Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
TAMARA ĆAPETA
της 16ης Απριλίου (1)
Υπόθεση C‑23/25 [Sutuska] (i)
AS
κατά
Bank Millennium S.A.
[αίτηση του Sąd Okręgowy w Warszawie(περιφερειακού δικαστηρίου Βαρσοβίας, Πολωνία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Καταχρηστικές ρήτρες σε συμβάσεις που συνάπτονται με καταναλωτές – Οδηγία 93/13/ΕΟΚ – Άρθρο 6, παράγραφος 1 – Άρθρο 7, παράγραφος 1 – Αποτελέσματα της διαπίστωσης του καταχρηστικού χαρακτήρα ρήτρας – Άκυρη σύμβαση – Συμβάσεις ασφαλίσεως οι οποίες συνάφθηκαν προς εξασφάλιση άκυρης σύμβασης δανείου – Δυνατότητα αναζήτησης αξιώσεων οι οποίες υπερβαίνουν την επιστροφή των συμφωνηθέντων στη σύμβαση ποσών και την καταβολή των τόκων υπερημερίας – Δικαίωμα του καταναλωτή για επιστροφή ασφαλίστρων – Ασφαλιστήρια συμβόλαια τα οποία καλύπτουν είτε τους κινδύνους του πιστωτή είτε αυτούς του δανειολήπτη – Αναλογικότητα »
I.      Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση υπόθεση αφορά τις συνέπειες ακύρωσης σύμβασης που συνάφθηκε με καταναλωτή και περιείχε καταχρηστικές ρήτρες κατά την έννοια της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (2).
2.        Το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία), αιτούν δικαστήριο, έκρινε ότι η συναφθείσα μεταξύ τράπεζας και καταναλωτή σύμβαση ενυπόθηκου δανείου είναι άκυρη διότι περιέχει καταχρηστικές ρήτρες. Το δικαστήριο αυτό καλείται πλέον να αποφανθεί εάν η τράπεζα οφείλει να επιστρέψει στον καταναλωτή τα ποσά που καταβλήθηκαν εκ μέρους του στο πλαίσιο διαφόρων ασφαλιστηρίων συμβολαίων, στα οποία η τράπεζα απαίτησε από τον καταναλωτή να προσχωρήσει κατά τον χρόνο συνάψεως της εν λόγω συμβάσεως δανείου.
II.    Οι διαφορές των κυρίων δικών, το προδικαστικό ερώτημα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
3.        Στις 14 Μαρτίου 2007, η AS, δανειολήπτρια και ενάγουσα της κύριας δίκης, συνήψε με την Bank Millennium, εναγόμενη της κύριας δίκης, σύμβαση μακροπρόθεσμου ενυπόθηκου δανείου συνδεδεμένου με το ελβετικό φράγκο.
4.        Η σύμβαση περιείχε μια ρήτρα κατά την οποία οι δόσεις δανείου έπρεπε να καταβάλλονται σε πολωνικά ζλότι (PLN) κατόπιν μετατροπής με βάση την τιμή πώλησης του ελβετικού φράγκου σύμφωνα με τον ισχύοντα κατά τον χρόνο της καταβολής πίνακα διεθνούς συναλλαγματικών ισοτιμιών της τράπεζας. Το αιτούν δικαστήριο, έκρινε ως καταχρηστική τη ρήτρα περί μετατροπής και, ως εκ τούτου, με εν μέρει οριστική απόφαση που εξέδωσε στις 16 Ιανουαρίου 2025, κήρυξε άκυρη τη σύμβαση στο σύνολό της. Σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, η ακυρότητα συμβάσεως συνεπάγεται την υποχρέωση των συμβαλλομένων μερών να επιστρέψουν οποιεσδήποτε παροχές έλαβαν ενδεχομένως δυνάμει της συμβάσεως αυτής.
5.        Πέραν της επιστροφής των ποσών που αντιστοιχούν στις δόσεις δανείου, η AS ζητεί και την επιστροφή ποσού 15 108,15 πολωνικών ζλότι (περίπου 3
573 ευρώ), τα οποία αντιστοιχούν στα ασφάλιστρα που καταβλήθηκαν για τα τέσσερα ασφαλιστήρια συμβόλαια που συνδέονται με τη σύμβαση δανείου.
6.        Κατά τη διάταξη περί παραπομπής, τα ασφαλιστήρια αυτά συμβόλαια αφορούσαν (i) την ασφάλιση μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη (3), (ii) τη μεταβατική ασφάλιση (4), (iii) την ασφάλιση ακίνητης περιουσίας και (iv) την ασφάλιση ζωής.
7.        Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι στο πλαίσιο της ενώπιόν του διαδικασίας δεν αμφισβητήθηκε ότι η τράπεζα οφείλει να επιστρέψει στη δανειολήπτρια το ποσό των ασφαλίστρων που καταβλήθηκε για τις ασφαλίσεις κάλυψης των κινδύνων που φέρει η ίδια, δηλαδή την ασφάλιση μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη και τη μεταβατική ασφάλιση.
8.        Ωστόσο, εριζόμενο είναι το ζήτημα εάν στη δανειολήπτρια μπορούν να επιστραφούν τα καταβληθέντα ασφάλιστρα για ασφαλίσεις οι οποίες αφορούν κινδύνους που φέρει η ίδια, δηλαδή την ασφάλιση ακίνητης περιουσίας και την ασφάλιση ζωής.
9.        Όπως διευκρινίζει το αιτούν δικαστήριο, η κρατούσα στην εγχώρια νομολογία άποψη είναι ότι η τράπεζα δεν υποχρεούται να επιστρέψει στον δανειολήπτη τα δύο τελευταία είδη ασφαλίστρων, διότι οι συμβάσεις αυτές δεν συνδέονται άρρηκτα με τη δανειακή σύμβαση, ακόμη και εάν στην τράπεζα έχουν εκχωρηθεί τα απορρέοντα από τις οικείες συμβάσεις δικαιώματα. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι πραγματικοί δικαιούχοι των εν λόγω ασφαλίσεων παραμένουν ο δανειολήπτης (όσον αφορά την ασφάλιση ακίνητης περιουσίας) και οι κληρονόμοι του (όσον αφορά την ασφάλιση ζωής)· στην περίπτωση που το ασφαλιζόμενο ποσό υπερβαίνει την οφειλή προς την τράπεζα, το υπερβάλλον καθίσταται καταβλητέο απευθείας στον δανειολήπτη, όσον αφορά την ασφάλιση ακίνητης περιουσίας, ή στους λοιπούς δικαιούχους, όσον αφορά την ασφάλιση ζωής.
