62014CJ0429
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tielet Awla)
17 ta’ Frar 2016 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Trasport bl-ajru — Konvenzjoni ta’ Montreal — Artikoli 19, 22 u 29 — Responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru fil-każ ta’ dewmien fit-trasport internazzjonali ta’ passiġġieri — Kuntratt ta’ trasport konkluż mill-persuna li timpjega lill-passiġġieri — Dannu li jirriżulta minn dewmien — Dannu sostnut mill-persuna li timpjega”
Fil-Kawża C-429/14,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mil-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema tal-Litwanja, il-Litwanja), permezz ta’ deċiżjoni tas-16 ta’ Settembru 2014, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit-18 ta’ Settembru 2014, fil-proċedura
Air Baltic Corporation AS
vs
Lietuvos Respublikos specialiųjų tyrimų tarnyba,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tielet Awla),
komposta minn L. Bay Larsen, President tal-Awla, D. Šváby, J. Malenovský (Relatur), M. Safjan u M. Vilaras, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: Y. Bot,
Reġistratur: M. Aleksejev, Amministratur,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tal-15 ta’ Ottubru 2015,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
—
għal Air Baltic Corporation AS, minn I. Jansons, konsulent legali, M. Freimane, ġurista, u E. Matulionytė, avukat,
—
għall-Gvern Litwan, minn D. Kriaučiūnas u A. Svinkūnaitė, bħala aġenti,
—
għall-Gvern Ġermaniż, minn T. Henze u J. Möller kif ukoll minn J. Kemper, bħala aġenti,
—
għall-Gvern Franċiż, minn D. Colas u M.-L. Kitamura, bħala aġenti,
—
għall-Gvern Latvjan, minn L. Skolmeistare u I. Kalniņš, bħala aġenti,
—
għall-Kummissjoni Ewropea, minn A. Steiblytė, N. Yerrell u J. Jokubauskaitė, bħala aġenti,
wara li rat id-deċiżjoni, meħuda wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li l-kawża tinqata’ mingħajr konklużjonijiet,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 19, 22 u 29 tal-Konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru, konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999 u approvata f’isem il-Komunità Ewropea permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE, tal-5 ta’ April 2001 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 5, p. 491, iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Montreal”).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn Air Baltic Corporation AS (iktar ’il quddiem “Air Baltic”) u Lietuvos Respublikos specialiųjų tyrimų tarnyba (servizz ta’ investigazzjonijiet speċjali tar-Repubblika tal-Litwanja, iktar ’il quddiem is-“servizz ta’ investigazzjonijiet”) rigward il-kumpens għad-dannu kkawżat lil dan tal-aħħar mid-dewmien ta’ trasport bl-ajru ta’ żewġ aġenti tagħha skont kuntratt ta’ trasport internazzjonali ta’ passiġġieri konkluż mal-Air Baltic.
Il-kuntest ġuridiku
3
It-tielet paragrafu tal-preambolu tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jesponi senjatament li l-Istati partijiet għal din il-konvenzjoni “jirrikonoxxu l-importanza li tiġi assigurata l-protezzjoni ta’ l-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru u l-bżonn għal kumpens ekwu bbażat fuq il-prinċipju ta’ restituzzjoni”. Hemm espost ukoll, fil-ħames paragrafu tal-istess preambolu, li dawn huma “konvinti illi l-azzjoni kollettiva mill-Istat għal armozzazzjoni u kodifikazzjoni akbar ta’ ċerti regoli li jirregolaw it-trasport internazzjonali bl-ajru permezz ta’ Konvenzjoni ġdida hija l-mezz l-aktar adegwat biex jiġi akkwistat bilanċ ekwu ta’ l-interessi”.
4
Il-Kapitolu I ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Disposizzjonijiet ġenerali”, jinkludi Artikolu 1, intitolat “L-Iskop ta’ applikazzjoni”, li jistipula senjatament:
“1.   Din il-konvenzjoni tapplika għat-trasport internazzjonali ta’ persuni, bagalji jew merkanzija kollha mwettqa bl-ajruplani għall-ħlas. Tapplika ugwalment għal trasport b’xejn imwettaq permezz ta’ ajruplan minn impriża tat-trasport bl-ajru.
