Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY
przedstawiona w dniu 10 lipca 2025 r.(1).
Sprawa C‑483/23
D,
A,
B,
C,
T
przeciwko
Ministero dell’Economia e delle Finanze,
Comitato di Sicurezza Finanziaria,
Agenzia del Demanio
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (regionalny sąd administracyjny dla Lacjum, Włochy)]
Odesłanie prejudycjalne – Polityka zewnętrzna – Środki ograniczające przyjęte wobec Federacji Rosyjskiej ze względu na działania podważające integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażające – Rozporządzenie (UE) nr 269/2014 – Zamrożenie środków finansowych lub zasobów gospodarczych przekazanych do trustu – Uznanie trustu utworzonego w jurysdykcji offshore – Założyciel trustu wskazany w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 – Własność i posiadanie zasobów gospodarczych i środków finansowych trustu oraz faktyczne władanie nimi – Kontrola
zasobów gospodarczych i środków finansowych trustu – Trust powiązany z osobą objętą sankcjami
1.        Kontekst dla odesłania prejudycjalnego w niniejszej sprawie stanowi przyjęcie przez Unię Europejską wobec Federacji Rosyjskiej środków ograniczających polegających na zamrożeniu zasobów gospodarczych i środków finansowych w celu zwalczania działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających.
2.        Sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy środki w postaci zamrożenia mogą obejmować aktywa lub zasoby gospodarcze przekazane do trustu(2) przez osobę (założyciela trustu), która jest wskazana z imienia i nazwiska w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia (UE) nr 269/2014(3).
3.        Trybunał musi rozstrzygnąć, do jakiego stopnia trust może służyć jako środek umożliwiający obejście stosowania środków ograniczających. Odpowiedź będzie wymagała uwzględnienia złożonego i elastycznego charakteru trustów, będących instytucją prawną, która została włączona przez niektóre, ale nie wszystkie, państwa członkowskie do ich prawa krajowego.
I.      Ramy prawne
A.      Prawo międzynarodowe. Konwencja przyjęta w Hadze w dniu 1 lipca 1985 r. w sprawie prawa właściwego dla trustów i ich uznawalności(4)
4.        Zgodnie z art. 2 tej konwencji:
„Do celów niniejszej konwencji trust oznacza stosunki prawne nawiązane przez osobę będącą założycielem trustu – w drodze czynności między żyjącymi lub na wypadek śmierci – jeżeli aktywa zostały oddane pod kontrolę powiernika w interesie beneficjenta lub w określonym celu.
Trust ma następujące cechy:
a)      aktywa trustu stanowią odrębną masę i nie wchodzą w skład majątku powiernika;
b)      aktywa trustu są zarejestrowane na nazwisko powiernika lub innej osoby w imieniu powiernika;
c)      powiernik jest uprawniony i zobowiązany do administrowania, zarządzania lub rozporządzania aktywami zgodnie z postanowieniami trustu i zgodnie z przepisami szczególnymi wynikającymi z ustawy, a także do składania sprawozdań w związku z tym uprawnieniem i obowiązkiem.
Okoliczność, że założyciel zachowuje określone uprawnienia lub że powiernik ma pewne prawa jako beneficjent, niekoniecznie stoi na przeszkodzie istnieniu
trustu”.
5.        Artykuł 6 akapit pierwszy stanowi:
„Trust podlega prawu wybranemu przez założyciela. Wybór musi być wyraźny lub wynikać z postanowień aktu ustanawiającego trust lub potwierdzającego jego istnienie, interpretowanych, w stosownym przypadku, w świetle okoliczności sprawy”.
6.        Artykuł 11 stanowi:
„Każdy trust utworzony zgodnie z prawem, o którym mowa w poprzednim rozdziale, uznaje się za trust.
Uznanie to oznacza co najmniej, że aktywa trustu są odrębne od majątku osobistego powiernika oraz że powiernik może występować jako powód lub pozwany i może występować jako powiernik przed notariuszem lub każdą osobą pełniącą funkcję publiczną.
W zakresie, w jakim prawo właściwe dla trustu tego wymaga lub to przewiduje, uznanie to oznacza w szczególności:
a)      że wierzyciele osobiści powiernika nie mogą korzystać ze środków zabezpieczających w stosunku do aktywów trustu;
b)      że aktywa trustu nie wchodzą w skład majątku powiernika w przypadku jego niewypłacalności lub upadłości;
c)      że aktywa trustu nie wchodzą w skład małżeńskiego ustroju majątkowego ani masy spadkowej po powierniku;
d)      że można dochodzić roszczeń dotyczących aktywów trustu, w przypadku gdy powiernik, z naruszeniem obowiązków wynikających z trustu, połączył aktywa trustu ze swoimi aktywami osobistymi lub je zbył. Jednakże prawa i obowiązki osoby trzeciej będącej w posiadaniu aktywów trustu nadal podlegają prawu określonemu przez normy kolizyjne sądu orzekającego”.
B.      Prawo Unii
1.      Rozporządzenie nr 269/2014
7.        Artykuł 1 stanowi:
„Na użytek niniejszego rozporządzenia stosuje się następujące definicje:
[…]
d)      »zasoby gospodarcze« oznaczają wszelkiego rodzaju rzeczowe aktywa trwałe i wartości niematerialne i prawne, ruchome i nieruchome, które nie są środkami finansowymi, ale mogą być użyte do uzyskania środków finansowych, towarów lub usług;
e)      »zamrożenie zasobów gospodarczych« oznacza uniemożliwienie wykorzystania zasobów gospodarczych do uzyskiwania środków finansowych, towarów lub usług w jakikolwiek sposób, między innymi poprzez ich sprzedaż, wynajem lub obciążenie hipoteką;
f)      »zamrożenie środków finansowych« oznacza zapobieganie wszelkim ruchom tych środków finansowych, ich przekazywaniu, zmianom, wykorzystaniu, udostępnianiu lub dokonywaniu nimi transakcji w jakikolwiek sposób, który powodowałby jakąkolwiek zmianę ich wielkości, wartości, lokalizacji, własności, posiadania, charakteru, przeznaczenia lub dowolną inną zmianę, która umożliwiłaby korzystanie z nich, w tym zarządzanie portfelem;
g)      »środki finansowe« oznaczają aktywa finansowe i dowolnego rodzaju korzyści, między innymi:
[…]”.
8.        Artykuł 2(5) stanowi:
„1.      Zamraża się wszystkie środki finansowe i zasoby gospodarcze będące własnością, pozostające w posiadaniu, w faktycznym władaniu lub pod kontrolą wymienionych w załączniku I osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów lub powiązanych z nimi osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów wymienionych w załączniku I.
2.      Nie udostępnia się wymienionym w załączniku I osobom fizycznym lub prawnym, podmiotom lub organom ani powiązanym z nimi osobom fizycznym lub prawnym, podmiotom lub organom, ani też na ich rzecz – bezpośrednio lub pośrednio – żadnych środków finansowych ani zasobów gospodarczych”.
9.        Artykuł 9 ma następujące brzmienie:
„Zakazuje się świadomego i umyślnego udziału w działaniach, których celem lub skutkiem jest ominięcie środków, o których mowa w art. 2”.
2.      Rozporządzenie wykonawcze 2022/336
10.      Zgodnie z art. 1 tego rozporządzenia „[d]o wykazu zamieszczonego w załączniku I do rozporządzenia (UE) nr 269/2014 dodaje się osoby i podmiot wymienione w załączniku do niniejszego rozporządzenia”.
3.      Dyrektywa (UE) 2015/849(6)
11.      Artykuł 3 stanowi:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
6)      »beneficjent rzeczywisty« oznacza osobę fizyczną lub osoby fizyczne będące ostatecznymi właścicielami klienta lub sprawujące kontrolę nad tym klientem lub osobę fizyczną lub osoby fizyczne, w imieniu których przeprowadzana jest transakcja lub działalność i obejmuje co najmniej:
[…]
b)      w przypadku trustów – wszystkie następujące osoby:
(i)      założyciela lub założycieli;
(ii)      powiernika lub powierników;
(iii)      sprawującego nadzór, o ile taka osoba istnieje, lub sprawujących nadzór, o ile takie osoby istnieją;
(iv)      beneficjentów lub – w przypadku gdy osoby fizyczne czerpiące korzyści z danego porozumienia prawnego lub podmiotu prawnego nie zostały jeszcze określone – kategorię osób, w których głównym interesie powstały lub działają dane porozumienie prawne lub podmiot prawny;
(v)      każdą inną osobę fizyczną sprawującą ostateczną kontrolę nad trustem w drodze własności bezpośredniej lub pośredniej lub w inny sposób;
c)      w przypadku podmiotów prawnych, takich jak fundacje, oraz w przypadku porozumień prawnych podobnych do trustów – osobę fizyczną lub osoby fizyczne zajmujące stanowiska równoważne ze stanowiskami, o których mowa w lit. b), lub do nich podobne;
[…]”.
C.      Prawo włoskie
1.      Dekret ustawodawczy 109/2007(7)
12.      Na podstawie art. 3 dekretu ustawodawczego
109/2007 utworzono Comitato di Sicurezza Finanziaria (komitet bezpieczeństwa finansowego, Włochy), organ w ramach Ministero dell’Economia e delle Finanze (ministerstwa gospodarki i finansów, Włochy), który przyjmuje środki polegające na zamrożeniu zarządzone przez Organizację Narodów Zjednoczonych, Unię oraz ministerstwo gospodarki i finansów.
13.      Artykuł 5
tego dekretu zawiera zakaz transferu, wykorzystywania zamrożonych zasobów lub rozporządzania nimi oraz zakaz bezpośredniego lub pośredniego udostępniania środków lub zasobów gospodarczych wskazanym podmiotom lub przeznaczania ich na rzecz tych podmiotów.
2.      Dekret ustawodawczy 90/2017(8)
14.      Zgodnie z brzmieniem postanowienia odsyłającego art. 2 ust. 1 tego dekretu ustawodawczego, zmieniający art. 22 ust. 5 dekretu ustawodawczego 231/2007, stanowi:
„Powiernicy trustów, które powstały w drodze czynności prawnej, regulowanych ustawą nr 364 z dnia 16 października 1989 r., a także osoby wykonujące równoważne prawa, uprawnienia i kompetencje w podobnych instytucjach prawnych, o ile mają siedzibę lub miejsce zamieszkania na terytorium Republiki Włoskiej, uzyskują i posiadają odpowiednie, dokładne i aktualne informacje na temat beneficjentów rzeczywistych trustu lub podobnej instytucji prawnej, to znaczy informacje dotyczące tożsamości założyciela lub założycieli, powiernika lub powierników, sprawującego nadzór nad trustem lub sprawujących nadzór nad trustem lub innej osoby działającej w imieniu powiernika, jeśli taka istnieje, beneficjenta lub kategorii beneficjentów i innych osób fizycznych sprawujących kontrolę nad trustem lub podobną instytucją prawną oraz każdej innej osoby fizycznej sprawującej ostatecznie kontrolę nad aktywami przekazanymi do trustu lub do podobnej instytucji prawnej poprzez bezpośrednią lub pośrednią własność lub w inny sposób”.
