Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. KOKOTT
van 18 december 2025
(1)
Zaak C‑771/24
Fédération belge du stationnement ASBL,
Interparking SA
tegen
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
[verzoek van de Raad van State (België) om een prejudiciële beslissing]
„ Verzoek om een prejudiciële beslissing – Milieu – Beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s – Verplichting om een milieubeoordeling te verrichten – Plan of programma met betrekking tot vervoer, ruimtelijke ordening of grondgebruik – Besluit betreffende de uitbatingsvoorwaarden voor parkings – Handhaving van de gevolgen ”
Drum prüfe, wer sich ewig bindet(2) (Wie zich voor eeuwig bindt moet zich goed bezinnen)
I.      Inleiding
1.        Het verzoek van de Raad van State (België) om een prejudiciële beslissing biedt het Hof de gelegenheid om twee aspecten in verband met de richtlijn betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s(3) (hierna: „SMB-richtlijn” – SMB staat voor strategische milieubeoordeling) te verduidelijken.
2.        Ten eerste gaat het om de vraag wat moet worden verstaan onder het begrip „plannen en programma’s” en onder welke voorwaarden deze aan een strategische milieubeoordeling moeten worden onderworpen. Het begrijpen van dat begrip is essentieel om de werkingssfeer van de SMB-richtlijn te bepalen, maar is nog niet voldoende verduidelijkt in eerdere rechtspraak. In het bijzonder moet in het kader van de onderhavige prejudiciële procedure worden onderzocht of het begrip „plannen en programma’s” een planificatieve of programmatische dimensie in de zin van een regeling inzake ruimtelijke ordening veronderstelt.
3.        Ten tweede wordt het Hof opnieuw verzocht zich te buigen over zijn rechtspraak betreffende de voorwaarden waaronder de gevolgen van een nationale wettelijke regeling die in strijd met de procedurevoorschriften van het Unierecht is vastgesteld, bij wijze van uitzondering kunnen worden gehandhaafd.
II.    Toepasselijke bepalingen
4.        De doelstellingen van de SMB-richtlijn zijn met name neergelegd in artikel 1 ervan:
„Deze richtlijn heeft ten doel te voorzien in een hoog milieubeschermingsniveau en bij te dragen tot de integratie van milieuoverwegingen in de voorbereiding en vaststelling van plannen en programma’s, met het oog op de bevordering van duurzame ontwikkeling, door ervoor te zorgen dat bepaalde plannen en programma’s die aanzienlijke effecten op het milieu kunnen hebben overeenkomstig deze richtlijn aan een milieubeoordeling worden onderworpen.”
5.        Plannen en programma’s worden gedefinieerd in artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn:
„In deze richtlijn wordt verstaan onder:
a)      ‚plannen en programma’s’: plannen en programma’s, met inbegrip van die welke door de Gemeenschap worden medegefinancierd, alsook de wijzigingen ervan,
–        die door een instantie op nationaal, regionaal of lokaal niveau worden opgesteld en/of vastgesteld of die door een instantie worden opgesteld om middels een wetgevingsprocedure door het parlement of de regering te worden vastgesteld en
–        die door wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn voorgeschreven”.
6.        De verplichting om een strategische milieubeoordeling te verrichten is neergelegd in artikel 3 van de SMB-richtlijn:
„1.      Een milieubeoordeling wordt uitgevoerd overeenkomstig de artikelen 4 tot en met 9, voor de in de leden 2, 3 en 4 bedoelde plannen en programma’s die aanzienlijke milieueffecten kunnen hebben.
2.      Onverminderd lid 3, wordt een milieubeoordeling gemaakt van alle plannen en programma’s
a)      die voorbereid worden met betrekking tot landbouw, bosbouw, visserij, energie, industrie, vervoer, afvalstoffenbeheer, waterbeheer, telecommunicatie, toerisme en ruimtelijke ordening of grondgebruik en die het kader vormen voor de toekenning van toekomstige vergunningen voor de in bijlagen I en II bij [de MEB-richtlijn(4)] genoemde projecten, [...]
[...]”
III. Feiten en verzoek om een prejudiciële beslissing
7.        Bij het in het hoofdgeding bestreden besluit van 25 februari 2021(5) heeft de Brusselse Hoofdstedelijke
Regering
(België) algemene uitbatingsvoorwaarden betreffende overdekte en niet-overdekte parkings vastgesteld.
8.        Uit het verzoek om een prejudiciële beslissing blijkt dat het bestreden besluit van toepassing is op parkings met meer dan tien parkeerplaatsen. Onder het opschrift „Algemene uitbatingsvoorwaarden betreffende overdekte en niet-overdekte parkings” stelt het besluit de voorwaarden vast inzake het gebruik, de inrichting en de signalisatie, de voorwaarden inzake het onderhoud en de controle, de voorwaarden voor oplaadzones voor elektrische voertuigen en de voorwaarden voor fietsparkeerplaatsen.
9.        Bovendien blijkt uit het verzoek om een prejudiciële beslissing dat het bestreden besluit, onder het opschrift „Bijzondere uitbatingsvoorwaarden voor niet-overdekte parkings”, de voorwaarden vaststelt voor het onderhoud van de vegetatie, het gebruik van strooizout, het onderhoud van de infiltratiestructuren en de kunstmatige verlichting, alsmede, onder het opschrift „Bijzondere uitbatingsvoorwaarden voor overdekte parkings”, onder meer de voorwaarden inzake de inrichting van de parking, de veiligheid, de luchtkwaliteitsnormen en de mechanische en natuurlijke ventilatie.
10.      Voor het overige vereist het bestreden besluit voor nieuwe parkings de installatie van oplaadpunten voor elektrische voertuigen en van fietsparkeerplaatsen. Verwarming van overdekte parkings is in beginsel verboden.
11.      Volgens het verzoek om een prejudiciële beslissing zijn de in het bestreden besluit vastgestelde criteria en modaliteiten bindend voor de overheidsinstanties bij de verlening van een milieuvergunning voor parkings, tenzij bepaalde uitdrukkelijk voorziene uitzonderingen van toepassing zijn. Bijgevolg wordt een dergelijke vergunning alleen verleend of verlengd indien aan de uitbatingsvoorwaarden is voldaan.
12.      Wie een parking wil aanleggen of met dat doel zelfs maar de bestemming van een gebouw wil wijzigen of het bodemprofiel ingrijpend wil veranderen, heeft naast de milieuvergunning ook een stedenbouwkundige vergunning nodig, waarvan de afgifte afhankelijk is van de naleving van de voorschriften die zijn vastgelegd in de ruimtelijke ordeningsplannen en ‑verordeningen.
13.      Overeenkomstig artikel 1 ervan zet het bestreden besluit gedeeltelijk richtlijn (EU) 2018/844(6) (hierna: „wijzigingen van de gebouwenrichtlijn(7)”) om, die is vastgesteld op basis van artikel 194 VWEU en die tot doel heeft de energie-efficiëntie van gebouwen te verbeteren.
