62014CC0557
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 25 lutego 2016 r. (
1
)
Sprawa C‑557/14
Komisja Europejska
przeciwko
Republice Portugalskiej
„Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego — Artykuł 260 TFUE — Niewykonanie wyroku Trybunału — Wyrok Komisja/Portugalia (C‑530/07, EU:C:2009:292) — Dyrektywa 91/271/EWG — Oczyszczanie ścieków komunalnych — Sankcje pieniężne — Nałożenie okresowej kary pieniężnej i ryczałtu — Stopniowe obniżanie okresowej kary pieniężnej”
I – Wprowadzenie
1.
Niniejszy spór prawny wynika ze skargi Komisji Europejskiej przeciwko Republice Portugalskiej wniesionej na podstawie art. 260 TFUE z uwagi na rzekome niepełne wykonanie wyroku Komisja/Portugalia (C‑530/07, EU:C:2009:292). W wyroku tym Trybunał stwierdził, iż Portugalia uchybiła dyrektywie 91/271/EWG (
2
) (zwanej dalej „dyrektywą 91/271”), gdyż ścieki komunalne licznych portugalskich aglomeracji wbrew wymogom tej dyrektywy nie poddano odpowiedniemu oczyszczaniu. Co prawda sama Portugalia nie poddaje dalej w wątpliwość, że wyrok z uwagi na niezakończenie budowy oczyszczalni w jednej z aglomeracji oczekuje jeszcze na swoje pełne wykonanie, jednakże stanowiska stron w kwestii sankcji pieniężnych, które z tego powodu należy nałożyć, zdecydowanie odbiegają od siebie.
II – Ramy prawne
2.
Dyrektywa 91/271 reguluje zgodnie z jej art. 1 między innymi zbieranie, oczyszczanie i odprowadzanie ścieków komunalnych i ma na celu ochronę środowiska przed niekorzystnymi skutkami odprowadzania takich ścieków.
3.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 91/271 państwa członkowskie zapewniają, że aglomeracje o równoważnej liczbie mieszkańców (zwanej dalej także „RLM”) przekraczającej 15000 do dnia 31 grudnia 2000 r. zostaną wyposażone w system zbierania ścieków komunalnych.
4.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy 91/271 państwa członkowskie zapewniają, że do dnia 31 grudnia 2000 r. w aglomeracjach o równoważnej liczbie mieszkańców przekraczającej 15000 ścieki komunalne przed ich odprowadzeniem do systemu zbierania będą „poddane wtórnemu oczyszczania lub innemu równie skutecznemu oczyszczaniu”, tj. bardziej intensywnemu oczyszczaniu niż ma to miejsce w innych wypadkach.
5.
Artykuł 6 ust. 2 dyrektywy 91/271 zezwala – po spełnieniu określonych przesłanek – na odstąpienie od art. 4 ust. 1, jeżeli ścieki są odprowadzane na obszary, które zostały określone jako obszary mniej wrażliwe:
„Zrzuty ścieków komunalnych do wód przybrzeżnych, pochodzące z aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców 10 000–150 000 […] mogą być poddawane mniej rygorystycznemu oczyszczaniu niż określone w art. 4, pod warunkiem że:
—
zrzuty takie poddawane są co najmniej oczyszczaniu pierwotnemu, określonemu przepisami art. 2 ust. 7 zgodnie z procedurą kontrolną ustanowioną w załączniku I. D,
—
wyczerpujące badania wskazują, że odprowadzenia takie nie mają niekorzystnego wpływu na środowisko.
—
[…]”.
6.
Na podstawie art. 8 ust. 5 dyrektywy 91/271 możliwe jest dalsze odstępstwo w odniesieniu do jeszcze większych aglomeracji:
„W wyjątkowych okolicznościach, gdy można wykazać, że intensywniejsze oczyszczanie nie przyniesie żadnych korzyści dla środowiska, zrzuty ścieków komunalnych pochodzących z aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców ponad 150000 do obszarów mniej wrażliwych, mogą podlegać oczyszczaniu przewidzianemu w art. 6 dla odprowadzeń z aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców 10 000–150 000.
W takich okolicznościach państwa członkowskie przedstawiają wcześniej Komisji odpowiednią dokumentację Komisja bada sprawę i podejmuje właściwe środki zgodnie z procedurą regulacyjną, o której mowa w art. 18 ust. 2”.
III – Okoliczności powstania sporu oraz postępowanie przed Trybunałem
7.
W wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) Trybunał stwierdził w dniu 7 maja 2009 r., że Portugalia uchybiła swoim zobowiązaniom wynikającym z dyrektywy 91/271, nie wyposażając w systemy kanalizacji zgodnie z art. 3 tej dyrektywy 7 aglomeracji i nie poddając wtórnemu oczyszczaniu lub innemu równie skutecznemu oczyszczaniu zgodnie z art. 4 tej dyrektywy ścieków komunalnych 15 aglomeracji, w tym Matosinhos i Vila Real de Santo António, o równoważnej liczbie mieszkańców wynoszącej 287000 względnie 116500.
8.
Pismem z dnia 18 czerwca 2009 r. Komisja wezwała Portugalię do zajęcia stanowiska w kwestii wykonania tego wyroku. Po wielokrotnej wymianie korespondencji Komisja wezwała formalnie rząd portugalski w piśmie z dnia 21 lutego 2014 r. na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE do przedstawienia uwag, wyznaczając termin do wykonania wynoszący dwa miesiące. Z uwagi na okoliczność, iż w ocenie Komisji z odpowiedzi wynikało, że Portugalia nadal w sposób niepełny wykonała wyrok, Komisja w dniu 4 grudnia 2014 r. wniosła skargę do Trybunału.
9.
Komisja wnosi do Trybunału o:
—
stwierdzenie, że Republika Portugalska poprzez brak podjęcia wszystkich środków koniecznych do wykonania wyroku z dnia 7 maja 2009 r. wydanego w sprawie C‑530/07, Komisja/Republika Portugalska, nie wykonała zobowiązań ciążących na niej na mocy art. 260 ust. 1 TFUE;
—
nakazanie Republice Portugalskiej zapłaty okresowej kary pieniężnej w wysokości 20196 EUR za każdy dzień zwłoki w wykonaniu ww. wyroku wydanego w sprawie C‑530/07, naliczanej od dnia ogłoszenia wyroku w niniejszym postępowaniu do dnia wykonania ww. wyroku w sprawie C‑530/07;
—
nakazanie Republice Portugalskiej zapłaty ryczałtu w wysokości 2244 EUR dziennie, liczonego od dnia ogłoszenia ww. wyroku w sprawie C‑530/07 do dnia ogłoszenia wyroku w niniejszym postępowaniu lub do dnia wykonania ww. wyroku wydanego w sprawie C‑530/07, jeżeli nastąpi ono później;
—
obciążenie Republiki Portugalskiej kosztami postępowania.
10.
