Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (ένατο τμήμα)
της 16ης Απριλίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Οδηγία 93/13/ΕΟΚ – Καταχρηστικές ρήτρες σε συμβάσεις που συνάπτονται με καταναλωτές – Αποτελέσματα της διαπίστωσης του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας ρήτρας – Ακυρότητα της σύμβασης πίστωσης – Αξιώσεις προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής – Προθεσμία παραγραφής της αξίωσης του επαγγελματία – Διακοπή της προθεσμίας παραγραφής – Αρχή της αποτελεσματικότητας – Αρχής της ασφάλειας δικαίου – Αρχή της αναλογικότητας – Δικαίωμα προσφυγής σε δικαστήριο – Αδικαιολόγητος πλουτισμός »
Στην υπόθεση C‑752/24 [Jangielak] (i),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία) με απόφαση της 30ής Οκτωβρίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο αυθημερόν, στο πλαίσιο της δίκης
mBank
S.A.
κατά
KŁ,
JŁ,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (ένατο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. Condinanzi, πρόεδρο τμήματος, R. Frendo (εισηγήτρια) και A. Kornezov, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: R. Norkus
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η mBank S.A., εκπροσωπούμενη από την A. Cudna-Wagner, radca prawny, και τον B. Miąskiewicz, adwokat,
–        οι KŁ και JŁ, εκπροσωπούμενοι από τον I. Gabrysiak και τον J. Kmieć, adwokaci,
–        η Πολωνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον B. Majczyna,
–        η Πορτογαλική Κυβέρνηση, από την A. Pimenta και την A. Rodrigues,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον P. Kienapfel και την B. Sasinowska,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29), καθώς και των αρχών της αποτελεσματικότητας, της αναλογικότητας, της ασφάλειας δικαίου και του δικαιώματος προσφυγής σε δικαστήριο.
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του τραπεζικού ιδρύματος mBank S.A. και των καταναλωτών KŁ και JŁ σχετικά με την είσπραξη απαίτησης λόγω ακυρότητας ορισμένης σύμβασης ενυπόθηκου δανείου η οποία περιλάμβανε καταχρηστικές ρήτρες.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3        Το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη θεσπίζουν διατάξεις σύμφωνα με τις οποίες οι καταχρηστικές ρήτρες σύμβασης μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή, τηρουμένων των σχετικών όρων της εθνικής νομοθεσίας, δεν δεσμεύουν τους καταναλωτές, ενώ η σύμβαση εξακολουθεί να δεσμεύει τους συμβαλλόμενους, εάν μπορεί να υπάρξει και χωρίς τις καταχρηστικές ρήτρες.»
4        Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας ορίζει τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε, προς το συμφέρον των καταναλωτών καθώς και των ανταγωνιζόμενων επαγγελματιών, να υπάρχουν τα κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα, προκειμένου να πάψει η χρησιμοποίηση των καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτονται από έναν επαγγελματία με καταναλωτές.»
Το πολωνικό δίκαιο
5        Το άρθρο 58, παράγραφος 1, του ustawa – Kodeks cywilny (νόμου περί του αστικού κώδικα), της 23ης Απριλίου 1964 (Dz. U. του 2024, θέση 1061), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: αστικός κώδικας), ορίζει τα εξής:
«Δικαιοπραξία η οποία είναι αντίθετη προς τον νόμο ή αποβλέπει στην καταστρατήγηση του νόμου είναι άκυρη, εκτός αν ορίζεται διαφορετικά από σχετική διάταξη, ιδίως αν προβλέπεται ότι οι άκυροι όροι της δικαιοπραξίας αντικαθίστανται από τις σχετικές διατάξεις του νόμου.»
6        Κατά το άρθρο 118 του κώδικα αυτού:
«Εάν δεν ορίζεται άλλως με ειδική διάταξη, η παραγραφή είναι εξαετής και, για αξιώσεις περιοδικών παροχών ή αξιώσεις που συνδέονται με την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας, τριετής. Η προθεσμία παραγραφής λήγει πάντως την τελευταία ημέρα του ημερολογιακού έτους, εκτός εάν είναι μικρότερη των δύο ετών.»
