Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τρίτο τμήμα)
της 26ης
Μαρτίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ – Νομοθετική αρμοδιότητα της Ένωσης – Οδηγία 2012/29/ΕΕ – Ελάχιστα πρότυπα σχετικά με τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία θυμάτων της εγκληματικότητας – Άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ – Έννοια του “θύματος” – Εξωεδαφική δικαιοδοσία των ποινικών δικαστηρίων κράτους μέλους – Μη εφαρμογή της οδηγίας αυτής »
Στην υπόθεση C‑239/24 [Aurnois] (i),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το cour d’appel de Bruxelles (εφετείο Βρυξελλών, Βέλγιο) με απόφαση της 12ης
Δεκεμβρίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 2 Απριλίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
FP,
LD,
παρισταμένου του:
Procureur fédéral,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),
συγκείμενο από τους Κ. Λυκούργο, πρόεδρο τμήματος, O. Spineanu‑Matei, S. Rodin, N. Piçarra (εισηγητή) και N. Fenger, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        οι FP και LD, εκπροσωπούμενες από τη M. Alié, avocate,
–        ο Procureur fédéral, εκπροσωπούμενος
από
τον A. d’Oultremont, magistrat fédéral,
–        η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την A. Pagáčová και τους M. Smolek και J. Vláčil,
–        η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον S. Fiorentino, επικουρούμενο από τη L. Fiandaca, avvocato dello Stato,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις J. Hottiaux και J. Vondung,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας 2012/29/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης
Οκτωβρίου 2012, για τη θέσπιση ελάχιστων προτύπων σχετικά με τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία θυμάτων της εγκληματικότητας και για την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2001/220/ΔΕΥ του Συμβουλίου (ΕΕ
2012, L 315, σ. 57).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας κινηθείσας στο Βέλγιο από τις FP και LD κατά πλειόνων ηγετικών στελεχών του Βασιλείου της Σαουδικής Αραβίας για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που φέρεται ότι διαπράχθηκαν κατά της αδελφής τους, SX, υπηκόου Σαουδικής Αραβίας και ακτιβίστριας για τα δικαιώματα των γυναικών.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Το πρωτογενές δίκαιο
3        Το άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ προβλέπει τα ακόλουθα:
«Κατά τον βαθμό που είναι απαραίτητο για να διευκολυνθεί η αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών καθώς και η αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις που έχουν διασυνοριακές διαστάσεις, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, αποφασίζοντας σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία μέσω οδηγιών, μπορούν να θεσπίζουν ελάχιστους κανόνες. Στους ελάχιστους αυτούς κανόνες συνεκτιμώνται οι διαφορές μεταξύ των νομικών συστημάτων και παραδόσεων των κρατών μελών.
Οι ελάχιστοι αυτοί κανόνες αφορούν:
α)      το αμοιβαίως παραδεκτό των αποδείξεων μεταξύ των κρατών μελών,
β)      τα δικαιώματα των προσώπων στην ποινική διαδικασία,
γ)      τα δικαιώματα των θυμάτων της εγκληματικότητας,
δ)      άλλα ειδικότερα στοιχεία της ποινικής διαδικασίας, τα οποία θα έχουν προηγουμένως προσδιορισθεί από το Συμβούλιο με απόφαση. Για την έκδοση της απόφασης αυτής, το Συμβούλιο αποφασίζει ομόφωνα, μετά από την έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Η θέσπιση των ελάχιστων κανόνων που αναφέρονται στην παρούσα παράγραφο δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να διατηρούν ή να εισάγουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας των προσώπων.»
Η οδηγία 2012/29
4        Στις αιτιολογικές σκέψεις 3, 4, 13 και 50 της οδηγίας 2012/29 διαλαμβάνονται τα ακόλουθα:
«(3)      Στο άρθρο 82
παράγραφος 2 [ΣΛΕΕ] προβλέπεται η θέσπιση ελάχιστων κανόνων εφαρμοστέων στα κράτη μέλη, προκειμένου να διευκολυνθεί η αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών, καθώς και η αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις που έχουν διασυνοριακές διαστάσεις, ιδίως όσον αφορά τα δικαιώματα των θυμάτων της εγκληματικότητας.
(4)       [...] η παρούσα οδηγία έχει ως στόχο την αναθεώρηση και συμπλήρωση των αρχών που ορίζονται στην απόφαση-πλαίσιο 2001/220/ΔΕΥ [του Συμβουλίου, της 15ης
Μαρτίου 2001, σχετικά με το καθεστώς των θυμάτων σε ποινικές διαδικασίες (ΕΕ
2001, L 82, σ. 1)], καθώς και τη σημαντική προώθηση του επιπέδου προστασίας των θυμάτων σε ολόκληρη την Ένωση, ιδίως στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας.
