li ma jkunux responsabbli lejn il-vittmi fil-każ ta’ ksur.
98.
Fil-fatt, wieħed għandu jara s-sentenza Husain verament f’dan id-dawl. Din ġiet deċiża wara li l-istess Supreme Court (il-Qorti Suprema) iddeċidiet, fis-sentenza Tseng, li passiġġier għandu jew rimedju taħt il-Konvenzjoni ta’ Montréal jew l-ebda rimedju. Billi inkludiet każijiet ta’ rispons negliġenti tal-ekwipaġġ għal kwistjonijiet mediċi fi ħdan il-kunċett ta’ “inċident”, dik il-qorti żgurat li l-vittmi ta’ tali aġir ikunu jistgħu jiksbu rimedju (
114
).
99.
Min-naħa l-oħra, kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tadotta l-fehma ristretta tal-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, allura nissuġġerixxi li tinżamm l-interpretazzjoni “tradizzjonali” tal-kunċett ta’ “inċident” użat fl-Artikolu 17(1). F’dak il-każ, il-konstatazzjoni li t-traskuraġni tal-ekwipaġġ fit-trattament ta’ passiġġieri morda ma tikkwalifikax, fiha nnifisha, bħala tali, ċertament tkun teskludi rimedju taħt dan l-istrument. Madankollu, fl-istess ħin, din tkun tiftaħ it-triq għal talbiet għal negliġenza taħt id-dritt nazzjonali domestiku. Bħala tali, dawn is-sitwazzjonijiet ma jibqgħux mhux indirizzati.
V. Konklużjoni
100.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija) kif ġej
1.
L-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru konkluża fit‑28 ta’ Mejju 1999 f’Montréal, iffirmata fid‑9 ta’ Diċembru 1999 mill-Komunità Ewropea, u approvata f’isimha bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal‑5 ta’ April 2001 (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Montréal”,
għandu jiġi interpretata fis-sens li
talba kontra trasportatur tal-ajru, tkun kif tkun imressqa, li hija oġġettivament relatata ma’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġier, waqt titjira internazzjonali li tkun taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali ta’ din il-konvenzjoni, minħabba inċident li jkun seħħ abbord l-inġenju tal-ajru, fis-sens tal-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, hija rregolata esklużivament minn dan l-istrument. Għaldaqstant, il-kundizzjonijiet u l-limiti ta’ responsabbiltà stabbiliti fih, inkluż it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn stabbilit fl-Artikolu 35(1) ta’ din il-konvenzjoni, japplikaw b’mod imperattiv għal tali talba. Din ir-risposta hija bla ħsara għall-kwistjoni ta’ jekk tipi oħra ta’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri humiex ukoll irregolati esklużivament mill-istess konvenzjoni jew le.
2.
L-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal
għandu jiġi interpretat fis-sens li,
għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, “inċident” għandu jitqies bħala li “kkawża” offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier meta (i) li kieku ma kienx għal dan l-avveniment, dawn l-offiżi fuq il-persuna ma kinux jiġġarrbu u (ii) dawn tal-aħħar kienu konsegwenza prevedibbli tal-ewwel, irrispettivament mill-fatt li fattur ieħor, bħall-għoti sussegwenti tal-ewwel għajnuna mhux xierqa mill-assistenti tat-titjira, seta’ wkoll ikkontribwixxa għall-offiżi fuq il-persuna inkwistjoni.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Din il-konvenzjoni, konkluża f’Montréal fit‑28 ta’ Mejju 1999, ġiet iffirmata mill-Komunità Ewropea fid‑9 ta’ Diċembru 1999 u approvata f’isimha bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal‑5 ta’ April 2001 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 5, p. 491).
(
3
)	Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, iffirmata f’Varsavja fit‑12 ta’ Ottubru 1929 (iktar ’l quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Varsavja”).
(
4
)	Regolament tal-Kunsill tad‑9 ta’ Ottubru 1997 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 3, p. 489).
(
5
)	Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Mejju 2002 ((ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 6, p. 246).
(
6
)	Jekk dak li sar kienx biżżejjed u adegwat huwa punt ta’ tilwima bejn il-partijiet fil-kawża prinċipali (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 8 iktar ’l isfel).
(
7
)	Ara l-paragrafu 1489 tal-Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (il-Kodiċi Ċivili Ġenerali Awstrijak).
(
8
)	DB jallega li l-assistenti ma kessħux il-ħruq tiegħu b’ilma kiesaħ u tawh biss tubu żgħir ta’ ingwent sabiex japplika fuqu. Barra minn hekk, il-kit tal-ewwel għajnuna ma kienx fih ingwent sabiex jittratta l-ħruq jew faxex fi kwantitajiet suffiċjenti. Jidher li l-Austrian Airlines tikkontesta dawn il-fatti.
(
9
)	Il-qorti tal-ewwel istanza assumiet li l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, u mhux il-Konvenzjoni ta’ Montréal, kienet applikabbli għaliex ħasbet li l-Iżrael kien parti biss fl-ewwel waħda. Madankollu, kif innotat il-qorti tal-appell, fil-fatt, l-Iżrael iddepożita strument ta’ adeżjoni mal-Konvenzjoni ta’ Montréal fid‑19 ta’ Jannar 2011, u dik il-konvenzjoni daħlet fis-seħħ, fir-rigward ta’ dak l-Istat, fl‑20 ta’ Marzu tal-istess sena (ara https://www.icao.int/secretariat/legal/List%20of%20Parties/Mtl99_EN.pdf).
(
10
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 2 iktar ’il fuq.
(
11
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tad‑19 ta’ Diċembru 2019, Niki Luftfahrt (C‑532/18, EU:C:2019:1127, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata; iktar ’il quddiem is-“sentenza Niki Luftfahrt”).
(
12
)	Ara l-punt 9 iktar ’il fuq. Barra minn hekk, peress li Austrian Airlines hija, kif jidher, “trasportatur bl-ajru Komunitarju” fis-sens tal-Artikolu 2(1)(b) tar-Regolament Nru 2027/97, dan ir-regolament japplika wkoll. Madankollu, fir-rigward tar-responsabbiltà ta’ tali trasportatur fir-rigward ta’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri, l-Artikolu 3(1) tal-istess regolament jirreferi sempliċement għad-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
(
13
)	Jew “tul xi operazzjonijiet ta’ imbark jew żbark”. F’dawn il-konklużjonijiet, madankollu, ser niffoka fuq l-offiżi fuq il-persuna mġarrba abbord l-inġenju tal-ajru.
(
14
)	Jew, alternattivament, mid-data li fiha l-inġenju tal-ajru kellu jasal, jew mid-data li fiha waqaf it-trasport.
(
15
)	Qabbel il-punti 9 u 11 iktar ’il fuq.
