62021CJ0183
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δέκατο τμήμα)
της 10ης Μαρτίου 2022 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Προσέγγιση των νομοθεσιών – Σήματα – Οδηγία (ΕΕ) 2015/2436 – Άρθρο 19 – Ουσιαστική χρήση σήματος – Βάρος αποδείξεως – Αγωγή με αίτημα την κήρυξη εκπτώσεως λόγω μη χρήσης – Εθνικός δικονομικός κανόνας που υποχρεώνει τον ενάγοντα να πραγματοποιήσει έρευνα αγοράς σχετικά με τη χρήση του σήματος»
Στην υπόθεση C‑183/21,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Landgericht Saarbrücken (περιφερειακό δικαστήριο Saarbrücken, Γερμανία) με απόφαση της 4ης Μαρτίου 2021, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 23 Μαρτίου 2021, στο πλαίσιο της δίκης
Maxxus Group GmbH & Co. KG
κατά
Globus Holding GmbH & Co. KG,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δέκατο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Jarukaitis, πρόεδρο τμήματος, Δ. Γρατσία (εισηγητή) και Z. Csehi, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: N. Αιμιλίου
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Maxxus Group GmbH & Co. KG, εκπροσωπούμενη από τον E. Stolz, Rechtsanwalt,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους G. Braun, G. Wilms και É. Gippini Fournier,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/95/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2008, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων (ΕΕ 2008, L 299, σ. 25), καθώς και των άρθρων 16, 17 και 19 της οδηγίας (ΕΕ) 2015/2436 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2015, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων (ΕΕ 2015, L 336, σ. 1).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Maxxus Group GmbH & Co KG (στο εξής: Maxxus) και της Globus Holding GmbH & Co KG (στο εξής: Globus) σχετικά με την έκπτωση από τα δικαιώματα της Globus επί δύο σημάτων καταχωρισμένων στη Γερμανία.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 2008/95
3
Το άρθρο 10 της οδηγίας 2008/95, το οποίο έφερε τον τίτλο «Χρήση του σήματος», όριζε τα εξής:
«1.   Εάν σε διάστημα πέντε ετών από την ημερομηνία κατά την οποία έληξε η διαδικασία της καταχώρισης, ο δικαιούχος δεν έχει κάνει ουσιαστική χρήση του σήματος στο οικείο κράτος μέλος, για τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τις οποίες έχει καταχωριστεί, η εάν έχει διακόψει τη χρήση του επί μια συνεχή πενταετία, το σήμα υποβάλλεται στις κυρώσεις που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία, εκτός νομίμου αιτίας για τη μη χρήση.
Για τους σκοπούς του πρώτου εδαφίου, ως χρήση θεωρείται επίσης:
α)
η χρήση του σήματος υπό μορφή που διαφέρει ως προς στοιχεία τα οποία δεν μεταβάλλουν τον διακριτικό χαρακτήρα του σήματος στην καταχωρισμένη του μορφή·
β)
η επίθεση του σήματος επί προϊόντων ή στη συσκευασία τους μέσα στο συγκεκριμένο κράτος μέλος, αποκλειστικά με προορισμό την εξαγωγή.
2.   Η χρήση του σήματος με τη συγκατάθεση του δικαιούχου ή η χρήση του από πρόσωπα εξουσιοδοτημένα να χρησιμοποιούν σήμα συλλογικό, εγγύησης ή πιστοποίησης θεωρείται ως χρήση από το δικαιούχο.
[...]»
4
Το άρθρο 12 της ίδιας οδηγίας, το οποίο έφερε τον τίτλο «Λόγοι έκπτωσης», όριζε στην παράγραφο 1 τα ακόλουθα:
«Ο δικαιούχος του σήματος είναι δυνατόν να κηρυχθεί έκπτωτος των δικαιωμάτων του εάν, επί διάστημα πέντε συνεχών ετών, δεν έχει γίνει ουσιαστική χρήση του σήματος στο οικείο κράτος μέλος για τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τις οποίες έχει καταχωριστεί και δεν υπάρχει νόμιμη αιτία για τη μη χρήση.
Κανείς δεν μπορεί, ωστόσο, να επικαλεσθεί την έκπτωση του δικαιούχου από τα δικαιώματα που παρέχει το σήμα εάν, κατά το διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ της λήξης αυτής της χρονικής περιόδου και της υποβολής της αίτησης έκπτωσης, υπήρξε έναρξη ή επανάληψη της ουσιαστικής χρήσης του σήματος.
