62015CC0587
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
BOBEK
ippreżentati fit-23 ta’ Marzu 2017 (
1
)
Kawża C-587/15
Lietuvos Respublikos transporto priemonių draudikų biuras
vs
Gintaras Dockevičius
Jurgita Dockevičienė
[Talba għal deċiżjoni preliminari mil-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema, il-Litwanja)]
“Talba għal deċiżjoni preliminari — Assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur — Inċident bejn vetturi li normalment huma bbażati fi Stati Membri differenti — Rimbors ta’ kumpens imħallas minn uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi — Azzjoni ta’ rkupru kontra l-persuni responsabbli għall-inċident — Garanziji proċedurali”
I. Introduzzjoni
1.
F’Lulju tal-2006, żewġ karozzi ħabtu fil-Ġermanja: karozza rreġistrata fil-Litwanja u taksi rreġistrata fil-Ġermanja. Iż-żewġ sewwieqa ġew immultati minħabba l-inċident. Il-karozza Litwana ma kinitx assigurata. Ix-xufier Ġermaniż fetaħ proċeduri kontra l-uffiċċju tal-assiguraturi tal-vettura Ġermaniża biex jikseb kumpens. Madankollu, mingħajr ma kien hemm deċiżjoni finali mill-qrati Ġermaniżi fuq il-kwistjoni, il-partijiet eventwalment waslu għal ftehim. L-uffiċċju Ġermaniż ħallas ammont għas-saldu lix-xufier Ġermaniż. Wara dan, huwa rċieva rimbors ta’ dak l-ammont mill-uffiċċju tal-assiguraturi tal-vettura Litwana. Sussegwentement, l-uffiċċju Litwan ipprova jirkupra l-istess ammont kemm mis-sewwieq kif ukoll mill-proprjetarju tal-karozza rreġistrata fil-Litwanja quddiem il-qrati Litwani.
2.
Id-domandi magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja f’din il-kawża jirrigwardaw, essenzjalment, l-effetti legali tal-ftehim bonarju msemmi iktar ’il fuq u d-drittijiet korrelatati, b’mod partikolari l-garanziji proċedurali, meta tali ftehim jiġi eżegwit kontra terzi quddiem il-qrati nazzjonali. Kif tgħid il-qorti tar-rinviju, fl-ebda stadju tal-proċeduri ġudizzjarji u tan-negozjati tal-ftehim fil-Ġermanja ma kienu involuti dawn il-persuni.
3.
Madankollu, qabel ma tista’ ssir evalwazzjoni bħal dik, qabelxejn jeħtieġ li tiġi indirizzata kwistjoni preliminari: il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja. Ix-xenarju regolatorju kurrenti tal-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur huwa pjuttost kumpless u jikkonsisti minn żewġ settijiet ta’ strumenti: id-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur u s-sistema tal-karta l-ħadra. Is-sistema tal-karta l-ħadra tidher li hija l-istrument applikabbli fil-każ ineżami. Ġiet stabbilita mir-Regolamenti Interni, strument li ma tfassalx minn istituzzjoni tal-UE, imma ppubblikat bħala anness ma’ deċiżjoni tal-Kummissjoni. Dan iwassal għall-kwistjoni dwar jekk il-Qorti tal-Ġustizzja għandhiex ġurisdizzjoni biex tinterpreta dawn ir-Regolamenti Interni.
II. Id-dritt applikabbli
A. Id-dritt tal-Unjoni
1.
Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar
’il quddiem il-
“Karta
”
)
4.
L-Artikolu 47 tal-Karta jistabbilixxi d-drittijiet għal rimedju effettiv u għal proċess imparzjali:
“Kull persuna li d-drittijiet u l-libertajiet tagħha garantiti mil-liġi ta’ l-Unjoni jiġu vjolati għandha d-dritt għal rimedju effettiv quddiem qorti skond il-kondizzjonijiet stabbiliti f’dan l-Artikolu.
Kull persuna għandha d-dritt għal smigħ ġust u pubbliku fi żmien raġjonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali, stabbilita minn qabel bil-liġi. […]”
2.
Id-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta
’ vetturi bil-mutur
5.
Hemm sitt direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur, fejn is-sitt direttiva tikkodifika l-ħamsa ta’ qabilha.
6.
L-Artikolu 2 tal-Ewwel Direttiva dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur (iktar ’il quddiem l-“Ewwel Direttiva”) (
2
) kien jipprovdi li:
“1.   L-Istati Membri għandhom jibqgħu lura milli jwettqu kontrolli fuq assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili rigward vetturi normalment ibbażati fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor.
Bl-istess mod, l-Istati Membri għandhom jibqgħu lura milli jagħmlu dawn il-kontrolli ta’ l-assigurazzjoni fuq vetturi normalment ibbażati fit-territorju ta’ pajjiż mhux membru li jidħlu fit-territorju tagħhom mit-territorju ta’ Stat Membru ieħor. L-Istati Membri, jistgħu, madankollu jwettqu kontrolli każwali.
2.   F’dak li jirrigwarda vetturi normalment ibbażati fit-territorju ta’ Stat Membru, id-dispożizzjonijiet ta’ din id-Direttiva, bl-eċċezzjoni ta’ l-Artikoli 3 u 4, għandhom jidħlu fis-seħħ:
wara li ftehim ikun ġie konkluż bejn is-sitt bureaux nazzjonali ta’ assiguraturi skond it-termini li kull bureau nazzjonali jiggarantixxi s-sodisfazzjon tagħhom, skond id-dispożizzjonijiet tal-liġi nazzjonali tiegħu proprja dwar l-assigurazzjoni obbligatorja, ta’ talbiet fir-rigward ta’ inċidenti li jseħħu fit-territorju tiegħu, ikkaġunati minn vetturi normalment ibbażati fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor, kemm jekk dawn il-vetturi huma assigurati u kemm jekk le;
mid-data stabbilita mill-Kummissjoni, malli hi tkun aċċertat f’kooperazzjoni mill-qrib ma’ l-Istati Membri li ftehim bħal dan ikun ġie konkluż;
—
għat-tul ta’ dak il-ftehim.”
7.
Skont l-Artikolu 1 tat-Tieni Direttiva dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur (iktar ’il quddiem it-“Tieni Direttiva”) (
3
):
“[…]
4.   Kull Stat Membru għandu jistabilixxi jew jawtorizza korp li jkollu d-dover li jipprovdi kumpens, mill-anqas sal-limiti ta’ l-obbligu ta’ l-assigurazzjoni għal ħsara lill-proprjetà jew korrimenti personali ikkaġunati minn vettura mhux identifikata jew minn vettura li l-obbligu ta’ asigurazzjoni tagħha previst fil-paragrafu 1 ma jkunx ġie sodisfatt.
[…]
Il-vittma tista’ f’kull każ tapplika direttament lill-korp li, fuq il-bażi ta’ l-informazzjoni pprovduta fuq it-talba tiegħu mill-vittma, għandu jkun obbligat li jagħtih tweġiba raġunata rigward il-ħlas ta’ kull kumpens.
[…]
Barraminnhekk, kull Stat Membru għandu japplika l-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi tiegħu għall-ħlas ta’ kumpens minn dan il-korp, mingħajr preġudizzju għal xi prattika oħra li tkun aktar favorevoli għall-vittma.”
8.
L-Artikolu 6 tar-Raba’ Direttiva dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur (iktar ’il quddiem ir-“Raba’ Direttiva”) (
4
) kien jeħtieġ li jiġi pprovdut kumpens lil persuna li tkun sofriet korriment jew ħsara f’inċident li jkun seħħ fi Stat Membru li ma jkunx l-Istat Membru ta’ residenza. Dan jgħid li l-parti li tkun korriet barra mill-pajjiż tista’ tirċievi kumpens mill-korp ta’ kumpens fl-Istat Membru ta’ residenza tal-parti leża. Jgħid ukoll li l-korp ta’ kumpens jista’ sussegwentement jitlob ir-rimbors ta’ dak il-kumpens mill-korp ta’ kumpens kompetenti fl-Istat Membru ta’ stabbiliment tal-impriża ta’ assigurazzjoni li tkun ħarġet il-polza. Dan il-korp ta’ kumpens imbagħad jiġi ssurrogat fid-drittijiet tal-parti leża kontra l-persuna li kkawżat l-inċident jew l-impriża ta’ assigurazzjoni tagħha. L-Istati Membri huma obbligati li jirrikonoxxu din is-surroga kif prevista minn kwalunkwe Stat Membru ieħor.
9.
Id-Direttiva 2009/103 (id-Direttiva kkonsolidata dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur, iktar ’il quddiem id-“Direttiva kkonsolidata”) hija d-direttiva kkodifikata (
5
).
3.
Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2003/564
10.
Id-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2003/564/KE (
6
) fiha, f’anness, ir-Regolamenti Interni. L-Artikolu 3 tar-Regolamenti Interni jirrigwardaw kif jiġu ttrattati t-talbiet. Dan jipprovdi li:
“1.   Meta uffiċċju jiġi nfurmat b’aċċident li jseħħ fit-territorju tal-pajjiż li għalih huwa kompetenti li jinvolvi vettura minn pajjiż ieħor huwa għandu, mingħajr ma jistenna li ssir talba formali, jipproċedi biex jinvestiga ċ-ċirkostanzi ta’ l-aċċident. Huwa għandu kemm jista’ jkun malajr jagħti avviż ta’ dak l-aċċident lill-assiguratur li jkun ħareġ il-Kartuna [karta] l-Ħadra jew il-polza ta’ assigurazzjoni jew, fejn xieraq, lill-uffiċċju konċernat. Kull nuqqas li jsir dan iżda m’għandux joħloq responsabbiltà kontra tiegħu.
[…]
4.   It-talbiet kollha għandhom jiġu ttrattati mill-uffiċċju b’awtonomija sħiħa b’konformità mad-dispożizzjonijiet legali u regolatorji applikabbli fil-pajjiż ta’ l-aċċident li jirrelata mar-responsabbiltà, il-kumpens lill-partijiet li jġarrbu d-dannu u l-assigurazzjoni obbligatorja fl-aħjar interessi ta’ l-assiguratur li jkun ħareġ il-Kartuna l-Ħadra jew polza ta’ assigurazzjoni jew, fejn xieraq, l-Uffiċċju konċernat.
L-uffiċċju għandu jkun esklussivament kompetenti għall-kwistjonijiet kollha li jikkonċernaw l-interpretazzjoni tal-liġi applikabbli fil-pajjiż ta’ l-aċċident (ukoll meta tkun tirreferi għad-dispożizzjonijiet legali li japplikaw f’pajjiż ieħor) u s-soluzzjoni tat-talba. Bla ħsara għal din l-aħħar dispożizzjoni, l-Uffiċċju għandu, fuq talba espressa, jinforma lill-assiguratur, jew lill-uffiċċju konċernat, qabel ma jieħu deċiżjoni finali.”
11.
L-Artikolu 5 jirrigwarda l-kundizzjonijiet għar-rimbors bejn l-uffiċċji rispettivi.
12.
Skont l-Artikolu 6 kull uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi għandu jiggarantixxi r-rimbors mill-membri tiegħu ta’ kull ammont mitlub skont id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 5.
B. Id-dritt Litwan
13.
L-Artikolu 17(4) tat-Transporto priemonių valdytojų civilinės atsakomybės privalomojo draudimo įstatymas (liġi dwar l-assigurazzjoni obbligatorja) jipprovdi li: “L-Uffiċċju [Litwan tal-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur] għandu jħallas kumpens għad-dannu kkawżat fi Stat Membru ieħor tal-Unjoni Ewropea skont il-leġiżlazzjoni ta’ dak l-Istat Membru l-ieħor tal-Unjoni Ewropea (li l-uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi tiegħu ffirma r-Regolamenti Interni) jekk il-persuna responsabbli li l-vettura bil-mutur tagħha hija normalment bbażata fit-territorju tar-Repubblika tal-Litwanja ma tkunx koperta bl-assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu tal-vetturi bil-mutur. […] L-Uffiċċju għandu jħallas ukoll kumpens f’każijiet oħrajn, skont ir-rekwiżiti tar-Regolamenti Interni.”
14.
