Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
LAILI MEDINY
przedstawiona w dniu 5 czerwca 2025 r.(1)
Sprawa C‑704/23 P
Tigran Khudaverdyan
przeciwko
Radzie Unii Europejskiej
Odwołanie – Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Środki ograniczające przyjęte w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi – Zamrożenie środków finansowych – Umieszczenie nazwiska wnoszącego odwołanie w wykazach odnośnych osób, podmiotów i organów – Artykuł 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145/WPZiB – Wykładnia – Pojęcie „wiodącego przedsiębiorcy” – Konkretne indywidualne zachowanie w zakresie wywierania wpływu na rząd Federacji Rosyjskiej – Pojęcie „sektorów gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej”
I.      Wprowadzenie
1.        Przedmiotem niniejszej opinii jest odwołanie, które Tigran Khudaverdyan(2) wniósł od wyroku z dnia 6 września 2023 r., Khudaverdyan/Rada (T‑335/22, EU:T:2023:500)(3) i w którym domaga się on uchylenia tego wyroku. We wspomnianym wyroku Sąd oddalił skargę wniesioną przez wnoszącego odwołanie na podstawie art. 263 TFUE i skierowaną przeciwko:
–        decyzji Rady (WPZIB) 2022/429 z dnia 15 marca 2022 r. zmieniającej decyzję 2014/145/WPZiB w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2022,
L 87 I, s. 44) i rozporządzeniu wykonawczemu Rady (UE) 2022/427 z dnia 15 marca 2022 r. wykonującemu rozporządzenie (UE) nr 269/2014 w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2022, L 87 I, s. 1)(4);
–        decyzji Rady (WPZIB) 2022/1530 z dnia 14 września 2022 r. zmieniającej decyzję 2014/145/WPZiB w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2022,
L 239, s. 149) i rozporządzeniu wykonawczemu Rady (UE) 2022/1529 z dnia 14 września 2022 r. wykonującemu rozporządzenie (UE) nr 269/2014 w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2022, L 239, s. 1)(5); i
–        decyzji Rady (WPZIB) 2023/572 z dnia 13 marca 2023 r. zmieniającej decyzję 2014/145/WPZiB w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2023, L 75 I, s. 134) i rozporządzeniu wykonawczemu Rady (UE) 2023/571 z dnia 13 marca 2023 r. wykonującemu rozporządzenie (UE) nr 269/2014 w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2023, L 75 I, s. 1)(6),
w zakresie, w jakim w aktach tych umieszczono nazwisko wnoszącego odwołanie w załączonych do nich wykazach. Na mocy tych aktów Rada Unii Europejskiej uniemożliwiła wnoszącemu odwołanie wjazd na terytoria państw członkowskich lub przejazd przez nie, a także zamroziła wszelkie jego środki finansowe i zasoby gospodarcze na tych terytoriach.
2.        Niniejsza sprawa dotyczy jednego z pierwszych odwołań wniesionych do Trybunału w związku ze środkami ograniczającymi przyjętymi w 2022 r. przez Radę w następstwie inwazji sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej na Ukrainę(7). Stwarza ona Trybunałowi, orzekającemu w składzie wielkiej izby, okazję do dokonania wykładni i zbadania zgodności z prawem kryterium ustanowionego w art. 1 ust. 1 lit. e) i art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145/WPZiB(8) zmienionej decyzją (WPZiB) 2022/329(9), a także w art. 3 ust. 1 lit. g) rozporządzenia (UE) nr 269/2014(10) zmienionego rozporządzeniem (UE) 2022/330(11). Zgodnie z tym kryterium, określanym powszechnie mianem „kryterium g)”, w wykazie umieszcza się nazwiska wiodących przedsiębiorców zaangażowanych w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej.
3.        Wnoszący odwołanie podnosi w szczególności, że Sąd dokonał błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu(12), gdy stwierdził co do istoty, iż spełnienie zawartego w nim kryterium nie wymaga wykazania przez Radę żadnego konkretnego zachowania lub zaangażowania po stronie osoby, której nazwisko zostało umieszczone w wykazie, zwłaszcza w zakresie wywierania przez nią wpływu na rząd Federacji Rosyjskiej, ani ustalenia powiązania z reżimem tego kraju. Kwestionuje on również adekwatność tego kryterium jako środka służącego realizacji celów art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu i utrzymuje, że Rada naruszyła w tym względzie zasadę ciężaru dowodu.
4.        Niniejsza sprawa ma związek ze sprawami C‑696/23 P,
C‑711/23 P,
C‑35/24 P i C‑111/24 P, w których odwołania od wyroków Sądu utrzymujących w mocy umieszczenie nazwisk w wykazach osób objętych środkami ograniczającymi na podstawie art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu wnieśli, odpowiednio, Dmitry Alexandrovich Pumpyanskiy, Viktor Filippovich Rashnikov, Dmitry Arkadievich Mazepin i German Khan. W przedstawianych również dzisiaj opiniach w tych sprawach skupiam się na konkretnych kwestiach, o których zbadanie zwrócił się do mnie Trybunał, a które dotyczą wykładni i ważności zawartego w tym przepisie kryterium umieszczenia w wykazie, w szczególności w świetle głównych wspólnych argumentów wysuniętych przez wnoszących odwołanie.
II.    Okoliczności faktyczne i przebieg postępowania
A.      Okoliczności powstania sporu
5.        Kontekst sporu przedstawiono w pkt 2–18 zaskarżonego wyroku. Na potrzeby niniejszej opinii można go zrekapitulować, przywołując przedstawione poniżej bezsporne okoliczności faktyczne.
6.        Wnoszący odwołanie jest przedsiębiorcą posiadającym obywatelstwo armeńskie.
7.        W dniu 17 marca 2014 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła, na podstawie art. 29 TUE, decyzję 2014/145. Tego samego dnia Rada, na podstawie art. 215 ust. 2 TFUE, przyjęła rozporządzenie nr 269/2014. Oba te akty dotyczyły środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających.
8.        W dniu 25 lutego 2022 r. Rada przyjęła zarówno decyzję 2022/329 zmieniającą decyzję 2014/145, jak i rozporządzenie 2022/330 zmieniające rozporządzenie nr 269/2014, na mocy których zmienione zostały między innymi kryteria, zgodnie z którymi osoby fizyczne lub prawne, podmioty lub organy mogą zostać objęte rozpatrywanymi środkami ograniczającymi.
9.        Artykuł 1 ust. 1 lit. e) decyzji 2014/145 w brzmieniu zmienionym decyzją 2022/329(13) uniemożliwia wjazd na terytoria państw członkowskich lub przejazd przez nie osobom fizycznym, które spełniają kryterium co do istoty identyczne z kryterium ustanowionym w art. 2 ust. 1 lit. g) owej decyzji. Ten drugi przepis przewiduje z kolei zamrożenie środków finansowych i zasobów gospodarczych osób fizycznych spełniających to kryterium.
10.      Dokładniej rzecz ujmując, art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu ma następujące brzmienie:
„1.      Zamraża się wszelkie środki finansowe i zasoby gospodarcze należące do lub będące w posiadaniu lub pod kontrolą:
[…]
g)      wiodących przedsiębiorców lub osób prawnych, podmiotów lub organów zaangażowanych w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej odpowiedzialnemu za aneksję Krymu i destabilizację Ukrainy,
[…]”.
11.      Rozporządzenie nr 269/2014 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem 2022/330(14) wymaga przyjęcia środków służących zamrożeniu środków finansowych i określa szczegółowe zasady regulujące to zamrożenie środków finansowych z użyciem sformułowań praktycznie identycznych z tymi, którymi posłużono się w decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu. Artykuł 3 ust. 1 lit. g) rozporządzenia nr 269/2014 w zmienionym brzmieniu zasadniczo powiela art. 2 ust. 1 lit. g) tej decyzji.
12.      W dniu 15 marca 2022 r., ze względu na powagę sytuacji w Ukrainie, Rada przyjęła pierwotne akty. Nazwisko wnoszącego odwołanie zostało dodane do wykazu załączonego do decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu oraz do wykazu zawartego w załączniku I
do rozporządzenia nr 269/2014 w zmienionym brzmieniu z następujących powodów:
„[Wnoszący odwołanie] jest dyrektorem wykonawczym firmy Yandex – jednego z wiodących przedsiębiorstw technologicznych w Rosji, które specjalizuje się w inteligentnych produktach i usługach opierających się na uczeniu maszynowym. Były szef wiadomości [Były szef działu mediów] Yandex oskarżył firmę o to, że jest »kluczowym elementem ukrywania informacji« o wojnie
[w] Ukrainie przed Rosjanami. Ponadto firma ostrzega rosyjskich użytkowników szukających wiadomości o Ukrainie w swojej wyszukiwarce o nierzetelnych informacjach w Internecie po tym, jak rosyjski rząd zagroził rosyjskim medium za to, co publikują.