Η έναρξη ή επανάληψη της χρήσης εντός περιόδου τριών μηνών πριν από την υποβολή της αίτησης έκπτωσης, η οποία δεν αρχίζει να τρέχει νωρίτερα από τη συμπλήρωση της συνεχούς πενταετίας μη χρήσης, δεν λαμβάνεται υπόψη, στην περίπτωση κατά την οποία οι προπαρασκευαστικές ενέργειες για την έναρξη ή την επανάληψη της χρήσης συνέβησαν αφού ο δικαιούχος έλαβε γνώση του γεγονότος ότι υπήρχε πιθανότητα να υποβληθεί η αίτηση έκπτωσης.»
Η οδηγία 2015/2436
5
Η αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας 2015/2436 έχει ως εξής:
«Είναι ουσιώδους σημασίας η διασφάλιση της παροχής αυτής της προστασίας στα καταχωρισμένα σήματα στα έννομα συστήματα όλων των κρατών μελών. [...]»
6
Το άρθρο 16 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Χρήση του σήματος», ορίζει τα εξής:
«1.   Εάν, σε διάστημα πέντε ετών από την ημερομηνία ολοκλήρωσης της διαδικασίας καταχώρισης, ο δικαιούχος δεν έχει κάνει ουσιαστική χρήση του σήματος στο κράτος μέλος, για τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τα οποία ή τις οποίες έχει καταχωρισθεί, ή εάν έχει διακόψει τη χρήση του επί μια συνεχή πενταετία, το σήμα υπόκειται στους περιορισμούς και τις κυρώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 17, το άρθρο 19 παράγραφος 1, το άρθρο 44 παράγραφοι 1 και 2 και το άρθρο 46 παράγραφοι 3 και 4, εκτός αν η μη χρήση οφείλεται σε εύλογη αιτία.
[...]
5.   Κατά την έννοια της παραγράφου 1, ως χρήση θεωρείται επίσης:
α)
η χρήση του σήματος υπό μορφή που διαφέρει ως προς στοιχεία τα οποία δεν μεταβάλλουν τον διακριτικό χαρακτήρα του σήματος στην καταχωρισμένη του μορφή, ανεξαρτήτως αν το σήμα στη μορφή που χρησιμοποιείται είναι επίσης καταχωρισμένο επ’ ονόματι του δικαιούχου ή όχι·
β)
η επίθεση του σήματος σε προϊόντα ή στη συσκευασία τους μέσα στο συγκεκριμένο κράτος μέλος αποκλειστικά με προορισμό την εξαγωγή.
6.   Η χρήση του σήματος με τη συγκατάθεση του δικαιούχου θεωρείται ως χρήση από τον δικαιούχο.»
7
Το άρθρο 17 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Μη χρήση ως μέσο άμυνας σε διαδικασία προσβολής σήματος», προβλέπει τα εξής:
«Ο δικαιούχος ενός σήματος δεν δικαιούται να απαγορεύσει τη χρήση σημείου, παρά μόνον στον βαθμό που δεν είναι δυνατόν να κηρυχθεί έκπτωτος των δικαιωμάτων του, σύμφωνα με το άρθρο 19, κατά τον χρόνο που ασκείται η αγωγή για προσβολή. Μετά από αίτημα του εναγομένου, ο δικαιούχος του σήματος οφείλει να αποδείξει ότι κατά τη διάρκεια της πενταετούς περιόδου που προηγήθηκε της ημερομηνίας άσκησης της αγωγής είχε γίνει ουσιαστική χρήση του σήματος σύμφωνα με το άρθρο 16 για τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τα οποία καταχωρίσθηκε και τα οποία αναφέρονται προς θεμελίωση της αγωγής, ή ότι υπάρχει εύλογη αιτία για τη μη χρήση, εφόσον, κατά την ημερομηνία υποβολής της αγωγής, η διαδικασία καταχώρισης του σήματος είχε ολοκληρωθεί από πενταετίας τουλάχιστον.»
8
Το άρθρο 19 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Απουσία ουσιαστικής χρήσης ως λόγος έκπτωσης», ορίζει τα εξής:
«1.   Ο δικαιούχος του σήματος είναι δυνατόν να κηρυχθεί έκπτωτος των δικαιωμάτων του εάν, επί διάστημα πέντε συνεχών ετών, δεν έχει γίνει ουσιαστική χρήση του σήματος στο οικείο κράτος μέλος για τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τις οποίες έχει καταχωριστεί και δεν υπάρχει εύλογη αιτία για τη μη χρήση.
2.   Κανείς δεν μπορεί να επικαλεσθεί την έκπτωση του δικαιούχου από τα δικαιώματα που παρέχει το σήμα εάν, κατά το διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ της λήξης του πενταετούς διαστήματος και της υποβολής της αίτησης έκπτωσης, υπήρξε έναρξη ή επανάληψη της ουσιαστικής χρήσης του σήματος.