3.      Ustawa 364/1989(9)
15.      Na mocy tej ustawy Włochy ratyfikowały konwencję haską z 1985 r.
II.    Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
16.      Trusty takie jak ten będący przedmiotem sporu w niniejszej sprawie nie są upubliczniane i nie istnieje żaden publiczny rejestr uwidaczniający ich strukturę i wprowadzane zmiany. Należy zatem uznać za okoliczności faktyczne niniejszej sprawy okoliczności faktyczne przedstawione przez sąd odsyłający, a także, w stosownym przypadku, te wynikające z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy i z ustaleń dokonanych przez organy włoskie.
17.      Z zastrzeżeniem ostatecznej weryfikacji, której dokonanie należy do sądu odsyłającego, Trybunał musi oprzeć się na ustalonych w ten sposób okolicznościach faktycznych, aby udzielić użytecznej odpowiedzi na przedłożone mu pytania.
18.      Spółki skarżące B, A, C i D prowadzą działalność gospodarczą we Włoszech, gdzie mają siedzibę(10). Ich kapitał należy do spółki z siedzibą na Bermudach(11), której aktywa zostały z kolei przekazane do trustu przez osobę fizyczną (założyciela)(12).
19.      Trust został utworzony na podstawie aktu z dnia 18 lipca 2007 r. Podlega on prawu Bermudów, będących brytyjskim terytorium zamorskim. W truście przewiduje się powiernika(13) (najpierw była to spółka H, a następnie spółka T)(14) oraz sprawującego nadzór nad trustem, którym jest osoba fizyczna będąca osobą trzecią(15). Osoby pełniące funkcję tych organów zmieniły się z biegiem czasu. Dyrektor generalny spółki H (spółki pełniącej funkcję powiernika do dnia 1 kwietnia 2021 r.) był również sprawującym nadzór nad trustem od 2014 r. Wcześniej sprawującym nadzór nad trustem była osoba ciesząca się pełnym zaufaniem założyciela(16).
20.      Beneficjentami trustu byli pierwotnie założyciel i członkowie jego rodziny. Powiernik i sprawujący nadzór nad trustem byli również wymienieni jako beneficjenci od chwili utworzenia trustu do 2014 r. W związku z przyjęciem przez Unię sankcji przeciwko Rosji z powodu aneksji Krymu akt założycielski trustu został zmieniony w dniu 28 grudnia 2014 r. Założyciel i dwóch innych członków jego rodziny pozostali beneficjentami. Przewidziano, że sprawujący nadzór nad trustem może według własnego uznania odwołać i zastąpić powiernika, że założyciel może powołać innych sprawujących nadzór nad trustem oraz że powiernik, za zgodą sprawującego nadzór nad trustem, może wskazać innych beneficjentów, pod warunkiem że będą to osoby nieobjęte sankcjami nałożonymi przez Unię.
21.      Na podstawie aktu z dnia 19 grudnia 2017 r.
powiernik i sprawujący nadzór nad trustem(17) ustalili, które osoby objęte sankcjami nałożonymi przez Unię należy uznać za wykluczone z trustu. W związku z tym siostra i siostrzeniec założyciela zostali wykluczeni jako beneficjenci trustu.
22.      W dniu 19 czerwca 2019 r. dyrektor generalny spółki powierniczej z siedzibą w Szwajcarii (spółki T) został wyznaczony na sprawującego nadzór nad trustem, a w dniu 1 kwietnia 2021 r. na powiernika.
23.      Założyciel został wykluczony jako beneficjent w drodze aktu z dnia 7 lutego 2022 r., 21 dni przed tym, jak został wymieniony z imienia i nazwiska w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 na podstawie decyzji (WPZiB) 2022/337 i rozporządzenia wykonawczego 2022/336.
24.      Pierwotny sprawujący nadzór nad trustem pozostał jedynym beneficjentem po zmianie trustu w dniu 7 lutego 2022 r., w ramach której założyciel został wykluczony z kręgu beneficjentów. Obecnie rząd włoski nie jest w stanie ustalić z całą pewnością, kim są beneficjenci trustu. Na rozprawie adwokaci spółek skarżących wskazali, że są nimi organizacje dobroczynne.
25.      Spółki B, A, C i D posiadały rachunki w oddziale banku w Mediolanie. W okresie od 17 kwietnia 2013 r. do 7 czerwca 2017 r. spółki te wskazywały instytucji bankowej, że ich beneficjentem rzeczywistym jest założyciel trustu.
26.      W dniu 14 marca 2022 r. komitet bezpieczeństwa finansowego ministerstwa gospodarki i finansów powiadomił spółki B, A, C i D, że zgodnie z art. 2 rozporządzenia nr 269/2014 i dekretem ustawodawczym nr 109/2007 zarządził zamrożenie udziałów i aktywów należących do tych spółek ze względu na to, że „można je pośrednio przypisać [założycielowi]”.
27.      W dniu 11 maja 2022 r. spółki B, A, C i D oraz spółka T (powiernik) zaskarżyły do Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (regionalnego sądu administracyjnego dla Lacjum, Włochy) przyjęty środek w postaci zamrożenia.
28.      W sporze przed tym sądem:
–        spółki skarżące twierdzą w istocie, że zamrożone aktywa znajdują się poza sferą wpływów osoby wskazanej w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014, to znaczy założyciela trustu. Poprzez przekazanie spółki dominującej do trustu została ona
oddzielona od majątku założyciela. Na mocy aktu założycielskiego i prawa właściwego nie ma żadnego (bezpośredniego lub pośredniego) uprawnienia do zarządzania i kontroli przysługującego założycielowi, który nie może już wywierać wpływu;
–        natomiast organy włoskie twierdzą, że przekazanie do trustu, które nie wywołuje skutku przeniesienia, nie powoduje całkowitego zerwania związku między założycielem a przekazanymi aktywami. Powołują się one również na dyrektywę 2015/849, zgodnie z której art. 3 pkt 6 lit. b) ppkt (i) założyciele trustu należą do kategorii „beneficjentów rzeczywistych”. Ponadto zauważają one, że chociaż założyciel nie jest już beneficjentem trustu, to jednak aktywa mogłyby ponownie stać się własnością lub znaleźć się w posiadaniu założyciela, jeżeli ostatecznie nie zostaną przeniesione na rzecz beneficjentów (np. w przypadku zrzeczenia się tych aktywów lub wcześniejszego rozwiązania trustu).
29.      W tym kontekście Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (regionalny sąd administracyjny dla Lacjum, Włochy) zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 2 [ust.] 1 rozporządzenia [nr 269/2014] należy interpretować w ten sposób, że środek polegający na zamrożeniu może zostać przyjęty również w przypadku aktywów lub zasobów przekazanych do trustu przez założyciela wskazanego w załączniku I do tego rozporządzenia (osobę wskazaną lub wymienioną w wykazie), którego należy uznać za podmiot, do którego składnik aktywów lub zasoby należą?
2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej: czy art. 2 [ust.] 1 rozporządzenia [nr 269/2014] należy interpretować w ten sposób, że środek polegający na zamrożeniu może zostać przyjęty również w przypadku aktywów lub zasobów przekazanych do trustu przez założyciela wskazanego w załączniku I do tego rozporządzenia (osobę wskazaną lub wymienioną w wykazie), którego należy uznać za podmiot powiązany z osobą, do której składnik aktywów lub zasoby należą?
3)      W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej: czy art. 2 [ust.] 1 rozporządzenia [nr 269/2014] należy interpretować w ten sposób, że środek polegający na zamrożeniu może zostać przyjęty również w przypadku aktywów lub zasobów przekazanych do trustu przez założyciela wskazanego w załączniku I do tego rozporządzenia (osobę wskazaną lub wymienioną w wykazie), którego należy uznać za podmiot kontrolujący składnik aktywów lub zasoby?”.
III. Postępowanie przed Trybunałem
30.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału w dniu 26 lipca 2023 r.
31.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez spółki skarżące, rządy belgijski, francuski, włoski, niderlandzki i fiński oraz przez Komisję Europejską.
32.      W rozprawie w dniu 8 maja 2025 r. wzięły udział spółki skarżące, rządy belgijski, niemiecki i włoski oraz Komisja.
IV.    Ocena
33.      Przed udzieleniem odpowiedzi na pytania prejudycjalne(18) uważam, że w celu lepszego zrozumienia sporu konieczne jest krótkie przypomnienie instytucji trustu i przepisów regulujących trusty utworzone zgodnie z prawem Bermudów.
A.      Uwagi ogólne dotyczące trustów
34.      Trust jest instytucją prawną rozwiniętą w państwach common law, której ramy nie zawsze są łatwe do określenia i której akceptacja w innych państwach wzbudziła kontrowersje(19).
35.      W prawie Unii brak jest szczegółowych uregulowań dotyczących trustów. Trybunał odniósł się jednak do nich w sprawach dotyczących opodatkowania i rynku wewnętrznego. W wyroku Trustees of the P Panayi Accumulation & Maintenance Settlements(20) Trybunał podkreślił następujące trzy cechy trustu:
–        w krajach common law pojęcie „trustu” odnosi się co do zasady do operacji trójstronnych, polegających na tym, że założyciel trustu przekazuje aktywa innej osobie – powiernikowi trustu – w zarząd zgodny z postanowieniami aktu założycielskiego trustu na rzecz osoby trzeciej (beneficjenta);
–        własność składników majątkowych, które się składają na trust, jest podzielona na własność w sensie prawnym i własność w sensie ekonomicznym („legal ownership and economic ownership”), które przysługują, odpowiednio, powiernikowi trustu i beneficjentowi trustu;
–        mimo iż trust jest uznany przez prawo i wywołuje skutki prawne, nie ma on własnej osobowości prawnej i funkcjonuje za pośrednictwem powiernika trustu; aktywa, które składają się na trust, nie są włączone do majątku powiernika trustu, który jest zobowiązany do zarządzania nimi „jak majątkiem odrębnym, oddzielonym od jego majątku”; zasadniczym obowiązkiem powiernika trustu jest przestrzeganie warunków i wykonywanie zadań określonych w akcie założycielskim trustu oraz, ogólnie rzecz ujmując, przestrzeganie prawa.
36.      Taka charakterystyka trustu(21) odpowiada w istocie charakterystyce zawartej w konwencji haskiej z 1985 r., której art. 2 przytoczyłem powyżej.