(
16
)	Ara l-paragrafu 1489 tal-Kodiċi Ċivili Ġenerali Awstrijak.
(
17
)	Ma iniex se nikkunsidra l-Artikoli 18 u 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal fil-bqija ta’ dawn il-konklużjonijiet, peress li dawn ma humiex rilevanti f’din il-kawża.
(
18
)	Ara, għad-definizzjoni(jiet) ta’ dan il-kunċett, il-punt 58 iktar ’l isfel.
(
19
)	Ara, dwar din l-aħħar kwistjoni, il-punt 58 iktar ’l isfel.
(
20
)	Minkejja xi differenzi testwali, dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet huma ġeneralment ekwivalenti. Għalhekk, deċiżjonijiet ġudizzjarji u letteratura akkademika relatati mal-Artikolu 24 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja huma rilevanti għall-interpretazzjoni tal-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. L-istess japplika fir-rigward tal-Artikolu 17 tal-ewwel Konvenzjoni u tal-Artikolu 17(1) tat-tieni waħda (ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Saugmandsgaard Øe fis-sentenza Niki Luftfahrt (C‑532/18, EU:C:2019:788, punti 26, 27 u 43) Għalhekk ser nirreferi mingħajr distinzjoni għal deċiżjonijiet relatati kemm ma’ waħda kif ukoll ma’ oħra minn dawn il-konvenzjonijiet.
(
21
)	Ara, għall-istess fehma, Chapman, M., Prager, S., Harding, J., Saggerson on Travel Law and Litigation, il-ħames edizzjoni, Wildy, Simmonds & Hill Publishing, Londra, 2013, p. 513, punt 10.103, u Giemulla, E., “Article 29 – Principles for claims”, in Montreal Convention, Kluwer, il-Pajjiżi l-Baxxi, 2006, p. 5 sa 7, punti 10 sa 13.
(
22
)	Ara, b’mod partikolari, is-Supreme Court of the United States (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti, 12 ta’ Jannar 1999, El Al Israel Airlines, Ltd. vs Tsui Yuan Tseng, 525 US 155 (iktar ’il quddiem is-“sentenza Tseng”). Ara wkoll il-fehma ta’ Tompkins, G. N., espressa notevolment f’Hobe, S., Ruckteschell (von), N., Heffernan, D. (edituri), Cologne compendium on air law in Europe, Carl Heymanns Verlag KG, 2013, p. 1004 u 1005, punti 143 sa 148.
(
23
)	Ara, f’dan ir-rigward, il-punt 18 iktar ’il fuq.
(
24
)	Skont il-fehma wiesgħa, kieku DB kien ressaq it-talba tiegħu fil-perijodu preskrittiv ta’ sentejn stabbilit fl-Artikolu 35(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, il-kwistjoni ta’ jekk l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu kinux ikkawżati minn “inċident” kien ikollha tiġi indirizzata, iżda biss għall-fini li jiġi deċiż jekk rimedju kienx tabilħaqq disponibbli.
(
25
)	Ara, madankollu, is-sentenzi diskussi fil-punt 50 iktar ’l isfel. Din id-domanda tqajmet ukoll fil-kawża li tat lok għas-sentenza tal‑20 ta’ Ottubru 2022, Laudamotion (C‑111/21, EU:C:2022:808). Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li din ma kinitx teħtieġ risposta f’dik il-kawża (ara l-punt 34 ta’ dik is-sentenza).
(
26
)	House of Lords (l-Iskozja), 12 ta’ Diċembru 1996, Abnett vs British Airways Plc, [1997] A.C. 430 (iktar ’il quddiem is-“sentenza Sidhu”).
(
27
)	Is-sentenzi Sidhu u/jew Tseng ġew segwiti, b’mod partikolari, mill-Court of Appeal of New Zealand (il-Qorti tal-Appell ta’ New Zealand) fis-sentenza tagħha Emery Air Freight Corpn vs Nerine Nurseries Ltd ([1997] 3 NZLR‑723); mill-Federal Court of Australia (il-Qorti Federali tal-Awstralja) fis-sentenza tagħha tad‑9 ta’ Settembru 1998, South Pacific Air Motive Pty Ltd vs Magnus (157 ALR 443 (1998)); u mis-Supreme Court of Canada (il-Qorti Suprema tal-Kanada) fis-sentenza tagħha tas‑28 ta’ Ottubru 2014, Thibodeau vs Air Canada v Thibodeau ([2014] 3 S.C.R. 340). Il-fehma wiesgħa ġiet adottata wkoll mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja), fis-sentenza tagħha tal‑15 ta’ Marzu 2011 (Az X ZR 99/10).
(
28
)	Ara, b’mod partikolari, is-Supreme Court of the United Kingdom (il-Qorti Suprema tar-Renju Unit), tal‑5 ta’ Marzu 2014, Hook vs British Airways Plc, [2014] WL 795206.
(
29
)	Ara b’mod partikolari l-letteratura msemmija fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 55 iktar ’l isfel.
(
30
)	Konklużjonijiet fil-Kawża C‑589/20, iktar ’il quddiem “il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Austrian Airlines (Eżenzjoni mir-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru)”, EU:C:2022:47, punt 29. Ara b’analoġija, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Edukazzjoni Għolja) (C‑66/18, EU:C:2020:792, punt 92). Għaldaqstant, ser nirreferi għal deċiżjonijiet nazzjonali rilevanti f’dawn il-konklużjonijiet.
(
31
)	Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà għamlitha ċara li ma għandhiex il-ħsieb li tagħmel dan. Ara, b’mod partikolari, id-definizzjonijiet differenti tal-kunċett ta’ “inċident” imsemmija fil-punt 58 iktar ’l isfel.
(
32
)	Ara, fost ħafna deċiżjonijiet, il-United States Court of Appeals, Third Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti, it-Tielet Ċirkuwitu), 19 ta’ Lulju 1984, Stanley Abramson vs Japan Airlines Co., Ltd, 739 F.2d 130; US District Court (il-Qorti Distrettwali tal-Istati Uniti), S.D. New York, 24 ta’ Settembru 1991, Walker vs Eastern Air Lines, Inc., 775 F.Supp. 111 (li tiddikjara li l-fehma ristretta dwar l-esklużività kienet tikkorrispondi, qabel is-sentenza Tseng, għall-“kunsens kbir tal-qrati li indirizzaw il-kwistjoni”); u l-United States Court of Appeals, Eleventh Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti, il-Ħdax-il Ċirkuwitu), 25 ta’ Awwissu 1997, Krys vs Lufthansa German Airlines, 119 F.3d 1515.
(
33
)	Ara, b’mod partikolari, Giemulla, E., op. cit., p. 5, punt 9, p. 8, punt 15, u r-referenzi akkademiċi; McDonald, M., “The Montreal Convention and the Preemption of Air Passenger Harm Claims”, The Irish Jurist, Vol. XLIV, 2010, p. 203 sa 238, u Bernard, N., “Taking Air Passenger Rights Seriously: the Case Against the Exclusivity of the Montréal Convention”, International Community Law Review, Vol. 23, ħarġa 4, 2021, p. 313 sa 343.
(
34
)	Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 1155, p. 331 (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Vjenna”). Ara l-Artikolu 31 u l-Artikolu 32 ta’ din il-konvenzjoni.
(
35
)	L-evoluzzjoni ta’ din id-dispożizzjoni matul iż-żmien issaħħaħ dan l-argument. Il-verżjoni oriġinali tal-Artikolu 24 (ta’ dak iż-żmien) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja kienet tipprovdi, essenzjalment, li “fil-każijiet koperti mill-Artikolu 17 […]” [traduzzjoni mhux uffiċjali], azzjonijiet għad-danni setgħu jitressqu biss suġġetti għall-kundizzjonijiet stabbiliti f’din il-konvenzjoni. Madankollu, il-lingwaġġ tal-Artikolu 24 inbidel iktar tard mill-Protokoll ta’ Montréal Nru 4 Li Jemenda l-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjoni bl-Ajru. Hemmhekk, ir-riferiment għall-“każijiet koperti mill-Artikolu 17” ġie ssostitwit bl-espressjoni – forsi iktar inklużiva – “fit-trasport ta’ persuni […]” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
(
36
)	Dawk li abbozzaw il-Konvenzjoni setgħu, pereżempju, iddikjaraw li “ebda kawża ta’ azzjoni ta’ kwalunkwe tip […], minbarra dawk ipprovduti taħt din il-konvenzjoni, ma tista’ tittieħed fir-rigward ta’ kwalunkwe telf jew offiża fuq il-persuna ta’ kwalunkwe tip, irrispettivament mill-kawża, li jirriżultaw mit-trasport internazzjonali b’inġenju tal-ajru”. Ara McDonald, M., op. cit., p. 205 u 227).
(
37
)	Ara l-ħames premessa tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
(
38
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi Sidhu u Tseng.
(
39
)	Ara, b’mod partikolari, Bernard, N., op. cit. p. 313 sa 343.
(
40
)	Ara, b’mod partikolari, il-United States Court of Appeals, Third Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti, it-Tielet Ċirkuwitu), 19 ta’ Lulju 1984, Stanley Abramson vs Japan Airlines Co., Ltd, 739 F.2d 130, u l-ġurisprudenza ċċitata. Ara wkoll Giemulla, E., op. cit., p. 5, punt 9, p. 8, punt 15, u d-diversi riferimenti akkademiċi.
(
41
)	Ara t-tielet premessa tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
(
42
)	Ara, b’mod partikolari, McDonald, M., op. cit., u Bernard, N., op. cit.
(
43
)	Ara l-ħames premessa tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
(
44
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi Sidhu u Tseng.
(
45
)	Xi ħaġa rrikonoxxuta b’ħafna onestà minn Lord Hope fis-sentenza Sidhu: “Hemm diversi siltiet fil-[Minuti tat-Tieni Konferenza Internazzjonali dwar id-Dritt Aeronawtiku Privat, l‑4 sat‑12 ta’ Ottubru 1929 f’Varsavja] fejn tniżżel li d-delegati jesprimu fehmiet dwar l-għan tal-Konvenzjoni. […] Iżda dawn huma sempliċi tibniet fl-arja li ħarġu matul diversi jiem ta’ diskussjoni ddettaljata li kkontribwew għaliha ħafna delegati. Ma nsibx espressjoni ta’ fehmiet ċara u konsistenti biżżejjed hawnhekk […] dwar il-punt li huwa inkwistjoni […]”.
(
46
)	“L-iskop wara l-Artikolu [29] kien li jiġi żgurat li, f’ċirkustanzi li fihom tapplika l-Konvenzjoni, ma kienx possibbli li jiġu evitati d-dispożizzjonijiet tagħha billi titressaq azzjoni għad-danni […] kuntrattwali jew delittwuża jew xorta oħra. Ladarba l-Konvenzjoni tapplika, il-kundizzjonijiet u l-limiti tar-responsabbiltà tagħha kienu applikabbli” (ara l-Konferenza Internazzjonali dwar id-Dritt tal-Ajru, minuti tas-sbatax‑il laqgħa, p. 3, punt 10). Sfortunatament, il-president ma elaborax dwar iċ-“ċirkustanzi li fihom [tapplika] l-Konvenzjoni”.
(
47
)	Ara s-Supreme Court of the United Kingdom (il-Qorti Suprema tar-Renju Unit), 5 ta’ Marzu 2014, Stott vs Thomas Cook Tour Operators Limited, [2014] UKSC 15, dwar ir-Regolament (KE) Nru 1107/2006 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑5 ta’ Lulju 2006 dwar id-drittijiet ta’ persuni b’diżabbiltà u ta’ persuni b’mobbiltà mnaqqsa meta jivvjaġġaw bl-ajru (ĠU 2006 L 204, p. 1).
(
48
)	Ara, b’mod partikolari, il-United States Court of Appeals, Second Circuit (Il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti, it-Tieni Ċirkuwitu) 22 ta’ Marzu 2002, King vs American Airlines, Inc., 284 F.3d 352.
(
49
)	Ara, b’mod partikolari, il-United States District Court (il-Qorti Distrettwali tal-Istati Uniti), D. Maryland, 31 ta’ Jannar 2007, Knowlton vs American Airlines, Inc., 31 Avi 18,486). Ara, għal eżempji oħra ta’ passiġġieri mċaħħda mir-rimedji, McDonald, M., op. cit., p. 220 sa 223.
(
50
)	Ara, b’mod partikolari, Giemulla, E., op. cit., p. 5, punt 9, u McDonald, M., op. cit.
(
51
)	Ara, b’mod partikolari, is-Supreme Court (il-Qorti Suprema) tar-Renju Unit, tal‑5 ta’ Marzu 2014, Stott vs Thomas Cook Tour Operators Limited, [2014] WL 795206, punt 63-65.
(
52
)	Sentenza tal‑10 ta’ Jannar 2006 (C‑344/04, EU:C:2006:10, punti 33 sa 48).
(
53
)	Sentenza tat‑23 ta’ Ottubru 2012 (C‑581/10 u C‑629/10, EU:C:2012:657, punti 41 sa 60).
(
54
)	Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 7, Vol. 8, p. 10).
