62009CJ0377_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑377/09
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez tribunal de commerce de Bruxelles (Belgia) postanowieniem z dnia 14 września 2009 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 23 września 2009 r., w postępowaniu
Françoise-Eléonor Hanssens-Ensch, działająca w charakterze syndyka masy upadłościowej Agenor SA,
przeciwko
Wspólnocie Europejskiej,
TRYBUNAŁ (trzecia izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes izby, R. Silva de Lapuerta, E. Juhász, T. von Danwitz (sprawozdawca) i D. Šváby, sędziowie,
rzecznik generalny: V. Trstenjak,
sekretarz: N. Nanchev, administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 20 maja 2010 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu F.E. Hanssens-Ensch, działającej w charakterze syndyka masy upadłościowej Agenor SA przez J. P. Renarda oraz M. Elvingera, adwokatów,
– w imieniu rządu belgijskiego przez J.C. Halleux oraz T. Materne, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Komisji Europejskiej przez J.P. Keppennera oraz M. Owsiany-Hornung, działających w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 235 WE i 288 akapit drugi WE.
2. Wniosek ten został złożony w ramach sporu między F.H. Hanssens-Ensch działającą w charakterze syndyka masy upadłościowej Agenor SA (zwanej dalej „Agenor”) oraz Wspólnotą Europejską dotyczącego żądania zasądzenia od Wspólnoty kwoty w wysokości 2 milionów EUR z uwagi na zarzucane jej popełnione uchybienie, które miało doprowadzić do upadłości tej spółki.
Ramy prawne
3. W rozumieniu art. 530 § 1 belgijskiego code des sociétés (kodeksu spółek):
„W przypadku upadłości spółki i braku wystarczających aktywów, każdy członek zarządu lub były członek zarządu oraz każda osoba, która rzeczywiście była uprawniona do zarządzania spółką, mogą zostać uznani za odpowiedzialnych osobiście, solidarnie lub nie, za całość lub część długów spółki do wysokości braku wystarczających aktywów, jeżeli zostanie wykazane, że przyczynili się do upadłości ze względu na popełnione poważne uchybienia […]”.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
4. Przedmiotem działalności Agenor są usługi konsultacyjne, wydawanie ekspertyz, prowadzenie analiz, usługi szkoleniowe i inne związane z tym świadczenia o charakterze intelektualnym. W następstwie przetargu, który został przeprowadzony pod koniec 1994 r. Agenor powierzona została funkcja biura pomocy technicznej (zwanego dalej „BPT”) w ramach europejskiego programu „Leonardo da Vinci”. W związku z tym zawarła ona w dniu 13 czerwca 1995 r. pierwszą umowę, na okres dwunastu miesięcy, ze Wspólnotami Europejskimi.
5. Artykuł 3 umowy przewidywał możliwość jej przedłużenia, pod warunkiem, że Komisja Wspólnot Europejskich będzie zadowolona z usług świadczonych przez Agenor i stosownie do możliwości budżetowych Wspólnot. Na podstawie tego przepisu podpisane zostały kolejne umowy na okres od dnia 1 czerwca 1996 r. do dnia 31 maja 1997 r. i od dnia 1 czerwca 1997 r. do dnia 31 maja 1998 r.
6. Od dnia 1 czerwca 1998 r. umowa wygasająca w dniu 31 maja 1998 r. została przedłużona na mocy aneksu do dnia 30 września 1998 r. Następnie podpisana została kolejna umowa, na okres upływający w dniu 31 stycznia 1999 r.
7. W dniu 6 stycznia 1999 r. Komisja przekazała Agenor sprawozdanie z audytu, który został przeprowadzony w marcu 1998 r. Sprawozdanie to wskazywało szereg słabości i niedociągnięć w zarządzaniu BPT. Podkreślono również, że dla celów kontynuowania stosunków umownych konieczne będzie wprowadzenie istotnych udoskonaleń w funkcjonowaniu BPT oraz, że w przypadku gdyby umowa miała zostać przedłużona po dniu 31 stycznia 1999 r., niezbędna będzie restrukturyzacja BPT. Załączono wykaz udoskonaleń uznanych za niezbędne.
8. W dniu 29 stycznia 1999 r. Komisja zaproponowała Agenor aneks do bieżącej umowy, przedłużający jej obowiązywanie do dnia 15 lutego 1999 r. Agenor nie przyjęła tej propozycji. W dniu 11 lutego 1999 r. Komisja stwierdziła, że umowa wygasła w dniu 31 stycznia 1999 r. Tego samego dnia Agenor poinformowała Komisję, że nie zgadza się z jej stanowiskiem.
