62022CJ0115_RES
Zaak C‑115/22
SO
[verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Unabhängige Schiedskommission Wien (onafhankelijke arbitragecommissie Wenen, Oostenrijk)]
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 7 mei 2024
„Prejudiciële verwijzing – Ontvankelijkheid – Artikel 267 VWEU – Begrip ‚rechterlijke instantie’ – Nationale arbitragecommissie bevoegd voor dopingbestrijding in de sport – Criteria – Onafhankelijkheid van het verwijzende orgaan – Beginsel van effectieve rechterlijke bescherming – Niet-ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing”
Prejudiciële vragen – Voorlegging aan het Hof – Nationale rechterlijke instantie in de zin van artikel 267 VWEU – Begrip – Unabhängige Schiedskommission Wien – Daarvan uitgesloten
(Art. 267 VWEU)
(zie punten 34‑38, 48‑50, 52‑54, 56, 57 en dictum)
Prejudiciële vragen – Voorlegging aan het Hof – Nationale rechterlijke instantie in de zin van artikel 267 VWEU – Begrip – Onafhankelijkheidscriterium – Statuut van de leden van de betrokken nationale instantie – Vereiste van onafzetbaarheid – Draagwijdte
(Art. 267 VWEU)
(zie punten 41‑44)
Prejudiciële vragen – Voorlegging aan het Hof – Nationale rechterlijke instantie in de zin van artikel 267 VWEU – Begrip – Onafhankelijkheidscriterium – Onpartijdigheid – Begrip
(Art. 267 VWEU)
(zie punten 45‑47)
Recht van de Unie – Voorrang – Nationaal recht dat daarmee in strijd is – Nationale arbitragecommissie bevoegd voor dopingbestrijding in de sport – Verplichting om met het Unierecht strijdige nationale bepalingen met directe werking buiten toepassing te laten
(zie punt 55)
Samenvatting
Het Hof (Grote kamer) verklaart het verzoek om een prejudiciële beslissing van de Unabhängige Schiedskommission Wien (onafhankelijke arbitragecommissie Wenen, Oostenrijk; hierna: „USK”) niet-ontvankelijk op grond dat dit orgaan niet voldoet aan het onafhankelijkheidscriterium dat vervuld moet zijn om als „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU te worden aangemerkt.
Verzoekster in het hoofdgeding was professioneel atleet van 1998 tot 2015. In 2021 heeft de Nationale Anti-Doping Agentur Austria GmbH (NADA), een onafhankelijk antidopingagentschap, de Österreichische Anti-Doping Rechtskommission (Oostenrijkse juridische commissie voor dopingbestrijding; hierna: „ÖADR”) verzocht om verzoeksters geval te onderzoeken, omdat dit agentschap van mening was dat verzoekster de antidopingregels (
1
) had overtreden.
Bij beslissing van 31 mei 2021 heeft de ÖADR verzoekster schuldig bevonden aan deze overtreding. De ÖADR heeft alle resultaten die verzoekster in de betrokken periode had behaald, ongeldig verklaard en al haar start- en/of prijzengelden ingetrokken. Voorts heeft de ÖADR verzoekster een verbod opgelegd om gedurende vier jaar deel te nemen aan sportwedstrijden van welke aard ook. Tijdens de procedure heeft verzoekster verzocht om deze beslissing niet bekend te maken aan het grote publiek, met name door haar naam en andere individuele kenmerken niet openbaar te maken en te publiceren. De ÖADR heeft dit verzoek afgewezen.
Verzoekster heeft een verzoek tot herziening ingediend bij de USK, het verwijzende orgaan in deze zaak, met de vraag om die afwijzingsbeslissing zodanig aan te passen dat het grote publiek niet – door publicatie van haar volledige naam op een vrij toegankelijke website – op de hoogte werd gebracht van de dopingovertredingen die zij had begaan en de sancties die haar waren opgelegd. Bij beslissing van 21 december 2021 heeft de USK deze sancties bevestigd. De USK heeft echter besloten om zich in een afzonderlijke beslissing uit te spreken over het verzoek om de dopinginbreuken van verzoekster en de daarvoor opgelegde sancties niet bekend te maken, en heeft haar beslissing ter zake aangehouden.
Aangezien de USK twijfels had over de verenigbaarheid van deze publicatie met de AVG (
2
), heeft zij het Hof prejudiciële vragen gesteld.
Beoordeling door het Hof
Om te beginnen onderzoekt het Hof in het licht van de recente ontwikkelingen van zijn rechtspraak (
3
) of het verwijzende orgaan kan worden aangemerkt als een „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU.
