KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
MENGOZZI
ippreżentati fis-27 ta’ Ġunju 2018 (1)
Kawża C‑257/17
C
u
A
vs
Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Esklużjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2003/86 – Dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni magħmula applikabbli b’mod dirett u inkundizzjonat permezz tad-dritt nazzjonali – Ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja – Dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja – Artikolu 15(1) u (4) – Rifjut li jingħata permess ta’ residenza awtonomu lil ċittadin ta’ pajjiż terz wara ħames snin ta’ residenza fl-Istat Membru – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi obbligu li persuna tgħaddi minn eżami ta’ integrazzjoni ċivika – Kundizzjoni proċedurali – Data tal-preżentata ta’ applikazzjoni għal residenza awtonoma bħala d-data ta’ dħul fis-seħħ ta’ permess ta’ residenza awtonomu”
I.      Introduzzjoni
1.        Fil-preżenti rinviju għal deċiżjoni preliminari, magħmul mir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi), il-Qorti tal-Ġustizzja hija, minn naħa, mitluba sabiex tiddeċiedi fuq il-ġurisdizzjoni proprja tagħha sabiex tinterpreta d-Direttiva tal-Kunsill 2003/86/KE tat-22 ta’ Settembru 2003 dwar id-dritt għal riunifikazzjoni tal-familja (2), f’kuntest fejn is-sitwazzjonijiet inkwistjoni fil-kawża prinċipali huma esklużi espliċitament mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-att. Id-dritt nazzjonali li jittrasponi din id-direttiva kellu l-intenzjoni li jestendi b’mod unilaterali l-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija direttiva sabiex ikopri tali sitwazzjonijiet.
2.        Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja qed tintalab tirrispondi għad-domanda dwar jekk id-dritt tal-Unjoni jipprekludix li Stat Membru jeżiġi, meta ċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkollhom dritt ta’ residenza abbażi tar-riunifikazzjoni tal-familja jkunu jixtiequ jibbenefikaw minn permess ta’ residenza awtonomu, indipendenti minn dak tal-isponsor, li l-ewwel jgħaddu minn eżami ġdid ta’ integrazzjoni ċivika u, għaldaqstant, mil-liema data dan il-permess awtonomu jsir effettiv.
3.        Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha tiddeċiedi fuq il-miżura ta’ integrazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/86 u tevalwa jekk l-eżami ta’ integrazzjoni ċivika li huwa meħtieġ fil-Pajjiżi l-Baxxi huwiex “miżura ta’ integrazzjoni” ammissibbli li l-Istat Membru jista’ jimponi abbażi ta’ din id-dispożizzjoni fuq ċittadin ta’ pajjiż terz li jkun jixtieq jibbenefika mir-riunifikazzjoni tal-familja, min-naħa l-oħra, hija qatt ma ġiet mistoqsija fuq il-punt dwar jekk jistax jiġi meħtieġ, abbażi tal-Artikolu 15(4) ta’ din id-direttiva, mill-applikant għall-permess ta’ residenza awtonomu li huwa jissuġġetta ruħu għal eżami ta’ integrazzjoni ċiviku ieħor sabiex jibbenefika minn dritt ta’ residenza li huwa indipendenti minn dak tal-isponsor.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
4.        Mill-premessa 2 tad-Direttiva tal-Kunsill 2003/86, jirriżulta li “[m]iżuri dwar riunifikazzjoni tal-familja għandhom ikunu adottati b’konformità ma’ l-obbligu tal-protezzjoni tal-familja u ir-rispett għall-ħajja tal-familja minquxa f’ħafna strumenti tal-liġi internazzjonali. Din id-Direttiva tirrispetta d-drittijiet fundamentali u tosserva l-prinċipji rrikonoxxuti b’mod partikulari fl-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar il-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali u l-Karta tad-Drittijiet Fundamentali ta’ l-Unjoni Ewropea”.
5.        Skont il-premessa 4 tad-Direttiva 2003/86, “[i]r-riunifikazzjoni tal-familja hija mezz neċessarju biex il-ħajja tal-familja ssir. Hija tgħin biex toħloq stabbilita soċjokulturali li tiffaċilita l-integrazzjoni ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi fl-Istati Membri, li sservi wkoll biex tippromwovi koeżjoni ekonomika u soċjali, għan fundamentali tal-Komunita ddikjarat fit-Trattat”.
6.        Il-premessa 6 tad-Direttiva 2003/86 tiddisponi li “[b]iex tkun protetta l-familja u tkun stabbilita u ppreżervata l-ħajja tal-familja, il-kondizzjonijiet materjali biex ikun eżerċitat id-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja għandhom ikunu ddeterminati fuq il-bażi ta’ kriterji komuni”.
7.        Skont il-premessa 15 tad-Direttiva 2003/86, “[l]-integrazzjoni ta’ membri tal-familja għandha tkun promossa. Għal dak il-għan, huma għandhom jingħataw status indipendenti minn dak tal-isponsor, b’mod partikulari f’każijiet ta’ tifrik ta’ żwiġijiet u partnerships, u aċċess għal edukazzjoni, impjieg u formazzjoni professjonali fuq l-istess termini bħall-persuna li magħha jingħaqdu mill-ġdid, taħt il-kondizzjonijiet relevanti”.
8.        L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2003/86 jipprovdi kif ġej:
“L-għan ta’ din id-Direttiva huwa li jkunu ddeterminati l-kondizzjonijiet għall-eżerċizzju tad-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja minn ċittadini ta’ pajjiżi terzi li joqogħdu legalment fit-territorju ta’ l-Istati Membri.”
9.        L-Artikolu 2(d) tad-Direttiva 2003/86 jistabbilixxi li għall-għanijiet ta’ din id-Direttiva:
“d)      ‘riunifikazzjoni tal-familja’ tfisser id-dħul ġewwa u residenza fi Stat Membru minn membri tal-familja ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li joqogħdu legalment f’dak l-Istat Membru biex tkun ippreżervata l-għaqda tal-familja, kemm jekk ir-relazzjoni mal-familja kien ikkawżat qabel kemm wara d-dħul tar-resident”.
10.      L-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/86 jiddisponi li “[d]in id-Direttiva m’għandhiex tapplika għal membri tal-familja ta’ ċittadin ta’ l-Unjoni”.
11.      L-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86, jippreċiża li “[l]-Istati Membri jistgħu jirrikjedu ċittadini ta’ pajjiżi terzi biex jikkonformaw ruħhom mal-miżuri ta’ integrazzjoni, skond il-liġi nazzjonali”.
12.      Skont l-Artikolu 15(1), (3) u (4) tad-Direttiva 2003/86:
“1.      Mhux iktar tard minn wara ħames snin ta’ residenza, u sakemm il-membru tal-familja ma ngħatax permess ta’ residenza għal raġunijiet oħra barra dik ta’ riunifikazzjoni tal-familja, il-konjugi jew partner mhux miżżewweġ/miżżewġa u wild li jkun laħaq età maġġorenni għandhom ikunu intitolati, wara applikazzjoni, jekk rikjest, għal permess ta’ residenza awtonomu, indipendenti minn dak ta’ l-isponsor.
[…]
3.      Fil-każ ta’ rmulija, divorzju, separazzjoni, jew mewt ta’ qraba ta’ l-ewwel grad fil-linja diretta axxendenti, permess ta’ residenza awtonomu jista’ jinħareġ, wara applikazzjoni, jekk rikjest, lil persuni li jkunu daħlu minħabba riunifikazzjoni tal-familja. Stati Membri għandhom jippreskrivu disposizzjonijiet li jiżguraw l-għoti ta’ permess ta’ residenza awtonomu fil-każ ta’ ċirkustanzi partikolarment diffiċli.
4.      Il-kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti u t-tul tal-permess ta’ residenza awtonomu jkunu stabbiliti b’liġi nazzjonali”.
B.      Id-dritt Olandiż
13.      Skont il-qorti tar-rinviju, l-awtorizzazzjoni ta’ residenza limitata suġġetta għar-restrizzjoni msejħa “motivi umanitarji permanenti” tirriproduċi, essenzjalment, il-kontenut tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86 dwar il-kundizzjonijiet għall-għoti fuq bażi awtonoma.
14.      L-Artikolu 26(1) tal-Vreemdelingenwet 2000 (il-liġi fuq il-barranin, iktar ’il quddiem il-“Vw 2000”), tat-23 ta’ Novembru 2000, jipprovdi li “[l]-awtorizzazzjoni ta’ residenza, li timplika ipso jure r-residenza legali, tingħata mid-data li fiha l-barrani jkun wera li ssodisfa l-kundizzjonijiet kollha, u mhux iktar kmieni mid-data li fiha tkun ġiet irċevuta l-applikazzjoni”.
15.      L-Artikolu 3.51, il-parti introduttiva u l-punt (a) tal-paragrafu 1 u l-paragrafu 5 tal-Vreemdelingenbesluit 2000 (id-digriet dwar l-applikazzjoni tal-liġi tas-sena 2000 fuq il-barranin, iktar ’il quddiem il-“Vb 2000” jipprovdu li, “l-awtorizzazzjoni ta’ residenza għal żmien definit fis-sens tal-Artikolu 14 tal-Vw 2000 tista’ tiġi suġġetta għal restrizzjoni marbuta ma’ motivi umanitarji permanenti għall-barrani li:
a)      ilu jirresjedi għal ħames snin fil-Pajjiżi l-Baxxi bħala persuna li għandha awtorizzazzjoni ta’ residenza suġġetta għar-restrizzjoni prevista taħt 1° […]:
1°. residenza bħala membru ta’ familja ta’ persuna li għandha permess ta’ residenza permanenti;
[…]
5.      L-Artikolu 3.80a [tal-Vb 2000] japplika għall-barranin imsemmija fil-paragrafu 1(a), 1° […]”.
16.      L-Artikolu 3.80a(1), (2) u (4) tal-Vb 2000 jipprovdi:
“1.      Applikazzjoni għal emenda ta’ awtorizzazzjoni ta’ residenza […] f’awtorizzazzjoni ta’ residenza suġġetta għal restrizzjoni marbuta ma’ motivi uminatarji permanenti hija miċħuda, meta l-applikazzjoni tkun ġiet ippreżentata minn barrani fis-sens tal-Artikolu 3.51, il-parti introduttiva u l-punt (a)(1°) tal-paragrafu 1, li ma jkunx għadda mill-eżami previst fl-Artikolu 7(2)(a) tal-Wet inburgering [il-liġi dwar l-integrazzjoni ċivika (iktar ’il quddiem il-“Wi”] jew ma jkunx kiseb diploma, ċertifikat, jew dokument ieħor fis-sens tal-Artikolu 5(1)(c) tal-istess liġi.
2.      L-ewwel paragrafu ma japplikax, jekk il-barrani:
[…]
e.      ġie eżentat mill-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika fuq il-bażi jew tal-Artikolu 6(1)(a) jew (b) tal-Wi,[…].
