62024CJ0061_RES
Υπόθεση C‑61/24 [Lindenbaumer] (
i
)
DL
κατά
PQ
(αίτηση του Bundesgerichtshof για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τρίτο τμήμα) της 20ής Μαρτίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Ενισχυμένη συνεργασία στον τομέα του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό – Κανονισμός (ΕΕ) 1259/2010 – Άρθρο 8, στοιχεία αʹ και βʹ – Έννοια της “συνήθους διαμονής” των συζύγων – Ιδιότητα διπλωματικού υπαλλήλου ενός εκ των συζύγων – Σύμβαση της Βιέννης περί των διπλωματικών σχέσεων»
Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Εφαρμοστέο δίκαιο στο διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό – Κανονισμός 1259/2010 – Έννοια της συνήθους διαμονής των συζύγων – Διπλωματική ιδιότητα ενός εκ των συζύγων και υπηρεσιακή τοποθέτησή του στο κράτος διαπίστευσης – Απουσία συνήθους διαμονής των συζύγων στο κράτος διαπίστευσης – Εξαίρεση – Βούληση των συζύγων να εγκαταστήσουν στο εν λόγω κράτος το σύνηθες κέντρο των συμφερόντων τους – Κριτήρια εκτιμήσεως
(Κανονισμός 1259/2010 του Συμβουλίου, άρθρο 8, στοιχεία αʹ και βʹ)
(βλ. σκέψεις 35-67 και διατακτ.)
Σύνοψη
Το Δικαστήριο, επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, Γερμανία), διευκρινίζει την έννοια της «συνήθους διαμονής» των συζύγων κατά τον κανονισμό 1259/2010 (
1
), όταν ο ένας εξ αυτών έχει την ιδιότητα του διπλωματικού υπαλλήλου και υπηρετεί στο κράτος διαπίστευσης.
Η DL και ο PQ, Γερμανοί υπήκοοι, συνήψαν γάμο το 1989. Αφού έζησαν μαζί για περισσότερα από δέκα έτη σε μισθωμένη κατοικία στο Βερολίνο (Γερμανία) (στο εξής: οικογενειακή κατοικία) και στη συνέχεια επί δύο περίπου έτη στη Στοκχόλμη (Σουηδία), εγκαταστάθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2019 στη Μόσχα (Ρωσία), σε κατοικία του κτιριακού συγκροτήματος της πρεσβείας της Γερμανίας, όπου ο PQ ασκεί καθήκοντα Συμβούλου Πρεσβείας.
Ωστόσο, με την προοπτική της επιστροφής τους στη Γερμανία, οι σύζυγοι διατήρησαν την οικογενειακή κατοικία, στην οποία από τον Σεπτέμβριο του 2019 διαμένει ένα από τα ενήλικα τέκνα τους και της οποίας ορισμένα δωμάτια είχαν υπεκμισθωθεί έως τον Ιούνιο του 2020.
Τον Ιανουάριο του 2020 η DL επέστρεψε στο Βερολίνο προκειμένου να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση και διέμεινε στην οικογενειακή κατοικία έως τον Φεβρουάριο του 2021. Εν συνεχεία, μετέβη και πάλι στη Μόσχα, στην κατοικία του κτιριακού συγκροτήματος της γερμανικής πρεσβείας, την οποία εγκατέλειψε οριστικά τον Μάιο του 2021 προκειμένου να επιστρέψει στο Βερολίνο. Έκτοτε, ζει στην οικογενειακή κατοικία στο Βερολίνο, ενώ ο PQ εξακολουθεί να ζει στη Μόσχα.
Στις 8 Ιουλίου 2021 ο PQ κατέθεσε αίτηση διαζυγίου ενώπιον του Amtsgericht (ειρηνοδικείου, Γερμανία), ισχυριζόμενος ότι από τον Ιανουάριο του 2020 ζούσε χωριστά από την DL και ότι ο χωρισμός τους έγινε οριστικός τον Μάρτιο του 2021. Η DL αντέκρουσε την αίτηση με την αιτιολογία ότι ο χωρισμός του ζεύγους είχε επέλθει το νωρίτερο τον Μάιο του 2021, όταν η ίδια επέστρεψε στο Βερολίνο. Η αίτηση διαζυγίου απορρίφθηκε, καθόσον δεν είχε συμπληρωθεί ένα έτος διάστασης, όπως απαιτεί το γερμανικό δίκαιο, και δεν συνέτρεχαν αρκούντως σοβαροί λόγοι για την άμεση απαγγελία του διαζυγίου.
Το Kammergericht (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο, Γερμανία), επιληφθέν εφέσεως την οποία άσκησε η PQ εξέδωσε, αντιθέτως, απόφαση διαζυγίου σύμφωνα με το ρωσικό δίκαιο, το οποίο και έκρινε εφαρμοστέο, λαμβανομένης υπόψη της τελευταίας συνήθους διαμονής των συζύγων, σύμφωνα με το άρθρο 8, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 1259/2010.
