62015CJ0086
WYROK TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)
z dnia 21 września 2017 r. (
*1
)
Odwołanie – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Włoscy producenci prętów zbrojeniowych do betonu – Ustalanie cen, a także ograniczanie lub kontrolowanie produkcji i sprzedaży – Naruszenie art. 65 EWWiS – Stwierdzenie nieważności pierwotnej decyzji przez Sąd Unii Europejskiej – Decyzja ponownie przyjęta na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1/2003 – Brak wydania nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów – Brak przesłuchania ustnego w następstwie stwierdzenia nieważności pierwotnej decyzji – Terminy, które upłynęły w postępowaniu przed Sądem
W sprawach połączonych C‑86/15 P i C‑87/15 P
mających za przedmiot dwa odwołania w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wniesione w dniu 20 lutego 2015 r.,
Ferriera Valsabbia SpA, z siedzibą w Odolo (Włochy) (C‑86/15 P),
Valsabbia Investimenti SpA, z siedzibą w Odolo (Włochy) (C‑86/15 P),
Alfa Acciai SpA, z siedzibą w Brescii (Włochy) (C‑87/15 P),
reprezentowanych przez D.M. Fosselarda, avocat, D. Slatera, solicitor, A. Duron, avocat,
strona wnosząca odwołanie,
w której drugą stroną postępowania jest:
Komisja Europejska, reprezentowana przez L. Malferrariego oraz P. Rossiego, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez P. Manziniego, avvocato, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
strona pozwana w pierwszej instancji,
TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),
w składzie: E. Juhász, prezes izby, C. Vajda (sprawozdawca) i C. Lycourgos, sędziowie,
rzecznik generalny: N. Wahl,
sekretarz: V. Giacobbo-Peyronnel, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 20 października 2016 r.,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 grudnia 2016 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Ferriera Valsabbia SpA i Valsabbia Investimenti SpA (zwane dalej łącznie „spółką Valsabbia”) w sprawie C‑86/15 P, a także Alfa Acciai SpA (zwana dalej „spółką Alfa”) w sprawie C‑87/15 P (strony te są dalej zwane łącznie „wnoszącymi odwołanie”) żądają w odwołaniu uchylenia, odpowiednio, wyroków: Sądu Unii Europejskiej z dnia 9 grudnia 2014 r., Ferriera Valsabbia i Valsabbia Investimenti/Komisja (T‑92/10, niepublikowanego, EU:T:2014:1032) i wyroku z dnia 9 grudnia 2014 r., Alfa Acciai/Komisja (T‑85/10, niepublikowanego, EU:T:2014:1037) (zwanych dalej łącznie „zaskarżonymi wyrokami”), w których Sąd oddalił ich skargi zawierające żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji C(2009) 7492 wersja ostateczna z dnia 30 września 2009 r. dotyczącej naruszenia art. 65 EWWiS (COMP/37.956 – Pręty zbrojeniowe do betonu – ponowne przyjęcie) (zwanej dalej „decyzją z dnia 30 września 2009 r.”), zmienionej decyzją Komisji C(2009) 9912 wersja ostateczna z dnia 8 grudnia 2009 r. (zwaną dalej „decyzją zmieniającą”) (decyzja z dnia 30 września 2009 r. zmieniona decyzją zmieniającą zwana jest dalej „sporną decyzją”).
Okoliczności powstania sporów i sporna decyzja
2
Okoliczności powstania sporów są przedstawione w pkt 20–25 zaskarżonych wyroków.
„20.
W okresie od października do grudnia 2000 r. Komisja przeprowadziła, zgodnie z art. 47 EWWiS, kontrole we włoskich przedsiębiorstwach produkujących pręty zbrojeniowe do betonu oraz w związku włoskich przedsiębiorstw metalurgicznych. Skierowała również do nich żądania udzielenia informacji na podstawie art. 47 EWWiS […].
21.
W dniu 26 marca 2002 r. Komisja wszczęła postępowanie administracyjne i sformułowała zarzuty na podstawie art. 36 EWWiS (zwane dalej »pismem w sprawie przedstawienia zarzutów«) […]. [Wnoszące odwołanie] przedstawiły uwagi na piśmie do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Przesłuchanie miało miejsce w dniu 13 czerwca 2002 r. […].
22.
W dniu 12 sierpnia 2002 r. Komisja sformułowała dodatkowe zarzuty (zwane dalej »uzupełniającym pismem w sprawie przedstawienia zarzutów«), skierowane do adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. W uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, opartym na art. 19 ust. 1 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 8, t. 1, s. 3), Komisja przedstawiła swoje stanowisko w przedmiocie kontynuacji postępowania po wygaśnięciu traktatu EWWiS. Przedsiębiorstwom, których dotyczy postępowanie, wyznaczono termin na przedstawienie uwag i w dniu 30 września 2002 r. odbyło się drugie przesłuchanie w obecności przedstawicieli państw członkowskich […].
23.
W wyniku postępowania Komisja przyjęła decyzję C(2002) 5087 wersja ostateczna z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 65 EWWiS (COMP/37.956 – Pręty zbrojeniowe) (zwaną dalej »decyzją z 2002 r.«), w której stwierdziła, że przedsiębiorstwa będące adresatami tej decyzji utworzyły jeden, złożony i cechujący się ciągłością kartel na włoskim rynku prętów zbrojeniowych prostych lub w kręgach, którego celem lub skutkiem jest ustalanie cen oraz który doprowadził także do skoordynowanego ograniczania lub skoordynowanego kontrolowania wielkości produkcji i sprzedaży, co jest sprzeczne z art. 65 ust. 1 EWWiS […] Komisja nałożyła w tej decyzji na [spółkę Valsabbia, solidarnie, i na spółkę Alfa grzywny w kwocie, odpowiednio, 10,25 mln EUR i 7,175 mln EUR].
