Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MANUEL CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
της 10ης Ιουλίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑483/23
D,
A,
B,
C,
T
κατά
Ministero dell’Economia e delle Finanze,
Comitato di Sicurezza Finanziaria,
Agenzia del Demanio
[αίτηση
του Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio(διοικητικού
πρωτοδικείου
περιφέρειας
Λατίου, Ιταλία)για
την
έκδοση
προδικαστικής
αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Εξωτερική πολιτική – Περιοριστικά μέτρα κατά της Ρωσικής Ομοσπονδίας λόγω ενεργειών που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας – Κανονισμός (ΕΕ)
269/2014 – Δέσμευση κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων τοποθετημένων σε εμπίστευμα – Αναγνώριση εμπιστεύματος συσταθέντος σε υπεράκτια δικαιοδοσία – Εμπιστευματοπάροχος το όνομα του οποίου έχει καταχωριστεί στο παράρτημα
I του κανονισμού (ΕΕ) 269/2014 – Ιδιοκτησία και κατοχή των οικονομικών πόρων και κεφαλαίων του εμπιστεύματος – Έλεγχος των οικονομικών πόρων και των κεφαλαίων του εμπιστεύματος – Εμπίστευμα το οποίο σχετίζεται με πρόσωπο στο οποίο έχουν επιβληθεί κυρώσεις »
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε στο πλαίσιο μέτρων
δέσμευσης οικονομικών πόρων και κεφαλαίων που έλαβε η Ευρωπαϊκή Ένωση κατά της Ρωσικής Ομοσπονδίας με σκοπό την καταστολή των ενεργειών που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας.
2.        Το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν τα μέτρα δέσμευσης μπορούν να εκτείνονται σε περιουσιακά στοιχεία ή οικονομικούς πόρους που μεταβίβασε σε εμπίστευμα (2) πρόσωπο (ο εμπιστευματοπάροχος) του οποίου το όνομα έχει καταχωριστεί στον κατάλογο του παραρτήματος I του κανονισμού (ΕΕ) 269/2014 (3).
3.        Το Δικαστήριο καλείται να εξακριβώσει σε ποιο μέτρο ένα εμπίστευμα μπορεί να αποτελεί μέσο για την καταστρατήγηση της εφαρμογής των περιοριστικών μέτρων. Προκειμένου να δοθεί απάντηση,
πρέπει να ληφθούν υπόψη η περιπλοκότητα και η ευελιξία που χαρακτηρίζουν το εμπίστευμα, νομικό μόρφωμα το οποίο ορισμένα κράτη μέλη, πλην όμως όχι όλα, έχουν εισαγάγει στο εθνικό δίκαιό τους.
I.      Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το διεθνές δίκαιο. Η Σύμβαση της Χάγης, της 1ης Ιουλίου 1985, για το εφαρμοστέο δίκαιο στα εμπιστεύματα και την αναγνώρισή τους (4)
4.        Το άρθρο 2 ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας Σύμβασης, ως εμπίστευμα νοούνται οι έννομες σχέσεις που δημιουργούνται από ένα πρόσωπο, τον εμπιστευματοπάροχο, με πράξη εν ζωή ή αιτία θανάτου, όταν περιουσιακά στοιχεία τίθενται υπό τον έλεγχο εμπιστευματοδόχου προς όφελος δικαιούχου ή για συγκεκριμένο σκοπό.
Το εμπίστευμα έχει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
a)      τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος συνιστούν χωριστή περιουσία και δεν αποτελούν μέρος της περιουσίας του εμπιστευματοδόχου·
b)      τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος τηρούνται στο όνομα του εμπιστευματοδόχου ή στο όνομα άλλου προσώπου για λογαριασμό του εμπιστευματοδόχου·
c)      ο εμπιστευματοδόχος έχει την εξουσία και την υποχρέωση, για τις οποίες
είναι υπόλογος, να διοικεί, να διαχειρίζεται ή να διαθέτει τα περιουσιακά στοιχεία σύμφωνα με τους όρους του εμπιστεύματος και τις ειδικές υποχρεώσεις που του επιβάλλει ο νόμος.
Το γεγονός ότι ο εμπιστευματοπάροχος διατηρεί ορισμένα προνόμια ή ότι ο εμπιστευματοδόχος έχει ορισμένα δικαιώματα ως δικαιούχος δεν είναι κατ’ ανάγκην ασυμβίβαστο με την ύπαρξη εμπιστεύματος.»
5.        Το άρθρο 6, πρώτο εδάφιο, ορίζει τα εξής:
«Το εμπίστευμα διέπεται από το δίκαιο που επιλέγει ο εμπιστευματοπάροχος. Η επιλογή πρέπει να είναι ρητή ή να προκύπτει από τις διατάξεις της πράξης σύστασης του εμπιστεύματος ή της πράξης που αποδεικνύει την ύπαρξή του, ερμηνευόμενες, όταν απαιτείται, υπό το πρίσμα των συγκεκριμένων περιστάσεων.»
6.        Το άρθρο 11 ορίζει τα εξής:
«Ως εμπίστευμα αναγνωρίζεται κάθε εμπίστευμα που συστήνεται σύμφωνα με το δίκαιο που μνημονεύεται στο προηγούμενο κεφάλαιο.
Η αναγνώριση του εμπιστεύματος συνεπάγεται, τουλάχιστον, ότι τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος διαφοροποιούνται από την προσωπική περιουσία του εμπιστευματοδόχου και ότι ο εμπιστευματοδόχος διαθέτει ενεργητική ή παθητική νομιμοποίηση και μπορεί να εμφανίζεται, ως εμπιστευματοδόχος, ενώπιον συμβολαιογράφου ή οποιουδήποτε άλλου προσώπου που ασκεί δημόσιο λειτούργημα.
Στο μέτρο που απαιτείται ή προβλέπεται από το δίκαιο που διέπει το εμπίστευμα, η ως άνω αναγνώριση συνεπάγεται ειδικότερα ότι:
a)      οι προσωπικοί πιστωτές του εμπιστευματοδόχου δεν μπορούν να επισπεύσουν κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων του εμπιστεύματος·
b)      τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος δεν αποτελούν μέρος της περιουσίας του εμπιστευματοδόχου σε περίπτωση αφερεγγυότητας ή πτώχευσης του εμπιστευματοδόχου·
c)      τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος δεν αποτελούν μέρος της περιουσίας των συζύγων ούτε της κληρονομιαίας περιουσίας του εμπιστευματοδόχου·
d)      τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος μπορούν να ανακτηθούν σε περίπτωση που ο εμπιστευματοδόχος, κατά παράβαση των υποχρεώσεων που υπέχει από το εμπίστευμα, έχει καταστήσει τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος κοινά με τα προσωπικά περιουσιακά στοιχεία του ή έχει διαθέσει τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος. Εντούτοις, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις του τρίτου που κατέχει τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος εξακολουθούν να διέπονται από το δίκαιο που προκύπτει από τους κανόνες ιδιωτικού διεθνούς δικαίου
του δικάζοντος δικαστηρίου.»
Β.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Ο κανονισμός 269/2014
7.        Το άρθρο 1 ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[…]
δ)      ως “οικονομικοί πόροι” νοούνται τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία κάθε είδους, υλικά ή άυλα, κινητά ή ακίνητα, που δεν είναι κεφάλαια αλλά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την απόκτηση κεφαλαίων, αγαθών ή υπηρεσιών·
ε)      ως “δέσμευση οικονομικών πόρων” νοείται η παρεμπόδιση της χρήσης οικονομικών πόρων για την απόκτηση κεφαλαίων, αγαθών ή υπηρεσιών καθ’ οιονδήποτε τρόπο, μεταξύ άλλων, ενδεικτικώς, με πώληση, εκμίσθωση ή υποθήκευσή τους·
στ)      ως “δέσμευση κεφαλαίων” νοείται η παρεμπόδιση κάθε κίνησης, μεταβίβασης, μεταβολής, χρήσης, πρόσβασης ή διαπραγμάτευσης κεφαλαίων που μπορεί να οδηγήσει σε μεταβολή ως προς τον όγκο, το ποσό, τον τόπο διατήρησής τους, το ιδιοκτησιακό καθεστώς, την κατοχή, τον χαρακτήρα, τον προορισμό ή άλλη μεταβολή η οποία θα καθιστούσε δυνατή τη χρησιμοποίηση των συγκεκριμένων κεφαλαίων, συμπεριλαμβανομένης της διαχείρισης χαρτοφυλακίων·
ζ)      ως “κεφάλαια” νοούνται τα παντός είδους χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία και οικονομικά οφέλη, στα οποία ενδεικτικώς περιλαμβάνονται:
[…]».
8.        Το άρθρο 2 (5) ορίζει τα εξής:
«1.      Δεσμεύονται όλα τα κεφάλαια και όλοι οι οικονομικοί πόροι που ανήκουν ή τελούν υπό την κυριότητα, την κατοχή ή τον έλεγχο οποιουδήποτε φυσικού ή νομικού προσώπου, οντότητας ή φορέα ή φυσικών ή νομικών προσώπων, οντοτήτων ή φορέων που σχετίζονται με αυτά, όπως περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι.
2.      Κανένα κεφάλαιο ή οικονομικός πόρος δεν διατίθεται, άμεσα ή έμμεσα, σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς ή φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς που συνδέονται με αυτά ή προς όφελός τους, όπως περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι.»
9.        Το άρθρο 9 ορίζει τα εξής:
«Απαγορεύεται η συμμετοχή, εν γνώσει και εκ προθέσεως, σε δραστηριότητες με αντικείμενο ή αποτέλεσμα την καταστρατήγηση των μέτρων της παραγράφου 2.»
2.      Ο εκτελεστικός κανονισμός 2022/336
10.      Κατά το άρθρο 1 αυτού, «[τ]α πρόσωπα και η οντότητα που περιλαμβάνονται στο παράρτημα του παρόντος κανονισμού προστίθενται στον κατάλογο του παραρτήματος I του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014».
3.      Η οδηγία (ΕΕ) 2015/849 (6)
11.      Το άρθρο 3 ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[…]
6)      ως “πραγματικός δικαιούχος” νοείται κάθε φυσικό πρόσωπο ή πρόσωπα, τα οποία τελικά κατέχουν ή ελέγχουν τον πελάτη και/ή το ή τα φυσικά πρόσωπα για λογαριασμό των οποίων διεξάγεται συναλλαγή ή δραστηριότητα και περιλαμβάνει τουλάχιστον:
[…]
β)      σε περίπτωση εμπιστευμάτων (trusts) – όλα τα ακόλουθα πρόσωπα:
i)      το[ν] ή τ[ους] εμπιστευματοπ[αρόχους]·
ii)      το[ν] ή τ[ους] εμπιστευματοδόχ[ους]·
iii)      [τον] ή [τους] προστάτες εάν υπάρχουν·
iv)      [τους] δικαιούχ[ους]· ή όταν τα άτομα που αποτελούν δικαιούχους του νομικού μορφώματος ή της νομικής οντότητας δεν έχουν προσδιοριστεί ακόμη, η κατηγορία προσώπων προς το συμφέρον της οποίας έχει κυρίως συσταθεί ή λειτουργεί το νομικό μόρφωμα ή η νομική οντότητα·
v)      οποιοδήποτε άλλο φυσικό πρόσωπο ασκεί τον τελικό έλεγχο του εμπιστεύματος μέσω άμεσης ή έμμεσης ιδιοκτησίας ή με άλλα μέσα·
γ)      στην περίπτωση νομικών οντοτήτων όπως τα ιδρύματα και νομικών μορφωμάτων παρεμφερών με τα καταπιστεύματα (trusts), συμπεριλαμβάνονται το ή τα φυσικά πρόσωπα που κατέχουν αντίστοιχη ή ανάλογη θέση με τα πρόσωπα που αναφέρονται στο στοιχείο β)·
[…]».
Γ.      Το ιταλικό δίκαιο
1.      Το νομοθετικό διάταγμα 109/2007 (7)
12.      Με το άρθρο 3 του νομοθετικού διατάγματος 109/2007 συστάθηκε η Comitato di Sicurezza Finanziaria (επιτροπή χρηματοοικονομικής ασφάλειας, Ιταλία), υπαγόμενη στο Ministero dell’Economia e delle Finanze (Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών, Ιταλία), η οποία λαμβάνει τα μέτρα δέσμευσης που αποφασίζουν ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών.
13.      Το άρθρο 5
προβλέπει απαγόρευση μεταβίβασης, διάθεσης ή χρήσης των δεσμευμένων πόρων καθώς και απαγόρευση άμεσης ή έμμεσης διάθεσης κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων σε προσδιοριζόμενες οντότητες ή προς όφελός τους.
2.      Το νομοθετικό διάταγμα 90/2017 (8)
14.      Κατά τη διάταξη περί παραπομπής, το άρθρο 2, πρώτο εδάφιο, του ως άνω νομοθετικού διατάγματος τροποποίησε το άρθρο 22, παράγραφος 5, του νομοθετικού διατάγματος 231/2007 και ορίζει τα εξής:
«Οι εμπιστευματοδόχοι των ρητών εμπιστευμάτων, τα οποία διέπονται από τον νόμο 364, της 16ης Οκτωβρίου 1989, καθώς και τα πρόσωπα που ασκούν αντίστοιχα δικαιώματα, εξουσίες και αρμοδιότητες σε παρεμφερή νομικά μορφώματα, στο μέτρο που είναι εγκατεστημένοι ή διαμένουν στο έδαφος της Ιταλικής Δημοκρατίας, συλλέγουν και τηρούν κατάλληλες, ακριβείς και επικαιροποιημένες πληροφορίες σχετικά με τους πραγματικούς δικαιούχους του εμπιστεύματος, ή του παρεμφερούς νομικού μορφώματος, ήτοι πληροφορίες σχετικά με την ταυτότητα του/των εμπιστευματοπαρόχου/-ων, του/των εμπιστευματοδόχου/-ων, του/των προστάτη/-ων ή άλλου προσώπου που ενεργεί για λογαριασμό του εμπιστευματοδόχου και, κατά περίπτωση, του δικαιούχου ή των κατηγοριών δικαιούχων και άλλων φυσικών προσώπων που ασκούν έλεγχο επί του εμπιστεύματος ή του παρεμφερούς νομικού μορφώματος, καθώς και κάθε άλλου φυσικού προσώπου που ασκεί τον τελικό έλεγχο των περιουσιακών στοιχείων που μεταβιβάστηκαν στο εμπίστευμα ή στο παρεμφερές νομικό μόρφωμα μέσω άμεσης ή έμμεσης ιδιοκτησίας ή με άλλα μέσα».
3.      Ο νόμος 364/1989 (9)
15.      Με τον νόμο αυτόν, η Ιταλία κύρωσε τη Σύμβαση της Χάγης του 1985.
