62017TJ0337_RES
Sprawa T‑337/17
Air France-KLM
przeciwko
Komisji Europejskiej
Wyrok Sądu (czwarta izba w składzie powiększonym) z dnia 30 marca 2022 r.
Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek lotniczego przewozu towarów – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE, art. 53 porozumienia EOG i art. 8 umowy między Wspólnotą a Szwajcarią w sprawie transportu lotniczego – Koordynowanie składników ceny usług lotniczego przewozu towarów (dopłata paliwowa, dopłata z tytułu bezpieczeństwa, zapłata prowizji od dopłat) – Wymiana informacji – Właściwość miejscowa Komisji – Jednolite i ciągłe naruszenie – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Warunki przyznania zwolnienia – Równość traktowania – Obowiązek uzasadnienia – Kwota grzywny – Wartość sprzedaży – Waga naruszenia – Czas trwania uczestnictwa w naruszeniu – Okoliczności łagodzące – Zachęta do antykonkurencyjnego zachowania udzielona przez organy władzy publicznej – Proporcjonalność – Nieograniczone prawo orzekania
Konkurencja – Transport – Reguły konkurencji – Transport lotniczy – Rozporządzenie nr 411/2004 – Zakres stosowania – Trasy Unia–państwa trzecie i trasy EOG z wyłączeniem Unii–państw trzecich – Przychodzące usługi lotniczego przewozu towarów – Objęcie zakresem stosowania
[art. 101, 102 TFUE; porozumienie EOG, art. 53, 54, załącznik XIII, protokół 21, zmienione decyzją Wspólnego Komitetu EOG nr 40/2005; rozporządzenia Rady: nr 1/2003, art. 32 lit. c); nr 411/2004, art. 1, 3]
(zob. pkt 90–97)
Konkurencja – Reguły Unii – Terytorialny zakres stosowania – Kompetencje Komisji – Dopuszczalność w świetle prawa międzynarodowego publicznego – Wprowadzenie w życie i kwalifikowane skutki praktyk stanowiących nadużycie w EOG – Alternatywne metody – Kryterium skutku bezpośredniego, istotnego i przewidywalnego – Zakres w przypadku zachowania mającego na celu ograniczenie konkurencji
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53)
(zob. pkt 99–101, 116, 118–127, 138–140, 146–154, 156–158, 167–173)
Skarga o stwierdzenie nieważności – Zarzuty – Brak kompetencji instytucji wydającej zaskarżony akt – Badanie z urzędu przez sąd Unii – Warunek – Przestrzeganie zasady kontradyktoryjności
(art. 263 TFUE)
(zob. pkt 188, 189)
Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Wskazanie karanych naruszeń – Wymogi wynikające z zasady skutecznej ochrony sądowej – Jasność i precyzyjność sentencji decyzji – Ocena – Nadrzędność brzmienia sentencji nad uzasadnieniem
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8, art. 11 ust. 2; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 195, 196, 200–205)
Konkurencja – Reguły Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny – Rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu na zachowanie spółki zależnej, które można wywnioskować z łańcucha poszlak dotyczących związków gospodarczych, organizacyjnych i prawnych ze spółką dominującą – Okoliczności pozwalające na poświadczenie istnienia decydującego wpływu – Posiadanie przez spółkę dominującą prawie całości kapitału i prawie połowy praw głosu spółki zależnej – Wpływ na wybory strategiczne – Łączenie umocowań do reprezentowania spółki w organach spółki dominującej i w organach spółki zależnej
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 2)
(zob. pkt 220, 221, 255, 270–278)
Konkurencja – Reguły Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółki zależne przez spółkę dominującą posiadającą 100% ich kapitału – Wzruszalny charakter – Ciężar dowodu przeciwnego spoczywający na spółce dominującej – Dowody niewystarczające do obalenia domniemania
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 2)
(zob. pkt 223, 224, 254, 256, 258–268)
Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Dotycząca wielu adresatów decyzja nakładająca grzywny za naruszenie reguł konkurencji – Przypisanie spółce dominującej praktyk spółki zależnej – Konieczność wystarczającego uzasadnienia – Połączenie domniemania decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą, posiadającą 100% jej kapitału, z innymi dowodami
[art. 101 ust. 1, art. 296 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 41 ust. 2 lit. c); rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 2]
(zob. pkt 224–228)
Konkurencja – Reguły Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Naruszenie popełnione przez spółkę zależną – Przypisanie spółce dominującej oparte na wywieraniu decydującego wpływu na zachowanie tej spółki zależnej od momentu jej nabycia – Przekształcenie spółki dominującej w holding i zmiana firmy – Brak wpływu
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 2)
(zob. pkt 243–248)
Konkurencja – Reguły Unii – Naruszenia – Przypisanie – Osoba prawna odpowiedzialna za prowadzenie przedsiębiorstwa w trakcie naruszenia – Przekształcenie tej osoby prawnej w spółkę holdingową wraz z przeniesieniem jej działalności operacyjnej na inną spółkę będącą w posiadaniu tej ostatniej – Odpowiedzialność spółki holdingowej jako następcy prawnego – Zgodność z zasadami odpowiedzialności osobistej i indywidualizacji kar i sankcji
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 2)
(zob. pkt 245, 303, 309–313, 318)
Skarga o stwierdzenie nieważności – Skargi wniesione oddzielnie przez spółkę dominującą i jej spółkę zależną na decyzję Komisji przypisującą im zachowanie poprzedzającej je spółki noszące znamiona naruszenia – Odpowiedzialność spółki dominującej jako następcy prawnego – Zakwestionowanie przez spółkę dominującą przypisania spornego zachowania jej spółce zależnej jako następcy prawnemu – Niedopuszczalność zastrzeżenia
(art. 101, 263 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8)
(zob. pkt 313, 314)
Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Wykorzystanie informacji i dowodów dostarczonych przez przedsiębiorstwo we wniosku o zwolnienie z grzywny – Dopuszczalność niezależnie od rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o złagodzenie sankcji
[art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; komunikaty Komisji: 2002/C 45/03, pkt 11 lit. b), pkt 33; 2006/C 210/02, pkt 31, 37]
(zob. pkt 326–338)
Konkurencja – Grzywny – Ocena w zależności od indywidualnego zachowania przedsiębiorstwa – Wpływ braku zastosowania sankcji wobec innego podmiotu gospodarczego – Brak – Poszanowanie zasady równego traktowania, które musi pozostawać w zgodzie z przestrzeganiem zasady legalności – Zakres obowiązku uzasadnienia
(art. 101, 296 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 20)
(zob. pkt 347, 351, 352, 357–361)
Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Ustalenie kwoty podstawowej – Ustalenie wartości sprzedaży – Sprzedaż zrealizowana w bezpośrednim lub pośrednim związku z naruszeniem – Kartel w sektorze usług lotniczego przewozu towarów – Kartel dotyczący szeregu składników ceny usług przewozu towarów – Uwzględnienie całej kwoty sprzedaży związanej z usługami przewozu towarów – Dopuszczalność – Naruszenie zasad proporcjonalności i ustawowej określoności czynów zabronionych i kar – Brak
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2, 3; komunikat Komisji 2006/C 210/02, pkt 6, 13)
(zob. pkt 401–408, 410–421, 423–430)
Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Ustalenie kwoty podstawowej – Ustalenie wartości sprzedaży – Uwzględnienie jedynie wartości zrealizowanej sprzedaży mającej bezpośredni lub pośredni związek z naruszeniem w danym sektorze geograficznym – Sprzedaż zrealizowana na terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego – Kartel w sektorze usług lotniczego przewozu towarów – Uwzględnienie wartości sprzedaży przychodzących usług przewozu towarów – Dopuszczalność
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2006/C 210/02, pkt 13)
(zob. pkt 439–451)
Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Ustalenie kwoty podstawowej – Waga naruszenia – Kryteria oceny – Charakter naruszenia – Porozumienie horyzontalne w sprawie cen – Waga nierozerwalnie związana z takim naruszeniem mogąca uzasadnić wybór wysokiego współczynnika wagi naruszenia
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2, 3; komunikat Komisji 2006/C 210/02, pkt 19–23)
(zob. pkt 470–475)
Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Zakres ciężaru dowodu – Dowód przerwania naruszenia
(art. 101 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 2, art. 23 ust. 2, 3)
(zob. pkt 534–547)
Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Dostosowanie kwoty podstawowej – Okoliczności łagodzące – Uczestnictwo rzekomo pod przymusem – Zakres obowiązku uzasadnienia spoczywającego na Komisji
(art. 101 ust. 1, art. 296 TFUE; porozumienie EOG, art. 53; umowa WE–Szwajcaria w sprawie transportu lotniczego, art. 8; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2, 3; komunikat Komisji 2006/C 210/02, pkt 29)
(zob. pkt 553, 554, 564–576)
Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania sądu Unii – Zakres – Granica – Poszanowanie zasady niedyskryminacji – Uwzględnienie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien
(art. 261 TFUE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 31; komunikat Komisji 2006/C 210/02)
(zob. pkt 586–592)
Streszczenie
Skarżąca, Air France-KLM, jest spółką powstałą w następstwie przekształcenia w holding i zmiany przedmiotu działalności i firmy dawnej spółki Air France. Posiada ona wszystkie prawa głosu i prawa gospodarcze w spółce Air France (zwanej dalej „Air France”) oraz 49% praw głosu i 93,63% praw gospodarczych w Koninklijke Luchtvaartmaatschappij N.V. (zwanej dalej „KLM”), które są dwoma przewoźnikami lotniczymi prowadzącymi działalność na rynku lotniczego przewozu towarów.
Skarżąca, Air France i KLM zaliczają się do 19 adresatów decyzji Komisji C(2017) 1742 final z dnia 17 marca 2017 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 101 TFUE, art. 53 Porozumienia EOG oraz art. 8 Umowy między Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską w sprawie transportu lotniczego (Sprawa AT.39258 - Lotniczy przewóz towarów) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”). W decyzji tej Komisja Europejska stwierdziła istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia owych postanowień, poprzez które dane przedsiębiorstwa koordynowały w okresach od 1999 r. do 2006 r. swoje zachowanie w zakresie taryfikacji świadczenia usług przewozu towarów na całym świecie. W konsekwencji, uznając skarżącą za odpowiedzialną za to naruszenie za działania Air France w okresie między 7 grudnia 1999 r. a 14 lutego 2006 r. oraz za działania KLM w okresie między 5 maja 2004 r. a 14 lutego 2006 r., nałożyła ona na nią dwie grzywny, jedną w kwocie ustalonej na 182920000 EUR, solidarnie z Air France, a drugą w kwocie 124440000 EUR, solidarnie z KLM.
W dniu 7 grudnia 2005 r. Komisja otrzymała na podstawie komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji z 2002 r. (
1
) wniosek o zwolnienie z grzywny złożony przez Lufthansę i jej dwie spółki zależne (zwane dalej „Lufthansą”). We wniosku tym wskazano istnienie kontaktów antykonkurencyjnych między wieloma przedsiębiorstw sektora (zwanymi dalej „przewoźnikami”) dotyczących szeregu składników ceny usług świadczonych w tym zakresie, mianowicie ustanowienia dopłaty „paliwowej” i dopłaty „z tytułu bezpieczeństwa”, a także zasadniczo odmowy przyznania spedytorom obniżki tych dopłat. Dowody zebrane przez Komisję i jej dochodzenia skłoniły ją do skierowania w dniu 19 grudnia 2007 r. pisma w sprawie przedstawienia zarzutów do 27 przewoźników, a następnie do wydania w dniu 9 listopada 2010 r. w odniesieniu do 21 przewoźników, w tym do skarżącej, Air France, pierwszej decyzji (
2
). Niemniej jednak Sąd stwierdził nieważność tej decyzji w wyrokach z dnia 16 grudnia 2015 r. (
3
) w granicach odpowiednich żądań w tym zakresie, ze względu na wewnętrzne sprzeczności w uzasadnieniu wspomnianej decyzji.