2.   Għall-iskopijiet ta’ din il-konvenzjoni, l-espressjoni trasport internazzjonali tfisser kull trasport li fih, skont il-ftehim bejn il-partijiet, il-post tat-tluq u l-post tad-destinazzjoni, kemm jekk hemm waqfa fit-trasport jew transbord, jinstabu jew fit-territorji ta’ żewġ Stati Partijiet, jew fit-territorju ta’ Stat Parti wieħed, jekk hemm post miftiehem ta’ waqfien fit-territorju ta’ Stat ieħor, ukoll jekk dak l-Istat mhuwiex Stat Parti. [...]
3.   It-trasport li għandu jsir minn diversi trasportaturi suċċessivi jitqies, għall-iskopijiet ta’ din il-Konvenzjoni, li huwa trasport wieħed indiviż jekk ġie meqjus mill-Partijiet bħala operazzjoni singola, kemm jekk ġie miftiehem taħt il-forma ta’ kuntratt singolu jew serje ta’ kuntratti, u ma jitlifx il-karattru internazzjonali sempliċiment minħabba li kuntratt wieħed jew serje ta’ kuntratti għandu jiġi esegwit kompletament fit-territorju ta’ l-istess Stat.
[...]”
5
Il-Kapitolu II ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Dokumentazzjoni u dmirjiet tal-Partijiet li jirrelataw għat-trasport ta’ passiġġieri, bagalji u merkanzija”, jinkludi Artikolu 3, intitolat “Passiġġieri u bagalji”, li fil-paragrafu 5 tiegħu jistipula:
“In-nuqqas ta’ konformità mad-disposizzjonijiet tal-paragrafi preċedenti m’għandux jeffettwa l-eżistenza jew il-validità tal-kuntratt tat-trasport, li għandu, madanakollu, ikun soġġett għar-regoli ta’ din il-Konvenzjoni inklużi dawk li jirrelataw għal limitazzjoni tar-responsabbiltà.”
6
Il-Kapitolu III tal-istess konvenzjoni, intitolat “Ir-Responsabbiltà tat-trasportatur u l-estent tal-kumpens għad-danni”, jinkludi l-Artikoli 17 sa 37 tagħha.
7
L-Artikolu 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, intitolat “Dewmien”, jistipula:
“It-trasportatur huwa responsabbli għad-dannu li jirriżulta minn dewmien fit-trasport bl-ajru tal-passiġġieri, il-bagalji jew il-merkanzija. Madanakollu, it-trasportatur m’għandux ikun responsabbli għad-danni kkawżati bid-dewmien jekk jidher illi t-trasport u s-servjenti u l-aġenti tiegħu ħadu l-miżuri kollha li setgħu jintalbu raġjonevolment sabiex jevitaw id-dannu jew li kien impossibbli għalihom li jieħdu dawn il-miżuri.”
8
L-Artikolu 22 ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Limiti tar-responsabbiltà fir-rigward ta’ dewmien, bagalji u merkanzija”, jistipula, fil-paragrafu 1:
“Fil-każ ta’ dannu kkawżat minn dewmien kif speċifikat fl-Artikolu 19 fit-trasport ta’ persuni, ir-responsabbiltà tat-trasportatur għal kull passiġġier huwa llimitat għal 4150 Dritt Speċjali tal-Ġbid.”
9
L-Artikolu 25 ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Stipulazzjonijiet fuq il-limiti”, jipprovdi:
“Trasportatur jista’ jistipula li l-kuntratt tal-ġarr għandu jkun suġġett għal-limiti ogħla ta’ responsabbilità minn dawk previsti f’din il-Konvenzjoni jew għall-ebda limitu ta’ responsabbilità.”
