62024CC0338
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LAILA MEDINA
της 19ης Ιουνίου 2025 (
1
)
Υπόθεση C‑338/24 [LF] (
i
)
LF
κατά
Sanofi Pasteur SA
[αίτηση του Cour d’appel de Rouen (εφετείου της Rouen, Γαλλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία 85/374/ΕΟΚ – Προστασία των καταναλωτών – Ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων – Άρθρο 13 – Σχέση με το γενικό καθεστώς ευθύνης λόγω πταίσματος – Παράβαση του καθήκοντος επαγρύπνησης του παραγωγού ως προς τους κινδύνους που ενέχει το προϊόν – Άρθρο 11 – Δεκαετής αποσβεστική προθεσμία – Παρέλευση αποσβεστικής προθεσμίας – Σύνθετη και εξελισσόμενη ιατρική πάθηση – Δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο – Άρθρο 10 – Τριετής παραγραφή – Χρονικό σημείο έναρξης της παραγραφής – Προσδιορισμός της ημερομηνίας σταθεροποίησης της ζημίας»
I. Εισαγωγή
1.
Έχουν παρέλθει σαράντα έτη από τότε που η οδηγία 85/374/ΕΟΚ (
2
) θέσπισε σύστημα αντικειμενικής ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων. Η οδηγία αυτή αποτελεί μία από τις παλαιότερες και πιθανώς μακροβιότερες (
3
) απόπειρες εναρμόνισης στον τομέα του ευρωπαϊκού ιδιωτικού δικαίου και, ειδικότερα, της αδικοπρακτικής ευθύνης (
4
). Ο τομέας στον οποίο παρενέβη η οδηγία αυτή βρίσκεται στην «καρδιά του ενοχικού δικαίου» (
5
). Ο ευαίσθητος χαρακτήρας αυτής της παρέμβασης επιτείνεται από το γεγονός ότι η οδηγία 85/374 επιδιώκει την πλήρη εναρμόνιση για τα θέματα που ρυθμίζει (
6
), με συνέπεια τον περιορισμό του περιθωρίου εκτιμήσεως που καταλείπεται στα κράτη μέλη. Δεν προκαλεί, συνεπώς, έκπληξη το γεγονός ότι μεγάλο μέρος των ζητημάτων που απασχόλησαν το Δικαστήριο σχετικά με την εν λόγω οδηγία διερευνά αυτό που εύστοχα χαρακτηρίστηκε ως «λανθάνουσες ατέλειες της ευρωπαϊκής εναρμόνισης» (
7
).
2.
Η οδηγία 85/374 επιδιώκει να επιτύχει μια σύνθετη ισορροπία μεταξύ των διαφόρων εμπλεκομένων συμφερόντων: των συμφερόντων των καταναλωτών και των παραγωγών, της τεχνολογικής προόδου και της ασφάλειας των προϊόντων. Μολονότι σκοπός της είναι η ολοκλήρωση της αγοράς, εντούτοις έχει σημαντικές συνέπειες για τον άνθρωπο, όταν οι καταναλωτές έχουν υποστεί σωματική βλάβη που αποδίδεται σε ελαττωματικό προϊόν. Η υπό κρίση υπόθεση αφορά, ειδικότερα, την εξαιρετική κατάσταση ζημιωθέντων προσώπων που πάσχουν από εξελισσόμενη ασθένεια αποδιδόμενη σε εμβολιασμό. Το Δικαστήριο καλείται να εκτιμήσει, όσον αφορά τα πρόσωπα αυτά, εάν η εφαρμογή της δεκαετούς αποσβεστικής προθεσμίας για την άσκηση αγωγής αποζημίωσης, την οποία θεσπίζει η εν λόγω οδηγία, είναι συμβατή με το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
II. Νομικό πλαίσιο
3.
Το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374 ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη θα λάβουν νομοθετικά μέτρα, ώστε η αγωγή περί επανόρθωσης της ζημίας, βάσει της παρούσας οδηγίας, να παραγράφεται μετά πάροδο τριών ετών, από την ημέρα που ο ενάγων διαπίστωσε ή όφειλε να είχε διαπιστώσει τη ζημία, το ελάττωμα και την ταυτότητα του παραγωγού.»
4.
Κατά το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374:
«Τα κράτη μέλη θα λάβουν νομοθετικά μέτρα, ώστε τα δικαιώματα που η οδηγία αυτή παρέχει στον ζημιωθέντα να παραγράφονται μετά πάροδο δέκα ετών, από την ημερομηνία κατά την οποία ο παραγωγός έθεσε σε κυκλοφορία το συγκεκριμένο προϊόν που προξένησε τη ζημία, εκτός εάν, στο μεταξύ, ο ζημιωθείς στράφηκε δικαστικά κατά του παραγωγού.»
III. Ιστορικό της κύριας δίκης και προδικαστικά ερωτήματα
5.
Στις 20 Μαρτίου 2003 η LF εμβολιάστηκε κατά της διφθερίτιδας, του τετάνου και της πολιομυελίτιδας, με το εμβόλιο Revaxis που παρασκευάστηκε από το εργαστήριο Sanofi Pasteur.
6.
Η LF δήλωσε ότι από το 2004 εμφάνισε διάφορα συμπτώματα, λοιμώξεις και πόνους (που επηρέασαν το πεπτικό της σύστημα, τον λαιμό, τον ώμο, τους βραχίονες, τα χέρια και τον αυχένα της, ενώ της προκάλεσαν ουρολοιμώξεις, οσφυαλγία και τριχόπτωση) και έλαβε επανειλημμένως αναρρωτικές άδειες από τον Δεκέμβριο του 2005.
7.
Υποβλήθηκε σε διάφορες ιατρικές εξετάσεις, συμπεριλαμβανομένης βιοψίας μυών του αριστερού δελτοειδούς στις 31 Μαρτίου 2008, που αποκάλυψε μακροφαγική μυοφασκίτιδα, η οποία υποδηλώνει την υπολειμματική παρουσία υδροξειδίου του αργιλίου, ενός ανοσοενισχυτικού που χρησιμοποιείται σε ορισμένα εμβόλια. Η LF νοσηλεύτηκε από τις 2 έως τις 5 Απριλίου 2013 για αυτή τη μακροφαγική μυοφασκίτιδα.
8.
Στις 2 Ιουνίου 2015 η LF προσέφυγε στην Commission de Conciliation et d’Indemnisation des Accidents Médicaux (επιτροπή συμβιβασμού και αποζημιώσεων για ιατρικά ατυχήματα, στο εξής: CCI), η οποία διέταξε τη διενέργεια πραγματογνωμοσύνης.
9.
Η έκθεση πραγματογνωμοσύνης κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η πάθηση της LF είχε σταθεροποιηθεί στις 20 Σεπτεμβρίου 2016 και ότι δεν μπορούσε να συναχθεί ότι ο εμβολιασμός με το εμβόλιο Revaxis είχε προκαλέσει την πάθηση της LF. Η CCI απέρριψε το αίτημά της στις 11 Ιανουαρίου 2017.
10.
Στις 17 και 23 Ιουνίου 2020 η LF άσκησε αγωγή σε βάρος τριών διαφορετικών εναγομένων, συμπεριλαμβανομένης της Sanofi Pasteur, ενώπιον του Tribunal Judiciaire d’Alençon (πρωτοδικείου της Alençon, Γαλλία), με αίτημα την αποζημίωση για τις βλάβες που υπέστη λόγω του εμβολιασμού της. Στήριξε τις αξιώσεις της τόσο στην ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων όσο και στην ευθύνη λόγω πταίσματος.
11.
Με διάταξη της 10ης Ιουνίου 2021, ο εισηγητής δικαστής του Tribunal Judiciaire d’Alençon (πρωτοδικείου της Alençon, Γαλλία) κήρυξε τις αξιώσεις της LF κατά της Sanofi Pasteur παραγεγραμμένες και απέρριψε την αγωγή της.
12.
Στις 30 Ιουνίου 2021 η LF άσκησε έφεση κατά της διάταξης αυτής. Με απόφαση της 31ης Μαΐου 2022, το Cour d’appel de Caen (εφετείο της Caen, Γαλλία) επικύρωσε κατά το μεγαλύτερο μέρος την προσβληθείσα διάταξη και έκρινε απαράδεκτες τις αξιώσεις της LF που στηρίζονταν στην ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων και στην ευθύνη λόγω πταίσματος.
13.
Με απόφαση της 5ης Ιουλίου 2023, το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Γαλλία) αναίρεσε, κατ’ ουσίαν, την απόφαση του cour d’appel de Caen (εφετείου της Caen) και παρέπεμψε την υπόθεση στο cour d’appel de Rouen (εφετείο της Rouen), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.
14.
Το Cour de Cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι το άρθρο 1245-16 του αστικού κώδικα (το οποίο μετέφερε στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 10 της οδηγίας 85/374) έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση βλάβης της υγείας, ως ημερομηνία κατά την οποία ο ενάγων διαπιστώνει τη ζημία νοείται η ημερομηνία σταθεροποίησής της. Μόνον κατά την ημερομηνία αυτή ο ενάγων έχει τη δυνατότητα να εκτιμήσει την έκταση της ζημίας του. Σε περίπτωση εξελισσόμενης πάθησης, για την οποία είναι αδύνατος ο προσδιορισμός ημερομηνίας σταθεροποίησης, δεν μπορεί να αρχίσει να τρέχει η τριετής προθεσμία παραγραφής που θέτει η εν λόγω διάταξη.
15.
Στις 18 Σεπτεμβρίου 2023 η LF προσέφυγε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
16.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η υπό κρίση υπόθεση εγείρει διάφορα ζητήματα ερμηνείας της οδηγίας 85/374. Το πρώτο ζήτημα αφορά τη σχέση μεταξύ του καθεστώτος ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων και του καθεστώτος ευθύνης λόγω πταίσματος. Ειδικότερα, αφορά το κατά πόσον ο ενάγων δικαιούται να ασκήσει αγωγή επικαλούμενος ευθύνη λόγω πταίσματος για έναν από τους ακόλουθους λόγους: διότι ο παραγωγός διατήρησε το ελαττωματικό προϊόν σε κυκλοφορία, διότι ο παραγωγός παρέβη το καθήκον επαγρύπνησης ως προς τους κινδύνους που ενέχει το προϊόν ή, γενικώς, για την έλλειψη ασφάλειας του προϊόντος.
17.
Δεύτερον, όσον αφορά το καθεστώς της ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν η δεκαετής αποσβεστική προθεσμία για την άσκηση αγωγής, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 11 της οδηγίας 85/374, θίγει το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο, σε περίπτωση κατά την οποία ο ζημιωθείς πάσχει από εξελισσόμενη ιατρική πάθηση.
18.
Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο εγείρει ζήτημα ερμηνείας σε σχέση με την τριετή προθεσμία παραγραφής της αγωγής, την οποία προβλέπει το άρθρο 10 της οδηγίας 85/374. Ειδικότερα, ζητεί να διευκρινιστεί εάν, σε περίπτωση σύνθετης και εξελισσόμενης ιατρικής πάθησης, όπως αυτή της LF, η εν λόγω προθεσμία παραγραφής αρχίζει να τρέχει από την ημερομηνία σταθεροποίησης της πάθησης.
19.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το cour d’appel de Rouen (εφετείο της Rouen, Γαλλία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 13 της οδηγίας [85/374], όπως ερμηνεύεται με την απόφαση της 25ης Απριλίου 2002 [González Sánchez, C‑183/00, EU:C:2002:255 (στο εξής: απόφαση González Sánchez)], κατά την οποία ο ζημιωθείς μπορεί να επικαλεστεί άλλα καθεστώτα συμβατικής ή εξωσυμβατικής ευθύνης στηριζόμενα σε διαφορετικές βάσεις από εκείνη που θεσπίζει η οδηγία, την έννοια ότι ο ζημιωθείς από ελαττωματικό προϊόν δύναται να ζητήσει αποζημίωση από τον παραγωγό του προϊόντος βάσει του γενικού καθεστώτος ευθύνης λόγω πταίσματος επικαλούμενος, μεταξύ άλλων, τη διατήρηση σε κυκλοφορία του προϊόντος, την παράβαση του καθήκοντος επαγρύπνησης του παραγωγού ως προς τους κινδύνους που ενέχει το προϊόν ή, γενικώς, την έλλειψη ασφάλειας του προϊόντος;
2)
Αντιβαίνει στις διατάξεις του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374, κατά το οποίο τα δικαιώματα που παρέχονται στον ζημιωθέντα δυνάμει της οδηγίας αυτής αποσβέννυνται μετά την πάροδο δέκα ετών από την ημερομηνία θέσεως σε κυκλοφορία του ζημιογόνου προϊόντος, καθόσον στερεί από τον ζημιωθέντα, ο οποίος υφίσταται εξελισσόμενη ζημία προκληθείσα από ελαττωματικό προϊόν, το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο;
3)
Μπορεί το άρθρο 10 της οδηγίας 85/374, το οποίο ορίζει ως χρονικό σημείο έναρξης της τριετούς προθεσμίας παραγραφής “την ημέρα που ο ενάγων διαπίστωσε ή όφειλε να είχε διαπιστώσει τη ζημία”, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η προθεσμία δύναται να αρχίσει να τρέχει μόνον από την ημέρα κατά την οποία καθίσταται γνωστό το σύνολο της ζημίας, ιδίως με τον καθορισμό ημερομηνίας σταθεροποίησης που ορίζεται ως το χρονικό σημείο από το οποίο η κατάσταση του ζημιωθέντος που έχει υποστεί βλάβη της υγείας δεν εξελίσσεται πλέον –όπερ σημαίνει ότι η προθεσμία παραγραφής δεν αρχίζει να τρέχει σε περίπτωση εξελισσόμενης πάθησης–, και όχι από την ημέρα κατά την οποία εμφανίστηκε με βεβαιότητα η ζημία σε σχέση με το ελαττωματικό προϊόν χωρίς να έχει σημασία η μεταγενέστερη εξέλιξή της;»
20.
Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η LF, η Sanofi Pasteur, η Γαλλική, η Γερμανική και η Ολλανδική Κυβέρνηση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι εν λόγω διάδικοι και λοιποί μετέχοντες στη διαδικασία παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 27ης Μαρτίου 2025 και απάντησαν στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο προς προφορική απάντηση.
IV. Ανάλυση
Α.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
21.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 13 της οδηγίας 85/374, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της απόφασης González Sánchez, έχει την έννοια ότι ο ζημιωθείς από ελαττωματικό προϊόν μπορεί να ζητήσει από τον παραγωγό την αποκατάσταση της ζημίας του βάσει γενικού καθεστώτος ευθύνης λόγω πταίσματος, επικαλούμενος, ιδίως, το γεγονός ότι το προϊόν παρέμεινε σε κυκλοφορία, την παράβαση του καθήκοντος επαγρύπνησης του παραγωγού ως προς τους κινδύνους που ενέχει το προϊόν ή, γενικώς, την έλλειψη ασφάλειας του προϊόντος.
22.
Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει το ερώτημα αυτό προκειμένου να προσδιοριστεί εάν η LF, ενάγουσα της κύριας δίκης, η οποία ισχυρίζεται ότι υπέστη βλάβη από εμβόλιο που διέθεσε στην αγορά η Sanofi Pasteur, δικαιούται να ασκήσει κατά της Sanofi Pasteur αγωγή βασιζόμενη στην ευθύνη λόγω πταίσματος. Συγκεκριμένα, η LF υποστήριξε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι το πταίσμα συνίσταται στην έλλειψη οποιασδήποτε αντίδρασης εκ μέρους της Sanofi Pasteur, παρά το γεγονός ότι ενημερώθηκε σχετικά με τις επιπτώσεις του εμβολίου της που περιέχει αλουμίνιο. Η Sanofi Pasteur υποστήριξε ότι το πταίσμα που της αποδίδει η LF δεν διακρίνεται από τη φερόμενη έλλειψη ασφάλειας, η οποία βασίζεται στην ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων.
23.
Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, με πλείονες αποφάσεις του (
8
), το Cour de Cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Γαλλία) έχει κρίνει ότι ο ζημιωθείς από ελαττωματικό προϊόν νομιμοποιείται να ασκήσει αγωγή λόγω πταίσματος του παραγωγού. Το πταίσμα αυτό μπορεί να συνίσταται στη διατήρηση σε κυκλοφορία ελαττωματικού προϊόντος για το οποίο είναι ενήμερος ο παραγωγός ή στην παράβαση του καθήκοντος επαγρύπνησης του παραγωγού ως προς τους κινδύνους που ενέχει το προϊόν.
24.
Υπό το πρίσμα της νομολογίας αυτής, το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου νοείται υπό την έννοια ότι ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν η οδηγία 85/374 απαγορεύει στον ζημιωθέντα να επιδιώξει την απόδοση ευθύνης στον παραγωγό, όταν το προβαλλόμενο πταίσμα συγκαταλέγεται μεταξύ των περιγραφόμενων στη νομολογία αυτή (
9
).
25.
Προκειμένου να εξεταστεί το ζήτημα αυτό, πρέπει, προκαταρκτικά, να υπομνησθούν η φύση και τα ουσιώδη χαρακτηριστικά του καθεστώτος ευθύνης που θεσπίζει η οδηγία 85/374, καθώς και η σχέση μεταξύ του καθεστώτος αυτού και των εθνικών συστημάτων συμβατικής και εξωσυμβατικής ευθύνης.
1. Αντικειμενική ευθύνη λόγω ελαττωματικότητας του προϊόντος
26.
Το άρθρο 1 της οδηγίας 85/374, κατά το οποίο «ο παραγωγός ευθύνεται για κάθε ζημία που οφείλεται σε ελάττωμα του προϊόντος του», ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της δεύτερης αιτιολογικής της σκέψης, καθιερώνει την αρχή της ευθύνης χωρίς πταίσμα ή αντικειμενικής ευθύνης του παραγωγού για τη ζημία που προκαλείται από ελάττωμα του προϊόντος του (
10
).
27.
Από το άρθρο 4 της οδηγίας 85/374 προκύπτει ότι, προκειμένου να ζητήσει αποζημίωση, ο ζημιωθείς υποχρεούται να αποδείξει τη ζημία, το ελάττωμα, καθώς και την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ ελαττώματος και ζημίας. Οι τρεις αυτές προϋποθέσεις επαρκούν για τη θεμελίωση της ευθύνης.
28.
Αντιθέτως, το πταίσμα του παραγωγού δεν ασκεί επιρροή. Η ευθύνη για το προϊόν είναι αντικειμενική και βασίζεται στην ελαττωματικότητα του προϊόντος. Με άλλα λόγια, όπως διατυπώνεται στη θεωρία, η ευθύνη «στηρίζεται στο ελάττωμα» και όχι «στο πταίσμα» (
11
).
29.
Το ελάττωμα διαπιστώνεται από αντικειμενικές εκτιμήσεις. Κατά το άρθρο 6 της οδηγίας 85/374, ένα προϊόν θεωρείται ελαττωματικό εάν δεν παρέχει την ασφάλεια που δικαιούται κανείς να αναμένει, λαμβανομένων υπόψη όλων των περιστάσεων, συμπεριλαμβανομένων της εξωτερικής εμφάνισης του προϊόντος αυτού, της ευλόγως αναμενόμενης χρησιμοποίησής του και του χρόνου κατά τον οποίο ετέθη σε κυκλοφορία. Σύμφωνα με την έκτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας, η εκτίμηση αυτή πρέπει να γίνεται με κριτήριο τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη του ευρέος κοινού (
12
).
30.
Όσον αφορά τα φαρμακευτικά προϊόντα, συμπεριλαμβανομένων των εμβολίων, λαμβανομένης υπόψη της λειτουργίας τους και του σχετιζόμενου με την ανθρώπινη υγεία προορισμού τους, καθώς και των ειδικών απαιτήσεων της ομάδας χρηστών για την οποία προορίζεται το προϊόν, ήτοι των ασθενών, οι σχετικές με τα εν λόγω προϊόντα απαιτήσεις ασφάλειας τις οποίες δικαιούνται να αναμένουν οι ασθενείς είναι ιδιαίτερα υψηλές (
13
).
31.
Ο αποκλεισμός των υποκειμενικών εκτιμήσεων σχετικά με την ελαττωματικότητα του προϊόντος προκύπτει επίσης από τους αμυντικούς ισχυρισμούς βάσει των οποίων ο παραγωγός μπορεί να απαλλαγεί από την ευθύνη του, τους οποίους προβλέπει το άρθρο 7 της οδηγίας 85/374. Ειδικότερα, κανένας από τους εν λόγω αμυντικούς ισχυρισμούς δεν επιτρέπει την εφαρμογή ενός «υποκειμενικού» κριτηρίου βασιζόμενου σε όσα γνώριζε ή όφειλε να γνωρίζει ο παραγωγός όσον αφορά το προϊόν. Τούτο επιβεβαιώθηκε από το Δικαστήριο ως προς τον κοινώς αποκαλούμενο «αμυντικό ισχυρισμό περί κινδύνων ανάπτυξης», ο οποίος προβλέπεται στο άρθρο 7, στοιχείο εʹ, της οδηγίας αυτής. Ο εν λόγω αμυντικός ισχυρισμός επιτρέπει την απαλλαγή του παραγωγού από την αντικειμενική ευθύνη, εάν αποδείξει ότι, «όταν έθεσε το προϊόν σε κυκλοφορία, το επίπεδο επιστημονικών και τεχνικών γνώσεων δεν επέτρεπε να διαπιστωθεί η ύπαρξη του ελαττώματος». Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι ο εν λόγω αμυντικός ισχυρισμός δεν λαμβάνει υπόψη «το επίπεδο των γνώσεων που διέθετε ή ήταν σε θέση, συγκεκριμένα ή υποκειμενικά, να διαθέτει ο εν λόγω παραγωγός» (
14
).
32.
Επομένως, οι εκτιμήσεις σχετικά με το τι γνώριζε ή όφειλε να γνωρίζει ο παραγωγός, καθώς και με το εάν ήταν ή έπρεπε να είναι σε θέση να αποτρέψει το ελάττωμα, δεν εμπίπτουν στο πεδίο ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων βάσει της οδηγίας 85/374 (
15
). Ως εκ τούτου, οι εκτιμήσεις αυτές μπορούν να θεμελιώνουν ευθύνη λόγω πταίσματος σε εθνικό επίπεδο. Τούτο με οδηγεί στη σχέση μεταξύ του καθεστώτος ευθύνης για τα προϊόντα που θεσπίζει η οδηγία 85/374 και των εθνικών καθεστώτων ευθύνης.
2. Σχέση μεταξύ του καθεστώτος αντικειμενικής ευθύνης που θεσπίζει η οδηγία 85/374 και των εθνικών καθεστώτων ευθύνης
33.
Κατά πάγια νομολογία, η οδηγία 85/374 επιδιώκει, για τα θέματα που ρυθμίζει, την πλήρη εναρμόνιση των νομοθετικών, ρυθμιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών (
16
).
34.
Αντιθέτως, όπως προκύπτει από τη δέκατη όγδοη αιτιολογική σκέψη της, η οδηγία 85/374 δεν αποσκοπεί στην εναρμόνιση κατά τρόπο εξαντλητικό του τομέα της ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων πέραν των θεμάτων τα οποία ρυθμίζει (
17
).
35.
Το άρθρο 13 της οδηγίας 85/374 περιλαμβάνει τον βασικό κανόνα που διέπει τη σχέση μεταξύ του καθεστώτος αντικειμενικής ευθύνης που θεσπίζει η οδηγία αυτή και των εθνικών καθεστώτων ευθύνης: η εν λόγω οδηγία «δεν θίγει τα δικαιώματα, που ενδέχεται να έχει ο ζημιωθείς, βάσει του δικαίου περί συμβατικής ή εξωσυμβατικής ευθύνης, ή βάσει ειδικού καθεστώτος ευθύνης που τυχόν ισχύει, κατά τη στιγμή κοινοποίησης της οδηγίας».
36.
Με την απόφαση González Sánchez, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 13 της οδηγίας 85/374 δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως επιτρέπον στα κράτη μέλη να διατηρούν διαφορετικό γενικό καθεστώς ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων από αυτό που θεσπίζει η οδηγία (
18
).
37.
Επομένως, η αναφορά του άρθρου 13 της οδηγίας 85/374 στα δικαιώματα του ζημιωθέντος βάσει του δικαίου περί συμβατικής και εξωσυμβατικής ευθύνης έχει την έννοια ότι το καθεστώς που θεσπίζει η εν λόγω οδηγία «δεν αποκλείει την εφαρμογή άλλων καθεστώτων συμβατικής ή εξωσυμβατικής ευθύνης, στηριζομένων σε διαφορετικές βάσεις, όπως η ευθύνη εξ εγγυήσεως λόγω κρυμμένων ελαττωμάτων ή η αμέλεια» (
19
).
38.
Μολονότι είναι σαφές ότι το καθεστώς αντικειμενικής ευθύνης που θεσπίζει η οδηγία 85/374 συνυπάρχει με τα εθνικά συστήματα ευθύνης λόγω πταίσματος, το ζήτημα που πρέπει να εξεταστεί είναι εάν το πταίσμα μπορεί να αφορά την ελαττωματικότητα ενός προϊόντος.
3. Είναι δυνατόν το πταίσμα να αφορά την ελαττωματικότητα του προϊόντος;
39.
