62021TJ0195_RES
Υπόθεση T‑195/21
Oleksandr Viktorovych Klymenko
κατά
Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου (πέμπτο τμήμα) της 21ης Δεκεμβρίου 2021
«Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Περιοριστικά μέτρα λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία – Δέσμευση κεφαλαίων – Κατάλογος των προσώπων, οντοτήτων και φορέων κατά των οποίων ισχύει η δέσμευση των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων – Διατήρηση του ονόματος του προσφεύγοντος στον κατάλογο – Υποχρέωση του Συμβουλίου να διακριβώσει ότι απόφαση αρχής τρίτου κράτους ελήφθη τηρουμένων των δικαιωμάτων άμυνας και του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας»
Ευρωπαϊκή Ένωση – Δικαστικός έλεγχος της νομιμότητας των πράξεων των θεσμικών οργάνων – Περιοριστικά μέτρα λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία – Δέσμευση κεφαλαίων των προσώπων που ενέχονται σε κατάχρηση δημοσίου χρήματος και φυσικών και νομικών προσώπων, οντοτήτων και φορέων που συνδέονται με τα πρόσωπα αυτά – Έκταση του ελέγχου
[Άρθρο 275, εδ. 2, ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 47 και 48· απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2021/394 του Συμβουλίου· κανονισμός 2021/391 του Συμβουλίου]
(βλ. σκέψεις 65-67)
Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Περιοριστικά μέτρα λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία – Απόφαση δεσμεύσεως κεφαλαίων – Έκδοση ή διατήρηση σε ισχύ τέτοιας αποφάσεως βάσει ένδικης διαδικασίας την οποία έχουν κινήσει οι αρχές τρίτου κράτους για υπεξαίρεση δημοσίου χρήματος ή για κατάχρηση εξουσίας από κρατικό αξιωματούχο – Παραδεκτό – Προϋπόθεση – Εθνική απόφαση που εκδίδεται υπό συνθήκες σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας και του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Υποχρέωση του Συμβουλίου να προβεί στον σχετικό έλεγχο – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Περιεχόμενο – Τρίτο κράτος το οποίο έχει προσχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου – Δεν ασκεί επιρροή – Περιοριστικά μέτρα που σκοπούν την ενίσχυση του κράτους δικαίου και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
[Άρθρο 21 § 2, στοιχείο βʹ, ΣΕΕ· απόφαση 2014/119/ΚΕΠΠΑ, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2021/394, αιτιολογική σκέψη 2 και παράρτημα· κανονισμοί του Συμβουλίου 208/2014, παράρτημα I, και 2021/391]
(βλ. σκέψεις 69-74)
Πράξεις των οργάνων – Αιτιολογία – Υποχρέωση – Περιεχόμενο – Ουσιώδης τύπος διακρινόμενος από το ζήτημα του βασίμου της αποφάσεως
(Άρθρο 296 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 77)
Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Περιοριστικά μέτρα λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία – Απόφαση δεσμεύσεως κεφαλαίων – Έκδοση ή διατήρηση σε ισχύ τέτοιας αποφάσεως βάσει ένδικης διαδικασίας την οποία έχουν κινήσει οι αρχές τρίτου κράτους για υπεξαίρεση δημοσίου χρήματος ή για κατάχρηση εξουσίας από κρατικό αξιωματούχο – Προϋποθέσεις – Εθνική απόφαση που εκδίδεται υπό συνθήκες σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας και του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Υποχρέωση της αρμόδιας αρχής της Ένωσης να τεκμηριώσει, σε περίπτωση αμφισβήτησης, το βάσιμο των λόγων που έγιναν δεκτοί κατά των οικείων προσώπων ή οντοτήτων – Υποχρέωση του Συμβουλίου να ελέγχει τον σεβασμό των εν λόγω δικαιωμάτων – Παράβαση
[Απόφαση 2014/119/ΚΕΠΠΑ, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2021/394, παράρτημα· κανονισμοί του Συμβουλίου 208/2014, παράρτημα I, και 2021/391]
(βλ. σκέψεις 79-87, 89-96, 100)
Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας – Περιοριστικά μέτρα λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία – Απόφαση δεσμεύσεως κεφαλαίων – Λήψη ή διατήρηση των μέτρων βάσει εθνικής αποφάσεως δεσμεύσεως κεφαλαίων που λαμβάνεται από αρχή τρίτου κράτους – Παραδεκτό – Προϋπόθεση – Εθνική απόφαση που εκδίδεται υπό συνθήκες σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας και του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Υποχρέωση του Συμβουλίου να προβεί στον σχετικό έλεγχο – Απόδειξη του ελέγχου – Βάρος αποδείξεως
[Απόφαση 2014/119/ΚΕΠΠΑ του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2021/394· κανονισμοί του Συμβουλίου 208/2014 και 2021/391]
(βλ. σκέψεις 97, 98)
Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Αρχές – Δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Τήρηση εύλογου χρονικού διαστήματος – Περιοριστικά μέτρα λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία – Ένδικη διαδικασία εντός τρίτης χώρας στην οποία στηρίχθηκε η απόφαση λήψης περιοριστικών μέτρων – Υποχρέωση ελέγχου την οποία υπέχει το Συμβούλιο – Περιεχόμενο
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 47 και 52 § 3)
(βλ. σκέψεις 101-108)
Περίληψη
Κατόπιν της καταστολής των διαδηλώσεων στην πλατεία ανεξαρτησίας του Κιέβου (Ουκρανία) τον Φεβρουάριο του 2014, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξέδωσε, στις 5 Μαρτίου 2014, την απόφαση 2014/119/ΚΕΠΠΑ (
1
) και τον κανονισμό 208/2014 (
2
). Οι πράξεις αυτές έχουν ως αντικείμενο, μεταξύ άλλων, τη δέσμευση κεφαλαίων προσώπων που έχουν ταυτοποιηθεί ως υπεύθυνα για την υπεξαίρεση δημοσίου χρήματος. Ο προσφεύγων είχε περιληφθεί στον κατάλογο των προσώπων και οντοτήτων εις βάρος των οποίων ίσχυαν τα μέτρα της 14ης Απριλίου 2014, επειδή διενεργούνταν προκαταρκτική εξέταση εις βάρος του στην Ουκρανία για αδικήματα σχετικά με την υπεξαίρεση δημοσίου χρήματος και την παράνομη μεταφορά του εκτός Ουκρανίας. Το Συμβούλιο παρέτεινε, στη συνέχεια, επανειλημμένως την καταχώριση αυτή (
3
), για τον λόγο ότι κινήθηκε εις βάρος του προσφεύγοντος ποινική δίωξη από τις ουκρανικές αρχές για υπεξαίρεση δημοσίου χρήματος ή ιδιοποίηση περιουσιακών στοιχείων του Δημοσίου.
Κατόπιν της έκδοσης της απόφασης 2021/394 (
4
) και του κανονισμού 2021/391 (
5
), πράξεων με τις οποίες το Συμβούλιο παρέτεινε την ισχύ της καταχώρισης του ονόματός του στον επίδικο κατάλογο με την ίδια αιτιολογία εις βάρος του, ο προσφεύγων άσκησε προσφυγή ακυρώσεως κατά των εν λόγω πράξεων.
Με την απόφασή του, το Γενικό Δικαστήριο ακυρώνει τις δύο ως άνω πράξεις κατά το μέρος που αφορούν τον προσφεύγοντα και υπενθυμίζει ότι απόκειται στο Συμβούλιο, όταν στηρίζει περιοριστικά μέτρα σε αποφάσεις τρίτων κρατών, να βεβαιώνεται το ίδιο ότι, κατά την έκδοση των εν λόγω αποφάσεων εκ μέρους των αρχών του οικείου τρίτου κράτους, γίνονται σεβαστά τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) και, ειδικότερα, τα δικαιώματα άμυνας και το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας του προσώπου το οποίο αφορούν τα εν λόγω μέτρα.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Το Γενικό Δικαστήριο υπενθυμίζει, κατ’ αρχάς, ότι τα δικαιοδοτικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης οφείλουν να ελέγχουν τη νομιμότητα όλων των πράξεων της Ένωσης υπό το πρίσμα των εν λόγω θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ο δικαστής της Ένωσης οφείλει να διασφαλίζει, μεταξύ άλλων, ότι η προσβαλλόμενη πράξη στηρίζεται σε αρκούντως στέρεη πραγματική βάση. Συναφώς, παρότι μπορεί να στηρίξει τη λήψη ή τη διατήρηση σε ισχύ περιοριστικών μέτρων στην απόφαση αρχής τρίτου κράτους να κινήσει και να διεξαγάγει διαδικασία ποινικής έρευνας σχετικά με την αξιόποινη πράξη της υπεξαίρεσης δημόσιου χρήματος, το Συμβούλιο οφείλει να εξακριβώσει αν η απόφαση αυτή ελήφθη με τρόπο που διασφάλιζε τον σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας και του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας. Η υποχρέωση αυτή είναι ακόμη πιο επιτακτική δεδομένου ότι οι αποφάσεις του Συμβουλίου λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία εκδόθηκαν στο πλαίσιο πολιτικής αποσκοπούσας στην παγίωση και στην υποστήριξη του κράτους δικαίου και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα αυτή.
Άλλωστε, καίτοι η προσχώρηση του τρίτου κράτους στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΣΔΑ) συνεπάγεται έλεγχο, εκ μέρους του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, του σεβασμού των κατοχυρωμένων στην ΕΣΔΑ θεμελιωδών δικαιωμάτων, εντούτοις, τούτο δεν καθιστά περιττή την απαίτηση ελέγχου εκ μέρους του Συμβουλίου.
Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο κρίνει, κατά πρώτον, όσον αφορά τις αποφάσεις του τακτικού ανακριτή του δικαστηρίου της περιφέρειας Petchersk του Κιέβου, της 1ης Μαρτίου 2017 και της 5ης Οκτωβρίου 2018, οι οποίες εξετάστηκαν και στις αποφάσεις που εξέδωσε το Γενικό Δικαστήριο επί των υποθέσεων Klymenko κατά Συμβουλίου (T‑295/19) και Klymenko κατά Συμβουλίου (T‑258/20), ότι δεν δύνανται ως εκ της φύσεώς τους να καταδείξουν, αφ’ εαυτών, ότι η απόφαση των ουκρανικών αρχών να κινήσουν ποινικές διαδικασίες, στην οποία στηρίζεται η διατήρηση σε ισχύ των περιοριστικών μέτρων, ελήφθη με τρόπο που διασφάλιζε τον σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας και του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας. Συγκεκριμένα, οι εν λόγω αποφάσεις ελήφθησαν περισσότερα από δυόμισι έτη, η πρώτη, και περισσότερα από τέσσερα έτη, η δεύτερη, πριν από την έκδοση των προσβαλλόμενων πράξεων. Εν συνεχεία, το Γενικό Δικαστήριο παρατηρεί ότι, στο μέτρο που έχουν δικονομικό χαρακτήρα, οι εν λόγω αποφάσεις είναι απλώς παρεμπίπτουσες ως προς τις ποινικές διαδικασίες βάσει των οποίων περιλήφθηκε και διατηρήθηκε το όνομα του προσφεύγοντος στον κατάλογο. Τέλος, η απλή παραπομπή του Συμβουλίου σε επαναλαμβανόμενες θέσεις των ουκρανικών αρχών σχετικά με τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων του προσφεύγοντος, καθώς και η απλή δυνατότητα επίκλησης της προσβολής των δικαιωμάτων του, από τον προσφεύγοντα, ενώπιον των ουκρανικών δικαστηρίων, δεν επαρκούν συναφώς.
Κατά δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο εκτιμά ότι το Συμβούλιο δεν απέδειξε επίσης σε ποιον βαθμό οι πληροφορίες που διέθετε όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τη διαδικασία μελέτης του υλικού της δικογραφίας από τον συνήγορο υπεράσπισης στις ποινικές διαδικασίες και τις σχετικές δικαστικές αποφάσεις τού παρείχαν τη δυνατότητα να θεωρήσει ότι η προστασία των εν λόγω δικαιωμάτων διασφαλίστηκε. Συγκεκριμένα, το Γενικό Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το Συμβούλιο αρκέστηκε στις λακωνικές επεξηγήσεις του γραφείου του γενικού εισαγγελέα, παρότι οι ουκρανικές ποινικές διαδικασίες βρίσκονταν ακόμη στο στάδιο της προανάκρισης και οι επίμαχες υποθέσεις, οι οποίες αφορούσαν πράξεις που φέρεται να έχουν τελεστεί μεταξύ του 2011 και του 2014, δεν είχαν παραπεμφθεί σε δικαστήριο για να κριθούν επί της ουσίας. Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο παραπέμπει στην ΕΣΔΑ (
6
) και στον Χάρτη (
7
), απ’ όπου προκύπτει ότι η αρχή του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα του προσφεύγοντος να εκδικαστεί η υπόθεσή του εντός ευλόγου χρονικού διαστήματος. Το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει κρίνει ότι η παραβίαση της εν λόγω αρχής μπορεί να διαπιστωθεί, μεταξύ άλλων, σε περίπτωση κατά την οποία το ανακριτικό στάδιο ποινικής διαδικασίας χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη ορισμένων χρονικών διαστημάτων αδράνειας, δυνάμενης να καταλογιστεί στις αρμόδιες για την ανάκριση αρχές, ή από την έλλειψη προόδου των εν λόγω προανακρίσεων. Ως προς αυτό, σε περίπτωση κατά την οποία τα περιοριστικά μέτρα ισχύουν εις βάρος προσώπου επί σειρά ετών, τούτο δε επειδή συνεχιζόταν η ίδια ποινική διαδικασία εκ μέρους του οικείου τρίτου κράτους, το Συμβούλιο οφείλει να βεβαιωθεί, πριν από την έκδοση των προσβαλλόμενων πράξεων, ότι το δικαίωμα του εν λόγω προσώπου να εκδικαστεί η υπόθεσή του εντός εύλογου χρονικού διαστήματος έγινε σεβαστό. Λαμβανομένων υπόψη του προληπτικού χαρακτήρα της δέσμευσης των περιουσιακών στοιχείων του προσφεύγοντος και της σχετικής νομολογίας του Δικαστηρίου (
8
), το Συμβούλιο πρέπει, ειδικότερα, να αποφύγει την περιττή ανανέωση του εν λόγω μέτρου εις βάρος των δικαιωμάτων και των ελευθεριών του προσφεύγοντος για τον λόγο και μόνον ότι οι ποινικές διαδικασίες, οι οποίες βρίσκονται ακόμη στο στάδιο της προανάκρισης, στις οποίες στηρίζεται το μέτρο παρατείνονται, κατ’ ουσίαν, επ’ αόριστον. Ως εκ τούτου, το Συμβούλιο όφειλε τουλάχιστον να επισημάνει τους λόγους για τους οποίους, κατόπιν αυτοτελούς και διεξοδικής ανάλυσης των στοιχείων που παρείχαν το γραφείο του γενικού εισαγγελέα και ο προσφεύγων, έκρινε ότι τα δικαιώματα αυτά είχαν γίνει σεβαστά όσον αφορά το ζήτημα της εκδίκασης της υπόθεσης του προσφεύγοντος εντός εύλογου χρονικού διαστήματος.
Το Γενικό Δικαστήριο καταλήγει ότι δεν αποδείχθηκε ότι το Συμβούλιο βεβαιώθηκε ότι οι ουκρανικές αρχές σεβάστηκαν τα δικαιώματα άμυνας και το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας του προσφεύγοντος στο πλαίσιο των ποινικών διαδικασιών στις οποίες στήριξε τη συλλογιστική του και ακυρώνει, κατά συνέπεια, την απόφαση 2021/394 και τον κανονισμό 2021/391 κατά το μέτρο που αφορούν τον προσφεύγοντα.
(
1
)	Απόφαση 2014/119/ΚΕΠΠΑ του Συμβουλίου, της 5ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα κατά ορισμένων προσώπων, οντοτήτων και φορέων [λόγω] της κατάστασης στην Ουκρανία (ΕΕ 2014, L 66, σ. 26).
(
2
)	Κανονισμός (ΕΕ) 208/2014 του Συμβουλίου, της 5ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα κατά ορισμένων προσώπων, οντοτήτων και φορέων [λόγω] της κατάστασης στην Ουκρανία (ΕΕ 2014, L 66, σ. 1).
(
3
)	Βλ. διάταξη της 10ης Ιουνίου 2016, Klymenko κατά Συμβουλίου (T‑494/14, EU:T:2016:360) και αποφάσεις της 8ης Νοεμβρίου 2017, Klymenko κατά Συμβουλίου (T‑245/15, μη δημοσιευθείσα, EU:T:2017:792), της 11ης Ιουλίου 2019, Klymenko κατά Συμβουλίου (T‑274/18, EU:T:2019:509), της 26ης Σεπτεμβρίου 2019, Klymenko κατά Συμβουλίου (C‑11/18 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2019:786), της 25ης Ιουνίου 2020, Klymenko κατά Συμβουλίου (T‑295/19, EU:T:2020:287) και της 3ης Φεβρουαρίου 2021Klymenko κατά Συμβουλίου (T‑258/20, EU:T:2021:52).
(
4
)	Απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2021/394 του Συμβουλίου, της 4ης Μαρτίου 2021, για την τροποποίηση της απόφασης 2014/119/ΚΕΠΠΑ σχετικά με περιοριστικά μέτρα κατά ορισμένων προσώπων, οντοτήτων και φορέων λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία (ΕΕ 2021, L 77, σ. 29).
(
5
)	Εκτελεστικός κανονισμός (ΕΕ) 2021/391 του Συμβουλίου, της 4ης Μαρτίου 2021, για την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 208/2014 σχετικά με περιοριστικά μέτρα κατά ορισμένων προσώπων, οντοτήτων και φορέων λόγω της κατάστασης στην Ουκρανία (ΕΕ 2021, L 77, σ. 2).
(
6
)	Άρθρο 6, παράγραφος 1, ΕΣΔΑ.
(
7
)	Άρθρο 47 του Χάρτη.
(
8
)	Πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2018, Azarov κατά Συμβουλίου (C‑530/17 P, EU:C:2018:1031).