62024CJ0219
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δέκατο τμήμα)
της 12ης Ιουνίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων – Οδηγία 89/391/ΕΟΚ – Μέτρα για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία – Άρθρα 5, 6 και 9 – Υποχρεώσεις των εργοδοτών – Οδηγία 2000/54/ΕΚ – Προστασία των εργαζομένων από κινδύνους που διατρέχουν λόγω έκθεσής τους σε βιολογικούς παράγοντες κατά την εργασία – Άρθρο 14, παράγραφος 3 – Ιατρική παρακολούθηση – Διάθεση αποτελεσματικών εμβολίων – Παράρτημα VII, σημεία 1 και 2 – Εθνική ρύθμιση η οποία επιτρέπει στον εργοδότη να επιβάλει στον εργαζόμενο που εκτίθεται σε βιολογικό κίνδυνο υποχρέωση εμβολιασμού – Ιός SARS‑CoV‑2»
Στην υπόθεση C‑219/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο, Εσθονία) με απόφαση της 12ης Μαρτίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 22 Μαρτίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
A κ.λπ.
κατά
Tallinna linn,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δέκατο τμήμα),
συγκείμενο από τους Δ. Γρατσία, πρόεδρο τμήματος, E. Regan (εισηγητή) και B. Smulders, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: L. Medina
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
οι A κ.λπ., εκπροσωπούμενοι από τις J. Reilik-Bakhoff και K. Sööt, vandeadvokaadid,
–
η Εσθονική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την M. Kriisa,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις E. Randvere, D. Recchia και F. van Schaik,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 1, παράγραφος 3, του άρθρου 6, παράγραφος 1, και παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και ζʹ, καθώς και του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία (ΕΕ 1989, L 183, σ. 1), του άρθρου 1, παράγραφος 1, του άρθρου 3, παράγραφοι 1 και 2, του άρθρου 14, παράγραφος 3, καθώς και του παραρτήματος VII, σημεία 1 και 2, της οδηγίας 2000/54/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Σεπτεμβρίου 2000, για την προστασία των εργαζομένων από κινδύνους που διατρέχουν λόγω έκθεσής τους σε βιολογικούς παράγοντες κατά την εργασία (έβδομη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ) (ΕΕ 2000, L 262, σ. 21, και διορθωτικό ΕΕ L, 2023/90059), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2020/739 της Επιτροπής, της 3ης Ιουνίου 2020 (ΕΕ 2020, L 175, σ. 11) (στο εξής: οδηγία 2000/54), και του άρθρου 3, παράγραφος 1, του άρθρου 31, παράγραφος 1, καθώς και του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των A κ.λπ., οι οποίοι είναι μέλη του επιχειρησιακού προσωπικού επέμβασης σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης στην Tallinna Kiirabi (υπηρεσία ασθενοφόρων του Τάλιν, Εσθονία), και, αφετέρου, του Tallinna linn (Δήμου του Τάλιν) σχετικά με την καταγγελία των συμβάσεων εργασίας των πρώτων επειδή δεν προσκομίστηκε αποδεικτικό εμβολιασμού κατά του ιού SARS‑CoV‑2 ή αντένδειξης για τον εμβολιασμό αυτόν.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
H οδηγία 89/391
3
Η πρώτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 89/391 έχει ως εξής:
«[εκτιμώντας] ότι στο άρθρο 118 Α της συνθήκης προβλέπεται ότι το Συμβούλιο θεσπίζει με οδηγίες τις ελάχιστες προδιαγραφές για τη βελτίωση ιδίως του περιβάλλοντος εργασίας, με στόχο την εξασφάλιση υψηλότερου επιπέδου προστασίας της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων».
4
Το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Η παρούσα οδηγία έχει ως αντικείμενο την εφαρμογή μέτρων για την προαγωγή της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία.
2.   Προς το σκοπό αυτό, περιέχει γενικές αρχές σχετικά με την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων και την προστασία της ασφάλειας και της υγείας, την εξάλειψη των συντελεστών κινδύνου και ατυχημάτων, την ενημέρωση, τη διαβούλευση, την ισόρροπη συμμετοχή σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές, την κατάρτιση των εργαζομένων και των εκπροσώπων τους, καθώς και τους κανόνες για την εφαρμογή των γενικών αυτών αρχών.
3.   Η παρούσα οδηγία δεν θίγει τις εθνικές ή κοινοτικές, υφιστάμενες ή μελλοντικές διατάξεις, οι οποίες ευνοούν ακόμη περισσότερο την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία.»
5
Κατά το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί»:
«Κατά την έννοια της παρούσας οδηγίας, νοείται ως:
[…]
δ)
πρόληψη, το σύνολο των διατάξεων ή μέτρων που λαμβάνονται ή προβλέπονται καθ’ όλα τα στάδια της δραστηριότητας εντός της επιχειρήσεως με στόχο την αποφυγή ή τη μείωση των επαγγελματικών κινδύνων.»
6
Το άρθρο 5 της οδηγίας 89/391, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενική διάταξη», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Ο εργοδότης υποχρεούται να εξασφαλίζει την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων ως προς όλες τις πτυχές της εργασίας.»
