Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
PRIIT PIKAMÄE
της 5ης Σεπτεμβρίου 2024 (1)
Υπόθεση C-510/23
Trenitalia SpA
κατά
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato
παρισταμένης της:
Federconsumatori
Υπόθεση C-511/23
Caronte Tourist SpA
κατά
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato
παρισταμένων των:
Unione nazionale consumatori - Comitato regionale della Sicilia,
Unione nazionale consumatori,
Assarmatori,
Confederazione Italiana Armatori
[αίτηση του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio
(διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Οδηγία 2005/29/ΕΚ – Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά – Ανταγωνισμός – Άρθρο 102 ΣΛΕΕ – Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης – Παροχή στις εθνικές αρχές ανταγωνισμού μέσων για την επιβολή των κανόνων ανταγωνισμού – Οδηγία (ΕΕ) 2019/1 – Εθνικές διαδικασίες για τον εντοπισμό παραβάσεων στον τομέα του δικαίου των καταναλωτών – Προ της έρευνας στάδιο – Τήρηση εύλογης προθεσμίας – Εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει υποχρέωση κίνησης της διαδικασίας έρευνας εντός αποσβεστικής προθεσμίας 90 ημερών – Ακύρωση της απόφασης επιβολής κύρωσης σε περίπτωση μη τήρησης της προθεσμίας αυτής – Αρχή της αποτελεσματικότητας – Αρχή της ασφάλειας δικαίου – Δικαιώματα άμυνας »
I.      Εισαγωγή
1.        Οι υπό κρίση αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ έχουν ως αντικείμενο την ερμηνεία των κανόνων της Ένωσης στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών και του ανταγωνισμού. Στην υπόθεση C-510/23 το αιτούν δικαστήριο ζητεί την ερμηνεία της οδηγίας 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές») (2), ενώ στην υπόθεση C-511/23, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της ερμηνείας του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενου υπό το πρίσμα των αρχών της προστασίας του ανταγωνισμού και της αποτελεσματικότητας της διοικητικής δράσης.
2.        Οι αιτήσεις αυτές υποβλήθηκαν στο πλαίσιο δύο ενδίκων διαφορών μεταξύ των εταιριών και της Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (Αρχής Ανταγωνισμού, Ιταλία) (στο εξής: AGCM), σχετικά με τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν στις ως άνω εταιρίες λόγω αθέμιτης εμπορικής πρακτικής και κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης. Οι εν λόγω εταιρίες βάλλουν κατά των αποφάσεων της AGCM με την αιτιολογία ότι η τελευταία έλαβε τις αποφάσεις αυτές μετά την προθεσμία των ενενήντα ημερών που προβλέπει η εθνική ρύθμιση. Η εν λόγω ρύθμιση προβλέπει την απώλεια της παρεχόμενης στην AGCM εξουσίας διαπίστωσης, απαγόρευσης και επιβολής κυρώσεων σε περίπτωση μη τήρησης της εν λόγω προθεσμίας, γεγονός το οποίο, κατά το αιτούν δικαστήριο, ενδέχεται να έχει αρνητικές συνέπειες στη λειτουργία της ως άνω δημόσιας αρχής. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, διευκρινίσεις ως προς τις απαιτήσεις που επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης στο εθνικό κανονιστικό πλαίσιο που διέπει τις εξουσίες των αρχών που είναι επιφορτισμένες με τη διασφάλιση της τήρησης των κανόνων της εσωτερικής αγοράς στους προμνημονευθέντες τομείς.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Οι κανόνες για την προστασία των καταναλωτών
α)      Η οδηγία 2005/29
3.        Το άρθρο 1 της οδηγίας 2005/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Στόχος», προβλέπει τα εξής:
«Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι να συμβάλει στην ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και στην επίτευξη υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών με την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που βλάπτουν τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών.»
4.        Το άρθρο 11 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιβολή του νόμου», ορίζει τα εξής:
«1. Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε να υπάρχουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την καταπολέμηση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών προκειμένου να διασφαλίσουν τη συμμόρφωση με τις διατάξεις της παρούσας οδηγίας προς το συμφέρον των καταναλωτών.
Τα μέσα αυτά περιλαμβάνουν νομοθετικές διατάξεις βάσει των οποίων τα πρόσωπα ή οι οργανώσεις που κατά την εθνική νομοθεσία έχουν έννομο συμφέρον για την καταπολέμηση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, συμπεριλαμβανομένων των ανταγωνιστών, θα μπορούν:
α)      να προσβάλλουν δικαστικά την αθέμιτη αυτή πρακτική,
και/ή
β)      να φέρουν τη διαφήμιση αυτή ενώπιον διοικητικού οργάνου αρμόδιου είτε να αποφασίσει σχετικά με τις προσφυγές είτε να κινήσει τις κατάλληλες νόμιμες διαδικασίες.
[...]
2. Στα πλαίσια των νομοθετικών διατάξεων που αναφέρονται στην παράγραφο 1, τα κράτη μέλη αναθέτουν στα δικαστήρια ή τις διοικητικές αρχές εξουσίες βάσει των οποίων μπορούν, όταν κρίνουν τα μέτρα αυτά αναγκαία και, λαμβάνοντας υπόψη όλα τα εμπλεκόμενα συμφέροντα και ιδιαίτερα το δημόσιο συμφέρον:
α)      να διατάζουν την παύση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών ή να παραπέμπουν το ζήτημα στα αρμόδια δικαστήρια προς έκδοση απόφασης για την παύση των πρακτικών αυτών,
ή
β)      στην περίπτωση που η αθέμιτη εμπορική πρακτική δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί αλλά επίκειται η εφαρμογή της, να την απαγορεύουν ή να παραπέμπουν το ζήτημα στα αρμόδια δικαστήρια προς έκδοση απόφασης για την απαγόρευση της πρακτικής,
έστω και αν δεν αποδεικνύεται πραγματική ζημία ή βλάβη, ούτε δόλος ή αμέλεια εκ μέρους του εμπορευομένου.
[...]»
5.        Το άρθρο 13 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κυρώσεις», προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη καθορίζουν κυρώσεις για παραβάσεις των εθνικών διατάξεων που θεσπίζονται κατ’ εφαρμογή της παρούσας οδηγίας και λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για την εξασφάλιση της επιβολής αυτών των κυρώσεων. Οι κυρώσεις αυτές πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές.»
β)      Ο κανονισμός (ΕΕ) 2017/2394
6.        Το άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΕ) 2017/2394 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2017, σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών αρχών που είναι αρμόδιες για την επιβολή της νομοθεσίας για την προστασία των καταναλωτών και με την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 (3), το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο», ορίζει τα εξής:
«Ο παρών κανονισμός καθορίζει τους όρους υπό τους οποίους οι αρμόδιες αρχές οι οποίες έχουν οριστεί από τα κράτη μέλη ως αρμόδιες για την επιβολή της ενωσιακής νομοθεσίας για την προστασία των συμφερόντων των καταναλωτών, συνεργάζονται και συντονίζουν τις δράσεις μεταξύ τους και με την Επιτροπή, προκειμένου να επιβάλλουν τη συμμόρφωση με τη νομοθεσία αυτή, να εξασφαλίζουν την ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και να ενισχύουν την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών.»
7.        Το άρθρο 2 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής:
«1.      Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται στις ενδοενωσιακές παραβάσεις, στις εκτεταμένες παραβάσεις και στις εκτεταμένες παραβάσεις με ενωσιακή διάσταση, ακόμη και αν οι εν λόγω παραβάσεις έπαυσαν πριν από την έναρξη ή την ολοκλήρωση της επιβολής του νόμου.
[...]»
8.        Το άρθρο 12 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αιτήσεις λήψης μέτρων επιβολής», ορίζει τα εξής:
«1.      Κατόπιν αίτησης της αιτούσας αρχής, η αρχή στην οποία υποβάλλεται η αίτηση λαμβάνει, κάθε αναγκαίο και αναλογικό μέτρο επιβολής για να εξασφαλίσει την παύση ή την απαγόρευση της ενδοκοινοτικής παράβασης ασκώντας τις εξουσίες που προβλέπονται στο άρθρο 9 και οποιεσδήποτε πρόσθετες εξουσίες της χορηγεί το εθνικό δίκαιο. Η αρχή στην οποία υποβάλλεται η αίτηση ορίζει τα κατάλληλα μέτρα επιβολής που απαιτούνται ώστε να επιτευχθεί η παύση ή απαγόρευση της ενδοενωσιακής παράβασης, λαμβάνει δε τα μέτρα αυτά αμελλητί και το αργότερο εντός έξι μηνών από την παραλαβή της αίτησης, εκτός εάν επικαλεστεί ειδικούς λόγους για την επέκταση της εν λόγω περιόδου. Ανάλογα με την περίπτωση, η αρχή στην οποία υποβάλλεται η αίτηση επιβάλλει κυρώσεις, όπως πρόστιμα ή περιοδικές χρηματικές ποινές, στον έμπορο που είναι υπεύθυνος για ενδοενωσιακή παράβαση. [...]
2.      Η αρχή στην οποία υποβάλλεται η αίτηση ενημερώνει την αιτούσα αρχή σχετικά με τις ενέργειες και τα μέτρα που λαμβάνει και σχετικά με τις ενέργειες και τα μέτρα που σκοπεύει να λάβει. Η αρχή στην οποία υποβάλλεται η αίτηση χρησιμοποιεί την ηλεκτρονική βάση δεδομένων, που προβλέπεται στο άρθρο 35, ώστε να κοινοποιεί χωρίς καθυστέρηση, στην αιτούσα αρχή, στις αρμόδιες αρχές άλλων κρατών μελών και στην Επιτροπή τα ληφθέντα μέτρα και τα αποτελέσματά των εν λόγω μέτρων ως προς την ενδοενωσιακή παράβαση μαζί με τις ακόλουθες πληροφορίες:
α)      εάν τα προσωρινά μέτρα έχουν επιβληθεί·
β)      εάν η παράβαση έχει παύσει·
γ)      ποια μέτρα έχουν ληφθεί και κατά πόσο τα μέτρα αυτά έχουν εφαρμοστεί·
δ)      το βαθμό στον οποίο έχουν παρασχεθεί διορθωτικές δεσμεύσεις στους καταναλωτές που έχουν θιγεί από την εικαζόμενη παράβαση.»
9.        Το άρθρο 17 του κανονισμού 2017/2394, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ανάληψη συντονισμένης δράσης και καθορισμός του συντονιστή», έχει ως εξής:
«1.      Όταν υπάρχουν εύλογες υπόνοιες περί εκτεταμένης παράβασης οι οικείες αρμόδιες αρχές για την εν λόγω παράβαση βάσει μεταξύ τους συμφωνίας, αναλαμβάνουν συντονισμένη δράση. Η ανάληψη της συντονισμένης δράσης γνωστοποιείται χωρίς καθυστέρηση στα ενιαία γραφεία σύνδεσης τα οποία αφορά η εν λόγω παράβαση και στην Επιτροπή.
2.      Οι αρμόδιες αρχές τις οποίες αφορά η εικαζόμενη εκτεταμένη παράβαση ορίζουν μία αρμόδια αρχή την οποία αφορά η εικαζόμενη εκτεταμένη παράβαση ως συντονιστή. Εάν οι εν λόγω αρμόδιες αρχές δεν μπορούν να συμφωνήσουν για τον εν λόγω καθορισμό, η Επιτροπή αναλαμβάνει ρόλο συντονιστή.
3.      Εάν η Επιτροπή έχει εύλογες υπόνοιες για εκτεταμένη παράβαση με ενωσιακή διάσταση, ενημερώνει αμελλητί, τις αρμόδιες αρχές και τα ενιαία γραφεία σύνδεσης που αφορά η εν λόγω εικαζόμενη παράβαση σύμφωνα με το άρθρο 26. Η Επιτροπή αναφέρει με την ενημέρωση αυτή τους λόγους που δικαιολογούν πιθανή συντονισμένη δράση. Οι αρμόδιες αρχές τις οποίες αφορά η εικαζόμενη εκτεταμένη παράβαση με ενωσιακή διάσταση διεξάγουν κατάλληλες έρευνες με βάση τις πληροφορίες που είναι διαθέσιμες ή εύκολα προσβάσιμες σε αυτές. Οι αρμόδιες αρχές τις οποίες αφορά η εικαζόμενη εκτεταμένη παράβαση με ενωσιακή διάσταση κοινοποιούν τα αποτελέσματα των ερευνών αυτών σε άλλες αρμόδιες αρχές, στα ενιαία γραφεία σύνδεσης τα οποία αφορά η εν λόγω παράβαση και στην Επιτροπή σύμφωνα με το άρθρο 26, εντός ενός μηνός από την ημερομηνία της γνωστοποίησης της Επιτροπής. Όταν οι εν λόγω έρευνες αποκαλύπτουν ότι ενδέχεται να λαμβάνει χώρα εκτεταμένη παράβαση με ενωσιακή διάσταση, οι αρμόδιες αρχές τις οποίες αφορά η εν λόγω παράβαση εκκινούν συντονισμένη δράση και λαμβάνουν τα μέτρα που ορίζονται στο άρθρο 19 καθώς και, κατά περίπτωση, τα μέτρα που ορίζονται στα άρθρα 20 και 21.
[...]
5.      Μια αρμόδια αρχή συμμετέχει στη συντονισμένη δράση εάν καθίσταται προφανές κατά τη διάρκεια της συντονισμένης δράσης ότι η εκτεταμένη παράβαση ή η εκτεταμένη παράβαση με ενωσιακή διάσταση αφορά την αρμόδια αρχή.»
2.      Οι κανόνες στον τομέα του ανταγωνισμού
α)      Ο κανονισμός (ΕΚ) 1/2003
10.      Κατά το άρθρο 3 του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα [101 και 102 ΣΛΕΕ] (4), το οποίο φέρει τον τίτλο «Σχέση μεταξύ των άρθρων [101 και 102 ΣΛΕΕ] και των εθνικών νομοθεσιών ανταγωνισμού»:
«1.      [...] Όταν οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών ή τα εθνικά δικαστήρια εφαρμόζουν την εθνική νομοθεσία ανταγωνισμού σε τυχόν καταχρηστική πρακτική που απαγορεύεται από το άρθρο[102 ΣΛΕΕ], εφαρμόζουν επίσης το άρθρο [102 ΣΛΕΕ].
[...]»
11.      Το άρθρο 5 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρμοδιότητες των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών», προβλέπει τα εξής:
«Οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών είναι αρμόδιες να εφαρμόζουν τα άρθρα [101 και 102 ΣΛΕΕ] σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Προς το σκοπό αυτό, δύνανται, αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν καταγγελίας, να εκδίδουν τις ακόλουθες αποφάσεις:
—      για την παύση της παράβασης,
—      για τη λήψη προσωρινών μέτρων,
—      για την αποδοχή ανάληψης δεσμεύσεων,
—      για την επιβολή προστίμου, χρηματικής ποινής ή κάθε άλλης κύρωσης προβλεπόμενης από την εθνική τους νομοθεσία.
Εάν με βάση τις πληροφορίες που διαθέτουν διαπιστώσουν ότι δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις μιας απαγόρευσης, δύνανται επίσης να αποφαίνονται ότι δεν συντρέχει λόγος δράσης από μέρους τους.»
12.      Κατά το άρθρο 11 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών»:
«1.      Η Επιτροπή και οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών συνεργάζονται στενά για την εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας ανταγωνισμού.
[...]
6.      Η κίνηση διαδικασίας με σκοπό την έκδοση απόφασης κατ' εφαρμογή του κεφαλαίου ΙΙΙ από την Επιτροπή συνεπάγεται την απώλεια από τις αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών της αρμοδιότητάς τους να εφαρμόζουν τα άρθρα [101 και 102 ΣΛΕΕ]. Εάν η αρχή ανταγωνισμού κράτους μέλους έχει ήδη επιληφθεί μιας υπόθεσης, η Επιτροπή κινεί διαδικασία μόνον κατόπιν διαβούλευσης με αυτή την εθνική αρχή ανταγωνισμού.»
13.      Το άρθρο 9 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αναλήψεις δεσμεύσεων», προβλέπει τα εξής:
«1.      Όταν η Επιτροπή σκοπεύει να εκδώσει απόφαση με την οποία να απαιτεί την παύση μιας παράβασης και οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις προσφέρονται να αναλάβουν ορισμένες δεσμεύσεις για να ανταποκριθούν στις αντιρρήσεις της Επιτροπής κατά την προκαταρκτική της εκτίμηση, τότε η Επιτροπή δύναται με απόφασή της να καταστήσει αυτές τις δεσμεύσεις υποχρεωτικές για τις επιχειρήσεις.
[...]»
14.      Το άρθρο 22 του κανονισμού 1/2003, το οποίο φέρει τον τίτλο «Έρευνες από τις αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών», ορίζει τα εξής:
«1.      Η αρχή ανταγωνισμού ενός κράτους μέλους δύναται να λάβει στο έδαφος του εν λόγω κράτους μέλους παν μέτρο ελέγχου ή άλλο μέτρο εξακρίβωσης περιστατικών κατ’ εφαρμογή της εθνικής της νομοθεσίας επ’ ονόματι και για λογαριασμό της αρχής ανταγωνισμού ενός άλλου κράτους μέλους, προκειμένου να εξακριβωθεί κατά πόσον υφίσταται παράβαση του άρθρου [101] ή του άρθρου [102 ΣΛΕΕ]. [...]
2.      Κατόπιν αιτήσεως της Επιτροπής, οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών διενεργούν τους ελέγχους που η Επιτροπή κρίνει σκόπιμους σύμφωνα με το άρθρο 20 παράγραφος 1 ή τους οποίους έχει διατάξει με απόφαση εκδοθείσα κατ’ εφαρμογή του άρθρου 20 παράγραφος 4. Οι υπάλληλοι των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών στις οποίες έχει ανατεθεί η διενέργεια αυτών των ελέγχων, καθώς και εκείνοι που έχουν εξουσιοδοτηθεί ή διορισθεί από αυτές ασκούν τις εξουσίες τους σύμφωνα με την εθνική τους νομοθεσία.
Εφόσον ζητηθεί από την Επιτροπή ή από την αρχή ανταγωνισμού του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου πρόκειται να διενεργηθεί ο έλεγχος, υπάλληλοι της Επιτροπής και λοιπά συνοδεύοντα άτομα που έχουν εξουσιοδοτηθεί από την Επιτροπή δύνανται να παράσχουν συνδρομή στους υπαλλήλους της ενδιαφερόμενης αρχής.»
15.      Δυνάμει των άρθρων 23 και 24 του εν λόγω κανονισμού, η Επιτροπή δύναται να επιβάλλει σε επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων πρόστιμα και χρηματικές ποινές.
