62024CC0296
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
RIMVYDASA NORKUSA
przedstawiona w dniu 12 czerwca 2025 r. (
1
)
Sprawy połączone od C‑296/24 do C‑307/24 [Jouxy] (
i
)
SM,
PX (C‑296/24)
CY (C‑297/24)
LK,
MF (C‑298/24)
OP,
TD (C‑299/24)
MY,
IX (C‑300/24)
AH,
CJ (C‑301/24)
AE (C‑302/24)
BF,
CG (C‑303/24)
LH (C‑304/24)
TB,
MV (C‑305/24)
KN,
PE (C‑306/24)
NB (C‑307/24)
przeciwko
Caisse pour l’avenir des enfants
[wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Luksemburg)]
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 45 TFUE – Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 – Artykuł 67 – Swobodny przepływ pracowników – Równość traktowania – Przywileje socjalne – Rozporządzenie (UE) nr 492/2011 – Artykuł 7 ust. 2 – Dodatek rodzinny – Wykluczenie dziecka współmałżonka lub partnera pracownika niebędącego rezydentem – Odmienne traktowanie dzieci będących rezydentami i nierezydentami – Pojęcie „członka rodziny” – Pojęcie „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka – Kryteria oceny – Domniemanie oparte na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego pracownika i dziecka
I. Wprowadzenie
1.
Skarżący w postępowaniu głównym zamieszkują, w zależności od sprawy, w Belgii, w Niemczech i we Francji, natomiast pracują w Luksemburgu. Z tego powodu podlegają luksemburskim przepisom w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Treść odpowiednich przepisów tego prawa jest znana Trybunałowi, który między innymi w następstwie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego przez conseil supérieur de la sécurité sociale (wysoką radę ds. zabezpieczenia społecznego, Luksemburg) (
2
), miał sposobność przedstawienia tej treści, gdy opisywał ramy prawne w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants (Dziecko współmałżonka pracownika przygranicznego) (
3
), który to wyrok dotyczył tego samego dodatku rodzinnego, co ten rozpatrywany w niniejszych sprawach połączonych.
2.
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie dotyczą bowiem po raz kolejny przepisów prawa luksemburskiego, które stanowią, że pracownikowi przygranicznemu od dnia 1 sierpnia 2016 r. dodatek rodzinny przysługuje wyłącznie na dzieci, do których odnosi się pojęcie „członka rodziny” zdefiniowane w tych przepisach, a mianowicie dzieci pochodzące z małżeństwa, dzieci pozamałżeńskie oraz dzieci adoptowane.
3.
Wnioski te zostały złożone przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Luksemburg) w ramach dwunastu sporów między szeregiem pracowników przygranicznych a Caisse pour l’avenir des enfants (kasą na rzecz przyszłości dzieci, zwaną dalej „CAE”), które to spory dotyczą odmowy przyznania tym pracownikom przez tę kasę dodatku rodzinnego na dziecko współmałżonka lub, zależnie od przypadku, zarejestrowanego partnera, z tego powodu, że dzieci nie łączyły żadne więzi filiacyjne z owymi pracownikami przygranicznymi, w związku z czym nie miały one statusu „członka rodziny”, w myśl definicji pojęcia zawartej w tych przepisach.
4.
W tym kontekście sąd odsyłający chciałby uzyskać wyjaśnienia dotyczące pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu dziecka”, które to pojęcie zostało wypracowane w orzecznictwie Trybunału dotyczącym wykładni art. 45 TFUE, art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia (WE) nr 883/2004 (
4
), a także art. 7 ust. 2 rozporządzenia (UE) nr 492/2011 (
5
).
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
5.
Poza art. 45 TFUE dla niniejszej sprawy istotne są: art. 2 dyrektywy 2004/38 (
6
), art. 1 lit. i), art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1, art. 4, art. 67 i art. 68 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 883/2004, art. 7 ust. 1 i 2, art. 36 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, a także art. 1 oraz art. 2 ust. 1 lit. c) i art. 2 ust. 2 dyrektywy 2014/54 (
7
).
B.
Prawo luksemburskie
6.
Istotnymi przepisami są art. 269 i 270 code de la sécurité sociale (kodeksu zabezpieczenia społecznego) (
8
).
7.
Artykuł 269 tego kodeksu, zatytułowany „Warunki przyznania”, stanowi w ust. 1:
„Wprowadza się dodatek służący zabezpieczeniu przyszłości dzieci, zwany dalej »dodatkiem rodzinnym«.
Prawo do dodatku rodzinnego przysługuje na:
a)
każde dziecko, które faktycznie i w sposób ciągły przebywa w Luksemburgu oraz posiada tam prawne miejsce zamieszkania;
b)
zdefiniowanych w art. 270 członków rodziny każdej osoby podlegającej ustawodawstwu luksemburskiemu i objętej zakresem stosowania rozporządzeń europejskich lub innej umowy dwu- lub wielostronnej zawartej przez Luksemburg w obszarze zabezpieczenia społecznego i przewidującej wypłatę dodatków rodzinnych stosownie do ustawodawstwa państwa miejsca zatrudnienia. Członkowie rodziny powinni zamieszkiwać w państwie określonym we wspomnianych rozporządzeniach lub umowach”.
8.
Artykuł 270 tego kodeksu stanowi:
„Do celów stosowania art. 269 ust. 1 lit. b) członkami rodziny danej osoby, na rzecz których przysługuje prawo do dodatku rodzinnego, są dzieci pochodzące z małżeństwa, dzieci pozamałżeńskie oraz dzieci adoptowane przez tę osobę”.
III. Okoliczności sporu w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
9.
Z dwunastu postanowień odsyłających w sprawach połączonych od C‑296/24 do C‑307/24 wynika, że CAE, działając na podstawie art. 269 i 270 kodeksu zabezpieczenia społecznego, odebrała skarżącym w sporach w postępowaniu głównym (
9
), ze skutkiem od dnia 1 sierpnia 2016 r., prawo do dodatków rodzinnych otrzymywanych przez dzieci ich małżonki lub zarejestrowanego partnera, z tego powodu, że dzieci te, z uwagi na brak więzów filiacyjnych ze skarżącymi, nie miały statusu „członka rodziny” w rozumieniu art. 270 code de la sécurité sociale.
10.
Conseil arbitral de la sécurité sociale (rada arbitrażowa ds. zabezpieczenia społecznego, Luksemburg) uwzględniła środek odwoławczy zmierzający do przywrócenia wypłaty rozpatrywanego dodatku rodzinnego. Jednakże Conseil supérieur de la sécurité sociale (wysoka rada ds. zabezpieczenia społecznego, Luksemburg) zmieniła to orzeczenie i utrzymała w mocy orzeczenie CAE odbierające skarżącym prawo do tego dodatku.
11.
Skarżący wnieśli skargi do Cour de cassation (sądu kasacyjnego, Luksemburg) podnosząc między innymi, że orzeczenie to jest sprzeczne z prawem Unii, a w szczególności, że opiera się ono na zawężającej wykładni pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu dziecka” niebędącego dzieckiem biologicznym pracownika przygranicznego, która to wykładnia stoi w sprzeczności z orzecznictwem wywodzącym się między innymi z wyroku Caisse pour l’avenir des enfants.
12.
Sąd odsyłający wskazuje, że w wyroku tym Trybunał, dokonując wykładni art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 oraz art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38, uzależnił prawo pracownika przygranicznego do otrzymywania rozpatrywanego dodatku rodzinnego na dziecko jego małżonki, z którym nie łączy go więź filiacyjna, od wykazania, że spełnia on przesłankę dotyczącą uczestniczenia w utrzymaniu tego dziecka.
13.
Jeśli chodzi o ewolucję dokonywanej przez Trybunał wykładni tej przesłanki, sąd odsyłający wskazuje przede wszystkim, że Trybunał początkowo posługiwał się pojęciem „uczestniczenia w utrzymaniu”, aby stwierdzić w wyrokach Bernini (
10
), Meeusen (
11
), Komisja/Niderlandy (
12
) oraz Giersch i in. (
13
), że pracownikowi przygranicznemu przysługuje prawo do świadczenia państwowego z tytułu przywileju socjalnego, w tym wypadku pomocy finansowej na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego, na rzecz własnego dziecka, jeżeli w dalszym ciągu uczestniczy w utrzymaniu tego dziecka.
14.
Następnie sąd ten powołuje się na wyrok Depesme i in. (
14
), w którym Trybunał wyjaśnił zakres znaczeniowy tego pojęcia, nadal w kontekście przywileju socjalnego, jakim jest pomoc finansowa na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego, lecz w odniesieniu do dziecka, którego nie łączy więź filiacyjna z pracownikiem przygranicznym.
15.
Wreszcie sąd odsyłający wskazuje, że Trybunał ostatnio posłużył się tym pojęciem w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants (
15
) w celu ustalenia, czy pracownikowi przygranicznemu przysługuje przywilej socjalny, jakim jest wypłata dodatku rodzinnego na dziecko, z którym nie łączy go więź filiacyjna. W tym kontekście Trybunał orzekł między innymi, że wymóg, aby pracownik przygraniczny miał udział w utrzymaniu tego dziecka, wynika z sytuacji faktycznej, której ocena na podstawie dowodów przedstawionych przez zainteresowanego jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, przy czym nie jest konieczne ustalanie powodów tego udziału ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru.
16.
Sąd odsyłający wnioskuje na tej podstawie, że nawet jeśli pojęcie to w myśl orzecznictwa Trybunału wpisuje się w ramy sytuacji faktycznej, nie jest ono jednakże wyłączone spod kontroli sprawowanej przez Trybunał. Sąd ten uważa bowiem, powołując się na wyrok Depesme i in. (
16
) że chodzi tu, w kontekście uregulowań odnoszących się do korzystania z przywilejów socjalnych, o autonomiczne pojęcie prawa Unii, które wymaga jednolitego stosowania i jednolitej wykładni.
