62011CC0630_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
1. Στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων, το Δικαστήριο καλείται να διευκρινίσει αν, ενόψει της εξετάσεως της συμβατότητας προς την εσωτερική αγορά κρατικής ενισχύσεως περιφερειακού χαρακτήρα, η χρονική προτεραιότητα της αιτήσεως για ενίσχυση έναντι της εκτελέσεως των εργασιών είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την απόδειξη της λειτουργίας της ενισχύσεως ως κινήτρου και, κατά συνέπεια, της αναγκαιότητας της ενισχύσεως.
2. Οι υποθέσεις αυτές αφορούν αιτήσεις αναιρέσεως που άσκησαν οι HGA Srl κ.λπ. (2) (C-630/11 P), η Regione autonoma della Sardegna (C-631/11 P), η Timsas Srl (3) (C-632/11 P) και η Grand Hotel Abi d’Oru SpA (4) (C-633/11 P) (στο εξής, από κοινού: αναιρεσείουσες), οι οποίες ζητούν την αναίρεση της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου της Ένωσης της 20ής Σεπτεμβρίου 2011, T-394/08, T-408/08, T-453/08 και T-454/08, Regione autonoma della Sardegna κ.λπ. κατά Επιτροπής (5), με την οποία το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τις προσφυγές τους με αντικείμενο την ακύρωση της αποφάσεως 2008/854/ΕΚ της Επιτροπής, της 2ας Ιουλίου 2008, σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων «Περιφερειακός νόμος 9/1998 – καταχρηστική χορήγηση της ενισχύσεως N 272/98» C 1/04 (πρώην NN 158/03 και CP 15/2003) (6) .
3. Με την επίμαχη απόφαση η Επιτροπή έκρινε ότι οι κρατικές ενισχύσεις που χορηγήθηκαν δυνάμει ιταλικού περιφερειακού νόμου ήταν ασυμβίβαστες προς την εσωτερική αγορά λόγω του ότι χορηγήθηκαν κατά παράβαση της υποχρεώσεως που απορρέει από τις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις με περιφερειακό χαρακτήρα (7), κατά την οποία η υποβολή της αιτήσεως ενισχύσεως πρέπει να προηγηθεί χρονικά της εκτελέσεως των εργασιών.
4. Δεδομένου ότι το σημείο αυτό συνιστά τον πυρήνα της συζητήσεως, θα εστιάσω τις προτάσεις μου στην εν λόγω νομική πτυχή της διαφοράς, επειδή θεωρώ ότι οι λοιπές διαπιστώσεις της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως επιβεβαιώνονται κατά τρόπο αδιαμφισβήτητο.
I – Το σχετικό νομικό πλαίσιο
5. Οι κατευθυντήριες γραμμές κωδικοποίησαν την πρακτική που ακολουθεί η Επιτροπή κατά την εφαρμογή των εξαιρέσεων που διατυπώνονται στο άρθρο 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
6. Το 1998 η Επιτροπή δημοσίευσε κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα. Το σημείο 4.2, τελευταίο εδάφιο, των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 ορίζει ότι «τα καθεστώτα ενίσχυσης πρέπει να προβλέπουν ότι η αίτηση για ενίσχυση πρέπει να υποβάλλεται πριν από την έναρξη της εκτέλεσης των σχεδίων».
7. Το σημείο 6.1 των εν λόγω κατευθυντηρίων γραμμών ορίζει τα εξής:
«[…] η Επιτροπή θα αξιολογεί το συμβιβάσιμο των περιφερειακών ενισχύσεων με την κοινή αγορά βάσει των παρουσών κατευθυντηρίων γραμμών τη στιγμή που αυτές θα εγκριθούν. Ωστόσο, τα σχέδια ενισχύσεων που κοινοποιήθηκαν πριν την ανακοίνωση αυτών των κατευθυντηρίων γραμμών στα κράτη μέλη και για τα οποία η Επιτροπή δεν έχει ακόμη εκδώσει οριστική απόφαση θα αξιολογηθούν βάσει των κριτηρίων που ίσχυαν την εποχή της κοινοποίησης.»
II – Το ιστορικό της διαφοράς
8. Στις 10 Μαρτίου 1998 δημοσιεύθηκαν στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων
οι νέες κατευθυντήριες γραμμές που εξέδωσε η Επιτροπή σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα. Λόγω του ζητήματος στο οποίο επικεντρώνονται αποκλειστικά οι παρούσες προτάσεις, είναι χρήσιμο να υπομνησθεί το περιεχόμενο του σημείου 4.2 των εν λόγω κατευθυντηρίων γραμμών, το οποίο απαιτεί να προβλέπουν τα καθεστώτα ενισχύσεων ότι η αίτηση για ενίσχυση πρέπει να υποβάλλεται πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των εργασιών.
9. Στις 11 Μαρτίου 1998 η Regione autonoma della Sardegna εξέδωσε, με ημερομηνία ενάρξεως ισχύος την 5η Απριλίου 1998, τον περιφερειακό νόμο αριθ. 9 σχετικά με την παροχή κινήτρων για την αναβάθμιση και την προσαρμογή των ξενοδοχειακών εγκαταστάσεων και διατάξεις περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του περιφερειακού νόμου αριθ. 40 της 14ης Σεπτεμβρίου 1993 [legge regionale n° 9, incentivi per la riqualificazione e l’adeguamento delle strutture alberghiere e norme modificative e integrative della legge regionale 14 settembre 1993, n. 40 (interventi creditizi a favore dell’industria alberghiera)] (8), που προέβλεψε τη χορήγηση ενισχύσεων για αρχικές επενδύσεις υπέρ των επιχειρήσεων του ξενοδοχειακού κλάδου στη Σαρδηνία (Iταλία).
10. Το εν λόγω αρχικό καθεστώς ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα, που υλοποιήθηκε με τον νόμο 9/1998, κοινοποιήθηκε από τις ιταλικές αρχές στην Επιτροπή με έγγραφο της 6ης Μαΐου 1998.
11. Κατόπιν αιτήσεως της Επιτροπής για την παροχή συμπληρωματικών πληροφοριών, οι ιταλικές αρχές ενημέρωσαν το εν λόγω θεσμικό όργανο, με έγγραφο της 22ας Ιουνίου 1998, ότι οι διατάξεις εφαρμογής του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων επρόκειτο να θεσπισθούν μόνον έπειτα από την ενδεχόμενη έγκριση του εν λόγω καθεστώτος εκ μέρους της Επιτροπής.
12. Με έγγραφο της 28ης Σεπτεμβρίου 1998, οι ιταλικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή ότι η χορήγηση των ενισχύσεων θα μπορούσε να αφορά μόνον σχέδια τα οποία επρόκειτο να υλοποιηθούν «μεταγενεστέρως» και ότι η προϋπόθεση αυτή θα επιβεβαιωνόταν με τις διατάξεις εφαρμογής του εν λόγω νόμου.
13. Με την απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 1998, η Επιτροπή ενέκρινε το καθεστώς ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα (9), το οποίο έκρινε συμβατό προς την εσωτερική αγορά υπό την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ. Στην εν λόγω απόφαση περί εγκρίσεως, η Επιτροπή τόνισε, μεταξύ άλλων, ότι οι αιτήσεις χρηματοδοτήσεως πρέπει να υποβληθούν πριν από την έναρξη εφαρμογής των σχεδίων.
14. Η Regione autonoma della Sardegna εξέδωσε στη συνέχεια, στις 29 Απριλίου 1999, την κανονιστική απόφαση 285/1999 περί εφαρμογής του νόμου 9/1998 (10) . Η εν λόγω κανονιστική απόφαση προέβλεψε ότι το αρχικό καθεστώς ενισχύσεων έπρεπε να εφαρμοστεί στο πλαίσιο διαδικασίας προσκλήσεως προς υποβολή αιτήσεων, ότι οι χορηγούμενες ενισχύσεις έπρεπε να αφορούν σχέδια που επρόκειτο να υλοποιηθούν μετά την υποβολή των αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεων και ότι οι επιλέξιμες δαπάνες έπρεπε να είναι μεταγενέστερες των εν λόγω αιτήσεων. Ωστόσο, στις μεταβατικές διατάξεις περιλαμβανόταν και η διάταξη που προέβλεπε, αντίθετα προς τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998 από της εκδόσεως των οποίων μόλις είχε συμπληρωθεί έτος, ότι, στο στάδιο της πρώτης εφαρμογής της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999, ήσαν επιλέξιμες οι δαπάνες που πραγματοποιήθηκαν μετά τις 5 Απριλίου 1998, δηλαδή μετά την ημερομηνία ενάρξεως της ισχύος του νόμου 9/1998.
15. Στις 27 Ιουλίου 2000, η Regione autonoma della Sardegna εξέδωσε την απόφαση 33/3 (deliberazione n° 33/3), περί καταργήσεως της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999 λόγω τυπικών πλημμελειών, και την απόφαση 33/4 (deliberazione n° 33/4), περί θεσπίσεως των νέων διατάξεων εφαρμογής του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων, συμμορφούμενη αυτή τη φορά σαφώς προς τις επιταγές του σημείου 4.2, τελευταίο εδάφιο, των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, καθόσον απέσυρε τη «μεταβατική» διάταξη.
16. Την ίδια ημέρα, η Regione autonoma della Sardegna εξέδωσε επίσης την απόφαση 33/6 (deliberazione n° 33/6) που προέβλεπε ότι, επειδή ενδεχομένως η δημοσίευση της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999, η οποία περιείχε διατάξεις μη συνάδουσες προς τους κοινοτικούς κανόνες, είχε δημιουργήσει στους δυνητικούς δικαιούχους ενισχύσεως την προσδοκία ότι όλες οι εκτελεσθείσες μετά τις 5 Απριλίου 1998 εργασίες επρόκειτο να θεωρηθούν ως επιλέξιμες, έπρεπε να ληφθούν υπόψη, κατά το στάδιο της πρώτης εφαρμογής του νόμου 9/1998, οι εκτελεσθείσες μετά την ως άνω ημερομηνία εργασίες, εφόσον αυτές είχαν αποτελέσει αντικείμενο αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων στο πλαίσιο της πρώτης ετήσιας προσκλήσεως προς υποβολή αιτήσεων.
17. Απαντώντας σε αίτηση της Επιτροπής σχετικά με τη συμβατότητα των υφισταμένων καθεστώτων ενισχύσεων προς τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, που εφαρμόζονταν από την 1η Ιανουαρίου 2000, οι ιταλικές αρχές διαβεβαίωσαν την Επιτροπή, με έγγραφο της 2ας Νοεμβρίου 2000, ότι είχαν τηρήσει την αρχή της αναγκαιότητας της ενισχύσεως, επικαλούμενες σχετικώς την απόφαση 33/4, η οποία θεσπίζει ρητώς την επιλεξιμότητα των δαπανών που πραγματοποιήθηκαν μετά την αίτηση ενισχύσεων, χωρίς να αναφερθούν στην απόφαση 33/6.
18. Μετά τη δημοσίευση της πρώτης προσκλήσεως προς υποβολή αιτήσεων από τη Regione autonoma della Sardegna στις 29 Δεκεμβρίου 2000, η Επιτροπή ζήτησε από τις ιταλικές αρχές, με έγγραφο της 28ης Φεβρουαρίου 2001, συμπληρωματικές πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο κατά τον οποίο, στο πλαίσιο του εν λόγω μηχανισμού προσκλήσεων, τηρήθηκε η προϋπόθεση η σχετική με την υποβολή της αιτήσεως πριν από την έναρξη εκτελέσεως του σχεδίου.
19. Με έγγραφο της 25ης Απριλίου 2001, οι ιταλικές αρχές επιβεβαίωσαν εκ νέου ότι το καθεστώς ενισχύσεων ήταν σύμφωνο προς τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, επισυνάπτοντας εκ νέου την απόφαση 33/4, χωρίς όμως να αναφερθούν ούτε και αυτή τη φορά στην απόφαση 33/6.
20. Κατόπιν καταγγελίας, στις 21 Φεβρουαρίου 2003, περί καταχρηστικής εφαρμογής του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων, η Επιτροπή ζήτησε συμπληρωματικές πληροφορίες από τις ιταλικές αρχές, οι οποίες στις 22 Μαρτίου 2003 αναφέρθηκαν για πρώτη φορά στην απόφαση 33/6.
21. Ακολούθησε η απόφαση της Επιτροπής της 3ης Φεβρουαρίου 2004, περί κινήσεως της διαδικασίας του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ σχετικά με την καταχρηστική εφαρμογή του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων (11) . Εκτιμώντας ότι οι ιταλικές αρχές δεν τήρησαν ούτε την υποχρέωση που προβλέπεται στην απόφαση περί εγκρίσεως ούτε τις προϋποθέσεις που καθορίζονται στις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν δυνατόν να συντρέχει καταχρηστική εφαρμογή του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων, κατά την έννοια του άρθρου 16 του κανονισμού (ΕΚ) 659/1999 (12), και διατύπωσε αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα των ενισχύσεων που χορηγούνται υπέρ σχεδίων επενδύσεων των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει πριν από την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων.
22. Οι ιταλικές αρχές και η Grand Hotel Abi d’Oru υπέβαλαν τις παρατηρήσεις τους στην Επιτροπή, οι μεν πρώτες στις 19 Απριλίου 2004 και στις 25 Ιουνίου 2005, η δε δεύτερη στις 30 Απριλίου 2004.
23. Στις 22 Νοεμβρίου 2006 η Επιτροπή κοινοποίησε στην Ιταλική Δημοκρατία την απόφασή της να διορθώσει και να διευρύνει την εκκρεμή διαδικασία C 1/2004 που κινήθηκε δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ (13) . Με την απόφαση αυτή τόνισε ιδίως ότι στην απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας δεν αναφέρθηκε η απόφαση 33/6, μολονότι βάσει αυτής ακριβώς της πράξεως, ήτοι της αποφάσεως 33/6, και όχι βάσει της αποφάσεως 33/4, χορηγήθηκαν ενισχύσεις σε 28 επιχειρήσεις υπέρ σχεδίων επενδύσεων των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει πριν από την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων. Επιπλέον, η Επιτροπή επισήμανε ότι η έννοια της καταχρηστικής εφαρμογής μιας ενισχύσεως, κατά το πνεύμα του άρθρου 16 του κανονισμού 659/1999, στην οποία αναφέρεται η απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας, αφορά καταστάσεις στο πλαίσιο των οποίων ο δικαιούχος εγκριθείσας ενισχύσεως την εφαρμόζει κατά τρόπο αντίθετο προς τους όρους που καθορίστηκαν στην απόφαση περί χορηγήσεως και δεν αφορά καταστάσεις στο πλαίσιο των οποίων ένα κράτος μέλος, τροποποιώντας υφιστάμενο καθεστώς ενισχύσεων, δημιουργεί νέα, παράνομη ενίσχυση (άρθρο 1, στοιχεία γʹ και στʹ, του κανονισμού 659/1999).
24. Η Επιτροπή εξέδωσε την επίμαχη απόφαση με την οποία κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το καθεστώς ενισχύσεων, όπως αυτό πράγματι εφαρμόστηκε, δεν συνάδει προς την απόφαση περί εγκρίσεως και ότι τα σχέδια ενισχύσεων των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων πρέπει να θεωρηθούν παράνομα.
25. Το διατακτικό της επίμαχης αποφάσεως της Επιτροπής έχει ως εξής:
«Άρθρο 1
Οι κρατικές ενισχύσεις που έχουν χορηγηθεί βάσει του περιφερειακού νόμου 9/1998, που εφαρμόστηκε παράνομα στην Ιταλία με την απόφαση αριθ. 33/6 και τον 1o διαγωνισμό, δεν συμβιβάζονται με την κοινή αγορά, παρά μόνο εάν ο δικαιούχος έχει υποβάλει αίτηση ενίσχυσης βάσει του καθεστώτος αυτού πριν από την πραγματοποίηση των σχετικών με το σχέδιο αρχικής επένδυσης εργασιών.
[…]»
III – Η ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου διαδικασία και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
26. Με δικόγραφα που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 16 και 25 Σεπτεμβρίου 2008 καθώς και στις 3 και 6 Οκτωβρίου 2008, αντιστοίχως, η Regione autonoma della Sardegna, η SF Turistico Immobiliare Srl, η Timsas και η Grand Hotel Abi d’Oru άσκησαν προσφυγές με αντικείμενο την εν όλω ή εν μέρει ακύρωση της επίμαχης αποφάσεως της Επιτροπής.
27. Οι εν λόγω προσφεύγουσες προέβαλαν, κατά την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, πλείονες λόγους ακυρώσεως, μεταξύ των οποίων τον εν προκειμένω εξεταζόμενο, δηλαδή τον λόγο που αντλείται από πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως ως προς το αν υπήρξε εκ των πραγμάτων παρότρυνση. Υποστήριξαν ότι η Επιτροπή δεν εκτίμησε ορθώς ότι το επίμαχο καθεστώς λειτούργησε ως κίνητρο, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών της τοπικής αγοράς και της υποκειμενικής αντιλήψεως που διαμόρφωσαν οι επιχειρηματίες ως προς τη λειτουργία των μηχανισμών στηρίξεως. Συναφώς, προέβαλαν πλείονα επιχειρήματα αντλούμενα από τη μη εφαρμογή των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, από τις σχετικές με ένα προγενέστερο καθεστώς ενισχύσεων διατάξεις, από το εθνικό νομοθετικό πλαίσιο, από τη βεβαιότητα που είχαν οι επιχειρήσεις, αφότου εκδόθηκε ο νόμος 9/1998, ότι αυτές μπορούσαν να λάβουν τις προβλεπόμενες στον νόμο αυτόν ενισχύσεις, καθώς και από την ιδιαίτερη κατάσταση ή τη συμπεριφορά των δικαιούχων των επίδικων ενισχύσεων.
28. Το Γενικό Δικαστήριο, αφού υπενθύμισε, στις σκέψεις 213 έως 215 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι απλώς διαπίστωση της χρονικής προτεραιότητας της αιτήσεως για χορήγηση ενισχύσεων σε σχέση με την έναρξη της εκτελέσεως των σχεδίων συνιστά ένα απλό, λυσιτελές και κατάλληλο κριτήριο βάσει του οποίου η Επιτροπή μπορούσε να συναγάγει το συμπέρασμα ότι η ενίσχυση λειτούργησε εκ των πραγμάτων ως κίνητρο, υπογράμμισε στη συνέχεια ότι, στο πλαίσιο του λόγου αυτού, το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι πλέον η αμφισβήτηση του κριτηρίου αυτού, αλλά το αν οι προσφεύγουσες απέδειξαν την ύπαρξη, εν προκειμένω, περιστάσεων εκ των οποίων να προκύπτει ότι το επίμαχο καθεστώς ενισχύσεων είχε εκ των πραγμάτων λειτουργήσει ως κίνητρο, ακόμη και στην περίπτωση που η σχετική αίτηση δεν είχε υποβληθεί πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των επίμαχων σχεδίων (14) .
29. Το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τα επιχειρήματα των προσφευγουσών τα σχετικά με την ιδιαίτερη κατάστασή τους ή με τη συμπεριφορά τους και εξέτασε στη συνέχεια αυτά που αφορούν γενικώς το επίμαχο καθεστώς.
30. Όσον αφορά το επιχείρημα ότι και μόνο η έναρξη ισχύος του νόμου 9/1998 παρείχε στις επιχειρήσεις τη βεβαιότητα ότι μπορούσαν να λάβουν την ενίσχυση, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η κρίση περί του αν τα μέτρα ενισχύσεων ή ένα καθεστώς ενισχύσεων συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής, η οποία ασκείται υπό τον έλεγχο του δικαστή της Ένωσης (15), και ότι, ελλείψει αποφάσεως της Επιτροπής που να αποφαίνεται επί της συμβατότητας μιας κοινοποιηθείσας ενισχύσεως, το γεγονός και μόνον ότι οι εθνικές αρχές εξέδωσαν νομοθετικές διατάξεις που προβλέπουν τη θέσπιση ενός καθεστώτος ενισχύσεων δεν είναι ικανό να παράσχει στους δυνητικώς υπαγόμενους στο εν λόγω καθεστώς ενισχύσεων τη βεβαιότητα ότι μπορούν να λάβουν τις ενισχύσεις που προβλέπονται από τις εν λόγω διατάξεις (16) .
31. Το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε ότι αυτό συνέβαινε με τις διατάξεις του νόμου 9/1998. Επιπλέον, υπογράμμισε ότι το γεγονός ότι η απόφαση περί εγκρίσεως διέλυε κάθε ελπίδα την οποία ενδεχομένως έτρεφαν οι δυνητικοί δικαιούχοι της ενισχύσεως όσον αφορά τη χορήγηση ενισχύσεως για σχέδια των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή των αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεως, δεδομένου ότι η απόφαση αυτή απέκλειε ρητώς τη χορήγηση ενισχύσεων στο πλαίσιο του καθεστώτος που θέσπισε ο νόμος 9/1998 για τέτοιου είδους σχέδια (17) .
32. Το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τις προσφυγές των προσφευγουσών και τις καταδίκασε στα δικαστικά έξοδα της Επιτροπής, πλην αυτών στα οποία υποβλήθηκε το εν λόγω θεσμικό όργανο λόγω της παρεμβάσεως, καθώς και στα έξοδά τους.
IV – Η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία και τα αιτήματα των διαδίκων
33. Με διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 29ης Μαρτίου 2012 αποφασίστηκε, σύμφωνα με το άρθρο 54 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, η συνεκδίκαση των υποθέσεων C-630/11 Ρ έως C-633/11 Ρ προς διευκόλυνση της έγγραφης και προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως.
34. Οι HGA κ.λπ. καθώς και η Regione autonoma della Sardegna ζητούν από το Δικαστήριο:
– να αναιρέσει και/ή να μεταρρυθμίσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση·
– να ακυρώσει την επίμαχη απόφαση της Επιτροπής.
35. Η Timsas και η Grand Hotel Abi d’Oru ζητούν από το Δικαστήριο:
– να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση·
– να ακυρώσει την επίμαχη απόφαση της Επιτροπής·
– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα αμφοτέρων των βαθμών δικαιοδοσίας.
36. Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
– να απορρίψει τις αιτήσεις αναιρέσεως, και
– να καταδικάσει τις αναιρεσείουσες στα δικαστικά έξοδα αμφοτέρων των βαθμών δικαιοδοσίας.
V – Επί των αιτήσεων αναιρέσεως
Α – Η επιχειρηματολογία των αναιρεσειουσών επί του λόγου που αντλείται από την πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως όσον αφορά το αν υφίσταται αποτέλεσμα συνιστάμενο στην παροχή κινήτρου
37. Οι HGA κ.λπ., με τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, και η Regione autonoma della Sardegna, με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, προσάπτουν στο Γενικό Δικαστήριο ότι παραβίασε τις αρχές της αναγκαιότητας και της εκ των πραγμάτων παροτρύνσεως. Υποστηρίζουν ότι η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση είναι παράνομη, καθόσον το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι αρκούσε, προκειμένου να αποκλείσει την ύπαρξη εκ των πραγμάτων παροτρύνσεως και τον αναγκαίο χαρακτήρα της ενισχύσεως, να στηριχθεί, άνευ ετέρου, στο κριτήριο της υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των σχεδίων, το οποίο θεώρησε ως λυσιτελές και κατάλληλο προκειμένου να εκτιμήσει αν ένα καθεστώς ενισχύσεων λειτούργησε στην πράξη ως κίνητρο (18) . Οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο θα έπρεπε να κρίνει ότι απλώς και μόνο η μη υποβολή της αιτήσεως για χορήγηση ενισχύσεων πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των σχεδίων δεν μπορεί να αποκλείσει ότι η ενίσχυση λειτούργησε στην πράξη ως κίνητρο ούτε την αναγκαιότητά της.
38. Κατά τις HGA κ.λπ. καθώς και τη Regione autonoma della Sardegna, κατά την εκτίμηση της συμβατότητας της ενισχύσεως προς την εσωτερική αγορά, η Επιτροπή μπορούσε να λάβει υπόψη άλλα στοιχεία, δεδομένου ότι η προγενέστερη υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση της ενισχύσεως δεν συνιστά απορρέουσα εκ του νόμου υποχρέωση αλλά απλό κριτήριο εκτιμήσεως.
39. Κατ’ αρχάς, οι αναιρεσείουσες αναφέρονται, πρώτον, στο γεγονός ότι είχαν αποκτήσει τη βεβαιότητα ότι θα λάβουν την ενίσχυση ήδη πριν υποβάλουν την αίτησή τους, δεδομένου ότι πληρούσαν αναμφιβόλως όλες τις προϋποθέσεις που προβλέπει ο νόμος 9/1998.
40. Δεύτερον, οι HGA κ.λπ. καθώς και η Regione autonoma della Sardegna υποστηρίζουν ότι το γεγονός ό τι γνώριζαν ότι συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ και/ή γʹ, ΣΛΕΕ αποδεικνύει ότι υπήρξε πράγματι παρότρυνση.
41. Τρίτον, οι αναιρεσείουσες επικαλούνται το γεγονός ότι θα μπορούσαν να εφαρμόσουν προγράμματα αναβαθμίσεως επί τη βάσει καθεστώτων ενισχύσεων διαφορετικών από αυτό που προβλέπει ο νόμος 9/1998.
42. Η Regione autonoma della Sardegna υποστηρίζει, στη συνέχεια, ότι, εφόσον οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 καταρτίσθηκαν ταυτόχρονα με τον νόμο 9/1998, δεν μπορούσαν, κατά συνέπεια, να ληφθούν υπόψη και ότι, μέχρι την ημερομηνία της εκδόσεως της αποφάσεως περί εγκρίσεως, το σύστημα που ίσχυε προηγουμένως δεν απαιτούσε να έχει χρονικώς προηγηθεί η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεων.
43. Τέλος, οι HGA κ.λπ., η Regione autonoma della Sardegna καθώς και η Timsas στηρίζονται στη νομολογία Graphischer Maschinenbau κατά Επιτροπής (19) και υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να συναγάγει από το γεγονός και μόνον της πραγματοποιήσεως εργασιών πριν από την κοινοποίηση της σχετικής ενισχύσεως ότι η ενίσχυση αυτή δεν πληροί το σχετικό με την ύπαρξη παροτρύνσεως κριτήριο (20) .
44. Η Επιτροπή αντικρούει το σύνολο των επιχειρημάτων των αναιρεσειουσών ως αβάσιμα ή απαράδεκτα.
Β – Η εκτίμησή μου επί της υποθέσεως
45. Προσήκει κατ’ αρχάς να τονισθεί ότι αποκλείεται στην υπό κρίση περίπτωση η εφαρμογή της προπαρατεθείσας νομολογίας Graphischer Maschinenbau κατά Επιτροπής.
46. Η νομολογία αυτή, την οποία επικαλούνται οι HGA κ.λπ., η Regione autonoma della Sardegna καθώς και η Timsas, κατά την οποία η Επιτροπή δεν μπορούσε να συναγάγει από το γεγονός και μόνον της πραγματοποιήσεως εργασιών πριν από την κοινοποίηση της σχετικής ενισχύσεως ότι η ενίσχυση αυτή δεν πληροί το σχετικό με την ύπαρξη παροτρύνσεως κριτήριο (21), δεν έχει εφαρμογή στις παρούσες υποθέσεις, στο μέτρο που, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η ως άνω απόφαση, το πλαίσιο ήταν εντελώς διαφορετικό, εφόσον η υπόθεση εκείνη αφορούσε τις κοινοτικές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων (22) . Η επίμαχη επιχείρηση, η οικονομική κατάσταση της οποίας ήταν τέτοια ώστε να έχει ανάγκη χορηγήσεως ενισχύσεως αναδιαρθρώσεως προς διασφάλιση της βιωσιμότητάς της, δεν μπορούσε να περιμένει έως ότου αποκτήσει πλήρως τη βεβαιότητα ότι θα λάβει την ενίσχυση αυτή, προκειμένου να πραγματοποιήσει το πρόγραμμα της αναδιαρθρώσεως προς αποκατάσταση της βιωσιμότητας.
47. Προσήκει στη συνέχεια να αναφέρω ότι, όπως ακριβώς επισημαίνει η Επιτροπή με το υπόμνημα αντικρούσεως, οι HGA κ.λπ. καθώς και η Regione autonoma della Sardegna προβαίνουν σε εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
48. Πράγματι, υποστηρίζουν ότι, αντιθέτως προς ό,τι έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, η παράλειψη και μόνο της υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων πριν από την έναρξη εκτελέσεως των σχεδίων δεν αρκεί ώστε να αποκλεισθεί ότι η ενίσχυση λειτουργεί στην πράξη ως κίνητρο και ότι είναι αναγκαία.
49. Υπενθυμίζω όμως ότι το Γενικό Δικαστήριο, αφού τόνισε ότι το κριτήριο της χρονικής προτεραιότητας της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων σε σχέση με την έναρξη της εκτελέσεως του επενδυτικού σχεδίου συνιστά ένα απλό, λυσιτελές και κατάλληλο κριτήριο που παρέχει τη δυνατότητα στην Επιτροπή να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ενίσχυση λειτουργεί στην πράξη ως κίνητρο (23), προσέθεσε ότι έπρεπε να εξετασθεί αν οι αναιρεσείουσες απέδειξαν την ικανότητα του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων να λειτουργήσει ως κίνητρο, έστω και αν δεν έχει υποβληθεί η σχετική αίτηση πριν από την έναρξη της εκτελέσεως του σχεδίου επενδύσεως (24) .
50. Πράγματι, το Γενικό Δικαστήριο προέβη στον έλεγχο των διαφόρων περιστάσεων που επικαλέσθηκαν οι αναιρεσείουσες και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι αυτές δεν μπορούσαν να διασφαλίσουν ότι το καθεστώς ενισχύσεων είχε ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου.
51. Κατά συνέπεια, αντιθέτως προς ό,τι διατείνονται οι αναιρεσείουσες, το Γενικό Δικαστήριο δεν συνήγαγε το συμπέρασμα ότι το κριτήριο σχετικά με τη μη υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων πριν από την έναρξη των εργασιών έπρεπε οπωσδήποτε να καταλήγει στον αποκλεισμό αποτελέσματος κινήτρου χωρίς δυνατότητα αποδείξεως του εναντίου.
52. Πάντως, παρά την ως άνω εσφαλμένη ερμηνεία εκ μέρους των αναιρεσειουσών των οικείων χωρίων της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, γεγονός παραμένει ότι, με τον λόγο αναιρέσεως που προβάλλουν, οι αναιρεσείουσες αμφισβητούν κατ’ ουσίαν την ορθότητα της εκτιμήσεως του Γενικού Δικαστηρίου ως προς το αν η ενίσχυση έχει ή όχι αποτέλεσμα κινήτρου.
53. Στο πλαίσιο της αναλύσεώς του, το Γενικό Δικαστήριο ανάγει το κριτήριο της υποβολής της αιτήσεως για χορήγηση ενισχύσεως πριν από την έναρξη εκτελέσεως των σχεδίων σε τεκμήριο περί της υπάρξεως αποτελέσματος κινήτρου και όχι σε απαραίτητη προϋπόθεση της αναγκαιότητας της ενισχύσεως.
54. Καίτοι συμφωνώ με το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο, δηλαδή στην απόρριψη της προσφυγής των αναιρεσειουσών, φρονώ πάντως ότι, με τις σκέψεις που διατύπωσε, υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, η οποία πρέπει να αρθεί χάριν των μελλοντικών ενδίκων βοηθημάτων.
55. Προκειμένου να κηρυχθεί συμβατή προς την εσωτερική αγορά, δυνάμει του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, μια ενίσχυση πρέπει να τηρεί ορισμένες βασικές αρχές, μεταξύ των οποίων αυτήν της αναγκαιότητας της ενισχύσεως.
56. Γενικώς, η Επιτροπή διαθέτει, υπό την επιφύλαξη της πλήρους δικαιοδοσίας ελέγχου που έχει ο δικαστής της Ένωσης επιλαμβανόμενος ενδίκου βοηθήματος, την αποκλειστική εξουσία εκτιμήσεως της συμβατότητας της ενισχύσεως προς την εσωτερική αγορά. Οφείλει, με την αξιολόγηση του γενικού προγράμματος του προτεινομένου καθεστώτος ενισχύσεων σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό, να αποφανθεί συνολικώς επί του παραδεκτού του οικείου καθεστώτος.
57. Η αρχή της αναγκαιότητας της ενισχύσεως διατυπώθηκε από το Δικαστήριο με την απόφασή του Philip Morris Holland κατά Επιτροπής (25) . Σύμφωνα με την αρχή αυτή, δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι συμβιβάζονται προς την εσωτερική αγορά οι ενισχύσεις χωρίς τις οποίες ο σκοπός τον οποίο φέρονται ότι εξυπηρετούν θα είχε ούτως ή άλλως επιδιωχθεί από τους δικαιούχους(26) .
58. Το ότι η ενίσχυση λειτουργεί στην πράξη ως κίνητρο προς τις επιχειρήσεις αποτελεί, σε τελική ανάλυση, έκφραση της αναγκαιότητας. Η εγκριθείσα από την Επιτροπή ενίσχυση είναι εκείνη που παρακίνησε τις επιχειρήσεις να μετάσχουν στο έργο; Πώς πρέπει, επομένως, να χαρακτηρισθεί αυτό το εκ των πραγμάτων κίνητρο; Και μάλιστα κατά τρόπο μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση ιδίως διότι συνιστά την απόδειξη της αναγκαιότητας της ενισχύσεως, η οποία αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση της συμβατότητας του προγραμματιζόμενου καθεστώτος ενισχύσεως προς τη Συνθήκη.
59. Η αρχή της αναγκαιότητας καθιερώθηκε τυπικά με τις εκδοθείσες το 1998 κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής. Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές συμβάλλουν στη διασφάλιση της διαφάνειας, της προβλεψιμότητας και της ασφάλειας δικαίου, όσον αφορά τη δράση της Επιτροπής (27) .
60. Έτσι, για παράδειγμα, σε περίπτωση παράλληλης ισχύος, διαδοχής ή επικαλύψεως περισσοτέρων καθεστώτων ενισχύσεων που αφορούν την ίδια περιοχή, το κριτήριο της χρονικής προτεραιότητας της αιτήσεως, το οποίο εκ της φύσεώς του πρέπει, κατ’ εμέ, να αναφέρεται σε συγκεκριμένο και εγκεκριμένο από την Επιτροπή καθεστώς (28), συνιστά προφανώς ένα κριτήριο που αποκλείει οποιαδήποτε αμφιβολία, διαφορά και αβεβαιότητα ως προς το δίκαιο. Επισημαίνω, άλλωστε, ότι το κριτήριο αυτό δεν θίγει σε καμία περίπτωση τις επιχειρήσεις, εφόσον η χρονική προτεραιότητα της αιτήσεως έχει ως συνέπεια ότι, άπαξ ο όρος αυτός πληρωθεί, η αναγκαιότητα, η οποία συνιστά βασική προϋπόθεση, αποδεικνύεται αυτομάτως χωρίς ως προς το σημείο αυτό να χωρεί αμφισβήτηση.
61. Όπως ορθώς επισημαίνει το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 208 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, από το εισαγωγικό μέρος των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 απορρέει ότι αυτές καθορίζουν, κατά γενικό και αφηρημένο τρόπο, τα κριτήρια που εφαρμόζει η Επιτροπή προς τον σκοπό της εκτιμήσεως της συμβατότητας των ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα προς την εσωτερική αγορά, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχεία αʹ και γʹ, ΣΛΕΕ, και κατοχυρώνουν, κατά συνέπεια, την ασφάλεια δικαίου των κρατών μελών που χορηγούν τέτοιες ενισχύσεις. Η προϋπόθεση που καθιερώνεται στο σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών, κατά την οποία τα καθεστώτα ενισχύσεως πρέπει να προβλέπουν ότι η αίτηση για ενίσχυση πρέπει να υποβάλλεται πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των σχεδίων, εφαρμόζεται στο σύνολο των ενισχύσεων που αφορούν οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές, ανεξαρτήτως του αντικειμένου τους, της μορφής τους ή του ποσού τους, και νομίζω, επομένως, ότι ικανοποιεί πλήρως την επιταγή της ασφάλειας και ότι λαμβάνει υπόψη την ακριβή φύση του ρόλου της Επιτροπής όπως τον επιβάλλει η φύση των πραγμάτων.
62. Όπως ορθώς εκθέτει το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 215 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, η εφαρμογή του κριτηρίου του ως άνω σημείου 4.2 αποσκοπεί στο να καταδειχθεί αν ένα μέτρο ενισχύσεως λειτουργεί εκ των πραγμάτων ως κίνητρο και, κατά συνέπεια, αν είναι αναγκαίο, σε μια περίπτωση στην οποία δεν είναι δυνατό να διεξαχθεί πλήρης εξέταση όλων των οικονομικών πτυχών της περί επενδύσεως ατομικής αποφάσεως των μελλοντικών δικαιούχων της ενισχύσεως. Το Γενικό Δικαστήριο τονίζει συναφώς ότι από το σημείο 2, δεύτερο έως τέταρτο εδάφιο, των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 προκύπτει ότι η Επιτροπή εγκρίνει, κατ’ αρχήν, τις ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα μόνον υπό τη μορφή καθεστώτων ενισχύσεων, καθόσον εκτιμά ότι οι ατομικές ενισχύσεις ad hoc δεν πληρούν την προϋπόθεση ότι πρέπει να εξασφαλίζεται ισορροπία μεταξύ των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού που απορρέουν από τις ενισχύσεις και των ωφελημάτων που παρέχουν οι ενισχύσεις από την άποψη της αναπτύξεως μιας μειονεκτούσας περιοχής. Πάντως, συνεχίζει το Γενικό Δικαστήριο, κατά την εξέταση της συμβατότητας ενός κοινοποιηθέντος καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, είναι εξ ορισμού άγνωστες στην Επιτροπή οι ιδιαίτερες περιστάσεις που προσιδιάζουν στους διαφόρους δυνητικούς δικαιούχους του καθεστώτος ενισχύσεων και στα συγκεκριμένα σχέδια ως προς τα οποία αυτοί μπορούν να ζητήσουν επιδοτήσεις. Κατά συνέπεια, το Γενικό Δικαστήριο συνάγει ότι η Επιτροπή πρέπει να στηρίζεται, προκειμένου να εκτιμήσει τη συμβατότητα ενός καθεστώτος ενισχύσεων προς την εσωτερική αγορά, σε κριτήρια τα οποία είτε είναι ανεξάρτητα από τις ιδιαίτερες περιστάσεις που προσιδιάζουν στους μελλοντικούς δικαιούχους είτε είναι ομοιόμορφα για όλους τους μελλοντικούς δικαιούχους. Όταν η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεων προηγείται της ενάρξεως της εκτελέσεως του επιδοτούμενου σχεδίου, διασφαλίζεται ότι η ενδιαφερόμενη επιχείρηση έχει σαφώς εκδηλώσει τη βούλησή της να επωφεληθεί του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων προτού αρχίσει την εκτέλεση του εν λόγω σχεδίου. Με τον τρόπο αυτό αποφεύγεται η εκ των υστέρων υποβολή αιτήσεων για σχέδια των οποίων η υλοποίηση έχει αρχίσει ανεξάρτητα από την ύπαρξη καθεστώτος ενισχύσεων.
