Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
A. RANTOS
van 18 december 2025 (1)
Zaak C‑145/24 P
BdM Banca SpA, voorheen Banca Popolare di Bari SpA
tegen
Europese Commissie
„ Hogere voorziening – Staatssteun – Door de Italiaanse autoriteiten toegekende steun ten behoeve van Banca Tercas – Steuninterventie van het Fondo interbancario di tutela dei depositi (interbancair depositogarantiestelsel, Italië) (FITD) ter dekking van de verliezen van Banca Tercas en ter ondersteuning van de verkoop daarvan aan Banca Popolare di Bari – Besluit (EU) 2016/1208 van de Commissie waarbij de maatregel wordt aangemerkt als met de interne markt onverenigbare staatssteun – Bij arrest van 19 maart 2019, Italië e.a./Commissie (T‑98/16, T‑196/16 en T‑198/16, EU:T:2019:167), nietig verklaard besluit – Bij arrest van 2 maart 2021, Commissie/Italië e.a. (C‑425/19 P, EU:C:2021:154), in hogere voorziening bevestigd arrest – Beroep tot schadevergoeding – Artikel 340, tweede alinea, VWEU – Verjaringstermijn – Begrip ‚voldoende gekwalificeerde schending’ van het Unierecht – Causaal verband ”
Inleiding
1.        Met haar hogere voorziening verzoekt BdM Banca SpA, voorheen Banca Popolare di Bari SpA (hierna: „rekwirante”) om vernietiging van het arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 20 december 2023, Banca Popolare di Bari/Commissie (T‑415/21, EU:T:2023:833; hierna: „bestreden arrest”), houdende verwerping van haar beroep tot vergoeding van de schade die is veroorzaakt door besluit (EU) 2016/1208 van de Commissie van 23 december 2015 betreffende steunmaatregel SA.39451 (2015/C) (ex 2015/NN) door Italië ten uitvoer gelegd ten gunste van Banca Tercas (hierna: „Tercas-besluit”)(2).
2.        In de onderhavige hogere voorziening wordt het Hof verzocht de klassieke aspecten van vorderingen inzake niet-contractuele aansprakelijkheid van de Europese Unie te onderzoeken, zoals, ten eerste, de aanvang van de verjaringstermijn van artikel 46 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, in het bijzonder met betrekking tot het onderscheid tussen „onmiddellijke” en „doorlopende” schade, ten tweede, de eventuele kwalificatie van een schending van artikel 107, lid 1, VWEU als „voldoende gekwalificeerd” in de zin van artikel 340, tweede alinea, VWEU en, ten derde, de beoordeling van het causaal verband tussen de in casu aan de Commissie verweten gedraging en de schade die rekwirante stelt te hebben geleden, met name wanneer er sprake is van mogelijke tegelijk optredende oorzaken van die schade.
Voorgeschiedenis van het geding en bestreden arrest
3.        In het Tercas-besluit heeft de Commissie vastgesteld dat de op 7 juli 2014 door de Banca d’Italia (centrale bank, Italië) goedgekeurde steuninterventie van het Fondo interbancario di tutela dei depositi (interbancair depositogarantiestelsel, Italië; hierna: „FITD”) ten gunste van Banca Tercas (hierna: „Tercas”)(3), waarvan het volledige vermogen sinds 1 oktober 2014 in handen was van rekwirante, met de interne markt onverenigbare staatssteun vormde in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, die moest worden teruggevorderd.(4) Op 4 februari 2016 heeft het FITD een „vrijwillige interventie” ten gunste van Tercas uitgevoerd en op 14 juli 2016 heeft rekwirante Tercas overgenomen.
4.        Bij arrest van het Gerecht van 19 maart 2019, Italië e.a./Commissie(5), in hogere voorziening bevestigd bij arrest van het Hof van 2 maart 2021, Commissie/Italië e.a.(6) (hierna samen: „Tercas-arresten”), is het Tercas-besluit nietig verklaard. Naar aanleiding van deze arresten heeft rekwirante de Commissie verzocht om vergoeding van de schade die zij stelde te hebben geleden ten gevolge van de vaststelling van het Tercas-besluit, welk verzoek door de Commissie is afgewezen.
5.        Bij het bestreden arrest heeft het Gerecht rekwirantes beroep tot vergoeding van deze schade verworpen. Nadat het had vastgesteld dat niet was voldaan aan de voorwaarden inzake de onrechtmatigheid van de gedraging en het bestaan van een causaal verband(7), is het tot de slotsom gekomen dat dit beroep moest worden verworpen, zonder dat de voorwaarde betreffende de realiteit van de schade hoefde te worden onderzocht(8).
Procedure bij het Hof en conclusies van partijen
6.        Op 26 februari 2024 heeft rekwirante hogere voorziening ingesteld tegen het bestreden arrest. Zij verzoekt het Hof ten eerste om het bestreden arrest te vernietigen en ten tweede, primair, de zaak zelf af te doen en de Unie, vertegenwoordigd door de Commissie, te veroordelen tot betaling aan haar van een bedrag van 203,3 miljoen EUR ter vergoeding van de materiële schade en van een passend bedrag ter vergoeding van de immateriële schade, en de Commissie te verwijzen in de kosten, en subsidiair, de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht.
7.        De Commissie verzoekt het Hof de hogere voorziening niet-ontvankelijk of niet ter zake dienend te verklaren en hoe dan ook in haar geheel ongegrond te verklaren of, subsidiair, de vordering tot schadevergoeding volledig ongegrond te verklaren en rekwirante te verwijzen in de kosten.
8.        Ter terechtzitting van 30 september 2025 hebben partijen pleidooi gehouden en geantwoord op de vragen van het Hof.
Analyse
9.        De hogere voorziening bestaat uit drie middelen, waarvan het eerste betrekking heeft op de verjaring van de vordering inzake niet-contractuele aansprakelijkheid in de zin van artikel 46 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie ten aanzien van een van de schadeposten, het tweede op de kwalificatie van de vermeende schending van artikel 107, lid 1, VWEU als „voldoende gekwalificeerd” in de zin van artikel 340, tweede alinea, VWEU, en het derde op het bestaan van een causaal verband tussen de aan de Commissie verweten gedraging en de schade die rekwirante stelt te hebben geleden in de zin van laatstgenoemde bepaling.
Eerste middel in hogere voorziening
10.      Het eerste middel is gebaseerd op schending van artikel 46 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, voor zover het Gerecht het beroep niet-ontvankelijk heeft verklaard voor wat betreft de schade die verband houdt met de inkrimping van het personeelsbestand. Rekwirante verwijt het Gerecht dat het heeft geoordeeld dat deze schade zich heeft geconcretiseerd bij de vaststelling van het op 30 december 2015 ingevoerde stimuleringsplan (hierna: „stimuleringsplan”)(9) en van onmiddellijke aard was(10), terwijl die schade in werkelijkheid niet voortvloeide uit dat plan, maar uit latere handelingen die tot de concrete personeelsinkrimping hebben geleid, en dus een doorlopend karakter had(11).
