Υπόθεση C‑66/22
Infraestruturas de Portugal SAκαιFutrifer Indústrias Ferroviárias SA
κατά
Toscca – Equipamentos em Madeira Ldª
(αίτηση του Supremo Tribunal Administrativo για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 21ης Δεκεμβρίου 2023
«Προδικαστική παραπομπή – Διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών – Οδηγία 2014/24/ΕΕ – Άρθρο 57, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, στοιχείο δʹ – Σύναψη δημοσίων συμβάσεων στον τομέα των μεταφορών – Οδηγία 2014/25/ΕΕ – Άρθρο 80, παράγραφος 1 – Λόγοι αποκλεισμού – Υποχρέωση μεταφοράς στην εθνική έννομη τάξη – Σύναψη από οικονομικό φορέα συμφωνιών με στόχο τη στρέβλωση του ανταγωνισμού – Αρμοδιότητα της αναθέτουσας αρχής – Συνέπειες προγενέστερης αποφάσεως αρχής ανταγωνισμού – Αρχή της αναλογικότητας – Άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα αποτελεσματικής ένδικης προσφυγής – Αρχή της χρηστής διοικήσεως – Υποχρέωση αιτιολογήσεως»
1.        Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών – Οδηγία 2014/24 – Ανάθεση συμβάσεων – Λόγοι αποκλεισμού από συμμετοχή σε διαδικασία αναθέσεως – Υποχρέωση μεταφοράς στην εθνική έννομη τάξη – Περιεχόμενο
(Οδηγία 2014/24 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 57 § 4, εδ. 1)
(βλ. σκέψεις 49-58)
2.        Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διαδικασίες συνάψεως συμβάσεων στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών – Οδηγία 2014/25 – Ανάθεση συμβάσεων – Προεπιλογή και ποιοτική επιλογή – Χρήση των λόγων αποκλεισμού και των κριτηρίων επιλογής που προβλέπονται στην οδηγία 2014/24 – Υποχρέωση μεταφοράς στην εθνική έννομη τάξη – Περιεχόμενο
(Οδηγία 2014/25 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 80 § 1, εδ. 3)
(βλ. σκέψεις 59-61)
3.        Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών – Οδηγία 2014/24 – Ανάθεση συμβάσεων – Λόγοι αποκλεισμού από συμμετοχή σε διαδικασία αναθέσεως – Σύναψη από τον οικονομικό φορέα συμφωνιών με σκοπό τη στρέβλωση του ανταγωνισμού – Εθνικοί κανόνες που περιορίζουν τη δυνατότητα αποκλεισμού της προσφοράς ενός προσφέροντος λόγω ύπαρξης σοβαρών ενδείξεων συμπεριφοράς του που ενδέχεται να στρεβλώσει τους κανόνες του ανταγωνισμού – Αποκλεισμός που περιορίζεται στη διαδικασία αναθέσεως δημόσιας συμβάσεως χαρακτηριζόμενης από αυτού του είδους τη συμπεριφορά – Δεν επιτρέπεται
(Οδηγία 2014/24 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 57 § 4, εδ. 1, στοιχείο δʹ)
(βλ. σκέψεις 67-72, διατακτ. 1)
