62004CJ0302_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C-302/04
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Szombathelyi Városi Bíróság (Węgry) postanowieniem z dnia 10 czerwca 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 14 lipca 2004 r., w postępowaniu:
Ynos kft
przeciwko
Jánosowi Vardze,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: V. Skouris, prezes, P. Jann, A. Rosas, K. Schiemann i J. Makarczyk, prezesi izb, C. Gulmann, A. La Pergola, K. Lenaerts, P. Kūris, E. Juhász, G. Arestis, M. Ilešič (sprawozdawca) i A. Ó Caoimh, sędziowie,
rzecznik generalny: A. Tizzano,
sekretarz: B. Fülöp, administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 czerwca 2005 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu rządu węgierskiego przez P. Gottfrieda oraz J. Fazekas i R. Sommsich, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu czeskiego przez T. Bočka, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu rządu hiszpańskiego przez F. Díeza Morena, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu rządu łotewskiego przez A. Zikmane oraz E. Balode-Burakę, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu rządu polskiego przez T. Nowakowskiego, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez A. Aresu oraz K. Riczné Talabér i M.- J. Jonczy, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 22 września 2005 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95, str. 29, zwanej dalej „dyrektywą”).
2.
Wniosek ten został przedłożony w ramach sporu pomiędzy spółką Ynos kft (zwaną dalej „Ynos”), prowadzącą działalność w zakresie pośrednictwa w obrocie nieruchomościami, a Jánosem Vargą i dotyczy wykonania umowy pośrednictwa w sprzedaży nieruchomości.
Ramy prawne
Uregulowania wspólnotowe
Przystąpienie Republiki Węgierskiej do Unii Europejskiej
3. Układ europejski ustanawiający stowarzyszenie między Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi, z jednej strony, a Republiką Węgierską, z drugiej strony (Dz.U. 1993, L 347, str. 2, zwany dalej „układem o stowarzyszeniu”), został podpisany w dniu 16 grudnia 1991 r. i wszedł w życie w dniu 1 lutego 1994 r.
4. Artykuł 67 niniejszego układu precyzuje, że:
„Umawiające się Strony uznają, że istotnym warunkiem wstępnym integracji gospodarczej Węgier ze Wspólnotą jest zbliżanie istniejącego i przyszłego ustawodawstwa tego państwa do ustawodawstwa istniejącego we Wspólnocie. Węgry podejmą wszelkie starania w celu zapewnienia, na ile to możliwe, zgodności ich przyszłego ustawodawstwa z prawodawstwem Wspólnoty” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tego układu poniżej].
5. Artykuł 68 tego układu stanowi, że:
„Zbliżanie przepisów prawnych obejmuje w szczególności następujące dziedziny: […] ochronę konsumenta […]”.
6. Artykuł 2, zamieszczony w części pierwszej zatytułowanej „Zasady” Aktu dotyczącego warunków przystąpienia do Unii Europejskiej Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii Europejskiej (Dz.U. 2003, L 236, str. 33), zwanego dalej „Aktem przystąpienia” przewiduje:
„Od dnia przystąpienia nowe państwa członkowskie są związane postanowieniami traktatów założycielskich i aktów przyjętych przez instytucje […]; postanowienia te są stosowane w nowych państwach członkowskich zgodnie z warunkami określonymi w tych traktatach i w niniejszym akcie”.
7. Część piąta Aktu przystąpienia zatytułowana „Postanowienia dotyczące wprowadzenia niniejszego aktu w życie”, zawiera tytuł II „Stosowanie aktów instytucji”, który obejmuje artykuły 53–59.
8. Artykuł 53 tego aktu stanowi:
„Po przystąpieniu nowe państwa członkowskie uznaje się za adresatów dyrektyw i decyzji w rozumieniu artykułu 249 Traktatu WE i artykułu 161 Traktatu Euratom, o ile takie dyrektywy i decyzje zostały skierowane do wszystkich obecnych państw członkowskich. […] uznaje się, że nowym państwom członkowskim notyfikowano takie dyrektywy i decyzje przy przystąpieniu”.
9. Artykuł 54 tego aktu przewiduje:
„Nowe państwa członkowskie wprowadzą w życie środki niezbędne do przestrzegania od dnia przystąpienia przepisów dyrektyw i decyzji w rozumieniu artykułu 249 Traktatu WE […], chyba że z załączników, o których mowa w artykule 24, lub z jakichkolwiek innych postanowień niniejszego aktu lub jego załączników wynika inny termin w tym względzie”.
