Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
TAMARY ĆAPETY
przedstawiona w dniu 12 marca 2026 r.(1)
Sprawa C‑681/24
Komisja Europejska
przeciwko
Republice Czeskiej
Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Artykuł 258 TFUE – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa 2013/48/UE – Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym – Artykuł 3 ust. 3 lit. b) – Prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania – Artykuł 3 ust. 6 – Czasowe odstępstwo – Ustawodawstwo krajowe przewidujące przesłuchiwanie podejrzanych lub oskarżonych bez obecności adwokata, w sytuacji gdy adwokat nie stawi się w określonym terminie – Nieprawidłowa transpozycja
I.      Wprowadzenie
1.        W niniejszej sprawie Komisja Europejska wszczęła postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko Republice Czeskiej na podstawie art. 258 TFUE ze względu na niewywiązanie się z wynikającego z prawa Unii obowiązku prawidłowego transponowania pewnych przepisów dyrektywy 2013/48/UE(2), dotyczącej prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym.
2.        Źródłem niniejszej sprawy jest w istocie fundamentalna różnica zdań między Komisją a Republiką Czeską, a także Węgrami, które przystąpiły do postępowania w charakterze interwenienta, w kwestii tego, jak należy rozumieć prawo dostępu do adwokata i odstępstwa od tego prawa przewidziane w przepisach art. 3 ust. 3 i 6 wspomnianej dyrektywy.
3.        Podobne zagadnienie jest przedmiotem zawisłej przed Trybunałem sprawy C‑660/24, Komisja/Węgry, a moją opinię w tej sprawie przedstawię tego samego dnia.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
4.        Artykuł 3 dyrektywy 2013/48, zatytułowany „Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym”, stanowi:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni mieli prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby osoby te mogły rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony.
[…]
3.      Prawo dostępu do adwokata pociąga za sobą, co następuje:
a)      państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do spotykania się na osobności i porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem, także przed przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;
b)      państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania. Taki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty. Jeżeli adwokat bierze udział w przesłuchaniu, fakt ten jest odnotowywany, z wykorzystaniem procedury protokołowania, zgodnie z prawem krajowym danego państwa członkowskiego;
[…].
6.      W wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania praw przewidzianych w ust. 3, w zakresie, w jakim jest to uzasadnione – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy – jednym z następujących istotnych powodów:
a)      w przypadku pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby;
b)      w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”.
B.      Prawo czeskie
5.        Paragraf 76 zákon č. 141/1961 Sb., o trestním řizení soudním (trestní řád) [ustawy nr 141/1961 o postępowaniu karnym (kodeksu postępowania karnego)], ze zmianami (zwanej dalej „kodeksem postępowania karnego”), stanowi:
„[…]
3.      Organ policji, który dokonał zatrzymania, przesłuchuje osobę zatrzymaną i sporządza protokół przesłuchania, w którym wskazuje miejsce, datę i okoliczności zatrzymania i odnotowuje dane osobowe osoby zatrzymanej oraz istotne przyczyny zatrzymania.
4.      Organ policji, który dokonał zatrzymania lub któremu zgodnie z ust. 2 przekazano osobę ujętą na gorącym uczynku przestępstwa, natychmiast zwalnia tę osobę, jeżeli podejrzenia zostaną rozwiane lub jeżeli przyczyny zatrzymania ustaną z jakiegokolwiek innego powodu. Jeżeli osoba zatrzymana nie zostanie zwolniona, organ policji przekazuje prokuratorowi protokół przesłuchania osoby zatrzymanej wraz z odpisem postanowienia o wszczęciu postępowania karnego i innymi dowodami, tak aby prokurator mógł w stosownym przypadku złożyć wniosek o tymczasowe aresztowanie. Organ policji musi złożyć wniosek niezwłocznie, aby osoba zatrzymana na podstawie niniejszej ustawy mogła zostać doprowadzona do sądu nie później niż 48 godzin po zatrzymaniu; w przeciwnym razie osoba zatrzymana musi zostać zwolniona.
[…]
6.      Zatrzymany podejrzany ma prawo żądać obecności obrońcy podczas przesłuchania, o którym mowa w ust. 3, chyba że nie można skontaktować się z obrońcą w terminie określonym w ust. 4”.
III. Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi i przebieg postępowania przed Trybunałem
6.        W dniu 23 września 2021 r. Komisja wystosowała do Republiki Czeskiej wezwanie do usunięcia uchybienia zgodnie z art. 258 TFUE, twierdząc, że szereg przepisów dyrektywy 2013/48, w tym art. 3 ust. 6 lit. b), transponowano nieprawidłowo, i zwróciła się do tego państwa członkowskiego o przedstawienie uwag w terminie dwóch miesięcy.
7.        W dniu 23 listopada 2021 r. Republika Czeska odpowiedziała na to wezwanie i zakwestionowała argumenty Komisji.
8.        W dniu 28 września 2023 r. Komisja wystosowała do Republiki Czeskiej uzasadnioną opinię, w której stwierdziła w szczególności, że art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48 nadal nie został transponowany prawidłowo, i wezwała ją do zastosowania się do uzasadnionej opinii w terminie dwóch miesięcy od jej otrzymania.
9.        W dniu 24 listopada 2023 r. Republika Czeska udzieliła odpowiedzi na uzasadnioną opinię, utrzymując, że prawidłowo transponowała art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48.
10.      W rezultacie skargą wniesioną w dniu 15 października 2024 r. Komisja wszczęła przed Trybunałem niniejsze postępowanie na podstawie art. 258 TFUE. Wnosi ona do Trybunału o:
–        stwierdzenie, że Republika Czeska nie wywiązała się z ciążących na niej zobowiązań wynikających
z art. 3 ust. 6 w związku z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48 poprzez niedokonanie odpowiedniej transpozycji tych przepisów; oraz
–        obciążenie Republiki Czeskiej kosztami postępowania.
11.      W odpowiedzi na skargę złożonej w dniu 31 grudnia 2024 r. Republika Czeska wnosi do Trybunału o:
–         oddalenie rozpatrywanej skargi jako bezzasadnej oraz
–        obciążenie Komisji kosztami postępowania.
12.      Komisja i Republika Czeska złożyły również replikę i duplikę w dniach, odpowiednio, 12 lutego 2025 r. i 20 marca 2025 r.
13.      W dniu 30 stycznia 2025 r. prezes Trybunału dopuścił Węgry do udziału w niniejszej sprawie w charakterze interwenienta popierającego żądania Republiki Czeskiej.
14.      Ze względu na podobieństwo niniejszej sprawy do sprawy C‑660/24, Komisja/Węgry, Trybunał przeprowadził, na podstawie art. 77 regulaminu postępowania przed Trybunałem, wspólną rozprawę w tych dwóch sprawach. Wspomniana rozprawa, podczas której swoje stanowiska przedstawiły Komisja, Republika Czeska i Węgry, odbyła się w dniu 10 grudnia 2025 r.