17.
W tych okolicznościach Cour de cassation (sąd kasacyjny), postanowieniami z dnia 25 kwietnia 2024 r., które wpłynęły do sekretariatu Trybunału w dniu 26 kwietnia 2024 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, których brzmienie jest identyczne w każdej ze spraw połączonych od C‑296/24 do C‑307/24:
„1)
a)
Czy przesłankę »uczestniczenia w utrzymaniu« dziecka, z której wynika status członka rodziny w rozumieniu przepisów prawa Unii, sformułowaną w orzecznictwie Trybunału w kontekście swobodnego przepływu pracowników i otrzymywania przez pracownika przygranicznego przywileju socjalnego, związanego z wykonywaniem przez niego pracy najemnej w państwie członkowskim, na rzecz dziecka jego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera, z którym nie łączy go więź filiacyjna, interpretowaną samodzielnie lub w związku z zasadą szerokiej wykładni przepisów mających na celu zapewnienie swobodnego przepływu pracowników, należy uznać za spełnioną i w związku z tym uprawniającą do uzyskiwania przywileju socjalnego, na podstawie:
–
samego faktu zawarcia małżeństwa lub zarejestrowanego związku partnerskiego między pracownikiem przygranicznym a rodzicem dziecka;
–
samego faktu wspólnego miejsca zamieszkania lub pobytu pracownika przygranicznego z dzieckiem;
–
samego faktu pokrywania przez pracownika przygranicznego wszelkich wydatków na rzecz dziecka, nawet jeśli:
–
wydatek służy zaspokojeniu potrzeb innych niż podstawowe lub żywieniowe,
–
wydatek jest ponoszony na rzecz osoby trzeciej i przynosi korzyści dziecku jedynie pośrednio,
–
wydatek nie jest ponoszony w wyłącznym lub szczególnym interesie dziecka, lecz przynosi korzyści całemu gospodarstwu domowemu,
–
wydatek jest jedynie okazjonalny,
–
wydatek jest niższy niż wkład rodziców,
–
wydatek jest nieznaczny w stosunku do potrzeb dziecka,
–
samego faktu, że wydatki pokrywane są ze wspólnego rachunku pracownika przygranicznego i jego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera, rodzica dziecka, bez względu na pochodzenie środków zgromadzonych na tym rachunku;
–
samego faktu, że dziecko nie ukończyło 21. roku życia?
b)
W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pierwsze pytanie, czy przesłankę »uczestniczenia w utrzymaniu« należy uznać za spełnioną i w związku z tym uprawniającą do uzyskiwania przywileju socjalnego, jeżeli ustalono co najmniej dwie z tych okoliczności?
2)
Czy przesłankę »uczestniczenia w utrzymaniu« dziecka, z której wynika status członka rodziny w rozumieniu przepisów prawa Unii, sformułowaną w orzecznictwie Trybunału w kontekście swobodnego przepływu pracowników i otrzymywania przez pracownika przygranicznego przywileju socjalnego związanego z wykonywaniem przez niego pracy najemnej w państwie członkowskim na rzecz dziecka jego małżonka lub zarejestrowanego partnera, z którym nie łączy go więź filiacyjna, interpretowaną samodzielnie lub w związku z zasadą szerokiej wykładni przepisów mających na celu zapewnienie swobodnego przepływu pracowników, należy uznać za niespełnioną, a zatem jako wykluczającą prawo do uzyskiwania przywileju socjalnego, na podstawie:
–
samego faktu istnienia obowiązku alimentacyjnego po stronie rodziców dziecka niezależnie od:
–
kwestii, czy roszczenie alimentacyjne zostało ustalone na drodze sądowej, czy w drodze umowy,
–
wysokości, w jakiej roszczenie alimentacyjne zostało ustalone,
–
kwestii, czy dłużnik rzeczywiście wywiązuje się z tego obowiązku alimentacyjnego,
–
kwestii, czy wkład pracownika przygranicznego uzupełnia zaniechanie jednego z rodziców dziecka,
–
samego faktu, że dziecko przebywa okresowo u drugiego rodzica w ramach wykonywania prawa do kontaktów i zakwaterowania lub zamieszkiwania naprzemiennego, lub też innych ustaleń?”.
18.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez skarżących w postępowaniu głównym, w każdej ze spraw połączonych, przez CAE, rząd czeski, a także przez Komisję Europejską. Trybunał zadecydował o nieprzeprowadzaniu rozprawy w niniejszych sprawach.
IV. Analiza
19.
Poprzez swoje dwa pytania prejudycjalne, które moim zdaniem należy analizować łącznie, sąd odsyłający zwraca się do Trybunału zasadniczo o doprecyzowanie wykładni pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka, które to pojęcie zostało wypracowane w orzecznictwie Trybunału odnoszącym się do wykładni art. 45 TFUE, art. 1 lit. i) i art. 67 rozporządzenia nr 883/2004 oraz art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, w szczególności w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants.
20.
W niniejszej opinii przedstawię najpierw kilka ogólnych uwag dotyczących okoliczności prawnych, będących źródłem wątpliwości sformułowanych przez sąd odsyłający (sekcja A), a następnie zajmę się pochodzeniem, ewolucją (sekcja B) oraz zakresem tego pojęcia, wypracowanego przez orzecznictwo Trybunału (sekcja C). Wreszcie, w celu zapewnienia jednolitej wykładni tego pojęcia, zaproponuję wprowadzenie domniemania opartego na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego pracownika przygranicznego i dziecka jego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera (sekcja D).
A.
Uwagi ogólne dotyczące okoliczności prawnych, będących źródłem wątpliwości sądu odsyłającego
21.
Z lektury wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie wynika, że sąd odsyłający opiera się na orzecznictwie Trybunału w tej dziedzinie, a w szczególności na orzecznictwie wywodzącym się z wyroku Caisse pour l’avenir des enfants. Jak wspomniałem we wprowadzeniu do niniejszej opinii, rozpatrywane sprawy wpisują się w nurt zapoczątkowany sprawą, w której zapadł tamten wyrok, która to sprawa również dotyczyła reformy systemu przyznawania świadczeń rodzinnych w Luksemburgu. Owa reforma, która weszła w życie w dniu 1 sierpnia 2016 r., zmieniła code de la sécurité sociale (kodeks zabezpieczenia społecznego), między innymi wyłączając z zakresu pojęcia „członka rodziny”, zdefiniowanego w art. 270 tego kodeksu, dzieci współmałżonka lub partnera (
17
). W tamtej sprawie Trybunał miał za zadanie ustalić, czy rozpatrywany dodatek rodzinny powinien być wypłacany pracownikowi przygranicznemu na dziecko współmałżonka, z którym to dzieckiem nie łączyła go więź filiacyjna (
18
).
22.
W tym względzie, jak wskazuje sam sąd odsyłający, Trybunał w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants wyjaśnił w pierwszej kolejności, że dodatek rodzinny powiązany z wykonywaniem przez pracownika przygranicznego pracy najemnej w państwie członkowskim stanowi przywilej socjalny (
19
) w rozumieniu art. 45 TFUE i art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 (
20
). W drugiej kolejności, Trybunał orzekł, że art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 i art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie obowiązywaniu przepisów państwa członkowskiego, na podstawie których pracownicy przygraniczni mogą otrzymywać dodatek rodzinny powiązany z faktem wykonywania przez nich pracy najemnej w tym państwie członkowskim jedynie na własne dzieci, z wyłączeniem dzieci ich współmałżonka, z którymi nie łączy ich więź filiacyjna, jednak w których utrzymaniu uczestniczą, podczas gdy prawo do pobierania tego dodatku przysługuje każdemu dziecku mającemu miejsce zamieszkania w tym państwie członkowskim (
21
).
23.
Co się tyczy niniejszych spraw, według mnie istotne jest, aby uściślić, że sąd odsyłający poprzez swoje pytania prejudycjalne nie kwestionuje wniosków płynących z wyroku Caisse pour l’avenir des enfants, ani orzecznictwa, na którym Trybunał oparł się w tym wyroku (
22
). Dokładniej rzecz ujmując, z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd ten raczej nie ma wątpliwości, iż rozróżnienie oparte na miejscu zamieszkania wprowadzone na mocy przepisów rozpatrywanych w postępowaniu głównym, stanowi dyskryminację pośrednią ze względu na przynależność państwową (
23
). Wprost przeciwnie, wychodząc z tego założenia sąd odsyłający, jak się wydaje, uznał, że w wyroku tym Trybunał uzależnił prawo pracownika przygranicznego do uzyskania dodatku rodzinnego na dziecko jego współmałżonka lub partnera, z którym to dzieckiem nie łączy go więź filiacyjna, od wykazania, że spełnia on przesłankę uczestniczenia w utrzymaniu tego dziecka (
24
).
24.
Jak wynika z postanowień odsyłających i przedstawionych przez strony uwag na piśmie, wątpliwości sądu odsyłającego biorą się bowiem raczej stąd, że w następstwie wyroku Caisse pour l’avenir des enfants, CAE nie odmawia już automatycznie przyznania pracownikom przygranicznym niebędącym rezydentami rozpatrywanego dodatku rodzinnego na dzieci ich współmałżonka lub zarejestrowanego partnera. Instytucja ta odmawia jednak przyznania tego dodatku opierając się na ścisłym stosowaniu wynikającego z tego wyroku pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu”. Skoro zatem sąd odsyłający uważa, że pojęcie to jest autonomicznym pojęciem prawa Unii, wyrażane przez ten sąd wątpliwości dotyczą wyłącznie tego, jaką wykładnię tego pojęcia należy przyjąć.
