62024CJ0061_RES
Sprawa C‑61/24 [Lindenbaumer] (
i
)
DL
przeciwko
PQ
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof)
Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 20 marca 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Wzmocniona współpraca w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej – Rozporządzenie (UE) nr 1259/2010 – Artykuł 8 lit. a) i b) – Pojęcie „zwykłego pobytu” małżonków – Status przedstawiciela dyplomatycznego jednego z małżonków – Konwencja wiedeńska o stosunkach dyplomatycznych
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Prawo właściwe dla rozwodu i separacji prawnej – Rozporządzenie nr 1259/2010 – Pojęcie zwykłego pobytu małżonków – Status przedstawiciela dyplomatycznego jednego z małżonków i zatrudnienie tego małżonka na stanowisku w państwie przyjmującym – Brak zwykłego pobytu małżonków w państwie przyjmującym – Wyjątek – Zamiar ustanowienia przez małżonków w tym państwie zwykłego ośrodka ich interesów życiowych – Kryteria oceny
[rozporządzenie Rady nr 1259/2010, art. 8 lit. a), b)]
(zob. pkt 35–67, sentencja)
Streszczenie
Trybunał, rozpatrujący wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, z którym wystąpił Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy), uściślił pojęcie „zwykłego pobytu” małżonków w rozumieniu rozporządzenia nr 1259/2010 (
1
), w sytuacji, gdy jeden z małżonków jest zatrudniony w charakterze przedstawiciela dyplomatycznego na stanowisku z państwie przyjmującym.
DL i PQ, obywatele niemieccy, zawarli związek małżeński w 1989 r. Małżonkowie przez ponad 10 lat zamieszkiwali razem w wynajętym mieszkaniu w Berlinie (Niemcy) (zwanym dalej „mieszkaniem rodzinnym”) a następnie przez około dwa lata w Sztokholmie (Szwecja). We wrześniu 2019 r. para osiedliła się w Moskwie (Rosja) w mieszkaniu znajdującym się na terenie kompleksu nieruchomości ambasady Niemiec, w której PQ pełnił obowiązki radcy ambasady.
W perspektywie powrotu do Niemiec małżonkowie zatrzymali mieszkanie rodzinne, w którym od września 2019 r. zamieszkuje jedno z ich pełnoletnich dzieci, a którego niektóre części były podnajmowane do czerwca 2020 r.
W styczniu 2020 r. DL wróciła do Berlina w celu poddania się operacji i pozostała w mieszkaniu rodzinnym do lutego 2021 r. Wróciła następnie do Moskwy, do mieszkania przynależącego do ambasady Niemiec, które definitywnie opuściła w maju 2021 r., aby powrócić do Berlina. Od tego czasu wciąż zamieszkuje w mieszkaniu rodzinnym w Berlinie, podczas gdy PQ wciąż mieszka w Moskwie.
W dniu 8 lipca 2021 r. PQ złożył w Amtsgericht (sądzie rejonowym, Niemcy) pozew o rozwód, w którym podniósł, że od stycznia 2020 r. nie dzieli gospodarstwa domowego z DL i że separacja stała się definitywna w marcu 2021 r. DL sprzeciwiła się żądaniu rozwodu i uzasadniła to tym, że do separacji pary doszło najwcześniej w maju 2021 r., kiedy powróciła do Berlina. Pozew został oddalony, ponieważ nie upłynął rok separacji wymagany przez prawo niemieckie i nie było wystarczająco poważnych podstaw do natychmiastowego orzeczenia rozwodu.
Z kolei Kammergericht (wyższy sąd krajowy, Niemcy), do którego PQ złożył środek odwoławczy, orzekł rozwód na podstawie prawa rosyjskiego, które uznał za prawo właściwe zważywszy na ostatni zwykły pobyt małżonków zgodnie z art. 8 lit. b) rozporządzenia nr 1259/2010.
DL wniosła do sądu odsyłającego środek zaskarżenia od orzeczenia o rozwodzie. Sąd odsyłający powziął wątpliwości co do tego, czy wykładnia pojęcia „zwykłego pobytu” w świetle rozporządzenia nr 1259/2010 powinna odpowiadać wykładni tego samego pojęcia zawartego w rozporządzeniu nr 2201/2003 (
2
). Stawia on sobie pytanie, czy zatrudnienie w danym państwie jednego z małżonków w charakterze przedstawiciela dyplomatycznego, okres fizycznej obecności małżonków w tym państwie oraz stopień integracji społecznej i rodzinnej w tym państwie stanowią okoliczności istotne, a nawet decydujące, dla ustalenia „zwykłego pobytu” małżonków, o którym mowa w art. 8 lit. a) i b) rozporządzenia nr 1259/2010.
Ocena Trybunału
Trybunał stwierdził na początku, że rozporządzenie nr 1259/2010 nie zawiera definicji pojęcia „zwykłego pobytu” i nie odsyła w żaden sposób do prawa państw członkowskich w celu określenia znaczenia i zakresu tego pojęcia. W rezultacie pojęciu temu należy nadać autonomiczną i jednolitą wykładnię, uwzględniając brzmienie przepisu, kontekst, w jaki się on wpisuje, oraz cele realizowane przez uregulowanie, którego część on stanowi.
Co się tyczy pojęcia „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003, charakteryzuje się ono co do zasady dwoma elementami, a mianowicie z jednej strony zamiarem zainteresowanego ustanowienia zwykłego ośrodka swoich interesów życiowych w określonym miejscu, a z drugiej strony obecnością przejawiającą się wystarczająco stabilnym charakterem na terytorium danego państwa członkowskiego. Ze względu na konieczność spójności między przepisami rozporządzeń nr 1259/2010 i nr 2201/2003 te same elementy są wymagane do scharakteryzowania pojęcia „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 8 lit. a) i b) rozporządzenia nr 1259/2010. Taka jednolita koncepcja odzwierciedla ścisły związek między tymi dwoma rozporządzeniami regulującymi w szczególności rozwód i separację prawną.
Definicja pojęcia „zwykłego pobytu” małżonków w rozumieniu art. 8 lit. a) i b) rozporządzenia nr 1259/2010, która co do zasady charakteryzuje się tymi dwoma elementami, pozwala bowiem zagwarantować zarówno cel polegający na pewności prawa i przewidywalności, jak i niezbędną elastyczność w postępowaniach małżeńskich, zapobiegając jednocześnie ewentualnym nadużyciom w wyborze prawa właściwego.
Tymczasem, jeśli chodzi, po pierwsze, o status przedstawiciela dyplomatycznego jednego z małżonków, to charakter i specyfika działalności zawodowej przedstawiciela dyplomatycznego zatrudnionego w przedstawicielstwie zewnętrznym w państwie przyjmującym przemawiają co do zasady, ze względu na okoliczności związane z tą funkcją, za tym, że ów przedstawiciel i jego małżonek nie mają zwykłego pobytu w rozumieniu art. 8 lit. a) i b) rozporządzenia nr 1259/2010 w tym państwie.
Jednakże o ile status przedstawiciela dyplomatycznego jednego z małżonków stanowi istotny element w ramach badania zwykłego charakteru pobytu małżonków na terytorium państwa przyjmującego, w odniesieniu do oceny powodów ich obecności w tym państwie i warunków ich pobytu, o tyle okoliczność ta nie jest sama w sobie decydująca dla wykluczenia uznania miejsca zwykłego pobytu zainteresowanego i członków jego rodziny w tym państwie. Ustalenia „zwykłego pobytu” małżonków należy, nawet w obliczu takiej okoliczności, dokonać na podstawie wszystkich okoliczności faktycznych właściwych dla każdego przypadku.
Jeśli chodzi, po drugie, o kryterium okresu fizycznej obecności małżonków na terytorium państwa, należy uwzględnić szczególną sytuację przedstawicieli dyplomatycznych ze względu na charakter ich obowiązków i członków ich rodzin. Z jednej strony osoby te często pozostają bowiem w ścisłym związku z państwem wysyłającym, do którego regularnie podróżują. Z drugiej strony, ponieważ przedstawiciele dyplomatyczni podlegają co do zasady zasadzie rotacji, okres ich pobytu w państwie przyjmującym może być postrzegany a priori jako tymczasowy, podczas gdy w praktyce czasami może być dość długi. W tych szczególnych okolicznościach okres fizycznej obecności małżonków na terytorium państwa przyjmującego nie jest sam w sobie elementem decydującym o zwykłym charakterze ich pobytu w tym państwie. Nie można wykluczyć w tym względzie, że małżonkowie będą obecni na tym terytorium przez dość długi okres, zachowując jednocześnie ośrodek swoich interesów życiowych w państwie wysyłającym, do którego regularnie się udają.
Po trzecie, integracja społeczna w państwie, niezależnie od tego, czy jest ono państwem przyjmującym, czy państwem wysyłającym, stanowi istotny element przy ustalaniu zwykłego pobytu małżonków. Integracja owa może bowiem konkretyzować jego element subiektywny związany z wolą ustanowienia przez zainteresowanych zwykłego ośrodka ich interesów życiowych w określonym miejscu. Więzi rodzinne zachowane w państwie wysyłającym lub, przeciwnie, więzi utworzone w państwie przyjmującym mogą być również istotne w ramach analizy wszystkich okoliczności faktycznych danego przypadku.
W każdym razie zgodnie z orzecznictwem Trybunał w odniesieniu do rozporządzenia nr 2201/2003, które to orzecznictwo można zastosować do wykładni pojęcia „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 8 lit. a) i b) rozporządzenia nr 1259/2010, małżonek, który dzieli swoje życie między dwa państwa, może mieć miejsce zwykłego pobytu tylko w jednym z tych państw.
Trybunał stwierdził, że art. 8 lit. a) i b) rozporządzenia nr 1259/2010 należy interpretować w ten sposób, że status przedstawiciela dyplomatycznego jednego z małżonków oraz jego zatrudnienie na stanowisku w państwie przyjmującym stoją co do zasady na przeszkodzie temu, by przyjąć, że w tym państwie został ustalony „zwykły pobyt” małżonków. Byłoby inaczej, gdyby w wyniku całościowej oceny wszystkich okoliczności danego przypadku, w tym w szczególności okresu fizycznej obecności małżonków oraz ich integracji społecznej i rodzinnej w tym państwie, po pierwsze, wykazano zamiar ustanowienia przez małżonków w tym państwie zwykłego ośrodka ich interesów życiowych, a po drugie, wykazano, że ich obecność na terytorium tego państwa miała wystarczająco stabilny charakter.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
1
)	Rozporządzenie Rady (UE) nr 1259/2010 z dnia 20 grudnia 2010 r. w sprawie wprowadzenia w życie wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej (Dz.U. 2010, L 343, s. 10).
(
2
)	Rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1).