62023CJ0400_RES
Zaak C‑400/23
VB
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Sofiyski gradski sad)
Arrest van het Hof (Vierde kamer) van 16 januari 2025
„Prejudiciële verwijzing – Justitiële samenwerking in strafzaken – Richtlijn (EU) 2016/343 – Recht om aanwezig te zijn bij het proces – Artikel 8, lid 2 – Proces dat leidt tot veroordeling of vrijspraak bij verstek – Voorwaarden – Artikel 8, lid 4 – Verplichting om de bij verstek berechte persoon in kennis te stellen van de mogelijke voorzieningen in rechte – Artikel 9 – Recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte waarbij de zaak opnieuw ten gronde wordt behandeld en de oorspronkelijke beslissing kan worden herzien – Artikel 10, lid 1 – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Nationale regeling die de erkenning van het recht op een nieuw proces afhankelijk stelt van de voorafgaande indiening van een verzoek tot heropening van de strafprocedure bij een gerechtelijke autoriteit waarvoor de bij verstek berechte persoon moet verschijnen”
Justitiële samenwerking in strafzaken – Versterking van bepaalde aspecten van het vermoeden van onschuld en van het recht om in strafprocedures bij de terechtzitting aanwezig te zijn – Richtlijn 2016/343 – Recht om aanwezig te zijn bij het proces – Verstekprocedure – Recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte – Nationale regeling die de erkenning van het recht op een nieuw proces afhankelijk stelt van de indiening van een verzoek tot heropening van de strafprocedure – Toelaatbaarheid – Voorwaarden
(Richtlijn 2016/343 van het Europees Parlement en de Raad, art. 8, leden 2 en 4, en art. 9)
(zie punten 43‑46, 59‑69, 75, dictum 1)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Versterking van bepaalde aspecten van het vermoeden van onschuld en van het recht om in strafprocedures bij de terechtzitting aanwezig te zijn – Richtlijn 2016/343 – Recht om aanwezig te zijn bij het proces – Verstekprocedure – Recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte – Verplichting om de bij verstek berechte persoon in kennis te stellen van zijn recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte – Beoordeling van het bestaan van dit recht door de rechter die een verstekprocedure voert en vermelding van dat recht in de aan de betrokkene overhandigde beslissing – Toelaatbaarheid
(Richtlijn 2016/343 van het Europees Parlement en de Raad, art. 8, leden 2 en 4, art. 9 en art. 10, lid 1)
(zie punten 85‑183, dictum 2)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Versterking van bepaalde aspecten van het vermoeden van onschuld en van het recht om in strafprocedures bij de terechtzitting aanwezig te zijn – Richtlijn 2016/343 – Recht om aanwezig te zijn bij het proces – Verstekprocedure – Recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte – Verplichting om de bij verstek berechte persoon in kennis te stellen van zijn recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte – Draagwijdte – Vrijspraak bij verstek – Daaronder begrepen
(Richtlijn 2016/343 van het Europees Parlement en de Raad, art. 8, leden 2 en 4 en art. 9)
(zie punten 90‑183, dictum 3)
Samenvatting
Naar aanleiding van een verzoek om een prejudiciële beslissing van de Sofiyski gradski sad (rechter voor de stad Sofia, Bulgarije) verduidelijkt het Hof de verplichtingen van de lidstaten in het kader van strafprocedures bij verstek.
Bij de verwijzende rechter zijn strafprocedures aanhangig tegen VB met betrekking tot feiten die strafbare feiten kunnen vormen waarop een vrijheidsstraf staat. VB is niet officieel in kennis gesteld van de beschuldigingen tegen hem. Bovendien is hij niet in kennis gesteld van zijn verwijzing naar een rechterlijke instantie en dus evenmin van de datum en de plaats van de terechtzitting of van de gevolgen van een eventuele afwezigheid. De bevoegde nationale autoriteiten zijn er immers niet in geslaagd VB te lokaliseren aangezien hij tijdens de onderzoeksfase vóór de politieoperatie met het oog op de aanhouding van de verdachten is gevlucht.
Volgens de verwijzende rechter is in casu niet voldaan aan de in richtlijn 2016/343 (
1
) gestelde voorwaarden om het proces te laten plaatsvinden in afwezigheid van de beklaagde. Hij vraagt zich dan ook af wat de omvang is van zijn verplichting om de bij verstek berechte persoon in kennis te stellen van de beschikbare voorzieningen in rechte (
2
). Hij merkt op dat in Bulgarije vanaf het verstrijken van de termijn om hoger beroep in te stellen tegen een veroordeling bij verstek, de enige beschikbare voorziening in rechte tegen die veroordeling een verzoek tot heropening van de strafprocedure is. Dat verzoek moet worden ingediend bij de Varhoven kasatsionen sad (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Bulgarije). Dit „recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte” wordt echter niet medegedeeld en zelfs niet erkend op het tijdstip waarop de bij verstek veroordeelde persoon in kennis wordt gesteld van zijn veroordeling. Bovendien voorziet het Bulgaarse recht in de verplichting voor de persoon die een verzoek tot heropening van de strafprocedure heeft ingediend, om te verschijnen voor de rechter die van dat verzoek kennisneemt, bij gebreke waarvan dat verzoek niet wordt behandeld.
Aangezien de verwijzende rechter twijfels had over de verenigbaarheid van de Bulgaarse procedureregeling met richtlijn 2016/343, heeft hij het Hof een aantal prejudiciële vragen gesteld.
Beoordeling door het Hof
Wat om te beginnen het recht van de bij verstek veroordeelde persoon betreft „op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte” in de zin van artikel 8, lid 4, van richtlijn 2016/343, merkt het Hof op dat die richtlijn zich er niet tegen verzet dat een lidstaat een procedureregeling invoert die niet automatisch tot de heropening van de strafprocedure leidt, maar vereist dat bij verstek veroordeelde personen die belang hebben bij een dergelijke heropening een daartoe strekkend verzoek indienen bij een andere rechterlijke instantie dan die welke de verstekbeslissing heeft gegeven. Die andere rechterlijke instantie gaat dan na of de voorwaarde voor het recht op een nieuw proces is vervuld, namelijk dat niet is voldaan aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, van die richtlijn. Dit volgt met name uit de bewoordingen van artikel 8, lid 4, van de betrokken richtlijn. Uit het feit dat de mogelijkheid om de verstekbeslissing aan te vechten wordt voorgesteld als een autonoom procedureel element dat losstaat van het „recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte”, volgt immers dat de lidstaten kunnen voorzien in een procedure die voorafgaat aan een nieuw proces of aan de instelling van de andere voorziening in rechte, waarbij een dergelijke procedure als doel kan hebben om na te gaan of inderdaad niet is voldaan aan de hierboven vermelde voorwaarden. Voorts brengt het gebruik van het nevenschikkend voegwoord „of” in het zinsdeel „recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte” met zich mee dat de lidstaten de keuze hebben om te voorzien in de heropening van de strafprocedure in de vorm van een nieuw proces of een „andere voorziening in rechte” die gelijkwaardig is aan een nieuw proces.
Het Hof is van oordeel dat een dergelijke procedureregeling verenigbaar is met richtlijn 2016/343 voor zover, ten eerste, de procedure voor het verzoek tot heropening van de strafprocedure het daadwerkelijk mogelijk maakt om een nieuw proces te laten plaatsvinden in alle gevallen waarin, na verificatie, vaststaat dat niet is voldaan aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, van die richtlijn en, ten tweede, de bij verstek veroordeelde persoon, wanneer hij in kennis wordt gesteld van zijn veroordeling, eveneens in kennis wordt gesteld van het bestaan van die procedure.
Vervolgens herinnert het Hof eraan dat het aan de verwijzende rechter staat om te beoordelen of de door de Bulgaarse wetgever ingevoerde procedureregeling verenigbaar is met richtlijn 2016/343, en met name of de procedure voor de heropening van de strafprocedure voldoet aan alle vereisten die voortvloeien uit het doeltreffendheidsbeginsel.
Wat betreft de vraag of de door de Bulgaarse wetgever ingevoerde regeling het doeltreffendheidsbeginsel eerbiedigt, wijst het Hof er in de eerste plaats op dat van belang is dat de procedure voor het verzoek tot heropening van de strafprocedure resulteert in de erkenning van het recht op een nieuw proces in alle gevallen waarin niet is voldaan aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, van die richtlijn.
In de tweede plaats moet worden nagegaan of de bij verstek veroordeelde persoon, wanneer hij in kennis wordt gesteld van het bestaan van die veroordeling of snel daarna, een afschrift ontvangt van de volledige bij verstek gewezen beslissing en wordt geïnformeerd over zijn procedurele rechten, met inbegrip van de mogelijkheid om een verzoek tot heropening van de strafprocedure in te dienen, en over de rechter bij wie en de termijn waarbinnen dat verzoek moet worden ingediend.
In de derde plaats moet elke procedure betreffende een verzoek om een nieuw proces zodanig worden ingericht dat dit verzoek snel wordt behandeld, zodat zo spoedig mogelijk wordt vastgesteld of het proces bij verstek heeft plaatsgevonden zonder dat is voldaan aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, van richtlijn 2016/343. Dit vereiste van snelheid is des te belangrijker omdat bij verstek gegeven beslissingen ten uitvoer kunnen worden gelegd.
In de laatste plaats vereist het doeltreffendheidsbeginsel dat de betrokkene in staat is om zich persoonlijk of via een advocaat uit te laten over de vraag of het verstekproces heeft plaatsgevonden zonder dat was voldaan aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, van richtlijn 2016/343. Deze mogelijkheid kan niet aldus worden opgevat dat zij voor de betrokkene de verplichting inhoudt om in persoon te verschijnen voor de rechter die dit verzoek behandelt. De verplichting voor de betrokkene die in kennis wordt gesteld van zijn veroordeling zonder te zijn aangehouden, om in persoon te verschijnen voor de rechterlijke instantie waarbij hij een verzoek om een nieuw proces heeft ingediend, zou er immers op neerkomen dat een persoon die nog in vrijheid is, wordt verplicht zich gevangen te laten nemen om gebruik te kunnen maken van zijn recht op een nieuw proces. Dat zou onverenigbaar zijn met het grondrecht op een eerlijk proces.
Wat de verplichting betreft om de bij verstek veroordeelde persoon te informeren over zijn recht op een nieuw proces, brengt het Hof bovendien in herinnering (
3
) dat de Uniewetgever niet precies heeft aangegeven op welke wijze de informatie over het „recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte” moet worden verstrekt. Hoewel richtlijn 2016/343 niet in die zin kan worden uitgelegd dat de rechterlijke instantie die bij verstek beslist, verplicht is om zich in haar beslissing uit te spreken over het recht op een nieuw proces (
4
), laat zij de lidstaten niettemin een ruime beoordelingsmarge bij de uitvoering ervan. Die richtlijn kan dus evenmin zodanig worden uitgelegd dat zij die rechterlijke instantie verbiedt om tijdens een verstekproces te onderzoeken of is voldaan aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2 en, indien niet aan die voorwaarden is voldaan, in haar beslissing te vermelden dat de betrokkene recht heeft op een nieuw proces. In het kader van het onderzoek dat dienaangaande wordt verricht door de rechterlijke instantie die een verstekproces voert, is het wel van belang dat zij de advocaat van de betrokkene hoort aangezien die betrokkene in die hypothese afwezig is. Aan de vereisten van richtlijn 2016/343 is derhalve voldaan wanneer de rechterlijke instantie die een verstekprocedure voert, na zowel het openbaar ministerie als de verdediging dienaangaande te hebben gehoord, zelf beoordeelt of is voldaan aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, van die richtlijn en, indien dat niet het geval is, in de bij verstek gegeven beslissing, waarvan een volledig afschrift aan de betrokkene moet worden overhandigd op het tijdstip dat deze in kennis wordt gesteld van die beslissing of snel erna, vermeldt dat de betrokkene recht heeft op een nieuw proces.
(
1
)	Richtlijn (EU) 2016/343 van het Europees Parlement en de Raad van 9 maart 2016 betreffende de versterking van bepaalde aspecten van het vermoeden van onschuld en van het recht van personen om aanwezig te zijn bij het proces in strafprocedures (PB 2016, L 65, blz. 1). Volgens artikel 8, lid 2, van die richtlijn kunnen „lidstaten [...] voorzien in de mogelijkheid dat een proces, dat kan leiden tot een beslissing over schuld of onschuld van een verdachte of beklaagde, kan plaatsvinden in zijn afwezigheid, op voorwaarde dat: a) de verdachte of beklaagde tijdig in kennis is gesteld van de terechtzitting en van de gevolgen van zijn afwezigheid; of b) de verdachte of beklaagde, die van het proces in kennis is gesteld, wordt vertegenwoordigd door een gemachtigde advocaat die ofwel door de verdachte of de beklaagde dan wel door de staat werd aangesteld.”
(
2
)	Artikel 8, lid 4, van richtlijn 2016/343 bepaalt immers dat wanneer een proces wordt gevoerd zonder dat kan worden voldaan aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, van de richtlijn omdat een verdachte of een beklaagde, ondanks redelijke inspanningen, niet kan worden gelokaliseerd, de lidstaten ervoor zorgen dat wanneer verdachten of beklaagden in kennis worden gesteld van de beslissing, in het bijzonder wanneer zij in hechtenis worden genomen, zij eveneens worden geïnformeerd over de mogelijkheid de beslissing aan te vechten en het recht op een nieuw proces of een andere voorziening in rechte.
(
3
)	Arrest van 8 juni 2023, VB (Kennisgeving aan de bij verstek veroordeelde) (C‑430/22 en C‑468/22, EU:C:2023:458, punt 27).
(
4
)	Arrest van 8 juni 2023, VB (Kennisgeving aan de bij verstek veroordeelde) (C‑430/22 en C‑468/22, EU:C:2023:458, punt 31).