62023CJ0723
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Is-Sitt Awla)
10 ta’ April 2025 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kooperazzjoni ġudizzjarja f’materji ċivili – Direttiva (UE) 2019/1023 – Proċeduri fil-qasam tar-ristrutturazzjoni, tal-insolvenza u tal-ħelsien mid-dejn – Artikolu 20 – Aċċess għall-ħelsien mid-dejn – Artikolu 23(1) u (2) – Derogi – Persuna fiżika li saret insolventi – Kundizzjonijiet għall-aċċess għall-ħelsien mid-dejn – Kunċett ta’ aġir ‘diżonest jew b’mala fide’ – Aġir fil-konfront tal-kredituri ta’ terz”
Fil-Kawża C‑723/23 [Amilla] (
i
),
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Juzgado de lo Mercantil no 3 de Oviedo, con sede en Gijón (il-Qorti Kummerċjali Nru 3 ta’ Oviedo, b’sede f’Gijón, Spanja), permezz ta’ deċiżjoni tat‑13 ta’ Ottubru 2023, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit‑28 ta’ Novembru 2023, fil-proċedura
Agencia Estatal de la Administración Tributaria
vs
VT,
UP,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Is-Sitt Awla),
komposta minn A. Kumin, President ta’ Awla, F. Biltgen (Relatur), President tal-Ewwel Awla, u S. Gervasoni, Imħallef,
Avukat Ġenerali: J. Richard de la Tour,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal VT u UP, minn I. Blanco Urizar, abogado,
–
għall-Gvern Spanjol, minn A. Ballesteros Panizo, bħala aġent,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn J. L. Buendía Sierra, G. Meeßen u G. von Rintelen, bħala aġenti,
wara li rat id-deċiżjoni meħuda, wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li taqta’ l-kawża mingħajr konklużjonijiet,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 20 u tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva (UE) 2019/1023 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Ġunju 2019 dwar oqfsa ta’ ristrutturar preventiv, dwar il-ħelsien mid-dejn u l-iskwalifiki, u dwar miżuri sabiex tiżdied l-effiċjenza tal-proċeduri li jikkonċernaw ir-ristrutturar, l-insolvenza u l-ħelsien mid-dejn, u li temenda d-Direttiva (UE) 2017/1132 (Direttiva dwar ir-ristrutturar l-insolvenza) (ĠU 2019, L 172, p. 18).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn VT, persuna fiżika li saret insolventi, u l-Agencia Estatal de la Administración Tributaria (l-Aġenzija tal-Istat tal-Amministrazzjoni Fiskali, Spanja) (iktar ’il quddiem l-“AEAT”) dwar talba għal ħelsien mid-dejn imressqa minn din il-persuna matul il-proċedura ta’ insolvenza li tikkonċernahom.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
3
Il-premessi 78 sa 81 tad-Direttiva dwar ir-ristrutturar u l-insolvenza jiddisponu:
“(78)
Il-ħelsien sħiħ mid-dejn jew it-tmiem tal-iskwalifiki wara perjodu ta’ mhux aktar minn tliet snin mhuwiex xieraq fiċ-ċirkostanzi kollha, u għalhekk jista’ jkun hemm il-ħtieġa li jiġu stabbiliti derogi minn din ir-regola, li huma debitament ġustifikati minħabba raġunijiet stipulati fil-liġi nazzjonali. Pereżempju, jenħtieġ li tali derogi jiġu introdotti f’każijiet fejn id-debitur ikun diżonest jew ikun aġixxa in mala fede. Fejn l-imprendituri ma jibbenefikawx minn preżunzjoni ta’ onestà u bona fide skont il-liġi nazzjonali, l-oneru ta’ prova rigward l-onestà u l-bona fide tagħhom ma għandux jagħmilha wisq diffiċli jew oneruż għalihom biex jidħlu fil-proċedura.
(79)
Biex jiġi stabbilit jekk imprenditur kienx diżonest, l-awtoritajiet ġudizzjarji jew amministrattivi jistgħu jqisu ċirkostanzi bħal: in-natura u l-firxa tad-dejn; iż-żmien meta d-dejn iġġarrab; l-isforzi tal-imprenditur biex iħallas id-djun u jikkonforma mal-obbligi legali, inklużi r-rekwiżiti tal-liċenzjar pubbliku u l-ħtieġa ta’ kontabbiltà korretta; azzjonijiet min-naħa tal-imprenditur biex jiffrustra r-rikors mill-kredituri; it-twettiq tad-dmirijiet fil-probabbiltà ta’ insolvenza, li jaqgħu fuq l-imprendituri li huma diretturi ta’ kumpannija; u l-konformità mal-liġijiet tal-Unjoni u dawk nazzjonali li jirrigwardaw il-kompetizzjoni u x-xogħol. Jenħtieġ ukoll li jkun possibbli li jiġu introdotti derogi fejn l-imprenditur ma jkunx ikkonforma ma’ ċerti obbligi legali, inkluż obbligi biex jiġu mmassimizzati r-redditi lill-kredituri li jistgħu jieħdu l-għamla ta’ obbligu ġenerali biex jiġi ġġenerat dħul jew assi. Barra dan, jenħtieġ li jkun possibbli li jiġu introdotti derogi speċifiċi meta jkun meħtieġ li jiġi ggarantit il-bilanċ bejn id-drittijiet tad-debitur u d-drittijiet ta’ kreditur wieħed jew aktar, bħal meta l-kreditur ikun persuna fiżika li teħtieġ iktar protezzjoni mid-debitur.
(80)
Deroga tista’ wkoll tkun iġġustifikata fejn l-ispejjeż tal-proċedura li twassal għall-ħelsien mid-dejn, inkluż it-tariffi tal-awtoritajiet ġudizzjarji u amministrattivi u l-prattikanti, ma jkunux koperti. L-Istati Membri jenħtieġ li jkunu jistgħu jipprevedu li l-benefiċċji ta’ dak il-ħelsien mid-dejn jistgħu jiġu revokati fejn, pereżempju, is-sitwazzjoni finanzjarja tad-debitur titjieb b’mod sinifikanti minħabba ċirkostanzi mhux mistennija, bħar-rebħ ta’ lotterija, jew billi jiġi fil-pussess ta’ wirt jew donazzjoni. Jenħtieġ li l-Istati Membri ma jkunux preklużi milli jipprevedu derogi addizzjonali f’ċirkostanzi definiti tajjeb u meta jkunu debitament ġustifikati.
(81)
Fejn hemm raġuni debitament ġustifikata skont il-liġi nazzjonali, jista’ jkun xieraq li tiġi limitata l-possibbiltà ta’ ħelsien mid-dejn għal ċerti kategoriji ta’ dejn. […] Jenħtieġ li l-Istati Membri jkunu jistgħu jeskludu kategoriji speċifiċi oħra ta’ dejn meta jkun debitament ġustifikat.”
4
L-Artikolu 20 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Aċċess għall-ħelsien mid-dejn”, jipprevedi:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li imprendituri insolventi jkollhom aċċess għal mill-inqas proċedura waħda li tista’ twassal għal ħelsien sħiħ mid-dejn f’konformità ma’ din id-Direttiva.
[…]
2.   L-Istati Membri li fihom il-ħelsien sħiħ mid-dejn ikun soġġett għall-kondizzjoni li d-dejn jitħallas parzjalment mill-imprenditur għandhom jiżguraw li l-obbligu ta’ ħlas lura relatat ikun ibbażat fuq is-sitwazzjoni individwali tal-imprenditur u, b’mod partikolari, huwa proporzjonat għad-dħul u l-assi li jistgħu jiġu sekwestrati jew dawk disponibbli tal-imprenditur waqt il-perjodu tal-ħelsien mid-dejn, u jqis l-interess ekwitabbli tal-kredituri.