[...]
(13)      Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στις αξιόποινες πράξεις που διαπράττονται στην Ένωση και τις ποινικές διαδικασίες που διεξάγονται στην Ένωση. Παρέχει δικαιώματα στα θύματα αξιόποινων πράξεων που έχουν διαπραχθεί σε τρίτες χώρες μόνο σε σχέση με ποινικές διαδικασίες που διεξάγονται στην Ένωση. Οι καταγγελίες προς αρμόδιες αρχές εκτός της Ένωσης, όπως πρεσβείες, δεν δημιουργούν τις υποχρεώσεις που θεσπίζονται στην παρούσα οδηγία.
[...]
(50)      Η υποχρέωση που θεσπίζεται στην παρούσα οδηγία όσον αφορά τη διαβίβαση των καταγγελιών δεν θα πρέπει να θίγει την αρμοδιότητα των κρατών μελών να κινούν διαδικασίες και δεν θίγει τους κανόνες περί σύγκρουσης δικαιοδοσίας που θεσπίζονται στην απόφαση-πλαίσιο 2009/948/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 30ής
Νοεμβρίου 2009, για την πρόληψη και τον διακανονισμό συγκρούσεων δικαιοδοσίας σε ποινικές υποθέσεις [ΕΕ
2009, L 328, σ. 42].»
5        Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της ως άνω οδηγίας, στόχος της είναι να εξασφαλίσει ότι τα θύματα της εγκληματικότητας τυγχάνουν της δέουσας πληροφόρησης, υποστήριξης και προστασίας και είναι ικανά να συμμετέχουν στην ποινική διαδικασία.
6        Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει, μεταξύ άλλων, τους ακόλουθους ορισμούς:
«α)      ως “θύμα” νοείται:
i)      φυσικό πρόσωπο το οποίο υπέστη ζημία, συμπεριλαμβανομένης της σωματικής, ψυχικής ή συναισθηματικής βλάβης ή της οικονομικής ζημίας, που προκλήθηκε απευθείας από αξιόποινη πράξη,
ii)      τα μέλη της οικογένειας προσώπου ο θάνατος του οποίου προκλήθηκε απευθείας από αξιόποινη πράξη και τα οποία έχουν υποστεί ζημία εξαιτίας του θανάτου του εν λόγω προσώπου·
β)      ως “μέλη της οικογένειας” νοούνται ο σύζυγος ή η σύζυγος, το πρόσωπο που ζει με το θύμα σε κοινό νοικοκυριό με στενή σχέση δέσμευσης σε σταθερή και συνεχή βάση, οι συγγενείς σε ευθεία γραμμή, τα αδέλφια και τα εξαρτώμενα από το θύμα πρόσωπα».
Το βελγικό δίκαιο
7        Το άρθρο 10 του loi du 17 avril 1878 contenant le titre préliminaire du code de procédure pénale (νόμου της 17ης
Απριλίου 1878 περί εισαγωγικού τίτλου του κώδικα ποινικής δικονομίας) (Moniteur belge της 25ης
Απριλίου 1878, σ. 1265), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: TPCPP), ορίζει τα εξής:
«Πλην των περιπτώσεων που προβλέπονται στα άρθρα 6 και 7 § 1, στο Βέλγιο μπορεί να διωχθεί ο αλλοδαπός που διέπραξε εκτός του εδάφους του Βασιλείου:
[...]
1 bis      σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου προβλεπόμενη στο βιβλίο II, τίτλος I bis, του Code pénal [ποινικού κώδικα], διαπραχθείσα κατά προσώπου το οποίο, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, είναι Βέλγος υπήκοος ή πρόσφυγας αναγνωρισμένος στο Βέλγιο όπου και έχει τη συνήθη διαμονή του, κατά την έννοια της [Συμβάσεως περί του καθεστώτος των προσφύγων, που υπογράφηκε στη Γενεύη στις 28 Ιουλίου 1951] [Recueil des traités des Nations unies, τόμος 189, σ. 150, αριθ. 2545 (1954), η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 22 Απριλίου 1954 και συμπληρώθηκε με το Πρωτόκολλο σχετικόν προς το καθεστώς των προσφύγων, που συνήφθη στη Νέα Υόρκη στις 31 Ιανουαρίου 1967 και τέθηκε σε ισχύ στις 4 Οκτωβρίου 1967], ή πρόσωπο το οποίο, επί τρία τουλάχιστον έτη, έχει την πραγματική, συνήθη και νόμιμη διαμονή του στο Βέλγιο.
