62020CJ0177_RES
Υπόθεση C‑177/20
«Grossmania» Mezőgazdasági Termelő és Szolgáltató Kft.
κατά
Vas Megyei Kormányhivatal
(αίτηση του Győri Közigazgatási és Munkaügyi Bíróságγια την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τρίτο τμήμα) της 10ης Μαρτίου 2022
«Προδικαστική παραπομπή – Αρχές του δικαίου της Ένωσης – Υπεροχή – Άμεσο αποτέλεσμα – Καλόπιστη συνεργασία – Άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ – Άρθρο 63 ΣΛΕΕ – Υποχρεώσεις κράτους μέλους απορρέουσες από προδικαστική απόφαση – Ερμηνεία κανόνα του δικαίου της Ένωσης στην οποία προβαίνει το Δικαστήριο στο πλαίσιο προδικαστικής αποφάσεως – Υποχρέωση διασφάλισης της πλήρους αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης – Υποχρέωση εθνικού δικαστηρίου να αφήσει ανεφάρμοστη εθνική ρύθμιση αντιβαίνουσα στο δίκαιο της Ένωσης όπως αυτό ερμηνεύτηκε από το Δικαστήριο – Διοικητική απόφαση που κατέστη απρόσβλητη ελλείψει ασκήσεως ένδικης προσφυγής – Αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας – Ευθύνη του κράτους μέλους»
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Υποχρέωση καλόπιστης συνεργασίας – Υποχρεώσεις των εθνικών δικαστηρίων – Εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την αυτοδίκαιη απόσβεση των δικαιωμάτων επικαρπίας και τη διαγραφή τους από το κτηματολόγιο – Εθνική ρύθμιση μη συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης όπως αυτό έχει ερμηνευτεί από το Δικαστήριο – Υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να αφήσουν ανεφάρμοστη την εν λόγω εθνική ρύθμιση – Διαγραφή των δικαιωμάτων επικαρπίας η οποία κατέστη απρόσβλητη ελλείψει ασκήσεως ένδικης προσφυγής – Υποχρέωση εξαλείψεως των παράνομων συνεπειών παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης – Υποχρέωση επιβολής στην αρμόδια αρχή της υποχρέωσης να επανεγγράψει τα εν λόγω δικαιώματα – Αδύνατη επανεγγραφή – Δικαίωμα αποζημίωσης
(Άρθρο 4 § 3, ΣΕΕ· άρθρα 63 και 267 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 17 § 1)
(βλ. σκέψεις 45, 57, 58, 62, 64-68, 75 και διατακτ.)
Σύνοψη
Η «Grossmania» Mezőgazdasági Termelő és Szolgáltató Kft (στο εξής: Grossmania), εταιρία εδρεύουσα στην Ουγγαρία, της οποίας όμως οι εταίροι είναι υπήκοοι άλλων κρατών μελών, ήταν κάτοχος δικαιωμάτων επικαρπίας επί γεωργικών γαιών στην Ουγγαρία. Την 1η Μαΐου 2014 τα δικαιώματά της διαγράφηκαν από το κτηματολόγιο δυνάμει ουγγρικής νομοθεσίας η οποία προέβλεπε την αυτοδίκαιη απόσβεση, κατά την ημερομηνία εκείνη, των δικαιωμάτων επικαρπίας επί γεωργικών γαιών που είχαν συσταθεί σε προγενέστερο χρονικό σημείο βάσει συμβάσεως μεταξύ προσώπων που δεν ήταν στενοί συγγενείς. Το 2018, με την απόφαση SEGRO και Horváth (
1
), το Δικαστήριο έκρινε ότι η ελεύθερη κυκλοφορία κεφαλαίων, κατά την έννοια του άρθρου 63 ΣΛΕΕ, αντιτίθεται σε μια τέτοια εθνική νομοθεσία. Κατόπιν της αποφάσεως αυτής, η Grossmania ζήτησε από τις αρμόδιες αρχές την επανεγγραφή των δικαιωμάτων επικαρπίας της. Ωστόσο, η αίτησή της απορρίφθηκε.
Κληθέν να κρίνει τη νομιμότητα της αρνήσεως επανεγγραφής, το Győri Közigazgatási és Munkaügyi Bíróság (δικαστήριο διοικητικών και εργατικών διαφορών του Győr, Ουγγαρία) αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σε σχέση με την εμβέλεια των δεσμευτικών αποτελεσμάτων των αποφάσεων που εκδίδονται επί προδικαστικής παραπομπής. Ειδικότερα, κατά το δικαστήριο αυτό, από την απόφαση SEGRO και Horváth του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η ουγγρική νομοθεσία στην οποία στηρίχθηκε η απόρριψη της αιτήσεως της Grossmania είναι αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης. Όμως, σε αντίθεση με τις περιπτώσεις επί των οποίων εκδόθηκε η συγκεκριμένη απόφαση, η Grossmania δεν είχε προσβάλει ενώπιον δικαστηρίου τη διαγραφή των δικαιωμάτων επικαρπίας τα οποία κατείχε. Ως εκ τούτου, το εν λόγω δικαστήριο διερωτάται αν, υπό το πρίσμα της αποφάσεως SEGRO και Horváth, μπορεί παρά ταύτα να αφήσει ανεφάρμοστη την επίμαχη εθνική νομοθεσία, λόγω της αντιθέσεώς της προς το δίκαιο της Ένωσης, και να υποχρεώσει τις αρμόδιες αρχές να προβούν σε επανεγγραφή των διαγραφέντων δικαιωμάτων επικαρπίας.
Με την απόφασή του, το Δικαστήριο διευκρινίζει, αφενός, τις υποχρεώσεις των κρατών μελών, ιδίως των εθνικών δικαστηρίων, οι οποίες απορρέουν από προδικαστική απόφαση σε σχέση με εθνική κανονιστική ρύθμιση αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης, όσον αφορά περίπτωση διοικητικής αποφάσεως που κατέστη απρόσβλητη και θέτει σε εφαρμογή τη συγκεκριμένη ρύθμιση, και, αφετέρου, τα μέτρα που τα κράτη μέλη οφείλουν να λάβουν προκειμένου να εξαλείψουν τις παράνομες συνέπειες που απορρέουν από την ίδια ρύθμιση.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, όταν η νομολογία του έχει παράσχει σαφή απάντηση σε ερώτημα περί της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να προβαίνει σε όλες τις αναγκαίες ενέργειες προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η ερμηνεία αυτή θα εφαρμοστεί. Βάσει της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να αφήνει ανεφάρμοστη κάθε εθνική ρύθμιση η οποία αντιβαίνει σε διάταξη του δικαίου της Ένωσης που έχει άμεσο αποτέλεσμα, εφόσον είναι αδύνατη η σύμφωνη προς τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης ερμηνεία της. Άμεσο αποτέλεσμα αναγνωρίζεται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 63 ΣΛΕΕ, το οποίο κατοχυρώνει την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων. Επομένως, εφόσον από την απόφαση SEGRO και Horváth προκύπτει ότι η επίμαχη ουγγρική κανονιστική ρύθμιση είναι αντίθετη προς το άρθρο 63 ΣΛΕΕ, το αιτούν δικαστήριο, επιληφθέν προσφυγής ακυρώσεως αποφάσεως στηριζόμενης στη ρύθμιση αυτή, υποχρεούται να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα του εν λόγω άρθρου, αφήνοντας ανεφάρμοστη τη συγκεκριμένη εθνική ρύθμιση.
Εν συνεχεία, το Δικαστήριο τονίζει ότι, υπό ορισμένες ιδιαίτερες περιστάσεις, εθνικό διοικητικό όργανο ενδέχεται να υποχρεούται, κατ’ εφαρμογήν της αρχής της αποτελεσματικότητας και της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας που απορρέει από το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, να επανεξετάσει μια διοικητική απόφαση που έχει καταστεί απρόσβλητη. Στο πλαίσιο αυτό, επιβάλλεται να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ της απαίτησης για ασφάλεια δικαίου και της απαίτησης νομιμότητας από απόψεως δικαίου της Ένωσης. Η τελευταία αυτή απαίτηση αποκτά βαρύνουσα σημασία εν προκειμένω, λαμβανομένων υπόψη των ευρειών αρνητικών συνεπειών της επίμαχης εθνικής ρύθμισης και της κατ’ εφαρμογήν της εν λόγω ρύθμισης διαγραφής των δικαιωμάτων επικαρπίας. Ειδικότερα, όπως προκύπτει επίσης και από την απόφαση Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Επικαρπία επί γεωργικών γαιών) (
2
), η ρύθμιση αυτή συνιστά ταυτοχρόνως πρόδηλη και σοβαρή παραβίαση της θεμελιώδους ελευθερίας που προβλέπεται στο άρθρο 63 ΣΛΕΕ αλλά και πρόδηλη και σοβαρή προσβολή του δικαιώματος ιδιοκτησίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 17, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεδομένου ότι η εν λόγω παραβίαση και προσβολή έθιξε περισσότερους από 5000 υπηκόους άλλων κρατών μελών πλην της Ουγγαρίας.
