62023CC0460
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JEANA RICHARDA DE LA TOURA
przedstawiona w dniu 7 listopada 2024 r. (
1
)
Sprawa C‑460/23 [Kinsa] (
i
)
OB
Postępowanie karne
przy udziale:
Procura della Repubblica presso il Tribunale di Bologna
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale di Bologna (sąd w Bolonii, Włochy)]
Odesłanie prejudycjalne – Polityka imigracyjna – Dyrektywa 2002/90/WE – Karalność ułatwiania nielegalnego wjazdu cudzoziemców na terytorium państwa członkowskiego – Artykuł 1 ust. 1 lit. a) – Definicja ogólnego naruszenia – Ważność – Artykuł 1 ust. 2 – Przepis fakultatywny wyłączający odpowiedzialność karną osoby, która udziela pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego w celach humanitarnych – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 49 – Zasada legalności oraz proporcjonalności kar do czynów zabronionych pod groźbą kary – Czyn polegający na ułatwieniu przez matkę będącą obywatelką państwa trzeciego nielegalnego wjazdu na teren państwa członkowskiego dwojga małoletnich dzieci należących do jej rodziny poprzez posłużenie się fałszywymi dokumentami tożsamości
I. Wprowadzenie
1.
Kwestia karalności w prawie Unii czynu polegającego na udzieleniu obywatelowi państwa trzeciego pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego motywowanej współczuciem, altruizmem lub solidarnością, w celach humanitarnych lub z uwagi na obowiązek o charakterze rodzinnym, wzbudziła ożywioną dyskusję nie tylko w ramach społeczeństwa obywatelskiego, lecz także na poziomie instytucji europejskich i międzynarodowych od czasu przyjęcia dyrektywy Rady 2002/90/WE z dnia 28 listopada 2002 r. definiującej ułatwianie nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu (
2
). Rozpatrywany tu wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym odzwierciedla liczne wątpliwości wyrażone w ramach tej dyskusji.
2.
Odesłanie to zostało przedstawione, gdy włoskie organy sądowe wszczęły postępowanie karne przeciwko obywatelce Konga, która ułatwiła nielegalny wjazd na terytorium państwa dwóch członków swojej rodziny, córki i siostrzenicy, obu małoletnich, posługując się fałszywymi paszportami. Osoba ta obecnie odpowiada za przewidziane w przepisach włoskich przestępstwo polegające na ułatwianiu nielegalnego wjazdu na terytorium Włoch w zbiegu z przestępstwem posiadania fałszywych dokumentów tożsamości. O ile jest to praktyka znana organom celnym i policyjnym państw członkowskich, o tyle w niniejszej sprawie Tribunale di Bologna (sąd w Bolonii, Włochy) zastanawia się nad kwestią odpowiedzialności karnej tej matki oraz, bardziej ogólnie, osób działających bezinteresownie, a także nad kwestią sankcji, która ma wobec nich zastosowanie na podstawie art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 i uregulowań implementujących ten przepis do prawa krajowego (
3
).
3.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający wyraża wątpliwości co do ważności art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, w szczególności jego zgodności z zasadą proporcjonalności określoną w art. 52 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (
4
). Sąd ten uważa, że wskutek tego, iż wiąże się z wymogiem penalizacji przez państwa członkowskie ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego niezależnie od tego, czy czyn taki ma na celu korzyść finansową, czy nie, oraz bez wprowadzenia w ramach przepisu o charakterze obligatoryjnym wyraźnego wyłączenia odpowiedzialności karnej osób, które działają w celu ułatwienia danej osobie skorzystania z przysługującego jej prawa do życia i integralności fizycznej, prawa do azylu lub prawa do poszanowania życia rodzinnego, karalność taka nie jest racjonalna i nie gwarantuje poszanowania praw podstawowych ani sprawcy tego czynu, ani tej osoby.
4.
W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd krajowy podnosi podobne wątpliwości co do transpozycji do włoskiego porządku prawnego art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90. Zasadniczo powstaje pytanie, czy w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym surowość sankcji, na którą narażona jest dana osoba, jest adekwatna do wagi naruszenia, którego się ona dopuściła, i czy sankcja ta nie wykracza poza granice tego, co jest konieczne do osiągnięcia celów zamierzonych przez ustawodawcę krajowego, zgodnie z zasadą proporcjonalności przestępstw i kar (
5
).
5.
Niniejszą opinię rozpocznę przede wszystkim od wyjaśnienia, że zawarta w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 definicja czynu zabronionego polegającego na pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego nie zawiera niczego, co potwierdzałoby tezę Komisji Europejskiej, zgodnie z którą pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego udzielanej przez krewnego ze względu na obowiązki rodzinne lub rodzinną solidarność nie powinno się uznawać za objętą zakresem stosowania tego przepisu.
6.
W dalszej części mojej analizy wyjaśnię, dlaczego moim zdaniem nie ma nic, co mogłoby wpłynąć na ważność art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 w świetle ustanowionych w art. 49 ust. 1 i 3 Karty zasad legalności oraz proporcjonalności kar do czynów zabronionych pod groźbą kary.
7.
Wreszcie, co się tyczy rozpatrywanego uregulowania krajowego, wyjaśnię, że do sądu odsyłającego należy dokonanie konkretnej oceny jego proporcjonalności w świetle, w szczególności, możliwości zwolnienia z odpowiedzialności karnej osób, wobec których ustalono, że działały one w sposób bezinteresowny, w celu udzielenia pomocy humanitarnej lub z uwagi na istnienie więzi rodzinnych, lub możliwości dostosowania odnoszącego się do nich systemu kar.
II. Ramy prawne
A. Prawo Unii
8.
Podczas gdy dyrektywa 2002/90 definiuje naruszenia dotyczące ułatwiania nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu, decyzja ramowa Rady 2002/946 dnia 28 listopada 2002 r. w sprawie wzmocnienia systemu karnego w celu zapobiegania ułatwianiu nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu (
6
) ustanawia normy minimalne w odniesieniu do rodzaju sankcji, jakie mogą zostać nałożone, odpowiedzialności osób prawnych i kompetencji państw członkowskich.
1.
Dyrektywa 2002/90
9.
Dyrektywa 2002/90 została przyjęta na podstawie dwóch postanowień. Pierwszym z nich jest art. 61 lit. a) WE (obecnie art. 67 i 68 TFUE), który stanowił, że Rada Unii Europejskiej przyjmuje środki towarzyszące bezpośrednio związane ze swobodnym przepływem osób, dotyczące kontroli granic zewnętrznych i imigracji, jak również środki służące zapobieganiu i zwalczaniu przestępczości. Drugim jest art. 63 akapit pierwszy pkt 3 lit. b) WE [obecnie art. 79 ust. 2 lit. c) TFUE], który przewidywał przyjęcie środków w dziedzinie nielegalnej imigracji i nielegalnego pobytu.
10.
Motywy 1–4 tej dyrektywy stanowią:
„(1)
Jednym z celów Unii Europejskiej jest stopniowe tworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, co oznacza, między innymi, że musi być zwalczana nielegalna imigracja.
(2)
W konsekwencji powinny być podejmowane środki dla zwalczania pomocy w nielegalnej imigracji, zarówno w związku z nielegalnym przekraczaniem granicy w ścisłym znaczeniu, jak i w celu zwalczania istniejących sieci wykorzystujących ludzi.
(3)
W tym celu zasadnicze znaczenie ma zbliżenie istniejących przepisów prawa, w szczególności z jednej strony dokładna definicja danego naruszenia i przypadki wyłączeń, które są przedmiotem niniejszej dyrektywy, i z drugiej strony, minimalne zasady dotyczące karania […], które są przedmiotem decyzji ramowej [2002/946].
(4)
Celem niniejszej dyrektywy jest udostępnienie definicji ułatwiania nielegalnej imigracji i w konsekwencji umożliwienie skuteczniejszego zastosowania decyzji ramowej [2002/946] w celu zapobiegania temu przestępstwu”.
11.
Artykuł 1 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Ogólne naruszenie”, stanowi:
„1.   Każde państwo członkowskie przyjmie właściwe sankcje wobec:
a)
każdej osoby, która umyślnie pomaga osobie niebędącej obywatelem państwa członkowskiego we wjeździe […] [na] terytorium państwa członkowskiego z naruszeniem przepisów dotyczących wjazdu […] cudzoziemców;
[…]
2.   Każde państwo członkowskie może zdecydować o nienakładaniu sankcji w odniesieniu do zachowania zdefiniowanego w ust. 1 lit. a) przez stosowanie swojego prawa krajowego i praktyki w przypadkach, gdy celem zachowania jest zapewnienie pomocy humanitarnej wobec osoby, której to dotyczy”.
12.
Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Sankcje”, stanowi:
„Każde państwo członkowskie podejmuje środki konieczne do zapewnienia, że naruszenia określone w art. 1 i 2 podlegają sankcjom skutecznym, proporcjonalnym i odstraszającym”.
2.
Decyzja ramowa 2002/946
13.
Decyzja ramowa 2002/946 została przyjęta na podstawie art. 29 UE (obecnie art. 67 TFUE), art. 31 lit. e) UE (obecnie art. 83 ust. 1 TFUE) i art. 34 ust. 2 lit. b) UE.
14.
Artykuł 1 tej decyzji ramowej, zatytułowany „Kary”, przewiduje:
„1.   Każde państwo członkowskie podejmuje środki niezbędne do zapewnienia, że naruszenia zdefiniowane w art. 1 i 2 dyrektywy [2002/90] podlegają skutecznym, proporcjonalnym i odstraszającym sankcjom, które mogą pociągać za sobą ekstradycję.
[…]
3.   Każde państwo członkowskie podejmuje środki niezbędne do zapewnienia, że naruszenia zdefiniowane w art. 1 ust. 1 lit. a) [dyrektywy 2002/90], jeśli popełniono je dla korzyści finansowej, […] podlegają karze na mocy wyroku pozbawienia wolności z najwyższym wymiarem nie mniejszym niż osiem lat, w przypadku gdy są one popełnione w którejkolwiek z następujących okoliczności:
–
przestępstwo zostało popełnione jako działanie organizacji przestępczej zdefiniowanej we wspólnym działaniu 98/733/WSiSW [ (
7
)],
–
przestępstwo zostało popełnione z narażeniem życia osób, wobec których dokonano przestępstwa.
[…]”.
15.
Artykuł 6 tej decyzji ramowej, zatytułowany „Międzynarodowe prawo dotyczące uchodźców”, stanowi:
„Niniejszą decyzję ramową stosuje się bez uszczerbku dla ochrony zapewnionej uchodźcom i osobom ubiegającym się o azyl zgodnie z międzynarodowym prawem dotyczącym uchodźców lub innymi międzynarodowymi instrumentami związanymi z prawami człowieka, w szczególności zgodnie z międzynarodowymi zobowiązaniami państw członkowskich wynikającymi z art. 31 i 33 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców […] [podpisanej w Genewie w dniu 28 lipca 1951 r. (
8
)]”.
B. Prawo włoskie
1.
Dekret ustawodawczy nr 286/1998
16.
Artykuł 12 ust. 1 i 2 decreto legislativo n. 286 – Testo unico delle disposizioni concernenti la disciplina dell’immigrazione e norme sulla condizione dello straniero (dekretu ustawodawczego nr 286 obejmującego tekst jednolity przepisów dotyczących imigracji i statusu cudzoziemca) (
9
) z dnia 25 lipca 1998 r. stanowi:
„1.   Z wyjątkiem czynów stanowiących bardziej poważne przestępstwa – kto, z naruszeniem przepisów niniejszego tekstu jednolitego, wspiera przewóz cudzoziemców we Włoszech, kieruje nim, organizuje go, finansuje albo dokonuje, albo dopuszcza się innych czynów zmierzających do umożliwienia tym cudzoziemcom nielegalnego wjazdu na terytorium Włoch albo innego państwa, którego nie są obywatelami albo w którym nie posiadają zezwolenia na pobyt stały, podlega karze od 2 do 6 lat pozbawienia wolności oraz grzywnie w wysokości 15000 EUR od danej osoby.
2.   Bez uszczerbku dla przepisów art. 54 codice penale [kodeksu karnego], działania polegające na niesieniu pomocy ratunkowej lub humanitarnej dokonywane we Włoszech na rzecz cudzoziemców znajdujących się w trudnej sytuacji, którzy w każdym razie przebywają na terytorium państwa, nie stanowią przestępstwa”.
2.
Kodeks karny
17.
Artykuł 54 kodeksu karnego, zatytułowany „Stan wyższej konieczności”, stanowi w akapicie pierwszym:
„Nie podlega karze, kto działał ze względu na konieczność ratowania siebie lub innych przed istniejącym niebezpieczeństwem poważnej szkody na osobie, którego nie sprowokował umyślnie i którego nie można było uniknąć w inny sposób, pod warunkiem że działał proporcjonalnie do tego niebezpieczeństwa”.
III. Stan faktyczny w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne
18.
