62008CC0310
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
MAZÁK
ippreżentati fl-20 ta’ Ottubru 2009 (
1
)
Kawża C-310/08
London Borough of Harrow
vs
Nimco Hassan Ibrahim
u
Secretary of State for the Home Department
“Moviment liberu tal-persuni — Dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ Stat terz, li huwa l-konjuġi ta’ ċittadin ta’ Stat Membru, u tat-tfal tagħhom, li huma ċittadini ta’ Stat Membru — Waqfien mill-attività mħallsa taċ-ċittadin ta’ Stat Membru segwit mit-tluq tiegħu mill-Istat Membru ospitanti — Reġistrazzjoni tat-tfal f’istituzzjoni skolastika — Nuqqas ta’ mezzi ta’ għajxien — Regolament (KEE) Nru 1612/68 — Artikolu 12 — Direttiva 2004/38/KE”
1.
F’din il-kawża, il-Court of Appeal (Civil Division) (England and Wales) (Ir-Renju Unit) bagħtet lill-Qorti tal-Ġustizzja tliet domandi preliminari skont l-Artikolu 234 KE dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 12 tar-Regolament (KEE) Nru 1612/68 tal-Kunsill, tal-15 ta’ Ottubru 1968, dwar il-libertà tal-moviment għall-ħaddiema fi ħdan il-Komunità (
2
) u d-Direttiva 2004/38/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tad-29 ta’ April 2004 dwar id-dritt taċ-ċittadini tal-Unjoni u l-membri tal-familja tagħhom biex jiċċaqilqu u jgħixu liberament fit-territorju tal-Istati Membri u li temenda r-Regolament (KEE) Nru 1612/68 u li tħassar id-Direttivi 64/221/KEE, 68/360/KEE, 72/194/KEE, 73/148/KEE, 75/34/KEE, 75/35/KEE, 90/364/KEE, 90/365/KEE u 93/96/KEE (
3
).
2.
Id-domandi ġew imqajma fil-kuntest ta’ proċeduri bejn Nimco Hassan Ibrahim, ċittadina ta’ pajjż terz miżżewġa lil ċittadin Daniż li qabel kienet taħdem fir-Renju Unit u li għandha tfal fl-età li jmorru l-iskola li huma ċittadini Daniżi, u l-London Borough of Harrow (iktar ’il quddiem, il-“Borough”) rigward l-eliġibbiltà ta’ N. H. Ibrahim għal għajnuna għall-akkomodazzjoni fir-Renju Unit. N. H. Ibrahim u t-tfal tagħha mhumiex ekonomikament indipendenti u huma dipendenti fuq l-għajnuna soċjali fir-Renju Unit. Is-Secretary of State for the Home Department (iktar ’il quddiem, is-“Secretary of State”) huwa intervenjent fil-proċeduri inkwistjoni. Skont il-liġi tar-Renju Unit, N. H. Ibrahim ma tkunx intitolata għall-għajnuna għall-akkomodazzjoni jekk ma jkollhiex dritt ta’ residenza f’dan l-Istat Membru skont id-dritt Komunitarju. Il-Court of Appeal titlob gwida, inter alia, dwar jekk N. H. Ibrahim u t-tfal tagħha għandhomx dritt ta’ residenza skont id-Direttiva 2004/38 jew skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 u jekk ikun il-każ, jekk għandux ikollhom riżorsi suffiċjenti sabiex ma jsirux piż fuq is-sistema tal-għajnuna soċjali matul il-perijodu propost tagħhom ta’ residenza u tal-assigurazzjoni komprensiva tal-mard f’dan l-Istat Membru.
I — Il-kuntest ġuridiku
A — Il-leġiżlazzjoni Komunitarja
3.
L-Artikolu 10 tar-Regolament Nru 1612/68 qabel ma ġie mħassar bid-Direttiva 2004/38 kien jipprovdi li:
“1.   Dawn li ġejjin għandhom, irrispettivament miċ-ċittadinanza tagħhom, id-dritt li jinstallaw ruħhom ma’ ħaddiem li hu ċittadin ta’ Stat Membru wieħed li hu ħaddiem fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor:
(a)
il-mara tiegħu u d-dixxendenti tagħhom li huma taħt l-età ta’ 21 sena jew huma dipendenti;
(b)
qraba indipendenti fil-linja axxendenti tal-ħaddiem u l-mara tiegħu.
2.   Stati Membri għandhom jiffaċilitaw id-dħul ta’ kwalunkwe membru tal-familja li ma jaqax taħt il-paragrafu 1 jekk ikun dipendenti fuq il-ħaddiem li saret referenza għalih hawn fuq jew ikun qed jgħix taħt is-saqaf tiegħu fil-pajjiż mnejn ġej.
3.   Għall-iskopijiet ta’ paragrafu 1 u 2, il-ħaddiem għandu jkollu disponibbli għall-familja tiegħu dar għall-abitazzjoni meqjusa bħala normali għall-ħaddiema ċittadini ta’ dak l-Istat fir-reġjun fejn hu ħaddiem; din id-dispożizzjoni, madankollu, m’għandhiex toħloq diskriminazzjoni bejn ħaddiema ċittadini u ħaddiema minn Stati Membri oħra.”
4.
L-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 jipprovdi li:
“It-tfal ta’ ċittadin ta’ Stat Membru li hu jew kien ħaddiem fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor għandhom ikunu ammessi għall-korsijiet edukattivi ġenerali, ta’ apprendistat u professjonali ta’ dak l-Istat taħt l-istess kondizzjonijiet bħal ċittadini ta’ dak l-Istat, jekk dawn it-tfal ikunu qegħdin jgħixu fit-territorju tiegħu.
Stati Membri għandhom jinkoraġġixxu l-isforzi kollha biex dawn it-tfal ikunu jistgħu jattendu għal dawn il-korsijiet taħt l-aħjar kondizzjonijiet possibbli.”
5.
L-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38, intitolat “Żamma tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja f’każ ta’ mewt jew tluq taċ-ċittadin ta’ l-Unjoni” jipprovdi li:
“It-tluq taċ-ċittadin ta’ l-Unjoni mill-Istat Membru ospitanti jew il-mewt tiegħu m’għandux iwassal għal telf tad-dritt tar-residenza tat-tfal tiegħu jew tal-ġenitur li għandu l-kustodja preżenti tat-tfal, irrispettivament miċ-ċittadinanza, jekk it-tfal jgħixu fl-Istat Membru ospitanti u huma miktuba f’istituzzjoni edukattiva, għal skop ta’ studju sat-tlestija tal-istudji tagħhom.”
6.
L-Artikolu 14(2) tad-Direttiva 2004/38 jipprovdi li:
“Ċittadini tal-Unjoni u l-membri tal-familja tagħhom għandhom id-dritt ta’ residenza kif previst fl-Artikolu 7, 12 u 13 sakemm huma jissodisfaw il-kondizzjonijiet hemmhekk stabbiliti.”
B — Il-leġiżlazzjoni nazzjonali
7.
Skont l-Artikolu 6(1) tal-Immigration (European Economic Area) Regulations 2006 (Regolament tal-2006 dwar l-Immigrazzjoni taż-Żona Ekonomika Ewropea, iktar ’il quddiem, ir-“Regolament tal-2006”), l-espressjoni “persuna kwalifikata” sabiex tirrisjedi fir-Renju Unit tfisser persuna li hija ċittadina taż-ŻEE stabbilita fir-Renju Unit bħala persuna li qed tfittex xogħol; persuna li taħdem għal rasha; persuna awtosuffiċjenti; jew student. Skont l-Artikolu 19(3)(a) tar-Regolament tal-2006, persuna li tkun ġiet ammessa, jew li akkwistat dritt li jirrisjedi fir-Renju Unit skont l-imsemmi regolament, tista’ tiġi mkeċċija jekk hija ma għadx għandha d-dritt ta’ residenza jew waqfet milli tibbenefika minnu skont dan ir-regolament.