37.      Koncepcja trustu wynikająca z art. 2 konwencji haskiej z 1985 r. jest szeroka(22) i została opracowana tak, aby obejmowała trusty prawa anglosaskiego i podobne instytucje z krajów posiadających systemy prawa cywilnego(23), takie jak fideicomiso, fiducia lub niemiecki treuhand. W ten sposób państwa common law zapewniły sobie uznanie trustów w państwach posiadających systemy prawa cywilnego (w których trusty nie istniały), a te ostatnie – uznanie podobnych instytucji w państwach common law(24).
38.      Konwencja haska z 1985 r. weszła w życie w styczniu 1992 r. i tylko trzynaście państw i terytoriów zamorskich jest jej stronami(25).
39.      Trust wiąże się z utworzeniem „funduszy odrębnych”(26) od właścicieli aktywów w ramach wykonywania autonomii woli ich twórcy (założyciela). Wierzyciele założycieli, powierników i beneficjentów, z kilkoma wyjątkami, zasadniczo nie mogą dochodzić roszczeń w stosunku do tych odrębnych funduszy, którymi zarządzają powiernicy(27).
40.      Trust zakłada rozdzielenie własności, zarządzania i korzyści gospodarczej w odniesieniu do składnika majątku. Trust umożliwia zatem rozdzielenie własności, wykorzystania majątku i odpowiedzialności majątkowej(28).
41.      Ze względu na te cechy (pragmatyzm ich koncepcji, charakter odrębnego funduszu, wyłączenie z zakresu roszczeń wierzycieli, elastyczność w ich tworzeniu i poufność, jaką mogą zapewnić) trusty były wykorzystywane zarówno do osiągania celów zgodnych z prawem(29), jak i do uchylania się od opodatkowania, prania pieniędzy lub obchodzenia sankcji międzynarodowych(30).
42.      Niektóre trusty można bowiem uznać za czysto pozorne („sham trust”), gdy osoby, które uczestniczą w ich utworzeniu, starają się wywołać fałszywe wrażenie u osób trzecich, ukrywając fakt, że założyciel w rzeczywistości pozostaje właścicielem aktywów przekazanych do trustu.
43.      Ryzyko wykorzystania tej instytucji w sposób stanowiący nadużycie jest większe w przypadku trustów utworzonych w niektórych jurysdykcjach zgodnie z prawem państwa trzeciego(31), które muszą zostać uznane zgodnie z konwencją haską z 1985 r.(32).. W tego rodzaju trustach ich cechy są „dostosowane” do potrzeb i życzeń założyciela(33).
44.      Niewłaściwe wykorzystanie trustów wyjaśnia, dlaczego były one przedmiotem dyrektywy 2015/849, w której uregulowano środki mające na celu zapobieganie wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. W art. 3 pkt 6 tej dyrektywy zalicza się do „beneficjentów rzeczywistych” aktywów wszystkie osoby uczestniczące w truście (założyciela, powiernika, sprawującego nadzór nad trustem, beneficjenta), a także każdą inną osobę fizyczną, która sprawuje ostateczną kontrolę nad trustem w drodze własności bezpośredniej lub pośredniej lub w inny sposób.
45.      Jeżeli chodzi o środki ograniczające nałożone w ramach rozporządzenia nr 269/2014, wykorzystywanie trustu w celu obejścia stosowania tego rozporządzenia przez osoby wymienione w wykazie zawartym w załączniku I do owego rozporządzenia zostało wykazane w różnych analizach(34). Co najmniej jeden z takich przypadków doprowadził do wydania wyroku Sądu z dnia 8 maja 2024 r.(35)..
B.      Trust w prawie Bermudów
46.      Sporu w postępowaniu głównym nie można oddzielić od uznania we Włoszech, na mocy konwencji haskiej z 1985 r., trustu utworzonego zgodnie z prawem Bermudów. W związku z tym przepisami materialnymi mającymi zastosowanie do tego trustu są przepisy prawa Bermudów.
47.      Przepisy prawa Bermudów dotyczące trustów opierają się na prawie angielskim i są zawarte w ustawodawstwie szczególnym: w Trust (Special Provisions) Act z 1989 r. i Trustee Act z 1975 r., wielokrotnie zmienianych, wraz z Trust (Regulation of Trust Business) Act z 2011 r. oraz Exemption Order z 2002 r.(36)
48.      Zgodnie z sekcją 2 podsekcja 2 Trust (Special Provision) Act z 1989 r. cechy trustu Bermudów są następujące:
–        aktywa trustu stanowią odrębny fundusz, który nie wchodzi w skład majątku powiernika;
–        tytuł do aktywów trustu opiewa na nazwisko
powiernika lub innej osoby przez niego określonej;
–        powiernik jest uprawniony i zobowiązany do zarządzania i rozporządzania aktywami trustu na rzecz beneficjentów zgodnie z postanowieniami aktu założycielskiego trustu oraz obowiązkami nałożonymi na niego przez prawo.
49.      Sekcja 2 podsekcja 3, dodana w nowelizacji z 2014 r., pozwala na to, by założyciel był współbeneficjentem trustu i współpowiernikiem(37). Żadna z tych dwóch okoliczności nie powoduje nieważności trustu, nie uniemożliwia wywołania przez trust skutków zgodnie z jego postanowieniami ani nie prowadzi do włączenia aktywów trustu do majątku założyciela (sekcja 2A podsekcja 1).
50.      Prawo Bermudów zapewnia zatem dużą elastyczność trustów oraz w znacznym stopniu sprzyja pozycji założycieli i chroni tę pozycję.
C.      W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
1.      Uwagi wstępne
51.      Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy możliwe jest przyjęcie środka polegającego na zamrożeniu w przypadku aktywów i zasobów gospodarczych przekazanych do trustu przez założyciela (wskazanego w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014), „którego należy uznać za podmiot, do którego składnik aktywów lub zasoby należą”.
52.      Organy włoskie twierdzą, że założyciel jest beneficjentem rzeczywistym spółki dominującej i że spółka dominująca pozostaje pod jego kontrolą. Adwokaci spółek skarżących nie zgadzają się z tą oceną(38).
53.      Do sądu odsyłającego należy ustalenie – jako okoliczności faktycznej istotna dla sporu – czy założyciel przekazał do trustu aktywa spółki dominującej (z siedzibą na Bermudach), do której należą spółki, których aktywa i zasoby zostały zamrożone.
54.      W celu udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne Trybunał może oprzeć się jedynie na takim założeniu (przekazanie aktywów spółki dominującej do trustu). Założenie to wspierają co najmniej dwa czynniki:
–        po pierwsze, spółki działające we Włoszech uznawały w okresie od 17 kwietnia 2013 r. do 7 czerwca 2017 r., że ich beneficjentem rzeczywistym jest założyciel trustu;
–        po drugie, sąd odsyłający stwierdza, że osoba fizyczna wymieniona w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 (założyciel) utworzyła trust, do którego przekazała spółkę dominującą kontrolującą spółki skarżące; sąd odsyłający wskazuje zatem, że założyciel przekazał do trustu sporne aktywa i zasoby gospodarcze; po ustaleniu tej przesłanki zmierza on do ustalenia, czy założyciel utrzymuje z tymi aktywami i zasobami związek jako właściciel (pierwsze pytanie prejudycjalne)(39).
2.      Odpowiedź na pytanie
55.      Po wskazaniu w ten sposób, na czym koncentruje się spór, muszę odnieść się do argumentu podniesionego przez rząd niemiecki na rozprawie, co do którego pozostałe strony i interwenienci również wyrazili swoje stanowisko.
56.      Zdaniem rządu niemieckiego środki ograniczające mogą zostać nałożone na spółki kontrolowane przez założyciela trustu tylko wtedy, gdy spółki te są wyraźnie wymienione w wykazie osób, podmiotów i organów zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014. Opiera on to stanowisko na argumentach podobnych do tych przyjętych w wyroku Sądu w sprawie Melli Bank/Rada(40), które moim zdaniem nie zostały następnie potwierdzone przez Trybunał(41).
57.      Argument rządu niemieckiego mógłby ewentualnie zostać przyjęty w odniesieniu do spółek, w których osoby objęte środkami ograniczającymi nie posiadają udziałów większościowych (częściowa kontrola). Natomiast nie można go przyjąć, gdy środki ograniczające mają być stosowane wobec spółek, które należą w całości do osoby wymienionej w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 lub które są przez nią kontrolowane.
58.      W przypadku spółek w całości należących do osoby fizycznej wymienionej w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 (lub przez nią kontrolowanych) uważam, że umieszczenie nazw każdej z tych spółek w tym wykazie jest zbędne do celów stosowania art. 2 rozporządzenia nr 269/2014. Ich uwzględnienie w owym wykazie niezwykle utrudniłoby pracę prawodawcy Unii i zagroziłoby szybkości i efektowi zaskoczenia,
które powinny towarzyszyć stosowaniu środków ograniczających(42).
59.      Moim zdaniem wystarczy, że cały kapitał spółki należy do osoby fizycznej wskazanej w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 (lub jest przez nią kontrolowany), aby ten składnik aktywów po prostu stanowił element kategorii wszystkich środków finansowych i zasobów gospodarczych tej osoby fizycznej, które mogą zostać zamrożone(43).
60.      Przepisem decydującym dla udzielenia odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne jest art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014: „[z]amraża się wszystkie środki finansowe i zasoby gospodarcze będące własnością, pozostające w posiadaniu, w faktycznym władaniu lub pod kontrolą wymienionych w załączniku I osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów lub powiązanych z nimi osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów wymienionych w załączniku I”.
61.      Przepis ten ma bardzo szeroki zakres zarówno z przedmiotowego (aktywa i zasoby, które mogą zostać zamrożone), jak i podmiotowego punktu widzenia (osoby fizyczne lub prawne, których związek z takimi aktywami przekłada się na ich własność, posiadanie, faktyczne władanie lub kontrolę). Definicje „zamrożenia zasobów gospodarczych” i „zamrożenia środków finansowych”, które są zawarte w art. 1 lit. e) i f) rozporządzenia nr 269/2014, są również bardzo szerokie.
62.      Celem prawodawcy Unii w tak szerokim zdefiniowaniu związku między osobą (wobec której podejmowany jest środek ograniczający) a aktywami jest osiągnięcie zamrożenia wszystkich jej środków finansowych i zasobów gospodarczych. Środek ten uniemożliwi jej czerpanie (z tych środków i zasobów) korzyści gospodarczych, a także korzystanie z instrumentów umożliwiających jej uniknięcie jego skutków(44).
63.      Chodzi o ustalenie, czy w sprawie takiej jak rozpatrywana założyciel trustu, który przekazuje do trustu określone aktywa lub zasoby gospodarcze będące dotychczas jego własnością, nadal pozostaje z nimi w jednym ze stosunków prawnych, które zgodnie z rozporządzeniem nr 269/2014 decydują o ich obowiązkowym zamrożeniu.
64.      Oczywiście do sądu odsyłającego należy ustalenie, jaka jest dokładnie pozycja założyciela trustu w tym sporze. Ponieważ struktura trustów jest bardzo niejednorodna, elastyczna i zmienna, konieczna jest indywidualna ocena każdego przypadku. Nieprzejrzystość i brak jawności trustów niewątpliwie utrudnia taką ocenę. Chociaż ocena należy do sądu odsyłającego, Trybunał może udzielić mu użytecznych wskazówek.
65.      W art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 nie zdefiniowano, lecz wymieniono określone pojęcia prawne, przy czym nie zawarto odesłania do innych przepisów prawa Unii lub praw krajowych. Są to zatem autonomiczne pojęcia prawa Unii, które wymagają jednolitej wykładni mającej zastosowanie we wszystkich państwach członkowskich.
66.      W celu dokonania tej jednolitej wykładni należy uwzględnić brzmienie i kontekst przepisu oraz cel regulacji, której część przepis ten stanowi(45).
3.      Kryterium językowe
67.      Wykładnia językowa art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 nie jest oczywista ze względu na różnice między wersjami językowymi(46). W niektórych wersjach jest mowa o czterech rodzajach związków (w wersji włoskiej użyto terminów „appartenenti a, posseduti, detenuti o controllati”, a we francuskiej „appartenant aux, possèdent, détiennent, contrôlent”), natomiast w innych wersjach ograniczono je do trzech [w wersji hiszpańskiej jest mowa tylko o „propiedad, tenencia o control” („własności, posiadaniu lub kontroli”)].
68.      Moim zdaniem między tymi wersjami językowymi nie występuje sprzeczność, lecz komplementarność. We wszystkich z nich występują co najmniej trzy rodzaje związku między osobami a aktywami lub zasobami gospodarczymi, które mają zostać zamrożone: własność („appartenant à”; „belonging to”; „appartenenti a”); posiadanie lub faktyczne władanie („possèdent”, „détiennent”; „owned”, „held”; „posseduti”, „detenuti”) oraz kontrola („contrôlent”; „controlled”; „controllati”).
69.      Pojęcia własności i posiadania są bliskie i ściśle ze sobą związane, gdyż oznaczają bezpośredni związek prawny między osobami a ich aktywami, podczas gdy kontrola może być bardziej pośrednia. Wszystkie te kategorie są jednak zbieżne pod tym względem, że rozszerzają związek, jaki dana osoba może mieć z aktywami, poza posiadanie do nich zwykłego tytułu prawnego, dla celów zarządzenia ich zamrożenia(47).
4.      Kryteria kontekstowe i celowościowe
70.      Przy ustalaniu, czy do celów stosowania rozporządzenia nr 269/2014 aktywa lub zasoby gospodarcze przekazane do trustu pozostają własnością lub w faktycznym władaniu (posiadaniu) założyciela, należy wziąć pod uwagę cel tego rozporządzenia oraz jego związek z innymi instrumentami prawa Unii.
71.      Z punktu widzenia jego celu wykładnia, którą zaproponuję, jest zgodna z celem przepisów przyjętych przez Unię w celu nałożenia środków ograniczających na osoby powiązane z rosyjskimi przywódcami w związku z agresją na Ukrainę(48). Cel ten zostałby podważony, gdyby zezwolić na użycie konstrukcji prawnych, które za pomocą mniej lub bardziej złożonych technik umożliwiłyby takim osobom uniknięcie skutecznego stosowania takich środków.
72.      Kryterium wykładni celowościowej przemawia zatem za szeroką wykładnią kategorii odzwierciedlonych w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, pozwalającą na osiągnięcie zamrożenia aktywów odpowiadających osobom wymienionym w załączniku I do tego rozporządzenia.
73.      Analiza systemowa powinna opierać się na tym, że co do zasady trusty umożliwiają oddzielenie lub rozłączenie własności prawnej i własności rzeczywistej(49) aktywów. Złożona struktura i nieprzejrzystość tych instrumentów utrudniają identyfikację beneficjentów rzeczywistych aktywów przekazanych do trustu i wymagają podjęcia dodatkowych wysiłków w celu określenia prawdziwego charakteru stosunków objętych tą instytucją prawną. Ponadto ryzyko niewłaściwego wykorzystania trustów wzrasta, gdy trust został utworzony w obcej jurysdykcji(50).
74.      Konieczne będzie zatem uwzględnienie przepisów szczególnych prawa Unii dotyczących możliwego obchodzenia środków ograniczających za pomocą trustów lub podobnych porozumień prawnych. Przepisy dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy przyjęte przez Unię mogą być również użyteczne z systemowego punktu widzenia. Poniżej przeanalizuję jedne i drugie.
a)      Trust jako sposób obejścia środków ograniczających
75.      Artykuł 9 rozporządzenia nr 269/2014 zakazuje świadomego i celowego udziału w działaniach, których celem lub skutkiem jest obejście środków ograniczających w postaci zamrożenia zasobów finansowych i środków finansowych przyjętych wobec osób fizycznych i prawnych wymienionych w załączniku I do tego rozporządzenia.
76.      Jak już wskazałem, trusty mogą być stosunkowo łatwo wykorzystywane w celu uniknięcia zamrożenia zasobów gospodarczych i środków finansowych. Komisja stwierdziła to w przewodniku dla podmiotów gospodarczych dotyczącym obchodzenia sankcji wobec Rosji(51).
77.      Okoliczność ta wyjaśnia przyjęcie przepisów szczególnych prawa Unii, mających na celu uniemożliwienie wykorzystywania trustów jako środka służącego obejściu stosowania środków ograniczających:
–        W art. 1j ust. 1 i 2 decyzji 2014/512/WPZiB(52) zakazano rejestracji trustu lub jakiegokolwiek podobnego porozumienia prawnego, zapewniania na jego rzecz adresu siedziby statutowej, adresu prowadzenia działalności lub adresu administracyjnego, a także świadczenia na jego rzecz usług zarządzania, gdy jego założycielem lub jego beneficjentem są osoby należące do kilku kategorii (w tym obywatele rosyjscy lub osoby fizyczne zamieszkałe w Rosji, osoby prawne lub podmioty z siedzibą w Rosji lub kontrolowane bezpośrednio lub pośrednio przez obywateli rosyjskich). Zakazano również takim osobom pełnienia funkcji powierników lub zajmowania podobnych stanowisk.
–        W art. 3 ust. 1 dyrektywy (UE) 2024/1226(53) ustanowiono normy minimalne odnoszące się do określenia przestępstw związanych z naruszeniem unijnych środków ograniczających oraz sankcji za takie naruszenia. Zgodnie z tym przepisem uznaje się za przestępstwo obchodzenie unijnego środka ograniczającego(54) poprzez wykorzystywanie, przekazywanie osobie trzeciej lub zbywanie w inny sposób środków finansowych lub zasobów gospodarczych będących, bezpośrednio lub pośrednio, własnością, będących w posiadaniu lub pod kontrolą wskazanej osoby lub wskazanego podmiotu lub organu, dokonywane w celu ukrycia środków finansowych lub zasobów gospodarczych, które mają zostać zamrożone zgodnie z unijnym środkiem ograniczającym. Moim zdaniem przestępstwo to zostało wprowadzone między innymi w celu zwalczania wykorzystywania trustów i podobnych instytucji prawnych jako narzędzia służącego obchodzeniu środków ograniczających.
b)      Przepisy dotyczące prania pieniędzy
78.      Wykładnię systemową i celowościową art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 w odniesieniu do trustów ułatwiają przepisy prawa Unii, które – choć przyjęte poza szczególnymi ramami środków ograniczających – mają na celu zapobieganie wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy.
79.      Jest tak, ponieważ obejście środków ograniczających może zostać dokonane przy użyciu tych samych sztuczek, konstrukcji i technik prawnych, do których odnosi się dyrektywa 2015/849. Jej celem jest uniknięcie sytuacji, w której nielegalne przepływy pieniężne mogłyby szkodzić integralności, stabilności i reputacji sektora finansowego Unii oraz zagrozić jej rynkowi wewnętrznemu, jak również rozwojowi międzynarodowemu(55).
80.      Jednym z kluczowych pojęć zawartych w dyrektywie 2015/849(56) jest pojęcie „beneficjenta rzeczywistego” aktywów. Artykuł 3
pkt 6 lit. b)(57) tej dyrektywy zobowiązuje zaś do uznania w przypadku trustów pięciu kategorii osób za „beneficjentów rzeczywistych”, w tym przede wszystkim założyciela lub założycieli. Ten sam obowiązek obejmuje, zgodnie z art. 31 ust. 1 tej dyrektywy w brzmieniu zmienionym dyrektywą 2019/2177, porozumienia prawne mające strukturę lub funkcje zbliżone do trustów.
81.      Niewątpliwie w art. 3 dyrektywy 2015/849 włączono te definicje do celów stosowania tej dyrektywy, a jej cel ogranicza się do zwalczania prania pieniędzy. Z systemowego punktu widzenia prawa Unii identyfikowanie założyciela trustu jako „beneficjenta rzeczywistego” aktywów(58) może zaś służyć do dokonania wykładni podobnych pojęć w ustawodawstwie mającym na celu zwalczanie innych zachowań równie niezgodnych z prawem jak pranie pieniędzy, a mianowicie aktywnego udzielania wsparcia materialnego lub finansowego rosyjskim politykom odpowiedzialnym za aneksję Krymu lub agresję wobec Ukrainy(59).
c)      Wnioski pośrednie
82.      Podsumowując, wykładnie systemowa i celowościowa art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, w świetle innych przepisów dotyczących tego rodzaju środków ograniczających oraz bardziej ogólnych przepisów dotyczących prania pieniędzy, pozwalają stwierdzić, że założyciel trustu może co do zasady być objęty sytuacjami prawnymi, o których mowa w tym przepisie.
83.      W oparciu o to założenie należy ocenić okoliczności faktyczne każdego trustu i osób w nim uczestniczących w celu ustalenia, czy został on wykorzystany jako sposób obejścia środków ograniczających. Pragnę powtórzyć, że ocena ta należy do sądu krajowego, przy czym Trybunał może mu udzielić wskazówek, które proponuję poniżej.
5.      Związek założyciela z zasobami gospodarczymi przekazanymi do trustu
84.      Do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny związku między założycielem a aktywami przekazanymi do trustu oraz ustalenie, czy instrument ten mógł zostać wykorzystany w celu obejścia środków ograniczających nałożonych na podstawie rozporządzenia nr 269/2014.
85.      Spór w postępowaniu głównym dotyczy klasycznego przypadku prawa prywatnego międzynarodowego, a mianowicie uznania we Włoszech, na podstawie postanowień konwencji haskiej z 1985 r., trustu utworzonego zgodnie z prawem Bermudów.