Dyrektywa
10. Artykuł 1 ust.1 dyrektywy stanowi:
„Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem”.
11. Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy brzmi następująco:
„Państwa Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
Uregulowania krajowe
12. Na mocy art. 3 ust. 1 ustawy w sprawie ratyfikacji układu o stowarzyszeniu (a Magyar Köztársaság és az Európai Közösségek és azok tagállamai között társulás létesítéséről szóló, Brüsszelben, 1991. december 16-án aláírt Európai Megállapodás kihirdetéséről szóló 1994. évi I. törvény), z dnia 4 stycznia 1994 r. ( Magyar Közlöny
1994/1), z mocą obowiązującą od dnia 1 lutego 1994 r., należy zapewnić, aby ustalenie i zawarcie międzynarodowych konwencji Republiki Węgierskiej, a także opracowanie i przyjęcie prawa krajowego było zgodne z tym układem o stowarzyszeniu.
13. Ustęp 2 tego artykułu przewiduje, że w celu opracowania i uchwalenia ogólnych przepisów prawnych należy zastosować się do obowiązków określonych w art. 67 tego układu.
14. Przepisy prawa krajowego właściwe w zakresie nieuczciwych warunków umownych zawarte są w szczególności w art. 209 i 239 węgierskiego kodeksu cywilnego, w ich brzmieniu nadanym na mocy ustawy nr CXLIX/97 zmieniającej kodeks cywilny Republiki Węgierskiej nr IV/1959 (a Magyar Köztársaság Polgári Törvénykönyvéről szóló 1959. évi IV. törvény módósításáról szóló 1997. évi CXLIX. törvény) z dnia 19 grudnia 1997 r. ( Magyar Közlöny
1997/115, zwanej dalej „kodeksem cywilnym”), z mocą obowiązującą od 1 marca 1998 r.
15. Artykuł 209 ust. 1 kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli umowa zawiera nieuczciwe warunki ogólne, strona poszkodowana może te warunki zaskarżyć.
16. Artykuł 209/B ust. 1 tego kodeksu stanowi, że ogólny warunek umowny lub warunek umowny zamieszczony w umowie zawartej pomiędzy konsumentem a sprzedawcą lub dostawcą jest nieuczciwy, jeżeli naruszając wymóg dobrej wiary, określa on jednostronnie i bezpodstawnie, na niekorzyść jednej ze stron, prawa i obowiązki stron wynikające z umowy.
17. Zgodnie z art. 239 kodeksu cywilnego, w przypadku nieważności częściowej umowy i jeżeli przepisy nie stanowią inaczej, umowy nie uznaje się za nieważną w całości, chyba że zostanie stwierdzone, że strony nie zawarłyby tej umowy, jeżeli nie zawierałaby ona tych warunków.
18. Artykuł 11 ust. 5 ustawy nr CXLIX/97 oraz art. 3 ust.2 rozporządzenia rządowego nr 18/1999 (II.5) dotyczącego warunków uznanych za nieuczciwe w umowach zawieranych z konsumentami (a fogyasztóval kötött szerződésben tisztességtelennek minősülő feltételekről kormányrendelet) z dnia 5 lutego 1999 r. ( Magyar Közlöny, 1999/8, zwanego dalej „rozporządzeniem rządowym”) stanowią, że zawierają one przepisy, które są zgodne z dyrektywą.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
19. W dniu 10 stycznia 2002 r. Ynos zawarła z Jánosem Vargą umowę pośrednictwa w sprzedaży nieruchomości (zwaną dalej „umową”). Cena brutto, jaką spodziewał się otrzymać János Varga, opiewała na kwotę 70 187 500 HUF.
20. Umowa zasadniczo zawierała klauzule odtwarzające postanowienia ogólne wzorca umowy.
21. W pkt 5 umowy strony uzgodniły, że pośrednictwo uważa się za skuteczne i transakcję za dokonaną, jeżeli w ramach tej transakcji umowa zostanie zawarta z jednym z klientów pośrednika. W drugim zdaniu tego samego punktu zastrzeżono również, że „zleceniodawca przyznaje, iż pośrednik ma także prawo do prowizji w przypadku, w którym klient znaleziony przez pośrednika złoży ofertę kupna lub najmu dotyczącą nieruchomości, której prawo własności przysługuje zleceniodawcy, po cenie przynajmniej równej cenie uzgodnionej przez zleceniodawcę i pośrednika w umowie, przy zachowaniu wymogów formalnych obowiązujących w stosunku do przedmiotowej transakcji, nawet jeżeli zleceniodawca odrzuci tę ofertę”.
