61993CC0069_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
++++
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
1. Οι παρούσες συνεκδικαζόμενες υποθέσεις αφορούν αιτήσεις της Pretura Circondariale di Roma, sezione del Castelnuovo di Porto (στο εξής: Pretura) με τις οποίες ζητείται η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς το ζήτημα αν συμβιβάζεται ο ιταλικός νόμος 558 της 28ης Ιουλίου 1971 (1) με τα άρθρα 30 έως 36 της Συνθήκης ΕΚ.
Η ιταλική νομοθεσία περί απαγορεύσεως λειτουργίας των καταστημάτων
2. Ο νόμος 558 ρυθμίζει τις ώρες λειτουργίας των εμπορικών καταστημάτων. Το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο α', του νόμου προβλέπει υποχρεωτικώς την απαγόρευση λειτουργίας των καταστημάτων την Κυριακή και τις αργίες. Το άρθρο 2 επεκτείνει την απαγόρευση αυτή στα συνοικιακά καταστήματα, τις λαϊκές αγορές και, γενικώς, σε κάθε εμπορική δραστηριότητα που πραγματοποιείται σε μόνιμη εγκατάσταση ή υπό περιοδεύουσα μορφή .
Σε περίπτωση μη τηρήσεως των νομοθετικών διατάξεων, το άρθρο 10 του νόμου προβλέπει επιβολή διοικητικών κυρώσεων. Σε περίπτωση καθ' υποτροπήν παραβάσεων, είναι επιπλέον δυνατόν να επιβληθεί υποχρεωτική παύση λειτουργίας του εμπορικού καταστήματος το πολύ 15 ημερών.
3. Ο νόμος 558 προβλέπει εξαιρέσεις ratione materiae, ratione loci και ratione temporis. Οι απαγορευτικές διατάξεις του νόμου δεν αφορούν ratione materiae καταστήματα πωλήσεως ειδών μονοπωλίου, καταστήματα πωλήσεως εφημερίδων και πρατήρια βενζίνης κατά μήκος οδών ταχείας κυκλοφορίας, ενώ μπορούν να εξαιρεθούν εστιατόρια και ζαχαροπλαστεία (2). 'Ανθη μπορούν να πωλούνται το πρωί της Κυριακής και κατά τις αργίες κατά τη διάρκεια της εβδομάδας (3), ενώ τα αρτοποιεία μπορούν να είναι ανοικτά το πρωί των αργιών αυτών (4).
Ratione loci μπορούν κατά τις Κυριακές και τις αργίες να διοργανώνονται αγορές και να μένουν ανοικτά τα καταστήματα στους δήμους και τις κοινότητες όπου κατά παράδοση υφίστανται λαϊκές αγορές
(5) και εντός ζωνών που αναγνωρίζονται ως περιοχές οικονομικού ενδιαφέροντος από τουριστικής απόψεως (αυτό όμως μόνο κατά τις περιόδους μεγάλης τουριστικής κινήσεως
(6). Καταστήματα σε χώρους κάμπινγκ, σε οικισμούς διακοπών και τουριστικά συγκροτήματα, σε σιδηροδρομικούς σταθμούς και λιμενικούς χώρους αφίξεων-αναχωρήσεων καθώς και σε αεροδρόμια δεν εμπίπτουν επίσης στις νομοθετικές απαγορευτικές διατάξεις (7).
Ratione temporis μπορούν οι περιφέρειες να παρεκκλίνουν από τη ρύθμιση περί απαγορεύσεως λειτουργίας των καταστημάτων σε περίπτωση διαδοχικών αργιών (8), κατά την περίοδο των Χριστουγέννων ή τοπικών απλώς εορτών (9).