63. Από τις προηγούμενες σκέψεις, τις οποίες επαναλαμβάνω για τις ανάγκες της δικής μου αναλύσεως, προκύπτει ότι η Επιτροπή ορθώς καθιέρωσε ένα αντικειμενικό κριτήριο για την απόδειξη της υπάρξεως εκ των πραγμάτων κινήτρου και ότι το επιλεγέν κριτήριο, δηλαδή η χρονική προτεραιότητα της αιτήσεως για χορήγηση ενισχύσεως σε σχέση με την έναρξη εκτελέσεως των σχεδίων, συνιστά όχι απλό τεκμήριο αλλά κατάλληλο και λυσιτελές μέσο για να διαπιστωθεί ότι η προσφορά λειτουργεί στην πράξη ως κίνητρο.
64. Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο τονίζει στη σκέψη 169 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ότι τόσον από την προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία μεταξύ της Επιτροπής και της Regione autonoma della Sardegna όσο και από τη συμπεριφορά της τελευταίας ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προκύπτει ότι η ενδιαφερομένη είχε επίγνωση της προϋποθέσεως σχετικά με την υποβολή αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως πριν από την έναρξη των εργασιών. Το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει συναφώς ότι, όπως ορθώς υπογραμμίζει η Επιτροπή, η Regione autonoma della Sardegna ουδέποτε αμφισβήτησε, στο πλαίσιο της αλληλογραφίας της με την Επιτροπή ή ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, ότι είχε αναλάβει τη δέσμευση να χορηγεί ενίσχυση μόνο σε σχέδια των οποίων η εκτέλεση άρχισε μετά την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση εν ισχύσεων.
65. Πράγματι, φρονώ ότι η σιωπηρή αναγνώριση του αναγκαίου χαρακτήρα της προϋποθέσεως που έγκειται στην προηγούμενη υποβολή αιτήσεως για ενίσχυση επιρρωννύεται από την ανταλλαγή εγγράφων μεταξύ της Επιτροπής και των ιταλικών αρχών κατά τη διάρκεια της προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασίας. Από τα έγγραφα αυτά προκύπτει ότι η Επιτροπή απαίτησε κατ’ επανάληψη την τήρηση της αρχής της αναγκαιότητας της ενισχύσεως από τις ιταλικές αρχές, οι οποίες επιβεβαίωναν διαρκώς ότι τηρούσαν το κριτήριο της προγενέστερης υποβολής της αιτήσεως για ενίσχυση (29) . Κατά την ανταλλαγή αυτή που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του άρθρου 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, το οποίο ορίζει ότι σύμφωνα με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας η Ένωση και τα κράτη μέλη εκπληρώνουν τα εκ των Συνθηκών καθήκοντά τους βάσει αμοιβαίου σεβασμού και αμοιβαίας συνεργασίας, οι ιταλικές αρχές, αντί να διαπραγματευθούν με την Επιτροπή την επίτευξη συμφωνίας επί του μεταβατικού καθεστώτος που καθιέρωσε η απόφαση 33/6, απέκρυψαν απλώς την ύπαρξή του. Όταν εξέδιδαν την κανονιστική απόφαση 285/1999 και την απόφαση 33/6, οι ιταλικές αρχές γνώριζαν σαφώς ότι ενεργούσαν κατά παράβαση της αποφάσεως περί εγκρίσεως, εφόσον, όπως τονίζει το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 168 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, στο τμήμα της αποφάσεως περί εγκρίσεως που είναι αφιερωμένο στην περιγραφή του εγκριθέντος καθεστώτος ενισχύσεων, η Επιτροπή τόνισε απερίφραστα ότι «[ο]ι επιχειρήσεις οφείλουν να υποβάλουν αίτηση για τη λήψη χρηματοδοτήσεως πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των επενδυτικών σχεδίων».
66. Κατά συνέπεια, νομίζω ότι, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των στοιχείων αυτών, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, καθόσον θα έπρεπε να κρίνει όχι ότι, όπως το έπραξε στις σκέψεις 215 και 216 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το κριτήριο της προγενέστερης υποβολής της αιτήσεως για χορήγηση ενισχύσεως συνιστά ένα απλό, λυσιτελές και κατάλληλο κριτήριο που παρέχει τη δυνατότητα στην Επιτροπή να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ενίσχυση λειτουργεί στην πράξη ως κίνητρο, αλλά ότι η χρονική προτεραιότητα της αιτήσεως ενισχύσεως έναντι της εκτελέσεως των σχεδίων, κατόπιν της εγκρίσεως της Επιτροπής, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη θεμελίωση της αναγκαιότητας της ενισχύσεως. Ο εν λόγω αναγκαίος χαρακτήρας δεν θα μπορούσε να αμφισβητηθεί και να καταστήσει δυνατή την εξέταση άλλων περιστάσεων παρά μόνο στην περίπτωση κατά την οποία, στο πλαίσιο της εξετάσεως της συμβατότητας ειδικού καθεστώτος ενισχύσεων, στοιχεία (αλληλογραφία, δηλώσεις, αποφάσεις, κοινοποιήσεις, κ.λπ.) που προέρχονται από την Επιτροπή και μόνο θα μπορούσαν να προκαλέσουν πλάνη ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής ή τις προϋποθέσεις εφαρμογής της διατάξεως του σημείου 4.2, τελευταίο εδάφιο, των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998 στο επίμαχο καθεστώς. Νομίζω ότι η εκτίμηση αυτή ενισχύεται από τα συμπληρωματικά προληπτικά μέτρα που θέσπισε η Επιτροπή στις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα 2007-2013 (30) .
67. Μολονότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, η διαπίστωση της πλάνης αυτής δεν μπορεί πάντως να οδηγήσει στην αναίρεση της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
68. Πράγματι, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με τη νομολογία, αν το σκεπτικό μιας αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου ενέχει παραβίαση του δικαίου της Ευρωπαϊκής ʹΕνωσης, το διατακτικό όμως της αποφάσεως είναι βάσιμο για άλλους νομικούς λόγους, η αίτηση αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί (31) .
69. Επομένως, στο μέτρο που, κατ’ εμέ, η εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου απόρριψη της προσφυγής ακυρώσεως των αναιρεσειουσών είναι βάσιμη για τον λόγο ότι στην πράξη δεν λειτουργεί ως κίνητρο και για τα προβαλλόμενα στο πλαίσιο των άλλων λόγων αναιρέσεως που δεν εξέτασα, η πλάνη περί το δίκαιο που εντοπίζεται στις σκέψεις 215 και 226 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως δεν είναι ικανή να θίξει το κύρος της αποφάσεως αυτής (32) .
70. Κατά συνέπεια, είμαι της γνώμης ότι οι αιτήσεις αναιρέσεως πρέπει να απορριφθούν.
VI – Επί των δικαστικών εξόδων
71. Σύμφωνα με το άρθρο 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, όταν η αίτηση αναιρέσεως είναι αβάσιμη, ή όταν η αίτηση αναιρέσεως είναι βάσιμη και το Δικαστήριο κρίνει το ίδιο οριστικά τη διαφορά, το Δικαστήριο αποφαίνεται επί των δικαστικών εξόδων. Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού αυτού, το οποίο εφαρμόζεται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184 του ίδιου Κανονισμού, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπήρχε σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Επειδή η Επιτροπή ζήτησε να καταδικαστούν οι αναιρεσείουσες και οι τελευταίες ηττήθηκαν, πρέπει να καταδικαστούν στα δικαστικά έξοδα.
VII – Πρόταση
72. Με βάση τα προεκτεθέντα, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ως εξής:
1) Απορρίπτει τις αιτήσεις αναιρέσεως.
2) Καταδικάζει τις HGA Srl κ.λπ., τη Regione autonoma della Sardegna, την Timsas Srl και την Grand Hotel Abi d’Oru SpA στα δικαστικά έξοδα.
(1) .
(2)  – Στο εξής: HGA κ.λπ.
(3)  – Στο εξής: Timsas.
(4)  – Στο εξής: Grand Hotel Abi d’Oru.
(5)  – Συλλογή 2011, σ. ΙΙ-6255, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
(6)  – ΕΕ L 302, σ. 9, στο εξής: επίμαχη απόφαση της Επιτροπής.
(7)  – ΕΕ 1998, C 74, σ. 9, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές του 1998.
(8)  –	Bollettino ufficiale della Regione Autonoma della Sardegna
αριθ. 9, της 21ης Μαρτίου 1998, στο εξής: νόμος 9/1998.
(9)  – Στο εξής: απόφαση περί εγκρίσεως.
(10)  – Bolletino ufficiale della Regione Autonoma della Sardegna
αριθ. 15, της 8ης Μαΐου 1999, στο εξής: κανονιστική απόφαση 285/1999.
(11)  – ΕΕ C 79, σ. 4, στο εξής: απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας.
(12)  – Κανονισμός του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου [108 ΣΛΕΕ] (ΕΕ L 83, σ. 1).
(13)  – ΕΕ 2007, C 32, σ. 2.
(14)  – Σκέψη 226 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(15) – Αποφάσεις της 22ας Μαρτίου 1977, 78/76, Steinike & Weinlig (Συλλογή τόμος 1977, σ. 171, σκέψη 9)· της 21ης Νοεμβρίου 1991, C-354/90, Fédération nationale du commerce extérieur des produits alimentaires και Syndicat national des négociants et transformateurs de saumon (Συλλογή 1991, σ. I-5505, σκέψη 14), και της 18ης Ιουλίου 2007, C-119/05, Lucchini (Συλλογή 2007, σ. I-6199, σκέψη 52).
(16)  – Βλ., υπό το πνεύμα αυτό, αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 1990, C-5/89, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Συλλογή 1990, σ. Ι-3437, σκέψη 14), και της 14ης Ιανουαρίου 1997, C-169/95, Ισπανία κατά Επιτροπής (Συλλογή 1997, σ. Ι-135, σκέψη 51).
(17)  – Σκέψεις 233 και 234 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(18)  – Σκέψη 226 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(19)  – Απόφαση του Πρωτοδικείου της 14ης Μαΐου 2002, Τ-126/99 (Συλλογή 2002, σ. IΙ-2427).
(20)  – Σκέψη 43.
(21)  – Όπ.π.
(22)  – ΕΕ 1997, C 283, σ. 2.
(23)  – Σκέψη 215 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(24)  – Σκέψη 226 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(25)  – Απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 1980, 730/79 (Συλλογή τόμος 1980/ΙΙΙ, σ. I-8591).
(26)  – Σκέψη 17.
(27)  – Απόφαση της 7ης Μαρτίου 2002, C-310/99, Ιταλία κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002, σ. I-2289, σκέψη 52).
(28)  – Δεν αντιλαμβάνομαι, πράγματι, πώς μια αίτηση εγκρίσεως που δεν έγινε δεκτή από την Επιτροπή θα μπορούσε να έχει το παραμικρό παρωθητικό αποτέλεσμα, εφόσον δεν συνιστά παρά απλό σχέδιο.
(29)  – Σημεία 12 και 17 έως 19 των παρουσών προτάσεων.
(30)  –	ΕΕ 2006, C 54, σ. 13.
(31)  – Απόφαση της 19ης Απριλίου 2012, C-221/10 Ρ, Artegodan κατά Επιτροπής (σκέψη 94 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(32)  – Βλ., συναφώς, την απόφαση της 26ης Απριλίου 2007, C-412/05 P, Alcon κατά ΓΕΕΑ (Συλλογή 2010, σ. I-3569, σκέψη 41 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).