62021CC0128
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
GIOVANNI PITRUZZELLA
της 12ης Ιανουαρίου 2023 (
1
)
Υπόθεση C‑128/21
Lietuvos notarų rūmai,
M. S.,
S. Š,
D. V.,
V. P.,
J. P.,
D. L.-B.,
D. P.,
R. O. I.
κατά
Lietuvos Respublikos konkurencijos taryba,
παρισταμένων των:
Lietuvos Respublikos teisingumo ministerija,
Lietuvos Respublikos finansų ministerija
[αίτηση του Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas(Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου της Λιθουανίας)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Άρθρο 101 ΣΛΕΕ – Έννοιες της επιχείρησης και των αποφάσεων ενώσεων – Αποφάσεις του συμβολαιογραφικού συλλόγου περί καθορισμού του τρόπου υπολογισμού των αμοιβών – Περιορισμός ως εκ του αντικειμένου – Δικαιολόγηση – Πρόστιμο – Επιχειρηματική ένωση και μέλη της – Προεδρείο – Παραβάτης – Εις ολόκληρον ευθύνη»
1.
Επιτρέπεται η επιβολή ατομικών κυρώσεων σε μέλη επαγγελματικής ένωσης για τη λήψη αποφάσεων, καταλογιζόμενων στην επαγγελματική ένωση, οι οποίες μπορούν να νοθεύσουν ή να περιορίσουν τον ανταγωνισμό στην Ευρωπαϊκή Ένωση;
I. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
2.
Βάσει του άρθρου 5 («Αρμοδιότητες των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών») του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα [101 και 102 ΣΛΕΕ] (
2
):
«Οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών είναι αρμόδιες να εφαρμόζουν τα άρθρα 81 και 82 της συνθήκης σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Προς το σκοπό αυτό, δύνανται, αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν καταγγελίας, να εκδίδουν τις ακόλουθες αποφάσεις:
για την παύση της παράβασης,
για τη λήψη προσωρινών μέτρων,
για την αποδοχή ανάληψης δεσμεύσεων,
για την επιβολή προστίμου, χρηματικής ποινής ή κάθε άλλης κύρωσης προβλεπόμενης από την εθνική τους νομοθεσία,
Εάν με βάση τις πληροφορίες που διαθέτουν διαπιστώσουν ότι δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις μιας απαγόρευσης, δύνανται επίσης να αποφαίνονται ότι δεν συντρέχει λόγος δράσης από μέρους τους.»
3.
Το άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού ορίζει τα ακόλουθα:
«2.   Η Επιτροπή δύναται με απόφασή της να επιβάλει σε επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων πρόστιμα, σε περίπτωση που αυτές, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας:
διαπράττουν παράβαση των διατάξεων του άρθρου 81 ή του άρθρου 82 της [Σ]υνθήκης [101 και 102 ΣΛΕΕ] […].
Για καθεμία από τις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων που συμμετείχαν στην παράβαση, το πρόστιμο δεν υπερβαίνει το 10 % του συνολικού κύκλου εργασιών κατά το προηγούμενο οικονομικό έτος.
Όταν η παράβαση που διέπραξε η ένωση επιχειρήσεων συνδέεται με τις δραστηριότητες των μελών της, το πρόστιμο δεν υπερβαίνει το 10 % του αθροίσματος του συνολικού κύκλου εργασιών κάθε μέλους που συμμετέχει ενεργά στην αγορά που έχει επηρεασθεί από την παράβαση που διέπραξε η ένωση.
[…].
4.   Σε περίπτωση που επιβάλλεται πρόστιμο σε ένωση επιχειρήσεων, λαμβανομένου υπόψη του κύκλου εργασιών των μελών της και η ένωση δεν είναι αξιόχρεη, η ένωση είναι υποχρεωμένη να ζητήσει συνεισφορές από τα μέλη της προκειμένου να καλύψει το ποσό του προστίμου. Εάν δεν πραγματοποιηθούν οι συνεισφορές αυτές εντός της προθεσμίας που έχει ορίσει η Επιτροπή, η Επιτροπή δύναται να απαιτήσει την καταβολή του προστίμου απευθείας από καθεμία από τις επιχειρήσεις οι εκπρόσωποι των οποίων ανήκαν στα εμπλεκόμενα όργανα λήψης αποφάσεων της ένωσης.
Η Επιτροπή, όταν έχει απαιτήσει πληρωμή σύμφωνα με το δεύτερο εδάφιο, στην περίπτωση που είναι απαραίτητη για την εξασφάλιση της ολοσχερούς πληρωμής του προστίμου, μπορεί να απαιτήσει πληρωμή του υπολοίπου από οποιοδήποτε μέλος της ένωσης που είχε ενεργή δράση στην αγορά στην οποία συνέβη η παράβαση.
Ωστόσο, η Επιτροπή δεν απαιτεί πληρωμή βάσει του δευτέρου ή τρίτου εδαφίου από επιχειρήσεις που αποδεικνύουν ότι δεν εφήρμοσαν την παράνομη απόφαση της ένωσης και ότι είτε δεν είχαν αντιληφθεί την ύπαρξή της είτε αποστασιοποιήθηκαν ενεργά από αυτήν πριν αρχίσει η Επιτροπή να διερευνά την υπόθεση.
Η οικονομική ευθύνη κάθε επιχείρησης όσον αφορά την καταβολή του προστίμου δεν υπερβαίνει το 10 % του συνολικού κύκλου εργασιών κατά το προηγούμενο οικονομικό έτος.»
Β.
Το λιθουανικό δίκαιο
4.
Το άρθρο 5, παράγραφος 1, σημείο 1, του Lietuvos Respublikos konkurencijos įstatymas (νόμου της Λιθουανικής Δημοκρατίας περί ανταγωνισμού) της 23ης Μαρτίου 1999, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο XIII 193 της 12ης Ιανουαρίου 2017 (στο εξής: νόμος περί ανταγωνισμού), προβλέπει τα εξής:
«Κάθε συμφωνία η οποία σκοπεί τον περιορισμό του ανταγωνισμού ή περιορίζει ή μπορεί να περιορίσει τον ανταγωνισμό απαγορεύεται και είναι άκυρη από τη σύναψή της, περιλαμβανομένων εκείνων που αφορούν τον άμεσο ή έμμεσο καθορισμό της τιμής συγκεκριμένων αγαθών ή άλλους όρους αγοράς ή πώλησης.»
5.
Το άρθρο 3, παράγραφος 19, του νόμου περί ανταγωνισμού ορίζει τα εξής:
«Ως “συμφωνία” νοούνται οι συμβάσεις που συνάπτονται υπό οποιαδήποτε μορφή (εγγράφως ή προφορικώς) μεταξύ δύο ή πλειόνων οικονομικών φορέων ή οι εναρμονισμένες πρακτικές οικονομικών φορέων, περιλαμβανομένων των αποφάσεων που λαμβάνονται από σύνολο οικονομικών φορέων (ένωση, όμιλος, κοινοπραξία κ.λπ.) ή από τους εκπροσώπους τέτοιου συνόλου.»
6.
Το άρθρο 3, παράγραφος 22, του νόμου περί ανταγωνισμού προβλέπει τα εξής:
«Ως “οικονομικός φορέας” νοείται επιχείρηση, σύνολο επιχειρήσεων (ενώσεων, ομίλων, κοινοπραξιών κ.λπ.), εγκατάσταση ή οργάνωση ή άλλο νομικό ή φυσικό πρόσωπο που ασκεί ή δύναται να ασκήσει οικονομική δραστηριότητα στη Δημοκρατία της Λιθουανίας, των οποίων οι ενέργειες ασκούν επιρροή στην οικονομική δραστηριότητα της Δημοκρατίας της Λιθουανίας ή των οποίων οι προθέσεις, εάν υλοποιηθούν, μπορούν να ασκήσουν επιρροή στην εν λόγω δραστηριότητα. Οι οντότητες της δημόσιας διοίκησης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας θεωρούνται οικονομικοί φορείς εάν ασκούν οικονομική δραστηριότητα.»
7.
Το άρθρο 2 του Lietuvos Respublikos notariato įstatymas (νόμου της Λιθουανικής Δημοκρατίας περί συμβολαιογράφων, στο εξής: νόμος περί συμβολαιογράφων), όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο XIII 570 της 29ης Ιουνίου 2017, ορίζει τα εξής:
«Ο συμβολαιογράφος είναι πρόσωπο εξουσιοδοτημένο από το κράτος να ασκεί τα καθήκοντα που προβλέπονται στον παρόντα νόμο και να επικυρώνει τη νομιμότητα των συναλλαγών και των εγγράφων στο πλαίσιο αστικών εννόμων σχέσεων. Ο συμβολαιογράφος μπορεί επίσης να ενεργεί ως διαμεσολαβητής στην επίλυση αστικών διαφορών.»
8.
Το άρθρο 6, πρώτο εδάφιο, του νόμου περί συμβολαιογράφων ορίζει τα ακόλουθα:
«Ο αριθμός των συμβολαιογράφων, η έδρα τους και η κατά τόπον δικαιοδοσία τους καθορίζονται από τον Υπουργό Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας βάσει της μεθοδολογίας που προσδιορίζει για την αξιολόγηση των απαιτήσεων των νομικών υπηρεσιών που παρέχουν οι συμβολαιογράφοι στους κατοίκους της χώρας.»
9.
Το άρθρο 8 του νόμου περί συμβολαιογράφων έχει ως ακολούθως:
«Οι συμβολαιογράφοι της Δημοκρατίας της Λιθουανίας συνθέτουν τον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο […]. Κάθε συμβολαιογράφος είναι μέλος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου. Ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος είναι νομικό πρόσωπο. Το καταστατικό του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου εκδίδεται από τη συνέλευση του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου και εγκρίνεται από τον Υπουργό Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας.»
10.
Κατά το άρθρο 10, σημείο 7, του νόμου περί συμβολαιογράφων, στο πλαίσιο της άσκησης των καθηκόντων του, ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος λαμβάνει μέτρα για τη διασφάλιση της ομοιομορφίας της συμβολαιογραφικής πρακτικής.
11.
Το άρθρο 11, παράγραφοι 2 και 3, του νόμου περί συμβολαιογράφων προβλέπει τα εξής:
«Ο Υπουργός Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας εγκρίνει τις κανονιστικές πράξεις που αναφέρονται στον παρόντα νόμο, λαμβάνοντας υπόψη τη γνώμη του προεδρείου του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου. Εάν εκτιμά ότι τα ψηφίσματα ή οι αποφάσεις του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου αντιβαίνουν στη νομοθεσία της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, ο Υπουργός Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας δύναται να ασκήσει προσφυγή με αίτημα την ακύρωση των εν λόγω ψηφισμάτων ή αποφάσεων ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου του Βίλνιους. Η προσφυγή ασκείται εντός προθεσμίας ενός μήνα από την ημερομηνία παραλαβής του σχετικού ψηφίσματος ή της σχετικής απόφασης.»
12.
Το άρθρο 12 του νόμου περί συμβολαιογράφων ορίζει τα εξής:
«Ο συμβολαιογράφος ασκεί τις αρμοδιότητές του χωρίς να επηρεάζεται από τις δημόσιες αρχές και τις αρμόδιες για τον προϋπολογισμό αρχές, υπακούοντας μόνον στον νόμο.»
13.
Κατά το άρθρο 13 του νόμου περί συμβολαιογράφων, κατά την άσκηση της δραστηριότητάς του, ο συμβολαιογράφος συμμορφώνεται προς τις αποφάσεις του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου.
14.
Το άρθρο 16 του νόμου περί συμβολαιογράφων έχει ως ακολούθως:
«Κατά τα προβλεπόμενα στον Αστικό Κώδικα της Δημοκρατίας της Λιθουανίας και στον παρόντα νόμο, ο συμβολαιογράφος ευθύνεται για τις ζημίες που προκαλούνται σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα λόγω παράνομων πράξεων του ιδίου, του εκπροσώπου του ή του προσωπικού του συμβολαιογραφείου του οι οποίες τελούνται κατά την άσκηση της επαγγελματικής συμβολαιογραφικής δραστηριότητας. Ο συμβολαιογράφος ευθύνεται, όπως κάθε κρατικός λειτουργός, για κάθε παράβαση του νόμου ή άλλων κανονιστικών πράξεων η οποία διαπράττεται κατά την άσκηση των καθηκόντων του και στοιχειοθετεί την ποινική ή διοικητική ευθύνη του.»
15.
Το άρθρο 19, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου περί συμβολαιογράφων προβλέπει τα εξής:
«Ο συμβολαιογράφος εισπράττει αμοιβή για την κατάρτιση συμβολαιογραφικών πράξεων, τη σύνταξη δικαιοπρακτικών εγγράφων και την παροχή συμβουλευτικών και τεχνικών υπηρεσιών, το ύψος της οποίας (πίνακας αμοιβών) καθορίζεται από τον Υπουργό Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων καθορισμού του ύψους (των αμοιβών) των συμβολαιογράφων που παρατίθενται στο άρθρο 191 του παρόντος νόμου και με τη σύμφωνη γνώμη του Υπουργού Οικονομικών της Δημοκρατίας της Λιθουανίας και του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου. Το ύψος της αμοιβής πρέπει να διασφαλίζει στον συμβολαιογράφο έσοδα που εξασφαλίζουν την οικονομική ανεξαρτησία του και καθιστούν επίσης δυνατή την καλή εξυπηρέτηση των πελατών, την πρόσληψη προσωπικού που διαθέτει τα απαραίτητα προσόντα και τη λειτουργία τεχνικώς άρτιου συμβολαιογραφείου. […] Ανάλογα με την οικονομική κατάσταση του πελάτη, ο συμβολαιογράφος δύναται να τον απαλλάσσει, εν όλω ή εν μέρει, από την καταβολή αμοιβής.»
16.
Το άρθρο 21 του νόμου περί συμβολαιογράφων έχει ως ακολούθως:
«Ο συμβολαιογράφος ασκεί το επάγγελμά του κατά τρόπο αυτόνομο και οικονομικά ανεξάρτητο. […]»
17.
Το άρθρο 62, πρώτο και έβδομο εδάφιο, του νόμου περί συμβολαιογράφων προβλέπει τα εξής:
«Ο συμβολαιογράφος οφείλει να συνάπτει ασφάλιση επαγγελματικής αστικής ευθύνης για τις ζημίες που προκαλούνται σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα κατά την άσκηση των καθηκόντων του οι οποίες υπερβαίνουν τα 290 ευρώ. […] Εάν η αποζημίωση που καταβάλλεται στο πλαίσιο της ασφάλισης δεν επαρκεί για την πλήρη αποκατάσταση της ζημίας, η διαφορά μεταξύ της αποζημίωσης και της πραγματικής ζημίας καλύπτεται από τον συμβολαιογράφο που προκάλεσε τη ζημία.»
18.
Το άρθρο 28, παράγραφος 1, του νόμου περί συμβολαιογράφων ορίζει τα εξής:
«Εξαιρουμένων ζητημάτων κληρονομικής διαδοχής, οι συμβολαιογραφικές πράξεις μπορούν να συντάσσονται από οποιονδήποτε συμβολαιογράφο. Ο Υπουργός Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας καθορίζει την κατά τόπον δικαιοδοσία των συμβολαιογράφων σε ζητήματα κληρονομικής διαδοχής.»
19.
Κατά το άρθρο 8, παράγραφοι 6 και 7, του καταστατικού του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Λιθουανίας (στο εξής: καταστατικό), που εγκρίθηκε με την απόφαση αριθ. 1R-3, της 3ης Ιανουαρίου 2008, του Υπουργού Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας:
«ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος ασκεί τα εξής καθήκοντα:
[…]
6) λαμβάνει μέτρα με σκοπό την ομοιομορφία της συμβολαιογραφικής πρακτικής·
7) ανακεφαλαιώνει τη συμβολαιογραφική πρακτική και παρέχει γνώμες στους συμβολαιογράφους».
20.
Το άρθρο 18, παράγραφος 1, του καταστατικού προβλέπει τα εξής:
«Το προεδρείο είναι συλλογικό όργανο διοίκησης του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου. Το προεδρείο απαρτίζεται από οκτώ μέλη, τα οποία ορίζονται (επιλέγονται) από τη συνέλευση των συμβολαιογράφων για τριετή θητεία.»
21.
Το άρθρο 25 του καταστατικού ορίζει τα εξής:
«Οι αποφάσεις του προεδρείου σχετικά με την πρακτική εφαρμογή της νομοθεσίας και άλλα σχετικά ζητήματα κοινοποιούνται εντός πέντε εργάσιμων ημερών στον Υπουργό Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας και δημοσιεύονται στον διαδικτυακό τόπο του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου.»
22.
Το άρθρο 10, σημείο 4, του καταστατικού προβλέπει, ειδικότερα, ότι κάθε μέλος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου δεσμεύεται από τις αποφάσεις του προεδρείου.
II. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
23.
Με την απόφαση αριθ. 2S-2(2018) της 26ης Απριλίου 2018, η Lietuvos Republikos konkurencijos taryba (Επιτροπή Ανταγωνισμού της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, στο εξής: Επιτροπή Ανταγωνισμού) επέβαλε κυρώσεις στον Notarų rūmai (Συμβολαιογραφικό Σύλλογο Λιθουανίας, στο εξής: Συμβολαιογραφικός Σύλλογος) και στους συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου (στο εξής: προεδρείο) (στο εξής από κοινού: αναιρεσίβλητοι της κύριας δίκης), λόγω παράβασης του Lietuvos Respublikos konkurencijos istatymas (λιθουανικού νόμου περί ανταγωνισμού), της 23ης Μαρτίου 1999 (Žin., 1999, αριθ. 30- 856), και του άρθρου 101, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ.
24.
Βάσει της προμνησθείσας απόφασης, ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος εξέδωσε αποφάσεις (
3
) –ειδικότερα, τις αποφάσεις της 30ής Αυγούστου 2012, της 23ης Απριλίου 2015, της 26ης Μαΐου 2016 και της 26ης Ιανουαρίου 2017– με τις οποίες προσδιόρισε τα κριτήρια υπολογισμού της αμοιβής των συμβολαιογράφων για τις ακόλουθες υπηρεσίες (στο εξής: διευκρινιστικές αποφάσεις): i)θεώρηση δικαιοπραξιών σύστασης υποθήκης και περιαφή του εκτελεστήριου τύπου, σε περιπτώσεις στις οποίες οι συμβαλλόμενοι δεν μνημονεύουν την αξία του ενυπόθηκου ακινήτου και σε περιπτώσεις σύστασης υποθήκης επί πλειόνων ακινήτων βάσει ενιαίας πράξης· ii)εκτέλεση συμβολαιογραφικών πράξεων, κατάρτιση δικαιοπραξιών, παροχή συμβουλών και τεχνικών υπηρεσιών σε περιπτώσεις σύστασης δουλείας επί πλειόνων ακινήτων βάσει ενιαίας σύμβασης· iii)επικύρωση σύμβασης ανταλλαγής, σε περιπτώσεις συμβατικής ανταλλαγής τμημάτων πλειόνων περιουσιακών στοιχείων.
25.
Οι διευκρινιστικές αποφάσεις εκδόθηκαν ομόφωνα και δημοσιεύθηκαν, εν συνεχεία, στον διαδικτυακό τόπο του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Λιθουανίας.
26.
Κατά την Επιτροπή Ανταγωνισμού, στο πλαίσιο της έκδοσης των διευκρινιστικών αποφάσεων, ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος, μολονότι διέθετε διακριτική ευχέρεια (
4
) για τον καθορισμό του ύψους της αμοιβής, συμπεριλαμβανομένων του κατώτατου και του ανώτατου ορίου της, προσδιόρισε το σχετικό ποσό στην ανώτερη αξία.
27.
Ως εκ τούτου, η Επιτροπή Ανταγωνισμού διαπίστωσε ότι ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος, ενεργώντας μέσω του προεδρείου και των μελών του, παρέβη, με την έκδοση των διευκρινιστικών αποφάσεων, το άρθρο 101, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού χαρακτήρισε τον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο ένωση επιχειρήσεων και έκρινε ότι οι διευκρινιστικές αποφάσεις ήταν αποφάσεις ληφθείσες από ένωση επιχειρήσεων και από τους οκτώ συμβολαιογράφους του προεδρείου και μπορούσαν να περιορίσουν τον ανταγωνισμό μεταξύ των συμβολαιογράφων.
28.
Η Επιτροπή Ανταγωνισμού προσδιόρισε ως σχετική αγορά την αγορά των λιθουανικών συμβολαιογραφικών πράξεων. Η προμνησθείσα παράβαση διαπράχθηκε στο διάστημα από τις 30 Αυγούστου 2012 έως τις 16 Νοεμβρίου 2017. Επιπλέον, το ύψος της κύρωσης μειώθηκε καθότι συνεκτιμήθηκε η σιωπηρή συναίνεση του Υπουργού Δικαιοσύνης, ο οποίος δεν έλαβε τα αναγκαία εθνικά μέτρα για την άρση της παράβασης.
29.
Ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος και οι συμβολαιογράφοι μέλη του προεδρείου άσκησαν προσφυγή κατά της απόφασης, αμφισβητώντας ειδικότερα την παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, ενώπιον του Vilniaus apygardos administracinis teismas (διοικητικού πρωτοδικείου Βίλνιους, Λιθουανία, στο εξής: διοικητικό πρωτοδικείο).
30.
Στο πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του διοικητικού πρωτοδικείου, ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος, καθώς και οι συμβολαιογράφοι μέλη του προεδρείου στους οποίους επιβλήθηκαν κυρώσεις, υποστήριξαν ότι ο συμβολαιογράφος δεν μπορεί να χαρακτηριστεί επιχείρηση για τους σκοπούς του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Συγκεκριμένα, οι υπηρεσίες που παρέχουν οι συμβολαιογράφοι δεν υπόκεινται στο καθεστώς του ανταγωνισμού όσον αφορά τις τιμές. Σκοπός των διευκρινιστικών αποφάσεων ήταν η εφαρμογή των καθηκόντων του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, όπως η τυποποίηση της συμβολαιογραφικής πρακτικής, η παροχή συμβουλών από τους συμβολαιογράφους καθώς και η προστασία των συμβολαιογράφων από αδικαιολόγητη αστική ευθύνη, σύμφωνα με τη σχετική εθνική νομοθεσία. Σκοπός των διευκρινιστικών αποφάσεων ήταν επίσης η προστασία των καταναλωτών, μέσω της εφαρμογής των αρχών της ισότητας και της αναλογικότητας.
31.
Εξάλλου, οι επικρινόμενες συμπεριφορές δεν μπορούσαν να καταλογιστούν προσωπικά στους συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου, καθόσον ο Υπουργός Δικαιοσύνης δεν προσέβαλε τις αποφάσεις του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, μολονότι είχε επίγνωση της έκδοσής τους. Οι αναιρεσίβλητοι της κύριας δίκης αμφισβήτησαν επίσης τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ, λόγω ανυπαρξίας ενιαίας αγοράς συμβολαιογραφικών υπηρεσιών στην Ένωση.
32.
Η Επιτροπή Ανταγωνισμού αντέταξε ότι οι συμβολαιογραφικές υπηρεσίες υπόκεινται στο καθεστώς του ανταγωνισμού, επίσης όσον αφορά τις τιμές, και ότι, επομένως, οι συμβολαιογράφοι δεν είχαν το δικαίωμα να παρεκκλίνουν από τους κανόνες του ανταγωνισμού που καθορίζονται από το δίκαιο της Ένωσης.
33.
Όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης στην υπό κρίση υπόθεση, η Επιτροπή Ανταγωνισμού επισήμανε ότι δεν πρόκειται για αμιγώς εσωτερική υπόθεση, δεδομένου ότι οι πολίτες άλλων κρατών μελών μπορούν επίσης να είναι αποδέκτες των υπηρεσιών που παρέχουν οι Λιθουανοί συμβολαιογράφοι, μολονότι μόνο στο έδαφος της Λιθουανίας.
34.
Στο πλαίσιο αυτό, το διοικητικό πρωτοδικείο ακύρωσε εν μέρει την προσβαλλόμενη απόφαση, η δε Επιτροπή Ανταγωνισμού άσκησε αναίρεση κατά της αποφάσεώς του ενώπιον του Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου της Λιθουανίας).
35.
Πέραν διαφόρων άλλων αμφισβητούμενων ζητημάτων, τα οποία δεν θα εξεταστούν στο πλαίσιο των παρουσών προτάσεων, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά την ανυπαρξία προηγούμενης απόφασης του Δικαστηρίου σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ στους συμβολαιογράφους και, ως εκ τούτου, ζητεί να διευκρινιστεί αν οι σχετικές υπηρεσίες μπορούν να συνιστούν οικονομική δραστηριότητα για τους σκοπούς του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.
36.
Ομοίως, κατά το αιτούν δικαστήριο είναι αμφισβητήσιμη η δυνατότητα εφαρμογής του κριτηρίου που διατύπωσε το Δικαστήριο με την απόφαση Wouters, κατά το οποίο «ένα κράτος μέλος […] μεριμνά […] για τη διατήρηση της εξουσίας του λήψεως αποφάσεων» (
5
), ή του κριτηρίου που επίσης διατύπωσε το Δικαστήριο με την απόφαση Chez Elektro Bulgaria, κατά το οποίο «πρέπει να υπάρχει ουσιαστικός κρατικός έλεγχος, καθώς και εξουσία λήψεως αποφάσεων σε τελευταίο βαθμό από το κράτος» (
6
), προκειμένου ένα όργανο του κράτους να χαρακτηριστεί επαγγελματικός φορέας, για τους σκοπούς του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.
37.
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο παρατήρησε ότι, στην πραγματικότητα, ο Υπουργός Δικαιοσύνης είχε την εξουσία να προσβάλει τις διευκρινιστικές αποφάσεις ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου και την εξουσία να συμπληρώσει τον πίνακα των κριτηρίων υπολογισμού των αμοιβών.
38.
Αμφιβολίες γεννούν επίσης οι ακόλουθες περιστάσεις: i) η δυνατότητα χαρακτηρισμού των διευκρινιστικών αποφάσεων ως απόφασης σύστασης ένωσης επιχειρήσεων και το ενδεχόμενο επιζήμιο περιεχόμενό τους για τον ανταγωνισμό μεταξύ των επιχειρήσεων· ii) η καταλληλότητα των σκοπών των διευκρινιστικών αποφάσεων και ο αναλογικός χαρακτήρας τους· iii) η δυνατότητα χαρακτηρισμού των συμβολαιογράφων μελών του προεδρείου ως μελών ένωσης επιχειρήσεων, η δυνατότητα καταλογισμού της εικαζόμενης παράβασης στους εν λόγω συμβολαιογράφους και, επομένως, επιβολής σε αυτούς της σχετικής κύρωσης.
39.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο πλείονα προδικαστικά ερωτήματα και, ειδικότερα, όσον αφορά τις παρούσες προτάσεις, το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«7)
Έχει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ την έννοια ότι οι συμβολαιογράφοι που ήταν μέλη του προεδρείου παρέβησαν το εν λόγω άρθρο και μπορεί να τους επιβληθεί πρόστιμο για τον λόγο ότι συμμετείχαν στην έκδοση των διευκρινιστικών αποφάσεων ενώ παράλληλα ασκούσαν το επάγγελμα του συμβολαιογράφου;»
III. Νομική ανάλυση
Α.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
40.
Κατά το αίτημα του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στο έβδομο προδικαστικό ερώτημα.
41.
Εντούτοις, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι διάδικοι επανέλαβαν και προέβαλαν περαιτέρω επιχειρήματα σχετικά με ένα νομικό ζήτημα το οποίο πρέπει να εξεταστεί πριν από τα ζητήματα που τίθενται με τα προδικαστικά ερωτήματα.
42.
Πρόκειται για το ζήτημα της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ σε περιπτώσεις στις οποίες οι επιχειρήσεις στις οποίες καταλογίζεται η παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού δεν ανταγωνίζονται ανάλογες επιχειρήσεις άλλων κρατών μελών της Ένωσης, ο δε ανταγωνισμός περιορίζεται, λόγω της ιδιαιτερότητας των ασκούμενων καθηκόντων (
7
) και των εθνικών ρυθμίσεων, μόνον στην εθνική αγορά. Ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος και η Λιθουανική Κυβέρνηση, ειδικότερα, διατηρούν αμφιβολίες για το αν η ενδεχόμενη παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού μπορούσε να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών.
43.
Κατ’ ουσίαν, πρέπει να ερμηνευθεί η έννοια του «επηρεασμού του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών», η οποία είναι ακριβώς μία από τις τρεις προϋποθέσεις οι οποίες πρέπει να πληρούνται για την εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ σε παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού.
1. Επί της έννοιας του επηρεασμού του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών
44.
Ο επηρεασμός του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών συνίσταται σε μεταβολή των όρων του ανταγωνισμού της αγοράς στις συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών, ως αποτέλεσμα σύμπραξης περιοριστικής του ανταγωνισμού ή κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης. Ο προμνησθείς επηρεασμός οριοθετεί το πεδίο εφαρμογής των κανόνων του δικαίου της Ένωσης, διαχωρίζοντάς από το πεδίο εφαρμογής των εθνικών δικαίων ανταγωνισμού (
8
).
