62021CC0164
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
T. ĆAPETA
van 28 april 2022 (
1
)
Gevoegde zaken C‑164/21 en C‑318/21
SIA „Baltijas Starptautiskā akadēmija”
tegen
Latvijas Zinātnes padome (C‑164/21)
[verzoek van de Administratīvā rajona tiesa (bestuursrechter, Letland) om een prejudiciële beslissing]
en
SIA „Stockholm School of Economics in Riga”
tegen
Latvijas Zinātnes padome (C‑318/21)
[verzoek van de Administratīvā apgabaltiesa (regionale bestuursrechter, Letland) om een prejudiciële beslissing]
„Verzoek om een prejudiciële beslissing – Verordening (EU) nr. 651/2014 – Artikel 2, punt 83 – Steun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie – Begrip ‚onderzoeksorganisatie’ – Instelling voor hoger onderwijs die economische en niet-economische activiteiten uitoefent – Bepalen van de hoofdactiviteit”
I. Inleiding
1.
Kunnen particuliere instellingen voor hoger onderwijs als organisaties voor onderzoek en kennisverspreiding worden beschouwd? Dat is waar het om draait in de vragen van de Administratīvā rajona tiesa (bestuursrechter, Letland) en de Administratīvā apgabaltiesa (regionale bestuursrechter, Letland).
2.
Meer bepaald is het Hof verzocht om in beide zaken een uitlegging te geven van het begrip „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” zoals gedefinieerd in artikel 2, punt 83, van de algemene groepsvrijstellingsverordening (hierna: „AGVV”) (
2
).
II. Toepasselijke bepalingen
3.
In artikel 1, lid 1, onder d), AGVV is bepaald dat deze verordening onder andere van toepassing is op steun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie.
4.
Ter nadere specificatie van de begrippen die verband houden met deze categorie steun is „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” in artikel 2, punt 83, AGVV gedefinieerd als: „een entiteit (zoals universiteiten of onderzoeksinstellingen, agentschappen voor technologieoverdracht, innovatie-intermediairs, entiteiten voor fysieke of virtuele onderzoeksgerichte samenwerking), ongeacht haar rechtsvorm (publiek- of privaatrechtelijke organisatie) of financieringswijze, die zich in hoofdzaak bezighoudt met het onafhankelijk verrichten van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele ontwikkeling, of met het breed verspreiden van de resultaten van die activiteiten door middel van onderwijs, publicaties of kennisoverdracht. Wanneer dit soort entiteit ook economische activiteiten uitoefent, moet met betrekking tot de financiering, de kosten en de inkomsten van die economische activiteiten een gescheiden boekhouding worden gevoerd. Ondernemingen die een beslissende invloed over dit soort entiteit kunnen uitoefenen in hun hoedanigheid van bijvoorbeeld aandeelhouder of lid van de organisatie, mogen geen preferente toegang tot de onderzoekscapaciteit van deze entiteit of tot de door haar verkregen onderzoeksresultaten genieten”.
III. Relevante feiten, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof
5.
In de twee zaken die bij de verwijzende rechters aanhangig zijn, gaat het om bijna identieke feiten: verzoeksters zijn beide particuliere instellingen voor hoger onderwijs die elk afzonderlijk naar aanleiding van twee verschillende door de Latvijas Zinātnes padome (hierna: „wetenschappelijke raad van Letland”) aangekondigde oproepen een aanvraag voor de financiering van onderzoeksprojecten hebben ingediend.
6.
In beide gevallen heeft de wetenschappelijke raad van Letland de aanvragen als niet-subsidiabel afgewezen, aangezien verzoeksters ten dele economische activiteiten uitoefenden.
7.
Beide oproepen voor projectvoorstellen zijn opgesteld in overeenstemming met Ministru kabineta 2017. gada 12. decembra noteikumi Nr. 725 „Fundamentālo un lietišķo pētījumu projektu izvērtēšanas un finansējuma administrēšanas kārtība” (besluit nr. 725 van de ministerraad van 12 december 2017 betreffende de procedures voor het beoordelen van projecten op het gebied van fundamenteel en toegepast onderzoek en voor het beheer van de financiering ervan; hierna: „besluit nr. 725”).
8.
Op grond van besluit nr. 725 moet het project, om voor onderzoeksfinanciering in aanmerking te komen, worden uitgevoerd door een wetenschappelijke instelling die is ingeschreven in het register van wetenschappelijke instellingen en die, ongeacht haar rechtsvorm (publiek- of privaatrechtelijke organisatie) of de wijze waarop zij wordt gefinancierd overeenkomstig de voor haar activiteiten geldende regels (statuten, intern reglement of oprichtingsakte), in hoofdzaak activiteiten met een niet-economisch karakter uitoefent en die voldoet aan de definitie van een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” van artikel 2, punt 83, AGVV.
A.
Zaak C‑164/21
9.
Verzoekster in het hoofdgeding, SIA „Baltijas Starptautiskā akadēmija”, biedt diensten van academisch en niet-academisch hoger onderwijs aan. Zij is een geaccrediteerde instelling voor hoger onderwijs die wordt geëxploiteerd overeenkomstig de Komerclikums (Lets wetboek van koophandel), voor zover dit niet in strijd is met de Augstskolu likums (Letse wet op de instellingen voor hoger onderwijs). Wetenschappelijke activiteiten vormen een van de omschreven activiteitengebieden van verzoekster. Verzoekster is ingeschreven in het Letse register van wetenschappelijke instellingen.
10.
Bij besluit van 23 januari 2020 heeft de wetenschappelijke raad van Letland zijn goedkeuring gegeven aan het „reglement voor de algemene oproep tot het indienen van voorstellen voor projecten op het gebied van fundamenteel en toegepast onderzoek voor 2020” (hierna: „reglement voor de oproep”), in het kader waarvan verzoekster een projectvoorstel heeft ingediend.
11.
Bij besluit van 14 april 2020 heeft de wetenschappelijke raad van Letland dat projectvoorstel afgewezen, omdat verzoekster geen wetenschappelijke instelling in de zin van besluit nr. 725 zou zijn.
12.
Uit het projectvoorstel bleek dat in 2019 de niet-economische activiteiten 95 % van de omzet uitmaakten en de economische activiteiten 5 % daarvan. Tegelijkertijd bestond 84 % van de totale omzet uit vergoedingen voor academische activiteiten die, gelet op de aard van de activiteiten van verzoekster (een vennootschap met beperkte aansprakelijkheid die als hoofddoel het maken van winst heeft), economische activiteiten zijn. Bijgevolg heeft de hoofdactiviteit van verzoekster, volgens de wetenschappelijke raad van Letland, een commercieel karakter.
13.
