62002CJ0372_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C-372/02
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundessozialgericht (Niemcy), postanowieniem z dnia 15 sierpnia 2002 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 października 2002 r., w postępowaniu:
Roberto Adanez-Vega
przeciwko
Bundesanstalt für Arbeit,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: P. Jann (sprawozdawca), prezes izby, A. Rosas i S. von Bahr, sędziowie,
rzecznik generalny: F. G. Jacobs,
sekretarz: R. Grass,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu R. Adaneza-Vegi przez J. Lópeza Lermę,
– w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu rządu portugalskiego przez L. I. Fernandesa i S. da Nóbregę Pizarra, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez H. Michard i H. Kreppela, działających w charakterze pełnomocników,
po wysłuchaniu opinii rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 25 marca 2004 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3, art. 13 ust. 2, art. 67 i 71 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie w brzmieniu nadanym przez rozporządzenie Rady (EWG) nr 2001/83 z dnia 2 czerwca 1983 r. (Dz.U. L 230, str. 6), zmienionego przez rozporządzenie Rady (EWG) nr 2195/91 z dnia 25 czerwca 1991 r. (Dz.U. L 206, str. 2) (zwanego dalej: „rozporządzeniem nr 1408/71”).
2. Wniosek złożony został w ramach sporu pomiędzy Bundesanstalt für Arbeit (federalne biuro zatrudnienia, zwane dalej: „Bundesanstalt”) a R. Adanezem-Vegą w przedmiocie odmowy przyznania mu zasiłku dla bezrobotnych lub innej formy pomocy w sytuacji bezrobocia.
Ramy prawne
Uregulowania wspólnotowe
Definicje
3. Zgodnie z art. 1 lit. s) rozporządzenia nr 1408/71 „określenia »okresy zatrudnienia« lub »okresy prowadzenia działalności na własny rachunek« oznaczają okresy określone lub uznane za takie przez ustawodawstwo, w ramach którego zostały ukończone, oraz wszelkie okresy z nimi zrównane, o ile są one uznane przez to ustawodawstwo za równorzędne z okresami zatrudnienia lub okresami prowadzenia działalności na własny rachunek”.
Normy kolizyjne
4. Artykuł 13 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi:
„1. […] osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają wyłącznie ustawodawstwu jednego Państwa Członkowskiego. Przepisy niniejszego tytułu określają ustawodawstwo właściwe.
2. Z zastrzeżeniem przepisów art. 14–17:
a) pracownik najemny zatrudniony na terytorium jednego Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkuje na terytorium innego Państwa Członkowskiego lub jeżeli przedsiębiorstwo lub pracodawca, który go zatrudnia, ma swoją zarejestrowaną siedzibę lub miejsce prowadzenia działalności na terytorium innego Państwa Członkowskiego;
[…]
e) osoba powołana do służby w siłach zbrojnych lub służby cywilnej Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa […];
f) osoba, która przestaje podlegać ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, a nie podlega ustawodawstwu innego Państwa Członkowskiego zgodnie z jedną z zasad ustanowionych w akapitach poprzednich lub zgodnie z jednym z wyjątków lub przepisów szczególnych, określonych w art. 14–17, podlega ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, na którego terytorium zamieszkuje, wyłącznie zgodnie z przepisami tego ustawodawstwa”.
5. Artykuł 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71 uściśla, że pracownik najemny, niebędący pracownikiem przygranicznym, bezrobotny w pełnym wymiarze „[…] który w okresie swojego ostatniego zatrudnienia, zamieszkiwał na terytorium Państwa Członkowskiego, innego niż państwo właściwe […], który oddaje się do dyspozycji służb zatrudnienia na terytorium Państwa Członkowskiego, gdzie zamieszkuje, lub który powraca na to terytorium, korzysta ze świadczeń zgodnie z ustawodawstwem tego państwa […]; świadczenia te udzielane są przez instytucję miejsca zamieszkania i na jej koszt […]”.
Przepisy prawa materialnego
6. Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi, że „z zastrzeżeniem przepisów szczególnych, zawartych w niniejszym rozporządzeniu, osoby zamieszkujące na terytorium jednego z Państw Członkowskich, do których stosują się przepisy niniejszego rozporządzenia, podlegają obowiązkom i korzystają z praw wynikających z ustawodawstwa każdego Państwa Członkowskiego na tych samych warunkach, co obywatele tego państwa”.
7. W odniesieniu do świadczeń z tytułu bezrobocia art. 67 ust. 1 i 3 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Sumowanie okresów ubezpieczenia lub zatrudnienia”, stanowi:
„1. Instytucja właściwa Państwa Członkowskiego, którego ustawodawstwo uzależnia nabycie, zachowanie lub odzyskanie prawa do świadczeń od spełnienia okresów ubezpieczenia, uwzględnia, w niezbędnym zakresie, okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia w charakterze pracownika najemnego ukończone na podstawie ustawodawstwa innego Państwa Członkowskiego, tak jak gdyby chodziło o okresy ubezpieczenia ukończone na podstawie stosowanego przez tę instytucję ustawodawstwa, jednakże pod warunkiem, że okresy zatrudnienia byłyby uznane za okresy ubezpieczenia, jakby zostały ukończone na podstawie tego ustawodawstwa.
