Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JEANA RICHARDA DE LA TOURA
przedstawiona w dniu 2 października 2025 r.(1)
Sprawa C‑446/24
Freie Hansestadt Bremen
przeciwko
DT
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberverwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (wyższy sąd administracyjny Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema)]
Odesłanie prejudycjalne – Polityka imigracyjna – Dyrektywa 2008/115/WE – Wspólne normy i procedury stosowane przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich – Artykuł 3
pkt 6 i art. 11 ust. 2 – Przepisy krajowe wymagające co do zasady bezterminowego zakazu wjazdu i pobytu w niektórych kategoriach przypadków – Zagrożenie terrorystyczne
I.      Wprowadzenie
1.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 pkt 6 i art. 11 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich(2).
2.        Daje on Trybunałowi sposobność do wyjaśnienia, czy przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by przepisy krajowe przewidywały możliwość wydania wobec obywatela państwa trzeciego bezterminowego zakazu wjazdu ze względu na to, że stanowi on zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego, a konkretnie zagrożenie terrorystyczne.
3.        Kwestia ta dotyczy obecnie mniejszości państw członkowskich(3). Jej zakres w przyszłości zależy od wyniku trwających prac legislacyjnych zmieniających prawo Unii w tej dziedzinie, które odzwierciedlają większościową praktykę państw członkowskich(4).
4.        Przedstawię powody, dla których proponuję, aby Trybunał interpretował te przepisy w ten sposób, że o ile wymagają one ustalenia okresu obowiązywania, o tyle nie przewidują one żadnych ograniczeń, w przypadku gdy spełnione są wyjątkowe przesłanki przekroczenia zasadniczego terminu pięciu lat. Nie zwalniają one jednak państw członkowskich z obowiązku przestrzegania gwarancji materialnych i proceduralnych przewidzianych w dyrektywie 2008/115.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
5.        Motyw 14 dyrektywy 2008/115 stanowi:
„Skutkom krajowych środków w zakresie powrotów należy nadać wymiar europejski poprzez wprowadzenie zakazu wjazdu, wskutek którego zabroniony byłby wjazd i pobyt na terytorium wszystkich państw członkowskich. Okres obowiązywania tego zakazu wjazdu należy określić z należytym uwzględnieniem wszystkich istotnych dla danego przypadku okoliczności i nie powinien on zwykle przekraczać pięciu lat. […]”
6.        Artykuł 1 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Przedmiot”, stanowi:
„Niniejsza dyrektywa określa wspólne normy i procedury, które mają być stosowane przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich, zgodnie z prawami podstawowymi jako zasadami ogólnymi prawa [Unii] oraz prawa międzynarodowego, w tym z obowiązkami w zakresie ochrony uchodźców oraz praw człowieka”.
7.        Zgodnie z art. 3 pkt 6 tej dyrektywy:
„Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
6)      »zakaz wjazdu« oznacza decyzję administracyjną lub orzeczenie sądowe, które zakazują na określony czas wjazdu i pobytu na terytorium państw członkowskich oraz którym towarzyszy decyzja nakazująca powrót”.
8.        Artykuł 11 dyrektywy 2008/115, zatytułowany „Zakaz wjazdu”, stanowi w ust. 1–3:
„1.      Decyzji nakazującej powrót towarzyszy zakaz wjazdu:
a)      jeżeli nie wyznaczono terminu dobrowolnego wyjazdu, lub
b)      jeżeli zobowiązanie do powrotu nie zostało wykonane.
W innych przypadkach decyzjom nakazującym powrót może towarzyszyć zakaz wjazdu.
2.      Czas trwania zakazu wjazdu jest określany, z należytym uwzględnieniem wszystkich istotnych dla danego przypadku okoliczności i co do zasady nie przekracza pięciu lat. Może on być jednak dłuższy niż pięć lat, jeżeli obywatel państwa trzeciego stanowi poważne zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego.
3.      Państwa członkowskie rozważają cofnięcie lub zawieszenie zakazu wjazdu, jeżeli obywatel państwa trzeciego, który podlega zakazowi wjazdu wydanemu zgodnie z ust. 1 akapit drugi, jest w stanie wykazać, że opuścił terytorium państwa członkowskiego, w pełni przestrzegając decyzji nakazującej powrót.
[…]
W indywidualnych przypadkach państwa członkowskie mogą wstrzymać się od wydania zakazu wjazdu lub zawiesić go z przyczyn humanitarnych.
W indywidualnych przypadkach lub w niektórych kategoriach przypadków państwa członkowskie mogą cofnąć lub zawiesić zakaz wjazdu z innych przyczyn”.
B.      Prawo niemieckie
9.        Paragraf 11 Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (ustawy o pobycie, działalności zawodowej i integracji cudzoziemców na terytorium federalnym)(5) z dnia 30 lipca 2004 r.(6). (zwanej dalej „AufenthG”), zatytułowany „Zakaz wjazdu i pobytu”, stanowi w ust. 4, ust. 5a zdania trzecie i czwarte oraz ust. 5b:
„(4)      Zakaz wjazdu i pobytu można cofnąć lub skrócić okres jego obowiązywania w celu ochrony zasługujących na ochronę interesów cudzoziemca lub o ile cel tego zakazu już tego nie wymaga. […]
[…]
(5a) […] Skrócenie lub uchylenie zakazu wjazdu i pobytu jest zasadniczo wykluczone. Najwyższy organ kraju związkowego może dopuścić wyjątki od tej zasady w poszczególnych przypadkach.
(5b)      Jeżeli cudzoziemiec zostanie wydalony z terytorium federalnego na podstawie decyzji o wydaleniu zarządzonej na podstawie § 58a, co do zasady należy wydać bezterminowy zakaz wjazdu i pobytu. […] Ustęp 5a zdanie trzecie i czwarte stosuje się odpowiednio”.