10.      Η ερμηνεία αυτή, όπως διευκρινίζει το αιτούν δικαστήριο, στηρίζεται στο γεγονός ότι η σύμβαση δανείου υποχρεώνει απλώς τον δανειολήπτη να παρέχει εγγυήσεις· δεν του επιβάλλει την υποχρέωση να πληρώνει τα ασφάλιστρα. Η συγκεκριμένη υποχρέωση απορρέει από τις ίδιες τις συμβάσεις ασφαλίσεως και από τις σχετικές διατάξεις του Ustawa – Kodeks cywilny (νόμου περί αστικού κώδικα), της 23ης
Απριλίου 1964 (Dz. U. αριθ. 16, θέση
93), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης, οι οποίες διέπουν τις ασφαλίσεις ακίνητης περιουσίας και ζωής. Κατά συνέπεια, η σύμβαση δανείου, η σύμβαση ασφάλισης ακίνητης περιουσίας και η σύμβαση ασφάλισης ζωής, αποτελούν ανεξάρτητες έννομες σχέσεις. Η κήρυξη της δανειακής σύμβασης ως άκυρης δεν συνεπιφέρει ακυρότητα των συμβάσεων ασφαλίσεως· εξουδετερώνει απλώς τους συνδεδεμένους προς αυτές μηχανισμούς εξασφάλισης, δηλαδή την εκχώρηση της αξίωσης είσπραξης της ασφάλισης ακίνητης περιουσίας στην τράπεζα και τον ορισμό της τράπεζας ως δικαιούχου του ασφαλιζόμενου ποσού βάσει της σύμβασης ασφάλισης ζωής. Συνεπώς, ο δανειολήπτης παραμένει δικαιούχος της αποζημιώσεως δυνάμει της ασφάλισης ακίνητης περιουσίας και οι πιθανοί κληρονόμοι του διατηρούν οποιοδήποτε όφελος ενδέχεται να προκύψει από την ασφάλιση ζωής.
11.      Περαιτέρω, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι εάν κηρυσσόταν άκυρη η σύμβαση ασφάλισης ακίνητης περιουσίας, ο δανειολήπτης θα θεωρούνταν ανασφάλιστος από την ημερομηνία συνάψεως της δανειακής συμβάσεως, κατάσταση την οποία διστάζουν να επιτρέψουν τα δικαστήρια. Επιπλέον, δεδομένου ότι πραγματικοί δικαιούχοι των ασφαλίστρων είναι ο δανειολήπτης ή οι κληρονόμοι του, οποιαδήποτε αξίωση επιστροφής των εν λόγω ασφαλίστρων θα πρέπει να στραφεί κατά της ασφαλιστικής εταιρίας και όχι κατά της τράπεζας. Στο πλαίσιο αυτό, η τράπεζα ενεργεί απλώς ως μεσάζων, εισπράττοντας τα ασφάλιστρα από τον δανειολήπτη και μεταβιβάζοντάς τα στον ασφαλιστή χωρίς να λαμβάνει οποιοδήποτε αντάλλαγμα. Τούτο έρχεται σε αντίθεση με τις ασφαλίσεις των κινδύνων που φέρει η ίδια η τράπεζα (τη μεταβατική ασφάλιση και την ασφάλιση μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη), στις οποίες η τράπεζα αποτελεί τόσον τον λήπτη της ασφάλισης όσο και τον αποκλειστικό δικαιούχο, οπότε το ζήτημα της επιστροφής των εν λόγω ασφαλίστρων τίθεται σε διαφορετική βάση.
12.      Παρά την κρατούσα ερμηνεία του εθνικού δικαίου στη συναφή εγχώρια νομολογία του, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το εάν η στέρηση από τον καταναλωτή του δικαιώματος να ζητήσει την επιστροφή των επίμαχων ασφαλίστρων, κατόπιν αποφάσεως με την οποία κηρύχθηκε άκυρη η σύμβαση δανείου, αντιτίθεται στα άρθρα 6, παράγραφος 1, και 7, παράγραφος 1, της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες.
13.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, συμβατική ρήτρα η οποία κρίνεται καταχρηστική πρέπει, κατ’ αρχήν, να θεωρείται ως ουδέποτε υπάρξασα, οπότε δεν δύναται να παράγει αποτελέσματα έναντι του καταναλωτή (5).
14.      Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν η ακυρότητα της σύμβασης δανείου πρέπει να συνεπάγεται επίσης την επιστροφή των καταβληθέντων ασφαλίστρων που συνδέονται με την εν λόγω σύμβαση. Το δικαστήριο αυτό διατηρεί αμφιβολίες ως προς την αναλογικότητα της συγκεκριμένης προσέγγισης. Κατά τη γνώμη του, ορθότερη ερμηνεία είναι ότι η ακυρότητα του δανείου δεν συμπαρασύρει σε ακυρότητα και τις ίδιες τις συμβάσεις ασφάλισης, αλλά απλώς εξουδετερώνει τους συνδεδεμένους προς αυτές μηχανισμούς εξασφάλισης (ήτοι, την εκχώρηση της αξίωσης είσπραξης της ασφάλισης ακίνητης περιουσίας και τον ορισμό της τράπεζας ως δικαιούχου του ποσού της ασφάλισης ζωής).
15.      Διατηρώντας αμφιβολίες ως προς την ορθή ερμηνεία των προαναφερθεισών διατάξεων της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, το αιτούν δικαστήριο ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν τα άρθρα 6, παράγραφος 1, και 7, παράγραφος 1, της [οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες], καθώς και οι αρχές της αποτελεσματικότητας και της αναλογικότητας, την έννοια ότι αντιτίθενται σε δικαστική ερμηνεία του εθνικού δικαίου κατά την οποία, σε περίπτωση κήρυξης ως άκυρης στο σύνολό της σύμβασης δανείου συναφθείσας μεταξύ τράπεζας και καταναλωτή για τον λόγο ότι περιέχει καταχρηστικές ρήτρες χωρίς τις οποίες δεν μπορεί να εξακολουθήσει να υφίσταται,
–        η τράπεζα υποχρεούται να επιστρέψει στον καταναλωτή το ισόποσο των εξόδων στα οποία αυτός υποβλήθηκε για την ασφάλιση των κινδύνων της τράπεζας, όπως είναι τα έξοδα της ασφάλισης μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη και της μεταβατικής ασφάλισης, σκοπός των οποίων ήταν η διασφάλιση της αποπληρωμής του δανείου;
–        η τράπεζα δεν υποχρεούται να επιστρέψει στον καταναλωτή το ισόποσο των εξόδων στα οποία αυτός υποβλήθηκε για την ασφάλιση των κινδύνων που φέρει ο ίδιος, όπως είναι τα έξοδα της ασφάλισης ακίνητης περιουσίας και της ασφάλισης ζωής, σκοπός των οποίων ήταν η διασφάλιση της αποπληρωμής του δανείου;»
16.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο η AS, η Bank Millennium, η Πολωνική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
17.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 22 Ιανουαρίου 2026, ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους η Bank Millennium, η Πολωνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή.
III. Ανάλυση
18.      Η υπό κρίση υπόθεση εντάσσεται σε μια μακρά σειρά αποφάσεων στο πλαίσιο των οποίων το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει τις συνέπειες της κηρύξεως ακυρότητας δανειακών συμβάσεων συνδεδεμένων με το ελβετικό φράγκο κατά την έννοια της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες.
19.      Ωστόσο, η υπό κρίση διάταξη περί παραπομπής εγείρει ένα νέο ζήτημα το οποίο αφορά τις συνέπειες που έχει η κήρυξη ακυρότητας συμβάσεως ενυπόθηκου δανείου σε διάφορες ασφαλιστικές συμβάσεις συνδεδεμένες με τη σύμβαση αυτή, ζήτημα το οποίο δεν έχει εξεταστεί μέχρι σήμερα στη νομολογία του Δικαστηρίου.
20.      Η ενάγουσα της κύριας δίκης υποστηρίζει ότι όλα τα ασφάλιστρα που καταβλήθηκαν από καταναλωτή στο πλαίσιο της εκτέλεσης συμβάσεως δανείου η οποία, συνακόλουθα, κρίθηκε άκυρη διότι περιείχε καταχρηστική ρήτρα, πρέπει να επιστραφούν βάσει του γεγονότος ότι καταβλήθηκαν στο πλαίσιο άκυρης σύμβασης δανείου και, ως εκ τούτου, λογίζονται ως αχρεωστήτως καταβληθέντα.
21.      Αντιστρόφως, η Bank Millennium, η Πολωνική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή, διατείνονται ότι, σε αντίθεση με την ασφάλιση μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη και τη μεταβατική ασφάλιση, η επιβαλλόμενη στον δανειολήπτη υποχρέωση καταβολής των ασφαλίστρων ακίνητης περιουσίας και ζωής δεν απορρέει από τις διατάξεις της δανειακής συμβάσεως αλλά από τους όρους των ίδιων των συμβάσεων ασφαλίσεως. Κατά συνέπεια, η ακυρότητα της δανειακής συμβάσεως δανείου δεν συνεπάγεται ακυρότητα των συμβάσεων ασφάλισης ακίνητης περιουσίας και ζωής, αλλά αναιρεί απλώς την εκχώρηση, προς την τράπεζα, των αξιώσεων που απορρέουν από τις εν λόγω ασφαλιστικές συμβάσεις.
22.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να επιβεβαιώσει εάν ερμηνεία του εθνικού δικαίου η οποία παρέχει στον δανειολήπτη το δικαίωμα να ζητήσει την επιστροφή των ασφαλίστρων που καταβλήθηκαν για την ασφάλιση μειωμένης ιδίας συμμετοχής του και τη μεταβατική ασφάλιση, αλλά όχι των ασφαλίστρων που καταβλήθηκαν για την ασφάλιση ακίνητης περιουσίας και την ασφάλιση ζωής, συνάδει με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες.
23.      Προκειμένου να απαντήσω στο ζήτημα αυτό, αρχικώς θα υπενθυμίσω συνοπτικά τη σχετική νομολογία (υπό Α) και, εν συνεχεία, θα καταθέσω την άποψή μου όσον αφορά τη συγκεκριμένη περίπτωση (υπό Β).
Α.      Η σχετική νομολογία του Δικαστηρίου
24.      Όπως ορίζει ρητώς το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, και έχει διευκρινιστεί περαιτέρω στη νομολογία του Δικαστηρίου, στην περίπτωση που ένα δικαστήριο κρίνει ως καταχρηστική μια ρήτρα που περιέχεται σε σύμβαση συναφθείσα με καταναλωτή, η ρήτρα αυτή δεν δεσμεύει τον καταναλωτή (6).
25.      Μολονότι εναπόκειται, κατ’ αρχήν, στα κράτη μέλη να καθορίσουν τα έννομα αποτελέσματα της διαπίστωσης καταχρηστικότητας μιας ρήτρας (7), το Δικαστήριο έχει καταστήσει σαφές ότι τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να απαλείφουν την εν λόγω καταχρηστική ρήτρα από τη σύμβαση και δεν μπορούν να την αντικαθιστούν ούτε με ερμηνεία της βούλησης των μερών, προκειμένου να αποτραπεί η ακύρωση της σύμβασης, ούτε με εθνική διάταξη ενδοτικού δικαίου (8). Για τον λόγο αυτό, σε περίπτωση που μια σύμβαση δεν μπορεί να εξακολουθήσει να υφίσταται χωρίς την καταχρηστική ρήτρα, ο εθνικός δικαστής υποχρεούται να ακυρώσει τη σύμβαση στο σύνολό της. Αυτό ακριβώς συνέβη στην υπό κρίση υπόθεση, καθόσον το αιτούν δικαστήριο έκρινε ότι η σύμβαση δεν μπορεί να εξακολουθήσει να υφίσταται χωρίς την καταχρηστική ρήτρα και, ως εκ τούτου, κήρυξε άκυρη τη σύμβαση στο σύνολό της. Αυτή η εκτίμηση του εθνικού δικαστηρίου ουδόλως αμφισβητείται.
26.      Επιπλέον, μολονότι οι έννομες συνέπειες της διαπιστώσεως ακυρότητας της συμβάσεως αποτελούν επίσης, κατ’ αρχήν, ζήτημα το οποίο άπτεται του εθνικού δικαίου, εντούτοις οι συνέπειες αυτές θα πρέπει να είναι συμβατές με το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, με τους επιδιωκόμενους από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες σκοπούς (9).
27.      Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η εθνική νομοθεσία μεταφοράς της εν λόγω οδηγίας πρέπει, ιδίως, να διευκολύνει την επίτευξη δύο στόχων.
28.      Πρώτον, η εθνική νομοθεσία πρέπει να καθιστά δυνατή την αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής κατάστασης στην οποία θα τελούσε ο καταναλωτής ελλείψει της ως άνω καταχρηστικής ρήτρας, ιδίως διά της θεμελίωσης δικαιώματος προς επιστροφή του οφέλους που αποκόμισε αδικαιολογήτως εις βάρος του ο επαγγελματίας βάσει της εν λόγω καταχρηστικής ρήτρας (10). Παρόμοιο αποτέλεσμα επιστροφής πρέπει να αναγνωρίζεται όταν ο καταχρηστικός χαρακτήρας ρητρών συμβάσεως συναφθείσας μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία συνεπάγεται όχι μόνον την ακυρότητα των ρητρών αυτών, αλλά και την ακυρότητα της συμβάσεως στο σύνολό της (11).
29.      Δεύτερον, η εθνική νομοθεσία δεν πρέπει να υπονομεύει το επιδιωκόμενο από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες αποτρεπτικό αποτέλεσμα. Ο στόχος αυτός έχει πιο γενικό χαρακτήρα και έχει ως σκοπό να αποτρέψει τους επαγγελματίες από τη χρήση καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτουν με καταναλωτές (12).
30.      Στην απόφαση Bank M, την οποία επικαλούνται οι μετέχοντες στην παρούσα διαδικασία, το Δικαστήριο συνοψίζει τη σχετική νομολογία ως ακολούθως: «Η συμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης εθνικών κανόνων που διέπουν τις πρακτικές συνέπειες της ακυρότητας συμβάσεως ενυπόθηκου δανείου λόγω της υπάρξεως καταχρηστικών ρητρών εξαρτάται από το ζήτημα αν οι κανόνες αυτοί, αφενός, καθιστούν δυνατή την αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής κατάστασης στην οποία θα τελούσε ο καταναλωτής αν δεν είχε συναφθεί η σύμβαση αυτή και, αφετέρου, δεν διακυβεύουν το αποτρεπτικό αποτέλεσμα που επιδιώκει η [οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες]» (13).
31.      Όσον αφορά την αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής καταστάσεως στην οποία θα τελούσε ο καταναλωτής εάν η σύμβαση δεν περιείχε την καταχρηστική ρήτρα, από τη νομολογία συνάγεται σαφώς ότι οι καταναλωτές πρέπει να δικαιούνται, τουλάχιστον, την επιστροφή των μηνιαίων δόσεων και των εξόδων που κατέβαλαν για την εκτέλεση της συμβάσεως αυτής, καθώς και την καταβολή νόμιμων τόκων υπερημερίας από την ημερομηνία οχλήσεως (14). Επιπροσθέτως, στην απόφαση Bank M, το Δικαστήριο επισήμανε, κατά γενικό τρόπο, ότι αξιώσεις επιπλέον της επιστροφής των μηνιαίων δόσεων και των εξόδων που καταβλήθηκαν για την εκτέλεση της οικείας σύμβασης δεν φαίνεται να υπονομεύουν τους δύο σκοπούς της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (15). Εντούτοις, το Δικαστήριο δεν έχει εξετάσει μέχρι σήμερα το δικαίωμα των καταναλωτών να αξιώσουν την επιστροφή των ποσών που καταβλήθηκαν στο πλαίσιο ασφαλιστικών συμβάσεων συνδεδεμένων με τη σύμβαση ενυπόθηκου δανείου.
32.      Κατά τη γνώμη μου, η αποδοχή αξιώσεων για την επιστροφή των καταβολών που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο και των τεσσάρων επίμαχων στην υπό κρίση υπόθεση ασφαλίσεων ουδόλως υπονομεύει, αλλά, αντιθέτως, συμβάλλει στην επίτευξη τόσο του σκοπού που συνίσταται στην επαναφορά του δανειολήπτη στην κατάσταση που τελούσε πριν από τη σύναψη της ακυρωθείσας συμβάσεως όσο και στο αποτρεπτικό αποτέλεσμα που επιδιώκει η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες.
33.      Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι, κατά την εξέταση του εθνικού τους δικαίου, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους την αρχή της αναλογικότητας. Τούτο σημαίνει ότι, ακόμη και εάν είναι όντως αληθές ότι η επιστροφή των καταβολών που πραγματοποιήθηκαν και για τα τέσσερα είδη ασφαλίσεων μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη των σκοπών της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, το εθνικό δίκαιο δεν χρειάζεται να υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο για την επίτευξη των σκοπών αυτών (16).
34.      Υπ’ αυτό το πρίσμα, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει στη διάταξη περί παραπομπής ότι η παροχή της δυνατότητας στους καταναλωτές να ζητούν την επιστροφή ποσών που κατέβαλαν όσον αφορά τις ασφαλίσεις ακίνητης περιουσίας και ζωής ενδέχεται να είναι δυσανάλογη. Το επιχείρημα αυτό συνηγορεί υπέρ της διατήρησης της κρατούσας εγχώριας νομολογίας, κατά την οποία ο δανειολήπτης δεν μπορεί να αξιώσει την επιστροφή των ασφαλίστρων που κατέβαλε για τις ασφαλίσεις ακίνητης περιουσίας και ζωής, ακόμη και εάν η σύναψη των εν λόγω ασφαλιστικών συμβάσεων αποτελούσε προϋπόθεση για τη σύναψη της δανειακής συμβάσεως που ακυρώθηκε διότι περιείχε καταχρηστική ρήτρα. Κατά την άποψη του αιτούντος δικαστηρίου, η ορθότερη ερμηνεία είναι ότι η ακυρότητα της δανειακής σύμβασης δεν συμπαρασύρει σε ακυρότητα τις ίδιες τις συμβάσεις ασφάλισης αλλά απλώς εξουδετερώνει τους συνδεδεμένους με αυτές μηχανισμούς εξασφάλισης (δηλαδή, την εκχώρηση της απαιτήσεως από την ασφάλιση ακίνητης περιουσίας και τον ορισμό της τράπεζας ως δικαιούχου του ασφαλίσματος ζωής). Σύμφωνα με την ως άνω ερμηνεία, ο δανειολήπτης εξακολουθεί να καλύπτεται από αμφότερες τις εν λόγω ασφαλίσεις και, ως εκ τούτου, δεν δύναται να ζητήσει την επιστροφή των ασφαλίστρων που κατέβαλε για αυτές.
Β.      Ανάλυση της υπό κρίση υποθέσεως
35.      Η προπαρατεθείσα νομολογία του Δικαστηρίου κατατείνει υπέρ του συμπεράσματος ότι η τράπεζα υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να επιστρέψει το σύνολο των καταβολών στις οποίες προέβη ο δανειολήπτης όσον αφορά σύμβαση η οποία μεταγενέστερα κηρύχθηκε άκυρη για τον λόγο ότι περιείχε καταχρηστικές ρήτρες.
36.      Όπως προαναφέρθηκε, οι καταβολές στις οποίες προέβη η δανειολήπτρια όσον αφορά τα δύο πρώτα είδη ασφαλίσεων, δηλαδή την ασφάλιση μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη και τη μεταβατική ασφάλιση, φαίνονται άρρηκτα συνδεδεμένες με την ίδια τη δανειακή σύμβαση.
37.      Κατά τη διάταξη περί παραπομπής, και σύμφωνα με την ερμηνεία του αιτούντος δικαστηρίου, δεν φαίνεται να αμφισβητείται ότι η τράπεζα οφείλει να επιστρέψει στον καταναλωτή τα ασφάλιστρα που καταβλήθηκαν για τις δύο ασφαλίσεις που καλύπτουν κινδύνους τους οποίους φέρει η ίδια. Πράγματι, μπορεί να υποστηριχθεί ότι οι ασφαλίσεις αυτές είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τη σύμβαση που κηρύχθηκε άκυρη, καθόσον δεν θα υφίσταντο χωρίς τη σύμβαση ενυπόθηκου δανείου· λήπτης της ασφάλισης είναι η τράπεζα, και όχι ο δανειολήπτης, και η τράπεζα αποτελεί τον αποκλειστικό δικαιούχο οποιασδήποτε ενδεχόμενης καταβολής ασφαλίσματος.
38.      Συναφώς, ουδείς λόγος συντρέχει να διαφωνήσει το Δικαστήριο με το αιτούν δικαστήριο ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα και, ως εκ τούτου, πρέπει να απαντήσει κατά τον ίδιο τρόπο στο πρώτο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος.