4.        Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών – Οδηγία 2014/24 – Ανάθεση συμβάσεων – Λόγοι αποκλεισμού από συμμετοχή σε διαδικασία αναθέσεως – Σύναψη από τον οικονομικό φορέα συμφωνιών με σκοπό τη στρέβλωση του ανταγωνισμού – Εθνικοί κανόνες που αναθέτουν αποκλειστικά στην εθνική αρχή ανταγωνισμού την αρμοδιότητα να αποφασίζει σχετικά με τον αποκλεισμό οικονομικών φορέων από διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων λόγω παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού – Δεν επιτρέπεται
(Οδηγία 2014/24 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 57 § 4, εδ. 1, στοιχείο δʹ)
(βλ. σκέψεις 74-80, 82-84, διατακτ. 2)
5.        Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών – Οδηγία 2014/24 – Ανάθεση συμβάσεων – Λόγοι αποκλεισμού από συμμετοχή σε διαδικασία αναθέσεως – Σύναψη από τον οικονομικό φορέα συμφωνιών με σκοπό τη στρέβλωση του ανταγωνισμού – Απόφαση της αναθέτουσας αρχής σχετικά με την αξιοπιστία οικονομικού φορέα, η οποία εκδόθηκε κατ’ εφαρμογήν του συγκεκριμένου λόγου αποκλεισμού – Παραβίαση της αρχής της χρηστής διοικήσεως – Υποχρέωση αιτιολογήσεως
(Οδηγία 2014/24 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 57 § 4, εδ. 1, στοιχείο δʹ)
(βλ. σκέψεις 87-91, διατακτ. 3)
Σύνοψη
Η Toscca είναι ένας οικονομικός φορέας ο οποίος υπέβαλε προσφορά στο πλαίσιο διαδικασίας συνάψεως δημόσιας συμβάσεως που διοργανώθηκε από την Infraestruturas de Portugal για την για την αγορά ξυλοδεμάτων και στρωτήρων από ξύλο πεύκου εμποτισμένων με κρεόζωτο, προοριζόμενων για τον τομέα των σιδηροδρομικών υποδομών. Η επίμαχη σύμβαση ανατέθηκε στη Furtifer. Κατόπιν της απορρίψεως της προσφυγής που άσκησε η Toscca κατά της αποφάσεως αναθέσεως, η εν λόγω εταιρία άσκησε έφεση ενώπιον του Tribunal Central Administrativo Norte (κεντρικού διοικητικού εφετείου Βόρειας Πορτογαλίας). Το εν λόγω δικαστήριο έκανε δεκτή την έφεση και υποχρέωσε την Infraestruturas de Portugal να αναθέσει τη σύμβαση στην Toscca. Η εν λόγω απόφαση αναιρέθηκε λόγω ελλείψεως αιτιολογίας από το Supremo Tribunal Administrativo (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Πορτογαλία), το οποίο ανέπεμψε την υπόθεση στο κεντρικό διοικητικό εφετείο Βόρειας Πορτογαλίας. Το εν λόγω δικαστήριο εξέδωσε δεύτερη απόφαση με την οποία επικύρωσε τη λύση που είχε δοθεί με την πρώτη απόφαση.
Ενώπιον του Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, ασκήθηκαν αιτήσεις αναιρέσεως τόσο από την Infraestruturas de Portugal όσο και από τη Futrifer κατά αυτής της δεύτερης αποφάσεως. Το εν λόγω δικαστήριο επισημαίνει ότι το 2019 η Futrifer είχε υποχρεωθεί από την Autoridade da Concorrência (αρχή ανταγωνισμού, Πορτογαλία) να καταβάλει πρόστιμο λόγω παραβάσεως του δικαίου του ανταγωνισμού στο πλαίσιο διαδικασιών συνάψεως δημοσίων συμβάσεων, οι οποίες είχαν διοργανωθεί το 2014 και το 2015 από την ίδια αναθέτουσα αρχή.