[…]
4.      Il-Ministru jista’, barra minn hekk, ma japplikax il-paragrafu 1 jekk iqis li l-applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni twassal għal sitwazzjonijiet manifesti ta’ inġustizzja serja”.
17.      Skont l-Artikolu 6(1)(a) jew (b) tal-Wi:
“1.       Il-Ministru jeżenta lill-persuna li hija marbuta bl-obbligu ta’ integrazzjoni ċivili meta:
a.      din tkun stabbilixxiet li, minħabba diżabbiltà psikoloġika jew fiżika, jew defiċjenza mentali, ma hijiex, b’mod permanenti, f’pożizzjoni li tgħaddi mill-eżami ta’ integrazzjoni ċivika;
b.      huwa jasal sabiex jikkunsidra, fuq il-bażi tal-isforzi pprovati mill-persuna li għandha l-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika, li din tal-aħħar ma tistax raġonevolament tissodisfa l-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika […]”.
III. It-tilwimiet fil-kawżi prinċipali, id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
A.      Il-fatti fil-kawża prinċipali
18.      L-ewwel rikorrenti fil-kawża prinċipali, C, (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti C” jew “C”), hija ċittadina ta’ pajjiż terz (iċ-Ċina). Hija għandha, mill-5 ta’ Novembru 2008, permess ta’ residenza mal-konjuġi tagħha, li kien validu sal-5 ta’ Novembru 2014. Fit-2 ta’ Frar 2015, ir-rechtbank Den Haag (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, il-Pajjiżi l-Baxxi) iddikjarat id-divorzju bejn C u l-konjuġi tagħha, ta’ nazzjonalità Olandiża.
19.      C ippreżentat applikazzjoni abbażi tal-Artikolu 3.51, il-parti introduttiva u l-punt (a) tal-paragrafu 1 tal-Vb 2000, intiża sabiex tibdel il-permess ta’ residenza tagħha mal-konjuġi tagħha f’permess ta’ residenza awtonomu, quddiem l-iStaatssecretaris van Veiligheid en Justitie (is-Segretarju tal-Istat għas-Sigurtà u l-Ġustizzja, il-Pajjiżi l-Baxxi, iktar ’il quddiem is-“Segretarju tal-Istat”). Permezz ta’ deċiżjoni inizjali tat-2 ta’ Frar 2015, is-Segretarju tal-Istat ċaħad l-applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu. Huwa rtira wkoll il-permess ta’ residenza mal-konjuġi b’effett retroattiv b’effett mill-10 ta’ Frar 2014, peress li minn din id-data msemmija l-aħħar, C ma kinitx baqgħet irreġistrata fl-istess indirizz tal-konjuġi tagħha fil-Basisregistratie Personen (iktar ’il quddiem ir-“reġistru BRP”) (3). Għas-Segretarju tal-Istat, il-permess ta’ residenza mal-konjuġi ma kienx fadallu bażi legali. Permezz ta’ deċiżjoni sussegwenti tal-24 ta’ Lulju 2015, is-Segretarju tal-Istat laqa’ l-applikazzjoni ta’ C għal permess ta’ residenza awtonomu, għaliex C kienet ġabet il-prova li tistabbilixxi li hija kienet eżentata mill-kundizzjoni tal-eżami ta’ integrazzjoni ċivika abbażi tal-Artikolu 3.80a tal-Vb 2000. Is-Segretarju tal-Istat taha retroattivament il-permess ta’ residenza awtonomu mid-data li fiha C issodisfat il-kundizzjoni dwar l-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika, jiġifieri mis-16 ta’ Frar 2015. Għaldaqstant, ir-residenza legali ta’ C ġiet interrotta matul perijodu intermedju li beda fl-10 ta’ Frar 2014 (data tat-tmiem tar-residenza mal-konjuġi tagħha skont ir-reġistru BRP) sas-16 ta’ Frar 2015 (data li minnha ngħata l-permess ta’ residenza awtonomu). Konsegwentement, l-interess ta’ C fil-kawża prinċipali jinstab fl-interuzzjoni legali tal-perijodu tagħha ta’ residenza legali.
20.      Ir-rikorrenti C ippreżentat rikors kontra d-deċiżjoni ta’ rtirar tal-permess tagħha ta’ residenza mal-konjuġi b’effett retroattiv mill-10 ta’ Frar 2014, quddiem ir-rechtbank Den Haage zittingsplaats Rotterdam, (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, bis-sede f’Rotterdam, il-Pajjiżi l-Baxxi, iktar ’il quddiem il-“qorti tal-ewwel istanza”), li, b’deċiżjoni tal-5 ta’ Jannar 2016, iddikjarat ir-rikors bħala infondat.
21.      It-tieni rikorrent fil-kawża prinċipali, A (iktar ’il quddiem ir-“rikorrent A” jew “A”), huwa wkoll ċittadin ta’ pajjiż terz (il-Kongo). Huwa kellu, mill-20 ta’ Diċembru 1997, permess ta’ residenza mal-konjuġi, sal-15 ta’ Ottubru 2016. Fit-28 ta’ Lulju 2015, ix-xoljiment taż-żwieġ ta’ A u tal-konjuġi tiegħu ta’ nazzjonalità Olandiża ddaħħal fir-reġistru BRP.
22.      Ir-rikorrent A ppreżenta applikazzjoni abbażi tal-Artikolu 3.51, il-parti introduttiva u l-punt (a) tal-paragrafu 1 tal-Vb 2000, intiża sabiex jibdel il-permess tiegħu ta’ residenza mal-konjuġi f’permess ta’ residenza awtonomu. Permezz ta’ deċiżjonijiet tas-26 ta’ Frar u tal-21 ta’ Settembru 2015, is-Segretarju tal-Istat ikkonferma d-deċiżjoni ta’ ċaħda tal-applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu, minħabba l-fatt li A ma kienx ġab il-prova li tistabbilixxi li kien għadda mit-tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika jew li kien ġie eżentat minnu bis-saħħa tal-Artikolu 3.80a tal-Vb 2000. Fit-8 ta’ Frar 2016, is-Segretarju tal-Istat innotifika bil-miktub lir-rikorrent A bl-intenzjoni tiegħu li jirtira retroattivament il-permess ta’ residenza mal-konjuġi mit-3 ta’ Settembru 2014, minħabba li, minn din id-data, A u l-konjuġi tiegħu ma baqgħux imniżżla bħala residenti fl-istess indirizz fir-reġistru BRP. Fil-fehma tas-Segretarju tal-Istat, il-permess ta’ residenza mal-konjuġi kien għaldaqstant mingħajr bażi legali.
23.      Ir-rikorrent A ppreżenta rikors quddiem il-qorti tal-ewwel istanza li, b’sentenza tal-25 ta’ Mejju 2016, ċaħdet ir-rikors.
B.      Il-proċeduri quddiem il-qorti tar-rinviju u d-domandi preliminari
24.      Ir-rikorrenti C u A, it-tnejn li huma appellaw mis-sentenzi mogħtija fl-ewwel istanza quddiem ir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat). Fl-ewwel lok, fil-fehma tar-rikorrenti C u A, il-possibbiltà li l-akkwist ta’ permess ta’ residenza awtonomu jiġi ssuġġettat għal kundizzjonijiet iddefiniti fid-dritt nazzjonali, bħall-issodisfar, skont l-Artikolu 3.80a(1) tal-Vb 2000, tal-kundizzjoni ta’ tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika, qabel l-għoti ta’ permess ta’ residenza awtonomu, ma tirriżultax mill-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86, li l-paragrafu (4) tiegħu jipprevedi biss kundizzjonijiet proċedurali u mhux kundizzjonijiet sostantivi. Fit-tieni lok, C u A jilmentaw li l-qorti tal-ewwel istanza bbażat ruħha b’mod żbaljat fuq is-sentenza tad-9 ta’ Lulju 2015, K u A, (C-153/14, iktar ’il quddiem is-“sentenza K u A”, EU:C:2015:453), sabiex tiġġustifika l-konformità tal-kundizzjoni rigward it-tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika mad-Direttiva 2003/86. Fil-fatt, fil-fehma tar-rikorrenti C u A, is-sentenza K u A tirrigwarda l-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz fil-kuntest tad-dritt għal riunifikazzjoni tal-familja waqt l-ammissjoni tagħhom fil-Pajjiżi l-Baxxi. Is-sentenza K u A hija differenti mill-każ fil-kawża prinċipali. Fil-fehma ta’ C, l-awtorizzazzjoni ta’ residenza awtonoma kellha tingħata, mingħajr ma hija kellha tissodisfa l-kundizzjoni li tgħaddi minn tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika, fl-10 ta’ Frar 2014, data li minnha hija diġà kienet ilha tirresjedi legalment fil-Pajjiżi l-Baxxi għal ħames snin. Ir-rikorrent A jallega li l-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86 huwa intiż preċiżament sabiex jillimita għal perijodu ta’ ħames snin il-perijodu li matulu l-membri tal-familja jiddependu fuq l-isponsor. Fit-tielet lok, ir-rikorrenti C issostni li l-permess ta’ residenza mal-konjuġi kellu jiġi rtirat fid-data li fiha ġie ddikjarat id-divorzju, fit-2 ta’ Frar 2015 u mhux kif ikkunsidrat il-qorti tal-ewwel istanza, fl-10 ta’ Frar 2014, id-data li minnha C u l-konjuġi tagħha ma baqgħux imniżżla bħala residenti fl-istess indirizz fir-reġistru BRP. Barra minn hekk, C issostni li l-irtirar tal-permess ta’ residenza mal-konjuġi b’effett retroattiv għandu bħala konsegwenza li hija ma kinitx tirresjedi b’mod legali matul perijodu intermedju.
25.      Fl-ewwel lok, il-qorti tar-rinviju tinnota li l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ma hijiex evidenti peress li l-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/86 jeskludi lill-“membri tal-familja ta’ ċittadin ta’ l-Unjoni”, iżda l-konjuġi rispettivi ta’ C u A huma Olandiżi. Huwa fl-interess tal-Unjoni li d-dispożizzjonijiet meħuda mid-dritt tal-Unjoni jingħataw interpretazzjoni uniformi (4). Madankollu, mis-sentenza tat-18 ta’ Ottubru 2012, Nolan (C-583/10, iktar ’il quddiem is-“sentenza Nolan”, EU:C:2012:638) jirriżulta li l-Unjoni ma għandhiex interess f’interpretazzjoni uniformi ta’ att li jikkonċerna sitwazzjoni li hija espliċitament eskluża minn dan l-att. Peress li l-imsemmija sentenza ma baqgħetx tiġi ċċitata, b’mod partikolari, fis-sentenza tal-Awla Manja, tal-15 ta’ Novembru 2016, Ullens de Schooten (C-268/15, EU:C:2016:874), ma huwiex ċar għall-qorti tar-rinviju jekk is-sentenza Nolan għadhiex applikabbli u tistax twassal sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tiddikjara li ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tagħti risposta għal dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari.
26.      Fit-tieni lok, il-qorti tar-rinviju tgħid li ma tafx għal xiex jirreferu l-“kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti […] tal-permess ta’ residenza awtonomu”, fis-sens tal-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86 li huma ddefiniti fid-dritt nazzjonali. Il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk dawn jistgħux jirreferu għal kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni u, għaldaqstant, għal kundizzjonijiet sostantivi. Hija tippreċiża wkoll li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet parzjalment fuq il-kwistjoni f’żewġ sentenzi, is-sentenza tal-4 ta’ Ġunju 2015, P u S (C-579/13, iktar ’il quddiem is-“sentenza P u S”, EU:C:2015:369), u s-sentenza K u A mingħajr ma tirriżulta madankollu, minn dawn is-sentenzi, risposta kompleta applikabbli għat-tilwim fil-kawżi prinċipali.
27.      Fit-tielet lok, u f’dak li jirrigwarda l-interruzzjoni tar-residenza legali ta’ C, il-qorti tar-rinviju tistaqsi fuq id-data li minnha l-permess ta’ residenza awtonomu jkollu effett. Meta l-preżentata tal-applikazzjoni għall-għoti ta’ permess ta’ residenza awtonomu sseħħ wara residenza legali ta’ ħames snin u bl-għan ta’ riunifikazzjoni tal-familja, il-qorti tar-rinviju tikkunsidra li l-kliem tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86 ma jippreċiżax b’mod ċar id-data li minnha permess ta’ residenza awtonomu għandu jingħata.
28.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċeduri quddiemu u jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Fid-dawl tal-Artikolu 3(3) tad-Direttiva [2003/86] u tas-sentenza [Nolan], il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għal domandi preliminari tal-qorti Olandiża dwar l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjonijiet tal-imsemmija direttiva f’tilwima li tikkonċerna d-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja tal-isponsors li għandhom nazzjonalità Olandiża, meta din id-direttiva ġiet iddikjarata, fid-dritt Olandiż, applikabbli b’mod dirett u inkundizzjonat għal dawn il-membri tal-familja?
2)      L-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86[…] għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, li fuq il-bażi tagħha applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu ta’ barrani b’residenza regolari fit-territorju ta’ Stat Membru ta’ iktar minn ħames snin għall-finijiet tar-riunifikazzjoni tal-familja tista’ tiġi miċħuda minħabba nuqqas ta’ osservanza tal-kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni meħtieġa fid-dritt nazzjonali?
3)      L-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86[…] għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li fuq il-bażi tagħha permess ta’ residenza awtonomu jista’ jingħata biss b’effett mid-data tal-applikazzjoni?”
29.      Il-kawża preżenti bbenefikat minn osservazzjonijiet bil-miktub ippreżentati mir-rikorrenti C u A, mill-Gvern Olandiż, mill-Gvern Awstrijak, kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea.
30.      Waqt is-seduta komuni fil-kawża konnessa, C-380/17, K u B, li nżammet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fid-19 ta’ Marzu 2018, ir-rikorrenti C u A, u mbagħad K u B, il-Gvern Olandiż kif ukoll il-Kummissjoni ppreżentaw l-osservazzjonijiet orali tagħhom.
IV.    Analiżi
A.      Fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja
31.      Ir-rikorrenti C u A bbenefikaw minn permess ta’ residenza mal-konjuġi abbażi tar-riunifikazzjoni tal-familja minħabba l-fatt li huma kienu jirrisjedu mal-konjuġi tagħhom ta’ nazzjonalità Olandiża li ma eżerċitawx il-libertà ta’ moviment tagħhom.
32.      Il-kliem li ma jħallix dubju tal-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/86 jippreċiza li din tal-aħħar “m’għandhiex tapplika għal membri tal-familja ta’ ċittadin ta’ l-Unjoni” (5). Il-konjuġi tar-rikorrenti, ċittadini Olandiżi li ma eżerċitawx il-liberta ta’ moviment tagħhom, ma humiex għaldaqstant koperti rationae materiae mid-Direttiva 2003/86.
33.      Madankollu, il-leġiżlatur Olandiż iddeċieda b’mod unilaterali li jestendi l-kamp ta’ applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2003/86 lill-isponsors Olandiżi li ma eżerċitawx il-moviment liberu tagħhom (6) iżda li jixtiequ jibbenefikaw mid-dritt għal riunifikazzjoni tal-familja (7). Is-sitwazzjonijiet fil-kawża prinċipali huma sitwazzjonijiet purament nazzjonali mhux ikkontestati mill-partijiet fil-kawża preżenti. Fi kliem ieħor, dan huwa każ ta’ estensjoni tal-kamp ratione materiae tas-sistema Olandiża, Vb 2000, favur iċ-ċittadini Olandiżi li ma eżerċitawx il-moviment liberu tagħhom. F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi eżaminat jekk interpretazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja tad-dispożizzjonijiet imsemmija mid-domandi preliminari hijiex iġġustifikata, u għaldaqstant li l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tkun stabbilita, hekk kif isostnu l-qorti tar-rinviju, il-Gvern Olandiż u r-rikorrenti fil-kawża prinċipali, iżda kif jikkontestaw il-Kummissjoni u l-Gvern Awstrijak.
34.      Konformement mal-Artikolu 267 TFUE, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tiddeċiedi, b’mod preliminari, dwar l-interpretazzjoni tat-Trattati kif ukoll tal-atti adottati mill-istituzzjonijiet tal-Unjoni. Minn dan jirriżulta li hija biss il-qorti nazzjonali li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari ta’ kull kawża, kemm il-bżonn ta’ deċiżjoni preliminari sabiex hija tagħti s-sentenza tagħha, kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja (8). Konsegwentement, meta d-domandi magħmula mill-qrati nazzjonali jkunu jirrigwardaw l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja hija, fil-prinċipju, obbligata li tiddeċiedi (9).
35.      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat diversi drabi li għandha ġurisdizzjoni sabiex tiddeċiedi fuq it-talbiet għal deċiżjoni preliminari li jirrigwardaw dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’sitwazzjonijiet li fihom il-fatti fil-kawża prinċipali kienu jinsabu barra mill-kamp ta’ appikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, huwa fl-interess tal-Unjoni li tiżgura l-uniformità tal-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni ta’ att tal-Unjoni u ta’ dawk id-dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jittrasponuha u jirrenduha applikabbli lil ’hinn mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-att.
36.      F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja speċifikat li interpretazzjoni minnha tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’sitwazzjonijiet li ma jaqgħux fil-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu hija ġġustifikata meta dawn id-dispożizzjonijiet ikunu saru applikabbli għal tali sitwazzjonijiet permezz tad-dritt nazzjonali b’mod dirett u inkundizzjonat, sabiex jiġi żgurat trattament identiku f’dawn is-sitwazzjonijiet u f’dawk li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni (10). Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tivverifika jekk jeżistux indikazzjonijiet suffiċjentement preċiżi sabiex ikun jista’ jiġi stabbilit jekk id-dritt nazzjonali jagħmilx riferiment dirett u inkundizzjonat għad-dritt tal-Unjoni. Huwa essenzjalment biss fuq il-bażi tal-kjarifiki pprovduti mill-qorti nazzjonali fid-deċiżjoni tagħha tar-rinviju li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tiddetermina jekk għandhiex ġurisdizzjoni biex tirrispondi għad-domandi mqajma quddiemha (11).
37.      Ċertament, skont is-sentenza Nolan, ma jistax jiġi affermat jew preżunt li jeżisti interess min-naħa tal-Unjoni sabiex, f’qasam eskluż mil-leġiżlatur tal-Unjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-att li huwa adotta, tingħata interpretazzjoni uniformi tad-dispożizzjonijiet ta’ dan l-att (12). Fil-fatt, skont din il-loġika, “jekk il-leġiżlatur tal-Unjoni jsemmi b’mod inekwivoku li l-att li huwa adotta ma japplikax għal qasam preċiż, huwa jirrinunzja […], għall-għan initiż għal interpretazzjoni u għal applikazzjoni uniformi ta’ regoli tad-dritt f’dan il-qasam eskluż” (13).
38.      Is-sentenza tad-19 ta’ Ottubru 2017, Solar Electric Martinique (C‑303/16, iktar ’il quddiem is-“sentenza Solar Electric Martinique”, EU:C:2017:773), li kienet tikkonċerna wkoll każ ta’ esklużjoni espliċita mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ direttiva tal-Unjoni (14), biddlet, fil-fehma tiegħi, ċerti motivi tas-sentenza Nolan. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat, fil-punt 29 tas-sentenza Solar Electric Martinique, li “[l]-eżistenza ta’ interess tal-Unjoni sabiex, bl-għan li jiġu evitati diverġenzi ta’ interpretazzjoni fil-futur, [il-kunċetti tad-direttiva inkwistjoni] jiġu interpretati b’mod uniformi hija ċertament konċepibbli” (15). Minkejja li s-sentenza Nolan kienet tagħti l-impressjoni li tali interess jisparrixxi fil-każ ta’ esklużjoni espliċita mil-leġiżlatur tal-Unjoni, is-sentenza Solar Electric Martinique għaldaqstant ma kkonfermatx dan il-qari. Madankollu, fir-rigward ta’ sitwazzjoni ta’ esklużjoni espliċita mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ direttiva, is-sentenza tas-27 ta’ Ġunju 2018, SGI u Valériane (C‑459/17 u C‑460/17), teskludi, milli jidher b’mod definittiv, l-approċċ adottat preċedentement fis-sentenza Nolan, billi affermat li, minkejja din l-esklużjoni espliċita, jeżisti interess ċert tal-Unjoni (16) li, sabiex jiġu evitati diverġenzi ta’ interpretazzjoni futuri, id-dispożizzjonijiet jew il-kunċetti meħuda mid-dritt tal-Unjoni jingħataw interpretazzjoni uniformi, indipendentement mill-kundizzjonijiet li fihom huma għandhom japplikaw ladarba d-dritt nazzjonali jagħmel riferiment dirett u inkundizzjonat għad-dispożizjzoni tad-direttiva li l-Qorti tal-Ġustizzja qiegħda tintalab l-interpretazzjoni tagħha (17)
39.      Dan huwa wkoll il-każ fil-kawża preżenti.
40.      Fil-fatt, l-indikazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju huma suffiċjentement preċiżi u juru li d-dritt nazzjonali, li huwa konformi mad-dritt tal-Unjoni, jagħmel riferiment dirett u inkundizzjonat għal dan tal-aħħar. Il-qorti tar-rinviju tippreċiża għalhekk li l-leġiżlazzjoni u r-regoli Olandiżi jistabbilixxu sistema legali komuni għar-riunifikazzjoni tal-familja ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi u għar-riunifikazzjoni tal-familja ta’ ċittadini Olandiżi li ma eżerċitawx il-moviment liberu tagħhom, u li huma ma jagħmlux distinzjoni bejn dawn iż-żewġ sistemi. Mill-memorandum ta’ spjegazzjoni tal-Vb 2000 jirriżulta li t-terminu stabbilit fl-Artikolu 3.51 tal-Vb 2000 (18), li fih is-Segretarju tal-Istat jista’ jagħti permess ta’ residenza awtonomu (19), ġie marsus u estiż minn tliet għal ħames snin ta’ residenza, u japplika wkoll għar-riunifikazzjoni tal-familja ta’ ċittadini Olandiżi li ma eżerċitawx il-moviment liberu tagħhom. Il-kundizzjoni tat-tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika li hija stabbilita fl-Artikolu 3.80a(1), tal-Vb 2000, bħall-estensjoni tat-terminu, huma applikati mingħajr distinzjoni għar-riunifikazzjoni tal-familja ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi u għar-riunifikazzjoni tal-familja ta’ ċittadini Olandiżi li ma eżerċitawx il-moviment liberu tagħhom.
41.      Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju żżid li, jekk il-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex ġurisdizzjoni, fil-kawża preżenti, sabiex tinterpreta l-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86, il-qorti tar-rinviju tkun imġiegħla tinterpretah hija stess sabiex tiddeċiedi t-tilwima fuq il-mertu. Fil-prattika, l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni mill-qorti nazzjonali jista’ jkollha konsegwenza fuq il-kontenut ta’ dan id-dritt u twassal għal orjentazzjoni kunsiderevolment differenti minn dik li għandha mnejn tadotta l-Qorti tal-Ġustizzja. Barra minn hekk, hija tista’ tiskoraġġixxi lill-qrati nazzjonali tal-Istat Membru inkwistjoni milli jqajmu, fil-futur, tali domanda quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Fi kwalunkwe każ, il-kunċetti li l-qorti tar-rinviju titlob l-interpretazzjoni tagħhom jaqgħu effettivament fl-ambitu tad-dritt tal-Unjoni u jistgħu japplikaw f’sitwazzjonijiet li jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva.
42.      Konsegwentement, inqis li l-interess tal-Unjoni f’interpretazzjoni uniformi jeżisti, minn naħa, sabiex jiġu evitati differenzi fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, u, min-naħa l-oħra, minħabba l-ħtieġa li ma jiġux ittrattati b’mod differenti sitwazzjonijiet li fihom Stat Membru jkun għażel li jimxi fuq is-soluzzjonijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni.
43.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li hija għandha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad-domandi magħmula.
B.      Fuq l-interpretazzjoni tal-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86 u fuq il-kompatibbiltà tal-kundizzjoni li tirrigwarda t-tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika
44.      Infakkar li r-rikorrenti C u A għandhom permess ta’ residenza mal-konjuġi abbażi tar-riunifikazzjoni tal-familja. Huma ppreżentaw applikazzjoni sabiex jibbenefikaw minn permess ta’ residenza awtonomu abbażi tal-Artikolu 3.51, il-parti introduttiva u l-punt (a) tal-paragrafu 1, tal-Vb 2000. L-applikazzjoni ġiet miċħuda minħabba l-fatt li r-rikorrenti C u A ma kinux għaddew mill-eżami previst fl-Artikolu 7(2)(a) tal-Wi, jew ma kinux ġabu l-prova li kienu għaddew minn dan l-eżami jew li kienu ġew eżentati minnu (20). F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-rikorrenti C u A ġew miċħuda l-permess ta’ residenza awtonomu minħabba li ma għaddewx.
45.      It-tieni domanda preliminari tirrigwarda għaldaqstant il-kompatibbiltà mal-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86 taċ-ċaħda ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu ta’ membru ta’ familja li jirresjedi fit-territorju nazzjonali għal iktar minn ħames snin għall-finijiet tar-riunifikazzjoni tal-familja, minħabba n-nuqqas ta’ osservanza tal-kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni meħtieġa fid-dritt nazzjonali. B’mod iktar preċiż, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tiddeċiedi fuq is-sens li għandhom it-termini “[i]l-kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti […] tal-permess ta’ residenza awtonomu” indikati fl-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86 u tistabbilixxi jekk fost dawn il-kundizzjonijiet huwiex inkluż l-obbligu li wieħed joqgħod għal tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika.
46.      Qabel ma nindirizza l-interpretazzjoni tal-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86, għandu jiġi rrilevat li, fil-Pajjiżi l-Baxxi, il-proċess ta’ integrazzjoni jidher li jiżvolġi f’żewġ fażijiet.
47.      L-ewwel fażi hija rregolata mill-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86 li jippreċiża li l-Istati Membri “jistgħu jirrikjedu ċittadini ta’ pajjiżi terzi biex jikkonformaw ruħhom mal-miżuri ta’ integrazzjoni[…]”. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet (21) li l-Istati Membri setgħu jeżiġu li ċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi jgħaddu minn eżami ta’ integrazzjoni ċivika. Dan l-eżami jinkludi l-evalwazzjoni ta’ konoxxenza elementari kemm tal-lingwa kif ukoll tas-soċjetà tal-Istat Membru kkonċernat u jimplika l-ħlas ta’ diversi spejjeż. Il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill dwar gwida għall-applikazzjoni tad-Direttiva 2003/86/KE dwar id-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja (iktar ’il quddiem il-“gwida tal-Kummissjoni”) (22) tiddefinixxi l-miżuri ta’ integrazzjoni tal-Artikolu 7(2) tal-imsemmija direttiva bħala li jikkonsistu fil-verifika tar-“rieda ta’ integrazzjoni taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi” u li għal dan il-għan tista’ tieħu l-forma ta’ eżami dwar il-kompetenzi bażiċi meqjusa neċessarji. Il-miżura ta’ integrazzjoni li jistgħu jeżiġu l-Istati Membri “ma tistax tirriżulta f’obbligu ta’ prestazzjoni” li jkun ekwivalenti għall-istabbiliment ta’ miżura li tillimita l-possibbiltà tar-riunifikazzjoni tal-familja. Bil-kontra, hija għandha “tikkontribwixxi għas-suċċess tar-riunifikazzjoni tal-familja”. Fil-fatt, konnoxxenzi bażiċi fuq il-lingwa, l-istorja u l-istituzzjonijiet tas-soċjetà ospitanti huma indispensabbli għall-integrazzjoni u huma inkoraġġuti mill-Kummissjoni (23). Taħt din il-perspettiva, l-eżami jista’ jseħħ qabel l-ammissjoni fit-territorju tal-Unjoni fl-ambaxxati u l-konsulati jew fl-Istat Membru ospitanti.
48.      Fid-dritt Olandiż teżisti t-tieni fażi ta’ integrazzjoni li ssib il-bażi tagħha fid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86. Din il-fażi ġdida ta’ integrazzjoni timponi li wieħed jgħaddi minn eżami ġdid meta l-membru tal-familja jkun jixtieq jibbenefika minn status awtonomu u ma jibqax jiddependi fuq il-permess ta’ residenza tal-isponsor. Skont il-Gvern Olandiż, l-għoti ta’ permess ta’ residenza awtonomu jikkonsolida s-sitwazzjoni legali taċ-ċittadin ta’ pajjiż terz li jirresjedi legalment għal ħames snin fit-territorju ta’ Stat Membru u, minħabba f’hekk, jista’ jiġi meħtieġ mill-applikant għal permess ta’ residenza awtonomu sabiex juri li, fl-intervall, huwa pperfezzjona l-integrazzjoni tiegħu.
49.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, nerġa’ niġi għall-interpretazzjoni mitluba mill-qorti tar-rinviju tal-kunċett ta’ “kondizzjonijiet” previst fl-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86 li, skont il-Gvern Olandiż, jista’ jinkludi t-tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika.
50.      Għandu jiġi rrilevat li la l-kliem tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86 u lanqas il-gwida tal-Kummissjoni ma jippreċiżaw jekk, u sa fejn, l-impożizzjoni ta’ obbligu ta’ integrazzjoni ċivika tista’ tiġi prevista għall-akkwist ta’ permess awtonomu.
51.      Madankollu, ninnota li l-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86 juża l-espressjoni ta’ “kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti” u mhux ta’ “kondizzjonijiet ta’ integrazzjoni” (24) bħalma huwa l-każ fl-Artikolu 5(2) tad-Direttiva tal-Kunsill 2003/109/KE tal-25 ta’ Novembru 2003 dwar l-istatus ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu residenti għat-tul (25) jew ta’ “miżuri ta’ integrazzjoni” (26) li tidher fl-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86.
52.      Il-“miżuri ta’ integrazzjoni” u l-“kondizzjonijiet ta’ integrazzjoni” għandhom ikunu tassew distinti u, ċertament ma għandhomx jiġu kkunsidrati bħala espressjonijiet sinonimi, sa fejn il-miżuri ta’ integrazzjoni għandhom jiġu kkunsidrati bħala inqas onerużi meta mqabbla mal-kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni (27). Qari sistematiku tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/86 jimmilita fl-istess sens. Dan l-artikolu jelenka serje ta’ kundizzjonijiet li ċ-ċittadin ta’ stat terz irid iġib provi li ssodisfahom. Min-naħa l-oħra, il-miżura ta’ integrazzjoni hija inkluża fil-paragrafu ta’ wara, filwaqt li kieku l-leġiżlatur Ewropew ried jissuġġetta u jagħżel ċittadin ta’ pajjiż terz fuq il-bażi ta’ miżura ta’ integrazzjoni, huwa kien jinkludiha fil-paragrafu (1) f’raba’ punt, pereżempju. Dan ma huwiex il-każ. Il-miżuri ta’ integrazzjoni tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86 ma għandhomx iwettqu għażla iżda, bil-kontra, għandu jkollhom bħala għan essenzjali li jiffaċilitaw l-integrazzjoni fl-Istati Membri (28).
53.      Din id-differenza terminoloġika tispjega diġà għaliex, bħall-qorti tar-rinviju, inqis li la s-sentenza K u A, li kienet tirrigwarda l-klassifikazzjoni ta’ eżami ta’ integrazzjoni ċivika bħala li jaqa’ taħt il-“miżuri ta’ integrazzjoni”, fis-sens tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86, u lanqas is-sentenza P u S, li kienet tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “kondizzjonijiet ta’ integrazzjoni” li jidher fl-Artikolu 5(2) tad-Direttiva 2003/109, ma jagħtu risposta dwar l-interpretazzjoni tal-espressjoni “kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti […] tal-permess ta’ residenza” li tinsab fl-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86, b’mod partikolari fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk din l-espressjoni tistax tkopri kundizzjoni marbuta mal-fatt li wieħed jgħaddi minn tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika bħal dik applikabbli fit-tilwim fil-kawża prinċipali.
54.      Lil hinn mid-differenzi fit-terminoloġija li għadhom kemm issemmew, sabiex jiġi interpretat l-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86, u b’mod partikolari l-paragrafu (4) tiegħu, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll l-iskopijiet, l-istruttura u l-oriġini tad-dispożizzjonijiet tal-imsemmija direttiva.
55.      Fir-rigward tal-interpretazzjoni teleoloġika tad-Direttiva 2003/86, huwa importanti li jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja, minn naħa, affermat li fis-sistema tad-Direttiva 2003/86, l-awtorizzazzjoni għar-riunifikazzjoni tal-familja hija r-regola ġenerali u d-dispożizzjonijiet li jippermettu li jitqiegħdu limitazzjonijiet fuqha għandhom jiġu interpretati b’mod strett u, min-naħa l-oħra, ippreċiżat li l-marġni ta’ manuvra mogħti lill-Istati Membri permezz ta’ tali dispożizzjonijiet ma għandux jintuża minnhom b’mod li jippreġudika l-għan tad-Direttiva, li huwa li tiġi promossa r-riunifikazzjoni tal-familja, u l-effettività tagħha (29).
56.      Fis-sistema tad-Direttiva 2003/86, l-istatus awtonomu tal-membri tal-familja tal-isponsor jikkorrispondi għal status propju li jtemm id-dipendenza fil-konfront ta’ dan tal-aħħar. B’hekk, fil-każ ta’ sitwazzjoni diffiċli jew jekk il-permess ta’ residenza tal-isponsor jiġi rtirat jew jiskadi, il-membru tal-familja li jkollu l-permess awtonomu ma jiġix ippenalizzat minħabba f’hekk.
57.      L-interpretazzjoni tal-espressjoni ta’ “kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti […] tal-permess ta’ residenza”, imsemmija fl-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86 bħala opportunità offruta lill-Istati Membri sabiex jipprevedu tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika tammonta għal preġudizzju għall-għan u l-effettività ta’ dan l-att, billi tikkomplika indebitament id-dritt għal riunifikazzjoni tal-familja.
58.      F’dan il-każ, wieħed għandu jżomm f’moħħu li l-kundizzjonijiet applikabbli taħt il-leġiżlazzjoni Olandiża huma partikolarment rigorużi. Kif diġà enfasizzajt, iċ-ċittadin ta’ pajjiż terz għandu jissodisfa kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni ċivika li jmorru lil hinn minn dawk stabbiliti fil-kuntest tal-ewwel ammissjoni fil-Pajjiżi l-Baxxi bis-saħħa tad-dritt ta’ riunifikazzjoni tal-familja. L-Artikolu 7(2)(a) tal-Wi jiddetermina l-kundizzjonijiet li ċ-ċittadin ta’ pajjiż terz għandu jissodisfa. Huwa għandu, fl-ewwel lok, fi tliet snin, jakkwista kapaċitajiet orali u bil-miktub fl-Olandiż li jikkorrispondu għal mill-inqas il-livell A2 tal-qafas ta’ riferiment komuni Ewropew għal-lingwi moderni barranin. Dawn il-kapaċitajiet jikkonsistu fl-espressjoni orali, il-komprensjoni orali, l-espressjoni bil-miktub u l-komprensjoni bil-miktub (30). Iċ-ċittadin tal-pajjiż terz għandu, fit-tieni lok, jakkwista konoxxenzi tas-soċjetà Olandiża matul dawn it-tliet snin. Dawn jikkonsistu f’parti li tirrigwarda l-konoxxenza dwar is-soċjetà Olandiża u f’parti oħra, dwar l-orjentazzjoni fis-suq tax-xogħol Olandiż (31).
59.      Għaldaqstant, fl-opinjoni tiegħi l-iskop tad-Direttiva 2003/86 ma jistax jiġġustifika t-teżi li tipprovdi li l-kunċett ta’ “kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti […] tal-permess ta’ residenza” jista’ jinkludi kundizzjoni sostantiva, bħalma hija dik li wieħed jgħaddi minn tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika. Fl-opinjoni tiegħi, tali espressjoni għandha pjuttost tiġi interpretata fis-sens li hija tkopri biss il-fakultà tal-Istati Membri li jeżiġu l-preżentata ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu, kif ukoll id-determinazzjoni tad-data li għandha tiġi kkomunikata insostenn ta’ tali applikazzjoni. Fi kliem ieħor, dawn huma kundizzjonijiet formali jew amministrattivi u mhux kundizzjonijiet sostantivi.
60.      L-istruttura tad-Direttiva 2003/86, b’mod partikolari l-post okkupat mill-Artikolu 15 fis-sistema tal-imsemmija direttiva, tikkonferma t-teżi li tgħid li l-kundizzjoni tal-Artikolu 15(4) ma hijiex kundizzjoni sostantiva. Konformement mal-kliem tal-premessa 6 li tenfasizza l-ħtieġa li “[…]l-kondizzjonijiet materjali biex ikun eżerċitat id-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja għandhom ikunu ddeterminati fuq il-bażi ta’ kriterji komuni”, l-Artikoli 6, 7, 8 u 12 tad-Direttiva 2003/86 jistabbilixxu serje ta’ kriterji jew regoli dwar l-eżami tal-applikazzjoni, il-preżentata u l-kundizzjonijiet marbuta mal-għoti tal-permess ta’ residenza. Min-naħa l-oħra, bl-eċċezzjoni tal-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86 li jiddetermina ratione personae l-membri tal-familja destinatarji u li jistgħu jingħataw tali permess ta’ residenza awtonomu (32), l-imsemmi Artikolu 15 ma jiffissa l-ebda kriterju komuni jew regola materjali komuni. L-Artikoli 6 sa 8 jinsabu fil-Kapitolu IV “Rekwiżiti għall-eżerċizzju tad-dritt tar-riunifikazzjoni tal-familja” tad-Direttiva 2003/86, filwaqt li l-Artikolu 15 jidher iżolat u mdaħħal fil-Kapitolu VI “Dħul u residenza ta’ membri tal-familja” tal-imsemmija direttiva. Barra minn hekk, l-Artikolu 15 ma jagħmilx riferiment għad-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu IV, bil-kontra tal-Artikolu 12(1) tal-imsemmija direttiva (dwar ir-riunifikazzjoni tar-refuġjati) li jirriferi għalihom. Għaldaqstant, jidher li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma riedx jissuġġetta l-għoti tal-permess awtonomu għal kundizzjonijiet materjali jew sostantivi iżda biss għal kundizzjonijiet proċedurali ddeterminati mill-Istati Membri. Il-leġiżlatur tal-Unjoni ppreveda l-permess ta’ residenza awtonomu bħala konsegwenza tar-residenza kontinwata tal-membru tal-familja tal-isponsor fit-territorju tal-Istat Membru.
61.      Fl-aħħar nett, naqbel ukoll mal-interpretazzjoni difiża mill-qorti tar-rinviju li tipprovdi li l-oriġini tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86 turi li l-kundizzjonijiet applikabbli għall-għoti tal-permess ta’ residenza huma kundizzjonijiet proċedurali, għar-raġunijiet li ġejjin.
62.      Fl-ewwel lok, mill-premessa 15 tad-Direttiva 2003/86, mill-memorandum ta’ spjegazzjoni tal-proposta għal Direttiva 2003/86 (33), kif ukoll minn dokument ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea (34) tad-9 ta’ Awwissu 2002, jirriżulta li l-permess ta’ residenza awtonomu introdott mill-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86, għandu bħala effett li l-membri tal-familja ma jibqgħux jiddependu fuq l-isponsor għall-permess ta’ residenza tagħhom, pereżempju jekk dan tal-aħħar jitlaq mill-Istat Membru fejn jirresjedi mal-membru tal-familja, jekk imut, jew fil-każ ta’ xoljiment taż-żwieġ jew tal-unjoni ċivili bejn l-isponsor u l-membru tal-familja. Il-permess ta’ residenza awtonomu huwa intiż sabiex jikkonsolida s-sitwazzjoni legali tal-membru tal-familja tal-isponsor familjali u sabiex tagħtih iktar ċertezza legali.
63.      Fit-tieni lok, l-oriġini tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86, meħud fit-totalità tiegħu, tindika li l-permess ta’ residenza awtonomu kien inizjalment akkwistat ipso jure (35) iżda matul dibattiti leġiżlattivi fuq din il-proposta, ġie osservat li dan tal-aħħar ma għandux jiġi akkwistat awtomatikament, wara perijodu ta’ residenza ta’ ħames snin, iżda permezz ta’ applikazzjoni. Dan il-kumment wassal għat-tfassil ta’ proposta emendata li permezz tagħha ġiet prevista l-possibbiltà, li issa tidher fl-Artikolu 15(1) u (3) tad-Direttiva 2003/86, li l-akkwist ta’ permess ta’ residenza awtonomu huwa suġġett għall-preżentata ta’ applikazzjoni f’dan is-sens. Iż-żieda tal-paragrafu 4 tal-Artikolu 15 hija marbuta maż-żieda tal-kliem “jekk rikjest” li jinsab fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 15(1) u fl-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86 (36). Għaldaqstant kien neċessarju li tiġi introdotta dispożizzjoni, fl-imsemmi paragrafu 4, li tikkonċerna l-modalitajiet tal-preżentata ta’ din l-applikazzjoni u l-għoti sussegwenti tal-permess ta’ residenza. Għaldaqstant, l-Istati Membri huma awtorizzati jittrasponu din id-dispożizzjoni b’żewġ modi: minn naħa, fl-assenza ta’ proċedura speċifika, l-Istati Membri jistgħu jipprevedu li l-permess ta’ residenza awtonomu jiġi akkwistat ipso jure wara ħames snin ta’ residenza jew, min-naħa l-oħra, huma jistgħu jipprevedu li l-permess ta’ residenza awtonomu jiġi akkwistat fuq applikazzjoni u jkun suġġett għal modalitajiet proċedurali.
64.      Fit-tielet lok, l-oriġini tal-kunċett ta’ “kundizzjonijiet” tiżvela li l-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86 kien issemma preċedentement fil-proposta għal direttiva qabel ma ġie miżjud il-paragrafu 2 tal-Artikolu 7 (37). Kif diġà enfasizzajt (38), dan il-paragrafu jirreferi espliċitament għal “miżuri ta’ integrazzjoni”. Iż-żieda tal-paragrafu (2) fl-Artikolu 7 tal-proposta, wara l-Artikolu 15(4), ma wassalx madankollu sabiex jiġi emendat, sussegwentement, l-Artikolu 15(4), sabiex isir jew riferiment, jew armonizzazzjoni tal-kliem użat mill-Artikolu 15(4) u mill-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86. Għaldaqstant, dan il-kunċett għandu jinftiehem b’mod distint mill-kunċett ta’ “miżuri ta’ integrazzjoni” użat fl-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86.
65.      Għaldaqstant, minn dan nikkonkludi li d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86 għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi li applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jirresjedi legalment fit-territorju ta’ Stat Membru għal iktar minn ħames snin għall-finijiet ta’ riunifikazzjoni tal-familja, tista’ tiġi miċħuda jekk ma jiġux issodisfatti l-kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni rikjesti fid-dritt nazzjonali, sa fejn dawn il-kundizzjonijiet huma kundizzjonijiet sostantivi mhux previsti fl-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86
66.      Fi kwalunkwe każ, u fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra li l-“kondizzjonijiet” previsti fl-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86 jirreferu għal kundizzjonijiet sostantivi, ninnota li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-miżuri ta’ integrazzjoni, fis-sens tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86, introdotti minn Stat Membru, huma kompatibbli ma’ din id-direttiva biss jekk il-kundizzjonijiet ta’ applikazzjoni ta’ tali obbligu ma jirrendux impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-dritt għal riunifikazzjonital-familja (39).
67.      F’dan ir-rigward, skont il-prinċipju ta’ proporzjonalità, li jagħmel parti mill-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni, il-mezzi implimentati mil-leġiżlazzjoni nazzjonali li tittrasponi l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86 għandhom ikunu xierqa sabiex jinkisbu l-għanijiet imfittxija minn din il-leġiżlazzjoni u ma għandhomx imorru lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex dawn jintlaħqu (40)
68.      Fl-opinjoni tiegħi, dan huwa iktar u iktar il-każ fir-rigward tal-kundizzjonijiet applikabbli għall-għoti tal-permess ta’ residenza awtonomu, fis-sens tal-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86.
69.      Issa, f’dan il-każ, il-kundizzjoni dwar l-eżami ta’ integrazzjoni ċivika stabbilita mil-leġiżlazzjoni Olandiża jidhirli li hija sproporzjonata għal żewġ raġunijiet.
70.      Qabel kollox, infakkar li l-benefiċjarji tad-dritt għal riunifikazzjoni tal-familja għandhom jissodisfaw miżuri ta’ integrazzjoni ċivika qabel ir-residenza tagħhom, li jippermettilhom jakkwistaw konoxxenzi elementari, b’mod partikolari lingwistiċi, li jirriżultaw mingħajr dubju utli sabiex jiġu stabbiliti rabtiet mal-Istat Membru ospitanti (41). Issa, li jiġi impost tieni eżami jista’ jqiegħed f’dubju “l-effikaċja integrattiva” u l-utilità tal-ewwel eżami ta’ integrazzjoni ċivika, fis-sens tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86. Skont il-premessa 15, “l-integrazzjoni ta’ membri tal-familja għandha tkun promossa”. Għal dan il-għan, il-membri tal-familja tal-isponsor ikollhom jintegraw ruħhom sabiex iċ-ċittadini li jixtiquh ikunu jistgħu jaċċedu għal status indipendenti u awtonomu minn dak tal-isponsor u ma jibqgħux jiddependu fuq il-permess ta’ residenza ta’ dan tal-aħħar. Fil-fatt, dawn iċ-ċittadini għandhom ikunu integrati permezz tal-konoxxenzi elementari fl-Olandiż miksuba waqt dan l-ewwel eżami, mingħajr ma l-awtoritajiet Olandiżi jkollhom bżonn iwettqu t-tieni selezzjoni bbażata fuq il-progress tal-konoxxenzi lingwistika u kulturali taċ-ċittadini ta’ pajjiż terz. Barra minn hekk, skont ir-rikorrenti C u A, ir-rata ta’ suċċess tal-imsemmi eżami hija baxxa (42). Sa fejn dan it-tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika jista’ jwassalhom għal inċertezza legali fil-każ li ma jgħaddux minnu, l-imsemmi eżami jiskoraġġixxi liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi.
71.      Sussegwentement, l-aċċessibbiltà għall-eżami u għaldaqstant li wieħed jgħaddi minn dan l-eżami jirrendu impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-ksib tad-dritt għall-permess ta’ residenza awtonomu.
72.      Minn naħa, l-aċċessibbiltà finanzjarja għall-eżami ta’ integrazzjoni ċivika tista’ tikkostitwixxi ostakolu. Skont ir-rikorrenti C u A, l-ispiża tat-taħriġ (kors ta’ lingwa u ta’ integrazzjoni ċivika) kif ukoll tal-preparazzjoni u tal-attendenza għall-eżami li tammonta għal bejn EUR 4 000 u EUR 10 000 hija inkorsa mill-applikant u ma hijiex iffinanzjata mill-Istat. Il-Gvern Olandiż effettivament indika li kienet teżisti sistema ta’ self introdotta skont il-kapaċitajiet ta’ rimbors ta’ min jissellef. Madankollu, skont ir-rikorrenti C u A, dan ma huwiex il-każ għaċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi previsti mid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86. Barra minn hekk, għandu jiġi nnotat li l-ammont misluf ikollu jitħallas lura, u li, f’kull każ, huwa jirrappreżenta somma importanti ta’ flus u dan, anki għaċ-ċittadini Ewropej. Minbarra dan, skont ir-rikorrenti C u A, din l-ispiża tinkludi l-ispiża ta’ iskrizzjoni għall-eżami (EUR 350) (43), li għandha titħallas mill-ġdid sabiex wieħed ikollu d-dritt jerġa’ jipprova jgħaddi mill-eżami fil-każ li ma jkunx għadda fit-tentattivi preċedenti (44). Sa fejn dan ir-rekwiżit, minħabba n-natura partikolarment oneruża tiegħu, jiskoraġġixxi l-preżentata ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu, huwa jirrappreżenta ostakolu għall-imsemmija riunifikazzjoni minflok ma jiffaċilitaha. Għaldaqstant, huwa jirrappreżenta restrizzjoni li tista’ tneħħi l-effettività tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86.
73.      Min-naħa l-oħra, l-aċċessibbiltà għall-eżami stess tikkostitwixxi, fil-prattika, ostakolu li jikkomplika l-ksib tal-għan ta’ integrazzjoni. Fil-fatt, ċirkustanzi individwali partikolari, bħall-età, il-livell ta’ edukazzjoni, is-sitwazzjoni finanzjarja jew l-istat ta’ saħħa tal-membri tal-familja tal-isponsor ikkonċernati, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni, sabiex huma jiġu eżentati mill-obbligu li jgħaddu minn eżami bħal dak inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, meta, minħabba dawn iċ-ċirkustanzi, jirriżulta li dawn tal-aħħar ma jkunux f’pożizzjoni li jattendu għal dan l-eżami jew li jgħaddu minnu. Kieku dan ma kienx hemm, f’tali ċirkustanzi, obbligu bħal dan ikun jista’ jikkostitwixxi ostakolu li huwa diffiċli li jingħeleb sabiex isir effettiv id-dritt għall-ksib tad-dritt għall-permess ta’ residenza awtonomu previst mid-Direttiva 2003/86 (45).
74.      Issa, fis-sistema Olandiża, jidhirli li ċ-ċirkustanzi individwali, fis-sens tal-Artikolu 17 tad-Direttiva 2003/86, taċ-ċittadin ta’ pajjiż terz membru tal-familja tal-isponsor, jittieħdu inkunsidrazzjoni biss wara li l-applikant għal permess ta’ residenza awtonomu jkun ipprova mingħajr suċċess li jgħaddi mill-eżamijiet. Fil-fatt, l-Artikolu 6(1)(b) tal-Wi jiddisponi li l-persuna suġġetta għall-obbligu għandha ġġib il-prova li hija ma għaddietx minħabba raġunijiet raġjonevoli billi pparteċipat fis-sessjonijiet ta’ taħriġ u li pprovat diversi drabi tgħaddi mill-eżami ta’ integrazzjoni ċivika qabel ma setgħet tibbenefika minn eżenzjoni (46). Din l-eżenzjoni tingħata mis-Segretarju tal-Istat liċ-ċittadin ta’ pajjiż terz, li għandu jġib il-prova tal-isforzi li jirriżulta li saru. Din is-sistema għandha tieħu inkunsiderazzjoni, qabel ma wieħed jgħaddi mill-eżami, tas-sitwazzjoni individwali tal-applikanti għal permess ta’ residenza awtonomu, bħall-kapaċitajiet konjittivi tagħhom, il-vulnerabbiltà tagħhom (47), l-età tagħhom, il-livell ta’ edukazzjoni tagħhom u l-istat ta’ saħħa tagħhom. Għaldaqstant din is-sistema hija, fl-opinjoni tiegħi, iktar proporzjonata.
75.      Huma l-awtoritajiet nazzjonali kompetenti (u dan jinkludi l-qrati nazzjonali) li għandhom, meta jimplementaw id-Direttiva 2003/86 u meta jeżaminaw l-applikazzjonijiet għal riunifikazzjoni tal-familja, iwettqu evalwazzjoni bbilanċjata u raġonevoli tal-interessi kollha inkwistjoni, billi jieħdu, b’mod partikolari, inkunsiderazzjoni l-interessi tal-ulied ikkonċernati (48).
76.      Għaldaqstant, fl-opinjoni tiegħi, ir-risposta għat-tieni domanda preliminari għandha tkun kif ġej: l-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi li applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jkun tħalla, għar-riunifikazzjoni tal-familja, jirresjedi legalment fit-territorju tal-Istat Membru għal iktar minn ħames snin, tista’ tiġi miċħuda minħabba nuqqas ta’ osservanza tal-kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni meħtieġa fid-dritt nazzjonali, sa fejn dawn il-kundizzjonijiet huma kundizzjonijiet sostantivi mhux previsti fl-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86.
C.      Fuq id-data li minnha l-applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu tipproduċi l-effetti tagħha, fis-sens tal-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86
77.      Ir-rikorrenti C għandha, mill-5 ta’ Novembru 2008, permess ta’ residenza mal-konjuġi. Peress li mill-10 ta’ Frar 2014, skont l-awtoritajiet Olandiżi, C ma baqgħetx tirresjedi mal-konjuġi tagħha, is-Segretarju tal-Istat irtira, retroattivament, il-permess ta’ residenza mal-konjuġi peress li dan il-permess safa mingħajr bażi legali. Ir-residenza legali ta’ C ġiet għaldaqstant interrotta (49). Is-Segretarju tal-Istat taha l-permess ta’ residenza awtonomu fid-data li fiha C issodisfat il-kundizzjoni dwar l-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika, jiġifieri fis-16 ta’ Frar 2015. C issostni li hija kienet tissodisfa diġà l-kundizzjonijiet għall-ksib ta’ permess ta’ residenza awtonomu fid-data li fiha kienet tirresjedi legalment fil-Pajjiżi l-Baxxi għal iktar minn ħames snin għall-finijiet tar-riunifikazzjoni tal-familja.
78.      Meta l-preżentata tal-applikazzjoni għall-għoti ta’ permess ta’ residenza awtonomu sseħħ wara residenza legali ta’ ħames snin u għall-finijiet tar-riunifikazzjoni tal-familja, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk leġiżlazzjoni nazzjonali (50) li tirrigwarda l-permess ta’ residenza awtonomu, li tiddisponi li l-permess ta’ residenza awtonomu għandu jingħata mid-data li fiha ċ-ċittadin ta’ pajjiż terz juri li jissodisfa l-kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni kollha, fosthom il-kundizzjoni ta’ eżami ta’ integrazzjoni, u/jew, mhux iktar kmieni mid-data li fiha tiġi rċevuta l-imsemmija applikazzjoni, hijiex kompatibbli mal-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86.