[…]
3. Z wyjątkiem przypadków określonych w art. 71 ust. 1 lit. a) ppkt ii) oraz lit. b) ppkt ii), przepisy ust. 1 i 2 stosuje się pod warunkiem, że zainteresowany ukończył ostatnio:
– w przypadku ust. 1 – okresy ubezpieczenia,
– w przypadku ust. 2 – okresy zatrudnienia,
zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje o przyznanie świadczeń”.
Uregulowania krajowe
8. Paragraf 100 ust. 1 Arbeitsförderungsgesetz (ustawa o promocji zatrudnienia z 1996 r.) w brzmieniu obowiązującym w 1996 r. stanowi, że bezrobotnemu przysługuje prawo do zasiłku dla bezrobotnych, w szczególności jeżeli spełnia warunki odnoszące się do długości okresu ubezpieczenia. Paragraf 104 Arbeitsförderungsgesetz stanowi, że wymóg długości okresu ubezpieczenia jest spełniony, jeżeli zainteresowany przez 360 dni w okresie bazowym wynoszącym 3 lata był zatrudniony i podlegał obowiązkowi odprowadzania składek. Okres bazowy bezpośrednio poprzedza pierwszy dzień pozostawania bez zatrudnienia i w oparciu o ten okres ustala się, czy spełniono wymogi dające prawo do zasiłku dla bezrobotnych.
9. Na mocy § 134 Arbeitsförderungsgesetz pomoc dla bezrobotnych w formie zasiłku przyznawana jest tym bezrobotnym znajdującym się w niekorzystnej sytuacji materialnej, którzy spełniają inne warunki określone w § 100 Arbeitsförderungsgesetz, co oznacza, że muszą oni udowodnić zamiast długości okresu ubezpieczenia wynoszącego 360 dni okres zatrudnienia podlegającego obowiązkowi odprowadzania składek wynoszący przynajmniej 150 dni w ramach okresu bazowego wynoszącego 1 rok.
10. Zgodnie z § 107 Arbeitsförderungsgesetz okres służby wojskowej jest zrównany z okresem zatrudnienia podlegającym obowiązkowi odprowadzania składek.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
11. R. Adanez-Vega jest obywatelem hiszpańskim, który od urodzenia, od roku 1974, miał stałe miejsce zamieszkania w Niemczech.
12. Od dnia 1 września 1991 r. do dnia 4 grudnia 1992 r. brał udział w cyklu kształcenia w Hiszpanii, z tytułu którego podlegał ubezpieczeniu społecznemu (w szczególności ubezpieczeniu na wypadek bezrobocia). Następnie, od dnia 3 do 31 sierpnia 1994 r. oraz od dnia 3 listopada 1994 r. do dnia 20 kwietnia 1995 r. był zatrudniony w Niemczech, gdzie również podlegał ubezpieczeniu społecznemu (w szczególności ubezpieczeniu na wypadek bezrobocia). W dniu 21 kwietnia 1995 r. R. Adanez-Vega udał się do Hiszpanii, gdzie w okresie od dnia 18 maja 1995 r. do dnia 15 lutego 1996 r odbył obowiązkową służbę wojskową. Po odbyciu służby wojskowej powrócił do Niemiec.
13. Po powrocie do Niemiec R. Adanez-Vega w dniu 25 kwietnia 1996 r. zarejestrował się jako bezrobotny w Bundesanstalt i wystąpił o zasiłek dla bezrobotnych. W dniu 30 maja 1996 r. znalazł nowe zatrudnienie.
14. Bundesanstalt decyzją z dnia 31 maja 1996 r. odmówił przyznania mu zasiłku dla bezrobotnych za okres od 25 kwietnia do 29 maja 1996 r. na podstawie tego, że wymogi odnoszące się do długości okresów ubezpieczenia ustanowione w § 104 i 134 Arbeitsförderungsgesetz, dające prawo do świadczeń z tytułu bezrobocia (zasiłek dla bezrobotnych lub inna forma pomocy w razie bezrobocia), nie zostały spełnione. W istocie biorąc pod uwagę fakt Niedersachsen (krajowy sąd ds. socjalnych Dolnej Saksonii, Niemcy) została, że według Bundesanstalt nie należało uwzględnić okresu służby wojskowej odbytej w Hiszpanii, R. Adanez-Vega nie spełnił ani wymogu odnoszącego się do ubezpieczenia w okresie 360 dni w okresie bazowym wynoszącym 3 lata, ustanowionym w § 104 Arbeitsförderungsgesetz, ani wymogu odnoszącego się do ubezpieczenia w okresie 150 dni w okresie bazowym wynoszącym 1 rok, ustanowionym w §134 tej samej ustawy.
15. Odwołanie od tej decyzji, wniesione przez R. Adanez-Vegę, zostało oddalone przez Bundesanstalt decyzją z dnia 16 lipca 1996 r. R. Adanez- Vega zaskarżył tę decyzję przed Sozialgericht Hannover (sąd ds. socjalnych w Hanowerze, Niemcy), który uwzględnił skargę w wyroku z dnia 26 lutego 1998 r. Apelacja Bundesanstalt wniesiona przed Landessozialgericht oddalona w wyroku z dnia 23 października 2001 r. Bundesanstalt wniósł następnie skargę „Revision” do Bundessozialgericht (federalny sąd ds. socjalnych).
