Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
EMILIOU
ippreżentati fit-23 ta’ April 2026 (1)
Kawża C-17/25
LS,
KV,
RY,
UJ,
TM
vs
Società Cattolica di Assicurazione SpA,
partijiet magħquda:
Fata Assicurazione Danni SpA,
BZ,
FN,
NA,
ZI,
DR,
Darag Italia SpA,
EO
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur – Direttiva 84/5/KEE – Dannu morali mġarrab mill-eredi tal-vittma – Azzjoni għall-irkupru mressqa mill-assiguratur – Eċċezzjoni ta’ nullità fir-rigward ta’ klawżola kuntrattwali inkluża fil-polza tal-assigurazzjoni – L-ebda setgħa għall-qorti sabiex tistħarreġ il-validità (in-natura eżekuttiva) ta’ din il-klawżola – Effetti ta’ sentenza li tkun kisbet l-awtorità ta’ res judicata dwar il-validità (in-natura eżekuttiva) ta’ din il-klawżola”
I.      Introduzzjoni
1.        Skont l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva tal-Kunsill 84/5/KEE (2), l-Istati Membri kellhom l-obbligu li jipprevedu li kull dispożizzjoni statutorja jew kull klawżola li tinsab fil-poloz tal-assigurazzjoni li kienet teskludi mill-kopertura tal-assigurazzjoni, b’mod partikolari, l-użu jew is-sewqan ta’ vetturi bi ksur tar-rekwiżiti tekniċi li jikkonċernaw il-kundizzjoni u s-sigurtà tagħhom kellha titqies nulla (jew aħjar, nieqsa min-natura eżekuttiva) fil-konfront tal-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku (3). L-istess regola hija preżentement stabbilita fid-Direttiva 2009/103/KE (4), is-suċċessur legali tat-Tieni Direttiva (u tad-direttivi l-oħrajn f’dan il-qasam) (5).
2.        It-tilwima fil-kawża prinċipali tikkonċerna inċident tat-traffiku li involva kolliżjoni bejn mutur u vettura oħra; kemm il-motoċiklista kif ukoll il-passiġġier tiegħu sfaw maqtula. Il-passiġġier kien il-proprjetarju tal-mutur u d-detentur tal-polza tal-assigurazzjoni li tkopri dan il-mutur. Il-kumpannija tal-assigurazzjoni kkonċernata ressqet azzjoni għal kumpens kontra l-eredi tal-passiġġier, fejn talbet ir-rimbors tal-ammonti mħallsa lilhom fir-rigward tad-danni morali kkawżati mill-mewt tal-passiġġier. Insostenn tat-talba tagħha, il-kumpannija tal-assigurazzjoni sostniet li l-mutur kien teknikament adegwat għat-trasport ta’ persuna waħda biss (is-sewwieq) u li l-polza tal-assigurazzjoni eskludiet il-kopertura fil-każ ta’ trasportazzjoni illegali ta’ persuni (iktar ’il quddiem il-“klawżola ta’ esklużjoni”).
3.        Kien hemm diversi stadji f’dawn il-proċeduri. Fl-istadju kurrenti, pendenti (għat-tieni darba) quddiem il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja), li hija l-qorti tar-rinviju, l-eredi tal-passiġġier isostnu li l-klawżola ta’ esklużjoni hija nulla. Il-qorti tar-rinviju tosserva li l-eċċezzjoni li tikkonċerna n-nullità (relattiva) tal-klawżola ta’ esklużjoni huwa inammissibbli skont id-dritt nazzjonali minħabba l-effetti ta’ res judicata, ikkawżati minn sentenza mogħtija fi stadju preċedenti tal-proċedura u li tikkonferma d-dritt tal-assiguratur biex iressaq azzjoni għal kumpens kontra l-eredi tal-passiġġier abbażi ta’ din il-klawżola, minħabba li dan id-dritt ma kienx ġie kkontestat. Il-qorti tar-rinviju tosserva wkoll li tali konferma (impliċita) tad-dritt tal-assiguratur li jressaq azzjoni għall-irkupru tidher li tmur kontra r-regola stabbilita fl-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva (li tapplika ratione temporis għall-kawża inkwistjoni) (6). Dik il-qorti għalhekk għandha dubju dwar jekk id-dritt tal-Unjoni jirrikjedix li jiġu injorati l-effetti nazzjonali ta’ res judicata sabiex tkun tista’ tiġi eżaminata din il-kwistjoni, u konsegwentement tiġi żgurata l-effettività tad-dispożizzjoni msemmija iktar ’il fuq.
4.        Din il-kwistjoni ġiet ispirata, b’mod partikolari, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tistabbilixxi obbligu fuq il-qrati nazzjonali biex jinjoraw l-effetti tar-res judicata fi kwistjonijiet tal-konsumaturi fejn, fi kliem sempliċi, dawk il-qrati jkunu naqsu milli jeżaminaw, fi stadju preċedenti tal-proċedura ġudizzjarja, in-natura possibbilment inġusta tal-klawżoli fil-kuntratti konklużi mal-konsumaturi (7). Dan l-obbligu tfaċċa bħala riżultat ta’ żviluppi progressivi fil-ġurisprudenza (li, kif ser nispjega iktar tard, ikkulminaw fis-sentenza reċenti Soledil) u jikkostitwixxi eċċezzjoni għar-regola li konstatazzjonijiet ġudizzjarji finali għandhom jibqgħu sħaħ. Id-domandi preliminari magħmula f’din il-kawża jagħtu opportunità lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tikkjarifika, għall-ewwel darba, jekk dan l-obbligu japplikax fil-qasam tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni dwar l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur, ibbażat fuq kunsiderazzjonijiet speċifiċi għall-protezzjoni ta’ vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku, li huwa wieħed mill-għanijiet li għandhom jiġu ssodisfatti minn din il-leġiżlazzjoni.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
5.        It-tieni premessa tad-Direttiva 72/166/KEE (8) ddikjarat li “[b]illi l-uniku skop għal kontrolli fuq il-fruntieri ta’ assigurazzjoni obbligatorja ta’ kopertura kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ l-użu ta’ vetturi bil-mutur hija li jkun hemm salvagwardja għall-interessi ta’ persuni li jistgħu ikunu vittmi ta’ inċidenti kkawżati minn dawn il-vetturi; billi l-eżistenza ta’ dawn il-kontrolli fil-fruntieri tirriżulta minn disparitajiet bejn il-ħtiġijiet nazzjonali f’dan il-qasam”.
6.        It-tielet premessa ta’ din id-direttiva ddikjarat li “[b]illi dawn id-disparitajiet jistgħu jfixklu l-moviment liberu ta’ vetturi bil-mutur u persuni fil-Komunità; billi, konsegwentement, dawn għandhom effett dirett fuq l-istabbiliment u l-funzjonament tas-suq komuni”.
7.        Il-ħames premessa ta’ din l-istess direttiva kienet tipprovdi li “[b]illi huwa mixtieq li l-abitanti ta’ l-Istati Membri għandhom isiru aktar konxji tar-realtà tas-suq komuni u li għal dan l-iskop għandhom jittieħdu miżuri biex jiġu lliberalizzati iktar ir-regoli rigward il-moviment ta’ persuni u vetturi bil-mutur li jivjaġġaw bejn Stati Membri; […]”.
8.        Is-sitt premessa ta’ din id-direttiva kienet tiddikjara b’mod ulterjuri li “[b]illi dan ir-rilassament tar-regoli li għandhom x’jaqsmu ma’ moviment ta’ vjaġġaturi jikkonstitwixxi pass ieħor lejn il-ftuħ reċiproku tas-swieq tagħhom minn Stati Membri u l-ħolqien ta’ kundizzjonijiet simili għal dawk tas-suq domestiku”.
9.        L-Artikolu 3(1) tal-Ewwel Direttiva kien jipprovdi li “Kull Stat Membru għandu […] jieħu l-miżuri kollha approprjati biex jassigura li r-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ l-użu ta’ vetturi normalment ibbażati fit-territorju tiegħu ikun kopert minn assigurazzjoni. Il-limiti koperti tar-responsabbiltà u l-kondizzjonijiet tal-kopertura għandhom ikunu ddeterminati fuq il-bażi ta’ dawn il-miżuri”.
10.      It-tielet u s-seba’ premessi tat-Tieni Direttiva kienu jipprovdu kif ġej:
“Billi, madanakollu, jibqgħu jeżistu disparitajiet maġġuri bejn il-liġijiet ta’ l-Istati Membri differenti li jikkonċernaw il-limitu ta’ dan l-obbligu ta’ kopertura ta’ l-assigurazzjoni; billi dawn id-disparitajiet għandhom effett dirett fuq l-istabilliment u l-operazzjoni tas-suq komuni;
[…]
Billi huwa fl-interess ta’ vittmi li l-effetti ta’ ċerti klawsoli ta’ esklużjoni jkunu limitati għar-relazzjoni bejn l-assiguratur u l-persuna responsabbli għall-inċident; […]”
11.      L-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva kien jipprovdi:
“Kull Stat Membru għandu jieħu l-miżuri neċessarji biex jassigura li kull dispożizzjoni statutorja jew kull klawsola kontrattwali li tkun tinstab fil-polza ta’ l-assigurazjoni maħruġa skond l-Artikolu 3(1) [tal-Ewwel Direttiva] li teskludi mill-assigurazzjoni l-użu jew is-sewqan ta’ vetturi minn:
–      persuni li ma jkollhomx l-awtorizzazzjoni espressa jew implikata għal dan, jew
–      persuni li ma jkollhomx liċenzja li tippermettilhom isuqu l-vettura kkonċernata, jew
–      persuni li ma jissodisfawx il-ħtiġiet tekniċi statutorji li jikkonċernaw il-kondizzjoni u s-sigurtà tal-vettura kkonċernata, għandha
għall-iskopijiet ta’ l-Artikolu 3(1) [tal-Ewwel Direttiva], titqies nulla fir-rigward ta’ pretensjonijiet minn partijiet terzi li kienu vittmi ta’ inċident.
Madanakollu d-dispożizzjoni jew il-klawsola msemmija fl-ewwel inċiż tista’ tiġi invokata kontra persuni li minn jeddhom daħlu fil-vettura li kkaġunat il-ħsara jew il-korriment, meta l-assiguratur jista’ jipprova li dawn kienu jafu li l-vettura kienet misruqa.
Stati Membri għandu jkollhom l-għażla – fil-każ ta’ inċidenti li jseħħu fit-territorju tagħhom – li ma japplikawx id-dispożizzjoni ta’ l-ewwel subparagrafu jekk u sakemm il-vittma tkun tista’ takkwista kumpens għall-ħsara li saritilha minn korp ta’ sigurtà soċjali.”
12.      Il-ħames premessa tat-Tielet Direttiva tal-Kunsill 90/232/KEE (9) kienet tiddikjara li “[b]illi hemm, partikolarment, ċerti lakuni fil-koperta obbligatorja ta’ l-assigurazzjoni tal-passiġġieri fil-vetturi bil-mutur f’ċerti Stati Membri; billi, bħala protezzjoni għal din il-kategorija partikolarment vulnerabbli tal-vittmi potenzjali, dawn il-lakuni għandhom ikunu magħluqa”.
13.      It-tlettax-il premessa tat-Tielet Direttiva kienet tiddikjara li “[b]illi din iż-żieda, li twassal għal protezzjoni akbar għall-partijiet assigurati u għall-vittmi ta’ l-aċċidenti, tkun tiffaċilita dejjem aktar il-qsim trans-fruntieri tal-Komunità u b’hekk l-istabbiliment u l-funzjonar tas-suq intern; billi, għalhekk, livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumatur għandu jittieħed bħala bażi”.
14.      L-Artikolu 1(1) tat-Tielet Direttiva kien jipprovdi li “Mingħajr preġudizzju għat-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 2(1) [tat-Tieni Direttiva], l-assigurazzjoni li hemm referenza għaliha fl-Artikolu 3(1) [tal-Ewwel Direttiva] għandha tkopri r-responsabbiltà għal korrimenti fuq il-persuna tal-passiġġieri, apparti minn għax-xufier, li joriġinaw mill-użu ta’ vettura”.
B.      Id-dritt Taljan
15.      Il-qorti tar-rinviju tiċċita b’mod partikolari l-Artikolu 2059 tal-Codice Civile (il-Kodiċi Ċivili), kif interpretat mill-ġurisprudenza nazzjonali, li jikkonċerna l-kumpens għal danni morali mġarrba mill-membri tal-familja fil-qrib ta’ persuna li mietet f’inċident. Il-qorti tar-rinviju tispjega li dawn il-membri tal-familja għandhom jitqiesu bħala vittmi u, għalhekk, bħala terzi leżi li d-dritt tagħhom għal kumpens ma jistax jiġi ppreġudikat permezz ta’ azzjoni għall-irkupru imressqa mill-assiguratur.
16.      Il-qorti tar-rinviju tispjega wkoll li l-Codice di procedura civile (il-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili; iktar ’il quddiem il-“KPĊ”) ma jippermettix li talbiet ippreżentati fi proċeduri ċivili jiġu emendati skont ix-xewqa. Fl-ewwel istanza, it-talba tista’ tiġi emendata biss f’limiti ristretti (ara l-Artikolu 171ter tal-KPĊ jew, għar-regoli fis-seħħ fil-mument tal-proċeduri fl-ewwel istanza, l-Artikolu 183 tal-KPĊ). Fi proċeduri ta’ appell, iż-żieda ta’ eċċezzjonijiet ġodda ma hijiex awtorizzata (l-Artikolu 345 tal-KPĊ); l-istess japplika għall-istħarriġ ta’ legalità (l-Artikolu 360 tal-KPĊ).
17.      Barra minn hekk, fil-każ ta’ appell fil-kassazzjoni minn sentenza ta’ appell, “fi proċeduri ta’ rinviju […] il-partijiet ma jistgħux jippreżentaw sottomissjonijiet oħrajn differenti minn dawk ippreżentati fil-proċeduri li fihom ingħatat is-sentenza appellata, sakemm il-ħtieġa għal sottomissjonijiet ġodda ma tirriżultax mis-sentenza fil-kassazzjoni” (it-tielet paragrafu tal-Artikolu 394 tal-KPĊ). Il-kwistjonijiet eżaminati minn qorti tal-appell li ma humiex ikkontestati fil-kassazzjoni għalhekk għandhom status ta’ res judicata (l-Artikolu 2909 tal-Kodiċi Ċivili u l-Artikolu 324 tal-KPĊ). Derogi minn dan il-prinċipju huma possibbli biss fejn il-kassazzjoni b’rinviju tikkonċerna parti mis-sentenza li hija l-kundizzjoni neċessarja loġika jew legali għal parti oħra tal-istess deċiżjoni (l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 336, tal-KPĊ).
18.      Barra minn hekk, permezz ta’ tweġiba għall-mistoqsija magħmula lilha mill-Qorti tal-Ġustizzja, il-qorti tar-rinviju tispjega li l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva ma kienx traspost mil-leġiżlazzjoni nazzjonali f’att leġiżlattiv ad hoc, iżda li d-dispożizzjonijiet kollha stabbiliti minn din id-direttiva (bl-eċċezzjoni tal-Artikolu 3, li ma huwiex inkwistjoni preżentement) kienu diġà previsti permezz tal-legge 24 dicembre 1969, n. 990, relativa all’assicurazione obbligatoria della responsabilità civile derivante dalla circolazione dei veicoli a motore e dei natanti (il-Liġi Nru 990 li tikkonċerna assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi u inġenji tal-ilma bil-mutur) tal‑24 ta’ Diċembru 1969 (GURI Nru 2 tat‑3 ta’ Jannar 1970) (iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 990”).
