Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
D. SPIELMANN
van 19 maart 2026 (1)
Zaak C‑159/25 [Rowicz] (i)
B. Ż.,
V. sp. z o.o.
tegen
T. SA,
Ł.W.
[verzoek van de Sąd Okręgowy w Warszawie (rechter in eerste aanleg Warschau, Polen) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Inachtneming van het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters – Onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat bij wet is ingesteld – Toewijzing van zaken aan rechters – Onrechtmatige samenstelling van een rechterlijke instantie – Beginsel van de onveranderlijkheid van de rechtsprekende formatie – Artificiële-intelligentiesystemen ”
Inleiding
1.        In de onderhavige zaak verzoekt de Sąd Okręgowy w Warszawie (rechter in eerste aanleg Warschau, Polen) het Hof om een prejudiciële beslissing in het verlengde van de zaken waarin het Hof de strekking van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”), heeft gepreciseerd. De zaak noopt het Hof nogmaals tot een beoordeling van de waarborgen voor de uitoefening van de rechterlijke functie in de nationale rechtsorden, met name de waarborgen voor de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechterlijke instanties en de naleving van het vereiste van een gerecht dat bij wet is ingesteld.
2.        Meer in het bijzonder heeft het verzoek om een prejudiciële beslissing betrekking op een wijze van interne organisatie van de rechterlijke macht die deze waarborgen kan aantasten, namelijk de onttrekking aan een rechter van een deel van de bij hem aanhangige zaken, zelfs indien hij
hiermee heeft ingestemd, en de hertoewijzing ervan aan een andere rechter. Het Hof wordt aldus met name verzocht zich uit te spreken over de vraag of een mechanisme dat is gebaseerd op een herverdeling via een automatisch systeem voor willekeurige toewijzing verenigbaar is met de uit het Unierecht voortvloeiende vereisten en over de voorwaarden waaronder een dergelijke maatregel kan worden geacht te berusten op regels die voldoende duidelijk en voorzienbaar zijn en die vanuit het oogpunt van de justitiabelen elke legitieme twijfel kunnen wegnemen over de vraag of er geen externe of interne beïnvloeding is bij de bepaling van de rechter die van hun zaak kennis moet nemen.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
3.        In artikel 3, punt 1, van verordening (EU) 2024/1689 tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie(2) wordt het begrip „artificiële-intelligentiesysteem” gedefinieerd als „een op een machine gebaseerd systeem dat is ontworpen om met verschillende niveaus van autonomie te werken en dat na het inzetten ervan aanpassingsvermogen kan vertonen, en dat, voor expliciete of impliciete doelstellingen, uit de ontvangen input afleidt hoe output te genereren zoals voorspellingen, inhoud, aanbevelingen of beslissingen die van invloed kunnen zijn op fysieke of virtuele omgevingen”.
Pools recht
Wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties
4.        Overeenkomstig artikel 41, lid 1, van de ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych (wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties) van 27 juli 2001, in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding(3) (hierna: „wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties”), stelt de minister van Justitie, na raadpleging van de Krajowa Rada Sądownictwa (nationale raad voor de rechtspraak, Polen), bij besluit het reglement inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties vast, met inbegrip van met name de wijze van toewijzing van zaken.
5.        Artikel 47a, lid 1, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties bepaalt:
„Zaken worden op willekeurige basis toegewezen aan rechters en rechters in opleiding volgens de specifieke categorieën van zaken, met uitzondering van de toewijzing van zaken aan een dienstdoende rechter.”
6.        Artikel 47b van deze wet luidt:
„§ 1.      De samenstelling van een rechterlijke instantie kan slechts worden gewijzigd wanneer het onmogelijk is om de betreffende zaak te behandelen in de samenstelling die de rechterlijke instantie tot dan toe heeft gehad of wanneer de behandeling van een zaak blijvend wordt belemmerd. Het bepaalde in artikel 47a is van overeenkomstige toepassing.
[...]
§ 4.      De verandering van standplaats van een rechter, zijn detachering bij een andere rechterlijke instantie of de beëindiging van een detachering vormen geen beletsel voor de vaststelling van [procedurehandelingen] in de aan de standplaats of de huidige plaats van ambtsuitoefening toegewezen zaken totdat die zaken zijn afgesloten.
§ 5.      Het college van de rechterlijke instantie waar de nieuwe standplaats of plaats van detachering van de rechter onder valt, kan zaken op diens verzoek of ambtshalve geheel of gedeeltelijk aan deze rechter onttrekken, met name wegens de afstand tussen deze rechterlijke instantie en de nieuwe standplaats of plaats van detachering van deze rechter en naargelang van de voortgang van de aanhangige zaken.
Alvorens een resolutie vast te stellen raadpleegt het college van de rechterlijke instantie de presidenten van de bevoegde rechterlijke instanties.
§ 6.      Het bepaalde in de leden 4 en 5 is van overeenkomstige toepassing in geval van overplaatsing naar een andere kamer van dezelfde rechterlijke instantie en in geval van benoeming als rechter bij een hogere rechterlijke instantie.”
7.        Artikel 89 van deze wet bepaalt:
„§ 1.      Verzoeken, tussenkomsten en klachten die betrekking hebben op de uitoefening van rechterlijke functies moeten door de rechter uitsluitend langs hiërarchische weg worden ingediend. De rechter kan zich in dergelijke zaken niet tot externe instellingen of personen wenden en evenmin deze zaken in de openbaarheid brengen.
§ 2.      Bij geschillen in verband met de arbeidsverhouding staat voor de rechter een voorziening in rechte open.
[...]”
Procedureregels van 2019
8.        § 2, punt 16, van de rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (besluit van de minister van Justitie houdende het reglement inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties) van 18 juni 2019(4) (hierna: „procedureregels van 2019”) bevat de volgende definitie:
„[System Losowego Przydziału Spraw (systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken); hierna: „SLPS”)] – een IT-systeem voor de willekeurige toewijzing van gerechtelijke zaken en taken door middel van een willekeurige nummergenerator”.
9.        § 43, lid 1, van deze procedureregels bepaalt:
„De zaken worden willekeurig aan de rechters als rechters-rapporteur toegewezen volgens de activiteitenverdeling, door middel van het [SLPS], afzonderlijk voor elk register, elke lijst of elk ander registratiesysteem, tenzij de bepalingen van dit reglement voorzien in andere toewijzingsregels. De toewijzing door middel van het [SLPS] is niet van toepassing indien slechts één rechter deelneemt aan de toewijzing van zaken van een bepaalde soort.”
10.      § 49 van deze procedureregels bepaalt het volgende:
„1.      Zaken die willekeurig worden toegewezen, worden binnen drie werkdagen na de datum van ontvangst door het gerecht geregistreerd in het [SLPS], tenzij de zaak wordt toegewezen nadat de tekortkomingen zijn geregulariseerd.
2.      De president van een kamer kan in bepaalde registratiesystemen of categorieën van zaken de toewijzing van zaken opschorten in geval van korte perioden van afwezigheid van bepaalde rechters totdat die perioden zijn geëindigd.
[...]”
11.      § 55 van de procedureregels bepaalt:
„1.      Een bepaalde soort zaken kan uitsluitend aan bepaalde rechters worden toegewezen dan wel aan hen worden toebedeeld met toepassing van een verhoogd toewijzingspercentage, en voor de overige zaken kan bij de activiteitenverdeling een verlaagde coëfficiënt worden gehanteerd of kan toewijzing worden uitgesloten (specialisatie).
2.      Het ontwerp voor de activiteitenverdeling of de wijziging daarvan, voor zover dit gepaard gaat met de invoering of wijziging van een specialisatie betreft, wordt ter kennis gebracht van de rechters van de kamer(s) bedoeld in § 77, lid 2. De vaststelling van een nieuwe activiteitenverdeling vereist dat de rechter instemt met zijn specialisatie en dat minder dan 85 % van de rechters zich tegen de nieuwe activiteitenverdeling verzet binnen 14 dagen vanaf de datum waarop het ontwerp ter kennis van de rechters is gebracht.