8.
Skont l-Att tal-1996 dwar l-Akkomodazzjoni u r-Regolamenti tal-2006 dwar l-Allokazzjoni ta’ Akkomodazzjoni u min m’għandux fejn joqgħod (Eliġibbiltà), N. H. Ibrahim mhijiex intitolata għall-għajnuna għall-akkomodazzjoni jekk ma għandhiex dritt ta’ residenza f’dan l-Istat Membru skont id-dritt Komunitarju.
II — Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
9.
N. H. Ibrahim hija ċittadina ta’ pajjiż terz. Hija miżżewġa lil ċittadin Daniż, iżda li sseparat minnu, iktar ’il quddiem imsejjaħ “Y”. Y mar ir-Renju Unit fl-2002 u ħadem hemmhekk minn Ottubru 2002 sa Mejju 2003. Minn Ġunju 2003 sa Marzu 2004, Y talab benefiċċju tal-inkapaċità għax-xogħol imma dan twaqqaf meta hu ġie ddikjarat kapaċi għax-xogħol fi tmiem ta’ dan il-perijodu. Y ħalla r-Renju Unit ftit wara, u rritorna lura fir-Renju Unit f’Diċembru 2006. Fil-perijodu bejn meta waqaf mix-xogħol u meta telaq mir-Renju Unit, Y waqaf milli jkun “persuna kwalifikata” skont l-Artikolu 6 tar-Regolamenti tal-2006. Meta rritorna lura fir-Renju Unit f’Diċembru 2006, Y ma kisibx lura l-istatus ta’ “persuna kwalifikata” bid-dritt ta’ residenza skont il-liġi tar-Renju Unit.
10.
N. H. Ibrahim waslet fir-Renju Unit bil-permess tal-awtoritajiet tal-immigrazzjoni fi Frar 2003 biex tingħaqad ma’ żewġha. Huma għandhom erbat itfal, li huma lkoll ċittadini Daniżi. F’Ottubru 2007, l-età tagħhom kienet tvarja minn disa’ snin sa sena. It-tlitt itfal il-kbar waslu fir-Renju Unit ma’ ommhom fi Frar 2002. Ir-raba’ wild twieled fir-Renju Unit. Iż-żewġt itfal il-kbar bdew l-edukazzjoni tagħhom fi skola pubblika ftit wara l-wasla tagħhom, u għadhom isegwu din is-sistema skolastika.
11.
Wara t-tluq tar-raġel tagħha mir-Renju Unit fl-2004, N. H. Ibrahim isseparat minn miegħu. Hija ma kinitx u għadha mhijiex ekonomikament indipendenti. Hija ma taħdimx u tiddependi għalkollox fuq benefiċċji abbażi ta’ eżami tal-mezzi biex tħallas l-ispejjeż bażiċi għall-għajxien u għall-akkomodazzjoni tagħha. Hija m’għandhiex assigurazzjoni medika komprensiva u tiddependi fuq il-United Kingdom National Health Service (NHS — Servizz Nazzjonali tas-Saħħa tar-Renju Unit).
12.
F’Jannar 2007, N. H. Ibrahim applikat mal-Borough għall-għajnuna għal min ma għandux fejn joqgħod għaliha u għal uliedha. B’deċiżjoni tal-1 ta’ Frar 2007, il-Borough qieset li N. H. Ibrahim ma kinitx eliġibbli għall-għajnuna għall-akkomodazzjoni peress li la hi u lanqas żewġha ma kienu qed jeżerċitaw dritt ta’ residenza fir-Renju Unit skont il-liġi Komunitarja. Wara li eżamina s-sitwazzjoni legali tagħha, l-uffiċjal inkarigat mill-eżami tal-appelli fil-qasam tal-akkomodazzjoni tal-Borough ikkonferma, b’ittra tad-29 ta’ Marzu 2007, id-deċiżjoni tal-Borough tal-1 ta’ Frar 2007, għall-istess raġunijiet. Mid-data tal-eżami ta’ dan l-appell amministrattiv, Y ma kien eżerċita ebda impjieg u hu kien u għadu jiddependi fuq il-benefiċċji tal-istat.
13.
N. H. Ibrahim appellat mid-deċiżjoni tal-Borough quddiem il-Clerkenwell and Shoreditch County Court li fit-18 ta’ Ottubru 2007 laqgħet l-appell tagħha. Il-County Court ikkonstatat, inter alia, li ż-żewġt itfal il-kbar N. H. Ibrahim li kienu qed imorru l-iskola kellhom id-dritt ta’ residenza skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 sabiex ilestu l-edukazzjoni tagħhom u għaldaqstant N. H. Ibrahim kellha dritt derivat ta’ residenza peress li kellha l-kustodja primarja tagħhom. Din il-qorti kkonstatat ukoll li d-dritt tagħhom ta’ residenza fir-Renju Unit kien indipendenti minn kull kwistjoni ta’ awtonomija ekonomika.
14.
Il-Borough appella mis-sentenza tal-County Court quddiem il-qorti tar-rinviju. Il-Borough isostni li d-Direttiva 2004/38 hija l-uniku sors tal-kundizzjonijiet li jirregolaw drittijiet ta’ residenza fi Stati Membri għal ċittadini tal-Unjoni Ewropea u għal membri tal-familji tagħhom. Skont il-qorti tar-rinviju, il-Borough isostni li mhux ikkontestat li N. H. Ibrahim u t-tfal tagħha m’għandhomx drittijiet ta’ residenza ġewwa r-Renju Unit skont, partikolarment, l-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38 peress li Y kien waqaf jaħdem fir-Renju Unit qabel ma telaq mir-Renju Unit fl-2004. Id-Direttiva 2004/38 ma ħallietx intatt l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 u s-sentenza Baumbast u R (
4
) li kienet ibbażata fuqu. Skont il-Borough, l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 kien is-sors tad-dritt ta’ tifel ta’ ħaddiem għall-aċċess għall-edukazzjoni fl-Istat Membru ospitanti, imma mat-tħassir tal-Artikolu 10 tar-Regolament Nru 1612/68, li kien is-sors ta’ drittijiet ta’ residenza skont dan ir-regolament, id-dritt għall-aċċess għall-edukazzjoni inkluż fl-Artikolu 12 ta’ dan ir-regolament issa huwa suġġett għall-kundizzjonijiet emendati stabbiliti bid-Direttiva 2004/38. Fi kwalunkwe każ, kull żamma ta’ dritt ta’ residenza tal-familja, wara t-tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni mill-Istat Membru ospitanti, għandu huwa stess jiddependi fuq l-awtonomija ekonomika tagħhom. Il-prinċipji tal-awtonomija ekonomika u tal-proporzjonalità huma prinċipji essenzjali tad-dritt Komunitarju, biex jibbilanċjaw il-bżonnijiet taċ-ċittadin u tal-Istat. Il-kundizzjoni tal-awtonomija ekonomika mhijiex meħtieġa mill-ħaddiem immigrant u l-familja tiegħu, imma hija kundizzjoni ta’ kull kategorija oħra ta’ dritt ta’ residenza, kif ukoll jistabblixxiha b’mod partikolari l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2004/38. Fis-sentenza Baumbast u R, il-familja kienet ekonomikament awtonoma, u għalkemm dan ma ġiex invokat espressament fir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja fir-risposti tagħha għall-ewwel u t-tieni domandi, b’differenza mit-tielet domanda, madankollu dawn kienu l-fatti tal-kawża u bħala prinċipju jkun żbaljat li wieħed jislet minnu xi prinċipju iktar wiesa’ li jista’ jivvalida l-allegazzjoni ta’ N. H. Ibrahim, fid-dawl tan-nuqqas ta’ awtonomija ekonomika tagħha.
15.
Skont il-qorti tar-rinviju, N. H. Ibrahim tallega li għandha d-dritt li tibqa’ fir-Renju Unit abbażi tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 moqri flimkien mas-sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Baumbast u R. Ġie aċċettat li l-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38 mhuwiex ta’ għajnuna għal N. H. Ibrahim minħabba lakuna li nstabet fih dwar il-fatti partikolari li jirrigwardaw lil Y, li kien waqaf milli jkun ħaddiem bid-dritt ta’ residenza fir-Renju Unit qabel it-tluq tiegħu (u ma kienx kiseb dritt ta’ residenza ġdid mar-ritorn tiegħu). Madankollu N. H. Ibrahim tqis li skont is-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja f’Echternach u Moritz (
5
) u Baumbast u R (
6
), dritt impliċitu ta’ residenza huwa dedott mill-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68. Għaldaqstant huwa irrilevanti li l-Artikoli 10 u 11 tar-Regolament Nru 1612/68 ġew imħassra bid-Direttiva 2004/38 peress li l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 ma kienx is-suġġett ta’ tħassir speċifiku. Dan hu partikolarment il-każ jekk id-drittijiet tat-tfal ta’ N. H. Ibrahim għall-edukazzjoni fir-Renju Unit diġà kkristallizzaw, minkejja l-fatt li Y kien waqaf jaħdem fir-Renju Unit fir-Rebbiegħa tal-2004, anki qabel il-promulgazzjoni tad-Direttiva 2004/38 fid-29 ta’ April 2004. Ma kienx jeżisti rekwiżit ta’ awonomija ekonomika fil-każ ta’ ċittadin tal-Unjoni li jaħdem fi Stat Membru ospitanti. Barra dan, tali rekwiżit ma jissemmiex fir-risposti tal-Qorti tal-Ġustizzja għall-ewwel u t-tieni domandi f’Baumbast u R. Dan ġie enfasizzat bil-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja ma ħassitx il-bżonn li tirrispondi għall-partijiet sussegwenti tat-tielet domanda (ara Baumbast u R, punt 95).
16.
Il-qorti tar-rinviju tikkunsidra li s-sitwazzjoni fattwali f’dan l-appell hija differenti ħafna mill-erba’ każijiet li kienu s-suġġett tas-sensenzi Echternach u Moritz u Baumbast u R. Fl-ewwel sentenza, it-tfal studenti kienu huma stess adulti. Dawn kienu qattgħu l-parti l-kbira ta’ ħajjithom fil-pajjiżi ospitanti. Fit-tieni sentenza, il-familja Baumbast kienu baqgħu jirresjedu fid-dar tagħhom fir-Renju Unit, u kienu meqjusa awtonomi ekonomikament. Fil-każ ta’ R, il-ħaddiem immigrant kien għadu qed jaħdem fir-Renju Unit u għalhekk dan evidentement żamm id-dritt tar-residenza tiegħu, u l-unika kwistjoni kienet li huwa kien iddivorzja. Il-qorti tar-rinviju mhijiex ċerta jekk, skont il-każ Baumbast u R, hemmx dritt impliċitu ta’ residenza skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 waħdu pjuttost milli abbinament tal-Artikoli 10 u 12 ta’ dan ir-regolament. Peress li l-Artikolu 10 tar-Regolament Nru 1612/68 ġie mħassar, u sostitwit bl-Artikolu 7 tad-Direttiva 2004/38, għall-qorti tar-rinviju mhuwiex ċar jekk jibqax fis-seħħ ir-raġunament sħiħ ta’ Baumbast u R, u hu dibattibbli jekk ir-raġunament modern tagħha għandux jieħu s-sors tiegħu mill-qari flimkien tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 u tad-Direttiva 2004/38. Barra dan, il-qorti tar-rinviju tikkunsidra li l-Qorti tal-Ġustizzja rrispondiet għall-ewwel u t-tieni domandi f’Baumbast mingħajr ma rreferiet għall-prinċipju tal-awtonomija ekonomika. Madankollu, ir-risposti ngħataw f’kuntest li fih il-familja Baumbast kienet ekonomikament awtonoma. L-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38 ma jidhirx li huwa bbażat espressament fuq il-kundizzjoni tal-awtonomija ekonomika, għalkemm dan il-prinċipju huwa espressament imsemmi fl-Artikolu 12(2), li jittratta l-mewt. Madankollu, hemm prinċipju ġenerali ta’ awtonomija ekonomika barra mill-każ tal-ħaddiem.
17.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Court of Appeal għamlet, b’digriet tal-21 ta’ April 2008, id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“F’ċirkustanzi fejn (i) il-konjuġi li mhux ċittadin ta’ pajjiż Komunitarju u t-tfal tiegħu ċittadini ta’ pajjiż Komunitarju jkunu akkumpanjaw ċittadin Komunitarju li jkun stabbilixxa ruħu fir-Renju Unit (ii) iċ-ċittadin Komunitarju kien jinsab fir-Renju Unit bħala ħaddiem (iii) iċ-ċittadin Komunitarju wara jkun waqaf jaħdem u wara jkun telaq mir-Rejnu Unit (iv) iċ-ċittadin Komunitarju, il-konjuġi tiegħu li mhux ċittadin Komunitarju u t-tfal ma jkunux jistgħu jmantnu lilhom infushom u jkunu dipendenti fuq l-għajnuna soċjali fir-Renju Unit (v) it-tfal ikunu bdew l-edukazzjoni primarja fir-Renju Unit ftit wara l-wasla tagħhom, meta ċ-ċittadin Komunitarju kien jaħdem:
(1)
il-konjuġi u t-tfal għandhom dritt ta’ residenza fir-Renju Unit biss jekk jissodisfaw il-kundizzjonijiet stabbiliti fid-Direttiva 2004/38 […]?;
JEW
(2)
(i)
huma għandhom dritt ta’ residenza skont l-Artikolu 12 [tar-Regolament (KEE) Nru 1612/68], kif interpretat mill-Qorti tal-Ġustizzja, mingħajr ma jkun neċessarju li jissodisfaw il-kundizzjonijiet stabbiliti bid-Direttiva 2004/38 […];
u
(ii)
f’dan il-każ, għandhom ikollhom aċċess għal riżorsi suffiċjenti sabiex ma jkunux ta’ piż fuq is-sistema ta’ għajnuna soċjali li hemm fl-Istat Membru ospitanti waqt il-perjodu propost tagħhom ta’ residenza u jkollhom assigurazzjoni komprensiva tal-mard f’dan l-Istat Membru ospitanti?;
(3)
jekk ir-risposta għall-ewwel domanda hija pożittiva, il-pożizzjoni tinbidel meta, f’ċirkustanzi bħall-każ preżenti, it-tfal ikunu bdew l-edukazzjoni primarja u l-ħaddiem ċittadin Komunitarju jkun waqaf jaħdem qabel id-data li fiha d-Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2004/38 tad-29 ta’ April 2004 kellha tiġi implementata fl-Istati Membri?”
III — Il-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
18.
Ġew ippreżentati noti bil-miktub minn N. H. Ibrahim, mir-Renju Unit, mill-Irlanda, mir-Repubblika Taljana, mill-Kummissjoni u mill-Awtorità tas-Sorveljanza tal-EFTA. Fit-2 ta’ Settembru 2009 saret seduta li fiha l-Borough, N. H. Ibrahim, ir-Renju Unit, ir-Renju tad-Danimarka, l-Irlanda, il-Kummissjoni u l-Awtorità tas-Sorveljanza tal-EFTA ppreżentaw osservazzjonijiet.
