62007CC0239
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
KOKOTT
ippreżentati fit-12 ta’ Ġunju 2008 (
1
)
Kawża C-239/07
Proċedura ta’ stħarriġ tal-kostituzzjonalità mressqa minn
Julius Sabatauskas et
“Suq intern tal-enerġija elettrika — Direttiva 2003/54/KE — Artikolu 20 — Netwerk ta’ trażmissjoni u ta’ distribuzzjoni — Aċċess ta’ terzi — Obbligi tal-Istati Membri — Aċċess liberu ta’ terzi għan-netwerk ta’ trażmissjoni u ta’ distribuzzjoni tal-enerġija elettrika”
I — Introduzzjoni
1.
Id-Direttiva 2003/54/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Ġunju 2003, dwar ir-regoli komuni għas-suq intern fil-qasam tal-elettriku (
2
) (iktar ’il quddiem imsejħa wkoll id-“Direttiva”) tirregola, inter alia, l-aċċess minn terzi għas-sistemi tal-elettriku. Fil-kuntest tal-istħarriġ tagħha tad-dispożizzjonijiet tal-liġi nazzjonali ta’ traspożizzjoni dwar il-konnessjoni mas-sistema, il-Konstitucinis Teismas (Qorti Kostituzzjonali) tar-Repubblika tal-Litwanja titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja interpretazzjoni tal-imsemmija direttiva.
2.
Il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tipprovdi li l-klijenti għandhom ikunu l-ewwel li jingħataw konnessjoni mas-sistema ta’ distribuzzjoni. Klijent għandu jingħata aċċess dirett mas-sistema ta’ trażmissjoni, upstream, biss jekk l-operatur tas-sistema ta’ distribuzzjoni jirrifjuta, għal raġunijiet tekniċi, li jagħtih konnessjoni mas-sistema tiegħu. Għal ċerti klijenti, madankollu, ikun iktar interessanti jekk ikunu jistgħu jagħżlu liberament li jiġu konnessi mas-sistema ta’ trażmissjoni, sabiex b’hekk jevitaw l-ispejjeż ta’ trasport tas-sistema ta’ distribuzzjoni. Il-kwistjoni li għandha tiġi indirizzata b’hekk hi jekk l-Artikolu 20(1) tad-Direttiva 2003/54, li jirregola l-aċċess minn terzi għas-sistema, jiggarantixxix tali libertà ta’ għażla.
II — Il-kuntest ġuridiku
A — Id-dritt Komunitarju
3.
L-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/54 jistabbilixxi, inter alia, dawn id-definizzjonijiet:
“3)
‘trażmissjoni’; tfisser it-trasport ta’ l-elettriku fuq is-sistema ta’ vultaġġ qawwi ħafna u ta’ sistema interkonnessa ta’ vultaġġ għoli bil-ħsieb li dan jitqassam lill-klijenti finali jew lid-distributuri, iżda ma jkunx jinkludi l-provvista;
[…]
5)
‘distribuzzjoni’; tfisser it-trasport ta’ l-elettriku fuq sistemi ta’ distribuzzjoni ta’ vultaġġ għoli, vultaġġ medju u vultaġġ baxx bil-ħsieb li dan jitqassam lill-klijenti, iżda ma jkunx jinkludi l-provvista;
[…]
12)
‘klijenti eliġibbli’; tfisser klijenti li jkunu ħielsa li jixtru elettriku minn fornitur ta’ l-għażla tagħhom fis-sens ta’ l-Artikolu 21 ta’ din id-Direttiva;
[…]
18)
‘utenti tas-sistema’; tfisser kwalunkwe persuna naturali jew legali li tforni lil, jew li tkun fornuta minn, sistema ta’ trażmissjoni jew distribuzzjoni;
19)
‘provvista’; tfisser il-bejgħ, inkluż il-bejgħ mill-ġdid, ta’ elettriku lill-klijenti.”
4.
L-Artikolu 3 tad-Direttiva jirregola l-obbligi ta’ servizz pubbliku li l-Istati Membri jistgħu jimponu fuq l-impriżi tas-settur tal-elettriku u l-protezzjoni tal-klijenti. Il-paragrafi 2, 3, 5 u 8 tal-imsemmi Artikolu huma fformulati kif ġej:
“2.   F’kunsiderazzjoni sħiħa lejn id-dispożizzjonijiet relevanti tat-Trattat, b’mod partikolari l-Artikolu 86 miġjub fih, l-Istati Membri jistgħu jimponu fuq impriżi li jkunu qed jaħdmu fis-settur ta’ l-elettriku, u fl-interess ekonomiku ġenerali, l-obbligi tas-servizz pubbliku li jistgħu jkunu marbuta mas-sigurtà, inkluża s-sigurtà tal-provvista, ir-regolarità, il-kwalità u l-prezz tal-provvisti u l-protezzjoni ta’ l-ambjent, inklużi l-effiċjenza ta’ l-enerġija u l-protezzjoni tal-klima. Obbligi bħal dawn għandhom ikunu definiti b’mod ċar, trasparenti, non-diskriminatorji, li jistgħu jiġu verifikati, u għandhom jiggarantixxu l-ugwaljanza ta’ l-aċċess li l-kumpaniji ta’ l-elettriku ta’ l-UE ikollhom għall-klijenti nazzjonali. […]
3.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-klijenti domestiċi kollha, u, fejn l-Istati Membri jaraw bħala xieraq, l-impriżi ż-żgħar, (speċjalment impriżi b’inqas minn 50 persuna impjegata u b’turnover annwali jew karta bilanċjali li ma tkunx taqbeż l-10 miljun Ewro), ikunu jgawdu servizzi universali, jiġifieri d-dritt li jkunu fornuti b’elettriku ta’ kwalità speċifikata fit-territorju tagħhom bi prezzijiet li jkunu raġunevoli, komparabbli b’mod ħafif u ċar u trasparenti. […] L-Istati Membri għandhom jimponu fuq il-kumpaniji tad-distribuzzjoni l-obbligu li jgħaqqdu lill-klijenti mal-grid tagħhom taħt termini, kondizzjonijiet u tariffi li jkunu stabbiliti f’konformità mal-proċedura li hemm fl-Artikolu 23(2). […]
5.   L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri xierqa biex jipproteġu lill-klijenti finali, u għandhom jiżguraw b’mod partikolari li jkun hemm salvagwardji adegwati biex jipproteġu lill-klijenti vulnerabbli, inklużi miżuri biex jgħinuhom jevitaw il-qtugħ tal-konnettività. […] Dawn għandhom jiżguraw livelli għolja ta’ protezzjoni tal-konsumatur, partikolarment fejn jikkonċerna t-trasparenza dwar termini u kondizzjonijiet kuntrattwali, informazzjoni ġenerali, u mekkaniżmi ta’ soluzzjoni ta’ kwistjonijiet. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-klijent eliġibbli jkun fil-fatt jista’ imur ma’ fornitur ġdid. B’rabta minn ta’ l-anqas mal-klijenti domestiċi, dawn il-miżuri għandhom jinkludu dawk stabbiliti fl-Anness A.