Με απόφαση του τμήματος μείζονος συνθέσεως, το Δικαστήριο αποφαίνεται, καταρχάς, σχετικά με την ύπαρξη υποχρεώσεως των κρατών μελών να μεταφέρουν τους προαιρετικούς λόγους αποκλεισμού που προβλέπονται στις οδηγίες 2014/24 (1) και 2014/25 (2). Στη συνέχεια, διασαφηνίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να αποκλείσουν έναν οικονομικό φορέα από τη συμμετοχή σε διαδικασία συνάψεως δημόσιας συμβάσεως λόγω αναξιοπιστίας συνεπεία παραβάσεως της νομοθεσίας περί ανταγωνισμού που διαπράχθηκε εκτός της εν λόγω διαδικασίας συνάψεως δημόσιας συμβάσεως. Τέλος, το Δικαστήριο διασαφηνίζει την υποχρέωση των αναθετουσών αρχών να αιτιολογούν απόφαση αφορώσα την αξιοπιστία οικονομικού φορέα, υπό το πρίσμα του προαιρετικού λόγου αποκλεισμού που συνδέεται με τη συμμετοχή τέτοιου φορέα σε συμφωνίες με σκοπό τη στρέβλωση του ανταγωνισμού, τον οποίο προβλέπει η οδηγία 2014/24.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Καταρχάς, το Δικαστήριο αποφαίνεται επί του ζητήματος αν τα κράτη μέλη υποχρεούνται να μεταφέρουν στο εθνικό τους δίκαιο τους προαιρετικούς λόγους αποκλεισμού που προβλέπονται στην οδηγία 2014/24 (3), καθώς και στη διάταξη της οδηγίας 2014/25 που παραπέμπει στους λόγους αυτούς.
Όσον αφορά, αφενός, τους προαιρετικούς λόγους αποκλεισμού που προβλέπει η οδηγία 2014/24, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι, αντιθέτως προς όσα προκύπτουν από ορισμένες αποφάσεις του (4), τα κράτη μέλη υποχρεούνται να μεταφέρουν τους λόγους αυτούς στο εθνικό τους δίκαιο. Η εν λόγω υποχρέωση συνεπάγεται ότι τα κράτη μέλη πρέπει να προβλέπουν είτε τη δυνατότητα είτε την υποχρέωση των αναθετουσών αρχών να εφαρμόζουν τους σχετικούς λόγους. Πράγματι, από το γράμμα της διατάξεως της οδηγίας 2014/24 σχετικά με τους προαιρετικούς λόγους αποκλεισμού προκύπτει, πρώτον, ότι η επιλογή του αποκλεισμού ή μη ενός οικονομικού φορέα από διαδικασία συνάψεως δημόσιας συμβάσεως για έναν από τους λόγους αυτούς εναπόκειται στις αναθέτουσες αρχές, εκτός αν τα κράτη μέλη αποφασίσουν να μετατρέψουν τη δυνατότητα αποκλεισμού σε υποχρέωση. Κατά συνέπεια, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι εν λόγω αναθέτουσες αρχές δεν στερούνται, τουλάχιστον, της δυνατότητας εφαρμογής των εν λόγω λόγων αποκλεισμού, ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να απέχει από την ενσωμάτωση των προαιρετικών λόγων αποκλεισμού στην εθνική του νομοθεσία με την οποία μεταφέρεται στο εσωτερικό δίκαιο η οδηγία 2014/24. Δεύτερον, η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται και από το πλαίσιο της διατάξεως σχετικά με τους προαιρετικούς λόγους αποκλεισμού, η οποία έρχεται σε αντίθεση με άλλες διατάξεις της παρούσας οδηγίας που παρέχουν στα κράτη μέλη τη δυνατότητα επιλογής ως προς τη μεταφορά ή μη των επίμαχων διατάξεων. Συναφώς, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η δυνατότητα επιλογής που καταλείπεται στα κράτη μέλη όσον αφορά τις προϋποθέσεις εφαρμογής των προαιρετικών λόγων αποκλεισμού (5) δεν μπορεί να επεκταθεί στη μεταφορά ή μη των λόγων αυτών στο εθνικό δίκαιο. Τρίτον, όσον αφορά τον σκοπό που επιδιώκει η οδηγία 2014/24 σε σχέση με τους προαιρετικούς λόγους αποκλεισμού, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να αναθέσει στις αναθέτουσες αρχές, και μόνο σε αυτές, τη μέριμνα να εκτιμούν την ακεραιότητα και την αξιοπιστία των οικονομικών φορέων που συμμετέχουν σε διαδικασία συνάψεως δημόσιας συμβάσεως, και ενδεχομένως να αποκλείουν τους οικονομικούς φορείς που κρίνουν αναξιόπιστους.