39.      Κατά συνέπεια, οι μοναδικές δύο καταβολές που χρήζουν περαιτέρω εξέτασης συνίστανται στα ασφάλιστρα που καταβλήθηκαν για τις ασφαλίσεις ακίνητης περιουσίας και ζωής, για τα οποία η κρατούσα εθνική νομολογία φαίνεται να στερεί από τους δανειολήπτες το δικαίωμα αξίωσης της επιστροφής τους.
40.      Καταρχάς, επιβάλλεται να υπενθυμιστεί ότι η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, η οποία αποτελεί πράξη ελάχιστης εναρμόνισης (17), παρέχει στα κράτη μέλη τη διακριτική ευχέρεια να θεσπίζουν λεπτομερείς κανόνες για την προστασία των καταναλωτών από καταχρηστικές ρήτρες σε συμβάσεις που συνάπτονται με καταναλωτές. Υπ’ αυτήν την έννοια, τα κράτη μέλη διαθέτουν το περιθώριο εκτιμήσεως και μπορούν να εφαρμόζουν διαφορετικές νομικές λύσεις προκειμένου, αφενός, να διασφαλίζουν την επαναφορά του δανειολήπτη στην κατάσταση που θα τελούσε εάν δεν υπήρχε η καταχρηστική ρήτρα και, αφετέρου, να αποτρέπουν τους επαγγελματίες από τη συμπερίληψη καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτουν με καταναλωτές. Η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες απαιτεί απλώς, κατ’ ελάχιστον, την πλήρωση των δύο αυτών σκοπών.
41.      Υπ’ αυτήν την έννοια, ο εθνικός δικαστής, και όχι το Δικαστήριο, βρίσκεται στην καταλληλότερη θέση να κρίνει εάν οι κανόνες του εθνικού δικαίου, εξεταζόμενοι στο πλαίσιο της εθνικής έννομης τάξης στο σύνολό της, είναι κατάλληλοι και αναγκαίοι για την επίτευξη των σκοπών της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες.
42.      Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο μπορεί μόνο να παράσχει διευκρινίσεις στον εθνικό δικαστή σχετικά με τα στοιχεία που θα πρέπει να λάβει υπόψη του κατά την εκτίμηση αυτή.
43.      Συνεπώς, για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως, θα προτείνω ορισμένα στοιχεία τα οποία είναι ενδεχομένως κρίσιμα προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να κρίνει εάν είναι αναγκαία η μεταστροφή της κρατούσας ερμηνείας του εθνικού δικαίου, σύμφωνα με την οποία η ενάγουσα της κύριας δίκης δεν έχει δικαίωμα να ζητήσει την επιστροφή των ασφαλίστρων που κατέβαλε για τις ασφαλίσεις ακίνητης περιουσίας και ζωής, ακόμη και εάν η σύναψη των ασφαλιστηρίων αυτών συμβολαίων αποτελούσε προϋπόθεση για τη σύναψη της συμβάσεως ενυπόθηκου δανείου που κηρύχθηκε άκυρη διότι περιείχε καταχρηστική ρήτρα.
44.      Αφενός, τα δύο αυτά ασφαλιστήρια συμβόλαια καλύπτουν μεν κάποιους κινδύνους της τράπεζας σε περίπτωση ζημίας του ενυπόθηκου ακινήτου ή θανάτου του δανειολήπτη, πλην όμως, αφετέρου, καλύπτουν επίσης και ορισμένους άλλους κινδύνους που φέρει ο δανειολήπτης ανεξάρτητα από το δάνειο. Άπαντες οι μετέχοντες στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση, καθώς και το αιτούν δικαστήριο (18), συμφωνούν ότι οι εν λόγω ασφαλίσεις επιτελούν αυτή τη διττή λειτουργία.
45.      Λόγω της διττής αυτής λειτουργίας των δύο αυτών ασφαλίσεων, οι καταβολές που πραγματοποιήθηκαν ως προς αυτές μπορούν να ερμηνευθούν είτε ως άρρηκτα συνδεδεμένες με τη σύμβαση ενυπόθηκου δανείου είτε ως ανεξάρτητες από τη σύμβαση αυτή.
46.      Αφενός, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η δανειολήπτρια συνήψε τις εν λόγω ασφαλίσεις αποκλειστικά και μόνο διότι αποτελούσαν προϋποθέσεις για τη χορήγηση του δανείου (19).
Κατ’ αυτήν την ερμηνεία, η επιστροφή των καταβολών που πραγματοποιήθηκαν όσον αφορά τις ασφαλίσεις αυτές μπορεί να θεωρηθεί αναγκαία προκειμένου η δανειολήπτρια να επανέλθει στην κατάσταση που τελούσε πριν από τη σύναψη της συμβάσεως, δεδομένου ότι η ίδια ουδεμία υποχρέωση υπείχε να προβεί στις καταβολές αυτές πριν από τη σύναψη της δανειακής σύμβασης.
47.      Επιπλέον, η απαίτηση επιστροφής των καταβολών που πραγματοποιήθηκαν για τις εν λόγω ασφαλίσεις, οι οποίες συνδέονται άμεσα με τη δανειακή σύμβαση που κρίθηκε ότι περιείχε καταχρηστικές ρήτρες, μπορεί κάλλιστα να ενισχύει το αποτρεπτικό αποτέλεσμα που επιδιώκει η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες.
48.      Τα επιχειρήματα αυτά συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι ο καταναλωτής έχει δικαίωμα να αξιώσει την επιστροφή των καταβληθέντων για τις εν λόγω ασφαλίσεις ασφαλίστρων.
49.      Αφετέρου, η νομολογία του Δικαστηρίου απαιτεί, κατ’ αρχήν, την «επιστροφή του οφέλους που αποκόμισε αχρεωστήτως, εις βάρος του [καταναλωτή], ο επαγγελματίας κατ’ εφαρμογήν της εν λόγω καταχρηστικής ρήτρας» (20).
50.      Στην υπό κρίση υπόθεση, δεδομένου ότι τα επίμαχα ασφάλιστρα αφορούν τις ασφαλίσεις ζωής και ακίνητης περιουσίας, οι οποίες αμφότερες είναι προς όφελος του καταναλωτή, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι λειτουργούν, per se, εις βάρος του. Πρώτον, όπως επιβεβαιώθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η AS είχε τη δυνατότητα να επιλέξει ελεύθερα την εταιρία με την οποία θα συνάψει τις εν λόγω ασφαλίσεις. Δεύτερον, στο πλαίσιο της κύριας δίκης, ουδόλως αμφισβητήθηκε η ορθή εκτέλεση των ασφαλίσεων αυτών· ο ασφαλιστής παρείχε πραγματική κάλυψη έναντι κινδύνων επί του ακινήτου και του προσώπου του καταναλωτή, όπως η πυρκαγιά, η πλημμύρα, ο θάνατος, η αναπηρία, κ.λπ. Τα οφέλη αυτά δεν ήταν απλώς υποθετικά. Ακόμη και σε περίπτωση απουσίας επέλευσης ασφαλιστικού κινδύνου, ο ασφαλιστής ανέλαβε την υποχρέωση εγγραφής του σχετικού κινδύνου στον ισολογισμό του, διατηρούσε τα αναγκαία αποθεματικά και επιβαρύνθηκε με τα πραγματικά κόστη για την αντασφάλιση της δυνητικής του έκθεσης. Καθ’ όλη τη διάρκεια ισχύος των εν λόγω ασφαλιστικών συμβάσεων, ο ασφαλιστής παρέμεινε σε κατάσταση ανάληψης κινδύνου (on-risk), παρέχοντας στον καταναλωτή συνεχή κάλυψη και άμεση οικονομική ασφάλεια. Δεδομένου ότι τα ασφάλιστρα αποτελούσαν το νόμιμο αντάλλαγμα για τους αναληφθέντες κινδύνους, η καταβολή τους συνιστά την αντιπαροχή για μια υπηρεσία που πράγματι παρασχέθηκε και αποτιμήθηκε οικονομικά.
51.      Ως εκ τούτου, οποιαδήποτε ενδεχόμενη αξίωση επιστροφής των εν λόγω ασφαλίστρων δεν έχει απλώς αναδρομικό χαρακτήρα (post festum), αλλά είναι και δύσκολο να αποτιμηθεί στο πλαίσιο αυτής της αδιαμφισβήτητης παροχής υπηρεσιών. Πράγματι, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η επιστροφή υπό περιστάσεις όπως αυτές της κύριας δίκης, όσον αφορά τις ασφαλίσεις ακίνητης περιουσίας και ζωής, βαίνει πέραν της επαναφοράς του καταναλωτή στην κατάσταση που θα τελούσε εάν δεν υπήρχε η καταχρηστική ρήτρα· στην πραγματικότητα, θα παρείχε στον καταναλωτή δωρεάν ασφαλιστική κάλυψη χωρίς οποιαδήποτε προσωπική οικονομική επιβάρυνση.
52.      Είναι αληθές ότι, στις πολιτικές της Ένωσης, το άρθρο 169 ΣΛΕΕ και το άρθρο 38 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαιτούν την παροχή υψηλού επιπέδου προστασίας στους καταναλωτές, οι οποίοι βρίσκονται σε πιο αδύναμη θέση σε σχέση με τους εμπόρους, καθόσον πρέπει να θεωρούνται κατά τεκμήριο λιγότερο ενημερωμένοι, ασθενέστεροι οικονομικά και με μικρότερη πείρα από νομικής απόψεως σε σύγκριση με τους αντισυμβαλλομένους τους (21). Ωστόσο, είναι εξίσου αληθές ότι η νομολογία του Δικαστηρίου δέχεται ότι η προστασία του καταναλωτή δεν είναι απόλυτη (22).
53.      Συναφώς, ακόμη και εάν γίνει δεκτό ότι οι επίμαχες ασφαλίσεις ακίνητης περιουσίας και ζωής ωφελούν επίσης και την τράπεζα (23), το όφελος αυτό δεν απορρέει από την ίδια την καταχρηστική ρήτρα. Συναφώς, επιβάλλεται να σημειωθεί ότι ο σκοπός της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες δεν συνίσταται στην ακύρωση όλων των συμβατικών ρυθμίσεων που περιέχουν καταχρηστικές ρήτρες αλλά η επίτευξη μιας ισορροπίας μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των συμβαλλομένων μερών, αποκαθιστώντας τη μεταξύ τους ισότητα (24).
54.      Συνεπώς, εθνικοί κανόνες ο σκοπός των οποίων συνίσταται στην επαναφορά του καταναλωτή στην αρχική του κατάσταση εάν δεν υπήρχε η καταχρηστική ρήτρα, δεν χρειάζεται να βαίνουν πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη του πρωταρχικού αυτού σκοπού της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες με την επιβολή δυσανάλογης επιβάρυνσης στις τράπεζες. Η υπέρμετρη μετατόπιση της ισορροπίας προς την αντίθετη πλευρά ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο τη σταθερότητα της χρηματοπιστωτικής αγοράς, αποτέλεσμα το οποίο θα ήταν αντίθετο προς τους σκοπούς της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες.
55.      Για τον λόγο αυτό, το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι οι σκοποί της διασφάλισης της σταθερότητας του τραπεζικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος καθώς και της αποτροπής συστημικού κινδύνου συνιστούν σκοπούς γενικού συμφέροντος τους οποίους επιδιώκει η Ένωση (25).
56.      Οι σκοποί αυτοί είναι προς το γενικό συμφέρον και θεμελιώνονται συνταγματικά στην αποστολή για τη σταθερότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος που έχει ανατεθεί στο Ευρωπαϊκό Σύστημα Κεντρικών Τραπεζών (ΕΣΚΤ) από το άρθρο 127, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, καθώς και στην ανάγκη διατήρησης της σταθερότητας της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης που προβλέπεται από το άρθρο 3, παράγραφος 4, ΣΕΕ.
57.      Επιβάλλεται να τονιστεί ότι, σε επίπεδο Ένωσης, έχουν θεσπισθεί απαιτήσεις προληπτικής εποπτείας βάσει του άρθρου 114 ΣΛΕΕ (εσωτερική αγορά), δυνάμει του κανονισμού σχετικά με τις κεφαλαιακές απαιτήσεις (26) και του άρθρου 63, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων), καθώς και δυνάμει της οδηγίας σχετικά με τις κεφαλαιακές απαιτήσεις (27). Οι εν λόγω απαιτήσεις έχουν εφαρμογή σε όλα τα κράτη μέλη και βαίνουν πέραν των ορίων της Ευρωζώνης.
58.      Οι απαιτήσεις αυτές ενισχύονται έτι περαιτέρω σε διάφορες πράξεις του παραγώγου δικαίου της Ένωσης για την προστασία των καταναλωτών, όπως η οδηγία 2014/17/ΕΕ σχετικά με τα ενυπόθηκα δάνεια (28).
59.      Παρά το γεγονός ότι, κατά το εφαρμοστέο δίκαιο της Ένωσης, δεν απαιτείται η σύναψη ασφαλίσεων ζωής και ακίνητης περιουσίας όσον αφορά τη χορήγηση ενυπόθηκων δανείων, οι ασφαλίσεις αυτές εξυπηρετούν την εξασφάλιση της συμμόρφωσης της τράπεζας προς τις ουσιώδεις απαιτήσεις εποπτείας και τα κανονιστικά πρότυπα. Στην κύρια δίκη ουδόλως υποστηρίχθηκε ότι η επιβαλλόμενη από τις τράπεζες στους δανειολήπτες υποχρέωση σύναψης των ασφαλίσεων αυτών συνιστά, από μόνη της, καταχρηστική ή νομικώς άκυρη πρακτική.
