62021CJ0779_RES
Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑779/21 P και C‑799/21 P
Ευρωπαϊκή ΕπιτροπήκαιΣυμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης
κατά
Front populaire pour la libération de la Saguia el-Hamra et du Rio de oro(Front Polisario)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 4ης Οκτωβρίου 2024
«Αίτηση αναιρέσεως – Εξωτερική δράση – Διεθνείς συμφωνίες – Ευρωμεσογειακή συμφωνία σύνδεσης μεταξύ των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των κρατών μελών τους, αφενός, και του Βασιλείου του Μαρόκου, αφετέρου – Συμφωνία για την τροποποίηση των πρωτοκόλλων αριθ. 1 και αριθ. 4 της προαναφερθείσας συμφωνίας – Πράξη σύναψης – Ισχυρισμοί περί παραβιάσεων του διεθνούς δικαίου λόγω του ότι η δεύτερη συμφωνία έχει εφαρμογή στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας – Προσφυγή ακυρώσεως – Παραδεκτό – Ικανότητα διαδίκου – Ενεργητική νομιμοποίηση – Προϋπόθεση κατά την οποία το επίμαχο μέτρο πρέπει, σε ορισμένες περιπτώσεις, να αφορά άμεσα και ατομικά τον προσφεύγοντα – Αρχή του σχετικού αποτελέσματος των συνθηκών – Αρχή της αυτοδιάθεσης – Μη αυτόνομα εδάφη – Άρθρο 73 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών – Εξουσία εκτιμήσεως του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Εθιμικό διεθνές δίκαιο – Γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης – Συναίνεση του λαού μη αυτόνομου εδάφους, ο οποίος έχει δικαίωμα αυτοδιάθεσης, ως τρίτου σε σχέση με διεθνή συμφωνία»
Προσφυγή ακυρώσεως – Φυσικά ή νομικά πρόσωπα – Πράξεις που τα αφορούν άμεσα και ατομικά – Άμεσος επηρεασμός – Ατομικός επηρεασμός – Κριτήρια – Συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου η οποία τροποποιεί πρωτόκολλα της ευρωμεσογειακής συμφωνίας – Απόφαση 2019/217 – Συνεκτίμηση του ίδιου του περιεχομένου της διεθνούς συμφωνίας καθώς και των έννομων αποτελεσμάτων της επί τρίτου εδάφους – Προϊόντα καταγόμενα από μη αυτόνομο έδαφος – Άσκηση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης – Άμεσος και ατομικός επηρεασμός του λαού της Δυτικής Σαχάρας – Προϋποθέσεις
(Άρθρο 263, εδ. 4, ΣΛΕΕ· απόφαση 2019/217)
(βλ. σκέψεις 86-95, 99, 107, 108)
Προσφυγή ακυρώσεως – Φυσικά ή νομικά πρόσωπα – Πράξεις που τα αφορούν άμεσα – Άμεσος επηρεασμός – Συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου η οποία τροποποιεί πρωτόκολλα της ευρωμεσογειακής συμφωνίας – Απόφαση 2019/217 – Πράξη που αφορά αποκλειστικώς τις σχέσεις μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών της – Εφαρμογή η οποία έχει αμιγώς αυτόματο χαρακτήρα
(Άρθρο 263, εδ. 4, ΣΛΕΕ· απόφαση 2019/217)
(βλ. σκέψη 96)
Προσφυγή ακυρώσεως – Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου – Πράξεις των θεσμικών οργάνων – Εξέταση του ζητήματος αν διεθνής συμφωνία συναφθείσα από την Ένωση συνάδει με τις Συνθήκες – Παραδεκτό – Πράξη κοινοποίησης της έγκρισης της διεθνούς συμφωνίας στο άλλο συμβαλλόμενο μέρος – Έλλειψη αρμοδιότητας
(Άρθρο 19 § 3, στοιχείο βʹ, ΣΕΕ· άρθρο 267, εδ. 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ· απόφαση 2019/217)
(βλ. σκέψεις 97, 98)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνίες της Ένωσης – Συμφωνίες που διέπονται από το διεθνές δίκαιο – Συνθήκες και τρίτα κράτη – Διαπραγμάτευση και σύναψη – Αρχή της ελεύθερης συναίνεσης – Λαός ενός μη αυτόνομου εδάφους και πληθυσμός του εδάφους αυτού – Έννοια του πληθυσμού – Κάτοικοι ενός εδάφους – Εμπίπτουν – Έννοια του λαού – Πολιτική μονάδα η οποία απολαύει του δικαιώματος αυτοδιάθεσης – Εμπίπτει
(Άρθρο 21 § 2 ΣΕΕ)
(βλ. σκέψη 129)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνίες της Ένωσης – Συμφωνίες που διέπονται από το διεθνές δίκαιο – Εφαρμογή της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών – Συνθήκες και τρίτα κράτη – Διαπραγμάτευση και σύναψη – Αρχή της ελεύθερης συναίνεσης – Λαός ενός μη αυτόνομου εδάφους και πληθυσμός του εδάφους αυτού – Υποχρέωση εξασφάλισης της συναίνεσης του εν λόγω λαού – Διαβουλεύσεις με τους ενδιαφερόμενους πληθυσμούς – Παράβαση της υποχρέωσης
(Άρθρο 21 § 2 ΣΕΕ)
(βλ. σκέψη 130)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνίες της Ένωσης – Συμφωνίες που διέπονται από το διεθνές δίκαιο – Εφαρμογή της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών – Συνθήκες και τρίτα κράτη – Διαπραγμάτευση και σύναψη – Αρχές – Συνθήκες οι οποίες δεν πρέπει ούτε να βλάπτουν ούτε να ωφελούν τρίτους – Περιεχόμενο
(Άρθρο 21 § 1 ΣΕΕ)