II.    Τα πραγματικά περιστατικά, η ένδικη διαφορά και τα προδικαστικά ερωτήματα
16.      Τα εμπιστεύματα, όπως το επίμαχο στη διαφορά της κύριας δίκης, δεν υπόκεινται σε υποχρεώσεις δημοσιότητας, δεν υφίσταται δε δημόσιο μητρώο στο οποίο καταγράφονται η δομή και οι τροποποιήσεις τους. Για τον λόγο αυτόν, ως πραγματικά στοιχεία της υπόθεσης πρέπει να ληφθούν υπόψη αυτά που εξέθεσε το αιτούν δικαστήριο, τα οποία συμπληρώνονται, ενδεχομένως, από τα στοιχεία που προκύπτουν από τη δικογραφία και από τις έρευνες των ιταλικών αρχών.
17.      Με την επιφύλαξη των τελικών εξακριβώσεων που απόκεινται στο αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο οφείλει να λάβει ως βάση για την εκτίμησή του τα πραγματικά περιστατικά που διαπιστώθηκαν κατ’ αυτόν τον τρόπο προκειμένου να απαντήσει λυσιτελώς στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα.
18.      Οι προσφεύγουσες στην κύρια δίκη εταιρίες, B, A, C και D, ασκούν εμπορικές δραστηριότητες στην Ιταλία, όπου βρίσκεται και η έδρα τους (10). Το κεφάλαιό τους ανήκει σε εταιρία των Βερμούδων (11), τα στοιχεία
ενεργητικού της οποίας μεταβιβάστηκαν από φυσικό πρόσωπο (τον εμπιστευματοπάροχο (12)) σε εμπίστευμα.
19.      Το εμπίστευμα συστάθηκε με συμβολαιογραφική πράξη της 18ης Ιουλίου 2007. Διέπεται από τη νομοθεσία των Βερμούδων, βρετανικού υπερπόντιου εδάφους. Το εμπίστευμα προβλέπει έναν εμπιστευματοδόχο (13) (ο πρώτος ήταν η εταιρία H και τον διαδέχθηκε η εταιρία T) (14) και έναν προστάτη, ο οποίος είναι τρίτο φυσικό πρόσωπο (15). Οι κάτοχοι των εν λόγω θέσεων άλλαξαν με την πάροδο του χρόνου. Ο γενικός διευθυντής της εταιρίας H (η οποία ενεργούσε ως εμπιστευματοδόχος έως την 1η Απριλίου 2021) ήταν επίσης προστάτης του εμπιστεύματος από το 2014. Προηγουμένως, προστάτης ήταν ένα πρόσωπο της απόλυτης εμπιστοσύνης του εμπιστευματοπαρόχου (16).
20.      Δικαιούχοι του εμπιστεύματος ήταν, αρχικώς, ο εμπιστευματοπάροχος και μέλη της οικογένειάς του. Ως δικαιούχοι εμφανίζονταν επίσης, από τη σύσταση του εμπιστεύματος έως το 2014, ο εμπιστευματοδόχος και ο προστάτης. Μετά την επιβολή, από την Ένωση, κυρώσεων κατά της Ρωσίας λόγω της προσάρτησης της Κριμαίας, η πράξη σύστασης του εμπιστεύματος τροποποιήθηκε στις 28 Δεκεμβρίου 2014. Δικαιούχοι του παρέμειναν ο εμπιστευματοπάροχος και άλλα μέλη της οικογένειάς του. Προβλέφθηκε ότι ο προστάτης μπορεί να ανακαλέσει και να αντικαταστήσει, κατά την κρίση του, τον εμπιστευματοδόχο, ότι ο εμπιστευματοπάροχος μπορεί να προσθέσει και άλλους προστάτες και ότι ο εμπιστευματοδόχος μπορεί, με τη συγκατάθεση του προστάτη, να προσθέσει και άλλους δικαιούχους, υπό τον όρο, όμως, ότι δεν είναι πρόσωπα στα οποία έχουν επιβληθεί κυρώσεις.
21.      Με συμβολαιογραφική πράξη της 19ης Δεκεμβρίου 2017 ο εμπιστευματοδόχος και ο προστάτης (17) όρισαν ποια πρόσωπα στα οποία είχαν επιβληθεί κυρώσεις από την Ένωση έπρεπε να αποκλειστούν από το εμπίστευμα. Ως εκ τούτου, η αδελφή και ένας ανιψιός του εμπιστευματοπαρόχου αποκλείστηκαν από τους δικαιούχους του εμπιστεύματος.
22.      Στις 19 Ιουνίου 2019 ο γενικός διευθυντής εταιρίας διαχείρισης κεφαλαίων με έδρα την Ελβετία (της εταιρίας T) διορίστηκε προστάτης του εμπιστεύματος και την 1η Απριλίου 2021 ορίστηκε εμπιστευματοδόχος του.
23.      Ο εμπιστευματοπάροχος αποκλείστηκε από τους δικαιούχους, με συμβολαιογραφική πράξη της 7ης Φεβρουαρίου 2022, εικοσιμία ημέρες πριν από την καταχώριση του ονόματός του στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014, δυνάμει της απόφασης (ΚΕΠΠΑ) 2022/337 και του εκτελεστικού κανονισμού 2022/336.
24.      Ο αρχικός προστάτης παρέμεινε μόνος δικαιούχος μετά την τροποποίηση του εμπιστεύματος της 7ης Φεβρουαρίου 2022, με την οποία ο εμπιστευματοπάροχος αποκλείστηκε από την ομάδα των δικαιούχων. Επί του παρόντος, η Ιταλική Κυβέρνηση αδυνατεί να προσδιορίσει μετά βεβαιότητας τους δικαιούχους του εμπιστεύματος. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι δικηγόροι των προσφευγουσών στην κύρια δίκη εταιριών επισήμαναν ότι δικαιούχοι είναι ορισμένα φιλανθρωπικά ιδρύματα.
25.      Οι εταιρίες B, A, C και D τηρούσαν λογαριασμούς σε υποκατάστημα τράπεζας στο Μιλάνο (Ιταλία). Στο διάστημα από τις 17 Απριλίου 2013 έως τις 7 Ιουνίου 2017, οι εν λόγω εταιρίες δήλωσαν στο τραπεζικό ίδρυμα ότι πραγματικός δικαιούχος τους ήταν ο εμπιστευματοπάροχος.
26.      Στις 14 Μαρτίου 2022 η επιτροπή χρηματοοικονομικής ασφάλειας του Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών γνωστοποίησε στις εταιρίες B, A, C και D ότι διέταξε, δυνάμει του άρθρου 2 του κανονισμού 269/2014 και του νομοθετικού διατάγματος 109/2007, τη δέσμευση των εταιρικών μεριδίων και των περιουσιακών στοιχείων ιδιοκτησίας των εν λόγω εταιριών ως «έμμεσα αποδιδόμενων [στον εμπιστευματοπάροχο]».
27.      Στις 11 Μαΐου 2022 οι εταιρίες B, A, C και D και η εταιρία T (εμπιστευματοδόχος) άσκησαν προσφυγή ενώπιον του Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) κατά του ληφθέντος μέτρου δέσμευσης.
28.      Στην ένδικη διαφορά ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου:
–        οι προσφεύγουσες εταιρίες υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι τα περιουσιακά στοιχεία που δεσμεύθηκαν δεν εμπίπτουν στη σφαίρα επιρροής του προσώπου του οποίου το όνομα καταχωρίστηκε στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014, δηλαδή του εμπιστευματοπαρόχου. Με τη μεταβίβαση της ελέγχουσας εταιρίας στο εμπίστευμα, αυτή διαχωρίστηκε από την περιουσία του εμπιστευματοπαρόχου. Κατά τη συμβολαιογραφική πράξη σύστασης και την ισχύουσα νομοθεσία, καμία (άμεση ή έμμεση) δυνατότητα διαχείρισης και ελέγχου δεν μπορεί να αποδοθεί στον εμπιστευματοπάροχο, ο οποίος δεν μπορεί πλέον να ασκήσει την επιρροή του·
–        αντιθέτως, οι ιταλικές αρχές υποστηρίζουν ότι η μεταβίβαση σε εμπίστευμα δεν επάγεται μεταβίβαση της κυριότητας και, επομένως, πλήρη διάρρηξη του δεσμού μεταξύ του εμπιστευματοπαρόχου και των μεταβιβασθέντων περιουσιακών στοιχείων. Παραπέμπουν επίσης στην οδηγία 2015/849, της οποίας το άρθρο 3, σημείο 6, στοιχείο βʹ, σημείο i, περιλαμβάνει τους εμπιστευματοπαρόχους στην κατηγορία των «πραγματικών δικαιούχων». Οι ιταλικές αρχές παρατηρούν, επιπλέον, ότι, μολονότι ο εμπιστευματοπάροχος δεν είναι επί του παρόντος δικαιούχος του εμπιστεύματος, τα περιουσιακά στοιχεία μπορούν να «επανέλθουν» στην κυριότητα/διάθεσή του, εάν δεν μεταβιβαστούν τελικώς στους δικαιούχους (για παράδειγμα, λόγω παραίτησης των δικαιούχων ή λόγω πρόωρης λύσης του εμπιστεύματος).
29.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου) υποβάλλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 2, [παράγραφος] 1, του κανονισμού [269/2014] την έννοια ότι μέτρο δέσμευσης μπορεί να ληφθεί επίσης σε περίπτωση περιουσιακών στοιχείων ή πόρων που μεταβιβάστηκαν σε εμπίστευμα από τον εμπιστευματοπάροχο που μνημονεύεται στο παράρτημα I του κανονισμού (προσδιοριζόμενο ή κατονομαζόμενο πρόσωπο), ο οποίος πρέπει να θεωρηθεί ως το πρόσωπο στο οποίο ανήκουν τα περιουσιακά στοιχεία ή οι πόροι;
2)      Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, έχει το άρθρο 2, [παράγραφος] 1, του κανονισμού [269/2014] την έννοια ότι μέτρο δέσμευσης μπορεί να ληφθεί επίσης σε περίπτωση περιουσιακών στοιχείων ή πόρων που μεταβιβάστηκαν σε εμπίστευμα από τον εμπιστευματοπάροχο που μνημονεύεται στο παράρτημα I του κανονισμού (προσδιοριζόμενο ή κατονομαζόμενο πρόσωπο), ο οποίος πρέπει να θεωρηθεί ως πρόσωπο που σχετίζεται με το πρόσωπο στο οποίο ανήκουν τα περιουσιακά στοιχεία ή οι πόροι;
3)      Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, έχει το άρθρο 2, [παράγραφος] 1, του κανονισμού [269/2014] την έννοια ότι μέτρο δέσμευσης μπορεί να ληφθεί επίσης σε περίπτωση περιουσιακών στοιχείων ή πόρων που μεταβιβάστηκαν σε εμπίστευμα από τον εμπιστευματοπάροχο που μνημονεύεται στο παράρτημα I του κανονισμού (προσδιοριζόμενο ή κατονομαζόμενο πρόσωπο), ο οποίος πρέπει να θεωρηθεί ως το πρόσωπο που ελέγχει τα περιουσιακά στοιχεία ή τους πόρους;»
III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
30.      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 26 Ιουλίου 2023.
31.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν οι προσφεύγουσες στην κύρια δίκη εταιρίες, η Βελγική, η Γαλλική, η Ιταλική, η Ολλανδική και η Φινλανδική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
32.      Στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 8ης Μαΐου 2025 παρέστησαν οι προσφεύγουσες στην κύρια δίκη εταιρίες, η Βελγική, η Γερμανική και η Ιταλική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή.
IV.    Ανάλυση
33.      Προτού προτείνω την απάντηση που θα πρέπει να δοθεί στα προδικαστικά ερωτήματα (18), εκτιμώ ότι, για την καλύτερη κατανόηση της ένδικης διαφοράς, απαιτείται μια σύντομη επισκόπηση του θεσμού του εμπιστεύματος και των κανόνων που διέπουν τα εμπιστεύματα που συστήνονται δυνάμει του δικαίου των Βερμούδων.
Α.      Γενικές παρατηρήσεις σχετικά με τα εμπιστεύματα
34.      Το εμπίστευμα είναι νομικό μόρφωμα το οποίο αναπτύχθηκε στις χώρες του common law, τα χαρακτηριστικά του οποίου δεν είναι πάντοτε ευχερές να προσδιοριστούν, η δε αποδοχή του από άλλα κράτη αποτελεί πηγή διαφωνιών (19).
35.      Στο δίκαιο της Ένωσης δεν υφίστανται ειδικές ρυθμίσεις σε σχέση με τα εμπιστεύματα. Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει αναφερθεί στα εμπιστεύματα στο πλαίσιο διαφορών στους τομείς της φορολογίας και της εσωτερικής αγοράς. Με την απόφαση Trustees of the P Panayi Accumulation & Maintenance Settlements (20), το Δικαστήριο υπογράμμισε τα ακόλουθα τρία χαρακτηριστικά του εμπιστεύματος:
–        Στις χώρες του common law, ο όρος trust (εμπίστευμα) αφορά κατ’ αρχήν μια τριμερή συναλλαγή, μέσω της οποίας ο εμπιστευματοπάροχος μεταβιβάζει περιουσιακά στοιχεία σε ένα πρόσωπο, τον εμπιστευματοδόχο, προκειμένου αυτός να τα διαχειριστεί κατά τα οριζόμενα στην πράξη σύστασης του εμπιστεύματος προς όφελος τρίτου προσώπου (του δικαιούχου).
–        Η κυριότητα των περιουσιακών στοιχείων του εμπιστεύματος διαχωρίζεται σε νομική και οικονομική κυριότητα («legal ownership and economic ownership»), οι οποίες περιέρχονται στον εμπιστευματοδόχο και στον δικαιούχο, αντιστοίχως.
–        Μολονότι το εμπίστευμα αναγνωρίζεται από τον νόμο και παράγει έννομα αποτελέσματα, στερείται ιδίας νομικής προσωπικότητας και πρέπει να ενεργεί μέσω του εμπιστευματοδόχου του. Τα περιουσιακά στοιχεία που συνιστούν το εμπίστευμα δεν καθίστανται περιουσία του εμπιστευματοδόχου, ο οποίος οφείλει να τα διαχειρίζεται «ως χωριστή περιουσία, διακριτή από τη δική του». Ουσιώδης υποχρέωση του εμπιστευματοδόχου είναι να τηρεί τους όρους και τις υποχρεώσεις που προβλέπουν η πράξη σύστασης του εμπιστεύματος και το δίκαιο γενικά.
36.      Η ανωτέρω περιγραφή του εμπιστεύματος (21) ταυτίζεται, κατ’ ουσίαν, με την περιγραφή του στη Σύμβαση της Χάγης του 1985, στο προπαρατεθέν άρθρο 2 αυτής.
