Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΡΑΝΤΟΥ
της 3ης Απριλίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑5/24 [Pauni] (i)
P.M.
κατά
S. Snc
[αίτηση του Tribunale ordinario di Ravenna
(πρωτοδικείου Ραβέννας, Ιταλία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία
2000/78/ΕΚ – Ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία – Άρθρο 1 – Άρθρο 2, παράγραφος 1 και παράγραφος 2, στοιχείο βʹ – Απαγόρευση κάθε διάκρισης λόγω αναπηρίας – Έμμεση διάκριση – Συλλογική σύμβαση εργασίας η οποία προβλέπει ότι ο εργοδότης μπορεί να απολύσει τον εργαζόμενο στην περίπτωση που η συνολική αναρρωτική άδειά του έχει υπερβεί το χρονικό διάστημα των 180 ημερών κατ’ έτος, το οποίο
κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου μπορεί να παραταθεί, για ένα και μόνον έτος, το πολύ κατά 120 ημέρες – Διάταξη που εφαρμόζεται ανεξαρτήτως του αν ο εργαζόμενος είναι άτομο με αναπηρία – Απόλυση εργαζομένου με αναπηρία λόγω παρατεταμένης απουσίας του από την εργασία εξαιτίας ασθενείας – Διαφορετική μεταχείριση λόγω αναπηρίας – Δικαιολόγηση – Διαθεσιμότητα προς άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητας – Πρόσφορος χαρακτήρας – Αναλογικότητα – Άρθρο 5 – Εύλογες προσαρμογές για τα άτομα με αναπηρία »
I.      Εισαγωγή
1.        Η P.M., η οποία εργαζόταν στην εταιρία S. Snc, απολύθηκε από τον εργοδότη της με την αιτιολογία ότι η απουσία της από την εργασία υπερέβη το ανώτατο χρονικό όριο διατήρησης της θέσης εργασίας  σε περίπτωση αναρρωτικής άδειας, το οποίο προβλέπεται από την ισχύουσα στον οικείο κλάδο συλλογική σύμβαση εργασίας (στο εξής: επίμαχη συλλογική σύμβαση εργασίας), ήτοι, εν προκειμένω, το χρονικό διάστημα των 180 ημερών ετησίως, το οποίο μπορεί, κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου, να παραταθεί, για ένα και μόνον έτος, κατά το πολύ
120 ημέρες.
2.        Η P.M., η οποία έχει αναγνωριστεί ως άτομο με αναπηρία κατά την έννοια της εθνικής νομοθεσίας, προσέβαλε την απόλυσή της ενώπιον του Tribunale ordinario di Ravenna (πρωτοδικείου Ραβέννας, Ιταλία), υποστηρίζοντας ότι συνιστά δυσμενή διάκριση, κατά το μέτρο που εφαρμόστηκε στην περίπτωσή της το ως άνω ανώτατο χρονικό όριο διατήρησης της θέσης εργασίας χωρίς να ληφθεί υπόψη η αναπηρία της.
3.        Στο ανωτέρω πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, μεταξύ άλλων, εάν ο εν λόγω όρος της επίμαχης συλλογικής σύμβασης εργασίας, ο οποίος δεν διακρίνει μεταξύ εργαζομένων με αναπηρία και εργαζομένων χωρίς αναπηρία όσον αφορά τον χρόνο διατήρησης της θέσης εργασίας σε περίπτωση αναρρωτικής άδειας, εισάγει έμμεση διάκριση, κατά την έννοια της οδηγίας 2000/78/ΕΚ (2),
κατά το μέτρο που, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, οι εργαζόμενοι με αναπηρία διατρέχουν, σε σύγκριση με τους εργαζομένους χωρίς αναπηρία, τον πρόσθετο κίνδυνο να απουσιάζουν λόγω ασθένειας σχετιζόμενης με την αναπηρία τους. Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει, ειδικότερα, στις αποφάσεις HK Danmark (3) και Ruiz Conejero (4). Σε περίπτωση που κριθεί ότι ο συγκεκριμένος όρος της επίμαχης συλλογικής σύμβασης εργασίας ενδέχεται να περιάγει σε δυσμενή θέση τους εργαζομένους με αναπηρία, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν αυτός δικαιολογείται αντικειμενικώς από θεμιτό σκοπό και αν τα μέσα για την επίτευξή του σκοπού αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία.
4.        Όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, η πρακτική σημασία της υπό κρίση υποθέσεως είναι μεγάλη, δεδομένου ότι, ενώ όλες οι εθνικές συλλογικές συμβάσεις εργασίας καθορίζουν συγκεκριμένη χρονική περίοδο διατήρησης της θέσης εργασίας, καμία δεν προβλέπει ειδικούς κανόνες για τους εργαζομένους με αναπηρία. Συνεπώς, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι το σύνολο των εθνικών συλλογικών συμβάσεων εργασίας εισάγει δυσμενείς διακρίσεις, με μέγιστη δυνατή κύρωση την ακυρότητα των απολύσεων των εργαζομένων με αναπηρία που πραγματοποιούνται μετά τη λήξη της συγκεκριμένης περιόδου, καθώς και την υποχρέωση του εργοδότη να αποκαταστήσει τη ζημία τους.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το διεθνές δίκαιο
5.        Το στοιχείο εʹ του προοιμίου της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, η οποία συνήφθη στη Νέα Υόρκη στις 13 Δεκεμβρίου 2006 (5) και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με την απόφαση 2010/48/ΕΚ του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 2009 (6) (στο εξής: Σύμβαση του ΟΗΕ), έχει ως εξής:
«Αναγνωρίζοντας ότι η αναπηρία είναι έννοια που εξελίσσεται και είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στα άτομα με μειωμένες δυνατότητες και στα συμπεριφορικά και περιβαλλοντικά εμπόδια που δυσχεραίνουν την πλήρη, πραγματική και ισότιμη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στην κοινωνία.»
6.        Το άρθρο 1 της Σύμβασης του ΟΗΕ φέρει τον τίτλο «Σκοπός» και ορίζει τα εξής:
«Ο σκοπός της παρούσας σύμβασης είναι η προώθηση, προστασία και διασφάλιση της πλήρους και ισότιμης απόλαυσης όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών από όλα τα άτομα με αναπηρία και η προάσπιση του σεβασμού της έμφυτης αξιοπρέπειάς τους.
Στα άτομα με αναπηρία περιλαμβάνονται τα άτομα με μακροχρόνιες σωματικές, ψυχικές, νοητικές ή αισθητηριακές αναπηρίες, οι οποίες, σε συνδυασμό με διάφορα εμπόδια, μπορεί να δυσχεραίνουν την πλήρη και αποτελεσματική συμμετοχή τους στην κοινωνία σε ισότιμη βάση με τα άλλα άτομα.»
7.        Το άρθρο 2 της Σύμβασης του ΟΗΕ επιγράφεται «Ορισμοί» και προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας σύμβασης:
[…]
ο όρος “διάκριση λόγω αναπηρίας” δηλώνει κάθε διάκριση, αποκλεισμό ή περιορισμό λόγω αναπηρίας, που έχει ως στόχο ή αποτέλεσμα να ελαττώνει ή να ακυρώνει την αναγνώριση, την απόλαυση ή την άσκηση, σε ισότιμη βάση με τα άλλα άτομα, όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών στον πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτισμικό ή κάθε άλλο τομέα. Περιλαμβάνει όλες τις μορφές διακρίσεων, ακόμη και την άρνηση εύλογης διευκόλυνσης·
ο όρος “εύλογη διευκόλυνση” σημαίνει την απαραίτητη και κατάλληλη τροποποίηση και προσαρμογή, η οποία δεν επιφέρει δυσανάλογο ή περιττό φόρτο εργασίας, όταν αυτό είναι απαραίτητο σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, προκειμένου να μπορέσουν άτομα με αναπηρία να απολαύσουν ή να ασκήσουν όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες τους σε ισότιμη βάση με τα άλλα άτομα·
[…]».
8.        Το άρθρο 27 της ίδιας Σύμβασης
φέρει τον τίτλο «Εργασία και απασχόληση» και ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα συμβαλλόμενα κράτη αναγνωρίζουν το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία να εργάζονται σε ισότιμη βάση με τα άλλα άτομα. Αυτό περιλαμβάνει και το δικαίωμα να κερδίζουν τα προς το ζην με εργασία την οποία επιλέγουν ή αποδέχονται ελεύθερα στην αγορά εργασίας και σε εργασιακό περιβάλλον ανοικτό, δεκτικό και προσβάσιμο στα άτομα με αναπηρία. Τα συμβαλλόμενα κράτη διασφαλίζουν και προωθούν την άσκηση του δικαιώματος στην εργασία και για τα άτομα που αποκτούν αναπηρία κατά τη διάρκεια της απασχόλησής τους, λαμβάνοντας τα αναγκαία μέτρα, περιλαμβανομένων των νομοθετικών, που μεταξύ άλλων έχουν ως στόχο:
[…]
η)      να ευνοούν την απασχόληση ατόμων με αναπηρία στον ιδιωτικό τομέα, εφαρμόζοντας κατάλληλες πολιτικές και μέτρα, όπως προγράμματα θετικής δράσης, παροχή κινήτρων και άλλα μέτρα·
θ)      να διασφαλίζουν την παροχή εύλογων διευκολύνσεων στα άτομα με αναπηρία στον χώρο εργασίας·
[…]
ια)      να προωθούν την εφαρμογή προγραμμάτων επαγγελματικής αποκατάστασης, διατήρησης της εργασίας και επανόδου στην εργασία των ατόμων με αναπηρία.»
Β.      Το δίκαιο της Ένωσης
9.        Οι αιτιολογικές σκέψεις 12, 15, 17, 20 και 21 της οδηγίας 2000/78 έχουν ως εξής:
«(12)      […] πρέπει να απαγορεύεται σε όλη την Κοινότητα κάθε άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στους τομείς που καλύπτονται από την παρούσα οδηγία. […]
[…]
(15)      Αρμόδια για την εκτίμηση των γεγονότων, από τα οποία μπορεί να συναχθεί άμεση ή έμμεση διάκριση, είναι τα εθνικά δικαστήρια ή άλλοι αρμόδιοι φορείς. Σύμφωνα με τους κανόνες του εθνικού δικαίου ή την πρακτική, οι κανόνες αυτοί μπορούν να προβλέπουν παν αποδεικτικό μέσο για την έμμεση διάκριση συμπεριλαμβανομένων και των στατιστικών στοιχείων.
[…]
(17)      Η παρούσα οδηγία δεν απαιτεί την πρόσληψη, προαγωγή ή διατήρηση στη θέση απασχόλησης ή την παροχή εκπαίδευσης σε άτομο που δεν είναι κατάλληλο, ικανό και πρόθυμο να εκτελεί τα βασικά καθήκοντα της εν λόγω θέσης απασχόλησης, ή να παρακολουθήσει έναν δεδομένο κύκλο εκπαίδευσης, με την επιφύλαξη της υποχρέωσης να προβλέπονται εύλογες προσαρμογές για τα πρόσωπα με ειδικές ανάγκες.
[…]
(20)      Πρέπει να προβλέπονται κατάλληλα μέτρα, δηλαδή μέτρα αποτελεσματικά και πρακτικά για τη διαμόρφωση της θέσης εργασίας ανάλογα με τις ειδικές ανάγκες, παραδείγματος χάριν με τη διαμόρφωση του χώρου ή με προσαρμογή του εξοπλισμού, του ρυθμού εργασίας, της κατανομής καθηκόντων ή της παροχής μέσων κατάρτισης ή πλαισίωσης.
(21)      Για να διαπιστώνεται αν τα εν λόγω μέτρα συνεπάγονται δυσανάλογη επιβάρυνση, πρέπει να λαμβάνεται ιδίως υπόψη το οικονομικό και άλλο κόστος που επιφέρουν, το μέγεθος και οι οικονομικοί πόροι του οργανισμού ή της επιχείρησης και η διαθεσιμότητα δημοσίων πόρων ή οιασδήποτε άλλης ενίσχυσης.»
10.      Το άρθρο 1 της οδηγίας 2000/78 επιγράφεται «Σκοπός» και ορίζει τα εξής:
«Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι η θέσπιση γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ειδικών αναγκών, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, προκειμένου να υλοποιηθεί η αρχή της ίσης μεταχείρισης στα κράτη μέλη.»
11.      Το άρθρο 2 της οδηγίας 2000/78 τιτλοφορείται «Η έννοια των διακρίσεων» και προβλέπει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:
«1.      Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, η αρχή της ίσης μεταχείρισης σημαίνει την απουσία άμεσης ή έμμεσης διάκρισης για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1.
2.      Για τους σκοπούς της παραγράφου 1:
α)      συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο,
β)      συντρέχει έμμεση διάκριση όταν μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική ενδέχεται να προκαλέσει μειονεκτική μεταχείριση ενός προσώπου μιας ορισμένης θρησκείας ή πεποιθήσεων, με μια ορισμένη ειδική ανάγκη, μιας ορισμένης ηλικίας, ή ενός ορισμένου γενετήσιου προσανατολισμού, σε σχέση με άλλα άτομα εκτός εάν,
i)      η εν λόγω διάταξη, κριτήριο ή πρακτική δικαιολογείται αντικειμενικά από ένα θεμιτό στόχο και τα μέσα για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία, ή
ii)      για τα πρόσωπα με κάποιο μειονέκτημα, ο εργοδότης ή κάθε πρόσωπο ή οργανισμός έναντι του οποίου ισχύει η παρούσα οδηγία, υποχρεούται, δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, να λάβει κατάλληλα μέτρα, ανταποκρινόμενα στην αρχή που θέτει το άρθρο 5, με σκοπό την εξάλειψη των μειονεκτημάτων που συνεπάγεται η εν λόγω διάταξη, κριτήριο ή πρακτική.»
12.      Το άρθρο 3 της οδηγίας 2000/78 φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής» και ορίζει στην παράγραφο 1, στοιχείο γʹ, τα εξής:
«Εντός των ορίων των εξουσιών που απονέμονται στην Κοινότητα, η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων φορέων, όσον αφορά:
[…]
γ)      τις εργασιακές συνθήκες και τους όρους απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των απολύσεων και των αμοιβών.»
13.      Το άρθρο 5 της οδηγίας 2000/78 φέρει τον τίτλο «Εύλογες προσαρμογές για τα πρόσωπα με ειδικές ανάγκες» και προβλέπει τα εξής:
«Για να εξασφαλισθεί η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης έναντι προσώπων με ειδικές ανάγκες, προβλέπονται εύλογες προσαρμογές. Αυτό σημαίνει ότι ο εργοδότης λαμβάνει τα ενδεδειγμένα μέτρα, ανάλογα με τις ανάγκες που παρουσιάζονται σε μια συγκεκριμένη κατάσταση, ώστε το πρόσωπο με ειδικές ανάγκες να μπορεί να έχει πρόσβαση σε θέση εργασίας, να ασκεί ή να προάγεται στο επάγγελμά του, ή προκειμένου να του παρέχεται εκπαίδευση, αρκεί τα μέτρα αυτά να μη συνεπάγονται δυσανάλογη επιβάρυνση για τον εργοδότη. Η επιβάρυνση δεν είναι δυσανάλογη όταν αντισταθμίζεται επαρκώς με μέτρα λαμβανόμενα στο πλαίσιο της πολιτικής ενός κράτους μέλους υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες.»
Γ.      Το ιταλικό δίκαιο
14.      Το άρθρο 2110, πρώτο και δεύτερο εδάφιο, του codice civile (αστικού κώδικα) ορίζει τα εξής:
«Σε περίπτωση ατυχήματος, ασθένειας, εγκυμοσύνης ή λοχείας, αν ο νόμος […] δεν προβλέπει άλλες ισοδύναμες μορφές πρόνοιας ή αρωγής, στον εργαζόμενο οφείλεται αμοιβή ή αποζημίωση κατά το μέτρο και για το χρονικό διάστημα που καθορίζονται από τους ειδικούς νόμους,
[…]
τα συναλλακτικά ήθη ή με βάση την αρχή της επιείκειας.
Στις περιπτώσεις της προηγούμενης παραγράφου, ο εργοδότης έχει το δικαίωμα να καταγγείλει τη σύμβαση σύμφωνα με το άρθρο 2118, μετά την πάροδο του χρονικού διαστήματος
που καθορίζεται από τον νόμο, […] τα συναλλακτικά ήθη ή με βάση την αρχή της επιείκειας.»
15.      Το άρθρο 173 της contratto collettivo nazionale di lavoro (CCNL) dipendenti aziende settore turismo Confcommercio (εθνικής συλλογικής σύμβασης εργασίας για τους εργαζομένους των επιχειρήσεων του τουριστικού κλάδου οι οποίες ανήκουν στη
γενική συνομοσπονδία επιχειρήσεων εμπορίου, τουρισμού και υπηρεσιών), της 20ής Φεβρουαρίου 2010 (στο εξής: CCNL), φέρει τον τίτλο «Διατήρηση της θέσης εργασίας» και προβλέπει τα εξής:
«1.      Σε περίπτωση αποδεδειγμένης ασθένειας ή ατυχήματος, τα μέλη του προσωπικού που δεν τελούν σε δοκιμαστική περίοδο ή σε περίοδο προειδοποίησης δικαιούνται να διατηρήσουν τη θέση εργασίας τους για περίοδο 180 ημερών κατ’ έτος, ως τέτοιου νοουμένου του χρονικού διαστήματος
από την 1η Ιανουαρίου έως την 31η
Δεκεμβρίου.
2.      Εάν ο εργαζόμενος ασθενήσει ή υποστεί ατύχημα περισσότερες από μία φορές κατά τη διάρκεια του έτους, επιτρέπεται η άθροιση των περιόδων απουσίας του από την εργασία για τη συμπλήρωση της μέγιστης περιόδου διατήρησης της θέσης εργασίας κατά την προηγούμενη παράγραφο.
3.      Για τα μέλη του προσωπικού που προσλαμβάνονται με σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου, η διατήρηση της θέσης εργασίας περιορίζεται, σε κάθε περίπτωση, στη διάρκεια της εποχιακής περιόδου ή της σύμβασής τους.
4.      Εάν, μετά τη λήξη της υποχρεωτικής περιόδου διατήρησης της θέσης εργασίας, το μέλος του προσωπικού δεν είναι σε θέση να επιστρέψει στην εργασία του λόγω εξακολούθησης της ασθένειάς του, η σύμβαση εργασίας θεωρείται λυθείσα και παρέχεται δικαίωμα σε πλήρη αποζημίωση λόγω λύσης της σύμβασης, καθώς και σε όλες τις λοιπές οφειλόμενες παροχές, πλην της αποζημίωσης λόγω καταγγελίας χωρίς προειδοποίηση.»
16.      Το άρθρο 174 της CCNL φέρει τον τίτλο «Άδεια άνευ αποδοχών» και προβλέπει τα εξής:
«1.      Για τους εργαζομένους που ασθενούν ή υφίστανται ατύχημα στον χώρο εργασίας, ο
χρόνος διατήρησης της θέσης εργασίας, ο οποίος καθορίζεται στο άρθρο 173 της παρούσας συλλογικής σύμβασης σε 180 ημέρες κατ’ ανώτατο όριο, παρατείνεται, κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου, για επιπλέον 120 ημέρες κατ’ ανώτατο όριο, εφόσον πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις:
a)      δεν πρόκειται για χρόνιες ή/και ψυχικές παθήσεις, με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 175 της παρούσας συλλογικής σύμβασης (ογκολογικές παθήσεις)·
b)      ο εργαζόμενος προσκομίζει τακτικά ιατρικές βεβαιώσεις ή πιστοποιητικά νοσηλείας·
c)      η αίτηση για τις ημέρες επιπλέον των 180 ημερών υποβάλλεται από τον εργαζόμενο ως “γενική άδεια” άνευ αποδοχών η οποία δεν προσμετράται για την απόκτηση οποιουδήποτε δικαιώματος βάσει της σύμβασης·
d)      ο εργαζόμενος δεν έχει ήδη λάβει τη συγκεκριμένη άδεια.
2.      Ο εργαζόμενος ο οποίος επιθυμεί να κάνει χρήση της κατά την προηγούμενη παράγραφο άδειας οφείλει να υποβάλει σχετική αίτηση στην επιχείρηση με συστημένη επιστολή με απόδειξη παραλαβής, πριν από τη λήξη της 180ής ημέρας απουσίας από την εργασία λόγω ασθενείας ή ατυχήματος και να υπογράψει ρητή δήλωση αποδοχής των ανωτέρω όρων.
3.      Μετά τη λήξη της άδειας, ο εργοδότης δύναται να προβεί σε απόλυση σύμφωνα με το άρθρο 173· εάν η εργασιακή σχέση συνεχιστεί, η περίοδος της άδειας λογίζεται ως χρόνος προϋπηρεσίας.»
17.      Το άρθρο 175 της CCNL, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ογκολογικές παθήσεις», προβλέπει τα εξής:
«1.      Όσον αφορά τους πάσχοντες από σοβαρές ογκολογικές παθήσεις
οι οποίες έχουν διαπιστωθεί από ιατρική επιτροπή της κατά τόπον αρμόδιας τοπικής υπηρεσίας υγείας, η προβλεπόμενη στο άρθρο 174 γενική άδεια παρατείνεται ακόμη και μετά τις 120 ημέρες.
2.      Πριν από τη λήξη της 120ής ημέρας γενικής άδειας, οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να υποβάλουν στην επιχείρηση συμπληρωματική ιατρική βεβαίωση από την οποία να προκύπτει η κατάσταση της υγείας τους και η ανικανότητά τους να επιστρέψουν στην εργασία, καθώς και ο αριθμός των επιπλέον ημερών που τους χορήγησε ο θεράπων ιατρός ή το νοσηλευτικό ίδρυμα.»
III. Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
18.      Την 1η Σεπτεμβρίου 2021 η P.M. προσελήφθη με σύμβαση ορισμένου χρόνου ως βοηθός σερβιτόρου/μάγειρα από την εταιρία S., η οποία απασχολεί κατά μέσο όρο εννέα άτομα, εκ των οποίων οι επτά είναι μισθωτοί, και εκμεταλλεύεται επιχείρηση εστίασης απασχολώντας εργαζομένους προσωρινής απασχόλησης. Την 1η Ιανουαρίου 2022 η σύμβαση αυτή μετατράπηκε σε σύμβαση αορίστου χρόνου.
19.      Η P.M. τελούσε σε αναρρωτική άδεια αδιαλείπτως από τις 18 Ιουνίου έως τις 19 Δεκεμβρίου 2022. Η πρώτη ιατρική βεβαίωσή της, η οποία είχε συνταχθεί στην ταϊλανδική γλώσσα και είχε μεταφραστεί στην ιταλική γλώσσα, ανέφερε αναρρωτική άδεια από τις 18 Ιουνίου έως τις 8 Αυγούστου 2022, προσδιορίζοντας ως αιτία αυτής υπαραχνοειδή αιμορραγία λόγω ρήξης ανευρύσματος, με περαιτέρω κλινικές λεπτομέρειες. Η εν λόγω ιατρική βεβαίωση υποβλήθηκε στην εταιρία S. Η απουσία της P.M. από την εργασία λόγω ασθενείας συνεχίστηκε αδιαλείπτως μέχρι τις 8 Ιανουαρίου 2023, επί τη βάσει ιατρικών βεβαιώσεων του Ιταλού γενικού ιατρού της
στις οποίες, κατά το μέτρο που απευθύνονταν στον εργοδότη, δεν αναγραφόταν ο ιατρικός λόγος της απουσίας της από την εργασία.
20.      Στις 19 Δεκεμβρίου 2022 η P.M. απολύθηκε από τον εργοδότη της επειδή είχε υπερβεί το ανώτατο χρονικό όριο διατήρησης της θέσης εργασίας το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 173 της CCNL, ήτοι 180 ημέρες κατ’ έτος (στο εξής: επίδικη διάταξη), εν προκειμένω, από την 1η Ιανουαρίου έως την 31η Δεκεμβρίου 2022.
21.      Στις 4 Νοεμβρίου 2022 η P.M. υπέβαλε αίτηση πιστοποίησης της αναπηρίας της στο αρμόδιο διοικητικό όργανο. Στις 24 Ιανουαρίου 2023, ήτοι μετά την απόλυσή της, η P.M. υποβλήθηκε σε ιατρική εξέταση. Στις 17 Φεβρουαρίου 2023 πιστοποιήθηκε ότι η P.M. έχει αναπηρία ποσοστού 35 %, με τη
διάγνωση «κατάσταση μετά από ενδαγγειακή θεραπεία», συνοδευόμενη από πρόσθετες κλινικές λεπτομέρειες, και αναγνωρίστηκε ως άτομο με αναπηρία σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, του legge n.°104 – Legge-quadro per l’assistenza, l’integrazione sociale e i diritti delle persone handicappate (νόμου αριθ. 104 – Νόμος-πλαίσιο για την υποστήριξη, την κοινωνική ένταξη και τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία), της 5ης Φεβρουαρίου 1992 (7), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο εκείνο. Η εταιρία S. δεν έλαβε γνώση της ως άνω διοικητικής διαδικασίας, η οποία περατώθηκε αρκετούς μήνες μετά την απόλυση της P.M.
22.      Η P.M. εξακολούθησε να βρίσκεται σε κατάσταση ασθενείας και μετά την απόλυσή της, καθώς και μετά την προαναφερθείσα ημερομηνία της 8ης Ιανουαρίου 2023 που μνημονεύει ο Ιταλός γενικός ιατρός της, όπως προκύπτει από ιατρικές βεβαιώσεις,
στις οποίες γίνεται λόγος, μεταξύ άλλων, για περαιτέρω χειρουργικές επεμβάσεις και νοσηλείες στις οποίες υποβλήθηκε τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του 2023, λόγω αγγειακών παθήσεων. Επιπλέον, η ιατροδικαστική γνωμάτευση που συντάχθηκε από ιατρό της εμπιστοσύνης της ανέφερε ότι ακόμη και κατά τον χρόνο ιατρικής εξέτασης που πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του 2023, η P.M. «παραπονείτ[ο] για αδυναμία και εύκολη κόπωση, νοητική σύγχυση, και αδυναμία συγκράτησης αντικειμένων λόγω μειωμένης δύναμης και ταχείας εξάντλησης».
23.      Στις 16 Οκτωβρίου 2023 η P.M. άσκησε αγωγή ενώπιον του Tribunale ordinario di Ravenna (πρωτοδικείου Ραβέννας), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, ζητώντας να αναγνωριστεί ότι η απόλυσή της συνιστά δυσμενή διάκριση για τον λόγο ότι η επίδικη διάταξη, η οποία δεν διακρίνει μεταξύ εργαζομένων με αναπηρία και εργαζομένων χωρίς αναπηρία, εφαρμόστηκε στην περίπτωσή της χωρίς να ληφθεί υπόψη η αναπηρία της. Ζήτησε την επαναπρόσληψή της, άλλως την καταβολή μισθών
15 μηνών, καθώς και αποζημίωση ίση με το ποσό των μισθών που θα εισέπραττε από την ημερομηνία της απόλυσής της μέχρι την ημερομηνία έκδοσης της αποφάσεως του δικαστηρίου, καταβολή των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης για το ίδιο χρονικό διάστημα, χρηματική ικανοποίηση ποσού 10 000 ευρώ για την ηθική βλάβη που υπέστη λόγω της δυσμενούς διάκρισης και καταδίκη του εργοδότη στα δικαστικά έξοδα. Ο εργοδότης δεν παρέστη στη δίκη, ούτε κατέθεσε προτάσεις.
24.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατά το ιταλικό δίκαιο, σε περίπτωση ασθένειας εργαζομένου, προβλέπεται η διατήρηση της θέσης εργασίας για ορισμένο χρονικό διάστημα, γνωστό ως περίοδος
«di comporto», για την οποία προβλέπεται ανώτατο χρονικό όριο. Δεν επιτρέπεται η απόλυση εργαζομένου λόγω απουσίας από την εργασία του εξαιτίας ασθένειας πριν από τη λήξη της συγκεκριμένης περιόδου
της οποίας η διάρκεια καθορίζεται μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Οι διάφορες ιταλικές συλλογικές συμβάσεις εργασίας, οι οποίες ισχύουν για τους επιμέρους κλάδους δραστηριότητας, καθορίζουν διαφορετικά ανώτατα χρονικά όρια και μεθόδους υπολογισμού. Μετά τη λήξη της περιόδου «di comporto», η απόλυση, χωρίς άλλη αιτία, ενός ασθενούς εργαζομένου του οποίου η απουσία έχει υπερβεί την εν λόγω περίοδο εναπόκειται αποκλειστικά στη ευχέρεια του εργοδότη.
25.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, από τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ιταλία) προκύπτει ότι για τον χρονικό περιορισμό του δικαιώματος διατήρησης της θέσης εργασίας συνεκτιμώνται δύο αντικρουόμενα συμφέροντα, ήτοι, αφενός, το συμφέρον του ασθενούς εργαζομένου να διατηρήσει τη θέση του με την προοπτική της ανάρρωσης ή της αποκατάστασης της υγείας
του και, αφετέρου, το συμφέρον του εργοδότη, λαμβανομένων υπόψη της οικονομικής του κατάστασης, της οργάνωσής του και της ανάγκης, από ένα χρονικό σημείο και μετά, να έχει τη δυνατότητα να καταγγείλει τη σύμβαση εργασίας, όταν είναι πλέον αδύνατη η παροχή της εργασίας κατά τρόπο αποδοτικό για τον ίδιο.
26.      Εν προκειμένω, η επίδικη διάταξη ορίζει ότι ο χρόνος της αναρρωτικής αδείας μετ’ αποδοχών με δικαίωμα διατήρησης της θέσης εργασίας είναι συνολικά 180 ημέρες από την 1η Ιανουαρίου έως την 31η Δεκεμβρίου κάθε έτους. Κατά την εν λόγω χρονική περίοδο των 180 ημερών, το επίδομα ασθενείας καλύπτεται σε μεγάλο βαθμό από το Istituto Nazionale della Previdenza Sociale (εθνικό ίδρυμα κοινωνικής ασφαλίσεως, Ιταλία), ενώ ο εργοδότης καταβάλλει, από την πλευρά του, ποσό ίσο προς περίπου δύο μηνιαίους μισθούς χωρίς να του παρέχεται εργασία. Μετά την 180ή ημέρα ασθενείας εντός του ίδιου ημερολογιακού έτους ο ως άνω φορέας δεν καταβάλλει πλέον επιδόματα. Περαιτέρω, το άρθρο 174 της CCNL προβλέπει ότι ο εργαζόμενος μπορεί, κατόπιν αιτήματός του, να διατηρήσει τη θέση του, παρά τις απουσίες του από την εργασία, για 120 επιπλέον ημέρες, άνευ αποδοχών, λόγω ασθενείας «εν γένει» (στο εξής: συμπληρωματική διάταξη). Στην περίπτωση, ωστόσο, των ογκολογικών παθήσεων δεν υφίσταται χρονικό όριο στη διάρκεια αυτής της επιπλέον απουσίας με δικαίωμα διατήρησης της θέσης εργασίας. Αν πραγματοποιηθεί απόλυση κατά τη διάρκεια της περιόδου «di comporto», η ιταλική νομοθεσία προβλέπει, ως μέγιστη δυνατή κύρωση, ακυρότητα
της απόλυσης, δικαίωμα του εργαζομένου για επαναπρόσληψη, από το οποίο ο εργαζόμενος μπορεί να παραιτηθεί έναντι καταβολής ποσού ίσου προς τους μισθούς δεκαπέντε μηνών, καθώς και καταβολή αποζημίωσης η οποία, σε περίπτωση δυσμενούς διάκρισης, αντιστοιχεί
στο σύνολο των μη καταβληθέντων μηνιαίων μισθών από την ημερομηνία καταγγελίας της σύμβασης εργασίας έως την επαναπρόσληψη.
27.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, με τις αποφάσεις HK Danmark και Ruiz Conejero, το Δικαστήριο έκρινε ότι, σε σύγκριση με έναν εργαζόμενο χωρίς αναπηρία, ο εργαζόμενος με αναπηρία εκτίθεται στον πρόσθετο κίνδυνο να απουσιάσει λόγω ασθένειας που σχετίζεται με την αναπηρία του και, ως εκ τούτου, σε αυξημένο κίνδυνο να φθάσει στα ανώτατα χρονικά όρια που προβλέπει διάταξη του εθνικού δικαίου σχετικά με τις απουσίες από την εργασία. Το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι μια τέτοια διάταξη ενδέχεται να θέσει σε μειονεκτική θέση τους εργαζομένους με αναπηρία και, ως εκ τούτου, να συνεπάγεται διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη εμμέσως στην αναπηρία, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/78. Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι, ενώ η απόφαση HK Danmark αφορούσε την διάρκεια της προθεσμίας προειδοποίησης σε περίπτωση απουσίας εργαζομένου με αναπηρία λόγω ασθενείας επί 120 ημέρες κατά τους δώδεκα τελευταίους μήνες και όχι το δικαίωμα του εργοδότη να λύσει τη σχέση εργασίας, η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Ruiz Conejero αφορούσε διάταξη του εθνικού δικαίου που αποσκοπούσε στην καταπολέμηση των συχνών απουσιών από την εργασία και, κατά συνέπεια, των βραχυχρόνιων και σποραδικών απουσιών, ακόμη και αν αυτές είναι νόμιμες. Η υπόθεση εκείνη αφορούσε, επομένως, το δικαίωμα απόλυσης λόγω διαλειπουσών απουσιών από την εργασία, έστω και δικαιολογημένων, μεταξύ άλλων και λόγω ασθένειας, οι οποίες αντιστοιχούν στο 20 % των εργάσιμων ημερών σε δύο συναπτούς μήνες, εφόσον το σύνολο των απουσιών κατά τους δώδεκα προηγούμενους μήνες ανέρχεται στο 5 % των εργάσιμων ημερών, ή στο 25 % σε τέσσερις μη συναπτούς μήνες εντός περιόδου δώδεκα μηνών, όπερ αντιστοιχεί περίπου σε 40 ημέρες εντός περιόδου ενός έτους, συμπεριλαμβανομένων των διαλειπουσών απουσιών οκτώ ημερών κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων μηνών.
28.      Αντιθέτως, στην υπό κρίση υπόθεση, πρέπει, κατά το αιτούν δικαστήριο, να εξεταστεί εάν, στην περίπτωση που η περίοδος διατήρησης της θέσης εργασίας είναι μεγάλης διάρκειας (ήτοι 180 ημέρες) ή πολύ μεγάλης διάρκειας, αν συνυπολογιστεί ο επιπλέον χρόνος
άδειας άνευ αποδοχών (ήτοι 300 ημέρες), και είναι η ίδια για όλους τους εργαζομένους, είναι δυνατόν να διαπιστωθεί έμμεση διάκριση, κατά το μέτρο που η CCNL δεν προβλέπει ρητώς διαφορετική μεταχείριση για τα άτομα με αναπηρία. Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι είναι σαφές ότι, λαμβανομένης υπόψη της διάρκειάς της, η περίοδος «di comporto» θεσπίστηκε
εξαρχής για την προστασία των εργαζομένων ιδίως από απουσίες λόγω αναπηρίας, οι οποίες δεν συνδέονται αποκλειστικά με μια απλή «κοινή» ασθένεια, όπως η γρίπη, για την οποία απαιτούνται κατά μέσο όρο επτά ημέρες για την πλήρη ανάρρωση. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, στην πράξη, είναι εξαιρετικά δύσκολο για ένα άτομο «χωρίς αναπηρία» να φθάσει τα ανώτατα χρονικά όρια διατήρησης της θέσης εργασίας που προβλέπονται για την περίοδο «di comporto», ιδίως δε το χρονικό όριο των 180 ημερών, το οποίο καλύπτει το ήμισυ του εργασιακού έτους, για κάθε έτος, καθ’ όλη τη διάρκεια της επαγγελματικής σταδιοδρομίας. Υπό τις συνθήκες αυτές, γεννάται σοβαρή αμφιβολία αν μπορεί πράγματι να γίνει λόγος για δυσμενή διάκριση, δεδομένου ότι η συγκεκριμένη νομοθετική ρύθμιση φαίνεται να έχει διαμορφωθεί προεχόντως για την προστασία των ατόμων με αναπηρία.
29.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, δεδομένων των ιδιαιτέρως σοβαρών συνεπειών που θα είχε ο χαρακτηρισμός της περιόδου «di comporto» ως «έμμεσης δυσμενούς διάκρισης», όπερ θα σήμαινε ότι όλες οι ιταλικές συλλογικές συμβάσεις εργασίας θα θεωρούνταν ότι εισάγουν δυσμενείς διακρίσεις και ότι όλες οι απολύσεις των εργαζομένων με αναπηρία θα ήταν άκυρες, με ιδιαιτέρως σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις, ιδίως για τις μικρές επιχειρήσεις όπως η εταιρία S., το ερμηνευτικό αυτό ζήτημα πρέπει να υποβληθεί στο Δικαστήριο. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, κατά τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), η εφαρμογή σε έναν εργαζόμενο της τακτικής περιόδου «di comporto» συνιστά έμμεση διάκριση,
δεδομένου ότι, σε σύγκριση με έναν εργαζόμενο χωρίς αναπηρία, ο εργαζόμενος με αναπηρία διατρέχει πρόσθετο κίνδυνο να απουσιάσει από την εργασία του λόγω ασθένειας που σχετίζεται με την αναπηρία του.
30.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, στην περίπτωση που θεωρηθεί ότι η περίοδος «di comporto» εισάγει, κατά τρόπο αφηρημένο, έμμεση δυσμενή διάκριση, θα πρέπει να εξεταστεί αν η οικεία ρύθμιση διασφαλίζει εντούτοις επαρκώς τα συμφέροντα των ατόμων με αναπηρία, λαμβανομένων υπόψη των λοιπών εμπλεκόμενων συμφερόντων. Ως προς το ζήτημα αυτό, η οδηγία 2000/78 προβλέπει ότι είναι νόμιμο το κριτήριο ή η πρακτική που δικαιολογείται αντικειμενικά από θεμιτό σκοπό, εφόσον τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία. Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο σκοπός της στάθμισης που επιδιώκει η ιταλική ρύθμιση, ο οποίος μνημονεύεται στο σημείο 25 των παρουσών προτάσεων, μπορεί να θεωρηθεί θεμιτός, δεδομένου ότι η ρύθμιση αυτή προστατεύει τον ασθενή εργαζόμενο διατηρώντας τη θέση εργασίας του για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά παρέχει συγχρόνως στον εργοδότη τη δυνατότητα να καταγγείλει ελεύθερα, μετά την παρέλευση του χρονικού αυτού διαστήματος, μια σχέση εργασίας η οποία δεν εκτελείται πλέον κατά τρόπο αποδοτικό για τον ίδιο. Όσον αφορά τον πρόσφορο χαρακτήρα των χρησιμοποιούμενων μέσων, η συγκεκριμένη ρύθμιση περί ασθενείας φαίνεται ότι προστατεύει προεχόντως τα άτομα με αναπηρία, δεδομένου ότι προβλέπει έναν αριθμό ημερών αναρρωτικής άδειας
τον οποίον μόνον άτομα με αναπηρία μπορούν γενικά να πραγματοποιήσουν, τούτο δε σε βάθος ετών. Τα οικονομικά και οργανωτικά συμφέροντα του εργοδότη υπερισχύουν μόνον όταν, εντός ενός ημερολογιακού έτους, ο χρόνος μη εκτέλεσης της σύμβασης εργασίας υπερβαίνει τον χρόνο εκτέλεσης της. Εξάλλου, παρά το γεγονός ότι η συμπληρωματική διάταξη προβλέπει επιπλέον περίοδο διατήρησης της σύμβασης εργασίας διάρκειας 120 ημερών άνευ αποδοχών, η P.M., μολονότι είχε τη δυνατότητα, δεν ζήτησε από τον εργοδότη της να της χορηγηθεί και η συγκεκριμένη άδεια.
31.      Όσον αφορά τον αναγκαίο χαρακτήρα των χρησιμοποιούμενων μέσων, κατά το αιτούν δικαστήριο, η εθνική ρύθμιση προβλέπει τη δυνατότητα απόλυσης σε περίπτωση πρόδηλης αντικειμενικής αναποτελεσματικότητας της σχέσης εργασίας, ήτοι όταν, εντός ενός ημερολογιακού έτους, ο χρόνος αναρρωτικής άδειας υπερβαίνει τον χρόνο παροχής εργασίας. Επιπλέον, η συγκεκριμένη ρύθμιση απορρέει επίσης από την ανάγκη προστασίας της ιδιωτικής ζωής του ατόμου με αναπηρία, το οποίο δεν υποχρεούται να αποκαλύψει στον εργοδότη ούτε την αναπηρία του, εκτός αν έχει προσληφθεί εξαρχής ως άτομο με αναπηρία (περίσταση που δεν συντρέχει εν προκειμένω), ούτε τους λόγους, ήτοι τη διάγνωση, που δικαιολογούν τις απουσίες του από την εργασία εξαιτίας ασθενείας. Ειδικότερα, σύμφωνα
με
το
άρθρο 5 του legge n. 300 – Norme sulla tutela della libertà e poniità dei lavoratori, della libertà sindacale e dell’attività sindacale, nei luoghi di lavoro e norme sul collocamento (νόμου
αριθ. 300 – Διατάξεις σχετικά με την προστασία της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας των εργαζομένων, της συνδικαλιστικής ελευθερίας και της συνδικαλιστικής δράσης στους χώρους εργασίας και διατάξεις σχετικά με την απασχόληση), της 20ής Μαΐου 1970 (8), με τίτλο «Ιατρικοί έλεγχοι», απαγορεύεται ο έλεγχος από τον εργοδότη της ικανότητας ή της ανικανότητας του εργαζομένου λόγω ασθενείας ή ατυχήματος, ο έλεγχος δε των οφειλόμενων σε σωματική αδυναμία απουσιών πραγματοποιείται αποκλειστικά από τις υπηρεσίες ιατρικού ελέγχου των αρμοδίων φορέων κοινωνικής ασφαλίσεως, οι οποίες υποχρεούνται να τον διενεργήσουν κατόπιν αιτήσεως του εργοδότη. Επιπλέον, κατά την ιταλική νομοθεσία, ο εργοδότης δεν λαμβάνει ιατρικές βεβαιώσεις με διάγνωση, ήτοι την αιτία της νόσου, οι βεβαιώσεις δε αυτές μπορούν να περιλαμβάνουν μόνον την εκτίμηση της διάρκειας της ανικανότητας προς εργασία.
32.      Σε τελική ανάλυση, κατά το αιτούν δικαστήριο, σε περίπτωση υπέρβασης του ανώτατου χρονικού ορίου που προβλέπει η επίδικη διάταξη, η εθνική ρύθμιση καταλείπει στον εργοδότη την ευχέρεια να προβεί στην απόλυση και, μόνον εφόσον ο εργαζόμενος δεν ζητήσει να υπαχθεί στη συμπληρωματική διάταξη, δίνει προτεραιότητα στα οικονομικά και οργανωτικά συμφέροντα του εργοδότη, παρέχοντάς του τη δυνατότητα να προβεί σε απόλυση αποκλειστικά και μόνον
λόγω της υπέρβασης του ανώτατου χρονικού ορίου. Εξάλλου, η εν λόγω ρύθμιση προστατεύει τα άτομα με αναπηρία και εκτός της εργασιακής σχέσης και, γενικότερα, στην αγορά εργασίας, δεδομένου ότι οι επιχειρήσεις που απασχολούν άνω των δεκατεσσάρων εργαζομένων οφείλουν να επιφυλάσσουν μια κυμαινόμενη ποσόστωση θέσεων εργασίας στα άτομα με αναπηρία (9).
33.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale ordinario di Ravenna (πρωτοδικείο Ραβέννας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Αντιτίθεται η οδηγία 2000/78 σε εθνική ρύθμιση η οποία, καίτοι προβλέπει το δικαίωμα διατήρησης της θέσης εργασίας σε περίπτωση ασθενείας για 180 ημέρες μετ’ αποδοχών, κατά το χρονικό διάστημα από την 1η Ιανουαρίου έως την 31η
Δεκεμβρίου κάθε έτους, πλέον 120 ημερών αδείας άνευ αποδοχών (που μπορούν να ληφθούν άπαξ) κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου, εντούτοις δεν προβλέπει διαφοροποιημένη ρύθμιση όσον αφορά τους εργαζομένους που χαρακτηρίζονται ως άτομα με αναπηρία και τους λοιπούς εργαζομένους;
2)      Αν η περιγραφόμενη στο σκεπτικό εθνική ρύθμιση θεωρηθεί, κατά τρόπο αφηρημένο, ότι εισάγει έμμεση δυσμενή διάκριση, δικαιολογείται εν πάση περιπτώσει αντικειμενικά από θεμιτό σκοπό και είναι τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού αυτού πρόσφορα και αναγκαία;
3)      Μπορεί να θεωρηθεί εύλογη προσαρμογή, κατάλληλη και επαρκής προς αποφυγή δυσμενών διακρίσεων, η θέσπιση άδειας άνευ αποδοχών κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου μετά τη λήξη των [180] ημερών αναρρωτικής αδείας, κατά τη διάρκεια της οποίας απαγορεύεται η απόλυση;
4)      Μπορεί να θεωρηθεί εύλογη μια προσαρμογή η οποία συνίσταται στην υποχρέωση του εργοδότη να χορηγήσει, κατά τη λήξη της περιόδου των 180 ημερών αναρρωτικής αδείας μετ’ αποδοχών, πρόσθετη περίοδο άδειας μετ’ αποδοχών με την οποία επιβαρύνεται ο ίδιος εξ ολοκλήρου, χωρίς να του παρέχεται εργασία;
5)      Μπορεί, προκειμένου να εκτιμηθεί η ενέχουσα δυσμενή διάκριση συμπεριφορά του εργοδότη, να ληφθεί υπόψη (για να διαπιστωθεί αν η απόλυση είναι νόμιμη ή όχι) η περίσταση ότι ακόμη και μια ενδεχόμενη πρόσθετη περίοδος σταθερότητας της σχέσης εργασίας αμειβόμενη από τον εργοδότη δεν θα είχε καταστήσει δυνατή την επιστροφή του ατόμου με αναπηρία στην εργασία, καθώς η ασθένειά του εξακολουθούσε να υφίσταται;»
34.      Με διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 9ης Απριλίου 2024, απορρίφθηκε το αίτημα του αιτούντος δικαστηρίου περί υπαγωγής της υπό κρίση υποθέσεως στην ταχεία διαδικασία του άρθρου 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
35.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Ιταλική, η Ελληνική και η Ολλανδική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
36.      Με έγγραφο της 20ής Νοεμβρίου 2024, το Δικαστήριο απηύθυνε στο αιτούν δικαστήριο αίτημα παροχής διευκρινίσεων, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 101, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο αφορούσε, μεταξύ άλλων, τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) που μνημονεύεται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, αίτημα στο οποίο το αιτούν δικαστήριο απάντησε με έγγραφο που κατατέθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 26 Νοεμβρίου 2024.
37.      Σύμφωνα με το αίτημα του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στην ανάλυση των δύο πρώτων προδικαστικών ερωτημάτων.
IV.    Ανάλυση
38.      Με τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 1 και το άρθρο 2, παράγραφος 1 και παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/78 έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε όρους εθνικής συλλογικής σύμβασης εργασίας οι οποίοι επιτρέπουν την απόλυση εργαζομένου σε περίπτωση που η απουσία του από την εργασία λόγω ασθενείας έχει υπερβεί την περίοδο των 180 ημερών μετ’ αποδοχών κατ’ έτος, η οποία κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου μπορεί να παραταθεί το πολύ κατά 120 ημέρες για ένα και μόνον έτος, χωρίς να προβλέπουν διαφορετική ρύθμιση αναλόγως του εάν ο εργαζόμενος έχει ή όχι αναπηρία, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας.
39.      Υπενθυμίζεται ευθύς εξαρχής ότι τόσο από τον τίτλο και το προοίμιο όσο και από το περιεχόμενο και τον σκοπό της οδηγίας 2000/78 προκύπτει ότι η εν λόγω οδηγία αποβλέπει στον καθορισμό ενός γενικού πλαισίου για να εξασφαλιστεί ίση μεταχείριση «στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας», προσφέροντας σε όλους αποτελεσματική προστασία από τις δυσμενείς διακρίσεις που βασίζονται σε οποιονδήποτε από τους λόγους που απαριθμούνται στο άρθρο 1, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και η αναπηρία (10). Σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας, η «αρχή της ίσης μεταχείρισης» σημαίνει «την απουσία άμεσης ή έμμεσης διάκρισης για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1». Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας, αυτή εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων φορέων, όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τις απολύσεις.
40.      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, τα κράτη μέλη και οι κοινωνικοί εταίροι, όταν λαμβάνουν μέτρα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/78, η οποία συγκεκριμενοποιεί στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας την κατοχυρωμένη με το άρθρο 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω αναπηρίας, πρέπει να ενεργούν τηρώντας την εν λόγω οδηγία (11).
41.      Εν προκειμένω, η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά την απόλυση εργαζομένης μετά την παρέλευση του χρόνου διατήρησης της θέσης εργασίας που προβλέπει η επίδικη διάταξη, ήτοι χρονικού διαστήματος 180 ημερών μετ’ αποδοχών κατ’ έτος, συναπτών ή μη. Διευκρινίζεται εκ προοιμίου ότι, όπως εκθέτει το αιτούν δικαστήριο, η συμπληρωματική διάταξη προβλέπει ότι ο χρόνος διατήρησης της θέσης εργασίας μπορεί να παραταθεί, κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου, για 120 ημέρες κατ’ ανώτατο όριο, για ένα και μόνον έτος. Εντούτοις, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η P.M., μολονότι είχε τη δυνατότητα να το πράξει, δεν ζήτησε να κάνει χρήση της συμπληρωματικής διάταξης. Υπό τις συνθήκες αυτές, η περαιτέρω ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί στην περίοδο των 180 ημερών, όπως αυτή προβλέπεται στο άρθρο 173 της CCNL, ενώ θα αναφερθώ στην περίοδο των 120 ημερών στο πλαίσιο της συνολικής εξέτασης της συμβατότητας της επίμαχης συλλογικής σύμβασης εργασίας με το δίκαιο της Ένωσης.
42.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η P.M. αναγνωρίστηκε ως άτομο με αναπηρία, κατά την έννοια της εθνικής νομοθεσίας, μετά την απόλυσή της. Ωστόσο, το γεγονός ότι ένας εργαζόμενος έχει αναγνωριστεί ως άτομο με «αναπηρία» κατά την έννοια του εθνικού δικαίου δεν προδικάζει ότι πάσχει από αναπηρία κατά την έννοια της οδηγίας 2000/78 (12).
Ο όρος «ειδικές ανάγκες», κατά την έννοια της οδηγίας, υποδηλώνει περιορισμό της ικανότητας οφειλόμενο ιδίως σε χρόνιες σωματικές, διανοητικές ή ψυχικές παθήσεις, ο οποίος, σε συνδυασμό με διάφορα εμπόδια, μπορεί να δυσχεραίνει την πλήρη και αποτελεσματική συμμετοχή του ενδιαφερομένου στον επαγγελματικό βίο σε ισότιμη βάση με τους υπόλοιπους εργαζομένους (13). Εν προκειμένω, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι το μόνο αρμόδιο για την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών, κρίνει ότι η P.M. είναι άτομο με «ειδικές ανάγκες» κατά την έννοια της οδηγίας.
43.      Με τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν η επίμαχη διάταξη εισάγει δυσμενή διάκριση κατά την έννοια της οδηγίας 2000/78. Όσον αφορά την ύπαρξη άμεσης διάκρισης, από το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας προκύπτει ότι τέτοια διάκριση συντρέχει όταν, για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο. Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η επίμαχη διάταξη εφαρμόζεται κατά τον ίδιο τρόπο σε όλους τους εργαζομένους, είτε είναι άτομα με αναπηρία είτε όχι, το ίδιο δε ισχύει και για τη συμπληρωματική διάταξη. Στο ως άνω πλαίσιο, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι οι εν λόγω διατάξεις εισάγουν διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη άμεσα στην αναπηρία, κατά την έννοια των συνδυασμένων διατάξεων του άρθρου 1 και του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας, δεδομένου ότι στηρίζονται σε κριτήριο το οποίο δεν συνδέεται άρρηκτα με την αναπηρία (14).
44.      Όσον αφορά την ύπαρξη έμμεσης διάκρισης, το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/78 ορίζει ότι συντρέχει έμμεση διάκριση όταν μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική ενδέχεται να προκαλέσει μειονεκτική μεταχείριση ενός προσώπου, μεταξύ άλλων, με μια ορισμένη αναπηρία, σε σχέση με άλλα άτομα, εκτός εάν συντρέχουν οι περιπτώσεις των σημείων i και ii. Επομένως, η διάταξη αυτή προβλέπει εξέταση σε δύο στάδια. Το πρώτο στάδιο έχει ως αντικείμενο να εξακριβωθεί αν η οικεία διάταξη του εθνικού δικαίου συνεπάγεται δυσμενή μεταχείριση λόγω αναπηρίας. Εάν αυτό ισχύει, το πρώτο αυτό στάδιο δεν αρκεί για να διαπιστωθεί η ύπαρξη έμμεσης διάκρισης εις βάρος των ατόμων με αναπηρία. Πράγματι, υπενθυμίζεται ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η δυσμενής μεταχείριση λόγω αναπηρίας αντιβαίνει στην προστασία την οποία προβλέπει η οδηγία 2000/78 μόνον κατά το μέτρο που συνιστά δυσμενή διάκριση κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας. Ειδικότερα, ο εργαζόμενος με αναπηρία ο οποίος εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας πρέπει να προστατεύεται από κάθε δυσμενή διάκριση σε σχέση με εργαζόμενο ο οποίος δεν πάσχει από αναπηρία (15). Επομένως, το δεύτερο στάδιο συνίσταται στην εξέταση του αν πληρούνται οι προϋποθέσεις του σημείου i ή του σημείου ii του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας. Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, ακόμη και αν τα άτομα με αναπηρία περιέρχονται σε μειονεκτική θέση, ο κανόνας που θεσπίζει το μειονέκτημα δεν συνιστά έμμεση διάκριση, κατά την έννοια της οδηγίας 2000/78.
45.      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, ο συνυπολογισμός των ημερών απουσίας λόγω ασθένειας σχετιζόμενης με την αναπηρία στις ημέρες απουσίας λόγω ασθενείας εξομοιώνει κατ’ αποτέλεσμα τις ασθένειες που σχετίζονται με αναπηρία με τη γενική έννοια της «ασθένειας»,
και αυτό παρότι
αποκλείεται η άνευ ετέρου εξομοίωση της έννοιας της «αναπηρίας» με εκείνη της «ασθένειας». Οι εργαζόμενοι με αναπηρία διατρέχουν κατ’ αρχήν μεγαλύτερο κίνδυνο να εφαρμοστεί εις βάρος τους διάταξη που θέτει όριο στη διάρκεια απουσίας από την εργασία σε σύγκριση με τους εργαζομένους χωρίς αναπηρία. Ειδικότερα, σε σύγκριση με τους εργαζομένους χωρίς αναπηρία, οι εργαζόμενοι με αναπηρία διατρέχουν τον πρόσθετο κίνδυνο να απουσιάζουν λόγω ασθένειας σχετιζόμενης με την αναπηρία τους. Διατρέχουν επομένως αυξημένο κίνδυνο πραγματοποίησης ημερών απουσίας λόγω ασθενείας και, συνεπώς, συμπλήρωσης των ορίων που θεσπίζει η συγκεκριμένη διάταξη. Κατά συνέπεια, πάντοτε κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, ο κανόνας που προβλέπει
η εν λόγω διάταξη ενδέχεται να θέσει σε μειονεκτική θέση τους εργαζόμενους με αναπηρία και να συνεπάγεται κατ’ αυτόν τον τρόπο διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη εμμέσως στην αναπηρία, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας (16).
46.      Κατά συνέπεια, εν προκειμένω, όσον αφορά το πρώτο στάδιο εξέτασης της επίδικης και της συμπληρωματικής διάταξης (17), οι οποίες αφορούν τον αριθμό των ημερών απουσίας κατ’ έτος, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι οι διατάξεις αυτές δεν θεσπίζουν ειδικό καθεστώς για τους εργαζομένους με αναπηρία. Επομένως, εισάγουν δυσμενή μεταχείριση λόγω αναπηρίας, κατά την έννοια της οδηγίας. Ωστόσο, όπως επισημαίνεται στο σημείο 44 των παρουσών προτάσεων, από μόνη τη διαπίστωση αυτή δεν μπορεί να συναχθεί έμμεση διάκριση κατά την έννοια της οδηγίας. Εάν αυτό αρκούσε, θα έπρεπε να διαπιστωθεί ότι όχι μόνον η επίδικη και η συμπληρωματική διάταξη, αλλά και το σύνολο των διατάξεων των κρατών μελών στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, κατά το μέτρο που δεν διακρίνουν μεταξύ ατόμων με αναπηρία και ατόμων χωρίς αναπηρία, παραβιάζουν, εξ αυτού και μόνον του λόγου, την αρχή της ίσης μεταχείρισης που κατοχυρώνεται στο δίκαιο της Ένωσης.
47.      Δεδομένου ότι οι παρούσες προτάσεις επικεντρώνονται στα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία αφορούν, κατ’ ουσίαν, το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο i, της οδηγίας 2000/78, θα εξετάσω, κατ’ αρχάς, τις προϋποθέσεις που προβλέπει η συγκεκριμένη διάταξη, οι οποίες μπορούν να εφαρμοστούν σε περίπτωση διαφορετικής μεταχείρισης λόγω αναπηρίας, μολονότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο ii, της οδηγίας αναφέρεται ειδικά στην περίπτωση της αναπηρίας (18). Από το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο i, προκύπτει ότι στην περίπτωση που προκαλείται μειονεκτική μεταχείριση ατόμων με μια ορισμένη αναπηρία σε σχέση με άλλα άτομα δεν συντρέχει δυσμενής διάκριση, εφόσον η εθνική νομοθεσία δικαιολογείται αντικειμενικά από έναν θεμιτό σκοπό και τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία. Ως εκ τούτου, πρέπει να εξεταστεί αν η επίμαχη διάταξη δικαιολογείται αντικειμενικώς από θεμιτό σκοπό, αν τα χρησιμοποιούμενα για την επίτευξη του σκοπού αυτού μέσα είναι πρόσφορα και αν βαίνουν πέραν του μέτρου που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού τον οποίο επιδιώκουν οι κοινωνικοί εταίροι που συνήψαν την επίμαχη συλλογική σύμβαση εργασίας (19).
48.      Όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, τα κράτη μέλη έχουν ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως για την επιλογή όχι μόνον του συγκεκριμένου σκοπού που προτίθενται να επιδιώξουν στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης, αλλά και για τον καθορισμό των μέτρων επίτευξης του σκοπού αυτού (20). Ειδικότερα, το Δικαστήριο έκρινε στη σκέψη 44 της αποφάσεως Ruiz Conejero ότι η καταπολέμηση της τάσης απουσίας από την εργασία είναι δυνατόν να αναγνωρισθεί ως θεμιτός σκοπός, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο i, της οδηγίας 2000/78, δεδομένου ότι πρόκειται για μέτρο που αφορά την πολιτική απασχόλησης. Η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση εκείνη αφορούσε επαναλαμβανόμενες κατά διαστήματα άδειες ασθενείας σύντομης διάρκειας. Ομοίως, κατά το Δικαστήριο, μέτρο που συμβάλλει στην ευελιξία της αγοράς εργασίας μπορεί να θεωρηθεί ως μέτρο που αφορά την πολιτική απασχόλησης (21).
49.      Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, επισημαίνεται ότι, όπως προκύπτει από την αιτιολογική της σκέψη 17, η οδηγία 2000/78 δεν απαιτεί τη διατήρηση της θέσης εργασίας ενός ατόμου το οποίο δεν είναι πρόθυμο να εκτελεί τα βασικά καθήκοντα της οικείας θέσης εργασίας, με την επιφύλαξη της υποχρέωσης να προβλέπονται εύλογες προσαρμογές για τα άτομα με αναπηρία. Ως εκ τούτου, εκτιμώ ότι, στο πλαίσιο της πολιτικής απασχόλησης, και όσον αφορά τις μακροχρόνιες αναρρωτικές άδειες, το να διασφαλίζεται ότι οι εργαζόμενοι θα είναι διαθέσιμοι για την άσκηση της επαγγελματικής τους δραστηριότητας συνιστά θεμιτό σκοπό κοινωνικής πολιτικής, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο i, της οδηγίας. Πράγματι, σκοπός της οδηγίας δεν είναι να παρατείνεται μια σχέση εργασίας μέσω της διατήρησης στη θέση εργασίας ανίκανων προς εργασία ατόμων.
50.      Ωστόσο, πρέπει να εξεταστεί εάν τα μέσα που προβλέπει η επίμαχη συλλογική σύμβαση εργασίας για την επίτευξη του ως άνω σκοπού είναι πρόσφορα και δεν υπερβαίνουν το αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού αυτού μέτρο. Το αιτούν δικαστήριο επισήμανε επί του ζητήματος αυτού ότι, κατά τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), για τον χρονικό περιορισμό του δικαιώματος διατήρησης της θέσης εργασίας συνεκτιμώνται, αφενός, το συμφέρον του ασθενούς εργαζομένου να διατηρήσει τη θέση εργασίας του με την προοπτική της ανάρρωσης ή αποκατάστασης της υγείας του και, αφετέρου, το συμφέρον του εργοδότη, λαμβανομένων υπόψη της οικονομικής του κατάστασης, της οργάνωσής του και της ανάγκης, από ένα χρονικό σημείο και μετά, να έχει τη δυνατότητα να καταγγείλει μια σύμβαση εργασίας η οποία δεν μπορεί πλέον να εκτελεστεί κατά τρόπο αποδοτικό για τον ίδιο (22). Επομένως, η επίδικη διάταξη επιτρέπει σε έναν εργαζόμενο να απουσιάζει από την εργασία του για σχετιζόμενους με την ασθένειά του λόγους για περίπου μισό έτος κάθε χρόνο, χωρίς να χάνει την αμοιβή του ή τη θέση εργασίας του. Ο εργαζόμενος αυτός μπορεί επίσης να ζητήσει την εφαρμογή της συμπληρωματικής διάταξης, με την οποία θεσπίζεται αναρρωτική άδεια άνευ αποδοχών. Ως αντιστάθμισμα, ο εργοδότης έχει τη δυνατότητα να καταγγείλει τη συμβατική σχέση σε περίπτωση υπέρβασης του ανώτατου χρονικού ορίου.
51.      Για τους σκοπούς της εξέτασης αυτής, κρίνω σκόπιμο να επισημάνω ότι, κατά το αιτούν δικαστήριο, η περίοδος «di comporto», δεδομένης της διάρκειάς της, θεσπίστηκε εξαρχής προς προστασία των εργαζομένων ιδίως από τις απουσίες λόγω αναπηρίας, οι οποίες δεν σχετίζονται αποκλειστικά με μια απλή «κοινή» ασθένεια.
Στο ίδιο πνεύμα, η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι η διάρκεια της περιόδου «di comporto» δικαιολογείται από την ανάγκη προστασίας των ατόμων με αναπηρία, δεδομένου ότι, αν δεν υπάρχει αναπηρία και με την εξαίρεση των ογκολογικών παθήσεων
για τις οποίες ισχύει διαφορετικό καθεστώς, σπανίως μια ασθένεια έχει τέτοια διάρκεια. Συνεπώς,
κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, στην ιταλική νομοθεσία επιλέγεται, για λόγους απλούστευσης, μεγαλύτερο χρονικό διάστημα βάσει του πρωτίστως λογικού και εν συνεχεία νομικού αξιώματος «εν τω μείζονι το έλασσον».
52.      Επιπλέον, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλα τα υπόλοιπα στοιχεία που είναι κρίσιμα για την εξέταση αυτή, ιδίως δε το άμεσο και το έμμεσο κόστος που βαρύνει τις επιχειρήσεις εξαιτίας της απουσίας από την εργασία (23). Πρέπει επίσης να εξεταστεί εάν η επίδικη καθώς και η συμπληρωματική διάταξη, προβλέποντας το δικαίωμα απόλυσης των εργαζομένων που απουσιάζουν από την εργασία λόγω ασθενείας επί ορισμένο αριθμό ημερών, παρέχει στους εργοδότες κίνητρο για πρόσληψη και διατήρηση στη θέση εργασίας (24).
53.      Λαμβανομένου υπόψη του ευρέος περιθωρίου εκτιμήσεως που αναγνωρίζεται στα κράτη μέλη ως προς την επιλογή όχι μόνον της επιδίωξης συγκεκριμένου σκοπού στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης, αλλά και ως προς τον καθορισμό των μέτρων μέσω των οποίων μπορεί να επιτευχθεί ο σκοπός αυτός, είμαι της γνώμης ότι ένα μέτρο όπως η επίδικη διάταξη δεν φαίνεται να είναι απρόσφορο για την επίτευξη του μνημονευόμενου στο σημείο 49 των παρουσών προτάσεων σκοπού. Πράγματι, τα κράτη μέλη ή οι κοινωνικοί εταίροι δικαιούνται, κατά τη γνώμη μου, να απαιτούν από τον εργαζόμενο να είναι στη διάθεση του εργοδότη του τουλάχιστον έξι μήνες κατ’ έτος για την εκτέλεση των καθηκόντων που καθορίζονται στη σύμβαση εργασίας του.
54.      Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν τα προβλεπόμενα στην επίδικη διάταξη μέσα υπερβαίνουν το μέτρο που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού, η διάταξη αυτή πρέπει να τεθεί εντός του γενικότερου πλαισίου της και να συνεκτιμηθεί η ζημία την οποία ενδέχεται να προκαλέσει στους ενδιαφερομένους. Προς τούτο, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να εξετάσει αν οι Ιταλοί κοινωνικοί εταίροι, επιδιώκοντας τον θεμιτό σκοπό που συνίσταται στο να διασφαλιστεί, αφενός, ότι οι εργαζόμενοι είναι διαθέσιμοι για την άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητάς τους
και, αφετέρου, ότι επιτυγχάνεται εύλογη ισορροπία μεταξύ των αντιπαρατιθέμενων συμφερόντων του εργαζομένου και του εργοδότη όσον αφορά τις απουσίες λόγω ασθενείας, παρέλειψαν να συνεκτιμήσουν κρίσιμα στοιχεία τα οποία αφορούν ειδικότερα τους εργαζομένους με αναπηρία. Πρέπει επίσης να συνεκτιμάται ο κίνδυνος τον οποίο διατρέχουν τα άτομα με αναπηρία, τα οποία αντιμετωπίζουν κατά κανόνα περισσότερες δυσχέρειες σε σχέση με τους εργαζομένους χωρίς αναπηρία όσον αφορά την επανένταξή τους στην αγορά εργασίας και έχουν ειδικές ανάγκες που συνδέονται με την προστασία η οποία απαιτείται λόγω της κατάστασης της υγείας τους (25).
55.      Στο πλαίσιο αυτό, όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας 2000/78, η έμμεση διάκριση μπορεί να αποδειχθεί με κάθε μέσο, συμπεριλαμβανομένων και των στατιστικών στοιχείων. Επομένως, όπως επισήμανε η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, το αιτούν δικαστήριο, προκειμένου να διαπιστώσει κατά πόσον οι εργαζόμενοι με αναπηρία υφίστανται ζημία λόγω της εφαρμογής της επίδικης και της συμπληρωματικής διάταξης, οφείλει να ελέγξει, βάσει των πραγματικών στοιχείων που έχει στη διάθεσή του, πόσοι από τους εργαζομένους με αναπηρία βρίσκονταν σε αναρρωτική άδεια για χρονικό διάστημα άνω των 180 ημερών κατ’ έτος ή 300 ημερών εντός ενός και μόνον έτους. Εάν, κατόπιν της ως άνω εξέτασης των πραγματικών περιστατικών,
της οποίας η διενέργεια εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο, διαπιστωθεί ότι σημαντικός αριθμός εργαζομένων με αναπηρία έχει υπερβεί τις εν λόγω περιόδους «di comporto», τότε οι περίοδοι αυτές ενδέχεται να συνεπάγονται σημαντικές δυσμενείς συνέπειες για τους εργαζομένους με αναπηρία και να μην είναι αναλογικές,
λαμβανομένης υπόψη της κατάστασης των ατόμων αυτών. Στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται να εκτιμήσει κατά πόσον τα στατιστικά στοιχεία που προσκομίσθηκαν ενώπιόν του είναι αξιόπιστα και αν αυτά μπορούν να ληφθούν υπόψη, ήτοι, ιδίως, αν δεν εκφράζουν καθαρά τυχαία ή συγκυριακά φαινόμενα και αν είναι αρκούντως σημαντικά (26).
56.      Μεταξύ των στοιχείων που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη περιλαμβάνεται η ύπαρξη, στην ιταλική έννομη τάξη, διατάξεων οι οποίες έχουν ειδικά ως σκοπό την προστασία των ατόμων με αναπηρία. Ειδικότερα, τέτοιες διατάξεις είναι ικανές να προλάβουν ή να αντισταθμίσουν τα μειονεκτήματα που προκαλούνται από την αναπηρία, περιλαμβανομένης και της ενδεχόμενης εμφάνισης ασθενειών οι οποίες συνδέονται με την αναπηρία (27).
57.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω στοιχείων, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, όσον αφορά τα άτομα με αναπηρία, κατά πόσον τα μέσα που προβλέπουν η επίδικη και η συμπληρωματική διάταξη δεν υπερβαίνουν το αναγκαίο μέτρο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού.
58.      Μολονότι τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα δεν αφορούν τις εύλογες προσαρμογές που προβλέπονται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο ii, της οδηγίας 2000/78, θα ήθελα εντούτοις, σε ένα δεύτερο στάδιο και συμπληρωματικώς, να διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου χωρεί επίκληση των διατάξεων της Σύμβασης του ΟΗΕ για την ερμηνεία των διατάξεων της οδηγίας, η οποία πρέπει, στο μέτρο του δυνατού, να ερμηνεύεται σύμφωνα με την ως άνω Σύμβαση. Κατά το άρθρο 2, τρίτο εδάφιο, της Σύμβασης, ως «διάκριση λόγω αναπηρίας» νοείται κάθε διάκριση, αποκλεισμός ή περιορισμός λόγω αναπηρίας που έχει ως στόχο ή αποτέλεσμα να ελαττώνει ή να ακυρώνει την αναγνώριση, την απόλαυση ή την άσκηση, σε ισότιμη βάση με τα άλλα άτομα, όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών στον πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτισμικό ή κάθε άλλο τομέα. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει όλες τις μορφές διακρίσεων, ακόμη και την άρνηση εύλογης διευκόλυνσης. Όσον αφορά τις διευκολύνσεις αυτές, από το γράμμα του άρθρου 5 της οδηγίας, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αιτιολογικών της σκέψεων 20 και 21, προκύπτει ότι ο εργοδότης οφείλει να λαμβάνει τα ενδεδειγμένα μέτρα,
ανάλογα με τις ανάγκες της συγκεκριμένης περίστασης, ώστε το άτομο με αναπηρία να μπορεί να έχει πρόσβαση στην απασχόληση, να εργάζεται και να προάγεται, καθώς και να καταρτίζεται επαγγελματικά, αρκεί τα μέτρα αυτά να μη συνεπάγονται δυσανάλογη επιβάρυνση για τον εργοδότη (28).
59.      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι η εταιρία S. έλαβε
γνώση της πρώτης ιατρικής βεβαίωσης της P.M., στην οποία αναφερόταν ο ιατρικός λόγος της απουσίας της από την εργασία για το χρονικό διάστημα από τις 18 Ιουνίου έως τις 8 Αυγούστου 2022. Αντιθέτως, στις ιατρικές βεβαιώσεις που εξέδωσε ο Ιταλός γενικός ιατρός της για το χρονικό διάστημα μέχρι τις 8 Ιανουαρίου 2023 δεν διευκρινιζόταν ο ιατρικός λόγος της απουσίας της. Όπως υπογραμμίζει το αιτούν δικαστήριο, κατά την εθνική νομοθεσία, ο εργοδότης δεν λαμβάνει γνώση του λόγου της απουσίας του εργαζομένου από την εργασία του, δεδομένου οι ιατρικές βεβαιώσεις που απευθύνονται
σε αυτόν δεν πρέπει να περιέχουν διάγνωση, να αναφέρουν δηλαδή την αιτία της ασθενείας, αλλά μόνον εκτίμηση της διάρκειας της ανικανότητας προς εργασία. Εξάλλου, η εταιρία δεν είχε ενημερωθεί για την αίτηση που υπέβαλε η P.M. στην αρμόδια διοικητική αρχή για πιστοποίηση της αναπηρίας της. Επιπλέον, όπως διευκρίνισε το αιτούν δικαστήριο, η εν λόγω εθνική νομοθεσία απαγορεύει ρητώς στον εργοδότη να υποβάλει ο ίδιος τους εργαζομένους σε ιατρικούς ελέγχους (29).
60.      Υπό τις συνθήκες αυτές, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξετάσει εάν, υπό το πρίσμα του εθνικού δικαίου και των ιδιαίτερων περιστάσεων της διαφοράς της κύριας δίκης, ο εργαζόμενος οφείλει να ενημερώσει τον εργοδότη για την αναπηρία του (30) ή εάν ο εργοδότης έχει την υποχρέωση, πριν απολύσει έναν εργαζόμενο λόγω υπερβάσεως της περιόδου «di comporto», να τον ρωτήσει εάν οι απουσίες του από την εργασία σχετίζονται με την υφιστάμενη αναπηρία του. Σε περίπτωση που ο εργοδότης όφειλε να είχε ενημερωθεί, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι η απόλυση εργαζομένου με αναπηρία χωρίς ο εργοδότης να έχει επιδιώξει να λάβει ορισμένα κατάλληλα μέτρα στο πλαίσιο των «εύλογων προσαρμογών», κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας 2000/78, δεν πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο ii, της οδηγίας.
61.      Λαμβάνοντας υπόψη τα προεκτεθέντα, είμαι της γνώμης ότι το άρθρο 1 και το άρθρο 2, παράγραφος 1 και παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/78 έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε όρους
εθνικής συλλογικής σύμβασης εργασίας οι οποίοι επιτρέπουν την απόλυση εργαζομένου σε περίπτωση που η απουσία του από την εργασία λόγω ασθενείας έχει υπερβεί την περίοδο των 180 ημερών μετ’ αποδοχών κατ’ έτος, η οποία κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου μπορεί να παραταθεί το πολύ κατά 120 ημέρες για ένα και μόνον έτος, χωρίς
να προβλέπουν διαφορετική ρύθμιση αναλόγως του εάν ο εργαζόμενος έχει αναπηρία ή όχι, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας, εκτός εάν οι εν λόγω όροι, μολονότι επιδιώκουν τον θεμιτό σκοπό της διασφάλισης της διαθεσιμότητας των εργαζομένων προς άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητάς τους, υπερβαίνουν το αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού αυτού μέτρο.
V.      Πρόταση
62.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Tribunale ordinario di Ravenna (πρωτοδικείο Ραβέννας, Ιταλία) ως εξής:
Το άρθρο 1 και το άρθρο 2, παράγραφος 1 και παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία,
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται σε όρους εθνικής συλλογικής σύμβασης εργασίας οι οποίοι επιτρέπουν την απόλυση εργαζομένου σε περίπτωση που η απουσία του από την εργασία λόγω ασθενείας έχει υπερβεί την περίοδο των 180 ημερών μετ’ αποδοχών κατ’ έτος, η οποία κατόπιν αιτήματος του εργαζομένου μπορεί να παραταθεί το πολύ κατά 120 ημέρες για ένα και μόνον έτος, χωρίς να προβλέπουν διαφορετική ρύθμιση αναλόγως του εάν ο εργαζόμενος έχει αναπηρία ή όχι, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας, εκτός εάν οι εν λόγω όροι, μολονότι επιδιώκουν τον θεμιτό σκοπό της διασφάλισης της διαθεσιμότητας των εργαζομένων προς άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητάς τους, υπερβαίνουν το αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού αυτού μέτρο.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Οδηγία του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία (ΕΕ 2000, L 303, σ. 16).
3      Απόφαση της 11ης Απριλίου 2013, HK Danmark (C‑335/11 και C‑337/11, στο εξής: απόφαση HK Danmark, EU:C:2013:222).
4      Απόφαση της 18ης Ιανουαρίου 2018, Ruiz Conejero (C‑270/16, στο εξής: απόφαση Ruiz Conejero, EU:C:2018:17). Βλ., επί
της
αποφάσεως
αυτής, στη
θεωρία, Broderick, A., «Ruiz Conejero: (Re-)Conceptualizing Disability-based Discrimination and Sickness exclusion at Work», International
Labor
Rights
Case
Law
Journal,
Brill Nijhoff, Leiden, αριθ. 5, 2019, σ. 86 έως 91.
5      Recueil des traités des Nations unies, τόμος 2515, σ. 3.
6      ΕΕ 2010, L 23, σ. 35.
7      Τακτικό συμπλήρωμα στην GURI αριθ. 39 της 17ης Φεβρουαρίου 1992.
8      GURI αριθ. 131 της 27ης Μαΐου 1970.
9      Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει εν προκειμένω στον legge n. 68 – Norme per il diritto al lavoro dei disabili (νόμο αριθ. 68 – Κανόνες σχετικά με το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία στην εργασία), της 12ης Μαρτίου 1999 (τακτικό συμπλήρωμα στην GURI αριθ. 68 της 23ης Μαρτίου 1999).
10      Βλ. απόφαση της 10ης Φεβρουαρίου 2022, HR Rail (C‑485/20, EU:C:2022:85, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
11      Βλ., κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά δυσμενή διάκριση λόγω ηλικίας, απόφαση της 19ης Ιουλίου 2017, Abercrombie & Fitch Italia (C‑143/16, EU:C:2017:566, σκέψη 17 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Επιπλέον, το άρθρο 26 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων προβλέπει ότι η Ένωση αναγνωρίζει και σέβεται το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρίες να επωφελούνται μέτρων που θα τους εξασφαλίζουν την αυτονομία, την κοινωνική και επαγγελματική ένταξη και τη συμμετοχή στον κοινοτικό βίο.
12      Βλ. απόφαση Ruiz Conejero (σκέψη 32).
13      Βλ. απόφαση της 18ης Ιανουαρίου 2024, Ca Na Negreta (C‑631/22, EU:C:2024:53, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
14      Πρβλ. απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 2021, Szpital Kliniczny im. dra J. Babińskiego Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Krakowie (C‑16/19, EU:C:2021:64, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
15      Βλ. απόφαση Ruiz Conejero (σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
16      Πρβλ. απόφαση Ruiz Conejero (C‑270/16, EU:C:2018:17, σκέψεις 38 και 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
17      Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η συμπληρωματική διάταξη, κατά το μέτρο που αποκλείει τη δυνατότητα λήψης πρόσθετης αδείας σε περίπτωση χρόνιων και ψυχικών παθήσεων, φαίνεται να εισάγει δυσμενή διάκριση εις βάρος των ατόμων με αναπηρία που πάσχουν από τέτοιες παθήσεις. Εντούτοις, κατά το μέτρο που, όπως επισημαίνει και το αιτούν δικαστήριο, η P.M. δεν υπέβαλε αίτημα να της χορηγηθεί η πρόσθετη άδεια, μολονότι είχε τη δυνατότητα να τη ζητήσει, παρέλκει η εξέταση του ζητήματος αυτού στο πλαίσιο των παρουσών προτάσεων.
18      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση HK Danmark (σκέψεις 75 έως 92 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση Ruiz Conejero (C‑270/16, EU:C:2017:788, σημείο 33), κατά την οποία το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο i, της οδηγίας 2000/78 πρέπει να ερμηνεύεται σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο ii, διότι η δεύτερη διάταξη μπορεί να θεωρηθεί ως επεξήγηση της έννοιας της «αναλογικότητας» κατά την πρώτη διάταξη και δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι η δεύτερη διάταξη πρέπει να εφαρμόζεται στα άτομα με αναπηρία κατ’ αποκλεισμό της πρώτης, δεδομένου ότι, μολονότι η δεύτερη διάταξη μπορεί να έχει εφαρμογή επί της πλειονότητας των ατόμων που έχουν κάποια αναπηρία, εντούτοις δεν μπορεί να εφαρμοστεί στο σύνολο των ατόμων αυτών.
19      Πρβλ. απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, Bedi (C‑312/17, EU:C:2018:734, σκέψη 58).
20      Βλ. απόφαση της 20ής Απριλίου 2023, BVAEB (Αναπροσαρμογή των συντάξεων γήρατος) (C‑52/22, EU:C:2023:309, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Βλ. HK Danmark (σκέψη 82).
22      Βλ. σημείο 25 των παρουσών προτάσεων.
23      Πρβλ. απόφαση Ruiz Conejero (σκέψη 47). Το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει το οργανωτικό κόστος και το κόστος κατάρτισης που συνεπάγεται η πρόσληψη εργαζομένων ορισμένου χρόνου προς αναπλήρωση του εργαζομένου που απουσιάζει λόγω ασθενείας.
24      Πρβλ. απόφαση Ruiz Conejero (σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25      Πρβλ. αποφάσεις HK Danmark (σκέψη 82) και Ruiz Conejero (σκέψεις 49 έως 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26      Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2022, INSS (Σωρευτική χορήγηση παροχών λόγω ολικής ανικανότητας προς εργασία) (C‑625/20, EU:C:2022:508, σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27      Πρβλ. απόφαση Ruiz Conejero (σκέψη 55).
28      Απόφαση της 18ης Ιανουαρίου 2024, Ca Na Negreta (C‑631/22, EU:C:2024:53, σκέψεις 41 έως 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Όπως επισήμανα στις προτάσεις μου στην υπόθεση HR Rail (C‑485/20, EU:C:2021:916, σημείο 59), το άρθρο 5 της οδηγίας 2000/78, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αιτιολογικών της σκέψεων 17 και 20, έχει την έννοια ότι, κατά προτεραιότητα και στο μέτρο του δυνατού, ο εργοδότης οφείλει να προσαρμόσει τη θέση εργασίας που κατείχε ο εργαζόμενος πριν από την επέλευση της αναπηρίας του. Στόχος είναι, ειδικότερα, στο πλαίσιο μιας προσέγγισης βασιζόμενης στην κοινωνική έννοια της αναπηρίας, η προσαρμογή του εργασιακού περιβάλλοντος του ατόμου με αναπηρία ώστε να του παρέχεται η δυνατότητα πλήρους και ουσιαστικής συμμετοχής στον επαγγελματικό βίο σε ισότιμη βάση με τους υπόλοιπους εργαζομένους.
29      Βλ. σημείο 31 των παρουσών προτάσεων.
30      Υπενθυμίζεται ότι, εν προκειμένω, η P.M. δεν υπέβαλε αίτημα για τις επιπλέον 120 ημέρες αδείας που προβλέπονται στη συμπληρωματική διάταξη.