16. W tych okolicznościach Bundessozialgericht postanowił zawiesić postępowanie i postawić Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:
„1) Czy osoba wnioskująca o przyznanie zasiłku dla bezrobotnych w ramach niemieckiego systemu ubezpieczenia na wypadek bezrobocia ponad dwa miesiące po zakończeniu obowiązkowej służby wojskowej odbytej w Hiszpanii, podlega:
a) przepisom hiszpańskim, na mocy art. 13 ust. 2 lit. e) rozporządzenia nr 1408/71 […]?
b) przepisom niemieckim, na mocy art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1408/71?
2) W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze lit. a):
a) czy obowiązkowa służba wojskowa odbyta w Hiszpanii stanowi „ostatnie zatrudnienie […] na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe” w rozumieniu art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71?
b) w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie lit. a):
czy art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1408/71 zawiera również zasadę, według której ostatnie zatrudnienie na terytorium innego Państwa Członkowskiego powinno być uwzględnione przy ustalaniu świadczeń z tytułu bezrobocia, tak jak gdyby miało ono miejsce w państwie miejsca zamieszkania zainteresowanego, bez konieczności sprawdzenia, czy warunki wymienione w art. 67 tego rozporządzenia zostały spełnione?
c) w przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie lit. b):
w jakich okolicznościach okres odbycia obowiązkowej służby wojskowej, który według prawa krajowego (hiszpańskiego) nie jest ani okresem ubezpieczenia w systemie ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, ani okresem równorzędnym, stanowi na mocy art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 okres zatrudnienia w charakterze pracownika najemnego według prawa innego Państwa Członkowskiego?
3) W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze lit. b):
a) czy osoba, która ukończyła swój ostatni okres ubezpieczenia w Niemczech dawniej niż przed rokiem, a następnie odbyła dziewięciomiesięczną obowiązkową służbę wojskową w Hiszpanii, ukończyła „ostatnio” w rozumieniu art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71 okres ubezpieczenia według prawa niemieckiego?
b) w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie lit. a):
w jakich okolicznościach okres odbycia obowiązkowej służby wojskowej, który nie jest według prawa krajowego (hiszpańskiego) ani okresem ubezpieczenia w systemie ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, ani okresem równorzędnym, stanowi na mocy art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 okres zatrudnienia w charakterze pracownika najemnego według prawa innego Państwa Członkowskiego? [pytanie to odpowiada pytaniu drugiemu lit. c)]
c) jeżeli art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 nie znajduje zastosowania w przypadku wnioskującego [pytanie trzecie, lit. a) i b)]:
i) czy obowiązkowa służba wojskowa odbyta w Hiszpanii stanowi ostatnie zatrudnienie […] na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe w rozumieniu art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71? [pytanie to odpowiada pytaniu drugiemu lit. a)]
ii) w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie lit. c) ppkt) i):
czy art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1408/71 zawiera również zasadę, według której ostatnie zatrudnienie na terytorium innego Państwa Członkowskiego powinno być uwzględnione przy ustalaniu świadczeń z tytułu bezrobocia, tak jak gdyby miało ono miejsce w państwie miejsca zamieszkania wnioskującego, bez konieczności sprawdzenia, czy zostały spełnione warunki wymienione w art. 67 tego rozporządzenia? [pytanie to odpowiada pytaniu drugiemu lit. b)]
4) Czy w sytuacji, gdy ani na mocy art. 71, ani na mocy art. 67 rozporządzenia nr 1408/71 okres obowiązkowej służby wojskowej odbywanej w Hiszpanii nie jest uwzględniany przy ustalaniu prawa wnioskującego do świadczeń w niemieckim systemie ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, odpowiadające mu prawo wynika z zasady równości traktowania z art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 lub innych przepisów ogólnych prawa wspólnotowego?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego, dotyczącego określenia właściwego ustawodawstwa (art. 13 i 71 rozporządzenia nr 1408/71)
17. W pierwszym z postawionych pytań sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy według art. 13 i 71 rozporządzenia nr 1408/71 ustawodawstwem właściwym dla osoby, która ma miejsce zamieszkania w danym Państwie Członkowskim i jest w nim bezrobotna po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej w innym Państwie Członkowskim, jest ustawodawstwo państwa miejsca zamieszkania, czy państwa odbywania służby wojskowej.
18. Należy na wstępie zaznaczyć, że zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa przepisy rozporządzenia nr 1408/71 określające ustawodawstwo właściwe tworzą system norm kolizyjnych o charakterze zupełnym. Skutkiem tego ustawodawcy krajowi nie mają możliwości określania zakresu i warunków stosowania ich ustawodawstwa krajowego w tym przedmiocie w stosunku do osób podlegających tym ustawodawstwom oraz w stosunku do terytorium, na którym przepisy krajowe mają charakter wiążący (zob. podobnie wyrok z dnia 12 czerwca 1986 r. w sprawie 302/84 Ten Holder, Rec. str. 1821, pkt 21, oraz wyrok z dnia 10 lipca 1986 r. w sprawie 60/85 Luijten, Rec. str. 2365, pkt 14).