7
Το άρθρο 6 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενικές υποχρεώσεις των εργοδοτών», ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Στα πλαίσια των ευθυνών του, ο εργοδότης λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα για την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένων των δραστηριοτήτων πρόληψης των επαγγελματικών κινδύνων ενημέρωσης και κατάρτισης, καθώς και της δημιουργίας της απαραίτητης οργάνωσης και της παροχής των αναγκαίων μέσων.
Ο εργοδότης πρέπει να φροντίζει ώστε να προσαρμόζονται τα μέτρα αυτά ανάλογα με τις μεταβολές των περιστάσεων και να επιδιώκει τη βελτίωση των υφισταμένων καταστάσεων.
2.   Ο εργοδότης εφαρμόζει τα μέτρα που προβλέπονται στην παράγραφο 1 πρώτο εδάφιο, βάσει των ακόλουθων γενικών αρχών πρόληψης:
α)
αποφυγή των κινδύνων·
β)
εκτίμηση των κινδύνων που δεν μπορούν να αποφευχθούν·
[…]
ζ)
προγραμματισμός της πρόληψης με στόχο ένα συνεκτικό σύνολο που να ενσωματώνει στην πρόληψη την τεχνική, την οργάνωση της εργασίας, τις συνθήκες εργασίας, τις σχέσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και την επίδραση των παραγόντων του περιβάλλοντος στην εργασία·
[…]».
8
Το άρθρο 9 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διάφορες υποχρεώσεις των εργοδοτών», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Ο εργοδότης οφείλει:
α)
να έχει στη διάθεσή του μια εκτίμηση των υφισταμένων κατά την εργασία κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν ομάδες εργαζομένων που εκτίθενται σε ιδιαιτέρους κινδύνους·
β)
να καθορίζει τα μέτρα προστασίας που πρέπει να ληφθούν και, αν χρειαστεί, το υλικό προστασίας που πρέπει να χρησιμοποιηθεί·
[…]».
9
Το άρθρο 16 της οδηγίας 89/391, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ειδικές οδηγίες – Τροποποιήσεις – Γενική έκταση εφαρμογής της παρούσας οδηγίας», ορίζει στην παράγραφο 3 τα ακόλουθα:
«Οι διατάξεις της παρούσας οδηγίας εφαρμόζονται πλήρως στο σύνολο των τομέων που καλύπτονται από τις ειδικές οδηγίες, με την επιφύλαξη των πλέον δεσμευτικών ή/και ειδικών διατάξεων που περιλαμβάνονται σ’ αυτές τις ειδικές οδηγίες.»
H οδηγία 2000/54
10
Η αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας 2000/54 έχει ως εξής:
«Πρέπει να ληφθούν προληπτικά μέτρα για την προστασία της υγείας και την ασφάλεια των εργαζομένων που εκτίθενται σε βιολογικούς παράγοντες.»
11
Το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Στόχος», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Η παρούσα οδηγία έχει ως στόχο την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους για την υγεία και την ασφάλειά τους, συμπεριλαμβανομένης της πρόληψης των κινδύνων που προέρχονται ή είναι πιθανόν να προέλθουν από την έκθεση, κατά τη διάρκεια της εργασίας, σε βιολογικούς παράγοντες.
Η οδηγία καθορίζει τις ελάχιστες ειδικές προδιαγραφές στον τομέα αυτό.
2.   Οι διατάξεις της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ εφαρμόζονται εξ ολοκλήρου στο σύνολο του αναφερόμενου στην παράγραφο 1 τομέα, με την επιφύλαξη περισσότερο περιοριστικών ή/και ειδικών διατάξεων που περιέχονται στην παρούσα οδηγία.
[…]»
12
Κατά το άρθρο 2 της οδηγίας 2000/54, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί»:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
α)
“βιολογικοί παράγοντες”: οι μικροοργανισμοί, μεταξύ των οποίων και οι γενετικά τροποποιημένοι, οι κυτταροκαλλιέργειες και τα ενδοπαράσιτα του ανθρώπου, που είναι δυνατόν να προκαλέσουν οποιαδήποτε μόλυνση, αλλεργία ή τοξικότητα·
[…]
Οι βιολογικοί παράγοντες κατατάσσονται σε τέσσερις ομάδες κινδύνου, ανάλογα με τον βαθμό του κινδύνου μόλυνσης:
[…]
3.
Ο βιολογικός παράγοντας της ομάδας 3 είναι ο παράγων που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή ασθένεια στον άνθρωπο και συνιστά σοβαρό κίνδυνο για τους εργαζόμενους· ενδέχεται να υπάρχει κίνδυνος να διαδοθεί στο κοινωνικό σύνολο, αλλά, γενικώς, υπάρχει αποτελεσματική προληπτική ή θεραπευτική αγωγή.
[…]»
13
Το άρθρο 3 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής – Εντοπισμός και αξιολόγηση των κινδύνων», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στις δραστηριότητες κατά τις οποίες οι εργαζόμενοι, λόγω της εργασίας τους, εκτίθενται ή ενδέχεται να εκτεθούν σε βιολογικούς παράγοντες.
2.   Για κάθε δραστηριότητα που ενδέχεται να συνεπάγεται κίνδυνο έκθεσης σε βιολογικούς παράγοντες πρέπει να προσδιορίζονται η φύση, ο βαθμός και η διάρκεια της έκθεσης των εργαζομένων, ώστε να είναι δυνατόν να αξιολογούνται όλοι οι κίνδυνοι για την ασφάλεια ή την υγεία των εργαζομένων και να καθορίζονται τα ληπτέα μέτρα.