[…]
8.   L-Istati Membri jistgħu jiddeċiedu li ma japplikawx id-dispożizzjonijiet ta’ l-Artikoli 6, 7, 20 u 22 kemm-il darba l-applikazzjoni tagħhom tkun tista’ xxekkel il-prestazzjoni, fil-liġi jew fil-verità, ta’ l-obbligi imposti fuq l-impriżi ta’ l-elettriku fl-interess ekonomiku ġenerali, u kemm-il darba l-iżvilupp tas-sengħa ma jkunx affettwat b’tali mod li jkun imur kontra l-interessi tal-Komunità. L-interessi tal-Komunità jinkludu, fost oħrajn, il-kompetizzjoni dwar il-konsumaturi eliġibbli f’konformità ma’ din id-Direttiva u l-Artikolu 86 tat-Trattat.”
5.
L-Artikolu 5 tad-Direttiva jipprovdi għal regoli tekniċi:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-kriterji ta’ sigurtà teknika jkunu definiti u li r-regoli tekniċi li jistabbilixxu d-disinn tekniku minimu u l-kriterji minimi tat-tħaddim għall-konnettività mas-sistema ta’ l-istallazzjonijiet ta’ ġenerazzjoni, sistemi ta’ distribuzzjoni, tagħmir tal-konsumatur imqabbad direttament, ċirkwiti interkonnettivi u l-linji diretti jkunu żviluppati u magħrufa pubblikament. Dawn ir-regoli tekniċi għandhom jiżguraw it-tħaddim bejn is-sistemi u għandhom ikunu oġġettivi u non-diskriminatorji. [… ]”
6.
L-Artikolu 20 tad-Direttiva jirregola skont kif ġej l-aċċess minn terzi għal sistemi ta’ trażmissjoni u ta’ distribuzzjoni:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw l-implimentazzjoni ta’ sistema ta’ aċċess għal terzi partijiet lejn is-sistemi ta’ trażmissjoni u distribuzzjoni bbażati fuq tariffi ppubblikati, li jkunu japplikaw għall-klijenti kollha eliġibbli u applikati b’mod oġġettiv u mingħajr diskriminazzjoni bejn l-utenti tas-sistema. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li dawn it-tariffi, jew il-metodoloġiji li jkunu moħbija fil-kalkoli tagħhom, ikunu approvati qabel id-dħul tagħhom fis-seħħ f’konformità mal-Artikolu 23 u li dawn it-tariffi, u l-metodoloġiji — fejn il-metodoloġiji jkunu approvati — jiġu ppubblikati qabel id-dħul tagħhom fis-seħħ.
2.   L-operatur ta’ sistema ta’ trażmissjoni jew distribuzzjoni jista’ jirrifjuta l-aċċess fejn dan tkun tonqsu l-kapaċità neċessarja. Għal rifjut bħal dan għandhom jingħataw raġunijiet sostanzjati, b’mod partikolari wara li jkun ġie kkunsidrat l-Artikolu 3. L-Istati Membri għandhom jiżguraw, fejn ikun xieraq u meta jseħħ dan ir-rifjut ta’ l-aċċess, li l-operatur tas-sistema tat-trażmissjoni jew distribuzzjoni jipprovdi l-informazzjoni relevanti fuq miżuri li jistgħu jkunu meħtieġa għall-infurzar tas-sistemi. Il-parti li tagħmel talba għal tali informazzjoni tista’ tiġi ċċarġjata miżata raġonevoli li tkun tirrifletti n-nefqa biex tkun ipprovduta din l-informazzjoni.”
7.
L-Artikolu 21(1) tad-Direttiva jimponi l-ftuħ progressiv tas-suq. L-Istati Membri b’hekk kienu obbligati li jestendu ċ-ċirku ta’ klijenti eliġibbli għall-klijenti kollha mhux domestiċi sa mill-1 ta’ Lulju 2004, u għall-klijenti kollha sa mill-.
B — Il-liġi nazzjonali
8.
Għall-finijiet tat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2003/54, il-liġi Litwana dwar l-elettriku (Lietuvos Respublikos elektros energetikos įstatymas, (iktar ’il quddiem imsejħa wkoll il-“liġi”) ġiet emendata b’effett mill-10 ta’ Lulju 2004. L-Artikolu 15(2) tal-imsemmija liġi jipprovdi:
“L-amministratur tan-netwerk ta’ trażmissjoni għandu jiżgura li l-kundizzjonijiet ta’ konnessjoni tal-produtturi tal-enerġija elettrika, tal-amministraturi tan-netwerk u tat-tagħmir tal-klijenti man-netwerk ta’ trażmissjoni jkunu jissodisfaw ir-rekwiżiti imposti mil-liġi u ma jkunux diskriminatorji. It-tagħmir tal-klijent jista’ jiġi konness ma netwerk ta’ trażmissjoni biss jekk l-amministratur tan-netwerk jirrifjuta, minħabba rekwiżiti tekniċi jew ta’ tħaddim stabbiliti, li jaqbad man-netwerk it-tagħmir tal-klijent li jkun jinsab fiż-żona ta’ attività definita fil-liċenzja tal-amministratur tan-netwerk.”
