62022CC0156
KONKLUŻJONIJIET TAL‑AVUKATA ĠENERALI
MEDINA
ippreżentati fid‑9 ta’ Frar 2023 (
1
)
Kawżi magħquda C‑156/22 sa C‑158/22
TAP Portugal
vs
flightright GmbH (C‑156/22)
Myflyright GmbH (C‑157/22 u C‑158/22)
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mil‑Landgericht Stuttgart (il‑Qorti Reġjonali, Stuttgart, il‑Ġermanja))
“Talba għal deċiżjoni preliminari – Trasport bl-ajru – Regolament (KE) Nru 261/2004 – Artikolu 5(3) – Regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet – Eżenzjoni mill-obbligu ta’ ħlas ta’ kumpens – Kunċett ta’ ‘ċirkustanzi straordinarji’ – Kanċellazzjoni ta’ titjira – Mewta f’daqqa u imprevedibbli ta’ kopilota – Avveniment inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attivitajiet ta’ trasportatur tal-ajru li jopera – Avveniment li jaqa’ kompletament barra mill-kontroll effettiv ta’ trasportatur tal-ajru li jopera – Avveniment estern – Kontroll fuq l-avveniment – Prevedibbiltà tal-avveniment”
1.
Walter Alexander Raleigh darba qal: “Il-magna hija l-qalb ta’ ajruplan iżda l-bdot huwa r-ruħ tiegħu”.
2.
Iż-żewġ komponenti huma essenzjali u għandhom ikunu suġġetti għal kontroll ugwali għall-funzjonament tajjeb ta’ kull trasportatur tal-ajru li jopera. Fir-rigward tal-bdoti, id-dritt tal-Unjoni Ewropea stabbilixxa numru kbir ta’ rekwiżiti, inklużi dawk dwar is-saħħa tal-bdoti, sabiex tiġi żgurata provvista mhux interrotta ta’ servizzi tat-trasport bl-ajru.
3.
Madankollu, meta jkun hemm tfixkil, ir-Regolament (KE) Nru 261/2004 (
2
) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 261/2004”), kif jidher ċar mill-premessa 1 tiegħu, huwa intiż li jiggarantixxi livell għoli ta’ protezzjoni tad-drittijiet tal-passiġġieri, inkluż id-dritt għal kumpens fil-każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira.
4.
It-talbiet għal deċiżjoni preliminari mressqa mil-Landgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali ta’ Stuttgart, il-Ġermanja) jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-Artikolu 5(3) ta’ dan ir-regolament. Dawn it-talbiet tressqu fil-kuntest ta’ kawżi bejn kumpanniji li jipprovdu assistenza legali lil passiġġieri tal-ajru, flightright GmbH (Kawża C‑156/22) u Myflyright GmbH (Kawżi C‑157/22 u C‑158/22), u TAP Portugal, trasportatur tal-ajru li jopera, dwar ir-rifjut ta’ dan it-trasportatur li jikkumpensa lill-passiġġieri għall-kanċellazzjoni tat-titjira tagħhom. It-tliet kawżi magħquda jirrigwardaw l-istess titjira.
5.
Il-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tikkjarifika jekk il-mewta f’daqqa ta’ kopilota ftit ta’ ħin qabel it-titjira skedata tistax tikkostitwixxi ċirkustanza straordinarja skont din id-dispożizzjoni.
I. Il‑kuntest ġuridiku
A.
Regolament Nru 261/2004
6.
Il-premessi 1, 14 u 15 tar-Regolament Nru 261/2004 jipprovdu:
“(1)
Azzjoni mil-Komunitá fil-qasam ta’ transport permezz ta’ l-ajru għandha jkollha l-iskop, fost affarijiet oħrajn, li tassigura livell ogħli ta’ protezzjoni għall-passiġġieri. ‘Il fuq minn dan, konsiderazzjoni sħiħa għandha tiġi meħuda tal-ħtiġijiet ta’ protezzjoni tal-konsumatur b’mod ġenerali.
[…]
(14)
Bħal taħt il-Konvenzjoni ta’ Montreal, obbligazzjonijiet dwar trasportaturi ta’ l-ajru li jaħdmu għandhom ikunu limitati jew esklużi fejn xi ħaġa ġiet ikkawżata minn ċirkustanzi straordinarji li ma setgħux jiġu evitati anki jekk il-miżuri kollha raġonevoli kienu ttieħdu. Ċirkustanzi bħal dawn jistgħu, partikolarment, iseħħu f’każijiet ta’ nuqqas ta’ stabbilitá politika, kondizzjonijiet meteoroloġiċi li ma jaqblux ma’ l-operazzjoni tat-titjira in kwistjoni, riskji tas-sigurtá, nuqqasijiet mhux mistennijin fir-rigward tas-sigurtá tat-titjira u strajkijiet li jaffettaw l-operazzjoni ta’ trasportatur ta’ l-ajru li jopera.
(15)
Ċirkustanzi straordinarji għandhom jiġu meqjusin li jeżistu fejn l-impatt ta’ deċiżjoni dwar il-ġestjoni tat-traffiku ta’ l-ajru fir-rigward ta’ inġenju ta’ l-ajru partikolari fuq ġurnata partikolari tikkawża dewmien twil, dewmien ta’ matul il-lejl, jew il-kanċellazzjoni ta’ titjira waħda jew aktar titjiriet ta’ dak l-inġenju ta’ l-ajru, anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha ttieħdu mil-trasportatur ta’ l-ajru in kwistjoni biex jiġu evitati id-dewmien jew kanċellazzjonijiet.”
7.
L-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 261/2004 jipprovdi:
“1.   Fil-każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira, il-passiġġieri in kwistjoni għandhom:
[…]
(c)
jkollhom id-dritt għal kumpens mil-trasportatur ta’ l-ajru li jopera skond l-Artikolu 7, kemm-il darba:
(i)
huma informati bil-kanċellazzjoni mill-inqas ġimgħatejn qabel il-ħin tat-tluq skedat; jew
(ii)
huma informati bil-kanċellazzjoni bejn ġimgħatejn u sebat ijiem qabel il-ħin tat-tluq skedat u huma offruti rotta differenti, li tħallihom jitilqu mhux aktar minn sagħtejn qabel il-ħin tat-tluq skedat u jaslu fid-destinazzjoni finali tagħhom inqas minn erba’ sigħat wara l-ħin tal-wasla skedat; jew
(iii)
huma informati bil-kanċellazzjoni inqas minn sebat ijiem qabel il-ħin tat-tluq skedat u huma offruti rotta differenti, li tħallihom jitilqu mhux aktar minn siegħa qabel il-ħin tat-tluq skedat u jaslu fid-destinazzjoni finali tagħhom inqas minn sagħtejn wara l-ħin tal-wasla skedat.
[…]
3.   Trasportatur ta’ l-ajru li jopera m’għandux ikun obbligat iħallas kumpens skond l-Artikolu 7, jekk jista’ juri li l-kanċellazzjoni hi kkawżata minn ċirkostanzi staordinarji li ma setgħux jiġu evitati anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha ġew meħudin.
[…]”
8.
L-Artikolu 7(1) tar-Regolament Nru 261/2004 jipprovdi ammonti speċifiċi ta’ kumpens skont id-distanza tat-titjira.
B.
Regolament (UE) Nru 965/2012
9.
