62019CC0084
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
GERARDA HOGANA
przedstawiona w dniu 2 kwietnia 2020 r. (
1
)
Sprawy połączone C‑84/19, C‑222/19 i C‑252/19
Profi Credit Polska S.A. z siedzibą w Bielsku-Białej
przeciwko
QJ (C‑84/19)
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie, Polska)
oraz
BW
przeciwko
DR (C‑222/19)
i
QL
przeciwko
CG (C‑252/19)
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Rejonowy w Opatowie, Polska)
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt dla konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach zawieranych z konsumentami – Artykuł 1 ust. 2 – Wyłączenia przewidziane warunkami umowy odzwierciedlającymi bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze – Krajowe przepisy określające maksymalną wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu – Artykuł 4 ust. 2 – Zakres – Zastosowanie wobec klauzul przewidujących opłaty pozaodsetkowe – Obowiązek sporządzania warunków umownych wyrażonych prostym i zrozumiałym językiem – Artykuł 3 ust. 1 – Zgodność przepisów krajowych określających maksymalną wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu – Dyrektywa 2008/48/WE – Artykuł 3 lit. g) – Zgodność przepisów krajowych dotyczących wyliczenia maksymalnej wysokości pozaodsetkowych kosztów kredytu z uwzględnieniem ogólnych wydatków instytucji kredytowej
1.
Odesłania prejudycjalne ponownie dotyczą wykładni art. 1 ust. 2 i art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG (
2
), jak również art. 3 lit. g) i art. 22 dyrektywy 2008/48/WE (
3
).
2.
W odniesieniu do dyrektywy 93/13 istnieje już bogate orzecznictwo, zarówno Trybunału, jak i sądów krajowych. Chociaż ta dyrektywa usprawniła system ochrony konsumentów poprzez umożliwienie sądom stwierdzenia, iż warunki umowne sporządzone do powszechnego wykorzystania przez dostawcę lub producenta są nieuczciwe (a przez to bezskuteczne), to art. 4 ust. 2 tej dyrektywy przewiduje jednak dwa ważne wyjątki od tego systemu, a mianowicie sytuację, w której jakoby nieuczciwy warunek dotyczy określenia głównego przedmiotu umowy lub adekwatności ceny lub wynagrodzenia za towary i usługi. Zakres tych wyjątków leży u podstaw odesłań prejudycjalnych, a jedno z głównych pytań (w sprawie C‑84/19) dotyczy tego, czy opłaty inne niż odsetki uiszczane przez klienta banku w związku z umową o kredyt wchodzą w zakres któregokolwiek z tych wyjątków.
3.
Zagadnienia zaistniałe w rozpoznawanej sprawie pojawiają się w trzech różnych umowach o kredyt konsumencki. Zasadniczo w każdej ze spraw konsument podniósł zarzut nieuczciwości w stosunku do pewnych warunków umownych w odpowiedzi na podjęte przez instytucję kredytową czynności związane z egzekucją zadłużenia z tytułu kredytu. W każdej z tych spraw podniesiono różne, choć miejscami nakładające się, zagadnienia dotyczące zastosowania zasad zawartych w dyrektywie 93/13 w kontekście umów o kredyt. Przed ich rozważeniem należy jednak na wstępie wskazać odpowiednie przepisy.
I. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
1. Dyrektywa 93/13
4.
Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 stanowi:
„Warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie lub Wspólnota, zwłaszcza w dziedzinie transportu, nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy”.
5.
Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi:
„Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.
6.
Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 stanowi, co następuje:
„Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”.
7.
Artykuł 5 dyrektywy 93/13 stanowi:
„W przypadku umów, w których wszystkie lub niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie, warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść konsumenta. […]”.
8.
Zgodnie z art. 8 dyrektywy 93/13:
„W celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą”.
9.
Zgodnie z art. 8a ust. 1 tej dyrektywy:
„W przypadku gdy państwo członkowskie przyjmuje przepisy zgodnie z art. 8, informuje ono Komisję o tych przepisach, jak również o wszelkich późniejszych zmianach […]”.
2. Dyrektywa 2008/48
10.
Artykuł 3 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Definicje”, stanowi:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
g)
»całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta« oznacza wszystkie koszty łącznie z odsetkami, prowizjami, podatkami oraz wszelkimi innymi opłatami, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, które to koszty znane są kredytodawcy, z wyjątkiem kosztów notarialnych; uwzględniane są tu także koszty usług dodatkowych związanych z umową o kredyt, w szczególności składki z tytułu ubezpieczenia, jeżeli, dodatkowo, zawarcie umowy dotyczącej usługi jest niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach”.
11.
Artykuł 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Harmonizacja i bezwzględnie wiążący charakter niniejszej dyrektywy”, stanowi:
„W zakresie, w jakim niniejsza dyrektywa zawiera zharmonizowane przepisy, państwa członkowskie nie mogą utrzymywać w swoim prawie krajowym ani wprowadzać do niego przepisów odbiegających od tych, które zostały ustanowione w niniejszej dyrektywie”.
B.
Obowiązujące przepisy prawa krajowego
12.
Na potrzeby przedstawienia przepisów krajowych odwołam się do mojej opinii w sprawie Mikrokasa i Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (
4
). Co do zasady polskie prawo określa maksymalną wysokość odsetek, jakie mogą wynikać z czynności prawnej, która nie może przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych. Niemniej jednak niektórzy wierzyciele mogą obchodzić ten limit, sztucznie podnosząc wysokość kwoty prowizji i naliczanych opłat. W Polski ustawodawca wprowadził zatem – w drodze art. 5 pkt 6a i art. 36a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. z 2011 r., nr 126, poz. 715, zwanej dalej „ustawą o kredycie konsumenckim”) mechanizm ograniczania wysokości pozaodsetkowych kosztów kredytu, jakich można się domagać.
II. Stan faktyczny i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
A.
Sprawa C‑84/19
13.
W dniu 19 września 2016 r. między Profi Credit Polska S.A. (zwaną dalej „spółką Profi Credit Polska”) a konsumentem została zawarta – przez pośrednika – umowa o kredyt konsumencki. Z tytułu udzielenia kredytu w kwocie 9000 PLN (około 2090 EUR), podlegającego spłacie przez kredytobiorcę w 36 ratach miesięcznych, umowa przewiduje zapłatę przez konsumenta, po pierwsze, odsetek w wysokości 9,83% kapitału w skali roku; po drugie, opłaty przygotowawczej w wysokości 129 PLN (około 30 EUR); po trzecie, tzw. prowizji w wysokości 7771 PLN (około 1804 EUR) oraz, po czwarte, dodatkowej opłaty („Twój Pakiet” – Pakiet Extra) w wysokości 1100 PLN (około 255 EUR).
14.
Zdaniem sądu odsyłającego pozaodsetkowe koszty kredytu przewidziane w umowie mieściły się w górnej granicy określonej przepisami krajowymi w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim. Niemniej jednak w umowie nie określono, w jakiej roli występowała osoba, z którą strona pozwana zawarła umowę, ani też nie zdefiniowano pojęć „opłata przygotowawcza” i „prowizja”, a ponadto nie wskazano, do jakich konkretnych usług wzajemnych strony powodowej odnosiły się wspomniane opłaty. Można ustalić jedynie świadczenie wynikające z opłaty „Twój Pakiet” – Pakiet Extra obejmujące prawo konsumenta do jednorazowego odroczenia płatności dwóch rat bądź też obniżenia wysokości 4 rat z jednoczesnym wydłużeniem obowiązywania umowy (w przypadku odroczenia) bądź koniecznością ich uiszczenia w terminie późniejszym (w przypadku obniżenia).
15.
Przed końcem okresu spłaty rat spółka Profi Credit Polska wniosła o wydanie nakazu zapłaty. Sąd odsyłający wydał wyrok zaoczny uwzględniający żądanie Profi Credit Polska, od którego konsument wniósł sprzeciw, powołując się na nieuczciwe warunki umowy. W toku postępowania instytucja kredytowa wyjaśniła, że określenie „opłata przygotowawcza” odpowiada rzeczywiście poniesionym kosztom związanym z zawarciem umowy, opłaty określane jako „prowizja” stanowią świadczenie za fakt udzielenia kredytu, natomiast odsetki stanowią wynagrodzenie za udostępnienie środków konsumentowi.
16.
W tym kontekście sąd odsyłający ma wątpliwości, czy klauzule wprowadzające te opłaty należy postrzegać jako wyłączone z oceny uczciwości warunków umownych przewidzianej w dyrektywie 93/13 z następujących względów: Po pierwsze, o ile koszty te nie przekraczają limitu przewidzianego w przepisach krajowych, można by sugerować, że klauzule te zwyczajnie odzwierciedlają te przepisy, a w związku z tym zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 nie podlegają przepisom tej dyrektywy. Po drugie, takie klauzule dotyczące cen mogłyby stanowić dla spółki Profi Credit Polski główny przedmiot umowy i w związku z czym wykraczać poza zakres dyrektywy na mocy art. 4 ust. 2 tej dyrektywy. Po trzecie, skoro ocena, czy opłaty są uzasadnione byłaby tożsama z oceną adekwatności wynagrodzenia za świadczoną w zamian usługę, taka ocena mogłaby być również wykluczona na podstawie art. 4 ust. 2 tej dyrektywy. Wreszcie sąd odsyłający ma wątpliwości, czy warunek umowny może być uznany za wyrażony prostym i zrozumiałym językiem w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, skoro nakłada odsetki, opłaty i prowizję bez wyjaśnienia różnicy między tymi opłatami lub określenia ich charakteru, a także skoro nie określa, w jakiej roli występuje osoba, z którą konsument zawarł umowę.
17.
W tych okolicznościach Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie – III Wydział Cywilny postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 1 ust. 2 [dyrektywy 93/13/EWG] należy interpretować w ten sposób, że wyłącza stosowanie przepisów dyrektywy w zakresie badania uczciwości poszczególnych warunków dotyczących pozaodsetkowych kosztów kredytu, w sytuacji gdy przepisy ustawowe obowiązujące w państwie członkowskim wprowadzają górny limit tych kosztów, stanowiąc, iż pozaodsetkowe koszty kredytu wynikające z umowy o kredyt konsumencki nie należą się w części przekraczającej maksymalne pozaodsetkowe koszty kredytu obliczone w sposób określony w ustawie lub całkowitą kwotę kredytu?
2)
Czy art. 4 ust. 2 [dyrektywy 93/13] należy interpretować w ten sposób, że ponoszony i spłacany przez pożyczkobiorcę wraz z pożyczką, obok odsetek, pozaodsetkowy koszt związany z samym zawarciem umowy i udzieleniem pożyczki (w postaci opłaty, prowizji czy też o innym charakterze) jako warunek tej umowy, jeżeli wyrażony jest prostym i zrozumiałym językiem, nie podlega ocenie wyrażonej w tym przepisie w kontekście jego nieuczciwości?
3)
Czy art. 4 ust. 2 [dyrektywy 93/13] należy interpretować w ten sposób, że warunki umowne wprowadzające różnego rodzaju koszty związane z udzieleniem pożyczki nie są »wyrażone prostym i zrozumiałym językiem«, jeżeli nie wyjaśniają, w zamian za jakie konkretnie wzajemne usługi są pobierane i nie pozwalają konsumentowi na ustalenie różnic między nimi?”.