25.
Zanim przedstawię Trybunałowi propozycje wyjaśnień, o które wnioskuje sąd odsyłający, dotyczących zakresu wykładni tego pojęcia, dla zapewnienia przejrzystości pragnę przedstawić jego pochodzenie i ewolucję, jaką przeszło w orzecznictwie Trybunału.
B.
W przedmiocie pochodzenia pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka i ewolucji wykładni w orzecznictwie Trybunału
26.
Jak wiadomo, Trybunał po raz pierwszy użył wyrażenia „uczestniczenie w utrzymaniu” w orzecznictwie dotyczącym pomocy finansowej na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego na rzecz dzieci pracowników migrujących. Wymóg dalszego „uczestniczenia w utrzymaniu” studenta umożliwiał bowiem ustalenie, że między pracownikiem a dzieckiem istnieje niezbędna więź.
1. Od wyroku Bernini do wyroku Depesme i in.: wymóg „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka dla potwierdzenia niezbędnej więzi między pracownikiem a dzieckiem
27.
Mimo że Trybunał wypowiadał się już od lat 1980 w przedmiocie pomocy przyznawanej na utrzymanie i pobieranie nauki przez studentów (
25
), dopiero w wyroku Bernini, wydanym w 1992 r., wprowadził on wymóg odnoszący się do konieczności dalszego„uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka w okresie odbywania przez nie studiów poza przyjmującym państwem członkowskim. W wyroku tym Trybunał przypomniał, że pracownik migrujący może powoływać się na art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68 (
26
), w celu uzyskania prawa do świadczeń socjalnych przewidzianych w przepisach tego przyjmującego państwa członkowskiego na rzecz dzieci pracowników krajowych. Trybunał wskazał jednakże, opierając się na wyroku Lebon (
27
), że prawo to stanowi dla tego pracownika przywilej socjalny w rozumieniu tego przepisu „wyłącznie jeżeli w dalszym ciągu zapewnia on utrzymanie swojemu zstępnemu” (
28
).
28.
Trybunał orzekł zatem, że jeżeli pracownik nadal uczestniczy w utrzymaniu dziecka, może ono powoływać się na ten przepis w celu uzyskania finansowania studiów na tych samych warunkach co dzieci pracowników krajowych, w szczególności bez konieczności spełnienia dodatkowej przesłanki dotyczącej zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego (
29
).
29.
Później, w wyrokach Meeusen (
30
), Komisja/Niderlandy (
31
) lub Giersch i in. (
32
), Trybunał przypomniał, że członkowie rodziny pozostający na utrzymaniu pracownika migrującego są pośrednimi beneficjentami równego traktowania, z jakiego korzysta ten pracownik, w związku z czym rozpatrywane w tych sprawach świadczenia, a mianowicie stypendia na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego, mogą zostać przyznane temu pracownikowi wyłącznie w przypadku, gdy ów pracownik nadal uczestniczy w utrzymaniu dziecka.
30.
W wyrokach tych Trybunał nie definiuje natomiast znaczenia pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka. Wyroki te pozwalają jednakże zrozumieć kontekst, w który wpisuje się to pojęcie. Trybunał musiał bowiem ustalić, czy prawo do rozpatrywanych świadczeń przyznawanych przez państwo, a mianowicie stypendiów na pobieranie nauki, stanowi dla pracownika migrującego przywilej socjalny w rozumieniu art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68. Twierdząca odpowiedź Trybunału na to pytanie była jednakże uzależniona od spełnienia przesłanki, że „pracownik w dalszym ciągu utrzymuje dziecko” (
33
). Skoro zatem członkowie rodziny migrującego pracownika byli pośrednimi beneficjentami równego traktowania, z jakiego korzysta ów pracownik na podstawie tego przepisu, przesłanka ta odpowiadała potrzebie wykazania więzi między dzieckiem a tym pracownikiem w celu ustalenia, mając na uwadze wymogi równego traktowania pracowników i koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, czy dane państwo członkowskie ma obowiązek wypłacania rozpatrywanego świadczenia.
31.
W tym kontekście orzeczniczym decydujący etap w rozwoju tej linii orzecznictwa został osiągnięty w wyroku Depesme i in. (
34
). W sprawie, w której zapadł tamten wyrok, sąd odsyłający, odnosząc się do wyroku Giersch i in., chciał ustalić w pierwszej kolejności, czy pojęcie „dziecka pracownika przygranicznego” obejmuje dzieci współmałżonka lub uznanego na mocy prawa krajowego partnera tego pracownika. Trybunał orzekł, przyjmując za podstawę pojęcie „członka rodziny” z art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38 (
35
), że „przez dziecko pracownika przygranicznego, które może pośrednio korzystać z określonych art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 przywilejów socjalnych, takich jak finansowanie nauki w szkole wyższej przyznane przez państwo członkowskie dzieciom pracowników wykonujących aktywność zawodową lub pracowników, którzy wykonywali taką aktywność w tym państwie, rozumie się nie tylko dziecko posiadające więź filiacyjną z tym pracownikiem, lecz również dziecko współmałżonka lub zarejestrowanego partnera tego pracownika, w sytuacji gdy ten ostatni ma udział w utrzymywaniu tego dziecka” (
36
).
32.
We wspomnianych sprawach sąd odsyłający w drugiej kolejności stawia sobie pytanie o wpływ rozmiaru wkładu pracownika przygranicznego w utrzymanie dziecka jego współmałżonka na prawo tego dziecka do korzystania z pomocy finansowej, takiej jak rozpatrywana w tamtych sprawach (
37
). Aby odpowiedzieć na to pytanie, Trybunał wyjaśnił, że status członka rodziny pracownika przygranicznego pozostającego na jego utrzymaniu jest wynikiem sytuacji faktycznej. Trybunał kontynuował swoje rozumowanie, po pierwsze, wyjaśniając, że chodzi o członka rodziny, którego utrzymanie zapewnia pracownik, przy czym nie jest konieczne ustalenie powodów korzystania z tego wsparcia i stawianie sobie pytania, czy zainteresowany jest w stanie zaspokajać swoje
potrzeby poprzez wykonywanie pracy zarobkowej. Po drugie, Trybunał uznał w oparciu o wyrok Lebon (
38
), że wykładni tej wymaga zasada, zgodnie z którą przepisy, które dotyczą swobody przemieszczania się pracowników, stanowiącej jedną z podstaw Unii, należy interpretować szeroko (
39
).
33.
Pragnę w szczególności wskazać, że jeśli chodzi o status członka rodziny pracownika przygranicznego, pozostającego na jego utrzymaniu, Trybunał orzekł, co należy podkreślić, iż ów status może wynikać – gdy dotyczy to sytuacji dziecka współmałżonka lub uznanego na podstawie przepisów prawa partnera tego pracownika – z obiektywnych czynników, takich jak istnienie wspólnego gospodarstwa domowego pracownika i studenta (
40
). Trybunał orzekł zatem, że wymóg dotyczący „udziału w utrzymaniu” dziecka wynika z sytuacji faktycznej, której ocena jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, przy czym nie jest konieczne ustalanie powodów tego udziału ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru (
41
).
34.
Pragnę zauważyć, że mimo braku precyzyjnej definicji, Trybunał udzielił w pkt 58, 60 i 64 wyroku Depesme i in. (
42
) wskazówek umożliwiających nakreślenie zarysu spornego pojęcia, do których to wskazówek powrócę przy badaniu jego znaczenia (
43
).
2. Wyrok Caisse pour l’avenir des enfants: jednolity charakter pojęcia „członków rodziny” w prawie Unii
35.
W wyroku Caisse pour l’avenir des enfants, którego sentencję przypomniałem powyżej (
44
), Trybunał przeniósł przedstawione w poprzednich punktach orzecznictwo na grunt tematyki dodatku rodzinnego dla dzieci pracowników przygranicznych (
45
). W odróżnieniu od spraw, które były podłożem tego orzecznictwa, sprawa ta dotyczyła dziecka, które w chwili wystąpienia istotnych okoliczności, było małoletnie (
46
). Niemniej w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants Trybunał nadal posługuje się szerszym wyrażeniem „uczestniczenia w utrzymaniu”, ponieważ takie pojęcie wypracował w swoim, przedstawionym wyżej, orzecznictwie odnoszącym się do stypendiów na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego, przy czym orzecznictwo to odnosi się również do dzieci, które ukończyły 21. rok życia, mimo iż, jak stwierdził Trybunał, prawodawca Unii zakłada, że dzieci pozostają „na utrzymaniu” w każdym razie do ukończenia 21. roku życia, jak wynika to w szczególności z art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38 (
47
). Powrócę później do tej kwestii, która wydaje mi się istotna dla niniejszych spraw (
48
).
36.
Co się tyczy w szczególności tego pojęcia, Trybunał, w oparciu między innymi o wyrok Depesme i in., zastosował je jako zasadnicze kryterium dla ustalenia, czy właściwy organ krajowy był obowiązany wypłacić pracownikowi przygranicznemu rozpatrywany dodatek rodzinny na dziecko jego współmałżonka, z którym to dzieckiem nie łączyła go więź filiacyjna. I tak, powołując się na pkt 64 tego wyroku, Trybunał wskazał, że wymóg, aby pracownik przygraniczny miał udział w utrzymaniu tego dziecka wynika z sytuacji faktycznej, której ocena na podstawie dowodów przedstawionych przez zainteresowanego jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, przy czym nie jest konieczne ustalanie powodów tego udziału ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru (
49
).
