62019CJ0181_RES
Sprawa C‑181/19
Jobcenter Krefeld – Widerspruchsstelle przeciwko JD
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landessozialgericht Nordrhein-Westfalen)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 6 października 2020 r.
Odesłanie prejudycjalne – Swobodny przepływ osób – Pracownicy – Rozporządzenie (UE) nr 492/2011 – Artykuł 7 ust. 2 – Równość traktowania – Przywileje socjalne – Artykuł 10 – Dzieci uczęszczające do szkoły – Dyrektywa 2004/38/WE – Artykuł 24 – Świadczenia z zakresu pomocy społecznej – Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 – Artykuł 4 – Artykuł 70 – Specjalne nieskładkowe świadczenia pieniężne – Pracownik migrujący mający na swoim utrzymaniu dzieci uczęszczające do szkoły w przyjmującym państwie członkowskim
Swobodny przepływ osób – Pracownicy – Prawo pobytu członków rodziny – Dziecko pracownika migrującego lub byłego pracownika migrującego, które odbywa naukę w przyjmującym państwie członkowskim – Rodzic sprawujący faktyczną pieczę nad tym dzieckiem – Prawo pobytu oparte na samym art. 10 rozporządzenia nr 492/2011 – Obowiązek spełnienia warunków określonych w dyrektywie 2004/38 – Brak – Utrata przez tego rodzica statusu pracownika – Brak wpływu
(rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 492/2011, art. 10; dyrektywa 2004/38 Parlamentu Europejskiego i Rady)
(zob. pkt 35, 37–39, 49)
Swobodny przepływ osób – Pracownicy – Równość traktowania – Przywileje socjalne – Pojęcie – Świadczenie społeczne mające na celu zapewnienie uprawnionym środków utrzymania – Włączenie
(rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 492/2011, art. 7 ust. 2)
(zob. pkt 41, 42)
Swobodny przepływ osób – Pracownicy – Równość traktowania – Przywileje socjalne – Beneficjenci – Dziecko pracownika migrującego lub byłego pracownika migrującego, które odbywa naukę w przyjmującym państwie członkowskim – Rodzic sprawujący faktyczną pieczę nad tym dzieckiem – Utrata przez tego rodzica statusu pracownika – Brak wpływu
(art. 45 TFUE; rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 492/2011, art. 7 ust. 2, art. 10)
(zob. pkt 43–48, 50–55)
Swobodny przepływ osób – Pracownicy – Równość traktowania – Przywileje socjalne – Uregulowanie krajowe wykluczające możliwość przyznania świadczeń na pokrycie kosztów utrzymania byłemu pracownikowi migrującemu i jego dzieciom mogącym korzystać z autonomicznego prawa pobytu w związku z uczęszczaniem tych dzieci do szkoły w przyjmującym państwie członkowskim – Niedopuszczalność – Względy uzasadniające – Odstępstwo od zasady równego traktowania obywateli Unii w zakresie pomocy społecznej – Brak możliwości zastosowania – Dany obywatel Unii, któremu prawo pobytu przysługuje również jako osobie poszukującej pracy – Brak wpływu
(rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 492/2004, art. 7 ust. 2, art. 10; dyrektywa 2004/38 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 24 ust. 2)
(zob. pkt 55, 58–65, 69–73, 77, 79; pkt 1 sentencji)
Zabezpieczenie społeczne – Pracownicy migrujący – Równość traktowania w rozumieniu art. 4 rozporządzenia nr 883/2004 – Zakres stosowania – Specjalne nieskładkowe świadczenia pieniężne – Objęcie zakresem stosowania
(rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 883/2004, art. 3 ust. 3, art. 4, art. 70 ust. 2)
(zob. pkt 83)
