62023CJ0236_RES
(Cás C-286/23)
Mutuelle assurance des travailleurs mutualistes (Matmut)
v
TNagusMAAF assurances SAagusFonds de garantie des assurances obligatoires de dommages (FGAO)agusPQ
(Iarraidh ar réamhrialú ó Cour de cassation (an Chúirt Achomhairc, an Fhrainc))
BREITHIÚNAS NA CÚIRTE (an Chéad Dlísheomra) an 19 Meán Fómhair 2024
(Tarchur chun réamhrialú – Árachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí – Treoir 2009/103/CE – Airteagail 3 agus 13 – Conradh árachais arna thabhairt i gcrích ar bhonn ráiteas bréagach d’aon ghnó maidir leis an tiománaí rialta –Reachtaíocht náisiúnta a dhearbhú ‘paisinéara ar íospartach é nó í’ a bheith infhorghníomhaithe, atá ina shealbhóir polasaí freisin, i dtaobh neamhniú an chonartha árachais de bharr ráiteas bréagach d’aon ghnó a rinne sé nó sí tráth a tugadh an conradh i gcrích – Mí-úsáid ceart – Caingean arna tabhairt in aghaidh an tsealbhóra polasaí maidir le dliteanas mar gheall ar a ráiteas bréagach d’aon ghnó)
Comhfhogasú reachtaíochta – Árachas dliteanais mótarfheithicle – Méid an chumhdaigh do thríú páirtithe faoi árachas éigeantach – Reachtaíocht náisiúnta lena bhforáiltear go bhféadfar neamhniú conartha árachais arna thabhairt i gcrích ar bhonn ráitis bhréagacha ón sealbhóir polasaí a agairt i gcoinne paisinéara ar íospartach é nó í – Reachtaíocht náisiúnta lena bhforáiltear go bhféadfaidh an t-árachóir caingean a thionscnamh i gcoinne an tsealbhóra polasaí chun aisíocaíocht na suimeanna go léir a d’íoc sé i gcomhlíonadh an chonartha árachais a fháil – Do-ghlacthacht – Coinníollacha – Eisceacht – Mí-úsáid ceart
(Treoir ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle 2009/103, an chéad fhomhír d’Airteagal 3 agus Airteagal 13(1))
(féach míreanna 32, 33, 35, 37 go 43, 46, 47, 50 go 66 agus an chuid oibríochtúil)
Résumé
Tar éis tarchur chun réamhrialú ón Cour de cassation (an Chúirt Achomhairc, an Fhrainc), soiléiríonn an Chúirt méid an chumhdaigh a sholáthraítear d’íospartaigh tríú páirtí faoi árachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí. Dá bhrí sin, tugann sí dá haire go gcuirtear cosc le Treoir 2009/103, (
1
) ach amháin i gcás mí-úsáid ceart, ar reachtaíocht náisiúnta faoinar féidir agairt a dhéanamh i gcoinne paisinéir feithicle, ar íospartach tionóisce bóthair é nó í, i gcás inarb é nó í an sealbhóir polasaí freisin, ar neamhniú conartha árachais i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí mar thoradh ar ráiteas bréagach arna dhéanamh ag an sealbhóir polasaí sin agus an conradh sin á thabhairt i gcrích aige nó aici. I gcás nach féidir neamhniú den sórt sin a agairt i gcoinne íospartach paisinéara den sórt sin agus i gcás nach mbaintear mí-úsáid as cearta, cuirtear cosc leis an Treoir sin ar reachtaíocht náisiúnta lena gceadaítear don árachóir imeachtaí a thionscnamh i gcoinne an phaisinéara sin chun aisíocaíocht a fháil ar na suimeanna a íocadh i gcomhlíonadh an chonartha árachais.
I mí Dheireadh Fómhair 2012, ghlac PQ conradh árachais mótarfheithicle le Matmut, ag rá gurbh é an t-aon tiománaí ar an bhfeithicil árachaithe é. I mí Mheán Fómhair 2013, bhí an fheithicil sin, agus í á tiomáint ag TN, a bhí faoi thionchar alcóil, páirteach i dtionóisc bhóthair le feithicil eile a bhí faoi árachas ag cuideachta árachais eile. Gortaíodh PQ, a bhí ina phaisinéir sa chéad fheithicil, sa timpiste sin.
Tugadh imeachtaí coiriúla i gcoinne TN os comhair cúirt choiriúil (an Fhrainc) agus fuarthas ciontach é, go háraithe, as gortuithe fisiciúla neamhbheartaithe a dhéanamh do PQ. Dhearbhaigh an chúirt sin go raibh an conradh árachais atá i gceist ar neamhní mar gheall ar ráiteas bréagach d’aon ghnó arna dhéanamh ag sealbhóir an pholasaí maidir le céannacht ghnáth-thiománaí na feithicle lena mbaineann. Sheas an Cour d’appel de Lyon (an Chúirt Achomhairc Lyon, an Fhrainc) leis an mbreithiúnas sin, agus chinn sí, áfach, nach bhféadfaí brath ar neamhniú an chonartha árachais atá i gceist i gcoinne PQ toisc, faoi dhlí an Aontais, nach féidir brath ar neamhniú conartha árachais ar fhoras ráiteas bréagach d’aon ghnó ón duine árachaithe i gcoinne íospartaigh tionóisce bóthair nó a gcomharbaí i dteideal.
Agus an t-achomharc a rinneadh i gcoinne an bhreithiúnais sin á éisteacht aici, iarrann an chúirt a rinne an tarchur an féidir neamhniú conartha árachais a agairt i gcoinne an íospartaigh paisinéara i gcás inarb é an sealbhóir polasaí agus an duine a rinne an ráiteas bréagach d’aon ghnó a chuir an conradh sin ar neamhní freisin. Iarradh freisin, i gcás ina ndearbhaítear go bhfuil an neamhniú sin neamh-infheidhmithe i gcoinne íospartach den sórt sin, an féidir leis an árachóir caingean a thionscnamh i gcoinne an íospartaigh sin chun aisíocaíocht a fháil ar na suimeanna go léir a íocadh leis faoin gconradh
Measúnú na Cúirte
Ar an gcéad dul síos, meabhraíonn an Chúirt go bhfuil an cuspóir maidir le híospartaigh tionóiscí arb iad na feithiclí sin is cúis leo a chosaint á shaothrú agus á threisiú go comhsheasmhach ag reachtas an Aontais. Cuireann sí in iúl, faoi Threoir 2009/103, (
2
) nach bhféadfaidh cuideachta mótarárachais dliteanais shibhialta diúltú cúiteamh a thabhairt d’íospartaigh tríú páirtí i dtionóisc arb í feithicil árachaithe is cúis léi trí bheith ag brath ar fhorálacha reachtúla nó ar chlásail chonarthacha atá i bpolasaí árachais lena n-eisiatar ó árachas i gcoinne dliteanas sibhialta i leith damáiste nó díobháil a dhéantar d’íospartaigh tríú páirtí mar thoradh, go háraithe, ar dhaoine nach bhfuil údarú acu an fheithicil árachaithe a thiomáint a bheith á húsáid nó á tiomáint acu.
Maidir le stádas íospartaigh tionóisce tionóisce bóthair, tugann an Chúirt dá haire go n-éilítear leis an gcuspóir íospartaigh a chosaint seasamh dlíthiúil an duine a raibh árachas aige chun feithicil a thiomáint ach a bhí, tráth tionóisce, ina phaisinéir san fheithicil sin, a bheith mar an gcéanna le seasamh dlíthiúil aon phaisinéara eile ar íospartach na tionóisce sin é. Dá bhrí sin, cé gurbh é paisinéir i dtionóisc um thrácht ar bhóithre sealbhóir an pholasaí árachais, ní féidir an duine sin a eisiamh ón gcoincheap ‘tríú páirtithe arbh íospartaigh iad.’ (
3
) Is amhlaidh an cás murab é an sealbhóir polasaí gnáth-thiománaí na feithicle i dtionóisc bhóthair. Dá réir sin, ós rud é, tráth a tharla an tionóisc, gurbh é PQ sealbhóir an pholasaí árachais agus nach bhfuil aon tionchar ag an bpaisinéir san fheithicil lena mbaineann ar a stádas mar ‘thríú páirtí a bhí ina íospartach.’
Ar an dara dul síos, maidir le cé acu an féidir nó nach féidir brath ar neamhniú an chonartha árachais atá i gceist mar thoradh ar ráiteas bréagach ó PQ arna dhéanamh agus an conradh sin á thabhairt i gcrích maidir le céannacht ghnáth-thiománaí na feithicle lena mbaineann i gcoinne PQ, measann an Chúirt nach gcuireann an fíoras go bhfuil conradh árachais tugtha i gcrích ag cuideachta árachais ar bhonn easnaimh nó ráitis bhréagacha ó thaobh an tsealbhóra polasaí de ar chumas na cuideachta sin an neamhniú sin a agairt i gcoinne íospartach tríú páirtí ionas go scaoilfear é óna oibleagáid an t-íospartach sin a chúiteamh as damáiste nó díobháil a bhain dó mar thoradh ar thionóisc arbh í an fheithicil árachaithe ba chúis léi. Ní chumhdaítear cás den sórt sin leis an maolú aonair ón oibleagáid atá ar chuideachtaí árachais cúiteamh a thabhairt d’íospartaigh tríú páirtí i dtionóisc bhóthair a leagtar síos i dTreoir 2009/103. (
4
)
Ós rud é nach é PQ amháin an t-íospartach paisinéara sa tionóisc bóthair atá i gceist a bhfuil cúiteamh á lorg aige ach an sealbhóir polasaí a rinne an ráiteas bréagach d’aon ghnó as ar eascair neamhniú an chonartha árachais, cuireann an Chúirt i bhfios go láidir nach bhfuil aon fhorálacha i dTreoir 2009/103 lena rialaítear aon mhí-úsáid ceart ag an duine árachaithe. Mar sin féin, ní mór do dhaoine aonair cloí leis an bprionsabal ginearálta dlí nach féidir brath air chun críoch mí-úsáideach nó calaoiseach. Leanann sé ón bprionsabal sin nach mór do Bhallstát diúltú tairbhe fhorálacha dhlí an Aontais a dheonú i gcás ina bhfuil duine ag brath orthu, ní d’fhonn cuspóirí na bhforálacha sin a bhaint amach, ach d’fhonn tairbhe a bhaint as buntáiste a thugtar don duine sin le dlí an Aontais nuair nach gcomhlíontar na coinníollacha oibiachtúla is gá chun an buntáiste atá á lorg a fháil ach go foirmiúil. Sa chás seo, ar an gcéad dul síos, maidir leis an gceist ar baineadh amach an cuspóir a shaothraítear le Treoir 2009/103, tugann an Chúirt dá haire, faoi réir fhíorú na cúirte a rinne an tarchur, gur cosúil go mbaintear amach an cuspóir maidir le híospartaigh tionóiscí a chosaint, ós rud é gur íospartach na tionóisce atá i gceist é PQ atá ag lorg cúitimh. Ar an dara dul síos, maidir leis an ngné shuibiachtúil arb é atá inti an rún buntáiste a fháil ó rialacha an Aontais trí na coinníollacha a leagtar síos chun é a fháil a chruthú go saorga, ní cosúil, faoi réir fhíorú na cúirte a rinne an tarchur, go ndearna PQ ráitis bhréagacha agus é mar aidhm bhunúsach aige brath ar fhorálacha Threoir 2009/103 (
5
) agus teacht timpeall ar fhoráil náisiúnta a bhaineann leis na coinníollacha dlíthiúla chun conradh árachais a neamhniú. Rinneadh ráiteas bréagach PQ ionas go mbeadh feithicil TN árachaithe faoi choinníollacha níos buntáistí ná na coinníollacha a bheadh i bhfeidhm dá mbeadh céannacht ghnáth-thiománaí na feithicle sin ar eolas ag an árachóir. I bhfianaise an mhéid sin roimhe seo, ní cosúil, faoi réir a fhíoraithe ag an gcúirt a rinne an tarchur, gur sháraigh PQ an prionsabal lena dtoirmeasctar cearta a mhí-úsáid. Dá bhrí sin, ní féidir brath ar neamhniú an chonartha árachais i gcoinne dliteanas sibhialta maidir le húsáid mótarfheithiclí atá i gceist sna príomhimeachtaí, a eascraíonn as ráiteas bréagach ó PQ a rinneadh nuair a tugadh an conradh sin i gcrích.