Όσον αφορά, αφετέρου, την οδηγία 2014/25 (6), το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν, στο πλαίσιο της υποχρεώσεώς τους να μεταφέρουν στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 80, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οικείας οδηγίας, να προβλέπουν, τουλάχιστον, τη δυνατότητα των αναθετόντων φορέων να περιλαμβάνουν, μεταξύ των κανόνων και των κριτηρίων αποκλεισμού που εφαρμόζονται στις διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας, τους προαιρετικούς λόγους αποκλεισμού που προβλέπει η οδηγία 2014/24, με την επιφύλαξη τυχόν αποφάσεως των εν λόγω κρατών να επιβάλουν στους εν λόγω φορείς την υποχρέωση να συμπεριλάβουν τους λόγους αυτούς μεταξύ των σχετικών κριτηρίων.
Κατόπιν των ανωτέρω διευκρινίσεων, το Δικαστήριο αποφαίνεται, πρώτον, επί του προαιρετικού λόγου αποκλεισμού που συνδέεται με τη σύναψη, από οικονομικό φορέα, συμφωνιών με σκοπό τη στρέβλωση του ανταγωνισμού, ο οποίος προβλέπεται από την οδηγία 2014/24 (7). Το Δικαστήριο κρίνει ότι ο λόγος αυτός αντιτίθεται σε εθνική κανονιστική ρύθμιση κατά την οποία η δυνατότητα αποκλεισμού της προσφοράς ενός προσφέροντος λόγω της υπάρξεως σοβαρών ενδείξεων περί συμπεριφοράς του δυνάμενης να στρεβλώσει τους κανόνες ανταγωνισμού υφίσταται μόνον κατά τη διαδικασία συνάψεως δημόσιας συμβάσεως στο πλαίσιο της οποίας εκδηλώθηκε τέτοιου είδους συμπεριφορά. Πράγματι, τέτοιος περιορισμός δεν προκύπτει από το γράμμα της διατάξεως που προβλέπει τον συγκεκριμένο λόγο αποκλεισμού. Επιπροσθέτως, από το πλαίσιο της οικείας διατάξεως (8) προκύπτει ότι, κατά την οδηγία 2014/24, οι αναθέτουσες αρχές μπορούν ανά πάσα στιγμή κατά τη διάρκεια της διαδικασίας να αποκλείουν ή να υποχρεώνονται από τα κράτη μέλη να αποκλείουν οικονομικό φορέα, όταν αποδεικνύεται ότι ο εν λόγω οικονομικός φορέας βρίσκεται, λόγω πράξεων ή παραλείψεών του, είτε πριν είτε κατά τη διαδικασία, σε μια από τις περιπτώσεις που προβλέπει η εν λόγω οδηγία. Μια τέτοια ερμηνεία παρέχει στην αναθέτουσα αρχή τη δυνατότητα να βεβαιωθεί για την ακεραιότητα και την αξιοπιστία καθενός από τους οικονομικούς φορείς που ενδέχεται να αμφισβητηθούν όχι μόνο σε περίπτωση συμμετοχής του εν λόγω φορέα σε αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορές στο πλαίσιο της επίμαχης διαδικασίας, αλλά και σε περίπτωση συμμετοχής του εν λόγω οικονομικού φορέα σε προγενέστερες συμπεριφορές τέτοιου τύπου.
Δεύτερον, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι ο προαιρετικός λόγος αποκλεισμού που συνδέεται με τη σύναψη, από οικονομικό φορέα, συμφωνιών με σκοπό τη στρέβλωση του ανταγωνισμού, τον οποίο προβλέπει η οδηγία 2014/24, αντιτίθεται σε εθνική κανονιστική ρύθμιση η οποία αναθέτει αποκλειστικώς στην εθνική αρχή ανταγωνισμού την εξουσία να αποφασίζει σχετικά με τον αποκλεισμό οικονομικών φορέων από διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων λόγω παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού. Βεβαίως, σε περιπτώσεις στις οποίες υφίσταται ειδική διαδικασία ρυθμιζόμενη από το δίκαιο της Ένωσης ή από το εθνικό δίκαιο για τη δίωξη ορισμένων αδικημάτων και στις οποίες συγκεκριμένοι φορείς είναι αρμόδιοι για τη διεξαγωγή των σχετικών ερευνών, η αναθέτουσα αρχή οφείλει, στο πλαίσιο της εκτίμησης των προσκομιζόμενων αποδεικτικών στοιχείων, να στηρίζεται καταρχήν στα πορίσματα μιας τέτοιας διαδικασίας. Στο πλαίσιο αυτό, ενδέχεται να έχει ιδιαίτερη σημασία η απόφαση αρχής ανταγωνισμού με την οποία διαπιστώθηκε τέτοια παράβαση και επιβλήθηκε στον προσφέροντα για τον λόγο αυτό χρηματική κύρωση, πολλώ δε μάλλον αν η συγκεκριμένη κύρωση συνοδευόταν από προσωρινή απαγόρευση συμμετοχής σε διαδικασίες συνάψεως δημοσίων συμβάσεων. Εντούτοις, μολονότι μια τέτοια απόφαση μπορεί να οδηγήσει την αναθέτουσα αρχή στον αποκλεισμό του οικονομικού αυτού φορέα από τη διαδικασία συνάψεως της επίμαχης δημόσιας συμβάσεως, αντιστρόφως, η έλλειψη τέτοιας αποφάσεως δεν μπορεί ούτε να εμποδίσει ούτε να απαλλάξει την αναθέτουσα αρχή από την υποχρέωση να προβεί σε τέτοιου είδους εκτίμηση. Η εκτίμηση αυτή πρέπει να πραγματοποιείται υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας και λαμβανομένων υπόψη όλων των κρίσιμων στοιχείων προκειμένου να εξακριβωθεί αν δικαιολογείται η εφαρμογή του λόγου αποκλεισμού που συνδέεται με τη σύναψη, από επιχειρηματία, συμφωνιών με σκοπό τη στρέβλωση του ανταγωνισμού. Ως εκ τούτου, εθνική ρύθμιση η οποία συνδέει την εκτίμηση της ακεραιότητας και της αξιοπιστίας των προσφερόντων με τα πορίσματα αποφάσεως της εθνικής αρχής ανταγωνισμού που αφορά, μεταξύ άλλων, τη μελλοντική συμμετοχή σε διαδικασία συνάψεως δημόσιας συμβάσεως θίγει την εξουσία εκτιμήσεως που πρέπει να διαθέτει η αναθέτουσα αρχή στο πλαίσιο της εφαρμογής των προαιρετικών λόγων αποκλεισμού που προβλέπει η οδηγία 2014/24.
Στο πλαίσιο της αναλύσεώς του, το Δικαστήριο διευκρινίζει ακόμη ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να περιορίζουν με τη νομοθεσία τους το περιεχόμενο του λόγου αποκλεισμού που συνδέεται με τη συμμετοχή του οικείου οικονομικού φορέα σε αντίθετες προς τον ανταγωνισμό συμπεριφορές.