[...]”
12.      § 62 van de procedureregels van 2019 luidt als volgt:
„1.      Na een beslissing die een wijziging van kamer of standplaats met zich meebrengt, kunnen aan een rechter-rapporteur nog vóór de datum van zijn overplaatsing zaken in de nieuwe kamer worden toegewezen, waarbij tegelijkertijd de toewijzing van zaken in de kamer waarin hij tot dan toe uitspraak heeft gedaan, wordt beëindigd. De president van de rechterlijke instantie waarvan de nieuwe kamer deel uitmaakt, bepaalt de datum waarop de toewijzing van zaken in deze kamer begint en de toewijzing in de vorige kamer eindigt. In de toegewezen zaken stelt de president van de kamer in overleg met de rechter-rapporteur de termijnen vast.
2.      Indien de werkelijke werklast van de rechter-rapporteur dit vereist, kan de begindatum van de toewijzingen in de kamer later of eerder liggen dan de einddatum van de toewijzingen in de kamer waarin deze tot dan toe uitspraak heeft gedaan.
[...]”
13.      In § 66 van deze procedureregels staat het volgende te lezen:
„1.      In geval van verdeling van de aan een rechter-rapporteur toegewezen zaken worden de zaken volgens de algemene regels verdeeld. Afwezige rechters van wie de zaken niet zijn verdeeld, nemen deel aan de toewijzing.
2.      Zaken die reeds op de rol zijn ingeschreven, kunnen willekeurig worden verdeeld op basis van de zittingsdata.
[...]”
14.      § 68 van deze procedureregels bepaalt:
„1.      Bij de verdeling van de activiteiten voor elke rechter, rechter in opleiding en gerechtsmedewerker wordt rekening gehouden met:
1)      de toewijzing van zaken aan een kamer of kamers van de rechterlijke instantie en in geval van toewijzing van zaken aan een bepaalde afdeling binnen een kamer wordt ook rekening gehouden met de toewijzing aan die afdeling;
2)      de (procentuele) coëfficiënt voor de deelname aan de toewijzing van de zaken die bij de kamer binnenkomen, te weten:
a)      100 %
– voor een rechter die uitsluitend zitting heeft in één kamer, die geen functie uitoefent en niet is gedetacheerd bij een andere eenheid op grond van artikel 77 of artikel 151a van de wet,
b)      ten minste 90 %
– voor een vicepresident van een kamer met maximaal 15 rechters, voor een afdelingshoofd, voor een persattaché bij een rechtbank in eerste aanleg in het rechtsgebied waarvan de grens voor het aantal rechters minder dan 300 bedraagt, voor een bemiddelingscoördinator bij een rechtbank in eerste aanleg in het rechtsgebied waarvan de grens voor het aantal rechters minder dan 300 bedraagt, voor een adjunct-tuchtombudsman bij een rechtbank in tweede aanleg of een rechtbank in eerste aanleg, voor de tuchtombudsman van rechters van gewone rechtbanken, voor de adjunct-tuchtombudsman van rechters van gewone rechtbanken, voor de president van een tuchtgerecht en voor een rechter die een rechter vervangt die uitspraak doet in zaken die onder het Haags Verdrag vallen,
c)      ten minste 80 %
– voor een rechter die de functie bekleedt van president van een kamer met maximaal zeven rechters, voor een persattaché bij een rechtbank in tweede aanleg, voor een persattaché bij een rechtbank in eerste aanleg in het rechtsgebied waarvan de grens van het aantal rechters niet minder dan 300 bedraagt, voor een rechter die lid is van de Krajowa Rada Sądownictwa en voor een rechter die gedetacheerd is bij het bureau van de Krajowa Rada Sądownictwa,
d)      ten minste 75 %
– voor een vicepresident van een kamer met meer dan 15 rechters, voor een bemiddelingscoördinator bij een rechtbank in eerste aanleg in het rechtsgebied waarvan het aantal rechters niet minder dan 300 bedraagt, voor de tuchtombudsman van de minister van Justitie en voor een rechter die uitspraak doet in zaken die onder het Haags Verdrag vallen,
e)      ten minste 60 %
– voor de rechter-inspecteur,
f)      ten minste 50 %
– voor een rechter die de functie bekleedt van president of vicepresident van een kamer bestaande uit 8 tot 20 rechters,
g)      ten minste 30 %
– voor een rechter die de functie van president of vicepresident van een rechterlijke instantie bekleedt en voor een rechter die de functie van president van een kamer van meer dan 20 rechters bekleedt,
h)      ten minste 15 %
– voor een rechter die gedetacheerd is om de functie van leidinggevend specialist bij de Nationale School voor de magistratuur en het openbaar ministerie uit te oefenen of om opleidingen te geven aan de Nationale School voor de magistratuur en het openbaar ministerie,
i)      ten minste 10 %
– voor een rechter die gedetacheerd is om de functie van directeur of adjunct-directeur van de Nationale School voor de magistratuur en het openbaar ministerie of de functie van hoofd van een dienst of afdeling van de Nationale School voor de magistratuur en het openbaar ministerie uit te oefenen.
2.      Indien er bij de toewijzing van zaken die bij een kamer binnenkomen, voor een bepaalde rechter meerdere (procentuele) coëfficiënten van toepassing zijn, dan wordt de laagste (procentuele) coëfficiënt in aanmerking genomen.
[...]”
15.      § 74, lid 1, van de procedureregels van 2019 bepaalt:
„Een afdruk van het lotingsverslag wordt opgenomen in het dossier van de via het [SLPS] toegewezen zaken. In andere gevallen geeft de president van de kamer een toewijzingsbevel, tenzij de zaak via een ander IT-instrument is toegewezen.”
Hoofdgeding, prejudiciële vraag en procedure bij het Hof
16.      Op 13 en 14 juni 2024 zijn bij de Sąd Okręgowy w Warszawie twee hogere beroepen (hierna: „betrokken beroepen”) ingesteld tegen uitspraken in eerste aanleg in geschillen over betalingsverzoeken in verband met handelstransacties in de zin van richtlijn 2011/7/EU betreffende bestrijding van betalingsachterstand bij handelstransacties(5).
17.      Op 17 en 18 juni 2024 is rechter JD, die toen deel uitmaakte van de 23e kamer van deze rechterlijke instantie, willekeurig aangewezen door middel van het SLPS, een IT-instrument dat is gebaseerd op een willekeurige nummergenerator,
om uitspraak te doen over deze hogere beroepen.
18.      Bij besluit van 30 oktober 2024 van het college van de Sąd Okręgowy w Warszawie werd rechter JD, die intussen was overgeplaatst naar een andere kamer van deze rechterlijke instantie, op haar verzoek ontheven van de verplichting om 100 zaken die haar in de loop van 2024 waren toegewezen af te doen, waaronder de twee betrokken beroepen. In dat besluit heeft dit college voorts andere zaken aangeduid die wel door rechter JD moesten worden afgedaan. Dat besluit bevatte geen motivering.
19.      Naar aanleiding van een besluit van de president van de 23e kamer van de Sąd Okręgowy w Warszawie van 10 januari 2025 zijn deze 100 zaken op 13 januari 2025 willekeurig opnieuw toegewezen aan nieuwe rechters-rapporteurs via het SLPS. Bij die hertoewijzing door loting middels dit systeem waren 17 rechters van deze kamer betrokken. Van die 100 zaken zijn er 56 aan rechter Aneta Łazarska toegewezen, waaronder de twee betrokken beroepen. Andere rechters hebben een beperkter aantal zaken of zelfs helemaal geen zaken toegewezen gekregen.
20.      Het bezwaar van rechter Łazarska tegen die toewijzing is door de president van de Sąd Okręgowy w Warszawie afgewezen.