B.
Sprawa C‑222/19
18.
W dniu 8 marca 2018 r. BW i konsument zawarli umowę o kredyt konsumencki na okres dwóch lat. Umowa, która nie była indywidualnie negocjowana, przewiduje udostępnienie kwoty 4500 PLN (około 1048 EUR), podlegającej spłacie w 24 ratach miesięcznych, a jej spłata została zabezpieczona wekslem in blanco. W zamian za udostępnienie środków konsumentowi umowa przewiduje zapłatę odsetek w wysokości 10% w skali roku, co odpowiada kwocie 900 PLN (około 210 EUR), opłaty za udzielenie kredytu w wysokości 1125 PLN (około 262 EUR) oraz opłaty za zarządzanie kredytem w wysokości 2700 PLN (około 628 EUR). Według sądu krajowego rzeczywista roczna stopa oprocentowania wynosiła 119,42%. Pozaodsetkowe koszty kredytu w rozumieniu art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim nie przekraczają jednak górnej granicy przewidzianej tym przepisem.
19.
Konsument otrzymał określoną w umowie kwotę i rozpoczął spłatę. Wskutek niedotrzymania przez niego zobowiązań kredytodawca wniósł do sądu odsyłającego pozew przeciwko pozwanemu, w którym domagał się spłaty zaległej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w płatności. Jednocześnie wniósł o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym na podstawie wypełnionego weksla in blanco.
20.
Sąd odsyłający ma wątpliwości, czy polskie przepisy są zgodne z dyrektywą 93/13 w zakresie ustanowienia górnej granicy pozaodsetkowych kosztów kredytu, które mogą naliczać instytucje kredytowe, ponieważ limit ten jest obliczany z uwzględnieniem nie tylko kosztów związanych z zawarciem i obsługą umowy o kredyt, ale również wydatków ogólnych kredytodawcy. Nie pozbawiałoby to kredytodawcy możliwości przeniesienia na konsumenta kosztów związanych m.in. z prowadzeniem bazy danych, wynagrodzeniem personelu czy zarządzaniem ryzykiem operacyjnym. Niemniej wyrok Constructora Principado (
5
) można by odczytywać jako wskazanie, że w sytuacji gdy profesjonalny sprzedawca lub dostawca przenosi na konsumenta poprzez warunki standardowe opłatę, którą powinien sam ponieść, może to powodować „znaczącą nierównowagę” w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13.
21.
W tych okolicznościach Sąd Rejonowy w Opatowie – i Wydział Cywilny postanowił o zawieszeniu postępowania i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy przepisy [dyrektywy 93/13], zwłaszcza art. 3 ust. 1 dyrektywy oraz zasady prawa Unii dotyczące ochrony konsumenta i równowagi stron umowy, należy interpretować w ten sposób, że przywołane przepisy oraz zasady stoją na przeszkodzie wprowadzeniu do porządku krajowego instytucji »maksymalnych pozaodsetkowych kosztów kredytu« oraz matematycznego wzoru obliczenia wysokości tych kosztów przewidzianych w art. 5 pkt 6a w związku z art. 36a [ustawy o kredycie konsumenckim], które to rozwiązania prawne zezwalają na zaliczenie do kosztów związanych z umową o kredyt ponoszonych przez konsumenta (całkowitego kosztu kredytu) również kosztów działalności gospodarczej prowadzonej przez przedsiębiorcę?”.
C.
Sprawa C‑252/19
22.
W dniu 31 sierpnia 2016 r. konsument zawarł z QL nienegocjowaną umowę o kredyt na kwotę 5000 PLN (około 1149 EUR), podlegającą spłacie w 36 ratach miesięcznych. W ramach wynagrodzenia dla instytucji kredytowej umowa przewidywała zapłatę, po pierwsze, odsetek w wysokości 9,81% w skali roku, tj. 796 PLN (około 182 EUR), po drugie, opłaty przygotowawczej w kwocie 129 PLN (około 29 EUR), po trzecie, opłaty za usługę o nazwie „Twój Pakiet” w kwocie 900 PLN (około 206 EUR) i, po czwarte, prowizji w wysokości 3939 PLN (około 905 EUR). Tym samym ogólna rzeczywista roczna stopa procentowa kredytu wynosiłaby 77,77%. Pozaodsetkowe koszty kredytu w rozumieniu art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim nie przekraczają górnej granicy przewidzianej tym przepisem.
23.
Sąd odsyłający ma wątpliwości co do zgodności z dyrektywą 2008/48 przepisów krajowych ustanawiających limit wysokości opłat, jakie mogą być nakładane przez instytucje kredytowe. Przy określaniu limitu wzięto bowiem pod uwagę nie tylko koszty związane z zawarciem lub obsługą konkretnej umowy, ale również wydatki ogólne kredytodawcy. Tymczasem z art. 3 lit. g) dyrektywy 2008/48 wynika, że konsument może zostać obciążony kosztami, ale wyłącznie kosztami marginalnymi, a więc pozostającymi w związku z umową o kredyt.
24.
W tych okolicznościach Sąd Rejonowy w Opatowie i Wydział Cywilny podjął decyzję o zawieszeniu postępowania i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy przepisy [dyrektywy 2008/48], zwłaszcza jej art. 3 lit. g) i art. 22 ust. l, należy interpretować w ten sposób, że przywołane przepisy stoją na przeszkodzie wprowadzeniu do porządku krajowego instytucji »maksymalnych pozaodsetkowych kosztów kredytu« oraz matematycznego wzoru obliczenia wysokości tych kosztów przewidzianych w art. 5 pkt 6a w związku z art. 36a [ustawy o kredycie konsumenckim], które to rozwiązania prawne zezwalają na zaliczenie do kosztów związanych z umową o kredyt ponoszonych przez konsumenta (całkowitego kosztu kredytu) również kosztów działalności gospodarczej prowadzonej przez przedsiębiorcę?”.
III. Analiza
A.
W przedmiocie pytania pierwszego w sprawie C‑84/19
25.
Poprzez pytanie pierwsze w sprawie C‑84/19 sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunki nienegocjowanej umowy o kredyt przewidującej takie opłaty ponoszone przez konsumenta, są wyłączone z zakresu dyrektywy, jeżeli opłaty te ujmowane jako całość nie przekraczają określonego górnego limitu ustanowionego przepisami krajowymi.
26.
W tym względzie należy mieć na uwadze, że na mocy art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 dyrektywa ta ma zastosowanie do warunków wszelkich umów zawartych między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem, które to umowy nie były indywidualnie negocjowane. Niemniej jednak, w drodze odstępstwa art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 stanowi, że warunki umowy odzwierciedlające bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze nie będą podlegały przepisom tej dyrektywy.
27.
Chociaż to do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy dany warunek umowny, taki jak analizowany w postępowaniu głównym, wchodzi w zakres tego konkretnego wyjątku, Trybunał może mimo wszystko udzielić sądowi odsyłającemu wskazówek, które ten musi wziąć pod uwagę, by ocenić, czy sporny warunek jest nieuczciwy (
6
). Zatem sąd odsyłający może znaleźć się w sytuacji, w której bada, czy wyjątek przewidziany w przepisie ma prawdopodobnie zastosowanie do sprawy będącej przedmiotem postępowania głównego.
28.
W niniejszej sprawie sąd odsyłający zastanawia się, czy klauzule przewidujące opłaty, które nie przekraczają określonego górnego limitu finansowego określonego przepisem krajowym, mogą wchodzić w zakres wyłączenia, o którym mowa w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13.
29.
Należy w tym względzie zauważyć, że sam fakt, iż warunki umowne są zgodne z przepisem ustawodawczym, nie oznacza automatycznie, że klauzule te koniecznie „odzwierciedlają” brzmienie tego przepisu.
30.
Wyrażone w tym miejscu wątpliwości sądu odsyłającego zdają się wynikać z komentarzy zawartych w orzecznictwie Trybunału, w myśl których uzasadnieniem wyjątku ustanowionego w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 jest fakt, że zasadne jest domniemywać, iż ustawodawca krajowy osiągnął równowagę między wszystkimi prawami i obowiązkami stron określonych umów, którą to równowagę prawodawca Unii wprost zamierzał utrzymać (
7
).
31.
Osobiście jednak nie uważam, aby komentarze Trybunału należało rozumieć jako oznaczające, że ustalenie maksymalnego limitu przez ustawodawcę krajowego wymaga istnienia równowagi między wszystkimi prawami i obowiązkami stron osiągniętej przez ustawodawcę krajowego. Uważam tak z następujących powodów:
32.
Po pierwsze – jak zauważył Trybunał – ponieważ art. 1 ust. 2 wprowadza wyjątek od stosowania dyrektywy 93/13, która służy ochronie konsumentów, wykładni przepisu należy dokonywać w sposób ścisły. (
8
)
33.
Po drugie, fakt ustanowienia przez ustawodawcę górnego limitu finansowego niekoniecznie oznacza, że poniżej tego limitu wszelkie warunki przewidujące wnoszenie opłat powinny być we wszystkich okolicznościach uznawane za zapewniające równowagę. Gdyby tak było, państwo członkowskie mogłoby wyeliminować ochronę przewidzianą w dyrektywie 93/13 poprzez ustanowienie bardzo wysokiego górnego limitu.
34.
Po trzecie – jak zauważa polski rząd – dyrektywa 93/13 byłaby pozbawiona pełnej skuteczności, gdyby uznać, że warunki zgodne z przepisami krajowymi regulującymi umowy odzwierciedlają obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze w rozumieniu art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, ponieważ oznaczałoby to każdorazowo założenie, że warunki umowy będą zgodne z przepisami krajowymi.
35.
W mojej ocenie, wskazując na uzasadnienie wyjątku ustanowionego w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, jak to miało miejsce w sprawach takich jak RWE Vertrieb i Banco Santander oraz Escobedo Cortés intencją Trybunału było po prostu stwierdzenie, że dyrektywa 93/13 służy ustanowieniu kontroli nie przepisów krajowych, ale sytuacji niekorzystnych dla konsumenta, które mogą wynikać z asymetrii informacji, fachowej wiedzy i pozycji przetargowej, która istnieje między konsumentem a profesjonalnym sprzedawcą lub dostawcą (
9
).
36.
W tych okolicznościach nie widzę powodu, aby odchodzić od wniosku, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 nie ma zastosowania do klauzul, które spełniają jedynie kwotowy limit określony w ustawodawstwie krajowym. W związku z powyższym uważam, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunki, które nie były indywidualnie wynegocjowane i które przewidują opłaty ponoszone przez konsumenta, nie są wyłączone z zakresu tej dyrektywy, jeżeli łącznie nie przekraczają określonego górnego limitu wskazanego w ustawodawstwie krajowym (
10
).
B.
W przedmiocie pytania drugiego w sprawie C‑84/19
37.
Poprzez pytanie drugie w sprawie C‑84/19 sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że klauzule nienegocjowanej umowy o kredyt wyrażonej prostym i zrozumiałym językiem są wyłączone z oceny ich potencjalnej nieuczciwości ze względu na fakt, że dotyczą wnoszenia opłat innych niż odsetki.
38.
W tym względzie należy przypomnieć, że art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przewiduje dwa wyjątki w odniesieniu do oceny nieuczciwego charakteru warunków umownych. Zastosowanie ich wymaga jednak, by przedmiotowe klauzule były wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.
39.
Chociaż co do zasady to do sądów krajowych należy precyzyjne określenie warunków, które ze względu na fakt, iż nakładają istotne zobowiązania umowne, należy postrzegać jako związane z głównym przedmiotem umowy (
11
), albo których ocena mogłaby odnosić się do adekwatności ceny jako uiszczanej w zamian za dostarczone usługi lub towary, wyjątek ten musi być mimo wszystko przedmiotem niezależnej i jednolitej wykładni w całej Unii Europejskiej. Wynika z tego, że Trybunał może określić, czy art. 4 ust. 2 może mieć zastosowanie do określonej kategorii warunków (
12
).
40.
Zgodnie z pierwszym wyjątkiem pojęcia związane z „określeniem głównego przedmiotu umowy” są wyłączone z oceny potencjalnie nieuczciwego charakteru. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału warunki te to takie, które określają zasadnicze obowiązki przewidziane umową i w związku z powyższym są charakterystyczne dla tej umowy. Aby ustalić, czy tak jest, należy wziąć pod uwagę charakter, ogólną strukturę i podstawowe obowiązki umowne, jak również kontekst prawny i faktyczny (
13
).
41.
Pod tym względem głównym przedmiotem wszelkich umów są warunki określające jej charakter prawny, tj. warunki umowy istotne dla jej zawarcia. Jeżeli chodzi o umowę o kredyt, do obowiązków tych należy zobowiązanie się przez kredytodawcę do udzielenia kredytu w określonej kwocie pod warunkiem zobowiązania się przez kredytobiorcę do spłaty tej kwoty w określonym terminie lub w ratach.
42.
W standardowej umowie o kredyt udzielenie kredytu następuje na warunkach handlowych. Zasadniczymi obowiązkami kredytobiorcy są zatem obowiązki związane nie tylko ze spłatą udostępnionej kwoty, ale również zapłaty wynagrodzenia za taką usługę. Co w rzeczy samej dość oczywiste, sprzedaż towarów i świadczenie usług musi w ramach głównego przedmiotu umowy obejmować zobowiązanie kupującego do zapłaty ustalonej ceny lub wynagrodzenia (
14
).
43.
Na mocy wyjątku drugiego z art. 4 ust. 2 wszelka ocena nieuczciwych warunków nie może odnosić się do adekwatności ceny i wynagrodzenia w związku z dostarczaniem towarów lub usług, o ile oczywiście warunki te są sporządzone prostym i zrozumiałym językiem (
15
).
44.
Podobnie jak warunek umowny może mieć postać kilku klauzul, artykułów lub numerów bądź odwrotnie, umowa również może zawierać kilka klauzul regulujących uiszczanie opłat w zamian za jedną usługę (
16
). W związku z powyższym dwa podane wyjątki nakładają się na siebie, jeżeli w klauzuli określono opłaty stanowiące część całkowitej ceny towarów lub usług, która stanowi główny przedmiot danej umowy.
45.
Wydaje się, że wątpliwości przedstawione przez sąd odsyłający wynikają z pojęcia ceny lub wynagrodzenia. W rzeczy samej zdaniem sądu odsyłającego zgodnie z polskim prawem klauzula dotycząca ceny nie może dotyczyć głównego przedmiotu umowy o kredyt, jeżeli cena ta jest wyrażona w innej formie niż opłata z tytułu odsetek.
46.
Jeżeli chodzi o prawo Unii Europejskiej, koncepcja ceny lub wynagrodzenia nie jest tak ścisła, nawet w przypadku umowy o kredyt. Nic nie wskazuje bowiem na to, aby istniał przepis prawa Unii, który stanowiłby, że płatność dokonywana w związku z umową o kredyt mogła mieć jedynie formę odsetek (
17
). Instytucje kredytowe mogą zatem pobierać opłaty w postaci odsetek lub opłaty stałej (
18
).
47.
Potwierdzenie takiego wniosku można znaleźć w treści dyrektywy 2008/48, która przewiduje w odniesieniu do umów o kredyt objętych tą dyrektywą obowiązek informowania konsumentów przez instytucje kredytowe o całkowitym koszcie takiego kredytu. Musi on być obliczony z uwzględnieniem wszystkich typów opłat, jakie konsument na uiścić w związku z umową o kredyt. Jeżeli bowiem prawo Unii miałoby zakazywać kredytodawcom pobierania wynagrodzenia inaczej niż w postaci naliczenia odsetek, wówczas odniesienie do wszystkich typów opłat nie byłoby konieczne.
48.
Co się tyczy konkretnie dyrektywy 93/13, ponieważ nie zdefiniowano w niej pojęcia „ceny” ani „wynagrodzenia”, sformułowania te należy rozumieć, biorąc pod uwagę ich typowe znaczenie w języku potocznym, a jednocześnie uwzględniając kontekst, w którym ich użyto, a także cel przepisów, których element stanowią (
19
).
49.
W mowie potocznej słowo „cena” odnosi się do całkowitej kwoty pieniężnej, którą należy zapłacić za daną czynność umowną, podczas gdy słowo „wynagrodzenie” odpowiada ogólniej kwotom pieniężnym wnoszonym za określoną pracę lub wykonanie usługi. Te dwa pojęcia są zatem mniej więcej synonimiczne, przy czym pojęcie ceny prawdopodobnie używane jest częściej w odniesieniu do zapłaty za towary, a pojęcie „wynagrodzenie” jest stosowane zazwyczaj w odniesieniu do usługi, w szczególności w kontekście zatrudnienia (
20
).
50.
W związku z powyższym wszelkie klauzule sporządzone prostym, zrozumiałym językiem, które określają ogólną cenę danej usługi lub danego towaru stanowiąc główny przedmiot umowy, niezależnie od tego, czy przewidują zapłatę odsetek czy też opłaty i niezależnie od zadań instytucji kredytowej wymaganych na potrzeby udzielenia kredytu, mogą wchodzić w zakres wyjątku pierwszego z art. 4 ust. 2.
51.
W przypadku zaistniałym w postępowaniu głównym, wyłączywszy klauzulę dotyczącą ceny związaną z „Twoim Pakietem – Pakietem Ekstra”, postanowienia umowy regulujące cenę kredytu, niezależnie od tego, czy pod postacią opłat czy też odsetek, należy po prostu uznawać za część wynagrodzenia za udzielenie kredytu, a tym samym za wchodzące w zakres wyjątku pierwszego określonego w art. 4 ust. 2.
52.
Klauzule regulujące cenę kredytu wchodzą również oczywiście w zakres drugiego wyjątku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, jednak jedynie w zakresie związanym z ceną sprzedaży (
21
). Ponieważ sporne klauzule ze sprawy C‑84/19 nie są związane jedynie z gółnym przedmiotem umowy, skoro określono w nich konkretne opłaty podlegające zapłacie, a więc częściową stałą cenę podlegającą zapłacie za udzielenie kredytu, klauzule te również są objęte wyjątkiem drugim.
53.
Wniosek ten nie budzi wątpliwości w świetle celów, których realizacji służy art. 4 ust. 2, ani kontekstu tego przepisu.
54.
Co się tyczy celów, można odnieść wrażenie, że wyjątki ustanowione w art. 4 ust. 2 odzwierciedlają decyzję ustawodawcy dla uwzględnienia tego, że strony mogą swobodnie kształtować swoje zobowiązania umowne w sposób, który uznają za stosowny (
22
). W gospodarce wolnorynkowej ogólnym punktem wyjścia jest założenie, że jednostki działają racjonalnie i są zdolne do ochrony swoich własnych interesów. Wynika z tego, że oczekuje się od konsumentów rozeznania co do tego, co kupują, tj. głównego przedmiotu umowy, jak również ceny, jaką płacą w zamian (
23
). Wydaje się, że logika ustawodawcy jest taka, że inaczej niż ma to miejsce w przypadku innych warunków wzorców umowy, które nie zawsze są czytane przez konsumentów (
24
), znacznie mniej prawdopodobne jest, że zaskoczą ich warunki związane z głównym przedmiotem umowy, ceną czy wynagrodzeniem. Całość tego rozumowania sprowadza się jednak do założenia, że główny przedmiot umowy i cena lub wynagrodzenie zostały jasno wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.
55.
Jeżeli chodzi o kontekst, skoro w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 określono wyjątki od oceny nieuczciwych warunków, takie jak przewidziane w systemie ochrony konsumentów wprowadzonym tą dyrektywą, to przepis ten należy interpretować w sposób ścisły (
25
). Ponieważ w art. 4 ust. 2 nie dokonano rozróżnienia co do tego, czy dana cena lub dane wynagrodzenie za usługę wyrażono w postaci opłaty stałej lub odsetek, taka wykładnia nie usprawiedliwia wyłączenia z przepisu klauzul umownych przewidujących wnoszenie opłat innych niż odsetki.
56.
Nawet jeżeli przyjąć jeszcze bardziej zawężającą wykładnię art. 4 ust. 2 (
26
), nie doprowadzi to do odmiennego wniosku, ponieważ – nieomal z definicji – cena stanowi essentialia negotii każdej umowy. Sprzedawcy i dostawcy mogą oczywiście określić płatność w postaci opłat lub odsetek. Jednak, w sytuacji gdy opłaty te stanowią część świadczenia za udzielenie kredytu – a nie usługę dodatkową – klauzule przewidujące takie opłaty należy uznać za objęte zakresem zarówno pierwszego, jak i drugiego wyjątku z art. 4 ust. 2.
57.
Nie ma zatem znaczenia z punktu widzenia aktualnych celów, czy cena lub wynagrodzenie za usługę są wyrażone w formie odsetek czy też opłaty ani czy umowa określa zadania sprzedawcy lub dostawcy, które musi on zrealizować, aby świadczyć daną usługę. Ważne jest – jak wyjaśnię później – by konsument miał możliwość zrozumienia ceny całkowitej, jaką będzie musiał zapłacić, a także tego, co nabywa. To w ten sposób konsument może określić, czy umowa spełnia jego potrzeby, i porównać ją z innymi istniejącymi ofertami.
58.
Wszystko to oznacza, że na potrzeby sprawy C‑84/19, aby możliwe było zastosowanie jednego z wyjątków przewidzianych w art. 4 ust. 2, w klauzuli przewidującej opłaty odnoszące się do umowy o kredyt należy jedynie w sposób jasny i zrozumiały określić wysokość opłaty. Forma opłaty nie ma znaczenia.
59.
Ponadto nie uważam, że stosowanie art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 powinno być wyłączone, jeżeli spór dotyczy istnienia po stronie kredytodawcy świadczenia związanego z konkretną klauzulą dotyczącą ceny. W rzeczy samej kwestionowanie istnienia realnego świadczenia po stronie kredytodawcy w zamian za konkretną opłatę lub ocena relacji między częścią ceny za usługę a zadaniami koniecznymi do wykonania usługi stanowiłyby bowiem kwestionowanie relacji między jakością oferowanej usługi a naliczaną opłatą, a więc dokładnie to, czemu zasadniczo art. 4 ust. 2 stoi na przeszkodzie.
60.