24.
W dniu 5 marca 2003 r. [wnoszące odwołanie] wniosły do Sądu [skargi] na sporną decyzję. Wyrokiem z dnia 25 października 2007 r., SP i in./Komisja (T‑27/03, T‑46/03, T‑58/03, T‑79/03, T‑80/03, T‑97/03 i T‑98/03, [EU:T:2007:317]) Sąd stwierdził nieważność decyzji z 2002 r. Sąd zaznaczył, że ze względu w szczególności na fakt, iż decyzja z 2002 r. nie zawiera odniesienia do art. 3 i art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, była ona oparta wyłącznie na art. 65 ust. 4 i 5 EWWiS […]. Ze względu na to, że postanowienia te wygasły w dniu 23 lipca 2002 r. i nie obowiązywały w chwili przyjęcia decyzji z 2002 r., Komisja nie mogła już oprzeć na nich swojej kompetencji w celu stwierdzenia naruszenia art. 65 ust. 1 EWWiS i nałożenia grzywien na przedsiębiorstwa, które miały uczestniczyć we wspomnianym naruszeniu […].
25.
Pismem z dnia 30 czerwca 2008 r. Komisja poinformowała [wnoszące odwołanie] i inne przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie, o swoim zamiarze ponownego przyjęcia decyzji poprzez zmianę podstawy prawnej w stosunku do podstawy prawnej, którą instytucja ta przyjęła w przypadku decyzji z 2002 r. Ponadto instytucja ta uściśliła, że z uwagi na ograniczony zakres wyroku [z dnia 25 października 2007 r.] SP i in./Komisja [(T‑27/03, T‑46/03, T‑58/03, T‑79/03, T‑80/03, T‑97/03 i T‑98/03, EU:T:2007:317)], ponownie przyjęta decyzja zostanie oparta na dowodach przedstawionych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Przedsiębiorstwom, których dotyczy postępowanie, wyznaczono termin na przedstawienie uwag […]. [Wnoszące odwołanie] przedstawiły swoje uwagi”.
3
W decyzji z dnia 30 września 2009 r. Komisja uznała między innymi, że rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101 i 102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) należy interpretować w ten sposób, iż pozwala jej ono na stwierdzanie po dniu 23 lipca 2002 r. istnienia karteli w sektorach objętych zakresem stosowania traktatu EWWiS ratione materiae i ratione temporis oraz na nakładanie kar z tego tytułu. Instytucja ta wskazała, że owa decyzja została przyjęta zgodnie z normami proceduralnymi określonymi w traktacie EWWiS oraz w owym rozporządzeniu i że przepisy materialne, które nie obowiązują już w chwili wydania aktu, mogą znajdować zastosowanie na podstawie zasad regulujących następstwo norm w czasie, z zastrzeżeniem zastosowania ogólnej zasady lex mitior.
4
Artykuł 1 owej decyzji stanowi między innymi, że wnoszące odwołanie naruszyły art. 65 ust. 1 EWWiS, uczestnicząc w okresie od 6 grudnia 1989 r. do 27 czerwca 2000 r., co się tyczy spółki Valsabbia, oraz w okresie od 6 grudnia 1989 r. do 4 lipca 2000 r., co się tyczy spółki Alfa, w ciągłym porozumieniu lub uzgodnionych praktykach dotyczących prętów zbrojeniowych prostych lub w kręgach, których celem lub skutkiem było ustalanie cen i ograniczanie lub kontrolowanie produkcji lub sprzedaży na wspólnym rynku. Na mocy art. 2 tej samej decyzji Komisja nałożyła na spółki Valsabbia i Alfa grzywny w kwocie, odpowiednio, 10,25 mln EUR i 7,175 mln EUR.
5
W pismach wysłanych między 20 listopada a 23 listopada 2009 r. osiem z jedenastu spółek będących adresatami decyzji z dnia 30 września 2009 r., w tym wnoszące odwołanie, wskazało Komisji, że załącznik do tej decyzji, w wersji notyfikowanej jej adresatom, nie zawierał tabel ilustrujących zmiany cen.
6
W dniu 8 grudnia 2009 r. Komisja przyjęła decyzję zmieniającą, która zawierała w załączniku brakujące tabele i korygowała numerowane odesłania do tych tabel w ośmiu przypisach. Decyzja zmieniająca została doręczona wnoszącym odwołanie w dniu 9 grudnia 2009 r.
Postępowanie przed Sądem i zaskarżone wyroki
7
Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu odpowiednio w dniach 17 i 18 lutego 2010 r. wnoszące odwołanie wniosły skargi zmierzające, tytułem żądania głównego, do stwierdzenia nieważności spornej decyzji w częściach ich dotyczących.
8
Na poparcie wniesionych skarg wnoszące odwołanie podniosły formalnie cztery zarzuty, dotyczące, po pierwsze, przekroczenia uprawnień Komisji, po drugie, naruszenia art. 14 i 33 rozporządzenia nr 1/2003, art. 10 i 14 rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. [101 i 102 TFUE] (Dz.U. 2004, L 123, s. 18), a także prawa do obrony, po trzecie, naruszenia art. 65 ust. 1 EWWiS oraz błędnej wykładni pojęcia jednolitego i ciągłego naruszenia, oraz po czwarte, niezgodności z prawem, których dopuszczono się przy ustalaniu kwoty grzywny (ustalenie kwoty wyjściowej grzywny oraz brak uwzględnienia okoliczności łagodzących) oraz przewlekłości postępowania administracyjnego. We wprowadzającej części dotyczącej „specyfiki treści spornej decyzji” wnoszące odwołanie podniosły także potencjalne naruszenie zasady kolegialności.