7        Το άρθρο 123, παράγραφος 1, σημείο 1, του εν λόγω κώδικα προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η παραγραφή διακόπτεται:
1)      από κάθε πράξη ενώπιον δικαστηρίου ή άλλου οργάνου που είναι αρμόδιο για την επίλυση διαφορών ή για την εκτέλεση απαιτήσεων ορισμένου είδους, ή ενώπιον διαιτητικού δικαστηρίου, με την οποία επιδιώκεται άμεσα η προβολή ή αναγνώριση είτε η ικανοποίηση ή εξασφάλιση απαιτήσεως.»
8        Το άρθρο 124, παράγραφοι 1 και 2, του ίδιου κώδικα έχει ως εξής:
«1.      Μετά από κάθε διακοπή, η παραγραφή αρχίζει εκ νέου.
2.      Σε περίπτωση διακοπής της παραγραφής με διαδικαστική πράξη ενώπιον δικαστηρίου ή άλλου οργάνου που είναι αρμόδιο για την επίλυση διαφορών ή για την εκτέλεση απαιτήσεων ορισμένου είδους, ή ενώπιον διαιτητικού δικαστηρίου, η παραγραφή δεν αρχίζει εκ νέου ενόσω εκκρεμεί η σχετική διαδικασία.»
9        Το άρθρο 3851, παράγραφοι 1 και 2, του αστικού κώδικα προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Οι ρήτρες σύμβασης που συνάπτεται με καταναλωτή οι οποίες δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης δεν δεσμεύουν τον καταναλωτή εάν διαμορφώνουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του κατά τρόπο που αντιβαίνει στα χρηστά ήθη και πλήττει σοβαρά τα συμφέροντά του (μη επιτρεπτές συμβατικές ρήτρες). Αυτό δεν ισχύει για ρήτρες που καθορίζουν τις κύριες παροχές των συμβαλλομένων μερών, ιδίως την τιμή ή την αμοιβή, εφόσον είναι διατυπωμένες με σαφήνεια.
2.      Εάν μια συμβατική ρήτρα δεν είναι δεσμευτική για τον καταναλωτή σύμφωνα με την παράγραφο 1, η σύμβαση παραμένει κατά τα λοιπά δεσμευτική για τα συμβαλλόμενα μέρη.»
10      Κατά το άρθρο 405 του κώδικα αυτού:
«Όποιος αποκόμισε περιουσιακό όφελος χωρίς νόμιμη αιτία με ζημία άλλου υποχρεούται να αποδώσει την ωφέλεια σε είδος και, αν αυτό δεν είναι δυνατόν, να επιστρέψει την αξία της.»
11      Κατά το άρθρο 410, παράγραφοι 1 και 2, του εν λόγω κώδικα:
«1.      Οι διατάξεις των προηγουμένων άρθρων έχουν ιδίως εφαρμογή σε περίπτωση αχρεώστητης παροχής.
2.      Η παροχή είναι αχρεώστητη αν αυτός που την εκπλήρωσε δεν υπείχε γενικώς υποχρέωση ή δεν υπείχε υποχρέωση έναντι του προσώπου προς το οποίο κατέβαλε, ή εάν εξέλιπε η αιτία της παροχής ή δεν επιτεύχθηκε ο επιδιωκόμενος σκοπός της, ή εάν η δικαιοπραξία από την οποία πηγάζει η υποχρέωση παροχής ήταν άκυρη και δεν κατέστη έγκυρη μετά την εκπλήρωση της παροχής.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
12      Τον Σεπτέμβριο του 2008 οι KŁ και JŁ συνήψαν με την mBank σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ελβετικά φράγκα (CHF) κατ’ εκτέλεση της οποίας η τράπεζα προέβη σε καταβολή ποσού 226 000 πολωνικών ζλότι (PLN) (περίπου 53 000 ευρώ).
13      Εκτιμώντας ότι η σύμβαση αυτή περιλάμβανε καταχρηστικές ρήτρες, οι δύο καταναλωτές ζήτησαν την κήρυξη της ακυρότητάς της στο πλαίσιο συλλογικής αγωγής ασκηθείσας ενώπιον του Sąd Okręgowy w Łodz (περιφερειακού δικαστηρίου Łodz, Πολωνία), με δικόγραφο που επιδόθηκε στην mBank στις 28 Σεπτεμβρίου 2017. Με διάταξη της 13ης Μαρτίου 2018, το Sąd Okręgowy w Łodz (περιφερειακό δικαστήριο Łodz) καθόρισε τη σύνθεση της ομάδας των εναγόντων στην οποία εντάχθηκαν οι KŁ και JŁ.
