Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
z dnia 23 kwietnia 2026 r.(*)
Odwołanie – Pomoc państwa – Artykuł 107 ust. 3 lit. b) TFUE – Niemiecki rynek transportu lotniczego – Pomoc przyznana przez Republikę Federalną Niemiec na rzecz przewoźnika lotniczego w ramach pandemii COVID-19 – Tymczasowe ramy środków pomocy państwa – Dokapitalizowanie Deutsche Lufthansa AG – Decyzja Komisji Europejskiej o niewnoszeniu zastrzeżeń – Pomoc przeznaczona na zaradzenie poważnym zaburzeniom w gospodarce
W sprawie C‑457/23 P
mającej za przedmiot odwołanie w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wniesione w dniu 20 lipca 2023 r.,
Deutsche Lufthansa AG, z siedzibą w Kolonii (Niemcy), którą reprezentowali początkowo J. Burger, H.-J. Niemeyer, Ch. Sielmann i Ch. Wilken, Rechtsanwälte, a następnie P. Heuser, H.J. Niemeyer, Ch. Sielmann i M. Wilken, Rechtsanwälte,
strona wnosząca odwołanie,
w której pozostałymi uczestnikami postępowania są:
Ryanair DAC, z siedzibą w Swords (Irlandia), którą reprezentowali początkowo F.-Ch. Laprévote i E. Vahida, avocats, oraz D. Pérez de Lamo i S. Rating, abogados, a następnie F.-Ch. Laprévote i E. Vahida, avocats, oraz S. Rating, abogado,
Condor Flugdienst GmbH, z siedzibą w Neu-Isenburg (Niemcy), którą reprezentowali początkowo A. Israel i J. Lang, Rechtsanwälte, G.J. Dietrich, barrister, oraz E. Wright, avocate, następnie A. Israel i J. Lang, Rechtsanwälte, oraz G.J. Dietrich, barrister, następnie A. Israel i J. Lang, Rechtsanwälte, oraz T. Peevska, avocate, i wreszcie A. Israel i J. Lang, Rechtsanwälte, oraz M. Álvarez-Requejo Heredero, abogada,
strona skarżąca w pierwszej instancji,
Komisja Europejska, którą reprezentowali L. Flynn, J. Carpi Badía i F. Tomat, w charakterze pełnomocników,
strona pozwana w pierwszej instancji,
Republika Federalna Niemiec, którą reprezentowali początkowo J. Möller i P.-L. Krüger, a następnie J. Möller, w charakterze pełnomocników,
Republika Francuska,
interwenienci w pierwszej instancji,
TRYBUNAŁ (trzecia izba),
w składzie: C. Lycourgos, prezes izby, O. Spineanu-Matei, S. Rodin (sprawozdawca), N. Piçarra i N. Fenger, sędziowie,
rzecznik generalny: A. Biondi,
sekretarz: M. Longar, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 7 maja 2025 r.,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 16 października 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1        W odwołaniu Deutsche Lufthansa AG (zwana dalej „DLH”) wnosi o uchylenie wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 10 maja 2023 r., Ryanair i Condor Flugdienst/Komisja (Lufthansa; COVID-19) (T‑34/21 i T‑87/21, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2023:248), w którym Sąd stwierdził nieważność decyzji Komisji C(2020) 4372
final z dnia 25 czerwca 2020 r. w sprawie pomocy państwa SA 57153 (2020/N) – Niemcy – COVID-19 – Pomoc na rzecz Lufthansy, sprostowanej decyzją Komisji C(2021) 9606
final z dnia 14 grudnia 2021 r. (zwanej dalej „sporną decyzją”).
Ramy prawne
Rozporządzenie (EWG) nr 95/93
2        Artykuł 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 95/93 z dnia 18 stycznia 1993 r. w sprawie wspólnych zasad przydzielania czasu na start lub lądowanie w portach lotniczych Wspólnoty (Dz.U. 1993, L 14, s. 1), zmienionego rozporządzeniem (WE) nr 793/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. (Dz.U. 2004, L 138, s. 50), stanowi:
„Definicje do celów niniejszego rozporządzenia:
a)      »czas na start lub lądowanie« oznacza pozwolenie wydane przez koordynatora zgodnie z niniejszym rozporządzeniem w celu wykorzystania pełnego zakresu infrastruktury portu lotniczego niezbędnej do świadczenia usługi lotniczej w koordynowanym porcie lotniczym w konkretnym terminie do celów lądowania lub startu, według przydziału dokonanego przez koordynatora zgodnie z niniejszym rozporządzeniem;
[…]”.
Ramy tymczasowe
3        Komunikat Komisji Europejskiej dotyczący tymczasowych ram środków pomocy państwa w celu wsparcia gospodarki w kontekście trwającej epidemii COVID-19 został opublikowany w dniu 20 marca 2020 r. w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (2020/C‑91 1/01, Dz.U. 2020, C 91 I, s. 1), zanim został siedmiokrotnie zmieniony. Punkty 44, 49, 51, 54, 59, 60–63,
67–70 i 72 tego komunikatu, zmienionego komunikatem Komisji z dnia 8 maja 2020 r. (2020/C‑164/03, Dz.U. 2020, C 164, s. 3) (zwanego dalej „ramami tymczasowymi”), przewidywały:
„3.11.      Środki służące dokapitalizowaniu
44.      Niniejsze tymczasowe ramy określają kryteria na podstawie unijnych zasad pomocy państwa, w oparciu o które państwa członkowskie mogą udzielać wsparcia publicznego w formie instrumentów kapitałowych lub hybrydowych instrumentów kapitałowych dla przedsiębiorstw borykających się z trudnościami finansowymi w związku z epidemią COVID-19 […]. Mają one zapewnić, by zakłócenia w gospodarce nie doprowadziły do niepotrzebnego opuszczenia rynku przez przedsiębiorstwa, które były rentowne przed kryzysem wywołanym epidemią COVID-19. W związku z tym dokapitalizowanie nie może przekraczać minimum niezbędnego do zapewnienia rentowności beneficjenta i powinno ograniczać się do przywrócenia struktury kapitałowej przedsiębiorstwa sprzed epidemii COVID-19. Duże przedsiębiorstwa mają obowiązek zgłaszać, w jaki sposób otrzymana pomoc wspiera ich działania zgodnie z celami unijnymi i zobowiązaniami krajowymi związanymi z zieloną i cyfrową transformacją, w tym unijnym celem neutralności klimatycznej do 2050 r.
[…]
3.11.2.      Kwalifikowalność i warunki uczestnictwa
49.      Środek służący dokapitalizowaniu w związku z COVID-19 musi spełniać następujące warunki:
a)      bez interwencji państwa beneficjent zaprzestałby działalności lub miałby poważne trudności z utrzymaniem swojej działalności. Potwierdzeniem takich trudności może być w szczególności pogorszenie stosunku kapitału obcego do kapitału własnego beneficjenta lub podobnych wskaźników;
[…]
c)      beneficjent nie jest w stanie znaleźć finansowania na przystępnych warunkach na rynkach, a środki horyzontalne obowiązujące w danym państwie członkowskim w celu pokrycia zapotrzebowania na płynność są niewystarczające, aby zapewnić rentowność beneficjenta; […]
[…]
51.      Wymogi określone w niniejszej sekcji oraz w sekcjach 3.11.4, 3.11.5, 3.11.6 i 3.11.7 dotyczą zarówno programów dokapitalizowania w związku z COVID-19, jak i indywidualnych środków pomocy. Zatwierdzając program, Komisja będzie wymagać odrębnego zgłoszenia pomocy indywidualnej powyżej progu 250 mln EUR. W odniesieniu do takich zgłoszeń Komisja oceni, czy istniejące finansowanie na rynku lub środki horyzontalne mające na celu pokrycie zapotrzebowania na płynność są niewystarczające, by zapewnić rentowność beneficjenta; czy wybrane instrumenty dokapitalizowania i związane z nimi warunki są odpowiednie w odniesieniu do poważnych trudności beneficjenta; czy pomoc jest proporcjonalna; oraz czy spełnione są warunki określone w niniejszej sekcji oraz w sekcjach 3.11.4, 3.11.5, 3.11.6 i 3.11.7.
[…]
3.11.4.      Kwota dokapitalizowania
54.      Aby zapewnić proporcjonalność pomocy, kwota dokapitalizowania w związku z COVID-19 nie może przekraczać minimum niezbędnego do zapewnienia rentowności beneficjenta i nie powinna wykraczać poza przywrócenie struktury kapitałowej beneficjenta sprzed wybuchu epidemii COVID-19, tj. do stanu na dzień 31 grudnia 2019 r. Przy ocenie proporcjonalności pomocy uwzględnia się pomoc państwa otrzymaną lub planowaną w kontekście wybuchu epidemii COVID-19.
[…]
3.11.5.      Wynagrodzenie i wyjście państwa
Zasady ogólne
[…]
59.      Alternatywnie do metod określania wynagrodzenia określonych poniżej państwa członkowskie mogą zgłosić programy lub środki indywidualne, w których metoda określania wynagrodzenia jest dostosowywana zgodnie z cechami i stopniem uprzywilejowania instrumentu kapitałowego, pod warunkiem że zasadniczo prowadzi to do podobnego rezultatu w odniesieniu do efektu zachęty do wyjścia państwa, a także do podobnego ogólnego wpływu na wynagrodzenie państwa.
Wynagrodzenie z tytułu instrumentów kapitałowych
60.      Zastrzyk kapitałowy dokonany przez państwo lub równoważną interwencję należy przeprowadzić przy zastosowaniu ceny, która nie przekracza średniej ceny akcji beneficjenta w ciągu 15 dni poprzedzających wniosek o zastrzyk kapitałowy. Jeżeli beneficjent nie jest spółką notowaną na giełdzie, jego wartość rynkową powinien oszacować niezależny ekspert lub należy ją oszacować za pomocą innych proporcjonalnych środków.
61.      Wszelkie środki służące dokapitalizowaniu obejmują mechanizm progresywny, stopniowo zwiększający wynagrodzenie państwa, aby zachęcić beneficjenta do odkupienia zastrzyków kapitałowych dokonywanych przez państwo. Ten wzrost wynagrodzenia może mieć formę dodatkowych udziałów […] przyznanych państwu lub innych mechanizmów i powinien odpowiadać wzrostowi wynagrodzenia państwa o co najmniej 10 %
(w odniesieniu do niespłaconego udziału wynikającego z zastrzyku kapitałowego zastosowanego przez państwo w związku z COVID-19), w odniesieniu do każdego z etapów progresji:
a)      cztery lata po zastosowaniu zastrzyku kapitałowego w związku z COVID-19, jeżeli państwo nie sprzedało co najmniej 40 % swojego udziału w kapitale własnym wynikającego z zastrzyku kapitałowego zastosowanego w związku z COVID-19, uruchomiony zostanie mechanizm progresywny;
b)      sześć lat po zastosowaniu zastrzyku kapitałowego w związku z COVID-19, jeżeli państwo nie sprzedało w całości swojego udziału w kapitale własnym wynikającego z zastrzyku kapitałowego zastosowanego w związku z COVID-19, mechanizm progresywny zostanie ponownie uruchomiony […].
Jeżeli beneficjent nie jest spółką notowaną na giełdzie, państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o wdrożeniu każdego z tych dwóch etapów rok później, tj. odpowiednio pięć lat i siedem lat po zastrzyku kapitałowym zastosowanym w związku z COVID-19.
62.      Komisja może przyjąć alternatywne mechanizmy, pod warunkiem że doprowadzą one ogólnie do podobnego wyniku w odniesieniu do efektu zachęty do wyjścia państwa oraz podobnego ogólnego wpływu na wynagrodzenie państwa.
63.      Beneficjent powinien mieć możliwość odkupienia w każdym momencie udziałów kapitałowych nabytych przez państwo. Aby zapewnić otrzymanie przez państwo odpowiedniego wynagrodzenia za inwestycję, cena odkupu powinna być równa wyższej z następujących wartości: (i) nominalnej wartości inwestycji państwa powiększonej o roczne oprocentowanie wyższe o 200 punktów bazowych niż przedstawiono w tabeli poniżej […] lub (ii) cenie rynkowej w momencie odkupu.
[…]
Wynagrodzenie za hybrydowe instrumenty kapitałowe
[…]
67.      Konwersji hybrydowych instrumentów kapitałowych na kapitał własny dokonuje się na poziomie niższym od teoretycznej ceny bez prawa poboru (ang. Theoretical Ex-Rights Price […]) w momencie konwersji o co najmniej 5 %.
68.      Po konwersji na kapitał własny należy wprowadzić mechanizm progresywny, aby zwiększyć wynagrodzenie państwa, tak by zachęcać beneficjentów do odkupienia zastrzyków kapitałowych dokonanych przez państwo. Jeżeli kapitał własny będący wynikiem interwencji państwa w związku z COVID-19 będzie nadal stanowił własność państwa po upływie dwóch lat od konwersji na kapitał własny, państwo otrzymuje – oprócz swojego pozostałego udziału wynikającego z dokonanej przez nie konwersji hybrydowych instrumentów kapitałowych stosowanych w związku z COVID-19 – dodatkowy udział własnościowy beneficjenta. Ten dodatkowy udział własnościowy wynosi co najmniej 10 % pozostałego udziału, jaki wynika z dokonanej przez państwo konwersji hybrydowych instrumentów kapitałowych stosowanych w związku z COVID-19. Komisja może zaakceptować alternatywne mechanizmy progresywne, pod warunkiem że mają one taki sam efekt zachęty i podobny ogólny wpływ na wynagrodzenie państwa.
69.      Państwa członkowskie mogą wybrać formułę ustalania ceny obejmującą dodatkową klauzulę progresywną lub klauzulę spłaty. Tego rodzaju elementy należy opracować w taki sposób, aby zachęcały do szybkiego wycofania wsparcia zapewnionego przez państwo w postaci dokapitalizowania beneficjenta. Komisja może również zaakceptować alternatywne metody ustalania ceny, o ile wynagrodzenie obliczone na ich podstawie będzie wyższe od wynikającego z powyższej metody lub w podobnej wysokości.
70.      Ponieważ instrumenty hybrydowe mają bardzo różny charakter, Komisja nie dostarcza wskazówek w odniesieniu do wszystkich rodzajów instrumentów. Instrumenty hybrydowe muszą być w każdym przypadku zgodne z wyżej wymienionymi zasadami, a wynagrodzenie musi odzwierciedlać ryzyko związane z poszczególnymi instrumentami.
[…]
72.      Jeżeli beneficjentem środka służącego dokapitalizowaniu w związku z COVID-19, którego wartość przekracza 250 mln EUR, jest przedsiębiorstwo o znaczącej pozycji rynkowej na co najmniej jednym z rynków, na których działa, państwa członkowskie są zobowiązane zaproponować dodatkowe środki w celu utrzymania efektywnej konkurencji na tych rynkach. […]”.
Okoliczności powstania sporu i sporna decyzja
4        Okoliczności powstania sporu wynikające z zaskarżonego wyroku można streścić następująco.
5        DLH jest spółką dominującą stojącą na czele grupy Lufthansa, do której należą między innymi przedsiębiorstwa lotnicze Lufthansa Passenger Airlines, Brussels Airlines SA/NV, Austrian Airlines AG, Swiss International Air Lines Ltd i Edelweiss Air AG.
6        W dniu 12 czerwca 2020 r. Republika Federalna Niemiec zgłosiła Komisji, na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE, projekt środka pomocy indywidualnej w formie dokapitalizowania w kwocie 6 mld EUR na rzecz DLH (zwanego dalej „rozpatrywanym środkiem”).
7        Rozpatrywany środek, oparty na art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE i ramach tymczasowych, miał ma na celu przywrócenie równowagi bilansowej i płynności finansowej przedsiębiorstw należących do grupy Lufthansa w wyjątkowej sytuacji wynikającej z pandemii COVID-19. Pomoc ta była finansowana i zarządzana na rzecz rządu niemieckiego przez Wirtschaftsstabilisierungsfonds (fundusz stabilizacji gospodarki, Niemcy), podmiot publiczny, który udzielał krótkoterminowej pomocy finansowej przedsiębiorstwom niemieckim dotkniętym przez pandemię COVID-19.
8        Rozpatrywany środek składał się z trzech następujących elementów:
–        udziału w kapitale w wysokości 306 044 326,40 EUR (zwanego dalej „udziałem w kapitale”);
–        „cichego udziału” w wysokości 4 693 955 673,60 EUR, który stanowił instrument hybrydowy, traktowany jak kapitał własny zgodnie z międzynarodowymi standardami rachunkowości (zwanego dalej „cichym udziałem I”);
–        „cichego udziału” w wysokości 1 mld EUR o cechach zamiennego instrumentu dłużnego (zwanego dalej „cichym udziałem II”).
9        Rozpatrywany środek wpisywał się w ramy szerszego systemu środków wsparcia na rzecz grupy Lufthansa, które w momencie przyjęcia spornej decyzji można było podsumować w następujący sposób:
–        gwarancja państwowa w wysokości 80 % dla pożyczki w wysokości 3 mld EUR, którą Republika Federalna Niemiec zamierzała przyznać DLH w ramach systemu pomocy zatwierdzonego już przez Komisję [decyzja Komisji C(2020) 1886
final z dnia 22 marca 2020 r. w sprawie pomocy państwa SA.56714 (2020/N) – Niemcy – Środki związane z pandemią COVID-19];
–        gwarancja państwowa w wysokości 90 % dla pożyczki w wysokości 300 mln EUR, którą Republika Austrii zamierzała przyznać Austrian Airlines w ramach systemu pomocy zatwierdzonego już przez Komisję [decyzja Komisji C(2020) 2354
final z dnia 8 kwietnia 2020 r. w sprawie pomocy państwa SA.56840 (2020/N), Austria COVID-19: austriacki system wsparcia płynności];
–        pożyczka w wysokości 150 mln EUR, którą Republika Austrii zamierzała przyznać Austrian Airlines w celu naprawienia poniesionej przez to przedsiębiorstwo szkody wynikłej z odwołania lub ze zmiany harmonogramu lotów w kontekście pandemii COVID-19;
–        250 mln EUR dostępnego natychmiast kapitału i pożyczka w wysokości 40 mln EUR, którą Królestwo Belgii zamierzało przyznać Brussels Airlines; oraz
–        gwarancja państwa w wysokości 85 %
dla pożyczki w wysokości 1,4 mld EUR udzielona przez Konfederację Szwajcarską na rzecz Swiss International Air Lines i Edelweiss Air.
10      W dniu 25 czerwca 2020 r. Komisja wydała sporną decyzję, w której – stwierdziwszy, że rozpatrywany środek stanowi „pomoc państwa” w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, i oceniwszy jego zgodność z rynkiem wewnętrznym w świetle ram tymczasowych – uznała, że ów środek jest zgodny z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE, w związku z czym nie wniosła wobec niego zastrzeżeń.
Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok
11      Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu, odpowiednio, w dniach 22 stycznia i 12 lutego 2021 r. Ryanair DAC (zwana dalej „Ryanairem”) i Condor Flugdienst GmbH (zwana dalej „Condorem”) wniosły skargi o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.
12      Na poparcie skargi w sprawie T‑34/21 Ryanair podniósł pięć zarzutów, z których pierwszy dotyczył błędnego zastosowania ram tymczasowych i nadużycia władzy, drugi – błędnego zastosowania art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE, trzeci – naruszenia pewnych postanowień traktatu FUE i zasad ogólnych prawa Unii, czwarty – braku wszczęcia przez Komisję formalnego postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 108 ust. 2 TFUE, a piąty – naruszenia obowiązku uzasadnienia.
13      Na poparcie skargi w sprawie T‑87/21 Condor podniósł trzy zarzuty, z których pierwszy dotyczył uchybienia przez Komisję ciążącemu na niej obowiązkowi wszczęcia formalnego postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 108 ust. 2 TFUE, drugi – oczywistego błędu w ocenie w zakresie, w jakim Komisja uznała, że rozpatrywany środek jest zgodny z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE, a trzeci – naruszenia obowiązku uzasadnienia.
14      Na wstępie w pkt 15–67 zaskarżonego wyroku Sąd uznał skargi wniesione przez Ryanair i Condor za dopuszczalne, wskazawszy, po pierwsze, że owe spółki są zainteresowanymi stronami mającymi interes w zapewnieniu ochrony praw proceduralnych, które wywodzą z art. 108 ust. 2 TFUE, a po drugie, że wykazały one, iż sporna decyzja dotyczy ich bezpośrednio i indywidualnie w rozumieniu art. 263 akapit czwarty TFUE, co pozwala im zakwestionować zasadność tej decyzji.
15      Badając następnie w pkt 68–503 zaskarżonego wyroku owe skargi co do istoty, w pierwszej kolejności w pkt 70 i 71 tego wyroku Sąd pogrupował podniesione na ich poparcie zarzuty i stwierdził w szczególności, że wszystkie kwestie podniesione w zarzucie pierwszym skargi w sprawie T‑34/21 i w zarzutach pierwszym i drugim skargi w sprawie T‑87/21 można pogrupować w sześć grup tematycznych, dotyczących, po pierwsze, tego, czy DLH kwalifikuje się do bycia objętą pomocą państwa, po drugie, istnienia innych, bardziej odpowiednich i powodujących mniejsze zakłócenia konkurencji środków, po trzecie, kwoty pomocy, po czwarte, wynagrodzenia i wyjścia państwa, po piąte, zakazu finansowanej przez rozpatrywany środek ekspansji handlowej, i po szóste, zajmowania przez beneficjenta znaczącej pozycji rynkowej na rynkach właściwych oraz zobowiązań strukturalnych.
16      W drugiej kolejności Sąd przedstawił w pkt 73–87 zaskarżonego wyroku uwagi wstępne, po pierwsze, w przedmiocie dogłębności kontroli sprawowanej przez sądy Unii nad złożonymi ocenami ekonomicznymi, jakich Komisja dokonuje w dziedzinie pomocy państwa przy ocenie zgodności środków pomocy z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 TFUE, a po drugie, w przedmiocie wartości dowodowej sprawozdań ekspertów, na których Ryanair oparł się w ramach skargi w sprawie T‑34/21.
17      W trzeciej kolejności Sąd orzekł przy badaniu w pkt 88–503 zaskarżonego wyroku zarzutów i grup tematycznych wymienionych w pkt 15 niniejszego wyroku, że sporna decyzja narusza prawo w odniesieniu do:
–        ustalenia tego, czy dany beneficjent kwalifikuje się do objęcia rozpatrywanym środkiem na podstawie pkt 49 lit. c) ram tymczasowych, której to kwestii dotyczą część pierwsza zarzutu pierwszego w sprawie T‑34/21 i część druga zarzutu pierwszego w sprawie T‑87/21 (pkt 112–138 zaskarżonego wyroku);
–        braku mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia państwa lub mechanizmu podobnego do niego, o których mowa w pkt 61, 62, 68 i 70 ram tymczasowych, której to kwestii dotyczy część czwarta zarzutu pierwszego w sprawie T‑34/21 (pkt 242–271 zaskarżonego wyroku);
–        ceny akcji przy przekształcaniu cichego udziału II na podstawie pkt 67 ram tymczasowych, której to kwestii dotyczy część czwarta zarzutu pierwszego w sprawie T‑34/21 (pkt 272–288 zaskarżonego wyroku);
–        zajmowania znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych, w których DLH posiada bazę (zwanych dalej „istotnymi portami lotniczymi”), innych niż Frankfurt (Niemcy) i Monachium (Niemcy), a w każdym razie – w portach lotniczych w Düsseldorfie (Niemcy) i w Wiedniu (Austria), w sezonie letnim 2019 IATA, której to kwestii dotyczą część piąta zarzutu pierwszego w sprawie T‑34/21 i część pierwsza zarzutu pierwszego w sprawie T‑87/21 (pkt 373–412 zaskarżonego wyroku); oraz
–        aspektów zobowiązań, których dotyczą część piąta zarzutu pierwszego w sprawie T‑34/21 i część pierwsza zarzutu pierwszego w sprawie T‑87/21 (pkt 467–480 i 494–502 zaskarżonego wyroku).
18      W związku z tym Sąd, stwierdziwszy w pkt 505 zaskarżonego wyroku, że każdy z tych błędów mógł sam w sobie stanowić podstawę stwierdzenia nieważności spornej decyzji, stwierdził nieważność tej decyzji bez zbadania pozostałych zarzutów i zastrzeżeń podniesionych przez skarżące.
Żądania stron w postępowaniu odwoławczym
19      W odwołaniu DLH wnosi do Trybunału o:
–        uchylenie zaskarżonego wyroku;
–        oddalenie skarg w pierwszej instancji oraz
–        obciążenie Ryanair i Condor kosztami związanymi zarówno z postępowaniem w pierwszej instancji, jak i z postępowaniem odwoławczym.
20      Ryanair i Condor wnoszą do Trybunału o:
–        oddalenie odwołania oraz
–        obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.
21      Komisja wnosi do Trybunału o:
–        uchylenie zaskarżonego wyroku
oraz
–        obciążenie Ryanair i Condor kosztami związanymi zarówno z postępowaniem w pierwszej instancji, jak i z postępowaniem odwoławczym.
22      Republika Federalna Niemiec wnosi do Trybunału o:
–        uchylenie zaskarżonego wyroku;
–        obciążenie Ryanair i Condor kosztami postępowania odwoławczego oraz
–        obciążenie Ryanair kosztami postępowania w pierwszej instancji w sprawie T‑34/21.
W przedmiocie odwołania
23      Na poparcie odwołania DLH podnosi sześć zarzutów. Zarzut pierwszy dotyczy naruszenia prawa, przeinaczenia okoliczności faktycznych i naruszenia przez Sąd granic kontroli sądowej ze względu na to, że ten błędnie orzekł, iż Komisja naruszyła pkt 49 lit. c) ram tymczasowych. Zarzut drugi dotyczy naruszenia prawa, jakiego Sąd miał się dopuścić, gdy uznał, że Komisja naruszyła pkt 62 i 68 ram tymczasowych, ponieważ nie wymagała, aby udziałowi w kapitale i cichemu udziałowi II towarzyszył mechanizm podwyższenia wynagrodzenia państwa lub podobny mechanizm. Zarzut trzeci dotyczy naruszenia prawa, jakiego Sąd miał się dopuścić, gdy uznał, że Komisja naruszyła pkt 67 ram tymczasowych. Zarzut czwarty dotyczy tego, że Sąd naruszył prawo w wyroku i przekroczył granice kontroli sądowej, gdy orzekł, że Komisja nie dokonała prawidłowej oceny, czy DLH posiadała znaczącą pozycję rynkową w istotnych portach lotniczych. Zarzut piąty dotyczy naruszenia prawa, jakiego Sąd miał się dopuścić, gdy uznał, że Komisja popełniła w decyzji oczywisty błąd w ocenie, wykluczywszy konkurentów posiadających już bazę w portach lotniczych we Frankfurcie i Monachium z pierwszego etapu postępowania w sprawie odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie, które miały zostać uwolnione. Zarzut szósty dotyczy naruszenia prawa, jakiego Sąd miał się dopuścić, gdy orzekł, że Komisja naruszyła ciążący na niej obowiązek uzasadnienia poprzez niesprecyzowanie, z jakich powodów odstąpienie posiadanych przez DLH przydziałów czasu na start lub lądowanie powinno zostać dokonane odpłatnie i nie miało wpływu na atrakcyjność zobowiązań dotyczących przydziałów czasu na start lub lądowanie.
W przedmiocie zarzutu pierwszego
Argumentacja stron
24      W zarzucie pierwszym, który składa się z trzech części, DLH zarzuca Sądowi, że
ten w pkt 112–138 zaskarżonego wyroku naruszył prawo, przeinaczył okoliczności faktyczne i naruszył granice kontroli sądowej, gdy orzekł, iż Komisja naruszyła pkt 49 lit. c) ram tymczasowych, ponieważ uznała, że DLH nie była w stanie znaleźć finansowania na rynkach na przystępnych warunkach, i nie uwzględniła wszystkich istotnych w tym względzie okoliczności.
25      W części pierwszej zarzutu pierwszego DLH utrzymuje, że Sąd, uznawszy w pkt 125 zaskarżonego wyroku, iż motyw 22 spornej decyzji opiera się „na błędnym założeniu, zgodnie z którym finansowanie, które można uzyskać na rynkach, musi koniecznie zaspokajać całość potrzeb beneficjenta”, przeinaczył argumenty Komisji. Sama lektura sformułowań użytych w tym motywie nie pozwala na stwierdzenie, że Komisja uznała, iż finansowanie na rynkach prywatnych musi zawsze zaspokajać całość potrzeb beneficjenta.
26      W części drugiej zarzutu pierwszego DLH zarzuca Sądowi, że ten naruszył prawo, gdy uznał w pkt 125 i nast. zaskarżonego wyroku, iż na etapie badania kwalifikowalności na podstawie pkt 49 lit. c) ram tymczasowych Komisja powinna była ustalić, czy znaczna część potrzeb finansowych beneficjenta mogła zostać zaspokojona dzięki finansowaniu pochodzącemu z rynków.
27      Po pierwsze, takiej wykładni przeczy szerokie i otwarte brzmienie pkt 49 lit. c) ram tymczasowych.
28      Po drugie, z tego brzmienia wynika, że mające zastosowanie kryterium prawne polega na ustaleniu, czy beneficjent nie jest w stanie znaleźć finansowania na rynkach na przystępnych warunkach i czy środki krajowe mające na celu pokrycie jego zapotrzebowania na płynność są niewystarczające, aby zapewnić jego rentowność. Należy zatem wziąć pod uwagę wszystkie wyrażone przez beneficjenta potrzeby w zakresie płynności.
29      Po trzecie, w pkt 129 zaskarżonego wyroku Sąd naruszył cel pkt 49 lit. c) ram tymczasowych, jakim jest zapobieżenie nadmiernemu wykorzystywaniu zasobów publicznych, i błędnie transponował w pkt 130 zaskarżonego wyroku zasadę niezbędnego minimum właściwą dla kontroli proporcjonalności środka na etapie kwalifikowalności. Ponadto przedstawione przez Sąd uzasadnienie jest wewnętrznie sprzeczne, ponieważ w pkt 150–217 zaskarżonego wyroku Sąd odrzucił wszystkie argumenty skarżących w pierwszej instancji dotyczące kwoty pomocy, podczas gdy w pkt 208 i 217 tego wyroku uznał, że łączna kwota 6 mld EUR była ograniczona do minimum niezbędnego do zapewnienia rentowności beneficjenta. Wreszcie, przyjęta przez Sąd wykładnia pkt 49 lit. c) ram tymczasowych jest również sprzeczna z jego własnym orzecznictwem w innych sprawach, wobec czego narusza zasadę równego traktowania.
30      W części trzeciej zarzutu pierwszego DLH zarzuca Sądowi, po pierwsze, że ten naruszył prawo i przekroczył granice kontroli sądowej, gdy uznał w pkt 117 i 131–135 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie uwzględniła wszystkich elementów wymaganych do celów badania przesłanki przewidzianej w pkt 49 lit. c) ram tymczasowych. Po drugie, w pkt 120 zaskarżonego wyroku Sąd przeinaczył sporną decyzję, odpowiedź Komisji na skargę i złożone przez DLH uwagi interwenienta, gdy stwierdził, że Komisja i DLH nie zakwestionowały prawdziwości i wiarygodności danych przedstawionych przez doradzającego Ryanairowi eksperta Oxera w jego pierwszym sprawozdaniu zatytułowanym „Assessment of the Commission’s analysis of the proportionality of the aid to DLH” („Ocena przeprowadzonej przez Komisję analizy proporcjonalności pomocy przyznanej DLH”) z dnia 21 stycznia 2021 r.
31      Republika Federalna Niemiec i Komisja popierają zasadniczo argumentację przedstawioną przez DLH w ramach zarzutu pierwszego i uważają, że zarzut ten należy uwzględnić.
32      Ryanair i Condor kwestionują tę argumentację i utrzymują, że zarzut pierwszy należy odrzucić jako przynajmniej w części niedopuszczalny w odniesieniu do części trzeciej tego zarzutu, a według Ryanairu również w odniesieniu do części pierwszej. W każdym razie zdaniem tych stron ów zarzut należy oddalić jako bezzasadny. Wnoszą one zasadniczo o utrzymanie w mocy uzasadnienia zaskarżonego wyroku, do którego odnosi się ten zarzut, ponieważ ich zdaniem Sąd w szczególności nie przekroczył granic kontroli sądowej.
Ocena Trybunału
33      Na wstępie należy zauważyć, że pkt 49 lit. c) ram tymczasowych uzależnia kwalifikowalność środka służącego dokapitalizowaniu od warunku polegającego na tym, że po pierwsze, beneficjent środka służącego dokapitalizowaniu nie jest w stanie znaleźć finansowania na rynkach na przystępnych warunkach, a po drugie, środki horyzontalne obowiązujące w danym państwie członkowskim w celu pokrycia zapotrzebowania na płynność tego beneficjenta są niewystarczające, aby zapewnić jego rentowność.
34      Z łącznej lektury pkt 125–132 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd dokonał wykładni tego pkt 49 lit. c) w ten sposób, iż w celu ustalenia, czy beneficjent spełnia ów warunek, Komisja powinna zbadać, czy może on znaleźć finansowanie w odniesieniu do znacznej części jego zapotrzebowania na rynkach lub na podstawie tych środków horyzontalnych.
35      Na poparcie tego rozumowania Sąd przypomniał z jednej strony w pkt 129 zaskarżonego wyroku, że pkt 49 lit. c) ram tymczasowych ma na celu ograniczenie interwencji państwa wyłącznie do przypadków, w których beneficjent nie jest w stanie znaleźć finansowania na rynkach finansowych na przystępnych warunkach, a z drugiej strony w pkt 130 tego wyroku, że przepis ten należy interpretować w świetle zasady proporcjonalności. Zdaniem Sądu wynika z tego obowiązek zbadania przez Komisję, czy beneficjent może pozyskać znaczną część niezbędnego finansowania na rynkach.
36      W tym względzie, po pierwsze, z wykładni literalnej całego pkt 49 lit. c) ram tymczasowych wynika, że ma on na celu wyłączenie z kręgu beneficjentów środka służącego dokapitalizowaniu tych przedsiębiorstw, które bez takiego środka byłyby w stanie rzeczywiście uzyskać wystarczające finansowanie na rynkach lub dzięki środkom horyzontalnym obowiązującym w danym państwie członkowskim.
37      Po drugie, należy zauważyć, że wspomniany punkt znajduje się w podsekcji 3.11.2 ram tymczasowych, dotyczącej kwalifikowalności i warunków uczestnictwa. Warunek opisany w pkt 33 niniejszego wyroku wpisuje się zatem w szereg innych warunków, takich jak wspomniany w pkt 49 lit. a) ram tymczasowych warunek, zgodnie z którym bez interwencji państwa beneficjent zaprzestałby działalności lub miałby poważne trudności z utrzymaniem swojej działalności. W związku z tym należy uznać, że przewidziany w pkt 49 lit. c) ram tymczasowych warunek dotyczy istnienia potrzeby finansowania mającego na celu zapewnienie rentowności przedsiębiorstwa, której nie można zaspokoić na przystępnych warunkach na rynkach lub za pomocą horyzontalnych środków krajowych.
38      Wykładnię tę potwierdza zdanie trzecie pkt 51 ram tymczasowych, które choć odnosi się jedynie do dokonywanych przez państwa członkowskie zgłoszeń dotyczących pomocy indywidualnej w kwocie przekraczającej próg 250 mln EUR, to powtarza i wyjaśnia warunek zawarty w pkt 49 lit. c) ram tymczasowych, wskazując, że istniejące możliwości finansowania beneficjenta pomocy lub środki horyzontalne mające na celu pokrycie jego zapotrzebowania na płynność muszą być niewystarczające, by zapewnić jego rentowność.
39      Po trzecie, z pkt 54 ram tymczasowych, zawartego w podsekcji 3.11.4 tych ram, zatytułowanej „Kwota dokapitalizowania”, wynika, że w celu zapewnienia przestrzegania zasady proporcjonalności pomocy kwota środka nie może przekraczać minimum niezbędnego do zapewnienia rentowności beneficjenta. Tymczasem badanie kwalifikowalności beneficjenta w świetle warunków określonych w pkt 49 ram tymczasowych należy odróżnić od kontroli proporcjonalności kwoty pomocy przeprowadzanej na podstawie pkt 54 tych ram. W pkt 51 owych ram dokonano zresztą wyraźnego rozróżnienia między z jednej strony przesłanką kwalifikowalności, zgodnie z którą istniejące możliwości finansowania beneficjenta pomocy lub środki horyzontalne mające na celu pokrycie jego zapotrzebowania na płynność muszą być niewystarczające, aby zapewnić jego rentowność, a z drugiej strony wymogiem, zgodnie z którym pomoc musi być proporcjonalna.
40      Z wykładni literalnej i kontekstualnej pkt 49 lit. c) ram tymczasowych wynika zatem, że należy je interpretować w ten sposób, iż kwalifikowalność przedsiębiorstwa do skorzystania ze środka służącego dokapitalizowaniu jest uzależniona od istnienia zapotrzebowania na finansowanie, przy czym na tym etapie oceny Komisja nie musi szacować dokładnej kwoty finansowania, które ma zostać zapewnione w ramach takiego środka, ani w konsekwencji ustalać, czy beneficjent może zwrócić się ku rynkom lub skorzystać ze środków horyzontalnych w celu pokrycia nieznacznej lub znacznej części swoich potrzeb finansowych.
41      Tymczasem, o ile Sąd słusznie wskazał, że pkt 49 lit. c) ram tymczasowych ma na celu ograniczenie możliwości skorzystania ze środków służących dokapitalizowaniu wyłącznie do przedsiębiorstw, których potrzeby finansowe pozostają niezaspokojone, o tyle zawarte w pkt 129 i 130 zaskarżonego wyroku rozważania, zgodnie z którymi realizacja tego celu ten byłaby zagrożona, gdyby zasoby publiczne zostały zaangażowane w celu sfinansowania potrzeb, które można częściowo sfinansować na rynkach, wiążą się z oceną kwoty pomocy, a nie z oceną kwalifikowalności beneficjenta tej pomocy. Dotyczy to również rozważań dotyczących zasady proporcjonalności.
42      Wynika z tego, że Sąd naruszył prawo, gdy uznał w pkt 132 i 137 zaskarżonego wyroku, że nie zbadawszy, czy beneficjent mógł pozyskać choćby część niezbędnego finansowania na rynkach, Komisja nie uwzględniła wszystkich elementów istotnych dla oceny warunku przewidzianego w pkt 49 lit. c) ram tymczasowych.
43      Poza tym, o ile Sąd uznał w pkt 123 i 124 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie zbadała istnienia gwarancji umożliwiających DLH uzyskanie na rynkach finansowania odpowiadającego jej potrzebom, o tyle z ustaleń faktycznych zawartych w pkt 119 zaskarżonego wyroku wynika, że w każdym razie DLH, wykorzystując jako gwarancje swoje samoloty i części zamienne, mogłaby pozyskać na rynkach jedynie kwotę od 1 do 3,7 mld EUR w celu zaspokojenia zapotrzebowania na płynność oszacowanego w spornej decyzji, jak wskazano w pkt 115 zaskarżonego wyroku, na prawie 9 mld EUR. W tych okolicznościach fakt, że Komisja nie zbadała istnienia gwarancji umożliwiających DLH uzyskanie finansowania na rynkach, nie ma w niniejszym przypadku wpływu na badanie kwalifikowalności beneficjenta na podstawie pkt 49 lit. c) ram tymczasowych.
44      Z powyższego wynika, że część druga zarzutu pierwszego jest zasadna. W związku z tym należy uwzględnić ten zarzut bez konieczności badania pozostałych jego części, a tym samym związanej z nimi kwestii dopuszczalności.
W przedmiocie zarzutu drugiego
Argumentacja stron
45      W zarzucie drugim, który składa się z dwóch części, DLH podnosi, że Sąd naruszył prawo, gdy uznał w pkt 242–271 zaskarżonego wyroku, iż Komisja naruszyła w szczególności pkt 61, 62, 68 i 70 ram tymczasowych, ponieważ nie wymagała, aby udziałowi w kapitale i cichemu udziałowi II towarzyszył mechanizm podwyższenia wynagrodzenia państwa lub podobny mechanizm.
46      W części pierwszej zarzutu drugiego DLH podnosi, że – wbrew temu, co Sąd orzekł w pkt 252–263 zaskarżonego wyroku – Komisja słusznie uznała, iż biorąc pod uwagę ogólną strukturę środków służących dokapitalizowaniu i ich ściśle powiązane elementy składowe, udziałowi w kapitale towarzyszył mechanizm analogiczny do mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia państwa.
47      Po pierwsze, podejście przyjęte przez Sąd w tym względzie w odniesieniu do wykładni pkt 62 ram tymczasowych jest błędne i formalistyczne, ponieważ w pkt 263 zaskarżonego wyroku Sąd uznał w szczególności, że Komisja nie mogła uwzględnić skumulowanego wpływu środków służących dokapitalizowaniu na skutki zachęcające państwo do wyjścia z kapitału DLH. Wykładnia ta jest sprzeczna z pkt 59 ram tymczasowych, który dopuszcza właśnie rozwiązania „[alternatywne] do metod określania wynagrodzenia określonych poniżej”. Przyjmując taką wykładnię, Sąd naruszył szeroki zakres uznania, jakim dysponuje Komisja w ramach złożonych ocen ekonomicznych, i przekroczył granice kontroli sądowej.
