62024CJ0021
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Ir-Raba’ Awla)
4 ta’ Settembru 2025 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Artikolu 101 TFUE – Prinċipju ta’ effettività – Azzjonijiet għad-danni għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea – Terminu ta’ preskrizzjoni – Determinazzjoni tad-dies a quo – Għarfien tal-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata tal-azzjoni għad-danni – Pubblikazzjoni fuq is-sit internet ta’ awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni tad-deċiżjoni tagħha li tikkonstata ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni – Effett vinkolanti ta’ deċiżjoni ta’ awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni li għadha ma hijiex definittiva – Sospensjoni jew interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni – Sospensjoni tal-proċedura quddiem il-qorti adita b’azzjoni għad-danni – Direttiva 2014/104/UE – Artikolu 10 – Applikazzjoni ratione temporis”
Fil-Kawża C‑21/24,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mil-Juzgado de lo Mercantil no 1 de Zaragoza (il-Qorti Kummerċjali Nru 1 ta’ Zaragoza, Spanja), permezz ta’ deċiżjoni tal‑10 ta’ Jannar 2024, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit‑12 ta’ Jannar 2024, fil-proċedura
CP
vs
Nissan Iberia SA,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Ir-Raba’ Awla),
komposta minn I. Jarukaitis, President tal-Awla, K. Lenaerts, President tal-Qorti tal-Ġustizzja, li qiegħed jaġixxi bħala Mħallef tar-Raba’ Awla, M. Gavalec, A. Arabadjiev (Relatur) u R. Frendo, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: L. Medina,
Reġistratur: L. Carrasco Marco, Amministratriċi,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tas‑16 ta’ Jannar 2025,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal CP, minn M. Porto Corredoira u J. Suderow Rodríguez, abogados,
–
għal Nissan Iberia SA, minn J. Alonso Menjón, O. Guardiola Bas, I. Torras Balcell u J. Zuloaga González, abogados,
–
għall-Gvern Spanjol, minn P. Pérez Zapico u A. Pérez-Zurita Gutiérrez, bħala aġenti,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn S. Baches Opi u C. Zois, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tat‑3 ta’ April 2025,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 101 TFUE, moqri fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività.
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn CP u Nissan Iberia SA (iktar ’il quddiem “Nissan”) dwar il-kumpens għad-dannu allegatament imġarrab minħabba ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni mwettaq minn diversi impriżi, fosthom Nissan, u kkonstatat f’deċiżjoni tal-Comisión Nacional de los Mercados y la Competencia (il-Kummissjoni Nazzjonali tas-Swieq u tal-Kompetizzjoni, Spanja) (iktar ’il quddiem iċ-“CNMC”).
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
Ir-Regolament (KE) Nru 1/2003
3
L-Artikolu 16 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1/2003 tas‑16 ta’ Diċembru 2002 fuq l-implimentazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni mniżżlin fl-Artikoli [101 TFUE] u [102 TFUE] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8, Vol. 2, p. 205), jipprovdi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Meta il-qrati nazzjonali jideċiedu fuq ftehim, deċiżjonijiet jew prattiċi taħt l-Artikolu [101 TFUE] jew l-Artikolu [102 TFUE] li huma diġa suġġetti għad-deċiżjoni tal-Kummissjoni [Ewropea], huma ma jieħdux id-deċiżjonijiet li jmorru kontra id-deċiżjoni adottata mil-Kummissjoni. Huma jridu jevitaw li jieħdu deċiżjonijiet li huma f’kunflitt ma deċiżjoni kontemplata mil-Kummissjoni fil-proċeduri li jniżjat. Għal dak l-effet, il-qrati nazzjonali jistgħu jagħmlu stima jekk huwiex neċessarju li jpoġġu dawn il-proċeduri. Dan l-obligu hu mingħajr preġudizzju għad-drittijiet u l-obligazzjonijiet taħt l-Artikolu [267 TFUE].”
Id‑Direttiva 2014/104/UE
4
L-Artikolu 10 tad-Direttiva 2014/104/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Novembru 2014 dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2014, L 349, p. 1) intitolat “Perijodi ta’ preskrizzjoni”, jaqra kif ġej:
“1.   L-Istati Membri għandhom, f’konformità ma’ dan l-Artikolu, jistabbilixxu r-regoli applikabbli għall-perijodi ta’ preskrizzjoni għat-tressiq tal-azzjonijiet għad-danni. Dawk ir-regoli għandhom jiddeterminaw meta jibda l-perijodu ta’ preskrizzjoni, it-tul ta’ żmien tal-perijodu u ċ-ċirkostanzi li taħthom huwa interrott jew sospiż.
2.   Il-perijodi ta’ preskrizzjoni ma jibdewx jiddekorru qabel ma jkun waqaf il-ksur tal-liġi tal-kompetizzjoni u l-attur ikun jaf, jew jista’ jkun raġonevolment mistenni li jkun jaf:
(a)
bl imġiba u l-fatt li din tikkostitwixxi ksur tal-liġi tal-kompetizzjoni;
(b)
bil-fatt li l-ksur tal-liġi tal-kompetizzjoni kkawża ħsara lilu; u
(c)
l-identità tal-kontraventur.
3.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-perijodi ta’ preskrizzjoni għat-tressiq ta’ azzjonijiet għad-danni huma mill-inqas ta’ ħames snin.
4.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li perijodu ta’ preskrizzjoni jiġi sospiż jew, skont il-liġi nazzjonali, interrot jekk awtorità tal-kompetizzjoni tieħu azzjoni għall-fini tal-investigazzjoni jew il-proċedimenti tagħha fir-rigward ta’ ksur tal-liġi tal-kompetizzjoni li miegħu tkun relatata l-azzjoni għad-danni. Is-sospensjoni għandha tintemm l-aktar kmieni sena wara li d-deċiżjoni tal-ksur tkun saret finali jew wara li l-proċedimenti jkunu ntemmu mod ieħor.”
5
L-Artikolu 21 ta’ din id-direttiva, bit-titolu “Traspożizzjoni”, jipprovdi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“L-Istati Membri għandhom idaħħlu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi neċessarji biex jaderixxu ma’ din id-Direttiva sas‑27 ta’ Diċembru 2016. L-Istati Membri għandhom jikkomunikaw minnufih lill-Kummissjoni t-test ta’ dawk id-dispożizzjonijiet.
[…]”
6
L-Artikolu 22 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Applikazzjoni temporali”, jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-miżuri nazzjonali adottati skont l-Artikolu 21 sabiex jikkonformaw mad-dispożizzjonijiet sostantivi ta’ din id-Direttiva ma japplikawx retroattivament.”
Id-dritt Spanjol
7
L-Artikolu 1902 tal-Código Civil (il-Kodiċi Ċivili) jistipula:
“Kull min bl-att jew bl-ommissjoni tiegħu jikkawża dannu lil ħaddieħor, minħabba tort jew negliġenza, huwa obbligat jikkumpensa d-dannu kkawżat.”
8
L-Artikolu 1968 ta’ dan il-kodiċi jipprevedi:
“Dawn li ġejjin huma suġġetti għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sena:
[…]
2.
L-azzjoni għal responsabbiltà ċivili minħabba insult jew kalunnja, jew ibbażata fuq l-obbligi li jirriżultaw mit-tort jew min-negliġenza msemmija fl-Artikolu 1902, mill-mument li l-persuna leża tkun saret taf biha”.
