61991CC0165(01)_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
++++
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
1. Με την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας στην υπό κρίση αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως διεξήχθη συζήτηση που με υποχρεώνει να συμπληρώσω τις από 14 Ιανουαρίου 1993 προτάσεις μου με τις ακόλουθες παρατηρήσεις.
2. Δεν θα επαναλάβω λεπτομερώς τα πραγματικά περιστατικά και το νομικό πλαίσιο της υποθέσεως αυτής αλλά παραπέμπω στις προηγούμενες προτάσεις μου.
3. 'Οπως γνωρίζετε, το εθνικό δικαστήριο διερωτάται αν η βελγική νομοθεσία την οποία οφείλει να εφαρμόσει είναι ή όχι ασυμβίβαστη προς τις κοινοτικές αρχές της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών.
4. Επί της δεύτερης αυτής αρχής δεν χρειάζεται να επεκταθώ περισσότερο. Παραπέμπω απλώς στις προηγούμενες προτάσεις μου (1).
5. Θα περιοριστώ λοιπόν στην άλλη πτυχή του προβλήματος την οποία και αφορούσαν τόσο οι ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο ενόψει της επαναλήψεως της προφορικής διαδικασίας όσο και η επ' ακροατηρίου συζήτηση της 12ης Απριλίου 1994 δηλαδή στο ακόλουθο ζήτημα: αντίκεινται τα άρθρα 48 και 51 της Συνθήκης ΕΟΚ σε μια εθνική νομοθεσία που "(...) προβλέπει ότι η χορήγηση παροχής υπέρ του μη εργαζομένου συζύγου έχει διαφορετικές συνέπειες αναλόγως του αν πραγματοποιείται υπό τη μορφή αυξήσεως της συντάξεως του εργαζομένου συζύγου ή προσωπικής συντάξεως προς τον άλλο σύζυγο (...)" (2).
6. Σχετικά με την κύρια υπόθεση, το γεγονός ότι η σύνταξη που λαμβάνει η van Munster στις Κάτω Χώρες (στο εξής: κράτος μέλος Β) λόγω των ετών κατοικίας στο κράτος αυτό δεν έχει πλέον τη μορφή προσαυξήσεως της συντάξεως της συζύγου αλλά εμφανίζεται ως ιδία σύνταξη, επιτρέπει άραγε * τη στιγμή που τα συνολικά εισοδήματα του ζεύγους στις Κάτω Χώρες παραμένουν αμετάβλητα * τη μείωση της συντάξεως που δικαιούται ο σύζυγος στο Βέλγιο (στο εξής: κράτος μέλος Α) με την εφαρμογή επ' αυτής του συντελεστή αγάμου πλέον και όχι του συντελεστή εγγάμου, χωρίς να συντρέχει παράβαση των άρθρων 48 και 51 της Συνθήκης;
7. 'Οπως προανέφερα, το άρθρο 51 σκοπεί τον συντονισμό και όχι την εναρμόνιση των νομοθεσιών. Η νομολογία του Δικαστηρίου επ' αυτού του θέματος είναι πάγια: "(...) το άρθρο 51 επιτρέπει τη διατήρηση των διαφορών μεταξύ των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως των κρατών μελών και, κατά συνέπεια, μεταξύ των δικαιωμάτων των προσώπων που εργάζονται σ' αυτά. Επομένως, οι ουσιαστικές και διαδικαστικές διαφορές μεταξύ των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως κάθε κράτους μέλους δεν επηρεάζονται από το άρθρο 51 της Συνθήκης" (3).
8. Ο συντονισμός * στο παρόν στάδιο της προσεγγίσεως των κοινωνικών συστημάτων * δεν μπορεί ούτε να καλύψει την έλλειψη κοινού συστήματος κοινωνικής ασφαλίσεως ούτε επομένως να εξαλείψει τις αναπόφευκτες διαφορές που παρατηρούνται μεταξύ των εθνικών συστημάτων (4). Το επίπεδο κοινωνικής προστασίας ποικίλλει στα διάφορα κράτη μέλη και ο διακινούμενος εργαζόμενος λόγου χάρη δεν μπορεί, στο κράτος υποδοχής, να αξιώσει ίδιο επίπεδο κοινωνικής προστασίας με το κράτος καταγωγής του (5).