W wydanym wyroku Sąd oddalił żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, a także żądania obniżenia kwoty nałożonych na skarżącą grzywien. Potwierdził on zatem w szczególności powody uwzględnione w celu przypisania skarżącej rozpatrywanych działań jej spółek zależnych i dawnej spółki Air France. Niemniej jednak przedstawił on wyjaśnienia w zakresie wykorzystania dowodów przedstawionych przez przedsiębiorstwo w ramach wniosku o zwolnienie z grzywny, w przedmiocie zakresu właściwości miejscowej Komisji w przypadku praktyk wprowadzonych w życie częściowo poza terytorium Unii i w przedmiocie stosowania kryteriów ustalania kwoty grzywien w takich okolicznościach.
Ocena Sądu
W pierwszej kolejności Sąd orzekł, że Komisja nie przekroczyła granic swej właściwości miejscowej, gdy stwierdziła istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia art. 101 TFUE, art. 53 porozumienia EOG i art. 8 umowy między Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską w sprawie transportu lotniczego, w zależności od wchodzących w grę tras i w granicach terytorialnych i czasowych opisanych w zaskarżonej decyzji (
4
).
W drugiej kolejności Sąd stwierdził, że Komisja nie jest objęta kontrolą Sądu w zakresie, w jakim przypisała ona skarżącej niezgodne z prawem praktyki Air France i KLM. Po pierwsze, zauważył on, że skarżąca mogła zostać uznana za odpowiedzialną za niezgodne z prawem praktyki dawnej spółki Air France i, od dnia 5 maja 2004 r., w którym to dniu dawna spółka Air France nabyła KLM, za praktyki tej ostatniej. Zdaniem Sądu skarżąca i dawna spółka Air France są bowiem jedną i tą samą osobą prawną, ponieważ druga z nich stała się „obecnie” pierwszą w dniu 15 września 2004 r. poprzez przekształcenie w spółkę holdingową wraz ze zmianą firmy i przedmiotu działalności.
Co do praktyk Air France po tym dniu z jednej strony Sąd przypomniał, że posiadanie przez skarżącą całości kapitału i praw głosu związanych z akcjami jej spółki zależnej pozwalało domniemywać, iż skarżąca wywierała na swą spółkę zależną decydujący wpływ. Komisja w sposób wystarczający pod względem prawnym i nie popełniając błędu, przedstawiła powody, dla których żaden z dowodów podniesionych przez skarżącą nie wystarczał do obalenia tego domniemania. Z drugiej strony Komisja zasadnie oparła się na szeregu przesłanek zmierzających do wykazania, że skarżąca wywierała decydujący wpływ na Air France, mianowicie: na uprawnieniach skarżącej do kierowania jej działalnością, ukierunkowania tej działalności i kontroli nad nią, na istnieniu wspólnej dla Air France i KLM struktury w szczególności w odniesieniu do przewozu towarów i na krzyżowym łączeniu funkcji przez wielu członków kadry kierowniczej skarżącej i Air France.
Co się tyczy KLM, Komisja nie przyjęła domniemania wywierania decydującego wpływu, lecz mogła się oprzeć na przesłankach podobnych do tych, jakie uwzględniła wobec Air France w celu stwierdzenia, że KLM nie działa na rynku w sposób autonomiczny.
W trzeciej kolejności, w odpowiedzi na zarzut, poprzez który skarżąca twierdziła, że dowody przedstawione przez Lufthansę w ramach wniosku o zwolnienie z grzywny powinny zostać usunięte z akt sprawy ze względu na to, że Lufthansa nie była uprawniona do tego zwolnienia z grzywny z powodu podnoszonego trwania jej działań mających znamiona naruszenia, Sąd zauważył, iż przesłanki przyznania zwolnienia z grzywny nie odnoszą się do zgodności z prawem gromadzenia dowodów, od której zależy w danym przypadku możliwość ich uwzględnienia przez Komisję. W każdym razie Sąd zauważył, że uzależnienie wykorzystania dowodów przedstawionych przez przedsiębiorstwo w ramach wniosku o zwolnienie z grzywny od spełnienia tych przesłanek podważałoby skuteczność postępowania w sprawie łagodzenia sankcji.
W czwartej kolejności Sąd zbadał zastrzeżenia skarżącej wobec ustalania kwoty nałożonych na nią przez Komisję grzywien, a w szczególności te odnoszące się do uwzględnienia przez Komisję wagi i czasu trwania jednolitego i ciągłego naruszenia na warunkach opisanych w wytycznych z 2006 r. (
5
) W tym względzie, po pierwsze, Sąd uznał, że wybór współczynnika wagi naruszenia w wysokości 16% w skali od 0 do 30% nie jest błędny. Z jednej strony taki współczynnik wagi naruszenia jest bowiem bardzo korzystny dla skarżącej w świetle wagi naruszenia nierozerwalnie związanej ze spornymi praktykami, które należy zakwalifikować jako porozumienie lub praktykę horyzontalną w dziedzinie cen. Z drugiej strony skarżąca bądź nie zakwestionowała, bądź nie zdołała podważyć trzech dodatkowych czynników, na których oparła się Komisja w celu ustalenia współczynnika wagi naruszenia, mianowicie: łącznego udziału obwinionych przewoźników w rynku, zakresu geograficznego jednolitego i ciągłego naruszenia oraz wprowadzania w życie spornych praktyk. Po drugie, w zakresie, w jakim skarżąca powoływała się na brak dowodów wykazujących uczestnictwo Air France w naruszeniu w sposób nieprzerwany w całym rozpatrywanym okresie, Sąd stwierdził brak bezpośrednich dowodów kontynuowania kontaktów o znamionach zmowy przez jedenaście miesięcy i trzynaście dni w okresie naruszenia. Mimo tego wobec braku jakiegokolwiek otwartego zdystansowania się Air France lub dowodu, że przyjęła ona postawę konkurencyjną i wykazała się niezależnością na rynku właściwym w tym okresie, Sąd zaznaczył, iż takie okoliczności nie mogą oznaczać przerwania jej uczestnictwa w jednolitym i ciągłym naruszeniu, lecz wynikają z charakteru tego ostatniego i z funkcjonowania rynku przewozu towarów i spornego kartelu.
Na koniec Sąd oddalił żądania obniżenia kwoty nałożonych grzywien, bez odstąpienia od metody obliczania zastosowanej przez Komisję w zaskarżonej decyzji.
(
1
)	Komunikat w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (Dz.U. 2002, C 45, s. 3).
(
2
)	Decyzja Komisji C(2010) 7694 wersja ostateczna z dnia 9 listopada 2010 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 101 TFUE, art. 53 porozumienia EOG oraz art. 8 umowy między Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską w sprawie transportu lotniczego (sprawa COMP/39258 - Lotniczy przewóz towarów).
(
3
)	Wyroki: z dnia 16 grudnia 2015 r., Air Canada/Komisja (T‑9/11, niepublikowany, EU:T:2015:994), Koninklijke Luchtvaart Maatschappij/Komisja (T‑28/11, niepublikowany, EU:T:2015:995), Japan Airlines/Komisja (T‑36/11, niepublikowany, EU:T:2015:992), Cathay Pacific Airways/Komisja (T‑38/11, niepublikowany, EU:T:2015:985), Cargolux Airlines/Komisja (T‑39/11, niepublikowany, EU:T:2015:991), Latam Airlines Group i Lan Cargo/Komisja (T‑40/11, niepublikowany, EU:T:2015:986), Singapore Airlines i Singapore Airlines Cargo Pte/Komisja (T‑43/11, niepublikowany, EU:T:2015:989), Deutsche Lufthansa i in./Komisja (T‑46/11, niepublikowany, EU:T:2015:987), British Airways/Komisja (T‑48/11, niepublikowany, EU:T:2015:988), SAS Cargo Group i in./Komisja (T‑56/11, niepublikowany, EU:T:2015:988), Air France KLM/Komisja (T‑62/11, niepublikowany, EU:T:2015:996), Air France/Komisja (T‑63/11, niepublikowany, EU:T:2015:993) oraz Martinair Holland/Komisja (T‑67/11, EU:T:2015:984).
(
4
)	Zobacz w tym zakresie argumentację wyroku z dnia 30 marca 2022 r., Japan Airlines/Komisja (T‑340/17).
(
5
)	Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia 1/2003 (Dz.U. 2006, C 210, s. 2).