Zainteresowana, obywatelka Konga, zjawiła się w dniu 27 sierpnia 2019 r. na granicy na terenie portu lotniczego w Bolonii (Włochy) po przylocie z Casablanki (Maroko), posiadając fałszywy paszport senegalski. Towarzyszyły jej córka i siostrzenica, odpowiednio w wieku ośmiu i trzynastu lat, w odniesieniu do których również przedstawiła fałszywe dokumenty tożsamości.
19.
Zainteresowana została zatrzymana w dniu 28 sierpnia 2019 r., a na mocy decyzji Tribunale per i minorenni (sądu ds. małoletnich, Włochy) oboje dzieci umieszczono w placówce opiekuńczej. Włoskie organy sądowe wszczęły przeciwko zainteresowanej postępowanie karne, w ramach którego odpowiada ona za popełnienie przewidzianego w prawie włoskim przestępstwa pomocy w nielegalnym wjeździe na teren państwa w zbiegu z przestępstwem posiadania fałszywych dokumentów tożsamości. Na posiedzeniu dotyczącym udzielenia zgody na zatrzymanie, które to posiedzenie odbyło się w dniu 29 sierpnia 2019 r. przed Giudice per le Indagini Preliminari (sędzią prowadzącym postępowanie przygotowawcze, Włochy) Tribunale di Bologna (sądu w Bolonii), zainteresowana oświadczyła, że uciekła z Demokratycznej Republiki Konga, aby uniknąć gróźb śmierci kierowanych wobec niej po zakończeniu przez nią relacji z partnerem, obawiając się ponadto zagrożenia dla zdrowia i życia dwóch dziewczynek. Sędzia ten wyraził zgodę na zatrzymanie zainteresowanej, ale oddalił wniosek Pubblico Ministero (prokuratury, Włochy) o zastosowanie wobec niej tymczasowego aresztowania.
20.
W dniu 9 października 2019 r. zainteresowana złożyła wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, który jest nadal rozpatrywany, zgodnie z informacjami przekazanymi na rozprawie, która odbyła się przed Trybunałem w dniu 18 czerwca 2024 r.
21.
Badanie z zakresu medycyny sądowej przeprowadzone na polecenie Tribunale per i minorenni (sądu ds. nieletnich) wykazało istnienie więzi pokrewieństwa między zainteresowaną a jednym z dzieci, w związku czym przywrócono jej władzę rodzicielską nad tym dzieckiem. Badania tego nie udało się jednakże przeprowadzić w odniesieniu do drugiego z dzieci, ponieważ w dniu 10 września 2019 r. opuściło ono z własnej inicjatywy placówkę, w której zostało umieszczone, i nie dało się go zlokalizować. Sąd odsyłający wskazuje, że ze sprawozdania służb pomocy społecznej dotyczącego rozmów przeprowadzonych z małoletnimi wynika, że drugie dziecko było rzeczywiście siostrzenicą zainteresowanej i że zostało jej powierzone po śmierci matki.
22.
Na posiedzeniu w dniu 29 maja 2023 r. pełnomocnik zainteresowanej wniósł o wystąpienie do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Tribunale di Bologna (sąd w Bolonii), mając wątpliwości co do zgodności z prawem karalności pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego, co przewiduje prawo Unii w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, a prawo włoskie w art. 12 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 286/1998, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy [Karta], a w szczególności ustanowiona w art. 52 ust. 1 zasada proporcjonalności w związku z prawem do wolności osobistej i prawem własności, o których mowa w art. 6 i 17, a także prawem do życia i integralności fizycznej, o których mowa w art. 2 i 3, prawem do azylu przewidzianym w art. 18 i prawem do poszanowania życia rodzinnego, o którym mowa w art. 7, stoi na przeszkodzie przepisom dyrektywy [2002/90/] i decyzji ramowej [2002/946] (wdrożonym do włoskiego porządku prawnego uregulowaniem przewidzianym w art. 12 [dekretu ustawodawczego nr 286/1998]) w zakresie, w jakim przepisy te zobowiązują państwa członkowskie do ustanowienia sankcji o charakterze karnym wobec każdej osoby, która umyślnie ułatwia nielegalny wjazd cudzoziemców na terytorium Unii lub dokonuje działań mających na celu ułatwienie takiego wjazdu, również wtedy, gdy czyn jest popełniony bez zamiaru osiągnięcia korzyści majątkowych, nie przewidując jednocześnie obowiązku wyłączenia przez państwa członkowskie penalizacji czynów polegających na ułatwieniu nielegalnego wjazdu w celu zapewnienia cudzoziemcowi pomocy humanitarnej?
2)
Czy [Karta], a w szczególności ustanowiona w art. 52 ust. 1 zasada proporcjonalności w związku z prawem do wolności osobistej i prawem własności, o których mowa w art. 6 i 17, a także prawem do życia i integralności fizycznej, o których mowa w art. 2 i 3, prawem do azylu przewidzianym w art. 18 i prawem do poszanowania życia rodzinnego, o którym mowa w art. 7, stoi na przeszkodzie zawartemu w art. 12 [dekretu ustawodawczego nr 286/1998] przepisowi przewidującemu przestępstwo w zakresie, w jakim przepis ten penalizuje czyn osoby, która dokonuje działań mających na celu umożliwienie nielegalnego wjazdu cudzoziemca na terytorium państwa, nawet jeżeli czyn ten jest popełniony bez zamiaru osiągnięcia korzyści majątkowych, nie wyłączając jednocześnie penalizacji czynów polegających na ułatwieniu nielegalnego wjazdu w celu zapewnienia cudzoziemcowi pomocy humanitarnej?”.
23.
Skarżąca, rządy włoski i węgierski, Rada i Komisja przedstawiły swoje pisemne i ustne uwagi na rozprawie w dniu 18 czerwca 2024 r.
IV. Analiza
A. Uwagi wstępne
24.
Na wstępie podkreślę, że sąd odsyłający skupia się w swojej analizie na penalizacji pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego udzielanej w celach humanitarnych, o której mowa wyraźnie w art. 1 ust. 2 dyrektywy 2002/90.
25.
W pierwszej kolejności pragnę uściślić, że sformułowanie użyte w tym artykule, zgodnie z którym państwo członkowskie „może zdecydować o nienakładaniu sankcji”, jeżeli pomoc ta jest udzielana w celach humanitarnych, jest dwuznaczne co do znaczenia i zakresu (
10
). W ramach niniejszej opinii będę stał na stanowisku, że sformułowanie to należy interpretować w ten sposób, iż państwa członkowskie mogą na podstawie tego artykułu przewidzieć przesłankę zwolnienia z odpowiedzialności karnej. Z uwagi bowiem na terminologię zastosowaną przez prawodawcę Unii wydaje mi się, że miał on na celu ustanowienie paralelności pomiędzy zasadą penalizacji czynu, poprzez który dana osoba ułatwia nielegalny wjazd na terytorium państwa członkowskiego, wyrażoną w art. 1 ust. 1 tej dyrektywy („każde państwo członkowskie przyjmuje właściwe sankcje”), a możliwością wyłączenia odpowiedzialności karnej tej osoby, jeżeli czyn ten realizuje cel humanitarny, o którym mowa w art. 1 ust. 2 wspomnianej dyrektywy („[k]ażde państwo członkowskie może zdecydować o nienakładaniu sankcji”).
26.
W drugiej kolejności, moim zdaniem, pytania przedłożone w niniejszej sprawie nie wymagają ustalenia, czy zachowanie takie jak będące przedmiotem niniejszego postępowania można zakwalifikować jako „pomoc humanitarną” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2002/90. Debata ma bowiem szerszy charakter i dotyczy przede wszystkim karalności, a raczej braku wyraźnego wyłączenia odpowiedzialności karnej w tekście tej dyrektywy w odniesieniu do osób, które udzielają pomocy bez zamiaru osiągnięcia korzyści finansowej. Pomoc, która podlega penalizacji w postępowaniu głównym, została udzielona przez matkę własnej córce oraz siostrzenicy, a zatem może być rozpatrywana pod kątem istnienia obowiązku rodzinnego lub solidarności rodzinnej, jak wskazuje Komisja w swoich uwagach.
27.
Analiza porównawcza prawa międzynarodowego i prawa Unii pokazuje zaś, że w przypadku ustalenia, iż pomoc została udzielona wyłącznie w interesie osób bliskich, w szczególności dzieci, niektóre państwa członkowskie uznają, że ze swej natury jest to działanie o charakterze humanitarnym, podczas gdy inne uważają, że jest ono objęte zakresem immunitetu rodzinnego.
28.
W świetle tych okoliczności będę zatem szerzej odwoływał się w ramach niniejszej opinii do działań osób, które pomagają w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego w sposób bezinteresowny, motywowany altruizmem, współczuciem lub solidarnością, z powodów humanitarnych lub z uwagi więzi rodzinne.
B. W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
29.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o wyjaśnienie, czy art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 jest nieważny ze względu na to, że narusza zasadę proporcjonalności ustanowioną w art. 52 ust. 1 Karty.
30.
Badanie proporcjonalności penalizacji pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego wymaga uprzedniego ustalenia jej zakresu. Komisja twierdzi bowiem w swoich uwagach, że penalizacja ta nie obejmuje takiego czynu jak rozpatrywany w niniejszej sprawie, w ramach którego matka będąca obywatelką państwa trzeciego udziela pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego osobom małoletnim, za które odpowiada.
1.
Zakres karalności w przypadku pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego [art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90]
31.
Dyrektywa 2002/90 penalizuje w art. 1 ust. 1 lit. a) ułatwianie nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego, określając zarówno elementy strony materialnej, jak i podmiotowej tego przestępstwa oraz pozostawiając państwom członkowskim wybór najwłaściwszej sankcji (
11
). O ile pomoc w popełnieniu przestępstwa podlega co do zasady karze zgodnie z zasadami rządzącymi pojęciem pomocnictwa, o tyle celem prawodawcy Unii w tym przypadku było odejście od tych zasad poprzez ustanowienie pomocy w nielegalnym wjeździe jako samodzielnego czynu zabronionego.
32.
W pierwszej kolejności z tytułu art. 1 tej dyrektywy („Ogólne naruszenie”), jak również z terminologii zastosowanej przez prawodawcę Unii wynika, że artykuł ten ma na celu określenie ogólnych ram przestępstwa ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego. Zgodnie bowiem z motywem 3 wspomnianej dyrektywy prawodawca ten zmierza do zbliżenia uregulowań karnych państw członkowskich. Penalizacja tego czynu objęta jest zakresem kompetencji w sprawach karnych, dzielonej między prawodawcę Unii i ustawodawcę krajowego, przy czym prawodawca krajowy jest zobowiązany dokonać transpozycji wspomnianej penalizacji do swojego porządku prawnego.
33.
Pragnę jednak zwrócić uwagę, że definicja tego czynu nie zawiera niczego, co potwierdzałoby twierdzenie Komisji. Dyrektywa 2002/90 definiuje zabroniony czyn w sposób abstrakcyjny, nie wykluczając żadnej z form, w jakich może dojść do pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego, ani żadnej z osób, które mogłyby jej udzielać, a zatem wszystkie te osoby traktowane są ściśle w ten sam sposób.
34.
Strona przedmiotowa czynu polegającego na ułatwianiu nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego zostaje wypełniona przez „każdą osobę”, która „pomaga” obywatelowi państwa trzeciego w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego, niezależnie od tego, czy ma to miejsce na wewnętrznej czy zewnętrznej granicy strefy Schengen (
12
). Pojęcia te należą do terminologii regularnie stosowanej w ustawodawstwach krajowych przy definiowaniu przestępstw o charakterze powszechnym (
13
).
35.
Pojęcie „pomocy” obejmuje wszystkie formy, jakie może przybrać pomoc w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego, od jej finansowania po środki transportu sensu stricto, zarządzanie takim transportem, wytwarzanie lub dostarczanie fałszywych dokumentów, organizowanie fikcyjnych małżeństw lub wszelkie inne środki mające na celu ułatwienie takiego nielegalnego wjazdu (
14
).
36.
Co więcej, penalizując udzielanie pomocy przy użyciu wyrażenia „każda osoba”, prawodawca Unii wziął pod uwagę liczbę i różnorodność osób, których może ono dotyczyć, działających indywidualnie i spontanicznie lub w ramach zorganizowanej i zbiorowej działalności (w szczególności sieci i członków sieci przemytników, takich jak handlarze ludźmi, osoby nimi kierujące, osoby rekrutujące lub też kierowcy, kapitanowie statków, posłańcy, czatownicy, fałszerze paszportów, dostawcy, urzędnicy, jak również skorumpowani usługodawcy) (
15
).
37.
Jeśli chodzi o stronę podmiotową tego ogólnego naruszenia, prawodawca UE rozróżnia między elementem umyślnym, który stanowi znamię tego przestępstwa, a celem, do którego się dąży, popełniając przestępstwo.
38.