(βλ. σκέψεις 131, 132)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνίες της Ένωσης – Απόφαση του Συμβουλίου σχετική με τη συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου η οποία τροποποιεί πρωτόκολλα της ευρωμεσογειακής συμφωνίας – Συμφωνίες που διέπονται από το διεθνές δίκαιο – Εφαρμογή της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών – Συνθήκες και τρίτα κράτη – Διαπραγμάτευση και σύναψη – Αρχή της ελεύθερης συναίνεσης – Λαός ενός μη αυτόνομου εδάφους και πληθυσμός του εδάφους αυτού – Διαβούλευση με τον πληθυσμό – Υποχρέωση εξασφάλισης της συναίνεσης του εν λόγω λαού – Παράβαση – Συνέπειες επί του κύρους της σύναψης της συμφωνίας – Περιθώριο εκτιμήσεως που διαθέτει το Συμβούλιο – Δεν ασκεί επιρροή
(Άρθρα 3 § 5 και 21 § 1 ΣΕΕ· άρθρο 207 § 1 ΣΛΕΕ· συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου για την τροποποίηση των πρωτοκόλλων αριθ. 1 και αριθ. 4 της ευρωμεσογειακής συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Μαρόκου, αιτιολογική σκέψη 10· απόφαση 2019/217)
(βλ. σκέψεις 133-136, 145)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνίες της Ένωσης – Ερμηνεία – Αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης – Προϋποθέσεις – Συμφωνίες που διέπονται από το διεθνές δίκαιο – Εφαρμογή της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών – Συνθήκες και τρίτα κράτη – Αρχή της ελεύθερης συναίνεσης – Απαιτήσεις και έννομα αποτελέσματα στο πλαίσιο της άσκησης από έναν λαό του δικαιώματός του στην αυτοδιάθεση – Μη αυτόνομο έδαφος – Απαίτηση περί ρητής συναίνεσης – Πλάνη περί το δίκαιο
(Συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου για την τροποποίηση των πρωτοκόλλων αριθ. 1 και αριθ. 4 της ευρωμεσογειακής συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Μαρόκου· απόφαση 2019/217)
(βλ. σκέψεις 141, 144, 146-149, 157)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνίες της Ένωσης – Ερμηνεία – Αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης – Προϋποθέσεις – Συμφωνίες που διέπονται από το διεθνές δίκαιο – Εφαρμογή της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών – Συνθήκες και τρίτα κράτη – Αρχή της ελεύθερης συναίνεσης – Απαιτήσεις και έννομα αποτελέσματα στο πλαίσιο της άσκησης από έναν λαό του δικαιώματός του στην αυτοδιάθεση – Μη αυτόνομο έδαφος – Σιωπηρή συναίνεση – Προϋποθέσεις – Σαφές, συγκεκριμένο και ουσιώδες πλεονέκτημα το οποίο απορρέει από την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του εν λόγω εδάφους – Προϋπόθεση η οποία δεν πληρούται – Έλλειψη συναίνεσης
(Άρθρο 21 § 1 ΣΛΕΕ· συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου για την τροποποίηση των πρωτοκόλλων αριθ. 1 και αριθ. 4 της ευρωμεσογειακής συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Μαρόκου· απόφαση 2019/217)
(βλ. σκέψεις 152-156, 158-160, 162)
Προσφυγή ακυρώσεως – Αρμοδιότητα του δικαστή της Ένωσης – Πράξεις των θεσμικών οργάνων – Αίτημα εξέτασης του ζητήματος αν διεθνής συμφωνία συναφθείσα από την Ένωση συνάδει με το διεθνές δίκαιο – Παραδεκτό
(Άρθρο 21 § 1 ΣΛΕΕ· συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου για την τροποποίηση των πρωτοκόλλων αριθ. 1 και αριθ. 4 της ευρωμεσογειακής συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Μαρόκου· απόφαση 2019/217)
(βλ. σκέψεις 172-176)
Αναίρεση – Αίτηση αναιρέσεως που κρίνεται αβάσιμη – Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση με την οποία ακυρώθηκε η προσβαλλόμενη απόφαση του θεσμικού οργάνου και διατηρήθηκαν σε ισχύ τα αποτελέσματά της μέχρι την έκδοση της απόφασης του Δικαστηρίου – Διατήρηση σε ισχύ, από το Δικαστήριο, των αποτελεσμάτων της προσβαλλόμενης απόφασης του θεσμικού οργάνου – Δικαιολογείται για λόγους που άπτονται της ασφάλειας δικαίου
(Άρθρο 264, εδ. 2, ΣΛΕΕ· συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου για την τροποποίηση των πρωτοκόλλων αριθ. 1 και αριθ. 4 της ευρωμεσογειακής συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Μαρόκου· απόφαση 2019/217)
(βλ. σκέψεις 183-186)
Σύνοψη
Το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου απορρίπτει, με δύο αποφάσεις με τις οποίες συνεκδικάσθηκαν, αφενός, οι υποθέσεις C‑778/21 P και C‑798/21 P και, αφετέρου, οι υποθέσεις C‑779/21 P και C‑799/21 P, τις αιτήσεις αναιρέσεως που άσκησαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά δύο αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου με τις οποίες ακυρώθηκαν οι αποφάσεις του Συμβουλίου σχετικά με την έγκριση της σύναψης συμφωνιών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου, κατόπιν των προσφυγών ακυρώσεως που άσκησε το Front populaire pour la libération de la Saguia el-Hamra et du Rio de Oro (Front Polisario) κατά των εν λόγω αποφάσεων του Συμβουλίου.