III — Il-kawża prinċipali, id-domanda preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
9.
Fil-Litwanja, it-tagħmir tal-parti l-kbira tal-klijenti huwa mqabbad mas-sistema ta’ distribuzzjoni ta’ wieħed miż-żewġ operaturi ewlenin ta’ sistemi ta’ distribuzzjoni. Barra minn hekk, ħames impriżi industrijali għandhom liċenzja ta’ distribuzzjoni u joperaw sistemi lokali intenzjonati biex jissodisfaw il-ħtiġiet ta’ persuni li jgħixu f’territorju limitat ħafna jew għall-operat tagħhom stess. Minbarra l-operaturi ta’ sistemi ta’ distribuzzjoni (
3
), sitt impriżi industrijali li jikkunsmaw kwantitajiet kbar tal-elettriku huma mqabbdin mas-sistema ta’ trażmissjoni. Din il-konnessjoni kienet saret fiż-żmien meta kienet għadha teżisti l-Unjoni Sovjetika u ma kinitx issir distinzjoni bejn sistemi ta’ trażmissjoni u sistemi ta’ distribuzzjoni. Il-konnessjoni ta’ dawk l-impriżi mas-sistema ta’ trażmissjoni nżammet wara r-riforma tal-liġi dwar l-elettriku fl-2004. Wara dik ir-riforma, konnessjonijiet ġodda mas-sistema ta’ trażmissjoni jistgħu jsiru biss skont il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-Artikolu 15(2) tal-liġi.
10.
Fit-28 ta’ Ottubru 2004, grupp ta’ membri tas-Seimas (il-Parlament Litwan) — (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti” — ressqu rikors quddiem il-Konstitucinis Teismas għall-istħarriġ ġudizzjarju tal-konformità tal-Artikolu 15(2) tal-liġi dwar l-elettriku mal-Kostituzzjoni Litwana u mad-Direttiva 2003/54.
11.
Ir-rikorrenti huma tal-fehma li d-Direttiva tagħti lill-klijent id-dritt li jagħżel b’mod liberu s-sistema li magħha jixtieq li jkun konness. Is-Seimas, parti interessata fil-kawża prinċipali, min-naħa l-oħra hija tal-fehma li dan il-punt m’huwiex kopert mid-Direttiva u li l-Istati Membri jistgħu jirregolawh kif jixtiequ. Huwa jinvoka f’dan ir-rigward il-korrispondenza D/1255 ta’ A. Piebalgs, Membru tal-Kummissjoni tal-Komunitjiet Ewropej responsabbli għall-enerġija, datata 21 ta’ Diċembru 2005. Fuq domanda li saritlu minn impriża, il-Kummissarju ddikjara: “id-Direttiva 2003/54 ma tesiġix li klijent jingħata d-dritt li jagħżel skont id-diskrezzjoni tiegħu bejn konnessjoni ma’ sistema ta’ trażmissjoni u ma’ sistema ta’ distribuzzjoni. Il-klijent għandu dritt li jkun konness ma’ sistema tal-elettriku; l-implimentazzjoni konkreta ta’ dak id-dritt hija kwistjoni li taqa’ taħt il-prinċipju ta’ sussidjarjetà”. [traduzzjoni mhux uffiċjali]
12.
Skont il-qorti tar-rinviju, il-formolazzjoni tal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva 2003/54 tikkonferma l-analiżi tar-rikorrenti. Il-Konstitucinis Teismas madankollu tfakkar ukoll l-objettivi soċjali segwiti mil-leġiżlatur Komunitarju, b’mod partikolari permezz tal-Artikolu 3 tad-Direttiva. Il-leġiżlazzjoni nazzjonali tħares dawn l-objettivi billi tipproteġi lill-klijenti ż-żgħar minn żieda fl-ispejjeż għall-użu tas-sistema. L-ispejjeż għall-użu tas-sistema jinqasmu b’mod ugwali bejn il-klijenti kollha li jakkwistaw l-elettriku permezz tas-sistema inkwistjoni. Kieku l-klijenti l-kbar jistgħu jqabbdu mingħajr restrizzjoni mas-sistema ta’ trażmissjoni minflok mas-sistema ta’ distribuzzjoni, dan jista’ jwassal għal tnaqqis tal-kwantità ta’ elettriku ttrasportat permezz tas-sistema ta’ distribuzzjoni u, għaldaqstant, għal żieda fl-ispejjeż tal-użu ta’ dik is-sistema għall-klijenti l-oħrajn.
13.
Minħabba dawn id-dubji dwar l-interpretazzjoni, il-Konstitucinis Teismas għamlet din id-domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“L-Artikolu 20 tad-Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2003/54/KE, tas-26 ta’ Ġunju 2003, dwar ir-regoli komuni għas-suq intern fil-qasam tal-elettriku u li tħassar id-Direttiva 96/92/KE għandu jiġi interpretat fis-sens li jimponi l-obbligu fuq l-Istati Membri li jadottaw leġiżlazzjoni li tipprovdi li kull persuna terza għandha, b’mod diskrezzjonali u dejjem sakemm in-netwerk tal-enerġija elettrika għandu l-‘kapaċità meħtieġa’, id-dritt li tagħżel ma’ liema netwerk — dak tat-trażmissjoni tal-enerġija elettrika jew dak tad-distribuzzjoni tal-enerġija elettrika — hija tixtieq taqbad, u l-amministratur tan-netwerk ikkonċernat huwa obbligat li jipprovdilu l-aċċess għan-netwerk?”
14.
Fil-kuntest tal-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, il-Gvern Litwan, Taljan u Finlandiż, kif ukoll il-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej ippreżentaw noti ta’ osservazzjonijiet u, ħlief għall-Gvern Taljan, instemgħu wkoll waqt is-seduta.
IV — Evalwazzjoni ġuridika
A — Ammissibbiltà
15.
Skont ġurisprudenza stabbilita, jirriżulta mill-Artikolu 234 KE li l-qrati nazzjonali jistgħu jirrikorru għall-Qorti tal-Ġustizzja biss jekk kontroversja hija pendenti quddiemhom u jekk ikunu mitluba jiddeċiedu fil-kuntest ta’ proċedura li l-iskop tagħha huwa li twassal għal deċiżjoni ta’ natura ġurisdizzjonali (
4
).
16.
M’hemm ebda dubju li l-Konstitucinis Teismas tikkwalifika bħala qorti. Il-qrati kostituzzjonali fil-fatt jaqgħu taħt il-kunċett ta’ qorti fis-sens tal-Artikolu 234 KE (
5
).
17.
Barra minn hekk, huwa wkoll minnu li l-Konstitucinis Teismas hija msejħa biex tagħti deċiżjoni ta’ natura ġurisdizzjonali fil-kawża prinċipali. F’dan ir-rigward m’huwiex relevanti jekk il-proċedura ta’ sħarriġ tal-kostituzzjonalità fuq talba ta’ grupp ta’ membri tas-Seimas hijiex ta’ natura kontradittorja (
6
). L-elementi determinanti huma, minn naħa waħda, li l-proċedura ma tkunx proċedura amministrattiva, fejn l-individwu jkun jinsab f’kontestazzjoni kontra l-qorti fil—kwalità ta’ awtorità amministrattiva (
7
). Min-naħa l-oħra, il-qorti ma tistax taġixxi bħala korp purament konsultattiv (
8
).
18.
Għandu jiġi kkonstatat f’dan ir-rigward li l-għan tal-proċedura fil-kawża prinċipali huwa l-istħarriġ ġudizzjarju ta’ liġi diġà fis-seħħ. B’hekk din m’hijiex konsultazzjoni tal-qorti Kostituzzjonali fil-kuntest ta’ proċess leġiżlattiv. Għall-kuntrarju, fil-kuntest tal-proċedura ta’ stħarriġ tal-kostituzzjonalità, il-qorti kostituzzjonali hija awtorizzata li tiddikjara l-liġi nazzjonali bħala inapplikabbli erga omnes, kif ippreċiżat il-qorti tar-rinviju fid-domanda preliminari.
19.
Id-domanda għal deċiżjoni preliminari b’hekk hija ammissibbli.
B — Fuq id-domanda preliminari
20.
Qabel il-liberalizzazzjoni tas-suq tal-elettriku, f’għadd kbir ta’ Stati Membri kien hemm monopolju ġeografiku tal-impriżi li jipprovdu l-elettriku. Impriża waħda kienet tipprovdi s-servizzi kollha meħtieġa għall-provvista tal-klijenti fis-settur ġeografiku tagħha. Hija kienet tipproduċi u tiddistribwixxi l-elettriku, waqt li tipprovdi dak l-elettriku permezz tas-sistema tal-elettriku tagħha lill-klijenti kollha mqabbdin ma’ dik is-sistema.
21.
Għall-finijiet tal-liberalizzazzjoni tas-suq intern tal-elettriku, id-Direttiva 96/92 (
9
) kienet diġà tipprovdi li, b’mod progressiv, numru dejjem akbar ta’ klijenti setgħu, bħala “klijenti eliġibbli”, jagħżlu liberament il-fornitur tagħhom tal-elettriku. Ir-raba’ u l-għoxrin premessi tad-Direttiva 2003/54 illum jesprimu dan l-element prinċipali tal-liberalizzazzjoni:
“(4)
Il-ħelsien li t-Trattat jiggarantixxi liċ-ċittadini Ewropej — il-moviment liberu ta’ l-oġġetti, il-libertà li jiġu provduti s-servizzi u l-ħelsien ta’ l-istabbiliment — ikunu possibbli biss f’suq miftuħ kompletament, li jħalli lill-konsumaturi kollha biex b’mod ħieles jagħżlu lil min ifornihom u li dawk kollha li jfornu jkunu ħielsa li jqassmu l-prodott tagħhom lill-klijenti tagħhom.
[…]
(20)
Il-klijenti ta’ l-elettriku għandhom ikunu liberi li jagħżlu lil min ifornihom. […]”
22.
Sabiex il-klijenti jkunu jistgħu jagħżlu liberament il-fornitur tagħhom, kien meħtieġ li jintemm il-monopolju li l-impriżi stabbiliti kellhom minħabba l-fatt li huma kienu jikkontrollaw is-sistema, billi jingħata dritt lil terzi li jkollhom aċċess għas-sistema mingħajr diskriminazzjoni. Il-ftuħ tas-sistemi għal terzi b’hekk kien il-kundizzjoni deċiżiva għall-ħolqien tas-suq intern tal-elettriku, kif enfasizza l-leġiżlatur b’mod partikolari fis-seba’ premessa tad-Direttiva 2003/54 (
10
). Minħabba dan il-fatt, il-klijent issa għandu alternattiva għall-provvista mill-impriża li mas-sistema tagħha huwa jkun imqabbad, u huwa jista’ jagħżel fornitur ieħor li jwassallu l-elettriku permezz ta’ dik is-sistema.
23.
Madankollu, it-test tal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva 2003/54, li jirregola l-aċċess minn terzi għas-sistema, m’huwiex għal kollox ċar, u dan minn diversi aspetti. Fl-ewwel lok għandu jiġi ddeterminat jekk il-kunċett ta’ “terzi” jkoprix biss l-impriżi tal-produzzjoni u tal-provvista jew inkella jkoprix ukoll il-klijenti. Il-kwistjoni prinċipali b’hekk tirrigwarda t-tifsira tal-espressjoni “aċċess għas-sistema ta’ trażmissjoni u distribuzzjoni”. L-opinjonijiet ivarjaw essenzjalment fuq il-kwistjoni dwar jekk dan jinkludix ukoll id-dritt tal-klijent li jagħżel liberament is-sistema li magħha jixtieq li jkun imqabbad.
Fuq il-kunċett ta’ terzi fis-sens tal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva 2003/54
24.
Il-Gvern Finlandiż huwa tal-fehma li l-kunċett ta’ terz użat fl-Artikolu 20(1) tad-Direttiva 2003/54 jirrigwarda l-produtturi u l-fornituri li ma jappartjenux lill-impriża integrata vertikalment li topera s-sistema inkwisjtoni u, barra minn hekk, jiġbor fi ħdanu l-funzjonijiet ta’ produzzjoni u ta’ provvista (
11
). Skont il-Gvern Finlandiż, din id-dispożizzjoni tipprojbixxi li l-impriża integrata vertikalment tisfavorixxi lil dawk it-terzi meta mqabbla mal-fergħa tagħha ta’ produzzjoni u provvista fir-rigward tal-aċċess għas-sistemi. Huwa jiddikjara finalment li l-imsemmija dispożizzjoni ma tirregolax id-dritt ta’ aċċess tal-klijent.
25.
It-test Ġermaniż tal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva ma jidhirx li jeskludi dik l-interpretazzjoni a priori. B’mod partikolari, huwa possibbli li l-espressjoni “die Zugangsregelung gilt für alle zugelassenen Kunden” tinftiehem fis-sens li l-aċċess jingħata lil produtturi jew fornituri terzi għall-finijiet tal-provvista lill-klijenti eliġibbli kollha (
12
). Fi kliem ieħor: l-operatur ta’ sistema jista’ jirrifjuta li l-użu tas-sistema lil produtturi jew fornituri meta dawn ikollhom l-intenzjoni li jipprovdu l-elettriku lil klijenti mhux eliġibbli (
13
). F’xi verżjonijiet lingwistiċi oħrajn, ir-referenza għall-klijenti eliġibbli tidher li hija ta’ portata regolatorja biss fir-rigward tat-tariffi għall-użu tas-sistema, u mhux fir-rigward tad-dritt ta’ aċċess fih innifsu (
14
).
26.
Għaldaqstant, l-espressjoni ċċitata m’għandhiex tittieħed ‘il barra mill-kuntest tagħha. Għall-kuntrarju, għandu jiġi kkunsidrat li d-dispożizzjoni msemmija tkompli hekk: “die Zugangsregelung […] wird nach objektiven Kriterien und ohne Diskriminierung zwischen den Netzbenutzern angewandt”’ (“din is-sistema […] għandha tiġi applikata oġġettivament u mingħajr diskriminazzjoni bejn l-utenti tas-sistema”) (enfasi miżjuda minna).
27.
B’hekk ir-rikorrenti huma korretti meta jsostnu li, skont l-Artikolu 2, punt 18, tad-Direttiva 2003/54, il-kunċett ta’ “utent tas-sistema” ikopri kemm persuna li tforni lil, jew li tkun fornuta minn, sistema ta’ trażmissjoni jew distribuzzjoni, kif ukoll il-persuni li jirċievu l-provvista tagħhom minn waħda minn dawk is-sistemi. Għaldaqstant, billi jinkludi l-utenti kollha tas-sistema fil-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu, l-Artikolu 20(1) tad-Direttiva jagħti wkoll lill-klijenti dritt għal aċċess mhux diskriminatorju għas-sistema.
28.
Kif josserva l-Gvern Litwan f’dan ir-rigward, it-twettiq tal-objettiv tad-Direttiva, jiġifieri li l-klijent ikun jista’ jagħżel liberament il-fornitur tiegħu (
15
), effettivament tippresupponi li ż-żewġ partijiet fir-relazzjoni ta’ provvista jista’ jkollhom aċċess għas-sistema mingħajr xkiel (
16
). Id-dritt ta’ aċċess ikun bla valur għall-fornitur jekk il-klijent li huwa jrid iforni ma jkunx jista’ jaċċessa s-sistema.
29.
Għaldaqstant. l-argument tal-Gvern Finlandiż li jmur kontra dan għandu jiġi miċħud.
Ir-regoli tal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva 2003/54 jirrigwardaw l-aċċess u l-konnessjoni mas-sistema
30.
Skont l-Artikolu 15(2) tal-liġi Litwana dwar l-elettriku, hemm dritt għal konnessjoni mhux diskriminatorja mas-sistema ta’ trażmissjoni biss fil-każ fejn l-operatur tas-sistema ta’ distribuzzjoni jirrifjuta li jagħti konnessjoni lill-klijent inkwistjoni. Qabel ma jista’ jiġi eżaminat il-punt jekk l-Artikolu 20(1) tad-Direttiva jostakolax dik il-limitazzjoni tal-għażla tas-sistema, għandu jiġi ddeterminat jekk dik l-istess dispożizzjoni tirregolax il-konnessjoni ma’ sistema.
31.
B’differenza mir-rikorrenti, kif ukoll mill-Gvern Taljan, il-Gvern Litwan u dak Finlandiż, kif ukoll il-Kummissjoni, effettivament jargumentaw li għandha ssir distinzjoni bejn “konnessjoni” u “aċċess”; skont dan l-argument, l-aċċess biss huwa rregolat mill-Artikolu 20 tad-Direttiva. Fin-nota ta’ osservazzjonijiet tagħha, il-Kummissjoni qablet ukoll ma’ l-argument tar-rikorrenti, li d-dritt għal aċċess mhux diskriminatorju skont l-Artikolu 20 tad-Direttiva huwa wkoll ta’ ostaklu għar-restrizzjonijiet dwar l-għażla tal-konnessjoni mas-sistema. Hija madankollu rtirat din il-pożizzjoni matul is-seduta u qablet ma’ dik tar-Repubblika tal-Finlandja u tar-Repubblika tal-Litwanja.
32.
L-argument tal-Gvern Finlandiż u dak Litwan, kif ukoll tal-Kummissjoni, huwa ssostanzjat mit-test tal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva, li jsemmi biss l-aċċess. F’dan ir-rigward, it-termini “aċċess” u “konnessjoni” ma jistgħux jitqiesu bħala sinonimi. Kif qalu korrettament il-partijiet intervenjenti hawn fuq imsemmija, id-Direttiva tuża dawn iż-żewġ termini b’sens differenti.
33.
Dan jirriżulta b’mod partikolarment ċar mill-Artikolu 23(2)(a), tad-Direttiva, li jagħti lill-awtoritajiet regolatorji r-responsabbiltà għall-iffissar u l-approvazzjoni, qabel id-dħul tagħhom fis-seħħ, tal-kondizzjonijiet “[tal-] konnessjoni u l-aċċess għal netwerks nazzjonali, inklużi tariffi ta’ trażmissjoni u distribuzzjoni”. Kieku t-termini “konnessjoni” u “aċċess” kellhom l-istess tifsira, ma kienx ikun neċessarju li jissemmew it-tnejn f’dik id-dispożizzjoni.
34.
L-aċċess għas-sistema jfisser id-dritt li tintuża sistema, bi ħlas, sabiex jiġi ttrasportat l-elettriku jew sabiex jġi pprovdut l-elettriku. L-Artikolu 20 huwa d-dispożizzjoni prinċipali tad-Direttiva għal dak li jirrigwarda l-aċċess għas-sistema, aċċess li mingħajru l-liberalizzazzjoni tas-suq tal-elettriku ma kinitx tkun possibbli. Skont l-Artikolu 20(2) tad-Direttiva, l-operatur ta’ sistema ta’ trażmissjoni jew distribuzzjoni jista’ jirrifjuta l-aċċess biss jekk is-sistema ma jkollhiex il-kapaċità neċessarja.
35.
Regoli speċifiċi dwar il-konnessjoni mas-sistema huma stipulati fit-tielet sentenza tal-Artikolu 3(3) tad-Direttiva, li timponi fuq l-impriżi ta’ distribuzzjoni obbligu (ta’ servizz pubbliku) li jagħtu konnessjoni lill-klijenti domestiċi u klijenti żgħar oħrajn mas-sistema tagħhom. L-Artikolu 5 tad-Direttiva, barra minn hekk, jagħti lill-Istati Membri l-inkarigu li jistabbilixxu regoli tekniċi dwar il-konnessjoni mas-sistema li jiżguraw it-tħaddim bejn is-sistemi u li jkunu oġġettivi u mhux diskriminatorji. Finalment, l-awtoritajiet regolatorji huma obbligati, skont l-Artikolu 23(1)(c) u (f), tad-Direttiva, li jwettqu ċerti obbligi ta’ sorveljanza fir-rigward tal-kundizzjonijiet tal- konnessjoni.
36.
Jirriżulta mill-analiżi globali ta’ dawn id-dispożizzjonijiet li l-kunċett ta’ “konnessjoni” jirreferi għall-istabbiliment ta’ konnessjoni fiżika bejn sistema u t-tagħmir tal-klijenti, ċentri tal-produzzjoni, sistemi oħrajn u strutturi oħrajn.
37.
Għaldaqstant, meta jitqies it-test ċar tiegħu, l-Artikolu 20(1) tad-Direttiva ma jirregolax b’mod dirett il-konnessjoni ma’ sistema. Issa għandu jiġi eżaminat, minn naħa, jekk jirriżultax dritt illimitat għal konnessjoni ma’ sistema ta’ trażmissjoni mid-dispożizzjonijiet dwar il-konnessjoni mas-sistema (
17
). Regoli indiretti dwar il-konnessjoni jistgħu jirriżultaw, min-naħa l-oħra, mill-Artikolu 20(1) tad-Direttiva, peress li l-konnessjoni ma’ sistema hija kundizzjoni preliminari biex ikun jista’ jiġi eżerċitat id-dritt ta’ aċċess.
38.
Id-dispożizzjonijiet dwar il-konnessjoni mas-sistema huma essenzjalment ta’ natura teknika u ma jagħtux dritt ġenerali ta’ konnessjoni ma’ sistema li jagħżel il-klijent. Hija biss it-tielet sentenza tal-Artikolu 3(3) tad-Direttiva li tista’ tagħti lil ċerti klijenti dritt li jkunu konnessi ma’ sistema ta’ distribuzzjoni, iżda mhux ma’ sistema ta’ trażmissjoni.
39.
Barra minn hekk, l-Artikolu 5 tad-Direttiva joħloq obbligu li jiġu stabbiliti regoli tekniċi mhux diskriminatorji dwar l-aċċess għas-sistema. B’hekk isegwi li klijenti komparabbli, jiġifieri b’mod partikolari klijenti li jixtru kwantitajiet u li għandhom profil ta’ konsum ekwivalenti, għandhom effettivament jingħataw konnessjoni ma’ sistema partikolari b’kundizzjonijiet identiċi. Jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali f’dan il-qasam ma tirrispettax il-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni, huwa possibbli li l-utenti żvantaġġati mis-sistema jkunu jistgħu jinvokaw id-Direttiva direttament biex jasserixxu d-dritt tagħhom għal trattament ugwali bħal dak mogħti lill-grupp vantaġġat, li madankollu jista’ jsir biss fid-dawl ta’ każijiet konkreti.
40.
Id-dritt tal-għażla fir-rigward tal-konnessjoni mas-sistema jista’ barra minn hekk jirriżulta indirettament mir-regoli dwar l-aċċess għas-sistema stabbiliti fl-Artikolu 20(1) tad-Direttiva, fil-każ fejn in-nuqqas ta’ tali dritt ta’ għażla jaffettwa wkoll l-aċċess.
41.