Pomoc w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego podlega zatem penalizacji niezależnie od motywacji sprawcy. Przesłanki tego przestępstwa wypełnione są jednakże jedynie w przypadku winy umyślnej. Nie dotyczy to osób, które ułatwiają nielegalne przekroczenie granicy przez nieostrożność, nieuwagę lub zaniedbanie (zamiar ewentualny), ale osoby, która działa „umyślnie”, tj. która jest świadoma nielegalności przekroczenia granicy przez daną osobę, ale która pomimo tego ma wolę i świadomość popełnienia czynu zabronionego prawem (zamiar bezpośredni) (
16
).
39.
Z drugiej strony nie jest wymagany żaden szczególny rodzaj zamiaru. Prawodawca Unii wykluczył bowiem uzależnienie ścigania ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego od działania w celu osiągnięcia zysku, w szczególności ze względu na trudności związane z wykazaniem uzyskania korzyści materialnej (
17
), preferując uznanie takiej okoliczności za obciążającą w art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/946. Przestępstwo to różni się zatem od przestępstwa ułatwiania nielegalnego zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, o którym mowa w art. 1 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2002/90, a które wymaga szczególnego zamiaru, a mianowicie dążenia do uzyskania korzyści finansowych.
40.
Z powyższej analizy językowej art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 wynika, że ułatwianie nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego jest zdefiniowane w sposób obiektywny, bez wyraźnego uwzględnienia w definicji tego przestępstwa stojącego za tym czynem celu. Na podstawie tego uznaję, że każdy czyn, poprzez który dana osoba z pełną znajomością stanu rzeczy, w sposób przemyślany i celowy pomaga w nielegalnym przekroczeniu granicy państwa członkowskiego, jest objęty zakresem stosowania tego przepisu, niezależnie od motywacji tej osoby, przy czym przepis ten nie zawiera niczego, co wskazywałoby na możliwość ograniczenia jego zakresu.
41.
Wynika z tego, że czyn taki jak w niniejszej sprawie, polegający na tym, że obywatelka państwa trzeciego umyślnie przyczynia się, posługując się fałszywymi dokumentami tożsamości, do nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego dwojga małoletnich pozostających pod jej opieką, stanowi przestępstwo określone w art. 1 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy, jako że wypełnione są przedmiotowe i podmiotowe znamiona tego przestępstwa.
42.
W drugiej kolejności wykładnię taką potwierdza cel dyrektywy 2002/90.
43.
Mimo że dyrektywa ta i uzupełniająca ją decyzja ramowa 2002/946 są określane jako „pakiet środków dotyczących pośredników” („Facilitators package”) (
18
), środki te wykraczają poza sam cel, jakim jest zwalczanie sieci nielegalnej imigracji. Z motywu 2 obu tych tekstów wynika wyraźnie, że prawodawca Unii zamierzał realizować dwa cele, a mianowicie „[podjęcie] środk[ów] dla zwalczania pomocy w nielegalnej imigracji, zarówno w związku z nielegalnym przekraczaniem granicy w ścisłym znaczeniu, jak i w celu zwalczania istniejących sieci wykorzystujących ludzi” (
19
). Dyrektywa 2002/90 realizuje zatem znacznie szersze cele niż Protokół przeciwko przemytowi migrantów drogą lądową, morską i powietrzną uzupełniający Konwencję Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, którego Unia jest stroną (
20
).
44.
Tym samym pierwszym celem prawodawcy Unii jest zwalczanie pomocy w nielegalnym przekraczaniu granic sensu stricto poprzez penalizowanie jej w sposób ogólny w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, przy czym państwom członkowskim pozostawiono kompetencję ustanowienia sankcji, które powinny być „właściwe”, wobec tych, którzy niezależnie od charakteru ich motywacji działali z pełną znajomością stanu rzeczy.
45.
Drugim celem jest silniejsze zwalczanie pomocy w nielegalnej imigracji, jeżeli jest ona udzielana w celu uzyskania korzyści finansowych oraz, tym samym, uzupełnienie innych instrumentów zwalczania nielegalnego zatrudniania, handlu ludźmi i seksualnego wykorzystywania dzieci (
21
). Cele te zostały wyraźnie odzwierciedlone w art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/946 poprzez wprowadzenie okoliczności obciążających w odniesieniu do przestępstwa przewidzianego w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 oraz poprzez nałożenie kar, których charakter i surowość określa prawodawca Unii (
22
).
46.
Te dwa cele, jeden ogólny, a drugi szczegółowy, przemawiają za wykładnią, zgodnie z którą w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 prawodawca Unii istotnie zamierzał zdefiniować ogólne naruszenie, obejmujące wszystkie czyny mające na celu ułatwienie nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego, w tym czyny popełnione bezinteresownie, z altruizmu, współczucia lub solidarności, ze względów humanitarnych lub ze względu na istnienie więzi rodzinnych. Wyłączenie z zakresu stosowania tego przepisu czynu polegającego na tym, że rodzic będący obywatelem państwa trzeciego pomaga w bezprawnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego małoletnich dzieci, nad którymi, jak twierdzi, sprawuje opiekę, posługując się fałszywymi dokumentami tożsamości, byłoby ewidentnie sprzeczne z tymi celami, w szczególności z uwagi na usunięcie z pola widzenia organów publicznych podejrzanych zachowań mogących zaszkodzić interesom tych dzieci.
47.
Trybunał potwierdził szeroki zakres tej penalizacji w wyroku z dnia 10 kwietnia 2012 r., Vo (
23
). Orzekł w nim bowiem, że „prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie poddawało odpowiedzialności karnej każdego, kto umyślnie pomaga obywatelowi państwa trzeciego w przedostaniu się na terytorium tego państwa członkowskiego z naruszeniem obowiązujących przepisów, lecz wyraźnie zobowiązuje zainteresowane państwo członkowie do wszczęcia postępowania karnego”, a także do „określeni[a] i wprowadzani[a] w życie skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji przeciwko sprawcom naruszeń zdefiniowanych w decyzji ramowej 2002/946 […] i dyrektywie 2002/90, w szczególności organizatorom nielegalnej imigracji” (
24
).
48.
Wreszcie, w trzeciej kolejności, wykładnię tę potwierdzają prace przygotowawcze, które doprowadziły do przyjęcia dyrektywy 2002/90.
49.
Chociaż art. 4 projektu dyrektywy przygotowanego przez Republikę Francuską (
25
) pozwalał „państwom [członkowskim], które uznają to za stosowne, na nieuznawanie za przestępstwa, o których mowa w art. 1 i 2, czynu, w przypadku którego zaangażowana osoba może udowodnić więzi rodzinne z danym cudzoziemcem (małżonek, wstępni, zstępni, bracia i siostry oraz ich małżonkowie)” (
26
), to wyłączenie to zniknęło z ostatecznego tekstu dyrektywy 2002/90. Ponadto, chociaż Parlament w przyjętych poprawkach zaproponował, aby kryterium korzyści majątkowej, o którym mowa w byłym art. 27 ust. 1 Konwencji wykonawczej do Układu z Schengen (
27
), zostało włączone do definicji przestępstwa, poprawka ta również została odrzucona (
28
).
50.
W świetle tych rozważań uważam, że art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 należy interpretować w ten sposób, że stanowi przestępstwo czyn polegający na umyślnym ułatwieniu przez matkę będącą obywatelką państwa trzeciego nielegalnego wjazdu na teren państwa członkowskiego dwojga należących do jej rodziny małoletnich dzieci pozostających pod jej opieką, córki i siostrzenicy, poprzez posłużenie się fałszywymi dokumentami tożsamości.
51.
Należy teraz zbadać kwestię ważności tego przepisu, co stanowi sedno pierwszego pytania prejudycjalnego.
2.
Ocena ważności art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90
52.
Sąd krajowy zwraca się w istocie do Trybunału z pytaniem, czy art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 jest nieważny z tego powodu, że wymagając od państw członkowskich penalizacji ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego niezależnie od tego, czy czyn ten motywowany jest chęcią osiągnięcia korzyści finansowej, oraz nie przewidując przy tym – w formie przepisu bezwzględnie obowiązującego – wyraźnego wyłączenia odpowiedzialności karnej osób, które działają w sposób bezinteresowny, ze względów humanitarnych lub ze względu na więzi rodzinne, narusza on zasadę proporcjonalności ustanowioną w art. 52 ust. 1 Karty.
53.
Zdaniem sądu odsyłającego prawodawca Unii nie zapewnił właściwej równowagi między wchodzącymi w grę interesami, jako że nie nałożył żadnych ograniczeń co do sposobu wdrożenia tej penalizacji i uciekł się do przepisu o charakterze fakultatywnym, zgodnie z którym państwa członkowskie mogą wyłączyć odpowiedzialność karną w przypadku czynów popełnionych w celach humanitarnych. Penalizacja ta narusza w związku z tym w sposób nieproporcjonalny prawa podstawowe zarówno podmiotu udzielającego pomocy, jak i osoby, która z niej korzysta, a w szczególności prawo do życia (art. 2 Karty), prawo człowieka do integralności (art. 3 Karty), prawo do wolności (art. 6 Karty), prawo do poszanowania życia rodzinnego (art. 7 Karty), prawo własności (art. 17 Karty) oraz prawo do azylu (art. 18 Karty).
54.
W nawiązaniu do zarzutów sądu odsyłającego dotyczących nadmiernie szerokiego charakteru wspomnianej penalizacji skarżąca zarzuca ponadto prawodawcy Unii, że naruszył zasadę ustawowej określoności przestępstw i kar ustanowioną w art. 49 ust. 1 Karty w zakresie, w jakim wymaga ona precyzyjności i przewidywalności prawa karnego. Jej zdaniem czyn podlegający karze nie został jasno zdefiniowany, jako że penalizacja pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego w celach humanitarnych pozostawiona została uznaniu każdego państwa członkowskiego.
55.
W dalszych rozważaniach zbadam ważność kwestionowanego przepisu z każdej z tych perspektyw w świetle ustanowionych w art. 49 Karty podstawowych zasad legalności oraz proporcjonalności kar do czynów zabronionych pod groźbą kary. O ile bowiem sąd odsyłający odnosi się do art. 52 ust. 1 Karty, o tyle uważam, że – biorąc pod uwagę, po pierwsze, cel art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, typizującego naruszenie o charakterze karnym, którego popełnienie pociąga za sobą sankcję, również o charakterze karnym, mogącą osiągnąć wysoki stopień surowości, a po drugie, jej zasadniczo represyjną funkcję – kontrola proporcjonalności powinna być przeprowadzona przede wszystkim w świetle art. 49 ust. 3 Karty (
29
).
a)
Ważność art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 w świetle zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar
56.
Penalizacja ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego, przewidziana w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, stała się przyczynkiem dla bogatej literatury i była przedmiotem obszernej krytyki, ujawniającej w szczególności napięcie między zbliżaniem norm prawa karnego materialnego w Unii a zakresem uznania przyznanym państwom członkowskim (
30
). Podobnie jak skarżąca w przedstawionych uwagach, wielu uważa, że zobowiązując państwa członkowskie do skazywania i karania „każdej osoby”, która „pomaga” w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego, prawodawca Unii posługuje się pojęciami nieostrymi i nieprecyzyjnymi, które są niezgodne z wymogami zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, ponieważ zainteresowane osoby nie są w stanie wiedzieć, w jakim zakresie ich działania pociągają za sobą odpowiedzialność karną (
31
).
57.
Jednakże moim zdaniem krytyka ta nie może prowadzić do unieważnienia spornego przepisu. Zasadnicze znaczenie ma bowiem uwzględnienie podziału kompetencji między Unią a państwami członkowskimi w tej dziedzinie oraz charakteru tekstu prawa, którego ważność ma podlegać ocenie Trybunału.
58.
Trybunał wielokrotnie przypominał w swoim orzecznictwie znaczenie, zarówno w porządku prawnym Unii, jak i w krajowych porządkach prawnych, jakiego nabiera zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar ustanowiona w art. 49 ust. 1 Karty w ramach jej wymogów dotyczących przewidywalności, precyzji i niedziałania wstecz mającej zastosowanie ustawy karnej (
32
). Zasada ta ma to samo znaczenie i zakres co zasada gwarantowana w art. 7 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (
33
). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada ta stanowi szczególny wyraz ogólnej zasady pewności prawa i oznacza w szczególności, że czyny zabronione i grożące za nie kary powinny być jasno określone w ustawie (
34
). Zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar pozwala na ustalenie reguł odpowiedzialności karnej. W zakresie, w jakim stanowi ona ogólną zasadę prawa Unii i część tradycji konstytucyjnych wspólnych dla państw członkowskich, ma ona zastosowanie nie tylko do instytucji Unii, lecz również do państw członkowskich, gdy dokonują one transpozycji prawa Unii i stosują je (
35
).
59.
Tym samym, skoro zobowiązuje on państwa członkowskie do uznania ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego za czyn zabroniony i do karania go, art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 w związku z jej art. 3 powinien być zgodny z zasadą ustawowej określoności czynów zabronionych i kar.
60.