Republika Portugalska wnosi do Trybunału o:
—
oddalenie skargi jako bezzasadnej w zakresie, w jakim jest ona przez nią kwestionowana;
—
obciążenie Komisji kosztami postępowania.
11.
Strony przedstawiły swoje stanowiska pisemnie oraz na rozprawie, która miała miejsce w dniu 21 stycznia 2016 r.
IV – Ocena prawna
A – W przedmiocie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego
12.
Jeśli Trybunał w wyroku stwierdza, że państwo członkowskie uchybiło jednemu z zobowiązań, które na nim ciążą na mocy prawa Unii, państwo to jest zobowiązane na podstawie art. 260 ust. 1 TFUE podjąć środki, które zapewnią wykonanie wyroku Trybunału. Jeżeli Komisja uzna, że dane państwo członkowskie nie podjęło wszystkich tych środków, może wnieść na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE sprawę do Trybunału, po umożliwieniu temu państwu przedstawienia uwag.
13.
Komisja wszczęła na tej podstawie niniejsze postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Aby więc stwierdzić, czy Portugalia podjęła wszelkie niezbędne środki w celu wykonania wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292), należy ocenić, czy aglomeracje wskazane w tym wyroku zostały wyposażone zgodnie z art. 3 dyrektywy 91/271 w system zbierania ścieków komunalnych względnie czy ich ścieki komunalne zgodnie z art. 4 są poddawane wtórnemu oczyszczaniu lub innemu równie skutecznemu oczyszczaniu.
14.
Datą odniesienia dla oceny istnienia uchybienia w rozumieniu art. 260 ust. 2 TFUE jest data upływu terminu wyznaczonego w wezwaniu do przedstawienia uwag wysłanym na podstawie tego postanowienia (
3
).
15.
Wezwanie Komisji do rządu portugalskiego z dnia 21 lutego 2014 r. wskazywało termin dwóch miesięcy. Datą odniesienia dla oceny uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego jest zatem dzień 21 kwietnia 2014 r.
16.
W piśmie tym Komisja zarzucała już jedynie, że ścieki komunalne aglomeracji Vila Real de Santo António oraz Matosinhos nadal nie są poddawane zgodnie z art. 4 dyrektywy 91/271 wtórnemu oczyszczaniu lub innemu równie skutecznemu oczyszczaniu.
17.
W odpowiedzi z dnia 23 kwietnia 2014 r. przedstawiciele Portugali potwierdzili, iż konieczne prace w aglomeracji Vila Real de Santo António nie są jeszcze zakończone, a w aglomeracji Matosinhos jeszcze nie zostały rozpoczęte.
18.
W konsekwencji więc w dacie odniesienia, w dniu 21 kwietnia 2014 r., Portugalia nie podjęła wszystkich środków, aby oczyszczać ścieki komunalne obu wskazanych aglomeracji w sposób odpowiadający wymogom wynikającym z art. 4 dyrektywy 91/271.
19.
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że nie podejmując wszystkich koniecznych środków zapewniających wykonanie wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292), Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 260 ust. 1 TFUE.
B – W przedmiocie sankcji pieniężnych
20.
W drodze procedury na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE państwo członkowskie, które dopuściło się uchybienia, ma zostać skłonione do wykonania pierwotnego wyroku stwierdzającego uchybienie. Jej celem jest zatem zapewnienie skuteczności prawa Unii. Środki przewidziane w tym przepisie, czyli okresowa kara pieniężna i ryczałt, mają ten sam cel (
4
).
21.
Zadaniem Trybunału jest, w każdej zawisłej przed nim sprawie i na podstawie okoliczności danego przypadku, jak i stopnia perswazji i odstraszania, który uzna za wymagany, określenie kar pieniężnych właściwych dla zapewnienia w najszybszym możliwym czasie wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie i zapobieżenia powtarzaniu się analogicznych naruszeń prawa Unii (
5
).
22.
Związane z tym propozycje Komisji nie mogą wiązać Trybunału i stanowią jedynie użyteczny punkt odniesienia. Podobnie wytyczne, takie jak te zawarte w komunikatach Komisji, nie wiążą Trybunału, lecz przyczyniają się do zagwarantowania przejrzystości, przewidywalności i pewności prawa w zakresie podejmowanych przez nią działań (
6
).
1. W przedmiocie okresowej kary pieniężnej
23.
Nałożenie okresowej kary pieniężnej na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE jest co do zasady uzasadnione tylko w zakresie, w jakim nadal trwa uchybienie wynikające z niewykonania wcześniejszego wyroku Trybunału (
7
).
24.
Dlatego też sama okoliczność, że Portugalia w momencie upływu terminu wyznaczonego przez Komisję nie zastosowała się w pełni do wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292), nie uzasadnia jeszcze nałożenia okresowej kary pieniężne. Przeciwnie, należy dodatkowo zbadać, czy wyrok ten w momencie orzekania przez Trybunał wymaga dalszego wykonania.
25.
Aby orzec o nałożeniu okresowej kary pieniężnej, należy zatem w pierwszej kolejności zbadać, w jakim zakresie uchybienia jeszcze trwają [odnośnie do tej kwestii lit. a) poniżej]. Następnie należy określić kwotę podstawową [odnośnie tej kwestii lit. b) poniżej] oraz rozważyć, czy okresowa kara pieniężna zostanie nałożona w formie stałej kwoty, czy też w formie kwoty malejącej w stosunku do wykonania [odnośnie tej kwestii lit. c) poniżej].
a) W przedmiocie dalszego trwania uchybień
i) Aglomeracja Vila Real de Santo António
26.
W duplice Portugalia wskazuje, iż w kwietniu 2015 r. zakończono pozostałą część prac niezbędnych do poddania ścieków aglomeracji Vila Real de Santo António wtórnemu oczyszczaniu. W odniesieniu do tej aglomeracji wyrok Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) został więc w międzyczasie całkowicie wykonany (
8
).
27.
Na rozprawie Komisja prezentowała jednak stanowisko, iż państwo członkowskie dopiero wtedy wykonało art. 4 dyrektywy 91/271, gdy regularne badanie próbek oczyszczonych ścieków pobieranych przed ich zrzutem do wód przez okres jednego roku wykazało, iż wtórne oczyszczanie odpowiada wymogom dyrektywy. W niniejszej sprawie nie dokonano poboru próbek.
28.
Komisja wyprowadza ten wniosek z sekcji D pkt 3 załącznika I do dyrektywy 91/271, zgodnie z którym w zależności od wielkości oczyszczalni pobiera się minimalną liczbę próbek w regularnych odstępach czasu. Zgodnie z art. 15 tiret pierwsze celem tych działań jest weryfikacja zgodności z wymaganiami sekcji B załącznika I, czyli w konsekwencji weryfikacja skuteczności oczyszczania ścieków.
29.