37.      Η έννοια του εμπιστεύματος που απορρέει από το άρθρο 2 της Σύμβασης της Χάγης του 1985 είναι ευρεία (22) και διαμορφώθηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο προκειμένου να καταλαμβάνει τα trust του αγγλοσαξονικού δικαίου και παρεμφερή μορφώματα χωρών του ηπειρωτικού δικαίου (23), όπως το καταπίστευμα, η παρακαταθήκη ή το γερμανικό treuhand. Τοιουτοτρόπως, οι χώρες του common law εξασφάλισαν την αναγνώριση των trust σε κράτη του ηπειρωτικού δικαίου (στα οποία δεν υπήρχαν trust) και τα κράτη του αστικού δικαίου εξασφάλισαν την αναγνώριση των παρεμφερών μορφωμάτων στις χώρες του common law (24).
38.      Η Σύμβαση της Χάγης του 1985 τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 1992 και συμβαλλόμενα μέρη της είναι μόνο δεκατρία κράτη και υπερπόντια εδάφη (25).
39.      Το εμπίστευμα συνεπάγεται τη δημιουργία «χωριστής περιουσίας» (26) των πραγματικών δικαιούχων των περιουσιακών στοιχείων, στο πλαίσιο της άσκησης της αυτονομίας της βούλησης του ιδρυτή του (εμπιστευματοπαρόχου). Η εν λόγω χωριστή περιουσία, την οποία διαχειρίζονται οι εμπιστευματοδόχοι, προστατεύεται, κατ’ αρχήν, έναντι των πιστωτών των εμπιστευματοπαρόχων, των εμπιστευματοδόχων και των δικαιούχων, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων (27).
40.      Το εμπίστευμα συνεπάγεται τον διαχωρισμό της ιδιοκτησίας, της διοίκησης και του οικονομικού οφέλους που συνδέονται με ορισμένα περιουσιακά στοιχεία. Επομένως, το εμπίστευμα καθιστά δυνατή τη διάκριση μεταξύ του πραγματικού δικαιούχου, της εκμετάλλευσης της ιδιοκτησίας και της περιουσιακής ευθύνης (28).
41.      Λόγω των ανωτέρω χαρακτηριστικών (του ρεαλιστικού σχεδιασμού τους, της φύσης τους ως χωριστής περιουσίας, της προστασίας που παρέχουν έναντι των πιστωτών, της ευελιξίας σύστασής τους και της εμπιστευτικότητας που μπορούν να απολαύουν), τα εμπιστεύματα έχουν χρησιμοποιηθεί τόσο για την επίτευξη νόμιμων σκοπών (29) όσο και για την αποφυγή φόρων, τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή την παράκαμψη διεθνών κυρώσεων (30).
42.      Συγκεκριμένα, ορισμένα εμπιστεύματα μπορούν να χαρακτηριστούν ως αμιγώς εικονικά («sham trust»), όταν πρόθεση των προσώπων που συμμετέχουν στη σύστασή τους είναι να δώσουν εσφαλμένη εντύπωση σε τρίτους, συγκαλύπτοντας το γεγονός ότι ο εμπιστευματοπάροχος παραμένει, στην πραγματικότητα, ο ιδιοκτήτης των περιουσιακών στοιχείων που μεταβιβάζονται στο εμπίστευμα.
43.      Ο κίνδυνος κατάχρησης του συγκεκριμένου μορφώματος είναι μεγαλύτερος όταν πρόκειται περί εμπιστευμάτων που συστήνονται σε ορισμένες δικαιοδοσίες σύμφωνα με τη νομοθεσία τρίτου κράτους (31), τα οποία πρέπει να αναγνωρίζονται κατά τη Σύμβαση της Χάγης του 1985 (32). Σε τέτοια περίπτωση, τα χαρακτηριστικά του εμπιστεύματος «ανταποκρίνονται» στις ανάγκες και στις επιθυμίες του εμπιστευματοπαρόχου (33).
44.      Η κατάχρηση των εμπιστευμάτων είναι ο λόγος για τον οποίο η οδηγία 2015/849 εισήγαγε σχετικές ρυθμίσεις κατά τη θέσπιση μέτρων που αποσκοπούν στην πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας. Το άρθρο 3, σημείο 6, της οδηγίας περιλαμβάνει μεταξύ των «πραγματικών δικαιούχων» των περιουσιακών στοιχείων όλα τα πρόσωπα που συμμετέχουν σε ένα εμπίστευμα (εμπιστευματοπάροχος, εμπιστευματοδόχος, προστάτης, δικαιούχος), καθώς και οποιοδήποτε άλλο φυσικό πρόσωπο ασκεί τον τελικό έλεγχο του εμπιστεύματος μέσω άμεσης ή έμμεσης ιδιοκτησίας ή με άλλα μέσα.
45.      Όσον αφορά τα περιοριστικά μέτρα που επιβάλλονται στο πλαίσιο του κανονισμού 269/2014, διάφορες αναλύσεις έχουν καταδείξει τη χρήση εμπιστεύματος για την καταστρατήγηση της εφαρμογής τους από πρόσωπα που είναι καταχωρισμένα στον κατάλογο του παραρτήματος I του εν λόγω κανονισμού (34). Τουλάχιστον μία από τις περιπτώσεις αυτές κατέληξε στην έκδοση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου της 8ης Μαΐου 2024 (35).
Β.      Το εμπίστευμα στο δίκαιο των Βερμούδων
46.      Η διαφορά της κύριας δίκης δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την αναγνώριση στην Ιταλία, κατ’ εφαρμογήν της Σύμβασης της Χάγης του 1985, εμπιστεύματος το οποίο έχει συσταθεί σύμφωνα με το δίκαιο των Βερμούδων. Ως εκ τούτου, οι ουσιαστικοί κανόνες που εφαρμόζονται στο εν λόγω εμπίστευμα είναι αυτοί του δικαίου των Βερμούδων.
47.      Οι κανόνες των Βερμούδων για τα εμπιστεύματα βασίζονται στο αγγλικό δίκαιο και περιέχονται σε ειδική νομοθεσία: τον Trust (Special Provisions) Act του 1989 και τον Trustee Act του 1975, που μεταρρυθμίστηκαν επανειλημμένως, σε συνδυασμό με τον Trust (Regulation of Trust Business) Act του 2011 και το Exemption Order του 2002 (36).
48.      Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, του Trust (Special Provision) Act του 1989, στις Βερμούδες το εμπίστευμα έχει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
–        τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος συνιστούν χωριστή περιουσία, η οποία δεν αποτελεί μέρος της περιουσίας του εμπιστευματοδόχου·
–        τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος τηρούνται στο όνομα του εμπιστευματοδόχου ή στο όνομα άλλου προσώπου που αυτός ορίζει·
–        ο εμπιστευματοδόχος εξουσιοδοτείται και υποχρεούται να διαχειρίζεται και να διαθέτει τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος προς όφελος των δικαιούχων, σύμφωνα με τους όρους της πράξης σύστασης και τις υποχρεώσεις που του επιβάλλει ο νόμος.
49.      Το άρθρο 2, παράγραφος 3, που προστέθηκε στο πλαίσιο μεταρρύθμισης του 2014, επιτρέπει ο εμπιστευματοπάροχος να είναι συνδικαιούχος του εμπιστεύματος και συνεμπιστευματοδόχος (37). Καμία από τις δύο προμνησθείσες περιστάσεις δεν συνεπάγεται την ακυρότητα του εμπιστεύματος,
δεν εμποδίζει το εμπίστευμα να παράγει αποτελέσματα σύμφωνα με τους όρους του ούτε προκαλεί την ενσωμάτωση των περιουσιακών στοιχείων του εμπιστεύματος στην περιουσία του εμπιστευματοπαρόχου (άρθρο 2A, παράγραφος 1).
50.      Επομένως, το δίκαιο των Βερμούδων παρέχει μεγάλη ευελιξία στα εμπιστεύματα,
ενώ διευκολύνει και προστατεύει σημαντικά τη θέση των εμπιστευματοπαρόχων.
Γ.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
1.      Εισαγωγική διευκρίνιση
51.      Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν είναι δυνατή η λήψη μέτρου δέσμευσης σε σχέση με τα περιουσιακά στοιχεία και τους οικονομικούς πόρους που έχουν μεταβιβαστεί σε εμπίστευμα από εμπιστευματοπάροχο (το όνομα του οποίου έχει καταχωριστεί στον κατάλογο του παραρτήματος I του κανονισμού 269/2014) «ο οποίος πρέπει να θεωρηθεί ως το πρόσωπο στο οποίο ανήκουν τα περιουσιακά στοιχεία ή οι πόροι».
52.      Οι ιταλικές αρχές υποστηρίζουν ότι ο εμπιστευματοπάροχος είναι ο πραγματικός δικαιούχος της μητρικής εταιρίας η οποία παραμένει υπό τον έλεγχό του. Οι δικηγόροι των προσφευγουσών στην κύρια δίκη εταιριών
αμφισβητούν την εκτίμηση αυτή (38).
53.      Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει εάν, ως
στοιχείο κρίσιμο για τη διαφορά της κύριας δίκης, ο εμπιστευματοπάροχος μεταβίβασε στο εμπίστευμα τα στοιχεία
ενεργητικού της μητρικής εταιρίας (με έδρα τις Βερμούδες) στην οποία ανήκουν οι εταιρίες των οποίων τα περιουσιακά στοιχεία και οι πόροι δεσμεύθηκαν.
54.      Προκειμένου να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα, το Δικαστήριο δεν μπορεί παρά να εκκινήσει από το γεγονός αυτό (τη μεταβίβαση στο εμπίστευμα των στοιχείων
ενεργητικού της μητρικής εταιρίας). Προς τούτο συνηγορούν δύο, τουλάχιστον, στοιχεία:
–        αφενός, οι εταιρίες που δραστηριοποιούνται στην Ιταλία αναγνώρισαν, στο διάστημα από τις 17 Απριλίου 2013 έως τις 7 Ιουνίου 2017, ότι πραγματικός δικαιούχος τους είναι ο εμπιστευματοπάροχος·
–        αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το φυσικό πρόσωπο του οποίου το όνομα είναι καταχωρισμένο στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014 (ο εμπιστευματοπάροχος) σύστησε το εμπίστευμα στο οποίο μεταβίβασε τη μητρική εταιρία που ελέγχει τις προσφεύγουσες στην κύρια δίκη εταιρίες. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο διαπιστώνει ότι ο εμπιστευματοπάροχος μεταβίβασε στο εμπίστευμα τα επίμαχα περιουσιακά στοιχεία και πόρους. Βάσει της παραδοχής αυτής, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν ο εμπιστευματοπάροχος παραμένει το πρόσωπο στο οποίο ανήκουν τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία και πόροι (πρώτο προδικαστικό ερώτημα) (39).
2.      Απάντηση στο ερώτημα
55.      Τεθείσα κατ’ αυτόν τον τρόπο η διαφορά, πρέπει να εξετάσω το επιχείρημα που προέβαλε η Γερμανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, επί του οποίου τοποθετήθηκαν επίσης οι λοιποί μετέχοντες στη διαδικασία.
56.      Κατά τη Γερμανική Κυβέρνηση, περιοριστικά μέτρα εις βάρος των ελεγχόμενων από τον εμπιστευματοπάροχο εταιριών μπορούν να ληφθούν μόνον εάν οι εν λόγω εταιρίες περιλαμβάνονται ρητώς στον κατάλογο των προσώπων, οντοτήτων και φορέων του παραρτήματος I του κανονισμού 269/2014. Η Γερμανική Κυβέρνηση προβάλλει συναφώς επιχειρήματα παρόμοια με εκείνα που έγιναν δεκτά με την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Melli Bank κατά Συμβουλίου (40), τα οποία, κατά τη γνώμη μου, το Δικαστήριο δεν επικύρωσε εν συνεχεία (41).
57.      Το επιχείρημα της Γερμανικής Κυβέρνησης θα μπορούσε, ενδεχομένως, να γίνει δεκτό για τις εταιρίες στις οποίες πρόσωπα που υπόκεινται σε περιοριστικά μέτρα κατέχουν μη πλειοψηφικές συμμετοχές (μερικός έλεγχος). Αντιθέτως, το επιχείρημα δεν μπορεί να γίνει δεκτό όταν η λήψη περιοριστικών μέτρων αφορά εταιρίες που ανήκουν πλήρως στο πρόσωπο του οποίου το όνομα είναι καταχωρισμένο στον κατάλογο του παραρτήματος I του κανονισμού 269/2014 ή σε εταιρίες που ελέγχονται από το εν λόγω πρόσωπο.
58.      Σε περίπτωση εταιριών που ανήκουν πλήρως σε φυσικό πρόσωπο (ή ελέγχονται πλήρως από αυτό) του οποίου το όνομα είναι καταχωρισμένο στον κατάλογο του παραρτήματος I του κανονισμού 269/2014, φρονώ ότι η καταχώριση των επωνυμιών καθεμίας από τις εν λόγω εταιρίες στον προμνησθέντα κατάλογο δεν είναι αναγκαία για την εφαρμογή του άρθρου 2 του κανονισμού 269/2014. Τέτοια καταχώριση θα δυσχέραινε σε μεγάλο βαθμό το έργο του νομοθέτη της Ένωσης και θα υπονόμευε την ταχύτητα και το στοιχείο αιφνιδιασμού με τα οποία πρέπει να εφαρμόζονται τα περιοριστικά μέτρα (42).
59.      Κατά τη γνώμη μου, αρκεί το σύνολο του κεφαλαίου μιας εταιρίας να ανήκει στο φυσικό πρόσωπο (ή να ελέγχεται από αυτό) του οποίου το όνομα είναι καταχωρισμένο στον κατάλογο του παραρτήματος I του κανονισμού 269/2014 προκειμένου το συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο να περιλαμβάνεται, άνευ ετέρου, στην κατηγορία όλων των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων του συγκεκριμένου φυσικού προσώπου που μπορούν να δεσμευθούν (43).
60.      Καθοριστικής σημασίας διάταξη για την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014: «[δ]εσμεύονται όλα τα κεφάλαια και όλοι οι οικονομικοί πόροι που ανήκουν ή τελούν υπό την κυριότητα, την κατοχή ή τον έλεγχο οποιουδήποτε φυσικού ή νομικού προσώπου, οντότητας ή φορέα ή φυσικών ή νομικών προσώπων, οντοτήτων ή φορέων που σχετίζονται με αυτά, όπως περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι».
61.      Η ανωτέρω διάταξη έχει πολύ ευρύ πεδίο εφαρμογής, τόσο από αντικειμενικής (περιουσιακά στοιχεία και πόροι που μπορούν να δεσμευθούν) όσο και από υποκειμενικής απόψεως (φυσικά ή νομικά πρόσωπα των οποίων η σχέση με τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία συνίσταται στην κυριότητα, στην κατοχή ή στον έλεγχό τους). Ιδιαιτέρως ευρείς είναι επίσης οι ορισμοί της «δέσμευσης οικονομικών πόρων» και της «δέσμευσης κεφαλαίων» στο άρθρο 1, στοιχεία εʹ και στʹ, αντιστοίχως, του κανονισμού 269/2014.
62.      Βούληση του νομοθέτη της Ένωσης, με τον καθορισμό τόσο ευρείας σχέσης μεταξύ του προσώπου (που υπόκειται στο περιοριστικό μέτρο) και των περιουσιακών στοιχείων, είναι η επίτευξη της δέσμευσης όλων των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων του. Το μέτρο θα εμποδίσει το εν λόγω πρόσωπο να αποκομίζει (από τα κεφάλαια και τους οικονομικούς πόρους) οικονομικά οφέλη, καθώς και να κάνει χρήση μέσων που θα καταστήσουν δυνατή την καταστρατήγηση των συνεπειών του (44).
63.      Πρέπει να εξακριβωθεί αν, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο εμπιστευματοπάροχος, ο οποίος μεταβιβάζει στο εμπίστευμα ορισμένα περιουσιακά στοιχεία ή οικονομικούς πόρους που έως τότε του ανήκαν, διατηρεί με τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία ή οικονομικούς πόρους οποιαδήποτε από τις έννομες σχέσεις οι οποίες συνεπάγονται, κατά τον κανονισμό 269/2014, την υποχρεωτική δέσμευσή τους.
64.      Όπως είναι λογικό, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει ποια ακριβώς είναι η θέση του εμπιστευματοπαρόχου του εμπιστεύματος στη διαφορά της κύριας δίκης. Δεδομένου ότι η σύσταση και οι όροι των εμπιστευμάτων εμφανίζουν μεγάλη ανομοιογένεια, ευελιξία και ποικιλομορφία, απαιτείται κατά περίπτωση εκτίμηση. Αναμφίβολα, η έλλειψη διαφάνειας και δημοσιότητας όσον αφορά τα εμπιστεύματα δυσχεραίνει την εν λόγω εκτίμηση. Μολονότι απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στην εν λόγω εκτίμηση, το Δικαστήριο μπορεί να του παράσχει ορισμένες χρήσιμες κατευθύνσεις.
65.      Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 δεν ορίζει συγκεκριμένες νομικές έννοιες,
παρά μόνον τις απαριθμεί,
χωρίς να παραπέμπει σε άλλους κανόνες της Ένωσης ή στο εθνικό δίκαιο. Πρόκειται, επομένως, περί αυτοτελών εννοιών του δικαίου της Ένωσης οι οποίες χρήζουν ομοιόμορφης ερμηνείας σε όλα τα κράτη μέλη.
66.      Για την εν λόγω ομοιόμορφη ερμηνεία, πρέπει να ληφθούν υπόψη το γράμμα της διάταξης, το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και ο σκοπός που επιδιώκεται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (45).
3.      Γραμματική ερμηνεία
67.      Η γραμματική ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 δεν προκύπτει με σαφήνεια, λόγω των διαφορών στις γλωσσικές αποδόσεις του κειμένου (46). Σε ορισμένες αποδόσεις γίνεται αναφορά σε τέσσερα είδη σχέσεων (το ιταλικό κείμενο χρησιμοποιεί τους όρους «appartenenti a, posseduti, detenuti o controllati», ενώ το γαλλικό κείμενο τους όρους «appartenant aux, possèdent, détiennent, contrôlent»), ενώ σε άλλες σε τρία (στο ισπανικό κείμενο γίνεται λόγος μόνο για «propiedad, tenencia o control»).
68.      Κατά τη γνώμη μου, μεταξύ των γλωσσικών αποδόσεων δεν υπάρχει αντίφαση, αλλά σχέση συμπληρωματικότητας. Σε όλες υπάρχουν τουλάχιστον τρία είδη σχέσης μεταξύ των προσώπων και των περιουσιακών στοιχείων ή οικονομικών πόρων που πρέπει να δεσμευθούν: η κυριότητα («appartenant à», «belonging to», «appartenenti a»), η κατοχή («possèdent», «détiennent»· «owned», «held»· «posseduti», «detenuti») και ο έλεγχος («contrôlent», «controlled», «controllati»).
69.      Οι έννοιες της κυριότητας και της κατοχής είναι γειτνιάζουσες και συνδέονται στενά μεταξύ τους, καθότι συνεπάγονται άμεση έννομη σχέση μεταξύ των προσώπων και των περιουσιακών στοιχείων τους, ενώ ο έλεγχος μπορεί να έχει πιο έμμεσο χαρακτήρα. Εντούτοις, όλες οι ως άνω κατηγορίες διευρύνουν, πέρα από την απλή κατοχή, τον δεσμό που ένα πρόσωπο μπορεί να έχει με τα περιουσιακά στοιχεία, προκειμένου να αποφασιστεί η δέσμευσή τους (47).
4.      Συστηματική και τελολογική ερμηνεία
70.      Προκειμένου να εξακριβωθεί αν, για τον σκοπό της εφαρμογής του κανονισμού 269/2014, τα περιουσιακά στοιχεία ή οι οικονομικοί πόροι που έχουν τοποθετηθεί σε εμπίστευμα εξακολουθούν να τελούν υπό την κυριότητα ή την κατοχή του εμπιστευματοπαρόχου, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη ο σκοπός του εν λόγω κανονισμού και η σχέση του με άλλες πράξεις του δικαίου της Ένωσης.
71.      Όσον αφορά τον σκοπό του κανονισμού, η ερμηνεία που θα προτείνω συνάδει με τον σκοπό των κανόνων που έχει θεσπίσει η Ένωση για την επιβολή περιοριστικών μέτρων εις βάρος προσώπων που συνδέονται με τους Ρώσους ιθύνοντες που είναι υπεύθυνοι για την επίθεση κατά της Ουκρανίας (48). Ο σκοπός αυτός θα ματαιωνόταν εάν επιτρεπόταν η χρήση νομικών μορφωμάτων τα οποία
θα καθιστούσαν δυνατή, μέσω περισσότερο ή λιγότερο περίπλοκων τρόπων, την καταστρατήγηση από τα εν λόγω πρόσωπα της αποτελεσματικής εφαρμογής των εν λόγω περιοριστικών μέτρων.
72.      Επομένως, η τελολογική ερμηνεία συνηγορεί υπέρ της διασταλτικής προσέγγισης των κατηγοριών που περιλαμβάνονται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, η οποία επιτρέπει να διασφαλιστεί η δέσμευση των περιουσιακών στοιχείων των προσώπων των οποίων τα ονόματα είναι καταχωρισμένα στο παράρτημά του I.
73.      Η συστηματική ανάλυση πρέπει να εκκινήσει από την παραδοχή ότι, γενικώς, τα εμπιστεύματα καθιστούν δυνατό τον διαχωρισμό ή την αποσύνδεση του νόμιμου και του πραγματικού (49) δικαιούχου των περιουσιακών
στοιχείων. Η περιπλοκότητα της δομής και η έλλειψη διαφάνειας των εν λόγω μορφωμάτων δυσχεραίνουν την ταυτοποίηση των πραγματικών δικαιούχων των περιουσιακών στοιχείων που έχουν τοποθετηθεί σε εμπίστευμα και απαιτούν πρόσθετες προσπάθειες για την εξακρίβωση της πραγματικής φύσης των σχέσεων που καλύπτονται από το συγκεκριμένο νομικό μόρφωμα. Επιπλέον, ο κίνδυνος κατάχρησης των εμπιστευμάτων αυξάνεται όταν το εμπίστευμα έχει συσταθεί σε αλλοδαπή δικαιοδοσία (50).
74.      Επομένως, θα πρέπει οπωσδήποτε να ληφθούν υπόψη οι ειδικοί κανόνες του δικαίου της Ένωσης σχετικά με την ενδεχόμενη καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων μέσω των εμπιστευμάτων ή παρεμφερών νομικών μορφωμάτων. Από συστηματικής απόψεως μπορεί επίσης να είναι χρήσιμοι οι κανόνες που έχει θεσπίσει η Ένωση για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Εν συνεχεία, θα εξετάσω τις δύο αυτές ομάδες κανόνων.
α)      Το εμπίστευμα ως μέσο καταστρατήγησης των περιοριστικών μέτρων
75.      Το άρθρο 9 του κανονισμού 269/2014 απαγορεύει τη συμμετοχή, εν γνώσει και εκ προθέσεως, σε δραστηριότητες με αντικείμενο ή αποτέλεσμα την καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων δέσμευσης οικονομικών πόρων και κεφαλαίων τα οποία λήφθηκαν εις βάρος φυσικών και νομικών προσώπων των οποίων τα ονόματα ή οι επωνυμίες είναι καταχωρισμένες στο παράρτημα I του εν λόγω κανονισμού.
76.      Όπως προεκτέθηκε, τα εμπιστεύματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν σχετικά ευχερώς για την αποφυγή της δέσμευσης οικονομικών πόρων και κεφαλαίων. Τούτο επισημάνθηκε από την Επιτροπή στις κατευθυντήριες γραμμές που εξέδωσε για τους οικονομικούς φορείς σχετικά με την καταστρατήγηση των κυρώσεων που επιβάλλονται κατά της Ρωσίας (51).
77.      Το γεγονός αυτό
εξηγεί τη θέσπιση ειδικών κανόνων στο δίκαιο της Ένωσης με σκοπό την παρεμπόδιση της χρησιμοποίησης των εμπιστευμάτων ως μέσου παράκαμψης της εφαρμογής των περιοριστικών μέτρων:
–        το άρθρο 1ι, παράγραφοι 1 και 2, της απόφασης 2014/512/ΚΕΠΠΑ (52) απαγορεύει την καταχώριση, την παροχή καταστατικής έδρας, επιχειρηματικής ή διοικητικής διεύθυνσης, καθώς και υπηρεσιών διαχείρισης, σε καταπιστεύματα ή οιοδήποτε παρόμοιο νομικό μόρφωμα που έχει ως καταπιστευματοπάροχο ή δικαιούχο πρόσωπο που εμπίπτει σε διάφορες κατηγορίες προσώπων (μεταξύ αυτών Ρώσων υπηκόων ή προσώπων που κατοικούν στη Ρωσία, νομικών προσώπων ή οντοτήτων που έχουν την έδρα τους στη Ρωσία ή που ελέγχονται, άμεσα ή έμμεσα, από Ρώσους υπηκόους). Απαγορεύει επίσης στα εν λόγω πρόσωπα να ασκούν καθήκοντα εμπιστευματοδόχου ή
άλλα
παρόμοια.
–        Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας (ΕΕ) 2024/1226 (53) θεσπίζει ελάχιστους κανόνες σχετικά με τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων για την παράβαση των περιοριστικών μέτρων της Ένωσης. Κατά την εν λόγω διάταξη, θεωρείται ως ποινικό αδίκημα η καταστρατήγηση περιοριστικού μέτρου της Ένωσης (54) μέσω της χρήσης, της μεταβίβασης σε τρίτο ή άλλως διάθεση κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων που βρίσκονται αμέσως ή εμμέσως στην ιδιοκτησία, στην κατοχή ή υπό τον έλεγχο κατονομαζόμενου προσώπου, οντότητας ή φορέα, και που θα έπρεπε να δεσμευθούν δυνάμει περιοριστικού μέτρου της Ένωσης, για την απόκρυψη των εν λόγω κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων. Κατά τη γνώμη μου, το συγκεκριμένο είδος ποινικού αδικήματος προβλέφθηκε, μεταξύ άλλων, για την καταπολέμηση της χρήσης εμπιστευμάτων και παρεμφερών νομικών μορφωμάτων ως μέσων που διευκολύνουν την καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων.
β)      Κανόνες περί νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες
78.      Η συστηματική και τελολογική ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 διευκολύνεται, όσον αφορά τα εμπιστεύματα, από τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης οι οποίοι, μολονότι θεσπίστηκαν εκτός του ιδιαιτέρου τομέα των περιοριστικών μέτρων, έχουν ως σκοπό την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες.
79.      Τούτο συμβαίνει διότι η καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων είναι δυνατή με τη χρησιμοποίηση εικονικών πράξεων, περίπλοκων κατασκευών και νομικών τεχνασμάτων πανομοιότυπων με εκείνα που μνημονεύονται στην οδηγία 2015/849. Σκοπός της εν λόγω οδηγίας είναι να αποτραπεί το ενδεχόμενο ροές παράνομου χρήματος να βλάψουν την ακεραιότητα, τη σταθερότητα και το κύρος του χρηματοπιστωτικού τομέα της Ένωσης και να απειλήσουν την εσωτερική αγορά της, καθώς και τη διεθνή ανάπτυξη (55).
80.      Μία από τις κρίσιμες έννοιες της οδηγίας 2015/849 (56) είναι αυτή του «πραγματικού δικαιούχου» των περιουσιακών στοιχείων. Συγκεκριμένα, κατά το άρθρο 3, σημείο 6, στοιχείο βʹ (57),
της οδηγίας, στην περίπτωση των εμπιστευμάτων, πρέπει να θεωρούνται ως «πραγματικοί δικαιούχοι» τα πρόσωπα που εμπίπτουν σε πέντε κατηγορίες, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται, σε πρώτη θέση, ο/οι εμπιστευματοπάροχος/οι. Η ίδια υποχρέωση εκτείνεται, κατά το άρθρο 31, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2019/2177, στα νομικά μορφώματα που έχουν δομή ή λειτουργίες παρεμφερείς με εκείνες των εμπιστευμάτων.
81.      Είναι αληθές ότι το άρθρο 3 της οδηγίας 2015/849 εισάγει τους ως άνω ορισμούς για τον σκοπό της εφαρμογής της συγκεκριμένης οδηγίας, ο οποίος περιορίζεται στην καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Πάντως, βάσει συστηματικής θεώρησης του δικαίου της Ένωσης, η ταυτοποίηση του εμπιστευματοπαρόχου ως «πραγματικού δικαιούχου» των περιουσιακών στοιχείων (58) μπορεί να είναι χρήσιμη για την ερμηνεία παρεμφερών εννοιών της νομοθεσίας που αποσκοπεί στην καταπολέμηση άλλης συμπεριφοράς εξίσου παράνομης με τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, ήτοι της ενεργού παροχής υλικής ή οικονομικής στήριξης σε Ρώσους ιθύνοντες υπεύθυνους για την προσάρτηση της Κριμαίας και την επίθεση κατά της Ουκρανίας (59).
γ)      Ενδιάμεσο συμπέρασμα
82.      Εν συνόψει, από τη συστηματική και την τελολογική ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, σε συνδυασμό με άλλες διατάξεις σχετικά με το συγκεκριμένο είδος περιοριστικών μέτρων και με τις γενικότερες διατάξεις για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, προκύπτει ότι ο εμπιστευματοπάροχος μπορεί να εμπίπτει, κατ’ αρχήν, στις έννομες καταστάσεις που προβλέπονται στην εν λόγω διάταξη.