9
W zaskarżonych wyrokach Sąd oddalił skargi, które zostały wniesione przez wnoszące odwołanie.
Żądania stron przed Trybunałem
10
W swych odwołaniach wnoszące odwołanie wnoszą do Trybunału o:
–
uchylenie zaskarżonych wyroków;
–
stwierdzenie nieważności spornej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona wnoszących odwołanie;
–
posiłkowo – obniżenie kwoty grzywny nałożonej na wnoszące odwołanie sporną decyzją;
–
postanowienie, iż rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie i zwrócenie sprawy do Sądu w celu wydania orzeczenia co do istoty spraw z uwzględnieniem wskazówek dostarczonych przez Trybunał; oraz
–
obciążenie Komisji kosztami postępowania w obu instancjach.
11
Komisja wnosi do Trybunału o:
–
oddalenie odwołań oraz
–
obciążenie wnoszących odwołania kosztami postępowania.
12
Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 7 czerwca 2016 r. sprawy C‑86/15 P i C‑87/15 P zostały połączone do celów ustnego etapu postępowania i wydania wyroku.
W przedmiocie wniosku o otwarcie na nowo ustnego etapu postępowania
13
Ustny etap postępowania został zamknięty w dniu 8 grudnia 2016 r., po przedstawieniu opinii przez rzecznika generalnego. Pismem z dnia 27 stycznia 2017 r., złożonym tego samego dnia w sekretariacie Trybunału, Komisja wniosła do Trybunału o postanowienie o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo oraz o włączenie do akt sprawy okoliczności stanu faktycznego przedstawionych w jej wniosku, a także dokumentów załączonych do owego wniosku.
14
Na poparcie tego wniosku Komisja twierdzi zasadniczo, że Trybunał nie ma dostatecznej jasności w przedmiocie okoliczności faktycznych sprawy związanych z przesłuchaniami ustnymi z dnia 13 czerwca i dnia 30 września 2002 r., na których rzecznik generalny oparł swoją opinię, ponieważ okoliczności te nie były przedmiotem konkretnej dyskusji między stronami.
15
Artykuł 83 regulaminu postępowania przed Trybunałem pozwala Trybunałowi, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, postanowić o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo w każdej chwili, między innymi jeśli sprawa ma zostać rozstrzygnięta na podstawie argumentu prawnego, który nie był przedmiotem dyskusji między stronami.
16
Należy jednak przypomnieć, że przedmiot odwołania jest co do zasady określony poprzez zarzuty oraz argumenty podniesione przez strony. W niniejszej sprawie strony miały możliwość wystarczającego przedyskutowania owych zarzutów oraz argumentów w złożonych pismach procesowych oraz podczas wspólnej rozprawy, która odbyła się w dniu 20 października 2016 r. w sprawach od C‑85/15 P do C‑89/15 P.
17
W konsekwencji Trybunał po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego uznaje, że nie należy postanawiać o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo.
W przedmiocie odwołań
18
Na poparcie odwołań wnoszące odwołanie podnoszą siedem zarzutów, dotyczących, po pierwsze, naruszenia art. 10 rozporządzenia nr 773/2004 oraz prawa do obrony ze względu na brak wysłania nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, po drugie, naruszenia art. 14 rozporządzenia nr 773/2004 oraz prawa do obrony ze względu na brak udziału przedstawicieli państw członkowskich w przesłuchaniach, po trzecie, naruszenia zasady kolegialności ze względu na przyjęcie niepełnej decyzji, po czwarte, naruszenia art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), interpretowanego w świetle art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., jeśli chodzi o osądzenie sprawy w rozsądnym terminie, po piąte, naruszenia art. 65 EWWiS, błędnej wykładni pojęcia ciągłego porozumienia, a także braku uzasadnienia i sprzecznego uzasadnienia, po szóste, naruszenia art. 47 karty w zakresie, w jakim Sąd odmówił obniżenia kwoty grzywny ze względu na przewlekłość postępowania administracyjnego, a także braku uzasadnienia i sprzecznego uzasadnienia, po siódme, naruszenia art. 23 i 31 rozporządzenia nr 1/2003, wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu ustanawiającego europejską wspólnotę węgla i stali (Dz.U. 1998, C 9, s. 3), zasad równego traktowania i proporcjonalności, a także braku uzasadnienia.
W przedmiocie zarzutów pierwszego i drugiego
Argumentacja stron
19
W zarzucie pierwszym i drugim, które należy zbadać łącznie, wnoszące odwołanie podnoszą naruszenie art. 10 i 14 rozporządzenia nr 773/2004 oraz prawa do obrony w zakresie, w jakim Sąd uznał w zaskarżonych wyrokach, że Komisja nie była zobowiązana przed wydaniem spornej decyzji skierować do nich nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i przeprowadzić przesłuchania w obecności przedstawicieli organów ochrony konkurencji państw członkowskich. Wnoszące odwołanie uważają, że zapowiadając w piśmie z dnia 30 czerwca 2008 r. swój zamiar przyjęcia tej decyzji zgodnie z przepisami proceduralnymi przewidzianymi rozporządzeniami nr 1/2003 i 773/2004, Komisja była zobowiązana przestrzegać tych przepisów.