9
L-Artikolu 1973 tal-imsemmi kodiċi jipprovdi:
“Il-preskrizzjoni tal-azzjonijiet hija interrotta bl-eżerċizzju tagħhom quddiem il-qrati, bl-ilment ekstraġudizzjarju tal-kreditur u bi kwalunkwe att li permezz tiegħu d-debitur jirrikonoxxi d-dejn.”
10
Skont l-Artikolu 74 tal-Ley 15/2007 de Defensa de la Competencia (il-Liġi 15/2007 dwar il-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni), tat‑3 ta’ Lulju 2007 (BOE Nru 159, tal‑4 ta’ Lulju 2007, p. 28848), kif emendata bir-Real Decreto-ley 9/2017 por el que se transponen directivas de la Unión Europea en los ámbitos financiero, mercantil y sanitario, y sobre el desplazamiento de trabajadores (id-Digriet Liġi Rjali 9/2017, li Jittrasponi d-Direttivi tal-Unjoni Ewropea fl-Oqsma tal-Finanzi, tal-Kummerċ u tas-Saħħa, u dwar il-Kollokament tal-Ħaddiema), tas‑26 ta’ Mejju 2017 (BOE Nru 126, tas‑27 ta’ Mejju 2017, p. 42820):
“1.   It-terminu ta’ preskrizzjoni tal-azzjoni għad-danni li jirriżultaw minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni huwa ta’ ħames snin.
2.   It-terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri meta jkun waqaf il-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni u l-attur ikun sar jaf jew jista’ jkun raġonevolment mistenni li jkun jaf:
(a)
bl imġiba u l-fatt li din tikkostitwixxi ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni;
(b)
id-dannu kkawżat mill-imsemmi ksur; u
(c)
l-identità tal-awtur tal-ksur.
3.   It-terminu jiġi interrott jekk awtorità tal-kompetizzjoni tiftaħ investigazzjoni jew proċedura ta’ sanzjoni marbuta ma’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni li miegħu hija relatata l-azzjoni għad-danni. Din l-interruzzjoni għandha tintemm sena wara d-data li fiha d-deċiżjoni tal-awtorità tal-kompetizzjoni tkun saret definittiva jew meta l-proċedura tkun intemment b’xi mod ieħor.
4.   It-terminu huwa interrott ukoll bil-ftuħ ta’ kwalunkwe proċedura ta’ riżoluzzjoni kunsenswali tat-tilwim relatat mat-talba għal kumpens għad-dannu kkawżat. Madankollu, din l-interruzzjoni tapplika biss fir-rigward tal-partijiet li huma jew li kienu involuti jew rrappreżentati fir-riżoluzzjoni kunsenswali tat-tilwim.”
11
L-Artikolu 75(1) tal-Liġi 15/2007, kif emendata bid-Digriet Liġi Rjali 9/2017, jipprevedi:
“Ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni kkonstatat minn deċiżjoni definittiva ta’ awtorità ta’ kompetizzjoni Spanjola jew minn istanza ta’ appell Spanjola għandu jitqies li ġie stabbilit b’mod inkonfutabbli għall-finijiet ta’ azzjoni għad-danni ppreżentata quddiem qorti Spanjola.”
12
L-ewwel dispożizzjoni tranżitorja tad-Digriet Liġi Rjali 9/2017 li jittrasponi d-Direttiva 2014/104 fid-dritt Spanjol, intitolat “Sistema tranżitorja fil-qasam ta’ azzjonijiet għad-danni li jirriżultaw minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea”, tipprovdi:
“1. Id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 3 ta’ dan id-digriet liġi rjali ma japplikawx retroattivament.
2. Id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 4 ta’ dan id-digriet liġi rjali japplikaw biss għall-proċeduri mibdija wara d-dħul fis-seħħ tiegħu.”
13
Skont l-Artikolu 90(3) tal-Ley 39/2015 del Procedimiento Administrativo Común de las Administraciones Públicas (il-Liġi 39/2015 dwar il-Proċedura Amministrattiva Komuni tal-Amministrazzjonijiet Pubbliċi), tal‑1 ta’ Ottubru 2015 (BOE Nru 236, tat‑2 ta’ Ottubru 2015, p. 89343), applikabbli fid-dritt tal-kompetizzjoni bis-saħħa tal-Artikolu 45 tal-Liġi 15/2007:
“Id-deċiżjoni li ttemm il-proċedura hija eżekuttiva jekk ma tistax tkun is-suġġett ta’ rikors amministrattiv ordinarju, filwaqt li tkun tista’ tipprevedi d-dispożizzjonijiet provviżorji neċessarji sabiex tiġi ggarantita l-effettività tagħha sakemm ma tkunx eżekuttiva, li jistgħu jikkonsistu fiż-żamma tal-miżuri kawtelatorji adottati jekk ikun il-każ.
Meta d-deċiżjoni tkun eżekuttiva, hija tista’ tiġi sospiża provviżorjament jekk il-persuna kkonċernata tinforma lill-amministrazzjoni bl-intenzjoni tagħha li tippreżenta rikors kontenzjuż amministrattiv kontra din id-deċiżjoni amministrattiva definittiva. Din is-sospensjoni provviżorja għandha tintemm meta:
(a)
fl-iskadenza tat-terminu legali, il-persuna kkonċernata ma ppreżentatx rikors kontenzjuż amministrattiv;
(b)
minkejja li l-persuna kkonċernata ppreżentat rikors kontenzjuż amministrattiv:
1.
permezz ta’ dan ir-rikors, huwa ma talabx is-sospensjoni provviżorja tad-deċiżjoni kkontestata;
2.
il-qorti tagħti deċiżjoni dwar it-talba għal sospensjoni provviżorja, taħt il-kundizzjonijiet stabbiliti minnha.”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
14
Fit‑23 ta’ Lulju 2015, iċ-CNMC adottat deċiżjoni li permezz tagħha hija kkonstatat li diversi impriżi, fosthom Nissan, kienu kisru l-Artikolu 101 TFUE u l-Artikolu 1 tal-Liġi 15/2007. L-aġir antikompetittiv ikkritikat, li kien jikkonsisti fi skambji ta’ informazzjoni kummerċjalment sensittiva bejn dawn l-impriżi, intemm matul l‑2013.
15
Fit‑28 ta’ Lulju 2015, iċ-CNMC ippubblikat fuq is-sit internet tagħha stqarrija għall-istampa dwar din id-deċiżjoni.
16
Fil‑15 ta’ Settembru 2015, l-imsemmija deċiżjoni ġiet ippubblikata kollha kemm hi fuq dan is-sit internet.
17
L-istess deċiżjoni kienet is-suġġett ta’ diversi rikorsi għal annullament min-naħa tal-awturi tal-allegat ksur, inkluża ta’ Nissan, iżda din ġiet ikkonfermata, fir-rigward ta’ Nissan, mit-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema, Spanja) matul l‑2021.
18
Matul Marzu 2023, CP ippreżenta quddiem il-qorti tar-rinviju azzjoni għad-danni wara d-deċiżjoni taċ-CNMC (follow-on damages action) intiża għall-kundanna ta’ Nissan sabiex tikkumpensa d-dannu li huwa kien allegatament ġarrab minħabba l-akkwist ta’ vettura li l-prezz tagħha kien ġie affettwat mill-ksur ikkonstatat f’dik id-deċiżjoni.