Όπως προαναφέρθηκε, το καθεστώς ευθύνης που θεσπίζει η οδηγία 85/374 είναι αποσυνδεδεμένο από κάθε απαίτηση για πταίσμα του παραγωγού ως προς το ελαττωματικό προϊόν (
20
). Όπου τίθεται ζήτημα πταίσματος σχετικά με ελαττωματικό προϊόν, η ευθύνη είναι διαφορετικής φύσης από εκείνη που θεσπίζει η οδηγία. Επομένως, η οδηγία αυτή δεν εμποδίζει ένα κράτος μέλος να προβλέπει ότι στον παραγωγό μπορεί να αποδοθεί ευθύνη λόγω υπαίτιας συμπεριφοράς σχετικά με ελαττωματικό προϊόν. Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να συνίσταται στη διατήρηση σε κυκλοφορία ελαττωματικού προϊόντος για το οποίο είναι ενήμερος ο παραγωγός ή στην παράβαση του καθήκοντος επαγρύπνησης και λήψης προληπτικών μέτρων με την αύξηση των πειραμάτων και των ερευνητικών επενδύσεων όσον αφορά τους κινδύνους που ενέχει το προϊόν, ως προς τους οποίους έχει ενημερωθεί ο παραγωγός.
40.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αναγνώριση της ευθύνης λόγω πταίσματος δεν έρχεται σε αντίθεση με το σύστημα ευθύνης που προβλέπει η οδηγία 85/374. Και τούτο, διότι η συμπεριφορά που στοιχειοθετεί την ευθύνη λόγω πταίσματος στις οικείες περιπτώσεις, μολονότι σχετίζεται κατ’ ανάγκην με το ελάττωμα και την ασφάλεια του προϊόντος, εντούτοις δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το ελάττωμα. Αυτό που διαφοροποιεί τον χαρακτήρα της γενικής αυτής ευθύνης από την αντικειμενική ευθύνη που θεσπίζει η οδηγία 85/374 είναι η απόδειξη συγκεκριμένης παράνομης συμπεριφοράς του παραγωγού.
41.
Επισημαίνεται ότι η παράβαση του καθήκοντος επαγρύπνησης του παραγωγού, παρά την ενημέρωσή του για πιθανούς κινδύνους βλάβης που ενέχει το προϊόν, διαφέρει επίσης από την περίπτωση επί της οποίας αποφάνθηκε το Δικαστήριο με την απόφαση στην υπόθεση Επιτροπή κατά Γαλλίας (
21
). Κατά την απόφαση αυτή, η Γαλλία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 85/374, μεταξύ άλλων λόγω εσφαλμένης μεταφοράς του άρθρου 7 της οδηγίας 85/374 στο εσωτερικό δίκαιο. Ειδικότερα, το γαλλικό δίκαιο προέβλεπε ότι ο παραγωγός δεν μπορεί να επικαλεστεί, μεταξύ άλλων, τον αμυντικό ισχυρισμό περί κινδύνων ανάπτυξης, εάν δεν αποδείξει ότι έλαβε τα κατάλληλα μέτρα για να προλάβει τις συνέπειες ελαττωματικού προϊόντος (η λεγόμενη υποχρέωση «παρακολούθησης» του προϊόντος (
22
)). Το Δικαστήριο έκρινε ότι, μολονότι στα κράτη μέλη επιτρέπεται να καταργήσουν τον λόγο απαλλαγής από την ευθύνη που προβλέπει το άρθρο 7, σημείο εʹ, της οδηγίας 85/374, εντούτοις, δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας, δεν τους επιτρέπεται να τροποποιούν τις προϋποθέσεις εφαρμογής της απαλλαγής αυτής (
23
).
42.
Η καθιέρωση γενικής απαίτησης παρακολούθησης των προϊόντων, ως προϋπόθεσης για την επίκληση, εκ μέρους του παραγωγού, του αμυντικού ισχυρισμού περί κινδύνων ανάπτυξης, η οποία αποτέλεσε το αντικείμενο της προμνημονευθείσας απόφασης στην υπόθεση Επιτροπή κατά Γαλλίας (
24
), είναι διαφορετικό ζήτημα από αυτό που αφορά η υπό κρίση υπόθεση. Το αιτούν δικαστήριο περιγράφει μια κατάσταση κατά την οποία ο παραγωγός, μολονότι ενημερώθηκε για τους ενδεχόμενους κινδύνους που απορρέουν από την ελαττωματικότητα του προϊόντος, εντούτοις δεν επέδειξε τη δέουσα επιμέλεια και δεν έλαβε τα κατάλληλα μέτρα για την αποτροπή των επιζήμιων συνεπειών του ελαττωματικού προϊόντος. Επομένως, η ευθύνη που ανακύπτει δεν αφορά αποκλειστικά την ελαττωματικότητα του προϊόντος, αλλά και το πταίσμα που αποδίδεται στον παραγωγό.
43.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι το άρθρο 13 της οδηγίας 85/374, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της απόφασης González Sánchez, έχει την έννοια ότι ο ζημιωθείς από ελαττωματικό προϊόν μπορεί να ζητήσει από τον παραγωγό την αποκατάσταση της ζημίας του βάσει εθνικού γενικού καθεστώτος ευθύνης λόγω πταίσματος, στο μέτρο που το καθεστώς αυτό δεν στηρίζεται αποκλειστικά στην ελαττωματικότητα του προϊόντος. Το πταίσμα μπορεί να συνίσταται, ιδίως, στη διατήρηση σε κυκλοφορία προϊόντος παρά το γεγονός ότι ο παραγωγός γνωρίζει την ελαττωματικότητά του ή στην παράβαση του καθήκοντος επαγρύπνησης του παραγωγού ως προς τους κινδύνους που ενέχει το προϊόν, μολονότι ο παραγωγός έχει ενημερωθεί για τους κινδύνους αυτούς.
Β.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
44.
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374, σύμφωνα με το οποίο τα δικαιώματα που η οδηγία αυτή παρέχει στον ζημιωθέντα αποσβέννυνται μετά πάροδο δέκα ετών από την ημερομηνία κατά την οποία τέθηκε σε κυκλοφορία το προϊόν που προξένησε τη ζημία, αντιβαίνει στις διατάξεις του άρθρου 47 του Χάρτη, καθόσον στερεί από τον ζημιωθέντα, ο οποίος πάσχει από εξελισσόμενη ασθένεια προκληθείσα από ελαττωματικό προϊόν, το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο.
45.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 προβλέπει την πλήρη εναρμόνιση των κανόνων αποσβεστικής προθεσμίας για τα δικαιώματα που παρέχονται στον ζημιωθέντα κατ’ εφαρμογήν της εν λόγω οδηγίας (
25
). Με το άρθρο αυτό θεσπίζεται ενιαία δεκαετής αποσβεστική προθεσμία, μετά την παρέλευση της οποίας τα εν λόγω δικαιώματα αποσβέννυνται (στο εξής: αποσβεστική προθεσμία) και ο παραγωγός απαλλάσσεται από την ευθύνη την οποία υπέχει βάσει του καθεστώτος που θεσπίζει η συγκεκριμένη οδηγία. Ως σημείο έναρξης της αποσβεστικής προθεσμίας ορίζεται, κατά δεσμευτικό τρόπο, η ημερομηνία κατά την οποία ο παραγωγός έθεσε σε κυκλοφορία το προϊόν που προξένησε τη ζημία. Μοναδικό λόγο διακοπής της προθεσμίας αυτής αποτελεί η άσκηση αγωγής κατά του παραγωγού (
26
).
46.
Στην απόφασή του στην υπόθεση Aventis Pasteur, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι, όπως προκύπτει από τη δέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 85/374, ο νομοθέτης της Ένωσης επιδίωξε την ενιαία εφαρμογή των κανόνων παραγραφής στην οποία σκοπεί η οδηγία αυτή, προς το συμφέρον τόσο του ζημιωθέντος όσο και του παραγωγού (
27
).
47.
Η ενιαία εφαρμογή των κανόνων παραγραφής απορρέει, αφενός, από τον γενικό σκοπό που διατυπώνεται στην πρώτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 85/374, ο οποίος συνίσταται στην εξάλειψη των διαφορών μεταξύ των επιμέρους νομοθεσιών, οι οποίες ενδέχεται να προκαλέσουν διαφορές στο επίπεδο προστασίας του καταναλωτή εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης (
28
).
48.
Αφετέρου, κατά την ενδέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 85/374, η ενιαία εφαρμογή σκοπεί στον περιορισμό, σε επίπεδο Ένωσης, της ευθύνης του παραγωγού σε εύλογη χρονική διάρκεια, λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι τα προϊόντα υπόκεινται σε φθορά, της αυξανόμενης αυστηρότητας των κανόνων ασφαλείας και της διαρκούς βελτιώσεως των επιστημονικών και τεχνικών γνώσεων (
29
).
49.
Επιπλέον, το Δικαστήριο επισήμανε ότι η βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να περιορίσει σε συγκεκριμένα χρονικά όρια το καθεστώς της αντικειμενικής ευθύνης που θεσπίζει η οδηγία 85/374 λαμβάνει επίσης υπόψη ότι το εν λόγω καθεστώς συνεπάγεται για τον παραγωγό μεγαλύτερο βάρος από αυτό το οποίο επιβάλλει το σύνηθες καθεστώς ευθύνης, προκειμένου να μην εμποδίζεται η τεχνολογική πρόοδος και να παραμείνει δυνατή η ασφαλιστική κάλυψη των κινδύνων που αφορούν την ειδική αυτή ευθύνη (
30
).
50.
Επομένως, το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 έχει ως σκοπό να παράσχει στην παραγωγό ασφάλεια δικαίου ως προς την ακριβή ημερομηνία κατά την οποία αυτός απαλλάσσεται της ευθύνης που υπέχει από την εν λόγω οδηγία (
31
).
51.
Στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης, οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου αφορούν το κατά πόσο το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 είναι συμβατό με το άρθρο 47 του Χάρτη, στο μέτρο που η αποσβεστική προθεσμία που προβλέπει ενδέχεται να εφαρμόζεται σε ζημιωθέντες οι οποίοι πάσχουν από εξελισσόμενη ασθένεια.
52.
Η οδηγία 85/374 δεν περιέχει ορισμό της έννοιας της «εξελισσόμενης ασθένειας». Ο όρος «ζημία» ορίζεται στο άρθρο 9, στοιχείο αʹ, ως περιλαμβάνων τη ζημία λόγω θανάτου ή σωματικών βλαβών. Από την απόφαση στην υπόθεση Veedfald προκύπτει ότι o ακριβής προσδιορισμός της έννοιας αυτών των τύπων ζημιών αφήνεται στους εθνικούς νομοθέτες, υπό την προϋπόθεση ότι εξασφαλίζεται η κατάλληλη και πλήρης αποζημίωση των ζημιουμένων από ελαττωματικό προϊόν (
32
).
53.
Με δεδομένο τον ευρύ ορισμό του όρου «ζημία», η έννοια αυτή μπορεί να καλύπτει την εξελισσόμενη ασθένεια, νοούμενη ως ιατρική πάθηση που εξελίσσεται επί μακρό χρονικό διάστημα.
54.
Προκειμένου να εξεταστεί το ζήτημα της συμβατότητας του άρθρου 11 της οδηγίας 85/374 με το άρθρο 47 του Χάρτη, πρέπει να διαπιστωθεί, προκαταρκτικά, εάν η προθεσμία για την άσκηση αγωγής θίγει δικαίωμα που κατοχυρώνεται από το δίκαιο της Ένωσης.
55.
Η Ολλανδική Κυβέρνηση, η Επιτροπή και το Συμβούλιο υποστηρίζουν, με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, ότι ο καθορισμός δεκαετούς αποσβεστικής προθεσμίας δεν συνιστά περιορισμό δικαιώματος που διασφαλίζεται από το δίκαιο της Ένωσης. Και τούτο, διότι, όπως υποστηρίζουν, όταν έχει παρέλθει η σχετική προθεσμία, αποσβέννυται το δικαίωμα του ζημιωθέντος να αξιώσει αποζημίωση. Δεδομένου ότι δεν υφίσταται σχετικό δικαίωμα, ο παθών δεν μπορεί πλέον να επικαλεστεί δικαιώματα και ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να υπάρξει παράβαση του άρθρου 47 του Χάρτη. Κατά την άποψη αυτή, η αποσβεστική προθεσμία πρέπει να νοείται απλώς ως χρονικός περιορισμός των δικαιωμάτων που οι ζημιωθέντες αντλούν από την οδηγία 85/374, ενώ μετά την παρέλευσή της ο Χάρτης δεν έχει εφαρμογή.
56.
Δεν μπορώ να συμφωνήσω με την προσέγγιση αυτή για την ερμηνεία του άρθρου 47 του Χάρτη.
57.
Το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη επιβεβαιώνει την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην έννομη τάξη της Ένωσης μπορούν να εφαρμόζονται σε όλες τις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης (
33
).
58.
Το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη προβλέπει ότι κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από την Ένωση έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, τηρουμένων των προϋποθέσεων που προβλέπονται στο εν λόγω άρθρο.