10.      Artykuł 58a AufenthG, zatytułowany „Wykonanie wydalenia” stanowi w ust. 1:
„Na podstawie prognozy opartej na faktach dotyczącej zapobieżenia szczególnemu zagrożeniu dla bezpieczeństwa Republiki Federalnej Niemiec lub zagrożeniu terrorystycznemu najwyższy organ kraju związkowego może wydać decyzję o wykonaniu wydalenia wobec cudzoziemca bez wcześniejszej decyzji o wydaleniu. Decyzja o wykonaniu wydalenia jest natychmiast wykonalna, ostrzeżenie o wykonaniu wydalenia nie jest wymagane”(7).
III. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
11.      DT, skarżący w postępowaniu głównym jest obywatelem Rosji, który mieszkał w Bremie (Niemcy) na podstawie zezwolenia na pobyt. W dniu 13 marca 2017 r. Senator für Inneres de la Freie Hansestadt Bremen (minister spraw wewnętrznych Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema, Niemcy) wydał decyzję o wykonaniu wydalenia DT do Rosji zgodnie z art. 58a AufenthG, ponieważ zgodnie z ustaleniami organów bezpieczeństwa istniało zagrożenie, że dokona w Niemczech ataku terrorystycznego. Po bezskutecznych wnioskach do Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego), Bundesverfassungsgericht (federalnego trybunału konstytucyjnego) i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka(8), DT został w dniu 4 września 2017 roku wydalony do Rosji, gdzie obecnie mieszka.
12.      W decyzji z dnia 1 grudnia 2017 r. kommunale Ausländerbehörde der Stadtgemeinde Bremen (komunalny organ ds. cudzoziemców miasta-gminy Brema, Niemcy) orzekł, że skutek wydalenia na podstawie § 58a AufenthG nie jest ograniczony do określonego czasu trwania. W wyroku z dnia 3 grudnia 2021 r., który stał się prawomocny, Verwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (sąd administracyjny Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema, Niemcy) uchylił tę decyzję na tej podstawie, że na DT nie nałożono jeszcze zakazu wjazdu i pobytu.
13.      W decyzji z dnia 1 lutego 2022 r.(9), minister spraw wewnętrznych kraju związkowego Brema orzekł wobec DT bezterminowy zakaz wjazdu i pobytu w Niemczech. W uzasadnieniu tej decyzji organ ten stwierdził co do istoty, że taki bezterminowy zakaz powinien być co do zasady, zgodnie z § 11 ust. 5b zdanie pierwsze AufenthG, wydawany w stosunku do osób, które zostały wydalone na podstawie decyzji o wykonaniu wydalenia wydanej na podstawie § 58a AufenthG. Minister spraw wewnętrznych kraju związkowego Brema uznał po pierwsze, że nie było powodów, aby wyjątkowo odstąpić od tej reguły w przypadku DT, biorąc pod uwagę ustalenia wywiadu dotyczące jego zachowania po wydaleniu oraz jego powiązań społecznych i rodzinnych z Republiką Federalną Niemiec. Po drugie, nadal należało się obawiać, że jeśli DT wjedzie do Niemiec, dokona na terytorium tego państwa członkowskiego ataku terrorystycznego.
14.      W odpowiedzi na skargę skarżącego, Verwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (sąd administracyjny Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema) uchylił tę decyzję. Uznał on, że § 11 ust. 5b zdanie pierwsze AufenthG nie może być stosowany, ponieważ nałożenie bezterminowego zakazu wjazdu i pobytu jest niezgodne z art. 3 pkt 6 i art. 11 ust. 2 dyrektywy 2008/115.
15.      W celu rozstrzygnięcia odwołania wniesionego przez kraj związkowy Brema od tego orzeczenia sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością przepisów niemieckich z wskazanymi przepisami prawa Unii. Sąd ten wyraża wątpliwości ze względu na brak orzeczenia Trybunału i rozbieżności w analizie sądów krajowych, doktryny(10) oraz rządu niemieckiego.
16.      W tych okolicznościach Oberverwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (wyższy sąd administracyjny Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema, Niemcy) postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy art. 3 ust. 6 i art. 11 ust. 2 dyrektywy [2008/115] należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z którymi wobec osoby, której prawo pobytu wygasło i względem której wydano decyzję nakazującą powrót, ponieważ stanowi ona zagrożenie terrorystyczne, należy co do zasady wydać bezterminowy zakaz wjazdu?”.
17.      DT, kraj związkowy Brema, rządy niemiecki i duński oraz Komisja Europejska przedstawiły uwagi na piśmie. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 19 czerwca 2025 r., DT, kraj związkowy Brema, rządy niemiecki i szwedzki oraz Komisja przedstawili swoje stanowiska i odpowiedzieli na zadane przez Trybunał pytania wymagające odpowiedzi ustnej.
IV.    Analiza
18.      W drugiej sprawie, której przedmiotem jest zgodność przepisów niemieckich dotyczących okresu obowiązywania zakazu wjazdu na terytorium państw członkowskich wydanego wobec obywatela państwa trzeciego z art. 11 ust. 2 dyrektywy 2008/115 Trybunał ma orzec w przedmiocie następującego nowego pytania: czy okres obowiązywania zakazu wjazdu przewidziany w tym przepisie musi być wyrażony w latach, jeżeli w przypadku poważnego zagrożenia dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego może on przekroczyć pięć lat?
