61967C0023
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
KARL ROEMER
της 21ης Νοεμβρίου 1967 (
*1
)
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
Η διαδικασία παραπομπής, επί της οποίας θα λάβω τώρα θέση, αναφέρεται στην ερμηνεία των διατάξεων της Συνθήκης ΕΟΚ περί συμπράξεων. Αφορμή της αποτέλεσαν τα εξής πραγματικά περιστατικά:
Μεταξύ των διαδίκων της κύριας δίκης, μιας βελγικής ανώνυμης εταιρίας ζυθοποιίας με έδρα το Boortmeerbeek και των ιδιοκτητών ζυθοπωλείου στο Esneux (Βέλγιο) συνήφθησαν τρεις συμβάσεις κατά το έτος 1963. Με τις συμβάσεις αυτές συμφωνήθηκε να παραχωρήσει η ζυθοποιία ως χρησιδάνειο την επίπλωση ζυθοπωλείου και να χορηγήσει δύο δάνεια. Οι ιδιοκτήτες του ζυθοπωλείου ανέλαβαν ως αντιπαροχή την υποχρέωση να προμηθεύονται τα ποτά που προορίζονται για τις προσωπικές τους ανάγκες και για πώληση στο κατάστημά τους αποκλειστικά από τη ζυθοποιία de Haecht. Συμφωνήθηκε ότι σε περίπτωση παραβάσεως της ρήτρας αποκλειστικότητας θα επήρχετο λύση των συμβάσεων σε βάρος των οφειλετών, θα οφείλετο δε και αποζημίωση. Κατά την άποψη του παραπέμποντος δικαστηρίου προβλεπόταν ότι η σύμβαση θα είχε διάρκεια τουλάχιστον 15 ετών. Η ζυθοποιία de Haecht ισχυρίζεται, αντίθετα, στη διαδικασία παραπομπής, ότι κατά το βελγικό δίκαιο αναγνωρίζεται διάρκεια μόνο μέχρι 9 ετών. Το σημείο αυτό δεν φαίνεται όμως να ασκεί περαιτέρω επιρροή. Σημαντικό είναι, πολύ περισσότερο, ότι οι ιδιοκτήτες του ζυθοπωλείου παρέβησαν σαφώς την υποχρέωση προς αποκλειστική αγορά των ποτών από τη ζυθοποιία de Haecht (ας ειπωθεί με συντομία: την υποχρέωσή τους σε αποκλειστική αγορά). Αυτό οδήγησε τη ζυθοποιία να προσφύγει στο Tribunal de Commerce της Λιέγης, από το οποίο ζήτησε τη λύση των διαφόρων συμβάσεων δανείου σε βάρος των εναγομένων, την απόδοση των χρησιδανεισθέντων επίπλων και την καταβολή της αποζημιώσεως που είχε συμφωνηθεί.
Οι εναγόμενοι επικαλέστηκαν αμυνόμενοι στη δίκη το δίκαιο περί συμπράξεων της Κοινότητας, δηλαδή ισχυρίστηκαν ότι οι συναφθείσες συμβάσεις είναι άκυρες επειδή μπορούν «να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών» υπό την έννοια του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ. Για τη συναγωγή αυτού του συμπεράσματος κρίσιμη δεν είναι η μεμονωμένη θεώρηση των τριών επίδικων συμβάσεων, αλλά το γεγονός ότι μεταξύ της ζυθοποιίας και πλήθους άλλων αγοραστών καθώς και μεταξύ άλλων βελγικών ζυθοποιείων και των αγοραστών τους υφίστανται παρόμοιες συμφωνίες, που εμποδίζουν με απειλή σοβαρών κυρώσεων τους αγοραστές να πωλούν μπύρα προελεύσεως άλλων κρατών μελών.
Επειδή η άποψη αυτή στηρίχτηκε σε γνώμες της θεωρίας, το Tribunal de Commerce θεώρησε σκόπιμο να μην τις παραβλέψει απλώς, αλλά να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο με διάταξη της 8ης Μαΐου 1967 το ακόλουθο ερώτημα:
«Για να κριθεί εάν οι επίδικες βάσεις απαγορεύονται από το άρθρο 85, παράγραφος 1 της Συνθήκης ΕΟΚ, πρέπει να ληφθούν υπόψη εν προκειμένω οι οικονομικές περιστάσεις και το σύνολο της αγοράς, δηλαδή η συνύπαρξη μεγάλου αριθμού ομοειδών συμβάσεων, που επιβάλλονται από αριθμό βελγικών ζυθοποιείων σε μεγάλο αριθμό ζυθοπωλείων ή πρέπει να περιοριστεί η εξέταση στα αποτελέσματα που έχει στην αγορά καθεμιά από τις εν λόγω συμβάσεις θεωρούμενη μεμονωμένα;»
Επί του ερωτήματος αυτού οι διάδικοι της εθνικής δίκης και η Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Κοινότητας διατύπωσαν με υπομνήματα τις παρατηρήσεις τους κατά το άρθρο 20 του Οργανισμού ΕΟΚ. Εκτός αυτού, οι εκπρόσωποι αυτών των διαδίκων έλαβαν εμπεριστατωμένα θέση κατά την προφορική διαδικασία, επικαλούμενοι εν μέρει και γνωμοδοτήσεις καθηγητών. Το υποβληθέν ερώτημα απέκτησε έτσι σημασία που δεν μπορούσε να αναμένει κανείς από τη σχετικά ασήμαντη αφορμή της εθνικής δίκης.
