OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ATHANASIOSA RANTOSA
przedstawiona w dniu 26 czerwca 2025 r.(1)
Sprawa C‑325/24 [Bissilli] (i)
HG
Postępowanie karne
przy udziale:
Procura della Repubblica presso il Tribunale di Firenze
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale ordinario di Firenze (sąd pierwszej instancji we Florencji, Włochy)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa 2014/41/UE – Europejski nakaz dochodzeniowy w sprawach karnych – Przedmiotowy zakres stosowania – Pojęcie „czynności dochodzeniowej” – Artykuł 24 – Przesłuchanie oskarżonego w formie wideokonferencji – Artykuł 10 – Zastosowanie innego rodzaju czynności dochodzeniowej – Artykuł 11 ust. 1 lit. f) – Podstawy odmowy uznania lub wykonania – Prawa podstawowe – Artykuł 24 ust. 2 lit. b) – Podstawowe zasady prawa wykonującego państwa członkowskiego – Artykuł 22 – Tymczasowe przekazanie osoby pozbawionej wolności do wydającego państwa członkowskiego do celów przeprowadzenia czynności dochodzeniowej – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 47 – Prawo do rzetelnego procesu
I.      Wprowadzenie
1.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie dotyczy wykładni art. 3, art. 10, art. 11 ust. 1 lit. f), art. 22 ust. 1 i art. 24 dyrektywy nr 2014/41/UE w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych (zwanego dalej „END”)(2), a także art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).
2.        Wniosek ten został złożony w związku z wnioskiem o wykonanie w Belgii END wydanego przez Tribunale ordinario di Firenze (sąd pierwszej instancji we Florencji, Włochy), sąd odsyłający, w sprawie HG, który był pozbawiony wolności w Belgii do celów prowadzenia postępowania karnego (zwanego dalej „rozpatrywanym END”). Dokładniej rzecz ujmując, poprzez wydanie rozpatrywanego END sąd odsyłający zmierzał do tego, aby belgijskie organy sądowe we współpracy z tym sądem przesłuchały HG w charakterze oskarżonego w formie wideokonferencji zgodnie z art. 24 dyrektywy 2014/41, w celu po pierwsze, zgromadzenia materiału dowodowego z jego przesłuchania, a po drugie, umożliwienia tej osobie uczestniczenia w rozprawie, bowiem uznał, że rozpatrywany END stanowi skuteczną alternatywę dla europejskiego nakazu aresztowania (zwanego dalej „ENA”), skoro przesłanki wydania tego ostatniego nie są już spełnione(3). Ponadto sąd ten zwrócił się o zastosowanie, jako alternatywy dla przesłuchania w formie wideokonferencji, tymczasowego przekazania do Włoch na podstawie art. 22 tej dyrektywy. Belgijskie organy sądowe odmówiły wykonania rozpatrywanego END, podnosząc, że żądana czynność dochodzeniowa nie istnieje w prawie belgijskim oraz że w myśl tego prawa stawiennictwo oskarżonego w formie wideokonferencji byłoby sprzeczne z prawem podstawowym do rzetelnego procesu. Co się tyczy alternatywnego wniosku o tymczasowe przekazanie, został on również oddalony z tego powodu, że w prawie belgijskim przesłuchanie oskarżonego nie stanowi czynności dochodzeniowej. Sąd odsyłający uznał, że stanowisko belgijskich organów sądowych jest niezgodne z przepisami wspomnianej dyrektywy określającymi w wyczerpujący sposób podstawy odmowy uznania lub wykonania END, dlatego skierował szereg pytań prejudycjalnych odnoszących się do zgodności z prawem tych odmów.
3.        Mimo że Trybunał miał już okazję udzielić wskazówek dotyczących przedmiotowego zakresu stosowania END, a w szczególności zakresu pojęcia „czynności dochodzeniowej”, której przeprowadzenia można żądać w ramach takiego END(4), niniejsza sprawa pozwoli mu zbadać po raz pierwszy, z jednej strony powiązania między poszczególnymi podstawami odmowy przewidzianymi w dyrektywie 2014/41, a z drugiej strony, w kontekście prawa karnego, zagadnienie zgodności stawiennictwa oskarżonego w formie wideokonferencji z prawami podstawowymi, które to zagadnienie było zresztą przedmiotem licznych wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”)(5).
II.    Ramy prawne
A.      Dyrektywa 2014/41
4.        Motywy 6–8, 10, 12, 19, 24–26 i 34 dyrektywy 2014/41 mają następujące brzmienie:
„(6)      W programie sztokholmskim, przyjętym przez Radę Europejską w dniach 10–11 grudnia 2009 r., Rada Europejska uznała, że w dalszym ciągu należy dążyć do utworzenia kompleksowego systemu pozyskiwania dowodów w sprawach o charakterze transgranicznym, opartego na zasadzie wzajemnego uznawania. […]
(7)      To nowe podejście opiera się na jednym instrumencie zwanym europejskim nakazem dochodzeniowym (END). END ma być wydawany w celu wezwania do przeprowadzenia w państwie wykonującym END […] jednej lub więcej określonych czynności dochodzeniowych służących gromadzeniu materiału dowodowego.
(8)      END powinien mieć wymiar horyzontalny i dlatego powinien dotyczyć wszystkich czynności dochodzeniowych mających na celu gromadzenie materiału dowodowego. […]
[…]
(10)      END powinien się koncentrować na żądanej czynności dochodzeniowej. Organ wydający najlepiej potrafi ocenić, na bazie swojej wiedzy o szczegółach danego dochodzenia, jaką czynność dochodzeniową należy wykonać. Jednak gdy tylko jest to możliwe, organ wykonujący powinien wykonać inny rodzaj czynności dochodzeniowej, jeżeli wskazana czynność nie istnieje w jego prawie krajowym lub nie byłaby dopuszczalna w podobnej sprawie krajowej. […] Organ wykonujący może też zastosować innego rodzaju czynność dochodzeniową, jeżeli doprowadzi ona do takiego samego rezultatu jak czynność dochodzeniowa wskazana w END, ale w mniejszym stopniu ingeruje w prawa podstawowe danej osoby.
[…]
(12)      Przy wydawaniu END organ wydający powinien zwrócić szczególną uwagę na zapewnienie pełnego poszanowania praw określonych w art. 48 [Karty]. Domniemanie niewinności oraz prawo do obrony w postępowaniu karnym stanowią jedne z najważniejszych praw podstawowych uznanych w Karcie w odniesieniu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Wszelkie ograniczenie takich praw czynnością dochodzeniową nakazaną zgodnie z niniejszą dyrektywą powinno być w pełni zgodne z wymogami art. 52 [Karty] w odniesieniu do konieczności, proporcjonalności i celów, którym ma służyć, zwłaszcza ochrony praw i wolności innych osób.
[…]
(19) Utworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w Unii opiera się na wzajemnym zaufaniu i domniemaniu przestrzegania przez inne państwa członkowskie prawa Unii, a zwłaszcza praw podstawowych. Domniemanie to jest jednak wzruszalne. W związku z tym, jeśli istnieją istotne podstawy do uznania, że wykonanie czynności dochodzeniowej określonej w END będzie skutkowało naruszeniem prawa podstawowego oraz że państwo wykonujące zlekceważy swoje obowiązki dotyczące poszanowania praw podstawowych uznanych w Karcie, wykonania END należy odmówić.
[…]
(24)       END zapewnia istnienie jednego systemu pozyskiwania materiału dowodowego. Niemniej do niektórych rodzajów czynności dochodzeniowych, które powinny zostać wskazane w END, takich jak tymczasowe przekazanie osób pozbawionych wolności, przesłuchania z wykorzystaniem tele- lub wideokonferencji, […] potrzebne są dodatkowe przepisy. […]
(25)      W niniejszej dyrektywie zawarto zasady przeprowadzania czynności dochodzeniowej na wszystkich – łącznie z fazą sądową – etapach postępowania karnego, w razie potrzeby z udziałem danej osoby, w celu gromadzenia materiału dowodowego. Na przykład END może zostać wydany z myślą o tymczasowym przekazaniu danej osoby do państwa wydającego lub o przeprowadzeniu przesłuchania z wykorzystaniem wideokonferencji. Jednak gdy dana osoba ma zostać przekazana do innego państwa członkowskiego w celu prowadzenia przeciwko niej postępowania, w tym gdy osoba ta ma być postawiona przed sądem, należy wydać [ENA] zgodnie z [decyzją ramową 2002/584].
(26)      W celu zapewnienia proporcjonalnego stosowania ENA organy wydające powinny rozważyć, czy END będzie skutecznym i proporcjonalnym środkiem prowadzenia postępowania karnego. Organ wydający powinien rozważyć zwłaszcza, czy wydanie END w celu przesłuchania podejrzanego lub oskarżonego z wykorzystaniem wideokonferencji nie byłoby skuteczną alternatywą.
[…]
(34)      Niniejsza dyrektywa, z uwagi na swój zakres zastosowania, dotyczy jedynie środków tymczasowych służących gromadzeniu materiału dowodowego. […]”.
5.        Artykuł 1 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:
„[END] to orzeczenie sądowe wydane lub zatwierdzone przez organ wymiaru sprawiedliwości jednego państwa członkowskiego (zwanego dalej »państwem wydającym«) w celu wezwania innego państwa członkowskiego (zwanego dalej »państwem wykonującym«) do przeprowadzenia jednej lub kilku określonych czynności dochodzeniowych w celu uzyskania materiału dowodowego zgodnie z niniejszą dyrektywą.
END można także wydać w celu uzyskania materiału dowodowego, którym właściwe organy państwa wykonującego już dysponują”.
6.        Artykuł 3 tej dyrektywy stanowi:
„END podlega każda czynność dochodzeniowa poza utworzeniem wspólnego zespołu dochodzeniowo-śledczego oraz gromadzeniem materiału dowodowego w ramach takiego zespołu dochodzeniowo-śledczego […]”.
7.        Artykuł 9 ust. 2 tej dyrektywy stanowi:
„O ile niniejsza dyrektywa nie stanowi inaczej, organ wykonujący dopełnia formalności i procedur wyraźnie wskazanych przez organ wydający, pod warunkiem że takie formalności i procedury nie są sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa państwa wykonującego”.
8.        Artykuł 10 dyrektywy 2014/41 ma następujące brzmienie:
„1.      Organ wykonujący stosuje w miarę możliwości inną czynność dochodzeniową niż wskazana w END, gdy:
a)      czynność dochodzeniowa wskazana w END nie istnieje w prawie państwa wykonującego; albo
b)      czynność dochodzeniowa wskazana w END nie byłaby dopuszczalna w podobnej sprawie krajowej.
2.      Bez uszczerbku dla art. 11, ust. 1 nie ma zastosowania do następujących czynności dochodzeniowych, które muszą być zawsze dostępne na mocy prawa krajowego państwa wykonującego:
[…]
c)      przesłuchanie świadka, biegłego, ofiary, podejrzanego lub oskarżonego lub osoby trzeciej na terytorium państwa wykonującego;
[…]
3.      Organ wykonujący może także zastosować czynność dochodzeniową inną niż wskazana w END, gdy czynność dochodzeniowa wybrana przez organ wykonujący będzie miała taki sam rezultat jak czynność dochodzeniowa wskazana w END przy użyciu mniej inwazyjnych środków.
[…]
5.      W przypadku gdy zgodnie z ust. 1 czynność dochodzeniowa wskazana w END nie istnieje w prawie państwa wykonującego lub nie byłaby dopuszczalna w podobnej sprawie krajowej, a brak jest innej czynności dochodzeniowej, która miałaby ten sam skutek co żądana czynność dochodzeniowa, organ wykonujący powiadamia organ wydający, że udzielenie żądanej pomocy nie było możliwe”.
9.        Artykuł 11 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:
„Bez uszczerbku dla art. 1 ust. 4, odmowa uznania lub wykonania END w państwie wykonującym może nastąpić, jeżeli:
[…]
f)      istnieją istotne przesłanki uznania, że wykonanie czynności dochodzeniowej wskazanej w END byłoby nie do pogodzenia ze spoczywającymi na państwie wykonania obowiązkami wynikającymi z art. 6 TUE i z [Karty];
[…]”.
10.      Artykuł 22 ust. 1 i 2 tej dyrektywy stanowi:
„1.      END można wydać w celu tymczasowego przekazania osoby pozbawionej wolności w państwie wykonującym w związku z przeprowadzeniem czynności dochodzeniowej służącej gromadzeniu materiału dowodowego, która to czynność wymaga obecności tej osoby na terytorium państwa wydającego, pod warunkiem że osoba ta zostanie odesłana z powrotem w terminie określonym przez państwo wykonujące.
2.      Oprócz podstaw odmowy uznania lub wykonania, o których mowa w art. 11, odmowę wykonania END mogą również uzasadniać następujące okoliczności:
a)      osoba pozbawiona wolności nie wyraża zgody; lub
b)      przekazanie może skutkować przedłużeniem okresu pozbawienia tej osoby wolności”.
11.      Artykuł 24 ust. 1–5 dyrektywy 2014/41 ma następujące brzmienie:
„1.      Jeżeli dana osoba znajduje się na terytorium państwa wykonującego i musi zostać przesłuchana w charakterze świadka lub biegłego przez właściwy organ państwa wydającego, organ wydający może wydać END w celu przesłuchania świadka lub biegłego z wykorzystaniem wideokonferencji lub innej formy przekazu audiowizualnego, zgodnie z ust. 5–7.
Organ wydający może wydać END również w celu przesłuchania podejrzanego lub oskarżonego z wykorzystaniem wideokonferencji lub innej formy przekazu audiowizualnego.
2.      Oprócz podstaw odmowy uznania lub wykonania, o których mowa w art. 11, wykonania END można odmówić w następujących przypadkach:
a)      podejrzany lub oskarżony nie wyraża zgody; lub
b)      wykonanie takiej czynności dochodzeniowej w konkretnym przypadku byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa państwa wykonującego.
3.      Organ wydający i organ wykonujący uzgadniają między sobą kwestie praktyczne. […]
4.      Jeżeli w okolicznościach danej sprawy organ wykonujący nie ma dostępu do środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie przesłuchania w formie wideokonferencji, środki takie może mu za obopólną zgodą udostępnić państwo wydające.
5.      Do przesłuchania z wykorzystaniem wideokonferencji lub innej formy przekazu audiowizualnego zastosowanie mają następujące zasady:
a)      przedstawiciel właściwego organu państwa wykonującego jest obecny w czasie przesłuchania i korzysta w razie konieczności z pomocy tłumacza; osoba ta odpowiada też za zapewnienie ustalenia tożsamości osoby, która ma zostać przesłuchana i za przestrzeganie podstawowych zasad prawa państwa wykonującego.
Jeżeli organ wykonujący uzna, że podczas przesłuchania doszło do naruszenia podstawowych zasad prawa państwa wykonującego, podejmuje natychmiast niezbędne kroki, aby zapewnić kontynuowanie przesłuchania zgodnie z tymi zasadami;
[…]
c)      przesłuchanie jest prowadzone bezpośrednio przez właściwy organ lub pod kierunkiem właściwego organu państwa wydającego, zgodnie z jego własnymi przepisami;
[…]”.
B.      Dyrektywa (UE) 2016/343
12.      Artykuł 8 ust. 1 i 2 dyrektywy (UE) 2016/343(6) stanowi:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają podejrzanym lub oskarżonym prawo do obecności na rozprawie.
2.      Państwa członkowskie mogą postanowić, że rozprawa, której wynikiem może być orzeczenie w przedmiocie winy lub niewinności podejrzanego lub oskarżonego, może odbyć się pod jego nieobecność, pod warunkiem że:
a)      podejrzanego lub oskarżonego powiadomiono we właściwym czasie o rozprawie i o konsekwencjach niestawiennictwa; lub
b)      podejrzany lub oskarżony, którego powiadomiono o rozprawie, jest reprezentowany przez umocowanego obrońcę, wybranego przez tego podejrzanego lub oskarżonego lub wyznaczonego z urzędu”.
III. Spór w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
13.      Przeciwko HG toczy się we Włoszech postępowanie karne o udział w organizacji przestępczej i handel środkami odurzającymi. Podejrzewany jest on w szczególności o założenie organizacji przestępczej i kierowanie z Belgii tą organizacją, która ma struktury operacyjne w różnych państwach członkowskich, w tym we Włoszech, oraz o udział w handlu środkami odurzającymi w ramach tej organizacji(7).
14.      To postępowanie karne przeciwko HG toczy się przed sądem odsyłającym.
15.      Ponieważ HG nie stawił się na rozprawę przed tym sądem w trakcie sądowego etapu postępowania karnego, został on uznany za nieobecnego, albowiem miał wiedzę o rozprawie i był reprezentowany przez obrońcę z wyboru.
16.      Następnie jego obrońca złożył wniosek o przesłuchanie HG przed tym sądem, który zarządził przeprowadzenie przesłuchania.
17.      W dniu 24 maja 2022 r., kiedy do przeprowadzenia pozostawały jedynie przesłuchanie HG i wystąpienia końcowe, prokurator poinformował sąd, że HG od dnia 15 lutego 2022 r. jest tymczasowo aresztowany i przebywa w zakładzie karnym w Brugii (Belgia) w związku z toczącym się w tym państwie członkowskim postępowaniem.
18.      W tych okolicznościach, za zgodą HG, sąd odsyłający wydał END zmierzający do tego, by organy belgijskie we współpracy z tym sądem przeprowadził przesłuchanie HG w charakterze oskarżonego w formie wideokonferencji. Przesłuchanie to przeprowadzone z udziałem tłumacza pozwoliłoby w szczególności na złożenie wyjaśnień przez HG.
19.      Pismem z dnia 17 lutego 2023 r. prokuratura w Brugii (Belgia) poinformowała ten sąd, po pierwsze, że HG przebywa w zakładzie karnym nie tylko z powodu tymczasowego aresztowania, lecz również w związku z odbywaniem kary, a po drugie, że wydany przez ten sąd END w celu przesłuchania HG w formie wideokonferencji nie zostanie wykonany. Nie powołując się na którąkolwiek konkretną podstawę odmowy przewidzianą w dyrektywie 2014/41, prokurator wyjaśnił przede wszystkim, że prawo belgijskie nie przewiduje możliwości przesłuchania oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji, ponieważ oskarżony musi stawić się osobiście przed sądem mającym wydać wyrok(8). Ponadto prokuratura w Brugii przypomniała, że belgijskie przepisy transponujące dyrektywę 2014/41 uzależniają możliwość przeprowadzenia przesłuchania oskarżonego w formie wideokonferencji od spełnienia podwójnej przesłanki, czyli że po pierwsze, osoba ta wyrazi na to zgodę, a po drugie, że przeprowadzenie takiej czynności nie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa belgijskiego. Wreszcie, powołując się na wyrok Cour constitutionnelle (trybunału konstytucyjnego, Belgia)(9) oraz na wytyczne wydane przez collège des procureurs généraux (kolegium prokuratorów generalnych, Belgia)(10), prokuratura w Brugii wskazała, że stawiennictwo oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji jest obecnie sprzeczne z prawem do rzetelnego procesu.
20.      Ze względu na brak możliwości osądzenia HG spowodowany pozbawieniem wolności za granicą, które stanowiło usprawiedliwioną przeszkodę w jego stawiennictwie, rozprawę w postępowaniu przeciwko HG odroczono. Aby rozwiązać tę skomplikowaną sytuację, sąd odsyłający wystąpił z wnioskiem o wsparcie przez Eurojust w ramach procedury współpracy wymiarów sprawiedliwości, jednakże nie przyniosło to skutku, ponieważ belgijskie organy sądowe, po pierwsze, nadal odmawiały przeprowadzenia przesłuchania HG w formie wideokonferencji, a po drugie, w listopadzie 2022 r., wykluczyły możliwość tymczasowego przekazania osoby pozbawionej wolności do Włoch, czego dotyczył sformułowany przez Eurojust wniosek o przeprowadzenie czynności dochodzeniowej alternatywnej względem przesłuchania w formie wideokonferencji.
21.      W tym kontekście sąd ten wskazuje, że powinien ustalić, czy to postanowienie o odmowie wykonania jest zgodne z prawem Unii, aby orzec, czy zasadne jest wydanie kolejnego END w celu kontynuowania postępowania przeciwko HG.
22.      W pierwszej kolejności wskazuje on, że zgodnie z prawem włoskim obecność oskarżonego na rozprawie nie jest obligatoryjna, ponieważ w 2014 r. wprowadzono postępowanie in absentia(11). W konsekwencji rozprawa może odbyć się pod nieobecność oskarżonego, jeżeli istnieje pewność, że osoba ta wie o rozprawie, a jej niestawiennictwo wynika z jej dobrowolnego wyboru. Jeżeli natomiast oskarżony ma prawo uczestniczyć w rozprawie, ale nie może stawić się na nią w szczególności z powodu usprawiedliwionej przeszkody, jaką jest pozbawienie wolności za granicą, sąd jest obowiązany odroczyć rozprawę do czasu, kiedy jego udział będzie ponownie możliwy, chyba że uzyska od tej osoby formalną i wyraźną rezygnację ze stawiennictwa. Ponadto udział w rozprawie osoby pozbawionej wolności za granicą można zapewnić poprzez jej tymczasowe przekazanie na terytorium włoskie(12), albo, gdy przewidują to umowy międzynarodowe, na przewidzianych w nich zasadach – w formie wideokonferencji.
23.      Ponadto we włoskim systemie postępowania karnego, który jest oparty na skargowym modelu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, dowody są gromadzone i włączane do akt wyłącznie na etapie rozprawy, która toczy się przed sądem z zachowaniem zasady kontradyktoryjności. W związku z tym przesłuchanie w toku rozprawy oskarżonego, który o to wnosi lub wyraża na to zgodę, ma również cel dowodowy.
24.      Ponadto zdaniem sądu odsyłającego zasada wzajemnego uznawania byłaby podważona, gdyby wykonujące państwo członkowskie, w oparciu o swoje prawo krajowe, mogło zakwestionować cel dowodowy wnioskowanej czynności dochodzeniowej i odmówić wykonania END uznając, że nie ma on celu dowodowego. Zgodnie z zasadą wzajemnego uznawania, oceny, czy wnioskowana w ramach END czynność ma na celu uzyskanie dowodów, dokonuje bowiem wyłącznie organ wydający w świetle swojego prawa krajowego. Niemniej sąd ten stawia sobie pytanie, czy wydanie END nadal jest możliwe, gdy tak jak w niniejszym przypadku, przesłuchanie oskarżonego w formie wideokonferencji ma również na celu zapewnienie mu uczestniczenia w rozprawie.
25.      W drugiej kolejności sąd ten uważa, że z wyjaśnień udzielonych przez prokuraturę w Brugii wynika, iż podstawą odmowy wykonania rozpatrywanego END była, po pierwsze, niedopuszczalność wskazanej czynności dochodzeniowej w podobnym postępowaniu krajowym, a po drugie, niezgodność tej czynności z podstawowymi zasadami wynikającymi z prawa belgijskiego. Co się tyczy pierwszej podstawy odmowy wykonania END, sąd ten uważa, że przesłuchanie oskarżonego w formie wideokonferencji znajduje się pośród szczególnych czynności dochodzeniowych, określonych w rozdziale IV dyrektywy 2014/41. Otóż inaczej niż w przypadku przewidzianych w tej dyrektywie zasad odnoszących się do niektórych z tych czynności takich jak dochodzenia niejawne, art. 24 tej dyrektywy, w którym uregulowano przesłuchanie w formie wideokonferencji, nie przewiduje podstawy odmowy związanej z niedopuszczalnością czynności dochodzeniowej w podobnej sprawie krajowej. Co się tyczy drugiej podstawy odmowy wykonania, sąd odsyłający wskazuje, odnosząc się do art. 24 ust. 2 lit. b) tej dyrektywy, że belgijskie organy sądowe nie określiły powodów, dla których uważają, w szczególności w świetle szczególnych gwarancji proceduralnych przewidzianych w prawie włoskim, że taka czynność byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami wynikającymi z prawa belgijskiego. Sąd ten dodaje, że wykonania wydanego przezeń END nie można byłoby odmówić na podstawie art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41 z powodu niezgodności takiego nakazu z prawami podstawowymi Unii, bez uprzedniej weryfikacji zgodności relewantnych przepisów prawa włoskiego z orzecznictwem ETPC.
26.      W trzeciej i ostatniej kolejności, sąd odsyłający wskazuje, że rozważa jako alternatywną czynność dochodzeniową wydanie END z wnioskiem o tymczasowe przekazanie HG do Włoch do celów przesłuchania go przed tym sądem.
27.      W tych okolicznościach Tribunale ordinario di Firenze (sąd pierwszej instancji we Florencji) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 24 dyrektywy [2014/41], w związku z art. 3 [tej] dyrektywy, umożliwia wydanie END na potrzeby przesłuchania oskarżonego zatrzymanego w państwie wykonującym w formie wideokonferencji na rozprawie, w celu gromadzenia materiału dowodowego w drodze jego przesłuchania oraz w dodatkowym celu zapewnienia jego udziału w postępowaniu, w świetle przepisów art. 24 oraz motywów 25 i 26 [tej dyrektywy], w szczególności w braku spełniania wymogów dla wydania ENA, a prawo oskarżonego do udziału w postępowaniu i poddania się przesłuchaniu, również w formie wideokonferencji, w celu złożenia wyjaśnień mających wartość dowodową, jest ustanowione w prawie wewnętrznym państwa wydającego?
2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy zasadę zawartą w art. 10 dyrektywy [2014/41], która uprawnia państwo wykonujące do odmowy wykonania END w sytuacji, w której w podobnej sprawie krajowej czynność dochodzeniowa nie jest dopuszczalna, można interpretować w ten sposób, że uprawnia ona państwo wykonujące do odmowy wykonania END dotyczącego przesłuchania oskarżonego zatrzymanego za granicą w formie wideokonferencji na rozprawie, w świetle art. 24, który reguluje szczególny tryb przesłuchania w formie wideokonferencji, bez podania przyczyny przedmiotowej odmowy?
3)      Czy art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy [2014/41] w związku z art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie można odmówić wykonania END dotyczącego przesłuchania oskarżonego zatrzymanego za granicą w formie wideokonferencji na rozprawie, jeżeli gwarancje proceduralne mające zastosowanie do takiej wideokonferencji zgodnie z prawem państwa wydającego są w konkretnym przypadku odpowiednie dla zapewnienia oskarżonemu skutecznego skorzystania z prawa do obrony i z podstawowego prawa do rzetelnego procesu sądowego zgodnie z art. 47 Karty?
4)      Czy pojęcie »podstawowych zasad prawa państwa wykonującego«, które może stanowić szczególną przyczynę odmowy na podstawie art. 24 ust. 2 lit. b) dyrektywy [2014/41], może stanowić ograniczenie w wykonaniu jakiegokolwiek wniosku o przesłuchanie oskarżonego w formie wideokonferencji na rozprawie, na podstawie ogólnej wytycznej krajowej wiążącej wszystkie organy wykonujące, bez jakiejkolwiek oceny specyfiki konkretnej sprawy i wymogów zawartych w prawie krajowym państwa wydającego w celu zagwarantowania oskarżonemu prawa do obrony mającego zastosowanie w konkretnej sprawie, lub przeciwnie, czy odmowa wykonania nie powinna być rozumiana jako wyjątek, który należy interpretować ściśle przez odniesienie do konkretnych aspektów proceduralnych przewidzianych w prawie krajowym państwa wydającego lub do poszczególnych istotnych okoliczności konkretnej sprawy?
5)      Czy art. 22 ust. 1 dyrektywy [2014/41] w związku z art. 3 [tej] dyrektywy pozwala na wydanie END dotyczącego tymczasowego przekazania oskarżonego zatrzymanego za granicą w celu umożliwienia jego przesłuchania na rozprawie, jeżeli przesłuchanie to ma wartość dowodową zgodnie z prawem krajowym państwa wydającego?”.
28.      Uwagi na piśmie do Trybunału złożyły: rządy włoski, belgijski, niderlandzki i austriacki oraz Komisja Europejska. Owi uczestnicy postępowania, z wyjątkiem rządu belgijskiego, przedstawiły również swoje uwagi na rozprawie, która odbyła się w dniu 2 kwietnia 2025 r.
IV.    Analiza
A.      W przedmiocie dopuszczalności pytań prejudycjalnych
29.      Rząd belgijski w swoich uwagach na piśmie wskazuje, nie podnosząc jednak formalnie zarzutu niedopuszczalności, że pytania prejudycjalne drugie i trzecie mają charakter hipotetyczny, ponieważ dotyczą podstaw odmowy innych niż ta, na której opiera się odmowa wykonania rozpatrywanego END. Rząd ten wskazuje bowiem w tym względzie, że z postanowienia odsyłającego wynika, iż odmowa wykonania END wydanego przez sąd odsyłający opierała się na sprzeczności wnioskowanej czynności dochodzeniowej z podstawowymi zasadami prawa wykonującego państwa członkowskiego. Tymczasem pytanie drugie i trzecie dotyczą innych podstaw odmowy, przewidzianych odpowiednio w art. 10 i art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41.
30.      Pragnę w tym względzie przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału pytanie prejudycjalne dotyczące prawa Unii korzysta z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa Trybunału wydania orzeczenia w przedmiocie takiego pytania jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione(13).
31.      W niniejszym przypadku stwierdzam, po pierwsze, że z przedstawionego przez prokuraturę w Brugii uzasadnienia odmowy wykonania rozpatrywanego END wynika(14), iż podstawą tej odmowy była w szczególności niedopuszczalność czynności dochodzeniowej w prawie belgijskim, co stanowi ogólną podstawę odmowy wynikającą jasno z art. 10 dyrektywy 2014/41, a po drugie, że sprzeczność wnioskowanej czynności dochodzeniowej z podstawowymi zasadami prawa belgijskiego jest nierozerwalnie związana z podstawą odmowy dotyczącą istnienia istotnych przesłanek uznania, że wykonanie czynności dochodzeniowej byłoby nie do pogodzenia z prawami podstawowymi, która to podstawa odpowiada hipotezie art. 11 ust. 1 lit. f) tej dyrektywy.
32.      W tych okolicznościach uważam, że wszystkie pytania prejudycjalne postawione przez sąd odsyłający są dopuszczalne.
B.      Co do istoty
1.      W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
33.      Poprzez swoje pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 24 dyrektywy 2014/41 w związku z jej art. 3 oraz w świetle motywów 25 i 26 tej dyrektywy umożliwia organowi wymiaru sprawiedliwości państwa członkowskiego wydanie END, którego przedmiotem jest przeprowadzenie przez właściwe organy innego państwa członkowskiego przesłuchania oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji, po pierwsze, w celu zgromadzenia dowodów z jego przesłuchania, a po drugie, w celu umożliwienia tej osobie uczestniczenia w rozprawie.
34.      Na wstępie przypomnę, że zgodnie z art. 1 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2014/41 END jest orzeczeniem sądowym wydanym lub zatwierdzonym przez organ wymiaru sprawiedliwości jednego państwa członkowskiego w celu wezwania innego państwa członkowskiego do przeprowadzenia jednej lub kilku określonych czynności dochodzeniowych w celu uzyskania materiału dowodowego(15). Następnie, zgodnie z art. 3 tej dyrektywy, END obejmuje co do zasady wszystkie czynności dochodzeniowe(16). Zgodnie bowiem z jej motywem 8 END powinien w szczególności „mieć wymiar horyzontalny i dlatego powinien dotyczyć wszystkich czynności dochodzeniowych mających na celu gromadzenie materiału dowodowego”(17). Wreszcie, z motywu 25 wspomnianej dyrektywy wynika, że zawarto w niej zasady przeprowadzania czynności dochodzeniowej na wszystkich – łącznie z fazą sądową – etapach postępowania karnego, w razie potrzeby z udziałem danej osoby, w celu gromadzenia materiału dowodowego. Tytułem przykładu w tym samym motywie wskazano, że END może zostać wydany z myślą o tymczasowym przekazaniu danej osoby do państwa wydającego lub o przeprowadzeniu przesłuchania z wykorzystaniem wideokonferencji.
35.      Moim zdaniem z łącznego brzmienia tych przepisów wynika, że zakres stosowania dyrektywy 2014/41 jest bardzo szeroki, zarówno jeśli chodzi o rodzaj czynności, o których wykonanie można wnioskować przy pomocy END, jak i jeśli chodzi o etap postępowania karnego, na którym można składać taki wniosek, włączając w to fazę sądową(18). Dyrektywa ta ma natomiast zastosowanie wyłącznie do czynności, których celem jest gromadzenie materiału dowodowego przez wydające państwo członkowskie(19). Wynika z tego, że decydujące znaczenie dla ustalenia, czy organ wydający może wydać END, ma cel czynności, której dotyczy wniosek.
36.      W tym względzie po pierwsze, należy wskazać, że Trybunał orzekł już w wyroku Delda, iż jeśli wnioskowana na podstawie END czynność służy wyłącznie celowi innemu niż gromadzenie materiału dowodowego, takiemu jak obowiązek proceduralny służący posunięciu naprzód postępowania karnego przeciwko osobie postawionej w stan oskarżenia, czynność ta nie jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2014/41. I tak, Trybunał orzekł, że orzeczenie, na podstawie którego organ sądowy jednego państwa członkowskiego zwraca się do organu sądowego drugiego państwa członkowskiego o dokonanie doręczenia zainteresowanej osobie postanowienia o postawieniu jej w stan oskarżenia, nie stanowi jako takie END w rozumieniu tej dyrektywy(20). Aby bowiem czynność dochodzeniowa mogła być objęta zakresem stosowania tej dyrektywy, jej celem musi być zgromadzenie materiału dowodowego w rozumieniu wspomnianej dyrektywy. W związku z tym orzeczenie, na podstawie którego organ sądowy jednego państwa członkowskiego zwraca się do organu sądowego drugiego państwa członkowskiego o umożliwienie zainteresowanej osobie przedstawienia wyjaśnień w przedmiocie okoliczności ujętych w postanowieniu o postawieniu jej w stan oskarżenia, może stanowić END w rozumieniu dyrektywy 2014/41, o ile ów wniosek o przesłuchanie ma na celu zgromadzenie materiału dowodowego(21).
37.      Po drugie, z tego samego wyroku wynika, że w przypadku gdy END dotyczy większej liczby czynności wykonawczych, wśród których znajduje się czynność, która rozpatrywana odrębnie nie ma na celu gromadzenia materiału dowodowego, lecz z punktu widzenia procedury karnej państwa wydającego jest pomocnicza lub niezbędna do przeprowadzenia innej czynności objętej tym samym END, która to czynność z kolei ma na celu gromadzenie materiału dowodowego, czynności te należy traktować jako nierozerwalną całość objętą zakresem stosowania dyrektywy 2014/41. Przykładowo gdyby w przypadku rozważanym w poprzedzającym punkcie wykazano, że wniosek o przesłuchanie miał na celu zgromadzenie materiału dowodowego, a organy wydające zaznaczyłyby w END, że na mocy ich prawa krajowego przesłuchanie można przeprowadzić dopiero po doręczeniu postanowienia o postawieniu w stan oskarżenia – która to czynność sama w sobie nie ma na celu gromadzenia materiału dowodowego – wówczas należałoby uznać, iż w drodze odstępstwa od ustaleń poczynionych w poprzedzającym punkcie niniejszej opinii, można było dochodzić takiego doręczenia w drodze END. Z art. 9 ust. 2 dyrektywy 2014/41 wynika bowiem, że organ wykonujący ma co do zasady obowiązek dopełnienia formalności i procedur wyraźnie wskazanych przez organ wydający(22).
38.      W świetle tych właśnie uwag wstępnych należy dokonywać wykładni art. 24 dyrektywy 2014/41, aby ustalić, czy END może zostać wydany w celu przesłuchania oskarżonego w formie wideokonferencji nie tylko, aby zgromadzić materiał dowodowy z jego przesłuchania na rozprawie, lecz również, aby zapewnić jego uczestniczenie w rozprawie.
39.      W związku z tym pragnę przypomnieć, że art. 24 przewiduje „przepisy szczegółowe” dotyczące „przesłuchania w formie wideokonferencji lub z wykorzystaniem innej formy przekazu audiowizualnego”. Zgodnie z ust. 1 akapit drugi tego przepisu, jeżeli podejrzany lub oskarżony znajduje się na terytorium państwa wykonującego „organ wydający może wydać END […] w celu przesłuchania [tego] podejrzanego lub [tego] oskarżonego z wykorzystaniem wideokonferencji lub innej formy przekazu audiowizualnego”.
40.      Z brzmienia tego przepisu, a ściślej z wyrażenia „w celu przesłuchania podejrzanego lub oskarżonego” wynika, że END dotyczący takiej czynności dochodzeniowej mógłby zostać wydany wyłącznie w celu zapewnienia udziału tej osoby w rozprawie. Jednakże taka wykładnia niewątpliwie wykraczałaby poza zakres stosowania art. 24, zarówno biorąc pod uwagę kontekst, w który wpisuje się ten przepis, jak i jego cel.
41.      Jeśli bowiem chodzi, po pierwsze, o kontekst, jak wynika z motywu 24 dyrektywy 2014/41, mimo że ta czynność dochodzeniowa, podobnie jak inne rodzaje czynności wskazanych w jej rozdziale IV, jest przedmiotem „przepisów szczegółowych”, ponieważ wiąże się z nią konieczność „dodatkowych przepisów […], które powinny zostać wskazane w END”, to w nie mniejszym stopniu wpisuje się ona w ramy jednolitego systemu gromadzenia materiału dowodowego. Wyrażenia „w celu przesłuchania podejrzanego lub oskarżonego” nie można zatem rozumieć w ten sposób, że ma ono na celu zapewnienie w ogólny sposób prawa oskarżonego do obrony, gwarantując prawo do uczestniczenia w postępowaniu sądowym oraz w rozprawach, podczas których oskarżonego należy wysłuchać. Aby bowiem przesłuchanie w formie wideokonferencji mogło podlegać dyrektywie 2014/41, zgodnie z jej art. 1 ust. 1 musi ono - tak jak każda inna określona czynność dochodzeniowa, która może stanowić przedmiot END - być przeprowadzone „w celu uzyskania materiału dowodowego”. Jak wynika z pkt 36 niniejszej opinii, wykładnia ta została potwierdzona przez Trybunał(23).
42.      Po drugie, jeśli chodzi o cel dyrektywy 2014/41, pragnę przypomnieć, że zastąpiła ona wcześniejsze rozdrobnione i skomplikowane przepisy o gromadzeniu materiału dowodowego w sprawach o charakterze transgranicznym, poprzez ustanowienie uproszczonego i bardziej wydajnego systemu opartego na jednym instrumencie, a mianowicie na END. System ten służy uproszczeniu i przyspieszeniu współpracy wymiarów sprawiedliwości, co ma przyczynić się do realizacji wyznaczonego Unii celu, jakim jest ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, opierającej się na wysokim stopniu zaufania między państwami członkowskimi(24). W związku z tym wykładnia, zgodnie z którą na art. 24 tej dyrektywy można byłoby powoływać się wyłącznie w celu zapewnienia prawa oskarżonego do uczestnictwa w rozprawie, byłaby oderwana od kwestii gromadzenia dowodów i niewątpliwie wykraczałaby poza zakres stosowania dyrektywy 2014/41. Potwierdza to pośrednio motyw 25 tej dyrektywy, w którym wskazano, że „gdy dana osoba ma zostać przekazana do innego państwa członkowskiego w celu prowadzenia przeciwko niej postępowania, w tym gdy osoba ta ma być postawiona przed sądem, należy wydać [ENA] zgodnie z [decyzją ramową 2002/584]”. Poza tym przyjęcie zbyt elastycznej wykładni zakresu stosowania wspomnianej dyrektywy groziłoby instrumentalizacją END poprzez wykorzystanie go do celów innych niż dotyczące gromadzenia materiału dowodowego.
43.      Wynika z tego w istocie, że art. 24 dyrektywy 2014/41 nie może być interpretowany jako przepis mający na celu zapewnienie oskarżonemu prawa do uczestniczenia w poszczególnych fazach postępowania karnego, w tym na etapie rozprawy, w trakcie których nie wymaga się od niego przedstawienia dowodów, przykładowo podczas postawienia go w stan oskarżenia lub rozpatrywania wniosków proceduralnych. END wydany „wyłącznie lub głównie” w celu umożliwienia oskarżonemu uczestnictwa w rozprawie nie może zatem być objęty zakresem stosowania omawianej dyrektywy, w związku z czym państwo wykonujące nie ma obowiązku wykonania go, nawet w przypadku braku którejkolwiek z podstaw odmowy wyraźnie przewidzianych w tej dyrektywie.
44.      Podobnie w sytuacji, gdy END został wydany zarówno do celów gromadzenia materiału dowodowego, jak i dla zapewnienia uczestnictwa danej osoby w poszczególnych fazach postępowania karnego, zakresem stosowania dyrektywy jest objęta wyłącznie część wniosku, która odnosi się do wysłuchania oskarżonego na potrzeby dochodzenia lub gromadzenia materiału dowodowego. To stwierdzenie odnosi się nawet do sytuacji, gdy organ państwa wydającego wskazuje wyraźnie, że dodatkowym celem wniosku jest umożliwienie oskarżonemu uczestniczenia w danej fazie postępowania karnego.
45.      Natomiast jak wskazałem w pkt 37 niniejszej opinii, skoro Trybunał orzekł już, że END może obejmować czynności, które nie są czynnościami dochodzeniowymi, lecz których przeprowadzenie jest niezbędne, aby móc skutecznie przeprowadzić wnioskowaną czynność dochodzeniową, czynność, która sama w sobie nie zmierza do pozyskania materiału dowodowego, tak jak w niniejszym przypadku uczestnictwo w rozprawie, może jednakże być objęta zakresem stosowania dyrektywy 2014/41, kiedy stanowi ona z punktu widzenia procedury karnej państwa wydającego po prostu niezbędny etap do wykonania innej czynności dochodzeniowej, która z kolei ma cel dowodowy. W takim przypadku czynności te należy bowiem uznać za nierozerwalną całość objętą zakresem stosowania owej dyrektywy, a wykonujące państwo członkowskie będzie obowiązane wykonać END, chyba że zachodzi jedna lub kilka uzasadnionych podstaw odmowy przewidzianych w art. 24 i art. 11 omawianej dyrektywy.
46.      Kierując się tą samą logiką, w sytuacji gdy zgodnie z prawem krajowym państwa wydającego jedna czynność służy dwóm różnym celom, wystarczy, że jednym z tych celów jest pozyskanie materiału dowodowego, aby mogła ona być przedmiotem END. W tym względzie w niniejszym przypadku wydaje się, że cel, jakim jest zapewnienie uczestnictwa oskarżonego w postępowaniu, przede wszystkim w zamiarze pozyskania materiału dowodowego, nie jest jedynie pomocniczy, lecz stanowi raczej powód wydania rozpatrywanego END. W każdym wypadku zadaniem sądu odsyłającego jest uzasadnienie i weryfikacja głównego celu wytyczonego przez ten END(25).
47.      Mając na względzie powyższe proponuję następującą odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne: art. 24 dyrektywy 2014/41 w związku z art. 3 oraz w świetle motywów 25 i 26 tej dyrektywy, należy interpretować w ten sposób, że pozwala on na wydanie END w celu przesłuchania podczas rozprawy w formie wideokonferencji oskarżonego, pozbawionego wolności w państwie wykonującym, pod warunkiem że END służy gromadzeniu materiału dowodowego a okoliczność, że organ wydający poprzez ten nakaz dąży również do umożliwienia oskarżonemu uczestniczenia w rozprawie w formie wideokonferencji, sama w sobie nie wyklucza wydania wspomnianego nakazu.
2.      W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
48.      Poprzez swoje drugie pytanie, które zostało postawione na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 10 dyrektywy 2014/41 w związku z jej art. 24 należy interpretować w ten sposób, że sądowy organ wykonujący może odmówić wykonania END, którego przedmiotem jest organizacja przesłuchania oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji, na tej podstawie, że w podobnej sprawie krajowej taka czynność dochodzeniowa nie jest dopuszczalna.
49.      Na wstępie pragnę w tym względzie zauważyć, że art. 10 dyrektywy 2014/41, jak wskazuje jego tytuł, reguluje zastosowanie przez organ wykonujący „innego rodzaju czynności dochodzeniowej”, a nie podstawy odmowy wykonania, gdyż te zostały wyszczególnione w wyczerpujący sposób w art. 11 tej dyrektywy. Celem tego przepisu nie jest zatem upoważnienie państwa wykonującego do odmowy wykonania END.
50.      W pierwszej kolejności pragnę bowiem zauważyć, że art. 10 ust. 1 tej dyrektywy stanowi, iż organ wykonujący stosuje w miarę możliwości inną czynność dochodzeniową niż wskazana w END, gdy czynność dochodzeniowa wskazana w END nie istnieje w prawie państwa wykonującego albo gdy czynność ta nie byłaby dopuszczalna w podobnej sprawie krajowej(26). W art. 10 ust. 2 tej dyrektywy uściślono jednakże, iż możliwość ta nie ma zastosowania do wymienionych w tym ustępie czynności dochodzeniowych, które muszą być zawsze dostępne na mocy prawa krajowego państwa wykonującego. Wśród tych czynności znajduje się w art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2014/41, „przesłuchanie świadka, biegłego, ofiary, podejrzanego lub oskarżonego lub osoby trzeciej na terytorium państwa wykonującego”. W niniejszym przypadku belgijskie organy sądowe nie mają zatem co do zasady prawa powoływania się na art. 10 ust. 1 dyrektywy, aby zastosować inną czynność dochodzeniową niż wskazana w END, nawet jeżeli przesłuchanie oskarżonego w formie wideokonferencji nie jest dopuszczalne w podobnej sprawie krajowej, ponieważ ust. 2 lit. c) tego przepisu wyłącza stosowanie ust. 1 w szczególności do przesłuchania oskarżonego(27).
51.      W drugiej kolejności, stwierdzam, że zgodnie z art. 10 ust. 5 dyrektywy 2014/41, jeżeli przesłanki określone w ust. 1 tego przepisu są spełnione, a brak jest innej czynności dochodzeniowej, która miałaby ten sam skutek co żądana czynność dochodzeniowa, organ wykonujący obowiązany jest powiadomić organ wydający, że udzielenie żądanej pomocy nie było możliwe. Moim zdaniem z przepisu tego wynika, że art. 10 ust. 5 daje organowi wykonującemu możliwość nieudzielenia żądanej pomocy, gdy nie istnieje żadna inna czynność dochodzeniowa, która miałaby ten sam skutek co żądana czynność dochodzeniowa, co można uznać za równoznaczne, jeśli chodzi o konsekwencje, z odmową wykonania przez organ wykonujący.
52.      Nie jestem jednakże przekonany co do tego, czy organ wykonujący mógłby powołać się na ten przepis w niniejszym przypadku. Po pierwsze, należy bowiem stwierdzić, że można z łatwością wyobrazić sobie czynność alternatywną względem przesłuchania w formie wideokonferencji, a mianowicie tymczasowe przekazanie oskarżonego w rozumieniu art. 22 dyrektywy 2014/41, w celu wysłuchania lub przesłuchania na rozprawie w państwie wydającym. Czynność ta z pewnością miałaby ten sam skutek co czynność dochodzeniowa wskazana w END. Po drugie, pragnę zauważyć, że art. 24 tej dyrektywy stanowi w ust. 2, że oprócz podstaw odmowy uznania lub wykonania, o których mowa w jej art. 11, wykonania END, którego przedmiotem jest przesłuchanie w formie wideokonferencji, można odmówić, jeżeli podejrzany lub oskarżony nie wyraża zgody lub jeżeli wykonanie takiej czynności dochodzeniowej w konkretnym przypadku byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa państwa wykonującego. Wydaje mi się, że ze sposobu zredagowania tego przepisu wynika, iż ma on na celu wskazanie wszystkich podstaw odmowy uznania lub wykonania, które mogą być powoływane w ramach wykonania END mającego za przedmiot organizację przesłuchania danej osoby w formie wideokonferencji.
53.      Wreszcie w trzeciej kolejności, dla pełnego obrazu chciałbym wskazać, że art. 10 ust. 3 dyrektywy 2014/41 stanowi, iż organ wykonujący może „także” zastosować czynność dochodzeniową inną niż wskazana w END, gdy czynność dochodzeniowa wybrana przez organ wykonujący będzie miała taki sam rezultat jak czynność dochodzeniowa wskazana w END przy użyciu mniej inwazyjnych środków, w szczególności jeśli chodzi o ingerencję w prawa podstawowe(28). Mimo że w niniejszym przypadku belgijskie organy sądowe raczej nie rozważały możliwości zastosowania innych czynności dochodzeniowych, takiej możliwości nie można wykluczyć, w szczególności dlatego, że jak już wcześniej wskazałem, przekazanie w rozumieniu art. 22 wspomnianej dyrektywy, umożliwiłoby osiągnięcie takiego samego rezultatu, a także zgodnie z logiką prawa krajowego, która jednakże nie jest oczywista, skutkowałoby mniejszą ingerencją w prawa podstawowe oskarżonego.
54.      Mając na względzie powyższe proponuję następującą odpowiedź na drugie pytanie prejudycjalne: art. 10 dyrektywy 2014/41 w związku z jej art. 24 należy interpretować w ten sposób, iż sądowy organ wykonujący nie może odmówić wykonania europejskiego nakazu dochodzeniowego, którego przedmiotem jest organizacja przesłuchania osoby mającej status oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji, na tej podstawie, że taka czynność nie byłaby dopuszczalna w podobnej sprawie krajowej.
3.      W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego
55.      Poprzez swoje pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41 w świetle art. 47 i 48 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, aby organ wykonujący odmówił wykonania END, którego przedmiotem jest organizacja przesłuchania osoby mającej status oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji, gdy przewidziane w prawie wydającego państwa członkowskiego gwarancje proceduralne mające zastosowanie do tej wideokonferencji pozwalają zapewnić przestrzeganie prawa do obrony w rozumieniu art. 48 Karty oraz prawa podstawowego do rzetelnego procesu w rozumieniu art. 47 Karty.
56.      Dla przypomnienia, art. 11 dyrektywy 2014/41 dotyczący podstaw odmowy uznania lub wykonania END, określa przypadki, w których można odmówić wykonania END. Co do zasady brzmienie tego artykułu wskazuje, że podstawy te określono w sposób wyczerpujący(29).  W tym względzie art. 11 ust. 1 lit. f) tej dyrektywy pozwala państwu wykonującemu odmówić wykonania END, jeżeli „istnieją istotne przesłanki uznania, że wykonanie czynności dochodzeniowej wskazanej w END byłoby nie do pogodzenia ze spoczywającymi na państwie wykonania obowiązkami wynikającymi z art. 6 [TUE] i z Karty”(30).
57.      Wynika z tego, że mimo iż przy wydawaniu END organ wydający powinien zwrócić szczególną uwagę na zapewnienie pełnego poszanowania praw określonych w art. 48 Karty, w szczególności na domniemanie niewinności i prawo do obrony(31), organ wykonujący powinien niemniej ocenić na podstawie aspektów materialnoprawnych, a zatem obiektywnych i konkretnych(32), czy rozpatrywany END stanowi naruszenie art. 6 TUE lub art. 47 i 48 Karty.
58.      Moim zdaniem warto w tym względzie przypomnieć, że Trybunał wielokrotnie orzekał, iż END jest jednym z instrumentów współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, o której mowa w art. 82 ust. 1 TFUE, a która opiera się na zasadzie wzajemnego uznawania wyroków i orzeczeń sądowych. Zasada ta, będąca kamieniem węgielnym współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, opiera się z kolei na wzajemnym zaufaniu i wzruszalnym domniemaniu przestrzegania przez inne państwa członkowskie prawa Unii, a zwłaszcza praw podstawowych(33). Zgodnie bowiem z motywem 19 dyrektywy 2014/41, utworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w Unii opiera się na wzajemnym zaufaniu i domniemaniu przestrzegania przez inne państwa członkowskie prawa Unii, a zwłaszcza praw podstawowych. Domniemanie to jest jednak wzruszalne. W związku z tym, jeśli istnieją istotne przesłanki uznania, że wykonanie czynności dochodzeniowej określonej w END będzie skutkowało naruszeniem prawa podstawowego oraz że państwo wykonujące zlekceważy swoje obowiązki dotyczące poszanowania praw podstawowych uznanych w Karcie, wykonania END należy odmówić.
59.      Wynika z tego, że próg, jaki musi zostać osiągnięty, aby zarzucane naruszenie praw podstawowych w wydającym państwie członkowskim uzasadniało odmowę wykonania w wykonującym państwie członkowskim, jest bardzo wysoki(34). Wydaje mi się, że warto w tym względzie odwołać się do orzecznictwa wypracowanego przez Trybunał w kontekście wykładni art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584, jeśli chodzi o odmowę wykonania ENA ze względu na naruszenie praw podstawowych(35). Mimo bowiem, że ustalonych przez Trybunał ram badania w dziedzinie ENA nie można zastosować bezpośrednio, można je odnieść na zasadzie analogii również do odmowy wykonania END ze względu na naruszenie praw podstawowych, ponieważ END opiera się również na zasadzie wzajemnego zaufania(36).
60.      I tak, zgodnie z wypracowanym przez Trybunał tak zwanym „dwuetapowym” badaniem, w ramach pierwszego etapu wykonujący organ sądowy powinien ustalić, czy w wydającym nakaz państwie członkowskim istnieją obiektywne, wiarygodne, dokładne i należycie zaktualizowane informacje świadczące o istnieniu rzeczywistego ryzyka naruszenia prawa podstawowego do rzetelnego procesu sądowego, gwarantowanego przez art. 47 akapit drugi Karty, „ze względu na systemowe lub ogólne nieprawidłowości istniejące w tym państwie członkowskim lub nieprawidłowości mające wpływ na obiektywnie możliwą do zidentyfikowania grupę osób, do której należy zainteresowany”. W ramach drugiego etapu wykonujący organ sądowy powinien zbadać w sposób konkretny i dokładny, w jakim stopniu nieprawidłowości stwierdzone na pierwszym etapie badania mogą mieć wpływ na procedury, którym będzie podlegać osoba wskazana w END, oraz czy – w świetle sytuacji osobistej tej osoby, charakteru przestępstwa, za które jest ścigana, oraz kontekstu faktycznego, w którym został wydany ten END – istnieją poważne i sprawdzone podstawy, aby uznać, że owa osoba będzie narażona na rzeczywiste ryzyko naruszenia prawa podstawowego do rzetelnego procesu(37).
61.      W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego nie wynika, że odmowa wykonania wydanego przez sąd odsyłający END przez belgijskie organy sądowe miała związek z „istotnymi przesłankami uznania”, że istnieje ryzyko naruszenia art. 47 Karty. Sąd odsyłający nie wskazał bowiem żadnej okoliczności, która świadczyłaby o istnieniu takiego ryzyka, w szczególności w świetle gwarancji uznanych w prawie państwa wydającego(38). Poza tym prokuratura w Brugii ograniczyła się do stwierdzenia, że stawiennictwo oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji byłoby sprzeczne z prawem do rzetelnego procesu, jednakże w rozumieniu tego pojęcia przyjętym w prawie krajowym. Tymczasem według mnie, państwo członkowskie, analizując zgodność wykonania END z prawem Unii, nie może narzucać przestrzegania swego prawa krajowego i odmówić wykonania tego END, gdyż byłoby to sprzeczne z zasadą wzajemnego zaufania(39).
62.      W każdym razie, trudno mi jest wyobrazić sobie ryzyko naruszenia art. 47 Karty wynikłe ze stawiennictwa oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji z powodów, które przedstawię poniżej.
63.      Przede wszystkim należy stwierdzić, że art. 24 dyrektywy 2014/41 umożliwia wnioskowanie o przesłuchanie w formie wideokonferencji podejrzanego lub oskarżonego znajdującego się w państwie wykonującym, wyłącznie jeżeli spełnione są określone przesłanki i wymogi poszanowania określonych zasad dotyczących przesłuchania, przy czym ma to na celu właśnie ochronę przysługującego każdemu, na przykład podejrzanemu lub oskarżonemu, prawa do bycia wysłuchanym. Przesłanki i wymogi nałożone na mocy art. 24, w szczególności obowiązek przewidziany w jego ust. 2 lit. a) dotyczący uzyskania zgody osoby, która ma zostać przesłuchana, mają na celu zapewnienie zgodności wykonania END z ochroną praw podstawowych zapisanych w Karcie. W sytuacji gdy oskarżony jest reprezentowany w postępowaniu przez umocowanego obrońcę, można bowiem domniemywać, że nie wyrazi on zgody, jeżeli obawia się, iż jego prawa nie będą przestrzegane.
64.      Następnie, mimo że ETPC uznaje, iż uczestnictwo oskarżonego w rozprawie w formie wideokonferencji nie jest tożsame z jego fizyczną obecnością na rozprawie, to zgodnie z utrwalonym orzecznictwem tego trybunału taka forma uczestnictwa sama w sobie nie jest niezgodna z prawem do jawnej rozprawy przed bezstronnym sądem(40), jeśli tylko osobie tej umożliwi się śledzenie przebiegu postępowania, obserwowanie obecnych osób i słuchanie wypowiedzi, lecz także jeżeli jest ona widziana i słyszana przez innych uczestników, sędziego i świadków, bez przeszkód technicznych(41) oraz może porozumiewać się efektywnie i z zachowaniem poufności ze swoim obrońcą(42).
65.      Wreszcie, art. 8 ust. 2 dyrektywy 2016/343 umożliwia postępowanie w stosunku do nieobecnych, jeżeli zainteresowaną osobę powiadomiono o rozprawie i osoba ta jest reprezentowana przez umocowanego obrońcę. Wydaje się, że w niniejszym przypadku postępowanie obowiązujące w państwie wydającym spełnia te przesłanki. Jeżeli postepowanie w stosunku do nieobecnych dotyczące oskarżonego jest zgodne z prawem Unii, trudno byłoby twierdzić, że przesłuchanie tej osoby w formie wideokonferencji jest sprzeczne z prawem do obrony lub z zasadą rzetelnego procesu.
66.      Mając na względzie powyższe, proponuję następującą odpowiedź na trzecie pytania prejudycjalne: art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41 w świetle art. 47 i 48 Karty należy interpretować w ten sposób, iż organ wykonujący nie może odmówić wykonania END wydanego w celu przesłuchania w formie wideokonferencji oskarżonego pozbawionego wolności w państwie wykonującym, chyba że istnieją istotne przesłanki uznania, oparte na konkretnych i dokładnych wskazówkach, że przesłuchanie to naruszałoby prawa podstawowe oskarżonego, w szczególności jego prawo do rzetelnego procesu i prawo do obrony w rozumieniu art. 47 ust. 2 i art. 48 ust. 2 Karty.
4.      W przedmiocie czwartego pytania prejudycjalnego
67.      Poprzez swoje pytanie czwarte sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 24 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2014/41 należy interpretować w ten sposób, że stosowanie przewidzianej w tym przepisie podstawy odmowy, jaką jest sprzeczność z podstawowymi zasadami prawa państwa wykonującego, można oprzeć na ogólnych wytycznych wprowadzonych w wykonującym państwie członkowskim, wiążących wszystkie organy wykonujące, czy też stosowanie tej podstawy odmowy wymaga badania in concreto, które uwzględnia wszystkie istotne okoliczności danego przypadku, w tym przepisy ustawodawstwa krajowego państwa wydającego gwarantujące oskarżonemu prawo do obrony.
68.      Pragnę w tym względzie przypomnieć, że art. 24 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2014/41 stanowi, iż oprócz podstaw odmowy uznania lub wykonania, o których mowa w art. 11 tej dyrektywy, wykonania END, którego przedmiotem jest przesłuchanie danej osoby w formie wideokonferencji, można odmówić, jeżeli wykonanie w konkretnym przypadku byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa wykonującego państwa członkowskiego.
69.      Wydaje się, że z brzmienia tego przepisu, a w szczególności ze sformułowania „w konkretnym przypadku”, wynika w sposób dość oczywisty, że stosowanie przewidzianej w tym przepisie podstawy odmowy wymaga, aby organ wykonujący przeprowadził badanie uwzględniające wszystkie istotne okoliczności danego przypadku. Ta podstawa odmowy powinna zatem opierać się na szczegółowej ocenie rozpatrywanej sytuacji, która to ocena uwzględnia wszystkie okoliczności, w tym przepisy ustawodawstwa krajowego państwa wydającego gwarantujące oskarżonemu prawo do obrony. Według mnie taka interpretacja znajduje potwierdzenie w wymogu ścisłej wykładni przewidzianych w dyrektywie 2014/41 podstaw odmowy wykonania(43).
70.      W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego wynika, że belgijskie organy sądowe, odmawiając wykonania rozpatrywanego END, oparły się zarówno na orzecznictwie belgijskiego Cour constitutionnelle (trybunału konstytucyjnego), jak i na okólniku wydanym przez kolegium prokuratorów generalnych Belgii(44). Tymczasem takie ogólne rozważania nie wydają się wystarczające dla powołania podstawy odmowy sformułowanej w art. 24 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2014/41, która wymaga przeprowadzenia przez organy państwa wykonującego szczegółowej oceny w celu ustalenia, czy w danym przypadku uczestnictwo w rozprawie w formie wideokonferencji mogło stanowić naruszenie ogólnych zasad prawa belgijskiego, zwłaszcza że sam wyrok belgijskiego Cour constitutionnelle (trybunału konstytucyjnego) odnosi się wprost do orzecznictwa ETPC, zgodnie z którym uczestnictwo w rozprawie w formie wideokonferencji nie musi skutkować naruszeniem prawa do obrony o ile zachowane są pewne przesłanki i gwarancje(45).
71.      Niemniej wydaje mi się, że wymóg przeprowadzenia badania uwzględniającego wszystkie istotne okoliczności sprawy sam w sobie nie stoi na przeszkodzie temu, aby państwa członkowskie przyjmowały ogólne wytyczne dla ułatwienia wdrażania podstawowych zasad swego prawa krajowego. Zatem w sytuacji, w której podstawowe zasady prawa państwa członkowskiego sprzeciwiają się przesłuchaniu oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji, istnienie ogólnych wytycznych wprowadzonych w tym państwie członkowskim w celu przypomnienia treści tych ogólnych zasad i wskazania skutków, jakie z nich wynikają dla organów krajowych tego państwa członkowskiego w kontekście wykonywania END, nie wydaje mi się sprzeczne z art. 24 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2014/41, o ile organy te stosują owe ogólne wytyczne uwzględniając wszystkie istotne okoliczności danej sprawy, a wytyczne te nie są prawnie wiążące lub bezwzględne. W tym kontekście indywidualne badanie, jakie należy przeprowadzić, mogłoby polegać na weryfikacji i ustaleniu, czy dany przypadek odpowiada hipotezie wskazanej w tych ogólnych wytycznych.
72.      Mając na względzie powyższe, proponuję następującą odpowiedź na czwarte pytanie prejudycjalne: art. 24 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2014/41 należy interpretować w ten sposób, iż stosowanie przewidzianej w tym przepisie podstawy odmowy, jaką jest sprzeczność z podstawowymi zasadami prawa państwa wykonującego, można oprzeć na ogólnych wytycznych wprowadzonych w wykonującym państwie członkowskim, które nie są wiążące lub bezwzględne, pod warunkiem, że organ wykonujący przeprowadzi badanie uwzględniające wszystkie istotne okoliczności danej sprawy, w tym przepisy ustawodawstwa krajowego państwa wydającego gwarantujące oskarżonemu prawo do obrony.
5.      W przedmiocie piątego pytania prejudycjalnego
73.      Poprzez swoje pytanie piąte sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 22 ust. 1 dyrektywy 2014/41 w związku z jej art. 3 należy interpretować w ten sposób, że umożliwia on organowi sądowemu państwa członkowskiego wydanie END, którego przedmiotem jest tymczasowe przekazanie osoby pozbawionej wolności w wykonującym państwie członkowskim do wydającego państwa członkowskiego, aby ją tam przesłuchać w charakterze oskarżonego na rozprawie, po pierwsze, w celu zgromadzenia materiału dowodowego, a po drugie w celu umożliwienia tej osobie uczestniczenia w rozprawie.
74.      Przypomnę w tym względzie, że zgodnie z art. 22 ust. 1 dyrektywy 2014/41 END można wydać w celu tymczasowego przekazania osoby pozbawionej wolności w państwie wykonującym w związku z przeprowadzeniem czynności dochodzeniowej służącej gromadzeniu materiału dowodowego, która to czynność wymaga obecności tej osoby na terytorium państwa wydającego, pod warunkiem że osoba ta zostanie odesłana z powrotem w terminie określonym przez państwo wykonujące. Z brzmienia tego przepisu wynika zatem, że END może być wydany, gdy tak jak w niniejszym przypadku, daną osobę należy przesłuchać lub wysłuchać w celach dowodowych podczas rozprawy, przy czym przesłuchanie to zapewnia również przestrzeganie zasady rzetelnego procesu i przysługującego zainteresowanej osobie prawa do obrony.
75.      Ponieważ piąte pytanie prejudycjalne zmierza, podobnie jako pytanie pierwsze, do ustalenia, czy okoliczność, że czynność, którą organ wydający chciałby, aby przeprowadziło wykonujące państwo członkowskie, służy różnym celom, uniemożliwia wydanie w tym celu END, pozwolę sobie odesłać do rozważań, które sformułowałem odnośnie do tego w pkt 34–37 niniejszej opinii.
76.      Skoro w niniejszym przypadku tymczasowego przekazania nie można nakazać przy pomocy ENA, organ wydający powinien zadecydować, jaka czynność dochodzeniowa nadaje się najlepiej do osiągnięcia celu dowodowego rozpatrywanego END. W praktyce organ ten mógłby zatem zadecydować, po pierwsze, o ponowieniu swojego pierwotnego END w celu wysłuchania danej osoby w formie wideokonferencji zgodnie z art. 24 dyrektywy 2014/41 lub, po drugie, wydać nowy END zawierający, w myśl propozycji zawartej w opinii prawnej przedstawionej przez Eurojust, wniosek o tymczasowe przekazanie HG na podstawie art. 22 wspomnianej dyrektywy, o ile spełnione są również przesłanki niezbędne do jego zastosowania. Należy w tym względzie jednakże stwierdzić, że gdyby wszelkie przewidziane w prawie włoskim gwarancje proceduralne zostały zapewnione, przesłuchanie w formie wideokonferencji mogłoby stanowić czynność równie skuteczną, proporcjonalną i mniej kosztowną niż tymczasowe przekazanie(46).
77.      W celu wyczerpującego omówienia zagadnienia uważam, że warto przypomnieć, iż art. 22 ust. 2 dyrektywy 2014/41 stanowi, że oprócz podstaw odmowy uznania lub wykonania, o których mowa w art. 11, wykonania END można również odmówić, jeżeli i) osoba pozbawiona wolności nie wyraża zgody na tymczasowe przekazanie, lub jeżeli ii) przekazanie może skutkować przedłużeniem okresu pozbawienia tej osoby wolności. Należy niemniej zauważyć, że art. 22 nie przewiduje podstawy odmowy porównywalnej z podstawą wskazaną w art. 24 ust. 2 lit. b) tej dyrektywy, dotyczącą przestrzegania „podstawowych zasad prawa państwa wykonującego”.
78.      W niniejszym przypadku z informacji udzielonych przez sąd odsyłający wynika, że belgijskie organy sądowe odrzuciły propozycję tymczasowego przekazania zawartą w opinii prawnej sporządzonej przez Eurojust, uzasadniając to tym, że przesłuchanie oskarżonego na rozprawie nie stanowi czynności dochodzeniowej(47). Tymczasem jak wynika z poprzedniego punktu, taki powód nie może stanowić podstawy odmowy wykonania. Pragnę ponadto zauważyć, że organy te mogłyby odmówić tymczasowego przekazania w oparciu o względy związane z przestrzeganiem praw podstawowych wyłącznie, gdyby po zbadaniu wszystkich okoliczności sprawy powołały się na art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41 i wskazały, że zachodzą istotne przesłanki uznania, iż nakaz tymczasowego przekazania osoby pozbawionej wolności jest nie do pogodzenia z przestrzeganiem obowiązków wynikających z art. 6 TUE i Karty. Taka niezgodność nie jest jednakże oczywista, w szczególności dlatego, że przekazanie zostało wyraźnie przewidziane w tej dyrektywie.
79.      Mając na względzie powyższe proponuję następującą odpowiedź na piąte pytanie prejudycjalne: art. 22 ust. 1 dyrektywy 2014/41 w związku z jej art. 3 należy interpretować w ten sposób, że umożliwia on wydanie END, którego przedmiotem jest tymczasowe przekazanie osoby pozbawionej wolności w wykonującym państwie członkowskim do wydającego państwa członkowskiego, aby ją tam przesłuchać w charakterze oskarżonego na rozprawie, o ile ów END ma na celu zgromadzenie materiału dowodowego, przy czym okoliczność, że organ wydający w drodze tego orzeczenia ma również na celu umożliwienie oskarżonemu uczestniczenie w procesie nie wyklucza samo w sobie wydania owego orzeczenia.
V.      Wnioski
80.      Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedstawione przez Tribunale ordinario di Firenze (sąd pierwszej instancji we Florencji, Włochy):
1)      Artykuł 24 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2014/41/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych w związku z jej art. 3 oraz w świetle motywów 25 i 26 tej dyrektywy
należy interpretować w ten sposób, że:
pozwala on na wydanie europejskiego nakazu dochodzeniowego w celu przesłuchania podczas rozprawy w formie wideokonferencji oskarżonego, pozbawionego wolności w państwie wykonującym, pod warunkiem że europejski nakaz dochodzeniowy służy gromadzeniu materiału dowodowego a okoliczność, że organ wydający poprzez ten nakaz dąży również do umożliwienia oskarżonemu uczestniczenia w rozprawie w formie wideokonferencji, sama w sobie nie wyklucza wydania wspomnianego nakazu.
2)      Artykuł 10 dyrektywy 2014/41 w związku z jej art. 24
należy interpretować w ten sposób, że:
sądowy organ wykonujący nie może odmówić wykonania europejskiego nakazu dochodzeniowego, którego przedmiotem jest organizacja przesłuchania osoby mającej status oskarżonego na rozprawie w formie wideokonferencji, na tej podstawie, że taka czynność nie byłaby dopuszczalna w podobnej sprawie krajowej.
3)      Artykuł 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41 w świetle art. 47 i 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
należy interpretować w ten sposób, że:
organ wykonujący nie może odmówić wykonania europejskiego nakazu dochodzeniowego wydanego w celu przesłuchania w formie wideokonferencji oskarżonego pozbawionego wolności w państwie wykonującym, chyba że istnieją istotne przesłanki uznania, oparte na konkretnych i dokładnych wskazówkach, że przesłuchanie to naruszałoby prawa podstawowe oskarżonego, w szczególności jego prawo do rzetelnego procesu i prawo do obrony w rozumieniu art. 47 ust. 2 i art. 48 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.
4)      Artykuł 24 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2014/41
należy interpretować w ten sposób, że:
stosowanie przewidzianej w tym przepisie podstawy odmowy, jaką jest sprzeczność z podstawowymi zasadami prawa państwa wykonującego, można oprzeć na ogólnych wytycznych wprowadzonych w wykonującym państwie członkowskim, które nie są wiążące lub bezwzględne, pod warunkiem, że organ wykonujący przeprowadzi badanie uwzględniające wszystkie istotne okoliczności danej sprawy, w tym przepisy ustawodawstwa krajowego państwa wydającego gwarantujące oskarżonemu prawo do obrony.
5)      Artykuł 22 ust. 1 dyrektywy 2014/41 w związku z jej art. 3
należy interpretować w ten sposób, że:
umożliwia on wydanie europejskiego nakazu dochodzeniowego, którego przedmiotem jest tymczasowe przekazanie osoby pozbawionej wolności w wykonującym państwie członkowskim do wydającego państwa członkowskiego, aby ją tam przesłuchać w charakterze oskarżonego na rozprawie, o ile ów END ma na celu zgromadzenie materiału dowodowego, przy czym okoliczność, że organ wydający w drodze tego orzeczenia ma również na celu umożliwienie oskarżonemu uczestniczenie w procesie nie wyklucza samo w sobie wydania owego orzeczenia.
1      Język oryginału: francuski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych (Dz.U. 2014, L 130, s. 1).
3      Zgodnie z decyzją ramową Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.U. 2002, L 190, s. 1).
4      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 9 stycznia 2025 r., Delda (C‑583/23, zwany dalej „wyrokiem Delda”, EU:C:2025:6).
5      Zobacz w szczególności wyroki ETPC: z dnia 5 października 2006 r., Marcello Viola przeciwko Włochom (CE:ECHR:2006:1005JUD004510604, zwany dalej „wyrokiem Marcello Viola”; z dnia 9 listopada 2006 r. Golubev przeciwko Rosji (CE:ECHR:2006:1109DEC002626002); z dnia 27 listopada 2007 r., Zagaria przeciwko Włochom (CE:ECHR:2007:1127JUD005829500); z dnia 27 listopada 2007 r., Asciutto przeciwko Włochom (CE:ECHR:2007:1127JUD003579502); z dnia 2 listopada 2010 r., Sakhnovski przeciwko Rosji (CE:ECHR:2010:1102JUD002127203); z dnia 16 lutego 2016 r., Yevdokimov i in. przeciwko Rosji, (CE:ECHR:2016:0216JUD002723605); z dnia 2 października 2018 r., Bivolaru przeciwko Rumunii (nr 2) (CE:ECHR:2018:1002JUD006658012); z dnia 8 czerwca 2021 r., Dijkhuizen przeciwko Niderlandom (CE:ECHR:2021:0608JUD0061591160).
6      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1).
7      W dniu 26 lutego 2015 r. sprawa HG została przekazana sądowi odsyłającemu w celu zbadania odpowiedzialności karnej HG za liczne przestępstwa związane uczestnictwem w organizacji zajmującej się handlem środkami odurzającymi. Zarzucono mu, że w latach 2007–2009 był jednym z przywódców organizacji i koordynował nielegalną działalność z Antwerpii (Belgia), gdzie zamieszkiwał. W toku postępowania przygotowawczego dobiegło końca tymczasowe aresztowanie HG zarządzone na podstawie ENA, a jednocześnie areszt zarządzony w wykonaniu kary orzeczonej w Belgii, w związku z czym, kiedy zostało wydane orzeczenie o przekazaniu, był on już na wolności, gdyż upłynął termin tymczasowego aresztowania.
8      Prawo belgijskie przewiduje natomiast możliwość przeprowadzenia przesłuchania w formie wideokonferencji niektórych świadków (a mianowicie tych, którzy są zagrożeni lub zamieszkują za granicą) i biegłych (którzy zamieszkują za granicą).
9      Wyrok z dnia 21 czerwca 2018 r., nr 76/2018.
10      Okólnik z dnia 16 lipca 2021 r., 880/2021.
11      Zobacz ustawa nr 67 z dnia 28 kwietnia 2014 r. zmieniona dekretem ustawodawczym nr 150 z dnia 10 października 2022 r., tak zwana „reforma Cartabii”.
12      Takie przekazanie można przeprowadzić poprzez wydanie ENA. Jednakże w niniejszym przypadku nie byłyby spełnione wszystkie przewidziane prawem przesłanki wydania takiego nakazu, ponieważ postanowienie o tymczasowym aresztowaniu lub wykonaniu kary pozbawienia wolności nie zostało wydane w postępowaniu karnym (zob. art. 28 i art. 29 ust. 1 ustawy nr 69/2005, przyjętej w wykonaniu decyzji ramowej 2002/584).
13      Zobacz wyrok z dnia 20 marca 2025 r., Arce (C‑365/23, EU:C:2025:192, pkt 38).
14      Zobacz pkt 19 niniejszej opinii.
15      Zobacz podobnie wyrok Delda (pkt 26) oraz motyw 34 dyrektywy 2014/41.
16      Poza utworzeniem wspólnego zespołu dochodzeniowo-śledczego oraz gromadzeniem materiału dowodowego w ramach takiego zespołu dochodzeniowo-śledczego. Ponadto z motywu 9 dyrektywy 2014/41 wynika, że nie ma ona zastosowania do obserwacji transgranicznej, o której mowa w konwencji wykonawczej do układu z Schengen.
17      Wyróżnienie moje.
18      Trybunał wspomniał zresztą o możliwości wydania END w celu przeprowadzenia przesłuchania oskarżonego w formie wideokonferencji na etapach postępowania po wydaniu wyroku [zob. wyrok z dnia 11 marca 2020 r., SF (Europejski nakaz aresztowania – Gwarancja ponownego przekazania do państwa wykonującego nakaz) (C‑314/18, EU:C:2020:191, pkt 56, 61, 62)].
19      Zobacz wyrok Delda (pkt 27–35).
20      Zobacz wyrok Delda (pkt 37 i 49). Ściślej rzecz ujmując, Trybunał uznał, że wydany przez hiszpańskie organy sądowe i skierowany do francuskich organów sądowych END, między innymi celem doręczenia AK, pozbawionej wolności we Francji, wydanego przez hiszpański sąd postanowienia o postawieniu jej w stan oskarżenia, i umożliwienia jej, w obecności jej obrońcy, „przedstawienia wszelkich informacji, dowodów i oświadczeń dotyczących odnośnych czynów”, nie miał na celu uzyskania materiału dowodowego, lecz stanowił obowiązek proceduralny służący posunięciu naprzód postępowania karnego wszczętego przeciwko AK, oraz że w związku z tym doręczenie takiego aktu co do zasady nie jest regulowane przez dyrektywę 2014/41, lecz przez art. 5 Konwencji ustanowionej przez Radę zgodnie z art. 34 [TUE] o pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi [Unii] (Dz.U. 2000, C 197, s. 3).
21      Zobacz wyrok Delda (pkt 42–44 i 49). Trybunał orzekł w szczególności, że mimo iż wniosek o przesłuchanie osoby, wobec której wydano postanowienie o postawieniu w stan oskarżenia, został przewidziany wprost w art. 10 ust. 2 lit. c) i art. 24 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2014/41 jako czynność, która może być przedmiotem END, może być objęty zakresem stosowania tej dyrektywy tylko wtedy, „gdy ma na celu zgromadzenie materiału dowodowego”. Natomiast przesłuchanie służące wyłącznie umożliwieniu oskarżonemu przedstawienia uwag w przedmiocie wszczętego wobec niego postępowania w sprawie postawienia w stan oskarżenia nie może zostać uznane za czynność dochodzeniową w rozumieniu wspomnianej dyrektywy.
22      Zobacz wyrok Delda (pkt 44).
23      Poza tym, wbrew tokowi rozumowania, jakim podąża sąd odsyłający, wykładni tej nie podważa motyw 26 dyrektywy 2014/41. Dla przypomnienia, w motywie tym wskazano, że „[w] celu zapewnienia proporcjonalnego stosowania ENA organy wydające powinny rozważyć, czy END będzie skutecznym i proporcjonalnym środkiem prowadzenia postępowania karnego. Organ wydający powinien rozważyć zwłaszcza, czy wydanie END w celu przesłuchania podejrzanego lub oskarżonego z wykorzystaniem wideokonferencji nie byłoby skuteczną alternatywą”. Rozważenie tej kwestii przez organ wydający ma na celu uwzględnienie alternatywnej możliwości wysłuchania danej osoby na odległość, jednakże zawsze w celach dowodowych.
24      Zobacz w szczególności motywy 5–8, 21 i 38 dyrektywy 2014/41, a także przedstawiona przeze mnie opinia w sprawie WBS (C‑635/23, EU:C:2025:95, orzecznictwo przytoczone w pkt 25).
25      Jak wskazuje Komisja, jeżeli państwo wydające wypełnia sekcję H2 formularza END zakreślając pole „przesłuchanie podejrzanego lub oskarżonego”, może to stanowić potwierdzenie okoliczności, że głównym celem END jest przesłuchanie tej osoby, a nie tylko zapewnienie jest obecności na rozprawie.
26      W motywie 10 dyrektywy 2014/41 wskazano, że dopuszczalność powinna oznaczać, iż wskazana czynność dochodzeniowa istnieje w prawie państwa wykonującego, ale jest prawnie dopuszczalna tylko w pewnych sytuacjach, np. gdy czynność tę można wykonać wyłącznie w związku z przestępstwami o określonym ciężarze, wobec osób, co do których istnieje już pewien stopień podejrzenia, lub za zgodą danej osoby.
27      Pragnę w tym względzie zwrócić uwagę na to, że mimo iż art. 10 ust. 2 dyrektywy 2014/41 odnosi się wyłącznie do „przesłuchania”, bez wskazania, czy chodzi o przesłuchanie w formie wideokonferencji, czy z wykorzystaniem innej formy przekazu audiowizualnego w rozumieniu art. 24 ust. 1 akapit drugi tej dyrektywy, skoro przesłuchanie podejrzanego lub oskarżonego w formie wideokonferencji ma zostać przeprowadzone na terytorium wykonującego państwa członkowskiego, to można byłoby uznać, że przesłuchanie w tej formie stanowi tylko jeden z wielu sposobów przesłuchania tej osoby na tym terytorium w rozumieniu art. 10 ust. 2 omawianej dyrektywy. Wydaje się zresztą, że Trybunał w pkt 41 wyroku Delda uznał czynność dochodzeniową, o której mowa w obu tych przepisach, za tożsamą. Poza tym wspomniana dyrektywa nie zawiera odniesień do czynności przesłuchania innych niż w formie wideokonferencji lub z wykorzystaniem innej formy przekazu audiowizualnego (zob. podobnie jej motywy 24–26 oraz art. 24 i 25).
28      Zobacz motyw 10 dyrektywy 2014/41.
29      Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 grudnia 2021 r., Spetsializirana prokuratura (Dane o ruchu i o lokalizacji) (C‑724/19, EU:C:2021:1020, pkt 49).
30      Wyróżnienie moje.
31      Zobacz motyw 12 dyrektywy 2014/41.
32      Artykuł 11 ust. 3 dyrektywy 2014/41 stanowi bowiem, że zanim organ wykonujący postanowi o odmowie uznania lub wykonania END, w całości lub w części, w szczególności na podstawie tego art. 11 ust. 3 lit. f), organ ten wszelkimi odpowiednimi metodami zasięga opinii organu wydającego oraz w stosownych przypadkach występuje do organu wydającego o niezwłoczne dostarczenie wszelkich niezbędnych informacji.
33      Zobacz w szczególności motywy 2, 6 i 19 dyrektywy 2014/41. I tak, zgodnie z art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, państwa członkowskie wykonują END, stosując zasadę wzajemnego uznawania i przestrzegając przepisów owej dyrektywy. Podobnie, zgodnie z art. 9 ust. 1 rzeczonej dyrektywy organ wykonujący uznaje END, nie wymagając dopełnienia żadnych dodatkowych formalności oraz zapewnia jego wykonanie w taki sam sposób i w takim samym trybie, jak w przypadku gdyby dana czynność dochodzeniowa została zarządzona przez organ państwa wykonującego.
34      Dla przykładu, Trybunał orzekł, że brak „jakiegokolwiek środka odwoławczego” umożliwiającego kwestionowanie END w wydającym państwie członkowskim, skutkuje naruszeniem prawa do skutecznego środka prawnego, o którym mowa w art. 47 Karty, mogącym wykluczać wykonanie tego nakazu przez wykonujące państwo członkowskie (zob. wyrok z dnia 11 listopada 2021 r., Gavanozov II, C‑852/19, EU:C:2021:902, pkt 56–62).
35      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 31 stycznia 2023 r., Puig Gordi i in., (C‑158/21, zwany dalej „wyrokiem Puig Gordi”, EU:C:2023:57, pkt 97, 102 i 106 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 29 lipca 2024 r., Breian, (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 38 i 77–79 i przytoczone tam orzecznictwo). Orzecznictwo to zostało zapoczątkowane wyrokiem z dnia 21 grudnia 2011 r., N.S. i in.(sprawy połączone C‑411/10 i C‑493/10, EU:C:2011:865, pkt 81–94), dotyczącym ryzyka nieludzkiego lub poniżającego traktowania w rozumieniu art. 4 Karty w kontekście wspólnego europejskiego systemu azylowego.
36      Przypomnę, że Trybunał orzekł w wyroku z dnia 9 listopada 2023 r., Staatsanwaltschaft Aachen (C‑819/21, EU:C:2023:841, pkt 28–30), że orzecznictwo to można zastosować do decyzji ramowej Rady 2008/909/WSiSW z dnia 27 listopada 2008 r. o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności – w celu wykonania tych wyroków w Unii Europejskiej (Dz.U. 2008, L 327, s. 27), zmienionej decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r. (Dz.U. 2009, L 81, s. 24), która stanowi instrument współpracy w sprawach karnych ściśle związany z decyzją ramową 2002/584, gdyż obydwie te decyzje ramowe dotyczą sposobów wykonania orzeczeń skazujących na kary pozbawienia wolności; Trybunał wydał wspomniany wyrok w sprawie, w której powoływano się w świetle art. 47 Karty na systemowe lub uogólnione nieprawidłowości systemu sądownictwa w wydającym państwie członkowskim, w szczególności jeśli chodzi o niezależność sądów.
37      Zobacz analogicznie wyroki: Puig Gordi (pkt 102, 106 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 29 lipca 2024 r., Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 78, 79). Zobacz jednak opinia rzecznika generalnego J. Richarda de la Toura w sprawie D. (C‑8/24, EU:C:2025:430, pkt 37-116), który utrzymuje, że ramy analityczne mogą się różnić w zależności od specyficznych cech danych instrumentów (w chwili sporządzania niniejszej opinii wyrok Trybunału w tej sprawie nie został jeszcze ogłoszony).
38      Przeciwnie, brzmienie trzeciego pytania prejudycjalnego oraz wyjaśnienia odnoszące się do uzasadnienia tego pytania wskazują nawet, że sąd odsyłający uważa, iż w niniejszym przypadku jakiekolwiek takie ryzyko nie występuje. Sąd ten stwierdza bowiem w istocie, że ustanowione w prawie włoskim uregulowania prawne dotyczące uczestnictwa oskarżonego w rozprawie w formie wideokonferencji są zgodne nie tylko z art. 24 ust. 5 dyrektywy 2014/41, lecz również z orzecznictwem ETPC.
39      Ponadto, jeżeli organ państwa wykonującego poweźmie wątpliwości co do przestrzegania praw podstawowych w świetle swojego prawa krajowego, może on zawsze posłużyć się dodatkową podstawą odmowy przewidzianą w art. 24 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2014/41, który to przepis jest przedmiotem czwartego pytania prejudycjalnego.
40      Zobacz wyrok ETPC z dnia 2 października 2018 r., Bivolaru przeciwko Rumunii (nr 2) (CE:ECHR:2018:1002JUD006658012, §§ 138, 139, a także przytoczone tam orzecznictwo), w którym ETPC przyznał wprost, że przesłuchanie w formie wideokonferencji jest czynnością umożliwiającą zapewnienie efektywnego udziału podejrzanego albo oskarżonego w postępowaniu. W szczególności zgodnie z § 139: „[…] [t]en tryb przesłuchania [może] być […] odpowiednim środkiem dla zapewnienia bezpośredniego i starannego przesłuchania zainteresowanej osoby przez Wysoki Trybunał” (wyróżnienie moje). Skarżący w tej sprawie zarzucał, że nie został wysłuchany osobiście, jednakże ETPC nie stwierdził, iż doszło do naruszenia prawa do rzetelnego procesu przewidzianego w art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”), ponieważ właściwy sąd zastosował wszelkie środki, jakich można było od niego racjonalnie oczekiwać w obowiązującym stanie prawnym, aby zapewnić obecność oskarżonego na rozprawie. Podobnie w wyroku Marcello Viola (§§ 65–67) ETPC orzekł również, że uczestnictwo oskarżonego w rozprawie w formie wideokonferencji samo w sobie nie jest sprzeczne z EKPC, jeżeli jest przewidziane w prawie i jeżeli w każdym przypadku zostanie zapewnione, że wideokonferencja służy uprawnionemu celowi, a jej przeprowadzenie jest zgodne wymogami poszanowania prawa do rzetelnego procesu ustanowionego w art. 6 EKPC. Zobacz również wyrok ETPC z dnia 27 listopada 2007 r., Asciutto przeciwko Włochom (CE:ECHR:2007:1127JUD003579502, §§ 64, 72).
41      Zobacz wyrok ETPC z dnia 16 lutego 2016 r., Yevdokimov i in. przeciwko Rosji, (CE:ECHR:2016:0216JUD002723605, § 43 i przytoczone tam orzecznictwo).
42      Zobacz wyrok ETPC z dnia 2 listopada 2010 r., Sakhnovski przeciwko Rosji (CE:ECHR:2010:1102JUD002127203, § 98 i przytoczone tam orzecznictwo).
43      Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 grudnia 2020 r., Staatsanwaltschaft Wien (Sfałszowane polecenia przelewu), (C‑584/19, EU:C:2020:1002, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz również analogicznie wyrok Puig Gordi (pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).
44      Zobacz pkt 19 niniejszej opinii.
45      Zobacz wyrok 21 czerwca 2018 r., nr 76/2018, pkt B.10.4.1, który odnosi się między innymi do wyroku ETPC Marcello Viola (§ 67)..
46      Poza tym, mimo że nie ma to znaczenia w niniejszym przypadku, skoro według sądu odsyłającego wydanie ENA nie jest już możliwe, pragnę podkreślić, iż przesłuchanie w formie wideokonferencji mogłoby stanowić alternatywną, mniej inwazyjną czynność niż tymczasowe przekazanie na podstawie ENA, które wymaga pozbawienia wolności osobistej.
47      Należy zauważyć, że rząd belgijski w swoich uwagach nie wskazał innej istotnej w tym względzie okoliczności i zrezygnował z przedstawiania uwag na temat piątego pytania prejudycjalnego.