11.      Artikel 46 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, dat krachtens artikel 53, eerste alinea, van dat Statuut van toepassing is op de procedure bij het Gerecht, bepaalt dat vorderingen tegen de Unie inzake niet-contractuele aansprakelijkheid verjaren vijf jaar na het feit dat tot deze vordering aanleiding heeft gegeven.(12) Volgens de rechtspraak van het Hof gaat die termijn in wanneer aan alle vereisten voor het ontstaan van de schadevergoedingsplicht is voldaan, met name wanneer de schade waarvoor vergoeding wordt verlangd zich heeft geconcretiseerd.(13) Genoemde verjaringstermijn gaat dus niet in op de datum van het schadeveroorzakende feit, maar op het tijdstip waarop de schade daadwerkelijk is ontstaan voor de betrokken personen.(14)
12.      In punt 61 van het bestreden arrest heeft het Gerecht enkel opgemerkt dat de schade als gevolg van de inkrimping van het personeelsbestand voortvloeide uit het stimuleringsplan dat op 30 december 2015 was ingevoerd, en dat de verjaringstermijn van vijf jaar dus was verstreken toen rekwirante haar verzoek indiende bij de Commissie, zonder de aard van de betrokken schade uitdrukkelijk toe te lichten.
13.      In dit verband merk ik op dat, aangezien het stimuleringsplan bindend was, de gestelde schade zich op de datum van invoering ervan heeft voorgedaan(15) en dat het feit dat het later is uitgevoerd irrelevant is.(16) Onder „doorlopende schade” moet namelijk worden verstaan schade die zich niet voordoet tijdens één enkele gebeurtenis, maar die zich geleidelijk voordoet en zich ontwikkelt en waarvan de omvang toeneemt naar evenredigheid van de verstreken tijd.(17) Met andere woorden, de oorzaak van de schade is niet één enkele gebeurtenis, maar een situatie die voortduurt, terwijl de gestelde schade in casu niet meer is veranderd zodra het stimuleringsplan was vastgesteld.
14.      Het is juist dat rekwirante op de datum van vaststelling van het stimuleringsplan niet in staat was om het exacte bedrag van de schade te begroten, dat kon variëren naargelang van het slagen of mislukken van dat plan. Op die datum kon zij echter wel het maximumbedrag van de gestelde schade ramen en de nodige middelen ter beschikking stellen om daaraan zo nodig het hoofd te bieden. Bovendien verzet artikel 340, tweede alinea, VWEU zich niet tegen een beroep bij het Hof tot vaststelling van de aansprakelijkheid van de Unie voor op handen zijnde – en met voldoende zekerheid te verwachten – schade, zelfs niet wanneer zij nog niet nauwkeurig kan worden becijferd.(18)
15.      Zelfs indien in navolging van rekwirante wordt aangenomen dat de gestelde schade zich „vanaf de eerste uitbetaling” begon te manifesteren of dat de gevolgen ervan geleidelijk zijn ingetreden naarmate de werknemers het stimuleringsplan aanvaardden, betekenen die omstandigheden nog niet dat deze schade als „doorlopend” kan worden aangemerkt. Ik ben van mening dat er in een dergelijke situatie geen enkele rechtsgrondslag is om de eerste uitbetaling van de volgende te onderscheiden(19) en dat de schade veeleer bestaat in een geheel van schadebedragen in verband met de opeenvolgende aanvaardingen door de werknemers van het stimuleringsplan, waarbij voor elke afzonderlijke schade een eigen verjaringstermijn geldt.
16.      Zoals de Commissie in haar stukken uiteenzet, volstaat het in dit verband evenwel om op te merken dat rekwirante bij de formulering van haar schadevordering heeft verwezen naar de op de balans van 31 december 2015 opgenomen voorziening en geen enkel bewijs heeft overgelegd betreffende de verschillende tijdstippen waarop de werknemers het door rekwirante voorgestelde stimuleringsplan hebben aanvaard.
17.      Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat het eerste middel van de hogere voorziening moet worden afgewezen.
Tweede middel in hogere voorziening
18.      Het tweede middel betreft schending van artikel 340, tweede alinea, VWEU, aangezien het Gerecht heeft uitgesloten dat de onrechtmatige gedraging van de Commissie een „voldoende gekwalificeerde schending” van het Unierecht vormde en het criterium van de ernstige en kennelijke schending van dat recht onjuist heeft toegepast. Rekwirante voert aan dat, ten eerste, de Commissie over geen enkele beoordelingsmarge beschikte om te beoordelen of de interventie van het FITD ten gunste van Tercas staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormde, of hoe dan ook slechts over een beperkte beoordelingsmarge beschikte, en, ten tweede, het Gerecht geen rekening had mogen houden met de feitelijke en juridische complexiteit van de zaak waarop het Tercas-besluit betrekking had of die complexiteit in casu hoe dan ook buiten beschouwing had moeten laten.
19.      In het bestreden arrest heeft het Gerecht geoordeeld dat de Commissie, ondanks de aan haar toerekenbare beoordelingsfout(20), geen voldoende gekwalificeerde schending van artikel 107, lid 1, VWEU had begaan op grond dat de door haar begane onregelmatigheid geen gedraging vormde die afweek van de normale, voorzichtige en zorgvuldige gedragingen van een instelling die over de toepassing van de mededingingsregels moet waken.(21)
20.      Om te beginnen herinner ik eraan dat er volgens vaste rechtspraak van het Hof sprake is van een voldoende gekwalificeerde schending van een rechtsregel die ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen – als een van de voorwaarden voor de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie – wanneer die schending een kennelijke en ernstige overschrijding door de betrokken instelling van haar beoordelingsbevoegdheid impliceert.(22) De identificatie van een dergelijke schending veronderstelt dus dat een onrechtmatigheid wordt vastgesteld die een normaal voorzichtige en zorgvuldige overheid in vergelijkbare omstandigheden niet zou hebben begaan.(23)
21.      Om te bepalen of een schending van een Unierechtelijke regel als voldoende gekwalificeerd moet worden beschouwd, moet rekening worden gehouden met het rechtsgebied, de voorwaarden waaronder en de context waarin de instelling optreedt, waarbij met name rekening moet worden gehouden met de mate van duidelijkheid en nauwkeurigheid van de geschonden regel en de omvang van de beoordelingsbevoegdheid die de geschonden regel de instelling van de Unie laat, de ingewikkeldheid van de te regelen situatie, de moeilijkheden bij de toepassing of de uitlegging van de teksten, en de vraag of de eventuele onjuiste rechtsopvatting verschoonbaar of onverschoonbaar is.(24)
22.      In dit verband is de omvang van de beoordelingsbevoegdheid die de geschonden rechtsregel de autoriteit van de Unie laat, slechts een van de elementen waarmee rekening moet worden gehouden om te bepalen of deze autoriteit een voldoende gekwalificeerde schending van deze regel heeft begaan. Het ontbreken van een beoordelingsbevoegdheid in de geschonden bepaling is weliswaar een relevant element dat in alle gevallen moet worden onderzocht, maar heeft niet noodzakelijkerwijs tot gevolg dat de schending ervan voldoende gekwalificeerd is. Naargelang de bijzondere omstandigheden van elk geval kunnen namelijk ook andere elementen in aanmerking worden genomen, gelet op de omstandigheden waarin de vastgestelde schending is begaan. Zo kan de schending van een rechtsregel die de betrokken autoriteit geen enkele beoordelingsbevoegdheid laat, in het licht van de omstandigheden van elk geval niet kennelijk en dus voldoende gekwalificeerd blijken te zijn, met name wanneer zij voortvloeit uit een onjuiste rechtsopvatting die gelet op de moeilijkheden bij de uitlegging van de tekst van deze regel verschoonbaar is.(25)
23.      Bijgevolg omvat het door het Hof toegepaste aansprakelijkheidscriterium enerzijds een subjectief element betreffende de aan de instelling gelaten beoordelingsmarge en anderzijds objectieve elementen die verband houden met de context.(26) Hoewel de enkele inbreuk op het Unierecht in bepaalde gevallen kan leiden tot de vaststelling dat er sprake is van een voldoende gekwalificeerde schending wanneer de geschonden regel de autoriteit van de Unie die deze inbreuk heeft gepleegd slechts een beperkte of zelfs helemaal geen beoordelingsbevoegdheid verleent(27), kan een dergelijke vaststelling slechts uit het geheel van de omstandigheden van die inbreuk voortvloeien wanneer bij het onderzoek van die omstandigheden geen ander relevant element aan het licht komt dat zou leiden tot de conclusie dat de overschrijding van deze grenzen van de beoordelingsbevoegdheid niet kennelijk en ernstig van aard zou zijn.(28)
24.      In casu is in de Tercas-arresten geoordeeld dat de onrechtmatigheid van het Tercas-besluit in essentie het gevolg was van twee begripsmatige fouten, waarvan de eerste verband hield met een verwarring tussen de voorwaarde inzake de toerekenbaarheid van een steunmaatregel en die inzake de bekostiging met staatsmiddelen(29) en de tweede met de beoordeling van de voorwaarde dat de in casu door een privaatrechtelijke entiteit verleende steun kan worden toegerekend aan de staat aan de hand van hetzelfde criterium als dat welk wordt toegepast wanneer steun wordt verleend door een overheidsbedrijf.(30)
25.      Wat in de eerste plaats de verwarring tussen de voorwaarde inzake de toerekenbaarheid van een steunmaatregel en die inzake staatsmiddelen betreft, stel ik vast dat de Commissie in het Tercas-besluit geen onderscheid heeft gemaakt tussen deze twee voorwaarden, aangezien de aanwijzingen in verband met die voorwaarden volgens haar identiek waren.
26.      In dit verband merk ik op dat het niet ongebruikelijk is dat de Commissie, net zoals de Unierechter, bepaalde criteria voor staatssteun samen beoordeelt, wanneer zij op dezelfde onderzochte feiten betrekking hebben.(31) Dit geldt met name voor de voorwaarden inzake het voordeel voor de begunstigde en de selectiviteit van de maatregel (bijvoorbeeld met betrekking tot fiscale steunmaatregelen)(32), de voorwaarden voor verstoring van de mededinging en de gevolgen voor het handelsverkeer tussen de lidstaten(33) en, wat in casu van belang is, de voorwaarden voor toerekenbaarheid van een maatregel aan de staat en voor het gebruik van staatsmiddelen(34).
27.      Wat in de tweede plaats de beoordeling van de toerekenbaarheid van de steun aan de staat betreft, kon de Commissie, zoals blijkt uit de Tercas-arresten(35), zich in casu weliswaar niet baseren op de onwaarschijnlijkheid dat de overheid geen invloed en daadwerkelijke controle uitoefende op het FITD, maar was zij gehouden om aan te tonen dat de betrokken steunmaatregel onder invloed of effectieve controle van de overheid was genomen. Volgens de Unierechter heeft de Commissie in essentie een onjuist criterium toegepast.
28.      Niettemin ben ik van mening dat de Commissie in de omstandigheden van het onderhavige geval een complex geheel van aanwijzingen moest onderzoeken om vast te stellen in welke mate de overheid betrokken was bij de toekenning van de maatregelen die waren verleend door een entiteit, zoals het FITD, waarvan het „privaatrechtelijke” karakter niet van meet af aan duidelijk was, met name gelet op de hybride aard van het FITD en de banden die het met de Banca d’Italia onderhield.(36) Zoals het Gerecht in punt 120 van het bestreden arrest op goede gronden heeft erkend, moest de Commissie het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU toepassen in een bijzonder complexe juridische en feitelijke context waarin de steunmaatregelen waren toegekend door een privaatrechtelijke entiteit, waarbij zij dus een beoordeling heeft moeten maken van de omstandigheden en factoren waaruit de toerekenbaarheid van de maatregel kon worden afgeleid, van de feitelijke en juridische context van de nationale maatregelen waarop het Tercas-besluit betrekking had, van de betrokkenheid van vertegenwoordigers van de staat bij de verschillende fasen van de interventie en van de aan het FITD opgedragen overheidstaak.
29.      Hoewel het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU een objectief begrip is, kan de uitlegging van de criteria ervoor, zelfs wanneer daarvoor geen complexe feitelijke of economische analysen vereist zijn(37), overigens complexe rechtsvragen opwerpen, zoals in casu het geval is.(38) Zelfs bij gebreke van een beoordelingsmarge kan het onderzoek van de feiten naar zijn aard namelijk moeilijkheden opleveren bij de uitlegging en vooral de toepassing van de onderliggende rechtsbegrippen, en kan het leiden tot begripsmatige fouten zoals die welke de Commissie in casu worden verweten.(39)
30.      Ik ben derhalve van mening dat, ook al had de Commissie in casu een beperkte of zelfs helemaal geen beoordelingsmarge, de complexiteit van de door haar onderzochte situatie relevant blijft om na te gaan of deze instelling zich schuldig heeft gemaakt aan een voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht.(40) Het relevante criterium om te beoordelen of er sprake is van een „voldoende gekwalificeerde schending” blijft dus hoe dan ook het criterium van het gedrag van een zorgvuldige overheid.
31.      Hieruit volgt dat de fouten die de Commissie in het onderhavige geval heeft gemaakt, kunnen worden aangemerkt als „louter beoordelingsfouten”, die als zodanig niet volstaan om tot de slotsom te komen dat er sprake is van een kennelijke en ernstige schending van het Unierecht – of, met andere woorden, als een onregelmatigheid die een normaal voorzichtige en zorgvuldige overheid in vergelijkbare omstandigheden niet zou hebben begaan – waarvoor de Unie aansprakelijk kan worden gesteld.(41)
32.      Gelet op het voorgaande geef ik in overweging om het tweede middel van de hogere voorziening af te wijzen.
Derde middel in hogere voorziening
33.      Het derde middel is gebaseerd op schending van artikel 340, tweede alinea, VWEU, alsmede artikel 91, onder e), en artikel 96 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, voor zover het Gerecht heeft geoordeeld dat er geen causaal verband bestond tussen de onrechtmatige gedraging van de Commissie en de gestelde schade, te weten een afgenomen vertrouwen van haar klanten.(42)
34.      Volgens de rechtspraak van het Hof heeft de voorwaarde inzake het bestaan van een causaal verband in essentie betrekking op het bestaan van een voldoende rechtstreeks oorzakelijk verband tussen de gedraging van de instellingen van de Unie en de schade, welk verband door de verzoeker moet worden bewezen, in die zin dat de verweten gedraging de doorslaggevende oorzaak van de schade moet zijn.(43)
35.      In casu verwijt rekwirante het Gerecht in de eerste plaats dat het, om uit te sluiten dat er een causaal verband bestaat tussen de gedraging van de Commissie en de schadeposten in verband met het verlies van klanten, heeft geoordeeld dat zij geen onderscheid had gemaakt tussen haar eigen klanten en die van Tercas en de aan elk van hen toe te rekenen waarden niet had gespecificeerd.
36.      Anders dan rekwirante stelt, heeft het Gerecht zich evenwel niet beperkt tot de vaststelling dat zij geen onderscheid had gemaakt tussen haar eigen klanten en die van Tercas, maar heeft het geoordeeld dat zij evenmin specifieke argumenten had aangevoerd om te bepalen of het feit dat Tercas klanten en rechtstreekse deposito’s had verloren aan het Tercas-besluit te wijten was(44), hetgeen rekwirante niet heeft betwist.
37.      Hoe dan ook heeft het Gerecht in het bestreden arrest geoordeeld dat de beslissingen van de klanten van rekwirante, die de gestelde schade zouden hebben veroorzaakt, waren genomen in het kader van beoordelingen en analysen die deze klanten met het oog op hun financiële belangen hadden verricht, gelet op de volgende omstandigheden: om te beginnen vloeide voor de klanten van rekwirante uit het Tercas-besluit geen enkele wettelijke verplichting voort, vervolgens bevatte dat besluit geen enkel element dat suggereerde dat rekwirante niet in staat was alternatieve maatregelen ten gunste van Tercas vast te stellen of dat ertoe strekte rekwirantes geloofwaardigheid en het vertrouwen dat zij van haar klanten genoot aan te tasten, en ten slotte hadden de Italiaanse regering en rekwirante reeds bij de bekendmaking van het Tercas-besluit te kennen gegeven dat er reeds vrijwillige interventiemaatregelen klaarstonden en dat het Tercas-besluit dus geen negatieve gevolgen zou hebben.(45)
38.      Rekwirante bekritiseert in dit verband enkel de vaststellingen van het Gerecht, zonder aan te tonen dat deze berusten op een onjuiste rechtsopvatting of op een onjuiste opvatting van de feiten of het bewijs.
39.      In de tweede plaats verwijt rekwirante het Gerecht dat het ten onrechte heeft verwezen naar het arrest Fondazione Cassa di Risparmio di Pesaro e.a./Commissie(46).
40.      In dit verband volstaat het op te merken dat het Gerecht slechts naar dat arrest heeft verwezen om rekwirantes argument te verwerpen dat het haar standpunt bevestigde en dat dit arrest volgens het Gerecht niet volstond om aan te tonen dat er sprake was van een causaal verband. De kritiek van rekwirante kan dus niet afdoen aan de beoordeling van het Gerecht, die niet op dat arrest is gebaseerd.
41.      In de derde plaats verwijt rekwirante het Gerecht dat het heeft vastgesteld dat er verschillende elementen zijn die hebben bijgedragen tot de gestelde schade.
42.      In dit verband herinner ik eraan dat de gestelde schade volgens de rechtspraak van het Hof daadwerkelijk moet zijn veroorzaakt door het aan de instellingen verweten gedrag. Zelfs al zouden de instellingen van de Unie hebben bijgedragen tot de schade waarvoor vergoeding wordt gevorderd, kan deze bijdrage namelijk te ver verwijderd zijn wegens andere factoren, zoals de aansprakelijkheid van derden of, in voorkomend geval, van de verzoekende partijen.(47) Bovendien vormt de vraag of er een causaal verband bestaat tussen het schadeveroorzakende feit en de schade weliswaar een rechtsvraag en valt die vraag om die reden onder het toezicht van het Hof in het kader van een hogere voorziening(48), maar de feitelijke beoordeling door het Gerecht van het causaal verband behoort daarentegen niet tot de bevoegdheid van het Hof in het kader van een hogere voorziening, behalve indien er sprake is van een onjuiste opvatting van de feiten of het bewijs.(49) Van een dergelijke onjuiste opvatting kan slechts sprake zijn wanneer zij duidelijk uit de stukken van het dossier blijkt en zonder dat de feiten en het bewijs opnieuw hoeven te worden beoordeeld, en wanneer de beoordeling van de bestaande bewijselementen kennelijk onjuist blijkt te zijn.(50)
43.      In casu betwist rekwirante vier van de vijf elementen waarmee het Gerecht in de punten 144 tot en met 149 van het bestreden arrest rekening heeft gehouden om een causaal verband tussen het gedrag van de Commissie en de gestelde schade uit te sluiten, te weten, ten eerste, het bestaan van verliezen op de balans van 2015, ten tweede, het ontbreken van informatie aan de investeerders, hetgeen heeft geleid tot de toepassing van administratieve sancties en strafrechtelijke onderzoeken, ten derde, het feit dat Tercas reeds in 2013 een falende bank was, en, ten vierde, de omstandigheid dat de kosten voor maatregelen ter compensatie van de gestelde negatieve gevolgen van het Tercas-besluit niet aan dat besluit konden worden toegerekend.(51)
44.      Om te beginnen ben ik van mening dat, anders dan rekwirante betoogt, het effect van mogelijke tegelijk optredende oorzaken niet noodzakelijkerwijs beperkt is tot de kwantificering van de vergoeding, maar in voorkomend geval van invloed kan zijn op de vraag zelf of er sprake is van een causaal verband tussen de verweten gedraging en de gestelde schade.
45.      Ten eerste betoogt rekwirante met betrekking tot de verliezen op de balans van 2015 dat deze volgens haar eigen deskundigen hoogstens voor een deel, namelijk volgens hun berekening voor 50 %, hebben kunnen bijdragen tot het verlies van klanten.(52) Zij toont evenwel niet aan dat in het bestreden arrest sprake is van een verkeerde opvatting van de feiten of het bewijs en betwist evenmin de andere contextuele elementen die het Gerecht in dit verband in aanmerking heeft genomen, te weten om te beginnen het feit dat de financiële indicatoren van rekwirante, vanaf de overname van Tercas in de loop van 2014, alleen maar waren verslechterd en dat de verlaging van de eenheidswaarde van haar aandelen, waartoe werd besloten naar aanleiding van en gelijktijdig met de goedkeuring van rekwirantes jaarverslag over 2015 (meer bepaald op 24 april 2016), tot ontevredenheid bij haar klanten had geleid(53), vervolgens de vaststelling dat rekwirante vóór de vaststelling van het Tercas-besluit, namelijk tussen december 2014 en december 2015, reeds 4,9 % van haar rechtstreekse deposito’s had verloren(54), en ten slotte ook de omstandigheid dat de hervorming van coöperatieve banken, die rekwirante zelf heeft genoemd als een van de redenen waarom zij haar bedrijfsplan 2015‑2019 heeft moeten herzien en door een nieuw plan 2016‑2020 heeft moeten vervangen, eveneens het vertrouwen van haar klanten had beschadigd.(55)
46.      Wat ten tweede het gegeven betreft dat de aan de directie van de bank opgelegde sancties volgens rekwirante zijn vastgesteld nadat de gestelde schade was ingetreden, moet worden vastgesteld dat het Gerecht in het bestreden arrest heeft geoordeeld dat uit de besluiten van de Commissione Nazionale per le Società e la Borsa (Consob) (nationale commissie voor het vennootschaps- en beurswezen, Italië) blijkt dat rekwirante tussen november 2014 en juni 2015, in het kader van de kapitaalverhogingen die toen plaatsvonden, de investeerders niet had ingelicht over de gebruikte methode en zo de aandelenkoers had vastgesteld op een hoger niveau dan het niveau dat was vastgesteld door de daarvoor aangestelde deskundige, met als gevolg dat de directie van rekwirante vanaf 2017 voorwerp was geweest van administratieve sancties en strafrechtelijke onderzoeken.(56) Volgens de beoordeling van het Gerecht bevestigden deze sancties, die waren vastgesteld na de periode waarin de schade zich zou hebben voorgedaan, dus slechts het eerdere gedrag van rekwirante, dat waarschijnlijk de oorzaak was van het verlies van vertrouwen bij haar klanten.
47.      Wat, ten derde, het eerdere falen van Tercas(57) betreft, betoogt rekwirante dat dit falen geen doorslaggevende oorzaak van de betrokken schade kan zijn geweest, aangezien het om een reeds lang bekende omstandigheid ging en het proces van integratie van Tercas in de organisatie van rekwirante, wegens dit falen, sinds 2014 was voorafgegaan door niet alleen een volledige dekking van het financiële tekort van Tercas door het FITD, maar ook aanvullende interventies ter consolidatie van het eigen vermogen van zowel Tercas als rekwirante. Vastgesteld moet evenwel worden dat deze argumenten niet aantonen dat de financiële situatie van Tercas niet zwak was, noch dat het Gerecht de feiten of het bewijs in dit verband verkeerd heeft opgevat.
48.      Ten vierde heeft rekwirante, wat betreft de kosten voor maatregelen ter compensatie van de gestelde negatieve gevolgen van het Tercas-besluit(58), niet aangetoond dat, indien dat besluit niet zou zijn vastgesteld, zij geen deposito’s of klanten zou hebben verloren, of dat de compenserende corrigerende maatregelen daadwerkelijk waren vastgesteld in reactie op verliezen die met name verband hielden met dat besluit en niet met andere omstandigheden.
49.      In de vierde plaats verwijt rekwirante het Gerecht dat het heeft geoordeeld dat de door haar overgelegde technische verslagen, te weten een van een auditkantoor en een van een hoogleraar, onbetrouwbaar zijn, zonder opdracht te hebben gegeven voor een deskundigenonderzoek in de zin van artikel 91, onder e), en artikel 96 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht.
50.      Ik stel evenwel vast dat het Gerecht in het bestreden arrest niet alleen de betrouwbaarheid van die verslagen ter discussie heeft gesteld. Het heeft juist geoordeeld dat, ten eerste, het technische verslag van het auditkantoor niet het bewijs leverde dat het Tercas-besluit de rechtstreekse en doorslaggevende oorzaak van die schade was geweest, ten tweede, de betrouwbaarheid van het technische verslag van de hoogleraar werd afgezwakt doordat deze hoogleraar zelf erkende dat rekwirante in de loop van 2015 een aanzienlijk verlies had geleden en dat het Tercas-besluit vanaf eind 2016 slechts één van de factoren was die ten grondslag lagen aan de gestelde schade, en ten derde, deze twee verslagen, die overigens waren gebaseerd op door rekwirante overgelegde documenten, geen juridische analyse bevatten van het causaal verband tussen het Tercas-besluit en de gestelde schade.(59)
51.      Nogmaals, het lijkt mij in ieder geval dat rekwirante zich ertoe beperkt om de feitelijke beoordelingen door het Gerecht te bestrijden door een nieuwe beoordeling voor te stellen zonder evenwel een onjuiste opvatting van de feiten of het bewijs aan te tonen of zelfs maar aan te voeren.
52.      Met betrekking tot het argument dat het Gerecht de betrokken technische verslagen buiten beschouwing heeft gelaten zonder een deskundigenonderzoek te gelasten, moet voorts worden benadrukt dat de beoordeling van de opportuniteit van het vaststellen van een maatregel tot organisatie van de procesgang of een maatregel van instructie uitsluitend tot de bevoegdheid van de Unierechter behoort, die daartoe niet verplicht is wanneer hij van oordeel is dat de door de partijen overgelegde gegevens niet volstaan om te beoordelen of er sprake is van een causaal verband.
53.      Gelet op al het voorgaande geef ik in overweging om het derde middel van de hogere voorziening af te wijzen.
Conclusie
54.      Gelet op het bovenstaande geef ik het Hof in overweging om de hogere voorziening af te wijzen.
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      PB 2016, L 203, blz. 1.
3      De steuninterventie van het FITD bevatte drie maatregelen: ten eerste een bijdrage van 265 miljoen EUR ter dekking van Tercas’ negatieve eigen vermogen, ten tweede een garantie van 35 miljoen EUR ter dekking van het kredietrisico verbonden aan bepaalde uitzettingen van Tercas en ten derde een garantie van 30 miljoen EUR ter dekking van de kosten die uit de fiscale behandeling van de eerste maatregel voortvloeiden.
4      Nadat de Banca d’Italia onregelmatigheden had vastgesteld, werd Tercas in de loop van 2012 door de Italiaanse regering onder buitengewoon bewind geplaatst. Na de interventie van het FITD is deze maatregel opgeheven en heeft onder meer rekwirante meerdere kapitaalverhogingen doorgevoerd om de economische situatie van Tercas te herstellen.
5      T‑98/16, T‑196/16 en T‑198/16, EU:T:2019:167; hierna: „Tercas-arrest van het Gerecht”.
6      C‑425/19 P, EU:C:2021:154; hierna: „Tercas-arrest van het Hof”.
7      Wat ten eerste de voorwaarde inzake de onrechtmatigheid van de aan de Commissie verweten gedraging betreft, heeft het Gerecht weliswaar vastgesteld dat artikel 107, lid 1, VWEU, waarop rekwirante zich in casu beroept, moet worden gekwalificeerd als „een regel die ertoe strekt rechten toe te kennen aan particulieren” (punten 76‑96 van het bestreden arrest), maar is het tot de slotsom gekomen dat er geen sprake was van een voldoende gekwalificeerde schending van die regel (punten 101‑125 van dat arrest). Wat ten tweede de voorwaarde inzake het bestaan van een causaal verband betreft, heeft het Gerecht geoordeeld dat rekwirante niet had aangetoond dat er een rechtstreeks causaal verband bestond tussen de gesteld onrechtmatige gedraging van de Commissie en de gestelde schade (punten 126‑161 van dat arrest).
8      Het Gerecht heeft niettemin geoordeeld dat de vordering was verjaard wat betreft een van de door rekwirante aangevoerde schadeposten, namelijk de schade als gevolg van de inkrimping van het personeelsbestand (punt 61 van het bestreden arrest).
9      Meer in het bijzonder ging het om een overeenkomst tussen rekwirante en de vakorganisaties over een vertrekregeling voor werknemers, teneinde het aantal personeelsleden met 85 te verminderen.
10      Bijgevolg zou de verjaringstermijn van vijf jaar zijn verstreken toen rekwirante haar eerdere verzoek bij de Commissie indiende (zie in dit verband de punten 61 en 68 van het bestreden arrest).
11      Volgens rekwirante was de betrokken schade niet onmiddellijk bij de vaststelling van het stimuleringsplan (30 december 2015) waarneembaar, aangezien op die datum enkel een raming kon worden gegeven van het bedrag van de kosten (waarvoor in de loop van het boekjaar 2015 vervroegd een voorziening werd getroffen), terwijl de betalingen later plaatsvonden, namelijk naarmate de werknemers dit door rekwirante voorgestelde plan aanvaardden. Anders dan de Commissie stelt, is dit middel mijns inziens ontvankelijk, aangezien rekwirante niet beoogt een nieuwe beoordeling van de bewijzen en de feiten door het Gerecht te verkrijgen (zonder zich op een onjuiste opvatting van de feiten te beroepen), maar de juridische kwalificatie van die feiten betwist, aangezien het Gerecht de gestelde schade in wezen als „onmiddellijk” en niet als „doorlopend” heeft gekwalificeerd.
12      Zoals het gerecht in punt 29 van het bestreden arrest in herinnering heeft gebracht, wordt met deze termijn beoogd om enerzijds de rechten van de benadeelde te beschermen, daar deze over voldoende tijd moet beschikken om de passende informatie voor een eventueel beroep te verzamelen, en anderzijds te vermijden dat die benadeelde de uitoefening van zijn recht op schadevergoeding eindeloos kan uitstellen. In die zin heeft het Gerecht de arresten aangehaald van 8 november 2012, Evropaïki Dynamiki/Commissie (C‑469/11 P, EU:C:2012:705, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 7 juli 2021, Bateni/Raad (T‑455/17, EU:T:2021:411, punt 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
13      Zie met name arresten van 19 april 2007, Holcim (Deutschland)/Commissie (C‑282/05 P, EU:C:2007:226, punt 29), en 8 november 2012, Evropaïki Dynamiki/Commissie (C‑469/11 P, EU:C:2012:705, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
14      Zie in die zin arresten van 19 april 2007, Holcim (Deutschland)/Commissie (C‑282/05 P, EU:C:2007:226, punt 30), en 28 februari 2013, Inalca en Cremonini/Commissie (C‑460/09 P, EU:C:2013:111, punt 60).
15      In het kader van haar beroep in eerste aanleg erkent rekwirante in essentie dat de kosten met betrekking tot dit plan „ad hoc en vervroegd zijn gewaardeerd over het boekjaar 2015”, hoewel alles „feitelijk in de loop van de daaropvolgende jaren is ondervonden”.
16      Rekwirante heeft overigens geen moeilijkheden ondervonden bij de kwantificering van deze schade op basis van een bedrag waarvoor op 31 december 2015 een voorziening was getroffen.
17      Zie in die zin arrest van 28 februari 2013, Inalca en Cremonini/Commissie (C‑460/09 P, EU:C:2013:111, punt 80 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook Baranowska, N., en Machnikowski, P., „European Union”, Prescription in tort law: analytical and comparative perspectives, Intersentia, Cambridge, 2020, blz. 706, en Dimitrova, Y., en Picod, F., „La prescription dans l’action en responsabilité contre l’Union européenne”, Revue des affaires européennes, 2021, nr. 4, blz. 858.
18      Zie met name de conclusie van advocaat-generaal Jääskinen in de zaak Inalca en Cremonini/Commissie (C‑460/09 P, EU:C:2012:632, punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
19      Voorts merk ik een zekere tegenstrijdigheid op in de argumenten van rekwirante, die eerst heeft betoogd dat de betrokken schade niet kon worden berekend maar enkel bij de vaststelling van het stimuleringsplan kon worden geraamd, en vervolgens stelt dat de gevolgen van de gestelde schade pas waarneembaar werden vanaf de eerste uitbetaling, dat wil zeggen op een datum waarop die schade evenmin definitief kon worden berekend.
20      Volgens het Gerecht vloeide de onrechtmatigheid van het Tercas-besluit voort uit een begripsmatige fout die verband hield met een verwarring tussen de voorwaarde inzake de toerekenbaarheid van een steunmaatregel en die inzake de bekostiging met staatsmiddelen, alsmede uit het feit dat de Commissie had nagelaten voldoende aanwijzingen te verstrekken en te onderbouwen aan de hand waarvan kon worden aangetoond dat de betrokken maatregel aan de staat kon worden toegerekend (zie in dit verband punt 115 van het bestreden arrest).
21      Zie de punten 114‑123 van het bestreden arrest.
22      Zie arrest van 11 januari 2024, Dyson e.a./Commissie (C‑122/22 P, EU:C:2024:11, punt 48 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Dyson”). Het vereiste van een voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht beoogt, ongeacht de aard van de betrokken onrechtmatige handeling, te voorkomen dat de betrokken instelling wegens de dreiging van schadevorderingen van de betrokken particulieren wordt belemmerd in de uitoefening van haar bevoegdheden in het algemeen belang, zowel in het kader van haar normatieve activiteiten of werkzaamheden die keuzen op het vlak van economisch beleid impliceren als op het gebied van haar bestuurlijke bevoegdheid, terwijl tegelijkertijd wordt vermeden dat de consequenties van flagrante en onvergeeflijke schendingen van het gemeenschapsrecht voor rekening van particulieren komen (zie in die zin arrest van het Gerecht van 3 maart 2010, Artegodan/Commissie, T‑429/05, EU:T:2010:60, punt 55 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
23      Zie arrest Dyson (punt 49 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
24      Zie arrest Dyson (punten 50 en 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
25      Zie arrest Dyson (punten 52 en 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook Wildemeersch, J., „Section 2 – Les conditions du recours en responsabilité”, Contentieux de la légalité des actes de l’Union européenne, Bruylant, Brussel, 2019, blz. 466‑479, alsmede Nicolaides, P., „The discretion of competition authorities and their liability for damage they cause with erroneous decisions”, European Competition Law Review, 2024, deel 45, nr. 7, blz. 308‑316.
26      Zie in die zin Lenaerts, K., e.a., EU Procedural Law, 2e druk, Oxford University Press, 2023, blz. 501. Volgens deze auteurs bevat het door de rechterlijke instanties van de Unie toegepaste aansprakelijkheidscriterium een subjectief element dat verband houdt met de discretionaire bevoegdheid waarover de instelling, het orgaan, de instantie of het agentschap beschikt, naast de inaanmerkingneming van factoren zoals met name de complexiteit van de te regelen situaties, de moeilijkheden bij de toepassing of de uitlegging van de wetgeving, de mate van duidelijkheid en nauwkeurigheid van de geschonden regel van Unierecht en de vraag of de onjuiste opvatting onverschoonbaar of opzettelijk is.
27      Zo heeft het Hof vastgesteld dat de enkele inbreuk op het Unierecht kon volstaan om een voldoende gekwalificeerde schending van dat recht op te leveren, waardoor de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie kon ontstaan, in een geval waarin de Commissie – hoewel zij het bedrag van de voorlopig betaalde geldboete vermeerderd met vertragingsrente aan een onderneming moest terugbetalen na de nietigverklaring van een besluit waarbij zij had vastgesteld dat deze onderneming artikel 101 VWEU had geschonden – die rente niet had betaald (zie in die zin arrest van 20 januari 2021, Commissie/Printeos, C‑301/19 P, EU:C:2021:39, punten 104 en 105).
28      Zie arrest Dyson (punt 54). Met andere woorden, er bestaat dus geen automatisch verband tussen het ontbreken van beoordelingsbevoegdheid van de betrokken instelling en de kwalificatie van de inbreuk als „een voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht”. Hoewel de omvang van de beoordelingsbevoegdheid van de betrokken instelling beslissend is, gaat het daarbij namelijk niet om een exclusief criterium (zie in die zin arrest van het Gerecht van 3 maart 2010, Artegodan/Commissie, T‑429/05, EU:T:2010:60, punten 59 en 60 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
29      In punt 70 van het Tercas-arrest van het Gerecht verwijt het Gerecht de Commissie in essentie dat zij in casu niet heeft getracht een duidelijk onderscheid te maken tussen de toerekenbaarheid aan de staat van de maatregel en de vraag of deze maatregel met staatsmiddelen was bekostigd, die aparte en cumulatieve voorwaarden vormen. In het Tercas-arrest heeft het Hof zich niet over dit aspect uitgesproken, maar enkel de voorwaarde onderzocht of de litigieuze maatregelen aan de Italiaanse autoriteiten konden worden toegerekend (zie punt 64 van dat arrest).
30      Uit de punten 87‑90 van het Tercas-arrest van het Gerecht, zoals bevestigd in punt 67 van het Tercas-arrest van het Hof, blijkt dat de Commissie zich niet kon baseren op de onwaarschijnlijkheid dat de overheid geen invloed en daadwerkelijke controle uitoefende op de privaatrechtelijke entiteit die de steun had verleend, maar dat zij gehouden was om voldoende aanwijzingen uiteen te zetten en te onderbouwen op grond waarvan kon worden aangetoond dat de betrokken steunmaatregel onder invloed of effectieve controle van de overheid was genomen. In essentie had de Commissie geen rekening gehouden met het ontbreken van „kapitaalbanden” tussen de betrokken entiteit en de staat (zie punt 73 van het Tercas-arrest van het Hof).
31      Zoals blijkt uit de rechtspraak van het Hof, verschilt de opsomming van de bestanddelen van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU zelf naargelang van de vraag of, afhankelijk van de omstandigheden, een aantal van deze elementen samen worden beoordeeld. Op basis van de meest gedetailleerde opsomming kunnen de volgende elementen worden onderscheiden: de toerekenbaarheid van de maatregel aan de staat en het gebruik van staatsmiddelen (zie met name arrest van 2 maart 2021, Commissie/Italië e.a., C‑425/19 P, EU:C:2021:154, punt 58 en aldaar aangehaalde rechtspraak); het economisch voordeel voor de begunstigde (zie met name arrest van 24 juli 2003, Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg, C‑280/00, EU:C:2003:415, punt 84 en aldaar aangehaalde rechtspraak); het selectieve karakter van de maatregel (zie met name arrest van 10 september 2024, Commissie/Ierland e.a., C‑465/20 P, EU:C:2024:724, punt 75 en aldaar aangehaalde rechtspraak); de verstoring van de mededinging (zie met name arrest van 19 september 2000, Duitsland/Commissie, C‑156/98, EU:C:2000:467, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en de belemmering van het handelsverkeer tussen lidstaten (zie met name arrest van 7 maart 2024, Fallimento Esperia en GSE, C‑558/22, EU:C:2024:209, punt 64 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
32      Zie met name arrest van 21 december 2016, Commissie/World Duty Free Group e.a. (C‑20/15 P en C‑21/15 P, EU:C:2016:981, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
33      Zie met name arrest van 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 78).
34      Zo is in het Tercas-arrest van het Hof in het overzicht van de rechtspraak aangegeven dat voor de kwalificatie als „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vier voorwaarden moeten zijn vervuld, waarvan de eerste inhoudt „dat het gaat om een maatregel van de staat of een met staatsmiddelen bekostigde maatregel” (zie punt 57 van dat arrest).
35      Zie respectievelijk de punten 87‑89 van het Tercas-arrest van het Gerecht en de punten 65‑67 van het Tercas-arrest van het Hof.
36      Het FITD was volgens de definitie van de Commissie een privaatrechtelijke entiteit die een zeer nauwe band onderhield met de overheid, met name door zijn oprichting, taken, rechtsvorm, ontstaansgeschiedenis en de ontwikkeling van de maatregel (zie in die zin de punten 121‑131 van het Tercas-besluit).
37      Dit geldt met name voor de toepassing van het „beginsel van de particuliere marktdeelnemer” in het kader van het onderzoek van de voorwaarde van het voordeel voor de begunstigde (zie bijvoorbeeld arrest van 11 november 2021, Autostrada Wielkopolska/Commissie en Polen, C‑933/19 P, EU:C:2021:905, punt 116 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
38      Zie bijvoorbeeld Merola, M., en Caliento, F., „Is the notion of aid broadening or shrinking over time, and if so, why? A subjective view on the rationale of the case law”, EU State Aid Law, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2020, blz. 18‑53. Deze auteurs noemen verschillende voorbeelden die wijzen op de moeilijkheden die inherent zijn aan de definitie van staatssteun, met name wat het begrip „staatsmiddelen” betreft (zie met name blz. 26‑31), en stellen tevens vast dat het aantal zaken waarin het Hof de arresten van het Gerecht heeft vernietigd recent is toegenomen.
39      In dit verband is het van belang om op te merken dat het Tercas-arrest door de Grote kamer van het Hof is gewezen.
40      Zie de punten 23 en 24 van deze conclusie. In dergelijke situaties zou het vereiste van een voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht namelijk elke nuttige werking verliezen indien elke schending door de Commissie, of ongeacht welke overheidsinstantie die handelt op het gebied van haar deskundigheid, zou volstaan om aan dit vereiste te voldoen.
41      Om de opmerkingen van de Commissie ter terechtzitting over te nemen: het gaat om een situatie waarin de Commissie een fout heeft gemaakt (en dat heeft erkend), die evenwel niet buiten het kader valt van hetgeen wordt verwacht van een zorgvuldige overheid (die haar fout in een dergelijk geval had moeten erkennen).
42      Zie de punten 132‑161 van het bestreden arrest.
43      Zie met name arrest van 27 april 2023, Fondazione Cassa di Risparmio di Pesaro e.a./Commissie (C‑549/21 P, EU:C:2023:340, punt 114 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie in die zin ook Lenaerts, K., e.a., EU Procedural Law, 2e druk, Oxford University Press, 2023, blz. 512‑514. Zoals deze auteurs opmerken, bestaat er in de rechtspraak van het Hof geen standaardformulering met betrekking tot dit vereiste, dat door de Unierechter op verschillende manieren is verwoord. Daarbij is de centrale gedachte dat de Unie enkel aansprakelijk is voor schade die het rechtstreekse gevolg is van onrechtmatige handelingen of gedragingen van haar instellingen, organen en instanties (zie ook Wildemeersch, J., „Section 2 – Les conditions du recours en responsabilité”, Contentieux de la légalité des actes de l’Union européenne, Bruylant, Brussel, 2019, blz. 484‑487). Bovendien maken sommige auteurs een onderscheid tussen enerzijds het begrip „feitelijk causaal verband”, dat antwoord geeft op de vraag of het onrechtmatige gedrag een conditio sine qua non voor de gestelde schade is, en anderzijds het begrip „juridisch causaal verband”, dat aanvullende eisen stelt, teneinde de aansprakelijkheid van de instellingen of organen van de Unie voor te ver verwijderde schade uit te sluiten door te eisen dat de schade een voldoende rechtstreeks gevolg is van het onrechtmatige gedrag, dat er een voldoende rechtstreeks verband bestaat tussen de gedraging en de schade of dat de gedraging de doorslaggevende oorzaak van de schade is (zie in die zin Biondi, A., en Farley, M., The right to damages in European law, Kluwer Law International, 2009, blz. 146‑154). Hetzelfde onderscheid is overgenomen in de conclusie van advocaat-generaal Ćapeta in de zaak WS e.a./Frontex (Gezamenlijke terugkeeroperatie) (C‑679/23 P, EU:C:2025:427, punten 101‑109). Zie ook, voor een vergelijkend onderzoek van de verschillende benaderingen van causaliteit in verschillende staten van de Europese Unie, Infantino, M., en Zervogianni, E., „The European Ways to Causation”, Causation in European Tort Law, Cambridge University Press, 2017, blz. 85‑128, alsmede Bussani, M., Sebok, A. J., en Infantino, M., „Causation”, Common Law and Civil Law Perspectives on Tort Law, Oxford Academic, online uitgave, 2022, blz. 177‑212.
44      Zie punt 137 van het bestreden arrest.
45      Zie de punten 138‑141 van het bestreden arrest.
46      Arrest van 27 april 2023 (C‑549/21 P, EU:C:2023:340). Rekwirante benadrukt met name dat de Commissie in de onderhavige zaak, anders dan in de zaak die het voorwerp was van dat arrest en waarin de Commissie druk op de Italiaanse autoriteiten had uitgeoefend die geen betrekking had op een concrete maatregel, een bindend besluit heeft vastgesteld.
47      Zie in die zin arrest van 18 maart 2010, Trubowest Handel en Makarov/Raad en Commissie (C‑419/08 P, EU:C:2010:147, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Het begrip „voldoende rechtstreeks verband” wordt in de rechtspraak namelijk restrictief uitgelegd, zoals met name wordt bevestigd door het Gerecht, waar het heeft geoordeeld dat het enkele feit dat de aan de orde zijnde gestelde onrechtmatige gedraging van de instelling of het orgaan van de Unie een noodzakelijke voorwaarde (conditio sine qua non) vormde voor het intreden van de schade, in die zin dat de schade zich zonder die gedraging niet zou hebben voorgedaan, niet volstaat om een voldoende rechtstreeks causaal verband in de zin van die rechtspraak aan te tonen (zie in die zin met name arrest van het Gerecht van 23 mei 2019, Remag Metallhandel en Jaschinsky/Commissie, T‑631/16, EU:T:2019:352, punt 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook Havu, K., en Kurki-Suonio, S., „Damages Liability of the EU for Harm Caused by Excessive Duration of Court Proceedings”, European Public Law, 2021, deel 27, nr. 2, blz. 305‑330.
48      Zie met name in die zin arrest van 16 juli 2009, Commissie/Schneider Electric (C‑440/07 P, EU:C:2009:459, punt 192).
49      Zie met name in die zin arrest van 19 oktober 2017, Agriconsulting Europe/Commissie (C‑198/16 P, EU:C:2017:784, punt 22).
50      Zie met name in die zin arrest van 1 augustus 2025, Frankrijk en Commissie/CWS Powder Coatings e.a. (C‑71/23 P en C‑82/23 P, EU:C:2025:601, punt 67 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
51      Rekwirante komt daarentegen niet op tegen het oordeel van het Gerecht in punt 148 van het bestreden arrest dat zij niet heeft uitgelegd in welk opzicht het Tercas-besluit haar zou hebben belet om nieuwe klanten aan te trekken, terwijl reeds twee maanden na dat besluit was besloten tot de vrijwillige interventie (die in de plaats was gekomen van de interventie van het FITD ten gunste van Tercas, waarvoor geen toestemming was verleend bij het Tercas-besluit). Ik betwijfel echter of dit element op zichzelf de beoordeling door het Gerecht betreffende de tegelijk optredende oorzaken van de gestelde schade kan rechtvaardigen.
52      Daarmee erkent rekwirante zelf dat er sprake is van een extra factor die tot de gestelde schade kan hebben bijgedragen.
53      Zie punt 144 van het bestreden arrest.
54      Zie punt 146 van het bestreden arrest.
55      Zie punt 153 van het bestreden arrest.
56      Zie punt 145 van het bestreden arrest.
57      Zie punt 146 van het bestreden arrest.
58      Zie punt 149 van het bestreden arrest.
59      Zie de punten 156 en 158 van het bestreden arrest.