Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 30ής Απριλίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑190/25 [Zelabrich] (i)
LS
κατά
GT
[αίτηση του Oberlandesgericht Stuttgart(ανώτερου περιφερειακού δικαστηρίου Στουτγάρδης, Γερμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία, αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές – Κανονισμός (ΕΚ) 2201/2003 – Άρθρο 19 – Εκκρεμοδικία – Άρθρο 63 – Κονκορδάτο του Λατερανού συναφθέν μεταξύ της Ιταλίας και της Αγίας Έδρας – Γάμος συναφθείς συμφώνως προς το κανονικό δίκαιο – Διαδικασία διαζυγίου ενώπιον πρώτου επιληφθέντος πολιτικού δικαστηρίου κράτους μέλους – Απόφαση ακύρωσης του γάμου κηρυχθείσα από εκκλησιαστικό δικαστήριο της Ιταλίας – Διαδικασία αναγνώρισης των αστικών συνεπειών της απόφασης ακύρωσης του γάμου κινηθείσα ενώπιον ιταλικού κρατικού δικαστηρίου που επελήφθη δεύτερο »
I.      Εισαγωγή
1.        Δικαστήριο κράτους μέλους επελήφθη πρώτο αγωγής διαζυγίου. Δικαστήριο άλλου κράτους μέλους, εν προκειμένω της Ιταλίας, επελήφθη δεύτερο αίτησης αναγνώρισης των αστικών συνεπειών δικαστικής απόφασης ακύρωσης γάμου τελεσθέντος στην Ιταλία συμφώνως προς τις διατάξεις του κανονικού δικαίου (2), διευκρινιζομένου ότι η εν λόγω εκτελεστή απόφαση εκδόθηκε από εκκλησιαστικό δικαστήριο του οποίου η διεθνής δικαιοδοσία αναγνωρίζεται στο συγκεκριμένο κράτος μέλος. Συνιστά η προεκτεθείσα κατάσταση εκκρεμοδικία;
2.        Στην υπόθεση που έχει υποβληθεί στην κρίση του Δικαστηρίου, γερμανικό δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν καταφατική απάντηση στο ανωτέρω ερώτημα μπορεί να συναχθεί από την ερμηνεία του άρθρου 19, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΚ) 2201/2003 (3), καθότι το άρθρο 63, παράγραφος 2, και παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, του ίδιου κανονισμού προβλέπει ότι κάθε απόφαση σχετικά με ελαττωματικό γάμο η οποία εκδόθηκε κατ’ εφαρμογή συμφωνίας συναφθείσας μεταξύ της Ιταλίας και της Αγίας Έδρας, ήτοι του κονκορδάτου του Λατερανού της 11ης Φεβρουαρίου 1929, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία, και το πρόσθετο πρωτόκολλό της (4), αναγνωρίζεται χωρίς καμία διαδικασία, λόγω της παραπομπής στο κεφάλαιο III, τμήμα 1, του εν λόγω κανονισμού, όπως κάθε άλλη απόφαση δικαστηρίου κράτους μέλους εκδοθείσα σε γαμική διαφορά.
3.        Το ζήτημα της εφαρμογής των κανόνων περί εκκρεμοδικίας που προβλέπονται στο άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙα θα πρέπει να εξεταστεί σε πλαίσιο ευρύτερο από το πλαίσιο της υπόθεσης της κύριας δίκης, το οποίο περιορίζεται στο κονκορδάτο του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984. Συγκεκριμένα, στο άρθρο 63 του εν λόγω κανονισμού μνημονεύονται τα κονκορδάτα (διεθνείς συμφωνίες) που έχουν συναφθεί μεταξύ της Αγίας Έδρας, αφενός, και της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Μάλτας, αφετέρου. Με τα δύο τελευταία κονκορδάτα καθιερώνεται διαδικασία ανάλογη με την ιταλική διαδικασία αναγνώρισης των αποφάσεων των εκκλησιαστικών δικαστηρίων. Επιπλέον, για τις αγωγές που ασκούνται από την 1η Αυγούστου 2022, στο άρθρο 99 του κανονισμού (ΕΕ) 2019/1111 (5), που αντικαθιστά το προμνησθέν άρθρο 63, μνημονεύεται το τελευταίο κονκορδάτο που συνήφθη μεταξύ της Άγιας Έδρας και της Πορτογαλίας, στο οποίο προβλέπεται τέτοια διαδικασία.
4.        Στις παρούσες προτάσεις, οι οποίες, σύμφωνα με το αίτημα του Δικαστηρίου, θα επικεντρωθούν στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους, κατά τη γνώμη μου, η επίμαχη διαδικασία δεν μπορεί να εξομοιωθεί με διαδικασία ακύρωσης του γάμου, κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες IΙα, και, επομένως, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι υφίσταται εκκρεμοδικία.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
5.        Το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού Βρυξέλλες IΙα ορίζει τα εξής:
«Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται, ανεξάρτητα από το είδος του δικαστηρίου, σε αστικές υποθέσεις που αφορούν:
α)      το διαζύγιο, το δικαστικό χωρισμό ή την ακύρωση του γάμου των συζύγων».
6.        Κατά το άρθρο 19 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Εκκρεμοδικία και συναφείς αγωγές»:
«1.      Αν έχουν ασκηθεί αγωγές για θέματα διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού ή ακύρωσης γάμου μεταξύ των αυτών διαδίκων ενώπιον δικαστηρίων διαφόρων κρατών μελών, το δικαστήριο που επελήφθη δεύτερο, αναστέλλει αυτεπαγγέλτως τη διαδικασία του μέχρι να διαπιστωθεί η διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου που επελήφθη πρώτο.
[…]
3.      Όταν διαπιστωθεί η δικαιοδοσία του δικαστηρίου που επελήφθη πρώτο, κάθε δικαστήριο που επιλαμβάνεται μεταγενέστερα οφείλει να διαπιστώσει την έλλειψη δικαιοδοσίας του υπέρ αυτού του δικαστηρίου.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο διάδικος που άσκησε τη σχετική αγωγή ενώπιον του δικαστηρίου που επιλαμβάνεται μεταγενέστερα μπορεί να ασκήσει την αγωγή ενώπιον του δικαστηρίου που επελήφθη πρώτο.»
7.        Το άρθρο 63 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Συνθήκες με την Αγία Έδρα», έχει ως εξής:
«1.      Ο παρών κανονισμός δεν θίγει τη διεθνή συμφωνία (Concordat) μεταξύ της Αγίας Έδρας και της Πορτογαλίας, που υπεγράφη στην πόλη του Βατικανού στις 7 Μαΐου 1940.
2.      Κάθε απόφαση σχετικά με ελαττωματικό γάμο η οποία εκδόθηκε κατ’ εφαρμογή της συμφωνίας που αναφέρεται στην προηγούμενη παράγραφο, αναγνωρίζεται στα κράτη μέλη υπό τους όρους του κεφαλαίου III τμήμα 1 [(6)].
3.      Οι διατάξεις των παραγράφων 1 και 2 εφαρμόζονται επίσης στις ακόλουθες διεθνείς συμφωνίες (Concordats) με την Αγία Έδρα:
α)      [κονκορδάτο] του Λατερανού […]·
β)      συμφωνία μεταξύ της Αγίας Έδρας και της Ισπανίας περί νομικών υποθέσεων, της 3ης Ιανουαρίου 1979·
γ)      η συμφωνία της 3ης Φεβρουαρίου 1993 μεταξύ της Μάλτας και της Αγίας Έδρας για την αναγνώριση των αστικών συνεπειών στους καθολικούς θρησκευτικούς γάμους και στις αποφάσεις των εκκλησιαστικών αρχών και δικαστηρίων για τους γάμους αυτούς, μαζί με το δεύτερο πρόσθετο πρωτόκολλο της 6ης Ιανουαρίου 1995.
4.      Η αναγνώριση στην Ιταλία, την Ισπανία ή τη Μάλτα των αποφάσεων που προβλέπονται στην παράγραφο 2 μπορεί να υπόκειται στις ίδιες διαδικασίες και στους ίδιους ελέγχους που ισχύουν για τις αποφάσεις των εκκλησιαστικών δικαστηρίων οι οποίες εκδίδονται σύμφωνα με τις διεθνείς συνθήκες με την Αγία Έδρα τις οποίες μνημονεύει η παράγραφος 3.
[…]»
Β.      Το κονκορδάτο του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984
8.        Το άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 2, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, προβλέπει τα εξής:
«1.      Αναγνωρίζονται οι αστικές συνέπειες των γάμων που τελούνται συμφώνως προς τις διατάξεις του κανονικού δικαίου, υπό τον όρο ότι, μετά τη δημοσίευση στο δημαρχείο, ο γάμος καταχωρίζεται στα ληξιαρχικά βιβλία. Αμέσως μετά την τελετή, ο ιερέας ή ο εκπρόσωπός του εκθέτει στους συζύγους τις αστικές συνέπειες του γάμου γνωστοποιώντας τα άρθρα του codice civile [αστικού κώδικα] που αφορούν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των συζύγων. Εν συνεχεία, ο ιερέας ή ο εκπρόσωπός του συντάσσει, εις διπλούν, την πράξη του γάμου, στην οποία μπορούν να παρατίθενται τυχόν δηλώσεις των συζύγων δυνάμει του αστικού δικαίου.
[…]
2.      Οι αποφάσεις ακύρωσης γάμου που εκδίδουν εκκλησιαστικά δικαστήρια, οι οποίες περιβάλλονται τον εκτελεστήριο τύπο από το ανώτερο ελεγκτικό εκκλησιαστικό όργανο, παράγουν τα αποτελέσματά τους στην Ιταλία, κατόπιν αιτήσεως αμφοτέρων ή ενός εκ των διαδίκων, με απόφαση του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία corte d’appello [εφετείου, Ιταλία], όταν το δικαστήριο αυτό διαπιστώνει ότι:
a)      το εκκλησιαστικό δικαστήριο διέθετε διεθνή δικαιοδοσία για να επιληφθεί της υπόθεσης καθότι επρόκειτο περί γάμου τελεσθέντος συμφώνως προς τις προϋποθέσεις που ορίζει το παρόν άρθρο·
b)      κατά τη διαδικασία ενώπιον του εκκλησιαστικού δικαστηρίου διασφαλίστηκε το δικαίωμα παράστασης και άμυνας των διαδίκων συμφώνως προς τις θεμελιώδεις αρχές του ιταλικού δικαίου· και
c)      πληρούνται οι λοιπές προϋποθέσεις τις οποίες απαιτεί η ιταλική νομοθεσία ώστε οι αλλοδαπές αποφάσεις να παραγάγουν αποτελέσματα.
Το corte d’appello [εφετείο] δύναται, με την απόφαση που προορίζεται να καταστήσει εκτελεστή την απόφαση εκκλησιαστικού δικαστηρίου, να λάβει προσωρινά οικονομικά μέτρα υπέρ ενός εκ των συζύγων των οποίων ο γάμος ακυρώθηκε, παραπέμποντας τους διαδίκους στο έχον διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσει την υπόθεση δικαστήριο.»
9.        Το σημείο 4, στοιχείο b, του πρόσθετου πρωτοκόλλου, το οποίο αφορά το άρθρο 8 του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, ορίζει τα εξής:
«Όσον αφορά την παράγραφο 2, για τον σκοπό της εφαρμογής των άρθρων 796 και 797 του codice italiano di procedura civile [ιταλικού κώδικα πολιτικής δικονομίας (7)], θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ιδιαιτερότητα της εκκλησιαστικής έννομης τάξης η οποία διέπει τον συζυγικό δεσμό και εντός της οποίας συνεστήθη ο εν λόγω δεσμός. Συγκεκριμένα:
1)      θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι οι παραπομπές του ιταλικού δικαίου στο δίκαιο του τόπου έκδοσης της απόφασης είναι παραπομπές στο κανονικό δίκαιο·
2)      η απόφαση που κατέστη εκτελεστή κατά το κανονικό δίκαιο θεωρείται ότι έχει αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου·
3)      γίνεται δεκτό ότι, εν πάση περιπτώσει, δεν θα υπάρξει αναθεώρηση επί της ουσίας.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10.      Ο GT, ο οποίος έχει γερμανική και ιταλική ιθαγένεια, και η LS, η οποία έχει ρωσική ιθαγένεια, αμφότεροι έχοντες τη συνήθη διαμονή τους στη Γερμανία, τέλεσαν, στις 16 Ιουνίου 2017, στην εκκλησία Santa Maria Apparente της Νάπολης (Ιταλία), γάμο βάσει κονκορδάτου, ο οποίος καταχωρίστηκε αυθημερόν στο ληξιαρχείο της ίδιας πόλης.
