Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πέμπτο τμήμα)
της 5ης Μαρτίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Οδηγία 2011/83/ΕΕ – Σύμβαση εξ αποστάσεως συναφθείσα μεταξύ εμπόρου και καταναλωτή – Έννοια του “καταναλωτή” – Σύναψη της σύμβασης μεταξύ καταναλωτή και εμπόρου μέσω τρίτου εμπόρου εξουσιοδοτημένου προς τούτο από τον καταναλωτή – Άρθρο 2, σημείο 7 – Δικαίωμα υπαναχώρησης του καταναλωτή – Άρθρο 9, παράγραφος 1 – Κατάχρηση δικαιώματος »
Στην υπόθεση C‑564/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Kammergericht Βερολίνου (εφετείο Βερολίνου, Γερμανία) με απόφαση της 9ης Απριλίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 20 Αυγούστου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
Eisenberger Gerüstbau GmbH
κατά
JK,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. L. Arastey Sahún (εισηγήτρια), πρόεδρο τμήματος, J. Passer, E. Regan, Δ. Γρατσία και B. Smulders, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: A. Biondi
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον M. Smolek, την S. Šindelková, και τον J. Vláčil,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον P. Kienapfel και την I. Rubene,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 18ης Σεπτεμβρίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 7, του άρθρου 9, παράγραφος 1, και του άρθρου 14, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών, την τροποποίηση της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 1999/44/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και την κατάργηση της οδηγίας 85/577/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 97/7/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΕ 2011, L 304, σ. 64).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Eisenberger Gerüstbau GmbH, επιχείρησης γερμανικού δικαίου, και της JK σχετικά με την καταβολή αμοιβής για τη διάθεση και συναρμολόγηση ικριωμάτων από την επιχείρηση αυτή.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3        Οι αιτιολογικές σκέψεις 4, 5, 7, 14, 17, 20 και 57 της οδηγίας 2011/83 έχουν ως εξής:
«(4)      […] Η εναρμόνιση ορισμένων πτυχών των εξ αποστάσεως και εκτός καταστήματος συναπτόμενων συμβάσεων είναι αναγκαία για την προαγωγή μιας πραγματικής εσωτερικής αγοράς των καταναλωτών που επιτυγχάνει τη σωστή ισορροπία μεταξύ υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών και ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, εξασφαλίζοντας παράλληλα την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας.
(5)      […] [Η] πλήρης εναρμόνιση της ενημέρωσης του καταναλωτή και το δικαίωμα υπαναχώρησης σε εξ αποστάσεως συμβάσεις και συμβάσεις εκτός εμπορικών καταστημάτων θα συμβάλουν σε ένα υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών και στην καλύτερη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς των συναλλαγών μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών
[...]
(7)      Η πλήρης εναρμόνιση ορισμένων βασικών ρυθμιστικών πτυχών θα πρέπει να αυξήσει σημαντικά την ασφάλεια δικαίου τόσο για τους καταναλωτές όσο και για τους εμπόρους. [...] Περαιτέρω, οι καταναλωτές θα πρέπει να απολαύουν υψηλό κοινό επίπεδο προστασίας σε ολόκληρη την [Ευρωπαϊκή] Ένωση.
[...]
(14)      Η παρούσα οδηγία δεν θα πρέπει να θίγει την εθνική νομοθεσία σε θέματα δικαίου των συμβάσεων για ζητήματα σχετιζόμενα με το δίκαιο των συμβάσεων που δεν ρυθμίζονται από την παρούσα οδηγία. Κατά συνέπεια, η παρούσα οδηγία δεν θα πρέπει να επηρεάζει την εθνική νομοθεσία που ρυθμίζει για παράδειγμα τη σύναψη ή την εγκυρότητα μιας σύμβασης (όπως σε περίπτωση απουσίας συγκατάθεσης). Ομοίως, η παρούσα οδηγία δεν θα πρέπει να επηρεάζει την εθνική νομοθεσία σε σχέση με τα γενικά συμβατικά ένδικα μέσα, τους κανόνες περί δημόσιας οικονομικής τάξης, π.χ. κανόνες περί υπερβολικών ή εκβιαστικών τιμών, και τους κανόνες περί αντιδεοντολογικών νομικών συναλλαγών.
[...]
(17)      Ο περί καταναλωτή ορισμός θα πρέπει να καλύπτει τα φυσικά πρόσωπα που ενεργούν έξω από το πεδίο της εμπορικής τους δραστηριότητας, των επιχειρηματικών τους υποθέσεων, της τέχνης τους ή του επαγγέλματός τους. Όμως, σε περίπτωση συμβάσεων διττού σκοπού, όπου η σύμβαση συνάπτεται για σκοπούς ευρισκόμενους εν μέρει εντός και εν μέρει εκτός των εμπορικών δραστηριοτήτων του, η δε εμπορική σκοπιμότητα είναι τόσο περιορισμένη ώστε να μην έχει εξέχουσα θέση στο γενικό πλαίσιο της σύμβασης, το εν λόγω πρόσωπο θα πρέπει επίσης να θεωρείται καταναλωτής.
[...]
(20)      [...] Η έννοια ενός οργανωμένου συστήματος εξ αποστάσεως πωλήσεων ή παροχής υπηρεσιών θα πρέπει να περικλείει τα συστήματα εκείνα που προσφέρονται από έναν τρίτο, διάφορο του εμπόρου αλλά χρησιμοποιού[νται] από τον έμπορο, όπως είναι μια επιγραμμική πλατφόρμα. Αλλά δεν θα πρέπει να καλύπτει περιπτώσεις όπου ιστοσελίδες απλά προσφέρουν ενημέρωση για τον έμπορο, για τα αγαθά και/ή τις υπηρεσίες του και για τα στοιχεία επικοινωνίας του.
[...]
(57)      Είναι ανάγκη τα κράτη μέλη να θεσπίσουν κυρώσεις για τις παραβάσεις της παρούσας οδηγίας και να εξασφαλίζουν την επιβολή τους. Οι κυρώσεις αυτές θα πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές.»
4        Το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής ορίζει τα εξής:
«Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι, μέσω της επίτευξης ενός υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών, να συμβάλει στην ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς με την προσέγγιση ορισμένων πτυχών των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών για τις συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ καταναλωτών και εμπόρων.»
5        Το άρθρο 2 της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
1)      “καταναλωτής”: κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο, όσον αφορά τις συμβάσεις που καλύπτει η παρούσα οδηγία, ενεργεί για λόγους οι οποίοι δεν εμπίπτουν στην εμπορική, επιχειρηματική, βιοτεχνική ή ελευθέρια επαγγελματική του δραστηριότητα·
2)      “έμπορος”: κάθε φυσικό πρόσωπο ή κάθε νομικό πρόσωπο, ανεξάρτητα από το εάν διέπεται από το ιδιωτικό ή δημόσιο δίκαιο, το οποίο ενεργεί, ακόμη και μέσω κάθε άλλου προσώπου ενεργούντος εξ ονόματός του ή για λογαριασμό του, για σκοπούς οι οποίοι σχετίζονται με τις εμπορικές, επιχειρηματικές, βιοτεχνικές ή επαγγελματικές δραστηριότητές του σε σχέση με συμβάσεις καλυπτόμενες από την παρούσα οδηγία·
[...]
6)      “σύμβαση παροχής υπηρεσιών”: κάθε σύμβαση πλην σύμβασης πώλησης βάσει της οποίας ο έμπορος παρέχει ή αναλαμβάνει να παράσχει υπηρεσία στον καταναλωτή, ο δε καταναλωτής καταβάλλει ή αναλαμβάνει να καταβάλει το τίμημα·
7)      “εξ αποστάσεως σύμβαση”: κάθε σύμβαση η οποία συνάπτεται μεταξύ του εμπόρου και του καταναλωτή στο πλαίσιο ενός οργανωμένου συστήματος πωλήσεων εξ αποστάσεως ή παροχής υπηρεσιών χωρίς την ταυτόχρονη φυσική παρουσία του εμπόρου και του καταναλωτή, με αποκλειστική χρήση ενός ή περισσότερων μέσων επικοινωνίας εξ αποστάσεως μέχρι και τη στιγμή σύναψης της σύμβασης·
8)      “σύμβαση εκτός εμπορικού καταστήματος”: κάθε σύμβαση μεταξύ του εμπόρου και του καταναλωτή:
α)      η οποία συνάπτεται με ταυτόχρονη φυσική παρουσία του εμπόρου και του καταναλωτή σε χώρο που δεν είναι το εμπορικό κατάστημα του εμπόρου,
β)      για την οποία έγινε προσφορά από τον καταναλωτή κάτω από τις ίδιες συνθήκες που περιγράφονται στο στοιχείο α),
γ)      η οποία συνάπτεται στο εμπορικό κατάστημα του εμπόρου ή με χρήση οποιουδήποτε μέσου εξ αποστάσεως επικοινωνίας αμέσως μετά από προσωπική και ατομική επαφή με τον καταναλωτή σε χώρο που δεν είναι το εμπορικό κατάστημα του εμπόρου, με την ταυτόχρονη φυσική παρουσία του εμπόρου και του καταναλωτή, ή
δ)      η οποία συνάπτεται στη διάρκεια εκδρομής οργανωμένης από τον έμπορο με σκοπό ή αποτέλεσμα τη διαφήμιση και πώληση αγαθών ή υπηρεσιών στον καταναλωτή·
[...]
