62023CJ0233_RES
Zaak C‑233/23
Alphabet Inc. e.a.
tegen
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Consiglio di Stato)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 25 februari 2025
„Prejudiciële verwijzing – Mededinging – Machtspositie – Artikel 102 VWEU – Digitale markten – Digitaal platform – Weigering van een onderneming met een machtspositie die een digitaal platform heeft ontwikkeld om voor een derde onderneming die een applicatie heeft ontwikkeld de toegang mogelijk te maken tot dat platform door de interoperabiliteit van dat platform en die applicatie te verzekeren – – Beoordeling van het onontbeerlijk karakter van de toegang tot een digitaal platform – Gevolgen van het verweten gedrag – Objectieve rechtvaardiging – Noodzaak voor de onderneming met een machtspositie om voor een categorie applicaties een template te ontwikkelen om de toegang mogelijk te maken – Afbakening van de relevante downstreammarkt”
Machtspositie – Misbruik – Weigering van een onderneming met een machtspositie om een andere onderneming toegang te geven tot een product of een dienst die noodzakelijk is voor haar activiteit – Infrastructuur die door een onderneming met een machtspositie is ontwikkeld om te worden gebruikt door derde ondernemingen en niet enkel voor haar eigen activiteit – Beoordeling van het misbruik – Toepassing van de voorwaarde met betrekking tot het onontbeerlijk karakter van de toegang tot die infrastructuur voor de onderneming die toegang heeft gevraagd – Geen
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 37‑52)
Machtspositie – Misbruik – Begrip – Objectief begrip dat ziet op gedragingen die invloed kunnen uitoefenen op de structuur van de markt en die ertoe leiden dat de handhaving of de ontwikkeling van de mededinging wordt belemmerd – Verplichtingen van een onderneming met een machtspositie – Enkel op verdienste gebaseerde mededinging – Beoordelingscriteria – Bewijs van praktijken die mededingingsverstorende gevolgen op de markt kunnen hebben – Omstandigheden die in aanmerking kunnen worden genomen
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 54‑61)
Machtspositie – Misbruik – Weigering van een onderneming met een machtspositie die eigenaar is van een digitaal platform om de interoperabiliteit mogelijk te maken van een door een derde onderneming ontwikkelde app met dat platform – Objectieve rechtvaardiging – Voorwaarden – Bewijslast – Verplichtingen van een onderneming met een machtspositie ingeval van ongerechtvaardigde weigering
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 70‑81)
Machtspositie – Relevante markt – Afbakening – Verschillende markten – Aanwijzing van de downstreammarkt – Beoordelingscriteria – Aanwijzing van de potentiële markt – Geen verplichting om de relevante productmarkt en geografische markt nauwkeurig af te bakenen
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 83‑86)
Samenvatting
Naar aanleiding van een verzoek om een prejudiciële beslissing verduidelijkt de Grote kamer van het Hof de voorwaarden waaronder de weigering van een onderneming met een machtspositie om de interoperabilitieit van haar digitaal platform met een app van een derde, misbruik kan opleveren en mededingingsbeperkende gevolgen kan hebben. Het Hof verduidelijkt ook de omstandigheden die kunnen worden aangevoerd als objectieve rechtvaardiging voor een dergelijke weigering, alsmede de verplichtingen van een onderneming met een machtspositie wanneer die weigering niet gerechtvaardigd is.
Google LLC is een dochteronderneming van Alphabet Inc. en heeft zeggenschap over het in Italië gevestigde Google Italy Srl. Android Auto werd in 2015 door Google gelanceerd en geeft gebruikers van mobiele apparaten die werken met het besturingssysteem Android OS rechtstreeks op het scherm van het infotainmentsysteem van een auto toegang tot de apps op die mobiele apparaten.
In 2018 vroeg Enel X Italia Srl – dat deel uitmaakt van de Enel-groep en meer dan 60 % van de in Italië beschikbare oplaadpunten voor elektrische auto’s beheert – aan Google om de nodige maatregelen te nemen om de interoperabiliteit van haar oplaadapp voor elektrische auto’s JuicePass met Android Auto te verzekeren.
Na de weigering door Google heeft Enel X zich tot de Italiaanse mededingingsautoriteit gewend. Die autoriteit heeft zich in een besluit van 2021 op het standpunt gesteld dat het gedrag van Google, dat bestond in het belemmeren en vertragen van de beschikbaarheid van de JuicePass-app op Android Auto, misbruik van machtspositie in de zin van artikel 102 VWEU vormde, en heeft aan Alphabet, Google en Google Italy een boete van meer dan 100 miljoen euro opgelegd.
Die ondernemingen hebben tegen dat besluit beroep ingesteld bij de Italiaanse bestuursrechter. Nadat hun beroep werd verworpen hebben zij hoger beroep ingesteld bij de Consiglio di Stato (hoogste bestuursrechter, Italië). Die rechter heeft aan het Hof vragen gesteld over de uitlegging van het begrip „misbruik van machtspositie” in de zin van artikel 102 VWEU wanneer er sprake is van een toegangsweigering zoals in het onderhavige geval.
Beoordeling door het Hof
Het Hof verklaart het verzoek om een prejudiciële vraag ontvankelijk en onderzoekt vervolgens in de eerste plaats of een weigering door een onderneming met een machtspositie die een digitaal platform heeft ontwikkeld om op verzoek van een derde onderneming de interoperabiliteit te verzekeren van dat platform met een door die derde onderneming ontwikkelde app, misbruik van machtspositie kan opleveren, ook al is dat platform niet onontbeerlijk voor de commerciële exploitatie van die app op een downstreammarkt in de zin van de rechtspraak die voortvloeit uit het Bronner-arrest (
1
).
Het Hof herinnert er eerst aan dat artikel 102 VWEU gedragingen van ondernemingen met een machtspositie verbiedt wanneer deze, door het gebruik van andere middelen dan op verdienste gebaseerde mededinging, de instandhouding of de ontwikkeling van de mededinging verhinderen op een markt waar de mededinging juist door de aanwezigheid van een of meer ondernemingen met een machtspositie al verzwakt is.
Dienaangaande heeft het Hof in het Bronner-arrest geoordeeld dat de weigering door een onderneming met een machtspositie om toegang te verlenen tot infrastructuur die zij ten behoeve van haar eigen activiteiten heeft ontwikkeld en waarvan zij eigenaar is, misbruik van machtspositie kan opleveren wanneer die weigering elke mededinging op de betrokken markt door degene die om toegang heeft verzocht kan uitsluiten en zij niet objectief kan worden gerechtvaardigd. De infrastructuur zelf moet bovendien onontbeerlijk zijn voor de uitoefening van de activiteit van diegene die om toegang verzoekt omdat er geen reëel of potentieel alternatief voor deze infrastructuur bestaat.
Het Hof wijst er in dat verband op dat die voorwaarden in het Bronner-arrest werden gerechtvaardigd door de specifieke omstandigheden van die zaak, waarin er alleen sprake was van een weigering door een onderneming met een machtspositie om een concurrent toegang te verlenen tot infrastructuur die zij ten behoeve van haar eigen activiteit had ontwikkeld, en niet van andere gedragingen.
Een onderneming met een machtspositie verplichten om een overeenkomst te sluiten met een concurrent en toegang te verlenen tot die infrastructuur omdat die weigering misbruik uitmaakt, vormt immers een ernstige aantasting van de contractvrijheid en het eigendomsrecht van de onderneming met een machtspositie. Indien een dergelijke toegang te gemakkelijk wordt toegekend, zou een onderneming met een machtspositie minder geneigd zijn om te investeren in efficiënte infrastructuur en in de ontwikkeling van kwaliteitsproducten of -diensten in het belang van de consument. Er zou ook geen prikkel zijn voor andere ondernemingen om concurrerende installaties te creëren.
Daarentegen is de door het Hof in het Bronner-arrest genoemde voorwaarde in verband met de onontbeerlijkheid van die infrastructuur voor de uitoefening van de activiteit van diegene die toegang vraagt niet van toepassing wanneer een onderneming met een machtspositie een infrastructuur heeft ontwikkeld met het oog op gebruik ervan door derde ondernemingen. Die voorwaarde wordt dan namelijk niet gerechtvaardigd door de vrijwaring van de contractvrijheid en het eigendomsrecht van de onderneming met een machtspositie en evenmin door de noodzaak om de prikkel te behouden voor die onderneming om te investeren. Het feit dat van de onderneming met een machtspositie wordt verlangd dat zij toegang geeft tot een infrastructuur die is ontwikkeld met het oog op gebruik door derde ondernemingen, brengt geen fundamentele wijziging met zich mee voor het economische model dat aan de ontwikkeling van die infrastructuur ten grondslag lag.
Onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter lijkt het digitaal platform in casu niet uitsluitend ontwikkeld te zijn ten behoeve van de eigen activiteit van de eigenaar van dat platform aangezien de toegang ertoe open staat voor derde ondernemingen. De weigering om toegang te verlenen tot dat digitaal platform kan derhalve misbruik van machtspositie opleveren, ook al is dat platform niet onontbeerlijk voor de commerciële exploitatie van die app op een downstreammarkt maar kan het de betrokken app voor de consument wel aantrekkelijker maken.
In de tweede plaats oordeelt het Hof dat het feit dat zowel de onderneming die aan een onderneming met een machtspositie heeft verzocht om de interoperabiliteit met haar digitaal platform te verzekeren, als de concurrenten van eerstgenoemde onderneming, op de betrokken markt actief zijn gebleven en hun positie op die markt hebben ontwikkeld zonder dat sprake was van dergelijke interoperabiliteit, er op zich niet op wijst dat de weigering van de onderneming met een machtspositie om aan dat verzoek gevolg te geven geen mededingingsbeperkende gevolgen kon hebben.
Het Hof brengt in herinnering dat het gedrag van een onderneming met een machtspositie als misbruik kan worden aangemerkt indien dat gedrag, door het gebruik van andere middelen dan op verdienste gebaseerde mededinging, daadwerkelijk of potentieel tot gevolg heeft dat de mededinging wordt beperkt doordat even efficiënte concurrerende ondernemingen van de betrokken markt of markten worden uitgesloten of doordat hun ontwikkeling op die markten wordt belemmerd.
Voor een dergelijke kwalificatie hoeft echter niet te worden bewezen dat het verhoopte resultaat van dat gedrag om zijn concurrenten van de betrokken markt te verdrijven is bereikt. Een mededingingsautoriteit kan vaststellen dat er sprake is van een schending van artikel 102 VWEU door aan de hand van tastbaar bewijsmateriaal aan te tonen dat het betrokken gedrag daadwerkelijk kon leiden tot mededingingsbeperkende gevolgen.
De handhaving van dezelfde mate van mededinging op de betrokken markt of zelfs de ontwikkeling van de mededinging op die markt betekent immers niet noodzakelijk dat het verweten gedrag geen mededingingsbeperkende gevolgen kan hebben. In het bijzonder merkt het Hof op dat de vraag of het betrokken gedrag misbruik oplevert, niet afhangt van het vermogen van concurrenten om dergelijke gevolgen te verzachten.
In de derde plaats onderzoekt het Hof welke objectieve rechtvaardigingen kunnen worden ingeroepen voor een weigering van toegang zoals in deze zaak aan de orde is, en welke de eventuele verplichtingen zijn van de onderneming met een machtspositie indien een dergelijke weigering niet gerechtvaardigd is. Dienaangaande stelt het Hof vast dat de weigering van een onderneming met een machtspositie om de interoperabiliteit te verzekeren van een derde app met haar platform objectief gerechtvaardigd kan zijn wanneer de totstandbrenging van die interoperabiliteit de integriteit van het betrokken platform of de veiligheid van het gebruik ervan in gevaar zou brengen, of indien het om andere technische redenen onmogelijk zou zijn om die interoperabiliteit te verzekeren.
Indien dat niet het geval is, moet de onderneming met een machtspositie de interoperabiliteit mogelijk maken binnen een redelijke termijn, waarbij zowel rekening wordt gehouden met de moeilijkheden van die onderneming bij die ontwikkeling als met de behoeften van de derde onderneming. Zij moet daarvoor in voorkomend geval een gepaste financiële tegenprestatie ontvangen die billijk en evenredig moet zijn gelet op de werkelijke kosten van de ontwikkeling en het recht van de onderneming met een machtspositie om een passend voordeel te behalen.
In de vierde en laatste plaats oordeelt het Hof dat een mededingingsautoriteit bij de beoordeling van de vraag, of er sprake is van misbruik wanneer een onderneming met een machtspositie weigert om de interoperabiliteit te verzekeren van een app van een derde onderneming met haar digitaal platform, zich ertoe kan beperken de downstreammarkt aan te wijzen waarop die weigering mededingingsbeperkende gevolgen kan hebben, ook indien het daarbij slechts om een potentiële markt gaat. Die aanwijzing vereist niet noodzakelijk dat de relevante product- en geografische markt nauwkeurig worden afgebakend, met name wanneer die downstreammarkt nog in ontwikkeling is of zich snel ontwikkelt en de omvang ervan dus nog niet volledig is vastgesteld op het moment dat het misbruik plaatsvindt.
(
1
)	Arrest van 26 november 1998, Bronner (C‑7/97, EU:C:1998:569).