Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
van 29 januari 2026 (1)
Zaak C‑98/24 [Koda] (i)
In tegenwoordigheid van:
A.K.,
R.K.,
R.F. von
K.‑K.,
L.P.
[verzoek van een notaris, in zijn hoedanigheid van gerechtscommissaris van de Obvodní soud pro Prahu 1 (rechter in eerste aanleg Praag 1, Tsjechië), om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Verordening (EU) nr. 650/2012 – Begrip ‚uiterste wilsbeschikking’ – Erfovereenkomst – Rechtsgevolgen van de erfovereenkomst – Verklaring van onterving – Handelingsbekwaamheid van de erflater – Toepasselijk recht – Verandering van het toepasselijk recht – Overgangsbepalingen ”
1.        Deze prejudiciële verwijzing betreft de uitlegging van verordening (EU) nr. 650/2012(2). Bepaald moet worden wie de erfgenamen zijn van een persoon die meermaals, vóór en na de datum waarop die verordening van toepassing is geworden, een uiterste wilsbeschikking heeft gedaan over zijn bezittingen.
2.        Het verzoek om een prejudiciële beslissing is ingediend door een Tsjechische notaris, die dat naar eigen zeggen(3) heeft gedaan in de hoedanigheid van gerechtscommissaris van een op het gebied van erfopvolging bevoegd gerecht.
I.      Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht – Verordening nr. 650/2012
3.        Krachtens artikel 3 („Definities”), lid 1:
„[...] wordt verstaan onder:
[...]
b)      ‚erfovereenkomst’: een overeenkomst, met inbegrip van een uit wederkerige testamentaire beschikkingen voortvloeiende overeenkomst, die, met of zonder tegenprestatie, rechten op de toekomstige nalatenschap of nalatenschappen van een of meer partijen bij de overeenkomst in het leven roept, wijzigt of doet vervallen;
c)        ‚gemeenschappelijk testament’: een door twee of meer personen in een akte opgesteld testament;
d)      ‚uiterste wilsbeschikking’: een testament, een gemeenschappelijk testament of een erfovereenkomst;
[...]”
4.        In artikel 3, lid 2, wordt bepaald:
„Voor de toepassing van deze verordening wordt onder het begrip ‚gerecht’ verstaan: elke gerechtelijke autoriteit en alle andere autoriteiten en juridische beroepsbeoefenaren met bevoegdheid in een erfrechtzaak, die rechterlijke functies vervullen of handelen krachtens volmacht van, of onder toezicht van, een gerechtelijke autoriteit, voor zover dergelijke autoriteiten en juridische beroepsbeoefenaren waarborgen bieden wat betreft onpartijdigheid en het horen van partijen, en voor zover hun beslissingen overeenkomstig het recht van de lidstaat waar zij gevestigd zijn:
a)      vatbaar zijn voor een rechtsmiddel ten overstaan van een gerechtelijke autoriteit of voor toetsing door een zodanige autoriteit, en
b)      dezelfde rechtskracht en dezelfde werking hebben als een beslissing van een gerechtelijke autoriteit over dezelfde aangelegenheid.
[...]”
5.        Artikel 21 („Algemene regel”), lid 1, schrijft voor:
„Tenzij in deze verordening anders is bepaald, is op de erfopvolging in haar geheel het recht van de staat van toepassing, waar de erflater op het tijdstip van overlijden zijn gewone verblijfplaats had.”
6.        Artikel 22 („Rechtskeuze”), lid 1, bepaalt:
„Een persoon kan als het recht dat zijn erfopvolging in het geheel beheerst, het recht van de staat kiezen, waarvan hij op het tijdstip van de rechtskeuze of op het tijdstip van overlijden de nationaliteit bezit.
[...]”
7.        In artikel 25 („Erfovereenkomsten”) staat te lezen:
„[...]
2.      Een erfovereenkomst met betrekking tot de erfopvolging van meerdere personen is slechts toelaatbaar indien zij toelaatbaar is onder alle rechtsstelsels die krachtens deze verordening op de erfopvolging van al deze personen van toepassing zouden zijn geweest, mochten zij zijn overleden op de dag waarop de overeenkomst is gesloten.
De materiële geldigheid en de rechtsgevolgen tussen partijen, met inbegrip van de voorwaarden voor ontbinding, van een erfovereenkomst die ingevolge de eerste alinea toelaatbaar is, worden bepaald door het recht, van die rechtstelsels als bedoeld in de eerste alinea, waarmee zij het nauwst verbonden is.
3.      Niettegenstaande de leden 1 en 2 kunnen de partijen ervoor kiezen dat hun erfovereenkomst, wat betreft de toelaatbaarheid, de materiële geldigheid, en de rechtsgevolgen tussen de partijen, met inbegrip van voorwaarden voor ontbinding, wordt beheerst door het recht dat de persoon of een van de personen van wie de erfopvolging in het geding is op grond van artikel 22 en onder de daarin bepaalde voorwaarden had kunnen kiezen.”
8.        Artikel 26 („Materiële geldigheid van uiterste wilsbeschikkingen”) schrijft voor:
„1.      Voor de toepassing van de artikelen 24 en 25 wordt de materiële geldigheid bepaald door het volgende:
a)      de handelingsbekwaamheid met betrekking tot de uiterste wilsbeschikking;
b)      de specifieke beletselen om bij uiterste wil ten gunste van bepaalde personen te beschikken, of om goederen uit de nalatenschap te ontvangen van degene die bij uiterste wil beschikt;
[...]
2.      Indien een persoon volgens het krachtens artikel 24 of artikel 25 toepasselijke recht bevoegd is om bij uiterste wil te beschikken, is een wijziging van dat recht niet van invloed op zijn bevoegdheid om die uiterste wil te wijzigen of te herroepen.”
9.        In artikel 83 („Overgangsbepalingen”) wordt bepaald:
„1.      Deze verordening is van toepassing op de erfopvolging van personen die overlijden op of na 17 augustus 2015.
[...]
3.      Een uiterste wilsbeschikking die is gemaakt vóór 17 augustus 2015, is toelaatbaar en materieel en formeel geldig indien zij voldoet aan de in hoofdstuk III opgenomen voorwaarden, of indien zij toelaatbaar en materieel en formeel geldig is volgens de regels van het internationaal privaatrecht die op het tijdstip waarop de wilsbeschikking is gemaakt, golden in de staat waar de erflater zijn gewone verblijfplaats bezat of in een van de staten waarvan hij de nationaliteit had of in de lidstaat van de autoriteit die de erfopvolging behandelt.
4.      Indien een uiterste wilsbeschikking is opgesteld [vóór] 17 augustus 2015, in overeenstemming met het recht dat de erflater op grond van deze verordening had kunnen kiezen, geldt dat recht als het op de erfopvolging toepasselijke recht.”
10.      Artikel 84 („Inwerkingtreding”) bepaalt:
„Deze verordening treedt in werking op de twintigste dag na die van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie.
Zij is van toepassing met ingang van 17 augustus 2015, met uitzondering van de artikelen 77 en 78, die van toepassing zijn met ingang van 16 november 2014, en van de artikelen 79, 80 en 81, die van toepassing zijn met ingang van 5 juli 2012.”
B.      Tsjechisch recht
11.      De bevoegdheid van notarissen om in erfrechtprocedures als gerechtscommissaris op te treden, wordt geregeld door Zákon č. 292/2013 Sb., o zvláštních řízeních soudních(4). Relevant zijn met name de §§ 100 tot en met 105, 113, 123, 138, 168 tot en met 170 en 185.
12.      Volgens Zákon č. 89/2012 Sb., občanský zákoník(5), zijn erfovereenkomsten, testamenten en codicillen uiterste wilsbeschikkingen in strikte zin (§ 1491). Gemeenschappelijke testamenten zijn uitdrukkelijk verboden (§ 1496).
II.    Feiten, erfrechtprocedure en prejudiciële vragen
13.      L.K., de erflater wiens erfopvolging het voorwerp van het hoofdgeding is, is op 24 augustus 2022 overleden in Tsjechië, waar hij zijn gewone verblijfplaats had.
14.      Ten tijde van zijn overlijden had L.K. zowel de Duitse als de Tsjechische nationaliteit en was hij weduwnaar.(6) Hij had twee dochters (E.D. en N.K.) en drie kleinkinderen (A.K., R.K. en R.F. von K.‑K.), die kinderen van N.K zijn.
15.      Volgens de informatie in de stukken had L.K. de volgende wilsbeschikkingen opgemaakt voor na zijn overlijden:
–        Op 2 november 1999 heeft hij samen met zijn echtgenote bij een Duitse notaris overeenkomstig het Duitse burgerlijk wetboek (hierna: „BGB”) een „gemeinschaftliches Testament”(7) doen verlijden.(8) Dit soort testament wordt ook wel een „Berlijns testament” genoemd. Het testament van 2 november 1999 is gedeeltelijk gewijzigd bij een gezamenlijke verklaring van de echtgenoten die zij op 8 februari 2001 hebben opgesteld voor dezelfde notaris.
–        Op 23 juni 2015 heeft hij bij een notaris in Tsjechië een verklaring van onterving doen verlijden (bij notariële akte).(9)
–        Op 20 december 2017 heeft hij bij notariële akte voor een andere notaris in Tsjechië een testament opgemaakt waarin L.P. als erfgename werd aangewezen. In dat (nieuwe) testament is overeenkomstig artikel 22, lid 1, van verordening nr. 650/2012 een rechtskeuze ten gunste van het Tsjechische recht gemaakt.