Verzoekster in het hoofdgeding heeft bij de verwijzende rechter beroep ingesteld tegen de afwijzing van haar projectvoorstel en heeft betoogd dat onafhankelijk onderzoek haar hoofdactiviteit vormt. Verzoekster voert aan dat noch in de AGVV noch in het reglement voor de oproep is bepaald dat een aanvrager geen winstgevende economische activiteiten mag verrichten of wat de verhouding tussen de economische en de niet-economische activiteiten moet zijn. Verzoekster stelt dat zij een duidelijke scheiding maakt tussen de niet-economische hoofdactiviteiten en de economische activiteiten.
14.
In het kader van deze procedure heeft de Administratīvā rajona tiesa het Hof de volgende prejudiciële vragen voorgelegd:
„1)
Kan een (privaatrechtelijke) organisatie die verschillende hoofdactiviteiten heeft, waaronder het verrichten van onderzoek, maar waarvan de inkomsten in meerderheid worden verkregen uit het tegen betaling verrichten van onderwijsdiensten, worden aangemerkt als een entiteit in de zin van artikel 2, punt 83, [AGVV]?
2)
Is het gerechtvaardigd om de voorwaarde betreffende het aandeel van de financiering (inkomsten en uitgaven) van de economische respectievelijk de niet-economische activiteiten toe te passen om te bepalen of de entiteit voldoet aan het vereiste van artikel 2, punt 83, [AGVV] dat de entiteit zich in hoofdzaak bezighoudt met het onafhankelijk verrichten van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele ontwikkeling of met het breed verspreiden van de resultaten van die activiteiten door middel van onderwijs, publicaties of kennisoverdracht? Indien deze vraag bevestigend wordt beantwoord, wat is dan de passende verhouding tussen de financiering van economische activiteiten en die van niet-economische activiteiten die moet worden toegepast om het hoofddoel van de activiteiten van de entiteit te kunnen bepalen?
3)
Is het ingevolge artikel 2, punt 83, [AGVV] gerechtvaardigd om te vereisen dat de uit de hoofdactiviteit van de betrokken entiteit verkregen inkomsten opnieuw worden geïnvesteerd (geherinvesteerd) in die hoofdactiviteit, en moeten daarnaast ook andere aspecten worden beoordeeld om het hoofddoel van de activiteiten van de entiteit die het projectvoorstel indient op juiste wijze te kunnen bepalen? Wordt die beoordeling beïnvloed door de wijze waarop de verkregen inkomsten worden gebruikt (herinvestering in de hoofdactiviteit, of, in het geval van een particuliere oprichter, uitkering als dividenden aan de aandeelhouders), ook indien het merendeel van de inkomsten wordt verkregen uit vergoedingen voor onderwijsdiensten?
4)
Is de juridische status van de leden van de entiteit die het betrokken projectvoorstel indient een essentieel element om te beoordelen of die entiteit beantwoordt aan de definitie in artikel 2, punt 83, [AGVV], met andere woorden is beslissend dat de entiteit een vennootschap naar burgerlijk recht is die is opgericht om, met een winstoogmerk, (tegen betaling) een economische activiteit te verrichten [artikel 1 van de Komerclikums (Letse wetboek van koophandel)], of dat haar leden of aandeelhouders natuurlijke of rechtspersonen met een winstoogmerk zijn (door bijvoorbeeld tegen betaling onderwijsdiensten te verrichten) dan wel zijn opgericht zonder winstoogmerk (bijvoorbeeld als vereniging of stichting)?
5)
Zijn de verhouding tussen het aantal nationale studenten en studenten uit andere lidstaten enerzijds en het aantal studenten uit derde landen anderzijds, en de omstandigheid dat het doel van de hoofdactiviteit van de entiteit erin is gelegen studenten hoger onderwijs en een kwalificatie te verschaffen die conform de huidige internationale eisen concurrerend zijn in de internationale arbeidsmarkt (artikel 5 van de statuten van verzoekster), essentiële elementen voor de beoordeling of de activiteit van de entiteit die het projectvoorstel indient economisch van aard is?”
15.
Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door partijen in het hoofdgeding, de Nederlandse regering en de Europese Commissie.
B.
Zaak C‑318/21
16.
Op 22 mei 2019 heeft de wetenschappelijke raad van Letland de voorwaarden van een oproep tot het indienen van voorstellen voor projecten op het gebied van fundamenteel en toegepast onderzoek voor het jaar 2019 goedgekeurd en een oproep tot het indienen van projectvoorstellen bekendgemaakt, in het kader waarvan verzoekster, SIA „Stockholm School of Economics in Riga”, een projectvoorstel heeft ingediend.
17.
Bij besluit van de wetenschappelijke raad van Letland van 19 september 2019 is het projectvoorstel afgewezen omdat niet was voldaan aan de subsidiabiliteitscriteria in besluit nr. 725. Dat besluit was gebaseerd op het feit dat 34 % van verzoeksters activiteiten niet-economisch en 66 % economisch van aard was. Volgens de wetenschappelijke raad van Letland had de hoofdactiviteit van verzoekster derhalve een commercieel karakter en kon de hoofdactiviteit van verzoekster niet worden geacht te bestaan in het onafhankelijk verrichten van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele ontwikkeling of het breed verspreiden van de resultaten van die activiteiten door middel van onderwijs, publicaties of kennisoverdracht.
18.
Verzoekster heeft tegen dat besluit beroep ingesteld en heeft betoogd dat zij voldeed aan de vereisten van besluit nr. 725, aangezien zij was ingeschreven in het register van wetenschappelijke instellingen en haar hoofdactiviteit een niet-economisch karakter had. In dat verband heeft verzoekster documenten aangedragen die moesten aantonen dat de financiële bijdragen uit de hoofdactiviteit zijn gescheiden van de activiteiten van economische aard en dat de winsten uit die economische activiteiten van verzoekster werden geherinvesteerd in de hoofdactiviteit van de onderzoeksorganisatie.
19.
Bij vonnis van 8 juni 2020 heeft de Administratīvā rajona tiesa het beroep verworpen. Volgens die rechterlijke instantie blijkt uit het omzetverslag over 2018 dat de inkomsten en uitgaven die verband houden met de economische activiteiten van verzoekster hoger zijn dan die welke verband houden met de niet-economische activiteiten. Zij was derhalve van oordeel dat verzoekster niet tot de wetenschappelijke instellingen behoorde waaraan overheidsfinanciering kan worden toegekend voor het verrichten van fundamenteel en toegepast onderzoek.
20.
Verzoekster heeft bij de verwijzende rechter hoger beroep tegen het vonnis van de Administratīvā rajona tiesa ingesteld. In dit verband heeft de Administratīvā apgabaltiesa het Hof de volgende prejudiciële vragen voorgelegd:
„1)
Moet artikel 2, punt 83, [AGVV] aldus worden uitgelegd dat een entiteit (zoals een universiteit of onderzoeksinstelling, een agentschap voor technologieoverdracht, een innovatie-intermediair of een entiteit voor fysieke of virtuele onderzoeksgerichte samenwerking) die zich onder meer bezighoudt met het onafhankelijk verrichten van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele ontwikkeling of met het breed verspreiden van de resultaten van die activiteiten door middel van onderwijs, publicaties of kennisoverdracht, maar waarvan de eigen financiering voor het merendeel bestaat uit inkomsten uit economische activiteiten, kan worden beschouwd als een organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding?
