62021CC0392
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
ĆAPETA
ippreżentati fl‑14 ta’ Lulju 2022 (
1
)
Kawża C‑392/21
TJ
vs
Inspectoratul General pentru Imigrări
(Talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Curtea de Apel Cluj (il‑Qorti tal-Appell ta’ Cluj, ir-Rumanija))
(Talba għal deċiżjoni preliminari – Politika soċjali – Protezzjoni tas-saħħa u tas-sigurtà tal-ħaddiema – Artikolu 9(3) tad-Direttiva 90/270/KEE – Xogħol b’“apparat ta’ wiri fuq skrin” – Protezzjoni tal-għajnejn u tal-vista tal-għajnejn tal-ħaddiema – Kunċett ta’ “strumenti korrettivi speċjali”)
I. Introduzzjoni
1.
Adottata fl‑1990, meta xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin ma kienx daqstant mifrux, id-Direttiva 90/270/KEE (
2
) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin”) tistabbilixxi ċerti rekwiżiti ta’ saħħa u ta’ sigurtà relatati max-xogħol fuq l-iskrin. Minn perspettiva kontemporanja, din id-direttiva fiha elementi li jistgħu jidhru evidenti minnhom innifishom jew saħansitra nostalġiċi, bħall-esklużjoni ta’ typewriters mill-kamp ta’ applikazzjoni tagħha (
3
). Madankollu, id-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin tipprovdi wkoll għal drittijiet li għandhom ħafna iktar reżonanza ma’ żmien fejn preżentement xogħol fuq l-iskrin jinstab kullimkien. Dan huwa l-każ, pereżempju, ta’ drittijiet li jirriżultaw mill-Artikolu 9(3) ta’ din id-direttiva, li jirrigwardaw id-dritt tal-ħaddiem għal “strumenti korrettivi speċjali” għal xogħol fuq skrins tal-kompjuter.
2.
Dan id-dritt huwa inkwistjoni f’din il-kawża. Wara li kkonsulta speċjalist mediku, ir-rikorrent, li l-vista tiegħu kienet iddeterjorat, xtara nuċċali tal-vista ġdid. Il-persuna li timpjegah irrifjutatlu li tkopri l-ispejjeż tiegħu. Dan wassal għal tilwima quddiem il-Curtea de Apel Cluj (il-Qorti tal-Appell ta’ Cluj, ir-Rumanija), il-qorti tar-rinviju.
3.
Din il-qorti hija inċerta, inter alia, dwar jekk l-espressjoni “strumenti korrettivi speċjali”, kif tidher fl-Artikolu 9(3) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin, tkoprix nuċċali tal-vista.
4.
Filwaqt li mal-ewwel daqqa t’għajn tidher sempliċi, l-interpretazzjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tagħti lil din l-espressjoni ser ikollha implikazzjonijiet usa’, mhux biss għas-saħħa tar-rikorrent, iżda wkoll għas-sistema ta’ protezzjoni skont id-dritt nazzjonali tal-ħaddiema kollha meħtieġa li jaħdmu fuq skrins tal-kompjuter.
II. Il‑kuntest ġuridiku
5.
L-Artikolu 9 tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin huwa intitolat “Protezzjoni ta’ l-għajnejn u tal-vista tal-ħaddiema”, u jipprevedi:
“1.   Il-ħaddiema huma intitolati għal test ta’ l-għajnejn u tal-vista xieraq magħmul minn persuna bil-kapaċitajiet neċessarji:
–
qabel jibdew xogħol ta’ display screen,
–
f’intervalli regolari minn hemm ’il quddiem, u
–
jekk jiltaqgħu ma’ diffikultajiet ta’ l-għajnejn li jistgħu ikunu minħabba xogħol ta’ display screen.
2.   Il-ħaddiema huma intitolati għal eżami oftalmoloġiku jekk ir-riżultati tat-test imsemmi fil-paragrafu 1 juri li dan hu neċessarju.
3.   Jekk ir-riżultati tat-test imsemmi fil-paragrafu 1 jew ta’ l-eżami msemmija fil-paragrafu 2 juru li hu neċessarju u jekk strumenti korrettivi normali ma jistgħux jintużaw, il-ħaddiema għandhom jiġu pprovduti bi strumenti korrettivi speċjali xierqa għax-xogħol ikkonċernat.
4.   Miżuri meħuda skond dan l-Artikolu ma jistgħu fl-ebda ċirkostanza jinvolvu l-ħaddiema fi spejjeż finanzjarji addizzjonali.
5.   Il-protezzjoni ta’ għajnejn u tal-vista tal-ħaddiema tista’ tkun ipprovduta bħala parti minn sistema tas-saħħa nazzjonali.”
III. Il‑fatti fil‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
6.
Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali jaħdem mal-Inspectoratul General pentru Imigrări (l-Ispettorat Ġenerali għall-Immigrazzjoni, ir-Rumanija, iktar ’il quddiem l-“Ispettorat”). Bħala parti mid-dmirijiet tiegħu, huwa meħtieġ li jwettaq xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin. Ir-rikorrent jallega li dan ix-xogħol, flimkien ma’ fatturi ta’ riskju oħrajn, wasslu għal deterjorament sinjifikattiv fil-vista tiegħu, li ġiegħlu, fuq il-parir ta’ speċjalist mediku, ibiddel in-nuċċali tal-vista tiegħu.