L-aċċess minn terzi għas-sistema huwa intenzjonat — kif diġà semmejna — biex jippermetti lil klijent li jagħżel liberament il-fornitur li mingħandu huwa jakkwista l-elettriku tiegħu. L-għażla libera tal-fornitur madankollu m’hijiex relatata direttament mas-sistema li magħha jkun imqabbad il-klijent. Huwa ċertament minnu li l-elettriku jista’ fil-prinċipju jiġi pprovdut lill-klijenti finali permezz ta’ sistema ta’ trażmissjoni, kif jirriżulta wkoll mill-Artikolu 2(3) tad-Direttiva. L-għażla tal-fornitur madankollu hija garantita meta l-klijent ikun imqabbad ma’ sistema ta’ distribuzzjoni. Il-fornitur effettivament għandu dritt li jwassal l-elettriku permezz ta’ sistema ta’ trażmissjoni u ta’ distribuzzjoni sa għand il-klijent.
42.
Is-sistema ta’ aċċess minn terzi għas-sistemi ta’ trażmissjoni u ta’ distribuzzjoni, li l-Istati Membri huma obbligati li jistabbilixxu skont l-Artikolu 20(1) tad-Direttiva, b’hekk ma teħtieġx li kull klijent għandu dritt li jkun imqabbad ma’ sistema ta’ trażmissjoni. Għall-kuntrarju, l-Istati Membri għandhom il-libertà li jorganizzaw is-sistema, meta titqies is-sitwazzjoni fuq livell tekniku, b’tali mod li kull klijent ikun imqabbad ma’ sistema adegwata, li permezz tagħha huwa jista’ jiġi pprovdut b’elettriku mill-fornitur magħżul minnu.
43.
F’dan il-kuntest, l-Istat Membru jista’ wkoll jikkunsidra aspetti ta’ interess ġenerali, bħal, per eżempju, użu bbilanċjat tal-kapaċitajiet tal-infrastruttura u tqassim xieraq tal-ispejjeż tal-użu tas-sistema, mingħajr m’hu meħtieġ li tintuża d-dispożizzjoni derogatorja tal-Artikolu 3(8) tad-Direttiva. Dak ikun meħtieġ biss jekk ir-regola nazzjonali ma tkunx konformi mal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva.
44.
B’mod konformi mat-tieni sentenza tal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva, is-sistema ta’ aċċess minn terzi għas-sistemi għandha madankollu tiġi applikata oġġettivament u mingħajr diskriminazzjoni bejn l-utenti tas-sistema. Dan ma jeskludix li ċerti klijenti jkollhom aċċess dirett għas-sistema ta’ trażmissjoni (per eżempju, l-operaturi ta’ sistema ta’ distribuzzjoni jew ċerti konsumaturi kbar), waqt li oħrajn ikollhom aċċess għas-sistema ta’ trażmissjoni biss indirettament, permezz ta’ sistema ta’ distribuzzjoni. Meta jingħata l-aċċess dirett għal sistema ta’ trażmissjoni jew għal sistema ta’ distribuzzjoni, l-operatur tas-sistema inkwistjoni għandu sempliċement joqgħod attent li ma jagħmilx distinzjoni arbitrarja, iżda għandu jibbaża fuq kriterji oġġettivi, bħall-kwantitajiet mixtrija jew il-profil ta’ konsum.
45.
Ir-rikorrenti finalment isostnu li l-liġi dwar l-elettriku tal-2004 tawtorizza manipulazzjonijiet fl-iffissar tal-ispejjeż tal-operat tas-sistemi ta’ distribuzzjoni. Skont huma, il-possibbiltà li ssir konnessjoni ma’ sistema ta’ trażmissjoni minflok ma’ sistema ta’ distribuzzjoni tippermetti li jiġu evitati l-ispejjeż għall-użu tas-sistema li m’humiex iġġustifikati.
46.
Anki jekk nassumu li din l-allegazzjoni, li ma ssemmietx fid-digriet tar-rinviju, hija korretta, din ma tbiddilx is-soluzzjoni li aħna nissuġġerixxu. Sabiex tiġi ggarantita sistema ġusta ta’ tariffi għall-użu tas-sistema u kontroll tad-diversi elementi ta’ spejjeż li għandhom jiġu kkunsidrati f’dan il-kuntest, id-Direttiva 2003/54 pprovdiet għal regolazzjoni tal-ispejjeż. “Kompetizzjoni bejn is-sistemi” madankollu m’hijiex soluzzjoni adegwata sabiex jitwaqqfu abbużi fir-rigward tal-istruttura tal-ispejjeż fil-kuntest tal-operat tas-sistema. Il-fatt li wieħed jaqleb għal sistema oħra (is-sistema ta’ trażmissjoni) bi struttura ta’ tariffi korretta, li jkun teknikament possibbli għal xi konsumaturi kbar, m’għandux effett fuq it-tariffi mhux ġustifikati li għandhom il-klijenti l-oħrajn u, għall-kuntrarju, jista’ biss iżidhom.
V — Konklużjoni
Għaldaqstant għandha tingħata r-risposta li ġejja għad-domanda preliminari magħmula mill-Konstitucinis Teismas:
“L-Artikolu 20 tad-Direttiva 2003/54/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Ġunju 2003, dwar ir-regoli komuni għas-suq intern fil-qasam tal-elettriku, ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprovdi, b’mod mhux diskriminatorju, li t-tagħmir tal-klijent għandu jkun konness ma’ sistema ta’ trażmissjoni biss jekk l-operatur ta’ sistema ta’ distribuzzjoni jirrifjuta, minħabba raġunijiet tekniċi jew operattivi, li jqabbad mas-sistema ta’ distribuzzjoni t-tagħmir tal-klijent li jkun jinsab fiż-żona ta’ attività definita fil-liċenzja tal-operatur tas-sistema ta’ distribuzzjoni.”
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.