(
55
)	Ara, b’mod partikolari, Wegter, J.J., “The ECJ Decision of 10 January 2006 on the Validity of Regulation 261/2004: Ignoring the Exclusivity of the Montreal Convention”, Air & Space Law, Vol 31, Nru 2, 2006, p. 133 sa 148; Radošević, S., “CJEU’s Decision in Nelson and Others in Light of the Exclusivity of the Montreal Convention”, Air & Space Law Vol. 38, Nru 2, 2013, p. 95 sa 110; u Tompkins, G. N., “Are the Objectives of the 1999 Montréal Convention in Danger of Failure”, Air & Space Law, Vol. 39, Nru 3 (2014), p. 203 sa 214.
(
56
)	Jiġifieri, fil-każ ta’ “kumulu” ta’ azzjonijiet (ara l-punt 26).
(
57
)	Qabbel il-punti 31 u 32 iktar ’il fuq.
(
58
)	Kif għadni kif spjegajt, huwa biss jekk offiżi fuq il-persuna bħal dawk imġarrba minn DB ma setgħux jitqiesu bħala li jirriżultaw minn “inċident” li kien ikun meħtieġ li l-Qorti tal-Ġustizzja tieħu pożizzjoni dwar il-portata tal-esklużività. Huwa għalhekk li l-qorti tar-rinviju qajmet il-kwistjoni b’mod pragmatiku u sussidjarjament.
(
59
)	Ara l-punt 10 iktar ’il fuq.
(
60
)	Is-Supreme Court of the United States (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti), 4 ta’ Marzu 1985, 470 U.S. 392 (1985) (iktar ’il quddiem is-“sentenza Air France vs Saks”).
(
61
)	Punt 35.
(
62
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza Niki Luftfahrt (punti 14 u 43).
(
63
)	Ara l-punt 14 iktar ’il fuq.
(
64
)	Nenfasizza li, fl-istadju attwali tal-kawża prinċipali, dan l-aspett ma ġiex stabbilit. Fil-fatt, Austrian Airlines tikkontestah (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 8), u l-qorti tar-rinviju indikat, li kieku dan kellu jkun rilevanti għad-destin tat-talba ta’ DB, li iktar provi u konstatazzjonijiet ikunu meħtieġa f’dan ir-rigward.
(
65
)	Ara, għal iktar dettalji, in-nota ta’ qiegħ il-paġna 8 iktar ’il fuq.
(
66
)	F’dan l-istadju, wieħed jista’ jistaqsi leġittimament kif il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, fil-kuntest tal-proċedura għal deċiżjoni preliminari stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, limitata għal kwistjonijiet ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, tindirizza l-kwistjoni ta’ jekk inċident partikolari għandux jitqies li “kkawża” ċertu offiża fuq il-persuna għall-fini tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Fil-fehma tiegħi, tista’ tagħmel dan, iżda biss sa ċertu punt. Tabilħaqq, kif ser nispjega fit-taqsima li jmiss, il-kawżalità tirriżulta f’żewġ kwistjonijiet. L-ewwel, wieħed irid jiddeċiedi jekk l-“inċident” ikkontribwixxiex jew le għall-produzzjoni tal-offiża fuq il-persuna (ara l-punti 66 sa 68). Din hija, b’mod ċar, kwistjoni fattwali, li għandha tiġi ċċarata mill-imħallef nazzjonali f’kull każ. F’dan il-każ, din il-kwistjoni ma hijiex ikkontestata (ara l-punt 75). It-tieni aspett tal-kawżalità huwa jekk l-“inċident” huwiex biżżejjed relatat mal-offiża fuq il-persuna inkwistjoni sabiex jiġġustifika, mil-lat ta’ politika, l-applikazzjoni tal-Artikolu 17(1) (ara l-punti 69 sa 74). Din hija kwistjoni ta’ dritt (tal-Unjoni), u l-unika waħda rilevanti hawnhekk (ara l-punti 77 et seq). Wieħed jista’ wkoll jistaqsi jekk il-Qorti tal-Ġustizzja għandhiex tagħmel dan. Fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Austrian Airlines (Eżenzjoni mir-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru) fil-punt 77, diġà speċifikajt ir-riżervi li għandi meta tiġi sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi, permezz tal-proċedura ta’ deċiżjoni preliminari, domandi mfassla għal grupp ta’ fatti ddettaljati u speċifiċi ħafna. Madankollu, peress li l-kawża preżenti hija l-ewwel waħda li tirrigwarda r-rekwiżit ta’ kawżalità stabbilit fl-Artikolu 17(1), u minħabba n-natura illustrattiva tagħha għal kawżi futuri, nikkunsidra li huwa utli u xieraq li jsir dan hawnhekk.
(
67
)	L-artifiċjalità ta’ dan l-approċċ hija pprovata, fil-fehma tiegħi, mill-fatt li Austrian Airlines u l-Kummissjoni jwieġbu għall-mistoqsija dwar jekk il-waqgħa tal-buqar u l-għoti sussegwenti tal-ewwel għajnuna għandhomx jiġu ttrattati bħala “inċident” uniku billi jressqu dak li huwa, min-natura tiegħu, raġunament ta’ kawżalità – li ser nirreferi għalih fejn rilevanti. Anki l-Gvern Ġermaniż, li jindirizza, l-ewwel, jekk iż-żewġ avvenimenti jistgħux jitqiesu bħala “inċident” uniku u t-tieni, jekk l-offiżi ta’ DB jistgħux jitqiesu bħala “ikkawżati” mill-waqgħa tal-buqar, jagħmel essenzjalment l-istess raġunament fiż-żewġ partijiet. Fil-fatt, il-qorti tar-rinviju stess tiddiskuti l-kwistjoni minn angolu ta’ kawżalità fid-deċiżjoni tar-rinviju.
(
68
)	Naqsam, f’dan ir-rigward, il-fehma tal-qorti tar-rinviju fil-kawża prinċipali (ara l-punt 13 iktar ’il fuq).
(
69
)	Hawnhekk, dan ikun id-dritt Awstrijak, permezz tal-Artikolu 5(2) tar-Regolament (KE) Nru 593/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑17 ta’ Ġunju 2008 dwar il-liġi applikabbli għall-obbligazzjonijiet kuntrattwali (Ruma I) (ĠU 2008 L 177, p. 6).
(
70
)	Il-kundizzjonijiet għar-responsabbiltà tat-trasportatur, għall-inqas f’każijiet li jkunu jinvolvu inċidenti, huma ċertament fost ir-regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru li l-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet maħsuba li tunifika (ara l-punti 44 u 45 iktar ’il fuq). Il-fatt li tiġi evalwata waħda minn dawk il-kundizzjonijiet b’riferiment għal-lex contractus ikun jippreġudika dan l-għan ta’ uniformità, peress li r-responsabbiltà tkun tista’ mbagħad tvarja skont il-forum li quddiemu titressaq talba – billi d-diversi regoli tal-għażla tal-liġi tal-Istati Partijiet. jistgħu jindikaw lex contractus differenti – u, fl-aħħar mill-aħħar, skont il-kontenut ta’ din il-liġi.