11.      Στις 25 Ιανουαρίου 2022 ο GT άσκησε αγωγή διαζυγίου ενώπιον του Amtsgericht Stuttgart (ειρηνοδικείου Στουτγάρδης, Γερμανία). Το δικαστήριο αυτό πρέπει να αποφανθεί επίσης αυτεπαγγέλτως επί της αντισταθμιστικής κατανομής των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων και, κατόπιν αιτήματος της LS, επί της διατροφής μετά τη λύση του γάμου.
12.      Στις 22 Ιουλίου 2022 ο GT ζήτησε από το Tribunale Ecclesiastico Interdiocesano di Napoli (διεπισκοπικό εκκλησιαστικό δικαστήριο Νάπολης, Ιταλία) την ακύρωση του ως άνω τελεσθέντος βάσει κονκορδάτου γάμου. Ο γάμος ακυρώθηκε με αμετάκλητη απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2024, η οποία κηρύχθηκε εκτελεστή στις 27 Μαΐου 2024 από το Supremo Tribunale della Segnatura Apostilica (Ανώτατο Δικαστήριο της Αποστολικής Υπογραφής, Ιταλία).
13.      Το Corte di appello di Napoli (εφετείο Νάπολης, Ιταλία) (8), ενώπιον του οποίου κινήθηκε την 31η Ιουλίου 2024 η διαδικασία αναγνώρισης των αστικών συνεπειών της απόφασης του εκκλησιαστικού δικαστηρίου, δεν έχει εκδώσει ακόμη την απόφασή του.
14.      Με διάταξη της 20ής Νοεμβρίου 2024, το Amtsgericht Stuttgart (ειρηνοδικείο Στουτγάρδης) ανέστειλε τη διαδικασία διαζυγίου, συμπεριλαμβανομένης της έκδοσης απόφασης σχετικά με τις οικονομικές συνέπειες του διαζυγίου, με την αιτιολογία ότι, εάν το ιταλικό δικαστήριο αναγνώριζε με την απόφασή του την απόφαση του εκκλησιαστικού δικαστηρίου, η διαδικασία διαζυγίου θα καθίστατο άνευ αντικειμένου.
15.      Η LS άσκησε έφεση ενώπιον του Oberlandesgericht Stuttgart (ανώτερου περιφερειακού δικαστηρίου Στουτγάρδης, Γερμανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, κατά της ανωτέρω διατάξεως, υποστηρίζοντας ότι, δυνάμει του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, υποχρέωση αναστολής της ενώπιόν του διαδικασίας υπέχει όχι το Amtsgericht Stuttgart (ειρηνοδικείο Στουτγάρδης), αλλά το ιταλικό δικαστήριο.
16.      Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, ζητεί από το Δικαστήριο να επιβεβαιώσει την εκτίμησή του, κατά την οποία, λαμβανομένου υπόψη του γράμματος του άρθρου 63, παράγραφος 2, και παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, η διαδικασία αναγνώρισης των αποτελεσμάτων της απόφασης του εκκλησιαστικού δικαστηρίου, η οποία εκκρεμεί ενώπιον του ιταλικού δικαστηρίου, «συνιστά μέρος διαδικασίας ακύρωσης γάμου» κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού.
17.      Όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει τις συνέπειες της διαπίστωσης εκκρεμοδικίας, η οποία θα έπρεπε να οδηγήσει το ιταλικό δικαστήριο, που επελήφθη δεύτερο, να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία, συμφώνως προς το άρθρο 19, παράγραφος 1, του προμνησθέντος κανονισμού.
18.      Συγκεκριμένα, κατά το αιτούν δικαστήριο, αφενός, σε περίπτωση αναγνώρισης της απόφασης του εκκλησιαστικού δικαστηρίου από το ιταλικό δικαστήριο, οι συνέπειες της απόφασης ακύρωσης του γάμου δεν είναι ίδιες με τις συνέπειες της απόφασης διαζυγίου του γερμανικού δικαστηρίου. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, κατά τη γερμανική νομολογία, καμία οικονομική συνέπεια δεν προκύπτει από άκυρο γάμο. Σε περίπτωση μη τήρησης των κανόνων εκκρεμοδικίας, υφίσταται κίνδυνος έκδοσης ασυμβίβαστων αποφάσεων, όπερ μπορεί να συνιστά λόγο μη αναγνώρισης της απόφασης ακύρωσης του γάμου, συμφώνως προς το άρθρο 22, στοιχείο γʹ, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα.
19.      Το αιτούν δικαστήριο τονίζει ότι, λόγω του μηχανισμού εκκρεμοδικίας, θα υποχρεωθεί, ενδεχομένως, να εξετάσει παρεμπιπτόντως την αναγνώριση από το ιταλικό κράτος της απόφασης ακύρωσης του γάμου που εξέδωσε εκκλησιαστικό δικαστήριο, μολονότι δεν υπάρχουν συναφώς συμφωνίες μεταξύ της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και της Αγίας Έδρας.
20.      Επομένως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν τα γερμανικά δικαστήρια έχουν τη δυνατότητα να αναστείλουν την έκδοση της απόφασής τους, μολονότι έχουν διεθνή δικαιοδοσία να επιληφθούν κατά προτεραιότητα της διαφοράς.
21.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Oberlandesgericht Stuttgart (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο Στουτγάρδης) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Αποτελεί η ιταλική διαδικασία αναγνώρισης εκκλησιαστικών αποφάσεων ενώπιον του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία Corte d’Appello (εφετείου, Ιταλία) της Νάπολης σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 2, [του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984], διαδικασία ακύρωσης γάμου κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙα;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα: Επιτρέπεται σε γερμανικό δικαστήριο, το οποίο επελήφθη πρώτο της έκδοσης διαζυγίου, να αναστείλει τη διαδικασία δυνάμει των εθνικών διατάξεων, αντιθέτως προς το άρθρο 19, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙα, υπέρ του δικαστηρίου που επελήφθη δεύτερο, το οποίο καλείται να αποφανθεί επί διαδικασίας αναγνώρισης εκκλησιαστικής απόφασης;»
22.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν ο GT, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ανωτέρω καθώς και η Ισπανική Κυβέρνηση παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 5ης Φεβρουαρίου 2026 και απάντησαν προφορικώς στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο.
IV.    Ανάλυση
23.      Με τα προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει αν διαδικασία αναγνώρισης, από κρατικό δικαστήριο, εκτελεστής απόφασης εκκλησιαστικού δικαστηρίου σχετικά με την ακυρότητα (ή την ελαττωματικότητα) (9) γάμου τελεσθέντος βάσει κονκορδάτου, η οποία εκκρεμεί στην Ιταλία, μολονότι γερμανικό δικαστήριο επελήφθη, πρώτο, αγωγής διαζυγίου ασκηθείσας από τους ίδιους διαδίκους, συνιστά ενδεχομένως διαδικασία ακύρωσης γάμου κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα. Επομένως, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί της ερμηνείας της εν λόγω διατάξεως (10).
24.      Δεδομένου ότι οι αποφάσεις θρησκευτικής αρχής δεν εμπίπτουν στον προμνησθέντα κανονισμό (11), πρέπει να προσδιοριστεί το ιδιαίτερο πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, ήτοι το κονκορδάτο του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση του 1984, το οποίο είναι μια από τις διεθνείς συμφωνίες που έχουν συνάψει ορισμένα κράτη μέλη οι οποίες μνημονεύονται στο άρθρο 63 του εν λόγω κανονισμού (12).
Α.      Το ιδιαίτερο πλαίσιο της υπόθεσης της κύριας δίκης: το κονκορδάτο του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984
25.      Το κονκορδάτο του Λατερανού της 11ης Φεβρουαρίου 1929, το οποίο συνήφθη μεταξύ της Ιταλίας και της Αγίας Έδρας, τροποποιήθηκε με τη συμφωνία της 18ης Φεβρουαρίου 1984 (13). Στο άρθρο 1 του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, διακηρύσσεται η κατευθυντήρια αρχή που το διέπει, ήτοι η πλήρης ανεξαρτησία και η κυριαρχία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και της Ιταλικής Δημοκρατίας, εκάστης στη δική της έννομη τάξη. Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1 (14), του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, η Ιταλική Δημοκρατία εγγυάται στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία ότι θα μπορεί να ασκεί ελεύθερα αυτόνομη δικαιοδοσία στον τομέα του κανονικού δικαίου. Οι προϋποθέσεις για την παραγωγή, στην ιταλική έννομη τάξη, των αποτελεσμάτων των αποφάσεων ακύρωσης γάμου που εκδίδουν εκκλησιαστικά δικαστήρια, οι οποίες καθορίζονται στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του ιδίου κονκορδάτου, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, συνιστούν εφαρμογή της αρχής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 1 αυτού (15).
26.      Το άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 2, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, διέπει τις αστικές συνέπειες των γάμων που τελούνται βάσει κονκορδάτου και των εκτελεστών αποφάσεων ακύρωσης των εν λόγω γάμων τις οποίες εκδίδουν εκκλησιαστικά δικαστήρια.
27.      Δυνάμει του άρθρου 8, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, οι εν λόγω γάμοι παράγουν αστικές συνέπειες εφόσον καταχωριστούν στα ληξιαρχικά βιβλία. Εντούτοις, κατά το δεύτερο εδάφιο της εν λόγω διάταξης, η καταχώριση δεν πραγματοποιείται σε περίπτωση μη τήρησης θεμελιωδών κανόνων του αστικού δικαίου [ηλικία των συζύγων, απόλυτα κωλύματα που απαριθμούνται στο σημείο 4, στοιχείο a, του πρόσθετου πρωτοκόλλου].
28.      Κατά το κανονικό δίκαιο, τα εκκλησιαστικά δικαστήρια μπορούν να ακυρώσουν μόνον τους γάμους που τελέσθηκαν βάσει κονκορδάτου, κατόπιν αιτήσεως ενός τουλάχιστον εκ των συζύγων, για θρησκευτικούς λόγους, οι οποίοι είναι περισσότεροι (16) από τους λόγους που προβλέπονται γενικά στο αστικό δίκαιο.
29.      Το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, προβλέπει δύο στάδια για την παραγωγή των αστικών συνεπειών της ακύρωσης γάμου τελεσθέντος βάσει κονκορδάτου. Αφενός, οι αποφάσεις ακύρωσης τέτοιου γάμου τις οποίες εκδίδουν τα εκκλησιαστικά δικαστήρια (17) πρέπει να περιβληθούν τον εκτελεστήριο τύπο από το ανώτερο ελεγκτικό εκκλησιαστικό όργανο.
30.      Αφετέρου, οι ανωτέρω αποφάσεις, εφόσον κηρυχθούν εκτελεστές από το προμνησθέν εκκλησιαστικό όργανο, πρέπει να εξεταστούν από ιταλικό κρατικό δικαστήριο.