14.      In het kader van de procedure tot vaststelling van het bestreden besluit heeft de afdeling Wetgeving van de Raad van State in haar advies nr. 68.487/1 van 12 januari 2021 verklaard dat het voorgenomen besluit overeenkomstig artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn aan een milieubeoordeling moet worden onderworpen indien het aanzienlijke milieueffecten kan hebben. Het besluit moet worden geacht het kader te bepalen waarbinnen infrastructuurprojecten die binnen de werkingssfeer van bijlage II, punt 10, onder b), van de MEB-richtlijn vallen, moeten of kunnen worden uitgevoerd. Dit besluit bevat immers uitbatingsvoorwaarden en modaliteiten voor de besluitvorming over milieuvergunningen voor parkings in het gehele Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
15.      Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft het bestreden besluit echter vastgesteld zonder de milieueffecten ervan te beoordelen.
16.      Op 30 april 2021 hebben de Fédération belge du stationnement ASBL en Interparking SA bij de Raad van State beroep tot nietigverklaring van het bestreden besluit ingesteld.
17.      Zij zijn van mening dat het bestreden besluit een plan of programma in de zin van de SMB-richtlijn is. Het stelt een heel pakket criteria en modaliteiten vast voor de goedkeuring en de uitvoering van een of meer projecten die aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben in de zin van de rechtspraak van het Hof. Parkingprojecten moeten immers, om te worden goedgekeurd, voldoen aan de voorschriften, criteria en modaliteiten van dat besluit, die aanzienlijke gevolgen voor het stedelijk milieu kunnen hebben.
18.      Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is daarentegen van mening dat een rechtshandeling, om onder het begrip „plannen en programma’s” te vallen, zoals uit dat begrip blijkt, een planificatieve of programmatische dimensie moet hebben. Dit is niet het geval, aangezien het bestreden besluit noch de plaatsen waar de parkings in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest kunnen worden aangelegd, noch het aantal toegestane parkings op dat grondgebied plant of „programmeert”. Het besluit stelt slechts de (bindende) voorschriften vast waaraan een parking moet voldoen, na aanleg ervan, gedurende de uitbatingsfase (interne indeling, veiligheid voor fietsers, ventilatie, enz.). Het draagt op zich derhalve niet bij tot de verwezenlijking of totstandkoming van een project. Op basis van de betwiste sectorale voorwaarden, die strikt verband houden met de uitbating van parkings als zodanig na vergunning, is het namelijk niet mogelijk om de ligging en het aantal parkings te bepalen die in Brussel zouden kunnen worden geëxploiteerd.
19.      Volgens de Raad van State verwijst de rechtspraak van het Hof naar rechtshandelingen die de bouw en exploitatie van installaties (windmolens) regelen, terwijl het bestreden besluit weliswaar betrekking heeft op de exploitatie van parkings, maar geen regels voor de aanleg ervan bevat. Deze regels zijn immers opgenomen in de plannen en regelingen inzake ruimtelijke ordening, die zelf reeds aan een strategische milieubeoordeling zijn onderworpen.
20.      Krachtens artikel 98 van het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO) is voor de aanleg van een parking een stedenbouwkundige vergunning vereist (naast een milieuvergunning). De verlening van een dergelijke vergunning is afhankelijk gesteld van de naleving van de regels die zijn vastgesteld in de plannen en regelingen inzake ruimtelijke ordening, in het bijzonder de regels inzake de bescherming van de in de habitatrichtlijn(8) bedoelde gebieden, zodat deze plannen en regelingen het kader vormen waarbinnen deze vergunning zal worden verleend.
21.      In die omstandigheden vraagt de Raad van State zich af of het bestreden besluit, dat enkel de voorwaarden voor de uitbating van parkings vaststelt zonder te voorzien in regels betreffende de ligging of het maximumaantal ervan, kan worden aangemerkt als een plan of programma op het gebied van ruimtelijke ordening of grondgebruik. Bovendien betwijfelt hij of de uitbating van een parking noodzakelijkerwijs tot het gebied van het vervoer behoort.
22.      De Raad van State legt daarom de volgende vragen voor aan het Hof:
„1)      Moet artikel 3, lid 2, onder a), van [de SMB-richtlijn] aldus worden uitgelegd dat een besluit als het in geding zijnde, dat louter voorwaarden stelt voor de uitbating van parkings, zonder regels vast te stellen voor de ligging of het maximumaantal ervan, niettemin moet worden aangemerkt als een plan of programma met betrekking tot vervoer, ruimtelijke ordening of grondgebruik?
2)      Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord, kan een nationale rechter dan een bepaling van zijn nationale recht toepassen op grond waarvan hij de gevolgen van een nietig verklaarde handeling tot vaststelling van de voorwaarden voor uitbating van parkings op het grondgebied van een gewest mag handhaven gedurende een beperkte periode teneinde de gewestelijke overheid in staat te stellen een milieueffectbeoordeling van die uitbatingsvoorwaarden te verrichten alvorens die handeling eventueel opnieuw vast te stellen?”
23.      Verzoeksters in het hoofdgeding, de Fédération belge du stationnement ASBL en Interparking SA samen, het Koninkrijk België, de Republiek Letland en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Overeenkomstig artikel 76, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering heeft geen mondelinge behandeling plaatsgevonden.
IV.    Juridische beoordeling
A.      Eerste vraag
24.      Met zijn eerste vraag wenst de Raad van State te vernemen of artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn aldus moet worden uitgelegd dat een rechtshandeling die uitsluitend de uitbatingsvoorwaarden voor parkings vaststelt, een strategische milieubeoordeling overeenkomstig de SMB-richtlijn vereist.
25.      Voor de beantwoording van deze vraag moet in de eerste plaats worden onderzocht of een dergelijke rechtshandeling onder de definitie van artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn valt. In de tweede plaats moet worden onderzocht of het begrip „plannen en programma’s” ruimere ongeschreven kenmerken veronderstelt en, in voorkomend geval, of deze aanwezig zijn. Vervolgens moet in de derde plaats worden onderzocht of een dergelijke rechtshandeling ook voldoet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn.
1.      Plannen en programma’s in de zin van artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn
26.      Volgens artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn wordt onder „plannen en programma’s” verstaan plannen en programma’s die, ten eerste, door een instantie op nationaal, regionaal of lokaal niveau worden opgesteld en/of vastgesteld of die door een instantie worden opgesteld om middels een wetgevingsprocedure door het parlement of de regering te worden vastgesteld en die, ten tweede, door wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn voorgeschreven.
27.      Uit de formulering van de vraag van de Raad van State blijkt dat deze twee voorwaarden naar zijn mening
buiten kijf staan. In de eerste plaats heeft de Brusselse Hoofdstedelijke
Regering het besluit van 25 februari 2021 vastgesteld. In de tweede plaats is er weliswaar geen verplichting om de betrokken uitbatingsvoorwaarden vast te stellen, maar volstaat het in dit verband dat de vaststelling ervan is geregeld in nationale wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen waarin de bevoegde autoriteiten zijn aangegeven en de procedure voor de opstelling ervan is bepaald.(9) Volgens de Raad van State is de rechtsgrondslag van het bestreden besluit overeenkomstig de preambule ervan artikel 6, § 1, lid 1, artikel 10, lid 2, en artikel 63, § 3, lid 2, van de ordonnantie van 5 juni 1997 betreffende de milieuvergunningen.(10)
2.      Uitlegging van het begrip „plannen en programma’s”
28.      In het hoofdgeding staat de uitlegging van het begrip „plannen en programma’s” centraal, in het bijzonder de vraag of naast de definitie in artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn andere kenmerken noodzakelijk zijn.