C.
W przedmiocie zakresu pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu”: znaczenie jednolitego stosowania
37.
Należy stwierdzić, że wyrażenie „uczestniczenie w utrzymaniu dziecka” jest pojęciem, które przewija się jako myśl przewodnia w całym orzecznictwie dotyczącym, po pierwsze, pomocy finansowej na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego dla dzieci pracowników migrujących i przygranicznych, a po drugie, dodatków rodzinnych dla dzieci tych pracowników przygranicznych (
50
). W swoim orzecznictwie Trybunał zamierzał bowiem zapewnić jednolitą wykładnię tego pojęcia, wskazując kryteria, które stosował każdorazowo, gdy się nim posługiwał, opierając się na zasadzie, zgodnie z którą przepisy, które dotyczą swobody przemieszczania się pracowników, stanowiącej jedną z podstaw Unii, należy interpretować szeroko (
51
).
1. W przedmiocie konsekwencji, jakie należy wyciągać dla niniejszych spraw z kryteriów wynikających z orzecznictwa, do celów wykładni rozpatrywanego pojęcia
38.
Lektura orzecznictwa pozwala na wyodrębnienie kilku kryteriów istotnych dla wykładni pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka.
39.
W pierwszej kolejności, Trybunał przypomniał, że zakłada się, iż dzieci pozostają na utrzymaniu w każdym razie do ukończenia
21. roku życia, jak wynika to w szczególności z art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38 (
52
). Trybunał uznał w tym względzie, że status członka rodziny przysługujący dziecku współmałżonka lub uznanego w przepisach prawa partnera pracownika przygranicznego, które to dziecko pozostaje na utrzymaniu tego pracownika, może obiektywnie wynikać z istnienia wspólnego gospodarstwa domowego pracownika i dziecka (
53
).
40.
W drugiej kolejności, mimo że Trybunał wskazał, iż wymóg, aby pracownik przygraniczny miał udział w utrzymaniu tego dziecka wynika z sytuacji faktycznej, której ocena na podstawie dowodów przedstawionych przez zainteresowanego jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, podkreślał on również wielokrotnie, iż w ramach tej oceny nie jest konieczne określanie powodów tego udziału ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru (
54
).
41.
W niniejszym przypadku moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że po pierwsze, opisane przez sąd odsyłający ścisłe stosowanie przez krajowy organ administracji spornego pojęcia, prowadzące do odmowy przyznania rozpatrywanych dodatków rodzinnych, nie uwzględnia kryteriów wykładni wypracowanych przez Trybunał w jego orzecznictwie. Takie ścisłe stosowanie tego pojęcia narusza zatem zasadę równego traktowania pracowników przygranicznych, co jest niezgodne z art. 45 TFUE, ani z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, oraz naraża na szwank ustaloną przez Trybunał zasadę szerokiej wykładni tych przepisów (
55
).
42.
Po drugie, mimo że wykładni tego pojęcia należy dokonywać w kontekście stanu faktycznego, którego ocena jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, należy zauważyć, że niejasność kryteriów oceny z jednej strony mogłaby powodować wątpliwości niezgodne z zasadą pewności prawa, ponieważ taka niejasność kryteriów oceny utrudniłaby potencjalnym beneficjentom zrozumienie zakresu ich praw. Z drugiej strony, zainteresowani pracownicy pozostawaliby w niepewności co możliwości powołania się przez nich na art. 45 TFUE wdrożony przez art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, mimo że podlegają obowiązkowo przepisom państwa członkowskiego zatrudnienia (
56
).
43.
Po trzecie, należy wskazać, że mimo wyroków wydanych już przez Trybunał, CAE nadal napotyka na trudności, gdy ma zdefiniować zakres tego pojęcia w taki sposób, w jaki używa go Trybunał w swoim orzecznictwie.
44.
Wydaje mi się zatem, że należy pokrótce przeanalizować źródło tych trudności, tak by doprecyzować tę linię orzeczniczą.
2. W przedmiocie trudności organów krajowych ze zrozumieniem zakresu rozpatrywanego pojęcia
45.
Pragnę podkreślić, że mimo udzielonych przez Trybunał wskazówek mających ukierunkować organy administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądy krajowe, jest oczywiste, że orzecznictwo pozostaje w pewnej mierze kazuistyczne, gdy chodzi o określenie konkretnego znaczenia pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka w ujęciu ogólnym, zważywszy na zróżnicowanie struktur rodzinnych, a w szczególności w kontekście rodzin przybranych, takich jak te, których dotyczą sprawy w postępowaniu głównym (
57
). Dwanaście skierowanych przez sąd odsyłający wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym świadczy o tym, że dla krajowych organów administracji takich jak w niniejszym przypadku CAE, określenie zakresu tego pojęcia nie wydaje się proste, gdy sprawa dotyczy ustalenia, czy w konkretnym przypadku dany pracownik uczestniczy w utrzymaniu dziecka swojego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera.
46.
Dla ścisłości pragnę wskazać, że w niniejszym przypadku przykładem owych trudności może być to, że zdaniem CAE, w świetle orzecznictwa Trybunału należy uwzględniać różne okoliczności, takie jak długość wspólnego życia, jakość relacji, bezpośredni udział w utrzymywaniu dziecka, kwestię prawnego miejsca zamieszkania oraz faktyczne i stałe miejsce pobytu, warunki pieczy lub zaangażowanie rodziców biologicznych lub adopcyjnych.
47.
Muszę w tym względzie przyznać, że trudno mi jest zidentyfikować wśród tych kryteriów wskazówki, których udzielił Trybunał, odnoszące się do zakresu tego pojęcia (
58
). Dotyczy to w szczególności przypadku, gdy ten krajowy organ administracji twierdzi, że z pkt 52 wyroku Caisse pour l’avenir des enfants wynika, iż okoliczność, że biologiczny rodzic wypłaca alimenty na rzecz dziecka, może mieć wpływ na to pojęcie.
48.
Nie podzielam tego podejścia.
49.
Treść pkt 52 wspomnianego wyroku niewątpliwie stanowi istotny element dla zrozumienia zakresu tego pojęcia, lecz nie można zgodzić się z wykładnią przyjętą przez CAE. W tej samej sprawie z postanowienia odsyłającego wynikało, że biologiczny ojciec dziecka nie płacił alimentów na rzecz matki dziecka. Trybunał zwrócił uwagę na tę okoliczność faktyczną, aby pomóc sądowi odsyłającemu w ocenie – z zastrzeżeniem weryfikacji, jakich powinien dokonać ten sąd – stwierdzając, że pracownik przygraniczny, będący współmałżonkiem matki tego dziecka uczestniczył w utrzymaniu dziecka. Nie można zatem uznać, że te twierdzenia Trybunału, po pierwsze, mają na celu wykazanie istnienia obowiązku wypłaty alimentów przez biologicznego lub adopcyjnego rodzica jako kryterium istotnego w ramach oceny okoliczności faktycznych, które to kryterium pozwala ustalić, czy dziecko współmałżonka lub zarejestrowanego partnera pozostaje na utrzymaniu pracownika przygranicznego. Po drugie, nie można także uznać, że wspomniane twierdzenia stanowią kryterium pozwalające wykluczyć, iż ten pracownik uczestniczy w utrzymaniu tego dziecka. W związku z tym pkt 52 wyroku Caisse pour l’avenir des enfants nie może być interpretowany jako wskazówka, że sporne pojęcie powinno podlegać wykładni ścisłej (
59
).
50.
Przypomnę w tym względzie, że Trybunał orzekł już, iż status członka rodziny pozostającego na utrzymaniu nie wymaga również istnienia prawa do zobowiązań alimentacyjnych. Trybunał wyjaśnił, że gdyby tak było, łączenie rodziny zależałoby od przepisów krajowych, które są różne w różnych państwach członkowskich, co prowadziłoby do niejednolitego stosowania prawa Unii (
60
). Ponadto pragnę jeszcze zauważyć, że Trybunał wielokrotnie podkreślał, iż aby ocenić, czy pracownik przygraniczny ma „udział w utrzymaniu” dziecka, organy administracji i sądy krajowe nie muszą ustalać powodów tego udziału ani obliczać jego dokładnego rozmiaru (
61
).
51.
W związku z powyższym wydaje mi się, że wykładnia tego pojęcia powinna być spójna we wszystkich państwach członkowskich. Mając zatem na względzie pochodzenie i ewolucję orzeczniczą wspomnianego pojęcia oraz w celu zapewnienia jego jednolitej wykładni, należy ustalić, czy obiektywne kryterium świadczące o więzi wywiedzione z orzecznictwa Trybunału mogłoby skutkować powstaniem zwykłego domniemania, co przyczyniłoby się do poszanowania zasady pewności prawa.
52.
Przeanalizuję zatem istotność takiego domniemania w niniejszych sprawach.
D.
W przedmiocie domniemania dotyczącego zakresu pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka
1. Uwagi wstępne w przedmiocie pochodzenia domniemania zwykłego opartego na obiektywnym kryterium świadczącym o więzi
53.
W wyroku Depesme i in. Trybunał wyznaczył granice domniemania dotyczącego zakresu pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka.
54.
W pierwszej kolejności, z orzecznictwa tego wynika, że należy przyjąć szeroką wykładnię tego pojęcia. I tak, Trybunał przypomina, że przy dokonywaniu oceny, czy pracownik przygraniczny w danym przypadku uczestniczy w utrzymaniu dziecka swojego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera, organy administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądy krajowe powinny uwzględniać zasadę, zgodnie z którą przepisy, które dotyczą swobody przemieszczania się pracowników, stanowiącej jedną z podstaw Unii, należy interpretować szeroko (
62
).