20
Jeśli chodzi o brak nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja twierdzi, że sporna decyzja, w tym nałożona na wnoszące odwołanie kara, była w pełni zgodna z ocenami prawnymi przedstawionymi w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, w przedmiocie których wnoszące odwołanie miały możliwość się wypowiedzieć. Sąd zatem słusznie podkreślił w pkt 128 zaskarżonych wyroków, że Komisja poinformowała już przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie, w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów o konsekwencjach, zwłaszcza w odniesieniu do wyboru podstawy prawnej, jakie zamierzała wyciągnąć z wygaśnięcia traktatu EWWiS, a wnoszące odwołanie miały możliwość przedstawienia uwag na ten temat. Wedle Komisji owe względy są wystarczające same w sobie, aby oddalić argumenty, zgodnie z którymi Sąd powinien był stwierdzić, że Komisja dopuściła się naruszenia, gdy przyjęła sporną decyzję bez wysłania przedsiębiorstwom nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.
21
W tym względzie Komisja podkreśla, że odniesienie w spornej decyzji do art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, który zastąpił art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 wymieniony w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i który jest jego odpowiednikiem, jest konsekwencją stwierdzenia nieważności decyzji z 2002 r. Sąd zatem słusznie uznał w pkt 133 i 134 zaskarżonych wyroków, że kiedy w następstwie stwierdzenia nieważności decyzji Komisja decyduje się na naprawienie stwierdzonych w tej decyzji niezgodności z prawem oraz przyjęcie identycznej decyzji, która nie jest dotknięta tymi niezgodnościami z prawem, to decyzja ta dotyczy tych samych zarzutów, co do których przedsiębiorstwa już się wypowiedziały, wobec czego Komisja nie miała obowiązku stworzenia zainteresowanym przedsiębiorstwom możliwości bycia wysłuchanymi w przedmiocie wyboru podstawy prawnej, w oparciu o którą nałożono na nie grzywny orzeczone w spornej decyzji.
22
Co się tyczy pisma z dnia 30 czerwca 2008 r. Sąd przyznał, że chroniło ono przysługujące wnoszącym odwołanie prawo do obrony w stopniu wykraczającym poza wymogi określone rozporządzeniem nr 773/2004. Sąd zatem w trosce o wyczerpujący charakter zaskarżonych wyroków dodał w ich pkt 129, że owo pismo stwarzało w każdym razie wnoszącym odwołanie możliwość przedstawienia swych uwag.
23
Wedle Komisji, jako że zarzut drugi dotyczy tego, czy przedstawiciele państw członkowskich zostali wezwani na przesłuchania ustne, które zostały przeprowadzone zgodnie z art. 14 rozporządzenia nr 773/2004, jest on niedopuszczalny, gdyż dotyczy ustalenia faktycznego.
24
Co do istoty Komisja twierdzi, że Sąd słusznie potwierdził w pkt 147 i 148 zaskarżonych wyroków, iż instytucja ta w pełni przestrzega obowiązujących przepisów proceduralnych, w związku z czym kroki, które podjęła, były zgodne z zasadami rządzącymi normami proceduralnymi w czasie. Brak uczestnictwa przedstawicieli państw członkowskich w przesłuchaniu w dniu 13 czerwca 2002 r. dotyczącym pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wyjaśnia fakt, że udział tych przedstawicieli nie został przewidziany postanowieniami traktatu EWWiS. Podobnie obecność owych przedstawicieli podczas przesłuchania w dniu 30 września 2002 r. w następstwie wysłania uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jest zgodna z następnie obowiązującymi normami proceduralnymi określonymi w traktacie WE.
25
Komisja twierdzi ponadto, że wbrew twierdzeniom wnoszących odwołanie nie stwierdziła w piśmie z dnia 30 czerwca 2008 r., że chciała również zastosować rozporządzenia nr 1/2003 i 773/2004 do postępowania prowadzonego przed wygaśnięciem traktatu EWWiS, co było niemożliwe. Instytucja ta również nie prowadziła postępowania sui generis, lecz oparła się na procedurze mającej zastosowanie w chwili przyjęcia aktu, zgodnie z zasadą następstwa norm proceduralnych w czasie.
Ocena Trybunału
26
Jeśli chodzi o zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Komisję w odniesieniu do zarzutu drugiego, wystarczy stwierdzić, że zarzut ten dotyczy nie kwestii o charakterze faktycznym, dotyczącej tego, czy przedstawiciele organów ochrony konkurencji państw członkowskich zostali wezwani na przesłuchania ustne, które przeprowadzono w dniach 13 czerwca i 30 września 2002 r., lecz kwestii prawnej, dotyczącej tego, czy Komisja naruszyła art. 14 rozporządzenia nr 773/2004, gdy nie przeprowadziła przesłuchania ustnego zgodnie z tym przepisem przed przyjęciem spornej decyzji. W konsekwencji należy oddalić ów zarzut niedopuszczalności.
27
Co się tyczy istoty zarzutów pierwszego i drugiego, należy przypomnieć, że w ramach postępowania zakończonego przyjęciem decyzji z 2002 r. Komisja w dniu 26 marca 2002 r. skierowała do przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie, w tym do spółek wnoszących odwołanie, pismo w sprawie przedstawienia zarzutów na podstawie art. 36 traktatu EWWiS. Przesłuchanie ustne odnoszące się to tego pisma miało miejsce w dniu 13 czerwca 2002 r. Bezsporne jest, że przedstawiciele państw członkowskich nie zostali wezwani do udziału w tym przesłuchaniu ustnym, gdyż taki udział nie został przewidziany wówczas obowiązującymi przepisami traktatu EWWiS.