Ας μου επιτραπεί να εξετάσω στη συνέχεια πώς πρέπει να αναλυθούν αυτές οι απόψεις και ποια ερμηνευτική βοήθεια μπορεί να παράσχει το Δικαστήριο ως προς την εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου περί συμπράξεων σε περίπτωση όπως η παρούσα.
Η γνώμη μου επί του υποβληθέντος ερωτήματος
Θα ήθελα να παρατηρήσω εκ των προτέρων ότι μου φαίνεται πράγματι πιθανή η περίπτωση, κατά την οποία μια μοναδική σύμβαση προμηθείας μεγάλης διάρκειας που έχει συναφθεί μεταξύ δύο εταιριών κράτους μέλους συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ, δηλαδή επηρεάζει αισθητά το διακρατικό εμπόριο και τον ανταγωνισμό, εάν απαγορεύεται στον αγοραστή η διάθεση ανταγωνιστικών εμπορευμάτων. Αυτό μπορεί να συμβεί κατά την πώληση πολύπλοκης τεχνικής συσκευής, για την οποία υφίσταται μόνον ένας μεσάζων με τις απαραίτητες ειδικές γνώσεις στο οικείο κράτος μέλος. Αν δεσμεύεται αποκλειστικά από έναν παραγωγό, τότε μπορεί αλλοδαποί κατασκευαστές, που δεν είναι σε θέση να ανεύρουν σε σύντομο χρονικό διάστημα κατάλληλους μεσάζοντες, να εμποδίζονται επί μακρόν κατά την αποτελεσματική διάθεση των προϊόντων τους στο οικείο κράτος μέλος. Κατά γενική αντίληψη τέτοιες περιπτώσεις αποτελούν πάντως σπάνιες εξαιρέσεις.
Όπως δέχεται και το παραπέμπον δικαστήριο, σε αυτές ασφαλώς τις περιπτώσεις δεν υπάγονται κατ' ιδίαν εθνικές συμβάσεις προμηθείας μπύρας με ρήτρες αποκλειστικότητας για τους αγοραστές. Γι' αυτό και το ερώτημα της διατάξεως παραπομπής εάν, για να κριθεί το ζήτημα, πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ η συνύπαρξη περισσοτέρων ανάλογων συμβάσεων, που συνήφθησαν από μία ή περισσότερες ζυθοποιίες του ίδιου κράτους μέλους για τη δημιουργία δικτύου πωλήσεων.
Κατά την εξέταση του ζητήματος εάν το άρθρο 85 επιτάσσει αυτή τη σφαιρική θεώρηση περισσοτέρων συμφωνιών περί ανταγωνισμού, πρέπει να διαπιστωθεί ότι δεν προκύπτει σαφής απάντηση από το γράμμα του. Φαίνεται μεν εύλογο στο δίκαιο των συμπράξεων να κρίνονται οι συμφωνίες κατά πρώτο λόγο μεμονωμένα και πράγματι υπάρχουν στοιχεία στο άρθρο 85 που συνηγορούν υπέρ της ορθότητας αυτής της προσεγγίσεως. Αυτό ισχύει για την έννοια «έχουν ως αντικείμενο» (δηλαδή: τον περιορισμό του ανταγωνισμού) που περιέχεται στην παράγραφο 1 και αναφέρεται στη βούληση των μερών, σε ό, τι βρίσκεται στην εξουσία τους, αυτό ισχύει δε και για την αρνητική προϋπόθεση εξαιρέσεως της παραγράφου 3 στοιχείο β, κατά την οποία δεν επιτρέπεται να παρέχεται στις συμβαλλόμενες επιχειρήσεις η δυνατότητα καταργήσεως του ανταγωνισμού επί σημαντικού τμήματος των σχετικών προϊόντων (όπου γίνεται σαφώς λόγος για τις επιχειρήσεις που συμμετέχουν σε κατ' ιδίαν συμφωνία). Στην παράγραφο 1 γίνεται, άλλωστε, λόγος για τη δυνατότητα επηρεασμού του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών, καθώς και περιορισμού του ανταγωνισμού ως αποτελέσματος, χρησιμοποιούνται δηλαδή έννοιες που επιτρέπουν αντικειμενική θεώρηση και δεν αποκλείουν τη λήψη υπόψη στοιχείων εκτός της υπό κρίση συμφωνίας, άρα και άλλων παράλληλων συμφωνιών. Ένας τέτοιος αποκλεισμός δεν επιβάλλεται ούτε από την προϋπόθεση της υπάρξεως αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της υπό κρίση συμφωνίας και των συνεπειών που ορίζονται στο άρθρο 85, επειδή, όπως είναι αυτονόητο, η σχέση αιτιότητας, όσον αφορά κάθε κατ' ιδίαν συμφωνία, υφίσταται, όταν είναι βέβαιο ότι η κρίσιμη για το άρθρο 85 συνέπεια επέρχεται μόνο μαζί με άλλες συμφωνίες.