10
L-Artikolu 29 tal-istess konvenzjoni, intitolat “Bażi tal-pretensjonijiet”, jistipula:
“Fit-trasport ta’ passiġġieri, bagalji u merkanzija, kull rikors għal kumpens ta’ dannu, imressaq fuq kwalunkwe bażi, kemm jekk taħt din il-konvenzjoni, jew fuq il-bażi ta’ kuntratt jew delitt jew kwalunkwe raġuni oħra, ma jistax jiġi mressaq ħlief taħt il-kundizzjonijiet u l-limiti ta’ responsabbiltà stabbiliti f’din il-konvenzjoni, bla ħsara għad-determinazzjoni tal-persuni li għandhom id-dritt li jressqu kawża u għad-drittijiet rispettivi tagħhom. F’kull azzjoni ta’ din ix-xorta, m’humiex rikoverabbli danni punitivi, eżemplari jew danni oħrajn non-kompensatorji.”
11
L-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, intitolat “Il-Ġurisdizzjoni” jistipula, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Azzjoni għad-danni għandha tinġieb, skont l-għażla tal-attur, fit-territorju ta’ wieħed mill-Istati Partijiet, jew quddiem il-qorti tad-domiċilju tat-trasportatur jew tal-post prinċipali tan-negozju tiegħu, jew fejn għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt jew quddiem il-qorti fil-post tad-destinazzjoni.”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
12
Is-servizz ta’ investigazzjonijiet xtara, permezz ta’ aġenzija tal-ivvjaġġar, biljetti tal-ajru intiżi sabiex żewġ aġenti tiegħu jivvjaġġaw bejn Vilnius (il-Litwanja) u Bakou (l-Ażerbajġan), via Riga (il-Latvja) u Moscou (ir-Russja), għall-finijiet ta’ missjoni professjonali. F’dan il-kuntest, ġie previst li l-aġenti kkonċernati kellhom jitilqu minn Vilnius fis-16 ta’ Jannar 2011 fl-9:55 u jaslu Bakou fl-istess jum fil-22:40. Ġie previst ukoll li t-titjiriet bejn Vilnius, Riga u Moscou kellhom isiru minn Air Baltic.
13
L-aġenti tas-servizz ta’ investigazzjonijiet telqu minn Vilnius u waslu Riga fil-ħin previst. Min-naħa l-oħra, it-titjira sussegwenti nbdiet f’Riga u ġiet fi tmiemha f’Moscou tardivament. Konsegwentement, huma ma setgħux jilħqu t-tielet titjira tagħhom, minn Moscou għal Bakou. Minħabba f’hekk, Air Baltic ittrasferixxiethom għal titjira oħra, li saret minn Moscou għal Bakou l-jum ta’ wara dak previst.
14
Peress li d-dewmien ta’ iktar minn erbatax-il siegħa li bih il-partijiet ikkonċernati waslu tard fid-destinazzjoni finali tagħhom wassal għall-prolongazzjoni tal-missjoni professjonali tagħhom, is-servizz ta’ investigazzjonijiet ħallashom, konformement mal-leġiżlazzjoni Litwana, allowances ta’ kuljum u ħlasijiet soċjali addizzjonali, f’ammont totali ta’ LTL 1168.35 (litas Litwani) (madwar EUR 338). Sussegwentement, dan is-servizz talab kumpens f’dan l-ammont mingħand Air Baltic, li rrifjutat li tagħti tweġiba favorevoli għal din it-talba.
15
F’dawn iċ-ċirkustanzi, is-servizz ta’ investigazzjonijiet adixxa lill-Vilniaus miesto 1-asis apylinkės teismas (l-ewwel qorti tad-distrett ta’ Vilnius) b’talba intiża għall-kundanna ta’ Air Baltic għall-ħlas ta’ LTL 1168.35 (madwar EUR 338) bħala danni. B’sentenza tat-30 ta’ Novembru 2012, din il-qorti laqgħet din it-talba.
16
Air Baltic appellat minn din is-sentenza quddiem il-Vilniaus apygardos teismas (qorti reġjonali ta’ Vilnius). Din tal-aħħar ċaħdet l-appell u kkonfermat din is-sentenza b’sentenza tas-7 ta’ Novembru 2013.
17
Sussegwentement, Air Baltic ressqet appell ta’ kassazzjoni quddiem il-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema tal-Litwanja).
18
Fl-ambitu ta’ dan l-appell, Air Baltic issostni li persuna ġuridika, bħalma huwa s-servizz ta’ investigazzjonijiet, ma għandhiex dritt tipprevalixxi ruħha mir-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru prevista mill-Artikolu 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal. Hija targumenta, essenzjalment, li din ir-responsabbiltà tapplika biss fir-rigward tal-passiġġieri infushom, u mhux fir-rigward ta’ persuni oħra, iktar u iktar meta dawn ma jkunux persuni fiżiċi u ma jkunux jistgħu, konsegwentement, jitqiesu li huma konsumaturi.
19
Min-naħa tiegħu, is-servizz ta’ investigazzjonijiet isostni, essenzjalment, li r-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru prevista minn dan l-Artikolu 19 tapplika fir-rigward ta’ persuna li, bħal dan is-servizz, ikun parti għal kuntratt ta’ trasport internazzjonali ta’ passiġġieri konkluż ma’ trasportatur bl-ajru, fl-ewwel lok, u jkun sostna dannu minħabba dewmien, fit-tieni lok.
20
Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema tal-Litwanja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
L-Artikoli 19, 22 u 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għandhom jiġu interpretati fis-sens li t-trasportatur bl-ajru huwa responsabbli fil-konfront ta’ terzi, u b’mod partikolari l-persuna li timpjega passiġġier (persuna ġuridika, li magħha huwa kkonkluda kuntratt ta’ trasport internazzjonali ta’ passiġġieri), għad-dannu li jirriżulta minn dewmien f’titjira, li minħabba fih ir-rikorrent (il-persuna li timpjega) ġarrab spejjeż addizzjonali (pereżempju, kellu jħallas allowances ta’ kuljum għall-missjonijiet)?
2)
Jekk tingħata risposta negattiva għall-ewwel domanda, l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għandu jinftiehem u jiġi interpretat fis-sens li dawn it-terzi jistgħu jieħdu azzjoni legali kontra t-trasportatur bl-ajru billi jinvokaw bażijiet legali oħra, pereżempju billi jinvokaw id-dritt nazzjonali?”
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel domanda
21
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-Konvenzjoni ta’ Montreal, u partikolarment l-Artikoli 19, 22 u 29, għandhiex tiġi interpretata fis-sens li trasportatur bl-ajru li jkun ikkonkluda kuntratt ta’ trasport internazzjonali ma’ persuna li timpjega persuni ttrasportati bħala passiġġieri, bħal dik involuta fil-kawża prinċipali, huwiex responsabbli, fir-rigward ta’ din il-persuna li timpjega, għad-danni li jirriżultaw mid-dewmien tat-titjiriet użati mill-impjegati ta’ din tal-aħħar skont dan il-kuntratt u li huma marbuta mal-ispejjeż addizzjonali sostnuti minn din il-persuna li timpjega.
22
B’mod preliminari, għandu jiġi kkonstatat li l-Konvenzjoni ta’ Montreal ġiet iffirmata mill-Komunità Ewropea fid-9 ta’ Diċembru 1999, imbagħad approvata għan-nom tagħha mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea, fil-5 ta’ April 2001, fid-Deċiżjoni 2001/539/KE tagħha (ĠU L 194, p. 38). Hija daħlet fis-seħħ, għal dak li jirrigwarda l-Unjoni Ewropea, fit-28 ta’ Ġunju 2004.
23
Minn dan jirriżulta li d-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jagħmlu parti integrali, b’effett minn dan id-dħul fis-seħħ, mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni u, konsegwentement, li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjonijiet preliminari dwar l-interpretazzjoni tagħhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi IATA u ELFAA, C-344/04, EU:C:2006:10, punt 36, kif ukoll Walz, C‑63/09, EU:C:2010:251, punt 20), bl-intiża li din il-konvenzjoni ġiet stabbilita bl-Ingliż, bl-Għarbi, biċ-Ċiniż, bl-Ispanjol, bil-Franċiż u bir-Russu u li dawn is-sitt verżjonijiet lingwistiċi huma lkoll ugwalment awtentiċi.