3.   Η έναρξη ή επανάληψη της χρήσης εντός περιόδου τριών μηνών πριν από την υποβολή της αίτησης έκπτωσης, η οποία αρχίζει να τρέχει το νωρίτερο από τη συμπλήρωση της συνεχούς πενταετίας μη χρήσης, δεν λαμβάνεται υπόψη στην περίπτωση κατά την οποία οι προπαρασκευαστικές ενέργειες για την έναρξη ή την επανάληψη της χρήσης συνέβησαν μόνον αφού ο δικαιούχος έλαβε γνώση της πιθανότητας να υποβληθεί η αίτηση έκπτωσης.»
9
Το άρθρο 54 της οδηγίας 2015/2436, το οποίο φέρει τον τίτλο «Μεταφορά στο εθνικό δίκαιο», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη θέτουν σε ισχύ τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις για να συμμορφωθούν με τα άρθρα 3 έως 6, τα άρθρα 8 έως 14, τα άρθρα 16, 17 και 18, τα άρθρα 22 έως 39, τα άρθρα 41, 43 και 44 και τα άρθρα 46 έως 50 έως τις 14 Ιανουαρίου 2019 το αργότερο. Τα κράτη μέλη θέτουν σε ισχύ τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις για να συμμορφωθούν με το άρθρο 45 το αργότερο έως τις 14 Ιανουαρίου 2023. Ανακοινώνουν αμέσως στην Επιτροπή το κείμενο των εν λόγω διατάξεων.
[...]»
10
Το άρθρο 55 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κατάργηση», προβλέπει τα εξής:
«Η οδηγία [2008/95] καταργείται από τις 15 Ιανουαρίου 2019, με την επιφύλαξη των υποχρεώσεων των κρατών μελών όσον αφορά την προθεσμία ενσωμάτωσης στο εθνικό δίκαιο της [πρώτης οδηγίας 89/104/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1988, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων (ΕΕ 1989, L 40, σ. 1),] που εμφαίνεται στο παράρτημα I, μέρος Β, της οδηγίας [2008/95].
Οι αναφορές στην καταργούμενη οδηγία νοούνται ως αναφορές στην παρούσα οδηγία και διαβάζονται σύμφωνα με τον πίνακα αντιστοιχίας του παραρτήματος.»
Το γερμανικό δίκαιο
11
Δυνάμει του άρθρου 49, παράγραφος 1, του Gesetz über den Schutz von Marken und sonstigen Kennzeichen (Markengesetz) (νόμου περί προστασίας των σημάτων και άλλων διακριτικών σημείων), της 25ης Οκτωβρίου 1994 (BGBl. 1994 I, σ. 3082), η καταχώριση σήματος διαγράφεται λόγω εκπτώσεως, κατόπιν αιτήσεως, εάν, επί διάστημα πέντε συνεχών ετών, δεν έχει γίνει χρήση του σήματος.
12
Δυνάμει του άρθρου 55, παράγραφος 2, σημείο 1, του ως άνω νόμου, οποιοσδήποτε μπορεί να ασκήσει αγωγή με αίτημα την κήρυξη εκπτώσεως από τα δικαιώματα επί του σήματος, δυνάμει του άρθρου 49 του νόμου, εφόσον επικαλείται τη μη χρήση του σήματος.
Το ιστορικό της διαφοράς της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
13
Η Globus είναι δικαιούχος του λεκτικού σήματος MAXUS. Το σήμα αυτό καταχωρίστηκε, τον Ιούλιο του 1996, στο Deutsches Patent- und Markenamt (γερμανικό γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και σημάτων, Γερμανία), για διάφορα προϊόντα των κλάσεων 1 έως 9 και 11 έως 34, κατά την έννοια του Διακανονισμού της Νίκαιας για τη διεθνή ταξινόμηση των προϊόντων και των υπηρεσιών με σκοπό την καταχώριση σημάτων, της 15ης Ιουνίου 1957, όπως έχει αναθεωρηθεί και τροποποιηθεί.
14
Επιπλέον, η Globus είναι δικαιούχος του ακόλουθου εικονιστικού σήματος, το οποίο καταχωρίστηκε τον Μάιο του 1996 στο γερμανικό γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και σημάτων, για προϊόντα των κλάσεων 1 έως 9 και 11 έως 34:
15
Στις 28 Νοεμβρίου 2019, η Maxxus άσκησε αγωγή ενώπιον του Landgericht Saarbrücken (περιφερειακού δικαστηρίου Saarbrücken, Γερμανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, με αίτημα, κατ’ ουσίαν, να κηρυχθεί η Globus έκπτωτη από τα δικαιώματά της επί των σημάτων που διαλαμβάνονται στις σκέψεις 13 και 14 της παρούσας αποφάσεως, λόγω μη χρήσης των σημάτων.
