62019CC0379
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MICHAL BOBEK
της 4ης Μαρτίου 2021 (
1
)
Υπόθεση C‑379/19
DNA- Serviciul Teritorial Oradea
κατά
KI,
LJ,
IG,
JH,
[αίτηση του Tribunalul Bihor (πλημμελειοδικείου Bihor, Ρουμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Απόφαση 2006/928/ΕΚ της Επιτροπής για τη θέσπιση Μηχανισμού για τη Συνεργασία και τον Έλεγχο (ΜΣΕ) – Έννομα αποτελέσματα του ΜΣΕ και των εκθέσεων που καταρτίζει η Επιτροπή βάσει του εν λόγω μηχανισμού – Ποινική διαδικασία που αφορά διαφθορά – Αποφάσεις συνταγματικού δικαστηρίου επί του αποκλεισμού αποδεικτικών στοιχείων που συνελέγησαν από τις υπηρεσίες πληροφοριών ή σε συνεργασία με αυτές – Άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ανεξαρτησία της δικαιοσύνης – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Υπεροχή του δικαίου της Ένωσης – Πειθαρχικές διαδικασίες κατά δικαστικών λειτουργών»
I. Εισαγωγή
1.
Συμβιβάζονται με το δίκαιο της Ένωσης αποφάσεις εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου με τις οποίες κηρύσσεται αντισυνταγματική η συμμετοχή εθνικών υπηρεσιών πληροφοριών στην εκτέλεση μέτρων παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα στο πλαίσιο ποινικών ερευνών, και οι οποίες εμμένουν στον αποκλεισμό των εν λόγω αποδεικτικών στοιχείων από την ποινική διαδικασία;
2.
Αυτό είναι, κατ’ ουσίαν, το επίμαχο ερώτημα στην υπό κρίση υπόθεση. Εντούτοις, στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως εγείρονται επίσης διάφορα άλλα ζητήματα, τα οποία είχα την ευκαιρία να εξετάσω σε προηγούμενες προτάσεις μου, ιδίως στην υπόθεση Asociaţia «Forumul Judecătorilor din România» κ.λπ. (
2
), καθώς και σε παράλληλες με τις παρούσες προτάσεις, ιδίως τις προτάσεις στην υπόθεση Euro Box Promotion κ.λπ. (
3
). Επομένως, για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως, θα στηριχθώ στην ανάλυσή μου που έχει ήδη πραγματοποιηθεί στις εν λόγω προτάσεις.
II. Νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
1. Πρωτογενές δίκαιο
3.
Οι σχετικές διατάξεις της Συνθήκης για την προσχώρηση της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (στο εξής: Συνθήκη Προσχωρήσεως) (
4
) καθώς και της Πράξεως περί των όρων προσχωρήσεως της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας (στο εξής: Πράξη Προσχωρήσεως) (
5
) παρατίθενται στα σημεία 5 έως 8 των προτάσεων AFJR.
2. Το παράγωγο δίκαιο
4.
Η απόφαση 2006/928/ΕΚ της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο της προόδου στη Ρουμανία όσον αφορά την επίτευξη των ειδικών στόχων αναφοράς στους τομείς της δικαστικής μεταρρύθμισης και της καταπολέμησης της διαφθοράς (στο εξής: απόφαση ΜΣΕ) (
6
), εκδόθηκε, σύμφωνα με την αιτιολογική της σκέψη 5, βάσει των άρθρων 37 και 38 της Πράξεως Προσχωρήσεως.
5.
Κατά την αιτιολογική σκέψη 6 της αποφάσεως ΜΣΕ, «[τ]α εκκρεμούντα ζητήματα της ευθύνης και αποτελεσματικότητας του δικαστικού συστήματος και των φορέων επιβολής του νόμου απαιτούν τη δημιουργία ενός μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο της προόδου της Ρουμανίας όσον αφορά την επίτευξη ειδικών στόχων αναφοράς στους τομείς της δικαστικής μεταρρύθμισης και της καταπολέμησης της διαφθοράς».
6.
Το άρθρο 1 της αποφάσεως ΜΣΕ ορίζει ότι η Ρουμανία πρέπει να υποβάλλει κάθε χρόνο έκθεση στην Επιτροπή σχετικά με την πρόοδο που έχει επιτευχθεί σε σχέση με την εκπλήρωση του κάθε στόχου αναφοράς που προβλέπεται στο παράρτημα της εν λόγω αποφάσεως. Κατά το άρθρο 2, η Επιτροπή θα διαβιβάσει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο τις παρατηρήσεις και διαπιστώσεις της σχετικά με την έκθεση της Ρουμανίας για πρώτη φορά τον Ιούνιο του 2007 και, εν συνεχεία, όταν απαιτείται, τουλάχιστον δε ανά έξι μήνες. Το άρθρο 3 ορίζει ότι η απόφαση ΜΣΕ «τίθεται σε ισχύ μόνο υπό τους όρους και κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της συνθήκης προσχώρησης». Κατά το άρθρο 4, η απόφαση ΜΣΕ απευθύνεται σε όλα τα κράτη μέλη.
7.
Το παράρτημα της αποφάσεως ΜΣΕ περιέχει τους «προς επίτευξη [στόχους] αναφοράς για τη Ρουμανία, οι οποίοι αναφέρονται στο άρθρο 1». Ο πρώτος, ο τρίτος και ο τέταρτος στόχος αναφοράς που προβλέπονται στο εν λόγω παράρτημα, έχουν, αντίστοιχα, ως εξής: να «διασφαλιστεί διαφανέστερη και αποτελεσματικότερη δικαστική διαδικασία ιδίως με την ενίσχυση της ικανότητας και της υποχρέωσης λογοδοσίας του Ανώτατου […] Συμβουλίου του Δικαστικού Σώματος […]»· να «ενισχυθεί η πραγματοποιηθείσα πρόοδος, να συνεχιστεί η διεξαγωγή επίσημων, αμερόληπτων ερευνών για καταγγελίες διαφθοράς υψηλού επιπέδου»· και να «λαμβάνονται περαιτέρω μέτρα για την πρόληψη και την καταπολέμηση της διαφθοράς, ιδίως στο πλαίσιο των τοπικών αρχών».
Β.
Το ρουμανικό δίκαιο
1. Ο Κώδικας Ποινικής Δικονομίας
8.
Κατά το άρθρο 102, παράγραφος 2, του Legea nr. 135/2010 privind Codul de procedură penală (νόμου 135/2010 περί του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, στο εξής: Κώδικας Ποινικής Δικονομίας), «[π]αρανόμως κτηθέντα αποδεικτικά στοιχεία δεν δύνανται να χρησιμοποιηθούν σε ποινικές διαδικασίες». Κατά την παράγραφο 3 του ίδιου άρθρου «[η] ακυρότητα της πράξεως με την οποία διατάχθηκε ή εγκρίθηκε η συλλογή των εν λόγω αποδεικτικών στοιχείων συνεπάγεται τον αποκλεισμό της χρήσεως αυτών».
9.
Το άρθρο 142, παράγραφος 1, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, όπως ίσχυε πριν από την απόφαση 51 του Curtea Constituțională (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Ρουμανία) (στο εξής: Συνταγματικό Δικαστήριο), της 16ης Φεβρουαρίου 2016 (στο εξής: απόφαση 51/2016), με τίτλο «[ε]κτέλεση εντάλματος παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα», όριζε ότι «[ο] εισαγγελέας διενεργεί παρακολούθηση με τεχνικά μέσα ή μπορεί να διατάξει τη διενέργειά της από το ανακριτικό όργανο, από το ειδικευμένο προσωπικό της αστυνομικής αρχής ή άλλα ειδικευμένα όργανα του κράτους».
10.
Το άρθρο 142, παράγραφος 1, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, όπως έχει μετά την απόφαση 51/2016 του Συνταγματικού Δικαστηρίου, και όπως τροποποιήθηκε με το έκτακτο διάταγμα 6/2016, ορίζει ότι «[ο] εισαγγελέας διενεργεί παρακολούθηση με τεχνικά μέσα ή μπορεί να διατάξει τη διενέργειά της από το ανακριτικό όργανο, ή το ειδικευμένο προσωπικό της αστυνομικής αρχής».
11.
Το άρθρο 281 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, με τίτλο «Λόγοι απόλυτης ακυρότητας», ορίζει τα εξής:
«1.   Επιφέρει πάντοτε ακυρότητα η παράβαση των διατάξεων που αφορούν:
[…]
b)
την καθ’ ύλην αρμοδιότητα και την ratione personae αρμοδιότητα των δικαστηρίων, όταν η απόφαση έχει εκδοθεί από κατώτερο δικαστήριο από εκείνο που είναι αρμόδιο κατά νόμο·
[…]
2.   Η απόλυτη ακυρότητα διαπιστώνεται αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν αιτήσεως.
3.   Η παράβαση των νομικών διατάξεων της παραγράφου 1, στοιχεία a έως d, μπορεί να προβληθεί σε κάθε στάδιο της δίκης.
[…]»
2. Ο νόμος 303/2004
12.
Κατά το άρθρο 99, στοιχείο ș, του Legea nr. 303/2004 privind statutul judecătorilor și procurorilor (νόμου 303/2004 περί του καθεστώτος των δικαστών και των εισαγγελέων, στο εξής: νόμος 303/2004) (
7
), «η μη συμμόρφωση προς τις αποφάσεις του [Συνταγματικού Δικαστηρίου] […]» συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα.
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η εθνική διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα
13.
Στις 22 Αυγούστου 2016, η Direcția Națională Anticorupție – Serviciul Teritorial Oradea (Εθνική υπηρεσία κατά της διαφθοράς – Τοπική υπηρεσία του Oradea, Ρουμανία, στο εξής: Εισαγγελία) άσκησε ποινική δίωξη κατά τεσσάρων προσώπων, ήτοι των κατηγορουμένων της κύριας δίκης. Οι κατηγορούμενοι κατηγορήθηκαν για αδικήματα διαφθοράς.
14.
Κατά το στάδιο της προδικασίας, ο πρώτος και ο δεύτερος των κατηγορουμένων ζήτησαν από τον δικαστή του τμήματος προδικασίας, μεταξύ άλλων, να αποκλείσει, κατ’ εφαρμογήν της αποφάσεως 51/2016 του Συνταγματικού Δικαστηρίου, από το αποδεικτικό υλικό τα αποδεικτικά στοιχεία που είχαν κτηθεί από πρακτικά καταγραφής παρακολουθήσεως τηλεπικοινωνιών, δεδομένου ότι, κατ’ αυτούς, αποτελούσαν παράνομα αποδεικτικά στοιχεία.
15.
Με ποινική διάταξη της 27ης Ιανουαρίου 2017, ο δικαστής του τμήματος προδικασίας του Tribunalul Bihor (πλημμελειοδικείου Bihor, Ρουμανία) απέρριψε το εν λόγω αίτημα. Ο δικαστής του τμήματος προδικασίας έκρινε ότι τα αποδεικτικά στοιχεία είχαν κτηθεί νομίμως. Διέταξε την παραπομπή της υποθέσεως σε δίκη. Ο εν λόγω δικαστής επισήμανε ότι η απόφαση 51/2016 δεν είχε εφαρμογή επί της εν λόγω υποθέσεως, δεδομένου ότι η εν λόγω απόφαση παρήγε έννομα αποτελέσματα μόνο για το μέλλον.
16.
Το ασκηθέν από τους κατηγορουμένους ένδικο μέσο κατά της ποινικής διατάξεως της 27ης Ιανουαρίου 2017 απορρίφθηκε στις 10 Μαΐου 2017 από το Curtea de Apel Oradea (εφετείο Oradea, Ρουμανία). Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι η απόφαση 51/2016 δεν τύγχανε εφαρμογής στα μέτρα παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα που διατάχθηκαν κατά τη διάρκεια της επίμαχης διαδικασίας, διότι η εν λόγω απόφαση δημοσιεύθηκε στη Monitorul Oficial (Επίσημη Εφημερίδα) μετά τη διεξαγωγή των αποδείξεων στο στάδιο των ποινικών ερευνών. Το εν λόγω δικαστήριο επισήμανε ότι, κατά το άρθρο 147, παράγραφος 4, του ρουμανικού Συντάγματος, οι αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου είναι δεσμευτικές από την ημερομηνία δημοσιεύσεώς τους και παράγουν έννομα αποτελέσματα μόνο για το μέλλον. Επομένως, η απόφαση που εκδόθηκε από το τμήμα προδικασίας είχε καταστεί τελεσίδικη, χωρίς αποκλεισμό οποιουδήποτε αποδεικτικού μέσου προσκομισθέντος κατά τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας.
17.
Κατά τη διάρκεια της δίκης, αρκετοί εκ των κατηγορουμένων ζήτησαν από το δικαστήριο να εξακριβώσει αν η Εισαγγελία είχε συνεργαστεί με τη Serviciul Român de Informații (Ρουμανική Υπηρεσία Πληροφοριών, στο εξής: SRI) κατά το στάδιο των ποινικών ερευνών βάσει των πρωτοκόλλων που είχαν συναφθεί μεταξύ της Parchetul de pe lângă Înalta Curte de Casație și Justiție (εισαγγελικής αρχής του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ρουμανία) και της SRI. Ορισμένοι εκ των κατηγορουμένων ζήτησαν επίσης, επικαλούμενοι την απόφαση 302, της 4ης Μαΐου 2017, του Συνταγματικού Δικαστηρίου (στο εξής: απόφαση 302/2017), την αναγνώριση της απόλυτης ακυρότητας όσον αφορά τα μέτρα που χρησιμοποιήθηκαν για την εκτέλεση των ενταλμάτων παρακολουθήσεως, καθώς και τον αποκλεισμό από το αποδεικτικό υλικό όλων των πρακτικών καταγραφής που προέρχονταν από τα εν λόγω μέτρα παρακολουθήσεως.
18.
Οι κατηγορούμενοι επικαλέστηκαν επίσης την απόφαση 26, της 16ης Ιανουαρίου 2019, του Συνταγματικού Δικαστηρίου (στο εξής: απόφαση 26/2019), με την οποία διαπιστώθηκε η ύπαρξη νομικής συγκρούσεως συνταγματικής φύσεως μεταξύ της εισαγγελικής αρχής του Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) και του Κοινοβουλίου της Ρουμανίας, αφενός, και του Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, στο εξής: ΙCCJ) και άλλων δικαιοδοτικών οργάνων, αφετέρου, η οποία απέρρεε από τη σύναψη πρωτοκόλλων συνεργασίας μεταξύ της εισαγγελικής αρχής του ΙCCJ και της SRI.
19.
Κατόπιν αιτήματος του επιληφθέντος δικαστηρίου, η Εισαγγελία γνωστοποίησε ότι, στο πλαίσιο της επίμαχης διαδικασίας, είχαν εκτελεσθεί εννέα εντάλματα παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα με την τεχνική υποστήριξη της SRI. Μετά τη δημοσίευση της αποφάσεως 51/2016, εκτελέσθηκαν δύο ακόμη εντάλματα, αλλά χωρίς οποιαδήποτε ανάμειξη της SRI.
20.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οφείλει να αποφανθεί, κατά προτεραιότητα, επί της αιτήσεως περί αποκλεισμού των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίστηκαν κατά το στάδιο των ποινικών ερευνών προτού δώσει συνέχεια στη διαδικασία. Τούτο είναι απαραίτητο προκειμένου να μην καταστεί η ποινική διαδικασία ελαττωματική στο σύνολό της λόγω της χρησιμοποιήσεως αποδεικτικών στοιχείων τα οποία ενδέχεται να έχουν κτηθεί παρανόμως.
21.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunalul Bihor (πλημμελειοδικείο Bihor) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν ο [ΜΣΕ], ο οποίος συστάθηκε με την απόφαση [ΜΣΕ], και οι απαιτήσεις που διατυπώθηκαν στις καταρτισθείσες στο πλαίσιο του εν λόγω μηχανισμού εκθέσεις δεσμευτικό χαρακτήρα για τη Ρουμανία;
2)
Έχει το άρθρο 2 ΣΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, την έννοια ότι η υποχρέωση τήρησης εκ μέρους της Ρουμανίας των απαιτήσεων που επιβάλλονται από τις καταρτισθείσες εκθέσεις στο πλαίσιο του [ΜΣΕ], ο οποίος συστάθηκε με την απόφαση [ΜΣΕ], εμπίπτει στην υποχρέωση τήρησης εκ μέρους του κράτους μέλους των αρχών του κράτους δικαίου, όσον αφορά επίσης τη μη παρέμβαση συνταγματικού δικαστηρίου, οργάνου πολιτικού-δικαιοδοτικού χαρακτήρα, στην ερμηνεία του νόμου και στον καθορισμό του συγκεκριμένου και υποχρεωτικού τρόπου εφαρμογής του νόμου από τα δικαιοδοτικά όργανα, αρμοδιότητα η οποία έχει ανατεθεί κατ’ αποκλειστικότητα στη δικαστική εξουσία, καθώς και τη μη παρέμβαση στη θέσπιση νέων νομοθετικών διατάξεων, αρμοδιότητα η οποία έχει ανατεθεί κατ’ αποκλειστικότητα στη νομοθετική εξουσία; Επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης την εξάλειψη των αποτελεσμάτων τέτοιας απόφασης εκδοθείσας από συνταγματικό δικαστήριο; Αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης διάταξη του εθνικού δικαίου η οποία ρυθμίζει την πειθαρχική ευθύνη δικαστή που δεν εφαρμόζει την απόφαση του [Συνταγματικού Δικαστηρίου], στο πλαίσιο της εκδικαζόμενης υπόθεσης;
3)
Αντιβαίνει στην αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, και στο άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), όπως ερμηνεύθηκε από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (απόφαση του τμήματος μείζονος συνθέσεως της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses, C‑64/16, EU:C:2018:117), η αντικατάσταση των αρμοδιοτήτων των δικαστών από αποφάσεις του [Συνταγματικού Δικαστηρίου] ([απόφαση 51/2016, απόφαση 302/2017 και απόφαση 26/2019]), με αποτέλεσμα να καθίσταται απρόβλεπτη η ποινική διαδικασία (αναδρομική εφαρμογή) και αδύνατη η ερμηνεία και η εφαρμογή του νόμου στη συγκεκριμένη περίπτωση; Αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης εθνική διάταξη η οποία διέπει την πειθαρχική ευθύνη του δικαστή που δεν εφάρμοσε την απόφαση του [Συνταγματικού Δικαστηρίου] στο πλαίσιο του προδικαστικού ερωτήματος;»
IV. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
22.
Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε την εφαρμογή της επείγουσας προδικαστικής διαδικασίας κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 107 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου και, επικουρικώς, της ταχείας διαδικασίας, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας. Η εφαρμογή της επείγουσας προδικαστικής διαδικασίας απορρίφθηκε με απόφαση του Δικαστηρίου της 13ης Ιουνίου 2019. Η εφαρμογή της ταχείας διαδικασίας απορρίφθηκε επίσης με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 17ης Ιουνίου 2019.
23.
Με έγγραφο της 27ης Ιουνίου 2019, το αιτούν δικαστήριο ενημέρωσε το Δικαστήριο ότι, με απόφαση της 18ης Ιουνίου 2019, το Curtea de Apel Oradea (εφετείο του Oradea) δέχθηκε την έφεση που άσκησε η Εισαγγελία κατά της αναστολής της διαδικασίας της κύριας δίκης, η οποία αποφασίστηκε με διάταξη της 7ης Μαΐου 2019 που εξέδωσε το Tribunalul Bihor (πλημμελειοδικείο Bihor) προκειμένου να υποβάλει τα υπό κρίση προδικαστικά ερωτήματα. Με την απόφαση του Curtea de Apel Oradea (εφετείο του Oradea) διατάχθηκε η συνέχιση της διαδικασίας στον βαθμό που αφορά ζητήματα διαφορετικά από εκείνα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο στο πλαίσιο της προδικαστικής παραπομπής.
24.
Απαντώντας σε ερώτηση του Δικαστηρίου, το Tribunalul Bihor (πλημμελειοδικείο Bihor) απάντησε, με έγγραφο της 26ης Ιουλίου 2019, ότι εμμένει στα προδικαστικά ερωτήματα. Το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι, ακόμη και αν η υπόθεση της κύριας δίκης δεν τελεί πλέον σε αναστολή, κατ’ εφαρμογήν των εθνικών κανόνων, δεν θα μπορέσει να αποφανθεί επί των αποδεικτικών στοιχείων που αποτελούν το αντικείμενο της παρούσας αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως πριν το Δικαστήριο παράσχει απαντήσεις στα προδικαστικά ερωτήματα.
25.
Με το ίδιο έγγραφο, το αιτούν δικαστήριο ενημέρωσε επίσης το Δικαστήριο ότι είχε κινηθεί πειθαρχική έρευνα από την Inspecția Judiciară (Δικαστική Επιθεώρηση, Ρουμανία) κατά του αιτούντος δικαστή βάσει του άρθρου 99, στοιχείο ș, του νόμου 303/2004, σύμφωνα με το οποίο η μη συμμόρφωση προς αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα.
26.
Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 18ης Σεπτεμβρίου 2019, αποφασίστηκε η κατά προτεραιότητα εκδίκαση της υπό κρίση υποθέσεως.
27.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο πρώτος και ο δεύτερος των κατηγορουμένων, η Πολωνική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
28.
Ο πρώτος και ο δεύτερος των κατηγορουμένων, η Εισαγγελία, η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή απάντησαν στις ερωτήσεις προς που έθεσε το Δικαστήριο για γραπτή απάντηση.
V. Ανάλυση
29.
Οι παρούσες προτάσεις διαρθρώνονται ως εξής. Πρώτον, θα εξετάσω τις ενστάσεις σχετικά με το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων που προέβαλαν οι μετέχοντες στη διαδικασία (υπό A). Δεύτερον, θα εκθέσω εν συντομία τις κρίσιμες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που έχουν εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση (υπό Β). Τρίτον, θα εξετάσω επί της ουσίας τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο (υπό Γ).
Α.
Το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων
30.
Ο πρώτος και ο δεύτερος των κατηγορουμένων καθώς και η Πολωνική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι τα προδικαστικά ερωτήματα στην υπό κρίση υπόθεση είναι απαράδεκτα.
31.
Ο πρώτος και ο δεύτερος των κατηγορουμένων, παραπέμποντας στην απόφαση Cilfit (
8
), υποστηρίζουν ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο διότι η απάντηση σε αυτό είναι προφανής. Επιπλέον, προβάλλουν ότι είναι σαφές ότι η ερμηνεία που ζητείται να δώσει το Δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης. Κατά την άποψή τους, το αιτούν δικαστήριο καλεί στην πραγματικότητα το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της νομιμότητας των επίμαχων αποφάσεων του Συνταγματικού Δικαστηρίου προκειμένου να απαλλαγεί από την υποχρέωση εφαρμογής των αποφάσεων αυτών. Όσον αφορά το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, ο πρώτος και ο δεύτερος των κατηγορουμένων ισχυρίζονται ότι τα υποβληθέντα ερωτήματα δεν συνδέονται με την απόφαση που πρόκειται να εκδοθεί επί της διαφοράς της κύριας δίκης. Κατ’ αυτούς, το εν λόγω ερώτημα αποσκοπεί, στην πραγματικότητα, στην εξασφάλιση της απαλλαγής του αιτούντος δικαστή από την εθνική πειθαρχική διαδικασία.
32.
Η Πολωνική Κυβέρνηση, η οποία υπέβαλε παρατηρήσεις μόνον επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, φρονεί ότι το ερώτημα αυτό είναι απαράδεκτο, διότι, αφενός, η Ένωση δεν διαθέτει αρμοδιότητες στον τομέα της δικαστικής οργανώσεως και, αφετέρου, η επίμαχη ποινική διαδικασία είναι αμιγώς εσωτερικού χαρακτήρα.
33.
Φρονώ ότι καμία από τις ενστάσεις δεν μπορεί να γίνει δεκτή.
34.
Πρώτον, το γεγονός ότι η ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης μπορεί να παρίσταται προφανής στο πλαίσιο της διαδικασίας της κύριας δίκης ενδέχεται πράγματι να επηρεάσει την υποχρέωση των δικαστηρίων των οποίων οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα να υποβάλλουν ερώτημα στο Δικαστήριο (
9
), ή, επικουρικώς, τον τρόπο με τον οποίο το Δικαστήριο θα αποφανθεί επί του προδικαστικού ερωτήματος (
10
). Εντούτοις, στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, το εν λόγω ζήτημα δεν ασκεί επιρροή όσον αφορά το παραδεκτό προδικαστικού ερωτήματος.
35.
Δεύτερον, όσον αφορά τη σχέση μεταξύ της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης την οποία ζητεί το αιτούν δικαστήριο και του αντικειμένου της διαφοράς της κύριας δίκης, το δικαστήριο αυτό εξήγησε τους λόγους για τους οποίους θεωρεί ότι η απάντηση του Δικαστηρίου είναι «αναγκαία». Πράγματι, προκειμένου να εκδώσει απόφαση επί της ουσίας, το αιτούν δικαστήριο υπογράμμισε ότι υποχρεούται να αποφανθεί επί του αιτήματος αποκλεισμού των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίσθηκαν κατά το στάδιο των ποινικών ερευνών. Προς τούτο, το αιτούν δικαστήριο κρίνει αναγκαίο να εξακριβωθεί αν οι αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου, με τις οποίες διατάσσεται ο αποκλεισμός των εν λόγω αποδεικτικών στοιχείων, συνάδουν με τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, των οποίων η ερμηνεία ζητείται με τα προδικαστικά του ερωτήματα.
36.
Τρίτον, ο πρώτος και ο δεύτερος των κατηγορουμένων υποστηρίζουν επίσης ότι το αιτούν δικαστήριο στην πραγματικότητα επιδιώκει την απαλλαγή από την πειθαρχική διαδικασία. Το επιχείρημα αυτό μπορεί να εκληφθεί ως έμμεση αμφισβήτηση του παραδεκτού του τρίτου σκέλους του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος και του δεύτερου σκέλους του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος. Πράγματι, αμφότερα τα εν λόγω ερωτήματα αφορούν το ζήτημα αν το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται, στο συγκεκριμένο πλαίσιο της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο, σε διάταξη του εθνικού δικαίου κατά την οποία η μη συμμόρφωση προς τις αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου συνεπάγεται την πειθαρχική ευθύνη του αιτούντος δικαστή.
37.
Με την απόφαση Miasto Łowicz και Prokurator Generalny, το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός και μόνον ότι κατά των δικαστών οι οποίοι υπέβαλαν τις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως διενεργείτο, εξαιτίας των αιτήσεων αυτών, προκαταρκτική πειθαρχική έρευνα δεν ασκούσε επιρροή από απόψεως παραδεκτού. Οι διαφορές των κυρίων δικών, στο πλαίσιο των οποίων είχαν υποβληθεί στο Δικαστήριο αιτήσεις προδικαστικών αποφάσεων, δεν αφορούσαν το γεγονός αυτό (
11
).
38.
Εντούτοις, οι ως άνω εκτιμήσεις εντάσσονταν στο πλαίσιο προδικαστικής παραπομπής η οποία είχε ως μοναδικό αντικείμενο την εκτίμηση της συμβατότητας των σχετικών με την πειθαρχική διαδικασία διατάξεων με το δίκαιο της Ένωσης, ενώ οι υποθέσεις των κύριων δικών στις υποθέσεις αυτές δεν παρουσίαζαν άλλα συνδετικά στοιχεία με το δίκαιο της Ένωσης. Στο συγκεκριμένο αυτό πλαίσιο, το Δικαστήριο έκρινε ότι το προδικαστικό ερώτημα υπό τις περιστάσεις αυτές δεν μπορούσε να θεωρηθεί αναγκαίο για την εκδίκαση των υποθέσεων των κύριων δικών (
12
).
39.
Ωστόσο, η υπό κρίση υπόθεση είναι διαφορετική. Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβάλλονται αρκετά προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία αφορούν την ερμηνεία σαφώς προσδιοριζομένων πηγών του δικαίου της Ένωσης, και ως εκ τούτου είναι ήδη, αυτά καθεαυτά, παραδεκτά. Στο πλαίσιο αυτό, ακόμη και αν ο αιτών δικαστής προδήλως δεν εκδίδει απόφαση η οποία αφορά τη δική του πειθαρχική ευθύνη, φρονώ ότι τα υποβληθέντα ερωτήματα επί του ζητήματος αυτού ουδόλως στερούνται σημασίας.
40.
Το ζήτημα της ενδεχόμενης πειθαρχικής ευθύνης, είτε αυτό ανακύπτει πριν είτε μετά την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, εξαιτίας του γεγονότος και μόνον ότι υποβλήθηκε η εν λόγω αίτηση, θέτει ως εκ τούτου, εν δυνάμει, εμμέσως υπό αμφισβήτηση τη νομική γνώμη άλλου εθνικού φορέα, ειδικότερα ανωτάτου δικαιοδοτικού οργάνου, και καθίσταται στενώς συνδεδεμένο με την ουσία της εν λόγω αιτήσεως. Σε μια τέτοια περίπτωση, προδικαστικά ερωτήματα που αφορούν το σύστημα της πειθαρχικής ευθύνης των δικαστών που υπέβαλαν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι, κατά τη γνώμη μου, «αναγκαία» για την εκδίκαση της υποθέσεως της κύριας δίκης για τον εξής απλό λόγο: αν η πειθαρχική ευθύνη των εθνικών δικαστών ενεργοποιείτο για τον λόγο ότι υποβάλλουν προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο (
13
), τότε κατά πάσα πιθανότητα δεν θα υποβάλλονται παρά ελάχιστα προδικαστικά ερωτήματα. Κατά συνέπεια, η απάντηση που θα δώσει το Δικαστήριο μπορεί να έχει καθοριστική σημασία για την ενδεχόμενη απόφαση του δικαστή να διατηρήσει ή να αποσύρει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και, κυρίως, για την εν συνεχεία εφαρμογή της απαντήσεως του Δικαστηρίου στην υπόθεση της κύριας δίκης (
14
).
41.
Περαιτέρω, η πιθανότητα να κινηθεί πειθαρχική διαδικασία, όχι μόνο δεν είναι κάτι απλώς θεωρητικό, αλλά όντως πραγματοποιήθηκε εν προκειμένω έναντι του αιτούντος δικαστή, δεδομένου ότι η Δικαστική Επιθεώρηση κίνησε προκαταρκτική πειθαρχική έρευνα άμεσα συνδεόμενη με την υπό κρίση αίτηση (
15
).
42.
Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι δεν είναι έργο του Δικαστηρίου να αποφαίνεται επί ατομικών υποθέσεων δικαστικής πειθαρχίας, όπως επίσης δεν είναι έργο του, γενικώς, να εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης σε ατομικές υποθέσεις. Πάντως, εναπόκειται ασφαλώς στο Δικαστήριο να αποφαίνεται επί ζητημάτων διαρθρωτικού και συστημικού χαρακτήρα του εθνικού δικαίου τα οποία έχουν σαφή αντίκτυπο και επιπτώσεις για τους εθνικούς δικαστές που επιθυμούν να κάνουν χρήση του προνομίου που τους απονέμεται ευθέως από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ.
43.
Τέταρτον, όσον αφορά το επιχείρημα που προέβαλε η Πολωνική Κυβέρνηση, σχετικά με την αναρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της δικαστικής οργανώσεως, υπενθυμίζεται ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να συμμορφώνονται προς τις επιταγές του άρθρου 2 και του άρθρου 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, καθώς και κάθε άλλης εφαρμοστέας πηγής του δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης, εν προκειμένω, της αποφάσεως ΜΣΕ. Επομένως, για την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να αποφανθεί επί της υπό κρίση αιτήσεως στο σύνολό της, αρκεί η διαπίστωση ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά, πράγματι, ακριβώς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, ιδίως του άρθρου 2 και του άρθρου 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, καθώς και της αποφάσεως ΜΣΕ (
16
).
44.
Κατά συνέπεια, φρονώ ότι κανένα από τα προβληθέντα επιχειρήματα δεν μπορεί να δημιουργήσει αμφιβολίες ως προς την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου ή ως προς το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων που υποβλήθηκαν στην υπό κρίση υπόθεση.
Β.
Το εφαρμοστέο δίκαιο της Ένωσης
45.
Το αιτούν δικαστήριο διατύπωσε τα ερωτήματά του επικαλούμενο την απόφαση ΜΣΕ, τo άρθρο 2 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ καθώς και το άρθρο 47 του Χάρτη. Κατά την άποψή μου, και σύμφωνα με την προσέγγιση που υιοθετήθηκε στις προηγούμενες και παράλληλες υποθέσεις (
17
), κρίσιμη για την υπό κρίση υπόθεση πηγή της Ένωσης είναι η απόφαση ΜΣΕ, η οποία ενεργοποιεί και καθιστά δυνατή την εφαρμογή του Χάρτη, και ειδικότερα του άρθρου 47 αυτού.
46.
Το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ εφαρμόζεται όταν εθνικό όργανο μπορεί να αποφαίνεται, ως δικαστήριο, επί ζητημάτων που αφορούν την εφαρμογή ή την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης (
18
). Όσον αφορά την εν λόγω διάταξη, το αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι το δικαιοδοτικό όργανο του οποίου η ανεξαρτησία μπορεί να επηρεαστεί από τις επίμαχες στην υπό κρίση υπόθεση αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου, αποτελεί εθνικό δικαιοδοτικό όργανο το οποίο καλείται να αποφανθεί, ως δικαστήριο, επί ζητημάτων σχετικών με την εφαρμογή ή την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης.
47.
Φρονώ ότι δεν είναι αναγκαίο να πραγματοποιήσω χωριστή ανάλυση του άρθρου 2 ΣΕΕ για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως. Η αρχή του κράτους δικαίου, ως μία από τις αξίες επί των οποίων στηρίζεται η Ένωση, διασφαλίζεται από την εγγύηση του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και του θεμελιώδους δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, τα οποία, με τη σειρά τους, έχουν ως βασικό συστατικό τους στοιχείο την αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης. Το άρθρο 7 του Χάρτη, καθώς και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ συγκεκριμενοποιούν την εν λόγω διάσταση της αξίας του κράτους δικαίου που κατοχυρώνεται στο άρθρο 2 ΣΕΕ (
19
).
48.
Η Επιτροπή, η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Εισαγγελία με τις απαντήσεις τους στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου υποστήριξαν ότι, κατά την άποψή τους, η απόφαση ΜΣΕ έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης.
49.
Η άποψη αυτή με βρίσκει σύμφωνο.
50.
Η απόφαση ΜΣΕ ασκεί επιρροή στην παρούσα διαδικασία λόγω i) της μεγάλης εμβέλειας των στόχων αναφοράς που περιλαμβάνονται στο παράρτημά της και, ii) του πεδίου εφαρμογής των επίμαχων στην υπόθεση της κύριας δίκης αποφάσεων του Συνταγματικού Δικαστηρίου και του συστημικού αντικτύπου που έχουν επί της αποτελεσματικότητας του δικαστικού συστήματος και, γενικότερα, επί της καταπολεμήσεως της διαφθοράς. Πράγματι, στο παράρτημα της αποφάσεως ΜΣΕ διαλαμβάνονται οι «προς επίτευξη στόχοι αναφοράς για τη Ρουμανία, οι οποίοι αναφέρονται στο άρθρο 1». Ο πρώτος, ο τρίτος και ο τέταρτος εκ των στόχων αναφοράς που προβλέπονται εκεί, είναι, αντίστοιχα, οι ακόλουθοι: να «διασφαλιστεί διαφανέστερη και αποτελεσματικότερη δικαστική διαδικασία»· να «ενισχυθεί η πραγματοποιηθείσα πρόοδος, να συνεχιστεί η διεξαγωγή επίσημων, αμερόληπτων ερευνών για καταγγελίες διαφθοράς υψηλού επιπέδου»· και να «λαμβάνονται περαιτέρω μέτρα για την πρόληψη και την καταπολέμηση της διαφθοράς, ιδίως στο πλαίσιο των τοπικών αρχών».
51.
Η υπό κρίση υπόθεση αφορά τα δυνητικά αποτελέσματα αρκετών αποφάσεων του Συνταγματικού Δικαστηρίου, οι οποίες, έχοντας ως συνέπεια τον αποκλεισμό ορισμένων αποδεικτικών στοιχείων, μπορούν να επηρεάσουν την αποτελεσματικότητα της δικαστικής διαδικασίας (στόχος αναφοράς 1). Επιπλέον, η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά ειδικώς αδικήματα διαφθοράς, πράγμα που καταδεικνύει ότι οι αποφάσεις του εν λόγω δικαστηρίου μπορούν επίσης να έχουν αντίκτυπο στην καταπολέμηση της διαφθοράς, ο οποίος εμπίπτει στους δείκτες αναφοράς 3 και 4 της αποφάσεως ΜΣΕ. Επομένως, υφίσταται επαρκής υλική συνάφεια μεταξύ του αντικειμένου της υπό κρίση υποθέσεως και της αποφάσεως ΜΣΕ.
52.
Το γεγονός ότι η υπό κρίση υπόθεση αφορά αποφάσεις συνταγματικού δικαστηρίου και όχι πράξεις εκδοθείσες από την εκτελεστική ή τη νομοθετική εξουσία δεν ασκεί επιρροή. Ο συστημικός χαρακτήρας των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου, οι οποίες έχουν γενική ισχύ και θέτουν σαφώς γενικούς κανόνες που τροποποιούν το νομοθετικό περιβάλλον, καθιστά τις εν λόγω αποφάσεις, από την άποψη των αποτελεσμάτων τους, ταυτόσημες με τις πράξεις του νομοθέτη ή άλλων πολιτικών παραγόντων που διαθέτουν κανονιστικές εξουσίες.
53.
Εξάλλου, το γεγονός ότι οι επίμαχες στις παρούσες προτάσεις αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του ΜΣΕ συνεπάγεται, συγχρόνως, ότι συνιστούν περίπτωση «εφαρμογής» της αποφάσεως ΜΣΕ, και επομένως του δικαίου της Ένωσης, κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη. Το άρθρο 47 του Χάρτη αποτελεί, για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως, την πλέον ειδική διάταξη η οποία διασφαλίζει ότι το Δικαστήριο μπορεί να παράσχει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο.
Γ.
Εκτίμηση
54.
Προκειμένου να απαντήσω στα προδικαστικά ερωτήματα που υποβλήθηκαν στην υπό κρίση υπόθεση, θα ξεκινήσω εκθέτοντας εν συντομία το εθνικό νομικό πλαίσιο (υπό 1). Δεύτερον, θα εξετάσω το πρώτο και το δεύτερο από τα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία αφορούν τις έννομες συνέπειες της αποφάσεως και των εκθέσεων ΜΣΕ (υπό 2). Τρίτον, θα εξετάσω το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σχετικά με την αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης (υπό 3). Τέλος, τέταρτον, θα διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με τις συνέπειες που έχει η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης επί της επιβολής στους δικαστές πειθαρχικών κυρώσεων λόγω μη συμμορφώσεως προς τις αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου (υπό 4).
1. Το εθνικό νομικό πλαίσιο
55.
Στις 4 Φεβρουαρίου 2009 και στις 8 Δεκεμβρίου 2016, η εισαγγελική αρχή του ΙCCJ και η SRI, η ρουμανική εθνική υπηρεσία πληροφοριών, υπέγραψαν δύο πρωτόκολλα με τα οποία ανέθεταν στην SRI το έργο της εκτελέσεως μέτρων παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα, όπως της παρακολούθησης τηλεπικοινωνιών, βάσει του άρθρου 142 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας.
56.
Το Συνταγματικό Δικαστήριο, με την απόφαση 51/2016, αποφαινόμενο επί ενστάσεως αντισυνταγματικότητας, έκρινε αντισυνταγματική την έκφραση «ή άλλα ειδικευμένα όργανα του κράτους» του άρθρου 142 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Το εν λόγω δικαστήριο διαπίστωσε, μεταξύ άλλων, ότι η εν λόγω έκφραση στερείτο σαφήνειας, ακρίβειας και προβλεψιμότητας. Δεν καθιστούσε δυνατό τον προσδιορισμό των οργάνων που ήταν επιφορτισμένα με την εκτέλεση μέτρων που συνεπάγονται υψηλό βαθμό επεμβάσεως στην ιδιωτική ζωή των πολιτών.
57.
Επιπλέον, δυνάμει του άρθρου 147, παράγραφος 4, του ρουμανικού Συντάγματος, το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε ότι η απόφαση 51/2016 δεν εφαρμόζεται στις αποφάσεις που έχουν καταστεί τελεσίδικες κατά την ημερομηνία δημοσιεύσεώς της, αλλά εφαρμόζεται στις εκκρεμείς υποθέσεις.
58.
Κατόπιν της αποφάσεως αυτής, το άρθρο 142, παράγραφος 1, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας τροποποιήθηκε με το έκτακτο διάταγμα 6/2016. Το νέο γράμμα της διατάξεως αυτής διευκρινίζει ότι η Εισαγγελία είναι αρμόδια για τη διενέργεια της παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα ή μπορεί να διατάξει τη διενέργεια της εν λόγω παρακολουθήσεως από το υπεύθυνο για την ποινική έρευνα όργανο ή από το ειδικευμένο προσωπικό της αστυνομικής αρχής, ενώ έχει απαλειφθεί η έκφραση «ή άλλα ειδικευμένα όργανα του κράτους».
59.
Με την απόφαση 302/2017, η οποία αφορούσε ένσταση αντισυνταγματικότητας, το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε αντισυνταγματικό το άρθρο 281, παράγραφος 1, στοιχείο b, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, στον βαθμό που η εν λόγω διάταξη δεν προέβλεπε μεταξύ των περιπτώσεων απόλυτης ακυρότητας εκείνες στις οποίες το υπεύθυνο για την κίνηση ποινικής διώξεως όργανο δεν έχει καθ’ ύλην και ratione personae αρμοδιότητα.
60.
Με την απόφαση 26/2019, το Συνταγματικό Δικαστήριο διαπίστωσε την ύπαρξη συγκρούσεως συνταγματικής φύσεως μεταξύ της εισαγγελικής αρχής του ΙCCJ και του Κοινοβουλίου, αφενός, και του ΙCCJ και των λοιπών δικαστηρίων, αφετέρου. Η εν λόγω σύγκρουση προέκυψε από τα πρωτόκολλα της 4ης Φεβρουαρίου 2009 και της 8ης Δεκεμβρίου 2016 που υπέγραψαν η εισαγγελική αρχή του ΙCCJ και η SRI, καθώς και από την πλημμελή άσκηση κοινοβουλευτικού ελέγχου επί των δραστηριοτήτων της SRI. Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι οι διατάξεις των πρωτοκόλλων προσβάλλουν το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και το δικαίωμα στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή που προβλέπει το ρουμανικό Σύνταγμα. Η απόφαση 26/2019 επέβαλε στα δικαιοδοτικά όργανα την υποχρέωση να εφαρμόζουν τις αποφάσεις 51/2016 και 302/2017 και να ελέγχουν, στις εκκρεμείς υποθέσεις, αν υφίσταται παράβαση των κανόνων σχετικά με την ratione personae και την καθ’ ύλην αρμοδιότητα του οργάνου που είναι υπεύθυνο για την ποινική έρευνα.
2. Η απόφαση και οι εκθέσεις ΜΣΕ
61.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η απόφαση ΜΣΕ και οι απαιτήσεις που διατυπώθηκαν στις καταρτισθείσες βάσει αυτής εκθέσεις έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα για τη Ρουμανία. Με το πρώτο και το δεύτερο σκέλος του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 2 ΣΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, επιβάλλει στη Ρουμανία την υποχρέωση να τηρεί τις απαιτήσεις που διατυπώνονται στις εκθέσεις ΜΣΕ και αν η εν λόγω υποχρέωση επιβάλλει επίσης στο Συνταγματικό Δικαστήριο να μην εκδίδει ερμηνευτικές αποφάσεις του εθνικού δικαίου οι οποίες θεσπίζουν υποχρεωτικούς κανόνες εφαρμογής του νόμου από τα δικαιοδοτικά όργανα. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, υπό τις περιστάσεις αυτές, πρέπει να μην εφαρμόζει τις αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
62.
Τα ερωτήματα αυτά πρέπει να εξεταστούν από κοινού. Διαθέτουν δύο επίπεδα. Αφενός, με αυτά ζητείται να διευκρινιστεί η φύση και τα έννομα αποτελέσματα των ως άνω πράξεων. Αφετέρου, ζητείται να διευκρινιστεί αν οι επίμαχες εν προκειμένω συνταγματικές αποφάσεις συνάδουν πράγματι προς τις εν λόγω πράξεις.
63.
Πρώτον, έχω εξετάσει διεξοδικά το ζήτημα της φύσεως των έννομων αποτελεσμάτων της αποφάσεως ΜΣΕ και των εκθέσεων που καταρτίζονται βάσει αυτής στις προτάσεις μου επί της υποθέσεως AFJR (
20
). Διατύπωσα τη θέση ότι η απόφαση ΜΣΕ είναι νομικώς δεσμευτική για τη Ρουμανία. Επίσης, διατύπωσα τη θέση ότι η απόφαση ΜΣΕ ενεργοποιεί τη δυνατότητα εφαρμογής του Χάρτη: οι εθνικοί κανόνες που θεσπίζονται και εφαρμόζονται στο πλαίσιο της αποφάσεως ΜΣΕ έχουν την έννοια ότι οι εν λόγω κανόνες εμπίπτουν, επίσης, στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη (
21
).
64.
Εντούτοις, οι εκθέσεις ΜΣΕ και οι συστάσεις που αυτές περιέχουν δεν είναι νομικώς δεσμευτικές για τη Ρουμανία. Οι εν λόγω εκθέσεις πρέπει, ωστόσο, να λαμβάνονται δεόντως υπόψη από τη Ρουμανία κατά τις προσπάθειές της να επιτύχει τους στόχους αναφοράς που διαλαμβάνονται στο παράρτημα της αποφάσεως ΜΣΕ, τηρουμένης της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ (
22
).
65.
Το τελευταίο σημείο εγείρει μια άλλη σημαντική συνέπεια, η οποία επίσης ασκεί επιρροή εν προκειμένω: εφόσον οι εκθέσεις ΜΣΕ δεν περιέχουν νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις, δεν μπορούν να προβληθούν αυτοτελώς ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Επομένως, τα εθνικά δικαστήρια δεν μπορούν, από απόψεως δικαίου της Ένωσης, να στηρίζονται στις συστάσεις που περιέχονται στις εν λόγω εκθέσεις προκειμένου να μην εφαρμόζουν διατάξεις του εθνικού δικαίου τις οποίες θεωρούν αντίθετες προς τις συστάσεις αυτές (
23
).
66.
Δεύτερον, όσον αφορά το ζήτημα της ουσίας, αντιτίθεται η απόφαση ΜΣΕ στην έκδοση των επίδικων συνταγματικών αποφάσεων; Τα βασικά επιχειρήματα που έχουν προβληθεί συναφώς είναι δύο.
67.
Πρώτον, αφενός, από τη διατύπωση του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος προκύπτει ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο ερμήνευσε τον νόμο και καθόρισε συγκεκριμένο και υποχρεωτικό τρόπο εφαρμογής αυτού από τα δικαιοδοτικά όργανα, πράγμα το οποίο εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της δικαστικής εξουσίας. Στο πλαίσιο του ίδιου ερωτήματος διαλαμβάνεται επίσης ότι με τις πράξεις του εν λόγω δικαστηρίου θεσπίζονται νέες νομοθετικές διατάξεις, αρμοδιότητα η οποία έχει ανατεθεί κατ’ αποκλειστικότητα στη νομοθετική εξουσία. Με το εν λόγω επιχείρημα διατυπώνεται, κατ’ ουσίαν, η άποψη ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο παρέβλεψε τη διάκριση των εξουσιών και ότι οι αποφάσεις του θίγουν τα προνόμια των λοιπών φορέων του κράτους, και ειδικότερα της δικαστικής εξουσίας.
68.
Δεύτερον, η Εισαγγελία, με τις απαντήσεις της στις ερωτήσεις που της έθεσε το Δικαστήριο, υποστήριξε ότι, δεδομένου ότι οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου οδήγησαν στον αποκλεισμό όλων των αποδεικτικών στοιχείων που συνελέγησαν με την τεχνική υποστήριξη της SRI, τούτο επηρεάζει αρνητικά και σε σημαντικό βαθμό την καταπολέμηση της διαφθοράς υψηλού επιπέδου. Στερεί από τα τακτικά δικαστήρια τη δυνατότητα να καθορίζουν σε κάθε επιμέρους περίπτωση αν η συμμετοχή της SRI είχε ως συνέπεια την προσβολή των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
69.
Ο πρώτος και ο δεύτερος των κατηγορουμένων υποστηρίζουν, με τις απαντήσεις τους στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο, ότι από τα στοιχεία που προσκομίσθηκαν δεν μπορεί να συναχθεί ότι οι εν λόγω αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου προσκρούουν στους σκοπούς των στόχων αναφοράς που περιλαμβάνονται στο παράρτημα της αποφάσεως ΜΣΕ.
70.
Κατά την άποψή μου, τα επιχειρήματα με τα οποία προβάλλεται ότι οι επίμαχες αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου συνιστούν παράβαση των υποχρεώσεων που υπέχει η Ρουμανία δυνάμει της αποφάσεως ΜΣΕ είναι παντελώς αβάσιμα.
71.
Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι, ένα κράτος μέλος, έστω και αν υπόκειται στο πράγματι ειδικό καθεστώς της αποφάσεως ΜΣΕ, διατηρεί την κατ’ αρχήν θεσμική αυτονομία του ως προς την επιλογή και τον σχεδιασμό των εθνικών οργάνων και διαδικασιών. Η αυτονομία αυτή περιλαμβάνει επίσης την επιλογή των οργάνων που έχουν το δικαίωμα να διενεργούν, βάσει του εθνικού δικαίου, παρακολουθήσεις με τεχνικά μέσα οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αποδεικτικό στοιχείο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας. Περιλαμβάνει φυσικά, επίσης, την οργάνωση και τις εξουσίες των εθνικών υπηρεσιών πληροφοριών.
72.
Εν συνεχεία, η απόφαση ΜΣΕ και οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τον Χάρτη, οι οποίες ενεργοποιούνται από την απόφαση αυτή, δεν συνίστανται αποκλειστικώς στην υποχρέωση επιδιώξεως της (τρόπον τινά μηχανικής) επιτεύξεως των στόχων αναφοράς που διαλαμβάνονται στο παράρτημα της αποφάσεως ΜΣΕ. Περιλαμβάνουν επίσης αυξημένη ανάγκη σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται από τον Χάρτη, της νομιμότητας και του κράτους δικαίου. Εν πάση περιπτώσει, μπορεί μάλλον με ασφάλεια να γίνει δεκτό ότι δεν θα χρειαζόταν να υπαχθεί κάποιο κράτος μέλος στο ειδικό καθεστώς του ΜΣΕ, αν ήδη λειτουργούσαν όλα στην εντέλεια.
73.
Εν ολίγοις, η απόφαση ΜΣΕ αποσκοπεί βεβαίως στην προαγωγή της (δικαιοδοτικής) αποτελεσματικότητας και της καταπολεμήσεως της διαφθοράς, αλλά οι σκοποί αυτοί πρέπει να επιτυγχάνονται εντός (ή προπάντων εντός) λειτουργικού συστήματος το οποίο σέβεται το νομικό του πλαίσιο και τα θεμελιώδη δικαιώματα των ενδιαφερομένων. Θα ήταν εσφαλμένο (και πολύ επικίνδυνο) να θεωρηθεί ότι ο σκοπός της αποφάσεως ΜΣΕ περιορίζεται στη μεγιστοποίηση μιας αξίας (της αποτελεσματικότητας η οποία μετράται με τον αριθμό των τελεσίδικων καταδικαστικών αποφάσεων (
24
)) εις βάρος άλλων εξίσου σημαντικών αξιών (
25
).
74.
Σε αυτό το πλαίσιο, αν κάτι θα μπορούσε ίσως να υποστηριχθεί σχετικά με τις επίμαχες συνταγματικές αποφάσεις, είναι ότι υλοποιούν πράγματι τους σκοπούς και τους στόχους αναφοράς που προβλέπει το παράρτημα της αποφάσεως ΜΣΕ, ασφαλώς όχι όμως ότι συνιστούν παραβίαση αυτής. Με απλά λόγια, δεν βρίσκω τίποτα το προβληματικό σε εθνική συνταγματική απόφαση η οποία δέχεται ότι, από απόψεως εθνικού συνταγματικού δικαίου και εγγυήσεων, οι εθνικές υπηρεσίες πληροφοριών δεν πρέπει να συμμετέχουν στις ποινικές έρευνες.
75.
Αντιθέτως, σύμφωνα και με τις παρατηρήσεις που διατύπωσε η Επιτροπή επί του εν λόγω ζητήματος στο παρελθόν, θα προκαλούσε οπωσδήποτε ανησυχία αν οι εθνικές υπηρεσίες πληροφοριών συμμετείχαν συστηματικά σε ποινικές έρευνες. Η έκθεση ΜΣΕ του 2018 της Επιτροπής επισήμανε τα προβλήματα που εγείρονται από τα πρωτόκολλα που υπεγράφησαν με την SRI (
26
). Επιπλέον, η έκθεση ΜΣΕ του 2019 της Επιτροπής παρέπεμψε στις επίμαχες αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου, υπογραμμίζοντας ότι «ο στόχος θα πρέπει να είναι ένα πλαίσιο δέουσας δημοκρατικής εποπτείας των υπηρεσιών πληροφοριών, αποτελεσματικής διερεύνησης και τιμωρίας των εγκλημάτων με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων, εντός του οποίου οι πολίτες θα μπορούν να είναι βέβαιοι ότι η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης προστατεύεται» (
27
).
76.
Επομένως, μπορεί απλώς να επαναληφθεί ότι το δίκαιο της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένου του πράγματι ευρύτατης εφαρμογής μηχανισμού ΜΣΕ, ουδόλως ρυθμίζει τον τρόπο με τον οποίο εκτελούνται τα μέτρα παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών ή τον ρόλο και τις αρμοδιότητες των εθνικών υπηρεσιών πληροφοριών. Στο πλαίσιο αυτό, εθνικό συνταγματικό δικαστήριο φυσικά μπορεί να αποκλείσει από ορισμένους φορείς ή όργανα τη δυνατότητα να εξουσιοδοτούνται για την εκτέλεση μέτρων παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα.
77.
Το γεγονός ότι μια τέτοια συνταγματική απόφαση θα έχει δικονομικό αντίκτυπο σε εν εξελίξει και μελλοντικές ποινικές διαδικασίες στον τομέα της διαφθοράς αποτελεί αναγκαία και λογική συνέπεια. Στην απόφαση Dzivev, το Δικαστήριο δέχθηκε την αναγκαιότητα της εν λόγω συνέπειας υπό τη μορφή «κανόνα αποκλεισμού» παρανόμως κτηθέντων αποδεικτικών στοιχείων ακόμη και σε περιπτώσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (
28
). Το ίδιο πρέπει να ισχύει κατ’ ανάγκην, κατά μείζονα λόγο, και για το πολύ λιγότερο σαφές καθεστώς της αποφάσεως ΜΣΕ.
78.
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα καθώς και στο πρώτο και στο δεύτερο σκέλος του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος την ακόλουθη απάντηση:
–
Η απόφαση 2006/928 είναι νομικώς δεσμευτική. Οι εκθέσεις που καταρτίζει η Επιτροπή στο πλαίσιο του ΜΣΕ δεν είναι νομικώς δεσμευτικές για τη Ρουμανία. Εντούτοις, οι ως άνω εκθέσεις πρέπει να λαμβάνονται δεόντως υπόψη από το εν λόγω κράτος μέλος στο πλαίσιο των προσπαθειών του να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του για την επίτευξη των στόχων αναφοράς που ορίζονται στο παράρτημα της αποφάσεως ΜΣΕ, τηρουμένης της επιταγής της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ.
–
Η υποχρέωση που υπέχει η Ρουμανία να επιτύχει τους στόχους που προβλέπονται στην απόφαση ΜΣΕ δεν αντιτίθεται σε αποφάσεις του εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου με τις οποίες κρίνεται αντισυνταγματική η εκτέλεση μέτρων παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών από εθνικές υπηρεσίες πληροφοριών και επιβάλλεται ο αποκλεισμός της χρήσης σε ποινικές διαδικασίες κάθε αποδεικτικού στοιχείου που έχει κτηθεί κατά τον τρόπο αυτόν.
3. Η αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης
79.
Με το πρώτο σκέλος του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και στο άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην απόφαση 51/2016, στην απόφαση 302/2017 και στην απόφαση 26/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
80.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι ο συνδυασμός των συνεπειών των αποφάσεων 51/2016, 302/2017 και 26/2019 του εν λόγω δικαστηρίου συνιστά παρέμβαση στις αρμοδιότητες των τακτικών δικαστηρίων. Οι εν λόγω συνέπειες οδηγούν στον αποκλεισμό αποδεικτικών στοιχείων στις περιπτώσεις στις οποίες η SRI ενεπλάκη στην εκτέλεση ενταλμάτων παρακολουθήσεως, στερώντας τα τακτικά δικαστήρια από τη δυνατότητα διενέργειας in concreto εκτιμήσεως με γνώμονα τις ιδιαίτερες περιστάσεις κάθε περιπτώσεως. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά επίσης ότι, επιβάλλοντας την εφαρμογή της νομολογίας αυτής στις εκκρεμείς υποθέσεις, οι προαναφερθείσες συνταγματικές αποφάσεις έχουν αναδρομικό αποτέλεσμα, καθιστώντας απρόβλεπτη την έκβαση των ποινικών διαδικασιών. Κατά το αιτούν δικαστήριο, τούτο μπορεί να διακυβεύσει την ανεξαρτησία του.
81.
Η Επιτροπή υποστήριξε ότι το γεγονός ότι το αιτούν δικαστήριο δεσμεύεται από τις αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου δεν θίγει, αυτό καθεαυτό, την ανεξαρτησία του, στον βαθμό που το ίδιο το Συνταγματικό Δικαστήριο συμμορφώνεται προς τις απαιτήσεις της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης. Κατά την Επιτροπή, από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο, και ειδικότερα οι επίμαχες συνταγματικές αποφάσεις, δεν ανταποκρίνονται στις επιταγές της δικαστικής ανεξαρτησίας και αμεροληψίας που απορρέουν από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και από το άρθρο 47 του Χάρτη.
82.
Συμμερίζομαι την τελευταία αυτή άποψη.
83.
Πρώτον, κανένα στοιχείο στην υπό κρίση υπόθεση ή στις παράλληλες υποθέσεις δεν παρουσιάζει κάποιο λόγο διαρθρωτικού χαρακτήρα για τον οποίο θα πρέπει να θεωρηθεί ότι το εθνικό συνταγματικό δικαστήριο δεν είναι ανεξάρτητο. Ειδικότερα, στις προτάσεις μου στην υπόθεση Euro Box Promotion, στις οποίες παραπέμπω και για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως, υποστήριξα ότι τίποτε στη σύνθεση, στο καθεστώς και στις αρμοδιότητες του Συνταγματικού Δικαστηρίου δεν μπορούσε να δημιουργήσει αμφιβολίες ως προς την ανεξαρτησία και την αμεροληψία του εν λόγω δικαστηρίου (
29
). Περαιτέρω, δεν προβλήθηκε κανένα πραγματικό στοιχείο ή επιχείρημα από το οποίο να προκύπτουν δόλιες ενέργειες, καταστρατήγηση ή κατάχρηση των συνήθων διαδικασιών που προβλέπει το εθνικό δίκαιο (
30
).
84.
Οι ως άνω εκτιμήσεις ισχύουν και στο παρόν πλαίσιο. Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν περιέχει πρόσθετα στοιχεία τα οποία να καθιστούν αναγκαία την επανεξέταση του συμπεράσματος αυτού στο ειδικό πλαίσιο των επίμαχων στην υπόθεση της κύριας δίκης αποφάσεων του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
85.
Δεύτερον, οι συγκεκριμένοι προβληματισμοί που διατύπωσε το αιτούν δικαστήριο, σύμφωνα με τους οποίους το Συνταγματικό Δικαστήριο παρενέβη στις αρμοδιότητες της δικαστικής εξουσίας στο μέτρο που οι αποφάσεις του συνιστούν απειλή για την ανεξαρτησία των τακτικών δικαστηρίων, δεν φαίνεται να τεκμηριώνονται. Από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο, κηρύσσοντας αντισυνταγματικές συγκεκριμένες πτυχές ορισμένων διατάξεων του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας με τις αποφάσεις του 51/2016 και 302/2017, ή αναγνωρίζοντας, με την απόφαση 26/2019, τη συνταγματική φύση νομικής συγκρούσεως, ενήργησε καθ’ υπέρβαση των αρμοδιοτήτων του ή διακύβευσε με άλλον τρόπο την ανεξαρτησία των τακτικών δικαστηρίων.
86.
Τρίτον, ουδόλως προκύπτει ότι η εφαρμογή των αποτελεσμάτων των επίμαχων αποφάσεων του Συνταγματικού Δικαστηρίου στις εκκρεμείς υποθέσεις, μολονότι τα μέτρα παρακολουθήσεως είχαν ήδη εκτελεσθεί σύμφωνα με τις διατάξεις που προηγουμένως γίνονταν δεκτές ως συνταγματικές, ισοδυναμεί με αναδρομική εφαρμογή της νομολογίας η οποία θέτει σε κίνδυνο την αρχή της νομιμότητας. Όπως ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή, ο αποκλεισμός των αποδεικτικών στοιχείων που συνελέγησαν βάσει των εν λόγω ενταλμάτων παρακολουθήσεως δεν λειτουργεί εις βάρος ατομικών δικαιωμάτων. Εξάλλου, το γεγονός ότι μια νέα ερμηνεία του νόμου εκ μέρους ανωτάτου ή συνταγματικού δικαστηρίου θα εφαρμοστεί, εκτός αντίθετης ρητής προβλέψεως, σε όλες τις μελλοντικές και εκκρεμείς υποθέσεις είναι κάτι αρκετά συνηθισμένο (
31
).
87.
Συνοψίζοντας, επομένως, αυτό που φαίνεται να βρίσκεται στον πυρήνα των προβληματισμών του αιτούντος δικαστηρίου είναι, στην πραγματικότητα, μια διαφωνία ως προς τη συγκεκριμένη νομική προσέγγιση που υιοθέτησε το εθνικό συνταγματικό δικαστήριο, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την επιβολή ορισμένων περιορισμών στο αιτούν δικαστήριο. Εντούτοις, τούτο δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αποτελεί, αυτό καθεαυτό, απειλή διαρθρωτικού χαρακτήρα για την ανεξαρτησία του εν λόγω δικαστηρίου. Η «ανεξαρτησία των δικαστών» δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως απομόνωση των δικαστών ή ως εάν η δικαιοσύνη δεν υπόκειται σε κανέναν έλεγχο. Οι δικαστές πράγματι απολαύουν του προνομίου της ανεξαρτησίας, προκειμένου να είναι αμερόληπτοι, αλλά εντός των ορίων του νόμου και στο πλαίσιο των συνταγματικών μηχανισμών ελέγχων και εξισορροπήσεων που ασκούνται από άλλες εξουσίες του κράτους.
88.
Ωστόσο, είναι αλήθεια ότι τα ανωτέρω ισχύουν μόνον όσον αφορά τις δομές και τα όργανα των κρατών μελών που τα ίδια τηρούν τους (όπως θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν) «κανόνες του παιχνιδιού που απορρέουν από το κράτος δικαίου». Αναγνωρίζω ότι είναι αδύνατο να εφαρμοστούν τέτοιοι (συνήθεις) κανόνες σε (ασυνήθεις) περιστάσεις, σε εθνικά συστήματα όπου άλλα όργανα δεν ακολουθούν πλέον τους εν λόγω κανόνες. Επομένως, ο σεβασμός της τυπικής θεσμικής εξουσίας ενός άλλου (δικαιοδοτικού) οργάνου δικαιολογείται στον βαθμό που το ίδιο το εν λόγω όργανο πληροί τις διαρθρωτικού χαρακτήρα εγγυήσεις ανεξαρτησίας και αμεροληψίας (
32
).
89.
Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο πρώτο σκέλος του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος την ακόλουθη απάντηση: η αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών της Ένωσης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη και στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, δεν αντιτίθεται σε αποφάσεις εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου με τις οποίες κρίνεται αντισυνταγματική η εκτέλεση μέτρων παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών από εθνικές υπηρεσίες πληροφοριών και επιβάλλεται ο αποκλεισμός της χρήσης τυχόν αποδεικτικών στοιχείων που έχουν κτηθεί κατά τον τρόπο αυτόν από τις ποινικές διαδικασίες.
4. Οι πειθαρχικές κυρώσεις σε περίπτωση μη συμμορφώσεως προς αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου
90.
Στο πλαίσιο του δεύτερου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται σε διάταξη του εθνικού δικαίου η οποία διέπει την πειθαρχική ευθύνη δικαστή που δεν εφάρμοσε απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου στο πλαίσιο υποθέσεως στην οποία έχει υποβληθεί στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
91.
Το εν λόγω ερώτημα στηρίζεται στο γεγονός ότι, δυνάμει του άρθρου 99, στοιχείο ș, του νόμου 303/2004, η μη συμμόρφωση εκ μέρους δικαστή προς απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα. Εντούτοις, σε αντίθεση με τις προτάσεις μου στην υπόθεση Euro Box Promotion, στις οποίες το αιτούν δικαστήριο είχε εγείρει παρόμοιο ζήτημα ενόψει της πιθανότητας μη συμμορφώσεως σε μεταγενέστερο στάδιο προς την ενδεχομένως μη συμβατή εθνική συνταγματική νομολογία (δίχως να έχει εκτεθεί σε πειθαρχική διαδικασία για τον λόγο αυτόν) (
33
), η κατάσταση στην υπό κρίση υπόθεση βρίσκεται ήδη σε πιο προχωρημένο στάδιο.
92.
Με έγγραφο της 26ης Ιουλίου 2019, το αιτούν δικαστήριο ενημέρωσε το Δικαστήριο ότι είχε κινηθεί πειθαρχική προκαταρκτική έρευνα από τη Δικαστική Επιθεώρηση κατά του αιτούντος δικαστή βάσει του άρθρου 99, στοιχείο ș, του νόμου 303/2004. Η κίνηση της εν λόγω έρευνας φαίνεται ότι οφειλόταν στο περιεχόμενο της διατάξεως περί παραπομπής στην υπό κρίση υπόθεση, με την οποία ο αιτών δικαστής υιοθετεί επικριτική θέση έναντι της νομολογίας του Συνταγματικού Δικαστηρίου, αμφισβητώντας την αρμοδιότητα του εν λόγω δικαστηρίου καθώς και τον δεσμευτικό χαρακτήρα των αποφάσεών του (
34
).
93.
Στις προτάσεις μου στην υπόθεση Euro Box Promotion, επιδίωξα να τοποθετήσω τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τα επιτρεπτά όρια της «δικαστικής ανυπακοής» εντός του πραγματικού της πλαισίου. Κατ’ ουσίαν, πρότεινα να δημιουργηθεί από το δίκαιο της Ένωσης ένας χώρος για ορθολογικό νομικό διάλογο σχετικά με την ορθή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ο οποίος να είναι ανοιχτός σε κάθε εθνικό δικαστήριο (ανεξάρτητα από την επίσημη ιεραρχία των δικαστηρίων). Αφενός, τούτο συνεπάγεται ότι κάθε εθνικό δικαστήριο πρέπει να έχει τη δυνατότητα να εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης και, εφόσον το κρίνει αναγκαίο, να υποβάλλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Αφετέρου, ωστόσο, στο μέτρο που τηρούνται οι ελάχιστοι αυτοί κανόνες, ο εθνικός δικαστής, με μόνη την επίκληση του δικαίου της Ένωσης, δεν απαλλάσσεται εντελώς από κάθε περιορισμό που συνήθως ισχύει ως προς την άσκηση των εθνικών δικαιοδοτικών καθηκόντων, συμπεριλαμβανομένης της εθνικής δικαστικής ιεραρχίας και πειθαρχίας (
35
).
94.
Εντούτοις, υπό την προϋπόθεση ότι είναι όντως αληθές ότι ο εθνικός δικαστής βρίσκεται αντιμέτωπος με πειθαρχική διαδικασία για τον λόγο και μόνον ότι υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, στο πλαίσιο της οποίας αμφισβήτησε τη νομική άποψη εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου, τότε, κατά την άποψή μου, παύει κάθε συζήτηση σχετικά με την προσήκουσα ισορροπία μεταξύ των συστημικών απαιτήσεων του εθνικού δικαίου και του δικαίου της Ένωσης. Το δίκαιο της Ένωσης απαγορεύει κατηγορηματικώς την κίνηση εθνικής πειθαρχικής διαδικασίας κατά δικαστών για τον λόγο και μόνον ότι έκαναν χρήση του δικαιώματος που τους παρέχει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ (
36
).
95.
Αρκεί να υπομνησθεί ότι, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία εκθέτει τους εθνικούς δικαστές σε κίνδυνο πειθαρχικών διαδικασιών για τον λόγο ότι υπέβαλαν στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (
37
). Τούτο συνεπάγεται ότι απλώς και μόνον το ενδεχόμενο ασκήσεως πειθαρχικής διώξεως λόγω υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως ή λόγω της αποφάσεως του αιτούντος δικαστηρίου να εμμείνει στην αίτηση αυτή μετά την υποβολή της δύναται να θίξει την εκ μέρους των οικείων εθνικών δικαστών αποτελεσματική άσκηση της ευχέρειας και των καθηκόντων που αναγνωρίζονται στα εθνικά δικαστήρια στο πλαίσιο του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (
38
). Επιπλέον, η προστασία έναντι του κινδύνου πειθαρχικών διαδικασιών ή κυρώσεων επειδή οι δικαστές αξιοποίησαν την εν λόγω ευχέρεια υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο συνιστά επίσης εγγύηση συμφυή με την ανεξαρτησία τους (
39
).
96.
Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο τρίτο σκέλος του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος και στο δεύτερο σκέλος του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος την ακόλουθη απάντηση: Το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, καθώς και η αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και στο άρθρο 47 του Χάρτη, αντιτίθενται στην κίνηση πειθαρχικής διαδικασίας κατά δικαστή για τον λόγο και μόνον ότι υπέβαλε στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως με την οποία αμφισβητεί τη νομολογία του εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου και εξετάζει την πιθανότητα μη εφαρμογής της εν λόγω νομολογίας.
VI. Πρόταση
97.
Προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Tribunalul Bihor (πλημμελειοδικείο Bihor, Ρουμανία) ως εξής:
–
στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και στο πρώτο και το δεύτερο σκέλος του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος πρέπει να δοθεί η ακόλουθη απάντηση:
–
Η απόφαση 2006/928/ΕΚ της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο της προόδου στη Ρουμανία όσον αφορά την επίτευξη των ειδικών στόχων αναφοράς στους τομείς της δικαστικής μεταρρύθμισης και της καταπολέμησης της διαφθοράς, είναι νομικώς δεσμευτική. Οι εκθέσεις που καταρτίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο του μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο δεν είναι νομικώς δεσμευτικές για τη Ρουμανία. Εντούτοις, οι ως άνω εκθέσεις πρέπει να λαμβάνονται δεόντως υπόψη από το εν λόγω κράτος μέλος στο πλαίσιο των προσπαθειών του να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του για την επίτευξη των στόχων αναφοράς που ορίζονται στο παράρτημα της αποφάσεως 2006/928, τηρουμένης της επιταγής της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ.
–
Η υποχρέωση που υπέχει η Ρουμανία να επιτύχει τους στόχους που προβλέπονται στην απόφαση 2006/928 δεν αντιτίθεται σε αποφάσεις του εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου με τις οποίες κρίνεται αντισυνταγματική η εκτέλεση μέτρων παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών από εθνικές υπηρεσίες πληροφοριών και επιβάλλεται ο αποκλεισμός της χρήσης σε ποινικές διαδικασίες κάθε αποδεικτικού στοιχείου που έχει κτηθεί κατά τον τρόπο αυτόν.
–
Στο πρώτο σκέλος του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος πρέπει να δοθεί η ακόλουθη απάντηση: η αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών της Ένωσης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, δεν αντιτίθεται σε αποφάσεις εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου με τις οποίες κρίνεται αντισυνταγματική η εκτέλεση μέτρων παρακολουθήσεως με τεχνικά μέσα στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών από εθνικές υπηρεσίες πληροφοριών και επιβάλλεται ο αποκλεισμός της χρήσης τυχόν αποδεικτικών στοιχείων που έχουν κτηθεί κατά τον τρόπο αυτόν από τις ποινικές διαδικασίες.
–
Στο τρίτο σκέλος του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος και στο δεύτερο σκέλος του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος πρέπει να δοθεί η ακόλουθη απάντηση: Το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, καθώς και η αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και στο άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, αντιτίθενται στην κίνηση πειθαρχικής διαδικασίας κατά δικαστή για τον λόγο και μόνον ότι υπέβαλε στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως με την οποία αμφισβητεί τη νομολογία του εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου και εξετάζει την πιθανότητα μη εφαρμογής της εν λόγω νομολογίας.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Υποθέσεις C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19 και C‑355/19 (EU:C:2020:746, στο εξής, σε περιπτώσεις παραπομπής: προτάσεις AFJR). Βλ., επίσης, προτάσεις μου της ίδιας ημερομηνίας στην υπόθεση Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice (C‑397/19, EU:C:2020:747).
(
3
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Euro Box Promotion κ.λπ. (συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑357/19 και C‑547/19, στο εξής, σε περιπτώσεις παραπομπής: προτάσεις Euro Box Promotion). Βλ., επίσης, προτάσεις μου, που εκδίδονται σήμερα, στην υπόθεση FQ κ.λπ. (συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19).
(
4
)	ΕΕ 2005, L 157, σ. 11.
(
5
)	ΕΕ 2005, L 157, σ. 203.
(
6
)	ΕΕ 2006, L 354, σ. 56.
(
7
)	Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 826, της 13ης Σεπτεμβρίου 2005.
(
8
)	Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1982, Cilfit κ.λπ. (283/81, EU:C:1982:335, σκέψη 16).
(
9
)	Ενεργοποιώντας πιθανώς την εξαίρεση από την υποχρέωση των δικαστηρίων των οποίων οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα για υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως για τον λόγο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης δεν αφήνει περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία – βλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1982, Cilfit κ.λπ. (283/81, EU:C:1982:335, σκέψεις 16 έως 20).
(
10
)	Βλ. άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας.
(
11
)	Απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψη 54).
(
12
)	Απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψεις 45 έως 53).
(
13
)	Αναγνωρίζω βεβαίως ότι, από τεχνικής απόψεως, η «actus reus» ή «αντικειμενική υπόσταση» του πειθαρχικού παραπτώματος βάσει του άρθρου 99, στοιχείο ș, του νόμου 303/2004 (που παρατέθηκε στο σημείο 12 των παρουσών προτάσεων) δεν συνίσταται στην «[υποβολή] στο Δικαστήριο αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως», αλλά στη «μη συμμόρφωση προς τις αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου» Ωστόσο, οι δύο αυτές ενέργειες ταυτίζονται όταν υποβάλλεται στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως με σκοπό να αμφισβητηθεί η ορθότητα νομικής γνώμης η οποία εμπεριέχεται σε απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
(
14
)	Βλ., όσον αφορά τις συνέπειες των πειθαρχικών κυρώσεων επί των προνομίων τα οποία αναγνωρίζει στα εθνικά δικαστήρια το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, απόφαση της 5ης Ιουλίου 2016, Ognyanov (C‑614/14, EU:C:2016:514, σκέψεις 24 και 25).
(
15
)	Βλ., κατ’ αντιδιαστολή, απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, Governo della Repubblica italiana (Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών) (C‑658/18, EU:C:2020:572, σκέψεις 73 έως 75).
(
16
)	Πρβλ. απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 74), ή της 9ης Ιουλίου 2020, Land Hessen (C‑272/19, EU:C:2020:535, σκέψεις 40 και 41).
(
17
)	Βλ. σημεία 173 έως 224 των προτάσεων AFJR και σημεία 79 έως 85 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
18
)	Απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, σκέψη 40), της 24ης Ιουνίου 2019, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑619/18, EU:C:2019:531, σκέψη 51), της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 83), ή της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψη 34). Η υπογράμμιση δική μου.
(
19
)	Πρβλ. αποφάσεις της 24ης Ιουνίου 2019, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑619/18, EU:C:2019:531, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 167).
(
20
)	Βλ. σημεία 145 έως 172 των προτάσεων AFJR.
(
21
)	Βλ. σημεία 186 έως 202 των προτάσεων AFJR και σημείο 85 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
22
)	Βλ. σημεία 160 έως 167 των προτάσεων AFJR.
(
23
)	Σημείο 168 των προτάσεων AFJR.
(
24
)	Στο πλαίσιο αυτό μπορεί να υπογραμμιστεί ότι, κατά τη γνώμη μου, η νομολογία του Δικαστηρίου επιδιώκει την επίτευξη «διαρθρωτικής αποτελεσματικότητας» (επίτευξη της εύρυθμης λειτουργίας του επίμαχου μηχανισμού), αλλά όχι κατ’ ανάγκην «ατομικής αποτελεσματικότητας» (με την έννοια ότι πρέπει με κάθε τίμημα να υφίσταται καταδίκη σε κάθε ατομική περίπτωση) – βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση X (Ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως κατά τραγουδιστή) (C‑717/18, EU:C:2019:1011, σημείο 86).
(
25
)	Εξυπακούεται δε ότι το ζήτημα αυτό δεν αφορά αποκλειστικώς την απόφαση ΜΣΕ, αλλά παίζει κεντρικό ρόλο και σε άλλους τομείς του δικαίου της Ένωσης, όπως στο πλαίσιο του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ – βλ. αντίστοιχες εκτιμήσεις στο πλαίσιο εξισορροπημένης ερμηνείας της διατάξεως αυτής, στα σημεία 173 έως 176 των παράλληλων προτάσεων Euro Box Promotion.
(
26
)	Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με την πρόοδο της Ρουμανίας στο πλαίσιο του Μηχανισμού Συνεργασίας και Ελέγχου [COM(2018) 851 τελικό, της 13ης Νοεμβρίου 2018, σ. 2].
(
27
)	Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για την πρόοδο στη Ρουμανία στο πλαίσιο του μηχανισμού συνεργασίας και ελέγχου [COM(2019) 499 τελικό, της 22ας Οκτωβρίου 2019, σ. 3]. Βλ., επίσης, τη συνοδευτική τεχνική έκθεση [SWD(2019) 393 τελικό, σ. 12].
(
28
)	Απόφαση της 17ης Ιανουαρίου 2019, Dzivev κ.λπ. (C‑310/16, EU:C:2019:30, σκέψεις 33 έως 41).
(
29
)	Βλ. σημεία 215 έως 222 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
30
)	Βλ. σημεία 225 έως 229 των προτάσεων Euro Box Promotion. Βλ. επίσης, γενικότερα, σημεία 242 έως 248 των προτάσεων AFJR.
(
31
)	Τόσο στο ηπειρωτικό δίκαιο όσο και στο δίκαιο του «common law» στην Ευρώπη, η παρεμπίπτουσα αναδρομικότητα, που απορρέει από το γεγονός ότι μια νομική ερμηνεία παράγει αποτελέσματα ex tunc, αποτελεί στην πραγματικότητα τον κανόνα, ενώ η μελλοντική μεταβολή αποτελεί την εξαίρεση η οποία πρέπει να προβλέπεται ρητώς με τον περιορισμό των διαχρονικών αποτελεσμάτων της εν λόγω αποφάσεως – βλ., επί παραδείγματι, το κεφάλαιο σχετικά με τη μελλοντική μεταβολή σε Arden M., Human Rights and European Law: Building New Legal Orders, Oxford University Press, 2015, σ. 267 έως 272. Πράγματι, το ίδιο ισχύει και ως προς την ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία, όπου ο περιορισμός των διαχρονικών αποτελεσμάτων μιας αποφάσεως (και κατ’ επέκταση ο περιορισμός της δυνατότητας εφαρμογής της αποφάσεως του Δικαστηρίου μόνο σε μελλοντικές υποθέσεις) πρέπει να ζητείται ειδικώς (και σπανίως γίνεται δεκτός) – βλ., επί παραδείγματι, Barents R., Remedies and Procedures before the EU Courts, Wolters Kluwer, 2016, σ. 454 έως 458.
(
32
)	Βλ., για παράδειγμα περιπτώσεως στην οποία οι εν λόγω εγγυήσεις δεν πληρούνται πλέον, απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψεις 142 έως 152).
(
33
)	Βλ. σημείο 233 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
34
)	Βλ. σημεία 25 και 41 των παρουσών προτάσεων.
(
35
)	Βλ. σημεία 235 έως 243 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
36
)	Όπως ήδη εκτέθηκε στα σημεία 36 έως 42 των παρουσών προτάσεων, δεν είναι έργο του Δικαστηρίου να αποφαίνεται επί ατομικών υποθέσεων δικαστικής πειθαρχίας. Κατά συνέπεια, μολονότι το δίκαιο της Ένωσης απαγορεύει τη χρήση των εθνικών πειθαρχικών διαδικασιών με ορισμένους τρόπους γενικώς, τούτο φυσικά δεν μπορεί να ισχύει για όλες ανεξαιρέτως τις επιμέρους ατομικές περιπτώσεις στις οποίες μπορεί να υποβληθεί αίτηση προδικαστικής αποφάσεως από εθνικό δικαστή, η οποία μπορεί να δημιουργεί άλλους λόγους για πειθαρχική έρευνα. Για τον λόγο αυτόν, υπογραμμίζονται οι λέξεις για τον λόγο και μόνον. Βλ. επίσης σημεία 244 και 245 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
37
)	Απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψη 58).
(
38
)	Όπ.π. (σκέψεις 57 έως 58).
(
39
)	Απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψη 59). Πρβλ. επίσης, απόφαση της 5ης Ιουλίου 2016, Ognyanov (C‑614/14, EU:C:2016:514, σκέψη 25), και διάταξη της 12ης Φεβρουαρίου 2019, RH (C‑8/19 PPU, EU:C:2019:110, σκέψη 47).