62024CJ0490_RES
Sprawa C‑490/24
Stichting Koskea, działająca jako kurator ED,
przeciwko
Nationale Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij NV, prowadzącej działalność pod nazwą handlową Reaal Schadeverzekering NV
Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 12 lutego 2026 r.
Odesłanie prejudycjalne – Obowiązkowe ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych – Dyrektywa 2009/103/WE – Artykuł 12 ust. 1 – Obowiązek objęcia ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej za uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów innych niż kierowca powstałe w związku z ruchem pojazdu – Zakres – Wypadek drogowy z udziałem jednego pojazdu – Szkody poniesione przez kierowcę pojazdu w wyniku ingerencji pasażera w prowadzenie tego pojazdu
Zbliżanie ustawodawstw – Ubezpieczenie komunikacyjne od odpowiedzialności cywilnej – Dyrektywa 2009/103 – Obowiązek ubezpieczenia pojazdów – Obowiązek objęcia ochroną ubezpieczeniową uszkodzeń ciała doznanych przez wszystkich pasażerów innych niż kierowca – Pojęcie – Obowiązek objęcia ochroną ubezpieczeniową szkód doznanych przez kierowcę pojazdu uczestniczącego w wypadku drogowym – Wyłączenie – Szkody poniesione w wyniku ingerencji pasażera w prowadzenie tego pojazdu – Brak wpływu
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103, art. 1 pkt 1, art. 3 akapity pierwszy, drugi, czwarty, art. 12 ust. 1–3, art. 13 ust. 1, 3)
(zob. pkt 25–44, sentencja)
Streszczenie
Trybunał, do którego Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy Niderlandów) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wyjaśnił pojęcie „kierowcy” w kontekście przewidzianego w dyrektywie 2009/103 (
1
) obowiązkowego ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych. Trybunał rozstrzygnął bowiem, że ubezpieczeniem tym nie muszą być objęte poniesione przez kierowcę jedynego pojazdu uczestniczącego w wypadku drogowym szkody powstałe ze względu na ingerencję pasażera w prowadzenie tego pojazdu.
Pod koniec 2016 r. ED został poszkodowany wskutek wypadku drogowego, podczas gdy znajdował się za kierownicą minibusa należącego do klubu piłkarskiego, do którego wsiadł były trener tego klubu. Kiedy minibus jechał z prędkością około 70 km/h, były trener, siedzący w busie z tyłu po prawej stronie, znienacka zaciągnął hamulec ręczny. Minibus wpadł w poślizg i uderzył w kilka filarów wiaduktu. ED odniósł ciężkie obrażenia i trwale odczuwa bardzo poważne skutki tego wypadku.
W celu naprawienia szkód poniesionych przez ED w wyniku tego wypadku fundacja, która zarządza jego majątkiem i broni jego interesów, wniosła o objęcie tych szkód ubezpieczeniem pasażerów i kierowcy, które wykupił klub piłkarski. Ubezpieczyciel nie uwzględnił tego roszczenia, argumentując, że ED w chwili, kiedy zasiadł za kierownicą minibusa, znajdował się pod wpływem alkoholu. ED został również poinformowany, że nie jest też objęty obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej, ponieważ nie obejmuje ono szkód poniesionych przez kierowcę.
W tym właśnie kontekście fundacja, działając w imieniu i na rzecz ED, wniosła powództwo do sądu pierwszej instancji. Sąd ten orzekł, że ED nie powinien był być wyłączony z ochrony z tytułu przewidzianego w dyrektywie 2009/103 obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, ponieważ, nawet jeśli w chwili wypadku znajdował się za kierownicą pojazdu, nie można go już uznać za kierowcę, gdyż to były trener, zaciągając hamulec ręczny, zachował się jak kierowca. Ponieważ sąd ten uwzględnił powództwo ED, ubezpieczyciel zaskarżył to orzeczenie przed sądem apelacyjnym, który uchylił wyrok sądu pierwszej instancji, uznawszy, że ED nie utracił statusu kierowcy wskutek zaciągnięcia hamulca ręcznego przez byłego trenera.
Fundacja reprezentująca ED wniosła skargę kasacyjną do sądu odsyłającego, który ma w tym kontekście wątpliwości co do wykładni przepisu dyrektywy 2009/103, który wyłącza kierowcę z objęcia ochroną z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Fundacja ta podnosi zatem, po pierwsze, że Trybunał zawsze podkreślał znaczenie ochrony pasażerów poszkodowanych w wypadkach drogowych, a także cel polegający na zapewnieniu wszystkim tym pasażerom uzyskania odszkodowania za poniesione szkody. Po drugie, w dyrektywie 2009/103 wprowadzono rozróżnienie między kierowcą a innymi pasażerami, nie definiując jednak pojęcia „kierowcy”.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał przypomniał, że w oparciu o art. 12 ust. 1 dyrektywy 2009/103 obowiązkowe ubezpieczenie w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody poniesione w związku z ruchem pojazdów mechanicznych obejmuje odpowiedzialność cywilną za uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów z wyjątkiem kierowcy. Wyjaśnił on zatem, po pierwsze, że, w braku zawarcia w tej dyrektywie definicji pojęć „kierowcy” i „pasażera”, zakres tych wyrażeń należy ustalić zgodnie z ich zwyczajowym znaczeniem w języku potocznym. Po drugie, wyrażenie „kierowca” odnosi się zwykle do osoby, która znajduje się za sterami pojazdu lub jego kierownicą i kieruje nim, podczas gdy wyrażenie „pasażer” odnosi się do osoby, która znajduje się w danym pojeździe w innym miejscu i go nie prowadzi. W tym kontekście Trybunał zauważył, że w danym pojeździe może się znajdować kilku pasażerów innych niż kierowca, ale co do zasady tylko jeden kierowca jednocześnie. Po trzecie, zgodnie z art. 12 ust. 1 dyrektywy 2009/103 szkody poniesione przez kierowcę pojazdu nie są objęte obowiązkowym ubezpieczeniem w zakresie odpowiedzialności cywilnej w związku z ruchem pojazdów mechanicznych.
W drugiej kolejności, w odniesieniu do kontekstu, w jaki wpisuje się art. 12 ust. 1 dyrektywy 2009/103, Trybunał podkreślił, w świetle definicji pojęcia „pojazdu” w rozumieniu tej dyrektywy, że każdy pojazd znajdujący się w ruchu ma co do zasady kierowcę oraz miejsce do kierowania, i to ten kierowca jest osobą, która, znajdując się za kierownicą wewnątrz pojazdu, uruchamia lub jest w stanie uruchomić jego siłę mechaniczną w celu nadawania mu ruchu. Podobnie jak ten przepis szereg innych przepisów dyrektywy 2009/103 (
2
) wprowadza rozróżnienie między kierowcą pojazdu a innymi osobami, które mogły wsiąść do tego pojazdu, a także innymi użytkownikami dróg, którzy nie znajdują się w pojeździe, lecz mogą stać się ofiarami wypadku drogowego z udziałem pojazdu. Tym samym kategorie poszkodowanych w wypadku są w istocie określane w przeciwstawieniu do kierowcy pojazdu uczestniczącego w wypadku.
Ponadto Trybunał podkreślił rozróżnienie istniejące między, z jednej strony, obowiązkiem objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem w zakresie odpowiedzialności cywilnej na podstawie dyrektywy 2009/103 szkód wyrządzonych osobom trzecim, a, z drugiej strony, zakresem odszkodowania za szkody wyrządzone osobom trzecim z tytułu odpowiedzialności cywilnej za wypadek, która to kwestia jest w istocie regulowana przez prawo krajowe. Tak więc rola, jaką poszczególna osoba zajmująca miejsce w pojeździe, taka jak w niniejszym przypadku pasażer, który zaciągnął hamulec ręczny, może odgrywać w przebiegu tego wypadku i, co za tym idzie, w powstaniu szkody, może, zgodnie z systemem odpowiedzialności cywilnej obowiązującym w państwie członkowskim, na którego terytorium doszło do tego wypadku, przesądzać o tym, która osoba jest odpowiedzialna za ten wypadek na gruncie prawa cywilnego i mieć wpływ na zakres odszkodowania.
W świetle powyższego Trybunał zauważył, że ingerencja pasażera w kierowanie pojazdem, która powoduje wypadek, nie może skutkować pozbawieniem osoby, która znajduje się na miejscu do kierowania tym pojazdem i która go prowadzi, statusu kierowcy tego pojazdu. Wyciągnięcie odmiennego wniosku niwelowałoby jednocześnie to mające podstawowe znaczenie rozróżnienie między kierowcą a poszkodowaną osobą trzecią, które charakteryzuje ustanowiony przez dyrektywę 2009/103 system obowiązkowego ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej, jak również rozróżnienie między obowiązkiem objęcia tym ubezpieczeniem a zakresem odszkodowania z tytułu odpowiedzialności cywilnej za wypadek, który to zakres jest regulowany przez prawo krajowe.
W trzeciej i ostatniej kolejności Trybunał stwierdził, że za przyjęciem takiej wykładni przemawiają cele realizowane przez dyrektywę 2009/103, a w szczególności ten polegający na ochronie poszkodowanych w wypadkach powodowanych przez pojazdy mechaniczne, który był stale wspierany poprzez wprowadzanie zmian w prawodawstwie europejskim w dziedzinie obowiązkowego ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów. Realizacja tego celu byłaby zaś zagrożona, gdyby to od przypadkowych okoliczności zależało, czy osoba, która zajęła miejsce za kierownicą, mogła utracić swój status kierowcy ze względu na ingerencję pasażera w prowadzenie tego pojazdu. Wynikająca z takiej możliwości niepewność prawa jest sama w sobie niezgodna ze tym celem.
Trybunał wyjaśnił ponadto, że te zmiany legislacyjne bardzo wyraźnie charakteryzowały się stałym i wyraźnym wyłączeniem szkód poniesionych przez kierowcę z przewidzianego w prawie Unii obowiązkowego ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej. Ponadto w tych zmianach legislacyjnych nie ma niczego, co wskazywałoby na to, że zamiarem prawodawcy Unii miało by być zharmonizowanie obowiązku ubezpieczania odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych w sposób wykraczający poza pokrycie szkód wyrządzonych osobom trzecim. Tak więc na obecnym etapie rozwoju prawa Unii kwestia ewentualnego obowiązku objęcia ubezpieczeniem szkód poniesionych przez kierowcę pojazdu, który to pojazd był jedynym, który uczestniczył w wypadku drogowym, pozostaje uregulowana w prawie krajowym państw członkowskich.
Wynika z tego, że szkody poniesione przez kierowcę jedynego pojazdu uczestniczącego w wypadku drogowym nie muszą być objęte przewidzianym w dyrektywie 2009/103 obowiązkowym ubezpieczeniem w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, nawet w sytuacji, gdy jeden z pasażerów zaingerował w prowadzenie tego pojazdu, co spowodowało ów wypadek.
(
1
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. 2009, L 263, s. 11), art. 3 akapity pierwszy, drugi i czwarty.
(
2
)	Artykuł 12 ust. 2 i 3 oraz art. 13 ust. 3 dyrektywy 2009/103.