16
Προς στήριξη της αγωγής της, η Maxxus υποστηρίζει ότι, κατά τη διάρκεια των πέντε τελευταίων ετών, η Globus δεν έκανε χρήση των σημάτων αυτών κατά τρόπο που να διασφαλίζει τη διατήρηση των δικαιωμάτων της επ’ αυτών. Η Maxxus δηλώνει ότι πραγματοποίησε έρευνες στο διαδίκτυο, συμπεριλαμβανομένου του ιστοτόπου της Globus, από τις οποίες δεν προέκυψε καμία ένδειξη τέτοιας χρήσης. Κατά την αναζήτηση με βάση τη λέξη «MAXUS» στο εργαλείο εσωτερικής αναζήτησης του ιστοτόπου της Globus, εμφανίστηκαν δύο αποτελέσματα, τα οποία αφορούν κατάστημα ποτών στη Freilassing (Γερμανία) που εκμεταλλεύεται εταιρία συνδεδεμένη με την Globus. Εντούτοις, από έρευνες στο διαδίκτυο προκύπτει ότι τα πωλούμενα από την τελευταία αυτή εταιρία ποτά δεν φέρουν το σήμα MAXUS, αλλά έτερα σήματα τρίτων κατασκευαστών. Τούτο επιβεβαιώθηκε από έρευνες που πραγματοποίησε στο εν λόγω κατάστημα ιδιωτικό γραφείο ερευνών, κατόπιν εντολής της Maxxus.
17
Η Globus αμφισβητεί τους ισχυρισμούς αυτούς και υποστηρίζει ότι έκανε χρήση των δύο επίμαχων σημάτων κατά τρόπο που διασφαλίζει τη διατήρηση των δικαιωμάτων της επ’ αυτών.
18
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας κήρυξης της εκπτώσεως από το δικαίωμα επί σήματος λόγω μη χρήσης, κατά τη νομολογία του Bundesgerichtshof (Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία), πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ του βάρους επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών (Darlegungslast) και του βάρους αποδείξεως. Όσον αφορά την έκθεση των πραγματικών περιστατικών, ο ενάγων φέρει το βάρος να εκθέσει τεκμηριωμένα τα στοιχεία που σκοπούν να αποδείξουν τη μη χρήση του σήματος. Για τον λόγο αυτόν, ο ενάγων πρέπει να διενεργήσει, με δικά του μέσα, έρευνα ώστε να διευκρινιστεί αν ο δικαιούχος χρησιμοποιούσε το συγκεκριμένο σήμα κατά τρόπο που να διασφαλίζει τη διατήρηση των δικαιωμάτων του. Δεδομένου ότι ο ενάγων δεν γνωρίζει, κατά κανόνα, τις εμπορικές διεργασίες του δικαιούχου του σήματος, ο εν λόγω δικαιούχος μπορεί να φέρει ένα επονομαζόμενο «παρεπόμενο» βάρος επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών. Το δε βάρος αποδείξεως της μη χρήσης το φέρει ο ενάγων.
19
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατόπιν της αποφάσεως της 22ας Οκτωβρίου 2020, Ferrari (C‑720/18 και C‑721/18, EU:C:2020:854, σκέψη 82), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι ο δικαιούχος του σήματος φέρει το βάρος να αποδείξει ότι έχει γίνει «ουσιαστική χρήση» του σήματος, κατά την έννοια του άρθρου 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/95, δεν είναι πλέον δυνατή η επίκληση της προαναφερθείσας νομολογίας του Bundesgerichtshof (Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου) σχετικά με το βάρος αποδείξεως. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το ζήτημα αν το εθνικό δίκαιο μπορεί να εξακολουθήσει να επιρρίπτει στον ενάγοντα το βάρος επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών παραμένει ανοικτό. Το αιτούν δικαστήριο φρονεί ότι στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση.
20
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο παρέχει διευκρινίσεις ως προς τη διάκριση, στο γερμανικό δίκαιο, μεταξύ του βάρους επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών και του βάρους αποδείξεως. Το βάρος επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών επιβάλλει στον διάδικο να προβάλει τους ισχυρισμούς του με όσο το δυνατόν πιο συγκεκριμένο τρόπο, με συνέπεια, αν δεν εκπληρώσει την υποχρέωση αυτή, να ηττηθεί στη δίκη. Το γερμανικό δικονομικό δίκαιο επιβάλλει επίσης στον εναγόμενο ένα παρεπόμενο βάρος επικλήσεως. Έκαστος διάδικος υποχρεούται να διεξαγάγει έρευνες εντός της σφαίρας επιρροής του. Τα βάρη αυτά και οι υποχρεώσεις διαφέρουν από το βάρος αποδείξεως. Το βάρος επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών διαφέρει από το βάρος αποδείξεως, υπό την έννοια ότι κάθε διάδικος οφείλει να προβάλει ισχυρισμούς σχετικά με τα πραγματικά περιστατικά που γνωρίζει ή που μπορεί να αναζητήσει καταβάλλοντας εύλογη προσπάθεια.
21
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, η οδηγία 2015/2436 δεν αντιτίθενται στην επιβολή του βάρους επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών στον διάδικο που ζητεί την κήρυξη της εκπτώσεως από τα δικαιώματα επί σήματος λόγω μη χρήσης. Το βάρος αυτό μπορεί να δικαιολογηθεί από τη στάθμιση των συμφερόντων των διαδίκων. Στο πλαίσιο διαδικασίας κήρυξης εκπτώσεως από το δικαίωμα επί σήματος λόγω μη χρήσης, εναπόκειται στον ενάγοντα να εξακριβώσει, στο μέτρο του δυνατού, αν ο εναγόμενος έκανε ουσιαστική χρήση του σήματός του. Μόνον αφού ολοκληρωθεί μια τέτοια έρευνα και εκτεθούν τα αποτελέσματά της, θα πρέπει να υποχρεούται ο εναγόμενος να γνωστοποιήσει τη χρήση του σήματος στην οποία προέβη. Δεδομένου ότι δεν απαιτείται συγκεκριμένο έννομο συμφέρον για την άσκηση αγωγής με αίτημα την κήρυξη εκπτώσεως από τα δικαιώματα επί σήματος λόγω μη χρήσης, οποιοσδήποτε θα μπορούσε να υποχρεώσει τον δικαιούχο να γνωστοποιήσει τη χρήση του σήματός του στην οποία προέβη, πράγμα που θα συνεπαγόταν σοβαρό κίνδυνο καταχρηστικών δικών. Συγκεκριμένα, ο ενάγων θα μπορούσε να υποχρεώσει τον δικαιούχο του οικείου σήματος να αποκαλύψει εμπορικά απόρρητα και να καταβάλει σημαντική προσπάθεια αναζήτησης στοιχείων, προκειμένου να αποδείξει την ουσιαστική χρήση του σήματός του.
22
Δεδομένου ότι η οδηγία 2015/2436 δεν ρυθμίζει την εθνική διαδικασία σχετικά με αγωγή για την κήρυξη εκπτώσεως από τα δικαιώματα επί σήματος λόγω μη χρήσης, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2020, Ferrari (C‑720/18 και C‑721/18, EU:C:2020:854), δεν αντιτίθεται στην επιβολή στον ενάγοντα του βάρους επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών, όπως το ορίζει το αιτούν δικαστήριο.
23
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Landgericht Saarbrücken (περιφερειακό δικαστήριο Saarbrücken) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το δίκαιο της Ένωσης, ειδικότερα υπό το πρίσμα της οδηγίας [2008/95], ιδίως του άρθρου της 12, και της οδηγίας [2015/2436], ιδίως των άρθρων της 16, 17 και 19, την έννοια ότι η πρακτική αποτελεσματικότητα των διατάξεων αυτών απαγορεύει ερμηνεία του εθνικού δικονομικού δικαίου η οποία
α)
επιβάλλει στον ενάγοντα, στο πλαίσιο αστικής δίκης με αντικείμενο τη διαγραφή καταχωρισμένου εθνικού σήματος λόγω εκπτώσεως οφειλόμενης σε μη χρήση του, βάρος επικλήσεως των πραγματικών περιστατικών διαφορετικό από το βάρος αποδείξεως και
β)
επιβάλλει στον ενάγοντα, στο πλαίσιο του εν λόγω βάρους επικλήσεως,
–
να προβάλει, στο πλαίσιο μιας τέτοιας δίκης, τεκμηριωμένους κατά το δυνατόν ισχυρισμούς σχετικά με τη μη χρήση του σήματος από τον εναγόμενο, και,
–
να διεξαγάγει ο ίδιος, για τον σκοπό αυτό, έρευνα στην αγορά, κατάλληλη προς στήριξη του αιτήματος διαγραφής και προσαρμοσμένη στα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του επίμαχου σήματος;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού
24