19
Bħala difiża, Nissan sostniet, essenzjalment, li din l-azzjoni għad-danni kienet preskritta. Skont din il-kumpannija, mir-regoli ta’ preskrizzjoni previsti mill-Kodiċi Ċivili jirriżulta li t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sena, li huwa applikabbli għal tali azzjoni, jibda jiddekorri mill-mument li fih il-persuna leża saret taf bil-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni inkwistjoni. F’dan il-każ, fid-dawl tal-fatt, l-ewwel nett, li d-deċiżjoni taċ-CNMC kienet ġiet ippubblikata kollha kemm hi fuq is-sit internet ta’ din l-awtorità fil‑15 ta’ Settembru 2015, it-tieni nett, li ċ-CNMC ippubblikat stqarrija għall-istampa f’dan ir-rigward u, it-tielet nett, li l-kawża li wasslet għal din id-deċiżjoni bbenefikat minn kopertura wiesgħa mill-midja fuq il-livell nazzjonali, CP ma jistax jallega li ma kienx jaf, fid-data tal-pubblikazzjoni tal-imsemmija deċiżjoni fuq is-sit internet taċ-CNMC, bl-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata tal-imsemmija azzjoni għad-danni. Għalhekk, skont Nissan, peress li ma huwiex neċessarju li din l-istess deċiżjoni ssir definittiva sabiex it-terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri, jista’ jitqies li dan it-terminu beda jiddekorri fil‑15 ta’ Settembru 2015.
20
Skont il-qorti tar-rinviju, it-termini ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għal ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni ma jistgħux jibdew jiddekorru qabel ma jkun waqaf il-ksur ikkonċernat u qabel ma l-persuna leża tkun taf jew setgħet raġonevolment tkun taf bl-informazzjoni indispensabbli għall-eżerċizzju tal-azzjoni tagħha għad-danni.
21
Fil-każijiet fejn dan il-ksur ikun ġie kkonstatat minn deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni, dik il-qorti tqis li jista’ jiġi kkunsidrat li l-partijiet leżi saru jafu b’din l-informazzjoni fil-mument tal-pubblikazzjoni ta’ din id-deċiżjoni fuq is-sit internet ta’ din l-awtorità. Huwa, b’mod partikolari, fl-okkażjoni ta’ din il-pubblikazzjoni li l-eżistenza tal-ksur inkwistjoni hija magħrufa, li l-awturi ta’ dan il-ksur jissemmew b’mod preċiż, li t-tul tal-aġir illegali huwa msemmi u li l-okkorrenza tad-dannu tista’ tiġi stabbilita. Skont l-imsemmija qorti, peress li l-ebda dispożizzjoni legali ma teżiġi li tali deċiżjoni tikseb natura definittiva sabiex jinħoloq id-dritt għal kumpens għad-dannu kkawżat mill-ksur ikkonċernat, il-fatt li din id-deċiżjoni kienet is-suġġett ta’ azzjoni ġudizzjarja ma jistax ikollu effett fuq il-kalkolu tat-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għal azzjoni għad-danni intiża sabiex jinkiseb kumpens għad-dannu li jirriżulta mill-ksur inkwistjoni.
22
Huwa minnu li, skont il-qorti tar-rinviju, il-qorti adita b’azzjoni għad-danni wara deċiżjoni tal-awtorità tal-kompetizzjoni li kienet is-suġġett ta’ rikors għal annullament tista’ tkun marbuta bil-konstatazzjoni tal-eżistenza ta’ ksur li tinsab f’din id-deċiżjoni biss meta l-imsemmija deċiżjoni tkun saret definittiva. Madankollu, skont id-dritt proċedurali applikabbli, dik il-qorti tista’ tissospendi l-proċedura pendenti quddiemha sakemm l-imsemmija deċiżjoni ssir definittiva. Barra minn hekk, fil-każ fejn azzjoni għad-danni titressaq għal ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni li fl-istess ħin ikun is-suġġett ta’ investigazzjoni mill-awtorità tal-kompetizzjoni, l-imsemmija qorti tista’ tissospendi din il-proċedura sakemm tingħata deċiżjoni minn din l-awtorità u ssir definittiva.
23
F’dan il-każ, skont dik il-qorti, kien possibbli għal CP li jkun jaf bl-informazzjoni indispensabbli kollha għall-eżerċizzju tal-azzjoni tiegħu għad-danni wara l-pubblikazzjoni sħiħa, fuq is-sit internet taċ-CNMC, tad-deċiżjoni ta’ din l-awtorità, il-pubblikazzjoni tal-istqarrija għall-istampa f’dan ir-rigward, li kienet tistieden espliċitament lill-persuni leżi jressqu azzjoni għad-danni għad-dannu li kien jirriżulta mill-ksur ikkonċernat, kif ukoll il-kopertura wiesgħa mill-midja fil-livell nazzjonali tal-kawża li hija s-suġġett ta’ dik id-deċiżjoni.
24
L-imsemmija qorti żżid f’dan ir-rigward li, b’differenza mid-deċiżjonijiet taċ-CNMC, li huma s-suġġett ta’ pubblikazzjoni fuq is-sit internet ta’ din l-awtorità kif ukoll ta’ stqarrija għall-istampa ppubblikata wkoll fuq dan is-sit internet, is-sentenzi tal-qrati Spanjoli li jirrendu, jekk ikun il-każ, definittiva deċiżjoni tal-imsemmija awtorità la huma s-suġġett ta’ stqarrija għall-istampa u lanqas ta’ pubblikazzjoni fil-Boletín Oficial del Estado (il-Ġurnal Uffiċjali Spanjol). Barra minn hekk, is-sit internet li fuqu jiġu ppubblikati s-sentenzi tal-qrati Spanjoli huwa diffiċilment aċċessibbli mill-pubbliku ġenerali.
25
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju madankollu tosserva li, kuntrarjament għall-interpretazzjoni tagħha tar-regoli li jirregolaw id-dies a quo tat-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għal ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni, teżisti linja ġurisprudenzjali nazzjonali li skontha t-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għal tali azzjonijiet għad-danni ppreżentati wara deċiżjoni taċ-CNMC li hija s-suġġett ta’ rikors għal annullament quddiem il-qrati kompetenti jibda jiddekorri biss mill-mument li fih din id-deċiżjoni tkun saret definittiva wara l-istħarriġ ġudizzjarju. Skont din il-linja ġurisprudenzjali, ma huwiex possibbli għall-persuna leża li tkun taf bl-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata tal-azzjoni għad-danni tagħha abbażi biss tal-pubblikazzjoni tal-verżjoni sħiħa tad-deċiżjoni taċ-CNMC fuq is-sit internet tagħha, tal-istqarrija għall-istampa u tal-kopertura mill-midja fil-livell nazzjonali tal-kawża kkonċernata. Għalhekk, għandu jiġi kkunsidrat li t-terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri biss meta s-sentenza tal-aħħar istanza ta’ appell tkun kisbet l-awtorità ta’ res judicata. Fi kwalunkwe każ, ikun inutli li titressaq azzjoni għad-danni abbażi tad-deċiżjoni taċ-CNMC sabiex tintalab, sussegwentement, is-sospensjoni tagħha sabiex ikun jista’ jiġi ddeterminat jekk hemmx lok jew le li wieħed jibbaża ruħu fuq din id-deċiżjoni sabiex isostni din l-azzjoni għad-danni.
