62023CJ0715
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τέταρτο τμήμα)
της 10ης Ιουλίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Διαδικασίες σύναψης συμβάσεων παραχώρησης – Οδηγία 2014/23/ΕΕ – Άρθρο 4, παράγραφος 2 – Μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος – Άρθρο 19 – Κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες – Πεδίο εφαρμογής των εν λόγω διατάξεων – Δραστηριότητα εκμετάλλευσης φαρμακείου»
Στην υπόθεση C‑715/23,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε η Državna revizijska komisija za revizijo postopkov oddaje javnih naročil (εθνική επιτροπή για τον έλεγχο των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων, Σλοβενία) με απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 23 Νοεμβρίου 2023, στο πλαίσιο της δίκης
Farmacija d.o.o.
κατά
Občina Benedikt,
παρισταμένου του:
MN,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τέταρτο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Jarukaitis, πρόεδρο τμήματος, N. Jääskinen (εισηγητή), A. Arabadjiev, M. Condinanzi και R. Frendo, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: R. Norkus
γραμματέας: M. Longar, διοικητικός υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 12ης Δεκεμβρίου 2024,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Farmacija d.o.o., εκπροσωπούμενη από την K. Zdolšek, odvetnica,
–
η Σλοβενική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις N. Pintar Gosenca και A. Vran,
–
η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την L. Halajová, τον M. Smolek και τον J. Vláčil,
–
η Ελληνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον Κ. Γεωργιάδη, τη Β. Καρρά και τη Σ. Παπαϊωάννου,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την A. Kraner, τον L. Malferrari και τον G. Wils,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 13ης Μαρτίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος 2, και του άρθρου 19 της οδηγίας 2014/23/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης (ΕΕ 2014, L 94, σ. 1).
2
Η υπό κρίση αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Farmacija d.o.o., εταιρίας περιορισμένης ευθύνης, και του Občina Benedikt (Δήμου Benedikt, Σλοβενία) σχετικά με τη χορήγηση από τον Δήμο Benedikt άδειας λειτουργίας υποκαταστήματος φαρμακείου στην επικράτειά του χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης σύμβασης παραχώρησης.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 6 και 36 της οδηγίας 2014/23 έχουν ως εξής:
«(6)
Υπενθυμίζεται ότι τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να αποφασίζουν, σύμφωνα με τις αρχές της ΣΛΕΕ περί ίσης μεταχείρισης, μη διάκρισης, διαφάνειας και ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων, να οργανώνουν την παροχή υπηρεσιών είτε ως υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος, είτε ως μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος, είτε ως μείγμα των ανωτέρω. […] Επιπλέον, η παρούσα οδηγία δεν αφορά τη χρηματοδότηση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος ή τα συστήματα ενισχύσεων που χορηγούν τα κράτη μέλη, ιδίως στον κοινωνικό τομέα, σύμφωνα με τους ενωσιακούς κανόνες περί ανταγωνισμού. Τονιστέον ότι οι μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος δεν θα πρέπει να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας.
[…]
(36)
Η παρούσα οδηγία δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται σε ορισμένες υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, όταν παρέχονται από μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς ή ενώσεις, εφόσον η ιδιαίτερη φύση των εν λόγω οργανισμών θα ήταν δύσκολο να διατηρηθεί σε περίπτωση που οι πάροχοι υπηρεσιών θα έπρεπε να επιλεγούν σύμφωνα με τις διαδικασίες της παρούσας οδηγίας. […] Θα πρέπει να διευκρινισθεί ότι οι υπηρεσίες που καλύπτονται από τον κωδικό 85143000-3 του CPV, οι οποίες συνίστανται αποκλειστικά σε υπηρεσίες ασθενοφόρων για τη διακομιδή ασθενών, θα πρέπει να υπόκεινται στο ειδικό καθεστώς για παροχή κοινωνικών και άλλων ειδικών υπηρεσιών (“απλουστευμένο καθεστώς”). […]»
4
Το άρθρο 1 της οδηγίας 2014/23, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει στις παραγράφους 1 και 4 τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία θεσπίζει κανόνες σχετικά με τις διαδικασίες προμηθειών από αναθέτουσες αρχές και αναθέτοντες φορείς μέσω παραχώρησης, η αξία των οποίων εκτιμάται ότι δεν υπολείπεται των κατώτατων ορίων που ορίζονται στο άρθρο 8.
[…]
4.   Συμφωνίες, αποφάσεις ή άλλες νομικές πράξεις που οργανώνουν τη μεταβίβαση εξουσιών και αρμοδιοτήτων για την εκτέλεση σκοπών δημοσίου συμφέροντος μεταξύ αναθετουσών αρχών ή αναθετόντων φορέων ή ενώσεων αναθετουσών αρχών ή αναθετόντων φορέων και δεν προβλέπουν αμοιβή για την εκτέλεση συμβάσεων θεωρούνται ζήτημα εσωτερικής οργάνωσης του εκάστοτε κράτους μέλους και, ως τέτοιο, ουδόλως θίγονται από την παρούσα οδηγία.»
5
Το άρθρο 4 της οδηγίας 2014/23, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ελευθερία καθορισμού υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος», προβλέπει τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία δεν θίγει το δικαίωμα των κρατών μελών να ορίζουν, σύμφωνα με το ενωσιακό δίκαιο, ποιες υπηρεσίες θεωρούν γενικού οικονομικού συμφέροντος, πώς θα πρέπει να οργανώνονται και να χρηματοδοτούνται οι υπηρεσίες αυτές, σύμφωνα με τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων, και σε ποιες ειδικές υποχρεώσεις θα πρέπει να υπόκεινται. Η παρούσα οδηγία δεν θίγει επίσης τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη οργανώνουν τα οικεία συστήματα κοινωνικής ασφάλισης.
2.   Το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας δεν καλύπτει τις μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού ενδιαφέροντος.»
6
Το άρθρο 5, σημείο 1, της ίδιας οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
1)
[…]
β)
“σύμβαση παραχώρησης υπηρεσιών” νοείται η σύμβαση εξ επαχθούς αιτίας που συνάπτεται εγγράφως μέσω της οποίας μία ή περισσότερες αναθέτουσες αρχές ή αναθέτοντες φορείς αναθέτουν την παροχή και διαχείριση υπηρεσιών άλλων από την εκτέλεση έργων που αναφέρεται στο σημείο α) σε έναν ή περισσότερους οικονομικούς φορείς, το δε αντάλλαγμα για αυτή συνίσταται είτε αποκλειστικά στο δικαίωμα εκμετάλλευσης των υπηρεσιών οι οποίες αποτελούν το αντικείμενο της σύμβασης είτε στο δικαίωμα αυτό μαζί με καταβολή πληρωμής·
Η ανάθεση σύμβασης παραχώρησης έργων ή υπηρεσιών συνεπάγεται τη μεταβίβαση στον παραχωρησιούχο του λειτουργικού κινδύνου που απορρέει από την εκμετάλλευση των εν λόγω έργων ή υπηρεσιών και ο οποίος συμπεριλαμβάνει κίνδυνο ζήτησης ή προσφοράς ή αμφοτέρων. Ο παραχωρησιούχος θεωρείται ότι αναλαμβάνει λειτουργικό κίνδυνο όταν, υπό φυσιολογικές συνθήκες λειτουργίας, δεν υπάρχει εγγύηση για την απόσβεση της επένδυσης ή των δαπανών που πραγματοποιήθηκαν κατά την εκτέλεση των έργων ή την παροχή των υπηρεσιών που αποτελούν το αντικείμενο της σύμβασης παραχώρησης. Το τμήμα του κινδύνου που μεταβιβάζεται στον παραχωρησιούχο περιλαμβάνει την πραγματική έκθεση στις αστάθμητες συνθήκες της αγοράς, που συνεπάγεται ότι οιαδήποτε πιθανή εκτιμώμενη απώλεια του παραχωρησιούχου δεν πρέπει να είναι απλώς ονομαστική ή αμελητέα».
7
Το άρθρο 19 της οδηγίας 2014/23, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες», προβλέπει τα εξής:
«Οι συμβάσεις παραχώρησης για κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες που απαριθμούνται στο παράρτημα IV και εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας υπόκεινται μόνον στις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 31 παράγραφος 3 και τα άρθρα 32, 46 και 47.»
8
Το παράρτημα IV της οδηγίας 2014/23, το οποίο φέρει τον τίτλο «Υπηρεσίες που αναφέρονται στο άρθρο 19», μνημονεύει τις κοινωνικές, υγειονομικές και συναφείς υπηρεσίες, μεταξύ των οποίων απαριθμούνται οι υπηρεσίες που αντιστοιχούν στους κωδικούς 85000000-9 έως 85323000-9 της ονοματολογίας του Κοινού Λεξιλογίου για τις δημόσιες συμβάσεις (CPV), η οποία θεσπίστηκε δυνάμει του κανονισμού (ΕΚ) 2195/2002 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Νοεμβρίου 2002, περί του κοινού λεξιλογίου για τις δημόσιες συμβάσεις (CPV) (ΕΕ 2002, L 340, σ. 1), στις οποίες εμπίπτουν και οι φαρμακευτικές υπηρεσίες, οι οποίες αντιστοιχούν στον κωδικό 85149000-5.
Το σλοβενικό δίκαιο
Ο ZNKP
9
Το άρθρο 2 του Zakon o nekaterih koncesijskih pogodbah (νόμου περί ορισμένων συμβάσεων παραχώρησης, Uradni list RS, αριθ. 9/2019), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: ZNKP), ορίζει στο σημείο 18 τα εξής:
«Ως “μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος” νοούνται οι υπηρεσίες μη οικονομικού χαρακτήρα οι οποίες, εκ του νόμου, παρέχονται ως υπηρεσίες γενικού συμφέροντος και δεν προσφέρονται στην αγορά έναντι αμοιβής και, ως εκ τούτου, υπόκεινται σε ειδικές υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας.»
10
Το άρθρο 9 του ZNKP προβλέπει τα εξής:
«Ο παρών νόμος εφαρμόζεται στις συμβάσεις παραχώρησης των οποίων η εκτιμώμενη αξία, εκτός φόρου προστιθέμενης αξίας […], ισούται ή υπερβαίνει την αξία που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/23/ΕΕ.»
11
Το άρθρο 10 του ZNKP ορίζει τα εξής:
«Οι συμβάσεις παραχώρησης οι οποίες ρυθμίζονται από τον παρόντα νόμο καθώς και από ειδικούς νόμους υπόκεινται στον παρόντα νόμο και στις διατάξεις των ειδικών νόμων εφόσον δεν αντιβαίνουν στον παρόντα νόμο.»
12
Το άρθρο 11 του ZNKP ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Ο παρών νόμος δεν εφαρμόζεται σε:
1.
συμβάσεις παραχώρησης για μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος. […]»
13
Το άρθρο 15 του ZNKP προβλέπει τα εξής:
«Οι συμβάσεις παραχώρησης για κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες που απαριθμούνται στο παράρτημα IV της οδηγίας 2014/23/ΕΕ υπόκεινται στις διατάξεις του παρόντος νόμου που διέπουν την υποχρέωση εκπόνησης προπαρασκευαστικών πράξεων, την υποχρέωση δημοσίευσης της προκήρυξης περί της οποίας γίνεται λόγος στα άρθρα 35 και 40 του παρόντος νόμου, καθώς και την έννομη προστασία στις διαδικασίες επιλογής του παραχωρησιούχου σύμφωνα με τον παρόντα νόμο.»
Ο νόμος περί υγειονομικής περίθαλψης
14
Το άρθρο 2 του Zakon o zdravstveni dejavnosti (νόμου περί υγειονομικής περίθαλψης, Uradni list RS, αριθ. 9/92), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, ορίζει τα εξής:
«Η υγειονομική περίθαλψη είναι πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια.
Η πρωτοβάθμια υγειονομική περίθαλψη περιλαμβάνει τη βασική υγειονομική περίθαλψη και τη φαρμακευτική δραστηριότητα.»
15
Το άρθρο 3 του νόμου περί υγειονομικής περίθαλψης προβλέπει τα εξής:
«Οι πάροχοι υγειονομικής περίθαλψης είναι φυσικά και νομικά πρόσωπα, εγχώρια και αλλοδαπά, τα οποία έχουν λάβει άδεια από το Υπουργείο Υγείας για την παροχή υγειονομικής περίθαλψης.
Οι δημόσιες υπηρεσίες υγείας περιλαμβάνουν τις υπηρεσίες υγείας των οποίων η παροχή κατά τρόπο συνεχή και αδιάλειπτο διασφαλίζεται, προς το δημόσιο συμφέρον, από το κράτος και τους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης και οι οποίες, βάσει της αρχής της αλληλεγγύης και σύμφωνα με τους κανόνες που διέπουν την υγειονομική περίθαλψη και την ασφάλιση υγείας, διασφαλίζονται ως παροχές του συστήματος υποχρεωτικής ασφάλισης υγείας και χρηματοδοτούνται, εν όλω ή εν μέρει, από δημόσιους πόρους προερχόμενους κυρίως από την υποχρεωτική ασφάλιση υγείας. Οι υπηρεσίες υγείας του προηγούμενου εδαφίου παρέχονται, ως μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος, από μη κερδοσκοπικούς παρόχους υγειονομικής περίθαλψης, κατά τρόπον ώστε το πλεόνασμα των εσόδων έναντι των δαπανών να διατίθεται για την παροχή και την ανάπτυξη της υγειονομικής περίθαλψης.»
16
Το άρθρο 20 του νόμου περί υγειονομικής περίθαλψης προβλέπει στο πρώτο εδάφιο τα εξής:
«Η φαρμακευτική δραστηριότητα ασκείται σύμφωνα με ειδικό νόμο. Ο παρών νόμος εφαρμόζεται στα ζητήματα που δεν καλύπτονται από ειδικό νόμο.»
Ο νόμος περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας
17
Το άρθρο 1 του Zakon o lekarniški dejavnosti (νόμου περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας, Uradni list RS, αριθ. 85/16), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, ορίζει τα εξής:
«Ο παρών νόμος ρυθμίζει τον σκοπό, το περιεχόμενο και τους όρους άσκησης της φαρμακευτικής δραστηριότητας, την οργάνωση, τους όρους και τις διαδικασίες ανάθεσης και εκμετάλλευσης των συμβάσεων παραχώρησης, τους επαγγελματίες του φαρμακευτικού τομέα και τις επαγγελματικές ενώσεις τους, τη φαρμακευτική δραστηριότητα μέσω διαδικτύου και την εποπτεία.»
18
Το άρθρο 2 του νόμου περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Σκοπός της φαρμακευτικής δραστηριότητας είναι η εξασφάλιση αποτελεσματικής και υψηλής ποιότητας προμήθειας φαρμάκων και άλλων προϊόντων που προορίζονται για την υποστήριξη των ιατρικών θεραπειών και την προστασία της υγείας, καθώς και η παροχή συμβουλών σε ασθενείς και επαγγελματίες του τομέα της υγείας σχετικά με την ασφαλή, ορθή και αποτελεσματική χρήση τους.»
19
Το άρθρο 4 του νόμου περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας προβλέπει στην παράγραφο 1, σημείο 8, τα εξής:
«[Ως] πάροχος φαρμακευτικής δραστηριότητας [νοείται] φυσικό ή νομικό πρόσωπο που κατέχει άδεια που αφορά την παραχώρηση υπηρεσίας για την άσκηση φαρμακευτικής δραστηριότητας σύμφωνα με τον παρόντα νόμο, δημόσιος φαρμακευτικός φορέας, νοσοκομείο ή άλλοι πάροχοι σύμφωνα με τον παρόντα νόμο.»
20
Το άρθρο 5 του νόμου περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας ορίζει τα εξής:
«1.   Η φαρμακευτική δραστηριότητα είναι δημόσια υπηρεσία υγείας μέσω της οποίας διασφαλίζεται η συνεχής και αδιάλειπτη προμήθεια φαρμάκων στο κοινό και στους επαγγελματίες του τομέα της υγείας, καθώς και η φαρμακευτική περίθαλψη των ασθενών.
2.   Η φαρμακευτική δραστηριότητα ασκείται στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας υγειονομικής περίθαλψης.
3.   Το δίκτυο κατανομής των φαρμακείων που αναφέρεται στον παρόντα νόμο εξασφαλίζεται σε πρωτοβάθμιο επίπεδο από τον δήμο ή από περισσότερους όμορους δήμους από κοινού και, σε δευτεροβάθμιο και τριτοβάθμιο επίπεδο, από το Δημόσιο.»
21
Το άρθρο 10 του νόμου περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, προβλέπει στις παραγράφους 2 έως 4 και 7 τα εξής:
«2.   Ένα υποκατάστημα φαρμακείου μπορεί να λειτουργεί μόνον υπό τον επαγγελματικό έλεγχο του φαρμακείου που το οργάνωσε. Υπεύθυνος για τη λειτουργία του υποκαταστήματος είναι ο διευθύνων το φαρμακείο που οργάνωσε το υποκατάστημα.
3.   Η άδεια λειτουργίας υποκαταστήματος φαρμακείου χορηγείται από τον δήμο στην επικράτεια του οποίου βρίσκεται το υποκατάστημα, μετά από προηγούμενη διαβούλευση με [τον “Lekarniška zbornica Slovenije” (Σύλλογο Φαρμακοποιών της Σλοβενίας)] και με τη σύμφωνη γνώμη του Υπουργείου.
4.   Η άδεια λειτουργίας υποκαταστήματος φαρμακείου μπορεί επίσης να χορηγηθεί για περιορισμένο χρονικό διάστημα ή για συγκεκριμένη περίοδο του έτους (τουριστική περίοδος).
[…]
7.   Ένα υποκατάστημα φαρμακείου δεν αρχίζει να ασκεί τη φαρμακευτική του δραστηριότητα πριν από τη χορήγηση άδειας σύμφωνα με το άρθρο 67, πρώτο εδάφιο, του παρόντος νόμου.»
22
Το άρθρο 15 του νόμου περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Η άσκηση της φαρμακευτικής δραστηριότητας χρηματοδοτείται από δημόσιους και ιδιωτικούς πόρους. Οι δημόσιοι πόροι του προηγούμενου εδαφίου περιλαμβάνουν, ιδίως:
–
τις πληρωμές για υπηρεσίες παρεχόμενες στο πλαίσιο της φαρμακευτικής δραστηριότητας βάσει συμβάσεων που έχουν συναφθεί με φορείς ασφάλισης υγείας,
–
τις πληρωμές από πιστώσεις του προϋπολογισμού,
–
τους ιδίους πόρους.»
23
Το άρθρο 27 του νόμου περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Πρωτοβάθμιος δημόσιος φαρμακευτικός φορέας ιδρύεται από έναν δήμο ή από περισσότερους όμορους δήμους από κοινού στην επικράτειά τους κατόπιν διαβούλευσης με τον αρμόδιο σύλλογο και με τη σύμφωνη γνώμη του Υπουργείου.»
24
Το άρθρο 39 του νόμου περί της φαρμακευτικής δραστηριότητας προβλέπει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:
«1.   Για την άσκηση πρωτοβάθμιας φαρμακευτικής δραστηριότητας μπορεί να ανατεθεί σύμβαση παραχώρησης, υπό τους όρους του παρόντος νόμου, σε φυσικό πρόσωπο που εκμεταλλεύεται φαρμακείο ή σε νομικό πρόσωπο στο πλαίσιο του οποίου το πρόσωπο που εκμεταλλεύεται φαρμακείο και που είναι επίσης διαχειριστής ή διευθυντικό όργανο του εν λόγω νομικού προσώπου κατέχει ποσοστό άνω του 50 % του μετοχικού κεφαλαίου (στο εξής: παραχωρησιούχος).
2.   Ο παραχωρησιούχος οργανώνει τα φαρμακεία ή τα υποκαταστήματα φαρμακείων ως δικές του οργανωτικές μονάδες για την άσκηση της φαρμακευτικής δραστηριότητας στις περιοχές για τις οποίες διαθέτει παραχώρηση ή άδεια λειτουργίας υποκαταστήματος φαρμακείου, σύμφωνα με το δίκτυο κατανομής των φαρμακείων σε πρωτοβάθμιο επίπεδο, με την επιφύλαξη της προηγούμενης γνώμης του αρμόδιου συλλόγου και της σύμφωνης γνώμης του Υπουργείου.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
25
Στις 11 Μαρτίου 2022 ο Δήμος Benedikt χορήγησε στον MN, χωρίς προηγούμενη δημοσίευση προκήρυξης διαγωνισμού για την ανάθεση σύμβασης παραχώρησης, άδεια αορίστου χρόνου για τη λειτουργία υποκαταστήματος φαρμακείου εγκατεστημένου στην επικράτειά του.
26
Η Farmacija υπέβαλε αίτηση επανεξέτασης της ως άνω άδειας ενώπιον του Δήμου Benedikt. Θεώρησε, κατ’ ουσίαν, ότι ο Δήμος Benedikt είχε αναθέσει σύμβαση παραχώρησης για την άσκηση φαρμακευτικής δραστηριότητας χωρίς να έχει τηρηθεί η εφαρμοστέα διαδικασία, τούτο δε κατά παράβαση της οδηγίας 2014/23.
27
Ο Δήμος Benedikt απέρριψε την αίτηση επανεξέτασης χωρίς να εξετάσει την ουσία της υποθέσεως, κρίνοντας ότι η Farmacija δεν είχε δικαίωμα προσφυγής στο πλαίσιο της διαδικασίας που προηγείται της επανεξέτασης ούτε στο πλαίσιο της διαδικασίας επανεξέτασης αυτής καθεαυτή. Συγκεκριμένα, κατά τον Δήμο Benedikt, η χορήγηση άδειας λειτουργίας υποκαταστήματος φαρμακείου δεν συνιστά, κατ’ ουσίαν, ανάθεση σύμβασης παραχώρησης υπηρεσιών.
28
Η Farmacija άσκησε κατά της αποφάσεως αυτής προσφυγή που παραπέμφθηκε στην Državna revizijska komisija za revizijo postopkov oddaje javnih naročil (εθνική επιτροπή για τον έλεγχο των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων, Σλοβενία), η οποία είναι το αιτούν δικαστήριο. Η Farmacija επανέλαβε ενώπιον της εν λόγω επιτροπής την άποψη ότι ο Δήμος Benedikt, χορηγώντας άδεια που αφορά παραχώρηση υπηρεσιών χωρίς να ακολουθήσει τη διαδικασία που προβλέπουν ο ZNKP και η οδηγία 2014/23, παρέβη τις διατάξεις αυτές.
29
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η άδεια λειτουργίας υποκαταστήματος φαρμακείου την οποία χορήγησε ο Δήμος Benedikt αντιστοιχεί σε ανάθεση σύμβασης παραχώρησης για την άσκηση φαρμακευτικής δραστηριότητας. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το αν υπηρεσία η οποία αφορά την άσκηση φαρμακευτικής δραστηριότητας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/23. Ειδικότερα, διερωτάται αν μια τέτοια υπηρεσία πρέπει να θεωρηθεί ως μη οικονομική υπηρεσία γενικού συμφέροντος ή ως υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος.
30
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, αφενός, ότι ο Σλοβένος νομοθέτης προέβλεψε ότι η υγειονομική περίθαλψη, στην οποία περιλαμβάνεται η φαρμακευτική δραστηριότητα, συνιστά μη οικονομική υπηρεσία γενικού συμφέροντος. Κατά το αιτούν δικαστήριο, είναι αναγκαίο να ληφθεί υπόψη ο ουσιαστικός ρόλος που διαδραματίζουν τα φαρμακεία στη δημόσια υγεία, καθώς και η χρηματοδότησή τους, η οποία τα θέτει σε προνομιακή σχέση με το κράτος και τα διακρίνει από άλλους οικονομικούς φορείς.
31
Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει με την απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, ASADE (C‑436/20, EU:C:2022:559), ότι οι υπηρεσίες που παρέχονται έναντι αμοιβής αποτελούν οικονομικές δραστηριότητες. Επισημαίνει ότι, βάσει της εθνικής νομοθεσίας, οι πάροχοι υπηρεσιών που είναι φαρμακεία αμείβονται από πόρους που προέρχονται από την υποχρεωτική ασφάλιση υγείας, αλλά και από πόρους προερχόμενους από τους χρήστες των υπηρεσιών.
32
Εξάλλου, στο μέτρο που οι υπηρεσίες που παρέχονται από φαρμακεία, όπως οι επίμαχες στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί, δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι συνιστούν μη οικονομική υπηρεσία γενικού συμφέροντος, λόγω του ότι οι πάροχοι των υπηρεσιών αυτών λαμβάνουν αμοιβή, με αποτέλεσμα οι εν λόγω υπηρεσίες να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/23, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν οι ίδιες αυτές υπηρεσίες θα μπορούσαν να εμπίπτουν στην έννοια των «κοινωνικών και άλλων ειδικών υπηρεσιών» του άρθρου 19 της οδηγίας.
33
Υπό τις συνθήκες αυτές, η Državna revizijska komisija za revizijo postopkov oddaje javnih naročil (εθνική επιτροπή για τον έλεγχο των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν της διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Μπορεί η υπηρεσία που αφορά την άσκηση φαρμακευτικής δραστηριότητας η οποία έχει κατ’ ουσίαν ως αντικείμενο την προμήθεια στους χρήστες φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση, τα οποία χορηγούνται με ή χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και την παροχή συμβουλών στους χρήστες για την ορθή και ασφαλή χρήση των φαρμάκων αυτών να χαρακτηριστεί ως “μη οικονομική υπηρεσία γενικού συμφέροντος”, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23;
2)
Μπορεί η υπηρεσία που αφορά την άσκηση φαρμακευτικής δραστηριότητας η οποία έχει κατ’ ουσίαν ως αντικείμενο την προμήθεια στους χρήστες φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση, τα οποία χορηγούνται με ή χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και η παροχή συμβουλών στους χρήστες για την ορθή και ασφαλή χρήση των φαρμάκων αυτών να χαρακτηριστεί ως κοινωνική και άλλη ειδική υπηρεσία κατά την έννοια του άρθρου 19 της οδηγίας 2014/23;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του παραδεκτού
34
Η Σλοβενική Κυβέρνηση φρονεί ότι η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε η Državna revizijska komisija za revizijo postopkov oddaje javnih naročil (εθνική επιτροπή για τον έλεγχο των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων) είναι απαράδεκτη, καθόσον εν λόγω επιτροπή δεν είναι, βάσει των διατάξεων του εθνικού δικαίου, η αρμόδια αρχή για τη διάγνωση της διαφοράς της κύριας δίκης και, ως εκ τούτου, δεν έχει την ιδιότητα του «δικαστηρίου», κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
35
Συναφώς, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της προβλεπόμενης από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, η ιδιότητα του αιτούντος οργάνου ως «δικαστηρίου» εξαρτάται από ένα σύνολο στοιχείων, όπως η διά νόμου ίδρυση του οργάνου αυτού, η μονιμότητά του, ο δεσμευτικός χαρακτήρας της δικαιοδοσίας του, ο κατ’ αντιμωλίαν χαρακτήρας της ενώπιόν του διαδικασίας, η εκ μέρους του οργάνου αυτού εφαρμογή κανόνων δικαίου, καθώς και η ανεξαρτησία του (απόφαση της 8ης Ιουνίου 2017, Medisanus, C‑296/15, EU:C:2017:431, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
36
Εν προκειμένω, υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει διαπιστώσει με την απόφαση της 8ης Ιουνίου 2017, Medisanus (C‑296/15, EU:C:2017:431), ότι η Državna revizijska komisija za revizijo postopkov oddaje javnih naročil (εθνική επιτροπή για τον έλεγχο των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων) πληρούσε τα κριτήρια για να θεωρηθεί ως «δικαστήριο κράτους μέλους» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
37
Η διαπίστωση αυτή δεν αναιρέθηκε από το Δικαστήριο με τις αποφάσεις της 10ης Σεπτεμβρίου 2020, Tax-Fin-Lex (C‑367/19, EU:C:2020:685), και της 10ης Νοεμβρίου 2022, SHARENGO (C‑486/21, EU:C:2022:868), με τις οποίες παρέχονται απαντήσεις σε προδικαστικά ερωτήματα τα οποία επίσης υπέβαλε η Državna revizijska komisija za revizijo postopkov oddaje javnih naročil (εθνική επιτροπή για τον έλεγχο των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων).
38
Πλην όμως, η Σλοβενική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η υπό κρίση υπόθεση διαφέρει από εκείνες στις οποίες το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει την ιδιότητα του δικαστηρίου στην ως άνω επιτροπή, καθόσον αυτή δεν είναι αρμόδια να εκδικάσει την υπόθεση της κύριας δίκης, όπερ συνεπάγεται ότι δεν έχει την ιδιότητα του «δικαστηρίου», κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
39
Συναφώς, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, αφενός, δεν απόκειται στο Δικαστήριο ούτε να θέσει εν αμφιβόλω την κρίση του αιτούντος δικαστηρίου επί του παραδεκτού της προσφυγής ή αγωγής της κύριας δίκης, ζήτημα το οποίο, στο πλαίσιο της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής, εμπίπτει στην αρμοδιότητα του εθνικού δικαστή, ούτε να ελέγξει αν η απόφαση περί παραπομπής ελήφθη σύμφωνα με τους εθνικούς οργανωτικούς και δικονομικούς κανόνες. Το Δικαστήριο δεσμεύεται από την απόφαση περί παραπομπής που εξέδωσε δικαστήριο κράτους μέλους εφόσον η απόφαση αυτή δεν ακυρώθηκε κατόπιν ασκήσεως ενδίκου μέσου που ενδεχομένως προβλέπει το εθνικό δίκαιο [πρβλ. αποφάσεις της 16ης Ιουλίου 2020, Governo della Repubblica italiana (Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών), C‑658/18, EU:C:2020:572, σκέψη 61, και της 30ής Σεπτεμβρίου 2020, CPAS de Liège, C‑233/19, EU:C:2020:757, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
40
Αφετέρου, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι, στο πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων την οποία καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη για τη δικαστική απόφαση που πρόκειται να εκδοθεί, να εκτιμήσει, με γνώμονα τις ιδιαιτερότητες της υπόθεσης, τόσο αν η προδικαστική απόφαση είναι αναγκαία για την έκδοση της δικής του απόφασης όσο και αν τα ερωτήματα που υποβάλλει στο Δικαστήριο είναι λυσιτελή. Επομένως, τα προδικαστικά ερωτήματα που αφορούν το δίκαιο της Ένωσης θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή και, εφόσον τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να αποφανθεί. Το Δικαστήριο μπορεί, συνεπώς, να αρνηθεί να αποφανθεί επί προδικαστικού ερωτήματος που έχει υποβληθεί από εθνικό δικαστήριο μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή, ακόμη, όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 2025, Sąd Rejonowy w Białymstoku και Adoreikė, C‑146/23 και C‑374/23, EU:C:2025:109, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
41
Εν προκειμένω, επισημαίνεται ότι εναπόκειται αποκλειστικώς στο αιτούν δικαστήριο να καθορίσει τα όρια της αρμοδιότητάς του. Εξάλλου, διαπιστώνεται επίσης ότι τα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το εν λόγω δικαστήριο έχουν σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, ότι κανένα από τα ερωτήματα αυτά δεν είναι υποθετικής φύσεως και ότι το Δικαστήριο διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα αυτά κατά την έννοια της προμνημονευθείσας νομολογίας του Δικαστηρίου.
42
Κατά συνέπεια, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι παραδεκτή.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
43
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23 έχει την έννοια ότι η δραστηριότητα εκμετάλλευσης φαρμακείου, της οποίας το ουσιώδες μέρος συνίσταται στην προμήθεια, έναντι αμοιβής, φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση τα οποία χορηγούνται με ή χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και στην παροχή συμβουλών σχετικά με την ορθή και ασφαλή χρήση των φαρμάκων αυτών, εμπίπτει στην έννοια των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος» της εν λόγω διάταξης.
44
Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ως άνω προδικαστικό ερώτημα, θα πρέπει να ερμηνευθεί η έννοια των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος», κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23, το οποίο καθορίζει το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, εξαιρώντας τις εν λόγω υπηρεσίες. Πράγματι, από το γράμμα της διατάξεως αυτής, ερμηνευόμενης υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψεως 6 της οδηγίας 2014/23, προκύπτει ότι οι «μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος» δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.
45
Επισημαίνεται συναφώς ότι, αφενός, η έννοια των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος» δεν ορίζεται στη Συνθήκη ΛΕΕ ούτε στο παράγωγο δίκαιο, ιδίως στην οδηγία 2014/23.
46
Αφετέρου, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι ούτε και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23 περιέχει ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της σημασίας και του περιεχομένου της έννοιας των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος».
47
Κατά πάγια νομολογία, από τις απαιτήσεις τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας συνάγεται το συμπέρασμα ότι οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που δεν περιέχουν ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του πεδίου εφαρμογής τους πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύονται αυτοτελώς και ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, με βάση το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται και τον σκοπό της επίμαχης ρύθμισης (πρβλ. αποφάσεις της 18ης Ιανουαρίου 1984, Ekro, 327/82, EU:C:1984:11, σκέψη 11, και της 13ης Μαρτίου 2025, APS Beta Bulgaria και Agentsia za kontrol na prosrocheni zadalzhenia, C‑337/23, EU:C:2025:183, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
48
Επομένως, το ζήτημα αν οι υπηρεσίες που παρέχονται στο πλαίσιο της δραστηριότητας φαρμακείου συνιστούν μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος, κατά την έννοια της νομοθεσίας της Ένωσης, εμπίπτει στο δίκαιο της Ένωσης. Ως εκ τούτου, ο εκ μέρους του εθνικού νομοθέτη χαρακτηρισμός μιας τέτοιας δραστηριότητας ως εμπίπτουσας σε μη οικονομική υπηρεσία γενικού συμφέροντος, τον οποίο επικαλείται η Σλοβενική Κυβέρνηση, δεν μπορεί να είναι καθοριστικής σημασίας (πρβλ. αποφάσεις της 10ης Ιουλίου 2014, Impresa Pizzarotti, C‑213/13, EU:C:2014:2067, σκέψη 40, και της 14ης Ιουλίου 2022, ASADE, C‑436/20, EU:C:2022:559, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
49
Πράγματι, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 59, 61 και 62 των προτάσεών του, η εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς της Ένωσης, η οποία περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών και την ελευθερία εγκαταστάσεως, όπως προκύπτει από το άρθρο 26, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, μπορεί να διασφαλιστεί μόνο με μια ενιαία κατανόηση της έννοιας των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος». Σε αντίθετη περίπτωση, θα ελλόχευε ο κίνδυνος ετερογενούς εφαρμογής των σχετικών κανόνων του δικαίου της Ένωσης, όπερ θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα τον κατακερματισμό της εσωτερικής αγοράς. Ως εκ τούτου, λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι οι λεπτομερείς κανόνες που ρυθμίζουν τη δραστηριότητα των φαρμακείων μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, λόγω των ιδιαιτεροτήτων της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας, ο νομικός χαρακτηρισμός της φύσης της από τα κράτη μέλη δεν μπορεί να είναι καθοριστικός. Κατά συνέπεια, η αρμοδιότητα των κρατών μελών να παρέχουν, να αναθέτουν και να οργανώνουν μη οικονομικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος, όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 6 και στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/23 και όπως προβλέπεται στο άρθρο 2 του πρωτοκόλλου αριθ. 26 σχετικά με τις υπηρεσίες γενικού συμφέροντος (ΕΕ 2012, C 326, σ. 308), το οποίο προσαρτάται στη Συνθήκη ΛΕΕ, δεν μπορεί να αποκλείσει την αυτοτελή ερμηνεία της έννοιας αυτής.
50
Όσον αφορά τον ορισμό της έννοιας των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος», κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23, επισημαίνεται, όπως υπογράμμισε και ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 53 των προτάσεών του, ότι η έννοια αυτή περιλαμβάνει δύο σωρευτικά στοιχεία. Μια τέτοια υπηρεσία πρέπει, πρώτον, να παρέχεται για σκοπούς γενικού συμφέροντος και, δεύτερον, να έχει μη οικονομικό χαρακτήρα. Επομένως, προκειμένου να καθοριστεί αν οι υπηρεσίες των φαρμακείων εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως, πρέπει να εξακριβωθεί αν έχουν ή όχι οικονομικό χαρακτήρα.
51
Συναφώς, στο μέτρο που η έννοια των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος» περιλαμβάνεται στην οδηγία 2014/23, πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου και, ειδικότερα, της νομολογίας που αφορά τον σεβασμό των ελευθεριών που κατοχυρώνονται στη Συνθήκη ΛΕΕ και τις αρχές που απορρέουν εντεύθεν, όπως είναι η ίση μεταχείριση, η απαγόρευση των διακρίσεων, η αμοιβαία αναγνώριση, η αναλογικότητα και η διαφάνεια, οι οποίες πρέπει να διασφαλίζονται δυνάμει της οδηγίας αυτής, της οποίας η νομική βάση περιλαμβάνει το άρθρο 53, παράγραφος 1, και τα άρθρα 62 και 114 ΣΛΕΕ.
52
Ειδικότερα, ο όρος «υπηρεσίες», κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23, πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της ελευθερίας παροχής υπηρεσιών που κατοχυρώνεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ και της οποίας το πεδίο εφαρμογής περιορίζεται στις οικονομικές δραστηριότητες (πρβλ. απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, ASADE, C‑436/20, EU:C:2022:559, σκέψη 59). Επιπλέον, δεδομένου ότι η έννοια αυτή ορίζει το πεδίο εφαρμογής μιας από τις θεμελιώδεις ελευθερίες που κατοχυρώνει η Συνθήκη ΛΕΕ, δεν μπορεί να ερμηνεύεται συσταλτικώς (πρβλ. απόφαση της 11ης Απριλίου 2000, Deliège, C‑51/96 και C‑191/97, EU:C:2000:199, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53
Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει επίσης ότι υπηρεσία που παρέχεται έναντι αμοιβής αποτελεί «οικονομική δραστηριότητα», εξυπακουομένου ότι το ουσιώδες χαρακτηριστικό της αμοιβής έγκειται στο γεγονός ότι συνιστά οικονομική αντιπαροχή της επίμαχης παροχής, χωρίς ωστόσο να απαιτείται να καταβληθεί από τον αποδέκτη της (πρβλ. αποφάσεις της 1ης Φεβρουαρίου 2017, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας, C‑392/15, EU:C:2017:73, σκέψη 100, και της 14ης Ιουλίου 2022, ASADE, C‑436/20, EU:C:2022:559, σκέψη 60).
54
Τα ανωτέρω επιρρωννύονται από το ίδιο το γράμμα της οδηγίας 2014/23. Συγκεκριμένα, το άρθρο 1 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», διευκρινίζει, κατ’ ουσίαν, ότι συμφωνίες, αποφάσεις ή άλλες νομικές πράξεις που οργανώνουν τη μεταβίβαση εξουσιών και αρμοδιοτήτων για την εκτέλεση σκοπών δημοσίου συμφέροντος που ανατίθενται από αναθέτουσες αρχές ή αναθέτοντες φορείς σε οικονομικούς φορείς πρέπει να αμείβονται για να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας.
55
Όσον αφορά, ειδικότερα, τη δραστηριότητα φαρμακείου, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η δραστηριότητα αυτή συνιστά άσκηση οικονομικής δραστηριότητας εμπίπτουσας στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 49 ΣΛΕΕ (απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Comune di Bernareggio, C‑465/18, EU:C:2019:1125, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και ότι ο φαρμακοποιός αποσκοπεί στην επίτευξη κέρδους, ακόμη και αν θεωρείται ότι εκμεταλλεύεται το φαρμακείο λαμβάνοντας υπόψη την κατάρτιση, την επαγγελματική εμπειρία του και την ευθύνη που υπέχει από τους νομικούς ή δεοντολογικούς κανόνες (πρβλ. απόφαση της 19ης Μαΐου 2009, Apothekerkammer des Saarlandes κ.λπ., C‑171/07 και C‑172/07, EU:C:2009:316, σκέψη 37).
56
Η διαπίστωση αυτή δεν αναιρείται από τα επιχειρήματα που προέβαλε η Σλοβενική Κυβέρνηση, κατά τα οποία η κερδοσκοπική δραστηριότητα του φαρμακείου είναι απλώς παρεπόμενη, χρηματοδοτούμενη εν μέρει από δημόσιους πόρους, αποτελεί δε αναπόσπαστο μέρος του συστήματος υγείας, το οποίο στηρίζεται στην αρχή της αλληλεγγύης. Συγκεκριμένα, ο μόνος καθοριστικός παράγοντας για τον χαρακτηρισμό της δραστηριότητας ενός τέτοιου φαρμακείου ως υπηρεσίας οικονομικού χαρακτήρα είναι το γεγονός ότι οι υπηρεσίες που συνδέονται με την εν λόγω δραστηριότητα παρέχονται έναντι αμοιβής.
57
Λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι, όπως προκύπτει από τα ανωτέρω, οι υπηρεσίες που παρέχονται από τα φαρμακεία δεν αποτελούν υπηρεσίες μη οικονομικού χαρακτήρα, προκειμένου να εκτιμηθεί αν οι υπηρεσίες αυτές εμπίπτουν στην έννοια των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος» κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23, δεν είναι αναγκαίο να εξακριβωθεί αν παρέχονται για σκοπούς γενικού συμφέροντος.
58
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23 έχει την έννοια ότι η δραστηριότητα εκμετάλλευσης φαρμακείου, της οποίας το ουσιώδες μέρος συνίσταται στην προμήθεια, έναντι αμοιβής, φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση τα οποία χορηγούνται με ή χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και στην παροχή συμβουλών σχετικά με την ορθή και ασφαλή χρήση των φαρμάκων αυτών, δεν εμπίπτει στην έννοια των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος» της εν λόγω διάταξης.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
59
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 19 της οδηγίας 2014/23 έχει την έννοια ότι η δραστηριότητα εκμετάλλευσης φαρμακείου, της οποίας το ουσιώδες μέρος συνίσταται στην προμήθεια, έναντι αμοιβής, φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση τα οποία χορηγούνται με ή χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και στην παροχή συμβουλών σχετικά με την ορθή και ασφαλή χρήση των φαρμάκων αυτών, εμπίπτει στην έννοια των «κοινωνικών και άλλων ειδικών υπηρεσιών» της εν λόγω διάταξης.
60
Συναφώς, επισημαίνεται ότι από τη γραμματική ανάλυση του παραρτήματος IV της οδηγίας 2014/23 προκύπτει ότι στην κατηγορία των «κοινωνικών, υγειονομικών και συναφών υπηρεσιών» που περιλαμβάνεται στο παράρτημα αυτό συγκαταλέγονται και οι υπηρεσίες που αντιστοιχούν στους κωδικούς 85000000-9 έως 85323000-9 της ονοματολογίας Common Procurement Vocabulary (CPV). Επομένως, δεδομένου ότι οι φαρμακευτικές υπηρεσίες αντιστοιχούν στον κωδικό CPV 85149000-5, οι υπηρεσίες αυτές πρέπει να θεωρηθούν ότι εμπίπτουν στις ειδικές υπηρεσίες, κατά την έννοια του άρθρου 19 της οδηγίας 2014/23.
61
Εξάλλου, το άρθρο 19 της οδηγίας 2014/23 προβλέπει ειδικό καθεστώς για τις συμβάσεις παραχώρησης που αφορούν «κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες». Πράγματι, όπως διευκρινίζεται στην αιτιολογική σκέψη 36 της οδηγίας 2014/23, η οδηγία αυτή προβλέπει ένα «απλουστευμένο καθεστώς» για τις υπηρεσίες αυτές, στο μέτρο που οι συγκεκριμένες υπηρεσίες εξαιρούνται από την πλήρη εφαρμογή της.
62
Επομένως, κατά το άρθρο 19 της οδηγίας 2014/23, οι συμβάσεις παραχώρησης για κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες που απαριθμούνται στο παράρτημα IV υπόκεινται μόνον στις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 31, παράγραφος 3, και τα άρθρα 32, 46 και 47 της οδηγίας. Ειδικότερα, αφενός, οι αναθέτουσες αρχές και οι αναθέτοντες φορείς υποχρεούνται να γνωστοποιούν την πρόθεσή τους για ανάθεση μόνο μέσω δημοσίευσης προκαταρκτικής προκήρυξης, η οποία, κατά το άρθρο 31, παράγραφος 3, της οδηγίας, περιέχει τις πληροφορίες που προβλέπονται στο παράρτημα VI αυτής. Αφετέρου, οι γνωστοποιήσεις συναφθεισών συμβάσεων παραχώρησης που προβλέπονται στο άρθρο 32 της ίδιας οδηγίας μπορούν να συγκεντρώνονται ανά τριμηνία και πρέπει να περιέχουν τις πληροφορίες που προβλέπονται στο παράρτημα VIII αυτής, εφόσον αφορούν τέτοιες υπηρεσίες.
63
Εν προκειμένω, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο, κατ’ αρχάς, να κρίνει αν η άδεια λειτουργίας φαρμακείου, όπως η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης, αντιστοιχεί σε σύμβαση παραχώρησης κατά την έννοια της οδηγίας 2014/23 και, εφόσον συντρέχει τέτοια περίπτωση, αν αυτή η σύμβαση παραχώρησης υπόκειται στο απλουστευμένο καθεστώς σύναψης συμβάσεων που θεσπίζει το άρθρο 19 της οδηγίας αυτής (πρβλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, Roma Multiservizi και Rekeep, C‑332/20, EU:C:2022:610, σκέψη 96).
64
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 19 της οδηγίας 2014/23 έχει την έννοια ότι η δραστηριότητα εκμετάλλευσης φαρμακείου, της οποίας το ουσιώδες μέρος συνίσταται στην προμήθεια, έναντι αμοιβής, φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση τα οποία χορηγούνται με ή χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και στην παροχή συμβουλών σχετικά με την ορθή και ασφαλή χρήση των φαρμάκων αυτών, εμπίπτει στην έννοια των «κοινωνικών και άλλων ειδικών υπηρεσιών» της εν λόγω διάταξης.
Επί των δικαστικών εξόδων
65
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/23/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης,
έχει την έννοια ότι:
η δραστηριότητα εκμετάλλευσης φαρμακείου, της οποίας το ουσιώδες μέρος συνίσταται στην προμήθεια, έναντι αμοιβής, φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση τα οποία χορηγούνται με ή χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και στην παροχή συμβουλών σχετικά με την ορθή και ασφαλή χρήση των φαρμάκων αυτών, δεν εμπίπτει στην έννοια των «μη οικονομικών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος» της εν λόγω διάταξης.
2)
Το άρθρο 19 της οδηγίας 2014/23
έχει την έννοια ότι:
η δραστηριότητα εκμετάλλευσης φαρμακείου, της οποίας το ουσιώδες μέρος συνίσταται στην προμήθεια, έναντι αμοιβής, φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση τα οποία χορηγούνται με ή χωρίς ιατρική συνταγή, καθώς και στην παροχή συμβουλών σχετικά με την ορθή και ασφαλή χρήση των φαρμάκων αυτών, εμπίπτει στην έννοια των «κοινωνικών και άλλων ειδικών υπηρεσιών» της εν λόγω διάταξης.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η σλοβενική.