IV.    Analiza
15.      Moja analiza dzieli się na dwie główne części. Po pierwsze, uważam za użyteczne, by przedstawić pewne wstępne uwagi odnoszące się do dyrektywy 2013/48 oraz jej miejsca w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (zob. śródtytuł A poniżej). Po drugie, przeanalizuję co do istoty zarzut dotyczący naruszenia art. 3 ust. 6 w związku z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48 (zob. śródtytuł B poniżej).
16.      Na podstawie tej analizy dochodzę do wniosku, że zarzut ten jest zasadny.
A.      Uwagi wstępne dotyczące dyrektywy 2013/48 i przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości
17.      Na wstępie pragnę zauważyć, że jak zaznaczyłam w moich poprzednich opiniach(3), Unia Europejska przyjęła szereg dyrektyw w ramach swojej kompetencji wynikającej z art. 82 ust. 2 lit. b) TFUE, polegającej na ustanowieniu norm minimalnych dotyczących praw jednostek w postępowaniu karnym. Do zestawu sześciu takich dyrektyw należy dyrektywa 2013/48(4).
18.      Dyrektywy te określa się czasem mianem dyrektyw „harmonogramu działań”, ponieważ zainicjowano je rezolucją Rady z 2009 r. dotyczącą harmonogramu działań mających na celu umocnienie praw procesowych osób podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniu karnym(5). Rezolucję zatwierdzono następnie w programie sztokholmskim Rady Europejskiej dotyczącym przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości(6), w którym to programie potwierdzono, że „[o]chrona praw osób podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym stanowi jedną z podstawowych wartości Unii, mającą zasadnicze znaczenie dla utrzymania wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi i zaufania opinii publicznej w Unii”(7).
19.      Jak bowiem zauważono w motywach dyrektywy 2013/48(8), uzasadnieniem ustanowienia w tych dyrektywach wspólnych norm minimalnych dotyczących praw proceduralnych przysługujących jednostkom w postępowaniu karnym jest zwiększenie wzajemnego zaufania do krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych jako „podstaw[y] wzajemnego uznawania, uznanego z kolei za kamień węgielny w budowie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości”(9). Tego rodzaju normy mają również na celu wyeliminowanie przeszkód w swobodnym przepływie obywateli w Unii Europejskiej oraz rozwinięcie standardów dotyczących prawa do rzetelnego procesu oraz prawa do obrony, gwarantowanych w szczególności w art. 47 i art. 48 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), a także w analogicznych przepisach art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”)(10).
20.      W dyrektywie 2013/48 ustanowiono wspólne minimalne normy dotyczące przysługującego podejrzanym i oskarżonym prawa dostępu do adwokata na wszystkich etapach postępowania karnego(11). Prawo to ma fundamentalne znaczenie dla rzetelnego procesu(12) i pomaga zapewnić poszanowanie innych praw procesowych w postępowaniu karnym(13).
21.      Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym wyrażono w art. 3 dyrektywy 2013/48.
22.      W art. 3 ust. 1 dyrektywy 2013/48 ustanowiono „podstawową zasadę” przewidującą, że podejrzani i oskarżeni mają prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby mogli oni rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony(14).
23.      Zasadę tę doprecyzowano w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2013/48, określając moment, od którego należy udzielić tego prawa, obejmujący przesłuchiwanie przez organy(15).
24.      Zasadę tę doprecyzowano dodatkowo w art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48, który określa treść prawa dostępu do adwokata. W szczególności w art. 3 ust. 3 lit. a) zobowiązano państwa członkowskie do zapewnienia, aby podejrzani i oskarżeni mieli prawo do spotykania się na osobności i porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem, w tym przed przesłuchaniem(16), podczas gdy w art. 3 ust. 3 lit. b) zobowiązano państwa członkowskie do zapewnienia, aby takie osoby miały prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania(17).
25.      Zgodnie z art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 państwa członkowskie mają możliwość czasowego odstępstwa od praw z art. 3 ust. 3 „w wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego”, gdy jest to uzasadnione „w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy” „istotnymi powodami”: a) „w przypadku pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby”; b) „w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”. Wszelkie czasowe odstępstwa na podstawie art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 muszą być także spójne z warunkami ogólnymi określonymi w art. 8 tej dyrektywy(18).
26.      Sedno niniejszej sprawy tkwi w odmiennym sposobie rozumienia przez Komisję, z jednej strony, oraz przez Republikę Czeską i Węgry, z drugiej strony, istoty prawa dostępu do adwokata oraz możliwych odstępstw od tego prawa.
27.      Zanim wyjaśnię bardziej szczegółowo stanowiska stron, zaznaczę, że w istocie Komisja interpretuje istotę prawa dostępu do adwokata w rozumieniu określonym w dyrektywie 2013/48 w ten sposób, że co do zasady wymaga się obecności adwokata podczas przesłuchania, a jedynymi wyjątkami od tej reguły (a więc okolicznościami, w których podejrzanych lub oskarżonych można przesłuchać bez obecności adwokata) są sytuacje opisane w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy. Dodatkowo osoby te mogą zrzec się prawa do obecności adwokata pod warunkami określonymi w art. 9 dyrektywy. Republika Czeska i Węgry z kolei twierdzą, że prawo dostępu do adwokata jest spełnione, gdy osoby te mają możliwość skorzystania z obecności adwokata. Z tego względu możliwość przeprowadzenia przesłuchania, jeżeli adwokat nie stawi się w określonym czasie, nie stanowi odstępstwa od prawa dostępu do adwokata.
B.      W przedmiocie zarzutu dotyczącego naruszenia art. 3 ust. 6 w związku z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48
1.      Streszczenie argumentacji stron
28.      Komisja twierdzi, że Republika Czeska dokonała nieprawidłowej transpozycji art. 3 ust. 6 w związku z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48, ponieważ § 76 ust. 6 kodeksu postępowania karnego (zwany dalej „spornym unormowaniem czeskim”) zasadniczo zezwala na przesłuchiwanie podejrzanych lub oskarżonych pod nieobecność ich adwokata w sytuacjach, w których nie są spełnione warunki określone w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy. Przepis § 76 ust. 6 stanowi, że osoby takie mogą być przesłuchiwane przez organy w ramach postępowania przygotowawczego bez dostępu do adwokata, jeżeli nie stawi się on w określonym terminie. Tym samym zezwolenie na przesłuchanie bez adwokata wiąże się jedynie z faktem, że nie można skontaktować się z adwokatem w określonym terminie, bez jakiejkolwiek konkretnej oceny konieczności takiego przesłuchania ze względu na istotne powody, o których mowa w art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48(19).