Η Maxxus υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι, με απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2021, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) έκρινε, κατόπιν της αποφάσεως της 22ας Οκτωβρίου 2020, Ferrari (C‑720/18 και C‑721/18, EU:C:2020:854), ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας κηρύξεως εκπτώσεως από το δικαίωμα επί σήματος λόγω μη χρήσης, ο ενάγων πρέπει απλώς να υποστηρίξει ότι ο δικαιούχος δεν έκανε χρήση του σήματος, δεδομένου ότι ο δικαιούχος του επίμαχου σήματος φέρει, κατά το γερμανικό δίκαιο, το βάρος αποδείξεως και το βάρος επικλήσεως. Επομένως, κατά τη Maxxus, η απάντηση στο ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο δεν είναι απαραίτητη για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
25
Συναφώς, κατά πάγια νομολογία, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο αποκλειστικώς να αποφαίνεται επί της ερμηνείας ή του κύρους των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης βάσει, ιδίως, της νομικής καταστάσεως την οποία εκθέτει το αιτούν δικαστήριο, προκειμένου να παράσχει σε αυτό τα στοιχεία που είναι χρήσιμα για την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί (απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Schweppes, C‑291/16, EU:C:2017:990, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κρίνει ότι εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της εκδοθησομένης δικαστικής αποφάσεως, να εκτιμήσει, με γνώμονα τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα όσο και τη λυσιτέλεια των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο (απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Συνεπώς, εφόσον τα υποβαλλόμενα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται, καταρχήν, να αποφανθεί (απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Schweppes, C‑291/16, EU:C:2017:990, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27
Επομένως, το Δικαστήριο μπορεί να μην αποφανθεί επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε εθνικό δικαστήριο μόνον όταν προδήλως προκύπτει ότι η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης που ζητεί το εθνικό δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή επίσης όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του υποβλήθηκαν (απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Schweppes, C‑291/16, EU:C:2017:990, σκέψη 24).
28
Τούτο όμως δεν συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση. Το αιτούν δικαστήριο εξέθεσε και ερμήνευσε, με δική του ευθύνη, τους γερμανικούς δικονομικούς κανόνες και συνήγαγε εξ αυτών ότι, σε διαδικασία εκπτώσεως από τα δικαιώματα επί σήματος λόγω μη χρήσης, ο ενάγων οφείλει να τηρεί ορισμένες απαιτήσεις όσον αφορά την έκθεση των πραγματικών περιστατικών, από τις οποίες εξαρτάται το παραδεκτό της αγωγής του. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η οδηγία 2008/95 ή η οδηγία 2015/2436 έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση που επιβάλλει τέτοιες απαιτήσεις. Είναι προφανές ότι ένα τέτοιο ερώτημα έχει άμεση σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης.
29
Επομένως, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι παραδεκτή.
Επί της ουσίας
30
Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι από τη δικογραφία που διαβίβασε στο Δικαστήριο το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι η αγωγή για την κήρυξη εκπτώσεως, η οποία αποτελεί το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, υποβλήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2019. Η προθεσμία όμως που τάχθηκε στα κράτη μέλη για τη μεταφορά της οδηγίας 2015/2436 στο εθνικό δίκαιο, την οποία προβλέπει το άρθρο 54, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, έληξε στις 14 Ιανουαρίου 2019. Η εν λόγω οδηγία, σύμφωνα με το άρθρο της 55, κατήργησε και αντικατέστησε την οδηγία 2008/95. Μολονότι οι σχετικές διατάξεις των οδηγιών 2008/95 και 2015/2436 είναι ουσιαστικά ταυτόσημες, εντούτοις η υπό κρίση προδικαστική παραπομπή πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα της οδηγίας 2015/2436 (πρβλ. απόφαση της 2ας Ιουλίου 2020, mk advokaten, C‑684/19, EU:C:2020:519, σκέψη 4).
31
Εξάλλου, ούτε το άρθρο 16 της οδηγίας 2015/2436, σχετικά με την έννοια της ουσιαστικής χρήσης σήματος και την περίοδο κατά την οποία ο δικαιούχος του σήματος πρέπει να έχει κάνει τέτοια χρήση, ούτε το άρθρο 17 της οδηγίας αυτής, σχετικά με τη μη χρήση ως μέσο άμυνας σε διαδικασία προσβολής σήματος, ασκούν άμεση επιρροή για την απάντηση στο ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου. Επομένως, το υποβληθέν ερώτημα πρέπει να εξεταστεί με γνώμονα αποκλειστικά το άρθρο 19 της εν λόγω οδηγίας.
32
Υπό το πρίσμα των διευκρινίσεων αυτών, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 19 της οδηγίας 2015/2436 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε δικονομικό κανόνα κράτους μέλους ο οποίος, στο πλαίσιο διαδικασίας για την κήρυξη εκπτώσεως λόγω μη χρήσης σήματος, επιβάλλει στον ενάγοντα να προβεί σε έρευνα στην αγορά σχετικά με την ενδεχόμενη χρήση του σήματος από τον δικαιούχο του και να προβάλει συναφώς, στο μέτρο του δυνατού, τεκμηριωμένους ισχυρισμούς προς στήριξη της αγωγής του.
33
Συναφώς, επισημαίνεται ότι το ζήτημα του βάρους αποδείξεως της ουσιαστικής χρήσης, κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/2436, στο πλαίσιο διαδικασίας κηρύξεως εκπτώσεως από τα δικαιώματα επί σήματος λόγω μη χρήσης, δεν συνιστά διαδικαστική διάταξη εμπίπτουσα στην αρμοδιότητα των κρατών μελών (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2020, Ferrari, C‑720/18 και C‑721/18, EU:C:2020:854, σκέψη 76 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34
Συγκεκριμένα, εάν το ζήτημα αυτό ενέπιπτε στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών, θα προέκυπτε ενδεχομένως διαφορετική προστασία για τους δικαιούχους σημάτων ανάλογα με τον συγκεκριμένο νόμο, με αποτέλεσμα να μην επιτυγχάνεται ο σκοπός παροχής της «αυτής […] προστασίας […] στα έννομα συστήματα όλων των κρατών μελών» ο οποίος διαλαμβάνεται στην αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας 2015/2436 και χαρακτηρίζεται «ουσιώδους σημασίας» από αυτήν (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2020, Ferrari, C‑720/18 και C‑721/18, EU:C:2020:854, σκέψη 77 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
35
Επιπλέον, η αρχή κατά την οποία η ουσιαστική χρήση του σήματος πρέπει να αποδεικνύεται από τον δικαιούχο του συνιστά, στην πραγματικότητα, απλώς έκφραση των επιταγών της κοινής λογικής και της στοιχειώδους απαιτήσεως για αποτελεσματικότητα της διαδικασίας. Πράγματι, ο δικαιούχος του επίμαχου σήματος είναι σε θέση περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον να αποδείξει συγκεκριμένες πράξεις δυνάμενες να τεκμηριώσουν τον ισχυρισμό ότι έχει γίνει ουσιαστική χρήση του σήματός του (απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2020, Ferrari, C‑720/18 και C‑721/18, EU:C:2020:854, σκέψεις 78 και 81 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
36
Επομένως, το άρθρο 19 της οδηγίας 2015/2436 έχει την έννοια ότι ο δικαιούχος του σήματος φέρει το βάρος να αποδείξει ότι έχει γίνει «ουσιαστική χρήση» του σήματος, κατά την έννοια της διατάξεως αυτής (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2020, Ferrari, C‑720/18 και C‑721/18, EU:C:2020:854, σκέψη 82).
37
Βεβαίως, το γεγονός ότι ο ενάγων, στο πλαίσιο συγκεκριμένης διαδικασίας, δεν πρέπει να φέρει το βάρος αποδείξεως δεν απαλλάσσει κατ’ ανάγκην τον διάδικο αυτόν από την υποχρέωση να περιλάβει, στο δικόγραφο της αγωγής του, πλήρη έκθεση των πραγματικών περιστατικών επί των οποίων στηρίζει τις αξιώσεις του.
38
Ωστόσο, από το άρθρο 19 της οδηγίας 2015/2436 προκύπτει ότι η αγωγή με αίτημα την κήρυξη της εκπτώσεως από τα δικαιώματα επί σήματος βάσει της διατάξεως αυτής στηρίζεται στον ισχυρισμό περί μη ουσιαστικής χρήσης του σήματος από τον δικαιούχο του. Από τη φύση του, ένας τέτοιος ισχυρισμός δεν προσφέρεται για αναλυτικότερη έκθεση.
39
Συναφώς, διαπιστώνεται ότι ο εθνικός δικονομικός κανόνας τον οποίο αναφέρει το αιτούν δικαστήριο βαίνει πέραν της απλής υποχρέωσης του ενάγοντος να εκθέσει τα πραγματικά περιστατικά στα οποία στηρίζεται η αγωγή του. Ο κανόνας αυτός επιβάλλει στον ενάγοντα να ισχυριστεί και, σε περίπτωση αμφισβήτησης, να αποδείξει ότι, πριν από την άσκηση της αγωγής του, πραγματοποίησε έρευνες στην αγορά και ότι δεν μπόρεσε να διαπιστώσει ότι το επίμαχο σήμα αποτέλεσε αντικείμενο ουσιαστικής χρήσης.