Jednakże z dyskusji, która odbyła się na rozprawie, wynika, że siła oddziaływania tej zasady zależy od charakteru kompetencji powierzonych prawodawcy Unii i aktu prawnego, w którego ramy wpisuje się rozpatrywane przestępstwo. Zasada ta wyraża bowiem regułę, zgodnie z którą określanie przepisów prawa karnego jest zarezerwowane dla ustawy. Jej zastosowanie różni się zatem w zależności od tego, czy dana norma prawa karnego materialnego stanowi część aktu, który jest bezpośrednio stosowalny, ponieważ został przyjęty przez prawodawcę Unii w ramach kompetencji wyłącznej, czy też norma ta jest ujęta w dyrektywie wymagającej transpozycji do krajowych porządków prawnych, ponieważ została ona przyjęta w ramach kompetencji dzielonej.
61.
W tym ostatnim przypadku zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar wpisuje się w ramy współpracy między prawodawcą Unii a ustawodawcą krajowym, którzy nie dysponują tymi samymi kompetencjami, ponieważ ustanawiają przepisy prawa na różnych poziomach. Podczas gdy pierwszy z nich ustanawia minimalne zasady adresowane do państw członkowskich, drugi musi je następnie transponować i nadać im konkretną formę w normie prawa krajowego, która jedynie sama może być podstawą odpowiedzialności karnej jednostki (
36
). W literaturze uznaje się, że przestrzeganie wymogów wynikających z tej zasady jest zatem w tym przypadku bardziej złożone ze względu na odrębność dwóch etapów, które przesądzają o penalizacji danego zachowania lub czynu, a mianowicie etapu europejskiego i etapu krajowego, a stosowanie wspomnianej zasady, jako środka zapewniającego legalność prawodawstwa Unii, byłoby wówczas bardziej ograniczone (
37
).
62.
I tak w wyroku z dnia 3 czerwca 2008 r., Intertanko i in. (
38
) Trybunał, chociaż nie zaprzeczył stosowaniu zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar do dyrektyw, to uznał jednak, że wymogi wynikające z tej zasady odnoszą się do normy krajowej.
63.
W tej sprawie Trybunał miał odpowiedzieć na pytanie, czy art. 4 dyrektywy 2005/35/WE (
39
) naruszał ogólną zasadę pewności prawa w zakresie, w jakim zobowiązywał państwa członkowskie do traktowania „rażącego niedbalstwa” jako podstawy odpowiedzialności za zrzut substancji zanieczyszczających przez statki, nie definiując przy tym tego pojęcia. Trybunał odpowiedział na to pytanie przecząco, przyjmując trzystopniowe rozumowanie.
64.
Na wstępie Trybunał stwierdził, że pojęcie to oraz pojęcie „umyślności” odpowiadają „kryteriom odpowiedzialności, które mają być stosowane do nieokreślonej liczby sytuacji, których nie można przewidzieć z góry, a nie do precyzyjnie określonych zachowań, które mogą być wyszczególnione w akcie normatywnym prawa wspólnotowego lub prawa krajowego” (
40
). Następnie wskazał, że pojęcia te są „w pełni zintegrowane i stosowane w systemach prawnych państw członkowskich” (
41
), by zauważyć wreszcie, że dyrektywa musi, zgodnie z art. 249 WE (obecnie art. 288 TFUE), zostać transponowana przez państwa członkowskie do ich porządków prawnych oraz że sama definicja przestępstw i kar, których dotyczy ta dyrektywa, wynika z przepisów ustanowionych przez państwa członkowskie (
42
).
65.
Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem dyrektywa nie może sama w sobie tworzyć obowiązków po stronie jednostki, w związku z czym wobec jednostki nie można powoływać się na dyrektywę jako taką. Trybunał wielokrotnie orzekał tym samym, że dyrektywa nie może samoistnie skutkować, niezależnie od wewnętrznej ustawy państwa członkowskiego wydanej w celu jej wykonania, powstaniem lub zaostrzeniem odpowiedzialności karnej osób, które naruszyły jej postanowienia (
43
).
66.
Wydaje mi się, że rozumowanie to można przenieść na grunt niniejszej sprawy.
67.
Od czasu traktatu WE przestępstwo ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego opiera się już nie tylko na regulacjach krajowych, ale również na prawie Unii, które dąży do ich zbliżenia.
68.
Na rozprawie Rada wyjaśniła, że owa penalizacja wynika z kompromisu pomiędzy z jednej strony koniecznością zbliżenia istniejących uregulowań krajowych co do „dokładnej definicji” tego naruszenia, jak również mających zastosowanie sankcji karnych (motywy 3 i 4 dyrektywy 2002/90), w taki sposób, aby osiągnąć wspólny cel, jakim jest stopniowe tworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (motyw 1 tej dyrektywy), i z drugiej strony koniecznością poszanowania tożsamości narodowej i władztwa represyjnego państw członkowskich (
44
). W odpowiedzi na pytanie przedstawione przez Trybunał Rada podniosła, że „dokładną definicję” przestępstwa zawartą w motywie 3 wspomnianej dyrektywy należy rozumieć, w kontekście tego zbliżania ustawodawstw, jako wyraźną i jasną definicję, która powinna pozwolić państwom członkowskim na brak jakiejkolwiek niepewności co do znamion przestępstwa, pozostawiając im jednocześnie, ze względu na swój ogólny charakter, swobodę działania w zakresie włączenia tego przestępstwa do ich prawa krajowego w zależności od ich własnego systemu karnego (
45
).
69.
Jak bowiem niedawno Trybunał wskazał ponownie, między systemami prawnymi państw członkowskich w dziedzinie prawa karnego istnieją istotne różnice (
46
). Zbliżenie przepisów prawa karnego materialnego stanowi zatem, zgodnie z literaturą, sposób integracji prawnej pozwalający na utrzymanie pewnej elastyczności w stosunku do istniejących porządków prawa krajowego poprzez ich dostosowywanie do celów określonych przez prawodawcę Unii (
47
).
70.
W ten właśnie kontekst wpisuje się art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, określający, jak pragnę przypomnieć, „ogólne naruszenie”.
71.
Po pierwsze, ani celem tego przepisu nie jest doprecyzowanie czynów zabronionych, ani nie służy on temu, ponieważ strona przedmiotowa i strona podmiotowa tego przestępstwa mogą mieć zastosowanie do nieokreślonej liczby sytuacji. W tym względzie Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, w odniesieniu do art. 7 EKPC, że ze względu na samą zasadę ogólności przepisów prawa ich formułowanie nie może być całkowicie precyzyjne, zauważając w tym kontekście, że jedną ze standardowych technik legislacyjnych jest stosowanie ogólnych kategorii, a nie wyczerpujących list. W tym względzie wskazuje on, że mniej lub bardziej nieostre formuły stosowane w wielu przepisach mają na celu uniknięcie nadmiernej sztywności, umożliwiając dostosowanie tych przepisów do zmieniających się sytuacji. Jeśli chodzi o „przypadki graniczne”, trybunał ten uważa, że same w sobie nie są one wystarczające do uznania przepisu za niezgodny z art. 7 EKPC, pod warunkiem że przepis ten okaże się wystarczająco jasny w zdecydowanej większości przypadków, a rolą sądu jest właśnie rozwianie wszelkich wątpliwości co do interpretacji norm, które mogą pozostać, z uwzględnieniem zmian w codziennej praktyce (
48
).
72.
Po drugie, art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 nie może sam w sobie prowadzić do powstania odpowiedzialności karnej osób i wymaga, za pośrednictwem jego transpozycji do krajowych porządków prawnych, dodatkowej podstawy prawnej w celu pociągnięcia do tej odpowiedzialności. Przepis ten zachowuje zatem przyznaną państwom członkowskim kompetencję represyjną dla przyjętej przez nie ustawy, określając jedynie ramy jej wdrożenia (
49
). Prawodawca Unii pozostawia wobec tego w gestii państw członkowskich wdrożenie tego przepisu w sposób bezwzględnie wiążący za pomocą przepisów krajowych, które mają być zgodne z ogólnymi zasadami prawa Unii i prawami podstawowymi zagwarantowanymi w Karcie, a w konsekwencji mają być proporcjonalne i charakteryzować się szczegółowością, precyzją i jasnością niezbędnymi do spełnienia wymogu pewności prawa (
50
). Pragnę przypomnieć w tym względzie, że zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar wymaga, aby podmiot prawa na podstawie treści przepisu i, o ile zajdzie potrzeba, na podstawie wykładni dokonanej przez sądy i opinii prawnej był w stanie określić, jakie działania i zaniechania grożą pociągnięciem go do odpowiedzialności karnej (
51
). Zdaniem Trybunału zasada ta nie wyklucza stopniowego uszczegóławiania zasad odpowiedzialności karnej w drodze wykładni orzeczniczej w poszczególnych sprawach, o ile rezultat tej wykładni był w rozsądny sposób przewidywalny w chwili, gdy dokonano naruszenia, w szczególności z uwagi na wykładnię przyjmowaną ówcześnie w orzecznictwie dotyczącym spornego przepisu prawnego (
52
).
73.
Ponadto prawodawca Unii pozostawia państwom członkowskim określenie, zgodnie z ich własnymi porządkami prawnymi, a w szczególności zgodnie z kryteriami odpowiedzialności karnej, zakresu, w jakim dana osoba może, w świetle okoliczności danej sprawy, skorzystać z wyłączenia odpowiedzialności karnej lub z podstawy odstąpienia od wymierzenia kary bądź jej obniżenia. W wyroku z dnia 30 kwietnia 2024 r., Procura della Repubblica presso il Tribunale di Bolzano (
53
) Trybunał orzekł w konsekwencji, że określanie okoliczności łagodzących i obciążających oraz kar odzwierciedla zarówno realia społeczne, jak i tradycje prawne, które nie tylko różnią się od siebie w poszczególnych państwach członkowskich, lecz także ulegają ewolucji w czasie (
54
). Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 2002/90 pozostawia państwom członkowskim kwestię określenia, zgodnie z ich krajowymi przepisami i praktyką, czy sprawca czynu o celu humanitarnym korzysta z wyłączenia odpowiedzialności karnej. Przepis wpisuje się całkowicie w tę logikę i nie należy go interpretować jako wyczerpującego wyliczenia sytuacji, w których państwa członkowskie mogą zrezygnować z nałożenia kary.
74.
W świetle powyższych ustaleń moim zdaniem nie ma nic, co mogłoby wpłynąć na ważność art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 w świetle zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar ustanowionej w art. 49 ust. 1 Karty.
75.
Należy teraz zbadać ważność tego art. 1 ust. 1 lit. a) w świetle zasady proporcjonalności czynów zabronionych i kar, która również jest zagwarantowana w art. 49 ust. 3 Karty.
b)
Ważność art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 w świetle zasady proporcjonalności czynów zabronionych i kar
76.
Zgodnie z art. 49 ust. 3 Karty kary nie mogą być nieproporcjonalnie surowe w stosunku do czynu zabronionego pod groźbą kary. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że zasada ta obowiązuje nie tylko w odniesieniu do określenia znamion naruszenia, ale także do określenia zasad dotyczących surowości kar i oceny okoliczności, które mogą być brane pod uwagę przy ich ustalaniu (
55
). Zgodnie z art. 51 ust. 1 Karty postanowienie to ma zastosowanie do państw członkowskich, gdy stosują one prawo Unii, w tym w przypadku braku harmonizacji przepisów Unii w dziedzinie stosowanych kar.
1) Proporcjonalność odpowiedzialności karnej za ułatwianie nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego, ustanowionej w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90
77.
Należy ustalić, czy art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, wymagając od państw członkowskich penalizacji ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego niezależnie od motywacji osoby popełniającej ten czyn i ograniczając się do wprowadzenia fakultatywnej podstawy wyłączenia odpowiedzialności karnej w przypadku pomocy udzielanej ze względów humanitarnych, po pierwsze, jest odpowiedni do osiągnięcia celów zamierzonych przez tę dyrektywę, a po drugie, nie wykracza poza to, co jest konieczne do ich osiągnięcia (
56
).
i) Odpowiedni charakter karalności ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego dla realizacji zamierzonych celów
78.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału uregulowanie krajowe jest właściwe do zapewnienia realizacji wskazanego celu jedynie wówczas, gdy rzeczywiście odzwierciedla ono troskę o jego osiągnięcie w sposób spójny i systematyczny (
57
).
79.
Uważam, że odpowiedniość penalizacji ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego do osiągnięcia celów dyrektywy 2002/90 nie może budzić żadnych wątpliwości. Jeżeli bowiem prawodawca Unii zamierza zwalczać pomoc w nielegalnym przekraczaniu granic w ścisłym znaczeniu, ale także pomoc udzielaną w ramach sieci przestępczych, aby zapewnić przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, to wydaje mi się spójne przewidzenie karalności wszystkich form pomocy, które przyczyniają się do nielegalnego wjazdu obywateli państw trzecich na terytorium państwa członkowskiego, niezależnie od motywacji ich sprawców i bez względu na ich cel.
ii) Konieczność karalności ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego dla osiągnięcia zamierzonych celów
80.
W drugiej kolejności zauważę, że decyzja o nieprzyjęciu korzyści finansowych jako znamienia tego przestępstwa, podobnie jak decyzja o tym, by nie wyłączać wyraźnie odpowiedzialności karnej osób, które działają w celach humanitarnych lub ze względu na istnienie więzi rodzinnych, ale pozostawienie państwom członkowskim takiej możliwości, jest konieczna w świetle pierwszego z celów realizowanych przez tę dyrektywę, a mianowicie zwalczania ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego sensu stricto (
58
).
81.
Po pierwsze, o ile czyn polegający na tym, że matka pomaga swoim dzieciom nielegalnie wjechać na terytorium państwa członkowskiego, może być całkowicie uzasadniony, o tyle faktem pozostaje, że czyn ten stanowi ułatwienie nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego, a niewprowadzenie, co do zasady, jego karalności nie doprowadziłoby do osiągnięcia tego celu. Jest oczywiste, że w takiej sytuacji do sądu krajowego będzie należało określenie motywacji popełnienia tego czynu i ocena zakresu, w jakim taki czyn był podyktowany koniecznością ochrony nadrzędnego interesu i uzasadnia, biorąc pod uwagę przepisy prawa krajowego, wyłączenie odpowiedzialności karnej zainteresowanej lub odstąpienie od wymierzenia jej kary bądź obniżenie kary.
82.
O ile nie trzeba przypominać, że ułatwianie nielegalnej imigracji stanowi poważne zagrożenie dla ochrony porządku publicznego i zarządzania granicami, o tyle należy podkreślić zagrożenia, na jakie mogą być narażone zainteresowane osoby, w szczególności ze względu na nielegalną działalność, która może być z nią związana. Zagrożenia te obejmują w szczególności nielegalne zatrudnienie, fałszowanie dokumentów, przestępczość, handel narkotykami, prostytucję, wykorzystywanie seksualne lub wreszcie handel ludźmi. Choć jest oczywiste, że pomoc udzielana osobom, które nielegalnie wjechały na terytorium państw członkowskich, niekoniecznie stanowi działalność zarobkową lub przestępczą i nie zawsze stwarza poważne zagrożenie dla życia tych osób, to jednak rodzi ona niezwykle poważne problemy z samego tylko powodu znacznej niepewności i zależności, na jakie mogą być narażone te osoby, a w szczególności osoby najbardziej podatne na zagrożenia, takie jak małoletni bez opieki.
83.
Poprzez objęcie wszystkich czynów przyczyniających się do nielegalnego wjazdu obywateli państw trzecich na terytorium państwa członkowskiego zakresem interwencji organów publicznych, a w szczególności zakresem działania organów ścigania, prawodawca Unii zapewnia nie tylko lepszą kontrolę przepływów migracyjnych, lecz również większy nadzór nad tymi czynami, a w szczególności nad czynami, które dokonywane pod pozorem solidarności lub względów dotyczących więzi rodzinnych mogłyby w rzeczywistości służyć realizacji innych celów i narażać dane osoby na poważne naruszenie ich praw podstawowych.
84.
Tak więc, biorąc pod uwagę charakter zagrożeń dla zainteresowanych osób i ich podatność na te zagrożenia, jak również wagę tego zjawiska, jego zmienny charakter i trudności związane z dowodzeniem istnienia korzyści materialnej, prawodawca Unii mógł zasadnie uznać, że należy odróżnić element umyślności przestępstwa, który stanowi jego znamię, od zamierzonego przez nie celu. Ustanowił on w związku z tym cel osiągnięcia korzyści finansowej jako okoliczność obciążającą, przewidując stopniowy system kar. Pozostawiając w gestii państw członkowskich przyjęcie „właściwej” sankcji wobec każdego, kto umyślnie pomaga w niedozwolonym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego – przy czym do sądów krajowych należy ocena motywacji takiego działania i określenie sankcji – prawodawca Unii wymaga od nich nałożenia kary pozbawienia wolności na każdego, kto zamierza uzyskać korzyść z tej pomocy (której wymiar będzie zależeć, zgodnie z art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/946, od tego, w jakiej mierze czyn ten został popełniony w ramach organizacji przestępczej lub zagrażał życiu zainteresowanych osób).
85.
Po drugie, należy ponownie przypomnieć, że art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 określa ogólne ramy naruszenia, które państwa członkowskie muszą transponować do swoich porządków prawnych. W konsekwencji to do ustawodawcy krajowego należy określenie w akcie normatywnym, na podstawie reguł dotyczących pociągnięcia do odpowiedzialności karnej przewidzianych w jego porządku prawnym, wszystkich faktów i okoliczności uzasadniających wyłączenie odpowiedzialności karnej lub odstąpienie od wymierzenia kary bądź jej obniżenie. Reguły te są zwykle określone w przepisach prawa w sposób ogólny i mogą, w zależności od przypadku, być przewidziane konkretnie w odniesieniu do określonych czynów zabronionych (
59
). Wprawdzie art. 1 ust. 2 tej dyrektywy pozostawia każdemu państwu członkowskiemu określenie zakresu, w jakim ułatwienie nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego dokonane ze względów humanitarnych może podlegać wyłączeniu z odpowiedzialności karnej, jednak nie uniemożliwia to państwom członkowskim przewidzenia w ich przepisach krajowych innych okoliczności, w których sprawca czynu mógłby skorzystać z takiego wyłączenia lub odstąpienia od wymierzenia kary bądź jej obniżenia, na przykład ze względu na istnienie stanu wyższej konieczności lub więzi rodzinnych.
86.
Po trzecie wreszcie, pragnę przypomnieć, że karalność ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego przewidziana w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 nie może pozwalać państwom członkowskim na naruszenie ich zobowiązań wynikających z Karty lub innych instrumentów prawa Unii lub prawa międzynarodowego. Nie chodzi zatem o uniemożliwienie obywatelowi państwa trzeciego skorzystania z przysługującego mu prawa podstawowego do ubiegania się o azyl w państwie członkowskim, zagwarantowanego w art. 18 Karty, lub do wystąpienia o łączenie rodzin (
60
). Tuż po sformułowaniu zastrzeżenia dotyczącego fakultatywnego charakteru przepisu zawartego w art. 1 ust. 2 dyrektywy 2002/90 (
61
) Komisja przypomniała zresztą w piśmie przytoczonym w przypisie 31 do niniejszej opinii, że państwa członkowskie są zobowiązane do przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego (
62
).
87.
W świetle powyższego stwierdzam, że przepisy art. 1 ust. 1 lit. a) i art. 1 ust. 2 dyrektywy 2002/90, w zakresie, w jakim nakładają one na państwa członkowskie obowiązek karania wszystkich osób, które świadomie pomagają w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego, nie zwalniając przy tym wyraźnie z odpowiedzialności karnej osoby, która działa w sposób bezinteresowny, w celach humanitarnych bądź ze względu na obowiązek rodzinny lub solidarność rodzinną, jednak pozostawiając państwom członkowskim swobodę w tym zakresie, można uznać, po pierwsze, za odpowiednie do celów zwalczania pomocy w nielegalnej imigracji, zarówno w sytuacji, gdy dotyczy ona nielegalnego przekraczania granicy sensu stricto, jak i w sytuacji, gdy przyczynia się ona do działania sieci wykorzystujących ludzi, a po drugie, że nie wykraczają one poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego celu.
88.
Należy teraz zbadać proporcjonalność systemu kar przewidzianego w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90.
2) Proporcjonalność systemu kar przewidzianego w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90
89.
Artykuł 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 nie przewiduje konkretnych sankcji karnych za ułatwianie nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego. Prawodawca Unii nakłada jednak na państwa członkowskie obowiązek przyjęcia wobec sprawcy „kar” (art. 1 decyzji ramowej 2002/946), które będą „właściwe” [art. 1 ust. 1 lit. a) wspomnianej dyrektywy] oraz „skuteczne, proporcjonalne i odstraszające” (art. 3 tej dyrektywy) (
63
).
90.
Te obiektywne kryteria powinny umożliwiać każdemu z państw członkowskich określenie poziomu mających zastosowanie kar w świetle jego własnej polityki karnej. Do nich bowiem należy wdrożenie wymogu proporcjonalności kar. Okoliczność, że dysponują one w tym kontekście marginesem swobody, sama w sobie nie wyklucza możliwości dokonania kontroli sądowej tego, czy nie przekroczyły one granic tego marginesu swobody, przewidując nieproporcjonalne lub niewłaściwe kary.
91.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału każdy z tych przepisów należy uznać za mający skutek bezpośredni i w związku z tym jednostki mogą powoływać się na nie przed sądami krajowymi przeciwko państwu członkowskiemu, które dokonało ich nieprawidłowej transpozycji (
64
).
92.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że przewidziany w przywołanych przepisach wymóg dotyczący właściwego i proporcjonalnego charakteru kar jest bezwarunkowy (
65
). Po pierwsze bowiem, brzmienie zarówno art. 1 ust. 1, jak i art. 3 dyrektywy 2002/90 ustanawia ten wymóg w sposób bezwzględny. Po drugie, wymóg ten nie jest uzależniony od wydania przez instytucje Unii jakiegokolwiek aktu, a przepisy te w żaden sposób nie przyznają państwom członkowskim uprawnienia do uzależnienia lub ograniczenia zakresu tychże przepisów (
66
).
93.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału okoliczność, że przepisy te muszą zostać transponowane, nie podważa bezwarunkowego charakteru wymogu, by kary były właściwe i proporcjonalne (
67
).
94.
W drugiej kolejności – art. 1 ust. 1 i art. 3 dyrektywy 2002/90 są wystarczająco precyzyjne. O ile jest prawdą, że przepisy te pozostawiają państwom członkowskim pewien zakres uznania przy definiowaniu systemu kar mającego zastosowanie w przypadku naruszenia określonego w art. 1 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy, o tyle taki zakres uznania jest ograniczony zakazem nakładania kar niewłaściwych i nieproporcjonalnych.
95.
W świetle tych rozważań nie ma moim zdaniem powodu, by kwestionować proporcjonalność systemu kar przewidzianego w tych artykułach.
96.
Nie zidentyfikowałem w związku z tym niczego, co mogłoby podważyć ważność art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 w świetle zasady proporcjonalności czynów zabronionych i kar ustanowionej w art. 49 ust. 3 Karty.
C. W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
97.
Poprzez pytanie drugie sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy art. 52 ust. 1 i art. 49 ust. 3 Karty należy interpretować w ten sposób, że zasada proporcjonalności czynów zabronionych i kar stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje karę dla każdego, kto pomaga w nielegalnym wjeździe na terytorium kraju, nawet jeśli sprawca tego przestępstwa nie kieruje się chęcią zysku, bez jednoczesnego wyraźnego zwolnienia z odpowiedzialności karnej osób działających w celach humanitarnych.
98.
W przedstawionych powyżej rozważaniach wyjaśniłem powody, dla których zasada proporcjonalności czynów zabronionych i kar nie stoi, moim zdaniem, na przeszkodzie penalizacji określonej przez prawodawcę Unii w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90. Penalizacja ta została wdrożona przez włoskiego ustawodawcę w art. 12 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 286/1998, który ustanawia również obowiązujący system kar.
99.
Wskazałem również, że art. 1 ust. 2 tej dyrektywy pozostawia każdemu państwu członkowskiemu określenie zakresu, w jakim osoba, która pomaga w nielegalnym wjeździe na terytorium państwa członkowskiego w celach humanitarnych, może podlegać wyłączeniu odpowiedzialności karnej lub może skorzystać z odstąpienia od wymierzenia mającej zastosowanie kary lub z jej obniżenia. Wskazałem również, że nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby państwa członkowskie przewidziały w swoich przepisach krajowych inne okoliczności, w których sprawca czynu mógłby skorzystać z takiego wyłączenia, odstąpienia od wymierzenia kary lub jej obniżenia, na przykład ze względu na wystąpienie stanu wyższej konieczności lub więzi rodzinne.
100.
Uważam, że w niniejszej sprawie Trybunał nie dysponuje wystarczającymi informacjami, aby dokonać oceny na podstawie zasady proporcjonalności, ponieważ akta sprawy przedłożone Trybunałowi nie pozwalają na poznanie przesłanek stosowania art. 12 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 286/1998 (
68
), dokładnego zakresu przewidzianych w przepisach włoskich przesłanek wyłączenia odpowiedzialności karnej, odstąpienia od wymierzenia kary lub jej obniżenia czy też zakresu swobodnej oceny, jakim dysponuje sąd krajowy w zakresie uznania okoliczności łagodzących lub indywidualizacji kary.
101.
Ograniczę się zatem do kilku uwag.
102.