Με την απόφαση 2019/217 (
1
), το Συμβούλιο ενέκρινε τη σύναψη συμφωνίας μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου για την τροποποίηση ορισμένων πρωτοκόλλων της ευρωμεσογειακής συμφωνίας σύνδεσης μεταξύ των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των κρατών μελών τους, αφενός, και του Βασιλείου του Μαρόκου, αφετέρου (
2
). Το Συμβούλιο ενέκρινε επίσης, με την απόφαση 2019/441 (
3
), τη σύναψη συμφωνίας σύμπραξης στον τομέα της αλιείας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου και του πρωτοκόλλου εφαρμογής της καθώς και της ανταλλαγής επιστολών που συνοδεύουν τη συμφωνία και, με τον κανονισμό 2019/440, την κατανομή των αλιευτικών δυνατοτήτων βάσει της εν λόγω συμφωνίας και του πρωτοκόλλου εφαρμογής της (
4
). Οι δύο αυτές αποφάσεις εκδόθηκαν κατόπιν της απόφασης της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973), με την οποία το Δικαστήριο διευκρίνισε, μεταξύ άλλων, ότι η ευρωμεσογειακή συμφωνία σύνδεσης καλύπτει μόνον το έδαφος του Βασιλείου του Μαρόκου και όχι το μη αυτόνομο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας, καθώς και της απόφασης της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118), στην οποία το Δικαστήριο ακολούθησε σε μεγάλο βαθμό ανάλογη συλλογιστική, προκειμένου περί αλιευτικών συμφωνιών με το Βασίλειο του Μαρόκου, όσον αφορά τα παρά το έδαφος της Δυτικής Σαχάρας ύδατα.
Η συμφωνία που εγκρίθηκε με την απόφαση 2019/217 τροποποίησε τα πρωτόκολλα της ευρωμεσογειακής συμφωνίας σύνδεσης τα οποία αφορούν, πρώτον, το καθεστώς που εφαρμόζεται κατά την εισαγωγή στην Ευρωπαϊκή Ένωση γεωργικών προϊόντων, ψαριών και αλιευτικών προϊόντων καταγωγής Μαρόκου και, δεύτερον, τον ορισμό της έννοιας «καταγόμενα προϊόντα» ή «προϊόντα καταγωγής», επεκτείνοντας και στα προϊόντα καταγωγής Δυτικής Σαχάρας που εξάγονται υπό τον έλεγχο των μαροκινών τελωνειακών αρχών το ευεργέτημα των δασμολογικών προτιμήσεων που χορηγούνται στα προϊόντα μαροκινής καταγωγής τα οποία εξάγονται στην Ένωση. Η δε αλιευτική συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και του Μαρόκου (
5
) τροποποιήθηκε ώστε να συμπεριληφθούν στο πεδίο εφαρμογής της τα παρά το έδαφος της Δυτικής Σαχάρας ύδατα.
Με προσφυγές που άσκησε το 2019 κατά των ανωτέρω πράξεων σε τρεις υποθέσεις Front Polisario κατά Συμβουλίου (T‑279/19, T‑344/19 και T‑356/19), το Front Polisario ζήτησε την ακύρωση των προσβαλλόμενων αποφάσεων του Συμβουλίου (στο εξής: προσβαλλόμενες αποφάσεις ή επίμαχες αποφάσεις) και του προσβαλλόμενου κανονισμού.
Το Γενικό Δικαστήριο, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Front Polisario κατά Συμβουλίου (T‑279/19) (
6
), αφενός, και στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκε η απόφαση Front Polisario κατά Συμβουλίου (T‑344/19 και T‑356/19) (
7
), αφετέρου, ακύρωσε τις προσβαλλόμενες αποφάσεις και τον προσβαλλόμενο κανονισμό για τον λόγο ότι δεν είχε τηρηθεί η απαίτηση σχετικά με τη συναίνεση του λαού της Δυτικής Σαχάρας. Τούτο διότι το Συμβούλιο δεν έλαβε επαρκώς υπόψη όλα τα κρίσιμα στοιχεία σχετικά με την κατάσταση στη Δυτική Σαχάρα και κακώς θεώρησε ότι διέθετε εξουσία εκτιμήσεως ως προς την τήρηση της απαίτησης κατά την οποία ο λαός του εν λόγω εδάφους έπρεπε να συναινέσει στην εφαρμογή των επίμαχων συμφωνιών στο έδαφος αυτό, ως τρίτος σε σχέση με τις επίμαχες συμφωνίες, βάσει της αρχής του σχετικού αποτελέσματος των συνθηκών σε συνδυασμό με την αρχή της αυτοδιάθεσης.