Ar an tríú dul síos, maidir leis an bhféidearthacht go bhfaigheadh an t-árachóir aisíocaíocht iomlán ó PQ ar na suimeanna a d’íoc sé leis i gcomhlíonadh an chonartha árachais trí chaingean bunaithe ar éagóir intinneach PQ agus an conradh sin á thabhairt i gcrích aige, tugann an Chúirt dá haire go bhfuil coinníollacha dlíthiúla bailíochta conartha árachais agus na coinníollacha sin a bhaineann le dliteanas an tsealbhóra polasaí i leith ráitis bhréagacha a rinneadh tráth a tugadh an conradh árachais i gcrích á rialú ag dlíthe na mBallstát. Mar sin féin, ní féidir leis na forálacha náisiúnta lena rialaítear na coinníollacha sin a éifeachtacht a bhaint de Threoir 2009/103. In imthosca amhail iad siúd atá i gceist sna príomhimeachtaí, d’fhéadfadh reachtaíocht náisiúnta lena gceadaítear don árachóir, trí chaingean arna tionscnamh i gcoinne an íospartaigh paisinéara, arb é an sealbhóir polasaí agus an duine a rinne an ráiteas bréagach agus an conradh árachais á thabhairt i gcrích freisin, aisíocaíocht na suimeanna go léir a íocadh leis an íospartach paisinéara sin i gcomhlíonadh an chonartha sin a bhaint den duine sin, go cinntitheach agus go díréireach, an chosaint a dheonaítear le Treoir 2009/103 d’íospartaigh tionóiscí den sórt sin. D’fhéadfadh reachtaíocht den sórt sin teorainn dhíréireach a chur le ceart an duine aonair sin cúiteamh a fháil tríd an árachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí.
(
1
)	An chéad mhír d’Airteagal 3 agus Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 16 Meán Fómhair 2009 maidir le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí, agus le forfheidhmiú na hoibleagáide chun árachú i gcoinne an dliteanais sin (IO 2009 L 263, lch. 11).
(
2
)	Agus go háraithe faoin gcéad fhomhír d’Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103.
(
3
)	Mar a fhoráiltear sa chéad fhomhír d’Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103.
(
4
)	Faoin gcéad fhomhír agus faoin dara fomhír d’Airteagal 13(1), ní fhéadfaidh cuideachta árachais diúltú cúiteamh a thabhairt d’íospartaigh tríú páirtí i dtionóisc bhóthair ach amháin i gcásanna ina raibh an fheithicil ba chúis leis an damáiste nó leis an díobháil á húsáid nó á tiomáint ag daoine nach raibh údarú sainráite nó intuigthe acu é sin a dhéanamh agus i gcás ina ndeachaigh íospartaigh tríú páirtí na tionóisce isteach go deonach san fheithicil sin agus a fhios acu gur goideadh í.
(
5
)	Go sonrach, Airteagail 3 agus 13 de Threoir 2009/103.