16.      Nadat de nalatenschap was opengevallen, heeft de advocaat van N.K. (een van de dochters van L.K.) en van A.K., R.K. en R.F. von K.‑K. (kleinkinderen van L.K.) aangevoerd dat het op 2 november 1999 door de erflater en zijn echtgenote opgestelde testament een geldige verklaring van gemeenschappelijke uiterste wilsbeschikking naar Duits recht was.(10)
17.      De Obvodní soud pro Prahu 1 (rechter in eerste aanleg Praag 1, Tsjechië) heeft bij beslissing 37 D 227/2022‑118 bepaald dat:
–        de Tsjechische rechterlijke instanties op grond van artikel 4 van verordening nr. 650/2012 bevoegd waren om uitspraak te doen over de erfopvolging.
–        overeenkomstig artikel 22, lid 1, van verordening nr. 650/2012 de erfopvolging in haar geheel wordt beheerst door het Tsjechische recht.
–        de erfrechtprocedure zou worden voortgezet met alleen L.P. als enige erfgename van de erflater volgens het op 20 december 2017 opgemaakte testament.
18.      N.K. (dochter van de erflater) en A.K., R.K. en R.F. von K.‑K. (kleinkinderen van de erflater) hebben beroep ingesteld tegen beslissing 37 D 227/2022‑118.
19.      De Městský soud v Praze (rechter in tweede aanleg Praag, Tsjechië) heeft de bestreden beslissing in hoger beroep bevestigd wat de uitsluiting van N.K. (dochter van de erflater) van de erfrechtprocedure betreft, maar heeft de beslissing voor het overige vernietigd en de zaak terugverwezen naar de rechter in eerste aanleg, op grond van de volgende redenering:
–        Ingevolge artikel 26, lid 2, van verordening nr. 650/2012 is, wanneer een persoon volgens het krachtens artikel 24 of 25 van verordening nr. 650/2012 toepasselijke recht bevoegd is om bij uiterste wil te beschikken, een wijziging van dat recht niet van invloed op zijn recht om die uiterste wil te wijzigen of te herroepen.
–        Uit die premisse volgt dat de bekwaamheid (het vermogen om rechthebbende te zijn) van L.K. om het onderdeel van het „Berlijns testament” waarin hij de kleinkinderen had aangewezen als erfgenamen, te wijzigen of te herroepen indien zijn echtgenote eerder dan hij zou overlijden, noodzakelijkerwijs wordt beheerst door het Duitse recht, zijnde het overeenkomstig artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012 „gekozen” recht dat van toepassing is op de erfopvolging als geheel.
–        Indien de erflater bekwaam was om de erfovereenkomst naar Duits recht op te maken, had hij ook het recht om de erfovereenkomst op elk later tijdstip te wijzigen of te herroepen overeenkomstig datzelfde recht. Dit recht kan worden uitgeoefend ongeacht het bepaalde in het recht dat op het tijdstip van wijziging of herroeping van toepassing is op de erfopvolging als geheel, dat wil zeggen los van het Tsjechische recht dat later door de erflater is gekozen.
–        Aan de toepasselijkheid van het Duitse recht (op de wijziging of herroeping van dat testament) wordt niet afgedaan door het feit dat het de erflater naar Tsjechisch recht was toegestaan om, zonder enige beperking, de aanwijzing van erfgenamen in het Berlijns testament te herroepen.
–        Dientengevolge moet de rechter in eerste aanleg, na de inhoud van de toepasselijke bepalingen van het Duitse recht te hebben bestudeerd, vaststellen of, en subsidiair onder welke voorwaarden, het onderdeel van de erfovereenkomst tussen de echtgenoten betreffende de aanwijzing van de kleinkinderen A.K., R.K. en R.F. von K.‑K. als erfgenamen, naar Duits recht buiten toepassing kan worden gelaten.
–        Pas wanneer die vraag is beantwoord, zal kunnen worden bepaald of de latere wilsbeschikkingen van de erflater (de verklaring van onterving van 23 juni 2015 en het testament van 20 december 2017) het mogelijk maken om het geschil over de erfopvolging tussen de in het testament van 20 december 2017 benoemde erfgename en de kleinkinderen van L.K. te beslechten.
20.      Tegen deze achtergrond heeft de notaris die optreedt als gerechtscommissaris van de Obvodní soud pro Prahu 1 het Hof de volgende prejudiciële vragen voorgelegd:
„1)      Moet artikel 83, leden 3 en 4, van verordening nr. 650/2012, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder d), van verordening nr. 650/2012, aldus worden uitgelegd dat het begrip ‚uiterste wilsbeschikking’ ook betrekking heeft op een verklaring van onterving?
2)      Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord: moet artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012 aldus worden uitgelegd dat indien de erflater vóór 17 augustus 2015 meermaals schriftelijk een uiterste wilsbeschikking heeft opgesteld die in overeenstemming was met het recht van een lidstaat dat hij krachtens deze verordening had kunnen kiezen, het recht dat wordt geacht te zijn gekozen als het recht dat op de erfopvolging van toepassing is, het recht is in overeenstemming waarmee hij vóór 17 augustus 2015 voor het laatst bij uiterste wil heeft beschikt?
3)      Moet artikel 26, lid 2, van verordening nr. 650/2012 aldus worden uitgelegd dat indien de erflater in zijn bekwaamheid om bij uiterste wil te beschikken was beperkt krachtens een uiterste wilsbeschikking die is opgesteld in overeenstemming met het recht waardoor zijn erfopvolging vóór 17 augustus 2015 in het geheel werd beheerst, en indien de voorwaarden voor de uitoefening van zijn bekwaamheid om bij uiterste wil te beschikken zijn gewijzigd als gevolg van een latere wijziging van dat recht, de bekwaamheid van de erflater om bij uiterste wil te beschikken nog steeds beperkt is overeenkomstig het recht dat op zijn erfopvolging van toepassing zou zijn geweest indien hij was overleden op de datum van sluiting van de betreffende erfovereenkomst, ongeacht het feit dat hij overeenkomstig het recht waardoor zijn erfopvolging op de datum van zijn overlijden in het geheel wordt beheerst, gerechtigd was om de gesloten erfovereenkomst te beëindigen (te herroepen of te wijzigen)?”
III. Procedure bij het Hof
21.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing is op 6 februari 2024 ingekomen ter griffie van het Hof.
22.      A.K., R.K. en R.F. von K.‑K. (gezamenlijk), L.P., de Tsjechische regering, de Poolse regering en de Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
23.      Het Hof heeft de Tsjechische regering verzocht om verduidelijking van bepaalde aspecten van de wettelijke regeling die van toepassing is op notarissen die optreden als gerechtscommissaris in erfrechtprocedures. Het antwoord van de Tsjechische regering is op 10 oktober 2025 ontvangen.
24.      A.K., R.K. en R.F. von K.‑K. (gezamenlijk), L.P., de Tsjechische en de Duitse regering en de Commissie zijn verschenen op de op 20 november 2025 gehouden terechtzitting.
IV.    Beoordeling
A.      Ontvankelijkheid van de prejudiciële verwijzing
25.      In de in Tsjechië ingeleide procedure betreffende de erfopvolging van L.K. staat het aan de als gerechtscommissaris aangewezen notaris om te bepalen wie de erfgenamen van de erflater zijn.
26.      In beginsel staat niets eraan in de weg dat een notaris, voor zover hij handelt krachtens volmacht of onder toezicht van een gerechtelijke autoriteit, kan worden beschouwd als een „gerecht” in de zin van artikel 3, lid 2, van verordening nr. 650/2012.
27.      Het feit dat is voldaan aan de voorwaarden van artikel 3, lid 2, van verordening nr. 650/2012, impliceert op zichzelf evenwel niet dat de notaris bevoegd is om krachtens artikel 267 VWEU een prejudiciële verwijzing in te dienen.(11)
28.      Het begrip „rechterlijke instantie” in artikel 267 VWEU vraagt om een autonoom onderzoek van een geheel van factoren, zoals de wettelijke grondslag van het orgaan, het permanente karakter, de verplichte rechtsmacht, de procedure op tegenspraak, de toepassing door het orgaan van rechtsregels en de onafhankelijkheid van het orgaan.(12)
29.      Tijdens de schriftelijke fase van de procedure bij
het Hof zijn geen formele bezwaren aangetekend tegen de ontvankelijkheid van deze prejudiciële verwijzing.(13) De notaris die de verwijzing heeft ingediend, heeft daarbij te kennen gegeven dat hij daar zijns inziens toe bevoegd was.(14)
30.      In de mondelinge fase van de prejudiciële procedure daarentegen heeft een debat over dit punt plaatsgevonden, in het licht van rechtspraak van het Hof, enerzijds, en rechtspraak van de Ústavní soud (grondwettelijk hof, Tsjechië; hierna: „grondwettelijk hof”) anderzijds.
1.      Rechtspraak van het Hof
31.      In het arrest Commissie/Tsjechië, dat is gewezen in een inbreukprocedure wegens schending van artikel 49 VWEU(15), heeft het Hof de in Tsjechië door notarissen uitgeoefende functies onderzocht.