Η δίωξη, συμπεριλαμβανομένης της ανάκρισης, μπορεί να κινηθεί μόνον κατόπιν αιτήσεως του procureur fédéral (ομοσπονδιακού εισαγγελέα), ο οποίος εκτιμά τις ενδεχόμενες μηνύσεις.
Ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας, ο οποίος επιλαμβάνεται μήνυσης σύμφωνα με τα προηγούμενα εδάφια, παραγγέλλει ανάκριση στον ανακριτή για την εν λόγω μήνυση, εκτός εάν:
1.      η μήνυση είναι προδήλως αβάσιμη· ή
2.      τα αναφερόμενα στη μήνυση πραγματικά περιστατικά δεν αντιστοιχούν σε νομικό χαρακτηρισμό των αξιόποινων πράξεων που προβλέπονται στο βιβλίο II, τίτλος I bis, του ποινικού κώδικα· ή
3.      βάσει τη εν λόγω μήνυσης δεν μπορεί να ασκηθεί παραδεκτή ποινική δίωξη· ή
[...]
Εάν ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας είναι της γνώμης ότι πληρούνται μία ή περισσότερες από τις προϋποθέσεις του τρίτου εδαφίου, σημεία 1, 2 και 3, υποβάλλει πρόταση στο chambre des mises en accusation de la cour d’appel de Bruxelles [(δικαστικό συμβούλιο του εφετείου Βρυξελλών, Βέλγιο)] προκειμένου αυτό, κατά περίπτωση, να αποφανθεί ότι δεν συντρέχει λόγος άσκησης ποινικής δίωξης ή να κηρύξει την ποινική δίωξη απαράδεκτη. Ακούγεται μόνον ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας.
[...]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
8        Στις 2 Δεκεμβρίου 2021 οι FP και LD (στο εξής: μηνύτριες) υπέβαλαν, ενώπιον της ομοσπονδιακής εισαγγελίας, μήνυση κατά πλειόνων ηγετικών στελεχών του Βασιλείου της Σαουδικής Αραβίας για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας προβλεπόμενα από τον βελγικό ποινικό κώδικα, τα οποία φέρεται ότι διαπράχθηκαν κατά της αδελφής τους, SX, υπηκόου Σαουδικής Αραβίας και ακτιβίστριας για τα δικαιώματα των γυναικών. Οι μηνύτριες κατήγγειλαν ειδικότερα την εκ μέρους του καθεστώτος της Σαουδικής Αραβίας καταστολή εις βάρος όχι μόνον της αδελφής τους, αλλά και πολλών άλλων προσώπων που υπήρξαν θύματα αυθαίρετων και παράνομων συλλήψεων και κρατήσεων, βασανιστηρίων, απάνθρωπης μεταχείρισης, αναγκαστικής εξαφάνισης και δολοφονιών.
9        Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι οι μηνύτριες υποστηρίζουν ότι έχουν την ιδιότητα όχι μόνον των έμμεσων αλλά και των άμεσων θυμάτων σοβαρών παραβιάσεων του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου οι οποίες φέρεται ότι διαπράχθηκαν κατά της αδελφής τους. Συγκεκριμένα, υπό την ιδιότητά τους ως οικείων θιγόμενου από τέτοιου είδους παραβιάσεις, ενδέχεται να υποστούν ψυχική ή συναισθηματική βλάβη, εξαιτίας των ψυχολογικών επιπτώσεων και του τραύματος που προκαλούν οι παραβιάσεις αυτές, καθώς και οικονομική ζημία, ιδίως σε περίπτωση ανικανότητας προς εργασία λόγω τέτοιου τραύματος.
10      Οι μηνύτριες ισχυρίζονται ως εκ τούτου ότι είναι «θύματα» κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας 2012/29 και υποστηρίζουν ότι η έννοια αυτή περιλαμβάνεται σε εκείνη του «προσώπου κατά του οποίου έχει διαπραχθεί σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου», όπως αυτή προκύπτει από το άρθρο 10, πρώτο εδάφιο, παράγραφος 1 bis, του TPCPP. Επιπλέον, δεδομένου ότι τα καταγγελλόμενα πραγματικά περιστατικά έλαβαν χώρα μεταξύ των ετών 2018 και 2021, ήτοι μετά την καταχώριση των μηνυτριών στο Βέλγιο ως κατοίκων ημεδαπής, οι μηνύτριες πληρούν επίσης τα κριτήρια που ορίζονται στην τελευταία ως άνω διάταξη προκειμένου να ασκηθεί δίωξη στο Βέλγιο κατά αλλοδαπού για πράξεις τελεσθείσες εκτός του εθνικού εδάφους.
11      Ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας, επιληφθείς της μήνυσης που μνημονεύεται στη σκέψη 8 της παρούσας αποφάσεως, εισηγήθηκε στο chambre des mises en accusation de la cour d’appel de Bruxelles (δικαστικό συμβούλιο του εφετείου Βρυξελλών, Βέλγιο), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, να κηρύξει τα βελγικά δικαστήρια αναρμόδια και την ποινική δίωξη απαράδεκτη, σύμφωνα με το άρθρο 10, τέταρτο εδάφιο, του TPCPP. Κατά την άποψη του ομοσπονδιακού εισαγγελέα, οι προϋποθέσεις του πρώτου εδαφίου, παράγραφος 1 bis, του ανωτέρω άρθρου δεν πληρούνται όσον αφορά αξιόποινες πράξεις που τελέσθηκαν στη Σαουδική Αραβία κατά της αδελφής των μηνυτριών. Συνεπώς, ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας αρνήθηκε να δεχθεί την ιδιότητα των μηνυτριών ως «προσώπων κατά των οποίων έχει διαπραχθεί σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου», βάσει του άρθρου 10, πρώτο εδάφιο, παράγραφος 1 bis, του TPCPP.
12      Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι, σύμφωνα με το άρθρο 10, πρώτο εδάφιο, παράγραφος 1 bis, του TPCPP, η δικαιοδοσία των βελγικών δικαστηρίων δυνάμει της παθητικής αρχής της προσωπικότητας για εγκλήματα που τελέσθηκαν από αλλοδαπό εκτός του εθνικού εδάφους γίνεται δεκτή όταν, αφενός, τα καταγγελλόμενα πραγματικά περιστατικά συνιστούν σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και, αφετέρου, η παραβίαση αυτή διαπράχθηκε κατά προσώπου το οποίο έχει τη βελγική ιθαγένεια, στο οποίο έχει χορηγηθεί καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο ή το οποίο διαμένει στο εν λόγω κράτος μέλος επί τρία τουλάχιστον έτη.
13      Το ως άνω δικαστήριο διαπιστώνει ότι η SX, αδελφή των μηνυτριών, υπήρξε θύμα εγκλημάτων δυνάμενων να συνιστούν, εκ πρώτης όψεως, σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, αλλά ότι, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, η SX δεν είχε τη βελγική ιθαγένεια, δεν της είχε χορηγηθεί καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο ούτε διέμενε στο έδαφος του εν λόγω κράτους μέλους. Υπό τις συνθήκες αυτές, η εξωεδαφική δικαιοδοσία των βελγικών δικαστηρίων πρέπει να αποκλεισθεί κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 10, πρώτο εδάφιο, παράγραφος 1 bis, του TPCPP.
14      Το εν λόγω δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, για να θεμελιώσει την εξωεδαφική δικαιοδοσία των βελγικών δικαστηρίων, το ως άνω άρθρο 10, πρώτο εδάφιο, παράγραφος 1 bis, δεν αναφέρεται στην έννοια του «θύματος», άμεσου ή έμμεσου, αλλά στην έννοια του «προσώπου κατά του οποίου έχει διαπραχθεί σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου» και το οποίο, «κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, είναι Βέλγος υπήκοος ή πρόσφυγας αναγνωρισμένος στο Βέλγιο όπου και έχει τη συνήθη διαμονή του». Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι η τελευταία αυτή έννοια απαιτεί την ύπαρξη στενού συνδέσμου με το Βέλγιο προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο υποβολής μηνύσεων από πρόσωπα που εγκαθίστανται στο εθνικό έδαφος με μοναδικό σκοπό να προσφύγουν στα εθνικά δικαστήρια για αξιόποινες πράξεις των οποίων ισχυρίζονται ότι υπήρξαν θύματα εκτός του εδάφους αυτού.
15      Στο μέτρο που οι μηνύτριες προβάλλουν, αφενός, ότι πρέπει να χαρακτηριστούν ως «θύματα» κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2012/29 και, αφετέρου, ότι η έννοια αυτή πρέπει να νοηθεί ως περιλαμβανόμενη στην έννοια του «προσώπου κατά του οποίου έχει διαπραχθεί σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου», όπως αυτή προκύπτει από το άρθρο 10, πρώτο εδάφιο, παράγραφος 1 bis, του TPCPP, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η ερμηνεία του ως άνω άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, είναι απαραίτητη προκειμένου να προσδιορίσει το περιεχόμενο της τελευταίας ως άνω έννοιας και, ως εκ τούτου, να αποφανθεί αν πληρούνται, εν προκειμένω, οι προϋποθέσεις για την άσκηση ποινικής δίωξης στο Βέλγιο.
16      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, εντούτοις, ότι το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Βέλγιο) έκρινε, με απόφαση της 17ης
Δεκεμβρίου 2003, ότι ουδείς κανόνας διεθνούς δικαίου υφίσταται ο οποίος να επιβάλλει στο Βασίλειο του Βελγίου την άσκηση οικουμενικής δικαιοδοσίας για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και διαπιστώνει, εξάλλου, ότι το άρθρο 5 της Σύμβασης κατά των βασανιστηρίων και άλλων τρόπων σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας της 10ης
Δεκεμβρίου 1984 [Recueil des traités des Nations unies,
τόμος 1465, σ. 85, αριθ. 24841 (1987)] και το άρθρο 9 της Διεθνούς Σύμβασης για την προστασία όλων των προσώπων από αναγκαστική εξαφάνιση της 20ής
Δεκεμβρίου 2006 [Recueil des traités des Nations unies, τόμος 2716, σ. 3, αριθ. 48088 (2010)] προβλέπουν τη δυνατότητα κάθε Κράτους Μέρους να θεμελιώνει τη δικαιοδοσία του βάσει της παθητικής αρχής της προσωπικότητας μόνον όταν «το θεωρεί αναγκαίο» ή «το θεωρεί σκόπιμο», αντιστοίχως.
17      Υπό τις συνθήκες αυτές, το cour d’appel de Bruxelles (εφετείο Βρυξελλών) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας [2012/29] την έννοια ότι νοούνται ως “θύματα”, και ως εκ τούτου έχουν τα αντίστοιχα δικαιώματα που προβλέπει η [ως άνω] οδηγία, τα μέλη της στενής οικογένειας προσώπου το οποίο, στο πλαίσιο σοβαρής παραβίασης του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, έχει πέσει θύμα αναγκαστικής εξαφάνισης ή βασανιστηρίων, λαμβανομένης υπόψη της Διεθνούς Σύμβασης για την προστασία όλων των προσώπων από αναγκαστική εξαφάνιση [της 20ής
Δεκεμβρίου 2006] και της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών κατά των βασανιστηρίων και άλλων τρόπων σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας [της 10ης
Δεκεμβρίου 1984];
2)      Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της
οδηγίας [2012/29] την έννοια ότι νοούνται ως “θύματα”, και ως εκ τούτου έχουν τα αντίστοιχα δικαιώματα που προβλέπει η [ως άνω] οδηγία, τα μέλη της οικογένειας που φέρονται να έχουν υποστεί ψυχική ή συναισθηματική βλάβη ή οικονομική ζημία που προκλήθηκε απευθείας από σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου η οποία διαπράχθηκε κυρίως εις βάρος μέλους της στενής οικογένειας;»
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
18      Με αίτηση παροχής πληροφοριών της 29ης
Μαΐου 2024, το Δικαστήριο ζήτησε από το αιτούν δικαστήριο να διευκρινίσει τους λόγους για τους οποίους εκτιμά ότι υφίσταται σχέση μεταξύ της διαφοράς της κύριας δίκης, που αφορά την εξωεδαφική δικαιοδοσία που προβλέπει το βελγικό δίκαιο για τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, και των διατάξεων της οδηγίας 2012/29.
19      Με έγγραφο που περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 11 Ιουλίου 2024, το αιτούν δικαστήριο ενημέρωσε το Δικαστήριο ότι είχε ορίσει ως ημερομηνία διεξαγωγής επ’ ακροατηρίου συζητήσεως τη 12η
Νοεμβρίου 2024, προκειμένου να υποβάλει το ερώτημα του Δικαστηρίου σε κατ’ αντιμωλίαν συζήτηση μεταξύ των διαδίκων της κύριας δίκης, διευκρινίζοντας συγχρόνως ότι θα είναι σε θέση να απαντήσει στην εν λόγω αίτηση παροχής πληροφοριών μόνον κατόπιν της ως άνω επ’ ακροατηρίου συζητήσεως.
20      Στις 12 Ιουλίου 2024 ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα και τον εισηγητή δικαστή, αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία έως τη λήψη της απάντησης του αιτούντος δικαστηρίου επί της εν λόγω αιτήσεως παροχής πληροφοριών.
21      Στις 29 Ιανουαρίου 2025 το αιτούν δικαστήριο, απαντώντας στην ως άνω αίτηση παροχής πληροφοριών, κοινοποίησε στο Δικαστήριο τις γραπτές παρατηρήσεις που του υπέβαλαν οι μηνύτριες και ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας.
22      Στις 5 Φεβρουαρίου 2025 ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα και τον εισηγητή δικαστή, αποφάσισε να περιλάβει στη δικογραφία τα έγγραφα που κατέθεσε το αιτούν δικαστήριο, να τα κοινοποιήσει στους διαδίκους της κύριας δίκης και στους ενδιαφερομένους μαζί με την αίτηση παροχής πληροφοριών και να επαναλάβει τη διαδικασία.