Choć przyjmuję, że istnieją pewne tezy, które Trybunał postawił w sprawie Matei i w sprawie Kiss i CB Bank, które z pewnej perspektywy mogą być postrzegane jako sugerujące co innego (
27
), uważam, w świetle art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, że zgodnie z tą dyrektywą uczciwość klauzuli dotyczącej ceny nie zależy od wykonania przez kredytodawcę szczególnej czynności w zamian za każdą z takich klauzul. Stanowiłoby to bowiem obejście jasnej treści art. 4 ust. 2, a więc i decyzji podjętej przez prawodawcę Unii: dyrektywa 93/13 nie obejmuje kwestii, czy naliczona cena jest ceną nadmierną czy też nie. W związku z powyższym, jako że uzasadnienie ceny jest zasadniczo nieistotne dla oceny uczciwego charakteru warunków w świetle dyrektywy 93/13, wymóg przejrzystości przewidziany tą dyrektywą nie powinien być interpretowany jako wymóg, by instytucja kredytowa informowała konsumentów o zadaniach związanych z przyznaniem kredytu.
61.
Co do zasady państwa członkowskie dysponują oczywiście swobodą wprowadzenia do własnego porządku prawnego odmiennych przepisów. Artykuł 8 dyrektywy 93/13 stanowi, że państwa mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne w dziedzinie objętej tą dyrektywą w celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta, o ile przepisy te są spójne z wszystkimi przepisami obowiązującego prawa Unii, a dane państwo członkowskie wywiązało się z obowiązku sprawozdawczego, o którym mowa w art. 8a dyrektywy 93/13.
62.
W konsekwencji fakt, że – jak stwierdził sąd odsyłający – zgodnie z przepisami krajowymi relacja między ceną a świadczoną usługą lub dostarczanym towarem jest wyłączona z oceny nieuczciwości warunku jedynie wówczas, gdy cena dotyczy głównej usługi przewidzianej umową, nie jest sam w sobie sprzeczny z dyrektywą 93/13. Podobnie nie można uznać, że przepisy stanowią naruszenie dyrektywy 93/13 jedynie na tej podstawie, że stanowią, iż klauzula dotycząca ceny nie może dotyczyć głównej usługi, jeżeli cena nie ma formy odsetek.
63.
Chciałbym jednak podkreślić, że choć sąd odsyłający najwyraźniej uważa, że kontrole cen wprowadzone przepisami krajowymi nie są dostatecznie rygorystyczne, jest to kwestia wykraczająca poza zakres prawa Unii, a zatem ewidentnie jest to zagadnienie podlegające rozważeniu przez polskiego ustawodawcę, a nie przez Trybunał.
64.
W przedmiocie pytania drugiego w sprawie C‑84/19 uważam zatem, że art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować jako wykluczający klauzule nienegocjowanej umowy o kredyt, w której określono cenę lub wynagrodzenie z tytułu takiego kredytu, z oceny uczciwości przewidzianej dyrektywą, o ile wyrażono je prostym i zrozumiałym językiem, nawet wówczas gdy przewidują wnoszenie opłat innych niż zapłata odsetek. Państwa członkowskie mogą jednak swobodnie kształtować w swoim prawie krajowym takie mechanizmy oceny uczciwości ceny, o ile przepisy takie są zgodne z obowiązującym prawem Unii, a państwa członkowskie wywiązały się z obowiązków przewidzianych art. 8a dyrektywy 93/13.
C.
W przedmiocie pytania trzeciego w sprawie C‑84/19
65.
W pytaniu trzecim w sprawie C‑84/19 sąd odsyłający pragnie zasadniczo ustalić, czy art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy rozumieć w ten sposób, że klauzulę nienegocjowanej umowy o kredyt, która zobowiązuje konsumenta do wnoszenia określonych opłat, uznaje się za wyrażoną prostym, zrozumiałym językiem, jeżeli nie określono w niej usług świadczonych w zamian za należne opłaty i jeżeli konsument nie ma możliwości stwierdzenia ich na podstawie informacji przewidzianych umową.
66.
Jak już zauważyłem, w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 ustanowiono dwa wyjątki od oceny uczciwości warunków zawartych w nienegocjowanych umowach o kredyt. Obydwa wyjątki z kolei są uzależnione od warunku, by odnośne postanowienia umowne były wyrażone prostym, zrozumiałym językiem.
67.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału wymóg zrozumiałości oznacza, że w umowie należy również jasno określać konkretne funkcjonowanie mechanizmu, do którego odnosi się dany warunek, a także relację między tym mechanizmem a innymi odnośnymi warunkami umownymi, co pozwoli konsumentowi ocenić – na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów – ekonomiczne konsekwencje, które wynikają dla niego z warunków umowy (
28
).
68.
Przy ustalaniu, czy warunek wyrażono prostym, zrozumiałym językiem, należy wziąć pod uwagę charakter, ogólną strukturę oraz zapisy ram umowy, której część stanowi dana klauzula, jak również jej kontekst prawny i faktyczny (
29
). Poza tymi elementami istotne znaczenie mają inne czynniki, takie jak zrozumiałość poszczególnych warunków, jasność ich treści, precyzyjność zastosowanej terminologii lub ewentualne użycie technik wizualizacji (
30
). Istotnymi czynnikami może być również konkretne umiejscowienie klauzuli w umowie lub fakt, że istotne postanowienia zawarte są w kilku różnych klauzulach, paragrafach lub punktach.
69.
Jak wyjaśniłem w mojej opinii w sprawie Kiss i CIB Bank, wymogi zrozumiałości z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 oznaczają przykładowo, że jeżeli umowa jest stosunkowo długa, a cena należna z tytułu poszczególnych świadczonych usług została rozdzielona na kilka klauzul, to owe klauzule winny zostać zgrupowane w umowie w jednym miejscu lub należy zwrócić uwagę konsumenta na ich łączny skutek (
31
).
70.
W wyroku Kásler i Káslerné Rábai Trybunał zarówno z art. 4 ust. 2, jak i art. 5 tej dyrektywy wywiódł istnienie ogólniejszego obowiązku przejrzystości (
32
). W związku z powyższym od sprzedawców lub dostawców oczekuje się dostarczenia konsumentom dostatecznej ilości informacji, aby umożliwić im podjęcie ostrożnych i świadomych decyzji (
33
).
71.
Wynika z tego, że jeżeli klauzula wymaga uiszczenia przez konsumenta określonych opłat z tytułu nienegocjowanej umowy o kredyt, uczciwość takich opłat nie może być oceniana przez sąd na warunkach art. 4 ust. 2, o ile przepisy umowne są zrozumiałe. Co do zasady oznacza to, że – uwzględniwszy wszystkie elementy umowy i informacje przewidziane przez instytucję kredytową, przeciętny, odpowiednio poinformowany i rozsądnie uważny konsument powinien mieć możliwość zrozumienia przed zawarciem umowy, że będzie musiał ponieść również te opłaty, a tym samym będzie w stanie prawidłowo ocenić konsekwencje ekonomiczne podpisania umowy.
72.
W tym kontekście sąd odsyłający w sprawie C‑84/19 zastanawia się zasadniczo, czy wymóg przejrzystości wymaga od sprzedawców i dostawców określenia usług w zamian za opłaty określone w umowie jako podlegające zapłacie lub przynajmniej, czy wymaga, aby konsument mógł wywnioskować takie informacje z umowy.
73.
Na początek można zauważyć, że sąd odsyłający zdaje się posługiwać pojęciem „usługi” w znaczeniu szczególnym, odnosząc się do zadań realizowanych przez sprzedawcę lub dostawcę w celu realizacji ich obowiązków na potrzeby świadczenia usługi będącej przedmiotem umowy.
74.
W tym względzie uważam, że wymogu dyrektywy 93/13, aby warunek umowny był wyrażony prostym, zrozumiałym językiem, nie można interpretować jako wymogu, by konsument był informowany o zadaniach, jakie ma zrealizować sprzedawca lub dostawca na podstawie umowy. Nie ma znaczenia z punktu widzenia tego celu, że konsument nie może wywieść konkretnych informacji z przedstawionych mu informacji, o ile oczywiście ogólny charakter umowy został przedstawiony jasno. Do tego wniosku dochodzę z poniżej przedstawionych względów.
75.
Po pierwsze, zgodnie z orzecznictwem Trybunału warunek określony w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 wymaga jedynie, by konsumenci byli informowani o konsekwencjach postanowień umowy, a nie o ich raison d’être (
34
). Innymi słowy, znaczenie ma to, że przed zawarciem umowy nie zatajono przed konsumentem żadnych opłat. Kwestia, czy konsument wyraził prawnie wiążącą zgodę, nie stanowi zagadnienia objętego zakresem przedmiotowym dyrektywy 93/13, ponieważ jest to kwestia należąca do kompetencji państw członkowskich (
35
). To samo dotyczy nieuczciwych praktyk handlowych, które są objęte zakresem dyrektywy 2005/29 (
36
). Dyrektywa ta odnosi się raczej do skutków lub konsekwencji postanowień, głównie zapisanych „małym drukiem”, a nie tych, które ogólnie zwracają uwagę konsumenta.
76.
Po drugie – jak zauważył rzecznik generalny Henrik Saugmandsgaard Øe w sprawie Ibercaja Banco (
37
) – ogólną tendencją w orzecznictwie Trybunału jest zapewnienie przy badaniu wymogu przejrzystości określonego w tej dyrektywie, aby wymóg ten nie wykraczał poza to, czego można rozsądnie oczekiwać od profesjonalisty. Trudno wyzbyć się wrażenia, że wskazywanie konkretnych, indywidualnych zadań realizowanych w zamian za określone naliczone opłaty byłoby nadmiernym i niepożądanym obciążeniem dla sprzedawcy lub dostawcy.
77.
Po trzecie, wymaganie takiego działania od sprzedawcy lub dostawcy stanowiłoby zasadniczo konieczność uzasadnienia każdej klauzuli dotyczącej ceny. To sprzeciwiałoby się logice drugiego wyjątku z art. 4 ust. 2, który służy właśnie uniknięciu konieczności uzasadniania przez sprzedawców lub dostawców stosowanych przez nich opłat, a przez to ingerowania przez sądy w strategie wyceny stosowane przez przedsiębiorstwa.
78.
Po czwarte, jak już zauważyłem, w obrocie handlowym cena towarów lub usług nie jest sama w sobie bezpośrednio powiązana z zadaniami, które należy wykonać, lub z kosztami produkcji, ale raczej z podażą i popytem. Tym samym, jeżeli w umowie przewiduje się ogólną cenę za tę samą usługę, sztuczne byłoby oczekiwanie, aby każda z klauzul odpowiadała konkretnemu zadaniu.
79.
Jeszcze mniej realne byłoby oczekiwanie od sprzedawców i dostawców przekazywania konsumentom wiarygodnych informacji na temat konkretnych kosztów powiązanych z każdym z elementów dostarczanych towarów lub świadczonych usług. Jeżeli bowiem podmiot profesjonalny realizuje więcej niż jedną czynność, przypisanie wydatków ogólnych do różnych czynności wymagałoby często złożonej (a więc i kosztownej) operacji księgowej (
38
). Wymagałoby to co najmniej zaangażowania podmiotu profesjonalnego w księgowanie kosztów, czego celem byłoby określenie i oszacowanie elementów stanowiących dochód operacyjny netto, mimo iż nie istnieje żaden przepis prawa Unii, który nakładałby taki ogólny obowiązek w zakresie księgowości (
39
).
80.
Wydaje się jasne w każdym razie, że przedmiotowa umowa o kredyt wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2008/48. Należy jednak uwzględnić odpowiednie przepisy tej dyrektywy, jako że zgodnie z orzecznictwem Trybunału dokonano pełnej harmonizacji obowiązków informacyjnych nakładanych na instytucje kredytowe (
40
).
81.
Po pierwsze, skoro państwa członkowskie powinny były już transponować dyrektywę 2008/48 do swoich krajowych porządków prawnych, klauzule odzwierciedlające przepisy tej dyrektywy jako zawierające informacje uznawane za obowiązkowe na mocy tej dyrektywy mogą być postrzegane jako w sposób konieczny wyłączone z zakresu dyrektywy 93/13 na mocy jej art. 1 ust. 2 (
41
).
82.
Po drugie, istnieje jasna reguła wykładni, w myśl której w wypadku gdy przepisy poszczególnych aktów Unii mają zastosowanie do tej samej sytuacji, należy dokonywać ich wykładni w sposób możliwie harmonijny (
42
).
83.
Wymogi dyrektywy 93/13 w odniesieniu do przejrzystości i zrozumiałości to po prostu przepisy, które istnieją na wyższym poziomie ogólności w porównaniu z bardziej precyzyjnymi wymogami dyrektywy 2008/48. Wynika z tego zatem, że ogólnych sformułowań dyrektywy 93/13 nie należy interpretować w związku z ujawnianiem konsumentom szczegółowych informacji, co stanowiłoby odejście od bardziej szczególnych wymogów dyrektywy 2008/48 (
43
).
84.
W mojej ocenie dyrektywę 2008/48 należy postrzegać jako określającą konkretny zakres wymogu przejrzystości w związku z umową o kredyt objętą zakresem tej dyrektywy. W braku odmiennego wskazania w taki sposób należy rozumieć relację między dyrektywą 93/13 a innymi aktami Unii określającymi obowiązek przedstawienia bardziej szczegółowych informacji, tak aby zapobiec rozbieżnemu stosowaniu przez sądy krajowe dyrektywy 93/13, prowadzącemu do różnicowania rynku wewnętrznego, a tym samym do zagrożenia harmonizacji, której osiągnięciu mają służyć te inne akty, przy jednoczesnym uwzględnieniu ochrony konsumentów.
85.
Mając na uwadze, że art. 10 dyrektywy 2008/48, w którym określono informacje zamieszczane w umowach o kredyt, nie wymaga podawania przez instytucje kredytowe szczegółowych informacji na temat kosztów, postanowienia umowy o kredyt nie mogą być postrzegane jako wyrażone językiem niezrozumiałym w rozumieniu art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy 93/13 tylko dlatego, że nie określają one konkretnych usług świadczonych w zamian za uiszczane opłaty.
86.
Jeżeli skierowane pytanie należy rozumieć jako odnoszące się do konieczności wskazania usług – w powszechnym rozumieniu tego pojęcia – świadczonych w zamian za każdą klauzulę dotyczącą ceny oraz zadań, jakie dostawca musi zrealizować w celu świadczenia przedmiotowej usługi, wówczas – ryzykując powtórzenie – można powiedzieć, że wymóg przejrzystości przewidziany art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 dotyczy, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, konsekwencji ekonomicznych umowy i jej przedmiotu, a nie wartości pieniężnej każdego z warunków umownych. Zatem, jeżeli konsument nabywa pakiet towarów lub usług ściśle powiązanych ze sobą, ważne jest, by cena całkowita, jaką musi zapłacić (
44
), a także zakres usług świadczonych w zamian, pozwalały mu porównać w razie konieczności różne dostępne oferty dla tego samego pakietu towarów lub usług. Nie jest jednak konieczne rozbicie ogólnej ceny pakietu na poszczególne opłaty.
87.
Pojęcie usługi jest bowiem dość niejasne (
45
) i w związku z tym, zważywszy, że usługę można potencjalnie podzielić na kilka odrębnych usług, wymaganie od instytucji kredytowej określenia ceny każdej z „usług” może okazać się niewykonalne w praktyce.
88.
Uważam zatem, że zasadę przejrzystości z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, by nie wymagać co do zasady wyszczególniania konkretnych kosztów odnoszących się do konkretnych usług w sposób, jaki sugeruje sąd odsyłający w swoim pytaniu. Tylko w pewnych szczególnych okolicznościach taka informacja może być konieczna do spełnienia wymogu przejrzystości.
89.
W mojej ocenie niewątpliwie dzieje się tak wówczas, gdy umowa dotyczy szeregu usług, które można z łatwością oddzielić (
46
) w takim sensie, że każda z wymienionych usług może być świadczona konsumentom niezależnie od pozostałych.
90.
Dzieje się tak również wówczas, gdy konsument jest uprawniony do zaprzestania korzystania z jednej z usług przed innymi, w którym to przypadku musi być w stanie ocenić handlowy skutek korzystania z tej opcji. To samo dotyczy sytuacji, w której umowa zawiera wzmianki o usługach dodatkowych, w odniesieniu do których ustalono cenę z góry. W tej ostatniej sytuacji, aby konsument mógł ocenić gospodarcze konsekwencje umowy, kluczowa jest możliwość precyzyjnego określenia ceny usług, co zakłada, że konsument może ustalić wysokość należnej opłaty, jeżeli zdecyduje się skorzystać z każdej konkretnej usługi.
91.
Po raz kolejny należy zaznaczyć, że tego rodzaju informacje mogą być konieczne, jeżeli sama umowa zawiera wzmiankę o istnieniu kilku usług, z których niektóre są podstawowe, a inne pomocnicze, jak również jeżeli dana klauzula lub dane klauzule nie określają ceny jednej z tych usług wprost, ale mogą mieć wpływ na tę cenę. Ponieważ drugi z wyjątków przewidzianych w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 nie miałby zastosowania, konieczne może być ustalenie, do której usługi odnosi się klauzula, aby ustalić, czy wchodzi ona jednak w zakres głównego przedmiotu umowy, jako że pojęcie to może w dalszym ciągu być objęte wyjątkiem pierwszym z art. 4 ust. 2 dyrektywy (
47
).
92.
Prawdą jest, że w postępowaniu głównym w sprawie C‑84/19 umowa o kredyt zawiera wzmiankę o usłudze, którą opisano jako pomocniczą – tj. „Twój Pakiet – Pakiet Ekstra”. Chociaż osobiście nie sądzę, aby spółka Profi Credit Polska miała obowiązek traktowania go jako odrębnej usługi, to nie jest konieczne wypowiadanie się w tej kwestii w sposób rozstrzygający, ponieważ z opisu okoliczności faktycznych przedstawionego przez sąd odsyłający wynika, że w umowie o kredyt, której dotyczy sprawa obejmowała odrębną cenę dla tej usługi (
48
).
93.
Jedynym pozostałym zagadnieniem jest kwestia, czy umowa powinna była precyzować jaśniej to, czy całkowita naliczona cena obejmuje wynagrodzenie pośrednika. Do sądu odsyłającego należy rozstrzygnięcie, czy umowa była w tej kwestii niejednoznaczna, czy też – wobec braku w tym warunku odniesienia do pośrednika – nie było jasne, że prowizja ta stanowi część ceny kredytu. Niemniej jednak, nawet jeżeli można dopatrzeć się takiej niejednoznaczności w odniesieniu do wynagrodzenia pośrednika, nie jestem pewny, czy ta okoliczność automatycznie sprawia, że umowa między instytucją kredytową a konsumentem będzie niezrozumiała w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. Artykuł ten określa bowiem zakres art. 3 ust. 1, tej dyrektywy, który z kolei stanowi, iż nieuczciwe warunki nienegocjowanej umowy nie są dla konsumenta wiążące. W związku z powyższym niezrozumiałość, o której mowa w art. 4 ust. 2, musi być możliwa do przypisania konkretnej klauzuli umowy. W sytuacji rozpatrywanej w niniejszej sprawie nie jest dla mnie jasne, które warunki mogłyby zostać uznane za nieuczciwe. Albo prowizja pośrednika jest uwzględniona w cenie ogólnej albo nie jest. Jeżeli nie jest uwzględniona, wówczas elementem, który można by uznać za nieuczciwy, nie jest cena wspomniana w umowie, ale raczej dodatkowa prowizja podlegająca zapłacie przez konsumenta ponad cenę wspomnianą w umowie.
94.
W mojej ocenie problem ten można rozwiązać po prostu poprzez zastosowanie zasad ogólnych polskiego prawa umów. W rzeczy samej, w przypadku gdy wynagrodzenie pośrednika nie jest uwzględnione w cenie ogólnej, pośrednik będzie uprawniony do żądania uiszczenia opłat jedynie wówczas, gdy z konsumentem tym zawarto umowę przewidującą takie wynagrodzenie (ustanawiając zatem vinculum iuris). W takim wypadku konsument wie jednak, że będzie musiał ponieść dodatkowe opłaty.
95.
W każdym razie pragnę zauważyć, że dyrektywa 2008/48 przewiduje konkretne obowiązki informacyjne na wypadek sytuacji, gdy umowa o kredyt jest zawierana przez pośrednika. W związku z powyższym na skutek pełnej harmonizacji wprowadzonej tą dyrektywą, o ile takie obowiązki są spełnione, nie można mówić o braku przejrzystości w relacji między instytucją kredytową a konsumentem.
96.
W świetle powyższego proponuję, aby na pytanie trzecie w sprawie C‑84/19 odpowiedzieć, iż art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w taki sposób, że warunki nienegocjowanej umowy o kredyt, która przewiduje uiszczanie opłat, nie są, co do zasady, postrzegane jako niewyrażone jasnym i zrozumiałym językiem jedynie z tego względu, że nie określono zadań, które przedsiębiorca musi wykonać, lub kosztów, które musi ponieść, aby zrealizować uzgodnioną usługę. O niespełnieniu tego warunku można mówić jedynie wówczas gdy z treści umowy, rozumianej jako całość lub przedmiot umowy, nie wynikają jasno jej konsekwencje finansowe, w szczególności z uwagi na nadmierną liczbę klauzul dotyczących ceny.
D.
W przedmiocie pytania w sprawie C‑222/19
97.
Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający w sprawie C‑222/19 pragnie zasadniczo ustalić, czy przepisy dyrektywy 93/13 ogółem oraz przepisy art. 3 ust. 1 należy interpretować w szczególności jako oznaczające, że dyrektywa uniemożliwia państwu członkowskiemu wprowadzenie mechanizmu kontroli cen w oparciu o pojęcie „maksymalnych kosztów kredytu innych niż koszty wynikające z odsetek” w zakresie, w jakim do obliczenia kosztów należy wziąć pod uwagę wydatki ogólne kredytodawcy.
98.
Jak jasno wynika z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, przepisy tej dyrektywy nie służą uregulowaniu przepisów krajowych, ale raczej rozwiązaniu problemu potencjalnego braku równowagi i nieuczciwości warunków umowy zawieranej między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem, w sytuacji gdy umowy nie były indywidualnie negocjowane.
99.
W tych okolicznościach, aby udzielić pomocnej odpowiedzi sądowi odsyłającemu, uważam, że obecne pytanie należy przeformułować w taki sposób, aby dotyczyło ustalenia, czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w nienegocjowanej umowie o kredyt klauzula powoduje „znaczącą nierównowagę”, ponieważ przewiduje – poza zapłatą odsetek – również uiszczanie opłat, a opłaty te mogą stanowić sposób przenoszenia przez sprzedawcę lub dostawcę własnych wydatków ogólnych na konsumenta.