24
Fir-rigward ta’ tali interpretazzjoni, għandu jiġi enfasizzat li, skont ġurisprudenza stabbilita, trattat internazzjonali għandu jiġi interpretat skont it-termini li fihom huwa ġie redatt u kif ukoll fid-dawl tal-għanijiet tiegħu. L-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna, tat-23 ta’ Mejju 1969, dwar id-Dritt tat-Trattati, li tikkodifika d-dritt internazzjonali ġenerali, li jorbot lill-Unjoni, jispeċifika, f’dan ir-rigward, li trattat għandu jiġi interpretat in bona fide, skont is-sens ordinarju li għandu jingħata lit-termini tiegħu fil-kuntest tagħhom, u d-dawl tal-għan u l-iskop tiegħu (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi IATA u ELFAA, C-344/04, EU:C:2006:10, punt 40, kif ukoll Walz, C-63/09, EU:C:2010:251, punt 23).
25
Fir-rigward tal-mertu, għandu jiġi rrilevat li l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, li jirrigwarda l-pretensjonijiet, jipprevedi li, fit-trasport tal-passiġġieri, bagalji jew merkanzija, kull azzjoni għal danni, tkun kif tkun fondata, kemm taħt din il-konvenzjoni kif ukoll taħt kuntratt jew delitt jew bażi oħra, tista’ tinġieb biss bla ħsara għall-kundizzjonijiet u l-limiti previsti f’din il-konvenzjoni, bla ħsara għall-kwistjoni dwar min huma l-persuni li għandhom id-dritt li jġibu l-azzjoni u x’inhuma d-drittijiet rispettivi tagħhom. Huwa jipprovdi wkoll li, f’kull azzjoni ta’ din ix-xorta, ma humiex rikuperabbli danni punittivi, eżemplari jew danni oħra li ma humiex kumpensatorji.
26
Minn dan isegwi li, sabiex jiġi ddeterminat jekk azzjoni għad-danni hijiex possibbli, billi tiġi invokata r-responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru fuq il-bażi tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, għandu l-ewwel jiġi vverifikat jekk dannu, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li minħabba fih din ir-responsabbiltà hija invokata, jaqax taħt din il-konvenzjoni.
27
F’dan ir-rigward, mill-Artikolu 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta li t-trasportatur bl-ajru huwa, bħala prinċipju, marbut b’obbligu ġenerali li jindennizza kull “dannu li jirriżulta minn dewmien fit-trasport bl-ajru tal-passiġġieri, il-bagalji jew il-merkanzija”.
28
Minkejja li dan l-artikolu jikkaratterizza d-dannu li għandu jitħallas fil-każ ta’ dewmien bil-fatt li kkawża dan id-dannu, huwa ma jispeċifikax, min-naħa l-oħra, il-persuna li lilha tali dannu seta’ ġie kkawżat.
29
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi kkonstatat li minkejja li l-Artikolu 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal ma jipprevedix b’mod espliċitu r-responsabbiltà ta’ trasportatur tal-ajru fir-rigward ta’ persuna li timpjega, bħalma hija dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, fil-każ ta’ dannu minħabba d-dewmien tat-titjiriet imwettqa skont il-kuntratt ta’ trasport internazzjonali li jorbot lil din il-persuna li timpjega ma’ dan it-trasportatur, dan l-artikolu jista’ jiġi interpretat fis-sens li huwa ma japplikax biss għad-dannu kkawżat lil passiġġier, iżda wkoll għal dak sostnut minn persuna li timpjega.
30
Fid-dawl tal-ġurisprudenza msemmija fil-punt 24 ta’ din is-sentenza, għandu jiġi ddeterminat jekk din l-interpretazzjoni dedotta mill-kliem tal-Artikolu 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal hijiex ikkorroborata mill-kuntest li fih jaqa’ dan l-artikolu u mill-għanijiet imfittxija minn din il-konvenzjoni.
31
F’dan ir-rigward, għandu, fl-ewwel lok, jiġi kkonstatat li, ċertament, l-Artikolu 22(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, fil-verżjoni Franċiża tagħha, jillimita l-kunċett ta’ dannu kkawżat minn dewmien, għal finijiet ta’ limitazzjoni tar-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru, biss għad-dannu “subi par des passagers” (sostnut minn passiġġieri).