31.      Στην υπόθεση της κύριας δίκης, η εξέταση από ιταλικό κρατικό δικαστήριο, επιληφθέν κατόπιν αιτήσεως του GT, και η διαδικασία διαζυγίου που ο GT είχε κινήσει προηγουμένως ενώπιον γερμανικού δικαστηρίου, εκκρεμούν. Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η LS άσκησε προσφυγή κατά της απόφασης του γερμανικού δικαστηρίου να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία εν αναμονή της απόφασης του ιταλικού δικαστηρίου που επελήφθη δεύτερο. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με τις προϋποθέσεις της εκκρεμοδικίας που προβλέπονται στο άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα (18) στο συγκεκριμένο πλαίσιο.
Β.      Το πεδίο εφαρμογής των κανόνων περί εκκρεμοδικίας
32.      Το άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα επιγράφεται «Εκκρεμοδικία και συναφείς αγωγές». Ο όρος «συναφείς αγωγές» καλύπτει τις περιπτώσεις «μη γνήσιας εκκρεμοδικίας» (19). Η διαφοροποίηση αυτή εξεταζόταν στο άρθρο 11, παράγραφος 2, του κανονισμού Βρυξέλλες II (20). Η διαφοροποίηση λάμβανε υπόψη τις διαφορές μεταξύ των εννόμων τάξεων των κρατών μελών οι οποίες ανάγονται στο γεγονός ότι ορισμένες έννομες τάξεις αγνοούν τον δικαστικό χωρισμό, το διαζύγιο και την ακύρωση του γάμου (21).
33.      Στο πλαίσιο της ερμηνείας του άρθρου 19, παράγραφοι 1 και 3, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, για να προσδιοριστεί αν υφίσταται εκκρεμοδικία, οι αγωγές πρέπει να αφορούν τους ίδιους διαδίκους. Το γεγονός ότι το αντικείμενο των αγωγών είναι διαφορετικό είναι αλυσιτελές, εφόσον αφορούν δικαστικό χωρισμό, διαζύγιο ή ακύρωση γάμου. Κατά συνέπεια, μπορεί να υφίσταται εκκρεμοδικία, κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 19, όταν δύο δικαστήρια διαφορετικών κρατών μελών επιλαμβάνονται το μεν ένα διαδικασίας δικαστικού χωρισμού, το δε άλλο διαδικασίας διαζυγίου, ή όταν αμφότερα επιλαμβάνονται αγωγής διαζυγίου (22).
34.      Αρκεί, επομένως, να εκκρεμούν δύο αγωγές οι οποίες έχουν ως αντικείμενο συζυγικό δεσμό. Ο νομοθέτης της Ένωσης δεν επιφύλαξε ιδιαίτερη μεταχείριση στην αγωγή ακύρωσης του γάμου, η οποία βασίζεται στην ύπαρξη λόγου ελαττωματικότητας κατά τον χρόνο τέλεσης του γάμου, μολονότι άκυρος συζυγικός δεσμός δεν μπορεί να λυθεί με διαζύγιο (23).
Γ.      Εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση
35.      Η διαδικασία διαζυγίου της οποίας επελήφθη πρώτο το γερμανικό δικαστήριο συντρέχει με εκκρεμή διαδικασία ενώπιον ιταλικού δικαστηρίου επιληφθέντος δεύτερου, η οποία αποσκοπεί στην παραγωγή αποτελεσμάτων, στην Ιταλία, εκτελεστής απόφασης ακύρωσης γάμου εκδοθείσας από εκκλησιαστικό δικαστήριο.
36.      Είναι αληθές ότι οι δύο διαδικασίες έχουν ως αντικείμενο τον επίμαχο συζυγικό δεσμό. Εντούτοις, δεν πρόκειται περί αγωγών της ίδιας φύσεως. Σκοπός της πρώτης διαδικασίας είναι η έκδοση απόφασης λύσης του συζυγικού δεσμού και σκοπός της δεύτερης διαδικασίας είναι η αναγνώριση στην ιταλική έννομη τάξη των αστικών συνεπειών της αμετάκλητης και εκτελεστής απόφασης ακύρωσης του γάμου η οποία εκδόθηκε από εκκλησιαστικό δικαστήριο. Οι τρεις ανωτέρω προϋποθέσεις καθορίζονται στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984.
37.      Συγκεκριμένα, πρώτον, από το γράμμα και μόνον του άρθρου 19, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα προκύπτει ότι οι προϋποθέσεις της εκκρεμοδικίας δεν πληρούνται. Η εν λόγω διάταξη αφορά την περίπτωση στην οποία «έχουν ασκηθεί αγωγές για θέματα διαζυγίου
[…] ή ακύρωσης γάμου μεταξύ των αυτών διαδίκων ενώπιον δικαστηρίων διαφόρων κρατών μελών» (24). Τόσο το γράμμα όσο και ο σκοπός του άρθρου 19 είναι σαφείς. Η διάταξη ρυθμίζει τον χειρισμό των περιπτώσεων στις οποίες, λόγω των πλειόνων βάσεων διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπονται στο άρθρο 3 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, μεταξύ των οποίων δεν υφίσταται ιεράρχηση (25), δύο δικαστήρια διαφορετικών κρατών μελών επιλαμβάνονται της υπόθεσης (26). Σκοπός είναι αποφυγή των αντιφάσεων μεταξύ των αποφάσεων λύσης του γάμου και η προστασία της ασφάλειας δικαίου εντός του ΧΕΑΔ (27), ο οποίος μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 1 του προμνησθέντος κανονισμού.
38.      Εν προκειμένω, όμως, η μόνη παράλληλη διαδικασία με τη διαδικασία διαζυγίου που κινήθηκε στη Γερμανία, η οποία εκκρεμεί ενώπιον δικαστηρίου άλλου κράτους μέλους (της Ιταλίας), δεν είναι διαδικασία «ακύρωσης» του τελεσθέντος βάσει κονκορδάτου γάμου, δεδομένου ότι ο γάμος αυτός έχει ακυρωθεί.  Συγκεκριμένα, η αγωγή (ή διαδικασία) ακύρωσης του εν λόγω γάμου ασκήθηκε (ή κινήθηκε) ενώπιον εκκλησιαστικού δικαστηρίου, το οποίο την έκανε δεκτή εκδίδοντας αμετάκλητη απόφαση, η οποία κατέστη εκτελεστή μέσω μεταγενέστερης απόφασης εκδοθείσας από ανώτερο ελεγκτικό εκκλησιαστικό όργανο. Επιπλέον, εάν δεν αναγνωριστεί από το έχον διεθνή δικαιοδοσία ιταλικό κρατικό δικαστήριο, η ανωτέρω απόφαση δεν συνιστά απόφαση που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού Βρυξέλλες IIα (28).
39.      Δεύτερον, η εκκρεμής διαδικασία που κινήθηκε ενώπιον του ιταλικού κρατικού δικαστηρίου με σκοπό την αναγνώριση, στην ιταλική έννομη τάξη, της απόφασης ακύρωσης του γάμου που είχε εκδοθεί από εκκλησιαστικό δικαστήριο (29) έχει χαρακτηριστικά διαδικασίας κήρυξης εκτελεστότητας (exequatur) (30). Παρατήρησα ότι, για τον χαρακτηρισμό της διαδικασίας αυτής, χρησιμοποιούνται διάφοροι άλλοι όροι ή φράσεις, όπως «έγκριση» (31), «έλεγχος νομιμότητας» / «δήλωση αστικού κύρους» (32), ή «επιφύλαξη απόφασης» (33) ή ακόμη «επιβεβαίωση» (34), στοιχείο το οποίο δεν ασκεί, κατ’ εμέ, οιαδήποτε επιρροή επί της ουσίας.
40.      Κατ’ αρχάς, η εν λόγω διαδικασία προβλέπεται από τη διεθνή συμφωνία του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, προκειμένου οι αποφάσεις των εκκλησιαστικών δικαστηρίων που έχουν διεθνή δικαιοδοσία στην έννομη τάξη τους (35) για να ακυρώσουν γάμους για τους λόγους που ανάγονται στη συγκεκριμένη έννομη τάξη (36) να παραγάγουν αστικές συνέπειες στην Ιταλία ή, με άλλα λόγια, να ενταχθούν στην έννομη τάξη του συγκεκριμένου κράτους μέλους (37).
41.      Ανάλογη αστική διαδικασία προβλέπεται στην Ισπανία. Το ίδιο συμβαίνει επίσης στη Μάλτα και, μετά το κονκορδάτο της 18ης Μαΐου 2004, στην Πορτογαλία (38).
42.      Εν συνεχεία, στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, απαριθμούνται τα σημεία ως προς τα οποία το έχον διεθνή δικαιοδοσία ιταλικό κρατικό δικαστήριο ελέγχει την απόφαση του εκκλησιαστικού δικαστηρίου. Πρόκειται περί συνήθων σημείων ελέγχου για την κήρυξη εκτελεστότητας (exequatur) (39), υπό την έννοια ότι αφορούν τη διεθνή δικαιοδοσία του επιληφθέντος εκκλησιαστικού δικαστηρίου και την τήρηση της ιταλικής δικονομικής δημόσιας τάξης, χωρίς να συντρέχει λόγος αναζήτησης ακριβούς αντιστοιχίας με τους λόγους ακύρωσης που προβλέπονται στο ιταλικό αστικό δίκαιο (40). Υπογραμμίζεται επίσης ότι το ιταλικό έχον διεθνή δικαιοδοσία κρατικό δικαστήριο πρέπει να «διαπιστώσει» ότι «πληρούνται οι λοιπές προϋποθέσεις τις οποίες απαιτεί η ιταλική νομοθεσία ώστε οι αλλοδαπές αποφάσεις να παραγάγουν αποτελέσματα» (41).
43.      Τέλος, όπως και στην περίπτωση άλλων διμερών συμφωνιών που συνάπτονται, μεταξύ άλλων, μεταξύ κρατών μελών και τρίτων κρατών για την οργάνωση διαδικασίας ελέγχου με σκοπό την αναγνώριση και, κυρίως, την εκτέλεση των αποφάσεων που εκδίδονται σε καθένα από τα κράτη αυτά, η απόφαση που εκδίδεται σε ένα κράτος παράγει τα αποτελέσματά της στο συγκεκριμένο κράτος, ενώ, στο έτερο κράτος, τα αποτελέσματα θα αναγνωριστούν ως ισοδύναμα μόνον στο πέρας της διαδικασίας ελέγχου.
44.      Συγκεκριμένα, στη σχέση μεταξύ της Αγίας Έδρας και της Ιταλίας, η ακύρωση του γάμου από εκκλησιαστικό δικαστήριο καθιστά δυνατή την τέλεση άλλου θρησκευτικού γάμου, πλην όμως νέος πολιτικός γάμος δεν μπορεί να τελεστεί στην Ιταλία προτού περατωθεί η διαδικασία ενώπιον του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία ιταλικού κρατικού δικαστηρίου. Επομένως, η κατάσταση αυτή είναι καθ’ όλα συγκρίσιμη με κατάσταση εκτός του ΧΕΑΔ, στην οποία απόφαση διαζυγίου εκδόθηκε στο κράτος Α και η τέλεση νέου γάμου δεν είναι δυνατή στο κράτος Β, προτού διενεργηθούν οι σχετικοί έλεγχοι επί της αποφάσεως που εκδόθηκε στο κράτος Α. Το γεγονός ότι η επίμαχη απόφαση εκδόθηκε από εκκλησιαστικό δικαστήριο ουδόλως μεταβάλλει την ανωτέρω συλλογιστική.
45.      Ως εκ τούτου, συντάσσομαι με την άποψη της Επιτροπής ότι «οι κανόνες περί εκκρεμοδικίας που προβλέπονται στο άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα δεν έχουν εφαρμογή όταν δικαστήριο κράτους μέλους επιλαμβάνεται αιτήσεως για την αναγνώριση των αστικών συνεπειών απόφασης που εκδόθηκε από εκκλησιαστικό δικαστήριο, κατά τον ίδιο τρόπο που δεν έχουν εφαρμογή όταν δικαστήριο κράτους μέλους επιλαμβάνεται αιτήσεως για την αναγνώριση των συνεπειών δικαστικής απόφασης που εκδόθηκε σε τρίτο κράτος».
