62022CJ0225_RES
Υπόθεση C‑225/22
«R» S.A.
κατά AW «T» sp. z o.o.
(αίτηση του Sąd Apelacyjny w Krakowie για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τέταρτο τμήμα) της 4ης Σεπτεμβρίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Κράτος δικαίου – Ανεξαρτησία των δικαστών – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης – Εθνική νομοθεσία και νομολογία που απαγορεύουν στα εθνικά δικαστήρια την αμφισβήτηση της νομιμότητας των δικαστηρίων και των συνταγματικών οργάνων ή τη διαπίστωση ή εκτίμηση της νομιμότητας του διορισμού των δικαστών – Έλεγχος, από κατώτερο δικαστήριο, της τήρησης, από ανώτερο δικαστήριο, απαιτήσεων σχετικών με τη διασφάλιση ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (τμήμα εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων) του Sąd Najwyższy (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Πολωνία) – Όργανο το οποίο δεν αποτελεί ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Υπεροχή του δικαίου της Ένωσης – Δυνατότητα να κριθεί ανυπόστατη μια δικαστική απόφαση»
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Πρόβλεψη των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία – Σεβασμός της αρχής της ανεξαρτησίας των δικαστών – Δικαίωμα σε ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Υπεροχή και άμεσο αποτέλεσμα του δικαίου της Ένωσης – Εθνική νομοθεσία και νομολογία του συνταγματικού δικαστηρίου οι οποίες επιβάλλουν σε εθνικό δικαστή να συμμορφωθεί προς απόφαση δικαστικού σχηματισμού ανώτερου δικαστηρίου – Δικαστικός σχηματισμός στον οποίο μετέχουν δικαστές ως προς τους οποίους δεν πληρούνται οι απαιτήσεις περί ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Εθνική ρύθμιση που εμποδίζει τον εθνικό δικαστή να ελέγξει τη νομιμότητα της σύνθεσης του εν λόγω δικαστικού σχηματισμού – Δεν επιτρέπεται
(Άρθρο 19 § 1, εδ. 2, ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)
(βλ. σκέψεις 44, 47, 53, 55-58, 62, 63, διατακτ. 1)
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Πρόβλεψη των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία – Σεβασμός της αρχής της ανεξαρτησίας των δικαστών – Δικαίωμα σε ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Υποχρεώσεις των εθνικών δικαστηρίων – Απόφαση δικαστικού οργάνου τελευταίου βαθμού το οποίο δεν πληροί τις απαιτήσεις περί ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Αναπομπή της υπόθεσης σε κατώτερο δικαστήριο για εκ νέου κρίση – Υποχρέωση του δικαστηρίου αυτού να θεωρήσει την απόφαση αυτή ως ανυπόστατη – Προϋπόθεση
(Άρθρο 19 § 1, εδ. 2, ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)
(βλ. σκέψεις 66-70, διατακτ. 2)
Σύνοψη
Το Δικαστήριο, επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως του Sąd Apelacyjny w Krakowie (Εφετείου Κρακοβίας, Πολωνία), αποφαίνεται επί των αποτελεσμάτων απόφασης δικαστικού οργάνου το οποίο δεν έχει την ιδιότητα του ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως, κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
Τον Οκτώβριο του 2021 το Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (τμήμα εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων, Πολωνία) του Sąd Najwyższy (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Πολωνία), αναίρεσε απόφαση του 2006 η οποία είχε αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου και ανέπεμψε την υπόθεση στο αιτούν δικαστήριο για εκ νέου κρίση.
Στο ως άνω πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, λόγω των πλημμελειών της διαδικασίας διορισμού των δικαστών του τμήματος εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων, ο εν λόγω δικαστικός σχηματισμός δεν συνιστά δικαστήριο το οποίο έχει συσταθεί νομίμως, κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης. Επομένως, δεν συντρέχει, κατά την κρίση του αιτούντος δικαστηρίου, λόγος να εξεταστούν τα αποτελέσματα των αποφάσεων ενός τέτοιου οργάνου.