19. W tym celu rozporządzenie nr 1408/71 ustanawia w tytule II zasady określające „właściwe ustawodawstwo”. W pewnym zakresie te ogólne normy kolizyjne podlegają jednak wyjątkom (zob. podobnie wyrok z dnia 29 czerwca 1988 r. w sprawie 58/87 Rebmann, Rec. str. 3467, pkt 13). Z systematyki rozporządzenia nr 1408/71 wynika, że stosowanie tych szczególnych norm kolizyjnych zakłada jednak określenie właściwego ustawodawstwa przede wszystkim według przepisów tytułu II wspomnianego rozporządzenia.
20. Należy więc określić wpierw ustawodawstwo właściwe na podstawie ogólnych norm kolizyjnych tytułu II rozporządzenia nr 1408/71, a następnie ustalić, czy szczególne normy kolizyjne tego rozporządzenia dopuszczają stosowanie innego ustawodawstwa.
Ogólne normy kolizyjne (art. 13 rozporządzenia nr 1408/71)
21. Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. e) rozporządzenia nr 1408/71 osoba powołana do wojska podlega ustawodawstwu państwa powołującego.
22. Wynika z tego, że w postępowaniu przed sądem krajowym R. Adanez-Vega podlegał ustawodawstwu hiszpańskiemu w trakcie odbywania służby wojskowej w Hiszpanii. Jednakże ustawodawstwo to przestało być właściwe wraz z zakończeniem odbywania służby wojskowej.
23. Z art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1408/71 wynika, że osoba, w stosunku do której ustawodawstwo Państwa Członkowskiego przestaje być właściwe, a ustawodawstwo innego Państwa Członkowskiego nie staje się właściwe na mocy art. 13 ust. 2 lit. a)–d) lub art. 14–17 tego rozporządzenia, podlega ustawodawstwu tego Państwa Członkowskiego, na terytorium którego ma miejsce zamieszkania.
24. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1408/71 jest właściwy zarówno w stosunku do osób, które całkowicie zaprzestały aktywności zawodowej, jak i osób, które zaprzestały jej czasowo (wyrok z dnia 11 czerwca 1998 r. w sprawie C-275/96 Kuusijärvi, Rec. str. I-3419, pkt 39 i 40),
25. Na podstawie zasad ogólnych właściwości zawartych w tytule II rozporządzenia nr 1408/72 ustawodawstwem właściwym dla osób bezrobotnych jest więc co do zasady ustawodawstwo Państwa Członkowskiego miejsca zamieszkania.
26. W odniesieniu do postępowania przed sądem krajowym wynika z tego, że osoba, która, jak R. Adanez-Vega, ma miejsce zamieszkania w danym Państwie Członkowskim i jest w nim bezrobotna po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej w innym Państwie Członkowskim, podlega na podstawie art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1408/71 ustawodawstwu Państwa Członkowskiego miejsca zamieszkania. Na podstawie ogólnych norm kolizyjnych tytułu II rozporządzenia nr 1408/71 w celu określenia, czy R. Adanez-Vega spełnił warunki powstania prawa do świadczeń z tytułu bezrobocia, należy więc zastosować przepisy niemieckie.
27. Oprócz tego należy jednak ustalić, czy art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71, zawierający szczególne zasady określania ustawodawstwa właściwego w przedmiocie świadczeń z tytułu bezrobocia, może zmienić sens powyższych rozważań.
28. Zastosowanie art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71, nawet jeżeli również prowadzi do określenia ustawodawstwa państwa miejsca zamieszkania jako ustawodawstwa właściwego, podobnie jak art. 13 ust. 2 lit. f) wspomnianego rozporządzenia, ma znaczenie dla postępowania przed sądem krajowym, ponieważ będzie istotne dla wykładni art. 67 ust. 3 tego samego rozporządzenia w zakresie sumowania okresów ubezpieczenia lub okresów zatrudnienia.
Szczególne normy kolizyjne (art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71)
29. Artykuł 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 dotyczy sytuacji bezrobotnych pracowników najemnych, którzy w okresie swojego ostatniego zatrudnienia zamieszkiwali na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe.
30. Zgodnie z brzmieniem art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) tego rozporządzenia, pracownik najemny, niebędący pracownikiem przygranicznym, całkowicie bezrobotny, który oddaje się do dyspozycji służb zatrudnienia na terytorium Państwa Członkowskiego, gdzie zamieszkuje, lub który powraca na to terytorium, korzysta ze świadczeń zgodnie z ustawodawstwem tego państwa, tak jakby był tam ostatnio zatrudniony.
31. Do ustalenia ustawodawstwa państwa miejsca zamieszkania jako ustawodawstwa właściwego na podstawie art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 wymagane jest więc, aby zainteresowany w okresie swojego ostatniego zatrudnienia zamieszkiwał na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe w tym okresie.