79.      Skont il-qorti tar-rinviju, il-kliem tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86 ma jindikax b’mod li ma jħallix dubju d-data li minnha għandu jingħata l-imsemmi permess. Il-qorti tar-rinviju tissuġġerixxi żewġ interpretazzjonijiet tal-Artikolu 15(1) u 4 tal-imsemmija direttiva. Minn naħa, mill-Artikolu 15(4) donnu jirriżulta li l-Istati Membri jiddefinixxu l-kundizzjonijiet proċedurali applikabbli għall-għoti u għat-tul ta’ żmien tal-permess ta’ residenza awtonomu fid-dritt nazzjonali. Għaldaqstant, l-Istati Membri jiddefinixxu d-data li fiha jsir effettiv l-imsemmi permess. Min-naħa l-oħra, il-qorti tar-rinviju tipprevedi li d-dritt għal permess ta’ residenza awtonomu jinħoloq taħt l-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86, mhux iktar tard minn wara ħames snin ta’ residenza legali u jinkiseb awtomatikament dakinhar tal-applikazzjoni. Konsegwentement, anki meta ċittadin ta’ pajjiż terz japplika għal permess ta’ residenza wara iktar minn ħames snin ta’ residenza, dan ma jipprekludix li d-dritt għal permess ta’ residenza awtonomu jkun inħoloq preċedentement.
80.      Min-naħa tiegħi, jien tal-opinjoni li jekk, fil-leġiżlazzjoni nazzjonali, id-dritt għal permess ta’ residenza awtonomu huwa suġġett għall-kundizzjoni li qabel issir applikazzjoni, l-effetti tad-dritt għal permess ta’ residenza awtonomu għandhom jidħlu fis-seħħ, mhux iktar tard, mid-data tal-preżentata tal-imsemmija applikazzjoni. Dan il-permess ta’ residenza għandu jkun ta’ natura dikjaratorja.
81.      F’dan ir-rigward, infakkar li l-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86 jipprevedi li “mhux iktar tard minn wara ħames snin ta’ residenza, u sakemm il-membru tal-familja ma ngħatax permess ta’ residenza għal raġunijiet oħra barra dik ta’ riunifikazzjoni tal-familja, […] għandhom ikunu intitolati, wara applikazzjoni, jekk rikjest, għal permess ta’ residenza awtonomu, indipendenti minn dak ta’ l-isponsor.” (51). Il-kliem tal-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86, billi juża l-espressjoni “jekk rikjest”, jirrendi fakultattiva l-preżentata ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu. L-obbligu li tiġi ppreżentata tali applikazzjoni jikkorrispondi għall-waħda mill-“kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti […] tal-permess ta’ residenza awtonomu” li l-Istati Membri jistgħu jiddefinixxu, konformement mal-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86. L-Artikolu 15(1) u (4) ta’ din id-direttiva jawtorizza applikazzjoni li hija differenti bejn l-Istati Membri. Fl-Istati Membri fejn id-dritt għall-permess ta’ residenza awtonomu huwa suġġett għall-preżentata ta’ tali applikazzjoni, il-permess ta’ residenza awtonomu jimmaterjalizza u jsir effettiv mal-preżentata ta’ din l-applikazzjoni quddiem l-awtoritajiet nazzjonali kompetenti. B’hekk, l-effetti tal-permess ta’ residenza awtonomu jibdew mid-data tal-preżentata tal-imsemmija applikazzjoni, u dan jirrispetta l-kontenut tal-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86, li jiddisponi li d-dritt għall-permess ta’ residenza awtonomu jeżisti “mhux iktar tard minn wara ħames snin ta’ residenza”.
82.      Barra minn hekk, id-data tal-preżentata tal-applikazzjoni għandha, fl-opinjoni tiegħi, tiġi kkunsidrata li hija d-data finali li minnha permess ta’ residenza awtonomu jsir effettiv, peress li hija tippermetti li jiġi ggarantit trattament identiku lill-applikanti kollha li jinsabu kronoloġikament fl-istess sitwazzjoni, billi jiġi żgurat li s-suċċess tal-applikazzjoni jkun jiddependi prinċipalment minn ċirkustanzi attribwibbli lill-applikant u mhux lill-amministrazzjoni, bħat-tul ta’ żmien meħud sabiex tiġi pproċessata l-applikazzjoni (52). Tali soluzzjoni hija konformi mal-kliem tal-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86.
83.      Barra minn hekk, il-fatt li l-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86 jiġi interpretat fis-sens li għadu kemm ġie propost jippermetti li tiġi ggarantita ċertezza legali ikbar għall-applikanti għal permess ta’ residenza awtonomu. Fis-sitwazzjonijiet partikolarment diffiċli, bħal dawk imsemmija fl-Artikolu 15(3) tal-imsemmija direttiva, iċ-ċittadin tal-pajjiż terz li jippreżenta l-applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu, eżatt wara x-xoljiment tar-relazzjoni ta’ żwieġ, filjali jew ta’ familja ma jirriskjax interruzzjoni fil-perijodu legali ta’ residenza tiegħu. Għaċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li ma jaqgħux taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86, il-fatt li tiġi ddeterminata d-data tal-preżentata tal-applikazzjoni bħala d-data li minnha l-permess ta’ residenza awtonomu jipproduċi effetti jippermettilhom jantiċipaw eventwali interuzzjoni fir-residenza legali u għaldaqstant jagħtihom ċertezza legali ikbar. Jekk kundizzjoni formali, bħal pereżempju, ir-rekwiżit ta’ dokument ta’ identità jew ta’ dokument amministrattiv, jiġi ssodisfatt biss sussegwentement, id-dritt għal permess ta’ residenza jingħata retroattivament għad-data li fiha l-applikazzjoni ġiet ippreżentata.
84.      Fuq il-bażi ta’ dak li ntqal hawn fuq, nipproponi li jiġi konkluż li l-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86 ma jipprekludix li permess ta’ residenza awtonomu jkun jista’ jingħata fid-data tal-preżentata tal-applikazzjoni għall-imsemmi permess u, jekk ikun neċessarju, b’mod retroattiv minn din id-data.
V.      Konklużjonijiet
85.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domandi preliminari magħmula mir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi):
1)      Il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-qorti tar-rinviju li jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva tal-Kunsill 2003/86/KE tat-22 ta’ Settembru 2003 dwar id-dritt għal riunifikazzjoni tal-familja fit-tilwim li jikkonċerna d-dritt ta’ residenza ta’ membri tal-familja ta’ sponsors li għandhom nazzjonalità Olandiża, sa fejn din id-direttiva ġiet, fid-dritt Olandiż, iddikjarata bħala applikabbli b’mod dirett u inkundizzjonat għal dawn il-membri tal-familja.
2)      L-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi li applikazzjoni għal permess ta’ residenza awtonomu ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jkun tħalla, għar-riunifikazzjoni tal-familja, jirresjedi legalment fit-territorju ta’ Stat Membru għal iktar minn ħames snin, tista’ tiġi miċħuda minħabba nuqqas ta’ osservanza tal-kundizzjonijiet ta’ integrazzjoni meħtieġa fid-dritt nazzjonali, sa fejn dawn il-kundizzjonijiet huma kundizzjonijiet sostantivi mhux previsti fl-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86.
3)      L-Artikolu 15(1) u (4) tad-Direttiva 2003/86 ma jipprekludix li permess ta’ residenza awtonomu jkun jista’ jingħata fid-data tal-preżentata tal-applikazzjoni għall-imsemmi permess u, jekk ikun neċessarju, b’mod retroattiv minn din id-data.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
2      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 6, p. 224.
3      Dan huwa reġistru Olandiż li jinkludi d-data tar-residenti u tan-nonresidenti li għandhom rabta mal-awtoritajiet Olandiżi.
4      Il-qorti tar-rinviju ssemmi hawnhekk is-sentenzi tat-18 ta’ Ottubru 2012, Nolan, (punt 46), tas-7 ta’ Novembru 2013, Romeo (C-313/12, EU:C:2013:718, punt 22) u tas-16 ta’ Ġunju 2016, Rodríguez Sánchez (C-351/14, EU:C:2016:447, punti 61 u 62).
5      Inizjalment, l-Artikolu 1 u l-Artikolu 3(1)(c) tal-proposti għal direttivi tal-Kunsill dwar ir-riunifikazzjoni tal-familja tal-1 ta’ Diċembru 1999 (COM (1999) 638 finali) u tal-10 ta’ Ottubru 2000 (COM (2000) 624 final) kienu jagħtu liċ-ċittadini tal-Unjoni li ma eżerċitawx id-dritt għal moviment liberu tagħhom, dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja tal-membri tal-familja tagħhom. Madankollu, il-Kunsill talab restrizzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija proposta għal direttiva. Il-Kummissjoni emendatu konsegwentement, fit-tielet proposta għal direttiva dwar ir-riunifikazzjoni tal-familja tat-2 ta’ Mejju 2002 (COM (2002) 225 final) sabiex teskludi minnu liċ-ċittadini tal-Unjoni li ma eżerċitawx id-dritt ta’ moviment liberu tagħhom). Is-sitwazzjoni taċ-ċittadini tal-Unjoni li ma eżerċitawx id-dritt għal moviment liberu tagħhom kellha tiġi ttrattata sussegwentement fi proposta speċifika, ladarba t-tfassil mill-ġdid tad-dritt għall-moviment liberu tal-persuni jkun ġie adottat.
6      Din assolutament ma hijiex kwistjoni ta’ applikabbiltà tar-regoli tad-Direttiva 2004/38/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tad-29 ta’ April 2004 dwar id-drittijiet taċ-ċittadini ta’ l-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom biex jiċċaqilqu u jgħixu liberament fit-territorju ta’ l-Istati Membri u li temenda r-Regolament (KEE) Nru 1612/68 u li tħassar id-Direttivi 64/221/KEE, 68/360/KEE, 72/194/KEE, 73/148/KEE, 75/34/KEE, 75/35/KEE, 90/364/KEE, 90/365/KEE u 93/96/KEE (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 5, p. 46).
7      Skont ir-rapport tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill tat-8 ta’ Ottubru 2008 fuq l-applikazzjoni tad-Direttiva [2003/86] (COM (2008)610 final, p. 4). Jekk, għaċ-ċittadini li ma eżerċitawx il-moviment liberu tagħhom, Stat Membru japplika regoli inqas favorevoli minn dawk tad-Direttiva, l-istatus legali taċ-ċittadini ta’ pajjiż terz għandu mnejn jiddeterjora meta huma jiksbu n-nazzjonalità ta’ Stat Membru li għandu regoli inqas favorevoli għaċ-ċittadini tiegħu f’dan il-qasam. Dan huwa l-każ f’erba’ pajjiżi: ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Repubblika ta’ Ċipru, ir-Repubblika tal-Latvja u r-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi.
8      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-18 ta’ Ottubru 1990, Dzodzi, (C‑297/88 u C‑197/89, EU:C:1990:360, punt 33), tas-7 ta’ Lulju 2011, Agafiţei et (C‑310/10, EU:C:2011:467, punti 24 u 25) u tal-21 ta’ Diċembru 2011, Cicala (C‑482/10, EU:C:2011:868, punt 15).