L-Artikolu 23(5) ta’ din il-liġi tgħid: “Wara li jitħallas l-ammont mitlub mill-korp ta’ kumpens ta’ Stat Membru ieħor tal-Unjoni Ewropea, l-Uffiċċju għandu jkun intitolat li jitlob ir-rimbors tal-ammont hekk imħallas mill-persuna responsabbli li ma hijiex assigurata jew mill-assiguratur tal-persuna responsabbli.”
III. Il-fatti, il-proċeduri nazzjonali u d-domandi preliminari
15.
Fl-20 ta’ Lulju 2006, seħħ inċident awtomobilistiku fil-Ġermanja li kien jinvolvi vettura rreġistrata fil-Ġermanja, misjuqa minn K. Floros, u vettura rreġistrata fil-Litwanja, misjuqa minn G. Dockevičius (u proprjetà ta’ J. Dockevičienė). Għadu mhux ċar liema parti kienet responsabbli għall-inċident: K. Floros u G. Dockevičius it-tnejn ġew immultati EUR 35 u EUR 60 rispettivament mill-awtoritajiet Ġermaniżi. Jidher li l-vettura rreġistrata fil-Litwanja ma kinitx assigurata fil-ħin tal-inċident.
16.
Fil-11 ta’ Ottubru 2010, K. Floros talab kumpens għall-ħsara kkawżata lill-vettura tiegħu. Għamel it-talba lid-Deutsches Büro Grüne Karte e.V. (uffiċċju tal-assigurazzjoni Ġermaniża, iktar ’il quddiem l-“Uffiċċju A”). Madankollu, dan l-Uffiċċju ċaħad it-talba tiegħu.
17.
K. Floros għalhekk beda proċeduri fil-qorti kontra l-Uffiċċju A quddiem il-Landgericht Frankfurt am Main (qorti reġjonali ta’ Frankfurt am Main, il-Ġermanja). Huwa talab EUR 10831.77 bħala danni.
18.
Fis-27 ta’ Diċembru 2010, il-qorti ċaħdet ir-rikors u tat sentenza fil-kontumaċja peress li K. Floros kien assenti. Sussegwentement, fit-8 ta’ Awwissu 2011, il-25 Awla Ċivili tal-Landgericht Frankfurt am Main (qorti reġjonali ta’ Frankfurt am Main) ikkonfermat iċ-ċaħda tar-rikors, imma fuq bażi differenti: li kien hemm nuqqasijiet fid-deskrizzjoni fattwali mogħtija tal-inċident.
19.
K. Floros ippreżenta appell quddiem l-Oberlandesgericht Frankfurt am Main (qorti reġjonali superjuri ta’ Frankfurt am Main). F’digriet bid-data tal-31 ta’ Jannar 2012, din il-qorti ddeċidiet li s-sentenza tal-ewwel istanza kien fiha żbalji attribwibbli għall-insuffiċjenza ta’ evidenza u li fin-nuqqas ta’ ftehim bonarju bejn il-partijiet, ikun meħtieġ li l-każ jintbagħat għal eżami mill-ġdid. Hija ssuġġeriet li l-partijiet jaslu għal ftehim u li l-Uffiċċju A jagħmel ħlas ta’ EUR 4095 lil K. Floros. Fin-nuqqas, hija kienet tal-fehma li kellha ssir seduta max-xhieda.
20.
Wara dak is-suġġeriment, K. Floros u l-Uffiċċju A waslu għal ftehim (iktar ’il quddiem il-“ftehim bonarju”). K. Floros tħallas l-ammont totali ta’ EUR 8352.96 li kien jinkludi l-ammont issuġġerit mill-qorti flimkien mal-ispejjeż legali (iktar ’il quddiem l-“l-ammont miftiehem”).
21.
L-Uffiċċju A rċieva rimbors tal-ammont miftiehem mil-Lietuvos Respublikos transporto priemonių draudikų biuras (uffiċċju tal-assiguraturi tal-vetturi bil-muturi tar-Repubblika tal-Litwanja, iktar ’il quddiem l-“Uffiċċju B” jew ir-“rikorrent”).
22.
Sussegwentement, l-Uffiċċju B beda proċeduri legali quddiem il-qrati Litwani. Huwa ried jirkupra l-ammont miftiehem minn G. Dockevičius u J. Dockevičienė (iktar ’il quddiem il-“kokonvenuti”). Il-bażi legali għat-talba kienet il-liġi Litwana dwar l-assigurazzjoni obbligatorja li, skont id-digriet tar-rinviju, tittrasponi d-Direttiva 2009/103 (id-Direttiva kkonsolidata dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur, iktar ’il quddiem id-“Direttiva kkonsolidata”) (
7
).
23.
Fil-5 ta’ Mejju 2014, il-Marijampolės rajono apylinkės teismas (qorti distrettwali ta’ Marijampolė) laqgħet it-talba tal-Uffiċċju B (iktar ’il quddiem is-“sentenza tal-ewwel istanza”).
24.
Il-kokonvenuti appellaw minn dik is-sentenza. Fis-7 ta’ Ottubru 2014, is-sentenza tal-ewwel istanza tħassret mill-Kauno apygardos teismas (qorti reġjonali ta’ Kaunas, awla ċivili, il-Litwanja) (iktar ’il quddiem is-“sentenza mogħtija fl-appell”).
25.
Meta ħassret is-sentenza tal-ewwel istanza, il-qorti tal-appell nnutat li l-kokonvenuti ma kinux aċċettaw l-ammont miftiehem. Ma kinux partijiet fir-relazzjoni legali bejn l-Uffiċċji A u B. Għaldaqstant, l-informazzjoni pprovduta mir-rikorrent li l-Uffiċċju A kien ħallas kumpens lil K. Floros ma setgħetx titqies li tistabbilixxi l-eżistenza u l-ammont tad-danni. Is-sentenza mogħtija fl-appell ikkonstatat ukoll li l-oneru tal-prova f’dan ir-rigward baqa’ fuq ir-rikorrent. Din innutat li r-Regolamenti Interni, bħala l-bażi legali għar-rimbors bejn l-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi, jirregolaw relazzjonijiet bejn dawk l-uffiċċji biss: ma jirregolawx direttament ir-relazzjonijiet bejn l-uffiċċji u terzi. Lanqas il-liġi dwar l-assigurazzjoni obbligatorja jew id-Direttiva kkonsolidata ma jipprovdu li r-rikorrent jista’ jirkupra l-ammont (li jkun ġie rrimborsat lill-Uffiċċju A) mill-persuna li kkawżat il-ħsara mingħajr evalwazzjoni dwar jekk dawk l-ammonti kinux iġġustifikati.
26.
Is-sentenza mogħtija fl-appell ġiet kkontestata quddiem il-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema, il-Litwanja), li hija l-qorti tar-rinviju.
27.
Il-qorti tar-rinviju tinnota li l-kokonvenuti ma kinux ġew involuti fi jew kienu parti fil-proċeduri fil-Ġermanja, u lanqas fin-negozjati tal-ftehim li wasslu għall-ammont miftiehem li tħallas lil K. Floros. Fil-fatt, l-Uffiċċju A dejjem sostna li t-talba li għamel K. Floros ma setgħetx tintlaqa’. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tosserva li G. Dockevičius jikkontesta r-responsabbiltà tiegħu għall-inċident inkwistjoni.
28.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar l-ambitu tal-obbligi proċedurali imposti fuq l-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi rispettivi u d-drittijiet korrispondenti tal-kokonvenuti taħt id-Direttiva kkonsolidata, ir-Regolamenti Interni kif ukoll il-Karta.
29.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema), iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u tagħmel dawn id-domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1.
L-Artikoli 2, 10(1) u (4) u l-Artikolu 24(2) tad-Direttiva 2009/103, l-Artikoli 3(4), 5(1) u (4), l-Artikoli 6(1) u 10 tar-Regolamenti Interni, u l-Artikolu 47 tal-Karta (flimkien jew separati, iżda mingħajr limitazzjoni għal dawn id-dispożizzjonijiet) għandhom jinftiehmu u jiġu interpretati fis-sens li, fil-każ fejn:
—
l-uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi (Uffiċċju A) iħallas il-kumpens lill-parti li tkun sofriet il-ħsara f’inċident tat-traffiku fl-Istat Membru fejn huwa stabbilit dan l-uffiċċju minħabba l-fatt li ċ-ċittadin ta’ Stat Membru ieħor li kien responsabbli għad-dannu ma kienx assigurat kontra responsabbiltà ċivili;
—
minħabba f’dan il-kumpens, l-Uffiċċju A huwa ssurrogat fid-drittijiet tal-parti li tkun sofriet il-ħsara u jfittex rimbors għall-ispejjeż tal-ħlas tal-pretensjoni mingħand l-uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi fil-pajjiż ta’ oriġini tal-persuna responsabbli (Uffiċċju B);
—
l-Uffiċċju B, mingħajr ma jwettaq kwalunkwe investigazzjoni indipendenti jew mingħajr ma jitlob għal informazzjoni addizzjonali, jilqa’ t-talba għar-rimbors tal-Uffiċċju A;
—
l-Uffiċċju B jibda proċeduri legali kontra l-konvenuti (il-persuna responsabbli u l-proprjetarju tal-karozza) fejn jitlob għal kumpens għall-ispejjeż li huwa ġarrab,
—
l-applikant f’dawk il-proċeduri (Uffiċċju B) jista’ jibbaża l-pretensjoni tiegħu kontra l-konvenuti (il-persuna responsabbli u l-proprjetarju tal-karozza) biss abbażi tal-fatt ta’ ħlas tal-ispejjeż magħmul lill-Uffiċċju A u huwa (l-applikant) ma għandu l-ebda obbligu li jistabbilixxi li r-rekwiżiti li jirregolaw ir-responsabbiltà ċivili tal-konvenut/persuna responsabbli kienu ssodisfatti (żball tiegħu, atti illegali, rabta kawżali u l-ammont ta’ danni), u ma għandu l-ebda obbligu li jistabbilixxi li l-liġi barranija kienet ġiet applikata kif suppost meta l-parti li sofriet il-ħsara ġiet ikkumpensata?
2.
Il-punt (c) tal-ħames subparagrafu tal-Artikolu 24(1) tad-Direttiva 2009/103 u l-Artikolu 3(1) u (4) tar-Regolamenti Interni (flimkien jew separati, iżda mingħajr limitazzjoni għal dawn id-dispożizzjonijiet) għandhom jinftiehmu u jiġu interpretati fis-sens li l-Uffiċċju A għandu, qabel ma jieħu d-deċiżjoni finali li jħallas il-kumpens għad-dannu mġarrab mill-parti li tkun sofriet il-ħsara, jinforma, b’mod ċara u li jinftiehem (inkluż fir-rigward tal-lingwa li fiha hija pprovduta l-informazzjoni), lill-persuna responsabbli u lill-proprjetarju tal-karozza (jekk dawn ma humiex l-istess persuna) dwar il-bidu tal-proċess li jittratta l-pretensjoni u l-progress tiegħu, u jagħtihom żmien suffiċjenti sabiex jissottomettu l-kummenti tagħhom dwar id-deċiżjoni, jew l-oġġezzjonijiet għad-deċiżjoni li għandha tittieħed biex jitħallas il-kumpens u/jew l-ammont ta’ dak il-kumpens?
3.