59.
Όπως προκύπτει επίσης από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, επίκληση του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής χωρεί μόνον βάσει του άρθρου 47 του Χάρτη, χωρίς να απαιτείται η διευκρίνιση του περιεχομένου του άρθρου αυτού από άλλες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης ή από διατάξεις του εσωτερικού δικαίου των κρατών μελών. H αναγνώριση του δικαιώματος αυτού, σε συγκεκριμένη περίπτωση, προϋποθέτει, όπως προκύπτει από το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, ότι το πρόσωπο που το επικαλείται προβάλλει δικαιώματα ή ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης (
34
).
60.
Η περίπτωση ζημιωθέντος από ελαττωματικό προϊόν, ο οποίος αξιώνει αποζημίωση από τον παραγωγό βάσει της αντικειμενικής ευθύνης που θεσπίζει η οδηγία 85/374, διέπεται σαφώς από το δίκαιο της Ένωσης. Επικαλούμενος το δικαίωμα αποζημίωσης που προβλέπει η οδηγία αυτή, ο ζημιωθείς επικαλείται το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας δυνάμει του άρθρου 47 του Χάρτη.
61.
Το γεγονός ότι στο άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 προβλέπεται αποσβεστική προθεσμία για το δικαίωμα αποζημίωσης δεν συνεπάγεται ότι η διάταξη αυτή μπορεί να διαφεύγει κάθε έλεγχο της συμβατότητάς της με το άρθρο 47 του Χάρτη. Πράγματι, η απόσβεση του ουσιαστικού δικαιώματος αποτελεί απλώς το αποτέλεσμα της εφαρμογής της αποσβεστικής προθεσμίας που προβλέπει η οδηγία. Ο έλεγχος του κύρους του άρθρου 11 της οδηγίας 85/374 υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη πρέπει να επικεντρώνεται στο ίδιο το γεγονός της θέσπισης της αποσβεστικής προθεσμίας και στα χαρακτηριστικά της, συμπεριλαμβανομένων της διάρκειάς της, του χρόνου έναρξής της, καθώς και των γεγονότων που μπορούν να την αναστείλουν ή να τη διακόψουν.
62.
Σε αντίθετη περίπτωση, οποιοσδήποτε χρονικός περιορισμός στην κίνηση ένδικης διαδικασίας για τη διεκδίκηση δικαιωμάτων της Ένωσης που προβλέπονται από το παράγωγο δίκαιο της Ένωσης (ή από τα κράτη μέλη όταν ενεργούν στο πεδίο του δικαίου της Ένωσης), υπό μορφή προθεσμίας μετά την παρέλευση της οποίας τα δικαιώματα αποσβέννυνται, θα μπορούσε να διαφεύγει κάθε έλεγχο κύρους υπό το πρίσμα του πρωτογενούς δικαίου ανάλογα με το αν έχει παρέλθει η αποσβεστική προθεσμία (
35
).
63.
Τοιαύτη λύση θα ήταν αντίθετη προς τις αρχές του κράτους δικαίου, κατά τις οποίες ούτε τα κράτη μέλη ούτε τα θεσμικά όργανα της Ένωσης διαφεύγουν τον έλεγχο της συμφωνίας των πράξεών τους προς τις Συνθήκες (
36
).
64.
Κατά συνέπεια, ο καθορισμός, στο άρθρο 11 της οδηγίας 85/374, αποσβεστικής προθεσμίας για την κίνηση ένδικης διαδικασίας πρέπει να θεωρηθεί ότι συνεπάγεται περιορισμό του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας του ζημιωθέντος. Εν συνεχεία, πρέπει να εξεταστεί εάν ένας τέτοιος περιορισμός μπορεί να δικαιολογηθεί.
65.
Υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, την οποία καθιερώνει το άρθρο 47 του Χάρτη, περιλαμβάνει διάφορα στοιχεία, μεταξύ άλλων το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο (
37
).
66.
Το άρθρο 47 του Χάρτη κατοχυρώνει, στο επίπεδο της Ένωσης, την προστασία που παρέχει το άρθρο 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΣΔΑ) (
38
).
67.
Σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, καθόσον ο Χάρτης περιλαμβάνει δικαιώματα που αντιστοιχούν σε δικαιώματα τα οποία διασφαλίζονται στην ΕΣΔΑ, η έννοια και η εμβέλειά τους είναι ίδιες με εκείνες που τους αποδίδει η εν λόγω Σύμβαση, μολονότι τα προαναφερθέντα δεν εμποδίζουν το δίκαιο της Ένωσης να παρέχει ευρύτερη προστασία. Επομένως, το Δικαστήριο, κατά την ερμηνεία στην οποία προβαίνει σε σχέση με τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 47 του Χάρτη, πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα αντίστοιχα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ, όπως έχει ερμηνευθεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ως όριο ελάχιστης προστασίας (
39
).
68.
Από τη νομολογία του Δικαστηρίου και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ προκύπτει με σαφήνεια ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο δεν είναι απόλυτο προνόμιο και, συνακόλουθα, υπόκειται σε εύλογους περιορισμούς οι οποίοι κατατείνουν στην επίτευξη θεμιτού σκοπού χωρίς να θίγεται η ουσία του δικαιώματος αυτού (
40
). Πράγματι, όπως προκύπτει από το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, η διάταξη αυτή επιτρέπει περιορισμούς στην άσκηση των εν λόγω δικαιωμάτων υπό την προϋπόθεση ότι οι περιορισμοί αυτοί προβλέπονται από τον νόμο, ότι συνάδουν με το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων και ότι, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε σκοπούς γενικού συμφέροντος τους οποίους αναγνωρίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων (
41
).
69.
Κατά πρώτον, όσον αφορά την απαίτηση ότι κάθε περιορισμός στην άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων πρέπει να προβλέπεται από τον νόμο, το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 προβλέπει ρητώς τον κανόνα της αποσβεστικής προθεσμίας. Επομένως, τηρείται η αρχή της νομιμότητας.
70.
Κατά δεύτερον, όσον αφορά τον σεβασμό του βασικού περιεχομένου του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων στοιχείων, τη δυνατότητα προσβάσεως από τον φορέα του δικαιώματος αυτού σε αρμόδιο δικαιοδοτικό όργανο προκειμένου να διασφαλισθεί ο σεβασμός των δικαιωμάτων τα οποία το δίκαιο της Ένωσης κατοχυρώνει υπέρ αυτού και να εξετασθούν, προς τούτο, όλα τα πραγματικά και νομικά ζητήματα σχετικά με τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί (
42
).
71.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι από το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 προκύπτει ότι τα δικαιώματα που αποσβέννυνται μετά τη λήξη της δεκαετούς αποσβεστικής προθεσμίας είναι μόνον αυτά που παρέχει η οδηγία 85/374. Το άρθρο 11 της οδηγίας, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 13 αυτής (
43
), δεν εμποδίζει τον ζημιωθέντα να ασκήσει αγωγή βάσει του εθνικού δικαίου περί συμβατικής ή εξωσυμβατικής ευθύνης, καθόσον το εφαρμοστέο καθεστώς ευθύνης είναι διαφορετικό από εκείνο που θεσπίζει η εν λόγω οδηγία (
44
).
72.
Η Επιτροπή, το Συμβούλιο και η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι, λαμβανομένης υπόψη της συμπληρωματικότητας των δικαιωμάτων και των μέσων ένδικης προστασίας που παρέχονται στον ζημιωθέντα για την αξίωσή του προς αποζημίωση βάσει του δικαίου της Ένωσης και του εθνικού δικαίου, το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 σέβεται το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο. Ειδικότερα, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση η Επιτροπή υποστήριξε ότι υπάρχουν πολλά «επίπεδα ευθύνης» τα οποία μπορούν να ενεργοποιηθούν, επομένως δεν μπορεί να υπάρξει προσβολή του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο.
73.
Η δυσκολία που εντοπίζω στην άποψη αυτή είναι ότι εξαρτά την εξέταση διάταξης του δικαίου της Ένωσης από τα μέσα ένδικης προστασίας που ενδεχομένως παρέχει το εθνικό δίκαιο. Όπως προαναφέρθηκε, το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη δυνατότητα πρόσβασης του φορέα του δικαιώματος αυτού σε αρμόδιο δικαιοδοτικό όργανο προκειμένου να διασφαλισθεί ο σεβασμός των δικαιωμάτων τα οποία το δίκαιο της Ένωσης κατοχυρώνει υπέρ αυτού. Συναφώς, όπως επισημάνθηκε από τη Γερμανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η δυνατότητα αυτή είναι ανεξάρτητη από τα δικαιώματα που διασφαλίζει στο πρόσωπο αυτό το εθνικό δίκαιο περί ευθύνης από αδικοπραξία. Επιπλέον, λαμβανομένης υπόψη της πλήρους εναρμόνισης που επέφερε η οδηγία 85/374, το δικαίωμα αξίωσης αποζημίωσης στο πλαίσιο του καθεστώτος ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων που θεσπίζει η οδηγία αυτή αποσβέννυται μετά την παρέλευση της δεκαετούς αποσβεστικής προθεσμίας για κάθε ζημιωθέντα. Εάν τα κράτη μέλη προβλέπουν άλλα μέσα ένδικης προστασίας πέραν της προθεσμίας αυτής, αυτή η ένδικη προστασία δεν μπορεί να έχει την ίδια βάση με εκείνη που προβλέπει η εν λόγω οδηγία. Οι ζημιωθέντες δεν μπορούν πλέον να επωφεληθούν από το καθεστώς αντικειμενικής ευθύνης για ελαττωματικό προϊόν, ιδίως από τους κανόνες για το βάρος αποδείξεως.
74.
Ως εκ τούτου, το ζήτημα εάν η αποσβεστική προθεσμία που προβλέπεται στο άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 σέβεται το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο, προκειμένου να γίνει σεβαστό το δικαίωμα αξίωσης αποζημίωσης που εγγυάται η οδηγία αυτή, δεν μπορεί να εξαρτάται από την ενδεχόμενη ύπαρξη, στο εθνικό δίκαιο, άλλων δικαιωμάτων και μέσων ένδικης προστασίας τα οποία στηρίζονται σε διαφορετική βάση από εκείνη που προβλέπει η εν λόγω οδηγία.
75.
Εν πάση περιπτώσει, τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να προβλέπουν, στο πλαίσιο του γενικού καθεστώτος ευθύνης τους, μεγαλύτερη προθεσμία παραγραφής, η οποία θα επέτρεπε στους ζημιωθέντες να ασκήσουν την αγωγή τους επί διαφορετικής βάσης από εκείνη που προβλέπεται από την οδηγία 85/374.
76.
Επομένως, η συνύπαρξη δικαιωμάτων και μέσων ένδικης προστασίας με διαφορετική νομική βάση δεν αποδεικνύει ότι δεν θίγεται το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο.
77.
Ο χαρακτήρας της αποσβεστικής προθεσμίας του άρθρου 11 της οδηγίας 85/374 είναι αυτός της «απόλυτης προθεσμίας» (
45
). Η μόνη συνθήκη που μπορεί να αποτρέψει την απόσβεση των δικαιωμάτων είναι ότι ο ζημιωθείς άσκησε εν τω μεταξύ αγωγή κατά του παραγωγού. Η προθεσμία είναι αντικειμενική (
46
), υπό την έννοια ότι εφαρμόζεται συστηματικά σε κάθε ζημιωθέντα, χωρίς εξαιρέσεις ή εξατομικευμένη εκτίμηση της φύσης της προκληθείσας ζημίας και της ικανότητας των παθόντων να εκτιμήσουν τη ζημία που υπέστησαν.
78.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εξέτασε τη συμβατότητα των αντικειμενικών προθεσμιών παραγραφής ή απόσβεσης με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο στην απόφαση Howald Moor κ.λπ. κατά Ελβετίας (
47
). Οι παθόντες στην υπόθεση εκείνη έπασχαν από λανθάνουσα ασθένεια συνδεόμενη με έκθεση στον αμίαντο, η οποία εκδηλώθηκε μετά την παρέλευση της δεκαετούς προθεσμίας που προβλέπει το εθνικό δίκαιο. Λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η λανθάνουσα περίοδος των ασθενειών που σχετίζονται με τον αμίαντο μπορεί να διαρκεί αρκετές δεκαετίες, η δεκαετής προθεσμία που άρχισε να τρέχει από την ημερομηνία κατά την οποία ο ενδιαφερόμενος εκτέθηκε στη σκόνη αμιάντου θα είχε αναπόφευκτα λήξει (
48
). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε ότι, όταν αποδεικνύεται επιστημονικά ότι είναι αδύνατο για ένα πρόσωπο να γνωρίζει ότι πάσχει από ορισμένη ασθένεια, το γεγονός αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τον υπολογισμό της προθεσμίας παραγραφής ή απόσβεσης (
49
). Λαμβανομένων υπόψη των εξαιρετικών περιστάσεων της εν λόγω υπόθεσης, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε ότι η εφαρμογή εκείνης της προθεσμίας περιόρισε την πρόσβαση σε δικαστήριο σε τέτοιον βαθμό, ώστε να θίγεται η ίδια η ουσία του δικαιώματος των εναγόντων (
50
).