32.      In het bijzonder heeft het Hof de bevoegdheden van notarissen in erfrechtprocedures en de redenen waarom die op basis van consensus worden uitgeoefend, uitvoerig geanalyseerd.(16)
33.      In dat onderzoek kwam het Hof tot de slotsom dat die bevoegdheden niet konden worden beschouwd als een rechtstreekse en specifieke uiting van een uitoefening van openbaar gezag.(17)
34.      Ik kan reeds opmerken dat die gevolgtrekking op zichzelf zou volstaan om het debat over de ontvankelijkheid van de verwijzing te beslechten: indien de notaris die in deze erfrechtprocedure optreedt, geen functies van openbaar gezag uitoefent, kan hem niet de hoedanigheid van gerechtelijke autoriteit – die per definitie deelneemt aan de uitoefening van openbaar gezag – worden toegekend.
2.      Standpunt van het grondwettelijk hof
35.      Het grondwettelijk hof heeft de bevoegdheid van „quasi-gerechtelijke autoriteiten” (notarissen die optreden als gerechtscommissaris in erfrechtprocedures) om een grondwettigheidsvraag in de zin van artikel 95, lid 2, van de Tsjechische grondwet in te dienen, van de hand gewezen.(18)
36.      In zijn arrest van 17 september 2025 (punt 9) heeft het grondwettelijk hof gewezen op de fundamentele verschillen tussen de rechtsbescherming die wordt verleend door „gerechten” en die welke wordt geboden door „andere personen”, zoals gerechtscommissarissen.
37.      Naar het oordeel van het grondwettelijk hof „beschikken notarissen niet over de wezenlijke kenmerken die aan rechterlijke instanties zijn toebedeeld. In het bijzonder genieten notarissen niet hetzelfde hoge niveau van onafhankelijkheid als rechterlijke instanties, zouden zij uit hun ambt kunnen worden ontzet door de minister van Justitie en geldt voor hun een minder ruime onverenigbaarheid met andere functies dan voor rechters, met name ten aanzien van de overige Staatsmachten.”(19)
38.      Tijdens het ter terechtzitting gevoerde debat over de ontvankelijkheid hebben alle deelnemers, met uitzondering van de Commissie, betoogd dat het arrest van het grondwettelijk hof niet relevant is voor de beoordeling of is voldaan aan de voorwaarden om te kunnen worden aangemerkt als „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU.
39.      Ik ben het echter met de Commissie eens dat het arrest van het grondwettelijk hof, ook al is dat gewezen in een andere context, meer duidelijkheid verschaft over de wettelijke regeling die van toepassing is op notarissen die als gerechtscommissaris optreden in erfrechtprocedures.
3.      Beoordeling
40.      Om de redenen die ik hierna zal uiteenzetten, ben ik van mening dat niet alleen de waarborgen, maar ook de beslissingsbevoegdheden die het Tsjechische recht toekent aan notarissen die optreden als gerechtscommissaris, wezenlijk verschillen van die welke kenmerkend zijn voor de „rechtsprekende functie” van rechters.
a)      Waarborgen
41.      Wat betreft de waarborgen van onafhankelijkheid en onafzetbaarheid die notarissen genieten, heeft de Tsjechische regering verklaard dat de benoeming van de gerechtscommissaris voor elke erfrechtzaak geschiedt volgens een vooraf vastgesteld rooster en aan de hand van vooraf bepaalde criteria die zorgen voor een billijke en voorspelbare verdeling van de dossiers.(20)
42.      Met betrekking tot het arrest van het grondwettelijk hof heeft de Tsjechische regering ter terechtzitting betoogd dat de waarborgen van onafhankelijkheid en onafzetbaarheid van een rechterlijke instantie, in het nationale constitutionele recht strikter worden uitgelegd dan artikel 267 VWEU vereist, maar dat notarissen waarborgen van onafzetbaarheid genieten die in wezen kunnen worden gelijkgesteld met die van rechters. Het debat spitste zich toe op de bevoegdheid van de minister van Justitie om rechters en notarissen uit hun ambt te ontzetten, die strikt beperkt zou zijn tot uitzonderlijke en vooraf bij wet geregelde gevallen.(21)
43.      Waar in het arrest van het grondwettelijk hof wordt benadrukt dat de minister notarissen
uit hun ambt kan ontzetten en notarissen niet hetzelfde niveau van onafhankelijkheid genieten als rechterlijke instanties, is dat juist om de voor notarissen geldende regeling te onderscheiden van die welke van toepassing is op rechterlijke instanties.(22)
44.      Daarnaast moet ook onderscheid worden gemaakt tussen de bevoegdheid (van de minister) om notarissen in het algemeen
uit hun ambt te ontheffen en gevallen waarin (het bevoegde gerecht) het mandaat
intrekt van de notaris die in een specifieke erfopvolgingsprocedure is aangewezen als gerechtscommissaris.
45.      Wat deze laatste mogelijkheid betreft, heeft de Tsjechische regering in antwoord op een vraag van het Hof verklaard dat het ter zake van erfopvolging bevoegde gerecht de bevoegdheid behoudt om het mandaat van de als gerechtscommissaris aangewezen notaris in te trekken „wegens het begaan van een fout”(23) in de uitoefening van zijn functie. Van deze fout „kan concreet sprake zijn wanneer het risico bestaat dat de zaak niet binnen een redelijke termijn wordt afgehandeld”(24).
46.      Deze grond voor intrekking van het mandaat, die tot uitdrukking is gebracht in wet nr. 292/2013(25), bevestigt dat de notaris, in zijn hoedanigheid van gerechtscommissaris, niet de onafzetbaarheid geniet die eigen is aan een rechterlijke instantie.
47.      Gelet op het voorgaande genieten notarissen die in Tsjechië als gerechtscommissaris in erfrechtprocedures optreden, geen vergelijkbare waarborgen van onafhankelijkheid en onafzetbaarheid als die welke normaliter aan een rechter worden toegekend. § 104, lid 1, van wet nr. 292/2013 bevestigt dat gerechtscommissarissen hun werkzaamheden uitoefenen onder leiding en toezicht van het bevoegde gerecht, dat de „hoofdverantwoordelijke” voor de procedure blijft.
b)      Beslissingsbevoegdheden in geschillen
48.      Wat de beslissingsbevoegdheden van notarissen op het gebied van erfopvolging betreft, moet onderscheid worden gemaakt tussen twee situaties:
–        wanneer het geschil uitsluitend op de juridische beoordeling ziet (en de feiten niet worden betwist), staat het aan de notaris om deze „rechtsvraag” te beantwoorden;
–        wanneer het geschil betrekking heeft op feiten die door de partijen worden betwist, is de notaris niet bevoegd om uitspraak te doen en moet hij de partijen verzoeken zich tot de bevoegde rechter te wenden.
49.      De differentiatie van de beslissingsbevoegdheden naargelang het feitelijke of rechtsvragen betreft, vormt mijns inziens een extra aanwijzing dat de notaris als gerechtscommissaris beschikt over een beperktere beoordelings‑ en beslissingsbevoegdheid dan, in het algemeen, een echte rechter.
50.      Daarom acht ik het, in weerwil van het tegenovergestelde standpunt dat door de Tsjechische regering is ingenomen, problematisch om de vaststellingen van het Hof in het arrest Commissie/Tsjechië irrelevant te achten: de bevoegdheid van notarissen wordt uitsluitend op basis van consensus uitgeoefend.
51.      Hoewel het onderzoek in die zaak gericht was op de vaststelling van een mogelijke schending van artikel 49 VWEU, is de uitspraak van het Hof relevant om uit te sluiten dat sprake is van de „uitoefening van een rechterlijke functie” in de zin van artikel 267 VWEU.
52.      Volgens het Hof „[kan] een verwijzend orgaan [wanneer het] geen geschillen dient te beslechten, [...] immers niet worden geacht een rechtsprekende functie te vervullen, ook al voldoet het aan de overige in de rechtspraak van het Hof vastgestelde voorwaarden”.(26)
c)      Voorlopige conclusie
53.      Kortom, ik ben van mening dat de notaris die in het kader van een erfrechtprocedure als gerechtscommissaris optreedt, niet de hoedanigheid van „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU heeft.
54.      De door mij voorgestelde oplossing doet geen afbreuk aan de doeltreffendheid van het in artikel 267 VWEU opgenomen mechanisme van prejudiciële verwijzingen, noch aan de uniforme uitlegging van het Unierecht die dat artikel beoogt te verzekeren.
55.      De verwezenlijking van deze doelstellingen wordt hoe dan ook gewaarborgd door de mogelijkheid om beroepen in rechte in te stellen tegen de beslissingen van een notaris die, hoewel hij krachtens verordening nr. 650/2012 de hoedanigheid van „gerecht” kan hebben, niet voldoet aan de voorwaarden om tegelijkertijd als een „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU te kunnen worden beschouwd.(27) In het kader van die beroepen kunnen de opeenvolgende rechterlijke instanties het Hof verzoeken om uitlegging van het Unierecht.
56.      In het licht van het voorgaande moet de prejudiciële verwijzing mijns inziens niet-ontvankelijk worden verklaard. Voor het geval dat het Hof dit standpunt niet deelt, zal ik desalniettemin een antwoord op de geformuleerde vragen voorstellen.
B.      Beoordeling ten gronde
57.      Bovenal moet worden nagegaan of de erflater, die in 1999 een erfovereenkomst naar Duits recht heeft doen verlijden, zich vervolgens kon bevrijden van de inhoud van die overeenkomst, ten nadele van de personen (zijn kleinkinderen) die daarin als erfgenamen werden vermeld.