19.      Poprzednia sprawa, w której zapadł wyrok z dnia 19 września 2013 r., Filev i Osmani(11), dotyczyła zgodności z prawem Unii innego ustępu § 11 AufenthG, niż ustęp rozpatrywany w niniejszej sprawie. Trybunał orzekł, że „art. 11 ust. 2 dyrektywy 2008/115 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu takiemu jak § 11 ust. 1 Aufenthalts[G], który uzależnia ograniczenie czasu obowiązywania zakazu wjazdu od wystąpienia przez danego obywatela państwa trzeciego z wnioskiem o przyznanie mu możliwości skorzystania z takiego ograniczenia”(12).
20.      W tym kontekście Trybunał stwierdził, że „ze sformułowania »[c]zas trwania zakazu wjazdu jest określany« wyraźnie wynika, iż po stronie państw członkowskich istnieje obowiązek ograniczenia w czasie, co do zasady do maksymalnie pięciu lat, skutków każdego zakazu wjazdu, i to niezależnie od tego, czy obywatel państwa trzeciego, którego taki zakaz dotyczy, wystąpił z odpowiednim wnioskiem”(13). Trybunał odniósł się ponadto do „definicji »zakazu wjazdu« zawartej w art. 3 pkt 6 dyrektywy [2008/115], zgodnie z którą to definicją pojęcie to oznacza między innymi decyzję zakazującą »na określony czas« wjazdu i pobytu na terytorium państw członkowskich”(14).
21.      Zakres wyroku Filev i Osmani należy określić w świetle rozpatrywanych przepisów krajowych i interpretowanego przepisu prawa Unii. Trybunał orzekł, że zakaz wjazdu nie może zostać wydany bez określenia okresu, który jest ustalany z należytym uwzględnieniem wszystkich istotnych dla danego przypadku okoliczności i co do zasady nie przekracza pięciu lat, zgodnie z art. 11 ust. 2 zdanie pierwsze dyrektywy 2008/115(15).
22.      W związku z tym Trybunał nie orzekł w przedmiocie wykładni art. 11 ust. 2 zdanie drugie tej dyrektywy, zgodnie z którym „[okres obowiązywania zakazu wjazdu] może jednak przekraczać pięć lat, jeżeli obywatel państwa trzeciego stanowi poważne zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego”.
23.      Z wyroku Filev i Osmani, w którym dokonano wykładni art. 3 pkt. 6 i art. 11 ust. 2 zdanie pierwsze dyrektywy 2008/115, można zatem wywnioskować jedynie, że okres obowiązywania zakazu wjazdu powinien być określony i nie może przekraczać pięciu lat, chyba że zakaz ten został wydany wobec obywateli państw trzecich stanowiących poważne zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego. Ponadto wydaje mi się, że
z pkt 44 tego wyroku(16) nie można wywieść żadnych wniosków, ponieważ dotyczy on zakazów wjazdu określonych bez ograniczeń w odniesieniu do sytuacji innych niż te, o których mowa w art. 11 ust. 2 zdanie drugie tej dyrektywy, w przypadku których Trybunał ograniczył się do przypomnienia ich brzmienia.
24.      Pozostaje zatem pytanie, czy okres obowiązywania zakazu wjazdu powinien być ograniczony powyżej pięciu lat, czy też może być nieograniczony (lub dożywotni, względnie stały(17)), jeżeli zakaz ten dotyczy osoby, która stanowi poważne zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego.
25.      W pierwszej kolejności pragnę zauważyć, że
z terminologicznego punktu widzenia termin „określony” może być rozumiany w znaczeniach „definiować, ustanawiać, ustalać, wyszczególniać”. W związku z tym, że dotyczy on danej osoby, górną granicą jest okres jej życia. W konsekwencji jestem zdania, podobnie jak rządy niemiecki, duński i szwedzki, że czas nieokreślony jest czasem określonym w rozumieniu art. 3 pkt 6 dyrektywy 2008/115(18).
26.      W drugiej kolejności należy stwierdzić, że prawodawca Unii zdefiniował zakaz wjazdu
w przypadku poważnego zagrożenia dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego wyłącznie jako zakaz wynoszący ponad pięć lat. Nie zdecydował się on na ustanowienie maksymalnego okresu obowiązywania zakazu wjazdu. Ponadto nie przyjęto przepisów dotyczących skutków w czasie zakazu pobytu na terytorium, podobnych do przepisów art. 32 dyrektywy 2004/38/WE(19).
27.      Decyzja
o nieustalaniu maksymalnego okresu obowiązywania zakazu wjazdu w okolicznościach o szczególnej wadze wynika z wniosku Komisji, który pozostał niezmieniony(20). Jedynie podstawowy maksymalny okres pięciu lat skłonił niektóre państwa członkowskie do wyrażenia rozbieżnych podejść. W szczególności Republika Federalna Niemiec konsekwentnie opowiadała się za brakiem ograniczenia(21).
28.      Natomiast górna granica okresu obowiązywania zakazu wjazdu
w przypadku zagrożenia dla bezpieczeństwa, w szczególności ze względu na zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego, jest wyraźnie wskazana w art. 16 wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego wspólny system powrotów obywateli państw trzecich nielegalnie przebywających w Unii oraz uchylającego dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE, dyrektywę Rady 2001/40/WE i decyzję Rady 2004/191/WE(22).
29.      Ów art. 16, zatytułowany „Powrót obywateli państw trzecich stwarzających zagrożenie dla bezpieczeństwa”, stanowi w ust. 3 lit. a), że „[na] zasadzie odstępstwa od odpowiednich przepisów niniejszego rozporządzenia obywatele państw trzecich objęci zakresem niniejszego artykułu mogą […] podlegać zakazowi wjazdu wydanemu zgodnie z art. 10, na okres przekraczający maksymalny okres, o którym mowa w art. 10 ust. 6, o dodatkowy okres nieprzekraczający 10 lat”(23).