Fil-każ li r-risposta għall-ewwel domanda hija negattiva (jiġifieri, il-konvenuti (il-persuna responsabbli u l-proprjetarju tal-karozza) jistgħu jirrikjedu li l-applikant (Uffiċċju B) jipprovdi evidenza jew jistgħu jqajjmu oġġezzjonijiet jew dubji dwar, inter alia, iċ-ċirkustanzi tal-inċident tat-traffiku, l-applikazzjoni tal-qafas regolatorju dwar ir-responsabbiltà ċivili tal-persuna responsabbli, l-ammont tad-danni u kif dan ġie kkalkolat), l-Artikoli 2, 10(1) u 24(2) tad-Direttiva 2009/103 u t-tieni subparagrafu tal-Artikoli 3(4) tar-Regolamenti Interni (flimkien jew separati, iżda mingħajr limitazzjoni għal dawn id-dispożizzjonijiet) għandhom jinftiehmu u jiġu interpretati fis-sens li, minkejja l-fatt li l-Uffiċċju B ma kienx, qabel ma ttieħdet id-deċiżjoni finali, talab lill-Uffiċċju A sabiex jipprovdi informazzjoni dwar l-interpretazzjoni tal-leġiżlazzjoni applikabbli fil-pajjiż fejn seħħ l-inċident tat-traffiku u dwar il-ħlas tal-pretensjoni, l-Uffiċċju A għandu fi kwalunkwe każ jipprovdi din l-informazzjoni lill-Uffiċċju B jekk dan tal-aħħar jitlobha sussegwentement, flimkien ma kwalunkwe informazzjoni oħra neċessarja għall-Uffiċċju B sabiex jistabbilixxi l-pretensjoni tiegħu [għall-kumpens] kontra l-konvenuti (il-persuna responsabbli u l-proprjetarju tal-karozza)?
4.
Fil-każ li r-risposta għat-tieni domanda hija pożittiva (jiġiferi, l-Uffiċċju A għandu jinforma lill-persuna responsabbli u l-proprjetarju tal-karozza dwar il-proċess li jitratta l-pretensjoni u jgħatihom l-opportunità li jissottomettu oġġezzjonijiet dwar ir-responsabbiltà jew l-ammont tad-danni), il-fatt li l-Uffiċċju A jonqos milli josserva l-obbligu tiegħu li jipprovdi informazzjoni x’konsegwenzi jkollu:
(a)
fuq l-obbligu tal-Uffiċċju B li jilqa’ t-talba għal rimbors ippreżentata mill-Uffiċċju A;
(b)
fuq l-obbligu tal-persuna responsabbli u tal-proprjetarju tal-karozza li jikkumpensaw lill-Uffiċċju B għall-ispejjeż li ġarrab?
5.
L-Artikoli 5(1) u 10 tar-Regolamenti Interni għandhom jinftiehmu u jiġu interpretati fis-sens li l-ammont imħallas bħala kumpens mill-Uffiċċju A lill-parti li tkun sofriet il-ħsara għandu jitqies bħala riskju li ma huwiex rimborsabbli meħud mill-Uffiċċju A innifsu (sakemm dan ir-riskju ma jkunx ittieħed mill-Uffiċċju B) iktar milli obbligu pekunjarju fuq il-persuna l-oħra involuta fl-istess inċident tat-traffiku, fid-dawl, a fortiori, taċ-ċirkustanzi ta’ dan il-każ:
—
inizjalment, il-korp ta’ kumpens (Uffiċċju A) ċaħad il-pretensjoni għall-kumpens tal-parti li sofriet il-ħsara;
—
għal din ir-raġuni, il-parti li sofriet il-ħsara ħadet azzjoni legali sabiex tikseb kumpens;
—
l-azzjoni meħuda kontra l-Uffiċċju A ġiet miċħuda mill-qrati inferjuri għaliex infondata u mhux iġġustifikata minn evidenza;
—
ftehim bonarju bejn il-parti li sofriet il-ħsara u l-Uffiċċju A ntlaħaq biss fil-qorti superjuri, fejn din tal-aħħar sostniet li, jekk il-partijiet jirrifjutaw li jiftiehmu bonarjament, il-każ jiġi mibgħut lura għal eżami mill-ġdid;
—
l-Uffiċċju A ġġustifika d-deċiżjoni tiegħu li jiftiehem bonarjament essenzjalment abbażi tal-fatt li dan kellu jevita spejjeż addizzjonali dovuti għal tilwim ipprolongat;
—
f’dawn il-proċedimenti, l-ebda qorti ma stabbiliet ir-responsabbiltà (tort) tal-konvenut involut fl-inċident tat-traffiku?”
30.
Osservazzjonijiet bil-miktub ġew ippreżentati mill-Uffiċċju B, mill-Gvern Ċek u mill-Gvern Taljan kif ukoll mill-Kummissjoni. Il-Gvern Litwan u l-Kummissjoni ppreżentaw sottomissjonijiet orali fis-seduta tal-14 ta’ Diċembru 2016.
IV. Evalwazzjoni
31.
Dawn il-konklużjonijiet għandhom l-istruttura li ġejja: billi d-domandi magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja jirreferu kemm għad-Direttiva kkonsolidata kif ukoll għar-Regolamenti Interni, l-ewwel ser nagħti ħarsa lejn ir-relazzjoni bejn dawn iż-żewġ settijiet ta’ regoli (A). Bla ħsara għall-verifika mill-qorti nazzjonali, dan il-każ jaqa’ taħt is-sistema tal-karta l-ħadra, li hija stabbilita mir-Regolamenti Interni. Dan l-att tal-aħħar ma tfassalx minn istituzzjoni tal-Unjoni Ewropea. Għalhekk ser neżamina jekk il-Qorti tal-Ġustizzja għandhiex ġurisdizzjoni biex tinterpretah (B). Wara dan ser nevalwa x’rekwiżiti jirriżultaw mid-dritt tal-Unjoni fir-rigward tad-drittijiet proċedurali tal-kokonvenuti (C).
A. Is-sistemi paralleli: il-karta l-ħadra u d-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta
’ vetturi bil-mutur
32.
Storikament, is-sewwieq li jkun qed jivvjaġġa għandu jipprova, meta jaqsam fruntiera, li huwa kienet assigurat sabiex jivvjaġġa barra mill-pajjiż. Barra minn hekk, l-assigurazzjoni ta’ vettura bil-mutur għar-responsabbiltà ċivili ta’ spiss kellha ssir ma’ assiguratur lokali (
8
).
33.
Id-diffikultajiet fir-rigward tal-ivvjaġġar barra mill-pajjiż u l-assigurazzjoni kienu indirizzati fi ftehim ffirmat fis-17 ta’ Diċembru 1953 taħt l-awspiċi tal-Kummissjoni Ekonomika għall-Ewropa tan-Nazzjonijiet Uniti (
9
). Dan huwa magħruf bħala l-“Ftehim Standard bejn l-Uffiċċji” (iktar ’il quddiem il-“Ftehim tal-1953”) (
10
).
34.
Il-Ftehim tal-1953 wassal għas-sistema tal-“karti l-ħodor” (iktar ’il quddiem is-“sistema tal-karta l-ħadra”) (
11
). Il-karta l-ħadra hija ċertifikat internazzjonali li tiċċertifika li s-sewwieq huwa assigurat għar-responsabbiltà ċivili għal kwalunkwe inċident li jista’ jseħħ fil-“pajjiż ospitanti”. Tiċċertifika wkoll li l-obbligi li jirriżultaw minn dik ir-responsabbiltà jiġu osservati mill-assiguratur tal-“pajjiż ta’ residenza” jew mill-uffiċċju tal-assiguraturi tal-vetturi bil-mutur rispettiv.
35.
Kien hemm sostituzzjonijiet sussegwenti għall-Ftehim tal-1953, fejn l-iktar waħda reċenti hija r-Regolamenti Interni. Bħalissa, l-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi ta’ 48 pajjiż (inklużi l-Istati Membri kollha tal-UE) jipparteċipaw fis-sistema tal-karta l-ħadra.
36.
Ir-Regolamenti Interni ġew adottati u huma amministrati mill-Kunsill tal-Uffiċċji (iktar ’il quddiem il-“KU”), assoċjazzjoni internazzjonali mingħajr skop ta’ lukru rregolata mid-dritt Belġjan.
37.
Ir-Regolamenti Interni jistabbilixxu l-obbligu għall-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi rispettivi (membri tal-KU) sabiex jipprovdu kumpens għall-inċidenti li seħħew fit-territorju tagħhom, u li kienu ġew ikkawżati minn vetturi li normalment huma bbażati fi Stat ieħor. Dawn jobbligaw wkoll lill-uffiċċju ta’ reġistrazzjoni ta’ dawn il-vetturi li jiggarantixxi r-rimbors tal-ammonti mħallsa mill-uffiċċju li jinsab fil-pajjiż fejn seħħ l-inċident.
38.
Għalkemm is-sistema tal-karta l-ħadra kienet progressiva madankollu din ħalliet bla soluzzjoni problemi oħra konnessi mas-sewqan barra mill-pajjiż. Dawn kienu jinkludu kontrolli fil-fruntiera fuq vetturi bil-mutur, diskrepanzi bejn id-diversi regoli nazzjonali dwar il-kumpens għad-danni u l-kumplessitajiet tal-litigazzjoni transkonfinali relatata (
12
).
39.
Fl-Unjoni Ewropea, dawn l-aspetti ġew indirizzati permezz tal-ħames direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur (
13
), li issa ġew ikkodifikati u mibdula bid-Direttiva kkonsolidata (
14
). Mill-bidu tagħha, is-sistema fl-Unjoni Ewropea tal-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur kienet iddisinjata primarjament bħala għodda sabiex tiffaċilita l-moviment liberu ta’ persuni u biex b’hekk ttejjeb l-funzjonament tas-suq intern (
15
).
40.
Sabiex jintlaħaq dan l-għan, l-Unjoni Ewropea bbażat ruħha fuq, u f’xi aspetti espandiet, is-sistema tal-karta l-ħadra. Huwa ċar li ż-żewġ sistemi żviluppaw b’mod parallel, jibnu fuq xulxin, u jirreferu għal xulxin.
41.
L-Ewwel Direttiva kienet teħtieġ li kull Stat Membru jpoġġi fis-seħħ assigurazzjoni obbligatorja ta’ terzi u jieqaf milli jagħmel kontrolli fuq l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi bbażati normalment fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor.
42.
Madankollu, din l-abolizzjoni ta’ kontrolli fil-fruntiera fuq l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur kienet tiddependi fuq il-konklużjoni ta’ ftehim bejn l-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi rispettivi tal-Istati Membri (
16
). B’risposta għal dan, l-hekk imsejjaħ Ftehim Supplimentari bejn l-Uffiċċji ġie ffirmat fis-16 ta’ Ottubru 1972 (iktar ’il quddiem il-“Ftehim tal-1972”).
43.
Barra minn hekk, fir-Rakkomandazzjoni 73/185, il-Kummissjoni qalet li l-Ftehim tal-1972 issodisfa l-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Ewwel Direttiva. Hija ffissat id-data minn meta kien irrakkomandat li l-Istati Membri jieqfu mill-kontrolli fil-fruntieri fuq l-assigurazzjoni (l-1 ta’ Lulju 1973) (
17
). Sussegwentement, din ir-rakkomandazzjoni ġiet segwita bid-Deċiżjoni 74/166 fejn, bis-saħħa tal-Artikolu 2(2) tal-Ewwel Direttiva, il-Kummissjoni stabbilixxiet obbligu għall-Istati Membri biex jieqfu mill-kontrolli fil-fruntieri fuq l-assigurazzjoni mill-15 ta’ Mejju 1974 ’il quddiem (
18
). Dan kien fir-rigward tal-vetturi li normalment ikunu bbażati fit-territorju Ewropew ta’ Stat Membru ieħor u li huma s-suġġett ta’ ftehim rispettiv tal-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi. L-istrument rilevanti msemmi kien verżjoni tal-ftehim imsemmi iktar ’il fuq mill-1973 (iktar ’il quddiem il“Ftehim tal-1973”) (
19
).
44.
B’mod simili, skont l-Artikolu 7(2) tal-Ewwel Direttiva, il-Kummissjoni adottat it-tieni deċiżjoni (id-Deċiżjoni 74/167) li teħtieġ li l-Istati Membri jieqfu milli jagħmlu kontrolli ekwivalenti fir-rigward ta’ vetturi li huma normalment ibbażati f’pajjiżi terzi elenkati u li jidħlu fit-territorju tal-Komunità (mill-15 ta’ Mejju 1974 ’il quddiem) (
20
). Din il-possibbiltà li dawk il-vetturi jiġu ttrattati bħala li huma normalment bbażati fil-Komunità kienet suġġetta wkoll għal garanzija. Din il-garanzija kellha tiġi pprovduta mill-uffiċċji nazzjonali tal-Istati Membri kollha fir-rigward tal-ħlas tat-talbiet relatati ma’ inċidenti li jseħħu fit-territorju tagħhom ikkawżati minn dawn il-vetturi. Din id-deċiżjoni kienet sussegwentement adattata għall-ambitu territorjali tagħha li kien qed jespandi progressivament (
21
).
45.
Flimkien mal-obbligu li jieqfu milli jagħmlu kontrolli fil-fruntieri fuq l-assigurazzjoni, l-Ewwel Direttiva obbligat lill-Istati Membri jiżguraw li l-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi, stabbiliti taħt is-sistema tal-karta l-ħadra, jiksbu u jikkomunikaw informazzjoni lil xulxin, dwar it-territorju fejn normalment tkun ibbażata l-vettura, il-marka ta’ reġistrazzjoni tagħha u l-assigurazzjoni tagħha (
22
).
46.
It-Tieni, it-Tielet, ir-Raba’ u l-Ħames Direttiva armonizzaw aspetti oħra tal-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur ġewwa l-Unjoni Ewropea li ma humiex direttament rilevanti għall-każ preżenti (
23
).
47.
Fir-rigward tar-rabtiet reċiproċi bejn is-sistema tal-karta l-ħadra u s-sistema stabbilita mid-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur, il-Ħames Direttiva speċifikat l-obbligi tal-Istati Membri li jistabbilixxu proċedura għall-ħlas ta’ talbiet, billi dik il-proċedura hija applikabbli wkoll għal “inċidenti li jistgħu jiġu mħallsa mis-sistema ta’ uffiċċji nazzjonali ta’ assiguraturi” (
24
).
48.
Fl-aħħar nett, l-istorja leġiżlattiva turi li xi modifiki magħmula mill-Ħames Direttiva kienu ispirati mill-KU (
25
).
49.
Fir-rigward tad-dokumenti legali dwar l-evoluzzjoni tas-sistema tal-karta l-ħadra, il-Ftehim tal-1973 ġie ppubblikat fis-serje L tal-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Ġurnal Uffiċjali”) bħala anness tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni (
26
).
50.
L-istess soluzzjoni ntużat ukoll għall-hekk imsejjaħ Ftehim ta’ Garanzija Multilaterali bejn l-Uffiċċji Nazzjonali tal-Assiguraturi ffirmat f’Madrid fil-15 ta’ Marzu 1991, li ġabar flimkien u ssostitwixxa d-diversi ftehimiet ta’ qabel dwar is-sistema tal-karta l-ħadra (
27
).
51.
Sussegwentement, dan l-istrument ġie ssostitwit bir-Regolamenti Interni li huma rilevanti għall-każ preżenti (
28
). L-istess bħall-predeċessuri tagħhom, ir-Regolamenti Interni jgħidu li l-att huwa adottat skont il-prinċipji tal-Ewwel Direttiva. Ir-Regolamenti Interni fihom tliet annessi, u wieħed minnhom huwa l-Ewwel Direttiva. L-emenda sussegwenti tal-2008 tar-Regolamenti Interni tiddikjara li tieħu inkunsiderazzjoni il-Ħames Direttiva.
52.
Dan l-aħħar punt huwa dak li forsi jesprimi l-aħjar l-iskop tad-deskrizzjoni ddettaljata tal-evoluzzjoni u tal-koeżistenza taż-żewġ sistemi mogħtija f’din it-taqsima – il-grad sa liema dawn iż-żewġ sistemi żviluppaw flimkien. F’termini ta’ teknika leġiżlattiva, kollox jixbah pupa Russa: deċiżjoni tal-Kummissjoni tinkludi għandha fiha anness bir-Regolamenti Interni, u fihom, mehmuża ma’ dak l-anness, hemm strument legali tal-Unjoni ieħor, l-Ewwel Direttiva. Saff jiddependi fuq l-ieħor.
53.
Fil-qosor, huwa pjuttost ċar li llum il-ġurnata, fi ħdan l-Unjoni Ewropea, is-sistema tal-karta l-ħadra u d-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur huma interkonnessi b’mod profond. Is-sistema tal-karta l-ħadra kienet ġiet qabel fiż-żmien, segwita mid-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur. Id-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur ġew introdotti bħala “żieda speċifika għall-Unjoni Ewropea”, li influwenzaw parzjalment is-sistema tal-karta l-ħadra. Minn dakinhar, iż-żewġ sistemi evolvew b’mod parallel fejn l-Unjoni Ewropea siltet numru ta’ rekwiżiti u kundizzjonijiet mis-sistema tal-karta l-ħadra għall-Istati Membri tagħha.
B. Fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja biex tinterpreta r-Regolamenti Interni
54.
Il-Gvern Litwan ikkonferma fis-seduta li t-talba inkwistjoni fil-kawża prinċipali (inizjalment ittrattata mill-Uffiċċju A) mgħoddija lill-Uffiċċju B kienet koperta mis-sistema tal-karta l-ħadra. Din iċ-ċirkustanza, li għandha tiġi vverifikata mill-qorti tar-rinviju, tqanqal madankollu l-mistoqsija jekk il-Qorti tal-Ġustizzja kellhiex ġurisdizzjoni tinterpreta r-Regolamenti Interni.
55.
B’riferiment għas-sentenzi Demouche (
29
) u Fournier (
30
), il-Kummissjoni sostniet fis-sottomissjonijiet bil-miktub tagħha u waqt is-seduta orali li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni tinterpreta r-Regolamenti Interni. Il-Kummissjoni qalet li l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja taħt l-Artikolu 267(b) TFUE hija limitata għal atti ta’ istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea biss. Ir-Regolamenti Interni ma humiex att ta’ istituzzjoni tal-Unjoni Ewropea. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tinterpretahom.
56.
Jiena ma naqbilx.
57.
Hemm żewġ modi kif jista’ jiġi eżaminat l-istatus tar-Regolamenti Interni fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea: formalment (1) jew b’mod iktar sostantiv (2). Madankollu, irrispettivament mill-approċċ argumentattiv, nasal għall-istess konklużjoni: il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tinterpreta r-Regolamenti Interni f’każ bħal dan.
1.
Approċċ Formali
58.
L-ewwel nett, ir-Regolamenti Interni ġew ippubblikati bħala anness tad-Deċiżjoni 2003/564 (
31
). Din id-deċiżjoni nnifisha hija parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea. B’mod ġenerali, jista’ jiġi preżunt li l-annessi ta’ atti legali għandhom l-istess forza legali bħal dawk l-atti legali nnifishom (
32
).
59.
It-tieni nett, id-Deċiżjoni 2003/564 ġiet ippubblikata fis-serje L tal-Ġurnal Uffiċjali, li fiha leġiżlazzjoni vinkolanti (
33
).
60.
It-tielet nett, hemm obbligu ċar impost fuq l-Istati Membri fl-Artikolu 1 tad-deċiżjoni nnifisha biex jieqfu milli jagħmlu kontrolli fil-fruntiera fuq l-assigurazzjoni ta’ vetturi minn Stati Membri oħra jew minn pajjiżi terzi li huma suġġetti għar-Regolamenti Interni (
34
). Barra minn hekk, l-Artikolu 6 tad-Direttiva kkonsolidata (li qabel kien l-Artikolu 5 tal-Ewwel Direttiva) jistabbilixxi l-obbligu tal-Istati Membri biex jiżguraw li l-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi (li altrimenti huma rregolati mir-Regolamenti Interni) jiskambjaw ċerta informazzjoni. Dawn l-obbligi, li t-twettiq tagħhom jippresupponi l-aċċettazzjoni tar-Regolamenti Interni, huma b’mod ċar eżegwibbli bħala kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni Ewropea.
61.
Il-forza kkombinata ta’ dawn l-elementi għandha, fil-fehma tiegħi, konsegwenzi legali ċari: jiġifieri inkorporazzjoni formali ta’ att estern fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea. Dan il-fatt jistabbilixxi l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja biex tinterpreta dak l-att, li sar parti mid-deċiżjoni tal-Kummissjoni.
2.
Approċċ sostantiv
62.
Anki jekk wieħed iħaddan l-approċċ ta’ “sustanza minflok forma”, ma naħsibx li l-konklużjoni tkun differenti. Għall-kuntrarju: jekk wieħed iħares f’iktar dettall lejn il-kuntest kumplessiv u l-applikazzjoni tar-Regolamenti Interni fi ħdan id-dritt tal-Unjoni, fil-fehma tiegħi, bilfors wieħed għandu jikkonkludi li r-Regolamenti Interni huma parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea.
63.
L-istruttura tal-elaborazzjoni tiegħi ta’ dan il-punt huwa kif ġej: l-ewwel nett, ser inqiegħed is-sentenza Demouche fil-kuntest ġurisprudenzjali tagħha (a). It-tieni nett, ser niddiskuti l-fehma tiegħi dwar il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dik is-sentenza (b). It-tielet nett, ser nikkunsidra l-evoluzzjoni ġenerali tal-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur wara s-sentenza Demouche (c). Ir-raba’ nett, ser nagħti ħarsa lejn il-ġurisprudenza l-iktar reċenti u li qed tiżviluppa dwar il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li tinterpreta atti esterni (d). Il-ħames nett, ser nikkonċentra fil-qosor fuq kap ta’ ġurisdizzjoni potenzjali u usa’, li taħtu jaqgħu r-regoli dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur: il-moviment liberu ta’ persuni (e).
a)
Is-sentenza Demouche f’kuntest usa
’
64.
Is-sentenza Demouche ma kinitx każ iżolat. Meta wieħed jara l-ġurisprudenza ta’ din il-Qorti tal-Ġustizzja qabel u wara s-sentenza Demouche, huwa ċar biżżejjed li l-approċċi interpretattivi tal-Qorti tal-Ġustizzja u tal-Avukat Ġenerali tagħha dwar il-Ftehim tal-1972, il-predeċessur legali tar-Regolamenti Interni, varjaw.
65.
Fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Van Ameyde, l-Avukat Ġenerali Reichl iddeċieda li “jeżamina” l-Ftehim tal-1972 “għad-determinazzjoni tal-kamp tal-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-dritt Komunitarju li huma kkompletati b’[dak] il-ftehim u li l-interpretazzjoni tagħhom għandha taqbel mal-interpretazzjoni tal-Ftehim”, peress li dan tal-aħħar huwa “b’ċertu mod”, “komponent tar-regoli Komunitarji” (
35
).
66.
Fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Demouche, l-Avukat Ġenerali Slynn ma ħaddanx għal kollox dak l-approċċ. B’mod partikolari, huwa esprima xi riżervi dwar jekk il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Reichl kellhomx jinftiehmu bħala li jfissru li l-Ftehim tal-1972 kien att tal-istituzzjonijiet tal-Komunità (
36
).
67.
Sussegwentement, fis-sentenza Fournier, il-Qorti tal-Ġustizzja rfinat l-approċċ tagħha fl-interpretazzjoni tal-ftehim tas-sistema tal-karta l-ħadra rispettiva (
37
). Id-domanda preliminari f’dik il-kawża kienet tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-kliem “vettura normalment ibbażata fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor” skont l-Artikolu 1(4) tal-Ewwel Direttiva. Huwa interessanti li l-Qorti tal-Ġustizzja pprovdiet l-interpretazzjoni mitluba mill-qorti nazzjonali għalkemm kien ċar li l-fatti tal-kawża kienu jaqgħu taħt is-sistema tal-karta l-ħadra u mhux taħt id-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur (
38
). Preżumibbilment għal dik ir-raġuni, il-Qorti tal-Ġustizzja żiedet tgħid li l-kliem użat fil-Ftehim tal-1972 u fl-Ewwel Direttiva ma għandux neċessarjament l-istess tifsira u li kienet il-qorti nazzjonali li kellha tagħti lill-kliem ta’ dak il-ftehim “it-tifsira li kkunsidrat xierqa, mingħajr ma tkun marbuta […] bit-tifsira […] attribwita lill-istess espressjoni […] [fl-Ewwel Direttiva]” (
39
).
68.
It-tfittxija għal post għall-istrumenti tal-karta l-ħadra fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea tirriżulta wkoll mill-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża Fournier (
40
). Huwa qal li għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja ma setgħetx tinterpreta l-Ftehim tal-1972, dak ma kienx ifisser li l-Qorti tal-Ġustizzja “ma kellha l-ebda ġurisdizzjoni biex tirrispondi għad-domanda magħmula mill-qorti nazzjonali”. Filwaqt li xebbah il-każ ma’ dak tal-kawża Dzodzi (
41
) u l-ġurisprudenza relatata (
42
), l-Avukat Ġenerali Jacobs kkunsidra li l-kompetenza interpretattiva tal-Qorti tal-Ġustizzja kellha tapplika għaliex il-Ftehim tal-1972 “mhux talli ma huwiex kuntratt ordinarju rregolat mid-dritt privat, imma talli [kien] element essenzjali tas-sistema mwaqqfa mill-[Ewwel Direttiva]. Mhux biss [dak] il-ftehim kien ikkontemplat mid-direttiva; il-konklużjoni tiegħu kienet kundizzjoni preċedenti għad-dħul fis-seħħ tal-parti l-kbira tad-dispożizzjonijiet tad-direttiva” (
43
).
69.
Fil-fehma tiegħi, il-pożizzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja u tal-Avukat Ġenerali fil-kawża Fournier, kif ukoll il-pożizzjoni tal-Avukat Ġenerali fil-kawża Van Ameyde jixhdu l-fatt li qatt ma kien ġie stabbilit b’mod ċar jekk il-Qorti tal-Ġustizzja għandhiex ġurisdizzjoni sħiħa jew inkella l-ebda ġurisdizzjoni, fejn sempliċi riferiment għas-sentenza Demouche mingħajr il-kuntest tagħha seta’ jwassal lil dak li jkun jaħseb hekk. Kien hemm ċertu ambigwità. Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà rrikonoxxiet fil-passat li s-sistema tal-karta l-ħadra hija marbuta mill-qrib mal-istrumenti tad-dritt tal-Unjoni u ma tistax tiġi sempliċiment injorata mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea.
70.
Madankollu, is-soluzzjoni magħżula hemmhekk kienet ta’ “stil Dzodzi” ibbażata fuq paralleliżmu interpretattiv bejn id-dispożizzjonijiet tad-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur u s-sistema tal-karta l-ħadra. Filwaqt li dan l-approċċ għadu possibbli, għar-raġunijiet msemmija fil-punti li ġejjin ta’ din it-taqsima, ma naħsibx li dan jirrifletti b’mod preċiż il-funzjonament ġenwin u, minn dakinhar, kunsiderevolment evolut tas-sistema tal-karta l-ħadra ġewwa l-Unjoni.
b)
Il-kamp ta
’ applikazzjoni tas-sentenza Demouche
71.
Id-domanda preliminari li saret fil-kawża Demouche kienet pjuttost limitata u speċifika: kienet tikkonċerna l-klawżola ta’ arbitraġġ ipprovduta fil-Ftehim tal-1972, u b’mod iktar partikolari tibdil magħmul f’din il-klawżola minn dak il-ftehim kuntrarjament għall-Ftehim tal-1953 inizjali (
44
).
72.
Fi kliem ieħor, il-kawża Demouche kienet tirrigwarda esklużivament il-funzjonament intern tas-sistema tal-karta l-ħadra, kif ifformulata dak iż-żmien, u l-funzjonament ta’ mekkaniżmu ta’ riżoluzzjoni tat-tilwim biex jintuża mill-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi. Dik il-kawża ma qajmet l-ebda kwistjoni dwar l-interazzjoni possibbli tar-Regolamenti Interni mas-sistema stabbilita mid-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur kif kienet teżisti dak iż-żmien, jew l-impatt ta’ dik is-sistema fuq id-drittijiet ta’ terzi.
73.
B’kuntrast, fil-kawża preżenti, il-qorti tar-rinviju qed tagħmel domanda lill-Qorti tal-Ġustizzja biex taċċerta, inter alia, il-garanziji proċedurali li jingħataw lill-persuni li jitqiesu responsabbli għal inċident u huma esposti għal azzjoni ta’ rkupru għad-danni fi Stat Membru differenti. Din l-azzjoni hija konsegwenza tal-funzjonament tas-sistema tal-karta l-ħadra li ġiet inkorporata espressament fid-dritt tal-Unjoni.
74.
Id-domandi magħmula fil-kawża ineżami għalhekk jestendu ferm lil hinn mill-iskema interna tar-Regolamenti Interni. Huma ta’ natura differenti ħafna. Dawn jirrigwardaw, essenzjalment, il-konsegwenzi legali esterni tal-applikazzjoni tar-Regolamenti Interni fuq id-drittijiet u l-obbligi ta’ terzi. Minn dan l-aspett, jiena nqis din it-talba għal deċiżjoni preliminari bħala li hija differenti ħafna minn dik li tressqet fil-kawża Demouche.
c)
Il-kuntest u l-evoluzzjoni ġenerali tal-assigurazzjoni ta
’ vetturi bil-mutur
75.
Apparti mill-fatt li l-kawża Demouche kellha tip ta’ domanda differenti, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ma kinitx meħtieġa tesplora l-implikazzjonijiet iktar wiesgħin tas-sistema tal-karta l-ħadra fid-dritt tal-Unjoni, għandu jiġi enfasizzat ukoll li l-qasam li jirregola l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur permezz tas-sistema tal-karta l-ħadra u tas-sistema stabbilita mid-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur żviluppa iktar minn mindu ġiet deċiża l-kawża Demouche fl-1987.
76.
Fi ftit kliem, is-sistema tal-karta l-ħadra u s-sistema stabbilita mid-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur saru iktar u iktar interkonnessi fil-livelli sostantivi, istituzzjonali kif ukoll proċedurali.
77.
L-interkonnessjoni sostantiva diġà ġiet esplorata fil-punti 32 sa 53 ta’ dawn il-konklużjonijiet. L-abolizzjoni tal-kontrolli fil-fruntieri fuq l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur taħt l-Ewwel Direttiva kienet tiddependi minn dak li sar l-Ftehim tal-1972. Din l-abolizzjoni tibqa’ tiddependi fuq iż-żamma fis-seħħ tar-Regolamenti Interni.
78.
L-interazzjoni istituzzjonali bejn iż-żewġ sistemi tmur lil hinn iktar minn hekk. B’mod ġenerali, l-“uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi” jipprovdu kumpens taħt is-sistema tal-karta l-ħadra. Taħt id-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur l-entitajiet li għandhom rwol simili huma msemmija bħala “korpi ta’ kumpens”. Madankollu, fil-verità entità waħda tista’ taġixxi kemm bħala uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi kif ukoll korp ta’ kumpens.
79.
F’ċerti Stati Membri, entità waħda tittratta talbiet imressqa kemm taħt is-sistema tal-karta l-ħadra, kif ukoll taħt d-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur. Għalhekk, għal kull fini prattiku, lanjant diffiċilment ikun jaf meta l-istess awtorità tkun qed taġixxi taħt id-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur u meta tkun qed taġixxi taħt is-sistema tal-karta l-ħadra, billi ta’ spiss il-proċedura nazzjonali hija l-istess ukoll. Eżempju ta’ dan hija l-Litwanja stess. B’kuntrast, fil-Ġermanja, ir-rwol sabiex jingħata kumpens huwa maqsum bejn żewġ korpi differenti.
80.
Konnessjonijiet proċedurali jistgħu jintwerew pereżempju mill-Artikolu 6 tad-Direttiva kkonsolidata (li kien l-Artikolu 5 tal-Ewwel Direttiva). Skont dan l-artikolu l-Istati Membri huma obbligati jiżguraw l-iskambju ta’ ċerta informazzjoni bejn l-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi li huma rregolati mis-sistema tal-karta l-ħadra.
81.
Barra minn hekk, il-ħlas ta’ talbiet li jirriżultaw minn sistema waħda jew oħra għandu jiġi pproċessat taħt l-istess proċedura, kif meħtieġ mill-Artikolu 19 tad-Direttiva kkonsolidata (li kien l-Artikolu 4e tat-Tielet Direttiva) (
45
).
82.
Fuq nota purament anċillari, jista’ jingħad ukoll li d-dokumenti tal-KU nnifsu, li huma disponibbli għall-pubbliku, jirriflettu wkoll in-natura mħallta tas-sistema tal-karta l-ħadra u tad-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur. Huma jirreferu għall-“pilastru tal-karta l-ħadra” u għall-“pilastru tad-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur” li tista’ tgħid jippreżentawhom bħala subelementi ta’ skema iktar komprensiva.
83.
Dak li ntqal iktar ’il fuq juri, fil-fehma tiegħi, li s-sistema tal-karta l-ħadra, għalkemm formalment awtonoma, saret tant interkonnessa mas-sistema tal-Unjoni Ewropea li effettivament jifformaw ħaġa waħda (
46
).
d)
Ġurisprudenza riċenti dwar il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li tinterpreta atti esterni
84.
Apparti mill-evoluzzjoni interna tas-sistema ta’ assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur, il-kuntest usa’ ta’ ġurisprudenza iktar riċenti dwar il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja taħt l-Artikolu 267 TFUE huwa ta’ rilevanza wkoll. Sa mis-sentenza Sevince (
47
), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-ġurisdizzjoni interpretattiva tagħha taħt l-Artikolu 267 TFUE ma hijiex limitata għal atti adottati, strettament, minn istituzzjonijiet, korpi, uffiċċji jew aġenziji tal-Unjoni. Dik il-ġurisdizzjoni testendi wkoll għal atti, li għalkemm adottati barra mill-qafas istituzzjonali tal-Unjoni Ewropea, sussegwentement saru parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea. Din il-ġurisdizzjoni hija ġġustifikata mill-għan stess tal-Artikolu 267 TFUE, li huwa li tiġi żgurata l-applikazzjoni uniformi tad-dispożizzjonijiet kollha li jiffurmaw parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea (
48
).
85.
Reċentement, fil-kawża Elliott, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat il-ġurisdizzjoni tagħha li tinterpreta standard armonizzat adottat minn CEN (organizzazzjoni rregolata mid-dritt privat) li kien ġie ppubblikat fis-serje C tal-Ġurnal Uffiċjali. Il-Qorti tal-Ġustizzja nnutat li dan l-istandard jifforma parti mid-dritt tal-Unjoni, iżjed u iżjed jekk il-konformità ma’ dawn l-istandards qed tiġi infurzata mill-Kummissjoni (
49
).
86.
Jekk konklużjoni bħal dik tgħodd għal standard tekniku ppubblikat bħala sempliċi komunikazzjoni fis-serje C tal-Ġurnal Uffiċjali, jiena jkolli nikkonkludi li l-istess japplika, a fortiori, għal dik il-parti tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni ppubblikata fil-Ġurnal Uffiċjali bħala leġiżlazzjoni vinkolanti fis-serje L tal-Ġurnal Uffiċjali. Barra minn hekk, kif ingħad diġà iktar ’il fuq, hemm obbligi eżegwibbli li jirriżultaw minn dik id-deċiżjoni (
50
) li aktarx jiġu eżegwiti mill-Kummissjoni.
87.
Din il-pożizzjoni hija sostnuta ulterjorment minn argument kostituzzjonali usa’. Reċentement, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet fil-kawża Ledra Advertising (
51
) li għalkemm att partikolari ma jistax jiġi kkunsidrat bħala att ta’ istituzzjoni tal-Unjoni Ewropea li jista’ jiġi kkontestat f’azzjoni taħt l-Artikolu 263 TFUE, dan ma jipproteġix lill-Unjoni Ewropea minn talbiet għar-responsabbiltà mhux kuntrattwali skont l-Artikolu 340 TFUE. B’analoġija dan ifisser li anki jekk l-istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea jaġixxu f’kuntest u b’mod kemxejn atipiku, dan ma jfissirx li jaħarbu kompletament minn stħarriġ ġudizzjarju.
88.
L-istess loġika hija, fil-fehma tiegħi, applikabbli anki b’iktar saħħa ladarba istituzzjoni tal-Unjoni Ewropea tiddeċiedi li tinkorpora att legali oriġinarjament estern fid-dritt tal-Unjoni u tislet minnu l-konsegwenzi legali billi effettivament teżegwih internament. Jekk jiġri hekk, l-istess istituzzjoni ma tistax wara tagħlaq għajnejha u tissuġġerixxi li billi dak l-att kien oriġinarjament fformulat minn terz, għalhekk ma huwiex att ta’ dik l-istituzzjoni. Jekk wieħed iħalli dawn il-lakuni fl-istħarriġ ġudizzjarju dan ikun inkompatibbli mal-viżjoni ta’ Unjoni bbażata fuq l-istat tad-dritt (
52
).
e)
Regoli inkorporati li jaffettwaw il-moviment liberu ta
’ persuni
89.
Fl-aħħar nett hemm punt tal-aħħar, forsi pjuttost anċillari imma xorta rilevanti, li għandu jissemma: il-kuntest ġenerali li fih joperaw ir-Regolamenti Interni u d-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur, kif ukoll l-għan li għalih iż-żewġ sistemi ġew introdotti fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea.
90.
Kif spjegat diġà iktar ’il fuq, iż-żewġ sistemi ġew stabbiliti bħala għodda għall-implementazzjoni tal-moviment liberu tal-persuni (
53
). Sussegwentement, elementi oħra tal-moviment liberu ta’ persuni bħas-servizzi, pereżempju l-provvista ta’ servizzi ta’ assigurazzjoni (kif irrikonoxxut mir-Raba’ Direttiva u mid-Direttiva kkonsolidata) saru konnessi maż-żewġ sistemi (
54
).
91.
Fil-kuntest ta’ din il-kawża, huwa partikolarment rilevanti li l-parteċipazzjoni ta’ Stat Membru fis-sistema tal-karta l-ħadra kif stabbilit fir-Regolamenti Interni jew il-predeċessur tagħha għaldaqstant taffettwa b’mod ċar il-libertà ta’ persuni li jiċċaqilqu minn fruntiera għal oħra ġewwa l-Unjoni Ewropea (
55
).
92.
Għalhekk, mod alternattiv (jew komplementari) kif tiġi ttrattata l-kwistjoni tal-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jkunx permezz tal-Artikolu 267(b) TFUE, imma pjuttost permezz tal-Artikolu 267(a) TFUE. Ma hemmx dubju li s-suġġett inkwistjoni fil-kawża preżenti jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tar-regoli tat-Trattat dwar il-moviment liberu. Wara kollox, ir-regoli tad-dritt sekondarju tal-Unjoni fil-forma tad-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur u tad-Direttiva kkonsolidata, li jkopru l-istess qasam sostantiv bħar-Regolamenti Interni, ġew adottati sabiex jittejjeb il-moviment liberu tal-persuni fi ħdan l-Unjoni.
93.
Din għandha żewġ konsegwenzi. L-ewwel nett, fid-dawl tan-natura interkonnessa taż-żewġ sistemi, hemm bżonn li jiġi żgurat li l-applikazzjoni tal-elementi rispettivi tad-dritt sekondarju tal-Unjoni, jiġifieri d-Direttiva kkonsolidata u r-Regolamenti Interni, tkun konsistenti (
56
). It-tieni nett, huwa importanti wkoll li jiġi żgurat li l-funzjonament ta’ dawn l-istrumenti ma jaffettwax b’mod negattiv il-moviment liberu tal-persuni, bħall-persuni meqjusa bħala responsabbli għal inċident, b’mod li jkun inkompatibbli mad-dispożizzjonijiet tad-dritt primarju.
94.
Il-fatt li s-suġġett kopert jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tat-Trattat dwar il-moviment liberu għandu impatt ukoll fuq l-applikabbiltà ta’ drittijiet proċedurali tal-partijiet ikkonċernati, kif stabbilit b’mod partikolari fl-Artikolu 47 tal-Karta u kif imsemmi mill-qorti nazzjonali.
95.
Skont l-Artikolu 51(1) tal-Karta, id-dispożizzjonijiet tagħha huma indirizzati lill-Istati Membri biss meta qed jimplementaw d-dritt tal-Unjoni (
57
). Meta jikkonformaw ruħhom mad-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tinkorpora r-Regolamenti Interni fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea, l-Istati Membri jkunu qed jimplementaw id-dritt tal-Unjoni fis-sens tal-Artikolu 51(1) tal-Karta. Għal din ir-raġuni l-garanziji pprovduti mill-Karta jsiru wkoll applikabbli.
f)
Konklużjoni fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja
96.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha msemmija, kemm formali kif ukoll sostantivi, il-konklużjoni provviżorja tiegħi hija li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni biex tinterpreta r-Regolamenti Interni annessi mad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni.
C. Drittijiet ta
’ terzi fil-kuntest tal-applikazzjoni tar-Regolamenti Interni
97.
Il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk id-Direttiva kkonsolidata u r-Regolamenti Interni jagħmluhiex possibbli għal uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi, in casu l-Uffiċċju B, li jibbaża t-talba tiegħu għall-ħlas kontra persuni bħall-kokonvenuti għas-sempliċi fatt li l-ħlas tal-ammont mitlub sar mill-Uffiċċju B lil uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi ieħor, in casu l-Uffiċċju A. Il-qorti tar-rinviju tistaqsi b’mod iktar speċifiku jekk l-Uffiċċju B (bħala r-rikorrent) għandux jistabbilixxi għalkollox ir-responsabbiltà sottostanti t-talba tiegħu u għaldaqstant l-ammont ta’ danni fl-Istat Membru tal-konvenut (l-ewwel domanda).
98.
Il-qorti tar-rinviju tistaqsi wkoll dwar il-portata tal-obbligi ta’ informazzjoni li l-Uffiċċju A għandu fil-konfront ta’ persuni bħall-kokonvenuti u r-rikorrent (it-tieni u t-tielet domandi). Hija tistaqsi wkoll dwar il-konsegwenzi ta’ nuqqas ta’ konformità ma’ dan l-obbligu (ir-raba’ domanda). Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-ammont irrimborsat minn uffiċċju wieħed lil ieħor għandux jitqies, fid-dawl tar-Regolamenti Interni, bħala riskju mhux rimborsabbli pjuttost milli obbligu pekunjarju (il-ħames domanda).
99.
L-ewwel domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju tirrigwarda essenzjalment l-oneru tal-prova li għandu jaqa’ fuq ir-rikorrent fil-kawża prinċipali. Dan imbagħad jirrigwarda l-kwistjoni ta’ garanziji proċedurali li għandhom jiġu pprovduti lill-kokonvenuti. Jiena nqis li din id-domanda hija fundamentali għall-eżitu tat-talba fil-kawża prinċipali.
100.
B’kuntrast, id-domandi li jifdal huma konnessi mal-obbligi bejn l-Uffiċċju A u l-Uffiċċju B. Ma naħsibx li risposta għal dawn id-domandi tipprovdi gwida utli sa fejn huma kkonċernati d-drittijiet u l-obbligi konkreti li jirriżultaw mir-relazzjoni legali bejn l-Uffiċċju B u l-kokonvenuti, li jikkostitwixxi s-suġġett tal-kawża prinċipali quddiem il-qorti nazzjonali.
101.
Għal dawn ir-raġunijiet, nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari, u jekk il-Qorti tal-Ġustizzja ssegwi s-suġġeriment tiegħi dwar ir-risposta għal dik id-domanda, id-domandi preliminari l-oħra magħmula jsiru, fil-biċċa l-kbira, żejda.
102.
Mill-bidu għandu jiġi mtenni li d-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur ma japplikawx għall-kawża ineżami. Kif qalet il-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, u kif ikkonferma l-Gvern Litwan fis-seduta, it-talba relatata mal-inċident inkwistjoni kienet ipproċessata taħt is-sistema tal-karta l-ħadra. Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika din il-konstatazzjoni fattwali. Madankollu, fin-nuqqas ta’ kwalunkwe element kuntrarju, jiena tal-fehma li d-domanda magħmula għandha titwieġeb fid-dawl tar-Regolamenti Interni biss.
103.
Madankollu, ir-Regolamenti Interni ma jgħidu xejn dwar il-kundizzjonijiet proċedurali li taħthom uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi, issurrogat fid-drittijiet ta’ uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi ieħor, jista’ jressaq azzjoni bħall-azzjoni fil-kawża prinċipali. Dawn jirrigwardaw ir-relazzjonijiet bejn l-uffiċċji nazzjonali tal-assiguraturi rispettivi.
104.
Għalhekk isegwi li r-regoli dwar kemm il-proċedura kif ukoll is-sustanza ta’ azzjoni għad-danni, bħal azzjoni ta’ rkupru li r-rikorrent ressaq fil-proċeduri prinċipali, ikunu rregolati għalkollox mid-dritt nazzjonali tal-Istat Membru fejn tkun saret il-kawża.
105.
Madankollu, kif spjegajt iktar ’il fuq fil-parti B ta’ dawn il-konklużjonijiet, ir-Regolamenti Interni ġew inkorporati f’deċiżjoni tal-Kummissjoni. Għalhekk, isiru parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea. Barra minn hekk, billi jiffunzjonaw bħala għodda li ttejjeb il-moviment liberu tal-persuni u għalhekk jaqgħu bla dubju fil-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu, japplikaw l-istandards minimi pprovduti mill-Karta. Huwa f’dan il-kuntest li ser nikkunsidra r-referenza tal-qorti nazzjonali għall-Artikolu 47 tal-Karta (dritt għal rimedju effettiv u għal proċess imparzjali) fl-ewwel domanda tagħha.
106.
Għalhekk hemm il-bżonn li jiġi żgurat li l-eżekuzzjoni ġudizzjarja ta’ talbiet li jirriżultaw mir-Regolamenti Interni tkun konformi mal-garanziji proċedurali minimi previsti mill-Karta. Dawn il-garanziji mhux biss huma applikabbli għall-vittmi tal-inċidenti tat-traffiku imma wkoll għal persuni allegatament responsabbli għal dawk l-inċidenti li huma suġġetti għal talbiet ta’ kumpens relatati. Approċċ ibbilanċjat huwa ferm iktar importanti f’ċirkustanzi bħal dawk fil-kawża prinċipali fejn ir-responsabbiltà għall-inċident inkwistjoni jidher li nqasmet bejn iż-żewġ sewwieqa.
107.
Bħala paragun orizzontali, id-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur fihom regoli, għalkemm rudimentali ħafna, dwar id-dritt ta’ surroga ta’ korp ta’ kumpens kontra persuna responsabbli għall-inċident li affettwa vittma barra mill-Istat ta’ residenza tiegħu jew tagħha (
58
).
108.
Għalkemm il-kawża ineżami ma hijiex ikkonċernata b’dan ix-xenarju (
59
), huwa diffiċli tifhem li garanziji proċedurali minimi applikati f’tali każ ma għandhomx jiġu interpretati b’mod konsistenti ma’ talbiet għal surroga mressqa f’każijiet oħra bħal fil-kawża prinċipali.
109.
Wara li tittieħed inkunsiderazzjoni n-natura interkonnessa tad-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur u s-sistema tal-karta l-ħadra ġewwa l-Unjoni Ewropea, jiena tal-fehma li għandu jkun hemm protezzjoni proċedurali minima komuni għall-inċidenti. Jekk din il-protezzjoni hija pprovduta f’sistema waħda, l-oħra ma għandhiex tevolvi b’mod iżolat fi ħdan l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea.
110.
F’dan l-isfond u b’dawn il-kunsiderazzjonijiet f’moħħna, x’inhi l-protezzjoni minima li għandha tkun meħtieġa fir-rigward ta’ azzjoni ta’ rkupru bħal dik fil-kawża prinċipali?
111.
It-talba fil-kawża prinċipali tidher li hija talba taħt id-dritt ċivili għar-responsabbiltà mhux kuntrattwali/delittwali. F’termini ta’ garanziji proċedurali, id-drittijiet tal-partijiet għal rimedju effettiv u imparzjali u smigħ pubbliku skont l-Artikolu 47 tal-Karta essenzjalment ifisser (
60
) li l-kokonvenuti għandu jkollhom l-opportunità li jikkontestaw allegazzjoni ta’ responsabbiltà u l-ammont ta’ danni mitluba. Din il-possibbiltà għandha tingħata jew fil-proċeduri fil-qorti fl-Istat Membru tal-inċident (jekk saru tali proċeduri) jew fi proċeduri fil-qorti fl-Istat Membru fejn inbdiet l-azzjoni ta’ rkupru.
112.
Ikun inkompatibbli ma’ dawn ir-rekwiżiti jekk il-persuna meqjusa responsabbli għal inċident tiġi ffaċċjata b’eżekuzzjoni awtomatika ta’ ftehim bonarju li ġie konkluż fl-Istat Membru tal-inċident fejn hija ma kellha l-ebda sehem. Wieħed jasal għall-istess konklużjoni kemm jekk tali sitwazzjonijiet jissejħu bħala res inter alios acta (
61
) jew inkella jekk jiġu kkunsidrati mill-perspettiva tal-kunċett relatat tal-limitazzjoni tal-effetti tal-kuntratti bejn il-partijiet kontraenti (
62
). Fi kliem ieħor, l-eżekuzzjoni ta’ talba għad-danni f’azzjoni ta’ rkupru skont is-sistema tal-karta l-ħadra ma tistax topera fuq il-bażi ta’ rikonoxximent reċiproku (
63
). Jidher mill-fatti tal-proċess, madankollu, li dan kien l-approċċ adottat fis-sentenza tal-ewwel istanza fil-kawża prinċipali.
113.
Id-dettalji preċiżi tal-garanziji proċedurali li għandhom japplikaw għal persuni bħall-kokonvenuti fil-kawża prinċipali għandhom jiġu fformulati mill-Istati Membri. Iżda, il-fatt li uffiċċju wieħed tal-assiguraturi sempliċiment jinforma uffiċċju ieħor fi Stat Membru ieħor li l-kumpens tħallas skont ir-Regolamenti Interni ma jistax jiġi kkunsidrat bħala prova suffiċjenti ta’ responsabbiltà u għaldaqstant tal-ammont tad-dannu mitlub. Il-provi li jsostnu talba mressqa minn uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi f’azzjoni ta’ rkupru kontra persuna meqjusa responsabbli għal inċident tat-traffiku fl-Istat Membru fejn il-karozza kienet rreġistrata għandhom jiġu stabbiliti għalkollox skont ir-regoli nazzjonali dwar ir-responsabbiltà ċivili ta’ dak l-Istat Membru.
114.
Fi ftit kliem: Anki jekk inkorporati fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea minn deċiżjoni tal-Kummissjoni, ir-Regolamenti Interni ma jistabbilixxux sistema ta’ “rikonoxximent reċiproku”. Kif għandha titwettaq preċiżament azzjoni ta’ rkupru potenzjali hija kwistjoni tad-dritt nazzjonali. Madankollu, l-Artikolu 47 tal-Karta jeħtieġ li l-persuna li titqies responsabbli għal inċident tat-traffiku tingħata l-opportunità li tinstema’ minn qorti jekk tikkontesta r-responsabbiltà tagħha. Dan jista’ jiġri fl-Istat Membru tal-inċident jew fl-Istat Membru fejn l-azzjoni ta’ rkupru tkun tressqet kontra dak l-individwu. Fi kwalunkwe każ, id-dritt għal smigħ xieraq ma jistax, fil-frattemp, jintilef. Ma jistax jaqa’ fix-xquq ta’ bejn is-sistemi legali.
V. Konklużjoni
115.
Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari magħmula mil-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema, il-Litwanja) kif ġej:
Ir-Regolamenti Interni tal-Kunsill tal-Uffiċċji adottati mill-Ftehim tat-30 ta’ Mejju 2002 mehmuż bħala appendiċi mad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2003/564/KE, tat-28 ta’ Lulju 2003, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE dwar verifiki fuq assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur, ma jistgħux jiġu interpretati fis-sens li jeħtieġu l-eżekuzzjoni awtomatika ta’ ftehim bonarju milħuq mingħajr il-parteċipazzjoni tal-persuna meqjusa responsabbli fl-Istat Membru fejn seħħ l-inċident kontra dik il-persuna fl-Istat Membru fejn kienet irreġistrata l-karozza.
L-elementi ta’ tali talba mressqa mill-uffiċċju nazzjonali tal-assiguraturi fl-Istat Membru fejn kienet irreġistrata l-karozza f’azzjoni ta’ rkupru kontra persuna meqjusa responsabbli għal inċident tat-traffiku għandhom jiġu stabbiliti għalkollox taħt ir-regoli nazzjonali dwar ir-responsabbiltà ċivili ta’ dak l-Istat Membru, filwaqt li jiġu osservati b’mod partikolari l-garanziji tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE, tal-24 ta’ April 1972, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni kontra din ir-responsabbiltà (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 10).
(
3
)	It-Tieni Direttiva tal-Kunsill 84/5/KEE, tat-30 ta’ Diċembru 1983, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 7, p. 3).
(
4
)	Direttiva 2000/26/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-16 ta’ Mejju 2000, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri rigward l-assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 72/239/KEE u 88/357/KEE (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 3, p. 331).
(
5
)	Direttiva 2009/103/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-16 ta’ Settembru 2009, dwar l-assigurazzjoni kontra responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni kontra din ir-responsabbiltà (ĠU 2009 L 263, p. 11). Il-qorti tar-rinviju tiċċita d-dispożizzjonijiet rispettivi tad-Direttiva kkonsolidata. Iżda l-inċident inkwistjoni seħħ qabel l-adozzjoni tad-Direttiva kkonsolidata. Fejn il-każ jirrigwarda d-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur, għandu jiġi evalwat, ratione temporis, taħt id-direttivi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur preeżistenti. Għalhekk, f’dawn il-konklużjonijiet, nirriferi għad-dispożizzjonijiet rispettivi tad-direttivi preċedenti. Madankollu, għandi nżid ngħid li s-sustanza ta’ dawk id-dispożizzjonijiet huma l-istess, peress li d-Direttiva kkonsolidata hija biss strument ta’ kodifikazzjoni. Ara, pereżempju, is-sentenzi tat-23 ta’ Jannar 2014, Petillo (C‑371/12, EU:C:2014:26, punt 24), tas-26 ta’ Marzu 2015, Litaksa (C‑556/13, EU:C:2015:202, punt 4) u tal-15 ta’ Diċembru 2016, Vieira de Azevedo et (C‑558/15, EU:C:2016:957, punt 4).
(
6
)	Regolamenti Interni tal-Kunsill tal-Uffiċċji adottati mill-Ftehim tat-30 ta’ Mejju 2002 mehmuż bħala appendiċi mad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2003/564/KE, tat-28 ta’ Lulju 2003, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE dwar verifiki fuq assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 6, p. 55).
(
7
)	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5.
(
8
)	Merkin, R. u Hemsworth, M., The Law of Motor Insurance, it-Tieni Edizzjoni, Sweet & Maxwell, London, 2015, p. 26 u 27, punt I‑26. Ara wkoll is-sentenza tad-9 ta’ Ġunju 1977, Ufficio van Ameyde (90/76, EU:C:1977:101, p. 1094, punt 8).
(
9
)	Wara r-Rakkomandazzjoni Nru 5 adottata fl-1949 mill-Grupp ta’ Ħidma dwar it-Trasport bit-Triq tal-Kumitat tat-Trasport Intern tal-Kummissjoni Ekonomika għall-Ewropa tan-Nazzjonijiet Uniti, E/ECE/TRANS/145, E/ECE/TRANS/SCI/39, p. 2.
(
10
)	Sentenza tat-12 ta’ Novembru 1992, Fournier (C‑73/89, EU:C:1992:431, punt 13).
(
11
)	Ara l-Artikolu 2(11) tar-Regolamenti Interni u l-Artikolu 1(5) tad-Direttiva kkonsolidata.
(
12
)	Merkin, R., Hemsworth, M., The Law of Motor Insurance, it-Tieni Edizzjoni, Sweet & Maxwell, London, 2015, p. 27, punt I‑27.
(
13
)	L-Ewwel, it-Tieni u r-Raba’ Direttiva (imsemmija iktar ’il fuq fin-noti ta’ qiegħ il-paġna 2 sa 4), id-Direttiva tal-Kunsill 90/232/KEE, tal-14 ta’ Mejju 1990, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 249) (iktar ’il quddiem it-“Tielet Direttiva”) u d-Direttiva 2005/14/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Mejju 2005, li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 72/166/KEE, 84/5/KEE, 88/357/KEE u 90/232/KEE u d-Direttiva 2000/26/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar l-assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur (ĠU 2005 L 149, p. 14) (iktar ’il quddiem il-“Ħames Direttiva”).
(
14
)	Imsemmija iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5.
(
15
)	Ara l-premessa 1 tal-Ewwel Direttiva. Sentenzi tad-9 ta’ Ġunju 1977, Ufficio van Ameyde (90/76, EU:C:1977:101, p. 1123, punt 13, p. 1124, punt 18), tat-12 ta’ Novembru 1992, Fournier (C‑73/89, EU:C:1992:431, punt 9), tas-17 ta’ Marzu 2011, Carvalho Ferreira Santos (C‑484/09, EU:C:2011:158, punt 24 u l-ġurisprudenza ċċitata) u tas-26 ta’ Marzu 2015, Litaksa (C‑556/13, EU:C:2015:202, punti 24 sa 26).
(
16
)	L-Artikolu 2 tal-Ewwel Direttiva kien jipprovdi li l-konklużjoni ta’ dan il-ftehim huwa prerekwiżit u kienet tistabbilixxi d-data ta’ referenza sabiex jidħlu fis-seħħ ir-regoli tad-Direttiva. Ara l-Artikolu 2 tad-Direttiva kkonsolidata.
(
17
)	Rakkomandazzjoni tal-15 ta’ Mejju 1973 (ĠU 1973, L 194, p. 13).
(
18
)	L-Ewwel Deċiżjoni tal-Kummissjoni 74/166/KEE, tas-6 ta’ Frar 1974, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill Nru 72/166/EEC, tal-24 ta’ April 1972, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni għal din ir-responsabbiltà (ĠU 1974 L 87, p. 13).
(
19
)	Ippubblikat f’anness tat-Tieni Deċiżjoni tal-Kummissjoni 74/167/KEE, tas-6 ta’ Frar 1974, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill, tal-24 ta’ April 1972, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni għal din ir-responsabbiltà (ĠU 1974 L 87 p. 14).
(
20
)	Ara t-Tieni Deċiżjoni tal-Kummissjoni, imsemmija iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19.
(
21
)	Ara, pereżempju, it-Tielet Deċiżjoni tal-Kummissjoni 75/23 KEE, tat-13 ta’ Diċembru 1974, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill, tal-24 ta’ April 1972, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni għal din ir-responsabbiltà (ĠU 1974 L 6 p. 33); il-Ħames Deċiżjoni tal-Kummissjoni 86/219/KEE, tas-16 ta’ Mejju 1986, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni għal din ir-responsabbiltà (ĠU 1986 L 153, p. 53).
(
22
)	L-Artikolu 5 tal-Ewwel Direttiva u l-Artikolu 6 tad-Direttiva kkonsolidata. Għad-definizzjoni ta’ “uffiċċji” ara l-Artikolu 1(3) tal-Ewwel Direttiva u l-Artikolu 1(3) tad-Direttiva kkonsolidata.
(
23
)	Għal deskrizzjoni konċiża tad-direttivi dwar l-assigurazzjoni għall-vetturi bil-mutur rispettivi, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Stix-Hackl fil-kawża Farrell (C‑356/05, EU:C:2006:653, punti 18 sa 25).
(
24
)	Li temenda it-Tielet Direttiva. Ara l-Artikolu 4 tal-Ħames Direttiva, l-Artikolu 4e tat-Tielet Direttiva u l-Artikolu 19 tad-Direttiva kkonsolidata.
(
25
)	Ara, b’riferiment għall-Kunsill tal-Uffiċċji, il-formola tal-valutazzjoni tal-impatt annessa mal-Proposta għall-Ħames Direttiva taħt it-titolu “Konsultazzjoni”, punt 6(3) (COM(2002) 244 finali) (ĠU 2002 E 227, p. 387) fejn ingħad li l-KU “esprima l-appoġġ tiegħu għad-dispożizzjonijiet ewlenin li hemm fil-proposta u ta l-kooperazzjoni tiegħu lill-Kummissjoni sabiex jiġu solvuti sew xi problemi diffiċli bħal dawk li jirrigwardaw vetturi mingħajr pjanċa tar-reġistrazzjoni jew li jkollhom pjanċa mhux korrispondenti jew il-kopertura ta’ assigurazzjoni għal vetturi importati” (traduzzjoni mhux uffiċjali).
(
26
)	Ara t-Tieni Deċiżjoni tal-Kummissjoni tas-6 ta’ Frar 1974 imsemmija iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19. Ara wkoll is-Sitt Deċiżjoni tal-Kummissjoni 86/220/KEE, tas-16 ta’ Mejju 1986, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni għal din ir-responsabbiltà (ĠU 1986 L 153 p. 54) u d-Disa’ Deċiżjoni tal-Kummissjoni 88/369/KEE, tat-18 ta’ Mejju 1988, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni għal din ir-responsabbiltà (ĠU 1988 L 181 p. 47).
(
27
)	Ara d-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 91/323/KEE, tat-30 ta’ Mejju 1991, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni għal din ir-responsabbiltà (ĠU 1991 L 177 p. 25).
(
28
)	Imsemmi iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6.
(
29
)	Sentenza tas-6 ta’ Ottubru 1987, Demouche et (152/83, EU:C:1987:421).
(
30
)	Sentenza tat-12 ta’ Novembru 1992, Fournier (C‑73/89, EU:C:1992:431).
(
31
)	Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2003/564/KE, imsemmija iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6.
(
32
)	Ara b’analoġija s-sentenza tal-11 ta’ Settembru 2003, L-Awstrija vs Il-Kunsill (C‑445/00, EU:C:2003:445, punt 62), fejn tgħid li, “il-protokolli u l-annessi ma’ att ta’ adeżjoni jikkostitwixxu dispożizzjonijiet tad-dritt primarju li, sakemm dak l-att ma jipprovdix mod ieħor, ma’ jistgħux jiġu sospiżi, emendati jew imħassra ħlief skont il-proċeduri stabbiliti għall-istħarriġ tat-Trattati oriġinali”.
(
33
)	Ara, a contrario, li s-serje “C” hija intiża għall-pubblikazzjoni biss ta’ informazzjoni, rakkomandazzjonijiet u opinjonijiet dwar l-Unjoni Ewropea, fis-sentenzi tat-12 ta’ Mejju 2011, Polska Telefonia Cyfrowa (C‑410/09, EU:C:2011:294, punt 35), u tat-13 ta’ Diċembru 2012, Expedia (C‑226/11, EU:C:2012:795, punt 30). Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Wathelet fil-kawża DHL Express (Italy) u DHL Global Forwarding (Italy) (C‑428/14, EU:C:2015:587, nota ta’ qiegħ il-paġna 17).
(
34
)	Ara l-Artikolu 1 tad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2003/564/KE, li tirriferi għaliha n-nota ta’ qiegħ il-paġna 6: “[m]ill-1 ta’ Awwissu 2003, kull Stat Membru għandu jżomm lura li jagħmel verifiki fuq assigurazzjoni dwar responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ vetturi li huma normalment ibbażati fi Stat Membru ieħor jew fit-territorju [ta’...], li huma suġġetti għall-ftehim tat-30 ta’ Mejju 2002, bejn l-Uffiċċji ta’ l-Assiguraturi Nazzjonali ta’ l-Istati Membri u ż-Żona Ekonomika Ewropea u Stati Assoċjati oħra, mehmuża bħala appendiċi ma’ l-Anness li jinsab ma’ din id-Deċiżjoni”.
(
35
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Reischl fil-kawża Ufficio van Ameyde (90/76, mhux ippubblikati, EU:C:1977:76, p. 1135). Il-Qorti tal-Ġustizzja ma ħadet l-ebda pożizzjoni espliċita dwar l-istatus tal-ftehimiet tal-karta l-ħadra fi ħdan id-dritt tal-Unjoni fis-sentenza tagħha. Hija qalet li “s-sistema tal-karta l-ħadra, irrikonoxxuta u pperfezjonata mid-dispożizzjonijiet tal-Komunità, hija intiża biex tiffaċilita l-moviment liberu tal-persuni u tal-oġġetti filwaqt li tissalvagwarda l-interessi tal-persuni li sofrew telf jew korriment […]”, sentenza tad-9 ta’ Ġunju 1977, Ufficio van Ameyde (90/76, EU:C:1977:101, p. 1124, punt 18).
(
36
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Slynn fil-kawża Demouche et (152/83, mhux ippubblikati, EU:C:1987:319, p. 3845).
(
37
)	Sentenza tat-12 ta’ Novembru 1992, Fournier (C‑73/89, EU:C:1992:431).
(
38
)	Dan huwa nnutat ukoll fil-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tesauro fil-kawża Kleinwort Benson (C‑346/93, mhux ippubblikati, EU:C:1995:17, punt 14).
(
39
)	Sentenza tat-12 ta’ Novembru 1992, Fournier (C‑73/89, EU:C:1992:431, punti 22 u 23).
(
40
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża Fournier (C‑73/89, mhux ippubblikati, EU:C:1992:222, punti 18 u 19, p. I-5646).
(
41
)	Sentenza tat-18 ta’ Ottubru 1990, Dzodzi (C‑297/88 u C‑197/89, EU:C:1990:360).
(
42
)	Sentenza tat-8 ta’ Novembru 1990, Gmurzynska-Bscher (C‑231/89, EU:C:1990:386).
(
43
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża Fournier (C‑73/89, mhux ippubblikati, EU:C:1992:222, punt 19
in fine).
(
44
)	Għad hemm klawżola ta’ arbitraġġ fil-verżjoni kurrenti tar-Regolamenti Interni (Artikolu 19).
(
45
)	L-Artikolu 4e kien iddaħħal fit-Tielet Direttiva mill-Ħames Direttiva. Ara l-premessa 22 tal-Ħames Direttiva. Bl-istess mod, is-sit elettroniku tal-KU jagħti l-istorja li tikkombina, f’ordni kronoloġika, l-iżviluppi kemm fis-sistema tal-karta l-ħadra kif ukoll fi ħdan l-Unjoni Ewropea: http://www.cobx.org. Għodda ta’ riċerka hija disponibbli għall-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku fil-paġni tas-sit elettroniku tal-KU bil-possibbiltà li ssir għażla bejn il-korpi taħt sistema waħda jew oħra.
(
46
)	Ta’ min iżid jgħid li l-qorti suprema tar-Renju Unit reċentement ħadet pożizzjoni analoga dwar ir-rabta bejn ir-Raba’ Direttiva u ftehim bejn il-korpi ta’ kumpens u l-fondi ta’ garanzija previsti mir-Raba’ Direttiva, bl-istess mod kif ingħad fl-Ewwel Direttiva fir-rigward tal-Ftehim tal-1972. Hija kkonkludiet li r-relazzjoni bejn iż-żewġ sistemi ma għandhiex titqies bħala “teknika żżejjed” u għandha pjuttost “titqies bħala parti minn skema konsistenti, li għandha tiġi kkunsidrata u interpretata b’mod kumplessiv”: Moreno vs The Motor Insurers’ Bureau [2016] UKSC 52, punt 33 (minn Lord Mance).
(
47
)	Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li kellha ġurisdizzjoni biex tinterpreta deċiżjonijiet adottati minn awtorità, meta l-awtorità tkun ġiet stabbilita minn ftehim internazzjonali konkluż mill-Unjoni, u li fir-rigward tiegħu l-awtorità kellha r-responsabbiltà ta’ implementazzjoni. Sentenzi tal-20 ta’ Settembru 1990, Sevince (C‑192/89, EU:C:1990:322, punti 8 sa 12), u tal-21 ta’ Jannar 1993, Deutsche Shell (C‑188/91, EU:C:1993:24, punti 17 sa 19).
(
48
)	Sentenzi tal-20 ta’ Settembru 1990, Sevince (C‑192/89, EU:C:1990:322, punt 11), u tas-27 ta’ Ottubru 2016, James Elliott Construction (C‑613/14, EU:C:2016:821, punt 34).
(
49
)	Sentenza tas-27 ta’ Ottubru 2016, James Elliott Construction (C‑613/14, EU:C:2016:821, punti 40, 43 u 46).
(
50
)	Ara l-punti 58 sa 61 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
51
)	Sentenza tal-20 ta’ Settembru 2016, Ledra Advertising et vs Il-Kummissjoni u Il‑BĊE (C‑8/15 P sa C‑10/15 P, EU:C:2016:701).
(
52
)	Sentenzi tat-23 ta’ April 1986, Les Verts vs Parliament (294/83, EU:C:1986:166, punt 23), tal-25 ta’ Lulju 2002, Unión de Pequeños Agricultores vs Il‑Kunsill (C‑50/00 P, EU:C:2002:462, punt 38) u tas-26 ta’ Ġunju 2012, Il-Polonja vs Il‑Kummissjoni (C‑335/09 P, EU:C:2012:385, punt 48 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
53
)	Ara l-punt 39 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
54
)	Ara pereżempju l-premessi 1 u 2 tar-Raba’ Direttiva jew il-premessa 2 tad-Direttiva kkonsolidata.
(
55
)	Ara pereżempju l-eċċezzjoni dwar il-Greċja kif ipprovdut fir-Raba’ Deċiżjoni tal-Kummissjoni 86/21/KEE, tas-16 ta’ Mejju 1986, dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni għal din ir-responsabbiltà (ĠU 1986 L 153, p. 52).
(
56
)	Kemm mill-aspett tad-dispożizzjonijiet tat-Trattat, kif inhu l-każ f’din it-taqsima, kif ukoll minn punt ta’ osservazzjoni orizzontali, li jerġa’ jwassal għall-applikazzjoni magħmula fis-sentenza Fournier tal-paralleliżmu mħaddan mill-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża Dzodzi (ara l-punt 68 u n-nota ta’ qiegħ il-paġna 40 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
(
57
)	Sentenzi tas-6 ta’ Ottubru 2015, Delvigne (C‑650/13, EU:C:2015:648, punti 25 sa 27 u l-ġurisprudenza ċċitata), tal-25 ta’ Mejju 2016, Meroni (C‑559/14, EU:C:2016:349, punt 43 u l-ġurisprudenza ċċitata) u tas-6 ta’ Ottubru 2016, Paoletti et (C‑218/15, EU:C:2016:748, punti 13 sa 15 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
58
)	Din ir-regola ġiet introdotta mir-Raba’ Direttiva (ara l-Artikoli 20 sa 26 tad-Direttiva kkonsolidata).
(
59
)	Il-fatti pprovduti mill-qorti tar-rinviju ma jindikawx li K. Floros sofra dannu barra mill-Istat Membru fejn jirrisjedi.
(
60
)	Ara f’dan is-sens, pereżempju, is-sentenzi tat-28 ta’ Frar 2013, RX-II, (C‑334/12
EU:C:2013:134, punti 41 sa 42), tat-30 ta’ April 2014, P FLSmidth (C‑238/12 P, EU:C:2014:284, punt 112 u l-ġurisprudenza ċċitata) u tal-25 ta’ Mejju 2016, Meroni (C‑559/14, EU:C:2016:349, punti 44 u 45 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
61
)	Res inter alios acta aliis neque nocere, neque prodesse potest. Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Seagon vs Deko Marty Belgium (C‑339/07, ECLI:EU:C:2008:575, punt 26 u nota ta’ qiegħ il-paġna 12).
(
62
)	Ara s-sentenza tas-7 ta’ Frar 2013, Refcomp SpA (C‑543/10, ECLI:EU:C:2013:62, punt 16) li tirreferi għad-dritt Franċiż. Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mazák għall-kawża Masdar (C‑47/07 P, ECLI:EU:C:2008:342, punt 48).
(
63
)	Dan ikun paragunabbli mas-sistema skont ir-Regolament Nru 1215/2012. Din l-aħħar sistema tippreżupponi l-eżistenza ta’ sentenza, li tiżgura bħala prinċipju li jkunu ġew osservati l-garanziji proċedurali applikabbli. Regolament (UE) Nru 1215/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-12 ta’ Diċembru 2012, dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali (ĠU 2012 L 351, p. 1).