100.
W tym względzie należy przypomnieć, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi, iż warunki umowy, która nie była indywidualnie negocjowana, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta (
49
).
101.
Chociaż uważam, że sformułowanie „w sprzeczności z wymogami dobrej wiary” opisuje po prostu sytuację, z którą mielibyśmy do czynienia w razie braku znaczącej nierównowagi, a tym samym nie stanowi samo w sobie odrębnego warunku, należy wspomnieć, że Trybunał orzekł, iż art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 określa dwa kryteria służące zdefiniowaniu pojęcia nieuczciwych warunków, a więc z jednej strony, że postanowienia są „sprzeczne z wymogiem dobrej wiary”, a z drugiej strony „istnienie znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta” (
50
).
102.
Nawet jeżeli ktoś, z całym szacunkiem dla Trybunału, nie byłby przekonany do tego rozróżnienia (
51
), prawdopodobnie w praktyce nie miałoby to większego znaczenia. W świetle wykładni tych dwóch kryteriów dokonanej przez Trybunał w praktyce, jeżeli jest spełnione drugie kryterium, pierwsze jest również spełnione (
52
).
103.
W rzeczy samej zgodnie z orzecznictwem Trybunału pierwsze z kryteriów wiąże się z badaniem, czy sprzedawca lub dostawca, prowadzący z konsumentem transakcję w sposób uczciwy i zgodny z zasadą słuszności, miałby podstawy, by przyjąć, że konsument przystałby na taki warunek. Zgodnie z drugim kryterium należy wziąć pod uwagę, czy obowiązki wprowadzone tym warunkiem stawiają konsumenta w sytuacji znacząco mniej korzystnej niż sytuacja, która miałaby miejsce zgodnie z prawem krajowym wobec braku tego warunku, bez rekompensowania niekorzyści (
53
).
104.
Sprzedawca lub dostawca muszą – zgodnie z tym, co dyktuje logika – oczekiwać, że konsumenci traktowani uczciwie i zgodnie z zasadą słuszności odmówią przyjęcia warunku, który stawia ich w sytuacji znacząco odmiennej od sytuacji, w której znaleźliby się zgodnie z prawem krajowym wobec braku takiego warunku, chyba że różnica jest rekompensowana głównie odpowiednią różnicą w cenie (
54
). W związku z powyższym, jeżeli warunek przewiduje obowiązki, które wyraźnie odbiegają od uzasadnionych oczekiwań co do treści umowy średnio zorientowanego i rozsądnie uważnego konsumenta, warunek taki można uznać za nieuczciwy (
55
).
105.
Niemniej jednak nie uważam, aby klauzulę umowy o kredyt można było uznać za nieuczciwą tylko dlatego, że przewidziano w niej uiszczenie, obok odsetek, dodatkowych opłat lub że opłaty te mogą stanowić dla sprzedawcy lub dostawcy narzędzie do przeniesienia ich wydatków ogólnych na konsumenta.
106.
Od samego początku – ponieważ klauzula ta jest mimo wszystko powiązana z ceną kredytu – pragnę wskazać, że na mocy art. 4 ust. 2 kwota opłat podlegających zapłacie przez konsumenta może być przedmiotem oceny przewidzianej dyrektywą 93/13 jedynie w sytuacji, gdy warunek nie został wyrażony jasnym i zrozumiałym językiem lub gdy nie wyrażono dostatecznie wprost jego konsekwencji ekonomicznych.
107.
Z zastrzeżeniem tego wyjątku trudno mi uznać, że klauzula stwarza „znaczącą nierównowagę”jedynie z tego powodu, że przewidziano w niej uiszczenie opłat obok odsetek. Jak już bowiem wyjaśniłem, instytucje kredytowe mogą swobodnie ustalać warunki przysługującego im wynagrodzenia, o ile całkowita cena jest znana konsumentowi. Taka sytuacja występuje w wypadku umowy o kredyt wchodzącej w zakres dyrektywy 2008/48, jeżeli spełniono obowiązki określone w tej dyrektywie transponowanej do przepisów krajowych.
108.
Podobnie – w mojej ocenie – znacząca nierównowaga nie może wynikać jedynie z faktu, że cena naliczana za usługę może służyć dostawcy jako wygodna metoda przenoszenia jego wydatków ogólnych. Jak bowiem wyjaśniłem w opinii w sprawie Kiss i CIB Bank (
56
), przenoszenie na konsumentów przez przedsiębiorstwa swoich kosztów, w tym wydatków ogólnych, to po prostu rzeczywistość rynkowa. Z tego względu cena dowolnej usługi lub towaru służy nieuchronnie częściowo zrekompensowaniu wydatków związanych z ogólną działalnością kredytodawcy.
109.
Wprawdzie w wyroku Constructora Principado (
57
) Trybunał nie wykluczył możliwości, że klauzula, która skutkowała przeniesieniem na nabywcę mieszkania lokalnego podatku od nieruchomości i określonych opłat za podłączenie lokalu do mediów, takich jak woda, gaz, energia elektryczna i system wodno-kanalizacyjny, może być uznana za nieuczciwą.
110.
Nie sądzę jednak, aby zasada ta miała zastosowanie do umowy o kredyt będącej przedmiotem postępowania głównego w sprawie C‑222/19, ponieważ problem poruszany w sprawie Constructora Principado dotyczył nie tyle przenoszenia określonych kosztów na konsumenta, co przejrzystości spornej klauzuli, bowiem kwota należności, których dotyczyła klauzula, nie była ujęta ilościowo, a jeżeli chodzi o lokalny podatek od nieruchomości, to nie można było nawet określić jego wysokości w chwili zawarcia umowy. Miała być ona wyliczona przez organ podatkowy w późniejszym terminie. W rezultacie owa klauzula nie tylko przenosiła na konsumenta określone koszty ponoszone przez sprzedawcę, ale również niepewność co do całkowitej kwoty tych kosztów, która to niepewność stanowiła ryzyko, jakie powinno w zasadzie obciążać sprzedawcę jako przedsiębiorcę (
58
).
111.
W mojej ocenie, co się tyczy klauzul przewidujących wnoszenie opłat, uważam, że – mając na uwadze art. 4 ust. 2 i art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, takie klauzule, niezależnie od przyjętej formy, mogą być uznane za nieuczciwe wyłącznie wówczas, gdy zostaną spełnione dwie przesłanki, a więc po pierwsze – opłatę skutecznie zatajono przed konsumentem, co pozwala na ocenę relacji ceny do towaru lub usługi, a po drugie – całkowita cena danej usługi lub danego towaru jest rażąco wysoka.
112.
Dyrektywa 93/13 przewiduje bowiem jedynie jeden test na nieuczciwość warunków, a mianowicie określony w jej art. 3 ust. 1, który wymaga istnienia znaczącej nierównowagi w prawach i obowiązkach stron (
59
). W związku z powyższym, jeżeli w celu oceny, czy konkretny warunek umowy jest nieuczciwy (
60
), należy uwzględnić wymóg prostego i zrozumiałego języka wynikający z art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy 93/13, brak jasności lub przejrzystości nie jest sam w sobie wystarczający do uznania warunku za nieuczciwy (
61
). Warunek ten musi, pomimo wymogu dobrej wiary, powodować znaczącą nierównowagę w prawach i obowiązkach stron (
62
). Jakakolwiek odmienna wykładnia czyniłaby nieprzydatnym test przewidziany w art. 3 ust. 1.
113.
W przypadku niezrozumiałej klauzuli dotyczącej ceny warunek ten można zresztą łatwo ustalić, ponieważ znacząca nierównowaga może być wywiedziona z nadmiernej kwoty opłat podlegających zapłacie (
63
). Sprzedawca lub dostawca muszą bowiem – zgodnie z tym, co dyktuje logika – oczekiwać, że konsument traktowany w sposób uczciwy i zgodny z zasadą słuszności mógłby odmówić zapłaty takiej ceny.
114.
W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytanie zadane w sprawie C‑222/19 odpowiedział w następujący sposób: art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w nienegocjowanej umowie o kredyt klauzula nie powoduje „znaczącej nierównowagi” wyłącznie z tego powodu, że ustanawia obowiązek uiszczenia opłaty, innej niż zapłata odsetek, oraz że opłaty te mogą służyć jako sposób przeniesienia wydatków ogólnych sprzedawcy lub dostawcy na konsumenta. Tego rodzaju nieuczciwość w rozumieniu dyrektywy 93/13 stwierdza się raczej jedynie wówczas, gdy – po pierwsze – całkowita cena podlegająca zapłacie nie jest przejrzysta, w szczególności ze względu na istnienie nadmiernej liczby klauzul dotyczących ceny, co otwiera możliwość oceny uczciwości, na którą w drodze wyjątku zezwala art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, a – po drugie – cena jest ewidentnie zawyżona.
E.
W przedmiocie pytania w sprawie C‑252/19
115.
Poprzez pytanie ze sprawy C‑252/19 sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy przepisy dyrektywy 2008/48, a w szczególności jej art. 3 lit. g) i art. 22 ust. 1 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one wprowadzeniu do przepisów krajowych pojęcia „maksymalnych kosztów kredytu innych niż koszty wynikające z odsetek”, jak wspomniane w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim, jeżeli, na potrzeby wyliczenia tych kosztów, pojęcie to obejmuje koszty związane z całością działalności gospodarczej kredytodawcy.
116.
W tym względzie należy zauważyć, że art. 10 dyrektywy 2008/48 dokonuje harmonizacji przepisów krajowych w zakresie informacji zawartych w umowach o kredyt. Ponieważ zgodnie z art. 22 dyrektywy 2008/48 państwa członkowskie nie mogą utrzymywać ani wprowadzać do prawa krajowego przepisów rozbieżnych z przewidzianymi dyrektywą, harmonizację tę należy uznawać za pełną i obowiązkową (
64
).
117.
Jak wyjaśniłem w mojej opinii w sprawie Mikrokasa i Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (
65
) i jak Trybunał zasadniczo orzekł w tej sprawie (
66
), nie oznacza to bynajmniej, że państwa członkowskie nie mogą w związku z kredytem objętym zakresem dyrektywy 2008/48 stosować pojęć innych niż te przewidziane tą dyrektywą, takich jak „pozaodsetkowe koszty kredytu”, o których mowa w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim. W rzeczy samej chociaż dyrektywa 2008/48 dokonuje pełnej harmonizacji, harmonizacja ta ogranicza się mimo wszystko do aspektów umów o kredyt, o których mowa w dyrektywie, a mianowicie obowiązków informowania, oceny zdolności kredytowej, dostępu do baz danych, prawa do odstąpienia od umowy oraz prawa do przedterminowej spłaty kredytu.
118.
Ponieważ w związku z powyższym harmonizacja przewidziana dyrektywą 2008/48 nie obejmuje przepisów krajowych przewidujących kontrolę ceny lub wynagrodzenia pobieranego w zamian za udzielenie kredytu, aspekt ten pozostaje objęty kompetencjami państw członkowskich. Państwa członkowskie mogą zatem stosować w odniesieniu do takiej kontroli regulacyjnej pojęcia inne niż wspomniane w art. 3 dyrektywy 2008/48, o ile stosowanie tych nie narusza prawa Unii.