Επί του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως
23      Ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας υποστηρίζει ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη. Η Επιτροπή εκφράζει επίσης αμφιβολίες ως προς το παραδεκτό της αιτήσεως αυτής.
24      Κατά τον ομοσπονδιακό εισαγγελέα, καμία διάταξη της οδηγίας 2012/29 δεν καθορίζει τις προϋποθέσεις παραδεκτού της ποινικής δίωξης που ασκείται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων για εγκλήματα τελεσθέντα εκτός του εθνικού εδάφους, με συνέπεια το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας αυτής, το οποίο αποτελεί το αντικείμενο των προδικαστικών ερωτημάτων, να μην έχει εφαρμογή στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης. Υπό τις συνθήκες αυτές, το ζήτημα αν η ανωτέρω διάταξη έχει την έννοια ότι μέλος της στενής οικογένειας θύματος σοβαρής παραβίασης του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου μπορεί επίσης να χαρακτηριστεί ως «θύμα» και, ως εκ τούτου, να απολαύει των δικαιωμάτων που θεσπίζονται στην εν λόγω οδηγία είναι άνευ σημασίας για την επίλυση της συγκεκριμένης διαφοράς.
25      Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η οδηγία 2012/29 ουδεμία διάταξη περιέχει σχετικά με τον καθορισμό της δικαιοδοσίας των δικαστηρίων των κρατών μελών σε ποινικές υποθέσεις και ότι εφαρμόζεται μόνον στις ποινικές διαδικασίες για τις οποίες ήδη θεμελιώνεται τέτοια δικαιοδοσία. Εν γένει, το δίκαιο της Ένωσης δεν περιέχει κανέναν κρίσιμο κανόνα για την ερμηνεία διατάξεως του εθνικού δικαίου διέπουσας την άσκηση εξωεδαφικής δικαιοδοσίας σε ποινικές υποθέσεις, όπως η διάταξη που αποτελεί το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης.
26      Εξάλλου, η Επιτροπή στηρίζει τις αμφιβολίες της ως προς το παραδεκτό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο γεγονός ότι το αιτούν δικαστήριο, στην απάντησή του επί της αιτήσεως παροχής πληροφοριών που μνημονεύεται στη σκέψη 18 της παρούσας αποφάσεως, δεν εξέθεσε ρητώς τους λόγους για τους οποίους εκτιμά ότι υφίσταται σχέση μεταξύ της διαφοράς της κύριας δίκης και των διατάξεων της ως άνω οδηγίας, περιοριζόμενο στη διαβίβαση των σχετικών γραπτών παρατηρήσεων των μηνυτριών και του ομοσπονδιακού εισαγγελέα.
27      Κατά πάγια νομολογία, τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα που υποβάλλει εθνικός δικαστής εντός του πραγματικού και νομοθετικού πλαισίου το οποίο ο ίδιος προσδιορίζει με δική του ευθύνη και του οποίου την ακρίβεια δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο, θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή. Το Δικαστήριο μπορεί να αρνηθεί να αποφανθεί επί αιτήσεως εθνικού δικαστηρίου για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως μόνον όταν προκύπτει προδήλως ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το ζήτημα είναι υποθετικής φύσεως ή ακόμη όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα αναγκαία πραγματικά και νομικά στοιχεία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (απόφαση της 1ης
Αυγούστου 2025, Alace και Canpelli, C‑758/24 και C‑759/24, EU:C:2025:591, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, αν η έννοια του «προσώπου κατά του οποίου έχει διαπραχθεί σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου», όπως αυτή προκύπτει από το άρθρο 10, πρώτο εδάφιο, παράγραφος 1 bis, του TPCPP, πρέπει να νοηθεί ως περιλαμβάνουσα την έννοια του «θύματος», που ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2012/29, διατάξεως της οποίας την ερμηνεία ζητεί το αιτούν δικαστήριο, προκειμένου να αποφανθεί αν πληρούνται οι προϋποθέσεις για την άσκηση ποινικής δίωξης στο Βέλγιο. Σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι η ως άνω οδηγία τυγχάνει εφαρμογής στη διαφορά της κύριας δίκης, η ερμηνεία της έννοιας του «θύματος» ασκεί επιρροή στην επίλυση της διαφοράς.