L-Anness III tar-Regolament Nru 965/2012 (
3
) jistabbilixxi r-rekwiżiti tal-organizzazzjoni għall-operazzjonijiet bl-ajru li għandu jissodisfa l-operatur marbuta mat-taħriġ, mal-esperjenza u mal-kwalifiki tal-ekwipaġġ tat-titjira (Il-Parti-ORO). Is-Sottotaqsima ORO.FC.200 (Kompożizzjoni tal-ekwipaġġ tat-titjira) tat-Taqsima 2 (Rekwiżiti addizzjonali għall-operazzjonijiet tat-trasport kummerċjali bl-ajru) tas-Subparti FC (Ekwipaġġ tat-titjira) tipprovdi:
“[…]
(c)
Rekwiżiti speċifiċi għall-operazzjonijiet b’ajruplan imwettqin skont ir-regoli tat-titjir bl-istrumenti (IFR) jew billejl.
(1)
L-għadd minimu ta’ ekwipaġġ tat-titjira għandu jkun ta’ żewġ bdoti għall-ajruplani kollha li jaħdmu b’turboskrun li għandhom konfigurazzjoni massima operattiva ta’ sits tal-passiġġieri (MOPSC) ta’ iktar minn disa’ sits u għall-ajruplani kollha li jaħdmu b’turboġett.
[…]”
10.
L-Anness IV tar-Regolament Nru 965/2012 jirregola l-operazzjonijiet tat-trasport kummerċjali bl-ajru (il-Parti-CAT). Is-Sottotaqsimiet (b) u (c) tal-punt CAT.GEN.MPA.100 (Responsabbiltajiet tal-ekwipaġġ) tat-Taqsima 1 (Inġenji tal-ajru li jaħdmu bil-mutur) tas-Subparti A (Rekwiżiti Ġenerali) jipprovdu:
“(b) Il-membru tal-ekwipaġġ għandu:
[…]
(4)
ikun konformi mal-limitazzjonijiet kollha fuq il-ħin tat-titjir u l-ħin tas-servizz (FTL) u mar-rekwiżiti tal-mistrieħ kollha applikabbli għall-attivitajiet tiegħu;
(5)
meta jwettaq xogħlijiet għal iktar minn operatur wieħed:
(i)
iżomm ir-rekords individwali tiegħu marbutin mal-ħinijiet tat-titjir u tas-servizz u mal-perjodi ta’ mistrieħ, kif imsemmi fir-rekwiżiti applikabbli tal-FTL; u
(ii)
jagħti lil kull operatur id-dejta meħtieġa sabiex jiskeda l-attivitajiet skont ir-rekwiżiti applikabbli tal-FTL.
(c) Il-membru tal-ekwipaġġ m’għandux iwettaq xogħlijiet fuq inġenju tal-ajru:
[…]
(3)
jekk ma jissodisfax ir-rekwiżiti mediċi applikabbli;
(4)
jekk ikollu dubju dwar jekk hux kapaċi jaqdi il-kompiti assenjati lilu; jew
(5)
jekk hu jkun jaf jew jissuspetta li qed ibati minn gћeja […]”
II. Il-fatti tal‑kawża prinċipali u d‑domanda preliminari
11.
Fis‑17 ta’ Lulju 2019, TAP Portugal kien it-trasportatur tal-ajru li kellu jopera t-titjira TP597, bi tluq minn Stuttgart (il-Ġermanja) fis‑6.05 ħin lokali ta’ Lisbona (il-Portugall) (iktar ’il quddiem it-“titjira kkonċernata”).
12.
Fl-istess jum, fl-4.15, il-kopilota li kellu jopera t-titjira kkonċernata nstab mejjet fil-kamra tal-lukanda tiegħu fi Stuttgart. L-ekwipaġġ kollu kien taħt xokk u ddikjara lilu nnifsu inkapaċi li jtir. L-ebda persunal ta’ sostituzzjoni ma kien disponibbli, peress li t-titjira kkonċernata kellha sseħħ barra mill-“bażi tat-TAP”. Din it-titjira ġiet ikkanċellata.
13.
Ekwipaġġ ta’ sostituzzjoni telaq minn Lisbona fuq titjira li telqet fil-11.25, u waslet Stuttgart fit-15.20. Il-passiġġieri ġew ittrasportati fuq titjira ta’ sostituzzjoni TP593, li telqet għal Lisbona fl-istess jum fil‑16.40.
14.
Fit-tliet kawżi kollha, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali jitolbu kumpens mingħand TAP Portugal skont l-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004.
15.
TAP Portugal ġiet ikkundannata mill-Amtsgericht Nürtingen (il-Qorti Distrettwali ta’ Nürtingen, il-Ġermanja) għall-ħlas tal-kumpens mitlub minn flightright u Myflyright, minħabba li, l-istess bħal marda gravi f’daqqa, il-mewta f’daqqa u imprevedibbli ta’ membru tal-ekwipaġġ ma tikkostitwixxix avveniment estern li jaffettwa lit-trasportatur tal-ajru li jopera inkwistjoni, sa fejn din tifforma parti mir-riskji inerenti għall-attivitajiet ta’ trasportatur tal-ajru.
16.
TAP Portugal appellat minn din id-deċiżjoni quddiem il-Landgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali ta’ Stuttgart, il-Ġermanja). Skont dik il-qorti, il-mewta f’daqqa tal-kopilota, li kien raġel tal-familja ta’ mezza età u li kien għadda mill-eżamijiet mediċi perijodiċi mingħajr ebda diffikultà, kienet assolutament imprevedibbli u sorprendenti għal kulħadd ta’ madwaru.
17.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Landgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali ta’ Stuttgart, il-Ġermanja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri f’kull waħda mit-tliet kawżi u li tagħmel id-domanda preliminari li ġejja lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“L-Artikolu 5(3) tar-[Regolament Nru 261/2004] għandu jiġi interpretat fis-sens li jkun hemm ċirkustanza straordinarja fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni meta titjira minn ajruport li jinsab barra mill-bażi tat-trasportatur tal-ajru effettiv tiġi kkanċellata peress li, ftit qabel it-titjira, membru tal-ekwipaġġ assenjat fuq din it-titjira (fil-każ ineżami: il-kopilota), li jkun għadda mill-eżamijiet mediċi preskritti regolarment mingħajr ebda restrizzjoni, imut f’daqqa u b’mod imprevedibbli għat-trasportatur tal-ajru, jew jimrad serjament b’mod li ma jkunx jista’ jwettaq it-titjira?”
18.
Permezz ta’ digriet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tal‑4 ta’ April 2022, il-Kawżi C‑156/22 sa C‑158/22 ingħaqdu flimkien għall-finijiet tal-partijiet tal-proċedura bil-miktub u orali, kif ukoll tas-sentenza.
19.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja minn flightright, TAP Portugal, il-Gvern Pollakk u dak Portugiż, u kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea.
III. Evalwazzjoni
A.
Osservazzjonijiet preliminari
20.
Nosserva, l-ewwel, li d-domanda tat-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda xenarju fejn membru tal-ekwipaġġ huwa “marid serjament” fis-sens li “ma jistax jopera t-titjira”. F’dan ir-rigward, nirrileva li dawn is-settijiet odjerni ta’ proċeduri jikkonċernaw il-mewta f’daqqa ta’ kopilota. Għaldaqstant, minkejja l-effetti simili li l-marda gravi ta’ membru tal-ekwipaġġ ikollha fuq it-twettiq ta’ titjira, dan ix-xenarju jidher ipotetiku fir-rigward tal-fatti fil-kawża prinċipali.
21.