119.
To do sądu odsyłającego należy stwierdzenie w postępowaniu głównym w sprawie C‑252/19, czy pojęcie „maksymalnej wysokości pozaodsetkowych kosztów kredytu” zastosowane w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim prowadzi do nałożenia na sprzedawcę lub dostawcę jakichkolwiek obowiązków objętych zakresem dyrektywy 2008/48.
120.
W świetle powyższego uważam, iż na pytanie przedstawione w sprawie C‑252/19 należy odpowiedzieć w następujący sposób: przepisy dyrektywy 2008/48, w szczególności jej art. 3 lit. g) i art. 22 ust. 1, należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one wprowadzeniu w przepisach krajowych pojęcia „maksymalnej wysokości pozaodsetkowych kosztów kredytu”, nawet jeżeli takie koszty obejmują wydatki ogólne kredytodawcy, o ile pojęcie to nie jest stosowane w celu zastosowania przepisu krajowego, który wchodziłby w zakres stosowania dyrektywy 2008/48.
IV. Wnioski
121.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania Sądu Rejonowego Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie (I Wydział Cywilny) oraz Sądu Rejonowego w Opatowie (I Wydział Cywilny) w następujący sposób:
1)
Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że warunki, które nie były indywidualnie wynegocjowane i które przewidują opłaty ponoszone przez konsumenta, nie są wyłączone z zakresu stosowania tej dyrektywy, jeżeli opłaty te – postrzegane jako całość – nie przekraczają określonego górnego limitu wskazanego w ustawodawstwie krajowym.
2)
Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować jako wykluczający klauzule nienegocjowanej umowy o kredyt, w której określono cenę lub wynagrodzenie z tytułu takiego kredytu, z oceny uczciwości przewidzianej dyrektywą, o ile klauzule te wyrażono prostym i zrozumiałym językiem, nawet wówczas gdy przewidują wnoszenie opłat innych niż zapłata odsetek. Państwa członkowskie mogą jednak swobodnie kształtować w swoim prawie krajowym takie mechanizmy oceny uczciwości ceny, o ile przepisy takie są zgodne z obowiązującym prawem Unii, a państwa członkowskie wywiązały się z obowiązków przewidzianych art. 8a dyrektywy 93/13.
3)
Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunki nienegocjowanej umowy o kredyt, która przewiduje uiszczanie opłat, nie są, co do zasady, postrzegane jako niewyrażone jasnym i zrozumiałym językiem jedynie z tego względu, że nie określono zadań, które przedsiębiorca musi wykonać, lub kosztów, które musi ponieść, aby zrealizować uzgodnioną usługę. O niespełnieniu tego warunku można mówić jedynie wówczas, gdy z treści umowy, rozumianej jako całość lub przedmiot umowy, nie wynikają jasno jej konsekwencje finansowe, w szczególności z uwagi na nadmierną liczbę klauzul dotyczących ceny.
4)
Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w nienegocjowanej umowie o kredyt klauzula nie powoduje „znaczącej nierównowagi” wyłącznie z tego powodu, że ustanawia obowiązek uiszczenia opłaty, innej niż zapłata odsetek, oraz że opłaty te mogą służyć jako sposób przeniesienia wydatków ogólnych sprzedawcy lub dostawcy na konsumenta. Tego rodzaju nieuczciwość w rozumieniu dyrektywy 93/13 stwierdza się raczej jedynie wówczas, gdy – po pierwsze – całkowita cena podlegająca zapłacie nie jest przejrzysta, w szczególności ze względu na istnienie nadmiernej liczby klauzul dotyczących ceny, co otwiera możliwość oceny uczciwości, na którą w drodze wyjątku zezwala art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, a – po drugie – całkowita cena jest ewidentnie zawyżona.
5)
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG, a w szczególności art. 3 lit. g i art. 22 ust. 1 tej dyrektywy, należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one wprowadzeniu w przepisach krajowych pojęcia „maksymalnej wysokości pozaodsetkowych kosztów kredytu”, nawet jeżeli takie koszty obejmują wydatki ogólne kredytodawcy, o ile pojęcie to nie jest stosowane w celu stosowania przepisu krajowego, który wchodziłby w zakres zastosowania dyrektywy 2008/48.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29), zmieniona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. (Dz.U. 2011, L 304, s. 64).
(
3
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66).
(
4
)	C‑779/18, EU:C:2019:1146, pkt 10–17.
(
5
)	Wyrok z dnia 16 stycznia 2014 r., Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10).
(
6
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 stycznia 2014 r., Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, pkt 20).
(
7
)	Zobacz wyroki: z dnia 21 marca 2013 r., RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, pkt 28); z dnia 7 sierpnia 2018 r., Banco Santander i Escobedo Cortés (C‑96/16 i C‑94/17, EU:C:2018:643, pkt 43).
(
8
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 31).
(
9
)	Zobacz wyroki: z dnia 3 września 2015 r., Costea (C‑110/14, EU:C:2015:538, pkt 27); z dnia 17 maja 2018 r., Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen (C 147/16, EU:C:2018:320, pkt 59). Ogólniej rzecz biorąc, uważam, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy odczytywać w świetle art. 3 ust. 1 tego aktu. W związku z powyższym rozumiem art. 1 ust. 2 jako prowadzący do wykluczenia z zakresu dyrektywy 93/13 warunków, które – w zakresie, w jakim stanowią odzwierciedlenie obowiązujących przepisów ustawowych lub wykonawczych, nie zmieniają w praktyce sytuacji prawnej stron, która to kwestia pozostaje całkowicie do określenia przez ustawodawstwo krajowe. Z kolei fakt, że warunek pozostaje poniżej określonego limitu czy też – ogólniej – jest zgodny z pewną normą ustawodawczą, nie wyklucza możliwości zmiany sytuacji prawnej stron i stąd może wchodzić w zakres stosowania dyrektywy 93/13.
(
10
)	Zobacz w tym względzie również opinię rzecznika generalnego Macieja Szpunara w sprawie Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2019:695, pkt 83), w której uważa on, że klauzula umowna, na mocy której dostawca z szeregu różnych dozwolonych przepisami wskaźników referencyjnych wybiera jeden z nich w celu włączenia do umowy, nie wchodzi w zakres wyjątku z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13.
(
11
)	Wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 33).
(
12
)	Zobacz wyrok z dnia 26 lutego 2015 r., Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, pkt 50).
(
13
)	Zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 49, 51).
(
14
)	Zobacz w kwestii takiego skutku wyrok z dnia 5 czerwca 2019 r., GT (C‑38/17, EU:C:2019:461, pkt 30).
(
15
)	Jak zauważono w motywie 19 dyrektywy 93/13, wyklucza to klauzule określające stosunek ceny do jakości.
(
16
)	Zobacz moja opinia w sprawie Kiss i CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:411, przypis 17) oraz zawiadomienie Komisji: Wytyczne dotyczące wykładni i stosowania dyrektywy Rady w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 2019, C 323, s. 4), pkt 4.3.1.
(
17
)	Niewątpliwie o znaczeniu pojęcia „ceny” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 nie może przesądzać pojęcie „całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta” w rozumieniu art. 3 lit. g) dyrektywy 2008/48 w zakresie, w jakim całkowity koszt obejmuje również płatności na rzecz osób trzecich. Zobacz wyrok z dnia 26 lutego 2015 r., Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, pkt 47). Niemniej jednak nie byłoby rzeczą konieczną określenie przez prawodawcę Unii, że pojęcie „całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta” w rozumieniu tej dyrektywy obejmuje wszystkie koszty, które konsument może mieć obowiązek zapłacić za udzielenie mu umowy, jeżeli sprzedawcy lub dostawcy nie mogli pobierać wynagrodzenia w postaci innej niż naliczenie odsetek.
(
18
)	Zobacz moja opinia w sprawie Kiss i CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:411, pkt 37).
(
19
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Pelham i in. (C‑476/17, EU:C:2019:624, pkt 28).
(
20
)	Umowy o pracę nie wchodzą przy tym w zakres dyrektywy 93/13. Jeżeli chodzi o pojęcia „usługi” i „towaru”, odnoszą się one do przedmiotu umowy, tj. tego, co nabywa konsument, a nie – jak wyjaśnię później – do zadań profesjonalnego sprzedawcy lub dostawcy, które musi on zrealizować, aby sprzedać dany towar lub wykonać daną usługę.
(
21
)	Zgodnie z orzecznictwem warunków, które nie określają ceny danej usługi lub danego towaru, ale odnoszą się ogólnie do „świadczenia wzajemnego należnego kredytodawcy od konsumenta lub mające wpływ na faktyczną cenę, jaką powinien uiścić konsument na rzecz kredytodawcy”, nie zalicza się, co do zasady, do tej drugiej kategorii warunków, ale do pierwszej, z wyjątkiem kwestii, czy wskazana w treści umowy kwota wynagrodzenia lub cena jest odpowiednia do usług świadczonych w zamian przez kredytodawcę. Zobacz podobnie wyroki: z dnia 26 lutego 2015 r., Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, pkt 56); z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 35).
(
22
)	Trybunał nie orzekał dotąd wprost w przedmiocie celu pierwszej kategorii wyjątków z art. 4 ust. 2 („[…] określenia głównego przedmiotu umowy […]”). Jeżeli chodzi o drugą kategorię wyjątków z art. 4 ust. 2, („[…] relacji ceny i wynagrodzenia […]”), orzekł zasadniczo, że wyjątek ten wyjaśnia się brakiem uznanych lub obiektywnych norm prawnych, które pozwalałyby na właściwą sądową ocenę relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych towarów i usług. Zobacz podobnie wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 55).
(
23
)	Zdaniem Michaela Schilliga art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 stanowi odzwierciedlenie kompromisu między dwoma (często sprzecznymi) podejściami, a mianowicie podejściem z perspektywy praw konsumenckich i podejściem z perspektywy wolnego rynku. M.Schillig, Directive 93/13 and the „price term exemption”: A comparative analysis in the light of the »market for lemons« rationale”, vol. 60, International and Comparative Law Quarterly, Cambridge University Press, 2011, s. 933–963.
(
24
)	Jak podkreśliłem w opinii w sprawie Mikrokasa i Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (C‑779/18, EU:C:2019:1146, pkt 69), badania behawioralne pokazują, że ludzie nie czytają umów w całości, a jedynie skupiają się na głównych elementach, takich jak cena, lub na części, która wydaje im się najbardziej istotna. Jak zauważa Shilling (op.cit, s. 936), „konsumenci często akceptują warunki umów standardowych bez ich czytania, ponieważ czytanie, szukanie i negocjowanie lepszych warunków nie są warte tego wysiłku”.
(
25
)	Zobacz wyroki: z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 42); z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 34).
(
26
)	Wykładni ścisłej nie należy utożsamiać z wykładnią zawężającą, która polega na określeniu za pomocą elementów zewnętrznych względem treści, takich jak cel i kontekst, węższego znaczenia przepisu niż wynikałoby to z prostej wykładni ścisłej, tj. opartej na samym tekście.
(
27
)	Wyroki: z dnia 26 lutego 2015 r., Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, pkt 70); z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 40).
(
28
)	Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 45; z dnia 19 września 2019 r., Lovasné Tóth (C‑34/18, EU:C:2019:764, pkt 62).