[…]»
14
Το άρθρο 6 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Περιορισμός των κινδύνων», ορίζει τα εξής:
«1.   Η έκθεση των εργαζομένων πρέπει να προλαμβάνεται όταν, από τα αποτελέσματα της αξιολόγησης που αναφέρεται στο άρθρο 3, προκύπτει ότι υπάρχει κίνδυνος για την υγεία ή την ασφάλεια τους.
2.   Εάν αυτό δεν είναι τεχνικώς εφικτό, λόγω της δραστηριότητας και της αξιολόγησης του κινδύνου που αναφέρεται στο άρθρο 3, ο κίνδυνος έκθεσης πρέπει να μειώνεται σε τόσο χαμηλό επίπεδο ώστε να προστατεύεται επαρκώς η υγεία και η ασφάλεια των εργαζομένων […]
[…]».
15
Το άρθρο 14 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ιατρική παρακολούθηση», ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Τα κράτη μέλη λαμβάνουν μέτρα, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία και πρακτική, για να εξασφαλίζουν την πρέπουσα ιατρική παρακολούθηση των εργαζομένων, για τους οποίους, από τα αποτελέσματα της αξιολόγησης που αναφέρεται στο άρθρο 3, προκύπτει ότι υπάρχει κίνδυνος για την υγεία ή την ασφάλειά τους.
[…]
3.   Με την αξιολόγηση που αναφέρεται στο άρθρο 3 πρέπει να εντοπίζονται οι εργαζόμενοι για τους οποίους ενδέχεται να απαιτούνται ειδικά προστατευτικά μέτρα.
Πρέπει να διατίθενται εν ανάγκη αποτελεσματικά εμβόλια στους εργαζομένους που δεν έχουν ήδη ανοσοποιηθεί κατά του βιολογικού παράγοντα, στον οποίον εκτίθενται ή ενδέχεται να εκτεθούν.
Όταν οι εργοδότες διαθέτουν εμβόλια, πρέπει να λαμβάνουν υπόψη το συνιστώμενο κώδικα συμπεριφοράς που περιέχεται στο παράρτημα VII.
[…]»
16
Το παράρτημα III της οδηγίας 2000/54, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κοινοτική ταξινόμηση (Άρθρο 2 δεύτερο εδάφιο και άρθρο 18)», περιλαμβάνει, υπό τον τίτλο «Ιοί», τον βιολογικό παράγοντα «Κοροναϊός σοβαρού οξέος αναπνευστικού συνδρόμου 2 (SARS‑CoV‑2)» στην ομάδα κινδύνου 3.
17
Το παράρτημα VII της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Συνιστώμενος κώδικας συμπεριφοράς για τον εμβολιασμό (Άρθρο 14 παράγραφος 3)», έχει ως εξής:
«1.
Όταν η εκτίμηση που αναφέρεται στο άρθρο 3 παράγραφος 2 καταδεικνύει την ύπαρξη κινδύνου για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων λόγω της έκθεσής τους σε βιολογικούς παράγοντες, για τους οποίους υπάρχουν αποτελεσματικά εμβόλια, ο εργοδότης οφείλει να προσφέρει τον εμβολιασμό στους εργαζόμενους αυτούς.
2.
Ο εμβολιασμός γίνεται σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές.
Οι εργαζόμενοι ενημερώνονται σχετικά με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα τόσο του εμβολιασμού όσο και του μη εμβολιασμού.
[…]»
Το εσθονικό δίκαιο
18
Το άρθρο 13 του töötervishoiu ja tööohutuse seadus (νόμου για την υγεία και την ασφάλεια κατά την εργασία), της 16ης Ιουνίου 1999 (RT I 1999, 60, 616), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: TTOS), το οποίο φέρει τον τίτλο «Υποχρεώσεις και δικαιώματα του εργοδότη», προβλέπει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Ο εργοδότης μπορεί να επιβάλει απαιτήσεις υγείας και ασφάλειας αυστηρότερες από εκείνες που προβλέπει ο νόμος.»
19
Το θεσπισθέν βάσει του TTOS άρθρο 6 της Vabariigi Valitsuse määrus nr 144 «Bioloogilistest ohuteguritest mõjutatud töökeskkonna töötervishoiu ja tööohutuse nõuded» (κανονιστικής πράξης αριθ. 144 της Κυβέρνησης σχετικά με τις «απαιτήσεις υγείας και ασφάλειας κατά την εργασία για τα περιβάλλοντα εργασίας που επηρεάζονται από παράγοντες βιολογικών κινδύνων»), της 5ης Μαΐου 2000 (RT I 2000, 38, 234), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: διάταγμα περί βιολογικών κινδύνων), το οποίο φέρει τον τίτλο «Μείωση των κινδύνων για την υγεία», ορίζει στην παράγραφο 2, σημείο 7, τα εξής:
«[…] οι κίνδυνοι για την υγεία των εργαζομένων πρέπει να μειωθούν στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο με την εφαρμογή των ακόλουθων μέτρων:
[…]
7) διασφάλιση ότι οι εργαζόμενοι που εκτίθενται σε παράγοντες βιολογικών κινδύνων για τους οποίους υπάρχουν αποτελεσματικά εμβόλια έχουν τη δυνατότητα να εμβολιαστούν».
