62023CJ0511_RES
Kawża C‑511/23
Caronte & Tourist SpA
vs
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (AGCM)
(talba għal deċiżjoni preliminari, imressqa mit-Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio)
Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) tat‑30 ta’ Jannar 2025
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kompetizzjoni – Artikolu 102 TFUE – Abbuż minn pożizzjoni dominanti – Awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni mogħnija b’mezzi għall-implimentazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni – Direttiva (UE) 2019/1 – Indipendenza tal-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni – Artikolu 4(5) – Iffissar tal-prijoritajiet għall-proċeduri relatati mal-implimentazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE – Multi imposti fuq l-impriżi u l-assoċjazzjonijiet ta’ impriżi – Artikolu 13 – Proċeduri ta’ ksur tar-regoli tad-dritt tal-kompetizzjoni – Osservanza tat-terminu raġonevoli – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi l-obbligu tal-awtorità nazzjonali li tipproċedi għal dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet f’terminu ta’ dekadenza ta’ 90 jum mill-għarfien tal-elementi essenzjali tal-ksur – Annullament sħiħ u awtomatiku tad-deċiżjoni tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni fil-każ ta’ nuqqas ta’ osservanza ta’ dan it-terminu – Prinċipju ta’ ne bis in idem – Dekadenza tas-setgħa li tinfetaħ proċedura ġdida ta’ ksur għall-istess fatti – Prinċipju ta’ effettività – Drittijiet tad-difiża tal-impriżi”
Domandi preliminari – Ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja – Interpretazzjoni mitluba minħabba l-applikabbiltà għal sitwazzjoni interna ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li saret applikabbli permezz tad-dritt nazzjonali – Ġurisdizzjoni sabiex tingħata din l-interpretazzjoni
(Artikolu 267 TFUE)
(ara l-punti 29 sa 34)
Atti tal-istituzzjonijiet – Direttivi – Implimentazzjoni mill-Istati Membri – Obbligi tal-Istati Membri matul it-terminu ta’ traspożizzjoni – Obbligu li ma jiġux adottati dispożizzjonijiet li jistgħu jikkompromettu r-riżultat previst mid-direttiva – Obbligu għall-qrati nazzjonali, sa mid-dħul fis-seħħ tad-direttiva u sa fejn huwa possibbli, li jinterpretaw id-dritt intern b’mod li ma jiġix kompromess it-twettiq tal-għan li għandu jintlaħaq
(Artikolu 4(3) TUE; it-tielet paragrafu tal-Artikolu 288 TFUE)
(ara l-punti 36 sa 40)
Kompetizzjoni – Regoli tal-Unjoni – Applikazzjoni mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni – Deċiżjoni li tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni u li timponi multa – Kundizzjonijiet – Osservanza tal-prinċipju ta’ effettività – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi l-obbligu tal-awtorità nazzjonali li tipproċedi għal dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet f’terminu ta’ dekadenza ta’ 90 jum mill-għarfien tal-elementi essenzjali tal-ksur – Leġiżlazzjoni li tista’ tippreġudika l-indipendenza operattiva tal-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni – Leġiżlazzjoni li fiha riskju sistemiku ta’ impunità ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni – Inammissibbiltà
(Artikolu 102 TFUE; Direttiva 2019/1 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, Artikoli 4(5) u 13(1))
(ara l-punti 43 sa 61, 66 sa 76, u 81, u d-dispożittiv)
Kompetizzjoni – Regoli tal-Unjoni – Applikazzjoni mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni – Deċiżjoni li tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni u li timponi multa – Applikabbiltà tar-regoli proċedurali nazzjonali – Kundizzjonijiet – Osservanza tal-prinċipju ta’ effettività – Rispett tad-drittijiet tad-difiża tal-impriżi kkonċernati – Ibbilanċjar tal-imsemmija kundizzjonijiet meta jiġu ffissati t-termini applikabbli għall-proċeduri ta’ ksur
(Artikolu 102 TFUE; Direttiva 2019/1 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, Artikolu 3(1) u (2))
(ara l-punti 62 sa 65)
Kompetizzjoni – Regoli tal-Unjoni – Obbligi tal-Istati Membri – Projbizzjoni milli jieħdu jew milli jżommu fis-seħħ miżuri li jikkompromettu l-effett utli ta’ dawn ir-regoli – Obbligi tal-qrati nazzjonali – Obbligu ta’ interpretazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali konformi mad-dritt tal-Unjoni – Portata
(Artikolu 102 TFUE; Direttiva 2019/1 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill)
(ara l-punti 78 sa 80)
Sunt
B’risposta għal rinviju għal deċiżjoni preliminari mit-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio, l-Italja), il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li d-Direttiva 2019/1 (
1
) u l-Artikolu 102 TFUE jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tobbliga lill-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni tiftaħ il-fażi ta’ investigazzjoni kontradittorja tal-proċeduri fil-qasam tal-kompetizzjoni mmexxija minnha f’terminu ta’ 90 jum mill-mument li fih hija ssir taf bl-elementi essenzjali tal-ksur allegat.
Fl‑24 ta’ Marzu 2018, l-Autorità garante della concorrenza e del mercato (l-Awtorità li Tiżgura l-Osservanza tal-Kompetizzjoni u tar-Regoli tas-Suq, l-Italja, iktar ’il quddiem l-“AGCM”) irċeviet ilment li kien iqiegħed inkwistjoni l-prezzijiet mitluba mill-kumpannija Caronte & Tourist SpA (iktar ’il quddiem “C&T”), li fi żmien il-fatti tal-kawża kienet tipprovdi servizzi ta’ trasbord fl-Istrett ta’ Messina (l-Italja).
Wara li kkuntattjat lill-awtorità portwali ta’ Messina sabiex tikseb informazzjoni addizzjonali, fl‑4 ta’ Awwissu 2020 l-AGCM ikkomunikat lil C&T d-deċiżjoni tagħha li tiftaħ proċedura intiża li tikkonstata ksur fil-qasam tal-kompetizzjoni.
Permezz ta’ deċiżjoni tal‑11 ta’ April 2022, l-AGCM ikkonstatat, fuq il-bażi tal-leġiżlazzjoni nazzjonali, l-eżistenza ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti minn C&T minħabba l-impożizzjoni ta’ prezzijiet eċċessivi għas-servizz ta’ trasbord ta’ vetturi fl-Istrett ta’ Messina. Konsegwentement, din l-awtorità ordnat lil C&T twaqqaf tali prattika fil-futur u imponitilha multa.
C&T ikkontestat id-deċiżjoni tal‑11 ta’ April 2022 quddiem il-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio billi invokat, b’mod partikolari, it-tardività tal-ftuħ tal-fażi istruttorja kontradittorja tal-proċedura li tat lok għal din id-deċiżjoni.
F’dan ir-rigward, l-imsemmija qorti spjegat li, konformement mal-leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja), l-AGCM kellha tiftaħ il-fażi ta’ investigazzjoni kontradittorja tal-proċeduri fil-qasam tal-kompetizzjoni permezz tad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet f’terminu ta’ 90 jum mill-mument li fih hija tkun saret taf bl-elementi essenzjali tal-ksur allegat, fejn jista’ jkun li dawn tal-aħħar jillimitaw ruħhom għall-ewwel identifikazzjoni tal-ksur (iktar ’il quddiem it-“terminu inkwistjoni”). Kull qbiż ta’ dan it-terminu jwassal għall-annullament, fl-intier tiegħu, tad-deċiżjoni tal-AGCM adottata fi tmiem il-proċedura ta’ ksur, mingħajr ma l-impriża kkonċernata tkun obbligata tistabbilixxi dannu mġarrab minħabba n-nuqqas ta’ osservanza tat-terminu inkwistjoni. B’applikazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem, lanqas ma jkun iżjed possibbli għall-AGCM li tiftaħ proċedura ġdida ta’ ksur fir-rigward tal-istess prattika, anki meta l-impriża kkonċernata qatt ma tkun waqfet milli twettaq dan il-ksur.
Peress li l-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio kellha dubju dwar il-kompatibbiltà ta’ tali leġiżlazzjoni mad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni, hija ddeċidiet li tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar dan.
Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja
Preliminarjament, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li, f’dan il-każ, id-deċiżjoni tal-AGCM li tiftaħ il-fażi ta’ investigazzjoni kontradittorja tal-proċedura ta’ ksur fir-rigward ta’ C&T ġiet adottata matul it-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2019/1, li hija intiża li tagħti lill-awtoritajiet tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri mezzi sabiex jimplimentaw ir-regoli tal-kompetizzjoni b’mod iktar effikaċi u sabiex jiġi żgurat il-funzjonament it-tajjeb tas-suq intern. Issa, minn ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li, matul it-terminu għat-traspożizzjoni ta’ direttiva, l-Istati Membri destinatarji tagħha għandhom jibqgħu lura milli jadottaw dispożizzjonijiet ta’ natura li jikkompromettu serjament it-twettiq tar-riżultat previst minn din id-direttiva.
Fid-dawl ta’ din il-preċiżazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li, permezz tad-domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju kienet qiegħda tistaqsi, essenzjalment, jekk id-Direttiva 2019/1 u l-Artikolu 102 TFUE kellhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja bdiet billi fakkret li, għalkemm, fl-assenza ta’ leġiżlazzjoni speċifika tal-Unjoni, l-istabbiliment u l-applikazzjoni tar-regoli dwar it-termini proċedurali fil-qasam tal-istabbiliment tal-ksur u tal-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni jaqgħu taħt il-kompetenza tal-Istati Membri, dawn għandhom jeżerċitaw din il-kompetenza b’osservanza tad-dritt tal-Unjoni.
B’hekk, ir-regoli nazzjonali li jiffissaw tali termini għandhom, b’osservanza tal-prinċipju ta’ ċertezza legali, ikollhom it-tendenza li l-każijiet jiġu ttrattati f’terminu raġonevoli mill-awtoritajiet tal-kompetizzjoni filwaqt li ma jkollhomx l-effett li jikkompromettu l-implimentazzjoni effettiva tal-Artikoli 101 u 102 TFUE kif ukoll tad-Direttiva 2019/1 fl-ordinament ġuridiku intern.
Issa, sabiex iwettqu b’mod effikaċi l-obbligu tagħhom li jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kompetizzjoni, l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni għandhom ikunu f’pożizzjoni li jallokaw livelli ta’ prijorità differenti għall-ilmenti li jitressqu quddiemhom billi jkollhom għad-dispożizzjoni tagħhom, f’dan ir-rigward, marġni ta’ evalwazzjoni wiesgħa. Barra minn hekk, ir-rikonoxximent ta’ tali marġni ta’ evalwazzjoni wiesgħa huwa ġġustifikat ukoll fid-dawl tad-Direttiva 2019/1.
F’dan il-kuntest, kemm mill-għan innifsu tal-fażi li tippreċedi d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet ta’ proċedura ta’ ksur fil-qasam tal-kompetizzjoni kif ukoll mill-marġni ta’ evalwazzjoni wiesgħa li għandu jkollha awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni fit-tfassil tal-prijoritajiet għall-proċeduri tagħha relatati mal-implimentazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE jirriżulta li, matul din il-fażi tal-proċedura, tali awtorità għandha tkun f’pożizzjoni mhux biss li tipproċedi għall-miżuri kollha ta’ investigazzjoni minn qabel kif ukoll għall-evalwazzjonijiet fattwali u ġuridiċi ta’ spiss kumplessi li huma neċessarji għaliha sabiex tevalwa jekk il-ftuħ tal-fażi ta’ investigazzjoni kontradittorja huwiex iġġustifikat, iżda wkoll li tagħżel, skont il-livell ta’ prijorità li hija tixtieq talloka, fl-eżerċizzju tal-indipendenza operattiva tagħha, lil proċedura ta’ ksur fis-seħħ, l-iktar mument opportun sabiex tagħti bidu, jekk ikun il-każ, għall-fażi ta’ investigazzjoni kontradittorja tagħha.
B’hekk, awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni għandu jkollha l-possibbiltà li tipposponi temporanjament il-ftuħ tal-fażi ta’ investigazzjoni kontradittorja fi proċedura speċifika fil-mument li tkun diġà stabbilixxiet l-eżistenza tal-elementi essenzjali tal-ksur allegat. Madankollu, tali posponiment temporanju ma jistax ikollu bħala konsegwenza qbiż tat-terminu raġonevoli li fih il-fażi li tippreċedi d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet ta’ proċedura ta’ ksur għandha tiġi konkluża.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li l-applikazzjoni tat-terminu inkwistjoni għall-fażi preliminari tal-proċeduri ta’ investigazzjoni mmexxija mill-AGCM setgħet twassal biex din tal-aħħar ikollha tittratta mingħajr distinzjoni l-proċeduri kollha ta’ ksur li bihom tkun ġiet adita billi ma tiħux inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi speċifiċi għal kull proċedura b’tali mod li ma tkunx tista’ tistabbilixxi u timplimenta prijoritajiet għall-proċeduri tagħha relatati mal-implimentazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE.
Barra minn hekk, il-konsegwenzi marbuta mal-qbiż tat-terminu inkwistjoni setgħu jipprekludu lill-AGCM milli tikkoopera bis-sħiħ fi ħdan in-Network Ewropew tal-Kompetizzjoni, li, kif jirriżulta mid-Direttiva 2019/1, huwa kompost mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni u mill-Kummissjoni Ewropea għall-finijiet ta’ kooperazzjoni mill-qrib fil-qasam tal-applikazzjoni u tal-implimentazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE.
Ulterjorment, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat, minn naħa, li d-drittijiet tad-difiża tal-impriżi li huma suġġetti għal proċedura ta’ ksur ma humiex, fi kwalunkwe każ, tali li jistgħu jinkisru minħabba sempliċi nuqqas ta’ osservanza tat-terminu inkwistjoni. Min-naħa l-oħra, il-konsegwenzi legali li jirriżultaw min-nuqqas ta’ osservanza tat-terminu inkwistjoni, kif deskritti mill-qorti tar-rinviju, jidhru li jistgħu joħolqu riskju sistemiku ta’ impunità tal-fatti li jikkostitwixxu ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni – li jmur kontra l-prinċipju ta’ effettività.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-applikazzjoni tat-terminu inkwistjoni għall-attività tal-AGCM seta’ jkollha bħala konsegwenza preġudizzju għall-indipendenza operattiva ta’ din l-awtorità kif ukoll toħloq riskju sistemiku ta’ impunità tal-fatti li jikkostitwixxu ksur tal-Artikolu 102 TFUE. Minn dan isegwi li d-dispożizzjonijiet nazzjonali li jipprevedu t-terminu inkwistjoni kienu ta’ natura li jikkompromettu serjament il-kisba tar-riżultat li kellu jintlaħaq mid-Direttiva 2019/1.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li d-Direttiva 2019/1 kif ukoll l-Artikolu 102 TFUE, moqrija fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li, waqt proċedura mmexxija minn awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni intiża għall-konstatazzjoni ta’ prattika antikompetittiva, minn naħa, timponi lil din l-awtorità tiftaħ il-fażi ta’ investigazzjoni kontradittorja ta’ din il-proċedura billi tikkomunika d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet lill-impriża kkonċernata f’terminu ta’ 90 jum mill-mument li fih issir taf bl-elementi essenzjali tal-ksur allegat, fejn jista’ jkun li dawn jillimitaw ruħhom għall-ewwel identifikazzjoni ta’ dan tal-aħħar u, min-naħa l-oħra, tissanzjona n-nuqqas ta’ osservanza ta’ dan it-terminu permezz tal-annullament fl-intier tagħha tad-deċiżjoni finali tal-imsemmija awtorità fi tmiem il-proċedura ta’ ksur kif ukoll permezz tad-dekadenza tas-setgħa ta’ din tal-aħħar li tiftaħ proċedura ġdida ta’ ksur fir-rigward tal-istess prattika.
Barra minn hekk, peress li, konformement mad-dritt Taljan, it-terminu ta’ dekadenza ta’ 90 jum inkwistjoni f’din il-kawża kien applikabbli wkoll għall-fażi preliminari ta’ eżami, mill-AGCM, ta’ prattiki kummerċjali żleali tal-impriżi fil-konfront tal-konsumaturi, il-Qorti tal-Ġustizzja, b’risposta għal rinviju għal deċiżjoni preliminari parallel imressaq mill-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio, ikkonkludiet, permezz ta’ sentenza tal-istess jum (
2
) u għal raġunijiet analogi għal dawk imsemmija iktar ’il fuq, li l-Artikoli 11 u 13 tad-Direttiva 2005/29 (
3
), moqrija fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li, taħt l-istess kundizzjonijiet bħal dawk deskritti iktar ’il fuq, tobbliga lill-awtorità nazzjonali inkarigata li tiżgura l-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi tiftaħ il-fażi ta’ investigazzjoni kontradittorja tal-proċeduri ta’ ksur li hija tmexxi f’terminu ta’ 90 jum mill-mument li fih hija ssir taf bl-elementi essenzjali tal-ksur allegat.
(
1
)	Direttiva (UE) 2019/1 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-11 ta’ Diċembru 2018 sabiex l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri jingħataw setgħat biex ikunu inforzaturi aktar effettivi, u biex jiġi żgurat il-funzjonament tajjeb tas-suq intern (ĠU 2019, L 11, p. 3).
(
2
)	Sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2025, Trenitalia (C‑510/23).
(
3
)	Direttiva 2005/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Mejju 2005 dwar prattiċi kummerċjali żleali fin-negozju mal-konsumatur fis-suq intern u li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 84/450/KEE, id-Direttivi 97/7/KE, 98/27/KE u 2002/65/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, u r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (Direttiva dwar Prattiċi Kummerċjali Żleali) (ĠU 2005 L 149, p. 22, u r-rettifika fil-ĠU 2006, L 114, p. 86).