62016CJ0258
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tielet Awla)
12 ta’ April 2018 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trasport bl-ajru – Konvenzjoni ta’ Montreal – Artikolu 31 – Responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru għall-bagalji li jkunu għaddew miċ-check-in – Rekwiżiti dwar il-forma u l-kontenut ta’ lment bil-miktub magħmul lit-trasportatur – Ilment imressaq b’mod elettroniku u rreġistrat fis-sistema informatika tat-trasportatur bl-ajru – Ilment imressaq f’isem id-destinatarju minn impjegat tat-trasportatur bl-ajru”
Fil-Kawża C-258/16,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Korkein oikeus (il-Qorti Suprema, il-Finlandja), permezz ta’ deċiżjoni tat-2 ta’ Mejju 2016, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fid-9 ta’ Mejju 2016, fil-proċedura
Finnair Oyj
vs
Keskinäinen Vakuutusyhtiö Fennia,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tielet Awla),
komposta minn L. Bay Larsen, President tal-Awla, J. Malenovský (Relatur), M. Safjan, D. Šváby u M. Vilaras, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: E. Sharpston,
Reġistratur: C. Strömholm, Amministratur,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tat-23 ta’ Marzu 2017,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal Finnair Oyj, minn T. Väätäinen, asianajaja,
–
għal Keskinäinen Vakuutusyhtiö Fennia, minn V. Teiramaa, asianajaja,
–
għall-Gvern Taljan, minn G. Palmieri, bħala aġent, assistita minn M. Capolupo, avvocato dello Stato,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn I. Koskinen u K. Simonsson, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tal-20 ta’ Diċembru 2017,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru, konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999 u approvata f’isem il-Komunità Ewropea permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE, tal-5 ta’ April 2001 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 5, p. 491, iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Montreal”).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn Finnair Oyj, kumpannija tal-ajru, u Keskinäinen Vakuutusyhtiö Fennia (iktar ’il quddiem “Fennia”), kumpannija tal-assigurazzjoni, dwar ir-responsabbiltà ta’ dan it-trasportatur bl-ajru minħabba dannu li rriżulta mit-telf ta’ oġġetti li kienu jinsabu f’bagalja.
Il-kuntest ġuridiku
Il-Konvenzjoni ta’ Montreal
3
Il-preambolu tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, fil-paragrafu 3 tiegħu jipprovdi li l-Istati parti għal din il-konvenzjoni jirrikonoxxu “l-importanza li tiġi assigurata l-protezzjoni ta’ l-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru u l-bżonn għal kumpens ekwu bbażat fuq il-prinċipju ta’ restituzzjoni”.
4
Skont il-ħames paragrafu tal-imsemmi preambolu:
“[…] l-azzjoni kollettiva mill-Istat għal armozzazzjoni u kodifikazzjoni akbar ta’ ċerti regoli li jirregolaw it-trasport internazzjonali bl-ajru permezz ta’ Konvenzjoni ġdida hija l-mezz l-aktar adegwat biex jiġi akkwistat bilanċ ekwu ta’ l-interessi […]”
5
L-Artikolu 17 intitolat “Mewt u inġurji tal-passiġġieri – dannu lil bagalji”, jipprovdi fil-paragrafu 2 tiegħu:
“It-trasportatur huwa responsabbli għad-danni sofferti fil-każ ta’ distruzzjoni jew telf ta’ jew dannu lil bagalji kkontrollati sakemm biss il-każ li kkawża d-distruzzjoni, it-telf jew id-dannu seħħ abbord l-inġenju ta’ l-ajru jew tul kwalunkwe perijodu li fih il-bagalji kkontrollati kienu fil-kura tat-trasportatur. Madanakollu, it-trasportatur mhuwiex responsabbli jekk, u sa fejn, il-ħsara li tirriżulta mid-difett inerenti, mill-kwalità jew problema tal-bagalja. Fil-każ ta’ bagalji mhux ivverifikati, inklużi oġġetti personali, it-trasportatur huwa responsabbli jekk id-dannu rriżulta mit-tort tiegħu jew tas-servjenti jew l-aġenti tiegħu.”
6
L-Artikolu 31 ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Notifika fil-ħin tal-pretensjonijiet”, jistipula:
“1.   Riċevuta mill-persuna intitolata għall-kunsinna ta’ bagalji jew merkanzija kkontrollata mingħajr ilment hija prova prima facie li l-istess ġie kkunsinnat f’kondizzjoni tajba u skond id-dokument ta’ trasport jew ir-reġistru ppreservat bil-mezzi l-oħrajn imsemmija fil-paragrafu 2 tal-Artikolu 3 u fil-paragrafu 2 tal-Artikolu 4.
2.   Fil-każ ta’ dannu, il-persuna intitolata għall-kunsinna għandha tilmenta lit-trasportatur minnufih wara l-iskoperta tad-dannu, u mhux aktar tard minn sebat ijiem mid-data ta’ l-irċevuta fil-każ ta’ bagalji kkontrollati, u 14-il jum mid-data ta’ l-irċevuta fil-każ ta’ merkanzija. Fil-każ ta’ dewmien, l-ilment għandu jsir mhux aktar tard minn 21 jum mid-data li fiha l-bagalji jew il-merkanzija tqiegħdu għad-disposizzjoni tiegħu jew tagħha.
3.   Kull ilment għandu jsir bil-miktub u jingħata jew jintbagħat fiż-żminijiet imsemmija fuq.
4.   Jekk ma jsir l-ebda lment fiż-żminijiet imsemmija, ma jkun hemm l-ebda azzjoni kontra t-trasportatur, ħlief fil-każ ta’ frodi da parti tiegħu.”
Id-dritt tal-Unjoni
7
L-Artikolu 1 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad-9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru fir-rigward tat-trasport ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom bl-ajru (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 3, p. 489), kif emendat bir-Regolament (KE) Nru 889/2002 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-13 ta’ Mejju 2002 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 6, p. 246, iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 2027/97”), jipprovdi:
“Dan ir-Regolament jimplimenta d-dispożizzjonijiet relevanti tal-Konvenzjoni ta’ Montreal fir-rigward tat-trasport ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom bl-ajru u jistabbilixxi ċerti dispożizzjonijiet supplimentari […]”
8
L-Artikolu 3(1) tar-Regolament (KE) Nru 2027/97 huwa fformulat kif ġej:
“Ir-responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru [tal-Unjoni Ewropea] fir-rigward ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom tiġi regolata mid-dispożizzjonijiet kollha tal-Konvenzjoni ta’ Montreal pertinenti għal din ir-responsabbiltà.”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
9
K. Mäkelä-Dermedesiotis kienet passiġġiera fuq titjira ta’ Finnair minn Malaga (Spanja) għal Helsinki (il-Finlandja). Mal-wasla tagħha f’Helsinki fl-1 ta’ Novembru 2010 hija sabet li xi oġġetti kienu neqsin mill-bagalji li hija kienet għaddiet miċ-check-in.
10
Fl-istess ġurnata K. Mäkelä-Dermedesiotis għarrfet b’dan permezz tat-telefon lir-rappreżentant għas-servizzi għall-klijenti ta’ Finnair. Hija identifikat l-oġġetti mitlufa u kkomunikat il-valur tagħhom lil dan l-aġent, li daħħal l-informazzjoni li hija kienet ipprovdiet fis-sistema informatika ta’ Finnair. Fit-3 ta’ Novembru 2010, K. Mäkelä Dermedesiotis reġgħet ċemplet lis-servizzi għall-klijenti ta’ Finnair biex tikseb ċertifikat għat-talba tagħha skont il-polza ta’ assigurazzjoni tagħha ma’ Fennia. Wara din it-talba, Finnair tatha ċertifikat ta’ avviż ta’ lment.
11
Fennia mbagħad ikkumpensat lil K. Mäkelä-Dermedesiotis għat-telf li kienet ġarrbet u, billi kienet issurrogata fit-talba oriġinali tal-persuna assigurata, bdiet proċeduri fit-2 ta’ Settembru 2011 quddiem il-Helsingin käräjäoikeus (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Helsinki, il-Finlandja) fejn talbet kumpens għad-dannu mingħand Finnair.
12
Finnair ikkontestat l-ammissibbiltà ta’ dan ir-rikors billi sostniet, essenzjalment, li K. Mäkelä-Dermedesiotis ma kinitx ressqet l-ilment bil-miktub fit-terminu ta’ sebħat ijiem mill-wasla tal-bagalji, stabbilit fl-Artikolu 31(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
13
Permezz ta’ deċiżjoni tal-4 ta’ Settembru 2012, il-Helsingin käräjäoikeus (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Helsinki), iddeċidiet favur Finnair u ċaħdet ir-rikors għal kumpens.
14
Fennia appellat quddiem il-Helsingin hovioikeus (il-Qorti tal-Appell, Helsinki, il-Finlandja).
15
Din tal-aħħar eżaminat, b’mod partikolari, l-istruzzjonijiet lil passiġġieri ppubblikati fuq is-sit internet ta’ Finnair, li kellhom diversi indikazzjonijiet dwar il-proċedura li kellha tiġi segwita sabiex jiġi indikat dannu u sabiex isir ilment bil-miktub proprja. Din il-qorti kkonstatat li l-avviż ta’ lment seta’ jsir bit-telefon, filwaqt li lment bil-miktub kellu jsir permezz ta’ formola partikolari li kellha timtela fi żmien sebat ijiem mill-wasla tal-bagalji. Il-Helsingin hovioijeus (il-Qorti tal-Appell ta’ Helsinki) qieset li l-istruzzjonijiet tas-sit internet ta’ Finnair “ma kinux ċari biżżejjed u mhux ambigwi għal passiġġier bħala klijent”. Skont din il-qorti, peress li l-istruzzjonijiet ma kinux isemmu għal liema għan kellu jsir l-avviż ta’ lment, il-passiġġier, bħala konsumatur, seta’ leġittimament jifhem li lment magħmul bit-telefon u rreġistrat minn impjegat tal-impriża kien jissodisfa wkoll ir-rekwiżiti ta’ lment bil-miktub formali. F’dan il-każ, K. Mäkelä-Dermedesiotis iddeskriviet it-telf imġarrab fid-dettall lil Finnair u ċ-ċertifikat bil-miktub tal-avviż ta’ lment mogħti minn din kien jiċċertifika l-fatt li l-ilment tagħha kien ġie rreġistrat fil-ħin fis-sistema informatika ta’ Finnair. Barra minn hekk, din tal-aħħar irċeviet l-avviż ta’ lment, iżda ma informatx lil K. Mäkelä Dermedesiotis li hija kienet tikkunsidra li dan ma kienx biżżejjed sabiex tinbeda azzjoni intiża sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà ta’ dan it-trasportatur bl-ajru u ma ppreċiżatilhiex li kien hemm bżonn ukoll ta’ lment bil-miktub.
16
Permezz ta’ sentenza tat-28 ta’ Frar 2014, il-Helsingin hovioikeus (il-Qorti tal-Appell ta’ Helsinki) bidlet is-sentenza tal-Helsingin käräjäoikeus (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Helsinki) u kkundannat lil Finnair tikkumpensa lil Fennia.
17
Finnair appellat kontra din is-sentenza quddiem il-qorti tar-rinviju, il-Korkein oikeus (il-Qorti Suprema, il-Finlandja). Insostenn tal-appell tiegħu, dan it-trasportatur bl-ajru jsostni b’mod partikolari li, kuntrarjament għall-Helsingin käräjäoikeus (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Helsinki), il-Helsingin hovioikeus (il-Qorti tal-Appell ta’ Helsinki) għamlet interpretazzjoni żbaljata tal-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
18
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Korkein oikeus (il-Qorti Suprema) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
L-Artikolu 31(4) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandu jiġi interpretat fis-sens li, sabiex jiġi kkonservat id-dritt ta’ azzjoni, huwa neċessarju, minbarra li jingħata avviż ta’ lment fi żmien xieraq, li l-ilment isir bil-miktub fit-termini previsti fl-Artikolu 31(3)?
2)
Jekk, sabiex jiġi kkonservat id-dritt ta’ azzjoni, ilment għandu jsir bil-miktub fi żmien debitu, l-Artikolu 31(3) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandu jiġi interpretat fis-sens li r-rekwiżit tal-kitba jista’ jiġi ssodisfatt bi proċedura elettronika flimkien mar-reġistrazzjoni tad-dannu f’sistema [informatika] tat-trasportatur?
3)
Il-Konvenzjoni ta’ Montreal tipprekludi interpretazzjoni li biha r-rekwiżit tal-kitba jitqies li ġie ssodisfatt meta, bl-għarfien tal-passiġġier, rappreżentant tal-vettur iniżżel bil-kitba l-avviż ta’ lment/l-ilment jew fuq karta jew elettronikament fis-sistema [informatika] tat-trasportatur?
4)
L-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jissuġġetta lment għal rekwiżiti sostantivi oħra li jmorru lil hinn milli jingħata l-avviż lit-trasportatur tad-dannu subit?”
Fuq id-domandi preliminari
Osservazzjonijiet preliminari
19
Għandu jiġi ppreċiżat li l-Konvenzjoni ta’ Montreal ġiet iffirmata mill-Komunità Ewropea fid-9 ta’ Diċembru 1999, u wara ġiet approvata f’isimha mill-Kunsill, fil-5 ta’ April 2001. Din daħlet fis-seħħ, għal dak li jirrigwarda l-Unjoni Ewropea, fit-28 ta’ Ġunju 2004.
20
Minn din id-data, id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Montreal huma parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea u, għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjonijiet preliminari dwar l-interpretazzjoni tagħhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-10 ta’ Jannar 2006, IATA u ELFAA, C-344/04, EU:C:2006:10, punt 36, kif ukoll tas-6 ta’ Mejju 2010, Walz, C-63/09, EU:C:2010:251, punt 20).
21
F’dan ir-rigward, l-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna tat-23 ta’ Mejju 1969 dwar id-Dritt tat-Trattati, li tikkodifika d-dritt internazzjonali ġenerali, li jorbot lill-Unjoni, jispeċifika li trattat għandu jiġi interpretat in bona fide, skont is-sens ordinarju li għandu jingħata lit-termini tiegħu fil-kuntest tagħhom, u fid-dawl tal-għan u l-iskop tiegħu (sentenza tas-17 ta’ Frar 2016, Air Baltic Corporation, C-429/14, EU:C:2016:88, punt 24).
22
Huwa fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet li għandhom jiġu interpretati, f’din il-kawża, id-dispożizzjonijiet rilevanti tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
Fuq l-ewwel domanda
23
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 31(4) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandux jiġi interpretat fis-sens li, fit-termini preskritti fil-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu, l-ilment għandux isir bil-miktub, skont il-paragrafu 3 tal-imsemmi artikolu, taħt piena ta’ inammissibbiltà ta’ kull tip ta’ azzjoni kontra t-trasportatur.
24
F’dan ir-rigward, qabelxejn, mill-Artikolu 31(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta, b’mod partikolari, li, f’każ ta’ dannu, id-destinatarju għandu jindirizza lment lit-trasportatur bl-ajru immedjatament wara li jiskopri d-dannu u, mhux iktar tard mit-termini previsti minn din id-dispożizzjoni, rispettivament għall-bagalji u għall-merkanzija.
25
Barra minn hekk, skont it-termini tal-Artikolu 31(3) ta’ din il-konvenzjoni, kull ilment għandu jsir bil-miktub u għandu jitwassal jew jintbagħat fit-termini previsti għal dan l-ilment.
26
Issa, id-dispożizzjonijiet tal-paragrafi 2 u 3 tal-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal huma ta’ natura komplementari. Filwaqt li l-Artikolu 31(2) ta’ din il-konvenzjoni sempliċement jiffissa t-termini li fihom diversi tipi ta’ lmenti għandhom jiġu indirizzati lit-trasportatur bl-ajru, l-Artikolu 31(3) tal-imsemmija konvenzjoni jippreċiża, min-naħa tiegħu, b’liema mod dawn l-ilmenti għandhom jiġu indirizzati lit-trasportatur u, min-naħa l-oħra, taħt liema forma dawn l-ilmenti għandhom isiru, fejn din il-preċiżazzjoni ma tistax taffettwa l-obbligu li jiġu osservati t-termini previsti fl-imsemmi Artikolu 31(2).
27
Minn dan isegwi li l-paragrafi 2 u 3 tal-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, moqrija flimkien, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jimponu li lment isir bil-miktub u indirizzat lit-trasportatur bl-ajru fit-termini previsti fl-imsemmi Artikolu 31(2).
28
Sussegwentement, skont l-Artikolu 31(4) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, fin-nuqqas ta’ lment imressaq fit-termini previsti, kull azzjoni kontra t-trasportatur bl-ajru hija inammissibbli, ħlief fil-każ ta’ frodi min-naħa tiegħu.
29
Minn dan jirriżulta li l-persuna li tqis li sostniet dannu minħabba d-dannu lil bagalja jew merkanzija għandha tindirizza lit-trasportatur bl-ajru l-ilment tagħha fit-termini preskritti fl-Artikolu 31(2) ta’ din il-konvenzjoni, taħt piena ta’ inammissibbiltà ta’ kull tip ta’ azzjoni kontra l-imsemmi trasportatur.
30
Barra minn hekk, fid-dawl tal-artikolazzjoni partikolari bejn il-paragrafi 2 u 3 tal-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, kif hija ppreċiżata fil-punt 26 ta’ din is-sentenza, ilment ma jistax jiġi kkunsidrat li ġie indirizzat b’mod validu lit-trasportatur bl-ajru fit-termini previsti, fis-sens tal-paragrafu 4 ta’ dan l-artikolu, jekk dan ma jkunx sar fil-forma miktuba, meħtieġa fil-paragrafu 3 ta’ dan l-istess artikolu.
31
Mill-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti jirriżulta li r-risposta għall-ewwel domanda għandha tkun li l-Artikolu 31(4) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandu jiġi interpretat fis-sens li, fit-termini preskritti fil-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu, l-ilment għandu jsir bil-miktub, skont il-paragrafu 3 tal-imsemmi artikolu, taħt piena ta’ inammissibbiltà ta’ kull tip ta’ azzjoni kontra t-trasportatur.
Fuq it-tieni domanda
32
Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk ilment, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, irreġistrat fis-sistema informatika tat-trasportatur bl-ajru jirrispondix għar-rekwiżit ta’ forma bil-miktub, prevista fl-Artikolu 31(3) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
33
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li, skont is-sens ordinarju tiegħu, l-aġġettiv “miktub’ jimplika diversi sinjali grafiċi li għandhom sinjifikat.
34
Barra minn hekk, fid-dawl kemm tat-tielet paragrafu tal-preambolu tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, li jfakkar l-importanza li tiġi żgurata l-protezzjoni tal-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru, kif ukoll tal-prinċipju ta’ “bilanċ ekwu ta’ l-interessi” imsemmi fil-ħames paragrafu tal-preambolu ta’ din il-konvenzjoni, ir-rekwiżit ta’ forma bil-miktub ma jistax iwassal sabiex jiġi llimitat b’mod eċċessiv il-mod konkret kif il-passiġġier jista’ jagħżel li jressaq l-ilment tiegħu, sakemm dan il-passiġġier jibqa’ identifikabbli bħala l-awtur tal-ilment.
35
Konsegwentement, l-aġġettiv “miktub”, fil-kuntest tal-Artikolu 31 tal-imsemmija konvenzjoni huwa mifhum bħala li jkopri diversi sinjali grafiċi li għandhom sinjifikat, indipendentement mill-fatt huwiex miktub bl-idejn, stampat fuq karta jew inkella rreġistrat f’forma elettronika.
36
Għaldaqstant, ilment, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, irreġistrat fis-sistema informatika tat-trasportatur bl-ajru, għandu jiġi kkunsidrat bħala li jirrispondi għar-rekwiżit ta’ forma bil-miktub, imsemmi fl-Artikolu 31(3) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
37
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għat-tieni domanda għandha tkun li lment, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, irreġistrat fis-sistema informatika tat-trasportatur bl-ajru jirrispondi għar-rekwiżit ta’ forma bil-miktub, previst fl-Artikolu 31(3) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
Fuq it-tielet domanda
38
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 31(2) u (3) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandux jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li r-rekwiżit ta’ forma bil-miktub jiġi kkunsidrat li huwa ssodisfatt meta aġent tat-trasportatur bl-ajru, bl-għarfien tal-passiġġier, jagħmel f’forma bil-miktub l-avviż ta’ lment, jew fuq karta jew b’mezz elettroniku, billi jintroduċih fis-sistema informatika ta’ dan it-trasportatur.
39
Kif spjegat fil-punti 24 u 25 ta’ din is-sentenza, b’mod partikolari mill-Artikolu 31(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta li, f’każ ta’ dannu, id-destinatarju għandu jindirizza lit-trasportatur bl-ajru lment fit-termini stabbiliti. Barra minn hekk, skont it-termini tal-Artikolu 31(3) ta’ din il-konvenzjoni, kull ilment għandu jsir bil-miktub u mwassal jew mibgħut fit-terminu previst għal dan l-ilment.
40
Mill-formulazzjoni ċara ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, moqrija flimkien, jirriżulta li huwa d-destinatarju, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li għandu, bħala passiġġier li l-bagalji tiegħu ġarrbu dannu, iressaq ilment u jindirizzah lit-trasportatur bl-ajru inkwistjoni.
41
Fil-fatt, il-passiġġier ikkonċernat jista’ jikkonstata d-dannu u għandu l-elementi neċessarji sabiex jistabbilixxi n-natura u l-valur tal-oġġetti konkreti li ġarrbu d-dannu kif ukoll, definittivament, l-ammont ta’ dan id-dannu.
42
Għalkemm ir-responsabbiltà li jsir ilment hija esklużivament tal-passiġġier, mill-formulazzjoni tal-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal ma jirriżultax li dan huwa mċaħħad milli jibbenefika mill-assistenza ta’ persuni oħra sabiex iressaq l-ilment tiegħu.
43
Interpretazzjoni kuntrarja tmur kontra l-għan ta’ protezzjoni tal-interessi tal-konsumatur fit-trasport bl-ajru li jirriżulta mit-tielet paragrafu tal-preambolu ta’ din il-konvenzjoni, li għandha tittieħed inkunsiderazzjoni skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja mfakkra fil-punt 21 ta’ din is-sentenza.
44
Il-fakultà li għandu l-passiġġier li jirrikorri għall-assistenza ta’ persuni oħra tippermettilu wkoll, kif dan kien fil-kawża prinċipali, li jibbenefika mill-assistenza ta’ aġent tat-trasportatur bl-ajru, sabiex jittraskrivi d-dikjarazzjoni orali tiegħu f’forma bil-miktub u li jintroduċiha fis-sistema informatika ta’ dan it-trasportatur prevista għal dan il-għan.
45
Issa, ma jistax jiġi miċħud li l-interessi rispettivi tal-passiġġier u tat-trasportatur bl-ajru, li l-aġent huwa mpjegat tiegħu, huma differenti, anki opposti. Fil-fatt, l-ewwel wieħed jallega l-eżistenza ta’ dannu kkawżat lill-bagalji tiegħu, li t-tieni wieħed huwa mistenni li jassumi r-responsabbiltà għalih.
46
Madankollu, l-għan ta’ protezzjoni tal-interessi tal-konsumatur fit-trasport internazzjonali bl-ajru kif ukoll il-ħtieġa li jiġi żgurat li l-aġent jittraskrivi fedelment u lealment id-dikjarazzjoni orali tal-passiġġier jistgħu jkunu suffiċjentement iggarantiti billi jiġi żgurat li l-passiġġier ikkonċernat ikun jista’ jivverifika l-eżattezza tat-test tal-ilment, kif miktuba u introdotta fis-sistema informatika mill-aġent tat-trasportatur bl-ajru u, skont il-każ, jemendaha jew jikkompletaha, qabel ma jiskadi t-terminu previst fl-Artikolu 31(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
47
Minn dak li jippreċedi jirriżulta li l-Artikolu 31(2) u (3) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li r-rekwiżit ta’ forma bil-miktub jiġi kkunsidrat li huwa ssodisfatt meta aġent tat-trasportatur bl-ajru, bl-għarfien tal-passiġġier, jagħmel f’forma bil-miktub l-avviż ta’ lment, jew fuq karta jew b’mezz elettroniku, billi jintroduċih fis-sistema informatika ta’ dan it-trasportatur, sakemm dan il-passiġġier ikun jista’ jivverifika l-eżattezza tat-test tal-ilment, kif miktub u introdott f’din is-sistema u, skont il-każ, jemendah jew jikkompletah, jew anki jibdlu, qabel ma jiskadi t-terminu previst fl-Artikolu 31(2) ta’ din il-konvenzjoni.
Fuq ir-raba’ domanda
48
Permezz tar-raba’ domanda tagħha l-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jagħmilx ilment suġġett għal iktar rekwiżiti sostantivi minbarra dak li jingħata avviż lit-trasportatur tad-dannu sostnut.
49
F’dan ir-rigward, mill-formulazzjoni tal-Artikolu 31(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta, b’mod partikolari, li r-riċezzjoni tal-bagalji mgħoddija miċ-check-in mingħajr ilment mid-destinaraju tikkostitwixxi l-preżunzjoni, ħlief f’każ ta’ prova kuntrarja, li l-bagalji twasslu fi stat tajjeb u skont id-dokument ta’ trasport jew l-indikazzjonijiet mogħtija permezz tal-mezzi l-oħra msemmija fl-Artikolu 3(2) ta’ din il-konvenzjoni.
50
Minn din il-formulazzjoni jirriżulta li l-għan ta’ lment, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, indirizzat lit-trasportatur bl-ajru, huwa li dan jiġi mgħarraf li l-bagalji mgħoddija miċ-check-in ma ġewx ikkunsinjati fi stat tajjeb u skont id-dokumenti ta’ trasport jew l-indikazzjonijiet mogħtija mill-mezzi l-oħra msemmija fl-Artikolu 3(2) ta’ din il-konvenzjoni.
51
Sussegwentement, fir-rigward tal-kuntest li jaqa’ fih l-Artikolu 31(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, għandu jiġi rrilevat li, skont l-ewwel parti tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 17(2) ta’ din il-konvenzjoni, it-trasportatur huwa responsabbli għad-dannu li jseħħ f’każ li l-bagalji mgħoddija miċ-check-in jiġu distrutti, mitlufa jew iġarrbu dannu.
52
Minn dan isegwi li l-Artikolu 31(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, moqri fid-dawl tal-ewwel parti tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 17(2) ta’ din il-konvenzjoni, għandu jiġi interpretat fis-sens li lment magħmul mill-passiġġier ikkonċernat, bħal dak imressaq fil-kawża prinċipali, huwa intiż sabiex jinforma lit-trasportatur bl-ajru bl-eżistenza tad-dannu mġarrab.
53
Issa, sa fejn, kif jirriżulta mir-risposta għall-ewwel u għat-tieni domanda, l-Artikolu 31(2) u (4) tal-Konvezjoni ta’ Montreal huwa limitat sabiex jippreċiża, qabelxejn, it-termini li fihom id-diversi tipi ta’ lment għandhom jiġu indirizzati lit-trasportatur, sussegwentement, b’liema mod u taħt liema forma dawn l-ilmenti kollha għandhom jiġu indirizzati lit-trasportatur u taħt liema forma u, fl-aħħar nett, il-konsegwenzi tan-nuqqas ta’ osservanza ta’ dawn ir-rekwiżiti, dan l-artikolu ma jistabbilixxi ebda kundizzjoni sostantiva għall-imsemmija lmenti.
54
Minn dak li jippreċedi jirriżulta li l-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jissuġġetta l-ilment għal ebda rekwiżit sostantiv ieħor minbarra dak li t-trasportatur bl-ajru jiġi mgħarraf bid-dannu kkawżat.
Fuq l-ispejjeż
55
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tielet Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
L-Artikolu 31(4) tal-Konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru, konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999 u approvata f’isem il-Komunità Ewropea permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal-5 ta’ April 2001, għandu jiġi interpretat fis-sens li, fit-termini preskritti fil-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu, l-ilment għandu jsir bil-miktub, skont il-paragrafu 3 tal-imsemmi artikolu, taħt piena ta’ inammissibbiltà ta’ kull tip ta’ azzjoni kontra t-trasportatur.
2)
Ilment, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, irreġistrat fis-sistema informatika tat-trasportatur bl-ajru, jirrispondi għar-rekwiżit ta’ forma bil-miktub, previst fl-Artikolu 31(3) tal-Konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru, konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999.
3)
L-Artikolu 31(2) u (3) tal-Konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru, konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li r-rekwiżit ta’ forma bil-miktub jiġi kkunsidrat li huwa ssodisfatt meta aġent tat-trasportatur bl-ajru, bl-għarfien tal-passiġġier, jagħmel f’forma bil-miktub l-avviż ta’ lment, jew fuq karta jew b’mezz elettroniku, billi jintroduċih fis-sistema informatika ta’ dan it-trasportatur, sakemm dan il-passiġġier ikun jista’ jivverifika l-eżattezza tat-test tal-ilment, kif miktub u introdott f’din is-sistema u, skont il-każ, jemendah jew jikkompletah, jew anki jibdlu, qabel ma jiskadi t-terminu previst fl-Artikolu 31(2) ta’ din il-konvenzjoni.
4)
L-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru, konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999 għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jissuġġetta l-ilment għal ebda rekwiżit sostantiv ieħor minbarra dak li t-trasportatur bl-ajru jiġi mgħarraf bid-dannu kkawżat.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: il-Finlandiż.