55.
W drugiej kolejności, pojęcie to powinno uwzględniać definicję „członka rodziny” przewidzianą w art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38. I tak, z powołanego wyżej orzecznictwa wynika, że pojęcie „członków rodziny” pracownika przygranicznego, którzy mogą pośrednio korzystać z równego traktowania na mocy art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, jest odpowiednikiem pojęcia „członków rodziny” w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38, które obejmuje współmałżonka, partnera, z którym obywatel Unii zawarł zarejestrowany związek partnerski, bezpośrednich zstępnych, którzy nie ukończyli 21. roku życia lub pozostają na utrzymaniu oraz bezpośrednich zstępnych współmałżonka lub partnera (
63
). W tym względzie Trybunał przypomina, że zgodnie ze stanowiskiem prawodawcy Unii zakłada się, iż dzieci pozostają na utrzymaniu w każdym razie do ukończenia 21. roku życia, jak wynika to w szczególności z tego ostatniego przepisu (
64
).
56.
W trzeciej i ostatniej kolejności, z tego samego orzecznictwa wynika, że po pierwsze, status członka rodziny dziecka współmałżonka lub uznanego na podstawie przepisów prawa partnera pracownika przygranicznego, które to dziecko pozostaje „na utrzymaniu” tego pracownika, może obiektywnie wynikać z istnienia wspólnego gospodarstwa domowego tego pracownika i dziecka (
65
), a po drugie, że aby ocenić, czy pracownik przygraniczny ma udział w utrzymaniu tego dziecka, nie jest konieczne ustalanie powodów tego udziału pracownika przygranicznego w utrzymaniu dziecka, ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru (
66
).
2. W przedmiocie domniemania zwykłego opartego na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego pracownika i dziecka
57.
Mając na względzie te trzy elementy, uważam, że w zupełności właściwe jest rozważenie, z zastosowaniem mutatis mutandis wyroku Depesme i in. do niniejszych spraw, domniemania zwykłego opartego na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego pracownika przygranicznego i dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera. Jak wskazuje Komisja, są to czynniki stabilności, które uwidaczniają wspólnotę rodzinną świadczącą o tym, że pracownik przygraniczny uczestniczy w utrzymaniu dziecka swojego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera, które mieszka w jego gospodarstwie domowym. Innymi słowy można zasadnie domniemywać, że dziecko to jest pośrednio uprawnione do rozpatrywanych dodatków rodzinnych, ponieważ mieszka we wspólnym gospodarstwie domowym, a zatem żyje we wspólnocie rodzinnej z tym pracownikiem. To wspólne gospodarstwo domowe wystarczy, aby powstało prawo do tych dodatków rodzinnych na takich samych zasadach jak zasady stosowane w przypadku dzieci mających więź filiacyjną z pracownikiem lub dzieci w sytuacji porównywalnej do tych zamieszkujących w państwie członkowskim zatrudnienia (
67
).
58.
Niezależnie od powyższego oraz mając na uwadze codzienną rzeczywistość rodzin przybranych, istotne wydaje mi się uzupełnienie o trzy dodatkowe elementy.
59.
W pierwszej kolejności domniemanie to powinno obejmować zarówno pełne (
68
) jak i częściowo (
69
) wspólne gospodarstwo domowe pracownika przygranicznego i dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera.
60.
W drugiej kolejności, wspomniane domniemanie należy stosować nie tylko do dzieci małoletnich, lecz również do młodych pełnoletnich przed ukończeniem przez nich 21. roku życia, bez własnych dochodów, zamieszkujących w gospodarstwie domowym pracownika przygranicznego i spełniających w pozostałym zakresie kryteria przewidziane w przepisach państwa członkowskiego zatrudnienia, w tym przypadku w przepisach luksemburskich, regulujących przyznawanie rozpatrywanego dodatku rodzinnego (
70
). W przypadku niezastosowania takiej wykładni w takich sytuacjach należałoby się obawiać znaczącej niepewności prawnej.
61.
W trzeciej i ostatniej kolejności, w sytuacji gdy mimo zamieszkiwania pracownika przygranicznego i dziecka jego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera we wspólnym gospodarstwie domowym, pracownik ten w rzeczywistości w żaden sposób nie uczestniczyłby w kosztach utrzymania tego dziecka, organ administracyjny państwa członkowskiego, w którym wykonuje on pracę najemną, powinien mieć możliwość odmowy przyznania rozpatrywanego dodatku rodzinnego (
71
).
3. W przedmiocie spójności domniemania opartego na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego z określonymi w rozporządzeniu nr 883/2004 zasadami pierwszeństwa w przypadku zbiegu prawa do świadczeń
62.
Należy wskazać, że domniemanie oparte na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego jest spójne z zasadami pierwszeństwa w przypadku zbiegu prawa do świadczeń, przewidzianymi w rozporządzeniu nr 883/2004. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia przygraniczni pracownicy najemni w Luksemburgu, tacy jak skarżący w sporach w postępowaniu głównym, a także ich rodziny, są objęci podmiotowym zakresem stosowania tego rozporządzenia (
72
). Jak wiadomo podlegają oni z tego tytułu luksemburskiemu systemowi zabezpieczenia społecznego.
63.
Mając zatem na względzie szczególny charakter świadczeń rodzinnych oraz możliwy zbieg prawa do tych świadczeń, które pochodziłyby z dwóch państw członkowskich, art. 68 tego rozporządzenia określa zasady pierwszeństwa na wypadek zbiegu, które to zasady mają na celu zapobieżenie nakładaniu się świadczeń dla tego samego dziecka za te same okresy (
73
). Zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 skarżący w postępowaniu głównym podlegają zatem luksemburskim przepisom dotyczącym dodatków rodzinnych wyłącznie co do różnicy między kwotą dodatków rodzinnych należnych w Luksemburgu a kwotą wypłacaną w państwie członkowskim miejsca zamieszkania. Jest to mechanizm „dodatku dyferencyjnego”, zgodnie z którym wypłacana jest „najwyższa kwota świadczeń przewidzianych przez kolidujące ustawodawstwa” w rozumieniu art. 68 ust. 1 lit. b) ppkt i) tego rozporządzenia (
74
).
64.
Skoro zatem świadczenia z tego samego tytułu są przewidziane w przepisach dwóch państw członkowskich, istnienie wspólnego gospodarstwa domowego dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera z pracownikiem przygranicznym tworzy wystarczające obiektywne kryterium świadczące o więzi między tym dzieckiem a pracownikiem, aby uznać, że rozpatrywany dodatek rodzinny powinno wypłacać państwo członkowskie, w którym ten ostatni wykonuje pracę najemną, w tym przypadku Luksemburg.
65.
Z powyższych rozważań wynika, że pojęcie „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera pracownika przygranicznego, stosowane przez Trybunał w jego orzecznictwie dotyczącym wykładni art. 45 TFUE, art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia nr 883/2004, a także art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli dziecko to zamieszkuje w gospodarstwie domowym pracownika i żyje z nim we wspólnocie rodzinnej, można zasadnie domniemywać, iż jest ono pośrednio uprawnione do rozpatrywanych dodatków rodzinnych. Istnienie takiego wspólnego gospodarstwa domowego wystarczy do powstania prawa do dodatku rodzinnego przewidzianego w państwie członkowskim, w którym pracownik wykonuje pracę najemną, na takich samych zasadach jak zasady stosowane w przypadku dzieci mających z nim więź filiacyjną.
V. Wnioski
66.
Mając na względzie powyższe rozważania proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedstawione przez Cour de Cassation (sąd kasacyjny, Luksemburg):
Pojęcie „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera pracownika przygranicznego, stosowane przez Trybunał w jego orzecznictwie dotyczącym wykładni art. 45 TFUE, art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, a także art. 7 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 492/2011 z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii, należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli dziecko współmałżonka lub zarejestrowanego partnera pracownika przygranicznego zamieszkuje we wspólnym gospodarstwie domowym, a zatem żyje we wspólnocie rodzinnej z tym pracownikiem, można zasadnie domniemywać, iż jest ono pośrednio uprawnione do rozpatrywanych dodatków rodzinnych. Istnienie takiego wspólnego gospodarstwa domowego wystarczy do powstania prawa do dodatku rodzinnego przewidzianego w państwie członkowskim, w którym pracownik wykonuje pracę najemną, na takich samych zasadach jak zasady stosowane w przypadku dzieci mających z nim więź filiacyjną.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
2
)	Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2018 r.
(
3
)	Wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r. (C‑802/18, zwany dalej „wyrokiem Caisse pour l’avenir des enfants”, EU:C:2020:269). W innym stanie faktycznym, zob. wyrok z dnia 16 maja 2024 r., Hocinx (C‑27/23, zwany dalej „wyrokiem Hocinx”, EU:C:2024:404).
(
4
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2013, L 188, s. 10; Dz.U. 2020, L 338, s. 18).
(
5
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii (Dz.U. 2011, L 141, s. 1).
(
6
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77).
(
7
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 kwietnia 2014 r. w sprawie środków ułatwiających korzystanie z praw przyznanych pracownikom w kontekście swobodnego przepływu pracowników (Dz.U. 2014, L 128, s. 8).
(
8
)	W brzmieniu obowiązującym od dnia 1 sierpnia 2016 r., dnia wejścia w życie loi du 23 juillet 2016, portant modification du code de la sécurité sociale, la loi modifiée du 4 grudnia 1967 concernant l’impôt sur le revenu, et abrogeant la loi modifiée du 21 grudnia 2007 concernant le boni pour enfant [ustawy z dnia 23 lipca 2016 r. o zmianie kodeksu zabezpieczenia społecznego i znowelizowanej ustawy z dnia 4 grudnia 1967 r. w sprawie podatku dochodowego oraz uchylającej znowelizowaną ustawę z dnia 21 grudnia 2007 r. w sprawie dodatku na dziecko (Mémorial A 2016, s. 2348)] (zwanej dalej „kodeksem zabezpieczenia społecznego”).