79.
Το ζήτημα της συμβατότητας της αντικειμενικής προθεσμίας παραγραφής ή απόσβεσης με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο τέθηκε αναφορικά με πάσχοντες από εξελισσόμενη ασθένεια που αποδίδεται στη χορήγηση εμβολίου, στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου Sanofi Pasteur κατά Γαλλίας (
51
). Τα εθνικά (γαλλικά) δικαστήρια είχαν κρίνει, κατ’ ουσίαν, ότι ο χρόνος έναρξης της προθεσμίας παραγραφής της αξίωσης του ζημιωθέντος ήταν η σταθεροποίηση της ζημίας. Η φαρμακευτική εταιρία υποστήριξε ότι ο τρόπος καθορισμού του χρονικού σημείου έναρξης της προθεσμίας παραγραφής παραβιάζει την αρχή της ασφάλειας δικαίου, όπως αυτή αναγνωρίζεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ, καθώς και το δικαίωμά της στον σεβασμό της περιουσίας της, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο άρθρο 1 του πρώτου πρόσθετου πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ.
80.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αναγνωρίζει ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ των πασχόντων από λανθάνουσα ασθένεια στην υπόθεση Howald Moor κ.λπ. κατά Ελβετίας και των πασχόντων από εξελισσόμενη ασθένεια στην υπόθεση Sanofi Pasteur κατά Γαλλίας. Ενώ οι πρώτοι δεν έμαθαν για την ασθένειά τους παρά μετά την εκπνοή των προθεσμιών για την άσκηση της αγωγής τους, για τους τελευταίους ζημιωθέντες η αξίωση αποζημίωσης δεν είχε παραγραφεί κατά τον χρόνο διάγνωσης της ασθένειας (
52
). Εντούτοις, η διαφορά αυτή δεν ήταν καθοριστική για την εκτίμηση του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο αναφορικά με τους πάσχοντες από εξελισσόμενη ασθένεια.
81.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποφάνθηκε ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο θίγεται όταν αγωγή αποζημίωσης ασκηθείσα από πρόσωπο του οποίου η σωματική ακεραιότητα προσβλήθηκε έχει παραγραφεί πριν το πρόσωπο αυτό είναι πράγματι σε θέση να εκτιμήσει τη ζημία του (
53
). Κρίθηκε ότι, λόγω της εξελισσόμενης φύσης της ασθένειας του παθόντος και ελλείψει σταθεροποίησης αυτής, ο παθών δεν ήταν σε θέση να «αξιολογήσει πλήρως τη ζημία του» και, ως εκ τούτου, δεν ήταν σε θέση να ασκήσει αγωγή κατά της εταιρίας που είχε παρασκευάσει το εμβόλιο σε χρόνο προγενέστερο της σταθεροποίησης αυτής, προκειμένου να λάβει πλήρη αποζημίωση (
54
).
82.
Από τη νομολογία αυτή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προκύπτει ότι η εφαρμογή αντικειμενικής προθεσμίας παραγραφής ή απόσβεσης αναφορικά με πάσχοντες από εξελισσόμενη ασθένεια δύναται να θίξει το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο, εάν ο ζημιωθείς αποκλείεται από την άσκηση αγωγής αποζημίωσης πριν να είναι σε θέση να εκτιμήσει την πλήρη έκταση της ζημίας του.
83.
Σύμφωνα με τη συλλογιστική αυτή, η αντικειμενική εφαρμογή της αποσβεστικής προθεσμίας του άρθρου 11 της οδηγίας 85/374 σε όλους τους ζημιωθέντες, ιδίως δε σε εκείνους που πάσχουν από εξελισσόμενη ασθένεια, οι οποίοι, σύμφωνα με τα ιατρικά δεδομένα, δεν μπορούσαν να γνωρίζουν την πλήρη έκταση της ζημίας τους, ενδέχεται να θίξει το ίδιο το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματός τους για πρόσβαση σε δικαστήριο, το οποίο κατοχυρώνεται από το άρθρο 47 του Χάρτη.
84.
Εντούτοις, η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 δεν θίγει το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο των ζημιωθέντων που πάσχουν από εξελισσόμενη ασθένεια. Και τούτο, διότι είναι σαφές ότι υφίσταται ζημία, έστω και αν η έκταση αυτής μπορεί να αυξηθεί. Ο πάσχων από εξελισσόμενη ασθένεια, σε αντίθεση με τον πάσχοντα από λανθάνουσα ασθένεια, μπορεί, συνεπώς, να ασκήσει αγωγή αποζημίωσης πριν από την παρέλευση της αποσβεστικής προθεσμίας.
85.
Η Γερμανική Κυβέρνηση τάσσεται επίσης υπέρ αυτής της άποψης και θεωρεί ότι βαρύνει τα κράτη μέλη να παρέχουν στους ζημιωθέντες τη δυνατότητα άσκησης αγωγής πριν την παρέλευση της αποσβεστικής προθεσμίας. Διευκρίνισε με τις γραπτές παρατηρήσεις της και εκτενώς κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι, δυνάμει της γερμανικής νομοθεσίας, ο ζημιωθείς μπορεί να ασκήσει αναγνωριστική αγωγή (Festellungsklagge) (
55
). Η αναγνωριστική αυτή αγωγή αποσκοπεί στη θεμελίωση της ευθύνης του παραγωγού για την καταβολή αποζημίωσης, μολονότι η ζημία εξελίσσεται και το ύψος της δεν μπορεί ακόμη να προσδιοριστεί ποσοτικά. Επιπλέον, διακόπτει τη δεκαετή αποσβεστική προθεσμία του άρθρου 11 της οδηγίας 85/374.
86.
Επομένως, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι εναπόκειται στο εθνικό δικονομικό δίκαιο να ρυθμίσει την περίπτωση των πασχόντων από εξελισσόμενη ασθένεια και να παράσχει τους κατάλληλους μηχανισμούς ώστε να αποτραπεί η αδυναμία άσκησης αγωγής λόγω συμπλήρωσης της αποσβεστικής προθεσμίας. Σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση, δεν θα ήταν το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 που θα παραβίαζε το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο, αλλά το εθνικό δικονομικό δίκαιο, εφόσον δεν λαμβανόταν υπόψη η κατάσταση των εν λόγω προσώπων.
87.
Εντούτοις, η προσέγγιση αυτή δεν φαίνεται να αντέχει ενδελεχή έλεγχο. Πρώτον, δύσκολα συμβιβάζεται με την πλήρη εναρμόνιση της αποσβεστικής προθεσμίας που επέφερε η εν λόγω διάταξη, ενώ μπορεί να οδηγήσει σε κατακερματισμό της προστασίας του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο για τους πάσχοντες από εξελισσόμενη ασθένεια. Συναφώς, σε αντίθεση με την προθεσμία παραγραφής του άρθρου 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 85/374, η οποία ρητώς δεν θίγει τις νομοθεσίες των κρατών μελών περί αναστολής ή διακοπής της παραγραφής, η αποσβεστική προθεσμία του άρθρου 11 της οδηγίας αυτής δεν παραπέμπει στις εν λόγω νομοθεσίες. Όπως προέκυψε κατόπιν ερωτήσεως του Δικαστηρίου προς την Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση σχετικά με τα χαρακτηριστικά της τελευταίας αποσβεστικής προθεσμίας, η Επιτροπή υποστήριξε ότι οποιοσδήποτε εθνικός δικονομικός μηχανισμός για την αντιμετώπιση της περίπτωσης μιας εξελισσόμενης ασθένειας δεν θα πρέπει να υπονομεύει την πλήρη εναρμόνιση που επιφέρει η συγκεκριμένη αποσβεστική προθεσμία.
88.
Δεύτερον, η προσέγγιση της αντιμετώπισης του ζητήματος αυτού βάσει της εθνικής δικονομικής αυτονομίας δεν φαίνεται ικανή να εξαλείψει τον κίνδυνο η καθιέρωση από το δίκαιο της Ένωσης αντικειμενικής αποσβεστικής προθεσμίας να οδηγήσει σε απορριπτέες αξιώσεις. Εάν οι ζημιωθέντες υποχρεώνονται να ασκήσουν την αγωγή τους πρόωρα, πριν να είναι σε θέση να εκτιμήσουν την ασθένειά τους, διατρέχουν τον κίνδυνο να μην έχουν πρόσβαση σε όλες τις πληροφορίες (
56
). Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο δικηγόρος της LF ισχυρίστηκε ότι, ελλείψει τέτοιων πληροφοριών, ο ζημιωθείς λαμβάνει δυσμενή πραγματογνωμοσύνη. Στην περίπτωση αυτή, η αγωγή του παθόντος είναι καταδικασμένη σε επιδίκαση ελλιπούς αποζημίωσης ή, ακόμη χειρότερα, σε απόρριψη. Μια τέτοια έκβαση θα ήταν αντίθετη προς το άρθρο 47 του Χάρτη, το οποίο εγγυάται τη δυνατότητα του φορέα του δικαιώματος να προετοιμάσει και να ασκήσει αποτελεσματική αγωγή. Κατά τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο πρέπει να είναι «πρακτικό και αποτελεσματικό» και όχι «θεωρητικό ή πλασματικό» (
57
).
89.
Για τους λόγους αυτούς, εκτιμώ ότι η αντικειμενική εφαρμογή της δεκαετούς αποσβεστικής προθεσμίας του άρθρου 11 της οδηγίας 85/374 σε όλους τους ζημιωθέντες, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες περιστάσεις των πασχόντων από εξελισσόμενη ασθένεια η οποία δεν έχει σταθεροποιηθεί πριν από τη λήξη της προθεσμίας αυτής, δεν σέβεται το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη.
90.
Τρίτον, σε περίπτωση που το Δικαστήριο δεν υιοθετήσει την ανάλυσή μου σχετικά με το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο, θα πρέπει να εξεταστεί εάν η αποσβεστική προθεσμία που προβλέπει το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374 τηρεί την αρχή της αναλογικότητας, καθόσον εφαρμόζεται στους πάσχοντες από εξελισσόμενη ασθένεια.
91.
Η αρχή της αναλογικότητας επιτάσσει οι περιορισμοί που μπορούν να επιβληθούν, μεταξύ άλλων, με πράξεις του δικαίου της Ένωσης σε δικαιώματα και ελευθερίες που κατοχυρώνονται στον Χάρτη να μην υπερβαίνουν τα όρια αυτού που είναι πρόσφορο και αναγκαίο για την επίτευξη των επιδιωκόμενων θεμιτών σκοπών ή τα όρια της ανάγκης προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων. Όταν υφίσταται δυνατότητα επιλογής μεταξύ περισσότερων κατάλληλων μέτρων, πρέπει να επιλέγεται το λιγότερο επαχθές. Επιπλέον, σκοπός γενικού συμφέροντος δεν μπορεί να επιδιωχθεί χωρίς να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι πρέπει να συμβιβάζεται με τα θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία αφορά το μέτρο, μέσω ισόρροπης σταθμίσεως μεταξύ, αφενός, του σκοπού γενικού συμφέροντος και, αφετέρου, των οικείων δικαιωμάτων, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι οι προκαλούμενες από το μέτρο δυσχέρειες δεν είναι υπέρμετρες σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς (
58
).
92.
Όσον αφορά το κατά πόσον η δεκαετής αποσβεστική προθεσμία ανταποκρίνεται σε σκοπό γενικού συμφέροντος, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ο καθορισμός εύλογων αποκλειστικών προθεσμιών για την άσκηση ένδικου βοηθήματος, για λόγους ασφάλειας δικαίου, είναι σύμφωνος με το δίκαιο της Ένωσης (
59
). Το άρθρο 11 έχει ως σκοπό ακριβώς να παράσχει στον παραγωγό ασφάλεια δικαίου στο πλαίσιο του καθεστώτος αντικειμενικής ευθύνης το οποίο θεσπίζει η οδηγία αυτή (
60
).
93.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει επίσης αναγνωρίσει παγίως ότι οι νόμιμες προθεσμίες παραγραφής ή απόσβεσης, οι οποίες συνιστούν έναν από τους θεμιτούς περιορισμούς του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο, εξυπηρετούν σημαντικούς σκοπούς, ήτοι την κατοχύρωση της ασφάλειας δικαίου και της τελεσιδικίας, την προστασία των δυνητικών εναγομένων από παρωχημένες αξιώσεις που ενδέχεται να είναι δύσκολο να αντιμετωπιστούν και την αποτροπή κάθε αδικίας που θα μπορούσε να ανακύψει εάν τα δικαστήρια καλούνταν να αποφανθούν επί γεγονότων που έλαβαν χώρα στο απώτερο παρελθόν βάσει αποδεικτικών στοιχείων τα οποία ενδέχεται να έχουν καταστεί αναξιόπιστα και ελλιπή λόγω της παρόδου του χρόνου (
61
).
94.
Επιπλέον, το εν λόγω δικαστήριο έχει τονίσει ότι η αρχή της ασφάλειας δικαίου αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις πτυχές του κράτους δικαίου (
62
).
95.
Επομένως, η ασφάλεια δικαίου και η ορθή απονομή της δικαιοσύνης συνιστούν σκοπούς γενικού συμφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση κατά την έννοια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, οι οποίοι δικαιολογούν τον περιορισμό της άσκησης των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στο άρθρο 47 του Χάρτη.
96.
Όσον αφορά το ζήτημα εάν η δεκαετής αποσβεστική προθεσμία υπερβαίνει τα όρια του πρόσφορου και αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη των σκοπών αυτών, επισημαίνεται ότι οι κανόνες περί αντικειμενικής ευθύνης που προβλέπει η οδηγία 85/374 είναι αποτέλεσμα διαδικασίας πολύπλοκης σταθμίσεως διαφορετικών συμφερόντων (
63
). Από την προπαρατεθείσα νομολογία (
64
) προκύπτει ότι οι κανόνες περί παραγραφής ή/και αποσβεστικής προθεσμίας διασφαλίζουν την ασφάλεια δικαίου και λαμβάνουν υπόψη ότι το καθεστώς αντικειμενικής ευθύνης συνεπάγεται για τον παραγωγό μεγαλύτερο βάρος από αυτό το οποίο επιβάλλει το σύνηθες καθεστώς ευθύνης ενός κράτους, επιβάρυνση που αντικατοπτρίζεται επίσης στην ανάγκη ασφαλιστικής κάλυψης των κινδύνων που αφορούν την ειδική αυτή ευθύνη (
65
).
97.
Λαμβάνοντας υπόψη το ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως που διαθέτει ο νομοθέτης της Ένωσης για την εξισορρόπηση των διαφόρων εμπλεκόμενων συμφερόντων, η αποσβεστική προθεσμία δέκα ετών από τη διάθεση του ελαττωματικού προϊόντος στην αγορά φαίνεται «εν γένει» και «στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων», όπως ανέφερε η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, επαρκώς μακρά ώστε να παρέχει στους ζημιωθέντες τη δυνατότητα να ασκήσουν αγωγή κατά του παραγωγού.
98.
Εντούτοις, όπως εύγλωττα διατυπώνεται στη νομική θεωρία, μια αποσβεστική προθεσμία «ίδια για όλους» δεν μπορεί να εξισορροπήσει ορθά τα συμφέροντα τόσο των ζημιωθέντων από σωματική βλάβη όσο και των παραγωγών (
66
). Μολονότι εν γένει και στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων η δεκαετής αποσβεστική προθεσμία φαίνεται να είναι επαρκώς μακρά για τους παθόντες, εντούτοις δεν είναι προσαρμοσμένη ώστε να καλύπτει ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις σωματικής βλάβης, όπου η βλάβη δεν επέρχεται αμέσως, αλλά εξελίσσεται. Η παράλειψη συνεκτίμησης αυτής της συγκεκριμένης κατάστασης θα παραγνώριζε το γεγονός ότι η απόσβεση των δικαιωμάτων του παθόντος δεν είναι απότοκος της αδράνειάς του, αλλά οφείλεται στην ατυχία του να πάσχει από τέτοια ασθένεια.
99.
Η Επιτροπή υποστήριξε, κατ’ ουσίαν, στις γραπτές παρατηρήσεις της και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι οι ζημιωθέντες που υφίστανται εξελισσόμενη ζημία μπορούν, εφόσον γνωρίζουν ορισμένα συμπτώματα, να ασκήσουν αγωγή εντός της αποσβεστικής προθεσμίας ώστε να δυνηθούν να λάβουν μια κάποια αποζημίωση (un certain dédommagement). Η αποζημίωση αυτή θα είναι κατ’ ανάγκην μερική εάν οι επιπτώσεις του ελαττωματικού προϊόντος δεν μπορούν να εντοπιστούν πλήρως κατά την άσκηση της αγωγής. Επιπλέον, η Επιτροπή επισήμανε ότι, εφόσον προβλέπεται από τους κανόνες του εθνικού δικαίου, ο ζημιωθείς μπορεί να ζητήσει την αναστολή της δίκης έως ότου γίνει πλήρως γνωστή η ζημία, ώστε να έχει τη δυνατότητα να συμπληρώσει την αρχικώς ασκηθείσα αγωγή του και να επιτύχει την πλήρη αποκατάσταση της ζημίας.
100.
Για τους προεκτεθέντες λόγους (
67
), η δυνατότητα λήψης μερικής αποζημίωσης δεν φαίνεται ικανοποιητική από την άποψη του δικαιώματος του ζημιωθέντος να ασκήσει αποτελεσματική αγωγή. Επιπλέον, το γεγονός ότι το εθνικό δικονομικό δίκαιο μπορεί να παρέχει τη δυνατότητα υποβολής αιτήματος αναστολής της δίκης έως ότου γίνει γνωστή η πλήρης έκταση της ζημίας, πέραν του ότι είναι υποθετικό, θα μπορούσε, ανάλογα με τις ακριβείς διατάξεις του εθνικού δικαίου, να υπονομεύσει την πλήρη εναρμόνιση που επέφερε η οδηγία 85/374.
101.
Η ανάγκη αντιμετώπισης των δυσανάλογων αποτελεσμάτων της εφαρμογής μιας απόλυτης αποσβεστικής προθεσμίας για ορισμένες κατηγορίες ζημιών επιβεβαιώνεται από τις τροποποιήσεις που επέφερε η οδηγία (ΕΕ) 2024/2853 (
68
). Το άρθρο 17, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής εισάγει παρέκκλιση όσον αφορά τους ζημιωθέντες οι οποίοι δεν μπόρεσαν να κινήσουν δίκη εντός της δεκαετούς αποσβεστικής προθεσμίας λόγω λανθάνουσας περιόδου μιας σωματικής βλάβης. Για τους εν λόγω ζημιωθέντες, η προθεσμία παρατείνεται σε 25 έτη. Από την αιτιολογική σκέψη 57 της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης παρέτεινε την προθεσμία «προκειμένου να αποφευχθεί αδικαιολόγητος περιορισμός της δυνατότητας αποζημίωσης για ζημία που προκλήθηκε από ελαττωματικό προϊόν […] σε περιπτώσεις κατά τις οποίες τα συμπτώματα σωματικής βλάβης αργούν να εκδηλωθούν, σύμφωνα με ιατρικά στοιχεία».
102.
Μολονότι η οδηγία 2024/2853 δεν εφαρμόζεται στην υπόθεση της κύριας δίκης (
69
), εντούτοις οι λόγοι πίσω από την τροποποίηση της αποσβεστικής προθεσμίας καταδεικνύουν ότι η μη συνεκτίμηση των ιδιαιτεροτήτων συγκεκριμένων κατηγοριών ζημιών ενδέχεται να επηρεάσει το δικαίωμα πρόσβασης των οικείων ζημιωθέντων σε δικαστήριο.
103.
Για τους λόγους αυτούς, εκτιμώ ότι η εφαρμογή της δεκαετούς αποσβεστικής προθεσμίας του άρθρου 11 της οδηγίας 85/374 θίγει δυσανάλογα το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο των ζημιωθέντων που πάσχουν από εξελισσόμενη ασθένεια, οι οποίοι, λόγω του εξελισσόμενου χαρακτήρα της ασθένειάς τους, δεν μπορούν να αξιολογήσουν πλήρως τη ζημία τους και, ως εκ τούτου, δεν καθίσταται δυνατό να ασκήσουν αγωγή κατά του παραγωγού εντός της προθεσμίας αυτής.
104.
Οι λεπτομερείς κανόνες προσαρμογής της αποσβεστικής προθεσμίας στις εξαιρετικές περιπτώσεις ζημιωθέντων που πάσχουν από εξελισσόμενη ασθένεια και η εξισορρόπηση όλων των εμπλεκομένων συμφερόντων εναπόκεινται στον νομοθέτη της Ένωσης.
105.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374, κατά το οποίο τα δικαιώματα που παρέχονται στον ζημιωθέντα από την οδηγία αυτή αποσβέννυνται μετά την πάροδο δέκα ετών από την ημερομηνία θέσεως σε κυκλοφορία του ζημιογόνου προϊόντος, αντιβαίνει στο άρθρο 47 του Χάρτη, καθόσον η εφαρμογή του επιφέρει την απόσβεση του δικαιώματος να λάβουν αποζημίωση οι ζημιωθέντες που πάσχουν από εξελισσόμενη ασθένεια, οι οποίοι, σύμφωνα με τα ιατρικά στοιχεία, λόγω του εξελισσόμενου χαρακτήρα της πάθησής τους, δεν μπορούν να αξιολογήσουν πλήρως τη ζημία τους και, ως εκ τούτου, δεν είναι σε θέση να ασκήσουν αγωγή κατά του παραγωγού εντός της προθεσμίας αυτής, με συνέπεια να στερούνται το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο.
Γ.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
106.
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 10 της οδηγίας 85/374 έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση εξελισσόμενης ασθένειας, η τριετής προθεσμία παραγραφής της αξίωσης αποζημίωσης αρχίζει να τρέχει από την ημέρα κατά την οποία καθίσταται γνωστό το σύνολο της ζημίας, ιδίως με τον καθορισμό ημερομηνίας σταθεροποίησης, που ορίζεται ως το χρονικό σημείο από το οποίο η κατάσταση του παθόντος δεν εξελίσσεται πλέον. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί επίσης να διευκρινιστεί εάν, εναλλακτικά, η εν λόγω προθεσμία παραγραφής πρέπει να θεωρείται ότι τρέχει από την ημέρα κατά την οποία εμφανίστηκε με βεβαιότητα η ζημία σε σχέση με το ελαττωματικό προϊόν, χωρίς να έχει σημασία η μεταγενέστερη εξέλιξή της.
107.
Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι η υπόθεση της κύριας δίκης αναπέμφθηκε από το Cour de Cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) στο αιτούν δικαστήριο, με την αιτιολογία ότι το Cour d’appel de Caen (εφετείο της Caen) έκρινε απαράδεκτη την αγωγή της LF χωρίς να εξετάσει εάν η ιατρική της κατάσταση είχε σταθεροποιηθεί (
70
).
108.
Υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374 ορίζει ως αφετηρία της τριετούς προθεσμίας παραγραφής την ημερομηνία κατά την οποία ο ενάγων «διαπίστωσε ή όφειλε να είχε διαπιστώσει τη ζημία, το ελάττωμα και την ταυτότητα του παραγωγού». Το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου επικεντρώνεται στον προσδιορισμό της ημερομηνίας κατά την οποία ο ενάγων-ζημιωθείς που πάσχει από εξελισσόμενη ασθένεια διαπίστωσε τη ζημία.
109.
Κατά πάγια νομολογία, τόσο από τις απαιτήσεις της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και από την αρχή της ισότητας συνάγεται ότι οι όροι διατάξεως του δικαίου της Ένωσης που δεν περιέχει ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του πεδίου εφαρμογής της πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύονται αυτοτελώς και ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ένωση, για την ερμηνεία δε αυτή πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της εκάστοτε διατάξεως αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη νομοθεσία της οποίας η οικεία διάταξη αποτελεί μέρος (
71
).
110.
Το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374 δεν περιέχει ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της ημερομηνίας έναρξης της παραγραφής. Το άρθρο 10, παράγραφος 2, αναφέρεται στις εθνικές νομοθεσίες μόνον όσον αφορά την αναστολή ή διακοπή της παραγραφής και όχι αναφορικά με την dies a quo. Επιπλέον, η αυτοτελής και ομοιόμορφη ερμηνεία της ημερομηνίας έναρξης της παραγραφής συνάδει, όπως προκύπτει από τη δέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας, με τον σκοπό της εν λόγω οδηγίας αναφορικά με την καθιέρωση ενιαίας προθεσμίας παραγραφής για την αγωγή επανόρθωσης της προκληθείσας ζημίας.
111.
Όσον αφορά το γράμμα του άρθρου 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374, η διάταξη αυτή συνδέει την ημερομηνία έναρξης της προθεσμίας παραγραφής με τη γνώση (ή την τεκμαιρόμενη γνώση) της ζημίας. Από τη διατύπωση αυτή και μόνον δεν είναι δυνατόν να συναχθεί εάν η γνώση πρέπει να νοηθεί ως αποκτώμενη μόνον κατά την ημερομηνία σταθεροποίησης της ιατρικής πάθησης του ζημιωθέντος ή κατά την ημερομηνία κατά την οποία εμφανίστηκε με βεβαιότητα η ζημία, ανεξαρτήτως της μεταγενέστερης επιδείνωσής της.