28
Po wygaśnięciu tego traktatu Komisja wysłała do owych przedsiębiorstw w dniu 12 sierpnia 2002 r. uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów oparte na art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17, w którym to piśmie instytucja ta wyjaśniła swoje stanowisko względem owej zmiany ram prawnych i wezwała te przedsiębiorstwa do przedstawienia ich opinii w przedmiocie owych zarzutów uzupełniających. Przesłuchanie ustne odbyło się w dniu 30 września 2002 r. w obecności przedstawicieli państw członkowskich, w myśl art. 11 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 2842/98 z dnia 22 grudnia 1998 r. w sprawie przesłuchania stron w określonych procedurach na podstawie art. [81] i art. [82] traktatu (WE) (Dz.U. 1998, L 354, s. 18).
29
W następstwie stwierdzenia nieważności decyzji z 2002 r. Komisja poinformowała pismem z dnia 30 czerwca 2008 r. wnoszące odwołanie i inne przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie, o zamiarze ponownego przyjęcia decyzji mającej za podstawę prawną rozporządzenie nr 1/2003 – zgodnie z przepisami proceduralnymi przewidzianymi tym rozporządzeniem.
30
Mając na względzie ów przebieg postępowania należy zbadać, czy wbrew temu, co stwierdził Sąd zwłaszcza w pkt 142 i 152 zaskarżonych wyroków, Komisja naruszyła art. 10 i 14 rozporządzenia nr 773/2004, gdyż nie skierowała do wnoszących odwołanie nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i nie przeprowadziła przesłuchania w obecności przedstawicieli organów ochrony konkurencji państw członkowskich przed przyjęciem spornej decyzji.
31
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepisy proceduralne powinno się na ogół stosować w dniu ich wejścia w życie (wyroki: z dnia 29 marca 2011 r., ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in., C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2011:190, pkt 75 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 29 marca 2011 r., ThyssenKrupp Nirosta/Komisja, C‑352/09 P, EU:C:2011:191, pkt 88; a także z dnia 11 grudnia 2012 r., Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 45), nawet w postępowaniu wszczętym przed tym dniem, lecz które pozostaje w toku po tym dniu (zob. podobnie wyrok z dnia 11 grudnia 2012 r., Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 47).
32
W niniejszym przypadku, ponieważ sporna decyzja została przyjęta na podstawie art. 7 ust. 1 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, postępowanie zakończone przyjęciem tej decyzji winno było być prowadzone zgodnie z tym rozporządzeniem, a także z rozporządzeniem nr 773/2004, którego podstawę prawną stanowi rozporządzenie nr 1/2003 (zob. podobnie wyrok z dnia 29 marca 2011 r., ThyssenKrupp Nirosta/Komisja, C‑352/09 P, EU:C:2011:191, pkt 90), i to bez względu na okoliczność, że owo postępowanie zostało wszczęte przed wejściem w życie rozporządzenia nr 1/2003.
33
Artykuł 10 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 73/2004, rozpatrywany w świetle art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, wdrożonego tym pierwszym rozporządzeniem, przewiduje, że przed przyjęciem decyzji na podstawie między innymi art. 7 tego drugiego rozporządzenia Komisja notyfikuje zainteresowanym stronom pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i umożliwia im poinformowanie tej instytucji o ich opiniach w wyznaczonym przez nią terminie.
34
Otóż Sąd słusznie zaznaczył w pkt 125 i 126 zaskarżonych wyroków, że w niniejszym przypadku Komisja skierowała już do wnoszących odwołanie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i że nie zostało podważone, iż sporna decyzja dotyczyła wyłącznie zachowań, w przedmiocie których wnoszące odwołanie już się wypowiedziały w odpowiedzi na te pisma. Ponadto, jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 53 opinii, nie ma wielkiej różnicy w treści między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów przyjętym na podstawie traktatu EWWiS a pismem w sprawie przedstawienia zarzutów przyjętym zgodnie z rozporządzeniami nr 17 i 1/2003. Wysłanie nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie było zatem konieczne.
35
W tym względzie Sąd prawidłowo powołał się na pkt 73 wyroku z dnia 15 października 2002 r., Limburgse Vinyl Maatschappij i in./Komisja (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P, EU:C:2002:582), w którym przypomniano, że stwierdzenie nieważności aktu Unii nie musi wywierać wpływu na ważność aktów przygotowawczych, jako że postępowanie mające na celu zastąpienie aktu, którego nieważność stwierdzono, może co do zasady zostać podjęte na nowo dokładnie od momentu, w którym wystąpiła niezgodność z prawem.
36
Jak Sąd stwierdził bowiem w pkt 141 zaskarżonych wyroków, nieważność decyzji z 2002 r. stwierdzono z powodu braku kompetencji Komisji do przyjęcia tej decyzji na podstawie postanowień traktatu EWWiS, które już nie obowiązywały w dniu przyjęcia tej decyzji, wobec czego w tym właśnie dniu wystąpiła niezgodność z prawem. W konsekwencji owo stwierdzenie nieważności nie wywarło wpływu na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów ani na uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
37
Wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołanie, orzecznictwo przytoczone w pkt 35 niniejszego wyroku nie przestawało obowiązywać w niniejszej sprawie ze względu na zmianę podstawy prawnej, w oparciu o którą grzywny zostały przyjęte, gdyż konsekwencji tej zmiany podstawy prawnej oczekiwano już w aktach przygotowawczych. Jak bowiem wynika z pkt 22 i 128 zaskarżonych wyroków Komisja poinformowała wnoszące odwołanie w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów opartym na art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17, o konsekwencjach, jakie zamierzała wyciągnąć z wygaśnięcia traktatu EWWiS, a wnoszące odwołanie miały możliwość przedstawienia uwag na ten temat.