[…]”
5
L-Artikolu 23 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Derogi” jipprevedi:
“1.   B’deroga mill-Artikoli 20 sa 22, l-Istati Membri għandhom iżommu jew jintroduċu dispożizzjonijiet li jċaħħdu jew li jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn, li jirrevokaw il-benefiċċju ta’ tali ħelsien mid-dejn jew li jipprevedu perjodi itwal għall-ksib ta’ ħelsien sħiħ mid-dejn jew perjodi tal-iskwalifika itwal fejn l-imprenditur insolventi ikun aġixxa b’mod diżonest jew in mala fede, skont il-liġi nazzjonali, fil-konfront tal-kredituri jew ta’ partijiet ikkonċernati oħra meta ddejjen, matul il-proċedura ta’ insolvenza jew waqt il-ħlas tad-dejn, mingħajr preġudizzju għar-regoli nazzjonali dwar l-oneru tal-prova.
2.   B’deroga mill-Artikoli 20 sa 22, l-Istati Membri jistgħu jżommu jew jintroduċu dispożizzjonijiet li jċaħħdu jew li jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn, li jirrevokaw il-benefiċċju tal-ħelsien mid-dejn jew li jipprevedu perjodi itwal għall-kisba ta’ ħelsien sħiħ mid-dejn jew perjodi tal-iskwalifika itwal f’ċerti ċirkostanzi definiti sew u fejn tali derogi huma debitament iġġustifikati, bħal fejn:
(a)
l-imprenditur insolventi ikun kiser b’mod sostanzjali obbligi skont pjan ta’ ħlas lura jew xi obbligu legali ieħor li għandu l-għan li jissalvagwardja l-interessi tal-kredituri, inkluż l-obbligu biex jiġu mmassimizzati r-redditi lill-kredituri;
(b)
l-imprenditur insolventi jkun naqas milli jikkonforma mal-obbligi ta’ informazzjoni jew kooperazzjoni skont il-liġi tal-Unjoni u dik nazzjonali;
(c)
ikun hemm applikazzjonijiet abbużivi għal ħelsien mid-dejn;
(d)
ikun hemm applikazzjoni oħra għal ħelsien mid-dejn fi ħdan ċertu perjodu ta’ żmien wara li l-imprenditur insolventi ġie mogħti ħelsien sħiħ mid-dejn jew ġie rifjutat ħelsien sħiħ mid-dejn minħabba ksur serju tal-obbligi ta’ informazzjoni jew kooperazzjoni;
(e)
l-ispiża tal-proċedura li twassal għall-ħelsien mid-dejn ma tkunx koperta; jew
(f)
deroga tkun neċessarja biex tiggarantixxi l-bilanċ bejn id-drittijiet tad-debitur u d-drittijiet ta’ kreditur wieħed jew aktar.
3.   B’deroga mill-Artikolu 21, l-Istati Membri jistgħu jipprevedu perjodi itwal tal-ħelsien mid-dejn f’każijiet fejn:
[…]
4.   L-Istati Membri jistgħu jeskludu kategoriji speċifiċi ta’ dejn, mill-ħelsien mid-dejn, jew jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn jew jistabbilixxu perjodu itwal tal-ħelsien mid-dejn jekk tali esklużjonijiet, restrizzjonijiet jew perjodi itwal huma debitament iġġustifikati, bħal fil-każ ta’:
(a)
dejn garantit;
(b)
dejn li jirriżulta minn jew b’rabta ma’ pieni kriminali;
(c)
dejn li jirriżulta minn responsabbiltà għad-danni;
[…]”
Id-dritt Spanjol
6
Il-liġi applikabbli ratione temporis għall-kawżi prinċipali hija r-Real Decreto Legislativo 1/2020 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley Concursal (id-Digriet Irjali Leġiżlattiv 1/2020 li Jadotta t-Test Ikkonsolidat tal-Liġi dwar l-Insolvenza), tal‑5 ta’ Mejju 2020 (BOE Nru 127, tas‑7 ta’ Mejju 2020, p. 31518), kif emendat bil-Ley 16/2022 de reforma del texto refundido de la Ley Concursal aprobado por el Real Decreto Legislativo 1/2020, para la transposición de la Directiva (UE) 2019/1023 (il-Liġi 16/2022 li Tirriforma t-Test ta’ Riformulazzjoni tal-Liġi dwar l-Insolvenza, approvat mid-Digriet Irjali Leġiżlattiv 1/2020, bl-għan li jittrasponi d-Direttiva (UE) 2019/1023), tal‑5 ta’ Settembru 2022 (BOE Nru 214, tas‑6 ta’ Settembru 2022, p. 123682) (iktar ’il quddiem it-“TRLC”).
7
Il-preambolu tal-Liġi Nru 16/2022 jipprevedi:
“[…]
[…] Meta d-debitur insolventi jkun persuna fiżika, il-proċedura ta’ insolvenza tfittex li tidentifika d-debituri in bona fide u li toffrilhom ħelsien parzjali tad-dejn tagħhom, u b’hekk tagħtihom ċans ieħor u tipprevjeni li dawn jidħlu fl-ekonomija sewda jew f’sitwazzjoni ta’ marġinalizzazzjoni.
[…]
Id-[Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza] tobbliga lill-Istati Membri kollha jistabbilixxu mekkaniżmu tat-tieni opportunità sabiex jiġi evitat li d-debituri jkollhom it-tentazzjoni li jirrilokaw ruħhom f’pajjiżi oħra li diġà jipprevedu dawn il-mekkaniżmi, bl-ispiża li dan jimplika kemm għad-debitur kif ukoll għall-kredituri tiegħu. Fl-istess ħin, l-omoġenizzazzjoni f’dan ir-rigward titqies bħala essenzjali għall-funzjonament tas-suq uniku Ewropew.
Waħda mill-bidliet l-iktar radikali tal-leġiżlazzjoni l-ġdida hija li, minflok ma tissuġġetta l-ħelsien għall-ħlas ta’ ċertu tip ta’ dejn (kif kien jipprevedi l-Artikolu 487(2) tat-Test ta’ Riformulazzjoni tal-Liġi dwar l-Insolvenza), hija adottata sistema ta’ ħelsien ibbażata fuq il-mertu li fiha kull debitur, irrispettivament minn jekk ikunx imprenditur jew le, bil-kundizzjoni li jissodisfa r-rekwiżit tal-bona fide li fuqu hija bbażata din l-istituzzjoni, jista’ jkollu aċċess għal ħelsien mid-djun kollha tiegħu, bl-eċċezzjoni ta’ dawk li, eċċezzjonalment u minħabba n-natura speċjali tagħhom, jitqiesu li legalment ma jistax jingħata ħelsien minnhom. L-għażla, li diġà kienet ġiet aċċettata mil-leġiżlatur Spanjol fl‑2015, li jingħata ħelsien lil kull debitur li huwa persuna fiżika ta’ bona fide, irrispettivament minn jekk ikunx imprenditur jew le, tibqa’.