(
71
)	Il-Konvenzjoni ta’ Montréal tirreferi ċerti kwistjonijiet espressament – ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 33(4) – jew impliċitament – ara l-aħħar linja tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 29 (“[…] bla ħsara […]”) – għad-dritt nazzjonali. Din ma tagħmilx hekk fir-rigward tar-rekwiżit ta’ kawżalità stabbilit fl-Artikolu 17(1) tagħha.
(
72
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑20 ta’ Ottubru 2022, Laudamotion (C‑111/21, EU:C:2022:808, punt 21 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
73
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fl-kawża Austrian Airlines (Eżenzjoni mir-responsabbiltà ta’ trasportatur tal-ajru) (punt 72).
(
74
)	Eżempju tipiku jkun ċiklist li jolqot lil persuna miexja fit-triq. Dan ġara minħabba kombinazzjoni tal-veloċità tar-rota, id-difett tal-brejkijiet tagħha, in-nuqqas ta’ attenzjoni tal-persuna miexja fit-triq, eċċ.
(
75
)	Ara, b’mod partikolari, għal analiżi komparattiva tad-drittijiet tal-Istati Membri tal-Unjoni Ewropea u tar-Renju Unit, Von Bar, C. et al. (edituri), Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law. Draft Common Frame of Reference (DCFR); prepared by the Study Group on a European Civil Code and the Research Group on EC Private Law (Acquis Group Sellier, European Law Publishers, Munich, 2008, Vol. IV, ktieb VI (“Non contractual liability arising out of damage caused to another”), Kapitolu 4: Kawżalità, p. 3566 sa 3608.
(
76
)
(
77
)	Ara t-tielet premessa tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
(
78
)	Madankollu, jista’ jkun hemm sitwazzjonijiet fejn jista’ jkun diffiċli li jiġi stabbilit li, “li kieku ma kienx għal”“inċident” partikolari, l-offiża fuq il-persuna inkwistjoni ma kinitx tiġġarrab. Ara, fuq dan is-suġġett, b’mod partikolari, Defossez, D., “Contaminated Air: Is the “But For’ Test Saving Air Carriers?”, Air & Space Law Vol. 44, Nru 2, 2019, p. 185 sa 202.
(
79
)	Peress li l-inżul “aċċidentali” ma kienx, b’mod iżolat, jikkawża l-attakk tal-qalb u l-offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier, iżda dan ġara biss flimkien mal-kundizzjoni tas-saħħa preċedenti tal-passiġġier imsemmi.
(
80
)	Ara, f’dan is-sens, is-Supreme Court of the United States (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti), 24 ta’ Frar 2004, Olympic Airways vs Husain, 124 S.Ct. 1221.
(
81
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Niki Luftfahrt (punt 40).
(
82
)	Ara, b’mod partikolari, Von Bar, C. et al. (edituri), op. cit., p. 3570, u, għal analiżi komparattiva tad-dritt tal-Istati Membri dwar dik il-kwistjoni, p. 3574 sa 3585.
(
83
)	Ara, b’mod partikolari, għal analiżi komparattiva tad-dritt tal-Istati Membri dwar din il-kwistjoni, Von Bar, C. et al. (edituri), op. cit., p. 3574 sa 3585.
(
84
)	Jista’ jkun hemm iktar minn kawża waħda “adegwata” jew “prossima” għal offiża fuq il-persuna.
(
85
)	Għall-finijiet ta’ din il-kawża, “adegwat” u “prossimu” ser jintużaw bħala sinonimi bl-isfumaturi kollha mid-dritt nazzjonali mwarrba.
(
86
)	Ara, għad-dritt tal-Istati Uniti, Restatement (Third) of Torts: liability for physical harm (Basic Principles), “Scope of liability – Proximate cause”, punt 29. Ikkunsidra l-eżempju ta’ student li telaq mill-università tard għaliex il-klassi tiegħu spiċċat tard, intlaqat minn karozza waqt li kien qiegħed jaqsam it-triq, u jmut bħala riżultat. Is-sewqan ta’ karozza, fih innifsu, jiġġenera riskju ta’ inċident. Il-ħin li fih tispiċċa l-klassi le. L-ewwel fattur huwa kawża “adegwata”/“prossima” tal-offiża fuq il-persuna; it-tieni wieħed, għalkemm kundizzjoni neċessarja tal-istess (kawża fattwali), ma huwiex.
(
87
)	Ara wkoll, għall-istess fehma, Giesmulla, op. cit., p. 19, punt 45.
(
88
)	Ara, fost ħafna deċiżjonijiet, il-United States District Court (il-Qorti Distrettwali tal-Istati Uniti), S.D., New York, 6 ta’ Settembru 2007, Zarlin vs Air France, 2007 WL 2585061, u l-ġurisprudenza ċċitata.
(
89
)	Ara l-punt 59 iktar ’il fuq. Filwaqt li l-qorti tar-rinviju tidher li tapprova dan l-aspett tar-raġunament ta’ DB – peress li hija premessa tal-ewwel domanda tagħha – għandi xi diffikultà dwarha. Fil-fatt, dak li DB ifformula bħala żewġ offiżi fuq il-persuna distinti huma, fil-fatt, l-istess waħda: il-ħruq li ġarrab. L-allegat nuqqas tal-ekwipaġġ li jagħti l-ewwel għajnuna ma rriżultax f’offiżi fuq il-persuna “separati”, fis-sens proprju – dan kien ikun il-każ, pereżempju, li kieku l-assistent, waqt li kien qiegħed jikkura l-ħruq ta’ DB, rifes fuq siequ u kissirlu s-swaba’. Lanqas il-ħruq ma kien “aggravat” mill-imġiba tal-ekwipaġġ, fis-sens proprju ta’ “sar iktar gravi milli kien”. Fil-fatt, kif nispjega fil-punt 76 iktar ’il quddiem, dak li huwa inkwistjoni, hawnhekk, huwa jekk l-ekwipaġġ naqasx b’negliġenza milli jtaffi l-ħruq tiegħu, jiġifieri, li jagħmlu inqas gravi milli kien inizjalment, jew aħjar milli kien ikun wara l-evoluzzjoni “naturali” tiegħu. Madankollu, kif intqal iktar ’il fuq, anki kieku l-għoti tal-ewwel għajnuna kien irriżulta f’offiża fuq il-persuna ġenwinament separata, ir-raġunament issuġġerit f’dawn il-konklużjonijiet ikun xorta waħda validu, mutatis mutandis.