38
Poza tym nie ma wątpliwości, że owe konsekwencje nie uległy zmianie ze względu na uchylenie rozporządzenia nr 17 oraz wejście w życie rozporządzenia nr 1/2003, przy czym niektóre przepisy tego drugiego rozporządzenia stanowią podstawę prawną spornej decyzji. W każdym wypadku, jak rzecznik generalny zaznaczył w pkt 50 opinii, art. 34 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 i art. 19 rozporządzenia nr 773/2004 będące przepisami przejściowymi przewidują, że kroki i środki proceduralne podjęte na mocy odpowiednio rozporządzenia nr 17 i rozporządzenia nr 2842/98 pozostają w mocy do celów stosowania tych pierwszych rozporządzeń.
39
Należy również oddalić argument wnoszących odwołanie, zgodnie z którym stwierdzenie nieważności decyzji z 2002 r. ze względu na podstawę prawną, na której została oparta, oznacza, że w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów przyjęto błędne podejście w tym względzie. Wystarczy bowiem przypomnieć, że owa decyzja została oparta wyłącznie na art. 65 ust. 4 i 5 EWWiS, natomiast owo pismo zostało oparte na rozporządzeniu nr 17.
40
W konsekwencji Sąd nie naruszył prawa, gdy stwierdził w pkt 141 i 142 zaskarżonych wyroków, że Komisja nie miała obowiązku wydania nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.
41
Jednakże, jak zaznaczył rzecznik generalny w pkt 55 opinii, w myśl art. 12 rozporządzenia nr 773/2004 Komisja musi dać stronom, do których skierowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, możliwość przedstawienia ich argumentów podczas przesłuchania ustnego, jeżeli owe strony tego zażądały w uwagach na piśmie. W związku z tym, jako że jak wynika z pkt 36 niniejszego wyroku, stwierdzenie nieważności decyzji z 2002 r. nie wywarło wpływu na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów oraz uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, należy zbadać, czy Komisja dała owym stronom możliwość przedstawienia ich argumentów podczas przesłuchania ustnego przeprowadzonego zgodnie z wymogami proceduralnymi określonymi rozporządzeniami nr 1/2003 i 773/2004, w szczególności z wymogami określonymi w art. 14 tego drugiego rozporządzenia, do czego była zobowiązana.
42
W tym względzie, jeśli chodzi o przesłuchania, które przeprowadzono w 2002 r., jest bezsporne, że przesłuchanie z dnia 13 czerwca 2002 r., w którym przedstawiciele państw członkowskich nie uczestniczyli, gdyż taki udział nie był przewidziany traktatem EWWiS, który wówczas obowiązywał, dotyczyło sprawy co do istoty, a mianowicie zachowań, jakie Komisja zarzucała przedsiębiorstwom będącym adresatami pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Wynika to zwłaszcza z pkt 379–382 spornej decyzji oraz z pkt 148 zaskarżonych wyroków.
43
Natomiast przesłuchanie z dnia 30 września 2002 r., na które przedstawiciele państw członkowskich zostali wezwani zgodnie z postanowieniami traktatu WE mającymi następnie zastosowanie, w szczególności zgodnie z art. 11 ust. 2 rozporządzenia nr 2842/98, dotyczyło przedmiotu uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, a mianowicie skutków prawnych wygaśnięcia traktatu EWWiS dla kontynuacji postępowania. Wynika to, po pierwsze, z owego pisma, w którym wprost wezwano jego adresatów do przedstawienia ich opinii w przedmiocie owych dodatkowych zarzutów. Po drugie, Komisja wskazała w pkt 382 spornej decyzji, że nie uznała za konieczne, by powtórzyć przesłuchanie ustne z dnia 13 czerwca 2002 r., w myśl przepisów rozporządzeń nr 17 i nr 1/2003, gdyż owo przesłuchanie, w którym przedstawiciele państw członkowskich nie uczestniczyli, zostało przeprowadzone zgodnie z postanowieniami traktatu EWWiS, które wówczas obowiązywały. Poza tym podczas wspólnego przesłuchania w sprawach od C‑85/15 P do C‑89/15 P, Komisja potwierdziła, w odpowiedzi na pytanie Trybunału, że w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów nie rozpatrywano ponownie okoliczności faktycznych ani dowodów będących przedmiotem postępowania.
44
Z powyższego wynika, że w niniejszych sprawach przedstawiciele państw członkowskich nie uczestniczyli w przesłuchaniu ustnym dotyczącym spraw co do istoty, lecz uczestniczyli jedynie w przesłuchaniu dotyczącym skutków prawnych wynikających z wygaśnięcia traktatu EWWiS.
45
Tymczasem zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 31 i 32 niniejszego wyroku gdy decyzja zostaje przyjęta na podstawie rozporządzenia nr 1/2003, postępowanie zakończone przyjęciem tej decyzji powinno być przeprowadzone zgodnie z przepisami proceduralnymi przewidzianymi tym rozporządzeniem, nawet jeśli owo postępowanie zostało wszczęte przed wejściem w życie tego rozporządzenia.
46
Co za tym idzie, przed przyjęciem spornej decyzji Komisja była zobowiązana w myśl art. 12 i 14 rozporządzenia nr 773/2004 do dania stronom możliwości przedstawienia ich argumentów podczas przesłuchania ustnego, do uczestnictwa w którym instytucja ta wezwała organy ochrony konkurencji państw członkowskich. W związku z tym nie można uznać, że przesłuchanie z dnia 13 czerwca 2002 r. dotyczące sprawy co do istoty spełniło wymogi proceduralne dotyczące przyjęcia decyzji na podstawie rozporządzenia nr 1/2003.