Τρίτον, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατ’ εφαρμογήν της αρχής της χρηστής διοικήσεως, η απόφαση της αναθέτουσας αρχής σχετικά με την αξιοπιστία οικονομικού φορέα, η οποία ελήφθη κατ’ εφαρμογήν του προαιρετικού λόγου αποκλεισμού που προβλέπει η οδηγία 2014/24 και συνδέεται με τη σύναψη συμφωνιών από οικονομικό φορέα, πρέπει να είναι αιτιολογημένη. Η υποχρέωση αυτή αφορά, αφενός, τις αποφάσεις με τις οποίες η αναθέτουσα αρχή αποκλείει προσφέροντα κατ’ εφαρμογήν, μεταξύ άλλων, ενός τέτοιου προαιρετικού λόγου αποκλεισμού. Αφετέρου, η αναθέτουσα αρχή υπέχει την προαναφερθείσα υποχρέωση αιτιολογήσεως όταν διαπιστώνει ότι o προσφέρων εμπίπτει σε έναν από τους προαιρετικούς λόγους αποκλεισμού πλην όμως αποφασίζει παρά ταύτα να μην τον αποκλείσει, για παράδειγμα, με την αιτιολογία ότι ο αποκλεισμός θα συνιστούσε δυσανάλογο μέτρο. Ειδικότερα, μια τέτοια απόφαση θίγει τη νομική θέση όλων των άλλων οικονομικών φορέων που συμμετέχουν στη διαδικασία συνάψεως της εν λόγω δημόσιας συμβάσεως, και επομένως αυτοί πρέπει να είναι σε θέση να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους και, ενδεχομένως, να αποφασίσουν να ασκήσουν προσφυγή κατ’ αυτής.
1      Οδηγία 2014/24/ΕE του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (ΕΕ L 94, σ. 65). Το άρθρο 57, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας αυτής προβλέπει τις περιπτώσεις στις οποίες οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να αποκλείουν ή μπορούν να υποχρεώνονται από τα κράτη μέλη να αποκλείουν από τη συμμετοχή σε διαδικασία συνάψεως συμβάσεως οποιονδήποτε οικονομικό φορέα.
2      Οδηγία 2014/25/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με διαδικασίες σύναψης συμβάσεων φορέων που δραστηριοποιούνται στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών και την κατάργηση της οδηγίας 2004/17/ΕΚ (ΕΕ 2014, L 94, σ. 243, και διορθωτικό ΕΕ 2016, L 311, σ. 26). Το άρθρο 80, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/25 προβλέπει ότι, εφόσον απαιτείται από τα κράτη μέλη, οι αντικειμενικοί κανόνες και τα κριτήρια για τον αποκλεισμό και την επιλογή των υποψηφίων και των προσφερόντων, μεταξύ άλλων, σε ανοικτές διαδικασίες, σε κλειστές διαδικασίες ή σε διαδικασίες με διαπραγμάτευση περιλαμβάνουν τους λόγους αποκλεισμού που απαριθμούνται στο άρθρο 57, παράγραφος 4, της οδηγίας 2014/24, με τους όρους και τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο εν λόγω άρθρο.
3      Και ειδικότερα από το άρθρο 57, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας.
4      Αποφάσεις της 19ης Ιουνίου 2019, Meca (C‑41/18, EU:C:2019:507, σκέψη 33), της 30ής Ιανουαρίου 2020, Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, σκέψεις 34 και 40), καθώς και της 3ης Ιουνίου 2021, Rad Service κ.λπ. (C‑210/20, EU:C:2021:445, σκέψη 28). Σύμφωνα με τις αποφάσεις αυτές, τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν αν θα μεταφέρουν στο εθνικό τους δίκαιο τους λόγους αποκλεισμού που μνημονεύονται στην εν λόγω διάταξη.
5      Σύμφωνα με το άρθρο 57, παράγραφος 7, της οδηγίας 2014/24.
6      Και ειδικότερα από το άρθρο 80, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας.
7      Σύμφωνα με το άρθρο 57, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2014/24, οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να αποκλείουν ή να υποχρεώνονται από τα κράτη μέλη να αποκλείουν κάθε οικονομικό φορέα από τη συμμετοχή σε διαδικασία συνάψεως δημόσιας συμβάσεως, εάν η αναθέτουσα αρχή διαθέτει επαρκώς εύλογες ενδείξεις που οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο οικονομικός φορέας συνήψε συμφωνίες με άλλους οικονομικούς φορείς με στόχο τη στρέβλωση του ανταγωνισμού.
8      Ιδίως από το άρθρο 57, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24.