21.      Rechter Łazarska, de verwijzende rechter, die uitspraak doet als alleensprekende rechter in de betrokken beroepen, twijfelt in wezen, in het licht van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, over de conformiteit van de onttrekking van de betrokken zaken aan rechter JD, met inbegrip van de twee betrokken beroepen, en van de hertoewijzing ervan. Zij vraagt zich dan ook af of zij kan worden beschouwd als een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, aangezien de toewijzing van zaken volgens haar ook moet berusten op een transparant mechanisme dat is gebaseerd op objectieve criteria en niet kan worden gemanipuleerd.
22.      Ten eerste, en in het bijzonder, herinnert de verwijzende rechter eraan dat in het Poolse recht het beginsel is neergelegd dat de samenstelling van de rechtsprekende formatie vanaf de aanwijzing ervan en gedurende de gehele procedure onveranderlijk is, behalve in de wettelijk omschreven gevallen waarin het onmogelijk is de zaak te onderzoeken of waarin een belemmering blijft bestaan. Geen van deze gevallen heeft zich echter voorgedaan, zodat niets eraan in de weg staat dat rechter JD de behandeling van de beroepen voortzet.
23.      Zij
preciseert in dit verband dat de onttrekking van de zaken aan rechter JD niet het gevolg is van ziekte, noch van overplaatsing naar een andere rechterlijke instantie, noch van een buitengewone omstandigheid, maar louter van een interne overplaatsing naar een andere kamer op dezelfde plaats, die op zich geen wijziging van de samenstelling van de formatie kan rechtvaardigen.
24.      Ten tweede stelt de verwijzende rechter het SLPS ter discussie,
dat wordt gebruikt voor de willekeurige toewijzing van zaken,
alsook de vaststelling van verschillende parameters voor de verdeling ervan.
Volgens haar
is dit systeem zonder voorafgaande veiligheidstoets in gebruik genomen en heeft het storingen gekend en had het last van fouten, met name tijdens de eerste jaren van de werking ervan, waarbij nog fouten komen die aan de gebruikers zijn toe te schrijven.
25.      Verder voert de verwijzende rechter aan dat
de activiteiten in verband met het ontwerp en de werking van het SLPS
weliswaar als openbaar worden beschouwd, maar dat de bekendmaking van het algoritme niet gepaard gaat met daadwerkelijke toegang tot de werkingsregels of de broncode. Dit gebrek aan transparantie, in combinatie met de omvang van de bevoegdheden van de minister van Justitie om de wijze van toewijzing vast te stellen, doet volgens deze rechter twijfels rijzen over de werkelijke onpartijdigheid van het systeem en de kwetsbaarheid ervan voor manipulatie. Ten slotte betoogt de verwijzende rechter dat het SLPS geen evenwichtige verdeling van de werklast waarborgt, met het risico dat er vertragingen optreden en afbreuk gedaan wordt aan de interne onafhankelijkheid van de rechter onder tijdsdruk.
26.      Ten derde voegt de verwijzende rechter hieraan toe dat, anders dan volgt uit het arrest van 14 november 2024,
S. (Wijziging van de samenstelling van de rechtsprekende formatie)(6)t, de betrokken rechter naar nationaal recht geen doeltreffende voorziening in rechte kan instellen tegen een schriftelijk besluit van het bestuursorgaan van de rechterlijke instantie tot toewijzing van een zaak of tot vaststelling van de samenstelling van de rechtsprekende formatie.(7)
27.      Onder die omstandigheden heeft de verwijzende rechter de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Kan een gewone rechterlijke instantie in laatste aanleg van een lidstaat, waarvan een rechter voor de behandeling van een zaak is aangewezen door een [toevals]generator, op grond van een lotingsverslag en op basis van een voorafgaand besluit van het Kolegium (college) van de genoemde rechterlijke instantie, in het licht van artikel 2 en artikel 19, lid 1, tweede alinea, [VEU], gelezen in samenhang met de artikelen 20 en 47 van het [Handvest] en overweging 61 van [verordening (EU) 2024/1689], worden aangemerkt als een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld en dat er zorg voor draagt dat zaken zonder onnodige vertraging en op niet-discriminerende wijze worden behandeld en dat aan de partijen in de procedure een daadwerkelijke rechtsbescherming wordt geboden, wanneer:
1)      een orgaan van de gerechtelijke administratie, namelijk het Kolegium Sądu Okręgowego (college van de rechterlijke instantie van eerste of tweede aanleg), de vorige rechter-rapporteur op willekeurige wijze en in strijd met de nationale regelgeving inzake de toewijzing van zaken heeft ontheven van zijn verplichting om de aan hem toegewezen zaken af te doen, hoewel niet was voldaan aan de nationale wettelijke criteria voor een dergelijke ontheffing, en in strijd met het beginsel dat rechtsprekende formaties slechts kunnen worden gewijzigd wanneer zij een zaak niet in hun huidige samenstelling kunnen behandelen of wanneer de behandeling van de zaak in die samenstelling blijvend wordt belemmerd;
2)      een nieuwe rechter wordt aangewezen met behulp van het [SLPS], dat is ontwikkeld door een vertegenwoordiger van de minister van Justitie, en bij deze aanwijzing de regels worden toegepast voor de willekeurige toewijzing van zaken bij de rechterlijke instanties, die zijn vastgesteld bij een rechtshandeling die de rang heeft van een besluit van voornoemde minister (§§ 43‑76 van de procedureregels van 2019), zodat inbreuk is gemaakt op het recht op een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld;
3)      een nieuwe rechter wordt aangewezen met behulp van het systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken SLPS, zonder dat kennis kan worden genomen van de werking van de broncode van het daarbij gebruikte algoritme en zonder dat deze werking kan worden getoetst, in een situatie waarin slechts informatie over deze applicatie beschikbaar is op de website van de Biuletyn Informacji Publicznej (bulletin voor publieke informatie), terwijl het systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken gevoelig is voor fouten en manipulatie, wat in strijd is met het recht van partijen op een eerlijk proces;
4)      een nieuwe rechter wordt aangewezen met behulp van het SLPS,
dat is ontwikkeld door een vertegenwoordiger van de minister van Justitie, en bij deze aanwijzing de regels worden toegepast voor de willekeurige toewijzing van zaken bij de rechterlijke instanties, die zijn vastgesteld bij een rechtshandeling die de rang heeft van een besluit van voornoemde minister (§§ 43‑76 van de [procedureregels van] 2019), zodat inbreuk is gemaakt op het recht van partijen op de behandeling van hun zaak zonder onnodige vertraging, gelet op het feit dat het SLPS geen waarborgen biedt voor een evenwichtige belasting van de rechters, wat inbreuk maakt op de beginselen van niet-discriminerende behandeling van de partijen en gelijkheid voor de wet;
5)
de rechter aldus uitspraak moet doen in het kader van een nietige procedure, gelet op het feit dat de samenstelling van de rechterlijke instantie in strijd is met de rechtsregels en dat aan de partijen in de procedure geen daadwerkelijke rechtsbescherming wordt geboden;
6)      en de rechter naar nationaal recht geen doeltreffende voorziening in rechte kan instellen tegen een schriftelijk besluit van een bestuursorgaan van de
rechterlijke instantie tot toewijzing van een zaak en tot vaststelling van de samenstelling van de rechterlijke instantie, gelet op het feit dat er geen rechtsmiddel bestaat dat de rechter in staat stelt tegen een dergelijk besluit beroep in te stellen bij een onpartijdig en onafhankelijk gerecht in het kader van een procedure die voldoet aan de vereisten van artikel 47 van het [Handvest]?”
28.      De Poolse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend
bij het Hof.
Analyse
Opmerkingen vooraf
29.      Ik zal eerst enkele inleidende opmerkingen maken, alvorens in te gaan op de rechtsvragen die in de onderhavige zaak aan de orde zijn.
