OPINIA TRYBUNAŁU 1/91z dnia 14 grudnia 1991 r.Projekt
porozumienia między Wspólnotą z jednej strony a państwami
członkowskimi Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu z drugiej
strony o Europejskim Obszarze GospodarczymDo
Trybunału Sprawiedliwości wpłynął wniosek o wydanie opinii,
zarejestrowany w sekretariacie Trybunału w dniu
14 sierpnia 1991 r., złożony przez Komisję Wspólnot
Europejskich na podstawie art. 228 ust. 1 akapit drugi
Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą, zgodnie
z którym:„Rada, Komisja lub państwo
członkowskie mogą zasięgać opinii Trybunału Sprawiedliwości
w sprawie zgodności przewidywanej umowy z postanowieniami
niniejszego traktatu. Jeśli opinia Trybunału Sprawiedliwości jest
negatywna, umowa może wejść w życie wyłącznie na warunkach
określonych w zależności od przypadku w artykule 236”.I – Omówienie wniosku o wydanie opiniiNiniejszym
wnioskiem Komisja wystąpiła o wydanie przez Trybunał opinii
w przedmiocie zgodności z postanowieniami traktatu EWG
projektu porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwanych
dalej odpowiednio „porozumieniem” i „EOG”),
a w szczególności mechanizmu kontroli sądowej, którego
wprowadzenie przewiduje porozumienie. Jest to układ
o stowarzyszeniu, którego zawarcie przez Wspólnotę następuje na
podstawie art. 238 traktatu.Porozumienie
jest przedmiotem rokowań między Komisją, działającą, na mocy
upoważnienia Rady z 18 marca 1990 r., w imieniu
Wspólnoty zgodnie z decyzją Rady, a państwami członkowskimi
Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu i Księstwem
Liechtensteinu, które złożyło oficjalny wniosek o przystąpienie do
EFTA w dniu 1 marca 1991 r. (w dalszej części zwanymi
„krajami EFTA” lub „państwami EFTA”).Tekst porozumienia (którego ostateczne brzmienie nie zostało jeszcze ustalone) został załączony do wniosku o opinię.Opinia
Trybunału opiera się na angielskiej wersji tekstu porozumienia. Tekst
ten został przekazany przez Komisję pismem z 30 października
1991 r. przed jego parafowaniem.Na
uzasadnienie wniosku o wydanie opinii Komisja wskazała, że
porozumienie przewiduje system kontroli sądowej służący do rozstrzygania
sporów pomiędzy jego stronami, rozstrzygania sporów wewnętrznych EFTA,
a także procedury służące wzmacnianiu jednolitości prawnej
w ramach EOG. Komisja, przeświadczona, że system ten daje
Wspólnocie pewne gwarancje, w trosce o pewność prawa uznała za
celowe zasięgnąć opinii Trybunału na podstawie art. 228 traktatu,
zwłaszcza w zakresie niektórych konkretnych elementów
projektowanego systemu.II – Przebieg postępowaniaZgodnie
z art. 107 § 1 regulaminu wniosek o wydanie opinii
został doręczony Radzie oraz państwom członkowskim. Komisja oraz rządy
Zjednoczonego Królestwa, Królestwa Belgii i Królestwa Hiszpanii
przedstawiły uwagi na piśmie.Trybunał
zwrócił się na piśmie do Komisji, Rady oraz rządów państw członkowskich
o udzielenie odpowiedzi na kilka pytań. Były one reprezentowane na
rozprawie, która odbyła się przy drzwiach zamkniętych w siedzibie
Trybunału w dniu 26 listopada 1991 r.; podczas tej
rozprawy udzieliły one odpowiedzi na pytania.W
dniu 3 grudnia 1991 r. Trybunał zapoznał się na posiedzeniu
niejawnym ze stanowiskiem rzeczników generalnych zgodnie
z art. 108 § 2 regulaminu.III – Ocena porozumieniaOkoliczności faktyczneOd
1973 r. stosunki handlowe pomiędzy Wspólnotą a krajami EFTA
oraz Księstwem Liechtensteinu są regulowane dwustronnymi porozumieniami
o wolnym handlu. W styczniu 1989 r. przewodniczący
Komisji przedstawił w Parlamencie Europejskim wniosek, by usprawnić
i zintensyfikować stosunki Wspólnoty z EFTA. Ponieważ
kraje EFTA przychylnie przyjęły tę propozycję, przeprowadzono rozmowy,
w wyniku których podjęto decyzję o rozpoczęciu oficjalnych
rokowań. W tym celu Rada upoważniła Komisję „do rozpoczęcia rokowań
z krajami EFTA i Liechtensteinem w celu zawarcia
porozumienia pomiędzy Wspólnotą a tymi krajami, działającymi jako
jedna strona, w sprawie utworzenia Europejskiego Obszaru
Gospodarczego”. Formalne rozpoczęcie rokowań nastąpiło w dniu
1 lipca 1990 r.Treść porozumieniaPorozumienie
składa się z dziewięciu części poprzedzonych preambułą: 1) cele
i zasady; 2) swobodny przepływ towarów; 3) swobodny przepływ osób,
usług i kapitału; 4) konkurencja oraz pozostałe wspólne reguły; 5)
postanowienia horyzontalne odnoszące się do czterech swobód (polityka
społeczna, ochrona konsumentów, środowisko naturalne, statystyka oraz
prawo spółek); 6) współpraca poza czterema swobodami; 7) postanowienia
instytucjonalne; 8) mechanizm finansowy i 9) postanowienia ogólne
i końcowe.Jedyny ustęp preambuły porozumienia brzmi następująco:„Considering
the objective to establish a dynamic and homogeneous European
Economic Area, based on common rules and equal conditions of competition
and providing for the adequate means of enforcement including at the
judicial level, and achieved on the basis of equality and reciprocity
and of an overall balance of benefits, rights and obligations for the
Contracting Parties”.Artykuł 1 ust. 1 porozumienia stanowi, że:„The
aim of this Agreement of association is to promote a continuous
and balanced strengthening of trade and economic relations between the
Contracting Parties with equal conditions of competition, and the
respect of the same rules, with a view to creating
a homogeneous European Economic Area, hereinafter referred to as
the EEA”.Artykuł 6 porozumienia brzmi następująco:„Without
prejudice to future developments of case-law, the provisions of this
Agreement, in so far as they are identical in substance to corresponding
rules of the Treaty establishing the European Economic Community and
the Treaty establishing the European Coal and Steel Community and to
acts in application of these two Treaties, shall in their implementation
and application be interpreted in conformity with the relevant rulings
of the Court of Justice of the European Communities given prior to the
date of signature of this Agreement”.Artykuł 7 porozumienia stanowi:„Acts
referred to or contained in the Annexes to this Agreement or in
decisions of the EEA Joint Committee shall be binding upon the
Contracting Parties and be, or be made, part of their internal legal
order as follows:(a)
an act corresponding to an EEC
regulation shall as such be made part of the internal legal order of the
Contracting Parties;(b)
an act corresponding to an EEC
directive shall leave to the authorities of the Contracting Parties the
choice of form and method of implementation”.Protokół
35, zatytułowany „Protocol 35 on the implementation of EEA rules”,
którego art. 1 odwołuje się do art. 7 wyżej wymienionego
porozumienia, brzmi następująco:„Whereas
this Agreement aims at achieving a homogeneous European Economic
Area, based on common rules, without requiring any Contracting Party to
transfer legislative powers to any institution of the European Economic
Area;andwhereas this consequently will have to be achieved through national procedures;Article 1The
Contracting Parties take into account that when implementing
a part of an act corresponding to an EEC directive, which is clear,
precise and unconditional, subparagraph (a) of Article 7 of the
Agreement shall apply.Article 2For
cases of possible conflicts between implemented EEA rules and other
statutory provisions, the Contracting Parties undertake to introduce, if
necessary, a statutory provision to the effect that EEA rules
shall prevail in these cases”.Część VII
zatytułowana „Institutional provisions” (art. 89–120) zawiera
cztery rozdziały. Rozdział 1 zatytułowany „The structure of the
association” dzieli się na pięć sekcji, z których pierwsza dotyczy
Rady EOG. W skład Rady EOG wchodzą członkowie Rady i Komisji
Wspólnot Europejskich oraz po jednym członku rządu każdego z krajów
EFTA. Do jej zadań należy w szczególności nadawanie
politycznych impulsów do wykonania porozumienia oraz ustalanie ogólnych
wytycznych. Sekcja 2 dotyczy Wspólnego Komitetu EOG składającego się
z przedstawicieli umawiających się stron, którego zadaniem jest
skuteczne wykonanie porozumienia i czuwanie nad jego stosowaniem.
Sekcja 3 zatytułowana „The EEA courts” zawiera następujące
postanowienia:„Article 951.      An
independent EEA Court, functionally integrated with the Court of
Justice of the European Communities, is hereby established. The EEA
Court shall exercise the functions which follow from Article 96. Each
EFTA State shall nominate one Judge to the Court.2.      The Court, when sitting in plenary session(1),
shall be composed of five Judges of the Court of Justice of the
European Communities and, on the basis of rotation, three of the Judges
nominated by the EFTA States.3.      At
the request of the Court, the EEA Council may allow it to establish
Chambers, each consisting of three or five Judges(2).4.      The
Presidency of the Court shall be held alternatively by one of the
Judges of the Court of Justice of the European Communities and by one of
the Judges nominated by the EFTA States.Article 961.      The EEA Court is competent for:(a)       the settlement of disputes between the Contracting Parties;(b)       actions concerning the surveillance procedure regarding the EFTA States;(c)
appeals concerning decisions in the
field of competition initiated by the EFTA Surveillance Authority.2.      The EEA Court may be seized by:(a)
the EEA Joint Committee or the
Contracting Parties in cases for settlement of disputes in accordance
with Article 117;(b)
a natural or legal person or by the
EFTA Surveillance Authority on appeal against decisions given by the EEA
Court of First Instance in the field of competition in accordance with
Article 102;(c)
the EC Commission or the EFTA
Surveillance Authority in cases of conflict of competence arising under
the provisions of Chapter 1 of Part IV.3.      In
addition, the EEA Court may be seized under the provisions of
a separate agreement between the EFTA States establishing an EFTA
Surveillance Authority by:(a)
the EFTA Surveillance Authority
under the surveillance procedure referred to in Article 116 regarding
the fulfilment of the obligations under this Agreement by the EFTA
States;(b)
an EFTA State or a natural or
legal person in actions against the EFTA Surveillance Authority.Article 97The
Contracting Parties concerned, and the surveillance authorities, i.e.
the EC Commission and the EFTA Surveillance Authority, as the case may
be, shall take the necessary measures to comply with the judgments of
the EEA Court.Article 98The EEA Court shall have unlimited jurisdiction in regard to penalties imposed by the EFTA Surveillance Authority.Article 99Actions
brought before the EEA Court shall not have suspensory effect. The EEA
Court may, however, if it considers that circumstances so require, order
that application of the contested act be suspended.Article 100The EEA Court may, where seized in accordance with Article 96(2) (b) or (3), prescribe any necessary interim measures.Article 1011.      An
independent EEA Court of First Instance, attached to the EEA Court, is
hereby established. It shall ensure the legal control of decisions of
the EFTA Surveillance Authority relating to competition rules applicable
to undertakings. Each EFTA State shall nominate one Judge to the Court.2.      The
EEA Court of First Instance shall be composed of three of the Judges
nominated by the EFTA States, on the basis of rotation, and two Judges
of the Court of First Instance of the European Communities.3.      The
Presidency of the Court shall be held alternatively by one of the
Judges nominated by the EFTA States and by one of the Judges of the
Court of First Instance of the European Communities.Article 102The
EEA Court of First Instance shall have jurisdiction at first instance
in actions brought by a natural or legal person against
a decision by the EFTA Surveillance Authority, relating to the
implementation of the competition rules applicable to undertakings, if
that decision is addressed to that person or if it is of direct and
individual concern to him.In addition, the EEA Court of First Instance shall have the competences conferred on the EEA Court in Articles 98 to 100.The
EEA Court of First Instance shall also be competent to give rulings in
actions against the EFTA Surveillance Authority in accordance with
provisions to be laid down in a separate agreement between the EFTA
States establishing the EFTA Surveillance Authority.Article 1031.      The
Statutes of the EEA Court and of the EEA Court of First Instance,
including, in particular, the rules on the functioning of the two
Courts, the appointment of the Judges and the Presidents and their terms
of office are laid down in Protocol 33(3).2.      The
EEA Court and the EEA Court of First Instance shall adopt their rules
of procedure, to be approved by the EEA Council.Article 1041.      In
order to ensure as uniform as possible an interpretation of this
Agreement, in full deference to the independence of courts, the EEA
Court, the EEA Court of First Instance, the Court of Justice of the
European Communities, the Court of First Instance of the European
Communities and the Courts of the EFTA States shall, when applying and
interpreting respectively the provisions of this Agreement or provisions
of the Treaty establishing the European Economic Community and the
Treaty establishing the European Coal and Steel Community, as amended or
supplemented, or of the acts adopted in pursuance thereof, which are
identical in substance to the provisions of this Agreement, pay due
account to the principles laid down by any relevant decisions delivered
by the other Courts.A system of exchange of
information concerning judgements by courts of last instance shall be
set up by the EEA Joint Committee. This system shall comprise:(a)
transmission to the Registrar of
the EEA Court of judgments delivered by such courts on the
interpretation and application of, on the one hand, this Agreement or,
on the other hand, the Treaty establishing the European Economic
Community and the Treaty establishing the European Coal and Steel
Community, as amended or supplemented, as well as the acts adopted in
pursuance thereof in so far as they concern provisions which are
identical in substance to those of this Agreement;(b)
classification of these judgments
by the Registrar of the EEA Court including, as far as necessary, the
drawing up and publication of translations and abstracts;(c)
communication by the Registrar of
the EEA Court of the relevant documents to the competent national
authorities, to be designated by each Contracting Party.2.      Provisions
on the possibility for an EFTA State to allow a court or tribunal
to ask the Court of Justice of the European Communities to express
itself(4) on the interpretation of an EEA rule are laid down in Protocol 34.Article 105Decisions
under this Agreement by the EFTA Surveillance Authority and the EC
Commission which impose a pecuniary obligation on persons other
than States, shall be enforceable. The same shall apply to such
judgments under this Agreement by the EEA Court, the EEA Court of First
Instance, the Court of Justice of the European Communities and the Court
of First Instance of the European Communities.Enforcement
shall be governed by the rules of civil procedure in force in the State
in the territory of which it is carried out. The order for its
enforcement shall be appended to the decision, without other formality
than verification of the authenticity of the decision, by the authority
which each Contracting Party shall designate for this purpose and shall
make known to the other Contracting Parties, the EFTA Surveillance
Authority, the EC Commission, the EEA Court, the EEA Court of First
Instance, the Court of Justice of the European Communities and the Court
of First Instance of the European Communities.When
these formalities have been completed on application by the party
concerned, the latter may proceed to enforcement in accordance with the
law of the State in the territory of which enforcement is to be carried
out, by bringing the matter directly before the competent authority.Enforcement
may be suspended only by decision of the EEA Court or of the EEA Court
of First Instance. However, the courts of the States concerned shall
have jurisdiction over complaints that enforcement is being carried out
in an irregular manner”.Protokół 34, do
którego odsyła art. 104 ust. 2, zatytułowany „Protocol 34 on
the possibility for courts and tribunals of EFTA States to request the
Court of Justice of the European Communities to express itself on the
interpretation of EEA rules corresponding to EC rules”, ma następujące
brzmienie:„Article 1When
a question of interpretation of provisions of the Agreement, which
are identical in substance to the provisions of the Treaties
establishing the European Communities, as amended or supplemented, or of
acts adopted in pursuance thereof, arises in a case pending before
a court or tribunal of an EFTA State, the court or tribunal may,
if it considers this necessary, ask the Court of Justice of the European
Communities to express itself on such a question.Article 2An
EFTA State which intends to make use of this Protocol shall notify the
Depositary and the Court of Justice of the European Communities to what
extent and according to what modalities the Protocol will apply to its
courts and tribunals.Article 3The Depositary shall notify the Contracting Parties of any notification under Article 2”.Sekcje
4 i 5 rozdziału 1 części VII porozumienia dotyczą odpowiednio
współpracy parlamentarnej oraz współpracy między partnerami
gospodarczymi i społecznymi.Rozdział 2 został poświęcony procesowi podejmowania decyzji.Rozdział 3 zatytułowany „Surveillance procedure and settlement of disputes” zawiera następujące postanowienia:„Article 1161.      The
EFTA States shall establish an independent surveillance authority (EFTA
Surveillance Authority) as well as procedures similar to those existing
in the Community including procedures for ensuring the fulfilment of
obligations under this Agreement and for control of the legality of acts
of the EFTA Surveillance Authority regarding competition.The
fulfilment of the obligations under this Agreement shall be monitored
by, on the one hand, the EFTA Surveillance Authority and, on the other,
the EC Commission acting in conformity with the Treaty establishing the
European Economic Community, the Treaty establishing the European Coal
and Steel Community and this Agreement.2.      In
order to ensure a uniform surveillance throughout the EEA, the
EFTA Surveillance Authority and the EC Commission shall cooperate,
exchange information and consult each other on surveillance policy
issues and individual cases.3.      The
EC Commission and the EFTA Surveillance Authority shall receive any
complaints concerning the application(5) of this Agreement. They shall inform each other of complaints received.4.      Each
of these bodies shall examine all complaints falling within its
competence and shall pass to the other body any complaints which fall
within the competence of that body.5.      In
case of disagreement between these two bodies with regard to the action
to be taken in relation to a complaint or with regard to the
result of the examination, either of the bodies may refer the matter to
the EEA Joint Committee which shall deal with it in accordance with
Article 117.Article 1171.      The
EEA Joint Committee or a Contracting Party may bring a matter
under dispute which concerns the application(6) of this Agreement before the EEA Court in accordance with the following provisions.2.      The
EEA Joint Committee shall be provided with all information which might
be of use in making possible an in depth examination of the situation,
with a view to settling the dispute and finding a solution
acceptable to the Contracting Parties.3.      A Contracting
Party may bring a matter under dispute before the EEA Court. In
doing so it shall, however, first submit the matter to the EEA Joint
Committee. If it is not resolved after two consecutive meetings of the
Committee, either the Committee shall, unless otherwise decided, or
a Contracting Party may, bring the matter before the EEA Court. For
the Community, it shall be for the EC Commission to bring the matter
before the EEA Court”.IV – Streszczenie uwag na piśmie przedstawionych przez instytucje oraz rządyUwagi ogólneKomisja
podkreśliła, że porozumienie jest bardzo odmienne od układów
o stowarzyszeniu zawieranych dotychczas przez Wspólnotę. Obejmie
ono nie tylko „acquis communautaire” istniejące w dniu jego
podpisania, lecz także prawo wspólnotowe, które powstanie
w przyszłości w dziedzinach objętych porozumieniem. Jeśli
chodzi o treść porozumienia, Komisja zaznaczyła, że związki między
Wspólnotą a krajami EFTA opierają się bezpośrednio na traktacie EWG
oraz aktach wydanych przez instytucje Wspólnoty na jego podstawie.
Procedura podejmowania decyzji przewidziana w umowie odzwierciedla
z jednej strony potrzebę rozciągnięcia na EOG „acquis
communautaire” w obecnej i przyszłej jego formie, przy
zachowaniu autonomii decyzyjnej Wspólnoty, z drugiej zaś strony
poszanowanie woli suwerennych państw, których intencją nie było ani
przekazywanie organom porozumienia kompetencji, ani wyposażanie ich
w kompetencję ustawodawczą.Celem
porozumienia jest utworzenie jednolitego obszaru gospodarczego, na
którym prawo materialnie identyczne z obowiązującym wewnątrz EWG
powinno być stosowane w sposób możliwie najbardziej jednolity.Przypomniawszy,
że system kontroli sądowej przewidziany porozumieniem służy trzem
celom, a mianowicie rozstrzyganiu sporów między stronami
porozumienia, rozwiązywaniu konfliktów wewnętrznych w EFTA oraz
wzmacnianiu jednolitości prawnej w obrębie EFTA, Komisja wyjaśnia,
że te trzy różne funkcje będą wykonywane albo przez Trybunał
Europejskiego Obszaru Gospodarczego (zwany dalej „Trybunałem EOG”),
niezależny, ale funkcjonalnie powiązany z Trybunałem
Sprawiedliwości, oraz Sąd Pierwszej Instancji EOG, niezależny, lecz
działający przy Trybunale EOG, albo przez sam Trybunał Sprawiedliwości.
Skład Trybunału EOG i Sądu EOG umożliwi sędziom Trybunału
Sprawiedliwości, zasiadającym w składach obu instancji,
wykorzystanie ich ogromnego doświadczenia z jednej strony
w zakresie prawa wspólnotowego we Wspólnocie, z drugiej zaś
jego odwzorowania w obrębie EOG, by w ten sposób zapewnić
jednolite stosowanie tego prawa.Postępowanie
przed Trybunałem EOG w celu rozstrzygnięcia sporu pomiędzy
stronami porozumienia może zostać wszczęte albo przez Wspólny Komitet,
albo bezpośrednio przez stronę porozumienia, jeżeli Wspólny Komitet nie
zdoła rozwiązać konfliktu na dwóch następujących po sobie posiedzeniach.Jeśli
chodzi o konflikty wewnętrzne w EFTA, można wyróżnić dwa ich
rodzaje. Po pierwsze, spory między Urzędem Nadzoru EFTA a krajami
członkowskimi EFTA, czyli postępowanie w sprawie naruszenia, jakie
Urząd Nadzoru EFTA może być zmuszony wszcząć przeciwko krajowi
członkowskiemu EFTA za naruszenie zobowiązań ciążących na nim na mocy
porozumienia, a także odwołania od decyzji wydanych przez ten organ
w sprawach pomocy państwa. Do rozstrzygania tych kwestii właściwy
będzie Trybunał EOG. Po drugie, sprawy konkurencji, w których
w pierwszej instancji będzie orzekał Sąd Pierwszej Instancji EOG,
zaś do Trybunału EOG będą wnoszone odwołania od orzeczeń wydanych przez
Sąd.W zakresie wzmacniania jednolitości
prawnej porozumienie przewiduje trzy specjalne procedury. Pierwsza
w dużej mierze odpowiada trybowi wprowadzonemu przez protokół
nr 2 załączony do Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu
orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (konwencja
z Lugano) dotyczący jednolitej wykładni tej konwencji. Druga ma na
celu umożliwienie krajom EFTA interwencji w postępowaniach
prejudycjalnych toczących się przed Trybunałem Sprawiedliwości. Trzecia
procedura daje sądom krajów EFTA prawo do występowania do Trybunału
Sprawiedliwości o rozstrzygnięcie w trybie prejudycjalnym
wszelkich zagadnień z zakresu wykładni porozumienia.Projektowany
system kontroli sądowej pozwala zdaniem Komisji uniknąć pewnych
niebezpieczeństw. Zapobiega temu, by sąd inny niż Trybunał
Sprawiedliwości miał jurysdykcję w zakresie wykładni porozumienia
w trybie prejudycjalnym, stosowaniu porozumienia przez Trybunał EOG
z naruszeniem prawa wspólnotowego i orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości, temu, by zasady konkurencji nie były stosowane
w sposób niespójny, by podmioty gospodarcze nie były pozbawione
prawa do korzystania z ochrony sądowej w trybie
prejudycjalnym, oraz temu, by państwa EFTA nie podlegały jurysdykcji
sądów zagranicznych.Komisja wnosi o opinię Trybunału w przedmiocie czterech zagadnień:1)      zgodności
udziału sędziów Trybunału Sprawiedliwości w Trybunale EOG
z treścią opinii 1/76 Trybunału Sprawiedliwości z dnia
26 kwietnia 1977 r. (w sprawie projektu porozumienia
ustanawiającego Europejski Fundusz Rezerwowy dla Żeglugi Śródlądowej,
Rec. str. 741);2)      zgodności
z traktatem EWG rozciągnięcia na kraje członkowskie EFTA prawa do
interwencji w sprawach wspólnotowych zawisłych przed Trybunałem
Sprawiedliwości;3)      możliwości
– bez zmiany traktatu EWG – upoważnienia sądów krajów członkowskich
EFTA do przedkładania Trybunałowi Sprawiedliwości zagadnień dotyczących
wykładni porozumienia;4)      kwestii,
czy art. 238 traktatu EWG dopuszcza przewidziany porozumieniem
system kontroli sądowej.Udział członków Trybunału Sprawiedliwości w innym sądzieKomisja
ma wątpliwości, czy nie należy wzorem ww. opinii 1/76 uznać, że sędziom
Trybunału Sprawiedliwości nie wolno zasiadać w innym sądzie, czy
też raczej przyjąć, że stanowisko zawarte w tej opinii nie ma
zastosowania do rozpatrywanej sytuacji. Komisja zaznacza w tym
względzie, że porozumienie różni się od tego, które było przedmiotem
opinii 1/76. Po pierwsze, Trybunał EOG nie miałby kompetencji, jaka
została przyznana Trybunałowi Europejskiego Funduszu Rezerwowego dla
Żeglugi Śródlądowej, do wydawania orzeczeń w trybie prejudycjalnym
w przedmiocie wykładni porozumienia, po drugie zaś Trybunał EOG
i Sąd Pierwszej Instancji EOG byłyby pomimo swej niezależności
funkcjonalnie połączone z Trybunałem Sprawiedliwości.Zdaniem rządu hiszpańskiego
odpowiedź na przedstawione tu pytanie może być tylko przecząca
i to z wielu powodów. Po pierwsze, celem postanowień
art. 167 traktatu EWG oraz art. 2, 4 i 16 statutu
Trybunału Sprawiedliwości jest zagwarantowanie, by Trybunał mógł
wywiązywać się z powierzonego mu obowiązku, a mianowicie
przestrzegania prawa przy wykładni i stosowaniu traktatów
w sposób całkowicie bezstronny, unikając wszelkich nacisków
i wystrzegając się z góry powziętych opinii.Po
drugie, w opinii 1/76 Trybunał stwierdził, że porozumienie
ustanawiające Europejski Fundusz Rezerwowy dla Żeglugi Śródlądowej jest
niezgodne z traktatem EWG, ponieważ przewidziany w nim
trybunał miał być złożony z sześciu członków Trybunału
Sprawiedliwości. Mogło się więc zdarzyć, że jako członkowie tego
trybunału musieliby oni orzekać w sprawach, które mieli rozstrzygać
również jako sędziowie Trybunału Sprawiedliwości, przez co naruszona
zostałaby całkowita bezstronność, z jaką ma działać Trybunał.
Istnieje niebezpieczeństwo, że taka sytuacja mogłaby mieć miejsce
również w rozpatrywanym przypadku. W istocie może się zdarzyć,
że sędziowie Trybunału zasiadający w Trybunale EOG będą dokonywali
wykładni i stosowali normy wspólnotowe, które mają następnie
interpretować i stosować jako członkowie Trybunału Sprawiedliwości.
Rząd hiszpański uważa, że w takim przypadku sędzia, który
uczestniczył w naradach Trybunału EOG, nie będzie już orzekał
z wymaganą bezstronnością. W razie zaś wyłączenia sędziego,
zgodnie z art. 16 statutu, może z kolei dojść do tego,
o czym wspomina wyżej wymieniona opinia, że nie będzie
w praktyce możliwości zebrania przez Trybunał Sprawiedliwości
kworum ustalonego w art. 15 statutu.Rząd
hiszpański zwrócił uwagę jeszcze na trzy szczegóły. Przede wszystkim
zaznaczył, że o ile Trybunał EOG nie ma kompetencji do wydawania
orzeczeń w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni
porozumienia, o tyle inaczej rzeczy się mają w wypadku
Trybunału Sprawiedliwości, który zgodnie ze swoim orzecznictwem zawsze
będzie właściwy w zakresie wykładni w trybie prejudycjalnym
porozumienia zawartego pomiędzy Wspólnotą a krajami EFTA.
W rezultacie nie narusza to ani nie zmienia co do istoty stanowiska
wyrażonego w ww. opinii 1/76.Następnie
rząd hiszpański oświadczył, że nie podziela poglądów Komisji, zdaniem
której opinia 1/76 nie ma zastosowania w rozpatrywanej sprawie ze
względu na funkcjonalne powiązanie Trybunału EOG i Sądu Pierwszej
Instancji EOG z Trybunałem Sprawiedliwości. Artykuł 7 w części
zawierającej postanowienia instytucjonalne stanowi bowiem, że Trybunał
EOG jest organem niezależnym i w żaden sposób nie podlega
Trybunałowi Sprawiedliwości.Na koniec rząd
hiszpański stwierdził, że art. 104 postanowień instytucjonalnych
projektu porozumienia nie daje odpowiedzi na pytanie, w jakim
stopniu orzeczenie Trybunału EOG wiąże Trybunał Sprawiedliwości
w sytuacji, kiedy bada on kwestię, w której Trybunał EOG już
orzekł.Rząd belgijski podziela
stanowisko Komisji na temat znaczenia opinii 1/76 dla rozpatrywanej
sprawy. Trybunał EOG nie ma kompetencji do orzekania w trybie
prejudycjalnym, w przeciwieństwie do właściwości Trybunału
Europejskiego Funduszu Rezerwowego. Ponadto Trybunał EOG będzie
funkcjonalnie powiązany z Trybunałem Sprawiedliwości, aczkolwiek
zachowa pełną niezależność. Obecność sędziów Trybunału Sprawiedliwości
nie zmienia charakteru prawnego Trybunału EOG. Jeśli zaś chodzi
o brak kompetencji do wydawania orzeczeń w trybie
prejudycjalnym, rząd belgijski zauważa, że zarówno Trybunał
Sprawiedliwości, jak i Trybunał EOG mają orzekać w zakresie
tych samych norm prawa wspólnotowego.Zdaniem rządu brytyjskiego
zasiadanie sędziów Trybunału Sprawiedliwości w Trybunale EOG jest
zgodne z traktatem EWG oraz opinią 1/76. Rozumowanie Trybunału
Sprawiedliwości przyjęte w tej opinii było uwarunkowane tym, iż
kompetencja Trybunału Funduszu do orzekania w przedmiocie wykładni
porozumienia byłaby wykonywana równolegle z kompetencją Trybunału
Sprawiedliwości.Artykuł 16 akapit pierwszy
statutu Trybunału Sprawiedliwości, który dotyczy wyłączenia sędziego
z rozpoznawania sprawy, w której wcześniej występował jako
adwokat, radca prawny lub sędzia, oznacza niemożność występowania
kolejno w roli sędziego i strony w tej samej sprawie. Nie
dotyczy to sytuacji sędziego orzekającego kolejno w różnych
sprawach dotyczących podobnych czy wręcz identycznych kwestii, jak
w sytuacji, gdy Trybunał Sprawiedliwości rozstrzyga
w orzeczeniu w trybie prejudycjalnym zagadnienia prawne
podobne lub identyczne z tymi, w których przedmiocie orzekł
już wcześniej, rozpoznając skargę o uchybienie zobowiązaniom
państwa członkowskiego na podstawie art. 169 traktatu. Nie będąc
związanym swymi wcześniejszymi decyzjami, Trybunał może zawsze odejść od
przyjętej przez siebie linii orzecznictwa i rozstrzygnąć
zagadnienie prawne w odmienny sposób.Po
przeanalizowaniu porozumienia i dokumentów pochodnych, które były
przedmiotem opinii 1/76, rząd Zjednoczonego Królestwa dochodzi do
wniosku, że w tamtym przypadku mogłoby się zdarzyć, że wcześniejsze
orzeczenia Trybunału Funduszu miałyby wpływ na sędziów wspólnotowych,
którzy w nim zasiadali. W ten sposób wspólnotowy dorobek
prawny mógłby zostać pośrednio naruszony, na przykład przez wpływ zasad
prawa międzynarodowego publicznego, które zostały wyeliminowane ze
wspólnotowego porządku prawnego. Właśnie to ryzyko skłoniło Trybunał
Sprawiedliwości do sprzeciwienia się w opinii 1/76 udziałowi
sędziów Trybunału w Trybunale Funduszu.Co
więcej, Zjednoczone Królestwo zauważa, że trudności, które spowodowały
złożenie wniosku o wydanie opinii 1/91, są całkowicie odmienne od
tych, które leżą u podstaw opinii 1/76. W przypadku unormowań
dotyczących Funduszu Rezerwowego powstał mianowicie problem, że
sędziowie Trybunału Sprawiedliwości powołani do zasiadania
w Trybunale Funduszu mieliby wykonywać dwa niemożliwe do pogodzenia
zadania. Z jednej strony jako członkowie Trybunału Sprawiedliwości
powinni stać na straży wspólnotowego dorobku prawnego przy wykładni
niektórych aktów wydawanych przez instytucje, z drugiej zaś strony
jako członkowie Trybunału Funduszu powinni kontrolować system prawny
oparty na zasadach prawa międzynarodowego publicznego, różniących się od
tych, które kształtują acquis communautaire. Zdaniem Zjednoczonego
Królestwa porozumienie pod tym względem nie wywołuje żadnych trudności,
ponieważ sędziowie Trybunału Sprawiedliwości i sędziowie Trybunału
EOG mają obowiązek stosować te same normy oraz zasady i w ten
sposób chronić wspólnotowy dorobek prawny.W
odniesieniu do składu Trybunału EOG rząd Zjednoczonego Królestwa
zauważył, że zasiadałoby w nim pięciu z trzynastu członków
Trybunału Sprawiedliwości. Wziąwszy pod uwagę, że pełny skład Trybunału
tworzy siedmiu sędziów, powinno zatem być możliwe zebranie pełnego
składu z sędziów, którzy nie uczestniczyli w wydawaniu
wcześniejszego orzeczenia Trybunału EOG. Gdyby udział pięciu
sędziów Trybunału Sprawiedliwości w czynnościach Trybunału EOG
powodował problemy natury administracyjnej, art. 165 traktatu EWG
przewiduje rozwiązanie umożliwiające zaradzenie sytuacji wynikłej
z zawarcia porozumienia.Rozszerzenie prawa interwencjiWedług Komisji
Trybunał Sprawiedliwości dopuścił już interwencję państw trzecich na
podstawie art. 37 statutu. Jednakże w rozpatrywanej sprawie
chodzi o prawo o charakterze bardziej generalnym, które
wymagałoby doręczenia pytań prejudycjalnych krajom członkowskim EFTA tak
samo jak państwom członkowskim. Komisja ma więc wątpliwości, czy nie
należy zmienić art. 20 statutu.Zdaniem rządu hiszpańskiego
odpowiedź na pytanie drugie powinna brzmieć twierdząco. Artykuł 20
statutu jest dostatecznie jasny. Przewiduje on wyraźnie, że jedynie
adresaci powiadomienia, których lista stanowi katalog zamknięty, mogą
zgłaszać uwagi na piśmie w postępowaniu prejudycjalnym
i występować w charakterze interwenienta podczas rozprawy.
Chociaż Trybunał nigdy nie zajął stanowiska na temat możliwości
zgłaszania uwag przez państwo trzecie w postępowaniu w trybie
prejudycjalnym, jednakże dokonał wykładni zawężającej listy podmiotów,
o których mowa w art. 20 statutu.Według
rządu hiszpańskiego Komisja, powołując się na art. 37 statutu,
pomyliła dwa typy całkowicie różnych postępowań. W istocie
w przypadku interwencji po stronie jednej ze stron występuje
większa liczba stron, które bronią wielu tez; jest więc strona powodowa,
strona pozwana oraz podmiot trzeci, który wstępuje do postępowania
a posteriori. Podmiot trzeci według terminologii hiszpańskiego
prawa procesowego określany jest mianem „coadyuvante”. Musi się on
ograniczyć do popierania jednej z głównych stron sporu.