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
20
Στις 30 Ιανουαρίου 2020 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία σε διεθνές επίπεδο, σηματοδοτώντας επισήμως την έναρξη της πανδημίας COVID‑19 που προκλήθηκε από την εξάπλωση του ιού SARS‑CoV‑2.
21
Στις 4 Μαρτίου 2021 ο Δήμος του Τάλιν ενέκρινε εκτίμηση των κινδύνων στον χώρο εργασίας, το σχέδιο δράσης της οποίας προέβλεπε, μεταξύ άλλων, τον εμβολιασμό των εργαζομένων του δήμου προκειμένου να μειωθεί ο κίνδυνος μόλυνσης από επικίνδυνη μεταδοτική νόσο, όπως η προκαλούμενη από τον ιό SARS‑CoV‑2, και να μετριαστούν οι κίνδυνοι που συνδέονται με μια τέτοια νόσο.
22
Στις 16 Απριλίου 2021 ο Δήμος του Τάλιν τροποποίησε τους επαγγελματικούς κανόνες που ίσχυαν για τους διασώστες της υπηρεσίας ασθενοφόρων, προβλέποντας ότι για την άσκηση του επαγγέλματος απαιτούνταν ο εμβολιασμός κατά των επικίνδυνων μεταδοτικών νόσων. Χορήγησε στους ενάγοντες της κύριας δίκης προθεσμία προκειμένου να προσκομίσουν αποδεικτικό, ανάλογα με την περίπτωση, εμβολιασμού τους κατά του ιού SARS‑CoV‑2 ή αντένδειξης για τον εμβολιασμό αυτόν, προειδοποιώντας τους ότι τυχόν μη προσκόμιση τέτοιου αποδεικτικού θα μπορούσε να επιφέρει την καταγγελία των συμβάσεων εργασίας τους.
23
Δεδομένου ότι οι ενάγοντες της κύριας δίκης δεν προσκόμισαν το αποδεικτικό αυτό, ο Δήμος του Τάλιν, τον Ιούλιο του 2021, κατήγγειλε εκτάκτως τις συμβάσεις εργασίας τους, για τον λόγο ότι η ιδιαίτερη φύση του επαγγέλματος του διασώστη στην υπηρεσία ασθενοφόρων απαιτεί και δικαιολογεί τον εμβολιασμό των προσώπων που ασκούν το συγκεκριμένο επάγγελμα και ότι, επειδή κανένα άλλο μέτρο δεν επαρκεί για την προστασία της υγείας των ασθενών, των λοιπών εργαζομένων και του ίδιου του ενδιαφερόμενου εργαζομένου, η εργασία του διασώστη στην υπηρεσία ασθενοφόρων μπορεί να εκτελεστεί μόνον από εμβολιασμένα άτομα.
24
Με απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2022, το Harju Maakohus (πρωτοδικείο του Harju, Εσθονία), ενώπιον του οποίου οι ενάγοντες της κύριας δίκης άσκησαν αγωγή βάλλοντας κατά της καταγγελίας της σύμβασης εργασίας τους και ζητώντας από τον Δήμο του Τάλιν αποζημίωση λόγω καταχρηστικής καταγγελίας, έκανε εν μέρει δεκτή την αγωγή αυτή. Το ανωτέρω δικαστήριο έκρινε ότι η καταγγελία ήταν άκυρη, για τον λόγο ότι ο Δήμος του Τάλιν δεν μπορούσε να επιβάλει μονομερώς υποχρέωση εμβολιασμού ελλείψει νόμου ή διατάγματος της εκτελεστικής εξουσίας που να του επιτρέπει να το πράξει. Κατά συνέπεια, υποχρέωσε τον Δήμο του Τάλιν να καταβάλει αποζημίωση, ανερχόμενη πάντως σε ποσό μικρότερο από αυτό που ζήτησαν οι ενάγοντες της κύριας δίκης.
25
Οι ενάγοντες της κύριας δίκης και ο Δήμος του Τάλιν άσκησαν έφεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Tallinna Ringkonnakohus (εφετείου του Τάλιν, Εσθονία), το οποίο, με απόφαση της 26ης Μαΐου 2023, ενώ εξαφάνισε εν μέρει την απόφαση του Harju Maakohus (πρωτοδικείου του Harju) όσον αφορά το ποσό της αποζημίωσης, έκρινε ότι ο Δήμος του Τάλιν δεν μπορούσε να επιβάλει μονομερώς υποχρέωση εμβολιασμού, υπογραμμίζοντας, ειδικότερα, επ’ αυτού ότι ούτε το άρθρο 13, παράγραφος 2, του TTOS ούτε το άρθρο 6, παράγραφος 2, σημείο 7, του διατάγματος περί βιολογικών κινδύνων τού παρέχει την εξουσία να επιβάλει τέτοια υποχρέωση.