9. Τα κράτη μέλη καθορίζουν τους όρους υπαγωγής στα συστήματα κοινωνικής ασφαλίσεως, τα της χορηγήσεως των συντάξεων * απαιτούμενος αριθμός ετών ασφαλίσεως, προσδιορισμός των δικαιούχων, ηλικία συνταξιοδοτήσεως * καθώς επίσης και το ύψος των συντάξεων και τον τρόπο με τον οποίο αποφεύγεται η σώρευση των παροχών. Κάθε κράτος μέλος καθορίζει ελεύθερα το ύψος των συντάξεων που χορηγεί ή των εισφορών που εισπράττει καθώς και τους μηχανισμούς διά των οποίων λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση του μη εργαζομένου συζύγου.
10. Αφού γίνεται δεκτό ότι είναι δυνατό να υπάρχουν διαφορές μεταξύ των κρατών μελών ως προς τους κανόνες, επόμενο είναι ότι οι τελευταίοι μπορούν και να τροποποιούνται. Η κοινοτική έννομη τάξη δεν αναγνωρίζει κεκτημένα δικαιώματα ως προς ορισμένη σύνταξη και ως προς το ύψος της.
11. Το σύστημα αυτό κυοφορεί αναπόφευκτες διαφορές μεταχειρίσεως. Η Επιτροπή το απέδειξε σαφώς κατά τη δεύτερη επ' ακροατηρίου συζήτηση: αν η van Munster ήταν κατά έναν μήνα μεγαλύτερη του συζύγου της ο τελευταίος δεν θα είχε λάβει σύνταξη με συντελεστή εγγάμου διότι κατά τον χρόνο της συνταξιοδοτήσεώς του, η σύζυγός του θα ελάμβανε σύνταξη, ενώ αν ήταν κατά έναν μήνα νεότερή του, ο σύζυγος θα μπορούσε να λάβει τη σύνταξη αυτή μέχρι της χορηγήσεως προσωπικής συντάξεως στη σύζυγο. Υπάρχουν και άλλα πολυάριθμα παραδείγματα που δείχνουν την άνιση μεταχείριση παραπλησίων καταστάσεων (6).
12. Η ελευθερία αυτή των κρατών μελών γνωρίζει πάντως ορισμένα όρια.
13. Συγκεκριμένα, η έλλειψη εναρμονίσεως των κοινωνικών συστημάτων δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια να παρεμποδίζει την εφαρμογή, στον τομέα αυτό, των μεγάλων αρχών του κοινοτικού δικαίου.
14. Αυτό ισχύει λόγου χάρη για την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών επί της οποίας επεκτάθηκα αρκετά με τις προηγούμενες προτάσεις μου.
15. 'Οπως ανέφερα ήδη, στο επίκεντρο της αντιδικίας εν προκειμένω βρίσκεται μια άλλη αρχή, η αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και πρέπει να εξετάσουμε αν και κατά πόσον αυτή περιορίζει την εξουσία των κρατών μελών να αποφασίζουν στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως.
16. Θα υπενθυμίσω με συντομία τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τα άρθρα 48 και 51 που εφαρμόζονται στις σχετικές ρυθμίσεις.
17. Με μια πρώτη σειρά αποφάσεων το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 48 αντίκειται σε διατάξεις περί κοινωνικής ασφαλίσεως που εισάγουν διακρίσεις λόγω ιθαγενείας:
"(...) εναπόκειται στη νομοθεσία κάθε κράτους μέλους να καθορίσει τους όρους του δικαιώματος ή της υποχρεώσεως υπαγωγής σε σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως ή στον ένα ή στον άλλο κλάδο ενός τέτοιου συστήματος εφόσον σχετικά δεν γίνεται διάκριση μεταξύ των υπηκόων του οικείου κράτους και των υπηκόων των άλλων κρατών μελών" (7).
18. Με μια δεύτερη σειρά αποφάσεων το Δικαστήριο έκρινε ότι μια εθνική ρύθμιση, έστω και αν εφαρμόζεται αδιακρίτως, αντιβαίνει στο άρθρο 48 αν αφαιρεί από τον διακινούμενο εργαζόμενο πλεονέκτημα που παρέχει στον μη διακινούμενο εργαζόμενο:
"(...) ο στόχος των άρθρων 48 έως 51 της Συνθήκης δεν επιτυγχάνεται αν οι διακινούμενοι εργαζόμενοι, ασκώντας το δικαίωμά τους της ελεύθερης κυκλοφορίας, αναγκάζονται να χάσουν τα πλεονεκτήματα στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως που τους αναγνωρίζει η νομοθεσία κράτους μέλους. Πράγματι, η συνέπεια αυτή θα μπορούσε να αποθαρρύνει τους κοινοτικούς εργαζομένους να ασκούν το δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας και θα συνιστούσε, ως εκ τούτου, εμπόδιο στην ελευθερία αυτή (...)
'Οσον όμως αφορά μια διάταξη όπως η υπό κρίση ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, πρέπει να παρατηρηθεί ότι, παρόλον ότι εφαρμόζεται ανεξαρτήτως της ιθαγενείας των οικείων εργαζομένων, μπορεί να θέσει, από πλευράς κοινωνικής ασφαλίσεως, τους διακινουμένους εργαζομένους σε δυσμενέστερη θέση σε σχέση με τους εργαζομένους που άσκησαν τη δραστηριότητά τους σε ένα μόνο κράτος μέλος" (8).
19. Η νομολογία αυτή που εφαρμόζει στον κοινωνικό τομέα την αρχή ότι οι περιορισμοί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων, ακόμη και αν δεν δημιουργούν διακρίσεις, δεν συμβιβάζονται προς το άρθρο 48 (9) υπόκειται και αυτή αναπόφευκτα σε ορισμένα όρια.
20. 'Ετσι δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι μια εθνική ρύθμιση που δεν εισάγει διακρίσεις, και προβλέπει υψηλότερες εισφορές ή χαμηλότερες παροχές και συντάξεις από αυτές που προβλέπει ένα άλλο κράτος μέλος αντιβαίνει στο άρθρο 48 διότι αποτρέπει τη μετάβαση εργαζομένων στο πρώτο κράτος (10). Δεν είναι δυνατό, δηλαδή, βάσει του άρθρού αυτού να επιχειρηθεί εμμέσως μια εναρμόνιση που το άρθρο 51 δεν προβλέπει.
21. Στην υπόθεση Hartmann Troiani (11), η Επιτροπή είχε υποστηρίξει ότι το άρθρο 48 επιβάλλει σιωπηρώς την εξάλειψη των εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων ακόμη και αν δεν δημιουργούν διακρίσεις.
22. Στις προτάσεις του επί της υποθέσεως αυτής ο γενικός εισαγγελέας Jacobs σημειώνει:
"Δεν υπάρχει (...) αμφιβολία ότι πρέπει να δοθεί ευρεία ερμηνεία στο άρθρο 48. Εντούτοις, αμφιβάλλω αν είναι δυνατό να γίνεται επίκληση των γενικών διατάξεων της Συνθήκης * όπως το άρθρο 48 * με σκοπό την πλήρωση των κενών της κοινοτικής νομοθεσίας περί κοινωνικής ασφαλίσεως." (12)
23. Εν πάση περιπτώσει, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, το άρθρο 48 αντίκειται στις ρυθμίσεις οι οποίες είτε εισάγουν διακρίσεις είτε αφαιρούν από τον διακινούμενο εργαζόμενο ένα πλεονέκτημα που αναγνωρίζουν υπέρ του μη διακινουμένου εργαζομένου.
24. Συντρέχει στην προκειμένη περίπτωση κάποιο από τα δύο αυτά στοιχεία;
25. Αυτό που ξενίζει εν προκειμένω είναι το γεγονός ότι τα συνολικά εισοδήματα του ζεύγους van Munster στο κράτος μέλος Β δεν μεταβλήθηκαν καθόλου: πράγματι το ποσό της συντάξεως AOW της van Munster ισούται με τη μείωση της συντάξεως AOW του συζύγου της που επήλθε με την κατάργηση της προσαυξήσεως λόγω συντηρουμένου συζύγου την οποία ελάμβανε παλαιότερα. Δεν υπάρχει δηλαδή κανένα πραγματικό αντίκρυσμα έναντι της μειώσεως της συντάξεως στο κράτος μέλος Α.
26. Το αποτέλεσμα αυτό, όσο άδικο και αν είναι, καθιστά άραγε τη ρύθμιση του κράτους μέλους Α αντίθετη προς το κοινοτικό δίκαιο; Με άλλα λόγια, η περίπτωση του προσφεύγοντος της κύριας δίκης μαρτυρεί άραγε δυσμενή διάκριση ή απώλεια πλεονεκτήματος κατά την έννοια της προαναφερθείσας νομολογίας;
27. 'Οπως υποστήριξα στις προηγούμενες προτάσεις μου, νομίζω ότι η βελγική ρύθμιση αφ' εαυτής "δεν εισάγει διακρίσεις, δεν παρεμβάλλει εμπόδια" πλην όμως κατέστη εκ των υστέρων δημιουργική διακρίσεων (13).
28. Στη συνέχεια, θα επιχειρήσω, πρώτον, να δείξω ότι μια νομοθεσία όπως του κράτους μέλους Α δεν προσκρούει καθαυτή στο άρθρο 48 της Συνθήκης. Δεύτερον, θα δείξω ότι η νομοθεσία αυτή δημιουργεί διακρίσεις λαμβανομένων υπόψη των αποτελεσμάτων που, λόγω αυτής, παράγει μια τροποποίηση της νομοθεσίας όπως αυτή που επήλθε στο κράτος μέλος Β.
Ι * Μια νομοθετική ρύθμιση όπως αυτή του κράτους μέλους Α δεν προσκρούει, καθαυτή, στο άρθρο 48
29. Εδώ θα εξετάσω δύο ζητήματα.
Α * Προβλέπει η νομοθεσία αυτή, όσον αφορά τη χορήγηση προσωπικής συντάξεως στη σύζυγο του συνταξιούχου εργαζομένου, τις ίδιες συνέπειες, αδιακρίτως του αν η σύνταξη αυτή χορηγείται εντός του κράτους αυτού ή εντός άλλου κράτους μέλους;
Β * Ειδικότερα, υπάρχει διάκριση εις βάρος του διακινουμένου εργαζομένου στην περίπτωση όπου ο σύζυγος δεν εργάζεται ή δεν έχει εργαστεί;
* Α *
30. Εκ πρώτης όψεως, μια νομοθεσία όπως το βασιλικό διάταγμα 50 δεν εισάγει διακρίσεις: εφαρμόζεται αδιακρίτως στους ημεδαπούς και τους αλλοδαπούς. Εφαρμόζεται άραγε κατά διαφορετικό τρόπο σ' αυτούς που ουδέποτε έκαναν χρήση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας αφενός και στους διακινουμένους εργαζομένους αφετέρου; Αφαιρεί από τους δευτέρους πλεονέκτημα το οποίο αναγνωρίζει στους πρώτους; Αν η σύζυγος του εργαζομένου λαμβάνει προσωπική σύνταξη στο Βέλγιο ή σε άλλο κράτος μέλος, μειώνεται η σύνταξη του εργαζομένου στον συντελεστή αγάμου υπό τους ίδιους όρους (14);
31. Ας πάρουμε την περίπτωση του συζύγου ο οποίος λαμβάνει προσωπική σύνταξη στο κράτος μέλος Α.
32. Στο κράτος αυτό έχει τη δυνατότητα να αποποιηθεί τη σύνταξη, πράγμα που επιτρέπει στον σύζυγο να εξακολουθήσει να λαμβάνει σύνταξη με συντελεστή εγγάμου (15).
33. Κατ' αυτό τον τρόπο, λόγου χάρη, το ζεύγος λαμβάνει είτε τη σύνταξη με συντελεστή εγγάμου (16), είτε τη σύνταξη με συντελεστή αγάμου συν την προσωπική σύνταξη του άλλου συζύγου (17).
34. Επομένως, τα εισοδήματα του ζεύγους εκ της κοινωνικής ασφαλίσεως ανέρχονται τουλάχιστον στο ποσό της συντάξεως με συντελεστή εγγάμου του συζύγου και κατ' ανώτατο όριο στο άθροισμα της συντάξεως του συζύγου με συντελεστή αγάμου και της προσωπικής συντάξεως της συζύγου, άθροισμα το οποίο μπορεί να είναι υψηλότερο της συντάξεως του συζύγου με συντελεστή εγγάμου (18).
35. Η κατάσταση του διακινουμένου εργαζομένου, η σύζυγος του οποίου λαμβάνει προσωπική σύνταξη σε άλλο κράτος μέλος παραμένει η ίδια.
36. Συγκεκριμένα, η προσωπική σύνταξη που λαμβάνει η σύζυγος στο κράτος μέλος Β είναι ανεπίδεκτη αποποιήσεως. Αφαιρείται από τη σύνταξη με συντελεστή εγγάμου που λαμβάνει ο σύζυγος στο κράτος μέλος Α (19), έτσι ώστε τα συνολικά εισοδήματα του ζεύγους είναι καταρχήν τουλάχιστον ισόποσα προς τη σύνταξη του συζύγου με συντελεστή εγγάμου (20).
37. Κατά συνέπεια, η νομοθεσία του κράτους μέλους Α έχει ως αποτέλεσμα ότι τα δικαιώματα του άλλου συζύγου έχουν τις ίδιες έννομες συνέπειες επί της συντάξεως του εργαζομένου είτε αποκτώνται στο κράτος αυτό είτε σε άλλο κράτος μέλος.
38. Ας σταθούμε λίγο στη ratio legis της διατάξεως της εθνικής νομοθεσίας που μειώνει τη σύνταξη του ασφαλισμένου από τον συντελεστή εγγάμου στον συντελεστή αγάμου, από τη στιγμή που ο σύζυγος λαμβάνει ιδία σύνταξη.
39. Ο συντελεστής εγγάμου δικαιολογείται οσάκις ο ασφαλισμένος συντηρεί τη σύζυγο. Κατά γενικό κανόνα, αυτό δεν ισχύει οσάκις η σύζυγος λαμβάνει ιδία σύνταξη. Είναι λογικό να χάνει τον πλήρη συντελεστή ο κοινοτικός υπήκοος που βρίσκεται στη δεύτερη περίπτωση. Θα ήταν μάλιστα παράλογο το να εξακολουθεί να λαμβάνει σύνταξη με πλήρη συντελεστή τη στιγμή που η σύζυγος έχει δικά της εισοδήματα. Αυτό θα είχε ως συνέπεια την αντίστροφη διάκριση έναντι του μη διακινουμένου εργαζομένου του κράτους μέλους Α. Σημειωτέον σχετικώς ότι αν η σύζυγος του εργαζομένου αυτού λαμβάνει ιδία σύνταξη, η δική του σύνταξη μειώνεται στον συντελεστή αγάμου.
40. Το σύστημα που προτείνει το κράτος μέλος Α είναι κατά τέτοιο τρόπο διαρρυθμισμένο ώστε τα εισοδήματα του ζεύγους δεν μπορούν να υπερβούν τη σύνταξη που λαμβάνει ο εργασθείς σύζυγος με συντελεστή εγγάμου (οσάκις ο έτερος των συζύγων αποποιείται τη δική του σύνταξη) ή το άθροισμα της συντάξεως που λαμβάνει ο εργασθείς σύζυγος με συντελεστή αγάμου και της ιδίας συντάξεως του ετέρου των συζύγων. Το σύστημα αυτό δεν επιτρέπει την ταυτόχρονη χορήγηση συντάξεως στον εργασθέντα σύζυγο με αυξημένο συντελεστή και ιδίας συντάξεως στον έτερο των συζύγων. Το σύστημα αυτό και συνέπεια παρουσιάζει και δίκαιο είναι.
* Β *
41. Καταρχήν, η νομοθεσία του κράτους μέλους Α δεν εισάγει διακρίσεις ούτε οδηγεί σε απώλεια του δικαιώματος εις βάρος του διακινουμένου εργαζομένου η σύζυγος του οποίου δεν έχει εργασθεί. Η διαφορά των συστημάτων στα οποία υπάγεται βάσει των δύο επιδίκων νομοθεσιών δεν συνιστά καθαυτή διάκριση.
42. Η σύγκριση που επιβάλλεται είναι η σύγκριση της περιπτώσεως του διακινουμένου εργαζομένου, η σύζυγος του οποίου δεν έχει εργασθεί με την περίπτωση του μη διακινουμένου εργαζομένου, η σύζυγος του οποίου δεν έχει ούτε αυτή εργασθεί.
43. Και στις δύο περιπτώσεις λαμβάνουμε ως υπόθεση ότι η σύζυγος δεν έχει ασκήσει επαγγελματική δραστηριότητα και δεν μπορεί να λάβει ανάλογη σύνταξη.
44. Στο κράτος μέλος Α, ο μη εργασθείς σύζυγος δεν μπορεί να λάβει σύνταξη βάσει των ετών κατοικίας διότι η σύνταξη αυτού του είδους είναι άγνωστη σ' αυτό το κράτος. Η σύνταξη του εργαζομένου του κράτους αυτού που ουδέποτε έκανε χρήση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας δεν μειώνεται παρά μόνο κατ' εξαίρεση στον συντελεστή αγάμου για λόγους που ανάγονται στον μη εργασθέντα σύζυγο: ο σύζυγος αυτός μόνο κατ' εξαίρεση μπορεί να αξιώσει στο εν λόγω κράτος ιδία σύνταξη (21).
45. Αντιθέτως, στο ίδιο κράτος θα μειωθεί στον συντελεστή αγάμου η σύνταξη του διακινουμένου εργαζομένου, η σύζυγος του οποίου ουδέποτε εργάσθηκε πλην όμως έλαβε ιδία σύνταξη σε άλλο κράτος μέλος, το οποίο * όπως οι Κάτω Χώρες * χορηγεί σύνταξη στον μη εργαζόμενο ανάλογη της διάρκειας κατοικίας.
46. Επομένως, ο μη εργασθείς σύζυγος που λαμβάνει προσωπική σύνταξη λόγω της οποίας μειώνεται η σύνταξη του ετέρου των συζύγων είναι τις πιο πολλές φορές ο σύζυγος του διακινουμένου εργαζομένου.
47. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει αυτομάτως διάκριση μεταξύ 1) του εργαζομένου, η σύνταξη του οποίου προσαυξάνεται (συντελεστής εγγάμου) λόγω του μη εργασθέντος συζύγου και 2) του εργαζομένου, ο μη εργασθείς σύζυγος του οποίου λαμβάνει προσωπική σύνταξη (στηριζομένη στον χρόνο κατοικίας) λόγω της οποίας μειώνεται η σύνταξη του πρώτου στον συντελεστή αγάμου, στο πρώτο κράτος.
48. 'Οπως είδαμε (22), και στις δύο περιπτώσεις το τελικό αποτέλεσμα μπορεί να είναι το ίδιο. Στην πρώτη περίπτωση ο εργαζόμενος λαμβάνει σύνταξη με συντελεστή εγγάμου διότι ο σύζυγος δεν λαμβάνει δική του σύνταξη. Στη δεύτερη περίπτωση λαμβάνει επίσης σύνταξη με συντελεστή εγγάμου μειωμένη όμως κατά το ποσό της συντάξεως που λαμβάνει ο μη εργασθείς σύζυγος στο άλλο κράτος μέλος. Το άθροισμα των εισοδημάτων του ζεύγους είναι και στις δύο περιπτώσεις τουλάχιστον ίσο προς τη σύνταξη του εργασθέντος συζύγου με συντελεστή εγγάμου.
49. Επομένως, εκ πρώτης όψεως στο κράτος μέλος Α, η είσπραξη συντάξεως από τον μη εργασθέντα σύζυγο έχει τις ίδιες συνέπειες είτε αυτή απορρέει από τη νομοθεσία του συγκεκριμένου κράτους είτε από τη νομοθεσία άλλου κράτους μέλους. Μέχρις εδώ επομένως η νομοθεσία του δεν εισάγει διακρίσεις δεδομένου ότι δεν αφαιρεί από τον διακινούμενο εργαζόμενο κάποιο πλεονέκτημα που αναγνωρίζει υπέρ του μη διακινουμένου εργαζομένου.
ΙΙ * Ορισμένα από τα αποτελέσματα που παράγει, μέσω της νομοθεσίας του κράτους μέλους Α, η τροποποίηση της νομοθεσίας του κράτους μέλους Β προσκρούουν στο άρθρο 48
50. Η νομοθεσία του κράτους μέλους Α καθίσταται άραγε, "οριακά", θα έλεγα, δημιουργική διακρίσεων λόγω ορισμένων αποτελεσμάτων που παράγει μέσω αυτής η νομοθεσία του κράτους μέλους Β; Στην υπό κρίση υπόθεση αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα.
51. Στο ερώτημα αυτό έδωσα * και εξακολουθώ να δίνω * καταφατική απάντηση.
52. Νομίζω ότι μια πτυχή της διακρίσεως οφείλεται στην ιδιαιτερότητα της περιπτώσεως ενός ασφαλισμένου όπως ο προσφεύγων της κύριας δίκης. Η διάκριση εμφανίζεται μόνο στην ειδική αυτή περίπτωση. Δεν παύει όμως να υπάρχει.
53. Πράγματι, το ερώτημα διαγράφεται ως εξής: η νομοθετική ρύθμιση που επιτρέπει τη διατήρηση της συντάξεως με συντελεστή εγγάμου του εργασθέντος συζύγου, οσάκις αυτός λαμβάνει και σύνταξη με αυξημένο συντελεστή (λόγω συντηρουμένου συζύγου) σε άλλο κράτος μέλος (23) μπορεί άραγε να αρνείται τη διατήρηση του ίδιου συντελεστή στην περίπτωση όπου, ενώ δεν μεταβάλλονται τα συνολικά εισοδήματα, η προσαύξηση στο δεύτερο κράτος γίνεται μέσω απλής ανανεώσεως, δηλαδή μετατρέπεται σε σύνταξη που λαμβάνει προσωπικώς ο μη εργασθείς σύζυγος;
54. Αντιλαμβάνεσθε τις δυνατές επιλογές.
55. Μπορείτε να δώσετε έμφαση στο στοιχείο ότι η τροποποίηση της νομοθεσίας που επήλθε στο κράτος μέλος Β συμβάλλει στη χειραφέτηση της γυναίκας διότι της παρέχει ίδια συνταξιοδοτικά δικαιώματα. Μπορείτε να κρίνετε λοιπόν ότι τα δικαιώματα των συζύγων τροποποιήθηκαν ουσιαστικά και ότι πρόκειται για δύο διαφορετικές περιπτώσεις ακόμη και αν, συμπτωματικά, η παλαιά προσαύξηση είναι ισόποση με τη σύνταξη η οποία την αντικατέστησε. Μπορείτε τότε να κρίνετε ότι εφόσον ο μη εργασθείς σύζυγος λαμβάνει ίδια σύνταξη, δεν συντηρείται πλέον κατά κυριολεξία από τον έτερο των συζύγων και άρα δεν υπάρχει ούτε δυσμενής διάκριση ούτε εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων.
56. Μπορείτε όμως να κρίνετε * αυτή τη λύση προτιμώ και εγώ * ότι αυτό που πρέπει κυρίως να ληφθεί υπόψη είναι το συνολικό εισόδημα του ζεύγους, το ένα μέλος του οποίου είναι ένας διακινούμενος εργαζόμενος που συντηρεί τη μη εργαζομένη σύζυγο.
57. Θα διαπιστώσετε τότε ότι σε μια περίπτωση όπως η υπό κρίση, η μεταβολή που επήλθε στο ζεύγος κατόπιν της τροποποιήσεως της νομοθεσίας του κράτους μέλους Β είναι σαφώς περισσότερο τυπική παρά ουσιαστική: μόνο ο σύζυγος εργάσθηκε, η σύζυγος εξακολουθεί να μην εργάζεται, τα συνολικά εισοδήματα του ζεύγους στο κράτος αυτό δεν μεταβλήθηκαν, το γεγονός ότι η γυναίκα λαμβάνει πλέον προσωπικώς το ήμισυ της συντάξεως που ελάμβανε προηγουμένως ο σύζυγός της δεν επέφερε καμία σχετική βελτίωση.
58. Θα καταλήξετε έτσι στο συμπέρασμα ότι η μείωση αυτή προσκρούει στο κοινοτικό δίκαιο.
59. Κάθε άλλη λύση θα έθετε σε μειονεκτική μοίρα τον διακινούμενο εργαζόμενο σε σύγκριση με τον μη διακινούμενο ο οποίος, στο κράτος μέλος Α, συντηρεί κι αυτός τη σύζυγό του αλλά δεν κινδυνεύει να δει τη σύνταξή του να μειώνεται. Η λύση αυτή καταλήγει σε διάκριση και παρεμποδίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων.
60. Αν υπάρχει ένας τομέας όπου η ουσία πρέπει να υπερισχύσει του τύπου και το πραγματικό του φαινομενικού, ο τομέας αυτός είναι η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων όσον αφορά ειδικότερα τα δικαιώματα που αποκτούν αυτοί κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους.
61. Σχετικά με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα παραπέμπω στις προηγούμενες προτάσεις μου (24).
62. Για τους λόγους αυτούς, εμμένω στα συμπεράσματα των πρώτων μου προτάσεων και σας προτείνω να κρίνετε ότι:
"1) Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 19ης Δεκεμβρίου 1978, περί της προοδευτικής εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως, σε συνδυασμό με το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο γ', της ίδιας οδηγίας έχει την έννοια ότι δεν αντίκειται στην εθνική διάταξη η οποία προβλέπει συνέπειες για τη χορήγηση συντάξεως λόγω μη εργαζομένου συζύγου που διαφέρουν αναλόγως του αν η παροχή αυτή χορηγείται υπό τη μορφή προσαυξήσεως της συντάξεως του εργαζομένου συζύγου ή υπό τη μορφή συντάξεως που χορηγείται προσωπικώς στον μη εργαζόμενο σύζυγο.
2) Τα άρθρα 3, στοιχείο γ', και 48 της Συνθήκης ΕΟΚ αντίκεινται σε μια εθνική νομοθεσία η οποία, χωρίς να δικαιολογείται από λόγους δημοσίας τάξεως, δημοσίας ασφαλείας και δημοσίας υγείας, έχει ως αποτέλεσμα ότι ο διακινούμενος εργαζόμενος, που εξακολουθεί να συντηρεί τη μη εργαζομένη σύζυγό του, χάνει το δικαίωμα συντάξεως με συντελεστή εγγάμου σε ένα κράτος μέλος λόγω του ότι η σύζυγός του λαμβάνει προσωπική σύνταξη σε άλλο κράτος μέλος, οσάκις η σύνταξη αυτή απλώς αντικαθιστά την προσαύξηση της συντάξεως που ελάμβανε προηγουμένως στο δεύτερο αυτό κράτος ο εργαζόμενος λόγω συντηρουμένης συζύγου, ενώ δεν αυξάνονται τα συνολικά εισοδήματα του ζεύγους."
(*) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(1) * Παράγραφοι 17 και 18 και παράγραφος 1 του διατακτικού.
(2) * Βλ. πρώτο προδικαστικό ερώτημα.
(3) * Απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 1991, C-227/89, Roenfeldt (Συλλογή 1991, σ. Ι-323, σκέψη 12).
(4) * Βλ. απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 1977, 22/77, Mura (Συλλογή τόμος 1977, σ. 492, σκέψη 10).
(5) * Βλ. Willms, B.: Artikel 51, παράγραφος 35, στο Kommentar zum EWG-Vertrag, Groben, Thiesing, Ehlermann, τέταρτη έκδοση, σ. 870.
(6) * Βλ. τις γραπτές απαντήσεις της Επιτροπής στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου, της 11ης Μαρτίου 1994.
(7) * Βλ., ιδίως, απόφαση της 18ης Μαΐου 1989, 368/87, Hartmann Troiani (Συλλογή 1989, σ. 1333, σκέψη 21).
(8) * Σκέψεις 18 και 19 της αποφάσεως της 7ης Μαρτίου 1991, C-10/90, Masgio (Συλλογή 1991, σ. Ι-1119), η υπογράμμιση δική μου. Βλ. την παρατιθέμενη νομολογία.
(9) * Βλ. επ' αυτού τη γενικότατη διατύπωση της αποφάσεως της 31ης Μαρτίου 1993, C-19/92, Kraus (Συλλογή 1993, σ. Ι-1663): (...) τα άρθρα 48 και 52 αντίκεινται σε κάθε εθνικό μέτρο που διέπει τους όρους χρησιμοποιήσεως συμπληρωματικού πανεπιστημιακού τίτλου αποκτηθέντος σε άλλο κράτος μέλος, το οποίο, καίτοι εφαρμόζεται χωρίς διάκριση αναλόγως της ιθαγένειας, είναι ικανό να δυσχεράνει ή να καταστήσει λιγότερο ελκυστική την άσκηση, από τους κοινοτικούς υπηκόους, περιλαμβανομένων και των υπηκόων του κράτους μέλους, εκδότη του μέτρου, των θεμελιωδών ελευθεριών που κατοχυρώνει η Συνθήκη (σκέψη 32, υπογράμμιση δική μου).
(10) * Βλ. κατ' αυτή την έννοια την παράγραφο 4.5 των απαντήσεων του Ηνωμένου Βασιλείου στις ερωτήσεις του Δικαστήριου.
(11) * Προπαρατεθείσα απόφαση της 18ης Μαΐου 1989, σκέψη 7.
(12) * Σημείο 23, η υπογράμμιση δική μου.
(13) * Σημεία 47 και 48.
(14) * Βλ. επ' αυτού την παράγραφο 6.6 των απαντήσεων της Κυβερνήσεως του Ηνωμένου Βασιλείου στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου και τη γαλλική μετάφραση των παρατηρήσεων του καθού, σ. 21.
(15) * 'Αρθρο 10, παράγραφος 4 του βασιλικού διατάγματος 50.
(16) * 'Οπ.π.
(17) * 'Αρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο β', του βασιλικού διατάγματος 50.
(18) * Βλ. σχετικώς τις παρατηρήσεις του καθού, σ. 8 και 9 και τις απαντήσεις της Κυβερνήσεως του Ηνωμένου Βασιλείου στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου, παράγραφος 2.7. Βλ. επίσης τις παρατηρήσεις της Επιτροπής, Ι.3.
(19) * 'Αρθρο 10, παράγραφος 4, τελευταίο εδάφιο του βασιλικού διατάγματος 50.
(20) * Βλ. παρατηρήσεις της Επιτροπής, Ι.4, του καθού, ΙΙ.Α και C, και τις απαντήσεις του καθού στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου, σ. 2. Βλ. επίσης τις απαντήσεις της Κυβερνήσεως του Ηνωμένου Βασιλείου στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου, παράγραφος 2.7.
(21) * Ο μη εργασθείς σύζυγος δεν μπορεί να λάβει στο Βέλγιο ούτε ιδία σύνταξη βάσει ετών εργασίας (δεδομένου ακριβώς ότι δεν εργάσθηκε) ούτε σύνταξη βάσει των ετών κατοικίας. Μπορεί όμως να λάβει ιδία σύνταξη ή ανάλογο πλεονέκτημα για άλλους λόγους. Βλ. άρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο α', του βασιλικού διατάγματος 50.
(22) * Βλ. σημεία 33 και 34, όπ.π.
(23) * Η περίπτωση της ολλανδικής νομοθεσίας πριν από την τροποποίηση της 1ης Απριλίου 1985.
(24) * Σημεία 54 και 55.