(
90
)	F’ħafna ġurisdizzjonijiet, huwa rrikonoxxut li t-trasportaturi għandhom dmir ta’ diliġenza lejn il-passiġġieri. B’mod partikolari, skont id-dritt Awstrijak, li huwa applikabbli għall-kuntratt ta’ trasport inkwistjoni (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 69), il-konklużjoni ta’ tali kuntratt ta’ trasport iġġib, min-naħa tat-trasportatur, obbligu li tiġi żgurata s-sikurezza tagħhom (ara l-konklużjonijiet tiegħi f’Austrian Airlines. (Eżenzjoni mir-responsabbiltà ta’ trasportatur tal-ajru), nota ta’ qiegħ il-paġna 5).
(
91
)	Fl-Unjoni, l-istandards tal-industrija jistgħu jinstabu fir-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 3922/91 tas‑16 ta’ Diċembru 1991 dwar l-armonizzazzjoni tal-ħtiġijiet tekniċi u proċeduri amministrattivi fil-qasam tal-avjazzjoni ċivili (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 1, p. 348), kif emendat bir-Regolament Nru 1899/2006 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2006 (ĠU 2006 L 377, p. 1), Anness III. Ara, b’mod partikolari, OPS 1.745 (obbligu ta’ tgħammir b’kaxxi għall-ewwel għajnuna, faċilment aċċessibbli għall-użu); OPS 1.755 (obbligu ta’ tgħammir b’kaxxa medika ta’ emerġenza); OPS 1.760 (obbligu ta’ tgħammir b’ossiġnu għall-ewwel għajnuna); OPS 1.1005 u OPS 1.1010 (taħriġ inizjali u kontinwu tal-ekwipaġġ dwar, b’mod partikolari, il-kontenut u l-użu tal-kaxxi għall-ewwel għajnuna, tal-ossiġnu tal-ewwel għajnuna, tat-tagħmir mediku ta’ emerġenza).
(
92
)	B’analoġija, fid-dritt nazzjonali tal-Istati Partijiet, meta l-aġir ta’ terza persuna jintervjeni bejn l-azzjonijiet illeċiti inizjali tal-konvenut u l-offiża fuq il-persuna eventwalment mġarrab mill-vittma, dan l-aġir jitqies bħala “kawża li tissostitwixxi” biss meta din l-imġiba kienet tidher, b’għarfien retrospettiv, imprevedibbli jew improbabbli. Fejn dan ma jkunx il-każ, ma tinkisirx il-“katina ta’ kawżi” li twassal għall-azzjonijiet tal-konvenut. Eżempju klassiku huwa persuna li b’negliġenza tħalli arma tan-nar ikkargata fil-bitħa ta’ skola u wild sussegwentement jiġborha u jisparaha fuq il-ħabib tiegħu. F’sitwazzjoni bħal din, l-imġiba tat-tifel ma tkissirx il-“katina ta’ kawżi” li twassal lura għan-negliġenza tal-persuna inizjali. Tabilħaqq, jekk wieħed iħalli arma tan-nar fil-bitħa ta’ skola, b’mod ċar u sempliċi, wieħed jista’ raġonevolment jipprevedi li wild ser jiġborha u jużaha. Ara, b’mod partikolari, Von Bar, C. et al. (edituri), op. cit., p. 3571 sa 3572 u 3578 sa 3581.
(
93
)	Nixtieq nenfasizza, sabiex nevita kull konfużjoni, li l-kwistjoni dwar jekk l-allegat nuqqas tal-ekwipaġġ li jagħti l-ewwel għajnuna kif suppost kienx “prevedibbli”, sabiex jiġi deċiż jekk l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ DB setgħux jitqiesu bħala li ġew “ikkawżati” adegwatament mill-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar tal-kafè, hija sensibbilment differenti mill-kwistjoni ta’ jekk dan in-nuqqas jistax jikkostitwixxi, fih innifsu, “inċident” – jiġifieri, skont id-definizzjoni ta’ dan il-kunċett adottata mill-Qorti tal-Ġustizzja (ara l-punt 58) avveniment “mhux previst” (ara t-Taqsima B.2. ta’ dawn il-konklużjonijiet). Immaġina, għal mument, assistent tat-titjira jservi kikkra kafè jaħraq lil passiġġier. Dik il-kikkra tispiċċa tiżloq mill-mejda tat-trej tal-post bil-qiegħda tal-passiġġier, u tirriżulta f’tismit. Min-naħa, dan huwa kors ta’ avvenimenti “prevedibbli”, għall-fini ta’ kawżalità. Osservatur raġonevoli seta’ jantiċipa li ser iseħħ. Ir-riskji ta’ tismit huma inerenti għall-att li jisserva xorb jaħraq. Kikkra li taqa’ minn trejijiet, jekk wieħed iqis iċ-ċirkustanzi tas-soltu bħall-moviment tal-inġenju tal-ajru, tista’ tiġri b’mod plawżibbli u tabilħaqq isseħħ. Huwa għalhekk li l-kikkri tal-kafè xi drabi jiġu servuti b’għatu. Min-naħa l-oħra, il-waqgħa tal-kikkra, meta fil-fatt isseħħ, xorta waħda tista’ titqies bħala “avveniment mhux previst” u, għalhekk, bħala “inċident”, għaliex il-passiġġier imweġġa’ (sakemm ma kienx omnixxjenti) ma kienx jaf, qabel ġara dan, li dan kien ser jiġri fil-mument li ġara. Fil-qosor, ħafna “inċidenti”, għalkemm “mhux previsti”, kienu “prevedibbli”.
(
94
)	B’kuntrast, kif jagħti ħjiel il-Gvern Ġermaniż fis-sottomissjonijiet tiegħu, jekk, wara l-waqgħa tal-buqar tal-kafè, l-assistent li ħa ħsieb l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ DB, għal xi raġuni inspjegabbli, kellu attakk ta’ rabja u sawwat intenzjonalment lill-passiġġier, dan l-aġir bla dubju, ikun jidher, retrospettivament, bħala imprevedibbli/improbabbli.
(
95
)	F’dan ix-xenarju, is-sewwieq jista’ jinżamm responsabbli għall-offiżi kollha (ara, b’mod partikolari, Cour de cassation (il-Qorti ta’ Kassazzjoni, Franza), 27 ta’ Jannar 2000, Nru 97‑20.889), irrispettivament mill-fatt li l-vittma jkollha potenzjalment ukoll talba kontra t-tabib b’rigward biss għat-tieni offiża fuq il-persuna. Ara, b’mod partikolari, għal analiżi komparattiva tad-dritt tal-Istati Membri fir-rigward ta’ din il-kwistjoni, Von Bar, C. et al. (edituri), op. cit., p. 3574 sa 3585.