19.      B’mod partikolari, it-tieni paragrafu tal-Artikolu 18 ta’ din il-liġi stabbilixxa l-prinċipju li klawżoli kuntrattwali li jillimitaw kopertura tal-assigurazzjoni ma humiex eżegwibbli kontra terzi leżi (regola li, skont il-qorti tar-rinviju, tikkorrispondi għall-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva). Iktar speċifikament, din id-dispożizzjoni kienet tipprovdi li “għall-ammont massimu totali tal-polza, l-assiguratur ma jistax jinvoka, kontra l-parti leża li qiegħda taġixxi direttament kontrih, kwalunkwe eċċezzjoni li tirriżulta mill-kuntratt jew kwalunkwe klawżola li tipprevedi għall-kontribuzzjoni possibbli tal-parti assigurata għall-kumpens tad-dannu. Madankollu, l-assiguratur għandu jkollu dritt għal rikors kontra l-parti assigurata safejn kien ikun intitolat skont il-kuntratt biex jirrifjuta jew inaqqas il-benefiċċju tiegħu jew tagħha”.
III. Il-fatti, il-kawża prinċipali u d-domandi mressqa għal deċiżjoni preliminari
20.      PA miet f’inċident tat-traffiku fit‑30 ta’ Awwissu 1998. Dan seħħ filwaqt li PA kien qiegħed fuq mutur li kien proprjetà tiegħu u li kien misjuq minn SE, li nqatel ukoll fl-inċident. Il-mutur kien assigurat għar-responsabbiltà ċivili minn FATA SpA, li sussegwentement saret Società Cattolica di Assicurazioni SpA (iktar ’il quddiem “Cattolica”). PA kien id-detentur tal-polza.
21.      Fl‑1999, TM, EO, RY, LS, KV u UJ (iktar ’il quddiem il-“qraba ta’ PA”) ippreżentaw rikors quddiem it-Tribunale di Crotone (il-Qorti Distrettwali, Crotone, l-Italja) kontra l-persuni kollha li jistgħu, bħala prinċipju, jinżammu responsabbli għall-inċident, inkluża Cattolica. Il-proċeduri ġew konklużi fl-ewwel istanza permezz ta’ sentenza tal‑24 ta’ Jannar 2005 tat-Tribunale di Crotone (il-Qorti Distrettwali, Crotone) li permezz tagħha SE nstab responsabbli għal 80 % tal-inċident (l‑20 % rimanenti ġew attribwiti lis-sewwieq tal-vettura l-oħra).
22.      Fil-mori ta’ dawn il-proċeduri, Cattolica ppreżentat rikors quddiem l-istess qorti kontra l-qraba ta’ PA, li permezz tiegħu ddikjarat li (i) l-mutur inkwistjoni kien ġie rrikonoxxut bħala teknikament adegwat għat-trasport ta’ persuna waħda biss; (ii) il-polza tal-assigurazzjoni li tkopri din il-vettura eskludiet il-kopertura fil-każ ta’ trasportazzjoni illegali ta’ persuni; (iii) għalkemm din l-esklużjoni ma kinitx eżegwibbli kontra l-parti leża, hija ppermettiet li l-kumpannija tal-assigurazzjoni titlob rimbors mid-detentur tal-polza tas-somom imħallsa lill-vittma tal-inċident; (iv) minħabba li d-detentur tal-polza kien miet, il-krediti tiegħu kienu ġew ittrasferiti lill-eredi tiegħu skont il-liġi tas-suċċessjoni; u (v) bħala konsegwenza, għalkemm il-qraba ta’ PA kienu intitolati biex jiġu kkumpensati għall-mewt ta’ PA, huma wirtu wkoll id-djun tiegħu u għalhekk kellhom jirrimborsaw lill-assiguratur is-somom li tħallsu lilhom fil-kapaċità tagħhom ta’ terzi leżi. Fuq din il-bażi, Cattolica sostniet li huma għandhom jiġu ordnati biex jirrimborsaw is-somom kollha li tħallsu jew li għandhom jitħallsu lilhom (iktar ’il quddiem l-“azzjoni għall-irkupru”).
23.      Il-Corte di appello di Catanzaro (il-Qorti tal-Appell, Catanzaro, l-Italja), f’sentenza tas‑27 ta’ Settembru 2012, ordnat lill-qraba ta’ PA biex jirrimborsaw l-ammonti li rċevew minn Cattolica. Cattolica ppreżentat appell minn din is-sentenza fuq punt ta’ dritt, li permezz tiegħu sostniet li l-Corte di appello di Catanzaro (il-Qorti tal-Appell, Catanzaro) kienet iddeċidiet fuq it-talba għar-rimbors tas-somom li diġà tħallsu lill-qraba ta’ PA permezz ta’ ħlas akkont, iżda ma kinitx iddeċidiet dwar l-obbligu għar-rimbors tas-somom li kellhom jitħallsu lilhom fil-futur.
24.      Permezz ta’ sentenza tal‑10 ta’ Mejju 2016, il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) ikkonfermat dan l-appell, fejn iddeċidiet li Cattolica kienet intitolata li tirkupra b’mod sħiħ is-somom li diġà tħallsu u dawk li kellhom jitħallsu, sakemm il-qorti adita bil-mertu tal-kawża tikkonstata li l-qraba ta’ PA kienu l-eredi ta’ PA. Is-smigħ dwar il-mertu tkompla quddiem il-Corte di appello di Catanzaro (il-Qorti tal-Appell, Catanzaro). Permezz ta’ sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2020, dik il-qorti kkonstatat li l-qraba ta’ PA kienu l-eredi ta’ PA, ordnatilhom jirrimborsaw lil Cattolica s-somom li diġà rċevew, u ordnat li s-somom li għadhom dovuti jiġu kkumpensati ma’ dawk li kellhom jiġu rrimborsati skont l-azzjoni għall-irkupru (10).
25.      LS u KV (tnejn mill-qraba ta’ PA) appellaw minn din is-sentenza fuq punt ta’ dritt quddiem il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni). UJ, RY u TM ngħaqdu f’dan l-appell (LS, KV, UJ, RY u TM huma msejħa preżentement bħala l-“appellanti fil-kawża prinċipali”). Quddiem dik il-qorti, dawn l-appellanti jsostnu, għall-ewwel darba mill-bidu tal-kawża prinċipali, li l-klawżola ta’ esklużjoni hija nulla fuq il-bażi li tmur kontra l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva.
26.      Il-qorti tar-rinviju tosserva li dan l-argument, għalkemm potenzjalment fondat, huwa manifestament inammissibbli skont id-dritt nazzjonali, minħabba li ma tqajjimx fi stadju preċedenti tal-proċedura. Isegwi li d-dritt ta’ Cattolica skont il-klawżola ta’ esklużjoni huwa preżentement kopert mill-effetti tar-res judicata li jidderivaw mid-deċiżjonijiet ġudizzjarji preċedenti li ttieħdu fil-proċeduri, minħabba n-nuqqas ta’ eċċezzjoni invokata f’dan ir-rigward. Madankollu, il-qorti tar-rinviju tinnota li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li hemm diversi eċċezzjonijiet għall-prinċipju tal-awtorità ta’ sentenzi u għandha dubji dwar jekk waħda minn dawn l-eċċezzjonijiet għandhiex tapplika għaċ-ċirkustanzi ta’ din il-kawża. Dik il-qorti tinnota wkoll li l-appellanti fil-kawża prinċipali kienu wrew dak li hija tqis li hija passività totali billi naqsu milli jitolbu n-nullità tal-klawżola kkontestata fi stadju preċedenti tal-proċedura.
27.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) iddeċidiet, permezz ta’ deċiżjoni tat‑23 ta’ Diċembru 2024, li l-Qorti tal-Ġustizzja rċeviet fil‑15 ta’ Jannar 2025, li tissospendi l-proċedura u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“(1)      L-Artikolu 2 [tat-Tieni Direttiva], f’każ bħal dak inkwistjoni f’din il-proċedura, jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li, minħabba l-fatt li sentenza tkun saret res judicata fi ħdan il-proċedura ċivili Taljana, ma tippermettix li titqajjem għall-ewwel darba [quddiem il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni)] n-nullità ta’ klawżola, inkluża f’kuntratt ta’ assigurazzjoni tar-[responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur], li, bi ksur [tat-Tieni Direttiva], tippermetti lill-assiguratur iressaq azzjoni għal kumpens kontra l-persuna ttrasportata li hija kemm il-persuna leża kif ukoll il-persuna assigurata?
(2)      Il-prinċipju li l-effettività tad-dritt [tal-Unjoni Ewropea] tipprevali fuq ir-res judicata jiġi applikat anki meta: (a) ir-res judicata tippreġudika d-dritt għall-kumpens tad-dannu, rikonoxxut mill-Artikolu 2 [tat-Tieni Direttiva] għall-membri tal-familja ta’ persuna li mietet b’konsegwenza ta’ inċident tat-tat-traffiku fir-rigward tal-assiguratur tar-[responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur]; (b) id-detentur ta’ dak id-dritt kellu aġir kompletament passiv fil-proċedura li tat lok għar-res judicata li tippreġudika d-dritt tal-Unjoni?”
28.      Barra minn dan, il-qorti tar-rinviju talbet biex dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jiġi ttrattat skont il-proċedura mħaffa prevista fl-Artikolu 105 tar-Regoli ta’ Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja. Insostenn ta’ din it-talba hija indikat, l-ewwel, ir-rilevanza tas-sentenza futura tal-Qorti tal-Ġustizzja għal ħafna iktar kawżi, minħabba l-użu wiesa’ ta’ klawżoli kuntrattwali bħal dik inkwistjoni preżentement. It-tieni, hija indikat iż-żmien li għadda minn meta l-avvenimenti wasslu għal dawn il-proċeduri.
29.      Il-President tal-Qorti tal-Ġustizzja rrifjuta din it-talba permezz ta’ digriet tat‑8 ta’ April 2025, u rrileva li, skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, is-sempliċi interess (filwaqt li leġittimu) tal-litiganti għad-determinazzjoni malajr kemm jista’ jkun tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-drittijiet tagħhom skont id-dritt tal-Unjoni ma jikkostitwixxix, minnu nnifsu, ċirkustanza eċċezzjonali li tista’ tiġġustifika l-użu tal-proċedura mħaffa. F’dan id-digriet, il-President tal-Qorti tal-Ġustizzja rrileva wkoll li l-istess japplika fir-rigward tan-numru kbir ta’ persuni jew ta’ sitwazzjonijiet legali li jistgħu jiġu affettwati mid-deċiżjoni li l-qorti tar-rinviju għandha tagħti wara li tressaq talba għal deċiżjoni preliminari lill-qorti tal-Ġustizzja. (11).
30.      Ġew ippreżentati sottomissjonijiet bil-miktub f’din il-kawża minn Cattolica, mill-Gvern Taljan, mill-Gvern Finlandiż u mill-Kummissjoni Ewropea. Dawn il-gvernijiet u l-Kummissjoni ppreżentaw sottomissjonijiet orali fis-seduta li saret fit‑12 ta’ Marzu 2026.
IV.    Evalwazzjoni
31.      Permezz tad-domandi preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, l-ewwel, jekk id-dritt tal-Unjoni jipprekludix l-effetti tar-res judicata skont id-dritt nazzjonali li jkopru d-dritt ta’ assiguratur li jressaq azzjoni għal rimbors ta’ kumpens imħallas (jew li għandu jitħallas) lill-eredi ta’ passiġġier li kien il-vittma ta’ inċident tat-traffiku. F’din il-kawża, dan il-passiġġier kien ukoll id-detentur tal-polza u uża l-vettura kkonċernata bi ksur tar-rekwiżiti tekniċi. Din id-domanda preliminari tirriżulta f’sitwazzjoni fejn l-azzjoni għal tali rimbors hija bbażata fuq klawżola tal-polza tal-assigurazzjoni li allegatament tikser ir-regola li tirriżulta mill-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva. Infakkar li, skont din ir-regola (preżentement stabbilita fl-Artikolu 13(1)(c) tad-Direttiva 2009/103), l-Istati Membri kellhom jiżguraw li dispożizzjonijiet statutorji, jew klawżoli kuntrattwali li jeskludu mill-kopertura tal-assigurazzjoni, b’mod partikolari, l-użu tal-vettura li jmur kontra r-rekwiżiti tekniċi u ta’ sigurtà kellhom ikunu nulli (neqsin min-natura eżekuttiva) fil-konfront ta’ terzi li kienu vittmi ta’ inċident. Din id-domanda preliminari hija ispirata, b’mod partikolari, mill-eċċezzjoni tar-res judicata li l-Qorti tal-Ġustizzja żviluppat fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi rregolata inter alia mid-Direttiva 93/13 (12) u li tapplika fis-sitwazzjonijiet fejn il-qrati nazzjonali jkunu naqsu milli jeżaminaw in-natura possibbilment inġusta tal-klawżoli kuntrattwali rilevanti.
32.      It-tieni, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-evalwazzjoni tad-domanda preliminari msemmija iktar ’il fuq hijiex affettwata mill-fatt li l-appellanti fil-kawża prinċipali kellhom “aġir kompletament passiv”. Kif ser nispjega iktar tard, dan il-kliem huwa ispirat mill-kunċett ta’ “passività kompleta” jiġifieri, għal darba oħra, misluf mill-ġurisprudenza żviluppata fil-kuntest tad-Direttiva 93/13, u l-qorti tar-rinviju tużah sabiex tiddeskrivi l-fatt li l-appellanti fil-kawża prinċipali naqsu milli jitolbu n-nullità tal-klawżola ta’ esklużjoni fi stadju iktar bikri tal-proċedura (li fiha altrimenti pparteċipaw b’mod attiv).
33.      Qabel ma ndur għall-mertu ta’ dawn id-domandi preliminari (B), ser nindirizza fil-qosor l-ammissibbiltà tagħhom (A).
A.      Fuq l-ammissibbiltà tad-domandi preliminari
34.      Mingħajr ma qajmet formalment eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà fir-rigward tat-talba għal deċiżjoni preliminari, Cattolica tiddikjara fis-sottomissjonijiet bil-miktub tagħha li l-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) eċċediet il-ġurisdizzjoni tagħha billi għamlet din it-talba. Dan għaliex, fil-fehma ta’ din il-parti, il-kliem tad-dritt nazzjonali applikabbli jipprekludi interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali li tkun konformi mad-dritt tal-Unjoni. B’mod speċifiku, din il-parti ssostni li l-Artikolu 2909 tal-Kodiċi Ċivili jipprevedi li l-effetti tar-res judicata jestendu kemm għal domandi preliminari li tqajmu b’mod espliċitu kif ukoll għal dawk li ġew deċiżi b’mod impliċitu. Anki fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonkludi li d-dritt tal-Unjoni jeħtieġ li l-effetti nazzjonali tar-res judicata jiġu injorati f’dawn iċ-ċirkustanzi, dan ir-riżultat ma jistax jinkiseb skont id-dritt nazzjonali rilevanti għaliex ikun jammonta għal interpretazzjoni contra legem tal-Artikolu 2909 tal-Kodiċi Ċivili.
35.      F’dan ir-rigward, ninnota li, l-ewwel, fil-kuntest ta’ proċedura għal deċiżjoni preliminari rregolata mill-Artikolu 267 TFUE, ma huwiex il-kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja, minħabba d-diviżjoni tal-funzjonijiet bejnha u bejn il-qrati nazzjonali, li tivverifika jekk id-deċiżjoni biex isir ir-rinviju ttiħditx skont ir-regoli nazzjonali ta’ organizzazzjoni u ta’ proċedura ġudizzjarji (13).