IV — Kunsiderazzjoni ġuridika
19.
Il-proċeduri quddiem il-qorti tar-rinviju jikkonċernaw id-dritt ta’ N. H. Ibrahim sabiex tikseb għajnuna għall-akkomodazzjoni skont id-dispożizzjonijiet stabbiliti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali. Peress li skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali din l-għajnuna hi bbażata fuq il-premessa, inter alia, li N. H. Ibrahim għandha dritt ta’ residenza fir-Renju Unit, id-domandi quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jiffokaw fuq jekk u f’każ li hu hekk, taħt liema kundizzjonijiet hija u t-tfal tagħha għandhom dritt ta’ residenza f’dan l-Istat Membru skont id-dritt Komunitarju (
7
).
20.
Fil-fehma tiegħi, it-tliet domandi mqajma mill-qorti tar-rinviju għandhom jiġu trattati flimkien. Il-qorti tar-rinviju ddikjarat li kellha dubji jekk l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 u s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-każ Baumbast u R (
8
), fid-dawl tad-Direttiva 2004/38, jagħtix lit-tfal (
9
) ta’ ħaddiem li waqaf jaħdem dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti biex ilestu l-edukazzjoni tagħhom li relattivament inbdiet reċentement u li jagħmlu dan minkejja n-nuqqas ta’ awtonomija ekonomika, u minkejja li l-ħaddiem ikun irrisjeda għal ftit żmien fl-Istat Membru osipitanti bħala ħaddiem.
21.
Mid-dokumenti mibgħuta lill-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li Y ħadem fir-Renju Unit minn Ottubru 2002 sa Mejju 2003 u hemmhekk talab benefiċċju għall-inkapaċità għax-xogħol minn Ġunju 2003 sa Marzu 2004. Għaldaqstant jidher li Y ibbenefika mill-istatus ta’ ħaddiem skont l-Artikolu 39 KE. Minkejja l-perijodu relattivament qasir li fih Y ħadem fir-Renju Unit, l-istatus tiegħu bħala ħaddiem tal-Komunità matul il-perijodu rilevanti ma tqiegħedx fid-dubju mill-qorti tar-rinviju. Barra minn hekk, peress li Y jidher li segwa attività effettiva u ġenwina fir-Renju Unit, anki jekk għal perijodu ta’ żmien relattivament limitat, m’hemm l-ebda indikazzjoni fil-proċess quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, suġġett għall-verifika mill-qorti tar-rinviju, li huwa jew il-mara tiegħu pprovaw jieħdu vantaġġ b’mod abbużiv jew frawdolenti mid-dispożizzjonijiet tad-dritt Komunitarju (
10
).
22.
Mill-proċess ippreżentat quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li matul il-perijodu li fih Y kien ħaddiem, N. H. Ibrahim u tlieta minn uliedhom stabbilew ruħhom ma’ Y fir-Renju Unit. Tnejn mit-tfal bdew l-edukazzjoni pubblika wara l-wasla tagħhom u għadhom f’din l-edukazzjoni. Fid-dawl taċ-ċirkustanzi msemmija mill-qorti tar-rinviju, jien nikkunsidra li t-tfal ta’ ċittadin tal-Unjoni li stabbilew ruħhom fi Stat Membru ospitanti waqt li l-ġenitur tagħhom kellu l-istatus ta’ ħaddiem tal-Komunità jibbenefikaw manifestament minn dritt li jkomplu bl-edukazzjoni tagħhom fir-Renju Unit skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, u li dan effettivament jiġi miċħud jekk huma jitilfu d-dritt tagħhom ta’ residenza f’dan l-Istat Membru minħabba l-fatt li missierhom sussegwentement waqaf milli jkun ħaddiem tal-Komunità. Fil-fehma tiegħi, it-telfien ta’ tali dritt mhuwiex sostnut bil-leġiżlazzjoni tal-Komunità jew bil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Sabiex jiġi żgurat l-effet utile jew l-effettività tad-dritt għall-aċċess għal edukazzjoni u għat-tgawdija tal-edukazzjoni fl-Istat Membru ospitanti, it-tfal inkwistjoni għandhom dritt ta’ residenza direttament mill-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68.
23.
Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fis-sentenza Baumbast u R li sabiex l-aħjar kundizzjonijiet possibbli għall-integrazzjoni tal-familja tal-ħaddiem tal-Komunità fis-soċjetà tal-Istat Membru ospitanti jistgħu jeżistu, tifel ta’ ħaddiem tal-Komunità għandu jkollu l-possibbiltà li jmur l-iskola u li jsegwi iktar edukazzjoni fl-Istat Membru ospitanti, kif jipprovdi dan b’mod espliċitu l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, sabiex ikun jista’ jispiċċa din l-edukazzjoni b’suċċess. Il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tas-sentenza Baumbast, li timpedixxi tifel ta’ ċittadin tal-Unjoni, li skont il-fatti stabbiliti tal-imsemmija kawża ma kienx għadu iktar ħaddiem matul il-perijodu kkonċernat (
11
) skont id-dritt Komunitarju, milli jkompli l-edukazzjoni tiegħu fl-Istat Membru ospitanti billi jiġi rrifjutat il-permess ta’ residenza lit-tifel jista’ jiskoraġġixxi lill-imsemmi ċittadin milli jeżerċita d-drittijiet tal-moviment ħieles previst fl-Artikolu 39 KE u għaldaqstant joħloq ostaklu għall-eżerċizzju effettiv tal-libertà b’hekk iggarantita bit-Trattat KE (
12
).
24.
Jien nikkunsidra li mis-sentenza Baumbast u R jirriżulta għaldaqstant b’mod ċar li t-tfal ta’ Baumbast għandhom dritt ta’ residenza fir-Renju Unit biss mill-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 innifsu sabiex ikomplu korsijiet ta’ edukazzjoni ġenerali hemmhekk, dan id-dritt inkiseb mill-fatt li huma stabbilew ruħhom fir-Renju Unit matul l-eżerċizzju minn Baumbast tad-drittijiet ta’ residenza tiegħu bħala ħaddiem immigrant. Id-dritt ta’ residenza tat-tfal ta’ Baumbast sabiex isegwu l-edukazzjoni tagħhom baqa’ irrispettivament mill-fatt li Baumbast ma kienx għadu iktar ħaddiem tal-Komunità.
25.
M’hemm xejn fit-test tas-sentenza Baumbast u R li huwa tali li jindika li l-Qorti tal-Ġustizzja bbażat iż-żamma tad-dritt ta’ residenza tat-tfal ta’ Baumbast fuq il-qari flimkien tal-Artikolu 10 (li issa hu mħassar bid-Direttiva 2004/38) mal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68.
26.
Filwaqt li l-Qorti tal-Ġustizzja fil-fatt irreferiet, fil-punti 58 sa 62 tas-sentenza Baumbast u R, għaż-żewġ dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1612/68, li jidher li dan ir-referiment kien sar fil-kuntest taċ-ċirkustanzi partikolari relatati mal-każ ta’ R. It-tfal ta’ R kienu membri tal-familja ta’ ħaddiem tal-Komunità imma dawn ma kinux jgħixu b’mod permanenti ma’ dan il-ħaddiem. Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li membri tal-familja ta’ ħaddiem li hu ċittadin ta’ Stat Membru impjegat fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor għandhom dritt ta’ residenza u dritt li jsegwu l-edukazzjoni tagħhom skont l-Artikoli 10 u 12 tar-Regolament Nru 1612/68 (
13
). Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja kompliet tgħid li meta ġie stipulat li membru tal-familja ta’ immigrant għandu d-dritt li jistabbilixxi ruħu flimkien mal-ħaddiem, l-Artikolu 10 tar-Regolament Nru 1612/68 ma jeħtieġx li l-membru tal-familja inkwistjoni għandu jgħix b’mod permanenti mal-ħaddiem (
14
).
27.
F’dan ir-rigward, jien kont nenfasizza li l-ewwel punt tad-dispożittiv tas-sentenza fil-kawża Baumbast u R, li jirrigwarda d-dritt ta’ residenza tat-tfal ta’ Baumbast u dawk ta’ R, huwa bbażat biss fuq l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68.
28.
Jien kont nosserva wkoll, kif ġie deċiż mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Lubor Gaal (
15
), li l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 ma jagħmel ebda referiment għall-Artikoli 10 ta’ dan ir-regolament. F’din il-kawża, il-qorti nazzjonali ipprovat tistabbilixxi jekk il-kunċett ta’ “tifel” għall-iskopijiet tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 huwiex limitat, bħal mhuwa l-każ fl-Artikoli 10(1) u 11 ta’ dan ir-regolament (li issa ġie mħassar), għat-tfal li huma taħt il-21 sena jew dipendenti. Il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li jekk tissuġġetta l-applikazzjoni tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 għal limitu ta’ età jew għall-istatus ta’ tifel dipendenti dan imur kontra l-kliem u l-ispirtu ta’ din id-dispożizzjoni (
16
).
29.
Konsegwentement, sabiex jibbenefikaw mid-drittijiet mogħtija skont ir-Regolament Nru 1612/68, it-tfal ta’ ħaddiem jew ta’ ex ħaddiem għandhom jistabbilixxu ruħhom fl-Istat Membru ospitanti meta l-ġenitur tagħhom ikun qed jeżerċita d-dritt ta’ residenza tiegħu bħala ħaddiem immigrant f’dan l-Istat Membru (
17
). F’dan il-każ, u sakemm il-kundizzjonijiet l-oħra inklużi fl-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 huma sodisfatti, il-bażi legali li fuqha t-tifel inkwistjoni stabbilixxa ruħu fl-Istat Membru ospitanti (
18
) u jekk din il-bażi legali tibqax tkun applikabbli mhumiex iktar rilevanti (
19
).
30.
Fil-fehma tiegħi, id-dikjarazzjoni li d-Direttiva 2004/38 hija, mid-dħul fis-seħħ tagħha, l-uniku sors tad-drittijiet ta’ residenza taċ-ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom ġewwa t-territorju tal-Istati Membri għandha tiġi miċħuda.
31.
Meta l-leġiżlatur Komunitarju adotta d-Direttiva 2004/38 ma ħassarx l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, għalkemm l-Artikoli 10 u 11 ta’ dan ir-regolament ġew espressament imħassra b’effett mit-30 ta’ April 2006 (
20
). Għalhekk jidher li l-intenzjoni ċara tal-leġiżlatur Komunitarju kienet li jżomm id-drittijiet ta’ aċċess għal u tgawdija tal-edukazzjoni minn tfal ta’ ħaddiema jew ex ħaddiema, stabbiliti mill-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 kif interpretat mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
32.
Fi kwalunkwe każ, fil-fehma tiegħi, m’hemm l-ebda inkompatibbiltà jew kunflitt inerenti bejn id-drittijiet ta’ residenza mogħtija skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, kif interpretat mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, u dawk mogħtija skont id-Direttiva 2004/38 li issa jista’ jkun jeħtieġ li l-Qorti tal-Ġustizzja tinterpreta l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 mill-ġdid b’mod iktar restrittiv. Il-leġiżlatur Komunitarju, meta adotta, b’mod partikolari, l-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38 (
21
), ma llimitax jew ma emendax l-iskop ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, li jittratta speċifkament dwar it-tfal ta’ ħaddiema jew ta’ ex ħaddiema, imma saħħaħ (
22
) id-dritt tat-tfal ta’ ċittadini oħra tal-Unjoni biex ikomplu bl-edukazzjoni tagħhom fl-Istat Membru ospitanti (
23
) f’ċerti ċirkustanzi.
33.
Fir-rigward tat-tul tal-edukazzjoni fir-Renju Unit tat-tfal ta’ N. H. Ibrahim, ma nikkunsidrax, fid-dawl taċ-ċirkustanzi inkwistjoni, li dan hu fattur rilevanti meta jiġi evalwat id-dritt tagħhom li jkomplu bl-edukazzjoni tagħhom u d-dritt tagħhom ta’ residenza f’dan il-pajjiż. L-ebda kundizzjonijiet dwar perijodi minimi ta’ reġistrazzjoni mhuma imposti bl-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68. Barra minn hekk, fil-fehma tiegħi jkun inkompatibbli mal-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja li jiġu preżunti tali kundizzjonijiet, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja, fis-sentenzi bħal Lubor Gaal (
24
), Baumbast u R (
25
), di Leo (
26
) u Echternach u Moritz (
27
), interpretat l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 b’mod pjuttost wiesa’ milli restrittiv. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Eind (
28
) stqarret mill-ġdid il-ġurisprudenza stabbilita tagħha li l-leġiżlazzjoni Komunitarja sekondarja dwar il-moviment u r-residenza ma tistax tiġi interpretata b’mod restrittiv. Fil-fehma tiegħi, jekk it-tfal ta’ ċittadin tal-Unjoni li preċedentement kien ħaddiem tal-Komunità effettivament ġew miżmuma milli jkomplu bl-edukazzjoni tagħhom fl-Istat Membru ospitanti abbażi tal-fatt li huma ma kinux attendew l-iskola hemmhekk għal xi perijodu minimu (
29
), dan jista’ jiskoraġġixxi dan iċ-ċittadin milli jeżerċita d-drittijiet ta’ moviment liberu stabbiliti fl-Artikolu 39 KE u għaldaqstant ikun joħloq ostaklu għall-eżerċizzju effettiv ta’ din il-libertà. Biex nissellef il-kliem tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-punt 54 tas-sentenza Baumbast u R (
30
), jien nikkunsidra li l-impożizzjoni ta’ tali kundizzjonijiet, ma tmurx biss kontra l-kliem imma anki l-ispirtu tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 u anki tal-Artikolu 39 KE.
34.
Peress li t-tfal ta’ N. H. Ibrahim (
31
) għandhom id-dritt li jirrisjedu fl-Istat Membru ospitanti sabiex jattendu korsijiet ta’ edukazzjoni ġenerali skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, fid-dawl tas-sentenza Baumbast u R (
32
) din id-dispożizzjoni għandha tiġi interpretata bħala li tagħti d-dritt lill-ġenitur li effettivament għandu l-kustodja ta’ dawn it-tfal, irrispettivament miċ-ċittadinanza tiegħu, li jirrisjedi magħhom sabiex jiffaċilita l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt (
33
).
35.
Il-ġenituri, li effettivament għandhom il-kustodja ta’ tfal li jibbenefikaw minn drittijiet skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, fil-fatt huma f’pożizzjoni pjuttost delikata peress li huma ma jiksbu ebda dritt ta’ residenza direttament mid-dispożizzjoni inkwistjoni. Madankollu, dawn il-persuni li effettivament għandhom il-kustodja tat-tfal inkwistjoni, jiksbu drittijiet ta’ residenza manifesti imma indiretti mill-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, kif interpretat mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, sabiex jiġi żgurat effett sħiħ tad-drittijiet mogħtija lit-tfal tagħhom skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 (
34
).
36.
Madankollu, il-qorti tar-rinviju qajmet il-kwistjoni dwar jekk id-dritt ta’ residenza ta’ N. H. Ibrahim u tat-tfal tagħha fir-Renju Unit huwiex suġġett għall-kundizzjoni li huma jkollhom riżorsi biżżejjed biex ma jsirux piż fuq is-sistema tal-għajnuna soċjali tal-Istat Membru ospitanti matul il-perijodu propost tar-residenza tagħhom u jkollhom assigurazzjoni komprensiva tal-mard fl-Istat Membru ospitanti.
37.
Fil-fehma tiegħi, l-ebda appoġġ għall-impożizzjoni ta’ kundizzjoni ta’ awtonomija ekonomika jew li jrid ikun hemm assigurazzjoni komprensiva tal-mard fiċ-ċirkustanzi tal-proċeduri quddiem il-qorti tar-rinviju ma jista’ jinstab fil-leġiżlazzjoni Komunitarja jew fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
38.
Id-dritt ta’ residenza fl-Istati Membri huwa direttament mogħti lil kull ċittadin tal-Unjoni mill-Artikolu 18(1) KE.
39.
Madankollu dan id-dritt jista’ jkun is-suġġett ta’ limitazzjonijiet u kundizzjonijiet stabbiliti mit-Trattat u mid-dispożizzjonijiet adottati għall-implementazzjoni tiegħu (
35
). F’dan ir-rigward, il-leġiżlatur Komunitajru impona espressament fuq ċerti ċittadini tal-Unjoni u fuq il-familja tagħhom, f’ċerti ċirkustanzi, l-obbligu li għandu jkollhom assigurazzjoni komprensiva tal-mard li tkopri r-riskji kollha fl-Istat Membru ospitanti u li jkollhom riżorsi biżżejjed biex jiġi evitat li jsiru ta’ piż fuq is-sistema tal-għajnuna soċjali tal-Istat Membru ospitanti matul il-perijodu ta’ residenza tagħhom (
36
).
40.
Madankollu, jien irrilevajt pereżempju li l-ebda kundizzjoni bħal din mhija imposta fuq ċittadini tal-Unjoni li huma ħaddiema impjegati jew persuni li jaħdmu għal rashom fl-Istat Membru ospitanti jew fuq membri tal-familja li jakkumpanjawhom jew li jingħaqdu magħhom (
37
).
41.
Peress li l-leġiżlatur Komunitarju għażel espliċitament, li f’każijiet speċifiċi, jillimita d-drittijiet ta’ residenza ta’ ċerti ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom billi jimponi kundizzjoni ta’ awtonomija ekonomika u li jrid ikollhom assigurazzjoni komprensiva tal-mard, nikkunsidra li n-nuqqas ta’ dawn il-kundizzjonijiet jew ta’ dawn l-obbligi fir-rigward ta’ ċittadini oħrajn tal-Unjoni u tal-membri tal-familji tagħhom jirrappreżenta għażla ċara min-naħa tal-leġiżlatur Komunitarju li ma jimponihomx (
38
). Għalhekk nikkunsidra li d-dritt ta’ residenza ta’ ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom mhuwiex suġġett għal kundizzjonijiet jew limitazzjonijiet marbutin mal-awtonomija ekonomika u l-pussess ta’ assigurazzjoni komprensiva tal-mard, sakemm mhumiex imposti espliċitament mil-leġiżlatur Komunitarju.
42.
Barra minn hekk, filwaqt li huwa possibbli li jintqal li saret distinzjoni b’mod wiesa’ skont id-dritt Komunitarju bejn ċittadini tal-Unjoni li huma ħaddiema impjegati jew li jaħdmu għal rashom u l-membri tal-familja tagħhom u dawk li “ekonomikament mhumiex attivi” fir-rigward tad-drittijiet ta’ residenza u l-kwistjoni tal-awtonomija ekonomika u l-pussess ta’ assigurazzjoni komprensiva tal-mard (
39
), tajjeb li jiġi enfasizzat li d-distinzjoni inkwistjoni la hi assoluta (
40
) u lanqas permanenti (
41
).
43.
L-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, li baqa’ ma nbidilx minkejja l-adozzjoni tad-Direttiva 2004/38, evidentement ma jimponix fuq il-benefiċjarji tiegħu xi kundizzjoni ta’ awtonomija ekonomika jew ta’ rekwiżiti dwar l-assigurazzjoni tal-mard.
44.
Fil-fatt, fis-sentenza Echternach u Moritz, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-istatus ta’ tifel ta’ ħaddiem tal-Komunità, fis-sens ta’ Regolament Nru 1612/68 iwassal għar-rikonoxximent tal-ħtieġa li jibbenefikaw mill-għajnuna mill-Istat għall-istudju sabiex dawn it-tfal jintegraw fil-ħajja soċjali tal-pajjiż ospitanti. Din il-ħtieġa tapplika iktar u iktar fil-każ meta l-benefiċjarji tad-dispożizzjonijiet Komunitarji inkwistjoni huma studenti li waslu fil-pajjiż ospitanti anki qabel l-età li fiha kienu obbligati li jattendu l-iskola (
42
).
45.
Għalhekk, mhux talli ma imponietx ċerti kundizzjonijiet finanzjarji fuq il-benefiċjarji tad-drittijiet mogħtija skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fis-sentenza Echternach u Moritz li l-għajnuna mogħtija biex tkopri l-ispejjeż tal-edukazzjoni u l-manteniment tal-istudent għandha titqies bħala vantaġġ soċjali li t-tfal tal-ħaddiema (u tal-ex ħaddiema) Komunitarji għandhom id-dritt għaliha taħt l-istess kundizzjonijiet li dan l-istess vantaġġ jingħata liċ-ċittadini tal-pajjiż ospitanti (
43
).
46.
Barra dan, l-ebda kundizzjoni ta’ awtonomija ekonomika jew ta’ pussess ta’ assigurazzjoni komprensiva tal-mard ma tista tiġi dedotta mis-sentenza Baumbast u R.
47.
Il-Qorti tal-Ġustizzja ma imponietx tali kundizzjonijiet fir-rigward tal-konklużjonijiet tagħha fl-ewwel punt tad-dispożittiv tas-sentenza, li t-tfal ta’ ex ħaddiem Komunitarju għandhom id-dritt li jirrisjedu fl-Istat Membru ospitanti sabiex jattendu korsijiet ta’ edukazzjoni ġenerali hemmhekk, skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 jew, fit-tieni punt tad-dispożittiv, li l-ġenitur li għandu effettivament il-kustodja ta’ dawn it-tfal, irrispettivament miċ-ċittadinanza tiegħu, jista’ jgħix magħhom sabiex jiffaċilita l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt. Fir-rigward tal-kwistjoni tad-dritt ta’ residenza tat-tfal Baumbast u tal-persuna li għandha effettivament il-kustodja tagħhom (
44
), fil-fehma tiegħi, ma ngħatat ebda importanza mill-Qorti tal-Ġustizzja għall-fatt li l-familja Baumbast dehret, b’mod koinċidentali, li għandha riżorsi u assigurazzjoni tal-mard.
48.
Il-kwistjoni tal-awtonomija ekonomika u tal-assigurazzjoni tal-mard f’din il-kawża tqajmet biss fir-rigward tad-dritt ta’ residenza tas-Sur Baumbast (
45
) u kienet tiffoka fuq jekk ċittadin tal-Unjoni Ewropea li ma jibbenefikax iktar minn dritt ta’ residenza bħala ħaddiem immigrant fl-Istat Membru ospitanti, jistax bħala ċittadin tal-Unjoni Ewropa, jibbenefika hemmhekk minn dritt ta’ residenza bl-applikazzjoni diretta tal-Artikolu 18(1) KE (
46
).
V — Konklużjoni
49.
Fid-dawl tal-osservazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha twieġeb kif ġej għad-domandi preliminari magħmula mill-Court of Appeal (Civil Division) (England and Wales) (Ir-Renju Unit):
It-tfal ta’ ċittadin tal-Unjoni Ewropea li stabbilixxew ruħhom fi Stat Membru waqt li l-ġenitur tagħhom jeżerċita d-drittijiet tiegħu ta’ residenza bħala ħaddiem immigrant f’dan l-Istat Membru għandhom id-dritt li jirrisjedu hemmhekk sabiex jattendu hemmhekk korsijiet ta’ edukazzjoni ġenerali, skont l-Artikolu 12 tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1612/68, tal-15 ta’ Ottubru 1968, dwar il-libertà tal-moviment għall-ħaddiema fi ħdan il-Komunità.
L-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, fiċ-ċirkustanzi ta’ din il-kawża, għandu jiġi interpretat li jintitola lill-ġenitur li huwa l-persuna li effettivament għandu l-kustodja tat-tfal ikkonċernati, irrispettivament miċ-ċittadinanza tiegħu, li jgħix magħhom sabiex jiffaċilita l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt. Il-fatt li l-ġenitur li hu ċittadin tal-Unjoni waqaf milli jkun ħaddiem immigrant fl-Istat Membru ospitanti u sussegwentement telaq minn dan l-Istat Membru, il-fatt li t-tfal u l-persuna li għandha effettivament il-kustodja tagħhom mhumiex ekonomikament suffiċjenti u huma dipendenti fuq l-għajnuna soċjali fl-Istat Membru ospitanti u t-tul ta’ żmien li matulu t-tfal kienu reġistrati għal korsijiet ta’ edukazzjoni ġenerali fl-Istat Membru ospitanti ma jikkostitwixxux elementi rilevanti f’dan ir-rigward.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	ĠU L 257, p. 2.
(
3
)	ĠU L 158, p. 77.
(
4
)	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-17 ta’ Settembru 2002, C-413/99, Ġabra p. I-7091.
(
5
)	Kawżi magħquda C-389/87 u C-390/87 (sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-15 ta’ Marzu 1989, Echternach et vs Minister van Onderwijs en Wentenschappen, Ġabra p. 723).
(
6
)	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4.
(
7
)	Fil-21 April 2008, id-data tad-digriet tar-rinviju, minn kif jidher il-qorti tar-rinviju kkunsidrat li N. H. Ibrahim ma kellhiex dritt ta’ residenza fir-Renju Unit ħlief eventwalment abbażi tad-dritt Komunitarju. Waqt is-seduta tat-2 ta’ Settembru 2009, l-avukat tal-Borough u tar-Renju Unit sostna li s-sitwazzjoni legali ta’ N. H. Ibrahim setgħet inbidlet fil-frattemp, peress li r-raġel tagħha kien reġa’ beda jaħdem fir-Renju Unit. Peress li l-qorti tar-rinviju ma emendatx jew irtirat id-digriet tar-rinviju tagħha, fil-fehma tiegħi, huwa meħtieġ li din il-kawża tiġi eżaminata skont il-fatti kif ġew ippreżentati f’dan id-digriet.
(
8
)	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4.
(
9
)	U lil min kellu l-kustodja prinċipali tagħhom.
(
10
)	A ra s-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tad-9 ta’ Marzu 1999, Centros (Kawża C-212/97, Ġabra p. I-1459, punti 24 u 25); u sentenza tal-15 ta’ Diċembru 2004, Nadin u Nadin-Lux (Kawżi magħquda C-151/04 u C-152/04, Ġabra p. I-11203, punti 45 sa 48).
(
11
)	Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat, fil-punt 54 tas-sentenza Baumbast u R_iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4, li l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 jipprovdi dritt għall-aċċess għal korsijiet edukattivi għat-“[it-]tfal ta’ ċittadin ta’ Stat Membru li hu jew li kien ħaddiem fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor” (enfażi miżjud). Ara wkoll is-sentenza Echternach u Moritz, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 21. Missier Moritz ma kienx għadu iktar ħaddiem fl-Istat Membru ospitanti peress li hu kien irritorna fl-Istat Membru tal-oriġini. Ara wkoll is-sentenza tas-27 ta’ Settembru 1988, Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (Kawża 42/87, Ġabra p. 5445), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li d-dritt għal trattament ugwali jibqa’ japplika favur it-tfal ta’ ħaddiem immigrant li jkun miet. Ara l-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38.
(
12
)	Ara l-punti 50 sa 52 (sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4).
(
13
)	Ara l-punt 58 (sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4).
(
14
)	Ara l-punt 62.
(
15
)	Sentenza tal-4 ta’ Mejju 1995, Landesamt für Ausbildungsförderung Nordrhein-Westfalen vs Gaal, C-7/94, Ġabra p. I-1031, punt 23.
(
16
)	Ara l-punt 25.
(
17
)	Ara s-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-21 ta’ Ġunju 1988, Brown vs Secretary of State for Scotland (197/86, Ġabra p. 3205, punt 30), u Lubor Gaal, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 15, punt 27.
(
18
)	Bħal pereżempju l-Artikolu 10 tar-Regolament Nru 1612/68 (li issa ġie mħassar).
(
19
)	Fil-konklużjonijiet tagħha fil-Kawża Laurin Effing (sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-20 ta’ Jannar 2005, C-302/02, Ġabra p. I-553), l-Avukat Ġenerali Kokott ikkunsidrat li “[p]eress li l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 hu ta’ benefiċċju wkoll għat-tfal ta’ ex ħaddiema immigranti, ma jimpurtax jekk il-ħaddiem immigrant ikunx għadu fl-Istat ospitanti jew ikunx għadu ħaddiem fil-mument li t-tifel jipprova jinvoka dak l-artikolu. Bl-istess mod, il-kundizzjonijiet tal-Artikolu 10 ma jeħtieġx li jibqgħu jiġu sodisfatti. Din id-dispożizzjoni tiddefinixxi l-grupp ta’ persuni li jistgħu jibqgħu jgħixu mal-ħaddiem fl-Istat ospitanti bħala membri tal-familja tiegħu. Din teħtieġ partikolarment li l-ħaddiem għandu jipprovdi għall-manteniment tal-persuni kkonċernati. Madankollu d-drittijiet taħt l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, huma suġġetti biss għall-kundizzjoni li tali sitwazzjoni kienet teżisti f’xi stadju fil-passat. Għalhekk hu biżżejjed li t-tifel kien jgħix mal-ġenituri tiegħu jew xi wieħed minnhom fi Stat Membr f’dak iż-żmien jewt tal-inqas wieħed mill-ġenituri tiegħu kien jgħix hemmhekk bħala ħaddiem”. (enfażi miżjud). Ara l-punt 58, il-kwotazzjonijiet interni ġew esklużi.
(
20
)	Ara l-Artikolu 38 tad-Direttiva 2004/38.
(
21
)	Li jipprovdi espressament għaż-żamma, fl-eventwalità ta’ mewt jew tluq ta’ ċittadin tal-Unjoni tad-dritt ta’ residenza mit-tfal jew il-ġenitur li attwalment għandu l-kustodja tat-tfal, irrispettivament miċ-ċittadinanza, jekk it-tfal ikunu jgħixu fl-Istat Membru ospitanti u huma reġistrati fi stabbiliment edukattiv, bl-iskop li jistudjaw hemmhekk, sa tmiem l-istudji tagħhom. Jien kont nosserva li mill-ordni ta’ rinviju jirriżulta li l-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38 mhuwiex applikabbli għaċ-ċirkustanzi speċifiċi tal-kawża Ibrahim.
(
22
)	Permezz taż-żamma tad-dritt ta’ residenza tagħhom fl-Istat Membru ospitanti.