4. Ο νόμος 558 είναι ένας νόμος πλαίσιο ο οποίος αναθέτει την εφαρμογή των προαναφερθεισών αρχών στις κατ' ιδίαν περιφέρειες. Οι περιφέρειες θεσπίζουν λεπτομερείς διατάξεις περί των ωρών λειτουργίας των καταστημάτων με τοπικούς νόμους και αποφάσεις, όπως οι εν προκειμένω νόμοι 58/1971 και 37/1978 της περιφέρειας Lazio και η απόφαση 839, της 10ης Οκτωβρίου 1983, του Συμβουλίου της περιφέρειας Veneto. Η επιβολή κυρώσεων σε σχέση με τους θεσπιζόμενους κανόνες εναπόκειται στους δημάρχους ή τους προέδρους κοινότητας της περιοχής στην οποία είναι εγκατεστημένα τα καταστήματα.
Ιστορικό των υποθέσεων και προδικαστικά ερωτήματα
5. Η Punto Casa SpA είναι ιδιοκτήτρια μιας υπεραγοράς στην Capena και απασχολεί περίπου 100 άτομα. Η υπεραγορά της είναι κλειστή τη Δευτέρα, αλλά παραμένει ανοικτή κατά τις Κυριακές και τις αργίες. Από τη Διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι οι πωλήσεις κατά τις Κυριακές αντιπροσωπεύουν περίπου το ήμισυ του κύκλου εργασιών. Κατ' επανάληψη ο δήμαρχος της Capena διέταξε το κλείσιμο της υπεραγοράς λόγω καθ' υποτροπήν παραβάσεων της απαγορεύσεως των πωλήσεων κατά τις Κυριακές, όπως προβλέπεται από τον νόμο 558 και τους περιφερειακούς νόμους 58/1971 και 37/1978 της περιφέρειας Lazio.
Η Promozioni Polivalenti Venete Soc. coop. a r.l. (στο εξής: PPV) εκμεταλλεύεται ένα εμπορικό κέντρο * σύμφωνα με τις διαστάσεις που αναφέρει, το μεγαλύτερο του είδους στην Ιταλία * στο Torri di Quartesolo (έξι χιλιόμετρα από τη Vicenza), σε μία ζώνη που αναγνωρίζεται ως περιοχή οικονομικού ενδιαφέροντος από τουριστικής απόψεως. Στο εμπορικό αυτό κέντρο 100 έμποροι λιανικής πωλήσεως εκμεταλλεύονται περίπου 100 καταστήματα. Παρά το γεγονός ότι όλα σχεδόν τα καταστήματα αυτά είναι κλειστά τις Κυριακές, ο αριθμός των ατόμων που επισκέπτονται κατά τις Κυριακές το εμπορικό κέντρο ανέρχεται, κατά την Pretura, σε περίπου 1/4 του αριθμού που αντιστοιχεί σε όλες τις άλλες έξι ημέρες της εβδομάδας. Με έγγραφο της 10ης Μαρτίου 1993 προς τον Δήμο του Torri di Quartesolo επικαλέστηκε [η PPV] το δικαίωμά της να παραμένει ανοιχτή κατά τις Κυριακές και τις αργίες. Σε απάντηση στο έγγραφο αυτό, ο δήμαρχος απείλησε με την επιβολή των κυρώσεων που προβλέπονται στον νόμο 558 και στην απόφαση 839 του Συμβουλίου της περιφερείας Veneto.
