CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
past, in welk geval de bevoegde nationale 
rechter daarmee korte metten moet ma­
ken, ofwel wanneer een echt principieel 
punt aan de orde wordt gesteld, in welk 
geval die vraag terecht behoorlijk dient 
te worden onderzocht. 
VII — Conclusie 
Ik concludeer derhalve tot nietigverklaring van artikel 1, sub b, van de be­
schikking van de Commissie van 9 juli 1979, zulks onder verwijzing van de 
Commissie in verzoeksters kosten. 
Mocht het Hof mijn mening delen, dan dient de Commissie eveneens te wor­
den verwezen in de kosten van de Britse regering en het CCBE, die met 
succes hebben geïntervenieerd — zie artikel 69, paragraaf 2, van het Regle­
ment voor de procesvoering (zoals ik reeds opmerkte in zaak 130/75, Prais, 
Jurispr. 1976, blz. 1589, op blz. 1609-1610, is de Engelse, tekst van deze 
bepaling gebrekkig). Het CCBE heeft pas ter terechtzitting om vergoeding 
van kosten gevraagd, doch dit is als tijdig te beschouwen — zie zaak 133/77, 
NTN Bearing Co., Jursipr. 1979, blz. 1185, op blz. 1192, 1210-1211 en 
1274, Wat de Franse regering betreft, lijkt het mij billijk haar de eigen kosten 
te laten dragen. 
CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL 
SIR GORDON SLYNN 
VAN 26 JANUARI 1982 1 
Mijnheer de President, 
mijne beren Rechters, 
In februari 1979 verlangden ambtenaren 
van de Commissie van verzoekster over­
legging van bescheiden die zij wensten in 
te zien in verband met een verificatie 
krachtens artikel 14, lid 1, van 's Raads 
verordening nr. 17 van 6 februari 1962 
(PB 1962, blz. 204). Het zou daarbij 
gaan om een onderzoek naar de mede­
dingingsvoorwaarden bij" de produktie 
en distributie van zink en zinklegeringen 
en -concentraten, teneinde te kunnen 
vaststellen of er inbreuk werd gemaakt 
op de artikelen 85 en 86 EEG-Verdrag. 
Verzoekster verstrekte afschrift van de 
meeste documenten, maar hield er enkele 
achter, voor zover hier van belang op 
grond dat zij onder „legal confidentia­
lity" vielen, waaraan verzoekster het 
recht ontleende ze niet te produceren. 
1 — Vertaald uit het Engels. 
1642
AM & S / COMMISSIE 
Na overleg en enige briefwisseling eiste 
de Commissie van verzoekster overleg­
ging van deze bescheiden (artikel 1, sub 
b, van een beschikking van 6 juni 1977, 
gegeven krachtens artikel 14, lid 3, van 
de verordening). Daarop stelde verzoek­
ster beroep in bij het Hof, teneinde te 
doen vaststellen dat artikel 1, sub b, van 
de beschikking nietig was, althans nietig 
voor zover haar daarbij werd gelast alle 
bescheiden ten aanzien waarvan zij een 
beroep doet op bescherming op grond 
van „legal privilege", in hun geheel aan 
de inspecteur van de Commissie ter in­
zage te geven. Nadat verzoekster, de 
Commissie, de Raadgevende Commissie 
van de Balies van de Europese Gemeen­
schap (hierna: het CCBE) en de Britse en 
de Franse regering schriftelijke en mon­
delinge opmerkingen hadden gemaakt, 
concludeerde advocaat-generaal Warner 
op 28 januari 1981, tot nietigverklaring 
van artikel 1, sub b, van de beschikking. 
De feitelijke achtergrond van het geschil 
en de rechtsvragen zoals die op dat mo­
ment konden worden overzien, zijn vol­
ledig uiteengezet in genoemde conclusie 
en ik geloof niet dat het enig nut heeft 
dat thans nogmaals te doen. 
Van oordeel dat bepaalde gegevens ont­
braken (zoals de datum en de plaats 
waar de documenten waren opgemaakt, 
de precieze hoedanigheid van de opstel­
ler en de geadresseerde, en voldoende in­
formatie over de inhoud ervan), gaf het 
Hof op 4 februari 1981 een beschikking, 
inhoudende dat de mondelinge behande­
ling zou worden heropend en dat de be­
scheiden in een verzegelde envelop aan 
het Hof zouden worden toegezonden, 
opdat daarover een rapport kon worden 
opgesteld. 
Die bescheiden zijn ons inderdaad toege­
zonden en door de rechter-rapporteur en 
mij onderzocht. Over hun aard is een 
verslag opgesteld dat aan partijen werd 
meegedeeld. Ofschoon de overgelegde 
documenten ruwweg kunnen worden in­
gedeeld in de vier door advocaat-gene­
raal Warner in zijn conclusie genoemde 
categorieën, lijkt het mij wegens het be­
lang van de zaak nuttig, het karakter van 
de betrokken stukken meer in bijzonder­
heden te omschrijven. 
De onderhavige documenten kunnen in 
de volgende categorieën worden onder­
verdeeld: ten eerste die waarin om advies 
wordt gevraagd, ten tweede die waarin 
advies wordt gegeven, en ten derde die 
waarin advies wordt samengevat: 
A — 1) verzoeken om juridisch advies, 
gedaan door een solicitor die in 
dienst is bij een onderneming 
(de „Service Company") welke 
onder meer juridisch advies 
geeft aan verzoekster, en be­
stemd voor twee barristers met 
een zelfstandige praktijk (do­
cument nr. 1); 
2) verzoeken om juridisch advies, 
gedaan door directeuren van 
verzoekster en gezonden naar 
een zelfstandige solicitor in En­
geland (document nr. 5); 
3) een telex, door de directeur 
van verzoekster gezonden naar 
een directeur van verzoeksters 
directe moedermaatschappij, 
waarin wordt aangeraden om 
bij zelfstandige solicitors in een 
derde land om juridisch advies 
te vragen met betrekking tot 
het recht van dat land (docu­
ment nr. 13); 
1643
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
B — 1) een nota met juridisch advies 
omtrent het recht van een 
derde land, door een in dat 
land bevoegde solicitor in 
dienst bij een onderneming van 
de groep waartoe ook verzoek­
ster behoort, gezonden aan 
employees van een andere on­
derneming van de groep dan 
verzoekster (document nr. 2) ; 
2) een brief met juridisch advies 
omtrent het recht van een 
derde land, door een zelfstan­
dige solicitorsfirma in dat land 
gezonden aan iemand die in 
dienst was bij verzoeksters di­
recte moedermaatschappij in de 
groep (document nr. 3); 
3) een brief met juridisch advies 
van een zelfstandige solicitor in 
Engeland aan een directeur van 
een andere onderneming van 
de groep dan verzoekster (do­
cument nr. 7) ; 
4) brieven met juridisch advies van 
een zelfstandige solicitor in En­
geland aan verschillende direc­
teuren van verzoekster (docu­
ment nr. 4) ; 
5) een nota met juridisch advies 
van een solicitor in dienst van 
de Service Company, aan een 
directeur van verzoekster (do­
cument nr. 10) ; 
C — 1) een nota met een samenvatting 
van juridisch advies van een so­
licitor in dienst van de Service 
Company, door een van ver­
zoeksters directeuren gericht 
aan een collega (document 
nr. 11); 
2) een nota met een samenvatting 
van het juridisch advies van een 
solicitor in dienst van de Ser­
vice Company, door een van 
verzoeksters directeuren gericht 
aan een directeur van haar di­
recte moedermaatschappij (do­
cument nr. 16); 
3) een nota met een samenvatting 
van het juridisch advies van een 
zelfstandige solicitor in Enge­
land, door een van verzoeksters 
directeuren gericht aan een col­
lega (document nr. 12); 
4) telexen met samenvattingen van 
juridisch advies van zelfstan­
dige barristers en solicitors in 
een derde land betreffende het 
recht van dat land, gewisseld 
tussen een directeur van ver­
zoekster en een directeur van 
haar directe moedermaatschap­
pij (document nr. 17). 
Partijen was verzocht, tijdens de tweede 
terechtzitting opmerkingen te maken 
over het recht en de doctrine inzake het 
bestaan en de omvang van de bescher­
ming die bij een onderzoek van een 
overheidsinstantie naar mogelijke econo­
mische misdrijven, in het bijzonder op 
het vlak van de mededinging, toekomt 
aan de correspondentie tussen 
a) twee advocaten; 
b) een zelfstandig advocaat en zijn 
cliënt; 
1644
AM & S / COMMISSIE 
c) een advocaat en een onderneming 
wanneer de advocaat daarmee een 
duurzame contractuele relatie heeft of 
daarbij in dienst is; 
d) een bedrijfsjurist en iemand die in 
dienst is van dezelfde of een geasso­
cieerde onderneming; 
e) personen die in dienst zijn van de­
zelfde onderneming of van verschil­
lende, met elkaar geassocieerde on­
dernemingen, wanneer in deze corres­
pondentie sprake is van juridisch ad­
vies dat door een zelfstandige advo­
caat is uitgebracht, dan wel door een 
advocaat of jurist in dienst van een 
van deze ondernemingen of in dienst 
van andere ondernemingen van de­
zelfde groep. 
Door alle deelnemers aan de eerste te­
rechtzitting werden tijdens de tweede 
aanvullende opmerkingen gemaakt; 
daarbij werden niet alleen de specifieke 
onderwerpen aangesneden die in 's Hofs 
beschikking waren genoemd, maar ook, 
overeenkomstig het verzoek van het 
Hof, de te beslechten principiële punten. 
Het lijkt mij nodig eerst uit te maken, 
wat precies de punten zijn die in dit sta­
dium van het beroep dienen te worden 
onderzocht. Gelijk advocaat-generaal 
Warner in bijzonderheden heeft aange­
toond, was de Commissie bereid, on­
geacht hoe de zaak strikt juridisch ge­
zien ook zou liggen, bepaalde documen­
ten niet te gebruiken. In de beschikking 
zelf wordt verwezen naar het antwoord 
van de Commissie op de in het Europese 
Parlement door de heer Cousté gestelde 
schriftelijke vraag nr. 63/78, luidende 
dat de Commissie „indachtig" aan de re­
gels die in het mededingsrecht van en­
kele Lid-Staten bestaan, en aan het stre­
ven naar onpartijdigheid, bereid (is) om 
als bewijs van eventuele schendingen van 
de concurrentieregels van de Gemeen­
schap geen gebruik te maken van de do­
cumenten die een strikt juridisch karak­
ter dragen en zijn opgesteld teneinde 
rechtskundig advies te verkrijgen of te 
geven over de vigerende rechtsregels, of 
die betrekking hebben op de voorberei­
ding en de organisatie van de verdedi­
ging van de betrokken onderneming of 
ondernemersvereniging. Treft de Com­
missie dergelijke documenten aan, dan 
neemt zij daarvan geen afschrift. De 
Commissie stelde echter dat haar inspec­
teur de documenten kon inzien en vra­
gen kon stellen „voor zover dit noodza­
kelijk is om vast te stellen of zij al of niet 
dienden te worden gebruikt". In een 
brief van 31 oktober 1979 aan verzoek­
sters solicitors beklemtoonde de Com­
missie dat zij steeds van mening was ge­
weest dat de inspecteur de brieven niet in 
hun geheel behoefde te lezen. Hij moest 
„in staat worden gesteld zich objectief 
en met redelijke zekerheid ervan te over­
tuigen dat het betrokken document 
krachtens gemeenschapsrecht bescher­
ming geniet". In haar verweerschrift 
verklaarde de Commissie bereid te zijn 
„te verzekeren dat inspecteurs zullen 
worden gelast de kennis die zij verkrij­
gen uit het onderzoek van bescheiden 
om uit te maken of zij beschermd zijn, 
niet te gebruiken", en dat de inspecteur 
enkel gemachtigd was bescheiden in te 
zien, voor zover dit noodzakelijk was 
om vast te stellen of zij al of niet als be­
wijsstukken dienden te worden gebruikt. 
In haar memorie van dupliek erkende de 
Commissie dat „er een ruim algemeen 
beginsel bestaat dat men gerechtigd is 
vertrouwelijk juridisch advies in te win-
1645
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
nen en dat dit een zekere bescherming 
tegen openbaarmaking inhoudt van de 
stukken waarin het advies wordt ge­
vraagd of gegeven". Het enige punt in 
geschil was volgens haar, of er een pro­
cedure bestond om over de vraag van de 
bescherming te beslissen, en dat de enige 
bestaande procedure deze was, dat die 
beslissing aan de inspecteur zelf werd 
overgelaten. Indien het document werd 
gebruikt en het uiteindelijk tot een be­
schikking kwam waarbij een inbreuk 
werd vastgesteld, kon de betrokken on­
derneming ingevolge artikel 173 EEG-
Verdrag beroep instellen bij het Hof en 
nietigverklaring van de beschikking vor­
deren. 
Tijdens de eerste terechtzitting achtte de 
Commissie het beter zich niet uit te laten 
over de vraag, of er in het gemeen­
schapsrecht een beginsel bestond dat do­
cumenten tegen openbaarmaking be­
schermde. Tijdens de tweede terechtzit­
ting verklaarde zij dat er bij de huidige 
stand van het communautaire mededin­
gingsrecht vier in casu relevante beginse­
len waren, als aspecten van een algemeen 
„beginsel volgens hetwelk ,legal confi­
dence' beschermd is", te weten: 
1) documenten, gericht aan of afkomstig 
van een advocaat en betrekking heb­
bend op de verdediging van een cliënt 
in een reeds aanhangige procedure, 
mogen niet als bewijsstuk worden ge­
bruikt en mogen aan niemand anders 
worden geopenbaard dan degene die 
heeft te beslissen of het document 
krachtens het beginsel beschermd is. 
Dit geldt, ongeacht of de documenten 
bij de advocaat dan wel bij zijn cliënt 
zijn aangetroffen, doch enkel wan­
neer de advocaat in zijn hoedanigheid 
van advocaat is geraadpleegd; 
2) documenten, gericht aan of afkomstig 
van een advocaat, waarin juridisch 
advies wordt gevraagd of gegeven 
(ook indien zij niet worden gedekt 
door het eerste beginsel), mogen niet 
als bewijsstuk worden gebruikt indien 
zij bij de advocaat worden aangetrof­
fen. Dergelijke documenten behoeven 
aan niemand anders te worden ge­
openbaard dan aan degene die heeft 
te beslissen of het document be­
schermd is. Dit beginsel is enkel van 
toepassing wanneer de advocaat in 
zijn hoedanigheid van advocaat is ge­
raadpleegd, en geldt niet meer indien 
de advocaat behulpzaam is bij of 
deelneemt aan de onwettige activitei­
ten van zijn cliënt; 
3) iemand anders dan de advocaat of 
zijn cliënt moet verantwoordelijk zijn 
voor de beslissing of een document 
beschermd is, en bij de huidige stand 
van het gemeenschapsrecht is dat de 
inspecteur van de Commissie; 
4) wanneer een instantie als de Commis­
sie formeel heeft verklaard dat zij be­
paalde documenten niet als bewijsstuk 
zal gebruiken (ook al staat haar daar­
bij juridisch niets in de weg), mogen 
ondernemingen op die verklaring af­
gaan (tenzij zij later wordt gewij­
zigd). Indien de Commissie in een be­
paald geval een bewijsstuk gebruikt 
waarvan het heeft verklaard het niet 
te zullen gebruiken, dan kan dat een 
grond zijn om de op het betrokken 
bewijsstuk gebaseerde beschikking 
nietig te verklaren, indien het bewijs­
stuk belangrijk genoeg is om nietig­
verklaring van de beschikking te 
rechtvaardigen. 
Onder „advocaat" wordt door de Com­
missie niet alleen verstaan de zelfstandige 
advocaat, doch ook een jurist in loon-
1646
AM & S / COMMISSIE 
dienst bij een onderneming, mits voor 
deze laatste in de Lid-Staat waarin hij 
werkzaam is, een vergelijkbare deontolo-
gische disciplinaire regeling bestaat als 
voor de zelfstandige advocaat. 
Ik versta het standpunt van de Commis­
sie aldus, dat zij het vierde beginsel even­
als de drie andere als een rechtsbeginsel 
beschouwt, zij het op grond van de 
rechtszekerheid of misschien van wat in 
de common law „estoppel" wordt ge­
noemd. 
Ofschoon verzoekster ongetwijfel zal er­
kennen dat het eerste en het vierde be­
ginsel beter zijn dan niets, aanvaardt zij 
stellig niet het tweede en derde beginsel 
als hier omschreven. Zij verdedigt een 
ruimer geformuleerd beginsel en wordt 
daarin gesteund door de Britse regering 
en het CCBE. Zo er al enige bescher-
mingsregel bestaat, dan aanvaardt de 
Franse regering het derde beginsel, doch 
zij verwerpt hoe dan ook de andere drie 
welke door de Commissie zijn geformu­
leerd, op grond dat zij geen deel uitma­
ken van het gemeenschapsrecht. 
Het is duidelijk dat het aanvankelijke 
standpunt van verzoekster en de Com­
missie, dat deze zaak enkel betrekking 
heeft op de procedurekwesties en dat het 
probleem van de omvang van de bescher­
ming later kon worden onderzocht, niet 
aanvaardbaar is. Het komt mij namelijk 
voor dat het CCBE en de Franse rege­
ring van het begin af aan gelijk hadden 
waar zij stelden dat eerst moest worden 
beslist of er een recht bestaat dat be­
scherming verdient, en dat pas daarna 
het procedureprobleem aan de orde kon 
komen. Ruim gesteld gaat het er niet 
om, hoe uitvoering kan worden gegeven 
aan hetgeen aanvankelijk door de Com­
missie bij wege van administratieve con­
cessie was voorgesteld, doch of er een 
beginsel bestaat krachtens hetwelk „legal 
confidence" bescherming geniet, en zo 
ja, a) welke de werkingssfeer ervan is 
met het oog op de bescheiden hier in ge­
ding, en b) hoe een geschil over het recht 
om toepassing van dat beginsel te vorde­
ren, moet worden opgelost. 
Tijdens de tweede terechtzitting ver­
klaarde de Commissie niet langer ge­
bruik te willen maken van de documen­
ten nrs. 1 tot en met 10 in de lijst van 
bescheiden waarover tot dan verschil van 
mening had bestaan. Ongeacht de uitslag 
van de zaak zal zij zich in de praktijk 
stellig aan die verklaring houden. Op het 
eerste gezicht moge het aantrekkelijk lij­
ken de zaak te vereenvoudigen en deze 
documenten in deze conclusie en in 's 
Hofs uitspraak buiten beschouwing te la­
ten. Maar dat zou, geloof ik, onjuist 
zijn. Partijen zijn nog steeds verdeeld 
over het werkelijke probleem. De Com­
missie stelt dat zij het recht heeft deze 
documenten in te zien, ofschoon zij be­
reid is van dat recht afstand te doen; de 
onderneming betwist haar dat recht. Bo­
vendien behoren die documenten tot een 
categorie die centraal staat bij de vragen 
waarvoor nog een oplossing moet wor­
den gevonden. Gezien de door het Hof 
en partijen aan dit probleem bestede tijd 
en aandacht, lijkt het mij juist en mis­
schien onontkoombaar, die documenten 
als een geheel te beschouwen. 
De verificatiebevoegdheden van de Com­
missie met het oog op de vervulling van 
de taken welke haar zijn opgedragen in 
artikel 89 EEG-Verdrag en in voorschrif­
ten vastgesteld krachtens artikel 87 van 
het Verdrag, zijn voor zover hier van be­
lang, haar toegekend bij artikel 14 van 
verordening nr. 17. Zij kan „alle nood-
1647
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
zakelijke verificaties verrichten bij onder­
nemingen en ondernemersverenigingen" 
en te dien einde beschikken de ambtena­
ren die in haar opdracht handelen, over 
de bevoegdheid boeken en bescheiden te 
onderzoeken, daarvan afschriften te ma­
ken en mondelinge inlichtingen te vra­
gen. Nergens wordt gesproken van enige 
uitzondering of bescherming waarop 
aanspraak kan worden gemaakt krach­
tens „legal confidence". Mag uit dit 
stilzwijgen worden geconcludeerd dat 
een dergelijke bescherming in geen en­
kele vorm en in geen enkele situatie een 
rol kan spelen? Volgens mij is dat niet 
het geval. Het wezenlijke punt is, in de 
eerste plaats, of er onafhankelijk van de 
verordening een beginsel van gemeen­
schapsrecht bestaat, en in de tweede 
plaats, of de verordening bij een juiste 
uitlegging de toepassing van dat beginsel 
beperkt. De vraag is niet of er een begin­
sel van gemeenschapsrecht bestaat dat 
derogeert aan artikel 14, doch of artikel 
14 de toepassing van een beginsel van 
gemeenschapsrecht uitsluit. 
Om te beslissen of artikel 1, sub b, van 
de beschikking van de Commissie van 
kracht dient te blijven, lijkt het mij 
daarom noodzakelijk de volgende vragen 
te beantwoorden: 
a) bestaat er een algemeen beginsel van 
gemeenschapsrecht, dat — onder 
voorbehoud van het antwoord op de 
derde vraag — documenten met wat 
worden genoemd „legal confidences" 
en de inhoud van deze documenten 
beschermt tegen openbaarmaking en 
gebruik in gerechtelijke of administra­
tieve procedures? 
b) worden de documenten die thans in 
geding zijn krachtens dat beginsel be­
schermd? 
c) staat verordening nr. 17 (en inzonder­
heid artikel 14) bij een juiste uitleg­
ging, eraan in de weg dat het beginsel 
toepassing vindt bij een verificatie 
door de Commissie? 
d) hoe moet, bij gebreke van overeen­
stemming tussen de Commissie en de 
betrokken onderneming, een pro­
bleem over de vraag of documenten 
krachtens het beginsel worden be­
schermd, worden opgelost? 
Dat algemene beginselen die niet uit­
drukkelijk in het Verdrag of in de afge­
leide wetgeving zijn genoemd, deel kun­
nen uitmaken van het gemeenschapsrecht 
waarvan het Hof de eerbiediging heeft te 
verzekeren, behoeft geen betoog. Dit is 
duidelijk uiteengezet in een artikel van 
rechter Pescatore in Les Cahiers de 
Droit Europeen, 1968, blz. 629. Het be­
ginsel lijkt mij niet beperkt tot de „fun­
damentele rechten", waarover het artikel 
meer in het bijzonder gaat. Het heeft een 
ruimere grondslag. De partijen in deze 
zaak lijken het daar wel over eens te 
zijn. De Commissie betoogt dat er over­
eenstemming moet bestaan tussen het 
recht van alle Lid-Staten en dat het Hof 
geen beginsel kan erkennen dat verder 
gaat dan hetgeen door een van de Lid-
Staten is aanvaard. Zij vermeldde echter 
niet waarop zij deze stelling baseerde, en 
evenmin gaf zij aan welke mate van 
overeenstemming nodig is om het be­
staan van een algemeen beginsel te er­
kennen; Het CCBE, wiens standpunt ter 
zake in grote lijnen door verzoekster 
werd overgenomen, stelt dat het gemeen­
schapsrecht de kwalitatief beste oplossing 
moet zien te vinden, met inachtneming 
1648
AM & S / COMMISSIE 
van de geest, de opzet en de algemene 
strekking van de nationale wetgevingen. 
Tot staving van deze opvatting haalt het 
de volgende publikaties aan: P. Reuter in 
Mélanges Rolin, 1964, blz. 273; boven­
genoemd artikel van rechter Pescatore, 
blz. 654-655; Ipsen, Europäisches Ge­
meinschaftsrecht, 1972, blz. 114; W. 
Ganshof van der Meersch, L'Ordre juri­
dique des Communautés européennes, 
1975, blz. 150 en 163; Louis, L'Ordre ju­
ridique communautaire, 1979, blz. 164, 
en Zweigert, Novelles, 1969, § 1203. 
Advocaat-generaal Lagrange benaderde 
het probleem op vergelijkbare wijze in 
zaak 14/61 (Hoogovens, Jurispr. 1962, 
blz. 507) en ook elders zijn daarvan spo­
ren te vinden (vgl. bijvoorbeeld zaak 
5/71, Zuckerfabrik Schöppenstedt, Ju­
rispr. 1971, blz. 975, en de gevoegde za­
ken 63-69/72, Werhahn, Jurispr. 1973, 
blz. 1229). Deze passages zal ik niet 
voorlezen; wel lijkt het mij de moeite 
waard te herinneren aan de opvatting 
van rechter Kutscher over de mogelijk­
heid om algemene rechtsbeginselen af te 
leiden uit de wetgevingen van de Lid-
Staten : 
„Men is het erover eens, dat het Hof bij 
rechtsvergelijkende interpretatie of aan­
vulling van het Gemeenschapsrecht zijn 
beslissing niet hoeft te baseren op het 
kleinste gemene veelvoud der nationale 
oplossingen of op het rekenkundig ge­
middelde daarvan, of op de oplossing die 
wordt gegeven in de meerderheid der 
rechtsstelsels. Het Hof moet wikken en 
wegen en de voor het concrete probleem 
jbeste' en ¡meest doelmatige' oplossing 
zoeken". („Methoden van interpretatie 
van het Gemeenschapsrecht vanuit het 
oogpunt van een rechter", Rechterlijke 
en academische samenkomst 1976, blz. 
29). 
Dat bij de vraag, wat gemeenschapsrecht 
is, een rechtsvergelijkende studie van de 
nationale wetgevingen een hulpmiddel 
kan zijn, blijkt uit vele zaken, bijvoor­
beeld de zaken 3/54 (Assider, Jurispr. 
1954-1955, blz. 131), 28/76 (LTU, Ju­
rispr. 1976, blz. 1541, r.o. 3), 814/79 
(Rüffer, Jurispr. 1980, blz. 3807), 4/73 
(Nold, Jurispr. 1974, blz. 491, r.o. 13) en 
3/65 (Espérance-Longdoz, Jurispr. 1965, 
blz. 1375). Dit gebeurt niet om het natio­
nale recht als zodanig, in het gemeen­
schapsrecht in te voeren, doch om een 
ongeschreven beginsel van gemeenschaps­
recht te ontdekken (vgl. bijvoorbeeld 
zaak 18/57, Nold, Jurispr. 1959, blz. 93; 
gevoegde zaken 36-38 en 40/59, Gelt­
ung, Jurispr. 1960, blz. 885, met conclu­
sie van advocaat-generaal Lagrange; en 
zaak 11/70, Internationale Handelsge­
sellschaft, Jurispr. 1970, blz. 1125, met 
conclusies van advocaat-generaal Du-
theillet de Lamothe). De in deze zaak 
soms impliciet zo al niet expliciet gedane 
suggestie, dat verzoekster een zuiver lo­
kale regel van common law in een daar­
voor niet passende vorm trachtte te per­
sen, lijkt mij geen recht te doen aan het 
betoog van verzoekster die, evenals het 
CCBE en de Britse regering, uit de na­
tionale rechtsstelsels een beginsel trachtte 
te distilleren dat deel uitmaakt van het 
gemeenschapsrecht en dat voor zijn 
praktische toepassing moest worden aan­
gepast aan de gemeenschapsprocedures. 
1649
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
Bij het vergelijken van de nationale 
rechtsstelsels mag men als voorwaarde 
voor het bestaan van een beginsel van 
gemeenschapsrecht niet verlangen dat 
dat beginsel in alle Lid-Staten op iden­
tieke wijze wordt geformuleerd of toege­
past. Bij een onderwerp dat relevant is 
voor een gemeenschapsrechtelijk pro­
bleem kan eensluidendheid een sterke 
aanwijzing zijn voor het bestaan van een 
beginsel van gemeenschapsrecht. Vol­
strekte eensluidendheid en volstrekt een­
vormige toepassing is echter niet nood­
zakelijk. Zij is zelfs hoogst onwaarschijn­
lijk, niet in het minst naarmate de Ge­
meenschap zich uitbreidt. Het lijkt mij 
zeer waarschijnlijk dat er in de diverse 
Lid-Staten verschillen bestaan bij de toe­
passing van de beginselen van „la bónne 
administration de la justice", bij de af­
wijzing van „un deni de justice" en bij 
het „principe de prpportionalité", ge­
noemd op biz. 643 van het artikel in Les 
Cahiers de Droit Européen. Deze ver­
schillen beletten echter niet dat die be­
ginselen deel uitmaken van het gemeen­
schapsrecht. In zaak 17/71 (Transocean 
Marine Paint Association, Jurispr. 1974, 
biz. 1063) werd het bestaan erkend van 
een recht te worden gehoord, ofschoon 
advocaat-generaal Warner in die zaak 
had vastgesteld dat de regel „audi alte­
ram partem" slechts in enkele Lid-Staten 
bestond. Het feit dat een procedure in de 
ene Lid-Staat van strafrechtelijke en in 
een andere van civielrechtelijke aard is, 
dat gerechtelijke procedures verschillen, 
dat om historische redenen verschillende 
praktijken zijn gegroeid en dat verschil­
lende voorwaarden van toepassing zijn, 
leidt onvermijdelijk tot divergenties. 
Waarnaar men moet zoeken, is een alge­
meen beginsel ook al is dit zeer ruim ge­
formuleerd. Indien het algemeen wordt 
aanvaard, kan het, indien terzake die­
nend, deel uitmaken van het gemeen­
schapsrecht. Het Hof moet dan beslissen 
hoe dat beginsel in het kader van de 
communautaire procedures het best en 
het meest doelmatig — om met rechter 
Kutscher te spreken — wordt uitge­
werkt. Aan het bestaan van het algemeen 
beginsel wordt ook geen einde gemaakt 
door de omstandigheid dat het in som­
mige Lid-Staten voor bepaalde gevallen 
door de wetgeving is gemodificeerd of 
buiten toepassing gesteld. Het staat aan 
de Lid-Staten en (binnen hun, onder­
scheiden bevoegdheden) de communau­
taire wetgevende instanties om te beslis­
sen of het bestaande algemene beginsel 
moet worden gemodificeerd of buiten 
toepassing gesteld. 
Vanwege deze verschillen in procedure 
en praktijk is het mijns inziens van be­
lang niet te veel te hechten aan een gede­
tailleerde vergelijking van bijzondere eti­
ketten of regels. Van belang is het alge­
mene beeld. De vraag is dus niet of het 
„legal professional privilege" (een onjuis­
te benaming en het recht van de cliënt) 
identiek is aan het beroepsgeheim (de 
verplichting van onder meer de advo­
caat) — het is dat duidelijk niet —, doch 
of uit verschillende bronnen een begrip 
bescherming van „legal confidence" kan 
worden afgeleid, bijvoorbeeld in Enge­
land uit het „privilege" en andere regels 
betreffende de bescherming van vertrou­
welijkheid, èn in Frankrijk uit een meng­
sel van „Ie secret professionnel", „les 
droits de la défense" en voorschriften 
met betrekking tot „le secret des lettres 
confidentielies". 
Het Hof heeft van partijen veel gedetail­
leerde informatie ontvangen omtrent de 
1650
AM & S / COMMISSIE 
wettelijke regelingen en praktijken in de 
verschillende Lid-Staten. Ik verwijs er 
met enige aarzeling naar, deels omdat 
elk lid van het Hof de rechtssituatie in 
zijn eigen Lid-Staat veel beter kent dan 
een jurist uit een ander rechtsstelsel, 
deels omdat zelfs ter terechtzitting on­
enigheid ontstond over wat het recht van 
een bepaalde Lid-Staat precies inhield. 
Volgens de Franse regering heeft het 
CCBE het Franse recht en dat van an­
dere Lid-Staten niet juist beoordeeld en 
weergegeven, ofschoon vertegenwoordi­
gers van de Franse balie en van de balies 
van andere Lid-Staten bij het CCBE zijn 
aangesloten en ofschoon juristen uit die 
andere Lid-Staten rechtstreeks worden 
geciteerd. Volgens de Franse regering 
hebben zij het bij het verkeerde eind. 
Zelf ben ik het niet eens met haar be­
toog, dat de Britse raadslieden de rechts­
gevolgen van het Britse recht onjuist 
hebben weergegeven en evenmin ben ik 
het eens met haar analyse van het Britse 
recht. Ik ben er zeker van dat de Franse 
regering het op dit speciale punt zelf bij 
het verkeerde eind heeft, doordat zij 
slechts maar één kant van de zaak heeft 
gezien. Ik zeg dit geenszins om de verte­
genwoordiger van de Franse regering te 
kritiseren. Integendeel, de moeite die hij 
— en anderen — zich hebben getroost 
bij het onderzoek van de aan het Hof 
voorgelegde problemen, verdient alle lof. 
Ik wijs enkel op deze divergenties om de 
moeilijkheden te illustreren waarmee het 
Hof en de partijen worden geconfron­
teerd wanneer zij de verschillende ma­
nieren waarop vertrouwelijkheid en het 
recht op een eerlijk proces in de Lid-Sta­
ten worden beschermd, en die bepaald 
worden door de door mij genoemde fac­
toren, al te gedetailleerd met elkaar ver­
gelijken. Die verschillen doen echter 
geenszins af aan het bestaan van een 
recht op bescherming voor juridische do­
cumenten. Zij beklemtonen alleen maar 
dat men, zoals advocaat-generaal War­
ner het uitdrukte, tot de kern van de 
zaak moet doordringen. 
Aan het Hof zijn uittreksels overgelegd 
uit wettelijke regelingen, rechterlijke uit­
spraken en meningen van geleerde schrij­
vers, alsmede een schat aan jurispruden­
tie. Liever dan deze in extenso te behan­
delen, zal ik mij beperken tot een samen­
vatting van wat mij voor de onderhavige 
zaak van belang lijkt, al ben ik mij volle­
dig bewust van het risico dat een samen­
vatting simplificerend kan zijn en onvol­
ledig is. Eerst zal ik de algemene situatie 
met betrekking tot de bescherming van 
„legal confidence" behandelen, om ver­
volgens de situatie met betrekking tot het 
mededingingsrecht te onderzoeken. 
In België zijn vertrouwelijke schriftstuk­
ken, gewisseld tussen advocaat en cliënt, 
blijkbaar beschermd; zij kunnen niet in 
beslag worden genomen of als bewijsstuk 
worden gebruikt. Ofschoon de grondslag 
van dit beginsel kan zijn geweest dat aan 
de advocaat toevertrouwde informatie 
bescherming verdient, valt uit het advies 
van auditeur Huberland en het arrest van 
de Raad van State van 8 juni 1961 (J.T. 
1962, blz. 171) af te leiden, dat het ook 
geldt voor het vertrouwelijk advies aan 
de cliënt. Er bestaat ook een algemener 
beginsel inzake de bescherming van het 
briefgeheim — zie de artikelen 10 en 22 
van de Grondwet. 
In Denemarken mogen advocaten inge­
volge de regel van het beroepsgeheim 
niets openbaar maken van hetgeen hun 
in hun hoedanigheid van advocaat in ver-
1651
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
trouwen is meegedeeld, en een advocaat 
kan weigeren documenten over te leggen 
welke onder het beroepsgeheim vallen. 
Correspondentie tussen een verdachte en 
zijn advocaat is krachtens artikel 786 van 
de Lov om Rettenspleje (wetboek van 
rechtsvordering) beschermd, wanneer zij 
bij de verdachte wordt aangetroffen. 
Deze regel schijnt ook in civiele proce­
dures te gelden. 
In Duitsland zijn vertrouwelijke medede­
lingen aan een advocaat beschermd in­
dien zij bij hem worden aangetroffen, en 
is schending van het beroepsgeheim door 
een advocaat een misdrijf. Dergelijke do­
cumenten kunnen dus niet bij de advo­
caat in beslag worden genomen (§ 97 
Strafprozeßordnung). Documenten in 
handen van de cliënt kunnen naar het 
schijnt in beslag worden genomen, tenzij 
zij eerst na het begin van het strafproces 
aan het licht komen (Bundesgerichtshof, 
13 augustus 1973, NJW 1973, blz. 2035). 
In Frankrijk is schending van het be­
roepsgeheim een misdrijf en ofschoon 
documenten naar het schijnt in sommige 
onstandigheden ook bij de advocaat in 
beslag kunnen worden genomen, wordt 
het belang van het beroepsgeheim sterk 
beklemtoond in Lemaire „Les règles de 
la profession de l'avocat", dat aan het 
Hof is overgelegd. De regel inzake het 
beroepsgeheim lijkt nauw verband te 
houden met het recht op een eerlijk pro­
ces („les droits de la défense"). 
Het beginsel van de „droits de la dé­
fense" blijkt te gelden voor vertrouwe­
lijke documenten die tussen advocaat en 
cliënt en vice versa worden gewisseld 
(zie bijvoorbeeld Cour d'Appel Parijs, 13 
november 1979, Gazette du Palais 1980, 
nrs. 90 tot 92), en volgens dat beginsel is 
ook juridisch advies, dat vóór het begin 
van het proces aan de cliënt is gegeven 
en in zijn bezit of in het bezit van een 
met hem verwant persoon wordt aange­
troffen, tegen inbeslagneming beschermd 
(Tribunal correctionnel Nanterre, 18 de­
cember 1980, Gazette du Palais, 1981, 
blz. 68 — opgemerkt zij dat van deze 
uitspraak beroep is ingesteld). Ook schij­
nen vertrouwelijke brieven een ruimere 
bescherming te genieten dan onder de 
commòn-law-stelsels. 
Gezien de aandacht die tijdens de behan­
deling vooral aan het Franse recht is ge­
schonken, is het van belang op te merken 
dat hetgeen ik hierboven heb samenge­
vat, wellicht nog sterker wordt uitge­
drukt in § 357 van „Droit Européen de 
la Concurrence" (Plaisant, Franceschelli, 
Lassier) : 
„Sans aucun doute, l'application de la loi 
française, par exemple, aurait pour effet 
de rendre inaccessible le dossier détenu 
par un avocat régulièrement inscrit à un 
barreau, en raison de ses règles déonto­
logiques et notamment par le respect du 
secret professionnel prévu par l'article 
378 du Code pénal. De même, les docu­
ments adressés par un avocat à ses clients 
demeurent couverts par le secret profes­
sionnel, surtout si la correspondance lui 
est adressée de manière confidentielle". 
In Griekenland blijken vertrouwelijke 
mededelingen in het bezit van advocaten 
te worden beschermd tijdens onderzoeks­
procedures, die zijn ingesteld door rech­
terlijke of administratieve instanties. Do­
cumenten in het bezit van de cliënt wor-
1652
AM & S / COMMISSIE 
den gedekt door het in artikel 9 van de 
Grondwet neergelegde algemene pri-
vacy-beginsel. De bevoegdheid tot huis­
zoeking bij de cliënt wordt beperkt door 
de artikelen 253 e.v. van het Wetboek 
van strafvordering. 
Het recht in Ierland en het Verenigd 
Koninkrijk is in grote lijnen gelijk, of­
schoon er op detailpunten verschillen 
kunnen bestaan. Het is vollediger be­
schreven in de conclusie van advocaat-
generaal Warner. Ook ik wil er echter 
op wijzen dat het zowel geldt voor 
a) briefwisseling tussen een cliënt en zijn 
advocaat met het oog op het verkrijgen 
of geven van juridisch advies, al dan niet 
in verband met een aanhangige of 
beoogde gerechtelijke procedure, en 
b) briefwisseling tussen een cliënt en zijn 
advocaat en andere personen, die over­
wegend ten doel heeft een aangespannen 
of beoogde gerechtelijke procedure voor 
te bereiden. 
In Italië is het, zoals in de meeste Lid-
Staten, advocaten bij de wet verboden 
door een cliënt aan hem toevertrouwde 
gegevens openbaar te maken, en zij zijn 
gerechtigd documenten die onder het be­
roepsgeheim vallen, achter te houden. 
Anderzijds kunnen naar het schijnt, bij 
een strafrechtelijk onderzoek documen­
ten in het bezit van een advocaat in be­
slag worden genomen, tenzij zij hem zijn 
toevertrouwd om de verdediging van zijn 
cliënt voor te bereiden. In civiele proce­
dures is de bescherming ruimer, doch in 
elk geval lijkt zij zich niet uit te strekken 
tot documenten in het bezit van de 
cliënt. Ten aanzien van de advocaat lijkt 
het beroepsgeheim een uitvloeisel te zijn 
van het recht op een eerlijk proces, dat 
wordt gewaarborgd bij artikel 24 van de 
Grondwet (zie de Leone „Il segreto pro­
fessionale: limiti e garanzie", Rivista Ita­
liane di Diritto e Procedura Penale, 
1978, blz. 675). 
In Luxemburg beschermen de regels in­
zake het beroepsgeheim en „les droits de 
Ia defense" naar het schijnt de vertrou­
welijke stukken in het bezit van de advo­
caat, alsmede die in het bezit van de 
cliënt nadat de procedure is aangespan­
nen, doch er is weinig jurisprudentie 
overgelegd waaruit blijkt hoe deze regels 
in de praktijk worden toegepast. 
Het Nederlandse recht verbiedt open­
baarmaking van vertrouwelijke stukken 
door personen die een beroep als dat van 
advocaat uitoefenen. Daaraan gekoppeld 
is het recht, te weigeren getuigenis te ge­
ven betreffende zaken die door het be­
roepsgeheim worden gedekt. Deze zaken 
omvatten niet alleen de door de cliënt 
gegeven inlichtingen, doch ook — bij 
advocaten — het door hen gegeven juri­
disch advies (zie bijvoorbeeld Gerechts­
hof van Drente, 17 november 1869, W. 
blz. 3161, en Arrondissementsrechtbank 
Rotterdam, 18 oktober 1954, nr. 369). 
Artikel 98 van het Wetboek van Straf­
vordering bepaalt dat wanneer huiszoe­
king plaatsvindt bij personen die aan het 
beroepsgeheim gebonden zijn, het be­
roepsgeheim in acht dient te worden ge­
nomen en daardoor gedekte bescheiden 
niet in beslag kunnen worden genomen. 
Er schijnt geen gezaghebbende bron te 
bestaan waarin wordt gesteld dan wel 
ontkend dat bij de cliënt aangetroffen 
correspondentie inzake juridische aange­
legenheden beschermd wordt. 
Dit korte overzicht wordt in hoofdzaak, 
zo niet geheel, door de Commissie, ver­
zoekster en het CCBE beschouwd als 
1653
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
een getrouwe en aanvaardbare weergave 
van de wetgeving van de Lid-Staten. 
Het lijkt mij veelzeggend dat zij het eens 
konden worden over het bestaan van de 
beginselen die zijn uiteengezet in het do­
cument dat zij voor de mondelinge be­
handeling voor het Hof hebben voorbe­
reid. 
Hieruit blijkt duidelijk dat, zoals te ver­
wachten was, de rechtssituatie niet in alle 
Lid-Staten dezelfde is. Mijns inziens is 
het even duidelijk dat in alle Lid-Staten 
wordt erkend dat het openbaar belang en 
een behoorlijke rechtsbedeling als alge­
mene regel vereisen, dat een cliënt in 
staat dient te zijn, vrij, openlijk en zon­
der voorbehoud met zijn advocaat te 
spreken. Zoals in „Les Règles de la Pro­
fession d'Avocat" wordt gezegd: 
„Il faut que le client ,puisse avoir, en son 
avocat, une confiance sans limite', qu'il 
puisse négliger avec lui les précautions 
qu'on prend dans les affaires ordinaires'; 
qu'il ne craigne pas ,d'ouvrir son âme 
tout entière à son défenseur et s'aban­
donner à sa foi'". 
Of het beginsel nu is omschreven als het 
recht van de cliënt dan wel als de ver­
plichting van de advocaat, het heeft niets 
van doen met de bescherming of het 
voorrecht van de advocaat. In wezen 
vloeit het voort uit de fundamentele be­
hoefte van de mens in een beschaafde sa­
menleving om zich voor advies en bij­
stand tot zijn advocaat te kunnen wen­
den en zich bij het proces door hem te 
kunnen laten vertegenwoordigen. En in 
niet mindere mate vloeit het voort uit de 
voordelen die voor een samenleving met 
sen ingewikkelde wetgeving die in alle 
zakelijke aangelegenheden van natuur­
lijke en rechtspersonen doordringt, ver­
bonden zijn aan het feit dat deze perso­
nen kunnen weten wat zij krachtens de 
wet mogen doen, wat verboden is, waar 
zij omzichtig moeten handelen en waar 
zij gevaar lopen. 
Het feit dat dit beginsel van vertrouwe­
lijkheid tussen advocaat en cliënt op ver­
schillende manieren in praktijk kan wor­
den omgezet en dat het niet te allen tijde 
en in alle Lid-Staten een zelfde omvang 
heeft, betekent niet dat het niet bestaat. 
Mijns inziens dient het tot een beginsel 
van gemeenschapsrecht te. worden ver­
klaard. De wijze waarop en de mate 
waarin het van toepassing is in het ge­
meenschapsrecht en met betrekking tot 
de communautaire transacties en proce­
dures, moet zo worden uitgewerkt, dat 
men tot de beste en meest adequate op­
lossing komt, niet alleen met het oog op 
de praktijk in de verschillende Lid-Sta­
ten, maar ook in het belang van de Ge­
meenschap en haar instellingen, van haar 
Lid-Staten en van de justitiabelen die aan 
haar recht zijn onderworpen. 
Het wordt algemeen aanvaard dat ver­
trouwelijke documenten als door mij ge­
noemd, die in het bezit zijn van de advo­
caat, beschermd zijn. Uitgaande van het 
werkelijke doel van de bescherming en 
afziende van etiketten en procedures als 
„legal professional privilege" en „secret 
professionnel", die misschien niet het ge­
hele beeld te zien geven, zie ik geen 
rechtvaardiging om onderscheid te ma­
ken tussen de documenten die in het be­
zit van de advocaat zijn, en die welke de 
cliënt onder zich heeft. Indien de advo­
caat een afschrift heeft en de cliënt een 
tweede, dienen beide documenten be­
schermd te zijn. Verzoek en antwoord 
zijn voor zover het om juridisch advies 
gaat, van dezelfde aard. Het lijkt mij 
1654
AM & S / COMMISSIE 
moeilijk om tegen een cliënt te zeggen 
dat zo hij zijn documenten in het kan­
toor van de advocaat laat, zij beschermd 
zijn, doch niet wanneer hij ze zelf be­
waart; dit zou ertoe kunnen leiden dat 
bijvoorbeeld ongustig advies eerder mon­
deling wordt gegeven en dat documenten 
worden vernietigd of naar het kantoor 
van de advocaat worden overgebracht. 
Het zou uitermate vreemd zijn dat de 
documenten van de advocaat, wanneer 
deze ze toevallig bij de cliënt had achter­
gelaten op de dag dat de inspecteur 
kwam, moesten worden overgelegd, 
doch dat dit niet het geval zou zijn wan­
neer de advocaat het dossier had meege­
nomen. Mijns inziens geldt het beginsel 
voor mededelingen tussen een advocaat 
en zijn cliënt, welke zijn gedaan met het 
oog op het verkrijgen of geven van juri­
disch advies, ongeacht bij wie zij zich 
bevinden en of er al een gerechtelijke 
procedure aanhangig is. Ook geldt het 
voor de inhoud van dat (mondeling of 
schriftelijk gegeven) advies, ongeacht de 
vorm waarin het is vastgelegd — brief, 
samenvatting, aantekening of notulen. 
De positie van de advocaat die als zoda­
nig in dienst is bij een onderneming, is 
uitgebreid besproken. Indien ik het goed 
begrijp, is in sommige Lid-Staten een 
volledige dienstbetrekking niet te vereni­
gen met het eigenlijke beroep van advo­
caat (aldus kennelijk in.België, Frankrijk, 
Italië en Luxemburg); in andere landen 
blijft de advocaat in dienstbetrekking on­
derworpen aan de beroepstucht en 
-ethiek. Waar de advocaat in dienstbe­
trekking lid blijft van de advocatenstand 
en onderworpen blijft aan de tucht en 
ethiek daarvan, dient hij zolang hij als 
advocaat optreedt in dit kader op de­
zelfde wijze te worden behandeld als ad­
vocaten met een zelfstandige praktijk. Er 
kunnen zich gevallen voordoen waarin 
de advocaat andere functies uitoefent 
(zoals in Engeland die van directie-secre­
taris); zijn correspondentie in die andere 
hoedanigheid is dan natuurlijk niet be­
schermd. Een zelfstandig advocaat die 
lid of partner is van een grote firma, 
treedt soms gedurende lange tijd voor 
slechts één client op. Indien zijn corres­
pondentie beschermd is, dient mijns in­
ziens ook de correspondentie van juris­
ten die op de juridische afdeling van een 
bedrijf werken, beschermd te zijn. Ik wijs 
iedere suggestie af, dat juristen (vakbe­
kwaam en onderworpen aan de beroeps­
tucht) die in volledige dienstbetrekking 
zijn bij de gemeenschapsinstellingen, 
overheidsdepartementen of bij de juridi­
sche afdelingen van ondernemingen, niet 
kunnen worden geacht in hun beroep 
een zodanige zelfstandigheid te bezitten, 
dat zij onder de regel vallen. De Com­
missie gaat er dan ook terecht van uit, 
dat de jurist in loondienst, mits hij on­
derworpen is aan de regels van beroeps­
tucht en -ethiek, in dit kader op gelijke 
voet moet worden behandeld als de zelf­
standige advocaat. Hetzelfde heeft mijns 
inziens te gelden voor vertrouwelijke 
mededelingen tussen advocaten die bij 
verschillende balies zijn toegelaten, om­
trent aangelegenheden van hun beider of 
respectieve cliënten. 
Een goede rechtsbedeling en de rechten 
van het individu zijn natuurlijk niet de 
enige aspecten van het openbaar belang. 
Zij moeten wellicht worden afgewogen 
tegen andere aspecten van openbaar be­
lang, waarmee zij in strijd kunnen zijn of 
kunnen lijken te zijn. De wetgever kan 
1655
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
beslissen dat een van deze aspecten, die 
normaliter een rol zouden spelen, minder 
gewicht dient te krijgen of geheel buiten 
beschouwing dient te blijven op een ge­
bied waar andere aspecten van openbaar 
belang voorrang moeten hebben. De op­
heffing van beperkende praktijken of be­
lemmeringen voor de vrije mededinging 
is een dergelijk belang en in het onder­
havige geval uiteraard een zwaarwegend 
belang. Kan men stellen dat er in de Lid-
Staten een algemeen aanvaarde regel be­
staat, dat de bescherming van „legal con­
fidence" dient te wijken voor de be­
voegdheid om beweerde inbreuken op 
het mededingingsrecht te onderzoeken? 
Mij is geen enkele nationale bepaling be­
kend die elk recht op „legal confidence" 
uitsluit bij onderzoeken of procedures op 
het gebied van de mededinging. 
Zover ik kan zien, maakt de Belgische 
wet van 27 mei 1960 geen gewag van het 
beroepsgeheim, evenmin trouwens als het 
Wetboek van Strafvordering. In het laat­
ste geval wordt het recht op beroepsge­
heim door dat stilzwijgen niet opgehe­
ven, zodat betwijfeld mag worden of dit 
wel zo is in het eerste geval, ofschoon er 
ter zake blijkbaar geen rechtspraak be­
staat. 
In Denemarken verleent de relevante 
wetgeving niet het recht documenten in 
beslag te nemen, en is een voorafgaande 
beschikking van een rechtbank nodig om 
ze openbaar te maken. Tot nu toe is 
zulks blijkbaar niet nodig geweest, om­
dat de personen bij wie een onderzoek 
werd ingesteld, gevolg gaven aan verzoe­
ken om documenten over te leggen. Aan­
gezien echter vertrouwelijkheid in het 
Deense recht zich kennelijk niet uitstrekt 
tot documenten in het bezit van de 
cliënt, lijkt het probleem van de beper­
king of het terzijde stellen van een ver-
trouwelijkheidsbeginsel zich niet voor te 
doen. 
Volgens een ter terechtzitting overge­
legde brief van het Bundeskartellamt zijn 
huiszoekingen en inbeslagnemingen in 
het kader van administratieve procedures 
krachtens het Gesetz gegen Wett­
bewerbsbeschränkungen („GWB") in 
Duitsland uitdrukkelijk onderworpen 
aan de bepalingen van de Strafprozeß­
ordnung. Dientengevolge blijft de ver­
trouwelijkheid, voor zover deze door het 
Duitse recht wordt erkend, bestaan en 
mogen bij de cliënt aangetroffen docu­
menten niet in beslag worden genomen 
indien zij van na het begin van de proce­
dure dateren. Anderzijds gelden voor een 
onderzoek krachtens de paragrafen 46 
en 51 en volgende van het GWB, die te 
vergelijken zijn met de procedures krach­
tens artikel 14 van verordening nr. 17, 
geen uitdrukkelijke beperkingen. Niette­
min wordt door het Bundeskartellamt en 
door commentatoren aanvaard, dat de 
vertrouwelijkheid in gelijke mate wordt 
beschermd en dat documenten en elk ge­
val niet zonder rechterlijke beschikking 
in beslag mogen worden genomen. 
In Frankrijk lijkt te worden aanvaard dat 
het stilzwijgen van de wet (dat wil zeg­
gen artikel 15 van ordonnance nr. 
45/1484) het beroepsgeheim ter zijde 
stelt (zie Conseil d'État in de zaak-
Appraillé, Recueil des Arrêts du Conseil 
d'Etat 1952, blz. 512), tenzij de betrok­
ken correspondentie verband houdt met 
de verdediging („liée d'une défense"). 
Zo de ruime uitlegging die het Tribunal 
Correctionnel te Nanterre in zijn vonnis 
van 18 december 1980 aan deze uitdruk­
king heeft gegeven, in hoger beroep 
wordt bevestigd, zou de situatie in Frank­
rijk in grote lijnen overeenkomen met 
die in Duitsland en, naar mij voorkomt, 
1656
AM & S / COMMISSIE 
in België. Op dit vonnis is echter nogal 
wat kritiek geuit. 
In de artikelen 25 en 26 van de Griekse 
wet nr. 703/1977 waarbij de Dienst voor 
het Toezicht op de Mededinging de be­
voegdheid wordt verleend elke noodza­
kelijke informatie in te winnen en huis­
zoeking te verrichten, wordt de vertrou­
welijkheid uitdrukkelijk beschermd met 
een verwijzing naar artikel 9 van de 
Grondwet en de artikelen 212 en 253 e.v. 
van het Wetboek van Strafvordering. 
Artikel 7, lid 2, van het eerste aanhangsel 
bij -de Ierse Restrictive Practices Act 
bindt de bevoegdheden van de Restric­
tive Practices Commission om getuigen 
onder ede te horen en te verplichten do­
cumenten over te leggen, uitdrukkelijk 
aan het „legal professional privilege". De 
Examiner of Restrictive Practices heeft 
uitgebreide bevoegdheden, te vergelijken 
met die in artikel 14 van verordening nr. 
17, doch Section 15 van de Restrictive 
Practices Act machtigt iemand tegen wie 
een onderzoek wordt ingesteld, bij een 
rechtbank een verzoek in te dienen om 
een verklaring, dat de uitoefening van de 
bevoegdheden van de Examiner niet 
wordt gerechtvaardigd door de vereisten 
van het algemeen belang. Het Ierse be­
grip „legal professional privilege" wordt 
evenals het Engelse gerechtvaardigd met 
het openbaar belang (en kan derhalve 
worden geacht in het algemeen belang te 
zijn), doch de Restrictive Practices Act 
schijnt de Ierse rechtbanken te verplich­
ten het openbaar belang af te wegen te­
gen de uitoefening van de bevoegdheden 
van de Examiner. 
In Italië schijnt op dit terrein geen wet­
geving te bestaan, zodat het probleem 
zich daar niet voordoet. In het geval van 
een onderzoek in het kader van admini­
stratieve procedures, ten aanzien waar­
van de wetgeving vaak geen gedetail­
leerde bepalingen betreffende de inspec­
tiebevoegdheden bevat, is geopperd dat 
de voorschriften betreffende het straf­
rechtelijke en civielrechtelijk onderzoek 
(waarin vertrouwelijkheid wordt gewaar­
borgd) van toepassing zouden zijn, af­
hankelijk van de aard van de procedures 
(zie Giannini, Diritto Amministrativo, 
deel II, 1970, biz. 970 e.v.). Deze opvat­
ting wordt bestreden. 
Artikel 5 van de Luxemburgse wet van 
í 7 juni 1970 geeft de Commission des 
Pratiques Commerciales Restrictives uit­
gebreide onderzoeksbevoegdheden. In­
gevolge artikel 6 kan zij ook de minister 
van Economische zaken verzoeken een 
onderzoek in te stellen, waarbij de minis­
ter de voor het onderzoek verantwoorde­
lijke ambtenaren aanwijst. Hun be­
voegdheden worden omschreven door 
een verwijzing naar artikel 8 van de Wet 
van 30 juni 1961 inzake het toezicht op 
de prijzen. Dat artikel geeft het Office 
des Prix „le droit d'investigation le plus 
large". Artikel 5 van de wet van 17 juni 
1970 noch artikel 8 van de wet van 30 
juni 1961 bevat uitdrukkelijke beperkin­
gen van de daarin verleende onderzoeks­
bevoegdheden en er schijnt geen ter zake 
dienende rechtspraak te bestaan met be­
trekking tot de vraag of in mededin-
gingsaangelegenheden een beginsel van 
„legal confidence" van toepassing zou 
zijn. Het is echter van belang op te nier-
ken dat de Commission des Pratiques 
Commerciales Restrictives mijns inziens 
een instantie is die enkel de feiten onder­
zoek en niet de bevoegdheid heeft, uit­
spraken te doen (artikel 3 van de wet van 
17 juni). Zij heeft tot taak op verzoek 
van de minister onderzoeken te verrich­
ten en een rapport op te stellen (dat af­
wijkende meningen van de leden van de 
Commissie kan bevatten). Het toezicht 
op de naleving van de wet is toever­
trouwd aan de minister en van zijn be­
slissingen is beroep mogelijk op de Con­
seil d'État. De minister kan niet direct 
1657
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
een boete opleggen; hoogstens kan hij 
een bepaalde praktijk verbieden en in­
dien zijn beslissing niet wordt nageleefd, 
kunnen strafsancties worden opgelegd 
(artikelen 7 en 8). De Luxemburgse si­
tuatie wijkt dus af van die krachtens ver­
ordening nr. 17. De Commissie is zowel 
onderzoeker als rechter en kan boetes 
opleggen. 
In Nederland bepaalt artikel 25 van de 
Wet Economische Delicten, dat behou­
dens andersluidende bepalingen ten aan­
zien van economische delicten de bepa­
lingen van het Wetboek van Strafvorde­
ring gelden (dat zoals bekend het be­
roepsgeheim lijkt te waarborgen). Artikel 
19 van de Wet betreft de opsporingsbe­
voegdheden, doch waarborgt uitdrukke­
lijk het beroepsgeheim. Artikel 18 van de 
Wet Economische Mededinging heeft 
dezelfde strekking. 
De Britse wetgeving waarborgt het be­
roepsgeheim uitdrukkelijk (vergelijk Sec­
tion 85 van de Fair Trading Act 1973, 
Section 37 van de Restrictive Practices 
Act 1976 en Section 3 van de Competi­
tion Act 1980). In Engeland zal waar­
schijnlijk een uitdrukkelijke bepaling no­
dig zijn om het „legal professional privi­
lege" te beperken of ter zijde te stellen. 
Het lijkt dus duidelijk dat er geen uni­
versele of zelfs in brede kring aanvaarde 
regel is, volgens welke deze bescherming 
van het beroepsgeheim in de bestaande 
vorm is uitgesloten in mededingingsaan-
gelegenheden. Hooguit kan in sommige 
gevallen twijfel bestaan; de algemene re­
gel is dat de bescherming in stand blijft. 
De Franse regering heeft gesteld dat arti­
kel 14 van verordening nr. 17 bij een juis­
te uitlegging de Commissie onbegrensde 
opsporingsbevoegdheden geeft die niet 
worden beperkt door enig beginsel in­
zake het beroepsgeheim. 
Er is gesteld dat stilzwijgen met betrek­
king tot het beginsel van het beroepsge­
heim betekent dat het geheel ter zijde 
wordt gesteld. Men beriep zich daarbij 
op de ontstaansgeschiedenis van verorde­
ning nr. 17 om aan te tonen dat de Raad 
heeft onderzocht of de bevoegdheden 
van de Commissie aldus dienden te wor­
den beperkt, en dit vervolgens heeft ver­
worpen. Ofschoon advocaat-generaal 
Warner betwijfelt of de verordening in 
het licht van haar ontstaansgeschiedenis 
mag worden uitgelegd, was hij van me­
ning dat de Raad zich niet bewust tegen 
toepassing van een beginsel inzake het 
beroepsgeheim had uitgesproken. Tijdens 
de tweede terechtzitting is deze conclusie 
aangevochten door de Franse regering en 
de Commissie. 
Ofschoon ik deze twijfels deel, is het met 
het oog op de tweede terechtzitting 
noodzakelijk opnieuw te bezien of in de 
ontstaansgeschiedenis van verordening 
nr. 17 althans de bedoeling van de 
auteurs duidelijk tot uitdrukking komt. 
In de considerans wordt verklaard dat de 
Commissie over de bevoegdheid moet 
beschikken om inlichtingen in te winnen 
en verificaties te verrichten die noodza­
kelijk zijn om de door het Verdrag ver­
boden beperkende praktijken op te spo­
ren. De verordening bevat vier bepalin­
gen waarin hieraan uitvoering wordt ge­
geven, te weten de artikelen 11 tot en 
1658
AM & S / COMMISSIE 
met 14. Vergelijking van het oorspronke­
lijke voorstel, de door de commissie In­
terne Markt van het Parlement voorge­
stelde amendementen (beide opgenomen 
in het „rapport-Deringer", Europees 
Parlement Doe. 57/1961), de amende­
menten van het Parlement (PB 1961, blz. 
1409) en de uiteindelijke versie leert, dat 
het huidige artikel 11 aanzienlijk is ge­
wijzigd, doch dat — afgezien van de 
herschrijving van artikel 14, lid 6 — de 
leden 2, 3 en 5 van artikel 14 slechts op 
ondergeschikte punten zijn gewijzigd. 
Met betrekking tot deze artikelen stelde 
de commissie verschillende punten aan 
de orde betreffende de algemene beginse­
len die in een rechtsstaat toepassing die­
nen te vinden. In dit verband verklaarde 
zij: „In elk geval dienen personen die 
gehouden zijn inlichtingen te verschaf­
fen, het gebruikelijke verschoningsrecht 
te hebben, terwijl ook het beroepsgeheim 
van bijvoorbeeld advocaten en accoun­
tants beschermd moeten blijven. Bij huis­
zoeking moet een rechterlijke instantie 
worden ingeschakeld, omdat huiszoekin­
gen bijvoorbeeld volgens de Duitse 
grondwet slechts op rechterlijk bevel 
kunnen worden verricht. De mogelijk­
heid van beroep bij het Hof van Justitie 
tegen de beschikking van de EEG-Com-
missie, kan niet in de plaats treden van 
het rechterlijk bevel tot huiszoeking, 
daar de betrokkene dan zelf het initiatief 
moet nemen en daardoor op ontoelaat­
bare wijze bij zijn verdediging zou wor­
den beperkt" (paragraaf 121). 
De enige wijziging echter die werd voor­
gesteld, betrof het ontwerp-artikel 11 
waaraan de volgende alinea werd toege­
voegd : 
„Tot het verstrekken van de inlichtingen 
zijn verplicht de eigenaars van de onder­
nemingen of hun vertegenwoordigers, en 
bij rechtspersonen, vennootschappen en 
verenigingen zonder rechtspersoonlijk­
heid de personen die deze krachtens de 
wet of de statuten vertegenwoordigen. 
De tot het verstrekken van inlichtingen 
verplichte personen kunnen inlichtingen 
weigeren met betrekking tot vragen, 
waarvan de beantwoording hem zelf of­
wel een bloed- of aanverwant die volgens 
het nationale procesrecht het recht heeft 
zich te verschonen ofwel de door hen 
vertegenwoordigde ondernemingen of 
verenigingen van ondernemingen, zou 
blootstellen aan het gevaar van een straf­
rechtelijke vervolging". 
Bij de vaststelling van verordening nr. 17 
werd de tweede zin weggelaten. Het is 
duidelijk dat deze zin niet beantwoordt 
aan een in één der Lid-Staten bekende 
opvatting van het beroepsgeheim. Het 
meest lijkt het nog op het in het Duitse 
recht (zoals trouwens ook in het Engelse 
recht) erkende beginsel, dat iemand mag 
weigeren belastende vragen te beant­
woorden. Uit paragraaf 121 van het rap­
port-Deringer blijkt de ruime aandacht 
die aan het Duitse recht is geschonken. 
Niet alle aanbevelingen uit het rapport 
zijn overgenomen in amendementen op 
het ontwerp en het is mogelijk dat de 
wens het beroepsgeheim te beschermen, 
hetzelfde lot trof als het voorstel dat 
huiszoekingen slechts zouden mogen 
plaatsvinden na een rechterlijke machti­
ging. Indien het door het Parlement 
voorgestelde amendement op artikel 11 
als een verwijzing naar het beroepsge­
heim kan worden uitgelegd, rijst niette­
min de vraag waarom met betrekking tot 
artikel 14 niet een vergelijkbaar amende­
ment werd voqrgesteld. Daarop is geen 
duidelijk antwoord te geven. 
De beschikbare gegevens met betrekking 
tot de ontstaansgeschiedenis geven be­
paald geen duidelijke aanwijzingen over 
de bedoelingen van de auteurs. Mijns in­
ziens kan hooguit worden gezegd dat 
1659
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
een beperking van de hier ter zake die­
nende verificatiebevoegdheden van de 
Commissie bij de commissie Interne 
Markt van het Parlement aan de orde is 
geweest, maar dat zij geen amendement 
heeft voorgesteld om een dergelijke 
beperking door te voeren. Er is geen 
aanwijzing dat de Commissie of de Raad 
daaraan nebben gedacht of indien zij 
zulks deden, wat zij dachten. De ont­
staansgeschiedenis biedt derhalve volgens 
mij geen enkele nuttige aanwijzing met 
betrekking tot de uitlegging van arti­
kel 14. 
Het aangevoerde argument daí open­
baarmaking van documenten aan een ge­
machtigde functionaris op grond van ar­
tikel 14 stellig geen inbreuk vormt op het 
beroepsgeheim dat in de Lid-Staten alge­
meen wordt beschermd, is onaanvaard­
baar zoals ik reeds in het korte overzicht 
heb aangetoond. Evenmin kan ik aan­
vaarden dat de procedures ex artikel 14 
zuiver administratief zijn en het onder­
zoek van de feiten betreffen, zodat het 
beginsel in elk geval niet van toepassing 
kan zijn. In de procedure ex verordening 
nr. 17 wordt geen duidelijk onderscheid 
gemaakt tussen de fase van de verificatie 
waarin de feiten worden onderzocht, en 
de quasi-gerechtelijke fase. Hetzelfde di­
rectoraat-generaal is met beide belast. In 
elk geval wijs ik op hetgeen door het 
Hof is gezegd in zaak 85/76 (Hoff-
mann-La Roche, Jurispr. 1979, blz. 461, 
r.o. 9): „Eerbiediging van de rechten der 
verdediging in iedere procedure die tot 
de oplegging van sancties, met name 
geldboetes of dwangsommen, kan leiden, 
is te beschouwen als een grondbeginsel 
van het gemeenschapsrecht, dat zelfs in 
een administratieve procedure moet wor­
den in acht genomen". Het komt mij 
dan ook voor dat het beschermingsbegin­
sel niet wordt uitgesloten door de aard 
van de procedure. 
In zijn uiteenzetting van 1976 over de in­
terpretatiemethoden verklaarde rechter 
Kutscher dat besluiten van een gemeen­
schapsinstelling „... zo mogelijk aldus 
(dienen) te worden uitgelegd, dat zij 
stroken met het hogere verdragsrecht en 
met de algemene rechtsbeginselen die 
eveneens van hogere orde zijn dan het 
afgeleide recht. Andere uitleggingen die 
tot unverenigbaarheid met het hogere 
recht en daarmee tot niet-toepasselijk-
heid of ongeldigheid van het besluit zou­
den leiden, moeten buiten beschouwing 
worden gelaten" (blz. 36). 
Ik ben mij ten volle bewust van het be­
lang, de naleving te verzekeren van de 
artikelen 85 en 86 EEG-Verdrag, van de 
noodzaak alle inlichtingen te verkrijgen 
met betrekking tot hetgeen door de be­
trokkenen is gedaan, en van de moeilijk­
heden om bewijsmateriaal te vergaren 
teneinde de waarheid vast te stellen. 
Niettemin machtigt artikel 14 volgens 
mij bij een juiste uitlegging de Commis­
sie niet, documenten te onderzoeken 
welke worden gedekt door het algemene 
beginsel van vertrouwelijkheid, welk be­
ginsel naar mijn mening deel uitmaakt 
van het gemeenschapsrecht. 
Mitsdien ben ik van mening dat de op­
vatting van de Commissie, dat rechtens 
niet kan worden gezegd dat er in het ge­
meenschapsrecht geen beginsel voor de 
bescherming van het „legal confidence" 
bestaat, juist was. Dat beginsel is echter, 
zoals ik hiervoor reeds heb beschreven, 
ruimer en volgens mij logischer dan het 
door de Commissie voorgestelde, be­
perkte beginsel. Het is een algemeen be­
ginsel van gemeenschapsrecht, dat na on­
derzoek kan worden afgeleid uit het in 
de Lid-Staten algemeen, zij het op ver­
schillende wijze toegepaste beginsel. Het 
is niet afhankelijk van een administra­
tieve concessie en evenmin is het een 
1660
AM & S / COMMISSIE 
uitvloeisel van een soort „estoppel" ge­
baseerd op een antwoord op een vraag 
van het Parlement, waarvan men — al­
thans in theorie — op een goede dag 
zou kunnen zeggen dat het voor de toe­
komst kan worden afgeschaft. De toe­
passing ervan is niet uitgesloten bij verifi­
caties in mededingingszaken en ook arti­
kel 14 verhindert de toepassing ervan 
niet. 
Daaruit volgt dat de opvattingen van de 
heren Ehlermann en Oldekop (vermeld 
in de conclusie van advocaat-generaal 
Warner en waaraan ik, ofschoon zij in 
hun persoonlijke hoedanigheid schreven, 
aanzienlijk gewicht zou willen toeken­
nen) in wezen juist waren. Deze opvat­
tingen worden voor wat het wezenlijke 
betreft, gedeeld door J. Sedemund, „Due 
process in Community law", en in an­
dere artikelen waarnaar voor het Hof is 
verwezen. 
Een bijzonder probleem in deze zaak be­
treft de documenten die zijn opgesteld 
door of voor andere leden van die Rio 
Tinto Zinc Groep dan verzoekster. Ge­
lijk het Hof in zaak 48/69 (ICI, Jurispr. 
1972, blz. 619, in het bijzonder blz. 666 
en 667) opmerkte, kunnen de feitelijke 
betrekkingen tussen de leden van een 
groep ondernemingen die een economi­
sche eenheid vormen, betekenen dat hun 
afzonderlijke rechtspersoonlijkheid eer­
der als een formeel dan als een wezenlijk 
onderscheid dient te worden aange­
merkt, in het bijzonder op het gebied 
van de mededinging. Bovendien kan juri­
disch advies dat in opdracht van een van 
de leden van de groep wordt voorbereid 
door bedrijfsjuristen of zelfstandige ad­
vocaten, in feite zijn gevraagd namens 
alle leden van de groep. 
Zulks is stellig het geval wanneer, zoals 
in casu, een lid van de groep tot taak 
heeft, de groep in haar geheel van juri­
disch advies te dienen. In deze situatie 
lijkt het juist dat het algemeen belang 
van alle leden van de groep wordt be­
schouwd als een rechtvaardiging voor 
het handhaven van de vertrouwelijkheid 
van door of voor een lid van de groep 
opgestelde documenten, die bij een ander 
lid worden aangetroffen. 
Sommige documenten, bijvoorbeeld do­
cument nr. 13, vallen gedeeltelijk niet 
onder de door mij genoemde categorieën 
a) mededelingen tussen advocaat en 
dient (of advocaat en advocaat) en 
b) optekeningen van zulke mededelin­
gen. Die gedeelten moeten worden over­
gelegd. In de praktijk behoeft het geen 
echte moeilijkheden op te leveren om de 
beschermde gedeelten af te dekken. Af­
gezien daarvan acht ik alle overige docu­
menten beschermd tegen overlegging aan 
de Commissie. 
Ofschoon het procedureprobleem niet 
langer meer het voornaamste probleem 
is, zijn er twee punten waaraan de Com­
missie nog steeds veel belang hecht, na­
melijk a) dat het al dan niet beschermd 
zijn van de documenten niet afhankelijk 
kan zijn van hetgeen de onderneming 
zelf daaromtrent beweert, en b) dat bij 
de huidige stand van het gemeenschaps­
recht de inspecteur zelf het probleem 
dient op te lossen, onverminderd zijn 
recht om bij twijfel zijn collega's in alge­
mene termen te raadplegen. Met het eer­
ste punt kan ik het eens zijn, het tweede 
acht ik volstrekt onaanvaardbaar. Het 
komt mij voor dat in een aantal Lid-Sta-
ten de beslissing of een document be­
schermd is, niet wordt overgelaten aan 
de instantie die belast is met het toezicht 
op de naleving van de wet en die daartoe 
verificaties verricht; zo iets zou onaan­
vaardbaar zijn. Ik zal hier niet herhalen 
wat advocaat-generaal Warner over dit 
aspect van de zaak heeft gezegd, maar ik 
sluit mij er wel bij aan. Ik ben het met 
1661
CONCLUSIE VAN SIR GORDON SLYNN — ZAAK 155/79 
hem eens dat een onafhankelijke rechter­
lijke instantie daarover dient te beslissen. 
Het is al te naïef om te zeggen dat de 
inspecteur beschermd materiaal waarvan 
hij kennis mag nemen om zijn beslissing 
te kunnen nemen, geheel kan vergeten. 
Rechters moeten het soms doen, doch zij 
hebben een andere opleiding gehad en 
zelfs voor hen is het niet altijd gemakke­
lijk. De Franse regering stelt de Engelse 
situatie wat al te overdreven voor, want 
niet zelden wordt de beslissing over de 
vraag of documenten beschermd zijn, ge­
nomen in een afzonderlijke procedure en 
door een andere rechter dan de rechter 
ten gronde. Bovendien lijkt het mij op dit 
gebied van belang, rekening te houden 
met het gevoel van de aan verificatie on­
derworpen onderneming, dat zij wellicht 
onrechtvaardig wordt behandeld. De be­
trokken onderneming zal stellig vaak in 
het onzekere verkeren, of de inspecteur 
zich de zaak werkelijk uit het hoofd 
heeft gezet, dan wel al dan niet bewust 
verdere vragen heeft gesteld of onder­
zoeken heeft verricht die enkel verband 
kunnen houden met beschermde gege­
vens. Hiermee wil niets gezegd zijn over 
de goede trouw of de goede wil van de 
inspecteur. Het is enkel een gevolg van 
de moeilijkheid te weten of hij onbewust 
is beïnvloed door wat hij heeft gelezen 
en wat hij in principe niet had moeten 
zien. 
Zo gezien vind ik het antwoord aan de 
heer Cousté onbevredigend: de Commis­
sie belooft enkel het document niet te ge­
bruiken. Zo er al bescherming bestaat, 
dan behoort de Commissie het document 
in het geheel niet te zien. Het openbaar 
belang waarop het beginsel van vertrou­
welijkheid is gebaseerd, ontstaat op het 
moment waarop het advies wordt ge­
vraagd en gegeven, en het blijft vervol­
gens bestaan onverschillig wanneer de 
vraag zich voordoet of het document 
moet worden overgelegd. 
Ik kan mij niet vinden in de gelijkmoe­
digheid waarmee de Commissie stelt dat 
alles tenslotte wel goed zal komen. Zij 
zegt dat indien beschermde gegevens zijn 
gebruikt voor een beschikking waarbij 
een inbreuk is vastgesteld, die beschik­
king door het Hof kan worden nietig-
verklaard. Een dergelijke benadering laat 
mijns inziens echter belangrijke overwe­
gingen buiten beschouwing. De be­
schermde gegevens (die per definitie ten 
onrechte zijn gebruikt) kunnen zeer wel 
de hoeksteen van de beschikking van de 
Commissie vormen; zij kunnen in een 
vroeg stadium van het onderzoek aan het 
licht zijn gekomen; het onderzoek echter 
kan en zal vaak lang duren en veel tijd 
en moeite vergen van de ambtenaren van 
de Commissie. De kosten voor de Ge­
meenschap— en uiteindelijk dus voor de 
belastingbetaler — en de betrokken on­
derneming kunnen aanzienlijk zijn. Het 
lijkt mij bevredigender, billijker en effi­
ciënter, dergelijke problemen in een 
vroeger stadium op te lossen. Tenzij het 
op grond van de gemeenschapswetgeving 
onmogelijk blijkt dergelijke problemen in 
een vroeg stadium op te lossen, lijkt mij 
er alles voor te zeggen dat een beslissing 
wordt verkregen voordat de documenten 
worden ingezien en gebruikt. In elk ge­
val is het onjuist dergelijke beschermde 
gegevens te blijven gebruiken indien het 
mogelijk is een beslissing omtrent hun al 
dan niet beschermd karakter te verkrij­
gen. Ik geloof niet dat wanneer daarover 
in een vroeg stadium wordt beslist, er 
een conflict ontstaat tussen de functies 
van de Commissie en de in casu be­
voegde rechterlijke instantie. Beider 
functies bij het verwezenlijken van de 
1662
AM & S / COMMISSIE 
werkelijke doelstellingen van het Ver­
drag en het gemeenschapsrecht, vullen 
elkaar aan en zijn niet met elkaar in 
strijd. 
Advocaat-generaal Warner heeft op een 
aantal gronden bepleit het probleem 
door de nationale rechter te laten beslis­
sen aan de hand van het gemeenschaps­
recht. Evenals ik verwerpt hij het idee 
dat de bescherming afhankelijk behoort 
te zijn van het nationale recht van de 
Lid-Staten waarin de documenten wor­
den aangetroffen. Wat hij heeft voorge­
steld, is uiteraard een van meer moge­
lijke oplossingen, al kan het feit dat het 
in sommige rechtsstelsels de deken van 
de orde van advocaten is en niet de rech­
ter, die beslist of documenten beschermd 
zijn, moeilijkheden opleveren. 
Het komt mij voor, dat er nog een an­
dere oplossing bestaat, die mijns inziens 
niet alle nadelen heeft die eraan zijn toe­
geschreven. Wanneer het Hof eenmaal 
een principe-uitspraak zal hebben ge­
daan, zullen geschillen in de meeste toe­
komstige zaken waarschijnlijk snel kun­
nen worden opgelost. In de meeste geval­
len zullen partijen wel overeenstemming 
kunnen bereiken over de vraag of een 
document in feite onder het beginsel valt, 
en zal de jurist van de onderneming de 
inspecteur kunnen overtuigen van de 
aard van de documenten zonder de in­
houd ervan te openbaren. Indien er een 
geschil ontstaat, kan de Commissie, zo 
zij niet overtuigd is, een beschikking ge­
ven die, zoals in casu, kan worden voor­
gelegd aan het Hof en waarover mis­
schien door een kamer kan worden be­
slist. Gezien de ervaring op vergelijkbare 
gebieden, geloof ik niet dat dat tot een 
stroom van zaken zal leiden, gelijk is be­
weerd. Ook behoeven wij niet veel 
waarde toe te kennen aan opmerkingen 
over vertragingstactieken die in Ameri­
kaanse procedures schijnen voor te ko­
men. Amerikaanse juristen zijn de eer­
sten om op te merken dat het Britse stel­
sel geen ruimte biedt voor dergelijke ver­
tragingen. Het Hof beschikt over midde­
len om ongegronde beroepen tegen te 
gaan. Zelfs indien de onderneming niet 
door de kosten wordt afgeschrikt, zullen 
waarschijnlijk weinig advocaten die zich 
met dergelijke zaken bezig houden, uit­
zichtloze geschillen over documenten bij 
het Hof aanhangig willen maken en zich 
willen blootstellen aan ernstige kritiek 
die het Hof in zijn arrest deswege op 
hen zou kunnen leveren. 
Het lijkt mij derhalve de beste oplossing 
dat bij het ontstaan van een geschil de 
zaak, zoals in de onderhavige procedure, 
aan het Hof wordt voorgelegd. 
Behoudens hetgeen ik heb gezegd omtrent onderdelen van de documenten in 
geding, ben ik derhalve van mening dat artikel 1, sub b, van de beschikking 
van de Commissie van 6 juli 1979 moet worden nietig verklaard en dat de 
Commissie moet worden verwezen in de kosten van verzoekster. De voort­
gezette procedure heeft mijns inziens ook niets opgeleverd wat een reden 
zou kunnen zijn om af te wijken van de conclusie van advocaat-generaal 
Warner, dat de Commissie moet worden verwezen in de kosten van de Britse 
regering en het CCBE, die met succes hebben geïntervenieerd, en dat de 
Franse regering haar eigen kosten zal moeten dragen. 
1663