Η DL άσκησε αναίρεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου κατά της αποφάσεως διαζυγίου. Το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το αν η ερμηνεία της έννοιας της «συνήθους διαμονής», υπό το πρίσμα του κανονισμού 1259/2010, πρέπει να αντιστοιχεί στην ερμηνεία της ίδιας έννοιας του κανονισμού 2201/2003 (
2
). Διερωτάται αν η υπηρεσιακή τοποθέτηση ενός εκ των συζύγων ως διπλωματικού υπαλλήλου σε ένα κράτος, η διάρκεια της φυσικής παρουσίας των συζύγων στο εν λόγω κράτος και ο βαθμός κοινωνικής και οικογενειακής ενσωμάτωσής τους σε αυτό αποτελούν κρίσιμα στοιχεία, και μάλιστα καθοριστικά, για τη διαπίστωση της μνημονευόμενης στο άρθρο 8, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 1259/2010 «συνήθους διαμονής» των συζύγων.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο διαπιστώνει, κατ’ αρχάς, ότι ο κανονισμός 1259/2010 δεν περιέχει ορισμό της έννοιας της «συνήθους διαμονής» και δεν παραπέμπει στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό του νοήματος και του περιεχομένου της. Συνεπώς, η εν λόγω έννοια πρέπει να ερμηνευθεί με αυτοτελή και ομοιόμορφο τρόπο, με βάση το γράμμα της οικείας διάταξης, το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και τους σκοπούς που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος.
Η έννοια της «συνήθους διαμονής» κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2201/2003 χαρακτηρίζεται, κατ’ αρχήν, από δύο στοιχεία, ήτοι, αφενός, από τη βούληση του ενδιαφερομένου να εγκαταστήσει το σύνηθες κέντρο των συμφερόντων του σε συγκεκριμένο τόπο και, αφετέρου, από μια αρκούντως σταθερή παρουσία στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους. Λαμβανομένης υπόψη της συνοχής που πρέπει να υπάρχει μεταξύ των διατάξεων των κανονισμών 1259/2010 και 2201/2003, τα ίδια ως άνω στοιχεία θα πρέπει να χαρακτηρίζουν την έννοια της «συνήθους διαμονής» κατά το άρθρο 8, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 1259/2010. Μια τέτοια συνεκτική προσέγγιση αντικατοπτρίζει τις στενές σχέσεις που υφίστανται μεταξύ των δύο ως άνω κανονισμών οι οποίοι διέπουν, μεταξύ άλλων, το διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό.
Συγκεκριμένα, ένας ορισμός της έννοιας της «συνήθους διαμονής» των συζύγων του άρθρου 8, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 1259/2010 ο οποίος χαρακτηρίζεται, κατ’ αρχήν, από τα δύο ως άνω στοιχεία, διασφαλίζει τόσο τον σκοπό της ασφάλειας δικαίου και της προβλεψιμότητας όσο και την αναγκαία ευελιξία στις διαδικασίες γαμικών διαφορών, ενώ παράλληλα αποτρέπει το ενδεχόμενο καταχρηστικής επιλογής εφαρμοστέου δικαίου.
Όσον αφορά, πρώτον, τη διπλωματική ιδιότητα ενός εκ των συζύγων, η φύση και η ιδιαιτερότητα της επαγγελματικής δραστηριότητας ενός διπλωματικού υπαλλήλου ο οποίος υπηρετεί σε διπλωματική ή προξενική αντιπροσωπεία στο κράτος διαπίστευσης συνηγορούν κατ’ αρχήν, λόγω συμφυών με το λειτούργημα αυτό περιστάσεων, υπέρ της απουσίας συνήθους διαμονής, κατά την έννοια του άρθρου 8, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 1259/2010, του διπλωματικού υπαλλήλου και του/της συζύγου του στο κράτος διαπίστευσης.
Εντούτοις, μολονότι η διπλωματική ιδιότητα ενός εκ των συζύγων αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για την εξέταση του συνήθους χαρακτήρα της διαμονής των συζύγων στο έδαφος του κράτους διαπίστευσης, στο πλαίσιο της εκτίμησης, αφενός, των λόγων που υπαγορεύουν την παρουσία των προσώπων αυτών στο συγκεκριμένο κράτος και, αφετέρου, των συνθηκών διαμονής τους, η διπλωματική ιδιότητα δεν αποτελεί αφ’ εαυτής στοιχείο καθοριστικό για τον αποκλεισμό αναγνώρισης συνήθους διαμονής του ενδιαφερομένου και των μελών της οικογένειάς του στο εν λόγω κράτος. Ακόμη και αν υφίσταται το στοιχείο αυτό, ο καθορισμός της «συνήθους διαμονής» των συζύγων πρέπει να πραγματοποιείται βάσει του συνόλου των πραγματικών περιστάσεων που προσιδιάζουν σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση.