112.
Όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 4 της οδηγίας, ο ζημιωθείς υποχρεούται να αποδείξει τη ζημία, το ελάττωμα καθώς και την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ ελαττώματος και ζημίας. Από το άρθρο 9, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 85/374 προκύπτει ότι η έννοια της «ζημίας» καλύπτει τις ζημίες λόγω θανάτου ή σωματικών βλαβών.
113.
Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι πρέπει να εξασφαλίζεται η κατάλληλη και πλήρης αποζημίωση των ζημιουμένων από ελαττωματικό προϊόν για τις εν λόγω κατηγορίες ζημιών (
72
).
114.
Η ημερομηνία έναρξης της προθεσμίας παραγραφής δυνάμει του άρθρου 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374 πρέπει να καθορίζεται κατά τρόπο που να επιτρέπει στον ζημιωθέντα να αποδείξει ότι συντρέχουν όλες οι προϋποθέσεις για τη στοιχειοθέτηση της ευθύνης του παραγωγού. Επομένως, όπως υποστήριξε, κατ’ ουσίαν, η Επιτροπή, ο ζημιωθείς πρέπει να έχει επαρκώς πλήρη γνώση των περιστάσεων που αφορούν το σύνολο των προϋποθέσεων αυτών, συμπεριλαμβανομένης της επαρκώς πλήρους γνώσης της ζημίας. Η επαρκώς πλήρης γνώση της ζημίας παρέχει στον ζημιωθέντα τη δυνατότητα να λάβει κατάλληλη και πλήρη αποζημίωση.
115.
Γενικώς, η γνώση της ημερομηνίας κατά την οποία εμφανίστηκε με βεβαιότητα η ζημία μπορεί να θεωρηθεί ως κατάλληλη προϋπόθεση για την άσκηση αγωγής από τους ζημιωθέντες. Όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, υπάρχουν περιπτώσεις σωματικών βλαβών στις οποίες δεν είναι αναγκαία η αναμονή για την παγίωση της ζημίας, διότι είναι επαρκώς γνωστή τόσο η ζημία όσο και, αναλόγως των περιστάσεων, η μελλοντική εξέλιξή της. Εντούτοις, σε περίπτωση εξελισσόμενης ασθένειας, ελλείψει σταθεροποίησης, ο παθών δεν είναι σε θέση να εκτιμήσει τη φύση της ζημίας που υπέστη. Η ημερομηνία σταθεροποίησης πρέπει να καθορίζεται βάσει ιατρικών στοιχείων· δεν βασίζεται στην προσωπική εκτίμηση του παθόντος (
73
). Επομένως, για τους ζημιωθέντες αυτούς, η προθεσμία παραγραφής δεν πρέπει να αρχίσει να τρέχει πριν από την ημερομηνία σταθεροποίησης, η οποία νοείται ως η ημερομηνία κατά την οποία η κατάσταση της υγείας τους παύει να εξελίσσεται.
116.
Η εναλλακτική ημερομηνία που προτείνει το αιτούν δικαστήριο, ήτοι η ημερομηνία κατά την οποία η βλάβη εμφανίστηκε με βεβαιότητα, εφόσον νοείται, στην περίπτωση εξελισσόμενης ασθένειας, ως η ημερομηνία εκδήλωσης των πρώτων συμπτωμάτων, θα μπορούσε να θίξει σημαντικά τη δυνατότητα του ζημιωθέντος να ασκήσει αποτελεσματική αγωγή αποζημίωσης. Όπως επισήμανε η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, σε περίπτωση κατά την οποία η ζημία δεν είναι ακόμη επαρκώς πρόδηλη, ο ζημιωθείς θα μπορούσε να αποθαρρυνθεί από το να ασκήσει μια δαπανηρή αγωγή, ενώ μήνες ή έτη αργότερα, το ίδιο πρόσωπο θα ήταν σε θέση να προσδιορίσει καλύτερα την έκταση της ζημίας. Επιπλέον, εάν ο ζημιωθείς ασκήσει αγωγή ενώ η ζημία είναι ακόμη περιορισμένη και η ιατρική του κατάσταση εξελίσσεται, διατρέχει τον κίνδυνο να λάβει περιορισμένη αποζημίωση (
74
).
117.
Όσον αφορά τον σκοπό της ρύθμισης της οποίας αποτελεί μέρος το άρθρο 10 της οδηγίας 85/374, από την ένατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 85/374 προκύπτει ότι η προστασία του καταναλωτή απαιτεί την επανόρθωση των ζημιών λόγω θανάτου ή σωματικών βλαβών. Όπως προαναφέρθηκε, ο ζημιωθείς πρέπει να μπορεί να ασκήσει αποτελεσματικά το δικαίωμά του σε κατάλληλη και πλήρη αποζημίωση για τη ζημία που υπέστη.
118.
Η Γερμανική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι η τριετής προθεσμία παραγραφής πρέπει να αρχίζει από την ημερομηνία κατά την οποία εμφανίστηκε η ζημία και ο ζημιωθείς, συμπεριλαμβανομένου του παθόντος από εξελισσόμενη ζημία, αντιλήφθηκε την εκδήλωση της ζημίας. Όπως προαναφέρθηκε, η περίπτωση της εξελισσόμενης ζημίας αντιμετωπίζεται από τη γερμανική νομοθεσία με τη δυνατότητα άσκησης αναγνωριστικής αγωγής (
75
). Η Γερμανική Κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι η λύση αυτή έχει εφαρμογή σε περίπτωση μεταγενέστερων ζημιών οι οποίες μπορούν να αναμένονται «κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων». Εντούτοις, σε περίπτωση απρόβλεπτης «ασυνήθους» ζημίας, αρχίζει να τρέχει νέα προθεσμία παραγραφής, από τη στιγμή που ο ενάγων έλαβε γνώση της ζημίας.
119.
Η Επιτροπή υποστήριξε με τις γραπτές παρατηρήσεις της ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο, σε ορισμένες εθνικές έννομες τάξεις, οι ζημιωθέντες να έχουν τη δυνατότητα να ζητούν αναστολή της δίκης έως ότου η ζημία καταστεί επαρκώς γνωστή. Ωστόσο, η Επιτροπή αναγνώρισε ότι η δυνατότητα αυτή δεν υφίσταται σε όλα τα κράτη μέλη.
120.
Οι διαφορετικές προσεγγίσεις που ενδέχεται να υφίστανται στις εθνικές νομοθεσίες καταδεικνύουν ότι ενδέχεται να υπάρχουν αποκλίσεις στον βαθμό προστασίας της δυνατότητας των ζημιωθέντων να ζητήσουν αποζημίωση, ανάλογα με το εθνικό δικονομικό δίκαιο, ενώ η προθεσμία παραγραφής πρέπει να είναι ενιαία. Επιπλέον, το να απαιτείται από τον ζημιωθέντα να αυξάνει σταδιακά το ποσό της ζητούμενης αποζημίωσης σε συνάρτηση με τις πρόσθετες ζημίες που προκαλούνται από το ζημιογόνο γεγονός ενδέχεται να αποτελέσει δαπανηρή και χρονοβόρα διαδικασία, υπονομεύει δε την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαιώματος αποζημίωσης (
76
).
121.
Προκειμένου να διασφαλιστεί η ομοιόμορφη ερμηνεία της ημερομηνίας έναρξης της παραγραφής και η αποτελεσματικότητα του δικαιώματος του ζημιωθέντος που πάσχει από εξελισσόμενη ασθένεια να ζητήσει αποζημίωση, η ημερομηνία αυτή δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι τρέχει πριν από τη σταθεροποίηση της προκληθείσας ζημίας. Η ημερομηνία σταθεροποίησης καθορίζεται βάσει ιατρικών στοιχείων.
122.
Βάσει αυτής της ερμηνείας του άρθρου 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, σε περίπτωση εξελισσόμενης ασθένειας, η τριετής προθεσμία παραγραφής αρχίζει να τρέχει μόνον μετά την ημερομηνία σταθεροποίησης της ζημίας, έστω και αν η ζημία εμφανίστηκε σε προγενέστερη ημερομηνία.
123.
Η ερμηνεία αυτή του άρθρου 10 της οδηγίας 85/374 πρέπει να νοηθεί υπό το πρίσμα της ερμηνείας που προτείνω στο πλαίσιο του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος που εξετάζεται με τις παρούσες προτάσεις. Πράγματι, προκειμένου να διαφυλαχθεί η αποτελεσματικότητα του άρθρου 10 έναντι των πασχόντων από εξελισσόμενη ασθένεια, η προβλεπόμενη στο άρθρο 11 αποσβεστική προθεσμία πρέπει να καθοριστεί κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη την ιδιαίτερη κατάστασή τους και το δικαίωμά τους σε αποτελεσματική προσφυγή δυνάμει του άρθρου 47 του Χάρτη.
124.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374 έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση εξελισσόμενης ασθένειας, η τριετής προθεσμία παραγραφής που προβλέπεται στη διάταξη αυτή αρχίζει να τρέχει από την ημερομηνία σταθεροποίησης της ζημίας, που ορίζεται ως το χρονικό σημείο από το οποίο, βάσει ιατρικών στοιχείων, η κατάσταση του παθόντος δεν εξελίσσεται πλέον.
V. Πρόταση
125.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το cour d’appel de Rouen (εφετείο της Rouen, Γαλλία) ως εξής:
1)
Το άρθρο 13 της οδηγίας 85/374/ΕΟΚ, της 25ης Ιουλίου 1985, για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σε θέματα ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της απόφασης της 25ης Απριλίου 2002, González Sánchez (C‑183/00, EU:C:2002:255), έχει την έννοια ότι ο ζημιωθείς από ελαττωματικό προϊόν μπορεί να ζητήσει από τον παραγωγό την αποκατάσταση της ζημίας του βάσει εθνικού γενικού καθεστώτος ευθύνης λόγω πταίσματος, στο μέτρο που το καθεστώς αυτό δεν στηρίζεται αποκλειστικά στην ελαττωματικότητα του προϊόντος. Το πταίσμα μπορεί να συνίσταται, ιδίως, στη διατήρηση σε κυκλοφορία προϊόντος παρά το γεγονός ότι ο παραγωγός γνωρίζει την ελαττωματικότητά του ή στην παράβαση του καθήκοντος επαγρύπνησης του παραγωγού ως προς τους κινδύνους που ενέχει το προϊόν, μολονότι ο παραγωγός έχει ενημερωθεί για τους κινδύνους αυτούς.
2)
Το άρθρο 11 της οδηγίας 85/374, κατά το οποίο τα δικαιώματα που παρέχονται στον ζημιωθέντα από την οδηγία αυτή αποσβέννυνται μετά την πάροδο δέκα ετών από την ημερομηνία θέσεως σε κυκλοφορία του ζημιογόνου προϊόντος, αντιβαίνει στο άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθόσον η εφαρμογή του επιφέρει την απόσβεση του δικαιώματος να λάβουν αποζημίωση οι ζημιωθέντες που πάσχουν από εξελισσόμενη ασθένεια, οι οποίοι, σύμφωνα με τα ιατρικά στοιχεία, λόγω του εξελισσόμενου χαρακτήρα της πάθησής τους, δεν μπορούν να αξιολογήσουν πλήρως τη ζημία τους και, ως εκ τούτου, δεν είναι σε θέση να ασκήσουν αγωγή κατά του παραγωγού εντός της προθεσμίας αυτής, με συνέπεια να στερούνται το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο.
3)
Το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/374 έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση εξελισσόμενης ασθένειας, η τριετής προθεσμία παραγραφής που προβλέπεται στη διάταξη αυτή αρχίζει να τρέχει από την ημερομηνία σταθεροποίησης της ζημίας, που ορίζεται ως το χρονικό σημείο από το οποίο, βάσει ιατρικών στοιχείων, η κατάσταση του παθόντος δεν εξελίσσεται πλέον.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
(
2
)	Οδηγία της 25ης Ιουλίου 1985 για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σε θέματα ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων (ΕΕ 1985, L 210, σ. 29), όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 1999/34/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 10ης Μαΐου 1999 (ΕΕ 1999, L 141, σ. 20) (στο εξής: οδηγία 85/374).
(
3
)	Πριν από τη θέσπιση της οδηγίας (ΕΕ) 2024/2853 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2024, για την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων και την κατάργηση της οδηγίας 85/374/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ L, 2024/285).
(
4
)	White, F., «Directive 85/374/EEC Concerning Liability for Defective Products: In the Name of the Harmonisation, the Internal Market and Consumer Protection», σε Giliker, P. (επιμ.), Research Handbook on EU Tort Law, Edward Elgar, Cheltenham, Northampton, 2017.