(
96
)	Bis-saħħa ta’ din id-dispożizzjoni “[i]t-trasportatur m’għandux ikun responsabbli għal danni kkawżati taħt il-paragrafu 1 ta’ l-Artikolu 17 sa fejn jeċċedu għal kull passiġġier 100000 Dritt Speċjali tal-Ġbid jekk it-trasportatur jipprova illi […] dan id-dannu ma ġiex ikkawżat min-negliġenza […] [tas-]servjenti jew l-aġenti tiegħu”. Fil-fatt, il-fatt dwar jekk il-persunal tat-trasportaturi kkonformax mad-dmir ta’ diliġenza u l-istandards tal-industrija tagħhom, wara li seħħ “inċident”, huwa tradizzjonalment evalwat taħtu. Ara, pereżempju, il-United States District Court (il-Qorti Distrettwali tal-Istati Uniti), S.D. Florida, 10 ta’ Marzu 2018, Quevedo vs. Iberia Lineas Aereas de España, Socidad Anónima Operadora Co., 2018 WL 776754).
(
97
)	B’mod konkret, dan ifisser li, pereżempju, li kieku DB kien ressaq it-talba tiegħu fil-perijodu ta’ preskrizzjoni stabbilit fil-Konvenzjoni ta’ Montréal, huwa seta’ jikseb kumpens, taħt l-Artikolu 17(1), għall-firxa sħiħa tal-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu, peress li anki il-konsegwenzi allegatament separati tal-ewwel għajnuna kienu madankollu relatati “adegwatament” jew “prossimament” mal-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar tal-kafè. B’kuntrast, l-interpretazzjoni bil-kontra tkun iktar sfavorevoli għall-passiġġieri. Din tkun timplika li, sabiex jiġi kkumpensat bis-sħiħ f’sitwazzjoni simili, passiġġier ukoll jinvoka – u jistabbilixxi – mhux kawża ta’azzjoni waħda iżda tnejn. Minflok ma jkollu sempliċement juri li xxerrdet xarba taħraq, huwa jkollu wkoll jipprova li r-rispons tal-ekwipaġġ kien negliġenti – kompitu li mhux dejjem ikun faċli, hekk kif spjegat fil-punt 95 iktar ’l isfel.
(
98
)	Dan jidher iktar u iktar raġonevoli meta l-ewwel għajnuna inadegwata tkun ingħatat mill-persunal tat-trasportatur. Madankollu, anki f’xenarju fejn l-ewwel għajnuna tkun ingħatat, pereżempju, minn infermiera li nzertat kienet abbord, it-trasportatur xorta għandu jkun responsabbli taħt l-Artikolu 17(1) għall-offiża fuq il-persuna kollha fir-rigward tal-passiġġier, peress li, kif urejt f’dawn il-konklużjonijiet, l-“inċident” jista’ jitqies bħala li “kkawża” dan kollu, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni. Ċertament, f’dan ix-xenarju, il-passiġġier jista’ wkoll iressaq talba kontra l-infermiera, peress li l-aġir tagħha wkoll ikkawża l-offiża fuq il-persuna. Madankollu, din tkun kwistjoni ta’ dritt nazzjonali, peress li l-Konvenzjoni ta’ Montréal tirregola biss talbiet ta’ responsabbiltà kontra t-trasportaturi tal-ajru.
(
99
)	Logħob tal-konsultenti legali bħal dan huwa ovvju, hawnhekk, mill-fatt li DB jidher li mmodifika l-partikolaritajiet tat-talba tiegħu bejn l-ewwel istanza u dik sussegwenti tal-proċess, potenzjalment sabiex tiġi evitata l-Konvenzjoni (qabbel il-punti 11 u 14 iktar ’il fuq).
(
100
)	Ara, għal każ simili ħafna, il-United States Court of Appeals, Second Circuit (il-Qorti tal-Appelli tal-Istati Uniti, it-Tieni Ċirkuwitu), tal‑5 ta’ Jannar 1998, Fishman by Fishman vs Delta Air Lines, Inc., 132 F.3d 138. F’din il-kawża, tifla nstamtet waqt titjira wara li assistent involontarjament xerred fuqha ilma jagħli. Dan kien b’mod ċar “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja (dak iż-żmien). Il-passiġġiera u ommha ressqu talbiet għal negliġenza kontra t-trasportatur, iżda għamlu dan iktar minn sentejn wara l-avveniment. Sabiex tiġi evitata konstatazzjoni ta’ preklużjoni minn din il-konvenzjoni, ir-rikorrenti, bħal DB fil-kawża prinċipali, invokaw bħala l-“kawża” tal-offiża fuq il-persuna, mhux l-“inċident” innifsu, iżda r-rifjut allegatament negliġenti tal-ekwipaġġ li jagħti l-ewwel għajnuna sussegwentement. Il-qorti nazzjonali ċaħdet dak l-argument, billi osservat li “l-bażi tat-talbiet […] [kienet] it-tismit ta[t-tifla] […]. Il-kawża preċipitanti, l-‘inċident’, ma tistax tiġi sseparata artifiċjalment mir-riżultati tagħha […] sabiex tiġi evitata l-Konvenzjoni ta’ Varsavja”.
(
101
)	Infakkar li, kieku wieħed kellu jadotta kunċett “wiesa’” tal-esklużività tal-Konvenzjoni, it-talba ta’ DB tkun prekluża sempliċement minħabba li tikkonċerna offiża fuq il-persuna mġarrba abbord l-inġenju tal-ajru, kemm jekk kienet ikkawżata minn “inċident” jew le fis-sens tal-Artikolu 17(1).
(
102
)	B’mod partikolari, il-fatt li jiġi rrikonoxxut li mhux biss “inċident” wieħed, iżda żewġ “inċidenti” ikkawżaw offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier ma jinfluwenzax l-ammont ta’ danni li dan tal-aħħar ikun jista’ jikseb taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Tabilħaqq, dawn id-danni huma maħsuba biex jikkumpensaw l-offiża fuq il-persuna mġarrba. L-ammont tagħhom għalhekk jiddependi fuq l-estent ta’ din l-offiża fuq il-persuna, mhux fuq kemm “inċidenti” kkontribwew għaliha.
(
103
)	Kriterju rilevanti, għall-inqas fid-definizzjoni tal-kunċett ta’ “inċident” ipprovdut fis-sentenza Air France vs Saks (ara l-punt 58 iktar ’il fuq).
(
104
)	Ara, b’mod partikolari, il-United States Court of Appeals, Eleventh Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti, il-Ħdax-il Ċirkuwitu), Krys vs Lufthansa German Airlines, Awwissu 25, 1997, 119 F.3d 1515.