22. W przypadku skutecznego pośrednictwa Ynos zgodnie z umową miała prawo do prowizji wynoszącej 2 % uzgodnionej ceny, powiększonej o podatek od towarów i usług. Prowizja była wymagalna z chwilą podpisania umowy sprzedaży lub odpowiadającej jej umowy przedwstępnej. W przypadku nieprzekazania prowizji pośrednik miał prawo do prowizji powiększonej o karę za zwłokę w wysokości 30 %.
23. W dniu 11 marca 2002 r. zarządzający Ynos, J. Varga, występujący jako sprzedawca nieruchomości jego syn, jak również pp. Ragasits i Kovács, występujący jako kupujący, podpisali porozumienie dotyczące zawarcia umowy (zwane dalej „porozumieniem”), w którym ustalili cenę sprzedaży nieruchomości i uzgodnili, że umowa sprzedaży lub przedwstępna umowa sprzedaży zostaną zawarte najpóźniej w dniu 15 marca 2002 r. Tymczasem do tej daty nie zawarto ani umowy sprzedaży, ani przedwstępnej umowy sprzedaży.
24. Nieruchomość została ostatecznie sprzedana w 2003 r. innej osobie niż pp. Ragasits i Kovács.
25. Ynos wystąpiła z powództwem przed Szombathelyi Városi Bíróság podnosząc, że pośrednictwo było skuteczne w rozumieniu umowy, ponieważ strony zawarły porozumienie. Spółka wniosła o nakazanie J. Vardze zapłaty na jej rzecz prowizji, powiększonej o odsetki oraz koszty postępowania.
26. J. Varga wniósł o oddalenie powództwa. Podniósł on, że drugie zdanie punktu 5 stanowi nieuczciwy warunek umowny. Dodał, że umowa sprzedaży nieruchomości została zawarta bez pośrednictwa Ynos.
27. Ynos podniosła, że rzeczone drugie zdanie nie stanowi nieuczciwego warunku umownego w rozumieniu art. 209/B kodeksu cywilnego.
28. Sąd odsyłający uważa, że w zakresie w jakim jest możliwe stwierdzenie istnienia nieuczciwego warunku umownego, z punktu widzenia pozwanego, spór ten należy rozstrzygnąć w świetle dyrektywy.
29. W takich okolicznościach Szombathelyi Városi Bíróság postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1. Czy art. 6 ust. 1 dyrektywy […], zgodnie z którym państwa członkowskie zobowiązane są wprowadzić regulację, w myśl której nieuczciwe warunki w umowach zawartych pomiędzy konsumentem i sprzedawcą lub dostawcą nie wiążą konsumenta, należy interpretować w ten sposób, że ten przepis może stanowić postawę dla krajowej regulacji, jak na przykład art. 209 ust. 1 ustawy nr IV/1959 dotyczącej kodeksu cywilnego, która jest stosowana, w przypadku gdy zostanie stwierdzony nieuczciwy charakter ogólnego postanowienia umowy, i zgodnie z treścią której nieuczciwy warunek umowny traci moc obowiązującą względem konsumenta nie z mocy prawa, lecz tylko wskutek wyraźnego oświadczenia konsumenta, to znaczy w przypadku skutecznego zaskarżenia?
2. Czy z wymienionego postanowienia dyrektywy, w myśl którego umowa będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli może być utrzymana w mocy bez dotkniętych nieważnością nieuczciwych warunków umownych, należy wywodzić, że ważność całej umowy nie zostanie wzruszona, o ile możliwe jest wyłączenie z niej nieuczciwych warunków umownych, gdy w myśl postanowień właściwego prawa krajowego nieuczciwe warunki umowne ustanowione przez sprzedawcę lub dostawcę nie wiążą konsumenta, ale sprzedawca lub dostawca nie zawarłby umowy z konsumentem bez postanowień, które wprowadził do umowy?
3. Czy z punktu widzenia stosowania prawa wspólnotowego jest istotne, że postępowanie stanowiące podstawę niniejszych pytań prejudycjalnych zostało wszczęte przed akcesją Republiki Węgierskiej do Unii Europejskiej, jednakże po dostosowaniu prawa krajowego do regulacji dyrektywy?”.