15)      “δευτερεύουσα σύμβαση”: μια σύμβαση με την οποία ο καταναλωτής αποκτά αγαθά ή υπηρεσίες που συνδέονται με εξ αποστάσεως σύμβαση ή με σύμβαση εκτός εμπορικού καταστήματος και όπου τα εν λόγω αγαθά ή οι υπηρεσίες παρέχονται από τον έμπορο ή από ένα τρίτο μέρος με βάση μια ρύθμιση μεταξύ του εν λόγω τρίτου μέρους και του εμπόρου.»
6        Το άρθρο 3, παράγραφος 5, της ίδιας οδηγίας ορίζει τα ακόλουθα:
«Η παρούσα οδηγία δεν θίγει το εθνικό γενικό δίκαιο περί συμβάσεων, όπως τους κανόνες εγκυρότητας, διαμόρφωσης ή αποτελέσματος μιας σύμβασης, στον βαθμό που στην παρούσα οδηγία δεν ρυθμίζονται γενικές έννοιες του δικαίου των συμβάσεων.»
7        Το άρθρο 4 της οδηγίας 2011/83
προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη δεν διατηρούν ούτε εισάγουν στο εθνικό τους δίκαιο διατάξεις που παρεκκλίνουν από αυτές που καθορίζονται στην παρούσα οδηγία, συμπεριλαμβανομένων περισσότερο ή λιγότερο αυστηρών διατάξεων για την εξασφάλιση διαφορετικού επιπέδου προστασίας του καταναλωτή, εκτός εάν άλλως προβλέπεται στην παρούσα οδηγία.»
8        Το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής ορίζει τα ακόλουθα:
«Πριν δεσμευθεί ο καταναλωτής με σύμβαση συναπτόμενη εξ αποστάσεως ή εκτός εμπορικού καταστήματος ή με οποιαδήποτε αντίστοιχη προσφορά, ο έμπορος παρέχει στον καταναλωτή τις ακόλουθες πληροφορίες με ευκρινή και κατανοητό τρόπο:
[...]
η)      όπου υπάρχει δικαίωμα υπαναχώρησης, τις προϋποθέσεις, την προθεσμία και τις διαδικασίες άσκησης του δικαιώματος σύμφωνα με το άρθρο 11
παράγραφος 1, καθώς και το υπόδειγμα του εντύπου υπαναχώρησης που παρατίθεται στο παράρτημα I τμήμα Β·
[...]».
9        Το άρθρο 9 της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Εκτός εάν ισχύουν οι εξαιρέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 16, ο καταναλωτής διαθέτει προθεσμία 14 ημερών για να υπαναχωρήσει από την εξ αποστάσεως σύμβαση ή τη σύμβαση εκτός εμπορικού καταστήματος χωρίς να αναφέρει τους λόγους και χωρίς καμία επιβάρυνση πέρα από τις προβλεπόμενες στο άρθρο 13
παράγραφος 2 και στο άρθρο 14.
2.      Με την επιφύλαξη του άρθρου 10, η προβλεπόμενη στην παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου προθεσμία υπαναχώρησης λήγει 14 ημέρες:
α)      από την ημερομηνία σύναψης της σύμβασης, για τις συμβάσεις υπηρεσιών·
[...]
3.      Τα κράτη μέλη δεν απαγορεύουν στα συμβαλλόμενα μέρη να εκτελέσουν τις συμβατικές υποχρεώσεις τους κατά τη διάρκεια της περιόδου υπαναχώρησης. [...]»
10      Το άρθρο 10 της ίδιας οδηγίας ορίζει τα ακόλουθα:
«1.      Εάν ο έμπορος δεν έχει παράσχει στον καταναλωτή τις πληροφορίες σχετικά με το δικαίωμα υπαναχώρησης όπως απαιτείται από το άρθρο 6
παράγραφος 1 στοιχείο η), η προθεσμία υπαναχώρησης λήγει 12 μήνες μετά το τέλος της αρχικής προθεσμίας υπαναχώρησης, όπως αυτή προσδιορίζεται βάσει του άρθρου 9
παράγραφος 2.
2.      Εάν ο έμπορος έχει παράσχει στον καταναλωτή τις πληροφορίες που προβλέπονται στην παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου εντός 12 μηνών από την ημέρα που ορίζεται στο άρθρο 9
παράγραφος 2, η περίοδος υπαναχώρησης λήγει 14 ημέρες από την ημέρα που ο καταναλωτής λαμβάνει τις εν λόγω πληροφορίες.»
11      Το άρθρο 11, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/83 προβλέπει τα ακόλουθα:
«Πριν από τη λήξη της προθεσμίας υπαναχώρησης, ο καταναλωτής ενημερώνει τον έμπορο για την απόφασή του να υπαναχωρήσει από τη σύμβαση. Προς τον σκοπό αυτό, ο καταναλωτής δύναται:
α)      είτε να χρησιμοποιήσει το υπόδειγμα εντύπου υπαναχώρησης όπως ορίζεται στο παράρτημα I τμήμα Β·
β)      είτε να κάνει οποιαδήποτε άλλη σαφή δήλωση που να παρουσιάζει την απόφασή του να υπαναχωρήσει από τη σύμβαση.
Τα κράτη μέλη δεν προβλέπουν τυχόν τυπικές απαιτήσεις που να είναι εφαρμοστέες στο υπόδειγμα εντύπου υπαναχώρησης άλλες από εκείνες που ορίζονται στο παράρτημα I τμήμα Β.»
12      Το άρθρο 12 της οδηγίας αυτής ορίζει τα εξής:
«Η άσκηση του δικαιώματος υπαναχώρησης τερματίζει τις υποχρεώσεις των συμβαλλόμενων μερών:
α)      να εκτελέσουν την εξ αποστάσεως σύμβαση ή τη σύμβαση εκτός εμπορικού καταστήματος ή
β)      να συνάψουν σύμβαση εξ αποστάσεως ή εκτός εμπορικού καταστήματος σε περιπτώσεις που υποβλήθηκε προσφορά από τον καταναλωτή.»
13      Το άρθρο 13, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της ως άνω οδηγίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«Ο έμπορος επιστρέφει κάθε πληρωμή που έλαβε από τον καταναλωτή, συμπεριλαμβανομένων, κατά περίπτωση, των δαπανών παράδοσης, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση και οπωσδήποτε εντός 14 ημερών από την ημέρα κατά την οποία ενημερώθηκε για την απόφαση του καταναλωτή να υπαναχωρήσει από τη σύμβαση δυνάμει του άρθρου 11.»
14      Το άρθρο 14 της ίδιας οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«[...]
4.      Ο καταναλωτής δεν επιβαρύνεται:
α)      για την παροχή υπηρεσιών, την παροχή νερού, φυσικού αερίου ή ηλεκτρικής ενέργειας, εάν δεν διατίθενται προς πώληση σε περιορισμένο όγκο ή σε καθορισμένη ποσότητα, ή για παροχή τηλεθέρμανσης, εν μέρει ή εν όλω, κατά τη διάρκεια της περιόδου υπαναχώρησης, εφόσον:
i)      ο έμπορος έχει παραλείψει να παράσχει τις πληροφορίες που προβλέπονται στο άρθρο 6
παράγραφος 1 στοιχεία η) ή ι) ή
ii)      ο καταναλωτής δεν έδωσε την προηγούμενη ρητή συγκατάθεσή του να ξεκινήσει η εκτέλεση της σύμβασης στη διάρκεια της προθεσμίας υπαναχώρησης που προβλέπεται στο άρθρο 7
παράγραφος 3 και στο άρθρο 8
παράγραφος 8,
[...]
5.      Εκτός αν άλλως ορίζεται στο άρθρο 13
παράγραφος 2 και στο παρόν άρθρο, ο καταναλωτής δεν φέρει καμία ευθύνη αν ασκήσει το δικαίωμα υπαναχώρησης.»
15      Το άρθρο 15 της οδηγίας 2011/83 προβλέπει τα εξής:
«1.      Με την επιφύλαξη του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2008, για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης [και την κατάργηση της οδηγίας 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2008, L 133, σ. 66)], εάν ο καταναλωτής ασκήσει το δικαίωμά του υπαναχώρησης από εξ αποστάσεως σύμβαση ή σύμβαση εκτός εμπορικού καταστήματος σύμφωνα με τα άρθρα 9 έως 14 της παρούσας οδηγίας, τυχόν συνδεδεμένες συμβάσεις λήγουν αυτομάτως, χωρίς κανένα κόστος για τον καταναλωτή, εκτός όπως προβλέπεται στο άρθρο 13
παράγραφος 2 και στο άρθρο 14 της παρούσας οδηγίας.
