62015CC0268
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
YVES’A BOTA
przedstawiona w dniu 14 czerwca 2016 r. (
1
)
Sprawa C‑268/15
Fernand Ullens de Schooten
przeciwko
Ministre des Affaires sociales et de la Santé publique,
Ministre de la Justice
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez cour d’appel de Bruxelles (Belgia)]
Odesłanie prejudycjalne – Odpowiedzialność państwa za naruszenie prawa Unii – Sytuacja o charakterze wyłącznie wewnętrznym – Artykuł 43 WE (obecnie art. 49 TFUE) – Uregulowania krajowe, zgodnie z którymi medyczne laboratoria diagnostyczne mogą być prowadzone wyłącznie przez osoby uprawnione do świadczenia usług w zakresie medycznej diagnostyki laboratoryjnej – Zgodność
1.
Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 43, 49 i 56 WE (obecnie, odpowiednio, art. 49, 56 i 63 TFUE), art. 4 ust. 3 TUE oraz zasad skuteczności i pierwszeństwa prawa Unii, a także zakresu ciążącego na sądach orzekających w ostatniej instancji na mocy art. 267 akapit trzeci TFUE obowiązku skierowania odesłania prejudycjalnego.
2.
Wniosek ten został złożony w ramach powództwa dotyczącego odpowiedzialności państwa, wytoczonego przez Fernanda Ullensa de Schootena przeciwko państwu belgijskiemu z powodu naruszenia prawa Unii przez belgijskie władze ustawodawcze i sądy.
3.
W powództwie tym F. Ullens de Schooten podnosi przede wszystkim, że ustawodawca belgijski naruszył art. 43 WE, przyjmując art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 arrêté royal no 143 (dekretu królewskiego z mocą ustawy nr 143) z dnia 30 grudnia 1982 r., w którym określono warunki, jakie muszą spełnić laboratoria w celu uzyskania finansowania świadczeń diagnostycznych z ubezpieczenia zdrowotnego (
2
), w brzmieniu zmienionym przez art. 17 ustawy programowej z dnia 30 grudnia 1988 r. (zwanego dalej „dekretem królewskim nr 143”).
4.
Artykuł 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 określał w odniesieniu do świadczeń diagnostycznych warunki, jakie muszą zostać spełnione przez laboratoria analiz medycznych w celu umożliwienia klientom otrzymania z ubezpieczenia zdrowotnego zwrotu kosztów otrzymanych świadczeń. Z przepisu tego, w brzmieniu obowiązującym przed wydaniem ustawy z dnia 24 maja 2005 r. zmieniającej dekret królewski nr 143, wynikało, że jedynie laboratoria prowadzone przez osoby uprawnione do świadczenia usług w zakresie diagnostyki laboratoryjnej, a mianowicie lekarzy, farmaceutów lub osoby, które ukończyły wyższe studia w dziedzinie nauk chemicznych, mogą wykonywać świadczenia podlegające refundacji (
3
).
5.
Co więcej, F. Ullens de Schooten podnosi również naruszenie prawa Unii przez sądy belgijskie. Zarzuca on zatem Cour de cassation (sądowi kasacyjnemu, Belgia), że odmówił skierowania odesłania prejudycjalnego, cour d’appel de Bruxelles (sądowi apelacyjnemu w Brukseli, Belgia), że naruszył art. 43 WE, a Cour de cassation (sądowi kasacyjnemu) oraz cour d’appel de Mons (sądowi apelacyjnemu w Mons, Belgia), że naruszyły prawo Unii, przyjmując błędną wykładnię zakresu zasady powagi rzeczy osądzonej.
6.
Aby dobrze określić granice i znaczenie niniejszej sprawy należy, przede wszystkim, opisać epizody sagi sądowej, która jest jej źródłem.
I – Okoliczności proceduralne leżące u podstaw niniejszej sprawy
7.
Fernand Ullens de Schooten prowadził laboratorium diagnostyczne BIORIM, którego upadłość ogłoszono w dniu 3 listopada 2000 r. Laboratorium to korzystało z finansowania jego świadczeń przez Institut national d’assurance maladie-invalidité (krajowy instytut ubezpieczeń zdrowotnych i od niepełnosprawności, zwany dalej „INAMI”). Rzeczone laboratorium stosowało system „tiers payant” (płatności przez zakład ubezpieczeń).
8.
W następstwie skargi złożonej przez F. Ullensa de Schootena do Komisji Europejskiej instytucja ta w dniu 20 czerwca 1985 r. wniosła do Trybunału skargę mającą na celu stwierdzenie, że Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążyły na mocy art. 52 traktatu EWG (po zmianie art. 43 traktatu WE, obecnie, po zmianie, art. 43 WE), wykluczając refundację z systemu zabezpieczenia społecznego świadczeń diagnostycznych dokonanych przez laboratoria prowadzone przez osobę prawną prawa prywatnego, której członkowie, wspólnicy i członkowie zarządu nie są wszyscy osobami fizycznymi uprawnionymi do przeprowadzania analiz medycznych.
9.
W wyroku z dnia 12 lutego 1987 r., Komisja/Belgia (221/85, EU:C:1987:81), Trybunał oddalił tę skargę. W szczególności w odniesieniu do swobody przedsiębiorczości stwierdził on, że pod warunkiem równego traktowania każde państwo członkowskie ma swobodę – wobec braku uregulowań Unii w tej dziedzinie – regulowania na swoim terytorium prowadzenia działalności przez laboratoria świadczące usługi w zakresie diagnostyki laboratoryjnej (
4
). Co więcej, Trybunał orzekł, że sporne uregulowania belgijskie nie stoją na przeszkodzie temu, aby lekarze lub farmaceuci będący obywatelami innych państw członkowskich rozpoczynali działalność zawodową w Belgii i prowadzili tam laboratoria analiz klinicznych korzystające z refundacji z systemu zabezpieczenia społecznego. Chodziło zatem o uregulowania mające zastosowanie bez zróżnicowania do obywateli belgijskich i obywateli innych państw członkowskich, które w tym względzie nie miały charakteru dyskryminującego (
5
).
10.
W roku 1989 r. laboratorium BIORIM zostało objęte dochodzeniem karnym z powodu podejrzenia popełnienia przestępstwa skarbowego. Dochodzenie zakończyło się wniesieniem przeciwko F. Ullensowi de Schootenowi i innym osobom aktu oskarżenia do tribunal correctionnel de Bruxelles (sądu karnego w Brukseli, Belgia). Został on oskarżony o dokonanie serii fałszerstw popełnionych między innymi w celu ukrycia, że w dalszym ciągu prowadzi on niezgodnie z prawem medyczne laboratoria diagnostyczne, naruszając art. 3 dekretu królewskiego nr 143.
11.
Wyrokiem z dnia 30 października 1998 r. tribunal de première instance de Bruxelles (Belgia) skazał F. Ullensa de Schootena na karę pięciu lat pozbawienia wolności oraz wymierzył mu karę grzywny. Ponadto sąd ten uwzględnił żądania funduszy ubezpieczeń wzajemnych, które wniosły powództwa cywilne, i zasądził od F. Ullensa de Schootena zapłatę sumy jednego EUR tytułem rozstrzygnięcia wstępnego.
12.
Wyrok ten został uchylony wyrokiem cour d’appel de Bruxelles z dnia 7 września 2000 r. Sąd apelacyjny skazał jednak F. Ullensa de Schootena za te same czyny na karę pięciu lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania części kary przekraczającej cztery lata oraz na karę grzywny. Żądania przedstawione przez powodów cywilnych zostały uznane za niedopuszczalne lub bezzasadne.
13.
Wreszcie w odniesieniu do okoliczności faktycznych mających miejsce po wejściu w życie art. 3 dekretu królewskiego nr 143, cour d’appel de Bruxelles nie uwzględnił przedstawionego przez F. Ullensa de Schootena zarzutu opartego na braku zgodności tego przepisu z prawem Unii, jednocześnie odmawiając przedstawienia Trybunałowi pytania prejudycjalnego.
14.
Wyrokiem z dnia 14 lutego 2001 r. Cour de cassation oddalił kasacje skierowane przeciwko skazaniu orzeczonemu wyrokiem cour d’appel de Bruxelles, natomiast uwzględnił kasacje wniesione przez powodów cywilnych i odesłał sprawę do cour d’appel de Mons.
15.
Wyrokiem z dnia 23 listopada 2005 r. cour d’appel de Mons uznał za częściowo zasadne żądania zapłaty złożone przez sześć zakładów ubezpieczeń wobec F. Ullensa de Schootena w związku z kwotami nienależycie wypłaconymi laboratorium BIORIM w okresie od dnia 1 sierpnia 1989 r. do dnia 16 kwietnia 1992 r.
16.