9. W dniu 3 marca 1999 r. Agenor złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości.
10. W dniu 30 stycznia 2004 r. skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym, działająca w charakterze syndyka masy upadłościowej Agenor wniosła do tribunal de commerce de Bruxelles skargę o stwierdzenie odpowiedzialności przeciwko Wspólnocie, zasadniczo na podstawie art. 530 § 1 belgijskiego kodeksu spółek, zarzucając Komisji, po pierwsze, że nałożyła na Agenor ograniczenia w zakresie zarządzania prowadzące nieuchronnie do upadłości oraz, po drugie, że ją „pozostawiła samą sobie” i „zlinczowała”, w szczególności poprzez odmowę przedłużenia umowy między stronami.
11. Komisja zakwestionowała właściwość sądu krajowego podnosząc, że na mocy art. 235 WE i 288 akapit drugi WE wyłącznie Trybunał Sprawiedliwości jest właściwy do rozstrzygnięcia żądania takiego jak żądanie skarżącej w postępowaniu przed sądem krajowym.
12. Zdaniem sądu krajowego wątpliwości wywołuje kwestia, czy na mocy art. 288 akapit drugi WE Trybunał powinien rozpatrywać skargi o stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej objęte szczególnym reżimem prawnym takim jak art. 530 belgijskiego kodeksu spółek.
13. Tribunal de commerce de Bruxelles postanowił zatem zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 288 [akapit drugi WE] należy interpretować w ten sposób, że skargę o stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej w rozumieniu tego postanowienia stanowi skarga o stwierdzenie odpowiedzialności oparta na art. 530 belgijskiego [kodeksu spółek] i wniesiona przez syndyka masy upadłościowej, mająca na celu doprowadzenie do nakazania Wspólnocie Europejskiej pokrycia pasywów upadłej spółki, z tego względu, że Wspólnota Europejska była de facto uprawniona do zarządzania spółką handlową i w zarządzaniu tą spółką dopuściła się poważnego uchybienia, które przyczyniło się do jej upadłości?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
14. W swym pytaniu sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy skarga o stwierdzenie odpowiedzialności wniesiona przeciwko Wspólnocie i oparta na przepisach krajowych ustanawiających szczególny reżim prawny różniący się od ogólnego reżimu zainteresowanego państwa członkowskiego w przedmiocie odpowiedzialności cywilnej, stanowi skargę o stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej w rozumieniu art. 288 akapit drugi WE, która zgodnie z art. 235 WE, nie należy do właściwości sądów krajowych.
15. Skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym podnosi, że z uwagi na zawarte w art. 288 akapit drugi WE odniesienie do „zasad ogólnych, wspólnych dla państw członkowskich”, przepis ten dotyczy wyłącznie przypadków odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty regulowanej przepisami ogólnymi, takiej jak przykładowo w prawie belgijskim, odpowiedzialność na podstawie art. 1382 kodeksu cywilnego. Natomiast skarga, której podstawą jest inny przepis należałaby do właściwości sądów krajowych, nawet w przypadku skargi, która nie jest oparta na stosunkach umownych. W związku z tym skarga oparta na art. 530 belgijskiego kodeksu spółek, stanowiącym podstawę prawną skargi przed sądem krajowym nie może być uznana za skargę o stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej objętej przepisami ogólnymi, mimo iż skarga ta nie jest oparta na stosunkach umownych.
16. Traktat WE przewiduje podział właściwości między sądami wspólnotowymi i sądami krajowymi w zakresie skarg sądowych skierowanych przeciwko Wspólnocie mających na celu stwierdzenie jej odpowiedzialności za szkodę.
17. Jeśli chodzi o odpowiedzialność pozaumowną Wspólnoty, tego rodzaju spory należą do właściwości Trybunału. Artykuł 235 WE przewiduje bowiem, że jest on właściwy do orzekania w sporach dotyczących odszkodowań określonych w art. 288 akapit drugi WE, który to artykuł dotyczy rzeczonej odpowiedzialności pozaumownej. Jest to wyłączna właściwość sądów wspólnotowych (zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 13 marca 1992 r. w sprawie C‑282/90 Vreugdenhil przeciwko Komisji, Rec. s. I‑1937, pkt 14; a także z dnia 26 listopada 2002 r. w sprawie C‑275/00 First i Franex, Rec. s. I‑10943, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).
18. Jeśli chodzi natomiast o spory dotyczące odpowiedzialności umownej Wspólnoty, traktat ustanawia właściwość Trybunału w zakresie tego rodzaju sporów wyłącznie w art. 238 WE, czyli na podstawie klauzuli arbitrażowej zamieszczonej w umowie zawartej przez Wspólnotę lub w jej imieniu (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie 426/85 Komisja przeciwko Zoubek, Rec. s. 4057, pkt 11; a także z dnia 9 października 2001 r. w sprawach połączonych od C‑80/99 do C‑82/99 Flemmer i in., Rec. s. I‑7211, pkt 42).