32
Madankollu, din id-dispożizzjoni tirreferi espressament għal-Artikolu 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, b’mod li ma tistax titqies li tiddefinixxi l-kunċett ta’ dannu b’mod differenti minn dan l-artikolu.
33
Barra minn hekk, il-verżjonijiet tal-Artikolu 22(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal bl-Ingliż, bl-Ispanjol u bir-Russu huma differenti minn dik bil-Franċiż, sa fejn dawk tal-ewwel jirreferu għad-dannu kkawżat minn dewmien (“damage caused by delay”, “daño causado por retraso” u “вред, причиненный при перевозке лиц в результате задержки”), mingħajr limitazzjoni ta’ tali dannu għal dak sostnut biss mill-passiġġieri.
34
Għalhekk, il-qari tal-Artikolu 22(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, fid-diversi verżjonijiet lingwistiċi awtentiċi tagħha, huwa ta’ natura li jikkorrobora l-interpretazzjoni li tinsab fil-punt 29 ta’ din is-sentenza.
35
Fit-tieni lok, mill-Artikolu 1(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, li jippreċiża l-kamp ta’ applikazzjoni tagħha, jirriżulta li din il-konvenzjoni tapplika għal kull trasport internazzjonali ta’ persuni, bagalji jew merkanzija mwettaq bl-inġenji tal-ajru bi ħlas.
36
Għalhekk, din id-dispożizzjoni sempliċement tinkludi, b’mod ġenerali, il-persuni fil-kwalità tagħhom ta’ passiġġieri ttrasportati, kif huma wkoll il-bagalji u l-merkanzija, fl-ambitu ta’ trasport internazzjonali bl-ajru.
37
Mill-banda l-oħra, hija ma tiddefinixxix il-persuni li jirrikorru għas-servizzi ta’ trasportatur bl-ajru internazzjonali għat-trasport ta’ bagalji, merkanzija jew passiġġieri partikolari u li jistgħu jsostnu, fuq din il-bażi, dannu.
38
Madankollu, f’dan ir-rigward, huwa meħtieġ li jiġi interpretat l-Artikolu 1(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal fid-dawl tat-tielet paragrafu tal-preambolu ta’ din il-konvenzjoni, li jenfasizza l-importanza li tiġi żgurata l-protezzjoni tal-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru, b’dan illi l-kunċett ta’ “konsumatur”, fis-sens ta’ din il-konvenzjoni, ma għandux jiġi neċessarjament konfuż ma’ dak ta’ “passiġġier”, iżda għandu jinkludi, skont il-każ, persuni li ma jkunux huma stess ittrasportati u għalhekk ma jkunux passiġġieri.
39
Fid-dawl ta’ tali għan, l-assenza ta’ riferiment, fil-kliem tal-Artikolu 1(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, għall-persuni li jirrikorru għas-servizzi ta’ trasportatur internazzjonali bl-ajru sabiex l-impjegati tagħhom jiġu ttrasportati, bħala passiġġieri, ma tistax titqies bħala li teskludi mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din il-konvenzjoni lil dawn il-persuni u, konsegwentement, id-danni li dawn jistgħu jsostnu fuq din il-bażi.
40
Għalhekk, mill-analiżi tal-Artikolu 1(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta li d-danni sofferti minn dawn il-persuni jistgħu jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din il-konvenzjoni.
41
Fit-tielet u l-aħħar lok, minn diversi dispożizzjonijiet konverġenti tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta li din tal-aħħar tistabbilixxi rabta bejn ir-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru, minn naħa waħda, u l-eżistenza ta’ kuntratt ta’ trasport internazzjonali konkluż bejn tali trasportatur bl-ajru u parti oħra, min-naħa l-oħra, mingħajr ebda rilevanza partikolari għall-kwistjoni ta’ jekk il-parti l-oħra tkunx hija stess passiġġier jew le, fid-dawl tar-responsabbiltà tat-trasportatur fuq il-bażi ta’ dan il-kuntratt.