Το Συμβούλιο και η Επιτροπή άσκησαν αιτήσεις αναιρέσεως ενώπιον του Δικαστηρίου κατά των ως άνω αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Επί του παραδεκτού των προσφυγών ακυρώσεως που άσκησε το Front Polisario ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου
A. Ικανότητα του Front Polisario να είναι διάδικος
Πρώτον, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να ασκεί προσφυγή κατά των πράξεων των οποίων είναι αποδέκτης ή οι οποίες το αφορούν άμεσα και ατομικά, καθώς και κατά των κανονιστικών πράξεων οι οποίες το αφορούν άμεσα και για την εφαρμογή των οποίων δεν απαιτούνται εκτελεστικά μέτρα. Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει σε οντότητες την ικανότητα διαδίκου ενώπιον των δικαστηρίων της Ένωσης ανεξαρτήτως του αν έχουν συσταθεί ως νομικά πρόσωπα κατά το εσωτερικό δίκαιο.
Το Front Polisario είναι ένα αυτοανακηρυχθέν κίνημα απελευθέρωσης του οποίου η δημιουργία αποσκοπεί στον αγώνα για την ανεξαρτησία του μη αυτόνομου εδάφους της Δυτικής Σαχάρας έναντι του Βασιλείου του Μαρόκου και για τη δημιουργία ενός κυρίαρχου κράτους των Σαχράουι. Στο μέτρο που το κίνημα αυτό επιδιώκει ακριβώς, με βάση την άσκηση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης του λαού της Δυτικής Σαχάρας, να εγκαθιδρύσει κρατική έννομη τάξη για το εν λόγω έδαφος, δεν μπορεί να απαιτείται, προκειμένου να του αναγνωριστεί η ικανότητα διαδίκου ενώπιον των δικαστηρίων της Ένωσης, να έχει συσταθεί ως νομικό πρόσωπο σύμφωνα με συγκεκριμένη εθνική έννομη τάξη. Εξάλλου, το Front Polisario είναι ένας από τους νόμιμους συνομιλητές στο πλαίσιο της διαδικασίας που διεξάγεται ενόψει του καθορισμού του μέλλοντος της Δυτικής Σαχάρας υπό την αιγίδα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, του οποίου οι αποφάσεις δεσμεύουν όλα τα κράτη μέλη και τα θεσμικά όργανα της Ένωσης. Ως εκ τούτου, το Front Polisario, το οποίο διατηρεί επίσης διμερείς έννομες σχέσεις σε διεθνές επίπεδο, έχει επαρκή νομική υπόσταση ώστε να μπορεί να είναι διάδικος ενώπιον των δικαστηρίων της Ένωσης (
8
). Συνεπώς, το Δικαστήριο κρίνει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο συνάγοντας το συμπέρασμα ότι το Front Polisario είχε ικανότητα διαδίκου ενώπιον των δικαστηρίων της Ένωσης, κατά την έννοια του άρθρου 263, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
B. Ενεργητική νομιμοποίηση του Front Polisario
Δεύτερον, το Δικαστήριο εξετάζει την ενεργητική νομιμοποίηση του Front Polisario. Ως προς το ζήτημα αν οι προσβαλλόμενες αποφάσεις και ο προσβαλλόμενος κανονισμός αφορούν άμεσα το Front Polisario, το Δικαστήριο υπενθυμίζει, κατ’ αρχάς, τις δύο προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται σωρευτικώς προς τούτο, δηλαδή ότι το προσβαλλόμενο μέτρο πρέπει, αφενός, να παράγει άμεσα αποτελέσματα επί της νομικής κατάστασης του ενδιαφερόμενου προσώπου και, αφετέρου, να μην καταλείπει καμιά εξουσία εκτιμήσεως στους αποδέκτες του μέτρου που είναι επιφορτισμένοι με την εφαρμογή του.
Διαπιστώνει, συναφώς, ότι, με τις προσφυγές ακυρώσεως που άσκησε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, το Front Polisario αποσκοπούσε στην προστασία του δικαιώματος αυτοδιάθεσης του λαού της Δυτικής Σαχάρας (
9
) και ότι, ως εκ τούτου, το ζήτημα αν οι προσβαλλόμενες πράξεις αφορούν άμεσα το Front Polisario πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα των αποτελεσμάτων των προσβαλλόμενων πράξεων και, επομένως, των επίμαχων συμφωνιών επί της νομικής κατάστασης του λαού αυτού.
