62012CC0328
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ELEANOR SHARPSTON
przedstawiona w dniu 10 września 2013 r. (
1
)
Sprawa C‑328/12
Ralph Schmid
przeciwko
Lilly Hertel
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof (Niemcy)]
„Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Postępowanie upadłościowe — Rozporządzenie (WE) nr 1346/2000 — Jurysdykcja sądu państwa członkowskiego, w którym znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika — Powództwo w kontekście upadłości mające na celu unieważnienie czynności prawnej — Element transgraniczny — Strona pozwana zamieszkała w państwie trzecim”
1.
Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 (
2
) (zwanego dalej „rozporządzeniem”) określa, które sądy są właściwe do wszczęcia postępowania upadłościowego. W kontekście takiego postępowania zarządcy są uprawnieni „do zaskarżania czynności prawnych stosownie do interesu wierzycieli” (
3
). Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest to, czy zasada jurysdykcyjna określona w art. 3 ust. 1 ma zastosowanie, jeżeli strona pozwana w ramach powództwa o unieważnienie czynności prawnej ma miejsce zamieszkania na obszarze państwa trzeciego.
Rozporządzenie w sprawie postępowania upadłościowego
2.
Rozporządzenie zasadniczo zawiera przepisy w przedmiocie podziału jurysdykcji oraz określania prawa właściwego i wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach upadłościowych. Niniejsza sprawa koncentruje się wokół wykładni ogólnej zasady regulującej jurysdykcję międzynarodową. Zachodzi jednak konieczność rozważenia w ramach analizy ogólnej systematyki rozporządzenia oraz roli zarządcy.
3.
Motywy 2–4 rozporządzenia wyjaśniają, że prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego wymaga skutecznego i sprawnego funkcjonowania transgranicznych postępowań upadłościowych oraz że dla zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego niezbędne jest unikanie sytuacji, w których strony byłyby skłonne do przenoszenia majątku lub postępowania sądowego z jednego państwa członkowskiego do innego w celu uzyskania korzystniejszej sytuacji prawnej (tzw. forum shopping).
4.
Motyw 8 stanowi, że dla osiągnięcia tych celów „jest niezbędne […], aby postanowienia dotyczące właściwości, uznawania oraz prawa właściwego w tym zakresie zostały zawarte w akcie prawa wspólnotowego”.
5.
Motywy 12–14 stanowią:
„(12)
Niniejsze rozporządzenie pozwala na wszczęcie głównego postępowania upadłościowego w państwie członkowskim, w którym dłużnik posiada główny ośrodek swojej podstawowej działalności. Postępowanie to ma zakres uniwersalny, jego celem jest objęcie całego majątku dłużnika. W celu ochrony różnych interesów rozporządzenie pozwala na wszczęcie równolegle z postępowaniem głównym wtórnych postępowań upadłościowych. Wtórne postępowanie może zostać wszczęte w państwie członkowskim, w którym dłużnik ma swój oddział. Skutki wtórnego postępowania ograniczone są tylko do majątku dłużnika znajdującego się w tym państwie. Bezwzględnie obowiązujące przepisy dotyczące koordynacji z postępowaniem głównym gwarantują niezbędną jednolitość postępowania w ramach Wspólnoty.
(13)
Główny ośrodek podstawowej działalności powinien oznaczać miejsce, w którym dłużnik zazwyczaj zarządza swoją działalnością i [które] jako takie jest rozpoznawalne przez osoby trzecie.
(14)
Niniejsze rozporządzenie stosuje się tylko do postępowań, w których główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika znajduje się na obszarze Wspólnoty”.
6.
Rozdział I rozporządzenia został zatytułowany „Przepisy ogólne”. Zawarty w tym rozdziale art. 1 („Zakres zastosowania”) stanowi w ust. 1:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się do zbiorowych postępowań przewidujących niewypłacalność dłużnika, które obejmują całkowite lub częściowe zajęcie majątku dłużnika oraz powołanie zarządcy”.
7.
W art. 2 lit. a) „postępowania upadłościowe” zostały określone jako „postępowania zbiorowe” wymienione w załączniku A do rozporządzenia, zawierającym wykaz konkretnych rodzajów postępowań w każdym państwie członkowskim, określonych w prawie krajowym.
8.
W art. 2 lit. b) zostało określone pojęcie „zarządca”, które oznacza „każdą osobę lub organ, którego zadaniem jest zarządzanie masą lub jej likwidacja, lub nadzorowanie działalności gospodarczej dłużnika”.
9.
Artykuł 3 rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja”, stanowi:
„1.   Sądy państwa członkowskiego, na terytorium którego znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika, są właściwe dla wszczęcia postępowania upadłościowego. W przypadku spółek i osób prawnych domniemywa się, że głównym ośrodkiem ich podstawowej działalności jest siedziba określona w statucie, chyba że zostanie przeprowadzony dowód przeciwny.
2.   Jeżeli dłużnik ma główny ośrodek swojej podstawowej działalności na terytorium państwa członkowskiego, sądy innego państwa członkowskiego są uprawnione do wszczęcia postępowania upadłościowego tylko wtedy, gdy dłużnik ma na jego terytorium swój oddział. Skutki tego postępowania są ograniczone do majątku dłużnika znajdującego się na terytorium tego ostatniego państwa członkowskiego.
3.   W przypadku wszczęcia postępowania upadłościowego zgodnie z ust. 1 każde postępowanie wszczęte później na podstawie ust. 2 stanowi wtórne postępowanie upadłościowe. Postępowanie to musi być postępowaniem likwidacyjnym.
[…]”.
10.
Zawarty w rozdziale II, zatytułowanym „Uznanie postępowań upadłościowych”, art. 16 („Zasada ogólna”) stanowi w ust. 1:
„Wszczęcie postępowania upadłościowego przez sąd państwa członkowskiego właściwy zgodnie z art. 3 podlega uznaniu we wszystkich pozostałych państwach członkowskich z chwilą, gdy orzeczenie stanie się skuteczne w państwie wszczęcia postępowania.
[…]”.
11.
Artykuł 17 („Skutki uznania”) stanowi w ust. 1:
„Wszczęcie postępowania określonego w art. 3 ust. 1 wywołuje w każdym innym państwie członkowskim, bez potrzeby dopełnienia jakichkolwiek formalności, skutki, które wynikają z prawa państwa wszczęcia postępowania, o ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej oraz dopóki w tym innym państwie członkowskim nie zostanie wszczęte postępowanie określone art. 3 ust. 2”.
12.
Artykuł 18 („Uprawnienia zarządcy”) stanowi między innymi:
„1.   Zarządca powołany przez sąd właściwy zgodnie z art. 3 ust. 1 może wykonywać na terytorium innego państwa członkowskiego wszystkie uprawnienia przysługujące mu na podstawie prawa państwa wszczęcia postępowania […].
2.   […] Ponadto jest on uprawniony do zaskarżania czynności prawnych stosownie do interesu wierzycieli.
3.   Przy wykonywaniu swoich uprawnień zarządca jest zobowiązany do przestrzegania prawa państwa członkowskiego, na którego terytorium zamierza podejmować czynności prawne, w szczególności zasad dotyczących sposobu likwidacji składników masy. Uprawnienia te nie mogą obejmować zastosowania środków przymusu ani prawa do rozstrzygania sporów prawnych lub innych sporów”.
13.
Artykuł 25 („Uznanie i wykonalność innych orzeczeń”) stanowi w ust. 1:
„Orzeczenia dotyczące prowadzenia i ukończenia postępowania upadłościowego wydane przez sąd, którego orzeczenie o wszczęciu postępowania podlega uznaniu na podstawie art. 16, jak również zatwierdzony przez taki sąd układ również podlegają uznaniu bez dalszych formalności […].
Przepisy akapitu pierwszego dotyczą również orzeczeń wydawanych bezpośrednio na podstawie postępowania upadłościowego i blisko z nim związanych, również jeżeli orzeczenia te wydawane są przez inny sąd.
[…]”.
14.
Artykuł 44 ust. 1 stanowi, że rozporządzenie zastępuje w swoim przedmiotowym zakresie zastosowania uprzednie umowy międzynarodowe zawarte pomiędzy dwoma lub więcej państwami członkowskimi. Zarazem jednak art. 44 ust. 3 lit. a) stanowi, że rozporządzenia nie stosuje się „w zakresie, w jakim jest ono sprzeczne z zobowiązaniami w sprawach dotyczących upadłości wynikającymi z innych umów, które państwo to zawarło przed wejściem w życie niniejszego rozporządzenia z jednym lub z kilkoma państwami trzecimi”.
Stan faktyczny, postępowanie oraz pytanie prejudycjalne
15.
Ralph Schmid jest zarządcą w postępowaniu upadłościowym wszczętym w dniu 4 maja 2007 r. w odniesieniu do majątku Aletty Zimmermann. W ramach owego postępowania wniósł on powództwo przeciwko Lilly Hertel o unieważnienie czynności prawnej dokonanej pomiędzy nią a A. Zimmermann. Lilly Hertel jest macochą A. Zimmermann i zamieszkuje w Szwajcarii. Z okoliczności sprawy wynika, że w postępowaniu nie występują inne elementy międzynarodowe (w szczególności nie występuje element dotyczący innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej poza Niemcami). W drodze powództwa zarządca żąda zwrotu kwoty 8015,08 EUR wraz z odsetkami jako części majątku A. Zimmermann.
16.
Powództwo zostało w poprzednich instancjach odrzucone jako niedopuszczalne ze względu na brak międzynarodowej jurysdykcji niemieckich sądów. R. Schmid wniósł rewizję do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) (zwanego dalej „sądem odsyłającym”) od tego orzeczenia.
17.
Doszedłszy do wniosku, że rozstrzygnięcie sporu jest uzależnione od wykładni art. 3 ust. 1 rozporządzenia, dziewiąta izba cywilna Bundesgerichtshof postanowiła zawiesić postępowanie oraz złożyć wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie następującego pytania:
„Czy sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium wszczęto postępowanie upadłościowe dotyczące majątku dłużnika, mają jurysdykcję do rozpoznania powództwa o unieważnienie czynności prawnej upadłego skierowanego przeciwko pozwanemu wierzycielowi, którego miejsce zamieszkania lub statutowa siedziba znajduje się poza obszarem państwa członkowskiego?”.
18.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez R. Schmida i Komisję. Na rozprawie, która miała miejsce w dniu 10 kwietnia 2013 r., rząd niemiecki i Komisja przedstawiły uwagi ustne.
Argumentacja przedłożona Trybunałowi
19.
Ralph Schmid podnosi, że art. 3 ust. 1 rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że przyznaje on jurysdykcję w zakresie rozpoznania powództwa sądom państwa członkowskiego, w którym zostało wszczęte postępowanie. Jedynym kryterium dla jurysdykcji określonym w art. 3 ust. 1 jest położenie głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika. Dodanie kolejnej przesłanki, to znaczy, że powinien występować łącznik z dwoma lub więcej państwami członkowskimi, wprowadziłoby stan niepewności prawnej na samym początku postępowania. Wykładnia art. 3 ust. 1 w zaproponowany sposób czyni zadość zasadzie jednolitości postępowania. Wzmacnia ona również prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego poprzez zapobieganie ewentualnemu przenoszeniu majątku poza Unię Europejską w celu uzyskania korzystniejszej sytuacji prawnej (tzw. forum shopping) oraz poprzez ułatwienie zarządcy podważania i unieważniania przeniesienia majątku dłużnika poza terytorium Unii Europejskiej.
20.
Komisja podziela ten pogląd. Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia przyznaje jurysdykcję sądom państwa członkowskiego, w którym położony jest główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika. Brak jest dalszych przesłanek w odniesieniu do jurysdykcji wobec powództw pozostających w ścisłym związku z postępowaniem upadłościowym: nie zachodzi konieczność występowania elementu związanego z innym państwem członkowskim. Można i należy poczynić rozróżnienie pomiędzy przepisami regulującymi jurysdykcję międzynarodową a przepisami regulującymi uznawanie i wykonywanie orzeczeń. Prawo Unii Europejskiej nie może nakładać zobowiązań na państwa trzecie w zakresie uznawania i wykonywania orzeczeń wydanych przez sądy w Unii Europejskiej w przedmiocie spraw upadłościowych.
21.
Rząd niemiecki podnosi, że prawo Unii Europejskiej może wywierać skutki dla państw trzecich wyłącznie poprzez dwustronne lub wielostronne umowy międzynarodowe. Unia Europejska nie zawarła takiej umowy w sprawie postępowań upadłościowych ze Szwajcarią, w której L. Hertel ma miejsce zamieszkania. Ponadto cele rozporządzenia nie przemawiają za rozciągnięciem przepisu o jurysdykcji międzynarodowej na postępowanie akcesoryjne o unieważnienie wcześniej dokonanej czynności prawnej dotyczącej strony pozwanej znajdującej się w państwie trzecim. Rozporządzenie ma na celu zapewnienie skutecznego i sprawnego funkcjonowania postępowań upadłościowych na rynku wewnętrznym, w którym państwa trzecie nie uczestniczą. Rozporządzenie nie reguluje jurysdykcji w sposób oderwany; przeciwnie, przepisy o jurysdykcji stanowią część ogólnych ram dla skutecznego i sprawnego funkcjonowania postępowań upadłościowych. Skoro przepisy o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń nie mogą mieć zastosowania wobec państw trzecich, to wykładnia art. 3 ust. 1 w taki sposób, że przyznaje on sądowi międzynarodową jurysdykcję wobec państw trzecich, byłaby bezskuteczna. Narażałaby ona również takiego pozwanego, który i tak już jest stroną słabszą, na działanie przepisów upadłościowych i proceduralnych, które są mu nieznane, tym samym jeszcze bardziej osłabiając jego sytuację prawną.
Ocena
22.
Rozporządzenie ma na celu poprawę skuteczności i efektywności postępowań upadłościowych o transgranicznych skutkach (
4
). W tym też celu rozporządzenie zawiera wspólne dla wszystkich państw członkowskich przepisy dotyczące właściwości, przepisy ułatwiające uznawanie orzeczeń oraz przepisy dotyczące prawa właściwego (
5
). Przepisy te opierają się na zasadach jednolitości i uniwersalności (
6
), zmodyfikowanych w sposób pozwalający na wszczęcie wtórnych postępowań upadłościowych o ograniczonym zakresie. Tak więc rozporządzenie przewiduje objęcie całości majątku dłużnika jednym postępowaniem głównym w jednym państwie członkowskim bez względu na miejsce położenia składników majątkowych z zastrzeżeniem ograniczonej możliwości wszczęcia wtórnego postępowania w innym państwie członkowskim (
7
).
23.
Przepis jurysdykcyjny zawarty w art. 3 ust. 1 został nazwany „kamieniem węgielnym” systemu ustanowionego rozporządzeniem (
8
). Stanowi on, że sądy państwa członkowskiego, w którym znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika, są właściwe dla wszczęcia postępowania upadłościowego. Tak więc w myśl rozporządzenia przy określaniu jurysdykcji decydującą rolę odgrywa miejsce położenia głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika (
9
).
24.
Sąd odsyłający zapytuje, czy sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium zostało już wszczęte postępowanie upadłościowe dotyczące majątku dłużnika, są właściwe w przedmiocie unieważnienia czynności prawnej pozwanego zamieszkałego w państwie trzecim. Zanim zostanie udzielona odpowiedź na to pytanie, należy ustalić, czy w okolicznościach, w których jedyny element międzynarodowy w postępowaniu upadłościowym zachodzi pomiędzy państwem członkowskim a państwem trzecim (a nie pomiędzy dwoma lub więcej państwami członkowskimi), sądy państwa członkowskiego, na terytorium którego znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika, są właściwe dla postępowania upadłościowego z mocy art. 3 ust. 1 rozporządzenia, czy też właściwość ta wynika z krajowych przepisów upadłościowych i prawa prywatnego międzynarodowego tego państwa członkowskiego. (W tym drugim przypadku jurysdykcja międzynarodowa tych sądów byłaby określana w ewentualnych dwustronnych umowach międzynarodowych dotyczących postępowania upadłościowego, zawartych pomiędzy tym państwem członkowskim a państwami trzecimi). Innymi słowy: czy rozporządzenie w ogóle ma zastosowanie wobec takiego postępowania?
25.
Moim zdaniem tak właśnie jest. Zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia, stosuje się ono „do zbiorowych postępowań przewidujących niewypłacalność dłużnika, które obejmują całkowite lub częściowe zajęcie majątku dłużnika oraz powołanie zarządcy”. Ani art. 1 ust. 1, ani załącznik A nie wydają się ograniczać stosowania rozporządzenia do postępowania zawierającego element transgraniczny.
26.
Rozporządzenie jest aktem mającym bezpośrednie zastosowanie. Po swoim wejściu w życie niniejsze rozporządzenie zastąpiło przepisy prawa krajowego oraz dwustronne umowy międzynarodowe (
10
) zawarte pomiędzy państwami członkowskimi, mające za przedmiot jurysdykcję międzynarodową w odniesieniu do postępowań upadłościowych, z zastrzeżeniem art. 44 ust. 3 (
11
). Jeżeli główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika znajduje się na terytorium Unii Europejskiej, to wówczas art. 3 ust. 1 (a nie prawo krajowe) stosowany jest do określania, którego państwa członkowskiego sądy są właściwe do wszczęcia postępowania.
27.
Jak podnosi rząd niemiecki, konieczność zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego leży u podstaw działania prawodawczego Unii obejmującego wydanie rozporządzenia (zob. motywy 2–4 i 8). Jednakże nie wynika z tego konieczność wykazania istnienia elementu transgranicznego w konkretnym postępowaniu upadłościowym, aby rozporządzenie miało zastosowanie. Wykładnia rozporządzenia w ten sposób, że rozporządzenie ma zastosowanie wyłącznie w okolicznościach, gdy występuje element transgraniczny obejmujący co najmniej dwa państwa członkowskie Unii Europejskiej, prowadziłaby do znaczącej niepewności oraz skazałaby na niepowodzenie skuteczność i sprawność postępowania.
28.
Aby rozporządzenie miało zastosowanie, samo postępowanie upadłościowe ewidentnie musi dotyczyć dłużnika, którego główny ośrodek podstawowej działalności znajduje się na terytorium państwa członkowskiego (zob. motyw 14). Jeżeli tak nie jest, to kwestia stosowania rozporządzenia stałaby się bezprzedmiotowa. Rozporządzenie „pozwala na wszczęcie głównego postępowania upadłościowego w państwie członkowskim, w którym dłużnik posiada główny ośrodek swojej podstawowej działalności” oraz wskazuje, że „postępowanie to ma zakres uniwersalny, jego celem jest objęcie całego majątku dłużnika” (
12
). W moim rozumieniu powyższe stwierdzenie odzwierciedla zasady jednolitości i uniwersalności. Wyrażam pogląd, iż pożądane jest, aby zasady te miały zastosowanie wobec dowolnego postępowania upadłościowego.
29.
Tymczasem dokonanie oceny, który sąd jest właściwy, powinno mieć miejsce na możliwie najwcześniejszym etapie, aby zostały podjęte czynności w celu zabezpieczenia majątku dłużnika dla jego wierzycieli, przy zapewnieniu dzięki temu skuteczności i sprawności postępowania (
13
). W rzeczy samej, Trybunał orzekł w wyroku w sprawie Staubitz‑Schreiber (
14
), że dla potrzeb dokonania oceny, który sąd jest właściwy do wszczęcia postępowania upadłościowego, należy ustalić miejsce głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika w chwili złożenia wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego, a nie w odniesieniu do dnia, w którym postępowanie zostało faktycznie wszczęte. Na tym wczesnym etapie występowanie elementu transgranicznego może nie być wiadome. Jednakże dokonanie oceny, który sąd jest właściwy, nie może być przekładane do momentu, aż będzie znane położenie różnych elementów objętych postępowaniem (takich jak miejsce zamieszkania potencjalnych pozwanych w zakresie powództw akcesoryjnych albo położenie przedmiotów majątkowych każdego z dłużników) innych niż głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika. Oczekiwanie na pełną wiedzę skazałoby na niepowodzenie cele sprawności i skuteczności postępowania upadłościowego, które rozporządzenie ma za zadanie realizować, a także prowadziłoby do stanu niepewności prawnej.
30.
Artykuł 3 ust. 1 samego rozporządzenia jednoznacznie stanowi, że „[s]ądy państwa członkowskiego, na terytorium którego znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika, są właściwe dla wszczęcia postępowania upadłościowego” (
15
). Inne elementy pozostają bez znaczenia dla potrzeb ustalenia sądu właściwego. Tak więc położenie przedmiotów majątkowych dłużnika pozostaje bez znaczenia, chyba że może być przesłanką uwzględnianą przy ustalaniu miejsca głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika lub czy należy wszczynać wtórne postępowanie na podstawie art. 3 ust. 2. Miejsce zamieszkania potencjalnego pozwanego w sprawie z powództwa, które może zostać wniesione w terminie późniejszym (o ile zajdzie potrzeba) w ramach tego postępowania przez syndyka lub zarządcę w celu unieważnienia czynności prawnej i windykacji dodatkowych przedmiotów majątkowych na korzyść wierzycieli, pozostaje również bez znaczenia dla zagadnienia, który sąd jest właściwy do wszczęcia postępowania. Powództwo takie wchodzi w zakres właściwości sądu, który (już wcześniej) wszczął przedmiotowe postępowanie, ponieważ jest to powództwo wytoczone bezpośrednio na podstawie tego postępowania i ściśle z nim związane (
16
). Na tym etapie postępowanie upadłościowe już zostało uruchomione. Powództwo o unieważnienie czynności prawnej jest chronologicznie późniejsze względem wszczęcia postępowania upadłościowego przed sądem właściwym. Z powyższego wynika, że miejsce przebywania pozwanego w sprawie z tego powództwa nie może mieć wpływu na ocenę, który sąd jest właściwy dla wszczęcia postępowania upadłościowego.
31.
W konsekwencji wyrażam pogląd, że nie zachodzi konieczność wykazania elementu transgranicznego dotyczącego dwóch lub więcej państw członkowskich, aby rozporządzenie mogło mieć zastosowanie. O ile tylko główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika znajduje się na obszarze Unii Europejskiej (
17
), art. 3 ust. 1, mający bezpośrednie zastosowanie we wszystkich państwach członkowskich, określa, który sąd jest właściwy.
32.
Czy właściwy sąd jest również właściwy dla rozpoznania powództwa wniesionego przez zarządcę o unieważnienie czynności prawnej, gdy pozwany w sprawie z tego powództwa nie ma miejsca zamieszkania w innym państwie członkowskim, lecz w państwie trzecim?
33.
Rząd niemiecki podnosi, że rozporządzenie nie ma zastosowania w zakresie przyznawania jurysdykcji w odniesieniu do takiego powództwa. Potencjalny pozwany (a także najprawdopodobniej składniki majątkowe będące przedmiotem sporu) znajduje się poza terytorium Unii Europejskiej. Stawiałoby to pozwanego w słabszej sytuacji prawnej, jeżeli miałby bronić się przed powództwem w ramach obcej dla niego jurysdykcji. Co więcej, o ile rozporządzenie wyraźnie przewiduje uznanie i wykonanie orzeczeń sądu właściwego w odniesieniu do czynności związanych z innym państwem członkowskim (
18
), to sądy państwa trzeciego nie są zobowiązane do uznania bądź wykonania orzeczenia wydanego przez sąd właściwy na terytorium Unii Europejskiej.
34.
Powyższe argumenty nie są dla mnie przekonujące. Moim zdaniem sąd właściwy ustalony na podstawie art. 3 ust. 1 rozporządzenia jest właściwy dla rozpoznania powództwa wniesionego przez zarządcę o unieważnienie czynności prawnej związanej z pozwanym, który ma miejsce zamieszkania w państwie trzecim.
35.
Po pierwsze, zasady jednolitości i uniwersalności przemawiają wprost za takim podejściem. Postępowania upadłościowe są postępowaniami zbiorowymi, natomiast sąd właściwy dla głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika będzie (z definicji) miał do czynienia z gros spraw dłużnika (w odmiennym przypadku wyrazy „główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika” zostałyby pozbawione znaczenia) (
19
). Jeżeli sąd ten – którego właściwość do rozpoznania upadłości powinna być względnie łatwo przewidywalna (
20
) – miałby sprawować nadzór nad ścisłą wyceną wartości majątku dłużnika i odpowiednim układem z jego wierzycielami, to musi on być władny do rozstrzygania powództwa wniesionego przez zarządcę o unieważnienie wcześniej dokonanej czynności prawnej pomiędzy dłużnikiem a osobą trzecią, które to powództwo ma na celu wniesienie przedmiotów tej czynności prawnej lub wpływów z niej do masy upadłościowej dłużnika na korzyść wierzycieli.
36.
Po drugie, uważam, iż okoliczność, że przepisy rozporządzenia dotyczące uznania i wykonania orzeczeń nie mogą wiązać państw trzecich, nie stanowi przeszkody dla zastosowania przepisu jurysdykcyjnego. Istotne i użyteczne będzie poczynienie rozróżnienia pomiędzy jurysdykcją z jednej strony a uznaniem i wykonaniem orzeczeń z drugiej strony.
37.
Co się tyczy jurysdykcji, to rozporządzenie określa tę kwestię jedynie w drodze odesłania do miejsca położenia głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika. Trybunał już orzekał w przedmiocie upadłości obejmującej swym zasięgiem wyłącznie obszar Unii Europejskiej, że sąd ten powinien być właściwy nie tylko dla rozpoznania głównego postępowania upadłościowego, lecz również w odniesieniu do wszelkiego postępowania akcesoryjnego (
21
).
38.
Co się tyczy uznania i wykonania orzeczeń, to po pierwsze zauważam, że przepisy te mogą być rozpatrywane w oderwaniu od przepisu dotyczącego podziału jurysdykcji. Po drugie, nawet w braku możliwości oparcia się na samym rozporządzeniu dla potrzeb uznania i wykonania orzeczenia, rozstrzygnięcie dokonane przez sąd właściwy niekoniecznie pozostaje bezskuteczne. Może zaistnieć możliwość (jednakże, jak wynika z okoliczności, nie w niniejszej sprawie) uzyskania uznania i wykonania tego rozstrzygnięcia na podstawie dwustronnej umowy międzynarodowej.
39.
Pozostaje prawdą, że o ile zarządca uzyska orzeczenie stwierdzające nieważność konkretnej wcześniej dokonanej czynności prawnej z udziałem osoby trzeciej, to do niego należy zabieganie o uznanie i wykonanie tego orzeczenia w państwie, w którym ta osoba trzecia ma swoje miejsce zamieszkania (lub w którym znajdują się przedmioty majątkowe związane z przedmiotową czynnością prawną). Z jego punktu widzenia jest to jednak bardziej sprawna i mniej kosztowna procedura niż wszczynanie zupełnie odrębnego postępowania w ramach tej jurysdykcji (natomiast mniej kosztowna procedura pozwala na zabezpieczenie większej części majątku dłużnika na korzyść wierzycieli). W najlepszym wypadku wcześniej uzyskane przez zarządcę orzeczenie zostanie uznane i wykonane; w najgorszym wypadku zostanie on zmuszony ponownie zwrócić się do sądu właściwego państwa członkowskiego Unii Europejskiej z wnioskiem o korektę w dół wyceny majątku dłużnika przed przystąpieniem do ostatecznego układu z wierzycielami.
40.
Z punktu widzenia osoby trzeciej brak automatycznego uznania i wykonania orzeczenia stanowi w pewnym stopniu dodatkową ochronę. Jest możliwe, że osoba trzecia, gdy zostanie jej doręczone zawiadomienie o roszczeniu zarządcy, zechce zgłosić swój udział w sprawie i podjąć obronę przed sądem właściwym dla głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika. Jeżeli z dowolnej przyczyny nie mogła bądź nie chciała tego uczynić, to będzie miała silniejsze podstawy do zwrócenia się do swojego miejscowego sądu, by nie uznawał ani nie wykonywał automatycznie orzeczenia przeciwko niej, lecz by zbadał roszczenie co do istoty.
41.
Po trzecie, pozostaje godne uwagi, iż w wyroku w sprawie Owusu (
22
), która dotyczyła wykładni zasady jurysdykcyjnej wyrażonej w art. 2 konwencji brukselskiej (
23
) (który stanowi, że „osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium umawiającego się państwa mogą być […] pozywane przed sądy tego państwa”), wielka izba orzekła, że przepis ten ma również zastosowanie w okolicznościach dotyczących stosunków pomiędzy sądami jednego umawiającego się państwa a sądami jednego państwa trzeciego (
24
). W tej sprawie jeden z pozwanych miał miejsce zamieszkania w Zjednoczonym Królestwie, jednakże wielu pozostałych pozwanych miało miejsce zamieszkania na Jamajce, gdzie miał miejsce wypadek, który spowodował powstanie sporu, i podnoszono (w sposób możliwy do przyjęcia), że forum conveniens jest Jamajka. Sprawa ta (podobnie jak niniejsza sprawa) dotyczyła umawiającego się państwa i państwa trzeciego: jurysdykcja innego umawiającego się państwa nie była przedmiotem sporu; nie występował również łącznik z innym umawiającym się państwem (
25
). Niemniej jednak wielka izba orzekła, że zasada jurysdykcyjna zawarta w art. 2 konwencji brukselskiej ma charakter wiążący oraz uchyla jakąkolwiek możliwość zastosowania przez sąd państwa członkowskiego doktryny forum non conveniens i stwierdzenia braku swojej jurysdykcji.
42.
Argumentacja przedstawiona przez rząd niemiecki w niniejszej sprawie jest bardzo podobna do argumentacji przedstawionej przez Zjednoczone Królestwo w sprawie Owusu, która nie została uwzględniona (
26
).
43.
Tak więc jest oczywiste, iż przy rozstrzyganiu sprawy Owusu wielka izba miała świadomość, że w przypadku wydania orzeczenia, iż sądy zainteresowanego umawiającego się państwa (Zjednoczonego Królestwa) nie mogą stwierdzić braku swojej jurysdykcji na rzecz sądów państwa trzeciego (Jamajki), mogą zostać napotkane przeszkody w zakresie uznania i wykonania wydanych orzeczeń (
27
). Podobnie w wyroku w sprawie Owusu Trybunał uwzględnił konkretnie zasadę względnego skutku umów międzynarodowych (w tym kontekście, że konwencja brukselska nie może nakładać żadnego obowiązku na państwa, które nie wyraziły zgody na związanie się nią). Trybunał orzekł, że „[n]ależy w tym względzie stwierdzić, że wyznaczenie sądu umawiającego się państwa jako mającego jurysdykcję ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego na terytorium tego państwa, nawet w stosunku do sporu, który przynajmniej w części, ze względu na swój przedmiot albo miejsce zamieszkania powoda, wiąże się z państwem trzecim, nie jest w stanie nałożyć na to ostatnie państwo żadnego obowiązku” (
28
). Trybunał przyznał pierwszeństwo zasadom bezpieczeństwa prawnego (
29
), ochronie prawnej osób zamieszkałych we Wspólnocie (
30
) oraz jednolitego stosowania zasad jurysdykcyjnych, przypominając, że „celem konwencji brukselskiej jest właśnie ustanowienie wspólnych zasad i wyłączenie niewspółmiernych zasad krajowych” (
31
).
44.
Wielka izba wyraźnie uznała, że mogą wystąpić realne trudności (takie jak „trudności związane z odległością geograficzną, konieczność oceny istoty sporu według jamajskich kryteriów, możliwość uzyskania na Jamajce wykonania orzeczenia wydanego zaocznie i niemożliwość wniesienia powództwa wzajemnego przeciwko pozostałym pozwanym”), niemniej jednak orzekła, że „niezależnie od stopnia realności tych trudności […] takie rozważania […] nie są w stanie podważyć obowiązkowego charakteru podstawowej zasady jurysdykcyjnej zawartej w art. 2 konwencji brukselskiej” (
32
).
45.
Uważam, że te same względy, które doprowadziły wielką izbę do jej konkluzji w sprawie Owusu, mają zastosowanie w niniejszej sprawie, a wobec powyższego orzeczenie w sprawie Owusu powinno mieć w niej zastosowanie w drodze analogii.
46.
Po czwarte, uznanie, że sąd właściwy na podstawie art. 3 ust. 1 rozporządzenia jest również właściwy w kontekście postępowania upadłościowego dla rozstrzygnięcia powództwa o unieważnienie wcześniej dokonanej czynności prawnej pomiędzy dłużnikiem a pozwanym mającym miejsce zamieszkania w państwie trzecim, jest zgodne z celem rozporządzenia polegającym na wspieraniu prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego. Rozporządzenie wyraźnie uznaje (w motywie 4), że „niezbędne jest unikanie sytuacji, w których strony byłyby skłonne do przenoszenia majątku lub postępowania sądowego z jednego państwa członkowskiego do innego w celu uzyskania korzystniejszej sytuacji prawnej (»forum shopping«)”. Jednakże podobne względy mają również zastosowanie przy rozpatrywaniu sytuacji dotyczącej relacji pomiędzy Unią Europejską a państwem trzecim. Jeżeli sąd właściwy na podstawie art. 3 ust. 1 rozporządzenia nie jest właściwy dla rozstrzygnięcia powództwa o unieważnienie wcześniej dokonanej czynności prawnej, to jest oczywiste, że osoby (lub przedsiębiorstwa), które zdają sobie sprawę, że popadają w trudności finansowe, będą skłonne do przenoszenia majątku w drodze wątpliwych lub fikcyjnych czynności prawnych z udziałem osób trzecich zamieszkałych w państwach trzecich, co skutkuje usunięciem go poza zasięg zarządcy i pozbawianiem wierzycieli możliwości uzyskania możliwie największej części roszczeń z mienia dłużnika.
47.
W konsekwencji dochodzę do wniosku, że podejście zaprezentowane przez R. Schmida (syndyka masy upadłościowej) i Komisję należy przedłożyć nad podejściem zaprezentowanym przez rząd niemiecki. Wydanie orzeczenia, że sąd właściwy na podstawie art. 3 ust. 1 rozporządzenia jest właściwy do rozpoznania wniesionego przez zarządcę powództwa o unieważnienie wcześniej dokonanej czynności prawnej pomiędzy dłużnikiem a pozwanym mającym miejsce zamieszkania w państwie trzecim, stanowi wyraz poszanowania zasad jednolitości i uniwersalności, jak również wspiera cele jednolitego rynku. Zarządca będzie w stanie skuteczniej zająć się majątkiem dłużnika przy niższych kosztach, co będzie z korzyścią dla wierzycieli (spośród których wielu prawdopodobnie ma miejsce zamieszkania na terytorium Unii Europejskiej). Korzyści te przeważają nad wszelkim niekorzystnym położeniem pozwanego zamieszkałego w państwie trzecim, który zmuszony jest do bronienia się przed roszczeniem w „niewłaściwej” dla niego jurysdykcji; a także – właśnie dlatego, że żaden wyrok nie będzie automatycznie uznany i wykonany na podstawie rozporządzenia – będzie on w każdym wypadku nadal korzystał w pewnym stopniu z ochrony ze strony swojego miejscowego sądu.
Wnioski
48.
Z powyżej przedstawionych względów proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie przesłane przez Bundesgerichtshof (Niemcy):
Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego należy interpretować w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, w którym postępowanie upadłościowe zostało wszczęte, są właściwe do rozpoznania powództwa o unieważnienie czynności prawnej upadłego skierowanego przeciwko pozwanemu, którego miejsce zamieszkania lub statutowa siedziba znajduje się poza obszarem państwa członkowskiego.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Rozporządzenie Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. L 160, s. 1), ze zmianami.
(
3
)	Artykuł 18 ust. 2 zdanie ostatnie rozporządzenia.
(
4
)	Zobacz motywy 2 i 8 rozporządzenia, przywołane w pkt 3 i 4 powyżej.
(
5
)	Zobacz motyw 8, przywołany w pkt 4 powyżej.
(
6
)	Zobacz motyw 12, przywołany w pkt 5 powyżej, oraz wyrok Trybunału z dnia 17 stycznia 2006 r. w sprawie C-1/04 Staubitz-Schreiber, Zb.Orz. s. I-701, pkt 28. „Zasada jednolitości” oznacza, że funkcjonuje tylko jedno postępowanie upadłościowe. „Zasada uniwersalności” oznacza, że przedmiotowe postępowanie rozciąga się na wszystkie przedmioty majątku dłużnika bez względu na miejsce, w którym są one położone.
(
7
)	Wtórne postępowanie może być wyłącznie postępowaniem likwidacyjnym, a jego skutki ograniczone są tylko do majątku dłużnika znajdującego się w tym państwie członkowskim: zob. motyw 12, przywołany w pkt 5 powyżej. System ustanowiony rozporządzeniem został słusznie określony przez pewnego komentatora jako system „skoordynowanej uniwersalności”; zob. B. Wessels, The Changing Landscape of Cross‑border In Europe, Juridica International, XII/2007, s. 116–124.
(
8
)	Zobacz pkt 21 opinii rzecznika generalnego D. Ruiza‑Jaraba Colomera z dnia 6 września 2005 r. w sprawie Staubitz‑Schreiber, przywołanej w przypisie 6 powyżej.
(
9
)	Podobnie jak w rozporządzeniu Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1, zwanym „rozporządzeniem brukselskim”), przy określaniu międzynarodowej jurysdykcji decydującą rolę odgrywa miejsce zamieszkania pozwanego z zastrzeżeniem ograniczonej liczby wyjątków.
(
10
)	Artykuł 44 ust. 1.
(
11
)	Przywołany w pkt 14 powyżej. Wynikałoby, że pomiędzy Niemcami a Szwajcarią nie została zawarta odpowiednia dwustronna umowa międzynarodowa, która spowodowałaby, iż przepis ten miałby zastosowanie w niniejszej sprawie.
(
12
)	Motyw 12.
(
13
)	Potrzeba zastosowania przepisu jurysdykcyjnego rozporządzenia tak szybko, jak to możliwe, w celu zapewnienia skuteczności postępowania, została również podkreślona względem systemu uznawania orzeczeń w wyroku Trybunału z dnia 2 maja 2006 r. w sprawie C-341/04 Eurofood IFSC, Zb.Orz. s. I-3813, pkt 52.
(
14
)	Wyżej wymieniony w przypisie 6.
(
15
)	Co się tyczy podejścia przyjmowanego przy ustalaniu, gdzie znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika, zob. ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Staubitz‑Schreiber; ww. w przypisie 13 wyrok w sprawie Eurofood IFSC; wyrok z dnia 20 października 2011 r. w sprawie C-396/09 Interedil, Zb.Orz. s. I-9915.
(
16
)	Zobacz wyrok Trybunału z dnia 12 lutego 2009 r. w sprawie C-339/07 Seagon, Zb.Orz. s. I-767, pkt 21, 28; zob. również motyw 6 rozporządzenia.
(
17
)	Zobacz motyw 14, przywołany w pkt 5 powyżej.
(
18
)	Zobacz art. 16 („Zasada ogólna”), art. 17 („Skutki uznania”) oraz art. 25 („Uznanie i wykonalność innych orzeczeń”). W szczególności, art. 25 ust. 1 stanowi, że „orzeczenia dotyczące prowadzenia i ukończenia postępowania upadłościowego […], jak również zatwierdzony przez taki sąd układ” podlegają uznaniu „bez dalszych formalności”; akapit drugi tego przepisu wyraźnie przewiduje, że „[p]rzepisy akapitu 1 dotyczą również orzeczeń wydawanych bezpośrednio na podstawie postępowania upadłościowego i blisko z nim związanych, również jeżeli orzeczenia te wydawane są przez inny sąd”.
(
19
)	Zgodnie z motywem 13 (przywołanym w pkt 5 powyżej) główny ośrodek podstawowej działalności powinien oznaczać miejsce, w którym dłużnik zazwyczaj zarządza swoją działalnością i które jako takie jest rozpoznawalne przez osoby trzecie.
(
20
)	Przepis jurysdykcyjny ma na celu zagwarantowanie pewności prawa i przewidywalności w kwestii określenia sądu właściwego dla wszczęcia postępowania upadłościowego: zob. ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Staubitz‑Schreiber, pkt 27; ww. w przypisie 13 wyrok w sprawie Eurofood IFSC, pkt 33.
(
21
)	Zobacz ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Seagon.
(
22
)	Wyrok Trybunału z dnia 1 marca 2005 r. w sprawie C-281/02, Zb.Orz. s. I-1383.
(
23
)	Konwencja z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), ze zmianami (zwana dalej „konwencją brukselską”). Konwencja brukselska została zastąpiona rozporządzeniem brukselskim, przywołanym w przypisie 9 powyżej.
(
24
)	Wyżej wymieniony w przypisie 22 wyrok w sprawie Owusu, pkt 35.
(
25
)	Zostało to w rzeczy samej podkreślone w sformułowaniu pierwszego pytania prejudycjalnego: zob. pkt 22 wyroku.
(
26
)	Zobacz pkt 30 i 32 wyroku.
(
27
)	Zobacz pkt 21 wyroku, z którego jasno wynika, że sąd odsyłający wskazał na istnienie takich przeszkód.
(
28
)	Punkt 31.
(
29
)	Zobacz pkt 38–41.
(
30
)	Zobacz pkt 42.
(
31
)	Zobacz pkt 43.
(
32
)	Punkty 44 i 45. Zobacz również w przedmiocie podnoszonych przeszkód stosowania art. 2 konwencji brukselskiej wobec stosunku prawnego związanego wyłącznie z umawiającym się państwem i państwem trzecim bardzo szczegółową i wyczerpującą opinię rzecznika generalnego P. Légera do tej sprawy, przedstawioną w dniu 14 grudnia 2004 r., pkt 177–216.