Het Hof herinnert allereerst aan zijn vaste rechtspraak op dit gebied, op grond waarvan het bij de beoordeling of de betrokken verwijzende instantie een „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU is, wat uitsluitend een vraag van Unierecht is, rekening houdt met een geheel van factoren, zoals onder meer de wettelijke grondslag van deze instantie, het permanente karakter, de verplichte rechtsmacht, de procedure op tegenspraak, de toepassing van de rechtsregels door de betrokken instantie en de onafhankelijkheid van de instantie. Voorts is de nationale rechter enkel bevoegd tot verwijzing naar het Hof indien bij hem een geding aanhangig is en hij uitspraak moet doen in het kader van een procedure die moet leiden tot een rechterlijke beslissing. De bevoegdheid van een instantie om zich tot het Hof te wenden moet dus zowel aan structurele als aan functionele criteria worden getoetst.
Wat die structurele criteria betreft, merkt het Hof op dat uit de gegevens in het dossier dat aan het Hof is overgelegd, en met name uit de bepalingen van de federale antidopingwet 2021 (
4
), blijkt dat de USK voldoet aan de criteria inzake de wettelijke grondslag, het permanente karakter, de verplichte rechtsmacht en de voor haar gevoerde procedure op tegenspraak. De vraag rijst evenwel of de USK ook voldoet aan het onafhankelijkheidscriterium.
Wat dit criterium betreft, benadrukt het Hof dat de onafhankelijkheid van de nationale rechterlijke instanties, die onontbeerlijk is voor een effectieve rechterlijke bescherming, onlosmakelijk verbonden is met de rechterlijke opdracht. Die onafhankelijkheid is dus essentieel voor de goede werking van het stelsel van rechterlijke samenwerking die gestalte krijgt in het in artikel 267 VWEU neergelegde mechanisme van de prejudiciële verwijzing, doordat dit mechanisme, overeenkomstig vaste rechtspraak van het Hof, slechts in werking kan worden gesteld door een instantie die met name voldoet aan dat criterium van onafhankelijkheid. Het begrip „onafhankelijkheid” kent dus twee aspecten.
Het eerste, externe aspect vereist dat de betrokken instantie haar taken volledig autonoom uitoefent, zonder enig hiërarchisch verband en zonder aan wie dan ook ondergeschikt te zijn of van waar dan ook bevelen of instructies te ontvangen, en aldus beschermd is tegen tussenkomst of druk van buitenaf die de onafhankelijkheid van de oordeelsvorming van haar leden in gevaar zou kunnen brengen en van invloed zou kunnen zijn op hun beslissingen. In dit verband vormt de onafzetbaarheid van de leden van de betrokken instantie een waarborg die onlosmakelijk verbonden is met de rechterlijke onafhankelijkheid, aangezien zij tot doel heeft de persoon te beschermen van degenen die tot taak hebben recht te spreken.
Meer bepaald vereist het beginsel van onafzetbaarheid, waarvan het cruciale belang dient te worden benadrukt, in het bijzonder dat de rechters kunnen aanblijven zolang zij de verplichte pensioenleeftijd nog niet hebben bereikt of, indien hun mandaat aan een bepaalde termijn is gebonden, tot hun mandaat is verstreken. Zonder van een absoluut beginsel te spreken, kunnen hierop slechts uitzonderingen worden gemaakt indien er legitieme en dwingende gronden zijn om dit te doen en het evenredigheidsbeginsel in acht wordt genomen. Zo wordt doorgaans erkend dat de rechters uit hun ambt kunnen worden ontheven indien zij ongeschikt zijn om hun ambt te vervullen wegens onbekwaamheid of ernstig verzuim, wanneer daarbij de toepasselijke procedures in acht worden genomen. De waarborg van onafzetbaarheid van de leden van een rechterlijke instantie vereist dan ook dat de gevallen waarin de leden van de betrokken instantie kunnen worden afgezet, zijn genoemd in uitdrukkelijke wetsbepalingen van een bijzondere regeling die garanties biedt die verder gaan dan de overeenkomstig de algemene regels van het bestuursrecht en het arbeidsrecht toepasselijke garanties bij onrechtmatige afzetting.