Υπενθυμίζει ότι, μολονότι δεν έχει αναγνωριστεί επισήμως ως αποκλειστικός εκπρόσωπος του λαού της Δυτικής Σαχάρας, το Front Polisario είναι, σύμφωνα με τα ψηφίσματα των ανωτάτων οργάνων των Ηνωμένων Εθνών, προνομιούχος συνομιλητής ενόψει του καθορισμού του μελλοντικού καθεστώτος της Δυτικής Σαχάρας. Από τις ιδιαίτερες αυτές περιστάσεις μπορεί να συναχθεί ότι το Front Polisario δύναται να αμφισβητήσει ενώπιον του δικαστή της Ένωσης τη νομιμότητα πράξης της Ένωσης η οποία παράγει άμεσα αποτελέσματα επί της νομικής κατάστασης του λαού αυτού. Συναφώς, οι προσβαλλόμενες πράξεις και, κατ’ επέκταση, οι επίμαχες συμφωνίες πληρούν, λόγω του αντικτύπου που έχουν στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης του λαού της Δυτικής Σαχάρας, τη νόμιμη προϋπόθεση κατά την οποία η απόφαση που προσβάλλεται με προσφυγή πρέπει να αφορά άμεσα το προσφεύγον φυσικό ή νομικό πρόσωπο. Λαμβανομένων υπόψη του άρθρου 73 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και της αρχής της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, η προϋπόθεση αυτή πρέπει να εκτιμηθεί, εν προκειμένω, σε σχέση με τη νομική κατάσταση του λαού της Δυτικής Σαχάρας, ο οποίος εκπροσωπείται στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων από το Front Polisario.
Η απόφαση σχετικά με τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας συνιστά, εξάλλου, οριστική πράξη στην εσωτερική έννομη τάξη της Ένωσης, η οποία εκφράζει τη βούληση της Ένωσης να δεσμεύεται από την εν λόγω συμφωνία. Το Δικαστήριο, το οποίο δεν είναι αρμόδιο να ακυρώσει διεθνή συμφωνία, υπενθυμίζει ότι η απόφαση αυτή συνιστά πράξη δεκτική προσφυγής. Απεναντίας, και αντιθέτως προς όσα υποστήριξαν ορισμένοι διάδικοι, η κοινοποίηση της έγκρισης μιας τέτοιας συμφωνίας στο άλλο συμβαλλόμενο μέρος συνιστά εκτελεστικό μέτρο το οποίο, κατ’ αρχήν, πρέπει να θεωρηθεί ως πράξη που δεν είναι δεκτική προσφυγής.
Το Δικαστήριο συνάγει από τα ανωτέρω ότι οι επίμαχες αποφάσεις αφορούν άμεσα το Front Polisario και ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο ως προς το ζήτημα αυτό.
Ως προς τον ατομικό επηρεασμό του Front Polisario, το Δικαστήριο επιβεβαιώνει επίσης την προσέγγιση του Γενικού Δικαστηρίου κατά την οποία, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων που οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι οι προσβαλλόμενες αποφάσεις αφορούν άμεσα το Front Polisario, πρέπει να θεωρηθεί ότι οι αποφάσεις αυτές το αφορούν και ατομικά. Διαπιστώνει, συναφώς, ότι η επίμαχη απόφαση αφορά ατομικά τον λαό της Δυτικής Σαχάρας, ο οποίος εκπροσωπείται από το Front Polisario, στο μέτρο που η ρητή υπαγωγή του εδάφους της Δυτικής Σαχάρας στο πεδίο εφαρμογής των επίμαχων συμφωνιών, οι οποίες δεσμεύουν την Ένωση βάσει των επίμαχων αποφάσεων, μεταβάλλει τη νομική κατάσταση του συγκεκριμένου λαού λόγω της ιδιότητάς του ως λαού που απολαύει του δικαιώματος αυτοδιάθεσης σε σχέση με το ανωτέρω έδαφος, η δε ιδιότητα αυτή τον διακρίνει έναντι κάθε άλλου προσώπου ή οντότητας, περιλαμβανομένου και κάθε άλλου υποκειμένου του διεθνούς δικαίου.
Επί της συναίνεσης του λαού της Δυτικής Σαχάρας στις επίμαχες συμφωνίες και επί της έκτασης του δικαστικού ελέγχου στον οποίο προέβη το Γενικό Δικαστήριο
Κατά τις επίμαχες αποφάσεις, οι επίμαχες συμφωνίες εγκρίθηκαν από την Ένωση αφού η Επιτροπή, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης, έλαβε «όλα τα εύλογα και δυνατά μέτρα […] για την επαρκή συμμετοχή των ατόμων τα οποία αφορ[ούν] [οι] συμφωνί[ες], ώστε να εξασφαλιστεί η συναίνεσή τους στ[ις] συμφωνί[ες]» (
10
). Ωστόσο, το Δικαστήριο επισημαίνει, συναφώς, ότι το μεγαλύτερο μέρος του σημερινού πληθυσμού της Δυτικής Σαχάρας δεν αποτελεί μέρος του λαού που έχει το δικαίωμα αυτοδιάθεσης, δηλαδή του λαού της Δυτικής Σαχάρας, ο οποίος έχει σε μεγάλο βαθμό εκτοπισθεί. Προσθέτει ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ της έννοιας του «πληθυσμού» ενός μη αυτόνομου εδάφους και της έννοιας του «λαού» του εν λόγω εδάφους. Συγκεκριμένα, η τελευταία παραπέμπει σε μια πολιτική μονάδα, η οποία απολαύει του δικαιώματος αυτοδιάθεσης, ενώ η έννοια του «πληθυσμού» αναφέρεται στους κατοίκους ενός εδάφους.