2)
Is het gerechtvaardigd om de voorwaarde betreffende het aandeel van de financiering (inkomsten en uitgaven) van de economische respectievelijk de niet-economische activiteiten toe te passen om te bepalen of de entiteit voldoet aan het vereiste van artikel 2, punt 83, [AGVV], namelijk dat de entiteit zich in hoofdzaak bezighoudt met het onafhankelijk verrichten van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele ontwikkeling of met het breed verspreiden van de resultaten van die activiteiten door middel van onderwijs, publicaties of kennisoverdracht?
3)
Indien de tweede prejudiciële vraag bevestigend wordt beantwoord, wat moet dan de verhouding zijn tussen de financiering van de economische activiteiten en die van de niet-economische activiteiten om te bepalen of het hoofddoel van de entiteit bestaat uit het onafhankelijk verrichten van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele ontwikkeling of het breed verspreiden van de resultaten van die activiteiten door middel van onderwijs, publicaties of kennisoverdracht?
4)
Moet het voorschrift dat is vervat in artikel 2, punt 83, [AGVV] en dat inhoudt dat ondernemingen die een beslissende invloed over de entiteit die het projectvoorstel indient, kunnen uitoefenen in hun hoedanigheid van bijvoorbeeld aandeelhouder of lid van de organisatie, geen preferente toegang tot de onderzoekscapaciteit van deze entiteit of tot de door haar verkregen onderzoeksresultaten mogen genieten, aldus worden uitgelegd dat de leden of aandeelhouders van die entiteit ofwel natuurlijke of rechtspersonen met een winstoogmerk (die bijvoorbeeld tegen betaling onderwijsdiensten verrichten), ofwel personen zonder winstoogmerk (zoals verenigingen of stichtingen) kunnen zijn?”
21.
Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door partijen in het hoofdgeding en de Europese Commissie.
IV. Analyse
22.
Op verzoek van het Hof zal ik mij bij deze analyse richten op de eerste twee vragen van de verwijzende rechter in zaak C‑164/21 en op de eerste drie vragen in zaak C‑318/21.
23.
Met deze twee reeksen vragen wordt in wezen verzocht om een uitlegging van artikel 2, punt 83, AGVV, zodat de verwijzende rechters kunnen bepalen of een particuliere instelling voor hoger onderwijs die hoofdzakelijk wordt gefinancierd uit vergoedingen voor academische dienstverlening, kan worden aangemerkt als een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” in de zin van die bepaling. De verwijzende rechters vragen ook of de verhouding tussen de financiering van economische activiteiten en die van niet-economische activiteiten van belang is bij het bepalen van het hoofddoel van die organisatie.
24.
Mijns inziens is het Hof niet bevoegd om die vragen te beantwoorden. Ik zal mijn standpunt in onderdeel IV.A uiteenzetten. Voor het geval het Hof anders beslist, zal ik in onderdeel IV.B de prejudiciële vragen beantwoorden.
A.
Bevoegdheid van het Hof
1. AGVV is niet van toepassing krachtens het Unierecht
25.
Het Hof is bevoegd het Unierecht uit te leggen in het kader van de prejudiciële procedure wanneer bij een nationale rechterlijke instantie een vraag over de toepassing van een Unierechtelijke bepaling aan de orde is. (
3
)
26.
De vragen van de verwijzende rechters hebben betrekking op de uitlegging van artikel 2, punt 83, AGVV.
27.
Derhalve moet eerst worden vastgesteld waarom die bepaling in deze zaken relevant is.
28.
De AGVV heeft tot doel te bepalen in welke situaties staatssteun als verenigbaar met de interne markt kan worden beschouwd, ook wanneer die steun niet is aangemeld en door de Europese Commissie niet afzonderlijk is goedgekeurd. In de zaken bij de verwijzende rechters gaat het echter niet om de vraag of de betrokken subsidies al dan niet als staatssteun moesten worden aangemeld. In plaats daarvan lijkt het erop dat artikel 2, punt 83, AGVV in de nationale procedure betekenis kreeg door besluit nr. 725, waarin de definitie uit de AGVV was gebruikt om vast te stellen welke instellingen in aanmerking kwamen voor overheidssubsidies voor onderzoek.
29.
Artikel 2, punt 83, AGVV is derhalve niet van toepassing krachtens het Unierecht, maar eerder als gevolg van de in besluit nr. 725 tot uitdrukking gebrachte keuze van de ministerraad van Letland om een definitie uit een rechtshandeling van de Unie te gebruiken voor zuiver nationale doeleinden, te weten vast te stellen wie in aanmerking komen voor overheidssubsidies voor onderzoek.
30.
Om die reden is artikel 2, punt 83, AGVV van toepassing krachtens het nationale recht en niet krachtens het Unierecht.
2. Doel van de definitie van een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” in de AGVV is anders dan in besluit nr. 725
31.
Uit de verwijzingen en opmerkingen van partijen blijkt voorts dat de reden voor de keuze om de definitie uit de AGVV te gebruiken is gelegen in het streven van Letland om verenigbaarheid met de Unieregels inzake staatssteun te bewerkstelligen.
32.
De reden om de definitie van „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” in de AGVV op te nemen heeft daarentegen, zoals ik zal toelichten, niets te maken met de rechtmatigheid of onrechtmatigheid van onderzoekssteun die rechtstreeks aan dergelijke organisaties wordt toegekend.
33.
In geen van de bepalingen van de AGVV inzake steun voor onderzoek en ontwikkeling is de aanmeldingsverplichting uitgesloten op basis van het type begunstigde entiteit. De AGVV hanteert eerder een functionele benadering: steun voor activiteiten van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek, experimentele ontwikkeling en haalbaarheidsstudies die voldoet aan andere in hoofdstuk III, deel 4, AGVV genoemde criteria, is vrijgesteld van de aanmeldingsverplichting (
4
) en wordt dus als verenigbaar met de interne markt beschouwd.
34.
De deelname van een entiteit die is gedefinieerd als een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” in de zin van artikel 2, punt 83, AGVV moet een rol spelen bij de beslissing of aanmelding al dan niet noodzakelijk is, zoals ik hierna uiteen zal zetten. Die definitie is op zich echter niet van invloed op de vraag of de aan een onderzoeksorganisatie toegekende onderzoekssubsidie verenigbaar is met de interne markt.
35.
De definitie in artikel 2, punt 83, AGVV is slechts van belang ten aanzien van enkele bepalingen in hoofdstuk III, deel 4, AGVV. Ten eerste kan daadwerkelijke samenwerking tussen „organisaties voor onderzoek en kennisverspreiding” en ondernemingen ertoe leiden dat de toegestane intensiteit van staatssteun voor bepaalde onderzoeksprojecten wordt verhoogd. (
5
) Ten tweede kan innovatiesteun voor kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s) de kosten dekken die verbonden zijn aan het detacheren van hooggekwalificeerde onderzoekers van dergelijke organisaties voor werkzaamheden aan het project van een begunstigde kmo. (
6
) Ten slotte kan steun voor onderzoek en ontwikkeling in de visserij- en aquacultuursector uitsluitend rechtstreeks worden verleend aan een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding”. (
7
) De gevallen waarin de definitie van „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” uit artikel 2, punt 83, wordt gebruikt in de AGVV zijn daarmee uitgeput.
36.
Tot slot blijkt nergens uit de AGVV dat het begrip „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” op welke wijze ook betrekking heeft op de definitie van een onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. (
8
) Indien een dergelijke organisatie zich bezighoudt met economische activiteiten, wordt zij aangemerkt als een onderneming en moet de door haar ontvangen onderzoekssteun worden goedgekeurd als zijnde verenigbaar met de interne markt, hetzij in elk specifiek geval na aanmelding hetzij automatisch zonder aanmelding, mits zij voldoet aan de voorwaarden van de AGVV.
37.
Om ervoor te zorgen dat overheidsfinanciering van onderzoek verenigbaar is met de staatssteunregels van de Unie en dus om te voorkomen dat op die regels inbreuk wordt gemaakt door besluiten van de wetenschappelijke raad van Letland, is het derhalve niet noodzakelijk om onderzoeksorganisaties die ook economische activiteiten verrichten, uit te sluiten. Al naargelang van de situatie is het mogelijk dat dergelijke steun verenigbaar is met de interne markt.
38.
Daarbij komt dat het staatssteunbeleid van de Unie positief staat tegenover onderzoekssteun. Door onderzoek wordt het kennisniveau in de maatschappij verhoogd en worden nieuwe economische kansen gecreëerd. (
9
) Sommige projecten kunnen echter, ook indien resultaten van onderzoeksprojecten de samenleving in het algemeen ten goede komen, een onaantrekkelijk rendement hebben uit het oogpunt van particuliere beleggers. Zoals de Europese Commissie heeft toegelicht, kan staatssteun dus „bijdragen tot de tenuitvoerlegging van projecten die een algemeen maatschappelijk of economisch voordeel opleveren en die anders niet zouden worden uitgevoerd”. (
10
) Bij het aanpakken van dergelijk marktfalen of asymmetrische informatie of coördinatie tussen verschillende onderzoeksorganisaties (
11
), wordt steun voor onderzoek en ontwikkeling doorgaans als verenigbaar met de interne markt beschouwd.
39.
Naar mijn mening lijdt het geen twijfel dat particuliere instellingen voor hoger onderwijs op dezelfde wijze als hun publieke tegenhangers kunnen bijdragen aan onderzoek, innovatie en dus ook aan groei. Ik zie dan ook geen reden om dergelijke instellingen uit te sluiten als mogelijke ontvangers van onderzoekssteun.
40.
In haar eigen financieringsprogramma’s voor onderzoek heeft de Unie particuliere instellingen voor hoger onderwijs niet uitgesloten van haar projecten, zoals de Horizon Europa-financiering (
12
), waaronder de Marie Skłodowska-Curie-acties.
41.
Zoals de Nederlandse regering heeft opgemerkt, is het uiteindelijk echter geheel aan Letland om te bepalen welke instellingen in aanmerking komen voor onderzoekssteun met publieke middelen. Letland kan ervoor kiezen particuliere instellingen voor onderzoek en onderwijs, die tegen betaling onderwijsdiensten aanbieden, uit te sluiten. Die beslissing wordt echter niet door het Unierecht bepaald en zeker niet door artikel 2, punt 83, AGVV.
3. Organisaties voor onderzoek en kennisverspreiding en staatssteunregels van de Unie
42.
Als begunstigden van overheidsfinanciering van onderzoek kunnen onderzoeksorganisaties op grond van de staatssteunregels van de Unie in een andere situatie verkeren. Hierbij moet worden opgemerkt dat die regels op dezelfde wijze van toepassing zijn op onderzoeksorganisaties als op alle andere organisaties. De staatssteunregels gelden derhalve voor onderzoeksorganisaties, mits zij als onderneming worden aangemerkt. Zo niet, dan vallen zij echter buiten de werkingssfeer van artikel 107, lid 1, VWEU. De staatssteunregels van de Unie zijn dus niet van toepassing op onderzoekssubsidies die worden toegekend aan onderzoeksorganisaties die niet als onderneming worden aangemerkt.
43.
Volgens vaste rechtspraak van het Hof is een onderneming in het kader van het mededingingsrecht een eenheid die een economische activiteit uitoefent in de zin dat zij goederen of diensten op de markt aanbiedt. (
13
) Of de eenheid een publiek- of privaatrechtelijke organisatie is en of zij een winstoogmerk heeft, is niet van belang voor de kwalificatie als onderneming. (
14
) Hetzelfde geldt in beginsel voor onderzoeksorganisaties. (
15
)
44.
De kwalificatie van een entiteit als onderneming houdt verband met een specifieke activiteit. Een entiteit die zowel economische als niet-economische activiteiten verricht, dient alleen ten aanzien van de economische activiteiten als onderneming te worden aangemerkt. (
16
) Derhalve zijn de staatssteunregels van toepassing op steunmaatregelen voor de als economisch aangemerkte activiteiten van onderzoeksorganisaties, terwijl die regels niet van toepassing zijn op steunmaatregelen voor de niet-economische activiteiten van die organisaties.
45.
Universiteiten zijn meestal organisaties die zich zowel met onderzoek als met kennisverspreiding door middel van onderwijs en publicatie bezighouden.
46.
Het Hof heeft onderwijsactiviteiten die worden verricht door instellingen die deel uitmaken van een openbaar onderwijsstelsel en die hoofdzakelijk met overheidsmiddelen worden gefinancierd, uitgesloten van het begrip „diensten”. (
17
) Dergelijke activiteiten vallen derhalve buiten het toepassingsgebied van de staatssteunregels. Daarentegen heeft het Hof geoordeeld dat onderwijs dat wordt gefinancierd uit particuliere middelen (
18
) diensten vormen. (
19
) Dit vormde dus een economische activiteit (
20
), tenzij de particuliere middelen afkomstig waren van de dienstverrichter zelf. (
21
)
47.
Een organisatie voor onderzoek en onderwijs kan tegelijkertijd economische en niet-economische activiteiten uitoefenen; zij kan bijvoorbeeld als economische activiteit tegen betaling lessen aanbieden en als niet-economische activiteit fundamenteel onderzoek verrichten. Dat lijkt de situatie te zijn van de twee universiteiten (verzoeksters in de hoofdgedingen).
48.
In een dergelijke situatie rijst de vraag of elke steunmaatregel die uit staatsmiddelen wordt toegekend aan een organisatie die zich ook met economische activiteiten bezighoudt, noodzakelijkerwijs inhoudt dat die steunmaatregel binnen de werkingssfeer van artikel 107, lid 1, VWEU valt.
49.
In de rechtspraak van het Hof is verduidelijkt dat dit in het kader van het hoger onderwijs niet het geval is. Indien de niet-economische en de economische activiteiten van een organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding van elkaar kunnen worden onderscheiden en indien kan worden aangetoond dat de steunmaatregel slechts betrekking heeft op de niet-economische activiteiten, wordt een dergelijke overdracht van staatsmiddelen niet beschouwd als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. (
22
)
50.
Meer in het algemeen heeft het Hof geoordeeld dat de „kwalificatie als activiteit die tot de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag behoort of als economische activiteit […] voor elke door een bepaalde entiteit uitgeoefende activiteit afzonderlijk [moet] gebeuren”. (
23
)
51.
De Europese Commissie heeft in de kaderregeling dezelfde redenering gevolgd. Zij heeft daar toegelicht dat „[w]anneer een en dezelfde entiteit zowel economische als niet-economische activiteiten uitoefent, […] de overheidsfinanciering van de niet-economische activiteiten niet onder artikel 107, lid 1, [VWEU] [valt] indien de beide soorten activiteiten en de kosten ervan, de financiering en inkomsten ervan duidelijk kunnen worden onderscheiden, zodat kruissubsidiëring van de economische activiteiten daadwerkelijk wordt vermeden”. (
24
)
52.
Indien een onderzoeksorganisatie zowel economische als niet-economische activiteiten uitoefent, valt de overheidsfinanciering derhalve alleen onder de staatssteunregels voor zover daarmee de kosten worden gedekt die verband houden met de economische activiteiten. De Europese Commissie stelt dit vast door te beoordelen of de voor een specifieke boekhoudkundige periode aan een organisatie toegewezen publieke financiering hoger is dan de kosten die in die periode met de niet-economische activiteiten worden gemaakt. (
25
)
53.
Indien een onderzoeksorganisatie tegen vergoeding onderwijsdiensten verricht, maar alle winst uit die activiteiten opnieuw in de primaire onderzoeksactiviteiten wordt geïnvesteerd, dan geldt voorts dat haar activiteiten in hun geheel als niet-economische activiteiten worden beschouwd. (
26
)
54.
Of steun aan een onderzoeksorganisatie geldt als staatssteun wordt derhalve bepaald door de kwalificatie van de gefinancierde activiteit als economische dan wel niet-economische activiteit. Indien de gefinancierde activiteit niet-economisch van aard is, zijn de staatssteunregels niet van toepassing, ook al oefent diezelfde entiteit ook een economische activiteit uit die evenwel duidelijk gescheiden is van de gefinancierde activiteit. Indien de gefinancierde activiteit economisch van aard is, vormt dergelijke financiering staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Die steun kan echter uiteindelijk als verenigbaar met de interne markt worden beschouwd en als gevolg hiervan zijn toegestaan.
55.
De oplettende lezer zal hebben opgemerkt dat nergens in dit onderdeel sprake is van artikel 2, punt 83, AGVV. De reden hiervoor is dat dit artikel geen relevantie heeft voor de toepasselijkheid van staatssteunregels op onderzoekssubsidies aan onderzoeksorganisaties.
4. Voorlopige slotsom: het Hof is niet bevoegd
56.
Gelet op het feit dat de Uniebepaling waarvan om uitlegging is verzocht, slechts krachtens het nationale recht van toepassing is en daar die bepaling met een ander doel wordt toegepast dan het doel dat op basis van het Unierecht wordt nagestreefd, ben ik op grond van het voorgaande van mening dat het Hof niet bevoegd is om de prejudiciële vragen te beantwoorden.
57.
Op basis van de rechtspraak in het verlengde van het arrest Dzodzi heeft het Hof zich bevoegd verklaard in situaties waarin de nationale wettelijke regeling voor interne situaties die vergelijkbaar zijn met de door het Unierecht geregelde situaties, dezelfde oplossingen kiest als die welke in het Unierecht zijn gekozen. De nationale wetgever kiest er in dat geval voor om het Unierecht toe te passen op een vergelijkbare nationale situatie. In een dergelijk scenario heeft het Hof geoordeeld dat de Unie er immers stellig belang bij heeft dat ter vermijding van uiteenlopende uitleggingen in de toekomst de uit het Unierecht overgenomen bepalingen of begrippen op uniforme wijze worden uitgelegd, ongeacht de omstandigheden waaronder zij toepassing moeten vinden. (
27
)
58.
Zo had, in de zaak Dzodzi zelf, de Belgische wetgever besloten om de toepassing van Unieregels betreffende grensoverschrijdende situaties uit te breiden tot een vergelijkbare, zuiver interne situatie. (
28
)
59.
Een ander voorbeeld van een geval waarin het Hof zijn bevoegdheid baseerde op de noodzaak van een uniforme uitlegging in zaken die buiten de werkingssfeer van het Unierecht vallen, betrof situaties waarin de toepasselijkheid van de richtlijn inzake handelsagenten, die slechts van toepassing was op de verkoop van goederen, door de lidstaten ook was uitgebreid tot diensten. (
29
)
60.
Het derde voorbeeld van een geval waarin de logica van het arrest Dzodzi is toegepast, betreft de uitlegging van gemengde overeenkomsten. In de zaak Hermès heeft het Hof, hoewel een bepaling in een gemengde overeenkomst (
30
) van toepassing was op een situatie die buiten de werkingssfeer van het Unierecht viel, zich tot uitlegging bevoegd verklaard, omdat de bepaling in kwestie mogelijkerwijs van toepassing was op soortgelijke situaties die door het Unierecht worden beheerst. (
31
) Met andere woorden, er was een Uniebelang bij de uniforme uitlegging van bepalingen die van toepassing zijn op soortgelijke situaties.
61.
Ten slotte redeneerde het Hof op vergelijkbare wijze in een aantal zaken op het gebied van het mededingingsrecht, waarin Unieregels door de nationale wetgever werden toegepast op zuiver interne situaties, zonder enige gevolgen voor de handel tussen de lidstaten. (
32
)
62.
Een belangrijke reden die de bevoegdheid van het Hof in alle voornoemde zaken rechtvaardigde, was de vergelijkbaarheid van enerzijds de zuiver interne situaties waarvoor de nationale regeling naar het Unierecht verwees, en anderzijds de Unierechtelijke situaties waarvoor de Unieregel was opgesteld. In situaties waarin het doel van de Unieregel geen verband hield met het doel waarvoor die regel in de nationale context werd gebruikt, weigerde het Hof daarentegen zich bevoegd te verklaren. (
33
)
63.