Πρέπει γι' αυτό να εμβαθύνει κανείς περισσότερο για τη λύση του προβλήματος.
Αυτό έγινε κατά τη διαδικασία από τους διαδίκους που αναφέρθηκαν καταρχάς στη μέχρι τούδε νομολογία περί του δικαίου των συμπράξεων της Συνθήκης ΕΟΚ. Στο σημείο αυτό ανακύπτει πάντως αμέσως το ερώτημα εάν η μέθοδος αυτή υπόσχεται αξιόπιστο συμπέρασμα, αφού την ακολούθησαν και οι δύο διάδικοι της κύριας δίκης για να στηρίξουν τις αντιτιθέμενες νομικές τους απόψεις. Σημασία έχουν οι αποφάσεις επί της υποθέσεως Grundig και της διαδικασίας παραπομπής Maschinenbau Ulm, όχι δε, αντίθετα, όπως θεωρεί η ενάγουσα της κύριας δίκης, η απόφαση επί των υποθέσεων 8/66-11/66. Στην τελευταία ανευρίσκεται μεν η φράση ότι πρέπει να διαπιστώνεται ρητά «ότι στη συγκεκριμένη κατ' ιδίαν περίπτωση πληρούνται όλα τα στοιχεία του πραγματικού του άρθρου 85, παράγραφος 1» (απαραίτητη είναι «la constatation explicite que l'espèce, considérée dans son individualité, réunit toutes les conditions prévues par l'article 85 § 1»). Είναι όμως εντελώς σαφές από το αντικείμενο της δίκης αυτής ότι η αναφερθείσα παρατήρηση δεν αναφερόταν στην προβληματική που ήδη μας απασχολεί. Αντίστοιχη επιφύλαξη ισχύει, άλλωστε, σε ηπιότερη μορφή, και για τις δύο προαναφερθείσες αποφάσεις, στις οποίες δεν τίθεται ειδικά το πρόβλημα της παρούσας δίκης. Συνιστάται λοιπόν, εν πάση περιπτώσει, επιφυλακτικότητα κατά την αξιοποίηση αυτών των αποφάσεων, ακόμη και αν γενικές διατυπώσεις ή γνώμες επί συγγενών προβλημάτων οδηγούν προς αυτή την αξιοποίηση.
Στην απόφαση Grundig αναφέρεται ιδίως η ενάγουσα της κύριας δίκης, τονίζοντας ότι το Δικαστήριο απέδωσε τότε προτεραιότητα στον σκοπό της επίδικης συμφωνίας, αρνηθέν όμως να εξετάσει τις συνέπειες επί της αγοράς (ως προς τον ανταγωνισμό μεταξύ διαφόρων παραγωγών). Θα ήταν, εντούτοις, εσφαλμένο να συμπεράνει κανείς ότι αποκλείεται, κατά την άποψη του Δικαστηρίου, διαφορετική εκτίμηση, επειδή είναι αυτονόητο ότι, όταν ο σκοπός μιας συμφωνίας δεν επαρκεί για να εκτιμηθεί αυτή από απόψεως δικαίου των συμπράξεων, πρέπει να αποδοθεί σημασία στις επιπτώσεις της κατά το άρθρο 85. Καθ' όμοιο τρόπο δεν προκύπτει τίποτε για την υπό κρίση περίπτωση από τη διαπίστωση της αποφάσεως Grundig ότι ένα σύστημα πωλήσεων πρέπει να θεωρείται στο σύνολό του (διαπίστωση που αναφερόταν στη λήψη υπόψη απαγορεύσεων εξαγωγών που είχαν επιβληθεί σε άλλους χονδρεμπόρους). Θα ήταν εσφαλμένο να συναγάγει κανείς από αυτό ότι το άρθρο 85 επιτρέπει μόνο σφαιρική εκτίμηση συστημάτων με συνοχή και πλήθος συμφωνιών που στηρίζονται στο ίδιο animus contrahendi, δηλαδή που αλληλεξαρτώνται, επειδή στην υπόθεση Grundig δεν τέθηκε καθόλου το ζήτημα πώς πρέπει να εκτιμηθεί η πληθώρα παράλληλων συμφωνιών διαφόρων επιχειρήσεων που δεν βρίσκονταν σε καμιά σχέση μεταξύ τους.
Σε μεστότερα συμπεράσματα θα μπορούσε αντίθετα να οδηγήσει η αναφορά σε διαπιστώσεις της προδικαστικής αποφάσεως Maschinenbau Ulm, αν και λείπουν και εδώ εντελώς σαφείς κατευθυντήριες γραμμές. Έτσι ανευρίσκονται στην εν λόγω απόφαση, όπως έδειξε η ενάγουσα της κύριας δίκης, διατυπώσεις, που συνηγορούν υπέρ της μεμονωμένης θεωρήσεως κατ' ιδίαν συμφωνιών, όταν π.χ. αναφέρεται ότι πρέπει «να κριθεί εάν η επίδικη συμφωνία μπορεί να εμποδίζει τη δημιουργία ενιαίας αγοράς» όταν υπογραμμίζεται ότι εξαρτάται από το «εάν (η σχετική σύμβαση) μπορεί να δημιουργήσει φραγμούς στην αγορά ορισμένων προϊόντων»· όταν αναγράφεται ότι «οι αναφερόμενες στο άρθρο 85, παράγραφος 1 διαταραχές του ανταγωνισμού πρέπει να προκύπτουν από το σύνολο ή από τμήμα των διατάξεων των ίδιων των συμφωνιών» ή όταν απαιτείται «να αποδίδεται σημασία στον ανταγωνισμό, όπως θα λειτουργούσε χωρίς την επίδικη συμφωνία». Η απόφαση περιέχει εξάλλου, πράγμα που τονίστηκε από τους εναγόμενους της εθνικής δίκης, αναφορές που δείχνουν την αναγκαιότητα περαιτέρω εξετάσεως. Αυτό συμβαίνει σε φράσεις, οι οποίες κάνουν λόγο για «εκτίμηση οικονομικών περιστάσεων» κατά την εκτίμηση των επιδράσεων μιας συμφωνίας, για «ειδικές πραγματικές περιστάσεις», για «οικονομικές περιστάσεις» που συνοδεύουν την εκτέλεση μιας συμφωνίας ή αναφέρουν ότι το στοιχείο του πραγματικού του επηρεασμού του εμπορίου πληρούται, «όταν μπορεί να πιθανολογηθεί επαρκώς, βάσει του συνόλου των αντικειμενικών νομικών ή πραγματικών περιστάσεων, εάν η συμφωνία μπορεί να επηρεάσει την κυκλοφορία των εμπορευμάτων μεταξύ κρατών μελών άμεσα ή έμμεσα πραγματικά ή δυνητικά». Σε περαιτέρω εξέταση υπό την έννοια του προβλήματός μας οδηγεί τέλος η προτροπή του Δικαστηρίου «να εξεταστεί, (…) εάν η συμφωνία είναι αυτόνομη ή συστατικό στοιχείο συνόλου συμφωνιών». Έτσι εμφανίζεται, πράγματι, ασυμβίβαστη η άποψη ότι η εξέταση συμφωνιών που περιορίζουν τον ανταγωνισμό πρέπει να γίνεται πάντοτε μεμονωμένα, ως προς την κατ' ιδίαν συμφωνία, μολονότι δεν είναι ακόμη εντελώς σαφές, πώς πρέπει να εννοηθεί ακριβώς η έκφραση «συστατικό στοιχείο συνόλου συμφωνιών», εάν δηλαδή αναφέρεται σε αλληλεξαρτώμενα συστήματα ενός προμηθευτή ή σε πληθώρα συμφωνιών που συνυπάρχουν, χωρίς να παρουσιάζουν αλληλεξάρτηση.