46.      Εντούτοις, η Επιτροπή συμμερίζεται τη θέση του αιτούντος δικαστηρίου και θεωρεί ότι το άρθρο 63, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα θα μπορούσε να έχει την έννοια ότι δημιουργεί, κατ’ εξαίρεση, εκκρεμοδικία, δεδομένου ότι η προμνησθείσα διάταξη επιβάλλει στα άλλα κράτη μέλη να αναγνωρίζουν τις αποφάσεις σχετικά με την ελαττωματικότητα γάμου που εκδίδονται βάσει των συνθηκών που έχουν συναφθεί με την Αγία Έδρα και ότι η απόφαση του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία ιταλικού κρατικού δικαστηρίου που αναγνωρίζει τις αστικές συνέπειες απόφασης ακύρωσης γάμου εκδοθείσας από εκκλησιαστικό δικαστήριο παράγει τις ίδιες έννομες συνέπειες με απόφαση ακύρωσης του γάμου εκδοθείσα από ιταλικό πολιτικό δικαστήριο.
47.      Κατά τη γνώμη μου, τέτοια πρόταση ερμηνείας, η οποία συνδυάζει τα άρθρα 19 και 63 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, δεν θα πρέπει να γίνει δεκτή καθότι προσκρούει στο πεδίο εφαρμογής του δεύτερου ως άνω άρθρου και παραβιάζει τις κατευθυντήριες αρχές των συμφωνιών που μνημονεύονται σε αυτό. Το ίδιο συμπέρασμα προκύπτει επίσης από τις συνέπειες της εφαρμογής του άρθρου 19 του εν λόγω κανονισμού ερμηνευομένου σε συνδυασμό με το άρθρο 63 του ίδιου κανονισμού.
Δ.      Η πρόταση ερμηνείας που συνδυάζει τα άρθρα 19 και 63 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα
1.      Το άρθρο 63 του κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙα
48.      Το άρθρο 63 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο V, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σχέσεις με άλλες νομικές πράξεις». Ο νομοθέτης της Ένωσης διατύπωσε την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης στο άρθρο 59, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, κατά το οποίο ο εν λόγω κανονισμός αντικαθιστά τις κατά την έναρξη ισχύος του υφιστάμενες συμβάσεις, οι οποίες έχουν συναφθεί μεταξύ δύο ή περισσοτέρων κρατών μελών και αφορούν θέματα τα οποία διέπονται από τον κανονισμό, «με την επιφύλαξη», εντούτοις, του άρθρου του 63, μεταξύ άλλων.
49.      Το άρθρο 63 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα διατηρεί, στις σχέσεις μεταξύ των κρατών μελών, τα αποτελέσματα των διμερών συμφωνιών που έχουν συναφθεί μεταξύ της Πορτογαλίας, της Ιταλίας, της Ισπανίας και της Μάλτας, αφενός, και της Αγίας Έδρας, αφετέρου, υπό τους όρους του κεφαλαίου III του εν λόγω κανονισμού που αφορά την αναγνώριση και την εκτέλεση των αποφάσεων που εκδίδονται σε ένα κράτος μέλος, όπως οι αποφάσεις αυτές ορίζονται στο άρθρο 2, σημείο 4, του ίδιου κανονισμού. Έχουν, επομένως, εφαρμογή το άρθρο 21, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, στο οποίο διατυπώνεται η αρχή της αναγνώρισης των αποφάσεων χωρίς καμία διαδικασία, και το άρθρο 22 του ίδιου κανονισμού, στο οποίο απαριθμούνται εξαντλητικώς οι λόγοι μη αναγνώρισης των αποφάσεων που εκδίδονται σε ένα κράτος μέλος.
50.      Επομένως, το άρθρο 63 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα δημιουργεί, λόγω των μνημονευόμενων σε αυτό διεθνών συμφωνιών (κονκορδάτων), μια νέα περίπτωση απλουστευμένης αναγνώρισης αποφάσεων που εκδίδονται εντός του ΧΕΑΔ. Το πεδίο εφαρμογής των κανόνων για την αναγνώριση, χωρίς καμία διαδικασία, των αποφάσεων ακύρωσης γάμου στα κράτη μέλη επεκτάθηκε προκειμένου να καταστούν πλήρως αποτελεσματικά τα κονκορδάτα που συνήφθησαν μεταξύ ορισμένων κρατών μελών και της Αγίας Έδρας (42).
51.      Ως εκ τούτου, το άρθρο 63 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα μπορεί να τύχει εφαρμογής μόνον σε περιπτώσεις αποφάσεων περί ελαττωματικού γάμου οι οποίες εκδόθηκαν στα κράτη μέλη (Πορτογαλία, Ιταλία, Ισπανία και Μάλτα) δυνάμει των κονκορδάτων που τα εν λόγω κράτη συνήψαν με την Αγία Έδρα. Υπογραμμίζεται ότι πρόκειται μόνον για τις αποφάσεις κρατικών δικαστηρίων για την αναγνώριση των αστικών συνεπειών των αποφάσεων ακύρωσης γάμου που εξέδωσαν εκκλησιαστικά δικαστήρια (43).
52.      Διαπιστώνεται ότι δεν καθιερώνεται κανένας σύνδεσμος μεταξύ του άρθρου 63 και του κεφαλαίου II του κανονισμού Βρυξέλλες IIα που αφορά τους κανόνες περί διεθνούς δικαιοδοσίας (44) και, ειδικότερα, την εκκρεμοδικία. Η διαπίστωση αυτή επιρρωννύεται από το γεγονός ότι από τις διατάξεις των διαδοχικών κανονισμών που είναι αντίστοιχες του άρθρου 63 του κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙα (45) προκύπτει ότι η συντρέχουσα διεθνής δικαιοδοσία (46) των εκκλησιαστικών δικαστηρίων λαμβάνεται κατ’ εξαίρεση υπόψη από τον νομοθέτη της Ένωσης (47) αποκλειστικώς στο πλαίσιο των κονκορδάτων που συνήφθησαν μεταξύ της Αγίας Έδρας και των οικείων κρατών μελών, τα οποία αναγνωρίζουν τις αστικές συνέπειες των αποφάσεων εκκλησιαστικών δικαστηρίων όπως κάθε άλλη απόφαση πολιτικού δικαστηρίου.
53.      Σκοπός είναι η διευκόλυνση της κυκλοφορίας των αποφάσεων που εκδίδονται εντός του ΧΕΑΔ και όχι η επίλυση των συγκρούσεων διεθνούς δικαιοδοσίας, κατά μείζονα λόγο διότι, δυνάμει των κονκορδάτων, όσον αφορά την ακύρωση γάμου, οι κανόνες περί διεθνούς δικαιοδοσίας των εκκλησιαστικών αρχών σε ένα κοσμικό κράτος δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού Βρυξέλλες IIα (48). Το ίδιο συμβαίνει όσον αφορά τη διαδικασία αναγνώρισης των αστικών συνεπειών της απόφασης ακύρωσης γάμου που εκδίδει εκκλησιαστικό δικαστήριο. Στην Ιταλία, για παράδειγμα, το έχον διεθνή δικαιοδοσία κρατικό δικαστήριο καθορίζεται βάσει του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984. Εάν η διαδικασία αυτή εξομοιωνόταν με διαδικασία ακύρωσης του γάμου, θα έπρεπε να υπόκειται στους κανόνες περί διεθνούς δικαιοδοσίας οι οποίοι καθορίζονται από τον κανονισμό Βρυξέλλες ΙΙα.
54.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι ερμηνεία του άρθρου 19 του κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙα σε συνδυασμό με το άρθρο 63 του ίδιου κανονισμού θα παρέβλεπε το αντικείμενο και τον σκοπό των κονκορδάτων που συνήφθησαν με την Αγία Έδρα. Εξάλλου, κατά το άρθρο 31, παράγραφος 1, της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών (49), «[μ]ια συνθήκη πρέπει να ερμηνεύεται με καλή πίστη σύμφωνα με τη συνήθη έννοια που αποδίδεται στους όρους της συνθήκης στο σύνολό τους και υπό το φως του αντικειμένου και του σκοπού της».
55.      Και άλλα όρια τα οποία προκύπτουν από τη Σύμβαση της Βιέννης πρέπει να ληφθούν επίσης υπόψη όταν εξετάζονται οι συνέπειες τέτοιας εξομοίωσης με τις διαδικασίες ακύρωσης γάμου στο πλαίσιο του μηχανισμού εκκρεμοδικίας.
2.      Η εφαρμογή των κανόνων περί εκκρεμοδικίας που προβλέπονται στο άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα
56.      Σε συνέχεια της άποψής της σχετικά με την εξομοίωση της διαδικασίας αναγνώρισης που διεξάγεται ενώπιον του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία ιταλικού κρατικού δικαστηρίου με διαδικασία ακύρωσης του γάμου, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το εν λόγω δικαστήριο θα πρέπει να αναστείλει την έκδοση της απόφασής του.
57.      Συγκεκριμένα, όπως προβλέπεται στο άρθρο 19, παράγραφος 3, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα «[ό]ταν διαπιστωθεί η δικαιοδοσία του δικαστηρίου που επελήφθη πρώτο, κάθε δικαστήριο που επιλαμβάνεται μεταγενέστερα οφείλει να διαπιστώσει την έλλειψη δικαιοδοσίας του υπέρ αυτού του δικαστηρίου». Ουδεμία παρέκκλιση προβλέπεται από τον κανόνα αυτόν.
58.      Εντούτοις, στο άρθρο 19, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, του ως άνω κανονισμού διευκρινίζεται ότι «ο διάδικος που άσκησε τη σχετική αγωγή ενώπιον του δικαστηρίου που επιλαμβάνεται μεταγενέστερα μπορεί να ασκήσει την αγωγή ενώπιον του δικαστηρίου που επελήφθη πρώτο» (50).
59.      Στην υπόθεση της κύριας δίκης, εάν κάνει χρήση της ανωτέρω δυνατότητας, ο GT θα πρέπει να κινήσει, ενώπιον του γερμανικού δικαστηρίου που έχει επιληφθεί της αγωγής διαζυγίου, τη διαδικασία που κίνησε ενώπιον του ιταλικού κρατικού δικαστηρίου που επελήφθη δεύτερο για τον σκοπό της αναγνώρισης της απόφασης του εκκλησιαστικού δικαστηρίου.
60.      Σκοπός, όμως, της ανωτέρω διαδικασίας αναγνώρισης, η οποία βασίζεται στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, το οποίο δεσμεύει μόνον την Ιταλία και την Αγία Έδρα, είναι να ενταχθούν στην ιταλική έννομη τάξη οι αποφάσεις άλλης έννομης τάξης σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο (51).
61.      Επομένως, πρώτον, η αρχή κατά την οποία οι συνθήκες δεσμεύουν μόνον τα συμβαλλόμενα μέρη, την οποία υπενθύμισε, εξάλλου, η Επιτροπή, αντιτίθεται στην άποψη ότι το άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα μπορεί να τύχει εφαρμογής ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 63 του ίδιου κανονισμού.
62.      Ειδικότερη έκφραση της ανωτέρω αρχής του γενικού διεθνούς δικαίου, κατά την οποία οι συνθήκες δεν πρέπει ούτε να βλάπτουν ούτε να ωφελούν τρίτους («pacta tertiis nec nocent nec prosunt»), και η οποία πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για την ερμηνεία των συνθηκών (52), αποτελεί το άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης, κατά το οποίο η συνθήκη δεν δημιουργεί υποχρεώσεις ή δικαιώματα για τρίτο κράτος άνευ της συναινέσεώς του (53).