Zoals ik hierboven in onderdeel IV.A.2 heb toegelicht, heeft de definitie van artikel 2, punt 83, in het kader van de AGVV een heel ander doel dan in het kader van besluit nr. 725. Het is dan ook duidelijk dat er in de zaken bij de verwijzende rechters geen sprake is van een nationale situatie die vergelijkbaar is met een situatie die zich kan voordoen ingevolge de AGVV.
64.
De „Dzodzi-bevoegdheid” berust in wezen op twee vereisten: het belang van de Unie bij een uniforme uitlegging en de vergelijkbaarheid tussen de nationale en de Unierechtelijke situatie in kwestie. (
34
)
65.
Al is het tamelijk vergezocht, zou kunnen worden betoogd dat een uitlegging van artikel 2, punt 83, AGVV in de onderhavige zaken in het belang is van de uniformiteit van het Unierecht. Er zijn inderdaad situaties denkbaar waarin bevoegde nationale autoriteiten en nationale rechterlijke instanties die uitlegging gebruiken voor de toepassing van hoofdstuk III, deel 4, AGVV.
66.
De situatie waarin artikel 2, punt 83, AGVV in de onderhavige zaken moet worden toegepast, is echter niet vergelijkbaar met de toepassing van die bepaling in het kader van die verordening. Aangezien het Hof artikel 2, punt 83, AGVV uitsluitend in het kader van de AGVV zelf en overeenkomstig de specifieke doelstelling ervan mag uitleggen, kan een eventuele uitlegging van het Hof in de onderhavige zaak mijns inziens voor de verwijzende rechters dan ook niet van enig nut zijn. Anders zouden appels met peren worden vergeleken.
67.
Ten slotte dient nog te worden opgemerkt dat de verwijzende rechters niet hebben uiteengezet, zoals artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof vereist, in welk opzicht de uitlegging van artikel 2, punt 83, AGVV relevant zou kunnen zijn in een functioneel en juridisch verschillende nationaalrechtelijke context. (
35
)
68.
Derhalve ben ik van mening dat het Hof zich in de onderhavige zaken niet bevoegd kan verklaren, aangezien niet is voldaan aan het in de Dzodzi-rechtspraak gestelde vereiste van een vergelijkbare interne situatie.
69.
Mocht het Hof zich toch bevoegd verklaren, dan ga ik nu in op de uitlegging van artikel 2, punt 83, AGVV.
B.
Wat is een organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding in de zin van artikel 2, punt 83, AGVV?
70.
Artikel 2, punt 83, AGVV definieert een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” als een entiteit die zich in hoofdzaak bezighoudt met het onafhankelijk verrichten van onderzoek (fundamenteel, industrieel of experimenteel) (
36
)of met het breed verspreiden van onderzoeksresultaten door middel van onderwijs, publicaties of kennisoverdracht.
71.
Dat gecursiveerde woord „of” zorgt voor verwarring.
72.
Kan een entiteit zich uitsluitend of hoofdzakelijk met onderzoek bezighouden? Kan zij zich uitsluitend of hoofdzakelijk met kennisverspreiding bezighouden? Moet zij zich met onderzoek bezighouden? Moet zij zich met kennisverspreiding bezighouden? Of moet zij zich zowel met onderzoek als met kennisverspreiding bezighouden zoals de term „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” doet vermoeden?
73.
Het zinsdeel „die zich in hoofdzaak bezighoudt met” moet mijns inziens zo worden begrepen dat dit ziet op de activiteiten waarvoor de entiteit in eerste instantie is opgericht. Uiteraard kan er meer dan één hoofdactiviteit zijn.
74.
Instellingen zoals universiteiten bijvoorbeeld zijn in de regel opgericht voor zowel de verspreiding van kennis als het doen van onderzoek. Zowel onderwijs als onderzoek zijn in dit geval hun hoofdactiviteiten. Onderzoeksinstellingen kunnen uitsluitend voor onderzoek worden opgericht en kunnen hun resultaten in externe publicaties verspreiden. Onderzoek is dan hun enige hoofdactiviteit. Tot slot kunnen sommige instellingen, zoals taleninstituten of instellingen voor beroepsonderwijs, uitsluitend voor onderwijs worden opgericht, maar kunnen zij ook onderzoek doen, bijvoorbeeld naar hoe zij hun lesmethode kunnen verbeteren. Een dergelijke instelling houdt zich echter niet in hoofdzaak bezig met dat type onderzoek; in dat scenario is onderzoek slechts een hulpmiddel en is het derhalve ondersteunend voor het hoofddoel van de instelling, te weten onderwijs.
75.
Gelet op het feit dat de definitie van artikel 2, punt 83, AGVV is geplaatst in het deel van dat artikel met als opschrift „Definities voor steun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie” moet onderzoek, volgens mij, een van de hoofddoelen van een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” zijn.
76.
Indien een entiteit onderzoek als hoofddoel heeft, is zij een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding”, ongeacht of zij een publiek- of privaatrechtelijke rechtsvorm heeft en ongeacht haar financieringswijze. Ik maak hieruit op dat een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” zowel economische als niet-economische activiteiten kan uitoefenen. (
37
) Slechts relevant is dat onafhankelijk onderzoek tot haar hoofdactiviteiten behoort.
77.
Hoewel een dergelijke entiteit dus economische activiteiten kan uitoefenen, kan echter uit de tweede volzin van artikel 2, punt 83, AGVV worden opgemaakt dat een deel van haar onderzoek niet-economisch van aard moet zijn. De tweede volzin van dat artikel luidt als volgt: „Wanneer dit soort entiteit ook economische activiteiten uitoefent, moet met betrekking tot de financiering, de kosten en de inkomsten van die economische activiteiten een gescheiden boekhouding worden gevoerd.” (
38
)
78.
De conclusie dat onderzoek, althans deels, een niet-economische activiteit moet zijn, wordt nog bevestigd door het element „kennisverspreiding” in de definitie van artikel 2, punt 83, AGVV. Het is inherent aan onderzoek van niet-economische aard dat de resultaten ervan breed en publiekelijk worden verspreid. De laatste volzin van deze bepaling biedt steun aan deze uitlegging, aangezien de onderzoeksorganisatie aan bijvoorbeeld haar aandeelhouders of leden geen preferente toegang tot de onderzoeksresultaten mag bieden.
79.
Mijn conclusie dat onderzoek als een van de hoofdactiviteiten althans deels niet-economisch van aard moet zijn, volgt tevens uit de rol die de AGVV aan „organisaties voor onderzoek en kennisverspreiding” heeft gegeven. Deelname van die organisaties aan samenwerkingsprojecten of hun leidende rol bij bepaalde typen onderzoek vergroot de kans dat onderzoekssteun zonder aanmelding verenigbaar met de interne markt is.
80.
Derhalve kan ik uit de bewoordingen van artikel 2, punt 83, AGVV afleiden dat een „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” onderzoek moet doen waarvan de resultaten openbaar worden gemaakt en dat zij de onderzoeksresultaten door middel van onderwijs, publicaties of op andere wijze kan overdragen. Mits onderzoek (eventueel deels) als niet-economische activiteit wordt verricht, kan onderwijs worden gegeven tegen vergoeding.
81.
Met het oog op de beoordeling van de hoofdactiviteiten van een organisatie kunnen diverse factoren een rol spelen: de statuten of een vergelijkbaar oprichtingsdocument van de betrokken entiteit, haar jaarverslagen, de vraag of zij voldoet aan de criteria van het nationale recht voor de verwerving van de status van instelling voor hoger onderwijs of onderzoeksorganisatie (zoals accreditatie) (
39
), alsmede rapporten van de nationale accreditatie-instantie. Gelet op het feit dat accreditaties van opleidingen voor hoger onderwijs doorgaans een beperkte geldigheidsduur hebben en moeten worden verlengd, kunnen besluiten tot heraccreditatie ook worden gezien als een gelegenheid om de hoofdactiviteit van een entiteit te bepalen.
82.
In het verzoek om een prejudiciële beslissing in zaak C‑164/21 is te kennen gegeven dat de commerciële activiteit van verzoekster in het hoofdgeding is toegestaan, voor zover zij niet in strijd is met de Letse wet op de instellingen voor hoger onderwijs. Dit kan ook van belang zijn voor de vaststelling van de hoofdactiviteit van de entiteit in kwestie.
83.
Indien een organisatie zich bezighoudt met onderzoek en onderwijs als hoofdactiviteiten, is het voor haar kwalificatie als „organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding” niet relevant welk percentage van deze activiteiten economisch en welk percentage niet-economisch van aard is. Een duidelijk onderscheid tussen de kosten van de economische en die van de niet-economische activiteiten is slechts relevant wanneer moet worden bepaald of een onderzoekssubsidie aan een dergelijke organisatie binnen het toepassingsgebied van de staatssteunregels valt.
V. Conclusie
84.
Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging zich onbevoegd te verklaren om de prejudiciële vragen van de Administratīvā rajona tiesa en van de Administratīvā apgabaltiesa te beantwoorden.
85.
Voor het geval het Hof zich bevoegd verklaart, stel ik subsidiair de volgende antwoorden voor:
„1)
Een entiteit die zich bezighoudt met onderzoek en onderwijs kan worden aangemerkt als een ‚organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding’ in de zin van artikel 2, punt 83, van verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni 2014 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 107 en 108 [VWEU] met de interne markt verenigbaar worden verklaard, indien een van haar hoofdactiviteiten bestaat in onafhankelijk onderzoek dat althans deels niet-economisch van aard is, ook indien een deel van haar activiteiten economisch van aard is of, anders gezegd, ook indien een deel van haar inkomsten afkomstig is uit het tegen betaling verrichten van diensten.
2)
De verhouding tussen de financiering van economische en die van niet-economische activiteiten is niet van belang voor de vaststelling of een entiteit een ‚organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding’ in de zin van artikel 2, punt 83, van verordening nr. 651/2014 is.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Engels.
(
2
)	Verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni 2014 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 107 en 108 [VWEU] met de interne markt verenigbaar worden verklaard (PB 2014, L 187, blz. 1, met rectificatie in PB 2014, L 349, blz. 67). Een juridisch niet-bindende geconsolideerde versie is hier te vinden: http://data.europa.eu/eli/reg/2014/651.
(
3
)	Arresten van 19 december 2013, Fish Legal en Shirley (C‑279/12, EU:C:2013:853, punten 29 en 30), en 26 maart 2020, Miasto Łowicz en Prokurator Generalny (C‑558/18 en C‑563/18, EU:C:2020:234, punt 44), en beschikking van 21 februari 2022, Leonardo (C‑550/21, niet gepubliceerd, EU:C:2022:139, punt 11).
(
4
)	Indien de steun de aanmeldingsdrempels van artikel 4, lid 1, onder i), i), AGVV niet overschrijdt.
(
5
)	Artikel 25, lid 6, onder b), i), AGVV. De intensiteit van staatssteun is een percentage van de voor financiering met staatsmiddelen in aanmerking komende kosten voor bepaalde soorten projecten. Zo bedraagt de steunintensiteit voor industrieel onderzoek dat op grond van de AGVV niet hoeft te worden aangemeld 50 %. Indien een organisatie voor onderzoek en kennisverspreiding deelneemt aan dat project, kan de steunintensiteit echter met 15 procentpunten worden verhoogd, dat wil zeggen tot maximaal 65 % van de totale projectkosten.
(
6
)	Artikel 28, lid 2, onder b), AGVV.
(
7
)	Artikel 30, lid 5, AGVV.
(
8
)	Zie hierna onderdeel IV.A.3.
(
9
)	In artikel 179, lid 1, VWEU en in verschillende programma’s van de Unie is het belang van onderzoek erkend. Zo nam onderzoek bijvoorbeeld een belangrijke plaats in de groeistrategie van „Europa 2020” [Mededeling van de Commissie – Europa 2020 – Een strategie voor slimme, duurzame en inclusieve groei, Brussel, 3 maart 2010, COM(2010) 2020 definitief] en wordt onderzoek gestimuleerd in de strategie voor onderzoek en innovatie 2020‑2024 (https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/strategy/strategy-2020‑2024_en). Zie ook von Wendland, B., „New Rules for State Aid for Research, Development and Innovation: Not a Revolution but a Silent Reform”, European State Aid Law Quarterly, deel 14(1), 2015, blz. 25.
(
10
)	Mededeling van de Commissie – Kaderregeling betreffende staatssteun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie (PB 2014, C 198, blz. 1; hierna: „kaderregeling”), punt 49.
(
11
)	Ibidem.
(
12
)	Artikel 2, punt 16, van verordening (EU) 2021/695 van het Europees Parlement en de Raad van 28 april 2021 tot vaststelling van Horizon Europa – het kaderprogramma voor onderzoek en innovatie, tot vaststelling van de regels voor deelname en verspreiding en tot intrekking van verordeningen (EU) nr. 1290/2013 en (EU) nr. 1291/2013 (PB 2021, L 170, blz. 1).
(
13
)	Arresten van 16 juni 1987, Commissie/Italië (118/85, EU:C:1987:283, punt 7); 18 juni 1998, Commissie/Italië (C‑35/96, EU:C:1998:303, punt 36), en 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98, punt 46).
(
14
)	Arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98, punten 46 en 47), en 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 41).
(
15
)	Kaderregeling (zie voetnoot 10), punt 17.
(
16
)	Arrest van 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 44). Zie ook Mededeling van de Commissie betreffende het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB 2016, C 262, blz. 1; hierna: „mededeling”), punt 10.
(
17
)	Arresten van 27 september 1988, Humbel en Edel (263/86, EU:C:1988:451, punten 17‑19), en 7 december 1993, Wirth (C‑109/92, EU:C:1993:916, punten 15 en 16).
(
18
)	De financiering kan door de leerlingen of hun ouders, maar ook door derden worden verricht, aangezien de economische aard van de onderwijsactiviteit niet afhangt van het feit dat de dienst wordt betaald door degenen die deze ontvangen. Arrest van 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 49).
(
19
)	Arresten van 11 september 2007, Commissie/Duitsland (C‑318/05, EU:C:2007:495, punt 69), en 20 mei 2010, Zanotti (C‑56/09, EU:C:2010:288, punt 32).
(
20
)	Arrest van 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punten 45‑48).
(
21
)	Arrest van 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 48).
(
22
)	Arrest van 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 51). Zie ook Buts, C., Nicolaides P., Pirlet H., „Puzzles of the State Aid Rules on RDI”, European State Aid Law Quarterly, deel 18(4), 2019, blz. 489, op blz. 494.
(
23
)	Arrest van 1 juli 2008, MOTOE (C‑49/07, EU:C:2008:376, punt 25).
(
24
)	Kaderregeling (zie voetnoot 10), punt 18.
(
25
)	Kaderregeling (zie voetnoot 10), punt 20 en bijbehorende voetnoot 6.
(
26
)	Kaderregeling (zie voetnoot 10), punt 19, onder b). Zie ook de mededeling (zie voetnoot 17), punt 32.
(
27
)	Arresten van 18 oktober 1990, Dzodzi (C‑297/88 en C‑197/89, EU:C:1990:360, punt 41), en 18 november 2021, Visma Enterprise (C‑306/20, EU:C:2021:935, punt 45). Voor een duidelijk en gedetailleerd overzicht van de zaken in het verlengde van het arrest Dzodzi, zie de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak J & S Service (C‑620/19, EU:C:2020:649, punten 27‑50).
(
28
)	Arrest van 18 oktober 1990, Dzodzi (C‑297/88 en C‑197/89, EU:C:1990:360, punt 43). De situatie had betrekking op het afgeleide recht van een derdelander, de echtgenoot van een Belgisch staatsburger die in België werkzaam was, om in dat land te verblijven. Teneinde omgekeerde discriminatie van de eigen onderdanen te voorkomen was België van mening dat het Unierecht inzake het vrije verkeer van werknemers ook voor zuiver interne situaties zou gelden.
(
29
)	Arresten van 16 maart 2006, Poseidon Chartering (C‑3/04, EU:C:2006:176, punten 11‑19); 28 oktober 2010, Volvo Car Germany (C‑203/09, EU:C:2010:647, punten 23‑28); 3 december 2015, Quenon K. (C‑338/14, EU:C:2015:795, punten 17‑19), en 17 mei 2017, ERGO Poist’ovňa (C‑48/16, EU:C:2017:377, punten 29‑32).
(
30
)	Overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom, goedgekeurd bij besluit 94/800/EG van de Raad van 22 december 1994 betreffende de sluiting, namens de Europese Gemeenschap voor wat betreft de onder haar bevoegdheid vallende aangelegenheden, van de uit de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguay-Ronde (1986‑1994) voortvloeiende overeenkomsten (PB 1994, L 336, blz. 1) (hierna: „Trips”).
(
31
)	Arrest van 16 juni 1998, Hermès (C‑53/96, EU:C:1998:292, punt 32). De zaak had betrekking op een voorlopige maatregel van de Trips voor een Benelux-merk. Hoewel op die merken het Unierecht niet van toepassing was, was het mogelijk dat diezelfde bepaling in de Trips van toepassing was op Uniemerken.
(
32
)	Zie bijvoorbeeld arresten van 26 november 2015, Maxima Latvija (C‑345/14, EU:C:2015:784, punten 12‑14); 21 juli 2016, VM Remonts e.a. (C‑542/14, EU:C:2016:578, punten 16-19), en 18 november 2021, Visma Enterprise (C‑306/20, EU:C:2021:935, punten 41‑49).
(
33
)	Zie bijvoorbeeld arrest van 10 december 2020, J & S Service (C‑620/19, EU:C:2020:1011, punten 44‑49).
(
34
)	Advocaat-generaal Bobek heeft drie voorwaarden voorgesteld om te bepalen of de Dzodzi-rechtspraak kan worden toegepast om bevoegdheid te aanvaarden in gevallen die buiten de werkingssfeer van het Unierecht vallen. Ten eerste moet het nationale recht een rechtstreekse en onvoorwaardelijke verwijzing bevatten naar de Unieregel waarvan de uitlegging wordt gevraagd. Ten tweede moeten de door het nationale recht uitgebreide Unieregels uitwerking hebben binnen een functioneel en juridisch vergelijkbare context, waarin een belang blijft bestaan bij het handhaven van conceptuele eenvormigheid en waarin de uitlegging van de Uniebepalingen nog steeds enige praktische ondersteuning kan bieden voor de verwijzende rechter. Ten slotte dient de verwijzende rechter duidelijk uit te leggen hoe in de betrokken zaak aan de twee bovengenoemde vereisten is voldaan, waarbij hij de relevante bepalingen van het nationale recht uiteenzet. Zie de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak J & S Service (C‑620/19, EU:C:2020:649, punten 43‑45, 54‑61 en 71‑73).
(
35
)	Zie daartoe arrest van 15 november 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, punt 55). Sommigen zijn van mening dat een dergelijke uiteenzetting van de nationale rechter zou moeten worden opgelegd als een procedureel vereiste om te kunnen vaststellen dat het Hof bevoegd is in situaties van het type dat in de zaak Dzodzi aan de orde was. Zie bijvoorbeeld de conclusie van advocaat-generaal Wahl in de gevoegde zaken Venturini e.a. (C‑159/12–C‑161/12, EU:C:2013:529, punten 54‑62); en de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak J & S Service (C‑620/19, EU:C:2020:649, punt 57).
(
36
)	Artikel 2, punt 84, AGVV definieert „fundamenteel onderzoek”, artikel 2, punt 85, definieert „industrieel onderzoek”, artikel 2, punt 86, definieert „experimentele ontwikkeling”, en artikel 2, punt 87, definieert „haalbaarheidsstudie”.
(
37
)	In de kaderregeling (zie voetnoot 10) is ook bepaald dat een onderzoeksorganisatie tegelijkertijd economische en niet-economische activiteiten kan verrichten. Zie bijvoorbeeld punt 20 daarvan.
(
38
)	Cursivering van mij.
(
39
)	Zie ook Kleiner, T., „The new Framework for Research, Development and Innovation, 2007‑2013”, European State Aid Law Quarterly, deel 6(2), 2007, blz. 231, op blz. 238 en 239.