29.      Het uitgangspunt is de vaststelling dat artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn het begrip „plannen en programma’s” niet definieert, maar het slechts koppelt aan de twee zojuist onderzochte – bijkomende – voorwaarden.(11) Dit sluit echter niet bij voorbaat uit dat andere voorwaarden inherent zijn aan het begrip.
30.      In het verlengde van het betoog van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest in het hoofdgeding betoogt het Koninkrijk België dat een rechtshandeling slechts onder het begrip „plannen en programma’s” kan vallen indien zij een planificatieve of programmatische dimensie heeft. Dit is niet het geval bij het bestreden besluit, aangezien het noch de plaatsen waar de parkings in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest kunnen worden aangelegd, noch het aantal toegestane parkings
op dat grondgebied plant of „programmeert”.(12) Het Koninkrijk België gaat dus uit van een uitlegging van het begrip „plannen en programma’s” die een regeling inzake ruimtelijke ordening in de vorm van een (voorafgaande) vaststelling van de in een gebied toegestane exploitaties veronderstelt.
31.      Deze opvatting is naar mijn mening niet overtuigend. De bewoordingen, de systematiek en de ontstaansgeschiedenis van de richtlijn pleiten hiertegen. De overige argumenten die het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het Koninkrijk België ter ondersteuning van deze uitlegging hebben aangevoerd, kunnen mij evenmin overtuigen [zie onder a)].
32.      Voor zover het vereiste van een „planificatieve of programmatische dimensie” verwijst naar het gebruik van dit begrip in de rechtspraak, kan dit evenmin een restrictieve uitlegging van het begrip „plannen en programma’s” rechtvaardigen. In deze rechtspraak worden immers met de „planificatieve of programmatische dimensie” geen eisen vastgesteld waaraan moet zijn voldaan om rechtshandelingen als „plannen en programma’s” te kunnen aanmerken [zie onder b)].
a)      Regelingen inzake ruimtelijke ordening
33.      Om te beginnen betwijfelt het Koninkrijk België of er sprake is van een plan of programma, omdat het bestreden besluit geen regelingen inzake ruimtelijke ordening bevat.
34.      Een uitlegging volgens welke het begrip „plannen en programma’s” een dergelijke regeling inzake ruimtelijke ordening veronderstelt, overtuigt mij echter niet.
35.      Ten eerste bevatten de bewoordingen van artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn geen dergelijke beperking.
36.      Ten tweede zou de opsomming van de sectoren in artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn geen zin hebben indien het begrip „plannen en programma’s” aldus wordt uitgelegd dat het regelingen inzake ruimtelijke ordening veronderstelt. Volgens artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn is een milieubeoordeling vereist voor de plannen en programma’s die voorbereid worden in de sectoren landbouw, bosbouw, visserij, energie, industrie, vervoer, afvalstoffenbeheer, waterbeheer, telecommunicatie, toerisme en ruimtelijke ordening of grondgebruik. De sector „ruimtelijke ordening of grondgebruik” wordt dus genoemd als een van meerdere
sectoren waarvoor plannen en programma’s in de zin van de SMB-richtlijn kunnen worden voorbereid.
37.      Ten derde bevestigt de ontstaansgeschiedenis van de SMB-richtlijn het belang van dit systematische argument. Zij wijst erop dat artikel 2, onder a), bewust geen dergelijke voorwaarde stelt.
38.      Het oorspronkelijke voorstel van de Commissie voor de SMB-richtlijn bevatte namelijk in artikel 2, onder a), nog de toevoeging „voor ruimtelijke ordening”.(13) Volgens de toelichting bij het voorstel moest de richtlijn beperkt blijven tot plannen en programma’s voor ruimtelijke ordening.(14)
39.      Deze beperking van het toepassingsgebied werd bekritiseerd door de Commissie economische en monetaire zaken en industriebeleid van het Europees Parlement in haar advies waarin een formulering werd voorgesteld „die het rechtstreekse verband met ruimtelijke ordening wegneemt”.(15) Als reden hiervoor voerde deze
commissie aan dat ook strategische beslissingen waarvan de gevolgen voor de ruimtelijke ordening niet onmiddellijk duidelijk zijn, grote gevolgen voor het milieu kunnen hebben. In aansluiting hierop heeft het Parlement in zijn wetgevingsresolutie amendement 17 ingediend, waarin het de toevoeging „voor ruimtelijke ordening” heeft geschrapt.(16) Het gewijzigde voorstel van de Commissie van 1999 bevatte deze toevoeging reeds niet meer.(17)
40.      De Commissie bleef echter bij haar standpunt dat de maatregel betrekking moest hebben op een plaats. In artikel 2, onder a), van het gewijzigde voorstel werd bepaald dat de plannen en programma’s een kader creëren voor toekomstige projecten, waarbij zij bepalingen bevatten betreffende de plaats en onder andere de aard, de omvang of de exploitatie van deze projecten.(18)
41.      Ten slotte werd in het gemeenschappelijk standpunt van de Raad een onderscheid gemaakt tussen de definitie en de werkingssfeer zoals in de uiteindelijk vastgestelde versie, waarbij in de definitie werd afgezien van het criterium van de plaatsgebondenheid en „ruimtelijke ordening of grondgebruik” in het kader van de werkingssfeer werd genoemd als een van de meerdere mogelijke sectoren waarvoor plannen en programma’s kunnen worden voorbereid.(19)
42.      Ten vierde kan, anders dan het Koninkrijk België betoogt, het vereiste van een regeling inzake ruimtelijke ordening evenmin worden afgeleid uit de rechtspraak van het Hof.
43.      Voor zover het Hof in de zaak Nomarchiaki Aftodioikisi Aitoloakarnanias e.a. de in die zaak aan de orde zijnde
rechtshandeling betreffende de omleiding van een rivier niet als een „plan of programma” heeft aangemerkt, is dit niet te wijten aan het ontbreken van een regeling inzake ruimtelijke ordening. Het is juist dat het Hof in zijn motivering heeft aangegeven dat de rechtshandeling noch de criteria en de regels in verband met de ruimtelijke ordening vaststelt noch voorziet in toezichtregels en ‑procedures die bij de uitvoering van een of meer projecten in acht moeten worden genomen.(20) Het Hof heeft deze formulering overgenomen uit het aldaar aangehaalde arrest in de zaak Inter-Environnement Bruxelles e.a. De verwijzing in laatstgenoemd arrest naar de criteria en de regels van de ruimtelijke ordening is uitsluitend toe te schrijven aan het feit dat de in geding zijnde handeling daadwerkelijk werd voorbereid op het gebied van ruimtelijke ordening, zoals ondubbelzinnig blijkt uit de punten die aan de formulering voorafgaan.(21) In de motivering in de zaak Nomarchiaki Aftodioikisi Aitoloakarnanias e.a.  zijn dus niet de ontbrekende voorwaarden van de ruimtelijke ordening doorslaggevend, maar veeleer het ontbreken van toezichtcriteria, dat wil zeggen het feit dat de litigieuze rechtshandeling geen kader voor toekomstige projecten heeft vastgesteld.