Z dyrektywy w sprawie oczyszczania ścieków nie można jednak wyprowadzić wniosku, iż implementacja art. 4 w odniesieniu do określonej oczyszczalni ścieków w ogóle zakłada pobieranie próbek. Przeciwnie, obowiązek regularnego pobierania próbek istnieje niezależnie od obowiązku przeprowadzenia skutecznego oczyszczania wtórnego.
30.
W związku z powyższym należy rozumieć właściwe wyroki w ten sposób, że pobieranie próbek jest odpowiednim dowodem na to, że oczyszczalnia ścieków spełnia wymogi dyrektywy 91/271 (
9
). Ponadto wyrok Komisja/Włochy można rozumieć w ten sposób, że dla przeprowadzenia tego dowodu konieczne jest pobranie określonej minimalnej liczby próbek (
10
). Jednakże w wyroku Komisja/Grecja Trybunał zarzucał jedynie, iż brak regularnych poborów próbek w okresie trzech miesięcy pomiędzy wybudowaniem oczyszczalni ścieków a rozprawą uniemożliwia przeprowadzenia weryfikacji skuteczności oczyszczania ścieków (
11
). W ostatnim wyroku Komisja/Portugalia Trybunał stwierdził zaś wyraźnie, że już jedna próbka wystarcza do tego, aby wykazać przestrzeganie art. 4 (
12
).
31.
Komisja może przeciwstawić się takiemu dowodowi. W tym celu wchodzą w rachubę w szczególności pobór dalszych próbek, które nie odpowiadają wymogom dyrektywy 91/271, lub też brak dalszych regularnych próbek po pobraniu pierwszej próbki wskazującej na skuteczne oczyszczanie ścieków. Komisja może też wskazywać, iż próbka została pobrana w warunkach, które nie są reprezentatywne dla zanieczyszczenia ścieków.
32.
W niniejszej sprawie Portugalia wyjaśniała bez sprzeciwu drugiej strony, że przekazała Komisja próbki za okres do listopada 2015 r., które wykazują skuteczność wtórnego oczyszczania.
33.
Argumenty te nie doprowadziły do zmiany stanowiska Komisji. Komisja co do zasady ograniczyła się do wskazania, iż jedynie pobór próbek trwający jeden rok jest wystarczający, gdyż tylko taki okres czasu jest wystarczająco reprezentatywny.
34.
Trudno jednak dostrzec, dlaczego próbki z okresu od kwietnia do listopada z miejscowości położonej w Algarve nie miałyby być reprezentatywne. Tak jak na to wskazywała sama Komisja, należy oczekiwać w tym rejonie największych obciążeń ściekami w sezonie turystycznym w sezonie turystycznym, a sezon turystyczny jest objęty okresem, w którym dokonywano poboru próbek.
35.
Dlatego też należy przyjąć, że w aglomeracji Vila Real de Santo António osiągnięto tymczasem stan zgodny z dyrektywą. W konsekwencji więc w tym zakresie nie występuje już konieczność nałożenia okresowej kary pieniężnej.
ii) Aglomeracja Matosinhos
36.
Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Portugalię w aglomeracji Matosinhos z uwagi na problemy z finansowaniem nie zbudowano dotychczas urządzeń niezbędnych do przeprowadzenia wtórnego oczyszczania ścieków komunalnych (
13
). W duplice Portugalia wskazuje, iż w międzyczasie zostały spełnione warunki do realizacji (
14
). W tym kontekście Portugalia przedłożyła harmonogram prac budowlanych, z którego wynika, że rozpoczną się one w pierwszym półroczu 2016 r. Pełne uruchomienie oczyszczalni jest przewidziane na drugie półrocze 2019 r. (
15
).
37.
Tak więc już z twierdzeń Portugalii wynika, że wyrok Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) także w momencie rozprawy nie był w pełni wykonany. W takich okolicznościach zasądzenie od Portugalii zapłaty okresowej kary pieniężnej stanowi odpowiedni środek finansowy do zapewnienia zakończenia stwierdzonego uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego i zapewnienia pełnego wykonania wyroku (
16
).
b) W przedmiocie kwoty podstawowej okresowej kary pieniężnej
38.
Trybunał określa okresową karę pieniężną na poziomie odpowiednim do okoliczności i proporcjonalnym do stwierdzonego naruszenia oraz zdolności finansowych państw członkowskich (
17
).
39.
W ramach oceny Trybunału za podstawowe kryteria, które trzeba uwzględnić, by zapewnić, że okresowa kara pieniężna wywrze odpowiedni nacisk, wymuszając jednolite i skuteczne stosowanie prawa Unii, należy przyjąć co do zasady czas trwania naruszenia, wagę tego naruszenia oraz możliwości finansowe zainteresowanego państwa członkowskiego. Stosując te kryteria, Trybunał winien wziąć pod uwagę w szczególności skutki niewykonania wyroku dla interesów publicznych i prywatnych oraz stopień pilności w doprowadzeniu do zastosowania się przez państwo członkowskie do jego zobowiązań (
18
).
40.
Komisja wnosi o nałożenie dziennej okresowej kary pieniężnej aż do całkowitego wykonania wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292), która została obliczona w następujący sposób: identyczna dla wszystkich krajów członkowskich kwota podstawowa okresowej kary pieniężnej w wysokości 660 EUR za dzień zostaje pomnożona przez współczynnik wagi naruszenia ustalony na 3 (w skali od 1 do 20), przez współczynnik czasu trwania naruszenia wynoszący 3 (w skali od 1 do 3) oraz przez współczynnik „n” uwzględniający możliwości finansowe Portugalii, mianowicie 3,40. Wynika z tego kwota 20196 EUR za dzień.
41.
Co prawda Trybunał nakładając sankcje pieniężne nie określa poszczególnych współczynników, tym niemniej metoda ta nadaje się do tego, aby uczynić wyliczenie sankcji zrozumiałym. Dlatego też poniżej należy dokładniej rozważyć propozycję Komisji.
i) W przedmiocie uwzględnienia możliwości finansowych Portugalii
42.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału należy wziąć pod uwagę dynamikę zmiany produktu krajowego brutto danego państwa członkowskiego w ostatnim czasie według stanu na chwilę przeprowadzania przez Trybunał oceny okoliczności faktycznych (
19
). Dlatego też należy uwzględnić zaktualizowane dane ogłoszone przez Komisję w komunikacie z dnia 5 sierpnia 2015 r. (
20
). W konsekwencji współczynnik „n” uwzględniający możliwości finansowe Portugalii powinien zostać ustalony na poziomie 3,35. Natomiast jednolita kwota podstawowa wynosi obecnie 670 EUR.
ii) W przedmiocie czasu trwania naruszenia
43.
Czas trwania naruszenia powinien być ustalany w odniesieniu do chwili, w której Trybunał ocenia stan faktyczny. Natomiast nie jest datą odniesienia moment wniesienia przez Komisję skargi do Trybunału (
21
).
44.
Zdaniem Komisji z uwagi na upływ czasu, wynoszący niemal siedem lat od daty ogłoszenia wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292), dla uwzględnienia czasu trwania naruszenia powinien znaleźć zastosowanie najwyższy współczynnik o wartości 3.
45.
Przemawia za tym okoliczność, iż zgodnie z orzecznictwem Trybunału – mimo tego, że art. 260 ust. 1 TFUE nie przewiduje określonego terminu, w czasie którego wyrok musi zostać wykonany – wykonywanie wyroku powinno zostać jednak rozpoczęte natychmiast, a zakończone w możliwie najkrótszym terminie (
22
).
46.
Podobnie Trybunał w dwóch wyrokach dotyczących również uchybień w wykonaniu dyrektywy 91/271 uznał okres wynoszący niemal osiem lat za „znaczny” (
23
), a okres wynoszący około dziewięć lat za „bardzo długi” (
24
). Trybunał ocenił to w ten sposób, mimo tego iż jednocześnie uznał, że zadania podlegające realizacji wymagały znacznego okresu obejmującego wiele lat i że wykonanie pierwotnego wyroku winno zostać uznane za niemal ukończone (
25
). W innym wypadku dotyczącym tej dyrektywy Trybunał uznał okres pięciu lat za „wystarczająco długi”, by można w pełni wykonać dany wyrok (
26
).
47.
Także nowsze orzeczenia Trybunału dotyczące innych obszarów są zgodne z tym stanowiskiem. I tak Trybunał uznał w wydanym ostatnio wyroku dotyczącym wykonania dyrektywy o gospodarowaniu odpadami okres siedmiu lat za „znaczący” (
27
). W związku z żądaniem zwrotu pomocy państwa nawet okres trzech lat stanowi już dla Trybunału znaczący okres (
28
).
48.
Natomiast nie przekonuje argumentacja Portugalii, iż zastosowanie współczynnika czasu trwania naruszenia o wartości 3 byłoby wtedy właściwe, gdy zachodziłaby jeszcze konieczność wykonania wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) w całości i w konsekwencji współczynnik ten z uwagi na stan wykonania tego wyroku wynoszący więcej niż 90%, nie powinien przekraczać wartości 1 (
29
).
49.
Trafnie argumentuje bowiem Komisja, iż Portugalia myli w tym punkcie kryterium czasu trwania naruszenia z jego wagą (
30
). Stopień wykonania pierwotnego wyroku jest uwzględniany przy ocenie wagi naruszenia.
50.
W sumie więc współczynnik czasu trwania naruszenia wynoszący 3 okazuje się być odpowiedni.
iii) W przedmiocie wagi naruszenia
51.
W końcu należy ocenić wagę naruszenia. Odnośnie do tej kwestii stanowiska obu stron postępowania odbiegają szczególne daleko od siebie.
52.
Propozycja Komisji określenia współczynnika wagi naruszenia na 3 (w skali od 1 do 20) oparta jest na dwóch głównych argumentach.
53.
Po pierwsze, Komisja wskazuje na znaczenie przepisów prawa Unii, którym uchybiła Portugalia. Z przepisów dyrektywy 91/271 wynika, że zrzut nieoczyszczonych ścieków komunalnych do wód, do których odprowadzane są ścieki, powoduje zanieczyszczenie, które prowadzi do znacznego pogorszenia jakości tych wód oraz powiązanych z nimi systemów ekologicznych. Zbieranie i oczyszczanie całości ścieków komunalnych z aglomeracji o RLM przekraczającej 15000 ma zatem decydujące znaczenie dla jakości wód, do których odprowadzane są ścieki, jakości systemów ekologicznych oraz w odniesieniu do pełnego i należytego stosowania innych dyrektyw (
31
).
54.
Po drugie, Komisja odnosi się do skutków naruszenia zarówno dla interesu publicznego, jak też dla interesów jednostek. Ochrona środowiska naturalnego oraz zdrowia ludzi leży w interesie ogólnym. Niepełne wykonanie wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) stwarza jednakże duże ryzyko dla tych dóbr. Ograniczenie możliwości obywateli korzystania z czystej wody i związanych z tym różnych form rekreacji mogłoby w ocenie Komisji mieć wpływ także na sektor turystyczny (
32
).
55.
Za stanowiskiem Komisji przemawia, iż – tak jak już podkreślał to Trybunał – uchybienie zobowiązaniom wynikającym z art. 4 dyrektywy 91/271, polegającym na poddaniu ścieków komunalnych wtórnemu oczyszczaniu, z uwagi na charakter tego obowiązku może już prowadzić do zagrożeniu dla zdrowia ludzi oraz pogorszenia stanu środowiska naturalnego i już z tych powodów co do zasady powinno być uznane za szczególnie poważne (
33
).
56.
Podobnie Trybunał orzekał już, iż uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego ma szczególną wagę, gdy niewykonanie wyroku Trybunału może wyrządzić szkody w środowisku naturalnym, którego ochrona należy przecież do celów polityki Unii, jak wynika to z art. 191 TFUE (
34
).
57.
Portugalia przeciwstawia się jednak zdecydowanie argumentacji Komisji w odniesieniu do aglomeracji Matosinhos i wskazuje na okoliczność, iż ścieki komunalne tej aglomeracji już obecnie poddawane są oczyszczaniu pierwotnemu, a jakość wód, do których odprowadzane są ścieki, oraz powiązanych systemów ekologicznych nie daje powodów do zarzutów (
35
). Ponadto zaprzecza występowaniu skutków dla zdrowia mieszkańców wskazywanych przez Komisję (
36
). Uwzględniając niemal całkowite wykonanie wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) współczynnik wagi naruszenia nie może – zdaniem Portugalii – zostać określony powyżej wartości 1 (
37
).
58.
W tym kontekście argumentacja Portugalii opiera się o dwa argumenty. Po pierwsze, aglomeracja Matosinhos spełnia przesłanki z dyrektywy 91/271 powodujące, iż można odstąpić od wtórnego oczyszczania ścieków komunalnych. Po drugie, Portugalia argumentuje, że wody z Matosinhos mają znakomitą jakość i obawy Komisji dotyczące skutków dla zdrowia oraz środowiska naturalnego są pozbawione podstaw.
– W przedmiocie konieczności wtórnego oczyszczania
59.
W odniesieniu do pierwszego punktu Portugalia argumentuje, iż ścieki aglomeracji Matosinhos po oczyszczaniu pierwotnym nie są zrzucane do jezior lub rzek, lecz do bardzo niespokojnego morza o dużym zasoleniu. W takich warunkach spełnione są warunki z art. 8 ust. 5 dyrektywy 91/271, który przewiduje możliwość zastosowania mniej rygorystycznych reguł (
38
). Portugalia podnosi, iż sama Komisja w protokole Rady w sprawie przyjęcia dyrektywy 91/271 oświadczyła, iż przepis ten znajduje zastosowanie do Portugalii (
39
).
60.
Ten argument nie przekonuje już z tego powodu, że zastosowanie art. 8 ust. 5 dyrektywy 91/271 zgodnie z jego treścią zakłada zachowanie określonej procedury. Dane państwo członkowskie powinno przedłożyć Komisji niezbędną dokumentację, na podstawie której Komisja podejmuje decyzję. Komisja podnosi jednak, a druga strona temu nie zaprzeczyła, iż Portugalia co prawda w 1999 r. wniosła o zastosowanie omawianego przepisu do aglomeracji Matosinhos, lecz później wniosek ten cofnęła (
40
).
61.
Jednakże należy uznać, że w kontekście szczególnych warunków występujących w aglomeracji Matosinhos, powodujących, że nie można z góry wykluczyć zastosowania art. 8 ust. 5 dyrektywy 91/271, należy oczekiwać mniejszych uszczerbków dla środowiska niż w innych miejscach.
– W przedmiocie jakości wód w Matosinhos
62.
Ponadto Portugalia wskazuje, iż w wyniku stosowanego oczyszczania pierwotnego ścieków uzyskuje się redukcję chemicznego oraz biochemicznego zapotrzebowania na tlen średnio o 42–43%, co o dwa razy przekracza wartość 20% wymaganą przez dyrektywę 91/271 (
41
). Poza tym pierwotnie oczyszczone ścieki komunalne aglomeracji Matosinhos są zrzucane za pomocą podwodnego rurociągu w odległości większej niż 2 km od brzegu do morza, co nie powoduje pogorszenia stanu wód przybrzeżnych (
42
). Portugalia powołuje się oprócz tego na regularnie prowadzone analizy wód w kąpieliskach w Matosinhos, których wyniki potwierdzają ich znakomitą jakość (
43
). W takiej sytuacji nie ma powodu, aby zakładać, że występuje zagrożenie dla zdrowia mieszkańców lub dla sektora turystycznego (
44
). W ocenie Portugalii intensywniejsze oczyszczanie ścieków komunalnych nie ma raczej obiektywnie istotnego znaczenia dla środowiska (
45
).
63.
Co zaś się tyczy ograniczenia chemicznego i biochemicznego zapotrzebowania na tlen podnoszonego przez Portugalię, należy wskazać, że redukcja o 20% odpowiada wymogom dyrektywy 91/271 stawianym oczyszczaniu pierwotnemu. Natomiast dla oczyszczania wtórnego w dyrektywie zawarte są wskaźniki wynoszące co najmniej 75% dla redukcji chemicznego zapotrzebowania na tlen oraz od 70% do 90% dla ograniczenia biochemicznego zapotrzebowania na tlen. Wartości te nadal nie zostały osiągnięte.
64.
Ponadto z danych przedłożonych przez Portugalię wynika co prawda, że jakość wody w kąpieliskach w przeważającej części plaż aglomeracji Matosinhos została zaklasyfikowana jako „doskonała”, niemniej jednak jakość wody na odcinku „Azul-Conchina”, w którym zgodnie z niezaprzeczonymi informacjami Komisji dokonuje się zrzutu ścieków do morza po ich pierwotnym oczyszczeniu, została oceniona jedynie jako „dostateczna”, zaś w kąpielisku na odcinku „Matosinhos”, który leży najbliżej obszaru miasta Matosinhos, jedynie jako „dobra”. Tym samym plaże te nadają się co prawda do użytku w rozumieniu dyrektywy 2006/7/WE dotyczącej zarządzania jakością wody w kąpieliskach (
46
), jednakże nieosiągnięcie doskonałej jakości jest wskazówką na to, iż niewystarczające oczyszczanie ścieków pogarsza jakość wód. W bezpośrednim sąsiedztwie miejsca zrzutu ścieków stopień pogorszenia stanu wód mógłby być nawet dużo wyższy.
65.
W zakresie w jakim Portugalia tłumaczy obniżenie jakości wody w obu kąpieliskach wyłącznie krótkotrwałymi nadzwyczajnymi okolicznościami niemającymi związku z eksploatacją oczyszczalni ścieków, wydaje być się to mało przekonujące, ponieważ klasyfikacje te dla wskazanych plaż istnieją nieprzerwanie już od 2012 r. Należy zatem zgodzić się z Komisją, iż najwyraźniej istnieje potencjał do poprawy stanu rzeczy. Realizacja wtórnego oczyszczania ścieków może przyczynić się do takiej poprawy.
66.
Można więc przyjąć, iż z uwagi na brak wykonania wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) co prawda nie wystąpią poważne szkody w środowisku naturalnym, jednakże środowisko, a w szczególności plaże w okolicy Matosinhos, nadal poddane są negatywnym oddziaływaniom.
– Dalsze obciążające lub łagodzące okoliczności
67.
Ponadto za okoliczność obciążającą należy uznać, iż zgodnie z przedłożonym przez Portugalię harmonogramem na pełne wykonanie wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) można liczyć dopiero w 2019 r. Występuje zatem opóźnienie wynoszące niemal 20 lat, ponieważ omawiane zobowiązanie, polegające na poddaniu ścieków komunalnych aglomeracji Matosinhos oczyszczaniu wtórnemu, powinno zostać wykonane najpóźniej w dniu 31 grudnia 2000 r. Zgodnie z orzecznictwem długi okres trwania naruszania prawa Unii nadaje uchybieniu dodatkową wagę (
47
), mimo że okoliczność ta jest uwzględniana już przy ustalaniu współczynnika czasu trwania naruszenia.
68.
Z drugiej strony należy uwzględnić postępy Portugalii w kwestii wykonania dyrektywy 91/271 – co jest też uznawane przez Komisję (
48
).
69.
Tylko sytuacja w jednej aglomeracji wymaga dostosowania do wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292). Ilość ta jest znaczenie mniejsza od początkowej liczby aglomeracji, których dotyczył ten wyrok, a mianowicie 22 aglomeracji. Wyrażając to w równoważnej liczbie mieszkańców (RLM): z równoważnej liczby mieszkańców wynoszącej początkowo 3243600 należy doprowadzić jeszcze sytuację 287000 RLM do stanu zgodnego z dyrektywą. Odpowiada to stopniowi wykonania przekraczającemu 90%. Stosownie do tego Portugalia znacznie zredukowała dalsze negatywne oddziaływania na zdrowie ludzi oraz środowisko, których źródłem było uchybienie obowiązkom państwa członkowskiego stwierdzone w wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292).
70.
W świetle powyższych rozważań należałoby zatem zastosować współczynnik wagi naruszenia wynoszący 1,5.
iv) Wniosek częściowy
71.
Wychodząc od kwoty podstawowej w wysokości 670 EUR za dzień i pomnożeniu jej przez współczynnik wagi naruszenia wynoszący 1,5, współczynnik czasu naruszenia wynoszący 3 oraz współczynnik „n” wynoszący 3,35, otrzymujemy dzienną okresową karę pieniężną w wysokości 10100,25 EUR. Wydaje się być właściwe, by kwotę tę zaokrąglić do 10000 EUR.
c) W przedmiocie możliwości stopniowego obniżania okresowej kary pieniężnej
72.
Komisja proponuje, aby przy nakładaniu okresowej kary pieniężnej uwzględnić przyszłe postępy Portugali w wykonaniu wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) w ten sposób, iż okresowa kara pieniężna będzie obniżana w zależności od RLM, która została doprowadzona do stanu zgodnego z dyrektywą.
73.
Także Portugalia proponuje nałożenie degresywnej okresowej kary pieniężnej. Wskazuje jednak na okoliczność, iż w wypadku aglomeracji Matosinhos podnoszone uchybienie ograniczone jest do stworzenia możliwości dokonania wtórnego oczyszczania ścieków komunalnych. Dlatego też postęp odpowiednich robót budowlanych powinien być miarodajny dla stopniowego obniżania okresowej kary pieniężnej (
49
). Portugalia uważa, iż metoda zaproponowana przez Komisję nie jest w niniejszej sprawie ani wykonalna, ani też możliwa do zastosowania, gdyż dopiero po zakończeniu robót budowlanych ścieki komunalne mogą zostać poddane wtórnemu oczyszczaniu. Natomiast stopniowe obniżanie RLM nie jest możliwe (
50
).
74.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału dla zagwarantowania pełnego wykonania wyroku należy co do zasady wymagać zapłaty okresowej kary pieniężnej w całości aż do czasu podjęcia przez państwo członkowskie wszystkich środków niezbędnych do zakończenia stwierdzonego uchybienia. Niemniej jednak w niektórych szczególnych przypadkach można rozważyć karę, która uwzględnia ewentualne postępy osiągnięte przez państwo członkowskie w wykonaniu jego zobowiązań (
51
). Jest to zgodne z zasadą proporcjonalności, gdyż utrzymywanie okresowej kary pieniężnej w pełnej wysokości niezależnie od postępów w wykonywaniu pierwszego wyroku prowadziłoby do tego, iż kara przestałby być współmierna i w konsekwencji stałaby się nieproporcjonalna do stwierdzonego uchybienia (
52
).
75.
Podobnie Trybunał nakładał już wielokrotnie degresywne okresowe kary pieniężne. Wypadki te dotyczyły z jednej strony jakości dużej ilości kąpielisk (
53
), zwrotu pomocy państwa udzielonej na podstawie krajowego systemu pomocy (
54
) lub też zamknięcia i rekultywacji nielegalnych składowisk odpadów (
55
). Z drugiej strony Trybunał postąpił w ten sposób w dwóch wypadkach, które pod względem struktury były podobne do niniejszego, gdyż dotyczyły także pierwotnego i wtórnego oczyszczania ścieków komunalnych (
56
).
76.
Wbrew stanowisku Portugalii w kwestii stopniowego obniżania okresowej kary pieniężnej wykluczona jest orientacja według postępu budowy wtórnej oczyszczalni ścieków dla Matosinhos. Tylko wtedy gdy zagwarantowane jest, iż zwiększy się RLM odpowiadająca wymogom dyrektywy, można mówić o kolejnym kroku ku wykonaniu wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) oraz o dotrzymaniu wymogów z art. 4 dyrektywy 91/271. Sam postęp robót budowlanych, nawet wtedy gdy są one daleko zaawansowane, nie zmniejsza natomiast obciążeń dla środowiska; takiego ograniczenia można oczekiwać dopiero po uruchomieniu oczyszczalni dokonującej wtórnego oczyszczania ścieków. Trybunał orzekł już w odniesieniu do Belgii i Grecji, iż dla obniżenia okresowej kary pieniężnej miarodajne może być jedynie zmniejszenie RLM w stanie niezgodnym z dyrektywą (
57
). W odniesieniu do Luksemburga, gdzie budowane są jeszcze dwie oczyszczalnie, Trybunał odmówił nawet jakiegokolwiek obniżenia okresowej kary pieniężnej przed zakończeniem budowy oczyszczalni (
58
). Obniżenie okresowej kary pieniężnej dla Portugali już z powodu postępów w budowie byłoby równoznaczne z jej uprzywilejowaniem w stosunku do innych państw członkowskich.
77.
Z uwagi na to, że sama Portugalia wskazuje, że w wypadku aglomeracji Matosinhos brak jest możliwości sukcesywnego zwiększania RLM zgodnej z dyrektywą, a zatem stopniowego obniżania obciążeń dla środowiska, należy nałożyć okresową karę pieniężną, która nie podlega zmianie.
d) Wniosek częściowy
78.
W konsekwencji należy nakazać Republice Portugalskiej zapłatę na rzecz Komisji Europejskiej, na rachunek „Środki własne Unii Europejskiej”, dziennej okresowej kary pieniężnej w wysokości 10000 EUR do czasu pełnego wykonania wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292).
2. W przedmiocie ryczałtu
79.
Z orzecznictwa Trybunału wynika, że oprócz okresowej kary pieniężnej można dodatkowo nałożyć ryczałt (
59
). Powinno to być uzależnione w każdym indywidualnym wypadku od całokształtu istotnych elementów związanych z naturą stwierdzonego uchybienia oraz z postawą państwa członkowskiego, którego dotyczy postępowanie wszczęte na podstawie art. 260 TFUE. W tym zakresie wspomniane postanowienie przyznaje Trybunałowi znaczną swobodę oceny w odniesieniu do decyzji o nałożeniu bądź braku nałożenia takiej kary (
60
).
80.
Komisja proponuje, aby przy obliczaniu ryczałtu kwotę podstawową wynoszącą 220 EUR dziennie pomnożyć przez współczynnik wagi naruszenia i współczynnik „n”, których wartości odpowiadają wartościom proponowanym do obliczenia okresowej kary pieniężnej, a także przez liczbę dni, które upłynęły od dnia ogłoszenia pierwszego wyroku.
81.
Jeśli dane zostaną zaktualizowane w taki sam sposób jak w mojej propozycji dotyczącej obciążenia Portugali okresową karą pieniężną i przyjmie się kwotę podstawową w wysokości 220 EUR, współczynnik „n” – odzwierciedlający możliwości finansowe – w wysokości 3,35 i współczynnik wagi naruszenia 1,5 (
61
), otrzymujemy kwotę podstawową w wysokości 1105,50 EUR. Zważywszy na datę ogłoszenia niniejszej opinii, czyli 2485 dni po ogłoszeniu wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292), ryczałt wynosi 2747167,50 EUR. Jeśli wyrok w niniejszej sprawie zostanie ogłoszony przykładowo trzy miesiące po ogłoszeniu opinii, ryczałt mógłby wynieść 2846662,50 EUR.
82.
Należy jednak bardziej szczegółowo odnieść się do współmierności tej kwoty.
83.
W pierwszej kolejności należy uwzględnić jako okoliczność obciążającą, iż co prawda w aglomeracji Vila Real de Santo António osiągnięto w międzyczasie stan zgodny z dyrektywą, to jednak także w odniesieniu do tej aglomeracji w niniejszym postępowaniu należy stwierdzić uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego (
62
).
84.
Dodatkowo przy nakładaniu ryczałtu należy zgodnie z orzecznictwem uwzględnić zachowanie danego państwa członkowskiego (
63
).
85.
W tym kontekście należy uwzględnić, że Komisja zarzuca Portugali jaskrawe niedochowanie przedłożonych przez nią samą harmonogramów (
64
).
86.
Natomiast Portugalia wskazuje, że na jej korzyść przemawia stała współpraca pomiędzy jej organami a organami Komisji oraz przekazanie przez jej organy szczegółowych informacji Komisji.
87.
Uchybienia we współpracy powinny zostać uwzględnione przy nakładaniu ryczałtu (
65
). Jak wynika z akt sprawy, po ogłoszeniu wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) miała miejsce intensywna komunikacja pomiędzy Komisją a władzami Portugalii. Komisja nie czyni też przedmiotem zarzutu zachowania Portugalii w związku z udzieleniem odpowiedzi jako takiego. Jednakże uzasadniony jest zarzut Komisji, że Portugalia wielokrotnie nie dotrzymywała swoich własnych harmonogramów. I tak zakończenie budowy oczyszczalni ścieków dla Matosinhos zapowiadano po kolei na grudzień 2011 r. (
66
), kwiecień 2013 r. (
67
), grudzień 2013 r. (
68
) i w końcu na 2017 rok (
69
). Zgodnie z ostatnim harmonogramem przedłożonym przez Portugalię oczyszczalnia ma obecnie rozpocząć pracę dopiero w drugiej połowie 2019 r. (
70
). W podobny sposób zapowiadano, że aglomeracja Vila Real de Santo António przed końcem 2010 r. znajdzie się w stanie zgodnym z dyrektywą. W rzeczywistości opóźniło się to do 2015 r.
88.
Ponadto Komisja wskazuje na dużą ilość postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko Portugalii, które prowadziły także do wydania wyroków w sprawach dotyczących oczyszczania ścieków komunalnych. Zdarzenia te ujawniają powtarzające się, sprzeczne z prawem zachowania i to w sektorze, w którym skutki dla zdrowia i środowiska są szczególnie istotne (
71
).
89.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału częste występowanie uchybień po stronie danego państwa członkowskiego w określonej dziedzinie może stanowić wskazówkę, że skuteczne zapobieganie powtarzaniu się analogicznych naruszeń prawa Unii w przyszłości wymaga podjęcia środków odstraszających, takich jak nałożenie ryczałtu (
72
). Rzeczywiście, obok wyroku Komisja/Portugalia (EU:C:2009:292) Portugalia został już skazana w czterech dalszych wypadkach, ponieważ uchybiła swoim zobowiązaniom wynikającym z dyrektywy 91/271 (
73
).
90.
Wobec powyższego proponuję, aby na Republikę Portugalską nałożyć ryczałt w wysokości 3 mln EUR.
V – W przedmiocie kosztów
91.
Zgodnie z art. 138 § 1 regulaminu postępowania kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
92.
Komisja wniosła o obciążenie Portugalii kosztami postępowania, a uchybienie zostało stwierdzone. Okoliczność ta jest wystarczająca do obciążenia Portugalii kosztami postępowania (
74
), chociaż Komisja przegrała sprawę w takim zakresie, w jakim jej wniosek przewidywał nałożenie wyższej okresowej kary pieniężnej oraz wyższej kwoty ryczałtu.
VI – Wnioski
93.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał orzekł następująco:
1)
Nie podejmując wszelkich środków niezbędnych w celu wykonania wyroku Komisja/Portugalia (C‑530/07, EU:C:2009:292) do dnia 21 kwietnia 2014 r., czyli do dnia upływu terminu określonego przez Komisję Europejską, Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 260 ust. 1 TFUE.
2)
Republice Portugalskiej nakazuje się zapłatę na rzecz Komisji, na rachunek „Środki własne Unii Europejskiej”, dziennej okresowej kary pieniężnej w kwocie 10000 EUR do momentu pełnego wykonania wyroku Komisja/Portugalia (C‑530/07, EU:C:2009:292).
3)
Republice Portugalskiej nakazuje się zapłatę na rzecz Komisji Europejskiej na rachunek „Środki własne Unii Europejskiej” kwoty ryczałtowej w wysokości 3 mln EUR.
4)
Republika Portugalska zostaje obciążona kosztami postępowania.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	Dyrektywa Rady z dnia 21 maja 1991 r. dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych, Dz.U. L 135, s. 40, w brzmieniu zmienionym przez dyrektywę Komisji 98/15/WE z dnia 27 lutego 1998 r., Dz.U. L 67, s. 29.
(
3
)	Wyroki: Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 67; Komisja/Republika Czeska, C‑241/11, EU:C:2013:423, pkt 23; Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 32; Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405, pkt 27; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 29.
(
4
)	Wyroki Komisja/Grecja, C‑369/07, EU:C:2009:428, pkt 140; Komisja/Włochy, C‑367/14, EU:C:2015:611, pkt 85.
(
5
)	Wyroki: Komisja/Włochy, C‑496/09, EU:C:2011:740, pkt 36; Komisja/Hiszpania, C‑184/11, EU:C:2014:316, pkt 58; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 86; Komisja/Włochy, C‑367/14, EU:C:2015:611, pkt 86.
(
6
)	Wyroki: Komisja/Portugalia, C‑70/06, EU:C:2008:3, pkt 34; Komisja/Grecja, C‑369/07, EU:C:2009:428, pkt 112; Komisja/Włochy, C‑496/09, EU:C:2011:740, pkt 37; Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 64; Komisja/Włochy, C‑367/14, EU:C:2015:611, pkt 87.
(
7
)	Wyroki: Komisja/Grecja, C‑369/07, EU:C:2009:428, pkt 59; Komisja/Włochy, C‑496/09, EU:C:2011:740, pkt 42; Komisja/Luksemburg, C‑576/11, EU:C:2013:773, pkt 43; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 87; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 47.
(
8
)	Punkt 18 i 22 dupliki.
(
9
)	Wyroki: Komisja/Włochy, C‑565/10, EU:C:2012:476, pkt 37, 38; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 48; Komisja/Portugalia, C‑398/14, EU:C:2016:61, pkt 39.
(
10
)	Wyrok Komisja/Włochy, C‑565/10, EU:C:2012:476, pkt 38.
(
11
)	Wyrok Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 48.
(
12
)	Wyrok Komisja/Portugalia, C‑398/14, EU:C:2016:61, pkt 39.
(
13
)	Zobacz pismo władz portugalskich z dnia 23 kwietnia 2014 r., będące odpowiedzią na upomnienie Komisji z dnia 21 lutego 2014 r. (załącznik A 11 do skargi).
(
14
)	Punkt 31 dupliki.
(
15
)	Punkt 32 oraz załącznik D 2 dupliki.
(
16
)	Wyroki: Komisja/Włochy, C‑496/09, EU:C:2011:740, pkt 45; Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 114; Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 66; Komisja/Luksemburg, C‑576/11, EU:C:2013:773, pkt 45; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 94; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 49.
(
17
)	Wyroki: Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 68; Komisja/Luksemburg, C‑576/11, EU:C:2013:773, pkt 46; Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405, pkt 52; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 95; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 52.
(
18
)	Wyroki: Komisja/Grecja, C‑369/07, EU:C:2009:428, pkt 114 i 115; Komisja/Włochy, C‑496/09, EU:C:2011:740, pkt 56, 57; Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 118 i 119; Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 69; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 97; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 54.
(
19
)	Wyroki: Komisja/Irlandia, C‑279/11, EU:C:2012:834, pkt 78; Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405, pkt 58; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 104; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 60.
(
20
)	C(2015) 5511 końcowy.
(
21
)	Wyroki: Komisja/Portugalia, C‑70/06, EU:C:2008:3, pkt 45; Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 120; Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405, pkt 57; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 102.
(
22
)	Wyroki: Komisja/Hiszpania, C‑278/01, EU:C:2003:635, pkt 27; Komisja/Irlandia, C‑374/11, EU:C:2012:827, pkt 21; Komisja/Portugalia, C‑76/13, EU:C:2014:2029, pkt 57; Komisja/Włochy, C‑367/14, EU:C:2015:611, pkt 95.
(
23
)	Wyrok Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 59.
(
24
)	Wyrok Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 54.
(
25
)	Wyrok Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 54.
(
26
)	Wyrok Komisja/Luksemburg, C‑576/11, EU:C:2013:773, pkt 52.
(
27
)	Wyrok Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 103.
(
28
)	Wyrok Komisja/Włochy, C‑367/14, EU:C:2015:611, pkt 98.
(
29
)	Punkt 73 odpowiedzi na skargę oraz pkt 59 dupliki.
(
30
)	Punkt 46 repliki.
(
31
)	Punkty 25–32 skargi.
(
32
)	Punkty 35–37 skargi.
(
33
)	Wyrok Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 55.
(
34
)	Wyroki Komisja/Irlandia, C‑279/11, EU:C:2012:834, pkt 72; Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 56.
(
35
)	Punkty 21 i 23 odpowiedzi na skargę.
(
36
)	Punkt 25 odpowiedzi na skargę.
(
37
)	Punkt 71 odpowiedzi na skargę.
(
38
)	Punkty 27 i 32 odpowiedzi na skargę.
(
39
)	Punkt 29 odpowiedzi na skargę.
(
40
)	Punkt 21 oraz załącznik C 2 repliki.
(
41
)	Punkt 23 odpowiedzi na skargę.
(
42
)	Punkt 33 odpowiedzi na skargę.
(
43
)	Punkt 28 dupliki oraz punkty 33 i 34 odpowiedzi na skargę.
(
44
)	Punkt 34 odpowiedzi na skargę.
(
45
)	Punkt 27 dupliki.
(
46
)	Dyrektywa 2006/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 lutego 2006 r. dotycząca zarządzania jakością wody w kąpieliskach i uchylająca dyrektywę 76/160/EWG, Dz.U. L 64, s. 37.
(
47
)	Wyrok Komisja/Irlandia, C‑374/11, EU:C:2012:827, pkt 38.
(
48
)	Wyrok Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 58.
(
49
)	Punkt 47 odpowiedzi na skargę.
(
50
)	Punkt 41 i nast. dupliki.
(
51
)	Wyroki: Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405, pkt 60; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 106; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 62. Zobacz podobnie także wyroki: Komisja/Hiszpania, C‑278/01, EU:C:2003:635, pkt 43–51; Komisja/Włochy, C‑469/09, EU:C:2011:740, pkt 47–55; Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 73 i nast.
(
52
)	Wyroki Komisja/Hiszpania, C‑278/01, EU:C:2003:635, pkt 48 i nast.; Komisja/Włochy, C‑469/09, EU:C:2011:740, pkt 49.
(
53
)	Wyrok Komisja/Hiszpania, C‑278/01, EU:C:2003:635.
(
54
)	Wyrok Komisja/Włochy, C‑496/09, EU:C:2011:740.
(
55
)	Wyroki Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407.
(
56
)	Wyroki Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684.
(
57
)	Wyroki Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 73; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 66.
(
58
)	Wyrok Komisja/Luksemburg, C‑576/11, EU:C:2013:773.
(
59
)	Wyroki: Komisja/Grecja, C‑369/07, EU:C:2009:428, pkt 143; Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 140; Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405, pkt 71; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 113; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 72.
(
60
)	Wyroki: Komisja/Belgia, C‑533/11, EU:C:2013:659, pkt 50 i nast.; Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405, pkt 73; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 114; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 73.
(
61
)	Zobacz pkt 70 niniejszej opinii.
(
62
)	Zobacz pkt 17 i 11 niniejszej opinii.
(
63
)	Zobacz odesłania w przypisie 60.
(
64
)	Punkt 45 skargi.
(
65
)	Wyrok Komisja/Grecja, C‑407/09, EU:C:2011:196, pkt 33.
(
66
)	Pismo z dnia 16 lutego 2010 r., załącznik A 4 do skargi.
(
67
)	Pismo z dnia 6 października 2010 r., załącznik A 5 do skargi.
(
68
)	Pismo z dnia 12 grudnia 2011 r., załącznik A 7 do skargi.
(
69
)	Pismo z dnia 23 kwietnia 2014 r., załącznik A 11 do skargi.
(
70
)	Punkt 32 oraz załącznik D 2 do dupliki.
(
71
)	Punkt 50 skargi.
(
72
)	Wyroki: Komisja/Francja, C‑121/07, EU:C:2008:695, pkt 69; Komisja/Włochy, C‑496/09, EU:C:2011:740, pkt 90; Komisja/Hiszpania, C‑184/11, EU:C:2014:316, pkt 78; Komisja/Irlandia, C‑279/11, EU:C:2012:834, pkt 70.
(
73
)	Wyroki: Komisja/Portugalia, C‑233/07, EU:C:2008:271; Komisja/Portugalia, C‑526/09, EU:C:2010:734; Komisja/Portugalia, C‑220/10, EU:C:2011:558; Komisja/Portugalia, C‑398/14, EU:C:2016:61.
(
74
)	Wyroki: Komisja/Grecja, C‑378/13, EU:C:2014:2405, pkt 81; Komisja/Włochy, C‑196/13, EU:C:2014:2407, pkt 122; Komisja/Szwecja, C‑243/13, EU:C:2014:2413, pkt 68; Komisja/Grecja, C‑167/14, EU:C:2015:684, pkt 81.