29.      Komisja podkreśla w szczególności, że stanowisko Republiki Czeskiej – zgodnie z którym w celu zagwarantowania prawa dostępu do adwokata wystarczy, by danej osobie dano możliwość skontaktowania się z adwokatem i wyboru adwokata, który może być obecny przy przesłuchaniu – jest sprzeczne z art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48, który wyraźnie odnosi się do dwóch aspektów prawa dostępu do adwokata, a mianowicie obecności adwokata i skutecznego udziału adwokata w przesłuchaniu. Z art. 3 ust. 1 dyrektywy 2013/48 wynika, że nie występują żadne sytuacje, w której dana osoba jest przesłuchiwana bez obecności adwokata, chyba że państwa członkowskie skorzystały z tymczasowego odstępstwa przewidzianego w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy lub dana osoba zrzekła się tego prawa zgodnie z jej art. 9.
30.      Zdaniem Komisji konieczność zwolnienia danej osoby w ciągu 48 godzin nie uzasadnia konieczności przesłuchiwania jej bez adwokata, a organy krajowe mogą zareagować na potencjalne nadużycia w ramach prowadzenia postępowania karnego za pomocą innych środków, takich jak zwrócenie się do innego adwokata, który jest dostępny i może pomóc danej osobie podczas przesłuchania. Jak podkreśliła Komisja podczas rozprawy, dochodzi do naruszenia dyrektywy 2013/48 niezależnie od tego, czy sporne unormowanie czeskie uznano by za spójne z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC).
31.      Republika Czeska podnosi, że sporne unormowanie czeskie jest spójne z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48 i nie stanowi odstępstwa na podstawie art. 3 ust. 6. Artykuł 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy nie wymaga od państw członkowskich zapewnienia, aby przesłuchanie podejrzanych lub oskarżonych zawsze odbywało się w obecności adwokata; przeciwnie – wymaga on tylko od państw członkowskich zapewnienia, aby osoby te miały możliwość dostępu do adwokata oraz aby zezwolono wybranemu adwokatowi na obecność podczas przesłuchania.
32.      Zdaniem Republiki Czeskiej odstępstwo na podstawie art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 miałoby miejsce, gdyby danej osobie nie zezwolono na wybór adwokata, który mógłby być obecny podczas przesłuchania. Jeżeli jednak dana osoba miała możliwość wyboru adwokata, ale z jakiegokolwiek powodu adwokat ten nie mógł być obecny, nie dochodzi do takiego odstępstwa. Tak właśnie jest w przypadku spornego unormowania czeskiego, które jest w pełni zgodne z art. 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy, ponieważ to właśnie procedury określone w prawie krajowym wymagają w wyjątkowej sytuacji osoby zatrzymanej, by dana osoba została przesłuchana w ciągu 48 godzin i by miała ona wystarczającą swobodę wyboru adwokata, który będzie obecny na przesłuchaniu(20). Republika Czeska dodaje, że nawet gdyby uznano, że unormowanie to odbiega od art. 3 ust. 3 lit. b), byłoby ono zgodne z art. 3 ust. 6, ponieważ: (i) ma zastosowanie jedynie wyjątkowo w pilnych przypadkach, (ii) stosuje się w celu zapobieżenia poważnemu zagrożeniu dla postępowania karnego oraz (iii) wymaga indywidualnej oceny przez właściwe organy z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy.
33.      Republika Czeska podkreśla w szczególności, że unormowanie to stanowi zabezpieczenie względem szczególnych i wyjątkowych przypadków, gdy to podejrzany celowo wybiera adwokata, który jest niedostępny, a tym samym de facto nadużywa prawa wyboru adwokata w celu uzyskania zwolnienia i uniknięcia wymiaru sprawiedliwości. Jej stanowisko jest również zgodne z orzecznictwem ETPC(21), uznającym za problematyczną sytuację, w której dana osoba nie ma możliwości skontaktowania się z adwokatem, a nie sytuację, w której dana czynność jest dokonywana bez obecności adwokata, w szczególności gdy wynika to z uporu danej osoby, by korzystać z pomocy adwokata, który nie jest w tym czasie dostępny. Jak podkreśliła Republika Czeska podczas rozprawy, dyrektywa 2013/48 nie wyklucza przesłuchiwania podejrzanych lub oskarżonych pod nieobecność ich adwokata, co wynika z brzmienia dyrektywy, historii prac legislacyjnych i porównania z dyrektywą 2016/800 dotyczącą dzieci, przy czym dyrektywa 2013/48 nie wykracza poza orzecznictwo ETPC, ponieważ jej przepisy są zgodne z tym orzecznictwem, a w pracach przygotowawczych nie ma ku temu żadnych wskazówek.
34.      Węgry dodają, że zgodnie z brzmieniem art. 3 ust. 3 lit. b) („zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym”) dyrektywa 2013/48 włącza do zakresu prawa krajowego możliwość zdefiniowania i dookreślenia prawa do obecności adwokata, a wymóg ten jest spełniony przez ustawodawstwo krajowe
zapewniające podejrzanym lub oskarżonym wystarczającą swobodę wyboru adwokata, który będzie obecny na przesłuchaniu. Gdyby we wszystkich przypadkach obowiązkowe było zapewnienie faktycznej obecności adwokata, mogłoby to prowadzić do nadużyć i przeszkód w prowadzeniu postępowania karnego oraz utrudniać wykonywanie praw podejrzanych i oskarżonych. Jak wskazały Węgry na rozprawie, orzecznictwo ETPC nie ustanawia bezwzględnego wymogu obecności.
2.      Ocena
35.      Argumenty stron ujawniają, jak pokrótce wyjaśniłam powyżej (zob. pkt 26 i 27 niniejszej opinii), że zarzut skargi wynika z różnicy w rozumieniu przepisów dyrektywy 2013/48. Spór dotyczy zatem wykładni przepisów art. 3 ust. 3 i 6 dyrektywy 2013/48 oraz sposobu, w jaki należy rozumieć prawo dostępu do adwokata podczas przesłuchania przewidzianego w art. 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy. Kwestie te nie zostały jeszcze bezpośrednio poruszone przez Trybunał.
36.      Uważam, że w oparciu o brzmienie, historię prac legislacyjnych, kontekst i cele dyrektywy 2013/48, a także orzecznictwo ETPC, należy podtrzymać przedstawianą przez Komisję wykładnię znaczenia art. 3 ust. 3 i 6 dyrektywy 2013/48 oraz związku między nimi.
a)      Brzmienie
37.      W ramach jednego z elementów prawa dostępu do adwokata przewidzianego w art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48 – w lit. b) tego przepisu wyraźnie wymaga się od państw członkowskich zapewnienia, aby podejrzani lub oskarżeni mieli „prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata
w czasie ich przesłuchiwania”(22).
38.      W motywie 25 dyrektywy 2013/48 stwierdza się ponadto: „Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału swojego adwokata
w czasie przesłuchiwania ich przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozpraw sądowych”(23).
39.      Moim zdaniem, zgodnie ze wskazaniem Komisji, obecność oznacza obecność fizyczną, to znaczy, że podejrzani lub oskarżeni mają prawo do tego, by ich adwokat był obecny osobiście podczas ich przesłuchiwania przez organy(24).
40.      Wynika z tego, że art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 przewiduje ogólne prawo podejrzanych lub oskarżonych do obecności adwokata podczas przesłuchiwania przez organy. Prawo to nie ma jednak charakteru bezwzględnego i w związku z tym, zgodnie z przepisami tej dyrektywy, możliwe jest stosowanie czasowych odstępstw na podstawie art. 3 ust. 6 tej dyrektywy lub zrzeczenie się tego prawa na podstawie jej art. 9.
41.      Jak orzekł Trybunał, czasowe odstępstwa przewidziane w dyrektywie 2013/48 mają charakter wyczerpujący(25).
42.      Jak wskazała Komisja i wbrew temu, co twierdzi Republika Czeska, jest ewidentne, że sporne unormowanie czeskie nie spełnia wszystkich przesłanek ewentualnego czasowego odstępstwa określonych w art. 3 ust. 6 oraz w art. 8 dyrektywy 2013/48. Oczywiste jest bowiem, jak uzasadniła Komisja, że unormowanie to ustanawia zasadę mającą ogólne zastosowanie w sytuacjach, w których adwokat nie stawi się w określonym terminie 48 godzin, a zatem nie ogranicza się ona do indywidualnych przypadków („w zakresie, w jakim jest to uzasadnione – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy”), jak wymaga tego art. 3 ust. 6 tej dyrektywy. Nie wykazano również, by w tym względzie należało wykazać istnienie „istotnych powodów” w szczególności dotyczących „pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby” lub „konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”.
43.      W rezultacie, moim zdaniem, sporne unormowanie czeskie, które zasadniczo zezwala na przesłuchiwanie podejrzanych lub oskarżonych bez obecności ich adwokata tylko dlatego, że adwokat nie był w stanie stawić się w terminie 48 godzin, jest sprzeczne z przepisami art. 3 ust. 3 lit. b) w związku z art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48(26).
44.      Ponadto, jak wskazała Komisja i wbrew argumentom przedstawionym przez Węgry, należy zauważyć, że odniesienie do prawa krajowego zawarte w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 dotyczy skutecznego udziału adwokata, a nie samej jego obecności. Wynika to jasno z brzmienia tego przepisu („[t]aki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym”) oraz motywu 25 tej dyrektywy („[t]aki udział powinien być wykonywany zgodnie z wszelkimi procedurami określonymi w prawie krajowym, które regulują udział adwokata w czasie przesłuchiwania”).
45.      Moim zdaniem nie koliduje to z faktem, że art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 należy interpretować w ten sposób, że wymaga on zarówno obecności, jak i skutecznego udziału; oznacza to natomiast, że chociaż dyrektywa 2013/48 pozostawia państwom członkowskim pewną swobodę w zakresie przepisów krajowych regulujących niektóre warunki skutecznego udziału adwokata (z zastrzeżeniem wymogu, aby przepisy te pozostawały bez „uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty”), nie pozostawiono żadnej swobody w kwestii obecności, ponieważ podejrzani lub oskarżeni mają co do zasady prawo dostępu do adwokata podczas przesłuchania na podstawie art. 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy. Obecność oznacza obecność, a adwokat albo jest obecny, albo nie.
46.      Faktu, że art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 odnosi się do „ich adwokata”, nie należy rozumieć w ten sposób, że zawsze odnosi się to do adwokata wskazanego przez podejrzanych lub oskarżonych. Sformułowanie to nie wyklucza, jak wskazuje Komisja, że ewentualna sytuacja nadużycia prawa dostępu do adwokata, które to nadużycie może utrudniać prowadzenie postępowania karnego, może być rozwiązana przez organy państwa członkowskiego poprzez zapewnienie tym osobom adwokata wyznaczonego do udzielenia im pomocy podczas przesłuchania w miejsce wybranego adwokata, który nie mógł być obecny. Wyznaczony adwokat staje się wówczas „ich adwokatem”.
b)      Historia prac legislacyjnych
47.      Republika Czeska argumentowała podczas rozprawy, że dyrektywa 2013/48 reguluje prawo dostępu do adwokata, lecz nie obowiązkową obecność adwokata, oraz że historia prac legislacyjnych nad tą dyrektywą wskazuje, iż jako alternatywę zaproponowano przepisy dotyczące obowiązkowej obecności adwokata, ale ostatecznie ich nie przyjęto. Odrzucenie przepisów dotyczących obowiązkowej obecności adwokata oznacza, zdaniem Republiki Czeskiej, że dyrektywa 2013/48 nie wymaga, aby adwokat musiał być zawsze obecny podczas przesłuchania.
48.      W mojej opinii argumentacja przedstawiona przez Republikę Czeską opiera się na błędnym rozumieniu wymogu obowiązkowej obecności adwokata.
49.      Jest prawdą, że w ramach historii prac legislacyjnych nad dyrektywą 2013/48(27) w przeprowadzonej przez Komisję ocenie skutków przedstawiono wariant strategiczny, który przewidywał w szczególności przepisy nakładające obowiązkową obronę na wszystkich etapach postępowania. Oznaczało to, że podejrzani lub oskarżeni powinni zawsze korzystać z pomocy adwokata w tym sensie, że zrzeczenie się tego prawa byłoby niedopuszczalne. Innymi słowy, obowiązkowy charakter obrony oznacza, że nie można zrzec się tego prawa. Przeważył jednak wariant strategiczny, który pozwalał na zrzeczenie się prawa dostępu do adwokata z zastrzeżeniem wspólnych minimalnych norm.
50.      W związku z tym, wbrew argumentom Republiki Czeskiej, należy rozróżnić pojęcie obowiązkowej obecności adwokata i ogólne prawo dostępu do adwokata.
51.      Z przepisów dyrektywy 2013/48(28) wynika, że obowiązkowa obecność adwokata oznacza, iż podejrzany lub oskarżony nie może zrzec się prawa dostępu do adwokata i zawsze musi mieć adwokata, natomiast prawo dostępu do adwokata określone w art. 3 ust. 3 tej dyrektywy oznacza, że podejrzany lub oskarżony ma ogólne prawo do posiadania adwokata, w szczególności do obecności adwokata podczas przesłuchania zgodnie z art. 3 ust. 3 lit. b), ale może zrzec się tego prawa, pod warunkiem że zostały spełnione wymogi określone w art. 9 (lub można stosować czasowe odstępstwo na podstawie art. 3 ust. 6). Innymi słowy, fakt, że obecność adwokata nie jest obowiązkowa w świetle art. 3 ust. 3 lit. b), nie ma żadnego wpływu na przysługujące podejrzanym lub oskarżonym ogólne prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania, chyba że zrzekli się oni tego prawa zgodnie z art. 9.
52.      Można by dodać, że kwestia oczekiwania na przybycie adwokata przed przesłuchaniem została w istocie podniesiona w Radzie, ponieważ przedstawiono propozycje rozwiązania tej kwestii w treści dyrektywy poprzez odniesienie się do systemów prawnych państw członkowskich(29). Proponowane przepisy zostały jednak wykreślone, gdy zakończono negocjacje z Parlamentem Europejskim(30).
53.      Mimo że historia prac legislacyjnych nie jest jednoznaczna, nie wyklucza ona wykładni, zgodnie z którą intencją prawodawcy jest co do zasady zapewnienie podejrzanym i oskarżonym prawa do obecności adwokata podczas przesłuchania.
c)      Kontekst
54.      Inne przepisy dyrektywy 2013/48 i innych dyrektyw „harmonogramu działań” wydają się dodatkowo potwierdzać przedstawioną przez Komisję wykładnię art. 3 ust. 3 lit. b) w związku z art. 3 ust. 6 tej dyrektywy.
55.      W szczególności, jak wynika z pkt 22 niniejszej opinii, art. 3 ust. 1 dyrektywy 2013/48 jasno stanowi, czyniąc to zasadą ogólną, że państwa członkowskie muszą zapewnić podejrzanym i oskarżonym prawo dostępu do adwokata „w takim terminie i w taki sposób, aby osoby te mogły rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony”. W związku z art. 2 ust. 1 tej dyrektywy oznacza to, że państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia, bez wyjątków, aby prawo to było wykonywane „rzeczywiście i skutecznie” na wszystkich etapach postępowania karnego. Moim zdaniem, jak wskazała również Komisja, sytuacja, w której podejrzany lub oskarżony może być przesłuchiwany przez organy pod nieobecność swojego adwokata tylko dlatego, że adwokat nie stawił się w określonym terminie, może poważnie osłabiać rzeczywiste i skuteczne wykonywanie prawa tej osoby do obrony.
56.      Republika Czeska argumentowała podczas rozprawy, że za faktem, iż dyrektywa 2013/48 nie wymaga każdoczesnej obecności adwokata podczas przesłuchania, przemawia również porównanie z dyrektywą 2016/800 dotyczącą dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (zob. pkt 17 niniejszej opinii). Republika Czeska zauważa, że zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy 2016/800 państwa członkowskie muszą zapewnić, by dzieci korzystały z pomocy adwokata, a zgodnie z jej art. 6 ust. 4 lit. b) państwa członkowskie muszą zapewnić, by dzieci miały prawo do obecności adwokata przy przesłuchaniu. Zdaniem tego państwa fakt, że z przepisów tych jasno wynika, iż obecność adwokata podczas przesłuchania jest obowiązkowa, oraz że zostały one uwzględnione w dyrektywie 2016/800 ze względu na konieczność szczególnego traktowania dzieci, wskazuje, iż stanowi to odstępstwo od ogólnego systemu ustanowionego dyrektywą 2013/48; logicznie rzecz biorąc, gdyby obowiązkowa obecność adwokata została ustanowiona dyrektywą 2013/48, nie byłoby konieczne ustanawianie tego obowiązku w dyrektywie 2016/800 wyłącznie w odniesieniu do niektórych podejrzanych lub oskarżonych.
57.      Również w tym przypadku, moim zdaniem, argumentacja ta opiera się na nieprawidłowym rozumieniu wymogu obowiązkowej obecności adwokata.
58.      Jest prawdą, że w odróżnieniu od dyrektywy 2013/48 dyrektywa 2016/800 przewiduje obowiązkową obecność adwokata podczas przesłuchania ze względu na swoistą sytuację dzieci, które są osobami wymagającymi szczególnego traktowania i nie zawsze są w stanie w pełni zrozumieć i śledzić postępowanie karne(31). Jednakże, jak wspomniano powyżej, obowiązkowa obecność adwokata podczas przesłuchania oznacza, że nie dopuszcza się możliwości zrzeczenia się tego prawa, a zatem nie jest ona tym samym, co ogólne prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania, w przypadku którego dopuszcza się taką możliwość.
d)      Cele
59.      Jak wspomniano powyżej w części IV.A niniejszej opinii, dyrektywa 2013/48 przyczynia się do budowy przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości poprzez ustanowienie zestawu wspólnych minimalnych norm dotyczących prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym, z myślą o zwiększeniu wzajemnego zaufania państw członkowskich do ich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych oraz zaufania obywateli Unii podczas przemieszczania się po Unii Europejskiej. Jeśli sięgnąć do programu sztokholmskiego, dyrektywa ta ma nie tylko kodyfikować, lecz także wzmacniać prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym we wszystkich państwach członkowskich.
60.      Mając to na uwadze, wykładnia dyrektywy 2013/48 umożliwiająca państwu członkowskiemu przesłuchiwanie podejrzanych lub oskarżonych bez zapewnienia im prawa do obecności adwokata tylko dlatego, że adwokat nie stawił się w terminie 48 godzin, wydaje mi się osłabiać cele dyrektywy 2013/48, polegające na zapewnieniu podejrzanym lub oskarżonym w całej Unii Europejskiej wspólnego poziomu praw do rzetelnego procesu sądowego.
e)      Orzecznictwo ETPC
61.      Republika Czeska i Węgry na poparcie swojego stanowiska powołały się na orzecznictwo ETPC, a Republika Czeska argumentowała podczas rozprawy w szczególności, że dyrektywa 2013/48 odpowiada wymogom orzecznictwa ETPC.
62.      Należy podkreślić, że zarzut skargi opiera się na podnoszonym naruszeniu przepisów art. 3 ust. 3 i 6 dyrektywy 2013/48. W związku z tym nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, czy sporne unormowanie czeskie należy uznać za zgodne z art. 6 EKPC w świetle wykładni zawartej w orzecznictwie ETPC.
63.      W tym względzie, jak wyjaśniłam w poprzednich opiniach(32), obowiązek dokonywania wykładni dyrektyw „harmonogramu działań” w sposób zgodny z prawami podstawowymi oznacza, że prawa zawarte w danej dyrektywie nie mogą zapewniać ochrony niższej niż gwarantowana Kartą i EKPC, ale nie oznacza to, że prawodawca Unii nie może przyznawać praw o szerszym zakresie. Innymi słowy, ponieważ EKPC stanowi zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty minimalny poziom ochrony(33), każda wykładnia danej dyrektywy musi zapewniać ochronę co najmniej na poziomie tej konwencji, przy czym ochrona zapewniana przez Unię Europejską może być szersza.
64.      W niniejszej sprawie, niezależnie od wykładni orzecznictwa ETPC, nie oznacza to koniecznie, że przepisów dyrektywy 2013/48 nie można interpretować jako wymagających jeszcze wyższego poziomu ochrony.
65.      Niemniej wbrew argumentom Republiki Czeskiej i Węgier orzecznictwo ETPC wydaje się potwierdzać, że wymóg fizycznej obecności adwokata istnieje również w świetle EKPC.
66.      ETPC stwierdził, że prawo każdej osoby oskarżonej o popełnienie przestępstwa do skutecznej obrony przez adwokata, gwarantowane w art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, jest jedną z podstawowych cech rzetelnego procesu sądowego w kontekście postępowania karnego(34).
67.      W szczególności w sprawie Beuze przeciwko Belgii(35) ETPC podkreślił, że jeśli chodzi o cele tego prawa, dostęp do adwokata na etapie postępowania przygotowawczego przyczynia się do zapobiegania pomyłkom sądowym, a przede wszystkim do osiągnięcia celów art. 6 EKPC, w szczególności równości broni między organami a oskarżonym; natychmiastowy dostęp do adwokata stanowi ważną przeciwwagę dla bezbronności podejrzanych zatrzymanych przez policję, a także ma charakter prewencyjny, ponieważ zapewnia podstawowe zabezpieczenie przed przymusem i złym traktowaniem podejrzanych przez policję. Co więcej, jednym z głównych zadań adwokata na etapach zatrzymania przez policję i postępowania przygotowawczego jest zapewnienie poszanowania prawa oskarżonego do nieobciążania samego siebie oraz prawa do milczenia, które to prawa stanowią zatem uzupełnienie prawa do pomocy prawnej.
68.      Ponadto, jeżeli chodzi o treść prawa dostępu do adwokata, ETPC uznał, że art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC nie określa sposobu wykonywania prawa dostępu do adwokata ani jego treści. Chociaż pozostawiono państwom wybór środków zapewniających zagwarantowanie tego prawa w ich systemach sądowych, zakres i treść tego prawa powinny zostać określone zgodnie z celem EKPC, a mianowicie zagwarantowaniem praw, które są rzeczywiste i skuteczne(36).
69.      Aby prawo do rzetelnego procesu sądowego pozostało wystarczająco rzeczywiste i skuteczne, art. 6 ust. 1 EKPC wymaga, aby – co do zasady – dostęp do adwokata zapewniano od momentu pierwszego przesłuchania podejrzanego przez policję(37).
70.      Wyznaczenie obrońcy nie gwarantuje samo w sobie skuteczności pomocy, jaką może on zapewnić oskarżonemu, i w tym celu muszą zostać spełnione pewne minimalne wymagania(38). Po pierwsze, podejrzani muszą mieć możliwość skontaktowania się z adwokatem od momentu zatrzymania; muszą zatem mieć możliwość zasięgnięcia porady adwokata przed przesłuchaniem(39). Po drugie, ETPC stwierdził w szeregu spraw, że „podejrzani mają prawo do fizycznej obecności adwokata podczas wstępnych przesłuchań prowadzonych przez policję oraz za każdym razem, gdy są przesłuchiwani na dalszym etapie postępowania przygotowawczego […]. Taka fizyczna obecność musi umożliwiać adwokatowi udzielanie skutecznej i rzeczywistej, a nie tylko abstrakcyjnej pomocy […], a w szczególności dopilnowanie, aby nie zostały naruszone prawa przesłuchiwanego podejrzanego do obrony”(40).
71.      Ustalenia te, zawarte w wyroku w sprawie Beuze przeciwko Belgii, potwierdzono w późniejszym orzecznictwie(41).
72.      Ponadto w wyroku w sprawie Soytemiz przeciwko Turcji(42) ETPC podkreślił, że obecność adwokata podczas czynności śledczych, w tym podczas przesłuchania przez policję, stanowi nieodłączny aspekt gwarancji zapisanej w art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, ponieważ trudno jest dostrzec, w jaki sposób konkretne usługi związane z „pomocą obrońcy”, o której mowa w art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, mogłyby być wykonywane bez obecności adwokata. W związku z tym prawo do pomocy adwokata wymaga nie tylko zezwolenia na obecność adwokata, lecz także umożliwienia mu aktywnego wspierania podejrzanego między innymi podczas przesłuchania przez policję oraz podejmowania interwencji w celu zapewnienia poszanowania praw podejrzanego, ponieważ osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa powinna mieć możliwość uzyskania pełnego zakresu usług związanych konkretnie z pomocą prawną, nie tylko w trakcie postępowania sądowego, ale również na etapie postępowania przygotowawczego, mając na uwadze jego szczególne znaczenie dla przygotowania postępowania karnego. Ponadto prawo do pomocy adwokata ma zastosowanie przez cały czas trwania przesłuchania przez policję i do jego zakończenia: „Obecność i aktywna pomoc adwokata podczas przesłuchania przez policję stanowią ważną gwarancję proceduralną, mającą na celu między innymi zapobieganie gromadzeniu dowodów przy użyciu metod przymusu lub ucisku wbrew woli podejrzanego oraz ochronę swobody podejrzanego w zakresie podjęcia decyzji o składaniu wyjaśnień lub zachowaniu milczenia podczas przesłuchania przez policję”(43).
73.      ETPC przypomniał również, że policja ma co do zasady obowiązek powstrzymania się od przesłuchania lub przesunięcia jego terminu, w przypadku gdy podejrzany powołał się na prawo do skorzystania z pomocy adwokata podczas przesłuchania, do czasu przybycia adwokata i możliwości udzielenia przez niego pomocy podejrzanemu. Te same względy mają również zastosowanie, w przypadku gdy adwokat musi opuścić miejsce przesłuchania – lub zostaje poproszony o opuszczenie go – przed zakończeniem przesłuchania oraz przed odczytaniem i podpisaniem protokołu przesłuchania(44).
74.      W związku z tym, jak wynika z powyższego orzecznictwa ETPC, kładzie się nacisk na fakt, że podejrzani i oskarżeni muszą mieć możliwość skorzystania z prawa do rzeczywistej fizycznej obecności adwokata podczas przesłuchania, gwarantowanego prawem dostępu do adwokata na mocy art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. c) EKPC(45). Wbrew argumentom Republiki Czeskiej i Węgier orzecznictwo to sugeruje zatem, że fizyczna obecność adwokata jest co do zasady konieczna, chyba że ograniczenie tego prawa można należycie uzasadnić.
75.      Można dodać, że niektóre wyroki ETPC, na które powołują się Republika Czeska i Węgry, wydają się pozbawione znaczenia dla niniejszej sprawy. W wyroku w sprawie Yoldaş przeciwko Turcji(46) ETPC orzekł, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. c) EKPC w sytuacji, gdy skarżący zrzekł się prawa do skorzystania z pomocy obrońcy, które to zrzeczenie uznano za zgodne z wymaganymi standardami. W wyroku w sprawie Hovanesian przeciwko Bułgarii(47) ETPC orzekł, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. c) EKPC w sytuacji, w której prawo dostępu skarżącego do pomocy obrońcy zostało ograniczone w pierwszej dobie zatrzymania przez policję, co w konkretnych okolicznościach danej sprawy uznano za uzasadnione w świetle rzetelności postępowania jako całości. W zarzucie skargi nie podniesiono kwestii zrzeczenia się prawa ani zastosowania wyjątków od ogólnego prawa dostępu do adwokata. Co najwyżej te dwie przytoczone sprawy podkreślają kolejno znaczenie obwarowania zrzeczenia się prawa dostępu do adwokata wystarczającymi wymogami oraz ścisły charakter systemu czasowych odstępstw przewidzianego w dyrektywie 2013/48.
76.      Z powyższych względów zarzut podniesiony przez Komisję jest zasadny.
V.      W przedmiocie kosztów
77.      Zgodnie z art. 138 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem strona przegrywająca sprawę zostaje obciążona kosztami na żądanie strony przeciwnej. Zgodnie z art. 140 § 1 tego regulaminu państwa członkowskie interweniujące w sprawie pokrywają własne koszty. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Republiki Czeskiej kosztami postępowania, a Republika Czeska przegrała sprawę, należy obciążyć ją własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Komisję. Węgry pokrywają własne koszty.
VI.    Wnioski
78.      W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał:
1)      stwierdził, że Republika Czeska uchybiła ciążącym na niej zobowiązaniom wynikającym z art. 3 ust. 6 w związku z art. 3 ust. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności poprzez niedokonanie prawidłowej transpozycji tych przepisów;
2)      obciążył Republikę Czeską własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Komisję Europejską oraz
3)      obciążył Węgry ich własnymi kosztami.
1      Język oryginału: angielski.
2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności (Dz.U. 2013, L 294, s. 1).
3      Zobacz moja opinia w sprawie BK (Zmiana kwalifikacji czynu) (C‑175/22, EU:C:2023:436, w szczególności pkt 22, 23), a także moja opinia w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, w szczególności pkt 26–31).
4      Poza dyrektywą 2013/48 do tej grupy dyrektyw należą: dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/64/UE z dnia 20 października 2010 r. w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym (Dz.U. 2010, L 280, s. 1); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym (Dz.U. 2012, L 142, s. 1); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania (Dz.U. 2016, L 297, s. 1) oraz dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z dnia 11 maja 2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 132, s. 1).
5      Rezolucja Rady z dnia 30 listopada 2009 r. (Dz.U. 2009, C 295, s. 1).
6      Zobacz w tym względzie motywy 9 i 10 dyrektywy 2013/48.
7      Rada Europejska, Program sztokholmski – Otwarta i bezpieczna Europa dla dobra i ochrony obywateli (Dz.U. 2010, C 115, s. 1), pkt 2.4.
8      Zobacz w szczególności motywy 1–8 i 12 dyrektywy 2013/48.
9      Opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawie Covaci (C‑216/14, EU:C:2015:305, pkt 30). Zobacz także na przykład Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady z wdrażania [dyrektywy 2013/48] [COM(2019) 560 final], 26 września 2019 r., pkt 1.1.
10      Jak zauważył Trybunał, na zasadę podstawową dotyczącą skutecznej ochrony sądowej praw, potwierdzoną w art. 47 Karty, oraz na pojęcie „rzetelnego procesu”, o którym stanowi art. 6 EKPC, składają się różne elementy, obejmujące w szczególności prawo do obrony oraz prawo do uzyskania porady prawnej i skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela. Tym samym poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do zastosowania sankcji, stanowi podstawową zasadę prawa Unii, która to zasada została wyrażona w art. 48 ust. 2 Karty. Zobacz na przykład wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Komisja/Polska (System odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów) (C‑791/19, EU:C:2021:596, pkt 203, 204).
11      Zobacz w szczególności art. 1 i 2 oraz motywy 8, 12 i 57 dyrektywy 2013/48.
12      Zobacz w tym względzie opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2019:940, pkt 2) oraz moja opinia w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 63).
13      W tym względzie prawo dostępu do obrońcy było postrzegane przykładowo jako „furtka” [zob. D. Sayers, Article 48 (Criminal Law), w:
S. Peers, T. Hervey, J. Kenner, A. Ward (eds), EU Charter of Fundamental Rights:
A Elementaryzm, Second Edition, Oxford, Hart Publishing 2021, s. 1413, w szczególności s. 1450] lub „kamień węgielny” (zob. V. Mitsilegas, EU Criminal Law, Second Edition, Oxford, Hart Publishing 2022, s. 265) praw procesowych w postępowaniu karnym, ponieważ pozwala na wykonywanie innych praw i pomaga sprawić, by stały się one rzeczywiste i skuteczne.
14      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 31); a także z dnia 8 maja 2025 r., Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, pkt 59).
15      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 31); a także z dnia 14 maja 2024 r., Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 48).
16      Zobacz także motyw 23 dyrektywy 2013/48.
17      Zobacz także motyw 25 dyrektywy 2013/48.
18      Zobacz także motyw 38 dyrektywy 2013/48.
19      Komisja stwierdziła podczas rozprawy, że zarzut opiera się na podnoszonym naruszeniu art. 3 ust. 3 i 6 dyrektywy 2013/48 odczytywanych łącznie i o ile sporne unormowanie czeskie można analizować w świetle odstępstwa przewidzianego w art. 3 ust. 6 lit. a) albo b), o tyle unormowanie węgierskie, którego dotyczy sprawa C‑660/24, można analizować w świetle odstępstwa przewidzianego w art. 3 ust. 6 lit. b). Wyjaśniałoby to, dlaczego Komisja ujęła zarzuty w tych dwóch sprawach na różne sposoby, jednak decydujące znaczenie ma okoliczność, że każde z tych dwóch unormowań krajowych wykracza zdecydowanie poza możliwe odstępstwa przewidziane dyrektywą.
20      Republika Czeska wskazuje, że procedura wyboru adwokata przez podejrzanego jest regulowana wewnętrzną instrukcją dyrekcji policji nr 103/2013, zgodnie z którą osoby są informowane w odpowiednim czasie o przysługujących im prawach i wspomagane w próbach skontaktowania się z wybranym przez nich adwokatem lub w wyborze innego adwokata na podstawie listy adwokatów prowadzonej przez czeską izbę adwokacką lub za pośrednictwem książki telefonicznej.
21      Republika Czeska powołuje się w szczególności na wyroki ETPC: z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102); z dnia 23 lutego 2010 r. w sprawie Yoldaş przeciwko Turcji (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304); z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie Hovanesian przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403); a także z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910).