63.      Ως εκ τούτου, η ανωτέρω αρχή επιτάσσει να μην ερμηνεύονται οι διατάξεις του παράγωγου δικαίου λαμβανομένης υπόψη υποχρέωσης την οποία επιβάλλει μια διεθνής σύμβαση που δεν δεσμεύει όλα τα κράτη μέλη. Άλλως, η ερμηνεία θα διεύρυνε το πεδίο εφαρμογής της υποχρέωσης αυτής σε κράτη μέλη τα οποία πρέπει να εκλαμβάνονται ως «τρίτες χώρες», όταν δεν είναι συμβαλλόμενα μέρη σε τέτοια σύμβαση (54).
64.      Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι το Δικαστήριο οφείλει να τηρεί την αρχή κατά την οποία οι συνθήκες δεσμεύουν μόνον τα συμβαλλόμενα μέρη διότι αποτελεί εθιμικό κανόνα του διεθνούς δικαίου, ο οποίος, αυτός καθ’ εαυτόν, δεσμεύει τα όργανα της Ένωσης και αποτελεί μέρος της έννομης τάξης της (55).
65.      Δεύτερον, μπορεί να τεθεί το ζήτημα της εμβέλειας ερμηνείας η οποία θα συνδύαζε τα άρθρα 19 και 63 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, δεδομένου ότι οι διεθνείς πράξεις που μνημονεύονται στο άρθρο 63 δεν είναι οι μόνες που μπορούν να παραγάγουν αποτελέσματα εντός του ΧΕΑΔ. Τέτοιες διεθνείς πράξεις μπορεί να είναι η σύμβαση που μνημονεύεται στο άρθρο 59, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και δʹ, του εν λόγω κανονισμού καθώς και οι συμφωνίες με ένα ή περισσότερα τρίτα κράτη που έχουν συναφθεί από κράτος μέλος πριν από την ημερομηνία προσχώρησής του στην Ένωση, στις οποίες εφαρμόζεται το άρθρο 351 ΣΛΕΕ και οι οποίες δεν μνημονεύονται ρητώς στον κανονισμό Βρυξέλλες IIα (56), εν αντιθέσει προς τα κονκορδάτα. Κατά τη γνώμη μου, οι συνέπειες είναι ανυπολόγιστες και δημιουργούν εμπόδια πολύ σοβαρότερα από τα εμπόδια που προβλήθηκαν προς δικαιολόγηση της εφαρμογής του άρθρου 19 του προμνησθέντος κανονισμού.
Ε.      Επί των συνεπειών της αδυναμίας εφαρμογής του άρθρου 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα
66.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή υποστήριξε, σε συνέχεια των γραπτών παρατηρήσεών της σχετικά με τον αμοιβαίο αποκλεισμό των νομικών συνεπειών των δικαστικών αποφάσεων διαζυγίου και ακύρωσης του γάμου, ότι η ερμηνευτική πρότασή της υπαγορεύεται από τη βούληση εξάλειψης δύο σημαντικών μειονεκτημάτων της αγωγής ακύρωσης γάμου, ήτοι το «αποτέλεσμα τορπιλισμού» και τις διαφορετικές περιουσιακές συνέπειες σε σχέση με τις αντίστοιχες συνέπειες του διαζυγίου. Οι τελευταίες μνημονεύονται επίσης από το αιτούν δικαστήριο, σε περίπτωση διαπίστωσης του ασυμβίβαστου απόφασης διαζυγίου και απόφασης ακύρωσης του γάμου.
67.      Κατά τη γνώμη μου, το πρώτο μειονέκτημα είναι εγγενές στη φύση της αγωγής ακύρωσης του γάμου και δεν μπορεί να θεραπευθεί, ελλείψει ιεράρχησης των αγωγών που μνημονεύονται στο άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα (57). Αντιθέτως, όσον αφορά το δεύτερο μειονέκτημα, λαμβανομένων υπόψη των επεξηγήσεων που παρείχαν η Ιταλική και η Ισπανική Κυβέρνηση και των παρατηρήσεων θεωρητικών του δικαίου σχετικά με την εξέλιξη της εθνικής νομολογίας στα αντίστοιχα κράτη μέλη, είναι σκόπιμο να υπομνησθούν, αφενός, η ευρωπαϊκή ρύθμιση σχετικά με τις οικονομικές συνέπειες της λύσης του γάμου και, αφετέρου, οι λύσεις που έχουν προκρίνει η Ισπανία και η Ιταλία σε περίπτωση συντρεχουσών διαδικασιών διαζυγίου και αναγνώρισης των αστικών συνεπειών της απόφασης ακύρωσης γάμου η οποία εκδόθηκε από εκκλησιαστικό δικαστήριο.
1.      Οι εφαρμοστέοι κανονισμοί της Ένωσης σχετικά με τις οικονομικές συνέπειες της λύσης του γάμου
68.      Πρώτον, το άρθρο 1, παράγραφος 3, στοιχείο εʹ, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα προβλέπει ρητώς ότι ο κανονισμός δεν εφαρμόζεται στις υποχρεώσεις διατροφής. Δεύτερον, από τον ορισμό των «γαμικών διαφορών» στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του ως άνω κανονισμού προκύπτει ότι δεν εφαρμόζεται στη συνέχεια των αποφάσεων που αφορούν τον συζυγικό δεσμό (58). Οι δύο ανωτέρω τομείς εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) 4/2009 (59) και του κανονισμού (ΕΕ) 2016/1103 (60), αντιστοίχως. Οι κανονισμοί αυτοί έχουν εφαρμογή σε περίπτωση ακύρωσης του γάμου, μεταξύ άλλων, για τον καθορισμό του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία δικαστηρίου (61). Λόγω του πεδίου εφαρμογής του κανονισμού Ρώμη III, το οποίο περιορίζεται στις συγκρούσεις δικαίων στον τομέα του διαζυγίου και του δικαστικού χωρισμού, η αναγνώριση των αποτελεσμάτων που μπορεί να έχει η ακύρωση του γάμου εξαρτάται από το εφαρμοστέο δίκαιο που καθορίζεται από το διεθνές δίκαιο κάθε κράτους μέλους (62).
69.      Επ’ αυτού, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 8, παράγραφος 2, τελευταίο εδάφιο, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984, προβλέπει ότι το έχον διεθνή δικαιοδοσία ιταλικό κρατικό δικαστήριο «δύναται, με την απόφαση που προορίζεται να καταστήσει εκτελεστή την απόφαση εκκλησιαστικού δικαστηρίου, να λάβει προσωρινά οικονομικά μέτρα υπέρ ενός εκ των συζύγων των οποίων ο γάμος ακυρώθηκε, παραπέμποντας τους διαδίκους στο έχον διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσει την υπόθεση δικαστήριο».
2.      Η ιταλική και η ισπανική νομολογία
70.      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Ιταλική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έχει αποφανθεί επί της σχέσεως μεταξύ της επικύρωσης της απόφασης ακύρωσης του θρησκευτικού γάμου την οποία εξέδωσε εκκλησιαστικό δικαστήριο και της συνέχισης της διαδικασίας διαζυγίου για τον καθορισμό της διατροφής (63). Το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έχει κρίνει ότι:
–        η αναγνώριση των αποτελεσμάτων της απόφασης ακύρωσης του θρησκευτικού γάμου την οποία εξέδωσε εκκλησιαστικό δικαστήριο, αφού η απόφαση περί παύσεως των αστικών συνεπειών κατέστη αμετάκλητη, αλλά προτού καταστεί αμετάκλητη η απόφαση σχετικά με τις οικονομικές συνέπειες, δεν καθιστά άνευ αντικειμένου την αστική διαδικασία σχετικά με τη λύση του συζυγικού δεσμού. Επομένως, η εν λόγω διαδικασία μπορεί να συνεχιστεί με σκοπό τον καθορισμό του δικαιώματος διατροφής και των λεπτομερειών καταβολής της διατροφής (64), και
–        η διατήρηση των παρεπόμενων του διαζυγίου οικονομικών μέτρων επιβεβαιώνεται, ακόμη και σε περίπτωση κήρυξης της ακυρότητας του γάμου (65).
71.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ισπανική Κυβέρνηση διευκρίνισε ότι το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο) έχει κρίνει επίσης ότι δικαστική απόφαση διαζυγίου δεν είναι ασυμβίβαστη με τη μεταγενέστερη αναγνώριση των αστικών συνεπειών απόφασης ακύρωσης του γάμου εκδοθείσας από εκκλησιαστικό δικαστήριο, καθότι η απόφαση αυτή, όταν αναγνωρίζεται, δεν τροποποιεί ούτε μεταβάλλει τις αστικές συνέπειες του διαζυγίου (66).
72.      Στην υπόθεση της κύριας δίκης, όσον αφορά τις οικονομικές συνέπειες του διαζυγίου, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι γνωρίζει την απόφαση του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) αριθ. 9004, της 31ης Μαρτίου 2021, και τη δυνατότητα χρήσης του μηχανισμού προσαρμογής (67).
73.      Τέλος, όσον αφορά το ασυμβίβαστο της απόφασης διαζυγίου και της απόφασης που αναγνωρίζει τις αστικές συνέπειες της ακύρωσης του γάμου, το οποίο μνημόνευσε το αιτούν δικαστήριο (68), παρατηρώ ότι προβάλλεται υποθετικώς, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να εξεταστεί στο πλαίσιο αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Εν πάση περιπτώσει, διευκρινίζω ότι, για τους λόγους που εκτέθηκαν στα σημεία 57 και 61 των παρουσών προτάσεων, δεν είναι δυνατή ερμηνεία του άρθρου 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα σε συνδυασμό με το άρθρο 63, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, του ίδιου κανονισμού, η οποία μεταβάλλει τη σειρά με την οποία τα δικαστήρια οφείλουν να αναστείλουν την έκδοση απόφασης και να διαπιστώσουν την έλλειψη διεθνούς δικαιοδοσίας τους, κατά τα προβλεπόμενα στο πρώτο ως άνω άρθρο, με σκοπό την αντιμετώπιση του κινδύνου μη αναγνώρισης (69) της απόφασης με την οποία αναγνωρίζονται οι αστικές συνέπειες απόφασης ακύρωσης γάμου τελεσθέντος βάσει κονκορδάτου εκδοθείσας από εκκλησιαστικό δικαστήριο, την οποία εκδίδει ιταλικό κρατικό δικαστήριο δυνάμει του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση του 1984.
74.      Περατώνοντας την ανάλυσή μου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ότι οι προϋποθέσεις της εκκρεμοδικίας, οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, δεν πληρούνται και ότι, κατά συνέπεια, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο υποβλήθηκε για την περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα.
V.      Πρόταση
75.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Oberlandesgericht Stuttgart (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο Στουτγάρδης, Γερμανία) ως εξής:
Το άρθρο 19, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΚ) 2201/2003 του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2003, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2116/2004 του Συμβουλίου, της 2ας Δεκεμβρίου 2004,
έχει την έννοια ότι:
η ιταλική διαδικασία για την αναγνώριση απόφασης ακύρωσης γάμου εκδοθείσας από εκκλησιαστικό δικαστήριο, η οποία κινείται ενώπιον Corte d’appello (εφετείου, Ιταλία) έχοντος διεθνή δικαιοδοσία σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κονκορδάτου του Λατερανού της 11ης Φεβρουαρίου 1929, που συνήφθη μεταξύ της Ιταλίας και της Αγίας Έδρας, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία, και το πρόσθετο πρωτόκολλό της, που υπεγράφη στη Ρώμη στις 18 Φεβρουαρίου 1984, δεν συνιστά διαδικασία ακύρωσης γάμου κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, του κανονισμού 2201/2003, όπως τροποποιήθηκε.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Στο εξής: γάμος τελεσθείς βάσει κονκορδάτου.
3      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2003, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 (ΕΕ 2003, L 338, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 2116/2004 του Συμβουλίου, της 2ας Δεκεμβρίου 2004 (ΕΕ 2004, L 367, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες IIα).