Αυτό το πρόβλημα μπορεί να διαφωτιστεί, μόνο βάσει της εννοίας και του σκοπού των διατάξεων του δικαίου των συμπράξεων της Συνθήκης ΕΟΚ. Σημασία έχουν εδώ οι εξής σκέψεις:
Αποστολή του δικαίου της Κοινότητας περί συμπράξεων είναι, ως γνωστό, να παρεμποδιστεί η δυσχέρανση ή οπισθοδρόμηση της δημιουργίας της κοινής αγοράς (που πραγματοποιείται με κατάργηση ή θέσπιση εξουσιαστικών μέτρων) από συμφωνίες ανταγωνισμού, οι οποίες επηρεάζουν το διεθνές εμπόριο και δημιουργούν στο εμπόριο ιδιωτικής φύσεως εμπόδια, εκεί όπου εκλείπουν τα εξουσιαστικά. Για να εκπληρωθεί πλήρως αυτή η λειτουργία, για να μη μείνει δηλαδή κανένα κενό στο σύστημα, μπορεί να ανακύψει η ανάγκη διασταλτικής ερμηνείας των διατάξεων περί δικαίου των συμπράξεων. Αυτό ακριβώς συμβαίνει σε περιπτώσεις όπως η παρούσα. Έχουμε να κάνουμε με συμφωνίες που εμφανίζονται εντελώς αβλαβείς για την κοινή αγορά, εάν θεωρηθούν μεμονωμένα (και για τον λόγο αυτό, άλλωστε, δεν συμπεριελήφθησαν στον κανονισμό 67/67 περί εξαιρέσεως κατηγοριών). Μπορεί επίσης να ειπωθεί ότι η εκτίμηση αυτή δεν μεταβάλλεται, όταν ολόκληρο το σύστημα πωλήσεων της εκάστοτε κατ' ιδίαν ζυθοποιίας εκτιμάται σφαιρικά, επειδή, όταν υπάρχουν περισσότερα τέτοια συστήματα (στο Βέλγιο πρέπει να υπάρχουν περί τα 300), δύσκολα οδηγεί καθένα από αυτά σε αισθητό επηρεασμό του διακρατικού εμπορίου. Είναι, αντίθετα, πιθανό να διαπιστωθεί αυτό το αποτέλεσμα ύστερα από παρατήρηση της ταυτόχρονης λειτουργίας όλων των εσωτερικών συμβάσεων προμηθείας ενός .κράτους μέλους. Αν ληφθεί υπόψη η διάρκειά τους και η αποτελεσματική εξασφάλιση της εφαρμογής τους με ποινικές ρήτρες μπορεί να διαπιστωθεί ότι σε ένα κράτος μέλος η μπύρα διατίθεται κυρίως μέσω δεσμευμένων ζυθοπωλείων (ενώ οι υπόλοιπες πωλήσεις παίζουν ελάχιστο ρόλο) καθώς και ότι είναι για νομικούς και πραγματικούς λόγους δυσχερής η δημιουργία νέων ζυθοπωλείων και υφίσταται, συνεπώς, εκτεταμένη στεγανοποίηση της εθνικής αγοράς και παρεμπόδιση του διακρατικού εμπορίου, επειδή οι αλλοδαποί παραγωγοί αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσχέρειες, προκειμένου να εισχωρήσουν σ' αυτή την αγορά. Εάν σε τέτοια περίπτωση που εμφανίζεται πολύ θεωρητική, αλλά δεν είναι απίθανη, αποκλειόταν η εφαρμογή του άρθρου 85 της Συνθήκης από την υποχρέωση μεμονωμένης θεωρήσεως των κατ' ιδίαν συμφωνιών, τότε θα μπορούσε να προκύψει επικίνδυνο κενό στο σύστημα του δικαίου περί συμπράξεων, κενό που το εθνικό δίκαιο περί συμπράξεων δεν είναι σε θέση να συμπληρώσει (γιατί, κατά κανόνα, δεν ασχολείται με διακρατικά πραγματικά) και κενό που δεν μπορεί να συμπληρωθεί με αναγωγή στο άρθρο 86 της Συνθήκης, επειδή αυτό περιλαμβάνει μόνο την κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως στην αγορά, δηλαδή το πολύ ολιγοπωλιακές καταστάσεις, όχι όμως, την όμοια συμπεριφορά πλήθους μεμονωμένων επιχειρήσεων.
Θα ήμουν γι' αυτό της γνώμης ότι τα στοιχεία που περιέχονται στην απόφαση Maschinenbau Ulm και η λήψη υπόψη του σκοπού των διατάξεων της Συνθήκης περί δικαίου των συμπράξεων οδηγούν σε ερμηνεία, κατά την οποία επιτρέπεται κατά την εξέταση συμφωνιών αποκλειστικής διαθέσεως με υποχρέωση αποκλειστικής προμήθειας, να ληφθεί υπόψη η ύπαρξη ομοειδών συμφωνιών άλλων επιχειρήσεων.
Η άποψη αυτή ενισχύεται από μια επισκόπηση του εθνικού δικαίου περί συμπράξεων, ιδίως του γερμανικού νόμου κατά των περιορισμών του ανταγωνισμού. Αναφέρω την παράγραφο 18 ως την πλέον ενδιαφέρουσα εν προκειμένω διάταξη για μια σύγκριση. Εκεί αναφέρεται ότι:
«Η αρμόδια για θέματα συμπράξεων αρχή μπορεί να κηρύξει ανίσχυρες από την έκδοση της πράξεώς της ή από μελλοντικό χρονικό σημείο που καθορίζεται σ' αυτή συμβάσεις περί εμπορευμάτων μεταξύ επιχειρήσεων, στο μέτρο που αυτές περιορίζουν έναν αντισυμβαλλόμενο, ως προς τη δυνατότητα να προμηθεύεται εμπορεύματα από τρίτους και περιορίζουν έτσι κατά τρόπο άδικο την πρόσβαση άλλων επιχειρήσεων στην αγορά ή επηρεάζουν ουσιωδώς τον ανταγωνισμό στην αγορά αυτών ή άλλων εμπορευμάτων με την έκταση αυτών των περιορισμών. Αδικος κατά την έννοια του εδαφίου 1 δεν μπορεί να θεωρείται ένας περιορισμός που είναι επουσιώδης σε σχέση προς τις δυνατότητες προσφοράς και ζητήσεως που απομένουν στις άλλες επιχειρήσεις.»
Αξίζει να παρατηρηθεί ως προς τη διάταξη αυτή ότι βρίσκεται στο τμήμα περί «άλλων συμβάσεων» του γερμανικού νόμου περί συμπράξεων και όχι στο τμήμα περί επιχειρήσεων που κατέχουν δεσπόζουσα θέση στην αγορά (παράγραφος 22 επ.), οι οποίες υπόκεινται σε εποπτεία για την περίπτωση καταχρήσεων. Αξίζει περαιτέρω να παρατηρηθεί ότι οι σχολιαστές αυτής της διατάξεως υπογραμμίζουν ομόφωνα ότι δεν αρκεί η εξέταση μιας μεμονωμένης συμβάσεως από τις αναφερόμενες στην παράγραφο 18, αλλά πρέπει μάλλον να ληφθεί υπόψη το σύνολο των δεσμεύσεων μεταξύ πωλητών και αγοραστών (το ζήτημα άλλωστε του αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ μιας μεμονωμένης συμβάσεως και των αξιόμεμπτων αποτελεσμάτων δεν φαίνεται να παρουσιάζει δυσκολίες). Μολονότι το εθνικό δίκαιο περί συμπράξεων δεν αποτελεί φυσικά για το Δικαστήριο δεσμευτική κατευθυντήρια γραμμή, μπορεί το παράδειγμα αυτό να εμβάλει σε ορισμένες σκέψεις.
Αυτό δεν καθιστά, εντούτοις, ακλόνητο το συμπέρασμά μου. Πρέπει ακόμα να αντιμετωπιστούν οι αντιρρήσεις, οι οποίες αναφέρονται στους κινδύνους της λύσεως στην οποία καταλήγω μέχρι τώρα και που δεν μπορούν να απομακρυνθούν με σύντομη παρατήρηση. Προβλήθηκε έτσι ο ισχυρισμός ότι η λήψη υπόψη των συμβάσεων προμήθειας μπύρας που συνήφθησαν από όλα τα ζυθοποιεία ενός κράτους μέλους στα πλαίσια του άρθρου 85, παράγραφος 1, οδηγεί σε αφόρητη ανασφάλεια δικαίου, επειδή δεν είναι δυνατό στους εκάστοτε αντισυμβαλλόμενους να γνωρίζουν τον αριθμό και το περιεχόμενο όλων των υπόλοιπων συμφωνιών (που μπορεί να έχουν συναφθεί και με το εξωτερικό) και να προβλέπουν έτσι εκ των προτέρων τις έννομες συνέπειες της συμπεριφοράς τους. Η ανασφάλεια αυξάνει ακόμη περισσότερο και από το ότι οι δεσμεύσεις που επιβάλλουν οι ζυθοποιίες μεταβάλλονται συνεχώς: αν η αύξηση του αριθμού τους συνεπάγεται εφαρμογή του δικαίου περί συμπράξεων, η μείωσή του δεν θα έχει σημασία για το δίκαιο των συμπράξεων. Η ανασφάλεια αυτή δυσχεραίνει και την οριοθέτηση των πεδίων εφαρμογής των εθνικών δικαίων των συμπράξεων, αφενός, και του κοινοτικού δικαίου περί συμπράξεων, αφετέρου, αφού μόνο σε περίπτωση σημαντικής πυκνότητας των δεσμεύσεων αποκλειστικής διαθέσεως σε ένα κράτος μέλος μπορεί να υφίσταται κίνδυνος επηρεασμού του εμπορίου και, συνεπώς, δυνατότητα εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου.
Δεν μπορεί πράγματι να παραγνωρίζεται ότι εδώ ανακύπτουν ορισμένες δυσκολίες. Αυτές δεν πρέπει, εντούτοις, να υπερεκτιμώνται.
Πρέπει καταρχήν να ειπωθεί ότι στο δίκαιο περί συμπράξεων δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς ορισμένος παράγοντας ανασφάλειας, αφού κρίσιμη είναι η διαμόρφωση των συνθηκών της αγοράς, οι οποίες φυσικά συνεχώς μεταβάλλονται.
Στη συνέχεια δεν πρέπει να λησμονείται ότι η απειλούμενη ανασφάλεια δεν υφίσταται όσον αφορά μερικές σοβαρές έννομες συνέπειες ακόμη και στην περίπτωση σφαιρικής αντικειμενικής θεωρήσεως, δηλαδή στον βαθμό που πρέπει να ληφθεί υπόψη συμπληρωματικά (όπως στο δίκαιο των αδικοπραξιών και το ποινικό δίκαιο) το υποκειμενικό στοιχείο της υπαιτιότητας.