58.      De latere handeling van de erflater ten nadele van degenen die hij in 1999 als erfgenamen had aangewezen, is neergelegd in een verklaring van onterving van deze erfgenamen (2015). Later (in 2017) heeft de erflater een nieuw testament opgesteld waarin hij een persoon buiten de directe familiekring heeft aangewezen als enige erfgenaam.
59.      De eerste prejudiciële vraag vereist een verduidelijking of verordening nr. 650/2012 van toepassing is op verklaringen waarin uitdrukking wordt gegeven aan de wil van L.K. om bepaalde erfgenamen uit te sluiten van de erfopvolging.
60.      Indien het antwoord op die eerste vraag bevestigend luidt, wenst de verwijzende rechter vervolgens te vernemen:
–        welk recht van toepassing is op de gehele erfopvolging van L.K. De verwijzende rechter twijfelt over de wijze waarop dat recht moet worden bepaald wanneer de opeenvolgende uiterste wilsbeschikkingen dateren van vóór de datum waarop verordening nr. 650/2012 volledig van toepassing werd en worden beheerst door verschillende rechtsstelsels.
–        welk gewicht in de beslechting van het geschil moet worden toegekend aan de regel dat indien een persoon bevoegd is om bij uiterste wil te beschikken volgens het recht dat van toepassing was op het tijdstip waarop hij dat deed, een latere wijziging van het toepasselijke recht geen afbreuk doet aan zijn bevoegdheid om die wilsbeschikking te herroepen of te wijzigen.
1.      Wettelijke regeling
61.      Alvorens op deze vragen in te gaan, acht ik het nuttig om enkele aspecten van de bij verordening nr. 650/2012 ingevoerde regeling voor erfopvolgingen met grensoverschrijdende gevolgen in herinnering te brengen.
a)      Vaststelling van het recht dat van toepassing is op uiterste wilsbeschikkingen
62.      Volgens verordening nr. 650/2012 kunnen het recht dat van toepassing is op de erfopvolging van een persoon en het recht dat van toepassing is op een door diezelfde persoon opgestelde uiterste wilsbeschikking (dat wil zeggen: op specifieke aspecten van die wilsbeschikking) van elkaar verschillen.
63.      Verordening nr. 650/2012 bepaalt dat in de regel slechts één rechtstelsel van toepassing is op de erfopvolging in haar geheel. Dat recht is het recht van de staat waar de erflater op het tijdstip van overlijden zijn gewone verblijfplaats had.(28) Als alternatief kan de erflater kiezen voor het recht van de staat waarvan hij op het tijdstip van de rechtskeuze of op het tijdstip van overlijden de nationaliteit bezit.(29)
64.      Ten behoeve van de rechtszekerheid voor personen die de vererving van hun nalatenschap willen plannen(30), is het recht dat de toelaatbaarheid en de materiële geldigheid(31) van de verschillende wilsbeschikkingen regelt:
–        in het geval van uiterste wilsbeschikkingen, niet zijnde erfovereenkomsten, het recht dat op de erfopvolging van toepassing zou zijn geweest indien de erflater zou zijn overleden op de dag waarop de wilsbeschikking is gemaakt („hypothetisch recht”)(32) of, indien hij dat verkiest, het recht van de staat waarvan hij op het tijdstip van het maken van de wilsbeschikking de nationaliteit bezit(33).
–        in het geval van erfovereenkomsten verschilt de regeling naargelang de overeenkomst betrekking heeft op de erfopvolging van één persoon(34) of op die van meerdere personen(35).
b)      Toepasselijkheid ratione temporis van verordening nr. 650/2012
65.      Ingevolge artikel 83, lid 1, van verordening nr. 650/2012 is de bepalende datum voor de toepassing van deze verordening die van het overlijden van de erflater.
66.      Uit de combinatie van die bepaling en artikel 84 volgt dat verordening nr. 650/2012 in haar geheel van toepassing is op erfopvolgingen van personen die op of na 17 augustus 2015 zijn overleden.
67.      Daarnaast voorziet artikel 83, lid 3, van verordening nr. 650/2012 in een overgangsregeling voor uiterste wilsbeschikkingen van vóór 17 augustus 2015.
68.      Indien een uiterste wilsbeschikking vóór 17 augustus 2015 is opgesteld in overeenstemming met het recht dat de erflater op grond van deze verordening had kunnen kiezen, geldt dat recht volgens artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012 als het recht dat van toepassing is op de erfopvolging in haar geheel.
2.      Eerste prejudiciële vraag
69.      De verwijzende rechter wenst te vernemen of artikel 83, leden 3 en 4, van verordening nr. 650/2012, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder d), van diezelfde verordening, aldus kan worden uitgelegd dat „het begrip ‚uiterste wilsbeschikking’ ook betrekking heeft op een verklaring van onterving”.
70.      In casu is deze vraag relevant om te bepalen of de verklaring van 23 juni 2015 waarbij L.K. zijn kleinkinderen heeft onterfd, een uiterste wilsbeschikking was.
71.      Een bevestigend antwoord zou betekenen dat die verklaring binnen de materiële werkingssfeer van verordening nr. 650/2012 valt. Indien dat het geval is, moet die uiterste wilsbeschikking krachtens artikel 83, lid 3, als toelaatbaar en geldig worden aangemerkt wanneer zij (formeel en materieel) voldoet aan de voorwaarden van de collisieregels:
–        van hoofdstuk III van verordening nr. 650/2012, of
–        die van kracht waren in de staat waar de erflater zijn gewone verblijfplaats had ten tijde van het opstellen van de verklaring van onterving, of
–        die van kracht waren in de staten waarvan de erflater de nationaliteit bezat ten tijde van het opstellen van de verklaring van onterving.
72.      Een bevestigend antwoord zou ook de weg vrijmaken voor de fictie(36) dat er een rechtstelsel is gekozen dat van toepassing is op de erfopvolging als geheel, welke fictie, als overgangsbepaling, in het leven is geroepen bij artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012. Het is deze tweede dimensie waarnaar de verwijzende rechter lijkt te vragen: afhankelijk van het toepasselijke recht kon L.K. de inhoud van de erfovereenkomst van 2 november 1999 al dan niet herroepen (en daarmee zijn kleinkinderen onterven).
73.      Op basis van wat ik zal toelichten in de context van de tweede vraag, stel ik vast dat het in de omstandigheden van deze zaak niet nodig is om de overgangsregeling van artikel 83 van verordening nr. 650/2012 in te roepen om vast te stellen welk recht de erfopvolging als geheel beheerst, aangezien de erflater uitdrukkelijk voor een rechtstelsel heeft gekozen in het testament van 20 december 2017. In dat geval hoeft ook de draagwijdte van het begrip „uiterste wilsbeschikking” (en de vraag of dit begrip een verklaring van onterving omvat) in die overgangsbepaling niet te worden onderzocht.
74.      Desalniettemin zal ik die analyse uitvoeren voor het geval het Hof tot een andere opvatting zou komen.
75.      Voor de consistentie moet het begrip „uiterste wilsbeschikking” overal waar dat in verordening nr. 650/2012 wordt gebruikt, dezelfde uitleg krijgen. Om die consistentie te waarborgen, en omwille van een eensluidend begrip van de tekst, wordt in artikel 3 van verordening nr. 650/2012 een aantal definities gegeven.
76.      In artikel 3, lid 1, onder d), van verordening nr. 650/2012 wordt „uiterste wilsbeschikking” gedefinieerd als, concreet, „een testament, een gemeenschappelijk testament of een erfovereenkomst”. De verklaring van onterving wordt niet uitdrukkelijk genoemd.
77.      Bepaald moet worden of de verklaring van onterving, ondanks dat deze niet uitdrukkelijk wordt genoemd, onder het begrip „uiterste wilsbeschikking” valt, wat tot een uitlegging van dit laatste begrip noopt. Aangezien er niet uitdrukkelijk wordt verwezen naar het recht van de lidstaten, zal die uitlegging autonoom zijn.(37)
78.      In beginsel is de lijst in artikel 3, lid 1, van verordening nr. 650/2012 uitputtend. Een analyse van de inhoud wijst echter uit dat het onder d) gedefinieerde begrip ziet op het formele, en niet het materiële, karakter van de betreffende uiterste wilsbeschikking (ongeacht of het gaat om een testament, een gemeenschappelijk testament of een erfovereenkomst).
79.      De verklaring van onterving wordt inderdaad niet vermeld in artikel 3, lid 1, van verordening nr. 650/2012, maar datzelfde geldt voor bijvoorbeeld de benoeming tot erfgenaam of legataris, om maar een van de naar hun inhoud typische uiterste wilsbeschikkingen te noemen.
80.      Vanuit dat materiële oogpunt moet aan het begrip „uiterste wilsbeschikking” in mijn optiek een ruime uitlegging worden gegeven, als weerspiegeling van de beoogde ruime toepassing van verordening nr. 650/2012, die tot uitdrukking is gebracht in artikel 3, lid 1, onder a), en overweging 9(38) van die verordening en die ook in overeenstemming is met de doelstellingen ervan(39).
81.      In dit verband ben ik het eens met de Commissie dat het begrip „testament” (als een van het „gemeenschappelijk testament” en de „erfovereenkomst” te onderscheiden categorie), hoewel dat als zodanig niet wordt gedefinieerd in verordening nr. 650/2012(40), alle eenzijdige verklaringen omvat waarmee een persoon, voor een bepaald tijdstip na zijn overlijden en op een zodanige wijze dat zijn erfopvolging niet (volledig) ab intestato plaatsvindt, bepaalt wat er met zijn vermogen moet gebeuren.
82.      Onterving valt binnen deze definitie. Het feit dat onterving geen handeling is die tot doel heeft om goederen van de nalatenschap over te dragen, maar om bepaalde personen van de nalatenschap uit te sluiten, staat er niet aan in de weg dat deze handeling kan worden gekwalificeerd als een uiterste wilsbeschikking. De negatieve of positieve signatuur van de wilsuitdrukking van de erflater inzake de bestemming van zijn vermogen na zijn overlijden lijkt mij niet van beslissende aard; wat wel van beslissende aard is, is dat zijn wilsuitdrukking van invloed is op de erfopvolging bij overlijden.
83.      Dit is het geval bij onterving: de uitsluiting van bepaalde personen die in beginsel tot de nalatenschap van de erflater zijn geroepen, heeft tot gevolg (indien die uitsluiting geldig is) dat deze personen van de nalatenschap worden uitgesloten en er een nieuwe volgorde van erfopvolging wordt geopend.
84.      Uitgaande van deze premisse is een verklaring van onterving die op of na 17 augustus 2015 wordt opgemaakt, onderworpen aan de collisieregels van hoofdstuk III van verordening nr. 650/2012. Indien de verklaring van onterving is verleden vóór 17 augustus 2015 en de opsteller op of na die dag komt te overlijden, is artikel 83, leden 3 en 4, van die verordening daarop van toepassing.
3.      Tweede prejudiciële vraag
85.      Indien (zoals ik voorstel) het antwoord op de eerste vraag bevestigend luidt, vraagt de verwijzende rechter zich af welk recht van toepassing is op de erfopvolging, in welk verband hij verzoekt om uitlegging van artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012.
86.      De verwijzende rechter schetst de situatie van een erflater die vóór 17 augustus 2015 meerdere uiterste wilsbeschikkingen heeft gedaan „in overeenstemming [...] met het recht van een lidstaat dat hij krachtens [verordening nr. 650/2012] had kunnen kiezen”. Hij wenst te vernemen of, in die situatie, „het recht dat wordt beschouwd als datgene dat is gekozen als het recht dat op de erfopvolging van toepassing is, het recht is in overeenstemming waarmee hij vóór 17 augustus 2015 voor het laatst een uiterste wilsbeschikking heeft gedaan”.
87.      Aan deze vraag liggen twee premissen ten grondslag die mij niet juist lijken:
–        in de eerste plaats, en op grond van wat ik verderop zal uiteenzetten, meen ik dat, om te bepalen of L.K. zijn kleinkinderen kon onterven (of een testament kon opmaken ten gunste van iemand buiten de directe familiekring) door eenzijdig de eerder met zijn vrouw gesloten erfovereenkomst te herroepen of te wijzigen,
niet hoeft te worden uitgegaan van het recht dat op de erfopvolging als geheel van toepassing is;
–        in de tweede plaats moet worden uitgegaan van het recht dat op de erfopvolging als geheel van toepassing is, zou dat recht, in omstandigheden als die van het hoofdgeding, in mijn opvatting niet moeten worden bepaald op de door de verwijzende rechter gesuggereerde wijze. Mijns inziens wordt dat toepasselijke recht in casu niet geregeld door artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012, zoals de verwijzende rechter aanneemt.
88.      Deze rechter stelt namelijk in de verwijzingsbeslissing vast dat de erflater op 20 december 2017 door een notaris een testament heeft doen verlijden en daarin een rechtskeuze overeenkomstig artikel 22 van verordening nr. 650/2012 heeft gemaakt(41): dat wil zeggen dat hij heeft gekozen voor een rechtstelsel dat de gehele erfopvolging beheerst(42).
89.      Op basis van dat laatste gegeven stel ik vast dat als de erflater gebruik heeft gemaakt van de (door verordening nr. 650/2012 geboden) mogelijkheid om het toepasselijke recht te kiezen zodra deze verordening volledig ratione temporis van toepassing is geworden, niet langer een beroep kan worden gedaan op de fictie van artikel 83, lid 4, van die verordening. Het op de erfopvolging toepasselijke recht is in dat geval simpelweg het recht dat de erflater heeft aangewezen in zijn testament van na de datum van waarop verordening nr. 650/2012 van toepassing is geworden.
90.      Deze voorlopige conclusie wordt bevestigd door de overige bepalingen van verordening nr. 650/2012.
91.      Op grond van artikel 83, lid 1, van verordening nr. 650/2012 is deze verordening van toepassing op de erfopvolging van personen die overlijden op of na 17 augustus 2015. Om te bepalen welk recht van toepassing is op uiterste wilsbeschikkingen die deze personen op enig moment vóór 17 augustus 2015 hebben opgesteld(43), moet worden gekeken naar hoofdstuk III van verordening nr. 650/2012.
92.      Deze toepassing van verordening nr. 650/2012 gaat echter gepaard met bepaalde nadere regels die zijn te vinden in artikel 83 van die verordening. Dat artikel voorziet in een overgangsregeling voor het beoordelen van de geldigheid van een eventuele rechtskeuze van vóór 17 augustus 2015 (lid 2) of van de toelaatbaarheid en geldigheid van uiterste wilsbeschikkingen van vóór 17 augustus 2015 (lid 3).
93.      Zoals ik elders heb opgemerkt(44), is het doel van deze overgangsregeling om wilsbeschikkingen te beschermen tegen wetswijzigingen die worden ingevoerd nadat de erflater heeft beslist welke bestemming zijn vermogen zal krijgen na zijn overlijden, dat heeft plaatsgevonden na de datum waarop verordening nr. 650/2012 volledig van toepassing is geworden. Hiermee wordt beoogd de wil van de erflater te eerbiedigen en de door zijn erfopvolgingsplanning gecreëerde gewettigde verwachtingen te respecteren.
94.      Artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012 bepaalt dat indien een uiterste wilsbeschikking is opgesteld vóór 17 augustus 2015 „in overeenstemming met het recht dat de erflater op grond van deze verordening had kunnen kiezen, [...] dat recht [geldt] als het op de erfopvolging toepasselijke recht”.
95.      Die fictie heeft hetzelfde gevolg als een rechtskeuze op grond van verordening nr. 650/2012, namelijk, kortweg,
aanwijzing van het op de erfopvolging in haar geheel toepasselijke recht.(45) De fictie heeft als uitgangspunt dat een erflater die op of na 17 augustus 2015 is overleden, voordien een uiterste wilsbeschikking overeenkomstig het recht van zijn nationaliteit heeft opgesteld(46) en maakt dat recht tot het recht dat de erfopvolging als geheel beheerst.
96.      Mijns inziens zijn er twee argumenten die de invoering van de fictie verklaren:
–        in de eerste plaats wordt hierdoor uitgesloten dat op de aspecten waarover de erflater niet heeft beschikt, het recht wordt toegepast van de staat waar de erflater zijn laatste gewone verblijfplaats had(47). In de praktijk draagt dit ertoe bij dat wordt voorkomen dat de erfopvolging wordt beheerst door meerdere rechtsstelsels(48), waardoor de erfrechtprocedure wordt vergemakkelijkt.
–        in de tweede plaats roept een systematische uitlegging van artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012, gelezen in samenhang met de leden 2 en 3 daarvan, de gedachte op dat die bepaling is opgesteld tegen de achtergrond van het vóór de vaststelling van die verordening bestaande wetgevingslandschap op het gebied van grensoverschrijdende erfopvolging.
97.      Vóór de vaststelling van verordening nr. 650/2012 was in de meerderheid van de rechtsstelsels van de lidstaten de nationaliteit van de erflater het aanknopingspunt voor de collisieregel op het gebied van erfopvolging.(49) Bijgevolg was het zeer waarschijnlijk dat een persoon die in zijn uiterste wilsbeschikking het recht van de staat van zijn nationaliteit aanhield, ervan uitging dat dit recht zou worden toegepast op elk aspect van zijn erfopvolging.
98.      In verordening nr. 650/2012 is het standaardaanknopingspunt daarentegen de laatste gewone verblijfplaats van de erflater.(50) Zonder de regeling van artikel 83, lid 4, zou een aanzienlijk aantal erfopvolgingen het risico lopen aan een ander recht te worden onderworpen dan het recht dat de erflater (en de belanghebbenden bij zijn erfopvolging) vermoedelijk had(den) verwacht.
99.      In het licht van het voorgaande acht ik de fictie van artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012 niet nodig wanneer, zoals in casu, na 17 augustus 2015 is gekozen voor een rechtstelsel, welke keuze uitdrukkelijk in het in 2017 opgestelde testament is opgenomen(51), als het rechtstelsel dat de gehele erfopvolging beheerst.
100. Vanaf 17 augustus 2015 wordt ervan uitgegaan dat de erflater de collisieregel van verordening nr. 650/2012 kent(52) of moet kennen. Wanneer de erflater na die datum het recht van de staat van zijn nationaliteit (het Tsjechische recht) kiest als het op zijn erfopvolging toepasselijke recht, maakt hij bewust gebruik van de mogelijkheid die hem door artikel 22 van verordening nr. 650/2012 wordt geboden.
4.      Derde prejudiciële vraag
101. De derde prejudiciële vraag betreft de uitlegging van artikel 26, lid 2, van verordening nr. 650/2012.(53)
102. Die bepaling regelt de situatie waarin: a) een persoon volgens het krachtens artikel 24 of 25 van verordening nr. 650/2012 toepasselijke recht bevoegd is om bij uiterste wil te beschikken, en b) het toepasselijke recht later wordt gewijzigd.
103. Indien die omstandigheden zich voordoen, bepaalt artikel 26, lid 2, van verordening nr. 650/2012 dat de latere wijziging van het toepasselijke recht niet van invloed is op de bevoegdheid van die persoon om de reeds door hem opgestelde uiterste wilsbeschikking te wijzigen of te herroepen.
104. De verwijzende rechter beschrijft de situatie als volgt:
–        „de erflater [was beperkt] in zijn bekwaamheid om bij uiterste wil te beschikken [...] krachtens een uiterste wilsbeschikking die is opgesteld in overeenstemming met het recht waardoor zijn erfopvolging in het geheel vóór 17 augustus 2015 werd beheerst”, en
–        „de voorwaarden voor de uitoefening van zijn bekwaamheid om bij uiterste wil te beschikken zijn gewijzigd als gevolg van een latere wijziging van dat recht”.
105. In die situatie wenst de verwijzende rechter te vernemen of „de bekwaamheid van de erflater om bij uiterste wil te beschikken nog steeds beperkt is overeenkomstig het recht dat op zijn erfopvolging van toepassing zou zijn geweest indien hij was overleden op de datum van sluiting van de betreffende erfovereenkomst, ongeacht het feit dat hij overeenkomstig het recht waardoor zijn erfopvolging op de datum van zijn overlijden in het geheel wordt beheerst, gerechtigd was om de gesloten erfovereenkomst te beëindigen (te herroepen of te wijzigen)”.
106. De verwijzende rechter benadert de vraag of de erfovereenkomst al dan niet kon worden herroepen vanuit het begrip „bekwaamheid”. In mijn ogen is die benadering onjuist.
107. Het begrip „handelingsbekwaamheid” zoals gebruikt in artikel 26, lid 1, onder a), van verordening nr. 650/2012 ziet niet op de beperkingen bij
het opstellen van uiterste wilsbeschikkingen die, zoals in casu, voortvloeien uit een erfovereenkomst. Die beperkingen corresponderen met de „rechtsgevolgen [van de overeenkomst] tussen de partijen, daaronder begrepen de voorwaarden voor ontbinding [van de overeenkomst]”, die worden geregeld in artikel 25 van die verordening(54).
108. Het begrip „handelingsbekwaamheid” in de zin van artikel 26, lid 1, onder a), van verordening nr. 650/2012 omvat niet elk aspect van de mogelijkheid om voor na het overlijden een wilsbeschikking te doen over het eigen vermogen. Dit blijkt meteen al uit het feit dat in datzelfde artikel 26, lid 1, afzonderlijk wordt verwezen naar de handelingsbekwaamheid met betrekking tot de uiterste wilsbeschikking (onder a) en de specifieke beletselen om bij uiterste wil ten gunste van bepaalde personen te beschikken (onder b):
–        de werkingssfeer van artikel 26, lid 1, onder a), omvat de specifieke voorwaarden voor de geldigheid van een uiterste wilsbeschikking, waarmee wordt beoogd te waarborgen dat de erflater in staat is om te begrijpen wat hij doet. Doorgaans betreft dit regels die leeftijdsvereisten stellen(55) of die vereisen dat de erflater op het tijdstip van het opstellen van de betreffende wilsbeschikking bij zijn volle verstand is;
–        artikel 26, lid 1, onder b), van verordening nr. 650/2012 voorziet daarentegen in andere beperkingen die niet de handelingsbekwaamheid van de erflater betreffen, maar de specifieke beletselen om ten gunste van bepaalde personen te beschikken.(56) Daarbij gaat het om beletselen die wegens het functionele verband tussen die personen en de erflater niet diens „handelingsbekwaamheid” in eigenlijke zin betreffen, maar impliceren dat de erflater beperkte beschikkingsvrijheid heeft.
109. De handelingsbekwaamheid met betrekking tot de uiterste wilsbeschikking in de zin van artikel 26, lid 1, onder a), van verordening nr. 650/2012 blijft onveranderd wanneer de erflater zelf, bij een geldige overeenkomst (die dateert van vóór 17 augustus 2015), beperkingen heeft gesteld aan zijn vrijheid om een uiterste wilsbeschikking in de toekomst te herroepen of te wijzigen.
110. De verwijzing in artikel 26, lid 1, onder a), van verordening nr. 650/2012 naar de handelingsbekwaamheid van de erflater valt, zoals blijkt uit het opschrift van dat artikel, onder de rubriek „materiële geldigheid van uiterste wilsbeschikkingen”.
111. In de opsomming van de in artikel 25 van verordening nr. 650/2012 geregelde aspecten is de materiële geldigheid van erfovereenkomsten nevengeschikt aan de bindende rechtsgevolgen die deze overeenkomsten tussen partijen sorteren (met inbegrip van de voorwaarden voor de ontbinding ervan): de materiële geldigheid en die rechtsgevolgen worden niet met elkaar verward.
112. Anders gezegd: de beperking of, in voorkomend geval, het volledige verlies van de bevoegdheid om datgene wat in een erfovereenkomst is overeengekomen eenzijdig te herroepen of te wijzigen(57), staat niet gelijk aan de handelingsbekwaamheid om bij uiterste wil te beschikken. Wie bekwaam was om een erfovereenkomst te sluiten, zal ook bekwaam zijn (tenzij zijn persoonlijke omstandigheden veranderen)(58) om die overeenkomst te wijzigen of te herroepen.
113. Wanneer de betrokkene gebruikmaakt van zijn
bekwaamheid om een uiterste wilsbeschikking op te stellen tot wijziging van de eerdere erfovereenkomst, kan het voorkomen dat het nationale recht dat op dat type overeenkomst van toepassing is, niet toestaat dat die overeenkomst worden gewijzigd. In dat geval zal de beperking van de beschikkingsvrijheid (niet van de bekwaamheid) zoals gezegd niet het gevolg zijn van een tekortschietende bekwaamheid van de persoon, maar van bepaalde specifieke beletselen voor de erflater om de wijzigingen van de erfovereenkomst door te voeren.
114. Ik stel derhalve vast dat de beperkingen van de beschikkingsvrijheid die inherent zijn aan een erfovereenkomst, niet moeten worden aangemerkt als betrekking hebbend op de „handelingsbekwaamheid” in de zin van artikel 26, lid 1, onder a), van verordening nr. 650/2012, en bijgevolg ook niet aldus moeten worden aangemerkt voor de toepassing van lid 2 van dat artikel(59).
115. In verordening nr. 650/2012 is de regeling van de rechtsgevolgen van de erfovereenkomst elders te vinden en is deze afhankelijk van een toepasselijk recht dat wordt bepaald overeenkomstig andere bepalingen. Specifiek geldt het volgende:
–        met betrekking tot erfovereenkomsten die op of na 17 augustus 2015 zijn gesloten, bepaalt artikel 25 van verordening nr. 650/2012 dat het recht dat van toepassing is op de bindende rechtsgevolgen van de overeenkomst, het recht is dat van kracht was op het moment van verlijden van de overeenkomst;
–        met betrekking tot erfovereenkomsten van vóór 17 augustus 2015 (zoals die welke in casu aan de orde is) die zijn gesloten door personen van wie de erfopvolging op een tijdstip na die datum wordt geopend, hangt de toepasselijke regel af van de uitleg die aan artikel 83, lid 3, van verordening nr. 650/2012(60) wordt gegeven.
V.      Conclusie
116. In het licht van het voorgaande geef ik het Hof in overweging om het verzoek om een prejudiciële beslissing niet-ontvankelijk te verklaren.
117. Subsidiair, voor het geval dat het verzoek om een prejudiciële beslissing ontvankelijk wordt verklaard, geef ik het Hof in overweging om de notaris die door de Obvodní soud pro Prahu 1 is aangewezen als gerechtscommissaris, het volgende antwoord te verschaffen:
„Artikel 3, lid 1, onder d), artikel 22, lid 1, artikel 25, artikel 26, leden 1 en 2, en artikel 83, leden 3 en 4, van verordening (EU) nr. 650/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 4 juli 2012 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen en de aanvaarding en de tenuitvoerlegging van authentieke akten op het gebied van erfopvolging, alsmede betreffende de instelling van een Europese erfrechtverklaring,
moeten aldus worden uitgelegd dat
–        het begrip ‚uiterste wilsbeschikking’ in artikel 3, lid 1, onder d), van verordening nr. 650/2012 een verklaring van onterving omvat, waarop bijgevolg artikel 83, leden 3 en 4, van die verordening van toepassing is.
–        de fictionele rechtskeuze waarin is voorzien in artikel 83, lid 4, van verordening nr. 650/2012 niet meespeelt wanneer de erflater krachtens artikel 22, lid 1, van deze verordening een op zijn erfopvolging toe te passen rechtskeuze heeft gemaakt na het tijdstip waarop deze verordening volledig van toepassing is geworden.
–        artikel 26, lid 1, onder a), en lid 2, van verordening nr. 650/2012, inzake de handelingsbekwaamheid van de erflater met betrekking tot de uiterste wilsbeschikking, niet tot doel heeft te regelen of, en zo ja onder welke voorwaarden, de persoon die een erfovereenkomst inzake de erfopvolging van meer dan één persoon heeft gesloten, die overeenkomst naderhand kan wijzigen of herroepen. De bindende rechtsgevolgen van de erfovereenkomst worden geregeld door artikel 25 van verordening nr. 650/2012.”
1      Oorspronkelijke taal: Spaans.
i      De benaming van deze zaak is fictief en komt niet overeen met de echte naam van enige partij in de procedure.
2      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 4 juli 2012 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen en de aanvaarding en de tenuitvoerlegging van authentieke akten op het gebied van erfopvolging, alsmede betreffende de instelling van een Europese erfrechtverklaring (PB 2012, L 201, blz. 107 met rectificatie in PB 2012, L 344, blz. 3).
3      Brief van 26 februari 2025, ingediend in antwoord op een vraag van het Hof van 28 januari 2025.
4      Wet betreffende bijzondere gerechtelijke procedures; hierna: „wet nr. 292/2013”.
5      Wet nr. 89/2012 Sb. tot vaststelling van het burgerlijk wetboek.
6      Zijn echtgenote, E.K., is op 9 januari 2007 overleden.
7      In de verwijzingsbeslissing worden de begrippen „gemeenschappelijk testament” en „erfovereenkomst” zonder onderscheid gebruikt om te verwijzen naar het op 2 november 1999 verleden (en in 2001 gewijzigde) testament. De verwijzende rechter licht toe dat een gemeenschappelijk testament kan worden beschouwd als een „erfovereenkomst” in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van verordening nr. 650/2012. Het „gemeenschappelijk testament” heeft in die bepaling echter een eigen plaats: zie artikel 3, lid 1, onder c). Bovendien worden in datzelfde artikel, onder d), waar de term „uiterste wilsbeschikking” wordt verduidelijkt, de twee begrippen afzonderlijk vermeld. Mijns inziens wordt het „gemeenschappelijk testament” in de zin van verordening nr. 650/2012 gekarakteriseerd door de eenheid van handeling (oftewel een formeel gegeven). De erfovereenkomst wordt daarentegen gekenmerkt door de onderlinge samenhang van de materiële bepalingen ervan. Ter terechtzitting hebben verschillende deelnemers (waaronder de Europese Commissie en de Duitse regering) deze zelfde benadering gevolgd en opgemerkt dat de begrippen „gezamenlijk testament” en „erfovereenkomst” elkaar niet uitsluiten: indien in het kader van een „Berlijns testament” in een en dezelfde akte onderling samenhangende materiële bepalingen worden vastgelegd, zal het niet onjuist zijn om die akte zowel een „erfovereenkomst” als een „gezamenlijk testament” te noemen (ook al zou het, om verwarring te voorkomen, beter zijn om dat niet te doen). Onverminderd de door de rechter die het geschil moet beslechten uit te voeren beoordeling, lijkt alles erop te wijzen dat er een echte „erfovereenkomst” bestond, zodat ik naar het eerste testament van L.K. zal verwijzen als het „testament van 2 november 1999”, het „Berlijns testament” of de „erfovereenkomst”.
8      Uit de verwijzingsbeslissing blijkt niet duidelijk welke personen in het testament van 2 november 1999 zijn aangewezen als erfgenamen. Ter terechtzitting waren de advocaten van beide partijen het erover eens dat het de kleinkinderen van de testateurs waren (maar verschilden zij van mening over de vraag of de langstlevende echtgenoot eveneens als erfgenaam was aangewezen).
9      In de verwijzingsbeslissing wordt ook niet vermeld welke personen werden onterfd. Ter terechtzitting is duidelijk geworden dat L.K. zijn dochters en kleinkinderen heeft onterfd.
10      Bij brief van 30 november 2022 heeft die advocaat de wettelijke regeling van het BGB en de inhoud van dit testament nader toegelicht. In die brief betoogde hij dat de erflater en zijn echtgenote hun testamentaire vrijheid (in het Duits: „Testierfreiheit”) uitdrukkelijk hadden beperkt in het geval dat een van hen zou komen te overlijden. De langstlevende echtgenoot zou de kring van hun erfgenamen enkel kunnen wijzigen wanneer hij zijn keuze beperkte tot de begunstigden van hun gemeenschappelijke testament.
11      Zie beschikking van 1 september 2021, OKR (Prejudiciële verwijzing van een notarieel medewerker) (C‑387/20, EU:C:2021:751, punt 31; hierna: „beschikking OKR”).
12      Beschikking OKR, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak.
13      De schriftelijke opmerkingen van de Tsjechische regering en van de Commissie bevatten commentaar dat de ontvankelijkheid ondersteunt. Ter terechtzitting heeft de Commissie haar standpunt genuanceerd door te betogen dat de ontvankelijkheid twijfelachtig is.
14      Onder het opschrift „Legitimatie van de gerechtscommissaris die is aangewezen om namens de Obvodní soud pro Prahu 1 [...] op te treden bij de indiening van een verzoek om een prejudiciële beslissing”, stelt de notaris dat hij krachtens § 103, lid 4, van wet nr. 292/2013 als gerechtscommissaris in erfrechtprocedures beschikt over „alle bevoegdheden waarover de rechter bij de uitoefening van zijn openbare rechterlijke gezag beschikt” (cursivering van mij). Deze stelling strookt echter niet met wat het Hof heeft geoordeeld in het arrest van 15 maart 2018, Commissie/Tsjechië
(C‑575/16, EU:C:2018:186; hierna: „arrest Commissie/Tsjechië”).
15      De schending van artikel 49 VWEU vloeide voort uit de oplegging van een nationaliteitsvereiste voor het uitoefenen van het beroep van notaris. Dat vereiste is vervolgens geschrapt naar aanleiding van het arrest Commissie/Tsjechië.
16      Punten 117‑127 van arrest Commissie/Tsjechië. Anders dan de Tsjechische regering ter terechtzitting heeft betoogd, heeft het Hof zich in dat arrest niet beperkt tot het onderzoeken van de algemene bevoegdheden van notarissen, maar duidelijk ook gekeken naar hun specifieke functie in de erfrechtprocedure, die in casu aan de orde is.
17      Punt 126 van arrest Commissie/Tsjechië.
18      Arrest Pl. ÚS 29/25 van 17 september 2025.
19      Ibidem, punt 10.
20      Punten 3‑5 van het schriftelijke antwoord van de Tsjechische regering, van 10 oktober 2025, op de vraag van het Hof.
21      De regeling inzake het uit hun ambt ontzetten of afzetten van Tsjechische notarissen zou op bepaalde punten kunnen samenvallen met de regels die van toepassing zijn op de leden van de verwijzende instantie in de zaak die heeft geleid tot het arrest van 7 mei 2024, NADA e.a. (C‑115/22, EU:C:2024:384). In die zaak ging het om de Unabhängige Schiedskommission Wien (onafhankelijke arbitragecommissie Wenen, Oostenrijk), waarvan de ambtstermijn van de leden „‚om ernstige redenen’ vervroegd kan worden ingetrokken” bij een besluit dat „uitsluitend een zaak van de federale minister [...] [is], te weten een lid van de uitvoerende macht, zonder dat vooraf precieze criteria of garanties zijn vastgesteld” (punten 49 en 52). Ter terechtzitting heeft de Tsjechische regering betoogd dat de minister in dit verband geen enkele beoordelingsmarge heeft en notarissen
alleen uit hun ambt kan ontzetten op een van de vooraf bij wet vastgestelde gronden.
22      Ter terechtzitting heeft de Tsjechische regering erkend dat het grondwettelijk hof
de wettelijke regeling voor Tsjechische notarissen correct heeft beschreven in zijn arrest.
23      Punt 6 van het schriftelijke antwoord van de Tsjechische regering, van 10 oktober 2025, op de vraag van het Hof.
24      Punt 7 van het schriftelijke antwoord van de Tsjechische regering, van 10 oktober 2025, op de vraag van het Hof. Cursivering van mij.
25      § 104, lid 1, van wet nr. 292/2013: „De rechter trekt het mandaat van de notaris in, ook indien daartoe geen verzoek is ingediend, indien het risico bestaat dat de zaak niet binnen een redelijke termijn zal worden beslecht en de notaris schriftelijk in kennis is gesteld van de mogelijkheid dat het gerecht zijn mandaat zal intrekken.”
26      Beschikking OKR, punten 23 en 24. Cursivering van mij. In casu is niet geheel duidelijk of het geschil uitsluitend betrekking heeft op een rechtsvraag dan wel zich ook uitstrekt tot de feiten. Na daarnaar ter terechtzitting te zijn gevraagd, hebben de advocaten van partijen bevestigd dat er een geschil over de feiten bestaat betreffende de redenen die ten grondslag aan de onterving van de kleinkinderen hebben gelegen.
27      Beschikking OKR, punt 33.
28      Artikel 21, lid 1, van verordening nr. 650/2012.
29      Artikel 22, lid 1, van verordening nr. 650/2012.
30      Overweging 48 van verordening nr. 650/2012.
31      Voor het begrip „materiële geldigheid” in de zin van de artikelen 24 en 25 van verordening nr. 650/2012, zie artikel 26, lid 1.
32      Artikel 24, lid 1. Dat recht wordt bepaald overeenkomstig artikel 21 van verordening nr. 650/2012.
33      Artikel 24, lid 2, van verordening nr. 650/2012. De keuze moet beantwoorden aan de voorwaarden van artikel 22. Volgens overweging 51 kan die keuze alleen vallen op het recht van de staat van de nationaliteit die de erflater op de datum van de rechtskeuze bezat.