Στη συνέχεια, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με την αρχή του γενικού διεθνούς δικαίου περί του σχετικού αποτελέσματος των συνθηκών, οι συνθήκες δεν πρέπει ούτε να βλάπτουν ούτε να ωφελούν τρίτους. Ένας τρίτος μπορεί, συναφώς, να επηρεαστεί από την εφαρμογή μιας συμφωνίας σε περίπτωση που στο πεδίο εφαρμογής της περιλαμβάνεται έδαφος ως προς το οποίο ο εν λόγω τρίτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα ή δικαίωμα αυτοδιάθεσης. Επομένως, η εφαρμογή διεθνούς συμφωνίας μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας πρέπει να έχει τη συναίνεση του λαού της Δυτικής Σαχάρας (
11
). Δεδομένου ότι η δράση της Ένωσης στη διεθνή σκηνή πρέπει μεταξύ άλλων να συμβάλλει στην αυστηρή τήρηση του διεθνούς δικαίου και στον σεβασμό των αρχών του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών (
12
), το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η έλλειψη συναίνεσης του λαού της Δυτικής Σαχάρας στις εν λόγω συμφωνίες, των οποίων η εφαρμογή εκτείνεται στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας ή στα παρά το έδαφος αυτό ύδατα, είναι ικανή να επηρεάσει το κύρος των πράξεων της Ένωσης που αφορούν τη σύναψη των συμφωνιών αυτών.
Επί της αναγκαιότητας της συναίνεσης του λαού της Δυτικής Σαχάρας και επί του προσδιορισμού του Front Polisario ως οντότητας στην οποία απόκειται να εκφράσει τη συναίνεση αυτή
Το Δικαστήριο παρατηρεί, κατ’ αρχάς, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο όταν διαπίστωσε ότι οι επίμαχες συμφωνίες, παρέχοντας στις μαροκινές αρχές ορισμένες αρμοδιότητες οι οποίες προβλέπεται να ασκούνται στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας, επέβαλαν υποχρέωση στον λαό της Δυτικής Σαχάρας (
13
). Πράγματι, μολονότι η εφαρμογή των επίμαχων συμφωνιών συνεπάγεται ότι οι πράξεις των μαροκινών αρχών που διενεργούνται στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας παράγουν έννομα αποτελέσματα τα οποία μεταβάλλουν τη νομική κατάσταση του λαού του εν λόγω εδάφους, εντούτοις το γεγονός αυτό δεν επιτρέπει να θεωρηθεί ότι οι ως άνω συμφωνίες δημιουργούν νομικές υποχρεώσεις εις βάρος του συγκεκριμένου λαού, ως υποκειμένου του διεθνούς δικαίου. Συναφώς, οι επίμαχες συμφωνίες δεν συνεπάγονται την αναγνώριση από την Ένωση της προβαλλόμενης κυριαρχίας του Μαρόκου επί της Δυτικής Σαχάρας. Ομοίως, ο λαός της Δυτικής Σαχάρας δεν είναι, παραδείγματος χάριν, αποδέκτης ούτε των αλιευτικών αδειών ή άλλων διοικητικών πράξεων εκδιδόμενων από τις μαροκινές αρχές στο πλαίσιο της εφαρμογής της συμφωνίας σύμπραξης στον τομέα της βιώσιμης αλιείας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου, τις οποίες θα όφειλε να αναγνωρίσει, ούτε των μέτρων που λαμβάνουν οι αρχές της Ένωσης και των κρατών μελών έναντι αυτών. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο εκτιμά ότι το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε σε εσφαλμένη παραδοχή όταν διαπίστωσε ότι η έκφραση της συναίνεσης του λαού της Δυτικής Σαχάρας στην επίμαχη συμφωνία έπρεπε να είναι ρητή.
Ωστόσο, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι το εθιμικό διεθνές δίκαιο δεν προβλέπει ιδιαίτερο τύπο για την έκφραση της συναίνεσης τρίτου σε συμφωνία η οποία του παρέχει δικαίωμα (
14
) και δεν αποκλείει τη δυνατότητα σιωπηρής παροχής τέτοιας συναίνεσης υπό ορισμένες περιστάσεις. Ειδικότερα, η συναίνεση ενός λαού μη αυτόνομου εδάφους σε διεθνή συμφωνία ως προς την οποία έχει την ιδιότητα του τρίτου και η οποία προβλέπεται να έχει εφαρμογή στο έδαφος στο οποίο αναφέρεται το δικαίωμα αυτοδιάθεσης του λαού αυτού μπορεί να τεκμαίρεται εφόσον πληρούνται δύο προϋποθέσεις. Αφενός, η ανωτέρω συμφωνία δεν πρέπει να δημιουργεί υποχρέωση βαρύνουσα τον εν λόγω λαό. Αφετέρου, η συμφωνία πρέπει, μεταξύ άλλων, να προβλέπει ότι ο ενδιαφερόμενος λαός αποκομίζει ο ίδιος σαφές, συγκεκριμένο, ουσιώδες και επαληθεύσιμο πλεονέκτημα το οποίο απορρέει από την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του ως άνω εδάφους και είναι ανάλογο προς την έκταση της εκμετάλλευσης αυτής. Η συμφωνία πρέπει επίσης να προβλέπει μηχανισμό τακτικού ελέγχου ώστε να εξακριβώνεται ότι ο ενδιαφερόμενος λαός πράγματι αποκομίζει το πλεονέκτημα που του χορηγείται. Η τήρηση των προϋποθέσεων αυτών είναι αναγκαία προκειμένου να διασφαλιστεί η συμβατότητα μιας τέτοιας συμφωνίας με την αρχή της υπεροχής των συμφερόντων των λαών των μη αυτόνομων εδαφών, η οποία απορρέει από το άρθρο 73 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και κατοχυρώνεται στο εθιμικό διεθνές δίκαιο.