(
29
)	Wyrok z dnia 23 kwietnia 2015 r., Van Hove (C‑96/14, EU:C:2015:262, pkt 50).
(
30
)	Zobacz T. Barton, G. Berger-Walliser i H. Haapio, Visualization: Seeing Contracts for What They Are, and What They Could Become, Journal of Law, Business & Ethics, vol. 19, 2013, s. 47–64.
(
31
)	Opinia rzecznika generalnego G. Hogana w sprawie Kiss i CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:411, pkt 41).
(
32
)	Wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 40). Pierwszy orzeczeniem odwołującym się do tego wymogu był wyrok z dnia 21 marca 2013 r., RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, pkt 45). Niemniej jednak w ww. wyroku Trybunał spytano o łączne odczytanie dyrektywy 93/13 i dyrektywy 2003/55, a art. 3 ust. 3 drugiej z wymienionych przewiduje wprost wymóg przejrzystości. Jedynie w wyroku Kásler i Káslerné Rábai Trybunał odniósł się do tego wymogu w związku z dyrektywą 93/13.
(
33
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 73–74); z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 51). Z tego względu, aby ocenić, czy klauzula spełnia wymóg przejrzystości, należy wziąć pod uwagę jedynie informacje przekazanie nie później niż w chwili podpisywania umowy.
(
34
)	Wyroki: z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler and Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 75); z dnia 23 kwietnia 2015 r., Van Hove (C‑96/14, EU:C:2015:262, pkt 50); z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 45). W związku z powyższym w wypadku wymogu zawartego w art. 4 ust. 2 pociąga za sobą obowiązek poinformowania konsumenta nie o tym czy wykonanie zobowiązań przez sprzedawcę lub dostawcę wymaga od nich wykonania 5, 10 czy 15 kserokopii, lecz o skutki umowy. Ekonomiczna działalność sprzedawcy lub dostawcy, tj. zdolność do minimalizowania kosztów, nie stanowi głównego przedmiotu zainteresowania konsumentów. Podstawowym założeniem ekonomicznym motywującym konsumentów jest uzyskanie najlepszej ceny za dany towar lub daną usługę. Zakłada się zatem, że konsumenci będą informowani o całkowitej cenie, jaką będą musieli zapłacić za towar lub usługę, którą chcą kupić lub – przynajmniej – o sposobie obliczania tej ceny, aby ją poznać i dowiedzieć się, co wchodzi w zakres towaru lub usługi.
(
35
)	Zobacz podobnie art. 3 ust. 1 i motyw 13 dyrektywy 2011/83.
(
36
)	Dyrektywa 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (zwana dalej „dyrektywą o nieuczciwych praktykach handlowych”) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22).
(
37
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego H. Saugmandsgaarda Øe w sprawie Ibercaja Banco (C‑452/18, EU:C:2020:61, przypis 77).
(
38
)	Przykładowo w dziedzinie VAT zob. wyrok z dnia 9 czerwca 2016 r., Wolfgang und Dr. Wilfried Rey Grundstücksgemeinschaft GbR (C‑332/14, EU:C:2016:417, pkt 32–34).
(
39
)	Zobacz moja opinia w sprawie Lexitor (C‑383/18, EU:C:2019:451, pkt 55).
(
40
)	Zobacz wyroki: z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 61); z dnia 9 listopada 2016 r., Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, pkt 41).
(
41
)	Ponieważ dyrektywa 2008/48 wprowadza pełną harmonizację obowiązków informacyjnych ciążących na instytucjach kredytowych, rozstrzygnięcie Trybunału w wyroku z dnia 6 lipca 2017 r., Air Berlin (C‑290/16, EU:C:2017:523, pkt 44–46) nie wydaje mi się możliwe do przetransponowania, ponieważ sporne przepisy w tamtej sprawie, a więc rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1008/2008 z dnia 24 września 2008 r. w sprawie wspólnych zasad wykonywania przewozów lotniczych na terenie Wspólnoty (wersja przekształcona) (Dz.U. 2008, L 293, s. 3), dąży do osiągnięcia jedynie minimalnej harmonizacji.
(
42
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 listopada 2009 r., Sturgeon i in. (C‑402/07 i C‑432/07, EU:C:2009:716, pkt 47).
(
43
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska (C‑419/18 i C‑483/18, EU:C:2019:930, pkt 58–60).
(
44
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 47) i podobnie art. 10 lit. g) dyrektywy 2008/48. Zobacz również w odniesieniu do tego skutku art. 4 ust. 1 dyrektywy 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotyczącej usług na rynku wewnętrznym (Dz.U. 2006, L 376, s. 36).
(
45
)	Za dobry przykład może posłużyć fakt, że w art. 2 ust. 6 dyrektywy 2011/83 zdefiniowano pojęcie „umowy o świadczenie usług” jako „każdą umowę inną niż umowa sprzedaży, na mocy której przedsiębiorca świadczy lub zobowiązuje się do świadczenia usługi na rzecz konsumenta, a konsument płaci lub zobowiązuje się do zapłacenia jej ceny”. Z powyższego można zatem wnioskować, że usługą jest po prostu to, co stanowi przedmiot umowy o świadczenie usług.
(
46
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Airbnb Ireland (C‑390/18, EU:C:2019:1112, pkt 53).
(
47
)	Zobacz wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 37, 38).
(
48
)	Usługa „Twój Pakiet” nie stanowi „usługi”, bowiem nie można oddzielić jej od udzielenia kredytu, ale stanowi raczej dostosowanie warunków realizacji kredytu, które w celach handlowych przedstawia się jako usługę.
(
49
)	Artykuł 3 ust. 3 dyrektywy 93/13 zawiera odesłanie do załącznika dyrektywy 93/13, który obejmuje przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe.
(
50
)	Zobacz w przedmiocie tego skutku wyroki: z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60, pkt 59, 60); z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 50, 51).
(
51
)	Krytyka tego rozwiązania – zob. moja opinia w sprawie Lovasné Tóth (C‑34/18, EU:C:2019:245, pkt 56–67). Pragnę również zauważyć, że w pewnych wyrokach Trybunał nie ocenia tych dwóch elementów odrębnie. Zobacz przykładowo wyrok z dnia 16 stycznia 2014 r., Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, pkt 23).
(
52
)	Zobacz podobnie stanowisko wyrażone przez Komisję w komunikacie w sprawie wytycznych dotyczących wykładni i stosowania dyrektywy Rady w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, pkt 3.4.1.
(
53
)	Zobacz wyroki: z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 68, 69); z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 50, 51) ); a także z dnia 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska (C‑419/18 i C‑483/18, EU:C:2019:930, pkt 55).
(
54
)	Ale nie wyłącznie. Przykładowo w przypadku klauzuli nakładającej możliwość zmiany ceny przez dostawcę konsument musi mieć w zamian możliwość wypowiedzenia umowy. Zobacz przykładowo wyrok z dnia 26 kwietnia 2012 r., Invitel (C‑472/10, EU:C:2012:242, pkt 24).
(
55
)	Zgodnie z wymogiem przejrzystości, o którym mowa powyżej, jeżeli warunek umowny wchodzi w zakres głównego przedmiotu umowy ze względu na fakt, iż jest kluczowy dla sprzedającego lub dostawcy, warunek ten może pozostać poza zakresem oceny jedynie wówczas, gdy zwrócono uwagę konsumenta na jego istnienie zgodnie z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. W mojej ocenie to w tym znaczeniu wymóg ten odgrywa rolę w stosowaniu art. 3 ust. 1. Zobacz podobnie wyrok z dnia 5 czerwca 2019 r., GT (C‑38/17, EU:C:2019:461, pkt 37).
(
56
)	C‑621/17, EU:C:2019:411, pkt 36
(
57
)	Wyrok z dnia 16 stycznia 2014 r., Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10).
(
58
)	W tym wyroku z dnia 16 stycznia 2014 r., Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, pkt 27, 28) Trybunał nie uważał tego rodzaju klauzuli za nieuczciwą, ale pozostawił sądowi krajowemu ustalenie, czy klauzula stanowiła „wystarczająco poważne naruszenie sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona umowy, znajduje się na mocy prawa krajowego”, a tym samym czy może zostać uznana za nieuczciwą.
(
59
)	Wyjaśnia to, dlaczego wymóg przejrzystości dotyczy jedynie konsekwencji czy też skutku warunków.
(
60
)	Jeżeli przejrzystość umowy ma kluczowe znaczenie, samo w sobie nie rozwiąże to problemu asymetrycznej siły negocjacyjnej, ponieważ konsumenci rzadko czytają umowy, szczególnie w Internecie. Przykładowo przedsiębiorstwo PC Pitstop zawarło w swojej umowie licencyjnej dla użytkownika końcowego postanowienie, które przewidywało „specjalne świadczenie, które może obejmować wynagrodzenie dla ograniczonej liczby autoryzowanych licencjobiorców za przeczytanie tej części umowy licencyjnej i skontaktowanie się z PC Pitstop”. Upłynęły cztery miesiące, zanim jeden z użytkowników zauważył tę klauzulę i zwrócił się o nagrodę w wysokości 1000 USD. Zob. I. Ayres i A. Schwartz, The No Reading Problem in Consumer Contract Law, Stanford Law Review, vol. 66, 2014, 545-610. W tym kontekście uważam, że jedną z największych zalet dyrektywy 93/13, która w mojej ocenie nie była należycie dostrzeżona – częściowo ze względu na nadmierny nacisk kładziony na przejrzystość – jest konieczność zapewnienia konsumentom minimalnej ochrony przed nieoczekiwanymi skutkami warunków innych niż określające cenę lub przedmiot umowy, które konsumenci mogliby zasadnie uznawać za standardowe.
(
61
)	Przykładowo – w mojej ocenie – klauzuli nie można uznać za nieuczciwą po prostu ze względu na fakt, iż sugeruje się w niej wysłanie przesyłki pocztą, a zatem nabycie znaczka pocztowego, nawet jeżeli stanowi to opłatę ukrytą.
(
62
)	Zobacz zawiadomienie Komisji – Wytyczne dotyczące wykładni i stosowania dyrektywy Rady w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, pkt 3.4.6 i podobnie – wyroki: z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60, pkt 62); z dnia 14 marca 2019 r., Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 49). Jedynym wyjątkiem, o którym wiem, jest wyrok z dnia 28 lipca 2016 r., Verein für Konsumenteninformation (C‑191/15, EU:C:2016:612, pkt 69), w którym Trybunał zdawał się zaakceptować, że warunek może być uznany za nieuczciwy ze względu na brak przejrzystości. Jak wyjaśniłem w mojej opinii wydanej w sprawie Lovasné Tóth (C‑34/18, EU:C:2019:245, pkt 87–89), jeżeli przejrzystość umowna jest faktycznie kwestią fundamentalną, uważam, że w tym wyroku Trybunał wyolbrzymił nieco zakres wymogu przejrzystości przewidzianego dyrektywą 93/13. Ponadto również inne akty Unii poruszające to zagadnienie przewidują bardziej wyważone podejście. Zobacz chociażby art. 7 dyrektywy 2005/29.
(
63
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 51).
(
64
)	Zobacz wyroki: z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 61): z dnia 9 listopada 2016 r., Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, pkt 41).
(
65
)	C‑779/18, EU:C:2019:1146.
(
66
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Mikrokasa i Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (C‑779/18, EU:C:2020:236, pkt 45–48).