30.      Met één enkele vraag verzoekt de verwijzende rechter het Hof om artikel 2 en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van de artikelen 20 en 47 van het Handvest en overweging 61 van verordening 2024/1689, uit te leggen, teneinde in wezen vast te stellen of een rechtsprekende formatie van een nationale rechterlijke instantie waaraan zaken willekeurig zijn toegewezen nadat de rechter die aanvankelijk met die zaken was belast is ontheven van de verplichting om die zaken af te doen, aangemerkt kan worden als een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, ook al bestaat er geen doeltreffende voorziening in rechte waarmee de betrokken rechter deze nieuwe toewijzing kan betwisten.
31.      Om te beginnen moet worden opgemerkt dat uit de gestelde vraag blijkt dat de verwijzende rechter zich in limine litis afvraagt of zij zelf voldoet aan de vereisten die voortvloeien uit artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest.
32.      Wat vervolgens de ter ondersteuning van het verzoek om uitlegging aangevoerde bepalingen betreft, lijkt artikel 20 van het Handvest (dat bepaalt dat „[e]enieder [...] gelijk [is] voor de wet”) mijns inziens niet relevant, ook al betoogt de verwijzende rechter dat het SLPS geen gelijke verdeling van de belasting tussen de rechters waarborgt. De prejudiciële vraag betreft namelijk in wezen de kwalificatie van de rechtsprekende formatie als onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld.
33.      Wat ten slotte verordening 2024/1689 betreft, betoogt de verwijzende rechter dat het SLPS valt onder de categorie systemen met een hoog risico in de zin van deze verordening en dat het gebrek aan transparantie hiervan een schending van de daarin vastgestelde vereisten oplevert. In dit verband betwijfel ik ten eerste of het SLPS kan worden beschouwd als een „artificiële-intelligentiesysteem” in de zin van artikel 3, lid 1, van die verordening, aangezien uit de genoemde elementen en de opmerkingen van de Poolse regering blijkt dat het SLPS
veel weg heeft van een mechanisme dat voorafbepaalde algoritmen op bepaalde gegevensreeksen toepast, maar na het inzetten ervan geen aanpassingsvermogen bezit en geen substantiële autonomie heeft. Ten tweede bepaalt artikel 113 van verordening 2024/1689 hoe dan ook dat deze verordening pas met ingang van 2 augustus 2026 van toepassing zal zijn. De betrokken beroepen zijn op 13 januari 2025 opnieuw toegewezen aan de verwijzende rechter, zodat deze verordening niet van toepassing is op het hoofdgeding.
34.      Derhalve zal ik de vraag van de verwijzende rechter onderzoeken in het licht van de relevante bepalingen van het Unierecht, te weten artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest.
35.      Ten gronde blijkt uit het verzoek om een prejudiciële beslissing dat de verwijzende rechter haar twijfels in wezen baseert op drie soorten overwegingen, die betrekking hebben op de vereisten van onafhankelijkheid, onpartijdigheid en een gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld. Ten eerste was de onttrekking van de zaak aan rechter JD, die aanvankelijk was aangewezen, arbitrair en onwettig. Ten tweede is het SLPS ingesteld door de uitvoerende macht, is het vatbaar voor fouten en biedt het niet de vereiste transparantie noch de waarborgen om een evenwichtige verdeling van de werklast tussen de rechters te verzekeren. Ten derde bestaat er geen doeltreffende voorziening in rechte waarmee de betrokken rechter de nieuwe toewijzing kan betwisten.
36.      Ik zal deze elementen achtereenvolgens behandelen, na de relevante rechtspraak in herinnering te hebben gebracht.
Relevante rechtspraak
37.      Uit de rechtspraak volgt dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid vereist die berusten op regels, onder andere met betrekking tot de samenstelling van de instantie, die bij de justitiabelen elke legitieme twijfel moeten kunnen
wegnemen over de vraag of de rechter zich niet laat beïnvloeden door externe factoren en onpartijdig is ten opzichte van de betrokken belangen.
Dit vereiste, dat onlosmakelijk verbonden is met de taak recht te spreken, behoort tot de kern van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming en een eerlijk proces, en vormt een essentiële waarborg voor de bescherming van de door het Unierecht verleende rechten en het behoud van de in artikel 2 VEU bedoelde gemeenschappelijke waarden, waaronder in de eerste plaats de rechtsstaat.(8)
38.      Uit de rechtspraak blijkt ook dat de onafhankelijkheid een extern en een intern aspect heeft. Het externe aspect houdt in dat de rechterlijke instantie haar taken volledig autonoom uitoefent, zonder hiërarchisch verband of ondergeschiktheid en zonder instructies te ontvangen of inmenging of druk te ondergaan die afbreuk zouden kunnen doen aan de oordeelsvorming en van invloed zouden kunnen zijn op de uitkomst van de zaken. Het interne aspect, dat verband houdt met onpartijdigheid, vereist dat gelijke afstand wordt gehouden ten opzichte van de partijen en hun belangen, dat objectiviteit in acht wordt genomen en dat elk belang bij de oplossing van het geschil, buiten de strikte toepassing van de rechtsregel, ontbreekt. Ten slotte is het externe aspect weliswaar voornamelijk bedoeld om de onafhankelijkheid ten opzichte van de wetgevende en de uitvoerende macht te bewaren overeenkomstig de scheiding der machten, maar het beoogt ook de rechters te beschermen tegen ongepaste beïnvloeding vanuit de rechterlijke instantie zelf.(9)
39.      Bovendien erkent het Hof dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU ook vereist dat er sprake is van een gerecht „dat vooraf bij wet is ingesteld”, gelet op het onlosmakelijke verband tussen de toegang tot een dergelijk gerecht en de waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters.(10)
40.      Volgens het Hof heeft de waarborg van het „gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld” ook betrekking op de samenstelling van de rechtsprekende formatie in elke zaak en alle overige nationaalrechtelijke bepalingen waarvan de niet-inachtneming meebrengt dat de deelname van een of meerdere rechters aan de behandeling van de zaak onrechtmatig is.(11) Om die reden maken de regels voor de toewijzing en de hertoewijzing van zaken deel uit van het begrip „gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld”.
41.      Bijgevolg vereist artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU in dit verband ook dat de regels die de samenstelling van rechtsprekende formaties beheersen, elke ongerechtvaardigde inmenging in het besluitvormingsproces in een bepaalde zaak uitsluiten van personen die geen deel uitmaken van de rechtsprekende formatie die met die zaak is belast en voor wie de partijen hun argumenten niet hebben kunnen aanvoeren.(12)
Onttrekking van zaken aan rechter JD
42.      Wat betreft
het eerste onderdeel van de vraag die de verwijzende rechter in wezen stelt, dat betrekking heeft op de onttrekking van zaken aan rechter JD, blijkt uit het verzoek om een prejudiciële beslissing dat deze maatregel is vastgesteld op grond van artikel 47b, lid 1, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties. Het Hof wordt derhalve in wezen verzocht te verduidelijken of een onttrekking die onrechtmatig is in het licht van de vereisten die voortvloeien uit artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, met zich mee kan brengen dat de daaropvolgende hertoewijzing van sommige van de betrokken zaken aan een andere rechter, in casu de verwijzende rechter, ook onrechtmatig is.(13)
43.      Zoals het Hof in punt 76 van het arrest D. K. heeft erkend, bepaalt „artikel 47b, [lid] 1, van de wet [inzake de organisatie van] de gewone rechterlijke instanties [...] dat de samenstelling van een rechterlijke instantie mag worden gewijzigd wanneer er ‚in [de huidige] samenstelling sprake is van een duurzaam beletsel voor de behandeling van de zaak’, zonder nadere verduidelijking. Hoewel [lid] 4 van dat artikel 47b in wezen bepaalt dat een rechter ondanks zijn overplaatsing naar een andere plaats of zijn detachering bij een andere rechterlijke instantie verantwoordelijk blijft voor de behandeling van zaken die aan hem zijn toegewezen totdat die zaken zijn afgesloten, bepaalt [lid] 5 van artikel 47b dat zijn zaken bij besluit van het college van de betrokken rechterlijke instantie aan hem kunnen worden onttrokken, zonder dat die bepaling daartoe criteria bevat. Overeenkomstig [lid] 6 van dit artikel beschikt dit college ook over de mogelijkheid om zaken aan een rechter te onttrekken in het geval die rechter wordt overgeplaatst naar een andere afdeling, maar ook hier zonder dat aan deze mogelijkheid precieze criteria zijn verbonden”.
44.      Vervolgens heeft het Hof in hetzelfde arrest met betrekking tot de conformiteit van die bepaling met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU geoordeeld dat „[v]astgesteld moet [...] worden dat een nationale regeling als die welke in het vorige punt is beschreven, niet alleen geen objectieve criteria bevat voor de mogelijkheid om een of meer zaken aan een rechter te onttrekken, maar ook het college van de betrokken rechterlijke instantie de mogelijkheid biedt om zaken aan een rechter te onttrekken zonder een dergelijke beslissing te motiveren. De verwijzing naar het bestaan van een ‚duurzaam beletsel voor de behandeling van de zaak’
‚in [de huidige] samenstelling’ is immers te vaag om te kunnen worden geacht elke willekeur bij de beslissing tot wijziging van een rechtsprekende formatie te kunnen voorkomen. Bovendien heeft de Poolse regering ter terechtzitting voor het Hof bevestigd dat het Poolse recht geen enkele verplichting oplegt om de onttrekking van zaken aan een rechter krachtens artikel 47b, [leden] 5 en 6, van de wet [inzake de organisatie van] de gewone rechterlijke instanties te motiveren”.(14)
45.      Op basis van deze vaststellingen is het Hof in punt 86 van het arrest D. K. tot de slotsom gekomen dat „artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling op grond waarvan een orgaan van een nationale rechterlijke instantie, zoals het college van die rechterlijke instantie, een gedeelte van of alle zaken die aan een rechter van die rechterlijke instantie zijn toegewezen aan hem kan onttrekken, zonder dat deze regeling de criteria bevat die dit orgaan bij het nemen van een dergelijk onttrekkingsbesluit moeten leiden en verplicht om dat besluit te motiveren”.
46.      Hieruit volgt dat de oplossing van het Hof duidelijk is en rechtstreeks kan worden toegepast op het onderhavige geval, aangezien deze betrekking heeft op dezelfde bepaling als die welke in het hoofdgeding aan de orde is. Bijgevolg moet op het eerste onderdeel van de vraag van de verwijzende rechter op gelijke wijze worden antwoord als in het vorige punt.
47.      Niettemin wijs ik erop dat, zoals de Commissie heeft opgemerkt, zou kunnen worden betoogd dat de draagwijdte van het arrest D. K. zou moeten worden beperkt tot gevallen waarin zaken aan een rechter worden onttrokken zonder zijn instemming, zoals in die zaak het geval was.
De Commissie voert in het bijzonder aan dat er slechts sprake is van schending van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU wanneer de maatregel aan de rechter wordt opgelegd, zodat de in casu aan de orde zijnde situatie, die wordt gekenmerkt door een onttrekking die door rechter JD aanvaard werd naar aanleiding van haar overplaatsing, duidelijk verschilt van die welke in het arrest D. K. is onderzocht.
48.      Ik ben het niet eens met deze lezing. Zij strekt er immers toe de vaststelling van het Hof betreffende de ontoereikendheid van het toepasselijke regelgevingskader te reduceren tot een beoordeling die verband houdt met de specifieke omstandigheden van de zaak die tot het arrest D. K. heeft geleid. Uit dat arrest blijkt daarentegen duidelijk dat het Hof het ontbreken van instemming niet heeft behandeld als het beslissende criterium voor de onverenigbaarheid van de betrokken onttrekkingsregeling met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU.
Uit de lezing van het arrest D. K. blijkt dat het ontbreken van voorzienbare criteria en het ontbreken van een motiveringsplicht op zich ruimte bieden voor willekeur en ongepaste inmenging in de verdeling van zaken, ongeacht of de betrokken rechter verklaart met de maatregel in te stemmen.
49.      In dit verband moet worden opgemerkt dat het Hof in punt 77 van het arrest D. K.
heeft vastgesteld dat de nationale regeling geen objectieve criteria bevat voor de ontheffing van een rechter van de behandeling van de hem toegewezen zaken en evenmin een verplichting om een dergelijk besluit te motiveren, zonder te verwijzen naar de instemming of het ontbreken van instemming van de betrokken rechter. Hetzelfde geldt voor punt 83 van dat arrest, waarin het Hof in het algemeen heeft geoordeeld dat wanneer een nationale regeling die de onttrekking van zaken aan een rechter regelt geen objectieve criteria vaststelt waarmee deze mogelijkheid wordt afgebakend en niet vereist dat het besluit in verband hiermee wordt gemotiveerd, zij „niet [kan] uitsluiten dat die onttrekking willekeurig is geweest of zelfs een verkapte tuchtmaatregel vormt”. Ook hier wordt niets gezegd over de vraag of al dan niet met de onttrekking werd ingestemd.
50.      Deze lezing dringt zich des te meer op daar het Hof in punt 82 van het arrest D. K. doelt op het geval van een weliswaar onvrijwillige overplaatsing van een rechter naar een andere rechterlijke instantie of tussen twee afdelingen van dezelfde rechterlijke instantie, teneinde de rechtspraak in herinnering te brengen volgens welke een dergelijke overplaatsing een middel kan zijn om toezicht uit te oefenen op de inhoud van rechterlijke beslissingen. Het is echter veelzeggend dat, zoals ik reeds in punt 49 van deze conclusie heb aangegeven, het Hof in punt 83 van het arrest D.K. de instemming van de rechter niet als relevant aanmerkt wanneer het de onttrekking van een of meer zaken aan een rechter onderzoekt. Dit versterkt mijns inziens het idee dat de Unierechter een algemeen oordeel heeft willen geven over de ter zake vereiste waarborgen, los van het subjectieve gedrag van de betrokken rechter.
51.      Anders dan de Commissie stelt, volgt dezelfde conclusie ook uit de punten 84 tot en met 86 van het arrest D. K., waarin het Hof benadrukt dat in de bepaling betreffende de onttrekking nauwkeurige criteria en een verplichting tot motivering van het besluit opgenomen moeten worden, zonder enige verwijzing te maken naar de instemming van de betrokken rechter.
52.      Ik ben dan ook van mening dat uitgesloten moet worden dat de instemming van de rechter een relevant beoordelingscriterium is. In dit verband lijkt het mij nuttig om te herinneren aan de rechtspraak van het Hof volgens welke de vereisten van onafhankelijkheid en onpartijdigheid moeten worden beoordeeld in het licht van de geschiktheid van de regels om bij de justitiabelen elke legitieme twijfel weg te nemen over de vraag of de instantie zich niet laat beïnvloeden door externe factoren en onpartijdig is ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen.(15)
53.      Uit het oogpunt van de justitiabele is de beslissende vraag echter niet of de rechter aan wie de zaak onttrokken is hiermee heeft ingestemd, maar, zoals het Hof in het arrest D. K. heeft geoordeeld, of tot de onttrekking is besloten op basis van duidelijke en voorzienbare regels, met een motivering op grond waarvan willekeur kan worden uitgesloten. Wanneer de rechtsgrondslag op zich dergelijke waarborgen ontbeert, kan van meet af aan twijfel bij de justitiabele ontstaan, die mijns inziens niet louter op grond van een eventuele instemming van de betrokken rechter kan worden weggenomen.
54.      Ik wil hieraan toevoegen dat de instemming van de betrokken rechter niet noodzakelijkerwijs gevrijwaard is van institutionele krachtsverhoudingen die van buitenaf moeilijk te detecteren zijn, of het nu gaat om impliciete druk, verwachtingen van superieuren of, in de zorgwekkendste situaties, om risico’s van collusie. Hieruit volgt dat de instemming van de rechter aan wie een zaak onttrokken is, op zich geen doorslaggevende conformiteitsfactor oplevert. Anders zou het antwoord op de vraag of de onttrekkingsregeling in overeenstemming is met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU afhangen van een subjectief element. Deze vraag moet mijns inziens integendeel objectief worden beoordeeld in het licht van de waarborgen die bij wet zijn vastgelegd.
55.      Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat op het eerste onderdeel van de vraag die de verwijzende rechter in essentie heeft gesteld, moet worden geantwoord dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling op grond waarvan een orgaan van een nationale rechterlijke instantie, zoals het college van die rechterlijke instantie, een gedeelte van of alle zaken die aan een rechter van die rechterlijke instantie zijn toegewezen aan hem kan onttrekken, met als gevolg dat sommige van deze zaken opnieuw worden toegewezen aan een andere rechtsprekende formatie, ongeacht of de rechter met deze onttrekking instemt, zonder dat deze regeling de criteria bevat die dit orgaan bij het nemen van een dergelijk onttrekkingsbesluit moeten leiden en dat zij verplicht om dat besluit te motiveren.
Toewijzing van zaken via het SLPS
56.      Met het tweede onderdeel van de vraag verzoekt de verwijzende rechter het Hof in wezen te onderzoeken of het gebruik van een geautomatiseerd systeem voor willekeurige toewijzing van zaken zoals het SLPS, verenigbaar is met de vereisten van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat bij wet is ingesteld in de zin van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest.
57.      De twijfels van de verwijzende rechter houden met name verband met het willekeurige karakter van de toewijzing van de zaken door het SLPS en de vermeende onmogelijkheid om de werking van de broncode van het toewijzingsalgoritme te toetsen. De verwijzende rechter heeft bovendien vragen bij het feit dat het SLPS is ontworpen door een vertegenwoordiger van de minister van Justitie en dat de regels voor de toewijzing en loting zijn vastgesteld bij een bestuurshandeling van voornoemde minister. Volgens haar maken deze elementen inbreuk op het recht op een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld en op het recht van partijen op de behandeling van hun zaak binnen een redelijke termijn, ten gevolge van een onevenwichtig verdeelde werklast.
58.      Ik verwijs hier naar de in punt 38 hierboven in herinnering gebrachte rechtspraak, volgens welke het uit het Unierecht voortvloeiende vereiste van onafhankelijkheid van de rechterlijke instanties niet alleen ziet op ongepaste invloeden die door de wetgevende en de uitvoerende macht kunnen worden uitgeoefend, maar ook op de invloeden die binnen de rechterlijke instantie kunnen worden uitgeoefend, en de uitoefening van de rechtsprekende taak niet alleen gevrijwaard moet zijn tegen elke rechtstreekse beïnvloeding, in de vorm van instructies, maar ook tegen meer indirecte vormen van beïnvloeding die rechterlijke beslissingen zouden kunnen sturen.
59.      Bovendien
heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, zoals in het arrest D. K. in herinnering is gebracht, erkend dat de bescherming van de rechterlijke onafhankelijkheid en de rechtszekerheid, die inherent is aan de rechtsstaat, een bijzondere duidelijkheid van de toepasselijke regels en waarborgen vereist om te zorgen voor objectiviteit en transparantie, bovenal om elke schijn van willekeur bij de toewijzing van specifieke zaken aan rechters te vermijden.(16)
60.      Om te beginnen moet worden opgemerkt dat de verwijzende rechter, zoals de Commissie aangeeft, niet een bepaalde toewijzing van haar betreffende zaken ter discussie stelt maar algemene tekortkomingen aanvoert, die een algemeen onderzoek van het SLPS in het licht van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU vereisen.
61.      In het hoofdgeding, en zoals volgt
uit artikel 47a, lid 2, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties, en tevens uit met name § 43, lid 1, § 49, leden 1 en 2, § 55, leden 1 en 2, § 62, leden 1 en 2, § 66, leden 1 en 2, en § 68, lid 1, van de procedureregels van 2019, blijkt dat het SLPS is omgeven met waarborgen die willekeurige of discretionaire toewijzingen beogen uit te sluiten. Uit deze bepalingen blijkt dat het systeem de willekeurige toewijzing combineert met een logica van evenredige verdeling van de zaken. In het bijzonder worden in § 68, lid 1, punt 2, van de procedureregels van 2019 negen criteria vastgesteld voor het bepalen van een coëfficiënt voor deelname aan de toewijzingen, die in aanmerking wordt genomen bij de verdeling van de werkzaamheden van elke rechter, gerechtsassessor en gerechtsmedewerker.
62.      In dit verband blijkt uit de rechtspraak dat de invoering van een systeem voor de toewijzing van zaken binnen rechterlijke instanties dat is gebaseerd op het beginsel van willekeurige selectie van de rechtsprekende formatie, met bepaalde uitzonderingen, „op zich niet van dien aard [lijkt] te zijn dat het de rechtsprekende formaties blootstelt aan ongepaste invloed”.(17) Voorts volgt uit de in het vorige punt genoemde bepalingen dat de werking van het SLPS berust op vooraf vastgestelde parameters. In hoofdzaak ben ik van mening dat ervoor moet worden gezorgd dat een dergelijk mechanisme wordt beheerst door transparante, objectieve en vooraf bekende regels, zodat elk arbitrair gebruik van het systeem en elke ongepaste inmenging in het besluitvormingsproces in een bepaalde zaak door personen die geen deel uitmaken van de rechtsprekende formatie wordt voorkomen. In die omstandigheden kan tegen het gebruik van een dergelijk systeem als zodanig geen bezwaar worden gemaakt.(18)
63.      Het is waar dat ik niet kan beoordelen of het SLPS het in de praktijk mogelijk maakt de doelstelling van een evenwichtige verdeling van de werklast tussen de rechters te verwezenlijken en evenmin of dit in het hoofdgeding het geval is geweest. Deze beoordelingen vallen onder de bevoegdheid van de verwijzende rechter. Dit neemt echter niet weg dat, zoals de Commissie opmerkt, uit de rechtspraak van het Hof niet blijkt dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU bepaalde regels voor de interne verdeling van zaken binnen een rechterlijke instantie voorschrijft.
64.      Wat vervolgens de door de verwijzende rechter bij de ingebruikname van het SLPS vastgestelde fouten betreft, met name in 2018, moet om te beginnen worden vastgesteld dat deze fouten geen betrekking hebben op de hertoewijzing van de hoofdgedingen in januari 2025, dat wil zeggen ongeveer acht jaar na de in het verzoek om een prejudiciële beslissing vermelde feiten. Hoe dan ook zij eraan herinnerd dat het Hof in punt 51 van het arrest Sinalov heeft aangegeven dat een fout bij de toepassing van de toewijzingsregels niet noodzakelijkerwijs impliceert dat de betrokken rechtsprekende formatie wordt blootgesteld aan ongepaste invloed. Deze overweging is in casu toepasbaar. Ondanks de in 2018 gemelde gebreken blijkt uit de bepalingen van de procedureregels van 2019 dat de toewijzing van zaken berust op vooraf bepaalde, openbare criteria die in beginsel ongepaste inmenging in het lotingsproces uitsluiten.
65.      Voorts moet worden opgemerkt dat, wat de toewijzing van de twee betrokken zaken in het hoofdgeding betreft, het verzoek om een prejudiciële beslissing geen enkel concreet element bevat dat wijst op een ongepaste inmenging van de uitvoerende macht of van een bestuurlijk orgaan van de betrokken rechterlijke instantie. Het verstrekt evenmin informatie over de vroegere werklast van de verwijzende rechter, noch over het aantal zaken dat door de andere rechters in dezelfde kamer is behandeld.
66.      De verwijzende rechter uit bovendien twijfels over een gebrek aan transparantie van de werking van het SLPS, voornamelijk in verband met het feit dat zijn broncode niet bekend is gemaakt.(19) Ik ben niet van mening dat het niet bekendmaken van de broncode op zich betekent dat er sprake is van blootstelling aan ongepaste invloed. Overigens blijkt uit het verzoek om een prejudiciële beslissing dat het volledige algoritme van het systeem bekend is gemaakt op de website van het ministerie van Justitie. Bovendien maakt het ministerie van Justitie, zoals de Commissie opmerkt, sinds oktober 2024 de lotingsverslagen van het SLPS bekend.
67.      Ik ben van mening dat de bekendmaking van het algoritme en de lotingsverslagen een voldoende waarborg vormt voor de transparantie van het SLPS, zonder dat daartoe ook de bekendmaking van de broncode hoeft te worden geëist. Overigens zou, zoals de Poolse regering betoogt, de bekendmaking van de broncode vragen kunnen doen rijzen over de veiligheid van het systeem, omdat deze code beveiligingsfuncties van de applicatie kan onthullen. Aangezien aan het transparantievereiste wordt voldaan door de bekendmaking van het algoritme en de verifieerbare output van de loting, zie ik niet in waarom ook zou moeten worden voorzien in de verplichting om de broncode, die de architectuur van de software vormt, bekend te maken.
68.      Ten slotte berust de kritiek op de bevoegdheid van de minister van Justitie met betrekking tot het opzetten
van het SLPS en de vaststelling van de regels voor de automatische verdeling van zaken mijns inziens op een al te ruime opvatting van het begrip inmenging van de uitvoerende macht in de bevoegdheden van de rechterlijke macht.
69.      Het opzetten
van een toewijzingssysteem en de vaststelling van algemene verdelingsregels hebben geen betrekking op een bepaalde toewijzing van zaken, maar maken deel uit van regels van algemene strekking die van toepassing zijn op alle gewone rechterlijke instanties.
Zij behoren in beginsel tot de organisatie van de werking van de rechterlijke macht. Deze omstandigheid is dus mijns inziens op zichzelf niet voldoende om te kunnen spreken van ongepaste inmenging in het proces van toewijzing van zaken. Bovendien worden in het verzoek om een prejudiciële beslissing geen nauwkeurige elementen aangegeven waaruit blijkt dat deze algemene regels aan de wetgevende of de uitvoerende macht het recht verlenen om ongepaste invloed uit te oefenen bij de loting en de toewijzing van zaken aan een bepaalde rechter.
70.      Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat op het tweede onderdeel van de vraag die de verwijzende rechter in essentie heeft gesteld, moet worden geantwoord dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, zich niet verzet tegen nationale bepalingen waarbij een geautomatiseerd systeem voor willekeurige toewijzing wordt ingevoerd dat is gebaseerd op een willekeurige nummergenerator en niet voorziet in menselijke tussenkomst, mits dit systeem de nodige waarborgen biedt die elk arbitrair gebruik van het systeem en elke ongepaste inmenging voorkomt.
Vermeend ontbreken van een doeltreffende voorziening in rechte
71.      Met het derde onderdeel van de vraag merkt de verwijzende rechter in wezen op dat naar Pools recht geen doeltreffende voorziening in rechte openstaat voor de rechter die het besluit van het bestuursorgaan van de rechterlijke instantie tot toewijzing of hertoewijzing van zaken wenst te betwisten. Zij vraagt zich af of artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, vereist dat voor de rechter zelf een voorziening in rechte tegen dergelijke besluiten openstaat.
72.      In dit verband herinner ik eraan dat het Hof in het arrest Sinalov het volgende heeft overwogen:
„53       [...] dat het voor het vertrouwen van de rechtzoekenden in de rechterlijke instanties van een democratische samenleving noodzakelijk is dat een mogelijkheid bestaat om na te gaan of de waarborgen die zijn verbonden aan het begrip „gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld” [...] in acht zijn genomen. Zo vormt de toetsing die ziet op de naleving van het vereiste dat elke rechterlijke instantie, gelet op haar samenstelling, een onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht moet zijn, een wezenlijk vormvoorschrift waarvan de eerbiediging de openbare orde raakt [...]. Het Hof heeft geoordeeld dat een dergelijke toetsing moet kunnen worden verricht bij de behandeling van een beroep, in voorkomend geval ambtshalve wanneer op dit punt ernstige twijfel rijst [...].
54      Er kan immers geen sprake zijn van daadwerkelijke rechtsbescherming indien er geen rechterlijke toetsing – op verzoek van een partij of ambtshalve bij ernstige twijfel – mogelijk is van de vraag of de regels op grond waarvan een rechterlijke instantie kan worden aangemerkt als een „onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld” wel zijn nageleefd, en geen mogelijke sancties kunnen volgen als dat niet het geval is. Anders zouden die regels kunnen worden geschonden zonder dat dit enig gevolg heeft [...].”(20)
73.      Uit het arrest Sinalov(21) volgt dus dat het Hof een rechterlijke toetsing van de regelmatigheid van de toewijzing van een zaak vereist met het oog op daadwerkelijke rechtsbescherming, zonder evenwel te vereisen dat deze voorziening noodzakelijkerwijs openstaat voor de rechter die de toewijzing van de zaken aan hem betwist. Het Hof wijst er namelijk op dat deze toetsing hetzij op verzoek van een partij, hetzij ambtshalve moet kunnen worden verricht wanneer er ernstige twijfel bestaat.(22)
74.      Bijgevolg kan het ontbreken van een specifiek rechtsmiddel waarmee de verwijzende rechter de toewijzing van zaken kan betwisten, op zich niet in strijd worden geacht met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU(23) wanneer het nationale recht waarborgt dat de naleving van de regels van nationaal recht inzake de toewijzing van zaken op verzoek van een partij of ambtshalve door de rechter kan worden getoetst.
75.      In het hoofdgeding acht ik het nuttig om
de volgende elementen in aanmerking te nemen, teneinde de verwijzende rechter aanwijzingen te verschaffen die haar bij de uitoefening van haar bevoegdheid kunnen leiden.
76.      In de eerste plaats hebben de partijen bij de procedure, zoals de Poolse regering heeft opgemerkt en hetgeen aan de verwijzende rechter staat om na te gaan, het recht om te verzoeken om wraking van een rechter en om grieven betreffende de procedure aan te voeren, met inbegrip van grieven die betrekking hebben op een onrechtmatige samenstelling van de rechtsprekende formatie.
77.      In de tweede plaats blijkt uit artikel 89, lid 2, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties dat voor rechters een voorziening in rechte openstaat voor geschillen die voortvloeien „uit de arbeidsverhouding”. Onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties zou deze rechter, voor zover de toewijzing van de 56 zaken haar werklast onevenredig zou hebben verzwaard, kunnen overwegen om het in die bepaling bepaalde rechtsmiddel aan te wenden.
78.      Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat op het derde onderdeel van de vraag die de verwijzende rechter in essentie heeft gesteld, moet worden geantwoord dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, de betrokken lidstaat niet verplicht om de desbetreffende rechter het recht op een voorziening in rechte toe te kennen tegen het hem betreffende besluit tot toewijzing of hertoewijzing van zaken, voor zover de rechtmatigheid van die besluiten kan worden getoetst in het kader van het bij de rechter aanhangige geding, op initiatief van de partijen of ambtshalve.
Conclusie
79.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van de Sąd Okręgowy w Warszawie te beantwoorden als volgt:
„Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie,
moet aldus worden uitgelegd dat
–        het zich verzet tegen een nationale regeling op grond waarvan een orgaan van een nationale rechterlijke instantie zoals het college van die rechterlijke instantie, een gedeelte van of alle zaken die aan een rechter van die rechterlijke instantie zijn toegewezen aan hem kan onttrekken met als gevolg dat sommige van deze zaken opnieuw worden toegewezen aan een andere rechtsprekende formatie, ongeacht of de rechter met deze onttrekking instemt, zonder dat deze regeling de criteria bevat die dit orgaan bij het nemen van een dergelijk onttrekkingsbesluit moeten leiden en dat zij verplicht om dat besluit te motiveren;
–        het zich niet verzet tegen nationale bepalingen waarbij een geautomatiseerd systeem voor willekeurige toewijzing wordt ingevoerd dat is gebaseerd op een willekeurige nummergenerator en niet voorziet in menselijke tussenkomst, mits dit systeem de nodige waarborgen biedt die elk arbitrair gebruik van het systeem en elke ongepaste inmenging voorkomt;
–        het de betrokken lidstaat niet verplicht om de desbetreffende rechter het recht op een voorziening in rechte toe te kennen tegen het hem betreffende besluit tot toewijzing of hertoewijzing van zaken, voor zover de rechtmatigheid van die besluiten kan worden getoetst in het kader van het bij de rechter aanhangige geding, op initiatief van de partijen of ambtshalve.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
2      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 13 juni 2024 tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie en tot wijziging van de verordeningen (EG) nr. 300/2008, (EU) nr. 167/2013, (EU) 2018/858, (EU) 2018/1139 en (EU) 2019/2144 en de richtlijnen 2014/90/EU, (EU) 2016/797 en (EU) 2020/1828 (verordening artificiële intelligentie) (PB L, 2024/1689).
3      Dz.U. 2024, volgnr. 334.
4 Dz. U. 2024, volgnr. 867.
5      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 16 februari 2011 (PB 2011, L 48, blz. 1).
6      C‑197/23, EU:C:2024:956; hierna: „arrest S.”.
7      Opgemerkt zij dat het standpunt van de verwijzende rechter op dit punt niet duidelijk is. Zo wordt in punt 35 van het verzoek om een prejudiciële beslissing opgemerkt dat juist het besluit van het college van de Sąd Okręgowy w Warszawie niet vatbaar is voor rechterlijke toetsing, waaraan zij toevoegt dat toetsing van de naleving van de regel inzake de toewijzing van zaken uitgesloten is en dat de bij de verwijzende rechter gevoerde procedure dus nietig is. Indien dat inderdaad haar analyse is, heeft de twijfel over het ontbreken van een doeltreffende voorziening in rechte in werkelijkheid betrekking op het besluit waarbij het college van die rechtbank de betrokken zaken aan rechter JD heeft onttrokken. Zoals de Poolse regering betoogt, heeft rechter JD dit besluit tot onttrekking niet betwist, en heeft zij er integendeel zelfs mee ingestemd. In die omstandigheden is de vraag of er voor rechter JD een rechtsmiddel openstaat in het hoofdgeding hypothetisch, aangezien daarover geen daadwerkelijk geding aanhangig is gemaakt bij een rechterlijke instantie. Het komt mij dan ook voor dat bij het onderzoek van deze problematiek moet worden uitgegaan van de beperktere bewoordingen waarin deze is geformuleerd in de zesde subvraag van het verzoek om een prejudiciële beslissing en dat zij aanvullend moet worden onderzocht in het licht van punt 29 van dat verzoek, waarin de verwijzende rechter uitdrukkelijk verwijst naar het „schriftelijke besluit van het bestuursorgaan van de rechterlijke instantie betreffende de toewijzing van de zaak en de aanwijzing en de samenstelling van de rechterlijke instantie”.
8      Zie in die zin arresten van 26 maart 2020, Heroverweging Simpson/Raad en HG/Commissie (C‑542/18 RX-II en C‑543/18 RX-II, EU:C:2020:232, punt 71); 11 juli 2024, Hann-Invest e.a. (C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punten 47 en 49), en 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter) (C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143, punten 65 en 66; hierna: „arrest D. K.”).
9      Zie in die zin arresten van 11 juli 2024, Hann-Invest e.a. (C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punten 50, 51 en 54), en 1 augustus 2025, Daka e.a. (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punten 75 en 76; hierna: „arrest Daka”).
10      Zie in die zin de arresten S. (punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak) en D. K. (punt 72).
11      Zie in die zin arrest D. K. (punt 73).
12      Zie arrest D. K. (punt 75).
13      Zie in die zin arrest van 13 juli 2023, YP e.a. (Opheffing van de immuniteit en schorsing van een rechter) (C‑615/20 en C‑671/20, EU:C:2023:562, punten 76 en 77). In die zaak heeft het Hof uitspraak moeten doen over een situatie waarin aan een rechtsprekende formatie een zaak opnieuw was toegewezen na schorsing van de rechter aan wie deze aanvankelijk was toegewezen, welke schorsing tot stand is gekomen bij een in strijd met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU vastgestelde resolutie. Het Hof heeft geoordeeld dat deze rechtsprekende formatie ervan moest afzien van deze zaak kennis te nemen en deze resolutie buiten toepassing moest laten.
14      Arrest D. K. (punt 77).
15      Zie in die zin arresten
van 19 november 2019 A.K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy) (C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 123), en 20 april 2021, Repubblika (C‑896/19, EU:C:2021:311, punt 53).
16      Arrest D. K. (punt 71), onder verwijzing naar het arrest van het EHRM van 5 oktober 2010, DMD GROUP, a.s. tegen Slowakije (CE:ECHR:2010:1005JUD001933403, § 66).
17      Zie arrest van 27 februari 2025, Sinalov (C‑16/24, EU:C:2025:116, punt 51; hierna: „arrest Sinalov”).
18      Zie, met betrekking tot een Bulgaars systeem van willekeurige selectie van de rechtsprekende formatie, het arrest Sinalov (punt 51).
19      Op de website van de online encyclopedie Wikipedia staat dat „[d]e broncode [...] een tekst [is] die de instructies van een programma in leesbare vorm weergeeft, zoals deze in een programmeertaal zijn geschreven. De broncode neemt gewoonlijk de vorm aan van een samenstel van tekstbestanden” (beschikbaar op: https://fr.wikipedia.org/wiki/Code_source).
20      Zie ook de arresten S. (punt 67) en Daka (punt 99). Voorts heeft het Hof in punt 56 van het arrest Sinalov ook geoordeeld dat „[g]elet op de [...] bevoegdheid van de lidstaten met betrekking tot de organisatie van hun gerechtelijk stelsel [...] het Unierecht zich er evenwel niet tegen [verzet] dat wanneer een rechter aan wie een zaak is toegewezen door de administratief verantwoordelijke van de betrokken rechterlijke instantie, twijfels heeft over de regelmatigheid van die toewijzing in het licht van de toepasselijke regels van nationaal recht, hij die zaak moet terugbezorgen aan die administratief verantwoordelijke – gelet op diens wettelijke prerogatieven, opdat deze de regelmatigheid kan nagaan – en, in voorkomend geval, moet aanvaarden om die zaak te behandelen indien de oorspronkelijke toewijzing wordt bevestigd. Evenwel moet een rechterlijke toetsing volgens de regels van het nationale recht mogelijk zijn wat de regelmatigheid van een toewijzing door die administratief verantwoordelijke betreft” (cursivering van mij).
21      Zie ook het arrest S. (punten 65‑67).
22      Zie in die zin het arrest Sinalov (punt 54).
23      In dit stadium moet worden opgemerkt dat de verwijzende rechter zich afvraagt welke invloed het SLPS heeft op het risico van een buitensporig lange duur van de procedure, ten nadele van de procedurele rechten van partijen. Deze stelling wordt echter door geen enkel element in het dossier gestaafd. In het bijzonder bevat het dossier geen gegevens aan de hand waarvan kan worden beoordeeld of er een verband bestaat tussen de vermeende buitensporige belasting door de in het hoofdgeding aan de verwijzende rechter toegewezen zaken en de daaruit voortvloeiende verlenging van de procedures. In die omstandigheden lijkt het aangevoerde argument zuiver op een vermoeden gebaseerd te zijn. Bij gebreke van een toereikende feitelijke grondslag ben ik van mening dat het niet naar behoren kan worden beoordeeld in het licht van de aan het Hof voorgelegde elementen.