6. Τόσο η Punto Casa όσο και η PPV υπέβαλαν αίτηση στην Pretura, ζητώντας της να διατάξει κατά τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων τις αρχές των δήμων Capena και Torri di Quartesolo να μην εφαρμόσουν προσωρινά τις νομοθετικές διατάξεις περί απαγορεύσεως λειτουργίας κατά τις Κυριακές και τις αργίες. Στην αλληλουχία αυτή, η Pretura Circondariale di Roma υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
1) Διάταξη εθνικού δικαίου * η οποία επιβάλλει (με εξαίρεση για ορισμένα προϊόντα) το κλείσιμο των καταστημάτων λιανικής πωλήσεως την Κυριακή, όχι όμως την απαγόρευση εργασίας κατά την ημέρα αυτή, και επιβάλλει την ποινή της υποχρεωτικής παύσεως λειτουργίας των καταστημάτων που παραβιάζουν την εν λόγω απαγόρευση, προκαλώντας έτσι αισθητή μείωση στις πωλήσεις που πραγματοποιούν τα καταστήματα αυτά, περιλαμβανομένων και των πωλήσεων εμπορευμάτων που παράγονται στα άλλα κράτη της Κοινότητας, με συνέπεια τη μείωση του όγκου των εισαγωγών από τα εν λόγω κράτη * συνιστά:
α) μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς περιορισμό επί των εισαγωγών κατά την έννοια του άρθρου 30 της Συνθήκης της Ρώμης και των συνακολούθων κανονιστικών ρυθμίσεων που θεσπίστηκαν κατ' εφαρμογήν των αρχών που διακηρύσσονται με αυτήν
β) ή μέτρο αυθαίρετης διακρίσεως ή συγκεκαλυμμένο περιορισμό στο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών
γ) ή μέτρο δυσανάλογο ή απρόσφορο για τον σκοπό που επιδιώκει η διάταξη του εθνικού δικαίου
δεδομένου ότι:
* τα μεγάλα καταστήματα πωλούν, κατά μέσον όρο, μεγαλύτερη ποσότητα προϊόντων που εισάγονται από άλλες κοινοτικές χώρες από την ποσότητα που πωλούν τα μικρά και μεσαία καταστήματα
* ο κύκλος εργασιών που τα μεγάλα καταστήματα πραγματοποιούν κατά την Κυριακή δεν μπορεί να συμψηφιστεί από τις αγορές τις οποίες είναι δυνατό να πραγματοποιούν οι πελάτες κατά τις άλλες ημέρες της εβδομάδας, αγορές οι οποίες ως εκ τούτου προσανατολίζονται προς ένα εμπορικό δίκτυο το οποίο προμηθεύεται, στο σύνολό του, από τους εγχώριους παραγωγούς;
2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, το μέτρο που θεσπίζεται με την εν λόγω διάταξη εθνικού δικαίου εμπίπτει στις παρεκκλίσεις από το άρθρο 30 που προβλέπονται στο άρθρο 36 της Συνθήκης της Ρώμης ή σε άλλες παρεκκλίσεις που προβλέπονται στις κοινοτικές κανονιστικές ρυθμίσεις;
Απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα
7. Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά το ζήτημα αν συμβιβάζεται μία εθνική ρύθμιση περί απαγορεύσεως λειτουργίας των καταστημάτων, όπως η ιταλική, με το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΚ. Η Pretura εκθέτει, στα προδικαστικά ερωτήματα και το σκεπτικό της διατάξεώς της, προφανώς πεπεισμένη από τα επιχειρήματα της Punto Casa και της PPV, ότι η ιταλική ρύθμιση α) μπορεί να έχει ως συνέπεια τη μείωση των εισαγωγών προϊόντων από άλλα κράτη μέλη και β) δεν υπαγορεύεται από εκτιμήσεις κοινωνικής πολιτικής, δεδομένου ότι δεν απαγορεύει την εργασία κατά τις Κυριακές και τις αργίες. Περαιτέρω, τονίζει ότι η ρύθμιση περί απαγορεύσεως λειτουργίας γ) πλήττει εντονότερα τα μεγάλα καταστήματα από ό,τι άλλες κατηγορίες επιχειρηματιών.