47
W konsekwencji Sąd naruszył prawo, gdy orzekł w pkt 147 i 148 zaskarżonych wyroków, że Komisja nie miała obowiązku przeprowadzenia przed przyjęciem spornej decyzji nowego przesłuchania zgodnie z art. 14 rozporządzenia nr 773/2004, ze względu na to, że przesłuchanie co do istoty z dnia 13 czerwca 2002 r., w którym państwa członkowskie nie uczestniczyły, przeprowadzono zgodnie z normami traktatu EWWiS wówczas obowiązującymi, z poszanowaniem zasad rządzących stosowaniem prawa w czasie.
48
Z uwagi na, co podkreślił rzecznik generalny w pkt 56 i 57 opinii, wagę – w ramach postępowania przewidzianego rozporządzeniami nr 1/2003 i nr 773/2004 – przeprowadzenia na wniosek zainteresowanych stron przesłuchania ustnego, na które zostają wezwane zgodnie z art. 14 ust. 3 tego drugiego rozporządzenia, organy ochrony konkurencji państw członkowskich – brak przeprowadzenia takiego przesłuchania stanowi naruszenia istotnych wymogów proceduralnych.
49
Jako że przewidziane rozporządzeniem nr 773/2004 prawo do takiego przesłuchania nie zostało zachowane, nie ma konieczności, by przedsiębiorstwo, którego prawa zostały w ten sposób naruszone wykazało, że owo naruszenie mogło wpłynąć, ze szkodą dla niego, na przebieg postępowania i treść spornej decyzji.
50
W konsekwencji owo postępowanie jest bezwzględnie wadliwe, niezależnie od ewentualnych wyrządzających szkodę konsekwencji dla wnoszących odwołanie, które mogłyby wynikać z tego naruszenia (zob. podobnie wyroki: z dnia 6 listopada 2012 r., Komisja/Éditions Odile Jacob, C‑553/10 P i C‑554/10 P, EU:C:2012:682, pkt 46–52; a także z dnia 9 czerwca 2016 r., CEPSA/Komisja, C‑608/13 P, EU:C:2016:414, pkt 36).
51
Z powyższego wynika, że należy uwzględnić zarzuty pierwszy i drugi podniesione przez wnoszące odwołanie i w konsekwencji uchylić zaskarżone wyroki, bez konieczności badania zarzutów odwołania trzeciego i od piątego do siódmego.
W przedmiocie zarzutu czwartego
Argumentacja stron
52
W zarzucie czwartym wnoszące odwołanie twierdzą, że Sąd naruszył art. 47 akapit drugi karty, gdyż czas trwania postępowania przed Sądem wyniósł cztery lata i dziesięć miesięcy, przy czym okres między końcem pisemnego etapu postępowania a zapowiedzią ustnego etapu postępowania wyniósł trzy lata.
53
Co się tyczy kompleksowości spraw, wnoszące odwołanie podkreślają, że Sąd miał już styczność ze sprawą przy okazji skarg wniesionych na decyzję z 2002 r., że cztery zarzuty wówczas podniesione nie przedstawiały szczególnych trudności, przy czym dwa z nich miały charakter proceduralny, że zarzut dotyczący przekroczenia uprawnień ze względu na przyjęcie rozporządzenia nr 1/2003 jako podstawy prawnej został już zbadany przez Sąd i potwierdzony przez Trybunał, że na sporną decyzję wniesiono dziewięć skarg, a wszystkie te skargi sformułowano w tym samym języku postępowania.
54
Jeśli chodzi o zachowanie stron, nie wniesiono o przedłużenie terminów w trakcie postępowania. Poza tym Sąd nie przyjął żadnego środka organizacji postępowania. Chociaż dwóch sędziów zostało zastąpionych w toku postępowania, sędzia sprawozdawca pozostał ten sam.
55
W konsekwencji wnoszące odwołanie wnoszą do Trybunału o uchylenie zaskarżonych wyroków w zakresie, w jakim skazano je w nich na zapłatę grzywny, albo, posiłkowo, o obniżenie kwoty grzywny. Ponieważ takie żądanie zostało oddalone przez Trybunał w wyroku z dnia 26 listopada 2013 r., Gascogne Sack Deutschland/Komisja (C‑40/12 P, EU:C:2013:768), wnoszące odwołanie twierdzą, że w niniejszym przypadku mogłoby być inaczej, jeśli Trybunał miałby uwzględnić zarzuty inne aniżeli niniejszy zarzut. Wnoszące odwołanie zwracają się także do Trybunału o stwierdzenie naruszenia art. 47 akapit drugi karty i stwierdzenie, że chodzi o wystarczająco poważne naruszenie normy prawa przyznającej uprawnienia jednostkom.
56
Komisja wskazuje, że ów zarzut jest niedopuszczalny, gdyż przeczy on temu, co skarżące stwierdziły przed Sądem, a mianowicie, jak wynika z pkt 362 wyroku z dnia 9 grudnia 2014 r., Ferriera Valsabbia i Valsabbia Investimenti/Komisja (T‑92/10, niepublikowanego, EU:T:2014:1032), a także z pkt 345 wyroku z dnia 9 grudnia 2014 r., Alfa Acciai/Komisja (T‑85/10, niepublikowanego, EU:T:2014:1037), że uważają za przewlekłe jedynie postępowanie przed Komisją, lecz nie postępowanie przed Sądem.