16.      Το άρθρο 25 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Παραγραφή για την επιβολή κυρώσεων», ορίζει τα εξής:
«1.      Οι εξουσίες που ανατίθενται στην Επιτροπή δυνάμει των άρθρων 23 και 24 υπόκεινται στις ακόλουθες προθεσμίες παραγραφής:
α)      τρία έτη για τις παραβάσεις των διατάξεων σχετικά με τις αιτήσεις παροχής πληροφοριών ή τη διενέργεια ελέγχων·
β)      πέντε έτη για τις υπόλοιπες παραβάσεις.
2.      Η παραγραφή αρχίζει από την ημέρα διάπραξης της παράβασης. Ωστόσο, αν μια παράβαση είναι διαρκής ή έχει διαπραχθεί κατ’ εξακολούθηση, η παραγραφή αρχίζει από την ημέρα παύσης της παράβασης.
[...]»
17.      Το άρθρο 26 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Παραγραφή της εκτέλεσης των ποινών», προβλέπει τα εξής:
«1.      Η εξουσία της Επιτροπής να εκτελεί τις αποφάσεις που εκδίδονται κατ’ εφαρμογή των άρθρων 23 και 24 υπόκειται σε πενταετή προθεσμία παραγραφής.
2.      Η παραγραφή αρχίζει από την ημέρα κατά την οποία η απόφαση καθίσταται οριστική.
[...]»
18.      Το άρθρο  35 του κανονισμού 1/2003, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμός των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη ορίζουν την αρχή ανταγωνισμού ή τις αρχές που είναι αρμόδιες για την εφαρμογή των άρθρων [101 και 102 ΣΛΕΕ] κατά τρόπο ώστε να τηρούνται όντως οι διατάξεις του παρόντος κανονισμού. [...]»
β)      Η οδηγία (ΕΕ) 2019/1
19.      Το άρθρο 1 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2018, για την παροχή αρμοδιοτήτων στις αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών ώστε να επιβάλλουν αποτελεσματικότερα τους κανόνες και για τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς (5), το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», προβλέπει τα εξής:
«[...]
2.      Η παρούσα οδηγία καλύπτει την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ και την παράλληλη εφαρμογή των διατάξεων της εθνικής νομοθεσίας περί ανταγωνισμού στην ίδια υπόθεση. [...]
3.      Η παρούσα οδηγία θεσπίζει ορισμένους κανόνες αμοιβαίας συνδρομής, προκειμένου να διασφαλιστεί η εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και του συστήματος στενής συνεργασίας στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Ανταγωνισμού.»
20.      Το άρθρο 3 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διασφαλίσεις», ορίζει τα εξής:
«1.      Η διαδικασία σχετικά με τις παραβάσεις του άρθρου 101 ή 102 ΣΛΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της άσκησης των εξουσιών που αναφέρονται στην παρούσα οδηγία από τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού, συνάδει με τις γενικές αρχές του ενωσιακού δικαίου και τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
2.      Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι η άσκηση των εξουσιών που αναφέρονται στην παράγραφο 1 υπόκειται στις κατάλληλες διασφαλίσεις όσον αφορά τα δικαιώματα υπεράσπισης των επιχειρήσεων, συμπεριλαμβανομένων του δικαιώματος ακρόασης και του αποτελεσματικού δικαιώματος άσκησης προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου.
3.      Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι διαδικασίες εκτέλεσης των εθνικών αρχών ανταγωνισμού διεξάγονται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι, πριν από τη λήψη απόφασης σύμφωνα με το άρθρο 10 της παρούσας οδηγίας, οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού εκδίδουν κοινοποίηση των αιτιάσεων.»
21.      Το άρθρο 4 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ανεξαρτησία», προβλέπει τα εξής:
«1.      Προκειμένου να διασφαλιστεί η ανεξαρτησία των εθνικών διοικητικών αρχών ανταγωνισμού κατά την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ, τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι αρχές αυτές εκτελούν τα καθήκοντα και ασκούν τις εξουσίες τους με αμεροληψία και προς το συμφέρον της αποτελεσματικής και ομοιόμορφης εφαρμογής των άρθρων αυτών, υποκείμενες σε αναλογικές απαιτήσεις λογοδοσίας και σε στενή συνεργασία μεταξύ των αρχών ανταγωνισμού στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Ανταγωνισμού.
[...]
5.      Οι εθνικές διοικητικές αρχές ανταγωνισμού έχουν την εξουσία να καθορίζουν τις προτεραιότητές τους για την εκτέλεση των καθηκόντων για την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ, όπως ορίζεται στο άρθρο 5 παράγραφος 2 της παρούσας οδηγίας. Εφόσον οι αρχές αυτές υποχρεούνται να εξετάζουν επίσημες καταγγελίες, έχουν και την εξουσία να τις απορρίπτουν όταν δεν τις θεωρούν προτεραιότητα για το σκοπό της επιβολής. Τούτο δεν εμποδίζει τις εθνικές διοικητικές αρχές να απορρίπτουν καταγγελίες και για άλλους λόγους προβλεπόμενους στην εθνική νομοθεσία.»
22.      Το άρθρο 5 της οδηγίας 2019/1, το οποίο φέρει τίτλο «Πόροι», ορίζει τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν τουλάχιστον ότι οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού διαθέτουν επαρκές ειδικευμένο προσωπικό και οικονομικούς, τεχνικούς και τεχνολογικούς πόρους, αναγκαίους για την αποτελεσματική εκτέλεση των καθηκόντων και την αποτελεσματική άσκηση των εξουσιών τους κατά την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ, όπως ορίζεται στην παράγραφο 2 του παρόντος άρθρου.
2.      Για τους σκοπούς της παραγράφου 1, οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού μπορούν, τουλάχιστον, να διενεργούν έρευνες προς εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ, να εκδίδουν αποφάσεις προς εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων βάσει του άρθρου 5 του κανονισμού [αριθ. 1/2003] και να συνεργάζονται στενά με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ανταγωνισμού, για την αποτελεσματική και ομοιόμορφη εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ.
[...]»
23.      Τα άρθρα 10, 12, 13 και 16 της εν λόγω οδηγίας διέπουν τις εξουσίες των εθνικών αρχών ανταγωνισμού όσον αφορά, αντιστοίχως, τη διαπίστωση και τον τερματισμό της παράβασης, τις δεσμεύσεις που προσφέρονται να αναλάβουν οι επιχειρήσεις ή οι ενώσεις επιχειρήσεων, τα πρόστιμα που επιβάλλονται στις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων, καθώς και τις περιοδικές χρηματικές ποινές.
24.      Σύμφωνα με το άρθρο 36, η οδηγία 2019/1 τέθηκε σε ισχύ στις 3 Φεβρουαρίου 2019. Δυνάμει του άρθρου 34, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, τα κράτη μέλη όφειλαν να θέσουν σε ισχύ τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που απαιτούνται για να συμμορφωθούν με την εν λόγω οδηγία έως τις 4 Φεβρουαρίου 2021.
Β.      Το ιταλικό δίκαιο
1.      Ο νόμος 689/1981
25.      Ο legge 24 novembre 1981, n° 689 – Modifiche al sistema penale (νόμος 689 της 24ης Νοεμβρίου 1981, περί τροποποιήσεως του ποινικού συστήματος) (στο εξής: νόμος 689/1981) ορίζει το γενικό καθεστώς των διοικητικών προστίμων.
26.      Το άρθρο 12 του νόμου αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής:
«Οι διατάξεις του παρόντος κεφαλαίου ισχύουν, καθό μέτρο έχουν εφαρμογή και εφόσον δεν ορίζεται άλλως, σε όλες τις παραβάσεις για τις οποίες προβλέπεται διοικητική κύρωση συνιστάμενη στην καταβολή χρηματικού ποσού, ακόμη και όταν η κύρωση αυτή δεν επιβάλλεται αντί ποινικής κύρωσης. Δεν εφαρμόζονται στα πειθαρχικά παραπτώματα.»
27.      Το άρθρο 14 του εν λόγω νόμου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ανακοίνωση αιτιάσεων και κοινοποίηση», προβλέπει τα εξής:
«Οσάκις είναι εφικτό, η παράβαση πρέπει να κοινοποιείται πάραυτα τόσο στον παραβάτη όσο και στο πρόσωπο που ευθύνεται αλληλεγγύως για την καταβολή του οφειλόμενου λόγω της παράβασης ποσού.
Εάν η παράβαση δεν κοινοποιηθεί πάραυτα σε όλα ή σε ορισμένα από τα πρόσωπα του προηγούμενου εδαφίου, οι λεπτομέρειες της παράβασης πρέπει να κοινοποιούνται στα ενδιαφερόμενα πρόσωπα που διαμένουν στο έδαφος της Ιταλικής Δημοκρατίας εντός προθεσμίας ενενήντα ημερών και στα ενδιαφερόμενα πρόσωπα που διαμένουν στην αλλοδαπή εντός προθεσμίας τριακοσίων εξήντα ημερών από τη διαπίστωση [της παράβασης].
Εάν τα έγγραφα που αφορούν την παράβαση διαβιβάζονται στην αρμόδια αρχή με απόφαση της δικαστικής αρχής, οι προθεσμίες του προηγούμενου εδαφίου αρχίζουν από την ημερομηνία παραλαβής [των εγγράφων αυτών].
[...]
Η υποχρέωση καταβολής του οφειλόμενου λόγω της παράβασης ποσού παύει να υφίσταται για το πρόσωπο στο οποίο η κοινοποίηση δεν πραγματοποιήθηκε εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας.»
28.      Το άρθρο 28 του ίδιου νόμου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Παραγραφή», ορίζει τα εξής:
«Το δικαίωμα είσπραξης των ποσών που οφείλονται λόγω των παραβάσεων που μνημονεύονται στον παρόντα νόμο παραγράφεται εντός προθεσμίας πέντε ετών από την ημερομηνία διάπραξης της παράβασης.
Η διακοπή της παραγραφής διέπεται από τους κανόνες του αστικού κώδικα.»
2.      Οι κανόνες για την προστασία των καταναλωτών
α)      Ο κώδικας προστασίας του καταναλωτή
29.      Το άρθρο 1 του decreto legislativo n. 206 – Codice del consumo (νομοθετικού διατάγματος αριθ. 206, περί κώδικα προστασίας του καταναλωτή), της 6ης Σεπτεμβρίου 2005, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: κώδικας προστασίας του καταναλωτή), προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τηρουμένου του Συντάγματος και σύμφωνα με τις αρχές που διατυπώνονται στις Συνθήκες για την ίδρυση των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, στη νομοθεσία της Ένωσης, ιδίως στο άρθρο 153 [ΕΚ], καθώς και στις διεθνείς συνθήκες, ο παρών κώδικας εναρμονίζει και αναδιοργανώνει τις νομοθεσίες που αφορούν τις διαδικασίες αγοράς και κατανάλωσης, ώστε να εξασφαλίζεται υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών και των χρηστών».
30.      Το άρθρο 27 του εν λόγω κώδικα, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διοικητική και δικαστική προστασία», ορίζει τα εξής:
«1.      Η [AGCM] ασκεί τις αρμοδιότητες που προβλέπονται στο παρόν άρθρο επίσης ως αρχή αρμόδια για την εφαρμογή του [κανονισμού (ΕΚ) 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Οκτωβρίου 2004, σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών αρχών που είναι αρμόδιες για την επιβολή της νομοθεσίας για την προστασία των καταναλωτών (“κανονισμός για τη συνεργασία όσον αφορά την προστασία των καταναλωτών”) (ΕΕ 2004, L 364, σ. 1)], εντός των ορίων των κείμενων διατάξεων.
1 bis.            Και στους ρυθμιζόμενους τομείς, κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 3, η αρμοδιότητα παρέμβασης σε σχέση με τις συμπεριφορές εμπορευομένων που συνιστούν αθέμιτη εμπορική πρακτική, με την επιφύλαξη της τήρησης της ισχύουσας ρύθμισης, ανατίθεται αποκλειστικά στην [AGCM], η οποία την ασκεί βάσει των εξουσιών που προβλέπονται στο παρόν άρθρο, κατόπιν γνωμοδότησης της αρμόδιας ρυθμιστικής αρχής. [...]
2.      Η [AGCM], αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν αιτήσεως οποιουδήποτε προσώπου ή οργανισμού που έχει συμφέρον, απαγορεύει τη συνέχιση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών και εξαλείφει τα αποτελέσματά τους. Προς τούτο, η [AGCM] κάνει χρήση των αρμοδιοτήτων διεξαγωγής ερευνών και επιβολής της νομοθεσίας που προβλέπονται στον προμνημονευθέντα κανονισμό [2006/2004] και όσον αφορά τις μη διασυνοριακές παραβάσεις. Για την εκτέλεση των καθηκόντων της παραγράφου 1, η [AGCM] μπορεί να προσφύγει στην Guardia di Finanza, η οποία ενεργεί με τις αρμοδιότητες που της έχουν ανατεθεί για τον έλεγχο του φόρου προστιθεμένης αξίας και του φόρου εισοδήματος. Η παρέμβαση της Αρχής είναι ανεξάρτητη από το αν οι θιγόμενοι καταναλωτές βρίσκονται στην επικράτεια του κράτους μέλους όπου έχει την έδρα του ο εμπορευόμενος ή σε άλλο κράτος μέλος.
3.      Η [AGCM] δύναται να διατάσσει, με αιτιολογημένη απόφαση, την προσωρινή αναστολή των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών σε ιδιαιτέρως επείγουσες περιπτώσεις. Σε κάθε περίπτωση, ενημερώνει τον εμπορευόμενο για την έναρξη της έρευνας.
[...]
8.      Οσάκις η [AGCM] κρίνει ότι η εμπορική πρακτική είναι αθέμιτη, απαγορεύει τη διάδοσή της, εφόσον δεν έχει ακόμη περιέλθει σε γνώση του κοινού, ή τη συνέχισή της, στον βαθμό που η πρακτική έχει ήδη αρχίσει. Με την ίδια απόφαση μπορεί, επίσης, να προβλεφθεί, υπ’ ευθύνη και με έξοδα του εμπορευόμενου, η δημοσίευση της απόφασης, και υπό τη μορφή αποσπάσματος, ήτοι ειδικής επανορθωτικής δήλωσης, ώστε να αποτραπεί η συνέχιση των αποτελεσμάτων των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.
9.      Πέραν του μέτρου της απαγόρευσης της αθέμιτης εμπορικής πρακτικής, η [AGCM] μπορεί να αποφασίσει την επιβολή διοικητικού προστίμου ύψους από 5 000 ευρώ έως 5 000 000 ευρώ, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας και της διάρκειας της παράβασης. Στην περίπτωση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών κατά την έννοια του άρθρου 21, παράγραφοι 3 και 4, το πρόστιμο δεν μπορεί να είναι κατώτερο των 50 000 ευρώ.
[...]
11.      Η [AGCM] ρυθμίζει, βάσει του εσωτερικού κανονισμού της, τη διαδικασία έρευνας, κατά τρόπο ώστε να διασφαλίζονται η εκατέρωθεν ακρόαση, η πλήρης γνώση των πράξεων και η τήρηση πρακτικών.
[...]
13.      Τα διοικητικά πρόστιμα που επισύρουν οι παραβάσεις του παρόντος διατάγματος υπόκεινται, καθό μέτρο έχουν εφαρμογή, στις διατάξεις του κεφαλαίου I, τμήμα I, και των άρθρων 26, 27, 28 και 29 του νόμου [αριθ. 689/1981], όπως τροποποιήθηκε. Τα διοικητικά πρόστιμα που διαλαμβάνονται στο παρόν άρθρο καταβάλλονται εντός 30 ημερών από την κοινοποίηση της απόφασης της [AGCM] [...].»
β)      Ο κανονισμός σχετικά με τις διαδικασίες έρευνας στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών
31.      Ο regolamento sulle procedure istruttorie in materia di pubblicità ingannevole e comparativa, pratiche commerciali scorrette, violazione dei diritti dei consumatori nei contratti, violazione del divieto di discriminazioni e clausole vessatorie (κανονισμός σχετικά με τις διαδικασίες έρευνας στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών), εγκρίθηκε με την delibera n° 25411 de l’AGCM del 1° aprile 2015 (απόφαση αριθ. 25411 της AGCM της 1ης Απριλίου 2015), η οποία εκδόθηκε κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 27, παράγραφος 11, του κώδικα προστασίας του καταναλωτή.
32.      Δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 1, και του άρθρου 5, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, και παράγραφος 2, του κανονισμού αυτού, η διαδικασία έρευνας πρέπει να κινείται, –μεταξύ άλλων– με την κοινοποίηση των αιτιάσεων, εντός προθεσμίας εκατόν ογδόντα ημερών από την παραλαβή της αίτησης παρέμβασης, προθεσμία η οποία μπορεί να διακοπεί σε περίπτωση αιτήματος παροχής πληροφοριών. Σε περίπτωση που η διαδικασία δεν κινηθεί εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας, το στάδιο που προηγείται της έρευνας θεωρείται περατωθέν με την κατάργηση της διαδικασίας, η δε AGCM έχει την ευχέρεια να καταθέσει μεταγενέστερα στον φάκελο την αίτηση παρέμβασης προκειμένου να προβεί αυτεπαγγέλτως σε ενδελεχή έρευνα βάσει νέων στοιχείων ή διαφορετικής εκτίμησης των προτεραιοτήτων παρέμβασης.
33.      Τα άρθρα 10 έως 12 του εν λόγω κανονισμού καθορίζουν τις διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπονται κατά το στάδιο της έρευνας, ήτοι τη δυνατότητα, τόσο για τα μέρη στα οποία κοινοποιήθηκε η κίνηση της διαδικασίας έρευνας όσο και για τους λοιπούς ενδιαφερόμενους δυνάμει του άρθρου 10 του ίδιου κανονισμού, να μετάσχουν στην έρευνα και να υποβάλουν παρατηρήσεις, την πρόσβαση στα έγγραφα και στις πληροφορίες που έχει στην κατοχή της η AGCM και τη δυνατότητα να ζητήσουν τη διεξαγωγή ακροάσεων.
3.      Οι κανόνες στον τομέα του ανταγωνισμού
α)      Ο νόμος 287/1990
34.      Το άρθρο 1 του legge 10 ottobre 1990, n° 287 – Norme per la tutela della concorrenza e del mercato (νόμου 287 της 10ης Οκτωβρίου 1990, περί θεσπίσεως διατάξεων για την προστασία του ανταγωνισμού και της αγοράς), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νόμος 287/1990), το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής και σχέση με το δίκαιο της Ένωσης», ορίζει τα εξής:
«1.      Οι διατάξεις του παρόντος νόμου οι οποίες θεσπίσθηκαν κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 41 του Συντάγματος και σκοπούν την προστασία και την εξασφάλιση του δικαιώματος οικονομικής πρωτοβουλίας, εφαρμόζονται στις συμπράξεις, στις καταχρήσεις δεσπόζουσας θέσης και στις συγκεντρώσεις επιχειρήσεων.
