Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 21ης Μαΐου 2026 (1)
Υπόθεση C‑203/25
«NEO
GROUP» UAB
κατά
Valstybinė mokesčių inspekcija
prie
Lietuvos
Respublikos
finansų ministerijos
[Αίτηση της Mokestinių ginčų komisija prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės (επιτροπής φορολογικών διαφορών της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Φορολογία – Κοινό φορολογικό καθεστώς το οποίο ισχύει για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες διαφορετικών κρατών μελών – Απαλλαγή από τον φόρο επί των μερισμάτων που διανέμει θυγατρική εταιρία εγκατεστημένη στην ημεδαπή
σε μητρική εταιρία εγκατεστημένη στην αλλοδαπή – Γενικός κανόνας για την απαλλαγή από την παρακράτηση φόρου στην πηγή – Εξαίρεση από τον κανόνα αυτόν σε περίπτωση καταχρηστικής πρακτικής ή φοροδιαφυγής – Προϋποθέσεις καταχρηστικής εφαρμογής της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες »
I.      Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε η Mokestinių ginčų komisija prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės (επιτροπή φορολογικών διαφορών της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, στο εξής: επιτροπή φορολογικών διαφορών) παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να διευκρινίσει τις προϋποθέσεις για την ύπαρξη καταχρηστικής πρακτικής σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες (2).
2.        Στην υπόθεση της κύριας δίκης, η Neo Group UAB (στο εξής: Neo) βάλλει κατά αποφάσεως της λιθουανικής αρχής φορολογικού ελέγχου (στο εξής: εθνική φορολογική αρχή), η οποία αρνήθηκε να χορηγήσει στη Neo απαλλαγή από την παρακράτηση φόρου στην πηγή στη Λιθουανία με την αιτιολογία ότι η Neo είχε επιτύχει την απαλλαγή αυτή κατά τρόπο καταχρηστικό. Η Neo διένειμε μεν τα κέρδη της προς την κυπριακή μητρική εταιρία της, η οποία ασκεί οικονομική δραστηριότητα. Εντούτοις, η τελευταία διένειμε στη συνέχεια περαιτέρω τα κέρδη αυτά, μέσω αλυσίδας συναλλαγών που πρέπει να χαρακτηρισθεί ως μη γνήσια ρύθμιση, προς φυσικό πρόσωπο ευρισκόμενο πίσω από τον όμιλο εταιριών, διά της παρεμβολής άλλης κυπριακής εταιρίας που λειτουργούσε ως «μητρική της μητρικής».
3.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εγείρει, ειδικότερα, δύο ζητήματα. Αφενός, πρέπει να διευκρινιστεί αν μπορεί να υπάρξει καταχρηστική πρακτική όσον αφορά την απαλλαγή από την παρακράτηση φόρου στην πηγή ακόμη και όταν η μητρική εταιρία είναι, όχι μόνον από τυπικής, αλλά και από οικονομικής απόψεως, δικαιούχος των διανεμόμενων κερδών, ήτοι όταν μπορεί πράγματι να τα διαθέτει. Αφετέρου, πρέπει να εξεταστεί αν η καταχρηστική εφαρμογή της φορολογικής νομοθεσίας άλλου κράτους μέλους κατά τη διανομή μερισμάτων προς
φυσικό πρόσωπο μπορεί επίσης να συνιστά καταχρηστική εφαρμογή της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
4.        Το νομικό πλαίσιο σε επίπεδο δικαίου της Ένωσης καθορίζεται στην υπό κρίση υπόθεση από την οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες.
5.        Η τρίτη, η τέταρτη και η έκτη αιτιολογική σκέψη διευκρινίζουν τους σκοπούς της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες:
«(3)       Ο στόχος της παρούσας οδηγίας είναι να απαλλάσσει τα μερίσματα και τις άλλες διανομές κερδών που καταβάλλονται από τις θυγατρικές εταιρείες στις μητρικές τους εταιρείες από την παρακράτηση του φόρου στην πηγή και να καταργήσει τη διπλή φορολογία αυτών των εισοδημάτων σε επίπεδο μητρικής εταιρείας.
(4)       Οι συνενώσεις εταιρειών που βρίσκονται σε διαφορετικά κράτη μέλη μπορεί να είναι αναγκαίες για να δημιουργηθούν στην Ένωση συνθήκες ανάλογες με τις επικρατούσες σε μια εσωτερική αγορά και να εξασφαλισθεί έτσι η ομαλή λειτουργία μιας τέτοιας εσωτερικής αγοράς. Οι πράξεις αυτές δεν θα πρέπει να εμποδίζονται από ειδικούς περιορισμούς, μειονεκτήματα ή στρεβλώσεις που να απορρέουν από τις φορολογικές διατάξεις των κρατών μελών.
Κατά συνέπεια, γι’ αυτές τις συνενώσεις εταιρειών επιβάλλεται να προβλέπονται φορολογικοί κανόνες ουδέτεροι ως προς τον ανταγωνισμό, ώστε οι επιχειρήσεις να μπορούν να προσαρμόζονται στις απαιτήσεις της εσωτερικής αγοράς, να αυξήσουν την παραγωγικότητά τους και να ενισχύσουν την ανταγωνιστική τους θέση διεθνώς.
[...]
(6)       Πριν από την έναρξη ισχύος της οδηγίας 90/435/ΕΟΚ, οι ισχύουσες φορολογικές διατάξεις που ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ μητρικών και θυγατρικών εταιρειών σε διαφορετικά κράτη μέλη διέφεραν αισθητά από ένα κράτος μέλος σε άλλο και ήταν, γενικά, λιγότερο ευνοϊκές από τις εφαρμοζόμενες στις σχέσεις μεταξύ μητρικών και θυγατρικών εταιρειών ευρισκομένων στο ίδιο κράτος μέλος. Συνεπεία του γεγονότος αυτού, η συνεργασία μεταξύ εταιρειών που βρίσκονται σε διαφορετικά κράτη μέλη τίθετο σε μειονεκτική θέση σε σύγκριση με τη συνεργασία εταιρειών ευρισκομένων στο ίδιο κράτος μέλος. Ήταν αναγκαίο να εξαλειφθεί αυτό το μειονέκτημα με τη θέσπιση ενός κοινού καθεστώτος και να διευκολυνθούν έτσι οι συνενώσεις εταιρειών σε κλίμακα Ένωσης.»
6.        Η όγδοη αιτιολογική σκέψη της τροποποιητικής οδηγίας 2015/121 (3) έχει ως εξής:
«(8)       Ενώ τα κράτη μέλη θα πρέπει να χρησιμοποιούν την αντικαταχρηστική ρήτρα για την αντιμετώπιση ρυθμίσεων οι οποίες είναι καθ’ ολοκληρία μη γνήσιες, ενδέχεται να υπάρξουν επίσης περιπτώσεις κατά τις οποίες μεμονωμένα στάδια ή τμήματα μιας ρύθμισης είναι από μόνα τους μη γνήσια. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να είναι σε θέση να χρησιμοποιούν την αντικαταχρηστική ρήτρα και προς αντιμετώπιση των εν λόγω συγκεκριμένων σταδίων ή τμημάτων, χωρίς να θίγονται τα υπόλοιπα γνήσια στάδια ή τμήματα της ρύθμισης. [...]»
7.        Το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες ορίζει το πεδίο εφαρμογής της ως εξής:
«Κάθε κράτος μέλος εφαρμόζει την παρούσα οδηγία:
[…]
β)       στις διανομές κερδών που πραγματοποιούνται από τις εταιρείες του εν λόγω κράτους μέλους προς εταιρείες άλλων κρατών μελών, των οποίων είναι θυγατρικές».
8.        Το άρθρο 1, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες περιλαμβάνει γενική αντικαταχρηστική ρήτρα, η οποία ορίζει τα εξής:
«2.       Τα κράτη μέλη δεν παρέχουν τα οφέλη της παρούσας οδηγίας σε ρύθμιση ή σειρά ρυθμίσεων οι οποίες, έχοντας τεθεί σε εφαρμογή με κύριο σκοπό ή έναν από τους κύριους σκοπούς την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος που παρακωλύει το αντικείμενο ή τον σκοπό της παρούσας οδηγίας, δεν είναι γνήσιες ως προς όλα τα σχετικά γεγονότα και τις συνθήκες.
Μια ρύθμιση μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερα από ένα στάδια ή μέρη.
3.       Για τους σκοπούς της παραγράφου 2, μια ρύθμιση ή σειρά ρυθμίσεων θεωρείται μη γνήσια στον βαθμό που δεν τίθεται σε εφαρμογή για βάσιμους εμπορικούς λόγους που απηχούν την οικονομική πραγματικότητα.»
9.        Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες ορίζει τις έννοιες της «μητρικής και της θυγατρικής εταιρίας» ως εξής:
«Για τους σκοπούς εφαρμογής της παρούσας οδηγίας:
α)       η ιδιότητα μιας εταιρείας ως μητρική αναγνωρίζεται:
i)       τουλάχιστον σε μία εταιρεία ενός κράτους μέλους η οποία πληροί τους όρους που τίθενται στο άρθρο 2 και συμμετέχει κατά 10 % τουλάχιστον στο κεφάλαιο μιας εταιρείας άλλου κράτους μέλους που πληροί τους ίδιους όρους· [...]
β)       “θυγατρική εταιρεία” νοείται η εταιρεία της οποίας το κεφάλαιο περιλαμβάνει τη συμμετοχή που αναφέρεται στο στοιχείο α).»
10.      Το άρθρο 5 της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες ρυθμίζει την απαλλαγή από την παρακράτηση φόρου στην πηγή:
«Τα κέρδη τα οποία η θυγατρική εταιρεία καταβάλλει κατά τη διανομή στη μητρική εταιρεία απαλλάσσονται από την παρακράτηση του φόρου στη πηγή.»
Β.      Το λιθουανικό δίκαιο
11.      Ο Lietuvos Respublikos pelno mokesčio įstatymas [νόμος IX‑675 της Δημοκρατίας της Λιθουανίας σχετικά με τον φόρο εταιριών, της 20ής Δεκεμβρίου 2001, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο XII‑2262, της 22ας Μαρτίου 2016 (στο εξής: λιθουανικός νόμος περί φόρου εταιριών)] ορίζει τα ακόλουθα.
12.      Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, του λιθουανικού νόμου περί φόρου εταιριών, ο φόρος εταιριών οφείλεται από λιθουανικές και αλλοδαπές οντότητες.
13.      Το άρθρο 4, παράγραφος 3, σημείο 2, του λιθουανικού νόμου περί φόρου εταιριών ορίζει ότι τη φορολογητέα βάση αλλοδαπής οντότητας αποτελούν «εισοδήματα προερχόμενα από τη Δημοκρατία της Λιθουανίας τα οποία εισπράττονται από αλλοδαπή οντότητα με άλλον τρόπο και όχι μέσω μονίμων εγκαταστάσεων ευρισκομένων στο έδαφος της Δημοκρατίας της Λιθουανίας».
14.      Το άρθρο 4, παράγραφος 4, σημείο 2, του λιθουανικού νόμου περί φόρου εταιριών ορίζει ότι «[σ]τα εισοδήματα που προέρχονται από τη Δημοκρατία της Λιθουανίας και εισπράττονται από αλλοδαπή οντότητα με άλλον τρόπο και όχι μέσω μονίμων εγκαταστάσεων ευρισκομένων στο έδαφος της Δημοκρατίας της Λιθουανίας [συγκαταλέγεται] το εισόδημα από διανεμόμενα κέρδη».
15.      Το άρθρο 34, παράγραφος 1, του λιθουανικού νόμου περί φόρου εταιριών ορίζει ότι «τα μερίσματα που εισπράττουν αλλοδαπές οντότητες για μετοχές, μερίδια κεφαλαίου ή άλλα δικαιώματα που κατέχουν σε λιθουανική οντότητα υπόκεινται σε συντελεστή φόρου εταιριών 15 %.
Ο φόρος υπολογίζεται, παρακρατείται στην πηγή και καταβάλλεται στο Δημόσιο Ταμείο από τη λιθουανική οντότητα που καταβάλλει τα μερίσματα το αργότερο τη [δεκάτη] ημέρα του μήνα που έπεται εκείνου κατά τον οποίο καταβλήθηκαν τα μερίσματα».
16.      Το άρθρο 34, παράγραφος 2, του λιθουανικού νόμου περί φόρου εταιριών μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 5 της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες:
«Τα μερίσματα που καταβάλλονται από λιθουανική οντότητα σε αλλοδαπή οντότητα η οποία κατέχει αδιαλείπτως για διάστημα τουλάχιστον 12 μηνών, συμπεριλαμβανομένου του χρόνου διανομής των μερισμάτων, τουλάχιστον το 10 % των μετοχών (εταιρικών μεριδίων, μεριδίων συνεταιρισμών) με δικαίωμα ψήφου της λιθουανικής οντότητας δεν υπόκεινται σε φόρο, εκτός από τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η αλλοδαπή οντότητα που εισπράττει τα μερίσματα είναι εγγεγραμμένη στα μητρώα ή έχει με άλλο τρόπο οργανωθεί σε εδάφη-στόχους.»
17.      Το άρθρο 32, παράγραφος 6, του λιθουανικού νόμου περί φόρου εταιριών μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 1, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες (στο εξής: εθνικός αντικαταχρηστικός κανόνας). Το άρθρο αυτό ορίζει ότι «[ο]ι διατάξεις του άρθρου 34, παράγραφος 2 [...] του παρόντος κεφαλαίου σχετικά με τη μη φορολόγηση των μερισμάτων δεν εφαρμόζονται σε ρύθμιση ή σειρά ρυθμίσεων οι οποίες, έχοντας τεθεί σε εφαρμογή με κύριο σκοπό ή έναν από τους κύριους σκοπούς την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος που παρακωλύει το αντικείμενο ή τον σκοπό της οδηγίας [2011/96], δεν είναι γνήσιες ως προς όλα τα σχετικά γεγονότα και τις συνθήκες. Μια ρύθμιση μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερα από ένα στάδια ή μέρη. Μια ρύθμιση ή σειρά ρυθμίσεων θεωρείται μη γνήσια στον βαθμό που δεν τίθεται σε εφαρμογή για βάσιμους εμπορικούς λόγους που απηχούν την οικονομική πραγματικότητα».
III. Τα πραγματικά περιστατικά και η αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως
18.      Η Neo είναι νομικό πρόσωπο συσταθέν στη Δημοκρατία της Λιθουανίας, του οποίου το 100 % των μεριδίων κατέχει από τις 10 Αυγούστου 2005 έως σήμερα η Retal Industries Ltd, κυπριακή εταιρία.
19.      Κατά τα έτη 2016 και 2017, η Neo διένειμε προς τη Retal Industries μερίσματα ύψους 15 000 000 ευρώ. Κατά την ίδια περίοδο, μία ακόμη λιθουανική εταιρία, η Retal Lithuania UAB, στην οποία η Retal Industries συμμετέχει επίσης κατά ποσοστό 100 %, διένειμε προς τη Retal Industries μερίσματα ύψους 13 485 032 ευρώ.
20.      Κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 34, παράγραφος 2, του λιθουανικού νόμου περί φόρου εταιριών, η Neo θεώρησε ότι επρόκειτο περί διανομής κερδών προς τη Retal Industries απαλλασσόμενης από φόρο και, ως εκ τούτου, δεν προέβη σε παρακράτηση φόρου στην πηγή στη Λιθουανία.
21.      Σύμφωνα με τις διαπιστώσεις της εθνικής φορολογικής αρχής, η πλειονότητα (σε κάθε περίπτωση άνω του 90 %) των λειτουργικών εσόδων της Retal Industries κατά τα έτη 2016 και 2017 αποτελούνταν από έσοδα από μερίσματα, η δε πλειονότητα των εσόδων από μερίσματα (το 88 % το 2016 και το 74 % το 2017) αποτελούνταν από μερίσματα που εισέπραξε η Retal Industries από τη Neo και από τη Retal Lithuania.
22.      Στο πλαίσιο φορολογικού ελέγχου για τα έτη 2016 και 2017, η εθνική φορολογική αρχή
διαπίστωσε ότι τα μερίσματα τα οποία η Neo είχε διανείμει προς τη Retal Industries κατά τα έτη 2016 και 2017 (συνολικού ύψους 15 000 000 ευρώ) έπρεπε να είχαν φορολογηθεί στη Λιθουανία με τον εκεί ισχύοντα συντελεστή φόρου εταιριών ύψους 15 %, δεδομένου ότι συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής του εθνικού αντικαταχρηστικού κανόνα.
23.      Η εθνική φορολογική αρχή στήριξε την εφαρμογή του εθνικού αντικαταχρηστικού κανόνα στο ότι, από οικονομικής απόψεως, τα μερίσματα της Neo διανεμήθηκαν τελικώς, μέσω αλυσίδας συναλλαγών, προς τoν PG, φυσικό πρόσωπο που δεν είναι κάτοικος Λιθουανίας. Η εν λόγω φορολογική αρχή βασίζει την παραδοχή αυτή στη διαπίστωση των ακόλουθων περιστάσεων.
24.      Το συνολικό ποσό των μερισμάτων που κατέβαλαν η Neo και η Retal Lithuania στη Retal Industries κατά τα έτη 2016 και 2017 (ύψους 28 485 032 ευρώ) αντιστοιχούσε, κατ’ ουσίαν, στο ποσό των μερισμάτων το οποίο κατέβαλε, με τη σειρά της, η Retal Industries κατά τα έτη 2017 και 2018 στη μοναδική εταίρο της, ήτοι την κυπριακή εταιρία Polymer Products Holding Ltd (στο εξής: PPH) (ύψους 28 880 865 ευρώ).
25.      Λίγους μήνες νωρίτερα, η νεοσυσταθείσα PPH είχε αποκτήσει από την εταιρία Clendon Holdings Inc. με έδρα το Μπελίζ (στο εξής: Clendon) τα μερίδια της Retal Industries. Μοναδικός εταίρος αμφοτέρων των εταιριών (τόσο της Clendon όσο και της PPH) είναι o PG. Κατά συνέπεια, η μεταβίβαση της επιχειρήσεως δεν επέφερε καμία μεταβολή ως προς το ελέγχον φυσικό πρόσωπο.
26.      Η PPH δεν απασχολεί υπαλλήλους. Τα έσοδά της, από τη σύστασή της στα τέλη του 2016 έως τις 31 Δεκεμβρίου 2018, αποτελούνταν σε ποσοστό άνω του 99 % από μερίσματα.
27.      Στις 31 Δεκεμβρίου 2017 οι υποχρεώσεις της PPH έναντι του PG ανέρχονταν σε ποσό ίσο προς το τίμημα αγοράς (310 400 000 ευρώ) για την απόκτηση των μεριδίων της Retal Industries. Από το στοιχείο
αυτό, η εθνική φορολογική αρχή συνήγαγε ότι η Clendon είχε μεταβιβάσει στον PG την απαίτησή της για την καταβολή του τιμήματος αγοράς. Κατά τα έτη 2017 και 2018, η PPH χορήγησε στον PG δάνεια και του εκχώρησε απαιτήσεις (συνολικού ύψους 28 915 328 ευρώ), οι οποίες στη συνέχεια συμψηφίστηκαν με την απαίτηση του PG έναντι της PPH. Κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, η PPH δεν διένειμε κέρδη.
28.      Λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων αυτών, η εθνική φορολογική αρχή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι συναλλαγές αυτές είχαν πραγματοποιηθεί τεχνητώς. Η PPH φέρεται να είχε σχεδιάσει την απόκτηση των μεριδίων της Retal Industries και τη δημιουργία της οφειλής έναντι του PG απλώς και μόνον τύποις. Κατ’ αυτόν τον τρόπο επιδιώχθηκε να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι τα μερίσματα που κατέβαλαν οι λιθουανικές εταιρίες Neo και Retal Lithuania χρησιμοποιήθηκαν για την εξόφληση των οφειλών αυτών.
29.      Στην πραγματικότητα, η Neo φέρεται να επιδίωκε, μέσω των πράξεων αυτών, να αποφύγει τη φορολόγηση των μερισμάτων. Συνεπώς, η Neo φέρεται να απέφυγε την καταβολή φόρου εταιριών, κάνοντας χρήση της απαλλαγής από την παρακράτηση φόρου στην πηγή (διά της εφαρμογής συντελεστή φόρου εταιριών 0 %) που προβλέπεται στο άρθρο 34, παράγραφος 2, του λιθουανικού νόμου περί φόρου εταιριών.
30.      Η Neo αμφισβητεί τον χαρακτηρισμό των επίμαχων πράξεων ως μη γνήσιας ρύθμισης. Ειδικότερα, προβάλλει ότι η εθνική φορολογική αρχή δεν διαπίστωσε ότι η Retal Industries αποτελεί εικονική εταιρία. Εξάλλου, κατά την εταιρία, και οι λοιπές πράξεις απηχούν επίσης την οικονομική πραγματικότητα. Σκοπός τους είναι να αποκλειστούν από την εταιρική δομή του ομίλου όλες οι εταιρίες που βρίσκονται σε υπεράκτιες περιοχές και να μεταφερθεί η διοίκηση της μητρικής εταιρίας του ομίλου στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
31.      Η αιτούσα επιτροπή φορολογικών διαφορών διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά τη συμβατότητα της ερμηνείας του εθνικού αντικαταχρηστικού κανόνα, την οποία υιοθέτησε η εθνική φορολογική αρχή, με τους σκοπούς της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες και, ως εκ τούτου, ζητεί από το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει την εφαρμογή του σχετικού με τη διαφορά αντικαταχρηστικού κανόνα της οδηγίας αυτής.
32.      Η Mokestinių ginčų komisija prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės (επιτροπή φορολογικών διαφορών της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας) υποβάλλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Υπό περιστάσεις όπως αυτές της υποθέσεως της κύριας δίκης, συνάδει με τους σκοπούς του αντικαταχρηστικού κανόνα της οδηγίας 2011/96/ΕΕ εθνική πρακτική που αποκλείει, στο κράτος του καταβάλλοντος τα μερίσματα, τη δυνατότητα απαλλαγής από την παρακράτηση φόρου επί των μερισμάτων στην πηγή, όταν τα μερίσματα διανέμονται προς πραγματική μητρική εταιρία η οποία δραστηριοποιείται σε άλλο κράτος μέλος της Ένωσης και, ως εκ τούτου, δεν αποτελεί μη γνήσια οντότητα, στον βαθμό που ασκεί εμπορική δραστηριότητα και τα μερίσματα καταβάλλονται σε αυτήν ως δικαιούχο των μερισμάτων, αλλά η οποία θεωρείται από τη φορολογική αρχή ως συμμετέχουσα σε αλυσίδα μη γνήσιων συναλλαγών λόγω της καταβολής/μεταφοράς των μερισμάτων μέσω αυτής στον δικαιούχο ολόκληρου του ομίλου εταιριών;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, μπορεί η αλυσιδωτή μεταφορά μερισμάτων να στηριχθεί στην ομοιότητα ή στην απόλυτη αντιστοιχία μεταξύ των ποσών των μερισμάτων που μεταφέρθηκαν στο πλαίσιο αλυσίδας συναλλαγών;
3)      Υπό περιστάσεις όπως αυτές της υποθέσεως της κύριας δίκης, είναι συμβατή
με τους σκοπούς του αντικαταχρηστικού κανόνα της οδηγίας 2011/96/ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της αναλογικότητας που διατυπώνεται στις αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας 2015/121/ΕΕ, εθνική πρακτική κατά την οποία η φορολογική αρχή εφαρμόζει τον αντικαταχρηστικό κανόνα στο κράτος διανομής των μερισμάτων, μολονότι οι πράξεις που οδήγησαν στην αναγνώριση μιας αλυσίδας πράξεων ως ρύθμισης (την οποία η φορολογική αρχή θεωρεί μη γνήσια) πραγματοποιήθηκαν σε άλλο κράτος μέλος της Ένωσης από φορολογικούς κατοίκους του εν λόγω άλλου κράτους μέλους της Ένωσης;
4)      Παρέχει ο αντικαταχρηστικός κανόνας στο κράτος του καταβάλλοντος τα μερίσματα δικαίωμα παρακρατήσεως φόρου επί των μερισμάτων στην πηγή όταν το φορολογικό πλεονέκτημα γεννάται σε οποιοδήποτε στάδιο της αλυσίδας των συναλλαγών; Μπορεί να θεωρηθεί ότι η προσφεύγουσα έτυχε φορολογικού πλεονεκτήματος αντίθετου προς το αντικείμενο ή τον σκοπό της οδηγίας 2011/96/ΕΕ αν, συνεπεία της δημιουργίας της εν λόγω αλυσίδας συναλλαγών, αποκτά φορολογικό πλεονέκτημα ο τελικός δικαιούχος, ο οποίος χρησιμοποιεί τα μερίσματα που κατέβαλε η προσφεύγουσα για να αποκτήσει το εν λόγω πλεονέκτημα;
5)      Υπό περιστάσεις όπως αυτές της υποθέσεως της κύριας δίκης, μπορούν οι διατάξεις του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/96/ΕΕ να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι η εφαρμογή του κανόνα της «απαλλαγής των συμμετοχών», ο οποίος αποτελεί τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο των διατάξεων του άρθρου 5 της οδηγίας 2011/96/ΕΕ, μπορεί να αποκλειστεί λόγω καταχρήσεως δικαιώματος λόγω της χρήσεως των εισπραχθέντων μερισμάτων, όταν η είσπραξη και η χρήση των μερισμάτων (η περαιτέρω διανομή των κερδών) έλαβε χώρα επί συνεχές χρονικό διάστημα;
6)      Υπό περιστάσεις όπως αυτές της υποθέσεως της κύριας δίκης, συνάδει με τους σκοπούς του αντικαταχρηστικού κανόνα της οδηγίας 2011/96/ΕΕ εθνική πρακτική κατά την οποία η φορολογική αρχή εφαρμόζει τον αντικαταχρηστικό κανόνα σε καταβάλλοντα μερίσματα, χωρίς να εκτιμάται αν αυτός γνώριζε και/ή μπορούσε να γνωρίζει την ύπαρξη αλυσίδας μη γνήσιων συναλλαγών;»
33.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Neo, η Λιθουανική, η Ισπανική και η Ολλανδική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 25ης Φεβρουαρίου 2026 συμμετείχαν η Neo, η Λιθουανική και η Ισπανική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
IV.    Νομική εκτίμηση
34.      Με τα ερωτήματα που υπέβαλε η αιτούσα επιτροπή φορολογικών διαφορών (4) ζητείται να διευκρινιστεί αν οι περιστάσεις της υποθέσεως της κύριας δίκης πληρούν τις προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες. Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αναλύει τις περιστάσεις αυτές μέσα από μια σειρά ερωτημάτων.
35.      Με αφετηρία τα ερωτήματα αυτά, θα εκθέσω κατ’ αρχάς ότι κατάχρηση της απαλλαγής από την παρακράτηση φόρου στην πηγή μπορεί, κατ’ εξαίρεση, να υφίσταται ακόμη και όταν η μητρική εταιρία που εισπράττει τα μερίσματα είναι ο πραγματικός δικαιούχος αυτών, πλην όμως τα μεταφέρει, μέσω μη γνήσιας ρύθμισης, στον τελικό δικαιούχο (ήτοι στο φυσικό πρόσωπο που βρίσκεται πίσω από τον όμιλο εταιριών) (πρώτο προδικαστικό ερώτημα, βλ., συναφώς, υπό Α). Τούτο μπορεί να ισχύει ακόμη και όταν η πράξη που χαρακτηρίζεται ως μη γνήσια ρύθμιση λαμβάνει χώρα εντός κράτους μέλους, εφόσον υφίσταται καταχρηστικός συνολικός σχεδιασμός που αποσκοπεί στην παράνομη μη φορολόγηση του τελικού δικαιούχου (τρίτο και τέταρτο προδικαστικό ερώτημα,
βλ., συναφώς, υπό B).
36.      Η απόλυτη αντιστοιχία και μόνον μεταξύ των ποσών των διανεμόμενων μερισμάτων, όπως και η μεγάλη χρονική εγγύτητα μεταξύ της είσπραξης και της περαιτέρω διανομής τους, δεν αποτελούν ένδειξη ούτε προϋπόθεση της εν λόγω καταχρήσεως (δεύτερο και πέμπτο προδικαστικό ερώτημα,
βλ., συναφώς, υπό Γ). Στο μέτρο που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη υποκειμενικές περιστάσεις όσον αφορά τον «σκοπό» της φορολογικής ρύθμισης που δημιουργήθηκε, κρίσιμη είναι πρωτίστως η γνώση του προσώπου που λαμβάνει την απόφαση για τη συγκεκριμένη ρύθμιση (έκτο προδικαστικό ερώτημα, βλ., συναφώς, υπό Δ).
Α.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος: Κατάχρηση παρά την ιδιότητα του πραγματικού δικαιούχου
37.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, η επιτροπή φορολογικών διαφορών ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν μπορεί να υφίσταται κατάχρηση κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες ακόμη και όταν η μητρική εταιρία που εισπράττει τα μερίσματα είναι ο πραγματικός δικαιούχος αυτών, πλην όμως τα μεταφέρει, μέσω μη γνήσιας ρύθμισης, στον τελικό δικαιούχο.
38.      Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, τα κράτη μέλη δεν παρέχουν τα οφέλη της οδηγίας σε ρύθμιση η οποία, έχοντας τεθεί σε εφαρμογή με κύριο σκοπό την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος που αντιβαίνει
στο αντικείμενο ή τον σκοπό της παρούσας οδηγίας, δεν είναι γνήσια.
39.      Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο νομοθέτης υιοθέτησε ό,τι αναγνωρίζεται και στη νομολογία: Συγκεκριμένα, η εφαρμογή της νομοθεσίας της Ένωσης δεν μπορεί να επεκτείνεται μέχρι σημείου που να καλύπτει τις πράξεις που διενεργούνται με σκοπό την καταχρηστική εκμετάλλευση των πλεονεκτημάτων που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης (5).
40.      Κατά συνέπεια, το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες θεσπίζει δύο προϋποθέσεις για την άρνηση χορήγησης της φορολογικής απαλλαγής: Πρώτον, πρέπει να πρόκειται για μη γνήσια ρύθμιση. Δεύτερον, η ρύθμιση πρέπει να έχει τεθεί σε εφαρμογή με σκοπό την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος που αντιβαίνει στο αντικείμενο της οδηγίας (6). Οι περιστάσεις υπό τις οποίες μια ρύθμιση είναι μη γνήσια κατά την έννοια της πρώτης προϋποθέσεως ρυθμίζονται στο άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες. Κατά τη διάταξη αυτή, μια ρύθμιση είναι μη γνήσια στον βαθμό που δεν τίθεται σε εφαρμογή για «βάσιμους εμπορικούς λόγους» που απηχούν την οικονομική πραγματικότητα.
41.      Συναφώς, στόχος είναι η φορολόγηση βάσει των πραγματικών οικονομικών πράξεων και, επομένως, η σύμφωνη προς τον σκοπό της οδηγίας φορολογική μεταχείριση της οικείας πράξεως.
42.      Συνεπώς, τα κρίσιμα στοιχεία που συνιστούν καταχρηστική πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες προσδιορίζονται από τη δεύτερη προϋπόθεση, ήτοι από το αν η μη γνήσια ρύθμιση αποσκοπεί στην απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος που αντιβαίνει στο αντικείμενο ή τον σκοπό της οδηγίας. Πράγματι, η προϋπόθεση αυτή αποτελεί το σημείο αναφοράς για τη μη γνήσια ρύθμιση. Ο αντικαταχρηστικός κανόνας της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες δεν έχει ως σκοπό να αποτρέψει κάθε πιθανή, ενδεχομένως μη γνήσια φορολογική ρύθμιση, αλλά μόνον εκείνη που αποσκοπεί στην απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος το οποίο
αντιβαίνει στο αντικείμενο ή τον σκοπό της οδηγίας.
43.      Καθοριστικής σημασίας για τη συγκεκριμενοποίηση του εν λόγω αντικαταχρηστικού κανόνα είναι, συνεπώς, το αντικείμενο και ο σκοπός της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες.
44.      Επομένως, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο πρώτο ερώτημα, θα εξετάσω κατ’ αρχάς το αντικείμενο και τον σκοπό της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες (βλ., συναφώς, υπό 1). Στη συνέχεια, θα εκθέσω ότι κατάχρηση της απαλλαγής από την παρακράτηση του φόρου στην πηγή υφίσταται κάθε φορά που καταστρατηγούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής της απαλλαγής από τη φορολόγηση (βλ. κατωτέρω υπό 2). Αντιστρόφως, πρέπει κατά κανόνα να γίνεται δεκτό ότι η μη φορολόγηση είναι σύμφωνη προς τον σκοπό της διάταξης περί απαλλαγής από τη φορολόγηση όταν συντρέχουν οι οικείες προϋποθέσεις εφαρμογής (βλ., συναφώς, υπό 3 και 4). Κατ’ εξαίρεση, ωστόσο, ακόμη και σε τέτοιες περιπτώσεις εξετάζεται το ενδεχόμενο καταχρήσεως (βλ., συναφώς, υπό 5).
1.      Αντικείμενο και σκοπός της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες
45.      Όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις της, σκοπός της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες είναι να διευκολύνει τη συνένωση εταιριών σε επίπεδο Ένωσης, μέσω της εξάλειψης των υφιστάμενων μειονεκτημάτων της διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ εταιριών έναντι της συνεργασίας μεταξύ εταιριών στο ίδιο κράτος μέλος (7). Κατά συνέπεια, η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες συμβάλλει εν τέλει στην προώθηση της διασυνοριακής οικονομικής δραστηριότητας και της εσωτερικής αγοράς (8).
46.      Για τον σκοπό αυτό, η οδηγία σκοπεί να διασφαλίσει την ουδετερότητα, από φορολογικής απόψεως, της διανομής των κερδών από θυγατρική εταιρία εγκατεστημένη σε κράτος μέλος προς τη μητρική της εταιρία η οποία είναι εγκατεστημένη σε άλλο κράτος μέλος (9). Προς τούτο, η οδηγία, αφενός, υποχρεώνει το κράτος στο οποίο είναι εγκατεστημένη η μητρική εταιρία να απαλλάσσει από τον φόρο εταιριών τα διανεμόμενα κέρδη που αυτή εισπράττει (άρθρο 4) και, αφετέρου, απαγορεύει στο κράτος στο οποίο είναι εγκατεστημένη η θυγατρική εταιρία να επιβάλλει παρακράτηση φόρου στην πηγή επί των πραγματοποιούμενων διανομών κερδών (άρθρο 5).
47.      Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες αποτρέπει, αφενός, να επιβαρύνονται διπλά με φόρο εταιριών τα κέρδη που διανέμονται από τη θυγατρική εταιρία προς τη μητρική εταιρία, ήτοι, κατ’ αρχάς, στο επίπεδο της θυγατρικής εταιρίας στο κράτος εγκαταστάσεώς της και, εν συνεχεία, στο επίπεδο της μητρικής εταιρίας στο κράτος εγκαταστάσεως της τελευταίας (άρθρο 4).
48.      Αφετέρου, με την απαγόρευση της φορολόγησης στην πηγή, η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες εμποδίζει το κράτος εγκαταστάσεως της θυγατρικής εταιρίας να φορολογεί, μέσω παρακρατήσεως φόρου στην πηγή, τα κέρδη που διανέμονται προς τη μητρική εταιρία. H ratio της φορολόγησης στην πηγή έγκειται στο συμφέρον του κράτους εγκαταστάσεως της θυγατρικής εταιρίας να φορολογεί τα κέρδη που παράγονται στην επικράτειά του και διανέμονται προς τη μητρική εταιρία (10). Το συμφέρον αυτό υποχωρεί, δυνάμει του άρθρου 5 της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, υπέρ της υλοποιήσεως της εσωτερικής αγοράς.
49.      Επομένως, σύμφωνα με την αντίληψη στην οποία βασίζεται η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, τα κέρδη ομίλου εταιριών υπόκεινται, κατ’ αρχήν, σε φόρο εταιριών μόνο κατά τον χρόνο γενέσεώς τους στη θυγατρική εταιρία, ενώ μόνον η «τελευταία» διανομή κερδών της μητρικής εταιρίας του ομίλου προς τον κάτοχο των μεριδίων της, όταν ο τελευταίος είναι φυσικό πρόσωπο, υπόκειται σε φόρο εισοδήματος ως εισόδημα από κεφάλαιο.
50.      Η επιδιωκόμενη φορολογική ουδετερότητα των διανεμόμενων κερδών εντός ομίλου εταιριών στηρίζεται, κατά συνέπεια, στην παραδοχή ότι το κράτος (ή τα κράτη) όπου πραγματοποιείται η «τελευταία» διανομή κερδών από τη μητρική εταιρία του ομίλου προς τον κάτοχο των μεριδίων της φορολογεί τη διανομή αυτή, στο πλαίσιο της άσκησης της φορολογικής αυτονομίας του. Ωστόσο, η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες δεν προβλέπει αν και με ποιον τρόπο φορολογείται αυτή η «τελευταία» διανομή κερδών.
2.      Κατάχρηση μέσω καταστρατήγησης των προϋποθέσεων εφαρμογής
51.      Εκκινώντας από το πνεύμα και τον σκοπό του αντικαταχρηστικού κανόνα, ήτοι από τη διασφάλιση φορολόγησης σύμφωνης προς τον σκοπό της εφαρμοστέας ρύθμισης (βλ., ανωτέρω, σημείο 41 των παρουσών προτάσεων), καταχρηστική εφαρμογή της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες υφίσταται σε κάθε περίπτωση κατά την οποία οι προϋποθέσεις εφαρμογής της πληρούνται απλώς τύποις, με σκοπό την απόκτηση του φορολογικού πλεονεκτήματος που παρέχει η οδηγία (11).
52.      Και τούτο διότι, στις περιπτώσεις αυτές, μη δικαιούμενο, κατά την οδηγία, πρόσωπο εξασφαλίζει, μέσω αμιγώς τυπικής ρύθμισης, τα πλεονεκτήματα που αυτή παρέχει (12). Επομένως, η φορολόγηση δεν είναι σύμφωνη προς τον σκοπό του κανόνα δικαίου, δεδομένου ότι δεν πραγματοποιείται βάσει των πραγματικών οικονομικών πράξεων.
53.      Κύριο σημείο αναφοράς για τη διαπίστωση καταχρηστικής πρακτικής αποτελεί, συνεπώς, το πραγματικό της διάταξης που ορίζει την επιδιωκόμενη έννομη συνέπεια. Όσον αφορά την επίμαχη εν προκειμένω απαλλαγή από την παρακράτηση φόρου στην πηγή, το άρθρο 5 της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες προϋποθέτει διανομή κερδών από θυγατρική εταιρία προς μητρική εταιρία (13). Κατά συνέπεια, κατάχρηση υφίσταται όταν θυγατρική ή μητρική εταιρία ιδρύεται ή όταν διανομή κερδών πραγματοποιείται μόνον «τύποις».
54.      Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι υφίσταται μη γνήσια ρύθμιση, κατά την έννοια της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, όταν μεταξύ της εταιρίας που καταβάλλει τα μερίσματα και της οντότητας που είναι ο δικαιούχος αυτών παρεμβάλλεται ενδιάμεση «εταιρία-όχημα» (14). Σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, η ύπαρξη τέτοιας εταιρίας-οχήματος γίνεται εν πάση περιπτώσει δεκτή όταν η εταιρία αυτή έχει ως μοναδική δραστηριότητα την είσπραξη των μερισμάτων και τη μεταφορά τους σε άλλο υποκείμενο δικαίου (15). Το ίδιο πρέπει να γίνει δεκτό ότι ισχύει και όταν η εταιρία στερείται της εξουσίας να προβαίνει σε οικονομική διάθεση των εισπραχθέντων μερισμάτων, για παράδειγμα, επειδή υπέχει συμβατική υποχρέωση να τα καταβάλει περαιτέρω σε τρίτον (16). Επομένως, από οικονομικής απόψεως, πραγματικός λήπτης των διανεμόμενων μερισμάτων (ο λεγόμενος πραγματικός δικαιούχος) δεν είναι η εταιρία αυτή, αλλά εκείνος στον οποίο μεταφέρονται τελικώς τα περιουσιακά στοιχεία.
55.      Η ύπαρξη τέτοιας εταιρίας-οχήματος δεν αποτελεί, βεβαίως, αναγκαία προϋπόθεση για τον χαρακτηρισμό μιας ρύθμισης ως μη γνήσιας (17).
56.      Προς αποσαφήνιση, επισημαίνεται ότι η εξέταση του ζητήματος αν οι προϋποθέσεις εφαρμογής της επίμαχης απαλλαγής από τη φορολόγηση συντρέχουν από οικονομικής απόψεως πρέπει, προφανώς, να διενεργείται λαμβανομένων υπόψη όλων των σχετικών περιστάσεων (18). Τούτο περιλαμβάνει επίσης περιστάσεις που λαμβάνουν χώρα πριν ή μετά τη διανομή κερδών η οποία είναι κρίσιμη για τη συνδρομή των προϋποθέσεων εφαρμογής της απαλλαγής από τη φορολόγηση, ενδεχομένως δε και σε άλλο κράτος μέλος. Σε αντίθετη περίπτωση, καθίσταται αδύνατο να διαπιστωθεί αν η εταιρία είναι ο πραγματικός δικαιούχος των εισπραχθέντων μερισμάτων ή αν απλώς τα μεταφέρει περαιτέρω. Ωστόσο, σημείο αναφοράς της εξέτασης αυτής αποτελούν οι προϋποθέσεις εφαρμογής της απαλλαγής από τη φορολόγηση κατά τα προβλεπόμενα στην οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες.
3.      Τεκμήριο φορολόγησης σύμφωνης προς τον σκοπό της ρύθμισης της οδηγίας σε περίπτωση συνδρομής των προϋποθέσεων εφαρμογής της
57.      Αντιστρόφως, από το γεγονός ότι, από οικονομικής απόψεως, συντρέχουν οι προϋποθέσεις εφαρμογής της ρύθμισης της οδηγίας μπορεί, κατά κανόνα, να συναχθεί ότι δεν υφίσταται καταχρηστική πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες.
58.      Την εφαρμογή ενός τέτοιου τεκμηρίου επιτάσσουν η ασφάλεια δικαίου και η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Ο υποκείμενος στον φόρο έχει τη δικαιολογημένη προσδοκία ότι μπορεί να αξιοποιεί τις δυνατότητες διευθετήσεως που του παρέχει ο νόμος και να οργανώνει την οικονομική του δραστηριότητα κατά τρόπο ώστε να προκύπτει η μικρότερη δυνατή φορολογική επιβάρυνσή του (19).
59.      Ως εκ τούτου, όσον αφορά τoν αντικαταχρηστικό
κανόνα της οδηγίας περί συγχωνεύσεων (20), το Δικαστήριο εκκινεί από την παραδοχή ότι άρνηση των πλεονεκτημάτων που προκύπτουν από την οδηγία αυτή χωρεί μόνον «κατ’ εξαίρεση και σε ειδικές περιπτώσεις» (21). Ως διάταξη εξαιρετικού χαρακτήρα, ο αντικαταχρηστικός κανόνας πρέπει να ερμηνεύεται στενά, λαμβανομένων υπόψη του γράμματος, του επιδιωκόμενου σκοπού και του πλαισίου εντός του οποίου εντάσσεται (22). Το ίδιο ισχύει και για το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες. Η αμιγώς ταυτολογική αναφορά στο γεγονός ότι το άρθρο αυτό αποσκοπεί στην αποτροπή των καταχρηστικών πρακτικών (23) δεν είναι ικανή να μεταβάλει την επιβαλλόμενη επιφυλακτική εφαρμογή του.
4.      Κατά κανόνα, δεν υφίσταται καταχρηστική πρακτική όταν η μητρική εταιρία είναι ο πραγματικός δικαιούχος των μερισμάτων
60.      Συνεπώς, σε περίπτωση διανομής κερδών από θυγατρική εταιρία προς τη μητρική της εταιρία, η οποία είναι ο πραγματικός δικαιούχος των μερισμάτων, δεν υφίσταται, κατά κανόνα, μη γνήσια ρύθμιση.
61.      Ειδικότερα, τέτοια μη γνήσια ρύθμιση δεν μπορεί να συναχθεί από το γεγονός και μόνον ότι η μητρική εταιρία, η οποία είναι ο πραγματικός δικαιούχος των μερισμάτων, προβαίνει, με τη σειρά της, σε περαιτέρω διανομή των κερδών της (στα οποία περιλαμβάνονται και τα μερίσματα που εισέπραξε). Και τούτο διότι το άρθρο 5 της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες δεν εξαρτά την απαλλαγή από την παρακράτηση του φόρου στην πηγή από την προϋπόθεση ότι τα μερίσματα αυτά δεν θα διανεμηθούν περαιτέρω, αλλά αποσκοπεί ακριβώς στην αποφυγή της αλλεπάλληλης φορολόγησης των διανεμομένων μερισμάτων εντός ομίλου εταιριών.
62.      Αντιθέτως, η μεταφορά μερισμάτων εντός ομίλου εταιριών στην ελέγχουσα μητρική εταιρία, η οποία διανέμει τελικώς τα κέρδη της σε ένα ή περισσότερα φυσικά πρόσωπα, συνάδει με τη συνήθη οικονομική λειτουργία κεφαλαιουχικής εταιρίας. Πράγματι, σκοπός της κεφαλαιουχικής εταιρίας είναι ακριβώς η πραγματοποίηση κερδών και η διανομή τους προς τους εταίρους της.
63.      Διαφορετικό συμπέρασμα δεν μπορεί να συναχθεί ούτε από τις εκτιμήσεις του Δικαστηρίου στις υποθέσεις T Danmark και Y Denmark, κατά τις οποίες η μεταφορά μερισμάτων σε πρόσωπο που δεν είναι ο πραγματικός δικαιούχος συνιστά ένδειξη περί υπάρξεως μη γνήσιας ρύθμισης (24).
Και τούτο διότι, όπως προκύπτει από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι εκτιμήσεις αυτές, κρίσιμο για το Δικαστήριο στην υπόθεση εκείνη ήταν το ζήτημα της υπάρξεως
εταιρίας-οχήματος (25). Ως ένδειξη για την ύπαρξη τέτοιας εταιρίας-οχήματος, το Δικαστήριο έλαβε υπόψη τη μεταφορά των μερισμάτων στο σύνολο ή σχεδόν στο σύνολό τους και εντός σύντομου χρονικού διαστήματος μετά την είσπραξή τους.
64.      Εφόσον όμως διαπιστώνεται, όπως εν προκειμένω, ότι η μητρική εταιρία που εισπράττει τα μερίσματα δεν αποτελεί εταιρία-όχημα, η μεταφορά μερισμάτων δεν μπορεί να συνιστά αφ’ εαυτής μη γνήσια ρύθμιση.
5.      Ύπαρξη καταχρηστικής πρακτικής, παρά την ιδιότητα του πραγματικού δικαιούχου, σε περίπτωση καταχρηστικού συνολικού σχεδιασμού
65.      Εντούτοις, ακόμη και όταν, από οικονομικής απόψεως, συντρέχουν οι προϋποθέσεις εφαρμογής της απαλλαγής από τη φορολόγηση, ενδέχεται, κατ’ εξαίρεση, να υφίστανται ρυθμίσεις οι οποίες παρεμποδίζουν τη σύμφωνη προς τον σκοπό του κανόνα δικαίου φορολόγηση και, ως εκ τούτου, πρέπει να θεωρούνται καταχρηστικές.
66.      Συναφώς, πρέπει να αντικρουστεί ο ισχυρισμός της Neo ότι σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να υφίσταται καταχρηστική πρακτική όταν η μητρική εταιρία είναι ο πραγματικός δικαιούχος των μερισμάτων, καθόσον ο ισχυρισμός αυτός, μολονότι είναι κατ’ αρχήν ορθός, καθίσταται υπερβολικά ευρύς, λόγω του απόλυτου χαρακτήρα του.
67.      Αφετηρία της συλλογιστικής μου αποτελεί το γράμμα του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, κατά το οποίο, για τη διαπίστωση καταχρηστικής πρακτικής, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλα τα σχετικά γεγονότα και οι συνθήκες (βλ., ανωτέρω, σημείο 56 των παρουσών προτάσεων), ενώ μια ρύθμιση μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερα από ένα στάδια ή μέρη. Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, μια ρύθμιση μπορεί να είναι μη γνήσια και μόνον εν μέρει (σε ορισμένο
«βαθμό»).
68.      Ωστόσο, όπως προκύπτει επίσης από το γράμμα του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, ένας από τους κύριους σκοπούς της ρύθμισης πρέπει να είναι η απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος. Απαιτείται, συνεπώς, η ρύθμιση να τελεί σε τελεολογική συνάφεια προς το φορολογικό πλεονέκτημα.
69.      Επομένως, ενδέχεται βεβαίως ακόμη και ορισμένα μόνο στάδια ή τμήματα μιας μεθόδευσης να είναι μη γνήσια (26).
Εντούτοις, και στην περίπτωση αυτή, απαιτείται να υφίσταται τελεολογική συνάφεια μεταξύ του μη γνήσιου τμήματος της ρύθμισης και του φορολογικού πλεονεκτήματος.
70.      Συναφώς, το κρίσιμο φορολογικό πλεονέκτημα είναι, κατ’ αρχήν, εκείνο που παρέχει η οδηγία. Πράγματι, σύμφωνα με τη γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης περί απαγορεύσεως των καταχρηστικών πρακτικών, το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες δεν μπορεί παρά να αποβλέπει στο να μην καλύπτονται πράξεις που διενεργούνται με σκοπό την καταχρηστική εκμετάλλευση των πλεονεκτημάτων που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης (βλ., ανωτέρω, σημείο 39 των παρουσών προτάσεων) (27).
71.      Μη γνήσια ρύθμιση η οποία τίθεται σε εφαρμογή πριν ή μετά την, κρίσιμη για την εφαρμογή της απαλλαγής, διανομή κερδών από τη θυγατρική προς τη μητρική εταιρία ενδέχεται να θεμελιώσει φορολογικό πλεονέκτημα βάσει του εθνικού δικαίου. Ωστόσο, εξεταζόμενη αυτοτελώς, τέτοια ρύθμιση δεν μπορεί, βάσει του πραγματικού της σχετικής διάταξης, να θεμελιώσει φορολογικό πλεονέκτημα παρεχόμενο από την οδηγία.
72.      Προϋπόθεση για τη διαπίστωση καταχρηστικής πρακτικής είναι, συνεπώς, η ίδια η διανομή κερδών από τη θυγατρική προς τη μητρική εταιρία, ήτοι η διανομή από την οποία η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες εξαρτά τη χορήγηση του φορολογικού πλεονεκτήματος, να πραγματοποιείται με σκοπό την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος το οποίο αντιβαίνει στην οδηγία. Με άλλα λόγια, καταχρηστική εφαρμογή της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες μπορεί να υφίσταται όταν η διανομή κερδών από τη θυγατρική προς τη μητρική εταιρία αποτελεί μέρος ενός καταχρηστικού συνολικού σχεδιασμού, μολονότι, εξεταζόμενη αυτοτελώς, ανταποκρίνεται στην οικονομική πραγματικότητα.
73.      Η ύπαρξη τέτοιου καταχρηστικού συνολικού σχεδιασμού πρέπει, για παράδειγμα, να γίνεται δεκτή όταν η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες χρησιμοποιείται προκειμένου να δημιουργηθούν, προς όφελος του τελικού δικαιούχου (ήτοι του φυσικού προσώπου που βρίσκεται πίσω από τον όμιλο εταιριών), εισοδήματα για τα οποία δεν μπορεί να επιβληθεί φόρος στο πρόσωπό του. Τούτο συμβαίνει, παραδείγματος χάριν, όταν θυγατρική εταιρία διανέμει μερίσματα προς τη μητρική της εταιρία που είναι ο πραγματικός δικαιούχος αυτών προκειμένου τα μερίσματα αυτά να αποκρυβούν μέσω περαιτέρω πράξεων που διενεργούνται διά των λεγόμενων μη συνεργάσιμων υπεράκτιων (offshore) κρατών (28), κατά τρόπο ώστε το κράτος εγκαταστάσεως του τελικού δικαιούχου να μην ενημερωθεί σχετικά με την «τελευταία» διανομή και, ως εκ τούτου, να μην μπορεί να τη φορολογήσει (29).
74.      Πράγματι, μια τέτοια ρύθμιση αναιρεί την παραδοχή στην οποία στηρίζεται η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες. Όπως προεκτέθηκε, η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες στηρίζεται στην παραδοχή ότι το κράτος εντός του οποίου πραγματοποιείται η «τελευταία» διανομή μερισμάτων δύναται,
στο πλαίσιο της άσκησης της φορολογικής αυτονομίας του, να τη φορολογήσει (βλ., ανωτέρω, σημείο 50 των παρουσών προτάσεων). Αν το εν λόγω κράτος στερούνταν της δυνατότητας αυτής και καθίστατο αδύνατη η κατ’ αρχήν προβλεπόμενη φορολόγηση της «τελευταίας» διανομής, η χορήγηση του φορολογικού πλεονεκτήματος που προβλέπει η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες θα ήταν, ως εκ τούτου, αντίθετη προς τον σκοπό της οδηγίας.
6.      Ενδιάμεσο συμπέρασμα
75.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, φρονώ ότι κατάχρηση κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες μπορεί, κατ’ εξαίρεση, να υφίσταται ακόμη και όταν η μητρική εταιρία που εισπράττει τα μερίσματα είναι ο πραγματικός δικαιούχος αυτών, πλην όμως τα μεταφέρει, μέσω μη γνήσιας ρύθμισης, στον τελικό δικαιούχο. Τούτο συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν η οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες χρησιμοποιείται προκειμένου να δημιουργηθούν, προς όφελος του τελικού δικαιούχου, εισοδήματα για τα οποία, κατά παράβαση του νόμου, δεν μπορεί να επιβληθεί φόρος στο πρόσωπό του.
Β.      Επί του τρίτου και του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος: Καταχρηστική εφαρμογή της εθνικής φορολογικής νομοθεσίας
76.      Με το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, η επιτροπή φορολογικών διαφορών ζητεί να διευκρινιστεί αν μπορεί να υφίσταται καταχρηστική εφαρμογή της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες ακόμη και όταν η μητρική εταιρία μεταφέρει, μέσω μη γνήσιας ρύθμισης, τα μερίσματα στον τελικό δικαιούχο εντός του κράτους εγκαταστάσεώς της.
77.      Όπως προεκτέθηκε,
η στοιχειοθέτηση καταχρήσεως, κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, προϋποθέτει την ύπαρξη τελεολογικής συνάφειας μεταξύ της μη γνήσιας ρύθμισης και του φορολογικού πλεονεκτήματος (βλ., ανωτέρω, σημεία 68 επ. των παρουσών προτάσεων). Επομένως, μη γνήσια ρύθμιση εντός κράτους μέλους, εξεταζόμενη αυτοτελώς, δεν μπορεί να θεμελιώσει φορολογικό πλεονέκτημα παρεχόμενο από την οδηγία. Απαιτείται, συνεπώς, να υφίσταται καταχρηστικός συνολικός σχεδιασμός, ήτοι να αποδεικνύεται ότι ήδη η διανομή μερισμάτων από τη θυγατρική προς τη μητρική εταιρία πραγματοποιήθηκε με σκοπό την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος το οποίο αντιβαίνει στην οδηγία.
78.      Κατά τη γνώμη μου, τούτο δεν συμβαίνει κατά κανόνα σε περιπτώσεις (φερόμενης) καταχρηστικής εφαρμογής της φορολογικής νομοθεσίας εντός κράτους μέλους (βλ., συναφώς, υπό 1). Κατ’ εξαίρεση, τέτοιος καταχρηστικός συνολικός σχεδιασμός μπορεί να υφίσταται όταν η διανομή μερισμάτων από τη θυγατρική προς τη μητρική εταιρία πραγματοποιείται με σκοπό τη φοροδιαφυγή στο κράτος μέλος του τελικού δικαιούχου (βλ., συναφώς, υπό 2).
1.      Η καταχρηστική εφαρμογή της εθνικής φορολογικής νομοθεσίας δεν συνιστά καταχρηστική εφαρμογή της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες
79.      Σε περίπτωση καταχρηστικής εφαρμογής του φορολογικού συστήματος κράτους μέλους στο πλαίσιο της διανομής μερισμάτων προς τον τελικό δικαιούχο, δεν πρέπει, κατά κανόνα, να γίνεται δεκτό ότι υφίσταται καταχρηστική εφαρμογή της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες.
80.      Στην περίπτωση αυτή, εναπόκειται στο οικείο κράτος μέλος να καταπολεμήσει την καταχρηστική εφαρμογή της δικής του φορολογικής νομοθεσίας. Παρέλκει δε η προσφυγή στο δίκαιο της Ένωσης. Αν κάποιο κράτος αντιμετωπίζει την καταχρηστική εφαρμογή της φορολογικής του νομοθεσίας μόνο σε περιορισμένο βαθμό ή δεν την αντιμετωπίζει καθόλου, δεν γεννάται εκ του λόγου αυτού επικουρική αρμοδιότητα άλλων κρατών μελών, ούτε όσον αφορά την ερμηνεία της αλλοδαπής φορολογικής νομοθεσίας ούτε όσον αφορά τη φορολόγηση, εν προκειμένω την άρνηση χορήγησης φορολογικών απαλλαγών που προβλέπονται από το δίκαιο της Ένωσης.
81.      Αντιθέτως, αν το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι εθνική φορολογική αρχή μπορεί, λόγω φερόμενης καταχρηστικής εφαρμογής του φορολογικού
συστήματος άλλου κράτους μέλους, να αρνηθεί τη χορήγηση των φορολογικών πλεονεκτημάτων που προβλέπονται από την οδηγία αυτή, τούτο συνεπάγεται σημαντικούς οικονομικούς κινδύνους για τους διασυνοριακούς ομίλους εταιριών. Και τούτο διότι, στην περίπτωση αυτή, κάθε κράτος μέλος της αλυσίδας συναλλαγών θα μπορούσε, επικαλούμενο την ύπαρξη φερόμενης καταχρήσεως στο κράτος μέλος της «τελευταίας» διανομής, να αρνηθεί τη χορήγηση των προβλεπόμενων φορολογικών πλεονεκτημάτων. Μπορεί ευλόγως να υποτεθεί ότι τα κράτη μέλη θα εκμεταλλεύονταν την εν λόγω δυνατότητα άντλησης φορολογικών
εσόδων. Η συνακόλουθη αβεβαιότητα θα είχε αποτρεπτικό αποτέλεσμα. Η προώθηση διασυνοριακών συνενώσεων εταιριών
που επιδιώκει η οδηγία και, κατ’ επέκταση, η άσκηση, ιδίως, της ελευθερίας εγκαταστάσεως θα υπονομεύονταν.
2.      Μη ύπαρξη υποχρέωσης για τη διευκόλυνση φοροδιαφυγής
82.      Αντιθέτως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι υπάρχει υπέρβαση του σχετικού ορίου και άρα υφίσταται καταχρηστικός συνολικός σχεδιασμός όταν η διανομή κερδών από τη θυγατρική προς τη μητρική εταιρία που είναι ο πραγματικός δικαιούχος τους πραγματοποιείται προδήλως με σκοπό τη φοροδιαφυγή στο κράτος μέλος του τελικού δικαιούχου.
83.      Όπως η ανωτέρω, ενδεικτικώς εκτεθείσα, περίπτωση της εκμεταλλεύσεως των ελλείψεων του συστήματος διασυνοριακής ανταλλαγής πληροφοριών (βλ., ανωτέρω, σημείο 73 των παρουσών προτάσεων), έτσι και η φοροδιαφυγή χαρακτηρίζεται από το ότι ο υποκείμενος στον φόρο ενεργεί παρανόμως, παραπλανώντας ως προς κρίσιμα από φορολογικής απόψεως πραγματικά περιστατικά.
84.      Δεν μπορεί ευλόγως να επιβληθεί στα κράτη μέλη η υποχρέωση να παραιτούνται από την παρακράτηση φόρου στην πηγή επί των κερδών που παράγονται στην επικράτειά τους ακόμη και όταν η επιλεγείσα μεθόδευση αποσκοπεί στο να μη φορολογούνται, κατά παράβαση του νόμου, τα κέρδη αυτά σε άλλο κράτος μέλος.
85.      Δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι σκοπός της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες είναι να καταστήσει δυνατή τη μη φορολόγηση, κατά παράβαση του νόμου, των διανεμόμενων κερδών ούτε να απαλλάσσει από την παρακράτηση φόρου στην πηγή διανομή κερδών που πραγματοποιείται προς τον σκοπό αυτόν. Και τούτο διότι μια τέτοια πράξη δεν συνιστά άξια προστασίας άσκηση διασυνοριακής οικονομικής δραστηριότητας προς υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς (βλ., ανωτέρω, σημείο 45 των παρουσών προτάσεων), αλλά εκμετάλλευση των δυνατοτήτων που δημιουργήθηκαν προς τον σκοπό αυτό, προκειμένου να καταστεί δυνατή παράνομη συμπεριφορά. Κατά συνέπεια, η χορήγηση των φορολογικών πλεονεκτημάτων που προβλέπει η οδηγία θα ήταν αντίθετη προς το αντικείμενο και τον σκοπό της.
3.      Επισημάνσεις σχετικά με τις περιστάσεις της υποθέσεως της κύριας δίκης
86.      Στην αιτούσα επιτροπή φορολογικών διαφορών εναπόκειται να εξετάσει αν υφίσταται τέτοιος καταχρηστικός συνολικός σχεδιασμός, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των περιστάσεων της συγκεκριμένης υποθέσεως. Προς τούτο, θα πρέπει η διανομή μερισμάτων από τη Neo προς τη Retal Industries να πραγματοποιήθηκε με σκοπό να μπορέσει ο PG να φοροδιαφύγει στην Κύπρο.
87.      Υπό την επιφύλαξη της εκτίμησης της αιτούσας επιτροπής φορολογικών διαφορών, τα διαπιστωθέντα πραγματικά περιστατικά δεν φαίνεται να επιτρέπουν τη διαπίστωση φοροδιαφυγής.
88.      Επικουρικώς, σε περίπτωση που το Δικαστήριο δεχθεί την ύπαρξη καταχρηστικού συνολικού σχεδιασμού ακόμη και όταν υφίσταται καταχρηστική εφαρμογή της φορολογικής νομοθεσίας άλλου κράτους μέλους, επισημαίνονται τα ακόλουθα.
89.      Η εθνική φορολογική αρχή φαίνεται να εκκινεί από την παραδοχή ότι η καταβολή ποσών από την PPH στον PG συνιστά ένα είδος αφανούς διανομής κερδών. Υπό το πρόσχημα της εκπληρώσεως οφειλής, η PPH φέρεται, στην πραγματικότητα, να διένειμε μερίσματα προς τον PG. Η φερόμενη ως εκπληρωθείσα οφειλή αφορούσε την απαίτηση καταβολής του τιμήματος αγοράς των μεριδίων της Retal Industries, απαίτηση την οποία η Clendon είχε εκχωρήσει στον PG. Η εθνική φορολογική αρχή φαίνεται, συνεπώς, να εκκινεί από την παραδοχή ότι η επίμαχη οφειλή δημιουργήθηκε απλώς τύποις, καθόσον τα μερίδια της Retal Industries μεταβιβάστηκαν στην PPH χωρίς «βάσιμους εμπορικούς λόγους» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος [3], της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες. Συναφώς, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η μεταβίβαση της επιχειρήσεως από την Clendon στην PPH (και η συνακόλουθη μεταφορά της έδρας από το Μπελίζ στην Κύπρο) ενδέχεται κάλλιστα να δικαιολογείται από «βάσιμους εμπορικούς λόγους». Δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο πιστωτικά ιδρύματα και λοιποί αντισυμβαλλόμενοι να αποφεύγουν τη σύναψη επιχειρηματικών σχέσεων με μητρική εταιρία εγκατεστημένη σε υπεράκτιο κράτος (30) ή να παρέχουν «δυσμενέστερους» συμβατικούς όρους. Ομοίως, οι διανομές μερισμάτων σε τέτοια κράτη ενδέχεται να συνεπάγονται φορολογικά μειονεκτήματα.
90.      Εφόσον γίνει δεκτή η εν λόγω επιχειρηματική απόφαση, το γεγονός ότι o PG, υπό την ιδιότητά του ως εταίρου, χρηματοδότησε την εξαγορά της εταιρίας δεν δύναται ούτε αυτό να θεμελιώσει φορολογικό πλεονέκτημα. Πράγματι, σε αντίθετη περίπτωση, η PPH θα ήταν υποχρεωμένη να προσφύγει σε τραπεζικό δανεισμό προκειμένου να χρηματοδοτήσει την εξαγορά της εταιρίας. Αν η PPH είχε χρησιμοποιήσει τα διανεμηθέντα από τη Retal Industries μερίσματα για την αποπληρωμή του εν λόγω δανείου, ούτε στην περίπτωση αυτή θα είχε προκύψει φορολογική υποχρέωση, δεδομένου ότι η αποπληρωμή δανείου δεν συνιστά φορολογητέο εισόδημα, αλλά απλή επιστροφή του αρχικώς χορηγηθέντος κεφαλαίου.
Γ.      Επί του δευτέρου και του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος: Μεταφορά μερισμάτων
91.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, η επιτροπή φορολογικών διαφορών ζητεί να διευκρινιστεί αν, σε περίπτωση αντιστοιχίας (σε μεγάλο βαθμό) μεταξύ των ποσών των μερισμάτων που μεταφέρονται στο πλαίσιο αλυσίδας συναλλαγών, μπορεί να θεωρηθεί ότι υφίσταται περαιτέρω διανομή των μερισμάτων αυτών. Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, ζητεί επιπλέον να διευκρινιστεί αν, για τη διαπίστωση καταχρήσεως, απαιτείται
μεγάλη χρονική εγγύτητα μεταξύ της είσπραξης και της μεταφοράς των μερισμάτων.
92.      Αμφότερα τα ερωτήματα εξηγούνται από τα όσα έκρινε το Δικαστήριο στις υποθέσεις T Danmark και Y Denmark, σύμφωνα με τα οποία συνιστά ένδειξη περί υπάρξεως καταχρήσεως το γεγονός ότι τα μερίσματα καταβάλλονται περαιτέρω, σχεδόν στο σύνολό τους και εντός σύντομου χρονικού διαστήματος μετά την είσπραξή τους, από τη μητρική εταιρία που τα εισέπραξε σε οντότητες που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις εφαρμογής της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες (31).
93.      Όπως προεκτέθηκε, η απλή μεταφορά μερισμάτων δεν συνιστά αφ’ εαυτής μη γνήσια ρύθμιση (βλ., ανωτέρω, σημεία 61 επ. των παρουσών προτάσεων). Τούτο ισχύει ανεξαρτήτως του αν τα περαιτέρω διανεμηθέντα από τη μητρική εταιρία ποσά μερισμάτων αντιστοιχούν στα ποσά μερισμάτων που είχαν διανεμηθεί από τη θυγατρική εταιρία και ανεξαρτήτως του χρονικού διαστήματος που μεσολαβεί μεταξύ των σχετικών διανομών.
94.      Η ύπαρξη μεγάλης χρονικής εγγύτητας μεταξύ της είσπραξης και της διανομής μερισμάτων από τη μητρική εταιρία δεν αποτελεί ούτε επαρκή ούτε αναγκαία προϋπόθεση για τη διαπίστωση καταχρήσεως.
Δ.      Επί του έκτου προδικαστικού ερωτήματος: Γνώση της θυγατρικής εταιρίας
95.      Τέλος, η επιτροπή φορολογικών διαφορών ζητεί να διευκρινιστεί αν, σε περίπτωση αλυσίδας συναλλαγών, για τη διαπίστωση καταχρήσεως πρέπει να αποδεικνύεται ότι η διανέμουσα τα μερίσματα θυγατρική εταιρία τελούσε σε γνώση της μη γνήσιας ρύθμισης ή την αγνοούσε από αμέλεια.
96.      Κατά τη γνώμη μου, τούτο δεν απαιτείται. Σε περίπτωση ρύθμισης που περιλαμβάνει περισσότερα μέρη, δεν ασκεί επιρροή η γνώση ή η εξ αμελείας άγνοια εκάστου των εμπλεκομένων στην αλυσίδα συναλλαγών. Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες προϋποθέτει βεβαίως ότι η ρύθμιση αποσκοπεί στην απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος το οποίο αντιβαίνει στην οδηγία. Ο σκοπός αυτός πρέπει να εκτιμάται κατά τρόπο αντικειμενικό, υπό το πρίσμα, ωστόσο, του συνόλου των περιστάσεων, συμπεριλαμβανομένων επομένως και υποκειμενικών στοιχείων, όπως είναι η γνώση ή ακόμη και η πρόθεση. Συναφώς, κρίσιμη πρέπει πρωτίστως να θεωρείται η γνώση του προσώπου που λαμβάνει την απόφαση για τη συγκεκριμένη ρύθμιση. Σε αντίθετη περίπτωση, ένας «κακόπιστος»
αποφασίζων θα μπορούσε να παρεμβάλει ένα «καλόπιστο» ενδιάμεσο πρόσωπο προκειμένου να αποκλειστεί η ύπαρξη καταχρήσεως.
97.      Την απόφαση σχετικά με τη διανομή μερισμάτων λαμβάνουν οι ελέγχοντες την εταιρία εταίροι και, ως εκ τούτου, καθοριστική είναι η δική τους γνώση. Όταν, στο πλαίσιο πολυεπίπεδου ομίλου εταιριών, ο τελικός δικαιούχος είναι (εμμέσως) ο μοναδικός εταίρος του συνόλου των εμπλεκόμενων εταιριών, κρίσιμη είναι η δική του γνώση. Σε μια τέτοια περίπτωση, δεν ασκεί επιρροή αν η θυγατρική εταιρία γνώριζε ή όφειλε να γνωρίζει την ύπαρξη της αλυσίδας συναλλαγών.
V.      Πρόταση
98.      Επομένως, προτείνω να δοθούν οι ακόλουθες απαντήσεις στη Mokestinių ginčų komisija prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės (επιτροπή φορολογικών διαφορών της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας):
1)      Κατάχρηση κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες μπορεί, κατ’ εξαίρεση, να υφίσταται ακόμη και όταν η μητρική εταιρία που εισπράττει τα μερίσματα είναι ο πραγματικός δικαιούχος αυτών, πλην όμως τα μεταφέρει, μέσω μη γνήσιας ρύθμισης, στον τελικό δικαιούχο.
2)      Κατά κανόνα, η καταχρηστική εφαρμογή της εθνικής φορολογικής νομοθεσίας κράτους μέλους δεν συνιστά κατάχρηση κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες. Αντιθέτως, όταν η διανομή κερδών από τη θυγατρική εταιρία προς τη μητρική της εταιρία, η οποία είναι ο πραγματικός δικαιούχος τους, πραγματοποιείται προς τον σκοπό φοροδιαφυγής του τελικού δικαιούχου στο κράτος μέλος της κατοικίας του, μπορεί να υφίσταται κατάχρηση κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και θυγατρικές εταιρίες.
3)      Το γεγονός ότι μητρική εταιρία, η οποία είναι ο πραγματικός δικαιούχος, διανέμει προς τους εταίρους της ποσό το οποίο (σχεδόν) ταυτίζεται με εκείνο που είχε προηγουμένως εισπράξει από τη θυγατρική της εταιρία, δεν αποτελεί, όπως και η ύπαρξη μεγάλης χρονικής
εγγύτητας μεταξύ της είσπραξης και της διανομής μερισμάτων από τη μητρική εταιρία, επαρκή ή αναγκαία προϋπόθεση προκειμένου να γίνει δεκτό ότι υφίσταται μη γνήσια ρύθμιση.
4)      Στο μέτρο που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη υποκειμενικές περιστάσεις όσον αφορά τον «σκοπό» της φορολογικής ρύθμισης που δημιουργήθηκε, κρίσιμη είναι πρωτίστως η γνώση του προσώπου που λαμβάνει την απόφαση για τη συγκεκριμένη ρύθμιση. Πρόκειται, κατά κανόνα, για τους εταίρους που ελέγχουν την εταιρία.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
2      Οδηγία 2011/96/ΕΕ του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2011, σχετικά με το κοινό φορολογικό καθεστώς το οποίο ισχύει για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρείες διαφορετικών κρατών μελών (EE 2011, L 345, σ. 8).
3      Οδηγία του Συμβουλίου, της 27ης Ιανουαρίου 2015, για την τροποποίηση της οδηγίας 2011/96/ΕΕ σχετικά με το κοινό φορολογικό καθεστώς το οποίο ισχύει για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρείες διαφορετικών κρατών μελών (ΕΕ 2015, L 21, σ. 1).
4      Όσον αφορά τις επιφυλάξεις μου σχετικά με το αν η επιτροπή φορολογικών διαφορών πρέπει να (εξακολουθήσει να) θεωρείται δικαστήριο κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση «ARVI» ir ko (C‑56/21, EU:C:2022:223, σημεία 24 έως 26) και στην υπόθεση Žaidimų valiuta (C‑472/24, EU:C:2025:699, σημεία 27 και 28).
5      Αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 71), της 5ης Ιουλίου 2007, Kofoed (C‑321/05, EU:C:2007:408, σκέψη 38), και της 21ης Φεβρουαρίου 2006, Halifax κ.λπ. (C‑255/02, EU:C:2006:121, σκέψη 69)· βλ., όσον αφορά τη γενική έννοια της καταχρήσεως στο δίκαιο της Ένωσης, τη βασική απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2000, Emsland-Stärke (C‑110/99, EU:C:2000:695, σκέψεις 52 και 53).
6      Βλ., επίσης, απόφαση της 3ης Απριλίου 2025, Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, σκέψη 45).
7      Έκτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες· βλ., επίσης, πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για την τροποποίηση της οδηγίας 2011/96/EΕ σχετικά με το κοινό φορολογικό καθεστώς το οποίο ισχύει για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρείες διαφορετικών κρατών μελών, COM(2013) 814 final, σ. 7, όπου αναφέρεται ότι ο «θεμελιώδης στόχος είναι να δημιουργηθούν ισότιμοι όροι ανταγωνισμού». Βλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 112).
8      Τέταρτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες.
9      Τρίτη και τέταρτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες. Βλ. αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψεις 112 και 78), και της 8ης Μαρτίου 2017, Wereldhave Belgium κ.λπ. (C‑448/15, EU:C:2017:180, σκέψη 25).
10      Ως εκ τούτου, το υπόδειγμα φορολογικής συμβάσεως του ΟΟΣΑ του 2025 για την εξάλειψη της διπλής φορολογίας και της φοροδιαφυγής και φοροαποφυγής στον τομέα των φόρων εισοδήματος και κεφαλαίου αναγνωρίζει, σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 2, στο εν λόγω κράτος περιορισμένη ως προς το ύψος δυνατότητα φορολόγησης.
11      Βλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 100).
12      Βλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 101).
13      Προκειμένου να αναγνωριστεί η ιδιότητα μιας εταιρίας ως μητρικής κατά την έννοια της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, προβλέπει διάφορα κριτήρια. Ειδικότερα, απαιτείται συμμετοχή της μητρικής εταιρίας κατά 10 % τουλάχιστον στο κεφάλαιο εταιρίας εγκατεστημένης σε άλλο κράτος μέλος.
14      Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 100).
15      Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 104).
16      Βλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 105).
17      Απόφαση της 3ης Απριλίου 2025, Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, σκέψη 28). Μια άλλη πιθανή περίπτωση είναι, για παράδειγμα, όταν δύο εταιρίες, καθεμία από τις οποίες κατέχει «μόνο» το 5 % των μεριδίων εταιρίας εγκατεστημένης σε άλλο κράτος μέλος, συνενώνονται τύποις προκειμένου να επιτύχουν το κατώτατο όριο του 10 % που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ. Τούτο θα μπορούσε να επιτευχθεί, για παράδειγμα, με τη σύναψη καταπιστευτικής συμβάσεως δυνάμει της οποίας η μία εταιρία αποκτά τα μερίδια της άλλης εταιρίας, πλην όμως υπέχει συμβατική υποχρέωση περαιτέρω μεταφοράς των αναλογούντων μερισμάτων.
18      Άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες· αποφάσεις της 3ης Απριλίου 2025, Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, σκέψη 30), και της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 98).
19      Ως προς την ελευθερία επιλογής φορολογικώς ευνοϊκών διευθετήσεων στο πλαίσιο του δικαίου του φόρου προστιθέμενης αξίας, βλ. αποφάσεις της 30ής Ιουνίου 2022, «ARVI» ir ko (C‑56/21, EU:C:2022:509, σκέψη 39), και της 17ης Δεκεμβρίου 2015, WebMindLicenses (C‑419/14, EU:C:2015:832, σκέψη 42).
20      Άρθρο 15 της οδηγίας 2009/133/ΕΚ του Συμβουλίου, της 19ης Οκτωβρίου 2009, σχετικά με το κοινό φορολογικό καθεστώς το εφαρμοστέο στις συγχωνεύσεις, διασπάσεις, μερικές διασπάσεις, εισφορές ενεργητικού και ανταλλαγές μετοχών που αφορούν εταιρείες διαφορετικών κρατών μελών καθώς και με τη μεταφορά της καταστατικής έδρας μιας SE ή μιας SCE από ένα κράτος μέλος σε άλλο (ΕΕ 2009, L 310, σ. 34).
21      Αποφάσεις της 20ής Μαΐου 2010, Zwijnenburg (C‑352/08, EU:C:2010:282, σκέψη 45), και της 5ης Ιουλίου 2007, Kofoed (C‑321/05, EU:C:2007:408, σκέψη 37).
22      Αποφάσεις της 20ής Μαΐου 2010, Zwijnenburg (C‑352/08, EU:C:2010:282, σκέψη 46).
23      Απόφαση της 3ης Απριλίου 2025, Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, σκέψη 26).
24      Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 101).
25      Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψεις 100 έως 104).
26      Όγδοη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2015/121· απόφαση της 3ης Απριλίου 2025, Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, σκέψεις 34 και 35).
27      Όπως ορθώς επισημαίνει το Δικαστήριο, και το ζήτημα αν υφίσταται τέτοιο φορολογικό πλεονέκτημα πρέπει να κρίνεται κατόπιν συνεκτίμησης του συνόλου των σχετικών γεγονότων και συνθηκών, ήτοι βάσει του συνολικού φορολογικού αποτελέσματος. Βλ. απόφαση της 3ης Απριλίου 2025, Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, σκέψη 52).
28      Βλ. τον ενωσιακό κατάλογο μη συνεργάσιμων περιοχών φορολογικής δικαιοδοσίας, όπως επικαιροποιήθηκε προσφάτως με τα συμπεράσματα του Συμβουλίου της 17ης Φεβρουαρίου 2026, έγγραφο αριθ. 5869/26 του Συμβουλίου.
29      Βλ., συναφώς, τις προτάσεις μου στην υπόθεση T Danmark (C‑116/16, EU:C:2018:144, σημείο 75). Ο υποκείμενος στον φόρο μπορεί να αντικρούσει την αιτίαση περί καταχρηστικού συνολικού σχεδιασμού, παρέχοντας τις αντίστοιχες πληροφορίες (βλ. όπ.π., σημείο 76).
30      Βλ. επίσης τα χρονικώς συναφή συμπεράσματα του Συμβουλίου της 25ης Μαΐου 2016 σχετικά με την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με μια εξωτερική στρατηγική για πραγματική φορολόγηση, έγγραφο αριθ. 9452/16 του Συμβουλίου, καθώς και τα συμπεράσματα του Συμβουλίου της 5ης Δεκεμβρίου 2017 σχετικά με τον κατάλογο μη συνεργάσιμων περιοχών φορολογικής δικαιοδοσίας, έγγραφο αριθ. 15429/17 του Συμβουλίου, στον οποίο περιλαμβανόταν και το Μπελίζ (σ. 15).
31      Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 101).