Zasada proporcjonalności czynów zabronionych i kar, którą art. 3 dyrektywy 2002/90 jedynie odzwierciedla, ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Pragnę przypomnieć, że zasada ta wymaga, aby surowość nałożonych sankcji była adekwatna do wagi naruszeń, za które one grożą, w szczególności poprzez zapewnienie rzeczywiście odstraszającego skutku, bez wykraczania przy tym poza to, co jest niezbędne do realizacji uzasadnionych celów, którym ma służyć dane uregulowanie (
69
). Trybunał wymaga w tym kontekście, aby przy określaniu sankcji oraz ustalaniu ich wymiaru zostały uwzględnione indywidualne okoliczności danego przypadku (
70
).
103.
Zasada proporcjonalności wymaga zatem nie tylko od ustawodawcy krajowego przy transponowaniu danej regulacji karnej do jego porządku prawnego, lecz także od wszystkich uczestników postępowania karnego przy jego prowadzeniu, aby zorganizowali swoje czynności w zgodzie z tą zasadą, zapewniając w szczególności indywidualny wymiar kary (
71
). Trybunał zwraca zatem szczególną uwagę na możliwość zmiany przez sąd krajowy kwalifikacji karnej, która może być wskazana w akcie oskarżenia – co może prowadzić do zastosowania kary łagodniejszej – oraz możliwość dostosowania kary do wagi stwierdzonego naruszenia (
72
). W tym względzie prawo porównawcze pokazuje, że przynajmniej w prawie państw członkowskich wprowadzono system, który umożliwia sądowi zapewnienie takiej indywidualizacji, z jednej strony poprzez zróżnicowanie kar, które sąd może wymierzyć, a z drugiej strony poprzez umożliwienie, w zależności od szczególnych okoliczności towarzyszących popełnieniu przestępstwa, albo wyłączenia odpowiedzialności, poprzez wprowadzenie immunitetów, albo obniżenia kary lub odstąpienia od jej wymierzenia.
104.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem do sądu krajowego, który jako jedyny jest właściwy do oceny okoliczności faktycznych i wykładni prawa krajowego, należy ustalenie, czy w zawisłym przed nim sporze wymogi te zostały spełnione.
105.
Artykuł 12 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 286/1998 stanowi, że ułatwienie nielegalnego przekroczenia granicy jest przestępstwem, niezależnie od kwestii intencji osiągnięcia korzyści finansowej. Przepis ten przewiduje szczególnie surowy system kar pod względem długości określonej kary pozbawienia wolności, wysokości kary pieniężnej oraz połączenia tych dwóch rodzajów kar (
73
).
106.
Jeżeli chodzi, po pierwsze, o karę pozbawienia wolności, ustawodawca włoski przewiduje bowiem karę od dwóch do sześciu lat pozbawienia wolności. Pragnę zauważyć, że kara pozbawienia wolności jest karą, jaką prawodawca Unii przewiduje w szczególnym przypadku, gdy pomoc w nielegalnym wjeździe jest udzielana dla korzyści finansowej.
107.
Jeśli chodzi z kolei o grzywnę, włoski ustawodawca przewiduje orzeczenie stałej kwoty 15000 EUR od danej osoby. W tym względzie należy zauważyć, że kwota ta odpowiada również kwocie przewidzianej w art. 12 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 286/1998 w przypadku, gdy pomoc jest udzielana w kontekście przemytu migrantów zagrażającego życiu lub bezpieczeństwu przewożonych osób i z narażeniem ich na ryzyko nieludzkiego lub poniżającego traktowania.
108.
Wreszcie, jeżeli chodzi o możliwość łączenia różnego rodzaju sankcji karnych, takich jak kary pieniężne i kary pozbawienia wolności, na co zdaje się zezwalać art. 12 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 286/1998, z orzecznictwa Trybunału wynika, że takiemu łączeniu muszą towarzyszyć przepisy zapewniające, aby surowość wszystkich nałożonych kar odpowiadała wadze danego przestępstwa (
74
). Wymóg ten jest tym bardziej istotny, że karalność określona w art. 12 ust. 1 tego dekretu ustawodawczego jest szeroka i wydaje się pozwalać na ściganie zarówno osoby, która kieruje się prawdziwym zamiarem przestępczym, jak i osoby działającej z pobudek humanitarnych lub z konieczności.
109.
Należy zatem rozważyć margines swobody przysługujący organowi ścigania przy wszczęciu postępowania karnego przewidzianego w art. 12 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 286/1998 oraz, w stosownych przypadkach, sądowi krajowemu w celu dostosowania mającej zastosowanie sankcji karnej, w przypadku gdy sprawca przestępstwa działał w celu udzielenia pomocy humanitarnej lub gdy działania te wynikały ze stanu wyższej konieczności lub zostały popełnione ze względu na więzi rodzinne (
75
).
110.
W niniejszej sprawie jest oczywiste, że gdy postępowanie karne jest wszczynane wobec matki, która przyczyniła się do nielegalnego wjazdu na terytorium państwa dwóch członków swojej rodziny, a mianowicie córki i siostrzenicy, przy czym wszystkie trzy pochodzą z Republiki Konga, taka sytuacja rodzi pytanie o jej karalność i mającą do niej zastosowanie karę. Badanie porównawcze orzecznictwa przeprowadzone przez UNODC wskazuje, że sytuacja ta wymaga dokładnego zbadania okoliczności faktycznych towarzyszących popełnieniu tego naruszenia, a w szczególności osoby i motywacji jego sprawcy (
76
).
111.
Każdy system, który nie pozwala sądowi krajowemu na wyważenie wchodzących w grę interesów i na zróżnicowanie odpowiedzialności karnej osoby, co do której wykazano, że działała z pobudek humanitarnych lub z konieczności, wyłącznie w interesie swoich bliskich, w szczególności dzieci, oraz osoby, która kierowała się wyłącznie przestępczym zamiarem popełnienia czynu wyraźnie zakazanego przez prawo i czerpania z niego korzyści, narusza zasadę proporcjonalności. Tak więc choć jest prawdą, że w sprawie w postępowaniu głównym zainteresowana osoba działała z pełną znajomością stanu rzeczy, w sposób wyraźnie przemyślany i celowy, posługując się fałszywymi paszportami, zamiar ten nie może przesłaniać tego, że mógł to być czyn dokonany z desperacji i należy go odróżnić, z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji, której przeprowadzenie należy do sądu krajowego, od czynu popełnionego przez osobę, która działa w ramach siatki lub organizacji przestępczej lub która naraża życie zainteresowanych osób.
112.
W niniejszej sprawie sąd odsyłający twierdzi, że art. 12 ust. 2 dekretu ustawodawczego nr 286/1998, który przewiduje podstawę wyłączenia odpowiedzialności karnej w przypadku działań polegających na niesieniu pomocy ratunkowej lub humanitarnej dokonywanych we Włoszech na rzecz obywateli państw trzecich znajdujących się w trudnej sytuacji, „którzy w każdym razie przebywają na terytorium państwa”, z definicji nie ma zastosowania do przestępstwa ułatwiania nielegalnego wjazdu na terytorium kraju. Z drugiej strony rząd włoski twierdzi, że ze względu na odesłanie do art. 54 kodeksu karnego, który przewiduje wyłączenie odpowiedzialności w stanie wyższej konieczności, artykuł ten umożliwia nienakładanie sankcji karnych za zachowanie, którego karanie byłoby sprzeczne z zasadą proporcjonalności określoną w art. 52 ust. 1 Karty. Tym samym, jeżeli w wyniku procesu zostanie ustalone, że zainteresowana działała w celu uchronienia swojej córki i siostrzenicy przed poważną i nieodwracalną szkodą, możliwe byłoby wówczas stwierdzenie stanu wyższej konieczności i wyłączenie karalności w jej przypadku.
113.
W świetle tych rozważań do sądu odsyłającego będzie ostatecznie należało ustalenie, w świetle wszystkich okoliczności faktycznych towarzyszących popełnieniu naruszenia, a w szczególności osoby sprawcy i motywacji stojących za jego działaniami, czy istniały obiektywne okoliczności uzasadniające popełnienie tego naruszenia, które poza takim kontekstem podlegałoby karze, oraz, w stosownym przypadku, ustalenie, czy istnieją normy mogące zagwarantować wyłączenie odpowiedzialności karnej lub odstąpienie od wymierzenia kary przewidzianej w art. 12 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 286/1998 bądź jej obniżenie, tak aby kara ta była odpowiednia do wymogów porządku publicznego i odpowiadała temu, co jest bezwzględnie konieczne ze względu na wagę popełnionego przestępstwa.
114.
W świetle powyższego należy zatem moim zdaniem odpowiedzieć na drugie pytanie prejudycjalne, że zasada proporcjonalności czynów zabronionych i kar ustanowiona w art. 49 ust. 3 Karty stoi na przeszkodzie systemowi, który w przypadku wszczęcia postępowania karnego przeciwko matce będącej obywatelką państwa trzeciego, która umyślnie pomagała w bezprawnym wjeździe na terytorium państwa dwojga małoletnich dzieci należących do jej rodziny, posługując się fałszywymi dokumentami tożsamości, nie pozwala sądowi krajowemu na dokonanie wyważenia wchodzących w grę interesów i zróżnicowanie odpowiedzialności karnej osoby, co do której wykazano, że działała z pobudek humanitarnych lub z konieczności, wyłącznie w interesie małoletnich, oraz osoby, która kierowała się wyłącznie przestępczym zamiarem popełnienia czynu wyraźnie zabronionego przez ustawę w celu osiągnięcia korzyści finansowej.
115.
Do sądu krajowego należy przeprowadzenie konkretnej oceny proporcjonalności uregulowania krajowego, które przewiduje nałożenie na każdą osobę, która pomaga w nielegalnym wjeździe na terytorium kraju, kary pozbawienia wolności od dwóch do sześciu lat oraz kary pieniężnej w wysokości 15000 EUR, w szczególności w świetle możliwości zwolnienia z odpowiedzialności karnej osób, co do których wykazano, że działały bezinteresownie, z altruizmu, współczucia lub solidarności, ze względów humanitarnych lub z uwagi na więzi rodzinne, lub dostosowania odnoszącego się do nich systemu kar.
V. Wnioski
116.
W świetle wszystkich powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne zadane przez Tribunale di Bologna (sąd w Bolonii, Włochy) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
1)
Artykuł 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy Rady 2002/90/WE z dnia 28 listopada 2002 r. definiującej ułatwianie nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu
należy interpretować w ten sposób, że:
stanowi przestępstwo czyn polegający na umyślnym ułatwieniu przez matkę będącą obywatelką państwa trzeciego nielegalnego wjazdu na teren państwa członkowskiego dwojga należących do jej rodziny małoletnich dzieci pozostających pod jej opieką, córki i siostrzenicy, poprzez posłużenie się fałszywymi dokumentami tożsamości.
2)
Analiza pierwszego pytania prejudycjalnego nie ujawniła niczego, co mogłyby wpłynąć na ważność art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 w świetle zasady ustawowej określoności i proporcjonalności czynów zabronionych i kar ustanowionej w art. 49 ust. 1 i 3 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.
3)
Zasada proporcjonalności czynów zabronionych i kar ustanowiona w art. 49 ust. 3 Karty praw podstawowych stoi na przeszkodzie systemowi, który w przypadku wszczęcia postępowania karnego przeciwko matce będącej obywatelką państwa trzeciego, która umyślnie pomagała w bezprawnym wjeździe na terytorium państwa dwojga małoletnich dzieci należących do jej rodziny, posługując się fałszywymi dokumentami tożsamości, nie pozwala sądowi krajowemu na dokonanie wyważenia wchodzących w grę interesów i zróżnicowanie odpowiedzialności karnej osoby, co do której wykazano, że działała z pobudek humanitarnych lub z konieczności, wyłącznie w interesie małoletnich, oraz osoby, która kierowała się wyłącznie przestępczym zamiarem popełnienia czynu wyraźnie zabronionego przez ustawę w celu osiągnięcia korzyści finansowej.
Do sądu krajowego należy przeprowadzenie konkretnej oceny proporcjonalności uregulowania krajowego, które przewiduje nałożenie na każdą osobę, która pomaga w nielegalnym wjeździe na terytorium kraju, kary pozbawienia wolności od dwóch do sześciu lat oraz kary pieniężnej w wysokości 15000 EUR, w szczególności w świetle możliwości zwolnienia z odpowiedzialności karnej osób, co do których wykazano, że działały bezinteresownie, z altruizmu, współczucia lub solidarności, ze względów humanitarnych lub z uwagi na więzi rodzinne, lub dostosowania odnoszącego się do nich systemu kar.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
2
)	Dz.U. 2002, L 328, s. 17. W dniu 28 listopada 2023 r. Komisja przedstawiła projekt dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ustanowienia norm minimalnych dotyczących zapobiegania i przeciwdziałania ułatwianiu niedozwolonego wjazdu do Unii, tranzytu przez jej terytorium i pobytu na nim oraz zastępującej dyrektywę Rady 2002/90/WE i decyzję ramową Rady 2002/946/WSiSW [COM(2023) 755 final].