Sąd ten oddalił argument F. Ullensa de Schootena oparty na niezgodności art. 3 dekretu królewskiego nr 143 z prawem Unii. Stwierdzając, iż jest związany powagą rzeczy osądzonej wyroku cour d’appel de Bruxelles z dnia 7 września 2000 r., cour d’appel de Mons zasądził od F. Ullensa de Schootena na rzecz zakładów ubezpieczeń kwotę 1 EUR tytułem rozstrzygnięcia wstępnego i wezwał je do ustalenia wysokości szkód poniesionych przez nie w odniesieniu do wypłat dokonanych po dniu 30 kwietnia 1990 r.
17.
Cour de cassation, rozpoznający skargi kasacyjne wniesione na ten wyrok z dnia 23 listopada 2005 r., oddalił je wyrokiem z dnia 14 czerwca 2006 r.
18.
Równolegle do wspomnianego postępowania sądowego dotyczącego odpowiedzialności F. Ullensa de Schootena commission de biologie clinique (komisja ds. medycznej diagnostyki laboratoryjnej) decyzją z dnia 18 marca 1999 r. zawiesiła zezwolenie laboratorium BIORIM na okres 12 miesięcy.
19.
Zarządzeniem ministerialnym z dnia 9 lipca 1999 r. ministre de la Santé publique (minister zdrowia publicznego) oddalił odwołanie administracyjne wniesione od tej decyzji.
20.
Decyzją z dnia 8 czerwca 2000 r. commission de biologie clinique przedłużyła zawieszenie zezwolenia o dwanaście miesięcy.
21.
Zarządzeniem ministerialnym z dnia 24 lipca 2000 r. ministre de la Santé publique oddalił odwołanie administracyjne wniesione od tej nowej decyzji.
22.
Conseil d’État (najwyższy sąd administracyjny, Belgia), do którego wniesiono dwie skargi o stwierdzenie nieważności skierowane przeciwko rzeczonym zarządzeniom ministerialnym, skierował do Cour constitutionnelle (trybunału konstytucyjnego, Belgia) pytanie prejudycjalne dotyczące zgodności art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 z Constitution (konstytucją).
23.
Wyrokiem nr 160/2007 z dnia 19 grudnia 2007 r. Cour constitutionnelle stwierdził, że przepis ten, w brzmieniu obowiązującym przed zmianą wprowadzoną przez ustawę z dnia 24 maja 2005 r., jest zgodny z art. 10 i 11 Constitution.
24.
W konsekwencji w wyrokach z dnia 10 września i z dnia 22 grudnia 2008 r. Conseil d’État oddalił skargi.
25.
Równolegle, rozpatrując skargę złożoną w szczególności przez F. Ullensa de Schootena, w dniu 17 lipca 2002 r. Komisja Europejska wydała w stosunku do Królestwa Belgii uzasadnioną opinię, w której stwierdziła, że art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 jest sprzeczny z art. 43 WE.
26.
Ponieważ art. 3 dekretu królewskiego nr 143 został zmieniony przez ustawę z dnia 24 maja 2005 r. w celu zapewnienia jego zgodności z prawem Unii, postępowanie w sprawie skargi zostało przez Komisję umorzone w dniu 4 kwietnia 2006 r.
27.
Jednakże w dniu 10 kwietnia 2007 r. F. Ullens de Schooten wniósł do Komisji Europejskiej drugą skargę, zarzucając kolejne uchybienia prawu Unii, których jego zdaniem dopuściło się Królestwo Belgii, a mianowicie uchybienia sądowe polegające na podnoszonym naruszeniu prawa Unii przez belgijskie sądy oraz uchybienie legislacyjne polegające na utrzymywaniu w mocy i stosowaniu przez organy belgijskie w przeszłości przepisów art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143.
28.
Dwoma pismami z dnia 14 grudnia 2006 r. oraz z dnia 3 marca 2008 r. F. Ullens de Schooten wniósł ponadto do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skargę mającą na celu stwierdzenie naruszenia przez państwo belgijskie europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (
6
).
29.
W wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 20 września 2011 r., Ullens de Schooten i Rezabek przeciwko Belgii (
7
), Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 EKPC.
30.
W dniu 17 lipca 2007 r. F. Ullens de Schooten wniósł do tribunal de première instance de Bruxelles (sądu pierwszej instancji w Brukseli) powództwo przeciwko państwu belgijskiemu mające na celu naprawienie, po pierwsze, wszystkich skutków finansowych jego skazania orzeczonego w wyroku z dnia 23 listopada 2005 r. przez cour d’appel de Mons, po drugie, wszelkich skutków ewentualnych orzeczeń wydanych przeciwko niemu na wniosek laboratorium BIORIM lub byłego członka zarządu tej spółki, oraz po trzecie, wszelkich skutków orzeczeń wydanych przeciwko niemu w sporach podatkowych.
31.
W ramach tego powództwa F. Ullens de Schooten wniósł również o zasądzenie od państwa belgijskiego zapłaty kwoty 500000 EUR tytułem zadośćuczynienia za krzywdę, kwoty 34500000 EUR tytułem rozstrzygnięcia wstępnego z powodu uniemożliwienia mu prowadzenia w okresie od dnia 1 stycznia 1990 r. do dnia 1 grudnia 2005 r. laboratorium diagnostycznego, jak również kwoty jednego EUR tytułem rozstrzygnięcia wstępnego z tytułu honorarium i wydatków adwokata reprezentującego go przed sądami powszechnymi oraz przed Komisją.
32.
W wypadku, gdyby tribunal de première instance de Bruxelles miał wątpliwości co do możliwości stosowania prawa Unii w niniejszej sprawie, F. Ullens de Schooten zwrócił się do niego o skierowanie do Trybunału pytania prejudycjalnego.
33.
W wyroku z dnia 19 czerwca 2009 r. tribunal de première instance de Bruxelles oddalił powództwo ze względu na przedawnienie.
34.
Fernand Ullens de Schooten wniósł apelację od tego wyroku do sądu odsyłającego, przed którym powtórzył żądania sformułowane przed tribunal de première instance de Bruxelles.
35.
W tych okolicznościach cour d’appel de Bruxelles postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy prawo [Unii], a w szczególności zasada skuteczności, wymaga, aby w pewnych okolicznościach, w szczególności takich jak omówione w pkt 38 [niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym], określony w prawie krajowym termin przedawnienia, taki jak ten przewidziany przez ustawodawcę w art. 100 lois coordonnées sur la comptabilité de l’État dla roszczenia odszkodowawczego jednostki przeciwko État belge z tytułu naruszenia art. 43 traktatu WE […], rozpoczynał bieg dopiero wówczas, gdy naruszenie to zostanie stwierdzone, a jeżeli nie, to czy zasada skuteczności jest w tych okolicznościach dostatecznie zagwarantowana, gdy jednostka ta ma możliwość przerwania biegu przedawnienia poprzez doręczenie dokumentu przez urzędnika sądowego?
2)
Czy art. 43 WE, 49 WE i 56 WE oraz pojęcie »sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym«, które może ograniczyć powoływanie się na te przepisy przez podmiot prawny w ramach sporu przed sądem krajowym, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie stosowaniu prawa [Unii] w sporze między obywatelem belgijskim a państwem belgijskim dotyczącym naprawienia szkód wynikłych z zarzucanego naruszenia prawa [Unii], polegającego na przyjęciu i utrzymywaniu w mocy belgijskich przepisów prawnych takich jak art. 3 arrêté royal nr°143 […], który ma zastosowanie bez różnicy zarówno do obywateli krajowych, jak i do obywateli innych państw członkowskich?
3)
Czy zasadę pierwszeństwa prawa [Unii] oraz art. 4 ust. 3 TUE należy interpretować w ten sposób, że nie pozwalają one pominąć zasady powagi rzeczy osądzonej, gdy chodzi o ponowne rozpoznanie lub uchylenie orzeczenia sądowego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej, które okazuje się sprzeczne z prawem [Unii], natomiast pozwalają pominąć krajową zasadę powagi rzeczy osądzonej, wówczas gdy prowadziłaby ona do wydania – na podstawie tego orzeczenia sądowego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej, lecz niezgodnego z prawem [Unii] – innego orzeczenia sądowego, które utrwalałoby naruszenie prawa [Unii] wynikające z tego pierwszego orzeczenia sądowego?
4)
Czy Trybunał mógłby potwierdzić, że kwestia dotycząca tego, czy zasada powagi rzeczy osądzonej powinna zostać pominięta w wypadku niezgodnego z prawem [Unii] orzeczenia sądowego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej – w ramach żądania ponownego rozpoznania lub uchylenia tego orzeczenia – nie jest kwestią identyczną co do istoty, w rozumieniu wyroków [z dnia 27 marca 1963 r., Da Costa i in. (od 28/62 do 30/62, EU:C:1963:6)] i [z dnia 6 października 1982 r., Cilfit i in. (283/81, EU:C:1982:335)], z kwestią dotyczącą tego, czy zasada powagi rzeczy osądzonej [powinna zostać pominięta w wypadku orzeczenia sądu, które korzysta z powagi rzeczy osądzonej] i jest niezgodne z prawem [Unii] – w ramach żądania wydania (nowego) orzeczenia, które mogłoby utrwalać naruszenie prawa [Unii] – wobec czego sąd orzekający w ostatniej instancji nie może uchylić się od obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym?”.