60.      Σε τελική ανάλυση, η εφαρμογή αυτών των δικλείδων ασφαλείας λειτουργεί τόσο υπέρ των ιδιωτικών συμφερόντων της τράπεζας και του δανειολήπτη όσο και υπέρ του ευρύτερου δημοσίου συμφέροντος. Μέσω της προστασίας του καταναλωτή έναντι απρόβλεπτων περιστάσεων και της τράπεζας έναντι του ενδεχομένου αθέτησης των υποχρεώσεων, τα μέτρα αυτά διασφαλίζουν τη σταθερότητα του τραπεζικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος –ήτοι, εξυπηρετούν έναν στόχο γενικού συμφέροντος του δικαίου της Ένωσης.
61.      Υπάρχουν αναρίθμητες δαπάνες στις οποίες ενδέχεται να έχει υποβληθεί ένας δανειολήπτης στο πλαίσιο της σύναψης συμβάσεως που μεταγενέστερα κηρύσσεται άκυρη (29). Συναφώς, το εθνικό δίκαιο έχει το δικαίωμα να προβεί σε μια οριοθέτηση μεταξύ των δαπανών εκείνων που πρέπει να επιστραφούν στον καταναλωτή και εκείνων των οποίων η επιστροφή δεν απορρέει αυτοδικαίως από το γεγονός ότι η σύμβαση ενυπόθηκου δανείου κηρύχθηκε άκυρη για τον λόγο ότι περιείχε καταχρηστική ρήτρα (30).
62.      Εν κατακλείδι, το ζήτημα της επιστροφής των δύο ειδών ασφαλίστρων δεν συνιστά ζήτημα υπεροχής κάποιας αρχής έναντι μιας άλλης, αλλά ζήτημα στάθμισης διαφόρων συμφερόντων.
63.      Υπό την προϋπόθεση ότι στον δανειολήπτη επιστρέφονται όλες οι καταβολές στις οποίες προέβη προς όφελος της τράπεζας συνεπεία της υπάρξεως καταχρηστικής ρήτρας στη σύμβαση ενυπόθηκου δανείου, φρονώ ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν αντιτίθεται σε ερμηνεία του εθνικού δικαίου κατά την οποία ο δανειολήπτης δεν έχει δικαίωμα να ζητήσει την επιστροφή των ασφαλίστρων που καταβλήθηκαν για τις ασφαλίσεις ακίνητης περιουσίας και ζωής, ακόμη και εάν η σύναψη των εν λόγω ασφαλιστηρίων συμβολαίων αποτελούσε προϋπόθεση για τη σύναψη της συμβάσεως δανείου που κηρύχθηκε άκυρη για τον λόγο ότι περιείχε καταχρηστική ρήτρα.
IV.    Πρόταση
64.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω παρατηρήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που του υπέβαλε το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία), ως ακολούθως:
Σε περίπτωση ακύρωσης συμβάσεως συναφθείσας με καταναλωτή στο σύνολό της, τα άρθρα 6, παράγραφος 1, και 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα των αρχών της αποτελεσματικότητας και της αναλογικότητας,
έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε δικαστική ερμηνεία του εθνικού δικαίου κατά την οποία:
–        η τράπεζα υποχρεούται να επιστρέψει στον καταναλωτή το ισόποσο των δαπανών στις οποίες αυτός υποβλήθηκε για την ασφάλιση των κινδύνων της τράπεζας, όπως είναι τα έξοδα της ασφάλισης μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη και της μεταβατικής ασφάλισης, σκοπός των οποίων ήταν η διασφάλιση της αποπληρωμής του δανείου·
–        η τράπεζα δεν υποχρεούται να επιστρέψει στον καταναλωτή το ισόποσο των δαπανών στις οποίες αυτός υποβλήθηκε για την ασφάλιση των κινδύνων που φέρει ο ίδιος, όπως είναι τα έξοδα της ασφάλισης ακίνητης περιουσίας και της ασφάλισης ζωής, σκοπός των οποίων ήταν η διασφάλιση της αποπληρωμής του δανείου.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Οδηγία 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29) (στο εξής: οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες).
3      Η ασφάλιση μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη αντισταθμίζει τον κίνδυνο του δανειστή σε περιπτώσεις στις οποίες το ύψος του δανείου αντιστοιχεί σε σημαντικό ποσοστό (άνω του 80 %) της αξίας του υποθηκευόμενου ακινήτου. Όσο υψηλότερος είναι ο δείκτης της μειωμένης ιδίας συμμετοχής του δανειολήπτη τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος του δανείου για τον δανειστή και για αυτόν τον λόγο ενδέχεται να ζητηθεί από τον δανειολήπτη η σύναψη πρόσθετης ασφάλισης.
4      Η μεταβατική ασφάλιση είναι μια βραχυπρόθεσμη εγγύηση η οποία καλύπτει τον κίνδυνο που φέρει η τράπεζα κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου που μεσολαβεί μεταξύ της εκταμίευσης του δανείου και της επίσημης νομικής εγγραφής της υποθήκης στο κτηματολόγιο.
5      Πρβλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Gutiérrez Naranjo κ.λπ. (C‑154/15, C‑307/15 και C‑308/15, EU:C:2016:980, σκέψη 61).
6      Πρβλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Gutiérrez Naranjo κ.λπ. (C‑154/15, C‑307/15 και C‑308/15, EU:C:2016:980, σκέψεις 53 έως 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
7      Πρβλ. αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Gutiérrez Naranjo κ.λπ. (C‑154/15, C‑307/15 και C‑308/15, EU:C:2016:980, σκέψη 66), και της 15ης Ιουνίου 2023, Bank M. (Συνέπειες της ακύρωσης της σύμβασης) (C‑520/21, EU:C:2023:478, σκέψη 61) (στο εξής: απόφαση Bank M.).
8      Βλ. απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2022, D.B.P. κ.λπ. (Ενυπόθηκο δάνειο σε ξένο νόμισμα) (C‑80/21 έως C‑82/21, EU:C:2022:646, σκέψη 68). Πράγματι, όπως διευκρινίζει η γενική εισαγγελέας V. Trstenjak στα σημεία 86 έως 88 των προτάσεών της επί της υποθέσεως Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:74), το ενδεχόμενο «θεραπείας» συμβάσεως που περιέχει καταχρηστική ρήτρα από τον εθνικό δικαστή, είτε μέσω τροποποίησης είτε μέσω αντικατάστασης της ρήτρας αυτής, «δεν θα αποδυνάμωνε απλώς την αποτρεπτική λειτουργία η οποία απορρέει από το άρθρο 6 της [οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες], αλλά θα προκαλούσε και το αντίθετο αποτέλεσμα» παροτρύνοντας τον επαγγελματία «να “δοκιμάσει την τύχη του” περιλαμβάνοντας στη σύμβαση όσο το δυνατόν περισσότερες καταχρηστικές ρήτρες και ελπίζοντας ότι σημαντικό ποσοστό αυτών θα διαφύγει της προσοχής του εθνικού δικαστή».