Πρόβλημα υφίσταται στην πραγματικότητα μόνο όσον αφορά τη συνέπεια της ακυρότητας από άποψη ιδιωτικού δικαίου, η οποία, κατά το σύστημα του άρθρου 85, επέρχεται αναδρομικά, εφόσον λείπουν οι προϋποθέσεις εξαιρέσεως (ενώ το γερμανικό δίκαιο περί συμπράξεων είναι ελαστικότερο, στο βαθμό που προβλέπει στην παράγραφο 18 κήρυξη της ακυρότητας ex nunc ή από μελλοντικό χρονικό σημείο). Πρέπει εντούτοις να σημειωθεί ότι το φαινόμενο αυτό (ακυρότητα από άποψη ιδιωτικού δικαίου επί αντικειμενικών παραβάσεων κανόνων δικαίου) απαντάται και αλλού στο οικονομικό δίκαιο και ότι η προβληματική αυτή δεν θα είχε μικρότερη έκταση, εάν έπρεπε κανείς να εξετάσει την εφαρμογή του άρθρου 86 της Συνθήκης επί πραγματικών όπως το προκείμενο (πράγμα που αποτελεί τη μοναδική εναλλακτική λύση) αφού και επί παραβάσεως του άρθρου 86 πρέπει, κατά ευρέως διαδεδομένη άποψη, να θεωρήσει κανείς άκυρες από πλευράς ιδιωτικού δικαίου τις σχετικές δικαιοπραξίες.
Το πρόβλημα γίνεται κατά τα λοιπά λιγότερο οξύ βάσει ορισμένων σκέψεων της Επιτροπής. Πράγματι, δεν πρέπει να είναι εντελώς απρόβλεπτες εκ μέρους των συμβαλλομένων οι αναμενόμενες έννομες συνέπειες. Στην πραγματικότητα δεν έχει σημασία η γνώση κάθε λεπτομέρειας των διάφορων συμφωνιών, αλλά μόνο η εικόνα της τάξεως του μεγέθους του επηρεασμού του ανταγωνισμού και του εμπορίου που αυτές επιφέρουν. Ο σχηματισμός αυτής της εικόνας είναι ασφαλώς δυνατός, τουλάχιστον για τους μεγαλύτερους παραγωγούς ενός κράτους μέλους, οι οποίοι προβαίνουν, πράγματι, σε σφαιρική έρευνα της αγοράς. Εάν καταλήξουν στη διαπίστωση ότι το σύνολο των δεσμεύσεων θα μπορούσε να εγγίσει το επιτρεπτό όριο (περίπτωση που, όπως ήδη τόνισα, στον τομέα των συμβάσεων προμήθειας μπύρας είναι μάλλον θεωρητική παρά πραγματική), θα απευθυνθούν, όπως είναι εύλογο, εγκαίρως προς την Επιτροπή, για να ζητήσουν την εξέταση της δυνατότητας εξαιρέσεως κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Η Επιτροπή, από την πλευρά της — αυτό δε πρέπει να ληφθεί υπόψη — όχι μόνο θα εφαρμόσει τη διάταξη αυτή κατά τρόπο ευρύ (γνωρίζοντας δηλαδή ότι οι συμβάσεις προμηθείας με τα διάφορα συστατικά στοιχεία τους είναι γενικά αβλαβείς, μάλιστα και ωφέλιμες ως τρόπος λογικής διαμορφώσεως των πωλήσεων), αλλά εάν θεωρήσει ότι δεν υπάρχει δυνατότητα εξαιρέσεως, θα δώσει εγκαίρως αντίστοιχες οδηγίες κατά τη διοικητική διαδικασία, συμβάλλοντας έτσι στον περιορισμό της ανασφάλειας που προαναφέρθηκε. Πρέπει, επιπλέον, να έχει κανείς υπόψη του ότι σε τέτοια περίπτωση δεν ενεργεί με καθαρά χρονικά κριτήρια (προσβάλλοντας πρώτα τις συμβάσεις που συνήφθησαν τελευταία) αλλ' ότι προβαίνει (όπως το γερμανικό δίκαιο περί συμπράξεων) σε στάθμιση των εμπλεκομένων συμφερόντων, πράγμα που μπορεί να οδηγήσει σε προσβολή, καταρχήν, των συμβάσεων που επηρεάζουν σοβαρότερα το διακρατικό εμπόριο. Υπό το πρίσμα αυτό οι συμβαλλόμενοι που δυσκολεύονται στην εκτίμηση της αγοράς (όπως μικρές ζυθοποιίες και μικροί αγοραστές) μάλλον δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο να κηρυχθούν οι συμβάσεις τους άκυρες από πλευράς δικαίου περί συμπράξεων.
Νομίζω, επομένως ότι, παρά τον φόβο των δυσχερειών που ασφαλώς δεν μπορούν να εξαλειφθούν εντελώς, δικαιολογείται μια ερμηνεία του άρθρου 85, παράγραφος 1 της Συνθήκης, κατά την οποία επιτρέπεται η λήψη υπόψη της υπάρξεως όμοιων συμβάσεων που συνήφθησαν από τρίτους κατά την εξέταση εθνικών συμβάσεων προμήθειας με ρήτρες αποκλειστικότητας.