26
Skont dik il-qorti, l-imsemmija linja ġurisprudenzjali tidher li tistabbilixxi b’mod żbaljat distinzjoni bejn il-possibbiltà u l-obbligu li titressaq azzjoni. Issa, skont l-imsemmija qorti, jekk ir-rikorrent ikkonċernat ikollu għarfien tal-informazzjoni indispensabbli sabiex jibda l-azzjoni għad-danni tiegħu, huwa għandu jagħmel dan fit-termini stabbiliti għal dan l-għan.
27
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Juzgado de lo Mercantil no 1 de Zaragoza (il-Qorti Kummerċjali Nru 1 ta’ Zaragoza, Spanja), li hija l-qorti tar-rinviju, iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)
Teżisti bażi legali fid-dritt tal-Unjoni rigward id-differenza bejn possibbiltà u obbligu li tinbeda azzjoni għad-danni minħabba ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni jew, għall-kuntrarju, għandu jiġi kkunsidrat li ladarba l-persuna leża tkun saret taf jew setgħet raġonevolment issir taf kemm bil-fatt li ġarrbet dannu minħabba l-imsemmi ksur kif ukoll bl-identità tal-awtur ta’ dan il-ksur, hija għandha tibda din l-azzjoni, peress li t-terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri?
2)
Sabiex tinbeda azzjoni għad-danni quddiem l-awtorità ġudizzjarja, għandu jkun hemm stennija sakemm is-sanzjoni ssir definittiva jew, għall-kuntrarju, għandu jitqies li jekk id-deċiżjoni [taċ-CNMC)], ippubblikata fl-intier tagħha, tinkludi l-identità tal-awturi tal-ksur inkwistjoni, it-tul eżatt tiegħu u l-prodotti kkonċernati mill-ksur, l-azzjoni għad-danni tista’ tinbeda quddiem il-qrati u li t-terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri?
3)
Il-pubblikazzjoni tad-deċiżjoni ta’ sanzjoni fl-intier tagħha fuq is-sit internet uffiċjali u pubbliku taċ-CNMC għandha tiġi kkunsidrata bħala ekwivalenti, fir-rigward tal-bidu tad-dekorrenza tal-preskrizzjoni, għall-pubblikazzjoni, mill-Kummissjoni Ewropea, tas-sunt tad-deċiżjoni f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, peress li d-deċiżjonijiet taċ-CNMC huma ppubblikati biss fuq l-imsemmi sit internet uffiċjali?”
Fuq it-talbiet għall-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura u għall-kisba ta’ ta’ kjarifiki mill-qorti tar-rinviju
28
Permezz ta’ att ippreżentat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fis‑17 ta’ April 2025, Nissan talbet, prinċipalment, li jiġi ordnat il-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura, skont l-Artikolu 83 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja. Sussidjarjament, hija stiednet lill-Qorti tal-Ġustizzja tindirizza talba għal kjarifiki lill-qorti tar-rinviju, konformement mal-Artikolu 101 ta’ dawn ir-Regoli tal-Proċedura.
29
Insostenn ta’ dawn it-talbiet, Nissan sostniet, essenzjalment, minn naħa, li, fil-konklużjonijiet tagħha, l-Avukata Ġenerali bbażat ruħha fuq punti ta’ fatt u ta’ liġi, invokati minn CP waqt is-seduta għas-sottomissjonijiet orali, li ma kinux ġew diskussi b’mod kontradittorju matul din is-seduta u, min-naħa l-oħra, li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex biżżejjed informazzjoni dwar kwistjonijiet ta’ fatt u ta’ dritt nazzjonali. B’mod partikolari, għandhom jiġu ċċarati, l-ewwel nett, il-modalitajiet għall-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni u, b’mod partikolari, l-effetti tat-talbiet ekstraġudizzjarji fuq l-interruzzjoni ta’ dan it-terminu. F’dan il-każ, hemm lok li l-qorti tar-rinviju tintalab tippreċiża jekk CP ressaqx ilment ekstraġudizzjarju u, jekk ikun il-każ, il-kontenut tiegħu kif ukoll l-ispejjeż marbuta mat-tressiq tiegħu. It-tieni nett, huwa utli li jiġi ppreċiżat in-numru ta’ deċiżjonijiet ta’ sanzjoni taċ-CNMC li ġew annullati wara l-istħarriġ ġudizzjarju ta’ dawn id-deċiżjonijiet. It-tielet nett, il-qorti tar-rinviju għandha tintalab tippreċiża ċerti aspetti tad-dritt Spanjol li jikkonċernaw, b’mod partikolari, in-natura eżekuttiva tad-deċiżjonijiet taċ-CNMC, id-differenzi bejn ir-regoli nazzjonali li jirregolaw il-pubblikazzjoni tad-deċiżjonijiet taċ-CNMC u dawk li jirregolaw il-pubblikazzjoni tas-sentenzi tal-qrati Spanjoli kif ukoll l-ispejjeż marbuta mal-interruzzjoni tat-termini ta’ preskrizzjoni.
30
F’dan ir-rigward, fir-rigward, fl-ewwel lok, tat-talba għal ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali, għandu jitfakkar li, skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 252 TFUE, l-Avukat Ġenerali għandu jippreżenta pubblikament, bl-ikbar imparzjalità u b’indipendenza sħiħa, konklużjonijiet motivati dwar il-kawżi li, skont l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea, jeħtieġu l-intervent tiegħu. Il-Qorti tal-Ġustizzja la hija marbuta b’dawn il-konklużjonijiet u lanqas bil-motivazzjoni li twassal lill-Avukat Ġenerali għall-imsemmija konklużjonijiet (sentenza tad‑19 ta’ Marzu 2020, Sánchez Ruiz et, C‑103/18 u C‑429/18, EU:C:2020:219, punt 42 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
31
F’dan il-kuntest għandu jiġi rrilevat ukoll li la l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea u lanqas ir-Regoli tal-Proċedura ma jipprevedu l-possibbiltà għall-partijiet jew għall-partijiet ikkonċernati msemmija fl-Artikolu 23 ta’ dan l-Istatut li jippreżentaw osservazzjonijiet bi tweġiba għall-konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali. In-nuqqas ta’ qbil ta’ parti jew ta’ tali persuna kkonċernata mal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, indipendentement mill-kwistjonijiet li huwa jeżamina fihom, ma jistax, għaldaqstant, jikkostitwixxi fih innifsu raġuni li tiġġustifika l-ftuħ mill-ġdid tal-proċedura orali (sentenza tad‑19 ta’ Marzu 2020, Sánchez Ruiz et, C‑103/18 u C‑429/18, EU:C:2020:219, punt 43 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
32
Għaldaqstant, sa fejn it-talba għal ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura mressqa minn Nissan hija intiża sabiex tippermetti lil din tirrispondi għall-pożizzjoni meħuda mill-Avukata Ġenerali fil-konklużjonijiet tagħha, hija ma tistax tintlaqa’.
33
Madankollu, skont l-Artikolu 83 tar-Regoli tal-Proċedura tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, f’kull ħin, wara li jinstema’ l-Avukat Ġenerali, tordna l-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura, b’mod partikolari meta tqis li ma għandhiex informazzjoni biżżejjed jew meta waħda mill-partijiet tippreżenta, wara l-għeluq ta’ din il-fażi, fatt ġdid ta’ natura li jeżerċita influwenza deċiżiva fuq id-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, jew inkella meta l-kawża jkollha tiġi deċiża fuq il-bażi ta’ argument li ma kienx indirizzat mill-partijiet jew mill-partijiet ikkonċernati msemmija fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea.
34
F’dan il-każ, il-Qorti tal-Ġustizzja, wara li semgħet l-Avukata Ġenerali, tqis li hija għandha l-elementi kollha li huma neċessarji sabiex tirrispondi għad-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju u li din il-kawża ma titlobx li tiġi deċiża abbażi ta’ argument li ma ġiex diskuss bejn il-persuni kkonċernati. Barra minn hekk, it-talba għal ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura ma tinkludi l-ebda fatt ġdid ta’ natura li jeżerċita influwenza deċiżiva fuq id-deċiżjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tagħti f’din il-kawża.
35
Għaldaqstant, ma hemmx lok li jiġi ordnat il-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura.
36
Fit-tieni lok, fir-rigward tat-talba, ifformulata sussidjarjament, li permezz tagħha Nissan tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja titlob kjarifiki mill-qorti tar-rinviju, huwa biżżejjed li jitfakkar li l-possibbiltà li għandha l-Qorti tal-Ġustizzja li titlob kjarifiki mingħand qorti tar-rinviju skont l-Artikolu 101 tar-Regoli tal-Proċedura tagħha tikkostitwixxi biss sempliċi possibbiltà fakultattiva li l-użu tagħha huwa evalwat mill-Qorti tal-Ġustizzja b’mod diskrezzjonali f’kull każ inkwistjoni (sentenza tat‑3 ta’ Diċembru 2015, Banif Plus Bank, C‑312/14, EU:C:2015:794, punt 32). Issa, kif ġie rrilevat fil-punt 34 ta’ din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-elementi kollha neċessarji sabiex tagħti deċiżjoni fuq din it-talba għal deċiżjoni preliminari. Minn dan isegwi li din it-talba għandha wkoll tiġi miċħuda.
Fuq id-domandi preliminari
37
Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, fil-kuntest tal-proċedura ta’ kooperazzjoni bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, huwa l-kompitu ta’ din tal-aħħar li tagħti lill-qorti nazzjonali risposta utli li tgħinha tiddeċiedi l-kawża quddiemha. F’dan id-dawl, jekk ikun il-każ, hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tifformula mill-ġdid id-domandi li jkunu sarulha. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tieħu inkunsiderazzjoni regoli tad-dritt tal-Unjoni li l-qorti nazzjonali ma tkunx għamlet riferiment għalihom fid-domanda tagħha (sentenza tat‑12 ta’ Jannar 2023, RegioJet, C‑57/21, EU:C:2023:6, punt 92 u l-ġurisprudenza ċċitata). F’dan ir-rigward, hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tislet, mill-elementi kollha pprovduti mill-qorti nazzjonali, u b’mod partikolari mill-motivazzjoni tad-deċiżjoni tar-rinviju, l-elementi tad-dritt tal-Unjoni li jeħtieġu interpretazzjoni fid-dawl tas-suġġett tat-tilwima (sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks, C‑267/20, EU:C:2022:494, punt 28 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
38
F’dan il-każ, fid-dawl tal-elementi kollha pprovduti mill-qorti tar-rinviju, hemm lok, sabiex tkun tista’ tingħata risposta utli lil dik il-qorti li tgħinha tiddeċiedi l-kawża quddiemha, li d-domandi preliminari jiġu fformulati mill-ġdid.
39
Fil-fatt, minn dawn l-elementi jirriżulta li din tfittex b’mod partikolari li tiddetermina jekk CP, li jqis li huwa ppreġudikat minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, ikkonstatat minn deċiżjoni taċ-CNMC ippubblikata fuq is-sit internet ta’ din l-awtorità fil‑15 ta’ Settembru 2015 u li saret definittiva wara sentenza tat-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema) mogħtija matul l‑2021, jistax jitlob kumpens għad-dannu li ġie kkawżat lilu jew jekk l-azzjoni tiegħu għad-danni mressqa f’Marzu 2023 hijiex preskritta.
40
F’dan ir-rigward, mill-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li d-Digriet Liġi Rjali 9/2017 li jittrasponi d-Direttiva 2014/104 daħal fis-seħħ fis‑27 ta’ Mejju 2017, jiġifieri madwar ħames xhur wara l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni previst fl-Artikolu 21 ta’ din id-direttiva. Il-qorti tar-rinviju tesponi li, sad-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan id-digriet liġi li jittrasponi l-imsemmija direttiva fid-dritt Spanjol, it-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għall-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni kien irregolat mis-sistema ġenerali tar-responsabbiltà ċivili mhux kuntrattwali u li, skont l-Artikolu 1968(2) tal-Kodiċi Ċivili, dan it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sena jibda jiddekorri biss mill-mument li fih il-persuna li tqis ruħha leża tkun saret taf bil-fatti li jagħtu lok għar-responsabbiltà. Dik il-qorti tippreċiża li, wara emenda leġiżlattiva li seħħet matul l‑2007, il-leġiżlazzjoni nazzjonali ma għadhiex teżiġi li d-deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni tikseb natura definittiva sabiex jinħoloq id-dritt għal kumpens għad-dannu kkawżat mill-ksur ikkonċernat. Għalhekk, il-qorti tar-rinviju tqis li l-bidu tad-dekorrenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjoni għad-danni ta’ CP jikkoinċidi mad-data tal-pubblikazzjoni tad-deċiżjoni taċ-CNMC fuq is-sit internet tagħha, jiġifieri l‑15 ta’ Settembru 2015, u mhux mad-data tal-pubblikazzjoni tas-sentenza tat-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema) li permezz tagħha din id-deċiżjoni saret definittiva matul l‑2021.
41
F’dan il-kuntest u fid-dawl, b’mod partikolari, tal-fatt li r-regoli ta’ preskrizzjoni tal-Kodiċi Ċivili komplew japplikaw għal madwar ħames xhur wara l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104, mill-elementi pprovduti mill-qorti tar-rinviju jirriżulta b’mod ċar li din tistaqsi dwar il-kompatibbiltà mal-Artikolu 101 TFUE, moqri fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività, u, jekk ikun il-każ, mal-Artikolu 10 tal-imsemmija direttiva, tar-regoli ta’ preskrizzjoni li kienu fis-seħħ qabel it-traspożizzjoni tal-istess direttiva, fir-rigward b’mod partikolari tad-determinazzjoni tad-dies a quo tat-terminu ta’ preskrizzjoni.
42
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jitqies li, permezz tad-domandi tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 101 TFUE, moqri fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività, u, jekk ikun il-każ, l-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2014/104 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-qrati nazzjonali kompetenti, li tipprovdi li, għall-finijiet tad-determinazzjoni tal-mument li minnu jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għal ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni wara deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni li tikkonstata ksur ta’ dawn ir-regoli, jista’ jiġi kkunsidrat li l-persuna li tqis ruħha leża saret taf bl-informazzjoni indispensabbli li tippermettilha tressaq l-azzjoni tagħha għad-danni qabel ma din id-deċiżjoni tkun saret definittiva.
43
F’dan ir-rigward, huwa neċessarju, sabiex tingħata risposta għad-domandi magħmula, li qabelxejn tiġi vverifikata l-applikabbiltà ratione temporis tal-Artikolu 10 tad-Direttiva 2014/104 li jistabbilixxi ċerti rekwiżiti fir-rigward tat-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għall-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, billi jiġi ddeterminat, b’mod partikolari, it-tul minimu ta’ dan it-terminu u l-iktar mument kmieni li fih dan jista’ jibda jiddekorri kif ukoll iċ-ċirkustanzi li fihom dan għandu jiġi sospiż jew interrott.
44
Għalhekk, għandu jitfakkar li l-Artikolu 10 tad-Direttiva 2014/104 huwa dispożizzjoni sostantiva, fis-sens tal-Artikolu 22(1) ta’ din id-direttiva. Issa, abbażi ta’ din l-aħħar dispożizzjoni, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li d-dispożizzjonijiet nazzjonali adottati skont l-Artikolu 21 tal-imsemmija direttiva sabiex jikkonformaw ruħhom mad-dispożizzjonijiet sostantivi tal-istess direttiva ma japplikawx retroattivament (sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 47).
45
Madankollu, mill-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni ta’ direttiva, id-dritt nazzjonali għandu jiġi interpretat b’mod konformi ma’ kull dispożizzjoni tagħha (sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 48).
46
Għalhekk, sabiex tiġi ddeterminata l-applikabbiltà ratione temporis tal-Artikolu 10 tad-Direttiva 2014/104, huwa neċessarju li jiġi vverifikat jekk is-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali kinitx konkluża qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni ta’ din id-direttiva jew jekk din komplietx tipproduċi l-effetti tagħha wara l-iskadenza ta’ dan it-terminu (sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 49).
47
Għal dan l-għan, fid-dawl tal-aspetti speċifiċi tar-regoli ta’ preskrizzjoni, tan-natura tagħhom kif ukoll tal-mekkaniżmu ta’ funzjonament tagħhom, b’mod partikolari fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, għandu jiġi mistħarreġ jekk, fid-data ta’ skadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104, jiġifieri fis‑27 ta’ Diċembru 2016, it-terminu ta’ preskrizzjoni stabbilit mid-dritt nazzjonali, applikabbli għas-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali sa din id-data, kienx skada, u dan jimplika li għandu jiġi ddeterminat il-mument li fih dan it-terminu ta’ preskrizzjoni beda jiddekorri konformement ma’ dan id-dritt (sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 50).
48
Fil-fatt, fl-assenza ta’ leġiżlazzjoni tal-Unjoni f’dan il-qasam sad-data ta’ skadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104, huwa l-ordinament ġuridiku ta’ kull Stat Membru li għandu jirregola l-modalitajiet għall-eżerċizzju tad-dritt li jintalab kumpens għal dannu li jirriżulta minn ksur tal-Artikoli 101 TFUE u 102 TFUE, inklużi dawk relatati mat-termini ta’ preskrizzjoni, sakemm ikunu osservata l-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, sa fejn il-prinċipju msemmi l-aħħar jeżiġi li r-regoli applikabbli għar-rimedji ġudizzjarji intiżi li jiżguraw il-ħarsien tad-drittijiet li l-partijiet f’kawża jisiltu mill-effett dirett tad-dritt tal-Unjoni ma jagħmlux l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli (sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 51 u l-ġurisprudenza ċċitata).
49
F’dan ir-rigward, minn dan l-aħħar prinċipju jirriżulta li, anki qabel id-data ta’ skadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104, leġiżlazzjoni nazzjonali li tistabbilixxi d-data li minnha jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni, it-tul u l-modalitajiet tas-sospensjoni jew tal-interruzzjoni tagħha għandha tiġi adattata għall-karatteristiċi speċifiċi tad-dritt tal-kompetizzjoni u għall-għanijiet tal-implimentazzjoni tar-regoli ta’ dan id-dritt mill-persuni kkonċernati, sabiex ma tinġiebx fix-xejn l-effettività sħiħa tal-Artikoli 101 TFUE u 102 TFUE (sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 52 u l-ġurisprudenza ċċitata).
50
F’dan il-kuntest, għandu jitfakkar li l-Artikolu 101(1) TFUE u l-Artikolu 102 TFUE jipproduċu effetti diretti fir-relazzjonijiet bejn l-individwi u joħolqu drittijiet għall-partijiet f’kawża li għandhom jitħarsu mill-qrati nazzjonali (sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2014, Kone et, C‑557/12, EU:C:2014:1317, punt 20 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
51
L-effettività sħiħa tal-Artikolu 101 TFUE u, b’mod partikolari, l-effett utli tal-projbizzjoni stabbilita fil-paragrafu 1 tiegħu jiġu kompromessi jekk ma jkunx possibbli, għal kull persuna, li titlob kumpens għad-dannu kkawżat lilha minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni (sentenzi tal‑5 ta’ Ġunju 2014, Kone et, C‑557/12, EU:C:2014:1317, punt 21, kif ukoll tat‑28 ta’ Jannar 2025, ASG 2, C‑253/23, EU:C:2025:40, punt 61 u l-ġurisprudenza ċċitata).
52
Għaldaqstant, kull persuna għandha d-dritt titlob kumpens għad-dannu mġarrab meta teżisti rabta kawżali bejn l-imsemmi dannu u akkordju jew prattika pprojbita mill-Artikolu 101 TFUE (sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2014, Kone et, C‑557/12, EU:C:2014:1317, punt 22 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
53
Id-dritt ta’ kull persuna li titlob kumpens għal tali dannu jsaħħaħ in-natura operattiva tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni u huwa ta’ natura li jiskoraġġixxi aġir li jista’ joħloq restrizzjoni jew distorsjoni tal-kompetizzjoni, b’tali mod li jikkontribwixxu għaż-żamma ta’ kompetizzjoni effettiva fl-Unjoni (sentenza tat‑28 ta’ Jannar 2025, ASG 2, C‑253/23, EU:C:2025:40, punt 63).
54
Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan id-dritt jagħti lil kull persuna leża l-possibbiltà li titlob kumpens għad-dannu kkawżat minn aġir li jista’ jipprevjeni, jirrestrinġi jew joħloq distorsjoni tal-kompetizzjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑20 ta’ Settembru 2001, Courage u Crehan, C‑453/99, EU:C:2001:465, punt 25; tat‑13 ta’ Lulju 2006, Manfredi et, C‑295/04 sa C‑298/04, EU:C:2006:461, punt 60, kif ukoll tal‑21 ta’ Diċembru 2023, International Skating Union vs Il‑Kummissjoni, C‑124/21 P, EU:C:2023:1012, punt 201).
55
F’dan ir-rigward, it-termini ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-imsemmi dritt għandhom, bħala prinċipju, il-funzjoni, minn naħa, li jiżguraw il-protezzjoni tad-drittijiet tal-persuna leża, peress li din għandu jkollha biżżejjed żmien sabiex tiġbor informazzjoni xierqa fid-dawl ta’ rikors possibbli, u, min-naħa l-oħra, li jevitaw li l-persuna leża tkun tista’ ddewwem b’mod indefinit l-eżerċizzju tad-dritt tagħha li tikseb id-danni għad-detriment tal-persuna responsabbli għad-dannu. It-termini ta’ preskrizzjoni jipproteġu, għalhekk, b’mod definittiv, kemm il-persuna leża kif ukoll il-persuna responsabbli għad-dannu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks, C‑267/20, EU:C:2022:494, punt 45 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
56
Għandu jitfakkar ukoll li l-eżerċizzju tad-dritt li jintalab kumpens għad-dannu mġarrab minħabba ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni jsir prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli jekk it-termini ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-kompetizzjoni jibdew jiddekorru qabel ma jintemm il-ksur u qabel ma l-persuna leża tkun saret taf jew tista’ raġonevolment titqies li saret taf bl-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata tal-azzjoni tagħha għad-danni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
57
F’dan il-każ, fir-rigward tal-ewwel kundizzjoni msemmija fil-punt preċedenti ta’ din is-sentenza, dwar it-tmiem tal-ksur, huwa stabbilit li l-ksur intemm matul l‑2013.
58
Fir-rigward tat-tieni kundizzjoni msemmija fl-istess punt, jiġifieri li l-persuna leża ssir taf bl-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata tal-azzjoni tagħha għad-danni, mill-ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li tagħmel parti minn din l-informazzjoni l-eżistenza ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, l-eżistenza ta’ dannu, ir-rabta kawżali bejn dan id-dannu u dan il-ksur kif ukoll l-identità tal-awtur tiegħu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 64 u l-ġurisprudenza ċċitata).
59
Fil-fatt, fl-assenza tal-imsemmija informazzjoni, huwa estremament diffiċli, jekk mhux impossibbli, li l-persuna leża tikseb kumpens għad-dannu li dan il-ksur ikkawżalha (sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 65).
60
F’dan ir-rigward, hija l-qorti nazzjonali adita b’azzjoni għad-danni li għandha tiddetermina l-mument li minnu jista’ raġonevolment jitqies li l-persuna leża saret taf bl-imsemmija informazzjoni. Fil-fatt, hija biss il-qorti nazzjonali li għandha ġurisdizzjoni sabiex tikkonstata u tevalwa l-fatti tal-kawża prinċipali. Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, meta tagħti deċiżjoni dwar rinviju għal deċiżjoni preliminari, tipprovdi preċiżazzjonijiet intiżi sabiex jiggwidaw lill-imsemmija qorti nazzjonali f’din id-determinazzjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online), C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 66 u l-ġurisprudenza ċċitata).
61
Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, ir-responsabbiltà tal-awtur ta’ ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni tista’, bħala prinċipju, tiġi stabbilita jew bil-preżentata, mill-parti leża, ta’ azzjoni għad-danni quddiem il-qorti nazzjonali kompetenti, meta tali ksur ma jkunx ġie kkonstatat f’deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni, jew bil-preżentata ta’ tali azzjoni wara l-adozzjoni ta’ tali deċiżjoni minn din l-awtorità.
62
Issa, il-qorti tar-rinviju tenfasizza li l-ebda dispożizzjoni legali ma teżiġi li tali deċiżjoni tikseb natura definittiva sabiex jinħoloq id-dritt għal kumpens għad-dannu kkawżat mill-ksur ikkonċernat.
63
Madankollu, dik il-qorti tippreċiża li, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, il-qorti adita b’azzjoni għad-danni wara deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni li tikkonstata ksur, li kienet is-suġġett ta’ rikors għal annullament, tista’ tkun marbuta mill-konstatazzjoni tal-eżistenza ta’ dan il-ksur biss meta din id-deċiżjoni tkun saret definittiva.
64
Għalhekk, jidher li, b’differenza mid-deċiżjonijiet tal-Kummissjoni li jiddeċiedu dwar ftehimiet, deċiżjonijiet jew prattiki li jaqgħu taħt l-Artikolu 101 TFUE jew 102 TFUE li, skont l-Artikolu 16(1) tar-Regolament Nru 1/2003, huma ta’ natura vinkolanti għall-qrati nazzjonali, b’tali mod li dawn il-qrati ma jistgħux jieħdu deċiżjonijiet li jmorru kontra tali deċiżjonijiet, f’dan il-każ, deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni li tikkonstata ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni, li l-validità tagħha tkun ġiet ikkontestata b’mod ġudizzjarju, ma għandhiex tali natura. Minn dan isegwi li l-qorti adita b’azzjoni għad-danni wara tali deċiżjoni għandha, fil-każ ta’ rikors ippreżentat kontra din id-deċiżjoni, informazzjoni li ma hijiex ta’ natura definittiva.
65
Għalhekk, fil-każijiet li fihom l-awtur possibbli ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni kkonstatat f’deċiżjoni ta’ awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni jikkontesta, permezz ta’ rikors għal annullament, il-konstatazzjonijiet ta’ din l-awtorità dwar in-natura kif ukoll il-portata ratione materiae, personali, ratione temporis u territorjali ta’ dan il-ksur, b’tali mod li l-qorti adita b’azzjoni għad-danni li tirrigwarda l-imsemmi ksur ma tkunx marbuta mill-imsemmija konstatazzjonijiet, ma jistax jitqies li l-persuna leża tista’ tibbaża ruħha effettivament quddiem din il-qorti fuq l-imsemmija deċiżjoni sabiex issostni l-azzjoni tagħha kontra l-awtur possibbli tal-ksur.
66
F’każ bħal dan, tiġi ppreġudikata l-possibbiltà għall-persuna leża li tressaq azzjoni għad-danni wara deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni (follow-on damages action) u jkun eċċessivament diffiċli għal din il-persuna li teżerċita d-dritt tagħha li titlob kumpens.
67
F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jitqies li, sa fejn il-qorti adita b’azzjoni għad-danni tkun marbuta bil-konstatazzjoni tal-eżistenza tal-ksur ikkonċernat biss meta d-deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni tkun saret definittiva, il-persuna leża ma tistax raġonevolment titqies li saret taf bl-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata tal-azzjoni għad-danni tagħha abbażi ta’ din id-deċiżjoni u, għaldaqstant, it-terminu ta’ preskrizzjoni ma jistax jibda jiddekorri qabel ma l-imsemmija deċiżjoni tkun saret definittiva.
68
Għandu jiġi ppreċiżat li din l-interpretazzjoni ma hija invalidata, f’dan il-każ, la mill-modalitajiet ta’ sospensjoni u/jew ta’ interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni u lanqas minn dawk li jikkonċernaw is-sospensjoni tal-proċedura quddiem il-qorti adita b’azzjoni għad-danni, kif jirriżultaw mill-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja.
69
L-ewwel, fir-rigward tas-sospensjoni possibbli tat-terminu ta’ preskrizzjoni, minn dan il-proċess la jirriżulta li tali sospensjoni tista’ tiġi deċiża minħabba l-preżentata, quddiem il-qrati kompetenti, ta’ rikors għall-annullament tad-deċiżjoni taċ-CNMC inkwistjoni u lanqas li tali sospensjoni tkompli neċessarjament sad-data tal-pubblikazzjoni tas-sentenza li tagħti din id-deċiżjoni definittiva.