[…]
Il-bona fide tad-debitur tibqa’ l-bażi tal-ħelsien. F’konformità mar-rakkomandazzjonijiet tal-korpi internazzjonali, hija stabbilita delimitazzjoni normattiva tal-bona fide, b’riferiment għal ċertu aġir oġġettiv elenkat b’mod eżawrjenti (lista magħluqa), mingħajr ma jsir riferiment għal mudelli ta’ aġir vagi jew mhux speċifiċi biżżejjed, jew li l-prova tagħhom timponi fuq id-debitur oneru impossibbli. […]
[…]
Il-ħelsien mid-dejn huwa estiż għat-talbiet kollha fil-kuntest tal-proċedura kollettiva u tal-krediti kontra l-patrimonju. L-eċċezzjonijiet huma bbażati, f’ċerti każijiet, fuq l-importanza partikolari tas-sodisfazzjon tagħhom għal soċjetà ġusta u solidali bbażata fuq l-Istat tad-dritt (bħall-manteniment dovut, id-dejn li jirriżulta minn krediti taħt id-dritt pubbliku, id-djun li jirriżultaw minn reati kriminali kif ukoll id-djun li jirriżultaw minn responsabbiltà għal delitt). Għalhekk, il-ħelsien mid-dejn li jirriżulta minn krediti taħt id-dritt pubbliku huwa suġġett għal ċerti limiti u jista’ jseħħ biss waqt l-ewwel ħelsien mid-dejn, u mhux matul il-ħelsien segwenti. F’każijiet oħra, l-eċċezzjoni hija ġġustifikata minn sinerġiji jew esternalitajiet negattivi li jistgħu jirriżultaw mill-ħelsien minn ċerti tipi ta’ dejn: il-ħelsien mid-dejn li jirriżulta mill-obbligu li jitħallsu l-ispejjeż tal-proċedura li tiftaħ il-proċedura għall-ħelsien mid-dejn jista’ jiddiswadi lil ċerti terzi milli jikkollaboraw mad-debitur għal dan l-għan (pereżempju, l-avukati), u dan jipprekludi lill-persuna li tkun falliet milli jkollha aċċess għall-fajl tagħha. Bl-istess mod, il-ħelsien mid-dejn għall-krediti b’garanziji reali jippreġudika, mingħajr ebda bażi, wieħed mill-elementi essenzjali tal-aċċess għall-kreditu u, għaldaqstant, tal-funzjonament tajjeb tal-ekonomiji moderni, li hija l-immunità tal-kreditur li jibbenefika minn garanzija reali soda quddiem it-tibdil fiċ-ċirkustanzi tal-insolvenza jew tal-falliment tad-debitur. Fl-aħħar nett, b’mod eċċezzjonali, il-qorti hija awtorizzata tiddeċiedi dwar in-nuqqas ta’ ħelsien totali jew parzjali ta’ ċerti djun meta dan ikun neċessarju sabiex tiġi evitata l-insolvenza tal-kreditur.
[…]”
8
L-Artikolu 486 tat-TRLC jipprevedi:
“Debitur li huwa persuna fiżika, kemm jekk huwa imprenditur kif ukoll jekk le, jista’ jitlob il-ħelsien mid-djun mhux imħallsa skont it-termini u taħt il-kundizzjonijiet stabbiliti minn din il-liġi, bil-kundizzjoni li jkun debitur in bona fide:
1)
billi jissuġġetta ruħu għal pjan ta’ pagament mingħajr likwidazzjoni minn qabel tal-assi, f’konformità mas-sistema ta’ ħelsien mid-dejn imsemmija fis-subtaqsima 1 tat-Taqsima 3 iktar ’il quddiem; jew
2)
bil-likwidazzjoni tal-assi, f’liema każ il-ħelsien mid-dejn ikun suġġett għas-sistema prevista fis-subtaqsima 2 tat-Taqsima 3 iktar ’il quddiem, jekk ir-raġuni għall-għeluq tal-proċedura ta’ insolvenza tkun it-tmiem tal-fażi tal-likwidazzjoni tal-assi jew l-insuffiċjenza tal-assi sabiex jiġu ssodisfatti l-krediti kontra l-patrimonju.”
9
L-Artikolu 487 tat-TRLC huwa fformulat kif ġej:
“1.   Id-debitur li jinsab f’waħda mis-sitwazzjonijiet li ġejjin ma jistax jikseb il-ħelsien mid-djun mhux imħallsa:
1)
Meta, matul l-għaxar snin qabel it-talba għal ħelsien, ikun ġie kkundannat permezz ta’ sentenza definittiva għal piena ta’ priġunerija, anki sospiża jew issostitwita, għal delitti kontra l-patrimonju u kontra l-ordni soċjoekonomiku, għal falsifikazzjoni ta’ dokumenti, kontra t-Teżor Pubbliku u s-sigurtà soċjali jew kontra d-drittijiet tal-ħaddiema, bil-kundizzjoni li l-piena massima għad-delitt tkun ta’ tliet snin jew iktar, sakemm fid-data tal-preżentata tat-talba għal ħelsien, ir-responsabbiltà kriminali ma tkunx ġiet estinta u sakemm l-obbligi pekunjarji li jirriżultaw mid-delitt ma jkunux ġew issodisfatti.
2)
Meta, matul l-għaxar snin qabel it-talba għal ħelsien, ikun ġie ssanzjonat permezz ta’ deċiżjoni amministrattiva definittiva għal ksur gravi ħafna fil-qasam fiskali, jew ksur tas-sigurtà soċjali jew tal-ordni soċjali, jew meta, matul l-istess perijodu, tkun ittieħdet deċiżjoni definittiva ta’ estensjoni tar-responsabbiltà, sakemm, fid-data tal-preżentata tat-talba għal ħelsien, huwa ma jkunx ħallas id-djun kollha li jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tiegħu.
Fil-każ ta’ ksur gravi, id-debituri li ġew issanzjonati għal ammont li jaqbeż il-ħamsin fil-mija tal-ammont eliġibbli għall-ħelsien mill-[AEAT] imsemmi fil-punt 5 tal-Artikolu 489(1) jistgħu jiksbu l-ħelsien biss jekk fid-data tal-preżentata tat-talba għal ħelsien huma jkunu ħallsu d-djun kollha li jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tagħhom.
3)
Meta l-insolvenza tkun ġiet iddikjarata frawdolenti. Madankollu, jekk l-insolvenza tkun ġiet iddikjarata frawdolenti biss minħabba n-nuqqas ta’ osservanza mid-debitur tal-obbligu li jitlob id-dikjarazzjoni ta’ insolvenza fi żmien xieraq, il-qorti tista’ tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi li fihom seħħ id-dewmien.
4)
Meta, fl-għaxar snin qabel it-talba għal ħelsien, il-persuna tkun ġiet iddikjarata l-persuna kkonċernata fis-sentenza li tikklassifika l-insolvenza ta’ terz bħala frawdolenti, sakemm, fid-data tal-preżentata tat-talba għal ħelsien, hija ma tkunx ħallset id-djun kollha li jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tagħhom.
[…]
2.   Fil-każijiet imsemmija fil-punti 3 u 4 tal-paragrafu preċedenti, jekk il-klassifikazzjoni tkun għadha ma hijiex definittiva, il-qorti għandha tissospendi d-deċiżjoni ta’ ħelsien mid-djun sakemm il-klassifikazzjoni tkun definittiva. […]”
Il‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
10
VT u martu, UP, kienu d-diretturi ta’ BLANCO Y NARANJA SL u ta’ MALVA Y NARANJA SL. Kull waħda minn dawn iż-żewġ kumpanniji kienet is-suġġett ta’ proċedura ta’ insolvenza li fi tmiemha huma ġew iddikjarati insolventi u ġie deċiż li dawn l-insolvenzi kellhom jiġu kklassifikati bħala “frawdolenti”. Fiż-żewġ proċeduri, VT u UP, fil-kwalità tagħhom ta’ diretturi in solidum tal-imsemmija kumpanniji, ġew identifikati bħala “persuni kkonċernati” minn din il-klassifikazzjoni u ġew imċaħħda mid-dritt li jamministraw il-beni ta’ ħaddieħor kif ukoll li jirrappreżentaw lil kull persuna għal ċertu perijodu (ħames snin f’waħda mill-proċeduri u seba’ snin fl-oħra). Barra minn hekk, huma tilfu d-drittijiet kollha li kellhom bħala kredituri tal-insolvenza jew tal-patrimonju tal-istess kumpanniji. Barra minn hekk, huma ġew ikkundannati, flimkien u in solidum, għall-ħlas tad-defiċit patrimonjali taż-żewġ kumpanniji kkonċernati, jiġifieri s-somom ta’ EUR 169 085.24 u ta’ EUR 62 035.91, kif ukoll għall-ispejjeż tal-proċedura.
11
Peress li kellu diffikultajiet sabiex jirrimborsa dawn l-ammonti, VT beda proċedura ta’ ftehim ta’ ħlas ekstraġudizzjarju quddiem il-Cámara Oficial de Comercio, Industria y Navegación de Gijón (il-Kamra Uffiċjali tal-Kummerċ, tal-Industrija u tan-Navigazzjoni ta’ Gijón, Spanja). Peress li din il-proċedura ma wasslitx għall-konklużjoni ta’ tali ftehim, VT ressaq talba għal dikjarazzjoni ta’ insolvenza quddiem il-Juzgado de lo Mercantil no 3 de Oviedo, con sede en Gijón (il-Qorti Kummerċjali Nru 3 ta’ Oviedo, b’sede f’Gijón, Spanja), li hija l-qorti tar-rinviju.
12
Permezz ta’ digriet tat‑8 ta’ Frar 2021, din il-qorti ddikjarat l-insolvenza personali ta’ VT u kklassifikat din l-insolvenza bħala “aċċidentali”.
13
Fit‑2 ta’ Frar 2023, fil-kuntest tal-proċedura ta’ insolvenza miftuħa fil-konfront tiegħu, VT ressaq talba għall-ħelsien mid-djun mhux imħallsa. L-AEAT opponiet din it-talba billi invokat li l-insolvenza kkonċernata kienet taqa’ taħt l-eċċezzjoni prevista fil-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC u billi fakkret li VT ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” fil-kuntest tal-proċeduri ta’ insolvenza msemmija fil-punt 10 ta’ din is-sentenza, li l-insolvenzi tal-kumpanniji kkonċernati ġew ikklassifikati bħala “frawdolenti” u li VT ma kienx issodisfa kompletament ir-responsabbiltà tiegħu.
14
Min-naħa tiegħu, VT sostna, minn naħa, li huwa kien debitur f’bona fide fir-rigward tal-“kredituri tiegħu stess” u li l-fatt li ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” fil-proċedura ta’ insolvenza tal-persuni ġuridiċi li tagħhom huwa kien direttur in solidum, fil-kwalità tiegħu ta’ garanti, ma kienx jillimita l-aċċess tiegħu għal ħelsien mid-dejn fir-rigward tal-kredituri tiegħu. Min-naħa l-oħra, l-eċċezzjoni prevista fil-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC, sa fejn tistabbilixxi responsabbiltà oġġettiva li ma tistax tiġi bbilanċjata, tmur kontra s-sistema stabbilita mid-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza, li teżiġi t-teħid inkunsiderazzjoni taċ-ċirkustanzi suġġettivi li fihom jinsab id-debitur sabiex jiġi ddeterminat jekk dan kienx diżonest.
15
Il-qorti tar-rinviju tirrileva, fl-ewwel lok, li l-Artikolu 23(1) ta’ din id-direttiva jirrigwarda s-sitwazzjoni li fiha imprenditur insolventi jaġixxi b’mod diżonest jew b’mala fide fil-konfront tal-kredituri. Madankollu, ma huwiex possibbli li jiġi stabbilit b’mod ċar jekk din id-dispożizzjoni tirrigwardax sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali li fiha debitur, bħala direttur in solidum, inżamm responsabbli in solidum fir-rigward tal-kredituri ta’ terz. B’hekk tqum il-kwistjoni dwar jekk id-deroga dwar l-aċċess għall-ħelsien mid-djun mhux imħallsa ta’ debitur fir-rigward tal-kredituri tiegħu stess hijiex applikabbli għall-kredituri ta’ terz u jekk tali applikazzjoni hijiex kompatibbli mal-kunċett ta’ “kredituri”, fis-sens tal-imsemmija dispożizzjoni.
16
Fit-tieni lok, din il-qorti tqis li l-eċċezzjoni prevista fil-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC tipprekludi lil VT milli jkollu aċċess għal proċedura li tista’ twassal għal ħelsien totali mid-djun tagħha fir-rigward tal-kredituri tagħha stess. Hija għandha dubji jekk l-Artikolu 20 tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza, li jimponi fuq l-Istati Membri l-obbligu li jipprevedu proċedura li tista’ twassal għal ħelsien totali mid-dejn, għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi tali dispożizzjoni.
17
Fit-tielet lok, l-imsemmija qorti għandha dubji dwar jekk id-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza, b’mod partikolari l-Artikolu 20(2) tagħha, teħtieġx li l-iskema ta’ aċċess għall-ħelsien totali mid-dejn stabbilita tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi suġġettivi tas-sitwazzjoni tad-debitur, jiġifieri s-sitwazzjoni individwali tiegħu, jew jekk l-Istati Membri għandhomx il-possibbiltà li jżommu jew jintroduċu dispożizzjoni, bħall-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC, li tipprevedi kriterji purament oġġettivi u li ma tiħux inkunsiderazzjoni din is-sitwazzjoni.
18
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Juzgado de lo Mercantil no 3 de Oviedo (il-Qorti Kummerċjali Nru 3 ta’ Oviedo, b’sede f’Gijón) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
L-Artikolu 23(1) tad-[Direttiva dwar ir-ristrutturar u l-insolvenza] għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi regola nazzjonali bħall-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-[TRLC], sa fejn din ir-regola tinkludi fil-kunċett ta’ ‘aġir diżonest jew in mala fide’ tad-debitur, aġiri ta’ dan tal-aħħar fil-konfront tal-kredituri ta’ terzi, differenti minn dawk li jinsabu fil-lista tal-kredituri tal-proċedura għal insolvenza rispettiva tiegħu inkwantu persuna fiżika?
2)
Il-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-[TRLC] huwa konformi mal-Artikolu 20 tad-[Direttiva dwar ir-ristrutturar u l-insolvenza] sa fejn jipprovdi deroga għall-proċedura tat-tieni opportunità li twaqqaf milli jkun hemm ħelsien totali mid-dejn?
3)
Il-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-[TRLC] huwa konformi mal-Artikolu 20(2) u mal-premessa 79 tad-[Direttiva dwar ir-ristrutturar l-insolvenza], sa fejn ir-regola nazzjonali ma tikkunsidrax is-sitwazzjoni individwali tad-debitur, u għalhekk tistabbilixxi deroga ta’ natura oġġettiva, mingħajr possibbiltà għall-qrati Spanjoli li jevalwaw iċ-ċirkustanzi suġġettivi tas-sitwazzjoni tad-debitur li jaċċedi għall-proċedura tat-tieni opportunità?”
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel domanda
19
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn meta d-debitur ikun aġixxa b’mod diżonest jew b’mala fide fil-konfront tal-kredituri ta’ terz u jkun ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” fil-kuntest tad-dikjarazzjoni ġudizzjarja ta’ insolvenza frawdolenti ta’ dan it-terz.
20
Din il-kwistjoni tirriżulta mill-fatt li l-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC jipprevedi, essenzjalment, li debitur li, matul l-għaxar snin qabel it-talba tiegħu għal ħelsien mid-dejn, ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” f’sentenza li tikklassifika l-insolvenza ta’ terz bħala “frawdolenti” jista’ jikseb tali ħelsien mid-dejn biss bil-kundizzjoni li jkun ħallas, fid-data tat-tressiq ta’ din it-talba, id-djun kollha jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tiegħu.
21
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, konformement mal-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, għall-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss il-kliem tagħha, iżda wkoll il-kuntest tagħha u l-għanijiet imfittxija mil-leġiżlazzjoni li din tagħmel parti minnha (sentenza tal‑14 ta’ Marzu 2024, VR Bank Ravensburg-Weingarten, C‑536/22, EU:C:2024:234, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata).
22
Fir-rigward, fl-ewwel lok, tal-formulazzjoni tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza, dan jipprevedi li l-Istati Membri għandhom iżommu jew jintroduċu dispożizzjonijiet li jirrifjutaw jew li jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn, li jirrevokaw il-benefiċċju tal-ħelsien mid-dejn jew li jipprevedu perijodu itwal ta’ ħelsien mid-dejn totali jew skwalifika meta l-imprenditur insolventi jkun aġixxa b’mod diżonest jew b’mala fide, b’mod partikolari, “fil-konfront tal-kredituri […] meta ddejjen, matul il-proċedura ta’ insolvenza jew waqt il-ħlas tad-dejn”.
23
Din id-dispożizzjoni tinkludi indikazzjoni ratione temporis indiretta dwar il-mument li fih id-debitur għandu jkun aġixxa b’mod diżonest jew b’mala fide, jiġifieri “meta ddejjen”, “matul il-proċedura ta’ insolvenza” jew “waqt il-ħlas tad-dejn”, li tippermetti li jitqies li l-“kredituri” msemmija fl-imsemmija dispożizzjoni huma dawk li jistgħu jiġu ddeterminati jew fil-mument meta d-debitur ikkonċernat ikun iddejjen, jew matul il-proċedura ta’ insolvenza, jew waqt ir-rimbors tad-dejn. Kif sostniet il-Kummissjoni Ewropea fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, din l-indikazzjoni ratione temporis tista’ tinftiehem bħala li timmilita favur interpretazzjoni tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza li tipprevedi li t-terminu“kredituri” jirreferi biss għall-kredituri li fil-konfront tagħhom id-debitur ikkonċernat ikun debitur direttament u personalment, jiġifieri l-kredituri “tiegħu”, u mhux dawk li, inizjalment, kienu kredituri ta’ terz u li saru l-kredituri tad-debitur biss wara sentenza li ddikjarat lil dan id-debitur “persuna kkonċernata” mill-insolvenza frawdolenti ta’ dan it-terz.
24
Madankollu, sa fejn, f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, persuna li taġixxi fil-kwalità ta’ direttur ta’ kumpannija li l-insolvenza tagħha ġiet ikklassifikata bħala “frawdolenti” taf li, konformement mal-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli, hija tista’ tiġi ddikjarata “persuna kkonċernata”, fis-sens ta’ din il-leġiżlazzjoni nazzjonali, u għalhekk issir id-debitur tal-kredituri ta’ din il-kumpannija, din il-persuna ma tistax raġonevolment tinjora li l-kredituri li fil-konfront tagħhom hija tiddeċiedi li torbot lill-imsemmija kumpannija huma potenzjalment il-kredituri tagħha stess. Għaldaqstant, f’tali każ, aġir diżonest jew b’mala fide tal-imsemmija persuna fil-konfront tal-kredituri tal-istess kumpannija u għalhekk tal-kredituri personali potenzjali tagħha għandu jiġi assimilat ma’ aġir diżonest jew b’mala fide fil-konfront tal-kredituri tagħha stess.
25
Din l-interpretazzjoni tal-formulazzjoni tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza hija kkorroborata mill-fatt li l-verżjoni bil-lingwa Franċiża ta’ din id-dispożizzjoni tuża l-kliem “des créanciers” (il-kredituri) u mhux “ses créanciers’(il-kredituri tiegħu). Fil-fatt, kieku l-leġiżlatur tal-Unjoni kellu l-intenzjoni li jillimita ċ-ċirku tal-kredituri msemmija fl-imsemmija dispożizzjoni għall-kredituri tad-debitur stess, huwa kien ikun jista’ jagħmel dan faċilment billi juża l-aġġettiv possessiv “ses” (tiegħu).
26
F’dan ir-rigward, għandu jiġi kkonstatat li l-verżjonijiet lingwistiċi tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza minbarra l-verżjoni bil-lingwa Franċiża, b’mod partikolari l-verżjonijiet bil-lingwa Ġermaniża (“gegenüber den Gläubigern”), Ingliża (“towards creditors”), Daniża (“for kreditorer”), Spanjola (“rispetto a los acreedores”), Ungeriża (“a hitelezġkkel […] szemben”), Taljana (“nei confronti dei creditori”), Portugiża (“para com os credores”), Rumena (“față de creditori”) u Svediża (“gentemot borgenärerna”), jikkonfermaw li l-leġiżlatur ma użax dan l-aġġettiv possessiv.
27
Fir-rigward, fit-tieni lok, tal-kuntest tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza, għandu jiġi rrilevat li din id-dispożizzjoni tikkostitwixxi l-ewwel waħda minn sensiela ta’ dispożizzjonijiet derogatorji mill-prinċipju tal-aċċess għal proċedura li tista’ twassal għal ħelsien totali mid-dejn stabbilit fl-Artikolu 20 ta’ din id-direttiva u li, għaldaqstant, għandha tiġi interpretata b’mod strett.
28
Madankollu, kif jirriżulta b’mod partikolari mill-verżjonijiet bil-lingwa Ċeka, Daniża, Ġermaniża, Ingliża, Irlandiża, Franċiża, Kroata, Taljana, Latvjana, Olandiża, Portugiża, Rumena, Slovakka, Slovena, Finlandiża u Svediża tad-Direttiva dwar ir-Ristrutturar u l-Insolvenza, b’differenza mill-paragrafi 2, 3 u 4 ta’ dan l-Artikolu 23, li jużaw termini ekwivalenti, fis-sustanza, għat-terminu Franċiż “peuvent”, jiġifieri rispettivament “mohou”, “kan”, “können”, “may”, “féadfaidh”, “mogu”, “possono”, “var”, “kunnen”, “podem”, “pot”, “môžu”, “lahko”, “voivat” u “får”, u b’hekk ċertu marġni ta’ diskrezzjoni lill-Istati Membri sabiex rispettivament “iżommu jew jintroduċu” ċerti derogi minn dan il-prinċipju, “jipprevedu” perjodi itwal tal-ħelsien mid-dejn u “jeskludu kategoriji speċifiċi ta’ dejn, mill-ħelsien mid-dejn, jew jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn jew jistabbilixxu perjodu itwal tal-ħelsien mid-dejn”, il-paragrafu 1 tal-imsemmi artikolu ma jipprevedix, f’ċerti verżjonijiet lingwistiċi, kliem simili u jimponi fuq l-Istati Membri l-adozzjoni ta’ tali deroga billi jipprevedi li huma “għandhom iżommu jew jintroduċu” b’mod partikolari dispożizzjonijiet li jirrifjutaw jew li jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn jew li jipprevedu perijodu ta’ ħelsien totali mid-dejn jew skadenza itwal meta d-debitur insolventi jkun aġixxa b’mod diżonest jew b’mala fide. Din il-konstatazzjoni ma hijiex ikkontestata mill-fatt li l-verżjoni bil-lingwa Spanjola tal-Artikolu 23(1) ta’ din id-direttiva tuża l-kelma “podrán” (“jistgħu”) peress li l-kliem użat f’waħda mill-verżjonijiet lingwistiċi ta’ att ma jistax iservi bħala bażi unika għall-interpretazzjoni ta’ dak l-att jew jingħata, f’dan ir-rigward, prijorità fil-konfront tal-verżjonijiet lingwistiċi l-oħra (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Frar 2018, Il‑Belġju vs Il‑Kummissjoni, C‑16/16 P, EU:C:2018:79, punti 50 u 51 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
29
Issa, peress li l-leġiżlatur tal-Unjoni ddeċieda li jimponi fuq l-Istati Membri li jżommu jew jintroduċu din id-deroga mill-imsemmi prinċipju u ma llimitax ruħu li jagħtihom marġni ta’ diskrezzjoni f’dan ir-rigward, għandha tiġi adottata interpretazzjoni tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza li tippermetti, sa fejn ikun possibbli, li jiġi prekluż li debituri li jkunu aġixxew b’mod diżonest jew b’mala fide fir-rigward tal-kredituri jew ta’ partijiet ikkonċernati oħra jkunu jistgħu jibbenefikaw minn ħelsien mid-dejn.
30
Għaldaqstant, l-interpretazzjoni kuntestwali ta’ dan l-Artikolu 23(1) tikkorrobora l-interpretazzjoni letterali li tinsab fil-punti 24 u 25 ta’ din is-sentenza.
31
Fir-rigward, fit-tielet lok, tal-għan tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza, mill-premessa 78 ta’ din id-direttiva jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried jimponi deroga mill-aċċess għall-ħelsien mid-dejn “fejn id-debitur ikun diżonest jew ikun aġixxa in mala fede”, mingħajr ma jillimita iktar, f’din il-premessa, iċ-ċirku tal-kredituri li fil-konfront tagħhom id-debitur kellu aġir b’mod diżonest jew b’mala fide.
32
Fir-rigward, preċiżament, tal-elementi li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jiġi stabbilit jekk debitur kienx diżonest, il-leġiżlatur tal-Unjoni, fil-premessa 79 tal-imsemmija direttiva, irrefera għan-“natura u l-firxa tad-dejn; iż-żmien meta d-dejn iġġarrab; l-isforzi tal-imprenditur biex iħallas id-djun u jikkonforma mal-obbligi legali, inklużi r-rekwiżiti tal-liċenzjar pubbliku u l-ħtieġa ta’ kontabbiltà korretta; azzjonijiet min-naħa tal-imprenditur biex jiffrustra r-rikors mill-kredituri; it-twettiq tad-dmirijiet fil-probabbiltà ta’ insolvenza, li jaqgħu fuq l-imprendituri li huma diretturi ta’ kumpannija; u l-konformità mal-liġijiet tal-Unjoni.”
33
Għandu jiġi kkonstatat, minn naħa, li din il-lista, li ma hijiex ta’ natura eżawrjenti, peress li hija introdotta bil-kelma “bħal”, ma tinkludi ebda indikazzjoni li ċ-ċirku tal-kredituri li fil-konfront tagħhom id-debitur aġixxa b’mod diżonest jew b’mala fide huwa limitat bi kwalunkwe mod u ma jinkludix il-persuni li kienu inizjalment il-kredituri ta’ terz u li saru l-kredituri ta’ dan id-debitur wara l-insolvenza frawdolenti ta’ dan it-terz. Min-naħa l-oħra, l-elementi hekk elenkati, b’mod partikolari dawk li jirrigwardaw “in-natura u l-firxa tad-dejn”, “iż-żmien meta d-dejn iġġarrab” u “l-azzjonijiet min-naħa [tad-debitur] biex jiffrustra r-rikors mill-kredituri”, ikopru firxa wiesgħa ta’ sitwazzjonijiet u huma redatti f’termini li jippermettu li jitqies li l-leġiżlatur tal-Unjoni kellu l-intenzjoni li jkopri l-aġir ta’ debitur fir-rigward kemm tal-kredituri tiegħu stess, kif ukoll tal-kredituri ta’ terz, bħall-kumpannija li tagħha dan id-debitur kien id-direttur.
34
Għaldaqstant, fid-dawl tal-għan hekk enfasizzat, l-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza ma jistax jiġi interpretat fis-sens li persuna li ġiet irrikonoxxuta bħala responsabbli għall-insolvenza frawdolenti ta’ kumpannija kummerċjali tista’ tevita r-responsabbiltà in solidum li hija għandha, skont id-dritt nazzjonali, lejn il-kredituri ta’ din il-kumpannija billi titlob il-ftuħ ta’ proċedura ta’ insolvenza personali u billi titlob, fil-kuntest ta’ din il-proċedura, ħelsien totali mid-dejn tagħha.
35
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, għandha tingħata risposta li ġejja għall-ewwel domanda li l-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn meta d-debitur ikun aġixxa b’mod diżonest jew b’mala fide fil-konfront tal-kredituri ta’ terz u jkun ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” fil-kuntest tad-dikjarazzjoni ġudizzjarja ta’ insolvenza frawdolenti ta’ dan it-terz.
Fuq it-tieni u t-tielet domanda
Fuq l-ammissibbiltà tat-tielet domanda
36
Il-Gvern Spanjol isostni, essenzjalment, li t-tielet domanda preliminari hija bbażata fuq il-premessa li t-TRLC ma tippermettix lill-awtoritajiet u lill-qrati Spanjoli jwettqu evalwazzjoni suġġettiva tal-aġir ta’ persuna li titlob ħelsien mid-djun mhux imħallsin. Issa din il-premessa hija żbaljata. Għaldaqstant, din id-domanda ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali u għandha, għaldaqstant, tiġi ddikjarata inammissibbli.
37
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, fil-kuntest tal-kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, hija l-qorti nazzjonali biss, li tkun tressqet il-kawża quddiemha u li għandha tkun responsabbli mid-deċiżjoni ġudizzjarja sussegwenti, li għandha tiddetermina, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawża, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun tista’ tagħti s-sentenza kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja. Konsegwentement, peress li d-domandi magħmula jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja hija, bħala prinċipju, marbuta li tagħti deċiżjoni (sentenza tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et, C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149, punt 43 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
38
Minn dan isegwi li d-domandi li jirrigwardaw id-dritt tal-Unjoni jibbenefikaw minn preżunzjoni ta’ rilevanza. Il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tirrifjuta li tagħti deċiżjoni dwar domanda preliminari magħmula minn qorti nazzjonali biss meta jkun evidenti li l-interpretazzjoni ta’ regola tal-Unjoni mitluba ma għandha ebda konnessjoni mal-fatti jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex għad-dispożizzjoni tagħha l-punti ta’ fatt u ta’ liġi neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli d-domandi li sarulha (sentenza tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et, C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149, punt 44 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
39
F’dan il-każ, għandu jiġi kkonstatat, minn naħa, li ma jidhirx b’mod manifest li d-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li l-interpretazzjoni tagħhom hija mitluba fit-tielet domanda ma għandhom ebda rabta mas-suġġett tal-kawża prinċipali jew li l-problema mqajma minn din id-domanda ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali.
40
Għalkemm huwa ċertament minnu, kif irrileva l-Gvern Spanjol, li mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-qorti tar-rinviju tqis li l-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC jipprevedi deroga mill-proċedura ta’ ħelsien mid-dejn ibbażata esklużivament fuq elementi oġġettivi u li ma tippermettix lill-qrati Spanjoli jevalwaw iċ-ċirkustanzi suġġettivi li jirrigwardaw is-sitwazzjoni tad-debitur li jaċċedi għal din il-proċedura, xorta jibqa’ l-fatt li, skont ġurisprudenza stabbilita, il-qorti tar-rinviju biss għandha ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta u tapplika d-dritt nazzjonali. Għaldaqstant, hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tieħu inkunsiderazzjoni, fil-kuntest tat-tqassim tal-kompetenzi bejnha u l-qrati nazzjonali, il-kuntest leġiżlattiv li jidħlu fih id-domandi preliminari, hekk kif iddefinit mid-deċiżjoni ta’ rinviju (sentenza tal‑14 ta’ Novembru 2024, S. (Bidla fil-Kulleġġ Ġudikanti), C‑197/23, EU:C:2024:956, punt 51 u l-ġurisprudenza ċċitata).
41
Min-naħa l-oħra, il-qorti tar-rinviju pprovdiet, fit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, l-informazzjoni kollha neċessarja sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ tirrispondi b’mod utli għat-tielet domanda.
42
Għaldaqstant, din id-domanda hija ammissibbli.
Fuq il‑mertu
43
Fir-rigward tat-tieni u tat-tielet domanda, li għandhom jiġu ttrattati flimkien, għandu jiġi rrilevat li, sa fejn dawn id-domandi jirriżultaw mill-eżami ta’ dispożizzjoni nazzjonali derogatorja li teskludi, taħt ċerti kundizzjonijiet, il-benefiċċju tal-iskema ġeneralment applikabbli, dawn għandhom jinftiehmu bħala li jirrigwardaw, essenzjalment, l-interpretazzjoni tal-Artikolu 23(2) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza. Fil-fatt, din id-dispożizzjoni tipprevedi, taħt ċerti kundizzjonijiet, il-possibbiltà, għall-Istati Membri, li jibqgħu jżommu jew jintroduċi dispożizzjonijiet derogatorji li jirrifjutaw jew li jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn, li jirrevokaw il-benefiċċju tal-ħelsien mid-dejn jew li jipprevedu terminu ta’ ħelsien totali jew ta’ skadenza itwal. L-imsemmija domandi ma jistgħux jirrigwardaw l-Artikolu 20 ta’ din id-direttiva, li jikkostitwixxi dispożizzjoni ta’ prinċipju li tobbliga lill-Istati Membri jiżguraw li l-imprendituri insolventi jkollhom aċċess għal proċedura li tista’ twassal għal ħelsien sħiħ mid-dejn konformement mal-imsemmija direttiva.
44
Għaldaqstant, għandu jitqies li, bit-tieni u t-tielet domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 23(2) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi deroga mill-prinċipju ta’ aċċess għal proċedura li tista’ twassal għal ħelsien mid-dejn mhux prevista f’din id-dispożizzjoni u li teskludi dan l-aċċess meta, matul l-għaxar snin qabel it-talba għal maħfra, id-debitur ikun ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” f’sentenza li tikklassifika l-insolvenza ta’ terz bħala “frawdolenti”, sakemm, fid-data tat-tressiq ta’ din it-talba, huwa ma jkunx ħallas id-djun kollha li jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tiegħu, mingħajr ma l-qrati nazzjonali jintalbu jevalwaw suġġettivament jekk dan id-debitur aġixxiex b’mod diżonest jew b’mala fide.
45
Fir-rigward, fl-ewwel lok, tal-kwistjoni dwar jekk dan l-Artikolu 23(2) jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għal proċedura ta’ ħelsien mid-dejn f’ċirkustanzi differenti minn dawk elenkati f’din id-dispożizzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li din għandha tiġi interpretata fis-sens li l-lista ta’ ċirkustanzi li tinsab fih ma hijiex ta’ natura eżawrjenti u li l-Istati Membri għandhom marġni ta’ evalwazzjoni li jippermettilhom jadottaw dispożizzjonijiet li jirrifjutaw jew li jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn, li jirrevokaw il-benefiċċju tal-ħelsien jew li jipprevedu terminu ta’ ħelsien totali itwal jew terminu ta’ skadenza itwal f’ċirkustanzi differenti minn dawk elenkati f’din id-dispożizzjoni, sakemm, kif jirriżulta mill-formulazzjoni tal-imsemmija dispożizzjoni, dawn iċ-ċirkustanzi jkunu ddefiniti sew u sakemm tali derogi jkunu debitament iġġustifikati (sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Corván u Bacigán, C‑289/23 u C‑305/23, EU:C:2024:934, punt 28).
46
Fir-rigward tal-kundizzjonijiet li għalihom huwa suġġett l-eżerċizzju tal-possibbiltà hekk irrikonoxxuta lill-Istati Membri, jiġifieri li d-derogi adottati mill-Istati Membri għandhom jikkonċernaw “ċerti ċirkostanzi definiti sew” u għandhom ikunu “debitament ġustifikati”, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, meta l-leġiżlatur nazzjonali jadotta dispożizzjonijiet li jipprevedu tali derogi, ir-raġunijiet għal dawn id-derogi għandhom jirriżultaw mid-dritt nazzjonali jew mill-proċedura li tkun wasslet għalihom u dawn ir-raġunijiet għandhom isegwu interess pubbliku leġittimu (sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Corván u Bacigán, C‑289/23 u C‑305/23, EU:C:2024:934, punt 31 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
47
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, kemm il-premessa 78 tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza, li tirreferi għad-derogi “li huma debitament ġustifikati minħabba raġunijiet stipulati fil-liġi nazzjonali”, kif ukoll il-premessa 81 ta’ din id-direttiva, li tirreferi għal raġuni “debitament ġustifikata skont il-liġi nazzjonali”, jippermettu li jitqies li l-leġiżlatur tal-Unjoni qies li kien suffiċjenti li l-modalitajiet previsti għal dan l-għan fid-drittijiet nazzjonali differenti kienu ġew osservati (sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Corván u Bacigán, C‑289/23 u C‑305/23, EU:C:2024:934, punt 32).
48
Min-naħa l-oħra, fil-kuntest ta’ kawża li tikkonċerna dispożizzjoni simili għal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jiġifieri l-punt 2 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 23(2) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn f’ċerti ċirkustanzi ddefiniti sew, bħas-sitwazzjoni li fiha, matul l-għaxar snin qabel it-talba għal ħelsien tad-dejn, debitur ġie ssanzjonat permezz ta’ deċiżjoni amministrattiva definittiva għal ksur gravi ħafna fil-qasam fiskali, jew ksur tas-sigurtà soċjali, jew ta’ ordni soċjali, jew meta kien is-suġġett ta’ deċiżjoni definittiva ta’ estensjoni tar-responsabbiltà, sakemm dan id-debitur ma jkunx, fid-data tat-tressiq ta’ din it-talba, ħallas kompletament id-djun fiskali u soċjali tiegħu, sa fejn mid-dritt nazzjonali jirriżulta li tali esklużjoni hija ġġustifikata mit-tfittxija ta’ interess pubbliku leġittimu, li hija ħaġa li għandha tiġi evalwata mill-qorti tar-rinviju (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Corván u Bacigán, C‑289/23 u C‑305/23, EU:C:2024:934, punt 47).
49
L-istess konklużjoni tapplika fir-rigward ta’ dispożizzjoni nazzjonali bħall-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC, li tipprevedi li debitur li, matul l-għaxar snin qabel it-talba għal ħelsien, ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” f’sentenza li tikklassifika l-insolvenza ta’ terz bħala “frawdolenti”, jista’ jikseb il-ħelsien mid-dejn biss bil-kundizzjoni li, fid-data tat-tressiq ta’ din it-talba, huwa jkun ħallas id-djun kollha li jaqgħu’ taħt ir-responsabbiltà tiegħu.
50
F’dan il-każ, kif jirriżulta mill-punt 7 ta’ din is-sentenza, il-leġiżlatur Spanjol, fil-preambolu tal-Liġi 16/2022, li hija intiża li tiżgura t-traspożizzjoni tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza fid-dritt Spanjol, espona r-raġunijiet li wassluh sabiex jipprevedi derogi mill-ħelsien mid-dejn. Dan il-leġiżlatur jindika b’mod partikolari, minn naħa, li l-“bona fide tad-debitur tibqa’ l-bażi tal-ħelsien [mid-dejn]” u li “hija stabbilita delimitazzjoni normattiva tal-bona fide, b’riferiment għal ċertu aġir oġġettiv elenkat b’mod eżawrjenti (lista magħluqa), mingħajr ma jsir riferiment għal mudelli ta’ aġir vagi jew mhux speċifiċi biżżejjed, jew li l-prova tagħhom timponi fuq id-debitur oneru impossibbli”.
51
Min-naħa l-oħra, minn dan il-preambolu jirriżulta li l-leġiżlatur Spanjol qies neċessarju li jistabbilixxi eċċezzjonijiet għall-prinċipju li debitur li jissodisfa r-rekwiżit ta’ bona fide jista’ jkollu aċċess għal ħelsien totali mid-dejn tiegħu, u dan għad-djun li, “eċċezzjonalment u minħabba n-natura speċjali tagħhom, jitqiesu li legalment ma jistax jingħata ħelsien minnhom”. Dawn l-eċċezzjonijiet huma b’mod partikolari ġġustifikati mill-“importanza partikolari tas-sodisfazzjon [ta’ dan id-dejn] għal soċjetà ġusta u solidali bbażata fuq l-Istat tad-dritt” jew minn “sinerġiji jew esternalitajiet negattivi li jistgħu jirriżultaw mill-ħelsien minn ċerti tipi ta’ dejn”.
52
Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa, minn naħa, jekk dawn ir-raġunijiet jikkostitwixxux raġunijiet ta’ interess pubbliku leġittimu u, min-naħa l-oħra, jekk mil-leġiżlazzjoni nazzjonali jirriżultax li l-imsemmija raġunijiet iġġustifikaw l-esklużjoni ta’ ħelsien mid-dejn f’ċirkustanzi ddefiniti sew, bħal dawk stabbiliti fil-punt 4 tal-Artikolu 487(1) tat-TRLC.
53
F’dak li jirrigwarda, fit-tieni lok, il-punt dwar jekk l-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn f’ċirkustanzi ddefiniti sew u mingħajr ma l-qrati nazzjonali jkunu mitluba jevalwaw suġġettivament jekk id-debitur kkonċernat kien aġixxa b’mod diżonest jew b’mala fide, għandu jiġi kkonstatat li, għalkemm din id-dispożizzjoni ssemmi espressament l-imprendituri insolventi li jkunu aġixxew “b’mod diżonest jew in mala fede”, tali riferiment huwa nieqes fil-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu. Fil-fatt, l-imsemmi Artikolu 23(2) ta’ din id-direttiva sempliċiment jipprevedi li l-Istati Membri jistgħu jżommu jew jintroduċu dispożizzjonijiet li jirrifjutaw jew li jirrestrinġu l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn, li jirrevokaw il-benefiċċju tal-ħelsien jew li jipprevedu terminu itwal għall-ħelsien totali mid-dejn totali jew terminu ta’ skadenza itwal “f’ċerti ċirkostanzi definiti sew u fejn tali derogi huma debitament iġġustifikati”, mingħajr madankollu ma jeżiġi l-eżistenza ta’ aġir “diżonest” jew b’“mala fide” min-naħa tal-imprendituri kkonċernati (sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Corván u Bacigán, C‑289/23 u C‑305/23, EU:C:2024:934, punt 41).
54
Kif il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kkonstatat, iċ-ċirkustanzi, elenkati bħala eżempju fl-imsemmi Artikolu 23(2), li fihom jistgħu jiġu previsti derogi għall-ħelsien mid-dejn, ma humiex ikkaratterizzati mill-eżistenza ta’ aġir “diżonest” jew b’“mala fide” min-naħa tal-imprendituri kkonċernati u dawn iċ-ċirkustanzi jikkorrispondu, essenzjalment, għal dawk imsemmija fil-premessi 79 u 80 tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza, li minnhom lanqas ma jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried jillimita ċ-“ċirkustanzi definiti sew” imsemmija fl-istess Artikolu 23(2), għal każijiet fejn l-imprendituri kkonċernati kienu aġixxew b’mod diżonest jew b’mala fide (sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Corván u Bacigán, C‑289/23 u C‑305/23, EU:C:2024:934, punti 42 u 43).
55
L-Artikolu 23(2) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza ma jipprekludix, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn f’ċerti ċirkustanzi ddefiniti sew li fihom id-debitur ma aġixxiex b’mod diżonest jew b’mala fide (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Corván u Bacigán, C‑289/23 u C‑305/23, EU:C:2024:934, punt 44), għandu jitqies li din id-dispożizzjoni lanqas ma tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għall-ħelsien mid-djun f’tali ċirkustanzi mingħajr ma l-qrati nazzjonali jintalbu jevalwaw suġġettivament jekk id-debitur ikkonċernat aġixxiex b’mod diżonest jew b’mala fide.
56
Minn dan isegwi li l-Artikolu 23(2) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza għandu jiġi interpretat fis-sens li l-Istati Membri għandhom il-possibbiltà li jipprevedu dispożizzjonijiet nazzjonali li jeskludu l-aċċess għall-proċedura ta’ ħelsien mid-dejn f’sitwazzjonijiet li ma humiex ikkaratterizzati minn aġir diżonest jew b’mala fide tad-debitur ikkonċernat mingħajr ma l-qrati nazzjonali jintalbu jevalwaw suġġettivament jekk dan id-debitur aġixxiex b’mod diżonest jew b’mala fide.
57
Madankollu, il-leġiżlatur tal-Unjoni ssuġġetta espressament l-eżerċizzju tal-imsemmija possibbiltà għall-kundizzjonijiet li d-derogi previsti fl-istess dispożizzjoni jirrigwardaw “ċerti ċirkostanzi definiti sew” u jkunu “debitament iġġustifikati”. Minn dan isegwi li, kif jirriżulta mill-punt 46 ta’ din is-sentenza, meta l-leġiżlatur nazzjonali jadotta dispożizzjonijiet li jipprevedu tali derogi, ir-raġunijiet għal dawn id-derogi għandhom jirriżultaw mid-dritt nazzjonali jew mill-proċedura li tkun wasslet għalihom u dawn ir-raġunijiet għandhom isegwu interess pubbliku leġittimu. Id-dritt nazzjonali għandu għalhekk jippermetti li tiġi identifikata r-raġuni ta’ interess pubbliku leġittimu li tiġġustifika, f’dawn iċ-ċirkustanzi ddefiniti sew, l-esklużjoni ta’ ħelsien mid-dejn.
58
L-Artikolu 23(2) tad-Direttiva dwar l-insolvenza u r-ristrutturazzjoni għalhekk ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn f’ċerti ċirkustanzi ddefiniti sew, bħas-sitwazzjoni ta’ debitur li, matul l-għaxar snin qabel it-talba għal ħelsien, kien is-suġġett ta’ deċiżjoni definittiva ta’ estensjoni tar-responsabbiltà, sakemm dan id-debitur ma jkunx, fid-data tat-tressiq ta’ din it-talba, ħallas kompletament id-djun fiskali u soċjali tiegħu, sa fejn mid-dritt nazzjonali jirriżulta li tali esklużjoni hija ġġustifikata mit-tfittxija ta’ interess pubbliku leġittimu, fatt li għandu jiġi evalwat mill-qorti tar-rinviju (sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Corván u Bacigán, C‑289/23 u C‑305/23, EU:C:2024:934, punt 47).
59
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għat-tieni u t-tielet domanda għandha tkun li l-Artikolu 23(2) tad-Direttiva dwar ir-ristrutturazzjoni u l-insolvenza għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi deroga mill-prinċipju ta’ aċċess għal proċedura li tista’ twassal għal ħelsien mid-dejn mhux prevista f’din id-dispożizzjoni u li teskludi dan l-aċċess meta, matul l-għaxar snin qabel it-talba għal maħfra, id-debitur ikun ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” f’sentenza li tikklassifika l-insolvenza ta’ terz bħala “frawdolenti”, sakemm, fid-data tat-tressiq ta’ din it-talba, huwa ma jkunx ħallas id-dejn kollu li jaqa’ taħt ir-responsabbiltà tiegħu, mingħajr ma l-qrati nazzjonali jintalbu jevalwaw suġġettivament jekk dan id-debitur aġixxiex b’mod diżonest jew b’mala fide, sa fejn din l-esklużjoni tkun debitament iġġustifikata skont id-dritt nazzjonali.
Fuq l‑ispejjeż
60
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Is-Sitt Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
L-Artikolu 23(1) tad-Direttiva (UE) 2019/1023 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Ġunju 2019 dwar oqfsa ta’ ristrutturar preventiv, dwar il-ħelsien mid-dejn u l-iskwalifiki, u dwar miżuri sabiex tiżdied l-effiċjenza tal-proċeduri li jikkonċernaw ir-ristrutturar, l-insolvenza u l-ħelsien mid-dejn, u li temenda d-Direttiva (UE) 2017/1132 (Direttiva dwar ir-ristrutturar l-insolvenza),
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi l-aċċess għall-ħelsien mid-dejn meta d-debitur ikun aġixxa b’mod diżonest jew b’mala fide fil-konfront tal-kredituri ta’ terz u jkun ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” fil-kuntest tad-dikjarazzjoni ġudizzjarja ta’ insolvenza frawdolenti ta’ dan it-terz.
2)
L-Artikolu 23(2) tad-Direttiva 2019/1023
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi deroga mill-prinċipju ta’ aċċess għal proċedura li tista’ twassal għal ħelsien mid-dejn mhux prevista f’din id-dispożizzjoni u li teskludi dan l-aċċess meta, matul l-għaxar snin qabel it-talba għal maħfra, id-debitur ikun ġie ddikjarat “persuna kkonċernata” f’sentenza li tikklassifika l-insolvenza ta’ terz bħala “frawdolenti”, sakemm, fid-data tat-tressiq ta’ din it-talba, huwa ma jkunx ħallas id-dejn kollu li jaqa’ taħt ir-responsabbiltà tiegħu, mingħajr ma l-qrati nazzjonali jintalbu jevalwaw suġġettivament jekk dan id-debitur aġixxiex b’mod diżonest jew b’mala fide, sa fejn din l-esklużjoni tkun debitament iġġustifikata skont id-dritt nazzjonali.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: l-Ispanjol.
(
i
)	L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.