32. W odniesieniu do okoliczności sprawy w postępowaniu przed sądem krajowym należy zatem ustalić, czy:
– obowiązkowa służba wojskowa odbyta w Hiszpanii może zostać uznana za „zatrudnienie” w rozumieniu art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71;
– R. Adanez-Vega „zamieszkiwał” rzeczywiście w Niemczech w tym samym okresie oraz czy
– Królestwo Hiszpanii było „państwem właściwym” w rozumieniu tego samego artykułu w okresie odbywania obowiązkowej służby wojskowej.
33. Względem pierwszego z wymienionych warunków należy przypomnieć, że pojęcie „zatrudnienia” nie zostało zdefiniowane w rozporządzeniu nr 1408/71. Rozporządzenie to nie jest jednak wspólnotowym środkiem harmonizacji krajowych systemów zabezpieczenia społecznego, ale ma na celu ich skoordynowanie, a z jego konstrukcji oraz systematyki wynika, że pojęcie „zatrudnienia” w rozumieniu art. 71 ust. 1 powinno być rozumiane w odniesieniu do definicji istniejącej w przepisach krajowych z zakresu zabezpieczenia społecznego. „Zatrudnieniem” zgodnie z art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 jest więc zatrudnienie w rozumieniu przyjętym dla celów stosowania przepisów z zakresu zabezpieczenia społecznego w Państwie Członkowskim jego wykonywania.
34. W tym kontekście, gdyby wspomniane ustawodawstwo krajowe w celu zdefiniowania pojęcia „zatrudnienia” odnosiło się do działalności stanowiącej okres ubezpieczenia lub okres zatrudnienia, zaświadczenie wydane na mocy art. 80 rozporządzenia Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia nr 1408/71 przez właściwą instytucję tego państwa, wymieniające okresy ubezpieczenia oraz okresy zatrudnienia ukończone według tego ustawodawstwa, mogłoby służyć za wskazówkę do ustalenia, czy obowiązkowa służba wojskowa powinna być uznawana za „zatrudnienie”.
35. Z akt sprawy wynika, że w postępowaniu przed sądem krajowym hiszpańska instytucja zabezpieczenia społecznego wydała na mocy art. 80 rozporządzenia nr 574/72 zaświadczenie, zgodnie z którym R. Adanez-Vega odbył w Hiszpanii okres ubezpieczenia lub okres zatrudnienia wyłącznie od dnia 1 grudnia 1991 r. do dnia 4 grudnia 1992 r., czyli poza okresem obowiązkowej służby wojskowej. Pozwalałoby to przypuszczać, że ten ostatni okres nie może być uznany za „zatrudnienie” według przepisów prawa hiszpańskiego.
36. W istocie, według orzecznictwa Trybunału, dopóki zaświadczenie wydane przez instytucję danego Państwa Członkowskiego nie zostanie wycofane lub nie zostanie stwierdzona jego nieważność, musi być ono uwzględniane przez właściwą instytucję innego Państwa Członkowskiego. Jednakże zasada lojalnej współpracy wyrażona w art. 10 WE nakazuje instytucjom zabezpieczenia społecznego prawidłową ocenę istotnych ustaleń faktycznych, w szczególności w celu stosowania zasad odnoszących się do określenia ustawodawstwa właściwego oraz sumowania okresów, a zatem zapewnienie dokładności informacji znajdujących się w wydawanych przez nie zaświadczeniach. Na wymienionych instytucjach ciąży więc obowiązek rozważenia zasadności wydania zaświadczeń, a w przypadku wątpliwości co do dokładności podanych faktów – także ich wycofania, a co za tym idzie, wycofania zawartych w nich informacji (zob. podobnie wyrok z dnia 10 lutego 2000 r. w sprawie C-202/97 FTS, Rec. str. I-883, pkt 56, oraz wyrok z dnia 30 marca 2000 r. w sprawie C-178/97 Banks i in., Rec. str. I‑2005, pkt 43).
37. W odniesieniu do drugiego warunku stosowania art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 z utrwalonej linii orzecznictwa wynika, że miejsce „zamieszkania” znajduje się tam, gdzie znajduje się główny ośrodek interesów. W tym aspekcie ważne jest uwzględnienie sytuacji rodzinnej pracownika, a także powodów, dla których się przemieścił, oraz charakteru jego pracy (zob. w szczególności wyrok z dnia 17 lutego 1977 r. w sprawie 76/76 Di Paolo, Rec. str. 315, pkt 17 i 20).
38. Wreszcie względem trzeciego warunku stosowania art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 z punktu 22 niniejszego wyroku wynika, że ustawodawstwo hiszpańskie było ustawodawstwem właściwym w trakcie obowiązkowej służby wojskowej, zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. e) tego rozporządzenia.
39. W postępowaniu przed sądem krajowym do tego sądu należy ustalenie, czy R. Adanez-Vega spełnił warunki stosowania art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71.
40. Jeżeli R. Adanez-Vega spełnił warunki stosowania art. 71 ust.1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71, właściwym mu ustawodawstwem na mocy tego przepisu również byłoby ustawodawstwo państwa miejsca zamieszkania, czyli ustawodawstwo niemieckie.