(
3
)	Biuro ONZ ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC), Women in Migrant Smuggling; A Case-law Analysis, 2019, s. 18. Z analizy tej wynika również, że o ile kobiety mogą być zaangażowane w sieci przemytu, o tyle najczęściej ułatwiają nielegalne przemieszczanie się osób, które znają osobiście i z którymi pozostają w bliskich stosunkach osobistych, nie oczekując w zamian żadnych korzyści finansowych lub materialnych (s. 22, akapity trzeci i czwarty).
(
4
)	Zwanej dalej „Kartą”.
(
5
)	Zobacz wyrok z 19 października 2023 r., G. ST. T. (Proporcjonalność kary w przypadku naruszenia znaku towarowego) (C‑655/21, EU:C:2023:791, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
6
)	Dz.U. 2002, L 328, s. 1.
(
7
)	Wspólne działanie z dnia 21 grudnia 1998 r. przyjęte przez Radę na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, w sprawie uznawania za przestępstwa karne uczestnictwa w organizacji przestępczej w państwach członkowskich Unii Europejskiej (Dz.U. 1998, L 351, s. 1).
(
8
)	Konwencja weszła w życie w dniu 22 kwietnia 1954 r. [Recueil des traités des Nations unies, vol. 189, s. 150, nr 2545 (1954)] i została uzupełniona Protokołem dotyczącym statusu uchodźców, sporządzonym w Nowym Jorku dnia 31 stycznia 1967 r., który wszedł w życie w dniu 4 października 1967 r.
(
9
)	Dodatek zwyczajny do GURI nr 191 z dnia 18 sierpnia 1998 r., zmieniony legge no 94 – Disposizioni in materia di sicurezza pubblica (ustawą nr 94 w sprawie przepisów w dziedzinie bezpieczeństwa publicznego) z dnia 15 lipca 2009 r. (dodatek zwyczajny do GURI nr 170 z dnia 24 lipca 2009 r.), zwany dalej „dekretem ustawodawczym nr 286/1998”.
(
10
)	„[M]ay decide not to impose sanctions” w angielskiej wersji językowej oraz „può decidere di non adottare sanzioni” we włoskiej wersji językowej.
(
11
)	Według Gérarda Cornu penalizacja jest środkiem polityki karnej, w ramach którego właściwy organ (co do zasady ustawodawca) ustanawia określone zachowanie jako czyn zabroniony, określając jego znamiona i właściwą karę (G. Cornu, Vocabulaire juridique, 15e éd., Paris, PUF, 2024).
(
12
)	Prawodawca Unii w rzeczywistości penalizuje pomoc w nielegalnej imigracji, gdy dotyczy ona wjazdu „na terytorium państwa członkowskiego”, jako że prawodawca ten wskazał wcześniej w motywie 2 dyrektywy 2002/90, że należy podjąć środki dla zwalczania nielegalnej imigracji w związku z nielegalnym przekraczaniem granicy „w ścisłym znaczeniu”.
(
13
)	Na przykład art. 225‑5 ust. 1 francuskiego kodeksu karnego definiuje przestępstwo stręczycielstwa między innymi jako „czyn każdej osoby, która w jakakolwiek sposób […] pomaga, wspiera lub chroni uprawianie prostytucji przez inną osobę”.
(
14
)	W nocie informacyjnej zatytułowanej „Lutter contre le trafic de migrants vers l’Union européenne, principaux instruments” z kwietnia 2016 r., dostępnej pod adresem internetowym: http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2016/581391/EPRS_BRI%282016 %29581391_FR.pdf, Parlament Europejski podkreśla, że „[p]rzemyt migrantów jest problemem złożonym, a modus operandi przemytników jest często bardzo elastyczny i zmienny. Dlatego ważne jest, aby zająć się tym zjawiskiem, przyjmując podejście całościowe” (s. 14). Zobacz również dokument roboczy służb Komisji z dnia 22 marca 2017 r. w sprawie oceny REFIT ram prawnych UE służących przeciwdziałaniu ułatwianiu nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu: pakiet środków dotyczących pośredników (dyrektywa 2002/90/WE oraz decyzja ramowa 2002/946/WSiSW) [SWD(2017) 117 final], dostępny pod adresem: https://www.europarl.europa.eu/RegData/docs_autres_institutions/commission_europeenne/swd/2017/0117/COM_SWD(2017)0117_EN.pdf.
(
15
)	Zobacz nota informacyjna Parlamentu Europejskiego cytowana w przypisie 14 niniejszej opinii (s. 9), a także: Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Migracji i Spraw Wewnętrznych, Étude sur le trafic illicite de migrants. Caractéristiques, réponses et coopération avec les pays tiers, synthèse générale, wrzesień 2015 (pkt 1.3.2).
(
16
)	W innych wersjach językowych dyrektywy 2002/90 termin „umyślnie” jest tłumaczony jako „intencjonalnie”, „rozmyślnie” lub „dobrowolnie”.
(
17
)	Zobacz dokument roboczy służb Komisji przywołany w przypisie 14 niniejszej opinii (s. 9).
(
18
)	Zobacz nota informacyjna Parlamentu Europejskiego przytoczona w przypisie 14 niniejszej opinii (s. 2, 6, 14).
(
19
)	Podkreślenie moje.
(
20
)	Zobacz decyzja Rady 2001/87/WE z dnia 8 grudnia 2000 r. w sprawie podpisania – w imieniu Wspólnoty Europejskiej – Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej i jej protokołów uzupełniających o zwalczaniu handlu ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, oraz przemycie migrantów drogą lądową, powietrzną i morską (Dz.U. 2001, L 30, s. 44); decyzja Rady 2006/616/WE z dnia 24 lipca 2006 r. w sprawie zawarcia w imieniu Wspólnoty Europejskiej Protokołu przeciwko przemytowi migrantów drogą lądową, morską i powietrzną, uzupełniającego Konwencję Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, dotyczącą tych postanowień protokołu, które są objęte zakresem zastosowania art. 179 i 181a Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (Dz.U. 2006, L 262, s. 24); oraz decyzja Rady 2006/617/WE z dnia 24 lipca 2006 r. sprawie zawarcia w imieniu Wspólnoty Europejskiej Protokołu przeciwko przemytowi migrantów drogą lądową, morską i powietrzną, uzupełniającego Konwencję Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, dotycząca tych postanowień protokołu, które są objęte zakresem zastosowania tytułu IV część III Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (Dz.U. 2006, L 262, s. 34).
(
21
)	Zobacz również motyw 5 dyrektywy 2002/90.
(
22
)	Artykuł 1 ust. 3 tej decyzji ramowej oraz motywy 2 dyrektywy 2002/90 i wspomnianej decyzji ramowej jasno i jednoznacznie odzwierciedlają genezę tego pakietu środków, który został przyjęty w następstwie makabrycznego odkrycia w Dover (Zjednoczone Królestwo) w czerwcu 2000 r. ciał 58 obywateli Chin, potencjalnych nielegalnych imigrantów, znajdujących się w zaplombowanym kontenerze w samochodzie ciężarowym zarejestrowanym w Niderlandach, kiedy to państwa członkowskie zwróciły się do Republiki Francuskiej, sprawującej wówczas prezydencję w Unii, o zaproponowanie środków mających na celu zwalczanie tych przestępstw i przeciwdziałanie szybkiemu rozwojowi sieci nielegalnej imigracji w Unii.
(
23
)	C‑83/12 PPU, EU:C:2012:202.
(
24
)	Wyrok z dnia 10 kwietnia 2012 r., Vo (C‑83/12 PPU, EU:C:2012:202, pkt 44, 45). Podkreślenie moje.
(
25
)	Inicjatywa Republiki Francuskiej mająca na celu przyjęcie dyrektywy Rady definiującej ułatwianie nielegalnego wjazdu, przemieszczania się i pobytu (Dz.U. 2000, C 253, s. 1).
(
26
)	Zobacz nota wyjaśniająca 10711/00 z dnia 28 lipca 2000 r. dotycząca tego projektu. Artykuł 4 tego wniosku stanowił, co następuje „Każde państwo członkowskie może wyłączyć karalność przestępstw, o których mowa w art. 1 i 2, w przypadku osób mających następujące powiązania z cudzoziemcem, który skorzystał z danej pomocy: […] ich wstępni, zstępni, bracia i siostry oraz ich małżonkowie, […] ich małżonek lub osoba, o której wiadomo, że pozostaje z nią we wspólnym pożyciu małżeńskim”.
(
27
)	Konwencja z dnia 14 czerwca 1985 r. między rządami państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach, podpisana w Schengen w dniu 19 czerwca 1990 r., która weszła w życie w dniu 26 marca 1995 r. (Dz.U. 2000, L 239, s. 19), zmieniona rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 265/2010 z dnia 25 marca 2010 r. (Dz.U. 2010, L 85, s. 1) oraz rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 610/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. (Dz.U. 2013, L 182, s. 1).
(
28
)	Zobacz sprawozdanie końcowe A5‑0315/2000 Parlamentu Europejskiego z dnia 25 października 2000 r. w sprawie inicjatywy Republiki Francuskiej mającej na celu przyjęcie dyrektywy Rady definiującej ułatwianie nielegalnego wjazdu, przemieszczania się i pobytu (poprawka 8 dotycząca art. 1 tej inicjatywy).
(
29
)	Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 4 maja 2023 r., Agenția Națională de Integritate (C‑40/21, EU:C:2023:367, pkt 33, 34 i przytoczone tam orzecznictwo). W wyroku z dnia 6 października 2021 r., ECOTEX BULGARIA (C‑544/19, EU:C:2021:803, pkt 97 i przytoczone tam orzecznictwo), Trybunał podkreślił, że „surowość sankcji powinna odpowiadać wadze danego naruszenia, bowiem taki wymóg wynika nie tylko z art. 52 ust. 1 Karty, lecz także z zasady proporcjonalności kar ustanowionej w jej art. 49 ust. 3”.
(
30
)	Zobacz w szczególności F. Galli, A. Weyembergh, Approximation of substantive criminal law in the EU – The way forward, Bruxelles, Éditions de l’Université de Bruxelles 2013; I K. Zoumpoulakis, The unresolved tension between the approximation of criminal norms in the EU and the question of national discretion: what is the role of minimum rules in EU criminal law?, Boom Strafblad, vol. 6, Amsterdam, Boom uitgevers, s. 315–318.
(
31
)	Zobacz podobnie pkt 1 komunikatu Komisji zatytułowanego „Wytyczne Komisji w sprawie wdrożenia przepisów UE dotyczących definiowania procederu ułatwiania bezprawnego wjazdu, tranzytu i pobytu oraz zapobiegania temu procederowi” (Dz.U. 2020, C 323, s. 1). W literaturze zob. w szczególności A. Weyembergh, Le rapprochement des incriminations et des sanctions pénales, introduction, Revue internationale de droit pénal, vol. 77, nr 1 i 2, Toulouse, Éres 2006, s. 185–192. Zdaniem tej autorki „[p]oza deficytem demokratycznym, na który cierpią dotkliwie działania w postaci zbliżania ustawodawstw, są one również dotknięte brakiem spójności i tendencją do punktowego reagowania na wydarzenia. Wyraźnie kierują się one także w stronę represji, o czym świadczy posługiwanie się rozszerzonymi definicjami wcześniej istniejących przestępstw, czego przykładem jest definicja ułatwiania nielegalnego wjazdu […]. Definicje tego rodzaju lub koncepcje skoncentrowane na skuteczności zwalczania danych form przestępczości niosą ze sobą ryzyko nadużyć i pomijają inne kwestie związane z wymiarem sprawiedliwości w sprawach karnych, w szczególności wymogi dotyczące materialnego aspektu zasady ustawowej określoności, zasady, która zyskała przecież status prawa podstawowego” (s. 192).
(
32
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 5 grudnia 2017 r., M.A.S. i M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, pkt 51–56 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
33
)	Podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”). Zobacz w tym względzie wyroki ETPC: z dnia 15 listopada 1996 r., Cantoni przeciwko Francji (CE:ECHR:1996:1115JUD001786291, § 29); z dnia 7 lutego 2002 r., E.K. przeciwko Turcji (CE:ECHR:2002:0207JUD002849695, § 51); z dnia 29 marca 2006 r., Achour przeciwko Francji (CE:ECHR:2006:0329JUD006733501, § 41); z dnia 20 września 2011 r., OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos przeciwko Rosji (CE:ECHR:2011:0920JUD001490204, §§ 567–570).
(
34
)	Zobacz wyroki: z dnia 3 maja 2007 r., Advocaten voor de Wereld (C‑303/05, EU:C:2007:261, pkt 49, 50 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 5 maja 2022 r., BV (C‑570/20, EU:C:2022:348, pkt 38); a także z dnia 19 października 2023 r., G. ST. T. (Proporcjonalność kary w przypadku naruszenia znaku towarowego) (C‑655/21, EU:C:2023:791, pkt 49 i nast. oraz przytoczone tam orzecznictwo).
(
35
)	Zobacz C. Peristeridou, Chapter VI – Fragments of the Legality Principle in European Criminal Law, w: The Principle of Legality in European Criminal Law, Cambridge, Intersentia 2015, s. 177–220, w szczególności s. 182, 199.