4      Η συμφωνία υπεγράφη στη Ρώμη στις 18 Φεβρουαρίου 1984 (στο εξής: κονκορδάτο του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984). Η συμφωνία κυρώθηκε με τον legge n. 121 – Ratifica ed esecuzione dell’accordo, con protocollo addizionale, che apporta modificazioni al Concordato lateranense dell’11 febbraio 1929, tra la Repubblica italiana e la Santa Sede (νόμο 121, περί κυρώσεως και εκτελέσεως της συμφωνίας, και του πρόσθετου πρωτοκόλλου της, που τροποποιεί το κονκορδάτο του Λατερανού της 11ης Φεβρουαρίου 1929, μεταξύ της Ιταλίας και της Αγίας Έδρας), της 25ης Μαρτίου 1985 (GURI αριθ. 85, της 10ης Απριλίου 1985, σ. 3 – τακτικό συμπλήρωμα της GURI αριθ. 28).
5      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 2019, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας, και για τη διεθνή απαγωγή παιδιών (ΕΕ 2019, L 178, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες ΙΙβ). Σχετικά με τις μεταβατικές διατάξεις, βλ. άρθρο 100 του εν λόγω κανονισμού.
6      Στο κεφάλαιο III του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αναγνώριση και εκτέλεση», το τμήμα 1, σχετικά με την «[α]ναγνώριση», περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα άρθρα 21 και 22. Βλ. σημείο 49 και υποσημείωση 69 των παρουσών προτάσεων.
7      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Ιταλική Κυβέρνηση διευκρίνισε ότι, κατά τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ιταλία), τα άρθρα 796 και 797 του codice di procedura civile (κώδικα πολιτικής δικονομίας), τα οποία περιέχονται στον τίτλο VII του κεφαλαίου IV του εν λόγω κώδικα, που αφορά, μεταξύ άλλων, τα αποτελέσματα των αλλοδαπών αποφάσεων, μολονότι καταργήθηκαν με το άρθρο 73 του legge n. 218 – Riforma del sistema italiano di diritto internazionale privato (νόμου 218 περί μεταρρυθμίσεως του ιταλικού συστήματος ιδιωτικού διεθνούς δικαίου), της 31ης Μαΐου 1995 (τακτικό συμπλήρωμα της GURI αριθ. 128, της 3ης Ιουνίου 1995), εξακολουθούν να παράγουν αποτελέσματα όσον αφορά την αναγνώριση των αποφάσεων ακύρωσης γάμου που εκδίδουν εκκλησιαστικά δικαστήρια, δυνάμει της αρχής του κονκορδάτου (principio concordatario), η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Costituzione (Συντάγματος) [βλ. αποφάσεις του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), της 25ης Μαΐου 2005, αριθ. 11020, και της 14ης Οκτωβρίου 2010, αριθ. 24990].
8      Στο εξής: ιταλικό δικαστήριο.
9      Βλ. άρθρο 63, παράγραφος 2, του κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙα.
10      Η διαδικασία διαζυγίου ξεκίνησε στις 25 Ιανουαρίου 2022. Διέπεται, επομένως, από τον κανονισμό Βρυξέλλες IIα. Βλ. υποσημείωση 5 των παρουσών προτάσεων και απόφαση της 16ης Φεβρουαρίου 2023, Rzecznik Praw Dziecka κ.λπ. (Αναστολή εκτέλεσης της απόφασης επιστροφής) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, σκέψη 55).
11      Βλ. ορισμό στο άρθρο 2, σημείο 4, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, κατά τον οποίο ο όρος «απόφαση» περιλαμβάνει κάθε απόφαση, μεταξύ άλλων διαζυγίου ή ακύρωσης γάμου, που εκδίδεται από αρχή η οποία ασκεί δικαιοδοτικά καθήκοντα σε κράτος μέλος, όπως έχει προσδιοριστεί από το Δικαστήριο. Συγκεκριμένα, όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού (ΕΕ) 1259/2010 του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2010, για τη θέσπιση ενισχυμένης συνεργασίας στον τομέα του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό (ΕΕ 2010, L 343, σ. 10), γνωστού με την ονομασία «Ρώμη III», το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης είχε αποκλειστικώς υπόψη τις περιπτώσεις στις οποίες το διαζύγιο απαγγέλλεται είτε από κρατικό δικαστήριο είτε από δημόσια αρχή ή υπό τον έλεγχό της και ότι, κατά συνέπεια, δεν εμπίπτει στον εν λόγω κανονισμό το διαζύγιο που στηρίζεται σε «μονομερή δήλωση ιδιωτικής βουλήσεως» ενώπιον θρησκευτικού δικαστηρίου. Βλ. απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Sahyouni (C‑372/16, EU:C:2017:988, σκέψη 45).
12      Βλ. άρθρο 1, σημείο 20, Β, της εισηγητικής έκθεσης της σύμβασης που καταρτίστηκε βάσει του άρθρου Κ.3 της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές (ΕΕ 1998, C 221, σ. 27) (στο εξής: έκθεση Borrás). Εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 28 Μαΐου 1998. Υπενθυμίζεται ότι το Συμβούλιο είχε καταρτίσει την εν λόγω σύμβαση, με πράξη της 28ης Μαΐου 1998 (ΕΕ 1998, C 221, σ. 1, στο εξής: Σύμβαση των Βρυξελλών II). Η Σύμβαση δεν τέθηκε σε ισχύ. Το περιεχόμενό της επαναλήφθηκε σε μεγάλο βαθμό στον κανονισμό (ΕΚ) 1347/2000 του Συμβουλίου, της 29ης Μαΐου 2000, περί της διεθνούς δικαιοδοσίας, αναγνώρισης και εκτέλεσης αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας έναντι των κοινών τέκνων των συζύγων (ΕΕ 2000, L 160, σ. 19) (στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες II). Ο κανονισμός αυτός καταργήθηκε με τον κανονισμό Βρυξέλλες IIα, ο οποίος εφαρμόζεται, μεταξύ άλλων, στις αγωγές που ασκούνται από την 1η Μαρτίου 2001. Στο μέτρο που η Σύμβαση των Βρυξελλών II ενέπνευσε το περιεχόμενο των κανονισμών που τη διαδέχθηκαν, η έκθεση Borrás εξακολουθεί να διαφωτίζει την ερμηνεία των αντίστοιχων διατάξεων του κανονισμού Βρυξέλλες IIα.
13      Βλ. σημείο 2 των παρουσών προτάσεων.
14      Βλ. Gaudemet, J., «L’Accord du 18 février 1984 entre l’Italie et le Saint Siège», Annuaire français de droit international, CNRS, Παρίσι, 1984, σ. 209 έως 220, ιδίως
σ. 211, 212 και 216.
15      Πρβλ., όσον αφορά το άρθρο 8 του κονκορδάτου του Λατερανού, σημείο 4, στοιχείο β), του πρόσθετου πρωτοκόλλου. Ο χαρακτήρας δημόσιας τάξης της αρχής της διάκρισης των δύο εννόμων τάξεων (κοσμικής και θρησκευτικής) συνάγεται επίσης από το άρθρο 63, παράγραφος 4, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, το οποίο προβλέπει ότι ο έλεγχος των πορτογαλικών αποφάσεων ακύρωσης γάμου από τα πολιτικά δικαστήρια της Ισπανίας, της Ιταλίας και της Μάλτας εκτείνεται εντός του χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης (στο εξής: ΧΕΑΔ), πέραν των κονκορδάτων που έχουν συναφθεί μεταξύ των ανωτέρω κρατών μελών και της Αγίας Έδρας (βλ. υποσημείωση 53 των παρουσών προτάσεων).
16      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Ιταλική Κυβέρνηση υπενθυμίζει ότι οι αρχές του κανονικού δικαίου όσον αφορά την ελαττωματικότητα του γάμου διαφέρουν από τις αρχές του ιταλικού αστικού δικαίου, καθόσον το κανονικό δίκαιο δέχεται την ενδιάθετη επιφύλαξη, σε σχέση, για παράδειγμα, με το bonum sacramenti (αδιάρρηκτο του συζυγικού δεσμού) και τον bonum prolis (σκοπό τεκνογονίας του γάμου), καθώς και τον ευλαβικό φόβο.
17      Ο όρος «εκκλησιαστική απόφαση» χρησιμοποιείται στο άρθρο 8, παράγραφος 2, τελευταίο εδάφιο, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984.
18      Δεδομένου ότι η διατύπωση του άρθρου 20, παράγραφοι 1 και 3, του κανονισμού Βρυξέλλες IIβ είναι κατ’ ουσίαν πανομοιότυπη με τη διατύπωση του άρθρου 19, παράγραφοι 1 και 3, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η ερμηνεία που θα δοθεί στο δεύτερο άρθρο θα ισχύει επίσης για το πρώτο.
19      Ο όρος χρησιμοποιείται στην έκθεση Borrás (σημείο 54).
20      Η περίπτωση της «μη γνήσιας εκκρεμοδικίας» δεν μνημονεύεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, το οποίο αφορά «αγωγές για θέματα διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού ή ακύρωσης γάμου». Η παράγραφος 2 του ως άνω άρθρου διατηρήθηκε για την εξέταση ειδικότερα των «αγωγ[ών] για θέματα γονικής μέριμνας ενός παιδιού, με το ίδιο αντικείμενο και την ίδια αιτία», οι οποίες περιλαμβάνονταν στις αγωγές που μνημονεύονταν στο άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες II. Βλ. έκθεση Borrás (σημείο 54).
21      Βλ. έκθεση Borrás (σημείο 52).
22      Βλ. αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 2015, A (C‑489/14, EU:C:2015:654, σκέψη 33), και της 16ης Ιανουαρίου 2019, Liberato (C‑386/17, EU:C:2019:24, σκέψη 35).
23      Πρβλ. έκθεση Borrás (σημείο 54). Στην έκθεση διευκρινίζεται ότι δεν προκρίθηκε η λύση «κατά την οποία διατηρείται η ισχύς έλξεως της δικαιοδοσίας με τα μεγαλύτερα αποτελέσματα προκειμένου να δοθεί ασφάλεια και να αποφευχθούν προβλήματα στα κράτη των οποίων η νομοθεσία δεν γνωρίζει ούτε τον δικαστικό χωρισμό ούτε την ακύρωση».
24      Η υπογράμμιση δική μου. Παρατηρώ ότι στο κείμενο, στη γαλλική γλώσσα, του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες IIβ, ο όρος «demandes» (αγωγές) αντικαταστάθηκε,
σε ορισμένες γλωσσικές αποδόσεις, με τον όρο «procédures» (διαδικασίες), στοιχείο το οποίο δεν ασκεί οιαδήποτε επιρροή. Πρβλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2010, Purrucker (C‑296/10, EU:C:2010:665, σκέψη 64).
25      Βλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, Hadadi (C‑168/08, EU:C:2009:474, σκέψεις 48 και 49).
26      Βλ. απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 2021, IB (Συνήθης διαμονή συζύγου – Διαζύγιο) (C‑289/20, EU:C:2021:955, σκέψη 45).
27      Βλ. απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2016, Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Στην έκθεση Borrás (σημείο 5, στοιχείο γʹ), διευκρινίζεται επίσης ότι η απόφαση θέσπισης κανόνων περί εκκρεμοδικίας σε ευρωπαϊκή σύμβαση συνιστά «καινοτομία πολύ σημαντική η οποία αυτή καθεαυτή δικαιολογεί τη σύμβαση [των Βρυξελλών II] και συμβάλλει επίσης στην αποφυγή αντιφατικών αποφάσεων». Εντούτοις, ούτε στη Σύμβαση αυτή ούτε στους επακόλουθους κανονισμούς περιέχεται διάταξη αντίστοιχη με τη διάταξη που περιλήφθηκε, σε σχέση με αστικές και εμπορικές υποθέσεις, στο άρθρο 29, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1), γνωστού ως «κανονισμού Βρυξέλλες Iα». Κατά τη διάταξη αυτή, κατόπιν αιτήσεως δικαστηρίου που επελήφθη της διαφοράς, οιοδήποτε άλλο επιληφθέν δικαστήριο ενημερώνει αμελλητί το εν λόγω δικαστήριο σχετικά με την ημερομηνία κατά την οποία του υποβλήθηκε η διαφορά σύμφωνα με το άρθρο 32.