34      Wat erfovereenkomsten betreft, en behoudens de rechtskeuze, worden de toelaatbaarheid, de materiële geldigheid en de rechtsgevolgen tussen de partijen bij een overeenkomst betreffende de erfopvolging van één persoon bepaald door het recht dat ingevolge verordening nr. 650/2012 van toepassing zou zijn geweest op de erfopvolging van deze persoon mocht hij zijn overleden op de dag waarop de overeenkomst is gesloten. Zie artikel 25, lid 3, onder verwijzing naar de voorwaarden van artikel 22 en overweging 51 van verordening nr. 650/2012.
35      De toelaatbaarheid van deze erfovereenkomsten hangt af van de cumulatieve toepassing van de rechtstelsels die op de erfopvolging van elke erflater van toepassing zouden zijn indien deze zou zijn overleden op de dag waarop de overeenkomst is gesloten. Van die rechtstelsels beheerst het recht dat het nauwst met de overeenkomst is verbonden de materiële geldigheid en de rechtsgevolgen tussen de partijen ervan. Zie artikel 25, leden 1, 2 en 3, van verordening nr. 650/2012. Volgens artikel 22 juncto overweging 51 kan op het tijdstip waarop de overeenkomst wordt gesloten alleen worden gekozen voor het recht van de nationaliteit van (een van) de partijen.
36      Deze term heb ik gebruikt in mijn conclusie in de zaak E. E. (Rechterlijke bevoegdheid en op erfopvolging toepasselijk recht) (C‑80/19, EU:C:2020:230, punten 104, 107 en 112). Het Hof kwalificeert het mechanisme als een „vermoeden”: arrest van 9 september 2021, RK (Onbevoegdverklaring) (C‑422/20, EU:C:2021:718, punt 53).
37      Zie, naar analogie, arrest van 9 september 2021, UM (Overeenkomst tot eigendomsoverdracht bij overlijden) (C‑277/20, EU:C:2021:708, punt 29).
38      In overweging 9 wordt erfopvolging gelijkgesteld met „elke vorm van overgang en overdracht van goederen, rechten en verplichtingen bij overlijden, ongeacht of het gaat om een onder een uiterste wilsbeschikking vrijwillige overgang en overdracht dan wel om overgang in het geval van erfopvolging bij versterf”.
39      Voor de uitlegging van artikel 3, lid 1, onder b), van verordening nr. 650/2012, zie arrest van 9 september 2021, UM (Overeenkomst tot eigendomsoverdracht bij overlijden) (C‑277/20, EU:C:2021:708), punt 33): „Deze uitlegging wordt bevestigd door de doelstelling van deze verordening, die erin bestaat om overeenkomstig het beginsel van de eenheid van de erfopvolging versnippering van de nalatenschap te voorkomen en een eenvormige regeling tot stand te brengen die van toepassing is op alle burgerrechtelijke aspecten van de erfopvolging in de nalatenschap van een overleden persoon met grensoverschrijdende gevolgen en met name op ‚elke vorm van overgang en overdracht van goederen bij overlijden’, zoals blijkt uit overweging 9 van die verordening [...]”. Bovenop deze doelstellingen komen de doelstellingen die in overweging 7 worden uiteengezet: in het bijzonder die om burgers in staat te stellen om op voorhand hun erfopvolging te organiseren.
40      Waarin de andere twee begrippen wel worden gedefinieerd: zie artikel 3, lid 1, onder b) en c).
41      Ook wordt vermeld dat de rechterlijke instantie die (de later bestreden) beslissing 37 D 227/2022‑118 heeft gegeven, het Tsjechische recht beschouwde als het recht dat van toepassing is op de erfopvolging als geheel, juist op grond van die keuze van L.K.
42      Arrest van 9 september 2021, UM (Overeenkomst tot eigendomsoverdracht bij overlijden) (C‑277/20, EU:C:2021:708, punt 39). Het feit dat de bewoordingen van deze bepaling in de verschillende taalversies van verordening nr. 650/2012 uiteenlopen, in de zin dat in slechts enkele daarvan wordt gespecificeerd dat de rechtskeuze betrekking heeft op de gehele erfopvolging, is opgemerkt door advocaat-generaal Richard de la Tour in zijn conclusie in die zaak (C‑277/20, EU:C:2021:531, punt 53 en voetnoot 42), welke opmerking nog steeds relevant is.
43      Of de uiterste wilsbeschikking is opgesteld vóór de inwerkingtreding van verordening nr. 650/2012 (16 augustus 2012) dan wel tussen die datum en 17 augustus 2015, is niet relevant.
44      Conclusie in de zaak E. E. (Rechterlijke bevoegdheid en op erfopvolging toepasselijk recht) (C‑80/19, EU:C:2020:230, punten 101 en 102).
45      Arrest van 9 september 2021, RK (Onbevoegdverklaring) (C‑422/20, EU:C:2021:718, punt 53).
46      Dit is de enige mogelijkheid die verordening nr. 650/2012 de erflater biedt: zie artikel 22, lid 1, van die verordening.
47      Volgens artikel 21, lid 1, van verordening nr. 650/2012 is dit in de regel het recht dat van toepassing is bij gebreke van een keuze.
48      Op grond van artikel 83, lid 2, van verordening nr. 650/2012 kunnen ook andere rechtsstelsels dan die van de staat waarvan de erflater de nationaliteit bezat gaan meespelen bij het beoordelen van de toelaatbaarheid en de formele en materiële geldigheid van uiterste wilsbeschikkingen van vóór 17 augustus 2015.
In elk geval is het uitgangspunt van
lid 4 dat deze wilsbeschikking is gedaan overeenkomstig het nationale recht van de erflater.
49      Van de negentien lidstaten die erfopvolgingen met grensoverschrijdende gevolgen hadden geregeld, hadden er zestien gekozen voor dat aanknopingspunt.
50      Een andere rechtskeuze wordt gezien als een afwijking: arrest van 12 oktober 2023, OP (Keuze van het recht van een derde land met het oog op erfopvolging) (C‑21/22, EU:C:2023:766, punt 31).
51      Zoals die fictie ook niet nodig zou zijn indien er vóór dat tijdstip een rechtskeuze was gemaakt die geldig was op grond van artikel 84, lid 2, van verordening nr. 650/2012. Zie arrest van 16 juli 2020, E. E. (Rechterlijke bevoegdheid en op erfopvolging toepasselijk recht) (C‑80/19, EU:C:2020:569, punt 92).
52      Aangenomen mag worden dat dit gold voor L.K., al was het maar vanwege de tussenkomst van een notaris in het in 2017 opgestelde testament.
53      Artikel 26, lid 2, van verordening nr. 650/2012 is door de appelrechter ingebracht in het debat. Bij het vernietigen van de bestreden beslissing heeft die rechter de rechter in eerste aanleg verzocht om in het licht van het Duitse (en niet het Tsjechische) recht vast te stellen of de erflater het „Berlijns testament” na het overlijden van zijn echtgenote kon herroepen of wijzigen. In de verwijzingsbeslissing wordt niet onderzocht of het vóór 17 augustus 2015 opgestelde „Berlijns testament” van invloed is op de toepasselijkheid van artikel 26, lid 2, van verordening nr. 650/2012.
54      Wat overeenkomsten van na 17 augustus 2015 betreft. Zie punt 115 hieronder aangaande vóór die datum gesloten overeenkomsten.
55      Zo wordt dit door de Commissie opgevat in punt 62 van haar schriftelijke opmerkingen, door als voorbeeld van een voorwaarde voor het beschikken over de bekwaamheid te geven dat de persoon 18 jaar of ouder moet zijn.
56      Of specifieke beletselen om goederen te ontvangen uit de nalatenschap van de persoon die bij uiterste wil beschikt.
57      Wat hetzelfde is: of en hoe de vrijheid om opnieuw te beschikken over de goederen waarop de erfovereenkomst betrekking had, kan worden teruggekregen.
58      Of als de wet die deze persoonlijke omstandigheden beheerst, verandert als gevolg van een wijziging in de bepaling van het aanknopingspunt: bijvoorbeeld wanneer de gewone verblijfplaats die de erflater had op het tijdstip van het opmaken van de uiterste wilsbeschikking niet de verblijfplaats is die hij heeft op het tijdstip dat hij die wilsuiting wenst te herroepen of te wijzigen. Een functie van artikel 26, lid 2, van verordening nr. 650/2012 is juist het ongeldig maken van de rechtsgevolgen van die wijziging wanneer deze ertoe leiden dat de erflater ervan wordt weerhouden de gewenste wijziging of herroeping te realiseren.
59      Mijns inziens is artikel 26, lid 2, van verordening nr. 650/2012 vooral een uitzondering op artikel 24, lid 3, inzake de wijziging of herroeping van uiterste wilsbeschikkingen niet zijnde erfovereenkomsten. Op grond van deze bepaling is het recht dat deze handelingen beheerst niet het recht dat van toepassing was op de datum van verlijden van de betreffende wilsbeschikking, maar het recht dat van kracht was op het moment van de herroeping of wijziging. Om te voorkomen dat een erflater krachtens dat recht onvoorzien wordt „gebonden” door wat hij heeft beschikt, sluit artikel 26, lid 2, de bevoegdheid uit van de werkingssfeer ervan. Materieel geeft de regel uitvoering aan het algemeen aanvaarde beginsel dat (eenzijdige) handelingen van uiterste wilsbeschikking in wezen herroepbaar zijn.
60      In letterlijke zin heeft dat lid enkel betrekking op het recht dat de toelaatbaarheid en de formele en materiële geldigheid van uiterste wilsbeschikkingen beheerst, maar niet op het recht dat van toepassing is op de rechtsgevolgen ervan.