W dniu 24 lutego 2022 r. [wnoszący odwołanie] wziął udział w spotkaniu oligarchów z [prezydentem] Putinem na Kremlu, aby omówić skutki działań podjętych w związku z sankcjami Zachodu. Fakt, że został zaproszony do udziału w tym spotkaniu, pokazuje, że jest członkiem wewnętrznego kręgu oligarchów z najbliższego otoczenia [prezydenta] Putina oraz że popiera lub realizuje działania lub polityki podważające integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy, a także stabilność i bezpieczeństwo w Ukrainie lub im zagrażające. Ponadto jest jednym z czołowych przedsiębiorców zaangażowanych w sektory gospodarcze, dostarczające znacznego źródła dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej, odpowiedzialnemu za aneksję Krymu i destabilizację Ukrainy”.
13.      W dniu 16 marca 2022 r. Rada opublikowała w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej ogłoszenie skierowane do osób objętych środkami ograniczającymi przewidzianymi w pierwotnych aktach (Dz.U. 2022, C 121 I, s. 1).
14.      W dniu 6 kwietnia 2022 r. wnoszący odwołanie wystąpił do Rady z wnioskiem o udzielenie mu dostępu do dokumentów, które stanowiły podstawę zastosowania wobec niego środków ograniczających. W dniu 13 kwietnia 2022 r. Rada zastosowała się do tego wniosku.
15.      W dniu 30 maja 2022 r. wnoszący odwołanie zwrócił się do Rady o ponowne rozpatrzenie jego sprawy.
16.      W dniu 14 września 2022 r. Rada przyjęła pierwszy pakiet aktów utrzymujących, na mocy których przedłużyła obwiązywanie środków przyjętych względem wnoszącego odwołanie do dnia 15 marca 2023 r.
17.      W dniu 1 listopada 2022 r. wnoszący odwołanie wystąpił o dokonanie przeglądu pierwszego pakietu aktów prawnych.
18.      W dniu 13 marca 2023 r. Rada przyjęła drugi pakiet aktów utrzymujących, na mocy których przedłużyła obwiązywanie środków przyjętych względem wnoszącego odwołanie do dnia 15 września 2023 r.
B.      Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok
19.      Skargą złożoną w sekretariacie Sądu w dniu 7 czerwca 2022 r. wnoszący odwołanie wniósł o stwierdzenie nieważności spornych aktów. Ponadto w dniach 25 listopada 2022 r. i 14 kwietnia 2023 r. wnoszący odwołanie złożył pisma dostosowujące skargę celem zmiany jej żądań i uwzględnienia w niej żądań stwierdzenia nieważności pierwszego i drugiego
pakietu aktów utrzymujących.
20.      Na poparcie skargi podniósł on cztery zarzuty, dotyczące zasadniczo: po pierwsze, naruszenia prawa do skutecznej ochrony sądowej i obowiązku uzasadnienia; po drugie, oczywistego błędu w ocenie; po trzecie, nieprzestrzegania zasad proporcjonalności i niedyskryminacji; oraz po czwarte, naruszenia praw podstawowych. Dodatkowo w obu pismach dostosowujących skargę wnoszący odwołanie sformułował zarzut piąty, skierowany przeciwko pierwszemu i drugiemu
pakietowi aktów utrzymujących, podnoszący naruszenie prawa do bycia wysłuchanym i naruszenie spoczywającego na Radzie obowiązku weryfikacji
swojej decyzji.
21.      W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił skargę wnoszącego odwołanie, opierając się między innymi na następujących względach.
22.      Po pierwsze, co się tyczy wykładni art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, Sąd uznał, że zawarte w nim kryterium mieści w sobie w sposób dorozumiany pojęcie wpływu w związku z prowadzeniem działalności w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej oraz nie przewiduje żadnych dodatkowych warunków dotyczących powiązania z tym reżimem. Sąd uważa, że za pomocą tego kryterium Rada zamierzała wykorzystać wpływ, jaki ta kategoria osób może wywierać na reżim rosyjski, poprzez skłonienie tych osób do wywarcia presji na ów rząd w celu zmiany jego polityki. W związku z tym pojęcie „wiodącego przedsiębiorcy” należy rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono do rangi tych osób w świetle między innymi ich pozycji zawodowej, skali ich działalności gospodarczej, wielkości posiadanego kapitału lub funkcji, jakie pełnią w jednym lub kilku przedsiębiorstwach, w ramach których prowadzą one działalność(15).
23.      Zdaniem Sądu za wykładnią tą przemawia fakt, że celem rozpatrywanych środków ograniczających jest zwiększenie kosztów działań podważających integralność terytorialną Ukrainy. Cel ten oznacza również, że wyrażenie „zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej” odnosi się nie do przedsiębiorców, lecz do sektorów gospodarczych(16).
24.      Po drugie, jeśli chodzi o zasadność powodów umieszczenia nazwiska wnoszącego odwołanie w wykazach zamieszczonych w spornych aktach, Sąd stwierdził, że Rada miała pełne prawo uznać, iż wnoszący odwołanie jest wiodącym przedsiębiorcą, co można wywieść ze znaczenia gospodarczego przedsiębiorstwa Yandex(17). Ponadto Sąd orzekł, że Rada przedstawiła zbiór wystarczająco konkretnych, precyzyjnych i spójnych poszlak pozwalających na wykazanie, iż wnoszący odwołanie był zaangażowany w sektorze gospodarczym, mianowicie w sektorze technologii informacyjnych i komunikacyjnych, który zapewniał istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej(18).
25.      Po trzecie, Sąd oddalił podniesiony przez wnoszącego odwołanie zarzut, zgodnie z którym kryterium przewidziane w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu narusza zasadę proporcjonalności. Sąd zaznaczył w tym względzie, że w świetle wagi celów realizowanych przez sporne środki ograniczające – negatywne konsekwencje wnikające z ich zastosowania względem wnoszącego odwołanie nie były oczywiście nieproporcjonalne(19). W przekonaniu Sądu okoliczność, że wnoszący odwołanie nie pełnił bezpośredniej roli w działaniach skierowanych przeciwko Ukrainie, jest pozbawiona znaczenia, ponieważ to nie z tego powodu został on objęty środkami ograniczającymi; został on nimi objęty dlatego, że należał do wiodących przedsiębiorców zaangażowanych w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu(20).
III. Żądania stron i postępowanie przed Trybunałem
26.      W odwołaniu wniesionym do Trybunału Sprawiedliwości w dniu 16 listopada 2023 r. wnoszący odwołanie zwraca się do Trybunału o:
–        uchylenie zaskarżonego wyroku;
–        stwierdzenie nieważności spornych aktów;
–        nakazanie naprawienia szkody poniesionej przez wnoszącego odwołanie w wyniku przyjęcia spornych aktów;
–        obciążenie Rady kosztami postępowania.
27.      W odpowiedzi na odwołanie złożonej w dniu 31 stycznia 2024 r. Rada wnosi do Trybunału o oddalenie odwołania i obciążenie wnoszącego odwołanie kosztami postępowania.
28.      W dniu 11 lutego 2025 r. została przeprowadzona rozprawa, podczas której wnoszący odwołanie i Rada odpowiedzieli na zadane przez Trybunał pytania wymagające odpowiedzi ustnej, w szczególności dotyczące wykładni zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu pojęcia „wiodących przedsiębiorców”.
IV.    Ocena
29.      Na poparcie odwołania wnoszący odwołanie podnosi cztery zarzuty, które dotyczą co do istoty:
–        po pierwsze, tego, że Sąd naruszył prawo przy dokonywaniu wykładni art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu i błędnie zastosował ten przepis względem wnoszącego odwołanie;
–        po drugie, tego, że Sąd nie dochował należycie zakresu dokonywanej kontroli sądowej;
–        po trzecie, tego, że Sąd dokonał błędnej wykładni zasady proporcjonalności i błędnie ją zastosował; oraz
–        po czwarte, tego, że Sąd naruszył prawa podstawowe wnoszącego odwołanie.
30.      Trybunał zwrócił się do rzecznika generalnego o poddanie analizie konkretnych argumentów dotyczących wykładni art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, w szczególności tych, które przedstawiono w ramach części pierwszej pierwszego zarzutu odwołania. Ponadto Trybunał wyraził życzenie, aby w opinii rzecznika generalnego znalazła się analiza argumentów wnoszącego odwołanie, które odnoszą się do adekwatności tego kryterium jako środka służącego realizacji celów art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu. Te argumenty sformułowano zasadniczo w ramach części trzeciej pierwszego zarzutu odwołania i w ramach trzeciego zarzutu odwołania. W niniejszej opinii skupię się na tych właśnie głównych zagadnieniach, wokół których strony, zgodnie z wnioskiem Trybunału, skoncentrowały swoje wystąpienia ustne podczas rozprawy.
A.      W przedmiocie części pierwszej pierwszego zarzutu odwołania
31.      W ramach części pierwszej pierwszego zarzutu odwołania wnoszący odwołanie twierdzi, że Sąd dokonał błędnej wykładni kryterium zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu. Zasadniczo nie zgadza się on ze sformułowanym przez Sąd wnioskiem, że ów przepis nie wymaga od Rady wykazania żadnego konkretnego zachowania po stronie osoby, której nazwisko zostało umieszczone w wykazie, zwłaszcza w zakresie wywierania wpływu na rząd Federacji Rosyjskiej, ani ustalenia jakiegokolwiek powiązania z reżimem tego kraju.
32.      Jak wynika jasno z pkt 10 niniejszej opinii, art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu przewiduje zamrożenie wszelkich środków finansowych i zasobów gospodarczych należących do lub będących w posiadaniu lub pod kontrolą „wiodących przedsiębiorców […] zaangażowanych w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej odpowiedzialnemu za aneksję Krymu i destabilizację Ukrainy”.
33.      Argumenty wnoszącego odwołanie wymagają zbadania dokonanej przez Sąd wykładni art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu w odniesieniu do, po pierwsze, pojęcia „wiodących przedsiębiorców”, oraz po drugie, wyrażenia „zaangażowanych w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej”.
1.      Wykładnia pojęcia „wiodących przedsiębiorców”
34.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii pod uwagę należy wziąć nie tylko jego brzmienie, lecz także kontekst, w jaki się on wpisuje, oraz cele realizowane przez uregulowania, których część on stanowi. Jest tak w szczególności wówczas, gdy treść danego przepisu prawa Unii nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia swojego znaczenia i zakresu, co ma miejsce w niniejszej sprawie w odniesieniu do art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu(21).
35.      Po pierwsze, jeśli chodzi o wykładnię językową pojęcia „wiodących przedsiębiorców”, powszechnie wiadomo, że słowo „przedsiębiorca” oznacza osobę, która prowadzi interesy, zazwyczaj na stanowisku kierowniczym w przedsiębiorstwie. Ponadto słowo „interesy” odnosi się do prowadzenia działalności gospodarczej lub handlowej. W związku z tym termin „przedsiębiorcy”, zawarty w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, dotyczy osób prowadzących działalność gospodarczą lub handlową w ramach przedsiębiorstwa, które jest ich własnością lub w którym zajmują ważne stanowisko(22).
36.      Z kolei słowo „wiodący” (leading w języku angielskim) to przymiotnik, który oznacza po polsku „główny, przodujący lub kierowniczy” (w języku angielskim słowo leading również oznacza „bardzo ważny lub najważniejszy”)(23). W zakresie, w jakim w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu po wyrażeniu „wiodących przedsiębiorców” następuje wyrażenie „zaangażowanych w sektorach gospodarczych”, termin „wiodący” należy rozumieć jako odnoszący się do rangi danego przedsiębiorcy w sektorze, w którym prowadzi on działalność, i do wpływu, jaki ta osoba może być zdolna wywierać w tym sektorze, co zasadniczo jest zbieżne z wnioskiem, do którego Sąd doszedł w pkt 79 zaskarżonego wyroku. Ponadto, jak wskazano w pkt 80 tego wyroku, status „wiodącego” przedsiębiorcy może zostać ustalony w świetle między innymi jego pozycji zawodowej, skali jego działalności gospodarczej, wielkości posiadanego kapitału lub funkcji, jakie pełni w jednym lub kilku przedsiębiorstwach, w ramach których prowadzi działalność(24).
37.      Wynika stąd, że na płaszczyźnie językowej Sąd nie popełnił żadnego błędu, gdy stwierdził co do istoty, w pkt 83 zaskarżonego wyroku, iż Rada, w celu ustalenia, że dana osoba jest „wiodącym przedsiębiorcą” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, musi wykazać jedynie, iż ta osoba prowadzi działalność gospodarczą lub handlową oraz iż ta osoba jest uznawana, w świetle elementów opisanych w pkt 80 zaskarżonego wyroku, za bardzo ważnego lub najważniejszego przedsiębiorcę w sektorze gospodarczym, w którym prowadzi działalność, z tym skutkiem, że dysponuje możliwością wywierania wpływu w obrębie tego sektora.
38.      Prawdą jest, że w niektórych wersjach językowych art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu rzeczownik „przedsiębiorców” opatrzono przymiotnikiem kwalifikującym, którego ekwiwalentem nie jest słowo „wiodących” (leading w języku angielskim), lecz „wpływowych” (influential w języku angielskim).
39.      W tym względzie przypominam jednak, że w myśl utrwalonego orzecznictwa Trybunału sformułowania użytego w jednej wersji językowej lub w kilku wersjach językowych przepisu prawa Unii nie można traktować jako jedynej podstawy wykładni tego przepisu. Przepisy prawa Unii należy bowiem interpretować i stosować w sposób jednolity w świetle wersji sporządzonych we wszystkich językach urzędowych Unii(25).
40.      W niniejszej sprawie, pragnę zauważyć, w ślad za wyjaśnieniami przedstawionymi przez Radę na rozprawie, że w dwunastu wersjach językowych art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu rzeczownik „przedsiębiorców” opatrzono zasadniczo przymiotnikiem kwalifikującym, którego ekwiwalentem jest słowo „wiodący” (leading w języku angielskim)(26). Ponadto w kilku innych wersjach językowych posłużono się słowem, które można przetłumaczyć jako „prominentny” lub „główny” (prominent lub principal w języku angielskim), które w ujęciu semantycznym odzwierciedlają angielskie słowo „leading”(27). Rozważania przedstawione w pkt 36 niniejszej opinii, które odnoszą się do wykładni wyrażenia „wiodących przedsiębiorców” (leading businesspersons w języku angielskim), mają zatem zastosowanie w całości do wszystkich tych wersji językowych.
41.      Natomiast jedynie we francuskiej, łotewskiej i litewskiej wersji językowej rzeczownik „przedsiębiorców”, zawarty w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, opatrzono przymiotnikiem kwalifikującym, który należałoby przetłumaczyć jako „wpływowych” (influential w języku angielskim). Nawet jednak w tych językach jednym z podstawowych znaczeń nadawanych przymiotnikowi influential w języku angielskim jest znaczenie odnoszące się do cechy bycia „ważnym”(28). W związku z tym w celu zapewnienia jednolitej wykładni i jednolitego stosowania art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, zgodnie z wymogami orzecznictwa przytoczonego w pkt 39 powyżej, francuskiej, łotewskiej i litewskiej wersji językowej pojęcia „wiodących przedsiębiorców” (leading businesspersons w języku angielskim) należy nadawać tę samą wykładnię co większości wersji językowych tego przepisu, co oznacza, że należy traktować je jako dotyczące znaczenia danego przedsiębiorcy w sektorze gospodarczym, w którym jest on zaangażowany i w obrębie którego dysponuje możliwością wywierania wpływu.
42.      Z powyższych rozważań wynika, że na płaszczyźnie językowej przytoczony przez wnoszącego odwołanie argument, iż pojęcie „wiodących przedsiębiorców” (leading businesspersons w języku angielskim), którym posłużono się w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, wymaga od Rady wykazania konkretnego zachowania po stronie osoby, której nazwisko zostało umieszczone w wykazie, zwłaszcza w zakresie wywierania wpływu na rząd Federacji Rosyjskiej, lub ustalenia powiązania z reżimem tego kraju, nie jest zasadny.
43.      Po drugie, co się tyczy wykładni kontekstowej, pragnę na wstępie przypomnieć, że przewidziane w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu kryterium umieszczenia w wykazie, które dotyczy „wiodących przedsiębiorców”, zostało po raz pierwszy wprowadzone decyzją 2022/329. Ta ostatnia decyzja została przyjęta w dniu 25 lutego 2022 r., to znaczy dzień po tym, jak prezydent Federacji Rosyjskiej ogłosił operację wojskową w Ukrainie, a rosyjskie siły wojskowe rozpoczęły atak na ten kraj(29).
44.      Co więcej, należy podkreślić, że jeszcze przed zmianami wprowadzonymi decyzją 2022/329 art. 2 ust. 1 decyzji 2014/145 przewidywał kryterium umieszczenia w wykazie, które zasadniczo umożliwiało oddziaływanie na osoby dysponujące możliwością wywierania indywidualnego wpływu na rząd Federacji Rosyjskiej. Było tak w szczególności w przypadku art. 2 ust. 1 lit. b) decyzji 2014/145, który dotyczył zasadniczo osób fizycznych, które aktywnie wspierają, materialnie lub finansowo, rosyjskich decydentów odpowiedzialnych za podważanie lub zagrażanie integralności terytorialnej, suwerenności i niezależności Ukrainy lub które uzyskują korzyści od tych decydentów. To kryterium zostało zachowane w decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, co według mnie sugeruje, że wykładnia art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145, zgodnie z którą ów przepis wymaga, jak twierdzi wnoszący odwołanie, dowodu zachowania polegającego na wywieraniu wpływu na rząd Federacji Rosyjskiej oraz powiązania z reżimem rządzącym w tym kraju, byłaby po prostu nadmiarowa, a tym samym wewnętrznie niespójna na płaszczyźnie kontekstowej.
45.      Nie uważam zatem, bez uszczerbku dla dodatkowych rozważań, które przedstawię w dalszej części niniejszej opinii, by wykładnia kontekstowa art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu potwierdzała tezę wnoszącego odwołanie.
46.      Po trzecie, co się tyczy wykładni celowościowej, art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu stanowi część ram prawnych, którymi wprowadzono bezprecedensowy zestaw środków ograniczających służących, jak słusznie przypomniał Sąd w pkt 81 zaskarżonego wyroku, wywarciu na Federację Rosyjską maksymalnej presji poprzez zwiększenie kosztów jego działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy.
47.      W taki bowiem sposób cele środków ograniczających skierowanych przeciwko Rosji zostały zasadniczo przedstawione w wyroku Trybunału z dnia 25 czerwca 2020 r., VTB Bank/Rada (C‑729/18 P, EU:C:2020:499, pkt 59)(30), w którym przytoczono również wyrok z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 123)(31). Oba te wyroki dotyczyły wykładni sektorowych środków ograniczających przyjętych w związku z działaniami destabilizującymi sytuację w Ukrainie, które poprzedzały atak rosyjskich sił zbrojnych na ten kraj w dniu 24 lutego 2022 r.(32). Niemniej jednak cele wskazane przez Trybunał w tych wyrokach zachowują ważność na potrzeby wykładni indywidualnych środków ograniczających rozpatrywanych w niniejszej sprawie, skoro zarówno sektorowe, jak i indywidualne środki ograniczające zostały przyjęte w ramach wspólnej odpowiedzi na sytuację, która ulegała dalszemu pogorszeniu od czasu tego ataku, na co wyraźnie wskazują motywy 10 i 11 decyzji 2022/329 zmieniającej decyzję 2014/145(33).
48.      W tym kontekście przyjmuję, w ślad za ustaleniami dokonanymi przez Sąd w pkt 81 zaskarżonego wyroku, że można racjonalnie oczekiwać, iż przyjęcie środków ograniczających w odniesieniu do wiodących przedsiębiorców, których dotyczy art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, zmaksymalizuje presję wywieraną na rząd Federacji Rosyjskiej, tak aby zaprzestał on agresji wojskowej na terytorium Ukrainy. Ci wiodący przedsiębiorcy odgrywają bowiem kluczową rolę w utrzymaniu rentowności sektorów gospodarczych, w które są zaangażowani i które w ostatecznym rozrachunku przysparzają rządowi Federacji Rosyjskiej zasobów finansowych na realizowanie jego działań i polityk. W związku z tym środki ograniczające rozpatrywane w niniejszej sprawie, z racji tego, że rzutują na działalność wiodących przedsiębiorców, mogą ograniczyć dochody uzyskiwane przez rząd Federacji Rosyjskiej z odpowiednich sektorów gospodarki, a tym samym zwiększyć koszty prowadzonych przez ten rząd działań wojskowych i ograniczyć jego zdolność do podważania integralności terytorialnej, suwerenności i niezależności Ukrainy.
49.      Wynika stąd, że istnieje logiczny związek między – z jednej strony – oddziaływaniem na wiodących przedsiębiorców zaangażowanych w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej oraz – z drugiej strony – celem środków ograniczających rozpatrywanych w niniejszej sprawie. Wbrew argumentom wnoszącego odwołanie związek ten istnieje nawet w braku konkretnego zachowania po stronie osoby, której nazwisko zostało umieszczone w wykazie, zwłaszcza w zakresie wywierania wpływu na rząd Federacji Rosyjskiej, lub w braku powiązania między tą osobą a reżimem rządzącym w tym kraju.
50.      Wykładnia celowościowa art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu nie skutkuje zatem koniecznością ponownego przemyślenia wykładni językowej i kontekstowej tego przepisu, która została przedstawiona w pkt 42 i 45 niniejszej opinii. W rzeczywistości potwierdza ona tezę, że zawarte w tym przepisie pojęcie „wiodących przedsiębiorców” wymaga od Rady jedynie wykazania, iż dana osoba prowadzi działalność gospodarczą lub handlową oraz iż osoba ta jest uznawana za co najmniej bardzo ważnego przedsiębiorcę w sektorze gospodarczym, w którym jest zaangażowana, co oznacza, że dysponuje możliwością wywierania wpływu w obrębie tego sektora.
51.      W świetle powyższych rozważań żadna z określonych w orzecznictwie Trybunału metod wykładni służących ustaleniu znaczenia przepisu prawa Unii nie wymaga, wbrew twierdzeniom wnoszącego odwołanie, istnienia zachowania polegającego na wywieraniu przez oznaczoną osobę wpływu na rząd rosyjski ani też istnienia powiązania z tym rządem jako warunku zakwalifikowania tej osoby do kategorii „wiodących przedsiębiorców” do celów stosowania art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu.
52.      Wreszcie, co się tyczy twierdzenia wnoszącego odwołanie, zgodnie z którym taka wykładnia art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu narusza zasadę pewności prawa, należy zaznaczyć, iż – abstrahując od faktu, że argument ten nie został poparty uzasadnieniem – z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że zasada pewności prawa wymaga, po pierwsze, aby przepisy prawa były jasne i precyzyjne, a po drugie – aby ich stosowanie było przewidywalne dla podmiotów prawa, w szczególności jeżeli mogą one mieć dla nich niekorzystne skutki. Wymogów tych nie można jednak rozumieć w ten sposób, że stoją na przeszkodzie temu, by przepisy prawa Unii odwoływały się do abstrakcyjnego pojęcia prawnego, albo że narzucają obowiązek wyliczenia przez taki przepis różnych konkretnych hipotez zastosowania, jako że nie można z góry określić wszystkich takich hipotez(34).
53.      W moim przekonaniu – choć w sposób oczywisty nie jest możliwe określenie z wyprzedzeniem wszystkich hipotez, w których art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu znajduje zastosowanie – proponowana powyżej wykładnia, która potwierdza wykładnię dokonaną przez Sąd w zaskarżonym wyroku, dostarcza dostatecznie szczegółowych kryteriów pozwalających wyodrębnić przypadki, w których pojęcie „wiodących przedsiębiorców” może zostać zastosowane.
54.      Co za tym idzie, jestem zdania, że nie można zarzucać Sądowi, że naruszył prawo lub zasadę pewności prawa, dokonując wykładni pojęcia „wiodących przedsiębiorców” zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu.
2.      Wykładnia wyrażenia „zaangażowanych w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów”
55.      Tytułem uwagi wstępnej należy przypomnieć, że w pkt 82 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, iż wyrażenie „zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej”, zawarte w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, odnosi się do sektorów gospodarczych, w które zaangażowani są wiodący przedsiębiorcy, a nie do samych tych przedsiębiorców. Oznacza to, że w celu zastosowania tego przepisu Rada musi jedynie udowodnić, iż te sektory gospodarcze zapewniają istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej; nie istnieje natomiast dodatkowy wymóg wykazania istnienia określonego zachowania podejmowanego przez daną osobę lub powiązania między tą osobą a reżimem rosyjskim. Według Sądu ta wykładnia jest zgodna z celami środków ograniczających rozpatrywanych w niniejszej sprawie.
56.      W świetle orzecznictwa przytoczonego w pkt 39 powyżej należy na samym początku wskazać, że brzmienie większości wersji językowych art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu przemawia przeciwko rozumowaniu wnoszącego odwołanie.
57.      Jest tak w przypadku wersji angielskiej, w której kolejność poszczególnych elementów składających się na tekst art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu sugeruje, że Sąd prawidłowo zinterpretował wyrażenie „zapewniających istotne źródło dochodów” jako odnoszące się do bezpośrednio poprzedzającego je wyrażenia „zaangażowanych w sektorach gospodarczych”. Gdyby zamiarem Rady było wskazanie, że źródłem tego dochodu mają być sami wiodący przedsiębiorcy, najpewniej odwróciłaby ona kolejność tych dwóch wyrażeń, tak aby było to oczywiste, ponieważ żadne względy natury językowej nie stały temu na przeszkodzie.
58.      Ponadto w większości wersji językowych art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu między wyrażeniami „zaangażowanych w sektorach gospodarczych” i „zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej” znajduje się zaimek względny(35). Związek między tymi dwoma elementami jest w tych wersjach językowych jeszcze bardziej oczywisty, ponieważ wyrażenie „zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej” z konieczności staje się zdaniem podrzędnym odnoszącym się do grupy nominalnej „sektorach gospodarczych”.
59.      W każdym wypadku, co się tyczy tych wersji językowych, które mogłyby być niejednoznaczne, należy zauważyć, biorąc pod uwagę kontekst, że w zakresie, w jakim w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu słowo „dochodów” zostało powiązane z rządem krajowym jako ich beneficjentem, najbardziej trafną interpretacją tych terminów jest ta, zgodnie z którą źródłem owych dochodów musi być sektor gospodarczy, a nie pojedynczy przedsiębiorca(36). Właśnie takie rozumienie finansów państwa jest zazwyczaj przyjmowane w ujęciu makroekonomicznym. Ponadto nie ulega wątpliwości, że gdyby Radzie przyświecał zamiar, aby istotnym źródłem dochodów był wiodący przedsiębiorca, to wyrażenie „zaangażowanych w sektorach gospodarczych” byłoby zbędne i nie zostałoby umieszczone w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, ponieważ wszyscy przedsiębiorcy są z definicji zaangażowani, bezpośrednio lub pośrednio, w jakiś sektor gospodarczy.
60.      Co więcej, wydaje mi się, że wykładnia celowościowa art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu potwierdza tę wykładnię kontekstową. Koniec końców, w zakresie, w jakim przyjęcie środków ograniczających ma na celu, jak już wyjaśniono(37), ograniczenie środków finansowych, którymi dysponuje rząd Federacji Rosyjskiej, z myślą o położeniu kresu prowadzonej przezeń polityce destabilizacji Ukrainy oraz agresji na ten kraj, ów cel można osiągnąć skuteczniej wówczas, gdy zmniejszeniu ulegają dochody pochodzące z całego sektora gospodarczego, a nie z indywidualnego wkładu wnoszonego przez wiodącego przedsiębiorcę.
61.      Oznacza to, że Sąd nie popełnił żadnego błędu, zwłaszcza w pkt 82 zaskarżonego wyroku, gdy stwierdził, iż w świetle celów środków ograniczających rozpatrywanych w niniejszej sprawie istotnym źródłem dochodów rządu Federacji Rosyjskiej powinny być sektory, w które zaangażowani są wiodący przedsiębiorcy umieszczeni w wykazie, nie zaś sami ci przedsiębiorcy.
62.      Prawdą jest, że motyw 11 decyzji 2022/329 przewiduje, iż „[z]ważywszy na powagę sytuacji, Rada uważa, że należy zmienić kryteria umieszczenia w wykazie, aby objąć nim […] osoby i podmioty zapewniające […] istotne źródło dochodów [rządowi Federacji Rosyjskiej]”. Moim zdaniem już samo to, że w rzeczonym motywie jest mowa nie tylko o osobach, lecz także o podmiotach, jasno wskazuje, iż nie można go rozumieć jako dotyczącego wyłącznie „wiodących przedsiębiorców”, lecz powinno się go odczytywać w ten sposób, że odnosi się on do szerszej koncepcji, mianowicie do całego sektora gospodarczego, który obejmuje wszystkie osoby i podmioty prowadzące w nim działalność.
63.      Ponadto należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału motywy aktu Unii stanowią wprawdzie istotne elementy wykładni, które mogą rzucić światło na zamiar autora tego aktu, ale nie mają mocy prawnie wiążącej i nie mogą być powoływane ani dla uzasadnienia odstępstw od samych przepisów danego aktu, ani w celu dokonywania wykładni tych przepisów w sposób oczywiście sprzeczny z ich brzmieniem(38).
64.      Z racji tego, że w niniejszej sprawie określone w orzecznictwie Trybunału metody wykładni służące ustaleniu znaczenia przepisu prawa Unii prowadzą do wniosku, iż wyrażenie „istotne źródło dochodów” musi być związane z wyrażeniem „zaangażowanych w sektorach gospodarczych”, a nie z pojęciem „wiodących przedsiębiorców”, treść motywu 11 decyzji 2022/329 nie jest w stanie sama w sobie podważyć tej wykładni.
65.      Wnoszący odwołanie twierdzi wreszcie, że przyjęta przez Sąd wykładnia art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, dotycząca w szczególności wyrażenia „istotne źródło dochodów”, oznacza, iż indywidualne zachowanie lub zaangażowanie danego przedsiębiorcy jest całkowicie pozbawione znaczenia. W tym względzie wystarczy jednak przypomnieć, że wykładnia poszczególnych elementów tego przepisu przemawia przeciwko tezie, iż Rada jest zobowiązana wykazać cokolwiek ponad to, że osoba, której nazwisko zostało umieszczone w wykazie, prowadzi działalność gospodarczą lub handlową i jest uznawana za co najmniej bardzo ważnego przedsiębiorcę w sektorze, w którym jest zaangażowana, a tym samym że
jest zdolna do wywierania wpływu w obrębie tego sektora.
66.      Wobec powyższych rozważań jestem zdania, że nie można uznać, iż przy dokonywaniu wykładni wyrażenia „zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej”, zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, Sąd naruszył prawo w sposób zarzucany mu przez wnoszącego odwołanie.
B.      W przedmiocie części trzeciej pierwszego zarzutu odwołania i trzeciego zarzutu odwołania
67.      W ramach części trzeciej pierwszego zarzutu odwołania i trzeciego zarzutu odwołania wnoszący odwołanie podnosi zasadniczo, że Sąd błędnie ocenił adekwatność kryterium zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu jako środka służącego realizacji celów tego przepisu, jak również nieprawidłowo zastosował zasadę ciężaru dowodu, który w tym względzie spoczywa na Radzie. Utrzymuje on, że dokonana przez Sąd wykładnia art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu prowadzi do sytuacji, w której na osoby nakłada się sankcje za to kim są, a nie stosownie do tego, co robią lub powinny robić. W odniesieniu do okoliczności niniejszej sprawy wnoszący odwołanie podaje w wątpliwość zdatność kryterium zawartego w tym przepisie do wywarcia jakiegokolwiek wpływu na państwo rosyjskie. W dalszej kolejności wskazuje on, że Rada nijak nie wykazała, w jaki sposób mógłby on w praktyce być zdolny do wywierania presji na rząd Federacji Rosyjskiej celem doprowadzenia do zmiany jego polityki.