30.      Zgodnie
z art. 10 tego wniosku, zatytułowanym „Wydawanie zakazu wjazdu”:
„1.      Decyzji nakazującej powrót towarzyszy zakaz wjazdu, gdy:
a.      obywatel państwa trzeciego podlega wydaleniu zgodnie z art. 12;
b.      zobowiązanie do powrotu nie zostało wykonane w terminach określonych zgodnie z art. 13;
c.      obywatel państwa trzeciego stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa zgodnie z art. 16.
[
…]
6.      Czas trwania zakazu wjazdu określa się z należytym uwzględnieniem wszystkich istotnych dla danego przypadku okoliczności na okres maksymalnie dziesięciu lat.
7.      Czas trwania zakazu wjazdu zgodnie z ust. 6 może zostać przedłużony o kolejne okresy nieprzekraczające pięciu lat. Takie przedłużenie opiera się na indywidualnej ocenie z należytym uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności, a w szczególności należycie uzasadnionych powodów, dla których właściwe organy uzasadniają konieczność dalszego uniemożliwienia danemu obywatelowi państwa trzeciego wjazdu na terytorium państw członkowskich”(24).
31.      Moim zdaniem wspomniany wniosek potwierdza, że
w obecnym stanie obowiązującego prawa Komisja nie może twierdzić, że „państwa członkowskie mają możliwość przedłużenia odpowiedniego zakazu wjazdu przyjętego na mocy dyrektywy [2008/115] przed jego wygaśnięciem, jeżeli poważne zagrożenie utrzymuje się i pod warunkiem przestrzegania gwarancji przewidzianych w [tej] dyrektywie”. W tym względzie należy również zauważyć, że odmiennie niż przewiduje rozporządzenie (UE) 2018/1861(25), żaden przepis tej dyrektywy nie nakłada na państwa członkowskie obowiązku weryfikacji z urzędu.
32.      Proponuję zatem, aby Trybunał orzekł, że art. 3 pkt 6 i art. 11 ust. 2 zdanie drugie dyrektywy 2008/115 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, by wobec obywatela państwa trzeciego, którego prawo pobytu wygasło i względem którego wydano decyzję nakazującą powrót, ponieważ stanowi on zagrożenie terrorystyczne, wydać bezterminowy zakaz wjazdu.
33.      Jednakże ustanowienie zasady ogólnej, takiej jak zawarta
w § 11 ust. 5b zdanie pierwsze AufenthG(26), w związku z przynajmniej jednym ze względów, o których mowa w art. 11 ust. 2 zdanie drugie dyrektywy 2008/115, uzasadnia pogłębioną analizę w świetle art. 11 ust. 2 zdanie pierwsze tej dyrektywy. Stanowi on bowiem, że „czas trwania zakazu wjazdu jest określany, z należytym uwzględnieniem wszystkich istotnych dla danego przypadku okoliczności”. Ta zasada proporcjonalności została również przypomniana w motywie 14 wspomnianej dyrektywy. Ponadto Trybunał orzekł, że przewidziany w art. 5 dyrektywy 2008/115 obowiązek uwzględnienia najlepszego interesu dziecka, życia rodzinnego i stanu zdrowia danego obywatela państwa trzeciego ciąży na państwach członkowskich, gdy rozważają one wydanie decyzji o zakazie wjazdu w rozumieniu art. 11 tej dyrektywy(27).
34.      W związku
z tym zgadzam się z Komisją, że pełne badanie sytuacji danej osoby, innymi słowy w poszczególnych przypadkach, nie może mieć charakteru wyjątkowego(28). Ten przewidziany w prawie Unii zakres uznania przysługujący właściwym organom, powinien zostać zachowany, nawet jeśli zgodnie z prawem krajowym jest on „ograniczony”, zgodnie z wyrażeniem użytym przez rząd niemiecki na rozprawie, w przypadku stwierdzenia zachowania stanowiącego poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego. W tym względzie bez znaczenia jest okoliczność, że do państw członkowskich należy określenie ich podstawowych interesów bezpieczeństwa i podjęcie środków zmierzających do zagwarantowania ich bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego(29).
35.      W konsekwencji proponuję, aby Trybunał dokonał wykładni, która powinna zostać uzupełniona przypomnieniem podstawowych gwarancji, które powinny być przewidziane
w przepisach krajowych, ponieważ rozpatrywana sytuacja jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2008/115(30).
36.      Po pierwsze, przewidziana
w art. 11 ust. 2 zdanie pierwsze dyrektywy 2008/115 całościowa indywidualna ocena sytuacji i zachowania danej osoby powinna przekładać się na obowiązek wydania przez właściwy organ uzasadnionej(31) i podlegającej kontroli sądowej(32) decyzji.
37.      Po drugie, musi istnieć możliwość cofnięcia lub zawieszenia zakazu wjazdu, jak przewidziano
w art. 11 ust. 3 akapity trzeci i czwarty dyrektywy 2008/115, a fortiori jeżeli jego okres obowiązywania jest nieograniczony. Na tej podstawie można również, moim zdaniem, zdecydować o skróceniu okresu obowiązywania zakazu.
38.      To uprawnienie do późniejszego wydania takich decyzji może być powiązane z obowiązkami określonymi albo w dyrektywie 2004/38(33), albo w rozporządzeniu 2018/1861(34).
39.      Wymogi ogólne, które właśnie przypomniałem, wynikają również
z orzecznictwa ETPC, zgodnie z którym środki mające na celu kontrolę wjazdu osób niebędących obywatelami na terytorium państw-stron, które naruszają prawo chronione przez art. 8 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności(35), muszą być zgodne z prawem i niezbędne w demokratycznym społeczeństwie, to znaczy uzasadnione nadrzędnymi potrzebami społecznymi, a w szczególności proporcjonalne do zamierzonego uzasadnionego celu(36).
40.      ETPC wymienił kryteria oceny niezbędnego
i proporcjonalnego charakteru środka w postaci wydalenia lub zakazu wjazdu na terytorium(37)orzekanego w większości sytuacji w następstwie wyroków skazujących w związku z przestępstwami, które w niektórych przypadkach stanowiły poważne zagrożenie dla porządku publicznego(38).
41.      ETPC podkreśla również, że chociaż opinie mogą różnić się co do wyniku wyroku, zgodnie
z zasadą pomocniczości, w sytuacji gdy organy krajowe dokonały wyważenia interesów zgodnie z kryteriami ustanowionymi w jego orzecznictwie, jedynie poważne powody mogłyby doprowadzić do zastąpienia stanowiska sądów krajowych jego stanowiskiem(39). W związku z tym upewnia się on, że z decyzji krajowych na wszystkich szczeblach kompetencji wynika wyraźna i dogłębna ocena tych różnych kryteriów(40). W szczególności ETPC przypomina swoje orzecznictwo dotyczące oceny proporcjonalności nieograniczonego zakazu wjazdu w zależności od wagi zagrożenia porządku publicznego, jakie stanowi dana osoba(41). Może to czasami wystarczyć do uzasadnienia takiego zakazu, niezależnie od tego, czy jego czas trwania jest ograniczony, czy stały(42).Jest tak wyraźnie w przypadku, gdy stały charakter zakazu opiera się na zagrożeniu terrorystycznym. ETPC uznaje wówczas za oczywiście bezzasadne skargi powołujące się na naruszenie art. 8 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności(43).
42.      Ponadto ETPC przywiązuje szczególną wagę do oferowanej zainteresowanym osobom możliwości zwrócenia się a posteriori o ograniczenie okresu obowiązywania zakazu, przy jednoczesnym konkretnym sprawdzeniu, czy zainteresowana osoba może uzyskać pozytywną odpowiedź na jej wniosek o skrócenie okresu obowiązywania zakazu wjazdu(44).
43.      Co się tyczy wszystkich tych wymogów, pragnę przede wszystkim zauważyć
w niniejszej sprawie, że zdaniem sądu odsyłającego właściwy organ uwzględnił wnioski służb informacyjnych dotyczących zachowania DT po jego wydaleniu oraz jego więzi społeczne i rodzinne z Republiką Federalną Niemiec(45). Następnie, zgodnie ze szczegółowymi uwagami na piśmie przedstawionymi na rozprawie przez rząd niemiecki, rozpatrywane uregulowanie niemieckie przewiduje stopniowanie okresu obowiązywania zakazu wjazdu w zależności od wagi sytuacji(46). Wreszcie właściwe władze mogą zezwolić na skrócenie tych okresów lub cofnięcie tego zakazu w poszczególnych przypadkach, w drodze wyjątku(47). W tym względzie wydaje się – wobec braku wyjaśnień w przedmiocie mających zastosowanie przepisów w uwagach na piśmie lub na rozprawie – że nie obowiązuje żaden rozsądny termin(48) na złożenie takiego wniosku o obniżenie lub cofnięcie zakazu. Ponadto pragnę zauważyć, że w sprawie w postępowaniu głównym DT nie przedstawił żadnego żądania ewentualnego w tym zakresie.
44.      Ustalenia te potwierdzają moje stanowisko, wedle którego bezterminowy zakaz wjazdu może zostać wydany
w szczególności w przypadku poważnego zagrożenia dla bezpieczeństwa narodowego, pod warunkiem przestrzegania gwarancji materialnych i proceduralnych przewidzianych w dyrektywie 2008/115.
V.      Wnioski
45.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Oberverwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (wyższy sąd administracyjny Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema, Niemcy) w następujący sposób:
Artykuł 3
pkt 6 i art. 11 ust. 2 zdanie drugie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoją one na przeszkodzie temu, by wobec obywatela państwa trzeciego, którego prawo pobytu wygasło
i względem którego wydano decyzję nakazującą powrót, ponieważ stanowi on zagrożenie terrorystyczne, wydać bezterminowy zakaz wjazdu.
Taki zakaz wjazdu powinien, po pierwsze, zostać wydany z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla danego przypadku okoliczności i w świetle obowiązków określonych w art. 5 tej dyrektywy. Po drugie, zainteresowana osoba powinna mieć możliwość zwrócenia się w rozsądnym terminie o cofnięcie takiego środka lub skrócenie jego okresu obowiązywania.
1      Język oryginału: francuski.
2      Dz.U. 2008, L 348, s. 98.
3      Według mojej wiedzy państwa członkowskie, w których wyraźnie przewidziano, że okres obowiązywania zakazu wjazdu może być bezterminowy w przypadku poważnego zagrożenia dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego, są następujące: Królestwo Danii, Republika Federalna Niemiec, Królestwo Hiszpanii, Republika Austrii i Królestwo Szwecji. Większość państw członkowskich wybrała okres dłuższy niż pięć lat, ograniczony w czasie, mogący sięgać 20 lat. Zobacz uwagi na piśmie rządu duńskiego, uwagi ustne rządu szwedzkiego oraz pytania ad hoc dotyczące decyzji nakazujących powrót i zakazów wjazdu Europejskiej Sieci Migracyjnej z dnia 5 września 2023 r., dostępne w języku angielskim na stronie internetowej: https://emnbelgium.be/sites/default/files/publications/2023.29 %20-%20AHQ%20on%20return%20decisions%20and%20entry%20bans%20-%20Compilation%20of%20answers%20for%20wider%20dissemination.pdf.
4      Zobacz pkt 28–30 niniejszej opinii.
5      BGBl. 2004 I, s. 1950.
6      w brzmieniu opublikowanym w dniu 25 lutego 2008 r. (BGBl. 2008 I, s. 162), ostatnio zmieniona art. 1 ustawy z dnia 21 lutego 2024 r. (BGBl. 2024 I, pkt 54).