14      Στις 13 Δεκεμβρίου 2021, η mBank άσκησε αγωγή κατά των KŁ και JŁ ενώπιον του Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακού δικαστηρίου Βαρσοβίας, Πολωνία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο. Η mBank ζητεί, εφόσον η σύμβαση δανείου κηρυχθεί άκυρη κατά το πέρας της υπόθεσης της συλλογικής αγωγής, να υποχρεωθούν οι καταναλωτές να της επιστρέψουν, βάσει του άρθρου 405 του αστικού κώδικα, σε συνδυασμό με το άρθρο 410, παράγραφος 1, του ίδιου κώδικα, το κεφάλαιο του δανείου, πλέον των νόμιμων τόκων υπερημερίας.
15      Οι KŁ και JŁ ζητούν την απόρριψη της αγωγής της mBank προβάλλοντας, μεταξύ άλλων, ότι η απαίτησή της έχει παραγραφεί. Υπογραμμίζουν ότι η ενάγουσα ζητεί να υποχρεωθούν να ικανοποιήσουν τη συγκεκριμένη απαίτηση εφόσον κηρυχθεί άκυρη στο πλαίσιο της συλλογικής αγωγής η σύμβαση πίστωσης και ότι, επομένως, δεν πρόκειται για ευθεία προβολή της εν λόγω απαίτησης ενώπιον του επιληφθέντος δικαστηρίου. Συνεπώς, η άσκηση της αγωγής της mBank δεν διακόπτει την προθεσμία παραγραφής για προβολή της απαίτησής της κατά την έννοια του άρθρου 123, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα.
16      Το αιτούν δικαστήριο σημειώνει ότι δεν εγείρονται μεν αμφιβολίες ως προς την ίδια την ύπαρξη της απαίτησης της mBank, πλην όμως η επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης επιτάσσει να προσδιοριστεί αν η αγωγή προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής διακόπτει την προθεσμία παραγραφής της εν λόγω απαίτησης.
17      Συναφώς, το δικαστήριο αυτό διευκρινίζει ότι, κατά τη νομολογία του Sąd Najwyższy (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Πολωνία), η τριετής προθεσμία παραγραφής τρέχει από την ημερομηνία κατά την οποία ο καταναλωτής γνωστοποιεί για πρώτη φορά στον επαγγελματία την αμφισβήτηση εκ μέρους του της δεσμευτικότητας των συμβατικών ρητρών. Εν προκειμένω, πρόκειται για την ημερομηνία κατά την οποία το Sąd Okręgowy w Łodzi (περιφερειακό δικαστήριο Łódź) εξέδωσε τη διάταξη σχετικά με τον καθορισμό της σύνθεσης της ομάδας των εναγόντων στο πλαίσιο της συλλογικής αγωγής κατά της mBank, ήτοι για τις 13 Μαρτίου 2018.
18      Επομένως, αν η αγωγή προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής την οποία άσκησε η mBank στις 13 Δεκεμβρίου 2021 συνιστά γεγονός που διακόπτει την προθεσμία παραγραφής κατά την έννοια του άρθρου 123, παράγραφος 1, σημείο 1, του αστικού κώδικα, τότε η απαίτηση της mBank δεν έχει υποπέσει σε παραγραφή κατά την έννοια του άρθρου 118 του αστικού κώδικα. Αντιθέτως, αν, όπως υποστηρίζουν οι KŁ και JŁ, η άσκηση της αγωγής αυτής δεν διακόπτει στην πραγματικότητα την εν λόγω προθεσμία παραγραφής, τότε η απαίτηση της mBank έχει πλέον παραγραφεί.
19      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στο πλαίσιο της συλλογικής αγωγής, η mBank διατείνεται ότι η επίμαχη σύμβαση δανείου δεν περιλαμβάνει καταχρηστικές ρήτρες και ζητεί να απορριφθεί η αγωγή αυτή περί κηρύξεως της εν λόγω σύμβασης ως άκυρης. Απεναντίας, στην υπόθεση της κύριας δίκης, η mBank ζητεί να υποχρεωθούν οι καταναλωτές να επιστρέψουν το κεφάλαιο του δανείου, πλέον τόκων υπερημερίας, εφόσον η σύμβαση κηρυχθεί άκυρη, γνωρίζοντας εντούτοις, ότι το ζήτημα αυτό αποτελεί αντικείμενο της συλλογικής αγωγής στην οποία συμμετέχουν οι συγκεκριμένοι καταναλωτές.