2.      Τα κράτη μέλη ορίζουν λεπτομερείς κανόνες για την καταγγελία αυτών των συμβάσεων.»
16      Το άρθρο 24, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής ορίζει τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη καθορίζουν τους κανόνες σχετικά με τις κυρώσεις που επιβάλλονται για παραβιάσεις των εθνικών διατάξεων που έχουν θεσπιστεί σε εκτέλεση της παρούσας οδηγίας και λαμβάνουν κάθε αναγκαίο μέτρο για να εξασφαλιστεί η εφαρμογή τους. Οι προβλεπόμενες κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές.»
Το γερμανικό δίκαιο
17      Το άρθρο 242 του Bürgerliches Gesetzbuch (αστικού κώδικα, στο εξής: BGB) προβλέπει τα εξής:
«Ο οφειλέτης υποχρεούται να εκπληρώσει την παροχή όπως απαιτεί η καλή πίστη, λαμβανομένων υπόψη των συναλλακτικών ηθών.»
18      Το άρθρο 312c του BGB ορίζει τα εξής:
«(1)      Ως “συμβάσεις εξ αποστάσεως” νοούνται οι συμβάσεις στις οποίες ο έμπορος, ή πρόσωπο που ενεργεί εξ ονόματός του ή για λογαριασμό του, και ο καταναλωτής χρησιμοποιούν αποκλειστικώς μέσα εξ αποστάσεως επικοινωνίας για τη διαπραγμάτευση και τη σύναψη της σύμβασης, εκτός εάν η σύναψη της σύμβασης δεν πραγματοποιείται στο πλαίσιο οργανωμένου συστήματος εξ αποστάσεως πώλησης αγαθών ή παροχής υπηρεσιών.
(2)      “Μέσα επικοινωνίας εξ αποστάσεως” κατά την έννοια του παρόντος νόμου είναι όλα τα μέσα επικοινωνίας που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προετοιμασία ή τη σύναψη σύμβασης χωρίς την ταυτόχρονη φυσική παρουσία των συμβαλλομένων, όπως επιστολές, κατάλογοι, τηλεφωνικές κλήσεις, τηλεομοιοτυπίες, μηνύματα ηλεκτρονικής αλληλογραφίας, γραπτά μηνύματα κινητής τηλεφωνίας (SMS) καθώς και ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές.»
19      Το άρθρο 357 του BGB προβλέπει τα εξής:
«(1)      Οι ληφθείσες παροχές πρέπει να επιστρέφονται το αργότερο εντός 14 ημερών.
[...]
(8)      Όταν ο καταναλωτής υπαναχωρεί από σύμβαση παροχής υπηρεσιών, ο καταναλωτής οφείλει να καταβάλει αποζημίωση για την παροχή μέχρι την υπαναχώρηση, όταν ο καταναλωτής έχει ρητώς απαιτήσει από τον έμπορο να αρχίσει να εκπληρώνει την παροχή πριν από τη λήξη της προθεσμίας υπαναχώρησης. Το δικαίωμα που απορρέει από την πρώτη περίοδο υφίσταται μόνον αν ο έμπορος έχει δεόντως ενημερώσει τον καταναλωτή, σύμφωνα με το άρθρο 246a, πρώτο τμήμα, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, σημεία 1 έως 3, του [Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (εισαγωγικού νόμου του αστικού κώδικα)]. [...] Κατά τον υπολογισμό της αποζημίωσης, πρέπει να λαμβάνεται ως βάση η συμπεφωνημένη συνολική τιμή. Αν η συμπεφωνημένη συνολική τιμή είναι υπερβολικά υψηλή, η αποζημίωση πρέπει να υπολογίζεται βάσει της αγοραίας αξίας της πραγματοποιηθείσας παροχής.
[...]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
20      Η εταιρία Eisenberger Gerüstbau, στο πλαίσιο της δραστηριότητάς της, εκμισθώνει ικριώματα τα οποία συναρμολογεί και αποσυναρμολογεί για λογαριασμό των πελατών της. Η JK, η οποία εργάζεται ως ομοσπονδιακή υπάλληλος στη Γερμανία, είναι ιδιοκτήτρια οικοπέδου στο Βερολίνο επί του οποίου έχει ανεγερθεί πολυώροφη πολυκατοικία.
21      Το 2020 η JK αποφάσισε να αναγείρει δύο επιπλέον ορόφους επί του ακινήτου αυτού, για ιδιοκατοίκηση, οι οποίοι θα περιλάμβαναν τέσσερις νέες κατοικίες. Για τον σκοπό αυτόν, ανέθεσε τον σχεδιασμό και την επίβλεψη σε αρχιτέκτονα ο οποίος θα έπρεπε επίσης να καταρτίσει τη συγγραφή υποχρεώσεων για τις αναγκαίες εργασίες, να λάβει προσφορές από εξειδικευμένες επιχειρήσεις και στη συνέχεια να συνδράμει στη σύναψη των συμβάσεων καταρτίζοντας σχέδια συμβάσεων (στο εξής: αρχιτέκτονας). Στο πλαίσιο των ως άνω καθηκόντων, ο αρχιτέκτονας απέστειλε στην Eisenberger Gerüstbau συγγραφή υποχρεώσεων σχετικά με τη διάθεση και τη συναρμολόγηση ικριωμάτων, καλώντας την να υποβάλει σχετική προσφορά. Η επιχείρηση αυτή αποδέχθηκε τη συγγραφή υποχρεώσεων, ενημέρωσε σχετικά με την τιμή ανά μονάδα και τη συνολική εκτιμώμενη τιμή, ύψους 45 663,18
ευρώ μικτά, υπέγραψε τη συγγραφή υποχρεώσεων στις 24 Απριλίου 2020 και την απέστειλε στον αρχιτέκτονα.
22      Ο αρχιτέκτονας επέλεξε την Eisenberger Gerüstbau ως εξειδικευμένη επιχείρηση για την εκτέλεση των εργασιών διάθεσης και συναρμολόγησης ικριωμάτων. Εν συνεχεία, συνέταξε σχέδιο σύμβασης, το οποίο στηριζόταν στην προσφορά της 24ης Απριλίου 2020, και διαβίβασε το σχέδιο αυτό στα δύο μέρη, ήτοι στην Eisenberger Gerüstbau και στην JK, μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, στις 14 Δεκεμβρίου 2020. Στο εν λόγω σχέδιο δεν περιλαμβανόταν καμία ένδειξη σχετικά με δικαίωμα της JK για υπαναχώρηση από τη σύμβαση. Η Eisenberger Gerüstbau υπέγραψε το σχέδιο σύμβασης στις 14 Δεκεμβρίου 2020 χωρίς να επιφέρει τροποποιήσεις και το διαβίβασε στην JK. Η JK υπέγραψε επίσης το σχέδιο αυτό στις 15 Δεκεμβρίου 2020 και απέστειλε το υπογεγραμμένο από τα δύο μέρη αντίτυπο στην Eisenberger Gerüstbau ταχυδρομικώς (στο εξής: επίμαχη σύμβαση).
23      Την 1η Ιανουαρίου 2021, η Eisenberger Gerüstbau υπέβαλε στην JK, μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, πρόταση τροποποίησης της επίμαχης σύμβασης που αφορούσε δύο επιπλέον πλατφόρμες τοποθέτησης υλικών, έναντι 7 730,00 ευρώ μικτά, για συναρμολόγηση, αποσυναρμολόγηση και διατήρηση του εξοπλισμού αυτού για τις τέσσερις πρώτες εβδομάδες, πρότεινε δε, από την πέμπτη εβδομάδα και εφεξής, πρόσθετο μίσθωμα ύψους 517,65 ευρώ μικτά ανά εβδομάδα. Η JK υπέγραψε την ως άνω πρόταση τροποποίησης σύμβασης και την απέστειλε στην Eisenberger Gerüstbau μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στις 22 Ιανουαρίου 2021. Εντός του Ιανουαρίου 2021, η Eisenberger Gerüstbau ξεκίνησε τη συναρμολόγηση των ικριωμάτων.
24      Στις 26 Ιανουαρίου 2021 η Eisenberger Gerüstbau παρέδωσε τα ικριώματα στην JK για την εκτέλεση των προβλεπόμενων στο επίμαχο κτίριο κατασκευαστικών εργασιών. Βάσει τιμολογίων μερικής εξόφλησης εκδοθέντων από την Eisenberger Gerüstbau στα τέλη Μαΐου 2021, η JK της είχε καταβάλει ποσό συνολικού ύψους 95 937,84
ευρώ.
25      Με έγγραφο της 7ης Δεκεμβρίου 2021, η JK ενημέρωσε την Eisenberger Gerüstbau ότι ανακαλούσε τη δήλωση βούλησής της όσον αφορά τη σύναψη της επίμαχης αλλά και της τροποποιητικής σύμβασης, ότι αρνούνταν να προβεί σε άλλες πληρωμές προς τον σκοπό αυτόν και ζητούσε την επιστροφή των ποσών που είχε καταβάλει εν είδη προκαταβολής κατά τα ανωτέρω. Τον Δεκέμβριο του 2021 ολοκληρώθηκαν όλες οι σχεδιαζόμενες από την JK κατασκευαστικές εργασίες για τις οποίες ήταν απαραίτητα τα ικριώματα. Κατόπιν αιτήματος της JK, τα ικριώματα αποσυναρμολογήθηκαν στις 20 Δεκεμβρίου 2021.
26      Η Eisenberger Gerüstbau άσκησε αγωγή κατά της JK ενώπιον του Landgericht Berlin (πρωτοδικείου Βερολίνου, Γερμανία) ζητώντας την καταβολή της μη καταβληθείσας κατά τον χρόνο άσκησης της αγωγής αμοιβής, ήτοι ποσό ύψους 101 000,25
ευρώ, το οποίο οφειλόταν βάσει της σύμβασης εγκαταστάσεως ικριωμάτων. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, η JK άσκησε ανταγωγή με αίτημα την επιστροφή των ποσών που είχαν καταβληθεί ως προκαταβολή συνολικού ύψους 95 937,84
ευρώ.
27      Με απόφαση της 19ης Μαΐου 2023, το Landgericht Berlin (πρωτοδικείο Βερολίνου) απέρριψε την αγωγή και έκανε δεκτή την ανταγωγή στο σύνολό της.
28      Η Eisenberger Gerüstbau άσκησε έφεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Kammergericht Berlin (εφετείου Βερολίνου, Γερμανία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
29      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η επίμαχη σύμβαση που συνήφθη μέσω του αρχιτέκτονα, ο οποίος συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 312c, παράγραφος 1, του BGB, το οποίο μεταφέρει στο γερμανικό δίκαιο το άρθρο 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83.
30      Συναφώς, το εν λόγω δικαστήριο διευκρινίζει ότι, βεβαίως, μέχρι τη σύναψη της σύμβασης, η Eisenberger Gerüstbau, αφενός, και η JK και ο αρχιτέκτονας, αφετέρου, επικοινωνούσαν αποκλειστικώς με μέσα επικοινωνίας εξ αποστάσεως, ήτοι ταχυδρομικώς ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Ωστόσο, το γεγονός ότι η JK απευθύνθηκε στον αρχιτέκτονα, ο οποίος είναι έμπορος, για την κατάρτιση της σύμβασης έχει ως αποτέλεσμα να αποκλείεται η προστασία που προβλέπεται στο άρθρο 312c του BGB.
31      Σύμφωνα με τις προπαρασκευαστικές εργασίες του άρθρου 312c του BGB και τη νομολογία του Bundesgerichtshof (Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία), σκοπός της διάταξης αυτής, ο οποίος θεμελιώνεται επίσης στην αιτιολογική σκέψη 37 της οδηγίας 2011/83, είναι η προστασία του καταναλωτή που δεν δύναται να εξετάσει το επίμαχο αγαθό ή υπηρεσία πριν από τη σύναψη της σύμβασης και δεν μπορεί να λάβει περαιτέρω πληροφορίες
επ’ αυτού.
32      Δεν συντρέχει όμως έλλειψη ενημέρωσης του καταναλωτή σε περίπτωση, όπως αυτή της οποίας έχει επιληφθεί το αιτούν δικαστήριο, όπου ο καταναλωτής απευθύνεται σε έμπορο, υπό την ιδιότητα του ενδιάμεσου προσώπου που συμμετέχει σε διαπραγματεύσεις, ο οποίος διαθέτει επαρκή τεχνογνωσία όσον αφορά τις παροχές που αποτελούν το αντικείμενο της σύμβασης και παραμένει στη διάθεση του καταναλωτή προκειμένου να απαντήσει σε ενδεχόμενες ερωτήσεις.
33      Εν πάση περιπτώσει, ο καταναλωτής δεν έχει δικαίωμα υπαναχώρησης στο πλαίσιο σύμβασης όπου έμπορος που ενεργεί ως ενδιάμεσο πρόσωπο για τις διαπραγματεύσεις προσδιορίζει το αντικείμενο της παροχής και έρχεται σε επαφή με τον έμπορο που αποτελεί το έτερο συμβαλλόμενο μέρος στη σύμβαση με τον εν λόγω καταναλωτή αποκλειστικώς προκειμένου να αποσαφηνίσει ορισμένους συμβατικούς όρους.
34      Αν ο καταναλωτής δεν έχει το δικαίωμα να ανακαλέσει τη δήλωση βούλησής του σχετικά με τη σύναψη της κύριας σύμβασης, το δικαίωμα αυτό δεν μπορεί να αναγνωριστεί ούτε ως προς τις συμπληρωματικές ή τις τροποποιητικές πράξεις που αφορούν την εν λόγω σύμβαση.
35      Ωστόσο, σε περίπτωση που αναγνωριστεί εν προκειμένω το δικαίωμα της JK να υπαναχωρήσει από την επίμαχη σύμβαση, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η Eisenberger Gerüstbau δεν έχει δικαίωμα να λάβει αμοιβή για την παρασχεθείσα υπηρεσία και, σύμφωνα με το άρθρο 357, παράγραφος 8, του BGB και το άρθρο 14, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/83, δεν δικαιούται ούτε αποζημίωση.
36      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το γεγονός ότι καταναλωτής ο οποίος υπαναχώρησε από τη σύμβαση υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπόθεσης της οποίας έχει επιληφθεί αρνείται να καταβάλει αποζημίωση στον έμπορο με τον οποίο συνδεόταν με τη σύμβαση αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί αντίθετο προς την απαίτηση καλής πίστης.
37      Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η ως άνω εκτίμηση συνάδει με την απόφαση της 17ης Μαΐου 2023, DC (Υπαναχώρηση μετά την εκτέλεση της σύμβασης) (C‑97/22, EU:C:2023:413), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 14, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/83 έχει την έννοια ότι απαλλάσσει τον καταναλωτή από κάθε υποχρέωση να πληρώσει για τις υπηρεσίες που παρασχέθηκαν σε εκτέλεση σύμβασης εκτός εμπορικού καταστήματος, σε περίπτωση που ο έμπορος δεν του έχει διαβιβάσει τις πληροφορίες που προβλέπονται στο άρθρο 14, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας αυτής και ο καταναλωτής άσκησε το δικαίωμά του υπαναχώρησης μετά την εκτέλεση της σύμβασης.
38      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Kammergericht Berlin (εφετείο Βερολίνου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Υφίσταται εξ αποστάσεως σύμβαση κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, της οδηγίας [2011/83], από την οποία μπορεί ο καταναλωτής να υπαναχωρήσει σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, ακόμη και αν αυτός, πριν ή κατά τη σύναψη της σύμβασης, επικουρείται από έμπορο τον οποίο έχει προσλάβει ανεξάρτητα από τον πάροχο υπηρεσιών;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα:
Υφίσταται εξ αποστάσεως σύμβαση κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, της οδηγίας [2011/83], από την οποία μπορεί ο καταναλωτής να υπαναχωρήσει σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, ακόμη και αν πληρούται μία από τις ακόλουθες πρόσθετες προϋποθέσεις:
α)      Ο έμπορος που συνδράμει τον καταναλωτή είναι εκείνος που είχε την πρωτοβουλία να φέρει σε επαφή τον καταναλωτή και τον πάροχο υπηρεσιών.
β)      Ο έμπορος που συνδράμει τον καταναλωτή άσκησε επιρροή στα ουσιώδη μέρη της σύμβασης πριν από τη σύναψή της (π.χ.: κατάρτιση συγγραφής υποχρεώσεων ή διάθεση σχεδίου σύμβασης);
3)      Σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι, στις περιπτώσεις του πρώτου ερωτήματος και του δεύτερου ερωτήματος, στοιχεία αʹ ή βʹ, δεν υφίσταται εξ αποστάσεως σύμβαση από την οποία μπορεί ο καταναλωτής να υπαναχωρήσει:
Εάν, μετά τη σύναψη της σύμβασης αυτής, τα μέρη συνάπτουν, και πάλι με αποκλειστική χρήση μέσων επικοινωνίας εξ αποστάσεως, μια πρόσθετη συμφωνία η οποία αφορά περαιτέρω υπηρεσίες του παρόχου υπηρεσιών που είναι δευτερεύουσας σημασίας σε σχέση με την πρώτη σύμβαση:
Συνιστά αυτή καθεαυτήν η πρόσθετη συμφωνία εξ αποστάσεως σύμβαση κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83, ως προς την οποία είναι δυνατή η υπαναχώρηση σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας ή δεν χωρεί ως προς αυτή, ως εξ αποστάσεως σύμβαση, υπαναχώρηση, όπως και στην περίπτωση της κύριας σύμβασης που συμπληρώνει;
4)      Εάν ο καταναλωτής, μετά την παροχή υπηρεσιών από τον αντισυμβαλλόμενό του, άσκησε το δικαίωμα υπαναχώρησής του από εξ αποστάσεως σύμβαση ως προς την οποία είναι δυνατή η υπαναχώρηση:
Μπορεί ο καταναλωτής να έχει υποχρέωση, παρά το άρθρο 14, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/83, να επιστρέψει στον έμπορο την αξία της παροχής του σε εύλογο μέτρο, αν διαφορετικό αποτέλεσμα θα ήταν καταχρηστικό ή αντίθετο προς την καλή πίστη, λαμβανομένων υπόψη όλων των περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
39      Με το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83 έχει την έννοια ότι το γεγονός ότι καταναλωτής επικουρείται, πριν ή κατά τη σύναψη σύμβασης μεταξύ του ιδίου και του εμπόρου, από άλλον έμπορο της επιλογής του, ο οποίος έφερε αρχικά σε επαφή τον καταναλωτή και τον πρώτο έμπορο και άσκησε επιρροή σε ουσιώδη στοιχεία του περιεχομένου της σύμβασης, είναι κρίσιμο για τον χαρακτηρισμό της εν λόγω σύμβασης ως «εξ αποστάσεως σύμβασης», κατά την έννοια της διάταξης αυτής.
40      Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά την ως άνω διάταξη, προκειμένου μια σύμβαση να μπορεί χαρακτηριστεί ως εξ αποστάσεως σύμβαση πρέπει να πληρούνται σωρευτικώς τρεις προϋποθέσεις. Πρώτον, η σύμβαση αυτή πρέπει να συνάπτεται μεταξύ καταναλωτή και εμπόρου, κατά την έννοια των ορισμών που προβλέπονται, αντιστοίχως, στα σημεία 1 και 2 του άρθρου 2 της οδηγίας 2011/83. Δεύτερον, πρέπει να συνάπτεται στο πλαίσιο οργανωμένου συστήματος εξ αποστάσεως πωλήσεων
ή παροχής υπηρεσιών. Τρίτον, η σύναψη της εν λόγω σύμβασης πρέπει να πραγματοποιείται χωρίς την ταυτόχρονη φυσική παρουσία του εμπόρου και του καταναλωτή, η δε συμβατική σχέση μεταξύ των μερών πρέπει να συνάπτεται με την αποκλειστική χρήση ενός ή περισσότερων μέσων επικοινωνίας εξ αποστάσεως, μέχρι και τη στιγμή σύναψης της σύμβασης.
41      Βεβαίως, από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτει με σαφήνεια ως προς ποιες από τις προϋποθέσεις αυτές το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι, μέχρι τη σύναψη της σύμβασης, η JK και ο αρχιτέκτονας, αφενός, και η Eisenberger Gerüstbau, αφετέρου, επικοινωνούσαν αποκλειστικά με μέσα επικοινωνίας εξ αποστάσεως, ήτοι ταχυδρομικώς ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, με αποτέλεσμα να θεωρεί ότι πληρούται η τρίτη από τις εν λόγω προϋποθέσεις. Επομένως, πρέπει να εξεταστούν μόνον οι δύο πρώτες προϋποθέσεις.
42      Κατ’ αρχάς, πρέπει να εξακριβωθεί αν πρόσωπο όπως η JK, η οποία είναι ιδιοκτήτρια οικοπέδου επί του οποίου έχει ανεγερθεί πολυώροφη πολυκατοικία και η οποία απευθύνθηκε σε έμπορο, ήτοι την Eisenberger Gerüstbau, προκειμένου να κατασκευαστούν δύο επιπλέον όροφοι οι οποίοι περιλαμβάνουν συνολικά τέσσερις κατοικίες, πρέπει να χαρακτηριστεί ως «καταναλωτής» όσον αφορά την επίμαχη σύμβαση.
43      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2011/83, ως «καταναλωτής» νοείται κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο, όσον αφορά τις συμβάσεις που καλύπτει η οδηγία αυτή, ενεργεί για λόγους οι οποίοι δεν εμπίπτουν στην εμπορική, επιχειρηματική, βιοτεχνική ή ελευθέρια επαγγελματική του δραστηριότητα.
44      Κατά πάγια νομολογία, η οδηγία 2011/83 αποσκοπεί στην εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών, οι οποίοι βρίσκονται σε πιο αδύναμη θέση σε σχέση με τους εμπόρους, καθόσον πρέπει να θεωρούνται κατά τεκμήριο λιγότερο ενημερωμένοι, ασθενέστεροι οικονομικά και με μικρότερη πείρα από νομικής απόψεως σε σύγκριση με τους αντισυμβαλλομένους τους [πρβλ. αποφάσεις της 27ης Μαρτίου 2019, slewo, C‑681/17, EU:C:2019:255, σκέψη 32, και της 14ης Μαΐου 2020, NK (Σχεδιασμός μονοκατοικίας), C‑208/19, EU:C:2020:382, σκέψη 39].
45      Η έννοια του «καταναλωτή», κατά το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5 Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29), η οποία αντιστοιχεί στην έννοια του «καταναλωτή», κατά το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2011/83, έχει αντικειμενικό χαρακτήρα και δεν εξαρτάται από τις συγκεκριμένες γνώσεις που ενδέχεται να έχει το οικείο πρόσωπο, ούτε από τις πληροφορίες που αυτό πράγματι διαθέτει (πρβλ. αποφάσεις της 3ης Σεπτεμβρίου 2015, Costea, C‑110/14, EU:C:2015:538, σκέψη 21, και της 8ης Μαΐου 2025, Pielatak, C‑410/23, EU:C:2025:325, σκέψη 36).
46      Προκειμένου να ελέγξει αν το ενδιαφερόμενο πρόσωπο μπορεί να χαρακτηριστεί ως «καταναλωτής», κατά την έννοια της διάταξης αυτής, ο εθνικός δικαστής πρέπει να λάβει υπόψη όλες τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης, και κυρίως τη φύση του αγαθού ή της υπηρεσίας που αποτελεί το αντικείμενο της εξεταζόμενης σύμβασης, οι οποίες δύνανται να αποδείξουν για ποιον σκοπό αποκτάται το αγαθό ή παρέχεται η υπηρεσία [απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2023, YYY. (Έννοια του καταναλωτή) (C‑570/21, EU:C:2023:456, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
47      Από τις διευκρινίσεις που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι διερωτάται σχετικά με το κατά πόσον το γεγονός ότι την JK συνέδραμε άλλος έμπορος της επιλογής της, εν προκειμένω αρχιτέκτονας, ο οποίος άσκησε επιρροή σε ουσιώδη στοιχεία του περιεχομένου της επίμαχης σύμβασης, είναι κρίσιμο για τον χαρακτηρισμό της JK ως καταναλώτριας.
48      Συναφώς, αφενός, όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 29 των προτάσεών του, το γεγονός ότι, όπως στην υπόθεση της κύριας δίκης, ένας έμπορος, εν προκειμένω αρχιτέκτονας, συνδράμει έναν καταναλωτή στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων και της σύναψης σύμβασης μεταξύ του καταναλωτή και άλλου εμπόρου δεν είναι ικανό να θέσει υπό αμφισβήτηση την πιο αδύναμη θέση του καταναλωτή, που μνημονεύεται στη σκέψη 44 της παρούσας απόφασης, έναντι του τελευταίου εμπόρου, τούτο δε παρά το ότι ο έμπορος που συνέδραμε τον εν λόγω καταναλωτή τον έφερε αρχικά σε επαφή με τον άλλο έμπορο και άσκησε επιρροή στο περιεχόμενο της σύμβασης.
49      Αφετέρου, όπως υπενθυμίζεται στη σκέψη 45 της παρούσας απόφασης, πρέπει να γίνει δεκτή ερμηνεία της έννοιας του «καταναλωτή», κατά το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2011/83, η οποία έχει αντικειμενικό χαρακτήρα και δεν εξαρτάται από τις συγκεκριμένες γνώσεις που ενδέχεται να έχει το οικείο πρόσωπο, ούτε από τις πληροφορίες που πράγματι διαθέτει. Επομένως, το ότι ένα τέτοιο πρόσωπο επικουρείται από έμπορο δεν είναι ικανό να θέσει υπό αμφισβήτηση την ιδιότητά του ως καταναλωτή, ούτε, κατά τα λοιπά, συνεπάγεται ότι η οικεία σύμβαση έχει επαγγελματικό σκοπό (πρβλ. απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2015, Costea, C‑110/14, EU:C:2015:538, σκέψεις 21 και 25 έως 27).
50      Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η JK πρέπει να χαρακτηριστεί ως καταναλώτρια για τους σκοπούς της επίμαχης στην κύρια δίκη σύμβασης, πρέπει εν συνεχεία να εξεταστεί αν, λαμβανομένων υπόψη των πραγματικών στοιχείων που εξέθεσε το αιτούν δικαστήριο στην απόφαση περί παραπομπής σχετικά με τον τρόπο σύναψης της σύμβασης μεταξύ της JK και της Eisenberger Gerüstbau και τη συνδρομή που παρέσχε στο πλαίσιο αυτό ο αρχιτέκτονας στον οποίον απευθύνθηκε η JK, η σύμβαση αυτή πρέπει να θεωρηθεί ότι συνήφθη στο πλαίσιο οργανωμένου συστήματος εξ αποστάσεως πωλήσεων ή παροχής υπηρεσιών, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83.
51      Συναφώς, η αιτιολογική σκέψη 20 της οδηγίας αυτής αναφέρει ότι η έννοια του οργανωμένου συστήματος εξ αποστάσεως πωλήσεων ή παροχής υπηρεσιών θα πρέπει να περικλείει τα συστήματα που προσφέρονται από έναν τρίτο, διάφορο του εμπόρου, αλλά χρησιμοποιούνται από τον έμπορο, όπως είναι μια επιγραμμική πλατφόρμα, αλλά δεν θα πρέπει να καλύπτει περιπτώσεις όπου ιστοσελίδες απλώς προσφέρουν ενημέρωση για τον έμπορο, για τα αγαθά και/ή τις υπηρεσίες του και για τα στοιχεία επικοινωνίας του.
52      Εν προκειμένω, επιβάλλεται η διαπίστωση, όπως επισήμανε και ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 33 των προτάσεών του, ότι στη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν περιέχεται κανένα στοιχείο σχετικό με οργανωμένο σύστημα εξ αποστάσεως πωλήσεων
ή παροχής υπηρεσιών που να είχε θέσει σε εφαρμογή η Eisenberger Gerüstbau. Από τα δε πραγματικά στοιχεία που εκθέτει το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι η επίμαχη σύμβαση δεν συνήφθη στο πλαίσιο τέτοιου συστήματος. Πράγματι, από τα στοιχεία αυτά προκύπτει ότι η σύμβαση συνήφθη βάσει σχεδίου σύμβασης το οποίο καταρτίστηκε υπό την αποκλειστική ευθύνη της JK και προσδιορίζει τις συγκεκριμένες παροχές που αυτή επιθυμούσε να αναθέσει στην Eisenberger Gerüstbau, δεδομένου ότι το εν λόγω σχέδιο απεστάλη προς υπογραφή, μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, στην ως άνω επιχείρηση η οποία και το υπέγραψε χωρίς να προβεί σε τροποποιήσεις. Επομένως, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η εν λόγω επιχείρηση διέθετε οργανωμένο σύστημα εξ αποστάσεως πωλήσεων
ή παροχής υπηρεσιών, δεν προκύπτει ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη σύμβαση συνήφθη μέσω τέτοιου συστήματος, ζήτημα το οποίο εναπόκειται πάντως στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
53      Κατόπιν όλων των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83 έχει την έννοια ότι το γεγονός ότι καταναλωτής επικουρείται, πριν από ή κατά τη σύναψη σύμβασης μεταξύ του ιδίου και του εμπόρου, από άλλον έμπορο της επιλογής του, ο οποίος έφερε αρχικά σε επαφή τον καταναλωτή και τον πρώτο έμπορο και άσκησε επιρροή σε ουσιώδη στοιχεία του περιεχομένου της σύμβασης, δεν είναι κρίσιμο για τον χαρακτηρισμό της εν λόγω σύμβασης ως «εξ αποστάσεως σύμβασης», κατά την έννοια της διάταξης αυτής.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
54      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83 έχει την έννοια ότι, όταν τα συμβαλλόμενα μέρη μιας σύμβασης η οποία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «εξ αποστάσεως σύμβαση», κατά τη διάταξη αυτή, συνάπτουν, χρησιμοποιώντας αποκλειστικώς μέσα επικοινωνίας εξ αποστάσεως, τροποποιητική πράξη της εν λόγω σύμβασης η οποία αφορά συμπληρωματικές παροχές δευτερεύουσας σημασίας σε σχέση με τις προβλεπόμενες στη σύμβαση παροχές, η τροποποιητική πράξη συνιστά «εξ αποστάσεως σύμβαση», κατά την έννοια της ως άνω διάταξης.
55      Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, υπενθυμίζεται προκαταρκτικώς ότι το άρθρο 2, σημείο 15, της οδηγίας 2011/83 ορίζει ως «δευτερεύουσα σύμβαση» τη σύμβαση με την οποία ο καταναλωτής αποκτά αγαθά ή υπηρεσίες που συνδέονται με εξ αποστάσεως σύμβαση ή με σύμβαση εκτός εμπορικού καταστήματος και όπου τα εν λόγω αγαθά ή οι υπηρεσίες παρέχονται από τον έμπορο ή από ένα τρίτο μέρος με βάση μια ρύθμιση μεταξύ του εν λόγω τρίτου μέρους και του εμπόρου.
56      Συναφώς, το άρθρο 15 της οδηγίας προσδιορίζει τις συνέπειες της άσκησης του δικαιώματος υπαναχώρησης από εξ αποστάσεως σύμβαση ή σύμβαση εκτός εμπορικού καταστήματος σε συνδεδεμένες συμβάσεις.
57      Τούτου λεχθέντος, η οδηγία δεν προβλέπει ειδικούς κανόνες σχετικά με τον νομικό χαρακτηρισμό, ως εξ αποστάσεως σύμβασης, συμφωνίας για την τροποποίηση άλλης σύμβασης της οποίας ο νομικός χαρακτηρισμός ως εξ αποστάσεως σύμβασης έχει αποκλειστεί.
58      Υπό τις συνθήκες αυτές, προκειμένου να εξακριβωθεί αν η σύμβαση που τροποποιεί άλλη σύμβαση πρέπει να θεωρηθεί ως «εξ αποστάσεως σύμβαση», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει αν πληρούνται οι προϋποθέσεις που μνημονεύονται στη σκέψη 40 της παρούσας απόφασης όσον αφορά τη σύμβαση που επιφέρει τροποποιήσεις, ήτοι, εν προκειμένω, την τροποποιητική πράξη της επίμαχης σύμβασης.
59      Επομένως, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83 έχει την έννοια ότι, όταν τα συμβαλλόμενα μέρη μιας σύμβασης η οποία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «εξ αποστάσεως σύμβαση», κατά τη διάταξη αυτή, συνάπτουν, χρησιμοποιώντας αποκλειστικώς μέσα επικοινωνίας εξ αποστάσεως, τροποποιητική πράξη της εν λόγω σύμβασης η οποία αφορά συμπληρωματικές παροχές δευτερεύουσας σημασίας σε σχέση με τις προβλεπόμενες στη σύμβαση παροχές, η τροποποιητική πράξη συνιστά «εξ αποστάσεως σύμβαση», κατά την έννοια της ως άνω διάταξης, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτήν.
Επί του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
60      Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν η οδηγία 2011/83 έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση που καταναλωτής υπαναχώρησε από εξ αποστάσεως σύμβαση κατά τη λήξη της προθεσμίας υπαναχώρησης, όπως αυτή παρατάθηκε σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας και σε χρονικό σημείο κατά το οποίο είχαν ήδη παρασχεθεί οι υπηρεσίες που αποτελούσαν το αντικείμενο της σύμβασης και οι οποίες δεν μπορούν να επιστραφούν, ο έμπορος δύναται βασίμως να υποστηρίξει ότι ο καταναλωτής άσκησε καταχρηστικά το δικαίωμα υπαναχώρησης.
61      Συναφώς, το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2011/83 ορίζει ότι, πριν δεσμευθεί ο καταναλωτής με σύμβαση συναπτόμενη εξ αποστάσεως, ο έμπορος παρέχει στον καταναλωτή, με ευκρινή και κατανοητό τρόπο, τις πληροφορίες σχετικά με τις προϋποθέσεις, την προθεσμία και τις διαδικασίες άσκησης του δικαιώματος υπαναχώρησης σύμφωνα με το άρθρο 11, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, καθώς και το υπόδειγμα εντύπου υπαναχώρησης που παρατίθεται στο παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας.
62      Εξάλλου, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/83, εκτός εάν ισχύουν οι εξαιρέσεις που προβλέπονται στο άρθρο της 16, ο καταναλωτής διαθέτει προθεσμία δεκατεσσάρων ημερών για να υπαναχωρήσει από την εξ αποστάσεως σύμβαση ή τη σύμβαση εκτός εμπορικού καταστήματος, χωρίς να απαιτείται να αναφέρει τους λόγους και χωρίς καμία επιβάρυνση πέρα από τις προβλεπόμενες στο άρθρο 13, παράγραφος 2, και στο άρθρο 14 της οδηγίας.
63      Επιπλέον, κατά το άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2011/83, με την επιφύλαξη του άρθρου 10 αυτής, η προθεσμία υπαναχώρησης που προβλέπεται στην παράγραφο 1 του εν λόγω άρθρου 9 λήγει, όσον αφορά τις συμβάσεις παροχής υπηρεσιών, δεκατέσσερις ημέρες μετά από την ημερομηνία σύναψης της σύμβασης.
64      Ωστόσο, η παράλειψη παροχής των πληροφοριών που προβλέπονται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, συνεπάγεται, σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας, παράταση της αρχικής προθεσμίας υπαναχώρησης κατά δώδεκα μήνες
από το χρονικό σημείο λήξης της.
65      Επιπλέον, το άρθρο 14, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας προβλέπει ότι ο καταναλωτής δεν επιβαρύνεται με καμία δαπάνη για την παροχή υπηρεσιών εάν ο έμπορος παρέλειψε να παράσχει τις πληροφορίες που προβλέπονται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχεία ηʹ ή ιʹ, της οδηγίας.
66      Περαιτέρω, σύμφωνα με το άρθρο 14, παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/83, εκτός αν άλλως ορίζεται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, και στο άρθρο 14 αυτής, ο καταναλωτής δεν φέρει καμία ευθύνη αν ασκήσει το δικαίωμα υπαναχώρησης.
67      Προκαταρκτικώς, διαπιστώνεται ότι το υποβληθέν ερώτημα εδράζεται στην παραδοχή ότι η JK πληροί τις προϋποθέσεις που διέπουν την άσκηση του δικαιώματος υπαναχώρησης που προβλέπεται στο άρθρο 9, της οδηγίας 2011/83, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο της
10, παράγραφος 1.
68      Επομένως, πρέπει να εξεταστεί αν, σε περίπτωση που ο καταναλωτής υπαναχωρήσει, όπως έπραξε η JK, από εξ αποστάσεως σύμβαση κατά τη διάρκεια της προθεσμίας υπαναχώρησης, όπως αυτή παρατάθηκε σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/83, όταν ο έμπορος έχει ήδη παράσχει, δυνάμει της ως άνω σύμβασης, παροχές που δεν μπορούν να επιστραφούν, ο έμπορος δύναται να προβάλει τον καταχρηστικό χαρακτήρα της άσκησης του δικαιώματος υπαναχώρησης εκ μέρους του καταναλωτή.
69      Ως προς το σημείο αυτό, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η εφαρμογή της νομοθεσίας της Ένωσης δεν μπορεί να επεκτείνεται μέχρι σημείου που να καλύπτει τις πράξεις που διενεργούνται με σκοπό τη δόλια ή καταχρηστική εκμετάλλευση των πλεονεκτημάτων που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, BMW Bank κ.λπ., C‑38/21, C‑47/21 και C‑232/21, EU:C:2023:1014, σκέψη 282).
70      Προκειμένου να αποδειχθεί η ύπαρξη καταχρηστικής πρακτικής, απαιτείται αφενός μεν η συνδρομή ενός συνόλου αντικειμενικών περιστάσεων από τις οποίες να προκύπτει ότι, παρά την τυπική τήρηση των προϋποθέσεων που προβλέπει η νομοθεσία της Ένωσης, δεν επιτεύχθηκε ο επιδιωκόμενος με τη νομοθεσία αυτή σκοπός, αφετέρου δε η ύπαρξη ενός υποκειμενικού στοιχείου, το οποίο συνίσταται στη βούληση του ενδιαφερομένου να αποκομίσει όφελος από τη νομοθεσία της Ένωσης δημιουργώντας τεχνητά τις προϋποθέσεις που είναι αναγκαίες προκειμένου να αντλήσει το όφελος αυτό (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, BMW Bank κ.λπ., C‑38/21, C‑47/21 και C‑232/21, EU:C:2023:1014, σκέψη 285).
71      Η εξακρίβωση της ύπαρξης καταχρηστικής πρακτικής απαιτεί από το αιτούν δικαστήριο να λάβει υπόψη όλα τα πραγματικά περιστατικά και τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που έπονται της συναλλαγής που φέρεται ως καταχρηστική (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, BMW Bank κ.λπ., C‑38/21, C‑47/21 και C‑232/21, EU:C:2023:1014, σκέψη 286).
72      Επομένως, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ελέγξει, σύμφωνα με τους περί απόδειξης κανόνες του εθνικού δικαίου, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θίγεται η αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης, αν τα στοιχεία που στοιχειοθετούν καταχρηστική πρακτική, όπως εκτίθενται στη σκέψη 70 της παρούσας απόφασης, συντρέχουν στη διαφορά της κύριας δίκης. Εντούτοις, το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί προδικαστικής παραπομπής, δύναται, εν ανάγκη, να παράσχει διευκρινίσεις προκειμένου να καθοδηγήσει το αιτούν δικαστήριο στην ερμηνεία του (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, BMW Bank κ.λπ., C‑38/21, C‑47/21 και C‑232/21, EU:C:2023:1014, σκέψη 287).
73      Όσον αφορά την ύπαρξη αντικειμενικού στοιχείου από το οποίο να συνάγεται καταχρηστική πρακτική, το οποίο μνημονεύεται στη σκέψη 70 της παρούσας απόφασης, επισημαίνεται ότι, όπως προκύπτει από το άρθρο 1 της οδηγίας 2011/83, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αιτιολογικών της σκέψεων 4, 5 και 7, η εν λόγω οδηγία έχει ως σκοπό να επιτύχει ένα υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών εξασφαλίζοντάς τους ενημέρωση και ασφάλεια στις συναλλαγές τους με τους εμπόρους. Η οδηγία επιδιώκει κατ’ αυτόν τον τρόπο την ευρεία προστασία των καταναλωτών, με την απονομή σε αυτούς ορισμένων δικαιωμάτων, ιδίως ως προς τις εξ αποστάσεως συμβάσεις, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται το δικαίωμα υπαναχώρησης. Σκοπός του νομοθέτη της Ένωσης είναι η χρησιμοποίηση των μέσων επικοινωνίας εξ αποστάσεως να μην οδηγήσει σε μείωση των πληροφοριών που παρέχονται στον καταναλωτή (πρβλ. απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 2019, Walbusch Walter Busch, C‑430/17, EU:C:2019:47, σκέψεις 34 και 35).
74      Ειδικότερα, ο σκοπός του άρθρου 9 της οδηγίας 2011/83 συνίσταται στο να παρέχεται στον καταναλωτή η δυνατότητα να επιλέξει τη σύμβαση που ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες του και, επομένως, να υπαναχωρήσει από μια σύμβαση η οποία, μετά τη σύναψή της, αποδεικνύεται, εντός της προθεσμίας περίσκεψης που παρέχεται για την άσκηση του δικαιώματος υπαναχώρησης, ακατάλληλη για τις εν λόγω ανάγκες. Στο πλαίσιο αυτό, σκοπός του άρθρου 10, παράγραφος 1, της οδηγίας είναι, αφενός, να διασφαλιστεί ότι ο καταναλωτής λαμβάνει τις πληροφορίες σχετικά με τις προϋποθέσεις, την προθεσμία και τις διαδικασίες άσκησης του δικαιώματος υπαναχώρησης καθώς και το υπόδειγμα του εντύπου υπαναχώρησης και, αφετέρου, να επιβληθεί κύρωση στον έμπορο που δεν του διαβιβάζει τις ως άνω πληροφορίες
(βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, BMW Bank κ.λπ., C‑38/21, C‑47/21 και C‑232/21, EU:C:2023:1014, σκέψη 288).
75      Όπως επισημαίνει κατ’ ουσίαν ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 54 έως 56 των προτάσεών του, οι ίδιοι σκοποί επιδιώκονται επίσης με το άρθρο 14, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας 2011/83, σε συνδυασμό με το άρθρο της
14, παράγραφος 5, το οποίο αποκλείει το ενδεχόμενο να επιβαρυνθεί με έξοδα λόγω της άσκησης του δικαιώματος υπαναχώρησης ο καταναλωτής που δεν έλαβε τις πληροφορίες που διαλαμβάνονται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας αυτής.
76      Ως προς το ζήτημα αυτό, ασφαλώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει, σε σχέση με το δικαίωμα υπαναχώρησης που προβλέπεται στο άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, ότι, προκειμένου να αποτραπεί η εκ μέρους του εμπόρου παράβαση των υποχρεώσεων που υπέχει από την οδηγία έναντι του καταναλωτή, όταν ο έμπορος αυτός δεν έχει διαβιβάσει τις πληροφορίες που διαλαμβάνονται στο άρθρο 10 της οδηγίας και ο καταναλωτής αποφασίζει να υπαναχωρήσει από τη σύμβαση πίστωσης μετά την παρέλευση της προθεσμίας των δεκατεσσάρων ημερών από τη σύναψή της, ο έμπορος δεν μπορεί να προσάψει στον καταναλωτή ότι άσκησε καταχρηστικά το δικαίωμα υπαναχώρησης, ακόμη και αν παρήλθε σημαντικό χρονικό διάστημα μεταξύ της σύναψης της σύμβασης και της υπαναχώρησης του καταναλωτή (αποφάσεις της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Volkswagen Bank κ.λπ., C‑33/20, C‑155/20 και C‑187/20, EU:C:2021:736, σκέψεις 126 και 127, και της 21ης Δεκεμβρίου 2023, BMW Bank κ.λπ., C‑38/21, C‑47/21 και C‑232/21, EU:C:2023:1014, σκέψεις 289 και 290).
77      Για παρόμοιους λόγους, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι το γεγονός και μόνον ότι ο καταναλωτής ασκεί το δικαίωμα υπαναχώρησης που προβλέπεται στο άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/83, κατά τη λήξη της προθεσμίας υπαναχώρησης, όπως αυτή παρατάθηκε κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 10, παράγραφος 1, της οδηγίας, αρκεί, αφ’ εαυτού, για να αποδειχθεί ότι συντρέχει ένα τέτοιο αντικειμενικό στοιχείο.
78      Ωστόσο, εν προκειμένω, όχι μόνον ο καταναλωτής άσκησε το δικαίωμα υπαναχώρησης κατά τη λήξη της αρχικής προθεσμίας που παρατάθηκε κατά τα ανωτέρω κατά δώδεκα μήνες από το χρονικό σημείο λήξης της, αλλά επίσης, όπως επισημαίνεται στη σκέψη 52 της παρούσας απόφασης και όπως επίσης υπογράμμισε κατ’ ουσίαν ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 61 των προτάσεών του, η σύμβαση συνήφθη βάσει σχεδίου καταρτισθέντος υπό την αποκλειστική ευθύνη του καταναλωτή με τη συνδρομή ενδιάμεσου προσώπου της επιλογής του και σύμφωνα με τις υποδείξεις του προσώπου αυτού όσον αφορά τις συγκεκριμένες παροχές που αναμένονταν από τον έμπορο, σχέδιο το οποίο ο έμπορος υπέγραψε στη συνέχεια χωρίς να επιφέρει τροποποιήσεις.
79      Σε μια τέτοια περίπτωση όμως δεν αποκλείεται να μη συνάδει προς τους σκοπούς που μνημονεύονται στη σκέψη 73 της παρούσας απόφασης η άσκηση εκ μέρους του καταναλωτή του οικείου δικαιώματος υπαναχώρησης.
80      Οι περιστάσεις αυτές συνηγορούν υπέρ της διαπίστωσης, υπό την επιφύλαξη του ελέγχου στον οποίο οφείλει να προβεί εν τέλει το αιτούν δικαστήριο, ότι συντρέχουν αντικειμενικά στοιχεία από τα οποία προκύπτει καταχρηστική πρακτική εκ μέρους του καταναλωτή που υπαναχωρεί από την εξ αποστάσεως σύμβαση, εν προκειμένω της JK.
81      Σε περίπτωση που όντως ισχύει τούτο, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξακριβώσει κατά πόσον συντρέχουν, όσον αφορά τον καταναλωτή, υποκειμενικά στοιχεία, τα οποία, παρά τις αμφιβολίες που εξέφρασε το δικαστήριο αυτό, αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση για να χαρακτηριστεί μια πρακτική ως καταχρηστική, κατά την έννοια της νομολογίας που υπενθυμίζεται στις σκέψεις 69 και 70 της παρούσας απόφασης. Στο πλαίσιο αυτό, ενδέχεται να είναι κρίσιμα τα στοιχεία που υποδεικνύουν ότι το χρονικό σημείο άσκησης του εν λόγω δικαιώματος αποφασίστηκε επί τούτω από τον καταναλωτή με μοναδικό σκοπό να αποκομίσει εξ ολοκλήρου το όφελος από την παροχή που εκτελέστηκε πλήρως ή σχεδόν πλήρως από τον έμπορο και να αποφύγει εκ παραλλήλου την υποχρέωση οιασδήποτε καταβολής ως αντιπαροχή για την παροχή αυτή.
82      Κατόπιν όλων των ανωτέρω σκέψεων, στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία 2011/83 έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση που καταναλωτής υπαναχώρησε από εξ αποστάσεως σύμβαση κατά τη λήξη της προθεσμίας υπαναχώρησης, όπως αυτή παρατάθηκε σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας και σε χρονικό σημείο κατά το οποίο είχαν ήδη παρασχεθεί οι υπηρεσίες που αποτελούσαν το αντικείμενο της σύμβασης και οι οποίες δεν μπορούν να επιστραφούν, ο έμπορος δύναται βασίμως να υποστηρίξει ότι ο καταναλωτής, λόγω της δικής του συμπεριφοράς, άσκησε καταχρηστικά το δικαίωμα υπαναχώρησης, εάν από το σύνολο των περιστάσεων προκύπτει ότι, αφενός, η άσκηση του δικαιώματος υπαναχώρησης εκ μέρους του καταναλωτή δεν συνάδει προς τους σκοπούς που επιδιώκει η ως άνω οδηγία σχετικά με την ενημέρωση του καταναλωτή και την ασφάλεια στις συναλλαγές του με τον έμπορο και, αφετέρου, ο καταναλωτής επιδιώκει με τη συμπεριφορά του να αποκομίσει καταχρηστικά όφελος εις βάρος του εμπόρου.
Επί των δικαστικών εξόδων
83      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πέμπτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)      Το άρθρο 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών, την τροποποίηση της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 1999/44/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και την κατάργηση της οδηγίας 85/577/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 97/7/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου,
έχει την έννοια ότι:
το γεγονός ότι καταναλωτής επικουρείται, πριν από ή κατά τη σύναψη σύμβασης μεταξύ του ιδίου και του εμπόρου, από άλλον έμπορο της επιλογής του, ο οποίος έφερε αρχικά σε επαφή τον καταναλωτή και τον πρώτο έμπορο και άσκησε επιρροή σε ουσιώδη στοιχεία του περιεχομένου της σύμβασης, δεν είναι κρίσιμο για τον χαρακτηρισμό της εν λόγω σύμβασης ως «εξ αποστάσεως σύμβασης», κατά την έννοια της διάταξης αυτής.
2)      Το άρθρο 2, σημείο 7, της οδηγίας 2011/83
έχει την έννοια ότι:
όταν τα συμβαλλόμενα μέρη μιας σύμβασης η οποία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «εξ αποστάσεως σύμβαση», κατά τη διάταξη αυτή, συνάπτουν, χρησιμοποιώντας αποκλειστικώς μέσα επικοινωνίας εξ αποστάσεως, τροποποιητική πράξη της εν λόγω σύμβασης η οποία αφορά συμπληρωματικές παροχές δευτερεύουσας σημασίας σε σχέση με τις προβλεπόμενες στη σύμβαση παροχές, η τροποποιητική πράξη συνιστά «εξ αποστάσεως σύμβαση», κατά την έννοια της ως άνω διάταξης, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτήν.
3)      Η οδηγία 2011/83
έχει την έννοια ότι:
σε περίπτωση που καταναλωτής υπαναχώρησε από εξ αποστάσεως σύμβαση κατά τη λήξη της προθεσμίας υπαναχώρησης, όπως αυτή παρατάθηκε σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας και σε χρονικό σημείο κατά το οποίο είχαν ήδη παρασχεθεί οι υπηρεσίες που αποτελούσαν το αντικείμενο της σύμβασης και οι οποίες δεν μπορούν να επιστραφούν, ο έμπορος δύναται βασίμως να υποστηρίξει ότι ο καταναλωτής, λόγω της δικής του συμπεριφοράς, άσκησε καταχρηστικά το δικαίωμα υπαναχώρησης, εάν από το σύνολο των περιστάσεων προκύπτει ότι, αφενός, η άσκηση του δικαιώματος υπαναχώρησης εκ μέρους του καταναλωτή δεν συνάδει προς τους σκοπούς που επιδιώκει η ως άνω οδηγία σχετικά με την ενημέρωση του καταναλωτή και την ασφάλεια στις συναλλαγές του με τον έμπορο και, αφετέρου, ο καταναλωτής επιδιώκει με τη συμπεριφορά του να αποκομίσει καταχρηστικά όφελος εις βάρος του εμπόρου.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.