Het tweede, interne aspect van het begrip „onafhankelijkheid” sluit aan bij het begrip „onpartijdigheid” en heeft betrekking op het houden van gelijke afstand ten opzichte van de partijen bij het geding en hun respectieve belangen met betrekking tot het voorwerp van het geding. Dit aspect vereist dat objectiviteit in acht wordt genomen en dat elk belang bij de uitkomst van het geschil, buiten de strikte toepassing van de regels van het recht, ontbreekt. Het begrip „onafhankelijkheid” houdt dus vooral in dat de betrokken instantie de hoedanigheid van derde heeft ten opzichte van de autoriteit die de aangevochten beslissing heeft genomen. Voor deze waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid zijn regels nodig, onder andere met betrekking tot de samenstelling van de instantie, de benoeming, de ambtstermijn en de gronden voor verschoning, wraking en afzetting van haar leden, waarmee elke legitieme twijfel bij de justitiabelen over de ongevoeligheid van die instantie voor externe factoren en over haar neutraliteit ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen kan worden weggenomen.
Met betrekking tot de USK stelt het Hof vast dat het overeenkomstig het ADBG vastgestelde reglement voor de procesvoering van de USK bepaalt dat de leden van de USK onafhankelijk zijn in de uitoefening van hun functie en dat zij onderworpen zijn aan het beginsel van onpartijdigheid. Volgens het ADBG (
5
) worden de leden van de USK echter benoemd door de federale minister van Kunst, Cultuur, Openbare dienst en Sport, voor een hernieuwbare ambtstermijn van vier jaar die „om ernstige redenen” vervroegd kan worden ingetrokken, zonder dat dit begrip in de nationale wetgeving is gedefinieerd. Met name wordt de onafzetbaarheid van de leden van de USK door geen enkele specifieke regel gewaarborgd. Bovendien is het besluit tot afzetting van de leden van de USK uitsluitend een zaak van voornoemde federale minister, te weten een lid van de uitvoerende macht, zonder dat vooraf precieze criteria of garanties zijn vastgesteld.
Het Hof leidt hieruit af dat de toepasselijke nationale wettelijke regeling niet garandeert dat de leden van de USK worden beschermd tegen rechtstreekse dan wel indirecte druk van buitenaf, waardoor twijfel kan rijzen over hun onafhankelijkheid, zodat deze instantie niet voldoet aan het externe aspect van het vereiste van onafhankelijkheid, dat eigen is aan een rechterlijke instantie. De USK kan bijgevolg niet worden aangemerkt als een „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU.
Het Hof voegt daar evenwel aan toe dat deze omstandigheid haar niet ontslaat van de verplichting om bij haar beslissingen de toepassing van het Unierecht te garanderen en, indien nodig, nationale bepalingen die strijdig blijken te zijn met rechtstreeks werkende bepalingen van het Unierecht buiten toepassing te laten. Die verplichtingen rusten immers op alle bevoegde nationale autoriteiten en niet alleen op de rechterlijke autoriteiten.
Voorts merkt het Hof op dat uit de informatie waarover het beschikt blijkt dat verzoekster in het hoofdgeding krachtens artikel 77, lid 1, AVG bij de Österreichische Datenschutzbehörde (Oostenrijkse autoriteit voor gegevensbescherming) een klacht heeft ingediend wegens schending van die bescherming. Deze autoriteit heeft een afwijzende beslissing genomen, waartegen hoger beroep is ingesteld bij het Bundesverwaltungsgericht (hoogste federale bestuursrechter, Oostenrijk) op grond van artikel 78, lid 1, AVG (
6
). Dit hoger beroep is geschorst in afwachting van een antwoord van het Hof op de in deze zaak gestelde vragen.
(
1
)	De International Association of Athletics Federations (wereldatletiekbond) heeft in 2017 een wedstrijdreglement voor 2014‑2015 en antidopingregels aangenomen.
(
2
)	Meer bepaald met artikel 5, lid 1, onder a), en c), artikel 6, lid 3, en de artikelen 9 en 10 van verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB 2016, L 1119, blz. 1, met rectificaties in PB 2018, L 127, blz. 2, en PB 2021, L 74, blz. 35; hierna: „AVG”).
(
3
)	In zijn beoordeling heeft het Hof in het bijzonder verwezen naar de arresten van 21 januari 2020, Banco de Santander (C‑274/14, EU:C:2020:17), en 3 mei 2022, CityRail (C‑453/20, EU:C:2022:341).
(
4
)	Anti-Doping-Bundesgesetz 2021 (federale antidopingwet 2021) van 23 december 2020 (BGBl. I, 152/2020, hierna: „ADBG”).
(
5
)	Krachtens § 8, lid 3, ADBG.
(
6
)	Zie in dit verband arrest van 7 december 2023, SCHUFA Holding (Kwijtschelding van restschulden) (C‑26/22 en C‑64/22, EU:C:2023:958, punten 52 en 70).