44.      In de zaak D’Oultremont e.a. heeft het Hof weliswaar vastgesteld dat plannen en programma’s betrekking moeten hebben op een bepaald gebied,(22) maar volgens het Hof volstaat het daarvoor dat de maatregel van toepassing is op het gehele bevoegdheidsgebied van de instantie die deze heeft vastgesteld.(23)
45.      Ten slotte heeft het Hof reeds in de gevoegde zaken Terre wallonne ASBL en Inter-Environnement Wallonie ASBL een rechtshandeling die de voorwaarden voor het op of in de bodem brengen van stikstof regelt, onder het begrip „plannen en programma’s” geschaard.(24) Ook deze rechtshandeling bevatte geen specifieke regelingen inzake ruimtelijke ordening.
46.      Ten vijfde kan het bezwaar dat deze uitlegging van het begrip „plannen en programma’s” de werkingssfeer van de strategische milieubeoordeling uitbreidt, evenmin slagen. Volgens deze uitlegging zouden daaronder immers alle handelingen vallen die de exploitatie van installaties regelen.(25)
47.      Het is juist dat de hier verdedigde opvatting niet geschikt is om de werkingssfeer van de strategische milieubeoordeling in dit opzicht te beperken. De kwalificatie van een rechtshandeling als plan of programma in de zin van de SMB-richtlijn schept echter nog geen verplichting om een strategische milieubeoordeling te verrichten. Integendeel, pas artikel 3 van de SMB-richtlijn bepaalt onder welke voorwaarden dit vereist is. De daarin vastgestelde criteria beperken de werkingssfeer van de strategische milieubeoordeling op passende wijze.(26)
b)      Planificatieve en programmatische dimensie in de rechtspraak
48.      Ook uit het feit dat het Hof het begrip „programmatische of planificatieve dimensie”
hanteert in de rechtspraak, kan niet worden afgeleid dat er vereisten zijn waaraan moet worden voldaan om rechtshandelingen als „plannen en programma’s” te beschouwen.
49.      Het Hof gebruikte dat begrip voor het eerst in de zaak Inter-Environnement Bruxelles e.a., waarin het benadrukte dat de litigieuze handeling algemene regels bevatte, een zeker niveau van abstractie vertoonde en een doel van transformatie van een wijk nastreefde. Dit was een illustratie van de programmatische of planificatieve dimensie van de
rechtshandeling en verhinderde niet dat deze viel onder het begrip „plannen en programma’s”.(27) Bij oppervlakkige lezing zou daaruit kunnen worden afgeleid dat het begrip „plannen en programma’s” deze elementen veronderstelt.
50.      Bij nadere lezing kunnen de overwegingen van het Hof echter niet tot deze conclusie leiden.
51.      Het Hof heeft deze overwegingen immers ingeleid met het woord „daarnaast”. Zij hebben dus slechts een subsidiair karakter. De betekenis ervan wordt daarom pas duidelijk in het licht van zijn werkelijke argument, namelijk dat het algemeen bindende karakter van handelingen niet verhindert dat deze kunnen worden gekwalificeerd als „plannen en programma’s”.(28) Anders dan bijvoorbeeld het Verdrag van Aarhus(29) maakt de SMB-richtlijn immers geen onderscheid tussen „plannen en programma’s”, „beleidsmaatregelen” en „juridisch bindende bepalingen van algemene strekking”. Met dit argument weerlegde het Hof het bezwaar van het Koninkrijk België dat de betrokken handeling wegens het algemeen bindende karakter ervan geen plan of programma in de zin van de SMB-richtlijn was.
52.      Met zijn overwegingen over een programmatische of planificatieve dimensie en over de genoemde omstandigheden (algemene regeling, abstractieniveau en transformatie van een gebied), heeft het Hof dus geen aanvullende voorwaarden voor een plan of programma ingevoerd.
3.      Voorwaarden overeenkomstig artikel 3, lid 1, van de SMB-richtlijn
53.      Volgens artikel 3, lid 1, van de SMB-richtlijn wordt een milieubeoordeling „alleen” uitgevoerd voor de in de leden 2, 3 en 4 bedoelde plannen en programma’s. Volgens artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn wordt een milieubeoordeling gemaakt van alle plannen en programma’s die aan twee cumulatieve voorwaarden voldoen. Ten eerste moeten de plannen en programma’s worden voorbereid met betrekking tot een van de genoemde sectoren en ten tweede moeten zij het kader vormen voor de toekenning van toekomstige vergunningen voor de in de bijlagen I en II bij de MEB-richtlijn genoemde projecten.
54.      In tegenstelling tot de twijfels van de Raad van State(30) is het bestreden besluit voorbereid met betrekking tot een van de genoemde sectoren
[zie onder a)]. Of het besluit ook een kader voor de toekenning van toekomstige vergunningen vormt, zal de Raad van State moeten onderzoeken. Doorslaggevend in dit verband is of het besluit de vergunningverlenende instantie bindende criteria en modaliteiten oplegt die aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben [zie onder b)].
a)      Voorbereiding met betrekking tot een van de genoemde sectoren
55.      Van de in artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn genoemde sectoren waarvoor plannen en programma’s kunnen worden voorbereid, zijn in casu de sectoren „vervoer” en „ruimtelijke ordening of grondgebruik” relevant.
56.      Allereerst moet worden opgemerkt dat het Hof het begrip „voorbereiding met betrekking tot” aldus uitlegt dat het volstaat dat het
betrokken plan of programma „betrekking heeft” of „ziet op”
een van de genoemde sectoren.(31) De SMB-richtlijn en de rechtspraak van het Hof bevatten echter geen definitie van de verschillende sectoren.
57.      Uitgaande daarvan hebben de voorwaarden voor de uitbating van parkings betrekking op de sector „vervoer”. Helaas zet de Raad van State niet uiteen om welke redenen hij twijfelt
of de handeling betrekking heeft op die sector. Voor mij zijn die redenen in ieder geval niet duidelijk. Integendeel, het ligt voor de hand dat uitbatingsvoorwaarden voor parkings betrekking hebben op de vervoersector, aangezien zij de inrichting en het gebruik van de verkeersinfrastructuur regelen.