22      Wyróżnienie moje.
23      Wyróżnienie moje.
24      Jak wskazywano podczas rozprawy, choć nie ma to bezpośredniego znaczenia dla niniejszej sprawy, rozwój technologii może pozwolić na uznanie obecności adwokata w „formie cyfrowej” za obecność fizyczną, pod warunkiem że taka obecność jest porównywalna z obecnością adwokata „z krwi i kości”. W tym względzie Komisja podniosła podczas rozprawy, że obecność adwokata w trybie wideokonferencji może być w pewnych sytuacjach zgodna z art. 3 ust. 3 lit. b) rozporządzenia 2013/48, ale powinna być postrzegana jako wyjątek, a nie alternatywa, względem fizycznej obecności adwokata, pod warunkiem spełnienia warunków określonych w tej dyrektywie. W szczególności Komisja podkreślała, że obecność i udział adwokata w trybie wideokonferencji powinny być możliwe jedynie wówczas, gdy dana osoba może wykonywać prawa do obrony w rzeczywisty i skuteczny sposób w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy; ta obecność i ten udział muszą być uzależnione od świadomej zgody danej osoby; oraz należy wziąć pod uwagę potrzeby osób wymagających szczególnego traktowania i aspekty praktyczne. Węgry również uznały taką obecność adwokata za możliwą, ponieważ zdalne przesłuchania są narzędziem szeroko stosowanym w postępowaniach karnych od czasu pandemii COVID-19 i nie są same w sobie niezgodne z prawem do rzetelnego procesu. Republika Czeska stanęła jednak na stanowisku, że kwestia ta ma charakter de lege ferenda i jeśli wykorzystanie wideokonferencji miałoby zostać uznane za niezbędne do wzmocnienia prawa do rzetelnego procesu sądowego, należy rozpatrywać tę kwestię w ramach procesu legislacyjnego Unii.
25      Zobacz wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 42–45), w którym to wyroku Trybunał orzekł, że czasowe odstępstwa, jakie państwa członkowskie mogą przewidzieć w odniesieniu do prawa dostępu do adwokata, wymieniono w sposób wyczerpujący w art. 3 ust. 5 i 6 dyrektywy 2013/48. Trybunał uznał, że wykładnia art. 3 dyrektywy 2013/48 jako umożliwiającego państwom członkowskim określenie innych odstępstw od prawa dostępu do adwokata niż odstępstwa wyczerpująco wymienione w tym przepisie byłaby niezgodna z jego brzmieniem oraz z celami i systematyką tej dyrektywy, a także pozbawiłaby to prawo skuteczności (effet utile).
26      Stanowisko to popierają również przedstawiciele doktryny i eksperci. Zobacz w tym względzie A. Ogorodova, T. Spronken, Legal advice in police custody: From Europe to a local police station, Erasmus Law Review, vol. 7, 2014, s. 191, w szczególności s. 199; J. Hodgson, Criminal procedure in Europe’s area of freedom, security and justice: The rights of the suspect, w:
V. Mitsilegas, M. Bergström, T. Quintel (eds), Research Handbook on EU Criminal Law, Second Edition, Cheltenham, Edward Elgar Publishing 2024, s. 135, w szczególności s. 155; Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Rights in practice:
access to a lawyer and procedural rights in criminal and European arrest warrant proceedings, Luxembourg, Urząd Publikacji Unii Europejskiej 2019, proponowana opinia FRA 3 i pkt 3.3.4.
27      Zobacz dokument roboczy służb Komisji, Ocena skutków towarzysząca wnioskowi dotyczącemu dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie prawa dostępu do adwokata i powiadamiania osoby trzeciej o zatrzymaniu w postępowaniu karnym [SEC(2011) 686 wersja ostateczna], z dnia 8 czerwca 2011 r., w szczególności pkt 5.3 i 6.
28      Zobacz w tym względzie art. 3 ust. 4 akapit drugi, art. 9 oraz motywy 19, 28 i 39–41 dyrektywy 2013/48.
29      Zobacz na przykład dokument Rady 7337/12 z dnia 9 marca 2012 r., pkt 7 i proponowany motyw 19a; dokument Rady 10064/12 z dnia 16 maja 2012 r., proponowany motyw 20.
30      Zobacz na przykład dokument Rady 10190/13 z dnia 31 maja 2013 r.
31      Zobacz art. 6 ust. 4 lit. b) oraz motywy 25 i 27 dyrektywy 2016/800. Zobacz także wyrok z dnia 5 września 2024 r., M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:685, pkt 106); a także moja opinia w tej sprawie (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 67–71).
32      Zobacz moja opinia w sprawie BK (Zmiana kwalifikacji czynu) (C‑175/22, EU:C:2023:436, pkt 53–76); a także moja opinia w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 62).
33      Jak wskazuje się w utrwalonym orzecznictwie, zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty prawa w niej zawarte mają takie samo znaczenie i taki sam zakres jak odpowiadające im prawa zagwarantowane w EKPC, co nie wyklucza możliwości zapewnienia przez prawo Unii szerszej ochrony. Dokonując wykładni praw gwarantowanych w art. 47 akapit drugi i art. 48 ust. 2 Karty, Trybunał musi zatem uwzględnić odpowiadające im prawa gwarantowane w art. 6 EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez ETPC, traktując je jako minimalny próg ochrony. Zobacz na przykład wyrok z dnia 22 czerwca 2023 r., K.B. i F.S. (Uwzględnianie z urzędu w sprawach karnych) (C‑660/21, EU:C:2023:498, pkt 41).
34      Zobacz na przykład wyroki ETPC: z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51); z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 123).
35      Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 125–129).
36      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51); z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 131).
37      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 55); z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 137).
38      Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 131, 132).
39      Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 133).
40      Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134) (wyróżnienie moje).
41      Zobacz na przykład wyrok ETPC z dnia 23 maja 2019 r. w sprawie Doyle przeciwko Irlandii (CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74), w którym ETPC odniósł się nawet do przepisów art. 3 ust. 1–3 dyrektywy 2013/48 jako części istotnych materiałów; zob. także wyroki ETPC: z dnia 4 czerwca 2019 r. w sprawie Farrugia przeciwko Malcie (CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97); z dnia 18 stycznia 2022 r. w sprawie Atristain Gorosabel przeciwko Hiszpanii (CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
42      Zobacz wyrok ETPC z dnia 27 listopada 2018 r. (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, §§ 43, 44).
43      Zobacz wyrok ETPC z dnia 27 listopada 2018 r. w sprawie Soytemiz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 45) (wyróżnienie moje).
44      Zobacz wyrok ETPC z dnia 27 listopada 2018 r. w sprawie Soytemiz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 46).
45      Zobacz w tym względzie D. Giannoulopoulos, Strasbourg jurisprudence, law reform and comparative law: A tale of the right to custodial legal assistance in five countries, Human Rights Law Review, vol. 16, 2016, s. 103.
46      Zobacz wyrok ETPC z dnia 23 lutego 2010 r. (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, §§ 51–55).
47      Zobacz wyrok ETPC z dnia 21 grudnia 2010 r. (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403, §§ 32–44).