36.      It-tieni, infakkar li, f’dan il-kuntest proċedurali, “hija biss il-qorti nazzjonali adita bit-tilwima u li għandha tassumi r-responsabbiltà għad-deċiżjoni ġudizzjarja li għandha tittieħed, li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawża, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun f’pożizzjoni li tagħti d-deċiżjoni tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja” (14). Konsegwentement, il-preżunzjoni ta’ rilevanza li d-domandi preliminari ġeneralment igawdu minnha timplika li fejn id-domandi preliminari magħmula jkunu jikkonċernaw l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja hija, bħala prinċipju, meħtieġa biex tagħti deċiżjoni sakemm, b’mod partikolari, huwa ċert b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma jkollha l-ebda relazzjoni mal-fatti effettivi tal-kawża prinċipali jew mal-għan tagħhom (15).
37.      F’din il-kawża, id-domandi preliminari magħmula jitolbu li jiġi stabbilit jekk l-effettività, li l-Istati Membri huma meħtieġa li jiżguraw, tar-regola stabbilita fl-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva tagħmilhiex neċessarja li tiġi injorata r-regola nazzjonali ta’ res judicata f’sitwazzjoni fejn determinazzjoni ġudizzjarja finali tkun ikkonfermat dritt li allegatament qiegħed jikkontradixxi lil din ir-regola. L-ispjegazzjoni mogħtija fid-deċiżjoni tar-rinviju tagħmilha ċara li din l-kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni hija rilevanti direttament għad-deċiżjoni li l-qorti tar-rinviju ser ikollha tieħu dwar l-ammissibbiltà tal-eċċezzjoni li ġiet invokata quddiemha li tikkonċerna l-klawżola ta’ esklużjoni. F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-rilevanza tad-domandi preliminari magħmula hija kjarament stabbilita.
38.      It-tielet, fir-rigward tal-osservazzjoni magħmula minn Cattolica dwar l-allegata impossibbiltà tal-interpretazzjoni tal-Artikolu 2909 tal-Kodiċi Ċivili b’mod konformi mar-rekwiżit li jiġu injorati l-effetti nazzjonali tar-res judicata fiċ-ċirkustanzi tal-kawża prinċipali (jekk, għal darba oħra, tali rekwiżit kellu jiġi stabbilit), id-determinazzjoni ta’ din il-kwistjoni taqa’ fuq il-qorti tar-rinviju fid-dawl tal-possibbiltajiet interpretattivi offruti skont id-dritt nazzjonali applikabbli. Il-fatt li dan ir-rinviju sar mingħajr ma tqajmet l-ebda domanda preliminari li tikkonċerna l-impossibbiltà apparenti tal-interpretazzjoni tad-dispożizzjoni msemmija iktar ’il fuq tad-dritt nazzjonali b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni jindika li l-qorti tar-rinviju naqset milli tidentifika kwalunkwe ostakolu interpretattiv bħal dak deskritt minn Cattolica.
39.      Barra minn dan, u minkejja l-punti preċedenti, inkompatibbiltà bejn regola ta’ dritt nazzjonali u rekwiżit tad-dritt tal-Unjoni tista’ ġeneralment tiġi indirizzata b’mezzi oħrajn. Fejn huwa impossibbli li jiġi interpretat dritt nazzjonali b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni, jista’ jirriżulta obbligu li tiġi injorata regola inkompatibbli tad-dritt nazzjonali (fejn ir-regola tad-dritt tal-Unjoni li tirregola s-sitwazzjoni jkollha effett dirett) (16). Huwa minnu li din il-possibbiltà ma tirriżultax fir-relazzjonijiet orizzontali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali (minħabba li d-dispożizzjoni inkwistjoni tifforma parti minn direttiva u direttiva ma tistax tiġi invokata bħala tali kontra individwu privat ieħor). (17). Madankollu, fejn ma huwiex possibbli li tiġi żgurata l-konformità mad-dritt tal-Unjoni skont il-punti preċedenti, il-parti kkonċernata tista’ titlob l-imputabbiltà tal-Istat Membru rilevanti quddiem il-qrati nazzjonali (18). Isegwi li l-impossibbiltà (potenzjali) li tiġi żgurata l-konformità ma’ risposta li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti f’każ speċifiku billi jiġi interpretat dritt nazzjonali b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni ma tirrendix din ir-risposta (u għalhekk id-domandi preliminari li wasslu għaliha) irrilevanti.
40.      Għal dawn ir-raġunijiet kollha, din it-talba għal deċiżjoni preliminari għandha titqies, fil-fehma tiegħi, li hija ammissibbli.
B.      Fuq id-domandi preliminari
41.      F’din it-taqsima, l-ewwel ser nagħmel xi kummenti preliminari dwar il-portata ta’ dan ir-rinviju (1). Sussegwentement ser indur għall-kuntest regolatorju rilevanti, inkluż il-pożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni
fil-konfront tal-effetti nazzjonali tar-res judicata, b’mod partikolari, fi kwistjonijiet tal-konsumatur (2). Fuq din il-bażi, ser nispjega li, minkejja xi xebh, il-karatteristiċi speċifiċi tal-protezzjoni prevista fid-Direttiva 93/13 li ġġustifikaw eċċezzjoni (pjuttost iddefinita b’mod wiesa’) għall-effetti nazzjonali tar-res judicata ma jinsabux fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur (3).
1.      Il-portata tal-evalwazzjoni
42.      Nixtieq nagħmel żewġ kjarifiki rigward il-portata ta’ din l-evalwazzjoni.
43.      L-ewwel, kif tfakkar il-Kummissjoni, is-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali tinvolvi partijiet privati (l-appellanti fil-kawża prinċipali) li jitolbu n-nullità (nuqqas ta’ natura eżekuttiva) ta’ klawżola kuntrattwali fil-konfront ta’ parti privata oħra (Cattolica) fuq il-bażi ta’ ksur tal-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva. Madankollu, skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, u kif diġà ġie nnotat fil-qosor iktar ’il fuq, direttiva ma jistax ikollha effett orizzontali dirett bejn individwi privati (19). Għalhekk, l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva ma jistax jiġi invokat bħala tali kontra l-assiguratur sabiex jiġi sostnut li l-klawżola ta’ esklużjoni inkwistjoni hija nulla (nieqsa min-natura eżekuttiva). Minkejja dan, il-qorti tar-rinviju tispjega li r-regola stabbilita f’dan l-artikolu hija riflessa fit-tieni paragrafu tal-Artikolu 18 tal-Liġi Nru 990 (kif isegwi mill-punti 18 u 19 iktar ’il fuq). Hija tispjega wkoll li din id-dispożizzjoni, kif interpretata mill-qrati nazzjonali, tistabbilixxi l-prinċipju li klawżoli kuntrattwali li jillimitaw il-kopertura tal-assigurazzjoni ma jistgħux ikunu eżegwibbli kontra terzi leżi, kif osserva wkoll il-Gvern Taljan waqt is-seduta.
44.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, dan ir-rinviju ma jistax jitqies li jqajjem il-kwistjoni tal-applikabbiltà diretta tal-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva f’relazzjoni orizzontali, iżda minflok, li qiegħed jitlob interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tagħha għall-għan tal-applikazzjoni korretta (konformi mad-dritt tal-Unjoni) tad-dispożizzjoni ekwivalenti tad-dritt nazzjonali kif ukoll tad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt nazzjonali li jikkonċernaw ir-res judicata.
45.      It-tieni, dan ir-rinviju primarjament jikkonċerna l-implikazzjonijiet tal-eċċezzjoni tar-res judicata li tikkonċerna lill-konsumatur fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur. Minkejja dan, fis-sottomissjonijiet bil-miktub tagħha, il-Kummissjoni osservat li fil-każ li r-relazzjoni bejn Cattolica u PA tiġi kklassifikata bħala waħda bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur fis-sens tad-Direttiva 93/13, il-prinċipji li jirriżultaw mill-protezzjoni prevista f’din id-direttiva japplikaw awtomatikament (inklużi dawk relatati mal-eċċezzjoni tar-res judicata). L-interazzjoni bejn iż-żewġ sistemi kienet ukoll diskussa fid-dettall waqt is-seduta.
46.      F’dawn iċ-ċirkustanzi u biex issir faċli għall-qarrej li jsegwi l-analiżi li ġejja, ser inwettaq l-evalwazzjoni tiegħi tal-applikabbiltà tal-eċċezzjoni tar-res judicata żviluppata fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi fid-dawl tal-għanijiet speċifiċi tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur, skont it-talba tal-qorti tar-rinviju. Sussegwentement ser indur għar-relazzjoni (u possibbilment sovrappożizzjoni) bejn dan il-qasam tad-dritt u d-Direttiva 93/13 (20).
2.      Il-kuntest regolatorju rilevanti
47.      Kif indikat iktar ’il fuq, ser nibda din is-subtaqsima permezz ta’ kumment dwar il-kunċett ta’ terz li kien vittma ta’ inċident fis-sens tas-sistema tad-dritt tal-Unjoni dwar assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur (a). Sussegwentement ser indur għall-pożizzjoni li jadotta d-dritt tal-Unjoni dwar l-effetti tar-res judicata skont id-dritt nazzjonali (b).
a)      Il-kunċett ta’ terz li kien il-vittma ta’ inċident
48.      Il-qorti tar-rinviju tinnota li s-sentenza tal-Corte di appello di Catanzaro (il-Qorti tal-Appell, Catanzaro), ikkontestata quddiemha, tidher li kisret id-dritt tal-Unjoni billi ċaħdet id-dritt għal kumpens lill-eredi ta’ persuna li, filwaqt li kienet qiegħda tiġi ttrasportata bħala passiġġiera f’vettura bil-mutur (li għaliha hija kienet id-detentriċi tal-polza rilevanti) mietet f’inċident tat-traffiku li jinvolvi din il-vettura, u għandhom għalhekk jitqiesu li huma terzi li kienu vittmi ta’ inċident fis-sens tar-regoli tal-Unjoni rilevanti fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur.
49.      F’dan ir-rigward, nirrileva, l-ewwel, li dawn ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni jsegwu għan doppju: “minn naħa, li jiżguraw il-moviment liberu kemm tal-vetturi normalment ibbażati fit-territorju tal-Unjoni Ewropea kif ukoll tal-persuni li jkunu jinsabu f’dawn il-vetturi u, min-naħa l-oħra, li jiggarantixxu li l-vittmi tal-inċidenti kkawżati minn dawn il-vetturi jgawdu trattament paragunabbli, ikun fejn ikun il-post fit-territorju tal-Unjoni fejn ikun seħħ l-inċident” (21).
50.      It-tieni, fir-rigward tal-persuni li għalihom tapplika l-garanzija ta’ protezzjoni paragunabbli, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat ripetutament li l-unika distinzjoni awtorizzata hija dik bejn is-sewwieq u l-passiġġier (22). Isegwi li l-passiġġieri kollha għandhom ikunu protetti skont ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni dwar l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur u l-pożizzjoni legali tagħhom għandha tkun l-istess, indipendentement minn jekk humiex ukoll, b’mod partikolari, id-detenturi tal-polza (23). Fi kliem ieħor, il-fatt li passiġġier għandu l-istatus ta’ detentur tal-polza ma jaffettwax l-istatus tiegħu ta’ terz li kien vittma ta’ inċident (24) (għalkemm tali passiġġier ma jistax ċertament jitqies li hu terz fil-konfront tal-polza tal-assigurazzjoni li tkopri l-vettura involuta fl-inċident).
51.      It-tielet, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-assiguraturi huma ġeneralment preklużi milli jinvokaw dispożizzjonijiet statutorji jew klawżoli kuntrattwali sabiex jirrifjutaw li jikkumpensaw lill-vittmi tal-inċidenti (25). Hija spjegat ukoll li l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva sempliċement jirrepeti dan l-obbligu billi jirrikjedi li l-Istati Membri jiżguraw li ċerti dispożizzjonijiet jew klawżoli statutorji f’polza tal-assigurazzjoni jkunu nulli (neqsin min-natura eżekuttiva) fil-konfront ta’ terzi li kienu vittmi ta’ inċident    (26).
52.      Infakkar li l-kategoriji ta’ dispożizzjonijiet jew klawżoli li l-leġiżlatur tal-Unjoni identifika jikkonċernaw dawk li jeskludu l-użu ta’ vetturi (i) minn persuni li ma għandhomx l-awtorizzazzjoni espressa jew impliċita għalih; (ii) minn persuni li ma għandhomx liċenzja li tippermettilhom li jsuqu l-vettura kkonċernata; u (iii) minn persuni li jiksru r-rekwiżiti tekniċi statutorji li jikkonċernaw il-kundizzjoni u s-sigurtà tal-vettura (inkwistjoni fil-każ preżenti). F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li l-unika deroga mill-obbligu għall-kumpens tat-terzi vittmi tikkonċerna l-ewwel kategorija msemmija iktar ’il fuq, fir-rigward ta’ persuni li volontarjament rikbu fil-vettura li kkawżat id-dannu jew il-ħsara, meta l-assiguratur jista’ jipprova li dawn kienu jafu li l-vettura kienet misruqa (27), kif kien jidher mit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva (fil-preżent it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2009/103) (28). Din id-deroga ma tidhirx li tapplika
fil-każ preżenti.
53.      Ir-raba’ u finalment, filwaqt li r-regoli tad-dritt tal-Unjoni li jikkonċernaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur ma jfittxux li jarmonizzaw ir-regoli tal-Istati Membri li jirregolaw ir-responsabbiltà ċivili applikabbli għal inċidenti tat-traffiku, ir-regoli tal-aħħar ma jistgħux iċaħħdu lil tal-ewwel mill-effettività tagħhom (29). Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ripetutament li dan jiġri jekk, fuq il-bażi biss tal-kontribuzzjoni tal-vittma għat-tiġrib tad-danni tagħha, ir-regoli nazzjonali, stabbiliti abbażi ta’ kriterji ġenerali u astratti, jew ċaħdu lill-vittma mid-dritt li tiġi kkumpensata mill-assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur jew illimitaw tali dritt b’mod sproporzjonat (30).
54.      Fuq din il-bażi, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li dan li ġej huwa inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni: il-leġiżlazzjoni nazzjonali fejn assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur ma tkoprix responsabbiltà fir-rigward ta’ ħsara fuq il-persuna lil persuni (li kienu ġenwinament terzi vittmi) li jkunu qegħdin jivvjaġġaw f’parti minn vettura bil-mutur li ma kinitx imfassla u mibnija bl-akkomodazzjoni għal passiġġieri (31); leġiżlazzjoni li tippermetti r-rifjut jew il-limitazzjoni sproporzjonata ta’ kumpens li għandu jitħallas minn assiguratur lill-vittma ta’ inċident, meta tal-aħħar kienet il-proprjetarja tal-vettura u kkontribwixxiet għad-dannu jew għall-ħsara billi ddeċidiet li tivvjaġġa f’dik il-vettura minkejja li hija kienet misjuqa minn xi ħadd li kien taħt l-influwenza (32); leġiżlazzjoni li teskludi awtomatikament mill-benefiċċju tal-assigurazzjoni lil passiġġier li kien il-vittma f’inċident tat-traffiku, kien assigurat li jsuq il-vettura u kien ukoll ta permess lil sewwieq li ma huwiex assigurat biex isuq din il-vettura (33), u, finalment, leġiżlazzjoni li tippermetti lill-assiguratur biex jinvoka n-nullità tal-polza tal-assigurazzjoni minħabba d-dikjarazzjonijiet mogħtija intenzjonatament b’mod falz mill-parti assigurata li kienet vittma f’inċident tat-traffiku, fuq il-konklużjoni ta’ din il-polza, fir-rigward tal-identità tas-sewwieq regolari tal-vettura kkonċernata (34).