It-tieni, sa fejn din il-kawża tikkonċerna l-mewta ta’ kopilota, infakkar li l-punt (c)(1) tas-Sottotaqsima ORO.FC.200 tar-Regolament Nru 965/2012 jeżiġi l-preżenza ta’ mill-inqas żewġ bdoti sabiex titjira tkun operata. Fil-fatt, f’dan il-każ, anki jekk il-bqija tal-ekwipaġġ kien f’pożizzjoni li jopera it-titjira kkonċernata, ir-rekwiżit tal-preżenza ta’ żewġ bdoti fl-ekwipaġġ tat-titjira ma kienx issodisfatt u, għal din ir-raġuni, din it-titjira ma setgħetx tkun operata. Barra minn hekk, id-domanda magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrigwarda l-mewta f’daqqa tal-kopilota kkonċernat bħala l-kawża tal-kanċellazzjoni tat-titjira kkonċernata.
22.
Konsegwentement, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tillimita r-risposta tagħha għall-kanċellazzjoni tat-titjira minħabba l-mewta f’daqqa tal-kopilota kkonċernat mingħajr ma tindirizza l-kwistjoni tal-effett indirett ta’ din il-mewta fuq il-membri l-oħra tal-ekwipaġġ. Fi kwalunkwe każ, peress li l-kawża eżatta tal-kanċellazzjoni tat-titjira hija kwistjoni ta’ fatt, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tistabbilixxi jekk it-titjira kkonċernata ġietx ikkanċellata biss minħabba l-mewta tal-kopilota kkonċernat jew minħabba l-kombinazzjoni ta’ dan l-avveniment tal-aħħar mal-inabbiltà tal-ekwipaġġ li jopera t-titjira kkonċernata.
23.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tifformula mill-ġdid id-domanda fis-sens li hija tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-kanċellazzjoni ta’ titjira, li kellha titlaq minn ajruport barra mill-bażi tat-trasportatur tal-ajru li jopera inkwistjoni, minħabba l-mewta f’daqqa tal-kopilota li kien għadda mill-eżamijiet mediċi regolari mingħajr restrizzjoni, taqax fl-ambitu ta’ “ċirkustanzi straordinarji” fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, minħabba li dan l-avveniment seħħ ftit qabel it-titjira u kien imprevedibbli għal dan it-trasportatur tal-ajru.
B.
Fuq iż‑żewġ kundizzjonijiet stabbiliti mill‑ġurisprudenza
24.
Qabelxejn, infakkar li, fil-każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira, l-Artikolu 5(1)(c) tar-Regolament Nru 261/2004 jipprovdi li l-passiġġieri kkonċernati għandhom dritt għal kumpens min-naħa tat-trasportatur tal-ajru li jopera, konformement mal-Artikolu 7(1) ta’ dan ir-regolament, sakemm ma jkunux ġew informati minn qabel dwar il-kanċellazzjoni fit-termini previsti fl-Artikolu 5(1)(c)(i) sa (iii) ta’ dan ir-regolament.
25.
L-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004, moqri fid-dawl tal-premessi 14 u 15 tiegħu, jeħles lit-trasportatur tal-ajru li jopera minn dan l-obbligu jekk ikun f’pożizzjoni li jipprova li l-kanċellazzjoni hija dovuta għal ċirkustanzi straordinarji li ma setgħux jiġu evitati, anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha kienu ttieħdu. Fid-dawl tal-għan stabbilit fil-premessa 1 tar-Regolament Nru 261/2004, li jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tal-passiġġieri u fid-dawl tal-fatt li l-Artikolu 5(3) tar-regolament jippermetti deroga mill-prinċipju tad-dritt għal kumpens tal-passiġġieri fil-każ ta’ kanċellazzjoni tat-titjira tagħhom, il-kunċett ta’ “ċirkustanzi straordinarji” fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni għandu jiġi interpretat b’mod strett (
4
).
26.
Skont ġurisprudenza stabbilita, avvenimenti jistgħu jiġu kklassifikati bħala “ċirkustanzi straordinarji” fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004 fil-każ li, min-natura jew mill-oriġini tagħhom, dawn ma jkunux inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat li jopera (l-ewwel kundizzjoni) u ma jkunux jaqgħu taħt il-kontroll effettiv ta’ dan it-trasportatur (it-tieni kundizzjoni). Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja reċentement fakkret li dawn iż-żewġ kundizzjonijiet huma kumulattivi u li l-osservanza tagħhom għandha tkun is-suġġett ta’ evalwazzjoni każ b’każ (
5
), nosserva li, fl-evalwazzjoni tagħha, hija eżaminat suċċessivament kull kundizzjoni, anki jekk hija kkunsidrat li l-ewwel kundizzjoni ma kinitx issodisfatta (
6
). Jidher għalhekk li ż-żewġ kundizzjonijiet huma, fir-realtà, supplimentari; l-ewwel waħda tirrigwarda, b’mod iktar ġenerali, ir-relazzjoni bejn il-qasam ta’ attività affettwat u l-attivitajiet tat-trasportatur tal-ajru li jopera (
7
) u t-tieni tirrigwarda, b’mod iktar speċifiku, il-kwistjoni dwar jekk l-avveniment inkwistjoni jaqax kompletament barra mill-kontroll effettiv tat-trasportatur tal-ajru li jopera. Madankollu, peress li skont ġurisprudenza ferm stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja ż-żewġ kundizzjonijiet huma kumulattivi, ser neżaminahom bħala tali.
27.
Barra minn hekk, għandu jiġi rrilevat li l-ġurisprudenza dwar il-kontenut ta’ u r-relazzjoni bejn l-ewwel u t-tieni kundizzjonijiet ma hijiex dejjem konsistenti. Għaldaqstant, f’din il-kawża, ser neżamina dawn il-kundizzjonijiet kif imfakkra u ppreċiżati mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza reċenti tagħha tal-Awla Manja, Airhelp (
8
).
28.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi ddeterminat jekk il-mewta f’daqqa ta’ kopilota tistax tikkostitwixxi “ċirkustanza straordinarja” fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004.
1. Avveniment mhux inerenti għall-eżerċizzju normali tal‑attività tat‑trasportatur tal‑ajru li jopera
29.
Taħt din il-kundizzjoni, għandu jiġi ddeterminat jekk il-kwistjonijiet dwar il-persunal tat-trasportatur tal-ajru li jopera jistgħux jikkostitwixxu, min-natura jew mill-oriġini tagħhom, avveniment li ma huwiex inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attivitajiet ta’ dan it-trasportatur tal-ajru (
9
).
30.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, fir-rigward tal-problemi tekniċi tal-inġenju tal-ajru, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fis-sentenza Wallentin-Hermann (
10
), li ċ-ċirkustanzi li fihom seħħ avveniment jistgħu jiġu kklassifikati bħala “straordinarji” fis-sens tal-imsemmi Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004 biss jekk dawn jirrigwardaw avveniment li, bħal dawk elenkati fil-premessa 14 ta’ dan ir-regolament, ma huwiex inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat li jopera u ma jaqax taħt il-kontroll effettiv ta’ dan it-trasportatur minħabba n-natura jew l-oriġini tiegħu. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, sa fejn il-funzjonament ta’ inġenji tal-ajru jqajjem inevitabbilment problemi tekniċi, it-trasportaturi tal-ajru jaffaċċjaw tali problemi fl-iżvolġiment tal-attivitajiet tagħhom. Għaldaqstant, problemi tekniċi, li jsiru magħrufa waqt il-manutenzjoni tal-inġenji tal-ajru jew minħabba l-assenza ta’ tali manutenzjoni, ma jistgħux jikkostitwixxu, fihom innifishom, “ċirkustanzi straordinarji” fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004. Għall-kuntrarju, ċerti avvenimenti, bħal difett moħbi ta’ manifattura, li jippreġudika s-sigurtà tat-titjiriet, jew id-danni kkawżati lill-inġenji tal-ajru minn atti ta’ sabotaġġ jew ta’ terroriżmu, jistgħu ma jkunux inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat u jaqgħu lil hinn mill-kontroll effettiv tiegħu.