W związku z tym należy mieć na względzie, iż art. 37
uzależnia interwencję osób innych niż państwa członkowskie
i instytucje wspólnotowe od spełnienia dwóch przesłanek. Po
pierwsze muszą one wykazać, że mają interes prawny
w rozstrzygnięciu sporu, po drugie w sporze nie mogą
występować przeciwko sobie państwa członkowskie, instytucje Wspólnoty
przeciwko państwom członkowskim ani instytucje wspólnotowe przeciwko
sobie. Co za tym idzie, interwencja państwa trzeciego, jaką dopuścił
Trybunał w wyroku z dnia 23 lutego 1983 r.
w sprawach połączonych 91/82 i 200/82 Chris International
Foods przeciwko Komisji, Rec. str. 417, wymaga spełnienia obu tych
przesłanek.Rząd hiszpański wnioskuje, że
art. 20 statutu powinien zostać zmieniony, jeśli wszystkie państwa
EFTA mają mieć możliwość zgłaszania uwag w postępowaniu
w trybie prejudycjalnym, oraz że stosowanie art. 37 ogranicza
się do interwencji po stronie jednej z głównych stron procesowych
w postępowaniu w przedmiocie skargi bezpośredniej. Interwencja
jest instytucją całkowicie odmienną od uczestnictwa w postępowaniu
prejudycjalnym, a zatem wykładnia rozszerzająca art. 37 nie
może w żadnym razie zmodyfikować jasnej i precyzyjnej treści
art. 20.Rząd belgijski wskazał,
że zmiana art. 37 jest konieczna, jeśli zamierza się umożliwić
państwom EFTA interwencję w trzech kategoriach sporów,
w których interwencja osób prawnych jest wyłączona. Aby zaś
zezwolić państwom EFTA niebędącym stronami sporu na składanie uwag
w postępowaniu prejudycjalnym, należy zmienić art. 20.Rząd Zjednoczonego Królestwa
uważa, że procedura przewidziana w związku z interwencją
państw członkowskich EFTA w sprawach zawisłych przed Trybunałem
Sprawiedliwości wymaga zmiany art. 37. Nie wystarczy wprowadzić do
porozumienia postanowienia o przyznaniu tym krajom prawa do
interwencji, ponieważ samo porozumienie nie zmienia statutu. Należałoby
zatem skorzystać z procedury z art. 188 akapit drugi
traktatu EWG, który stanowi, że Rada może zmieniać postanowienia tytułu
III statutu na wniosek Trybunału Sprawiedliwości i po konsultacji
z Komisją oraz Parlamentem Europejskim. Rząd Zjednoczonego
Królestwa również stoi na stanowisku, że należy zmienić art. 20,
aby umożliwić krajom członkowskim EFTA zgłaszanie uwag
w postępowaniu prejudycjalnym. Co więcej, powinno się zmienić
art. 17, 18 i 39 statutu.Pytania prejudycjalne przedstawiane przez sądy państw EFTAZdaniem rządu hiszpańskiego
odpowiedź na pytanie trzecie winna być przecząca. Wniosek
o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest instrumentem
współpracy między Trybunałem Sprawiedliwości a sądami krajowymi.
Bezpośrednią konsekwencją takiego charakteru współpracy jest
ograniczenie prawa do występowania do Trybunału Sprawiedliwości na
podstawie art. 177 traktatu EWG tylko do organów sądowych państw
członkowskich. Aby organy sądowe państw EFTA również mogły występować do
Trybunału w trybie prejudycjalnym, należałoby zmienić
art. 177 traktatu EWG, dodając za wyrażeniem „sąd lub trybunał
państwa członkowskiego” wzmiankę o organach sądowych państw
trzecich, z którymi Wspólnota zawarła umowę międzynarodową.Rząd belgijski
uważa, że aby umożliwić sądom państw członkowskich EFTA występowanie do
Trybunału Sprawiedliwości, należałoby zmienić art. 177.Rząd Zjednoczonego Królestwa
zauważa przede wszystkim, że art. 177 dotyczy także sądu państwa
członkowskiego położonego na terytorium zamorskim, do którego stosuje
się część IV traktatu EWG (zob. wyrok z dnia 12 grudnia
1990 r. w sprawach połączonych C‑100/89 i C‑101/89 Kaefer
i Procacci, Rec. str. I‑4647). Chociaż postanowienie to ma
ściśle rzecz biorąc zastosowanie tylko do sądu lub trybunału państwa
członkowskiego, jednak Trybunał Sprawiedliwości uznał, że jego drugi
akapit obejmuje także sąd lub trybunał, który nie należy do systemu
sądownictwa państwa członkowskiego, lecz ma siedzibę na terytorium
należącym do państwa członkowskiego, jeśli prawo wspólnotowe stosuje się
do takiego terytorium w ograniczonym zakresie oraz jeśli
odpowiednie postanowienie zostało w tym celu przewidziane
w prawie wspólnotowym (wyrok z dnia 3 lipca 1991 r.
w sprawie C‑355/89 Barr i Montrose, Rec. str. I‑3479).Następnie
Zjednoczone Królestwo zwraca uwagę, że art. 177 upoważnia Trybunał
Sprawiedliwości do wypowiadania się w trybie prejudycjalnym
w przedmiocie wykładni umów międzynarodowych, których Wspólnota
jest stroną. Trybunał Sprawiedliwości może także orzekać w trybie
prejudycjalnym w przedmiocie wykładni umów zawartych na podstawie
art. 220 traktatu. Rozpatrywane porozumienie jest jego zdaniem
umową międzynarodową zawartą na podstawie art. 238 traktatu. Jest
zatem równocześnie umową międzynarodową zawartą na podstawie traktatu
oraz aktem instytucji Wspólnoty. Nie ma więc żadnych przeszkód, by
Trybunał Sprawiedliwości orzekał w trybie prejudycjalnym
w przedmiocie wykładni porozumienia. Wymienione powyżej orzeczenia
Trybunału przemawiają za zgodnością projektowanych postanowień
z traktatem EWG.Artykuł 238 traktatuKomisja
ma wątpliwości, czy art. 238 dopuszcza system kontroli sądowej
tego rodzaju, jak ten, który ma ustanowić porozumienie. Jeżeli nie, to
należałoby zmienić to postanowienie traktatu w taki sposób, by
określone w nim procedury szczególne obejmowały ustanowienie
systemu sądowego powiązanego funkcjonalnie z Trybunałem
Sprawiedliwości i dającego gwarancję zachowania specyficzności oraz
integralności prawa wspólnotowego.Zdaniem rządu hiszpańskiego
art. 238 stanowi wystarczającą podstawę do zawarcia przez
Wspólnotę układu o stowarzyszeniu ze związkiem państw lub
z organizacją międzynarodową, takiego jak porozumienie
z EFTA. Jednakże inaczej rzeczy się mają, jeśli treść takiego
porozumienia jest niezgodna z traktatem. W rozpatrywanej
sprawie niezgodność wynika z projektowanego mechanizmu kontroli
sądowej. Należy zatem wprowadzić zmiany do traktatu przed zawarciem
porozumienia.Rząd belgijski
zauważył, że art. 238 nie zezwala na stworzenie mechanizmu kontroli
sądowej w planowanym kształcie bez uprzedniej zmiany traktatu
EWG. Zasadniczo nie ma żadnych przeciwwskazań do zmiany
art. 238 traktatu. Jednakże w rozpatrywanej sprawie wydaje się
zasadne, by rozciągnąć zmiany na inne istotne postanowienia traktatu,
a także statutu Trybunału Sprawiedliwości, w celu
zagwarantowania w jak największym stopniu spójności i pewności
prawa.Według rządu Zjednoczonego Królestwa
wyrażenie „wspólne działania i szczególne procedury” użyte
w art. 238 traktatu zezwala na ustanowienie procedur sądowych
w porozumieniach określonych w tym postanowieniu. Tego rodzaju
procedury mogą się nawet przyczynić do lepszego stosowania umów. Jest
tak w szczególności w przypadku postanowień, które przewidują
sądowe rozstrzyganie ewentualnych sporów, ponieważ sprzyjają
prawidłowemu wykonywaniu umów przez strony. Stanowisko TrybunałuI1.        W
niniejszej opinii Trybunał ogranicza się do zbadania, stosownie do
wniosku Komisji, zgodności z traktatem EWG systemu kontroli
sądowej, który ma ustanowić porozumienie. Pozostałe postanowienia
porozumienia, w szczególności dotyczące procesu podejmowania
decyzji oraz podziału kompetencji w dziedzinie konkurencji, nie
zostały uwzględnione w niniejszej opinii.2.        Porozumienie
zostanie zawarte pomiędzy państwami, które są członkami Europejskiego
Stowarzyszenia Wolnego Handlu, a Wspólnotą Europejską i jej
państwami członkowskimi. Ze strony Wspólnoty porozumienie będzie zawarte
przez Radę, po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego, na podstawie
art. 238 traktatu EWG.3.        Celem
porozumienia jest ustanowienie Europejskiego Obszaru Gospodarczego,
który rozciąga się na terytoria państw członkowskich Wspólnoty oraz
krajów EFTA. Z preambuły porozumienia wynika, że umawiające się
strony planują ustanowienie dynamicznego i jednolitego
Europejskiego Obszaru Gospodarczego, opartego na wspólnych zasadach
i równych warunkach konkurencji oraz zapewnienie odpowiednich
mechanizmów wykonawczych, w tym w trybie sądowym. Zgodnie
z art. 1 porozumienia jego celem jest wspieranie stałego
i zrównoważonego wzmacniania stosunków handlowych
i gospodarczych między umawiającymi się stronami na równych
warunkach konkurencji oraz przestrzegania tych samych zasad.4.        Unormowania
obowiązujące w stosunkach między państwami należącymi do EOG
obejmują swobodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału,
a także dotyczą konkurencji. Materialnie są to te same normy, co
zawarte w odpowiednich postanowieniach traktatów EWG i EWWiS
oraz w aktach wydanych na podstawie tych traktatów. Jak wskazała
Komisja we wniosku o wydanie opinii, umawiające się strony
zamierzają rozciągnąć na EOG stosowanie prawa wspólnotowego
w dziedzinach objętych porozumieniem, w miarę jak będzie
postępował proces jego tworzenia, rozwoju i zmian.II5.        Osiągnięcie
jednolitości wykładni i stosowania prawa w EOG, czyli celu
określonego w art. 1 porozumienia, powinno zostać zapewnione
poprzez użycie postanowień sformułowanych identycznie jak odpowiadające
im przepisy prawa wspólnotowego oraz poprzez ustanowienie systemu
kontroli sądowej.6.        Porozumienie
powołuje do życia organ sądowy, Trybunał EOG, przy którym będzie
działał Sąd Pierwszej Instancji. Właściwość Trybunału EOG określa
art. 96 ust. 1 porozumienia. Należy do niej rozstrzyganie
sporów między umawiającymi się stronami, czynności w ramach
procedur nadzoru stosowanych wobec państw EFTA oraz, w zakresie
konkurencji, odwołania od decyzji Urzędu Nadzoru EFTA.7.        System sądowy przewiduje również następujące mechanizmy.8.        Artykuł
6 porozumienia stanowi, że w celu wprowadzenia w życie oraz
stosowania postanowień porozumienia podlegają one wykładni zgodnej
z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości powstałym przed datą
podpisania porozumienia i dotyczącym odpowiadających im postanowień
traktatu EWG, traktatu EWWiS oraz aktów wspólnotowego prawa wtórnego.9.        Artykuł
104 ust. 1 porozumienia przewiduje, że przy stosowaniu lub
wykładni postanowień porozumienia lub postanowień traktatów EWG
i EWWiS, ze zmianami i uzupełnieniami, bądź też aktów wydanych
na podstawie tych traktatów, Trybunał Sprawiedliwości, Trybunał EOG,
Sąd Pierwszej Instancji WE, Sąd Pierwszej Instancji EOG oraz sądy
państw EFTA wezmą należycie pod uwagę zasady wypływające z orzeczeń
wydanych przez inne sądy lub trybunały, aby zapewnić możliwie
najbardziej jednolitą wykładnię porozumienia.10.      Artykuł
95 porozumienia stanowi, że w skład Trybunału EOG wchodzi ośmiu
sędziów, z których pięciu to sędziowie Trybunału Sprawiedliwości.
Na wniosek Trybunału EOG Rada EOG może upoważnić go do powołania izb
składających się z trzech lub pięciu sędziów. Uwzględniając
charakter rozpatrywanej sprawy, statut Trybunału EOG określi wyważoną
i właściwą liczbę sędziów z Trybunału Sprawiedliwości oraz
z EFTA. Artykuł 101 przewiduje, że Sąd Pierwszej Instancji EOG
składa się z pięciu sędziów, w tym trzech powołanych przez
państwa EFTA i dwóch sędziów Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot
Europejskich.11.      Protokół
34, do którego odsyła art. 104 ust. 2 porozumienia, zawiera
postanowienia umożliwiające państwom EFTA upoważnienie ich sądów
i trybunałów do występowania do Trybunału Sprawiedliwości
w celu uzyskania orzeczenia w przedmiocie wykładni postanowień
porozumienia.12.      Wreszcie
nota do protokołu nr 34 przewiduje prawo do występowania państw
EFTA w charakterze interwenienta w sprawach rozpoznawanych
przez Trybunał Sprawiedliwości.III13.      Przed
zbadaniem kwestii podniesionych we wniosku Komisji o wydanie
opinii należy porównać cele oraz kontekst porozumienia z celami
i kontekstem prawa wspólnotowego.14.      Identyczność
sformułowań postanowień porozumienia oraz odpowiadających im
postanowień prawa wspólnotowego nie oznacza, że muszą one być
interpretowane w identyczny sposób. Umowę międzynarodową należy
bowiem interpretować nie tylko na podstawie treści jej postanowień, lecz
także w świetle jej celów. Artykuł 31 Konwencji wiedeńskiej
o prawie traktatów z dnia 23 maja 1969 r. stwierdza
w tym zakresie, że traktat powinien być interpretowany
w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy
przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście, oraz
w świetle jego przedmiotu i celu.15.
W odniesieniu do porównania celów postanowień porozumienia
z celami prawa wspólnotowego należy stwierdzić, że porozumienie
dotyczy stosowania zasad wolnego handlu i konkurencji
w stosunkach gospodarczych i handlowych między umawiającymi
się stronami.16.      Natomiast
w przypadku Wspólnoty system wolnego handlu i konkurencji,
który porozumienie zamierza rozszerzyć na terytorium wszystkich
umawiających się stron, rozwinął się i wpisuje się we wspólnotowy
porządek prawny, którego cele wykraczają poza cele porozumienia.17.      Jak
bowiem wynika w szczególności z art. 2, 8A
i 102A traktatu EWG, służy on integracji gospodarczej, która
ma przybrać postać rynku wewnętrznego oraz unii gospodarczej
i walutowej. Artykuł 1 Jednolitego aktu europejskiego dodaje
ponadto, że celem wszystkich traktatów wspólnotowych jest wspólne
przyczynianie się do osiągnięcia widocznego postępu w kierunku Unii
Europejskiej.18.      Z
powyższych stwierdzeń wynika, że postanowienia traktatu EWG regulujące
kwestie swobodnego przepływu oraz konkurencji, nie będąc bynajmniej
celem samym w sobie, są jedynie środkami do osiągnięcia tych celów.19.      Również
kontekst, w jaki wpisuje się cel porozumienia, różni się od
kontekstu, w jakim następuje realizacja celów wspólnotowych.20.      EOG
ma bowiem powstać na podstawie umowy międzynarodowej, która co do
zasady tworzy tylko prawa i obowiązki dla jej stron i która
nie przewiduje przeniesienia żadnych praw suwerennych na powołane na jej
mocy organy międzyrządowe.21.      Natomiast
traktat EWG, choć zawarty w formie umowy międzynarodowej, stanowi
kartę konstytucyjną wspólnoty opartej na zasadzie praworządności. Według
utrwalonego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości traktaty Wspólnot
ustanowiły nowy porządek prawny w prawie międzynarodowym, na rzecz
którego państwa ograniczają w coraz szerszym zakresie swoje prawa
suwerenne i którego podmiotami są nie tylko państwa członkowskie,
ale i pochodzące z nich jednostki (zob. w szczególności
wyrok z dnia 5 lutego 1963 r. w sprawie 26/62 Van
Gend en Loos, Rec. str. 1). Najistotniejszymi cechami w ten
sposób ustanowionego porządku prawnego Wspólnot są w szczególności
jego pierwszeństwo przed prawem państw członkowskich oraz bezpośrednia
skuteczność wielu postanowień, które stosują się do ich obywateli
i do nich samych.22.      Ze
stwierdzeń tych wynika, że identyczność treści lub sformułowania
przepisów prawa wspólnotowego i odpowiadających im postanowień
porozumienia nie gwarantuje jednolitości norm prawnych na całym
terytorium EOG.23.      Należy
zatem zbadać, czy porozumienie przewiduje inne środki w celu
zapewnienia tej jednolitości.24.      Celowi
temu służy art. 6, który stanowi, że unormowania porozumienia
podlegają wykładni zgodnej z orzecznictwem Trybunału
Sprawiedliwości dotyczącym odpowiadających im norm prawa wspólnotowego.25.      Jednakże
taki mechanizm wykładni nie pozwala zapewnić nieodzownej jednolitości
prawa, a to z dwóch powodów.26.      Po
pierwsze, artykuł ten obejmuje tylko orzecznictwo Trybunału
Sprawiedliwości sprzed dnia podpisania porozumienia. Zważywszy, że
orzecznictwo to ewoluuje, trudno będzie dokonywać rozróżnienia na nowe
i stare orzecznictwo, a w efekcie oddzielać przeszłość od
przyszłości.27.      Po
drugie, chociaż art. 6 porozumienia nie precyzuje wyraźnie, czy
odnosi się on do całego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości,
a zwłaszcza dotyczącego bezpośredniej skuteczności
i pierwszeństwa prawa wspólnotowego, z protokołu 35 do
porozumienia wynika, że strony porozumienia zobowiązują się – bez
uznawania zasad bezpośredniej skuteczności i pierwszeństwa
sformułowanych przez to orzecznictwo – jedynie wprowadzić do swoich
porządków prawnych przepis ustawowy, który umożliwi przyznanie prymatu
postanowieniom porozumienia nad sprzecznymi z nimi przepisami
ustawowymi.28.      Co
za tym idzie, zgodność z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości,
jakiej wymaga art. 6 porozumienia, nie obejmuje istotnych elementów
tego orzecznictwa, które są nie do pogodzenia z charakterem
porozumienia. W konsekwencji sam art. 6 nie jest w stanie
zapewnić jednolitości prawa na całym terytorium EOG ani w jego
dotychczasowym, ani w przyszłym stanie.29.      Z
powyższych stwierdzeń wynika, że dążenie do jednolitości
w wykładni i stosowaniu prawa w EOG napotyka na
przeszkody, które stanowią rozbieżności między porozumieniem
a prawem wspólnotowym w zakresie celów i kontekstu.IV30.      Właśnie
ze względu na sprzeczność, o której była mowa, należy zbadać, czy
projektowany system kontroli sądowej nie zagraża autonomii wspólnotowego
porządku prawnego w realizacji wyznaczonych mu celów.31.      Badanie
to będzie miało za przedmiot przede wszystkim wykładnię pojęcia
umawiającej się strony, której Trybunał EOG będzie musiał dokonać
w ramach swoich kompetencji, a następnie wpływ jego
orzecznictwa na wykładnię prawa wspólnotowego.32.      Odnośnie
do pierwszej kwestii należy przypomnieć, że Trybunał EOG, na mocy
art. 96 ust. 1 lit. a) porozumienia, jest właściwy do
rozstrzygania sporów między stronami porozumienia oraz że zgodnie
z art. 117 ust. 1 porozumienia Wspólny Komitet EOG lub
każda ze stron porozumienia może wnieść do Trybunału EOG tego rodzaju
sprawę.33.      Artykuł
2 lit. c) porozumienia definiuje pojęcie umawiających się stron.
W przypadku Wspólnoty i jej państw członkowskich może ono
w zależności od sytuacji obejmować Wspólnotę i jej państwa
członkowskie, samą Wspólnotę bądź same państwa członkowskie. Wybór
pomiędzy tymi trzema możliwościami powinien być dokonywany odrębnie
w każdej rozpoznawanej sprawie na podstawie odpowiednich
postanowień porozumienia oraz podziału kompetencji Wspólnoty
i państw członkowskich, jaki wynika z traktatu EWG
i traktatu EWWiS.34.      Może
zatem dojść do tego, że w przypadku orzekania przez Trybunał EOG
w sporze dotyczącym wykładni lub stosowania postanowienia lub
postanowień porozumienia będzie on musiał dokonać wykładni pojęcia
„umawiającej się strony” w rozumieniu art. 2 lit. c)
porozumienia, w celu ustalenia, czy w rozumieniu spornego
postanowienia wyrażenie „umawiająca się strona” oznacza Wspólnotę,
Wspólnotę i państwa członkowskie czy same tylko państwa
członkowskie. Zatem faktycznie Trybunał EOG będzie musiał rozstrzygnąć
odpowiednio w przedmiocie kompetencji Wspólnoty i jej państw
członkowskich w odniesieniu do kwestii uregulowanych
postanowieniami porozumienia.35.      W
efekcie kompetencja przyznana Trybunałowi EOG na mocy art. 2
lit. c), art. 96 ust. 1 lit. a) oraz art. 117
ust. 1 porozumienia może naruszyć podział kompetencji określony
przez traktaty, a co za tym idzie naruszyć autonomię wspólnotowego
systemu prawnego, na którego straży stoi Trybunał Sprawiedliwości
zgodnie z art. 164 traktatu EWG. Tę wyłączną jurysdykcję
Trybunału Sprawiedliwości potwierdza art. 219 traktatu EWG,
w którym państwa członkowskie zobowiązują się nie poddawać sporów
dotyczących wykładni lub stosowania tego traktatu procedurze
rozstrzygania innej niż w nim przewidziana. Artykuł 87 traktatu
EWWiS również zawiera postanowienie o podobnej wymowie.36.      Przyznanie
takiej kompetencji Trybunałowi EOG jest w związku z tym
niezgodne z prawem wspólnotowym.37.      Odnosząc
się do kwestii drugiej, należy tytułem wstępu zaznaczyć, że umowy
międzynarodowe zawarte z zastosowaniem procedury
z art. 228 traktatu wiążą instytucje Wspólnoty i jej
państwa członkowskie oraz że według utrwalonego orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości postanowienia takich umów i akty wydane przez ich
organy od momentu wejścia w życie stają się integralną częścią
wspólnotowego porządku prawnego.38.      W
tym miejscu należy dodać, że umowa jest aktem instytucji Wspólnoty
w rozumieniu art. 177 akapit pierwszy lit. b) traktatu
EWG oraz że w związku z tym Trybunał jest właściwy do
wydawania orzeczeń prejudycjalnych w przedmiocie jej wykładni.
Trybunał jest również właściwy do orzekania w przedmiocie takiej
umowy, jeżeli państwa członkowskie Wspólnoty nie wywiązują się ze
zobowiązań ciążących na nich na mocy umowy.39.      Tymczasem,
gdy umowa międzynarodowa przewiduje własny system sądowy,
w którego skład wchodzi trybunał właściwy do rozstrzygania sporów
pomiędzy jej stronami i w konsekwencji do wykładni jej
postanowień, orzeczenia takiego trybunału wiążą instytucje Wspólnoty,
w tym także Trybunał Sprawiedliwości. Orzeczenia te mają moc
wiążącą również wtedy, gdy Trybunał Sprawiedliwości orzeka,
w postępowaniu prejudycjalnym lub w ramach skargi
bezpośredniej, w przedmiocie wykładni umowy międzynarodowej jako
aktu stanowiącego integralną część wspólnotowego porządku prawnego.40.      Umowa
międzynarodowa, która przewiduje tego rodzaju system kontroli sądowej,
jest zasadniczo zgodna z prawem wspólnotowym. W istocie
kompetencja Wspólnoty w sferze stosunków międzynarodowych oraz jej
zdolność do zawierania umów międzynarodowych obejmuje oczywiście
uprawnienie do podporządkowania się decyzjom sądu, utworzonego lub
wyznaczonego na mocy takich umów, rozstrzygających w zakresie
wykładni oraz stosowania ich postanowień.41.      Jednakże
rozpatrywane porozumienie obejmuje istotną część norm, w tym
również prawa pochodnego, które regulują stosunki gospodarcze
i handlowe wewnątrz Wspólnoty i które w znacznej części
zaliczają się do podstawowych postanowień wspólnotowego porządku
prawnego.42.      Efektem
takiej umowy jest włączenie do porządku prawnego Wspólnot dużego
zespołu norm prawnych obok zespołu norm wspólnotowych o identycznym
brzmieniu.43.      Co
więcej, w preambule porozumienia oraz w art. 1
umawiające się strony wyrażają zamiar zapewnienia jednolitego stosowania
postanowień porozumienia na całym ich terytorium. Osiągnięcie celu
w postaci jednolitego stosowania i jednakowych warunków
konkurencji, w ten sposób realizowanego i wskazanego
w art. 6 i 104 ust. 1 porozumienia, musi obejmować
wykładnię zarówno postanowień porozumienia, jak i odpowiadających
im norm prawa wspólnotowego.44.      Mimo
iż art. 6 porozumienia obliguje Trybunał EOG do dokonywania
wykładni zgodnej z odpowiednim orzecznictwem Trybunału
Sprawiedliwości wydanym przed datą podpisania porozumienia, to jednak
Trybunał EOG nie podlega takiemu obowiązkowi w stosunku do orzeczeń
Trybunału Sprawiedliwości zapadłych po tej dacie.45.      W
efekcie cel porozumienia, jakim jest zapewnienie jednolitości prawa
w całym EOG, decyduje nie tylko o wykładni postanowień
porozumienia, lecz także odpowiadających im przepisów prawa
wspólnotowego.46.      Wynika
stąd, że wywierając wpływ na przyszłą wykładnię norm wspólnotowych
w dziedzinie swobodnego przepływu i konkurencji, mechanizm
kontroli sądowej przewidziany w porozumieniu narusza art. 164
traktatu EWG oraz, ogólnie rzecz ujmując, same fundamenty Wspólnoty.V47.      Zagrożenia,
jakie stanowi sądowy system porozumienia dla autonomii wspólnotowego
porządku prawnego, w żadnym stopniu nie redukuje art. 95
i 101, które starają się stworzyć organiczne więzi pomiędzy
Trybunałem EOG a Trybunałem Sprawiedliwości, wprowadzając zasadę,
że sędziowie Trybunału Sprawiedliwości będą zasiadać w Trybunale
EOG i jego izbach, a sędziowie Sądu Pierwszej Instancji
Wspólnot Europejskich w Sądzie Pierwszej Instancji EOG.48.      Wręcz
przeciwnie, można mieć obawy, że stosowanie tych postanowień uwydatni
problemy natury ogólnej wynikające z systemu kontroli sądowej
projektowanego w porozumieniu.49.      Należy
w tym miejscu przypomnieć, że Trybunał EOG ma za zadanie zapewnić
prawidłowe funkcjonowanie zasad wolnego handlu i konkurencji
w ramach traktatu międzynarodowego, który tworzy zobowiązania tylko
w stosunkach między jej stronami.50.      Natomiast
Trybunał Sprawiedliwości ma stać na straży szczególnego porządku
prawnego i przyczyniać się do jego rozwoju w dążeniu do
osiągnięcia celów wymienionych w szczególności w art. 2,
8A i 102A traktatu EWG oraz do utworzenia między państwami
członkowskimi Unii Europejskiej, jak to wynika z uroczystej
deklaracji złożonej w dniu 19 czerwca 1983 r.
w Stuttgarcie (pkt 2.5), na którą powołuje się pierwszy motyw
preambuły Jednolitego aktu europejskiego. W tym kontekście wolny
handel i konkurencja stanowią tylko środki służące do osiągnięcia
tych celów.51.      W
efekcie sędziowie Trybunału Sprawiedliwości będący równocześnie
członkami Trybunału EOG, w zależności od tego, czy zasiadają
w Trybunale Sprawiedliwości czy w Trybunale EOG, będą mieli za
zadanie stosować i dokonywać wykładni tych samych postanowień, ale
przy użyciu różnych metod, podejść i koncepcji, aby uwzględnić
charakter każdego z traktatów i właściwe mu cele.52.      W
tych okolicznościach będzie trudne lub wręcz niemożliwe, by sędziowie
ci, zasiadając w składzie Trybunału Sprawiedliwości, zachowali
w pełni niezależny osąd przy rozpatrywaniu kwestii, które wcześniej
rozstrzygali w Trybunale EOG.53.      Natomiast,
zważywszy, że system kontroli sądowej porozumienia jest w każdym
razie niezgodny z traktatem EWG, nie ma potrzeby badać tej kwestii
w szerszym zakresie, jak również kwestii, czy system ten nie
powoduje poważnych zastrzeżeń w zakresie zaufania osób
podlegających jego jurysdykcji, iż Trybunał Sprawiedliwości jest zdolny
sprawować swoje funkcje w sposób w pełni niezależny.VI54.      Należy
zbadać, czy mechanizm przewidziany w art. 104 ust. 2
porozumienia w celu wykładni jego postanowień jest zgodny
z prawem wspólnotowym.55.      Zgodnie
z art. 104 ust. 2 porozumienia postanowienia, które
umożliwiają państwom EFTA upoważnienie ich sądów i trybunałów do
występowania do Trybunału Sprawiedliwości w celu uzyskania
orzeczenia w przedmiocie wykładni postanowień porozumienia,
umieszczone zostały w protokole nr 34.56.      W
myśl art. 1 protokołu nr 34, jeżeli kwestia wykładni
postanowień zawartych w porozumieniu, które są co do istoty
identyczne z postanowieniami traktatów wspólnotowych, pojawia się
w sprawach zawisłych przed sądem państwa EFTA, dany sąd może,
o ile uzna to za niezbędne, wystąpić do Trybunału
Sprawiedliwości WE o wydanie orzeczenia w danej kwestii.57.      Artykuł
2 protokołu nr 34 stanowi, że państwo EFTA, które zamierza
skorzystać z tego protokołu, zawiadamia depozytariusza porozumienia
i Trybunał Sprawiedliwości, w jakim zakresie i na jakich
warunkach protokół będzie dotyczył jego sądów.58.      Wynika
stąd, że cechami charakteryzującymi tę procedurę jest pozostawienie
państwom EFTA możliwości wyboru w zakresie upoważnienia sądów do
przedkładania Trybunału Sprawiedliwości pytań oraz brak obowiązku
w tym zakresie sądów tych państw orzekających w ostatniej
instancji. Nie zagwarantowano też, że odpowiedzi udzielane w tym
trybie przez Trybunał Sprawiedliwości będą wiążące dla sądów, które
wystąpiły z pytaniem. Procedura ta zasadniczo różni się od
przewidzianej w art. 177 traktatu EWG.59.      To
prawda, że żadne postanowienie traktatu EWG nie stoi na przeszkodzie,
by umowa międzynarodowa przyznawała Trybunałowi Sprawiedliwości
kompetencję do dokonywania wykładni postanowień takiej umowy w celu
stosowania jej w państwach trzecich.60.      Nie
można podnieść żadnego zasadniczego zarzutu wobec pozostawienia
państwom EFTA swobody wyboru w kwestii upoważnienia swoich sądów do
przedkładania pytań Trybunałowi; podobnie w przypadku braku
obowiązku występowania do Trybunału Sprawiedliwości przewidzianego dla
niektórych sądów.61.      Natomiast
niedopuszczalne jest przyznanie odpowiedziom udzielonym przez Trybunał
Sprawiedliwości sądom państw EFTA charakteru jedynie konsultacyjnego
i pozbawienie ich mocy wiążącej. Zmieniałoby to funkcję Trybunału
Sprawiedliwości przewidzianą w traktacie EWG, to znaczy funkcję
sądu, którego orzeczenia są wiążące. Nawet w bardzo szczególnym
przypadku, o którym mowa w art. 228, opinia Trybunału
Sprawiedliwości ma określoną w tym artykule moc wiążącą.62.      Należy
ponadto zauważyć, że wykładnia porozumienia dokonana przez Trybunał
Sprawiedliwości w odpowiedzi na pytania przedłożone przez sądy
państw EFTA powinna być również uwzględniana przez sądy państw
członkowskich Wspólnoty w sytuacji, kiedy muszą się wypowiedzieć
w kwestii stosowania porozumienia. Brak wiążącego charakteru tych
odpowiedzi dla sądów EFTA mógłby wywołać niepewność co do ich mocy
prawnej dla sądów państw członkowskich Wspólnoty.63.      Nie
można też wykluczyć, że sądy państw członkowskich skłonne będą uznać,
iż brak mocy wiążącej wykładni Trybunału Sprawiedliwości dokonywanej na
podstawie protokołu nr 34 dotyczy również jego orzeczeń wydawanych
na podstawie art. 177 traktatu EWG.64.      W
tym aspekcie rozpatrywany mechanizm zagraża pewności prawa, która jest
niezbędna do prawidłowego funkcjonowania procedury prejudycjalnej.65.      Z
powyższych rozważań wynika, że art. 104 ust. 2 porozumienia
oraz protokół nr 34 są niezgodne z prawem wspólnotowym,
ponieważ nie zapewniają mocy wiążącej rozstrzygnięciom Trybunału
Sprawiedliwości, do których wydawania będzie on zobowiązany na podstawie
tego protokołu.VII66.      Następnie
należy dokonać oceny uprawnienia do występowania w charakterze
interwenienta w sprawach zawisłych przed Trybunałem, które ma być
przyznane państwom EFTA. Nota do protokołu nr 34 przewiduje,
że konieczne będzie wprowadzenie zmian do art. 20 i 37
Protokołu w sprawie statutu Trybunału Sprawiedliwości, aby
umożliwić taką interwencję.67.      W
tej kwestii wystarczy zauważyć, że obydwa artykuły znajdują się
w tytule III Protokołu w sprawie statutu Trybunału
Sprawiedliwości oraz że zgodnie z art. 188 akapit drugi
traktatu EWG Rada, działając jednomyślnie na wniosek Trybunału
Sprawiedliwości i po konsultacji z Komisją i Parlamentem
Europejskim, może zmienić postanowienia tego tytułu.68.      Wynika
stąd, że przyznanie państwom EFTA prawa do wstępowania
w charakterze interwenienta w sprawach zawisłych przed
Trybunałem Sprawiedliwości nie wymaga zmiany traktatu EWG
w rozumieniu jego art. 236.VIII69.      Ostatnie
pytanie Komisji dotyczy kwestii, czy art. 238 traktatu EWG,
odnoszący się do zawierania przez Wspólnotę umów o stowarzyszeniu
z państwem trzecim, związkiem państw lub organizacją
międzynarodową, zezwala na ustanowienie takiego systemu kontroli
sądowej, jaki przewidziano w porozumieniu. W tym zakresie
Komisja zapowiedziała, że w razie negatywnej opinii Trybunału
postanowienie to może zostać zmienione tak, by dopuszczało powołanie
takiego systemu.70.      Jak
już zostało powiedziane w pkt 40 powyżej, umowa
międzynarodowa przewidująca system kontroli sądowej, w którego
skład wchodzi trybunał właściwy do dokonywania wykładni jej postanowień,
nie jest co do zasady niezgodna z prawem wspólnotowym
i w związku z tym postanowienia art. 238 traktatu
EWG mogą służyć jej za podstawę prawną.71.      Jednakże
art. 238 traktatu EWG nie daje żadnej podstawy do utworzenia
systemu kontroli sądowej, który narusza art. 164 tego traktatu
i w ogólności same podstawy Wspólnoty.72.      Z
tych samych przyczyn zmiana tego postanowienia w sposób wskazany
przez Komisję nie usuwa niezgodności z prawem wspólnotowym systemu
kontroli sądowej przewidzianego w porozumieniu.DueSlynnJolietPrezesprezes izbyprezes izbySchockweilerGrévisseKapteynprezes izbyprezes izbyprezes izbyMancinijugeKakourisMoitinho de AlmeidasędziasędziasędziaRodríguez Iglesias       Díez de Velascosędzia       sędziaZuleeg       Murraysędzia       sędziaSporządzono w Luksemburgu w dniu 14 grudnia 1991 r.SekretarzJ.–G. Giraud1
–       All disputes between Contracting
Parties or cases when the EEA Court is seized by the EEA Joint Committee
will be dealt with in plenary session.2
–      An appropriate balance of ECJ and
EFTA Judges, taking into account the nature of the cases, shall be laid
down in the Statute of the EEA Court.3 –      The Statutes shall contain provisions on qualifications for the Judges.4 –      In French „s’exprime”.5
–      Agreed Minutes will ensure that
the term „application” also covers implementation of the Agreement.6
–      In an agreed Minute it will be
clarified that this also includes interpretation in the sense of the
Ministerial Declaration of 14 May 1991.