7      Oberverwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (wyższy sąd administracyjny Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema, Niemcy), będący sądem odsyłającym, wyjaśnia, że „z chwilą ogłoszenia decyzji o wykonaniu wydalenia wygasa zezwolenie na pobyt cudzoziemca (§ 51 ust. 1 pkt 5a AufenthG), w związku z czym cudzoziemiec traci prawo pobytu (§ 4 ust. 1 AufenthG), jest zobowiązany do wyjazdu (§ 50 ust. 1 AufenthG) i może zostać wydalony (§ 58 ust. 1 AufenthG). Zgodnie z orzecznictwem Bundesverwaltungsgericht [federalnego sądu administracyjnego (Niemcy)] decyzja o wykonaniu wydalenia jest decyzją nakazującą powrót w rozumieniu art. 3 pkt 4 dyrektywy 2008/115/WE (Bundesverwaltungsgericht [federalny sąd administracyjny], postanowienie z dnia 21 marca 2017 r., 1 VR 1/17, […], pkt 32)”.
8      Zwanego dalej „ETPC”.
9      W odniesieniu do zgodności z prawem Unii zakazu wjazdu wydanego po upływie dłuższego okresu na podstawie decyzji nakazującej powrót, która nie wyznacza terminu dobrowolnego wyjazdu, zob. wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Al Hoceima i Boghni
(C‑636/23 i C‑637/23, EU:C:2025:603, pkt 64–67).
10      Zobacz pkt 21–25 wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
11      C‑297/12, zwany dalej „wyrokiem Filev i Osmani”, EU:C:2013:569. Decyzje podjęte przez władze niemieckie nie opierały się na przestępstwach związanych ze wspieraniem terroryzmu. Zobacz wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Westerwaldkreis (C‑546/19, EU:C:2021:432, pkt 22). W sprawie, w której zapadł ten wyrok, mające zastosowanie przepisy niemieckie nie były takie same (zob. pkt 13 rzeczonego wyroku).
12      Wyrok Filev i Osmani (pkt 34). Wyróżnienie własne.
13      Wyrok Filev i Osmani (pkt 27).
14      Wyrok Filev i Osmani (pkt 29).
15      Wyrok Filev i Osmani (pkt 25–27).
16      W punkcie tym stwierdzono, że „art. 11 ust. 2 dyrektywy 2008/115 stoi na przeszkodzie utrzymaniu skutków zakazów wjazdu orzeczonych na czas nieokreślony przed dniem, w którym dyrektywa 2008/115 zaczęła podlegać stosowaniu, takich jak będące przedmiotem spraw w postępowaniach głównych, poza maksymalny okres obowiązywania zakazu przewidziany przez ten przepis, chyba że owe zakazy wjazdu zostały orzeczone wobec obywateli państwa trzeciego stanowiących poważne zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub bezpieczeństwa narodowego” (wyróżnienie własne).
17      Termin ten został użyty w art. 22 ust. 4 dyrektywy Rady 2003/109/WE z dnia 25 listopada 2003 r. dotyczącej statusu obywateli państw trzecich będących rezydentami długoterminowymi (Dz.U. 2004, L 16, s. 44), z którego wynika, że decyzji o wydaleniu obywatela państwa trzeciego podjętej przez drugie państwo członkowskie, w którym nie przyznano mu statusu rezydenta długoterminowego, może towarzyszyć „zakaz stałego pobytu” ze względów porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego, zdefiniowanych w art. 17 tej dyrektywy.
18      Zobacz także podobnie opinię Komisji wyrażoną w trakcie procesu legislacyjnego w sprawie skreślenia wyrażenia „for a specified period” (czas określony): „The Commission underlined that even a lifelong re-entry ban is for a specified time (the lifetime of the person concerned)” [Komisja podkreśliła, że nawet dożywotni zakaz wjazdu obowiązuje przez określony czas (okres życia zainteresowanej osoby) (wolne tłumaczenie)]. Zobacz dokumenty Rady z dnia 22 listopada 2006 r. i 6 grudnia 2006 r. dotyczące wyniku procedury stosowanej przez Grupę Roboczą ds. Integracji, Migracji i Wydaleń/komitet mieszany (UE–Islandia/Norwegia/Szwajcaria) w odniesieniu do wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (odpowiednio dokumenty 14743/06 i 15871/06), dostępne w języku angielskim na następujących stronach internetowych: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑14743–2006-INIT/en/pdf et https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑15871–2006-INIT/en/pdf [przypis 7 do art. 3 lit. g), który definiuje wyrażenie „re-entry ban” (zakaz wjazdu w rozumieniu art. 3 pkt 6 dyrektywy 2008/115) (odpowiednio s. 5 i 4)].
19      Dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77, sprostowania: Dz.U. 2004, L 229, s. 35; Dz.U. 2005, L 197, s. 34). Zobacz, w odniesieniu do przypomnienia brzmienia tego art. 32, przypis 33 do niniejszej opinii.
20      Zobacz komentarz do art. 9 wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich [COM(2005) 391 wersja ostateczna] w załączonym do tego wniosku dokumencie roboczym Komisji zawierającym szczegółowe uwagi do tego wniosku. Ów art. 9 odpowiada w istocie art. 11 dyrektywy 2008/115. Zobacz ponadto notę prezydencji Rady Unii Europejskiej do delegacji z dnia 25 marca 2008 r. w sprawie tego wniosku (dokument 7774/08), dostępną w języku angielskim na następującej stronie internetowej: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑7774–2008-INIT/en/pdf (s. 18) oraz stanowisko Parlamentu przyjęte w pierwszym czytaniu w dniu 18 czerwca 2008 r., dostępne na stronie internetowej: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TC1-COD-2005–0167_FR.pdf (s. 21).
