Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JEANA RICHARDA DE LA TOURA
przedstawiona w dniu 4 września 2025 r.(1)
Sprawa C‑81/24, [Jenec](i)
LH
przeciwko
OTP banka d.d., dawniej NOVA KREDITNA BANKA MARIBOR
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Okrajno sodišče v Mariboru (sąd rejonowy w Mariborze, Słowenia)]
Odesłanie prejudycjalne – Zbliżenie ustawodawstw – Usługi finansowe – Pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu – Dyrektywa
2014/92/UE – Dyrektywa (UE) 2015/849 – Konsument wpisany do wykazu urzędu ds. kontroli aktywów zagranicznych (OFAC) – Odmowa banku dokonania płatności oraz odrzucenie wniosku o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego
I.      Wprowadzenie
1.        Jak pogodzić prawo do rachunku bankowego z przepisami dotyczącymi przeciwdziałania praniu pieniędzy?
2.        W dyrektywie 2014/92/UE(2) przewidziano prawo do rachunku płatniczego w celu wspierania włączenia społecznego, chyba że doszło do naruszenia przepisów dotyczących zapobiegania praniu pieniędzy i zwalczania finansowania terroryzmu. Dyrektywa (UE) 2015/849(3) ustanawia zaś zasady oceny ryzyka, identyfikacji klientów i ich beneficjentów rzeczywistych oraz weryfikacji ich tożsamości, a także zasady wdrażania środków należytej staranności przy rozpoczęciu i przez cały okres trwania stosunków gospodarczych, aby zapobiec wykorzystywaniu systemu finansowego do celów prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
3.        Ponieważ przepisy dotyczące przeciwdziałaniu praniu pieniędzy opierają się na całościowym podejściu opartym na analizie ryzyka, powstaje pytanie, jak należy podejść do szczególnej sytuacji, w której konsumentowi, który ubiega się o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego, odmawia się otwarcia z powodu umieszczenia konsumenta w wykazie sankcyjnym sporządzonym przez państwo trzecie, w sytuacji gdy nigdzie na świecie nie został skazany żadnym prawomocnym wyrokiem za przestępstwa, z powodu których został umieszczony w tym wykazie, ani też nie został objęty żadnym środkiem ograniczającym przez swoje państwo członkowskie, Unię Europejską lub organizację międzynarodową, której to państwo członkowskie lub Unia jest członkiem.
4.        Na wniosek Trybunału skupię się w mojej opinii na pierwszym pytaniu przedłożonym przez Okrajno sodišče v Mariboru (sąd rejonowy w Mariborze, Słowenia), który zastanawia się, czy art. 16 ust. 4 dyrektywy 2014/92 w związku z dyrektywą 2015/849 można interpretować w ten sposób, że zezwala on państwom
członkowskim na zobowiązanie banków do odrzucenia wniosku konsumenta o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego ze względu na to, że jest on wpisany do wykazu Office of Foreign Assets Control (OFAC) [urzędu ds. kontroli aktywów zagranicznych (OFAC), Stany Zjednoczone], które podlega United States Department of the Treasury (departamentowi skarbu Stanów Zjednoczonych Ameryki).
II.    Ramy prawne
A.      Przepisy prawa Unii
1.      Dyrektywa 2014/92
5.        Motywy 34, 37 i 47 dyrektywy 2014/92 mają następujące brzmienie:
„(34) […] [C]hociaż istotne jest zapewnienie przez instytucje kredytowe, by ich klienci nie wykorzystywali systemu finansowego do celów niezgodnych z prawem, takich jak oszustwo, pranie pieniędzy czy finansowanie terroryzmu, nie powinny one stwarzać przeszkód konsumentom, którzy chcą czerpać korzyści z zalet rynku wewnętrznego poprzez otwieranie rachunków płatniczych za granicą i korzystanie z nich. Z tego względu przepisy dyrektywy Rady [2005/60/WE(4)] nie powinny być wykorzystywane jako pretekst do odrzucania konsumentów mniej atrakcyjnych z perspektywy komercyjnej.
[…]
(37) Państwa członkowskie powinny mieć możliwość – przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych zagwarantowanych w Traktatach – wymagania od konsumentów, którzy zamierzają otworzyć podstawowy rachunek płatniczy na ich terytorium, by wykazali, że są faktycznie zainteresowani otwarciem takiego rachunku. Bez uszczerbku dla przyjętych zgodnie z dyrektywą [2005/60] wymogów w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy, w celu wykazania takiego faktycznego zainteresowania nie należy wymagać fizycznej obecności w placówkach instytucji kredytowych.
[…]
(47)      Instytucje kredytowe powinny odmówić otwarcia podstawowego rachunku płatniczego lub powinny wypowiedzieć umowę takiego rachunku wyłącznie w szczególnych okolicznościach, takich jak niezgodność z ustawodawstwem dotyczącym prania pieniędzy i finansowania terroryzmu czy zapobiegania przestępstwom i prowadzenia dochodzeń w ich sprawie. Nawet w wymienionych przypadkach odmowę można uznać za zasadną jedynie wówczas, gdy konsument nie przestrzega tego ustawodawstwa, a nie z powodu zbyt uciążliwej lub kosztownej procedury sprawdzania zgodności z ustawodawstwem.
Mogą jednak mieć miejsce przypadki, gdy konsument nadużywa swojego prawa do otwarcia i korzystania z podstawowego rachunku płatniczego. Na przykład państwo członkowskie powinno mieć możliwość zezwolenia instytucji kredytowej na zastosowanie środków skierowanych przeciwko konsumentom, którzy popełnili przestępstwo takie jak poważne oszustwo na szkodę instytucji kredytowej, aby uniknąć powtórnego popełnienia takiego przestępstwa. Takie środki mogą obejmować na przykład ograniczenie temu konsumentowi na określony okres dostępu do podstawowego rachunku płatniczego. Prócz tego mogą mieć miejsce przypadki, gdy uprzednie odrzucenie wniosku o otwarcie rachunku płatniczego może być konieczne do zidentyfikowania konsumentów, którzy mogliby skorzystać z rachunku płatniczego na korzystniejszych warunkach. W takim przypadku instytucja kredytowa powinna poinformować konsumenta, że w celu uzyskania nieodpłatnego dostępu do podstawowego rachunku płatniczego może on skorzystać ze szczególnego mechanizmu stosowanego w przypadku odrzucenia wniosku o otwarcie rachunku płatniczego podlegającego opłacie, jak przewidziano w niniejszej dyrektywie. Oba takie dodatkowe przypadki powinny być jednak ograniczone do minimum, szczególne i zgodne z precyzyjnie określonymi przepisami prawa krajowego. Określając dodatkowe przypadki, w których instytucje kredytowe mogą odmówić zaoferowania konsumentom rachunków płatniczych, państwa członkowskie powinny mieć możliwość uwzględnienia, między innymi, powodów związanych z bezpieczeństwem publicznym i porządkiem publicznym”.
6.        Artykuł 16 ust. 1–4 i 7 dyrektywy 2014/92 stanowi:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają, by podstawowe rachunki płatnicze były oferowane konsumentom przez wszystkie instytucje kredytowe lub wystarczającą ich liczbę, aby zagwarantować dostęp do tych rachunków wszystkim konsumentom na swym terytorium i zapobiegać zakłóceniom konkurencji. […]
2.      Państwa członkowskie zapewniają konsumentom legalnie przebywającym w Unii, w tym konsumentom bez stałego adresu i osobom ubiegającym się o azyl oraz konsumentom, którym nie przyznano zezwolenia na pobyt, ale których wydalenie jest niemożliwe z przyczyn prawnych lub faktycznych, prawo do otwarcia i korzystania z podstawowego rachunku płatniczego w instytucjach kredytowych zlokalizowanych na ich terytorium. Prawo to przysługuje niezależnie od miejsca zamieszkania konsumenta.
Państwa członkowskie mogą – przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych zagwarantowanych w Traktatach – wymagać od konsumentów, którzy zamierzają otworzyć podstawowy rachunek płatniczy na ich terytorium, by wykazali, że są faktycznie zainteresowani otwarciem takiego rachunku.
Państwa członkowskie zapewniają, by korzystanie z tego prawa nie wiązało się z nadmiernymi trudnościami lub obciążeniami dla konsumenta.
3.      Państwa członkowskie zapewniają, by instytucje kredytowe oferujące podstawowe rachunki płatnicze otwierały podstawowy rachunek płatniczy lub odrzucały wniosek konsumenta o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego bez zbędnej zwłoki, najpóźniej w ciągu dziesięciu dni roboczych po otrzymaniu kompletnego wniosku.
4.      Państwa członkowskie zapewniają, by instytucje kredytowe odrzucały wniosek o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego, gdy otwarcie takiego rachunku skutkowałoby naruszeniem przepisów dotyczących zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu działalności terrorystycznej ustanowionych w dyrektywie [2005/60].
[…]
7.      Państwa członkowskie zapewniają, by w przypadkach, o których mowa w ust. 4
[…], natychmiast po podjęciu decyzji instytucja kredytowa nieodpłatnie informowała konsumenta na piśmie o odrzuceniu wniosku i o konkretnych powodach tego odrzucenia, chyba że przekazanie takiej informacji byłoby sprzeczne z celami związanymi z bezpieczeństwem narodowym, porządkiem publicznym lub dyrektywą [2005/60]. W przypadku odmowy instytucja kredytowa informuje konsumenta o procedurze składania odwołania od decyzji odmownej oraz o przysługującym mu prawie do skontaktowania się z odpowiednim właściwym organem i wyznaczonym organem alternatywnego rozwiązywania sporów, podając odpowiednie dane kontaktowe”.
2.      Dyrektywa 2015/849
7.        Motyw 22 dyrektywy 2015/849 stanowi:
„Ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu nie jest takie samo w każdym przypadku. W związku z tym należy stosować całościowe podejście oparte na analizie ryzyka. Podejście oparte na analizie ryzyka nie jest wariantem nadmiernie liberalnym dla państw członkowskich i podmiotów zobowiązanych. Obejmuje ono podejmowanie decyzji w oparciu o dowody w celu efektywniejszej identyfikacji ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu zagrażających Unii oraz podmiotom prowadzącym działalność na jej terytorium”.
8.        Artykuł 1 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:
„Celem niniejszej dyrektywy jest zapobieganie wykorzystywaniu unijnego systemu finansowego do prania pieniędzy i finansowania terroryzmu”.
9.         Artykuł 8 wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają podjęcie przez podmioty zobowiązane odpowiednich działań w celu zidentyfikowania i ocenienia ich ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu, z uwzględnieniem czynników ryzyka obejmujących ryzyko dotyczące klientów, państw lub obszarów geograficznych, produktów, usług, transakcji lub kanałów dostaw. Działania te są proporcjonalne do charakteru i wielkości podmiotów zobowiązanych.
2.      Oceny ryzyka, o których mowa w ust. 1, są dokumentowane, aktualizowane i udostępniane odpowiednim właściwym organom oraz zainteresowanym organom samorządu zawodowego. Właściwe organy mogą zdecydować, że pojedyncze udokumentowane oceny ryzyka nie są wymagane, jeżeli konkretne ryzyko typowe dla danego sektora jest jasne i zrozumiałe.
3.      Państwa członkowskie zapewniają posiadanie przez podmioty zobowiązane strategii, środków kontroli oraz procedur służących skutecznemu ograniczaniu ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu oraz skutecznemu zarządzaniu tym ryzykiem zidentyfikowanym na poziomie Unii, państwa członkowskiego oraz na poziomie podmiotu zobowiązanego. Te strategie, środki kontroli oraz procedury muszą być proporcjonalne do charakteru i wielkości podmiotów zobowiązanych.
4.      Strategie, środki kontroli i procedury, o których mowa w ust. 3, obejmują:
a)       opracowanie wewnętrznych strategii, środków kontroli i procedur, obejmujących wzorcowe praktyki dotyczące zarządzania ryzykiem, zasady należytej staranności wobec klienta, procedury zgłaszania, przechowywanie dokumentacji, kontrolę wewnętrzną, zarządzanie zgodnością z przepisami, w tym, o ile jest to stosowne z uwagi na wielkość i charakter działalności, wyznaczenie pracownika odpowiedzialnego za zapewnienie zgodności z odpowiednimi przepisami na szczeblu kadry kierowniczej, oraz kontrole pracowników;
b)
o ile jest to stosowne z uwagi na wielkość i charakter działalności – zapewnienie niezależnej funkcji audytu w celu sprawdzenia wewnętrznych strategii, środków kontroli i procedur, o których mowa w lit. a).
5.      Państwa członkowskie wymagają od podmiotów zobowiązanych uzyskania zgody kadry kierowniczej wyższego szczebla na wprowadzenie przez te podmioty strategii, środków kontroli i procedur oraz monitorowania i wzmacniania zastosowanych środków, w stosownych przypadkach”.
10.      Zgodnie z art. 13 dyrektywy 2015/849:
„1.      Środki należytej staranności wobec klienta obejmują:
a)       identyfikację klienta i weryfikację jego tożsamości na podstawie dokumentów, danych lub informacji pochodzących z rzetelnego i niezależnego źródła […];
b) identyfikację beneficjenta rzeczywistego i podejmowanie uzasadnionych środków weryfikacji jego tożsamości, tak aby podmiot zobowiązany był przekonany, że wie, kim jest beneficjent rzeczywisty, wraz z – w przypadku osób prawnych, trustów, przedsiębiorstw, fundacji i podobnych porozumień prawnych – podejmowaniem uzasadnionych środków w celu zrozumienia struktury własności i kontroli klienta. […];
c)       ocenę i, stosownie do sytuacji, uzyskanie informacji na temat celu i zamierzonego charakteru stosunków gospodarczych;
d)       prowadzenie bieżącego monitorowania stosunków gospodarczych, włącznie z badaniem transakcji podejmowanych w trakcie trwania tych stosunków w celu zapewnienia, by prowadzone transakcje były zgodne z wiedzą podmiotu zobowiązanego na temat klienta, profilu działalności oraz ryzyka, w tym, w razie konieczności, źródeł pochodzenia środków, jak również zapewnienie, by posiadane dokumenty, dane lub informacje były na bieżąco uaktualniane.
[…]
2.      Państwa członkowskie zapewniają stosowanie przez podmioty zobowiązane każdego z wymogów dotyczących należytej staranności wobec klienta określonych w ust. 1. Podmioty zobowiązane mogą jednak określić zakres podejmowanych środków z uwzględnieniem ryzyka.
3.      Państwa członkowskie wymagają, aby – przy dokonywaniu oceny ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu – podmioty zobowiązane uwzględniały co najmniej elementy zmienne określone w załączniku I.
4.      Państwa członkowskie zapewniają, aby podmioty zobowiązane były w stanie wykazać właściwym organom lub organom samorządu zawodowego, że odnośne środki są odpowiednie, biorąc pod uwagę zidentyfikowane ryzyko związane z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu.
[…]”.
11.      Artykuł 14 ust. 4 akapit pierwszy tej dyrektywy przewiduje:
„W przypadku gdy podmiot zobowiązany nie jest w stanie spełnić wymogów należytej staranności wobec klienta określonych w art. 13 ust. 1 akapit pierwszy lit. a), b) lub c), państwa członkowskie wymagają, aby nie przeprowadzał on transakcji za pomocą rachunku bankowego, nie nawiązywał stosunków gospodarczych ani nie przeprowadzał transakcji, oraz aby rozwiązał stosunek gospodarczy i rozważył przekazanie jednostce analityki finansowej zgłoszenia o podejrzanej transakcji w odniesieniu do danego klienta zgodnie z art. 33”.
12.      Artykuł 48 ust. 8 wspomnianej dyrektywy stanowi:
„Państwa członkowskie zapewniają uwzględnienie przez właściwe organy stopnia swobody decyzyjnej, na jaki zezwolono danemu podmiotowi zobowiązanemu, oraz dokonywanie przez nie stosownego przeglądu ocen ryzyka stanowiących podstawę przedmiotowej swobody decyzyjnej, a także adekwatności i wdrażania wewnętrznych strategii, kontroli i procedur tego podmiotu”.
3.      Wytyczne Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego (EUNB) dotyczące czynników ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu
13.      Punkt 1.30 lit. c wytycznej nr 1 zawartej w wytycznych EUNB z dnia 1 marca 2021 r. na podstawie art. 17 i art. 18 ust. 4 dyrektywy (UE) 2015/849 dotyczących
środków należytej staranności wobec klienta oraz czynników, które instytucje kredytowe i finansowe powinny uwzględnić podczas oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu związanego z indywidualnymi stosunkami gospodarczymi i transakcjami sporadycznymi („wytyczne w sprawie czynników ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu”) uchylające i zastępujące wytyczne JC/2017/37(5), zatytułowanej „Oceny ryzyka: kluczowe zasady dla wszystkich instytucji” stanowi:
„Instytucje powinny zawsze uwzględniać następujące źródła informacji:
[…]
c)      informacje rządowe, takie jak krajowe oceny ryzyka przeprowadzone przez rządy, oświadczenia i ostrzeżenia polityczne oraz uzasadnienia odpowiednich przepisów;”
14.      Punkty 2.3. oraz 2.5. wytycznej nr 2 EUNB zatytułowanej „Określenie czynników ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu” stanowią:
„2.3.      Przy określaniu ryzyka związanego z klientami, w tym z ich beneficjentami rzeczywistymi, instytucje powinny uwzględnić ryzyko związane z:
[…]
b)       reputacją klienta i beneficjenta rzeczywistego klienta;
[…]
2.5.      Przy określaniu ryzyka związanego z reputacją klienta lub beneficjentów rzeczywistych klienta istotne mogą być następujące czynniki ryzyka:
a)       czy istnieją niekorzystne doniesienia medialne lub inne odpowiednie źródła informacji na temat klienta, np. czy istnieją jakiekolwiek domniemania działalności przestępczej lub terrorystycznej wobec klienta lub beneficjenta rzeczywistego?
Jeżeli tak, czy są wiarygodne?
Instytucje powinny m.in. ustalić wiarygodność domniemań na podstawie jakości i niezależności źródła danych oraz rzetelności doniesień o tych domniemaniach.
Instytucje powinny mieć na uwadze, że sam brak wyroków skazujących może być niewystarczający, aby obalić domniemanie nadużycia;
b)       czy aktywa klienta, beneficjenta rzeczywistego lub innej osoby publicznej ściśle powiązanej z nimi zamrożono w wyniku postępowania administracyjnego lub karnego albo domniemania terroryzmu lub finansowania terroryzmu?
Czy instytucja ma racjonalne powody, aby podejrzewać, że wobec klienta lub beneficjenta rzeczywistego klienta lub innej osoby publicznej powiązanej z nimi w przeszłości zastosowano zamrożenie aktywów?
[…]”.
15.      Punkty 3.2. oraz 3.3.
wytycznej nr 3 EUNB zatytułowanej „Ocena ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu” przewidują:
„3.2.            Instytucje powinny uzyskać całościowy obraz zidentyfikowanych czynników ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu,
które wspólnie określą poziom ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu powiązanego ze stosunkiem gospodarczym, transakcją sporadyczną lub ich działalnością.
3.3.      Instytucje powinny mieć na uwadze, że o ile [dyrektywa 2015/849] lub przepisy krajowe nie stanowią inaczej, występowanie wyizolowanych czynników ryzyka niekoniecznie jest przesłanką do zakwalifikowania danego stosunku do kategorii wyższego lub niższego ryzyka”.
16.      Punkty 4.9., 4.10. oraz 4.66 wytycznej nr 4 EUNB zatytułowanej „Środki należytej staranności wobec klienta, które mają być stosowane przez wszystkie instytucje” stanowią:
„4.9.      Termin „de-risking” odnosi się do decyzji podjętej przez instytucje o zaprzestaniu oferowania usług niektórym kategoriom klientów związanym z wyższym ryzykiem prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. W związku z tym, że ryzyko związane z indywidualnymi stosunkami gospodarczymi będzie różne, nawet w ramach jednej kategorii, stosowanie podejścia z uwzględnieniem ryzyka nie wymaga od instytucji odmowy nawiązania lub zakończenia stosunków gospodarczych z całymi kategoriami klientów, do których jest przypisane większe ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.
Instytucje powinny starannie wyważyć potrzebę włączenia społecznego pod względem finansowym z potrzebą ograniczania ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.
4.10.      W ramach tych działań instytucje powinny wprowadzić odpowiednie i uwzględniające ryzyko strategie i procedury w celu zagwarantowania, że ich podejście do stosowania środków należytej staranności wobec klienta nie skutkuje nieuzasadnionym uniemożliwieniem legalnym klientom dostępu do usług finansowych.
Jeżeli klient z uzasadnionych i wiarygodnych powodów nie jest w stanie przedstawić tradycyjnych form dokumentacji tożsamości, instytucje powinny rozważyć ograniczenie ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu w inny sposób, w tym poprzez:
[…]
b) oferowanie wyłącznie podstawowych produktów i usług finansowych, które ograniczają możliwość nadużywania tych produktów i usług przez użytkowników do celów związanych z przestępstwami finansowymi.
Takie podstawowe produkty i usługi mogą również ułatwić instytucjom identyfikację nietypowych transakcji lub schematów transakcji, w tym niezamierzonego wykorzystania produktu;
ważne jest jednak, aby wszelkie ograniczenia były proporcjonalne i nie ograniczały w sposób nieuzasadniony lub niepotrzebny dostępu klientów do produktów i usług finansowych.
[…]
4.66.      Instytucje nie powinny nawiązywać stosunków gospodarczych, jeżeli nie są w stanie spełnić wymogów związanych z należytą starannością wobec klienta, jeżeli nie mają pewności, czy cel i charakter stosunku gospodarczego są zgodne z prawem, lub jeżeli nie mają pewności, czy mogą skutecznie zarządzać ryzykiem, które może pojawić się w związku z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu.
Jeżeli taki stosunek gospodarczy już istnieje, instytucje powinny zakończyć go lub zawiesić transakcje do czasu jego zakończenia, z zastrzeżeniem instrukcji od organów ścigania, w stosownym przypadku”.
B.      Prawo słoweńskie
1.      Ustawa o usługach płatniczych, usługach emisji pieniądza elektronicznego i systemach płatniczych
17.      Artykuł 180 ust. 1 Zakon o plačilnih storitvah, storitvah izdajanja elektronskega denarja in plačilnih sistemih (ustawy o usługach płatniczych, usługach emisji pieniądza elektronicznego i systemach płatniczych)(6) z dnia 7 lutego 2018 r., w brzmieniu mającym zastosowanie w postępowaniu głównym, stanowi:
„Konsument legalnie przebywający na terytorium Unii […], który zwraca się z wnioskiem o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego w Unii lub o uzyskanie dostępu do takiego rachunku, nie może być dyskryminowany przez bank, w szczególności ze względu na obywatelstwo, miejsce zamieszkania, płeć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, wyznanie lub przekonania, poglądy polityczne lub inne, przynależność do społeczności narodowej, przynależność do mniejszości narodowej w innym państwie, sytuację majątkową, urodzenie, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną.
Warunki mające zastosowanie do otwarcia podstawowego rachunku płatniczego oraz dostępu do niego nie mogą w żadnym wypadku prowadzić do nieuzasadnionego różnicowania”.
18.      Artykuł 181 tej ustawy stanowi:
„1.      „Wszystkie banki prowadzące rachunki płatnicze konsumentów są zobowiązane do oferowania konsumentom podstawowego rachunku płatniczego.
[…]
3.      Konsument legalnie przebywający w Unii […] w tym konsument bez stałego adresu i osoba ubiegająca się o azyl, a także konsument, któremu nie przyznano zezwolenia na pobyt, ale którego wydalenie z terytorium jest niemożliwe z przyczyn prawnych lub merytorycznych, ma prawo do otwarcia i korzystania z podstawowego rachunku płatniczego w banku.
Prawo to istnieje niezależnie od zwyczajowego miejsca zamieszkania konsumenta.
4.      Bank organizuje procedurę otwarcia podstawowego rachunku płatniczego w taki sposób, aby korzystanie z tego prawa nie wiązało się z nadmiernymi trudnościami lub obciążeniami dla konsumenta. Bank otwiera podstawowy rachunek płatniczy bez zbędnej zwłoki lub nie później niż w ciągu 10 dni roboczych po otrzymaniu kompletnego we wszystkich częściach wniosku konsumenta o otwarcie takiego rachunku płatniczego.
5.      Termin przewidziany w poprzednim ustępie obowiązuje również w przypadku odrzucenia wniosku konsumenta o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego.
6.      Bank odrzuca wniosek konsumenta o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego w każdym przypadku, gdy takie otwarcie rachunku skutkowałoby naruszeniem przepisów ustawy regulującej działalność w zakresie zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu […]. W takim przypadku bank podejmuje środki zgodnie z ustawą regulującą dziedzinę przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu”.
[…]
8.      W przypadkach określonych w ust. 6 i 7 niniejszego artykułu bank, po podjęciu decyzji o odrzuceniu wniosku o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego, niezwłocznie informuje konsumenta na piśmie i nieodpłatnie o odrzuceniu jego wniosku i o konkretnych powodach jego odrzucenia, chyba że jest to zakazane na mocy innych przepisów.
9.      W przypadku odrzucenia wniosku o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego bank informuje konsumenta o dostępnych środkach zaradczych przeciwko odrzuceniu jego wniosku, o prawie do poinformowania Banko Slovenije [banku Słowenii] o tym odrzuceniu wniosku oraz o prawie do uruchomienia mechanizmu pozasądowego rozwiązywania sporów przewidzianego w art. 286 niniejszej ustawy. W informacjach tych bank wskazuje również odpowiednie dane kontaktowe.
[…]”.
2.      Ustawa o zapobieganiu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu
19.      Artykuł 4 ust. 1 pkt 1 Zakon o preprečevanju pranja denarja in financiranja terorizma (ustawy o zapobieganiu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu)(7) z dnia 4 kwietnia 2022 r. stanowi:
„Banki i ich oddziały w państwach członkowskich, oddziały banków z państw trzecich oraz banki z państw członkowskich, które tworzą oddział w Republice Słowenii, przyjmują określone w niniejszej ustawie środki mające na celu wykrywanie prania pieniędzy i finansowania terroryzmu oraz zapobieganie im przed lub w związku z przyjęciem, dostarczeniem, wymianą, przechowywaniem, rozporządzaniem lub jakimkolwiek innym zachowaniem odnoszącym się do kwot pieniężnych lub innych wartości majątkowych oraz przy nawiązywaniu stosunków handlowych”.
III. Okoliczności w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne
20.      W dniu 22 października 2017 r. LH, powód, próbował zapłacić na stacji paliw przekazem pieniężnym z rachunku należącego do jego małżonki, otwartego w NOVA KREDITNA BANKA MARIBOR d.d.
(zwanego dalej „NKBM”). Przelew ten został zablokowany w wyniku wprowadzenia jego danych osobowych do systemu. NKBM uzasadnił tę blokadę wobec małżonki powoda, wyjaśniając, że przyjął szereg bardziej restrykcyjnych środków w celu wypełnienia obowiązków wynikających z przepisów dotyczących zapobiegania finansowaniu terroryzmu i praniu pieniędzy, w szczególności zakaz współpracy z klientem wpisanym do wykazu środków ograniczających (Unia Europejska, OFAC, Organizacja Narodów Zjednoczonych, wykaz wewnętrzny). Inne dokumenty wewnętrzne NKBM(8) zawierają podobne wymogi dotyczące osób wpisanych do wykazu OFAC.
21.       W toku postępowania przed sądem odsyłającym, wszczętego przez powoda przeciwko NKBM w celu uzyskania otwarcia podstawowego rachunku płatniczego i odszkodowania, powód udał się osobiście w dniu 23 marca 2022 r. do oddziału NKBM, aby złożyć wniosek o otwarcie takiego rachunku. Po przedstawieniu ważnego dowodu tożsamości pracownica NKBM poinformowała go, że system nie pozwala na otwarcie rachunku transakcyjnego na jego nazwisko. W ciągu 10 dni następujących po złożeniu przez niego wniosku o otwarcie rachunku nie udzielono na ten wniosek żadnej odpowiedzi na piśmie.
22.      W dniu 23 lutego 2015 r. Specializirano državno tožilstvo Republikę Slovenije (prokurator specjalny Republiki Słowenii) zakończył i umorzył postępowanie wszczęte przeciwko powodowi dotyczące tych samych przestępstw, w odniesieniu do których przeciwko powodowi wydano ostrzeżenie międzynarodowe.
Powód nigdzie na świecie nie został skazany za przestępstwo, z powodu którego został wpisany do wykazu OFAC, a ONZ, Unia Europejska lub Republika Słowenii nie wydały wobec niego żadnych środków ograniczających.
23.      Sąd odsyłający wskazuje, że między stronami istnieje spór co do tego, czy samo wpisanie do wykazu OFAC – niezależnie od jakiegokolwiek wyroku skazującego za przestępstwo, z powodu którego znajduje się w tym wykazie, lub jakiegokolwiek środka ograniczającego wydanego przez ONZ, Unię lub państwo członkowskie – stanowi naruszenie przepisów dotyczących zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, które może uzasadniać odmowę otwarcia podstawowego rachunku płatniczego. Dodaje, że o ile wpis ten stanowi szczególną okoliczność uzasadniającą wzmożoną czujność, o tyle nie jest jasne, czy może on uzasadniać odmowę otwarcia podstawowego rachunku płatniczego.
Rozważając sytuację, gdzie taka odmowa była uzasadniona, sąd odsyłający zastanawia się nad poszanowaniem prawa do domniemania niewinności chronionego przez art. 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej(9).
24.      W tych okolicznościach Okrajno sodišče v Mariboru (sąd rejonowy w Mariborze) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)       Czy przepis art. 16 ust. 4 dyrektywy [2014/92] zezwala państwom członkowskim na zobowiązanie banków do odrzucenia wniosku konsumenta o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego ze względu na to, że konsument ten jest wpisany do wykazu OFAC […] ponieważ w przypadku otwarcia takiego rachunku doszłoby do naruszenia przepisów dyrektywy [2015/849] dotyczących zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu?
2)       W przypadku udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi twierdzącej: czy istnieje wyjątek, w przypadku gdy konsument ten nigdy i nigdzie nie został skazany za przestępstwo, z powodu którego został wpisany do wspomnianego wyżej wykazu, lub w przypadku gdy dane państwo członkowskie, Unia […] lub inna organizacja międzynarodowa, której członkiem jest dane państwo członkowskie lub Unia […], nie przyjęły żadnych środków ograniczających wobec tego konsumenta?
3)       Czy odpowiedź twierdząca na pytanie pierwsze oznacza niezgodność z art. 48 [Karty], który ustanawia domniemanie niewinności?
4)       Czy odpowiedź przecząca na pytanie drugie oznacza niezgodność z art. 48 [Karty], który ustanawia domniemanie niewinności?”
25.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez powoda, NKBM, rząd słoweński, Radę Unii Europejskiej, Parlament Europejski i Komisję Europejską.
IV.    Analiza
26.      Zgodnie z prośbą Trybunału skoncentruję się w mojej opinii na pierwszym pytaniu prejudycjalnym.
27.      Sąd odsyłający zastanawia się bowiem nad kwestią, czy art. 16 ust. 4 dyrektywy 2014/92 zezwala państwom członkowskim na nałożenie na banki obowiązku odmówienia konsumentowi otwarcia podstawowego rachunku płatniczego ze względu na to, że konsument ten jest wpisany do wykazu OFAC, a otwarcie takiego rachunku stanowiłoby naruszenie przepisów dotyczących zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu wynikających z dyrektywy 2015/849.
28.      Artykuł 15 dyrektywy 2014/92 stanowi, że przy rozpatrywaniu wniosku o otwarcie rachunku płatniczego nie może dojść do żadnej dyskryminacji konsumenta legalnie przebywającego w Unii ze względu na jego obywatelstwo lub miejsce zamieszkania. Artykuł 16 tej dyrektywy ustanawia prawo dostępu do podstawowego rachunku płatniczego(10), precyzując szereg elementów zapewniających skuteczność tego prawa.
29.      I tak
tenże art. 16
w ust. 1 stanowi w szczególności, że państwa członkowskie zapewniają, aby podstawowe rachunki płatnicze były oferowane przez wystarczającą liczbę instytucji kredytowych oraz aby te rachunki płatnicze nie były oferowane jedynie przez instytucje kredytowe prowadzące rachunki płatnicze wyłącznie z zastosowaniem narzędzi internetowych. Artykuł 16 ust. 2 akapit pierwszy precyzuje również, co należy rozumieć przez „konsumenta legalnie przebywającego w Unii”. Wreszcie
ten art. 16
w ust. 3 stanowi, że otwarcie lub odmowa otwarcia musi nastąpić bez zbędnej zwłoki, najpóźniej w ciągu dziesięciu dni roboczych po otrzymaniu kompletnego wniosku.
30.      Artykuł 16 dyrektywy 2014/92 przewiduje również przypadki odmowy otwarcia podstawowego rachunku płatniczego, rozróżniając trzy przypadki. Pierwszy przypadek odmowy to sytuacja, w której otwarcie takiego rachunku skutkowałoby naruszeniem przepisów dotyczących zapobiegania praniu pieniędzy i przeciwdziałania finansowaniu działalności terrorystycznej ustalonych w dyrektywie 2015/849(11). W drugim przypadku państwa członkowskie mogą zezwolić instytucjom kredytowym na odmowę otwarcia podstawowego rachunku płatniczego, jeżeli konsument posiada już taki rachunek na ich terytorium(12). Trzeci przypadek stanowi, że państwa członkowskie mogą określić ograniczoną liczbę dodatkowych przypadków, w których instytucje kredytowe mogą być zobowiązane do odrzucenia wniosku o otwarcie podstawowego rachunku płatniczego lub mogą podjąć decyzję o takiej odmowie, pod warunkiem, że przypadki takie określane są na podstawie przepisów prawa krajowego, które mają na celu albo ułatwienie konsumentowi uzyskanie dostępu do nieodpłatnego podstawowego rachunku płatniczego albo uniknięcie przypadków nadużycia przez konsumentów ich prawa do dostępu do podstawowego rachunku płatniczego(13). W tych trzech przypadkach odmowy instytucje kredytowe powinny natychmiast poinformować konsumenta na piśmie i nieodpłatnie o konkretnych powodach odmowy, chyba że informacja ta jest sprzeczna z celami bezpieczeństwa narodowego i utrzymania porządku publicznego lub z celami przepisów Unii w dziedzinie prania pieniędzy i finansowania terroryzmu(14).
31.      Dyrektywa 2014/92 przewiduje zatem minimalną harmonizację przypadków odmowy otwarcia podstawowego rachunku płatniczego, pozostawiając państwom członkowskim zakres uznania, z wyjątkiem sytuacji, gdy takie otwarcie prowadziłoby do naruszenia przepisów dotyczących zapobiegania praniu pieniędzy i zwalczania terroryzmu przewidzianych w dyrektywie 2015/849. W takim przypadku państwa członkowskie nie dysponują swobodą uznania, co przekłada się na sformułowanie „[p]aństwa członkowskie zapewniają, by”.
32.      W motywie 34 dyrektywy 2014/92 wyjaśniono jednak, że przepisy dyrektywy 2015/849(15) nie powinny być wykorzystywane jako pretekst do odrzucania konsumentów mniej atrakcyjnych z perspektywy komercyjnej.
33.      Co się tyczy motywu 47 dyrektywy 2014/92, wskazuje on, że w przypadku ryzyka nieprzestrzegania przepisów dotyczących prania pieniędzy i finansowania terroryzmu odmowę można uznać za zasadną jedynie wówczas, gdy konsument nie przestrzega tego ustawodawstwa, a nie tylko z powodu zbyt uciążliwej lub kosztownej procedury sprawdzania zgodności z ustawodawstwem.
34.      Trudność pytania skierowanego do Sądu wynika z faktu, że dyrektywa 2015/849 jest również dyrektywą minimalnej harmonizacji.
35.      Szereg przepisów tej dyrektywy przewiduje bowiem, że państwa członkowskie mogą przyjąć bardziej rygorystyczne środki w celu zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu w granicach prawa Unii(16). Dyrektywa ta przewiduje również, że państwa członkowskie mogą na przykład zezwolić na stosowanie przez podmioty zobowiązane uproszczonych środków należytej staranności w przypadku zidentyfikowania przez państwo członkowskie lub podmiot zobowiązany obszarów niższego ryzyka(17) lub że same podmioty mogą określić zakres środków należytej staranności wobec klienta z uwzględnieniem ryzyka(18) Elastyczność ta jest związana z podejściem opartym na ryzyku przyjętym jako podstawa dyrektywy 2015/849(19).
36.      Wedle tego kryterium należy zatem zbadać, jakie naruszenia przepisów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu mogłyby uzasadniać odmowę otwarcia podstawowego rachunku płatniczego w rozumieniu dyrektywy 2014/92.
37.      Artykuł 14 ust. 4 dyrektywy 2015/849 wyraźnie przewiduje tylko jedną sytuację, w której nie wolno nawiązywać stosunków gospodarczych: w przypadku, gdy podmiot zobowiązany nie jest w stanie spełnić, określonych w art. 13 ust. 1 akapit pierwszy lit. a), b) lub c) tej dyrektywy, wymogów należytej staranności wobec klientów.
Dla przypomnienia, te wymogi należytej staranności dotyczą identyfikacji klienta i weryfikacji jego tożsamości [art. 13 ust. 1 lit. a) wspomnianej dyrektywy], identyfikacji beneficjenta rzeczywistego i podejmowania
uzasadnionych środków weryfikacji jego tożsamości [art. 13 ust. 1 lit. b) tej dyrektywy], a także oceny i, stosownie do sytuacji, uzyskania informacji na temat celu i zamierzonego charakteru stosunków gospodarczych [art. 13 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2015/849]. W niniejszej sprawie, pod warunkiem zbadania przez sąd odsyłający, nie wydaje się, aby brakowało któregokolwiek z tych elementów, skoro klient został zidentyfikowany, nie stwierdzono istnienia innego beneficjenta rzeczywistego niż klient, a wnioskowany stosunek gospodarczy polega na otwarciu podstawowego rachunku płatniczego. W związku z tym prima facie dyrektywa ta nie może stanowić podstawy odmowy otwarcia wnioskowanego rachunku.
38.      Ponadto rząd słoweński wyjaśnia, że w ramach bardziej rygorystycznych środków możliwych do wprowadzenia na podstawie art. 5 dyrektywy 2015/849, nie przewidział on obowiązku odmowy nawiązania stosunków gospodarczych w przypadku wpisu do wykazu OFAC. Wydaje się zatem, że w przypadku NKBM odmowa otwarcia podstawowego rachunku bankowego wyłącznie z tego powodu, że potencjalny klient został wpisany do wykazu OFAC, wykraczałaby poza granice prawa Unii, które reguluje zakres uznania państw członkowskich(20).
39.      Co więcej, jak słusznie zauważa Parlament, nawet w przypadku środków ograniczających przyjętych na podstawie prawa Unii ramy regulacyjne Unii przewidują, że na podstawie szczególnego upoważnienia usługi finansowe mogą być świadczone na rzecz osób objętych takimi środkami ograniczającymi(21).
Cel polegający na przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu i praniu pieniędzy nie zakazuje zatem całkowicie korzystania z system u bankowego.
40.      W związku z tym, przewidując zakaz nawiązywania stosunków gospodarczych jedynie w wyżej wymienionych przypadkach (brak identyfikacji klienta lub beneficjenta rzeczywistego, brak oceny przedmiotu i charakteru stosunków gospodarczych), prawodawca Unii wyważył interesy między prawem do otwarcia podstawowego rachunku płatniczego, z jednej strony, a przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu z drugiej strony.
41.      Natomiast sam wpis do wykazu OFAC może zostać uwzględniony przy ocenie poziomu należytej staranności, jaki należy zastosować do już nawiązanych stosunków gospodarczych.
42.      Dyrektywa 2015/849 przewiduje bowiem szereg poziomów należytej staranności, które należy stosować w trakcie trwania stosunku gospodarczego, ponieważ bieżące monitorowanie tego stosunku stanowi część zwykłych środków należytej staranności(22).
43.      Po pierwsze, art. 15–17 tej dyrektywy przewidują przypadki, w których państwa członkowskie mogą zezwolić podmiotowi zobowiązanemu na stosowanie uproszczonych środków należytej staranności.
44.      Po drugie, art. 18–24 wspomnianej dyrektywy ustanawiają wzmocnione środki należytej staranności. Załącznik III do tej dyrektywy wymienia czynniki o potencjalnie wyższym ryzyku, które państwa członkowskie i podmioty muszą co najmniej brać pod uwagę. To wzmocnienie środków należytej staranności wiąże się z czynnikami ryzyka albo geograficznymi (państwa trzecie o wyższym ryzyku lub relacje transgraniczne z państwem trzecim) albo związanymi z towarami, usługami, transakcjami lub kanałami dystrybucji (w szczególności korzystanie z nowych technologii) albo związanymi z klientem (na przykład osoby zajmujące eksponowane stanowiska polityczne).
45.      Co się tyczy czynników ryzyka związanych z klientem ani brzmienie dyrektywy 2015/849, ani załącznika III do niej nie przewidują sytuacji umieszczenia go w wykazie sankcyjnym. Jednakże w wytycznych EUNB organ ten wskazuje, że w odniesieniu do tego czynnika ryzyka należy wziąć pod uwagę ryzyko związane z reputacją klienta(23) i że w związku z tym można uwzględnić, w szczególności, niekorzystne doniesienia medialne lub inne odpowiednie źródła informacji, a sam brak wyroku skazującego jest niewystarczający, aby obalić domniemanie nadużycia(24), lub fakt, że aktywa klienta zostały zamrożone w wyniku postępowania administracyjnego lub karnego, również w przeszłości(25).
Ponadto EUNB zaleca uwzględnienie informacji rządowych(26). W związku z tym wpisanie do wykazu OFAC mogłoby odpowiadać tym czynnikom ryzyka związanym z klientem
46.      Ponadto EUNB wyjaśnia, że instytucje finansowe powinny uzyskać całościowy obraz zidentyfikowanych czynników ryzyka(27) oraz powinny mieć na uwadze, że o ile dyrektywa (UE) 2015/849 lub przepisy
krajowe nie stanowią inaczej, występowanie wyizolowanych czynników ryzyka niekoniecznie jest przesłanką do zakwalifikowania danego stosunku do kategorii wyższego lub niższego ryzyka(28).
47.      W związku z tym, jeżeli podmiotem zobowiązanym jest instytucja bankowa, musi ona przeprowadzić całościową i wyważoną analizę stopnia ryzyka związanego z nowym stosunkiem gospodarczym w celu oceny poziomu należytej staranności, jaki należy zastosować do tego stosunku. Dlatego też, w zależności od okoliczności sprawy i z zastrzeżeniem oceny sądu odsyłającego, umieszczenie w wykazie OFAC mogłoby uzasadniać wzmocnione środki należytej staranności.
48.      Jednakże art. 8 ust. 3 dyrektywy 2015/849 stanowi, że państwa członkowskie powinny zapewnić posiadanie przez podmioty zobowiązane strategii, środków kontroli oraz procedur służących skutecznemu ograniczaniu ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu oraz skutecznemu zarządzaniu tym ryzykiem zidentyfikowanym na poziomie Unii, państwa członkowskiego oraz na poziomie podmiotu zobowiązanego, a te strategie, środki kontroli oraz procedury muszą być proporcjonalne do charakteru i wielkości podmiotów zobowiązanych.
49.      Należy zatem zastanowić się, jakie pole manewru ma instytucja bankowa, jeżeli uzna, że jej strategie, środki kontroli oraz procedury nie wystarczą do skutecznego ograniczenia ryzyka i zarządzania ryzykiem, które zidentyfikowała za pomocą środków proporcjonalnych do swojego charakteru i wielkości. Czy taka sytuacja otwiera inny uzasadniony przypadek odmowy otwarcia podstawowego rachunku płatniczego?
50.      Podobnie jak Komisja uważam, że art. 16 ust. 4 dyrektywy 2014/92 dotyczący odmowy otwarcia podstawowego rachunku płatniczego, gdy otwarcie takiego rachunku skutkowałoby naruszeniem przepisów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu mógłby rzeczywiście stanowić podstawę takiej odmowy w przypadku, gdyby instytucja bankowa nie była w stanie zarządzać ryzykiem prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Wytyczne EUNB wyraźnie przewidują taki przypadek(29).
51.      Jednakże, moim zdaniem, w swojej analizie prowadzącej do podjęcia tej decyzji NKBM powinien wziąć pod uwagę szereg elementów.
52.      W pierwszej kolejności, za decyzją o otwarciu, mimo wszystko, podstawowego rachunku płatniczego przemawia po pierwsze fakt, że EUNB wyraźnie wskazuje w swoich wytycznych, że oferowanie wyłącznie podstawowych produktów i usług finansowych ogranicza możliwość nadużywania tych produktów i usług do celów związanych z przestępstwami finansowymi(30). Wniosek o otwarcie wyłącznie podstawowego rachunku płatniczego może zatem ograniczać ryzyko. Po drugie, jak przypomniałem powyżej(31), sama kwestia kosztów kontroli nie może uzasadniać odmowy otwarcia podstawowego rachunku płatniczego.
53.      W drugiej kolejności, dyrektywa 2015/849 wyraźnie stanowi, że jeżeli pomimo zbadania tych elementów instytucja bankowa uzna za konieczne odmówić otwarcia takiego rachunku, jej swoboda decyzyjna nie jest nieograniczona. Po pierwsze, art. 48 ust. 8 tej dyrektywy stanowi, że „[p]aństwa zapewniają uwzględnienie przez właściwe organy stopnia swobody decyzyjnej, na jaki zezwolono danemu podmiotowi zobowiązanemu, oraz dokonywanie przez nie stosownego przeglądu ocen ryzyka stanowiących podstawę przedmiotowej swobody decyzyjnej, a także adekwatności i wdrażania wewnętrznych strategii, kontroli i procedur tego podmiotu”. Po drugie, art. 16 ust. 7 dyrektywy 2014/92 wskazuje, że w przypadku gdy instytucja bankowa odmawia otwarcia podstawowego rachunku płatniczego, powinna ona wskazać konsumentowi procedurę składania odwołania od decyzji odmownej oraz przysługujące mu prawo do skontaktowania się z odpowiednim właściwym organem i wyznaczonym organem alternatywnego rozwiązywania sporów. W konsekwencji swoboda decyzyjna instytucji bankowej podlega kontroli właściwego organu każdego państwa członkowskiego.
54.      W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego będzie należało dokonanie oceny czy czynniki ryzyka inne niż wpisanie do wykazu OFAC uzasadniały decyzję o odmowie otwarcia podstawowego rachunku płatniczego i czy NKBM był w stanie zapewnić bieżące monitorowanie stosunku gospodarczego w przypadku otwarcia rachunku.
55.      Podsumowując, proponuję, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedzieć, że art. 16 ust. 4 dyrektywy 2014/92 w związku z przepisami dyrektywy 2015/849 należy interpretować w ten sposób, że instytucja bankowa nie może odmówić otwarcia podstawowego rachunku płatniczego wyłącznie ze względu na to, że nazwisko konsumenta wnioskującego o otwarcie takiego rachunku znajduje się w wykazie OFAC. Do sądu krajowego należy jednak zbadanie, czy prawo krajowe przewiduje bądź nie wyraźne uwzględnienie wpisu do wykazu OFAC jako podstawę odmowy otwarcia podstawowego rachunku płatniczego.
V.      Wnioski
56.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne przedstawione przez Okrajno sodišče v Mariboru (sąd rejonowy w Mariborze, Słowenia) Trybunał odpowiedział w sposób następujący:
Artykuł 16 ust. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/92/UE z dnia 23 lipca 2014 r. w sprawie porównywalności opłat związanych z rachunkami płatniczymi, przenoszenia rachunku płatniczego oraz dostępu do podstawowego rachunku płatniczego w związku z przepisami dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/849 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniającej rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 i uchylającej dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/60/WE oraz dyrektywę Komisji 2006/70/WE,
zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/2177 z dnia 18 grudnia 2019 r.,
należy interpretować w ten sposób, że:
instytucja bankowa nie może nie może odmówić
otwarcia podstawowego rachunku płatniczego wyłącznie ze względu na to, że nazwisko konsumenta wnioskującego o otwarcie takiego rachunku znajduje się w wykazie Office of Foreign Assets Control (OFAC) [biura kontroli aktywów zagranicznych (OFAC), Stany Zjednoczone], które podlega United States Department of the Treasury (departamentowi skarbu państwa Stanów Zjednoczonych Ameryki).
Do sądu krajowego należy jednak zbadanie czy prawo krajowe przewiduje bądź nie wyraźne uwzględnienie wpisu do wykazu OFAC jako podstawę odmowy otwarcia podstawowego rachunku płatniczego.
1      Język oryginału: francuski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 lipca 2014 r. w sprawie porównywalności opłat związanych z rachunkami płatniczymi, przenoszenia rachunku płatniczego oraz dostępu do podstawowego rachunku płatniczego (Dz.U. 2014, L 257, s. 214).
3      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniająca rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 i uchylająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/60/WE oraz dyrektywę Komisji 2006/70/WE (Dz.U. 2015, L 141, s. 73),
zmieniona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/2177 z dnia 18 grudnia 2019 r. (Dz.U. 2019, L 334, s. 155) (zwana dalej „dyrektywą 2015/849”).
4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 października 2005 r. w sprawie przeciwdziałania korzystaniu z systemu finansowego w celu prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu (Dz.U. 2005, L 309, s. 15). Dyrektywa ta została uchylona i zastąpiona dyrektywą 2015/849.
5      EBA/GL/2021/02, zwane dalej „wytycznymi EUNB”. Obecnie obowiązuje nowa wersja tych wytycznych, a mianowicie wytyczne EUNB z dnia 31 marca 2023 r. w sprawie strategii i środków kontroli w zakresie skutecznego zarządzania ryzykiem prania pieniędzy i finansowania terroryzmu przy zapewnianiu dostępu do usług finansowych (EBA/GL/2023/04).
6      Uradni list RS, nr 7/18 i 9/18.
7      Uradni list RS nr 48/22.
8      Na przykład instrukcje dotyczące nawiązywania stosunków gospodarczych z osobami fizycznymi, polityka dotycząca akceptacji klientów, metodologia w zakresie środków ograniczających oraz zasad etyki.
9      Zwanej dalej „Kartą”.
10      Dla przypomnienia, podstawowe usługi są wyszczególnione w art. 17 ust. 1 dyrektywy 2014/92 i obejmują w szczególności usługi umożliwiające wszelkie działania niezbędne do otwarcia, prowadzenia i zamknięcia rachunku płatniczego, usługi wpłaty środków pieniężnych na rachunek płatniczy, usługi wypłaty gotówki z rachunku płatniczego w obrębie Unii, a także usługi umożliwiające wykonywanie obrębie Unii| poleceń zapłaty, transakcji płatniczych przy użyciu karty płatniczej lub poleceń przelewu.
11      Zobacz przypis 4 niniejszej opinii. Zobacz art. 16 ust. 4 dyrektywy 2014/92.
12      Zobacz art. 16 ust. 5 akapit pierwszy dyrektywy 2014/92.
13      Zobacz art. 16 ust. 6 dyrektywy 2014/92.
14      Zobacz art. 16 ust. 7 dyrektywy 2014/92.
15      Zobacz przypis 4 niniejszej opinii.
16      Zobacz, w szczególności, art. 5 i 18 dyrektywy 2015/849 oraz wyroki: z dnia 17 listopada 2022 r., Rodl & Partner (C‑562/20, EU:C:2022:883, pkt 46–48); z dnia 2 marca 2023 r.
PrivatBank i.in. (C‑78/21, EU:C:2023:137, pkt 63, 64).
17      Zobacz art. 15 ust. 1 dyrektywy 2015/849.
18      Zobacz art. 13 ust. 2 dyrektywy 2015/849.
19      Zobacz motyw 22 dyrektywy 2015/849.
20      Zobacz pkt 35 niniejszej opinii.
21      Zobacz w szczególności art. 6 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 2580/2001 z dnia 27 grudnia 2001 r. w sprawie szczególnych środków restrykcyjnych skierowanych przeciwko niektórym osobom i podmiotom mających na celu zwalczanie terroryzmu (Dz.U. 2001, L 344, s. 70), który przewiduje możliwość wprowadzenia wyjątków od zakazu świadczenia usług finansowych ustanowionego w art. 2 ust. 2 tego rozporządzenia.
22      Zobacz art. 13 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2015/849.
23      Zobacz pkt 2.3 lit. b) wytycznych EUNB.
24      Zobacz pkt 2.5 lit a) wytycznych EUNB.
25      Zobacz pkt 2.5 lit. b) wytycznych EUNB.
26      Zobacz pkt 1.30 lit c) wytycznych EUNB.
27      Zobacz pkt 3.2. wytycznych EUNB.
28      Zobacz pkt 3.3. wytycznych EUNB.
29      Zobacz pkt 4.66. wytycznych EUNB.
30      Zobacz pkt 4.10 lit. b) wytycznych EUNB.
31      Zobacz pkt 33 niniejszej opinii.