31.
Il-kunċett ta’ inerenza ġie ppreċiżat sussegwentement mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Van der Lans (
11
), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li interruzzjoni kkawżata mill-ħsara prematura ta’ ċerti komponenti ta’ inġenju tal-ajru tikkostitwixxi avveniment mhux mistenni. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja żiedet li tali ħsara tibqa’ intrinsikament marbuta mas-sistema ta’ funzjonament kumplessa ħafna tal-inġenju tal-ajru, li huwa operat mit-trasportatur tal-ajru inkwistjoni, b’mod partikolari f’kundizzjonijiet klimatiċi, ta’ spiss diffiċli, jew anki estremi, peress li, barra minn hekk, l-ebda komponent ta’ inġenju tal-ajru ma huwa inalterabbli. Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li, fil-kuntest tal-attivitajiet ta’ trasportatur tal-ajru li jopera, dan l-avveniment mhux mistenni huwa inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività ta’ dak it-trasportatur, peress li t-trasportaturi tal-ajru normalment jaffaċċjaw problemi tekniċi mhux mistennija.
32.
Minn din il-ġurisprudenza jirriżulta li l-problemi tekniċi tal-inġenju tal-ajru huma inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attivitajiet tat-trasportatur tal-ajru li jopera, peress li dan it-trasportatur jaffaċċja, fil-kuntest normali ta’ dawn l-attivitajiet, problemi tekniċi mhux mistennija. Imbagħad ser neżamina sa fejn il-kwistjonijiet relatati mal-persunal huma inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tat-trasportatur tal-ajru li jopera.
33.
Fis-sentenza fil-kawża Airhelp, iċċitata iktar ’il fuq (
12
), il-Qorti tal-Ġustizzja ntalbet tiddetermina jekk strajk tal-bdoti organizzat f’kuntest legali huwiex inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività ta’ impriża tat-trasport bl-ajru. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li strajk li l-għan tiegħu huwa limitat għall-kisba min-naħa ta’ impriża tat-trasport bl-ajru ta’ żieda fir-remunerazzjoni tal-bdoti, bidla fil-ħinijiet tax-xogħol tal-ekwipaġġ u prevedibbiltà ikbar tal-ħinijiet tax-xogħol, jikkostitwixxi avveniment inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività ta’ din l-impriża, b’mod partikolari meta tali strajk jiġi organizzat f’kuntest legali. B’mod iktar preċiż, il-Qorti tal-Ġustizzja bbażat ruħha fuq il-fatt li strajk jibqa’ wieħed mill-mezzi li permezz tagħhom in-negozjati kollettivi jistgħu jimmanifestaw ruħhom u, għaldaqstant, għandu jitqies bħala avveniment inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tal-persuna li timpjega kkonċernata.
34.
Huwa importanti li jiġi nnotat li l-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li l-miżuri li jikkonċernaw il-persunal tat-trasportatur tal-ajru li jopera jaqgħu taħt il-ġestjoni normali tal-attivitajiet ta’ dak it-trasportatur. Minn din is-sentenza jirriżulta li, għall-finijiet tad-determinazzjoni tal-ewwel kundizzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja teżamina r-relazzjoni bejn iż-żona ta’ attività affettwata, jiġifieri l-qasam tal-persunal, u l-attivitajiet ta’ trasportatur tal-ajru li jopera.
35.
Din l-interpretazzjoni għandha tapplika f’dan il-każ, peress li l-ippjanar tal-ekwipaġġi u l-kwistjonijiet tal-persunal huma essenzjali għat-trasportaturi tal-ajru. Fir-rigward tal-ippjanar tal-ekwipaġġ, il-kumpanniji għandhom isegwu l-leġiżlazzjoni tal-avjazzjoni, il-kundizzjonijiet kuntrattwali u l-aspettattivi personali (
13
). L-ippjanar tal-ekwipaġġ jinvolvi operazzjonijiet kumplessi, bħall-pairing tal-ekwipaġġ, it-tfassil tar-roster, il-monitoraġġ u t-taħriġ, sabiex jiġu indikati xi aspetti, filwaqt li jittieħdu inkunsiderazzjoni aspetti bħall-ġestjoni tar-riskju ta’ għejja (
14
). Assenza f’daqqa ta’ membru tal-ekwipaġġ, bħal kopilota, għandha, bħala prinċipju, tkun prevista fl-ippjanar tal-ekwipaġġ (
15
).
36.
F’dan ir-rigward, nenfasizza li l-kawża eżatta tal-assenza f’daqqa tal-kopilota ma għandhiex tkun rilevanti għall-finijiet tal-klassifikazzjoni tal-assenza bħala avveniment “inerenti”. Fil-fatt, meta jkun hemm probabbiltà li jseħħ tali avveniment (
16
), dan għandu jittieħed inkunsiderazzjoni fl-organizzazzjoni u fil-ġestjoni tas-sistemi tat-trasportatur tal-ajru li jopera. Għalhekk, indipendentement minn jekk l-assenza f’daqqa ta’ kopilota tkunx dovuta għal raġunijiet ta’ saħħa, ta’ mewt jew għal raġunijiet oħra, din għandha l-effett li t-trasportatur tal-ajru li jopera inkwistjoni għandu jissostitwixxi lill-persuna assenti jew jikkanċella t-titjira.
37.
Konsegwentement, jiena tal-fehma li l-assenza f’daqqa ta’ kopilota tikkostitwixxi parti ordinarja mill-attività ta’ trasportatur tal-ajru li jopera u tali avveniment, indipendentement mill-kawża tiegħu, għandu jitqies bħala inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tat-trasportatur tal-ajru. Peress li ż-żewġ kundizzjonijiet huma kumulattivi (
17
), jekk il-Qorti tal-Ġustizzja ssegwi r-raġunament tiegħi, ma jkunx hemm lok li tiġi eżaminata t-tieni kundizzjoni. Sabiex inkun eżawrjenti, madankollu, ser neżamina t-tieni kundizzjoni, jiġifieri jekk il-mewta ta’ kopilota hijiex avveniment li jaqa’ barra mill-kontroll tat-trasportatur tal-ajru li jopera inkwistjoni.
2. Avveniment li jaqa’ kompletament barra mill‑kontroll effettiv tat-trasportatur tal‑ajru li jopera
38.
Fis-sentenza fil-kawża Airhelp, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat erba’ kriterji sabiex tiddetermina jekk avveniment għandux jiġi kkunsidrat bħala avveniment li jaqa’ kompletament barra mill-kontroll effettiv tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat. F’dan il-każ, huma biss tlieta minn dawn il-kriterji li huma rilevanti, peress li r-raba’ jirrigwarda speċifikament il-kwistjonijiet legali li jirriżultaw mid-dritt fundamentali ta’ strajk stabbilit fl-Artikolu 28 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”), li kien inkwistjoni f’dik il-kawża (
18
).
39.
Permezz ta’ dawk it-tliet kriterji, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat b’mod iktar partikolari, l-ewwel, jekk l-avveniment huwiex prevedibbli, it-tieni, jekk il-persuna li timpjega għandhiex ċertu kontroll fuq dan l-avveniment u, it-tielet, jekk l-avveniment huwiex estern għat-trasportatur tal-ajru li jopera. Dawn it-tliet kriterji jidhru kumulattivi u jikkostitwixxu kriterji minimi għall-finijiet tad-definizzjoni ta’ avveniment li jaqa’ kompletament barra mill-kontroll effettiv tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat. Ser neżamina dawn il-kriterji f’ordni kuntrarju għal dak espost mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza fil-kawża Airhelp, peress li, loġikament, il-kwistjoni dwar jekk avveniment huwiex estern jew intern għat-trasportatur tal-ajru li jopera tippreċedi l-kwistjoni dwar jekk dan l-avveniment jistax jiġi kkontrollat minn dan it-trasportatur tal-ajru.
a) Avveniment estern
40.
Fis-sentenza fil-kawża Airhelp, il-Qorti tal-Ġustizzja tgħid li, għall-finijiet tad-definizzjoni tal-kunċett ta’ “ċirkustanzi straordinarji” skont it-tifsira tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004, avvenimenti li l-oriġini tagħhom hija “interna” għandha tkun distinta minn dawk li l-oriġini tagħhom hija “esterna” għat-trasportatur tal-ajru li jopera.
41.
Fl-ewwel lok, fir-rigward tal-avvenimenti esterni, dawn l-avvenimenti jinkludu, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, kolliżjoni bejn inġenju tal-ajru u għasfur (
19
); il-ħsara fit-tajers ta’ inġenju tal-ajru minħabba oġġett estern, bħal fdal mobbli fuq runway ta’ ajruport (
20
); il-preżenza ta’ petrol fuq runway ta’ ajruport li jwassal għall-għeluq tagħha (
21
); kolliżjoni bejn il-lift ta’ inġenju tal-ajru stazzjonat u l-alerun ta’ inġenju tal-ajru ta’ kumpannija tal-ajru oħra, ikkawżata mill-moviment ta’ dan tal-aħħar (
22
); difett latenti fil-manifattura jew atti ta’ sabotaġġ jew ta’ terroriżmu (
23
).
42.
Minn dan, il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeduċi li l-element komuni għall-avvenimenti esterni huwa li dawn “jirriżultaw minn avveniment naturali jew minn att ta’ terz, bħal trasportatur bl-ajru ieħor jew operatur pubbliku jew privat li jinterferixxi ma’ attività ta’ titjira jew ajruport” (
24
). Fir-rigward ta’ avvenimenti li jirriżultaw minn avveniment naturali, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-għeluq ta’ parti mill-ispazju tal-ajru Ewropew minħabba eruzzjoni vulkanika, bħal dik tal-vulkan Eyjafjallajökull, jikkostitwixxi “ċirkustanzi straordinarja” (
25
). Fir-rigward ta’ avvenimenti kkawżati minn att ta’ terz, il-Qorti tal-Ġustizzja tenfasizza li l-azzjoni ta’ strajk ta’ kontrolluri tat-traffiku tal-ajru jew tal-persunal tal-ajruport tista’ tikkostitwixxi “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) ta’ dak ir-regolament, sa fejn tali azzjoni ta’ strajk ma taqax fl-ambitu tal-eżerċizzju tal-attività ta’ dan it-trasportatur u għalhekk taqa’ barra mill-kontroll effettiv tiegħu (
26
).
43.
Fit-tieni lok, fir-rigward tal-avvenimenti interni, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li strajk mibdi u osservat mill-membri tal-persunal stess tal-impriża tat-trasport tal-ajru rilevanti, inkluż fil-każ ta’ strajk mibdi fuq sejħa sindakali, jikkostitwixxi avveniment “intern” għal din l-impriża sa fejn dawn jaġixxu fl-interess tal-ħaddiema ta’ din l-impriża (
27
). Ninnota li fil-passat il-Qorti tal-Ġustizzja kienet diġà ddeċidiet li strajk, mingħajr il-parteċipazzjoni ta’ sindakati jew ta’ rappreżentanti tal-persunal, ikkawżat mit-tħabbir tar-ristrutturazzjoni tal-kumpannija ma jikkostitwixxix “ċirkustanza straordinarja” (
28
).
44.
F’dan il-każ, it-trasportatur jista’ jitqies li huwa responsabbli sabiex jorganizza l-persunal tiegħu sabiex jipprevjeni kull tfixkil minħabba mard jew inkapaċitajiet oħra. Kif diġà ntqal, l-organizzazzjoni tal-persunal tiegħu tikkostitwixxi ġestjoni normali ta’ kuljum tat-trasportatur tal-ajru (
29
). Minn dan isegwi li l-ġestjoni normali ta’ kuljum taqa’ taħt il-kategorija tal-avvenimenti “interni”. Għalhekk, meta l-mewta ta’ kopilota tirriżulta mill-azzjoni (jew min-negliġenza) tat-trasportatur tal-ajru li jopera, jiġifieri, meta l-mewta ta’ kopilota tkun marbuta max-xogħol, din tkun avveniment kompletament intern. Għall-kuntrarju, meta l-mewta ta’ kopilota sseħħ lil hinn mix-xogħol u ma tkunx ikkawżata minnu, jiena naħseb, bħall-Kummissjoni, li din għandha tinftiehem bħala “avveniment naturali” u, b’hekk, ikklassifikata bħala avveniment “estern”.
b) Kontroll, sa ċertu punt, fuq l‑avveniment inkwistjoni
45.
Fis-sentenza fil-kawża Airhelp, il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li avveniment li jaqa’ kompletament fil-kontroll effettiv tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat huwa avveniment fejn dan it-trasportatur għandu, bħala prinċipju, mezzi sabiex jipprepara għalih u, jekk ikun il-każ, li jtaffi l-konsegwenzi tiegħu, b’tali mod li l-persuna li timpjega żżomm il-kontroll fuq l-avvenimenti sa ċertu punt (
30
).
46.
F’dan ir-rigward, nosserva li, fil-qasam tat-trasport kummerċjali bl-ajru, it-trasportaturi tal-ajru għandhom iwettqu proċeduri tekniċi u amministrattivi stretti fl-eżerċizzju tal-attivitajiet tagħhom. Għaldaqstant, bħala prinċipju, trasportatur tal-ajru li jopera ma jistax jallega li huwa ma jeżerċita ebda kontroll fuq l-organizzazzjoni u l-ġestjoni tal-persunal tiegħu. Fil-fatt, trasportatur tal-ajru għandu jieħu l-miżuri kollha neċessarji sabiex jipprevjeni kull kwistjoni li tista’ taffettwa lill-membri tal-ekwipaġġ tiegħu, b’mod partikolari dak kollu li jista’ jaffettwa lill-bdoti.
47.
B’mod partikolari, infakkar li bdot għandu jkollu ċertifikat mediku sabiex itir. L-Anness IV tar-Regolament (UE) Nru 1178/2011 jipprovdi, inter alia, li meta jeżerċita l-privileġġi ta’ liċenzja ta’ bdot kummerċjali (CPL), ta’ liċenzja ta’ bdot b’aktar minn ekwipaġġ wieħed (MPL) jew ta’ liċenzja ta’ bdot ta’ trasport b’linja tal-ajru (ATPL), il-bdot għandu jkollu mill-inqas ċertifikat mediku validu ta’ Klassi 1, li għandu jiġġedded minn ċentru aeromediku jew minn eżaminatur aeromediku (
31
). Ċertifikati mediċi ta’ Klassi 1 huma validi għal perijodu ta’ 12‑il xahar (
32
). Nenfasizza li l-iskop tal-evalwazzjoni aeromedika regolari hu li jiżgura l-kapaċità medika tal-bdot jew sabiex inaqqas ir-riskju ta’ nuqqas ta’ kapaċità medika (
33
).
48.
Madankollu, anki eżamijiet mediċi regolari ma jiggarantixxux li l-persuna li tgħaddi minnhom ma tmutx bejn eżamijiet. Anki meta t-trasportatur tal-ajru jkun stabbilixxa u wettaq il-proċeduri kollha neċessarji, ċerti avvenimenti – bħall-mewta f’daqqa u mhux mistennija ta’ kopilota normalment b’saħħtu barra mill-bażi normali tat-trasportatur tal-ajru – jistgħu jikkostitwixxu avveniment li t-trasportatur tal-ajru ma jistax jipprepara ruħu għalih u li ma jistax jittaffa.
49.
Inqis li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk ir-raġuni għall-mewta tal-kopilota kinitx dovuta għal fattur li jaqa’ taħt il-kontroll tat-trasportatur tal-ajru li jopera inkwistjoni. F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju għandha tevalwa jekk il-proċeduri u r-rekwiżiti ta’ sigurtà relatati mas-saħħa tal-kopilota kkonċernat ġewx osservati mit-trasportatur tal-ajru li jopera, jekk l-eżamijiet tas-saħħa previsti twettqux korrettament u jekk, fil-kuntest ta’ kontrolli regolari, kienx hemm xi ħaġa li tindika li l-istat ta’ saħħa tal-kopilota kkonċernat ma kienx tajjeb biżżejjed sabiex iwettaq id-dmirijiet tiegħu. Fil-każ li dawn it-tliet punti jiġu kkonfermati, jista’ jiġi konkluż, fil-fehma tiegħi, li, f’dan il-każ, il-mewta tal-kopilota kienet taqa’ kompletament barra mill-kontroll tat-trasportatur tal-ajru li jopera.
c) Fuq il‑prevedibbiltà tal‑avveniment inkwistjoni
50.
Fis-sentenza fil-kawża Airhelp, il-Qorti tal-Ġustizzja tinnota li strajk huwa, għall-ħaddiema, dritt iggarantit mill-Artikolu 28 tal-Karta, u l-fatt li huma jinvokaw dan id-dritt u, għaldaqstant, jibdew azzjoni ta’ strajk għandu jitqies bħala prevedibbli għal kull persuna li timpjega, b’mod partikolari fejn jingħata preavviż tal-istrajk (
34
).
51.
B’dan il-mod, il-Qorti tal-Ġustizzja tapplika d-definizzjoni klassika tad-dizzjunarju li tgħid li avveniment jew sitwazzjoni prevedibbli hija waħda li tista’ tkun magħrufa jew imbassra qabel tiġri (
35
). Madankollu, it-terminu “prevedibbli” jista’ wkoll jiġi ddefinit bħala “li jista’ jkun raġonevolment antiċipat” (
36
). It-terminu “raġonevoli” jimplika eżami tal-probabbiltà. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddetermina kemm kien probabbli li trasportatur tal-ajru seta’ antiċipa r-riżultati tal-avvenimenti inkwistjoni. Hija essenzjalment evalwazzjoni każ b’każ li teżiġi li jiġi stabbilit il-kuntest tal-okkorrenza tal-avveniment, li jeħtieġ eżami ta’ data tal-istatistika astratta u eżami speċifiku tal-persuna inkwistjoni.
52.
F’dan il-każ, għandu jiġi rrilevat li hija l-qorti nazzjonali li għandha tistabbilixxi, billi tieħu inkunsiderazzjoni d-data tal-istatistika għad-dispożizzjoni tagħha, jekk il-mewta ta’ raġel li kellu ftit iktar minn 40 sena tikkostitwixxix avveniment probabbli. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-frekwenza tal-eżamijiet aeromedikali tiżdied mal-età. Pereżempju, il-perjodu ta’ validità taċ-ċertifikati mediċi ta’ Klassi 1 għandu jitnaqqas għal sitt xhur għad-detenturi tal-liċenzja li jkunu għalqu s-60 sena. Dawn iċ-ċertifikati jistgħu jiġġeddu ulterjorment biss wara eżamijiet jew evalwazzjonijiet aeromediċi (
37
). Minn dan ir-rekwiżit jista’ jiġi dedott li r-riskji għas-saħħa tal-bdoti jiżdiedu mal-età.
53.
Fir-rigward tad-data speċifika li tikkonċerna l-kopilota inkwistjoni, it-talba għal deċiżjoni preliminari ma tinkludi ebda dettalji dwar il-kawża tal-mewta tiegħu. Id-domanda preliminari ssemmi li l-kopilota kien ikkompleta kompletament l-eżamijiet mediċi regolari preskritti. Hija tindika wkoll li l-mewta f’daqqa ta’ missier li kellu ftit iktar minn 40 sena kienet xokk qawwi għall-ekwipaġġ.
54.
F’dan ir-rigward, nosserva li, f’dawn iċ-ċirkustanzi, iċ-ċertifikati mediċi ta’ Klassi 1 imsemmija iktar ’il fuq huma validi għal 12‑il xahar (
38
) u, wara l-iskadenza tagħhom, id-detentur tagħhom għandu jitlob it-tiġdid ta’ dan iċ-ċertifikat. Għaldaqstant, filwaqt li jista’ jiġi preżunt li, f’dan il-każ, il-kopilota inkwistjoni kien għadda mill-verifiki mediċi neċessarji u kien jinsab fi stat ta’ saħħa tajjeb, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tistabbilixxi dawn il-fatti.
55.
Konsegwentement, jidher li, f’dan il-każ, il-mewta tal-kopilota tikkostitwixxi avveniment bi probabbiltà baxxa li jseħħ, u għalhekk għandha titqies, f’dawn iċ-ċirkustanzi, bħala imprevedibbli għat-trasportatur tal-ajru.
3. Konklużjoni interim
56.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi li l-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004 għandu jiġi interpretat fis-sens li l-kanċellazzjoni ta’ titjira li kienet mistennija tibda minn ajruport lil hinn mill-bażi tat-trasportatur tal-ajru li jopera inkwistjoni, minħabba l-mewta f’daqqa tal-kopilota li jkun għadda mingħajr restrizzjoni mill-eżamijiet mediċi regolari preskritti, ma taqax fl-ambitu ta’ “ċirkustanzi straordinarji” fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
57.
Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra madankollu li l-mewta tal-kopilota hija ċirkustanza straordinarja, hija għandha teżamina l-kunċett ta’ miżuri raġonevoli li trasportatur tal-ajru għandu jieħu.
C.
Il‑kunċett ta’ miżuri raġonevoli skont il‑ġurisprudenza
58.
Sabiex jiġi meħlus mill-obbligu tiegħu ta’ kumpens, it-trasportatur għandu juri li huwa ħa l-miżuri kollha raġonevoli li kienu meħtieġa minnu. Fis-sentenza fil-kawża Germanwings (
39
), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li għandu jkun it-trasportatur tal-ajru li jimplimenta l-mezzi tal-persunal, materjali u finanzjarji disponibbli għalih. Fis-sentenza fil-kawża Wallentin-Hermann (
40
), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-fatt li t-trasportatur tal-ajru li jopera jkun osserva r-regoli minimi għall-manutenzjoni ta’ inġenju tal-ajru ma huwiex biżżejjed sabiex jiġi stabbilit li dan it-trasportatur ħa l-miżuri raġonevoli kollha.
59.
Madankollu, fis-sentenza fil-kawża Eglītis u Ratnieks (
41
), il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li ma jistax jiġi meħtieġ mit-trasportatur tal-ajru li jopera li jippjana, b’mod ġenerali u mingħajr distinzjoni, riżerva ta’ ħin minima applikabbli b’mod indiskriminat fis-sitwazzjonijiet kollha ta’ okkorrenza ta’ ċirkustanzi straordinarji. L-estent tar-riżerva ta’ ħin meħtieġ ma għandux ikollu l-konsegwenza li t-trasportatur jassumi sagrifiċċji insopportabbli fir-rigward tal-kapaċitajiet kummerċjali tiegħu.