45.
Η νομολογία του Δικαστηρίου έχει προσδιορίσει τα στοιχεία που συνθέτουν την ως άνω προϋπόθεση. Κατά πάγια νομολογία, «για να μπορεί μια συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων να επηρεάζει το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών πρέπει, βάσει ενός συνόλου νομικών ή πραγματικών αντικειμενικών στοιχείων, να επιτρέπει να θεωρηθεί με αρκετή πιθανότητα ότι μπορεί να επηρεάσει άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά τα εμπορικά ρεύματα μεταξύ κρατών μελών κατά τρόπο που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την πραγματοποίηση των στόχων μιας ενιαίας αγοράς μεταξύ κρατών» (
9
).
46.
Επομένως, για να εμπίπτει η σύμπραξη στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, ο επηρεασμός πρέπει να είναι αρκούντως σημαντικός. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «μια συμφωνία διαφεύγει την απαγόρευση του άρθρου [101 ΣΛΕΕ] αν δεν επηρεάζει την αγορά παρά μόνο κατά ασήμαντο τρόπο, λαμβανομένης υπόψη της ασθενούς θέσεως που κατέχουν οι ενδιαφερόμενοι στην αγορά των οικείων προϊόντων» (
10
). Ανάλογη είναι η θέση της Επιτροπής στις κατευθυντήριες γραμμές της (
11
), με τις οποίες αποκλείει την ύπαρξη αισθητού επηρεασμού του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών εάν πληρούνται σωρευτικώς δύο προϋποθέσεις οι οποίες οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η παράνομη συμφωνία έχει μικρή επίπτωση (
12
).
47.
Η νομολογία του Δικαστηρίου έχει επίσης προσδιορίσει ένα όριο, καλούμενο de minimis, κάτω του οποίου θεωρείται ότι η παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού στερείται επιζήμιων συνεπειών. Εντούτοις, το εν λόγω όριο de minimis του 10 % όσον αφορά τα μερίδια αγοράς δεν θεωρείται κρίσιμο εάν οι συμπράξεις έχουν αντικείμενο που αντιβαίνει στους κανόνες του ανταγωνισμού (
13
).
48.
Όσον αφορά τη γεωγραφική έκταση της συμφωνίας, και προκειμένου να υφίσταται επηρεασμός του εμπορίου, μολονότι το γεγονός ότι η συμφωνία συνήφθη μεταξύ οικονομικών φορέων εγκατεστημένων σε ένα μόνο κράτος μέλος δεν αρκεί για να αποκλειστεί η διασυνοριακή εμβέλεια του επηρεασμού (
14
), εντούτοις, το γεγονός ότι η σύμπραξη εκτείνεται στο σύνολο του εθνικού εδάφους εμποδίζει εκ φύσεως την οικονομική αλληλοδιείσδυση που επιδιώκεται από τη Συνθήκη, δεδομένου ότι συνεπάγεται, καθεαυτήν, τη στεγανοποίηση των αγορών σε εθνικό επίπεδο (
15
). Επομένως, δεν είναι απαραίτητο να συμμετέχουν σε ανταγωνισμό μεταξύ τους επαγγελματίες πλειόνων κρατών. Αντιθέτως, αρκεί το σχετικό γεωγραφικό πεδίο να περιλαμβάνει το σύνολο του εδάφους ενός κράτους μέλους.
49.
Στην υπό κρίση υπόθεση, από τα στοιχεία του φακέλου προκύπτει η ύπαρξη ορισμένων αποφάσεων ένωσης επιχειρήσεων οι οποίες αφορούν το σύνολο των επαγγελματιών συγκεκριμένου κράτους μέλους.
50.
Επομένως, βάσει των στοιχείων του φακέλου, η σύμπραξη για τον καθορισμό των τιμών μπορεί να χαρακτηριστεί παράβαση ως εκ του αντικειμένου, η οποία πρέπει να θεωρείται ότι μπορεί να περιορίσει, να παρεμποδίσει ή να νοθεύσει αισθητά τον ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά. Συμφωνία «έχουσα αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενο συνιστά, ως εκ της φύσεώς της και ανεξάρτητα από τα συγκεκριμένα αποτελέσματά της, σημαντικό περιορισμό του ανταγωνισμού» (
16
).
51.
Συνεπώς, μπορεί να θεωρηθεί ότι σύμπραξη η οποία εκτείνεται στο σύνολο του εδάφους ενός κράτους μέλους και έχει ως αντικείμενο τον καθορισμό των τιμών, ισχύει δε για το σύνολο των επαγγελματιών που βρίσκονται στο έδαφος του κράτους μέλους, μπορεί, εκ φύσεως, να εδραιώσει τη στεγανοποίηση των αγορών σε εθνικό επίπεδο, παρεμποδίζοντας τοιουτοτρόπως την οικονομική αλληλοδιείσδυση που επιδιώκεται από τη Συνθήκη.
52.
Μολονότι είναι αληθές ότι δεν υφίσταται πραγματικός ανταγωνισμός μεταξύ των συμβολαιογράφων των διαφόρων κρατών μελών, λόγω της ειδικής ρύθμισης της συγκεκριμένης κατηγορίας επαγγελματιών από τα επιμέρους κράτη όσον αφορά τις προϋποθέσεις τόσο πρόσβασης όσο και άσκησης του επαγγέλματος, είναι επίσης αληθές ότι στους πολίτες της Ένωσης που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν συμβολαιογραφικές υπηρεσίες σε ένα κράτος μέλος στο οποίο επιτρέπεται η προεκτεθείσα στεγανοποίηση της εθνικής αγοράς θα εφαρμόζονται οικονομικοί όροι οι οποίοι δεν είναι φυσιολογικό αποτέλεσμα ελεύθερου ανταγωνισμού.
Β.
Επί του εβδόμου προδικαστικού ερωτήματος
53.
Με το έβδομο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ επιτρέπει την επιβολή ατομικού προστίμου, από την Επιτροπή Ανταγωνισμού, στους συμβολαιογράφους που συμμετείχαν στην έκδοση των διευκρινιστικών αποφάσεων, ως μέλη του προεδρείου, οργάνου του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, παράλληλα με την ποινή που επιβλήθηκε στον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο.
54.
Πρέπει, επομένως, να προσδιοριστούν οι υπεύθυνοι της ενδεχόμενης παράβασης των κανόνων του ανταγωνισμού.
55.
Συγκεκριμένα, η Επιτροπή Ανταγωνισμού προσδιορίζει ως υπευθύνους τόσο τον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο όσο και τους επιμέρους συμβολαιογράφους που απαρτίζουν το προεδρείο.
56.
Ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος αποτελεί την ένωση επιχειρήσεων που απαρτίζεται από το σύνολο των Λιθουανών συμβολαιογράφων και είναι υπεύθυνος για τη ρύθμιση του συμβολαιογραφικού επαγγέλματος εντός του πλαισίου που καθορίζει ο νομοθέτης και σε συμφωνία με τον Υπουργό Δικαιοσύνης.
57.
Όπως προκύπτει από τον φάκελο της υπόθεσης, το προεδρείο, όργανο του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, είναι η συλλογική οντότητα που λαμβάνει τις αποφάσεις για τον Σύλλογο.
58.
Κατά το γράμμα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, η απαγόρευση απευθύνεται στην «επιχείρηση» (
17
).
59.
Η επιβολή των κυρώσεων της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας πρέπει να τηρεί την αρχή του προσωποπαγούς χαρακτήρα της ευθύνης (
18
), δυνάμει της οποίας η κύρωση επιβάλλεται στον δράστη της παράβασης, ο οποίος είναι συνήθως το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που διηύθυνε την οικεία επιχείρηση κατά τον χρόνο διάπραξης της παράβασης (
19
), ή στο σύνολο των φυσικών ή νομικών προσώπων που τη συνθέτουν, ελλείψει φυσικού ή νομικού προσώπου στο οποίο, ως επικεφαλής αυτών, θα μπορούσε να καταλογιστεί η παράβαση (
20
).
60.
Ως εκ τούτου, κατά τη γνώμη μου, προκειμένου η κοινή ευθύνη να καταλογιστεί σε οποιαδήποτε από τις επιμέρους επιχειρήσεις (τους επιμέρους συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου), οι οποίες συμμετέχουν στην ένωση επιχειρήσεων (τον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο), πρέπει να προσδιοριστεί η συγκεκριμένη συμβολή τους στην παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού. Προς τούτο, πρέπει να προσδιοριστούν η σχέση που υφίσταται μεταξύ του προεδρείου και του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, οι ενδεχόμενες ενεργητικές συμπεριφορές για τη συγκεκριμένη κατάρτιση της απόφασης και η νομική βάση για τη θεμελίωση της εν λόγω κοινής ευθύνης.
61.
Ως προς τα ανωτέρω ζητήματα, θα διατυπώσω ορισμένες προτάσεις προς το Δικαστήριο για την ορθή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, επισημαίνοντας ότι θα απόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εφαρμόσει τις σχετικές αρχές στην υπό κρίση υπόθεση και να επαληθεύσει τα πραγματικά περιστατικά και τις περιστάσεις που εκτίθενται στον φάκελο της υπόθεσης για την υπαγωγή τους στις διατυπωθείσες αρχές.
62.
Όσον αφορά τη σχέση μεταξύ του προεδρείου και του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, από τον φάκελο της υπό κρίση υπόθεσης προκύπτει, όπως συμπέρανε επίσης η Λιθουανική Κυβέρνηση (
21
), ότι οι επιμέρους συμβολαιογράφοι που απαρτίζουν το προεδρείο δεν μπορούν να θεωρηθούν συντάκτες των διευκρινιστικών αποφάσεων, καθότι το προεδρείο είναι όργανο του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου.
63.
Η ανωτέρω διαπίστωση επιρρωννύεται από τις γραπτές παρατηρήσεις του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου που επιβεβαιώθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατά τις οποίες οι αποφάσεις του προεδρείου καταλογίζονται στον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο. Επομένως, το προεδρείο λαμβάνει τις αποφάσεις ως όργανο λήψης αποφάσεων το οποίο ενεργεί, συλλογικά, ως εκπρόσωπος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου.
64.
Η αναγκαιότητα σύνδεσης των αποφάσεων του προεδρείου με τον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο επιβεβαιώνεται περαιτέρω από το καθεστώς των μελών του προεδρείου. Βάσει του άρθρου 19 του καταστατικού του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, το προεδρείο είναι όργανο συλλογικής διοίκησης του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου και απαρτίζεται από 8 μέλη τα οποία ορίζονται από τη συνέλευση του Συλλόγου για θητεία 3 ετών. Η υπαγωγή των επιμέρους μελών του προεδρείου στη συνέλευση των συμβολαιογράφων επιβεβαιώνεται επίσης με τη διάταξη του άρθρου 19, παράγραφος 4, του καταστατικού του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, κατά το οποίο κάθε μέλος του προεδρείου λογοδοτεί στη συνέλευση των συμβολαιογράφων της κατά τόπον δικαιοδοσίας του. Ο αποκλειστικά εκτελεστικός ρόλος του προεδρείου επιβεβαιώνεται επίσης με το άρθρο 20, παράγραφος 1, του προμνησθέντος καταστατικού, δυνάμει του οποίου το προεδρείο διασφαλίζει την άσκηση των καθηκόντων του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου.
65.
Από τις πηγές του εσωτερικού δικαίου που παρέθεσε το αιτούν δικαστήριο, τις οποίες οι διάδικοι ανέλυσαν με τις γραπτές παρατηρήσεις τους και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, και τις οποίες θα πρέπει να επαληθεύσει το αιτούν δικαστήριο, προκύπτει ότι οι συμβολαιογράφοι που απαρτίζουν το προεδρείο είναι όργανα του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου και δεν ασκούν οποιαδήποτε συγκεκριμένη δραστηριότητα ως μεμονωμένες επιχειρήσεις.
66.
Όσον αφορά τη συγκεκριμένη συμβολή των επιμέρους συμβολαιογράφων μελών του προεδρείου στην ενδεχόμενη παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού, από τα στοιχεία του φακέλου της υπόθεσης προκύπτει ότι η δραστηριότητα που άσκησαν συγκεκριμένα οι συμβολαιογράφοι που απαρτίζουν το προεδρείο συνίσταται στη συμμετοχή τους στις συνεδριάσεις καθώς και στις ψηφοφορίες στις συνεδριάσεις που κατέληξαν στην έκδοση των διευκρινιστικών αποφάσεων.
67.
Επομένως, δεν υφίσταται οποιαδήποτε συγκεκριμένη δραστηριότητα την οποία ασκούν οι επιμέρους επιχειρήσεις (συμβολαιογράφοι) με σκοπό τη διευκόλυνση της λήψης της απόφασης της ένωσης επιχειρήσεων (του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου), πέραν της συμμετοχής στο όργανο λήψης αποφάσεων κατά τα εκτεθέντα στο προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων.
68.
Αντιθέτως, από την ερμηνεία των στοιχείων του φακέλου, η οποία επιβεβαιώθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, προκύπτει ότι η επιβολή της κύρωσης στους επιμέρους συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου, παράλληλα με τον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο, απορρέει από παράγοντες που ανάγονται στο αναγκαίο αποτρεπτικό αποτέλεσμα της κύρωσης.
69.
Συγκεκριμένα, η Επιτροπή Ανταγωνισμού επισήμανε επανειλημμένως ότι η ενδεχόμενη επιβολή της κύρωσης μόνον στην ένωση επιχειρήσεων (τον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο), βάσει των νόμων που ίσχυαν στη Λιθουανία κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, δεν θα καθιστούσε δυνατή την επιβολή αρκούντως σημαντικής οικονομικής κύρωσης ώστε να επιτευχθεί κατάλληλο αποτρεπτικό αποτέλεσμα.
70.
Ως εκ τούτου, ήταν αναγκαία η επιβολή της κύρωσης και στους επιμέρους συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου ώστε να καταστεί δυνατή, για τον καθορισμό της κύρωσης, η χρησιμοποίηση βάσης υπολογισμού (του κύκλου εργασιών των επιμέρους συμβολαιογράφων μελών του προεδρείου) υψηλότερης εκείνης που αντιστοιχούσε στην ένωση, της οποίας ο κύκλος εργασιών αποτελείται μόνον από τις εισφορές που πρέπει να καταβάλλουν περιοδικά οι επιμέρους συμβολαιογράφοι.
71.
Εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, ο γενικός σκοπός πρόληψης που επικαλέστηκε η Επιτροπή Ανταγωνισμού (
22
), ο οποίος βασίζεται στην αναγκαιότητα καταλογισμού της παράβασης των κανόνων του ανταγωνισμού στα φυσικά πρόσωπα που ενήργησαν εντός του οργάνου, προς αποφυγή του κινδύνου μη επίτευξης του αποτρεπτικού αποτελέσματος της κύρωσης, δεν δικαιολογεί την επιβολή των κυρώσεων όπως προεκτέθηκε.
72.
Επομένως, φαίνεται ότι, ελλείψει κανόνα που να επιτρέπει τον υπολογισμό της κύρωσης λαμβάνοντας υπόψη ως βάση όχι μόνον τον κύκλο εργασιών της ένωσης επιχειρήσεων (του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου) αλλά και εκείνον των επιμέρους επιχειρήσεων που την απαρτίζουν (των επιμέρους συμβολαιογράφων), η Επιτροπή Ανταγωνισμού αποφάσισε να επιβάλει ατομικές κυρώσεις στους επιμέρους συμβολαιογράφους μέλη του οργάνου λήψης αποφάσεων του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου (του προεδρείου), προκειμένου να επιτύχει αρκούντως αποτρεπτικό αποτέλεσμα της κύρωσης.
73.
Εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, η συλλογιστική αυτή είναι κατ’ ουσίαν αποτέλεσμα πλάνης κατά την ερμηνεία.
74.
Εν συνεχεία, θα εξετάσω το τρίτο στοιχείο, το οποίο σχετίζεται με την αναγκαιότητα νομικής βάσης για την επιβολή παράλληλης κύρωσης στην ένωση επιχειρήσεων και στους επιμέρους συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου.
75.
Όπως αντιλαμβάνομαι, στην υπό κρίση υπόθεση, η Επιτροπή Ανταγωνισμού επέβαλε διττή κύρωση για τη διαπιστωθείσα παράβαση της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας (την απόφαση επιχειρήσεων με αντικείμενο τον καθορισμό των τιμών): μία κύρωση στον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο ως ένωση επιχειρήσεων, υπολογισθείσα βάσει του κύκλου εργασιών της ένωσης, και μία κύρωση ατομικά στους οκτώ συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου, υπολογισθείσα βάσει του κύκλου εργασιών των συμβολαιογράφων, ως μεμονωμένων επιχειρήσεων.
76.
Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ, αφενός, της δυνατότητας παράλληλης επιβολής κύρωσης, για παράβαση της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας, στην ένωση επιχειρήσεων που έλαβε τις αποφάσεις από τις οποίες απορρέει η παράβαση και στις επιμέρους επιχειρήσεις που συνεργάστηκαν ενεργά για τη διάπραξη της εν λόγω παράβασης και, αφετέρου, της δυνατότητας υπολογισμού της συνολικής κύρωσης που πρέπει να επιβληθεί στην ένωση επιχειρήσεων βάσει του κύκλου εργασιών της και του κύκλου εργασιών όλων ή μερικών από τις επιμέρους επιχειρήσεις που την απαρτίζουν.
77.
Στην πρώτη περίπτωση, όπως προεκτέθηκε, πρέπει να αποδειχθεί συγκεκριμένη συμβολή των επιμέρους επιχειρήσεων στην παράβαση ώστε να μπορεί να θεωρηθεί ότι διέπραξαν την παράβαση από κοινού.
78.
Η δεύτερη περίπτωση, ήτοι η δυνατότητα διεύρυνσης της βάσης υπολογισμού της κύρωσης που επιβάλλεται στην ένωση επιχειρήσεων περιλαμβάνοντας σε αυτήν τον κύκλο εργασιών όλων ή μερικών από τις επιχειρήσεις που συμμετείχαν στην παράβαση, αποτέλεσε αντικείμενο της απόφασης Coop de France (
23
), νομολογίας που κωδικοποιήθηκε εν συνεχεία με το άρθρο 23, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, του κανονισμού 1/2003 (
24
), σχετικά με τις εξουσίες της Επιτροπής η οποία ενεργεί ως αρχή επιβολής της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας.
79.
Διαφορετική είναι επίσης η ιδιαίτερη περίπτωση της εις ολόκληρον ευθύνης που προβλέπεται στο άρθρο 23, παράγραφος 4, του κανονισμού 1/2003 (
25
), το οποίο προβλέπει τη δυνατότητα της Επιτροπής, σε περίπτωση αφερεγγυότητας της ένωσης επιχειρήσεων και μη πραγματοποίησης συνεισφορών από τα μέλη της για την καταβολή της κύρωσης, να απαιτήσει την καταβολή του προστίμου απευθείας από καθεμία από τις επιχειρήσεις οι εκπρόσωποι των οποίων ανήκαν στα εμπλεκόμενα όργανα λήψης αποφάσεων της ένωσης.
80.
Όπως συνάγεται σαφώς από το γράμμα του άρθρου 23, παράγραφος 4, του κανονισμού 1/2003, σε περίπτωση κύρωσης επιβληθείσας σε ένωση επιχειρήσεων, η δυνατότητα να απαιτηθεί η καταβολή του προστίμου απευθείας από τις επιχειρήσεις οι εκπρόσωποι των οποίων ανήκαν στα εμπλεκόμενα όργανα λήψης αποφάσεων της ένωσης τελεί υπό τη διττή προϋπόθεση α) του μη αξιόχρεου της ένωσης και β) της μη καταβολής, εντός της προθεσμίας που έχει τάξει η Επιτροπή, των συνεισφορών που η ένωση επιχειρήσεων ζήτησε από τα μέλη της για την καταβολή του προστίμου.
81.
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι δεν μπορεί να συναχθεί από το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, από τον κανονισμό 1/2003, γενική εις ολόκληρον ευθύνη των μελών των οργάνων λήψης αποφάσεων ένωσης επιχειρήσεων, βάσει της οποίας μπορούν να επιβληθούν κυρώσεις τόσο στην ένωση επιχειρήσεων όσο και στα μέλη των εν λόγω οργάνων λήψης αποφάσεων.
82.
Ο γενικός κανόνας παραμένει αυτός που καθορίζεται στο άρθρο 23, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 1/2003, κατά το οποίο «[η] Επιτροπή δύναται με απόφασή της να επιβάλει σε επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων πρόστιμα, σε περίπτωση που αυτές, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας: α) διαπράττουν παράβαση των διατάξεων του άρθρου 81 ή του άρθρου 82 της [Σ]υνθήκης». Συγκεκριμένα, πρόκειται για επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων οι οποίες διαπράττουν παράβαση των διατάξεων των (νυν) άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας.
83.
Πρόκειται περί σαφούς εφαρμογής της προμνησθείσας αρχής του προσωποπαγούς χαρακτήρα της ευθύνης η οποία έχει εφαρμογή και στις επιχειρήσεις στις οποίες καταλογίζεται παράβαση της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας.
84.
Επομένως, ούτε η απόφαση Coop de France η οποία διαπίστωσε, σε περίπτωση στην οποία τα μέλη ένωσης επιχειρήσεων είχαν μετάσχει ενεργά στην εφαρμογή αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμφωνίας, τη δυνατότητα καθορισμού της κύρωσης λαμβάνοντας υπόψη τους επιμέρους κύκλους εργασιών των αντίστοιχων μελών, ούτε το άρθρο 23, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, του κανονισμού 1/2003, που κωδικοποιεί τη εν λόγω προσέγγιση, μπορούν να στηρίξουν, από νομικής απόψεως, τη μέθοδο επιβολής κύρωσης που προέκρινε η Επιτροπή Ανταγωνισμού της Λιθουανίας.
85.
Τέλος, η απόφαση Coop de France μνημόνευε ρητώς την περαιτέρω προϋπόθεση, η οποία επίσης υπομνήσθηκε επανειλημμένως με τις γραπτές παρατηρήσεις και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατά την οποία η παράβαση την οποία διέπραξε η ένωση επιχειρήσεων πρέπει να αφορά τις δραστηριότητες των μελών της και οι αντίθετες προς τον ανταγωνισμό πρακτικές να εκτελούνται άμεσα από την ένωση επιχειρήσεων προς όφελος των μελών της και σε συνεργασία με αυτά (
26
).
86.
Μολονότι δεν χωρεί αμφιβολία ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, οι αποφάσεις της ένωσης επιχειρήσεων αφορούσαν τη δραστηριότητα των μελών της και ότι το (αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού) αντικείμενο των εν λόγω αποφάσεων εκτελέστηκε από την ένωση προς όφελος των μελών της (καθορισμός τιμών), είναι επίσης πρόδηλο ότι το εν λόγω δυνητικό όφελος δεν μπορεί να εκτιμηθεί διαφορετικά για τους επιμέρους συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου και για το σύνολο των λοιπών συμβολαιογράφων μελών του Συλλόγου.
87.
Συγκεκριμένα, δεν χωρεί αμφιβολία ότι όλοι οι Λιθουανοί συμβολαιογράφοι, οι οποίοι είναι αυτοδικαίως μέλη του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου, πρέπει να συμμορφώνονται προς τις αποφάσεις του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου και, επομένως, τα πιθανά οφέλη από τις αποφάσεις που έλαβε ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος και εξέδωσε το προεδρείο ωφελούν όλους τους Λιθουανούς συμβολαιογράφους.
88.
Συμπερασματικά, ο κανονισμός 1/2003, στο μέρος που αφορά τους κανόνες για τα πρόστιμα, παραπέμπει ρητώς στην Επιτροπή ως αρχή επιβολής της νομοθεσίας και δεν εφαρμόζεται άμεσα στις εξουσίες των εθνικών αρχών ανταγωνισμού. Το συμπέρασμα αυτό επιρρωννύεται επίσης από το γεγονός ότι, ακριβώς με σκοπό την ανάθεση επιπλέον εξουσιών στις προμνησθείσες εθνικές αρχές ανταγωνισμού και την επίτευξη μεγαλύτερης ομοιομορφίας κατά την εφαρμογή των ισχυόντων κανόνων από την Επιτροπή και τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού, ο Ευρωπαίος νομοθέτης εξέδωσε την οδηγία 2019/1 (
27
), καλούμενη οδηγία ECN+, η οποία προβλέπει στο άρθρο 14 έναν μηχανισμό καθορισμού των κυρώσεων ανάλογο του προβλεπόμενου στο άρθρο 23 του κανονισμού 1/2003.
89.
Κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης της κύριας δίκης, η οδηγία 2019/1 δεν είχε μεταφερθεί ακόμη στη λιθουανική έννομη τάξη.
90.
Ως εκ τούτου, με την επιφύλαξη των προεκτεθεισών παρατηρήσεων, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης της κύριας δίκης, η Επιτροπή Ανταγωνισμού δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει μηχανισμούς καθορισμού της κύρωσης όπως οι προβλεπόμενοι στο προμνησθέν άρθρο 23, εκτός εάν το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι ίσχυαν τότε εθνικές διατάξεις οι οποίες καθιστούσαν δυνατό κάτι τέτοιο.
91.
Τέλος, θα εκθέσω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με τη δυνατότητα χαρακτηρισμού ως επιχειρήσεων των συμβολαιογράφων που απαρτίζουν το προεδρείο κατά την άσκηση των δραστηριοτήτων με τις οποίες εκφράζεται η βούληση του οργάνου λήψης αποφάσεων, η οποία προκύπτει από την ερμηνεία του έβδομου προδικαστικού ερωτήματος.
92.
Το ζήτημα είναι λυσιτελές καθόσον από αυτό εξαρτάται η δυνατότητα διαπίστωσης, εν προκειμένω, συμφωνίας μεταξύ επιχειρήσεων σε συνδυασμό με απόφαση ένωσης επιχειρήσεων.
93.
Συγκεκριμένα, όπως παρατήρησε η Επιτροπή (
28
), δεν αντιβαίνει στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ η διαπίστωση, από την Επιτροπή Ανταγωνισμού, διττής παράβασης του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, μέσω της σύναψης συμφωνίας μεταξύ επιχειρήσεων και απόφασης ένωσης επιχειρήσεων.
94.
Επ’ αυτού, σπεύδω να επισημάνω ότι οι συμβολαιογράφοι μέλη του προεδρείου δεν μπορούν να θεωρηθούν επιχειρήσεις κατά τον χρόνο έκδοσης των διευκρινιστικών αποφάσεων. Όπως υπογράμμισε ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος, στο σημείο 2.8 των παρατηρήσεών του, ο χαρακτηρισμός των συμβολαιογράφων ως επιχειρήσεων απαιτεί την αξιολόγηση κάθε επιμέρους δραστηριότητας της οντότητας (
29
).
95.
Προς τούτο, πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι η έννοια της οικονομικής δραστηριότητας περιλαμβάνει κάθε δραστηριότητα παροχής αγαθών ή υπηρεσιών στην αγορά, ανεξαρτήτως του αν αμείβεται ή έχει κερδοσκοπικό σκοπό (
30
). Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, προκειμένου να μπορεί να καταλογιστεί στο πρόσωπο ή στην οντότητα, η οικονομική δραστηριότητα πρέπει να ασκείται άμεσα. Με την απόφαση Cassa di Risparmio Firenze (
31
), το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι, προκειμένου η οικονομική δραστηριότητα να μπορεί να καταλογιστεί στο πρόσωπο που κατέχει τις συμμετοχές, το εν λόγω πρόσωπο πρέπει να ασκεί πραγματικά τον έλεγχο συμμετέχοντας στη διαχείριση της οικονομικής δραστηριότητας. Η εφαρμογή της εν λόγω αρχής στην υπό κρίση υπόθεση δεν καταλείπει, όμως, αμφιβολία ότι οι συμβολαιογράφοι δεν ασκούσαν οποιαδήποτε οικονομική δραστηριότητα και, επομένως, δεν ενήργησαν ως επιχειρήσεις κατά τον χρόνο έκδοσης των αποφάσεων σχετικά με τις τιμές που εφαρμόζονται στις συναλλαγές.
96.
Επομένως, εάν θεωρηθεί ότι οι συμβολαιογράφοι που απαρτίζουν το προεδρείο τήρησαν και, επομένως, εφάρμοσαν τις τιμές που αποφασίστηκαν κατά την άσκηση της επαγγελματικής ιδιότητάς τους ως συμβολαιογράφων, δεν υφίσταται βάση για την επιβολή κυρώσεων σε αυτούς, δεδομένου ότι, όπως προεκτέθηκε, δεν αμφισβητείται ότι όλοι οι Λιθουανοί συμβολαιογράφοι πρέπει να εφαρμόζουν τις τιμές που αποφάσισε ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος.
97.
Η κύρωση που επιβλήθηκε μόνον στους συμβολαιογράφους που απαρτίζουν το προεδρείο παραβιάζει επίσης, από την άποψη αυτή, την αρχή της ίσης μεταχείρισης.
98.
Εν κατακλείδι, δεν υφίσταται στο δίκαιο της Ένωσης νομική βάση για τη θεμελίωση μηχανισμού επιβολής κυρώσεων όπως αυτού που εφάρμοσε η Επιτροπή Ανταγωνισμού, ο οποίος συνίσταται στην παράλληλη επιβολή κύρωσης τόσο στην ένωση επιχειρήσεων που είναι υπεύθυνη για τις αποφάσεις που είναι αντίθετες στο δίκαιο του ανταγωνισμού όσο και στα επιμέρους μέλη οργάνου λήψης αποφάσεων της ένωσης επιχειρήσεων (του προεδρείου).
99.
Τούτο καταδεικνύεται επίσης από την πρακτική επιβολής κυρώσεων της Επιτροπής η οποία, όπως επισήμανε ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος (
32
), σε κατ’ ουσίαν παρόμοιες περιπτώσεις, δεν επέβαλε ατομικές κυρώσεις στα μέλη διοικητικού οργάνου επαγγελματικών ενώσεων. Συγκεκριμένα, με την απόφασή της σχετικά με τη Βελγική Ένωση Αρχιτεκτόνων, η Επιτροπή δεν επέβαλε ατομικές κυρώσεις στα μέλη της Ένωσης Αρχιτεκτόνων που είχαν εκδώσει σύσταση προς τα μέλη τους σχετικά με συνιστώμενες τιμές, περιορίζοντας τοιουτοτρόπως τον ανταγωνισμό στην αγορά αρχιτεκτονικών υπηρεσιών (
33
). Ομοίως, δεν επιβλήθηκε καμία ατομική κύρωση στα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων του εθνικού συλλόγου φαρμακοποιών που είχε περιορίσει τον ανταγωνισμό στην αγορά κλινικών εργαστηριακών μελετών.
100.
Εντούτοις, τούτο δεν συνεπάγεται ότι, εφόσον πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις οι οποίες απορρέουν από τις γενικές αρχές σχετικά με την επιβολή κυρώσεων, η δυνατότητα χρησιμοποίησης τέτοιου μηχανισμού επιβολής κυρώσεων αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης: τούτο δε, τόσο σε περίπτωση στην οποία διαπιστώνονται συγκεκριμένες ευθύνες ορισμένων επιχειρήσεων που ανήκουν σε ένωση επιχειρήσεων (οι οποίες δεν μπορούν να συνίστανται στη συμμετοχή και μόνο σε όργανα λήψης αποφάσεων της ένωσης επιχειρήσεων) όσο και σε περίπτωση, όπως παρατήρησε η Επιτροπή (
34
), συγκεκριμένης ευθύνης των οργάνων λήψης αποφάσεων η οποία προβλέπεται από το εθνικό δίκαιο του κράτους μέλους.
IV. Πρόταση
101.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο έβδομο προδικαστικό ερώτημα του Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Λιθουανία) ως εξής:
«Το άρθρο 101 ΣΛΕΕ
έχει την έννοια ότι
δεν αντιτίθεται στη δυνατότητα επιβολής κυρώσεων, υπό μορφή ατομικών προστίμων, σε επιμέρους συμβολαιογράφους μέλη του προεδρείου, παράλληλα με τις κυρώσεις που επιβάλλονται στον Συμβολαιογραφικό Σύλλογο, υπό την προϋπόθεση ότι το εθνικό δικαστήριο εξακριβώνει, βάσει των ισχυουσών στη Λιθουανία διατάξεων, την ειδική και συγκεκριμένη συμβολή τους, ως επιχειρήσεων, στην παράβαση, η οποία είναι διαφορετική και επιπρόσθετη της συμβολής των λοιπών συμβολαιογράφων μελών του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου στην παράβαση, ή την ύπαρξη διάταξης του εθνικού δικαίου που επιτρέπει την επιβολή τέτοιας κύρωσης.»
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ιταλική.
(
2
)	Κανονισμός για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 81 και 82 της [Σ]υνθήκης (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1).
(
3
)	Κατά το άρθρο 9 του λιθουανικού νόμου περί συμβολαιογράφων, «[τ]α κύρια καθήκοντα του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου είναι τα ακόλουθα: 1) συντονισμός των δραστηριοτήτων των συμβολαιογράφων· 2) μέριμνα για τη βελτίωση των προσόντων των συμβολαιογράφων· 3) προστασία και εκπροσώπηση των συμφερόντων των συμβολαιογράφων ενώπιον δημόσιων και διοικητικών αρχών· 4) κατάρτιση σχεδίων κανονιστικών πράξεων επί ζητημάτων που αφορούν το συμβολαιογραφικό επάγγελμα και υποβολή τους στον Υπουργό Δικαιοσύνης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας· 5) επιδίωξη της ομοιομορφίας της συμβολαιογραφικής πρακτικής· 6) έλεγχος του τρόπου με τον οποίο οι συμβολαιογράφοι ασκούν τα καθήκοντά τους και συμμορφώνονται προς τις απαιτήσεις της επαγγελματικής δεοντολογίας· 7) διασφάλιση της διατήρησης και της χρήσης των εγγράφων που συντάσσονται από συμβολαιογράφους κατά την άσκηση των καθηκόντων τους· 8) μέριμνα για τη διενέργεια της επαγγελματικής άσκησης των συμβολαιογράφων· 9) άσκηση των λοιπών καθηκόντων που προβλέπονται από άλλους νόμους και από το καταστατικό του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου».
(
4
)	Το άρθρο 191 του νόμου περί συμβολαιογράφων προβλέπει ότι «το ύψος της αμοιβής (τιμολόγηση) των συμβολαιογράφων για την κατάρτιση συμβολαιογραφικών πράξεων, τη σύνταξη δικαιοπρακτικών εγγράφων και την παροχή συμβουλευτικών και τεχνικών υπηρεσιών καθορίζεται με γνώμονα τα ακόλουθα κριτήρια: 1) την αξία της δικαιοπραξίας που επικυρώνεται ή άλλης συμβολαιογραφικής πράξης· 2) τη συμβολαιογραφική πράξη που καταρτίζεται ή τη φύση της υπηρεσίας που παρέχεται· 3) τη διασφάλιση της οικονομικής ανεξαρτησίας του συμβολαιογράφου· 4) τους κινδύνους που σχετίζονται με την επαγγελματική δραστηριότητα του συμβολαιογράφου και την αστική ευθύνη του· 5) τις διεπιδοτήσεις· 6) τα έξοδα».
(
5
)	Βλ. απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου 2002, Wouters κ.λπ. (C-309/99, EU:C:2002:98, σκέψη 68).
(
6
)	Βλ. απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2017, CHEZ Elektro Bulgaria και FrontEx International (C‑427/16 και C-428/16, EU:C:2017:890, σκέψη 46).
(
7
)	Το άρθρο 26 του νόμου περί συμβολαιογράφων ορίζει τα εξής: «Οι συμβολαιογράφοι ασκούν τις ακόλουθες συμβολαιογραφικές δραστηριότητες: 1) επικυρώνουν συμβάσεις· 2) εκδίδουν κληρονομητήρια· 3) χορηγούν βεβαιώσεις κυριότητας επί μέρους της κοινής περιουσίας των συζύγων· 4) πιστοποιούν αντίγραφα εγγράφων και σχετικά αποσπάσματα· 5) βεβαιώνουν το γνήσιο υπογραφής εγγράφων· 6) επικυρώνουν τη μετάφραση εγγράφων· 7) βεβαιώνουν ότι ένα φυσικό πρόσωπο είναι εν ζωή και τον τόπο κατοικίας του· 8) δέχονται να φυλάσσουν διαθήκες οι οποίες εξομοιώνονται με δημόσιες διαθήκες και ιδιόγραφες διαθήκες· 9) βεβαιώνουν την ημερομηνία κοινοποίησης εγγράφων· 10) διαβιβάζουν τις δηλώσεις ορισμένων φυσικών και νομικών προσώπων σε άλλα φυσικά και νομικά πρόσωπα· 11) καταχωρίζουν χρηματικά ποσά σε λογαριασμό καταθέσεων· 12) παραλαμβάνουν τις εκθέσεις για τη θάλασσα· 13) ασκούν ανακοπή κατά γραμματίων εις διαταγήν και επιταγών· 14) προβαίνουν σε περιαφή του εκτελεστήριου τύπου σε συμβολαιογραφικές πράξεις που συνεπάγονται οικονομικές υποχρεώσεις, καθώς και σε σχέση με γραμμάτια εις διαταγήν ή επιταγές κατά των οποίων έχει ή δεν έχει ασκηθεί ανακοπή· 15) προβαίνουν σε περιαφή του εκτελεστήριου τύπου για την αναγκαστική είσπραξη οφειλής δυνάμει υποθήκης (ενεχύρου) κατόπιν αιτήματος του δανειστή· 16) συντάσσουν ή πιστοποιούν τα έγγραφα που αφορούν τη γνησιότητα των στοιχείων που παρέχονται για σκοπούς καταχώρισης των νομικών προσώπων και βεβαιώνουν τη δυνατότητα καταχώρισης νομικού προσώπου, εφόσον πληρούνται οι απαιτήσεις που προβλέπονται από τον νόμο ή την ιδρυτική πράξη και συντρέχουν οι περιστάσεις που προβλέπονται από τον νόμο ή το καταστατικό· 17) πιστοποιούν τη συμμόρφωση του καταστατικού νομικών προσώπων προς τις απαιτήσεις της νομοθεσίας· 18) πιστοποιούν, κατά τα προβλεπόμενα από τη Λιθουανική Κυβέρνηση, τη νομιμότητα εγγράφων (μέσω επισημείωσης)· 19) καταρτίζουν τις λοιπές συμβολαιογραφικές πράξεις που προβλέπονται στη νομοθεσία. Γίνεται δεκτό ότι τα στοιχεία που περιέχονται σε έγγραφα που επικυρώθηκαν από συμβολαιογράφο είναι εξακριβωμένα και δεν χρειάζεται να αποδειχθούν εφόσον τα εν λόγω έγγραφα (ή μέρη αυτών) δεν έχουν ακυρωθεί κατά τα προβλεπόμενα από τον νόμο.» Επιπλέον, το άρθρο 45 του νόμου περί συμβολαιογράφων προβλέπει τα εξής: «[ο] συμβολαιογράφος επικυρώνει τις δικαιοπραξίες για τις οποίες ο Αστικός Κώδικας ή άλλοι νόμοι, στις περιπτώσεις που προβλέπονται από τον Αστικό Κώδικα, απαιτούν συμβολαιογραφική πράξη. Ο συμβολαιογράφος μπορεί επίσης να επικυρώνει τις δικαιοπραξίες οι οποίες, κατά τη νομοθεσία, μπορούν να συναφθούν προφορικώς ή μέσω ιδιωτικού εγγράφου». Οι αγκύλες δικές μου.
(
8
)	Βλ. αποφάσεις της 13ης Ιουλίου 1966, Consten και Grundig κατά Επιτροπής (56/64 και 58/64, EU:C:1966:41), της 6ης Μαρτίου 1974, Istituto Chemioterapico Italiano και Commercial Solvents κατά Επιτροπής (6/73 και 7/73, EU:C:1974:18), της 1ης Φεβρουαρίου 1978, Miller International Schallplatten κατά Επιτροπής (19/77, EU:C:1978:19), και της 23ης Απριλίου 2009, AEΠI κατά Επιτροπής (C-425/07 P, EU:C:2009:253).
(
9
)	Βλ. αποφάσεις της 11ης Ιουλίου 1985, Remia κ.λπ. κατά Επιτροπής (42/84, EU:C:1985:327, σκέψη 22), και της 21ης Ιανουαρίου 1999, Bagnasco κ.λπ. (C-215/96 και C-216/96, EU:C:1999:12, σκέψη 47).
(
10
)	Βλ. αποφάσεις της 9ης Ιουλίου 1969, Völk (5/69, EU:C:1969:35, σκέψη 8), της 25ης Νοεμβρίου 1971, Béguelin Import (22/71, EU:C:1971:113, σ. 1007), και της 28ης Απριλίου 1998, Javico (C-306/96, EU:C:1998:173, σκέψη 17), καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση ΑΕΠΙ κατά Επιτροπής (C-425/07 P, EU:C:2008:660).
(
11
)	Ανακοίνωση της Επιτροπής, Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την έννοια του επηρεασμού του εμπορίου μεταξύ των κρατών μελών των άρθρων 81 και 82 της Συνθήκης (ΕΕ 2004, C 101, σ. 81).
(
12
)	Κατευθυντήριες γραμμές, σημείο 52: «το συνολικό μερίδιο αγοράς των μερών σε οποιαδήποτε σχετική αγορά της Κοινότητας που επηρεάζεται από τη συμφωνία δεν υπερβαίνει το 5 %· και […] ο συνολικός […] κύκλος εργασιών που πραγματοποιούν οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις […] δεν υπερβαίνει τα 40 εκατ. ευρώ […]», όπως κατανέμονται στους διάφορους τύπους συμφωνιών. Οι αγκύλες δικές μου.
(
13
)	Βλ. αποφάσεις της 29ης Μαρτίου 1979, Nippon Seiko κ.λπ. κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (119/77, EU:C:1979:93), της 7ης Ιουνίου 1983, Musique diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής (από100/80 έως 103/80, EU:C:1983:158), και της 25ης Οκτωβρίου 1983, AEG‑Telefunken κατά Επιτροπής (107/82, EU:C:1983:293).
(
14
)	Βλ. απόφαση της 11ης Ιουλίου 1989, Belasco κ.λπ. κατά Επιτροπής (246/86, EU:C:1989:301).
(
15
)	Βλ. αποφάσεις της 19ης Φεβρουαρίου 2002, Wouters κ.λπ. (C-309/99, EU:C:2002:98), και της 16ης Ιουλίου 2015, ING Pensii (C-172/14, EU:C:2015:484), καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα L. A. Geelhoed στην υπόθεση ASNEF-EQUIFAX και Administración del Estado (C-238/05, EU:C:2006:440).
(
16
)	Βλ. απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2012, Expedia (C-226/11, EU:C:2012:795, σκέψη 37).
(
17
)	Βλ. αποφάσεις της 14ης Μαρτίου 2019, Skanska Industrial Solutions κ.λπ. (C-724/17, EU:C:2019:204, σκέψη 29), και της 27ης Απριλίου 2017, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, σκέψη 46).
(
18
)	Βλ. αποφάσεις της 11ης Δεκεμβρίου 2007, ETI κ.λπ. (C-280/06, EU:C:2007:775, σκέψη 39), της 8ης Ιουλίου 1999, Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni (C-49/92 P, EU:C:1999:356, σκέψη 145), της 29ης Μαρτίου 2011, ThyssenKrupp Nirosta κατά Επιτροπής (C-352/09 P, EU:C:2011:191, σκέψη 143), της 16ης Νοεμβρίου 2000, KNP BT κατά Επιτροπής (C-248/98 P, EU:C:2000:625, σκέψη 71), της 16ης Νοεμβρίου 2000, Stora Kopparbergs Bergslags κατά Επιτροπής (C-286/98 P, EU:C:2000:630, σκέψη 37), και της 16ης Νοεμβρίου 2000, SCA Holding κατά Επιτροπής (C-297/98 P, EU:C:2000:633, σκέψη 27).
(
19
)	Βλ. απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2000, Cascades κατά Επιτροπής (C-279/98 P, EU:C:2000:626, σκέψη 78).
(
20
)	Βλ. απόφαση της 20ής Μαρτίου 2002, HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής (T-9/99, EU:T:2002:70, σκέψη 66).
(
21
)	Παρατηρήσεις της Λιθουανίας, σημείο 53.
(
22
)	Παρατηρήσεις της Επιτροπής Ανταγωνισμού, σημείο 87.
(
23
)	Βλ. απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2008, Coop de France Bétail et Viande κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-101/07 P και C-110/07 P, EU:C:2008:741, σκέψη 97), κατά την οποία «όταν, όπως εν προκειμένω, τα μέλη μιας ενώσεως επιχειρήσεων μετέσχον ενεργά στην εφαρμογή μιας αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμφωνίας, οι κύκλοι εργασιών των μελών αυτών μπορούσαν να ληφθούν υπόψη για τον καθορισμό της κυρώσεως». Επιπλέον, μια τέτοια συνεκτίμηση δικαιολογείται στις «περιπτώσεις κατά τις οποίες η παράβαση την οποία διέπραξε μία ένωση αφορά τις δραστηριότητες των μελών της και οι αντίθετες προς τον ανταγωνισμό επίμαχες πρακτικές εκτελούνται άμεσα από την ένωση προς όφελος των μελών της και σε συνεργασία με αυτά, καθόσον η ένωση δεν έχει αντικειμενικά συμφέροντα αυτοτελή σε σχέση με αυτά των μελών της».
(
24
)	Όταν η παράβαση που διέπραξε η ένωση επιχειρήσεων συνδέεται με τις δραστηριότητες των μελών της, το πρόστιμο δεν υπερβαίνει το 10 % του αθροίσματος του συνολικού κύκλου εργασιών κάθε μέλους που συμμετέχει ενεργά στην αγορά που έχει επηρεασθεί από την παράβαση που διέπραξε η ένωση.
(
25
)	Σε περίπτωση που επιβάλλεται πρόστιμο σε ένωση επιχειρήσεων, λαμβανομένου υπόψη του κύκλου εργασιών των μελών της και η ένωση δεν είναι αξιόχρεη, η ένωση είναι υποχρεωμένη να ζητήσει συνεισφορές από τα μέλη της προκειμένου να καλύψει το ποσό του προστίμου. Εάν δεν πραγματοποιηθούν οι συνεισφορές αυτές εντός της προθεσμίας που έχει ορίσει η Επιτροπή, η Επιτροπή δύναται να απαιτήσει την καταβολή του προστίμου απευθείας από καθεμία από τις επιχειρήσεις οι εκπρόσωποι των οποίων ανήκαν στα εμπλεκόμενα όργανα λήψης αποφάσεων της ένωσης.
(
26
)	Απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2008, Coop de France Bétail et Viande κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-101/07 P και C-110/07 P, EU:C:2008:741, σκέψη 97).
(
27
)	Οδηγία (ΕΕ) 2019/1 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2018, για την παροχή αρμοδιοτήτων στις αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών ώστε να επιβάλλουν αποτελεσματικότερα τους κανόνες και για τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς (ΕΕ 2019, L 11, σ. 3).
(
28
)	Παρατηρήσεις της Επιτροπής, σημείο 107.
(
29
)	Βλ. απόφαση της 1ης Ιουλίου 2008, ΜΟΤΟΕ (C-49/07, EU:C:2008:376, σκέψη 25).
(
30
)	Βλ. απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 1995, Fédération française des sociétés d’assurance κ.λπ. (C‑244/94, EU:C:1995:392, σκέψη 21).
(
31
)	Βλ. απόφαση της 10ης Ιανουαρίου 2006, Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ. (C-222/04, EU:C:2006:8).
(
32
)	Παρατηρήσεις του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Λιθουανίας, σημεία 2.13 και 2.14.
(
33
)	Απόφαση της Επιτροπής, της 24ης Ιουνίου 2004, στην υπόθεση COMP/A.38549.
(
34
)	Παρατηρήσεις της Επιτροπής, σημείο 110.