28      Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων. Βλ. επίσης Leborgne, F., «Article 63. Traités conclus avec le Saint-Siège», σε Corneloup, S., Droit européen du divorce, Lexis Nexis, Παρίσι, 2013, σ. 471 έως 476, ιδίως
σημείο 2 (σ. 474).
29      Ο όρος στην ιταλική γλώσσα είναι «delibazione». Πρόκειται για την ειδική δικαστική διαδικασία με την οποία αναγνωρίζεται, σε συγκεκριμένο κράτος, κατόπιν αιτήσεως ενός διαδίκου, η νομική ισχύς απόφασης εκδοθείσας από δικαστική αρχή άλλου κράτους. Βλ. De Gregorio, T., «La delibazione delle sentenze di nullità matrimoniale: orientamenti giurisprudenziali e nuove questioni», Ius in Itinere, Rivista Giuridica (διατίθεται
στο
διαδίκτυο), 2025.
30      Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην απόφαση της 20ής Ιουλίου 2001, Pellegrini κατά Ιταλίας (CE:ECHR:2001:0720JUD003088296), και ειδικότερα στη σκέψη 31, η οποία περιλαμβάνει την παράθεση του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κονκορδάτου του Λατερανού. Βλ. επίσης Cesarini, A., «Libertà e responsabilità nella convivenza coniugale: la stabilità dell’assegno divorzile a seguito di “delibazione” della nullità canonica», Stato, Chiese e Pluralismo Confessionale (διατίθεται
στο
διαδίκτυο), αριθ. 11, 7 Ιουνίου 2021. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ισπανική Κυβέρνηση εξέθεσε ότι το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο, Ισπανία) έχει αποφανθεί ότι οι αποφάσεις εκκλησιαστικών δικαστηρίων εξομοιώνονται, για σκοπούς αναγνώρισης, με τις αποφάσεις αλλοδαπών δικαστηρίων και, επομένως, τούτο επιβάλλει την υποχρέωση στο δικαστήριο που τις αναγνωρίζει να ενεργήσει συμφώνως προς τις αρχές της πλήρους δικαιοδοσίας του Ισπανού δικαστή για να αποφανθεί επί των αστικών συνεπειών τους. Βλ., στο ίδιο πνεύμα, Ramos, R. M. M., Estudos de Direito Internacional Privado e de Direito Processual Civil Internacional, II, Coimbra Editora, Κοΐμπρα, 2007, ιδίως το μέρος που φέρει τον τίτλο «A Concordata de 2004 e o direito internacional privado português», σ. 335 έως 388, ιδίως σ. 361. Αφενός, υπενθυμίζεται ότι σκοπός της διαδικασίας κήρυξης εκτελεστότητας (exequatur) είναι να καταστεί εκτελεστή, στο κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται η αίτηση, δικαστική απόφαση άλλου κράτους η οποία είναι εκτελεστή. Αφετέρου, η διαδικασία αυτή απλουστεύθηκε ή καταργήθηκε σταδιακά εντός του ΧΕΑΔ, δυνάμει της αρχής ότι απόφαση εκδοθείσα σε ένα κράτος μέλος πρέπει να αντιμετωπίζεται ωσάν να είχε εκδοθεί στο κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται η αίτηση. Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Απριλίου 2012, Health Service Executive (C‑92/12 PPU, EU:C:2012:255, σκέψεις 100 έως 103 και σκέψεις 116 και 118).
31      Βλ. Joubert, N., «Article 1er – Champ d’application», σε
Corneloup, S., Gallant, E., Égéa, V., και
Jault-Seseke, F., Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international: commentaire
du
règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles
II
ter),
Bruylant, Βρυξέλλες, 2023, σ. 37 έως 56, ιδίως
σ. 43, και, στο
ίδιο
σύγγραμμα, Corneloup, S., «Article 30 – Reconnaissance d’une décision», σ. 399 έως 413, ιδίως
σ. 404. Η Ισπανική Κυβέρνηση χρησιμοποίησε επίσης τον όρο αυτόν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση σχετικά με τη διαδικασία που καθιερώθηκε με το κονκορδάτο που συνήψε η Ισπανία, η οποία είναι ανάλογη της διαδικασίας που προβλέπεται από το κονκορδάτο του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984 (βλ. άρθρο 63, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα). Βλ. επίσης
Guzmán Altuna, M., «La homologación civil de resoluciones matrimoniales canónicas. Efectos derivados de su reconocimiento», Diario de Jurisprudencia, El Derecho Editores, 7 Μαΐου 2001, αριθ. 1382, σ. 1, και
άρθρο
της
ίδιας
συγγραφέα
με
τίτλο
«Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas», Diario de Jurisprudencia, El Derecho Editores, 5 Οκτωβρίου 2005, αριθ. 2181, σ. 5.
32      Βλ. πρώτο άρθρο της Guzmán Altuna, M., όπ.π. (σ. 1), και δεύτερο άρθρο της ίδιας συγγραφέα, όπ.π. (σ. 5), που μνημονεύονται στην υποσημείωση 31 των παρουσών προτάσεων (ελεύθερη απόδοση).
33      Όσον αφορά το άρθρο 63, παράγραφος 4, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, βλ. Rauscher, T., «Artikel 63: Verträge mit dem Heiligen Stuhl», σε
Europäisches Zivilprozess- und Kollisionsrecht, Kommentar Brüssel IIa-VO, EG-UntVO, HUntVerfÜbk 2007, EU-EheGüterVO-E, EU-LP-GüterVO-E, EU-SchutzMVO, Otto Schmidt, Κολωνία, 2015, σ. 390 έως 393, ιδίως
σημείο 8 (σ. 392).
34      Βλ. Spellenberg, U., «Art. 63», σε von Staudingers, J., Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche/IPR- Internationales Verfahrensrecht in Ehesachen 1 (Europäisches Recht, Brüssel IIa-VO),
Sellier, Βερολίνο, 2015, σ. 345 έως 348, ιδίως
σ. 346 και 347.
35      Η Ιταλική Κυβέρνηση διευκρινίζει με τις γραπτές παρατηρήσεις της ότι τα εκκλησιαστικά δικαστήρια «υπάγονται σε ξένη έννομη τάξη».
36      Βλ. σημείο 28 των παρουσών προτάσεων.
37      Βλ. σημεία 9 και 25 των παρουσών προτάσεων. Βλ. επίσης Gaudemet, J., όπ.π., σ. 216. Ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι, όπως και «στην περίπτωση της εφαρμογής σε ένα κράτος των αποφάσεων που εκδίδουν τα δικαστήρια άλλου κράτους», «[σ]εβόμενη τη δικαιοδοσία των εκκλησιαστικών δικαστηρίων “στην έννομη τάξη τους”, η Ιταλική Δημοκρατία αναγνωρίζει τα αποτελέσματα των εν λόγω αποφάσεων μόνον εφόσον πληρούν τις απαιτήσεις της ιταλικής έννομης τάξης».
38      Βλ. σημείο 3 των παρουσών προτάσεων. Σχετικά με το νέο καθεστώς που προέκυψε από το κονκορδάτο που συνήφθη μεταξύ της Αγίας Έδρας και της Πορτογαλίας στις 18 Μαΐου 2004, που μνημονεύεται στο άρθρο 99, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες IIβ, το οποίο κατάργησε την προϋφιστάμενη διαδικασία αυτόματης και άνευ οιουδήποτε ελέγχου κήρυξης της εκτελεστότητας (exequatur) των αποφάσεων εκκλησιαστικών δικαστηρίων, και αντικατέστησε την εν λόγω διαδικασία με έλεγχο παρόμοιο με τον έλεγχο που διενεργούν τα άλλα κράτη (Ισπανία και Ιταλία), καθώς και σχετικά με τη διαπίστωση ότι η αλλαγή αυτή κατέστη αναγκαία λαμβανομένης υπόψη της απόφασης του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) της 20ής Ιουλίου 2001, Pellegrini κατά Ιταλίας (CE:ECHR:2001:0720JUD003088296), βλ. Ramos, R. M. M., όπ.π., ιδίως σ. 365. Βλ. επίσης σχετικά με τη νέα αυτή διαδικασία, Leborgne, F., όπ.π., σημείο 2 (σ. 473) και, σχετικά με την προμνησθείσα απόφαση του ΕΔΔΑ, σημείο 3 (σ. 476).
39      Βλ. Gaudemet-Tallon, H., «La désunion du couple en droit international privé», Recueil des cours de l’Académie de droit international de La Haye, Nijhoff, Dordrecht, 1991, τόμος 226, σ. 185 έως 198, ιδίως
σημεία 26 και 27 (σ. 196).
40      Βλ., σχετικά
με
την
εφαρμογή
παρόμοιων
κριτηρίων
από
τα
ισπανικά
δικαστήρια, Guzmán Altuna, M., «La homologación civil de resoluciones matrimoniales canónicas. Efectos derivados de su reconocimiento», όπ.π., σ. 1, και «Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas», όπ.π., σ. 1.
41      Βλ. άρθρο 8, παράγραφος 2, στοιχείο c, του κονκορδάτου του Λατερανού, όπως τροποποιήθηκε με τη συμφωνία του 1984. Η υπογράμμιση δική μου. Πρβλ. σημείο 9 των παρουσών προτάσεων. Βλ., σχετικά με το ιστορικό των διατάξεων αυτών, οι οποίες είναι απόρροια της συμφωνίας της 18ης Φεβρουαρίου 1984, περί τροποποιήσεως του κονκορδάτου του Λατερανού της 11ης Φεβρουαρίου 1929, και οι οποίες θεσπίστηκαν μετά την απόφαση του Corte costituzionale (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Ιταλία) αριθ. 18, της 2ας Φεβρουαρίου 1982, Gaudemet-Tallon, H., όπ.π., σημείο 20 (σ. 192), και De Gregorio, T., όπ.π. Βλ. επίσης Leborgne, F., όπ.π., σημείο 3 (σ. 475 και 476). Σχετικά με το ζήτημα του σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας στην Ισπανία, την Ιταλία και τη Μάλτα, βλ. Garcia Ruiz, Y., «Articulo 99. Tratados con la Santa Sede», σε
Palao Moreno, G., El nuevo marco europeo en materia matrimonial, responsabilidad parental y sustracción de menores: comentarios al Reglamento (UE) n
o 2019/1111,
Tirant lo Blanch, Βαλένθια, 2022, σ. 777 έως 782, ιδίως
σ. 781 και 782.
42      Βλ. έκθεση Borrás (σημεία 120 έως 123, ιδίως σημείο 120), σχετικά με το γεγονός ότι η Πορτογαλία θα παρέβαινε τις διεθνείς υποχρεώσεις της εάν δεχόταν ένα κείμενο που αναγνώριζε τη διεθνή δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων.
43      Βλ. έκθεση Borrás (σημείο 120, πέμπτη παράγραφος) και Leborgne, F., όπ.π., σημείο 2 (σ. 474). Μετά το κονκορδάτο που συνήφθη μεταξύ της Αγίας Έδρας και της Πορτογαλίας στις 18 Μαΐου 2004, το οποίο μνημονεύεται στο άρθρο 99 του κανονισμού Βρυξέλλες IIβ, οι διαδικασίες είναι παρόμοιες. Βλ. υποσημείωση 38 των παρουσών προτάσεων.
44      Βλ., ως προς την παραπομπή σε άλλες διατάξεις που προβλέπεται ρητά στο ίδιο άρθρο 63, σημείο 49 των παρουσών προτάσεων. Βλ., συγκριτικά, άρθρο 59, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, σχετικά με τη σύμβαση μεταξύ Δανίας, Φινλανδίας, Ισλανδίας, Νορβηγίας και Σουηδίας, η οποία περιέχει διατάξεις ιδιωτικού διεθνούς δικαίου σχετικά με το γάμο, την υιοθεσία και την επιμέλεια, που υπεγράφη στη Στοκχόλμη στις 6 Φεβρουαρίου 1931 [Recueil des traités de la Société des Nations, τόμος 126, σ. 141, αριθ. 2877 (1931-1932)], η οποία μνημονεύεται στο άρθρο 59, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ.