60.
Barra minn hekk, fis-sentenza fil-kawża Pešková u Peška (
42
), il-Qorti tal-Ġustizzja pprovdiet li t-trasportatur tal-ajru li jopera ma huwiex responsabbli għan-nuqqas ta’ osservanza minn entitajiet oħra, bħall-kontrolluri tat-traffiku tal-ajru, tal-obbligi tagħhom li jieħdu miżuri preventivi li jaqgħu taħt il-kompetenza tagħhom. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset, fis-sentenza fil-kawża Moens (
43
), li l-preżenza ta’ petrol fuq runway ta’ ajruport, li wasslet għall-għeluq tagħha, hija ċirkustanza li ma setgħetx tiġi evitata anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha kienu ttieħdu.
61.
Kien, fl-aħħar nett, fis-sentenza fil-kawża Transportes Aéreos Portugueses (
44
), dwar l-inżul u l-interruzzjoni ta’ titjira minħabba l-aġir indixxiplinat ta’ passiġġier, li l-Qorti tal-Ġustizzja tat definizzjoni l-iktar ċara tad-difiża ta’ “miżuri raġonevoli”. Il-Qorti tal-Ġustizzja pprovdiet li miżuri raġonevoli ma jistgħux, bħala prinċipju, jikkostitwixxu sempliċi offerta ta’ trasferiment tal-passiġġieri kkonċernati lejn id-destinazzjoni finali tagħhom fuq it-titjira sussegwenti operata minn din il-kumpannija tal-ajru li tasal fid-destinazzjoni tagħhom l-għada tal-jum inizjalment skedat għall-wasla tagħhom. Fil-fatt, id-diliġenza u l-attenzjoni meħtieġa minn dan it-trasportatur tal-ajru sabiex ikun jista’ jiġi eżentat mill-obbligu tiegħu ta’ kumpens jippreżumu li huwa jimplimenta l-mezzi kollha għad-dispożizzjoni tiegħu sabiex jiżgura rotta mill-ġdid li tkun raġonevoli, sodisfaċenti u li sseħħ fl-iqsar żmien possibbli, inkluża t-tfittxija ta’ titjiriet oħrajn diretti jew indiretti operati potenzjalment minn trasportaturi tal-ajru oħrajn, li jappartjenu jew le lill-istess alleanza tal-linja tal-ajru, bil-wasla f’ħin skedat li ma jkunx tard daqs it-titjira sussegwenti tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat. Madankollu, hija l-qorti nazzjonali li għandha tevalwa jekk tali ffissar ta’ rotta mill-ġdid setax jikkostitwixxi sagrifiċċju insopportabbli għall-kumpannija tal-ajru fid-dawl tal-kapaċità tagħha fiż-żmien rilevanti.
62.
Għandi nenfasizza li l-mewta ta’ kopilota, indipendentement miċ-ċirkustanzi partikolari li fihom seħħet, twassal fi kwalunkwe każ għall-kanċellament tat-titjira fil-każ li ebda bdot ta’ sostituzzjoni ma jkun disponibbli. Fil-fatt, kif intqal iktar ’il fuq, ir-Regolament Nru 965/2012 jipprovdi li, għat-tip ta’ ajruplan użat għal tali titjiriet, it-trasportatur tal-ajru li jopera għandu jagħmel disponibbli ekwipaġġ kompost minn tal-inqas żewġ bdoti. Dan ifisser li l-kmandant ma kienx ikun awtorizzat jopera t-titjira ta’ ritorn waħdu, mingħajr kopilota (
45
).
63.
Barra minn hekk, kif tispjega l-Kummissjoni (
46
), id-dispożizzjonijiet dwar is-sigurtà fl-avjazzjoni ma jippermettux lil kull bdot jaġixxi bħala bdot ta’ sostituzzjoni. Il-bdot ta’ sostituzzjoni għandu jkun ikkwalifikat b’mod sħiħ u għandu jkollu taħriġ u esperjenza suffiċjenti fir-rigward tal-ajruplan u r-rotta kkonċernati. Dan ifisser li ma huwiex biżżejjed li t-trasportaturi tal-ajru li joperaw u li jużaw inġenji tal-ajru differenti jipprovdu ekwipaġġ ta’ riżerva għal kull destinazzjoni u li ekwipaġġi stand-by għandhom ikunu disponibbli għat-tipi kollha ta’ ajruplani użati u għar-rotot kollha għal kull destinazzjoni pprovduta mill-imsemmi trasportatur tal-ajru. Tali obbligu jwassal għal spejjeż sproporzjonati u ma jidhirx raġonevoli fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonkludi li ċ-ċirkustanzi huma straordinarji.
64.
Konsegwentement, sabiex jiġi meħlus mill-obbligu tiegħu ta’ kumpens, it-trasportatur tal-ajru għandu juri li huwa ħa l-miżuri kollha proporzjonati u raġonevoli li kienu meħtieġa minnu.
IV. Konklużjoni
65.
Abbażi tal-analiżi esposta iktar ’il fuq, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domanda preliminari magħmula mil-Landgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali ta’ Stuttgart, il-Ġermanja) bil-mod segwenti:
L-Artikolu 5(3) tar-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91,
għandu jiġu interpretat fis-sens li l-kanċellazzjoni ta’ titjira li kienet mistennija tibda minn ajruport lil hinn mill-bażi tat-trasportatur tal-ajru li jopera inkwistjoni, minħabba l-mewta f’daqqa tal-kopilota li jkun għadda mingħajr restrizzjoni mill-eżamijiet mediċi regolari preskritti, ma taqax fl-ambitu ta’ “ċirkustanzi straordinarji” fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (ĠU 2004 L 46, p. 1).
(
3
)	Regolament tal-Kummissjoni tal‑5 ta’ Ottubru 2012 li jistabbilixxi rekwiżiti tekniċi u proċeduri amministrattivi relatati mal-operazzjonijiet bl-ajru skont ir-Regolament (KE) Nru 216/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (ĠU 2012, L 296, p. 1), fil-verżjoni fis-seħħ fiż-żmien tal-fatti fil-kawża prinċipali.
(
4
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 24 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
5
)	Ara, iktar reċentement, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
6
)	Ibidem, punti 26 et seq.
(
7
)	Ara l-punt 34 iktar ’l isfel.
(
8
)	Sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 40).
(
9
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza tat-23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226).
(
10
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2008 (C‑549/07, EU:C:2008:771, punti 20, 24, 25 u 26). Ninnota li, meta tagħti d-dettalji ta’ dawn l-avvenimenti, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tagħmilx distinzjoni bejn l-ewwel u t-tieni kundizzjoni.
(
11
)	Sentenza tas‑17 ta’ Settembru 2015, (C‑257/14, EU:C:2015:618, punti 41 u 42).
(
12
)	Sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021 (C‑28/20, EU:C:2021:226, punti 28, 29 u 30).
(
13
)	Ara, pereżempju, ir-Regolament tal-Kummissjoni (UE) Nru 1178/2011 tat‑3 ta’ Novembru 2011 li jistabbilixxi rekwiżiti tekniċi u proċeduri amministrattivi relatati mal-ekwipaġġi tal-ajruplani tal-avjazzjoni ċivili skont ir-Regolament (KE) Nru 216/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (ĠU 2011, L 311, p. 1), fil-verżjoni fis-seħħ fiż-żmien tal-fatti fil-kawża prinċipali.