20      Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 αντιτίθεται στο να διαπιστωθεί ότι η άσκηση από την τράπεζα της αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής διακόπτει την προθεσμία παραγραφής της απαίτησής της.
21      Σημειώνει ότι, αφενός, η εν λόγω άσκηση της αγωγής συνεπάγεται αβεβαιότητα για τον καταναλωτή, ο οποίος οφείλει να αμυνθεί κατά της συγκεκριμένης αγωγής έχοντας συγχρόνως συμφέρον να συναινέσει σε αυτήν και να επιστρέψει αμελλητί το κεφάλαιο της καταβληθείσας πίστωσης ώστε να αποφύγει την καταδίκη του στους τόκους και στα δικαστικά έξοδα σε περίπτωση απόρριψης της ακύρωσης της σύμβασης στο πλαίσιο της συλλογικής αγωγής.
22      Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οι ενέργειες της mBank δικαιολογούνται από την ανάγκη να διακόψει την προθεσμία παραγραφής της απαίτησής της ενόσω εκκρεμεί η υπόθεση της συλλογικής αγωγής, λαμβανομένου υπόψη ότι η προθεσμία αυτή άρχισε να τρέχει στις 13 Μαρτίου 2018. Ο εν λόγω επαγγελματίας δεν μπορεί να στερηθεί τη δυνατότητά του να προβάλει αποτελεσματικώς την απαίτησή του και, ως εκ τούτου, το δικαίωμα προσφυγής του ενώπιον δικαστηρίου. Κατά το ίδιο δικαστήριο, ένας τόσο σημαντικός περιορισμός των δικονομικών δικαιωμάτων του επαγγελματία θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι βαίνει πέραν του σκοπού της προστασίας του καταναλωτή και, ως εκ τούτου, ότι παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας.
23      Επιπλέον, η αρχή της ασφάλειας δικαίου επιτάσσει την ομοιόμορφη ερμηνεία του άρθρου 123, παράγραφος 1, σημείο 1, του αστικού κώδικα σε κάθε περίπτωση, υπό την έννοια ότι η άσκηση αγωγής για την εκπλήρωση παροχής διακόπτει, εν πάση περιπτώσει, την προθεσμία παραγραφής.
24      Υπό τις συνθήκες αυτές το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας [93/93], καθώς και οι αρχές της αποτελεσματικότητας, της αναλογικότητας, της ασφάλειας δικαίου καθώς και το δικαίωμα δικαστικής προστασίας
την έννοια ότι αντιτίθενται σε νομολογιακή ερμηνεία εθνικής ρύθμισης σύμφωνα με την οποία η προθεσμία παραγραφής της αξιώσεως επαγγελματία κατά καταναλωτή για την επιστροφή ποσών αχρεωστήτως καταβληθέντων δυνάμει σύμβασης, η οποία κηρύχθηκε άκυρη για τον λόγο ότι περιείχε καταχρηστικές ρήτρες, διακόπτεται με την άσκηση από την τράπεζα αγωγής για την καταβολή χρηματικού ποσού πριν από την έκδοση τελεσίδικης αποφάσεως επί της αγωγής του καταναλωτή για την κήρυξη της ακυρότητας της σύμβασης δανείου;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού
25      Οι KŁ και JŁ καθώς και η πολωνική κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι, εν αντιθέσει προς τα εκτιθέμενα στην απόφαση περί παραπομπής, η προθεσμία παραγραφής της απαίτησης της mBank άρχισε να τρέχει, σύμφωνα με τη νομολογία των εθνικών δικαστηρίων, κατά την ημερομηνία που επιδόθηκε σε εκείνη το δικόγραφο περί της αμφισβήτησης της εγκυρότητας της σύμβασης δανείου στο πλαίσιο της συλλογικής αγωγής, ήτοι από τις 28 Σεπτεμβρίου 2017. Επομένως, η απαίτηση που αποτελεί το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης είχε ήδη υποπέσει σε παραγραφή κατά τον χρόνο της άσκησης από την τράπεζα της αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής, οπότε το υποβληθέν ερώτημα είναι υποθετικό και, ως εκ τούτου, απαράδεκτο.