(
105
)	Fil-fatt, qabel is-sentenza Sidhu u Tseng, meta kienet approvata fehma ristretta tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja/Montréal, kien fl-interess tar-rikorrenti li jsostnu li ma kien hemm l-ebda “inċident” f’tali ċirkustanzi: din il-konstatazzjoni kienet tfisser li l-Konvenzjoni kienet titqies li ma kinitx applikabbli, li ppermettiet talbiet taħt id-dritt nazzjonali, ħafna drabi iktar favorevoli għalihom. B’kuntrast, linji tal-ajru kellhom interess li jargumentaw li tassew seħħ “inċident” għaliex dan seta’ jġib il-każ lura fl-isfera esklużiva ta’ din il-konvenzjoni. Wara s-sentenza Sidhu u Tseng, meta fehma wiesgħa tal-esklużività saret in-norma, sar ukoll fl-interess tal-passiġġier li jsostni li seħħ “inċident” – peress li dak kien l-uniku mod sabiex jinkiseb rimedju. B’kuntrast, sar l-interess tal-linji tal-ajru li jargumentaw li ma kien hemm l-ebda “inċident”: konstatazzjoni bħal din kienet tipproteġihom minn kwalunkwe responsabbiltà.
(
106
)	Ara, b’mod partikolari, u rispettivament, il-United States Court of Appeals, Third Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti, it-Tielet Ċirkuwitu), 19 ta’ Lulju 1984, Stanley Abramson vs Japan Airlines Co., Ltd, 739 F.2d 130; il-United States District Court, (il-Qorti Distrettwali tal-Istati Uniti), S.D. New York, 22 ta’ Frar 1996, Tandon vs United Air Lines, 926 F.Supp. 366, u l-United States Court of Appeals, Eleventh Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti, il-Ħdax-il Ċirkuwitu), 25 ta’ Awwissu 1997, Krys vs Lufthansa German Airlines, 119 F.3d 1515.
(
107
)	Fil-kawża li wasslet għal dik is-sentenza, passiġġier kien tpoġġa bil-qiegħda b’mod żbaljat fis-sezzjoni tat-tipjip tal-ajruplan filwaqt li kien isofri minn kundizzjoni ażmatika preċedenti li kienet għamlitu sensittiv ħafna għad-duħħan passiv. Il-mara tal-passiġġier talbet ripetutament lil assistent tat-titjira sabiex iċċaqlaq lil żewġha f’żona differenti tal-ajruplan, iżda dan ġie rrifjutat. Hekk kif it-tipjip żdied waqt it-titjira, huwa ħassu ħażin, irċieva xi għajnuna medika minn tabib li kien qiegħed jivvjaġġa miegħu, iżda miet wara. Il-Qorti Suprema ddeċidiet li r-rifjut tal-attendent li jpoġġi f’post ieħor lill-passiġġier ikkwalifika bħala “inċident” peress li dan kien “avveniment” b’mod ċar “estern” għall-passiġġier u wkoll “mhux mistenni u mhux tas-soltu” peress li ddevja mill-istandards tal-industrija u l-politika tal-linja tal-ajru.
(
108
)	Ara, pereżempju, il-United States District Court, (il-Qorti Distrettwali tal-Istati Uniti), S.D. Indiana, Diviżjoni ta’ Indianapolis, 10 ta’ Ottubru 2007, Watts vs American Airlines, Inc., 2007 WL 3019344.
(
109
)	Wieħed jista’ jikkunsidra saħansitra li atti jew ommissjonijiet tal-ekwipaġġ ma jistgħux, fihom innifishom, jikkwalifikaw bħala “inċidenti” peress li ma humiex, strettament, “avvenimenti”, għalkemm jistgħu jwasslu għal tali avvenimenti aċċidentali. Pereżempju, f’dan il-każ, l-“inċident” ma huwiex in-nuqqas mill-assistent li jimmanuvra b’attenzjoni t-trolley li fuqu kien qiegħed jistrieħ il-buqar tal-kafè: hija l-waqgħa li tirriżulta ta’ dan il-buqar.
(
110
)	Ara n-noti ta’ qiegħ il-paġna 90 u 91 iktar ’il fuq.
(
111
)	Hawn hekk, pereżempju, dan il-punt jidher li huwa ferm ikkontestat bejn il-partijiet fil-proċeduri prinċipali (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 8 iktar ’il fuq). B’mod partikolari, ir-rispons adegwat għall-ħruq ta’ DB jista’ jiddependi fuq kemm deher gravi fuq il-post, li jista’ jkun argumentabbli. Ara wkoll, b’mod partikolari, il-United States District Court (il-Qorti Distrettwali tal-Istati Uniti), S.D. Florida, Cardoza vs Spirit Airlines, Inc., 15 ta’ Ġunju 2011, 2011 WL 2447523. F’dik il-kawża, il-fatt dwar jekk id-deċiżjoni tal-bdot li ma jiddevjax it-titjira lejn ajruport fil-qrib, fid-dawl tal-kwistjoni medika ta’ passiġġier, kinitx xierqa fiċ-ċirkustanza u, bħala tali, “normali” u “mistennija” għall-fini tal-Artikolu 17(1), ġie diskuss fit-tul bejn il-partijiet, b’argumenti dwar kwistjonijiet intensivi ta’ fatt bħal (i) il-gravità attwali tal-kundizzjoni tal-passiġġier u sa liema punt il-bdot fil-fatt kien informat dwarha (ii) x’jeħtieġu attwalment l-istandards u l-proċeduri tal-industrija (iii) dak li fil-fatt għamel il-bdot.
(
112
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat‑2 ta’ Ġunju 2022, Austrian Airlines (Eżenzjoni mir-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru) (C‑589/20, EU:C:2022:424, punti 22 u 23).
(
113
)	Nirrepeti, għal raġunijiet ta’ ċarezza, li din id-diskussjoni hija rilevanti biss għal każijiet fejn il-kwistjoni medika tal-passiġġier irriżultat biss minn kundizzjoni tas-saħħa minn qabel li nzertat immanifestat ruħha waqt titjira internazzjonali. Għall-kuntrarju, meta din il-kwistjoni tkun tirriżulta, bħal f’dan il-każ, minn “inċident”, allura t-talba tkun diġà, għal din ir-raġuni, irregolata mill-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, u t-trasportatur ikun responsabbli bis-saħħa tagħha (ara l-punti 89 u 90 iktar ’il fuq).
(
114
)	B’kuntrast, il-każijiet imsemmija fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 106 ġew deċiżi qabel is-sentenza Tseng. Hemmhekk, konstatazzjonijiet ta’ assenza ta’ “inċident” kienu jfissru wkoll li talbiet għal negliġenza taħt id-dritt nazzjonali tħallew jipproċedu, u ħafna drabi jirnexxu F’kawżi deċiżi wara s-sentenzaTseng, l-istess konstatazzjoni wasslet sabiex ir-rikorrent jiġi mċaħħad minn kwalunkwe rimedju (ara, b’mod partikolari, il-United States District Court (il-Qorti Distrettwali tal-Istati Uniti), E.D. New York, 13 ta’ Marzu 2000, Rajcooar vs Air India Ltd, 89 F.Supp.2d 324). Is-sentenza Husain tista’ titqies bħala reazzjoni għal din is-sitwazzjoni mhux sodisfaċenti.