45      Βλ. άρθρο 40 του κανονισμού Βρυξέλλες II και άρθρο 99 του κανονισμού Βρυξέλλες IIβ.
46      Στην Πορτογαλία, από τη διεθνή συμφωνία που συνήφθη μεταξύ του συγκεκριμένου κράτους και της Αγίας Έδρας στις 18 Μαΐου 2004. Προηγουμένως, η
διεθνής
δικαιοδοσία
ήταν
αποκλειστική
στο
κράτος
αυτό. Βλ. έκθεση Borrás (σημεία 120 και 121) και Gaudemet-Tallon, H., «Le Règlement no 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: “Compétence, reconnaissance et exécution des décisions en matière matrimoniale et en matière de responsabilité parentale des enfants communs”», Journal du droit international (Clunet), LexisNexis, Παρίσι, 2001, αριθ. 2, σ. 381 έως 445, ιδίως σημείο 111 (σ. 425).
47      Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.
48      Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.
49      Υπεγράφη
στις 23 Μαΐου 1969 [Recueil des traités des Nations unies,
τόμος 1155, σ. 331, αριθ. 18232 (1980)] και άρχισε να ισχύει στις 27 Ιανουαρίου 1980 (στο εξής: Σύμβαση της Βιέννης). Το διεθνές δίκαιο των συνθηκών κωδικοποιήθηκε, κατ’ ουσίαν, με τη Σύμβαση της Βιέννης. Κατά το άρθρο της 1, η Σύμβαση εφαρμόζεται επί των συνθηκών μεταξύ κρατών. Βλ. απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 2010, Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, σκέψη 40).
50      Η υπογράμμιση δική μου.
51      Βλ. σημείο 25 των παρουσών προτάσεων.
52      Πρβλ. άρθρο 31, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της Σύμβασης της Βιέννης.
53      Βλ. απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 2010, Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, σκέψεις 43 και 44). Το άρθρο 63, παράγραφος 4, του κανονισμού Βρυξέλλες IIα αποτελεί ενδιαφέρον παράδειγμα της αρχής κατά την οποία οι συνθήκες δεσμεύουν μόνον τα συμβαλλόμενα μέρη. Συγκεκριμένα, το κονκορδάτο που συνήφθη μεταξύ της Πορτογαλίας και της Αγίας Έδρας δεν παράγει άμεσα αποτελέσματα στην Ισπανία, την Ιταλία και τη Μάλτα. Επ’ αυτού, βλ. Gaudemet-Tallon, H., «Le Règlement no 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: “Compétence, reconnaissance et exécution des décisions en matière matrimoniale et en matière de responsabilité parentale des enfants communs”», όπ.π., ιδίως
σημείο 112 (σ. 426). Η συγγραφέας διαπίστωσε ότι ο κανονισμός Βρυξέλλες II, στον οποίο είχε προβλεφθεί, στο άρθρο 40, παράγραφος 4, ο ίδιος κανόνας με αυτόν που διατυπώνεται στο εν λόγω άρθρο 63, παράγραφος 4, «σεβάστηκε επιμελώς τις επιταγές που ήταν, συγχρόνως, δημόσιου διεθνούς δικαίου και θρησκευτικού χαρακτήρα διατηρώντας τους μηχανισμούς που καθιερώθηκαν με το κονκορδάτο καθώς και τις διατάξεις του εσωτερικού δικαίου που θεσπίστηκαν για την εφαρμογή [τους]». Η εν λόγω αρχή διατηρήθηκε, εξάλλου, στο άρθρο 99, παράγραφος 4, του κανονισμού Βρυξέλλες IIβ, μολονότι το άρθρο 16 του κονκορδάτου που συνήφθη μεταξύ της Πορτογαλίας και της Αγίας Έδρας στις 18 Μαΐου 2004 προβλέπει, όπως και στην περίπτωση της Ισπανίας, της Ιταλίας ή της Μάλτας, πανομοιότυπη διαδικασία αναγνώρισης των αποτελεσμάτων των αποφάσεων εκκλησιαστικών δικαστηρίων.
54      Βλ. απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 2014, Manzi και Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, σκέψη 47).
55      Βλ. απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 2014, Manzi και Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56      Βλ. απόφαση της 6ης Μαρτίου 2025, Anikovi (C‑395/23, EU:C:2025:142, σκέψεις 42, 44 έως 47 και 49).
57      Βλ. σημείο 34 των παρουσών προτάσεων.
58      Βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 8 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα, στην οποία διευκρινίζεται ότι ο κανονισμός δεν πρέπει να επηρεάζει τις περιουσιακές συνέπειες του γάμου.
59      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 2008, για τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και τη συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής (ΕΕ 2009, L 7, σ. 1), ο οποίος εφαρμόζεται από τις 18 Ιουνίου 2011, δυνάμει του άρθρου του 76, τρίτο εδάφιο.
60      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 24ης Ιουνίου 2016, για τη θέσπιση ενισχυμένης συνεργασίας στον τομέα της διεθνούς δικαιοδοσίας, του εφαρμοστέου δικαίου και της αναγνώρισης και εκτέλεσης αποφάσεων σε ζητήματα περιουσιακών σχέσεων των συζύγων (ΕΕ 2016, L 183, σ. 1), ο οποίος εφαρμόζεται στις διαδικασίες που κινούνται από τις 29 Ιανουαρίου 2019, δυνάμει του άρθρου του 69.
61      Βλ. Borrás, A., «Introduction générale», σε Corneloup, S., Droit européen du divorce,
όπ.π., σ. 1 έως 25, ιδίως
σημείο 9 (σ. 11 και 12). Βλ. Bonomi, A., «Remarques liminaires et détermination du champ d’application des règles et compétence en matière matrimoniale», σε Corneloup, S., Gallant, E., Égéa, V., και Jault-Seseke, F., Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international: commentaire du règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles II ter),
όπ.π., σ. 82 έως 106, ιδίως
σ. 92. Ο σχολιασμός αυτός ο οποίος αφορά τον κανονισμό Βρυξέλλες IΙβ ισχύει επίσης για το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού Βρυξέλλες IΙα τον οποίο κατάργησε.
62      Βλ. Gaudemet-Tallon, H., «La désunion du couple en droit international privé», όπ.π., σ. 121, σημεία 96 επ. Κατά τη συγγραφέα, «στο ιδιωτικό διεθνές δίκαιο, παρατηρείται μια τάση υπέρ της εφαρμογής δικαίου που αναγνωρίζει τον νομιζόμενο γάμο, ώστε να “διαφυλάσσεται”, τρόπον τινά, ο γάμος για το παρελθόν». Η συγγραφές εκθέτει, διά παραπομπής στη γαλλική νομολογία, τις διάφορες εναλλακτικές δυνατότητες της επιλογής ενός αντικειμενικού συνδετικού στοιχείου, οι οποίες συνηγορούν μάλλον υπέρ των εικαζόμενων αποτελεσμάτων του ακυρωθέντος γάμου, όταν τουλάχιστον ένας εκ των συζύγων αγνοούσε καλόπιστα την ακυρότητα του γάμου. Βλ. επίσης Bonomi, A., όπ.π., σημείο 23 (σ. 92).
63      Βλ., μεταξύ
άλλων, άρθρο
με
τίτλο «Nullità del matrimonio e assegno di divorzio – Ufficio nazionale per i problemi giuridici»,
διατίθεται στο διαδίκτυο στη διεύθυνση: https://giuridico.chiesacattolica.it/nullita-del-matrimonio-e-determinazione-dellassegno-di-divorzio/, και Siciliano, V., «Le Sezioni Unite sugli effetti della delibazione della sentenza ecclesiastica di nullità del matrimonio concordatario nel giudizio di divorzio», Cammino Diritto, Diritto Ecclesiastico e Canonica, (διατίθεται
στο
διαδίκτυο), αριθ. 5, 2021, και Cesarini, A., όπ.π.
64      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της ολομέλειας του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), αριθ. 9004, της 31ης Μαρτίου 2021. Κατά τον Cesarini, A., όπ.π., η απόφαση αυτή αποτελεί συνέχεια των αποφάσεων της ολομέλειας του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), αριθ. 16379, της 17ης Ιουλίου 2014, και αριθ. 18287, της 11ης Ιουλίου 2018, με σκοπό την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της κοινής ζωής των συζύγων και των αμοιβαίων υποχρεώσεων που συνδέονται με αυτήν.
65      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), αριθ. 21331, της 18ης
Σεπτεμβρίου 2013.
66      Βλ. Guzmán Altuna, M., «Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas», όπ.π., σ. 4 και 5. Η συγγραφέας σχολιάζει, μεταξύ άλλων, την απόφαση του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου) αριθ. 227/2001, της 5ης Μαρτίου 2001, κατά την οποία «οι αστικές συνέπειες του διαζυγίου δεν τροποποιούνται ούτε μεταβάλλονται από τη μεταγενέστερη κήρυξη της ακυρότητάς του από εκκλησιαστικό δικαστήριο» διότι «ο εκκλησιαστικός τομέας και ο αστικός τομέας […] λειτουργούν παράλληλα, χωρίς δυνατότητα μεταξύ τους παρεμβάσεων οι οποίες θα μπορούσαν να έχουν ως αποτέλεσμα την απώλεια της αποτελεσματικότητας της απόφασης πολιτικού δικαστηρίου που εκδόθηκε σε άλλη διαδικασία γαμικών διαφορών η οποία διεξήχθη ενώπιον του πολιτικού δικαστηρίου μετά την αναγνώριση της συμφωνίας, προς το δίκαιο του κράτους, της απόφασης του εκκλησιαστικού δικαστηρίου» (ελεύθερη απόδοση).
67      Βλ., επιπλέον, όσον αφορά τα δικαιώματα διατροφής κατά τη διάρκεια του γάμου, δυνάμει του άρθρου 1361 του Bürgerliches Gesetzbuch (αστικού κώδικα), ακόμη και αν, στην Ιταλία, ο θρησκευτικός γάμος έπρεπε να ακυρωθεί από πολιτικό δικαστήριο, δεδομένου ότι, στο γερμανικό δίκαιο, η κήρυξη της ακυρότητας γάμου από την Εκκλησία ουδεμία ασκεί επιρροή στο δικαίωμα διατροφής λόγω λύσης του γάμου, Flindt, J. O., «Kein Vorrang des italienischen Delibationsverfahrens vor deutschem Trennungsunterhaltsverfahren», Neue Zeitschrift für Familienrecht, C.H. Beck, Μόναχο, αριθ. 5, 2026, σ. 266. Ο συγγραφέας κρίνει πειστική την απόφαση του Oberlandesgericht Stuttgart (ανώτερου περιφερειακού δικαστηρίου Στουτγάρδης) 17 WF 14/25, της 30ής Ιουλίου 2025, η οποία αφορά τους διαδίκους της κύριας δίκης, δεδομένου ότι το εν λόγω δικαστήριο επέτρεψε την ακύρωση.
68      Βλ. σημείο 18 των παρουσών προτάσεων.
69      Βλ. άρθρο 22 του κανονισμού Βρυξέλλες IIα σχετικά με τους «[λ]όγο[υς] μη αναγνώρισης αποφάσεων που αφορούν διαζύγιο, δικαστικό χωρισμό ή ακύρωση γάμου». Στο στοιχείο γʹ προβλέπεται ότι απόφαση που αφορά διαζύγιο, δικαστικό χωρισμό ή ακύρωση γάμου δεν αναγνωρίζεται εάν είναι ασυμβίβαστη με απόφαση που έχει εκδοθεί μεταξύ των ίδιων διαδίκων στο κράτος μέλος αναγνώρισης.