9      Πρβλ. απόφαση Bank M (σκέψη 64).
10      Βλ. αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Gutiérrez Naranjo κ.λπ. (C‑154/15, C‑307/15 και C‑308/15, EU:C:2016:980, σκέψη 66), και της 31ης Μαρτίου 2022, Lombard Lízing (C‑472/20, EU:C:2022:242, σκέψεις 50 έως 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
11      Πρβλ. απόφαση Bank M (σκέψη 66).
12      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση Bank M (σκέψεις 67 και 68). Ο σκοπός αυτός απορρέει από το άρθρο 7 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες.
13      Απόφαση Bank M (σκέψη 68).
14      Βλ. απόφαση της 30ής Απριλίου 2025, AxFina Hungary (Διατήρηση σε ισχύ της συμβάσεως) (C‑630/23, EU:C:2025:302, σκέψη 77 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Το Δικαστήριο έχει επίσης δεχθεί το δικαίωμα των καταναλωτών να ζητούν την επιστροφή εξόδων, όπως τα συμβολαιογραφικά και τα διαχειριστικά έξοδα, σε περίπτωση που τα έξοδα αυτά απορρέουν από καταχρηστική ρήτρα. Πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, Caixabank και Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 και C‑259/19, EU:C:2020:578).
15      Απόφαση Bank M (σκέψεις 69 και 74).
16      Πρβλ. απόφαση Bank M (σκέψη 73).
17      Τούτο σημαίνει ότι τα κράτη μέλη μπορούν επίσης να θεσπίζουν κανόνες οι οποίοι παρέχουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας στους καταναλωτές από αυτό που απαιτείται από την εν λόγω οδηγία. Βλ. δωδέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας αυτής καθώς και αποφάσεις της 3ης Ιουνίου 2010, Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid (C‑484/08, EU:C:2010:309, σκέψη 28), και της 18ης Ιανουαρίου 2024, Getin Noble Bank κ.λπ. (Αυτεπάγγελτος έλεγχος του καταχρηστικού χαρακτήρα ρητρών) (C‑531/22, EU:C:2024:58, σκέψη 68).
18      Σημείο 5 της απαντήσεως του αιτούντος δικαστηρίου στις ερωτήσεις που υποβλήθηκαν από το Δικαστήριο.
19      Ωστόσο, είναι επίσης πιθανό η δανειολήπτρια να διέθετε ήδη ασφάλιση ακίνητης περιουσίας για το ακίνητο επί του οποίου συστάθηκε υποθήκη, ή ασφάλιση ζωής, και απλώς να εκχώρησε στην τράπεζα τις απορρέουσες από τις εν λόγω ασφαλίσεις αξιώσεις του μέχρι του ποσού της αξίας του δανείου.
20      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Gutiérrez Naranjo κ.λπ. (C‑154/15, C‑307/15 και C‑308/15, EU:C:2016:980, σκέψη 66), η υπογράμμιση δική μου. Βλ. επίσης σημείο 28 των παρουσών προτάσεων.
21      Απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2019, Profi Credit Polska (C‑419/18 και C‑483/18, EU:C:2019:930, σκέψη 46).
22      Αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Gutiérrez Naranjo κ.λπ. (C‑154/15, C‑307/15 και C‑308/15, EU:C:2016:980, σκέψη 68), και της 13ης Μαρτίου, Banco Santander (C‑230/24, EU:C:2025:177, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23      Για παράδειγμα, εάν το υποθηκευμένο ακίνητο δεν έχει ασφαλισθεί από τον δανειολήπτη, η τράπεζα θα έπρεπε ενδεχομένως να συνάψει την ασφάλιση αυτή με δικά της έξοδα, γεγονός το οποίο θα μπορούσε να οδηγήσει σε υψηλότερο κόστος του χορηγούμενου από την τράπεζα δανείου.
24      Πρβλ. απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2023, Provident Polska (C‑321/22, EU:C:2023:911, σκέψεις 81 και 87 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25      Βλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, Adusbef κ.λπ. (C‑686/18, EU:C:2020:567, σκέψη 92 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Ειδικότερα, στο πλαίσιο της ερμηνείας της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, βλ. απόφαση της 8ης Μαΐου 2025, Myszak (C‑324/23, EU:C:2025:324, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26      Κανονισμός (ΕΕ) 575/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με τις απαιτήσεις προληπτικής εποπτείας για πιστωτικά ιδρύματα και επιχειρήσεις επενδύσεων και την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 648/2012 (ΕΕ 2013, L 176, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε από τον κατ’  εξουσιοδότηση κανονισμό (ΕΕ) 2025/1496 της Επιτροπής, της 12ης Ιουνίου 2025, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 575/2013, όσον αφορά την ημερομηνία εφαρμογής των απαιτήσεων ιδίων κεφαλαίων για τον κίνδυνο αγοράς (ΕΕ L, 2025/1496).
27      Οδηγία 2013/36/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με την πρόσβαση στη δραστηριότητα πιστωτικών ιδρυμάτων και την προληπτική εποπτεία πιστωτικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων επενδύσεων, για την τροποποίηση της οδηγίας 2002/87/ΕΚ και για την κατάργηση των οδηγιών 2006/48/ΕΚ και 2006/49/ΕΚ (ΕΕ 2013, L 176, σ. 338), όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία (ΕΕ) 2024/1619 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαΐου 2024, για την τροποποίηση της οδηγίας 2013/36/ΕΕ όσον αφορά τις εποπτικές εξουσίες, τις κυρώσεις, τα υποκαταστήματα τρίτων χωρών και τους περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και σχετικούς με τη διακυβέρνηση κινδύνους (ΕΕ L, 2024/1619).
28      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές για ακίνητα που προορίζονται για κατοικία και την τροποποίηση των οδηγιών 2008/48/ΕΚ και 2013/36/EE και του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1093/2010 (ΕΕ 2014, L 60, σ. 34). Βλ., ιδίως, άρθρο 12, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής.
29      Μεταξύ αυτών ενδέχεται να περιλαμβάνονται καθημερινές δαπάνες όπως το κόστος της υπηρεσίας μεταφοράς με το ταξί που μετέφερε τον καταναλωτή στην τράπεζα προκειμένου να υπογράψει τη σύμβαση ή το κόστος της μεταφράσεως των εγγράφων που θα πρέπει να προσκομιστούν στη γλώσσα της χώρας στην οποία έχει την έδρα της η τράπεζα προκειμένου να υποβληθεί η αίτηση χορήγησης δανείου.
30      Ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι οι πρόσθετες αυτές δαπάνες μπορούν να εξαιρεθούν από το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος επιστροφής κατόπιν της κηρύξεως ακυρότητας της δανειακής συμβάσεως λόγω ύπαρξης καταχρηστικής ρήτρας, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο αναζήτησης των εν λόγω δαπανών μέσω της άσκησης αγωγής αποζημιώσεως, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται οι όροι για τη χορήγηση της αποζημιώσεως αυτής.