Συνακόλουθα, στο μέτρο που η εθνική ρύθμιση είναι, επιπλέον, ικανή να δημιουργήσει σύγχυση σε σχέση με το κατά πόσον είναι αναγκαία η προσβολή των αποφάσεων περί διαγραφής που εκδίδονται κατ’ εφαρμογήν της, τυχόν προβλεπόμενη στο ουγγρικό δίκαιο αδυναμία αμφισβητήσεως, στο πλαίσιο προσφυγής κατά της απόρριψης αιτήσεως επανεγγραφής δικαιωμάτων επικαρπίας, της διαγραφής των δικαιωμάτων που κατέστη εν τω μεταξύ απρόσβλητη δεν μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει της απαιτήσεως για ασφάλεια δικαίου. Επομένως, το επιληφθέν εθνικό δικαστήριο οφείλει να μη λάβει υπόψη την εν λόγω αδυναμία αμφισβητήσεως, ως αντίθετη προς τις αρχές της αποτελεσματικότητας και της καλόπιστης συνεργασίας.
Τέλος, το Δικαστήριο εκτιμά ότι, ελλείψει ειδικών κανόνων στο δίκαιο της Ένωσης σχετικά με τον τρόπο εξάλειψης των παράνομων συνεπειών παραβάσεως του άρθρου 63 ΣΛΕΕ υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, τα μέτρα για να διασφαλιστεί η τήρηση του δικαίου της Ένωσης μπορούν να συνίστανται, μεταξύ άλλων, στην επανεγγραφή στο κτηματολόγιο των παρανόμως καταργηθέντων δικαιωμάτων επικαρπίας. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να εξακριβώσει, λαμβανομένης υπόψη της υφιστάμενης κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεώς του νομικής και πραγματικής κατάστασης, αν πρέπει να υποχρεώσει την αρμόδια αρχή να προβεί σε μια τέτοια επανεγγραφή ή αν τούτο προσκρούει σε αντικειμενικά και νόμιμα εμπόδια, όπως η καλόπιστη απόκτηση, από νέο κύριο, των γαιών τις οποίες αφορούν τα δικαιώματα επικαρπίας. Στις περιπτώσεις που αποδειχθεί αδύνατη η επανεγγραφή, θα είναι αναγκαίο, προκειμένου να εξαλειφθούν οι παράνομες συνέπειες της παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης, να παρασχεθεί στους πρώην δικαιούχους των καταργηθέντων δικαιωμάτων επικαρπίας αποζημίωση ικανή να αποκαταστήσει την οικονομική ζημία που προκλήθηκε από την κατάργηση των δικαιωμάτων επικαρπίας.
Επιπλέον, ανεξαρτήτως των προαναφερθέντων μέτρων, η πλήρης αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης συνεπάγεται ότι οι ζημιωθέντες από παραβίαση του δικαίου της Ένωσης ιδιώτες έχουν επίσης, δυνάμει της αρχής της ευθύνης του Δημοσίου για ζημίες προκληθείσες από μια τέτοια παραβίαση, δικαίωμα αποζημίωσης υπό τις προϋποθέσεις τις οποίες θέτει η νομολογία του Δικαστηρίου και οι οποίες προκύπτει ότι συντρέχουν εν προκειμένω.
(
1
)	Απόφαση της 6ης Μαρτίου 2018, SEGRO και Horváth (C‑52/16 και C‑113/16, EU:C:2018:157).
(
2
)	Απόφαση της 21ης Μαΐου 2019, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Επικαρπία επί γεωργικών γαιών) (C‑235/17, EU:C:2019:432).