55.      Huwa fid-dawl ta’ dawn il-prinċipji li l-qorti tar-rinviju tidher li tqis li l-fatt li Cattolica setgħet tirkupra fi stadju iktar bikri ta’ din il-proċedura s-somom dovuti lill-appellanti fil-kawża prinċipali fir-rigward tal-inċident li kkawża l-mewt ta’ PA huwa inkompatibbli mar-regola skont l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva.
56.      Madankollu, l-implikazzjonijiet preċiżi tal-ġurisprudenza indikata fil-punti 53 u 54 iktar ’il fuq għat-tilwima fil-kawża prinċipali ma jiffurmawx is-suġġett ta’ dan ir-rinviju u għalhekk ma humiex eżaminati preżentement f’iktar dettall. Tabilħaqq, dan ir-rinviju jitlob li jiġi vverifikat jekk tali eżami għandux jiġi awtorizzat bħala kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni fis-sens li huwa prekluż permezz tad-dritt nazzjonali minħabba l-effetti tar-res judicata. Konsegwentement, issa għandi nirritorna għall-eċċezzjonijiet għall-espressjoni tal-prinċipju ta’ ċertezza legali li jsegwu mid-dritt tal-Unjoni msemmija iktar ’il fuq.
b)      Id-dritt tal-Unjoni u l-effetti nazzjonali tar-res judicata
57.      Bħala punt preliminari, ninnota li ma hemm l-ebda obbligu ġenerali skont id-dritt tal-Unjoni fuq il-“qorti nazzjonali [...] li ma tapplikax ir-regoli proċedurali interni li jagħtu l-awtorità ta’ res judicata lil deċiżjoni ġudizzjarja, anki jekk dan ikun jippermetti li tiġi rrimedjata sitwazzjoni nazzjonali li tkun inkompatibbli ma’ dan id-dritt” (35). Il-Qorti tal-Ġustizzja ġibdet l-attenzjoni ripetutament għall-importanza tal-prinċipju tar-res judicata, li huwa, fi kliem sempliċi, iġġustifikat mill-interess fl-istabbiltà tal-liġi u tar-relazzjonijiet legali, u mill-amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja (36), kif ġie rrilevat, essenzjalment, mill-partijiet interessati kollha f’dawn il-proċeduri.
58.      Fl-istess ħin, din ir-regola ma hijiex waħda assoluta. Il-kwistjoni dwar jekk id-dritt tal-Unjoni jistax, f’xi sitwazzjonijiet, jeħtieġ li jiġu injorati l-effetti nazzjonali tar-res judicata (permezz ta’ deroga mir-regola ġenerali deskritta iktar ’il fuq) għandha titqies mil-lenti tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività li jiffurmaw l-eżerċizzju tal-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri skont l-obbligu ta’ kooperazzjoni leali, stabbilit fl-Artikolu 4(3) TUE (37).
59.      Il-kunsiderazzjoni ta’ dawn iż-żewġ prinċipji rriżultat fl-identifikazzjoni ta’ diversi eċċezzjonijiet għall-effetti nazzjonali tar-res judicata. L-eċċezzjonijiet li ġew stabbiliti abbażi tal-prinċipju ta’ effettività (li huwa l-uniku prinċipju rilevanti f’din il-kawża) (38) jistgħu jinqasmu fi tliet kategoriji wiesa’.
60.      L-ewwel kategorija tikkonċerna eċċezzjoni speċifika għall-qasam tal-għajnuna mill-Istat, li fiha din l-eċċezzjoni kienet iġġustifikata, b’mod partikolari, permezz ta’ riferiment għad-diviżjoni tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri f’dan il-qasam tal-liġi (39). It-tieni kategorija tikkonċerna sitwazzjonijiet li fihom l-effetti nazzjonali tar-res judicata huma tant mifhuma b’mod wiesa’ li jwaqqfu l-kisba ta’ riżultati konformi mad-dritt tal-Unjoni f’kawżi relatati (40). Naqbel mal-Gvern Finlandiż u mal-Kummissjoni li l-ebda waħda minn dawn iż-żewġ kategoriji ta’ eċċezzjonijiet ma hija inkwistjoni f’din il-kawża.
61.      Għar-raġunijiet li ser jiġu stabbiliti iktar ’il quddiem, ma jistax jingħad l-istess dwar it-tielet kategorija, jiġifieri, l-eċċezzjonijiet li jikkonċernaw il-protezzjoni tal-konsumaturi skont, b’mod partikolari, id-Direttiva 93/13 dwar klawżoli inġusti fil-kuntratti konklużi mal-konsumaturi. Din il-protezzjoni tinvolvi ż-żewġ aspetti prinċipali li ġejjin li huma rilevanti f’din il-kawża.
62.      L-ewwel, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat b’mod konsistenti li “is-sistema ta’ protezzjoni implimentata mid-Direttiva 93/13 hija bbażata fuq l-idea li l-konsumatur jinsab f’sitwazzjoni ta’ inferjorità fil-konfront tal-bejjiegħ jew tal-fornitur kemm fir-rigward tas-setgħa ta’ negozjar kif ukoll fir-rigward tal-livell ta’ informazzjoni” (41).
63.      Sabiex jikkumpensa għal din il-pożizzjoni inferjuri, l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 jipprevedi, essenzjalment, li klawżola inġusta ma hijiex vinkolanti fuq il-konsumaturi, peress li tal-aħħar hija “dispożizzjoni obbligatorja intiża sabiex tissostitwixxi l-bilanċ formali stabbilit mill-kuntratt bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet kontraenti b’bilanċ veru ta’ natura li tiġi stabbilita mill-ġdid l-ugwaljanza bejn dawn tal-aħħar” (42). Fuq l-istess suġġett, il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li din id-dispożizzjoni għandha titqies li tapplika b’mod ugwali għal regoli nazzjonali li għandhom il-karattru ta’ regoli ta’ ordni pubbliku fi ħdan l-ordinament ġuridiku nazzjonali (43) u indikat ukoll “l-interess pubbliku li fuqu hija bbażata l-protezzjoni li d-Direttiva 93/13 tagħti lill-konsumaturi”  (44). Huwa r-rekwiżit li tiġi stabbilita mill-ġdid l-ugwaljanza ġenwina bejn il-partijiet li jirrikjedi obbligu fuq il-qrati nazzjonali sabiex jevalwaw ex officio (fejn ikun neċessarju) jekk klawżola kuntrattwali li taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 hijiex inġusta (45).
64.      It-tieni, fejn dan l-obbligu jkun inkiser u fejn il-legalità tal-klawżola kuntrattwali inkwistjoni titqies li ġiet deċiża b’mod impliċitu u definittiv (meta ma tqajmitx u ma ġietx eżaminata tajjeb il-kwistjoni tal-legalità), l-effett nazzjonali tar-res judicata ma jistax iwaqqaf stħarriġ ġudizzjarju sussegwenti (46). Din il-konsegwenza tirriżulta mill-obbligu fuq l-Istati Membri biex jipprovdu “mezzi adegwati u effettivi biex jipprevjenu li jibqgħu jintużaw klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi mal-konsumaturi”, li huwa stabbilit fl-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 u li, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, jikkonferma mill-ġdid il-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva, li jidher ukoll fl-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (47).
65.      Il-Qorti tal-Ġustizzja żviluppat il-prinċipji indikati iktar ’il fuq, b’mod partikolari, fil-kuntest ta’ proċedura sommarja “ssimplifikata” bħal dik li tikkonċerna l-infurzar ta’ ipoteki u l-ħruġ jew l-eżekuzzjoni ta’ ordni ta’ ħlas . (48) Madankollu, għamlitha ċara wkoll li dawn japplikaw fil-kuntest ta’ proċeduri ordinarji, li jista’ jkun li involvew diversi stadji li fihom il-konsumaturi pparteċipaw u li ma kinux affettwati minn xi regola restrittiva ta’ liġi proċedurali nazzjonali li tagħmilha eċċessivament diffiċli jew impossibbli għal dawn il-konsumaturi biex jasserixxu d-drittijiet tagħhom. Tabilħaqq, mis-sentenza reċenti Soledil tal-Qorti tal-Ġustizzja (li kienet tikkonċerna każ li jinvolvi stadji diversi ta’ proċeduri ordinarji bil-parteċipazzjoni tal-konsumaturi) isegwi li kien (sempliċement) in-nuqqas min-naħa tal-qorti nazzjonali li teżamina n-natura possibbilment inġusta tal-klawżoli kuntrattwali rilevanti li rriżulta f’tali impossibbiltà jew diffikultà eċċessiva (49).
66.      Peress li rrilevajt dawn l-elementi, ser indur preżentement għall-kwistjoni prinċipali sabiex neżamina jekk il-prinċipji deskritti iktar ’il fuq, żviluppati fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi, għandhomx japplikaw b’analoġija għaċ-ċirkustanzi fil-kawża prinċipali, bir-riżultat li ma jitqisux l-effetti nazzjonali tar-res judicata.
3.      Ir-res judicata fiċ-ċirkustanzi tal-kawża prinċipali
67.      Sabiex nieħu pożizzjoni dwar l-ewwel domanda preliminari magħmula, kif intqal fil-qosor fil-punt preċedenti, ser nikkunsidra f’iktar dettall ir-ratio legis tal-eċċezzjoni tar-res judicata li tikkonċerna lill-konsumaturi li, kif ser nispjega, hija marbuta fil-qrib mal-obbligu ta’ eżami ex officio żviluppat ukoll fl-istess qasam tal-liġi (a). Fuq din il-bażi, ser nispjega li minħabba li dan l-aħħar obbligu ma japplikax, fil-fehma tiegħi, fil-qasam tal-liġi inkunsiderazzjoni preżentement, lanqas ma tista’ tiġi applikata l-eċċezzjoni msemmija iktar ’il fuq tar-res judicata (b). Għall-kompletezza, fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja ma taqbilx mal-analiżi tiegħi, ser nindirizza l-kunċett ta’ “passività kompleta” tal-konsumatur kif indikat fit-tieni domanda preliminari magħmula (c), qabel ma nagħmel xi punti tal-aħħar rigward ir-relazzjoni bejn id-Direttiva 93/13 u l-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur (d).
a)      Ir-ratio legis doppja tal-eċċezzjoni ta’ res judicata fi kwistjonijiet tal-konsumatur
68.      Diġà osservajt li l-protezzjoni tal-konsumaturi meħtieġa skont id-Direttiva 93/13 wasslet lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tiżviluppa progressivament dik li saret eċċezzjoni ddefinita b’mod wiesa’ għar-regola tar-res judicata. Il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat, essenzjalment, li mingħajr din l-eċċezzjoni, din il-protezzjoni tkun “inkompleta u insuffiċjenti” fejn il-qrati naqsu milli jeżaminaw in-natura possibbilment inġusta tal-klawżoli kuntrattwali rilevanti (50).
69.      Minħabba li, b’mod partikolari, il-passiġġieri li huma vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku jitqiesu li huma partijiet vulnerabbli (51), tqum il-kwistjoni dwar jekk il-protezzjoni li għandhom jirċievu skont il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur għandhiex twassal biex tkun applikabbli l-istess eċċezzjoni tar-res judicata.
70.      Cattolica u l-Gvern Taljan u l-Gvern Finlandiż jargumentaw favur risposta negattiva. Il-Kummissjoni tirrikonoxxi l-argumenti favur u kontra tali applikazzjoni estiża filwaqt li tesprimi preferenza, fis-seduta, għall-estensjoni tal-eċċezzjoni tar-res judicata relatata mal-konsumatur sabiex tkopri l-qasam ikkunsidrat f’din il-kawża.
71.      Ninnota li, bħala l-ewwel pass, din il-kwistjoni tista’ tiġi indirizzata b’riferiment għall-analiżi tradizzjonali tal-limiti li l-Unjoni tista’ timponi fuq l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri (kif ġie osservat fil-punt 58 iktar ’il fuq). Meta osservat minn dik il-perspettiva, ninnota li ma hemm l-ebda indikazzjoni, fid-deċiżjoni tar-rinviju, ta’ xi regola restrittiva tad-dritt nazzjonali li tagħmilha eċċessivament diffiċli jew impossibbli għall-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku (jew għall-eredi tagħhom) biex jinfurzaw id-drittijiet tagħhom (52).
72.      Madankollu, diġà spjegajt li l-element prinċipali li jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tikkonċerna r-res judicata fil-kuntest tad-Direttiva 93/13 huwa l-kjarifika li, fejn qorti nazzjonali naqset milli tistħarreġ b’mod adegwat il-klawżoli kuntrattwali (53), l-effettività tal-protezzjoni li għandha tingħata lill-konsumatur titqies li ġiet ippreġudikata. Fi kliem ieħor, il-konklużjoni li nkiser il-prinċipju ta’ effettività (li jeħtieġ li ma jitqisux l-effetti tar-res judicata) ma tiddependix fuq l-identifikazzjoni ta’ regola ta’ proċedura partikolarment restrittiva li tkun “responsabbli” għad-diffikultajiet tal-konsumatur fil-protezzjoni tad-drittijiet tiegħu. Is-sempliċi nuqqas min-naħa ta’ qorti nazzjonali li tistħarreġ, ex officio fejn huwa neċessarju, in-natura possibbilment inġusta tal-klawżola kuntrattwali rilevanti hija biżżejjed biex wieħed jislet din il-konklużjoni, indipendentement minn jekk il-konsumatur iltaqax ma’ ostakoli proċedurali speċifiċi (bħal perijodu ta’ limitu estremament qasir biex iressaq azzjoni jew biex jippreżenta difiża) li jagħmluha “eċċessivament diffiċli” għalih biex jiddikjara l-każ tiegħu jew biex jiddefendi lilu nnifsu b’mod tajjeb u biex iqajjem il-kwistjoni tan-natura inġusta tal-klawżola inkwistjoni. Infakkar li din il-konklużjoni tibqa’, indipendentement minn jekk il-proċeduri rilevanti kinux, min-natura tagħhom, partikolarment spedjenti (il-ħruġ jew l-infurzar ta’ ordnijiet ta’ ħlas, proċeduri ipotekarji) jew jekk kinux ordinarji . (54)
73.      Infakkar ukoll li ż-żewġ obbligi (li jitwettaq eżami ex officio u, jekk tali stħarriġ ma jkunx sar, li jiġu injorati l-effetti tar-res judicata) ħarġu progressivament fi ħdan kuntest ġuridiku li jirrifletti t-tħassib ta’ ordni pubbliku jew ta’ interess ġenerali (55), li fihom iż-żewġ obbligi kienu marbuta mill-qrib.  Tabilħaqq, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li “l-obbligu ta’ eżami ex officio huwa ġġustifikat min-natura u mill-importanza tal-interess pubbliku li fuqu hija bbażata l-protezzjoni li d-Direttiva 93/13 tagħti lill-konsumaturi, b’tali mod li stħarriġ effettiv tan-natura possibbilment inġusta tal-klawżoli kuntrattwali, kif meħtieġ minn din id-direttiva, ma jistax jiġi ggarantit jekk l-awtorità ta’ res judicata tintrabat mad-deċiżjonijiet ġudizzjarji li ma jistabbilixxux tali stħarriġ” (56).