40
Ένας τέτοιος κανόνας επιρρίπτει έτσι, τουλάχιστον εν μέρει, στον ενάγοντα το βάρος αποδείξεως της χρήσης ή της μη χρήσης του επίμαχου σήματος, ενώ, κατά τη νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 36 της παρούσας αποφάσεως, το βάρος αυτό φέρει αποκλειστικά ο δικαιούχος του σήματος.
41
Ο κίνδυνος πολλαπλασιασμού των καταχρηστικών αγωγών για κήρυξη εκπτώσεως λόγω μη χρήσης, τον οποίο επικαλείται το αιτούν δικαστήριο, δεν μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετική ερμηνεία.
42
Πράγματι, για την αποτροπή ενός τέτοιου κινδύνου, ο οποίος, κατά τα λοιπά, δεν αφορά μόνον τις διαδικασίες κήρυξης εκπτώσεως από το δικαίωμα επί σήματος λόγω μη χρήσης, αλλά όλες τις ένδικες διαδικασίες, υφίστανται, όπως επισήμανε η Επιτροπή, διάφορα δικονομικά μέσα ικανά να αποτρέψουν την κατάχρηση διαδικασίας.
43
Στα δικονομικά αυτά μέσα περιλαμβάνεται η δυνατότητα θέσπισης διατάξεων που επιτρέπουν την με συνοπτική διαδικασία απόρριψη αγωγής για την κήρυξη εκπτώσεως λόγω μη χρήσης ως προδήλως απαράδεκτης ή προδήλως αβάσιμης ή την καταδίκη του ενάγοντα, σε περίπτωση απόρριψης των ισχυρισμών του, στα δικαστικά έξοδα στα οποία υποβλήθηκε ο δικαιούχος του επίμαχου σήματος. Είναι επίσης δυνατό να επιβληθεί στον ενάγοντα η καταβολή τέλους κατά την άσκηση της αγωγής του. Συναφώς, από τη δικογραφία που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο προκύπτει ότι, εν προκειμένω, η Maxxus υποχρεώθηκε να καταβάλει ένα τέτοιο τέλος.
44
Όσον αφορά τον κίνδυνο, για τον οποίο κάνει λόγο το αιτούν δικαστήριο, να κινηθούν διαδικασίες για την κήρυξη εκπτώσεως λόγω μη χρήσης σήματος με αποκλειστικό σκοπό τη γνωστοποίηση των εμπορικών απορρήτων του δικαιούχου του σήματος αυτού, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η «ουσιαστική χρήση» του σήματος, κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/2436, προϋποθέτει τη χρήση του στην αγορά των προϊόντων ή των υπηρεσιών που προστατεύει το σήμα αυτό και όχι μόνον εντός της οικείας επιχείρησης (απόφαση της 11ης Μαρτίου 2003, Ansul, C‑40/01, EU:C:2003:145, σκέψη 37).
45
Επομένως, οι αποδείξεις περί της ουσιαστικής χρήσης ενός σήματος πρέπει να αφορούν τη χρήση του ίδιου σήματος στην αγορά, η οποία δεν εμπίπτει, αυτή καθεαυτήν, στο εμπορικό απόρρητο.
46
Κατόπιν όλων των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 19 της οδηγίας 2015/2436 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε δικονομικό κανόνα κράτους μέλους ο οποίος, στο πλαίσιο διαδικασίας για την κήρυξη εκπτώσεως λόγω μη χρήσης σήματος, επιβάλλει στον ενάγοντα να προβεί σε έρευνα στην αγορά σχετικά με την ενδεχόμενη χρήση του σήματος από τον δικαιούχο του και να προβάλει συναφώς, στο μέτρο του δυνατού, τεκμηριωμένους ισχυρισμούς προς στήριξη της αγωγής του.
Επί των δικαστικών εξόδων
47
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δέκατο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 19 της οδηγίας (ΕΕ) 2015/2436 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2015, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε δικονομικό κανόνα κράτους μέλους ο οποίος, στο πλαίσιο διαδικασίας για την κήρυξη εκπτώσεως λόγω μη χρήσης σήματος, επιβάλλει στον ενάγοντα να προβεί σε έρευνα στην αγορά σχετικά με την ενδεχόμενη χρήση του σήματος από τον δικαιούχο του και να προβάλει συναφώς, στο μέτρο του δυνατού, τεκμηριωμένους ισχυρισμούς προς στήριξη της αγωγής του.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.