(
36
)	Zobacz C. Peristeridou, op.cit., s. 199.
(
37
)	Zobacz w szczególności M. Kaiafa-Gbandi, Approximation of substantive criminal law provisions in the EU and fundamental principles of criminal law, w: F. Galli, A. Weyembergh, op.cit., w szczególności s. 103, a także C. Peristeridou, op.cit., s. 199.
(
38
)	C‑308/06, EU:C:2008:312.
(
39
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie zanieczyszczenia pochodzącego ze statków oraz wprowadzenia sankcji w przypadku naruszenia prawa (Dz.U. 2005, L 255, s. 11; sprostowania: Dz.U. 2006, L 33, s. 87; Dz.U. 2006, L 105, s. 66).
(
40
)	Wyrok z dnia 3 czerwca 2008 r., Intertanko i in. (C‑308/06, EU:C:2008:312, pkt 73).
(
41
)	Wyrok z dnia 3 czerwca 2008 r., Intertanko i in. (C‑308/06, EU:C:2008:312, pkt 74).
(
42
)	Zobacz wyrok z 3 czerwca 2008 r., Intertanko i in. (C‑308/06, EU:C:2008:312, pkt 78).
(
43
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Vaditrans (C‑102/16, EU:C:2017:1012, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
44
)	Zobacz K. Zoumpoulakis, Approximation of criminal sanctions in the European Union: A wild goose chase? New Journal of European Criminal Law, Vol. 13, nr 3, Mortsel, Intersentia 2022, s. 333–345.
(
45
)	Zobacz podobnie C. Peristeridou, The principle of Lex certa in national law and European perspectives, w: A.H. Klip, Substantive Criminal Law of the European Union, Antwerp, Makulu 2011, s. 69–95, w szczególności s. 91; I. Wieczorek, EU constitutional limits to the europeanization of punishment: A case study on offenders’ rehabilitation, Maastricht Journal of European and Comparative Law, London, Sage Publications 2018, nr 6, s. 655–671, w szczególności s. 659, 660.
(
46
)	Zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2024 r., Procura della Repubblica presso il Tribunale di Bolzano (C‑178/22, EU:C:2024:371, pkt 45).
(
47
)	Zobacz A. Weyembergh, Le rapprochement des incriminations et des sanctions pénales, introduction, op.cit., według którego zbliżenie jest wyższą formą integracji prawnej niż koordynacja i współpraca, w ramach których przepisy krajowe pozostają takie same, ale mniej zaawansowaną niż ujednolicenie, która polega na zastąpieniu nową normą prawa karnego wcześniej istniejących przepisów krajowych, co można by uznać za przeniesienie kompetencji (p. 186).
(
48
)	Zobacz wyrok ETPC z dnia 15 listopada 1996 r., Cantoni przeciwko Francji (CE:ECHR:1996:1115JUD001786291, §§ 31, 32), odnoszący się do definicji prawnej pojęcia „produktu leczniczego” zawartej w art. L. 511 obowiązującego wówczas francuskiego kodeksu zdrowia publicznego.
(
49
)	D. Rebut, Le principe de la légalité des délits et des peines, Libertés et droits fondamentaux, Paris, Dalloz 2005, s. 595–610, w szczególności pkt 753.
(
50
)	Tytułem przykładu zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2024 r., Procura della Repubblica presso il Tribunale di Bolzano (C‑178/22, EU:C:2024:371, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
51
)	Zobacz wyrok z dnia 3 czerwca 2008 r., Intertanko i in. (C‑308/06, EU:C:2008:312, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
52
)	Zobacz wyroki: z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 167 i przytoczone tam orzecznictwo); a także z dnia 5 maja 2022 r., BV (C‑570/20, EU:C:2022:348, pkt 41).
(
53
)	C‑178/22, EU:C:2024:371.
(
54
)	Zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2024 r., Procura della Repubblica presso il Tribunale di Bolzano (C‑178/22, EU:C:2024:371, pkt 45).
(
55
)	Zobacz wyrok z dnia 6 października 2021 r., ECOTEX BULGARIA (C‑544/19, EU:C:2021:803, pkt 98 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
56
)	Zobacz wyrok z dnia 26 stycznia 2021 r., Hessischer Rundfunk (C‑422/19 i C‑423/19, EU:C:2021:63, pkt 70).
(
57
)	Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 2 marca 2023 r., PrivatBank i in. (C‑78/21, EU:C:2023:137, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo); a także z dnia 29 lipca 2024 r., BP France (C‑624/22, EU:C:2024:640, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
58
)	Odróżnia to art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 od art. 117 kanadyjskiej ustawy o imigracji i ochronie uchodźców, który został uznany za nieważny przez sąd najwyższy Kanady w wyroku z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie R. przeciwko Appulonappa. Chociaż bowiem celem tej ustawy było zwalczanie handlu ludźmi związanego z międzynarodową przestępczością zorganizowaną, sąd ten orzekł, że uznanie za przestępstwo podżegania, pomocy lub zachęcania do nielegalnego wjazdu obywateli państw trzecich, nawet jeśli czyn ten został popełniony w celu wzajemnej pomocy, pomocy członkowi rodziny lub ze względów humanitarnych, narusza zasadę proporcjonalności (pkt 70, 72–74, 77, 84).
(
59
)	Przepis ten należy, moim zdaniem, przyrównać do przepisów, które w krajowych kodeksach karnych definiują przestępstwa w sposób ogólny przed określeniem ich zakresu, zasad pociągnięcia do odpowiedzialności, okoliczności łagodzących lub obciążających, okoliczności wyłączających bezprawność czynu i kar (na przykład art. 221‑1 francuskiego kodeksu karnego, który uznaje za przestępstwo „umyślne spowodowanie śmierci innej osoby”, lub art. 311‑1 tego kodeksu, który uznaje za przestępstwo „pozbawienie mienia innej osoby w sposób stanowiący oszustwo”).
(
60
)	W szczególności państwa członkowskie są zobowiązane do niepodejmowania działań, które utrudniałyby wjazd na ich terytorium osobom ubiegającym się o ochronę międzynarodową (zob. art. 6 decyzji ramowej 2002/946). W wyroku z dnia 16 listopada 2021 r., Komisja/Węgry (Karalność pomocy udzielanej osobom ubiegającym się o azyl) (C‑821/19, EU:C:2021:930, pkt 136 i przytoczone tam orzecznictwo), Trybunał przypomniał, że każdy obywatel państwa trzeciego lub bezpaństwowiec ma prawo wystąpienia z wnioskiem o udzielenie ochrony międzynarodowej na terytorium państwa członkowskiego, w tym na jego granicach lub w strefach tranzytowych, nawet jeżeli przebywa na tym terytorium nielegalnie. Prawo to należy mu przyznać bez względu na szanse powodzenia takiego wniosku.
(
61
)	Zobacz sprawozdanie Komitetu Mieszanego Artykułu 36 z dnia 3 i 4 maja 2001 r. dla Komitetu Mieszanego na szczeblu Ambasadorów (dokument 8632/01), s. 3.
(
62
)	Zobacz również raport Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) z 2014 r. „Criminalisation of migrants in an irregular situation and of persons engaging with them”, w szczególności s. 16: „Należy rozważyć praktyczne wytyczne mające pomóc państwom członkowskim we wdrażaniu dyrektywy z poszanowaniem praw podstawowych. Wytyczne te powinny wyraźnie zwalniać z sankcji pomoc humanitarną przy wjeździe (ratowanie na morzu i pomoc uchodźcom w dotarciu do bezpiecznego miejsca) oraz pomoc humanitarną o charakterze niezarobkowym (np. żywność, schronienie, opieka medyczna, porady prawne) dla migrantów o nieuregulowanym statusie” (tłumaczenie nieoficjalne).
(
63
)	Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem państwa członkowskie powinny wykonywać swoje kompetencje z poszanowaniem prawa Unii i jego ogólnych zasad oraz, jak wynika z art. 3 dyrektywy 2002/90, z poszanowaniem zasady proporcjonalności [zob. wyrok z dnia 6 października 2021 r., ECOTEX BULGARIA (C‑544/19, EU:C:2021:803, pkt 84 i przytoczone tam orzecznictwo)].
(
64
)	Zobacz w odniesieniu do art. 20 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/67/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie egzekwowania dyrektywy 96/71/WE dotyczącej delegowania pracowników w ramach świadczenia usług, zmieniającej rozporządzenie (UE) nr 1024/2012 w sprawie współpracy administracyjnej za pośrednictwem systemu wymiany informacji na rynku wewnętrznym („rozporządzenie w sprawie IMI”) (Dz.U. 2014, L 159, s. 11) wyrok z dnia 8 marca 2022 r., Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Skutek bezpośredni) (C‑205/20, EU:C:2022:168, pkt 16–32).
(
65
)	Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, nawet jeśli dyrektywa pozostawia państwom członkowskim pewien zakres uznania przy ustalaniu sposobów jej wykonania, można uznać, że przepis tej dyrektywy ma charakter bezwarunkowy i precyzyjny, jeżeli nakłada on na państwa członkowskie w jednoznaczny sposób wyraźny obowiązek osiągnięcia określonego rezultatu, który nie jest obwarowany żadnym warunkiem co do stosowania wyrażonej w nim zasady [zob. wyrok z dnia 8 marca 2022 r., Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Skutek bezpośredni) (C‑205/20, EU:C:2022:168, pkt 19)].
(
66
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 8 marca 2022 r., Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Skutek bezpośredni) (C‑205/20, EU:C:2022:168, pkt 23, 24).
(
67
)	Zdaniem Trybunału wykładnia, zgodnie z którą konieczność transpozycji wymogu proporcjonalności kar przewidzianego w rozpatrywanej dyrektywie mogłaby pozbawić go bezwarunkowego charakteru, prowadziłaby do uniemożliwienia zainteresowanym jednostkom powoływania się w stosownym przypadku na zakaz ustanawiania nieproporcjonalnych kar nałożony tym wymogiem. Wykluczenie co do zasady możliwości powoływania się na taki zakaz przez zainteresowane osoby byłoby zaś niezgodne z wiążącym charakterem, jaki przyznaje dyrektywie art. 288 TFUE [zob. wyrok z dnia 8 marca 2022 r.Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Skutek bezpośredni) (C‑205/20, EU:C:2022:168, pkt 25, 26)].
(
68
)	Zgodnie z orzecznictwem Trybunału państwo członkowskie stosuje prawo Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty, jeżeli wypełnia ustanowiony w przepisie prawa Unii obowiązek ustanowienia skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji wobec osób odpowiedzialnych za naruszenia, o których mowa w tym przepisie [zob. wyrok z dnia 19 października 2023 r., G. ST. T. (Proporcjonalność kary w przypadku naruszenia znaku towarowego) (C‑655/21, EU:C:2023:791, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo)].
(
69
)	Zobacz wyrok z 19 października 2023 r.G. ST. T. (Proporcjonalność kary w przypadku naruszenia znaku towarowego) (C‑655/21, EU:C:2023:791, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
70
)	Zobacz wyrok z dnia 4 października 2018 r., Link Logistik N&N (C‑384/17, EU:C:2018:810, pkt 45).
(
71
)	Zobacz W. De Bondt, The Missing Link between „Necessity” and „Approximation of Criminal Sanctions” in the EU, European Criminal Law Review, nr 4, Munich, Beck 2014, s. 147–168.
(
72
)	Zobacz wyrok z 19 października 2023 r.G. ST. T. (Proporcjonalność kary w przypadku naruszenia znaku towarowego) (C‑655/21, EU:C:2023:791, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
73
)	Pragnę przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału, jeżeli państwo członkowskie wykracza poza przysługujący mu zakres uznania, przyjmując przepisy krajowe przewidujące nieproporcjonalne sankcje w przypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych na podstawie dyrektywy, zainteresowana osoba powinna mieć możliwość powołania się bezpośrednio na wymóg proporcjonalności kar, o którym mowa w tej dyrektywie, w odniesieniu do takich przepisów [zob. wyrok z dnia 8 marca 2022 r., Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Skutek bezpośredni) (C‑205/20, EU:C:2022:168, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo)].
(
74
)	Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 20 marca 2018 r., Menci (C‑524/15, EU:C:2018:197, pkt 55); z dnia 5 maja 2022 r., BV (C‑570/20, EU:C:2022:348, pkt 50).
(
75
)	Zobacz wyrok z dnia 20 marca 2018 r., Menci (C‑524/15, EU:C:2018:197, pkt 58).
(
76
)	W przypadku ustalenia, że pomoc została udzielona wyłącznie w interesie bliskich, a w szczególności dzieci, niektóre państwa przyjmują, że jest to ze swej natury czyn humanitarny, wymagający wyłączenia jego karalności, podczas gdy dla innych istnienie więzi rodzinnych nie stanowi przeszkody w uznaniu winy matki (zobacz analiza UNODC przywołana w przypisie 3 do niniejszej opinii, s. 19).