74.      Huwa minnu li l-eżistenza ta’ obbligu li jitwettaq eżami ex officio tan-natura eżekuttiva tal-klawżola inkwistjoni ma titpoġġix indiskussjoni fil-kawża prinċipali, għaliex l-appellanti stess qajmu l-kwistjoni quddiem il-qorti tar-rinviju (57). Madankollu, mill-konstatazzjonijiet preċedenti jsegwi li sabiex jiġi konkluż li eċċezzjoni ta’ res judicata tapplika fil-kuntest tat-Tieni Direttiva, huwa neċessarju li jiġi stabbilit, qabel kollox, li l-interess ġenerali li huwa l-bażi ta’ din id-direttiva huwa tali li jeħtieġ li l-qrati nazzjonali jeżaminaw ex officio n-natura eżekuttiva ta’ klawżola kuntrattwali partikolari inkluża fil-polza tal-assigurazzjoni (kwistjoni li, kif innotat il-Kummissjoni, għadha ma ġietx ikkunsidrata fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja). Fi kliem ieħor, il-konklużjoni fir-rigward tal-obbligu li ma jitqisux l-effetti tar-res judicata ma tistax tintlaħaq mingħajr ma jiġi identifikat fl-istess ħin obbligu fuq il-qrati nazzjonali biex iqajmu l-punt tad-dritt rilevanti ex officio.
75.      Għalhekk ser nirritorna għall-kwistjoni dwar jekk ir-ratio legis tal-protezzjoni li għandha tingħata lill-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku jiskattax obbligu fuq il-qrati nazzjonali biex jeżaminaw, ex officio, jekk assiguratur jistax jinvoka, fil-konfront ta’ tali vittmi, klawżola li teskludi mill-kopertura tal-assigurazzjoni telfa jew ħsara kkawżata f’ċerti sitwazzjonijiet (bħal fil-każ ta’ trasport illegali). Din il-kjarifika ser tippermettili nindirizza l-kwistjoni jekk, barra minn dan, skont il-kuntest leġiżlattiv, jirriżultax ukoll obbligu eċċezzjonali li jiġu injorati l-effetti tar-res judicata.
b)      Ir-ratio legis doppju fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur
76.      Bħala punt preliminari, infakkar li ma hemm l-ebda obbligu ġenerali skont id-dritt tal-Unjoni li jeħtieġ li l-qrati nazzjonali jqajmu, ex officio, ksur tad-dritt tal-Unjoni, indipendentement mill-importanza tad-dispożizzjoni kkonċernata għall-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, fejn il-partijiet jingħataw opportunità ġenwina biex jinvokaw tali eċċezzjoni quddiem qorti nazzjonali (58). Din il-pożizzjoni tista’ tiġi spjegata mill-fatt li, fil-kawżi ċivili b’mod partikolari, tipikament huma l-partijiet li jieħdu l-inizjattiva, filwaqt li l-qrati ma humiex meħtieġa li jinvokaw eċċezzjoni partikolari ex officio meta dan ikun ifisser li jkollhom imorru lil hinn mil-ambitu tal-kawża. Konsegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikjediet li l-qrati nazzjonali jaġixxu ex officio bħala kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni f’każijiet eċċezzjonali biss meta kien iġġustifikat mill-interess ġenerali (59).
77.      Diġà spjegajt li dan huwa l-każ, b’mod partikolari, fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi, iktar speċifikament fis-sitwazzjonijiet li jaqgħu fl-ambitu tad-Direttiva 93/13. Il-Qorti tal-Ġustizzja estendiet dan l-obbligu, barra minn dan, għal sitwazzjonijiet li jaqgħu taħt atti oħrajn tal-liġi tal-konsumatur tal-Unjoni (60). Il-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi huwa, għaldaqstant u sa fejn naf jien, l-uniku qasam fi ħdan il-qasam usa’ ta’ kwistjonijiet ċivili rregolati mid-dritt tal-Unjoni li fih il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li jeżisti dan l-obbligu (fil-każijiet fejn ma tali obbligu ma huwiex espressament previst mil-leġiżlazzjoni tilevanti tal-Unjoni).
78.      Ġew iddefiniti eċċezzjonijiet ulterjuri fil-qasam tal-liġi tal-immigrazzjoni u tal-ażil, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ġġustifikat dan l-approċċ min-natura assoluta tad-dritt għall-protezzjoni (projbizzjoni ta’ tortura jew ta’ pieni jew trattamenti inumani jew degradanti fil-kuntest tal-adozzjoni ta’ deċiżjoni ta’ ritorn) (61), mill-importanza tiegħu flimkien ma’ sistema leġiżlattiva speċifika (id-dritt għal-libertà fil-kuntest ta’ detenzjoni fi kwistjonijiet ta’ immigrazzjoni u ta’ ażil) (62), u mid-definizzjoni leġiżlattiva tal-portata armonizzata ta’ stħarriġ ġudizzjarju (applikazzjonijiet għal protezzjoni internazzjonali miċħuda abbażi tal-kunċett ta’ “pajjiż tal-oriġini sigur”) (63).
79.      B’kuntrast, il-Qorti tal-Ġustizzja rrifjutat li tilħaq l-istess konklużjoni fis-sentenza K.B. u F.S. fil-kuntest ta’ proċeduri kriminali li fihom il-persuni ssuspettati ma kinux informati b’mod tajjeb dwar id-drittijiet proċedurali tagħhom (b’mod partikolari tad-dritt tagħhom li ma jinkriminawx ruħhom) (64). Il-Qorti tal-Ġustizzja rrifjutat b’mod espliċitu li tittrasponi f’dan il-qasam legali l-prinċipji żviluppati skont id-Direttiva 93/13, filwaqt li spjegat “li r-relazzjonijiet legali li huma s-suġġett ta’ sistema intiża għall-protezzjoni tal-konsumaturi tant huma differenti, fuq dan il-punt, minn dawk inkwistjoni fil-kuntest tal-proċeduri kriminali […] li l-prinċipji żviluppati fil-qasam tal-klawżoli inġusti ma jistgħux jiġu sempliċement applikati fil-qasam tal-garanziji proċedurali fi proċeduri kriminali” (65).
80.      Fid-dawl ta’ dan, wieħed fejn għandu jqiegħed il-qasam legali inkwistjoni f’din il-kawża?
81.      Sabiex inwieġeb din il-mistoqsija, ikun utli li nfakkar li l-ispeċifiċità tal-“prinċipji żviluppati fil-qasam tal-klawżoli inġusti”, li sar aċċenn għalihom fis-sentenza K.B. u F.S., hija bbażata fuq in-neċessità identifikata mill-Qorti tal-Ġustizzja biex tissostitwixxi l-bilanċ bejn il-partijiet kif stabbilit mill-kuntratt b’ugwaljanza ġenwina, fejn din in-neċessità tirriżulta mill-pożizzjoni inferjuri tal-konsumaturi fir-rigward tal-għarfien u tas-saħħa tan-negozjar fil-konfront tal-bejjiegħ jew tal-fornitur.
82.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, sabiex l-eċċezzjoni tar-res judicata inkunsiderazzjoni tiġi “trasposta” fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur, għandu jiġi identifikat l-istess ratio legis jew wieħed simili.
83.      Kif sostniet il-Kummissjoni, fil-prinċipju ma hemm l-ebda dubju li r-regola stabbilita fl-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva tikkostitwixxi espressjoni ta’ politika leġiżlattiva robusta li tħeġġeġ il-protezzjoni tal-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku. Jiġifieri, kif diġà ġie osservat, wieħed miż-żewġ għanijiet prinċipali ta’ din il-leġiżlazzjoni (66) li l-leġiżlatur “kontinwament fittex u saħħaħ” (67). Filwaqt li elementi speċifiċi ta’ din il-protezzjoni ġew miżjuda waqt il-perijodu ta’ wara l-fatti tal-każ fil-kawża prinċipali, din l-enfasi kjarament eżistiet waqt iż-żmien materjali, kif ġie pprovat pereżempju mill-ħames premessa tat-Tielet Direttiva, li identifikat lill-passiġġieri bħala “kategorija partikolarment vulnerabbli ta’ vittmi potenzjali” (68).
84.      Dan l-għan jista’ kjarament jippermetti li jitqies fis-sens li jirrifletti ordni pubbliku partikolarment importanti permezz ta’ analoġija mal-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja li jikkonċernaw in-natura tal-politika ta’ protezzjoni tal-konsumaturi (ara l-punt 63 iktar ’il fuq).
85.      Jekk dan huwa aċċettat, wieħed jista’ jiddikjara b’mod ulterjuri li meta jiġu kkonċernati l-kriterji ta’ inqas “għarfien u saħħa ta’ negozjar”, invokati fil-kuntest tad-Direttiva 93/13, vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku huma, fil-fatt, f’sitwazzjoni iktar diffiċli mill-konsumaturi. Tabilħaqq, meta l-vittmi huma terzi ġenwini fil-konfront tal-vettura involuta fl-inċident (li hija, fil-fehma tiegħi, is-sitwazzjoni tipika), ma jkunux jafu l-identità tal-assiguratur (inqas u inqas il-kontenut tal-polza tal-assigurazzjoni) (69). Dan jista’ jwassal b’mod ulterjuri għas-suġġeriment li, mingħajr stħarriġ ġudizzjarju ex officio tan-natura eżekuttiva tal-klawżoli ta’ din il-polza, il-protezzjoni li huma intitolati għaliha dawn il-persuni tkun “inkompleta u insuffiċjenti” (70) (b’analoġija mal-konstatazzjonijiet magħmula fir-rigward ta’ kwistjonijiet li jaqgħu b’mod partikolari, taħt id-Direttiva 93/13).
86.      Madankollu, għar-raġunijiet li ġejjin, nagħti parir kontra din il-pożizzjoni.
87.      F’dan ir-rigward, l-ewwel, ma hemm l-ebda dubju li l-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku jistgħu jiltaqgħu ma’ sitwazzjonijiet diffiċli u traġiċi li fuqhom, bħala prinċipju, ma għandhom l-ebda kontroll (71). Din il-pożizzjoni vulnerabbli hija r-raġuni ewlenija għalfejn il-leġiżlatur tal-Unjoni saħħaħ progressivament l-aspetti varji tal-protezzjoni tagħhom. Madankollu, in-neċessità identifikata li tiġi protetta persuna f’sitwazzjoni ta’ vulnerabbiltà hija minnha nnifisha insuffiċjenti biex tiskatta obbligu li jeħtieġ lill-qrati nazzjonali jqajmu punt ta’ dritt ex officio. Dan, fil-fehma tiegħi, kjarament isegwi mis-sentenza K.B. u F.S., diskussa iktar ’il fuq, li, fil-qosor, ikkonċernat lil persuna ssuspettata b’attività kriminali li d-drittijiet proċedurali tagħha kienu nkisru mill-awtoritajiet tal-infurzar tal-liġi. Ma hemm l-ebda dubju li persuna li tiltaqa’ ma’ dawn l-awtoritajiet ser issib ruħha f’sitwazzjoni ta’ inferjorità relattiva, filwaqt li l-konsegwenzi għal din il-persuna ta’ aġir illegali tal-awtoritajiet tal-Istat jistgħu jkunu partikolarment serji. Minkejja dan, l-obbligu li jitwettaq eżami ex officio tad-difett proċedurali inkwistjoni ma jistax jiġi impost skont il-prinċipji li jirriżultaw mid-Direttiva 93/13 minħabba, essenzjalment, l-ispeċifiċità tal-kuntest li fih ġew żviluppati dawn il-prinċipji, kif ġie osservat iktar ’il fuq.
88.      F’dan ir-rigward, b’kuntrast mad-Direttiva 93/13 u kif sostna l-Gvern Taljan, essenzjalment, fis-seduta, ir-regoli fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur ma humiex intiżi biex iżommu bilanċ bejn id-drittijiet u l-obbligi kuntrattwali tal-partijiet u li jipprevjenu l-użu tal-klawżoli kuntrattwali, minħabba li l-klawżoli jikkawżaw, “kontra l-ħtieġa ta’ buona fede, […] żbilanċ sinifikanti fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt, bi ħsara għall-konsumatur” (72).
89.      Tabilħaqq, għalkemm l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva jeħtieġ in-nullità relattiva (in-nuqqas ta’ natura eżekuttiva fil-konfront tal-vittmi) ta’ ċerti klawżoli inklużi f’polza tal-assigurazzjoni, huwa jagħmel dan mhux biex jikkoreġi żbilanċ kuntrattwali bejn l-assiguratur u t-terz vittma (għaliex, f’sitwazzjoni tipika, sempliċement ma hemm l-ebda kuntratt bejn dawn iż-żewġ partijiet (73)), iżda biex jipproteġi lill-vittma kontra l-effetti legali ta’ dawn il-klawżoli (li jżommu lill-vittma milli tiġi kkumpensata għat-telf u għall-ħsarat ikkawżati) indipendentement minn xi relazzjoni kuntrattwali bejn dawn iż-żewġ partijiet. Din il-loġika protettiva speċifika hija partikolarment ovvja meta wieħed iqis il-parti tal-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva li teħtieġ in-nullità relattiva (nuqqas ta’ natura eżekuttiva) tad-dispożizzjonijiet statutorji bl-effetti ta’ esklużjoni deskritti f’din id-dispożizzjoni (u fil-punt 52 iktar ’il fuq) – dispożizzjonijiet statutorji li jeżistu, min-natura tagħhom stess, indipendentement mir-rieda tal-partijiet.
90.      B’konnessjoni ma’ dan, il-protezzjoni tat-terzi vittmi ma tfissirx li l-klawżoli (jew dispożizzjonijiet statutorji) li jeskludu, b’mod partikolari, it-trasport illegali mill-kopertura tal-assigurazzjoni, għandhom jitqiesu bħala illegali minnhom infushom. Għall-kuntrarju, il-fatt li rriżulta inċident mit-trasport illegali jibqa’, fil-fehma tiegħi, fattur rilevanti fir-relazzjoni bejn l-assiguratur u d-detentur tal-polza (għaliex l-effetti legali għandhom jiġu esklużi biss fir-rigward tal-vittma) (74).
91.      Meqjusa minn din il-perspettiva, il-loġika li tirregola l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13, minn naħa, u l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva, min-naħa l-oħra, hija pjuttost differenti fir-rigward tas-“sanzjoni” li huma jeħtieġu fir-rigward ta’ klawżoli kuntrattwali “problematiċi”. Filwaqt li d-dispożizzjoni preċedenti teħtieġ in-nullità tal-klawżola kuntrattwali inġusta, u possibbilment (fejn huwa neċessarju) tal-kuntratt kollu (minħabba l-illegalità inerenti tiegħu), dan ma huwiex ir-riżultat imfittex mill-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva, li jeħtieġ biss li ċerti klawżoli jitwaqqfu milli jipproduċu effetti legali fil-konfront tal-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku.
92.      Għal darba oħra, din id-differenza fil-loġika li ssostni l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 u l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva ma hijiex, f’termini assoluti, inkompatibbli mal-ipoteżi li għandu jkun meħtieġ stħarriġ ġudizzjarju ex officio sabiex jiġi żgurat li vittma hija protetta b’mod adegwat. Hemm, kif diġà ġie osservat, l-istess nuqqas ta’ simetrija ta’ informazzjoni (jekk mhux agħar) fir-relazzjoni bejn il-vittma u l-assiguratur meta mqabbel ma’ dawk li jaqgħu taħt id-Direttiva 93/13. Madankollu, din id-differenza hija, fil-fehma tiegħi, raġuni biżżejjed biex issostni l-argument li l-loġika protettiva speċifika għad-Direttiva 93/13, bl-implikazzjonijiet legali partikolari tagħha, sempliċement ma teżistix skont ir-regoli tal-Unjoni dwar l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur.