26
Ο Δήμος του Τάλιν άσκησε αναίρεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Riigikohus (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Εσθονία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
27
Το εν λόγω δικαστήριο εκτιμά ότι, για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης, πρέπει, ιδίως, να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αν ο Δήμος του Τάλιν μπορούσε να επιβάλει στους ενάγοντες της κύριας δίκης, ως προϋπόθεση για τη συνέχιση της επαγγελματικής τους δραστηριότητας εντός της υπηρεσίας ασθενοφόρων, την υποχρέωση να εμβολιαστούν κατά του ιού SARS‑CoV‑2 ή αν ο εμβολιασμός αυτός προϋπέθετε τη συναίνεση των μερών της σύμβασης εργασίας. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από το αν ο εμβολιασμός πρέπει να θεωρηθεί ως απαίτηση σχετική με την υγεία και την ασφάλεια κατά την εργασία ή ως μονομερές μέτρο του εργοδότη σε ένα πλαίσιο χαρακτηριζόμενο από την απουσία εθνικής ρύθμισης που να καθορίζει τους τομείς δραστηριότητας ή τα επαγγέλματα για τα οποία είναι υποχρεωτικός ο εμβολιασμός κατά του ιού SARS‑CoV‑2.
28
Το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, κατά το εσθονικό δίκαιο, ο εργοδότης οφείλει να εξασφαλίζει στον εργαζόμενο συνθήκες εργασίας σύμφωνες με τις απαιτήσεις υγείας και ασφάλειας κατά την εργασία και ότι, προς τούτο, το άρθρο 13, παράγραφος 2, του TTOS προβλέπει ότι ο εργοδότης μπορεί να επιβάλλει απαιτήσεις αυστηρότερες από εκείνες που προβλέπονται στην εθνική νομοθεσία. Επομένως, εν προκειμένω, ο Δήμος του Τάλιν, αφού προέβη σε εκτίμηση των κινδύνων, υποχρέωσε τους ενάγοντες της κύριας δίκης να εμβολιαστούν κατά του ιού SARS‑CoV‑2, βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 2, του TTOS, ο οποίος μετέφερε στο εσθονικό δίκαιο τις διατάξεις των οδηγιών 89/391 και 2000/54.
29
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το αν μια εθνική ρύθμιση η οποία επιτρέπει σε εργοδότη να επιβάλει στους εργαζομένους του υποχρέωση εμβολιασμού χωρίς τη συναίνεσή τους, ως προϋπόθεση για τη συνέχιση της σχέσης εργασίας, είναι συμβατή με τις ανωτέρω οδηγίες, λαμβανομένου επίσης υπόψη του δικαιώματος στην ακεραιότητα του προσώπου, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 3 του Χάρτη.
30
Αφενός, ο εμβολιασμός των εργαζομένων προκειμένου να διασφαλιστεί η υγεία και η ασφάλεια κατά την εργασία διέπεται από την οδηγία 2000/54. Από το άρθρο 14, παράγραφος 3, και το παράρτημα VII της οδηγίας αυτής, όμως, μπορεί να συναχθεί ότι ο εμβολιασμός είναι προαιρετικός, δεδομένου ότι ο εργοδότης έχει ως μόνη υποχρέωση να μεριμνά ώστε ο εμβολιασμός να είναι δυνατός, καθώς και να ενημερώνει τους εργαζομένους σχετικά με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα τόσο του εμβολιασμού όσο και του μη εμβολιασμού. Ομοίως, από το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του Χάρτη προκύπτει ότι, στο πεδίο της ιατρικής, απαιτείται η ελεύθερη και εν επιγνώσει συναίνεση του ενδιαφερομένου.
31
Αφετέρου, από το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391 και από το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/54 προκύπτει ότι οι οδηγίες αυτές καθορίζουν απλώς ελάχιστες προδιαγραφές όσον αφορά την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία. Επομένως, οι εν λόγω οδηγίες δεν εμποδίζουν την εφαρμογή ευνοϊκότερων εθνικών διατάξεων επί του θέματος. Ως εκ τούτου, θα μπορούσε να γίνει δεκτή η ερμηνεία κατά την οποία ο εργοδότης δύναται να επιβάλει στους εργαζομένους, χωρίς τη συναίνεσή τους, την υποχρέωση να εμβολιαστούν, ως μέτρο υγείας και ασφάλειας κατά την εργασία το οποίο είναι ευνοϊκότερο για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων απ’ ό,τι οι ελάχιστες προδιαγραφές που καθορίζουν οι ανωτέρω οδηγίες.
32
Σε περίπτωση που η επιβολή από τον εργοδότη υποχρέωσης εμβολιασμού αντιβαίνει στις οδηγίες 89/391 και 2000/54, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι ο TTOS και το διάταγμα περί βιολογικών κινδύνων πρέπει να ερμηνευθούν σύμφωνα με τις οδηγίες αυτές, υπό την έννοια ότι δεν παρέχουν στον εργοδότη την εξουσία να επιβάλει μονομερώς υποχρέωση εμβολιασμού στους εργαζομένους του, με αποτέλεσμα η καταγγελία των συμβάσεων εργασίας των εναγόντων της κύριας δίκης να στερείται κάθε νομικού ερείσματος.