48      Po drugie, DLH podnosi, że Sąd błędnie uznał w pkt 254–256 zaskarżonego wyroku, iż znaczna obniżka, z zastosowaniem której państwo nabyło akcje DLH, nie miała wystarczająco ścisłego związku z przedmiotem mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia państwa ani z celem tego mechanizmu. Sąd naruszył prawo, w szczególności gdy uznał w pkt 255 zaskarżonego wyroku, że nie można uwzględnić nabytego przez państwo dodatkowego udziału we własności tej spółki ani odpowiadającego mu wynagrodzenia z tego tylko powodu, że początkowa cena nabycia była uregulowana w pkt 60 ram tymczasowych. Ponadto Sąd przeinaczył cel pkt 60–62 ram tymczasowych, gdy stwierdził w pkt 256 zaskarżonego wyroku, iż inne mechanizmy podwyższenia wynagrodzenia państwa również powinny zawsze obejmować wynagrodzenie, które ma wzrosnąć z upływem czasu, oraz efekt zachęty ex post do wyjścia państwa w odpowiednim czasie. DLH dodaje, że przewidziany w pkt 61 ram tymczasowych mechanizm podwyższenia wynagrodzenia państwa nie mógł jako taki zostać zastosowany do udziału w kapitale. Ponadto zdaniem DLH Sąd naruszył prawo, gdy uznał w pkt 260 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie mogła uwzględnić rosnących stóp procentowych cichych udziałów I
i II w ramach swojej oceny na podstawie pkt 62 ram tymczasowych. Wreszcie, Sąd naruszył prawo, gdy stwierdził w podobny sposób, że zobowiązania do określonych zachowań przewidziane w podsekcji 3.11.6 ram tymczasowych nie mogą zostać uwzględnione w ramach oceny na podstawie pkt 62 ram tymczasowych.
49      W części drugiej zarzutu drugiego DLH utrzymuje, że Sąd naruszył prawo, gdy uznał w pkt 265 i nast. zaskarżonego wyroku, iż cichemu udziałowi II, po jego przekształceniu w kapitał własny, również nie towarzyszył „alternatywny mechanizm podwyższania wynagrodzenia państwa” w rozumieniu pkt 68 ram tymczasowych. W tym względzie Sąd w szczególności błędnie uznał w pkt 266 zaskarżonego wyroku, że pkt 70 ram tymczasowych nie ma znaczenia w niniejszej sprawie. Zdaniem DLH ów punkt przewiduje, że Komisja jest zobowiązana do przestrzegania zasad ogólnych przewidzianych w innych punktach ram tymczasowych oraz że ze względu na bardzo zróżnicowany charakter instrumentów hybrydowych i szeroki zakres uznania, jakim dysponuje ta instytucja przy ich badaniu, musi ona również oszacować ryzyko instrumentów hybrydowych indywidualnie dla każdego przypadku.
50      W każdym razie Komisja mogła zasadnie stwierdzić w motywie 161 spornej decyzji, że poziomy wynagrodzenia z tytułu cichych udziałów I
i II, znaczna obniżka uwzględniająca skutki „niepożądanego” wyższego udziału we własności oraz zintegrowany dodatkowy efekt zachęty do wyjścia odzwierciedlały ryzyko związane z cichym udziałem II po jego przekształceniu w kapitał własny oraz że te powiązane elementy składowe środka służącego dokapitalizowaniu stanowiły „alternatywny mechanizm” w rozumieniu pkt 68 ram tymczasowych również w odniesieniu do cichego udziału II.
51      Republika Federalna Niemiec i Komisja popierają zasadniczo argumentację przedstawioną przez DLH w ramach zarzutu drugiego i uważają, że zarzut ten należy uwzględnić.
52      Ryanair i Condor kwestionują tę argumentację, przy czym ta ostatnia spółka utrzymuje, że zarzut drugi należy przynajmniej w części odrzucić jako niedopuszczalny ze względu na fakt, że – wbrew temu, co twierdzi DLH – Komisja nie dysponuje szerokim zakresem uznania na podstawie ram tymczasowych i że w każdym razie nie należało przeprowadzać żadnej złożonej oceny ekonomicznej. Co do istoty strony te uważają, że zarzut ten należy oddalić jako bezzasadny. Wnoszą one w istocie o utrzymanie w mocy uzasadnienia zaskarżonego wyroku, do którego odnosi się ten zarzut, ponieważ ich zdaniem Sąd w szczególności nie przekroczył granic kontroli sądowej, którą ma obowiązek sprawować.
Ocena Trybunału
53      Na wstępie należy oddalić podniesiony przez Condor zarzut szczegółowy dotyczący częściowej niedopuszczalności zarzutu drugiego. W zarzucie tym DLH zarzuca bowiem w istocie Sądowi, że ten naruszył prawo poprzez ingerencję w szeroki zakres uznania, jakim według DLH dysponuje Komisja. Tymczasem kwestia, czy Komisja dysponowała takim zakresem uznania i czy powinna była w tym kontekście dokonać złożonych ocen ekonomicznych, wchodzi w zakres badania tego podnoszonego naruszenia prawa co do istoty, w odniesieniu do którego Trybunał jest właściwy na etapie odwołania. Z powyższego wynika, że zarzut drugi jest dopuszczalny w całości.
54      Co do istoty w odniesieniu do instrumentów kapitałowych
należy podkreślić, że z pkt 61 ram tymczasowych wynika, iż każdy środek służący dokapitalizowaniu musi obejmować mechanizm podwyższenia wynagrodzenia państwa, aby zachęcić beneficjenta do odkupienia zastrzyków kapitałowych dokonywanych przez państwo. Ów mechanizm może przybrać formę dodatkowych akcji przyznanych państwu lub inną formę i musi odpowiadać zwiększeniu wynagrodzenia państwa o co najmniej 10 % przy każdym podwyższeniu cztery lata po dokonaniu zastrzyku kapitałowego, jeżeli państwo nie sprzedało co najmniej 40 % swojego udziału, i sześć lat po tym, jak państwo nie sprzedało całości swojego udziału odpowiadającego zastrzykowi kapitałowemu. Zgodnie z pkt 62 ram tymczasowych Komisja może przyjąć alternatywne mechanizmy, pod warunkiem że doprowadzą one ogólnie do podobnego wyniku w odniesieniu do efektu zachęty do wyjścia państwa z kapitału oraz podobnego ogólnego wpływu na wynagrodzenie państwa.
55      Co się tyczy instrumentów hybrydowych, z pkt 68 ram tymczasowych wynika, że po przekształceniu w kapitał własny należy przewidzieć mechanizm podwyższenia wynagrodzenia państwa, aby zachęcić beneficjentów do odkupienia zastrzyków kapitałowych dokonanych przez państwo. Jeżeli kapitał własny wynikający z interwencji państwa jest nadal, dwa lata po przekształceniu w kapitał własny, w posiadaniu państwa, otrzymuje ono – oprócz pozostałego udziału wynikającego z przekształcenia przez państwo instrumentów hybrydowych – udział w danym beneficjencie. Ten dodatkowy udział we własności ustala się na co najmniej 10 % tego pozostałego udziału. W tym samym punkcie wyjaśniono, że Komisja może zaakceptować alternatywne mechanizmy podwyższenia wynagrodzenia państwa, pod warunkiem że mają one taki sam efekt zachęty i podobny ogólny wpływ na wynagrodzenie państwa.
56      W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa przywołanego przez Sąd w pkt 74 i 75 zaskarżonego wyroku wynika, że do celów oceny zgodności środków pomocy z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 TFUE Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania, którego wykonywanie wiąże się ze złożonymi ocenami ekonomicznymi i społecznymi (zob. wyrok z dnia 19 lipca 2016 r., Kotnik i in., C‑526/14, EU:C:2016:570, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
57      Wynika z tego, że kontrola sądowa powinna w tym względzie ograniczać się do sprawdzenia, czy przestrzegane były przepisy proceduralne oraz zasady dotyczące obowiązku uzasadnienia, a także czy dokonano prawidłowych ustaleń faktycznych, czy nie wystąpił oczywisty błąd w ocenie i czy nie doszło do nadużycia władzy (zob. podobnie wyrok z dnia 22 grudnia 2008 r., Régie Networks, C‑333/07, EU:C:2008:764, pkt 78 i przytoczone tam orzecznictwo).
58      Przyjmując jednakże normy postępowania, takie jak te zawarte w ramach tymczasowych, w celu ustalenia kryteriów, na podstawie których Komisja zamierza oceniać zgodność z rynkiem wewnętrznym planowanej przez państwa członkowskie pomocy, i ogłaszając poprzez ich publikację, że będzie je od tej pory stosować do przypadków objętych zakresem ich regulacji, instytucja ta sama wyznacza sobie granice uznania przysługującego jej w tym względzie w szczególności na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE i nie może co do zasady odstąpić od tych norm bez narażania się w stosownym wypadku na sankcje z tytułu naruszenia zasad ogólnych prawa, takich jak zasada równego traktowania czy ochrony uzasadnionych oczekiwań (zob. podobnie wyroki: z dnia 19 lipca 2016 r., Kotnik i in., C‑526/14, EU:C:2016:570, pkt 39, 40;
a także z dnia 31 stycznia 2023 r., Komisja/Braesch i in., C‑284/21 P, EU:C:2023:58, pkt 90).
59      Z orzecznictwa Trybunału wynika też, że o ile w dziedzinie pomocy państwa Komisja jest co do zasady związana przyjętymi przez siebie normami postępowania, takimi jak ramy tymczasowe, o tyle przyjęcie takich norm nie zwalnia Komisji z ciążącego na niej obowiązku zbadania szczególnych wyjątkowych okoliczności, na które państwo członkowskie powołuje się w konkretnym przypadku, aby zażądać bezpośredniego stosowania art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE. W związku z tym państwa członkowskie zachowują uprawnienie do zgłaszania Komisji projektów pomocy, które nie spełniają wymogów przewidzianych przez takie normy postępowania, a Komisja może zezwolić na takie projekty w wyjątkowych okolicznościach (zob. podobnie wyroki: z dnia 31 stycznia 2023 r., Komisja/Braesch i in., C‑284/21 P, EU:C:2023:58, pkt 92, 93; a także z dnia 7 listopada 2024 r., Ryanair/Komisja, C‑588/22 P, EU:C:2024:935, pkt 59, 60).
60      Wprawdzie zgodnie z orzecznictwem Trybunału przypomnianym w pkt 58 niniejszego wyroku Komisja, przyjmując ramy tymczasowe, sama wyznaczyła sobie granice w wykonywaniu przysługującego jej zakresu uznania, należy jednak stwierdzić, że ramy te przewidują wyraźnie w pkt 62 i 68, poza istnieniem szczegółowych mechanizmów podwyższania wynagrodzenia państwa określonych w owych ramach, możliwość skorzystania z alternatywnych mechanizmów wywołujących ogólnie podobne skutki.
61      W świetle ustanowionego w ten sposób w ramach tymczasowych kryterium ogólnego podobieństwa nie można wymagać, aby alternatywny mechanizm był identyczny z mechanizmem przewidzianym w ramach tymczasowych, zarówno pod względem jego struktury, jak i jego skutków.
62      Ponadto z przypomnianego w pkt 56 i 57 niniejszego wyroku orzecznictwa wynika, że popełniony przez Komisję błąd w ocenie w odniesieniu do kwestii, czy alternatywny mechanizm wywołuje skutki ogólnie podobne do skutków wywieranych przez mechanizmy podwyższania wynagrodzenia państwa określone w pkt 61 i 68 ram tymczasowych, może prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji tej instytucji przez sąd Unii tylko wtedy, gdy błąd ten ma oczywisty charakter.
63      W takim przypadku oczywisty błąd można wykazać za pomocą dowodów, które pozbawiają wiarygodności ocenę stanu faktycznego dokonaną przez Komisję w jej decyzji. Zarzut należy natomiast oddalić, jeżeli mimo przedstawionych przez stronę wnoszącą odwołanie dowodów podważana ocena nie wydaje się obarczona takim błędem (zob. podobnie wyrok z dnia 7 maja 2020 r., BTB Holding Investments i Duferco Participations Holding/Komisja, C‑148/19 P, EU:C:2020:354, pkt 72).
64      Sąd Unii powinien natomiast w szczególności nie tylko zbadać materialną prawdziwość przytoczonych dowodów, ich wiarygodność i spójność, ale także sprawdzić, czy te dowody stanowią zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, i czy mogą one stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na ich podstawie (wyrok z dnia 24 października 2013 r., Land Burgenland i in./Komisja, C‑214/12 P, C‑215/12 P i C‑223/12 P, EU:C:2013:682, pkt 79 i przytoczone tam orzecznictwo).
65      Ponadto, w ujęciu bardziej ogólnym, Sąd nie może zastąpić uzasadnienia autora zaskarżonego aktu swoim własnym uzasadnieniem (zob. podobnie wyrok z dnia 28 września 2023 r., Ryanair/Komisja, C‑320/21 P, EU:C:2023:712, pkt 117 i przytoczone tam orzecznictwo).
66      W pkt 267 i 268 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, że udziałowi w kapitale i cichemu udziałowi II, przy przekształceniu go w kapitał własny, nie towarzyszył mechanizm podwyższenia wynagrodzenia państwa ani podobny mechanizm na podstawie pkt 62 i 68 ram tymczasowych, których treść przypomniano w pkt 54 i 55 niniejszego wyroku.
67      W tym względzie z pkt 248 zaskarżonego wyroku wynika, że aby uznać, iż ogólna struktura mechanizmu stanowiła, zgodnie z pkt 62 ram tymczasowych, mechanizm porównywalny z mechanizmem podwyższenia wynagrodzenia państwa przewidzianym w pkt 61 tych ram, Komisja oparła się, po pierwsze, na znacznej obniżce, z zastosowaniem której Republika Federalna Niemiec nabyła akcje DLH; po drugie, na okoliczności, że obecność państwa w kapitale DLH była z punktu widzenia beneficjenta niepożądana; po trzecie, na okoliczności, że ciche udziały I
i II były powiązane z rosnącymi stopami procentowymi i że prawdopodobieństwo przekształcenia części cichego udziału II w kapitał własny rosło z biegiem czasu, co spowodowałoby rozproszenie się istniejących udziałów na rzecz państwa; oraz po czwarte, na zobowiązaniach do określonych zachowań, w szczególności na zakazie wypłaty dywidend, które to zobowiązania pozostawałyby w mocy do momentu całkowitego zwrotu pomocy.
68      W celu zajęcia stanowiska w przedmiocie tych czynników Sąd stwierdził, po pierwsze, w pkt 253–257 zaskarżonego wyroku, że obniżka o 71,9 % ceny akcji, pozwalająca zgodnie ze sporną decyzją zapewnić wynagrodzenie wyższe od wynagrodzenia, z którego Republika Federalna Niemiec mogłaby skorzystać, w braku obniżki, poprzez samo zastosowanie mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia przewidzianego w pkt 61 ram tymczasowych, nie miała wystarczająco ścisłego związku z przedmiotem i celem mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia państwa. Po drugie, w pkt 258 zaskarżonego wyroku Sąd oddalił argument, zgodnie z którym udział w kapitale jest „niepożądany” jako element subiektywny i pozbawiony znaczenia. Po trzecie, w pkt 260 i 262 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, że okoliczność, że stopa odsetek stanowiąca wynagrodzenie za ciche udziały I
i II rosła wraz z upływem czasu i że DLH podlegała zobowiązaniom do określonych zachowań, wchodziła w zakres innych wymogów ram tymczasowych. Co się tyczy cichego udziału II, w pkt 265 zaskarżonego wyroku Sąd oddalił z tych samych powodów argumenty Komisji i w pkt 266 tego wyroku
uznał, że instytucja ta nie wykazała w wystarczający sposób, iż rozpatrywanemu środkowi towarzyszył alternatywny mechanizm mogący wywołać skutki porównywalne ze skutkami mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia państwa.
69      W ten sposób Sąd oddalił każdy z argumentów przedstawionych przez Komisję w spornej decyzji, po pierwsze, ze względu na brak ich związku z rozważanym mechanizmem podwyższenia wynagrodzenia, a po drugie, ze względu na fakt, że były one objęte odrębnymi wymogami ram tymczasowych.
70      Tymczasem okoliczność, że niektóre elementy uwzględnione przez Komisję na podstawie pkt 62 i 68 ram tymczasowych wchodzą również w zakres innych wymogów przewidzianych w tych ramach, nie wydaje się sama w sobie pozbawiać ich wszelkiego znaczenia. Nie można bowiem wykluczyć, że element danego środka odpowiadający bezpośrednio jednemu z wymogów ram tymczasowych może również przyczyniać się do realizacji szczególnego celu innego wymogu przewidzianego w tych ramach.
71      W tym kontekście, aby stwierdzić w pkt 251 i 252 zaskarżonego wyroku brak mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia państwa lub alternatywnych mechanizmów na podstawie pkt 62 i 68 ram tymczasowych, Sąd nie wykazał, że Komisja popełniła oczywisty błąd co do skuteczności różnych elementów, na których instytucja ta oparła się w spornej decyzji – błąd do tego stopnia poważny, że pozbawiło to wiarygodności jej analizę ogólnego podobieństwa skutków wywołanych przez badany mechanizm alternatywny.
72      W szczególności z pkt 253–257 zaskarżonego wyroku nie wynika, by pozbawiony był wiarygodności wniosek, zgodnie z którym znaczna obniżka, z zastosowaniem której Republika Federalna Niemiec nabyła akcje DLH, mogła przyczynić się do wywołania efektu zachęty do wyjścia państwa z kapitału.
73      Z pkt 258–269 zaskarżonego wyroku nie wynika też, że stopniowy wzrost stopy odsetek stanowiących wynagrodzenie za ciche udziały I
i II, wzrost prawdopodobieństwa przekształcenia części cichego udziału II w kapitał własny lub okoliczność, że DLH podlegała zobowiązaniom do określonych zachowań, w oczywisty sposób nie są w stanie wywołać skutków ogólnie porównywalnych ze skutkami mechanizmów opisanych w pkt 61 i w pkt 68 zdania pierwsze i drugie ram tymczasowych.
74      Ponadto Sąd nie wziął pod uwagę kumulacji skutków różnych elementów uwzględnionych przez Komisję w celu wykazania istnienia mechanizmu alternatywnego wobec mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia państwa, zgodnie z pkt 62 i 68 ram tymczasowych, podczas gdy owa instytucja oparła się właśnie na skumulowanych skutkach różnych elementów, o których mowa w dwóch poprzednich punktach.
75      W tych okolicznościach Sąd nie wykazał, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie, gdy uznała, iż rozpatrywanemu środkowi towarzyszyły, zarówno w odniesieniu do udziału w kapitale, jak i w odniesieniu do cichego udziału II, alternatywne mechanizmy spełniające wymóg ogólnego podobieństwa
do mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia państwa, a tym samym naruszył on
w swoim wyroku
prawo.
76      Z powyższego wynika, że należy uwzględnić obie części zarzutu drugiego odwołania.
W przedmiocie zarzutu trzeciego
Argumentacja stron
77      W zarzucie trzecim DLH podnosi, że Sąd naruszył prawo, gdy stwierdził w pkt 272–288 zaskarżonego wyroku, iż Komisja naruszyła pkt 67 ram tymczasowych poprzez uznanie, że część cichego udziału II, a mianowicie cichy udział II‑A, mogła zostać przekształcona po stałej cenie 2,56 EUR za akcję i że inna część cichego udziału II, a mianowicie cichy udział II‑B, mogła zostać przekształcona po cenie rynkowej akcji w chwili przekształcenia, pomniejszonej o 10 % lub o 5,25 %, w zależności od zdarzenia powodującego przekształcenie.
78      W tym względzie Sąd pominął okoliczność, że na podstawie pkt 59 ram tymczasowych Komisja może zaakceptować „rozwiązanie odmienne od metod wynagradzania określonych w [tych] ramach”, a w konsekwencji – od rozwiązania zawartego w pkt 67 tych ram. Ponieważ w niniejszej sprawie nie można było obliczyć „teoretycznej ceny bez prawa poboru” (theoretical ex rights price, zwanej dalej „TERP”), czyli teoretycznej ceny rynkowej akcji po nowej emisji praw, konieczne było przyjęcie innego rozwiązania. Zdaniem DLH, aby zachęcić rynek kapitałowy do wykonania prawa poboru, emitent przyznaje obniżkę ceny rynkowej nowych akcji, które mogą być subskrybowane przy równoległej emisji praw. TERP oblicza się zatem na podstawie ceny rynkowej po rozwodnieniu akcji w wyniku emisji praw. W kontekście prawa do przekształcenia, takiego jak prawo przewidziane w ramach cichego udziału II, nie istnieje jednak żadna dodatkowa równoległa emisja praw (z obniżką) na rynku, która mogłaby zostać wykorzystana jako punkt odniesienia przy obliczaniu ceny emisyjnej praw do przekształcenia.
79      DLH wyjaśnia, że biorąc pod uwagę niemożność obliczenia TERP, Republika Federalna Niemiec zaproponowała odniesienie się, po pierwsze, do minimalnej ceny emisyjnej 2,56 EUR mającej zastosowanie do DLH w celu przekształcenia cichego udziału II‑A, a po drugie, do ceny rynkowej DLH z uwzględnieniem obniżki w wysokości 5,25 % lub 10 %, w zależności od zdarzenia powodującego przekształcenie cichego udziału II‑B.
Według DLH w świetle okoliczności niniejszej sprawy można było oczekiwać, podobnie jak uznano w spornej decyzji, że obie ceny konwersji będą zgodne z wymogiem ustanowionym w pkt 67 ram tymczasowych.
80      Wbrew temu, co Sąd uznał w pkt 276–279 zaskarżonego wyroku, niemożliwe było zatem odniesienie się do TERP, wobec czego Komisja słusznie zaakceptowała alternatywne wynagrodzenie na podstawie pkt 59 ram tymczasowych, prowadzące do takiego samego rezultatu, jak gdyby można było uwzględnić TERP.
81      DLH podnosi, że wbrew temu, co Sąd uznał w pkt 280–285 zaskarżonego wyroku, tego wniosku nie podważa okoliczność, że w motywie 158 spornej decyzji wymagano od Republiki Federalnej Niemiec, aby zobowiązała się do tego, że zwróci się do Komisji o zgodę na skorzystanie z opcji przekształcenia, jeżeli opcja ta nie zostanie przeprowadzona na poziomie niższym od TERP o co najmniej 5 %. Ryzyko niezgodności było bowiem jedynie teoretyczne, a zezwolenie przez Komisję miało na celu zapewnienie maksymalnej zgodności. Kwestionując pkt 283 zaskarżonego wyroku, DLH utrzymuje w szczególności, że celem było nie „odstępstwo” od pkt 67 ram tymczasowych ani zawieszenie decyzji w tej kwestii, lecz zapewnienie dodatkowego poziomu bezpieczeństwa i upewnienie się, że Republika Federalna Niemiec przestrzegała ciążącego na niej obowiązku w odniesieniu do przekształcenia, które siłą rzeczy ma miejsce po dokapitalizowaniu (ex post).
82      Republika Federalna Niemiec i Komisja popierają zasadniczo argumentację przedstawioną przez DLH w ramach zarzutu trzeciego i uważają, że zarzut ten należy uwzględnić.
83      Ryanair i Condor kwestionują tę argumentację i utrzymują, że zarzut trzeci należy przynajmniej w części odrzucić jako niedopuszczalny ze względu na to, że ma on na celu podważenie dokonanych przez Sąd ustaleń faktycznych. W każdym razie zdaniem tych stron ów zarzut należy oddalić jako bezzasadny. Wnoszą one w istocie o utrzymanie w mocy uzasadnienia zaskarżonego wyroku, do którego odnosi się ten zarzut, ponieważ ich zdaniem Sąd w szczególności nie przekroczył granic kontroli sądowej, którą ma obowiązek sprawować.
Ocena Trybunału
84      W odniesieniu do wynagrodzenia z tytułu instrumentów hybrydowych należy podkreślić, że zgodnie z pkt 67 ram tymczasowych przekształcenia takich instrumentów w kapitał własny dokonuje się na poziomie niższym od TERP w momencie przekształcenia o co najmniej 5 %.
85      W pkt 275 zaskarżonego wyroku Sąd przypomniał przede wszystkim, że Komisja wskazała w spornej decyzji, iż część cichego udziału II, czyli cichy udział II‑A, mogła zostać przekształcona w akcje po stałej cenie 2,56 EUR za jedną akcję, podczas gdy inna część cichego udziału II, czyli cichy udział II-B, mogła zostać przekształcona po cenie rynkowej akcji w chwili przekształcenia, pomniejszonej o 10 % lub 5,25 %, w zależności od zdarzenia powodującego przekształcenie. W spornej decyzji wskazano również, że „można oczekiwać, iż wszystkie te ceny będą zgodne z wymogiem ustanowionym w pkt 67 ram tymczasowych”, ale że „może istnieć cena, poniżej której wymóg [ten] nie zostanie spełniony”, oraz że w takiej sytuacji Republika Federalna Niemiec zobowiąże się zwrócić się do Komisji o zezwolenie przed skorzystaniem z prawa do przekształcenia.
86      W pkt 276–278 zaskarżonego wyroku Sąd uznał następnie, że cena akcji przy przekształceniu nie była ustalana na podstawie TERP zarówno w odniesieniu do cichego udziału II‑A, ze względu na to, że przyjęta stała cena za akcję nie odpowiadała metodzie określonej w pkt 67 ram tymczasowych, jak i w odniesieniu do cichego udziału II‑B, którego cena była oparta na cenie rynkowej w momencie przekształcenia.
87      Wreszcie, Sąd stwierdził, że Komisja nie uzasadniła wyboru zastosowania alternatywnej metody obliczeniowej i że przewidując system zezwolenia ex post w przypadku niezgodności ceny, instytucja ta jedynie odroczyła swoją decyzję z naruszeniem tego pkt 67.
88      W tym kontekście należy wyjaśnić, że zgodnie z pkt 59 ram tymczasowych, alternatywnie do metod określania wynagrodzenia omówionych w pkt 60–70 tych ram, państwa członkowskie mogą zgłosić programy pomocy lub środki indywidualne, w których metoda określania wynagrodzenia państwa jest dostosowywana zgodnie z cechami i ze stopniem uprzywilejowania instrumentu kapitałowego, pod warunkiem że zasadniczo prowadzi to do podobnego rezultatu w odniesieniu do efektu zachęty do wyjścia państwa, a także do podobnego ogólnego wpływu na jego wynagrodzenie.
89      W związku z tym DLH ma podstawy, by twierdzić, że Komisja mogła, bez konieczności powoływania się w tym celu na szczególny powód lub nadzwyczajną okoliczność, oprzeć się na mechanizmie alternatywnym do mechanizmu opisanego w pkt 67 ram tymczasowych. Jednakże taki alternatywny mechanizm jest zgodny z wymogami wynikającymi z ram tymczasowych jedynie w zakresie, w jakim zasadniczo prowadzi on do rezultatu podobnego do rezultatu mechanizmu opisanego w tym pkt 67.
90      Tymczasem z pkt 277, 278 i 280–286 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd stwierdził, iż alternatywna metoda obliczeniowa określona w motywie 158 spornej decyzji mogła doprowadzić do ustalenia cen nieodpowiadających cenom wynikającym z zastosowania metody określonej w pkt 67 ram tymczasowych. Aby dojść do tego wniosku, Sąd oparł się w szczególności na samym brzmieniu spornej decyzji przypomnianym w pkt 85 niniejszego wyroku.
91      W ramach niniejszego postępowania odwoławczego stwierdzenie Sądu, zgodnie z którym rezultat zastosowania tej alternatywnej metody różni się od rezultatu zastosowania metody określonej w pkt 67 ram tymczasowych, nie jest kwestionowane.
92      W tym kontekście nie można uwzględnić argumentacji wnoszącej odwołanie dotyczącej niemożności obliczenia TERP w niniejszej sprawie.
93      Poza tym, że argumentacja ta jest sprzeczna ze sporną decyzją, w której wyraźnie przewidziano porównanie rezultatu alternatywnej metody obliczeniowej z rezultatem uzyskanym w przypadku zastosowania metody opartej na TERP, ma ona ostatecznie na celu, jak podnoszą Ryanair i Condor, zwrócenie się do Trybunału o samodzielne dokonanie ustaleń faktycznych bez podniesienia zarzutu, że Sąd przeinaczył przedstawione mu dowody.
94      Tymczasem z utrwalonego orzecznictwa wynika, że w przypadku wniesienia odwołania Trybunał nie jest właściwy do ustalania okoliczności faktycznych ani też, co do zasady, do badania dowodów, które Sąd dopuścił na poparcie tych okoliczności. Uprawnienia kontrolne Trybunału w odniesieniu do ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd obejmują w szczególności przeinaczenie okoliczności faktycznych, to znaczy nieścisłość rzeczową tych ustaleń wynikającą z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, przeinaczenie materiału dowodowego, ocenę prawną tego materiału oraz kwestię, czy były przestrzegane zasady dotyczące ciężaru dowodu i postępowania dowodowego [wyrok z dnia 11 września 2025 r., Austria/Komisja (Elektrownia jądrowa Paks II), C‑59/23 P, EU:C:2025:686, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo].
95      Zarzut trzeci jest zatem niedopuszczalny w zakresie, w jakim wnosząca odwołanie zwraca się do Trybunału o stwierdzenie, że zaskarżony wyrok jest obarczony błędem, ponieważ nie uwzględniono w nim niemożności obliczenia TERP w niniejszej sprawie.
96      Ponadto wbrew temu, co twierdzi Komisja, ciążący na Republice Federalnej Niemiec obowiązek zwrócenia się do Komisji o zezwolenie, jak przewidziano w motywie 158 spornej decyzji, w przypadku gdyby cena konwersji instrumentów hybrydowych nie była zgodna z wymogiem, o którym mowa w pkt 67 ram tymczasowych, nie jest wystarczający, aby zapewnić zgodność tego motywu z owym wymogiem.
97      Jak Sąd wskazał bowiem w pkt 284 zaskarżonego wyroku, Republika Federalna Niemiec zobowiązała się nie do upewnienia się, że w każdym razie cena zostanie dostosowana do wymogu określonego w pkt 67 ram tymczasowych, lecz jedynie do uzyskania zezwolenia Komisji na ustalony poziom cen. Żaden element nie precyzuje kryteriów, zgodnie z którymi Komisja miałaby zbadać, w stosownym przypadku, projekt przekształcenia instrumentów hybrydowych Republiki Federalnej Niemiec, w przypadku gdyby wymogi z pkt 67 ram tymczasowych nie zostały spełnione. Wynika z tego, że nie istnieje żadna gwarancja mogąca zapewnić przestrzeganie tych wymogów.
98      Należy również uznać, podobnie jak uczynił to Sąd w pkt 280–286 zaskarżonego wyroku, że pomoc państwa podlega systemowi uprzedniego zatwierdzenia na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE, w związku z czym środek pomocy należy uznać za zgodny z rynkiem wewnętrznym przed jego wprowadzeniem w życie. Komisja nie może zatem odłożyć na termin późniejszy niż data wydania przez nią decyzji dotyczącej zgodności pomocy państwa z rynkiem wewnętrznym oceny elementu bezpośrednio związanego z badaniem tej zgodności. Do Komisji należało bowiem zajęcie w spornej decyzji stanowiska w przedmiocie zasad ustalania ceny w przypadku przekształcenia rozpatrywanych instrumentów hybrydowych, przy czym nie mogła ona ograniczyć się do zaakceptowania metody obliczeniowej, która nie zapewnia w każdym przypadku przestrzegania wymogu sformułowanego w pkt 67 ram tymczasowych.
99      Ponadto, o ile Komisja utrzymuje, że motyw 158 spornej decyzji zezwala na rozpatrywany środek jedynie pod warunkiem, że cena konwersji jest ostatecznie zgodna z pkt 67 ram tymczasowych, o tyle należy stwierdzić, że twierdzenie to nie znajduje poparcia w tym motywie, który przewiduje kontrolę ex post bez określenia parametrów tej kontroli.
100    Z powyższego wynika, że zarzut trzeci należy w części odrzucić jako niedopuszczalny, a w części oddalić jako bezzasadny.
W przedmiocie zarzutu czwartego
Argumentacja stron
101    W zarzucie czwartym, który składa się z dwóch części, DLH podnosi, że Sąd naruszył prawo i przekroczył granice kontroli sądowej, gdy orzekł w pkt 373–412 zaskarżonego wyroku, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie przy badaniu kwestii, czy DLH posiadała znaczącą pozycję rynkową w istotnych portach lotniczych.
102    W części pierwszej zarzutu czwartego DLH podnosi w istocie, że Sąd naruszył prawo i przekroczył granice kontroli sądowej, gdy orzekł w pkt 373–387 zaskarżonego wyroku, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie ze względu na to, iż uwzględniła jedynie kryteria dotyczące zasadniczo barier wejścia na rynek i wzrostu nowych konkurentów, a także „przepustowości portów lotniczych”, z pominięciem wszystkich czynników istotnych w niniejszej sprawie dla oceny istnienia znaczącej pozycji rynkowej DLH w istotnych portach lotniczych.
103    W tym względzie DLH podnosi, że określenie znaczącej pozycji rynkowej wchodzi w zakres złożonej analizy o charakterze ekonomicznym, w ramach której Komisji przysługuje szeroki zakres uznania, oraz że Sąd przekroczył granice kontroli sądowej, jaką może sprawować w odniesieniu do decyzji przyjętej w tym kontekście przez Komisję. W szczególności rozumowanie Sądu w pkt 385 zaskarżonego wyroku jest zbyt niejasne, a Sąd jedynie pokrótce odnosi się do potencjalnego znaczenia udziałów beneficjenta w rynku „w kategorii częstotliwości (liczba lotów) oraz miejsc oferowanych z i do istotnych portów lotniczych”, aby dojść do wniosku, że Komisja nie uwzględniła wszystkich istotnych czynników. W tym względzie zdaniem DLH Komisja słusznie nie uwzględniła tego ostatniego elementu. Kryteria zastosowane w niniejszej sprawie były bowiem wystarczające do dokładnego przeanalizowania skutków rozpatrywanego środka zgodnie z pkt 72 ram tymczasowych i są one zgodne z ramami analitycznymi stosowanymi przez Komisję w sprawach dotyczących koncentracji z udziałem przedsiębiorstw lotniczych. Co więcej, potencjalne skutki rozpatrywanego środka w zakresie konkurencji nie dotyczą konkretnej trasy, lecz raczej zdolności DLH do zachowania, a nawet zwiększenia liczby przydziałów czasu na start lub lądowanie, które posiadała
ona w istotnych portach lotniczych. Chodzi zatem o ocenę zgodności pomocy z całościową sytuacją konkurencyjną.
104    Poza tym DLH utrzymuje, że zawarte w pkt 379 zaskarżonego wyroku rozważania Sądu nie wykazują, iż analiza udziałów w rynku pod względem częstotliwości i oferowanych miejsc byłaby bardziej użyteczna niż kryteria przyjęte przez Komisję w celu oceny istnienia znaczącej pozycji rynkowej. DLH wywodzi z tego, że instytucja ta nie była zobowiązana do uzupełnienia tej analizy oszacowaniem udziałów w rynku pod względem częstotliwości i oferowanych miejsc lub
uwzględnieniem wszystkich innych „istotnych czynników”.
105    W części drugiej zarzutu czwartego DLH podnosi w istocie, że Sąd naruszył prawo i przekroczył granice kontroli sądowej, gdy orzekł w pkt 388–412 zaskarżonego wyroku, iż Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie, stwierdzając, że DLH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu.
106    W tym względzie DLH utrzymuje, że ponieważ Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania w zakresie analizy danych rynkowych do celów oceny istnienia znaczącej pozycji rynkowej, Sąd przekroczył granice kontroli sądowej, ponieważ zastąpił
analizę Komisji własną analizą tych danych. W szczególności rozumowanie Sądu w pkt 411 zaskarżonego wyroku jest zbyt niejasne w tym względzie, ponieważ Sąd wskazuje, że Komisja niesłusznie stwierdziła, iż DLH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu „przynajmniej w sezonie letnim 2019 IATA”. Takie uzasadnienie jest niewystarczające do stwierdzenia, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie, ponieważ dotyczy ono innych okresów, takich jak sezon zimowy 2019/2020 IATA.
107    Zdaniem DLH Komisja słusznie uznała, że DLH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. DLH podkreśla, że kryteria oceny znaczącej pozycji rynkowej w odniesieniu do tych dwóch ostatnich portów lotniczych różnią się znacznie od kryteriów dotyczących portów lotniczych we Frankfurcie i w Monachium i faktycznie pozwalają wykazać, że nie posiadała ona znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. Kwestionując w tym względzie w szczególności pkt 397 zaskarżonego wyroku, DLH przedstawia informacje i dane liczbowe dotyczące w szczególności przydziałów czasu na start lub lądowanie, jakie posiadała w portach lotniczych w Düsseldorfie, w Wiedniu, we Frankfurcie i w Monachium, w celu wykazania, że Sąd błędnie uznał, iż Komisja nie mogła stwierdzić, że DLH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu.
108    Republika Federalna Niemiec i Komisja popierają zasadniczo argumentację przedstawioną przez DLH w ramach zarzutu czwartego i uważają, że zarzut ten należy uwzględnić.
109    Ryanair i Condor kwestionują tę argumentację i utrzymują, że część drugą zarzutu czwartego należy przynajmniej w części odrzucić jako niedopuszczalną ze względu na to, że poprzez tę część DLH zmierza do podważenia dokonanych przez Sąd ustaleń faktycznych, przy czym Ryanair uważa ponadto, że argumenty DLH dotyczące niewystarczającego uzasadnienia zaskarżonego wyroku oraz argumenty oparte na orzecznictwie i praktyce decyzyjnej Komisji są niedopuszczalne. W każdym razie zdaniem tych stron ów zarzut należy oddalić jako bezzasadny. Wnoszą one w istocie o utrzymanie w mocy uzasadnienia zaskarżonego wyroku, do którego odnosi się ten zarzut, ponieważ ich zdaniem Sąd w szczególności nie przekroczył granic kontroli sądowej, którą ma obowiązek sprawować.
Ocena Trybunału
110    Co się tyczy części pierwszej zarzutu czwartego, należy zaznaczyć, że w pkt 373–387 zaskarżonego wyroku Sąd zbadał kryteria zastosowane przez Komisję w celu oceny, czy DLH posiadała znaczącą pozycję rynkową w istotnych portach lotniczych.
111    Sąd przypomniał najpierw w pkt 373 zaskarżonego wyroku, że w pkt 179 spornej decyzji Komisja wskazała, iż oparła się w tym względzie na trzech kryteriach: po pierwsze, na części przydziałów czasu na start lub lądowanie posiadanej w tych portach lotniczych przez grupę, do której należy DLH, zdefiniowanej w pkt 376 tego wyroku jako stosunek między liczbą przydziałów czasu na start lub lądowanie posiadanych przez danego przewoźnika lotniczego (lub przewoźników lotniczych należących do tej samej grupy) w porcie lotniczym a całkowitą liczbą tych przydziałów, która jest dostępna w tym porcie lotniczym, po drugie, na „poziomie przeciążenia” tych portów lotniczych, ocenionym, jak wynika to zasadniczo z tego punktu zaskarżonego wyroku, w świetle proporcji przydziałów czasu na start lub lądowanie przyznanych wszystkim przewoźnikom lotniczym w danym porcie lotniczym do całkowitej przepustowości tego portu lotniczego w kategoriach przydziałów czasu na start lub lądowanie, a po trzecie, na części przydziałów czasu na start lub lądowanie posiadanej przez konkurentów beneficjenta. Zdaniem Sądu kryteria te dotyczyły zatem głównie „przepustowości portów lotniczych” i dostępu do infrastruktury.
112    Sąd uznał jednak w pkt 378 zaskarżonego wyroku, że inne czynniki, dotyczące udziałów w rynku posiadanych przez beneficjenta i jego konkurentów na rynku usług pasażerskiego transportu lotniczego, miały znaczenie dla oceny istnienia znaczącej pozycji rynkowej. W tym względzie Sąd w szczególności wyjaśnił w pkt 379 tego wyroku, że po pierwsze, ze względu na różne rozmiary samolotów eksploatowanych przez przewoźników lotniczych w czasie przydzielonym im na start i lądowanie liczba oferowanych przez nich miejsc może być różna w ramach danego przydziału czasu, a po drugie, przewoźnicy lotniczy mogą w ramach danego przydziału czasu na start lub lądowanie wykonywać różną liczbę lotów. Informacje dostarczone dzięki tym dodatkowym kryteriom pozwalają zaś ocenić znaczenie udziałów w rynku odnośnych przewoźników lotniczych. W niniejszej sprawie w pkt 380 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że udziały DLH w rynku wyrażone w kategoriach częstotliwości (liczba lotów) oraz miejsc oferowanych z i do istotnych portów lotniczych przekraczały, niekiedy znacznie, wyliczone w spornej decyzji udziały DLH w przydziałach czasu na start lub lądowanie.
113    W pkt 386 zaskarżonego wyroku Sąd doszedł na tej podstawie do wniosku, że biorąc pod uwagę znaczenie udziałów w rynku dla ustalenia istnienia znaczącej pozycji rynkowej, o czym przypomniano w pkt 383 zaskarżonego wyroku, Komisja, pominąwszy ten element, nie uwzględniła wszystkich istotnych czynników.
114    W tym względzie należy podkreślić, po pierwsze, że z definicji pojęcia „czasu na start lub lądowanie” zawartej w art. 2 lit. a) rozporządzenia nr 95/93, zmienionego rozporządzeniem nr 793/2004, wynika, że wyrażenie to oznacza „pozwolenie wydane przez koordynatora […] w celu wykorzystania pełnego zakresu infrastruktury portu lotniczego niezbędnej do świadczenia usługi lotniczej w koordynowanym porcie lotniczym w konkretnym terminie do celów lądowania lub startu, według przydziału dokonanego przez koordynatora”.
115    Z definicji tej wynika zasadniczo, że czas na start lub lądowanie jest prawem do wykonania lotu. W związku z tym Komisja słusznie ustaliła w spornej decyzji bezpośredni związek między liczbą przydziałów czasu na start lub lądowanie posiadanych przez beneficjenta rozpatrywanego środka a liczbą lotów, które mógł on zorganizować, podczas gdy Sąd, uznawszy w pkt 379 zaskarżonego wyroku, że posiadanie jednego przydziału czasu na start lub lądowanie pozwalało zorganizować kilka lotów, naruszył prawo przy dokonywaniu wykładni pojęcia „czasu na start lub lądowanie”. Wynika z tego, że wbrew temu, co orzekł Sąd, uwzględnienie kryterium częstotliwości lotów nie wydaje się niezbędne do oceny, w jakim zakresie operator ma rzeczywistą możliwość konkurowania z DLH w danym porcie lotniczym.
116    Po drugie, co się tyczy kryteriów dotyczących częstotliwości lotów i liczby oferowanych miejsc, wymienionych przez Sąd w pkt 380 zaskarżonego wyroku, które to kryteria zdaniem Sądu Komisja powinna była uwzględnić, to o ile nie można z pewnością wykluczyć, że owe kryteria mogą przyczynić się do oceny zdolności przewoźnika lotniczego do świadczenia usług z danego portu lotniczego, o tyle okoliczność ta nie pozwala jako taka wykazać, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie w rozumieniu orzecznictwa przypomnianego w pkt 56 i 57 niniejszego wyroku, ponieważ zdolność ta, którą Komisja uznała za decydującą dla oceny istnienia znaczącej pozycji rynkowej w porcie lotniczym, może również zostać określona w świetle równoważnego kryterium, takiego jak rozdzielenie między operatorów przydziałów czasu na start lub lądowanie.
117    W tych okolicznościach, ponieważ Sąd nie wykazał w sposób wymagany prawem, że wybrane przez Komisję kryterium, a mianowicie rozdzielenie przydziałów czasu na start lub lądowanie, w sposób oczywisty nie pozwalało na dokonanie prawidłowej oceny tej zdolności do celów oceny znaczącej pozycji rynkowej i pozbawiało wiarygodności analizę przeprowadzoną przez tę instytucję, Sąd w pkt 380 i 382 zaskarżonego wyroku błędnie zarzucił Komisji, że ta nie oceniła w spornej decyzji zdolności przewoźnika lotniczego do świadczenia usług na podstawie kryterium związanego z częstotliwością i liczbą oferowanych miejsc, czyli kryterium innego niż to przyjęte przez Komisję w tej decyzji.
118    Po trzecie, Sąd nie wykazał też w pkt 373–387 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie mogła zasadnie uznać, iż poziom przeciążenia portu lotniczego i rozdzielenie przydziałów czasu na start lub lądowanie między różnych operatorów prowadzących działalność w tym porcie lotniczym stanowiły parametry odpowiednie do określenia stopnia wykorzystania portu lotniczego przez operatora oraz zdolności operatora do zorganizowania większej liczby lotów z tego portu lotniczego w rozpatrywanym okresie. W związku z tym Sąd nie wykazał, że Komisja nie mogła oprzeć się na tych różnych parametrach w celu oceny rzeczywistej i potencjalnej konkurencji, na którą DLH była narażona w tym okresie.
119    Tak więc wbrew temu, co Sąd orzekł w pkt 386 zaskarżonego wyroku, nie wykazał on w sposób wymagany prawem, zgodnie z orzecznictwem Trybunału przypomnianym w pkt 56–64 niniejszego wyroku, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie, gdy oparła swoją analizę znaczącej pozycji rynkowej na kryteriach przypomnianych w pkt 111 niniejszego wyroku, lecz nie uwzględniła w swojej ocenie udziałów w rynku wyrażonych w kategoriach częstotliwości i oferowanych miejsc. Z powyższego wynika, że należy uwzględnić część pierwszą zarzutu czwartego.
120    Co się tyczy części drugiej zarzutu czwartego, w kwestii jej dopuszczalności należy przypomnieć, po pierwsze, że naruszenie przez Sąd ciążącego na nim obowiązku uzasadnienia i granic jego kontroli sądowej stanowi kwestię prawną, w odniesieniu do której Trybunał jest właściwy na etapie postępowania odwoławczego (wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., Aalborg Portland i in./Komisja, C‑204/00 P,
C‑205/00 P,
C‑211/00 P,
C‑213/00 P,
C‑217/00 P i C‑219/00 P, EU:C:2004:6, pkt 47;
a także z dnia 26 maja 2016 r., Rose Vision/Komisja, C‑224/15 P, EU:C:2016:358, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo). Kwestia, czy argumenty DLH są, jeśli chodzi o naruszenie obowiązku uzasadnienia, wystarczająco uzasadnione, czy też są, jeśli chodzi o naruszenie granic kontroli sądowej, sprzeczne z orzecznictwem lub praktyką decyzyjną Komisji, dotyczy istoty argumentacji i nie może mieć żadnego wpływu na dopuszczalność.
121    Po drugie, biorąc pod uwagę fakt, że – jak przypomniano w pkt 94 niniejszego wyroku – Trybunał nie jest właściwy do ustalania okoliczności faktycznych, należy zauważyć, że w zakresie, w jakim DLH zwraca się do Trybunału o sprawdzenie, w świetle przedstawionych mu okoliczności faktycznych, czy Komisja słusznie stwierdziła, iż DLH nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu lub czy Sąd błędnie ustalił okoliczności faktyczne, część druga zarzutu czwartego jest niedopuszczalna, ponieważ DLH nie powołuje się na jakiekolwiek przeinaczenie okoliczności faktycznych przez Sąd.
122    Co do istoty należy zauważyć, że po stwierdzeniu w pkt 410 zaskarżonego wyroku, iż Komisja nie uwzględniła wszystkich istotnych czynników, a tym samym popełniła oczywisty błąd w ocenie, Sąd dodał w pkt 411 tego wyroku, że w każdym razie Komisja nie mogła, wyłącznie na podstawie przyjętych przez siebie kryteriów, słusznie stwierdzić, że grupa Lufthansa nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu, przynajmniej w sezonie letnim 2019 IATA.
123    Aby dojść do tego wniosku w odniesieniu do portu lotniczego w Düsseldorfie, Sąd stwierdził przede wszystkim w pkt 397 zaskarżonego wyroku, że średni udział w przydziałach czasu na start i lądowanie należący do grupy Lufthansa w tym porcie lotniczym w sezonie letnim 2019 IATA, czyli 40–50 %, przekraczał próg 40 %, co powinno stanowić pierwszą przesłankę, którą należało uwzględnić w celu wykazania istnienia znaczącej pozycji rynkowej. Sąd wskazał następnie w pkt 398 zaskarżonego wyroku, że średni poziom przeciążenia w tym porcie lotniczym w sezonie letnim 2019 IATA był bardzo wysoki, a mianowicie wynosił 80–90 %,
dochodząc w porywach do 90–100 % w godzinach szczytu, podczas gdy poziom wyższy niż 60 % był już problematyczny. Wreszcie, w pkt 399 zaskarżonego wyroku Sąd podkreślił słabość konkurencji między operatorami działającymi w tym porcie lotniczym, popierając to stwierdzenie wyliczeniem liczby statków powietrznych należących do każdego z nich. Sąd wywiódł z tego w pkt 401 zaskarżonego wyroku, że przyjmując za podstawę jedynie te kryteria, Komisja nie mogła słusznie uznać, że grupa Lufthansa nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w porcie lotniczym w Düsseldorfie, przynajmniej w sezonie letnim 2019 IATA.
124    Na podstawie powodów analogicznych mutatis mutandis do tych, o których mowa w poprzednim punkcie, Sąd wywnioskował w pkt 408 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie mogła słusznie stwierdzić, iż grupa Lufthansa nie posiadała znaczącej pozycji rynkowej w porcie lotniczym w Wiedniu, przynajmniej w sezonie letnim 2019 IATA.
125    W ten sposób Sąd nie zbadał uzasadnienia zawartego w motywach 203, 204, 211 i 212 spornej decyzji. Tymczasem w owych motywach wyjaśniono powody, dla których Komisja zinterpretowała dane, którymi dysponowała, jako niepozwalające na ustalenie istnienia znaczącej pozycji rynkowej grupy Lufthansa w portach lotniczych w Düsseldorfie i Wiedniu. Co się tyczy portu lotniczego w Düsseldorfie, Komisja uznała w szczególności, że największy udział w przydziałach czasu na start i lądowanie posiadany przez DLH nie przekraczał 55–65 % w odniesieniu do którejkolwiek transzy godzinowej, w związku z czym konkurenci DLH mogli utworzyć duży portfel przydziałów czasu na start lub lądowanie, korzystając z tych slotów, które nie zostały przydzielone grupie Lufthansa, zaś jeśli chodzi o wielkość rozmieszczonej floty – konkurenci DLH znajdowali się w lepszej sytuacji w Düsseldorfie niż we Frankfurcie lub w Monachium. Co się tyczy portu lotniczego w Wiedniu, Komisja oparła się też na okolicznościach, że największy udział w przydziałach czasu na start i lądowanie posiadany przez DLH nie przekraczał 50–60 % w odniesieniu do którejkolwiek transzy godzinowej, że przydziały czasu na start lub lądowanie pozostawały dostępne, że na miejscu działało dwóch stosunkowo silnych konkurentów oraz że konkurenci DLH mogli utworzyć znaczny portfel przydziałów czasu na start lub lądowanie, korzystając z tych slotów, które nie zostały przydzielone grupie Lufthansa. Komisja uznała zatem, że niezależnie od mniej więcej podobnego poziomu przeciążenia w tych czterech portach lotniczych udział w przydziałach czasu na start lub lądowanie posiadany przez DLH był znacznie wyższy we Frankfurcie i w Monachium niż w Düsseldorfie i Wiedniu oraz że, odwrotnie, konkurenci DLH byli silniejsi w Düsseldorfie i Wiedniu niż we Frankfurcie i w Monachium.
126    Jednakże w pkt 396–408 zaskarżonego wyroku Sąd, opierając się na tych samych danych co Komisja, dokonał ich ponownej analizy, aby ostatecznie, na podstawie całościowej oceny owych danych, dojść do wniosku odmiennego od wniosku tej instytucji, przy czym nie podważył on ustaleń Komisji zawartych w spornej decyzji.
127    Wynika z tego, że Sąd nie ograniczył się do zbadania, czy Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 56–64 niniejszego wyroku, lecz zastąpił ocenę Komisji własną oceną w przypadku, w którym instytucja ta korzysta z szerokiego zakresu uznania.
128    Z powyższego wynika, że należy uwzględnić część drugą zarzutu czwartego, a w konsekwencji uwzględnić zarzut czwarty w całości.
W przedmiocie zarzutu piątego
Argumentacja stron
129    W zarzucie piątym DLH podnosi, że Sąd naruszył prawo, gdy uznał w pkt 467–480 zaskarżonego wyroku, iż Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie ze względu na to, że już na pierwszym etapie postępowania w sprawie odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie wykluczyła z tego postępowania niektórych konkurentów mających już bazę w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium.
130    W tym względzie DLH utrzymuje, że wprawdzie Sąd przyznał, iż Komisja dysponowała szerokim zakresem uznania przy ocenie wystarczającego charakteru podjętych zobowiązań,
jednak pominął on swoje własne orzecznictwo wynikające z wyroku z dnia 13 maja 2015 r., Niki Luftfahrt/Komisja (T‑162/10, EU:T:2015:283, pkt 295), zgodnie z którym okoliczność, że inne zobowiązania również mogły zostać zaakceptowane, a nawet że były korzystniejsze dla konkurencji, nie może prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji, o ile Komisja mogła rozsądnie przyjąć, że zobowiązania zawarte w tej decyzji pozwalały rozwiać poważne wątpliwości. Tym samym Sąd naruszył uprawnienia dyskrecjonalne Komisji, gdy odrzucił jedno zobowiązanie ze względu na to, że jego zdaniem inne zobowiązanie byłoby bardziej korzystne dla konkurencji, i zastąpił w ten sposób ocenę tej instytucji własną oceną.
131    DLH wyjaśnia, że – jak Sąd wskazał w pkt 421 zaskarżonego wyroku – potencjalne skutki pomocy państwa są bardziej pośrednie niż skutki koncentracji, ponieważ beneficjent nie przejmuje konkurenta, eliminując w ten sposób presję konkurencyjną, lecz może wykorzystać dodatkowe zasoby publiczne, którymi dysponuje, w celu utrzymania lub wzmocnienia swojej pozycji na rynku. Zgodnie z ramami tymczasowymi konieczne było podjęcie zobowiązań, aby zaradzić temu ryzyku w portach lotniczych, w których DLH posiadała znaczącą pozycję rynkową.
132    Wbrew temu, co Sąd stwierdził w pkt 472 zaskarżonego wyroku, Komisja wyraźnie wskazała w motywach 226 i 227 spornej decyzji, że ograniczenie postępowania w sprawie odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie do nowych podmiotów byłoby korzystne, ponieważ pozwalało na konkurencję strukturalną z grupą Lufthansa. W szczególności instytucja ta wzięła pod uwagę problemy w zakresie konkurencji związane z pomocą na dokapitalizowanie na podstawie swojego wcześniejszego doświadczenia w sprawach dotyczących koncentracji i karteli w sektorze lotnictwa, aby dojść do wniosku, że zobowiązanie grupy Lufthansa do przeniesienia części jej działalności w celu umożliwienia konkurentom podjęcia działalności stanowiło najskuteczniejszy środek zapobiegający wszelkim nieuzasadnionym zakłóceniom konkurencji.
133    Tymczasem rozumowanie Sądu w pkt 472–477 zaskarżonego wyroku całkowicie pomija fakt, że gdy Komisja musi dokonać wyboru między dwiema różnymi strukturami zobowiązań, dysponuje ona szerokim zakresem uznania przy stosowaniu zobowiązań o węższym zakresie, o ile może ona racjonalnie stwierdzić, że zaproponowane zobowiązania są wystarczające, aby zaradzić ryzyku spowodowanemu w niniejszym przypadku przez znaczącą pozycję rynkową DLH w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium.
134    Podobnie, gdy Sąd przeanalizował w pkt 473–476 zaskarżonego wyroku strukturę rynku w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium oraz gdy odwołał się do innej struktury, która nie wyklucza istniejących konkurentów z postępowania w sprawie odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie, zastąpił on ocenę Komisji własną oceną, mimo że ponownie chodziło o złożoną analizę ekonomiczną.
135    Ponadto zdaniem DLH, zważywszy na to, co Sąd orzekł w istocie w pkt 452 i 463 zaskarżonego wyroku, przedstawił on wewnętrznie sprzeczne uzasadnienie, gdy uznał w pkt 473–476 zaskarżonego wyroku, że przewoźnicy posiadający bazę w porcie lotniczym znajdują się w lepszej sytuacji, aby utrzymać skuteczną konkurencję.
136    Republika Federalna Niemiec i Komisja popierają zasadniczo argumentację przedstawioną przez DLH w ramach zarzutu piątego i uważają, że zarzut ten należy uwzględnić.
137    Ryanair i Condor kwestionują tę argumentację i utrzymują, że zarzut piąty należy oddalić. Wnoszą one w istocie o utrzymanie w mocy uzasadnienia zaskarżonego wyroku, do którego odnosi się ten zarzut, ponieważ ich zdaniem Sąd w szczególności nie przekroczył granic kontroli sądowej, którą ma obowiązek sprawować.
Ocena Trybunału
138    Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z pkt 72 ram tymczasowych, jeżeli beneficjent środka służącego dokapitalizowaniu posiada znaczącą pozycję rynkową na danym rynku, państwo członkowskie musi zaproponować dodatkowe środki w celu utrzymania skutecznej konkurencji na tym rynku. W tym względzie z motywów 71 i 72 spornej decyzji wynika, że Republika Federalna Niemiec zobowiązała się do nałożenia na beneficjenta rozpatrywanego środka służącego dokapitalizowaniu obowiązku odstąpienia pewnej liczby dziennych przydziałów czasu na start lub lądowanie oraz dodatkowych aktywów w portach lotniczych we Frankfurcie i w Monachium. Zakładano wówczas, że jeżeli po trzech sezonach odstąpione przydziały czasu na start lub lądowanie nie zostaną przejęte przez nowy podmiot, zostaną one udostępnione innym konkurencyjnym przewoźnikom posiadającym już bazę w tych portach lotniczych.
139    W pkt 479 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, że Komisja nie zbadała wszystkich istotnych okoliczności dotyczących zobowiązań Republiki Federalnej Niemiec mających na celu zachowanie skutecznej konkurencji na danym rynku, ocenianych na podstawie struktury i szczególnych cech rynków właściwych. W szczególności Sąd orzekł w pkt 472–478 zaskarżonego wyroku, że do Komisji należało zbadanie, czy preferencyjne traktowanie nowych podmiotów i wykluczenie istniejących już konkurentów na pierwszym etapie postępowania w sprawie odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie było odpowiednie i konieczne do zachowania skutecznej konkurencji.
140    Na poparcie tego wniosku Sąd wskazał w szczególności w pkt 474–477 zaskarżonego wyroku, że inne środki polegające między innymi na odstąpieniu, na warunkach innych niż te przewidziane w zobowiązaniach Republiki Federalnej Niemiec, rozpatrywanych przydziałów czasu na start lub lądowanie na rzecz działających już konkurentów byłyby bardziej odpowiednie do zachowania skutecznej konkurencji.
141    W tym względzie należy podkreślić, że z orzecznictwa Trybunału przypomnianego w pkt 56–64 niniejszego wyroku wynika, iż Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania przy ustalaniu, czy dodatkowe środki zaproponowane przez państwa członkowskie pozwalają spełnić wymogi wynikające z pkt 72 ram tymczasowych.
142    Ponadto w świetle samego brzmienia tego pkt 72 i zasad regulujących dziedzinę pomocy państwa Komisja w ramach swojej oceny ma za zadanie sprawdzić nie to, czy proponowane dodatkowe środki są najskuteczniejszymi środkami, jakie można przewidzieć w celu wspierania konkurencji na rynkach właściwych, lecz jedynie to, czy środki te są wystarczające do zachowania skutecznej konkurencji na tych rynkach.
143    W związku z tym DLH ma podstawy, by twierdzić, że okoliczność, iż środki inne niż te, o których mowa w spornej decyzji, mogłyby sprzyjać wyższemu poziomowi konkurencji na rynkach właściwych, nie mogła w żadnym wypadku prowadzić do niezgodności tej decyzji z prawem.
144    Wynika z tego, że Sąd nie mógł zasadnie stwierdzić istnienia w spornej decyzji oczywistego błędu w ocenie, gdy oparł się na okoliczności, że Komisja nie zbadała potencjalnych pozytywnych skutków procedury odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie, która to procedura nie wykluczała istniejących konkurentów, mimo że taki mechanizm sprzyjałby większej konkurencji, nie stwierdziwszy w granicach kontroli, jaką jest zobowiązany przeprowadzić, że zobowiązania wymienione w spornej decyzji były niewystarczające, aby umożliwić zachowanie skutecznej konkurencji na rynkach właściwych.
145    Z powyższego wynika, że zarzut piąty należy uwzględnić.
W przedmiocie zarzutu szóstego
Argumentacja stron
146    W zarzucie szóstym DLH zarzuca Sądowi, że
ten w szczególności w pkt 501 zaskarżonego wyroku naruszył prawo, gdy uznał, iż Komisja uchybiła ciążącemu na niej obowiązkowi uzasadnienia w odniesieniu do stwierdzenia, zgodnie z którym odstąpienie przydziałów czasu na start lub lądowanie powinno być wynagradzane i nie ma wpływu na skuteczność zobowiązań dotyczących tych przydziałów czasu.
147    DLH przypomina, że z orzecznictwa Trybunału wynika, iż decyzja taka jak sporna decyzja, którą wydano w krótkim terminie, powinna zawierać jedynie powody, dla których Komisja uważa, że nie wydaje jej się, by poddany jej badaniu środek stwarzał poważne trudności, i że wystarczy przedstawić okoliczności faktyczne oraz względy prawne o zasadniczym znaczeniu dla systematyki danej decyzji. Sąd naruszył zatem prawo, gdy stwierdził, że Komisja uchybiła ciążącemu na niej obowiązkowi uzasadnienia.
148    DLH podnosi ponadto, że sporna decyzja była, w świetle orzecznictwa Trybunału w tej dziedzinie, uzasadniona w sposób wystarczający pod względem prawnym, ponieważ, po pierwsze, biorąc pod uwagę liczbę argumentów podniesionych w odniesieniu do każdego elementu zobowiązań dotyczących przydziałów czasu na start lub lądowanie, zbadanych przez Sąd w pkt 413–493 zaskarżonego wyroku, skarżące w pierwszej instancji w sposób oczywisty mogły zakwestionować zasadność spornej decyzji. Po drugie, szczególna struktura każdego odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie jest odmienna i wiąże się z wysoce technicznymi ocenami, które nie wymagają zatem szczególnego dodatkowego uzasadnienia.
149    Republika Federalna Niemiec i Komisja popierają zasadniczo argumentację przedstawioną przez DLH w ramach zarzutu szóstego i uważają, że zarzut ten należy uwzględnić.
150    Ryanair i Condor kwestionują tę argumentację i utrzymują, że zarzut szósty należy oddalić. Wnoszą one w istocie o utrzymanie w mocy uzasadnienia zaskarżonego wyroku, do którego odnosi się ten zarzut, ponieważ ich zdaniem Sąd w szczególności nie przekroczył granic kontroli sądowej, którą ma obowiązek sprawować.
Ocena Trybunału
151    Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie, jakiego wymaga art. 296 akapit drugi TFUE, powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w świetle okoliczności danego przypadku, w szczególności treści aktu, charakteru podniesionych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu wyjaśnień mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie. Nie ma wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne okoliczności faktyczne i prawne, ponieważ kwestię, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 296 akapit drugi TFUE, należy oceniać z uwzględnieniem nie tylko jego brzmienia, ale także jego kontekstu, jak również całokształtu przepisów prawa regulujących daną dziedzinę (wyrok z dnia 23 stycznia 2025 r., Neos/Ryanair i Komisja, C‑490/23 P, EU:C:2025:32, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
152    Jeżeli chodzi w szczególności, tak jak w niniejszym przypadku, o podjętą na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE
decyzję o niewnoszeniu zastrzeżeń wobec środka pomocy, Trybunał miał już okazję wyjaśnić, że taka decyzja, która jest wydawana w krótkim terminie, powinna zawierać jedynie powody, dla których Komisja uważa, iż nie stoi w obliczu poważnych trudności w zakresie oceny zgodności danej pomocy z rynkiem wewnętrznym, i że nawet zwięzłe uzasadnienie tej decyzji należy uznać za wystarczające w świetle wymogu uzasadnienia przewidzianego w art. 296 akapit drugi TFUE, o ile przedstawia ono w sposób jasny i jednoznaczny powody, dla których Komisja uznała, iż nie stoi w obliczu takich poważnych trudności, przy czym zasadność tego uzasadnienia jest zagadnieniem odrębnym, niemającym związku z owym wymogiem (zob. analogicznie wyrok z dnia 23 stycznia 2025 r., Neos/Ryanair i Komisja, C‑490/23 P, EU:C:2025:32, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
153    To właśnie w świetle tych kryteriów należy zbadać, czy Sąd naruszył prawo, gdy uznał, że sporna decyzja jest dotknięta naruszeniem obowiązku uzasadnienia, który ciąży na Komisji na podstawie art. 296 akapit drugi TFUE.
154    W niniejszej sprawie w pkt 498–502 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, że do Komisji należało szczegółowe zaprezentowanie w spornej decyzji powodów, które skłoniły ją do uznania, że odstąpienie rozpatrywanych przydziałów czasu na start lub lądowanie powinno być wynagradzane, a nie – dokonywane nieodpłatnie, ponieważ wybór polegający na odpłatnym odstąpieniu mógłby skutkować zmniejszeniem atrakcyjności proponowanych przydziałów czasu na start lub lądowanie, a tym samym zmniejszeniem skuteczności związanych z nimi zobowiązań.
155    W tym względzie, gdy Sąd zarzucił Komisji w pkt 501 zaskarżonego wyroku, że ta nie wskazała w spornej decyzji powodów, dla których nieodpłatne odstąpienie rozpatrywanych przydziałów czasu na start lub lądowanie nie było preferowane w stosunku do ich odpłatnego odstąpienia, zażądał on od tej instytucji, aby uzasadniła nie tylko w sposób pozytywny słuszność opcji odpłatnego odstąpienia przydziałów czasu na start lub lądowanie, potwierdzonej w spornej decyzji, lecz również, w sposób negatywny, brak znaczenia dla sprawy przeciwnej opcji, czyli nieodpłatnego odstąpienia.
156    Tymczasem, zważywszy, że – jak wynika z pkt 142 niniejszego wyroku – na podstawie ram tymczasowych wyłącznie do Komisji należy sprawdzenie, czy proponowane dodatkowe środki są wystarczające do zachowania skutecznej konkurencji na rynkach właściwych, nie można oczekiwać od tej instytucji, w ramach ciążącego na niej obowiązku uzasadnienia, aby zbadała, czy inne środki mogą w większym stopniu sprzyjać konkurencji na tych rynkach, i aby przedstawiła powody, dla których nie wymagała wdrożenia tych innych środków.
157    Z powyższego wynika, że Sąd naruszył prawo, gdy orzekł w pkt 501 zaskarżonego wyroku, iż Komisja uchybiła ciążącemu na niej obowiązkowi uzasadnienia, ponieważ nie wyjaśniła, dlaczego odstąpienie rozpatrywanych przydziałów czasu na start lub lądowanie powinno być wynagradzane, a nie – dokonywane nieodpłatnie.
158    Wynika z tego, że zarzut szósty należy uwzględnić.
Wnioski
159    Jak Sąd słusznie orzekł w pkt 505 zaskarżonego wyroku, którego nie zakwestionowano w ramach niniejszego postępowania odwoławczego, każdy z błędów, którymi decyzja była obarczona, a które przypomniano w pkt 504 owego wyroku, mógł sam w sobie stanowić podstawę stwierdzenia nieważności spornej decyzji. W związku z tym uchylenie zaskarżonego wyroku byłoby zasadne tylko wtedy, gdyby wykazano, że Sąd niesłusznie uwzględnił każdy z tych błędów. Wynika z tego, że niniejsze odwołanie może zostać uwzględnione, a zaskarżony wyrok może zostać uchylony tylko wtedy, gdy wszystkie zarzuty podniesione przez wnoszącą odwołanie są zasadne.
160    Tymczasem w świetle całości powyższych rozważań, o ile zarzuty pierwszy, drugi i od czwartego do szóstego odwołania należy uwzględnić, o tyle zarzut trzeci należy oddalić. W konsekwencji odwołanie należy oddalić w całości.
W przedmiocie kosztów
161    Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania, jeżeli odwołanie jest bezzasadne, Trybunał rozstrzyga o kosztach.
162    Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
163    Ponieważ Ryanair i Condor wniosły
o obciążenie DLH kosztami postępowania, a DLH przegrała sprawę, należy obciążyć ją własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Ryanair i Condor.
164    Ponadto, ponieważ żądania Republiki Federalnej Niemiec i Komisji nie zostały uwzględnione, a Ryanair i Condor nie wniosły
o obciążenie ich kosztami postępowania, należy orzec, że Republika Federalna Niemiec i Komisja pokrywają własne koszty.
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
1)      Odwołanie zostaje oddalone.
2)      Deutsche Lufthansa AG pokrywa własne koszty oraz koszty poniesione przez Ryanair DAC i przez Condor Flugdienst GmbH.
3)      Republika Federalna Niemiec i Komisja Europejska pokrywają własne koszty.
Podpisy
*      Język postępowania: angielski.