2.      Η [AGCM] εφαρμόζει επίσης, παράλληλα, στην ίδια υπόθεση, τα άρθρα 101 και 102 [ΣΛΕΕ] και τα άρθρα 2 και 3 του παρόντος νόμου σχετικά με τις συμπράξεις που περιορίζουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό και την κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης.
[…]
4.      Οι διατάξεις του παρόντος τίτλου ερμηνεύονται βάσει των αρχών του δικαίου [της Ένωσης] που εφαρμόζονται στον τομέα του ανταγωνισμού».
35.      Το άρθρο 3 του νόμου αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης», προβλέπει τα εξής:
«1.      Απαγορεύεται η κατάχρηση από μία ή περισσότερες επιχειρήσεις της δεσπόζουσας θέσης τους εντός της εσωτερικής αγοράς ή σημαντικού τμήματός της· επιπλέον απαγορεύεται:
a)      η άμεση ή έμμεση επιβολή αδικαιολογήτως επαχθών τιμών αγοράς ή πώλησης ή άλλων συμβατικών όρων
[...]».
36.      Το άρθρο 12 του εν λόγω νόμου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εξουσίες έρευνας», ορίζει τα εξής:
«1.      Η [AGCM], κατόπιν αξιολόγησης των στοιχείων που έχει στη διάθεσή της και εκείνων που περιήλθαν σε γνώση της από δημόσιες αρχές ή από κάθε ενδιαφερόμενο, περιλαμβανομένων των αντιπροσωπευτικών ενώσεων καταναλωτών, διεξάγει έρευνα για την εξακρίβωση της ύπαρξης παραβάσεων των απαγορεύσεων που καθορίζονται στα άρθρα 2 και 3.
[...]»
37.      Το άρθρο 14 του ίδιου νόμου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Έρευνα», προβλέπει τα εξής:
«1.      Σε περίπτωση εικαζόμενης παράβασης των άρθρων 2 ή 3, η [AGCM] κοινοποιεί την κίνηση της διαδικασίας έρευνας στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις και οντότητες [...]
[...]»
38.      Το άρθρο 15 του νόμου 287/1990, το οποίο φέρει τον τίτλο «Οχλήσεις και κυρώσεις», ορίζει τα εξής:
«1.      Εάν, κατόπιν της διαδικασίας έρευνας που προβλέπεται στο άρθρο 14, η [AGCM] διαπιστώσει παραβάσεις των άρθρων 2 ή 3, τάσσει στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις και οργανισμούς προθεσμία για την παύση των παραβάσεων αυτών. Σε περίπτωση σοβαρών παραβάσεων, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας και της διάρκειας της παράβασης, επιβάλλει επιπλέον διοικητικό πρόστιμο ύψους έως δέκα τοις εκατό του κύκλου εργασιών της εκάστοτε επιχείρησης ή οργανισμού κατά το τελευταίο οικονομικό έτος πριν από την ημερομηνία κοινοποίησης της όχλησης, καθορίζοντας την προθεσμία εντός της οποίας η επιχείρηση οφείλει να καταβάλει το πρόστιμο.
[...]»
39.      Το άρθρο 31 του νόμου αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κυρώσεις», προβλέπει τα εξής:
«1.      Για τα πρόστιμα συνεπεία παραβάσεως του νόμου αυτού ισχύουν, καθό μέτρο έχουν εφαρμογή, οι διατάξεις του κεφαλαίου I, τμήματα I και II, του νόμου [689/1981].»
β)      Ο κανονισμός σχετικά με τις διαδικασίες έρευνας που υπάγονται στην αρμοδιότητα της AGCM
40.      Το decreto del Presidente della Repubblica 30 aprile 1998, n. 217 (προεδρικό διάταγμα 217 της 30ής Απριλίου 1998) για τη θέσπιση του regolamento in materia di procedure istruttorie di competenza dell’Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (κανονισμού σχετικά με τις διαδικασίες έρευνας που υπάγονται στην αρμοδιότητα της AGCM) εκδόθηκε κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 10, παράγραφος 5, του νόμου 287/1990, το οποίο ορίζει ότι «θεσπίζονται διαδικασίες έρευνας που εγγυώνται στους ενδιαφερομένους την πλήρη γνώση των πράξεων, την τήρηση της αρχής της εκατέρωθεν ακρόασης και την τήρηση πρακτικών».
41.      Τα άρθρα 7, 13 και 14 του ως άνω κανονισμού καθορίζουν τις διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπονται κατά το στάδιο της έρευνας, ήτοι τη δυνατότητα, τόσο για τα μέρη στα οποία κοινοποιήθηκε η κίνηση της διαδικασίας έρευνας όσο και για τα λοιπά ενδιαφερόμενα μέρη δυνάμει του άρθρου 7, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, συμμετοχής στην έρευνα και υποβολής παρατηρήσεων, την πρόσβαση στα έγγραφα και στις πληροφορίες που έχει στην κατοχή της η AGCM και τη δυνατότητα να ζητήσουν τη διεξαγωγή ακροάσεων πριν από τη κοινοποίηση των αποτελεσμάτων της έρευνας.
III. Τα πραγματικά περιστατικά των διαφορών, η διαδικασία της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
Α.      Η υπόθεση C-510/23 (Trenitalia)
42.      Η Trenitalia, δημόσια εταιρία η οποία ελέγχεται πλήρως, μέσω άλλης εταιρίας, από το Ministero dell’economia e delle finanze (Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών, Ιταλία), είναι η κύρια εταιρία διαχείρισης των επιβατικών σιδηροδρομικών μεταφορών στην Ιταλία. Παρέχει τόσο περιφερειακές σιδηροδρομικές υπηρεσίες όσο και υπηρεσίες μεσαίων και μεγάλων αποστάσεων, στην τελευταία δε κατηγορία περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, οι λεγόμενες αμαξοστοιχίες «της αγοράς», όπως η υπηρεσία σιδηροδρομικών μεταφορών υψηλής ταχύτητας.
43.      Μεταξύ των ετών 2011 και 2016, η AGCM έλαβε αναφορές και καταγγελίες από καταναλωτές, από την Autorità di regolazione dei trasporti (ρυθμιστική αρχή μεταφορών, Ιταλία), καθώς και από την ένωση Federconsumatori, οι οποίες αφορούσαν τον τρόπο πώλησης των σιδηροδρομικών εισιτηρίων στο διαδίκτυο. Στις 21 Οκτωβρίου 2016, η AGCM περιέλαβε στον φάκελο της υπόθεσης τα αποτελέσματα προσομοιώσεων αγορών που πραγματοποίησαν οι υπάλληλοί της μεταξύ 26 Αυγούστου και 30 Σεπτεμβρίου 2016.
44.      Στις 15 Νοεμβρίου 2016, η AGCM κοινοποίησε στην Trenitalia την απόφαση κίνησης διαδικασίας για τη διαπίστωση παράβασης των κανόνων προστασίας των καταναλωτών και διενήργησε έλεγχο στην έδρα της ως άνω εταιρίας, όπου κατασχέθηκαν έγγραφα. Οι σύμβουλοι της Trenitalia είχαν πρόσβαση στον φάκελο της έρευνας και προέβαλαν επιχειρήματα προς υπεράσπισή της. Περαιτέρω, υποβλήθηκε επίσης σε έλεγχο η εταιρία που προμήθευσε το ηλεκτρονικό σύστημα που χρησιμοποιούσε η Trenitalia.
45.      Με απόφαση της 3ης Αυγούστου 2017, η οποία εκδόθηκε στις 19 Ιουλίου 2017, η AGCM διαπίστωσε την ύπαρξη αθέμιτης εμπορικής πρακτικής της Trenitalia στο πλαίσιο της πώλησης σιδηροδρομικών εισιτηρίων στο διαδίκτυο. Συγκεκριμένα, όσον αφορά τις ταξιδιωτικές προτάσεις που προσέφερε μέσω του τηλεματικού της συστήματος πληροφόρησης, αναζήτησης και αγοράς εισιτηρίων, η εν λόγω εταιρία εμφάνιζε κυρίως τα αποτελέσματα που συνεπάγονταν τη χρήση των αμαξοστοιχιών του δικτύου υψηλής ταχύτητας, παραλείποντας τα αποτελέσματα που αφορούσαν, για τα ίδια δρομολόγια, τις πολύ πιο οικονομικές περιφερειακές αμαξοστοιχίες. Κατά συνέπεια, η AGCM διέταξε την Trenitalia να παύσει την προσαπτόμενη πρακτική, της χορήγησε προθεσμία για τον προσδιορισμό των αναγκαίων προς τούτο μέτρων και, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας και της διάρκειας της παράβασης, της επέβαλε πρόστιμο ύψους 5 εκατομμυρίων ευρώ.
46.      Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η Trenitalia βάλλει κατά της απόφασης της AGCM προβάλλοντας, μεταξύ άλλων, τη μη τήρηση της αποκλειστικής προθεσμίας των ενενήντα ημερών που προβλέπει το άρθρο 14 του νόμου 689/1981 για την κίνηση διαδικασίας διαπίστωσης παράβασης των κανόνων προστασίας των καταναλωτών. Συγκεκριμένα, το στάδιο που προηγήθηκε της κοινοποίησης των αιτιάσεων διήρκεσε περισσότερο από τέσσερα έτη.
47.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν από την AGCM, τόσο για τις παραβάσεις στον τομέα του ανταγωνισμού όσο και για τις παραβάσεις στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών, εμπίπτουν στον τομέα των «οιονεί ποινικών» κυρώσεων (6). Κατά συνέπεια, προκειμένου να διασφαλιστεί η ισότητα των όπλων και να αποφευχθεί η επιδείνωση της θέσης του κατηγορουμένου λόγω της παρέλευσης του χρόνου, είναι αναγκαίο να τηρηθούν οι αρχές του άρθρου 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ) και του άρθρου 41 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίες επιβάλλουν την άμεση κοινοποίηση των αιτιάσεων.
48.      Κατά τη νομολογία του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία), η οποία προσφάτως εξελίχθηκε προς την κατεύθυνση αυτή, η AGCM υποχρεούται, επί ποινή απώλειας της εξουσίας επιβολής κυρώσεων, να κινεί τη διαδικασία έρευνας προβαίνοντας στην κοινοποίηση των αιτιάσεων εντός της προθεσμίας των ενενήντα ημερών μετά την ολοκλήρωση της συλλογής των πραγματικών στοιχείων που είναι αναγκαία για την κοινοποίηση αιτιάσεων.
49.      Προκειμένου να προσδιορίσει το χρονικό σημείο έναρξης της εν λόγω προθεσμίας, ο διοικητικός δικαστής οφείλει να προβεί σε αναδρομική εκτίμηση, βάσει της κατάστασης στην οποία τελούσε η AGCM, και να εξακριβώσει από ποια ημερομηνία τα στοιχεία που ήταν διαθέσιμα σε δεδομένο χρόνο ήταν επαρκή για τη διατύπωση της κοινοποίησης αιτιάσεων. Τυχόν υπέρβαση της συγκεκριμένης προθεσμίας συνεπάγεται την ακύρωση της απόφασης της AGCM στο σύνολό της. Εξάλλου, κατ’ εφαρμογήν της αρχής ne bis in idem, δεν είναι πλέον δυνατή η κίνηση νέας διαδικασίας έρευνας σχετικά με την ίδια πρακτική, ακόμη και στην περίπτωση που η εμπλεκόμενη επιχείρηση ουδέποτε έπαυσε την εν λόγω πρακτική.
50.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, οι περιστάσεις αυτές, αφενός, θίγουν την αυτονομία της AGCM καθόσον την υποχρεώνουν να κινήσει διαδικασία έρευνας βάσει ενός αμιγώς χρονικού κριτηρίου. Επιπλέον, η υπέρμετρη επίσπευση της κίνησης της διαδικασίας αυξάνει τον κίνδυνο να μην μπορέσει η εν λόγω αρχή να εξασφαλίσει τα στοιχεία που απαιτούνται για τη διαπίστωση της προσαπτόμενης παράβασης. Πρέπει να ληφθεί υπόψη η μεγάλη περιπλοκότητα της δραστηριότητας της AGCM, ιδίως κατά τις έρευνες που αφορούν τη δραστηριότητα μεγάλων οικονομικών φορέων, καθώς οφείλει να συλλέγει πληροφοριακά στοιχεία σχετικά με μεγάλο αριθμό πραγματικών περιστατικών για συνεχές χρονικό διάστημα προκειμένου να προβεί σε αφηρημένο νομικό χαρακτηρισμό.
51.      Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο προβαίνει σε παραλληλισμό με τις κυρώσεις στον τομέα του ανταγωνισμού, δεδομένου ότι η αρμόδια αρχή υποχρεούται να περατώσει τη διαδικασία επί παραβάσει εντός εύλογης προθεσμίας. Η απαίτηση αυτή ισχύει, κατ’ αναλογίαν, και στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών.
52.      Αφετέρου, καθόσον η εμπλεκόμενη επιχείρηση δεν χρειάζεται να αποδείξει ζημία λόγω της εκπρόθεσμης κίνησης της διαδικασίας έρευνας, προκύπτει αμάχητο τεκμήριο προσβολής των δικαιωμάτων άμυνας της επιχείρησης αυτής όταν η διαδικασία κινείται μετά την εκπνοή της προθεσμίας των ενενήντα ημερών.
53.      Εν πάση περιπτώσει, η εφαρμογή προθεσμίας της οποίας το χρονικό σημείο έναρξης ποικίλλει ανάλογα με την εκάστοτε περίπτωση δεν μπορεί να προστατεύσει προσηκόντως τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των επιχειρήσεων στις οποίες επιβάλλονται κυρώσεις. Προκειμένου να αποφευχθεί η κοινοποίηση των αιτιάσεων κατόπιν υπέρμετρα μεγάλου χρονικού διαστήματος, το ιταλικό δίκαιο προβλέπει προθεσμία παραγραφής πέντε ετών από την παύση της παράνομης συμπεριφοράς.
54.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το άρθρο 11 της οδηγίας [2005/29], ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αρχών της προστασίας των καταναλωτών και της αποτελεσματικότητας της διοικητικής δράσης, την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτό εθνική ρύθμιση, όπως αυτή που απορρέει από την εφαρμογή του άρθρου 14 του νόμου 689/1981 –όπως έχει ερμηνευθεί κατά πάγια και ομοιόμορφη νομολογία–, η οποία επιβάλλει στην [AGCM] να κινεί τη διαδικασία έρευνας για τη διαπίστωση αθέμιτης εμπορικής πρακτικής εντός αποσβεστικής προθεσμίας ενενήντα ημερών, η οποία αρχίζει να υπολογίζεται από το χρονικό σημείο κατά το οποίο η Autorità garante della concorrenza e del mercato (Αρχή Ανταγωνισμού) λαμβάνει γνώση των βασικών στοιχείων της παράβασης, τα οποία μπορούν να συνίστανται απλώς και μόνον στην πρώτη αναφορά της παράβασης;»
Β.      Η υπόθεση C-511/23 (Caronte & Tourist)
55.      Η Caronte & Tourist (στο εξής: C&T) είναι εταιρία η οποία παρέχει υπηρεσίες μεταφόρτωσης στο Στενό της Μεσσήνης, όπου κατέχει οιονεί μονοπωλιακή θέση.
56.      Στις 24 Μαρτίου 2018, η AGCM έλαβε αναφορά ενός καταναλωτή ο οποίος παραπονέθηκε για τις υπέρμετρα υψηλές τιμές της υπηρεσίας μεταφόρτωσης που παρείχε η C&T και ζήτησε την κίνηση έρευνας. Στις 23 Απριλίου 2019, η AGCM υπέβαλε αίτημα παροχής πληροφοριών στη λιμενική αρχή Μεσσήνης και εν συνεχεία, στις 19 Νοεμβρίου 2019, επανέλαβε το αίτημα, στο οποίο η εν λόγω λιμενική αρχή ανταποκρίθηκε στις 26 Νοεμβρίου 2019.
57.      Στις 4 Αυγούστου 2020, η AGCM κοινοποίησε στην C&T την απόφαση κίνησης διαδικασίας για τη διαπίστωση παράβασης στον τομέα του ανταγωνισμού.
58.      Με απόφαση της 11ης Απριλίου 2022, η οποία εκδόθηκε στις 29 Μαρτίου 2022, η AGCM διαπίστωσε, βάσει του άρθρου 3 του νόμου 287/1990, την ύπαρξη κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης εκ μέρους της C&T λόγω της επιβολής υπέρμετρα υψηλών τιμών για την υπηρεσία μεταφόρτωσης οχημάτων στο Στενό της Μεσσήνης. Ως εκ τούτου, η εν λόγω αρχή διέταξε την C&T να απέχει στο μέλλον από την επιβολή υπέρμετρα υψηλών τιμών, τουλάχιστον από το τέλος της κατάστασης έκτακτης ανάγκης λόγω της πανδημίας και, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας της παράβασης, της επέβαλε πρόστιμο ύψους 3 719 370 ευρώ.
59.      Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η C&T, υποστηριζόμενη από τις Assarmatori και Confederazione Italiana Armatori (στο εξής: Confitarma), επαγγελματικές ενώσεις του ναυτιλιακού τομέα, βάλλει κατά της απόφασης της AGCM προβάλλοντας, μεταξύ άλλων, τη μη τήρηση της αποκλειστικής προθεσμίας των ενενήντα ημερών που προβλέπει το άρθρο 14 του νόμου 689/1981 για την κίνηση διαδικασίας διαπίστωσης παράβασης στον τομέα του ανταγωνισμού. Συγκεκριμένα, το στάδιο που προηγήθηκε της κοινοποίησης των αιτιάσεων διήρκεσε συνολικά 855 ημέρες.
60.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, μολονότι η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης που περιορίζεται στην εθνική αγορά, υφίσταται πραγματικό συμφέρον της Ένωσης για ομοιόμορφη εφαρμογή των διατάξεων περί καταστολής των παραβάσεων των κανόνων του ανταγωνισμού. Ωστόσο, δεδομένου ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η Επιτροπή υποχρεούται να περατώσει τις διαδικασίες της εντός εύλογης προθεσμίας (7), υφίσταται διάσταση απόψεων, τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όσον αφορά τους κανόνες που διέπουν την έναρξη των διαδικασιών στον τομέα του ανταγωνισμού.
61.      Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι οι κυρώσεις που επιβάλλει η AGCM στον τομέα του ανταγωνισμού εμπίπτουν στον τομέα των «οιονεί ποινικών» κυρώσεων. Κατά συνέπεια, προκειμένου να διασφαλιστεί η ισότητα των όπλων και να αποφευχθεί η επιδείνωση της θέσης του κατηγορουμένου λόγω της παρέλευσης του χρόνου, είναι αναγκαίο να τηρηθούν οι αρχές του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ και του άρθρου 41 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, οι οποίες επιβάλλουν την άμεση κοινοποίηση των αιτιάσεων.
62.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, βάσει παλαιότερης νομολογίας του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας), το άρθρο 14 του νόμου 689/1981 δεν είχε εφαρμογή στις διαδικασίες που διεξήγε η AGCM στον τομέα του ανταγωνισμού, με αποτέλεσμα η κίνηση της διαδικασίας έρευνας με την κοινοποίηση των αιτιάσεων να μην υπόκειται σε συγκεκριμένη προθεσμία. Εντούτοις, κατόπιν μεταβολής της εν λόγω νομολογίας, η AGCM υποχρεούται πλέον, επί ποινή απώλειας της εξουσίας της επιβολής κυρώσεων, να κινεί τη διαδικασία έρευνας προβαίνοντας στην ως άνω κοινοποίηση εντός της επίμαχης προθεσμίας μετά την ολοκλήρωση της συλλογής των πραγματικών στοιχείων που είναι αναγκαία για την κοινοποίηση των αιτιάσεων.
63.      Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει τις προεκτεθείσες συνέπειες που επιφέρει η ως άνω μεταστροφή της νομολογίας, ήτοι την ανάγκη να προβεί ο διοικητικός δικαστής σε αναδρομική αξιολόγηση προκειμένου να προσδιορίσει το ακριβές χρονικό σημείο έναρξης της προθεσμίας των ενενήντα ημερών, την ακύρωση της απόφασης της AGCM σε περίπτωση υπέρβασης της επίμαχης προθεσμίας, καθώς και την εφαρμογή της αρχής ne bis in idem, η οποία εμποδίζει την κίνηση νέας διαδικασίας έρευνας σχετικά με την ίδια πρακτική.
64.      Οι λοιπές διαπιστώσεις του αιτούντος δικαστηρίου, με τις οποίες εκφράζονται αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα της εθνικής ρύθμισης με το δίκαιο του ανταγωνισμού της Ένωσης, αντιστοιχούν κατ’ ουσίαν σε εκείνες που εκτέθηκαν ανωτέρω για την υπόθεση C-510/23, όσον αφορά το δίκαιο προστασίας των καταναλωτών.
65.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αρχών της προστασίας του ανταγωνισμού και της αποτελεσματικότητας της διοικητικής δράσης, την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτό εθνική ρύθμιση, όπως αυτή που απορρέει από την εφαρμογή του άρθρου 14 του νόμου 689/1981 –όπως έχει ερμηνευθεί κατά πάγια και ομοιόμορφη νομολογία–, η οποία επιβάλλει στην [AGCM] την υποχρέωση να κινήσει τη διαδικασία έρευνας για τη διαπίστωση κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης εντός αποσβεστικής προθεσμίας ενενήντα ημερών, η οποία αρχίζει να υπολογίζεται από το χρονικό σημείο κατά το οποίο η Autorità garante della concorrenza e del mercato (Αρχή Ανταγωνισμού) λαμβάνει γνώση των βασικών στοιχείων της παράβασης, τα οποία μπορεί να συνίστανται απλώς και μόνον στην πρώτη αναφορά της παράβασης;»
IV.    Οι διαδικασίες ενώπιον του Δικαστηρίου
66.      Οι αποφάσεις περί παραπομπής στις υποθέσεις C-510/23 και C-511/23, με ημερομηνία, αντιστοίχως, 2 Αυγούστου 2023 και 1 Αυγούστου 2023, περιήλθαν στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 8 Αυγούστου 2023.
67.      Στην υπόθεση C-510/23, οι διάδικοι της κύριας δίκης, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις εντός της προθεσμίας που τάσσει το άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
68.      Στην υπόθεση C-511/23, γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν οι διάδικοι της κύριας δίκης, η Assarmatori, η Confitarma, η UNC Sicilia, η Ιταλική, η Ελληνική, η Ουγγρική και η Σλοβακική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, σύμφωνα με την προμνημονευθείσα διάταξη.
69.      Στις 14 Μαΐου 2024, το Δικαστήριο αποφάσισε να μη διεξαχθεί επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 76, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας.
V.      Νομική ανάλυση
Α.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
70.      Κατ’ αρχάς, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι οι υπό κρίση υποθέσεις δεν αφορούν την ερμηνεία διατάξεων του ουσιαστικού δικαίου, αλλά μάλλον κανόνων και αρχών του δικαίου της Ένωσης που θέτουν όρια στη διαδικαστική αυτονομία των κρατών μελών. Όπως συμβαίνει συχνά στη νομολογία του Δικαστηρίου, η αρχή της αποτελεσματικότητας είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάλυση των υποβληθέντων ερωτημάτων. Στο μέτρο που η επίμαχη εθνική ρύθμιση είναι η ίδια και στις δύο υποθέσεις, θα πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα των κανόνων της Ένωσης στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών και του ανταγωνισμού αντιστοίχως. Όπως αναλύεται στη συνέχεια, ορισμένες εκτιμήσεις ισχύουν και για τους δύο τομείς του δικαίου λόγω των πολλαπλών δεσμών που τους συνδέουν. Σε τελική ανάλυση, δεν πρέπει να λησμονείται ότι η ευημερία των καταναλωτών είναι ακριβώς ο απώτερος σκοπός της δημόσιας δράσης για την προστασία του ανταγωνισμού (8). Για τον λόγο αυτό, η εκδοθησόμενη απόφαση του Δικαστηρίου θα έχει οριζόντια σημασία.
71.      Για λόγους σαφήνειας, πρέπει να περιγραφεί εν συντομία ο τρόπος διεξαγωγής των διαδικασιών της AGCM για τη διαπίστωση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών και αντίθετων προς τον ανταγωνισμό πρακτικών. Όπως προκύπτει από τις δικογραφίες των υποθέσεων, οι διαδικασίες αυτές διεξάγονται ουσιαστικά σε δύο στάδια: (1) ένα προ της έρευνας στάδιο, κατά το οποίο η AGCM συγκεντρώνει τα στοιχεία έρευνας που είναι αναγκαία για τη διατύπωση αιτιάσεων κατά του εμπλεκομένου· (2) ένα στάδιο έρευνας (ή στάδιο λήψης απόφασης), το οποίο αρχίζει μετά την κοινοποίηση των αιτιάσεων στον εμπλεκόμενο και κατά τη διάρκεια του οποίου ισχύουν όλες οι εγγυήσεις που προσιδιάζουν στη διοικητική διαδικασία. Το στάδιο αυτό περατώνεται, κατά περίπτωση, με την έκδοση απόφασης με την οποία διαπιστώνεται η ύπαρξη αθέμιτης εμπορικής πρακτικής ή αντίθετης προς τον ανταγωνισμό πρακτικής και επιβάλλονται κυρώσεις.
72.      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση, η οποία διέπει τις διαδικασίες που περιγράφονται ανωτέρω, εμποδίζει την αποτελεσματική εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Προς στήριξη του εκτίμησής του, ο iudex a quo επισημαίνει ορισμένες πτυχές της εν λόγω ρύθμισης οι οποίες, κατά τη γνώμη του, είναι προβληματικές. Μία από τις πτυχές αυτές είναι η προθεσμία που προβλέπεται για το προ της έρευνας στάδιο. Από τις αποφάσεις περί παραπομπής προκύπτει ότι η επίμαχη ρύθμιση προβλέπει, για τις διαδικασίες επιβολής κυρώσεων που οδηγούν στην επιβολή υποχρέωσης καταβολής χρηματικού ποσού, αποσβεστική προθεσμία ενενήντα ημερών για την κοινοποίηση των αιτιάσεων. Σύμφωνα με τη νομολογία του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας), το οποίο αποτελεί ανώτατο διοικητικό δικαστήριο, η προθεσμία αυτή αρχίζει από τη στιγμή που η AGCM λαμβάνει γνώση των ουσιωδών στοιχείων της παράβασης, τα οποία μπορούν να συνίστανται απλώς και μόνον στην πρώτη αναφορά της παράβασης. Η διάταξη αυτή ισχύει εξίσου για τις διαδικασίες επιβολής κυρώσεων στον τομέα των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών και του ανταγωνισμού.
73.      Επιπλέον, από τη δικογραφία προκύπτει ότι η απόσβεση επέρχεται ipso jure, ανεξαρτήτως συγκεκριμένης διαπίστωσης της προσβολής των δικαιωμάτων άμυνας της επιχείρησης. Λόγω του ενιαίου χαρακτήρα του μέτρου, ισχύει για την απόφαση στο σύνολό της, τόσο ως προς τη διαπίστωση και τα μέτρα απαγόρευσης όσο και ως προς την επιβολή της κύρωσης. Τέλος, επηρεάζει τις διαρκείς παραβάσεις, ακόμη και πριν από την παύση τους, και συγχέεται με την αρχή ne bis in idem, εμποδίζοντας την εκ νέου διαπίστωση, ακόμη και αν η παράβαση εξακολουθεί να υφίσταται μετά την απόφαση περί επιβολής κύρωσης. Κατά την εξέταση της συμβατότητας της εν λόγω ρύθμισης με το δίκαιο της Ένωσης, είναι αναγκαίο να ληφθεί υπόψη η διάρθρωση όλων αυτών των πτυχών στο σύνολό τους.
74.      Δυνάμει της αρχής της αποτελεσματικότητας, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης και, συγκεκριμένα, στον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού, οφείλουν να μεριμνούν ώστε οι κανόνες που θεσπίζουν ή εφαρμόζουν να μη θίγουν την αποτελεσματική εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ (9). Ειδικότερα, οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού οι οποίες ορίζονται σύμφωνα με το άρθρο 35, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003 οφείλουν να διασφαλίζουν την αποτελεσματική εφαρμογή των εν λόγω άρθρων προς το γενικό συμφέρον (10). Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να σημειωθεί ότι το παράγωγο δίκαιο περιέχει διατάξεις που θεσπίζουν την απαίτηση διασφάλισης της αποτελεσματικής εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης που αφορούν συγκεκριμένες υποχρεώσεις. Το ίδιο ισχύει και στον παραπλήσιο τομέα της προστασίας των καταναλωτών. Λαμβανομένης υπόψη της κατά προτεραιότητα εφαρμογής του παράγωγου δικαίου, είναι αναγκαίο, για τους σκοπούς της ανάλυσης, να προσδιοριστούν οι σχετικές διατάξεις του παράγωγου δικαίου. Βάσει των διατάξεων αυτών πρέπει να διαπιστωθεί αν η επίμαχη εθνική ρύθμιση πληροί την απαίτηση αποτελεσματικότητας.
Β.      Επί του παραδεκτού
75.      Εντούτοις, θα πρέπει να εξεταστεί κατ’ αρχάς αν η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπόθεση C-511/23 είναι παραδεκτή. Οι C&T, Assarmatori και Confitarma θεωρούν ότι είναι απαράδεκτη, δεδομένου ότι η παράβαση που προσάπτεται στην C&T αφορά μόνο παράβαση της απαγόρευσης κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης που προβλέπεται στο άρθρο 3 του νόμου 287/1990 και όχι στο άρθρο 102 ΣΛΕΕ, καθόσον η AGCM επέλεξε, σύμφωνα με τον κανονισμό 1/2003, να εφαρμόσει αποκλειστικώς το εθνικό δίκαιο ανταγωνισμού. Επιπλέον, το άρθρο 14 του νόμου 689/1981, το οποίο προβλέπει την επίμαχη προθεσμία, αποτελεί διάταξη εμπίπτουσα αποκλειστικώς στη διαδικαστική αυτονομία των κρατών μελών, μη συνδεόμενη με το ουσιαστικό δίκαιο του ανταγωνισμού.
76.      Ωστόσο, φρονώ ότι τα επιχειρήματα αυτά δεν είναι πειστικά, για τους λόγους που θα εκθέσω κατωτέρω.
77.      Πρώτον, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, σε περίπτωση κατά την οποία επιβλήθηκαν σε επιχειρηματία κυρώσεις βάσει μόνον του εθνικού δικαίου ανταγωνισμού, το Δικαστήριο μπορεί παρά ταύτα να αποφανθεί επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που αφορά την ερμηνεία του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, όταν η διάταξη αυτή έχει καταστεί εφαρμοστέα βάσει του εθνικού δικαίου λόγω παραπομπής του εθνικού δικαίου στο περιεχόμενο του άρθρου 102 ΣΛΕΕ. Πράγματι, όταν το εθνικό δίκαιο πρέπει να εφαρμοστεί κατά τρόπο σύμφωνο προς το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, υφίσταται οπωσδήποτε συμφέρον της Ένωσης για ομοιόμορφη ερμηνεία της διάταξης αυτής (11).
78.      Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι το άρθρο 1, παράγραφος 4, του νόμου 287/1990 ορίζει ότι οι διατάξεις του τίτλου I του νόμου αυτού ερμηνεύονται βάσει των αρχών του δικαίου της Ένωσης που εφαρμόζονται στον τομέα του ανταγωνισμού. Εξάλλου, το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο a, του εν λόγω νόμου, το οποίο περιλαμβάνεται στον ίδιο τίτλο, έχει σχεδόν πανομοιότυπη διατύπωση με το άρθρο 102, εδάφιο 2, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ρητώς ότι «το άρθρο 3 του νόμου [287/1990] μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, οι δε δύο αυτές διατάξεις έχουν κατ’ ουσίαν ισοδύναμο κανονιστικό περιεχόμενο». Υπό τις συνθήκες αυτές, φρονώ ότι μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι οι διατάξεις του τίτλου I του νόμου 287/1990 συνάδουν, ως προς τις λύσεις που προσφέρουν σε αμιγώς εσωτερικές καταστάσεις, με εκείνες που έχουν γίνει δεκτές στο δίκαιο της Ένωσης, ιδίως δυνάμει του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
79.      Δεύτερον, όσον αφορά ακριβώς τις διατάξεις του τίτλου I του νόμου 287/1990, υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει ήδη υιοθετήσει ανάλογη συλλογιστική στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση ETI κ.λπ. (12), και, ως εκ τούτου, έκρινε εαυτό αρμόδιο να επιληφθεί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως σχετικά με το άρθρο 81 ΕΚ (νυν άρθρο 101 ΣΛΕΕ), παρά το γεγονός ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, η AGCM είχε εφαρμόσει αποκλειστικώς τις εθνικές διατάξεις περί απαγόρευσης των συμπράξεων. Αντιθέτως προς ό, τι υποστηρίζει η C&T στις παρατηρήσεις της, δεν αντιλαμβάνομαι γιατί η έναρξη ισχύος του κανονισμού 1/2003 θα μπορούσε να έχει μεταβάλει κάτι στην εκτίμηση αυτή, η οποία στηρίζεται στην ύπαρξη άμεσης και ανεπιφύλακτης παραπομπής του εθνικού δικαίου στο δίκαιο της Ένωσης.
80.      Τρίτον, το γεγονός ότι η υπό κρίση υπόθεση δεν αφορά την ερμηνεία ουσιαστικών διατάξεων του εθνικού δικαίου ανταγωνισμού, οι οποίες περιλαμβάνονται στον τίτλο I του νόμου 287/1990, αλλά την ερμηνεία της διαδικαστικής διάταξης του άρθρου 14 του νόμου 689/1981, δεν ασκεί, κατά τη γνώμη μου, καμία επιρροή επί του παραδεκτού της αιτήσεως. Συγκεκριμένα, αφενός, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, το άρθρο 14 του νόμου 689/1981 εφαρμόζεται στα διοικητικά πρόστιμα λόγω παραβάσεως του νόμου 287/1990, βάσει του άρθρου 31, παράγραφος 1, του τελευταίου αυτού νόμου (13). Αφετέρου, απλώς και μόνον το γεγονός ότι μια διάταξη του εθνικού δικαίου εμπίπτει στη διαδικαστική αυτονομία των κρατών μελών δεν την απαλλάσσει από τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης: στο μέτρο που μια τέτοια διάταξη ρυθμίζει την εφαρμογή διατάξεων του εθνικού δικαίου οι οποίες πρέπει να συνάδουν με τις ισοδύναμες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να είναι σύμφωνη, τουλάχιστον, με τις αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας.
81.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπόθεση C-511/23 πρέπει να κριθεί παραδεκτή.
Γ.      Επί της ουσίας
1.      Οι σκοποί τους οποίους επιδιώκουν οι εφαρμοστέες στον τομέα του ανταγωνισμού και της προστασίας του καταναλωτή διατάξεις
82.      Οι κρίσιμες για την παρούσα ανάλυση υποχρεώσεις των κρατών μελών απορρέουν από πληθώρα διατάξεων οι οποίες θα εκτεθούν κατωτέρω, σε πρώτο στάδιο, προτού εξεταστεί, σε δεύτερο στάδιο, κατά πόσον η επίμαχη εθνική ρύθμιση συνιστά ορθή εφαρμογή των εν λόγω υποχρεώσεων. Στο πλαίσιο του δεύτερου αυτού σταδίου θα πρέπει να αξιολογηθεί κατά πόσον η επίμαχη εθνική ρύθμιση συμβάλλει πράγματι στην επίτευξη των σκοπών του δικαίου της Ένωσης.
α)      Οι θεμελιώδεις εγγυήσεις που θεσπίζει η οδηγία 2019/1 και το ζήτημα της δυνατότητας εφαρμογής της στην υπόθεση C-511/23
83.      Όσον αφορά τον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού, επισημαίνονται οι υποχρεώσεις που επιβάλλει η οδηγία 2019/1, η οποία, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 1, 6 και 8 αυτής, θεσπίζει ορισμένες θεμελιώδεις εγγυήσεις για την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ από τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού, προκειμένου οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού να έχουν τη δυνατότητα να είναι πλήρως αποτελεσματικές κατά την αποτελεσματική εφαρμογή των διατάξεων αυτών, ιδίως με σκοπό τη εξασφάλιση δίκαιων και ανοικτών ανταγωνιστικών αγορών, την προστασία των καταναλωτών και των επιχειρήσεων από πρακτικές αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού, καθώς και την αποτροπή της αποφυγής κυρώσεων για τις πρακτικές αυτές (14).
84.      Η οδηγία 2019/1 επιβάλλει μια σειρά σημαντικών υποχρεώσεων, όπως το να διασφαλίζεται ότι οι διαδικασίες εκτέλεσης των εθνικών αρχών ανταγωνισμού διεξάγονται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, να διασφαλίζεται ότι οι αιτιάσεις κοινοποιούνται στις επιχειρήσεις πριν από τη λήψη, δυνάμει του άρθρου 10 της οδηγίας 2019/1, απόφασης διά της οποίας διαπιστώνεται παράβαση και επιβάλλεται η παύση της, καθώς και να διασφαλίζεται η ανεξαρτησία των εθνικών διοικητικών αρχών ανταγωνισμού, αναγνωρίζοντας σε αυτές την εξουσία να καθορίζουν τις προτεραιότητές τους προκειμένου να εκπληρώνουν τα καθήκοντα που είναι αναγκαία για την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ. Φρονώ ότι οι υποχρεώσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία εν προκειμένω για την εξέταση της συμβατότητας των εθνικών κανόνων με το δίκαιο της Ένωσης στον τομέα του ανταγωνισμού.
85.      Η διενέργεια της εξέτασης αυτής προϋποθέτει λογικά ότι η οδηγία 2019/1 έχει εφαρμογή στην υπόθεση C-511/23. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι τούτο δεν συμβαίνει, δεδομένου ότι η οδηγία αυτή μεταφέρθηκε στο ιταλικό δίκαιο μόλις το 2021, ήτοι μετά την κίνηση της διαδικασίας έρευνας· εξάλλου, επισημαίνει ότι η εν λόγω οδηγία απλώς κωδικοποίησε μια «γενική αρχή της έννομης τάξης».
86.      Από την πλευρά μου, είμαι επιφυλακτικός στο να απορρίψω κάθε συνάφεια της οδηγίας 2019/1 υπό τις συνθήκες αυτές, δεδομένου ότι, κατά πάγια νομολογία, κατά τη διάρκεια της προθεσμίας μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο μιας οδηγίας, τα κράτη μέλη που είναι αποδέκτες της οδηγίας αυτής οφείλουν να απέχουν από τη θέσπιση διατάξεων ικανών να διακυβεύσουν σοβαρά την υλοποίηση του επιδιωκόμενου από την οδηγία αυτή αποτελέσματος (15). Από την ως άνω υποχρέωση αποχής απορρέει, μεταξύ άλλων, ότι τα δικαστήρια των κρατών μελών οφείλουν να απέχουν, στο μέτρο του δυνατού, από την ερμηνεία του εσωτερικού δικαίου κατά τρόπο που θα έθετε σε σοβαρό κίνδυνο, μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας, την επίτευξη του επιδιωκόμενου από την οδηγία αυτή σκοπού (16).
87.      Όπως προκύπτει από το άρθρο 36 της οδηγίας 2019/1, η οδηγία αυτή τέθηκε σε ισχύ στις 3 Φεβρουαρίου 2019, τα δε κράτη μέλη όφειλαν, σύμφωνα με το άρθρο 34, παράγραφος 1, να συμμορφωθούν προς την οδηγία αυτή το αργότερο στις 4 Φεβρουαρίου 2021. Εν προκειμένω, από τη δικογραφία προκύπτει, αφενός, ότι η απόφαση της AGCM να κινήσει διαδικασία έρευνας εκδόθηκε στις 4 Αυγούστου 2020, ήτοι κατά τη διάρκεια της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας 2019/1 στο εσωτερικό δίκαιο. Αφετέρου, δεν αμφισβητείται ότι η τάση της νομολογίας του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας) υπέρ της εφαρμογής της επίμαχης ρύθμισης στις διαδικασίες που διεξάγονται δυνάμει του νόμου 287/1990 υφίστατο ήδη πριν από την ημερομηνία έναρξης της διαδικασίας έρευνας.
88.      Υπό τις συνθήκες αυτές, εκτιμώ ότι, προκειμένου να εκτιμηθεί αν η απόφαση της AGCM να κινήσει διαδικασία έρευνας ήταν εκπρόθεσμη υπό το πρίσμα της προβλεπόμενης στο άρθρο 14 του νόμου 287/1990 αποσβεστικής προθεσμίας, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει επίσης να λάβει υπόψη τις διατάξεις της οδηγίας 2019/1. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να του παρασχεθούν διευκρινίσεις σχετικά με το αν και σε ποιο βαθμό η εφαρμογή της εθνικής αυτής ρύθμισης μπορεί να θέσει σε σοβαρό κίνδυνο την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκει η εν λόγω οδηγία.
β)      Οι απαιτήσεις που επιβάλλει η οδηγία 2005/29
89.      Κατά το άρθρο 1 της οδηγίας 2005/29, σκοπός της είναι να συμβάλει στην ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και στην επίτευξη υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών με την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που βλάπτουν τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών.
90.      Μολονότι η οδηγία 2005/29 προστατεύει ρητώς τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών από τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς αυτούς, εντούτοις προστατεύει εμμέσως και τις νόμιμες επιχειρήσεις έναντι των ανταγωνιστών που δεν τηρούν τους κανόνες που θεσπίζει η οδηγία αυτή, διασφαλίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τον θεμιτό ανταγωνισμό στον τομέα δραστηριότητας τον οποίο συντονίζει, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 8 της εν λόγω οδηγίας. Τούτο καταδεικνύει τη στενή σχέση μεταξύ του δικαίου της προστασίας των καταναλωτών και του δικαίου του ανταγωνισμού, την οποία ανέφερα ανωτέρω.
91.      Κατά το άρθρο 11, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2005/29, τα κράτη μέλη κράτη μέλη μεριμνούν ώστε να υπάρχουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την καταπολέμηση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών προκειμένου να διασφαλίσουν τη συμμόρφωση με τις διατάξεις της οδηγίας αυτής προς το συμφέρον των καταναλωτών. Η παράγραφος 2 του εν λόγω άρθρου διευκρινίζει ότι τα κράτη μέλη αναθέτουν στις διοικητικές αρχές εξουσίες βάσει των οποίων μπορούν, όταν κρίνουν τα μέτρα αυτά αναγκαία και, λαμβάνοντας υπόψη όλα τα εμπλεκόμενα συμφέροντα και ιδιαίτερα το δημόσιο συμφέρον, να διατάζουν την παύση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.
92.      Επιπλέον, από το άρθρο 13 της οδηγίας 2005/29 προκύπτει ότι τα κράτη μέλη ορίζουν τους κανόνες για τις κυρώσεις που επιβάλλονται σε περίπτωση παράβασης των εθνικών διατάξεων που θεσπίζονται κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας αυτής και λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να διασφαλίσουν την εφαρμογή τους, οι δε προβλεπόμενες κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές. Κατά το Δικαστήριο, η οδηγία 2005/29 αφήνει στα κράτη μέλη την ευχέρεια να επιλέξουν τα εθνικά μέτρα που έχουν ως σκοπό την αντιμετώπιση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, σύμφωνα με τα άρθρα 11 και 13 της οδηγίας αυτής, υπό την προϋπόθεση ότι πρόκειται για μέτρα κατάλληλα και αποτελεσματικά και ότι οι κυρώσεις που προβλέπονται με αυτά είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές (17).
93.      Μολονότι το αιτούν δικαστήριο δεν περιέλαβε ρητώς το άρθρο 13 της οδηγίας 2005/29 στην αίτησή του περί ερμηνείας, εκτιμώ ότι είναι αναγκαίο να ληφθεί επίσης υπόψη η διάταξη αυτή στο πλαίσιο της ανάλυσης, δεδομένου ότι οι υπό κρίση υποθέσεις αφορούν, μεταξύ άλλων, την αρμοδιότητα της AGCM να επιβάλλει κυρώσεις για παραβάσεις. Συγκεκριμένα, οι προσφυγές που άσκησαν η Trenitalia και η C&T έχουν ως αντικείμενο τα πρόστιμα που τους επιβλήθηκαν. Συναφώς, επισημαίνεται ότι οι κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένων των προστίμων, αποτελούν μέρος των μέσων που χρησιμοποιούνται συχνά για την καταπολέμηση των παραβιάσεων του δικαίου της Ένωσης, ανεξαρτήτως του τομέα για τον οποίο πρόκειται (18). Επομένως, προκειμένου να δώσει στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμη απάντηση η οποία θα του παρέχει τη δυνατότητα επίλυσης της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί, το Δικαστήριο θα πρέπει να επιστήσει την προσοχή του στη λυσιτέλεια της διάταξης αυτής (19).
2.      Οι σχετικές με την εθνική ρύθμιση πτυχές που δύνανται να διακυβεύσουν την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης
94.      Κατόπιν της σκιαγράφησης των υποχρεώσεων που επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης, πρέπει να εξεταστεί στη συνέχεια αν και, κατά περίπτωση, σε ποιο βαθμό η εθνική ρύθμιση δύναται να εμποδίσει την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης. Προς τούτο, επιβάλλεται η συστηματική ανάλυση της εν λόγω ρύθμισης, προβαίνοντας στην ανάλυση των επιμέρους στοιχείων της προκειμένου να εκτιμηθούν μεμονωμένα καθώς και στο σύνολό τους.
95.      Η εξέταση αυτή θα επικεντρωθεί σε μια σειρά πτυχών της εν λόγω ρύθμισης, τις οποίες θεωρώ προβληματικές από νομικής απόψεως, ήτοι τη βραχεία διάρκεια της προθεσμίας που τάσσεται για την ολοκλήρωση του σταδίου που προηγείται της έρευνας, την αβεβαιότητα όσον αφορά το χρονικό σημείο έναρξης της προθεσμίας αυτής, τις έννομες συνέπειες που απορρέουν από τη μη κίνηση επίσημης διαδικασίας εντός της εν λόγω προθεσμίας, καθώς και την εφαρμογή της αρχής ne bis in idem. Από την εξέταση θα καταδειχθεί ότι κάθε πτυχή δύναται αφ’ εαυτής να υπονομεύσει την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης. Εξεταζόμενες από κοινού, θίγουν σοβαρά τα καθήκοντα της AGCM ως εθνικής αρχής επιφορτισμένης με τη διαπίστωση παραβάσεων και την επιβολή κυρώσεων στους τομείς του δικαίου προστασίας των καταναλωτών και του ανταγωνισμού.
96.      Τούτου λεχθέντος, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο της διαδικασίας που προβλέπει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, η οποία στηρίζεται σε σαφή διάκριση των αρμοδιοτήτων μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο, μόνον δε ο εθνικός δικαστής μπορεί να διαπιστώσει και να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης (20). Αντιθέτως, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να παρέχει στο εθνικό δικαστήριο όλα τα ερμηνευτικά στοιχεία τα οποία άπτονται του δικαίου της Ένωσης και τα οποία δίδουν στο δεύτερο τη δυνατότητα να εκτιμήσει τη συμβατότητα των κανόνων του εθνικού δικαίου με τη ρύθμιση της Ένωσης (21).
α)      Η βραχεία διάρκεια της προθεσμίας για την ολοκλήρωση του προ της έρευνας σταδίου
97.      Φρονώ ότι η πιο αξιοσημείωτη πτυχή της επίμαχης εθνικής ρύθμισης είναι η προθεσμία των ενενήντα ημερών την οποία αυτή επιβάλλει στην AGCM για την ολοκλήρωση του σταδίου που προηγείται της έρευνας. Η προθεσμία αυτή είναι προβληματική όχι μόνο λόγω της βραχείας διάρκειας της, αλλά και λόγω της αυστηρότητάς της, δεδομένου ότι εφαρμόζεται σε όλες τις περιπτώσεις, ανεξαρτήτως της πολυπλοκότητας της υπόθεσης ή του φόρτου εργασίας της AGCM.
98.      Συναφώς, σημειώνεται εκ προοιμίου ότι καμία από τις πράξεις του παράγωγου δικαίου που μνημονεύθηκαν στα προηγούμενα σημεία δεν προβλέπει τέτοια προθεσμία. Εξάλλου, πρέπει να υπομνησθεί ότι, στο πλαίσιο του αποκεντρωμένου συστήματος εφαρμογής των κανόνων του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης, εντός του οποίου οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού εφαρμόζουν απευθείας τους κανόνες αυτούς, εναπόκειται στα κράτη μέλη ο καθορισμός των κανόνων παραγραφής που ισχύουν για την επιβολή κυρώσεων από τις ως άνω εθνικές αρχές, υπό την επιφύλαξη της τήρησης των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας. Επομένως, καμία νομική απαίτηση για τα κράτη μέλη δεν μπορεί να συναχθεί από τα άρθρα 25 και 26 του κανονισμού 1/2003, τα οποία καθορίζουν προθεσμίες παραγραφής που οριοθετούν την εξουσία της Επιτροπής να επιβάλλει και να εκτελεί τις κυρώσεις που επιβάλλονται υπό μορφή προστίμου ή χρηματικής ποινής. Πράγματι, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι προθεσμίες αυτές δεν εφαρμόζονται, κατ’ αρχήν, ως προς τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού, δεδομένου ότι οι εν λόγω αρχές υπόκεινται στους εθνικούς κανόνες παραγραφής (22).
99.      Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, ελλείψει δεσμευτικής ρύθμισης του δικαίου της Ένωσης, εναπόκειται στα κράτη μέλη να θεσπίζουν και να εφαρμόζουν, τηρουμένου του δικαίου της Ένωσης και, ειδικότερα, των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, τους διαδικαστικούς κανόνες όσον αφορά την επιβολή κυρώσεων από τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού (23). Από τη νομολογία προκύπτει επίσης ότι η θέσπιση και η εφαρμογή των κανόνων αυτών πρέπει να πραγματοποιούνται τηρουμένου του δικαίου της Ένωσης, το οποίο απαιτεί τον καθορισμό εύλογων προθεσμιών που προστατεύουν τόσο τον εμπλεκόμενο όσο και την οικεία διοικητική αρχή (24).
100. Όσον αφορά, ειδικότερα, τον καθορισμό των διαδικαστικών προθεσμιών που διέπουν τη δράση των εθνικών αρχών ανταγωνισμού, υπενθυμίζεται ότι, στο μέτρο που ένα κράτος μέλος εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης στον τομέα του ανταγωνισμού, οι απαιτήσεις που απορρέουν από την αρχή της χρηστής διοίκησης, ως γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, ιδίως δε το δικαίωμα κάθε προσώπου στην αμερόληπτη και εντός εύλογης προθεσμίας εξέταση των υποθέσεών του, έχουν εφαρμογή στο πλαίσιο διαδικασίας που διεξάγει η αρμόδια εθνική αρχή (25). Η απαίτηση αυτή απορρέει επίσης από τη διάταξη του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/1, η οποία προβλέπει ορισμένες από τις προμνημονευθείσες θεμελιώδεις εγγυήσεις (26).
101. Επομένως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι εθνικοί κανόνες που καθορίζουν τις προθεσμίες παραγραφής πρέπει να έχουν διαμορφωθεί κατά τρόπον ώστε να επιτυγχάνεται ισορροπία μεταξύ, αφενός, των σκοπών της κατοχύρωσης της ασφάλειας δικαίου και της διασφάλισης της εξέτασης των υποθέσεων εντός εύλογης προθεσμίας, ως γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης, και, αφετέρου, της πραγματικής και αποτελεσματικής εφαρμογής των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ, προκειμένου να προστατεύεται το δημόσιο συμφέρον που συνίσταται στην αποτροπή της στρέβλωσης της λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς από επιζήμιες για τον ανταγωνισμό συμφωνίες ή πρακτικές (27). Κατά το Δικαστήριο, προκειμένου να προσδιοριστεί αν το εθνικό καθεστώς παραγραφής επιτυγχάνει τέτοια ισορροπία, πρέπει να αξιολογείται το σύνολο των στοιχείων του καθεστώτος αυτού, μεταξύ των οποίων μπορεί να περιλαμβάνεται η ημερομηνία από την οποία αρχίζει η παραγραφή, η διάρκειά της, καθώς και οι κανόνες αναστολής ή διακοπής της (28). Φαίνεται σκόπιμο να εφαρμοστούν οι νομολογιακές αυτές αρχές mutatis mutandis στην υπό κρίση υπόθεση.
102. Όσον αφορά τη βραχεία διάρκεια της προθεσμίας που προβλέπει η επίμαχη εθνική ρύθμιση, όπως υπογράμμισε το Δικαστήριο, αυτή πρέπει να εκτιμάται λαμβανομένων υπόψη των ιδιαιτεροτήτων των υποθέσεων που εμπίπτουν στο δίκαιο του ανταγωνισμού και, ειδικότερα, του γεγονότος ότι οι υποθέσεις αυτές απαιτούν, κατ’ αρχήν, τη διενέργεια πολύπλοκης ανάλυσης πραγματικών περιστατικών και οικονομικών στοιχείων (29). Πράγματι, όπως εξηγεί η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, πριν από την έκδοση μιας απόφασης κίνησης διαδικασίας η οποία συνεπάγεται έντονη δραστηριότητα ερευνών παρισταμένων των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων, καθώς και σημαντική διάθεση πόρων, η αρχή ανταγωνισμού πρέπει να προβαίνει σε πολύπλοκες αναλύσεις, τόσο πραγματικής όσο και οικονομικής φύσεως.
103. Κατά το στάδιο που προηγείται της επίσημης κίνησης της διαδικασίας, η αρχή ανταγωνισμού οφείλει επίσης, σε πολλές περιπτώσεις, να προετοιμάσει μια σειρά προκαταρκτικών πράξεων έρευνας. Ειδικότερα, οι έρευνες στον τομέα του ανταγωνισμού απαιτούν συχνά ελέγχους στα γραφεία των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων, οι οποίοι συνήθως διενεργούνται πριν από την κίνηση της διαδικασίας ή παράλληλα, προκειμένου να αποφευχθεί το ενδεχόμενο οι εν λόγω επιχειρήσεις να καταστρέψουν ή να αποκρύψουν δυσμενή για αυτές αποδεικτικά στοιχεία. Για να είναι αποτελεσματικοί, οι έλεγχοι αυτοί πρέπει να προετοιμάζονται προσεκτικά, πράγμα που συνεπάγεται την αναζήτηση επαρκών ενδείξεων για τη δικαιολόγησή τους και τον ακριβέστερο δυνατό προσδιορισμό των αποδεικτικών στοιχείων που πρέπει να αναζητηθούν. Οι εν λόγω έλεγχοι απαιτούν κατά κανόνα την παρέμβαση των δυνάμεων της τάξης, συχνά διεξάγονται ταυτοχρόνως σε πλείονες εγκαταστάσεις της επιχείρησης και ενίοτε απαιτούν συντονισμό με τις αρχές ανταγωνισμού άλλων κρατών μελών ή της Επιτροπής, ή και των δύο, γεγονός που έχει προφανείς επιπτώσεις στις αναγκαίες προθεσμίες προετοιμασίας.
104. Από πάγια νομολογία προκύπτει ότι ο εύλογος χαρακτήρας της διάρκειας της διαδικασίας εκτιμάται με γνώμονα τις περιστάσεις που προσιδιάζουν σε κάθε υπόθεση, όπως είναι η περιπλοκότητα της διαφοράς και η συμπεριφορά των διαδίκων (30). Η προθεσμία που προβλέπει η επίμαχη εθνική ρύθμιση όχι μόνο δεν λαμβάνει υπόψη την περιπλοκότητα των υποθέσεων στον τομέα του ανταγωνισμού, αλλά φαίνεται επιπλέον να στηρίζεται σε μια παραδοχή η οποία αγνοεί πλήρως το γεγονός ότι οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού απαιτούν συχνά τη συνεργασία των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων, για παράδειγμα στο πλαίσιο των αιτήσεων παροχής πληροφοριών. Η ελάχιστα συνεργατική συμπεριφορά μιας επιχείρησης μπορεί, υπό ορισμένες περιστάσεις, να έχει παρελκυστικό αποτέλεσμα (31), ή ακόμη και να έχει ως συνέπεια την υπέρβαση της εν λόγω προθεσμίας, χωρίς η εθνική αρχή ανταγωνισμού να μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνη. Εντούτοις, δυνάμει της επίμαχης εθνικής ρύθμισης, οι έννομες συνέπειες θα είναι οι ίδιες, ανεξαρτήτως του αν οι καθυστερήσεις οφείλονται στην επιχείρηση ή στην AGCM.
105. Επιπλέον, πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι, πριν από την επίσημη κίνηση της διαδικασίας, οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού συντονίζονται κατά κανόνα μεταξύ τους και με την Επιτροπή προκειμένου να διασφαλιστεί η βέλτιστη κατανομή των υποθέσεων μεταξύ των διαφόρων αρχών στο πλαίσιο του δικτύου του κανονισμού 1/2003 (ευρωπαϊκό δίκτυο ανταγωνισμού). Ο συντονισμός αυτός είναι απαραίτητος ιδίως σε περίπτωση καταγγελιών ή αιτήσεων επιεικούς μεταχείρισης που απευθύνονται σε περισσότερες από μία εθνικές αρχές ανταγωνισμού. Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις, πριν κινήσει την επίσημη διαδικασία, μια εθνική αρχή ανταγωνισμού μπορεί να κρίνει αναγκαίο να αναμείνει την απόφαση άλλης αρχής, ιδίως για να αξιολογήσει την ενδεχόμενη εφαρμογή της αρχής ne bis in idem, εθνικού δικαστηρίου ή δικαστηρίου της Ένωσης.
106. Λαμβανομένου υπόψη του εύρους των προκαταρκτικών αυτών δραστηριοτήτων, φρονώ, όπως και η Επιτροπή, ότι, σε πολλές περιπτώσεις, είναι εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνατο, για την AGCM να ασκήσει τις δραστηριότητές της εντός προθεσμίας ενενήντα μόνον ημερών. Η δυνατότητα λήψης των αναγκαίων μέτρων εντός της προθεσμίας που τάσσει η εθνική ρύθμιση καθίσταται επίσης δυσχερέστερη λόγω του ότι η ρύθμιση αυτή δεν επιτρέπει την αναστολή ή την παράταση της προθεσμίας.
107. Ο καθορισμός ενιαίας προθεσμίας υποχρεώνει την AGCM να αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο όλες τις παραβάσεις που της κοινοποιούνται. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να καθίσταται η εργασία της αμιγώς μηχανική υπό την έννοια ότι οι διάφορες προς εξέταση παραβάσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται σύμφωνα με τη χρονολογική σειρά με την οποία καταχωρίζονται και όχι ανάλογα με την πολυπλοκότητα ή τη σοβαρότητά τους. Το γεγονός δε ότι η τήρηση της προθεσμίας καθίσταται επιτακτική έχει ως αποτέλεσμα να εμποδίζει την AGCM να οργανώνει ελεύθερα τις εργασίες της, όπως απαιτεί το άρθρο 4, παράγραφος 5, της οδηγίας 2019/1, ήτοι να της παρέχεται η δυνατότητα να καθορίζει τις προτεραιότητές της προκειμένου να εκπληρώνει τα καθήκοντα που είναι αναγκαία για την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ. Κατά συνέπεια, το γεγονός ότι η αρχή δεν διαθέτει επαρκή χρόνο για να αντιμετωπίσει τις πιο πολύπλοκες και πιθανώς λιγότερο προφανείς παραβάσεις, ακόμη και αν αυτές απαιτούν ενδελεχή έρευνα, μπορεί να υπονομεύσει την ανεξαρτησία της.
108. Η υποχρέωση εξέτασης των παραβάσεων εντός αδικαιολόγητα σύντομου χρονικού διαστήματος μπορεί να οδηγήσει την AGCM στα όρια των δυνατοτήτων της. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/1, τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν, τουλάχιστον, ότι οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού διαθέτουν επαρκές ειδικευμένο προσωπικό και επαρκείς οικονομικούς, τεχνικούς και τεχνολογικούς πόρους, αναγκαίους για την αποτελεσματική εκτέλεση των καθηκόντων τους και την αποτελεσματική άσκηση των εξουσιών τους, κατά την εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ. Επομένως, η υπερβολική χρήση των πόρων της AGCM χωρίς να παρέχει την αναγκαία ενίσχυση για τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της σε συνεχή βάση θα μπορούσε δυνητικώς να θεωρηθεί παράβαση της προμνημονευθείσας διάταξης.
109. Τέλος, η προθεσμία των ενενήντα ημερών που προβλέπει η επίμαχη εθνική ρύθμιση μπορεί να ωθήσει την AGCM να διερευνήσει κατά προτεραιότητα τις απλούστερες υποθέσεις, παραβλέποντας τις πλέον περίπλοκες, για τις οποίες η προθεσμία, πιθανότατα, δεν θα τηρούνταν λόγω της ανεπαρκούς διάρκειάς της, με αποτέλεσμα ορισμένες αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικές, συμπεριλαμβανομένων, ασφαλώς, πρακτικών πολύ επιζήμιων για τα οικονομικά συμφέροντα των ανταγωνιστών, να μην μπορούν ποτέ να διαπιστωθούν ούτε, κατά συνέπεια, να επιβληθούν κυρώσεις για αυτές.
110. Φρονώ ότι οι προεκτεθείσες εκτιμήσεις μπορούν ως επί το πλείστον να μεταφερθούν στον παραπλήσιο τομέα της προστασίας των καταναλωτών. Μολονότι η οδηγία 2005/29 δεν προβλέπει προθεσμία για τις διαδικασίες διαπίστωσης τυχόν αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, εντούτοις τα άρθρα 11 και 13 της οδηγίας αυτής πρέπει να ερμηνεύονται υπό το πρίσμα του σκοπού της, ο οποίος συνίσταται στη διασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών με την προσέγγιση των διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που βλάπτουν τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών (32).
111. Επομένως, εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους να θεσπίσει τους διαδικαστικούς κανόνες που αποσκοπούν στη διασφάλιση της ύπαρξης κατάλληλων και αποτελεσματικών μέσων καταπολέμησης των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών και στην επιβολή κυρώσεων για αυτές κατά τρόπο αποτελεσματικό, αναλογικό και αποτρεπτικό, όπως προβλέπουν τα άρθρα 11 και 13 της οδηγίας 2005/29. Ωστόσο, οι εν λόγω κανόνες δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκοί εκείνων που διέπουν παρόμοιες καταστάσεις υπαγόμενες στο εσωτερικό δίκαιο και δεν πρέπει να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει το δίκαιο της Ένωσης.
112. Όσον αφορά την αρχή της αποτελεσματικότητας, η τήρηση της οποίας αποτελεί αντικείμενο της παρούσας ανάλυσης, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι κάθε περίπτωση στην οποία τίθεται το ζήτημα αν εθνική δικονομική διάταξη καθιστά αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης πρέπει να εξετάζεται λαμβανομένης υπόψη της θέσης της διάταξης αυτής στην όλη διαδικασία ενώπιον των διαφόρων εθνικών οργάνων, της εξέλιξης της διαδικασίας και των ιδιαιτεροτήτων της (33). Υπό το πρίσμα αυτό, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ενδεχομένως οι αρχές που αποτελούν τη βάση του εθνικού δικαιοδοτικού συστήματος, όπως η προστασία των δικαιωμάτων άμυνας, η αρχή της ασφάλειας δικαίου και η εύρυθμη διεξαγωγή της διαδικασίας (34).
113. Μολονότι το δίκαιο της Ένωσης δεν αντιτίθεται, κατ’ αρχήν, στον καθορισμό διαδικαστικών προθεσμιών προς το συμφέρον της ασφάλειας δικαίου (35), εντούτοις οι προθεσμίες αυτές δεν πρέπει να θέτουν σε κίνδυνο την επίτευξη των σκοπών στην προστασία των οποίων αποσκοπεί η οδηγία 2005/29 (36). Επομένως, πρέπει να εξεταστεί αν, σε περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης, η προθεσμία των ενενήντα ημερών την οποία προβλέπει η επίμαχη εθνική ρύθμιση δύναται να καταστήσει υπέρμετρα δυσχερή ή πρακτικώς αδύνατη την ύπαρξη κατάλληλων και αποτελεσματικών μέσων για την καταπολέμηση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών και την επιβολή κυρώσεων για αυτές κατά τρόπο αποτελεσματικό, αναλογικό και αποτρεπτικό, όπως προβλέπουν αντιστοίχως τα άρθρα 11 και 13 της οδηγίας 2005/29.
114. Συναφώς, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η AGCM, ως αρχή επιφορτισμένη από την Ιταλική Δημοκρατία με την εφαρμογή της οδηγίας 2005/29, πρέπει να έχει στη διάθεσή της εύλογο χρονικό διάστημα για να τεκμηριώσει τα στοιχεία που παρέχουν οι αναφορές μεμονωμένων καταναλωτών ή για να ελέγξει τις πληροφορίες που ελήφθησαν αυτεπαγγέλτως στις επίμαχες μεμονωμένες περιπτώσεις. Μια αποκλειστική προθεσμία ενενήντα ημερών για τη διάρκεια του προ της έρευνας σταδίου μπορεί να είναι εύλογη σε σχετικά απλές περιπτώσεις, εντούτοις φαίνεται υπερβολικά σύντομη σε άλλες περιπτώσεις οι οποίες παρουσιάζουν, παραδείγματος χάριν, μεγαλύτερη πολυπλοκότητα από πραγματική ή νομική άποψη. Επομένως, υφίσταται μη αμελητέος κίνδυνος η AGCM να μη διαθέτει τον χρόνο και τα αναγκαία μέσα για την καταπολέμηση και την επιβολή κυρώσεων για αθέμιτες εμπορικές πρακτικές κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας. Επομένως, η AGCM θα βρίσκεται σε εξίσου κρίσιμη κατάσταση με εκείνη που περιγράφεται στα προηγούμενα σημεία, όσον αφορά την καταπολέμηση των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικών.
115. Επιπλέον, η προθεσμία των ενενήντα ημερών μπορεί να επηρεάσει τη συνεργασία που υφίσταται μεταξύ της AGCM και των ομόλογων αρχών άλλων κρατών μελών καθώς και της Επιτροπής δυνάμει του κανονισμού 2017/2394, ο οποίος εφαρμόζεται, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, αυτού, «στις ενδοενωσιακές παραβάσεις, στις εκτεταμένες παραβάσεις και στις εκτεταμένες παραβάσεις με ενωσιακή διάσταση, ακόμη και αν οι εν λόγω παραβάσεις έπαυσαν πριν από την έναρξη ή την ολοκλήρωση της επιβολής του νόμου». Το κεφάλαιο IV του κανονισμού αυτού διέπει τους συντονισμένους μηχανισμούς διερεύνησης και εφαρμογής της νομοθεσίας για εκτεταμένες παραβάσεις ενωσιακής διάστασης. Ειδικότερα, τα άρθρα 17 και 19 του εν λόγω κανονισμού διέπουν, αντιστοίχως, την ανάληψη συντονισμένης δράσης και τα μέτρα έρευνας που μπορούν να ληφθούν στο πλαίσιο τέτοιων δράσεων. Σύμφωνα με τις διατάξεις αυτές, η αρχή ενός κράτους μέλους μπορεί να κληθεί να ενεργήσει κατόπιν αναφοράς της αρχής άλλου κράτους μέλους ή της Επιτροπής.
116. Η προθεσμία που προβλέπει η επίμαχη εθνική ρύθμιση ενδέχεται να μην είναι εύλογη, προκειμένου να καταστεί δυνατή η αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ των αρχών, για τους ίδιους λόγους με εκείνους που αναφέρθηκαν ανωτέρω στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού. Ειδικότερα, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ο μεγάλος φόρτος εργασίας, σε συνδυασμό με μια υπερβολικά σύντομη προθεσμία, να αναγκάσει την AGCM να αποφύγει εν όλω ή εν μέρει τη συνεργασία αυτή. Ως εκ τούτου, οι συνέπειες της απόσβεσης λόγω μη τήρησης της προθεσμίας των ενενήντα ημερών μπορούν να επηρεάσουν την εφαρμογή των κανόνων προστασίας των καταναλωτών πέραν του κράτους μέλους στο οποίο διαπράχθηκαν οι παραβάσεις και να λάβουν ενωσιακή διάσταση.
117. Φρονώ ότι η προθεσμία αυτή είναι υπερβολικά σύντομη, κατά μείζονα δε λόγο καθόσον η ιταλική έννομη τάξη προβλέπει ήδη πενταετή προθεσμία παραγραφής, λαμβάνοντας επαρκώς υπόψη την αρχή της ασφάλειας δικαίου. Μετά την παρέλευση της πενταετούς αυτής προθεσμίας παραγραφής, οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις δεν αναμένουν, κατ’ αρχήν, παρέμβαση της AGCM σε σχέση με συγκεκριμένη παράβαση. Για τον λόγο αυτό, η προθεσμία των ενενήντα ημερών φαίνεται περιττή, υπό την επιφύλαξη της εκτίμησης του αιτούντος δικαστηρίου. Δεδομένου ότι η εν λόγω προθεσμία παραγραφής είναι ευλόγως μακρά, δεν γεννά, κατά τη γνώμη μου, καμία αμφιβολία ως προς την τήρηση της αρχής της αποτελεσματικότητας. Προς σύγκριση, σημειώνεται ότι τα άρθρα 25 και 26 του κανονισμού 1/2003 προβλέπουν προθεσμίες παραγραφής διάρκειας τριών έως πέντε ετών, πράγμα που δείχνει ότι η προβλεπόμενη στην ιταλική έννομη τάξη προθεσμία προσεγγίζει το ανώτατο όριο που ισχύει για τις διαδικασίες που διεξάγει η Επιτροπή.
118. Τέλος, πρέπει να εξεταστεί το επιχείρημα της C&T ότι η επίμαχη προθεσμία δικαιολογείται από την ανάγκη προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων. Το επιχείρημα αυτό στηρίζεται στην παραδοχή ότι η αδράνεια της AGCM κατά την άσκηση των εξουσιών επιβολής κυρώσεων θα δημιουργούσε δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στην επιχείρηση την οποία αφορά η έρευνα. Κατά την C&T, η μη τήρηση μιας εύλογης προθεσμίας για την κίνηση της διαδικασίας στον τομέα του ανταγωνισμού συνιστά παραβίαση όχι μόνον των αρχών του πρόσφορου και αποτελεσματικού χαρακτήρα της διοικητικής δράσης, αλλά και του συμφέροντος του επιχειρηματία που δραστηριοποιείται στην αγορά για ταχεία κοινοποίηση των αιτιάσεων, προκειμένου να είναι σε θέση να αμυνθεί αποτελεσματικά σε χρόνο που δεν απέχει πολύ από εκείνον κατά τον οποίο έλαβε χώρα η προσαπτόμενη συμπεριφορά και, κατά περίπτωση, να μεταβάλει την ίδια τη συμπεριφορά.
119. Το εν λόγω επιχείρημα φαίνεται να βασίζεται σε εσφαλμένη κατανόηση του ρόλου της εθνικής αρχής που είναι αρμόδια για τη διαπίστωση και την επιβολή κυρώσεων για παραβάσεις στους τομείς του δικαίου προστασίας των καταναλωτών και του ανταγωνισμού· συγκεκριμένα, η αδράνεια της αρχής αυτής δεν έχει ως αποτέλεσμα τη διαπίστωση ότι μια εμπορική πρακτική είναι σύμφωνη προς τους κανόνες της εσωτερικής αγοράς. Με άλλα λόγια, δεν είναι νομικώς δυνατό να συναχθεί η νομιμότητα της επίμαχης εμπορικής πρακτικής από τη μη παρέμβαση της εν λόγω αρχής, εξομοιούμενη με σιωπηρή συναίνεση. Κατά συνέπεια, δεν υφίσταται τεκμήριο νομιμότητας εμπορικής πρακτικής το οποίο θα μπορούσε να επικαλεστεί μια επιχείρηση υπό τις περιστάσεις αυτές. Σε αντίθετη περίπτωση, το σύστημα εποπτείας θα καθίστατο παράλογο, δεδομένου ότι μια επιχείρηση θα μπορούσε να στηριχθεί στην αδράνεια της αρχής, παρά το γεγονός ότι η επίμαχη εμπορική πρακτική ερχόταν σε κατάφωρη αντίθεση με το δίκαιο της Ένωσης. Η αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων του δικαίου των καταναλωτών και του ανταγωνισμού θα υπονομευόταν σοβαρά. Για τους λόγους αυτούς, φρονώ ότι το εν λόγω επιχείρημα πρέπει να απορριφθεί.
β)      Η αβεβαιότητα ως προς το χρονικό σημείο έναρξης της προθεσμίας
120. Μια άλλη πτυχή που εγείρει αμφιβολίες ως προς την τήρηση της αρχής της εύλογης προθεσμίας ως γενικής αρχής του δικαίου της Ένωσης που διέπει τη διοικητική διαδικασία αφορά την αβεβαιότητα που συνδέεται με την έναρξη της επίμαχης προθεσμίας. Όπως προανέφερα, η πτυχή αυτή αποτελεί, κατά το Δικαστήριο, ένα από τα κριτήρια που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εκτίμηση της σύντομης διάρκειας μιας διαδικαστικής προθεσμίας (37). Όπως προκύπτει από τις αποφάσεις περί παραπομπής, η επίμαχη εθνική ρύθμιση επιβάλλει στην AGCM να κινήσει τη διαδικασία έρευνας για τη διαπίστωση κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης ή αθέμιτης εμπορικής πρακτικής εντός ενενήντα ημερών «η οποία αρχίζει να υπολογίζεται από το χρονικό σημείο κατά το οποίο η εν λόγω αρχή λαμβάνει γνώση των βασικών στοιχείων της παράβασης, τα οποία μπορούν να συνίστανται απλώς και μόνον στην πρώτη αναφορά της παράβασης».
121. Ο τρόπος με τον οποίο περιγράφεται στα προδικαστικά ερωτήματα το χρονικό σημείο έναρξης της προθεσμίας καταδεικνύει ότι η επέλευση του γενεσιουργού γεγονότος μπορεί να διαφέρει αναλόγως των περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης. Τούτο εξαρτάται από το αν μια καταγγελία περιέχει όλες τις πληροφορίες που χρειάζεται η AGCM για να διαπιστώσει μια παράβαση. Η περίπτωση αυτή πιθανότατα είναι η απλούστερη όσον αφορά τον ακριβή καθορισμό του χρονικού σημείου έναρξης της προθεσμίας. Ωστόσο, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, τούτο δεν συμβαίνει πάντοτε στην πράξη. Πράγματι, από τη δικογραφία προκύπτει ότι οι απόψεις των μετεχόντων στη διαδικασία της κύριας δίκης διίστανται ως προς το ακριβές σημείο έναρξης της προθεσμίας στις αντίστοιχες υποθέσεις. Αυτό οφείλεται ιδίως στην έλλειψη σαφήνειας των νομικών απαιτήσεων που πρέπει να πληρούνται. Το ίδιο το αιτούν δικαστήριο δέχεται ότι το χρονικό σημείο έναρξης της προθεσμίας δεν μπορεί να προσδιοριστεί εκ των προτέρων κατά τρόπο μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση.
122. Κατά την περιγραφή των ρυθμίσεων για την έναρξη της επίμαχης προθεσμίας, το αιτούν δικαστήριο χρησιμοποιεί πλείονες ανάλογες διατυπώσεις. Επομένως, η εν λόγω προθεσμία αρχίζει από το χρονικό σημείο που η AGCM λαμβάνει «γνώση των βασικών στοιχείων της παράβασης». Προκειμένου να καθορίσει τον χρόνο έναρξης της προθεσμίας αυτής, ο Ιταλός διοικητικός δικαστής πρέπει να προσδιορίσει εκ των υστέρων από ποιο χρονικό σημείο τα στοιχεία που ήταν διαθέσιμα στην εν λόγω αρχή σε δεδομένο χρόνο ήταν «επαρκή για τη διατύπωση της κοινοποίησης αιτιάσεων», αν η κοινοποίηση αυτή «μπορούσε ευλόγως να πραγματοποιηθεί», ή ακόμη από ποιο χρονικό σημείο «ολοκληρώθηκε η συλλογή των αναγκαίων για την κοινοποίηση των αιτιάσεων πραγματικών στοιχείων». Το χρονικό αυτό σημείο μπορεί, αλλά δεν πρέπει κατ’ ανάγκην, να συμπίπτει με εκείνο της πρώτης αναφοράς της παράβασης που γνωστοποιείται στην AGCM.
123. Επομένως, το περιθώριο που αφήνεται στην ερμηνεία σημαίνει ότι το χρονικό σημείο έναρξης της προθεσμίας δεν μπορεί να οριστεί με ακρίβεια, όπως επιβεβαιώνουν οι γραπτές παρατηρήσεις που υποβλήθηκαν στις υπό κρίση υποθέσεις. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι, κατά πάγια νομολογία, όταν τα κράτη μέλη λαμβάνουν μέτρα με τα οποία θέτουν σε εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης, οφείλουν, δυνάμει της αρχής της ασφάλειας δικαίου, η οποία αποσκοπεί στη διασφάλιση του προβλέψιμου των καταστάσεων και των εννόμων σχέσεων που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης, να μεριμνούν ώστε οι κανόνες δικαίου να είναι σαφείς και ακριβείς (38).
124. Φρονώ δε ότι μια ρύθμιση όπως η επίμαχη δεν πληροί τις απαιτήσεις της ασφάλειας δικαίου, ιδίως αν ληφθεί υπόψη το συμφέρον όλων των μερών να γνωρίζουν αν οι αποφάσεις που εκδίδει η AGCM είναι σύμφωνες με τον νόμο ή αν προσβλήθηκαν τα δικαιώματα των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό πρέπει να είναι σαφής και είναι ανεπίτρεπτο, από αντικειμενικής απόψεως, να απαιτείται διευκρίνιση εκ μέρους δικαιοδοτικού οργάνου, πολλώ δε μάλλον καθόσον ο υπολογισμός μιας προθεσμίας αποτελεί θεμελιώδες ζήτημα για τις συναλλαγές του πολίτη με τη διοίκηση στο πλαίσιο μιας διοικητικής διαδικασίας.
125. Στο μέτρο που τα προμνημονευθέντα κριτήρια δεν καθιστούν δυνατό τον καθορισμό του χρονικού σημείου έναρξης της προθεσμίας με την αναγκαία βεβαιότητα, υφίσταται κίνδυνος έκδοσης από την AGCM αποφάσεων οι οποίες μπορεί να θεωρηθούν παράνομες και, ως εκ τούτου, να προσβληθούν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, πράγμα που υπονομεύει την αποτελεσματικότητά της ως εθνικής αρχής επιφορτισμένης με τη διασφάλιση της τήρησης των κανόνων της εσωτερικής αγοράς στον τομέα της αρμοδιότητάς της.
γ)      Οι σοβαρές συνέπειες που απορρέουν από τη μη κίνηση επίσημης διαδικασίας εντός της προθεσμίας
126. Το αποτέλεσμα της εν λόγω εθνικής ρύθμισης επιτείνεται από το γεγονός ότι η μη τήρηση της προθεσμίας έχει σοβαρές έννομες συνέπειες, ήτοι την απώλεια της εξουσίας διαπίστωσης, απαγόρευσης και επιβολής κυρώσεων που παρέχεται στην AGCM. Όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, η εκπρόθεσμη κίνηση της διαδικασίας έρευνας έχει ως αποτέλεσμα την «ακύρωση» του τελικού μέτρου που έλαβε η AGCM. Κατά συνέπεια, όταν το εθνικό δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί της νομιμότητας μέτρου ληφθέντος υπό τις περιστάσεις αυτές, η απόφασή του αφορά τόσο το πρόστιμο όσο και τυχόν άλλες διατάξεις (παραδείγματος χάριν, διαταγές παύσης ή υποχρεώσεις παράλειψης), «με αποτέλεσμα την κατάργηση της παρέμβασης της AGCM». Με άλλα λόγια, η μη τήρηση της επίμαχης προθεσμίας συνεπάγεται αυτομάτως την ακύρωση της απόφασης της AGCM στο σύνολό της.
127. Επομένως, στο παρόν στάδιο της ανάλυσης, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η ιταλική έννομη τάξη προβλέπει ιδιαιτέρως αυστηρές κυρώσεις για την παράβαση ενός διαδικαστικού κανόνα, γεγονός που εγείρει ζήτημα νομικής δικαιολόγησης της προσέγγισης αυτής. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η επίμαχη εθνική ρύθμιση «θεσπίζει αμάχητο τεκμήριο προσβολής των δικαιωμάτων άμυνας της επιχείρησης, το οποίο συνδέεται με την εκπνοή της αποσβεστικής προθεσμίας». Στο μέτρο που η επίμαχη εθνική ρύθμιση θέτει σε εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης, πρέπει να υπόκειται σε αυστηρό έλεγχο. Κατ’ αρχάς, πρέπει να εξακριβωθεί αν συνάδει προς τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης. Ειδικότερα, πρέπει να εξεταστεί αν η εν λόγω εθνική ρύθμιση λαμβάνει δεόντως υπόψη τα δικαιώματα άμυνας.
128. Από τη νομολογία προκύπτει ότι, κατά την άσκηση της διαδικαστικής αυτονομίας του, ένα κράτος μέλος οφείλει να διασφαλίζει όχι μόνον την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης, αλλά και την τήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων, ιδίως, των δικαιωμάτων άμυνας των επιχειρήσεων τις οποίες αφορούν οι διαδικασίες επί παραβάσει (39). Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η υπερβολική διάρκεια του πρώτου σταδίου της διοικητικής διαδικασίας δύναται να έχει συνέπειες για τις μελλοντικές δυνατότητες άμυνας των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων, ιδίως δε με το να μειώσει την αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων άμυνας όταν γίνεται επίκλησή τους στο δεύτερο στάδιο της διαδικασίας (40). Συναφώς, μπορεί να είναι χρήσιμο να υπομνησθεί ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου στον τομέα του ανταγωνισμού, το στάδιο της προκαταρκτικής έρευνας αρχίζει από το χρονικό σημείο κατά το οποίο η αρμόδια αρχή λαμβάνει τα μέτρα που συνεπάγεται η αιτίαση ότι διαπράχθηκε παράβαση και έχει σημαντικές επιπτώσεις στην κατάσταση των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων (41).
129. Όσον αφορά το παράγωγο δίκαιο, εφιστάται η προσοχή στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2019/1, το οποίο επιβάλλει ρητώς την υποχρέωση να διασφαλίζεται ότι, στις διαδικασίες που αφορούν παραβάσεις του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού σέβονται τα δικαιώματα υπεράσπισης των επιχειρήσεων, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος ακρόασης. Ομοίως, το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/1 απαιτεί από τις εν λόγω εθνικές αρχές, πριν από τη λήψη απόφασης με την οποία διαπιστώνεται παράβαση και επιβάλλεται παύση της παράβασης, να εκδίδουν κοινοποίηση των αιτιάσεων.
130. Εν προκειμένω, όπως και η Επιτροπή, δυσκολεύομαι να αντιληφθώ τον τρόπο με τον οποίο η επίμαχη εθνική ρύθμιση θα μπορούσε να προστατεύσει τα δικαιώματα άμυνας. Συναφώς, επισημαίνεται, πρώτον, ότι τα δικαιώματα άμυνας των επιχειρήσεων στις οποίες προσάπτεται ότι εφάρμοσαν αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτική ή αθέμιτη εμπορική πρακτική δεν προσβάλλονται λόγω της παρέλευσης της προθεσμίας των ενενήντα ημερών διότι, εν πάση περιπτώσει, η AGCM δεν μπορεί να επιβάλει καμία κύρωση χωρίς να έχει προβεί στο στάδιο έρευνας κατά το οποίο οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις διαθέτουν τις αναγκαίες εγγυήσεις και μπορούν να ασκήσουν τα δικαιώματα άμυνάς τους. Πράγματι, δυνάμει της ισχύουσας εθνικής νομοθεσίας, οι εν λόγω επιχειρήσεις έχουν τη δυνατότητα πρόσβασης στον φάκελο καθώς και υποβολής γραπτών παρατηρήσεων και εγγράφων (42).
131. Δεύτερον, επισημαίνεται ότι δεν είναι αναγκαίο, για την προστασία των δικαιωμάτων άμυνας, να απαιτείται από την επιχείρηση να ασκεί σε κάθε περίπτωση τα δικαιώματά της στο πλαίσιο του σταδίου που προηγείται της έρευνας. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, μολονότι πρέπει βεβαίως να αποφεύγεται η ανεπανόρθωτη προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας μιας επιχείρησης κατά το προκαταρκτικό στάδιο μιας διαδικασίας επί παραβάσει την οποία έχει κινήσει η Επιτροπή, εντούτοις δεν είναι αναγκαίο, εν πάση περιπτώσει, η τελευταία να προειδοποιήσει την εν λόγω επιχείρηση ακόμη και για το ενδεχόμενο να διαταχθεί έρευνα ή να κινηθεί δίωξη δυνάμει του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης (43). Κατά συνέπεια, αρκεί, κατ’ αρχήν, να διασφαλιστεί η άσκηση των δικαιωμάτων αυτών πριν ληφθεί απόφαση από την AGCM, όπως προβλέπει η προμνημονευθείσα εθνική ρύθμιση.
132. Φρονώ ότι οι εκτιμήσεις αυτές έχουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθόσον, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η υπέρβαση της εύλογης προθεσμίας από την Επιτροπή κατά την εφαρμογή των κανόνων για την προστασία του ανταγωνισμού μπορεί να αποτελέσει λόγο ακύρωσης των αποφάσεων με τις οποίες διαπιστώνονται παραβάσεις μόνον εφόσον αποδεικνύεται ότι η παραβίαση της αρχής της εύλογης προθεσμίας είχε ως αποτέλεσμα την προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων. Σε αντίθετη περίπτωση, η μη τήρηση της υποχρέωσης της Επιτροπής να αποφανθεί εντός εύλογης προθεσμίας δεν έχει συνέπειες για το κύρος της διαδικασίας επί παραβάσει (44). Η νομολογία αυτή καταδεικνύει, κατά τη γνώμη μου, ότι η διασφάλιση της εύλογης προθεσμίας δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά απόρροια των δικαιωμάτων άμυνας. Επομένως, η υπέρβαση της εύλογης προθεσμίας μπορεί να καταστήσει παράνομη μια διοικητική απόφαση μόνον εφόσον προκάλεσε συγκεκριμένη προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας. Το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως υπογραμμίσει ότι το βάρος απόδειξης της εν λόγω ζημίας φέρει η επιχείρηση που προβάλλει προσβολή των δικαιωμάτων της και ότι αυτό πρέπει να καλύπτεται κατά τρόπο συγκεκριμένο και όχι με απλές γενικές κρίσεις (45). Κατά τη γνώμη μου, η κατ’ αναλογίαν εφαρμογή της νομολογίας αυτής στις διαδικασίες που διεξάγουν οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού επιβάλλεται όταν οι τελευταίες ενεργούν δυνάμει του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
133. Επομένως, όπως εξέθεσα στα προηγούμενα σημεία, μια τέτοια προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας πόρρω απέχει από το να είναι προφανής στην υπό κρίση υπόθεση. Ως εκ τούτου, στο μέτρο που η υπέρβαση της επίμαχης προθεσμίας συνεπάγεται αμάχητο τεκμήριο προσβολής των δικαιωμάτων άμυνας των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων, κατά τη διατύπωση του αιτούντος δικαστηρίου, φρονώ ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση δεν επιτυγχάνει την προσήκουσα ισορροπία μεταξύ της αποτελεσματικής εφαρμογής του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και των δικαιωμάτων άμυνας των εν λόγω επιχειρήσεων, όπως απαιτεί η νομολογία του Δικαστηρίου (46). Η προβλεπόμενη από την εν λόγω ρύθμιση ποινή ακυρότητας φρονώ ότι είναι σαφώς δυσανάλογη σε σχέση με τον σκοπό για τον οποίο θεσπίστηκε.
134. Εξάλλου, φαίνεται ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση είναι πιο πιθανό να έχει αρνητικό αντίκτυπο στα δικαιώματα άμυνας. Συγκεκριμένα, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, η αδυναμία συλλογής των χρήσιμων αποδεικτικών στοιχείων για τη θεμελίωση της κατηγορίας κατά το προ της έρευνας στάδιο λόγω της υπερβολικά σύντομης προθεσμίας θα υποχρέωνε την AGCM να προβεί σε «αλίευση πληροφοριών» κατά τη διάρκεια της ακρόασης, αποκτώντας αδιακρίτως όλα τα στοιχεία που συνδέονται, κατά το μάλλον ή ήττον, με τη δραστηριότητα της επιχείρησης, πράγμα το οποίο θα αύξανε σημαντικά την επιβάρυνση των δύο διαδίκων. Ωστόσο, ένα τέτοιο σενάριο, κατά το οποίο η επιχείρηση θα κινδύνευε να εκτεθεί σε ενδεχομένως πιο παρεμβατικά μέτρα, θα μπορούσε ευχερώς να αποφευχθεί εάν η AGCM διέθετε επαρκή χρόνο για να συλλέξει τα στοιχεία έρευνας που απαιτούνται για τη διατύπωση αιτιάσεων κατά του εμπλεκομένου.
135. Επομένως, οι σοβαρές συνέπειες που απορρέουν από τη μη εμπρόθεσμη κίνηση επίσημης διαδικασίας εμποδίζουν την αποτελεσματική εκτέλεση των καθηκόντων που έχουν ανατεθεί στην AGCM. Από την ανωτέρω ανάλυση προκύπτει ότι μια τέτοια αναποτελεσματικότητα κατά την εφαρμογή του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, καθώς και των άρθρων 11 και 13 της οδηγίας 2005/29, δεν μπορεί να γίνει δεκτή λόγω της φερόμενης προστασίας των δικαιωμάτων άμυνας.
δ)      Η εφαρμογή της αρχής ne bis in idem
136. Η διαπίστωση αυτή αρκεί ήδη για να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση, όπως ερμηνεύεται από το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο, δεν πληροί τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης. Ωστόσο, απομένει να εξεταστεί μια τελευταία πτυχή της εν λόγω ρύθμισης, πτυχή η οποία, κατά τη γνώμη μου, αποδυναμώνει σημαντικά τη λειτουργία του συστήματος εποπτείας που έχει θεσπιστεί στους τομείς του ανταγωνισμού και της προστασίας των καταναλωτών, σε τέτοιο βαθμό ώστε ο εντοπισμός και η κύρωση των παραβάσεων να κινδυνεύουν να καταστούν φενάκη· πρόκειται για την εφαρμογή της αρχής ne bis in idem.
137. Στην πράξη, η εφαρμογή της αρχής αυτής σημαίνει ότι, εάν η προθεσμία έχει εκπνεύσει χωρίς η AGCM να έχει κοινοποιήσει επισήμως στον εμπορευόμενο την κίνηση της διαδικασίας έρευνας, η AGCM βρίσκεται σε απόλυτη αδυναμία να ερευνήσει την εμπορική πρακτική σε μεταγενέστερο χρονικό σημείο και να λάβει οιαδήποτε μέτρα με σκοπό την προστασία των καταναλωτών, παραδείγματος χάριν, εκδίδοντας διαταγή παύσης της συμπεριφοράς ή απαγόρευσης εφαρμογής της. Το ίδιο ισχύει και για τα μέτρα που αποσκοπούν στην προστασία του ελεύθερου ανταγωνισμού.
138. Ωστόσο, μια τέτοια συνέπεια θα καθιστούσε δυνατή, κατά τη γνώμη μου, τόσο τη συνέχιση μιας ήδη υφιστάμενης αντίθετης προς τους κανόνες του ανταγωνισμού ή αθέμιτης εμπορικής πρακτικής όσο και την εφαρμογή μιας τέτοιας εμπορικής πρακτικής. Επιπλέον, η εν λόγω εμπορική πρακτική ουδέποτε θα τιμωρούνταν, δημιουργώντας έτσι ένα αίσθημα ατιμωρησίας στον επιχειρηματικό κόσμο (47). Άλλες επιχειρήσεις θα μπορούσαν, με τη σειρά τους, να συναγάγουν εσφαλμένως ότι μια τέτοια εμπορική πρακτική είναι θεμιτή και να επικαλεστούν ανεπίτρεπτα τις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της ίσης μεταχείρισης για να δικαιολογήσουν τη μίμηση των εν λόγω εμπορικών πρακτικών. Πολλές από τις εμπορικές αυτές πρακτικές θα μπορούσαν να συνεχιστούν ή ακόμη και να εξαπλωθούν, με σοβαρές συνέπειες για την ενιαία αγορά.
139. Καθόσον η AGCM δεν θα μπορούσε να στραφεί κατά των παρεκκλίσεων αυτών, θα κινδύνευε να αμφισβητηθεί σοβαρά η εξουσία της. Επιπλέον, δεν θα ήταν σε θέση να συνεργαστεί με τις αρχές εταίρους της σε άλλα κράτη μέλη και με την Επιτροπή στο πλαίσιο των δικτύων που έχουν δημιουργηθεί για τον σκοπό αυτό. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα αντέβαινε προδήλως στον σκοπό της προστασίας των καταναλωτών και των επιχειρήσεων από ενδεχόμενες καταχρηστικές συμπεριφορές επιχειρηματιών.
140. Οι συνέπειες της πτυχής αυτής της επίμαχης ρύθμισης εξαρτώνται ασφαλώς από την ερμηνεία που δίδεται στην αρχή ne bis in idem στην ιταλική έννομη τάξη. Κυρίως, το κανονιστικό περιεχόμενο της έννοιας αυτής είναι καίριας σημασίας για την αξιολόγηση των επιπτώσεων στη λειτουργία του συστήματος εποπτείας. Οι ανωτέρω εκτιμήσεις βασίζονται στα στοιχεία που περιλαμβάνονται στη δικογραφία. Επομένως, εναπόκειται στον εθνικό δικαστή, ο οποίος έχει εις βάθος γνώση του εσωτερικού δικαίου, να εκτιμήσει αν η εν λόγω ρύθμιση εμποδίζει την επίτευξη των σκοπών του δικαίου της Ένωσης.
Δ.      Τελικές παρατηρήσεις
141. Βάσει της ανωτέρω ανάλυσης, μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο συνδυασμός των επιμέρους πτυχών που χαρακτηρίζουν την εν λόγω εθνική ρύθμιση, που τάσσει προθεσμία για την ολοκλήρωση ενός σταδίου της διοικητικής διαδικασίας, οδηγεί σε σημαντική παρακώλυση των εργασιών της AGCM, η οποία σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από λόγους όπως η ασφάλεια δικαίου, η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη ή τα δικαιώματα άμυνας, ως αρχές του δικαίου της Ένωσης. Η επίμαχη προθεσμία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «εύλογη» σύμφωνα με τα κριτήρια που έχει θέσει η νομολογία. Υπό τις συνθήκες αυτές, συνάγεται το συμπέρασμα ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της αρχής της αποτελεσματικότητας, δεδομένου ότι καθιστά υπερβολικά δυσχερή, αν όχι πρακτικώς αδύνατη, την εφαρμογή των κανόνων της Ένωσης στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών και του ανταγωνισμού.
142. Πιο συγκεκριμένα, με τις παρούσες προτάσεις διαπιστώθηκε ότι υπάρχει κίνδυνος η AGCM να μην έχει τη δυνατότητα να διατάζει την παύση αντίθετων προς τον ανταγωνισμό και αθέμιτων πρακτικών, ιδίως σε πιο σύνθετες υποθέσεις, και κατά συνέπεια να επιβάλλει κυρώσεις, πράγμα που αντιβαίνει στις απαιτήσεις του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, καθώς και των άρθρων 11 και 13 της οδηγίας 2005/29. Επιπλέον, η AGCM διατρέχει επίσης τον κίνδυνο να αποδυναμωθεί όσον αφορά την ικανότητά της να οργανώνει την εργασίες της κατά τρόπο ανεξάρτητο, όπως απαιτεί το άρθρο 4, παράγραφος 5, της οδηγίας 2019/1. Τέλος, η ικανότητά της να συνεργάζεται αποτελεσματικά με τις αρχές εταίρους της και την Επιτροπή κινδυνεύει να διαταραχθεί σοβαρά. Τούτο θα συνεπαγόταν εξασθένηση των μηχανισμών εποπτείας της εσωτερικής αγοράς της Ένωσης στο έδαφος της Ιταλικής Δημοκρατίας και, ως εκ τούτου, θα έθετε σε κίνδυνο ένα από τα κύρια επιτεύγματα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, το οποίο μνημονεύεται ρητώς στο άρθρο 3, παράγραφος 3, ΣΕΕ.
143. Η διαπίστωση αυτή εγείρει το ερώτημα αν, εν προκειμένω, είναι εντούτοις δυνατή η ερμηνεία του εθνικού δικαίου κατά τρόπον ώστε να μπορούν να επιτευχθούν οι σκοποί τους οποίους επιδιώκουν οι επίμαχες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η απορρέουσα από οδηγία υποχρέωση των κρατών μελών να επιτύχουν το αποτέλεσμα το οποίο προβλέπει η οδηγία αυτή καθώς και το καθήκον τους, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ και του άρθρου 288 ΣΛΕΕ, να λάβουν όλα τα γενικά ή ειδικά μέτρα που είναι κατάλληλα να διασφαλίσουν την εκπλήρωση της ως άνω υποχρέωσης βαρύνουν όλες τις αρχές των κρατών μελών, περιλαμβανομένων, εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων τους, και των δικαιοδοτικών αρχών (48).
144. Για την εκπλήρωση της υποχρέωσης αυτής, η αρχή της σύμφωνης ερμηνείας επιβάλλει στις εθνικές αρχές να πράττουν ό,τι είναι δυνατό στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο του εσωτερικού δικαίου και εφαρμόζοντας τις αναγνωρισμένες από το δίκαιο αυτό μεθόδους ερμηνείας, προκειμένου να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης και να καταλήγουν σε λύση σύμφωνη προς τον σκοπό που επιδιώκει το εν λόγω δίκαιο (49). Πλην όμως, η αρχή αυτή της σύμφωνης ερμηνείας του εθνικού δικαίου έχει κάποια όρια. Συγκεκριμένα, η υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να λαμβάνει υπόψη το περιεχόμενο του δικαίου της Ένωσης κατά την ερμηνεία και εφαρμογή των σχετικών διατάξεων του εσωτερικού δικαίου οριοθετείται από τις γενικές αρχές του δικαίου και δεν μπορεί να αποτελέσει έρεισμα για contra legem ερμηνεία του εθνικού δικαίου (50).
145.  Εν προκειμένω, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να κρίνει, υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων, αν είναι σε θέση να ερμηνεύσει την εθνική ρύθμιση κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης, αφήνοντας, ενδεχομένως, ανεφάρμοστη την επίμαχη ρύθμιση στο πλαίσιο των διαδικασιών λόγω παραβάσεως που διεξάγει η AGCM στους τομείς της προστασίας των καταναλωτών και του ανταγωνισμού. Με την επιφύλαξη της εκτίμησης στην οποία πρέπει να προβεί το εθνικό δικαστήριο, φρονώ ότι μια τέτοια επιλογή δεν μπορεί εκ των προτέρων να αντιμετωπίσει ανυπέρβλητα εμπόδια, δεδομένου μάλιστα ότι από τις αποφάσεις περί παραπομπής προκύπτει ότι η υφιστάμενη νομολογία του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας) παγιώθηκε τα τελευταία μόλις χρόνια (51). Επομένως, το εθνικό δικαστήριο φαίνεται να διαθέτει αρκούντως ευρύ περιθώριο όσον αφορά την ερμηνεία των επίμαχων στις διαφορές των κύριων δικών εθνικών διατάξεων. Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι δυνατή η παραπομπή στην αρχική νομολογία, δυνάμει της οποίας η επίμαχη ρύθμιση δεν έχει εφαρμογή σε αυτά τα είδη διαδικασιών (52).
146.  Για τους λόγους που εκτίθενται στις παρούσες προτάσεις, εκτιμώ ότι στα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, το άρθρο 4, παράγραφος 5, της οδηγίας 2019/1, καθώς και τα άρθρα 11 και 13 της οδηγίας 2005/29, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις, όπως το άρθρο 14 του νόμου 689/1981, οι οποίες προβλέπουν σύντομες αποσβεστικές προθεσμίες και, ως εκ τούτου, δεν παρέχουν στις εθνικές αρχές που είναι επιφορτισμένες με την εφαρμογή των προμνημονευθέντων νομοθετημάτων της Ένωσης τη δυνατότητα να θεσπίζουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την καταπολέμηση των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικών και των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών στην ενιαία αγορά και την επιβολή κυρώσεων για αυτές κατά τρόπο αποτελεσματικό, αναλογικό και αποτρεπτικό.
VI.    Πρόταση
147. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) ως εξής:
Το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, το άρθρο 4, παράγραφος 5, της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2018, για την παροχή αρμοδιοτήτων στις αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών ώστε να επιβάλλουν αποτελεσματικότερα τους κανόνες και για τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς, καθώς και τα άρθρα 11 και 13 της οδηγίας 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές»), ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας,
έχουν την έννοια ότι:
αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις, όπως το άρθρο 14 του legge 24 novembre 1981, n. 689 – Modifiche al sistema penale (νόμου 689 της 24ης Νοεμβρίου 1981, περί τροποποιήσεως του ποινικού συστήματος), οι οποίες προβλέπουν σύντομες αποσβεστικές προθεσμίες και, ως εκ τούτου, δεν παρέχουν στις εθνικές αρχές που είναι επιφορτισμένες με την εφαρμογή των προμνημονευθέντων νομοθετημάτων της Ένωσης τη δυνατότητα να θεσπίζουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την καταπολέμηση των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικών και των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών στην ενιαία αγορά και την επιβολή κυρώσεων για αυτές κατά τρόπο αποτελεσματικό, αναλογικό και αποτρεπτικό.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      ΕΕ 2005, L 149, σ. 22.
3      ΕΕ 2017, L 345, σ. 1.
4      ΕΕ 2003, L 1, σ. 1.
5      ΕΕ 2019, L 11, σ. 3.
6      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο στηρίζεται στα «κριτήρια Engel»· πρβλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 8ης Ιουνίου 1976, Engel κ.λπ. κατά Κάτω Χωρών (CE:ECHR:1976:0608JUD000510071, § 82 και 83).
7      Παραπομπή στην απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-238/99 P, C-244/99 P, C-245/99 P, C-247/99 P, C-250/99 P έως C-252/99 P και C-254/99 P, EU:C:2002:582).
8      Πρβλ. Albæk, S., «Consumer Welfare in EU Competition Policy», Aims and Values in Competition Law, DJØF Publishing 2013, σ. 67 επ.· Martenet, V., και Heinemann, A., Droit de la concurrence, 2η έκδ., Schulthess, Γενεύη 2021, σ. 2 επ.· Pitruzzella, G. «Diritto costituzionale e diritto della concorrenza: c’è dell’altro oltre l’efficienza economica?», Quaderni costituzionali 3, 2019, σ. 601 και 607, καθώς και Säcker, F. J., Münchener Kommentar zum Wettbwerbsrecht, 4η έκδ., C.H. Beck, Μόναχο 2023, σημεία 5 επ.
9      Βλ. αποφάσεις της 14ης Ιουνίου 2011, Pfleiderer (C-360/09, EU:C:2011:389, σκέψη 24), και της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 46).
10      Βλ. αποφάσεις της 7ης Δεκεμβρίου 2010, VEBIC (C-439/08, EU:C:2010:739, σκέψη 56), και της 14ης Ιουνίου 2011, Pfleiderer (C-360/09, EU:C:2011:389, σκέψη 19).
11      Πρβλ. αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2007, ETI κ.λπ. (C-280/06, EU:C:2007:775, σκέψη 21 έως 26), και της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ. (C-307/18, EU:C:2020:52, σκέψεις 24 και 26 έως 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., κατ’ αναλογίαν για το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, απόφαση της 26ης Οκτωβρίου 2023, EDP – Energias de Portugal κ.λπ. (C‑331/21, EU:C:2023:812, σκέψεις 39 και 41 έως 44).
12      Απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 2007 (C-280/06, EU:C:2007:775).
13      Βλ. σημείο 39 των παρουσών προτάσεων.
14      Βλ., ιδίως, άρθρο 1, παράγραφος1, καθώς και αιτιολογικές σκέψεις 1, 6 και 8 της οδηγίας 2019/1.
15      Αποφάσεις της 18ης Δεκεμβρίου 1997, Inter-Environnement Wallonie (C-129/96, EU:C:1997:628, σκέψη 45), και της 5ης Μαΐου 2022, BPC Lux 2 κ.λπ. (C-83/20, EU:C:2022:346, σκέψεις 65 και 66).
16      Αποφάσεις της 4ης Ιουλίου 2006, Αδενέλερ κ.λπ. (C-212/04, EU:C:2006:443, σκέψη 123), και της 23ης Απριλίου 2009, VTB-VAB και Galatea (C-261/07 και C-299/07, EU:C:2009:244, σκέψη 39).
17      Βλ. αποφάσεις της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, Bankia (C-109/17, EU:C:2018:735, σκέψη 31), και της 2ας Φεβρουαρίου 2023, Towarzystwo Ubezpieczeń Ż (Παραπλανητικές τυποποιημένες συμβάσεις) (C-208/21, EU:C:2023:64, σκέψη 79).
18      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση C-768/21, Land Hessen (Υποχρέωση ενέργειας της Αρχής προστασίας δεδομένων) (C-768/21, EU:C:2024:291), σχετικά με την επιβολή διοικητικών προστίμων στον τομέα της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, καθώς και στον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού.
19      Απόφαση της 10ης Μαρτίου 2022, Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs (Πλήρης ασφαλιστική κάλυψη ασθένειας) (C-247/20, EU:C:2022:177, σκέψη 48).
20      Απόφαση της 28ης Απριλίου 2022, SeGEC κ.λπ. (C-277/21, EU:C:2022:318, σκέψη 21).
21      Απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2020, CPAS de Seraing (C-402/19, EU:C:2020:759, σκέψη 24).
22      Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 37).
23      Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 45).
24      Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 48).
25      Αποφάσεις της 15ης Οκτωβρίου 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-238/99 P, C-244/99 P, C-245/99 P, C-247/99 P, C-250/99 P έως C-252/99 P και C-254/99 P, EU:C:2002:582, σκέψεις 181, 184, 199 και 230), της 21ης Σεπτεμβρίου 2006, Technische Unie κατά Επιτροπής (C-113/04 P, EU:C:2006:593, σκέψη 40), της 19ης Δεκεμβρίου 2012, Heineken Nederland και Heineken κατά Επιτροπής (C-452/11 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2012:829, σκέψη 97), και της 30ής Ιανουαρίου 2024, Agentsia «Patna infrastruktura» (Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση οδικών υποδομών) (C-471/22, EU:C:2024:99, σκέψη 41).
26      Βλ. σημεία 83 επ. των παρουσών προτάσεων.
27      Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 49).
28      Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 50).
29      Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 51).
30      Απόφαση της 13ης Ιουνίου 2013, HGA κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-630/11 P έως C-633/11 P, EU:C:2013:387, σκέψη 82).
31      Απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2017, Timab Industries και CFPR κατά Επιτροπής (C-411/15 P, EU:C:2017:11, σκέψη 169).
32      Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, Bankia (C-109/17, EU:C:2018:735, σκέψη 29).
33      Απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2022, Servicios Prescriptor y medios de pagos EFC (C-215/21, EU:C:2022:723, σκέψη 35).
34      Απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2015, ERSTE Bank Hungary (C-32/14, EU:C:2015:637, σκέψη 51).
35      Απόφαση της 8ης Ιουλίου 2010, Bulicke (C-246/09, EU:C:2010:418, σκέψη 36).
36      Απόφαση της 29ης Οκτωβρίου 2015, BBVA (C-8/14, EU:C:2015:731, σκέψη 40).
37      Βλ. σημείο 101 των παρουσών προτάσεων.
38      Απόφαση της 15ης Απριλίου 2021, Federazione nazionale delle imprese elettrotechniche ed elettroniche (Anie) κ.λπ. (C-798/18 και C-799/18, EU:C:2021:280, σκέψη 41).
39      Απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2010, VEBIC (C-439/08, EU:C:2010:739, σκέψη 63).
40      Απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 2006, Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied κατά Επιτροπής (C-105/04 P, EU:C:2006:592, σκέψη 49).
41      Απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑238/99 P, C-244/99 P, C-245/99 P, C-247/99 P, C-250/99 P έως C-252/99 P και C-254/99 P, EU:C:2002:582, σκέψη 182).
42      Ο κανονισμός για τις διαδικασίες έρευνας στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών και ο κανονισμός για τις διαδικασίες έρευνας που υπάγονται στην αρμοδιότητα της AGCM καθορίζουν τις διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπονται στο στάδιο της έρευνας (βλ. σημεία 33 και 41 των παρουσών προτάσεων).
43      Απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2011, Elf Aquitaine κατά Επιτροπής (C-521/09 P, EU:C:2011:620, σκέψεις 117 και 120).
44      Απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 2021, Qualcomm και Qualcomm Europe κατά Επιτροπής (C‑466/19 P, EU:C:2021:76, σκέψη 32).
45      Απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2011, Elf Aquitaine κατά Επιτροπής (C-521/09 P, EU:C:2011:620, σκέψεις 129 και 130).
46      Βλ. σημείο 101 των παρουσών προτάσεων.
47      Βλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψεις 56, 57 και 65).
48      Βλ. απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Rayonna prokuratura Lom (C-467/18, EU:C:2019:765, σκέψη 59).
49      Βλ. απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Rayonna prokuratura Lom (C-467/18, EU:C:2019:765, σκέψη 60). Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψη 60), σχετικά με την ερμηνεία των εθνικών διατάξεων υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης και, ειδικότερα, του γράμματος και του σκοπού του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.
50      Βλ. απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Rayonna prokuratura Lom (C-467/18, EU:C:2019:765, σκέψη 61).
51      Βλ. σημεία 48 και 62 των παρουσών προτάσεων.
52      Βλ., συγκριτικά, την κατάσταση που περιγράφεται στην απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C-308/19, EU:C:2021:47, σκέψεις 24 και 64), στην οποία υπήρχαν δύο νομολογιακά ρεύματα σε εθνικό επίπεδο, εκ των οποίων το πρώτο τασσόταν υπέρ της στενής ερμηνείας των εθνικών κανόνων που διέπουν τις προθεσμίες παραγραφής, ενώ το δεύτερο προέκρινε μια ελαστική ερμηνεία των εν λόγω κανόνων, καθόσον μόνον το τελευταίο συνάδει με τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης.