Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 12ης Μαρτίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑160/24 P
JPMorgan Chase & Co.,
JPMorgan Chase Bank, National Association
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
« Αίτηση αναιρέσεως – Ανταγωνισμός – Άρθρο 101 ΣΛΕΕ – Διατραπεζικά επιτόκια δανεισμού σε ευρώ – Άρθρο 263 ΣΛΕΕ – Υποχρέωση αιτιολόγησης – Πλήρης δικαιοδοσία – Ανταναίρεση – Παράβλεψη,
εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου, τροποποιητικής απόφασης – Άρθρο 288 ΣΛΕΕ »
I.      Εισαγωγή
1.        Με την υπό κρίση αίτηση αναιρέσεως, η JPMorgan Chase & Co. και η JPMorgan Chase Bank, National Association (στο εξής, από κοινού: JPM) ζητούν τη μερική αναίρεση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου (2) με την οποία εν μέρει απορρίφθηκε και εν μέρει έγινε δεκτή η ασκηθείσα από αυτές προσφυγή ακυρώσεως. Η προσφυγή τους στρεφόταν, κατ’ ουσίαν, κατά δύο αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής: i) της απόφασης με την οποία περατώθηκε η έρευνα στον τομέα των παραγώγων επιτοκίων σε ευρώ [Euro Interest Rate Derivatives (EIRD)] (στο εξής: επίδικη απόφαση) (3) και ii) της
εκδοθείσας εν συνεχεία απόφασης με την οποία τροποποιήθηκε η επίδικη απόφαση (στο εξής: τροποποιητική απόφαση) (4). Η Επιτροπή άσκησε επίσης ανταναίρεση, ζητώντας από το Δικαστήριο να αναιρέσει εν μέρει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
2.        Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα περιοριστούν στην ανάλυση δύο πτυχών της διαφοράς: i) στον τρίτο λόγο της αναιρέσεως, ο οποίος αφορά, κατ’ ουσίαν, την υποχρέωση αιτιολόγησης που υπέχει το Γενικό Δικαστήριο κατά την εκ μέρους του άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας όσον αφορά το ύψος του προστίμου που επέβαλε η Επιτροπή στην JPM και ii) στον μόνο λόγο αναιρέσεως που προβάλλεται με την ανταναίρεση, ο οποίος αφορά, κατ’ ουσίαν, την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου να μη λάβει υπόψη τη συμπληρωματική αιτιολογία που η τροποποιητική απόφαση είχε προσθέσει στην επίδικη απόφαση, κατά τον έλεγχο της αιτιολογίας σχετικά με μία από τις παραμέτρους που χρησιμοποίησε η Επιτροπή για τον υπολογισμό του ύψους του προστίμου.
II.    Πραγματικό και νομικό πλαίσιο
3.        Για τους σκοπούς των παρουσών προτάσεων, τα πραγματικά περιστατικά και το νομικό πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης μπορούν να συνοψιστούν ως εξής.
4.        Στις 7 Δεκεμβρίου 2016, η Επιτροπή εξέδωσε την επίδικη απόφαση βάσει των άρθρων 7 και 23 του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 (5). Διαπίστωσε ότι η JPM και άλλες επιχειρήσεις είχαν παραβεί το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ καθόσον είχαν συμμετάσχει, από τις 27 Σεπτεμβρίου 2006 έως τις 19 Μαρτίου 2007, σε ενιαία και διαρκή παράβαση με αντικείμενο τη στρέβλωση της κανονικής πορείας των τιμών στην αγορά των EIRD (άρθρο 1, στοιχείο γʹ, της επίδικης απόφασης) και επέβαλε στις επιχειρήσεις αυτές πρόστιμο (άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της επίδικης απόφασης). Το επιβληθέν στην JPM πρόστιμο ανερχόταν σε 337 196 000 ευρώ (6).
5.        Όσον αφορά τον καθορισμό των προστίμων που επιβλήθηκαν στις επιχειρήσεις που συμμετείχαν στην παράβαση, συμπεριλαμβανομένης της JPM, η Επιτροπή επισήμανε ότι δεν ήταν σε θέση να εφαρμόσει πλήρως τη μεθοδολογία που ορίζεται στις κατευθυντήριες γραμμές της για τον υπολογισμό των προστίμων (7).
Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές διαρθρώνονται ακολουθώντας μια προσέγγιση δύο σταδίων: πρώτον, τον καθορισμό ενός βασικού ποσού για κάθε επιχείρηση, δεύτερον, την προσαρμογή του ποσού αυτού, ανάλογα με την περίπτωση, προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Κατά κανόνα, το βασικό ποσό υπολογίζεται με βάση την αξία των πωλήσεων προϊόντων ή υπηρεσιών με τις οποίες σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα η παράβαση στον σχετικό γεωγραφικό χώρο εντός του ΕΟΧ.
6.        Εντούτοις, δεδομένου ότι τα EIRD δεν συνεπάγονται πωλήσεις υπό τη συνήθη έννοια του όρου, η Επιτροπή επισήμανε στην επίδικη απόφαση ότι η αξία των πωλήσεων έπρεπε να καθοριστεί μέσω αξίας αντικατάστασης. Η Επιτροπή έκρινε σκόπιμο να λάβει ως αξία αντικατάστασης τα έσοδα σε μετρητά από τις ταμειακές ροές που έλαβε κάθε τράπεζα από το χαρτοφυλάκιό της σε EIRD, οι οποίες συνδέονταν με κάθε ληκτότητα Euribor και/ή EONIA και είχαν συνομολογηθεί με τους αντισυμβαλλομένους στον ΕΟΧ (8). Η Επιτροπή έκρινε επίσης σκόπιμο να αναγάγει με ενιαίο συντελεστή τα αριθμητικά στοιχεία των ταμειακών ροών, προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι ιδιαιτερότητες της αγοράς των EIRD. Βάσει διαφόρων εκτιμήσεων, η Επιτροπή καθόρισε τον συντελεστή μείωσης σε 98,849 % (9).
7.        Καθένας από τους αποδέκτες της επίδικης απόφασης άσκησε προσφυγή ακυρώσεως κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
8.        Με την απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 2019, HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (10), το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της επίδικης απόφασης, με το σκεπτικό ότι η Επιτροπή δεν είχε αιτιολογήσει επαρκώς κατά νόμον τους λόγους για τους οποίους ο συντελεστής μείωσης είχε καθοριστεί στο 98,849 %, και όχι σε υψηλότερο επίπεδο, και απέρριψε την προσφυγή κατά τα λοιπά.
9.        Με έγγραφο της 24ης Φεβρουαρίου 2021, η Επιτροπή ενημέρωσε την JPM και τους λοιπούς αποδέκτες της επίδικης απόφασης για την πρόθεσή της να τροποποιήσει την εν λόγω απόφαση προκειμένου να ληφθεί υπόψη η απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση HSBC. Με το ίδιο έγγραφο, καθώς και με έγγραφο της 16ης Απριλίου 2021, η Επιτροπή παρέσχε σε όλους τους αποδέκτες συμπληρωματικές πληροφορίες και διευκρινίσεις σχετικά με τους λόγους για τους οποίους ο συντελεστής μείωσης καθορίστηκε σε 98,849 %. Η JPM κατέθεσε τις παρατηρήσεις της επί των εγγράφων αυτών στις 14 Μαΐου 2021.
10.      Στις 28 Ιουνίου 2021 η Επιτροπή εξέδωσε την τροποποιητική απόφαση. Δεδομένου ότι ο συντελεστής μείωσης που έγινε δεκτός στην επίδικη απόφαση ήταν ο ίδιος για όλους τους αποδέκτες, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η συλλογιστική του στην απόφαση HSBC σχετικά με την ανεπαρκή αιτιολόγηση μπορούσε να εφαρμοστεί κατά τον ίδιο τρόπο στα πρόστιμα που επιβλήθηκαν στους λοιπούς αποδέκτες. Ως εκ τούτου, έκρινε ότι, σύμφωνα με την αρχή της χρηστής διοίκησης, τα σφάλματα που διαπιστώθηκαν με την απόφαση αυτή έπρεπε να διορθωθούν διά της τροποποίησης της επίδικης απόφασης όσον αφορά την JPM και τους λοιπούς αποδέκτες, με τη συμπλήρωση της αιτιολογίας σχετικά με τον συντελεστή μείωσης.
11.      Με την απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (11), το Δικαστήριο αναίρεσε την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση HSBC, κατά το μέρος που το Γενικό Δικαστήριο είχε απορρίψει το αίτημα ακύρωσης του άρθρου 1 της επίδικης απόφασης, καθώς και το επικουρικό αίτημα ακύρωσης του άρθρου 1, στοιχείο βʹ, της απόφασης αυτής. Επιπλέον, κρίνοντας επί της προσφυγής την οποία άσκησε η HSBC στην υπόθεση T‑105/17, στο μέτρο που είχε ως αίτημα την ακύρωση του άρθρου 1 της επίδικης απόφασης και, επικουρικώς, του άρθρου 1, στοιχείο βʹ, της ίδιας απόφασης, το Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή αυτήν.
12.      Στις 27 Νοεμβρίου 2024, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή που άσκησαν οι HSBC Holdings κ.λπ. με αίτημα, αφενός, την ακύρωση του άρθρου 1 της τροποποιητικής απόφασης και του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, της επίδικης απόφασης, όπως τροποποιήθηκε, και, αφετέρου, επικουρικώς, τη μείωση του ποσού του προστίμου που τους είχε επιβληθεί με την τροποποιητική απόφαση (12).
III. Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
13.      Με την προσφυγή που άσκησε δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, η JPM ζητούσε, κατ’ ουσίαν, τη μερική ακύρωση της επίδικης απόφασης ή, επικουρικώς, την ακύρωση ή τη μείωση του ύψους του επιβληθέντος με την απόφαση αυτή προστίμου. Επιπλέον, ζήτησε να μη ληφθεί υπόψη η τροποποιητική απόφαση και, επικουρικώς, την ακύρωση της απόφασης αυτής. Τέλος, ζητούσε από το Γενικό Δικαστήριο να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.
14.      Η Επιτροπή ζητούσε από το Γενικό Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή και να καταδικάσει την JPM στα δικαστικά έξοδα.
15.      Στις 5 Ιουνίου 2019 και στις 31 Μαρτίου 2021 το Γενικό Δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία έως την έκδοση της απόφασης του Δικαστηρίου στην υπόθεση HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (13).
16.      Στις 8 Σεπτεμβρίου 2021 η JPM κατέθεσε υπόμνημα προσαρμογής και στις 26 Νοεμβρίου 2021 η Επιτροπή κατέθεσε τις παρατηρήσεις της επ’ αυτού.
17.      Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο αποφάσισε τα εξής: i) έκρινε ότι οι τροποποιήσεις που επήλθαν στην επίδικη απόφαση με την τροποποιητική απόφαση δεν έπρεπε να ληφθούν υπόψη· ii) ακύρωσε το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της επίδικης απόφασης λόγω ανεπαρκούς αιτιολογίας· iii) καθόρισε, στο πλαίσιο άσκησης της πλήρους δικαιοδοσίας του, το ύψος του επιβληθέντος στην JPM προστίμου σε 337 196 000 ευρώ· iv) απέρριψε την προσφυγή κατά τα λοιπά και v) αποφάσισε ότι κάθε διάδικος πρέπει να φέρει τα δικαστικά του έξοδα.
IV.    Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα αιτήματα των διαδίκων
18.      Στις 29 Φεβρουαρίου 2024 η JPM άσκησε αναίρεση κατά της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου. Ζητεί από το Δικαστήριο: i) να αναιρέσει τα σημεία 3 έως 5 του διατακτικού της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης· ii) να αποφανθεί επί της προσφυγής της σε πρώτο βαθμό και να ακυρώσει το άρθρο 1, στοιχείο γʹ, της επίδικης απόφασης και/ή το πρόστιμο και iii) να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.
19.      Στις 24 Μαΐου 2024, η Επιτροπή άσκησε ανταναίρεση ζητώντας από το Δικαστήριο: i) να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση κατά το μέρος που ακυρώνει το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της επίδικης απόφασης· ii) να απορρίψει την προσφυγή της JPM στην υπόθεση T‑106/17 καθόσον ζητείται η ακύρωση της ως άνω διάταξης ή, επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο και iii) να επιφυλαχθεί ως προς τα δικαστικά έξοδα ή να καταδικάσει την JPM στα δικαστικά έξοδα.
20.      Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και η JPM ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την ανταναίρεση.
21.      Οι διάδικοι ανέπτυξαν τα επιχειρήματά τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 14ης Ιανουαρίου 2026.
V.      Εκτίμηση
22.      Με την υπό κρίση αναίρεση, η JPM προβάλλει τρεις λόγους, ο καθένας από τους οποίους αποτελείται από πλείονα σκέλη. Εντούτοις, όπως επισήμανα στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων, η ανάλυσή μου επί της αναιρέσεως θα περιοριστεί στον τρίτο λόγο αναιρέσεως, ο οποίος αφορά τον τρόπο με τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε ορισμένα επιχειρήματα της JPM σχετικά με το ύψος του προστίμου που επέβαλε η Επιτροπή. Στις παρούσες προτάσεις, θα εξετάσω επίσης τον μόνο λόγο αναιρέσεως στον οποίο θεμελιώνεται η ανταναίρεση της Επιτροπής, ήτοι την άρνηση του Γενικού Δικαστηρίου να λάβει υπόψη τις τροποποιήσεις που επήλθαν στην επίδικη απόφαση με την τροποποιητική απόφαση (στο εξής: συμπληρωματική αιτιολογία).
23.      Θα αρχίσω με την ανταναίρεση της Επιτροπής, η οποία, αν κριθεί βάσιμη, θα έχει ως αποτέλεσμα την αναίρεση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, κατά το μέρος που ακυρώνει το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της επίδικης απόφασης. Στην περίπτωση αυτή, παρέλκει η εξέταση του τρίτου λόγου αναιρέσεως της JPM.
Α.      Η ανταναίρεση της Επιτροπής
24.      Η ανταναίρεση της Επιτροπής βάλλει κατά των σκέψεων 623 έως 634 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, στις οποίες το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατά την εξέταση των επιχειρημάτων της JPM σχετικά με την προβαλλόμενη ανεπαρκή αιτιολόγησης του καθορισμού του συντελεστή μείωσης στο 98,849 %, ότι η συμπληρωματική αιτιολογία έπρεπε να απορριφθεί.
1.      Επιχειρήματα των διαδίκων
25.      Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η τροποποιητική απόφαση αποτελεί «απόφαση» κατά την έννοια του άρθρου 288 ΣΛΕΕ. Το γεγονός ότι δεν τροποποίησε το διατακτικό της επίδικης απόφασης δεν ασκεί επιρροή όσον αφορά τον χαρακτήρα της. Το Γενικό Δικαστήριο, καθόσον δεν έλαβε υπόψη τη συμπληρωματική αιτιολογία που παρατίθεται στην απόφαση αυτή, αρνήθηκε στην Επιτροπή την εξουσία να εκδίδει, να τροποποιεί ή να ανακαλεί αποφάσεις δυνάμει του άρθρου 7 του κανονισμού 1/2003, καθ’ υπέρβασιν της αρμοδιότητας που του απονέμει το άρθρο 263 ΣΛΕΕ.
26.      Η JPM υποστηρίζει ότι, αν η αιτιολογία μιας απόφασης μπορούσε να συμπληρωθεί με τροποποιητική απόφαση, εκδοθείσα έτη μετά την αρχική απόφαση, η υποχρέωση αιτιολόγησης κατά τον χρόνο έκδοσης της αρχικής απόφασης θα καθίστατο κενή περιεχομένου. Επιπλέον, υποστηρίζει την ορθότητα του συμπεράσματος του Γενικού Δικαστηρίου ότι δεν υφίσταται ουσιώδης διαφορά μεταξύ της παροχής πρόσθετης αιτιολογίας στο πλαίσιο υπομνήματος ή μέσω τροποποιητικής απόφασης. Κατά την άποψή της, το συμπέρασμα αυτό επιρρωννύεται από δύο αποφάσεις των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης.
2.      Ανάλυση
27.      Φρονώ ότι η ανταναίρεση της Επιτροπής είναι βάσιμη.
28.      Ορθώς το Γενικό Δικαστήριο αρχίζει την ανάλυσή του υπογραμμίζοντας ότι, κατά πάγια νομολογία, η εξουσία της Επιτροπής να εκδίδει συγκεκριμένη πράξη περιλαμβάνει κατ’ ανάγκην και την εξουσία τροποποίησής της, εφόσον τηρούνται οι κρίσιμες διατάξεις καθώς και ο τύπος και οι διαδικασίες που προβλέπονται σχετικά από τη Συνθήκη (σκέψη 627 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης).
29.      Όμως, στις σκέψεις 628 έως 630 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο εξήγησε τους λόγους για τους οποίους, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης, έκρινε ότι η συμπληρωματική αιτιολογία δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη. Αυτά ακριβώς τα χωρία της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης αμφισβητεί η Επιτροπή.
30.      Ειδικότερα, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, δεδομένου ότι η τροποποιητική απόφαση δεν τροποποίησε το διατακτικό της επίδικης απόφασης, αλλά απλώς συμπλήρωσε την αιτιολογία της, δεν μπορεί «να θεωρηθεί νέα απόφαση με την οποία τροποποιήθηκε η [επίδικη] απόφαση κατά την έννοια της νομολογίας που μνημονεύθηκε στη σκέψη 627 [της απόφασης αυτής], αλλά πρέπει να εξομοιωθεί με συμπλήρωση αιτιολογίας στην οποία προέβη η καθής στο πλαίσιο της ένδικης διαδικασίας».
31.      Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε ότι, κατά πάγια νομολογία, η ανεπαρκής αιτιολογία μιας προσβαλλόμενης πράξης δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεραπευθεί με συμπληρωματικές εξηγήσεις παρεχόμενες κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης. Εν προκειμένω, η Επιτροπή, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο, δεν προέβαλε ότι τελούσε σε αδυναμία, κατά τον χρόνο εκείνο, να αιτιολογήσει επαρκώς κατά νόμον την επίδικη απόφαση. Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η συμπλήρωση της αιτιολογίας κατά τη διάρκεια της ένδικης διαδικασίας «δεν επιτρέπεται» και, γι’ αυτόν τον λόγο, αποφάσισε να «απορριφθεί» η λήψη υπόψη της τροποποιητικής απόφασης.
32.      Για τους λόγους που θα εκθέσω στη συνέχεια, ορισμένες πτυχές των εν λόγω δηλώσεων μου φαίνονται μάλλον ασαφείς.
α)      Κύρος της τροποποιητικής απόφασης
33.      Πρώτον, κατά πάγια νομολογία, υπέρ των πράξεων των οργάνων της Ένωσης υφίσταται, κατ’ αρχήν, τεκμήριο νομιμότητας, οι πράξεις δε αυτές παράγουν έννομα αποτελέσματα, εφόσον δεν έχουν ανακληθεί, ακυρωθεί κατόπιν προσφυγής ακυρώσεως ή κριθεί ανίσχυρες κατόπιν προδικαστικής παραπομπής ή κατόπιν ένστασης έλλειψης νομιμότητας (14).
34.      Εντούτοις, η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση δεν περιέχει καμία διαπίστωση ότι η τροποποιητική απόφαση είναι άκυρη ή ανίσχυρη, μολονότι η JPM αμφισβήτησε –έστω και μόνον επικουρικώς– το κύρος της (15). Αφής στιγμής δεν υφίσταται τέτοια διαπίστωση, το Γενικό Δικαστήριο δεν μπορούσε απλώς να αποφασίσει ότι έπρεπε να «απορριφθεί» η λήψη υπόψη των τροποποιήσεων που επέφερε η τροποποιητική απόφαση στην επίδικη απόφαση. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε την αρχή στην οποία στηρίζεται η μνημονευθείσα στο προηγούμενο σημείο νομολογία, αρνούμενο να αναγνωρίσει τα έννομα αποτελέσματα μιας έγκυρης απόφασης.
35.      Το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη επίσης τις εξουσίες που του απονέμει το άρθρο 263 ΣΛΕΕ, το οποίο προβλέπει τη διαδικασία ελέγχου της νομιμότητας των πράξεων που εκδίδονται από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, ο δικαστής της Ένωσης μπορεί να κρίνει αν μια πράξη είναι σύννομη ή όχι. Tertium non datur: δεν υφίσταται τρίτο είδος έγκυρης πράξης, της οποίας όμως τα αποτελέσματα μπορούν να μη ληφθούν υπόψη. Στο μέτρο που η επίμαχη πράξη είναι εν προκειμένω κρίσιμη και εφαρμοστέα (ratione materiae, temporis, κ.λπ.), και εκτός αν τα αποτελέσματά της έχουν ανασταλεί δυνάμει των άρθρων 278 και 279 ΣΛΕΕ, πρέπει να θεωρηθεί ότι παράγει όλα τα έννομα αποτελέσματά της, ακόμη και σε περιπτώσεις που έχει αμφισβητηθεί το κύρος της (16).
36.      Δεύτερον, δεν αμφισβητείται, όπως επισημαίνεται στο σημείο 28 των παρουσών προτάσεων, ότι η εξουσία της Επιτροπής να εκδίδει συγκεκριμένη πράξη συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την εξουσία τροποποίησης της πράξης αυτής, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται πλήρως οι σχετικές διατάξεις της Συνθήκης, καθώς και όλες οι τυπικές απαιτήσεις και οι διαδικαστικές εγγυήσεις. Η αυστηρή τήρηση των ουσιαστικών και διαδικαστικών κανόνων είναι, ως εκ τούτου, ουσιώδης. Μπορεί, για παράδειγμα, να υπάρχουν περιστάσεις υπό τις οποίες ένα θεσμικό όργανο δεν μπορεί πλέον να τροποποιήσει μια πράξη – για παράδειγμα, όταν η αρχική πράξη «εντάσσεται στο πλαίσιο μιας διαδικασίας η οποία ρυθμίζεται αυστηρώς και χαρακτηρίζεται από την υποχρέωση του οργάνου που διαθέτει την εξουσία προς ενέργεια να εκδίδει την επόμενη πράξη της διαδικασίας εντός ορισμένης προθεσμίας, της οποίας η παρέλευση συνεπάγεται την απώλεια της εξουσίας του εν λόγω οργάνου προς λήψη αποφάσεως» (17).
37.      Ωστόσο, η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση δεν περιέχει καμία αναφορά σε οιοδήποτε στοιχείο από το οποίο να προκύπτει i) ότι μία ή περισσότερες από τις ουσιαστικές ή διαδικαστικές προϋποθέσεις για την έκδοση της τροποποιητικής απόφασης δεν πληρούνταν κατά τον χρόνο έκδοσής της ή ii) ότι η Επιτροπή είχε απολέσει την εξουσία τροποποίησης της πράξης.
38.      Επομένως, δεν μπορεί να γίνει δεκτή η έστω και έμμεση διαπίστωση του Γενικού Δικαστηρίου ότι η Επιτροπή δεν εδύνατο να εκδώσει την τροποποιητική απόφαση.
39.      Τρίτον, ενδέχεται να υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες, παρά το ότι οι ουσιαστικές και διαδικαστικές προϋποθέσεις για την έκδοση της τροποποιητικής πράξης πληρούνται τυπικώς, εντούτοις, το θεσμικό όργανο άσκησε παρανόμως την εξουσία του, μη συμμορφούμενο προς κανόνα ή αρχή του πρωτογενούς δικαίου.
40.      Συνεπώς, μια πράξη της Ένωσης είναι άκυρη όταν το όργανο που την εξέδωσε ενήργησε κατά «κατάχρηση εξουσίας» (18). Τούτο συμβαίνει όταν «προκύπτει, βάσει αντικειμενικών, λυσιτελών και συγκλινουσών ενδείξεων, ότι εκδόθηκε με αποκλειστικό ή, τουλάχιστον, πρωταρχικό σκοπό διαφορετικό από τους προβαλλόμενους ή προς παράκαμψη μιας διαδικασίας που προβλέπει ειδικά η Συνθήκη για την αντιμετώπιση των συγκεκριμένων περιστάσεων» (19).
41.      Επιπλέον, είναι αυτονόητο ότι μια τροποποιητική πράξη πρέπει να είναι σύμφωνη προς τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων, ιδίως, των αρχών της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης (20). Επομένως, ενδέχεται να υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες πρόσωπο θιγόμενο από συγκεκριμένη πράξη μπορεί νομίμως να αντιταχθεί στις δυσμενείς έννομες συνέπειες που απορρέουν από την ανάκληση ή την τροποποίηση υφιστάμενης πράξης. Τούτο μπορεί να συμβαίνει, μεταξύ άλλων, όταν η επίμαχη πράξη της Ένωσης απονέμει δικαιώματα στον αποδέκτη της (21).
42.      Και πάλι, καμία από τις περιστάσεις αυτές δεν μνημονεύεται, πολλώ δε μάλλον δεν αποδεικνύεται, στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση. Κατά συνέπεια, από κανένα στοιχείο της απόφασης αυτής δεν μπορεί να συναχθεί ότι η επίδικη απόφαση είναι ανίσχυρη λόγω κατάχρησης εξουσίας ή παράβασης των Συνθηκών ή οποιουδήποτε κανόνα δικαίου σχετικού με την εφαρμογή τους.
β)      Χαρακτήρας της τροποποιητικής απόφασης και των συνιστωσών της
43.      Τέταρτον, οι αποφάσεις και τα υπομνήματα που υποβάλλονται στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας αποτελούν, προφανώς, διακριτές νομικές πράξεις. Εντάσσονται σε διαφορετικές διαδικασίες και έχουν σαφώς διαφορετικά έννομα αποτελέσματα. Εφόσον η προσβαλλόμενη ενώπιον του δικαστή της Ένωσης νομική πράξη διατηρεί την ισχύ της, ο δικαστής αυτός δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να της προσδώσει διαφορετικό χαρακτήρα ή τύπο σε σχέση με εκείνον που προκύπτει από τη διατύπωσή της.
44.      Κατά το άρθρο 288, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, «[η] απόφαση είναι δεσμευτική ως προς όλα τα μέρη της.» Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο δεν μπορούσε, χωρίς να παραβεί το άρθρο 288 ΣΛΕΕ, να αποφασίσει να εξετάσει μια έγκυρη απόφαση, για τους σκοπούς εκκρεμούς διαδικασίας, ωσάν η απόφαση αυτή είχε μόνο την αξία δικογράφου προσκομισθέντος ενώπιον δικαστηρίου.
45.      Βεβαίως, σε περιορισμένο αριθμό εξαιρετικών περιπτώσεων, το Δικαστήριο έκρινε ότι μια πράξη που προσβάλλεται τυπικώς ενώπιόν του αποτελεί, στην πραγματικότητα, άλλη «συγκεκαλυμμένη» πράξη. Στις περιπτώσεις αυτές, το Δικαστήριο εξέτασε το περιεχόμενο της πράξης και τις περιστάσεις υπό τις οποίες εκδόθηκε προκειμένου να προσδιορίσει τον αληθή χαρακτήρα της (22). Η νομολογία αυτή ανάγεται, πρωτίστως, στην ανάγκη να αποφευχθεί το ενδεχόμενο η συνταγματική αρχή κατά την οποία οι πράξεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης πρέπει, κατ’ αρχήν, να υπόκεινται σε δικαστικό έλεγχο (23) να υπονομεύεται από απλή αλλαγή του τίτλου ή «απόκρυψη» της οικείας πράξης (24).
46.      Η νομολογία αυτή δεν τυγχάνει ωστόσο εφαρμογής εν προκειμένω. Η τροποποιητική απόφαση εκδόθηκε από το αρμόδιο προς τούτο όργανο δυνάμει του κανονισμού 1/2003 και αποσκοπούσε πράγματι στη θεραπεία πιθανού νομικού ελαττώματος θίγοντος το κύρος της αρχικής πράξης. Επομένως, η έκδοσή της εμπίπτει σαφώς στην αποστολή που έχει ανατεθεί στην Επιτροπή, δυνάμει του άρθρου 105
παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, να «μεριμνά για την πραγμάτωση των αρχών που καθορίζονται στα άρθρα 101 και 102 [ΣΛΕΕ]». Εξάλλου, είναι αδιαμφισβήτητο ότι ο δικαστής της Ένωσης είναι αρμόδιος να ελέγχει τη νομιμότητα τροποποιητικής απόφασης δυνάμει, κατά περίπτωση, των άρθρων 263, 267 και 277 ΣΛΕΕ.
47.      Πέμπτον, η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση φαίνεται να υπονοεί ότι μόνον αν η τροποποιητική απόφαση είχε μεταβάλει το διατακτικό της επίδικης απόφασης θα δικαιολογούσε ο αντίκτυπός της επί της εκκρεμούς διαδικασίας διαφορετική εκτίμηση.
48.      Αυτό δεν μπορεί να είναι ορθό. Το Δικαστήριο έχει κρίνει επανειλημμένα ότι το διατακτικό μιας πράξης συνδέεται άρρηκτα με την αιτιολογία της, με αποτέλεσμα να πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα των λόγων που οδήγησαν στην έκδοσή της (25). Σύμφωνα με το άρθρο 296 ΣΛΕΕ, η αιτιολογία και το διατακτικό κάθε δεσμευτικής πράξης της Ένωσης αποτελούν ένα αδιαίρετο σύνολο (26). Επομένως, δεν υφίσταται αρχή η οποία να επιτρέπει την εξέταση, στο πλαίσιο διαδικασίας ενώπιον του δικαστή της Ένωσης, τροποποιηθείσας πράξης μόνον όσον αφορά το ένα από τα δύο αυτά ουσιώδη μέρη κατά τρόπο διαφορετικό από μια πράξη στην οποία τροποποιήθηκαν και τα δύο μέρη.
49.      Έκτον, είναι αληθές ότι, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, κατά πάγια νομολογία, αφενός, η αιτιολογία πρέπει, κατ’ αρχήν, να γνωστοποιείται στον ενδιαφερόμενο ταυτόχρονα με την απόφαση που τον βλάπτει και, αφετέρου, η έλλειψη αιτιολογίας μιας προσβαλλόμενης πράξης δεν μπορεί να θεραπευθεί με συμπληρωματικές εξηγήσεις παρεχόμενες κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης.
50.      Εντούτοις, καμία από τις δύο ως άνω νομολογιακές τάσεις δεν ασκεί επιρροή στο παρόν πλαίσιο. Θα ξεκινήσω με τη δεύτερη νομολογιακή τάση που μνημονεύεται στο προηγούμενο σημείο.
51.      Η νομολογία αυτή αφορά –και τούτο έχει σημασία– περιπτώσεις στις οποίες η συμπληρωματική αιτιολογία μιας προσβαλλόμενης πράξης προβάλλεται από τον συντάκτη της στις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις που υποβλήθηκαν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον των δικαστηρίων της Ένωσης (27). Κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να εφαρμοστεί, ακόμη και κατ’ αναλογίαν, στις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης, οι οποίες αφορούν τροποποίηση της αιτιολογίας προκύπτουσα από την τυπική τροποποίηση της ίδιας της επίδικης πράξης.
52.      Η υποχρέωση αιτιολόγησης επιδιώκει διττό σκοπό: πρώτον, να παράσχει στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να κατανοήσουν την αιτιολογία της πράξης και, ενδεχομένως, να αποφασίσουν αν θα αμφισβητήσουν το κύρος της και, δεύτερον, να παράσχει στον δικαστή της Ένωσης τη δυνατότητα να ασκήσει τον δικαστικό του έλεγχο (28). Αν επιτρεπόταν στον εκδότη μιας πράξης να εκθέσει τους λόγους της έκδοσής της για πρώτη φορά στην αίθουσα των δικαστηρίων, κατόπιν της προσβολής της, τούτο θα στερούσε προδήλως από το άρθρο 296 ΣΛΕΕ μεγάλο μέρος της πρακτικής αποτελεσματικότητάς του. Η ίδια λογική ισχύει και για τις συμπληρωματικές εξηγήσεις που παρέχονται ατύπως πριν από την ένδικη διαδικασία και στη συνέχεια επαναλαμβάνονται στο στάδιο της ένδικης διαδικασίας (29).
53.      Ωστόσο, η λογική αυτή δεν εφαρμόζεται όταν μια πράξη έχει τροποποιηθεί έγκυρα και κοινοποιηθεί στους αποδέκτες της νομότυπα και έγκαιρα. Δεν έχει σημασία αν η τροποποίηση αυτή επέρχεται πριν από την έναρξη ένδικης διαδικασίας ή κατά τη διάρκειά της. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η τροποποιηθείσα πράξη καθίσταται δεσμευτική για τους αποδέκτες της, το δε κύρος της, εφόσον αμφισβητηθεί, ελέγχεται από τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης.
54.      Αντιθέτως, το αρχικό κείμενο της πράξης παύει να υφίσταται στην έννομη τάξη της Ένωσης και μπορεί να «αναβιώσει» μόνον αν η τροποποιητική πράξη ακυρωθεί από τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης (30). Το Γενικό Δικαστήριο, αρνούμενο να λάβει υπόψη την τροποποιητική απόφαση, αποφάνθηκε στην πραγματικότητα επί του κύρους απόφασης η οποία, στην αρχική της μορφή, είχε παύσει να ισχύει.
55.      Κατά συνέπεια, η λήψη υπόψη της τροποποιητικής πράξης στην εκκρεμή διαδικασία δεν υπονομεύει τους σκοπούς που επιδιώκει το άρθρο 296 ΣΛΕΕ. Αντιθέτως, η προσαρμογή της διαδικασίας καθιστά δυνατή την επίτευξη των σκοπών αυτών κατά τρόπο αποτελεσματικότερο και άνευ περιττών καθυστερήσεων.
56.      Για τον ίδιο λόγο, η εκ μέρους της JPM επίκληση της προαναφερθείσας πρώτης νομολογιακής τάσης, κατά την οποία η αιτιολογία πρέπει, κατ’ αρχήν, να κοινοποιείται στον ενδιαφερόμενο ταυτόχρονα με τη βλαπτική γι’
αυτόν απόφαση, είναι επίσης αλυσιτελής. Η αιτιολογία της πράξης που δεσμεύει πλέον την JPM και της οποίας το κύρος θα μπορούσε να εξετάσει το Γενικό Δικαστήριο είναι αυτή που περιλαμβάνεται στην επίδικη απόφαση, όπως τροποποιήθηκε με την τροποποιητική απόφαση. Η αιτιολογία αυτή γνωστοποιήθηκε κατά τον χρόνο της τροποποίησης της απόφασης –εγκύρως, όπως τεκμαίρεται– με πράξη που έχει την ίδια νομική μορφή και παράγει τα ίδια έννομα αποτελέσματα.
57.      Τούτου λεχθέντος, πρέπει να τονίσω ένα σημείο ιδιαίτερης σημασίας: εφόσον η τροποποιητική απόφαση τροποποίησε την αρχική αιτιολογία στην οποία στηρίχθηκε η επιβολή του προστίμου, διότι η αιτιολογία αυτή ήταν ή κρίθηκε ότι ήταν ανεπαρκής, η υποχρέωση καταβολής του προστίμου δεν μπορεί λογικά να θεωρηθεί ότι γεννάται από τον χρόνο έκδοσης της επίδικης απόφασης. Γεννάται μόνον από την ημερομηνία έκδοσης της τροποποιητικής απόφασης, δεδομένου ότι μόνη αυτή η πράξη αποτελεί πλέον τη νομικώς επαρκή βάση για την επιβολή του προστίμου.
58.      Όπως εξήγησα, η αιτιολογία και το διατακτικό της απόφασης συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους. Η ίδια η Επιτροπή επισήμανε με την ανταναίρεσή της ότι «οποιαδήποτε τροποποίηση της αιτιολογίας συνεπάγεται κατ’ ανάγκην τροποποίηση (του περιεχομένου και του εύρους) του διατακτικού της επίδικης απόφασης, εφόσον η αιτιολογία και το διατακτικό αποτελούν ένα αδιαίρετο σύνολο, ακόμη και όταν το διατακτικό, εξεταζόμενο μεμονωμένα, παραμένει τυπικώς αμετάβλητο».
59.      Μετά την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση HSBC, η Επιτροπή είχε στη διάθεσή της δύο βασικές επιλογές, εφόσον θεωρούσε ότι η απόφασή της, στο σύνολό της, ήταν ορθή: i) να ανακαλέσει την επίδικη απόφαση και να την επανεκδώσει, με ορισμένες τροποποιήσεις, ή ii) να τροποποιήσει την επίδικη απόφαση με τροποποιητική απόφαση. Η νομοθετική τεχνική που επέλεξε η Επιτροπή για να λάβει τα αναγκαία μέτρα που συνεπάγεται η εκτέλεση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση HSBC βρισκόταν εντός των ορίων της διακριτικής ευχέρειας που διέθετε το εν λόγω θεσμικό όργανο (31). Επιβάλλεται όμως η διαπίστωση ότι η επιλογή μιας νομοθετικής τεχνικής έναντι άλλης δεν μπορεί να θίξει τα οικονομικά συμφέροντα των αποδεκτών της επίδικης απόφασης. Το αντίθετο συμπέρασμα θα είχε ως αποτέλεσμα αδικαιολόγητη άνιση μεταχείριση των θιγόμενων επιχειρήσεων, αναλόγως του αν η εκδίκαση των προσφυγών τους είχε ολοκληρωθεί (όπως στην υπόθεση T‑105/17) ή ανασταλεί (όπως στις υποθέσεις T‑106/17 και T‑113/17) από το Γενικό Δικαστήριο (32).
60.      Ερωτηθείσα κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ως προς το αν συμφωνούσε με τα προεκτεθέντα, η Επιτροπή απάντησε αρνητικά. Ωστόσο, κατά τα φαινόμενα, τα επιχειρήματά της επί του σημείου αυτού στερούνται συνέπειας. Αφενός, αμφισβητώντας την προσέγγιση του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά την τροποποιητική απόφαση, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι το διατακτικό της αρχικής απόφασης επηρεάζεται κατ’ ανάγκην από τις τροποποιήσεις που επήλθαν μεταγενέστερα στις αιτιολογικές σκέψεις της. Αφετέρου, υποστηρίζει ότι η συμπληρωματική αιτιολογία επεξηγεί απλώς λεπτομερέστερα όσα αποφάσισε η Επιτροπή κατά την έκδοση της επίδικης απόφασης. Η άποψη αυτή ενέχει λογικό σφάλμα: αν πράγματι επηρεάζεται το διατακτικό, η συμπληρωματική αιτιολογία δεν μπορεί να είναι αμιγώς επεξηγηματική και αν είναι αμιγώς επεξηγηματική, δεν μπορεί να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο επί του διατακτικού. Η Επιτροπή πρέπει να επιλέξει. Επιπλέον, η αποδοχή του σχετικού επιχειρήματος της Επιτροπής θα ισοδυναμούσε επίσης με αναδρομική εφαρμογή της τροποποιητικής απόφασης, κατά πρόδηλη παραβίαση πάγιας γενικής αρχής του δικαίου της Ένωσης (33).
61.      Κατά συνέπεια, είμαι της γνώμης ότι η Επιτροπή έχει, κατ’ αρχήν, την εξουσία να τροποποιεί υφιστάμενη απόφαση, ακόμη και όταν αυτή αποτελεί αντικείμενο προσφυγής ενώπιον του δικαστή της Ένωσης. Τούτο υπόκειται σαφώς στον περιορισμό ότι η συμπεριφορά της Επιτροπής δεν συνιστά κατάχρηση εξουσίας κατά την έννοια του άρθρου 263 ΣΛΕΕ. Επιπλέον, η Επιτροπή δεν δύναται, με τροποποιητική απόφαση, να «θεραπεύσει» με αναδρομική ισχύ ενδεχόμενη ακυρότητα της αρχικής πράξης
γ)      Ορθή απονομή της δικαιοσύνης και οικονομία της δίκης
62.      Έβδομον, είναι σαφές, κατά τη γνώμη μου, ότι η Επιτροπή είχε την εξουσία να μεταρρυθμίσει την επίδικη απόφαση τόσο πριν από την προσφυγή της JPM όσο και μετά την έκδοση απόφασης από τον δικαστή της Ένωσης, κατά μείζονα δε λόγο όταν η απόφαση αυτή είχε ως αποτέλεσμα τη μερική ακύρωση της επίδικης απόφασης. Ερωτηθείσα κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση αν συμφωνούσε με τη θέση αυτή, η JPM το επιβεβαίωσε.
63.      Αν ισχύει τούτο, δεν διακρίνω καμία εύλογη βάση για να θεωρηθεί ότι η εξουσία της Επιτροπής να τροποποιήσει την πράξη έπαυσε να υφίσταται κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ των δύο αυτών γεγονότων. Πράγματι, αν η Επιτροπή εκτιμά ότι η πράξη είναι άκυρη, είναι απολύτως σύμφωνο προς το καθήκον της χρηστής διοίκησης το να ενεργήσει αμελλητί για να θεραπεύσει ενδεχόμενες πλημμέλειες. Το γεγονός και μόνον ότι η πράξη μπορεί να προσβληθεί ενώπιον του δικαστή της Ένωσης δεν ασκεί, κατά κανόνα, επιρροή στο πλαίσιο αυτό.
64.      Η θέση αυτή μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνεται αντίθετη προς την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων άμυνας των προσφευγόντων ή προς την ορθή απονομή της δικαιοσύνης. Ωστόσο, περαιτέρω εξέταση του ζητήματος αυτού κατατείνει αναπόδραστα προς άλλη άποψη.
65.      Τα δικαιώματα άμυνας των προσφευγόντων δεν προσβάλλονται υπό την προϋπόθεση ότι i) οι προσφεύγοντες ακούγονται από τον εκδότη της πράξης πριν από την έκδοση της τροποποιητικής πράξης (34) και ii) τα δικαστήρια της Ένωσης τους παρέχουν τη δυνατότητα να προσαρμόσουν τα δικόγραφά τους και να τροποποιήσουν τα αιτήματά τους στο πλαίσιο της εκκρεμούς διαδικασίας (35). Πράγματι, η ίδια η ύπαρξη ειδικής διάταξης στον Κανονισμό Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου –άρθρο 86–, που επιτρέπει στους προσφεύγοντες να προσαρμόζουν την προσφυγή τους «[ο]σάκις μια πράξη της οποίας ζητείται η ακύρωση αντικαθίσταται ή τροποποιείται από άλλη πράξη έχουσα το ίδιο αντικείμενο», είναι λίαν διαφωτιστική όσον αφορά την ικανότητα της Επιτροπής να τροποποιήσει πράξη που αποτελεί το αντικείμενο προσφυγής ακυρώσεως.
66.      Επιπλέον, οι αποδέκτες της επίδικης απόφασης δεν υφίστανται καμία αρνητική οικονομική συνέπεια λόγω της τροποποίησης της αρχικής απόφασης, δεδομένου ότι, όπως διευκρινίστηκε ανωτέρω, η τροποποίηση δεν έχει αναδρομική ισχύ. Ούτε περιάγει τον προσφεύγοντα σε μειονεκτική θέση από διαδικαστικής απόψεως: αν ο προσφεύγων αποφασίσει να παραιτηθεί από την προσφυγή ακυρώσεως, λαμβανομένης υπόψη της ως άνω τροποποίησης, το Γενικό Δικαστήριο διατηρεί την εξουσία, σύμφωνα με το άρθρο 136,
παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του, να καταδικάσει τον αντίδικο στα δικαστικά έξοδα (36).
67.      Περαιτέρω, το να αποκλειστεί η δυνατότητα της Επιτροπή; να τροποποιήσει πράξη που αποτελεί το αντικείμενο εκκρεμούς ένδικης διαδικασίας θα κατέληγε, κατά τη γνώμη μου, σε αποτέλεσμα αντίθετο προς την απαίτηση της ορθής απονομής της δικαιοσύνης. Τούτο ισχύει ιδίως όταν η Επιτροπή γνωρίζει ότι η επίμαχη πράξη ενδέχεται να ακυρωθεί και εκτιμά ότι στοχευμένες τροποποιήσεις αρκούν πιθανώς για να θεραπεύσουν τις πλημμέλειες που επηρεάζουν τη νομιμότητά της. Υπό τις περιστάσεις αυτές, «αναγκαστική» συνέχιση της διαδικασίας δεν θα εξυπηρετούσε κανέναν σκοπό.
68.      Σε μια τέτοια περίπτωση, η διαδικασία θα μπορούσε να καταλήξει σε αυτό που θα μπορούσε εύστοχα να περιγραφεί ως «πύρρειος νίκη» για τους προσφεύγοντες. Τυχόν όφελος από την ακύρωση θα είναι, κατά πάσα πιθανότητα, και περιορισμένης εμβέλειας και εφήμερο. Η Επιτροπή θα εκδώσει μετά βεβαιότητος τροποποιηθείσα πράξη λίγο μετά την έκδοση της απόφασης, υποχρεώνοντας έτσι τους προσφεύγοντες να κινήσουν εκ νέου σειρά ένδικων διαδικασιών προκειμένου να επιτύχουν τον δικαστικό έλεγχο της νομιμότητας της πράξης κατόπιν της τροποποίησης. Τέτοιο αποτέλεσμα δυσχερώς θα συμβιβαζόταν προς τις απαιτήσεις της οικονομίας της δίκης και της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, ενώ συγχρόνως θα επιβάρυνε άσκοπα τόσο τους διαδίκους όσο και τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης.
69.      Αντιθέτως, το να παρασχεθεί στους προσφεύγοντες, στο πλαίσιο της αρχικής διαδικασίας, η δυνατότητα να προσαρμόσουν τους ισχυρισμούς και τα αιτήματά τους υπό το πρίσμα των τροποποιήσεων που επήλθαν στην προσβαλλόμενη πράξη, σημαίνει ότι αποτρέπεται η περιττή επανάληψη των διαδικασιών και επιτυγχάνεται ταχύτερη και λιγότερο δαπανηρή επίλυση της διαφοράς (37). Η προσέγγιση αυτή ωφελεί όχι μόνον τους διαδίκους αλλά και, μολονότι πιο έμμεσα, τον ίδιο τον δικαστή της Ένωσης.
70.      Τέλος, δεν με πείθει η παράθεση ορισμένων αποφάσεων των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης τις οποίες επικαλείται η JPM για να στηρίξει τη θέση της.
71.      Η JPM επικαλείται κατ’ αρχάς την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Culin κατά Επιτροπής (38). Η υπόθεση αφορούσε την εκ μέρους της Επιτροπής απόρριψη διοικητικής ένστασης που υπέβαλε ο Α. Culin, υπάλληλός της, ο οποίος έβαλε κατά του διορισμού άλλου υπαλλήλου σε θέση για την οποία είχε επίσης υποβάλει υποψηφιότητα. Δεν αμφισβητούνταν ότι η απόφαση περί απόρριψης της διοικητικής ένστασης ήταν ανεπαρκώς αιτιολογημένη. Εντούτοις, μετά την άσκηση ένδικης προσφυγής από τον A. Culin, η Επιτροπή συμπλήρωσε την απόφαση αυτή με μια προσθήκη, η οποία αποσκοπούσε στη διόρθωση της αρχικής απόφασης εκθέτοντας «τους πραγματικούς λόγους» για την απόρριψη της υποψηφιότητάς του. Εντούτοις, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η προσθήκη δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη και ακύρωσε την προσβαλλόμενη απόφαση (39).
72.      Εκ πρώτης όψεως, η απόφαση Culin φαίνεται ότι θα μπορούσε να στηρίζει την επιχειρηματολογία της JPM. Ωστόσο, μια πιο προσεκτική εξέταση θα καταδείκνυε ότι τούτο δεν ισχύει εν προκειμένω.
73.      Η προσφυγή που άσκησε ο A. Culin δεν ήταν μια συνήθης προσφυγή ακυρώσεως δυνάμει του τότε άρθρου 173 Συνθήκης ΕΟΚ (νυν άρθρου 263 ΣΛΕΕ), αλλά προσφυγή δυνάμει του τότε άρθρου 179 Συνθήκης ΕΟΚ (νυν άρθρου 270 ΣΛΕΕ). Κατά τη διάταξη αυτή, «[τ]ο Δικαστήριο είναι αρμόδιο επί οποιασδήποτε διαφοράς μεταξύ της [Ευρωπαϊκής Ένωσης] και των υπαλλήλων της, εντός των ορίων και σύμφωνα με τις προϋποθέσεις που ορίζει ο κανονισμός περί της υπηρεσιακής τους καταστάσεως ή οι οποίες προκύπτουν από το καθεστώς που τους διέπει» (40).
74.      Ο τίτλος VII του ΚΥΚ, ο οποίος διέπει τις «προσφυγές», προβλέπει, στο άρθρο 90, υποχρεωτική προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία, η οποία πρέπει να ολοκληρώνεται εντός ορισμένης προθεσμίας, πριν από την ενδεχόμενη άσκηση προσφυγής ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης. Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία χρησιμεύει, αφενός, καθόσον παρέχει τη δυνατότητα φιλικού διακανονισμού της διαφοράς και, αφετέρου, καθόσον οριοθετεί το αντικείμενο της διαφοράς. Στο στάδιο της ένδικης διαδικασίας, το αντικείμενο της διαφοράς δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να μεταβληθεί από κανέναν από τους διαδίκους (41). Διοικητική πράξη η οποία διαφέρει ουσιωδώς από την προσβαλλόμενη δεν μπορεί να εξεταστεί στο πλαίσιο της ίδιας διαδικασίας και απαιτεί νέα προσφυγή δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ (42). Ομοίως, αιτιάσεις που δεν προβλήθηκαν στο πλαίσιο της προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασίας δεν μπορούν να προβληθούν στο πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου (43). Τα χαρακτηριστικά αυτά της υπόθεσης
Culin επισημάνθηκαν στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα (44).
75.      Υπό τις ως άνω περιστάσεις, το συμπέρασμα του Δικαστηρίου ότι η ως άνω προσθήκη δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη είναι ορθό. Η προσθήκη υποβλήθηκε εκπροθέσμως και εκτός του πλαισίου της διαδικασίας του άρθρου 90 του ΚΥΚ και το περιεχόμενό της διαφέρει ουσιωδώς από την αρχική προσβαλλόμενη πράξη. Η αποδοχή της θα μετέβαλε το αντικείμενο της διαφοράς.
76.      Αντιθέτως, οι διαδικασίες ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ δεν διέπονται από τους κανόνες και τις αρχές που μνημονεύονται στις προηγούμενες σκέψεις. Επομένως, οι διαπιστώσεις του Δικαστηρίου στην απόφαση Culin δεν μπορούν να εφαρμοστούν ευθέως σε περίπτωση όπως η επίμαχη εν προκειμένω. Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται ότι η περίπτωση την οποία εξέτασε το Δικαστήριο στην απόφαση Επιτροπή κατά Di Bernardo (45), η οποία παρατίθεται στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, ήταν παρόμοια με εκείνη της απόφασης Culin: προσφυγή ασκηθείσα δυνάμει του άρθρου 270 ΣΛΕΕ κατά απόφασης της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή του ΚΥΚ, με την οποία η Επιτροπή επιδίωκε τη συμπλήρωση της αιτιολογίας σε όψιμο στάδιο της διαδικασίας.
77.      Η εκ μέρους της JPM επίκληση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Lucchini κατά Επιτροπής (46) ομοίως φαίνεται να βασίζεται σε παρανόηση. Η υπόθεση εκείνη αφορούσε προσφυγή ασκηθείσα από αποδέκτη απόφασης της Επιτροπής περί επιβολής προστίμου λόγω παράβασης των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης. Το παράρτημα της αρχικής απόφασης, όπως κοινοποιήθηκε στους αποδέκτες της, δεν περιείχε ορισμένους πίνακες που έπρεπε να είχαν περιληφθεί. Όταν διαπίστωσε την παράλειψη αυτή, η Επιτροπή εξέδωσε, λιγότερο από ένα μήνα μετά την κοινοποίηση της αρχικής απόφασης, τροποποιητική απόφαση στην οποία ενσωματώθηκαν οι πίνακες που έλειπαν και η οποία κοινοποιήθηκε δεόντως στους αποδέκτες της αρχικής απόφασης (47).
78.      Με το δικόγραφο της προσφυγής της, η Lucchini υποστήριξε ότι ο συγκεκριμένος τρόπος ενεργείας ενείχε πολλαπλή πλάνη περί το δίκαιο η οποία δικαιολογούσε την ακύρωση της προσβαλλόμενης απόφασης. Ειδικότερα, υποστήριξε ότι, χωρίς τους επίμαχους πίνακες, η αρχική απόφαση ήταν ανεπαρκώς αιτιολογημένη και ότι η μεταγενέστερη προσθήκη τους, μέσω τροποποιητικής απόφασης, δεν μπορούσε να θεραπεύσει την εν λόγω πλημμέλεια (48).
79.      Υπό τις εν λόγω περιστάσεις, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι «πρέπει να εξετασθεί αν, ανεξαρτήτως της ελλείψεως των [επίμαχων πινάκων], οι σχετικές αιτιολογικές σκέψεις της αποφάσεως αυτής, προς στήριξη των οποίων έγινε μνεία των εν λόγω πινάκων, εμφαίνουν κατά τρόπο σαφή και απαλλαγμένο αιρέσεων τη συλλογιστική της Επιτροπής και παρέσχον τη δυνατότητα στην προσφεύγουσα να γνωρίζει τους λόγους που δικαιολογούσαν το ληφθέν μέτρο». Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η έλλειψη των πινάκων δεν επηρέαζε την επάρκεια της αιτιολογίας και, ως εκ τούτου, απέρριψε τα επιχειρήματα της Lucchini (49).
80.      Κατά τη γνώμη μου, η JPM ερμηνεύει εσφαλμένα την ως άνω απόφαση. Η παρατήρηση του Γενικού Δικαστηρίου, στη σκέψη 80 της εν λόγω απόφασης, ότι πρέπει να εξετασθεί αν η αρχική απόφαση ήταν επαρκώς αιτιολογημένη, παρά την έλλειψη των πινάκων, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συνεπάγεται τον παράνομο χαρακτήρα της μεταγενέστερης προσθήκης τους. Τα επιχειρήματα της προσφεύγουσας εδράζονταν στην ισχυρισμό ότι, χωρίς τους πίνακες, η αρχική απόφαση δεν ήταν αρκούντως σαφής ώστε να παράσχει στους αποδέκτες της τη δυνατότητα να αντιληφθούν τη συλλογιστική της Επιτροπής. Εντούτοις, δεδομένου ότι το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, μολονότι το παράρτημα ήταν ελλιπές, η αιτιολογία ήταν επαρκής, το κύρος των τροποποιήσεων απλώς δεν εξετάστηκε (50).
81.      Επιπλέον, οποιαδήποτε διαφορετική ερμηνεία της προαναφερθείσας νομολογίας δυσχερώς θα συμβιβαζόταν με την πάγια νομολογία στο πλαίσιο της οποίας τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης έχουν δεχτεί –για λόγους ορθής απονομής της δικαιοσύνης και οικονομίας της δίκης– ότι προσφυγή ακυρώσεως μπορεί να ασκηθεί παρά τις τροποποιήσεις που επήλθαν στην προσβαλλόμενη πράξη κατά τη διάρκεια της ένδικης διαδικασίας. Όπως επισημαίνεται στο σημείο 65 ανωτέρω, η προσέγγιση αυτή προϋποθέτει ότι το αντικείμενο της προσφυγής παραμένει κατ’ ουσίαν αμετάβλητο και ότι οι προσφεύγοντες έχουν τη δυνατότητα να προσαρμόσουν τους ισχυρισμούς και τα αιτήματά τους.
δ)      Συμπεράσματα κατόπιν της εκτίμησης της ανταναιρέσεως
82.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι η ανταναίρεση της Επιτροπής είναι βάσιμη. Το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη κατά τον έλεγχο της επάρκειας της αιτιολογίας σχετικά με το ύψος του επιβληθέντος στην JPM προστίμου, καθόσον δεν έλαβε υπόψη τη συμπληρωματική αιτιολογία που εισήχθη με την τροποποιητική απόφαση.
83.      Τούτου λεχθέντος, συμμερίζομαι τη θέση της JPM ότι η διαφορά δεν είναι ώριμη προς εκδίκαση από το Δικαστήριο και, κατά συνέπεια, η υπόθεση πρέπει να αναπεμφθεί στο Γενικό Δικαστήριο, το δε Δικαστήριο πρέπει να επιφυλαχθεί ως προς τα δικαστικά έξοδα.
84.      Υπάρχουν δύο σημαντικά ζητήματα –τα οποία δεν θίγονται στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση– τα οποία πρέπει να εξεταστούν. Πρώτον, είναι αναγκαία η απόφανση επί του ισχυρισμού της JPM ότι η τροποποιητική απόφαση είναι παράνομη και, ως εκ τούτου, πρέπει να ακυρωθεί. Δεύτερον, σε περίπτωση που διαπιστωθεί ότι η τροποποιητική απόφαση είναι νόμιμη, θα πρέπει να εξεταστεί αν η επίδικη απόφαση, όπως τροποποιήθηκε, είναι επαρκώς αιτιολογημένη.
85.      Όπως εξήγησα ανωτέρω, αν το Δικαστήριο συμφωνήσει με το συμπέρασμά μου επί της ανταναιρέσεως της Επιτροπής, παρέλκει η εξέταση του τρίτου λόγου αναιρέσεως της JPM. Εντούτοις, για την περίπτωση που το Δικαστήριο διατυπώσει διαφορετική γνώμη και, εν πάση περιπτώσει, χάριν πληρότητας, θα εξετάσω στη συνέχεια τα κύρια ζητήματα που τίθενται με τον ως άνω λόγο αναιρέσεως.
Β.      Επί του τρίτου λόγου αναιρέσεως
86.      Με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, η JPM βάλλει κατά των σκέψεων 698 έως 728 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, στις οποίες το Γενικό Δικαστήριο άσκησε την πλήρη δικαιοδοσία του όσον αφορά το ύψος του επιβλητέου προστίμου. Κατόπιν εξέτασης των επιχειρημάτων των διαδίκων, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, «[κ]ατά δίκαιη εκτίμηση των περιστάσεων της υπό κρίση υπόθεσης, υπό το πρίσμα της αρχής της εξατομίκευσης της κύρωσης και της αναλογικότητας αυτής, το ποσό του προστίμου [για το οποίο ευθύνεται η JPM] πρέπει να καθοριστεί σε 337 196 000 ευρώ». Στο μέτρο που το ποσό αυτό ήταν ίσο με το καθορισθέν με την επίδικη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο «απέρριψε το αίτημα περί μείωσης του ποσού του προστίμου που επιβλήθηκε στην [JPM]».
1.      Επιχειρήματα των διαδίκων
87.      Προκαταρκτικώς, εκφράζω κάποια αμηχανία όσον αφορά τη διατύπωση του λόγου αυτού από την JPM. Διαιρείται σε πέντε σκέλη, καθένα από τα οποία αποτελείται από πλείονα μέρη και επιχειρήματα. Μεταξύ των προβαλλόμενων σφαλμάτων περιλαμβάνονται, ιδίως, ανεπαρκής αιτιολογία, παράλειψη συνεκτίμησης ορισμένων επιχειρημάτων που προβλήθηκαν πρωτοδίκως, παραμόρφωση των αποδεικτικών στοιχείων και παραβίαση των αρχών της αναλογικότητας και της ίσης μεταχείρισης, καθώς και προσβολή του θεμελιώδους δικαιώματος πραγματικής προσφυγής και δίκαιης δίκης.
88.      Ενόψει αυτής της σώρευσης προβαλλόμενων σφαλμάτων, δεν είναι εύκολο να «διαχωριστεί η ήρα από το σιτάρι» (51), δηλαδή να διαπιστωθεί ποιες είναι οι αρκούντως τεκμηριωμένες αιτιάσεις και ποιες όχι (52). Διάφορα επιχειρήματα φαίνεται να αλληλεπικαλύπτονται, ενώ άλλα φαίνεται να έχουν προβληθεί μάλλον προκειμένου να ενισχυθεί η συνολική κριτική της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης παρά για να διατυπωθούν διακριτοί και αυτοτελείς λόγοι αναιρέσεως.
89.      Τούτου λεχθέντος, ένας ισχυρισμός διαχωρίζεται σαφώς από τους λοιπούς και φαίνεται να αποτελεί μία από τις κύριες αιτιάσεις που προέβαλε η JPM κατά του μέρους αυτού της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Η JPM υπενθυμίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, ελλείψει λεπτομερέστερης εξήγησης των λόγων για τους οποίους η Επιτροπή όρισε τον συντελεστή μείωσης στο 98,849 %, δεν ήταν «σε θέση να ασκήσει διεξοδικό έλεγχο, τόσο από νομικής όσο και από πραγματικής απόψεως, επί στοιχείου της προσβαλλόμενης απόφασης το οποίο μπόρεσε να επηρεάσει σημαντικά το ύψος του προστίμου που επιβλήθηκε στ[ην] [JPM]» (53).
90.      Ωστόσο, αφού κατέληξε στο συμπέρασμα αυτό, το Γενικό Δικαστήριο δέχθηκε τον ίδιο συντελεστή μείωσης με εκείνον που είχε εφαρμόσει η Επιτροπή χωρίς να παράσχει, κατά την JPM, περαιτέρω εξήγηση ως προς τη βάση του εν λόγω συντελεστή. Η JPM υποστηρίζει ότι η αιτιολογία της απόφασης είναι επομένως ελλιπής ακριβώς λόγω της ίδιας ανεπαρκούς αιτιολογίας που οδήγησε το Γενικό Δικαστήριο να τροποποιήσει το πρόστιμο που επιβλήθηκε με την επίδικη απόφαση.
91.      Η Επιτροπή διαφωνεί με τη θέση αυτή. Υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο άσκησε ορθώς την πλήρη δικαιοδοσία του και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, προσδιόρισε το κατάλληλο ύψος του προστίμου. Ειδικότερα, προβάλλει ότι το Γενικό Δικαστήριο εξήγησε επαρκώς τους διάφορους παράγοντες που έλαβε υπόψη προκειμένου να καθορίσει τον συντελεστή μείωσης στο 98,849 %, εκπληρώνοντας ως εκ τούτου την υποχρέωση αιτιολόγησης που υπέχει.
2.      Ανάλυση
92.      Φρονώ ότι ο τρίτος λόγος αναιρέσεως της JPM είναι βάσιμος. Για να εξηγήσω για ποιους λόγους είναι βάσιμος, θα ξεκινήσω με ορισμένες γενικές παρατηρήσεις (υπό αʹ) σχετικά με την έννοια της «πλήρους δικαιοδοσίας» και (υπό βʹ) σχετικά με την υποχρέωση αιτιολόγησης που υπέχει το Γενικό Δικαστήριο κατά την άσκηση της δικαιοδοσίας αυτής. Στη συνέχεια, θα εξετάσω (υπό γʹ) τη συγκεκριμένη αιτίαση που εκτίθεται στα σημεία 89 και 90 των παρουσών προτάσεων, προτού εξετάσω, εν συντομία, (υπό δʹ) τα λοιπά επιχειρήματα που προβάλλονται στο πλαίσιο του ίδιου λόγου.
α)      Γενικές παρατηρήσεις Ι: Πλήρης δικαιοδοσία
93.      Κατά το άρθρο 261 ΣΛΕΕ, «[ο]ι κανονισμοί που εκδίδονται από κοινού από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο και από το Συμβούλιο [...] δύνανται να χορηγούν στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης πλήρη δικαιοδοσία σχετικά με τις κυρώσεις που προβλέπουν». Συναφώς, κατά το άρθρο 31 του κανονισμού 1/2003, «[τ] ο Δικαστήριο διαθέτει πλήρη δικαιοδοσία για τον έλεγχο των αποφάσεων [που εκδίδονται δυνάμει του κανονισμού αυτού] με τις οποίες η Επιτροπή επιβάλλει πρόστιμο ή χρηματική ποινή. Το Δικαστήριο δύναται να καταργεί, να μειώνει ή να επαυξάνει τα πρόστιμα ή τις χρηματικές ποινές που έχουν επιβληθεί.»
94.      Με άλλα λόγια, ως «πλήρης δικαιοδοσία» νοείται η εξουσία του δικαστή της Ένωσης να ελέγχει πλήρως το ύψος των προστίμων που επιβάλλει η Επιτροπή με τις αποφάσεις που εκδίδει δυνάμει των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ. Ωστόσο, η έννοια αυτή δεν πρέπει να εξομοιωθεί με «απεριόριστη» εξουσία ελέγχου. Όπως θα εξηγήσω κατωτέρω, η άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας οριοθετείται από ορισμένες δικονομικές και ουσιαστικές αρχές. Ο εν λόγω όρος σημαίνει ότι, κατά την άσκηση της δικαιοδοσίας αυτής, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης δεν περιορίζονται στα όρια μιας προσφυγής ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, αλλά μπορούν τα ίδια να επιβεβαιώσουν ή να ακυρώσουν ένα πρόστιμο και να τροποποιήσουν το ύψος του, είτε αυξάνοντας είτε μειώνοντάς το.
95.      Δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, ο δικαστής της Ένωσης καλείται να ελέγξει τη νομιμότητα των πράξεων των θεσμικών οργάνων που προσβάλλονται ενώπιόν του. Κατ’ αρχήν, ο έλεγχος αυτός εκτείνεται σε όλα τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που προβάλλονται με την προσβαλλόμενη πράξη (54). Εντούτοις, κατά πάγια νομολογία, όταν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης διαθέτουν διακριτική ευχέρεια ή καλούνται να προβούν σε περίπλοκες τεχνικές εκτιμήσεις, ο δικαστής της Ένωσης πρέπει να ασκεί τον δικαστικό του έλεγχο με τον προσήκοντα βαθμό αυτοσυγκράτησης (55).
96.      Ειδικότερα, όταν ο δικαστής της Ένωσης καλείται να ελέγξει το αποτέλεσμα διενεργηθείσας στο πλαίσιο διακριτικής ευχέρειας εκτίμησης μιας πολιτικής ή το αποτέλεσμα μιας περίπλοκης τεχνικής εκτίμησης, δύναται να ακυρώσει την προσβαλλόμενη πράξη μόνον αν η εκτίμηση αυτή ενέχει «πρόδηλη» πλάνη. Μια πλάνη μπορεί να θεωρηθεί πρόδηλη όταν ο προσφεύγων αποδεικνύει ότι η ανάλυση στην οποία προέβη το οικείο θεσμικό όργανο δεν είναι εύλογη ή ότι τα συμπεράσματα που συνάγονται από αυτήν δεν είναι πειστικά. Αντιστρόφως, εφόσον η απόφαση που εξέδωσε το θεσμικό όργανο είναι ευλόγως δικαιολογημένη υπό το πρίσμα των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων που υφίσταντο κατά τον χρόνο έκδοσής της, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως μη σύννομη απόφαση.
97.      Εξ αυτού συνάγεται ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, ο δικαστής της Ένωσης δεν έχει την εξουσία να προβεί σε εκ νέου εκτίμηση της κατάστασης που οδήγησε το οικείο θεσμικό όργανο στην έκδοση της προσβαλλόμενης πράξης ούτε την εξουσία να υποκαταστήσει με τη δική του εκτίμηση εκείνη του θεσμικού οργάνου σε σχέση με το τι θα αποτελούσε, κατά τη γνώμη του, τον καταλληλότερο εν προκειμένω τρόπο δράσης. Ο ρόλος τους περιορίζεται στον έλεγχο της νομιμότητας της πράξης και, ενδεχομένως, στην κήρυξη της ακυρότητας ή του ανίσχυρου χαρακτήρα της (56).
98.      Αντιθέτως, κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας που παρέχει το άρθρο 261 ΣΛΕΕ, και παρά την ευρεία διακριτική ευχέρεια που διαθέτει η Επιτροπή κατά τον καθορισμό και την εφαρμογή της πολιτικής της στον τομέα των προστίμων, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης δύνανται: πρώτον, να ακυρώσουν το πρόστιμο ή να τροποποιήσουν το ύψος του ακόμη κι αν δεν συντρέχει (πρόδηλη) πλάνη περί το δίκαιο, δεύτερον, να ενεργήσουν κατά τα ανωτέρω υποκαθιστώντας με τη δική τους εκτίμηση εκείνη της Επιτροπής όσον αφορά το κατάλληλο ύψος του προστίμου (57), και τρίτον, να λάβουν υπόψη κάθε κρίσιμο νομικό ή πραγματικό στοιχείο, συμπεριλαμβανομένων στοιχείων που δεν επικαλέστηκε η Επιτροπή ή που δεν προβλήθηκαν από τις επιχειρήσεις κατά τη διοικητική διαδικασία, καθώς και μεταγενέστερα της έκδοσης της προσβαλλόμενης απόφασης γεγονότα (58), χωρίς να δεσμεύονται από τη μεθοδολογία που εκτίθεται στις κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής για τον υπολογισμό των προστίμων (59). Με άλλα λόγια, επιτρέπεται η εκ νέου εκτίμηση.
99.      Κατά την άσκηση των εξουσιών που του απονέμει το άρθρο 261 ΣΛΕΕ, ο δικαστής της Ένωσης δεν ελέγχει, κατά κυριολεξία, τη νομιμότητα της προσβαλλόμενης απόφασης ή της αιτιολογίας στην οποία αυτή στηρίζεται, αλλά εκτιμά τον πρόσφορο χαρακτήρα μίας (μόνον) συγκεκριμένης συνιστώσας της, ήτοι του προστίμου (60). Επομένως, η πλήρης δικαιοδοσία συνιστά συμπληρωματική μορφή της δικαστικής εξουσίας ή, υπό άλλη οπτική γωνία, πρόσθετη βάση δικαιοδοσίας που απονέμεται στον δικαστή της Ένωσης (61). Ενώ ο δικαστικός έλεγχος δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ καθοδηγείται από τους υπέρτερης τυπικής ισχύος εφαρμοστέους κανόνες, εν προκειμένω τα άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ, τις διατάξεις του κανονισμού 1/2003 και τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, η άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας την οποία προβλέπει το άρθρο 261 ΣΛΕΕ διέπεται, πρωτίστως, από εκτιμήσεις περί επιείκειας (62).
100. Η έννοια της «επιείκειας» πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως. Μολονότι περιλαμβάνει αναμφίβολα την αναλογικότητα, την αμεροληψία και την απαγόρευση των διακρίσεων, βαίνει πέραν των απαιτήσεων αυτών (63). Παρέχει στον δικαστή της Ένωσης τη δυνατότητα να διενεργεί σφαιρική και, σε ορισμένο βαθμό, πιο υποκειμενική εκτίμηση του προστίμου και του ύψους του (64). Επομένως, ακόμη και σε περιπτώσεις που η Επιτροπή δεν έχει παραβεί τους εφαρμοστέους κανόνες και ο εκ μέρους της καθορισμός του προστίμου είναι, εν γένει, εύλογος, ο δικαστής της Ένωσης εξακολουθεί να έχει το δικαίωμα να τροποποιήσει το ύψος του, αν κρίνει ότι διαφορετικό ύψος προστίμου θα ήταν καταλληλότερο υπό το πρίσμα των περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης (65).
101. Εντούτοις, εναπόκειται στους προσφεύγοντες και, ενδεχομένως, στην Επιτροπή, αν ζητήσει αύξηση του προστίμου, να προβάλουν τα επιχειρήματα που δικαιολογούν την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας και, εφόσον απαιτείται, να προσκομίσουν τα κρίσιμα αποδεικτικά στοιχεία. Τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης δεν ασκούν την πλήρη δικαιοδοσία αυτεπαγγέλτως (66).
102. Πρέπει, ωστόσο, να διευκρινιστεί ότι τούτο δεν σημαίνει ότι τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης, κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας τους, δεσμεύονται στον ίδιο βαθμό από την αρχή ne ultra petita όπως στην περίπτωση του ελέγχου του κύρους μιας πράξης (67). Κατά πάγια νομολογία, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης έχουν την εξουσία να αξιοποιήσουν καθ’ ολοκληρίαν την πλήρη δικαιοδοσία, στο μέτρο που ο καθορισμός του ύψους ενός προστίμου υποβάλλεται στην κρίση τους (68). Το ζήτημα αυτό μπορεί να υποβληθεί είτε άμεσα, με ρητό αίτημα προς το Γενικό Δικαστήριο να ασκήσει την πλήρη δικαιοδοσία του, είτε έμμεσα, όταν ένας διάδικος ζητεί μείωση του προστίμου ως λογική συνέπεια της μερικής ακύρωσης της προσβαλλόμενης απόφασης.
103. Το συμπέρασμα αυτό απορρέει από τη διττή φύση της πλήρους δικαιοδοσίας του δικαστή της Ένωσης. Κύριος σκοπός της είναι να παράσχει στις επιχειρήσεις στις οποίες η Επιτροπή, υπό την ιδιότητά της ως διοικητικής αρχής, επέβαλε πρόστιμο, πρόσθετη εγγύηση δικαστικής προστασίας (69).
Συγχρόνως, επιδιώκει έναν δευτερεύοντα και συμπληρωματικό σκοπό, ήτοι τη διασφάλιση της συνοχής και της αποτελεσματικότητας του συνολικού συστήματος επιβολής.
104. Από τη στιγμή που η εξουσία καθορισμού του ύψους του προστίμου, συνολικά, μεταβιβάζεται από τη διοικητική αρχή στη δικαστική εξουσία, η δικαστική εξουσία πρέπει επίσης να διασφαλίζει ότι η κύρωση επιτυγχάνει τον επιδιωκόμενο σκοπό. Επομένως, το πρόστιμο πρέπει να έχει αρκούντως αποτρεπτικό χαρακτήρα έναντι των επιχειρήσεων των οποίων η συμπεριφορά δύναται να θίξει τη δομή ή τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και, ως εκ τούτου, να μειώσει την πλήρη οικονομική αποτελεσματικότητά της, ιδίως εις βάρος των καταναλωτών (70). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου, ο δικαστής της Ένωσης πρέπει να λαμβάνει υπόψη, μεταξύ άλλων, το αποτρεπτικό του αποτέλεσμα (71) και δύναται, ενδεχομένως, να επιβάλει πρόστιμο υψηλότερο από εκείνο που καθορίζει η Επιτροπή (72).
β)      Γενικές παρατηρήσεις ΙΙ: η υποχρέωση αιτιολόγησης την οποία υπέχει το Γενικό Δικαστήριο
105. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, το επόμενο ζήτημα που πρέπει να εξεταστεί αφορά την έκταση της υποχρέωσης αιτιολόγησης που υπέχει το Γενικό Δικαστήριο κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του στο πλαίσιο του ελέγχου ενός προστίμου.
106. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι, κατ’ αρχήν, απλή. Η ευρεία εξουσία εκτίμησης που απονέμει στον δικαστή της Ένωσης το άρθρο 261 ΣΛΕΕ ουδόλως μειώνει την υποχρέωση αιτιολόγησης που υπέχει από το άρθρο 296 ΣΛΕΕ, το άρθρο 36 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το άρθρο 47 του Χάρτη (73).
107. Οι βασικές αρχές που διέπουν το ζήτημα αυτό είναι εδραιωμένες. Κατά πάγια νομολογία, από την αιτιολογία μιας απόφασης πρέπει να προκύπτει κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο η συλλογιστική του Γενικού Δικαστηρίου, ούτως ώστε να παρέχεται η δυνατότητα στους μεν ενδιαφερομένους να γνωρίζουν τους λόγους στους οποίους στηρίζεται η εκδοθείσα απόφαση, στο δε Δικαστήριο να ασκήσει τον δικαστικό του έλεγχο (74). Επιπλέον, η υποχρέωση αιτιολόγησης επιδιώκει έναν ευρύτερο σκοπό: αποτελεί εγγύηση κατά της αυθαιρεσίας, διασφαλίζοντας ότι οι διάδικοι μπορούν να βεβαιωθούν ότι τα επιχειρήματά τους έχουν ληφθεί δεόντως υπόψη, ενώ υποχρεώνει τα δικαστήρια να θεμελιώνουν τις αποφάσεις τους σε αντικειμενικούς και επαληθεύσιμους λόγους (75).
108. Εντούτοις, η έκταση της υποχρέωσης αυτής μπορεί να ποικίλλει ανάλογα με τη φύση της απόφασης και πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα ολόκληρης της διαδικασίας και όλων των κρίσιμων περιστάσεων, λαμβανομένων δεόντως υπόψη των δικονομικών εγγυήσεων που συνδέονται με αυτήν (76). Το Δικαστήριο έχει κρίνει, ειδικότερα, ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υποχρεούται να απαντά κατά τρόπο εξαντλητικό και να ακολουθεί ένα προς ένα τα επιχειρήματα που προβάλλουν οι διάδικοι. Η αιτιολογία μπορεί, υπό ορισμένες περιστάσεις, να συνάγεται εμμέσως, υπό την προϋπόθεση ότι στους μεν ενδιαφερομένους παρέχεται η δυνατότητα να γνωρίζουν τους λόγους απόρριψης των ισχυρισμών τους, το δε Δικαστήριο διαθέτει επαρκή στοιχεία για να ασκήσει τον έλεγχό του επί της νομιμότητας της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης (77).
109. Στο πλαίσιο αυτό, και ειδικότερα όσον αφορά την εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του, η έκταση της υποχρέωσης αιτιολόγησης πρέπει να γίνεται νοητή υπό το φως των δικονομικών και ουσιαστικών εκτιμήσεων που είναι συμφυείς με την άσκηση της δικαιοδοσίας αυτής. Συναφώς, τρεις κατηγορίες παραγόντων ενδέχεται, κατά τη γνώμη μου, να θεωρηθούν ως ιδιαίτερα κρίσιμες.
110. Πρώτον, ενώ το Γενικό Δικαστήριο δύναται, αλλά δεν υποχρεούται, να συνεκτιμά στοιχεία, επιχειρήματα και ζητήματα που δεν του γνωστοποίησαν ρητώς οι διάδικοι (78), οφείλει, κατ’ αρχήν, να λαμβάνει υπόψη όλα τα στοιχεία, επιχειρήματα και ζητήματα που έχουν δεόντως προβληθεί ενώπιόν του από τους διαδίκους (79). Τούτο πρέπει φυσικά να αποτυπώνεται στο σκεπτικό της απόφασης. Το κατά πόσον τα επιχειρήματα αυτά πρέπει να μνημονεύονται ρητώς και ο βαθμός λεπτομέρειας με τον οποίο εξετάζεται καθένα από αυτά εξαρτάται, προφανώς, από τη λυσιτέλεια, τη σαφήνεια και την αποδεικτική τους αξία.
111. Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο διαθέτει ευρεία εξουσία εκτίμησης κατά τον καθορισμό του ύψους του κατάλληλου προστίμου σε συγκεκριμένη υπόθεση. Εντούτοις, η εν λόγω εξουσία εκτίμησης πρέπει να ασκείται τηρουμένων των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης, και ιδίως των αρχών της αναλογικότητας, της εξατομίκευσης των κυρώσεων και της ίσης μεταχείρισης (80). Επιπλέον, το πρόστιμο θα πρέπει να αντιστοιχεί κατά βάση στη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παράβασης, διασφαλίζοντας παράλληλα το αποτρεπτικό του αποτέλεσμα (81). Κατά συνέπεια, κάθε φορά που όντως ανακύπτει ένα ή περισσότερα από τα ως άνω ζητήματα, ευλόγως αναμένεται ότι θα εξεταστούν αρκούντως λεπτομερώς στο πλαίσιο της αιτιολογίας. Πράγματι, όπως επισήμανε το ίδιο το Γενικό Δικαστήριο, στη σκέψη 703 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, «στο πλαίσιο της υποχρέωσης αιτιολόγησης που υπέχει, στο Γενικό Δικαστήριο εναπόκειται να εκθέσει λεπτομερώς τους παράγοντες που έλαβε υπόψη κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου» (82).
112. Τρίτον, όπως εξηγήθηκε ανωτέρω, κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου βάσει του άρθρου 261 ΣΛΕΕ, το Γενικό Δικαστήριο δεν δεσμεύεται ούτε από τη μεθοδολογία που εκτίθεται στις κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής για τον υπολογισμό των προστίμων ούτε, ευλόγως, από εναλλακτική μέθοδο που θα μπορούσε να εφαρμοστεί στην προσβαλλόμενη απόφαση. Ομοίως, το Γενικό Δικαστήριο δεν υποχρεούται να εφαρμόσει συγκεκριμένο μαθηματικό τύπο ή οικονομικό υπολογισμό (83). Ωστόσο, ουδόλως εμποδίζεται να το πράξει όταν κρίνει ότι μια τέτοια προσέγγιση είναι πρόσφορη. Τούτο μπορεί, για παράδειγμα, να ισχύει όταν επιβάλλεται πρόστιμο σε περισσότερες επιχειρήσεις δυνάμει της ίδιας απόφασης και η τήρηση ειδικής μεθοδολογίας –όπως αυτή που χρησιμοποιεί η Επιτροπή– μπορεί να συμβάλει στη διασφάλιση της ίσης μεταχείρισής τους (84).
113. Αντιστρόφως, όταν το Γενικό Δικαστήριο κρίνει σκόπιμο να αποκλίνει, εν όλω ή εν μέρει, από τη μεθοδολογία αυτή, οφείλει να επιδεικνύει ιδιαίτερη προσοχή και να μνημονεύει τα διάφορα στοιχεία που έλαβε υπόψη για τον καθορισμό του κατάλληλου ύψους του προστίμου και, εφόσον απαιτείται, να εξηγεί ενδεικτικώς τη σημασία τους (85). Εντούτοις, τούτο δεν σημαίνει ότι η αιτιολογία πρέπει να αποτελεί επίδειξη εξεζητημένης και σχολαστικής αριθμητικής ορθοδοξίας (86). Είναι σαφές ότι, βάσει του άρθρου 261 ΣΛΕΕ, ορισμένες εκτιμήσεις ex bono et aequo είναι απολύτως θεμιτές. Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να αρκεί μια συνοπτική συλλογιστική –η οποία βασίζεται σε συνολική αξιολόγηση όλων των κρίσιμων παραγόντων ή σε διαπιστώσεις που έχουν ήδη γίνει σε άλλα σημεία της απόφασης (87).
114. Κατ’ ουσίαν, αυτό που μπορεί ευλόγως να αναμένεται από το Γενικό Δικαστήριο είναι να εκθέτει, με επαρκή σαφήνεια, ακρίβεια και συνεκτικότητα, τα ουσιώδη στάδια της συλλογιστικής του, καθώς και το είδος και την κρισιμότητα των παραγόντων που έλαβε υπόψη (88).
115. Η προβαλλόμενη ανεπαρκής αιτιολογία δύναται ασφαλώς να αποτελέσει αντικείμενο του αναιρετικού ελέγχου. Εντούτοις, υπενθυμίζεται ότι, αν το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, το Δικαστήριο δεν θα ασκήσει τη δική του πλήρη δικαιοδοσία προκειμένου να υποκαταστήσει το Γενικό Δικαστήριο στην εκτίμησή του. Ως εκ τούτου, δεν αρκεί απλώς να προβάλει
ο αναιρεσείων ότι το ύψος του επιβληθέντος από το Γενικό Δικαστήριο προστίμου είναι ακατάλληλο ή άδικο. Ένα τέτοιο πρόστιμο δεν μπορεί να αποκλειστεί παρά μόνον όταν αποδεικνύεται «υπερβολικό σε σημείο που να είναι δυσανάλογο» (89).
116.  Ακριβώς υπό το φως των ως άνω αρχών θα εξετάσω στη συνέχεια τα επιχειρήματα που προβάλλει συναφώς η JPM.
γ)      Επί της ανεπaρκούς αιτιολογίας εν προκειμένω
117. Στις σκέψεις 704 έως 728 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε τους παράγοντες που έλαβε υπόψη, κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του, για τον καθορισμό του ύψους του προστίμου. Εξέτασε τρεις κατηγορίες στοιχείων: τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παράβασης (σκέψεις 705 έως 723), την ύπαρξη ελαφρυντικών περιστάσεων (σκέψεις 724 και 726) και το αποτρεπτικό αποτέλεσμα του προστίμου (σκέψη 727).
Το Γενικό Δικαστήριο, αφού προέβη σε «δίκαιη εκτίμηση» όλων των κρίσιμων περιστάσεων, καθόρισε το πρόστιμο σε 337 196 000 ευρώ (σκέψη 728), ήτοι σε ποσό που αντιστοιχεί επακριβώς σε εκείνο που είχε επιβληθεί δυνάμει του άρθρου 2, στοιχείο γʹ, της επίδικης απόφασης.
118. Υπό το πρίσμα των αρχών που εκτίθενται στην προηγούμενη ενότητα, το σκεπτικό του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του αναπτύσσεται, εκ πρώτης όψεως, με λεπτομέρεια και μεθοδικότητα. Είναι σαφώς διαρθρωμένο κατά τρόπο που να επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθεί τη λογική εξέλιξη της συλλογιστικής της απόφασης, προσδιορίζει τα στοιχεία που θεωρούνται κρίσιμα για την εκτίμησή του, επισημαίνοντας τη σχετική σημασία τους και το πράττει ακολουθώντας την πάγια νομολογία.
119. Ωστόσο, κατόπιν προσεκτικότερης εξέτασης –και σύμφωνα με τα επιχειρήματα που προέβαλε η JPM– ορισμένες πτυχές της συλλογιστικής αυτής επιδέχονται κριτικής. Ορισμένα χωρία φαίνεται να στερούνται εσωτερικής συνέπειας σε σχέση με τις διαπιστώσεις που εκτίθενται σε άλλα σημεία της ίδιας απόφασης.
120. Συγκεκριμένα, στη σκέψη 706 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι «[θα] χρησιμοποι[ούσε] [τ]η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε εν προκειμένω από την Επιτροπή και στηρίζεται στον καθορισμό, σε πρώτο στάδιο, ενός βασικού ποσού του προστίμου, το οποίο μπορεί, στη συνέχεια, να προσαρμοστεί ανάλογα με τις ιδιαίτερες περιστάσεις της υπόθεσης». Στο πλαίσιο αυτό, έκρινε σκόπιμο να χρησιμοποιήσει τα μειωμένα έσοδα σε μετρητά ως βάση αντικατάστασης της αξίας των πωλήσεων ως αρχικό στοιχείο, θεωρώντας ότι άλλες διαθέσιμες μέθοδοι υπολογισμού ήταν ακατάλληλες ή αδικαιολόγητες. Ως εκ τούτου, η αξία των εσόδων σε μετρητά που εφάρμοσε η Επιτροπή στην JPM έγινε δεκτή (σκέψεις 707 έως 710 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης).
121. Εν συνεχεία, στις σκέψεις 711 έως 717 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, εκ προοιμίου, ότι οι διάδικοι είχαν συμφωνήσει ότι «το να ληφθούν υπόψη, ως βάση υπολογισμού του προστίμου, μόνον τα έσοδα σε μετρητά θα κατέληγε στην επιβολή προστίμου με υπερβολικά αποτρεπτικό χαρακτήρα». Ως εκ τούτου, έκρινε ότι έπρεπε να εφαρμοστεί συντελεστής μείωσης για τη μείωση των εσόδων αυτών. Εν συνεχεία, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε κατ’ ουσίαν πέντε σημεία. Πρώτον, η Επιτροπή εφάρμοσε ενιαίο συντελεστή μείωσης που καθορίστηκε σε 98,849 %. Δεύτερον, ο εν λόγω συντελεστής μείωσης «είναι το αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης άσκησης που αντικατοπτρίζει διάφορα στοιχεία», αποτελούσε «μια κατά προσέγγιση εκτίμηση μιας κατασκευασμένης αξίας [και, κατά συνέπεια], εξ ορισμού, δεν υφίσταται ένας και μόνον πιθανός συντελεστής μείωσης». Τρίτον, οι εναλλακτικοί συντελεστές μείωσης που πρότεινε η JPM κρίθηκε ότι ήταν
ακατάλληλοι ή
επεξηγήθηκαν ανεπαρκώς. Τέταρτον, οι διάδικοι συμφώνησαν ότι «ο συντελεστής μείωσης [έπρεπε να] ανέρχεται τουλάχιστον σε 98,849 %». Πέμπτον, «ο καθορισμός ενός προστίμου στο πλαίσιο της άσκησης της αρμοδιότητάς του πλήρους δικαιοδοσίας δεν αποτελεί ακριβή μαθηματική άσκηση».
122. Μολονότι το κείμενο της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης δεν είναι απολύτως σαφές ως προς το σημείο αυτό, συνάγεται εύλογα από τα προεκτεθέντα ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε τελικώς τον ίδιο συντελεστή μείωσης με εκείνον που χρησιμοποιήθηκε στην επίδικη απόφαση, ήτοι 98,849 %. Πράγματι, αν δεν ίσχυε τούτο, θα ήταν σχεδόν αδύνατο, μετά τον υπολογισμό ενός βασικού ποσού με βάση άλλον συντελεστή μείωσης, να καθορίστηκε το τελικό ποσό του προστίμου ακριβώς στο ίδιο ύψος με εκείνο που επιβλήθηκε με την επίδικη απόφαση.
123. Εντούτοις, στις σκέψεις 613 έως 621 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η επίδικη απόφαση ήταν ανεπαρκώς αιτιολογημένη όσον αφορά τον καθορισμό του συντελεστή μείωσης στο 98,849 %. Επισήμανε ότι μόνον μόνο λίγες και μάλλον ασαφείς αναφορές στην επίδικη απόφαση παρείχαν ενδείξεις σχετικά με τη λογική της Επιτροπής όσον αφορά τον καθορισμό του συντελεστή μείωσης στο συγκεκριμένο επίπεδο. Η ανεπάρκεια αυτή κρίθηκε ιδιαίτερα προβληματική, λαμβανομένης υπόψη της θεμελιώδους σημασίας του συντελεστή μείωσης στη μέθοδο που χρησιμοποίησε η Επιτροπή για τον καθορισμό του προστίμου.
124. Στο πλαίσιο αυτό, προκαλεί έκπληξη το ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε τελικώς τον ίδιο συντελεστή μείωσης. Για να είμαι σαφής, δεν αποκλείεται το Γενικό Δικαστήριο, βάσει της δικής του εκτίμησης, να κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο συντελεστής αυτός ήταν στην πραγματικότητα ο καταλληλότερος. Το γεγονός και μόνον ότι η Επιτροπή δεν εξήγησε επαρκώς τον υπολογισμό της δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι η υποκείμενη αξία ήταν εσφαλμένη (90).
125. Ωστόσο, αν τούτο ήταν πράγματι το συμπέρασμα του Γενικού Δικαστηρίου, θα έπρεπε να το είχε επισημάνει ρητώς, διευκρινίζοντας ότι, κατά τη δική του εκτίμηση, ο συντελεστής μείωσης 98,849 % αποτελούσε τον καταλληλότερο συντελεστή και εξηγώντας, τουλάχιστον εν συντομία, τους λόγους για τους οποίους κατέληξε στο συμπέρασμα αυτό.
126. Η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση όμως δεν περιέχει κανένα από τα στοιχεία αυτά. Αφενός, όπως επισημαίνεται στη σκέψη 122 των παρουσών προτάσεων, δεν μνημονεύει καν ρητώς ότι ο συντελεστής μείωσης που εφάρμοσε το Γενικό Δικαστήριο καθορίστηκε σε 98,849 %. Αφετέρου, η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση δεν παρέχει καμία ένδειξη ως προς τους λόγους για τους οποίους η συγκεκριμένη αξία κρίθηκε ως η πλέον ενδεδειγμένη.
127. Εναπέκειτο βεβαίως στην JPM να προβάλει επιχειρήματα προς στήριξη του ισχυρισμού της ότι η μέθοδος και τα συγκεκριμένα αριθμητικά στοιχεία που χρησιμοποίησε η Επιτροπή είχαν ως αποτέλεσμα ένα δυσανάλογο πρόστιμο που συνεπαγόταν διακρίσεις και θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως άδικο. Εντούτοις, το γεγονός ότι οι εναλλακτικοί συντελεστές μείωσης που πρότεινε η JPM κρίθηκαν υπερβολικοί δεν σημαίνει, αυτό καθεαυτό, ότι το Γενικό Δικαστήριο ήταν υποχρεωμένο να επιβεβαιώσει την αξία που έγινε δεκτή με την επίδικη απόφαση.
128. Είναι προφανές ότι δεν επρόκειτο για κατάσταση στην οποία υπήρχε μόνο ένα περιορισμένο και προκαθορισμένο πλαίσιο εναλλακτικών λύσεων. Το ίδιο το Γενικό Δικαστήριο αναγνώρισε ότι η αξία που επέλεξε η Επιτροπή ήταν απλώς μια κατά προσέγγιση κατασκευασμένη αξία και ότι, κατά συνέπεια, κανένας ενιαίος συντελεστής μείωσης δεν μπορούσε να θεωρηθεί απολύτως ορθός.
129. Όμως, παρά το ότι στην επίδικη απόφαση δεν περιέχεται καμία σαφής εξήγηση σχετικά με τους λόγους για τους οποίους ένας συντελεστής μείωσης 98,849 % θα έπρεπε να θεωρηθεί κατάλληλος, το Γενικό Δικαστήριο εντούτοις επιβεβαίωσε την αξία αυτή, με το σκεπτικό, κατ’ ουσίαν, ότι ήταν προτιμότερη από τις εναλλακτικές λύσεις που πρότεινε η JPM. Από την ανάγνωση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης δημιουργείται η εντύπωση ότι το Γενικό Δικαστήριο επέλεξε αυτό που αντιλαμβανόταν ως το «μικρότερο κακό» μεταξύ των αξιών που πρότειναν οι διάδικοι.
130. Κατά τη γνώμη μου, η προσέγγιση αυτή δεν αποτυπώνει το είδος της εκτίμησης που απαιτείται από το Γενικό Δικαστήριο κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του δυνάμει του άρθρου 261 ΣΛΕΕ. Όταν το Γενικό Δικαστήριο αποφασίζει να ακυρώσει το επιβληθέν με μια απόφαση πρόστιμο και να το αντικαταστήσει με άλλο, πρέπει το ίδιο να καθορίζει το ποσό που κρίνει ως το πλέον κατάλληλο υπό το πρίσμα όλων των κρίσιμων περιστάσεων. Προς τον σκοπό αυτόν, το Γενικό Δικαστήριο θα μπορούσε να είχε επιλέξει οιαδήποτε αξία έκρινε κατάλληλη προκειμένου να αντικαταστήσει εκείνη που χρησιμοποίησε η Επιτροπή, συνεχίζοντας παράλληλα, εφόσον το επιθυμούσε, να εφαρμόζει μια παρόμοια σε γενικές γραμμές μέθοδο.
131. Εναλλακτικώς, αν το Γενικό Δικαστήριο είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δεν ήταν σε θέση να προσδιορίσει κατάλληλο συντελεστή μείωσης, θα έπρεπε να είχε χρησιμοποιήσει διαφορετική μέθοδο και όχι μέθοδο της οποίας την εφαρμογή αναγνώρισε το ίδιο ως ασαφή ή μη βέλτιστη. Επομένως, η απόφασή του να ενεργήσει με διαφορετικό τρόπο δυσχερώς συμβιβάζεται με τη λογική της πλήρους δικαιοδοσίας που του απονέμεται.
132. Ως εκ τούτου, είμαι της γνώμης ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν αιτιολόγησε επαρκώς τον τρόπο με τον οποίο άσκησε τις εξουσίες που του απονέμει το άρθρο 261 ΣΛΕΕ (91). Ακόμη και αν υποτεθεί ότι οι διάδικοι συμφωνούν ότι «ο συντελεστής μειώσεως θα [έπρεπε να] ανέρχεται τουλάχιστον σε 98,849 %» –πράγμα που η JPM αμφισβητεί κατηγορηματικά και, κατά τα λοιπά, δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται από τη δικογραφία–, τούτο δεν ασκεί εν πάση περιπτώσει επιρροή εν προκειμένω. Το συμπέρασμα αυτό δεν απαντά στο κύριο επιχείρημα της JPM ότι η εν λόγω αξία ήταν υπερβολικά χαμηλή, με αποτέλεσμα την επιβολή άδικου προστίμου.
133. Επιπλέον, το γεγονός και μόνον ότι καμία από τις προσφεύγουσες δεν πρότεινε συντελεστή μείωσης με αξία χαμηλότερη από εκείνην που εφάρμοσε η Επιτροπή δεν μπορεί να εξομοιωθεί, από το Γενικό Δικαστήριο, με αποδεικτικό στοιχείο που επιβεβαιώνει τον πρόσφορο χαρακτήρα του εν λόγω αριθμητικού στοιχείου. Εάν μου επιτρέπεται μια μικρή δόση ειρωνείας, θα ήθελα να παρατηρήσω ότι καμία επιχείρηση που τιμωρήθηκε με πρόστιμο από την Επιτροπή δεν προσέβαλε, εξ όσων γνωρίζω, απόφαση με το επιχείρημα ότι η επιβληθείσα κύρωση ήταν υπερβολικά επιεικής. Ασφαλώς, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης ουδέποτε θεώρησαν το γεγονός ότι δεν έχουν ασκηθεί τέτοιου είδους προσφυγές ως ένδειξη ότι το επιβληθέν από την Επιτροπή πρόστιμο ήταν οπωσδήποτε εύλογο.
134. Η έλλειψη σαφούς εξήγησης των λόγων για τους οποίους το Γενικό Δικαστήριο αποφάσισε να εφαρμόσει τον ίδιο συντελεστή μείωσης με εκείνον που χρησιμοποίησε η Επιτροπή, παρά τη δική του διαπίστωση ότι η Επιτροπή δεν είχε αιτιολογήσει επαρκώς τον εν λόγω συντελεστή, είναι ιδιαζόντως προβληματική υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης. Δεν είναι αναγκαίο να υπομνησθεί ότι η αξία αντικατάστασης που επέλεξε η Επιτροπή για να αντικαταστήσει την αξία των πωλήσεων των επιχειρήσεων –δηλαδή τα έσοδα σε μετρητά– είναι καινοφανής στον τομέα αυτό. Λαμβανομένου ακριβώς υπόψη του καινοφανούς χαρακτήρα της ως άνω προσέγγισης και των μεθοδολογικών ζητημάτων που θέτει όσον αφορά τον υπολογισμό της, θα αναμενόταν πληρέστερη αιτιολογία ως προς το σημείο αυτό. Είναι προφανές ότι δεν επρόκειτο για υπόθεση στην οποία, για ένα τόσο θεμελιώδες ζήτημα, μια πολύ συνοπτική ή απλώς έμμεση αιτιολογία θα μπορούσε να θεωρηθεί επαρκής.
135. Για τους λόγους αυτούς, φρονώ ότι η αιτιολογία είναι ανεπαρκής και μη συνεπής όσον αφορά τον υπολογισμό του προστίμου που επιβλήθηκε από το Γενικό Δικαστήριο κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του. Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτός ο τρίτος λόγος αναιρέσεως της JPM και να αναιρεθεί εν μέρει η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
δ)      Τα λοιπά σκέλη και επιχειρήματα του τρίτου λόγου αναιρέσεως
136. Δεδομένου ότι κατέληξα στο συμπέρασμα ότι η ανταναίρεση πρέπει να γίνει δεκτή και ότι, επικουρικώς, ο τρίτος λόγος αναιρέσεως της JPM πρέπει επίσης να ευδοκιμήσει, παρέλκει η λεπτομερής εξέταση των λοιπών επιχειρημάτων που προέβαλε η JPM προς στήριξη του λόγου αυτού. Ως εκ τούτου, θα τα εξετάσω πολύ συνοπτικά.
137. Πρώτον, δεν με πείθει το επιχείρημα της JPM ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη, κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του, καθόσον χρησιμοποίησε τα έσοδα σε μετρητά ως αξία αντικατάστασης για τα έσοδα από τις πωλήσεις, προκειμένου να υπολογίσει το βασικό ποσό του προστίμου. Συναφώς, η JPM υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη όλα τα επιχειρήματά της σχετικά με τους λόγους για τους οποίους μια άλλη αξία (ήτοι τα έσοδα δικαιόχρησης ειδικού προορισμού ή «AFR») ήταν καταλληλότερη.
138. Κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του, το Γενικό Δικαστήριο διέθετε ευρύ περιθώριο εκτίμησης όσον αφορά την επιλογή των παραμέτρων που έκρινε ως τις πλέον κατάλληλες για τον καθορισμό του προστίμου υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης. Στο μέτρο που η χρήση των εσόδων σε μετρητά συγκαταλέγεται μεταξύ των εύλογων επιλογών –και εφόσον, στο πλαίσιο της ανάλυσής μου, δεν βρήκα κανένα συγκεκριμένο στοιχείο που να αποδεικνύει το αντίθετο– δεν απόκειται στο Δικαστήριο, στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, να υποκαταστήσει τη σχετική εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου.
139. Επομένως, το πραγματικό ζήτημα είναι αν η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση εξηγεί επαρκώς τους λόγους για τους οποίους τα AFR κρίθηκαν λιγότερο κατάλληλα σε σχέση με τα έσοδα σε μετρητά για τον υπολογισμό του βασικού ποσού του προστίμου. Φρονώ ότι, υπό το πρίσμα της νομολογίας που συνοψίζεται ανωτέρω, οι σκέψεις 588 έως 593 και 714 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης παρέχουν επαρκείς εξηγήσεις επ’ αυτού.
140. Δεύτερον, κλίνω προς την άποψη της JPM ότι θα μπορούσε ίσως να υπάρχει παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης ή, τουλάχιστον, ενδεχόμενη ανεπαρκής αιτιολογία όσον αφορά τον καθορισμό του προστίμου, στο μέτρο που το Γενικό Δικαστήριο, όπως και η Επιτροπή, εφάρμοσε διαφορετικές μεθόδους για τον καθορισμό της κρίσιμης αξίας των εσόδων σε μετρητά των διαφόρων τραπεζών που μετείχαν στην παράβαση. Ειδικότερα, η JPM επισημαίνει τρία στοιχεία που θα μπορούσαν να έχουν αντίκτυπο στους υπολογισμούς: i) το εύρος του συμψηφισμού μεταξύ των ποσών που καταβλήθηκαν και εισπράχθηκαν στο πλαίσιο συμβάσεων· ii) τον αποκλεισμό ή τη συμπερίληψη «υβριδικών» προϊόντων και iii) τον αποκλεισμό ή τη συμπερίληψη «εξωτικών» προϊόντων.
141. Πρέπει να επισημάνω, εκ προοιμίου, ότι η ύπαρξη διαφορετικών προσεγγίσεων ως προς το ζήτημα αυτό διαπιστώθηκε στην προσβαλλόμενη απόφαση και δεν αμφισβητείται μεταξύ των διαδίκων (92). Εντούτοις, η Επιτροπή υποστήριξε, τόσο στην επίδικη απόφαση όσο και ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, ότι ο αντίκτυπος των διαφορών αυτών στον υπολογισμό των προστίμων ήταν ασήμαντος (93). Η JPM ισχυρίζεται ότι, λαμβανομένου υπόψη του κεντρικού ρόλου που διαδραματίζει ο συντελεστής μείωσης, ακόμη και μικρές διακυμάνσεις στα δεδομένα εσόδων σε μετρητά που χρησιμοποιήθηκαν για τον υπολογισμό των προστίμων θα μπορούσαν δυνητικά να επιφέρουν κάθε άλλο παρά αμελητέες διαφορές στα τελικά ποσά.
142. Ελλείψει αξιόπιστων στοιχείων επί του ζητήματος αυτού στη δικογραφία, φρονώ ότι είναι αδύνατο για το Δικαστήριο να εξακριβώσει αν τα χρησιμοποιηθέντα δεδομένα, παρά την ύπαρξη κάποιας ανομοιογένειας, οδήγησαν σε συγκρίσιμα αποτελέσματα.
143. Συναφώς, επισημαίνεται ότι το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η Επιτροπή δεν είχε λάβει συμπληρωματικά μέτρα έρευνας για να διευκρινίσει τις διαφορετικές μεθόδους που χρησιμοποίησαν οι τράπεζες, μολονότι ορισμένες τράπεζες είχαν ειδοποιήσει δεόντως την Επιτροπή για τις δυσχέρειες που αντιμετώπισαν κατά την παροχή των ζητηθέντων στοιχείων σχετικά με τα έσοδα σε μετρητά (94). Δεν αμφισβητείται επίσης ότι οι εμπλεκόμενες τράπεζες ουδέποτε είχαν πλήρη πρόσβαση στους αναλυτικούς υπολογισμούς της Επιτροπής (95). Ούτε το Γενικό Δικαστήριο ζήτησε από την Επιτροπή να προσκομίσει τους υπολογισμούς αυτούς κατά τη διάρκεια της πρωτόδικης διαδικασίας, παρά το ότι το ζήτημα αυτό αποτέλεσε αντικείμενο διεξοδικής συζήτησης μεταξύ των διαδίκων.
144. Είναι βεβαίως αληθές, όπως παρατήρησε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι, ακόμη και όταν εφαρμόζει την πιο παραδοσιακή μέθοδο που εκτίθεται στις κατευθυντήριες γραμμές της για τον υπολογισμό των προστίμων, οι υπολογισμοί πρέπει οπωσδήποτε να στηρίζονται στα δεδομένα σχετικά με τις πωλήσεις που παρέχουν οι ίδιες οι επιχειρήσεις. Τα δεδομένα αυτά μπορούν φυσικά να αποτυπώνουν τις διαφορετικές οργανωτικές δομές, επιχειρηματικές στρατηγικές και λογιστικές πρακτικές των επιχειρήσεων.
145. Εντούτοις, φρονώ ότι, προφανώς, στις περιπτώσεις αυτές, ο κίνδυνος σημαντικών αποκλίσεων στον υπολογισμό των δεδομένων σχετικά με τις πωλήσεις είναι, τουλάχιστον δυνητικώς, πολύ πιο περιορισμένος σε σχέση με μια περίπτωση όπως η υπό κρίση. Όπως προαναφέρθηκε, εν προκειμένω, η μέθοδος που ορίζεται στις κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων εφαρμόστηκε με καινοφανή τρόπο, μέσω μιας νέας αξίας αντικατάστασης, η καταλληλότητα της οποίας αμφισβητήθηκε από τα μέρη, η δε εφαρμογή της οδήγησε σε αποκλίνουσες προσεγγίσεις μεταξύ των διαφόρων εμπλεκόμενων επιχειρήσεων.
146. Εν πάση περιπτώσει, μολονότι δεν μπορεί ευλόγως να αναμένεται από την Επιτροπή να ελέγχει την παραμικρή λεπτομέρεια των δεδομένων που υπέβαλε κάθε επιχείρηση έναντι της οποίας εφαρμόζεται διαδικασία δυνάμει του κανονισμού 1/2003, εντούτοις, οφείλει να διασφαλίζει την τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης. Τούτο συνεπάγεται, αφενός, την επαλήθευση της συγκρισιμότητας των δεδομένων σε περίπτωση αμφιβολιών ως προς το ζήτημα αυτό και, αφετέρου, τη χρήση του καταλληλότερου συνόλου δεδομένων για κάθε επιχείρηση, όταν οι αντίστοιχες καταστάσεις δεν είναι απολύτως συγκρίσιμες (96).
147. Στο πλαίσιο αυτό, δυσχερώς αντιλαμβάνομαι για ποιον λόγο το Γενικό Δικαστήριο i) στηρίχθηκε στον μη τεκμηριωμένο ισχυρισμό της Επιτροπής ότι η ετερογένεια των δεδομένων που χρησιμοποιήθηκαν δεν είχε σημαντικό αντίκτυπο στο αποτέλεσμα και ii) κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η JPM δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι η εκτίμηση της Επιτροπής ήταν εσφαλμένη. Ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο δεν εξέτασε δεόντως αν ο προβληθείς από την JPM λόγος ακυρώσεως που αντλείται από παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης ήταν βάσιμος.
VI.    Πρόταση
148. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να κάνει δεκτή την ανταναίρεση που άσκησε η Επιτροπή ή, επικουρικώς, τον τρίτο λόγο αναιρέσεως που προέβαλαν οι JPMorgan Chase & Co. και JPMorgan Chase Bank, National Association.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2023, JPMorgan Chase κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑106/17, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, EU:T:2023:832).
3      Απόφαση C(2016) 8530 final της Επιτροπής, της 7ης Δεκεμβρίου 2016, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ [(Υπόθεση AT.39914 – Παράγωγα επιτοκίου σε ευρώ (EIRD)]
4      Απόφαση C(2021) 4610 final της Επιτροπής, της 28ης Ιουνίου 2021, με την οποία τροποποιήθηκε η επίδικη απόφαση.
5      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 81 και 82 της συνθήκης (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1).
6      Το
πρόστιμο
επιβλήθηκε
στις JPMorgan Chase & Co., JPMorgan Chase Bank, National Association και J.P. Morgan Services LLP. Για πρακτικούς λόγους, οι εν λόγω οντότητες θα καλούνται επίσης «JPM», μολονότι δεν αντιστοιχούν πλήρως στις οντότητες που άσκησαν την υπό κρίση αίτηση αναιρέσεως (βλ. σημείο 1 των παρουσών προτάσεων).
7      Κατευθυντήριες γραμμές για τη μέθοδο υπολογισμού των προστίμων που επιβάλλονται κατ’ εφαρμογή του άρθρου 23 παράγραφος 2 σημείο α) του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1/2003 (ΕΕ 2006, C 210, σ. 2, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων).
8      Το «Euribor» αποτελεί τη σύντομη ονομασία για το Euro Interbank Offered Rate (διατραπεζικό επιτόκιο δανεισμού σε ευρώ) και τον «EONIA» για το Euro Overnight Index Average (μέσο δείκτη επιτοκίων του ευρώ για τοποθετήσεις μίας ημέρας).
9      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 639 έως 648 της επίδικης απόφασης.
10      T‑105/17 (στο εξής: απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση HSBC, EU:T:2019:675).
11      Απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑883/19 P, EU:C:2023:11). Στη διαδικασία αυτή, με διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 16ης Ιουλίου 2020, HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑883/19 P, EU:C:2020:561), επετράπη στην JPM να παρέμβει υπέρ των αναιρεσειουσών.
12      Απόφαση της 27ης Νοεμβρίου 2024, HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑561/21, EU:T:2024:869).
13      Βλ. σημείο 11 των παρουσών προτάσεων.
14      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2019, HTTS κατά Συμβουλίου (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, σκέψη 100 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
15      Βλ. σημείο 13 των παρουσών προτάσεων.
16      Πρβλ. απόφαση της 17ης Ιουνίου 2010, Lafarge κατά Επιτροπής (C‑413/08 P, EU:C:2010:346, σκέψεις 81 έως 86).
17      Άποψη
του γενικού εισαγγελέα Α. Tizzano στην υπόθεση Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου (C‑27/04, EU:C:2004:313, σημείο 135).
18      Βλ., μεταξύ άλλων, άρθρο 263, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
19      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Tilly-Sabco κατά Επιτροπής (C‑183/16 P, EU:C:2017:704, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 20ής Ιουνίου 1991, Cargill κατά Επιτροπής (C‑248/89, EU:C:1991:264, σκέψη 20 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 1983, Verli-Wallace κατά Επιτροπής (159/82, EU:C:1983:242, σκέψη 8 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 30ής Ιουνίου 1993, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (C‑181/91 και C‑248/91, EU:C:1993:271, σκέψη 14).
23      Δηλαδή, πλην εξαιρέσεων όπως αυτές που προβλέπονται στο άρθρο 24, παράγραφος 1, ΣΕΕ και στο άρθρο 275 ΣΛΕΕ.
24      Πρόκειται για ζήτημα το οποίο οι συντάκτες των Συνθηκών είχαν εξαρχής υπόψη τους. Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Lagrange στην υπόθεση Assider κατά Ανωτάτης Αρχής (3/54, EU:C:1954:6, σ. 171). Βλ. επίσης Arena, A., «La tutela giurisdizionale dinanzi alla Corte di giustizia: origini, evoluzione e tratti distintivi», σε Mastroianni, R., Il diritto processuale dell’Unione europea, Giappichelli, 2025, σ. 10 έως 16.
25      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Hungeod κ.λπ. (C‑496/18 και C‑497/18, EU:C:2020:240, σκέψη 69 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26      Πρβλ. απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2013, Ουγγαρία κατά Επιτροπής (T‑240/10, EU:Τ:2013:645, σκέψεις 89 και 90).
27      Βλ., ιδίως, αποφάσεις της 26ης Νοεμβρίου 1981, Michel κατά Κοινοβουλίου (195/80, EU:C:1981:284, σκέψεις 20 έως 22), της 19ης Ιουλίου 2012, Alliance One International και Standard Commercial Tobacco κατά Επιτροπής και Επιτροπή κατά Alliance One International κ.λπ. (C‑628/10 P και C‑14/11 P, EU:C:2012:479, σκέψη 77), της 20ής Σεπτεμβρίου 2011, Ευρωπαϊκή Δυναμική κατά ΕΤΕπ (T‑461/08, EU:T:2011:494, σκέψεις 109 και 115), και της 12ης Δεκεμβρίου 2013, Nabipour κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑58/12, EU:T:2013:640, σκέψεις 36 έως 39).
28      Πρβλ. απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2011, Elf Aquitaine κατά Επιτροπής (C‑521/09 PEU:C:2011:620, σκέψη 148 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 10ης Ιουλίου 2019, Επιτροπή κατά Icap κ.λπ. (C‑39/18 P, EU:C:2019:584, σκέψεις 39 έως 41).
30      Πρβλ. απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2022, Luxembourg Business Registers (C‑37/20 και C‑601/20, EU:C:2022:912, σκέψη 88).
31      Βλ. άρθρο 266, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
32      Βλ. σημεία 7, 8, 15 και 16 των παρουσών προτάσεων.
33      Πρβλ. αποφάσεις της 25ης Ιανουαρίου 1979, Racke (98/78, EU:C:1979:14, σκέψη 19), της 21ης Φεβρουαρίου 1991, Zuckerfabrik Süderdithmarschen και Zuckerfabrik Soest (C‑143/88 και C‑92/89, EU:C:1991:65, σκέψη 49), και της 25ης Ιανουαρίου 2022, VYSOČINA WIND (C‑181/20, EU:C:2022:51, σκέψεις 47 έως 49).
34      Βλ., ιδίως, άρθρο 41, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
35      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 3ης Μαρτίου 1982, Alphasteel κατά Επιτροπής (14/81, EU:C:1982:76, σκέψεις 7 και 8), της 2ας Φεβρουαρίου 2012, Dow Chemical κατά Επιτροπής (T‑77/08, EU:T:2012:47, σκέψη 35), της 12ης Δεκεμβρίου 2013, Nabipour κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑58/12, EU:T:2013:640, σκέψη 20), και της 17ης Δεκεμβρίου 2014, Pilkington Group κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑72/09, EU:T:2014:1094, σκέψη 46).
36      Σε περίπτωση αναίρεσης κατά απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου, η ίδια αρχή εφαρμόζεται και στις ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασίες, δυνάμει του άρθρου 141 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
37      Βλ., mutatis mutandis, απόφαση της 3ης Μαρτίου 1982, Alphasteel κατά Επιτροπής (14/81, EU:C:1982:76, σκέψη 8).
38      Απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 1990 (C‑343/87, στο εξής: απόφαση Culin, EU:C:1990:49).
39      Όπ.π. (σκέψη 11).
40      Η υπογράμμιση δική μου. Βλ. κανονισμό 31 (EOK), 11 (EKAE) περί καθορισμού της υπηρεσιακής καταστάσεως των υπαλλήλων και του καθεστώτος που εφαρμόζεται επί του λοιπού προσωπικού της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητος και της Ευρωπαϊκής Κοινότητος Ατομικής Ενεργείας (EE ειδ. έκδ., 01/001 σ. 19), όπως τροποποιήθηκε (στο εξής: ΚΥΚ).
41      Βλ., επ’ αυτού, αποφάσεις της 23ης Απριλίου 2002, Campogrande κατά Επιτροπής (C‑62/01 P, EU:C:2002:248, σκέψη 33), και της 8ης Μαρτίου 2023, SE κατά Επιτροπής (T‑763/21, EU:T:2023:113, σκέψη 14).
42      Πρβλ. αποφάσεις της 23ης Απριλίου 2002, Campogrande κατά Επιτροπής (C‑62/01 P, EU:C:2002:248, σκέψη 34), και της 11ης Νοεμβρίου 2020, AD κατά ECHA (T‑25/19, EU:T:2020:536, σκέψη 32).
43      Πρβλ. απόφαση της 23ης Απριλίου 2002, Campogrande κατά Επιτροπής (C‑62/01 P, EU:C:2002:248, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
44      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J. Mischo στην υπόθεση Culin κατά Επιτροπής (343/87, EU:C:1989:342, σημεία 6 έως 17).
45      Απόφαση της 11ης Ιουνίου 2020, Επιτροπή κατά Di Bernardo (C‑114/19 P, EU:C:2020:457).
46      Απόφαση της 9ης Δεκεμβρίου 2014 (T‑91/10, στο εξής: απόφαση Lucchini, EU:T:2014:1033).
47      Όπ.π. (σκέψεις 42 έως 45).
48      Όπ.π. (σκέψεις 74 και 75).
49      Όπ.π. (σκέψεις 76 έως 102).
50      Επισημαίνεται επίσης ότι, στις σκέψεις 107 έως 110 της απόφασης Lucchini, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε ρητώς και απέρριψε τα επιχειρήματα της προσφεύγουσας κατά τα οποία η έκδοση της τροποποιητικής απόφασης είχε ως αποτέλεσμα να παραβιάζεται η αρχή της ασφάλειας δικαίου και να προσβάλλονται τα δικαιώματα άμυνας.
51      Η έκφραση αυτή θεωρείται γενικά ότι προέρχεται από την Καινή Διαθήκη, Ματθ., ιγʹ, 24.
52      Βλ., mutatis mutandis, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Wathelet στην υπόθεση Telefónica and Telefónica de España κατά Επιτροπής (C‑295/12 P, EU:C:2013:619, σημεία 7 έως 9). Επ’ αυτού, προσθέτω παρεμπιπτόντως ότι συμμερίζομαι την άποψη του έγκριτου συναδέλφου μου γενικού εισαγγελέα N. Wahl, ο οποίος είχε ζητήσει από το Δικαστήριο να λάβει υπόψη, στο πλαίσιο της κατανομής των δικαστικών εξόδων, τον αδικαιολόγητα μακροσκελή και περίπλοκο χαρακτήρα των επιχειρημάτων των διαδίκων, καθώς και την έλλειψη σαφήνειας και ακρίβειας τους. Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση Feralpi κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑85/15 P, C‑86/15 P και C‑87/15 P, C‑88/15 P και C‑89/15 P, EU:C:2016:940, σημεία 134 έως 139).
53      Όπως παραπέμπεται στη σκέψη 620 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης
54      Βλ., ιδίως, απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2011, Χαλκόρ κατά Επιτροπής (C‑386/10 P, EU:C:2011:815, σκέψη 67).
55      Βλ., επ’ αυτού, προτάσεις μου στην υπόθεση ΕΚΤ κατά Crédit lyonnais (C‑389/21 P, EU:C:2022:844, σημεία 49 και 50).
56      Βλ., αναλυτικότερα και με περαιτέρω παραπομπές, όπ.π. (σημεία 41 έως 74).
57      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2007, Groupe Danone κατά Επιτροπής (C‑3/06 P, EU:C:2007:88__ σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Στο πλαίσιο αυτό, βλ. επίσης απόφαση της 4ης Ιουλίου 2024, Westfälische Drahtindustrie και Pampus Industriebeteiligungen κατά Επιτροπής (C‑70/23 P, EU:C:2024:580, σκέψη 47).
58      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2000, SCA Holding κατά Επιτροπής (C‑297/98 P, EU:C:2000:633, σκέψη 55), και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Επιτροπή κατά Tomkins (C‑286/11 P, EU:C:2012:499, σημείο 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
59      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 16ης Ιουνίου 2022, Quanta Storage κατά Επιτροπής (C‑699/19 P, EU:C:2022:483, σκέψη 167 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
60      Βλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2016, Galp Energía España κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑603/13 P, EU:C:2016:38, σκέψεις 76 και 77).
61      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2011, KME Germany κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑389/10 P, EU:C:2011:816, σκέψη 130), και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Pilkington Group κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, σημείο 116). Βλ. επίσης
Bernardeau, L., και
Christienne, J.-P., Les amendes en droit de la concurrence: pratique décisionnelle et contrôle juridictionnel du droit de l’Union, Larcier, 2013, σ. 800 έως
801.
62      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 28ης Μαρτίου 1984, Officine Bertoli κατά Επιτροπής (8/83, EU:C:1984:129, σκέψη 29).
63      Σχετικά με τη σημασία της ευρείας ερμηνείας της έννοιας αυτής, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. Tizzano στην υπόθεση Dansk Rørindustri κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑189/02 P, EU:C:2004:415, σημεία 129 έως 133). Στο
πλαίσιο
αυτό, βλ. επίσης
Arabadjiev, A., «Unlimited Jurisdiction: What Does It Mean Today?’, σε
Cardonnel, P., κ.λπ. (επιμ), Constitutionalising the EU Judicial System – Essays in Honour of Pernilla Lindh, Hart, 2012, σ. 400.
64      Βλ. Wahl, N., «Enjeu et limites actuelles de la jurisprudence relative à la compétence de pleine juridiction conférée au juge de l’Union en matière de concurrence», σε
Tizzano, A. κ.λπ., La Cour de justice de l’Union européenne sous la présidence de Vassilios Skouris – Liber amicorum, Bruylant, 2017, σ. 735.
65      Πρβλ. απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 2025, Intel Corporation κατά Επιτροπής (T‑1129/23, EU:T:2025:1091, σκέψη 107).
66      Πρβλ. αποφάσεις της 8ης Δεκεμβρίου 2011, Χαλκόρ κατά Επιτροπής (C‑386/10 P, EU:C:2011:815, σκέψη 64), και της 26ης Ιανουαρίου 2017, Duravit κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑609/13 P, EU:C:2017:46, σκέψη 32).
67      Ομοίως, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Poiares Maduro στην υπόθεση Groupe Danone κατά Επιτροπής (C‑3/06 P, EU:C:2006:720, σημείο 49), του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Επιτροπή κατά Tomkins (C‑286/11 P, EU:C:2012:499, σκέψη 37), και του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση Total κατά Επιτροπής (C‑597/13 P, EU:C:2015:207, σκέψη 58).
68      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2013, Alliance One International κατά Επιτροπής (C‑679/11 P, EU:C:2013:606, σκέψη 103 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
69      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 28ης Ιουνίου 2005, Dansk Rørindustri κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P έως C‑208/02 P και C‑213/02 P, EU:C:2005:408, σκέψη 445).
70      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 36).
71      Βλ. σημείο 111 των παρουσών προτάσεων.
72      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2007, BASF και UCB κατά Επιτροπής (T‑101/05 και T‑111/05, EU:T:2007:380, σκέψη 222).
73      Πρβλ. απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, Lietuvos geležinkeliai κατά Επιτροπής(C‑42/21 P, EU:C:2023:12, σκέψη 154 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Parker Hannifin Manufacturing και Parker-Hannifin (C‑434/13 P, EU:C:2014:2456, σκέψεις 81 έως 85).
74      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 11ης Ιουλίου 2013, Ziegler κατά Επιτροπής (C‑439/11 P, EU:C:2013:513, σκέψη 81).
75      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 15ης Δεκεμβρίου 2022, Rutar και Rutar Marketing d.o.o. κατά Σλοβενίας (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, § 62).
76      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 23ης Οκτωβρίου 2014, flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, σκέψη 52).
77      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Dow Chemical κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑499/11 P, EU:C:2013:482, σκέψη 57).
78      Βλ. σημείο 101 των παρουσών προτάσεων.
79      Πρβλ. αποφάσεις της 10ης Ιουλίου 2014, Telefónica και Telefónica de España κατά Επιτροπής (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, σκέψη 57), της 12ης Ιανουαρίου 2017, Timab Industries και CFPR κατά Επιτροπής (C‑411/15 P, EU:C:2017:11, σκέψη 108), και της 9ης Νοεμβρίου 2023, Altice Group Lux κατά Επιτροπής (C‑746/21 P, EU:C:2023:836, σκέψεις 221 έως 223 και 229).
80      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 16ης Ιουνίου 2022, Quanta Storage κατά Επιτροπής (C‑699/19 P, EU:C:2022:483, σκέψη 167 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
81      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2023, Altice Group Lux κατά Επιτροπής (C‑746/21 P, EU:C:2023:836, σκέψη 246). Μεταξύ των λοιπών παραγόντων που δύνανται να ληφθούν υπόψη περιλαμβάνονται ιδίως «η συμπεριφορά καθεμίας από τις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις, ο ρόλος που διαδραμάτισε καθεμία από αυτές όσον αφορά τη σύναψη των συμφωνιών ή τις εναρμονισμένες πρακτικές, το κέρδος που αποκόμισαν από τις συμφωνίες ή τις πρακτικές αυτές, το μέγεθός τους και η αξία των οικείων εμπορευμάτων, καθώς και ο κίνδυνος που αποτελούν οι παραβάσεις αυτού του είδους για τους σκοπούς της Ένωσης» (βλ. απόφαση της 10ης Απριλίου 2014, Επιτροπή κατά Siemens Österreich κ.λπ. και Siemens Transmission & Distribution κ.λπ. κατά Επιτροπής, C‑231/11 P έως C‑233/11 P, EU:C:2014:256, σκέψεις 53 και 91). Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Y. Bot στην υπόθεση E.ON Energie κατά Επιτροπής (C‑89/11 P, EU:C:2012:375, σημεία 113 έως 115).
82      Η υπογράμμιση δική μου.
83      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2000, Finnboard κατά Επιτροπής (C‑298/98 P, EU:C:2000:634, σκέψη 87).
84      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 18ης Σεπτεμβρίου 2003, Volkswagen κατά Επιτροπής (C‑338/00 P, EU:C:2003:473, σκέψεις 146 και 147), και της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, YKK κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑408/12 P, EU:C:2014:2153, σκέψη 98).
85      Πρβλ. διάταξη της 9ης Μαρτίου 2000, Sarrió κατά Επιτροπής (C‑291/98 P, EU:C:2000:112, σκέψη 98).
86      Πρβλ. απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2016, Trafilerie Meridionali κατά Επιτροπής (C‑519/15 P, EU:C:2016:682, σκέψη 55).
87      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 82), και της 9ης Οκτωβρίου 2014, ICF κατά Επιτροπής (C‑467/13 P, EU:C:2014:2274, σκέψη 64).
88      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2011, Elf Aquitaine κατά Επιτροπής (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, σκέψη 151).
89      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, Lietuvos geležinkeliai κατά Επιτροπής (C‑42/21, EU:C:2023:12, σκέψη 153 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
90      Πρβλ. αποφάσεις της 8ης Μαΐου 2013, Eni κατά Επιτροπής (C‑508/11 P, EU:C:2013:289, σκέψη 99), και της 9ης Ιουνίου 2016, PROAS κατά Επιτροπής (C‑616/13 P, EU:C:2016:415, σκέψη 51).
91      Βλ., mutatis mutandis, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Servier κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑201/19 P, EU:C:2022:577, σκέψη 257).
92      Βλ., ιδίως, σκέψεις 644 έως 658 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
93      Βλ., ιδίως, σκέψεις 649, 651, 654, 661 και 669 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
94      Βλ. τα συμπεράσματα που διατυπώνονται στις σκέψεις 560 έως 569 της απόφασης της 20ής Δεκεμβρίου 2023, Crédit agricole και Crédit agricole Corporate and Investment Bank κατά Επιτροπής (T‑113/17, EU:T:2023:847), τα οποία είναι απολύτως συναφή με την υπό κρίση υπόθεση.
95      Όπ.π. (σκέψη 576).
96      Πρβλ. απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2014, Guardian Industries και Guardian Europe κατά Επιτροπής (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, σκέψεις 51 έως 66).