58.      De rechtspraak bevat weliswaar geen algemene uitleg over wat onder „vervoer” moet worden verstaan. In de tot dusver enige relevante zaak Bund Naturschutz in Bayern is het Hof echter uitgegaan van een ruime opvatting van deze sector. Zonder verdere motivering heeft het geoordeeld dat een plan of programma ook betrekking kan hebben op de sector „vervoer”, wanneer een bepaling het vergunningsvereiste regelt voor het rijden of stallen van motorvoertuigen buiten de openbare weg in het beschermde landschap.(32)
59.      Als het Hof zelfs het stallen van motorvoertuigen in de niet-openbare ruimte onder de sector „vervoer” schaart, dan moet dit ook gelden voor parkings waarvan de exploitatie aan bijzondere regels is onderworpen. Zonder parkings is individueel personenvervoer namelijk praktisch ondenkbaar. Als noodzakelijke infrastructuur moeten parkings
dan ook onder de sector „vervoer” vallen.
60.      Of voorwaarden voor de uitbating van parkings ook betrekking hebben op de sector „ruimtelijke ordening of grondgebruik” hangt af van de concrete invulling van de uitbatingsvoorwaarden.
61.      De twijfels van de Raad van State over de vraag of het bestreden besluit betrekking heeft op
de sector „ruimtelijke ordening of grondgebruik” lijken voort te komen uit het feit dat voor de aanleg van parkings naast een milieuvergunning, die de naleving van de uitbatingsvoorwaarden veronderstelt, ook een stedenbouwkundige vergunning vereist is, die de naleving van de regels inzake ruimtelijke ordening veronderstelt. Volgens de informatie en het oordeel van de Raad van State vormen de regelingen inzake ruimtelijke ordening het kader voor de stedenbouwkundige vergunning voor de aanleg van een parking en waren zij dienovereenkomstig onderworpen aan een strategische milieubeoordeling.(33)
62.      Het bestaan van een ruimtelijkeordeningskader sluit echter niet uit dat andere regelingen tot vaststelling van bindende voorschriften voor het project een strategische milieubeoordeling vereisen. Van belang is of de betrokken regelingen voldoen aan de voorwaarden van artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn. Anders zouden de lidstaten de verplichting tot het verrichten van een strategische milieubeoordeling van plannen of programma’s kunnen omzeilen door voorschriften vast te stellen in verschillende handelingen, waarvan slechts één handeling aan een strategische milieubeoordeling moet worden onderworpen.(34)
63.      Wat de uitlegging van het begrip „ruimtelijke ordening of grondgebruik” betreft, veronderstelt dit een regel die gevolgen heeft voor het gebruik van een gebied.
64.      Het Hof gaat er weliswaar van uit dat de sector niet alleen de zonering van grond en de vaststelling van de toegestane vormen van gebruik omvat, maar dat deze sector een ruimer domein bestrijkt, aangezien de bepaling niet alleen naar „ruimtelijke ordening” maar ook naar „grondgebruik” verwijst.(35) De uiteenzetting van het Hof mag echter niet aldus worden opgevat dat een effect op het gebruik van een gebied niet noodzakelijk is. Het Hof plaatst de twee begrippen „ruimtelijke ordening” en „grondgebruik” juist tegenover elkaar. In dit verband legt het overtuigend uit dat, naast de planning van het concrete gebruiksniveau (grondgebruik), ook het hoger planningsniveau, zoals het beheer van de territoriale ontwikkeling of de bescherming van natuur en hulpbronnen (ruimtelijke ordening), onder het begrip valt. Dienovereenkomstig heeft het Hof in zijn rechtspraak, waarin het zich op de genoemde uitlegging baseerde, uitsluitend handelingen onder het begrip „ruimtelijke ordening of grondgebruik” geschaard die gevolgen hebben voor het gebruik van een gebied.(36) Hoewel daaruit niet kan worden afgeleid dat een dergelijk effect strikt noodzakelijk is, sluit de redenering van het Hof een dergelijk vereiste hoe dan ook niet uit.
65.      Ook uit de totstandkomingsgeschiedenis van de SMB-richtlijn blijkt dat het begrip „ruimtelijke ordening of grondgebruik” een bepaling veronderstelt die gevolgen heeft voor het gebruik van een gebied. In de toelichting bij het voorstel van de Commissie werd uitdrukkelijk vermeld dat „plannen en programma’s voor ruimtelijke ordening [...] het gebruik van de bodem [regelen]”.(37) Het is juist dat in de loop van de wetgevingsprocedure de beperking van de werkingssfeer van de SMB-richtlijn tot ruimtelijke ordening is ingetrokken. Het is evenwel niet duidelijk dat de Uniewetgever hiermee tegelijkertijd afstand heeft willen doen van deze uitlegging van het begrip „ruimtelijke ordening”.
66.      Uitgaande van deze uitlegging van de sector „ruimtelijke ordening of grondgebruik” kan niet worden uitgesloten dat een rechtshandeling die uitsluitend voorwaarden voor de uitbating van parkings vaststelt, zonder te voorzien in regels voor de ligging van deze parkings of het maximumaantal daarvan, betrekking heeft op deze sector. Of een dergelijke rechtshandeling gevolgen heeft voor het gebruik van een gebied moet door de Raad van State worden nagegaan.
b)      Kader voor de toekenning van toekomstige vergunningen voor aan een milieueffectbeoordeling onderworpen projecten
67.      Of de uitbatingsvoorwaarden voor parkings aan een milieubeoordeling moeten worden onderworpen, hangt dus grotendeels af van de vraag of zij de vergunningverlenende instantie bindende criteria en modaliteiten opleggen die aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben.
68.      Volgens artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn moeten de betrokken plannen of programma’s immers ook het kader vormen voor de toekenning van toekomstige vergunningen voor projecten en moeten deze projecten behoren tot de in de bijlagen I en II bij de MEB-richtlijn genoemde projecten.
69.      In dit verband herinnert het Hof er regelmatig aan dat het begrip(38) „plannen en programma’s” betrekking heeft op elke rechtshandeling die, door vaststelling van op de betrokken sector toepasselijke regels en toezichtprocedures, een groot pakket criteria en modaliteiten vaststelt voor de goedkeuring en de uitvoering van een of meerdere projecten die aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben.(39)
70.      Deze uitlegging beoogt enerzijds te waarborgen dat vooraf vastgestelde criteria („criteria en modaliteiten voor de goedkeuring”) pas na een milieueffectbeoordeling worden vastgelegd.(40) Van belang is dus of het plan of programma vooraf vastgestelde criteria bevat – die bindend zijn voor de vergunningverlenende instantie – voor de daaropvolgende
vergunningsbeslissing.