9      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-18 ta’ Ottubru 1990, Dzodzi, (C‑297/88 u C‑197/89, EU:C:1990:360, punt 35), tas-16 ta’ Marzu 2006, Poseidon Chartering (C‑3/04, EU:C:2006:176, punt 15), tat-28 ta’ Ottubru 2010, Volvo Car Germany (C‑203/09, EU:C:2010:647, punt 24), tas-7 ta’ Lulju 2011, Agafiţei et (C‑310/10, EU:C:2011:467, punt 26) u tal-21 ta’ Diċembru 2011, Cicala (C‑482/10, EU:C:2011:868, punt 16).
10      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-28 ta’ Marzu 1995, Kleinwort Benson (C‑346/93, EU:C:1995:85, punt 16), tal-21 ta’ Diċembru 2011, Cicala (C‑482/10, EU:C:2011:868, punti 17 u 19), tat-18 ta’ Ottubru 2012, Nolan (C‑583/10, EU:C:2012:638, punti 45 u 47) u tad-19 ta’ Ottubru 2017, Solar Electric Martinique (C‑303/16, EU:C:2017:773, punti 25 u 27).
11      Ara, f’dan is-sens, id-digriet tat-12 ta’ Mejju 2016, Sahyouni (C‑281/15, EU:C:2016:343, punti 27 u 29) u l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Solar Electric Martinique (C‑303/16, EU:C:2017:507, punt 33).
12      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Nolan (punti 53, 54 u 56).
13      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Nolan (punt 55).
14      Dan kien każ ta’ esklużjoni ratione loci mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 2006/112/KE tat-28 ta’ Novembru 2006 dwar is-sistema komuni ta’ taxxa fuq il-valur miżjud, iżda din id-differenza mill-esklużjoni ratione materiae tas-sentenza Nolan hija irrilevanti: ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Solar Electric Martinique (C‑303/16, EU:C:2017:507, punt 49).
15      Korsiv miżjud minni.
16      Korsiv miżjud minni.
17      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-27 ta’ Ġunju 2018, SGI u Valériane (C‑459/17 u C‑460/17, punti 27 u 28). Din is-sentenza, bħas-sentenza Solar Electric Martinique, kienet tirrigwarda sitwazzjoni ta’ esklużjoni ratione loci mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva dwar il-VAT.
18      Dan l-artikolu huwa implimentazzjoni tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86.
19      Il-qorti tar-rinviju tiċċita l-Artikolu 3.51, il-parti introduttiva u l-punt (a) tal-paragrafu 1, tal-Vb 2000.
20      Skont l-Artikolu 6(1)(a) jew (b), tal-Wi, “[i]l-Ministru jeżenta lill-persuna li hija marbuta bl-obbligu ta’ integrazzjoni ċivili meta din tkun stabbilixxiet li, minħabba diżabbiltà psikoloġika jew fiżika, jew defiċjenza mentali, ma hijiex, b’mod permanenti, f’pożizzjoni li tgħaddi mill-eżami ta’ integrazzjoni ċivika jew [meta l-imsemmi ministru] jasal sabiex jikkunsidra, fuq il-bażi tal-isforzi pprovati mill-persuna li għandha l-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika, li din tal-aħħar ma tistax raġonevolament tissodisfa l-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika”.
21      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza P u S (punt 38) u s-sentenza K u A (punti 52 sa 55).
22      COM(2014) 210 final, 3 ta’ April 2014, p. 15-16.
23      Ara f’dan is-sens, il-Komunikazzjoni mill-Kummissjoni lill-Kunsill, il-Parlament Ewropew, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u l-Kumitat tar-Reġjuni, Aġenda Komuni għall-Integrazzjoni Qafas għall-Integrazzjoni ta’ Ċittadini ta’ Pajjizi Terzi fl-Unjoni Ewropea (KUMM(2005) 389 finali, 1 ta’ Settembru 2005, prinċipju ta’ bażi Nru 4).
24      Dan il-kunċett ġie żviluppat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza P u S fil-punti 34 sa 38.
25      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Volum 6, p. 272.
26      Dan il-kunċett ġie żviluppat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza K u A fil-punti 52 sa 55.
27      Din id-distinzjoni hija apparenti b’mod partikolari fid-Direttiva 2003/109. Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi fis-sentenza Dogan (C‑138/13, EU:C:2014:287, punt 52).
28      Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi fis-sentenza Dogan (C‑138/13, EU:C:2014:287, punt 52) u s-sentenza K u A (punti 52 u 57) li jikkonfermaw li l-miżuri ta’ integrazzjoni huma legali biss jekk jiffaċilitaw l-integrazzjoni tal-membri tal-familja. Huma ma għandhomx ikollhom bħala għan li jagħżlu l-persuni li jkunu jistgħu jeżerċitaw id-dritt tagħhom għar-riunifikazzjoni tal-familja, iżda li jiffaċilitaw l-integrazzjoni ta’ dawn tal-aħħar fl-Istati Membri.
29      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-4 ta’ Marzu 2010, Chakroun (C-578/08, EU:C:2010:117, punt 43), tas-6 ta’ Diċembru 2012, O et (C-356/11 et C-357/11, EU:C:2012:776, punt 74) u s-sentenza K u A (punt 50).
30      Skont il-qorti tar-rinviju, dan huwa dak li jirriżulta mill-Artikolu 2.9 tad-Digriet dwar l-Integrazzjoni Ċivika li jipprevedi li, “[i]l-persuna li hija suġġetta għall-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika għandha takkwista l-kapaċitajiet [f’espressjoni u komprensjoni orali u f’espressjoni u komprensjoni bil-miktub] fl-Olandiż li jikkorrispondu għal-livell A2 tal-qafas ta’ riferiment komuni Ewropew għal-lingwi moderni barranin.”
31      Skont il-qorti tar-rinviju, dan huwa dak li jirriżulta mill-Artikolu 2.10(1) tad-Digriet dwar l-Integrazzjoni Ċivika li jipprevedi li, “[i]l-persuna li hija suġġetta għall-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika għandha takkwista konoxxenza dwar is-soċjetà Olandiża li l-livell tagħha jikkorrispondi għall-għanijiet stabbiliti b’leġiżlazzjoni tal-Ministru f’dak li jirrigwarda l-elementi li ġejjin: a. il-konoxxenza tas-soċjetà Olandiża; b. l-orjentazzjoni fis-suq tax-xogħol Olandiż.”
32      L-Artikolu 15(1) tad-Direttiva 2003/86 jipprovdi li: “wara ħames snin ta’ residenza, u sakemm il-membru tal-familja ma ngħatax permess ta’ residenza għal raġunijiet oħra barra dik ta’ riunifikazzjoni tal-familja, il-konjugi jew partner mhux miżżewweġ/miżżewġa u wild li jkun laħaq età maġġorenni [għandhom dritt għall-permess ta’ residenza awtonomu]”.
33      Memorandum ta’ spjegazzjoni tal-proposta għal Direttiva 2003/86 ippreżentata mill-Kummissjoni Ewropea [COM (1999) 638 final; p. 22-23].
34      Ara d-dokument tal-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem id-“dokument tal-Kunsill”) Nru 10857/02.
35      Ara, f’dan is-sens, il-proposta emendata għal direttiva tal-Kunsill dwar id-dritt għal riunifikazzjoni tal-familja (COM(2002) 225 final).
36      Ara f’dan is-sens, id-dokumenti tal-Kunsill Nru 10857 tad-9 ta’ Awwissu 2002, Nru 11787/02 tat-30 ta’ Settembru 2002, u Nru 13053/02 tat-23 ta’ Ottubru 2002.
37      Ara d-dokument tal-Kunsill Nru 14272/02 tas-26 ta’ Novembru 2002. L-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86 jipprovdi li “[l]-Istati Membri jistgħu jirrikjedu ċittadini ta’ pajjiżi terzi biex jikkonformaw ruħhom mal-miżuri ta’ integrazzjoni, skond il-liġi nazzjonali. […]”.
38      Ara l-punti 51 sa 52 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
39      Ara, b’analoġija, is-sentenza P u S (punt 45 u l-ġurisprudenza ċċitata).
40      Ara, b’analoġija, is-sentenza tas-26 ta’ April 2012, Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi Il‑Baxxi (C‑508/10, EU:C:2012:243, punt 75) u, f’dan is-sens, is-sentenza K u A (punt 51).
41      Sentenza P u S (punti 47 u 48) u sentenza K u A (punti 54 u 55).
42      Biss 49 % mill-membri tal-familja tal-isponsor li saru suġġetti għall-obbligu ta’ integrazzjoni ċivika fil-bidu tas-sena 2013 għaddew, tliet snin iktar tard, mit-tieni eżami ta’ integrazzjoni ċivika.
43      Skont ir-Rapport mill-Kummissjoni lill-Kunsill u lill-Parlament Ewropew dwar l-Applikazzjoni tad-Direttiva 2003/86/KE dwar id-Dritt għal Riunifikazzjoni tal-familja (KUMM(2008) 610 finali, tat-8 ta’ Ottubru 2008, p. 10 u 11, l-ammont tal-ħlas tal-ispejjeż fil-Pajjiżi l-Baxxi huwa stabbilit għal EUR 1 368, EUR 830 f’dak li jikkonċerna l-viża għar-riunifikazzjoni tal-familja, u l-ammont tat-test ta’ integrazzjoni huwa stabbilit għal EUR 350.
44      Wieħed jista’ joqgħod għall-eżami sa’ erba’ darbiet.
45      Ara, b’analoġija, is-sentenza P u S (punt 49), u s-sentenza K u A (punti 58 sa 60).
46      C kisbet eżenzjoni peress li hija kienet qagħdet għall-eżami erba’ darbiet u kienet bagħtet ċertifikat mill-istituzzjoni ta’ tagħlim li jindika li hija attendiet is-648 siegħa tal-kors mitluba.
47      Gwida tal-Kummissjoni, p. 16: “Għandha tingħata attenzjoni speċjali għall-fatt li f’diversi partijiet tad-dinja, in-nisa u l-bniet għandhom inqas aċċess għall-edukazzjoni u jista’ jkollhom livell ta’ litteriżmu iktar baxx mill-irġiel.”
48      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-6 ta’ Diċembru 2012, O et (C‑356/11 u C‑357/11, EU:C:2012:776, punt 81).
49      L-interruzzjoni ta’ residenza legali tista’ twassal għal konsegwenzi rigward il-possibbiltà li ssir applikazzjoni għal awtorizzazzjoni ta’ residenza bħala resident għal tul ta’ żmien twil u fuq id-drittijiet għal ċittadinanza Olandiża li jirrikjedu perijodu ta’ residenza legali u regolari fit-territorju tal-Istat Membru.
50      F’dan il-każ, l-Artikolu 26(1) tal-Vw 2000.
51      Korsiv miżjud minni.
52      Ara, b’analoġija, is-sentenzi tas-17 ta’ Lulju 2014, Noorzia (C‑338/13, EU:C:2014:2092 punt 17) u tat-12 ta’ April 2018, A u S (C‑550/16, EU:C:2018:248, punt 60).