26      Συναφώς, αρκεί να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, στο Δικαστήριο απόκειται να λάβει υπόψη, στο πλαίσιο της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ του ιδίου και των εθνικών δικαστηρίων, το πραγματικό και νομοθετικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα προδικαστικά ερωτήματα όπως τα εξειδικεύει η απόφαση περί παραπομπής και, επομένως, η εξέταση της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως δεν μπορεί να γίνει υπό το πρίσμα της ερμηνείας του εθνικού δικαίου την οποία επικαλείται η κυβέρνηση του κράτους μέλους ή διάδικος της κύριας δίκης (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Τράπεζα Πειραιώς, C‑243/20, EU:C:2021:1045, σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27      Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, σύμφωνα με τους κανόνες του εθνικού δικαίου, η προθεσμία παραγραφής της απαίτησης της mBank άρχισε να τρέχει από την ημερομηνία κατά την οποία εκδόθηκε, στο πλαίσιο της συλλογικής αγωγής, η διάταξη για τον καθορισμό της σύνθεσης της ομάδας των εναγόντων στην οποία εντάχθηκαν οι KŁ και JŁ, ήτοι από τις 13 Μαρτίου 2018, και ότι, επομένως, η απαίτηση της mBank δεν είχε ακόμη υποπέσει σε παραγραφή κατά την άσκηση από αυτήν της αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής, ήτοι στις 13 Δεκεμβρίου 2021.
28      Υπό τις ανωτέρω συνθήκες, το υποβληθέν ερώτημα δεν είναι υποθετικό και, ως εκ τούτου, κρίνεται παραδεκτό.
Επί της ουσίας
29      Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 και η αρχή της αποτελεσματικότητας, υπό το πρίσμα του δικαιώματος προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου και των αρχών της αναλογικότητας και της ασφάλειας δικαίου, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται στη νομολογιακή ερμηνεία ορισμένης διάταξης του εθνικού δικαίου υπό την έννοια ότι η άσκηση από επαγγελματία αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής δυνάμει σύμβασης πίστωσης η οποία αποτελεί αντικείμενο διακριτής ένδικης διαδικασίας κατόπιν άσκησης από τον καταναλωτή αγωγής για την κήρυξη της ακυρότητας της σύμβασης λόγω της ύπαρξης σε αυτήν καταχρηστικών ρητρών διακόπτει την προθεσμία παραγραφής της απαίτησης του εν λόγω επαγγελματία ενόσω εκκρεμεί η έκδοση αποφάσεως επί της αγωγής του καταναλωτή.
30      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, αφενός, η τριετής προθεσμία παραγραφής του δικαιώματος της mBank να προβάλει τα σχετικά με την επιστροφή αποτελέσματα της κήρυξης ακυρότητας της σύμβασης δανείου παρήλθε άπρακτη προτού εκδοθεί απόφαση επί της σχετικής αγωγής που άσκησαν οι καταναλωτές. Αφετέρου, η άσκηση από την mBank της αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής αναγκάζει τους καταναλωτές να αμυνθούν κατά αυτής, ενώ, στο πλαίσιο της εκκρεμούς διαδικασίας για την κήρυξη ακυρότητας της σύμβασης, η mBank ζητεί να αναγνωριστεί το κύρος της σύμβασης αυτής.
31      Συναφώς, υπενθυμίζεται καταρχάς ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεριμνούν ώστε, στις εθνικές έννομες τάξεις τους, να προβλέπονται κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την παύση της χρήσεως καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτονται από τους επαγγελματίες με τους καταναλωτές.
32      Εν συνεχεία, κατά πάγια νομολογία, συμβατική ρήτρα η οποία κρίνεται καταχρηστική πρέπει, κατ’ αρχήν, να θεωρείται ως ουδέποτε υπάρξασα και, επομένως, δεν δύναται να παραγάγει αποτελέσματα έναντι του καταναλωτή. Ως εκ τούτου, η διαπίστωση με δικαστική απόφαση του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας τέτοιας ρήτρας πρέπει, κατ’ αρχήν, να έχει ως συνέπεια την αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής κατάστασης στην οποία θα τελούσε ο καταναλωτής αν δεν υπήρχε η ρήτρα αυτή, ιδίως με τη θεμελίωση δικαιώματος για επιστροφή του οφέλους που αποκόμισε αχρεωστήτως, εις βάρος του, ο επαγγελματίας κατ’ εφαρμογήν της καταχρηστικής ρήτρας [απόφαση της 15ης Ιουνίου 2023, Bank M. (Συνέπειες της ακύρωσης της σύμβασης), C‑520/21, EU:C:2023:478, σκέψη 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία]. Το ίδιο ισχύει όταν ο καταχρηστικός χαρακτήρας μίας ή περισσοτέρων ρητρών μιας σύμβασης που έχει συναφθεί μεταξύ ενός καταναλωτή και ενός επαγγελματία συνεπάγεται όχι μόνον την ακυρότητα των ρητρών αυτών, αλλά και την ακυρότητα της σύμβασης στο σύνολό της [πρβλ. απόφαση της 15ης Ιουνίου 2023, Bank M. (Συνέπειες της ακύρωσης της σύμβασης), C‑520/21, EU:C:2023:478, σκέψη 66 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
33      O σκοπός της αποκατάστασης της νομικής και πραγματικής κατάστασης στην οποία θα βρισκόταν ο καταναλωτής εάν δεν υπήρχε η μία ή αν δεν υπήρχαν οι περισσότερες καταχρηστικές ρήτρες πρέπει να επιδιώκεται τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, η οποία αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης και επιτάσσει η εθνική ρύθμιση που θέτει σε εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης να μην υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού (απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2023, Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, σκέψη 85 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34      Πλην όμως, η αρχή της αναλογικότητας θα παραβιαζόταν αν αποκλειόταν η επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση υπέρ του επαγγελματία. Συνεπώς, η υποχρέωση προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής λόγω της ακυρότητας της σύμβασης δανείου που περιλάμβανε καταχρηστική ρήτρα απαιτείται να είναι αμοιβαία, χωρίς η τράπεζα να μπορεί, εντούτοις, να αξιώσει από τον καταναλωτή αποζημίωση πέραν της επιστροφής του κεφαλαίου που χορηγήθηκε κατ’ εκτέλεση της σύμβασης καθώς και της καταβολής των νόμιμων τόκων υπερημερίας από την ημερομηνία της όχλησης [πρβλ. απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, mBank (Δήλωση του καταναλωτή), C‑140/22, EU:C:2023:965, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
35      Περαιτέρω, το αποτέλεσμα της επιστροφής της εκπληρωθείσας παροχής την οποία επιφέρει η κήρυξη της ακυρότητας μιας σύμβασης δανείου που περιλαμβάνει καταχρηστική ρήτρα, το οποίο δικαιολογεί επίσης την άσκηση αγωγής προς επιστροφή από το τραπεζικό ίδρυμα, διασφαλίζει ότι η προστασία των δικαιωμάτων που εγγυάται η έννομη τάξη της Ένωσης δεν συνεπάγεται τον αδικαιολόγητο πλουτισμό του καταναλωτή (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 13ης Ιουλίου 2006, Manfredi κ.λπ., C‑295/04 έως C‑298/04, EU:C:2006:461, σκέψη 94).
36      Τέλος, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι, κατά τη νομολογία, η αρχή της ισότητας των όπλων αποτελεί συμπλήρωμα της έννοιας της δίκαιης δίκης και συνεπάγεται ότι πρέπει να παρασχεθεί σε καθέναν από τους διαδίκους η εύλογη δυνατότητα να εκθέσει την άποψή του υπό συνθήκες που δεν τον περιαγάγουν σε σαφώς μειονεκτική θέση έναντι του αντιδίκου του (απόφαση της 28ης Ιουλίου 2016, Ordre des barreaux francophones et germanophone κ.λπ., C‑543/14, EU:C:2016:605, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), περιλαμβανομένης της δυνατότητας, όπως εν προκειμένω, της άσκησης από τον επαγγελματία αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής στο πλαίσιο διακριτής διαδικασίας από εκείνη της κήρυξης ακυρότητας της σύμβασης που περιλαμβάνει τις καταχρηστικές ρήτρες, προκειμένου να επιτύχει τη διακοπή της προθεσμίας παραγραφής της απαίτησής του.
37      Πράγματι, η άσκηση τέτοιας αγωγής όχι μόνον δεν θίγει, κατ’ αρχήν, την άσκηση εκ μέρους των καταναλωτών του δικαιώματός τους προς επιστροφή του οφέλους που αποκόμισε αχρεωστήτως ο επαγγελματίας δυνάμει καταχρηστικών ρητρών, αλλά συμβάλλει επίσης στην αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής κατάστασης στην οποία θα τελούσαν οι καταναλωτές αν δεν είχαν διατυπωθεί οι ρήτρες αυτές.
38      Επιπλέον, όσον αφορά την αρχή της ασφάλειας δικαίου, την οποία αναφέρει το αιτούν δικαστήριο, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι η αρχή αυτή σκοπό έχει να εξασφαλίσει το προβλέψιμο των καταστάσεων και των έννομων σχέσεων (απόφαση της 16ης Οκτωβρίου 2019, Agrárminiszter, C‑490/18, EU:C:2019:863, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Επομένως, η εν λόγω αρχή δεν αντιτίθεται σε κανόνα του εθνικού δικαίου, όπως το άρθρο 123, παράγραφος 1, σημείο 1, του αστικού κώδικα, κατά τον οποίο η άσκηση αγωγής για την εκπλήρωση παροχής διακόπτει, σε κάθε περίπτωση, την προθεσμία παραγραφής του δικαιώματος στην παροχή αυτή.
39      Τούτου λεχθέντος, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, όταν η διακοπή της παραγραφής της απαίτησης του επαγγελματία επέρχεται μέσω της άσκησης από τον ίδιο αυτοτελούς αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής ενόσω εκκρεμεί η έκδοση απόφασης επί της υπόθεσης της κήρυξης ακυρότητας την οποία έχουν κινήσει οι καταναλωτές ενώπιον άλλου δικαστηρίου, οι καταναλωτές υποχρεούνται σε κατάθεση σχετικού υπομνήματος αντικρούσεως και, εφόσον ηττηθούν, σε καταβολή των τόκων υπερημερίας και των δικαστικών εξόδων της διαδικασίας την οποία κίνησε ο εν λόγω επαγγελματίας.
40      Όσον αφορά την προβλεπόμενη προθεσμία παραγραφής της απαίτησης του επαγγελματία προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, ελλείψει ειδικής νομοθεσίας της Ένωσης επ’ αυτού, οι λεπτομερείς κανόνες εφαρμογής της προστασίας των καταναλωτών, την οποία κατοχυρώνει η οδηγία 93/13, εμπίπτουν στην εσωτερική έννομη τάξη των κρατών μελών δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας τους. Εντούτοις, οι κανόνες αυτοί δεν μπορούν να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που διέπουν παρόμοιες καταστάσεις εσωτερικής φύσεως (αρχή της ισοδυναμίας) ούτε να διαμορφώνονται κατά τρόπο που να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει η έννομη τάξη της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) [απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2023, Getin Noble Bank (Προθεσμία παραγραφής των αξιώσεων επιστροφής), C‑28/22, EU:C:2023:992, σκέψη 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
41      Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι δικονομικές ρυθμίσεις που συνεπάγονται υπερβολικά υψηλό κόστος για τον καταναλωτή ενδέχεται να έχουν ως αποτέλεσμα αυτός να αποθαρρυνθεί να αντιδράσει αποτελεσματικά για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων του ενώπιον του δικαστηρίου στο οποίο έχει προσφύγει ο επαγγελματίας (πρβλ. απόφαση της 7ης Απριλίου 2022, Caixabank,
C‑385/20, EU:C:2022:278, σκέψη 54).
42      Συνεπώς, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εφαρμόσει, στο μέτρο του δυνατού, το εθνικό δίκαιο, περιλαμβανομένων των δικονομικών κανόνων οι οποίοι επιτρέπουν, ενδεχομένως, την αναστολή της διαδικασίας που έχει ως αντικείμενο την επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής την οποία ζητεί ο επαγγελματίας εν αναμονή της οριστικής περάτωσης της διαδικασίας επί της αγωγής για την κήρυξη της ακυρότητας της σύμβασης του δανείου την οποία άσκησαν προηγουμένως οι καταναλωτές, προκειμένου τα αποτελέσματα που συνεπάγεται, σύμφωνα με το δίκαιο αυτό, η διακοπή από την mBank της παραγραφής της απαίτησής της πριν από τη διαπίστωση της ακυρότητας της σύμβασης του δανείου λόγω των καταχρηστικών ρητρών που περιλαμβάνονται σε αυτήν να μη θίγουν τον σκοπό της οδηγίας 93/13, ο οποίος συνίσταται στη διασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας του καταναλωτή. Περαιτέρω, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να μεριμνήσει ώστε τα έξοδα τα οποία συνεπάγεται για τους καταναλωτές η άσκηση, σε χρόνο προγενέστερο της κήρυξης ακυρότητας της σύμβασης, της αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής από την τράπεζα να μην είναι δυσανάλογα υψηλά, με αποτέλεσμα να αποθαρρυνθούν οι καταναλωτές να ασκήσουν τα δικαιώματά τους βάσει της συγκεκριμένης οδηγίας.
43      Όσον αφορά το γεγονός, το οποίο τόνισε το αιτούν δικαστήριο, ότι ο καταναλωτής υποχρεούται σε κατάθεση υπομνήματος αντικρούσεως στο πλαίσιο της δίκης επί της αγωγής του επαγγελματία προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής, επισημαίνεται ότι το γεγονός αυτό και μόνον, το οποίο άλλωστε αποσκοπεί στη διασφάλιση της αρχής της εκατέρωθεν ακροάσεως, δεν είναι ικανό να καταστήσει πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει στον καταναλωτή η έννομη τάξη της Ένωσης.
44      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 και η αρχή της αποτελεσματικότητας, υπό το πρίσμα του δικαιώματος προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου και των αρχών της αναλογικότητας και της ασφάλειας δικαίου, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται στη νομολογιακή ερμηνεία ορισμένης διάταξης του εθνικού δικαίου υπό την έννοια ότι η άσκηση από επαγγελματία αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής δυνάμει σύμβασης πίστωσης η οποία αποτελεί αντικείμενο διακριτής ένδικης διαδικασίας κατόπιν άσκησης από τον καταναλωτή αγωγής για την κήρυξη της ακυρότητας της σύμβασης λόγω της ύπαρξης σε αυτήν καταχρηστικών ρητρών διακόπτει την προθεσμία παραγραφής της απαίτησης του εν λόγω επαγγελματία ενόσω εκκρεμεί η έκδοση αποφάσεως επί της αγωγής του καταναλωτή, υπό την προϋπόθεση ότι ο εθνικός δικαστής λαμβάνει, έχοντας υπόψη το σύνολο του εσωτερικού δικαίου, όλα τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να διασφαλίσει ότι η άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει στον καταναλωτή η οδηγία 93/13 δεν καθίσταται υπερβολικά δυσχερής ή πρακτικώς αδύνατη.
Επί των δικαστικών εξόδων
45      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’
αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (ένατο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, και η αρχή της αποτελεσματικότητας, υπό το πρίσμα του δικαιώματος προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου και των αρχών της αναλογικότητας και της ασφάλειας δικαίου,
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται στη νομολογιακή ερμηνεία ορισμένης διάταξης του εθνικού δικαίου υπό την έννοια ότι η άσκηση από επαγγελματία αγωγής προς επιστροφή της εκπληρωθείσας παροχής δυνάμει σύμβασης πίστωσης η οποία αποτελεί αντικείμενο διακριτής ένδικης διαδικασίας κατόπιν άσκησης από τον καταναλωτή αγωγής για την κήρυξη της ακυρότητας της σύμβασης λόγω της ύπαρξης σε αυτήν καταχρηστικών ρητρών διακόπτει την προθεσμία παραγραφής της απαίτησης του εν λόγω επαγγελματία ενόσω εκκρεμεί η έκδοση αποφάσεως επί της αγωγής του καταναλωτή, υπό την προϋπόθεση ότι ο εθνικός δικαστής λαμβάνει, έχοντας υπόψη το σύνολο του εσωτερικού δικαίου, όλα τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να διασφαλίσει ότι η άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει στον καταναλωτή η οδηγία 93/13 δεν καθίσταται υπερβολικά δυσχερής ή πρακτικώς αδύνατη.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η πολωνική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.