19. Zważywszy, że art. 235 WE odwołuje się wyłącznie do akapitu drugiego art. 288 WE, który dotyczy jedynie odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty, podczas gdy odpowiedzialność umowna Wspólnoty jest przedmiotem akapitu pierwszego rzeczonego art. 288 WE, właściwość Trybunału do rozpatrzenia skargi w zakresie tej ostatniej odpowiedzialności nie może wynikać z art. 235 WE (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Flemmer i in., pkt 42). Wynika z tego, że na podstawie art. 240 WE spory dotyczące odpowiedzialności umownej Wspólnoty w przypadku braku klauzuli arbitrażowej należą do właściwości sądów krajowych (zob. podobnie wyrok z dnia 20 maja 2009 r. w sprawie C‑214/08 P Guigard przeciwko Komisji, pkt 41).
20. Z powyższych rozważań wynika, że w celu ustalenia sądu właściwego do rozstrzygnięcia szczególnej skargi sądowej skierowanej przeciwko Wspólnocie w celu stwierdzenia jej odpowiedzialności za szkodę, należy zbadać, czy przedmiotem tej skargi jest odpowiedzialność umowna czy też odpowiedzialność pozaumowna Wspólnoty.
21. W związku z tym należy wziąć pod uwagę fakt, że odesłanie zawarte w art. 235 WE do art. 288 akapit drugi WE dotyczy wyłącznie pojęcia szkód w rozumieniu tego ostatniego przepisu, czyli szkód wyrządzonych przez instytucje Wspólnoty lub jej pracowników przy wykonywaniu ich funkcji, w dziedzinie odpowiedzialności pozaumownej. Natomiast odniesienie zawarte w art. 288 akapit drugi WE do ogólnych zasad, wspólnych dla praw państw członkowskich nie jest objęte tym pojęciem. Odniesienie to ma z kolei na celu określenie przesłanek, jakie muszą być spełnione, aby Wspólnota była zobowiązana do naprawienia takich szkód.
22. Ponadto w odniesieniu do skargi będącej przedmiotem postępowania przed sądem krajowym należy zauważyć, że jak przyznaje sama skarżąca w postępowaniu przed tym sądem, skarga ta nie jest oparta na stosunkach umownych. Co więcej okoliczność, że rzeczona skarga wymaga spełnienia szczególnych przesłanek stosowania, w tym między innymi znaczeniu, że wyłącznie popełnione „poważne uchybienie” może spowodować powstanie odpowiedzialności danej osoby, nie może przesłaniać faktu, iż skarga ta wykazuje ogólne cechy skargi mającej na celu naprawienie szkód w zakresie odpowiedzialności pozaumownej w rozumieniu art. 288 akapit drugi WE.
23. W tej sytuacji okoliczność, że przepisy krajowe będące podstawą skargi o stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej wniesionej przeciwko Wspólnocie stanowią szczególny reżim prawny różniący się od ogólnego reżimu zainteresowanego państwa członkowskiego w przedmiocie odpowiedzialności cywilnej nie może prowadzić do wykluczenia wskazanej skargi z zakresu zastosowania art. 235 WE.
24. Wyrok z dnia 5 marca 1991 r. w sprawie C‑330/88 Grifoni przeciwko EWEA (Rec. s. I‑1045, pkt 20), przywołany przez skarżącą w postępowaniu przed sądem krajowym, nie może podważyć powyższego wniosku, gdyż skarga, która doprowadziła do wydania tego wyroku była oparta na odpowiedzialności umownej Wspólnoty.
25. W związku z tym nie jest uzasadniona teza skarżącej, wskazująca na istnienie oprócz odpowiedzialności umownej i odpowiedzialności pozaumownej w rozumieniu art. 288 akapit drugi WE, trzeciego typu odpowiedzialności, która na mocy art. 240 WE należałaby do właściwości sądów krajowych.
26. W rezultacie na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że skarga o stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej wniesiona przeciwko Wspólnocie, mimo że oparta jest na przepisach krajowych ustanawiających szczególny reżim prawny różniący się od ogólnego reżimu zainteresowanego państwa członkowskiego w przedmiocie odpowiedzialności cywilnej nie należy, na mocy art. 235 WE w związku z art. 288 akapit drugi WE, do właściwości sądów krajowych.
W przedmiocie kosztów
27.
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
Skarga o stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej wniesiona przeciwko Wspólnocie Europejskiej, mimo że oparta jest na przepisach krajowych ustanawiających szczególny reżim prawny różniący się od ogólnego reżimu zainteresowanego państwa członkowskiego w przedmiocie odpowiedzialności cywilnej nie należy, na mocy art. 235 WE w związku z art. 288 akapit drugi WE, do właściwości sądów krajowych.