Zabezpieczenie społeczne – Pracownicy migrujący – Równość traktowania – Uregulowanie krajowe wykluczające możliwość przyznania specjalnych nieskładkowych świadczeń pieniężnych byłemu pracownikowi migrującemu i jego dzieciom mogącym korzystać z autonomicznego prawa pobytu w związku z uczęszczaniem tych dzieci do szkoły w przyjmującym państwie członkowskim – Niedopuszczalność – Względy uzasadniające – Odstępstwo od zasady równego traktowania obywateli Unii w zakresie pomocy społecznej – Brak możliwości zastosowania
(rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady: nr 883/2004, art. 3 ust. 1, art 3, 4, art 70 ust. 2; nr 492/2011, art. 10; dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/38, art. 24 ust. 2)
(zob. pkt 84–89; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
Były pracownik migrujący i jego dzieci, którzy korzystają z prawa pobytu w związku z uczęszczaniem tych dzieci do szkoły, nie mogą zostać automatycznie pozbawieni prawa do świadczeń z tytułu podstawowej ochrony socjalnej przewidzianych w prawie krajowym wskutek utraty pracy przez tego pracownika
JD jest obywatelem polskim, który od 2013 r. mieszka wraz z dwoma małoletnimi córkami w Niemczech, gdzie obie dziewczynki uczęszczają do szkoły. W 2015 i 2016 r. JD był w tym państwie członkowskim kilkukrotnie zatrudniony w charakterze pracownika najemnego, po czym znalazł się na bezrobociu. W okresie od września 2016 r. do czerwca 2017 r. rodzina pobierała między innymi przewidziane w niemieckim prawie świadczenia z tytułu podstawowej ochrony socjalnej, a mianowicie „zasiłek socjalny z tytułu bezrobocia” (Arbeitslosengeld II) w przypadku JD oraz „zasiłek socjalny” (Sozialgeld) w przypadku jego dzieci. Od dnia 2 stycznia 2018 r. JD jest zatrudniony w Niemczech w pełnym wymiarze czasu pracy.
JD złożył do właściwego organu niemieckiego, Jobcenter Krefeld, wniosek o kontynuację wypłacania tych świadczeń w okresie od czerwca do grudnia 2017 r. Jobcenter Krefeld oddalił jednak jego wniosek z uwagi na to, że w spornym okresie JD nie miał statusu pracownika najemnego i przebywał w Niemczech w charakterze osoby poszukującej pracy. JD zaskarżył tę decyzję do sądu, który orzekł po jego myśli. Jobcenter Krefeld wniósł wobec tego apelację do Landessozialgericht Nordrhein-Westfalen (sądu wyższej instancji właściwego w sprawach z zakresu zabezpieczenia społecznego dla kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia, Niemcy).
Wspomniany sąd zwrócił się do Trybunału w trybie prejudycjalnym, który w wyroku wydanym w składzie wielkiej izby w dniu 6 października 2020 r. uściślił zakres praw przysługujących byłemu pracownikowi migrującemu mającemu na swoim utrzymaniu dzieci uczęszczające do szkoły w przyjmującym państwie członkowskim w świetle przepisów rozporządzeń nr 492/2011 (
1
) i nr 883/2004 (
2
) oraz dyrektywy 2004/38 (
3
).
W tym względzie, przypomniawszy, że rozpatrywane świadczenia socjalne należy uznać za „przywileje socjalne” w rozumieniu rozporządzenia nr 492/2011, Trybunał orzekł w pierwszej kolejności, że rozporządzenie to stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które w każdych okolicznościach i automatycznie wyklucza możliwość otrzymywania przez byłego pracownika migrującego i jego dzieci tego rodzaju świadczeń w sytuacji, w której korzystają oni z autonomicznego prawa pobytu w związku z uczęszczaniem dzieci do szkoły w oparciu o przepisy tego rozporządzenia (
4
).
Trybunał doszedł do tego wniosku, przypominając najpierw, że prawo pobytu przysługujące dzieciom (byłego) pracownika migrującego mające gwarantować im dostęp do kształcenia oraz pochodne temu prawu prawo rodzica sprawującego nad nimi pieczę, mają swoje źródło w posiadanym przez tego rodzica statusie pracownika. Jednakże wraz z jego nabyciem owo prawo usamodzielnia się i może utrzymywać się nawet po utracie tego statusu. Trybunał stwierdził następnie, że osobom posiadającym takie prawo pobytu przysługuje też przewidziane w rozporządzeniu nr 492/2011 (
5
) prawo do równego traktowania w zakresie korzystania z przywilejów socjalnych, nawet jeśli osoby te utraciły status pracownika, z którego rzeczone prawo pobytu pierwotnie wywodziły. Dzięki takiej wykładni osoba, która wraz ze swoją rodziną zamierza opuścić państwo członkowskie pochodzenia w celu podjęcia pracy w innym państwie członkowskim, nie będzie narażona na ryzyko, że w przypadku utraty statusu pracownika będzie zmuszona przerwać naukę swoich dzieci i wrócić do państwa pochodzenia ze względu na brak możliwości skorzystania ze świadczeń socjalnych przewidzianych w prawie krajowym, które zapewniłyby jej wystarczające środki pozwalające na utrzymanie się w tym państwie.
Trybunał orzekł w końcu, że w przypadku takim jak w niniejszej sprawie przyjmujące państwo członkowskie nie może powoływać się na przewidziane w dyrektywie 2004/38 (
6
) odstępstwo od zasady równego traktowania w zakresie pomocy społecznej. Zgodnie z tym odstępstwem pewnym kategoriom osób, takim jak osoby, które korzystają na podstawie przepisów tej dyrektywy z prawa pobytu w celu poszukiwania pracy w przyjmującym państwie członkowskim, można odmówić przyznania świadczeń z zakresu pomocy społecznej, aby takie osoby nie stały się nieracjonalnym obciążeniem dla systemu pomocy społecznej tego państwa członkowskiego. Tymczasem owo odstępstwo należy interpretować w sposób ścisły i można je stosować jedynie wobec tych osób, które wywodzą swoje prawo pobytu wyłącznie z przepisów tej dyrektywy. W niniejszej sprawie zainteresowani korzystają wprawdzie z prawa pobytu opartego na przepisach tej dyrektywy (
7
), w związku z poszukiwaniem pracy przez zainteresowanego rodzica. Ponieważ jednak przysługuje im też autonomiczne prawo pobytu na podstawie przepisów rozporządzenia nr 492/2011, wspomniane odstępstwo nie może znajdować do nich zastosowania. W związku z tym przepisy prawa krajowego, które odmawiają takim osobom jakichkolwiek praw do świadczeń z tytułu ochrony socjalnej, stanowią przejaw odmiennego traktowania w zakresie świadczeń socjalnych w porównaniu z obywatelami krajowymi, które jest sprzeczne z tym rozporządzeniem (
8
).
W drugiej kolejności Trybunał orzekł, że (były) pracownik migrujący i jego dzieci, którym przysługuje prawo pobytu na podstawie rozporządzenia nr 492/2011 i którzy są objęci systemem zabezpieczenia społecznego przyjmującego państwa członkowskiego, mają też prawo do równego traktowania na podstawie przepisów rozporządzenia nr 883/2004 (
9
). Okoliczność pozbawienia ich wszelkich praw do rozpatrywanych świadczeń ochrony socjalnej stanowi przejaw odmiennego traktowania w porównaniu z obywatelami krajowymi. Takie odmienne traktowanie jest sprzeczne z przepisami tego ostatniego rozporządzenia (
10
), przy czym przewidziane w dyrektywie 2004/38 (
11
) odstępstwo nie może, z tych samych powodów, które zostały wskazane przez Trybunał w kontekście rozporządzenia nr 492/2011, znajdować zastosowania w sytuacji, w której znajdują się ów pracownik i jego uczęszczające do szkoły dzieci.
(
1
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 492/2011 z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii (Dz.U. 2011, L 141, s. 1)
(
2
)	Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2013, L 188, s. 10)
(
3
)	Dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77).
(
4
)	Artykuł 10 rozporządzenia nr 492/2011.
(
5
)	Artykuł 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011.
(
6
)	Artykuł 24 ust. 2 dyrektywy 2004/38.
(
7
)	Artykuł 14 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2004/38.
(
8
)	Artykuł 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 w związku z jego art. 10.
(
9
)	Artykuł 4 rozporządzenia nr 883/2004.
(
10
)	Artykuł 4 rozporządzenia nr 883/2004.
(
11
)	Artykuł 24 ust. 2 dyrektywy 2004/38.