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι αποφάσεις του Trybunał Konstytucyjny (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Πολωνία) και εθνικές διατάξεις (
1
) τού απαγορεύουν να εκτιμήσει τη νομιμότητα του διορισμού δικαστών και, επομένως, να ελέγξει αν το τμήμα εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων μπορεί να χαρακτηριστεί ως ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται σχετικά με τη συμβατότητα της νομολογίας αυτής του συνταγματικού δικαστηρίου και της εν λόγω εθνικής νομοθεσίας προς το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), και ερωτά το Δικαστήριο αν μπορεί να τις αφήσει ανεφάρμοστες και να θεωρήσει την απόφαση του Οκτωβρίου του 2021 ως ανυπόστατη.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατά πρώτον, όσον αφορά την απαγόρευση ελέγχου της νομιμότητας του διορισμού των δικαστών δικαστικού σχηματισμού του Ανωτάτου Δικαστηρίου, το Δικαστήριο κρίνει ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, και η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε νομοθεσία ενός κράτους μέλους, καθώς και σε νομολογία του συνταγματικού δικαστηρίου του, οι οποίες επιβάλλουν σε εθνικό δικαστή την υποχρέωση να συμμορφωθεί προς απόφαση δικαστικού σχηματισμού ανώτερου δικαστηρίου, στην περίπτωση κατά την οποία ο εν λόγω εθνικός δικαστής διαπιστώνει, βάσει αποφάσεως του Δικαστηρίου, ότι, όσον αφορά έναν ή περισσότερους από τους δικαστές που μετείχαν στον δικαστικό σχηματισμό αυτόν, δεν πληρούνται οι απαιτήσεις περί ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως και επιπλέον εμποδίζεται να ελέγξει τη νομιμότητα της σύνθεσης του εν λόγω δικαστικού σχηματισμού.
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η περί αναπομπής απόφαση του 2021 εκδόθηκε από όργανο τελευταίου βαθμού για το οποίο το Δικαστήριο έχει κρίνει με την απόφαση Krajowa Rada Sądownictwa (Παραμονή δικαστή σε ενεργό υπηρεσία) (
2
) ότι δεν έχει την ιδιότητα δικαστηρίου, δεδομένου ότι δεν πληροί τις προϋποθέσεις ανεξαρτησίας, αμεροληψίας και προηγούμενης εκ του νόμου σύστασης, κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Σύμφωνα με την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, καθώς και βάσει των αποτελεσμάτων που παράγει η απόφαση του Δικαστηρίου, η περίσταση αυτή δεν μπορεί να αγνοηθεί από ένα δικαστήριο. Συνεπώς, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται, σε τελική ανάλυση, να ελέγξει αν οι δικαστές που μετείχαν στον δικαστικό σχηματισμό του τμήματος έκτακτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων ο οποίος εξέδωσε την απόφαση του 2021 διορίστηκαν υπό τις ίδιες συνθήκες με εκείνες που χαρακτήριζαν τον διορισμό των τριών δικαστών του αιτούντος οργάνου στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Krajowa Rada Sądownictwa (Παραμονή δικαστή σε ενεργό υπηρεσία).
Ως προς το ζήτημα αυτό, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει πάντως ότι οι πέντε δικαστές οι οποίοι, από κοινού με δύο ενόρκους, συγκροτούσαν τον δικαστικό σχηματισμό του τμήματος αυτού στην υπόθεση της κύριας δίκης διορίστηκαν την ίδια ημέρα και υπό τις ίδιες συνθήκες με τους δικαστές που συγκροτούσαν το αιτούν όργανο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση εκείνη. Η δε παρουσία, εντός του οικείου οργάνου, ενός και μόνο δικαστή που έχει διοριστεί υπό τις ίδιες περιστάσεις με τις επίμαχες στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση αρκεί για να στερήσει από το όργανο αυτό την ιδιότητα του ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως.
Εξάλλου, όσον αφορά τις εθνικές διατάξεις και τις αποφάσεις του συνταγματικού δικαστηρίου που εμποδίζουν το αιτούν δικαστήριο να ελέγξει αν ένα άλλο όργανο πληροί τις απαιτήσεις που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης και αφορούν τη διασφάλιση ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι διατάξεις αυτές δεν συμβιβάζονται με το δίκαιο της Ένωσης (
3
). Το ίδιο συμπέρασμα πρέπει να συναχθεί και όσον αφορά τις αποφάσεις αυτές του συνταγματικού δικαστηρίου, οι οποίες έχουν παρόμοιο περιεχόμενο με τις εν λόγω διατάξεις.
Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο εκτιμά, όσον αφορά τα αποτελέσματα απόφασης οργάνου που δεν πληροί τις απαιτήσεις περί ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως, ότι, σε περίπτωση κατά την οποία διαπιστώνεται, βάσει αποφάσεως του Δικαστηρίου, ότι ένα δικαστικό όργανο τελευταίου βαθμού δεν πληροί τις απαιτήσεις αυτές, μια απόφαση του εν λόγω δικαστικού οργάνου με την οποία αναπέμπεται υπόθεση σε κατώτερο δικαστήριο για εκ νέου κρίση πρέπει να θεωρείται ως ανυπόστατη, εφόσον μια τέτοια συνέπεια είναι, δεδομένης της οικείας δικονομικής κατάστασης, αναγκαία για τη διασφάλιση της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης.
Είναι συναφώς αλυσιτελής η επίκληση οποιασδήποτε εκτίμησης, στηριζόμενης στην αρχή της ασφάλειας δικαίου ή σχετιζόμενης με προβαλλόμενη ισχύ δεδικασμένου, ως κωλύματος για να κριθεί από δικαστήριο μια τέτοια απόφαση ως ανυπόστατη. Από τη δικογραφία προκύπτει ότι είναι απαραίτητο να επέλθει η συνέπεια αυτή στην υπόθεση της κύριας δίκης, δεδομένου ότι, μολονότι η απόφαση του Οκτωβρίου του 2021 είναι αμετάκλητη, η υπόθεση αυτή αναπέμφθηκε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Συνεπώς, υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να θεωρήσει την απόφαση αυτή ως ανυπόστατη.
(
1
)	Δυνάμει του άρθρου 42a, παράγραφος 2, του ustawa – Prawo o ustroju sądów powszechnych (νόμου περί οργανώσεως των τακτικών δικαστηρίων), της 27ης Ιουλίου 2001 (Dz. U. αριθ. 98, θέση 1070), όπως τροποποιήθηκε με τον ustawa o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (νόμο περί τροποποιήσεως του νόμου περί οργανώσεως των τακτικών δικαστηρίων, του νόμου περί του Ανωτάτου Δικαστηρίου και ορισμένων άλλων νόμων), της 20ής Δεκεμβρίου 2019 (Dz. U. 2020, θέση 190), «[τ]ακτικό δικαστήριο ή άλλο όργανο της εξουσίας δεν δύναται να διαπιστώσει ή να εκτιμήσει τη νομιμότητα του διορισμού δικαστή [...]». Επιπλέον, το άρθρο 107, παράγραφος 1, του νόμου περί οργανώσεως των τακτικών δικαστηρίων ανάγει σε πειθαρχικό παράπτωμα την αμφισβήτηση, μεταξύ άλλων, του κύρους του διορισμού ενός άλλου δικαστή ή της νομιμοποίησης των συνταγματικών οργάνων της Δημοκρατίας της Πολωνίας.
(
2
)	Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Παραμονή δικαστή σε ενεργό υπηρεσία) (C‑718/21, EU:C:2023:1015).
(
3
)	Απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (C‑204/21, EU:C:2023:442).