83.      Εκκινώντας από την παραδοχή αυτή θα πρέπει να αξιολογηθούν οι πραγματικές περιστάσεις κάθε εμπιστεύματος και των προσώπων που συμμετέχουν σε αυτό προκειμένου να εξακριβωθεί αν το συγκεκριμένο εμπίστευμα χρησιμοποιήθηκε ως μέσο για την καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων. Επαναλαμβάνω ότι η εκτίμηση αυτή απόκειται στο εθνικό δικαστήριο, στο οποίο το Δικαστήριο μπορεί να παράσχει την καθοδήγηση που προτείνω εν συνεχεία.
5.      Σχέση του εμπιστευματοπαρόχου με τους οικονομικούς πόρους που μεταβιβάστηκαν στο εμπίστευμα
84.      Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει τη σχέση που διατηρεί ο εμπιστευματοπάροχος με τα στοιχεία
ενεργητικού που μεταβιβάστηκαν στο εμπίστευμα και να εξακριβώσει αν το εν λόγω μέσο μπορεί να χρησιμοποιήθηκε για την καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων που επιβλήθηκαν κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού 269/2014.
85.      Στη διαφορά της κύριας δίκης τίθεται ένα σύνηθες ζήτημα ιδιωτικού διεθνούς δικαίου, ήτοι η αναγνώριση στην Ιταλία, δυνάμει των διατάξεων της Σύμβασης της Χάγης του 1985, εμπιστεύματος το οποίο συστάθηκε σύμφωνα με το δίκαιο των Βερμούδων.
86.      Το εφαρμοστέο δίκαιο στο εμπίστευμα είναι το δίκαιο των Βερμούδων, γεγονός το οποίο δεν αμφισβητείται από τους διαδίκους. Το άρθρο 6 της Σύμβασης της Χάγης του 1985 ορίζει ότι «το εμπίστευμα διέπεται από το δίκαιο που επιλέγει ο εμπιστευματοπάροχος», το δε άρθρο 8 αυτής προβλέπει ότι το εν λόγω δίκαιο «διέπει το κύρος του εμπιστεύματος, την ερμηνεία και τα αποτελέσματά του, καθώς και τη διοίκησή του».
87.      Επομένως, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι προϋποθέσεις τις οποίες θεσπίζει η Σύμβαση της Χάγης του 1985 για την αναγνώριση των εμπιστευμάτων, ειδικότερα δε οι προβλεπόμενες στα άρθρα 2 και 11 αυτής. Κατά την τελευταία αυτή διάταξη, η Ιταλία υποχρεούται να αναγνωρίζει ορισμένα αποτελέσματα των εμπιστευμάτων στο μέτρο που προβλέπονται από τη νομοθεσία των Βερμούδων.
88.      Κατά τη γνώμη μου, το ιταλικό δίκαιο και η νομολογία της χώρας αυτής στον τομέα των εμπιστευμάτων, στην οποία το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει με τη διάταξη περί παραπομπής, δεν μπορούν να παραβλέψουν ότι οι κανόνες ουσιαστικού δικαίου που εφαρμόζονται στο εμπίστευμα είναι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, οι κανόνες του δικαίου των Βερμούδων. Σύμφωνα με τους κανόνες αυτούς πρέπει να εκτιμηθεί, ως πραγματικό ζήτημα, η σχέση του εμπιστευματοπαρόχου με τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος.
89.      Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, του Trust (Special Provision) Act του 1989, στις Βερμούδες, τα εμπιστεύματα έχουν τα συνήθη χαρακτηριστικά του εν λόγω θεσμού. Πάντως, η ρύθμιση των Βερμούδων είναι ιδιαιτέρως ευέλικτη και προστατευτική για τον εμπιστευματοπάροχο, στον οποίο αναγνωρίζει ορισμένα προνόμια που, κατά τη γνώμη μου, του παρέχουν τη δυνατότητα να συνεχίσει να είναι ο «πραγματικός δικαιούχος» των περιουσιακών στοιχείων που έχουν μεταβιβαστεί στο εμπίστευμα.
90.      Από τα εν λόγω προνόμια, τα οποία δεν εμποδίζουν τη σύσταση εμπιστεύματος (60) και αναγνωρίζονται από τη νομοθεσία των Βερμούδων (61), το αιτούν δικαστήριο μπορεί να λάβει υπόψη (και να ελέγξει αν ασκήθηκαν στην πράξη από τον εμπιστευματοπάροχο) τα ακόλουθα:
–        ο εμπιστευματοπάροχος έχει τη δυνατότητα να ανακαλέσει το εμπίστευμα εν όλω ή εν μέρει. Σε τέτοια περίπτωση, τα περιουσιακά στοιχεία καθίστανται εκ νέου μέρος της περιουσίας του εμπιστευματοπαρόχου (62). Όπως υποστηρίζει η Ιταλική Κυβέρνηση, η συγκεκριμένη νομική πρόβλεψη καταδεικνύει ότι ο εμπιστευματοπάροχος είναι ο «πραγματικός δικαιούχος» των περιουσιακών στοιχείων του εμπιστεύματος·
–        ο εμπιστευματοπάροχος διατηρεί την εξουσία να δίνει δεσμευτικές εντολές σε σχέση με την αγορά, την κατοχή, την πώληση ή άλλες εμπορικές ή επενδυτικές πράξεις με περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος ή οποιαδήποτε επένδυση ή επανεπένδυση των εν λόγω περιουσιακών στοιχείων, καθώς και για την άσκηση οποιασδήποτε εξουσίας ή δικαιώματος απορρέει από τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία·
–        ο εμπιστευματοπάροχος δύναται να διορίζει, να προσθέτει, να ανακαλεί ή να αντικαθιστά οποιονδήποτε εμπιστευματοδόχο ή προστάτη του εμπιστεύματος·
–        ο εμπιστευματοπάροχος δύναται να προσθέτει, να ανακαλεί ή να αποκλείει δικαιούχο ή κατηγορία δικαιούχων, καθώς και να ορίζει ως συνδικαιούχο του εμπιστεύματος τον ίδιο τον εμπιστευματοπάροχο.
91.      Από το σύνολο των ανωτέρω χαρακτηριστικών προκύπτει ότι ο εμπιστευματοπάροχος εμπιστεύματος που διέπεται από το δίκαιο των Βερμούδων μπορεί να διατηρεί σχέση με τα περιουσιακά στοιχεία και τους οικονομικούς πόρους που μεταβίβασε στο εμπίστευμα, η οποία είναι ικανή να καταστήσει το εν λόγω πρόσωπο «πραγματικό δικαιούχο» των μεταβιβασθέντων στοιχείων
ενεργητικού. Μια τέτοια σχέση εμπίπτει στο άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, για τους σκοπούς της εφαρμογής μέτρου δέσμευσης ως προς τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία και πόρους.
92.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα προτείνω να δοθεί η ακόλουθη απάντηση: αναλόγως των συγκεκριμένων ρητρών της πράξης σύστασης, ή των τροποποιήσεών τους, και του εφαρμοστέου δικαίου σε συγκεκριμένο εμπίστευμα, μπορεί κάλλιστα να θεωρείται ότι οι οικονομικοί πόροι και τα κεφάλαια που έχουν τοποθετηθεί στο εμπίστευμα εξακολουθούν να τελούν υπό την κυριότητα ή την κατοχή του εμπιστευματοπαρόχου, για τους σκοπούς του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014.
Δ.      Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
93.      Δεδομένου ότι προτείνω να δοθεί καταφατική απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου, παρέλκει η εξέταση του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος, το οποίο υποβλήθηκε για την περίπτωση που η απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι αρνητική. Θα εξετάσω, εντούτοις, επικουρικώς, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
94.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν, στην περίπτωση που ο εμπιστευματοπάροχος δεν έχει την ιδιότητα του προσώπου στο οποίο ανήκει το (μεταβιβασθέν στο εμπίστευμα) περιουσιακό στοιχείο, έχει εφαρμογή το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, καθότι το περιουσιακό στοιχείο ανήκει σε άλλο πρόσωπο που «σχετίζεται» με τον εμπιστευματοπάροχο.
95.      Κατά την
κρίση του αιτούντος δικαστηρίου, μπορεί να θεωρηθεί ότι η περίπτωση των φυσικών προσώπων που σχετίζονται με άλλα πρόσωπα καταλαμβάνει «περιπτώσεις όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, στις οποίες το περιουσιακό στοιχείο, μολονότι δεν μπορεί πλέον να αποδοθεί τυπικώς στο πρόσωπο του οποίου το όνομα έχει καταχωριστεί στο παράρτημα I [του κανονισμού 269/2014], εξακολουθεί να διατηρεί με το εν λόγω πρόσωπο σημαντικό δεσμό, τουλάχιστον έως ότου μεταβιβαστεί στους δικαιούχους».
96.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επίσης ότι, «στην περίπτωση του εμπιστεύματος, το πρόσωπο που σχετίζεται με το περιουσιακό στοιχείο θα είναι, προφανώς, ο εμπιστευματοδόχος, ο οποίος διαχειρίζεται τα μεταβιβασθέντα περιουσιακά στοιχεία προς το συμφέρον του εμπιστευματοπαρόχου. Η διατήρηση σε ισχύ του προγράμματος που ενσωματώνεται στην πράξη σύστασης δεν μεταβάλλει το γεγονός ότι το εν λόγω πρόγραμμα αποτυπώνει τη βούληση του εμπιστευματοπαρόχου για την επίτευξη ιδίου συμφέροντος και ότι οι διαχειριστές του εμπιστεύματος […] επιλέγονται από τον εμπιστευματοπάροχο ή, εν πάση περιπτώσει, από τα πρόσωπα που ορίζει ο εμπιστευματοπάροχος με την πράξη σύστασης».
97.      Από τις ανωτέρω παρατηρήσεις συνάγεται ότι, κατά το αιτούν δικαστήριο, μπορεί να υφίσταται σημαντικός νομικός δεσμός μεταξύ του εμπιστευματοπαρόχου και του εμπιστευματοδόχου, λόγω του οποίου μπορούν αμφότεροι να χαρακτηριστούν «πρόσωπα που σχετίζονται» μεταξύ τους, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014.
98.      Το κριτήριο της «σύνδεσης» χρησιμοποιείται συχνά σε πράξεις του Συμβουλίου σχετικά με περιοριστικά μέτρα, αλλά δεν έχει οριστεί αυτό καθεαυτό, η δε έννοιά του εξαρτάται από τις διάφορες συνθήκες και περιστάσεις. Μπορεί να θεωρηθεί ότι αφορά τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που συνδέονται, γενικώς, με κοινά συμφέροντα, χωρίς να είναι αναγκαίο να ασκούν κοινή οικονομική δραστηριότητα. Συνήθως, η εν λόγω έννοια προϋποθέτει την ύπαρξη δεσμού που βαίνει πέραν μιας απλής οικογενειακής σχέσης (63).
99.      Πάντως, όπως υπογραμμίζουν η Επιτροπή και ορισμένες από τις παρεμβαίνουσες κυβερνήσεις, όταν παραπέμπει στα «φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς που σχετίζονται με αυτά», το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 απαιτεί να «περιλαμβάνονται στο παράρτημα I».
100. Επομένως, η καταχώριση στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014 είναι απαραίτητη για τη λήψη μέτρου δέσμευσης των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων σε σχέση με εκείνον που «σχετίζεται» με φυσικό ή νομικό πρόσωπο (64).
101. Εντούτοις, τίθεται το ζήτημα αν η απαίτηση τα συνδεόμενα πρόσωπα να περιλαμβάνονται επίσης στους καταλόγους του παραρτήματος I είναι συνεπής με τους σκοπούς που υπαγορεύει η διεύρυνση του υποκειμενικού πεδίου εφαρμογής των περιοριστικών μέτρων, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014.
102. Από την άποψη αυτή, είναι κατανοητή η ερμηνεία που προτείνει η Ιταλική Κυβέρνηση: η καταχώριση του ονόματος ενός προσώπου στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014 καθιστά, αναμφίβολα, δυνατή την αυτόματη λήψη των περιοριστικών μέτρων, πλην όμως τα εν λόγω μέτρα μπορούν επίσης να εφαρμοστούν στην πράξη όταν αποδεικνύεται η ύπαρξη σχέσης σύνδεσης, ακόμη και χωρίς τέτοια καταχώριση.
103. Όσο ελκυστική και αν είναι η εν λόγω ερμηνεία, το γράμμα της διάταξης, ως έχει, δεν την επιτρέπει: η σχέση σύνδεσης απαιτεί τη ρητή καταχώριση, στο παράρτημα 1 του κανονισμού 269/2014, του συνδεόμενου προσώπου ή της συνδεόμενης οντότητας.
104. Κατά το αιτούν δικαστήριο, στο επίμαχο εμπίστευμα υφίσταται σύνδεση μεταξύ του εμπιστευματοπαρόχου και του εμπιστευματοδόχου, πλην όμως το όνομα του δεύτερου δεν είναι καταχωρισμένο στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014.
105. Ελλείψει τέτοιας ρητής καταχώρισης, η στενή σχέση μεταξύ του εμπιστευματοπαρόχου και του εμπιστευματοδόχου ή του προστάτη θα πρέπει να εξακριβωθεί μέσω των εννοιών της κυριότητας ή της κατοχής, που εξετάστηκαν στο πλαίσιο της απάντησης που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, ή της έννοιας του ελέγχου, την οποία θα εξετάσω στο πλαίσιο της απάντησης που προτείνω να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
106. Επομένως, εκτιμώ ότι είναι δυνατή η λήψη μέτρου δέσμευσης σε σχέση με οικονομικούς πόρους ή κεφάλαια που έχουν μεταβιβαστεί σε εμπίστευμα, εάν το όνομα του «συνδεόμενου» προσώπου έχει καταχωριστεί, επίσης, στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014.
Ε.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
107. Ομοίως επικουρικώς, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει, σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, αν το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 έχει εφαρμογή στο μέτρο που ο εμπιστευματοπάροχος ελέγχει τα περιουσιακά στοιχεία ή τους πόρους που μεταβίβασε στο εμπίστευμα.
108. Λαμβανομένης υπόψη της καταφατικής απάντησης που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η εξέταση του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος. Εντούτοις, θα εξετάσω το εν λόγω προδικαστικό ερώτημα, για την περίπτωση που το Δικαστήριο αποφανθεί διαφορετικά όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα.
109. Η εισαγωγή στο άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014 της έννοιας του «ελέγχου» των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων συμπληρώνει τα κριτήρια της κυριότητας και της κατοχής των εν λόγω περιουσιακών στοιχείων ή πόρων. Η εισαγωγή της υπαγορεύεται από τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να κλείσει τον κύκλο των ενδεχόμενων καταστάσεων και να αποφύγει κατ’ αυτόν τον τρόπο την καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων.
110. Το κριτήριο του ελέγχου των στοιχείων
ενεργητικού επιτρέπει να αντιμετωπιστεί η χρήση νομικών κατασκευών και τεχνασμάτων μέσω των οποίων ο πραγματικός δικαιούχος των περιουσιακών στοιχείων ή πόρων μεταβιβάζει την κυριότητά τους σε τρίτους, αλλά εξακολουθεί να αποφασίζει σχετικά με τη χρήση και τον προορισμό τους. Επιπλέον, το συγκεκριμένο κριτήριο είναι ιδιαιτέρως κατάλληλο για την αποφυγή της χρησιμοποίησης εμπιστευμάτων που συστάθηκαν σε αλλοδαπές δικαιοδοσίες ως μέσου καταστρατήγησης των περιοριστικών μέτρων της Ένωσης.
111. Η Επιτροπή και το Συμβούλιο έχουν παράσχει ερμηνευτικές κατευθυντήριες οδηγίες προς τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών για την εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων δέσμευσης. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή έχει επισημάνει ορισμένους παράγοντες ή κριτήρια (65) που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη προκειμένου να εξακριβωθεί αν μια οντότητα ελέγχεται από άλλο πρόσωπο ή οντότητα, ήτοι αν η δεύτερη μπορεί να ασκεί ή ασκεί πραγματικά αποφασιστικής σημασίας επιρροή στη συμπεριφορά της πρώτης (66).
112. Θα επικεντρωθώ σε ορισμένα από τα ανωτέρω κριτήρια, τα οποία θεωρώ κρίσιμα. Η εφαρμογή τους στα εμπιστεύματα δεν θα είναι πάντοτε δυνατή, ορισμένα όμως είναι χρήσιμα προκειμένου να εξακριβωθεί αν ο εμπιστευματοπάροχος διατηρεί τον έλεγχο επί των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων που έχει μεταβιβάσει στο εμπίστευμα. Εκ νέου, απόκειται τελικώς στο αιτούν δικαστήριο να αποσαφηνίσει αν τούτο συμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης.
113. Το πρώτο από τα ανωτέρω κριτήρια είναι «το δικαίωμα διορισμού ή ανάκλησης της πλειονότητας των μελών του διοικητικού, διευθυντικού ή εποπτικού οργάνου» του ελεγχόμενου νομικού προσώπου ή της ελεγχόμενης οντότητας. Στα εμπιστεύματα, αναλόγως των όρων σύστασής τους, ο εμπιστευματοπάροχος ελέγχει τα πρόσωπα που συμμετέχουν σε αυτά: διορίζει και μπορεί να αντικαθιστά τον εμπιστευματοδόχο, με τον ίδιο τρόπο που μπορεί να διορίζει και να αντικαθιστά τον προστάτη. Με άλλα λόγια, η «μακριά σκιά» ή longa manus του εμπιστευματοπαρόχου του παρέχει τη δυνατότητα, κατά περίπτωση, να ασκεί την επιρροή του στα πρόσωπα που διαχειρίζονται το εμπίστευμα, η παραμονή των οποίων στις θέσεις τους εξαρτάται από τη βούληση του εμπιστευματοπαρόχου.
114. Παρόμοια είναι η κατάσταση σε σχέση με το κριτήριο της «άσκησης επιρροής όσον αφορά την επιχειρηματική στρατηγική, την επιχειρησιακή πολιτική, τα επιχειρηματικά σχέδια, τις επενδύσεις, το δυναμικό, την παροχή χρηματοδότησης, τους ανθρώπινους πόρους και τα νομικά ζητήματα». Ο εμπιστευματοπάροχος μπορεί να προκαθορίσει τα ανωτέρω στοιχεία με την πράξη σύστασης, η οποία δεσμεύει τον εμπιστευματοδόχο κατά τη διαχείριση και τη διοίκηση των στοιχείων
ενεργητικού του εμπιστεύματος. Επιπλέον, συνήθως ο εμπιστευματοπάροχος διορίζει εμπιστευματοδόχο της απόλυτης εμπιστοσύνης του και, επομένως, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ο εμπιστευματοπάροχος να δίνει στον εμπιστευματοδόχο οδηγίες διαχείρισης του εμπιστεύματος χωρίς να χρειάζεται να τις δημοσιοποιήσει με οποιονδήποτε τρόπο. Επιπλέον, ο εμπιστευματοπάροχος μπορεί να προβλέψει στην πράξη σύστασης την υποχρέωση περιοδικής ενημέρωσής του σχετικά με τη διαχείριση του εμπιστεύματος.
115. Όπως προεκτέθηκε, το δίκαιο των Βερμούδων παρέχει ευρείες δυνατότητες στον εμπιστευματοπάροχο, ο οποίος μπορεί να διαχειρίζεται το εμπίστευμα από κοινού με τον εμπιστευματοδόχο και να αντικαθιστά το πρόσωπο ή την εταιρία που διορίζει για την άσκηση του συγκεκριμένου καθήκοντος. Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν, στην υπόθεση της κύριας δίκης, συντρέχουν τέτοιες περιστάσεις, οι οποίες καταδεικνύουν ότι ο εμπιστευματοπάροχος ασκεί έλεγχο στη διαχείριση των περιουσιακών στοιχείων του εμπιστεύματος.
116. Πρόσθετη (και έμμεση) ένδειξη της άσκησης ελέγχου από τον εμπιστευματοπάροχο αποτελεί το γεγονός ότι οι οικονομικοί πόροι και τα περιουσιακά στοιχεία του εμπιστεύματος προορίζονται για δραστηριότητες των οποίων ο εμπιστευματοπάροχος είναι, εν τοις πράγμασι, ο κύριος ή ο μόνος αποδέκτης ή δικαιούχος (67).
117. Η άσκηση ελέγχου προκύπτει επίσης από τις δυνατότητες που έχει ο εμπιστευματοπάροχος να θεσπίζει πρόσθετους μηχανισμούς εποπτείας. Ειδικότερα, ο εμπιστευματοπάροχος μπορεί να διορίζει προστάτη του εμπιστεύματος, ο οποίος μεριμνά για την ορθή διαχείριση των πόρων και των κεφαλαίων. Η πρόβλεψη της δυνατότητας ανάκλησης του εμπιστεύματος όταν δεν εκπληρώνονται οι σκοποί της πράξης σύστασης παρέχει, εν τέλει, στον εμπιστευματοπάροχο τη δυνατότητα ελέγχου σε τελευταίο βαθμό.
118. Εν κατακλείδι, το δίκαιο των Βερμούδων, ιδίως μετά τη μεταρρύθμιση, το 2014, του Trusts (Special Provisions) Act του 1989, αναγνωρίζει σημαντικά προνόμια στον εμπιστευματοπάροχο, ο οποίος μπορεί να διατηρήσει σημαντικές εξουσίες ελέγχου του εμπιστεύματος.
119. Επιπλέον, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο (68), οι αλλαγές που επήλθαν στο επίμαχο εμπίστευμα από τη σύστασή του, ακόμη και αν προορίζονται να μειώσουν τις εξουσίες του εμπιστευματοπαρόχου, φαίνεται ότι εξαρτώνται από τη βούληση του τελευταίου και καταδεικνύουν, εκ νέου, τις εξουσίες ελέγχου που διαθέτει. Οι εν λόγω αλλαγές δεν μεταβάλλουν, αλλά επιβεβαιώνουν, την ικανότητα του εμπιστευματοπαρόχου να ελέγχει, άμεσα ή έμμεσα, τα περιουσιακά στοιχεία που έχει μεταβιβάσει στο εμπίστευμα, αντικαθιστώντας τους εμπιστευματοδόχους ή τους προστάτες με άλλα πρόσωπα της εμπιστοσύνης του.
120. Επομένως, τίποτε δεν εμποδίζει τον εμπιστευματοπάροχο να διατηρεί τον έλεγχο, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014, επί των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων που μεταβιβάζει σε ένα εμπίστευμα, ασκώντας αποφασιστικής σημασίας επιρροή (69) επ’ αυτών. Επαναλαμβάνω ότι απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν τούτο συμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης.
V.      Πρόταση
121. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) ως εξής:
«Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 269/2014 του Συμβουλίου, της 17ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 476/2014 του Συμβουλίου, της 12ης Μαΐου 2014, και εφαρμόστηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2022/336 του Συμβουλίου, της 28ης Φεβρουαρίου 2022,
έχει την έννοια ότι:
αναλόγως των συγκεκριμένων ρητρών της πράξης σύστασης, ή των τροποποιήσεών τους, και του εφαρμοστέου δικαίου σε συγκεκριμένο εμπίστευμα, μπορεί κάλλιστα να θεωρείται ότι οι οικονομικοί πόροι και τα κεφάλαια που έχουν τοποθετηθεί στο εμπίστευμα εξακολουθούν να τελούν υπό την κυριότητα ή την κατοχή και μόνο του εμπιστευματοπαρόχου, για τους σκοπούς του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014.»
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.
2      [Στο πρωτότυπο κείμενο των προτάσεων χρησιμοποιείται ο αγγλικός όρος «trust» κατά προτίμηση έναντι άλλων όρων που παραπέμπουν σε παρόμοια αλλά όχι κατ’ ανάγκην ταυτόσημα μορφώματα (παραδείγματος χάριν, καταπίστευμα)].
3      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 17ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2014, L 78, σ. 6), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 476/2014 του Συμβουλίου, της 12ης Μαΐου 2014 (ΕΕ 2014, L 137, σ. 1), και εφαρμόστηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2022/336 του Συμβουλίου, της 28ης Φεβρουαρίου 2022 (ΕΕ 2022, L 58, σ. 1). Το όνομα του εμπιστευματοπαρόχου καταχωρίστηκε στον κατάλογο του παραρτήματος I δυνάμει της απόφασης (ΚΕΠΠΑ) 2022/337 του Συμβουλίου, της 28ης Φεβρουαρίου 2022, που τροποποιεί την απόφαση 2014/145/ΚΕΠΠΑ σχετικά με περιοριστικά μέτρα όσον αφορά δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022, L 59, σ. 1), και του εκτελεστικού κανονισμού 2022/336.
4      Στο εξής: Σύμβαση της Χάγης του 1985. Το κείμενο στην αγγλική γλώσσα είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση https://www.hcch.net/en/instruments/conventions/full-text/?cid=59.
5      Όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 476/2014.
6      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 2015, σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 648/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, και την κατάργηση της οδηγίας 2005/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και της οδηγίας 2006/70/ΕΚ της Επιτροπής (ΕΕ 2015, L 141, σ. 73), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2019/2177 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 2019 (ΕΕ 2019, L 334, σ. 155).
7      Decreto legislativo 22 giugno 2007, n. 109 – Misure per prevenire, contrastare e reprimere il finanziamento del terrorismo e l’attività dei Paesi che minacciano la pace e la sicurezza internazionale, in attuazione della direttiva 2005/60/CE (νομοθετικό διάταγμα 109, της 22ας Ιουνίου 2007, περί μέτρων για την πρόληψη, την καταπολέμηση και την καταστολή της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας και της δραστηριότητας των χωρών που απειλούν τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια, κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας 2005/60/ΕΚ) (GURI αριθ. 172, της 26ης Ιουλίου 2007).
8      Decreto legislativo 25 maggio 2017, n. 90 – Attuazione della direttiva (UE) 2015/849 relativa alla prevenzione dell’uso del sistema finanziario a scopo di riciclaggio dei proventi di attività criminose e di finanziamento del terrorismo e recante modifica delle direttive 2005/60/CE e 2006/70/CE e attuazione del regolamento (UE) n. 2015/847 riguardante i dati informativi che accompagnano i trasferimenti di fondi e che abroga il regolamento (CE) n. 1781/2006 [νομοθετικό διάταγμα 90, της 25ης Μαΐου 2017, περί μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο της οδηγίας (ΕΕ) 2015/849, σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, και την τροποποίηση των οδηγιών 2005/60/ΕΚ και 2006/70/ΕΚ και του κανονισμού (ΕΕ) 2015/847, περί στοιχείων που συνοδεύουν τις μεταφορές χρηματικών ποσών και περί κατάργησης του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1781/2006] (GURI αριθ. 140, της 19ης Ιουνίου 2017, τακτικό συμπλήρωμα στην GURI αριθ. 28).
9      Legge 16 ottobre 1989, n. 364 – Ratifica ed esecuzione della convenzione sulla legge applicabile ai trusts e sul loro riconoscimento, adottata a L’Aja il 1° luglio 1985 (νόμος 364, της 16ης Οκτωβρίου 1989, περί κυρώσεως και εκτελέσεως της Συμβάσεως για το εφαρμοστέο δίκαιο στα εμπιστεύματα και την αναγνώρισή τους, η οποία υπογράφηκε στη Χάγη την 1η Ιουλίου 1985) (GURI αριθ. 261, της 8ης Νοεμβρίου 1989, τακτικό συμπλήρωμα στην GURI αριθ. 84).
10      Οι εταιρίες B και A, μαζί με την κυπριακή εταιρία N, είναι ιδιοκτήτριες πολυτελών κατοικιών στην Arzachena, Costa Smeralda, της Σαρδηνίας. Η εταιρία C έχει ως αντικείμενο τη μίσθωση αυτοκινήτων και η εταιρία D την παροχή τουριστικών υπηρεσιών. Έως τη λήψη του μέτρου δέσμευσης, οι προμνησθείσες κατοικίες μισθώνονταν συστηματικά κατ’ αποκλειστικότητα στον εμπιστευματοπάροχο.
11      Όπως αναγνωρίζουν οι προσφεύγουσες στην κύρια δίκη εταιρίες με τις γραπτές παρατηρήσεις τους (σημείο 1): η μητρική εταιρία, με έδρα τις Βερμούδες, είναι ο πραγματικός δικαιούχος του συνόλου των εταιρικών μεριδίων των τεσσάρων εταιριών.
12      Χρησιμοποιείται επίσης ο αγγλικός όρος «settlor». Όσον αφορά τη σχέση του εμπιστευματοπαρόχου με τα στοιχεία ενεργητικού που μεταβιβάστηκαν στη μητρική εταιρία, βλ. σημεία 51 έως 54 των παρουσών προτάσεων.
13      Χρησιμοποιώ τον όρο αυτόν αντί του όρου «καταπιστευματοδόχος». Όπως θα εκθέσω εν συνεχεία, ο εμπιστευματοδόχος διαχειρίζεται και διοικεί τα περιουσιακά στοιχεία που έχουν μεταβιβαστεί στο εμπίστευμα, κατά τα προβλεπόμενα στη συμβολαιογραφική πράξη σύστασης, και μεταβιβάζει στους δικαιούχους τα μεταβιβασθέντα περιουσιακά στοιχεία, κατά τη λήξη του εμπιστεύματος ή κατά τα προβλεπόμενα στην πράξη σύστασης.