33
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν το άρθρο 14, παράγραφος 3, και το παράρτημα VII, σημεία 1 και 2, της [οδηγίας 2000/54], σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 8, το άρθρο 1, παράγραφος 1, και το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας αυτής, την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε ρύθμιση δυνάμει της οποίας ο εργοδότης δικαιούται να επιβάλει υποχρέωση εμβολιασμού σε εργαζομένους με τους οποίους συνδέεται με ισχύουσα σύμβαση εργασίας και οι οποίοι εκτίθενται σε βιολογικούς κινδύνους;
Επεξηγηματικά ερωτήματα:
[2)]
Συνιστά ο εμβολιασμός μέτρο προστασίας της υγείας στον χώρο εργασίας, κατά την έννοια του άρθρου 14, παράγραφος 3, της [οδηγίας 2000/54], το οποίο μπορεί να επιβάλει ο εργοδότης στο πλαίσιο ισχύουσας σύμβασης εργασίας χωρίς τη συναίνεση του εργαζομένου που εκτίθεται σε βιολογικούς κινδύνους;
[3)]
Συνάδει προς τις διατάξεις του άρθρου 1, παράγραφος 3, του άρθρου 6, παράγραφος 1 και παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και ζʹ, και του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της [οδηγίας 89/391], καθώς και προς τις διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφος 1, του άρθρου 31, παράγραφος 1, και του άρθρου 52, παράγραφος 1, του [Χάρτη], το γεγονός ότι ο εργοδότης καθιστά υποχρεωτικό τον εμβολιασμό στο πλαίσιο ισχύουσας σύμβασης εργασίας;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
34
Με τα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, και το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391, το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/54, σε συνδυασμό με το παράρτημα VII, σημεία 1 και 2, της οδηγίας αυτής, καθώς και το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας ένας εργοδότης μπορεί να υποχρεώσει τους εργαζομένους με τους οποίους έχει συνάψει σύμβαση εργασίας να εμβολιαστούν εάν εκτίθενται σε βιολογικό κίνδυνο.
35
Όσον αφορά, πρώτον, την οδηγία 89/391, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφοι 1 και 2, η οδηγία αυτή περιέχει, προς τον σκοπό της εφαρμογής μέτρων για την προαγωγή της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία, γενικές αρχές που αφορούν, μεταξύ άλλων, την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων καθώς και την προστασία της ασφάλειας και της υγείας.
36
Όπως έχει διαπιστώσει το Δικαστήριο, από το άρθρο 5, παράγραφος 1, και το άρθρο 6 της εν λόγω οδηγίας προκύπτει, συναφώς, ότι οι εργοδότες υποχρεούνται να εκτιμούν και να προλαμβάνουν τους κινδύνους για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων που απορρέουν από το εργασιακό τους περιβάλλον [απόφαση της 9ης Μαρτίου 2021, Radiotelevizija Slovenija (Περίοδος εργασιακής ετοιμότητας σε απομακρυσμένη τοποθεσία), C‑344/19, EU:C:2021:182, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
37
Ειδικότερα, το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 89/391 προβλέπει ότι ο εργοδότης οφείλει, στο πλαίσιο των ευθυνών του, να λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα για την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένης της πρόληψης των επαγγελματικών κινδύνων, όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας, βάσει γενικών αρχών πρόληψης. Κατά το άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ, βʹ και ζʹ, της εν λόγω οδηγίας, οι γενικές αυτές αρχές συνίστανται, μεταξύ άλλων, στην αποφυγή των κινδύνων, στην εκτίμηση των κινδύνων που δεν μπορούν να αποφευχθούν καθώς και στον προγραμματισμό της πρόληψης με στόχο ένα συνεκτικό σύνολο που να ενσωματώνει στην πρόληψη την τεχνική, την οργάνωση της εργασίας, τις συνθήκες εργασίας, τις σχέσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και την επίδραση των παραγόντων του περιβάλλοντος στην εργασία.
38
Επομένως, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 89/391, ο εργοδότης οφείλει να προβεί σε εκτίμηση των κινδύνων για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων και να καθορίσει τα μέτρα προστασίας που πρέπει να ληφθούν για την αποφυγή ή τη μείωση των κινδύνων αυτών.
39
Αντιθέτως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η οδηγία 89/391 δεν περιέχει καμία διάταξη σχετική με τον εμβολιασμό των εργαζομένων και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να αντληθεί κανένα συμπέρασμα από την οδηγία αυτή ως προς τη δυνατότητα των κρατών μελών να προβλέπουν υποχρέωση εμβολιασμού.
40
Όσον αφορά, δεύτερον, την οδηγία 2000/54, παρατηρείται ότι, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, η οδηγία αυτή έχει ως σκοπό την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους για την υγεία και την ασφάλειά τους, συμπεριλαμβανομένης της πρόληψης των κινδύνων αυτών, που προέρχονται ή είναι πιθανόν να προέλθουν από την έκθεση, κατά τη διάρκεια της εργασίας, σε βιολογικούς παράγοντες, οι οποίοι, αφενός, ορίζονται στο στοιχείο αʹ του πρώτου εδαφίου του άρθρου 2 της οδηγίας και, αφετέρου, ταξινομούνται σύμφωνα με το δεύτερο εδάφιο του εν λόγω άρθρου 2. Βάσει του παραρτήματος III της οδηγίας 2000/54, ο SARS‑CoV‑2 κατατάσσεται ως τέτοιος βιολογικός παράγοντας στην ομάδα κινδύνου 3, κατά την έννοια του άρθρου 2, δεύτερο εδάφιο, σημείο 3, της οδηγίας αυτής.
41
Σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφος 3, της οδηγίας 89/391 και το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/54, οι περισσότερο περιοριστικές ή/και ειδικές διατάξεις της τελευταίας αυτής οδηγίας εφαρμόζονται σε όλους τους τομείς που καλύπτονται από την οδηγία 89/391.
42
Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνεται, ειδικότερα, ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, καθώς και το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2000/54 προβλέπουν, όπως, κατ’ ουσίαν, και το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, καθώς και το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 89/391, ότι ο εργοδότης οφείλει, για κάθε δραστηριότητα που ενδέχεται να συνεπάγεται κίνδυνο έκθεσης σε βιολογικούς παράγοντες, να προσδιορίζει τη φύση, τον βαθμό και τη διάρκεια της έκθεσης των εργαζομένων, προκειμένου να εκτιμήσει τους κινδύνους για την υγεία ή την ασφάλειά τους και να λάβει τα αναγκαία μέτρα προστασίας για την αποφυγή ή, όταν αυτό δεν είναι τεχνικά εφικτό, τη μείωση των εν λόγω κινδύνων.
43
Επιπλέον, σύμφωνα με τις παραγράφους 1 και 3 του άρθρου 14 της οδηγίας 2000/54, προκειμένου να εξασφαλιστεί η πρέπουσα ιατρική παρακολούθηση των εργαζομένων για τους οποίους, από τα αποτελέσματα της ανωτέρω εκτίμησης, προκύπτει ότι υπάρχει κίνδυνος για την ασφάλεια ή την υγεία τους, πρέπει με την εν λόγω εκτίμηση να εντοπίζονται οι εργαζόμενοι για τους οποίους ενδέχεται να απαιτούνται ειδικά προστατευτικά μέτρα. Η παράγραφος 3 του άρθρου 14 διευκρινίζει συναφώς, κατά το δεύτερο και το τρίτο εδάφιό της αντίστοιχα, ότι, αφενός, «[π]ρέπει να διατίθενται εν ανάγκη αποτελεσματικά εμβόλια στους εργαζομένους που δεν έχουν ήδη ανοσοποιηθεί κατά του βιολογικού παράγοντα στον οποίον εκτίθενται ή ενδέχεται να εκτεθούν» και, αφετέρου, «[ό]ταν οι εργοδότες διαθέτουν εμβόλια, πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τον συνιστώμενο κώδικα συμπεριφοράς που περιέχεται στο παράρτημα VII [της οδηγίας αυτής]».
44
Τα σημεία 1 και 2 του ως άνω παραρτήματος VII ορίζουν ότι, εάν υπάρχει κίνδυνος για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων λόγω της έκθεσής τους σε βιολογικούς παράγοντες για τους οποίους υπάρχουν αποτελεσματικά εμβόλια, ο εργοδότης τους οφείλει να τους «προσφέρει» τον εμβολιασμό και ότι ο εμβολιασμός αυτός πρέπει να γίνεται «σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές», οι δε εργαζόμενοι πρέπει, εξάλλου, να ενημερώνονται για τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα «τόσο του εμβολιασμού όσο και του μη εμβολιασμού».
45
Επομένως, μολονότι το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/54, σε συνδυασμό με τα σημεία 1 και 2 του παραρτήματος VII της οδηγίας, επιβάλλει στους εργοδότες την υποχρέωση, όταν υπάρχει αποτελεσματικό εμβόλιο, να θέτουν το εμβόλιο στη διάθεση των ενδιαφερόμενων εργαζομένων και, συνακόλουθα, παρέχει στους τελευταίους το δικαίωμα να εμβολιαστούν, η ως άνω οδηγία δεν προβλέπει αν, και υπό ποιες περιστάσεις, οι εργοδότες μπορούν να επιβάλουν τον εμβολιασμό προκειμένου να προστατεύσουν τους ενδιαφερόμενους εργαζομένους ή άλλες κατηγορίες προσώπων και, συνακόλουθα, αν, και υπό ποιες περιστάσεις, μπορεί να επιβληθεί στους εν λόγω εργαζομένους η υποχρέωση να εμβολιαστούν ή αν, αντιθέτως, αυτοί μπορούν να αρνηθούν να εμβολιαστούν.
46
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι, με τις οδηγίες 89/391 και 2000/54, ο νομοθέτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν θέλησε να καθορίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τα κράτη μέλη δύνανται να προβλέπουν υποχρέωση εμβολιασμού, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης.
47
Επ’ αυτού, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 153, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, τόσο η οδηγία 89/391, όπως προκύπτει από την πρώτη αιτιολογική σκέψη της, όσο και η οδηγία 2000/54, όπως προβλέπει το άρθρο 1, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, αυτής, καθορίζουν μόνον τις «ελάχιστες προδιαγραφές» όσον αφορά την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων.
48
Η υποχρέωση εμβολιασμού όμως, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, καθόσον προστίθεται στην υποχρέωση του εργοδότη να καταστήσει διαθέσιμο τον εμβολιασμό, δεν είναι, αυτή καθεαυτήν, ικανή να υπονομεύσει ή να περιορίσει την ελάχιστη προστασία που εγγυάται το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/54, σε συνδυασμό με τα σημεία 1 και 2 του παραρτήματος VII αυτής, ούτε να θίξει άλλες διατάξεις της εν λόγω οδηγίας ή τη συνοχή και τους σκοπούς της (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, TSN και AKT, C‑609/17 και C‑610/17, EU:C:2019:981, σκέψη 51).
49
Τρίτον, ως προς το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη, τα οποία αφορούν, αντιστοίχως, το δικαίωμα στη σωματική και διανοητική ακεραιότητα του προσώπου και το δικαίωμα κάθε εργαζομένου σε συνθήκες εργασίας που σέβονται την υγεία, την ασφάλεια και την αξιοπρέπειά του, υπενθυμίζεται ότι το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη ορίζεται στο άρθρο του 51, παράγραφος 1, κατά το οποίο οι διατάξεις του απευθύνονται στα κράτη μέλη μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης.
50
Επ’ αυτού, πρέπει να υπομνησθεί ότι η φράση «όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης», κατά την έννοια της ανωτέρω διάταξης, προϋποθέτει την ύπαρξη συνδέσμου μεταξύ μιας πράξης του δικαίου της Ένωσης και του επίμαχου εθνικού μέτρου, ο οποίος να υπερβαίνει την εγγύτητα των σχετικών τομέων ή τις έμμεσες επιπτώσεις του ενός τομέα στον άλλο (αποφάσεις της 10ης Ιουλίου 2014, Julián Hernández κ.λπ., C‑198/13, EU:C:2014:2055, σκέψη 34, και της 3ης Απριλίου 2025, Swiftair, C‑701/23, EU:C:2025:237, σκέψη 29).
51
Συνεπώς, κατά πάγια νομολογία, τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην έννομη τάξη της Ένωσης έχουν εφαρμογή σε όλες τις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης, αλλά όχι πέραν των καταστάσεων αυτών (αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson, C‑617/10, EU:C:2013:105, σκέψη 19, και της 13ης Ιουνίου 2024, Monmorieux, C‑380/23, EU:C:2024:500, σκέψη 29).
52
Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει κρίνει, μεταξύ άλλων, ότι τα θεμελιώδη δικαιώματα της Ένωσης δεν εφαρμόζονται σε σχέση με εθνική ρύθμιση όταν οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης στον σχετικό τομέα δεν επιβάλλουν καμία συγκεκριμένη υποχρέωση στα κράτη μέλη όσον αφορά μια δεδομένη κατάσταση [αποφάσεις της 10ης Ιουλίου 2014, Julián Hernández κ.λπ., C‑198/13, EU:C:2014:2055, σκέψη 35, και της 28ης Νοεμβρίου 2024, PT (Συμφωνία μεταξύ εισαγγελέα και δράστη αξιόποινης πράξης), C‑432/22, EU:C:2024:987, σκέψη 36].
53
Σε μια τέτοια περίπτωση, η εθνική ρύθμιση την οποία θεσπίζει ένα κράτος μέλος σχετικά με μια τέτοια κατάσταση βρίσκεται εκτός του πεδίου εφαρμογής του Χάρτη και, ως εκ τούτου, η κατάσταση αυτή δεν μπορεί να κριθεί υπό το πρίσμα των διατάξεων του Χάρτη (πρβλ. απόφαση της 20ής Οκτωβρίου 2022, Curtea de Apel Alba Iulia κ.λπ., C‑301/21, EU:C:2022:811, σκέψη 75 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54
Εν προκειμένω, από τις σκέψεις 35 έως 48 της παρούσας απόφασης προκύπτει ότι υποχρέωση εμβολιασμού όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, η οποία, κατά το αιτούν δικαστήριο, απορρέει από το άρθρο 13, παράγραφος 2, του TTOS, δεν εμπίπτει στις οδηγίες 89/391 και 2004/54. Συνεπώς, η εν λόγω υποχρέωση εμβολιασμού δεν συνιστά «εφαρμογή» του δικαίου της Ένωσης, κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη (πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουλίου 2023, Azienda Ospedale-Università di Padova, C‑765/21, EU:C:2023:566, σκέψη 44).
55
Επομένως, μια εθνική διάταξη όπως το άρθρο 13, παράγραφος 2, του TTOS βρίσκεται εκτός του πεδίου εφαρμογής του Χάρτη και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να κριθεί υπό το πρίσμα των διατάξεων του Χάρτη, ιδίως δε του άρθρου 3, παράγραφος 1, ή του άρθρου 31, παράγραφος 1, αυτού.
56
Κατά συνέπεια, στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, και το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391 καθώς και το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/54, σε συνδυασμό με το παράρτημα VII, σημεία 1 και 2, της οδηγίας αυτής, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας ένας εργοδότης μπορεί να υποχρεώσει τους εργαζομένους με τους οποίους έχει συνάψει σύμβαση εργασίας να εμβολιαστούν εάν εκτίθενται σε βιολογικό κίνδυνο.
Επί των δικαστικών εξόδων
57
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δέκατο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, και το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία, καθώς και το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/54/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Σεπτεμβρίου 2000, για την προστασία των εργαζομένων από κινδύνους που διατρέχουν λόγω έκθεσής τους σε βιολογικούς παράγοντες κατά την εργασία (έβδομη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ), όπως έχει τροποποιηθεί με την οδηγία (ΕΕ) 2020/739 της Επιτροπής, της 3ης Ιουνίου 2020, σε συνδυασμό με το παράρτημα VII, σημεία 1 και 2, της οδηγίας 2000/54, όπως έχει τροποποιηθεί,
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας ένας εργοδότης μπορεί να υποχρεώσει τους εργαζομένους με τους οποίους έχει συνάψει σύμβαση εργασίας να εμβολιαστούν εάν εκτίθενται σε βιολογικό κίνδυνο.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η εσθονική.