62000CC0255_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
I - Εισαγωγή
1. Δεν είναι η πρώτη φορά που, προκειμένου να απαντήσει σε προδικαστικά ερωτήματα που υποβάλλουν τα εθνικά δικαστήρια, το Δικαστήριο πρέπει να αποφανθεί σχετικά με το αν ο καθορισμός του χρόνου παραγραφής ή της αποσβεστικής προθεσμίας για την άσκηση αγωγής με την οποία ζητείται η επιστροφή φόρων που αχρεωστήτως καταβλήθηκαν στη διοίκηση συνάδει προς το κοινοτικό δίκαιο .
2. Μολονότι η εν προκειμένω αμφιβολία του Tribunale di Trento δεν έχει αρθεί από την κοινοτική νομολογία, ωστόσο η απάντηση στο ερώτημά του δίδεται εμμέσως σ' ένα μεγάλο αριθμό αποφάσεων του Δικαστηρίου, και, ως εκ τούτου, η υπό κρίση υπόθεση θα μπορούσε να εκδικαστεί με την ταχύτερη και οικονομικότερη διαδικασία του άρθρου 104, παράγραφος 3, του Κανονισμού Διαδικασίας .
3. Το ιταλικό δικαστήριο ερωτά αν η αρχή της αποτελεσματικότητας απαγορεύει τον καθορισμό μεταβατικής περιόδου ενενήντα ημερών για την άσκηση των αγωγών στις οποίες, ενώ πριν υπέκειντο σε πενταετή παραγραφή, τώρα εφαρμόζεται αποσβεστική προθεσμία τριών ετών κατόπιν νομοθετικής τροποποιήσεως που έχει αναδρομική ισχύ.
ΙΙ - Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς στην κύρια δίκη και το προδικαστικό ερώτημα
4. Η εταιρία Grundig Italiana SpA (στο εξής: Grundig) ενήγαγε το ministero delle Finanze ενώπιον του Tribunale di Trento προκειμένου να διαπιστωθεί η ασυμβατότητα με το κοινοτικό δίκαιο των διατάξεων που επιβάλλουν φόρο καταναλώσεως στα οπτικοακουστικά και φωτοοπτικά προϊόντα και να υποχρεώσει την ιταλική διοίκηση να επιστρέψει τα ποσά που κατέβαλε η ενάγουσα ως φόρους καταναλώσεως κατά τη διάρκεια της περιόδου από 1ης Ιανουαρίου 1983 έως 31 Δεκεμβρίου 1992, κατόπιν της εισαγωγής οπτικοακουστικών προϊόντων από το τελωνείο του Τριδέντου.
5. Η αντίθεση αυτή με το κοινοτικό δίκαιο διαπιστώθηκε αφού το Δικαστήριο απεφάνθη, απαντώντας στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα που είχε υποβάλει το Tribunale di Trento στο πλαίσιο της ίδιας διαδικασίας, ότι «το άρθρο 95 της Συνθήκης ΕΚ έχει την έννοια ότι δεν επιτρέπει σε κράτος μέλος να θεσπίζει και να εισπράττει φόρο καταναλώσεως εφόσον η βάση επιβολής και ο τρόπος εισπράξεως του φόρου διαφέρουν για τα εγχώρια προϊόντα και για τα προϊόντα που εισάγονται από άλλα κράτη μέλη» .
6. Αφού εξέτασε το αίτημα επιστροφής των καταβληθέντων δασμών και αφού έλαβε υπόψη του την ένσταση αποσβεστικής προθεσμίας που προέβαλε το Υπουργείο Οικονομικών, το Tribunale di Trento ερωτά το Δικαστήριο:
«ροσκρούει στο κοινοτικό δίκαιο, και ειδικότερα προς την επανειλημμένως αναγνωρισμένη αρχή της αποτελεσματικότητας (βλ. αποφάσεις [...] Dilexport [προαναφερθείσα]· της 15ης Σεπτεμβρίου 1998, C-260/1996, Spac, Συλλογή 1998, σ. Ι-4997· της 15ης Σεπτεμβρίου 1998, C-231/1996, Edis, Συλλογή 1998, σ. Ι-4951· [...] Aprile [προαναφερθείσα], και της 10ης Ιουλίου 1997, C-261/1995, Palmisani, Συλλογή 1997, σ. Ι-4025), εθνική διάταξη (άρθρο 29, παράγραφος 1, τελευταία περίοδος, του νόμου 428 της 29ης Δεκεμβρίου 1990) που προβλέπει μεταβατική περίοδο 90 ημερών, εντός της οποίας ο έχων δικαίωμα επιστροφής αχρεωστήτως καταβληθέντος ποσού δυνάμει του κοινοτικού δικαίου, το οποίο γεννήθηκε λόγω καταβολών διενεργηθεισών πριν από την έναρξη ισχύος της ως άνω διατάξεως, οφείλει να το επιδιώξει δικαστικώς προκειμένου να διακοπεί η τριετής αποσβεστική προθεσμία που θεσπίστηκε αναδρομικώς σε αντικατάσταση της προϊσχύσασας πενταετούς παραγραφής;»
ΙΙΙ - Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
7. Η Grundig, η Ιταλική Δημοκρατία και η Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας εντός της προθεσμίας που τάσσει το άρθρο 20 του Οργανισμού ΕΚ του Δικαστηρίου.
8. Δεδομένου ότι ουδείς εκ των μετεχόντων στη δίκη δεν ζήτησε να εκθέσει προφορικά τα επιχειρήματά του, το Δικαστήριο αποφάσισε να μην προχωρήσει σε επ' ακροατηρίου συζήτηση, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 104, παράγραφος 4, του Κανονισμού Διαδικασίας.
IV - Το ιταλικό νομικό πλαίσιο
9. Ο ιταλικός νόμος 428 της 29ης Δεκεμβρίου 1990 (στο εξής: νόμος ή νόμος 428), ρυθμίζει την επιστροφή ορισμένων φόρων που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως στις τελωνειακές αρχές.
10. Το άρθρο 29 του νόμου επιγράφεται «Επιστροφή των φόρων που κρίνονται ασυμβίβαστοι με τις κοινοτικές διατάξεις». Η παράγραφος 1 της διατάξεως αυτής επέκτεινε την πενταετή αποσβεστική προθεσμία που προβλέπει το άρθρο 91 των κωδικοποιηθεισών νομοθετικών διατάξεων του τελωνειακού δικαίου σε όλες τις αγωγές που έχουν ως αντικείμενο την αναζήτηση ποσών που καταβλήθηκαν για τελωνειακές πράξεις. Ταυτοχρόνως, η διάταξη αυτή μείωσε σε τρία χρόνια την αποσβεστικη προθεσμία και ανέστειλε για ενενήντα ημέρες την εφαρμογή της .
11. Ο νόμος 428 άρχισε να ισχύει στις 27 Ιανουαρίου 1991 και, ως εκ τούτου, οι έχοντες δικαίωμα να ασκήσουν αγωγή αναζητήσεως των αχρεωστήτως καταβληθέντων φόρων λόγω της ασυμβατότητάς τους με το κοινοτικό δίκαιο διέθεταν, μέχρι τις 27 Απριλίου του ιδίου έτους, μεταβατική περίοδο για την άσκηση των αγωγών που υπέκειντο σε πενταετή παραγραφή.
V - Εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος
12. Η Ιταλική Δημοκρατία φρονεί ότι το Tribunale di Trento στηρίζει το προδικαστικό του ερώτημα σε εσφαλμένη ερμηνεία του άρθρου 29, παράγραφος 1, του νόμου 428, και, ως εκ τούτου, κατά την άποψή της, το Δικαστήριο δεν είναι σε θέση να του απαντήσει. Η Επιτροπή επίσης προβαίνει σε μια ερμηνεία της προπαρατεθείσας διατάξεως η οποία διαφέρει από αυτήν του αιτούντος δικαστηρίου.
13. Η άποψη των δύο αυτών μερών πρέπει να απορριφθεί, δεδομένου ότι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να ερμηνεύει το εθνικό δίκαιο, και ακόμη λιγότερο να το ερμηνεύει κατά τρόπο που διαφέρει από αυτόν της διατάξεως περί παραπομπής. Στο πλαίσιο της διαδικασίας υποβολής προδικαστικών ερωτημάτων, το Δικαστήριο υποχρεούται να παράσχει μια χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο προκειμένου να τάμει τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί και, προς τούτο, το Δικαστήριο έχει τη δυνατότητα να αναδιατυπώσει το ερώτημα αλλά σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπεται να ερμηνεύσει το εσωτερικό δίκαιο, πράγμα που αποτελεί σε κάθε περίπτωση έργο του εθνικού δικαστή .
1. Η αρχή της ισοδυναμίας
14. Η Επιτροπή προτείνει να αναδιατυπωθεί το ερώτημα και, βαίνοντας πέραν όσων ερωτά το αιτούν δικαστήριο, ζητεί, πέραν της απαντήσεως σχετικά με το ζήτημα της μεταβατικής περιόδου των ενενήντα ημερών, όπως το Δικαστήριο διευκρινίσει αν, υπό το πρίσμα της αρχής της ισοδυναμίας, η σύντμηση κατά δύο έτη της προθεσμίας που προβλέπεται για την άσκηση αγωγής είναι σύμφωνη με την κοινοτική έννομη τάξη .
15. Το Δικαστήριο έχει ήδη απαντήσει στο ερώτημα αυτό. Επανειλημμένως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, ελλείψει κοινοτικής ρυθμίσεως, εναπόκειται σε κάθε κράτος μέλος να καθορίσει τις δικονομικές προϋποθέσεις για την άσκηση ενδίκων βοηθημάτων προκειμένου να διασφαλιστεί η προάσπιση των δικαιωμάτων που τα υποκείμενα δικαίου αντλούν από το κοινοτικό δίκαιο. Αυτή η ελευθερία στη ρύθμιση της οργανώσεως των εσωτερικών εξουσιών υπόκειται ωστόσο σ' έναν πρώτο περιορισμό: η ρύθμιση των προϋποθέσεων που διέπουν την άσκηση αγωγών που στηρίζονται στο κοινοτικό δίκαιο δεν μπορούν να είναι λιγότερο ευνοϊκές από αυτές που αφορούν παρεμφερή ένδικα βοηθήματα του εσωτερικού δικαίου. Αυτό χαρακτηρίζεται ως αρχή της ισοδυναμίας .
16. Ειδικότερα, στο σημείο 1 του διατακτικού της αποφάσεώς του Aprile, το Δικαστήριο έκρινε ως προς το ίδιο άρθρο 29, παράγραφος 1, του νόμου 428 ότι «το κοινοτικό δίκαιο δεν απαγορεύει την εφαρμογή εθνικής διατάξεως σκοπούσας στην αντικατάσταση, όσον αφορά όλες τις αξιώσεις επιστροφής που εμπίπτουν στον τελωνειακό τομέα, της συνήθους δεκαετούς παραγραφής, που προβλέπεται για την αγωγή αναζητήσεως των αχρεωστήτως καταβληθέντων, με ειδική πενταετή, κατόπιν δε τριετή, αποσβεστική προθεσμία, εφόσον η αποσβεστική αυτή προθεσμία, η οποία είναι ανάλογη προς την ήδη προβλεφθείσα για διάφορες επιβαρύνσεις, ισχύει κατά τον ίδιο τρόπο για τις αξιώσεις επιστροφής που στηρίζονται στο κοινοτικό δίκαιο και για εκείνες που στηρίζονται στο εσωτερικό δίκαιο» .
17. Όπως και αν έχουν τα πράγματα και όπως ήδη τόνισα, η Επιτροπή εκκινεί από μια ερμηνεία του ισχύοντος δικαίου η οποία διαφέρει από αυτήν του ιταλικού δικαστηρίου. Κατά την Επιτροπή, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, οι αγωγές περί αναζητήσεως αχρεωστήτως καταβληθέντων που στηρίζονταν στο εθνικό δίκαιο υπέκειντο σε πενταετή παραγραφή δυνάμει του άρθρου 4, τελευταία παράγραφος, του προαναφερθέντος νόμου 53/1983, ενώ οι αγωγές που στηρίζονταν στο κοινοτικό δίκαιο υπέκειντο σε τριετή αποσβεστικη προθεσμία, κατ' εφαρμογήν των διατάξεων του άρθρου 29, παράγραφος 1, του νόμου 428.
18. Διαφορετική είναι η ερμηνεία του Tribunale di Trento, σύμφωνα με το οποίο, στην περίπτωση που μας απασχολεί εφαρμόζεται επίσης και η πενταετής παραγραφή του άρθρου 4 του νόμου 53 . Το αιτούν δικαστήριο φρονεί ότι από της ενάρξεως ισχύος του νόμου αυτού ισχύει ο χρόνος της πενταετούς παραγραφής και ότι, μετά το πέρας της μεταβατικής περιόδου των ενενήντα ημερών, αρχίζει να ισχύει η τριετής παραγραφή. Εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο φρονεί ότι η ρύθμιση αυτή εκτείνεται επίσης στις αγωγές, ακόμη και στις μη ασκηθείσες, που αφορούν αχρεωστήτως καταβληθέντα ποσά πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου, για τα οποία το δικαίωμα αναζητήσεώς τους είχε ήδη γεννηθεί την ημερομηνία αυτή . Ωστόσο, ουδόλως το αιτούν δικαστήριο αμφισβήτησε ότι το νομικό καθεστώς που διέπει τις αγωγές περί επιστροφής οι οποίες στηρίζονται στο εθνικό δίκαιο ήταν ευνοϊκότερο από την άποψη των προθεσμιών για την άσκησή τους.
19. Στις προτάσεις που υπέβαλα στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Aprile, κλήθηκα να απαντήσω σ' ένα παρεμφερές ερώτημα και έκρινα ότι «σύμφωνα με τα στοιχεία της δικογραφίας της κύριας δίκης, ο προπαρατεθείς κανόνας τυγχάνει εφαρμογής αδιακρίτως, σε κάθε είδους αγωγή αναζητήσεως ποσών καταβληθέντων στο πλαίσιο του τελωνειακού τομέα, είτε στηρίζονται στο εσωτερικό είτε στο κοινοτικό δίκαιο» . Το Δικαστήριο δέχθηκε με την απόφασή του την ίδια άποψη .
20. Και σήμερα μπορώ πάλι να υποστηρίξω ότι, όπως επισημαίνει η διάταξη περί παραπομπής, το άρθρο 29, παράγραφος 1, του νόμου 428 εφαρμόζεται στους έμμεσους φόρους επί των αγαθών, αδιακρίτως του αν οι αγωγές στηρίζονται στο κοινοτικό δίκαιο ή στο εθνικό δίκαιο. Αυτό ακριβώς έκρινε το Corte Suprema di cassazione με την απόφασή του που μετέγραψα εν μέρει στην υποσημείωση 19 αλλά και το Δικαστήριο με τη σκέψη 22 της αποφάσεως Aprile.
21. Κατά τα λοιπά, η προσέγγιση της Επιτροπής είναι εσφαλμένη και, ως εκ τούτου, το ζήτημα που θέτει στηριζόμενη στην αρχή της ισοδυναμίας είναι εκτός θέματος. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο δεν χρειάζεται να αποφανθεί επί του ζητήματος αυτού.
2. Η αρχή της αποτελεσματικότητας
22. Επιστρέφω έτσι στο ερώτημα από το οποίο δεν θα πρέπει να παρεκκλίνει η συζήτηση στο πλαίσιο της παρούσας προδικαστικής διαδικασίας και το οποίο το Tribunale di Trento θεωρεί κρίσιμο για την επίλυση της διαφοράς.
23. Το αιτούν δικαστήριο εκκινεί από μια συγκεκριμένη ερμηνεία της χρονικής ισχύος της διατάξεως του άρθρου 29, παράγραφος 1, του νόμου 428. Κατά την άποψή του, οι αποσβεστικές προθεσμίες των πέντε και των τριών ετών που προβλέπει η διάταξη αυτή ισχύουν για τις αγωγές που στηρίζονται σε δικαιώματα τα οποία γεννήθηκαν λόγω της καταβολής μη οφειλομένων ποσών πριν από τις 27 Ιανουαρίου 1991, ημερομηνία ενάρξεως ισχύος του νόμου, οι οποίες όμως δεν είχαν ασκηθεί μέχρι της ημερομηνίας αυτής. Σύμφωνα με τη συλλογιστική του, οι αγωγές αυτές εξακολουθούν να υπόκεινται στην προθεσμία των πέντε ετών κατά τη διάρκεια των πρώτων ενενήντα ημερών που ακολούθησαν την έναρξη ισχύος του νόμου και, μετά το πέρας της περιόδου αυτής, άρχισε να ισχύει επί των αγωγών αυτών η προθεσμία των τριών ετών.
24. Η επιφύλαξη του εθνικού δικαστηρίου έγκειται στο αν η μεταβατική περίοδος των ενενήνα ημερών είναι σύμφωνη με τον δεύτερο περιορισμό στον οποίο υπόκειται η ελευθερία των κρατών μελών να ρυθμίζουν τις διαδικαστικές προϋποθέσεις για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων που παρέχει η κοινοτική έννομη τάξη στα υποκείμενα δικαίου. Συγκεκριμένα, το καθεστώς που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη δεν πρέπει να καθιστά υπέρμετρα δυσχερή ή πρακτικά αδύνατη την άσκηση των δικαιωμάτων αυτών. Ο κανόνας αυτός, ως είναι διατυπωμένος ανωτέρω, είναι γνωστός ως αρχή της αποτελεσματικότητας του κοινοτικού δικαίου .
25. Θα πρέπει και πάλι να παραπέμψω στο πλαίσιο αυτό στις προτάσεις που υπέβαλα στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Aprile. Υποστήριξα στις προτάσεις μου ότι είναι παραδεκτές οι τροποποιήσεις του νομικού καθεστώτος που ισχύει για την άσκηση ένδικων βοηθημάτων, υπό την προϋπόθεση ότι οι τροποποιήσεις αυτές είναι νομοθετικά μέτρα γενικής ισχύος τα οποία δεν στερούν από τους ενδιαφερομένους την άσκηση του δικαιώματός τους και τους παρέχουν επαρκή προθεσμία προς τούτο ώστε να τηρείται η αρχή της αποτελεσματικότητας της δικαστικής προστασίας. Δεν νομίζω ότι η τροποποίηση αυτή μπορεί να θεωρηθεί ασυμβίβαστη προς το κοινοτικό δίκαιο εφόσον διατηρεί σε ικανοποιητικό επίπεδο τη δυνατότητα να ζητηθεί η επιστροφή των επιβαρύνσεων αυτών .
26. Με άλλα λόγια, είναι σύμφωνες με το κοινοτικό δίκαιο οι τροποποιήσεις που δεν καθιστούν αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που αυτό παρέχει. Η απάντηση αυτή, η οποία είναι η μόνη την οποία το Δικαστήριο μπορεί να δώσει στο ιταλικό δικαστήριο, υπάρχει στη νομολογία. Την απαντούμε στις αποφάσεις FMC κ.λπ., Edis, Spac, Ansaldo Energía κ.λπ., Aprile και Dilexport .
27. ροσθέτω ότι το Δικαστήριο δεν μπορεί να δώσει άλλη απάντηση διότι η εκτίμηση του μέτρου το οποίο εισάγεται με τις νομοθετικές τροποποιήσεις σχετικά με τις προϋποθέσεις για την άσκηση ένδικων βοηθημάτων πρέπει, πλην προφανών περιπτώσεων, να στηρίζεται στο εθνικό δίκαιο. ροκειμένου να διαπιστωθεί αν μια μεταβατική περίοδος ενενήντα ημερών, όπως είναι η επίμαχη στην προκειμένη υπόθεση, είναι σύμφωνη με την αρχή της αποτελεσματικότητας, πρέπει να ληφθεί υπόψη το σύνολο των πραγματικών και νομικών προϋποθέσεων, τυπικών και ουσιαστικών, που πρέπει να τηρηθούν στην εθνική έννομη τάξη προκειμένου να είναι δυνατή η άσκηση των αγωγών περί επιστροφής. Οριστική απάντηση είναι δυνατόν να δοθεί μόνον αν ληφθούν συνολικώς υπόψη οι παράγοντες αυτοί, τους οποίους μόνον τα ιταλικά εθνικά δικαστήρια γνωρίζουν.
28. Είναι αληθές ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, θεώρησα ότι είναι επαρκής αποσβεστική προθεσμία τριών ετών . Όπως υπενθυμίζει το αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο έκρινε ότι η προθεσμία αυτή καθώς και μια άλλη προθεσμία ενός έτους ήσαν σύμφωνες με το κοινοτικό δίκαιο, ωστόσο, σε όλες τις περιπτώσεις, η συγκεκριμένη εκτίμηση των λεπτομερειών πραγματοποιήθηκε βάσει της αρχής της ισοδυναμίας και όχι της αρχής της αποτελεσματικότητας .
29. Η αλήθεια είναι ότι, δεδομένου ότι τα πράγματα δεν θα μπορούσαν να έχουν διαφορετικά και λαμβανομένων υπόψη των λόγων που ανέφερα, το Δικαστήριο έκρινε ότι στον εθνικό δικαστή εναπόκειται να καθορίσει αν, στην πράξη, η ισχύουσα διαδικασία (το ίδιο ισχύει για την προθεσμία που τάσσεται για την άσκηση της αγωγής) καθιστά αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει η κοινοτική έννομη τάξη .
30. Έχω τονίσει σε άλλες περιπτώσεις ποιες είναι οι επιφυλάξεις μου όσον αφορά την αναδρομική εφαρμογή ρυθμίσεων όπως είναι αυτή του άρθρου 29, παράγραφος 1, του νόμου 428. Οι επιφυλάξεις αυτές καθίστανται βεβαιότητα όταν ιστάμεθα ενώπιον μιας αυτόματης και αναδρομικής συντμήσεως του χρόνου παραγραφής ή της αποσβεστικής προθεσμίας, στον βαθμό που η σύντμηση αυτή εισάγεται αιφνιδίως και είναι αντίθετη προς τις αρχές της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της ασφάλειας δικαίου . Φρονώ ότι η σύντμηση αυτή αντιβαίνει στην αρχή της αποτελεσματικότητας του κοινοτικού δικαίου . Ωστόσο, αυτό δεν συμβαίνει εν προκειμένω. ράγματι, η ιταλική ρύθμιση προβλέπει μια μεταβατική περίοδο ενενήντα ημερών, εναπόκειται δε στον εθνικό δικαστή να κρίνει αν ο χρόνος αυτός είναι εύλογος υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας, λαμβάνοντας υπόψη του όλα τα πραγματικά δεδομένα και τα νομικά στοιχεία της εθνικής έννομης τάξεως.
31. Βάσει των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο Tribunale di Trento ότι το κοινοτικό δίκαιο δεν απαγορεύει την εφαρμογή εθνικής διατάξεως που προβλέπει μεταβατική περίοδο έως την έναρξη ισχύος της νέας αποσβεστικής προθεσμίας, συντομότερης της προϊσχύσασας, για την άσκηση των αντίστοιχων αγωγών από εκείνους που έχουν δικαίωμα επιστροφής αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών, το οποίο στηρίζεται στο κοινοτικό δίκαιο και το οποίο έχει γεννηθεί κατόπιν καταβολών που πραγματοποιήθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος αυτής της εθνικής διατάξεως υπό την προϋπόθεση ότι η διάρκεια της μεταβατικής περιόδου καθώς και οι λοιπές πραγματικές και νομικές προϋποθέσεις, τυπικές και ουσιαστικές, που προβλέπει η εσωτερική έννομη τάξη, δεν καθιστούν πρακτικά αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των αγωγών αυτών.
VI - ρόταση
32. Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει την ακόλουθη απάντηση στο Tribunale di Trento:
«Το κοινοτικό δίκαιο δεν απαγορεύει την εφαρμογή εθνικής διατάξεως που προβλέπει μεταβατική περίοδο έως την έναρξη ισχύος της νέας αποσβεστικής προθεσμίας, συντομότερης της προϊσχύσασας, για την άσκηση των αντίστοιχων αγωγών από εκείνους που έχουν δικαίωμα επιστροφής αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών, το οποίο στηρίζεται στο κοινοτικό δίκαιο και το οποίο έχει γεννηθεί κατόπιν καταβολών που πραγματοποιήθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος αυτής της εθνικής διατάξεως υπό την προϋπόθεση ότι η διάρκεια της μεταβατικής περιόδου καθώς και οι λοιπές πραγματικές και νομικές προϋποθέσεις, τυπικές και ουσιαστικές, που προβλέπει η εσωτερική έννομη τάξη, δεν καθιστούν πρακτικά αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των αγωγών αυτών.»