(
23
)	Din l-interpretazzjoni hi kkonfermata fil-fehma tiegħi mill-kliem tal-premessa 3 fil-preambolu għad-Direttiva 2004/38. Filwaqt li din il-premessa tirreferi għall-bżonn li jiġu kkodifikati u rriveduti l-istrumenti komunitarji eżistenti li jittrattaw separatament lill-ħaddiema, lill-persuni li jaħdmu għal rashom kif ukoll lill-istudenti u lill-persuni oħrajn mhux attivi sabiex jissimplifikaw u jsaħħu, pjuttost milli jdgħajfu, id-dritt ta’ moviment liberu u residenza taċ-ċittadini kollha tal-Unjoni. Fl-istess spirtu, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat reċentement fis-sentenza Metock et (sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-25 ta’ Lulju 2008, C-127/08, Ġabra p. I-6241) li ċ-ċittadini tal-Unjoni ma jistgħux inisslu drittijiet inqas mid-Direttiva 2004/38 milli mill-istrumenti ta’ leġiżlazzjoni sekondarja li din temenda jew tħassar (ara l-punt 59).
(
24
)	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 15.
(
25
)	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4.
(
26
)	Sentenza tat-13 ta’ Novembru 1990, Di Leo vs Land Berlin (C-308/89, Ġabra p. I-4185).
(
27
)	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5.
(
28
)	Sentenza tal-11 ta’ Diċembru 2007 (C-291/05, Ġabra p. I-10719, punt 43).
(
29
)	Li għad irid jiġi stabbilit.
(
30
)	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4.
(
31
)	Li stabbilixxew ruħhom fir-Renju Unit matul l-eżerċizzju minn missierhom tad-drittijiet ta’ residenza bħala ħaddiem immigrant f’dan l-Istat Membru.
(
32
)	Ara l-punt 75 (sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4).
(
33
)	Għaldaqstant il-ġenitur li għandu effettivament il-kustodja jrid ikun f’pożizzjoni li jgħix mat-tifel tagħhom fl-Istat Membru ospitanti bħala korollarju neċessarju tad-drittijiet tat-tifel skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68. Ara, b’analoġija, is-sentenza tad-19 ta’ Ottubru 2004, Zhu u Chen (C-200/02, Ġabra p. I-9925, punt 45).
(
34
)	L-għoti ta’ tali dritt ta’ residenza lill-persuna li għandha effettivament il-kustodja huwa ġġustifikat mill-bżonn li jiġi ggarantit ir-rispett tad-drittijiet fundamentali għall-ħajja tal-familja. Ara l-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Libertajiet Fundamentali.
(
35
)	Ara f’dan ir-rigward, is-sentenza Eind, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 28, punt 28.
(
36
)	Ara b’mod partikolari l-Artikolu 7(1)(b), 7(1)(ċ), 7(1)(d) u 7(2) tad-Direttiva 2004/38. Ara d-Direttivi, issa mħassra, tal-Kunsill 90/364/KEE, tat-28 ta’ Ġunju 1990. dwar id-dritt ta’ residenza (ĠU L 180, p. 26), tal-Kunsill 90/365/KEE, tat-28 ta’ Ġunju 1990, dwar id-dritt ta’ residenza għall-ħaddiema u persuni li jaħdmu għal rashom li waqqfu l-attività tax-xogħol tagħhom (ĠU L 180, p. 28), u d-Direttiva, issa annullata, tal-Kunsill 90/366/KEE, tat-28 ta’ Ġunju 1990, dwar id-dritt ta’ residenza għall-istudenti (ĠU L 180, p. 30). Ara wkoll is-sentenza Zhu u Chen, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 33, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li l-Artikolu 18 KE u d-Direttiva 90/364 jikkonferixxu fuq minuri li hu ċittadin ta’ Stat Membru, li hu kopert b’assigurazzjoni tal-mard adegwata u li hu fil-kustodja ta’ ġenitur li hu ċittadin ta’ pajjiż terz li għandu riżorsi biżżejjed riżorsi għal dak il-minuri biex ma jsirx piż fuq il-finanzi pubbliċi tal-Istat Membru ospitanti, dritt ta’ residenza għal perijodu indefinit fl-Istat Membru ospitanti. F’dawn iċ-ċirkustanzi, dawn l-istess dispożizzjonijiet jippermettu lil ġenitur li għandu effettivament il-kustodja ta’ dan il-minuri li jgħix miegħu fl-Istat Membru ospitanti.
(
37
)	Ara, pereżempju, l-Artikolu 7(1)(a), 7(1)(d) u 7(2) tad-Direttiva 2004/38. Ara b’mod partikolari l-Artikolu 14(4) tad-Direttiva 2004/38. Qabel l-adozzjoni tad-Direttiva 2004/38, ara pereżempju l-Artikolu 4 tad-Direttiva tal-Kunsill 68/360/KEE, tal-15 ta’ Ottubru 1968, dwar it-tneħħija ta’ restrizzjonijiet fuq il-moviment u residenza fi ħdan il-Komunità għal ħaddiema ta’ Stati Membri u l-familji tagħhom (ĠU L 257 p. 13) li stipulat li l-Istati Membri għandhom jagħtu dritt ta’ residenza fit-territorju tagħhom lill-ħaddiema u l-membri tal-familji tagħhom. Id-Direttiva 68/360 ġiet imħassra bid-Direttiva 2004/38.
(
38
)	Ikkompara, pereżempju, l-Artikolu 12(2) mal-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38.
(
39
)	Ara s-sentenza Eind, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 28, punti 28 sa 30.
(
40
)	Ara, pereżempju, l-Artikolu 14(3) tad-Direttiva 2004/38.
(
41
)	Ara l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38 li jipprovdi, inter alia, li ċittadini tal-Unjoni li kisbu d-dritt ta’ residenza permanenti mhumiex suġġetti għall-kundizzjonijiet stabbiliti fil-Kapitolu III tal-imsemmija direttiva.
(
42
)	Ara l-punt 35 (sentenza iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5).
(
43
)	Idem; punt 36. Fis-sentenza tagħha di Leo vs Land Berlin (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 26), il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 mhuwiex limitat għall-edukazzjoni jew taħriġ fi ħdan l-Istat Membru ospitanti. Għaldaqstant, it-tfal li jaqgħu taħt din id-dispożizzjoni għandhom jiġu trattati bħala ċittadini għall-iskopijiet tal-għoti ta’ għotjiet għall-edukazzjoni mhux biss fejn l-edukazzjoni jew taħriġ jiġi segwit fl-Istat ospitanti imma anki fejn jiġi pprovdut fi Stat li tiegħu dawn it-tfal huma ċittadini. Ara wkoll is-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-3 ta’ Lulju 1974, Casagrande vs Landeshauptstadt München (Kawża 9/74, Ġabra p. 773), u tal-1 ta’ ta’ Jannar 1975, Alaimo vs Préfet du Rhône (Kawża 68/74, Ġabra p. 109).
(
44
)	Ma saret ebda referenza għal fatturi bħal dawn fil-punti 47 sa 63 jew 68 sa 75 tas-sentenza. Dawn il-punti jinkludu l-argumentazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-ewwel u t-tieni domanda.
(
45
)	Iktar milli dwar id-dritt tat-tfal u tal-mara tiegħu.
(
46
)	Il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat fir-rigward ta’ Baumbast li l-eżerċizzju tad-dritt ta’ residenza taċ-ċittadini tal-Unjoni jista’ jiġi suġġett għall-interessi leġittimi tal-Istati Membri. Mill-Artikolu 18(1)KE u, b’mod partikolari, mill-Artikolu 1 tad-Direttiva 90/364, jirriżulta li l-benefiċjarji tad-dritt ta’ residenza ma jistgħux isiru piż ‘mhux raġjonevoli’ fuq il-finanzi pubbliċi tal-Istat Membru ospitanti. Ara l-punti 86 sa 90 (iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4).