(
2
)	Direttiva 2003/54/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Ġunju 2003 dwar ir-regoli komuni għas-suq intern fil-qasam tal-elettriku u li tħassar id-Direttiva 96/92/KE — Dikjarazzjonijiet dwar l-operazzjonijiet ta’ diklassifikazzjoni u ta’ ġestjoni ta’ skart (ĠU L 176, p. 37, u rettifika ĠU 2004, L 16, p. 74).
(
3
)	Ma jirriżultax b’mod ċar mid-deċiżjoni tar-rinviju jekk l-impriżi kollha li għandhom liċenzja ta’ distribuzzjoni, jiġifieri wkoll il-ħames impriżi industrijali, humiex konnessi mas-sistema ta’ trażmissjoni.
(
4
)	Digriet tal-5 ta’ Marzu 1986, Greis Unterweger (318/85, Ġabra p. 955, punt 4); sentenzi tad-, Job Centre (C-111/94, Ġabra p. I-3361, punt 9); tal-, Salzmann (C-178/99, Ġabra p. I-4421, punt 14); tat-, Längst (C-165/03, Ġabra p. I-5637, punt 25), u tas-, Standesamt Stadt Niebüll (C-96/04, Ġabra p. I-3561, punt 13).
(
5
)	B’hekk, il-Verfassungsgerichtshof Awstrijaka u l-Cour d’arbitrage, li issa saret il-Cour constitutionnelle, Belġjana, pereżempju, għamlu lill-Qorti tal-Ġustizzja f’diversi okkażjonijiet domandi għal deċiżjoni preliminari mingħajr ma ġiet ikkontestata n-natura ġurisdizzjonali tagħhom (ara, pereżempju, is-sentenzi tal- 20 ta’ Mejju 2003, Österreichischer Rundfunk et, C-465/00, C-138/01 u C-139/01, Ġabra p. I-4989, u tal-, Gouvernement de la Communauté française u Gouvernement wallon, C-212/06, Ġabra p. I-1683).
(
6
)	Sentenzi tas-17 ta’ Mejju 1994, Corsica Ferries (C-18/93, Ġabra p. I-1783, punt 12), u Standesamt Stadt Niebüll (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 13).
(
7
)	Ara s-sentenzi Job Centre (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 11), Salzmann (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 15) u Standesamt Stadt Niebüll (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 14).
(
8
)	Ara d-digriet Greis Unterweger (iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 4).
(
9
)	Direttiva 96/92/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-19 ta’ Diċembru 1996, dwar ir-regoli komuni għas-suq intern tal-elettriku (ĠU L 27, p. 20).
(
10
)	Is-seba’ premessa tgħid: “[b]iex jitkompla s-suq intern tal-elettriku, l-aċċess mhux diskriminatorju għan-netwerk tal-operatur tat-trażmissjoni jew tas-sistema tad-distribuzzjoni huwa ta’ importanza kbira. Operatur tat-trażmissjoni jew tas-sistema tad-distribuzzjoni jista’ jkun jikkomprendi fih impriża waħda jew aktar minn waħda.” Ara s-sentenza tat-22 ta’ Mejju 2008, citiworks (C-439/06, Ġabra p. I-3913, punti 42 sa 44), kif ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mazák fl-istess kawża (punti 72 sa 74). Dwar l-importanza tal-aċċess, mingħajr diskriminazzjoni, minn terzi għas-sistema b’mod ġenerali, ara wkoll is-sentenza tas-, VEMW et (C-17/03, Ġabra p. I-4983, punti 42 sa 46).
(
11
)	Fir-rigward tad-definizzjoni tal-kunċett ta’ “impriża integrata vertikalment”, ara s-subparagrafu 21 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/54.
(
12
)	Fl-istess sens, ara, pereżempju, il-verżjoni Franċiża: “Les États membres veillent à ce que soit mis en place, pour tous les clients éligibles, un système d’accès des tiers aux réseaux de transport et de distribution. Ce système, fondé sur des tarifs publiés, doit être appliqué objectivement et sans discrimination entre les utilisateurs du réseau”.
(
13
)	Peress li — minn meta d-Direttiva 2003/54 ġiet trasposta kif meħtieġ — m’għadx hemm klijenti mhux eliġibbli mill-1 ta’ Lulju 2008, din l-ipoteżi m’għadx għandha rilevanza prattika.
(
14
)	Ara, pereżempju, il-verżjonijiet bit-Taljan u bl-Ispanjol tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 20(1) tad-Direttiva 2003/54:
“Gli Stati membri garantiscono l’attuazione di un sistema di accesso dei terzi ai sistemi di trasmissione e di distribuzione basato su tariffe pubblicate, praticabili a tutti i clienti idonei, ed applicato obiettivamente e senza discriminazioni tra gli utenti del sistema.”
“Los Estados miembros garantizarán la aplicación de un sistema de acceso de terceros a las redes de transporte y distribución basado en tarifas publicadas, aplicables a todos los clientes cualificados de forma objetiva y sin discriminación entre usuarios de la red.”
(
15
)	Ara l-punt 22 iktar ’il fuq.
(
16
)	F’dan is-sens, ara s-sentenza citiworks (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 10, punt 43, li tirreferi għall-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mazák f’dik l-istess kawża, punt 72).
(
17
)	Huwa minnu li l-qorti tar-rinviju ma talbitx l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjonijiet oħrajn tad-Direttiva 2003/54 ħlief għall-Artikolu 20 tagħha. Iżda skont ġurisprudenza stabbilita, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, sabiex tagħti risposta utli lill-qorti li tkun għamlitilha domanda preliminari, tikkunsidra regoli tad-dritt Komunitarju li l-qorti nazzjonali ma tkunx għamlet riferiment għalihom fid-domanda tagħha (sentenzi tal-20 ta’ Marzu 1986, Tissier, 35/85, Ġabra p. 1207, punt 9; tat-, Teckal, C-107/98, Ġabra p. I-8121, punt 39, u tat-, Abraham et, C-2/07, Ġabra p. I-1197, punt 24).