41. Na podstawie całości powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi, że art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1408/71 powinien być interpretowany w taki sposób, że osoba mająca miejsce zamieszkania w danym Państwie Członkowskim, w którym pozostaje bezrobotna po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej w innym Państwie Członkowskim, podlega ustawodawstwu państwa miejsca zamieszkania.
Artykuł 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71 powinien być interpretowany w taki sposób, że stanowi on przepis szczególny dotyczący określenia ustawodawstwa właściwego w przedmiocie świadczeń z tytułu bezrobocia, co oznacza, że jeżeli przesłanki jego stosowania zostały spełnione, ustawodawstwem właściwym jest ustawodawstwo wskazane przez ten przepis.
W postępowaniu przed sądem krajowym do tego sądu należy ustalenie, czy przesłanki stosowania art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) zostały spełnione.
Jeżeli w postępowaniu przed sądem krajowym przesłanki stosowania art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71 zostały spełnione, ustawodawstwem właściwym względem osoby mającej miejsce zamieszkania w Państwie Członkowskim, w którym pozostaje bezrobotna po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej w innym Państwie Członkowskim, na mocy tego przepisu byłoby również ustawodawstwo państwa miejsca zamieszkania.
42. Biorąc pod uwagę treść odpowiedzi udzielonej na pytanie pierwsze, bezprzedmiotowe jest udzielanie odpowiedzi na pytanie drugie.
W przedmiocie pytania trzeciego, dotyczącego obowiązku uwzględnienia przez właściwą instytucję okresów ubezpieczenia i okresów zatrudnienia odbytych w ramach ustawodawstwa innego Państwa Członkowskiego (art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71)
43. W pytaniu trzecim sąd krajowy dąży do ustalenia, czy na mocy art. 67 rozporządzenia nr 1408/71 instytucja właściwa zobowiązana jest do uwzględnienia przy zliczaniu ukończonych okresów ubezpieczenia okresu obowiązkowej służby wojskowej odbytej w innym Państwie Członkowskim w celu ustalenia prawa do świadczeń z tytułu bezrobocia.
W tym kontekście sąd krajowy dąży do ustalenia po pierwsze, w jakich okolicznościach okres obowiązkowej służby wojskowej odbytej w innym Państwie Członkowskim stanowi „[okres zatrudnienia ukończony] w charakterze pracownika najemnego w ramach ustawodawstwa [tego] innego Państwa Członkowskiego” w rozumieniu art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71.
Następnie sąd krajowy dąży do ustalenia, czy warunek, według którego „zainteresowany ukończył ostatnio […] okresy ubezpieczenia […] zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje o przyznanie świadczeń” w rozumieniu art. 67 ust. 3 tego rozporządzenia, stoi w sprzeczności z obowiązkiem sumowania okresów zatrudnienia, w przypadku gdy zainteresowany ukończył swój ostatni okres ubezpieczenia na podstawie tego ustawodawstwa ponad rok wcześniej, a następnie odbył dziewięciomiesięczną obowiązkową służbę wojskową w innym Państwie Członkowskim.
44. Na wstępie należy odnotować, że z systematyki oraz brzmienia art. 67 i 71 rozporządzenia nr 1408/71 wynika, że stosowanie zasad sumowania zawartych w art. 67 jest niezależne od stosowania zasad odnoszących się do określenia właściwego ustawodawstwa zawartych w art. 71 (zob. wyrok z dnia 12 maja 1989 r. w sprawie 388/87 Warmerdam‑Steggerda, Rec. str. 1203, pkt 18). Oznacza to, że zasady sumowania wyliczone w art. 67 są stosowane nawet w przypadku, gdy właściwe ustawodawstwo w przedmiocie świadczeń z tytułu bezrobocia byłoby wyznaczone na podstawie zasad art. 71. Możliwość taka jest zresztą przewidziana w art. 67 ust. 3 tego rozporządzenia.
W przedmiocie zakwalifikowania jako „[okresu zatrudnienia ukończonego] w charakterze pracownika najemnego w ramach ustawodawstwa [jakiegoś] innego Państwa Członkowskiego” w rozumieniu art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71
45. Pod tym względem z art. 1 lit. s) rozporządzenia nr 1408/71 wynika, że zakwalifikowanie danego okresu wykonywania pracy jako „okresu zatrudnienia” zależy od ustawodawstwa krajowego, w ramach którego została ona wykonywana.
46. Pojęcie „pracownika” użyte w rozporządzeniu nr 1408/71 obejmuje ponadto każdą osobę, która jest ubezpieczona z tytułu ubezpieczenia obowiązkowego lub dobrowolnego, nawet na wypadek jednego rodzaju ryzyka, w ramach ogólnego lub szczególnego systemu zabezpieczenia społecznego, o którym mowa w art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71, i to niezależnie od istnienia stosunku pracy (wyrok z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C-85/96 Martínez Sala, Rec. str. I-2691, pkt 36, oraz ww. wyrok w sprawie Kuusijärvi, pkt 21).
47. W postępowaniu przed sądem krajowym okres służby wojskowej odbytej przez R. Adaneza-Vegę w Hiszpanii powinien być więc uznany za „[okres zatrudnienia ukończony] w charakterze pracownika najemnego w ramach ustawodawstwa [tego] Państwa Członkowskiego” w rozumieniu art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 jeżeli, z jednej strony, jest on określony lub uznany za taki przez ustawodawstwo hiszpańskie lub zrównany i uznany przez nie za okres równorzędny okresowi zatrudnienia, a z drugiej strony, R. Adanez‑Vega był ubezpieczony w rozumieniu art. 1 lit. a) tego samego rozporządzenia w trakcie swojej służby wojskowej. Do sądu krajowego należy zbadanie, czy warunki te zostały spełnione.
48. W tym kontekście z art. 80 rozporządzenia nr 574/72 wynika, że aby skorzystać z przepisu art. 67 rozporządzenia nr 1408/71, zainteresowany zobowiązany jest przedstawić właściwej instytucji zaświadczenie wymieniające okresy ubezpieczenia lub okresy zatrudnienia ukończone w charakterze pracownika najemnego w ramach ustawodawstwa innego Państwa Członkowskiego. Z punktu 36 niniejszego wyroku wynika jednak, że takie zaświadczenie wydane przez właściwą instytucję hiszpańską nie stanowi niepodważalnego dowodu dla właściwej instytucji niemieckiej ani niemieckich sądów (zob. podobnie również wyrok z dnia 8 lipca 1992 r. w sprawie C-102/91 Knoch, Rec. str. I‑4341, pkt 54).
W przedmiocie warunku, według którego „zainteresowany ukończył ostatnio […] okresy ubezpieczenia […] zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje o przyznanie świadczeń” w rozumieniu art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 408/71
49. Tytułem wstępu należy przypomnieć, że warunek przewidziany w art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71 nie może znaleźć zastosowania w postępowaniu przed sądem krajowym, jeżeli okaże się, że R. Adanez-Vega podlega zakresowi zastosowania art. 71 ust. 1lit. b) ppkt ii) tego rozporządzenia.
50. W istocie art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi, że obowiązek uwzględnienia przez właściwą instytucję okresu ubezpieczenia lub okresu zatrudnienia w charakterze pracownika najemnego zgodnie z przepisami ustawodawstwa innego Państwa Członkowskiego przy obliczaniu ukończonych okresów ubezpieczenia jest uzależniony od warunku, że „zainteresowany ukończył ostatnio […] okresy ubezpieczenia […] zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje o przyznanie świadczeń”, z wyjątkiem przypadków bezrobotnych określonych w art. 71 ust. 1 lit. a) ppkt ii) oraz lit. b) ppkt ii) wspomnianego rozporządzenia, ponieważ w trakcie ich ostatniego zatrudnienia mieli oni miejsce zamieszkania w innym państwie niż państwo właściwe w tym okresie.
51. Z orzecznictwa wynika, że warunek, aby „zainteresowany ukończył ostatnio […] okresy ubezpieczenia […] zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje o przyznanie świadczeń” ma na celu zachęcać do poszukiwania pracy w Państwie Członkowskim, w którym odprowadzał ostatnio składki na ubezpieczenie na wypadek bezrobocia, oraz wspomagać to państwo w przyjęciu obciążeń wynikających ze świadczeń z tytułu bezrobocia (zob. podobnie wyrok z dnia 8 kwietnia 1992 r. w sprawie C-62/91 Gray, Rec. str. I-2737, pkt 12).
52. Z tego względu, jak również z powodów przytoczonych w pkt 79 i 80 opinii rzecznika generalnego stwierdzić należy, że okres ubezpieczenia powinien być uznawany za ukończony „ostatnio” w Państwie Członkowskim, jeżeli niezależnie od okresu, jaki upłynął pomiędzy ukoń czeniem ostatniego okresu ubezpieczenia a wystąpieniem o świadczenia, w tym odstępie czasu nie został ukończony żaden inny okres ubezpieczenia w innym Państwie Członkowskim.
53. W postępowaniu przed sądem krajowym do tego sądu należy zbadanie, czy R. Adanez-Vega ukończył okresy ubezpieczenia w Niemczech oraz czy w tym odstępie czasu nie został ukończony jakikolwiek inny okres ubezpieczenia w innym Państwie Członkowskim.
54. Uwzględniając powyższe rozważania, na pytanie trzecie należy udzielić odpowiedzi, że po pierwsze, okres obowiązkowej służby wojskowej odbywanej w innym Państwie Członkowskim stanowi „[okres zatrudnienia ukończony] w charakterze pracownika najemnego w ramach ustawodawstwa [tego] innego Państwa Członkowskiego” w rozumieniu art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 jeżeli, z jednej strony, jest on określony lub uznany za taki przez ustawodawstwo tego innego Państwa Członkowskiego lub jest zrównany i uznany przez to ustawodawstwo za okres równorzędny okresowi zatrudnienia, a z drugiej strony, zainteresowany był ubezpieczony w rozumieniu art. 1 lit. a) tego samego rozporządzenia w trakcie swojej służby wojskowej.
Po drugie, warunek, według którego „zainteresowany ukończył ostatnio […] okresy ubezpieczenia […] zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje o przyznanie świadczeń” w rozumieniu art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71, stoi w sprzeczności z obowiązkiem sumowania okresów zatrudnienia wyłącznie w przypadku, gdy okres ubezpieczenia został ukończony w innym Państwie Członkowskim po ostatnim okresie ubezpieczenia zakończonym zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje się o przyznanie świadczeń.
W przedmiocie pytania czwartego, dotyczącego zasady równego traktowania (art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71)
55. W czwartym pytaniu sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy w okolicznościach postępowania przed tym sądem art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 nie stanowi przeszkody dla tego, aby właściwa instytucja, w celu ustalenia prawa do świadczeń z tytułu bezrobocia, nie uwzględniła przy sumowaniu ukończonych okresów ubezpieczenia okresu obowiązkowej służby wojskowej odbytej w innym Państwie Członkowskim.
56. Przez wzgląd na powyższe należy stwierdzić, że art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 stosowany jest wyłącznie „z zastrzeżeniem przepisów szczególnych zawartych w [tym] rozporządzeniu”.
57. Z powodów przytoczonych w pkt 94 i 97 opinii rzecznika generalnego art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 nie znajduje zastosowania w tym postępowaniu przed sądem krajowym, ponieważ rozporządzenie zawiera przepisy szczególne, w szczególności art. 67 regulujący prawo osoby bezrobotnej do świadczeń z tytułu bezrobocia.
58. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, na pytanie czwarte należy udzielić odpowiedzi, że w okolicznościach sprawy takich jak w postępowaniu przed sądem krajowym, art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 nie stanowi przeszkody dla tego, aby właściwa instytucja w celu ustalenia prawa do świadczeń z tytułu bezrobocia nie uwzględniała przy sumowaniu ukończonych okresów ubezpieczenia okresu obowiązkowej służby wojskowej odbytej w innym Państwie Członkowskim.
W przedmiocie kosztów
59. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
1) Artykuł 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia Rady nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu nadanym przez rozporządzenie Rady (EWG) nr 2001/83 z dnia 2 czerwca 1983 r., zmienionego przez rozporządzenie Rady (EWG) nr 2195/91 z dnia 25 czerwca 1991 r., powinien być interpretowany w taki sposób, że osoba mająca miejsce zamieszkania w danym Państwie Członkowskim, w którym pozostaje bezrobotna po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej w innym Państwie Członkowskim, podlega ustawodawstwu państwa miejsca zamieszkania.
Artykuł 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71 powinien być interpretowany w taki sposób, że stanowi on przepis szczególny dotyczący określenia ustawodawstwa właściwego w przedmiocie świadczeń z tytułu bezrobocia, co oznacza, że jeżeli przesłanki jego stosowania zostały spełnione, ustawodawstwem właściwym jest ustawodawstwo wskazane przez ten przepis.
W postępowaniu przed sądem krajowym do tego sądu należy ustalenie, czy przesłanki stosowania art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) zostały spełnione.
Jeżeli w postępowaniu przed sądem krajowym przesłanki stosowania art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71 zostały spełnione, ustawodawstwem właściwym względem osoby mającej miejsce zamieszkania w Państwie Członkowskim, w którym pozostaje bezrobotna po odbyciu służby wojskowej w innym Państwie Członkowskim, na mocy tego przepisu byłoby również ustawodawstwo państwa miejsca zamieszkania.
2) Okres obowiązkowej służby wojskowej odbywanej w innym Państwie Członkowskim stanowi „[okres zatrudnienia ukończony] w charakterze pracownika najemnego w ramach ustawodawstwa [tego] innego Państwa Członkowskiego” w rozumieniu art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 w brzmieniu nadanym przez rozporządzenie nr 2001/83, zmienionego przez rozporządzenie nr 2195/91, jeżeli, z jednej strony, jest on określony lub uznany za taki przez ustawodawstwo tego innego Państwa Członkowskiego lub jest zrównany i uznany przez to ustawodawstwo za okres równorzędny okresowi zatrudnienia, a z drugiej strony, zainteresowany był ubezpieczony w rozumieniu art. 1 lit. a) tego samego rozporządzenia w trakcie swojej służby wojskowej.
Warunek, według którego „zainteresowany ukończył ostatnio […] okresy ubezpieczenia […] zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje o przyznanie świadczeń” w rozumieniu art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71 ze zm., stoi w sprzeczności z obowiązkiem sumowania okresów zatrudnienia wyłącznie w przypadku, gdy okres ubezpieczenia został ukończony w innym Państwie Członkowskim po ostatnim okresie ubezpieczenia zakończonym zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje się o przyznanie świadczenia.
3) W okolicznościach sprawy takich jak w postępowaniu przed sądem krajowym art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 w brzmieniu nadanym przez rozporządzenie nr 2001/83, zmienionego przez rozporządzenie nr 2195/91, nie stanowi przeszkody dla tego, aby właściwa instytucja, w celu ustalenia prawa do świadczeń z tytułu bezrobocia, nie uwzględniała przy sumowaniu ukończonych okresów ubezpieczenia okresu obowiązkowej służby wojskowej odbytej w innym Państwie Członkowskim.