62001CO0158_EL
Διάδικοι
Σκεπτικό της απόφασης
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Διατακτικό
Διάδικοι
Στην υπόθεση C-158/01,
που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Circuit Court, County of Cork (Ιρλανδία) προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 234 ΕΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μεταξύ
Catherine Withers
και
Samantha Delaney,
Motor Insurers Bureau of Ireland (MIBI),
η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 72/166/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Απριλίου 1972, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και με τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 136), και της δεύτερης οδηγίας 84/5/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Δεκεμβρίου 1983, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (ΕΕ L 8, σ. 17),
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
συγκείμενο από τους Μ. Wathelet, πρόεδρο τμήματος, P. Jann (εισηγητή) και A. Rosas, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: S. Alber
γραμματέας: R. Grass
αφού το αιτούν δικαστήριο πληροφορήθηκε ότι το Δικαστήριο προτίθεται να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη, σύμφωνα με το άρθρο 104, παράγραφος 3, του Κανονισμού Διαδικασίας,
αφού κλήθηκαν οι ενδιαφερόμενοι κατά την έννοια του άρθρου 20 του Οργανισμού ΕΚ του Δικαστηρίου να υποβάλουν συναφώς τις ενδεχόμενες παρατηρήσεις τους,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα,
εκδίδει την ακόλουθη
Διάταξη
Σκεπτικό της απόφασης
1 Με απόφαση της 9ης Μαρτίου 2001, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 17 Απριλίου 2001, το Circuit Court, County of Cork, υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 234 ΕΚ, τρία προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 72/166/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Απριλίου 1972, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και με τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 136, στο εξής: πρώτη οδηγία), και της δεύτερης οδηγίας 84/5/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Δεκεμβρίου 1983, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (ΕΕ L 8, σ. 17, στο εξής: δεύτερη οδηγία).
2 Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της C. Withers, αφενός, και της S. Delaney και του Motor Insurers Bureau of Ireland (στο εξής: MIBI), αφετέρου, σχετικά με την αποζημίωση για τη ζημία που υπέστη η C. Withers λόγω του θανάτου του υιού της σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα.
Η κοινοτική ρύθμιση
3 Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει [...] όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε η αστική ευθύνη, η σχετική με την κυκλοφορία οχημάτων με συνήθη στάθμευση στο έδαφός του, να καλύπτεται από ασφάλιση. Η έκταση της καλυπτόμενης ευθύνης και οι όροι και συνθήκες της καλύψεως καθορίζονται με βάση τα μέτρα αυτά.»
4 Όπως προκύπτει από την τρίτη αιτιολογική της σκέψη, η δεύτερη οδηγία θεσπίστηκε προκειμένου να μειωθούν οι μεγάλες αποκλίσεις που εξακολουθούσαν να υφίστανται όσον αφορά την έκταση αυτής της υποχρεώσεως ασφαλίσεως μεταξύ των νομοθεσιών των κρατών μελών. ρος τούτο, το άρθρο 1, παράγραφοι 1 και 2, της δεύτερης οδηγίας προβλέπει ότι η ασφάλιση που αναφέρεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας καλύπτει υποχρεωτικά τις υλικές ζημίες και τις σωματικές βλάβες μέχρι του ύψους συγκεκριμένων ποσών. Το άρθρο 3 της δεύτερης οδηγίας διευκρινίζει ότι τα μέλη της οικογενείας του ασφαλισμένου, του οδηγού ή κάθε άλλου προσώπου το οποίο φέρει σε περίπτωση ατυχήματος την αστική ευθύνη η οποία καλύπτεται από την ασφάλιση του άρθρου 1, παράγραφος 1 της οδηγίας αυτής δεν μπορούν να αποκλειστούν, λόγω του δεσμού συγγενείας, από το δικαίωμα ασφάλισης για τις σωματικές βλάβες τους.
5 Όπως αναφέρει η πέμπτη αιτιολογική της σκέψη, η τρίτη οδηγία 90/232/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Μαΐου 1990, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την ασφάλιση αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (ΕΕ L 129, σ. 33, στο εξής: τρίτη οδηγία), θεσπίστηκε με σκοπό, μεταξύ άλλων, να καλυφθούν τα κενά όσον αφορά την υποχρεωτική ασφαλιστική κάλυψη των επιβατών των αυτοκινήτων οχημάτων σε ορισμένα κράτη μέλη. ρος τούτο, το άρθρο 1 της τρίτης οδηγίας προβλέπει ότι η ασφάλιση που προβλέπει το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας καλύπτει την ευθύνη για σωματικές βλάβες όλων των επιβατών, πλην του οδηγού, που προκύπτουν από την κυκλοφορία ενός οχήματος. Σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 2, της τρίτης οδηγίας, η Ιρλανδία διέθετε προθεσμία έως τις 31 Δεκεμβρίου 1995 για να συμμορφωθεί με το άρθρο 1 όσον αφορά τα άλλα πλην των μοτοσυκλετών οχήματα.
Η ιρλανδική ρύθμιση
6 Στην απόφαση περί παραπομπής αναφέρεται ρητώς ότι η ρύθμιση που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι εκείνη που ίσχυε κατά την ημερομηνία του ατυχήματος από το οποίο ανέκυψε η διαφορά της κύριας δίκης, ήτοι στις 23 Ιουλίου 1995.
7 Κατά την ημερομηνία αυτή, το άρθρο 56 του Road Traffic Act (κώδικα οδικής κυκλοφορίας) του 1961 έθετε την αρχή σύμφωνα με την οποία η αστική ευθύνη που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων έπρεπε να καλύπτεται από ασφάλιση.
8 Το άρθρο 65 του ίδιου Act προέβλεπε ότι η ασφάλιση αυτή δεν απαιτούνταν όσον αφορά την αστική ευθύνη έναντι των επιβατών των αυτοκινήτων οχημάτων.
9 Το άρθρο αυτό εξουσιοδοτούσε τον αρμόδιο υπουργό να καθορίζει, με απόφαση εκδιδόμενη κατ' εφαρμογήν του νόμου, ορισμένα οχήματα για τα οποία η ασφάλιση θα έπρεπε να καλύπτει την αστική ευθύνη έναντι των επιβατών. Ωστόσο, απαγόρευε στον υπουργό να επεκτείνει αυτή την υποχρέωση ασφαλίσεως σε οποιοδήποτε τμήμα οχήματος, με εξαίρεση τα μεγάλα οχήματα δημοσίων υπηρεσιών, εκτός αν το μέρος αυτό του οχήματος έχει σχεδιαστεί και κατασκευαστεί ώστε να διαθέτει καθίσματα για επιβάτες.
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10 Στις 23 Ιουλίου 1995 ο υιός της C. Withers, ο Thomas Sheehan, σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα, καθώς το αυτοκίνητο που οδηγούσε η S. Delaney, στο οποίο επέβαινε, βγήκε από το δρόμο και έπεσε σε ένα χαντάκι.
11 Το αυτοκίνητο ήταν ημιφορτηγό τύπου Citroën C 15 D diesel, με συνήθη στάθμευση στην Ιρλανδία. Το όχημα ήταν διθέσιο, με δύο καθίσματα για τον οδηγό και τον επιβάτη μπροστά. Ο Thomas Sheehan είχε καθίσει πίσω από τα μπροστινά καθίσματα, σε ένα σκεπασμένο χώρο χωρίς κάθισμα.
12 Η C. Withers άσκησε, επ' ονόματί της και επ' ονόματι του συνόλου των ελκόντων δικαιώματα, αγωγή αποζημιώσεως κατά της S. Delaney και του MIBI. Το MIBI είναι ένας οργανισμός ο οποίος, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, αποζημιώνει τους ζημιωθέντες από τροχαία ατυχήματα που προκάλεσαν οδηγοί μη ασφαλισμένοι, ανεπαρκώς ασφαλισμένοι ή άγνωστοι, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η ασφάλιση ήταν υποχρεωτική βάσει του άρθρου 56 του Road Traffic Act του 1961.
13 Η C. Withers ισχυρίστηκε ότι η ιρλανδική ρύθμιση που ίσχυε κατά την ημερομηνία του δυστυχήματος δεν αποτελούσε ορθή μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο της πρώτης και της δεύτερης οδηγίας. Το Circuit Court, County of Cork, θεωρώντας ότι από τη λύση της διαφοράς ανέκυπτε ζήτημα κοινοτικού δικαίου, αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Έχουν οι διατάξεις των οδηγιών της 72/166/ΕΟΚ, της 24ης Απριλίου 1972, και 84/5/ΕΟΚ, της 30ής Δεκεμβρίου 1983, την έννοια ότι στις 23 Ιουλίου 1995 η Ιρλανδία είχε το δικαίωμα να διατηρήσει νομοθεσία [το άρθρο 65 του Road Traffic Act του 1961 και την Road Traffic (Compulsory Insurance) Regulations του 1962] η οποία δεν προέβλεπε υποχρεωτική ασφάλιση καλύπτουσα τους επιβάτες που τραυματίζονται σε "μέρος οχήματος, με εξαίρεση τα μεγάλα οχήματα δημοσίων υπηρεσιών, εκτός αν το μέρος αυτό του οχήματος έχει σχεδιαστεί και κατασκευαστεί με καθίσματα για επιβάτες";
2) Αν η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι ότι η Ιρλανδία δεν είχε το δικαίωμα αυτό και παρέβη τις συναφείς υποχρεώσεις της, υποχρεούται να καταβάλει αποζημίωση στην ενάγουσα αν αυτή δεν αποζημιωθεί από το MIBI, δηλαδή από τον οργανισμό τον οποίο έχει εγκρίνει η Ιρλανδία βάσει του άρθρου 1, παράγραφος 4, της οδηγίας 84/5/ΕΟΚ του Συμβουλίου, για τον θάνατο του θύματος;
3) Αν η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι ότι η Ιρλανδία παρέβη τις υποχρεώσεις της, μπορεί το Cork Circuit Court να υποχρεώσει ευθέως το κράτος να καταβάλει αποζημίωση βάσει της νομολογίας Frankovich, χωρίς να εφαρμόσει την οδηγία στον φέροντα την ευθύνη οργανισμό, ο οποίος δημιουργήθηκε από το κράτος, ή μπορεί να το πράξει αυτό μόνον αφού διαπιστώσει ότι η οδηγία δεν μπορεί να προβληθεί κατά του εναγομένου (επειδή π.χ. η εν λόγω οδηγία δεν πληροί τις απαραίτητες προϋποθέσεις που απαιτούνται για την παραγωγή αμέσου αποτελέσματος);»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
14 Το Δικαστήριο, θεωρώντας ότι η απάντηση στο πρώτο ερώτημα μπορεί να συναχθεί σαφώς από τη νομολογία του Δικαστηρίου και καθιστά άσκοπη την εξέταση του δεύτερου και του τρίτου ερωτήματος, πληροφόρησε το αιτούν δικαστήριο, σύμφωνα με το άρθρο 104, παράγραφος 3, του Κανονισμού Διαδικασίας, ότι προετίθετο να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη και κάλεσε τους ενδιαφερόμενους κατά την έννοια του άρθρου 20 του Οργανισμού ΕΚ του Δικαστηρίου να καταθέσουν συναφώς τις ενδεχόμενες παρατηρήσεις τους.
15 Η C. Withers, το MIBI, η Ιρλανδική Κυβέρνηση και η Επιτροπή κατέθεσαν παρατηρήσεις εντός της ταχθείσας προθεσμίας. Το MIBI, η Ιρλανδική Κυβέρνηση και η Επιτροπή συμφώνησαν κατ' αρχήν με την πρόθεση του Δικαστηρίου να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη. Η C. Withers εξέφρασε αμφιβολίες ως προς το προσήκον της διαδικασίας αυτής, όσον αφορά το δεύτερο και το τρίτο ερώτημα, τα οποία, κατ' αυτήν, πρέπει να λάβουν απάντηση.
Επί του πρώτου ερωτήματος
16 Με το πρώτο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατ' ουσίαν αν η πρώτη και η δεύτερη οδηγία άφηναν στα κράτη μέλη την αρμοδιότητα να καθορίζουν το εύρος και τον τρόπο της καλύψεως των επιβατών.
17 Συναφώς, πρέπει να υπομνηστεί ότι το Δικαστήριο, με τις σκέψεις 26 έως 32 της αποφάσεως της 14ης Σεπτεμβρίου 2000, C-348/98, Mendes Ferreira και Delgado Correia Ferreira (Συλλογή 2000, σ. Ι-6711), διευκρίνισε τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη μέλη από τις οδηγίες αυτές.
18 Από το σκεπτικό της αποφάσεως αυτής προκύπτει ότι, στο πλαίσιο που ορίζουν η πρώτη και η δεύτερη οδηγία, τα κράτη μέλη παραμένουν αρμόδια για τον καθορισμό του βαθμού καλύψεως των επιβατών, με την επιφύλαξη ότι πρέπει να χορηγούν στους επιβάτες που είναι μέλη της οικογένειας του ασφαλισμένου, του οδηγού ή οποιουδήποτε άλλου υπευθύνου, ισοδύναμη προστασία με εκείνη που χορηγούν στους λοιπούς τρίτους επιβάτες.
19 Το Δικαστήριο έκρινε συνεπώς, με τη σκέψη 32 της προπαρατεθείσας αποφάσεως Mendes Ferreira και Delgado Correia Ferreira, ότι το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας, όπως διευκρινίστηκε και συμπληρώθηκε με τη δεύτερη οδηγία, και το άρθρο 3 της δεύτερης οδηγίας έχουν την έννοια ότι, αν το εθνικό δίκαιο κράτους μέλους επιβάλλει την υποχρεωτική κάλυψη των σωματικών βλαβών που προξενούνται στους τρίτους επιβαίνοντες, οι οποίοι μεταφέρονται δωρεάν, ανεξαρτήτως πταίσματος του οδηγού του οχήματος που προκάλεσε το ατύχημα, πρέπει να επιβάλλει την ίδια κάλυψη των σωματικών βλαβών που προξενούνται στους επιβάτες μέλη της οικογενείας του ασφαλισμένου ή του οδηγού, αλλ' ότι, αν το εθνικό δίκαιο του εν λόγω κράτους μέλους δεν επιβάλλει τέτοια κάλυψη των σωματικών βλαβών που προξενούνται στους τρίτους επιβαίνοντες, το άρθρο 3 της δεύτερης οδηγίας δεν το υποχρεώνει να την επιβάλλει για τις σωματικές βλάβες που προξενούνται στους επιβάτες μέλη της οικογενείας του ασφαλισμένου ή του οδηγού.
20 Όπως τόνισε το Δικαστήριο, το άρθρο 1 της τρίτης οδηγίας επεξέτεινε μεν την υποχρεωτική κάλυψη η οποία επιβάλλεται από το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας, όπως διευκρινίστηκε και συμπληρώθηκε με τη δεύτερη οδηγία, στις σωματικές βλάβες που προξενούνται στους επιβάτες πλην του οδηγού (προπαρατεθείσα απόφαση Mendes Ferreira και Delgado Correia Ferreira, σκέψη 34). Ωστόσο, το ατύχημα που προκάλεσε τη διαφορά της κύριας δίκης συνέβη στις 23 Ιουλίου 1995, ήτοι πριν από τη λήξη της προθεσμίας για τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο που καθόρισε η τρίτη οδηγία για την Ιρλανδία, ήτοι πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 1995. Συνεπώς, οι διάδικοι της κύριας δίκης δεν μπορούν να επικαλεστούν την οδηγία αυτή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου (προπαρατεθείσα απόφαση Mendes Ferreira και Delgado Correia Ferreira, σκέψη 33).
21 Επομένως, μπορεί σαφώς να συναχθεί από την προπαρατεθείσα απόφαση Mendes Ferreira και Delgado Correia Ferreira, ότι η πρώτη και η δεύτερη οδηγία δεν επιβάλλουν στα κράτη μέλη να προβλέπουν ότι η υποχρεωτική ασφάλιση καλύπτει τις σωματικές βλάβες των επιβατών που μεταφέρονται σε μέρος του οχήματος το οποίο δεν είναι διαρρυθμισμένο για τη μεταφορά καθημένων επιβατών.
22 Υπό τις συνθήκες αυτές, στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η πρώτη και η δεύτερη οδηγία έχουν την έννοια ότι δεν αποκλείουν τη διατήρηση σε ισχύ μιας εθνικής νομοθεσίας η οποία δεν προβλέπει ότι η υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων καλύπτει τις σωματικές βλάβες των επιβατών που μεταφέρονται σε μέρος οχήματος, με εξαίρεση τα μεγάλα οχήματα των δημοσίων υπηρεσιών, εκτός αν το μέρος αυτό του οχήματος έχει σχεδιαστεί και κατασκευαστεί με καθίσματα για επιβάτες.
Επί του δευτέρου και του τρίτου ερωτήματος
23 Δεδομένης της απαντήσεως που δόθηκε στο πρώτο ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο και στο τρίτο ερώτημα.
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Επί των δικαστικών εξόδων
24 Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Ιρλανδική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Διατακτικό
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε, με απόφαση της 9ης Μαρτίου 2001, το Circuit Court, County of Cork, αποφαίνεται:
Η οδηγία 72/166/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Απριλίου 1972, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και με τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής, και η δεύτερη οδηγία 84/5/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Δεκεμβρίου 1983, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων, έχουν την έννοια ότι δεν αποκλείουν τη διατήρηση σε ισχύ μιας εθνικής νομοθεσίας η οποία δεν προβλέπει ότι η υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων καλύπτει τις σωματικές βλάβες των επιβατών που μεταφέρονται σε μέρος οχήματος, με εξαίρεση τα μεγάλα οχήματα των δημοσίων υπηρεσιών, εκτός αν το μέρος αυτό του οχήματος έχει σχεδιαστεί και κατασκευαστεί με καθίσματα για επιβάτες.