Σε περίπτωση που πληρούνται οι δύο αυτές προϋποθέσεις, η συναίνεση του ενδιαφερόμενου λαού πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι ένα κίνημα που παρουσιάζεται ως νόμιμος εκπρόσωπος του λαού αντιτίθεται στην εν λόγω συμφωνία δεν αρκεί, αυτό καθεαυτό, για να τεθεί υπό αμφισβήτηση η ύπαρξη τέτοιας συναίνεσης. Το τεκμήριο αυτό μπορεί εντούτοις να ανατραπεί εφόσον νόμιμοι εκπρόσωποι του εν λόγω λαού αποδείξουν ότι το πλεονεκτικό καθεστώς του οποίου απολαύει ο λαός αυτός βάσει της σχετικής συμφωνίας, ή ακόμη ο μηχανισμός τακτικού ελέγχου από τον οποίο αυτό πρέπει να συνοδεύεται, δεν πληροί τις ανωτέρω προϋποθέσεις.
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι οι επίμαχες συμφωνίες, μολονότι μεταβάλλουν την κατά το δίκαιο της Ένωσης νομική κατάσταση του λαού της Δυτικής Σαχάρας υπό το πρίσμα του δικαιώματος αυτοδιάθεσης που διαθέτει ο συγκεκριμένος λαός, δεν δημιουργούν νομικές υποχρεώσεις εις βάρος του λαού αυτού, ως υποκειμένου του διεθνούς δικαίου. Επομένως, πληρούται η πρώτη από τις δύο προϋποθέσεις.
Όσον αφορά τη δεύτερη προϋπόθεση, το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι επίμαχες συμφωνίες προδήλως δεν παρέχουν πλεονέκτημα υπέρ του λαού της Δυτικής Σαχάρας, το οποίο να πληροί τα χαρακτηριστικά που εκτέθηκαν ανωτέρω. Διευκρινίζει ακόμη ότι, εάν, στο μέλλον, μια συμφωνία ωφελεί τον λαό της Δυτικής Σαχάρας σύμφωνα με τις ως άνω απαιτήσεις, η πιθανότητα η συμφωνία αυτή να παρέχει όφελος και στους κατοίκους του εν λόγω εδάφους εν γένει δεν θα μπορεί να αποκλείσει τη διαπίστωση περί τεκμαιρόμενης συναίνεσης του λαού αυτού.
Επί της δυνατότητας επίκλησης του διεθνούς δικαίου
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η Ένωση υποχρεούται να ασκεί τις αρμοδιότητές της τηρώντας το διεθνές δίκαιο και ότι το ίδιο είναι επομένως αρμόδιο, στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως, να εκτιμήσει αν διεθνής συμφωνία συναφθείσα από την Ένωση συνάδει με τους κανόνες του διεθνούς δικαίου. Σύμφωνα με τις Συνθήκες, οι κανόνες αυτοί δεσμεύουν την Ένωση και ο εκ μέρους του Δικαστηρίου έλεγχος του κύρους της πράξης με την οποία η Ένωση συνήψε τέτοια διεθνή συμφωνία είναι δυνατόν να αφορά τη νομιμότητα της πράξης αυτής υπό το πρίσμα του ίδιου του περιεχομένου της εν λόγω διεθνούς συμφωνίας (
15
). Συνεπώς, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς έκρινε ότι μπορούσε να γίνει επίκληση της αρχής της αυτοδιάθεσης και της αρχής του σχετικού αποτελέσματος των συνθηκών στο πλαίσιο του ελέγχου του κύρους των επίμαχων αποφάσεων.
Συμπέρασμα
Δεδομένου ότι κανένας από τους λόγους που προέβαλαν το Συμβούλιο και η Επιτροπή προς στήριξη των αιτήσεων αναιρέσεως δεν έγινε δεκτός, το Δικαστήριο τις απορρίπτει στο σύνολό τους.
Επί της διατήρησης σε ισχύ των αποτελεσμάτων των επίμαχων αποφάσεων σε περίπτωση απόρριψης των αιτήσεων αναιρέσεως που άσκησαν το Συμβούλιο και η Επιτροπή
Στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑778/21 P και C‑798/21 P, με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση είχαν διατηρηθεί σε ισχύ τα αποτελέσματα της επίμαχης απόφασης μέχρι την έκδοση της παρούσας απόφασης του Δικαστηρίου. Δεδομένου, όμως, ότι το πρωτόκολλο εφαρμογής της επίμαχης συμφωνίας έληξε στις 17 Ιουλίου 2023 και η αλιευτική συμφωνία δεν επιτρέπει η ίδια την πρόσβαση των σκαφών της Ένωσης στη σχετική «αλιευτική ζώνη», το Δικαστήριο εκτιμά ότι τα επικουρικά αιτήματα της Επιτροπής και του Συμβουλίου περί διατήρησης σε ισχύ των αποτελεσμάτων της επίμαχης απόφασης κατέστησαν άνευ αντικειμένου.
Στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑779/21 P και C‑799/21 P, η συμφωνία που συνήφθη με την επίμαχη απόφαση άρχισε να ισχύει στις 19 Ιουλίου 2019. Επειδή η ακύρωση της επίμαχης απόφασης χωρίς να διατηρηθούν σε ισχύ τα αποτελέσματά της για περιορισμένο χρονικό διάστημα ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρές αρνητικές συνέπειες στην εξωτερική δράση της Ένωσης και να διακυβεύσει την ασφάλεια δικαίου όσον αφορά τις διεθνείς υποχρεώσεις τις οποίες αυτή έχει αναλάβει και οι οποίες δεσμεύουν τα θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη, το Δικαστήριο αποφασίζει να διατηρήσει σε ισχύ τα αποτελέσματα της εν λόγω απόφασης για περίοδο δώδεκα μηνών από την ημερομηνία έκδοσης της δικής του απόφασης.
(
1
)	Απόφαση (ΕE) 2019/217 του Συμβουλίου, της 28ης Ιανουαρίου 2019, σχετικά με τη σύναψη συμφωνίας, υπό μορφή ανταλλαγής επιστολών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου, για την τροποποίηση των πρωτοκόλλων αριθ. 1 και αριθ. 4 της ευρωμεσογειακής συμφωνίας σύνδεσης μεταξύ των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των κρατών μελών τους, αφενός, και του Βασιλείου του Μαρόκου, αφετέρου (ΕΕ 2019, L 34, σ. 1).
(
2
)	Ευρωμεσογειακή συμφωνία συνδέσεως μεταξύ των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των κρατών μελών τους, αφενός, και του Βασιλείου του Μαρόκου, αφετέρου, η οποία υπεγράφη στις Βρυξέλλες στις 26 Φεβρουαρίου 1996 (ΕΕ 2000, L 70, σ. 2).
(
3
)	Απόφαση (ΕΕ) 2019/441 του Συμβουλίου, της 4ης Μαρτίου 2019, για τη σύναψη της συμφωνίας σύμπραξης στον τομέα της βιώσιμης αλιείας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου, του πρωτοκόλλου εφαρμογής της, καθώς και της ανταλλαγής επιστολών που συνοδεύουν τη συμφωνία (ΕΕ 2019, L 77, σ. 4).
(
4
)	Κανονισμός (EE) 2019/440 του Συμβουλίου, της 29ης Νοεμβρίου 2018, για την κατανομή των αλιευτικών δυνατοτήτων βάσει της συμφωνίας σύμπραξης στον τομέα της βιώσιμης αλιείας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου και του πρωτοκόλλου εφαρμογής της (ΕΕ 2019, L 77, σ. 1, στο εξής: προσβαλλόμενος κανονισμός).
(
5
)	Συμφωνία αλιευτικής σύμπραξης μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου (ΕΕ 2006, L 141, σ. 4).
(
6
)	Απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2021, Front Polisario κατά Συμβουλίου (T‑279/19, EU:T:2021:639).
(
7
)	Απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2021, Front Polisario κατά Συμβουλίου (T‑344/19 και T‑356/19, EU:T:2021:640).
(
8
)	Το Δικαστήριο διευκρινίζει συναφώς ότι το ζήτημα αν η εν λόγω οντότητα μπορεί νομίμως να εκπροσωπεί τα συμφέροντα του λαού της Δυτικής Σαχάρας αφορά την ενεργητική της νομιμοποίηση στο πλαίσιο άσκησης προσφυγής ακυρώσεως κατά της επίμαχης απόφασης, και όχι την ικανότητά της να είναι διάδικος ενώπιον του δικαστή της Ένωσης.
(
9
)	Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973, σκέψεις 88, 91 και 105).
(
10
)	Αιτιολογική σκέψη 10 της απόφασης 2019/217 και αιτιολογική σκέψη 11 της απόφασης 2019/441.
(
11
)	Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973, σκέψη 106).
(
12
)	Άρθρο 3, παράγραφος 5, και άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΕΕ.
(
13
)	Αποφάσεις της 29ης Σεπτεμβρίου 2021, Front Polisario κατά Συμβουλίου (T‑279/19, EU:T:2021:639, σκέψεις 322 και 323), και της 29ης Σεπτεμβρίου 2021, Front Polisario κατά Συμβουλίου (T‑344/19 και T‑356/19, EU:T:2021:640, σκέψη 318).
(
14
)	Βλ. απόφαση του Διαρκούς Δικαστηρίου Διεθνούς Δικαιοσύνης της 7ης Ιουνίου 1932, υπόθεση των «Ελευθέρων ζωνών της Haute-Savoie και του Pays de Gex» (Recueil CPJI 1927, σειρές A/B, αριθ. 46, σ. 148).
(
15
)	Απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, σκέψεις 47 έως 51).