68.      Rada nie zgadza się z tymi argumentami.
69.      W myśl utrwalonego orzecznictwa Trybunału sądy Unii w ramach sprawowania kontroli sądowej środków ograniczających muszą uznać przysługujący Radzie szeroki zakres uznania
w zakresie ustanawiania ogólnych kryteriów definiujących kategorię osób, które mogą być poddane takim środkom(39). Powszechnie tłumaczy się to w ten sposób, że chociaż art. 24 ust. 1 TUE i art. 275 akapit drugi TFUE przyznają w drodze odstępstwa sądom Unii właściwość w tej konkretnej dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB), to owe sądy nie mogą zastępować wyborów politycznych lub strategicznych dokonanych przez Radę przy przyjmowaniu środków ograniczających(40). W związku z tym stopień wnikliwości sprawowanej przez sądy Unii kontroli sądowej jest ograniczony(41).
70.      Nie oznacza to jednak, że Rada może podejmować działania w sposób arbitralny. Gdyby tak było, odstępstwo przewidziane w art. 24 ust. 1 TUE i art. 275 akapit drugi TFUE byłoby pozbawione skuteczności (effet utile)(42). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zgodność z prawem danego środka powinna być kontrolowana w świetle zasady proporcjonalności(43), co zasadniczo oznacza, że na jego zgodność z prawem może mieć wpływ wyłącznie oczywiście nieodpowiedni charakter środka w stosunku do celu, który właściwa instytucja zamierza osiągnąć(44).
71.      W tym względzie pragnę przede wszystkim przypomnieć, że Trybunał miał już okazję potwierdzić w orzecznictwie kryterium sformułowane podobnie do kryterium rozpatrywanego w niniejszej sprawie. Mam tutaj na myśli wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Haswani/Rada (C‑41/19 P, EU:C:2020:545)(45), który dotyczył kryteriów ustanowionych w art. 27 ust. 2 lit. a) i art. 28 ust. 2 lit. a) decyzji 2013/255/WPZiB(46) w brzmieniu nadanym decyzją (WPZiB) 2015/1836(47). Na podstawie tych przepisów Rada uniemożliwiła wjazd na terytorium państw członkowskich „wiodącym przedsiębiorcom działającym w Syrii” oraz zamroziła wszystkie należące do nich środki pieniężne i zasoby gospodarcze w związku z brutalnymi represjami wobec ludności cywilnej tego kraju.
72.      Należy wskazać, że w tym wyroku Trybunał zwrócił uwagę, w kontekście motywu 5 decyzji 2013/255 w zmienionym brzmieniu(48), iż gospodarka syryjska była ściśle kontrolowana przez reżim syryjski oraz iż środowisko biznesowe i ten reżim rozwinęły relacje współzależności. W tym układzie niewielki krąg wiodących przedsiębiorców działających w Syrii był w stanie utrzymać swój status tylko dzięki bliskim związkom z reżimem syryjskim. W związku z tym sam fakt przynależności do tej kategorii osób był wystarczający do podjęcia niezbędnych środków, bez potrzeby udowadniania związku między statusem wiodącego przedsiębiorcy a reżimem syryjskim(49).
73.      Pragnę jednak zauważyć, że mimo podobieństw w warstwie językowej stosowanie kryterium ustanowionego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu pod pewnym istotnym względem różni się od stosowania kryterium zawartego w decyzji 2013/255 w zmienionym brzmieniu. W przypadku środków ograniczających przyjętych w następstwie ataku rosyjskich sił zbrojnych na Ukrainę umieszczenie w wykazie nazwisk wiodących przedsiębiorców nie zostało bowiem dokonane w kontekście istniejących relacji współzależności między środowiskiem biznesowym Federacji Rosyjskiej a reżimem tego kraju. Ci przedsiębiorcy w rzeczywistości nie zostali wskazani z powodu ich bliskich powiązań z rosyjskim kierownictwem politycznym, lecz z powodu prowadzonej przez nich działalności gospodarczej w sektorze gospodarczym zapewniającym istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej(50).
74.      Trybunał będzie musiał zatem rozstrzygnąć, czy w tych okolicznościach kryterium zawarte w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu może się ostać. Dokładniej rzecz ujmując, Trybunał będzie musiał zbadać, czy to kryterium może zostać uznane za zgodne z prawem w braku obowiązku wykazania przez Radę, po pierwsze, bezpośredniego lub pośredniego powiązania między wskazaną osobą a działaniami i politykami rządu Federacji Rosyjskiej wobec Ukrainy, oraz po drugie, konkretnego zachowania po stronie danego wiodącego przedsiębiorcy, które wykracza poza zwykły wpływ gospodarczy, jaki jego działalność zawodowa może wywierać na gospodarkę Federacji Rosyjskiej, a tym samym na dochody uzyskiwane przez rząd Federacji Rosyjskiej.
75.      Co się tyczy pierwszej z tych kwestii, pragnę zwrócić uwagę Trybunału na wydany przezeń wyrok z dnia 1 marca 2016 r., National Iranian Oil Company/Rada (C‑440/14 P, EU:C:2016:128), w którym utrzymał on w mocy kryterium umieszczenia w wykazie osób lub podmiotów, które nie wymagało żadnego dowodu bezpośredniego lub pośredniego związku z rozprzestrzenianiem broni jądrowej, o którym mowa w odnośnym pakiecie środków ograniczających. W tym wyroku Trybunał uznał zasadniczo, że nawet w braku takiego związku owe osoby i podmioty mogą zostać umieszczone w wykazie, ponieważ mogą sprzyjać rozprzestrzenianiu broni jądrowej w drodze dostarczania rządowi Iranu środków lub udogodnień materialnych, finansowych lub logistycznych(51).
76.      Moim zdaniem istnieją solidne podstawy ku temu, by zastosować w niniejszej sprawie dotychczasowe ustalenia Trybunału. Jak bowiem argumentowałam w opinii w sprawie Timchenko/Rada (C‑703/23 P, EU:C:2025:274, pkt 52), ratio decidendi tego orzecznictwa jest powstrzymanie działań, których dotyczą owe środki, poprzez zmniejszenie zasobów finansowych dostępnych na cele tych działań, niezależnie od pochodzenia tych środków, a w szczególności niezależnie od istnienia powiązania między oznaczoną osobą a danym rządem. W niniejszej sprawie działalność gospodarcza wiodących przedsiębiorców, których dotyczą rozpatrywane środki ograniczające, ma zasadnicze znaczenie dla finansowania budżetu rządu Federacji Rosyjskiej. Bez znaczenia jest zatem, czy owi przedsiębiorcy są bezpośrednio lub pośrednio powiązani z rządem lub jego działaniami i politykami wobec Ukrainy.
77.      Jeśli chodzi o drugą z poruszanych tu kwestii, argument wnoszącego odwołanie opiera się na założeniu, że dotychczasowe orzecznictwo Trybunału dotyczyło przypadków, w których do umieszczenia nazwiska wskazanej osoby w wykazie osób lub podmiotów objętych środkami ograniczającymi doprowadziło jej indywidualne zachowanie, które stanowiło warunek wstępny, by można było przypisać jej sytuację, której środki te mają zaradzić. Wnoszący odwołanie twierdzi zasadniczo, że Trybunał nigdy nie potwierdził kryterium umieszczenia w wykazie opierającego się wyłącznie na pozycji zawodowej danej osoby, mianowicie na statusie przedsiębiorcy w rentownym sektorze gospodarczym.
78.      Muszę podkreślić, że nawet jeżeliby założyć, iż uwagi wnoszącego odwołanie są słuszne, nie oznacza to jeszcze samo w sobie, że kryterium umieszczenia w wykazie, które nie wymaga istnienia po stronie wskazanych osób indywidualnego zachowania w celu umieszczenia ich nazwisk w wykazie, musi zostać per se uznane za niezgodne z prawem. Jak bowiem przypomniano w pkt 69 niniejszej opinii, Rada dysponuje szerokim zakresem uznania w odniesieniu do określenia w sposób ogólny i abstrakcyjny kryteriów prawnych i procedur przyjmowania środków ograniczających, co oznacza, że uchyleniu podlega jedynie środek, który jest oczywiście nieodpowiedni w stosunku do celu, który Rada zamierza osiągnąć.
79.      W tym względzie pragnę wskazać, tytułem uwagi wstępnej, że wnoszący odwołanie nie kwestionuje zgodności z prawem celu przyświecającego kryterium ustanowionemu w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, za który to cel Sąd uznał, w pkt 81 zaskarżonego wyroku, zwiększenie presji na Federację Rosyjską, a także kosztów jej działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy.(52) Kwestionuje on natomiast adekwatność umieszczania w wykazach nazwisk wiodących przedsiębiorców, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, jako środka służącego osiągnięciu tych celów.