21      Zobacz w szczególności dokument Rady z dnia 26 lipca 2006 r. dotyczący wyniku procedury stosowanej przez Grupę Roboczą ds. Integracji, Migracji i Wydaleń/komitet mieszany (UE–Islandia/Norwegia/Szwajcaria) w odniesieniu do wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (dokument 11456/06) (przypis 2, s. 2), a także nota prezydencji Rady dotycząca tego wniosku z dnia 4 marca 2008 r. (dokument 6785/08) (s. 21, przypis 52), dostępne w języku angielskim na następujących stronach internetowych: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑11456–2006-INIT/en/pdf et https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑6785–2008-INIT/en/pdf.
22      Wniosek przedstawiony przez Komisję w dniu 11 marca 2025 r. [COM(2025) 101 wersja ostateczna]. Wniosek ten zastąpił wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich przedstawiony przez Komisję w dniu 12 września 2018 r. [COM(2018) 634 wersja ostateczna]. Nie zawierał on żadnych zmian dotyczących okresu obowiązywania zakazów wjazdu. W przedmiocie określenia zagrożeń dla bezpieczeństwa zob. pierwszy z tych wniosków, wyjaśnienia s. 13 i lista zagrożeń w art. 16.
23      Wyróżnienie własne. Są to okresy podane orientacyjnie w załączniku do zalecenia Komisji (UE) 2017/2338 z dnia 16 listopada 2017 r. ustanawiającego wspólny „Podręcznik dotyczący powrotów” przeznaczony do stosowania przez właściwe organy państw członkowskich wykonujące zadania związane z powrotami (Dz.U. 2017, L 339, s. 83), w szczególności s. 127. Stwierdzam ponadto, że odpowiadają one wskazaniom dostarczonym przez większość państw członkowskich. Zobacz streszczenie pytań ad hoc cytowanych w przypisie 3 do niniejszej opinii, dostępne na następującej stronie internetowej: https://emnbelgium.be/fr/publication/question-ad-hoc-sur-les-decisions-de-retour-et-les-interdictions-dentree.
24      Wyróżnienie własne.
25      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1861 z dnia 28 listopada 2018 r. w sprawie utworzenia, funkcjonowania i użytkowania Systemu Informacyjnego Schengen (SIS) w dziedzinie odpraw granicznych, zmiany konwencji wykonawczej do układu z Schengen oraz zmiany i uchylenia rozporządzenia (WE) nr 1987/2006 (Dz.U. 2018, L 312, s. 14). Zobacz art. 39 tego rozporządzenia. Po upływie terminu przewidzianego na dokonanie weryfikacji oraz w przypadku braku szczegółowych informacji ze strony danego państwa członkowskiego co do przedłużenia wpisów, wpisy te są automatycznie usuwane.
26      Odnoszę się do wyrażenia „należy co do zasady wydać bezterminowy zakaz wjazdu” użytego przez sąd odsyłający w pytaniu prejudycjalnym (wyróżnienie własne), zbliżonego wyrażenia zawartego w § 11 ust. 5b zdanie pierwsze AufenthG: „co do zasady należy wydać bezterminowy zakaz wjazdu i pobytu” (wyróżnienie moje). Sąd odsyłający oraz rząd niemiecki na rozprawie wyjaśnili, że zgodnie z prawem administracyjnym, jeżeli zachodzą okoliczności, o których mowa w § 58a ust. 1 zdanie pierwsze AufenthG, właściwy organ ma obowiązek wydać bezterminowy zakaz wjazdu. Od podstawowej zasady można odstąpić jedynie w przypadku wystąpienia wyjątkowych i nietypowych okoliczności.
27      Zobacz wyrok z dnia 27 kwietnia 2023 r., M.D. (Zakaz wjazdu na Węgry) (C‑528/21 EU:C:2023:341, pkt 89, 91).
28      Zobacz podobnie wyrok z dnia 27 kwietnia 2023 r., M.D. (Zakaz wjazdu na Węgry) (C‑528/21 EU:C:2023:341, pkt 92 tiret drugie). Zobacz także załącznik do zalecenia Komisji przytoczonego w przypisie 23 do niniejszej opinii, w szczególności s. 126 i 127.
29      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału sam fakt, że środek krajowy został przyjęty w celu ochrony bezpieczeństwa narodowego, za co zgodnie z art. 4 ust. 2 TUE pozostaje wyłącznie odpowiedzialne każde państwo członkowskie, nie może powodować niemożności stosowania prawa Unii i zwolnić państwa członkowskie z konieczności przestrzegania tego prawa. Zobacz wyrok z dnia 6 października 2020 r., Privacy International (C‑623/17, EU:C:2020:790, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
30      W przedmiocie interesu w uznaniu, w świetle celu i ogólnej systematyki dyrektywy 2008/115, że ma ona zastosowanie do decyzji o zakazie wjazdu, ponieważ na państwa członkowskie nałożono na mocy tej dyrektywy gwarancje materialne i proceduralne służące ochronie praw podstawowych obywateli państw trzecich, zob. wyrok z dnia 27 kwietnia 2023 r., M.D. (Zakaz wjazdu na Węgry) (C‑528/21, EU:C:2023:341, pkt 77, 83 i 84). Moim zdaniem należy podkreślić zamiar prawodawcy Unii w tym zakresie, ponieważ przypadek poważnego zagrożenia dla bezpieczeństwa narodowego jest wymieniony w szczególności w dyrektywie 2008/115 w art. 11 ust. 2 zdanie drugie.
31      Zobacz podobnie art. 12 ust. 1 dyrektywy 2008/115. Zobacz także w przedmiocie wymogów dotyczących proporcjonalności środka pkt 39–41 niniejszej opinii dotyczące orzecznictwa ETPC.
32      Zobacz art. 13 dyrektywy 2008/115. Zobacz także, tytułem porównania w dziedzinie prawa do skutecznego środka prawnego i badania proporcjonalności rozpatrywanego środka, art. 30 i 31 dyrektywy 2004/38 oraz art. 24 ust. 4 rozporządzenia 2018/1861. Zobacz także wyrok z dnia 4 października 2012 r., Byankov (C‑249/11, EU:C:2012:608, pkt 37, 40–42, 44 i 79). Zobacz wreszcie w przedmiocie znaczenia porównania z dyrektywą 2004/38, gdy państwa członkowskie korzystają z uprawnienia do wzorowania się na przepisach dyrektywy 2008/115 w celu wyznaczenia właściwych organów i określenia procedury mającej zastosowanie do wydania decyzji nakazującej powrót obywatela Unii, o ile żaden przepis prawa Unii się temu nie sprzeciwia, wyrok z dnia 14 września 2017 r., Petrea (C‑184/16, EU:C:2017:684, pkt 52).
33      Zobacz art. 32 dyrektywy 2004/38, zatytułowany „Skutki czasowe zarządzeń o wydaleniu”, którego ust. 1 stanowi, że „[o]soby wydalone ze względów porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego mogą złożyć wniosek o uchylenie zarządzenia o wydaleniu po upływie odpowiedniego okresu, w zależności od okoliczności, oraz w każdym przypadku po upływie trzech lat od wykonania ostatecznego zarządzenia o wydaleniu”.
34      Przewidziany w art. 39 tego rozporządzenia obowiązek weryfikacji jest powiązany z brakiem okresu ustalanego w przypadku wprowadzenia wpisu do celów odmowy wjazdu i pobytu.
35      Podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.
36      Zobacz wyrok ETPC z dnia 18 października 2006 r., Üner przeciwko Niderlandom (CE:ECHR:2006:1018JUD004641099, § 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
37      Zobacz wyrok ETPC z dnia 18 października 2006 r. w sprawie Üner przeciwko Niderlandom (CE:ECHR:2006:1018JUD004641099, §§ 57– 60 i przytoczone tam orzecznictwo).
38      Zobacz w szczególności wyrok ETPC z dnia 30 listopada 2021 r., Avci przeciwko Danii (CE:ECHR:2021:1130JUD004024019, § 37 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz w szczególności w przedmiocie ryzyka dalszego popełniania przestępstw przez zainteresowanego § 30 tego wyroku.
39      Zobacz w szczególności wyrok ETPC z dnia 30 listopada 2021 r., Avci przeciwko Danii (CE:ECHR:2021:1130JUD004024019, § 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
40      Zobacz w szczególności, w odniesieniu do stałego zakazu wjazdu wydanego wobec obywatela państwa trzeciego, który spędził zgodnie z prawem większą część swojej młodości od wieku trzech lat w Danii, analiza ETPC w wyroku z dnia 5 września 2023 r. w sprawie Al-Masudi przeciwko Danii (CE:ECHR:2023:0905JUD003574021, §§ 25–35).
41      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 5 września 2023 r. w sprawie Al-Masudi przeciwko Danii (CE:ECHR:2023:0905JUD003574021, §§ 33, 34).
42      Zobacz w odniesieniu do tego samego uregulowania niemieckiego, które zostało zbadane przez Trybunał w wyroku w sprawie Filev i Osmani, wyrok ETPC z dnia 25 marca 2010 r. w sprawie Mutlag przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2010:0325JUD004060105, § 61 i przytoczone tam orzecznictwo).
43      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 7 lutego 2017 r., K2 przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2017:0207DEC004238713, § 66); z dnia 1 lutego 2022 r., Johansen przeciwko Danii (CE:ECHR:2022:0201DEC002780119, §§ 80–84); z dnia 22 marca 2022 r., Laraba przeciwko Danii (CE:ECHR:2022:0322DEC002678119, §§ 31–34). W sprawach, w których wydano te decyzje, zakazy wjazdu były związane z utratą obywatelstwa przez obywateli posiadających podwójne obywatelstwo. W dwóch ostatnich orzeczeniach ETPC wskazuje szczegółowo na wyważenie przez organy krajowe różnych wchodzących w grę interesów.
44      Zobacz w przedmiocie czysto teoretycznego charakteru możliwości powrotu w przypadku ograniczonego w czasie zakazu wjazdu wyroki ETPC: z dnia 12 listopada 2024 r. w sprawie Sharafane przeciwko Danii (CE:ECHR:2024:1112JUD000519923, § 72); z dnia 12 listopada 2024 r. w sprawie Al-Habeeb przeciwko Danii (CE:ECHR:2024:1112JUD001417123, § 71). Zobacz także, w przypadku bezterminowego zakazu wyrok ETPC z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie Kaya przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2007:0628JUD003175302, § 69). Zobacz w przedmiocie możliwości powrotu na terytorium danego państwa na krótki okres, przynajmniej w ramach stosunków rodzinnych, w szczególności wyrok ETPC z dnia 15 lipca 2025 r. w sprawie Miari przeciwko Danii (CE:ECHR:2025:0715JUD000285224, § 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
45      Zobacz pkt 13 niniejszej opinii.
46      Zobacz § 11 ust. 5a i 5b AufenthG, z którego wynika, że w przypadku zagrożenia terrorystycznego właściwe organy dysponują zakresem uznania przy określaniu okresu obowiązywania zakazu wjazdu (20 lat lub bezterminowo) w zależności od poszczególnych przypadków.
47      Zobacz § 11 ust. 5a zdania trzecie i czwarte AufenthG, przywołany w pkt 9 niniejszej opinii.
48      Zobacz dla porównania art. 32 dyrektywy 2004/38.