8. 'Εχω ήδη εξετάσει όλα τα επιχειρήματα που προβάλλονται στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας με τις προτάσεις μου της 16ης Μαρτίου 1994 επί των συνεκδικαζομένων υποθέσεων C-401/92, Tankstation 't Heukske V.O.F. και C-402/92, J. B. E. Boermans. Και στις υποθέσεις αυτές επίσης επρόκειτο για μία εθνική ρύθμιση η οποία αφορά τις ώρες λειτουργίας των καταστημάτων και ως προς την οποία υποστηρίχθηκε ότι μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τις εισαγωγές προϊόντων από άλλα κράτη μέλη. Και στις υποθέσεις αυτές υποστηρίχθηκε ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση δεν μπορούσε να δικαιολογείται για λόγους κοινωνικής πολιτικής (επειδή δεν απαγόρευε την εργασία αλλά μόνο την πώληση ορισμένων προϊόντων) και ότι έπληττε ορισμένους επιχειρηματίες εντονότερα από ό,τι άλλους.
Στις προαναφερθείσες προτάσεις της 16ης Μαρτίου 1994 εξέθεσα * αναφερόμενος στις αποφάσεις Keck και Mithouard (10) της 24ης Νοεμβρίου 1993 και Huenermund (11) της 15ης Δεκεμβρίου 1993 * γιατί έχω τη γνώμη ότι το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΚ δεν εφαρμόζεται ως προς εθνικές ρυθμίσεις περί απαγορεύσεως λειτουργίας των καταστημάτων οι οποίες, όπως ακριβώς και η επίμαχη ρύθμιση, εφαρμόζονται ομοίως ως προς όλους τους επιχειρηματίες (συμπεριλαμβανομένων των επιχειρηματιών από άλλα κράτη μέλη) που αναπτύσσουν δραστηριότητες στο εθνικό έδαφος και οι οποίες νομικώς καθώς και, θεωρούμενες στο σύνολό τους, πραγματικώς επηρεάζουν κατά τον ίδιο τρόπο την εμπορία εγχωρίων προϊόντων και προϊόντων από άλλα κράτη μέλη και, πάντοτε θεωρούμενες στο σύνολό τους, δεν επηρεάζουν κατ' άλλο τρόπο το ενδοκοινοτικό εμπόριο. Αναφέρομαι ειδικότερα στα σημεία 18 έως 29 των προτάσεων αυτών.
9. Εν είδει απαντήσεως στα τρία προαναφερθέντα (ανωτέρω, σημείο 7) ειδικά προβλήματα που απασχολούν την Pretura, επιθυμώ και πάλι να υπογραμμίσω τα ακόλουθα σημεία από τις προτάσεις της 16ης Μαρτίου 1994. 'Ολως καταρχάς, από την απόφαση Keck και Mithouard προκύπτει ότι το γεγονός ότι μία εθνική ρύθμιση μπορεί να περιορίσει την πώληση προϊόντων από άλλα κράτη μέλη δεν αρκεί, αυτό καθαυτό, για να θεωρηθεί η ρύθμιση ως μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό επί των εισαγωγών (12).
Περαιτέρω, στην περίπτωση κατά την οποία δεν μπορεί να εφαρμοστεί το άρθρο 30 της Συθήκης ΕΚ ως προς μία εθνική ρύθμιση, δεν χρειάζεται να εξεταστεί αν η ρύθμιση αυτή δικαιολογείται συνεπεία επιτακτικής απαιτήσεως (13). Επομένως, το ζήτημα αν η ιταλική ρύθμιση περί απαγορεύσεως λειτουργίας καταστημάτων επιδιώκει θεμιτούς σκοπούς κοινωνικής προστασίας καθώς και όλο το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα μπορούν να μην εξεταστούν εν προκειμένω.
Τέλος, από το γεγονός και μόνο ότι μία εθνική ρύθμιση περί απαγορεύσεως λειτουργίας των καταστημάτων δεν εφαρμόζεται κατά τον ίδιο τρόπο ως προς όλες τις κατηγορίες των επιχειρηματιών δεν μπορεί να συναχθεί ότι η ρύθμιση αυτή αντίκειται προς τις οριζόμενες στην απόφαση Keck και Mithouard προϋποθέσεις περί μη εφαρμογής του άρθρου 30 της Συνθήκης ΕΚ. Οι προϋποθέσεις αυτές συνεπάγονται ότι η πρόσβαση στην αγορά του κράτους μέλους, το οποίο έχει θεσπίσει τη ρύθμιση, επιχειρηματιών από άλλα κράτη μέλη από καμία άποψη δεν εμποδίζεται περισσότερο από ό,τι των ημεδαπών επιχειρηματιών (14), ότι η ρύθμιση, κατά τον σκοπό και το γράμμα της, πρέπει να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο ως προς τα εγχώρια και τα εισαγόμενα προϊόντα και ότι, συνολικώς θεωρούμενη, και από απόψεως επίσης αποτελεσμάτων δεν πρέπει να καθιστά άνιση την πρόσβαση των εγχωρίων και των εισαγομένων προϊόντων στην αγορά (15).
Από κανένα απολύτως από τα στοιχεία που προσκομίστηκαν στο Δικαστήριο (ούτε από την έκθεση της Autorita Garante della Concorrenza e del Mercato που επισύναψαν η Punto Casa και η PPV ως παράρτημα στις γραπτές τους παρατηρήσεις) προκύπτει ότι μία ρύθμιση περί απαγορεύσεως λειτουργίας των καταστημάτων, όπως η επίμαχη, δεν ανταποκρίνεται στις προϋποθέσεις αυτές ή ότι, συνολικώς θεωρούμενη, παρεμποδίζει κατ' άλλο τρόπο το διακοινοτικό εμπόριο.
Συμπέρασμα
10. Συμπεραίνοντας, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα της Pretura Circondariale di Roma ως εξής:
Το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΚ έχει την έννοια ότι δεν εφαρμόζεται ως προς εθνικές ρυθμίσεις περί απαγορεύσεως λειτουργίας των καταστημάτων οι οποίες, όπως ακριβώς και η επίμαχη ρύθμιση, εφαρμόζονται ομοίως ως προς όλους τους επιχειρηματίες (συμπεριλαμβανομένων των επιχειρηματιών από άλλα κράτη μέλη) που αναπτύσσουν δραστηριότητες στο εθνικό έδαφος και οι οποίες νομικώς καθώς και, θεωρούμενες στο σύνολό τους, πραγματικώς επηρεάζουν κατά τον ίδιο τρόπο την εμπορία εγχωρίων προϊόντων και προϊόντων από άλλα κράτη μέλη και, πάντοτε θεωρούμενες στο σύνολό τους, δεν εμποδίζουν κατ' άλλο τρόπο την πρόσβαση των εισαγομένων προϊόντων στην αγορά.
(*) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ολλανδική.
(1) - Που έχει δημοσιευθεί στο GURI αριθ. 200 της 9.8.1971.
(2) - 'Αρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου 558.
(3) - 'Αρθρο 6, παράγραφος 3.
(4) - 'Αρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο α'.
(5) - 'Αρθρο 2, παράγραφοι 1 και 3.
(6) - 'Αρθρο 3.
(7) - 'Αρθρο 6, παράγραφος 1.
(8) - Μπορούν ιδίως να ορίζουν ότι τα καταστήματα τροφίμων μπορούν να παραμένουν ανοικτά το πρωί της αργίας η οποία θεωρείται καταλληλότερη (βλ. άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο δ').
(9) - 'Αρθρο 4.
(10) - Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-267/91 και C-268/91, Συλλογή 1993, σ. Ι-0000.
(11) - Υπόθεση C-292/92, Συλλογή 1993, σ. Ι-0000.
(12) - Βλ. απόφαση Keck και Mithouard, σκέψη 13 και σημείο 22 των προτάσεων της 16ης Μαρτίου 1994.
(13) - Βλ. σημείο 26 των προτάσεων της 16ης Μαρτίου 1994.
(14) - Βλ. σημείο 21 των προτάσεων της 16ης Μαρτίου 1994.
(15) - Βλ. σημείο 23 των προτάσεων της 16ης Μαρτίου 1994.