Όσον αφορά, δεύτερον, το κριτήριο της διάρκειας της φυσικής παρουσίας των συζύγων στο έδαφος ενός κράτους, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ιδιαίτερη κατάσταση των διπλωματικών υπαλλήλων, λόγω της φύσεως των καθηκόντων τους, καθώς και των μελών της οικογένειάς τους. Πράγματι, αφενός, τα πρόσωπα αυτά διατηρούν συχνά στενή σχέση με το διαπιστεύον κράτος, στο οποίο μεταβαίνουν τακτικά. Αφετέρου, δεδομένου ότι οι διπλωματικοί υπάλληλοι τοποθετούνται γενικώς στις θέσεις τους εκ περιτροπής, η διάρκεια της παραμονής τους στο κράτος διαπίστευσης μπορεί να θεωρηθεί a priori ως προσωρινή, ακόμη και αν στην πράξη μπορεί να έχει ενίοτε σημαντική διάρκεια. Υπό τις ιδιαίτερες αυτές περιστάσεις, η διάρκεια της φυσικής παρουσίας των συζύγων στο έδαφος του κράτους διαπίστευσης δεν αποτελεί, αυτή καθεαυτήν, καθοριστικό στοιχείο του συνήθους χαρακτήρα της διαμονής τους στο εν λόγω κράτος. Συναφώς, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι σύζυγοι να είναι παρόντες για σημαντικό χρονικό διάστημα στο έδαφος του κράτους διαπίστευσης, διατηρώντας συγχρόνως το κέντρο των συμφερόντων τους στο διαπιστεύον κράτος, στο οποίο μεταβαίνουν τακτικά.
Τρίτον, η κοινωνική ενσωμάτωση σε ένα κράτος, είτε πρόκειται για το κράτος διαπίστευσης είτε για το διαπιστεύον κράτος, αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής των συζύγων. Πράγματι, η ενσωμάτωση αυτή μπορεί να συγκεκριμενοποιήσει το υποκειμενικό στοιχείο που συνδέεται με τη βούληση των ενδιαφερομένων να εγκαταστήσουν το σύνηθες κέντρο των συμφερόντων τους σε συγκεκριμένο τόπο. Οι οικογενειακοί δεσμοί που οι ενδιαφερόμενοι διατηρούν στο διαπιστεύον κράτος, ή αντιθέτως οι δεσμοί τους οποίους δημιουργούν στο κράτος διαπίστευσης, μπορούν να είναι επίσης κρίσιμοι στο πλαίσιο της ανάλυσης του συνόλου των πραγματικών περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης.
Εν πάση περιπτώσει, κατά τη σχετική με τον κανονισμό 2201/2003 νομολογία του Δικαστηρίου, η οποία μπορεί επίσης να εφαρμοστεί και για την ερμηνεία της έννοιας της «συνήθους διαμονής» κατά το άρθρο 8, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 1259/2010, σύζυγος ο οποίος διαβιοί σε δύο κράτη μπορεί να έχει τη συνήθη διαμονή του μόνον σε ένα από τα κράτη αυτά.
Το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι το άρθρο 8, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 1259/2010 έχει την έννοια ότι η διπλωματική ιδιότητα ενός εκ των συζύγων και η υπηρεσιακή τοποθέτησή του στο κράτος διαπίστευσης αποκλείουν, κατ’ αρχήν, τη συναγωγή του συμπεράσματος ότι οι σύζυγοι έχουν εγκαταστήσει τη «συνήθη διαμονή» τους στο κράτος αυτό. Τούτο δεν ισχύει ωστόσο αν, κατόπιν σφαιρικής εκτίμησης του συνόλου των ιδιαίτερων περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης, περιλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, της διάρκειας της φυσικής παρουσίας των συζύγων στο κράτος διαπίστευσης και της κοινωνικής και οικογενειακής ένταξής τους σε αυτό, αποδειχθεί αφενός η βούλησή τους να εγκαταστήσουν το σύνηθες κέντρο των συμφερόντων τους στο εν λόγω κράτος και αφετέρου μια αρκούντως σταθερή παρουσία στο έδαφος του κράτους αυτού.
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
(
1
)	Κανονισμός (ΕΕ) 1259/2010 του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2010, για τη θέσπιση ενισχυμένης συνεργασίας στον τομέα του δικαίου που είναι εφαρμοστέο στο διαζύγιο και τον δικαστικό χωρισμό (ΕΕ 2010, L 343, σ. 10).
(
2
)	Κανονισμός (ΕΚ) 2201/2003 του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2003, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 (ΕΕ 2003, L 338, σ. 1).