(
14
)	IATA, ICAO, IFALPA, Fatigue Management Guide for Airline Operators, 2015. [Online]. Disponibbli minn https://www.iata.org/en/publications/fatigue-management-guide/. Ara, f’dan is-sens, il-punti (b) u (c) tas-Subsezzjoni CAT.GEN.MPA.100 (Responsabbiltajiet tal-ekwipaġġ) tat-Taqsima 1 (Inġenji tal-ajru li jaħdmu bil-mutur) tas-Subparti A (Rekwiżiti Ġenerali) tal-Anness IV tar-Regolament Nru 965/2012 (il-Parti-CAT).
(
15
)	Ara, pereżempju, https://www.easa.europa.eu/en/downloads/116532/en. Ibidem, punti (b) u (c) tas-Subsezzjoni CAT.GEN.MPA.100 (Responsabbiltajiet tal-ekwipaġġ) tat-Taqsima 1 (Inġenji tal-ajru li jaħdmu bil-mutur) tas-Subparti A (Rekwiżiti Ġenerali) tal-Anness IV tar-Regolament Nru 965/2012 (il-Parti-CAT).
(
16
)	Il-Grupp tal-Bank Dinji, Mortality rate, adult, male (per 1,000 male adults), Unjoni Ewropea, 2018, disponibbli minn: Mortality rate, adult, male (per 1,000 male adults) – Unjoni Ewropea | Data (worldbank.org).
(
17
)	Ara l-punt 26 indikat iktar ’il fuq.
(
18
)	Ir-raba’ wieħed minn dawn il-kriterji kien jikkonċerna l-ibbilanċjar bejn il-libertà fundamentali ta’ strajk u l-libertajiet fundamentali ta’ impriża tat-trasportatur tal-ajru u d-dritt tiegħu għall-proprjetà, li huma ggarantiti mill-Artikoli 16 u 17 tal-Karta.
(
19
)	Sentenza tal‑4 ta’ Mejju 2017, Pešková u Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, punt 26).
(
20
)	Sentenza tal‑4 ta’ April 2019, Germanwings (C‑501/17, EU:C:2019:288, punt 34).
(
21
)	Sentenza tas‑26 ta’ Ġunju 2019, Moens (C‑159/18, EU:C:2019:535, punt 29).
(
22
)	Digriet tal‑14 ta’ Jannar 2021, Airhelp (C‑264/20, mhux ippubblikat, EU:C:2021:26, punt 26).
(
23
)	Sentenzi tat‑22 ta’ Diċembru 2008, Wallentin-Hermann (C‑549/07, EU:C:2008:771, punt 26), u tas‑17 ta’ Settembru 2015, van der Lans (C‑257/14, EU:C:2015:618, punt 38).
(
24
)	Sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 41), enfasi miżjud minni.
(
25
)	Sentenza tal‑31 ta’ Jannar 2013, McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43).
(
26
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑4 ta’ Ottubru 2012, Finnair (C‑22/11, EU:C:2012:604), iċċitata fis-sentenza Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 42).
(
27
)	Sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 44).
(
28
)	Sentenza tas-17 ta’ April 2018, Krüsemann et (C‑195/17, C‑197/17 sa C‑203/17, C‑226/17, C‑228/17, C‑254/17, C‑274/17, C‑275/17, C‑278/17 sa C‑286/17 u C‑290/17 sa C-292/17, EU:C:2018:2588).
(
29
)	Ara l-punti 34sa 36 iktar ’il fuq.
(
30
)	Sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 35).
(
31
)	Ibidem, punti MED.A.030 “Ċertifikati mediċi”, (c)(4) u MED.A.040 “Ħruġ, rivalidazzjoni u tiġdid ta’ ċertifikati mediċi”, (c)(1) tat-Taqsima 2, “Rekwiżiti għaċ-ċertifikati mediċi”, tas-Subparti A “Rekwiżiti Ġenerali” tal-Anness IV (il Parti-MED), fil-verżjoni fis-seħħ fiż-żmien tal-fatti fil-kawża prinċipali.
(
32
)	Ibidem, punt MED.A.045 “Validità, rivalidazzjoni u tiġdid ta’ ċertifikati mediċi” (a)(1) u (2) tat-Taqsima 2, “Rekwiżiti għaċ-ċertifikati mediċi”, tas-Subparti A, “Rekwiżiti Ġenerali”, tal-Anness IV (il-Parti-MED). Għall-bdoti li huma involuti f’operazzjonijiet kummerċjali tat-trasport bl-ajru fil-ġarr ta’ passiġġieri bi bdot wieħed u li jkunu għalqu l-40 sena, kif ukoll għall-bdoti li għandhom iktar minn 60 sena, iċ-ċertifikat mediku ta’ Klassi 1 huwa validu għal perjodu ta’ sitt xhur u jista’ jiġġedded wara eżamijiet jew evalwazzjonijiet aeromediċi addizzjonali.
(
33
)	Fir-rigward tar-responsabbiltajiet tal-operatur u l-bżonnijiet tal-persunal, ara l-punti ORO.GEN.110, “Responsabbiltajiet tal-operatur”, (e) u (g) tat-Taqsima 1 “Punti ġenerali” u ORO.GEN.210 “Rekwiżiti marbutin mal-persunal”, (c) u (e) tat-Taqsima 2 “Ġestjoni”, tas-Subparti GEN, “Rekwiżiti Ġenerali”, tal-Anness III “PART-ORO” tar-Regolament Nru 965/2012.
(
34
)	Sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021 (C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 32).
(
35
)	Ara, pereżempju, id-definizzjoni li jagħti l-Cambridge Dictionary online, disponibbli minn https://dictionary.cambridge.org/fr/dictionnaire/anglais/foreseeable.
(
36
)	Ara d-dizzjunarju online Merriam-Webster
Dictionary, https://www.merriam-webster.com/dictionary/foreseeable, enfasi miżjud minni.
(
37
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 32 iktar ’il fuq. Bl-istess mod, iċ-ċertifikati ta’ Klassi 1 għandhom jiġu mġedda kull sitt xhur mid-detenturi ta’ liċenzja li jeżerċitaw operazzjonijiet ta’ trasport kummerċjali bi bdot wieħed u li jkunu laħqu l-età ta’ 40 sena.
(
38
)	Ara l-punt 47 iktar ’il fuq.
(
39
)	Sentenza tal‑4 ta’ April 2019 (C‑501/17, EU:C:2019:288).
(
40
)	Sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2008 (C‑549/07, EU:C:2008:771).
(
41
)	Sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2011 (C‑294/10, EU:C:2011:303, punti 31 u 35), u bl-istess mod, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tanchev fil-kawża Moens (C‑159/18, EU:C:2018:1040, punt 33).
(
42
)	Sentenza tal‑4 ta’ Mejju 2017 (C‑315/15, EU:C:2017:342, punti 43 u 44).
(
43
)	Sentenza tas‑26 ta’ Ġunju 2019 (C‑159/18, EU:C:2019:535).
(
44
)	Sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2020 (C‑74/19, EU:C:2020:460, punti 58, 59 u 61).
(
45
)	Dan ir-regolament fih ukoll indikazzjonijiet dwar l-importanza tal-kundizzjoni mentali tajba tal-membri l-oħra tal-ekwipaġġ. Jidher li, f’dan il-każ, dawn tal-aħħar ma qisux immedjatament li kienu f’pożizzjoni li joperaw it-titjira wara l-aħbar x’aktarx trawmatika tal-mewta tal-kollega tagħhom.
(
46
)	Punt 31 tal-osservazzjonijiet tal-Kummissjoni.