14      Η εταιρία T άσκησε καθήκοντα εμπιστευματοδόχου από την 1η Απριλίου 2021, διαδεχόμενη την εταιρία H, όπως εκθέτει η Ιταλική Κυβέρνηση με τις γραπτές παρατηρήσεις της (σημεία 4 και 10).
15      Καθήκον του προστάτη είναι να μεριμνά για την ορθή εκτέλεση του προγράμματος που προβλέπεται από το εμπίστευμα.
16      Το πρόσωπο αυτό κατείχε, από το 2006 έως το 2013, τη θέση εντεταλμένου συμβούλου σε ρωσική εταιρία, ιδιοκτησίας του εμπιστευματοπαρόχου, η οποία δραστηριοποιείται στους τομείς του χάλυβα και της εξόρυξης μεταλλευμάτων. Από το 2013, το εν λόγω πρόσωπο είναι εντεταλμένος σύμβουλος άλλης ρωσικής εταιρίας η οποία ελέγχει τις εταιρίες στις οποίες βασικοί μέτοχοι είναι ο εμπιστευματοπάροχος και μέλη της οικογένειάς του.
17      Άλλο πρόσωπο της εμπιστοσύνης του εμπιστευματοπαρόχου άσκησε τα καθήκοντα του προστάτη κατά το διάστημα από το 2014 έως το 2021.
18      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Ιταλική Κυβέρνηση είχε προβάλει ένσταση απαραδέκτου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, δυνάμει του άρθρου 275 ΣΛΕΕ. Εντούτοις, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, παραιτήθηκε από την ένσταση απαραδέκτου, λόγω της νομολογίας που διαμόρφωσε το Δικαστήριο με την απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Neves 77 Solutions (C‑351/22, EU:C:2024:723, σκέψη 39).
19      Hayton, D., «Trust in Private International Law», Recueils de cours, Académie de droit international, 2013, σ. 9 έως 98· Hayton, D., κ.ά. (επιμ.), Principles of European Trust Law, Kluwer, 1999· Noseda, F., «Unpacking the trust concept: closing the common law-civil law gap», Trust & Trustees, 2024, σ. 1 έως 9.
20      Απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2017 (C‑646/15, EU:C:2017:682, σκέψεις 3 έως 5).
21      Το άρθρο X.–1:201 των αρχών, ορισμών και πρότυπων κανόνων του ιδιωτικού ευρωπαϊκού δικαίου. Το σχέδιο κοινού πλαισίου αναφοράς (Draft Common Frame of Reference, DCFR) παρέχει τον ακόλουθο ορισμό: «[τ]ο εμπίστευμα είναι έννομη σχέση στην οποία ένα πρόσωπο, ο εμπιστευματοδόχος, υποχρεούται να διαχειρίζεται ή να διαθέτει ένα ή πλείονα στοιχεία ενεργητικού (το κεφάλαιο του εμπιστεύματος) σύμφωνα με τους όρους που διέπουν την εν λόγω έννομη σχέση (τους όρους του εμπιστεύματος) προς όφελος άλλου προσώπου, του δικαιούχου, ή προς το δημόσιο συμφέρον».
22      Εντούτοις, το άρθρο 3 της Σύμβασης της Χάγης του 1985 περιορίζει την εφαρμογή της στα εμπιστεύματα που συστήνονται οικειοθελώς και αποδεικνύονται εγγράφως.
23      Von Overbeck, A. E., «Rapport explicatif sur la Convention de La Haye de 1985 relative au trust» (επεξηγηματική
έκθεση), σε
Actes et documents de la Quinzième session (1984), τόμος II, Trusts – loi applicable et reconnaissance,
Χάγη, Imprimerie Nationale, 1985, σ. 370 έως 415.
24      Σκοπός της Σύμβασης της Χάγης του 1985 δεν ήταν να εισαγάγει το μόρφωμα του trust στο δίκαιο των χωρών που δεν το προέβλεπαν, αλλά απλώς να ενθαρρύνει την αναγνώρισή του.
25      Στα συμβαλλόμενα κράτη που εφαρμόζουν τη Σύμβαση περιλαμβάνονται πέντε κράτη μέλη της Ένωσης (Κύπρος, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Μάλτα και Κάτω Χώρες). Η Γαλλία υπέγραψε τη Σύμβαση, αλλά δεν την έχει κυρώσει, η δε Ένωση δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης. Συμβαλλόμενα μέρη της Σύμβασης είναι το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Βερμούδες, ως βρετανικό υπερπόντιο έδαφος. Επιπλέον άλλων κρατών του common law [Αυστραλία, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (υπέγραψαν τη Σύμβαση, αλλά δεν την έχουν κυρώσει) και Καναδάς], συμβαλλόμενη μέρη της είναι επίσης κράτη ή κρατίδια που λειτουργούν ως χρηματοοικονομικά κέντρα (Άγιος Μαρίνος, Ελβετία, Λιχτενστάιν, Μονακό και Παναμάς). Κατάλογος των συμβαλλόμενων κρατών στα οποία εφαρμόζεται η Σύμβαση είναι διαθέσιμος στη διεύθυνση https://www.hcch.net/en/instruments/conventions/status-table/?cid=59.
26      Κατά τον όρο που χρησιμοποιείται στο άρθρο 2 της Σύμβασης της Χάγης του 1985.
27      Το περιουσιακό στοιχείο εξαιρείται από τις απαιτήσεις των προσωπικών πιστωτών τόσο του εμπιστευματοπαρόχου όσο και του εμπιστευματοδόχου και του δικαιούχου. Οι πιστωτές του τελευταίου μπορούν να ασκήσουν τα δικαιώματά τους μόνον έναντι του εμπιστεύματος και μόνον όταν δεν πρόκειται περί «discretionary», «protective» ή «spendthrift» εμπιστεύματος. Όσον αφορά τη διοίκηση της χωριστής αυτής περιουσίας, ήτοι τις σχέσεις μεταξύ του εμπιστευματοπαρόχου, του εμπιστευματοδόχου και του δικαιούχου, το εμπίστευμα διέπεται από κανόνες παραπλήσιους εκείνων που διέπουν τις συμβάσεις εντολής, παραγγελίας και αντιπροσωπείας.
28      Βλ. Hansmann, H., και Mattei, U., «The Functions of Trust Law: A Comparative Legal and Economic Analysis», New York University Law Review,
τόμος 73, 1998, σ. 434.
29      Μεταβίβαση της διαχείρισης περιουσιακού στοιχείου σε τρίτο με σκοπό την οργάνωση κληρονομικής διαδοχής· προστασία των περιουσιακών στοιχείων ανηλίκων ή συγκεκριμένων κατηγοριών συγγενών ή ευάλωτων ενηλίκων· συλλογική διαχείριση περιουσιακού στοιχείου για όμιλο κεφαλαιουχικών εταιριών· χρηματοδότηση φιλανθρωπικού έργου με χρήση μεσολαβητή επιφορτισμένου με την άντληση κεφαλαίων· και πραγματοποίηση επενδύσεων με σκοπό τη χρηματοδότηση μελλοντικής δαπάνης (για παράδειγμα, έξοδα σπουδών ή σύνταξη). Βλ. FATF και
Egmont Group, Concealment
of
Beneficial
Ownership,
Ιούλιος 2018, διατίθεται
στη
διεύθυνση
https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf-gafi/reports/FATF-Egmont-Concealment-beneficial-ownership.pdf.
30      Βλ. εργασίες
της
ομάδας
χρηματοοικονομικής
δράσης (FATF) και, ειδικότερα, FATF, Guidance
on
Beneficial
Ownership
and
Transparency
of
Legal
Arrangements,
Παρίσι, Μάρτιος 2024, διατίθεται
στη
διεύθυνση
https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf-gafi/recommendations/Guidance-Beneficial-Ownership-Transparency-Legal-Arrangements.pdf.coredownload.inline.pdf.
31      FATF και Egmont Group, Concealment of Beneficial Ownership,
Ιούλιος 2018 (σημείο 50).
32      Στη θεωρία γίνεται λόγος για «offshore-inspired trusts» και επισημαίνεται η μη προσήκουσα χρήση των εμπιστευμάτων για την αποφυγή φόρων και τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Βλ., μεταξύ
άλλων, Samet, I., «On trust, hypocrisy and conscience», The Cambridge Law Journal,
τόμος 83, τεύχος 1, 2024, σ. 158 έως 183· Dagan, H., και Samet, I., «What’s Wrong with Massively Discretionary Trusts», Law Quarterly Review,
τόμος 138, 2022, σ. 624·
και Smith, L., «Massively Discretionary Trusts», Trusts & Trustees,
τόμος 25, 2019, σ. 397.
33      Ακόμη και οι νομικοί σε ορισμένες υπεράκτιες δικαιοδοσίες προβάλλουν το συγκεκριμένο είδος πλεονεκτημάτων, όπως προκύπτει, για παράδειγμα, από το «Best Offshore Trust Jurisdiction – a Comparison», διαθέσιμο στη διεύθυνση https://www.offshorecorporation.com/trust/.
34      Κατά
τη Multilateral Repo Task Force, «Global Advisory on Russian Sanctions Evasion», 9 Μαρτίου 2023, σ. 3, διαθέσιμη
στη
διεύθυνση https://finance.ec.europa.eu/system/files/2023-03/230309-repo-global-advisory_en.pdf, «specifically, REPO members have discovered trust arrangements that may have been designed to thwart sanctions enforcement. These arrangements may indicate that everyone involved in the trust –including law firms, grantors (also defined as protectors), trustees, settlors, and beneficiaries– may be involved in sanctions evasion. In some instances, sanctioned Russians individuals and entities and their proxies may involve relatives and close associates in these legal structures and arrangements to further obfuscate their ownership or relation to the assets. It is not uncommon for these legal entities and arrangements to be located in jurisdictions that are tax or corporate formation havens, which may afford a degree of secrecy to Russian elites and their proxies».
35      Υπόθεση Ismailova κατά Συμβουλίου (T‑234/22, EU:T:2024:287, σκέψεις 136 έως 153). Κατά της απόφασης αυτής εκκρεμεί αίτηση αναιρέσεως (υπόθεση C‑506/24 P).
36      Το επικαιροποιημένο κείμενο των ανωτέρω κανόνων είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση https://www.bermudalaws.bm/search/*/SPContentType:%C7 %82 %C7 %82436f6e736f6c696461746564204c6177.
37      Άρθρο 2, παράγραφος 3 (τροποποιήθηκε
με 2014: 22 s. 2), όπως
ισχύει
από
τις 16 Ιουλίου 2014: «The reservation or grant by the settlor of certain rights and powers, and the fact that the trustee may himself have rights as a beneficiary, are not necessarily inconsistent with the existence of a trust».
38      Κατά τους δικηγόρους των προσφευγουσών στην κύρια δίκη εταιριών, η μητρική εταιρία ανήκει, με τη σειρά της, στην T, εταιρία διαχείρισης κεφαλαίων ελβετικού δικαίου με έδρα την Ελβετία και νυν εμπιστευματοδόχο του εμπιστεύματος.
39      Βλ., ειδικότερα, διάταξη περί παραπομπής (σ. 8 του ιταλικού ανωνυμοποιημένου πρωτότυπου κειμένου): «το ζήτημα που τίθεται με την παρούσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά τη δυνατότητα να θεωρηθεί ότι τα περιουσιακά στοιχεία, οι πόροι και οι σχέσεις που μεταβιβάστηκαν στο εμπίστευμα “ανήκουν” στον εμπιστευματοπάροχο, μολονότι ο εμπιστευματοπάροχος δεν είναι χρήστης ή διαχειριστής των μεταβιβασθέντων περιουσιακών στοιχείων ούτε τελικός δικαιούχος αυτών, ή σε πρόσωπο που “σχετίζεται” με τον εμπιστευματοπάροχο ή, σε τελική ανάλυση, ότι “ελέγχονται” από τον εμπιστευματοπάροχο, με αποτέλεσμα να μπορούν να εφαρμοστούν, σε περίπτωση περιουσιακών στοιχείων του προσδιοριζόμενου στο παράρτημα (ή καταχωρισμένου στον κατάλογο) εμπιστευματοπαρόχου τα οποία μεταβιβάστηκαν στο εμπίστευμα, τα μέτρα δέσμευσης που προβλέπονται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 269/2014».
40      Απόφαση της 9ης Ιουλίου 2009, Melli Bank κατά Συμβουλίου (T‑246/08 και T‑332/08, EU:C:2009:266, σκέψη 146).
41      Απόφαση της 13ης Μαρτίου 2012, Melli Bank κατά Συμβουλίου (C‑380/09 P, EU:C:2012:137, σκέψεις 76 επ.).
42      Η ανάγκη καταχώρισης στον κατάλογο του παραρτήματος I του κανονισμού 269/2014 των εταιριών που ανήκουν πλήρως σε ένα φυσικό πρόσωπο (ή ελέγχονται πλήρως από ένα φυσικό πρόσωπο) θα είχε ως αποτέλεσμα την επέκταση του κανόνα αυτού σε άλλου είδους στοιχεία
ενεργητικού και, επομένως, θα έπρεπε να προσδιοριστεί και να καταγραφεί επίσης στους καταλόγους κάθε επιμέρους περιουσιακό στοιχείο το οποίο ανήκει στο εν λόγω πρόσωπο ή το οποίο το εν λόγω πρόσωπο ελέγχει. Όπως είναι λογικό, μια τέτοια ερμηνεία του άρθρου 2 του κανονισμού 269/2014 δεν μπορεί να γίνει δεκτή.
43      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Γερμανική Κυβέρνηση αναγνώρισε ότι η δέσμευση των στοιχείων
ενεργητικού εταιρίας που δεν είναι καταχωρισμένη στον κατάλογο του παραρτήματος I του κανονισμού 269/2014 είναι δυνατή όταν ένα πρόσωπο του οποίου το όνομα είναι καταχωρισμένο στον εν λόγω κατάλογο έχει την κυριότητα, την κατοχή ή τον έλεγχο των εν λόγω στοιχείων
ενεργητικού.
44      Κατά την απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 2021, Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903, σκέψη 56), για την επίτευξη των σκοπών των περιοριστικών μέτρων, είναι όχι μόνο θεμιτό, αλλά και απαραίτητο οι ορισμοί των εννοιών της «δέσμευσης κεφαλαίων» και της «δέσμευσης οικονομικών πόρων» να τυγχάνουν ευρείας ερμηνείας, καθότι «πρέπει να παρεμποδιστεί κάθε χρήση των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων η οποία θα καθιστούσε δυνατή την καταστρατήγηση των επίμαχων κανονισμών και την εκμετάλλευση των κενών του συστήματος».