93.      It-tieni, indipendentement minn dan, infakkar li r-rekwiżit li jiġu injorati l-effetti tar-res judicata ġie marbut mill-Qorti tal-Ġustizzja mal-obbligu indirizzat lill-Istati Membri fl-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13. Din id-dispożizzjoni teħtieġ li l-Istati Membri jiżguraw li “jeżistu mezzi adegwati u effettivi biex jipprevjenu li jibqgħu jintużaw klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi mal-konsumaturi mill-bejjiegħa jew fornituri” (enfasi miżjuda). L-ebda obbligu ta’ dan it-tip ma hu impost fir-rigward ta’ klawżoli ta’ esklużjoni bħal din inkwistjoni f’din il-kawża, kif osservat mill-Gvern Taljan u mill-Gvern Finlandiż u kif irrikonoxxut mill-Kummissjoni.
94.      Tabilħaqq, l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva jeħtieġ it-teħid ta’ “miżuri neċessarji biex jassigura li kull dispożizzjoni statutorja jew kull klawsola kontrattwali li tkun tinstab fil-polza ta’ l-assigurazzjoni” li teskludi, b’mod partikolari, it-trasportazzjoni illegali mill-kopertura tal-assigurazzjoni “[…] titqies nulla fir-rigward ta’ pretensjonijiet minn partijiet terzi li kienu vittmi ta’ inċident” (enfasi miżjuda). Dan il-kliem huwa kjarament iktar viċin dak li huwa sanċit mill-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 (75), minħabba li t-tnejn li huma intiżi biex jiżguraw li l-klawżola inkwistjoni ma tipproduċix effetti vinkolanti (tal-inqas) fil-konfront tal-parti vulnerabbli kkonċernata (f’każ partikolari).
95.      B’kuntrast, l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva huwa nieqes mid-dimensjoni iktar sistematika u dissważiva tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13, li jħeġġeġ lill-Istati Membri biex jiżguraw li l-użu ta’ klawżoli inġusti jkun ipprevenut (b’mod ġenerali). Ikkunsidrata minn din il-perspettiva, l-eċċezzjoni tar-res judicata tista’ tinftiehem fis-sens li tissodisfa l-funzjoni ta’ deterrent għall-bejjiegħa jew għall-fornituri milli jinkludu klawżoli kuntrattwali inġusti peress li tiċħadilhom il-benefiċċju ta’ ċertezza legali li altrimenti jsegwi min-natura finali ta’ determinazzjoni ġudizzjarja favurihom (determinazzjoni magħmula mingħajr eżami dwar jekk il-klawżola rilevanti hijiex inġusta fis-sens tad-Direttiva 93/13). Din id-dimensjoni ma tinsabx fl-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva għaliex, kif diġà ġie osservat, l-għan li għandu jiġi ssodisfatt minnha huwa li jiġi żgurat li terz vittma, li (tipikament) ma għandu l-ebda relazzjoni kuntrattwali mal-assiguratur, jiġi kkumpensat minn dan tal-aħħar, indipendentement minn xi klawżola ta’ esklużjoni. B’kuntrast, din id-dispożizzjoni ma hijiex intiża biex timponi
projbizzjoni fuq il-klawżoli ta’ esklużjoni kollha.
96.      Minħabba li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tikkonċerna r-rekwiżit ta’ bdil tar-res judicata hija marbuta ma’ dan l-aspett speċifiku preventiv u sistematiku tas-sistema tad-Direttiva 93/13 (biex jiġi żgurat li klawżoli inġusti ma jintużawx b’mod ġenerali, flimkien mal-esklużjoni tal-effetti legali tagħhom f’każ partikolari) u li din il-pożizzjoni tikkostitwixxi eċċezzjoni għar-regola prinċipali li abbażi tagħha n-natura finali ta’ determinazzjoni ġudizzjarja għandha tiġi rrispettata, inqis li l-bdil tar-res judicata ma jistax ikun meħtieġ fiċ-ċirkustanzi tal-każ fil-kawża prinċipali fejn l-ebda għan simili sistematiku ma għandu jiġi ssodisfatt (76).
97.      It-tielet u l-aħħar nett, jidhirli li meta l-Qorti tal-Ġustizzja  tirrikjedi pass daqshekk importanti daqs eżami ex officio (u, fin-nuqqas tiegħu, il-bdil tar-res judicata) f’sitwazzjoni li, bħala prinċipju, taqa’ fl-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri (fin-nuqqas ta’ xi dispożizzjoni leġiżlattiva fuq il-kwistjoni), hija neċessarjament invokat ir-rwol speċifiku tal-konsumaturi fil-funzjonament tas-suq intern (fil-kisba ta’ oġġetti u servizzi) (77) kif ukoll fuq il-premessa li n-nuqqas ta’ għarfien tagħhom dwar ir-regoli applikabbli jista’ jżommhom lura milli jixtru oġġetti jew servizzi fi Stat Membru ieħor (78). Fl-istess ħin, l-eżistenza ta’ regoli armonizzati dwar klawżoli inġusti kienet identifikata bħala għodda importanti biex tinżamm il-kompetizzjoni mingħajr distorsjoni (79) u biex tiżdied il-kompetizzjoni fost il-fornituri, u sussegwentement tiżdied l-għażla disponibbli għall-konsumaturi (80).
98.      Leġiżlazzjoni fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur hija wkoll, ċertament, għodda li tikkontribwixxi għall-funzjonament tas-suq intern u, iktar partikolarment, għall-moviment liberu ta’ vetturi u persuni, kif irrikonoxxut fid-direttivi rispettivi (81). Madankollu, ġie rrikonoxxut ukoll li din l-armonizzazzjoni, filwaqt li ssegwi l-għan doppju rrilevat fil-punt 49 iktar ’il fuq (li jiġi żgurat il-moviment liberu ta’ vetturi u ta’ persuni li jkunu qegħdin jiġu ttrasportati fihom u sabiex jiġi ggarantit it-trattament paragunabbli tal-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku), hija ffokata primarjament fuq il-protezzjoni tal-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku, li huwa wkoll l-għan iddikjarat (preċedentement eżistenti) tal-kontrolli fil-fruntieri tal-kopertura tal-assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur (eżistenti preċedentement) (82). Fuq l-istess raġunament, fis-seduta l-Kummissjoni osservat li l-obbligu ta’ kopertura obbligatorja (li jiġi żgurat li l-vetturi kollha bbażati b’mod normali fit-territorju ta’ Stat Membru partikolari jkunu assigurati għar-responsabbiltà ċivili) (83) u d-dritt ta’ azzjoni dirett li l-vittmi għandu jkollhom kontra l-assiguratur tal-persuna responsabbli (rekwiżit li ġie miżjud sussegwentement għall-fatti fil-kawża prinċipali) (84) jikkostitwixxu l-elementi ċentrali tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni.
99.      Mingħajr preġudizzju għall-importanza ta’ dan l-għan u għas-sofferenza personali li l-inċidenti tat-traffiku jikkawżaw lill-vittmi, jidhirli li dan ir-ratio legis, għalkemm għal darba oħra jikkonċerna s-suq intern, ma huwiex sanċit fid-dettall għat-twettiq tal-għan tas-suq intern daqs fil-każ tal-armonizzazzjoni mfittxija mid-Direttiva 93/13 (li, kif ġie spjegat, iżżid direttament u immedjatament it-tranżazzjonijiet kummerċjali). Dan ir-ratio legis huwa, minkejja kollox u għal darba oħra, sempliċement differenti minn dak li huwa intiż biex jikseb. Dan, flimkien mad-deroga eċċezzjonali msemmija preċedentement li tirrappreżenta ex lege r-rekwiżit kemm ta’ eżami ex officio kif ukoll il-bdil tar-res judicata, jipprovdu ġustifikazzjoni ulterjuri għalfejn dawn id-derogi żviluppati skont, b’mod partikolari, id-Direttiva 93/13 ma għandhomx jiġu estiżi għall-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur.
100. Għal dawn ir-raġunijiet kollha, u minħabba li l-leġiżlatur ma għażilx li jinkludi, fil-kuntest leġiżlattiv tal-aħħar, dispożizzjoni dwar il-kamp ta’ applikazzjoni tal-istħarriġ ġudizzjarju, jiena tal-fehma li jekk jirriżultax obbligu li jitwettaq eżami ex officio huwa indirizzat aħjar mil-lenti tal-prinċipju ta’ effettività (u ta’ ekwivalenza), kif mifhum b’mod tradizzjonali u rrilevat fil-punt 58 iktar ’il fuq. Skont dan l-approċċ, l-obbligu tal-qrati li jqajmu l-kwistjoni ex officio jirriżulta biss fejn l-eżami tar-regola applikabbli tal-proċedura jwassal għall-konklużjoni li l-vittma kkonċernata ma ngħatatx opportunità ġenwina li tinvoka tali eċċezzjoni quddiem qorti nazzjonali. L-istess kunsiderazzjonijiet għandhom konsegwentement japplikaw mutatis mutandis għall-kwistjoni dwar jekk l-effetti tar-res judicata għandhomx jiġu injorati fejn in-nullità relattiva ta’ klawżola bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma tiġix mistħarrġa, għaliex, kif ġie spjegat iktar ’il fuq, iż-żewġ aspetti huma marbuta fil-qrib.
101. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, u bħala risposta għall-ewwel domanda preliminari, jiena tal-fehma li l-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li, minħabba l-fatt li sentenza kisbet l-awtorità ta’ res judicata, tipprevjeni lil parti milli tinvoka għall-ewwel darba, fi stadju sussegwenti tal-istess proċeduri ġudizzjarji, eċċezzjoni li klawżola, inkluża fil-polza tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur, hija nulla (nieqsa min-natura eżekuttiva) fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, sakemm l-ebda regola ta’ liġi proċedurali nazzjonali ma għamlitha eċċessivament diffiċli jew impossibbli għal din il-parti biex tinvoka din l-eċċezzjoni
fi stadju preċedenti tal-proċedura, li fih din il-kwistjoni setgħet tiġi eżaminata mill-qrati nazzjonali.
c)      Is-sitwazzjoni ta’ “passività kompleta” ta’ parti
102. Għall-kompletezza, u fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja ma taqbilx mal-analiżi preċedenti, ser nirritorna preżentement għat-tieni domanda preliminari li biha l-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-evalwazzjoni tal-obbligu li jiġu injorati l-effetti tar-res judicata skont id-dritt nazzjonali – fil-każ li dan l-obbligu jiġi stabbilit – hijiex affettwata mill-fatt li, skont il-qorti tar-rinviju, l-appellanti fil-kawża prinċipali aġixxew b’mod “kompletament passiv” meta naqsu milli jikkontestaw l-applikabbiltà tal-klawżola ta’ esklużjoni fi stadju preċedenti tal-proċedura ġudizzjarja.
103. Ir-risposta għal din id-domanda preliminari hija, fil-fehma tiegħi, pjuttost ċara.
104. L-ewwel nett, il-kunċett ta’ “passività totali” (jew “passività kompleta”) ġie żviluppat fis-sentenza Asturcom Telecomunicaciones u ġurisprudenza sussegwenti fil-kuntest tal-obbligu eċċezzjonali li jiġu injorati l-effetti nazzjonali tar-res judicata (85). Kif tosserva l-qorti tar-rinviju, dan ifisser, b’mod iktar speċifiku “eċċezzjoni għal din l-eċċezzjoni”. Bħala spjegazzjoni, fejn l-obbligu eċċezzjonali għal qorti biex tinjora l-effetti tar-res judicata sabiex tipproteġi lil konsumatur jirriżulta bħala prinċipju, iżda dan il-konsumatur baqa’, fil-proċeduri kkonċernati, kompletament passiv, l-obbligu li tiġi injorata l-awtorità tar-res judicata ma japplikax u s-sitwazzjoni tmur lura għas-sitwazzjoni standard li fiha l-effetti tar-res judicata jibqgħu sħaħ.
105. Madankollu, u t-tieni nett, ma huwiex ċar għal kollox għalija liema ċirkustanzi jistgħu jwasslu biex tali sitwazzjoni standard tiġi effettivament “irkuprata”, peress li l-obbligu li titqajjem ex officio n-natura possibbilment inġusta ta’ klawżoli kuntrattwali jidher li japplika fi kwalunkwe stadju tal-proċeduri ġudizzjarji, li tirrendi bħala prinċipju irrilevanti l-“passività” tal-konsumatur, tal-inqas fil-proċeduri ġudizzjarji li għadhom pendenti (bħal dawk fil-kawża prinċipali f’dan il-każ).
106. Madankollu, f’dawn iċ-ċirkustanzi ma huwiex neċessarju li din il-kwistjoni tiġi diskussa ulterjorment għaliex, it-tielet nett, is-sitwazzjoni ta’ “passività kompleta” fis-sens tal-ġurisprudenza rilevanti kjarament ma seħħitx.
107. Tabilħaqq, dan il-kunċett jindika konsumatur li kien letteralment assenti mill-proċeduri u ma jiddefendix il-kawża tiegħu. Ma jindikax konsumatur li jipparteċipa b’mod attiv fil-proċeduri, minkejja li ma jqajjimx il-punt tad-dritt ikkontestat. Fi kliem ieħor, ma jindikax in-nuqqas tal-parti kkonċernata milli tinvoka eċċezzjoni speċifika fil-proċeduri, iżda pjuttost jindika n-nuqqas li tidher f’dawn il-proċeduri għal kollox. Għal din il-kwistjoni, jekk dan il-kunċett kellu jindika n-nuqqas li tiġi invokata eċċezzjoni speċifika, l-obbligu tal-qrati nazzjonali li jinvokaw din l-eċċezzjoni ex officio jsir mingħajr bżonn (86).
108. F’dan ir-rigward, mid-deċiżjoni tar-rinviju jsegwi li l-appellanti fil-kawża prinċipali pparteċipaw b’mod attiv fl-istadji preċedenti ta’ dawn il-proċeduri, minkejja li ma qajmux l-allegata illegalità tal-klawżola ta’ esklużjoni. Skont dawn iċ-ċirkustanzi, huma ma jistgħux jitqiesu li baqgħu “kompletament passivi” fis-sens stabbilit iktar ’il fuq.
d)      Kumment finali: sovrappożizzjoni possibbli bejn iż-żewġ oqsma kkonċernati
109. Qabel ma nikkonkludi l-analiżi tiegħi, jeżisti l-aħħar aspett sistematiku jew kuntestwali li għandu jiġi indirizzat li jikkonċerna, kif ġie indikat iktar ’il fuq, ir-rabta possibbli bejn il-leġiżlazzjoni fil-qasam tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur u d-Direttiva 93/13.
110. Ma hemm l-ebda dubju, fil-fehma tiegħi, li l-poloz tal-assigurazzjoni f’dan il-qasam jistgħu, b’mod ġenerali, jiġu kklassifikati bħala kuntratti konklużi mal-konsumaturi fis-sens tad-Direttiva 93/13, fejn il-kundizzjonijiet applikabbli għal tali klassifikazzjoni huma ssodisfatti, kif ġie osservat bħala prinċipju mill-Kummissjoni fis-sottomissjonijiet tagħha bil-miktub kif ukoll mill-Gvern Taljan fis-seduta.