86.      Prawem właściwym dla trustu jest prawo Bermudów, czego strony nie kwestionują. Artykuł 6 konwencji haskiej z 1985 r. stanowi, że „trust podlega prawu wybranemu przez założyciela”, zaś art. 8 stanowi, że prawo to „reguluje ważność trustu, jego wykładnię i skutki, jak również zarządzanie nim”.
87.      Należy zatem wziąć pod uwagę warunki, jakie konwencja haska z 1985 r. ustanawia w odniesieniu do uznania trustów, w szczególności te zawarte w jej art. 2 i 11. To ostatnie postanowienie zobowiązuje Włochy do uznania szeregu skutków trustu w zakresie, w jakim przewiduje je prawo Bermudów.
88.      Moim zdaniem w prawie włoskim i w orzecznictwie tego państwa dotyczącym trustów, na które powołuje się sąd odsyłający w swoim postanowieniu, nie można pomijać faktu, że przepisami materialnymi mającymi zastosowanie do trustu są w niniejszej sprawie przepisy prawa Bermudów. Związek założyciela z aktywami trustu należy ocenić zgodnie z tymi przepisami jako kwestię faktyczną.
89.      Zgodnie z sekcją 2 podsekcja 2 Trust (Special Provision) Act 1989 trusty na Bermudach mają zwykłe cechy tej instytucji. Przepisy prawa Bermudów są jednak bardzo elastyczne i chronią założyciela, przyznając mu szereg uprawnień, które moim zdaniem pozwalają mu pozostać „beneficjentem rzeczywistym” aktywów przekazanych do trustu.
90.      Spośród tych uprawnień, które nie stoją na przeszkodzie utworzeniu trustu(60) i które zostały uznane w prawie Bermudów(61), sąd odsyłający może wziąć pod uwagę (i sprawdzić, czy zostały one wykonane przez założyciela) następujące uprawnienia:
–        Założyciel jest uprawniony do odwołania trustu w całości lub w części. W takim przypadku aktywa stałyby się ponownie częścią majątku założyciela(62). Jak argumentuje rząd włoski, ten przepis ustawowy świadczy o tym, że założyciel jest „beneficjentem rzeczywistym” aktywów trustu.
–        Założyciel zachowuje uprawnienie do wydawania wiążących poleceń dotyczących nabycia, posiadania, sprzedaży lub innych transakcji handlowych lub inwestycyjnych w odniesieniu do aktywów trustu, bądź jakiejkolwiek inwestycji lub reinwestycji tych aktywów, a także do wykonywania wszelkich uprawnień lub praw wynikających z owych aktywów.
–        Założyciel ma możliwość wyznaczenia, powołania kolejnego, odwołania lub zastąpienia powiernika lub sprawującego nadzór nad trustem.
–        Założyciel jest uprawniony do powołania kolejnego, usunięcia lub wykluczenia beneficjenta lub kategorii beneficjentów, jak również do tego, by sam był współbeneficjentem trustu.
91.      Łącznie cechy te jasno wskazują, że założyciela trustu podlegającego prawu Bermudów może łączyć z aktywami i zasobami gospodarczymi przekazanymi do trustu związek mogący sprawić, że osoba ta będzie „beneficjentem rzeczywistym” przekazanych aktywów. Taki związek jest objęty zakresem art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 do celów zastosowania do takich aktywów i zasobów środka w postaci zamrożenia.
92.      Powyższe rozważania pozwalają mi zaproponować następującą odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne: nic nie stoi na przeszkodzie temu, by w zależności od postanowień szczególnych aktu założycielskiego lub jego zmian oraz prawa właściwego dla danego trustu przekazane do niego zasoby gospodarcze i środki finansowe były nadal uważane za będące własnością lub pozostające w posiadaniu założyciela do celów art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014.
D.      W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
93.      Ponieważ zaproponowana przeze mnie odpowiedź na pytanie pierwsze sądu odsyłającego jest twierdząca, nie ma potrzeby analizowania drugiego pytania prejudycjalnego przedłożonego na wypadek, gdyby odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne była przecząca. W każdym razie uczynię to pomocniczo.
94.      W ramach pytania drugiego sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy gdyby założyciel nie był osobą, do której należy (przekazany do trustu) składnik aktywów, zastosowanie miałby art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, gdyż ten składnik aktywów należałby do innej „powiązanej” z nim (założycielem) osoby.
95.      Zdaniem sądu odsyłającego wyrażenie powiązane osoby fizyczne można rozumieć jako odnoszące się do „sytuacji takich jak rozpatrywana w niniejszej sprawie, w których składnik aktywów, mimo iż nie jest nominalnie zarejestrowany na rzecz podmiotu wymienionego w załączniku I [do rozporządzenia nr 269/2014], nadal pozostaje w istotnym związku z tym podmiotem, przynajmniej do czasu przekazania go beneficjentom”.
96.      Sąd odsyłający dodał, że „w przypadku trustu osobą powiązaną jest oczywiście powiernik, który zarządza przekazanymi aktywami w interesie założyciela. Ciągłe obowiązywanie planu włączonego do aktu założycielskiego nie zmienia faktu, że plan ten był zamierzony przez założyciela w celu realizacji własnego interesu oraz że osoby zarządzające trustem […] są wybierane przez założyciela lub w każdym razie przez podmioty wyznaczone przez założyciela w akcie założycielskim”.
97.      Z powyższych rozważań wynika, że w ocenie sądu odsyłającego może istnieć istotny związek prawny między założycielem a powiernikiem, który umożliwia uznanie obu za osoby powiązane w rozumieniu art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014.
98.      Kryterium „powiązania” jest często stosowane w aktach Rady dotyczących środków ograniczających, lecz nie jest zdefiniowane jako takie, a jego znaczenie zależy od różnych kontekstów i okoliczności. Można je rozumieć jako odnoszące się do osób fizycznych lub prawnych, które łączą ogólnie wspólne interesy, bez konieczności prowadzenia przez nie wspólnej działalności gospodarczej. Zwykle pojęcie to oznacza istnienie więzi wykraczającej poza relację rodzinną(63).
99.      Jednakże, jak podkreślają Komisja i kilka rządów, które uczestniczyły w postępowaniu w charakterze interwenientów, art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, odnosząc się do „powiązanych […] osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów”, wymaga, aby były one „wymienion[e] w załączniku I”.
100. Wymienienie w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 jest zatem niezbędne do przyjęcia środka w postaci zamrożenia środków finansowych i zasobów gospodarczych w odniesieniu do „osoby powiązanej” z osobą fizyczną lub prawną(64).
101. Można jednak zadać sobie pytanie, czy wymóg, zgodnie z którym osoby powiązane również muszą być wymienione w wykazach zawartych w załączniku I, jest zgodny z celami leżącymi u podstaw rozszerzenia podmiotowego zakresu stosowania środków ograniczających w myśl art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014.
102. Z tego punktu widzenia wykładnia zaproponowana przez rząd włoski jest zrozumiała: wymienienie danej osoby w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 niewątpliwie pozwala na automatyczne stosowanie środków ograniczających, ale te ostatnie mogą być również wdrożone poprzez wykazanie istnienia powiązania, nawet w braku takiego wymienienia w wykazie.
103. Chociaż wykładnia ta wydaje się atrakcyjna, to jednak de lege lata brzmienie przepisu na nią nie pozwala: powiązanie wymaga wyraźnego wymienienia powiązanej osoby lub powiązanego podmiotu w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014.
104. Zdaniem sądu odsyłającego w spornym truście istnieje powiązanie między założycielem a powiernikiem, ale ten ostatni nie jest wymieniony w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014.
105. W przypadku braku takiego wyraźnego wymienienia ścisły związek między założycielem a powiernikiem lub sprawującym nadzór nad trustem musiałby zostać określony za pomocą pojęć własności lub posiadania analizowanych w odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne, czy też pojęcia kontroli, do którego odniosę się w odpowiedzi na pytanie trzecie.
106. W związku z tym uważam, że środek w postaci zamrożenia może zostać przyjęty w odniesieniu do zasobów gospodarczych lub środków finansowych przekazanych do trustu, jeżeli osoba „powiązana” sama jest wymieniona w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014.
E.      W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego
107. Sąd odsyłający również pomocniczo zmierza do ustalenia, w przypadku udzielenia odpowiedzi przeczących na pytania pierwsze i drugie, czy art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 miałby zastosowanie w zakresie, w jakim założyciel kontroluje aktywa lub zasoby przekazane przez niego do trustu.
108. Ponieważ proponuję udzielenie odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, nie ma potrzeby rozpatrywania pytania trzeciego. Uczynię to jednak na wypadek, gdy Trybunał zajął odmienne stanowisko w przedmiocie pytania pierwszego.
109. Zawarcie w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 terminu „kontrola” nad środkami finansowymi i zasobami gospodarczymi uzupełnia kryteria własności i posiadania tychże aktywów lub zasobów. Zawarcie tego terminu jest zgodne z zamiarem prawodawcy Unii, aby zamknąć krąg możliwych sytuacji, a tym samym uniknąć obchodzenia środków ograniczających.
110. Kryterium kontroli aktywów umożliwia przezwyciężenie stosowania sztuczek i konstrukcji prawnych, za pomocą których właściciel aktywów lub zasobów przenosi ich własność na osoby trzecie, ale nadal decyduje o ich wykorzystaniu i przeznaczeniu. Ponadto jest ono szczególnie odpowiednie do tego, aby zapobiegać wykorzystywaniu trustów utworzonych w ramach obcych jurysdykcji jako sposobu obchodzenia środków ograniczających Unii.
111. Komisja i Rada przedstawiły właściwym organom państw członkowskich wytyczne interpretacyjne dotyczące stosowania środków ograniczających w postaci zamrożenia. W szczególności Komisja wskazała szereg czynników lub kryteriów(65), które należy wziąć pod uwagę przy ustalaniu, czy dany podmiot jest kontrolowany przez inną osobę lub inny podmiot, to znaczy, czy ten ostatni może wywierać i rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na zachowanie tego pierwszego(66).
112. Skupię się na analizie niektórych z tych kryteriów, które uważam za istotne. Ich zastosowanie do trustów nie zawsze będzie możliwe, ale niektóre z nich są przydatne w celu ustalenia, czy założyciel zachowuje kontrolę nad przekazanymi przez niego do trustu środkami finansowymi i zasobami gospodarczymi. Ponownie do sądu odsyłającego będzie ostatecznie należało ustalenie, czy sytuacja ta ma miejsce w niniejszej sprawie.