29      Δεδομένου ότι δεν προκύπτει προδήλως ότι η ερμηνεία της οδηγίας 2012/29 ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, η ένσταση που στηρίζεται σε αδυναμία εφαρμογής της οδηγίας αυτής δεν αφορά το παραδεκτό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, αλλά την ουσία των υποβληθέντων ερωτημάτων [πρβλ. αποφάσεις της 4ης
Οκτωβρίου 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Απόπειρα πρόσβασης σε προσωπικά δεδομένα αποθηκευμένα σε κινητό τηλέφωνο), C‑548/21, EU:C:2024:830, σκέψη 67, και της 17ης
Οκτωβρίου 2024, FA.RO. di YK & C., C‑16/23, EU:C:2024:886, σκέψη 48].
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
30      Με τα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξετασθούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας 2012/29 έχει την έννοια ότι ο όρος «θύμα», κατά τη διάταξη αυτή, περιλαμβάνει τα μέλη της στενής οικογένειας προσώπου κατά του οποίου έχει διαπραχθεί σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου ή, τουλάχιστον, εκείνα εξ αυτών που έχουν υποστεί είτε ψυχική ή συναισθηματική βλάβη είτε οικονομική ζημία που προκλήθηκε απευθείας από την παραβίαση αυτή.
31      Όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 28 της παρούσας αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο καλείται, στο πλαίσιο της ενώπιόν του διαφοράς, να ερμηνεύσει διάταξη του εθνικού δικαίου, ήτοι το άρθρο 10, πρώτο εδάφιο, παράγραφος 1 bis, του TPCPP, το οποίο θεμελιώνει τη δικαιοδοσία των εθνικών δικαστηρίων να επιλαμβάνονται παραβιάσεων του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου που έχουν διαπραχθεί εκτός του εθνικού εδάφους κατά προσώπου που έχει τη βελγική ιθαγένεια, του έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο ή διαμένει στο εν λόγω κράτος μέλος επί τρία τουλάχιστον έτη. Προς τούτο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνευθεί σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας 2012/29.
32      Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να εξετασθεί, αρχικώς, αν η οδηγία 2012/29 τυγχάνει εφαρμογής στο πλαίσιο διαφοράς σχετικής με τη δικαιοδοσία των ποινικών δικαστηρίων κράτους μέλους να επιλαμβάνονται πράξεων που έχουν τελεσθεί εκτός του εδάφους του, όπερ θα μπορούσε να επηρεάσει το περιεχόμενο διατάξεων του εθνικού δικαίου που προβλέπουν τέτοια δικαιοδοσία.
33      Υπενθυμίζεται ότι η ως άνω οδηγία εκδόθηκε βάσει του άρθρου 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 3 της εν λόγω οδηγίας, η διάταξη αυτή της Συνθήκης ΛΕΕ εξουσιοδοτεί τον νομοθέτη της Ένωσης να θεσπίζει ελάχιστους κανόνες εφαρμοστέους στα κράτη μέλη προκειμένου να διευκολυνθεί η αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών, καθώς και η αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις με διασυνοριακή διάσταση, ιδίως όσον αφορά τα δικαιώματα των θυμάτων της εγκληματικότητας, αλλά και τα δικαιώματα των προσώπων στην ποινική διαδικασία και το αμοιβαίως παραδεκτό των αποδείξεων μεταξύ των κρατών μελών, όπως προβλέπεται στο άρθρο 82, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ έως γʹ.
34      Συναφώς, επισημαίνεται ότι η οδηγία 2012/29, σύμφωνα με τον τίτλο της, θεσπίζει ελάχιστα πρότυπα σχετικά με τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία θυμάτων της εγκληματικότητας. Η αιτιολογική της σκέψη 4 διευκρινίζει ότι η οδηγία αυτή έχει ως στόχο την αναθεώρηση και συμπλήρωση των αρχών που ορίζονται στην απόφαση-πλαίσιο 2001/220 καθώς και τη σημαντική προώθηση του επιπέδου προστασίας των θυμάτων σε ολόκληρη την Ένωση, ιδίως στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας.
35      Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2019/29, στόχος της είναι να εξασφαλίσει ότι τα θύματα της εγκληματικότητας τυγχάνουν της δέουσας πληροφόρησης, υποστήριξης και προστασίας και είναι ικανά να συμμετέχουν στην ποινική διαδικασία.
36      Για τους σκοπούς εφαρμογής της ως άνω οδηγίας, η έννοια του «θύματος» ορίζεται στο άρθρο της
2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, ως φυσικό πρόσωπο το οποίο υπέστη ζημία, συμπεριλαμβανομένης της σωματικής, ψυχικής ή συναισθηματικής βλάβης ή της οικονομικής ζημίας, που προκλήθηκε απευθείας από αξιόποινη πράξη. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο ii, της εν λόγω οδηγίας, τα μέλη της οικογένειας προσώπου ο θάνατος του οποίου προκλήθηκε απευθείας από αξιόποινη πράξη και τα οποία έχουν υποστεί ζημία εξαιτίας του θανάτου του εν λόγω προσώπου. Εξάλλου, το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της ίδιας οδηγίας ορίζει ως «μέλη της οικογένειας» τον σύζυγο ή τη σύζυγο, το πρόσωπο που ζει με το θύμα σε κοινό νοικοκυριό με στενή σχέση δέσμευσης σε σταθερή και συνεχή βάση, τους συγγενείς σε ευθεία γραμμή, τα αδέλφια και τα εξαρτώμενα από το θύμα πρόσωπα.
37      Η οδηγία 2012/29 προβλέπει, κατ’ ουσίαν, σειρά δικαιωμάτων που πρέπει να παρέχονται στα ως άνω θύματα στο πλαίσιο των εθνικών ποινικών διαδικασιών. Πρώτον, όσον αφορά την παροχή πληροφοριών και υποστήριξης, η ως άνω οδηγία θεσπίζει, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα των θυμάτων να κατανοούν και να γίνονται κατανοητά, το δικαίωμά τους να λαμβάνουν πληροφορίες από την πρώτη επαφή με αρμόδια αρχή καθώς και πληροφορίες σχετικά με την υπόθεσή τους. Δεύτερον, ως προς τη συμμετοχή στην ποινική διαδικασία, η εν λόγω οδηγία προβλέπει, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα ακρόασης και το δικαίωμα νομικής συνδρομής. Τρίτον, όσον αφορά την προστασία των θυμάτων, συμπεριλαμβανομένων των θυμάτων με ειδικές ανάγκες προστασίας και των παιδιών, η ίδια οδηγία κατοχυρώνει το δικαίωμα να αποφεύγεται η επαφή μεταξύ θύματος και δράστη, καθώς και το δικαίωμα προστασίας της ιδιωτικής ζωής.
38      Μόνον η αιτιολογική σκέψη 13 της οδηγίας 2012/29 αναφέρεται στα «θύματα αξιόποινων πράξεων που έχουν διαπραχθεί σε τρίτες χώρες», όπου διευκρινίζεται ότι η οδηγία δημιουργεί τις υποχρεώσεις που θεσπίζονται σε αυτήν μόνο στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών που διεξάγονται στην Ένωση. Επομένως, η χορήγηση δικαιωμάτων στα ως άνω θύματα προϋποθέτει ότι τα κράτη μέλη έχουν ασκήσει τη δικαιοδοσία τους για την άσκηση ποινικής δίωξης. Όπως ορθώς επισήμαναν ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας και η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, η εν λόγω οδηγία εφαρμόζεται μόνον στις ποινικές διαδικασίες για τις οποίες έχει προηγουμένως θεμελιωθεί τέτοια δικαιοδοσία.
39      Η διαπίστωση αυτή επιβεβαιώνεται από την αιτιολογική σκέψη 50 της ίδιας οδηγίας, από την οποία προκύπτει ότι η οδηγία δεν θίγει τη δικαιοδοσία των κρατών μελών ως προς την κίνηση ποινικής δίωξης ούτε την εφαρμογή των κανόνων περί σύγκρουσης δικαιοδοσίας σε ποινικές υποθέσεις, που θεσπίζονται στην απόφαση-πλαίσιο 2009/948.
40      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, η οδηγία 2012/29 έχει την έννοια ότι δεν τυγχάνει εφαρμογής στο πλαίσιο διαφοράς σχετικής με τη δικαιοδοσία των ποινικών δικαστηρίων κράτους μέλους για πράξεις τελεσθείσες εκτός του εδάφους του εν λόγω κράτους μέλους και δεν μπορεί να επηρεάσει το περιεχόμενο διατάξεων του εθνικού δικαίου που προβλέπουν τέτοια δικαιοδοσία.
Επί των δικαστικών εξόδων
41      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’
αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφαίνεται:
Η οδηγία 2012/29/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2012, για τη θέσπιση ελάχιστων προτύπων σχετικά με τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία θυμάτων της εγκληματικότητας και για την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2001/220/ΔΕΥ του Συμβουλίου,
έχει την έννοια ότι:
δεν τυγχάνει εφαρμογής στο πλαίσιο διαφοράς σχετικής με τη δικαιοδοσία των ποινικών δικαστηρίων κράτους μέλους για πράξεις τελεσθείσες εκτός του εδάφους του εν λόγω κράτους μέλους και δεν μπορεί να επηρεάσει το περιεχόμενο διατάξεων του εθνικού δικαίου που προβλέπουν τέτοια δικαιοδοσία.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.