70
It-tieni, fir-rigward tal-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni, mill-imsemmi proċess jirriżulta li dan it-terminu jista’ jiġi interrott minn ilment ekstraġudizzjarju mressaq mill-persuna leża u li jistieden lill-awtur tal-ksur preżunt jikkumpensaha, billi tinbeda proċedura ta’ konċiljazzjoni jew permezz ta’ talba għal miżuri preliminari intiża għall-ġbir ta’ informazzjoni u/jew ta’ dokumenti essenzjali għall-preparazzjoni tal-preżentata tal-azzjoni għad-danni.
71
Madankollu, għandu jiġi kkonstatat li dawn il-kawżi ta’ interruzzjoni huma indipendenti mill-preżentata, quddiem il-qrati kompetenti, ta’ rikors għall-annullament tad-deċiżjoni taċ-CNMC inkwistjoni. Konsegwentement, għandu jitqies li l-ebda waħda mill-imsemmija kawżi ta’ interruzzjoni ma tippermetti li jiġi ggarantit b’mod suffiċjentement effettiv li t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sena, previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali, ma jkunx skada qabel it-tmiem tal-proċeduri ġudizzjarji li fi tmiemhom id-deċiżjoni kkonċernata tikseb natura definittiva.
72
It-tielet, fir-rigward tal-possibbiltà għall-qorti adita b’azzjoni għad-danni li tissospendi l-proċedura quddiemha meta l-imsemmija azzjoni titressaq wara deċiżjoni tal-awtorità tal-kompetizzjoni li kienet is-suġġett ta’ rikors għal annullament, sakemm l-imsemmija deċiżjoni ssir definittiva, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li din is-sospensjoni ma hijiex awtomatika, peress li l-qorti adita għandha marġni ta’ evalwazzjoni f’dan ir-rigward.
73
Fi kwalunkwe każ, kif irrilevat l-Avukata Ġenerali, essenzjalment, fil-punt 83 tal-konklużjonijiet tagħha, talba għas-sospensjoni tal-proċedura tista’ titressaq biss wara l-preżentata tal-azzjoni għad-danni, li jimplika li din l-azzjoni għandha titressaq qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni. F’dawn iċ-ċirkustanzi, ma jistax jitqies li l-possibbiltà li tintalab is-sospensjoni tal-proċedura tista’ tissodisfa r-rekwiżiti tal-Artikolu 101 TFUE u tal-prinċipju ta’ effettività.
74
Dan premess, għandu jiġi rrilevat li l-kundizzjoni dwar l-għarfien tal-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata ta’ azzjoni għad-danni wara deċiżjoni ta’ awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni teżiġi mhux biss li din id-deċiżjoni ssir definittiva, iżda wkoll li din l-informazzjoni li tirriżulta mid-deċiżjoni definittiva tkun saret pubblika b’mod xieraq.
75
F’dan ir-rigward, sabiex ikun jista’ raġonevolment jitqies li l-persuna leża għandha l-informazzjoni indispensabbli għall-preżentata tal-azzjoni għad-danni tagħha mid-data tal-pubblikazzjoni ta’ sentenza li permezz tagħha d-deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni inkwistjoni ġiet ikkonfermata b’mod definittiv, dik is-sentenza għandha tiġi ppubblikata uffiċjalment, għandha tkun liberament aċċessibbli mill-pubbliku ġenerali u d-data tal-pubblikazzjoni tagħha għandha tirriżulta b’mod ċar minnha.
76
F’dan il-każ, CP ippreżenta l-azzjoni tiegħu għad-danni f’Marzu 2023 wara deċiżjoni taċ-CNMC adottata fit‑23 ta’ Lulju 2015, ippubblikata fuq is-sit internet ta’ din l-awtorità fil‑15 ta’ Settembru 2015 u li saret definittiva fir-rigward ta’ Nissan wara sentenza tat-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema) mogħtija matul l‑2021.
77
Barra minn hekk, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li s-sit internet li fuqu huma ppubblikati s-sentenzi tal-qrati Spanjoli huwa s-sit internet taċ-Centro de Documentación Judicial (Cendoj) (iċ-Ċentru ta’ Dokumentazzjoni Ġudizzjarja) tal-Consejo General del Poder Judicial (il-Kunsill Ġenerali tas-Setgħa Ġudizzjarja, Spanja), li jikkostitwixxi, essenzjalment, database ta’ ġurisprudenza liberament aċċessibbli mill-pubbliku ġenerali.
78
Konsegwentement, bla ħsara għal verifika mill-qorti tar-rinviju, jista’ raġonevolment jitqies li, fid-data tal-pubblikazzjoni tas-sentenza tat-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema) li permezz tagħha d-deċiżjoni taċ-CNMC saret definittiva matul l‑2021, CP sar jaf bl-informazzjoni kollha neċessarja li kienet tippermettilu jressaq l-azzjoni għad-danni tiegħu.
79
Minn dan isegwi li, kif jirriżulta mill-punti 76 sa 78 ta’ din is-sentenza, fid-data tal-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/104, jiġifieri fis‑27 ta’ Diċembru 2016, mhux biss talli t-terminu ta’ preskrizzjoni kien għadu ma skadiex, iżda talli dan lanqas kien għadu ma beda jiddekorri.
80
Għaldaqstant, is-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma kinitx intemmet qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni ta’ din id-direttiva, b’tali mod li l-Artikolu 10 ta’ din id-direttiva, f’dan il-każ, huwa applikabbli ratione temporis u li l-azzjoni għad-danni ta’ CP ma tidhirx li hija preskritta.
81
F’dan ir-rigward, peress li l-kontenut tal-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2014/104, fir-rigward tad-determinazzjoni tal-mument li minnu jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni, jirrifletti essenzjalment il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-Artikoli 101 TFUE u 102 TFUE kif ukoll il-prinċipju ta’ effettività, il-kunsiderazzjonijiet ta’ din is-sentenza dwar il-bidu tad-dekorrenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għal ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni, wara deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni li tikkonstata ksur, huma applikabbli wkoll għall-interpretazzjoni tal-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2014/104.
82
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għad-domandi magħmula għandha tkun li l-Artikolu 101 TFUE, moqri fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività, u l-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2014/104 għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-qrati nazzjonali kompetenti, li tipprovdi li, għall-finijiet tad-determinazzjoni tal-mument li minnu jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għal ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni wara deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni li tikkonstata ksur ta’ dawn ir-regoli, jista’ jiġi kkunsidrat li l-persuna li tqis ruħha leża saret taf bl-informazzjoni indispensabbli li tippermettilha tressaq l-azzjoni tagħha għad-danni qabel ma din id-deċiżjoni tkun saret definittiva.
Fuq l-ispejjeż
83
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, minbarra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Ir-Raba’ Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 101 TFUE, moqri fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività, u l-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 2014/104/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Novembru 2014 dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea,
għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-qrati nazzjonali kompetenti, li tipprovdi li, għall-finijiet tad-determinazzjoni tal-mument li minnu jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni għal ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni wara deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni li tikkonstata ksur ta’ dawn ir-regoli, jista’ jiġi kkunsidrat li l-persuna li tqis ruħha leża saret taf bl-informazzjoni indispensabbli li tippermettilha tressaq l-azzjoni tagħha għad-danni qabel ma din id-deċiżjoni tkun saret definittiva.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: l-Ispanjol.