113. Pierwszym z tych kryteriów jest „uprawnienie do mianowania lub odwoływania większości członków organu administracyjnego, zarządzającego lub nadzorującego” kontrolowanej osoby prawnej lub kontrolowanego podmiotu. W trustach, w zależności od ich struktury, założyciel sprawuje kontrolę nad osobami w nich uczestniczącymi: wyznacza i może zmienić powiernika, podobnie jak może powołać i zmienić sprawującego nadzór nad trustem. Innymi słowy, „długi cień” lub longa manus założyciela umożliwia mu, w zależności od przypadku, wywieranie wpływu na osoby zarządzające trustem, które aby pozostać na stanowisku, będą zależne od woli założyciela.
114. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku kryterium „wywierania wpływu na strategię korporacyjną, politykę operacyjną, plany biznesowe, inwestycje, zdolności, zapewnienie finansowania, sprawy kadrowe i prawne”. Założyciel może z góry określić te elementy w akcie założycielskim, który wiąże powiernika w zakresie zarządzania i administrowania aktywami trustu. Ponadto zwykle założyciel trustu wyznacza na powiernika osobę, do której ma pełne zaufanie, w związku z czym nic nie stoi na przeszkodzie temu, by przekazał jej polecenia dotyczące zarządzania trustem bez konieczności ich upubliczniania. Co więcej, założyciel może zawrzeć w akcie założycielskim obowiązek okresowego przekazywania mu informacji na temat zarządzania trustem.
115. Jak już zauważyłem, prawo Bermudów przyznaje szerokie uprawnienia założycielowi trustu, który może współzarządzać trustem wraz z powiernikiem i zmieniać osobę lub spółkę, którą wyznacza do pełnienia tej funkcji. Do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy w niniejszej sprawie zachodzą takie okoliczności, które świadczą o tym, że założyciel kontroluje zarządzanie aktywami trustu.
116. Dodatkową (i pośrednią) wskazówką na sprawowanie kontroli przez założyciela jest okoliczność, że zasoby gospodarcze i aktywa trustu są przeznaczone na działalność, której on sam jest de facto głównym lub jedynym odbiorcą lub beneficjentem(67).
117. Kontrola przejawia się również w możliwościach ustanowienia przez założyciela dodatkowych mechanizmów nadzoru. W szczególności może on wyznaczyć sprawującego nadzór nad trustem w celu zapewnienia prawidłowego zarządzania zasobami i środkami finansowymi. Wreszcie, okoliczność, że przewidziano odwołanie trustu, w przypadku gdy cele aktu założycielskiego nie zostaną osiągnięte, przyznaje założycielowi ostateczną kontrolę.
118. Podsumowując, prawo Bermudów, w szczególności po nowelizacji w 2014 r. Trusts (Special Provisions) Act z 1989 r., przyznaje znaczne uprawnienia założycielowi, który może zastrzec sobie istotne uprawnienia w celu kontrolowania trustu.
119. Dodam, że – jak sugeruje sąd odsyłający(68) – zmiany, które nastąpiły w spornym truście od czasu jego utworzenia, nawet jeśli mają na celu ograniczenie uprawnień założyciela, wydają się zależeć od jego woli i po raz kolejny świadczyć o jego uprawnieniach w zakresie kontroli. Zmiany te nie zmieniają, lecz raczej potwierdzają zdolność założyciela do sprawowania kontroli w sposób bezpośredni lub pośredni nad aktywami przekazanymi przez niego do trustu poprzez zastąpienie powierników lub sprawujących nadzór nad trustem innymi osobami cieszącymi się jego zaufaniem.
120. Nic nie stoi zatem na przeszkodzie, aby założyciel utrzymał, w rozumieniu art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, kontrolę nad środkami finansowymi i zasobami gospodarczymi, które przekazuje do trustu, poprzez wywieranie na nie decydującego wpływu(69). Pragnę podkreślić, że sąd odsyłający będzie musiał ustalić, czy sytuacja ta ma miejsce w niniejszej sprawie.
V.      Wnioski
121. W świetle powyższego proponuję, aby Trybunał odpowiedział Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (regionalnemu sądowi administracyjnemu dla Lacjum, Włochy) w następujący sposób:
Artykuł 2 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) nr 269/2014 z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających, zmienionego rozporządzeniem Rady (UE) nr 476/2014 z dnia 12 maja 2014 r. i wykonywanego rozporządzeniem wykonawczym Rady (UE) 2022/336 z dnia 28 lutego 2022 r.
należy interpretować w ten sposób, że
nic nie stoi na przeszkodzie temu, by – w zależności od postanowień szczególnych aktu założycielskiego lub jego zmian oraz prawa właściwego dla danego trustu – przekazane do niego zasoby gospodarcze i środki finansowe były nadal uznawane za będące własnością lub pozostające we faktycznym władaniu założyciela do celów art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014.
1      Język oryginału: hiszpański.
2      Będę używał angielskiego terminu „trust” zamiast innych terminów, które odnoszą się do podobnych, ale niekoniecznie pokrywających się instytucji (np. powiernictwo).
3      Rozporządzenie Rady z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2014, L 78, s. 6), zmienione rozporządzeniem Rady (UE) nr 476/2014 z dnia 12 maja 2014 r. (Dz.U. 2014, L 137, s. 1) i wykonywane rozporządzeniem wykonawczym Rady (UE) 2022/336 z dnia 28 lutego 2022 r. (Dz.U. 2022, L 58, s. 1).
Założyciel trustu został wymieniony w wykazie zawartym w załączniku I na podstawie decyzji Rady (WPZiB) 2022/337 z dnia 28 lutego 2022 r. zmieniającej decyzję 2014/145/WPZiB w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2022 L 59, s. 1) oraz rozporządzenia wykonawczego 2022/336.
4      Jest ona zwana dalej „konwencją haską z 1985 r.”. Tekst w języku hiszpańskim jest dostępny na stronie https://assets.hcch.net/docs/07ea0975-a3d8–43a6-be2f-4b55f8c3a996.pdf.
5      Brzmienie wynikające ze zmiany wprowadzonej rozporządzeniem nr 476/2014.
6      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/849 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniająca rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 i uchylająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/60/WE oraz dyrektywę Komisji 2006/70/WE (Dz.U. 2015, L 141, s. 73), zmieniona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/2177 z dnia 18 grudnia 2019 r. (Dz.U. 2019, L 334, s. 155).
7      Decreto legislativo 22 giugno 2007, n. 109 – Misure per prevenire, contrastare e reprimere il finanziamento del terrorismo e l’attività dei Paesi che minacciano la pace e la sicurezza internazionale, in attuazione della direttiva 2005/60/CE (dekret ustawodawczy nr 109 z dnia 22 czerwca 2007 r. w sprawie środków mających na celu przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu oraz działalności państw zagrażających pokojowi i bezpieczeństwu międzynarodowemu, a także ich zwalczanie i eliminowanie, wdrażający dyrektywę 2005/60/WE) (GURI nr 172 z dnia 26 lipca 2007 r.).
8      Decreto legislativo 25 maggio 2017, n. 90 – Attuazione della direttiva (UE) 2015/849 relativa alla prevenzione dell’uso del sistema finanziario a scopo di riciclaggio dei proventi di attività criminose e di finanziamento del terrorismo e recante modifica delle direttive 2005/60/CE e 2006/70/CE e attuazione del regolamento (UE) n. 2015/847 riguardante i dati informativi che accompagnano i trasferimenti di fondi e che abroga il regolamento (CE) n. 1781/2006 [dekret ustawodawczy nr 90 z dnia 25 maja 2017 r. wdrażający dyrektywę (UE) 2015/849 w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniającą dyrektywy 2005/60/WE i 2006/70/WE, oraz rozporządzenie (UE) 2015/847 w sprawie informacji towarzyszących transferom środków pieniężnych i uchylenia rozporządzenia (WE) nr 1781/2006] (GURI nr 140 z dnia 19 czerwca 2017 r., dodatek zwyczajny nr 28).
9      Legge 16 ottobre 1989, n. 364 – Ratifica ed esecuzione della convenzione sulla legge applicabile ai trusts e sul loro riconoscimento, adottata a L’Aja il 1º luglio 1985 (ustawa nr 364 z dnia 16 października 1989 r. o ratyfikacji i wykonaniu Konwencji w sprawie prawa właściwego dla trustów i ich uznawalności, przyjętej w Hadze w dniu 1 lipca 1985 r.) (GURI nr 261 z dnia 8 listopada 1989 r., dodatek zwyczajny nr 84).
10      Spółki B i A wraz z cypryjską spółką N są właścicielami luksusowych rezydencji w Arzachena na Szmaragdowym Wybrzeżu, na Sardynii. Spółka C prowadzi działalność w zakresie wynajmu samochodów, zaś spółka D świadczy usługi turystyczne. Do czasu przyjęcia środka w postaci zamrożenia rezydencje te były systematycznie wynajmowane założycielowi trustu na zasadzie wyłączności.
11      Spółki skarżące potwierdziły to w swoich uwagach na piśmie (pkt 1): spółka dominująca z siedzibą na Bermudach posiada wszystkie udziały w czterech spółkach.
12      Jest on również określany jako „settlor”. W przedmiocie stosunków między założycielem a aktywami przekazanymi do spółki dominującej, zob. pkt 51–54 niniejszej opinii.
13      Używam tej nazwy zamiast nazwy „fideicomisario”. Powiernik, jak zostanie wyjaśnione poniżej, zarządza i administruje aktywami przekazanymi do trustu zgodnie z postanowieniami aktu założycielskiego oraz przenosi, po rozwiązaniu trustu lub zgodnie z nim, przekazane aktywa beneficjentom.
14      Spółka T działała jako powiernik od dnia 1 kwietnia 2021 r., natomiast wcześniej funkcję tę pełniła spółka H, o czym poinformował rząd włoski w swoich uwagach na piśmie, pkt 4 i 10.
15      Zadaniem powiernika jest czuwanie nad prawidłowym wykonaniem planu przewidzianego w ramach trustu.
16      W okresie od 2006 r. do 2013 r. osoba ta zajmowała stanowisko członka zarządu w rosyjskiej spółce należącej do założyciela trustu, działającej w sektorach stalowym i wydobywczym. Od 2013 r. jest ona członkiem zarządu innej rosyjskiej spółki, kontrolującej spółki, w których założyciel trustu i członkowie jego rodziny są głównymi akcjonariuszami.
17      Inna osoba zaufana założyciela pełniła funkcję sprawującego nadzór nad trustem w okresie od 2014 r. do 2021 r.
18      W swoich uwagach na piśmie rząd włoski argumentował, że odesłanie prejudycjalne jest niedopuszczalne na podstawie art. 275 TFUE. Jednakże na rozprawie wycofał on wyraźnie swój zarzut niedopuszczalności w świetle orzecznictwa wypracowanego przez Trybunał w wyroku z dnia 10 września 2024 r., Neves 77 Solutions (C‑351/22, EU:C:2024:723, pkt 39).