71.      Anderzijds beoogt zij ook als de-minimisregel („groot pakket”) te voorkomen dat reeds de afzonderlijke vaststelling van bepaalde criteria of modaliteiten die geen aanzienlijke gevolgen hebben voor het milieu, een milieubeoordeling vereist. De beslissende vraag of de vastgestelde criteria en modaliteiten de drempel van een groot pakket overschrijden, moet aan de hand van een kwalitatieve beoordeling worden beantwoord.(41) Het is dus van belang of de vastgestelde criteria en modaliteiten aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben.(42)
72.      Om te bepalen
of de gevolgen voor het milieu aanzienlijk zijn, kan worden afgestemd op de – niet-uitputtende – criteria in bijlage II bij de SMB-richtlijn. Zo heeft ook het Hof – zonder uitdrukkelijk te verwijzen naar punt 1, eerste streepje, van bijlage II – reeds opgemerkt dat de criteria en modaliteiten met name betrekking kunnen hebben op de ligging, aard, omvang en gebruiksvoorwaarden van projecten, of de toewijzing van hulpbronnen in verband met die projecten.(43)
73.      Zoals uit het verzoek om een prejudiciële beslissing blijkt, kunnen met name de voorschriften inzake kunstmatige verlichting en infiltratievoorzieningen van niet-overdekte parkings, alsmede de eisen inzake oplaadpunten en fietsparkeerplaatsen gevolgen hebben voor het milieu. Het staat echter aan de Raad van State om na te gaan of daardoor of door andere inhoud van het bestreden besluit is voldaan aan de criteria van een kader voor de toekenning van toekomstige vergunningen (bindende vaststelling van een groot pakket criteria). Hij zal met name moeten nagaan of deze voorschriften, gelet op de plaatselijke situatie in Brussel, aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben.
74.      Gelet op zijn overwegingen in het verzoek om een prejudiciële beslissing over het bindende karakter van de uitbatingsvoorwaarden dient
voorts het volgende te worden opgemerkt. Volgens de Raad van State voorzien de uitbatingsvoorwaarden in de mogelijkheid voor de vergunningverlenende instantie om van sommige bepalingen af te wijken. Zoals de Raad van State terecht erkent, wordt het bindende karakter van de uitbatingsvoorwaarden genuanceerd door die
afwijkingsmogelijkheid. Doorslaggevend is dus de vraag voor welke bepalingen de uitbatingsvoorwaarden in een dergelijke mogelijkheid voorzien. Indien de voorziene afwijkingsmogelijkheden juist betrekking hebben op criteria en modaliteiten die aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben, kunnen juist deze criteria en modaliteiten niet bindend zijn voor de vergunningverlenende instantie.
4.      Voorlopige conclusie
75.      Bijgevolg moeten artikel 2, onder a), en artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn aldus worden uitgelegd dat een nationale maatregel die uitsluitend de uitbatingsvoorwaarden voor parkings vaststelt, zonder te voorzien in regels betreffende de ligging of het maximumaantal ervan, moet worden aangemerkt als een plan of programma met betrekking tot vervoer. Of een dergelijk plan of programma aan een milieubeoordeling moet worden onderworpen, hangt echter af van de vraag of het de vergunningverlenende instantie bindende criteria en modaliteiten oplegt die aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben.
B.      Tweede vraag
76.      Met zijn tweede vraag wenst de Raad van State te vernemen of een nationale rechter een bepaling van zijn nationale recht kan toepassen op grond waarvan hij de gevolgen van een nietig verklaarde rechtshandeling tot vaststelling van de uitbatingsvoorwaarden voor parkings in een bepaald gebied mag handhaven gedurende een beperkte periode teneinde de regionale autoriteit in staat te stellen een milieubeoordeling van die uitbatingsvoorwaarden te verrichten alvorens die handeling eventueel opnieuw vast te stellen.
77.      Het is juist dat een in strijd met de SMB-richtlijn vastgestelde rechtshandeling in beginsel moet worden opgeschort of nietig verklaard (zie onder 1). Het Hof aanvaardt echter bij wijze van uitzondering en onder bepaalde voorwaarden dat de nationale rechter de gevolgen van een dergelijke handeling handhaaft (zie onder 2). Tot slot volgen enkele opmerkingen over de toepassing van die voorwaarden (zie onder 3).
1.      Principiële verplichting om de rechtshandeling op te schorten of nietig te verklaren
78.      Voor de beantwoording van deze prejudiciële vraag dient er om te beginnen aan te worden herinnerd dat de SMB-richtlijn geen bepalingen bevat betreffende de gevolgen die moeten worden verbonden aan een schending van de daarin vastgestelde procedurevoorschriften.(44)
79.      Volgens het in artikel 4, lid 3, VEU neergelegde beginsel van loyale samenwerking zijn de lidstaten echter verplicht de gevolgen van een schending van het Unierecht ongedaan te maken.(45) Hieruit volgt dat de bevoegde nationale autoriteiten, inclusief de nationale rechterlijke instanties waarbij beroep is ingesteld tegen een nationale handeling die in strijd met het Unierecht is vastgesteld, verplicht zijn om in het kader van hun bevoegdheden alle noodzakelijke maatregelen te treffen om het verzuim van een milieubeoordeling te herstellen.(46)
80.      De nationale rechter moet derhalve in het kader van zijn bevoegdheid plannen of programma’s die zijn vastgesteld in strijd met de verplichting om een milieubeoordeling te verrichten, opschorten of nietig verklaren.(47)
2.      Handhaving van de gevolgen van de rechtshandeling bij wijze van uitzondering
81.      Aangezien de opschorting of nietigverklaring van een met het Unierecht strijdige nationale bepaling nadelige gevolgen kan hebben, heeft het Hof uitzonderingen op dit beginsel aanvaard.
82.      Nadat het Hof eerst vier voorwaarden daartoe had gesteld,(48) heeft het deze in het arrest A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) – terecht – teruggebracht tot de kernelementen ervan: de handhaving moet noodzakelijk zijn om een dwingend belang te waarborgen, te weten de voortzetting van de uitvoering van een Unierechtshandeling die gericht is op milieubescherming(49) of de voorkoming van een significante aantasting van de energievoorziening van een lidstaat(50). Bijgevolg mag zij met name niet langer duren dan strikt noodzakelijk is om door middel van een milieubeoordeling achteraf een einde te maken aan de onrechtmatigheid bij de vaststelling van de regeling.(51)
83.      Gelet op het verzoek van de Raad van State dient te worden opgemerkt dat het Hof in de zaak A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) niet verwijst naar de omvang van de nadelen voor het milieu om een dwingend belang bij handhaving te rechtvaardigen, maar naar het daaruit voortvloeiende gebrek bij de uitvoering van een Unierechtshandeling ter bescherming van het milieu.(52) Wanneer er een verplichting tot uitvoering van een Unierechtshandeling ter bescherming van het milieu bestaat en de lidstaat bij de uitvoering ervan de procedurevoorschriften van de SMB-richtlijn heeft geschonden, kunnen de gevolgen van de uitvoeringshandeling worden gehandhaafd indien anders een uitvoeringsgebrek ontstaat.
84.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing van de Raad van State sluit aan bij de formulering van het Hof in de oudere zaken Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne en Association France Nature Environnement.  Daarin stelde het Hof nog als voorwaarde dat het rechtsvacuüm in zoverre nadeliger is voor het milieu, in die zin dat de nietigverklaring zou resulteren in een lager niveau van milieubescherming en aldus zou indruisen tegen de wezenlijke doelstelling van de uit te voeren richtlijn.(53)
85.      Het Hof heeft deze formulering terecht niet overgenomen in de zaak A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele). Het criterium van een uitvoeringsgebrek is immers veel duidelijker dan de vraag of nietigverklaring zou indruisen tegen de wezenlijke doelstelling van de Unierechtshandeling. Het biedt dus meer rechtszekerheid en vergemakkelijkt tevens de toepassing van het recht door de nationale rechters.
86.      Bijgevolg kunnen zelfs geringe, ruimtelijk en materieel beperkte nadelen voor het milieu volstaan om de gevolgen van een nationale rechtshandeling te handhaven.
3.      Opmerkingen over de toepassing van de criteria
87.      Het staat aan de Raad van State om na te gaan of in casu aan de voorwaarden is voldaan. In dit verband moet het volgende worden opgemerkt.
88.      Volgens de Raad van State geeft de bestreden rechtshandeling gedeeltelijk uitvoering aan de wijzigingen van de gebouwenrichtlijn. Op basis daarvan stelt de Raad van State de vraag of het indruist tegen de wezenlijke doelstelling van deze regeling als de uitvoering van de gebouwenrichtlijn op het gebied van de uitbating van parkings in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest gedurende enkele maanden niet meer gewaarborgd zou zijn.(54) De Raad van State lijkt uit de omstandigheid dat de bestreden handeling gedeeltelijk strekt tot uitvoering van de wijzigingen van de gebouwenrichtlijn, impliciet af te leiden dat het gaat om een maatregel ter uitvoering van het milieubeschermingsrecht van de Unie.
89.      Deze veronderstelling van de Raad van State is te algemeen.
90.      Om te beginnen moet worden opgemerkt dat de wijzigingen van de gebouwenrichtlijn onder het milieubeschermingsrecht van de Unie vallen. Net als de gebouwenrichtlijn zelf zijn zij weliswaar niet gebaseerd op de milieubevoegdheid (artikel 192 VWEU), maar op de energiebevoegdheid van de Unie (artikel 194 VWEU). Volgens overweging 3 van de gebouwenrichtlijn beoogt deze richtlijn echter ook de bestrijding van de klimaatverandering en dus de bescherming van het milieu, en de wijzigingen van de gebouwenrichtlijn delen volgens overweging 1
ervan deze doelstelling.(55)
91.      De Raad van State zal evenwel moeten onderzoeken of de bepalingen waarvan hij de gevolgen wil handhaven, uitvoering geven aan de wijzigingen van de gebouwenrichtlijn. Alleen in zoverre rijst de door de Raad van State opgeworpen vraag of de nietigverklaring indruist tegen de uitvoering van de wijzigingen van de gebouwenrichtlijn.
92.      Voor zover kan worden nagegaan, dienen alleen de voorschriften inzake de inrichting van oplaadpunten ter uitvoering van de wijzigingen van de gebouwenrichtlijn.
93.      Bovendien lijkt de veronderstelling van de Raad van State dat een eventuele nietigverklaring van de uitbatingsvoorwaarden onvermijdelijk tot een rechtsvacuüm zou leiden, twijfelachtig.(56) In dit verband moet worden onderzocht of een vergunningspraktijk als die welke vóór de vaststelling van de uitbatingsvoorwaarden bestond, het ontstaan van een rechtsvacuüm bij de uitvoering kan voorkomen. Volgens de uiteenzetting van het Koninkrijk België en het in het verzoek om een prejudiciële beslissing beschreven debat bij de vaststelling van de litigieuze rechtshandeling hebben de bevoegde autoriteiten immers de daarin opgenomen uitbatingsvoorwaarden vóór de vaststelling ervan voorgeschreven in elke (individuele) vergunning.(57) Deze praktijk kan, althans tijdelijk, opnieuw worden gebruikt voor toekomstige vergunningen.
4.      Voorlopige conclusie
94.      Wanneer het noodzakelijk is om de voortzetting van de uitvoering van een rechtshandeling van de Unie inzake milieubescherming te waarborgen, kan een nationale rechter dus een bepaling van zijn nationale recht toepassen op grond waarvan hij de gevolgen van een rechtshandeling die in strijd met de procedurevoorschriften van de SMB-richtlijn is vastgesteld, gedurende een beperkte periode mag handhaven. Dit mag alleen gebeuren gedurende de periode die de bevoegde instantie nodig heeft om een milieubeoordeling van de rechtshandeling te verrichten, alvorens deze eventueel opnieuw vast te stellen.
V.      Conclusie
95.      Gezien het bovenstaande geef ik het Hof in overweging om op het verzoek om een prejudiciële beslissing te antwoorden als volgt:
„1)      Artikel 2, onder a), en artikel 3, lid 2, onder a), van richtlijn 2001/42 betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s
moeten aldus worden uitgelegd dat
een nationale maatregel die uitsluitend de uitbatingsvoorwaarden voor parkings vaststelt, zonder te voorzien in regels betreffende de ligging of het maximumaantal ervan, moet worden aangemerkt als een plan of programma met betrekking tot vervoer. Of een dergelijk plan of programma aan een milieubeoordeling moet worden onderworpen, hangt echter af van de vraag of het de vergunningverlenende instantie bindende criteria en modaliteiten oplegt die aanzienlijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben.
2)      Wanneer het noodzakelijk is om de voortzetting van de uitvoering van een rechtshandeling van de Unie inzake milieubescherming te waarborgen, kan een nationale rechter een bepaling van zijn nationale recht toepassen op grond waarvan hij de gevolgen van een rechtshandeling die in strijd met de procedurevoorschriften van richtlijn 2001/42 is vastgesteld, gedurende een beperkte periode mag handhaven. Dit mag alleen gebeuren gedurende de periode die de bevoegde instantie nodig heeft om een milieubeoordeling van de rechtshandeling te verrichten, alvorens deze eventueel opnieuw vast te stellen.”
1      Oorspronkelijke taal: Duits.
2      Das Lied von der Glocke, Friedrich Schiller.
3      Richtlijn 2001/42/EG van het Europees Parlement en de Raad van 27 juni 2001 (PB 2001, L 197, blz. 30).
4      Richtlijn 2011/92/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 betreffende de milieueffectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere projecten (PB 2012, L 26, blz. 1), laatstelijk gewijzigd bij richtlijn 2014/52/EU (PB 2014, L 124, blz. 1).
5      Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke
Regering van 25 februari 2021 tot vaststelling van de algemene en bijzondere uitbatingsvoorwaarden van toepassing op parkings), Belgisch Staatsblad van 3 maart 2021, blz. 18655.
6      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 tot wijziging van richtlijn 2010/31/EU betreffende de energieprestatie van gebouwen en richtlijn 2012/27/EU betreffende energie-efficiëntie (PB 2018, L 156, blz. 75).
7      Richtlijn 2010/31/EU van het Europees Parlement en de Raad van 19 mei 2010 betreffende de energieprestatie van gebouwen (PB 2010, L 153, blz. 13).
8      Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (PB 1992, L 206, blz. 7).
9      Arresten van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 52), 12 juni 2019, CFE (C‑43/18, EU:C:2019:483, punt 54), 12 juni 2019, Terre wallonne (C‑321/18, EU:C:2019:484, punt 34), 7 juni 2018, Thybaut e.a. (C‑160/17, EU:C:2018:401, punt 43), en 22 maart 2012, Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C‑567/10, EU:C:2012:159, punt 31).
10      Verzoek om een prejudiciële beslissing, blz. 30.
11      Zie reeds mijn conclusie in de zaak D’Oultremont e.a. (C‑290/15, EU:C:2016:561, punt 28) en in de gevoegde zaken Terre wallonne en Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 en C‑110/09, EU:C:2010:120, punt 38).
12      Verzoek om een prejudiciële beslissing, blz. 21; opmerkingen van het Koninkrijk België, punten 21 en 23.
13      Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s van 4 december 1996 [COM(96) 511 def., blz. 17].
14      Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s van 4 december 1996 [COM(96) 511 def., blz. 2].
15      Advies van de Commissie economische en monetaire zaken en industriebeleid in het verslag over het voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s van 25 juni 1998 (A4/1998/245).
16      Wetgevingsresolutie van het Europees Parlement over het voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s van 20 oktober 1998 (PB 1998, C 341, blz. 22).
17      Gewijzigd voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s van 22 februari 1999 [COM(1999) 73 def.] (PB 1999, C 83, blz. 15 en 16).
18      Gewijzigd voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s van 22 februari 1999 [COM(1999) 73 def.] (PB 1999, C 83, blz. 15 en 16).
19      Gemeenschappelijk standpunt van de Raad van 30 maart 2000 met het oog op de aanneming van de richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s (5685/1/00 REV 1, blz. 7 en 8).
20      Arrest van 11 september 2012, Nomarchiaki Aftodioikisi Aitoloakarnanias e.a. (C‑43/10, EU:C:2012:560, punt 95).
21      Zie arrest van 22 maart 2012, Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C‑567/10, EU:C:2012:159, punten 28 en 29).
22      Arrest van 27 oktober 2016, D’Oultremont e.a. (C‑290/15, EU:C:2016:816, punt 45).
23      Arrest van 27 oktober 2016, D’Oultremont e.a. (C‑290/15, EU:C:2016:816, punt 46).
24      Arrest van 17 juni 2010, Terre wallonne en Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 en C‑110/09, EU:C:2010:355, punten 41 en 42).
25      Verzoek om een prejudiciële beslissing, blz. 19; opmerkingen van het Koninkrijk België, punten 43 en 44.
26      Deze regelgevingstechniek vloeit voort uit het verschil tussen de definitie en de werkingssfeer in het kader van de wetgevingsprocedure. Zowel in het oorspronkelijke als in het gewijzigde ontwerp van de Commissie worden „plannen en programma’s” gedefinieerd aan de hand van de voorwaarden die in de geldende versie de werkingssfeer overeenkomstig artikel 3 van de SMB-richtlijn afbakenen. Zie de verwijzingen in de voetnoten 10 en 14.
27      Arrest van 7 juni 2018, Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C‑671/16, EU:C:2018:403, punt 60); in dezelfde zin arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 61).
28      Arrest van 7 juni 2018, Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C‑671/16, EU:C:2018:403, punt 60); in dezelfde zin arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 61).
29      Verdrag betreffende toegang tot informatie, inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden van 1998 (PB 2005, L 124, blz. 4), goedgekeurd bij besluit 2005/370/EG van de Raad van 17 februari 2005 (PB 2005, L 124, blz. 1).
30      Verzoek om een prejudiciële beslissing, blz. 36 en 37.
31      Arrest van 22 februari 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, punt 49), met verwijzing naar de arresten van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 66), en 27 oktober 2016, D’Oultremont e.a. (C‑290/15, EU:C:2016:816, punt 44).
32      Arrest van 22 februari 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, punt 53).
33      Verzoek om een prejudiciële beslissing, blz. 36 en 37.
34      Zie arresten van 7 juni 2018, Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C‑671/16, EU:C:2018:403, punt 55), en 27 oktober 2016, D’Oultremont e.a. (C‑290/15, EU:C:2016:816, punt 48), alsmede mijn conclusie in de zaak Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C‑671/16, EU:C:2018:39, punt 25) en in de zaak D’Oultremont e.a. (C‑290/15, EU:C:2016:561, punt 55).
35      Arresten van
22 februari 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C-300/20, EU:C:2022:102, punt 50), en 7 juni 2018, Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C-671/16, EU:C:2018:403, punt 43), en het arrest Thybaut e.a. (C‑160/17, EU:C:2018:401, punt 48).
36      In de zaak Inter-Environnement Bruxelles e.a. ging het om een gewestelijke stedenbouwkundige verordening; in de zaak Thybaut om de omtrek voor stedelijke verkaveling, en in de zaak Bund Naturschutz in Bayern om de aanwijzing van een beschermd landschap.
37      Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s van 4 december 1996 [COM(96) 511 def., blz. 2]. Zie ook de door de Commissie op blz. 3 genoemde plannen en programma’s ter illustratie van de werkingssfeer.
38      De formulering van het Hof is enigszins ongelukkig, aangezien sinds het arrest D’Oultremont e.a. wordt verwezen naar het begrip „plannen en programma’s”. Zoals blijkt uit de context van de in voetnoot 39 genoemde rechtspraak concretiseren de overwegingen in werkelijkheid echter het criterium „kader voor de toekenning van toekomstige vergunningen voor projecten”.
39      Arresten van 9 maart 2023, An Bord Pleanála e.a. (Locatie van St Teresa’s Gardens) (C‑9/22, EU:C:2023:176, punt 38);
22 februari 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, punt 60), en 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 67).
40      Arresten van 22 februari 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, punt 61), en 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 68).
41      Arresten van 8 mei 2019, Verdi Ambiente e Società (VAS) – Aps Onlus e.a. (C‑305/18, EU:C:2019:384, punt 51), en
7 juni 2018, Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C‑671/16, EU:C:2018:403, punt 55), en het arrest Thybaut e.a. (C‑160/17, EU:C:2018:401, punt 55); zie reeds mijn conclusie in de zaak Inter-Environnement Bruxelles e.a. (C‑671/16, EU:C:2018:39, punt 26).
42      Arresten van 22 februari 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, punt 61), en 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 68).
43      Arrest van 22 februari 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, punt 62).
44      Arresten van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 82), en 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punt 42).
45      Arresten van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 83), en 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punt 43).
46      Arresten van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 83), en 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punten 44 en 45).
47      Arresten van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 83), en 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punt 46).
48      Arresten van 28 juli 2016, Association France Nature Environnement (C‑379/15, EU:C:2016:603, punt 43), en 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punt 63).
49      Arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 90).
50      Arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 92).
51      Arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 94).
52      Arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 90).
53      Arresten van 28 juli 2016, Association France Nature Environnement (C‑379/15, EU:C:2016:603, punt 41), en 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punt 61).
54      Verzoek om een prejudiciële beslissing, blz. 42.
55      In die zin arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 91).
56      Verzoek om een prejudiciële beslissing, blz. 42.
57      Verzoek om een prejudiciële beslissing, blz. 20; opmerkingen van het Koninkrijk België, punten 37‑39.