(
9
)	W sprawach C‑296/24 (Jouxy), C‑300/24 (Meyervibert), C‑304/24 (Barloup) i C‑305/24 (Choinquand) CAE odebrała SM, MY, LH i TB, którzy zamieszkują we Francji i pracują w Luksemburgu, ze skutkiem od dnia 1 sierpnia 2016 r., prawo do dodatku rodzinnego otrzymywanego na dzieci ich małżonek, odpowiednio, PX, IX i MV, z poprzedniego małżeństwa. W sprawie C‑297/24 (Broslon) CAE odebrała CY, który zamieszkuje we Francji i pracuje w Luksemburgu, prawo do dodatku rodzinnego otrzymywanego na dziecko jego małżonki z poprzedniego małżeństwa. W sprawie C‑301/24 (Pailvier) CAE odebrała AH, który zamieszkuje we Francji i pracuje w Luksemburgu, prawo do dodatku rodzinnego otrzymywanego na dwoje dzieci jego zarejestrowanej partnerki CJ, pochodzące z poprzedniego związku. W sprawach C‑303/24 (Vochal) i C‑306/24 (Gonre) CAE odebrała BF i KN, którzy zamieszkują we Francji i pracują w Luksemburgu, ze skutkiem od dnia 1 sierpnia 2016 r., prawo do dodatku rodzinnego otrzymywanego na dzieci ich małżonek, odpowiednio, CG i PE, pochodzące z poprzednich związków. W sprawie C‑299/24 (Hicindt) CAE odebrała OP, który zamieszkuje w Belgii i pracuje w Luksemburgu, prawo do dodatku rodzinnego otrzymywanego na dziecko jego małżonki, TD, pochodzące z poprzedniego małżeństwa. W sprawach C‑298/24 (Caraneux) i C‑307/24 (Momeut) CAE odebrała LK i NB, którzy zamieszkują w Belgii i pracują w Luksemburgu, ze skutkiem od dnia 1 sierpnia 2016 r., prawo do dodatku rodzinnego otrzymywanego na dwoje dzieci, odpowiednio, ich partnerki (MF) i małżonki, pochodzące z poprzedniego małżeństwa. W sprawie C‑302/24 (Prudnez) CAE odebrała AE, który zamieszkuje w Niemczech i pracuje w Luksemburgu, ze skutkiem od dnia 1 sierpnia 2016 r., prawo do dodatku rodzinnego otrzymywanego na dziecko jego małżonki pochodzące z poprzedniego małżeństwa.
(
10
)	Zobacz wyrok z dnia 26 lutego 1992 r. (C‑3/90, zwany dalej „wyrokiem Bernini”, EU:C:1992:89, pkt 25, 29).
(
11
)	Zobacz wyrok z dnia 8 czerwca 1999 r. (C‑337/97, EU:C:1999:284, pkt 19).
(
12
)	Zobacz wyrok z dnia 14 czerwca 2012 r. (C‑542/09, EU:C:2012:346, pkt 35).
(
13
)	Zobacz wyrok z dnia 20 czerwca 2013 r. (C‑20/12, zwany dalej „wyrokiem Giersch i in., EU:C:2013:411, pkt 39).
(
14
)	Zobacz wyrok z dnia 15 grudnia 2016 r. (od C‑401/15 do C‑403/15, zwany dalej „wyrokiem Depesme i in., EU:C:2016:955, pkt 58–60).
(
15
)	Punkty 50 i 51 tego wyroku.
(
16
)	Punkt 58.
(
17
)	Warto przypomnieć, że dodatek rodzinny taki jak ten, o którym mowa w art. 269 ust. 1 kodeksu zabezpieczenia społecznego, jest, jako świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. j) rozporządzenia nr 883/2004 oraz jako przywilej socjalny w rozumieniu art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, objęty ratione materiae zakresem stosowania prawa Unii. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że dane świadczenie może podlegać jednocześnie rozporządzeniu nr 883/2004 i rozporządzeniu nr 492/2011. Zobacz w tym względzie wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 42–46 i przytoczone tam orzecznictwo). Co się tyczy stosowania art. 3 ust. 1 lit. j) oraz art. 67 rozporządzenia nr 883/2004, a także art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 do okoliczności takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, zob. wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 33–47 i 65–69 i przytoczone tam orzecznictwo). Jeśli chodzi o związek, jaki zachodzi między wspomnianymi rozporządzeniami, zob. również opinia rzecznika generalnego J. Richarda de la Toura w sprawie Komisja/Austria (Indeksacja świadczeń rodzinnych) (C‑328/20, EU:C:2022:45, pkt 127). Zobacz w szczególności M. Fuchs i R. Cornelissen, (eds.), EU Social Security Law – A Commentary on EU Regulations 883/2004 and 987/2009, Baden Badeen, Nomos 2015, s. 28, § 21, a także M. Morsa, Sécurité sociale, libre circulation et citoyenneté européennes, Limal, Anthemis 2012, s. 344 i nast.
(
18
)	Dla przypomnienia, art. 1 lit. f) rozporządzenia nr 883/2004 stanowi, że „określenie »pracownik przygraniczny« oznacza każdą osobą wykonującą pracę najemną lub na własny rachunek w państwie członkowskim, która zamieszkuje na terytorium innego państwa członkowskiego, gdzie co do zasady powraca każdego dnia lub co najmniej raz w tygodniu”. Artykuł 1 lit. z) tego rozporządzenia stanowi, że „określenie »świadczenie rodzinne« oznacza wszelkie świadczenia rzeczowe lub pieniężne, które mają odpowiadać wydatkom rodziny, z wyłączeniem zaliczek z tytułu świadczeń alimentacyjnych oraz specjalnych świadczeń porodowych i świadczeń adopcyjnych wspomnianych w załączniku I”. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia „stosuje się [ono] do obywateli państwa członkowskiego […] mieszkających w państwie członkowskim, którzy podlegają lub podlegali ustawodawstwu jednego lub kilku państw członkowskich oraz do członków ich rodzin i osób pozostałych przy życiu”. Zatem zgodnie z tym przepisem pracownicy tacy jak skarżący w postępowaniu głównym są objęci ratione personae zakresem stosowania tego rozporządzenia.
(
19
)	Co się tyczy pojęcia „przywileju socjalnego”, zob. w szczególności wyroki: z dnia 31 maja 1979 r., Even i ONPTS (207/78, EU:C:1979:144, pkt 22); z dnia 12 maja 1998 r., Martínez Sala (C‑85/96, EU:C:1998:217, pkt 25); z dnia 18 grudnia 2019 r., Generálny riaditeľ Sociálnej poisťovne Bratislava i in. (C‑447/18, EU:C:2019:1098, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
20
)	Wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 32, pkt 1 sentencji). Dla przypomnienia, zgodnie z art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 492/2011 „[p]racownik będący obywatelem państwa członkowskiego nie może być, na terytorium innego państwa członkowskiego, traktowany – ze względu na swą przynależność państwową – odmiennie niż pracownicy krajowi pod względem warunków zatrudnienia i pracy […]”. Ustęp 2 tego artykułu stanowi, że „[p]racownik taki korzysta z takich samych przywilejów socjalnych i podatkowych, jak pracownicy krajowi”. Co się tyczy tego przepisu, zob. wyroki Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 26) i Hocinx (pkt 26).
(
21
)	Wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 71, pkt 2 sentencji). Jak dobrze wiadomo, swobodny przepływ pracowników w ramach Unii gwarantowany na mocy art. 45 TFUE, stanowi jeden z fundamentów Unii. W szczególności ust. 2 tego artykułu stanowi, że swoboda przepływu pracowników „obejmuje zniesienie wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową między pracownikami państw członkowskich w zakresie zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy”. Trybunał wskazał w tym względzie w pkt 70 wyroku Caisse pour l’avenir des enfants, że art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 stanowi, w specyficznej dziedzinie przyznawania przywilejów socjalnych, szczególny wyraz zasady równego traktowania ustanowionej w art. 45 ust. 2 TFUE i należy go interpretować w ten sam sposób, co to ostatnie postanowienie. Zobacz również wyroki Depesme i in. (pkt 35); wyrok z dnia 18 grudnia 2019 r., Generálny riaditeľ Sociálnej poisťovne Bratislava i in. (C‑447/18, EU:C:2019:1098, pkt 39).
(
22
)	Zobacz w szczególności wyrok Depesme i in. i orzecznictwo przytoczone w tym wyroku.
(
23
)	Zobacz w tym względzie wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 54–64 i przytoczone tam orzecznictwo). W szczególności, jeśli chodzi o art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, Trybunał przypomniał w pkt 56 tego wyroku, że takie rozróżnienie oparte na miejscu zamieszkania, które może działać bardziej na niekorzyść obywateli innych państw członkowskich, ponieważ nierezydentami są najczęściej obcokrajowcy, stanowi dyskryminację pośrednią ze względu na przynależność państwową, która może być dopuszczalna tylko pod warunkiem obiektywnego uzasadnienia. Zobacz również wyrok Giersch i in. (pkt 44), a także wyroki: z dnia 14 grudnia 2016 r., Bragança Linares Verruga i in. (C‑238/15, EU:C:2016:949, pkt 43); z dnia 10 lipca 2019 r., Aubriet (C‑410/18, EU:C:2019:582, pkt 28).
(
24
)	Zobacz pkt 12 niniejszej opinii.
(
25
)	Co się tyczy pomocy na dalszego kształcenia w ramach studiów wyższych w celach zawodowych na rzecz osób, które wykonywały wcześniej działalność zawodową, zob. wyrok z dnia 21 czerwca 1988 r., Lair (39/86, EU:C:1988:322, pkt 21–24). W odniesieniu do pomocy na pokrycie kosztów utrzymania i kształcenia w celu pobierania nauki na poziomie szkoły średniej lub pomaturalnej w szkole wyższej o profilu technicznym, zob. wyrok z dnia 15 marca 1989 r., Echternach i Moritz (389/87 i 390/87, EU:C:1989:130, pkt 31–36).
(
26
)	Rozporządzenie Rady z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty (Dz.U. 1968, L 257, s. 2). Dla przypomnienia, treść art. 7 ust. 2 została powtórzona w art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011. Ponadto art. 41 akapit drugi tego ostatniego rozporządzenia stanowi, że odesłania do rozporządzenia nr 1612/68 odczytuje się jako odesłania do wspomnianego rozporządzenia nr 492/2011.
(
27
)	Wyrok z dnia 18 czerwca 1987 r. (316/85, zwany dalej „wyrokiem Lebon”, EU:C:1987:302, pkt 13). Punkt ten jest według mnie istotny dla należytego zrozumienia pochodzenia spornego pojęcia. Trybunał orzekł bowiem, że „w sytuacji gdy pracownik, będący obywatelem państwa członkowskiego, był zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego i korzystał tam z prawa pobytu, jego zstępni, którzy ukończyli 21. rok życia i nie
są już na jego utrzymaniu, nie mogą powoływać się na równość traktowania gwarantowaną prawem [Unii], aby domagać się prawa do świadczenia socjalnego przewidzianego w przepisach przyjmującego państwa członkowskiego […] Prawo to nie stanowi bowiem w niniejszym przypadku dla pracownika przywileju socjalnego w rozumieniu art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68, ponieważ ów pracownik nie zapewnia już utrzymania swojemu zstępnemu” (wyróżnienie własne). Pragnę zauważyć, że dziecko w sprawie, w której zapadł wyrok Lebon, miało w czasie wystąpienia okoliczności faktycznych ponad 21 lat. Dla przypomnienia, art. 10 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia stanowił, że zstępni pracownika powinni być poniżej 21. roku życia lub pozostawać na jego utrzymaniu.
(
28
)	Wyrok Bernini (pkt 25). Wyróżnienie własne.
(
29
)	Zobacz wyrok Bernini (pkt 23, 25, 27, 29).
(
30
)	Wyrok z dnia 8 czerwca 1999 r. (C‑337/97, EU:C:1999:284, pkt 19). Sprawa, w której zapadł ten wyrok, dotyczyła dziecka pracownika przygranicznego. Należy w tym względzie zauważyć, że w pkt 21 tego wyroku Trybunał wskazał, iż „zarówno motyw czwarty [rozporządzenia nr 1612/68, który przewidywał] wyraźnie, że prawo do swobodnego przepływu powinno być przyznane »w sposób wolny od dyskryminacji, pracownikom zatrudnionym na stałe, pracownikom sezonowym, przygranicznym oraz prowadzącym działalność w celu świadczenia usług«, [że] jego art. 7 zawierały odniesienie, bez zastrzeżeń, do »pracownika będącego obywatelem państwa członkowskiego«”. W wyroku z dnia 27 listopada 1997 r., Meints (C‑57/96, EU:C:1997:564, pkt 50) Trybunał wywnioskował z tego i orzekł, że „państwo członkowskie nie może uzależniać przyznania przywileju socjalnego w rozumieniu art. 7 ust. 2 [tego rozporządzenia] od spełnienia przez beneficjentów tego przywileju wymogu zamieszkania na terytorium tego państwa członkowskiego”. Wyróżnienie własne. Zobacz w tym względzie S. O’Leary, The curious case of frontier workers and study finance: Giersch, Common Market Law Review, Vol. 51 (2), 2014, s. 601–622, w szczególności s. 609, i A. Turmo, The pernicious influence citizenship rights on workers’ rights in the EU – The case of student finance, w: N. Cambien, D. Kochenov, i E. Muir, (Eds) European Citizenship under Stress, Social Justice, Brexit and Other Challenges, Leiden, Brill/Nijhoff 2020, s. 305–334.
(
31
)	Wyrok z dnia 14 czerwca 2012 r. (C‑542/09, EU:C:2012:346, pkt 34, 35).
(
32
)	Punkty 38 i 39 tego wyroku.
(
33
)	Zobacz między innymi wyrok Giersch i in. (pkt 38 i 39 i przytoczone tam orzecznictwo). W szczególności w wyroku Bernini (pkt 25) Trybunał użył równoznacznego sformułowania, a mianowicie „pracownik nadal utrzymuje swojego zstępnego”.
(
34
)	Dla przypomnienia, wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawach, w których zapadł wyrok Depesme i in., sytuowały się w kontekście zmian wprowadzonych do luksemburskich przepisów w następstwie wyroku Giersch i in. (pkt 12–16).
(
35
)	Tytułem przypomnienia, prawodawca Unii stoi na stanowisku, że za „członków rodziny” w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38 należy uznać „bezpośrednich zstępnych [obywatela Unii], którzy nie ukończyli 21. roku życia lub pozostają na utrzymaniu, oraz bezpośrednich zstępnych współmałżonka lub [zarejestrowanego] partnera”. Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 51, 57).
(
36
)	Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 57, 64 oraz sentencja). Jeśli chodzi o wspomniany w poprzednim przypisie niniejszej opinii jednolity charakter pojęcia „członków rodziny” w prawie Unii, Trybunał uwzględnił, po pierwsze, ewolucję prawodawstwa Unii oraz okoliczność, że art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 stanowi jedynie powtórzenie, bez zmian art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68, a po drugie – motyw 1, art. 1 i art. 2 ust. 2 dyrektywy 2014/54. Te ostatnie przepisy świadczą o tym, że zamiarem prawodawcy Unii było powtórzenie w art. 2 dyrektywy 2004/38 pojęcia „członka rodziny” w postaci zdefiniowanej w orzecznictwie Trybunału odnoszącym się do rozporządzenia nr 1612/68, które zostało uchylone i zastąpione rozporządzeniem nr 492/2011. Zobacz w tym względzie wyrok Depesme i in. (pkt 46, 47), a także opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w tych sprawach połączonych (odC‑401/15 do C‑403/15, EU:C:2016:430, pkt 39–43).
(
37
)	Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 33).
(
38
)	Punkty 21–23 tego wyroku.
(
39
)	Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 58). Tak szeroka wykładnia wynika z tego, że pojęcie „pracownika” – a także „pracy najemnej” – jest kluczowe dla definicji zakresu stosowania jednej z podstawowych wolności gwarantowanych przez traktat. Zobacz wyroki: z dnia 3 czerwca 1986 r., Kempf (139/85, EU:C:1986:223, pkt 13); z dnia 3 lipca 1986 r., Lawrie-Blum (66/85, EU:C:1986:284, pkt 16).
(
40
)	Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 59 i 60). Zobacz w tym względzie opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w tych sprawach połączonych (od C‑401/15 do C‑403/15, EU:C:2016:430, pkt 67).
(
41
)	Wyrok Depesme i in. (pkt 64 i sentencja).
(
42
)	Zobacz pkt 32, 33 niniejszej opinii.
(
43
)	Zobacz w tym względzie pkt 37–40 oraz 53–56 niniejszej opinii. Co się tyczy tego pojęcia, zob. C. Jacqueson, Any news from Luxembourg? On student aid, frontier workers and stepchildren: Bragança Linares Verruga and Depesme, Common Market Law Review, Vol. 55, 2018, s. 901–922, w szczególności s. 917.
(
44
)	Zobacz pkt 22 niniejszej opinii. W wyroku tym Trybunał wskazał, że dodatek rodzinny taki jak ten przewidziany w art. 269 ust. 1 code de la sécurité sociale (kodeksu zabezpieczenia społecznego) jest wypłacany na rzecz każdego dziecka zamieszkałego w Luksemburgu oraz na rzecz wszystkich dzieci pracowników niebędących rezydentami, które łączy z tymi ostatnimi więź filiacyjna. Dodatek ten jest w konsekwencji przyznawany z wyłączeniem jakiejkolwiek indywidualnej i uznaniowej oceny potrzeb osobistych, na podstawie prawnie określonej sytuacji. Zobacz w tym względzie art. 1 lit. z) rozporządzenia nr 883/2004. Jak podkreślił Trybunał, świadczenie to stanowi bowiem publiczny wkład w budżet rodzinny mający na celu zmniejszenie obciążeń wynikających z utrzymania dzieci. Zobacz wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 37–39). Zobacz również wyroki: z dnia 14 czerwca 2016 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (C‑308/14, EU:C:2016:436, pkt 60); z dnia 21 czerwca 2017 r., Martinez Silva (C‑449/16, EU:C:2017:485, pkt 22, 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
45
)	Zobacz pkt 27–34 niniejszej opinii. W takim przeniesieniu nie ma niczego dziwnego: jak wskazał rzecznik generalny A. La Pergola w swojej opinii Meeusen (C‑337/97, EU:C:1999:38, pkt 19), zarówno stypendia naukowe, jak i dodatki rodzinne stanowią bowiem pomoc finansową przeznaczoną na wychowanie, utrzymanie i edukację dzieci.
(
46
)	Zobacz wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 18). Moim zdaniem warto w tym względzie zauważyć, że rozpatrywany w tej sprawie oraz w niniejszych sprawach dodatek rodzinny należy się do miesiąca ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Jednakże okres wypłacania dodatku można przedłużyć do 25. roku życia dziecka, jeżeli odbywa ono studia spełniające kryteria określone we właściwych przepisach luksemburskich. Zobacz w tym względzie https://cae.public.lu/fr/allocations/majorite-de-l-enfant/que-devez-vous-savoir-/prolongement-jusqu-a-l-age-de-25-ans.html.
(
47
)	Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 62).
(
48
)	Zobacz przypis 68 i pkt 60 niniejszej opinii.
(
49
)	Zobacz wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 50, 71).
(
50
)	Zobacz przypis 45 do niniejszej opinii.
(
51
)	Zobacz w tym względzie pkt 32, 37 niniejszej opinii.
(
52
)	Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 62).
(
53
)	Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 59, 60).
(
54
)	Wyroki: Depesme i in. (pkt 64 i sentencja); Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 50, 71).
(
55
)	Pragnę w tym względzie przypomnieć, że Trybunał orzekł w świetle celu rozporządzenia nr 883/2004, jakim jest zapewnienie koordynacji między różnymi krajowymi systemami bez wprowadzenia wspólnego systemu zabezpieczenia społecznego, że chociaż prawdą jest, iż osoby uprawnione do świadczeń rodzinnych są określane zgodnie z prawem krajowym, prawdą jest także, iż przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie muszą przestrzegać prawa Unii, w tym wypadku postanowień dotyczących swobodnego przepływu pracowników; zob. wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 68, 69).
(
56
)	Zobacz w tym względzie przypis 18 do niniejszej opinii. Jest oczywiste, że poza tą niezgodnością, ścisła wykładnia spornego pojęcia wywoływałaby sytuacje, w których w tym samym gospodarstwie domowym pracownik przygraniczny, będący ojczymem lub macochą dla dziecka swojego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera, korzystałby z dodatków rodzinnych na przyrodnich braci lub przyrodnie siostry tego dziecka, lecz nie na owo dziecko. Na ten aspekt zwrócił już uwagę rzecznik generalny M. Wathelet w swojej opinii w sprawach połączonych Depesme i in. (odC‑401/15 do C‑403/15, EU:C:2016:430, pkt 59–61).
(
57
)	Zobacz w tym względzie wyrok Hocinx.
(
58
)	Zobacz pkt 27–35 niniejszej opinii.
(
59
)	Zobacz pkt 37 niniejszej opinii.
(
60
)	Zobacz wyrok Lebon (pkt 21).
(
61
)	Zobacz wyroki: Depesme i in. (pkt 64 i sentencja); a także Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 50, 71).
(
62
)	Zobacz wyroki: Lebon (pkt 21–23) i Depesme i in. (pkt 58).
(
63
)	Zobacz w tym względzie wyroki: Depesme i in. (pkt 51); Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz również przypis 36 do niniejszej opinii.
(
64
)	Zobacz wyrok Depesme i in. (pkt 62).
(
65
)	Zobacz podobnie wyrok Depesme i in. (pkt 59, 60).
(
66
)	Wyroki: Depesme i in. (pkt 64 i sentencja); Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 50, 71).
(
67
)	Z następujących powodów nie proponuję Trybunałowi wprowadzenia domniemania opartego na przewidzianej w art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38 definicji „członka rodziny”, zgodnie z którą dzieci współmałżonka lub zarejestrowanego partnera, które nie ukończyły 21. roku życia, pozostają na utrzymaniu pracownika przygranicznego. Po pierwsze, jak już wspomniałem w pkt 35 niniejszej opinii, uważam, że mimo iż dziecko zgodnie z tym przepisem uznaje się za pozostające na utrzymaniu do ukończenia 21. roku życia, Trybunał w swoim orzecznictwie wolał stosować szersze wyrażenie, a mianowicie „uczestniczyć w utrzymaniu” (zob. orzecznictwo przytoczone w pkt 13, 28–31 niniejszej opinii). Po drugie, z powodów przedstawionych w pkt 62–64 niniejszej opinii jestem zdania, że inaczej niż to domniemanie, domniemanie oparte na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego jest spójne z ustanowionymi w rozporządzeniu nr 883/2004 zasadami pierwszeństwa w przypadku zbiegu prawa do świadczeń.
(
68
)	To znaczy sytuację, w której dziecko zamieszkuje przez cały czas z pracownikiem przygranicznym, z którym nie łączy go więź filiacyjna.
(
69
)	Częściowo wspólne gospodarstwo domowe dotyczy w szczególności sytuacji pieczy naprzemiennej między rodziców biologicznych lub adopcyjnych dziecka. W takich sytuacjach dziecko zamieszkuje głównie w gospodarstwie domowym stworzonym przez pracownika przygranicznego i jednego ze swoich rodziców biologicznych lub adopcyjnych, a okresowo przebywa u drugiego rodzica biologicznego lub adopcyjnego, przez krótszy czas lub na krótsze pobyty w ramach prawa do osobistej styczności z dzieckiem i do przyjmowania go (przykładowo co drugi weekend lub w czasie niektórych wakacji szkolnych), lub w ramach naprzemiennego miejsca zamieszkania albo według jakichkolwiek innych zasad. Poza tym niektóre dzieci mogły utracić jednego z rodziców lub nigdy go nie poznać.
(
70
)	Wydaje mi się, że istotne jest, aby wskazać w tym względzie, iż w szczególnym przypadku młodych pełnoletnich przed ukończeniem przez nich 21. roku życia, domniemanie to nie może modyfikować przesłanek przyznawania dodatków rodzinnych ustanowionych w przepisach państwa członkowskiego zatrudnienia. W szczególności rozpatrywany dodatek rodzinny należny jest co do zasady do ukończenia przez dziecko 18. roku życia, z możliwością przedłużenia do ukończenia przez nie 25. roku życia, jeżeli odbywa ono studia, spełniające kryteria określone we właściwych przepisach luksemburskich. Zobacz w tym względzie przypis 46 do niniejszej opinii. Zatem w sytuacji, gdy zainteresowane pełnoletnie dziecko, które nie ukończyło 21. roku życia, nie zamieszkiwałoby już z pracownikiem przygranicznym z powodu „pobierania nauki w szkole średniej lub równoważnej” w innymi mieście, pracownik ten musiałby udowodnić na podstawie obiektywnych okoliczności, że mimo braku wspólnego gospodarstwa domowego, nadal uczestniczy w utrzymaniu tego dziecka.
(
71
)	Mogłoby to dotyczyć wyjątkowego przypadku, w którym z akt sprawy jasno wynika, że mimo istnienia wspólnego gospodarstwa domowego, dziecko nie żyje we wspólnocie rodzinnej z tym pracownikiem. Przykładem takiej szczególnej sytuacji jest sytuacja, gdy 1) wspomniany pracownik nie uczestniczy w opłacaniu czynszu najmu lub nie jest właścicielem domu lub mieszkania, które dzieli ze swoim współmałżonkiem lub zarejestrowanym partnerem i dzieckiem, oraz 2) nie pokrywa żadnych wspólnych wydatków gospodarstwa domowego, bądź dlatego, że wykorzystuje całość swojego wynagrodzenia na cele prywatne, bądź dlatego, że z ustaleń poczynionych przez biologicznych lub adopcyjnych rodziców dziecka wynika, iż wszystkie potrzeby dziecka są w pełni zaspokojone.
(
72
)	Zobacz wyrok Caisse pour l’avenir des enfants (pkt 41). Zobacz również przypis 18 do niniejszej opinii.
(
73
)	Dla przypomnienia, art. 68 ust. 1 lit. b) ppkt i) rozporządzenia nr 883/2004, odnoszący się do zasad pierwszeństwa w razie zbiegu praw do świadczeń, stanowi, że „[w] przypadkach, w których na podstawie ustawodawstwa więcej niż jednego państwa członkowskiego udzielane są świadczenia w tym samym okresie i dla tych samych członków rodziny, mają zastosowanie […] zasady pierwszeństwa”. I tak, „w przypadku świadczeń wypłacanych przez więcej niż jedno państwo członkowskie z tego samego tytułu, kolejność pierwszeństwa ustalana jest poprzez odniesienie do następujących kryteriów dodatkowych: i) w przypadku świadczeń uzyskiwanych z tytułu zatrudnienia lub pracy na własny rachunek: miejsce zamieszkania dzieci, pod warunkiem że taka praca jest wykonywana i, dodatkowo, w odpowiednim przypadku, najwyższa kwota świadczeń przewidzianych przez kolidujące ustawodawstwa. […]”. Wyróżnienie własne. Jak wyjaśnia Komisja, wynika z tego w szczególności, że jeśli pracownik przygraniczny zatrudniony w Luksemburgu zamieszkuje ze swoją małżonką i jej dzieckiem w Belgii, właściwy organ belgijski wypłaca dodatek rodzinny dla dziecka jego matce. W tej sytuacji Luksemburg włącza się jedynie w sytuacji, gdy dodatek rodzinny, który wypłaca, jest wyższy niż ten przyznany przez Belgię i jedynie co do różnicy.
(
74
)	Dla przypomnienia art. 68 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 stanowi, że „[w] przypadku zbiegu uprawnień, świadczenia rodzinne udzielane są zgodnie z ustawodawstwem wyznaczonym jako mające pierwszeństwo na podstawie przepisów ust. 1. Uprawnienia do świadczeń rodzinnych z tytułu innych kolidujących ustawodawstw są zawieszane do kwoty przewidzianej przez pierwsze ustawodawstwo i, w odpowiednim przypadku, określany jest dodatek dyferencyjny dla sumy, która przekracza tę kwotę […]”. Zobacz w szczególności M. Morsa, op. cit, s. 352 i nast.