57
Co do istoty Komisja wnosi o oddalenie wskazanego zarzutu.
Ocena Trybunału
58
Należy oddalić zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Komisję. Jak bowiem Trybunał miał już możliwość stwierdzić odnośnie do przekroczenia przez Sąd rozsądnego terminu do wydania orzeczenia, strona skarżąca, która uważa, że to przekroczenie narusza jej interesy przed Sądem, nie ma obowiązku natychmiastowego podniesienia tego naruszenia. Gdy uzna to za właściwe, może ona odczekać do zakończenia postępowania w celu poznania jego całkowitego czasu trwania i uzyskania w ten sposób wszystkich elementów koniecznych dla określenia naruszenia, którego w jej przekonaniu dopuszczono się względem niej (wyrok z dnia 26 listopada 2013 r., Gascogne Sack Deutschland/Komisja, C‑40/12 P, EU:C:2013:768, pkt 78). Co za tym idzie, poczynione w trakcie postępowania przed Sądem stwierdzenia wnoszących odwołanie dotyczące czasu trwania tego postępowania nie mogłyby stanąć na przeszkodzie temu, by wnoszące odwołanie powołały się na przekroczenie owego rozsądnego czasu trwania po zakończeniu tego postępowania.
59
Jeśli chodzi o żądanie wnoszących odwołanie zmierzające bądź do uchylenia zaskarżonych wyroków, bądź do obniżenia kwoty grzywny ze względu na rzekomą przewlekłość tego właśnie postępowania, bądź jeszcze do tego, by Trybunał stwierdził naruszenie art. 47 akapit drugi karty, należy przypomnieć, że naruszenie przez sąd Unii spoczywającego na nim i wynikającego z tego postanowienia obowiązku wydania w rozsądnym terminie orzeczenia w sprawach do niego skierowanych powinno spotkać się z sankcją w postaci skargi o odszkodowanie wniesionej przed Sąd, ponieważ taka skarga stanowi skuteczny ku temu środek. Zatem żądanie naprawienia szkody spowodowanej nieprzestrzeganiem przez Sąd rozsądnego terminu do wydania orzeczenia nie może być przedłożone bezpośrednio Trybunałowi w ramach odwołania, lecz należy je złożyć do samego Sądu. Sąd – orzekając w składzie innym niż ten, który rozpoznawał spór zapoczątkowujący postępowanie, którego czas trwania jest krytykowany – jest zgodnie z art. 256 ust. 1 TFUE właściwy, aby wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie takiego żądania odszkodowania (wyrok z dnia 9 czerwca 2016 r., Repsol Lubricantes y Especialidades i in./Komisja, C‑617/13 P, EU:C:2016:416, pkt 98, 99 i przytoczone tam orzecznictwo).
60
W związku z powyższym należy oddalić zarzut czwarty podniesiony przez wnoszące odwołanie.
W przedmiocie skarg przed Sądem
61
Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jeżeli odwołanie jest zasadne, Trybunał uchyla orzeczenie Sądu. Trybunał może wówczas wydać ostateczne orzeczenie w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala.
62
W niniejszym przypadku Trybunał posiada niezbędne dane, by wydać ostateczne rozstrzygnięcie w przedmiocie wniesionych przed Sąd przez wnoszące odwołanie skarg o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.
63
W tym względzie wystarczy zaznaczyć, że ze względów przedstawionych w pkt 27–50 niniejszego wyroku należy stwierdzić nieważność spornej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona wnoszących odwołanie, z uwagi na naruszenie istotnych wymogów proceduralnych.
W przedmiocie kosztów
64
Na podstawie art. 184 § 2 regulaminu postępowania, jeżeli odwołanie jest zasadne i Trybunał wydaje orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, rozstrzyga on również o kosztach.
65
Artykuł 138 § 1 tego regulaminu postępowania, mający zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 owego regulaminu stanowi, że kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ wnoszące odwołanie wygrały sprawę w ramach odwołań i skargi wniesione do Sądu zostały uwzględnione, należy zgodnie z żądaniami wnoszących odwołanie obciążyć Komisję jej własnymi kosztami, a także kosztami poniesionymi przez wnoszące odwołanie zarówno w pierwszej instancji, jak i w postępowaniach odwoławczych.
Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:
1)
Wyroki Sądu Unii Europejskiej z dnia 9 grudnia 2014 r., Ferriera Valsabbia i Valsabbia Investimenti/Komisja (T‑92/10, niepublikowanego, EU:T:2014:1032) oraz z dnia 9 grudnia 2014 r., Alfa Acciai/Komisja (T‑85/10, niepublikowanego, EU:T:2014:1037) zostają uchylone.
2)
Stwierdza się nieważność decyzji Komisji C(2009) 7492 wersja ostateczna z dnia 30 września 2009 r. dotyczącej naruszenia art. 65 EWWiS (COMP/37.956 – Pręty zbrojeniowe do betonu – ponowne przyjęcie), zmienionej decyzją Komisji C(2009) 9912 wersja ostateczna z dnia 8 grudnia 2009 r., w zakresie, w jakim decyzja ta dotyczy spółek Ferriera Valsabbia SpA, Valsabbia Investimenti SpA i Alfa Acciai SpA.
3)
Komisja Europejska pokrywa, poza własnymi kosztami, koszty poniesione przez spółki Ferriera Valsabbia SpA, Valsabbia Investimenti SpA, a także Alfa Acciai SpA zarówno w postępowaniu sądowym w pierwszej instancji, jak i w niniejszych postępowaniach odwoławczych.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.