80.      Uważam jednak, że argumenty przytoczone przez wnoszącego odwołanie należy oddalić z przedstawionych poniżej powodów.
81.      Po pierwsze, jak wyjaśniłam już w pierwszej części niniejszej opinii, na wiodących przedsiębiorców można oddziaływać ze względu na ich działalność zawodową w kluczowych sektorach gospodarki rosyjskiej w zakresie, w jakim rezultat tej działalności pozostaje w ścisłym związku z finansowaniem budżetu rządu Federacji Rosyjskiej. Zasadniczo nałożenie środków ograniczających utrudnia im prowadzenie działalności, co może zaszkodzić gospodarce Rosji(53), a tym samym przyczynia się do zwiększenia kosztów agresji wojskowej na Ukrainę. Można zatem przyjąć, że istnieje logiczny związek między oddziaływaniem na wiodących przedsiębiorców prowadzących działalność w sektorach gospodarczych zapewniających istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej a celem rozpatrywanych środków ograniczających, którym jest wywarcie wpływu na rząd Federacji Rosyjskiej z myślą o położeniu kresu tej agresji.
82.      Ponadto, pomimo że art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu nie wskazuje konkretnie, które sektory są sektorami zapewniającymi istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej, należy stwierdzić, iż sposób sformułowania tego wyrażenia także mieści się w szerokim zakresie uznania przysługującym Radzie przy określaniu ogólnych kryteriów mających zastosowanie w ramach systemu środków ograniczających. Decyzja w przedmiocie zastosowania pojęcia zawartego w tym wyrażeniu w konkretnej sytuacji może być podejmowana indywidualnie w każdym przypadku, o ile podlega kontroli sądów Unii(54).
83.      Po drugie, przy ocenie adekwatności art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu należy, jak wymaga tego orzecznictwo Trybunału(55), uwzględnić kontekst, w jaki wpisuje się ta decyzja. W tym względzie proponowałabym Trybunałowi, aby miał na uwadze nie tylko nadzwyczajne i zmienne okoliczności, w których przyjęto rozpatrywane środki ograniczające, lecz także łączne skutki, jakie w perspektywie ogólnej wszystkie środki wymierzone w Federację Rosyjską po jej ataku na Ukrainę miały w zamierzeniu wywołać.
84.      W związku z tym należy, po pierwsze, zauważyć, że rozpatrywane środki ograniczające zostały przyjęte w nadzwyczajnym i niezwykle pilnym kontekście, o którym mowa w motywach 3–10 decyzji 2022/329. Środki te stanowiły integralną część pakietu środków na bezprecedensową skalę, przyjętych przez Radę w sposób szybki, jednolity, stopniowy i skoordynowany(56). Jak słusznie na rozprawie zauważyła Rada, Unia Europejska w sposób stanowczy zareagowała na naruszenie obowiązków nałożonych erga omnes przez prawo międzynarodowe, tak aby przeciwdziałać agresji wojskowej Federacji Rosyjskiej na Ukrainę(57) z wykorzystaniem w tym celu wszystkich pozostających do jej dyspozycji środków, które nie wiązały się z użyciem siły.
85.      Po drugie, motyw 5 decyzji 2022/329 jasno wskazuje, że zdaniem Rady wszelka agresja wojskowa Federacji Rosyjskiej wobec Ukrainy przyniesie w odpowiedzi ogromne konsekwencje i znaczne koszty, w tym szereg sektorowych i indywidualnych środków ograniczających, które zostaną przyjęte w koordynacji z partnerami. W konsekwencji należy pamiętać, że adekwatność rozpatrywanych środków ograniczających zależy nie tylko od ich wpływu na pojedynczą grupę osób, takich jak wiodący przedsiębiorcy, których dotyczy art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu, lecz od łącznego skutku wszystkich środków przyjętych przez Radę w celu osłabienia bazy gospodarczej Rosji i podważenia zdolności Federacji Rosyjskiej do dalszego finansowania i prowadzenia wojny.
86.      Z powyższego wynika, że kryterium zawarte w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu w połączeniu z kontekstem, w jaki wpisują się te środki, oraz szczególną powagą sytuacji, na którą Rada zwróciła uwagę w decyzji 2022/329, potwierdza wniosek, iż środki ograniczające wobec wiodących przedsiębiorców nie są oczywiście nieodpowiednie w stosunku do ich celu.
87.      Uważam zatem, że Sąd nie popełnił błędu, potwierdzając adekwatność kryterium zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu jako środka służącego realizacji celów tego przepisu.
88.      W pozostałym zakresie, co się tyczy twierdzenia wnoszącego odwołanie, że trudno jest ustalić, jakie działania powinny podejmować osoby, których nazwiska zostały umieszczone w wykazie, aby nie zostały one w nim umieszczone lub aby zostały z niego wykreślone, należy podkreślić, iż prominentni przedsiębiorcy mogą zostać wykreśleni z wykazu, jeżeli są w stanie udowodnić, iż przestali zajmować stanowisko, którego piastowanie stanowiło podstawę umieszczenia ich nazwiska w wykazie. Ponadto o ile piastowanie takiego stanowiska może uzasadniać pierwotną decyzję o umieszczeniu nazwiska w wykazie, o tyle nie może ono doprowadzić do zamrożenia sytuacji danej osoby oraz do pozbawienia przeglądu okresowego skuteczności, chyba że Rada jest w stanie wykazać ryzyko obejścia środków ograniczających, która to kwestia nie została wyraźnie podniesiona w niniejszej sprawie.
89.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał stwierdził, że żaden z argumentów przytoczonych przez wnoszącego odwołanie nie pozwala wykazać, iż Sąd błędnie ocenił adekwatność kryterium zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu jako środka służącego realizacji celów tego przepisu lub też nieprawidłowo zastosował zasadę ciężaru dowodu, który w tym względzie spoczywa na Radzie.
90.      Część trzecią pierwszego zarzutu odwołania i trzeci zarzut odwołania należy oddalić w zakresie, w jakim dotyczą argumentów wnoszącego odwołanie odnoszących się do adekwatności kryterium zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu jako środka służącego realizacji celów tego przepisu.
V.      Wnioski
91.      W świetle analizy przedstawionej w niniejszej opinii proponuję Trybunałowi, aby oddalił odwołanie w odniesieniu do pierwszej i trzeciej części zarzutu pierwszego oraz do zarzutu trzeciego w zakresie, w jakim dotyczą one wykładni art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu oraz argumentów wnoszącego odwołanie odnoszących się do adekwatności kryterium zawartego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu jako środka służącego realizacji celów tego przepisu.
92.      Nie zajmuję stanowiska w przedmiocie pozostałych zarzutów podniesionych przez wnoszącego odwołanie ani w przedmiocie kwestii, która strona powinna zostać obciążona kosztami postępowania zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości.
1      Język oryginału: angielski.
2      Zwany dalej „wnoszącym odwołanie”.
3      Zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”.
4      Zwanym dalej łącznie „pierwotnymi aktami”.
5      Zwanym dalej łącznie „pierwszym pakietem aktów utrzymujących”.
6      Zwanym dalej łącznie „drugim pakietem aktów utrzymujących”, a w związku z pierwotnymi aktami i pierwszym pakietem aktów utrzymujących – „zaskarżonymi aktami”.
7      Zobacz także: wyrok z dnia 13 marca 2025 r., Shuvalov/Rada (C‑271/24 P, EU:C:2025:180); moje opinie: w sprawie Timchenko/Rada (C‑702/23 P, EU:C:2025:273); w sprawie Timchenko/Rada (C‑703/23 P, EU:C:2025:274).
8      Decyzja Rady z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2014, L 78, s. 16).
9      Decyzja Rady z dnia 25 lutego 2022 r. zmieniająca decyzję 2014/145/WPZiB (Dz.U. 2022, L 50, s. 1).
10      Rozporządzenie Rady z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2014, L 78, s. 6).
11      Rozporządzenie Rady z dnia 25 lutego 2022 r. zmieniające rozporządzenie nr 269/2014 (Dz.U. 2022, L 51, s. 1).
12      Dla zachowania zwięzłości nawiązania do kryterium ustanowionego w art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu należy rozumieć także jako nawiązania do kryterium ustanowionego w art. 1 ust. 1 lit. e) tej decyzji i w art. 3 ust. 1 lit. g) rozporządzenia nr 269/2014 w zmienionym brzmieniu. Zobacz pkt 9 i 10 niniejszej opinii.
13      Zwanej dalej „decyzją 2014/145 w zmienionym brzmieniu”.
14      Zwane dalej „rozporządzeniem nr 269/2014 w zmienionym brzmieniu”.
15      Zaskarżony wyrok, pkt 78–80.
16      Zaskarżony wyrok, pkt 81, 82.
17      Zaskarżony wyrok, pkt 90.
18      Zaskarżony wyrok, pkt 108.
19      Zaskarżony wyrok, pkt 143.
20      Zaskarżony wyrok, pkt 145.
21      Wyrok z dnia 20 marca 2025 r., DL
(C‑61/24, EU:C:2025:197, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
22      Zobacz art. 431 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym „[p]rzedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna […] prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową” [przyp. tłum.]. Zobacz podobnie definicja angielska w słowniku Cambridge: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/businessperson.
23      Zobacz definicja w Wielkim słowniku języka polskiego: https://wsjp.pl/haslo/podglad/36660/wiodacy [przyp. tłum.]. Zobacz w szczególności definicja angielska w słowniku Cambridge: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/learner-english/leading.
24      Wnoszący odwołanie kwestionuje owo stwierdzenie w swoim odwołaniu. Nie przytacza jednak konkretnych argumentów wyjaśniających dlaczego, w jego przekonaniu, elementy wymienione przez Sąd celem ustalenia statusu „wiodącego” przedsiębiorcy nie są w tym względzie adekwatne. Jego stanowisko należy zatem odrzucić jako niedopuszczalne.
25      Zobacz wyrok z dnia 28 listopada 2024 r., Másdi (C‑169/23, EU:C:2024:988, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
26      Zobacz bułgarska, czeska, niemiecka, estońska, chorwacka, włoska, węgierska, polska, słowacka, słoweńska, fińska i szwedzka wersja językowa art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu.
27      Zobacz niderlandzka, portugalska, hiszpańska, irlandzka i rumuńska wersja językowa art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu.
28      Zobacz w szczególności definicja francuska w słowniku Le Robert: https://dictionnaire.lerobert.com/definition/influent.
29      Zobacz motyw 9 decyzji 2022/329.
30      Zobacz także wyrok z dnia 17 września 2020 r., Rosneft i in./Rada (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, pkt 85).
31      Zobacz moja opinia w sprawie Timchenko/Rada (C‑703/23 P, EU:C:2025:274, pkt 52).
32      Zobacz: decyzja Rady 2014/512/WPZiB z dnia 31 lipca 2014 r. dotycząca środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. 2014, L 229, s. 13), z późniejszymi zmianami; rozporządzenie Rady (UE) nr 833/2014 z dnia 31 lipca 2014 r. dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. 2014, L 229, s. 1).
33      Pragnę również zwrócić uwagę Trybunału na motywy 2 i 4 decyzji 2022/329, w których stwierdzono, że Unia nadal „niezmiennie popiera suwerenność i terytorialną integralność Ukrainy”, a także wspomniano o potrzebie przyjęcia kolejnych środków ograniczających, które sprawią, iż Rosja poniesie ogromne i poważne konsekwencje w związku ze swoją agresją wojskową. Ponadto motyw 10 decyzji 2022/329 przewiduje, że odpowiedź Unii „obejmie zarówno sektorowe, jak i indywidualne środki ograniczające” w odpowiedzi na „niczym niesprowokowaną inwazję sił wojskowych Federacji Rosyjskiej na Ukrainę”. Wynika stąd, że te dwa rodzaje środków stanowią ściśle ze sobą powiązane elementy, którym przyświeca ten sam cel.
34      Zobacz podobnie wyrok z dnia 4 października 2024 r., Litwa i in./Parlament i Rada (Pakiet mobilności) (od C‑541/20 do
C‑555/20, EU:C:2024:818, pkt 159 i przytoczone tam orzecznictwo).
35      Zobacz w szczególności włoska, niemiecka, niderlandzka, portugalska, duńska, hiszpańska, estońska, fińska, łotewska i słowacka wersja językowa art. 2 ust. 1 lit. g) decyzji 2014/145 w zmienionym brzmieniu.
36      Zobacz definicja angielska terminu „dochody” w słowniku Cambridge, która odnosi się do regularnie otrzymywanych przez rząd dochodów podatkowych: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/revenue.
37      Zobacz pkt 48 i 49 niniejszej opinii.
38      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 7 marca 2024 r., Roheline Kogukond i in. (C‑234/22, EU:C:2024:211, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo).
39      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 7 kwietnia 2016 r., Akhras/Rada (C‑193/15 P, EU:C:2016:219, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).
40      Zobacz podobnie wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., VTB Bank/Rada (C‑729/18 P, EU:C:2020:499, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także podobnie wyrok z dnia 10 września 2024 r., KS i in./Rada i in. (C‑29/22 P i C‑44/22 P, EU:C:2024:725, pkt 115–118).
41      Zobacz wyrok z dnia 18 lipca 2013 r., Komisja i in./Kadi (C‑584/10 P,
C‑593/10 P i C‑595/10 P, EU:C:2013:518, pkt 119), z którego wynika, że pełna kontrola może zostać przeprowadzona jedynie w odniesieniu do indywidualnych kryteriów umieszczenia w wykazie.
42      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 10 września 2024 r., KS i in./Rada i in. (C‑29/22 P i C‑44/22 P, EU:C:2024:725, pkt 73).
43      Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 marca 2025 r., PKK/Rada (C‑44/23 P, EU:C:2025:181, pkt 134).
44      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 1 marca 2016 r., National Iranian Oil Company/Rada (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, pkt 77).
45      Zwany dalej „wyrokiem Haswani”.
46      Decyzja Rady z dnia 31 maja 2013 r. dotycząca środków ograniczających skierowanych przeciwko Syrii (Dz.U. 2013, L 147, s. 14).
47      Decyzja Rady z dnia 12 października 2015 r. zmieniająca decyzję 2013/255/WPZiB dotyczącą środków ograniczających skierowanych przeciwko Syrii (Dz.U. 2015, L 266, s. 75).
48      Treść motywu 5 decyzji 2013/255 w zmienionym brzmieniu odzwierciedla treść motywu 6 decyzji 2015/1836.
49      Wyrok Haswani, pkt 66, 69, 70.
50      Kryterium umieszczenia w wykazie, które opiera się na relacjach wzajemnych korzyści i wsparcia między wiodącymi przedsiębiorcami a rządem Federacji Rosyjskiej, zostało ustanowione dopiero w następstwie zmiany decyzji 2014/145 decyzją Rady (WPZiB) 2023/1094 z dnia 5 czerwca 2023 r. (Dz.U. 2023, L 146, s. 20). Oczywiście to kryterium nie ma zastosowania ratione temporis do niniejszej sprawy.
51      Wyrok z dnia 1 marca 2016 r., National Iranian Oil Company/Rada (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, pkt 80, 81).
52      Zobacz także pkt 48 niniejszej opinii.
53      Zobacz podobnie i analogicznie: wyrok z dnia 5 września 2024 r., GM i ON (C‑109/23, EU:C:2024:681, pkt 54); moja opinia w tej sprawie (C‑109/23, EU:C:2024:307, pkt 76).
54      W tym względzie należy również zauważyć, że w części drugiej pierwszego zarzutu odwołania wnoszący odwołanie zasadniczo zaprzecza, by sektor gospodarczy, w którym prowadzi działalność, stanowił sektor gospodarczy zapewniający istotne źródło dochodów rządowi Federacji Rosyjskiej. Trybunał nie zwrócił się jednak o dokonanie w niniejszej opinii oceny tej konkretnej kwestii, w związku z czym pozostaje ona wyłączona z zakresu mojej analizy.
55      Zobacz wyrok z dnia 1 marca 2016 r., National Iranian Oil Company/Rada (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, pkt 78).
56      Zobacz wyrok z dnia 27 lipca 2022 r., RT France/Rada (T‑125/22, EU:T:2022:483, pkt 87), w którym Sąd w składzie wielkiej izby doszedł do podobnego wniosku.
57      Co się tyczy istnienia takiego naruszenia, zob. rezolucja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych z dnia 2 marca 2022 r., zatytułowana „Agresja wobec Ukrainy” (A/ES‑11/L.1).