42
Għalhekk, l-Artikolu 1(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirreferi, sabiex jiddefinixxi l-kunċett ta’ trasport internazzjonali, għall-“Ftehim bejn il-Partijiet” dwar il-postijiet tat-tluq u tad-destinazzjoni ta’ tali trasport, li jindika li dan għandu jinftiehem f’kuntest kuntrattwali.
43
Barra minn hekk, kif ġie rrilevat fil-punt 25 ta’ din is-sentenza, mill-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta li kull azzjoni għal danni fuq kwalunkwe bażi li tkun, imressqa skont din il-konvenzjoni u minħabba kuntratt jew att illegali jew kwalunkwe raġuni oħra, tista’ tiġi eżerċitata biss taħt il-kundizzjonijiet u l-limiti ta’ responsabbiltà previsti minn din il-konvenzjoni, sakemm, konformement mal-Artikolu 25 tagħha, it-trasportatur bl-ajru ma jkunx stabbilixxa limitu ta’ responsabbiltà ogħla fil-kuntratt jew dan tal-aħħar ma jkunx jinkludi tali limitu.
44
Barra minn hekk, l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jipprovdi li tali azzjoni tista’ tinġieb, fost possibbiltajiet oħra offruti lill-attur, quddiem il-qorti tal-post fejn ikun jinsab l-istabbiliment tat-trasportatur bl-ajru li permezz tiegħu l-kuntratt ġie konkluż.
45
Finalment, l-Artikolu 3(5) ta’ din il-konvenzjoni jipprovdi li n-nuqqas ta’ osservanza tal-obbligi speċifiċi ta’ informazzjoni u ta’ ħruġ ta’ dokumenti li huwa jimponi fuq it-trasportatur bl-ajru, fl-ambitu ta’ trasport internazzjonali ta’ persuni, ma jaffettwax la l-eżistenza u lanqas il-validità tal-kuntratt, li huwa bl-istess mod suġġett għar-regoli ta’ din il-konvenzjoni, inklużi dawk li jipprovdu limitazzjoni ta’ responsabbiltà.
46
Minn dan kollu premess jirriżulta li l-Artikolu 19 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandu jiġi interpretat, fid-dawl tal-kliem tiegħu u l-kuntest li fih jaqa’ u kif ukoll l-għan ta’ protezzjoni tal-interessi tal-konsumaturi mfittex minn din il-konvenzjoni, fis-sens li dan japplika mhux biss għad-dannu sostnut minn passiġġier, iżda wkoll għal dak sostnut minn persuna li fil-kwalità tagħha ta’ persuna li timpjega tkun ikkonkludiet, ma’ trasportatur bl-ajru, kuntratt ta’ trasport internazzjonali intiż għat-trasport ta’ passiġġieri li jkunu l-impjegati tagħha.
47
Madankollu, kif jirriżulta mill-punt 12 ta’ din is-sentenza, fil-kawża prinċipali, il-persuna inkwistjoni talbet kumpens għad-danni li rriżultaw, fir-rigward tagħha, mid-dewmien ta’ titjira mwettqa skont kuntratt ta’ trasport internazzjonali intiż għat-trasport mhux biss ta’ passiġġier wieħed, iżda ta’ żewġ passiġġieri impjegati tagħha. Issa, f’sitwazzjoni bħal din, ma jistax jiġi eskluż li l-ammont ta’ danni mitluba minn din il-persuna jkun ogħla minn dak li seta’ jiġi mitlub minn kull wieħed mill-passiġġieri kkonċernati li kieku dawn aġixxew għad-danni b’mod individwali.
48
Fid-dawl tal-limitu “għal kull passiġġier” tar-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru, previst fl-Artikolu 22(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, għandu għalhekk jiġi vverifikat li l-interpretazzjoni tal-Artikolu 19 ta’ din il-konvenzjoni esposta fil-punt 46 ta’ din is-sentenza ma tistax titqiegħed f’dubju mill-fatt li l-partijiet għal din il-konvenzjoni riedu wkoll, bil-konklużjoni tagħha, jilħqu bilanċ ekwu tal-interessi preżenti, kif jirriżulta mill-ħames paragrafu tal-preambolu tagħha.
49
Issa, mir-rekwiżit ta’ responsabbiltà limitata “għal kull passiġġier” jirriżulta li l-ammont ta’ danni li jistgħu jingħataw lill-persuna, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li taġixxi għal kumpens għad-dannu kkawżat minn dewmien fit-trasport internazzjonali tal-passiġġieri ma jistax, fi kwalunkwe każ, jaqbeż l-ammont miksub billi jiġi mmultiplikat il-limitu stabbilit fl-Artikolu 22(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal bin-numru ta’ passiġġieri ttrasportati skont il-kuntratt bejn din il-persuna u t-trasportatur jew it-trasportaturi tal-ajru kkonċernati.
50
Tali kumpens huwa ta’ natura li jiżgura bilanċ ekwu bejn l-interessi preżenti. Fil-fatt, il-persuni bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali huma mqiegħda, fid-dawl tal-limitu previst mill-Artikolu 22(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, f’pożizzjoni li la hija iktar favorevoli u lanqas inqas favorevoli minn dik ta’ passiġġieri li huma stess ikunu sostnew dannu minħabba dewmien.
51
Min-naħa tagħhom, it-trasportaturi bl-ajru huma ggarantiti li r-responsabbiltà tagħhom ma tistax tiġi applikata ’l fuq mil-limitu “għal kull passiġġier” stabbilit minn din id-dispożizzjoni, peress li, kif ġie espost fil-punt 49 ta’ din is-sentenza, il-kumpens mogħti lil dawn il-persuni fl-ebda każ ma jista’ jaqbeż l-aggregat tal-kumpens li jista’ jingħata lill-passiġġieri kollha affettwati li kieku dawn kellhom jaġixxu individwalment.
52
Minn dan isegwi li għall-ewwel domanda għandha tingħata r-risposta li l-Konvenzjoni ta’ Montreal, u partikolarment l-Artikoli 19, 22 u 29 tagħha, għandha tiġi interpretata fis-sens li trasportatur bl-ajru li jkun ikkonkluda kuntratt ta’ trasport internazzjonali ma’ persuna li timpjega persuni ttrasportati bħala passiġġieri, bħal dik involuta fil-kawża prinċipali, huwa responsabbli, fir-rigward ta’ din il-persuna li timpjega, għad-danni li jirriżultaw mid-dewmien tat-titjiriet użati mill-impjegati ta’ din tal-aħħar skont dan il-kuntratt u li huma marbuta mal-ispejjeż addizzjonali sostnuti minn din il-persuna li timpjega.
Fuq it-tieni domanda
53
Bit-tieni domanda tagħha, li saret ipotetikament fil-każ li għall-ewwel domanda tingħata risposta negattiva, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandux jiġi interpretat fis-sens li persuna li timpjega, bħalma hija dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, għandha dritt taġixxi għad-danni kontra trasportatur bl-ajru fuq bażijiet oħra minbarra din il-konvenzjoni, partikolarment dik tad-dritt nazzjonali.
54
Fid-dawl tar-risposta mogħtija għall-ewwel domanda, ma hemmx lok li tingħata risposta għat-tieni domanda.
Fuq l-ispejjeż
55
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tielet Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
Il-Konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru, konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999 u approvata f’isem il-Komunità Ewropea permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE, tal-5 ta’ April 2001l, u partikolarment l-Artikoli 19, 22 u 29 tagħha, għandha tiġi interpretata fis-sens li trasportatur bl-ajru li jkun ikkonkluda kuntratt ta’ trasport internazzjonali ma’ persuna li timpjega persuni ttrasportati bħala passiġġieri, bħalma hija dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, huwa responsabbli, fir-rigward ta’ din il-persuna li timpjega, għad-danni li jirriżultaw mid-dewmien tat-titjiriet użati mill-impjegati ta’ din tal-aħħar skont dan il-kuntratt u li huma marbuta mal-ispejjeż addizzjonali sostnuti minn din il-persuna li timpjega.
Firem
(
*1
)   Lingwa tal-kawża: il-Litwan.