19      David Hayton, Trust in Private International Law, Recueils de cours, Académie de droit international, 2013, s. 9–98; D. Hayton i in. (red.), Principles of European Trust Law, Kluwer 1999; F. Noseda, Unpacking the trust concept: closing the common law-civil law gap, Trust & Trustees, 2024, s. 1–9.
20      Wyrok z dnia 14 września 2017 r. (C‑646/15, EU:C:2017:682, pkt 3–5).
21      Artykuł X.–1:201 Zasad, definicji i przepisów modelowych europejskiego prawa prywatnego. Projekt wspólnych ram odniesienia (Draft Common Frame of Reference, DCFR) zawiera następującą definicję: „Trust jest stosunkiem prawnym, w którym jedna osoba, powiernik, jest zobowiązana do zarządzania jednym lub większą liczbą aktywów (fundusz trustu) lub do ich zbycia zgodnie z warunkami regulującymi ten stosunek prawny (warunki trustu) na rzecz innej osoby, beneficjenta, lub w interesie publicznym”.
22      Artykuł 3 konwencji haskiej z 1985 r. ogranicza jednak jej zastosowanie do trustów utworzonych dobrowolnie i potwierdzonych na piśmie.
23      A.E. Von Overbeck, Rapport explicatif sur la Convention de La Haye de 1985 relative au trust (sprawozdanie wyjaśniające), w: Actes et documents de la Quinzième session (1984), tom II, Trusts – loi applicable et reconnaissance, La Haye, Imprimerie Nationale 1985, s. 370–415.
24      Konwencja haska z 1985 r. nie miała na celu wprowadzenia instytucji trustu w państwach, w których był on nieznany, a jedynie zachęcenie do jego uznania.
25      Wśród państw będących stronami, które stosują konwencję, znajduje się pięć państw członkowskich Unii (Cypr, Włochy, Luksemburg, Malta i Niderlandy). Francja podpisała konwencję, lecz jej nie ratyfikowała, zaś Unia nie jest jej stroną. Stronami konwencji są Zjednoczone Królestwo i Bermudy jako brytyjskie terytorium zamorskie. Oprócz innych państw posiadających systemy common law (Australia, Kanada i Stany Zjednoczone, które podpisały konwencję, ale jeszcze jej nie ratyfikowały), stronami konwencji są również państwa lub mikropaństwa działające jako centra finansowe (Liechtenstein, Monako, Panama, San Marino i Szwajcaria). Na stronie https://www.hcch.net/en/instruments/conventions/status-table/?cid=59 można sprawdzić, w których państwach będących stronami konwencja ma zastosowanie.
26      Terminu tego użyto w art. 2 konwencji haskiej z 1985 r.
27      Składnik majątku jest wyłączony z zakresu roszczeń wierzycieli osobistych zarówno założyciela, jak i powiernika i beneficjenta. Wierzyciele tego ostatniego mogą dochodzić swoich roszczeń jedynie wobec trustu, i to tylko wtedy, gdy nie jest to trust typu discretionary, protective lub spendthrift. Jeśli chodzi o zarządzanie tym odrębnym majątkiem, to znaczy stosunki między założycielem, powiernikiem i beneficjentem, trust podlega przepisom mniej więcej podobnym do tych, które regulują umowy zlecenia, komisu i agencyjne.
28      Zobacz H. Hansmann, U. Mattei, The Functions of Trust Law: A Comparative Legal and Economic Analysis, New York University Law Review, t. 73, 1998, s. 434.
29      Przeniesienia zarządzania składnikiem majątku na osobę trzecią w celu organizacji spadku; ochrony majątku osób małoletnich lub niektórych kategorii wymagających szczególnego traktowania członków rodziny lub osób dorosłych; zbiorowego zarządzania składnikiem majątku na rzecz grupy spółek kapitałowych; finansowania projektu charytatywnego za pośrednictwem pośrednika odpowiedzialnego za gromadzenie funduszy; oraz dokonywania inwestycji w celu sfinansowania przyszłych wydatków (np. kosztów studiów lub emerytury). Zobacz FATF i Egmont Group, Concealment of Beneficial Ownership, lipiec 2018 r., dostępne na stronie https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf-gafi/reports/FATF-Egmont-Concealment-beneficial-ownership.pdf.
30      Zobacz prace Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF), w szczególności FATF, Guidance on Beneficial Ownership and Transparency of Legal Arrangements, Paryż, 2024, dostępny na stronie https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf-gafi/recommendations/Guidance-Beneficial-Ownership-Transparency-Legal-Arrangements.pdf.coredownload.inline.pdf.
31      FATF i Egmont Group, Concealment of Beneficial Ownership, lipiec 2018 r., pkt 50.
32      W doktrynie mówi się o „offshore-inspired trusts” i podkreśla się niewłaściwe wykorzystywanie trustów w celu uchylania się od opodatkowania i prania pieniędzy. Zobacz między innymi I. Samet, On trust, hypocrisy and conscience, The Cambridge Law Journal, t. 83, issue 1, 2024, s. 158–183; H. Dagan, I. Samet, What’s Wrong with Massively Discretionary Trusts, Law Quarterly Review, t. 138, 2022, s. 624; a także L. Smith, Massively Discretionary Trusts, Trusts & Trustees, t. 25, 2019, s. 397.
33      Nawet prawnicy w niektórych jurysdykcjach offshore reklamują takie korzyści, co można zobaczyć na przykład w publikacji „Best Offshore Trust Jurisdictions – a Comparison”, dostępnej pod adresem https://www.offshorecorporation.com/trust/.
34      Zdaniem Multilateral Repo Task Force, „Global Advisory on Russian Sanctions Evasion” z dnia 9 marca 2023 r., s. 3, dostępne na stronie https://finance.ec.europa.eu/system/files/2023–03/230309-repo-global-advisory_en.pdf, „specifically, REPO members have discovered trust arrangements that may have been designed to thwart sanctions enforcement. These arrangements may indicate that everyone involved in the trust –including law firms, grantors (also defined as protectors), trustees, settlors, and beneficiaries– may be involved in sanctions evasion. In some instances, sanctioned Russians individuals and entities and their proxies may involve relatives and close associates in these legal structures and arrangements to further obfuscate their ownership or relation to the assets. It is not uncommon for these legal entities and arrangements to be located in jurisdictions that are tax or corporate formation havens, which may afford a degree of secrecy to Russian elites and their proxies”.
35      Sprawa Ismailova/Rada (T‑234/22, EU:T:2024:287, pkt 136–153). Wyrok ten został zaskarżony w postępowaniu odwoławczym w sprawie C‑506/24 P, które jest nadal w toku.
36      Zaktualizowane teksty tych przepisów są dostępne na stronie https://www.bermudalaws.bm/search/*/SPContentType:%C7 %82 %C7 %82436f6e736f6c696461746564204c6177.
37      Sekcja 2 podsekcja 3 zmieniona przez 2014: 22 s. 2, obowiązująca od dnia 16 lipca 2014 r.: „The reservation or grant by the settlor of certain rights and powers, and the fact that the trustee may himself have rights as a beneficiary, are not necessarily inconsistent with the existence of a trust”.
38      Zdaniem adwokatów spółek skarżących spółka dominująca z kolei należy do spółki T, będącej spółką powierniczą prawa szwajcarskiego z siedzibą w Szwajcarii i obecnym powiernikiem trustu.
39      Zobacz w szczególności postanowienie odsyłające (s. 8 wersji zanonimizowanej oryginału w języku włoskim): „kwestia podniesiona w niniejszym odesłaniu prejudycjalnym dotyczy tego, czy przekazane [do trustu] aktywa, zasoby i stosunki można uznać za »należące« do założyciela, nawet jeśli nie jest on użytkownikiem przekazanych aktywów lub zarządzającym nimi ani ich beneficjentem końcowym, lub do podmiotu „powiązanego” z założycielem, lub ostatecznie za „kontrolowane” przez samego założyciela, w związku z czym przewidziane w art. 2 ust. 1 [rozporządzenia nr 269/2014] środki polegające na zamrożeniu mogą mieć zastosowanie w przypadku aktywów przekazanych do trustu przez wskazanego (lub wymienionego w wykazie) założyciela”.
40      Wyrok z dnia 9 lipca 2009 r., Melli Bank/Rada (T‑246/08 i T‑332/08, EU:C:2009:266, pkt 146).
41      Wyrok z dnia 13 marca 2012 r., Melli Bank/Rada (C‑380/09 P, EU:C:2012:137, pkt 76 i nast.).
42      Konieczność wymienienia w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 spółek w całości należących do osoby fizycznej (lub przez nią kontrolowanych) prowadziłaby do rozszerzenia tego przepisu na inne rodzaje aktywów, w związku z czym każdy składnik aktywów, który stanowi własność tej osoby lub nad którym sprawuje ona kontrolę, również musiałby zostać zidentyfikowany i wymieniony w wykazach. Oczywiście taką wykładnię art. 2 rozporządzenia 269/2014 należy odrzucić.
43      Na rozprawie rząd niemiecki przyznał, że zamrożenie aktywów spółki niewymienionej w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 jest możliwe, jeżeli z kolei aktywa te są własnością, pozostają w posiadaniu lub pod kontrolą osoby wymienionej w tym wykazie.
44      W wyroku z dnia 11 listopada 2021 r., Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903, pkt 56), wskazano, że aby osiągnąć cele środków ograniczających, jest nie tylko uzasadnione, ale również niezbędne, by definicje pojęć „zamrożenia środków finansowych” i „zamrożenia zasobów gospodarczych” były interpretowane szeroko, ponieważ „chodzi o zapobieganie wszelkiemu wykorzystaniu zamrożonych aktywów, które umożliwiłoby obejście rozpatrywanych rozporządzeń i wykorzystanie słabości systemu”.
45      Wyroki: z dnia 16 stycznia 2025 r., VB II (Informacja o prawie do wznowienia postępowania) (C‑400/23, EU:C:2025:14, pkt 40); z dnia 30 listopada 2021 r., LR Ģenerālprokuratūra (C‑3/20, EU:C:2021:969, pkt 79).
46      W wersjach: angielskiej („belonging to, owned, held, controlled”), niemieckiej („Eigentum”, „Besitz”, „gehalten”, „kontrolliert”), francuskiej („appartenant aux, possèdent, détiennent, contrôlent”), włoskiej („appartenenti a, posseduti, detenuti, controllati”), portugalskiej („pertencentes, na posse ou que se encontram à disposição ou sob controlo”), rumuńskiej („aparțin, se află în proprietatea ori posesia sau sunt controlate”) i niderlandzkiej („toebehoren aan, eigendom, bezit, zeggenschap”) użyto czterech różnych terminów. W wersji hiszpańskiej wymieniono tylko trzy terminy: „propiedad” („własność”), „tenencia” („posiadanie”) i „control” („kontrola”). Ponadto wersje niemiecka i hiszpańska nie zawierają terminu wyraźnie odpowiadającego terminowi „appartenenti a”, który jest obecny w wersjach angielskiej, portugalskiej i francuskiej.
47      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 10 września 2019 r., HTTS/Rada (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, pkt 69): „[u]życie w rozporządzeniu nr 961/2010 sformułowań »należący« i »przez nie kontrolowany« odpowiada konieczności umożliwienia Radzie podjęcia skutecznych środków wobec wszystkich osób, podmiotów i organów powiązanych z przedsiębiorstwami zaangażowanymi w rozprzestrzenianie broni jądrowej. Wynika z tego, że posiadanie lub kontrola mogą być bezpośrednie lub pośrednie. Ustalenie tego powiązania wyłącznie na podstawie okoliczności posiadania lub sprawowania bezpośredniej kontroli groziłoby bowiem obchodzeniem tych środków ze względu na wiele możliwych form kontroli o charakterze umownym lub faktycznym, które dawałyby spółce równie daleko idące możliwości jak posiadanie lub bezpośrednia kontrola wywierania wpływu na inne podmioty”. Trybunał stwierdził następnie (pkt 70), że pojęcie „spółki pozostającej w posiadaniu lub pod kontrolą” nie ma w dziedzinie środków ograniczających tego samego zakresu co na gruncie prawa spółek, jeżeli chodzi o ustalenie handlowej odpowiedzialności spółki, która jest prawnie zależna od decyzji innego podmiotu prawa handlowego.
48      Jak ujął to Trybunał, „waga celów, których osiągnięciu służą sporne akty, mianowicie ochrona integralności terytorialnej, suwerenności i niepodległości Ukrainy, jak również wspieranie pokojowego rozwiązania kryzysu w tym państwie, które to cele […] wpisują się w szerszy kontekst utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, zgodnie z celami działań zewnętrznych Unii wymienionymi w art. 21 TUE, jest tego rodzaju, że uzasadnia negatywne konsekwencje, nawet znaczne, dla niektórych podmiotów”. Wyroki: z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 150); z dnia 17 września 2020 r., Rosneft i in./Rada (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, pkt 85).
49      W art. 3 pkt 6 lit. b) dyrektywy 2015/849 użyto właśnie pojęcia „beneficjenta rzeczywistego” aktywów przekazanych do trustu.
50      Dokument COM(2020) 560 final z dnia 16 września 2020 r., Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady oceniające, czy państwa członkowskie należycie zidentyfikowały i objęły obowiązkami wynikającymi z dyrektywy (UE) 2015/849 wszystkie trusty i podobne porozumienia prawne regulowane ich prawem, s. 4.
51      Komisja Europejska, Guidance for EU operators: Implementing enhanced due diligence to shield against Russia sanctions circumvention, z dnia 7 września 2023 r., s. 9. Uznaje ona za wyraźne wskazanie obchodzenia („red flag”) wykorzystanie „complex corporate or trust structures linked to countries friendly to Russia or whose complexity is not justified by the business profile of the customer. Use of trust arrangements or complex corporate structures involving offshore companies”. Dokument ten jest dostępny na stronie https://finance.ec.europa.eu/system/files/2023–12/guidance-eu-operators-russia-sanctions-circumvention_en.pdf.
52      Decyzja Rady z dnia 31 lipca 2014 r. dotycząca środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. 2014, L 229, s. 13), zmieniona decyzją Rady (WPZiB) 2022/884 z dnia 3 czerwca 2022 r. (Dz.U. 2022, L 153, s. 128).
53      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie określenia przestępstw związanych z naruszeniem unijnych środków ograniczających i sankcji za takie naruszenia oraz zmiany dyrektywy (UE) 2018/1673 (Dz.U. L, 2024/1226). Termin jej transpozycji do prawa krajowego upłynął w dniu 20 maja 2025 r.
54      W motywie 15 tej dyrektywy wskazano: „Przykładem coraz powszechniejszego czynu stanowiącego obejście unijnych środków ograniczających jest praktyka, która polega na wykorzystywaniu, przekazywaniu na rzecz osoby trzeciej lub innym zbywaniu przez wskazane osoby lub wskazane podmioty lub organy środków finansowych lub zasobów gospodarczych będących bezpośrednio lub pośrednio własnością tych wskazanych osób lub wskazanych podmiotów lub organów, lub będących w ich posiadaniu lub pod ich kontrolą, w celu ukrycia tych środków finansowych lub zasobów gospodarczych. […] W związku z tym taki czyn polegający na obchodzeniu unijnych środków ograniczających również powinien stanowić przestępstwo w ramach niniejszej dyrektywy”.
55      Wyroki: z dnia 18 kwietnia 2024 r., Citadeles nekustamie īpašumi (C‑22/23, EU:C:2024:327, pkt 32); z dnia 17 listopada 2022 r., Rodl & Partner (C‑562/20, EU:C:2022:883, pkt 34).
56      Dyrektywa 2015/849 będzie miała zastosowanie do dnia 10 lipca 2027 r., kiedy to zostanie zastąpiona rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (Dz.U. L, 2024/1624) oraz dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1640 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie mechanizmów, które państwa członkowskie powinny wprowadzić w celu zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniającą dyrektywę (UE) 2019/1937 oraz zmieniającą i uchylającą dyrektywę (UE) 2015/849 (Dz.U. L, 2024/1640). W przepisach tych utrzymano to samo szerokie podejście do określania beneficjentów rzeczywistych w trustach. W szczególności w art. 58 ust. 1 rozporządzenia nr 2024/1624 powtórzono niemal identycznie treść art. 3 pkt 6 lit. b) dyrektywy 2015/849.
57      Zobacz jego treść przytoczoną w pkt 11 niniejszej opinii.
58      Pragnę przypomnieć, że spółki skarżące poinformowały instytucję bankową, z którą prowadziły działalność, że ich beneficjentem rzeczywistym jest założyciel trustu.
59      Zobacz w tym względzie uzasadnienie wymienienia w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014, przedstawione w decyzji (WPZiB) 2022/337.
60      Trust (Special Provision) Act 1989, sekcja 2 podsekcja 3, zmieniona przez 2014: 22 s. 2, obowiązująca od dnia 16 lipca 2014 r.: „The reservation or grant by the settlor of certain rights and powers, and the fact that the trustee may himself have rights as a beneficiary, are not necessarily inconsistent with the existence of a trust”.
61      Uprawnienia założyciela trustu są określone jako „reserved powers” w Trust (Special Provision) Act 1989, sekcja 2A podsekcja 2.
62      Sąd odsyłający będzie musiał ustalić, czy w przypadku, gdy trust został utworzony jako nieodwołalny, nadal istnieje możliwość powołania się na ten przepis prawa, na przykład w przypadku, gdy cele aktu założycielskiego nie zostały osiągnięte.
63      W odniesieniu do systemu środków ograniczających nałożonych na Birmę Trybunał uznał, że osoba fizyczna nie może zostać objęta środkami ograniczającymi tylko ze względu na jej powiązania rodzinne z osobami, które same są objęte takimi środkami, i niezależnie od jej osobistego zachowania (wyrok z dnia 13 marca 2012 r., Tay Za/Rada, C‑376/10 P, EU:C:2012:138, pkt 66). W opinii w sprawie Timchenko/Rada (C‑703/23 P, EU:C:2025:273, pkt 48) rzeczniczka generalna L. Medina wskazała, że aby osoby fizyczne, których dotyczy ten artykuł, mogły zostać uznane za „powiązane” w rozumieniu art. 1 ust. 1 in fine decyzji 2014/145 (zmienionej), muszą „posiadać więź wykraczającą poza samą relację rodzinną”, w związku z czym, w przypadku gdy dwie osoby pozostają w takiej relacji, należy wykazać „obiektywne istnienie zachodzenia na siebie wspólnych interesów”. W tych przypadkach osoby powiązane zostały wymienione z imienia i nazwiska w wykazach zawartych w odpowiednich rozporządzeniach.
64      Jak wskazała Komisja Europejska w Consolidated FAQs on the implementation of Council Regulation No 833/2014 and Council Regulation No 269/2014, z dnia 14 maja 2024 r., s. 22, „strictly speaking, only the persons and entities who/which appear under the column »Name« in Annex I to Council Regulation (EU) 269/2014 are directly subject to an asset freeze and a prohibition to make funds and economic resources available to them or for their benefit. However, these restrictions can affect transactions with natural or legal persons, entities or bodies associated with them, some of which happen to be mentioned in the »Identifying information« and/or »Reasons« columns of Annex I to Council Regulation (EU) 269/2014”.
65      Komisja Europejska, Opinia w sprawie art. 2 ust. 2 rozporządzenia Rady (UE) nr 269/2014, dokument C(2021) 4223 final z dnia 8 czerwca 2021 r. Czynniki te odpowiadają w istocie czynnikom wskazanym przez Radę Unii Europejskiej w dokumencie Środki ograniczające (sankcje) – Aktualizacja najlepszych praktyk UE w zakresie skutecznego wprowadzania w życie środków ograniczających z dnia 27 czerwca 2022 r., pkt 62, dostępnym na stronie https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑10572–2022-INIT/pl/pdf.
66      W odniesieniu do stosowania środków ograniczających wobec Iranu w wyroku z dnia 10 września 2019 r., HTTS/Rada (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, pkt 75), stwierdzono, że daną spółkę można uznać za „będącą w posiadaniu lub pod kontrolą innego podmiotu”, jeżeli ów podmiot znajduje się w sytuacji, w której jest on w stanie wpływać na decyzje tej spółki, nawet w braku jakiegokolwiek powiązania prawnego, własnościowego lub kapitałowego między tymi dwoma podmiotami gospodarczymi.
67      Jeżeli spółka, której przedmiotem działalności jest własność luksusowej rezydencji, jest przekazywana do trustu, a rezydencja jest wynajmowana wyłącznie założycielowi, świadczy to o kontroli, jaką on sam sprawuje nad spółką i rezydencją.
68      W ostatnim punkcie postanowienia odsyłającego.
69      Zobacz analogicznie wyroki: z dnia 31 maja 2018 r., Ernst & Young (C‑633/16, EU:C:2018:371, pkt 45); z dnia 4 marca 2020 r., Marine Harvest/Komisja (C‑10/18 P, EU:C:2020:149, pkt 49), w których pojęcie „kontroli” zdefiniowano jako „możliwość wywierania decydującego wpływu na przedsiębiorstwo”, jaką dają „prawa, umowy lub jakiekolwiek inne środki”. Uwzględnia się w nich w tym celu art. 3 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 139/2004 z dnia 20 stycznia 2004 r. w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw (rozporządzenie WE w sprawie kontroli łączenia przedsiębiorstw) (Dz.U. 2004, L 24, s. 1).