62024CJ0743_RES
Sprawa C‑743/24 [Alchaster II] (
i
)
Minister for Justice and Equality,
przeciwko
MA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Supreme Court (Irlandia)]
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 3 kwietnia 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Umowa o handlu i współpracy między Unią Europejską i Europejską Wspólnotą Energii Atomowej, z jednej strony, a Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, z drugiej strony – Przekazanie osoby do Zjednoczonego Królestwa w celu przeprowadzenia postępowania karnego – Ryzyko naruszenia prawa podstawowego – Artykuł 49 ust. 1 lit. a) Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar – Niekorzystna dla skazanego zmiana systemu warunkowego zwolnienia
Prawa podstawowe – Karta praw podstawowych – Zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar – Zapisanie zarówno w Karcie praw podstawowych, jak i w Europejskiej konwencji praw człowieka – Identyczne znaczenie i zakres – Poziom ochrony zapewniany przez Kartę nienaruszający poziomu ochrony zagwarantowanego w tej konwencji
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 49 ust. 1)
(zob. pkt 24)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Umowa o handlu i współpracy ze Zjednoczonym Królestwem – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych organom sądowym wydającym nakaz – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Odmowa wykonania nakazu aresztowania w przypadku ryzyka naruszenia art. 49 ust. 1 Karty praw podstawowych – Przesłanki – Zmiana z mocą wsteczną zakresu grożącej kary – Rzeczywiste ryzyko wymierzenia kary surowszej niż kara, którą czyn zabroniony był zagrożony pierwotnie – Wymierzenie kary surowszej w przypadku zmiany systemu warunkowego zwolnienia – Przesłanki
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 49 ust. 1; umowa o handlu i współpracy UE i EWEA-Zjednoczone Królestwo)
(zob. pkt 25–47; sentencja)
Streszczenie
W odpowiedzi na odesłanie prejudycjalne przedstawione przez Supreme Court (sąd najwyższy Irlandia) Trybunał, orzekając w składzie wielkiej izby, uściślił – w ramach postępowania w trybie przyspieszonym i w kontekście nakazu aresztowania wydanego na podstawie umowy o handlu i współpracy zawartej ze Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (
1
) – pojęcie wymierzenia kary surowszej w świetle zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar wyrażonej w art. 49 ust. 1 zdanie drugie Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (
2
).
District Judge of the Magistrates’ Courts of Northern Ireland (sędzia okręgowy sądu pierwszej instancji w Irlandii Północnej, Zjednoczone Królestwo) wydał przeciwko MA cztery nakazy aresztowania w związku z przestępstwami związanymi z terroryzmem popełnionymi w 2020 r.
W 2022 r. High Court (wysoki trybunał, Irlandia) zarządził przekazanie MA do Zjednoczonego Królestwa. MA zaskarżył to orzeczenie do sądu odsyłającego, który zwrócił się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym wykładni umowy o handlu i współpracy, na które Trybunał odpowiedział w wyroku Alchaster. (
3
)
W wyroku tym Trybunał orzekł, że wykonujący nakaz organ sądowy powinien – w przypadku gdy osoba, której dotyczy nakaz aresztowania wydany na podstawie tej umowy, powołuje się w razie przekazania jej do Zjednoczonego Królestwa na ryzyko naruszenia tego art. 49 ust. 1 z powodu osoby zmiany warunków warunkowego zwolnienia, która to zmiana nastąpiła po domniemanym popełnieniu przestępstwa, za które osoba ta jest ścigana – przeprowadzić niezależne badanie istnienia tego ryzyka przed wydaniem orzeczenia w sprawie wykonania tego nakazu aresztowania. W świetle tej odpowiedzi sąd odsyłający zwrócił się (
4
) do organów Zjednoczonego Królestwa o przekazanie dodatkowych informacji na temat przepisów, które w razie przekazania miałyby zastosowanie do MA w kontekście warunkowego zwolnienia.