W przedmiocie właściwości Trybunału
30. W swoim trzecim pytaniu, na które należy odpowiedzieć w pierwszej kolejności, sąd krajowy zasadniczo pyta, czy Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie. W istocie okoliczności faktyczne sporu przed sądem krajowym miały miejsce przed przystąpieniem Republiki Węgierskiej do Unii Europejskiej, lecz po zbliżeniu porządku prawnego tego państwa do dyrektywy.
Uwagi przedłożone Trybunałowi
31. Rząd węgierski oraz Komisja Wspólnot Europejskich podnoszą, że dyrektywa nie podlega zastosowaniu w postępowaniu przed sądem krajowym, którego okoliczności faktyczne miały miejsce przed przystąpieniem Republiki Węgierskiej do Unii Europejskiej. Twierdzą oni, że spór ten należy rozstrzygnąć stosując krajowe normy prawne obowiązujące w chwili zawarcia przedmiotowej umowy i powstania sporu.
32. W opinii rządu czeskiego okoliczność, że postępowanie przed sądem krajowym zostało wszczęte przed przystąpieniem Republiki Węgierskiej, nie jest decydująca sama w sobie. Istotne jest, że stosunek prawny będący przedmiotem postępowania przed sądem krajowym ustał przed tym przystąpieniem.
33. Rządy hiszpański, łotewski i austriacki twierdzą natomiast, że od momentu przystąpienia do Unii Europejskiej sąd krajowy nowego państwa członkowskiego jest zobowiązany, w przypadku jak w postępowaniu przed sądem krajowym, do dokonania wykładni przepisów prawa krajowego, których celem jest zbliżenie ich do dyrektywy z punktu widzenia jej celów. Jeżeli pytanie prejudycjalne pochodzi od sądu krajowego w rozumieniu art. 234 WE, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do udzielenia na nie odpowiedzi. Ponadto rząd łotewski przypomina, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, Trybunał uznaje się za właściwy do orzekania w przedmiocie pytań prejudycjalnych dotyczących przepisów wspólnotowych w sytuacjach, w których okoliczności faktyczne postępowania przed sądem krajowym znajdują się poza zakresem zastosowania prawa wspólnotowego, lecz w których przepisy tego prawa podlegają zastosowaniu mocą prawa krajowego (wyroki z dnia 18 października 1990 r. w sprawach połączonych C‑297/88 i C-197/89 Dzodzi, Rec. str. I-3763, pkt 36, oraz z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑130/95 Giloy, Rec. str. I-4291, pkt 23). Rząd ten uściśla w tym względzie, że skoro przepis prawa krajowego jest identyczny pod względem treści z przepisem prawa wspólnotowego, to te dwa przepisy powinny otrzymać jednolitą interpretację, niezależnie od tego, czy przystąpienie danego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej miało miejsce przed czy po zbliżeniu ustawodawstwa tego państwa z prawem wspólnotowym.
Ocena Trybunału
34. Z postanowienia odsyłającego wynika, że Szombathelyi Városi Bíróság przez swoje pytania pierwsze i drugie zwrócił się o dokonanie przez Trybunał wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy w celu oceny zasięgu norm prawa krajowego.
35. Niemniej jednak należy przypomnieć, że zgodnie z postanowieniem odsyłającym okoliczności faktyczne postępowania przed sądem krajowym miały miejsce przed przystąpieniem Republiki Węgierskiej do Unii Europejskiej.
36. Tymczasem Trybunał jest właściwy do dokonywania wykładni dyrektywy jedynie w zakresie, w jakim dotyczy to jej stosowania w nowym państwie członkowskim od momentu przystąpienia tego państwa do Unii Europejskiej (zob. podobnie wyrok z dnia 15 czerwca 1999 r. w sprawie C-321/97 Andersson i Wåkerås-Andersson, Rec. str. I-3551, pkt 31).
37. Skoro w niniejszej sprawie okoliczności faktyczne sporu przed sądem krajowym miały miejsce przed przystąpieniem Republiki Węgierskiej do Unii Europejskiej, to Trybunał nie jest właściwy do dokonania wykładni dyrektywy.
38. Mając na uwadze powyższe, na trzecie pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć w ten sposób, że w takich warunkach jak w sporze przed sądem krajowym, którego okoliczności faktyczne miały miejsce przed przystąpieniem państwa do Unii Europejskiej, Trybunał nie jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania pierwsze i drugie.
W przedmiocie kosztów
39. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
W takich warunkach jak w sporze przed sądem krajowym, którego okoliczności faktyczne miały miejsce przed przystąpieniem państwa do Unii Europejskiej, Trybunał Sprawiedliwości nie jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania pierwsze i drugie.