(
5
)	Cousy, H., «Chapter 3. Consumer protection through product liability. Theme I. Level and scope of Harmonisation of the Directive – Survival of National Product Liability Regimes», σε Terryn, E., Straetmans, G. και Colaert, V. (επιμ.), Landmark Cases of EU Consumer Law, In Honour of Jules Stuyck, Intersentia, Κέιμπριτζ, Αμβέρσα, Πόρτλαντ, 2013, σ. 291 έως 306, ιδίως σ. 296.
(
6
)	Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Dutrueux (C‑495/10, EU:C:2011:869, σκέψη 20).
(
7
)	Binon, J.-M., «La responsabilité du fait des produits défectueux: Les vices cachés de l’harmonisation européenne», σε Van Schoubroeck, Over Grenzen, Liber Amicorum Herman Cousy, Intersentia, Αμβέρσα, Κέιμπριτζ, 2011, σ. 591 έως 603.
(
8
)	Αποφάσεις της 15ης Νοεμβρίου 2023, 22-21.174, 178, 179, 180. Οι αποφάσεις αυτές εκδόθηκαν επί αιτήσεων αναιρέσεως που άσκησαν ζημιωθέντες από το φαρμακευτικό προϊόν «Médiator».
(
9
)	Το ζήτημα κατά πόσον το προβαλλόμενο πταίσμα στοιχειοθετείται πράγματι υπό τις συνθήκες της συγκεκριμένης υπόθεσης εναπόκειται στο δικάζον δικαστήριο.
(
10
)	Πρβλ. απόφαση της 10ης Ιουνίου 2021, KRONE – Verlag, C‑65/20, (EU:C:2021:471, σκέψη 31). Η έννοια του «παραγωγού» ορίζεται στο άρθρο 3 της οδηγίας 85/374.
(
11
)	Taschner, H. C., «Product liability: basic problems in a comparative law perspective», σε Fairgrieve, D. (επιμ.), Product Liability in Comparative Perspective, Cambridge University Press, Κέιμπριτζ, 2005, σ. 155 έως 166, ιδίως σ. 161 (η υπογράμμιση δική μου).
(
12
)	Απόφαση της 10ης Ιουνίου 2021, KRONE – Verlag (C‑65/20, EU:C:2021:471, σκέψη 33).
(
13
)	Πρβλ. απόφαση της 5ης Μαρτίου 2015, Boston Scientific Medizintechnik (C‑503/13 και C‑504/13, EU:C:2015:148, σκέψη 39).
(
14
)	Απόφαση της 29ης Μαΐου 1997, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (C‑300/95, EU:C:1997:255, σκέψη 27).
(
15
)	Πρβλ. Van Dam, C. C., «Dutch case law on the EU Product Liability Directive», σε Fairgrieve, D. (επιμ.), σ. 126 έως 137, ιδίως σ. 128.
(
16
)	Αποφάσεις της 25ης Απριλίου 2002, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑52/00, EU:C:2002:252, σκέψη 24), και της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Dutrueux (C‑495/10, EU:C:2011:869, σκέψη 20).
(
17
)	Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Dutrueux (C‑495/10, EU:C:2011:869, σκέψη 21).
(
18
)	Απόφαση González Sánchez (σκέψη 30).
(
19
)	Απόφαση González Sánchez (σκέψη 31).
(
20
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Tesauro στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (C‑300/95, EU:C:1997:35, σημείο 16).
(
21
)	Απόφαση της 25ης Απριλίου 2002, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑52/00, EU:C:2002:252).
(
22
)	Στη γαλλική γλώσσα: «obligation de suivi».
(
23
)	Απόφαση της 25ης Απριλίου 2002, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑52/00, EU:C:2002:252, σκέψη 47).
(
24
)	Απόφαση της 25ης Απριλίου 2002, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑52/00, EU:C:2002:252).
(
25
)	Απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, σκέψη 37).
(
26
)	Όπ.π. (σκέψεις 38 και 43).
(
27
)	Όπ.π. (σκέψη 39).
(
28
)	Όπ.π. (σκέψη 40).
(
29
)	Όπ.π. (σκέψη 41).
(
30
)	Όπ.π. (σκέψη 42).
(
31
)	Πρβλ. απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, σκέψη 46).
(
32
)	Απόφαση της 10ης Μαΐου 2001, Veedfald (C‑203/99, EU:C:2001:258, σκέψη 27).
(
33
)	Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, KS κ.λπ. κατά Συμβουλίου κ.λπ. (C‑29/22 P και C‑44/22 P, EU:C:2024:725, σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
34
)	Πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, État luxembourgeois (Δικαίωμα προσφυγής κατά αιτήματος παροχής πληροφοριών σε φορολογικά θέματα) (C‑245/19 και C‑246/19, EU:C:2020:795, σκέψεις 55 και 56), και της 17ης Νοεμβρίου 2022, Harman International Industries (C‑175/21, EU:C:2022:895, σκέψη 32).
(
35
)	Για την εξέταση των προθεσμιών παραγραφής που θεσπίζουν οι εθνικές νομοθεσίες για δίκες σχετικά με το δίκαιο προστασίας των καταναλωτών, βλ. απόφαση της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 30), και της 8ης Σεπτεμβρίου 2022, D.B.P. κ.λπ. (Ενυπόθηκο δάνειο σε ξένο νόμισμα) (C‑80/21 έως C‑82/21, EU:C:2022:646, σκέψη 99).
(
36
)	Απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (Έδρα της Ευρωπαϊκής Αρχής Εργασίας) (C‑743/19, EU:C:2022:569, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
37
)	Πρβλ. αποφάσεις της 24ης Φεβρουαρίου 2022, SC Cridar Cons (C‑582/20, EU:C:2022:114, σκέψη 50), και της 8ης Δεκεμβρίου 2022, Orde van Vlaamse Balies κ.λπ. (C‑694/20, EU:C:2022:963, σκέψη 60).
(
38
)	Απόφαση της 29ης Μαρτίου 2022, Getin Noble Bank (C‑132/20, EU:C:2022:235, σκέψη 116).
(
39
)	Πρβλ. απόφαση της 2ας Φεβρουαρίου 2021, Consob (C‑481/19, EU:C:2021:84, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
40
)	Απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, SC Cridar Cons (C‑582/20, EU:C:2022:114, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
41
)	Απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2022, Orde van Vlaamse Balies κ.λπ. (C‑694/20, EU:C:2022:963, σκέψη 34).
(
42
)	Πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, État luxembourgeois (Δικαίωμα προσφυγής κατά αιτήματος παροχής πληροφοριών σε φορολογικά θέματα) (C‑245/19 και C‑246/19, EU:C:2020:795, σκέψη 66).
(
43
)	Βλ. σημεία 33 επ. των παρουσών προτάσεων.
(
44
)	Βλ. την ανάλυσή μου επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος.
(
45
)	Fairgrieve, D., et al., «Product Liability Directive», σε Machnikowski, P. (επιμ.), European Product Liability: An Analysis of the State of the Art in the Era of New Technologies, Intersentia, Κέιμπριτζ, 2016, σ. 90.
(
46
)	Βλ. Havu, K., και Havu, T., «The “Long-Stop” Extinguishment Rule in EU Product Liability», Journal of European Consumer and Market Law, τόμος 13(4), 2024, σ. 162 έως 170, ιδίως σ. 163.
(
47
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 11ης Μαρτίου 2014, Howald Moor κ.λπ. κατά Ελβετίας, CE:ECHR:2014:0311JUD005206710. Βλ. επίσης απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Φεβρουαρίου 2024, Jann-Zwicker και Jann κατά Ελβετίας, CE:ECHR:2024:0213JUD000497620.
(
48
)	Όπ.π., § 74.
(
49
)	Όπ.π., § 78.
(
50
)	Όπ.π., § 79.
(
51
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Φεβρουαρίου 2020, Sanofi Pasteur κατά Γαλλίας, CE:ECHR:2020:0213JUD002513716.
(
52
)	Όπ.π., § 55.
(
53
)	Όπ.π., § 55.
(
54
)	Όπ.π, § 55.
(
55
)	Η οποία προβλέπεται στο άρθρο 256 του Zivilprozessordnung (γερμανικού κώδικα πολιτικής δικονομίας).
(
56
)	Βλ. Havu, K., και Havu, T., «The “Long-Stop” Extinguishment Rule in EU Product Liability», υποσημείωση 46, όπ.π., σ. 162, κατά τους οποίους «η ύπαρξη αντικειμενικής αποσβεστικής διάταξης ενδέχεται να προκαλέσει, ως ανεπιθύμητη συνέπεια, το να ενθαρρύνονται οι ενάγοντες να ασκήσουν αγωγή πριν να διαθέτουν το σύνολο των απαιτούμενων πληροφοριών, γεγονός που δύναται να οδηγήσει σε αναποτελεσματικότητα και να υπονομεύσει την προβλεψιμότητα της έκβασης των υποθέσεων».
(
57
)	Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Μαΐου 2024, Jann-Zwicker και Jann κατά Ελβετίας, § 65 με περαιτέρω παραπομπές.
(
58
)	Πρβλ. απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2022, Orde van Vlaamse Balies κ.λπ. (C‑694/20, EU:C:2022:963, σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
59
)	Πρβλ. απόφαση της 22ας Απριλίου 2021, Profi Credit Slovakia (C‑485/19, EU:C:2021:313, σκέψη 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
60
)	Πρβλ. απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, σκέψη 46).
(
61
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Φεβρουαρίου 2020, Sanofi Pasteur κατά Γαλλίας, CE:ECHR:2020:0213JUD002513716, § 50.
(
62
)	Όπ.π., § 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία.
(
63
)	Πρβλ. απόφαση της 25ης Απριλίου 2002, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑52/00, EU:C:2002:252, σκέψη 29).
(
64
)	Βλ. σημεία 48 έως 50 των παρουσών προτάσεων.
(
65
)	Απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, σκέψη 42).
(
66
)	Havu, K. και Havu, T, όπ.π., υποσημείωση 46, σ. 167. Βλ. επίσης Howells, G., «Product Liability – a history of harmonization», σε Fairgrieve, D. (επιμ.), Product Liability in Comparative Perspective, όπ.π., υποσημείωση 11, σ. 202 έως 217, ιδίως σ. 210, ο οποίος επισημαίνει ότι η δεκαετής αποσβεστική προθεσμία «θα μπορούσε […] να θεωρηθεί δυνητική πηγή αδικίας».
(
67
)	Βλ. σημείο 88 των παρουσών προτάσεων.
(
68
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2024, για την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων και την κατάργηση της οδηγίας 85/374/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ L, 2024/2853).
(
69
)	Κατά το άρθρο 21, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2024/2853: «Η οδηγία [85/374] καταργείται από την 9η Δεκεμβρίου 2026. Εντούτοις, συνεχίζει να εφαρμόζεται όσον αφορά προϊόντα που διατέθηκαν στην αγορά ή τέθηκαν σε λειτουργία πριν από την εν λόγω ημερομηνία». Από τη διάταξη αυτή προκύπτει ότι η οδηγία 2024/2853 δεν εφαρμόζεται όσον αφορά το εμβόλιο της κύριας δίκης, το οποίο χορηγήθηκε άνω των δύο δεκαετιών προγενέστερα.
(
70
)	Απόφαση 22-18.914 του Cour de cassation, Première Chambre Civile (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, πρώτο πολιτικό τμήμα) της 5ης Ιουλίου 2023. Η απόφαση αυτή αντικατοπτρίζει πάγια νομολογία του Cour de Cassation (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) σύμφωνα με την οποία η ημερομηνία κατά την οποία ο παθών γνώριζε ή όφειλε να γνωρίζει τη ζημία είναι η ημερομηνία σταθεροποίησης της ζημίας. Βλ., για παράδειγμα, απόφαση 15-20.022 του Cour de cassation, Première Chambre Civile (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, πρώτο πολιτικό τμήμα) της 15ης Ιουνίου 2016.
(
71
)	Απόφαση της 8ης Απριλίου 2025, Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (Δικαστικός έλεγχος διαδικαστικών πράξεων), C‑292/23, EU:C:2025:255 (σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
72
)	Απόφαση της 10ης Μαΐου 2001, Veedfald (C‑203/99, EU:C:2001:258, σκέψη 27).
(
73
)	Jourdain, P., «Le point de départ de la prescription en présence d’un dommage corporel évolutif», RTD Civ., 2023, σ. 908, με παραπομπή στην απόφαση 14‑13.351 του Cour de cassation, Première Chambre Civile (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, πρώτο πολιτικό τμήμα) της 17ης Ιανουαρίου 2018.
(
74
)	Βλ. σημείο 88 των παρουσών προτάσεων.
(
75
)	Βλ. σημείο 85 των παρουσών προτάσεων.
(
76
)	Βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση της 18ης Απριλίου 2024, Heureka Group (Υπηρεσίες επιγραμμικής σύγκρισης τιμών) (C‑605/21, EU:C:2024:324, σκέψη 60).