7.
Ir-rikorrent jiddikjara li s-sistema tas-saħħa nazzjonali Rumena ma setgħetx tirrimborsa s-somma ta’ 2629 leu Rumen (RON) (madwar EUR 543 fil-jum meta tressqet l-azzjoni), li tirrappreżenta l-valur tal-istrument speċjali għall-korrezzjoni tal-vista u riċevuti fiskali għall-ispejjeż tan-nuċċali, tal-lenti, tal-frejm tan-nuċċali u tax-xogħol. Ir-rikorrent ippreżenta talba għal din is-somma lill-Ispettorat, il-persuna li timpjegah, li ġiet miċħuda.
8.
Sussegwentement, fid‑19 ta’ Ġunju 2020, ir-rikorrent ressaq azzjoni quddiem it-Tribunalul Cluj (il-Qorti tal-Kontea ta’ Cluj, ir-Rumanija) kontra l-persuna li timpjegah, fejn talab għal deċiżjoni li teħtieġ lil din il-parti sabiex tħallsu s-somma mitluba. Dik il-qorti ċaħdet it-talba tiegħu, fuq il-bażi li l-kundizzjonijiet legali ta’ tali rimbors ma kinux issodisfatti. Id-dritt rilevanti li jittrasponi d-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin (
4
) ma jwassalx għal dritt għal rimbors tal-ispejjeż ta’ strumenti korrettivi speċjali, iżda għal dritt biss li jkun ipprovdut b’tali strumenti jekk l-użu tagħhom huwa neċessarju.
9.
Ir-rikorrent ippreżenta appell minn din is-sentenza quddiem il-Curtea de Apel Cluj (il-Qorti tal-Appell ta’ Cluj), il-qorti tar-rinviju f’din il-kawża.
10.
Din il-qorti tqis neċessarja l-interpretazzjoni ta’ “strumenti korrettivi speċjali” skont l-Artikolu 9 tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin, minħabba li din l-espressjoni ma hijiex imfissra f’din id-direttiva. Hija tqis ukoll li din l-espressjoni għandha tkun interpretata fis-sens li tinkludi nuċċali tal-vista, sa fejn dan ikun neċessarju għal ħaddiema li jsofru minn deterjoramenti fil-vista bħala riżultat tal-kundizzjonijiet tax-xogħol tagħhom. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju għandha dubji fuq il-kwistjoni dwar jekk “strumenti korrettivi speċjali” indikata fl-Artikolu 9 tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin huwiex strument użat esklużivament fuq ix-xogħol jew jekk jistax jintuża wkoll barra mix-xogħol.
11.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Curtea de Apel Cluj (il-Qorti tal-Appell ta’ Cluj, ir-Rumanija) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
L-espressjoni ‘strument korrettiv speċjali’ fl-Artikolu 9 tad-[Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin] għandha tiġi interpretata fis-sens li tista’ ma tinkludix in-nuċċalijiet tal-vista?
2)
L-espressjoni ‘strument korrettiv speċjali’ fl-Artikolu 9 tad-[Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin] tfisser biss strument li jintuża esklużivament fuq ix-xogħol/fil-qadi ta’ dmirijiet professjonali?
3)
L-obbligu li jiġi pprovdut strument korrettiv speċjali previst fl-Artikolu 9 tad-[Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin] jirreferi esklużivament għax-xiri tal-istrument mill-persuna li timpjega jew dan għandu jiġi interpretat b’mod wiesa’, sabiex jinkludi l-mod li permezz tiegħu l-persuna li timpjega tirrimborsa l-ispejjeż neċessarji mġarrba mill-impjegat għax-xiri tal-istrument?
4)
Huwa konformi mad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 9 tad-[Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin] li l-persuna li timpjega tkopri dawn l-ispejjeż fil-forma ta’ allowance ġenerali mas-salarju, imħallsa b’mod permanenti taħt l-isem ‘allowance għal kundizzjonijiet tax-xogħol diffiċli’?”
12.
Osservazzjonijiet bil-miktub ġew ippreżentati lill-Qorti tal-Ġustizzja mill-Ispettorat, mill-Gvern Taljan u mill-Gvern Rumen kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. L-ebda seduta għas-sottomissjonijiet orali ma kienet mitluba, u l-ebda wieħed ma saret.
IV. Analiżi
13.
Il-Qorti tal-Ġustizzja talbet sabiex il-konklużjonijiet tiegħi jiffokaw biss fuq l-ewwel domanda preliminari magħmula mill-qorti tar-rinviju. Permezz ta’ din id-domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju talbet gwida dwar jekk l-espressjoni “strumenti korrettivi speċjali”, kif użata fl-Artikolu 9 tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin, għandhiex tkun interpretata fis-sens li tista’ ma tinkludix nuċċalijiet tal-vista.
14.
Sabiex nirrispondi għal din id-domanda, ser nipproċedi kif ġej. L-ewwel, ser nagħmel xi osservazzjonijiet preliminari li jirrigwardaw il-kuntest li fih taqa’ d-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin u li għalhekk jinfluwenza l-interpretazzjoni tagħha (A). It-tieni, ser noffri interpretazzjoni tal-espressjoni “strumenti korrettivi speċjali”, bil-ħsieb li nirrispondi dwar jekk l-espressjoni tinkludix nuċċalijiet tal-vista u ta’ liema tip (B).
A.
Osservazzjonijiet preliminari
15.
Id-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin hija waħda minn għoxrin (
5
)“direttiva individwali” (
6
) li daħlu fis-seħħ skont l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 89/391/KEE (
7
) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva Qafas”).
16.
Simili ħafna għal kif omm tfassal il-perspettiva ta’ binha dwar il-ħajja, l-iskop wiesa’ tad-Direttiva Qafas infirex fid-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin, inkluż il-qasam speċifiku tax-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin (
8
). Huwa, għalhekk, neċessarju li nippreżenta fil-qosor id-Direttiva Qafas.
17.
Id-Direttiva Qafas ġiet addottata fuq il-bażi tal-Artikolu 118a tat-Trattat KEE (preżentement l-Artikolu 153 TFUE), il-bażi legali għal miżuri ta’ politika soċjali (
9
). Il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li din id-dispożizzjoni tassenja setgħat wiesgħa lill-Unjoni sabiex tadotta miżuri għall-protezzjoni tas-saħħa u tas-sigurtà tal-ħaddiema (
10
).
18.
Permezz tad-dħul fis-seħħ tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, is-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema kienu kkonfermati bħala drittijiet fundamentali rrikonoxxuti mis-sistema ġuridika tal-Unjoni. L-Artikolu 31(1) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali jipprevedi li “[k]ull ħaddiem għandu d-dritt għal kondizzjonijiet tax-xogħol li jirrispettaw is-saħħa, is-sigurtà u d-dinjità tiegħu”. Huwa interessanti li jiġi nnotat li l-Ispjegazzjonijiet dwar il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali jiddikjaraw li l-Artikolu 31(1) kien ispirat mid-Direttiva Qafas (
11
). Għalhekk, jista’ jiġi konkluż li din id-direttiva kienet, sa mill-adozzjoni tagħha, espressjoni ta’ dritt fundamentali, li kien ikkodifikat biss mill-Karta tad-Drittijiet Fundamentali.
19.
B’mod konsistenti mal-kunsiderazzjonijiet stabbiliti iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat li l-kamp ta’ applikazzjoni u d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva Qafas jirrikjedu qari wiesa’ (
12
). Fl-istess ħin, kull esklużjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tagħha, jew mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ direttivi oħrajn li jimmiraw lejn il-protezzjoni tas-saħħa u tas-sigurtà tal-ħaddiema, għandhom ikunu limitati (
13
).
20.
Filwaqt li d-Direttiva Qafas għandha l-għan ċar li tippromwovi t-titjib tal-kundizzjonijiet tas-saħħa u tas-sigurtà fuq il-post tax-xogħol (
14
), dan l-għan jinkiseb permezz ta’ żewġ tipi ta’ miżuri skont id-“direttivi individwali”: miżuri li jevitaw ir-riskji ta’ ambjent ta’ xogħol perikoluż għas-saħħa tal-ħaddiema (
15
), u miżuri intiżi għall-korrezzjoni tal-kundizzjonijiet tas-saħħa u tas-sigurtà ta’ gruppi speċifiċi ta’ ħaddiema (
16
).
21.
Huwa fid-dawl ta’ dan l-għan maqsum, sabiex jitranġaw u jiġu evitati sitwazzjonijiet li jirrigwardaw is-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema (
17
), li l-Artikolu 9 tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin għandu jkun interpretat (
18
).
B.
Interpretazzjoni tal‑espressjoni “strumenti korrettivi speċjali”
22.
L-għanijiet tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin, moqrija fid-dawl tal-kuntest leġiżlattiv li miegħu tifforma parti, jirrikonoxxu l-bżonn li jiġu protetti s-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema billi jiġu identifikati u kkoreġuti d-diffikultajiet viżivi tagħhom.
23.
L-Artikolu 9 ta’ din id-direttiva tittraduċi dan l-għan protettiv globali fi drittijiet għall-ħaddiem. Dawn id-drittijiet jinkludu dritt għal eżamijiet dijanjostiċi u għal strumenti korrettivi speċjali meta l-użu tagħhom huwa meħtieġ.
24.
Għalhekk, l-Artikolu 9(1) l-ewwel jispeċifika li ħaddiema li jużaw apparat ta’ wiri fuq skrin huma intitolati li jirċievu testijiet tal-għajnejn u tal-vista tal-għajnejn qabel u waqt ix-xogħol tagħhom fuq skrins (
19
). L-Artikolu 9(2) sussegwentement jintitola lill-ħaddiema għal eżami oftalmoloġiku, jekk ikun neċessarju, u jekk strumenti korrettivi normali ma jistgħux jintużaw, l-Artikolu 9(3) jipprevedi li ħaddiema huma intitolati għall-provvista ta’ strumenti korrettivi speċjali, bla ebda spejjeż finanzjarji (
20
).
25.
Il-qorti tar-rinviju, permezz tal-ewwel domanda tagħha, tistaqsi jekk l-espressjoni “strumenti korrettivi speċjali” tinkludix ukoll nuċċalijiet tal-vista.
26.
Qabelxejn, xi dawl jista’ jinxteħet permezz tal-istorja leġiżlattiva tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin. Kif il-Kummissjoni sostniet fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, għalkemm il-proposta inizjali għal din id-direttiva użat il-kelma “nuċċalijiet tal-vista”, din kienet eventwalment mibdula għall-espressjoni usa’ ta’ “strumenti korrettivi” (
21
). Din l-espressjoni għalhekk tinkludi mhux biss nuċċalijiet tal-vista, iżda x’aktarx tipi oħrajn ta’ strumenti li jistgħu jikkoreġu diffikultajiet viżivi jew jevitaw id-dannu fuq il-vista tal-għajnejn (pereżempju filtri tal-iskrin tad-dawl blu).
27.
Għalhekk, filwaqt li d-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin tiddistingwi bejn verżjonijiet “normali” u “speċjali” tal-espressjoni “strumenti korrettivi”, iż-żewġ espressjonijiet jinkludu nuċċalijiet tal-vista. Madankollu, dak li huwa mifhum bi strument korrettiv “speċjali”, jew iktar sempliċement, x’inhuma nuċċalijiet tal-vista “speċjali”, ma huwiex imfisser u għandu għalhekk ikun interpretat. Hija din l-interpretazzjoni li preżentement ser nindirizza.
28.
Id-distinzjoni bejn strumenti korrettivi “normali” u “speċjali”, kif ukoll l-istruttura tal-Artikolu 9 – li jippermetti biss il-provvista ta’ strumenti korrettivi “speċjali” wara li n-neċessità tagħhom tkun innotata fl-eżamijiet skont il-paragrafi (1) u (2), meta strumenti korrettivi “normali” ma jistgħux jissodisfaw tali neċessità – jindikaw b’mod ċar kriterji fl-evalwazzjoni ta’ liema tipi ta’ nuċċalijiet tal-vista jistgħu jaqgħu taħt l-espressjoni strumenti korrettivi “speċjali”.
29.
Dawn il-kriterji huma, l-ewwel, li strumenti korrettivi “normali” ma jistgħux jintużaw u, it-tieni, li strumenti korrettivi “speċjali” huma “xierqa għax-xogħol ikkonċernat”.
30.
Fir-rigward tal-ewwel kriterju, interpretazzjoni a contrario tal-kliem tal-Artikolu 9(3) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin tidher li tistabbilixxi li strumenti korrettivi “normali” huma dawk li jintlibsu barra mill-post tax-xogħol fil-ħajja ta’ kuljum u ma għandhom l-ebda relazzjoni speċifika max-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin. Skont din il-fehma, pereżempju, ir-rutina annwali ta’ bidla fil-lenti għal persuna li diġà tilbes nuċċali tal-vista u li ilha mijopika sa minn tfulitha, taqa’ fil-kategorija ta’ “strumenti korrettivi normali”.
31.
It-tieni parti tal-ewwel kriterju, li strumenti korrettivi normali “ma jistgħux jintużaw”, tistabbilixxi li sabiex jikkwalifikaw bħala “strumenti korrettivi speċjali”, l-istrumenti għandhom imorru lil hinn minn dak li strument korrettiv normali jkun jista’ jirrimedja fil-ħajja ta’ kuljum, bil-preżunzjoni li jkunu ffokati sabiex jirrimedjaw diffikultajiet viżivi li jxekklu x-xogħol ikkonċernat. Għalhekk, lenti li huma preskritti minn tabib jew minn optometrista intiżi sabiex jikkoreġu problemi tal-għajnejn ġenerali jew diffikultajiet viżivi, iżda li huma wkoll tajbin għal xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin, mingħajr ma kienu preskritti b’kunsiderazzjoni għal dan ix-xogħol, jikkwalifikaw bħala “strumenti korrettivi normali”. Għall-kuntrarju, dawk li jissejħu “nuċċalijiet tal-kompjuter”, preskritti partikolarment minħabba x-xogħol quddiem skrin, jikkwalifikaw bħala “strumenti korrettivi speċjali” (
22
).
32.
It-tieni kriterju, il-kunċett ta’ “xierqa għax-xogħol ikkonċernat”, li jinstab fl-Artikolu 9(3) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin u immedjatament sussegwenti għall-espressjoni “strumenti korrettivi speċjali”, jidher li jissuġġerixxi li, wara l-evalwazzjonijiet imwettqa fl-Artikolu 9(1) u (2) ta’ din id-direttiva, il-preskrizzjoni ta’ “strumenti korrettivi speċjali” hija neċessarja sabiex tikkoreġi d-diffikultà viżiva identifikata. Il-korrezzjoni hija neċessarja jew sabiex tippermetti l-bidu jew il-kontinwazzjoni ta’ xogħol fuq skrin jew sabiex tevita d-dannu ulterjuri fuq il-vista tal-għajnejn. Fi kliem ieħor, strumenti korrettivi speċjali huma ġġustifikati preċiżament għaliex jippermettu lil persuna sabiex taħdem fuq skrin. Jekk il-persuna ma kinitx taħdem fuq skrin, nuċċali tal-vista differenti kien ikun adattat.
33.
Sabiex jitnissel id-dritt għal strument korrettiv speċjali, ma huwiex neċessarju, kif issuġġerit mill-konvenut fil-kawża prinċipali, li mingħajr tali nuċċali tal-vista x-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin kien ikun impossibbli. Tali interpretazzjoni tkun f’kontradizzjoni kemm mal-għan preventiv kif ukoll dak korrettiv tal-leġiżlazzjoni dwar is-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol.
34.
Il-fatt li jiġi enfasizzat li d-dritt għal strument korrettiv speċjali jitnissel biss jekk id-dannu fuq il-vista tal-għajnejn kien ikkawżat mix-xogħol fuq skrin imur ukoll kontra dawn l-għanijiet u kontra l-interpretazzjoni wiesgħa li l-Qorti tal-Ġustizzja applikat fir-rigward tal-leġiżlazzjoni dwar is-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol (
23
).
35.
Tali rabta kawżali tista’, prima facie, tidher li hija ssuġġerita mill-punt 28 tas-sentenza tal‑24 ta’ Ottubru 2002, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑455/00, EU:C:2002:612). Il-Qorti tal-Ġustizzja nnotat f’din is-sentenza li l-“istrumenti korrettivi speċjali” previsti fl-Artikolu 9(3) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin “għandhom jikkoreġu dannu eżistenti”. Dan il-punt tas-sentenza ma jistax, madankollu, jinqara barra mill-kuntest ta’ dik il-kawża. Din is-sentenza hija riżultat ta’ proċeduri ta’ ksur li l-Kummissjoni bdiet kontra l-Italja għal implimentazzjoni mhux xierqa tal-Artikolu 9 tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin. Is-sentenza kkonċernat, inter alia, in-nuqqas allegat tar-Repubblika Taljana milli tittrasponi b’mod preċiż il-kundizzjonijiet, stabbiliti fl-Artikolu 9(3) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin, li jgħidu li l-persuni li jimpjegaw għandhom jipprovdu strumenti korrettivi speċjali.
36.
Fil-punt 28 ta’ dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet qiegħda tirrispondi għall-argument tal-Gvern Taljan li d-dispożizzjonijiet tad-dritt Taljan li jittrasponu l-Artikolu 9 tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin kellhom jiġu interpretati flimkien mad-dispożizzjonijiet ta’ dan id-dritt nazzjonali li jirrigwardaw tagħmir protettiv personali (iktar ’il quddiem il-“PPE”), li kienu jispeċifikaw il-kundizzjonijiet li skonthom il-persuna li timpjega kellha tipprovdi l-PPE. L-użu tal-kelma “dannu” jidher li jirriżulta mill-paragun tal-Qorti tal-Ġustizzja, f’dan il-punt, bejn strumenti korrettivi speċjali u l-PPE, u d-dannu li dan tal-aħħar ifittex li jevita. Din il-fehma ssaħħet permezz tal-punt 29 ta’ din is-sentenza, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tenfasizza għal darba oħra d-differenza bejn strumenti korrettivi speċjali u l-PPE, u r-riskji li dan tal-aħħar ifittex li jevita (
24
), sabiex tirrifjuta l-konfużjoni li għamel il-Gvern Taljan bejn it-tnejn li huma. Għaldaqstant, il-punt 28 ta’ dik is-sentenza għandu jinftiehem minn din il-perspettiva.
37.
Anki jekk, fis-sentenza inkwistjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja introduċiet il-kunċett ta’ “dannu” (kelma li ma hijiex użata fid-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin innifisha), hija ma speċifikatx li d-dannu kellu jkun ikkawżat mix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin. Minflok, il-Qorti tal-Ġustizzja tidher li tiddikjara b’mod ġenerali li tali strumenti korrettivi għandhom jikkoreġu d-dannu “eżistenti”. Fil-fatt hemm bżonn li diffikultajiet viżivi (il-kelma użata mid-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin) jkunu jeżistu bħala kundizzjoni għat-tnissil tad-dritt għal strument korrettiv speċjali, sabiex jippermetti x-xogħol fuq skrin jew sabiex jiġi evitat dannu ulterjuri fuq il-vista tal-għajnejn. Madankollu, ma hemmx għalfejn li l-kawża tad-diffikultajiet viżivi tkun ix-xogħol fuq skrins.
38.
L-istruttura tal-Artikolu 9 nnifsu wkoll tidher li tissuġġerixxi li ma hemmx għalfejn li d-diffikultajiet viżivi jkunu r-riżultat ta’ xogħol fuq skrin sabiex jitnissel id-dritt għal strument korrettiv speċjali. Filwaqt li t-tielet inċiż tal-Artikolu 9(1) ta’ din id-direttiva jindika speċifikament li diffikultajiet viżivi li jistgħu jkunu ġew ikkawżati mix-xogħol fuq skrins jiġġustifikaw li tinbeda l-proċedura ta’ eżami oftalmoloġiku, u eventwalment jistgħu jwasslu għall-provvista ta’ strument korrettiv speċjali skont l-Artikolu 9(3) tad-direttiva, din l-istess proċedura tista’ wkoll tinbeda qabel ma jibda x-xogħol fuq skrin, jew f’intervalli regolari wara dan, skont, rispettivament, l-ewwel u t-tieni inċiż tal-Artikolu 9(1) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin (
25
).
39.
L-ebda wieħed minn dawn l-inċiżi ma jissuġġerixxi rabta kawżali bejn diffikultajiet viżivi potenzjali u x-xogħol fuq skrin. Madankollu, it-tliet inċiżi tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin kollha jistgħu jwasslu għall-provvista ta’ strumenti korrettivi speċjali skont l-Artikolu 9(3) ta’ din id-direttiva, sakemm ir-rabta max-“xogħol ikkonċernat” tista’ tiġi stabbilita, skont dan l-istess artikolu.
40.
Meta wieħed jieħu inkunsiderazzjoni ż-żewġ kriterji nnotati iktar ’il fuq, in-nuċċali tal-vista miksub mir-rikorrent f’din il-kawża jaqa’ fl-obbligu tal-Artikolu 9(3) impost fuq il-konvenut?
41.
Filwaqt li din hija fl-aħħar mill-aħħar kwistjoni li għandha tiġi aċċertata mill-qorti nazzjonali, jidhirli li r-risposta għandha tkun fl-affermattiv.
42.
L-ewwel, ġie ddikjarat mill-qorti tar-rinviju li r-rikorrent fil-kawża prinċipali fil-fatt fittex il-parir ta’ speċjalist mediku minħabba d-deterjorament sinjifikattiv fil-vista tiegħu. Dan jidher li jissodisfa l-prerekwiżiti alternattivi skont l-Artikolu 9(1) u (2) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin. It-tieni, il-parir riċevut waqt din il-konsulta kien li jinbidel in-nuċċali tal-vista tar-rikorrent. It-tielet, tali bidla ta’ nuċċali tal-vista timplika li n-nuċċali tal-vista eżistenti użat mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali ma baqax adegwat sabiex jikkoreġi l-vista tiegħu, speċjalment minħabba l-hypermetropia u presbyopia, kif huwa neċessarju għal xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin.
43.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet stabbiliti iktar ’il fuq, il-loġika tal-obbligu li jinstab fl-Artikolu 9(3) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin tidher applikabbli: il-konvenut għandu jipprovdi lir-rikorrent b’nuċċali tal-vista li jikkoreġi l-vista ddeterjorata tiegħu u jkompli jippermettilu jaħdem b’apparat ta’ wiri fuq skrin.
V. Konklużjoni
44.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet stabbiliti iktar ’il fuq, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari magħmula mill-Curtea de Apel Cluj (il-Qorti tal-Appell ta’ Cluj, ir-Rumanija) kif ġej:
L-espressjoni “strumenti korrettivi speċjali”, użata fl-Artikolu 9 tad-Direttiva tal-Kunsill 90/270/KEE tad‑29 ta’ Mejju 1990 dwar il-ħtiġijiet minimi ta’ saħħa u sigurtà għax-xogħol b’tagħmir li għandu display screen (il-ħames Direttiva individwali fi ħdan it-tifsira ta’ l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 89/391/KEE) għandha tiġi interpretata fis-sens li tinkludi nuċċali tal-vista, sakemm dan in-nuċċali tal-vista huwa intiż li jikkoreġi diffikultajiet viżivi speċifiċi sabiex jitwettaq xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin.
Hija l-qorti nazzjonali li għandha taċċerta jekk in-nuċċali tal-vista f’din il-kawża jissodisfax dawn ir-rekwiżiti.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Direttiva tal-Kunsill 90/270/KEE tad‑29 ta’ Mejju 1990 dwar il-ħtiġijiet minimi ta’ saħħa u sigurtà għax-xogħol b’tagħmir li għandu display screen (il-ħames Direttiva individwali fi ħdan it-tifsira ta’ l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 89/391/KEE) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p. 391, rettifika fil-ĠU 2019, L 109, p. 29).
(
3
)	Artikolu 1(3) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin.
(
4
)	Il-qorti nazzjonali tirreferi f’dan ir-rigward għall-Artikolu 14 tal-Hotărârea Guvernului nr. 1028/2006, privind cerințele minime de securitate și sănătate în muncă referitoare la utilizarea echipamentelor cu ecran de vizualizare (id-Deċiżjoni tal-Gvern Nru 1028/2006 dwar ir-rekwiżiti minimi ta’ saħħa u ta’ sigurtà għal xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin).
(
5
)	L-Aġenzija Ewropea għas-Sigurtà u s-Saħħa fuq il-Post tax-Xogħol tipprovdi lista komprensiva ta’ dawn id-direttivi. Ara https://oshwiki.eu/wiki/General_principles_of_EU_OSH_legislation.
(
6
)	Dwar l-istatus tad-Direttiva Qafas bħala “qafas”, ara s-sentenza tat‑12 ta’ Novembru 1996, Ir-Renju Unit vs Il-Kunsill (C‑84/94, EU:C:1996:431, punt 65), il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Léger fil-kawża Ir-Renju Unit vs Il-Kunsill (C‑84/94, EU:C:1996:93, punt 65 u n-nota ta’ qiegħ il-paġna numru 28 li takkumpanjaha), tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja (C‑103/01, EU:C:2002:738, punt 31) u tal-Avukat Ġenerali Saugmandsgaard Øe fil-kawża Ministrstvo za obrambo (C‑742/19, EU:C:2021:77, punt 25). Ara wkoll Bercusson, B., European Labour Law, it-tieni edizzjoni, CUP, Cambridge, 2009, p. 58; u Barnard, C., EU Employment Law, ir-raba’ edizzjoni, OUP, Oxford, 2012, p. 511.
(
7
)	Id-Direttiva tal-Kunsill 89/391/KEE tat‑12 ta’ Ġunju 1989 dwar l-introduzzjoni ta’ miżuri sabiex jinkoraġġixxu titjib fis-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema fuq ix-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p. 349).
(
8
)	Ara, b’mod partikolari, ir-raba’ premessa tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin (“[…] l-konformità mal-ħtiġijiet minimi li jiżguraw livell aħjar ta’ sigurtà fuq workstations b’display screens hija essenzjali sabiex tiżgura s-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema”) u l-Artikolu 1 tagħha (li jistabbilixxi rekwiżiti minimi ta’ saħħa u ta’ sigurtà għax-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin). Ara wkoll is-sentenza tas‑6 ta’ Lulju 2000, Dietrich (C‑11/99, EU:C:2000:368, punt 36) (l-osservanza tar-rekwiżiti minimi sabiex jiġi żgurat livell aħjar ta’ sigurtà fuq postijiet tax-xogħol li għandhom skrins hija essenzjali sabiex jiġu żgurati s-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema).
(
9
)	Ara, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Pitruzzella fil-kawża Academia de Studii Economice din Bucureşti (C‑585/19, EU:C:2020:899, punt 27) (it-titjib, permezz ta’ rekwiżiti minimi, tal-protezzjoni tas-saħħa u tas-sigurtà fuq il-post tax-xogħol huwa l-element prinċipali fil-bini tad-dritt soċjali Ewropew).
(
10
)	Ara s-sentenza tat‑12 ta’ Novembru 1996, Ir-Renju Unit vs Il-Kunsill (C‑84/94, EU:C:1996:431, punt 15), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li kunċetti li jinstabu fl-Artikolu 118a KEE, b’mod partikolari l-kliem “‘speċjalment fl-ambjent tax-xogħol’ għandu sinjifikattiv favur interpretazzjoni wiesgħa tas-setgħat li l-Artikolu 118a [KEE] jassenja lill-Kunsill [tal-Unjoni Ewropea] għall-protezzjoni tas-saħħa u tas-sigurtà tal-ħaddiema”. Ara wkoll, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Léger fil-kawża Ir-Renju Unit vs Il-Kunsill (C‑84/94, EU:C:1996:93, punti 39 sa 62), fejn huwa sostnut li l-oriġini tal-kunċetti li jinstabu f’dan l-artikolu tat-Trattat, kif ukoll il-livell għoli ta’ protezzjoni tal-ħaddiem li jidher li huwa mfittex permezz tal-lingwaġġ użat f’dawn il-kunċetti, jiġġustifikaw qari wiesa’ tal-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 118a KEE.
(
11
)	L-Ispjegazzjonijiet dwar il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Artikolu 31(1) jipprevedu kif ġej: “[I]l-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu hu bbażat fuq id-Direttiva 89/391/KEE dwar l-introduzzjoni ta’ miżuri li jippromwovu t-titjib fis-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema fuq il-post tax-xogħol”.
(
12
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑3 ta’ Ottubru 2000, Simap (C‑303/98, EU:C:2000:528, punt 34) u tal‑5 ta’ Ottubru 2004, Pfeiffer et (C‑397/01 sa C‑403/01, EU:C:2004:584, punt 52), kif ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Geelhoed fil-kawża Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja (C‑5/00, EU:C:2001:365, punti 47 u 48)
(
13
)	B’dan il-mod jiġu llimitati l-professjonijiet li jistgħu jitqiesu bħala “attivitajiet ta’ servizzi pubbliċi speċifiċi, bħall-forzi armati jew il-pulizija, jew għal ċerti attivitajiet speċifiċi fis-servizzi tal-protezzjoni ċivili”, fis-sens tal-Artikolu 2(2) tad-Direttiva Qafas. Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑5 ta’ Ottubru 2004, Pfeiffer et (C‑397/01 sa C‑403/01, EU:C:2004:584, punt 54), tal‑20 ta’ Novembru 2018, Sindicatul Familia Constanţa et (C‑147/17, EU:C:2018:926, punt 53), u tal‑15 ta’ Lulju 2021, Ministrstvo za obrambo (C‑742/19, EU:C:2021:597, punti 55 u 56).
(
14
)	Ara l-Artikolu 1 tad-Direttiva Qafas. Ara wkoll, Klindt, T. u Schucht, T., “Art. 1 Ziel der Richtlinie”, f’Franzen, M., Gallner, I. u Oetker, H., Kommentar zum europäischen Arbeitsrecht, ir-raba’ edizzjoni, C. H. Beck, Munich, 2022, p. 410, paragrafu 1 b’riferimenti ulterjuri; fejn l-awturi jqisu d-Direttiva Qafas bħala l-“kostituzzjoni” tad-dritt tal-Unjoni dwar is-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol.
(
15
)	Ara, pereżempju, id-Direttiva tal-Kunsill 90/269/KEE tad‑29 ta’ Mejju 1990 dwar il-ħtiġijiet minimi tas-saħħa u tas-sigurtà għat-tqandil manwali tat-tagħbija fejn hemm riskju partikolarment ta’ korriment tad-dahar għall-ħaddiema (ir-raba’ Direttiva individwali fit-tifsira ta’ Artikolu 16(1) tad-Direttiva 89/391/KEE) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti Kapitolu 5, Vol. 1, p. 386), u d-Direttiva tal-Kunsill 98/24/KE tas‑7 ta’ April 1998 dwar il-protezzjoni tas-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema mir-riskji li għandhom x’jaqsmu ma’ l-aġenti kimiċi fuq il-post tax-xogħol (l-erbatax-il Direttiva individwali fit-tifsira ta’ l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 89/391/KEE) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 279).
(
16
)	Ara, pereżempju, id-Direttiva tal-Kunsill 92/85/KEE tad‑19 ta’ Ottubru 1992 dwar l-introduzzjoni ta’ miżuri biex jinkoraġġixxu t-titjib fis-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol għall-ħaddiema nisa tqal u ħaddiema li welldu reċentement, jew li qed ireddgħu (l-għaxar Direttiva partikolari fis-sens ta’ l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 89/391/KEE) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 2, p. 110).
(
17
)	Ara l-Artikoli 1(2), 6 u 7, u l-premessi 10 (li tirreferi għall-bżonn li jiġu introdotti miżuri preventivi) u 11 (li tirreferi għall-bżonn li jitnaqqsu jew jiġu evitati r-riskji għas-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema) tad-Direttiva Qafas. Ara wkoll is-sentenza tat‑22 ta’ Mejju 2003, Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi l-Baxxi (C‑441/01, EU:C:2003:308, punt 38) (li tispeċifika dawk l-iskopijiet u żżid li l-leġiżlatur tal-Unjoni kkontempla numru ta’ mezzi li huma adattati sabiex jiffaċilitaw il-kisba tagħhom).
(
18
)	Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tas‑6 ta’ Lulju 2000, Dietrich (C‑11/99, EU:C:2000:368, punti 37 u 38), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li jekk il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin, skont l-Artikolu 2(a) tagħha, kellu jiġi interpretat “b’mod strett, sabiex jiġu esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tagħha l-iskrins li juru recordings ta’ film, dan ikollu l-konsegwenza li numru sinjifikattiv ta’ ħaddiema jiġu mċaħħda mill-protezzjoni offruta mid-direttiva” u “jippreġudika serjament l-effettività tad-Direttiva”.
(
19
)	F’dan is-sens, dan jikkostitwixxi espressjoni tal-approċċ preventiv u bbażat fuq ir-riskju għas-saħħa u għas-sigurtà tal-ħaddiema, kif adottat permezz tal-Artikolu 6 tad-Direttiva Qafas.
(
20
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑455/00, EU:C:2002:211, punt 18).
(
21
)	Ara l-Artikolu 9 tal-Proposta għal Direttiva tal-Kunsill li tikkonċerna r-rekwiżiti minimi ta’ saħħa u ta’ sigurtà għal xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin (COM(88) 77 final) (ĠU 1988, C 113, p. 7).
(
22
)	Ċerti studji jindikaw li l-varjetà ta’ distanzi ta’ ħidma involuta fl-użu ta’ makkinarji diġitali differenti tista’ tiġġustifika l-preskrizzjoni ta’ nuċċali tal-kompjuter b’lenti progressivi sabiex jikkoreġi l-presbyopia, iktar milli korrezzjoni iktar ġenerali ta’ dioptres. Ara, pereżempju, Sheppard, A., u Wolffsohn, J., “Digital eye strain: prevalence, measurement and amelioration”, BMJ Open Ophthalmology, vol. 3(1), BMJ, 2018, p. 6, u l-istudji ċċitati fih.
(
23
)	Ara l-punti 17, 19 u 20 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
24
)
(
25
)	Kif il-Kummissjoni tinnota fit-tweġiba tagħha għal mistoqsija bil-miktub f’din il-kawża, l-użu ta’ lingwaġġ kundizzjonali fit-tielet inċiż tal-Artikolu 9(1) tad-Direttiva dwar ix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin (“li jistgħu jkunu”) ukoll jidher li jimplika li diffikultajiet viżivi li jirriżultaw mix-xogħol b’apparat ta’ wiri fuq skrin jistgħu jkunu waħda mill-kawżi li għalihom għandhom jiġu pprovduti strumenti korrettivi speċjali, iżda ma għandhomx neċessarjament ikunu l-unika kawża.