45      Αποφάσεις της 16ης Ιανουαρίου 2025, VB II (Ενημέρωση σχετικά με το δικαίωμα σε νέα δίκη) (C‑400/23, EU:C:2025:14, σκέψη 40), και της 30ής Νοεμβρίου 2021, LR Ģenerālprokuratūra (C‑3/20, EU:C:2021:969, σκέψη 79).
46      Τα κείμενα στην αγγλική («belonging to, owned, held, controlled»), τη γερμανική («Eigentum», «Besitz», «gehalten», «kontrolliert»), τη γαλλική («appartenant aux, possèdent, détiennent, contrôlent»), την ιταλική («appartenenti a, posseduti, detenuti, controllati»), την πορτογαλική («pertencentes, na posse ou que se encontram à disposição ou sob controlo»), τη ρουμανική («aparțin, se află în proprietatea ori posesia sau sunt controlate») και την ολλανδική («toebehoren aan, eigendom, bezit, zeggenschap») γλώσσα χρησιμοποιούν τέσσερις διαφορετικούς όρους. Στο κείμενο στην ισπανική γλώσσα χρησιμοποιούνται τρεις μόνον όροι: «propiedad», «tenencia» και «control». Επιπλέον, τα κείμενα στη γερμανική και την ισπανική γλώσσα δεν περιέχουν όρο σαφώς αντίστοιχο του ιταλικού «appartenenti a», που περιέχεται στα κείμενα στην αγγλική, την πορτογαλική και τη γαλλική γλώσσα.
47      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2019, HTTS κατά Συμβουλίου (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, σκέψη 69): «[η] χρήση, στον κανονισμό 961/2010, των λέξεων “ανήκει ή ελέγχεται” ανταποκρίνεται στην ανάγκη παροχής στο Συμβούλιο της δυνατότητας λήψης αποτελεσματικών μέτρων έναντι όλων των προσώπων, οντοτήτων ή οργανισμών που συνδέονται με εταιρίες εμπλεκόμενες στη διάδοση πυρηνικών όπλων. Επομένως, η κατοχή ή ο έλεγχος μπορούν να έχουν άμεσο ή έμμεσο χαρακτήρα. Πράγματι, εάν ο δεσμός αυτός έπρεπε να αποδειχθεί μόνο βάσει της άμεσης κατοχής ή του άμεσου ελέγχου των εν λόγω προσώπων, τα μέτρα θα μπορούσαν να καταστρατηγηθούν μέσω πληθώρας συμβατικών ή πραγματικών δυνατοτήτων ελέγχου, οι οποίες θα παρείχαν σε μια εταιρία δυνατότητες άσκησης επιρροής επί άλλων οντοτήτων εξίσου ευρείες με την άμεση κατοχή ή τον άμεσο έλεγχο». Το Δικαστήριο επισήμανε περαιτέρω (σκέψη 70) ότι η έννοια της «εταιρίας που τελεί υπό την κυριότητα ή τον έλεγχο άλλης οντότητας» δεν έχει, στον τομέα των περιοριστικών μέτρων, το ίδιο περιεχόμενο με εκείνο το οποίο έχει γενικώς στο εταιρικό δίκαιο, προκειμένου να προσδιοριστεί η επιχειρηματική ευθύνη εταιρίας της οποίας οι αποφάσεις τελούν νομικώς υπό τον έλεγχο άλλης εμπορικής οντότητας.
48      Κατά το Δικαστήριο, «η σημασία των σκοπών που επιδιώκονται με τις επίδικες πράξεις, ήτοι η προστασία της εδαφικής ακεραιότητας, της κυριαρχίας και της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας, καθώς και η προώθηση της ειρηνικής επιλύσεως της κρίσης στη χώρα αυτή, οι οποίοι εντάσσονται […] στον ευρύτερο σκοπό της διατηρήσεως της ειρήνης και της διεθνούς ασφάλειας, σύμφωνα με τους στόχους της εξωτερικής δράσης της Ένωσης όπως καθορίζονται στο άρθρο 21 ΣΕΕ, είναι ικανή να δικαιολογήσει αρνητικές συνέπειες, ακόμη και σημαντικές, για ορισμένους φορείς». Αποφάσεις της 28ης Μαρτίου 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, σκέψη 150), και της 17ης Σεπτεμβρίου 2020, Rosneft κ.λπ. κατά Συμβουλίου (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, σκέψη 85).
49      Στο άρθρο 3, σημείο 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/849 χρησιμοποιείται, ακριβώς, η έννοια του «πραγματικού δικαιούχου» των περιουσιακών στοιχείων που έχουν τοποθετηθεί σε εμπίστευμα.
50      COM(2020) 560 final, της 16ης Σεπτεμβρίου 2020, Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για την αξιολόγηση του κατά πόσον τα κράτη μέλη έχουν προσδιορίσει και υπαγάγει δεόντως στις υποχρεώσεις της οδηγίας (ΕΕ) 2015/849 όλα τα εμπιστεύματα και τα παρεμφερή νομικά μορφώματα που διέπονται από το δίκαιό τους, σ. 4.
51      Ευρωπαϊκή
Επιτροπή, Guidance for EU operators: Implementing enhanced due diligence to shield against Russia sanctions circumvention, 7 Σεπτεμβρίου 2023, σ. 9. Η
Επιτροπή
θεωρεί
ότι
συνιστά
σαφή
ένδειξη
καταστρατήγησης («red flag») η
χρησιμοποίηση «complex corporate or trust structures linked to countries friendly to Russia or whose complexity is not justified by the business profile of the customer. Use of trust arrangements or complex corporate structures involving offshore companies». Το έγγραφο είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση https://finance.ec.europa.eu/system/files/2023-12/guidance-eu-operators-russia-sanctions-circumvention_en.pdf.
52      Απόφαση του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία (ΕΕ 2014, L 229, σ. 13), όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2022/884 του Συμβουλίου, της 3ης Ιουνίου 2022 (ΕΕ 2022, L 153, σ. 128).
53      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Απριλίου 2024, σχετικά με τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων για την παραβίαση των περιοριστικών μέτρων της Ένωσης και την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2018/1673 (ΕΕ L, 2024/1226). Η προθεσμία μεταφοράς της στο εθνικό δίκαιο έληξε στις 20 Μαΐου 2025.
54      Η αιτιολογική της σκέψη 15 διαλαμβάνει τα εξής: «[έ]να ολοένα και πιο διαδεδομένο παράδειγμα συμπεριφοράς η οποία καταστρατηγεί τα περιοριστικά μέτρα της Ένωσης είναι η πρακτική κατονομαζόμενων προσώπων, οντοτήτων και φορέων να χρησιμοποιούν, να μεταβιβάζουν σε τρίτους ή να διαθέτουν με άλλον τρόπο κεφάλαια ή οικονομικούς πόρους που ανήκουν, άμεσα ή έμμεσα, βρίσκονται στην κατοχή ή ελέγχονται από τα εν λόγω κατονομαζόμενα πρόσωπα, οντότητες ή φορείς με σκοπό την απόκρυψη των εν λόγω κεφαλαίων ή οικονομικών πόρων. […] Επομένως, θα πρέπει να συνιστά ποινικό αδίκημα βάσει της παρούσας οδηγίας η εν λόγω συμπεριφορά η οποία καταστρατηγεί τα περιοριστικά μέτρα της Ένωσης».
55      Αποφάσεις της 18ης Απριλίου 2024, Citadeles nekustamie īpašumi (C‑22/23, EU:C:2024:327, σκέψη 32), και της 17ης Νοεμβρίου 2022, Rodl & Partner (C‑562/20, EU:C:2022:883, σκέψη 34).
56      Η οδηγία 2015/849 θα εφαρμόζεται έως τις 10 Ιουλίου 2027, οπότε θα αντικατασταθεί από τον κανονισμό (ΕΕ) 2024/1624 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαΐου 2024, σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας (ΕΕ L, 2024/1624), και από την οδηγία (ΕΕ) 2024/1640 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαΐου 2024, σχετικά με τους μηχανισμούς που πρέπει να συγκροτήσουν τα κράτη μέλη για την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τους σκοπούς της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, για την τροποποίηση της οδηγίας (EΕ) 2019/1937 και για την τροποποίηση και την κατάργηση της οδηγίας (ΕΕ) 2015/849 (ΕΕ L, 2024/1640). Οι ως άνω πράξεις διατηρούν την ίδια ευρεία αντίληψη σχετικά με την εξακρίβωση των πραγματικών δικαιούχων των εμπιστευμάτων. Συγκεκριμένα, το άρθρο 58, παράγραφος 1, του κανονισμού 2024/1624 επαναλαμβάνει με σχεδόν πανομοιότυπη διατύπωση το περιεχόμενο του άρθρου 3, σημείο 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/849.
57      Βλ. παράθεση της διάταξης στο σημείο 11 των παρουσών προτάσεων.
58      Υπενθυμίζεται ότι οι προσφεύγουσες στην κύρια δίκη εταιρίες ενημέρωσαν το τραπεζικό ίδρυμα με το οποίο συνεργάζονταν ότι ο πραγματικός δικαιούχος τους είναι ο εμπιστευματοπάροχος.
59      Βλ., συναφώς, τους λόγους καταχώρισης στο παράρτημα I του κανονισμού 269/2014, όπως εκτίθενται στην απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2022/337.
60      Trust (Special Provision) Act 1989, άρθρο 2, παράγραφος 3 (τροποποιήθηκε
με 2014: 22 s. 2), όπως
ισχύει
από
τις 16 Ιουλίου 2014: «The reservation or grant by the settlor of certain rights and powers, and the fact that the trustee may himself have rights as a beneficiary, are not necessarily inconsistent with the existence of a trust».
61      Τα
προνόμια
του
εμπιστευματοπαρόχου
χαρακτηρίζονται «reserved powers» στον Trust (Special Provision) Act 1989, άρθρο 2A, παράγραφος 2.
62      Το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει αν, σε περίπτωση που το εμπίστευμα συστάθηκε ως ανέκκλητο, υπάρχει οποιαδήποτε δυνατότητα επίκλησης της σχετικής ρύθμισης, για παράδειγμα, όταν δεν εκπληρώνονται οι σκοποί της πράξης σύστασης.
63      Σε σχέση με το καθεστώς περιοριστικών μέτρων που επιβλήθηκαν κατά της Βιρμανίας, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν επιτρέπεται να λαμβάνονται περιοριστικά μέτρα εις βάρος φυσικού προσώπου αποκλειστικά και μόνο λόγω των οικογενειακών δεσμών του με πρόσωπα που υπόκεινται σε τέτοια μέτρα ανεξάρτητα από την προσωπική συμπεριφορά του (απόφαση της 13ης Μαρτίου 2012, Tay Za κατά Συμβουλίου, C‑376/10 P, EU:C:2012:138, σκέψη 66). Με τις προτάσεις της στην υπόθεση Timchenko κατά Συμβουλίου (C‑703/23 P, EU:C:2025:273, σημείο 48), η γενική εισαγγελέας L. Medina επισημαίνει ότι, για να μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «συνδεόμενα», κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, in fine, της (τροποποιημένης) απόφασης 2014/145, τα φυσικά πρόσωπα τα οποία αφορά το εν λόγω άρθρο πρέπει να «έχουν δεσμό ο οποίος βαίνει πέραν μιας απλής οικογενειακής σχέσεως», οπότε, όταν δύο πρόσωπα συνδέονται με τέτοια σχέση, πρέπει να αποδεικνύεται «η αντικειμενική ύπαρξη διαπλεκόμενων κοινών συμφερόντων». Στις ανωτέρω περιπτώσεις, τα συνδεόμενα πρόσωπα καταχωρίστηκαν ονομαστικώς στους καταλόγους των αντίστοιχων κανονισμών.
64      Κατά
την
Ευρωπαϊκή
Επιτροπή, Consolidated FAQs on the implementation of Council Regulation No 833/2014 and Council Regulation No 269/2014, 14 Μαΐου 2024, σ. 22, «strictly speaking, only the persons and entities who/which appear under the column “Name” in Annex I to Council Regulation (EU) 269/2014 are directly subject to an asset freeze and a prohibition to make funds and economic resources available to them or for their benefit. However, these restrictions can affect transactions with natural or legal persons, entities or bodies associated with them, some of which happen to be mentioned in the “Identifying information” and/or “Reasons” columns of Annex I to Council Regulation (EU) 269/2014».
65      Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γνώμη σχετικά με το άρθρο 2 παράγραφος 2 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014 του Συμβουλίου, C(2021) 4223 final, της 8ης Ιουνίου 2021. Οι παράγοντες είναι κατ’ ουσίαν πανομοιότυποι με εκείνους που μνημόνευσε το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο έγγραφο με τίτλο, Περιοριστικά μέτρα (κυρώσεις) – Επικαιροποίηση των βέλτιστων πρακτικών της ΕΕ για την αποτελεσματική εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων, της 27ης Ιουνίου 2022, σημείο 63, διαθέσιμο στη διεύθυνση https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑10572-2022-INIT/el/pdf.
66      Σε σχέση με την εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων κατά του Ιράν, με την απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2019, HTTS κατά Συμβουλίου (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, σκέψη 75), το Δικαστήριο έκρινε ότι μια εταιρία μπορεί να χαρακτηριστεί ως «εταιρία που τελεί υπό την κυριότητα ή τον έλεγχο άλλης οντότητας», εφόσον η τελευταία βρίσκεται σε κατάσταση στην οποία είναι σε θέση να επηρεάσει τις επιλογές της εν λόγω εταιρίας, έστω και εν απουσία οποιουδήποτε νομικού ή ιδιοκτησιακού δεσμού ή δεσμού κεφαλαιακής συμμετοχής μεταξύ των δύο αυτών οικονομικών οντοτήτων.
67      Εάν μεταβιβάζεται στο εμπίστευμα μια εταιρία, μοναδικό αντικείμενο της οποίας είναι η κυριότητα πολυτελούς κατοικίας, η οποία μισθώνεται κατ’ αποκλειστικότητα στον εμπιστευματοπάροχο, το στοιχείο
αυτό καταδεικνύει τον έλεγχο τον οποίο ο εμπιστευματοπάροχος ασκεί στην εταιρία και στην πολυτελή κατοικία.
68      Βλ. τελευταίο σημείο της διατάξεως περί παραπομπής.
69      Βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 31ης Μαΐου 2018, Ernst & Young (C‑633/16, EU:C:2018:371, σκέψη 45), και της 4ης Μαρτίου 2020, Marine Harvest κατά Επιτροπής (C‑10/18 P, EU:C:2020:149, σκέψη 49), με τις οποίες η έννοια του «ελέγχου» ορίζεται ως η «δυνατότητα καθοριστικού επηρεασμού της δραστηριότητας μιας επιχείρησης». Συναφώς, λαμβάνεται υπόψη το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΚ) 139/2004 του Συμβουλίου, της 20ής Ιανουαρίου 2004, για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων («Κοινοτικός κανονισμός συγκεντρώσεων») (ΕΕ 2004, L 24, σ. 1).