111. Barra minn dan, il-fatti tal-każ fil-kawża prinċipali juru li jista’ jkun hemm sitwazzjonijiet li fihom terz vittma huwa wkoll il-parti fil-kuntratt tal-assigurazzjoni rilevanti li, jekk il-kundizzjonijiet applikabbli huma ssodisfatti, jagħmel lill-kuntratt “eliġibbli” li jaqa’ fil-portata tad-Direttiva 93/13 (87).
112. F’dawn iċ-ċirkustanzi, tista’ tirriżulta ċerta diskrepanza fis-sens tal-għażliet proċedurali li ser ikunu miftuħin għal tali parti, għall-kuntrarju ta’ vittmi oħrajn ta’ inċidenti tat-traffiku. Tabilħaqq, vittma li hija wkoll detentriċi ta’ polza ser tkun awtomatikament intitolata li tinvoka l-iżviluppi proċedurali fir-rigward tal-eżami ex officio jew il-bdil tar-res judicata żviluppati skont id-Direttiva 93/13, sakemm għal darba oħra l-polza tal-assigurazzjoni inkwistjoni tissodisfa l-kundizzjonijiet biex tiġi kklassifikata bħala kuntratt bejn konsumatur u bejjiegħ jew fornitur (fis-sens ta’ din id-direttiva). Għall-kuntrarju, din l-għażla ma hijiex ser tkun miftuħa għal vittmi oħrajn jekk dawn il-kundizzjonijiet ma humiex issodisfatti jew jekk il-vittma ma hijiex id-detentriċi tal-polza (88).
113. Ma naħsibx li dan jaffettwa r-riżultat tal-analiżi preċedenti.
114. Qabel kollox, kwalunkwe eċċezzjoni li tista’ potenzjalment tiġi invokata skont id-Direttiva 93/13 ikollha tiġi mfassla, għal raġunijiet ċari, fid-dawl tan-natura possibbilment inġusta fis-sens ta’ din id-direttiva. Dan l-aspett tal-eżami tal-klawżola kuntrattwali partikolari huwa wkoll kjarament differenti minn dawk irregolati, b’mod partikolari, mill-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva (89).
115. Minkejja dan, il-fatt li vittma ta’ inċident tat-traffiku, li hija d-detentriċi tal-polza u konsumatur fis-sens tad-Direttiva 93/13, tista’ teoretikament tinvoka din id-direttiva sabiex jiskattaw il-konsegwenzi proċedurali speċifiċi li jirriżultaw minnha (sabiex tikseb eżami ġdid ta’ klawżola partikolari f’polza tal-assigurazzjoni) – fejn tali għażla proċedurali ma hijiex miftuħa għal vittmi oħrajn – ma huwiex minnu nnifsu raġuni biex “tiġi esportata” l-eċċezzjoni tar-res judicata mill-qasam kopert bid-Direttiva 93/13 għall-qasam inkunsiderazzjoni f’din il-kawża (sabiex tiġi evitata l-inugwaljanza possibbli fit-trattament proċedurali tal-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku). Tali diskrepanza proċedurali hija minflok kontinġenza li tirriżulta mis-sovrappożizzjoni ta’ żewġ sistemi regolatorji fiċ-ċirkustanzi partikolari ta’ każ partikolari. Għall-kuntrarju, din ma hijiex raġuni biex jiġu estiżi l-prinċipji li ġew żviluppati f’qasam wieħed tal-liġi, permezz ta’ riferiment għall-karatteristiċi speċifiċi tiegħu, għal qasam ta’ liġi ieħor li fih ma jeżistux dawn il-karatteristiċi.
V.      Konklużjoni
116. Nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi lill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja) kif ġej:
L-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva tal-Kunsill 84/5/KEE tat‑30 ta’ Diċembru 1983 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ l-użu ta’ vetturi bil-mutur
għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li, minħabba l-fatt li sentenza kisbet l-awtorità ta’ res judicata, tipprekludi lil parti milli tinvoka għall-ewwel darba fi stadju sussegwenti tal-istess proċeduri ġudizzjarji, eċċezzjoni li klawżola, inkluża fil-polza tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur, hija nulla (nieqsa min-natura eżekuttiva) fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, sakemm l-ebda regola ta’ liġi proċedurali nazzjonali ma għamlitha eċċessivament diffiċli jew impossibbli għal din il-parti biex tinvoka din l-eċċezzjoni fi stadju preċedenti tal-proċedura li fih din il-kwistjoni setgħet tiġi eżaminata mill-qrati nazzjonali.
1      Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
2      It-Tieni Direttiva tal-Kunsill tat‑30 ta’ Diċembru 1983 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ l-użu ta’ vetturi bil-mutur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 7, p. 3) (iktar ’il quddiem it-“Tieni Direttiva”).
3      Il-verżjoni bil-lingwa Ingliża ta’ din id-dispożizzjoni tagħmel riferiment għall-obbligu li jiġi żgurat li l-klawżoli inkwistjoni jkunu “deemed to be void in respect of claims by third parties who have been victims of an accident”; il-verżjoni bil-lingwa Franċiża tagħmel riferiment għal kwalunkwe dispożizzjoni jew klawżola li għandha tkun “réputée sans effet en ce qui concerne le recours des tiers victimes d’un sinistre”. Kif ser nispjega iktar tard, dan l-obbligu għalhekk ma huwiex intiż biex jikseb in-nullità (f’termini assoluti) tad-dispożizzjoni jew tal-klawżola inkwistjoni, iżda pjuttost biex jiżgura li hija ma tipproduċi l-ebda effetti legali fir-rigward ta’ ċerta kategorija ta’ persuni. Jidhirli li, f’ċerti ordinamenti ġuridiċi, din is-sitwazzjoni tista’ tiġi indikata bħala “nullità riżervata” jew “nuqqas ta’ natura eżekuttiva”.
4      Direttiva 2009/103/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Settembru 2009 dwar l-assigurazzjoni kontra responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni kontra din ir-responsabbiltà (ĠU 2009, L 263, p. 11), b’mod partikolari l-Artikolu 13(1)(c) tagħha.
5      Id-Direttiva 2009/103 kkodifikat sistema frammentata li kienet evolviet progressivament permezz ta’ diversi direttivi, elenkati fil-premessa 1 tagħha. Dawn id-direttivi preċedenti rregolaw aspetti differenti tas-sistema ta’ assigurazzjoni għar-responsabbiltà fir-rigward ta’ vetturi bil-mutur, u, skont id-data ta’ inċident, jistgħu japplikaw b’mod parallel f’każ partikolari. Ara, pereżempju, is-sentenza tal‑14 ta’ Settembru 2017, Delgado Mendes (C‑503/16, EU:C:2017:681, punt 31).
6      Inżid ngħid li t-Tieni Direttiva tapplika flimkien mal-Ewwel u mat-Tielet Direttivi, indikati fil-punti 5 u 12 iktar ’l quddiem, minħabba d-data tal-inċident.
7      Ara s-sentenzi tad‑9 ta’ April 2024, Profi Credit Polska (Ftuħ mill-ġdid ta’ proċedura ċivili magħluqa permezz ta’ sentenza definittiva) (C‑582/21, iktar ’il quddiem is-“sentenza Profi Credit Polska (Ftuħ mill-ġdid ta’ proċedura ċivili magħluqa permezz ta’ sentenza definittiva))”, EU:C:2024:282), u tat‑18 ta’ Diċembru 2025, Soledil (C-320/24, iktar ’il quddiem is-“sentenza Soledil”, EU:C:2025:993).
8      Direttiva tal-Kunsill ta’ l‑24 ta’ April 1972 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ l-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar ta’ l-obbligu ta’ assigurazzjoni kontra din ir-responsabbiltà (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 10) (iktar ’il quddiem l-“Ewwel Direttiva”).
9      It-Tielet Direttiva tal-Kunsill ta’ l‑14 ta’ Mejju 1990 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ l-użu ta’ vetturi bil-mutur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 249) (iktar ’il quddiem it-“Tielet Direttiva”).
10      Kif nifhimha jiena, it-talba ta’ Cattolica għalhekk tikkonċerna r-rimbors, mill-qraba ta’ PA, tas-somom effettivament imħallsa lilhom kif ukoll sentenza dikjaratorja li Cattolica ma kinitx meħtieġa li tħallashom xi somom pendenti. Il-klassifikazzjoni speċifika ta’ dawn iż-żewġ aspetti tal-azzjoni tidher fi kwalunkwe każ li hija irrilevanti għall-finijiet ta’ evalwazzjoni ta’ dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari.
11      Digriet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tat‑8 ta’ April 2025, Società Cattolica di Assicurazione (C‑17/25, EU:C:2025:276, punti 6 u 7).
12      Direttiva tal-Kunsill tal‑5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288, rettifika fil-ĠU 2023, L 17, p. 100).
13      Sentenzi tas‑16 ta’ Lulju 2020, Governo della Repubblica italiana (Status ta’ maġistrati Taljani) (C-658/18, EU:C:2020:572, punt 61 u l-ġurisprudenza ċċitata), u tad‑29 ta’ Lulju 2024, Valančius (C‑119/23, EU:C:2024:653, punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata).
14      Ara, pereżempju, is-sentenza tat‑18 ta’ Diċembru 2025, Procura della Repubblica presso il Tribunale di Firenze (C‑325/24, EU:C:2025:989, punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
15      Jew fil-każ li l-problema tkun ipotetika jew fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex l-informazzjoni fattwali u legali neċessarja biex tipprovdi risposta utli; ara, pereżempju, ibidem, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata.
16      Ara, pereżempju, il-konklużjonijiet tiegħi fi Profi Credit Polska (Ftuħ mill-ġdid ta’ proċedura ċivili magħluqa permezz ta’ sentenza definittiva)  (C-582/21, iktar ’il quddiem il-“konklużjonijiet tiegħi fi Profi Credit Polska”, EU:C:2023:674, punti 85 sa 87 u l-ġurisprudenza ċċitata).
17      Sentenza tas‑7 ta’ Awwissu 2018, Smith (C‑122/17, EU:C:2018:631, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata), li tikkonċerna t-Tielet Direttiva.
18      Sentenzi tat‑30 ta’ Settembru 2003, Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513, punti 50 sa 53), u tad‑19 ta’ April 2007, Farrell (C‑356/05, iktar ’il quddiem is-“sentenza Farrell”, EU:C:2007:229, punti 40 sa 43); ara wkoll il-konklużjonijiet tiegħi f’Soledil (C‑320/24, EU:C:2025:469, punt 83) u f’Centro Petroli Roma – II (C‑386/24, EU:C:2025:775, punti 44 sa 48).
19      Ara l-punt 39 u n-nota ta’ qiegħ il-paġna 17 iktar ’il fuq.
20      Ara l-punt (d) tat-Taqsima 3 ta’ din is-subtaqsima f’dawn il-konklużjonijiet.
21      Ara, pereżempju, is-sentenza tat‑30 ta’ April 2025, Nastolo (C‑370/24, iktar ’il quddiem is-“sentenza Nastolo”, EU:C:2025:300, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
22      Sentenza tat‑12 ta’ Frar 2026, Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2026:89, punti 33 u 36 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara l-Artikolu 1 tat-Tielet Direttiva (preżentement l-Artikolu 12(1) tad-Direttiva 2009/103).
23      Ara, pereżempju, is-sentenza tad-19 ta’ Settembru 2024, Matmut (C-236/23, iktar ’il quddiem is-“sentenza Matmut”, EU:C:2024:761, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara, wkoll, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mengozzi f’Churchill Insurance Company and Evans  (C-442/10, iktar ’il quddiem il-“konklużjonijiet f’Churchill Insurance Company”, EU:C:2011:548, punt 23).
24      Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar f’Matmut (C-236/23, EU:C:2024:560, punti 47 sa 53).
25      Sentenza tal-1 ta’ Diċembru 2011, Churchill Insurance Company and Evans  (C-442/10, iktar ’il quddiem is-“sentenza Churchill Insurance Company”, EU:C:2011:799, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
26      Ibidem, punt 34 u l-ġurisprudenza ċċitata.
27      Ara, pereżempju, is-sentenza Matmut, punt 34.
28      Is-sentenzi Churchill Insurance Company, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata, u Matmut, punti 36 u 46 u l-ġurisprudenza ċċitata.
29      Għal dawn il-finijiet, ma hemm l-ebda bżonn ta’ kumment dwar id-diffikultajiet li twassal għalihom din id-distinzjoni, kif ġie nnotat pereżempju fil-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Biondi fi Stichting Koskea (C‑490/24, iktar ’il quddiem il-“konklużjonijiet fi Stichting Koskea”, EU:C:2025:735, punti 14 sa 16), u l-konklużjonijiet Churchill Insurance Company,  punti 15 sa 17.
30      Ara, pereżempju, is-sentenzi Matmut, punt 64 u l-ġurisprudenza ċċitata, u tat‑23 ta’ Ottubru 2012, Marques Almeida (C‑300/10, EU:C:2012:656, punti 32 u 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
31      Is-sentenza Farrell, punt 36. Dan il-każ involva lil passiġġier li kien ġenwinament terz vittma (iżda mhux il-parti assigurata).
32      Sentenza tat‑30 ta’ Ġunju 2005, Candolin et (C‑537/03, EU:C:2005:417, punt 35, flimkien mal-punti 11 u 12). Il-Qorti tal-Ġustizzja ma kinitx espliċita dwar jekk il-proprjetarju (vittma u passiġġier) kienx ukoll il-parti assigurata, iżda din iċ-ċirkustanza ma dehritx li hija rilevanti għall-konklużjoni milħuqa f’din is-sentenza.
33      Sentenza Churchill Insurance Company, punti 32 sa 36 u 44.
34      Li abbażi tagħha, fejn din in-nullità ma tistax tiġi invokata, l-assiguratur jista’ jikseb rimbors tas-somom kollha li tħallsu lil tali passiġġier li kien il-vittma f’inċident tat-traffiku. Din ir-risposta kienet suġġetta għall-identifikazzjoni ta’ abbuż possibbli tad-drittijiet. Ara s-sentenza Matmut, b’mod partikolari l-punti 61 u 66.
35      Sentenza Profi Credit Polska (Ftuħ mill-ġdid ta’ proċedura ċivili magħluqa permezz ta’ sentenza definittiva), punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata.
36      Ara, pereżempju, is-sentenzi Soledil, punt 32, u tal‑24 ta’ Ottubru 2018, XC et (C‑234/17, EU:C:2018:853, punt 52 u l-ġurisprudenza ċċitata).
37      Sentenzi Profi Credit Polska (Ftuħ mill-ġdid ta’ proċedura ċivili magħluqa permezz ta’ sentenza definittiva), punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata, u tas‑16 ta’ Jannar 2025, Baltic Container Terminal (C‑376/23, EU:C:2025:20, punt 73 u l-ġurisprudenza ċċitata).
38      Għall-eċċezzjonijiet żviluppati fuq il-prinċipju ta’ ekwivalenza, ara l-konklużjonijiet tiegħi fi Profi Credit Polska (Ftuħ mill-ġdid ta’ proċedura ċivili magħluqa permezz ta’ sentenza definittiva), punti 42 sa 50.
39      Sentenza tat‑18 ta’ Lulju 2007, Lucchini (C‑119/05, EU:C:2007:434, punt 63). Il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat in-natura eċċezzjonali ta’ din il-konstatazzjoni fis-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2014, Impresa Pizzarotti (C‑213/13, EU:C:2014:2067, punt 61).