Αν θεωρήσει κανείς το συμπέρασμα αυτό κατά βάση υποστηρίξιμο, τότε πρέπει, στα πλαίσια τής υπό κρίση αιτήσεως ερμηνείας, να γίνει λόγος για εκείνα τα στοιχεία που πρέπει να παίζουν ρόλο κατά τη σφαιρική εξέταση που αναφέρθηκε. Σημασία θα έχει έτσι ο αριθμός των δεσμεύσεων που υφίστανται, η διάρκειά τους, οι προς πώληση ποσότητες τις οποίες αφορούν, η σχέση τους προς τις ποσότητες που διατίθενται από ελεύθερους πωλητές, η έκταση των δεσμεύσεων προς αλλοδαπούς παραγωγούς, η πυκνότητα των δεσμεύσεων σε ορισμένες γεωγραφικές περιοχές, η σύγκριση με τις πωλήσεις εκτός ζυθοπωλείων και η τάση τους καθώς και η δυνατότητα δημιουργίας νέων ζυθοπωλείων ή αποκτήσεως ολόκληρης αλυσίδας καταστημάτων. Πρέπει, τέλος, να λαμβάνεται υπόψη το μέγεθος των ζυθοποιείων που επιβάλλουν τις δεσμεύσεις και η έκταση των πωλήσεων που αφορά κάθε κατ' ιδίαν σύμβαση, επειδή, ακόμη και όταν φαίνεται ότι εγγίζεται το καθοριστικό για τον επηρεασμό του εμπορίου όριο (πράγμα που δεν πρέπει να συμβαίνει επί δεσμεύσεως του 50 % περίπου, του συνόλου των βελγικών ζυθοπωλείων και ενόψει της πραγματικής εξελίξεως της εισαγωγής μπύρας προς το Βέλγιο), οι μικρές ζυθοποιίες (όπως η ενάγουσα, η οποία δεν πωλεί ούτε το 2 % της μπύρας που παράγεται στο Βέλγιο) και οι μικροί αγοραστές (όπως οι δύο εναγόμενοι, με ετήσιες πωλήσεις 42 εκατολίτρων) θα είναι οι τελευταίοι που θα πρέπει να υπολογίζουν σε ακύρωση των συμβάσεών τους.
Η εκτίμηση όλων αυτών των λεπτομερειών δεν θα είναι φυσικά εύκολη για το εθνικό δικαστήριο. Και εδώ όμως σημασία θα έχει καταρχήν η σχετική τάξη μεγέθους. Αφού, ακόμη και εάν δημιουργείτο στο εθνικό δικαστήριο η εντύπωση ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, δεν θα μπορούσε να διαπιστωθεί απλώς η ακυρότητα των συμβάσεων προμηθείας. Όπως προκύπτει από τα άρθρα 4 και 6 του κανονισμού 17, η Επιτροπή μπορεί να εξαιρέσει τέτοιες συμβάσεις και χωρίς κοινοποίηση και μάλιστα αναδρομικά από τη σύναψή τους. Προς αποφυγή αντιφατικών αποφάσεων της Επιτροπής και του εθνικού δικαστηρίου συνιστάται, επομένως, μάλλον, σε τέτοια περίπτωση να ανασταλεί η διαδικασία και να αφεθεί στους συμβαλλόμενους να ζητήσουν από την Επιτροπή διασαφήνιση της καταστάσεως, η οποία διαθέτει, σε κάθε περίπτωση, αποτελεσματικά μέσα έρευνας.
Σύνοψη
Συνοψίζοντας όλες αυτές τις σκέψεις, καταλήγω στην εξής απάντηση επί του υποβληθέντος ερωτήματος:
Κατά την εξέταση από πλευράς δικαίου των συμπράξεων εθνικών συμβάσεων προμήθειας μπύρας με υποχρέωση αποκλειστικής αγοράς που δεν εμπίπτουν κατά τη φύση τους, ως κατ' ιδίαν συμβάσεων, στο άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη εάν ένας ή άλλοι προμηθευτές συνήψαν ομοειδείς συμφωνίες με άλλους αγοραστές. Σημασία έχουν σχετικά ο αριθμός των συμβάσεων, η διάρκειά τους, οι πωλούμενες ποσότητες τις οποίες αφορούν, η σύγκριση με τις ελεύθερες πωλήσεις και η δυνατότητα δημιουργίας νέων δικτύων διανομής. Πριν διαπιστωθεί η ακυρότητα τέτοιας συμβάσεως θα πρέπει να αναστέλλεται η διαδικασία και να δίνεται η δυνατότητα στην Επιτροπή να προβαίνει σε εκτίμηση από πλευράς δικαίου των συμπράξεων κατά το άρθρο 6 του κανονισμού 17.
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανιική.