62018CJ0128_RES
Sprawa C‑128/18
Dumitru-Tudor Dorobantu
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hanseatisches Oberlandesgericht Hamburg)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 15 października 2019 r.
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca policyjna i wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa 2002/584/WSiSW – Europejski nakaz aresztowania – Podstawy odmowy wykonania – Artykuł 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania – Warunki pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim – Ocena przeprowadzana przez wykonujący nakaz organ sądowy – Kryteria
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych wydającym nakaz organom sądowym– Artykuł 1 ust. 3 – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Zakres – Granice
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 1 ust. 3)
(zob. pkt 45–49)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Artykuł 15 ust. 2 – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych wydającym nakaz organom sądowym – Skutki stwierdzenia niebezpieczeństwa nieludzkiego lub poniżającego traktowania osoby objętej europejskim nakazem aresztowania
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 15 ust. 2)
(zob. pkt 50–57)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych wydającym nakaz organom sądowym – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Warunki pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim – Niebezpieczeństwo nieludzkiego lub poniżającego traktowania – Badanie przez wykonujący nakaz organ sądowy – Zakres
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 1 ust. 3)
(zob. pkt 60–69, 85; sentencja)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych wydającym nakaz organom sądowym – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Warunki pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim – Niebezpieczeństwo nieludzkiego lub poniżającego traktowania – Badanie przez wykonujący nakaz organ sądowy – Dostępna dla osoby pozbawionej wolności przestrzeń osobista – Sposoby obliczania
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 1 ust. 3)
(zob. pkt 72–77, 85; sentencja)
Prawa podstawowe – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Poziom ochrony – Prawa podstawowe gwarantowane przez prawo państwa członkowskiego – Europejski nakaz aresztowania wydany w celu wykonania kary – Możliwość uzależnienia przez państwo przekazania od spełnienia warunku wynikającego z wyższych minimalnych wymogów przewidzianych w odniesieniu do jego własnego systemu penitencjarnego – Brak
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 53; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 3, 4, 4a)
(zob. pkt 79)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych wydającym nakaz organom sądowym – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Warunki pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim – Niebezpieczeństwo nieludzkiego lub poniżającego traktowania – Badanie przez wykonujący nakaz organ sądowy – Istnienie w wydającym nakaz państwie członkowskim środków mających na celu wzmocnienie kontroli nad warunkami pozbawienia wolności – Możliwość wykluczenia, w związku z tymi środkami, istnienia niebezpieczeństwa nieludzkiego lub poniżającego traktowania – Brak
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 1 ust. 3)
(zob. pkt 80, 81, 85; sentencja)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych wydającym nakaz organom sądowym – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Warunki pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim – Niebezpieczeństwo nieludzkiego lub poniżającego traktowania – Możliwość zrekompensowania istnienia takiego niebezpieczeństwa względami związanymi ze skutecznością współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, a także z zasadami wzajemnego zaufania i uznawania – Brak
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, motyw 6, art. 1 ust. 2, 3)
(zob. pkt 82–85; sentencja)
Streszczenie
Wykonujący europejski nakaz aresztowania organ sądowy jest zobowiązany do zbadania, czy warunki pozbawienia wolności osoby, której dotyczy nakaz, w zakładzie, w którym zostanie ona osadzona, nie naruszają zakazu nieludzkiego lub poniżającego traktowania
W wydanym w dniu 15 października 2019 r. wyroku Dorobantu (C‑128/18) Trybunał, orzekający w składzie wielkiej izby, dokonał wykładni w świetle zakazu tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, o którym mowa w art. 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), przepisu decyzji ramowej w sprawie europejskiego nakazu aresztowania (
1
), który przewiduje, że ten instrument nie może prowadzić do zmiany obowiązku poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa uznanych w art. 6 UE.
Spór w postępowaniu głównym dotyczy wykonania w Niemczech europejskiego nakazu aresztowania wydanego przez sąd rumuński wobec obywatela rumuńskiego. Sąd niemiecki, jako organ wykonujący ten europejski nakaz aresztowania, zastanawia się nad kryteriami, jakie należy przyjąć w celu dokonania oceny, czy warunki, w jakich obywatel ten byłby pozbawiony wolności w przypadku przekazania go organom rumuńskim, spełniają wymogi wynikające z art. 4 karty. Niniejsza sprawa pozwoliła Trybunałowi na doprecyzowanie orzecznictwa wynikającego w szczególności z jego wyroków w sprawach Aranyosi i Căldăraru (
2
) oraz Generalstaatsanwaltschaft (Warunki pozbawienia wolności na Węgrzech) (
3
).
W pierwszej kolejności Trybunał wypowiedział się w przedmiocie intensywności i zakresu kontroli przez wykonujący nakaz organ sądowy warunków pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim. W tym względzie Trybunał orzekł, że w przypadku gdy organ ten dysponuje obiektywnymi, wiarygodnymi, dokładnymi i należycie zaktualizowanymi danymi świadczącymi o istnieniu systemowych lub ogólnych nieprawidłowości w zakresie warunków pozbawienia wolności w zakładach karnych wydającego nakaz państwa członkowskiego, powinien on, w celu dokonania oceny, czy istnieją poważne i sprawdzone podstawy, by sądzić, że po przekazaniu do tego państwa członkowskiego osoba, przeciwko której wydano europejski nakaz aresztowania, będzie narażona na rzeczywiste niebezpieczeństwo poddania jej nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu, uwzględnić wszystkie istotne aspekty bytowe warunków pozbawienia wolności w zakładzie karnym, w którym konkretnie przewidywane jest osadzenie tej osoby. Biorąc pod uwagę bezwzględny zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania, ocena ta nie ogranicza się do sprawdzenia, czy nie występują oczywiste niedostatki.
Ponadto, biorąc pod uwagę, po pierwsze, konkretny i dokładny charakter takiej kontroli, a po drugie, terminy, które zostały mu wyznaczone w decyzji ramowej, wykonujący nakaz organ sądowy nie może przeprowadzić badania warunków pozbawienia wolności istniejących we wszystkich zakładach karnych wydającego nakaz państwa członkowskiego, w których dana osoba mogłaby zostać osadzona. W celu przeprowadzenia kontroli warunków pozbawienia wolności panujących w zakładzie karnym, w którym konkretnie przewidziane jest osadzenie tej osoby, powinien on zwrócić się do wydającego nakaz organu sądowego o informacje, które uważa za niezbędne, i zasadniczo, w braku konkretnych dowodów pozwalających na stwierdzenie, że warunki pozbawienia wolności naruszają art. 4 karty, powinien polegać na zapewnieniach udzielonych przez ten ostatni organ.
Pośród aspektów bytowych, które wykonujący nakaz organ sądowy powinien zbadać, znajduje się dostępna dla osoby pozbawionej wolności przestrzeń osobista w celi tego zakładu, warunki sanitarne oraz zakres swobody poruszania się osoby pozbawionej wolności wewnątrz zakładu.
W drugiej kolejności, co się tyczy w szczególności dostępnej dla osoby pozbawionej wolności przestrzeni osobistej, Trybunał stwierdził, że wykonujący nakaz organ sądowy powinien, przy obecnym braku minimalnych norm w tym zakresie w prawie Unii, uwzględnić minimalne wymogi wynikające z art. 3 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC) (
4
), ponieważ zapisane w tym postanowieniu prawo odpowiada prawu zagwarantowanemu przez art. 4 karty. Odwołując się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Trybunał stwierdził w szczególności, że okoliczność, iż przestrzeń osobista, którą dysponuje osoba pozbawiona wolności, jest mniejsza niż 3 m2 w celi zbiorowej, stwarza silne domniemanie naruszenia art. 3 EKPC, które może być obalone jedynie wtedy, gdy ograniczenia tej przestrzeni osobistej są krótkotrwałe, sporadyczne i nieznaczne, jeżeli towarzyszy im wystarczająca swoboda poruszania się poza celą i odpowiednie zajęcia poza celą oraz jeżeli zakład, w którym osadzona jest dana osoba, zapewnia w sposób ogólny godziwe warunki pozbawienia wolności. Trybunał wyjaśnił ponadto, że o ile do celów obliczenia tej dostępnej przestrzeni nie należy brać pod uwagę przestrzeni zajmowanej przez urządzenia sanitarne, o tyle obliczenie to powinno uwzględniać przestrzeń zajmowaną przez meble, przy czym osoby pozbawione wolności powinny jednak zachować możliwość normalnego poruszania się po celi.
W trzeciej kolejności Trybunał orzekł, że przy przeprowadzaniu całościowej oceny warunków przewidywanego osadzenia osoby, przeciwko której wydano europejski nakaz aresztowania, wykonujący nakaz organ sądowy może uwzględnić istnienie środków kontroli, w szczególności środków kontroli sądowej a posteriori warunków pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim. Jednakże organ ten nie może wykluczyć istnienia rzeczywistego niebezpieczeństwa nieludzkiego lub poniżającego traktowania wyłącznie na tej podstawie, że dana osoba dysponuje w tym państwie członkowskim środkiem prawnym umożliwiającym jej zakwestionowanie zastosowanych wobec niej warunków pozbawienia wolności lub że w tym państwie członkowskim istnieją środki ustawodawcze lub strukturalne mające na celu wzmocnienie kontroli warunków pozbawienia wolności.
Wreszcie, w czwartej kolejności Trybunał orzekł, że stwierdzenie przez wykonujący nakaz organ sądowy istnienia poważnych i sprawdzonych podstaw, aby sądzić, że osoba, której dotyczy europejski nakaz aresztowania, po jej przekazaniu do wydającego nakaz państwa członkowskiego będzie narażona na niebezpieczeństwo nieludzkiego lub poniżającego traktowania ze względu na warunki pozbawienia wolności panujące w zakładzie karnym, w którym konkretnie przewidywane jest jej osadzenie, nie może być dla celów wydania rozstrzygnięcia w sprawie takiego przekazania kompensowane względami związanymi ze skutecznością współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych ani z zasadami wzajemnego zaufania i uznawania. Bezwzględny charakter zakazu nieludzkiego lub poniżającego traktowania stoi na przeszkodzie ograniczeniu w jakikolwiek sposób przez wskazane względy prawa podstawowego do tego, by nie być poddanym takiemu traktowaniu. W związku z tym konieczność zapewnienia, by dana osoba nie została poddana żadnemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu, uzasadnia, w drodze wyjątku, ograniczenie zasad wzajemnego zaufania i uznawania.
(
1
)	Artykuł 1 ust. 1 decyzji ramowej Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.U. 2002, L 190, s. 1), zmienionej decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r. (Dz.U. L 2009, L 81, s. 24).
(
2
)	Wyrok Trybunału z dnia 5 kwietnia 2016 r., Aranyosi i Căldăraru (C‑404/15 i C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198).
(
3
)	Wyrok Trybunału z dnia 25 lipca 2018 r., Generalstaatsanwaltschaft (Warunki pozbawienia wolności na Węgrzech) (C‑220/18 PPU, EU:C:2018:589).
(
4
)	Konwencja podpisana w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.