40      Ara, fil-qasam tat-taxxa fuq il-valur miżjud, is-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2020, UR (ir-responsabbiltà tal-avukati għall-VAT)  (C‑424/19, EU:C:2020:581, punti 32 sa 34 u l-ġurisprudenza ċċitata); fil-qasam tal-għajnuna mill-Istat, sentenza tal‑11 ta’ Novembru 2015, Klausner Holz Niedersachsen (C‑505/14, EU:C:2015:742, punti 43 sa 46); u, fil-qasam tal-politika agrikola komuni, is-sentenza tas‑7 ta’ April 2022, Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, punti 102 sa 105).
41      Is-sentenza Soledil, punt 22 u l-ġurisprudenza ċċitata.
42      Ibidem, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata.
43      Ara, pereżempju, is-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punti 54 u 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
44      Sentenza tas‑17 ta’ Mejju 2022, Ibercaja Banco (C‑600/19, iktar ’il quddiem is-“sentenza Ibercaja Banco”, EU:C:2022:394, punt 50).
45      “Meta [huma] jkollh[om] l-elementi tad-dritt u ta’ fatt meħtieġa għal dan il-għan”; is-sentenza Soledil, punt 24 u l-ġurisprudenza ċċitata. Għal sitwazzjonijiet meta l-qrati nazzjonali ma jkollhomx għad-dispożizzjoni tagħhom dawn l-elementi rilevanti, ara s-sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2019, Profi Credit Polska (C‑419/18 u C‑483/18, EU:C:2019:930, punt 77).
46      Ara s-sentenzi Ibercaja Banco, punti 57 sa 59, u Profi Credit Polska (Ftuħ mill-ġdid ta’ proċedura ċivili magħluqa permezz ta’ sentenza definittiva), punt 83.
47      Is-sentenzi Soledil, punt 29, u tas‑17 ta’ Mejju 2022, Unicaja Banco (C‑869/19, iktar ’il quddiem is-“sentenza Unicaja Banco”, EU:C:2022:397, punt 29). Il-Qorti tal-Ġustizzja indikat ħafna drabi l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 flimkien mal-premessa numru erbgħa u għoxrin ta’ din id-direttiva li tiddikjara l-istess ħsieb.
48      Sentenzi tat‑18 ta’ Frar 2016, Finanmadrid EFC (C‑49/14, EU:C:2016:98); tas‑26 ta’ Jannar 2017, Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60); tas‑17 ta’ Mejju 2022, SPV Project 1503 et (C‑693/19 u C‑831/19, EU:C:2022:395); f’Ibercaja Banco; tat‑18 ta’ Jannar 2024, Getin Noble Bank et (Stħarriġ ex officio tan-natura inġusta tal-klawżoli) (C‑531/22, EU:C:2024:58); u tad‑29 ta’ Frar 2024, Investcapital (C‑724/22, EU:C:2024:182). B’kuntrast ma’ dawk il-kawżi, is-sentenza Unicaja Banco ma kinitx tikkonċerna l-infurzar ta’ obbligi ta’ konsumaturi iżda minflok, azzjoni ta’ konsumatur li titlob dikjarazzjoni li klawżola f’kuntratt ta’ ipoteka kienet nulla u għar-rimbors tas-somom li tħallsu abbażi tagħha b’mod żbaljat.
49      Sentenza Soledil, b’mod partikolari l-punti 36 sa 39, flimkien mal-punti 11 sa 17 tagħha.
50      Is-sentenza Soledil, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata.
51      Ara l-ħames premessa tat-Tielet Direttiva.
52      Bl-istess mod, kif diġà ġie osservat, ma hemm xejn fil-proċess li jindika li l-bżonn li ma jitqisux l-effetti tar-res judicata jista’ jiġi ġġustifikat permezz tal-prinċipju ta’ ekwivalenza.
53      Infakkar li mhux il-forom kollha ta’ stħarriġ ġudizzjarju jistgħu jipprevjenu stħarriġ ġudizzjarju sussegwenti, iżda wieħed biss li jissodisfa ċerti kundizzjonijiet, kif spjegat, b’mod partikolari, fis-sentenza tad‑29 ta’ Frar 2024, Investcapital (C‑724/22, EU:C:2024:182, punt 45), u kif tfakkar fis-sentenza Soledil, punt 35.
54      Kif kien ikkjarifikat b’mod partikolari fis-sentenza Soledil; ara, wkoll, is-sentenza Unicaja Banco (fuq l-aħħar aspett ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna numru 48 iktar ’il fuq).
55      Ara n-noti ta’ qiegħ il-paġna 43 u 44 iktar ’il fuq u l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Richard de la Tour f’Ararat (C‑156/23, EU:C:2024:413, punt 44).
56      Sentenza tat‑3 ta’ Lulju 2025, C. et (C-582/23, EU:C:2025:518, punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
57      Il-Gvern Taljan osserva waqt is-seduta li, skont id-dritt nazzjonali applikabbli, il-qrati nazzjonali huma meħtieġa li jqajmu l-kwistjoni tan-nullità (jew għal darba oħra, kif nifhimha jiena, tan-nuqqas tan-natura eżekuttiva) tal-klawżola ta’ esklużjoni inkwistjoni ex officio u li dak l-obbligu nkiser fl-istadji iktar bikrija tal-kawża prinċipali.
58      Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal‑14 ta’ Diċembru 1995, van Schijndel u van Veen (C‑430/93 u C‑431/93, EU:C:1995:441, punti 16 sa 22); tas‑7 ta’ Ġunju 2007, van der Weerd et (C-222/05 sa C-225/05, EU:C:2007:318, punt 41); u tat‑22 ta’ Ġunju 2023, K.B. u F.S.  (konstatazzjoni ex officio ta’ ksur fil-qasam kriminali) (C‑660/21, iktar ’il quddiem is-“sentenza K.B. u F.S.”, EU:C:2023:498, punt 53).
59      Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Richard de la Tour f’Ararat (C‑156/23, EU:C:2024:413, punt 44).
60      Fir-rigward tad-Direttiva 2008/48/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑23 ta’ April 2008 dwar ftehim ta’ kreditu għall-konsumatur u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 87/102/KEE (ĠU 2008, L 133, p. 66, rettifiki fil-ĠU 2009, L 207, p. 14, ĠU 2010, L 199, p. 40, ĠU 2011, L 234, p. 46), ara s-sentenzi tal‑21 ta’ April 2016, Radlinger u Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, punti 62 sa 74), u tal‑5 ta’ Marzu 2020, OPR-Finance (C‑679/18, EU:C:2020:167, punti 17 sa 24).
61      Sentenza tas‑17 ta’ Ottubru 2024, Ararat (C‑156/23, EU:C:2024:892, punt 50).
62      Sentenza tat‑8 ta’ Novembru 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Stħarriġ exofficio tad-detenzjoni) (C‑704/20 u C‑39/21, EU:C:2022:858, punti 85 sa 90 u 94).
63      Sentenza tal‑4 ta’ Ottubru 2024, Ministerstvo vnitra České republiky, Odbor azylové a migrační politiky (C‑406/22, EU:C:2024:841, punti 93 sa 98).
64      Is-sentenza K.B. u F.S., punti 44 sa 53 u, b’mod partikolari, punt 19.
65      Ibidem, punt 52.
66      Ara l-punt 49 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fi Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny z siedzibą (C‑383/19, EU:C:2020:1003, punt 41).
67      Ara, pereżempju, is-sentenza Nastolo, punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata.
68      Ara, pereżempju, is-sentenza Farrell, punt 24, u l-konklużjonijiet Stichting Koskea, punt 35.
69      Ninnota li skont l-Artikolu 5 tat-Tielet Direttiva, l-Istati Membri kellhom l-obbligu li “jadottaw il-miżuri meħtieġa biex jassiguraw li l-partijiet involuti f’aċċident tat-traffiku fit-triq ikunu jistgħu jaċċertaw mingħajr dewmien l-identità ta’ l-assigurazzjoni li tkopri r-responsabbiltà li toriġina mill-użu ta’ xi vettura bil-mutur involuta fl-aċċident”. Ara wkoll l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2009/103.
70      Ara l-punt 68 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
71      Ara wkoll il-konklużjonijiet fi Stichting Koskea, punti 35 u 42.
72      Infakkar li skont l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13, “klawżola kuntrattwali li ma tkunx ġiet negozjata individwalment għandha titqies inġusta jekk, kontra l-ħtieġa ta’ buona fede, tkun tikkawża żbilanċ sinifikanti fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt, bi ħsara għall-konsumatur”.
73      Meta jkun hemm wieħed minn dawn, bħal fil-każ fil-kawża prinċipali, din is-sitwazzjoni tikkostitwixxi kontinġenza, kif ġie osservat mill-Gvern Taljan fis-seduta.
74      Infakkar li s-seba’ premessa tat-Tieni Direttiva tiddikjara li “billi huwa fl-interess ta’ vittmi li l-effetti ta’ ċerti klawsoli ta’ esklużjoni jkunu limitati għar-relazzjoni bejn l-assiguratur u l-persuna reponsabbli għall-inċident [...]”.
75      Infakkar li l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 jipprevedi li “[l]-Istati Membri għandhom jistabbilixxu li klawżoli inġusti użati f’kuntratt konkluż ma konsumatur minn bejjiegħ jew fornitur għandhom, kif previst fil-liġi nazzjonali tagħhom, ma jkunux jorbtu lill-konsumatur u li l-kuntratt għandu jkompli jorbot lill-partijiet fuq dawn il-klawżoli jekk dan ikun kapaċi jkompli jeżisti mingħajr il-klawżoli inġusti”.
76      Il-fatt li d-determinazzjoni ġudizzjarja finali fil-kawża prinċipali kienet saret minkejja l-fatt li dawn il-proċeduri għadhom pendenti huwa irrilevanti. Kif osservajt f’okkażjonijiet oħrajn, huwa magħruf sewwa li l-kunċett ta’ deċiżjoni finali (li fuqu torbot l-awtorità ta’ res judicata) ma huwiex limitat għad-deċiżjoni formali waħdanija riżultanti li permezz tagħha xi proċeduri partikolari huma fattwalment konklużi (għaliex il-partijiet iddeċidew li ma jsegwuhomx jew għaliex huma użaw ir-rimedji kollha disponibbli). L-effetti tar-res judicata jistgħu joħorġu fil-proċeduri pendenti, fi stadji differenti tagħhom u fuq aspetti differenti tat-tilwima, minħabba l-fatt li l-partijiet ma qajmux il-kwistjoni kkonċernata jew ma kkontestawx l-evalwazzjoni tagħha. Ara l-konklużjonijiet tiegħi f’Soledil (C‑320/24, EU:C:2025:469, punt 77).
77      Skont is-sitt premessa tad-Direttiva 93/13: “[…] Billi, biex jitħaffef l-istabbiliment tas-suq intern u biex jiġi salvagwardat iċ-ċittadin fir-rwol tiegħu bħala konsumatur meta jakkwista merkanzija u servizzi b’kuntratti li jkunu rregolati mil-liġijiet ta’ l-Istati Membri mhux tiegħu stess, huwa essenzali li jitneħħew klawżoli inġusti minn dawn il-kuntratti;”.
78      Skont il-ħames premessa tad-Direttiva 93/13, “dan in-nuqqas ta’ kuxjenza jista’ jżommhom lura minn transazzjonijiet diretti għax-xiri ta’ merkanzija jew servizzi fi Stat Membru ieħor;”.
79      Ara t-tieni premessa tad-Direttiva 93/13, li tiddikjara li “l-liġijiet ta’ l-Istati Membri relatati mal-klawżoli ta’ kuntratt bejn il-bejjiegħ tal-merkanzija jew il-fornitur ta’ servizzi, fuq in-naħa l-waħda, u l-konsumatur tagħhom, fuq in-naħa l-oħra, juru ħafna spariġġi, bir-riżultat li s-swieq nazzjonali għall-bejgħ tal-merkanzija u s-servizzi lill-konsumaturi jiddiferixxu minn xulxin u li jista’ jinqala’ distorsjoni fil-kompetizzjoni fost il-bejjiegħa u l-fornituri, b’mod speċjali meta jbiegħu u jfornu fi Stati Membri oħra;”.
80      Skont is-seba’ premessa tad-Direttiva 93/13, “Billi l-bejjiegħa ta’ merkanzija u l-fornituri ta’ servizzi b’hekk ser jingħataw għajnuna fix-xogħol tagħhom tal-bejgħ ta’ merkanzija u l-provvista ta’ servizzi, sew f’pajjiżhom kif ukoll ġos-suq intern kollu; billi l-kompetizzjoni b’hekk tiġi stimulata, biex b’hekk tikkontribwixxi għal aktar għażla ġħaċ-ċittadini tal-Komunità bħala konsumaturi;”.
81      Ara, b’mod partikolari, it-tielet, il-ħames u s-sitt premessi tal-Ewwel Direttiva, it-tielet premessa tat-Tieni Direttiva u t-tlettax-il premessa tat-Tielet Direttiva.
82      Ara t-tieni premessa tal-Ewwel Direttiva.
83      Kif meħtieġ mill-Artikolu 3(1) tal-Ewwel Direttiva u sussegwentement mill-Artikolu 3 tad-Direttiva 2009/103.
84      L-Artikolu 3 tad-Direttiva 2000/26/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Mejju 2000 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati Membri rigward l-assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ l-użu ta’ vetturi bil-mutur u li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 73/239/KEE u 88/357/KEE (Ir-raba’ Direttiva dwar assigurazzjoni għall-vetturi) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 3, p. 331). Ara l-Artikolu 18 tad-Direttiva 2009/103.
85      Ara s-sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 2009, Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, punt 47); Unicaja Banco, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata; tat-18 ta’ Jannar 2024, Getin Noble Bank et (Stħarriġ ex officio tan-natura inġusta tal-klawżoli)  (C‑531/22, EU:C:2024:58, punt 45 u l-ġurisprudenza ċċitata); u Soledil, punt 41.
86      Ara, wkoll, is-sentenza Soledil, punt 41, li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja rrispondiet għal domanda preliminari simili f’ċirkustanzi simili li fihom, kif diġà ġie osservat, il-konsumaturi rilevanti dehru fil-proċeduri iżda naqsu mili jinvokaw, fil-ħin adegwat, eċċezzjoni ta’ natura possibbilment inġusta fir-rigward tal-klawżola kuntrattwali inkwistjoni.
87      Sakemm din id-Direttiva 93/13 tapplika ratione temporis għall-kawża ineżami.
88      Din is-sitwazzjoni tkun teħtieġ determinazzjoni li għandha ssir dwar jekk terz vittma (ġenwin) jistax jitlob protezzjoni tal-konsumatur skont id-Direttiva 93/13 fil-każ li jiġi stabbilit li d-detentur tal-polza aġixxa bħala konsumatur meta kkonkluda l-polza tal-assigurazzjoni.
89      Nerġa’ nfakkar li sabiex klawżola titqies li hija “inġusta” skont id-Direttiva 93/13, hija għandha, skont l-Artikolu 3(1) ta’ din id-direttiva, tikkawża, “kontra l-ħtieġa ta’ buona fede, […] żbilanċ sinifikanti fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt, bi ħsara għall-konsumatur”. Ma huwiex ċar kif klawżola li teskludi trasport illegali mill-kopertura tal-assigurazzjoni tista’ tikkawża tali “żbilanċ”. Jistgħu jirriżultaw dubji ulterjuri dwar kif iż-żewġ tipi ta’ nullità mitluba, rispettivament, permezz tal-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 u tal-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva jistgħu jiġu rrikonċiljati reċiprokament minħabba li tal-ewwel tidher “assoluta” filwaqt li tal-aħħar tidher “relattiva” biss, kif ġie diskuss fis-seduta.