II – Moja analiza
36.
Rozpatrzę najpierw pytanie drugie, na którym, zgodnie z wezwaniem, strony biorące udział w rozprawie miały skoncentrować swoje wystąpienia. Zaproponuję następnie przeformułowanie pozostałych pytań, które opierają się na błędnym założeniu, że art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu nr 143 był niezgodny z art. 43 WE, aby wreszcie zaproponować sprostowanie tego założenia w sposób zgodny z prawidłowym stosowaniem prawa Unii, które, jak mi się wydaje, wynika z orzecznictwa Trybunału dotyczącego posiadania udziałów w aptekach i laboratoriach analiz biomedycznych.
A –
W przedmiocie pytania drugiego, dotyczącego skutków istnienia sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym dla możliwości powołania się na art. 43 WE w ramach powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności odszkodowawczej wytoczonego przeciwko państwu członkowskiemu z powodu naruszenia prawa Unii
37.
Fernand Ullens de Schooten broni, co do istoty, następującego stanowiska. Jego zdaniem sądy krajowe, przed którymi toczyły się dotyczące go sporne postępowania sądowe, nie uznały za istotną jego argumentacji, zgodnie z którą art. 3 dekretu królewskiego nr 143 był niezgodny z art. 43 WE. Ów artykuł 3 nadal był stosowany, pomimo pierwszeństwa prawa Unii. A zatem, mimo działań Komisji, liczne sądy krajowe dopuściły się oczywistych naruszeń prawa Unii. Naruszenia te zostały utrwalone na mocy przepisu krajowego dotyczącego powagi rzeczy osądzonej.
38.
Podobnie jak rząd belgijski, uważam, że art. 49 i 56 WE zostały podniesione w pytaniu drugim wyłącznie w sposób czysto formalny. Skarżący w postępowaniu głównym opiera bowiem zasadniczo swe roszczenia na art. 43 WE (
8
). Analiza tego pytania powinna zatem zostać dokonana wyłącznie w świetle swobody przedsiębiorczości, jako jedynej, o której mowa w pytaniu pierwszym.
39.
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy pomimo tego, że okoliczności faktyczne sporu przed sądem odsyłającym ograniczają się do jednego państwa członkowskiego, art. 43 WE może zostać podniesiony przez skarżącego w ramach powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności za naruszenie prawa Unii wytoczonego przeciwko temu właśnie państwu.
40.
Można odczuwać pokusę udzielenia odpowiedzi na to pytanie w sposób lapidarny, stosując w sposób ścisły orzecznictwo Trybunału dotyczące braku stosowania postanowień traktatu dotyczących swobodnego przepływu osób w ramach sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym.
41.
Sytuacje o charakterze wyłącznie wewnętrznym mogą być określone jako sytuacje, które nie wykazują „[żadnego] łącznika z którąkolwiek z sytuacji regulowanych przez prawo [Unii]” (
9
) i w konsekwencji znajdują się „poza zakresem stosowania postanowień traktatu” (
10
), „[wobec braku] łącznika z wymianą handlową między państwami członkowskimi” (
11
).
42.
Zdaniem Trybunału „normy traktatu w dziedzinie swobodnego przemieszczania się osób i akty wydane w celu ich wykonania nie mogą mieć zastosowania do sytuacji, które nie mają żadnego łącznika z jakąkolwiek sytuacją uregulowaną przez prawo Unii i których wszystkie elementy o zasadniczym znaczeniu zamykają się w obrębie jednego państwa członkowskiego” (
12
).
43.
Tymczasem bezsporne jest, że skarżący w postępowaniu głównym, który jest obywatelem belgijskim, znajduje się w sporze z państwem belgijskim dotyczącym zasadności kar wymierzonych mu w związku z prowadzeniem znajdującego się w Belgii laboratorium analiz biomedycznych. Z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający okoliczności powołanych przez skarżącego w postępowaniu głównym jako mogących wykazać istnienie elementów zagranicznych (
13
), wydaje się, że istnienie sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym zostało wykazane.
44.
Biorąc pod uwagę stanowisko zajęte w wyroku Cour constitutionnelle z 19 grudnia 2007 r., w niniejszej sprawie nie może znaleźć zastosowania orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym nawet w sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym odpowiedź Trybunału może być użyteczna dla sądu odsyłającego, w wypadku gdy prawo krajowe wymagałoby, aby sąd odsyłający umożliwił obywatelowi tego państwa członkowskiego korzystanie z takich samych praw, jakie w tych samych warunkach przysługiwałby na mocy prawa Unii obywatelowi innego państwa członkowskiego (
14
).
45.
W sprawie leżącej u podstaw wyroku z dnia 19 grudnia 2007 r. Cour constitutionnelle rozpatrywał pytanie prejudycjalne zadane przez Conseil d’État, dotyczące tego, czy art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 jest niezgodny z zasadami równości i niedyskryminacji ustanowionymi w art. 10 i 11 Constitution, ponieważ skutkuje on odmiennym traktowaniem między z jednej strony lekarzami, farmaceutami i osobami, które ukończyły wyższe studia w dziedzinie nauk chemicznych, a z drugiej strony innymi podmiotami gospodarczymi w zakresie, w jakim tylko te pierwsze osoby mogą kwalifikować się do otrzymywania refundacji od zakładów ubezpieczeń zdrowotnych i od niepełnosprawności w odniesieniu do świadczonych przez siebie usług. W wyroku tym Cour constitutionnelle stwierdził, że „SPRL »BIORIM« jest spółką prawa belgijskiego, z siedzibą w Belgii, a pierwszy interwenient w postępowaniu przed Conseil d’État jest obywatelem belgijskim; skarżą się oni na to, że nie mają możliwości prowadzenia laboratorium diagnostycznego na warunkach określonych w przepisach, w przedmiocie których zwrócono się o rozstrzygnięcie do Cour constitutionnelle. Zważywszy, że powyższe stosunki prawne należą w całości do sfery wewnętrznej państwa członkowskiego, skarżący nie mogą powoływać się na art. 43, 49 i 56 [WE]” (
15
).
46.
Jak wskazuje rząd belgijski, z wyroku Cour constitutionnelle wynika zatem, że krajowe prawo belgijskie nie wymaga, aby skarżący w postępowaniu głównym korzystał z takich samych praw, jakie obywatel innego państwa członkowskiego miałby na gruncie prawa Unii w świetle warunków określonych w art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143.
47.
Rząd belgijski słusznie wskazuje na podobieństwo do sprawy, w której wydano wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Omalet (C‑245/09, EU:C:2010:808), dotyczącej sporu między Office national de sécurité sociale belge (belgijskim krajowym urzędem zabezpieczenia społecznego) a głównym wykonawcą z siedzibą w Belgii, solidarnie odpowiedzialnym na gruncie prawa belgijskiego za długi swojego podwykonawcy, również mającego siedzibę w Belgii. W ramach tego postępowania Cour constitutionnelle orzekł już w kwestii braku możliwości stosowania art. 49 WE w rozpatrywanej przezeń sprawie o charakterze wyłącznie wewnętrznym. W tych okolicznościach Trybunał stwierdził brak swojej właściwości do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne, które zostały mu przedłożone, ponieważ prawo Unii nie miało zastosowania.
48.
Uważam jednak, że w kontekście niniejszej sprawy ścisłe zastosowanie orzecznictwa odnoszącego się do sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym, które prowadziłoby do tego, że skarżący w postępowaniu głównym nie mógłby powoływać się na prawo Unii w ramach wniesionej przeciwko państwu belgijskiemu skargi odszkodowawczej, nie jest ani konieczne, ani odpowiednie, a to z kilku powodów.
49.
Po pierwsze, Trybunał nie może pominąć faktu, że postępowania sporne, które dotyczyły F. Ullensa de Schootena lub które wszczął on w okresie ostatnich dwudziestu lat, toczą się w większości wokół głównego argumentu opartego na niezgodności art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 z art. 43 WE. Sądy powszechne, a w szczególności cour d’appel de Bruxelles w wyroku z dnia 7 września 2000 r., zastosowały art. 43 WE.
50.
Po drugie, przypominam, że Komisja sporządziła uzasadnioną opinię, notyfikowaną Królestwu Belgii w dniu 17 lipca 2002 r., w której stwierdziła, że art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 jest niezgodny z art. 43 WE. Podkreślam paradoks, do jakiego doszłoby w wypadku stwierdzenia w ramach niniejszego odesłania prejudycjalnego, że prawo Unii nie może zostać podniesione przez skarżącego w postępowaniu głównym na poparcie jego skargi odszkodowawczej przeciwko państwu belgijskiemu, podczas gdy Komisja oficjalnie zajęła stanowisko, zgodnie z którym istniała niezgodność z prawem Unii.
51.
Wiadomo, że skutki prawne uzasadnionej opinii są ograniczone, a w szczególności, że nie dowodzi ona istnienia uchybienia. Uzasadniona opinia wskazuje jednak na potencjalne naruszenie prawa Unii, a obywatele są uprawnieni do wyciągania konsekwencji z takich naruszeń przed sądami krajowymi w celu uzyskania odszkodowania za poniesioną szkodę.
52.
Ponadto wyobraźmy sobie, że Królestwo Belgii po wydaniu uzasadnionej opinii Komisji odmówiło zmiany prawodawstwa krajowego, że sprawa trafiła do Trybunału i że orzekł on, iż to państwo członkowskie uchybiło obowiązkom, które na nim ciążą na mocy art. 43 WE, przyjmując art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143. Czy ten sam Trybunał może następnie orzec w ramach odesłania prejudycjalnego – w odpowiedzi na pytanie takie samo jak zadane w niniejszej sprawie pytanie drugie – że argument dotyczący niezgodności tego przepisu krajowego z prawem Unii nie może zostać podniesiony przez skarżącego przed sądem krajowym jako podstawa powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności państwa belgijskiego z powodu naruszenia prawa Unii wyłącznie z tego względu, iż chodzi o sytuację o charakterze wyłącznie wewnętrznym, innymi słowy wyłącznie z tego powodu, że skarżący jest obywatelem państwa członkowskiego, które przyjęło kwestionowany środek? Nie uważam, aby taka sytuacja miała miejsce, i nie widzę powodu, aby było inaczej w wypadku, gdy postępowanie poprzedzające wniesienie skargi zostało wstrzymane na etapie uzasadnionej opinii.
53.
Po trzecie, jak dowodzą działania podjęte przez Komisję w celu skłonienia Królestwa Belgii do zmiany przepisów krajowych i jak to będę jeszcze szerzej wyjaśniał w dalszej części moich rozważań, art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 stanowi środek mogący ograniczać dostęp podmiotów gospodarczych mających siedzibę w innych państwach członkowskich do belgijskiego rynku laboratoriów analiz medycznych.
54.
W wypadku takiego uregulowania wywołującego skutki transgraniczne Trybunał wielokrotnie zgadzał się dokonać wykładni prawa Unii, nawet jeśli okoliczności faktyczne sporów rozstrzyganych w postępowaniach głównych będących źródłem odesłań prejudycjalnych były ograniczone do terytorium jednego państwa członkowskiego (
16
).
55.
W ramach tej linii orzecznictwa Trybunał zaczyna od stwierdzenia, że przepisy państwa członkowskiego, które – zgodnie z ich brzmieniem – znajdują zastosowanie bez rozróżnienia do obywateli tego państwa i obywateli innych państw członkowskich, mogą, co do zasady, być objęte postanowieniami traktatu dotyczącymi swobód podstawowych gwarantowanych przez traktat wyłącznie w zakresie, w jakim przepisy te znajdują zastosowanie do stanów faktycznych mających związek z obrotem gospodarczym pomiędzy państwami członkowskimi. Następnie w celu uzasadnienia swojej jurysdykcji Trybunał wskazuje, iż nie można wykluczyć, że podmioty gospodarcze mające siedzibę w innych państwach członkowskich są lub mogłyby być zainteresowane prowadzeniem działalności gospodarczej w państwie członkowskim, którego uregulowanie jest kwestionowane.
56.
W świetle wszystkich powyższych okoliczności uważam, że najlepszy sposób udzielenia przez Trybunał odpowiedzi sądowi odsyłającemu nie polega na ścisłym zastosowaniu jego orzecznictwa dotyczącego sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym w celu stwierdzenia niedopuszczalności odesłania prejudycjalnego, lecz raczej – zgodnie z duchem współpracy, który charakteryzuje to postępowanie – na stwierdzeniu dopuszczalności tego odesłania prejudycjalnego, a następnie na przeformułowaniu postawionych pytań w celu udzielenia sądowi odsyłającemu odpowiedzi umożliwiającej mu rozstrzygnięcie w jednoznaczny sposób zawisłego przed nim sporu.
57.
Jest prawdą, że okoliczności faktyczne sporu przed tym sądem zamykają się w obrębie jednego państwa członkowskiego. Niemniej jednak odpowiedź Trybunału jest tu konieczna do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. Innymi słowy, Trybunał w ten sposób realizuje powierzoną mu funkcję, polegającą na wspieraniu wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich, w duchu współpracy, który winien kształtować funkcjonowanie instytucji odesłania prejudycjalnego (
17
).
58.
Przypominam, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „jakikolwiek środek krajowy, który – nawet jeżeli jest stosowany bez dyskryminacji ze względu na obywatelstwo – może zakłócić lub uczynić mniej atrakcyjnym wykonywanie przez osoby mające obywatelstwo jednego z państw członkowskich [Unii Europejskiej] zagwarantowanej przez traktat swobody przedsiębiorczości, jest niezgodny z art. 43 WE” (
18
).
59.
Nurt orzecznictwa uznający dopuszczalność pytań prejudycjalnych uzasadnionych potencjalnymi skutkami środka krajowego w zakresie możliwości korzystania przez przedsiębiorstwa, mające siedzibę w innych państwach członkowskich, ze swobody przedsiębiorczości w państwie członkowskim, które przyjęło dany środek, pozwala zapobiec wystąpieniu niespójności, polegającej na tym, że zgodność tego środka z prawem Unii mogłaby zostać zbadana w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, ale – ze względu na szczególne okoliczności danej sytuacji charakteryzującej się brakiem elementu zagranicznego – nie w ramach procedury odesłania prejudycjalnego.
60.
W świetle powyższego proponuję, by Trybunał stwierdził dopuszczalność odesłania prejudycjalnego w niniejszej sprawie i odpowiedział na pytanie drugie w ten sposób, że w okolicznościach takich jak okoliczności rozpatrywanego w postępowaniu głównym sporu art. 43 WE może być powołany w ramach powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności odszkodowawczej wytoczonego przeciwko państwu członkowskiemu z powodu naruszenia prawa Unii.
B –
W przedmiocie zgodności art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 z prawem Unii
61.
Należy przede wszystkim zauważyć, że o ile prawdą jest, iż sąd odsyłający nie postawił pytania odnoszącego się wyraźnie do zgodności art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 z postanowieniami traktatu dotyczącymi swobody przedsiębiorczości, rozpatruje on jednak ich zastosowanie w ramach rozpatrywanego w postępowaniu głównym sporu, na wypadek gdyby przeszkoda związana z istnieniem sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym została w odpowiedzi na pytanie drugie usunięta przez Trybunał.
62.
Tymczasem w celu sprawdzenia, czy powództwo o ustalenie odpowiedzialności skierowane przeciwko państwu belgijskiemu jest zasadne, czy nie, sąd odsyłający będzie musiał wypowiedzieć się w kwestii, czy doszło do naruszenia prawa Unii przez prawodawcę krajowego oraz przez sądy krajowe, które kolejno rozpatrywały ów spór.
63.
W tym względzie pragnę zauważyć, że argumentacja przedstawiona przez F. Ullensa de Schootena opiera się w istocie na założeniu, zgodnie z którym sądy krajowe pomyliły się, orzekając, że art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 jest zgodny z art. 43 WE. Takie nieprawidłowe zastosowanie prawa Unii utrwaliło się, jego zdaniem, w miarę rozpatrywania kolejnych środków odwoławczych ze względu na uznaną powagę rzeczy osądzonej wyroku Cour d’appel de Bruxelles z dnia 7 września 2000 r.
64.
Rozumie się samo przez się, że jeśli założenie, zgodnie z którym prawo Unii zostało naruszone, zostanie podważone – co, jak uważam i jak to będę jeszcze wyjaśniał w dalszej części moich rozważań, powinno mieć miejsce – rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, która moim zdaniem jawi się przed nami w sposób niepotrzebnie złożony, byłoby uproszczone.
65.
Właśnie dlatego Trybunał powinien, moim zdaniem, orzec w przedmiocie kwestii, czy art. 43 WE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu takiemu jak art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143.
66.
Mam pełną świadomość, iż rolą Trybunału nie jest podejmowanie prób rozstrzygania kwestii innych niż określone przez sąd odsyłający we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
67.
Jednakże nie wydaje mi się, aby w niniejszej sprawie Trybunał stał wobec tego rodzaju zagrożenia.
68.
W tym względzie pragnę zauważyć, że z pkt 24 postanowienia odsyłającego wyraźnie wynika, iż F. Ullens de Schooten w uzasadnieniu swojej skargi odszkodowawczej przeciwko państwu belgijskiemu zarzuca zarówno władzy prawodawczej, jak i władzy sądowniczej naruszenie art. 43 WE.
69.
Wydawało by mi się co najmniej paradoksalne, gdyby w ramach odesłania prejudycjalnego mającego umożliwić sądowi odsyłającemu rozstrzygnięcie sporu w postępowaniu głównym Trybunał nie zezwolił sobie na rozpatrzenie tego problemu, mimo iż stanowi on sedno tego sporu.
70.
W tym kontekście okoliczność, że wykładnia art. 43 WE w związku z art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 nie jest wyraźnie ujęta jako przedmiot wniosku sądu odsyłającego, nie wydaje mi się stanowić przeszkody, która uniemożliwiałaby Trybunałowi rozpatrzenie tej problematyki. Uznanie, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu, jest zresztą zgodne z powszechną praktyką Trybunału. Trybunał również systematycznie wykazuje troskę o udzielenie sądowi odsyłającemu pełnej odpowiedzi (
19
). W tym względzie do Trybunału należy – gdy zajdzie taka potrzeba – przeformułowanie przedstawionych mu pytań. Okoliczność, iż sąd krajowy powołał się formalnie w pytaniu prejudycjalnym na określone przepisy prawa Unii, nie stoi na przeszkodzie temu, by Trybunał przekazał temu sądowi wszelkie wskazówki dotyczące wykładni, które mogą być pomocne w rozstrzygnięciu rozpatrywanej przez niego sprawy, niezależnie od tego, czy sąd krajowy powołał się na nie w treści pytań. W tym względzie do Trybunału należy wskazanie na podstawie całości informacji przedstawionych przez sąd krajowy, a w szczególności na podstawie uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementów prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu (
20
).
71.
Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał zgodnie z duchem współpracy, który przyświeca procedurze odesłania prejudycjalnego, i w celu dostarczenia sądowi odsyłającemu wszystkich elementów dotyczących wykładni prawa Unii, które mogą być mu pomocne przy rozstrzygnięciu sporu w postępowaniu głównym, udzielił temu sądowi wskazówek pozwalających zbadać zasadność założenia dotyczącego naruszenia prawa Unii, na którym opiera się niniejsze odesłanie prejudycjalne.
72.
Ów zasadniczy aspekt niniejszej sprawy został podniesiony na rozprawie. Tak więc Komisja wskazała, iż pozostaje przy stanowisku wyrażonym przez nią w uzasadnionej opinii z dnia 17 lipca 2002 r. Fernand Ullens de Schooten z kolei przypomniał stanowisko przyjęte przez Komisję w uzasadnionej opinii. Wreszcie Królestwo Belgii wskazało, że w 2005 r. zmieniło podważany przepis krajowy w celu dobrowolnego i zapobiegawczego zastosowania się do rzeczonej uzasadnionej opinii i uniknięcia w ten sposób złożenia skargi do Trybunału, lecz że zmiana ta nie oznaczała uznania przez Królestwo Belgii niezgodności tego przepisu z prawem Unii.
73.
Z przedstawionych Trybunałowi akt sprawy wynika, że w ramach krajowej procedury, która doprowadziła do wydania wyroku cour d’appel de Bruxelles z dnia 7 września 2000 r., skarżący podnieśli, iż art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 był niezgodny z art. 43 WE.
74.
We wspomnianym wyroku cour d’appel de Bruxelles nie przyznał skarżącym racji w tej kwestii. Przypomniał on, że krajowe środki uniemożliwiające lub czyniące mniej atrakcyjnym korzystanie z zagwarantowanych w traktacie podstawowych swobód muszą spełniać cztery następujące przesłanki, a mianowicie: mają być stosowane w sposób niedyskryminacyjny; mają odpowiadać nadrzędnym względom interesu ogólnego; muszą być odpowiednie dla zapewnienia realizacji zamierzonego celu; mają nie wykraczać poza to, co jest niezbędne do jego osiągnięcia.
75.
Zdaniem cour d’appel de Bruxelles sporny przepis krajowy spełniał te cztery przesłanki. Stwierdził on, że warunku, zgodnie z którym laboratoria powinny być prowadzone przez osoby uprawnione do świadczenia usług w zakresie diagnostyki laboratoryjnej, nie można uznać za dyskryminujący, ponieważ wymagane uprawnienia były wymagane zarówno od obywateli belgijskich, jak i od osób pochodzących z innych państw członkowskich.
76.
Cour d’appel de Bruxelles wskazał również, że celem, do którego dąży podważane uregulowanie, jest zwalczanie nadmiernego wykorzystywania świadczeń diagnostyki laboratoryjnej, ponieważ może ono zdestabilizować budżet zabezpieczenia społecznego. Zdaniem cour d’appel de Bruxelles uprawnienia wymagane od podmiotów prowadzących laboratoria, niezależnie od tego, kim są, umożliwiają w sposób użyteczny i proporcjonalny do realizowanego celu ograniczenie liczby laboratoriów, zapobieżenie zdominowaniu ich przez interesy handlowe, zlikwidowanie nadmiernej podaży świadczeń diagnostyki laboratoryjnej i zwalczanie ich nadmiernego wykorzystywania.
77.
Analiza, jaką przeprowadził zatem cour d’appel de Bruxelles w wyroku z dnia 7 września 2000 r., wydaje mi się w pełni zgodna z zasadami wypracowanymi przez Trybunał w orzecznictwie dotyczącym posiadania udziałów w kapitale aptek i laboratoriów analiz biomedycznych.
78.
W tym względzie wskazuję, że broniona przez Komisję w uzasadnionej opinii teza, dotycząca niezgodności art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 z art. 43 WE, została podważona w tym samym orzecznictwie Trybunału (
21
).
79.
Fernand Ullens de Schooten powołuje się na wyrok z dnia 21 kwietnia 2005 r., Komisja/Grecja (C‑140/03, EU:C:2005:242), dotyczący salonów optycznych. W wyroku tym Trybunał orzekł, że środki określone w spornych uregulowaniach greckich, które nie zezwalały optykowi na prowadzenie więcej niż jednego salonu optycznego i ograniczały do 50% maksymalną wysokość udziałów w kapitale zakładowym, jaką mogą posiadać podmioty inne niż optyk prowadzący salon, były niezgodne z art. 43 WE i 48 WE. Zdaniem F. Ullensa de Schootena zachodzi zatem podobieństwo między z jednej strony uregulowaniami leżącymi u podstaw przywołanego wyroku a z drugiej strony przepisem belgijskim będącym przedmiotem niniejszej sprawy.
80.
Należy jednak zauważyć, że Trybunał przyjął inne podejście w wyrokach dotyczących ograniczeń w dziedzinie posiadania udziałów w aptekach (
22
). W wyrokach tych Trybunał stwierdził bowiem, że swoboda przedsiębiorczości nie stoi na przeszkodzie przepisom krajowym takim jak przepisy włoskie i niemieckie, które zastrzegają posiadanie i prowadzenie aptek tylko dla farmaceutów.
81.
W sprawie, w której wydano wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772), w ramach zarzutu pierwszego Komisja wskazała, że francuskie uregulowania dotyczące laboratoriów analiz biomedycznych naruszały art. 43 WE w zakresie, w jakim przewidywały, że osoby nieposiadające kwalifikacji biologa nie mogły posiadać więcej niż jedną czwartą udziałów, a tym samym praw głosu, w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością powołanej w celu wykonywania wolnego zawodu (Selarl) i prowadzącej laboratoria analiz medycznych.
82.
W owej sprawie Komisja podniosła, że podejście przyjęte przez Trybunał w odniesieniu do aptek można wyjaśnić bardzo szczególnym charakterem lekarstw (
23
). Tymczasem, jej zdaniem, czynności z zakresu biomedycyny mogą być wykonywane tylko na podstawie recepty lekarskiej, co zapewnia większą gwarancję w zakresie ochrony zdrowia publicznego oraz kontroli kosztów w systemie opieki zdrowotnej. W rzeczywistości bowiem wymóg recepty lekarskiej jest uzasadniony zarówno przez charakter badań, które mają zostać wykonane, jak i przez ich liczbę (
24
).
83.
Komisja podkreśliła ponadto, że sektor biomedycyny charakteryzuje się znacznymi potrzebami w zakresie finansowania, co odróżnia go w szczególności od sektora aptek. Tymczasem sporne przepisy sprzeciwiały się łączeniu aptek w grupy, które umożliwiałoby dokonywanie inwestycji niezbędnych do świadczenia usług wysokiej jakości (
25
).
84.
Zatem celem podniesionym przez Republikę Francuską była ochrona zdrowia publicznego. Zdaniem tego państwa członkowskiego zaskarżone przepisy zmierzały bowiem do zapewnienia niezależności biologów poprzez zapobieganie, aby decyzje podejmowane przez nich były kierowane względami natury ekonomicznej, a nie względami związanymi ze zdrowiem publicznym (
26
).
85.
W wyroku tym Trybunał przypomniał, że zarówno z jego orzecznictwa, jak i z art. 152 ust. 5 WE wynika, iż prawo Unii nie stanowi zagrożenia dla kompetencji państw członkowskich w zakresie uregulowania ich systemów zabezpieczenia społecznego oraz przyjęcia w szczególności przepisów mających na celu organizację i świadczenie usług opieki zdrowotnej i medycznej (
27
).
86.
Jednakże przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie powinny przestrzegać prawa Unii, w szczególności zaś postanowień traktatu dotyczących swobód przepływu, w tym swobody przedsiębiorczości w rozumieniu art. 43 WE. Postanowienia te obejmują skierowany do państw członkowskich zakaz wprowadzania lub utrzymywania nieuzasadnionych ograniczeń w korzystaniu z tych swobód w dziedzinie opieki zdrowotnej (
28
).
87.
Jednocześnie przy ocenie poszanowania tego obowiązku należy uwzględnić okoliczność, że zdrowie i życie ludzi ma pierwszorzędne znaczenie pośród dóbr i interesów chronionych traktatem WE, oraz że do państw członkowskich należy decyzja o poziomie, na którym chcą zapewnić ochronę zdrowia publicznego, oraz sposobie osiągnięcia tego poziomu. Jako że poziom ten może być różny w poszczególnych państwach członkowskich, należy przyznać państwom członkowskim swobodę uznania w tym zakresie (
29
).
88.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 43 WE stoi na przeszkodzie stosowaniu, nawet bez dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, wszelkich środków krajowych, które mogą zniechęcać obywateli Unii do korzystania ze swobody przedsiębiorczości, jaką gwarantuje traktat, lub utrudniać to korzystanie (
30
).
89.
W tym kontekście należy przypomnieć, że pojęcie „ograniczenia” w rozumieniu art. 43 WE obejmuje środki przyjmowane przez dane państwo członkowskie, które – choć jednakowo stosowane – mają wpływ na dostęp przedsiębiorstw z innych państw członkowskich do rynku i w ten sposób utrudniają wymianę handlową w obrębie Unii.
90.
W szczególności, zdaniem Trybunału, ograniczenie w rozumieniu art. 43 WE stanowią uregulowania, które uzależniają umiejscowienie w przyjmującym państwie członkowskim siedziby podmiotu gospodarczego z innego państwa członkowskiego od wydania uprzedniego zezwolenia i które zastrzegają wykonywanie działalności na własny rachunek dla niektórych podmiotów gospodarczych spełniających wcześniej określone wymagania, których przestrzeganie warunkuje wydanie tego zezwolenia (
31
).
91.
Jest oczywiste, że podobnie jak Trybunał stwierdził w wyroku z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772), warunek, o którym mowa w art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143, zgodnie z którym laboratoria biomedyczne, aby móc skorzystać z finansowania INAMI, muszą być prowadzone wyłącznie przez osoby uprawnione do świadczenia usług w zakresie diagnostyki laboratoryjnej, może ograniczyć możliwości zakładania przedsiębiorstw w Belgii przez osoby fizyczne lub prawne, które nie spełniają tego warunku i mają siedzibę w innych państwach członkowskich. W istocie bowiem perspektywa niemożności świadczenia usług analitycznych kwalifikujących się do refundacji przez INAMI może zniechęcić podmioty gospodarcze niespełniające warunku określonego w art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 do zakładania przedsiębiorstw w Belgii. Ten przepis krajowy utrudnia zatem i czyni mniej atrakcyjnym wykonywanie przez te podmioty gospodarcze działalności na terytorium belgijskim w postaci stałego przedsiębiorstwa, a także wpływa na dostęp tych podmiotów do belgijskiego rynku analiz biomedycznych.
92.
Należy obecnie rozpatrzyć, czy takie ograniczenie może być uzasadnione.
93.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ograniczenia swobody przedsiębiorczości, które są stosowane bez dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, mogą być uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego, pod warunkiem że są odpowiednie do zagwarantowania realizacji zamierzonego celu i nie wykraczają poza to, co jest niezbędne dla jego osiągnięcia (
32
).
94.
Należy stwierdzić, że art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 ma zastosowanie bez dyskryminacji ze względu na przynależność państwową.
95.
Tak jak już przyznał Trybunał, ochrona zdrowia publicznego należy do nadrzędnych względów interesu ogólnego, które mogą uzasadniać ograniczenia swobód przepływu zagwarantowanych w traktacie, takich jak swoboda przedsiębiorczości (
33
).
96.
W tym kontekście z orzecznictwa wynika, że cel polegający na utrzymaniu jakości usług medycznych może należeć do wyjątków przewidzianych w art. 46 WE w zakresie, w jakim przyczynia się do osiągnięcia wysokiego poziomu ochrony zdrowia (
34
).
97.
Konieczne jest jeszcze, aby rozpatrywany przepis krajowy był odpowiedni do zagwarantowania realizacji takiego celu.
98.
W tym względzie Trybunał stwierdził w wyroku z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772), że sektor biomedycyny ma szczególny charakter i zajmuje pierwszorzędne miejsce w systemie opieki zdrowotnej (
35
).
99.
Przychylając się do analizy zaproponowanej przez rzecznika generalnego P. Mengozziego (
36
), Trybunał podkreślił zatem, że „podobnie jak wydanie przez farmaceutę niewłaściwego leku klientowi mogłoby mieć poważne konsekwencje, tak również analiza biomedyczna wykonana w sposób niewłaściwy, a nawet zbyt późno lub błędnie, mogłaby leżeć u podstaw błędów w diagnozie lub leczeniu” (
37
). Wskazał on ponadto, że „podobnie jak przedawkowanie lub niewłaściwe użycie lekarstw, również analiza biomedyczna wykonana błędnie lub w niewłaściwy sposób, tak pod względem ilościowym, jak i jakościowym, może powodować dodatkowe koszty dla systemu zabezpieczeń społecznych, a w konsekwencji dla państwa” (
38
).
100.
Trybunał wywnioskował z powyższego, że „okazuje się, iż wykonanie analiz biomedycznych w sposób błędny lub niewłaściwy stanowi niebezpieczeństwo dla zdrowia publicznego porównywalne z niebezpieczeństwem wynikającym z niewłaściwego wydania lekarstw, które było przedmiotem rozważań Trybunału w ww. wyrokach z dnia 19 maja 2009 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom [C‑531/06, EU:C:2009:315], a także w sprawie Apothekerkammer des Saarlandes i in. [C‑171/07 i C‑172/07, EU:C:2009:316]. Z kolei niebezpieczeństwo to nie jest porównywalne z niebezpieczeństwem wynikającym z błędnego lub niewłaściwego wydania produktów optycznych, które były przedmiotem […] wyroku [z dnia 21 kwietnia 2005 r.] w sprawie Komisja przeciwko Grecji [C‑140/03, EU:C:2005:242]. Takie wydanie może oczywiście mieć niekorzystne skutki dla pacjenta, jednakże Komisja nie wykazała, że są one w takim samym stopniu poważne jak skutki analizy biomedycznej wykonanej błędnie lub nieprawidłowo” (
39
).
101.
Zdaniem Trybunału „z uwagi, po pierwsze, na podobieństwa istniejące z punktu widzenia niebezpieczeństwa dla zdrowia publicznego pomiędzy sektorem aptek a sektorem analiz biomedycznych, oraz, po drugie, na okoliczność, iż w przeciwieństwie do tego, co twierdzi Komisja, nie można w rzeczywistości odróżnić tych dwóch sektorów od siebie, zarówno pod względem wniosków w dziedzinie recept lekarskich, jak i pod względem potrzeb finansowych, zasady ustanowione w […] wyrokach: z dnia 19 maja 2009 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom [C‑531/06, EU:C:2009:315] oraz w sprawie Apothekerkammer des Saarlandes i in. [C‑171/07 i C‑172/07, EU:C:2009:316], dotyczące ograniczeń w posiadaniu kapitału aptek, mogą być w pełni transponowane na grunt niniejszej sprawy” (
40
). W konsekwencji „zważywszy na przyznane państwom członkowskim kompetencje w zakresie podejmowania decyzji o poziomie ochrony zdrowia publicznego, należy przyznać, że państwa członkowskie mogą wymagać, aby analizy biomedyczne były wykonywane przez biologów korzystających z rzeczywistej niezależności zawodowej. Mogą one także podjąć środki prowadzące do wyeliminowania lub zmniejszenia zagrożenia naruszenia takiej niezależności, jako że takie naruszenie może mieć wpływ na zdrowie publiczne i jakość usług medycznych” (
41
). Trybunał podkreślił również, że „[w] odróżnieniu od biologów osoby nieposiadające kwalifikacji biologa z definicji nie posiadają wykształcenia, doświadczenia […] równoważnych z tymi, jakie posiadają biolodzy [ani nie ponoszą takiej samej odpowiedzialności]. W takich okolicznościach należy stwierdzić, że nie zapewniają takich samych gwarancji jak te, które zapewniają biolodzy” (
42
).
102.
W ramach badania kwestii, czy ograniczenie swobody przedsiębiorczości w rozumieniu art. 43 WE nie wykracza poza to, co jest niezbędne do osiągnięcia przywołanego celu ochrony zdrowia publicznego, Komisja podniosła w szczególności, że cel ów mógłby zostać osiągnięty za pomocą mniej restrykcyjnych środków, takich jak wymóg, zgodnie z którym analizy biomedyczne miałyby być dokonywane przez kompetentny personel posiadający niezbędne kwalifikacje i do którego znajdowałaby zastosowanie deontologiczna zasada niezależności specjalistów z dziedziny zdrowia. Niemniej z uwagi na przyznany państwom członkowskim zakres uznania Trybunał, powtarzając tok rozumowania przyjęty przezeń w odniesieniu do posiadania udziałów w aptekach, orzekł, że „państwo członkowskie może uznać, że istnieje zagrożenie, iż przepisy ustawowe mające na celu zapewnienie niezależności zawodowej biologów będą w praktyce naruszane, zważywszy, że interes, jaki posiada osoba nieposiadająca kwalifikacji biologa w osiąganiu zysków, nie jest ograniczany w taki sam sposób jak interes niezależnych biologów i że podporządkowanie biologów, jako osób zatrudnionych, Selarl prowadzącej laboratoria analiz biomedycznych posiadanej w większości przez osoby niemające kwalifikacji biologa, mogłoby utrudnić im sprzeciwienie się poleceniom wydanym przez owe osoby nieposiadające kwalifikacji biologa” (
43
). Zdaniem Trybunału „nie można również wykluczyć, że owe osoby nieposiadające kwalifikacji biologa będą chciały zrezygnować z mniej rentownych z ekonomicznego punktu widzenia lub bardziej skomplikowanych badań lub też że […] będą chciały zredukować działalnoś[ć] doradcz[ą] wobec pacjentów w fazach preanalitycznej i postanalitycznej, której istnienie charakteryzuje organizację biomedycyny we Francji” (
44
).
103.
Jestem zdania, że nawet jeśli belgijskie uregulowania rozpatrywane w ramach niniejszej sprawy nie są identyczne z tymi, które zostały zbadane przez Trybunał w wyroku z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772), to wytyczne wynikające zarówno z tego wyroku, jak i z wyroków odnoszących się do posiadania udziałów w aptekach pozwalają uznać, że art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 jest zgodny z art. 43 WE w zakresie, w jakim ograniczenie swobody przedsiębiorczości, jakie w nim ustanowiono, jest uzasadnione celem ochrony zdrowia publicznego i nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego celu.
104.
W tym względzie z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, a w szczególności z wyroku Cour constitutionnelle z dnia 19 grudnia 2007 r., wynika, że art. 3 dekretu królewskiego nr 143 miał na celu zwalczanie rosnącego nadmiernego wykorzystywania świadczeń w branży medycyny laboratoryjnej i nadużyć stwierdzonych w tej branży.
105.
Podobnie jak rząd belgijski, uważam, że zapewniając, aby laboratoria nie były prowadzone przez osoby, które ze względu na swoje kwalifikacje nie mają związków z branżą opieki zdrowotnej, lecz przez osoby zajmujące się zawodowo świadczeniem usług w zakresie diagnostyki laboratoryjnej, które z uwagi na swój status nie mogą prowadzić działalności w celach ściśle komercyjnych, lecz, przeciwnie, działają w zgodzie z celami zdrowia publicznego, a zatem w pierwszej kolejności dbają o ochronę zdrowia pacjenta i jakość świadczeń, prawodawca belgijski przyjął środek odpowiedni do osiągnięcia celu w postaci zwalczania rosnącego nadmiernego wykorzystywania świadczeń w branży medycyny laboratoryjnej i nadużyć stwierdzonych w tej branży.
106.
Przypominam, że jest bezsporne, iż ochrona zdrowia publicznego należy do nadrzędnych względów interesu ogólnego, które mogą na mocy art. 46 ust. 1 WE uzasadnić ograniczenie swobody przedsiębiorczości. Ponadto, jak wynika z orzecznictwa Trybunału, w zakres tego odstępstwa wchodzi cel, którym jest zapobieganie ryzyku poważnego naruszenia równowagi finansowej systemu zabezpieczenia społecznego (
45
). Cel w postaci zwalczania rosnącego nadmiernego wykorzystywania świadczeń w branży medycyny laboratoryjnej i nadużyć stwierdzonych w tej branży jest bezpośrednio związany z tym ostatnim celem.
107.
W tym względzie należy przypomnieć, że Trybunał orzekł w wyrokach dotyczących posiadania udziałów w aptekach, iż „[n]admierne lub nieprawidłowe spożywanie produktów leczniczych prowadzi […] do marnotrawienia zasobów finansowych, które jest tym bardziej szkodliwe, że sektor farmaceutyczny generuje znaczne koszty i musi zaspokajać rosnące potrzeby, podczas gdy zasoby finansowe, które mogą być przeznaczone na opiekę zdrowotną, nie są nieograniczone, niezależnie od zastosowanego sposobu finansowania […]” (
46
). W tym względzie Trybunał wskazał, iż „istnieje bezpośredni związek pomiędzy tymi zasobami finansowymi a zyskami podmiotów gospodarczych prowadzących działalność w sektorze farmaceutycznym, ponieważ w większości państw członkowskich za przepisywanie produktów leczniczych odpowiedzialne są dane zakłady ubezpieczeń zdrowotnych” (
47
).
108.
Trybunał wywnioskował z powyższego, że w świetle wspomnianych zagrożeń dla zdrowia publicznego i dla równowagi finansowej systemów zabezpieczenia społecznego „państwa członkowskie mogą nałożyć na osoby zajmujące się detaliczną dystrybucją produktów leczniczych ścisłe wymogi dotyczące między innymi sposobów sprzedaży tych produktów i osiągania zysków. W szczególności mogą co do zasady zastrzec prawo do detalicznej sprzedaży produktów leczniczych dla farmaceutów ze względu na gwarancje, jakie [powinni oni] zapewniać, i informacje, które powinni być w stanie przekazać konsumentom” (
48
).
109.
Ponadto jestem zdania, że art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu w postaci zwalczania rosnącego nadmiernego wykorzystywania świadczeń w branży medycyny laboratoryjnej i nadużyć stwierdzonych w tej branży. W tym względzie przypominam, że przepis ten nie ma na celu uniemożliwienia istnienia i prowadzenia laboratoriów, które nie spełniają warunków określonych w tym przepisie, lecz jedynie uzależnienie refundacji świadczeń analitycznych przez INAMI od spełnienia konkretnych wymogów odnoszących się do kwalifikacji zawodowych podmiotów prowadzących owe laboratoria. W świetle powołanego wyżej orzecznictwa Trybunału dotyczącego posiadania udziałów w aptekach i laboratoriach analiz biomedycznych, takie wymogi wydają mi się proporcjonalne.
110.
Z powyższych rozważań wynika, że art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 powinien zostać uznany za zgodny z art. 43 WE.
111.
W tym miejscu należy wyciągnąć z tego stwierdzenia konsekwencje odnoszące się do powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności za naruszenie prawa Unii, wytoczonego przez F. Ullensa de Schootena przeciwko państwu belgijskiemu.
112.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem prawo do odszkodowania jest przez prawo Unii uznane wówczas, gdy spełnione są trzy przesłanki, to jest, gdy celem naruszonej normy prawnej jest przyznanie praw jednostkom, gdy naruszenie jest wystarczająco istotne oraz gdy istnieje bezpośredni związek przyczynowy między naruszeniem zobowiązania nałożonego na państwo a szkodą poniesioną przez osoby poszkodowane (
49
).
113.
W zakresie, w jakim założenie – zgodnie z którym naruszenie prawa Unii polega na niezgodności art. 3 ust. 1 pkt 3 i 4 dekretu królewskiego nr 143 z art. 43 WE – okazuje się być błędne, F. Ullens de Schooten nie może uzyskać w ramach powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności odszkodowawczej, które wytoczył przeciwko państwu belgijskiemu, naprawienia szkody w oparciu o przepisy prawa Unii.
114.
Z powyższego wynika w każdym wypadku, że takie powództwo nie może być uwzględnione przez cour d’appel de Bruxelles. A zatem odpowiedź Trybunału na pytania pierwsze, trzecie i czwarte, które są oparte na błędnym według mnie założeniu, iż państwo belgijskie naruszyło prawo Unii, nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia zawisłego przed sądem odsyłającym sporu. Proponuję zatem Trybunałowi ograniczenie odpowiedzi do zagadnień uprzednio przeanalizowanych w niniejszej opinii.
III – Wnioski
115.
Mając na względzie wszystkie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił cour d’appel de Bruxelles (Belgia) następującej odpowiedzi:
W okolicznościach takich jak okoliczności rozpatrywanego w postępowaniu głównym sporu art. 43 WE może być powołany w ramach powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności odszkodowawczej wytoczonego przeciwko państwu członkowskiemu z powodu naruszenia prawa Unii.
Artykuł 43 WE należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego, zgodnie z którymi wyłącznie medyczne laboratoria diagnostyczne prowadzone przez osoby uprawnione do świadczenia usług w zakresie medycznej diagnostyki laboratoryjnej – a mianowicie lekarzy, farmaceutów lub osoby, które ukończyły wyższe studia w dziedzinie nauk chemicznych – mogą wykonywać świadczenia analityczne objęte zwrotami z systemu zabezpieczenia społecznego tego państwa członkowskiego.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Moniteur belge z dnia 12 stycznia 1983 r.
(
3
)	Artykuł 3 ust. 1 dekretu królewskiego nr 143 ma następujące brzmienie:
„Laboratorium musi być prowadzone:
[…]
3° albo przez osobę lub osoby uprawnione do świadczenia usług w zakresie diagnostyki laboratoryjnej, które faktycznie wykonują analizy w tym laboratorium, a które nie są lekarzami ordynującymi;
4° albo przez spółkę cywilną, która przyjęła formę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki jawnej lub spółdzielni, w której wspólnikami, dyrektorami lub członkami zarządu są wyłącznie osoby, o których mowa w pkt 3 niniejszego ustępu;
[…]”.
(
4
)	Punkt 9.
(
5
)	Punkt 11.
(
6
)	Zwanej dalej „EKPC”.
(
7
)	CE:ECHR:2011:0920JUD000398907.
(
8
)	Zobacz w tym względzie pkt 24 postanowienia odsyłającego.
(
9
)	Wyrok z dnia 28 marca 1979 r., Saunders (175/78, EU:C:1979:88, pkt 11).
(
10
)	Wyrok z dnia 28 marca 1979 r., Saunders (175/78, EU:C:1979:88, pkt 12).
(
11
)	F. Picod, „Libre circulation et situation interne”, Revue des affaires européennes, 2003–2004/1, s. 47, szczególnie s. 48.
(
12
)	Wyrok z dnia 8 maja 2013 r., Libert i in. (C‑197/11 i C‑203/11, EU:C:2013:288, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
13
)	Zdaniem F. Ullensa de Schootena jego sytuacja charakteryzowała się wieloma łącznikami mającymi związek z prawem Unii. Korzystał on bowiem ze swobody przemieszczania się w innych państwach członkowskich, laboratorium BIORIM było prowadzone z wykorzystaniem kapitału znajdującego się w innych państwach, w szczególności w Luksemburgu, w którym otwarto w imieniu laboratorium szereg rachunków bankowych. Państwo belgijskie pozwało z tytułu odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe F. Ullensa de Schootena szereg spółek luksemburskich. Ponadto z usług laboratorium BIORIM mogli korzystać obywatele zamieszkali w innych państwach członkowskich.
(
14
)	Zobacz wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Omalet (C‑245/09, EU:C:2010:808).
(
15
)	Punkt B.4.3 wspomnianego wyroku.
(
16
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 11 marca 2010 r., Attanasio Group (C‑384/08, EU:C:2010:133, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo, a także pkt 24); z dnia 1 czerwca 2010 r., Blanco Pérez i Chao Gómez (C‑570/07 i C‑571/07, EU:C:2010:300, pkt 40); z dnia 19 lipca 2012 r., Garkalns (C‑470/11, EU:C:2012:505, pkt 21); z dnia 8 maja 2013 r., Libert i in. (C‑197/11 i C‑203/11, EU:C:2013:288, pkt 34); z dnia 5 grudnia 2013 r., Venturini i in. (C‑159/12 do C‑161/12, EU:C:2013:791, pkt 25; a także z dnia 15 października 2015 r., Grupo Itevelesa i in. (C‑168/14, EU:C:2015:685, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo, a także pkt 36). Zobacz również, w celu zapoznania się z syntezą tego nurtu orzecznictwa, pkt 33–38 opinii rzecznika generalnego N. Wahla w sprawach połączonych Venturini i in. (od C‑159/12 do C‑161/12, EU:C:2013:529). Jak zaznacza B. Cheynel, „Les situations purement internes à la lumière de l’arrêt Libert e.a.”, Revue des affaires européennes, 2013/2, s. 405, w odniesieniu do wyroku z dnia 8 maja 2013 r., Libert i in. (C‑197/11 i C‑203/11, EU:C:2013:288), „wydaje się, że w wyroku tym Trybunał przyjął, iż sama możliwość istnienia skutków ograniczających uregulowania krajowego wystarcza obecnie do uznania, że uregulowanie to wchodzi w zakres art. 21 TFUE (swobodny przepływ osób), art. 45 (swobodny przepływ pracowników), art. 49 (swoboda przedsiębiorczości), art. 56 (swoboda świadczenia usług) i art. 63 (swobodny przepływ kapitału), bez względu na status obywatela Unii, który powołuje się na niezgodność tego uregulowania ze wspomnianymi postanowieniami” (s. 407).
(
17
)	Zobacz w szczególności postanowienie z dnia 14 marca 2013 r., Loreti i in. (C‑555/12, niepublikowane, EU:C:2013:174, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
18
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 21 kwietnia 2005 r., Komisja/Grecja (C‑140/03, EU:C:2005:242, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
19
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 6 października 2015 r., Schrems (C‑362/14, EU:C:2015:650, pkt 67).
(
20
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 18 grudnia 2014 r., Abdida (C‑562/13, EU:C:2014:2453, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo); a także z dnia 15 października 2015 r., Biowet (C‑306/14, EU:C:2015:689, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
21
)	Mamy tu do czynienia z „nurtem orzeczniczym związanym z harmonijnym pojednaniem między wymogami rynku wewnętrznego, w tym wypadku swobodą przedsiębiorczości, a ochroną zdrowia publicznego” (zobacz V. Michel, „Laboratoires d’analyses médicales”, Revue Europe, nr 2, luty 2011 r., kom. 59).
(
22
)	Zobacz wyroki: z dnia 19 maja 2009 r., Komisja/Włochy (C‑531/06, EU:C:2009:315); oraz Apothekerkammer des Saarlandes i in. (C‑171/07 i C‑172/07, EU:C:2009:316).
(
23
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 23).
(
24
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 24).
(
25
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 25).
(
26
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 31).
(
27
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 40).
(
28
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
29
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
30
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 19 maja 2009 r., Apothekerkammer des Saarlandes i in. (C‑171/07 i C‑172/07, EU:C:2009:316, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
31
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 19 maja 2009 r., Apothekerkammer des Saarlandes i in. (C‑171/07 i C‑172/07, EU:C:2009:316, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
32
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
33
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
34
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
35
)	Punkt 56.
(
36
)	Zobacz pkt 83 i 84 opinii rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:305).
(
37
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 57).
(
38
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 57).
(
39
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 58).
(
40
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 65).
(
41
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
42
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
43
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
44
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., Komisja/Francja (C‑89/09, EU:C:2010:772, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
45
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 10 marca 2009 r., Hartlauer (C‑169/07, EU:C:2009:141, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
46
)	Zobacz wyroki: z dnia 19 maja 2009 r., Komisja/Włochy (C‑531/06, EU:C:2009:315, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo); a także w sprawie Apothekerkammer des Saarlandes i in. (C‑171/07 i C‑172/07, EU:C:2009:316, pkt 33).
(
47
)	Zobacz wyroki: z dnia 19 maja 2009 r., Komisja/Włochy (C‑531/06, EU:C:2009:315, pkt 57); a także Apothekerkammer des Saarlandes i in. (C‑171/07 i C‑172/07, EU:C:2009:316, pkt 33).
(
48
)	Zobacz wyroki: z dnia 19 maja 2009 r., Komisja/Włochy (C‑531/06, EU:C:2009:315, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo); a także w sprawie Apothekerkammer des Saarlandes i in. (C‑171/07 i C‑172/07, EU:C:2009:316, pkt 34).
(
49
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 10 lipca 2014 r., Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).