Z odpowiedzi sędziego okręgowego sądu pierwszej instancji w Irlandii Północnej wynika, że zgodnie z przepisami, które miały zastosowanie w Irlandii Północnej w dniu domniemanego popełnienia przestępstw rozpatrywanych w postępowaniu głównym, sąd orzekający karę terminowego pozbawienia wolności powinien ustalić „okres zasadniczego pozbawienia wolności” nieprzekraczający połowy orzeczonej kary, po upływie którego skazany powinien obowiązkowo skorzystać z warunkowego zwolnienia. Natomiast na podstawie nowych uregulowań mających zastosowanie od dnia 30 kwietnia 2021 r., także w stosunku do przestępstw popełnionych przed tą datą, na karę terminowego pozbawienia wolności za „szczególne przestępstwo terrorystyczne” składa się „odpowiedni okres zasadniczego pozbawienia wolności” określony przez sąd oraz dodatkowy okres jednego roku, podczas którego skazany korzysta z warunkowego zwolnienia, przy czym łączny wymiar tych okresów nie może przekroczyć maksymalnego wymiaru kary pozbawienia wolności. Skazany może ponadto skorzystać z warunkowego zwolnienia po odbyciu dwóch trzecich „odpowiedniego okresu zasadniczego pozbawienia wolności” i pod warunkiem, że Parole Commissioners (komisja ds. zwolnień warunkowych, Zjednoczone Królestwo) uzna, że dalsze osadzenie w zakładzie karnym nie jest konieczne z punktu widzenia ochrony społeczeństwa.
Powziąwszy wątpliwości do co tego, czy powyższe zmiany można uznać za odnoszące się wyłącznie do wykonania kary, czy też, przeciwnie, należy je postrzegać jako zmianę z mocą wsteczną samego zakresu grożącej kary, oraz czy w konsekwencji należałoby uznać, że pociągają one za sobą wymierzenie skazanemu kary surowszej od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zabroniony pod groźbą kary został popełniony, prowadząc do naruszenia art. 49 ust. 1 Karty, sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym.
Ocena Trybunału
Na wstępie Trybunał przypomniał, że art. 49 Karty ustanawia co najmniej te same gwarancje co gwarancje przewidziane w art. 7 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (
5
), które na podstawie art. 52 ust. 3 Karty należy przyjąć jako minimalny próg ochrony.
Do celów stosowania art. 7 EKPC należy dokonać rozróżnienia między środkiem stanowiącym w istocie „karę” a środkiem dotyczącym „wykonania” lub „stosowania” kary.
Środek dotyczący wykonania kary będzie niezgodny z art. 49 ust. 1 zdanie drugie Karty tylko wtedy, gdy prowadzi on do zmiany z mocą wsteczną samego zakresu kary grożącej w dniu domniemanego popełnienia danego przestępstwa, skutkując w ten sposób wymierzeniem kary surowszej niż kara, którą pierwotnie dany czyn zabroniony był zagrożony. Chociaż nie ma to miejsca, gdy środek ten ogranicza się do podwyższenia progu dopuszczalności ubiegania się o warunkowe zwolnienie, inaczej może być w szczególności wówczas, gdy wspomniany środek w swej istocie znosi możliwość warunkowego zwolnienia lub gdy stanowi część szeregu środków prowadzących do zaostrzenia swoistego charakteru pierwotnie grożącej kary.
W rezultacie okoliczność, iż przepisy krajowe przewidują w odniesieniu do przestępstw popełnionych przed ich wejściem w życie rozszerzenie części kary pozbawienia wolności, którą należy koniecznie odbyć w zakładzie karnym, zanim będzie można zarządzić warunkowe zwolnienie, nie może, rozpatrywana odrębnie, pociągać za sobą naruszenia art. 49 ust. 1 zdanie drugie Karty.
Niemniej przedstawione pytanie dotyczy zmian systemu warunkowego zwolnienia, które podważają równocześnie zasadę, zgodnie z którą takie zwolnienie powinno nastąpić w sposób automatyczny po odbyciu połowy kary. Tymczasem chociaż zmiana systemu warunkowego zwolnienia pociąga za sobą zaostrzenie sytuacji pozbawienia wolności, okoliczność tę niekoniecznie należy postrzegać jako pociągającą za sobą wymierzenie kary surowszej w rozumieniu art. 49 ust. 1 zdanie drugie Karty.
Takie stwierdzenie jest wynikiem rozdzielenia pojęcia „kary” rozumianego jako kary orzeczonej lub takiej, która może zostać orzeczona w wyroku skazującym, z jednej strony, oraz pojęcia środków dotyczących „wykonania” lub „stosowania” kary, z drugiej strony. Jest ono właściwe nie tylko w odniesieniu do podwyższenia progu dopuszczalności ubiegania się o warunkowe zwolnienie, ale obejmuje również zmiany innych warunków, którym podporządkowane jest orzeczenie warunkowego zwolnienia.
Tak więc w zakresie, w jakim zmiany te nie znoszą w istocie możliwości ubiegania się o takie zwolnienie i nie prowadzą do zaostrzenia charakteru kary grożącej w dniu domniemanego popełnienia rozpatrywanych przestępstw, ich zastosowanie do przestępstw popełnionych przed wejściem w życie tych zmian nie narusza art. 49 ust. 1 zdanie drugie Karty.
W odniesieniu do pierwszego z tych dwóch warunków należy podkreślić, że wprowadzona zmiana nie prowadzi w tym wypadku – ani w świetle brzmienia przepisów, ani w praktyce – do zniesienia w istocie możliwości ubiegania się o warunkowe zwolnienie.
Co się tyczy drugiego z tych warunków, nie wygląda na to, aby zmiana systemu warunkowego zwolnienia, która nie skutkuje wydłużeniem maksymalnego wymiaru kary pozbawienia wolności, miała prowadzić do zaostrzenia samoistnego charakteru pierwotnie grożącej kary. Wymiar kary pozbawienia wolności orzeczony przez sąd karny stanowi w istocie, zarówno pod rządami nowego systemu, jak i na podstawie przepisów obowiązujących w dniu domniemanego popełnienia rozpatrywanych przestępstw, maksymalny okres, na jaki osoba skazana mogłaby ostatecznie zostać osadzona w zakładzie karnym. Oba te systemy warunkowego zwolnienia przewidują bowiem możliwość, że osoba, która skorzystała z takiego zwolnienia, zostanie ponownie osadzona w zakładzie karnym, jeżeli zachowanie tej osoby uzasadnia odwołanie tego zwolnienia. Żaden z tych systemów nie gwarantuje zatem tej osobie pozostawania na wolności przez z góry określoną część kary pozbawienia wolności orzeczonej przez sąd karny.
Ponadto kryterium oparte na stopniu zagrożenia stwarzanym przez skazanego, który jest oceniany w chwili ewentualnego zarządzenia warunkowego zwolnienia, stanowi kryterium zwyczajowo stosowane w polityce penitencjarnej i wymaga oceny innego rodzaju niż ta, której dokonano pierwotnie w chwili wydania wyroku skazującego, a tym samym wiąże się z wykonaniem kary.
Trybunał wywiódł z tego wniosek, że zgodnie z art. 49 ust. 1 zdanie drugie Karty zastosowanie wobec skazanego na karę terminowego pozbawienia wolności przepisów przewidujących, że musi on odbyć co najmniej dwie trzecie orzeczonego okresu kary pozbawienia wolności, zanim będzie mógł skorzystać z warunkowego zwolnienia, które to zwolnienie jest uzależnione od tego, czy wyspecjalizowany organ uzna, że dalsze osadzenie w zakładzie karnym nie jest już konieczne z punktu widzenia ochrony społeczeństwa, oraz że ten skazany musi skorzystać z warunkowego zwolnienia na rok przed zakończeniem odbywania orzeczonej kary, chociaż zgodnie z przepisami mającymi zastosowanie w dniu domniemanego popełnienia rozpatrywanych przestępstw powinien był on automatycznie skorzystać z warunkowego zwolnienia po odbyciu połowy tej kary, nie stanowi wymierzenia kary surowszej.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
1
)	Umowa o handlu i współpracy między Unią Europejską i Europejską Wspólnotą Energii Atomowej, z jednej strony, a Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, z drugiej strony (Dz.U. 2021, L 149, s. 10, zwana dalej „umową o handlu i współpracy”).
(
2
)	Zwana dalej „Kartą”.
(
3
)	Zobacz wyrok z dnia 29 lipca 2024 r. (C‑182/24, EU:C:2024:649).
(
4
)	Na podstawie art. 613 ust. 2 umowy o handlu i współpracy.
(
5
)	Konwencja podpisana w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwana dalej „EKPC”).