62015CC0225
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
WAHL
ippreżentati fis-16 ta’ Ġunju 2016 (
1
)
Kawża C‑225/15
Domenico Politano’
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunale di Reggio Calabria (qorti ta’ Reggio Calabria, l-Italja)]
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Artikolu 49 TFUE — Libertà tal-istabbiliment — Prinċipji tal-ekwivalenza u l-effettività — Logħob tal-ażżard — Restrizzjonijiet — Kundizzjonijiet ta’ parteċipazzjoni f’sejħa għall-offerti u evalwazzjoni tal-kapaċità ekonomika u finanzjarja — Esklużjoni ta’ offerent għal nuqqas ta’ preżentazzjoni ta’ ċertifikazzjonijiet tal-kapaċità ekonomika u finanzjarja maħruġa minn żewġ stabbilimenti bankarji — Raġunijiet konvinċenti ta’ interess ġenerali — Proporzjonalità — Applikabbiltà tal-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18/KE”
1.
Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 49 TFUE, il-prinċipju tal-ugwaljanza fit-trattament u l-effettività kif ukoll l-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18/KE (
2
). Hija kontinwazzjoni ta’ diversi rinviji preliminari ppreżentati quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja li jikkontestaw diversi aspetti tal-leġiżlazzjoni Taljana fil-qasam tal-logħob tal-ażżard (
3
), u, b’mod partikolari, il-kundizzjonijiet imposti fuq l-offerenti liċenzjati fis-sejħa għall-offerti mnedija fl-2012 (
4
) (iktar’il quddiem imsejjaħ ukoll bħala l-“avviż tal-kuntratt Monti”) fil-kawżi prinċipali li wasslu għas-sentenzi tat‑22 ta’ Jannar 2015, Stanley International Betting u Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25) u tat-28 ta’ Jannar 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60).
2.
Skont konfigurazzjoni kontenzjuża li issa saret magħrufa ħafna, din it-talba ġiet ippreżentata fil-kuntest ta’ proċedura kriminali mressqa kontra r-rikorrenti fil-kawża prinċipali, D. Politano’, għal nuqqas ta’ osservanza tal-leġiżlazzjoni Taljana li tirregola l-ġbir ta’ mħatri fuq avvenimenti sportivi jew fuq avvenimenti oħra. Peress li kien akkużat bi ksur, l-ewwel nett minħabba li ma kellux l-awtorizzazzjoni rikjesta għall-eżerċitar tal-attività tal-ġbir u t-tqassim ta’ mħatri skont id-dritt nazzjonali u, it-tieni nett, peress li ma kienx marbut ma’ operatur detentur ta’ liċenzja, Domenico Politano’ essenzjalment isostni li, l-obbligi li kienu imposti fuq il-kumpannija offerenti liċenzjata li magħha kien marbut, skont ir-regoli amministrattivi marbuta mal-avviż tal-kuntratt Monti, huma kuntrarji għal ċertu numru ta’ regoli u ta’ prinċipji tad-dritt tal-Unjoni.
3.
Din il-kawża tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità li tispeċifika l-elementi li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni kif ukoll l-obbligi imposti fuq il-qrati nazzjonali fl-iżvilupp ta’ talba għal deċiżjoni preliminari – u, b’mod partikolari, fid-deskrizzjoni tal-kuntest fattwali u ġuridiku pertinenti – sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun f’pożizzjoni li tagħtihom risposta utli. Hija tagħti wkoll l-opportunità lill-Qorti tal-Ġustizzja biex terġa’ tiddefinixxi t-termini tad-dibattitu li hawnhekk għandu jimpenjana u l-bżonn li jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja ma titwassalx biex tiddeċiedi fuq kwistjonijiet li qabel kollox joriġinaw mit-tentattiv ta’ ċertu operaturi sabiex jevitaw ċerti sanzjonijiet kriminali, u mhux mix-xewqa li tiġi żgurata l-effettività tad-dritt tal-Unjoni.
I – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni
4.
Abbażi tal-Artikolu 1(2)(a) u (d) tad-Direttiva 2004/18:
“a)
‘Kuntratti pubbliċi’ huma kuntratti għall-interess tal-flus konklużi bil-miktub bejn wieħed jew aktar operaturi ekonomiċi u li għandhom bħala objettiv tagħhom l-esekuzzjoni tax-xogħlijiet, il-provvista tal-prodotti jew il-disposizzjoni tas-servizzi fi ħdan it-tifsira ta’ din id-Direttiva.
[…]
d)
‘Kuntratti għal servizzi pubbliċi’ huma kuntratti pubbliċi barra kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi jew kuntratti għall-provvisti li għandhom bħala għan il-disposizzjoni tas-servizzi riferuti għalihom fl-Anness II.”
5.
L-Artikolu 1(4) tad-Direttiva 2004/18 jipprovdi:
“Konċessjoni tas-servizz” huwa kuntratt ta’ l-istess tip bħal kuntratt għas-servizz pubbliku minbarra l-fatt illi l-konsiderazzjoni għall-disposizzjoni tas-servizzi jikkonsisti jew waħdu fid-dritt li jesplojta s-servizz jew f’dan id-dritt kif ukoll bi ħlas.”
6.
L-Artikolu 17 ta’ din id-direttiva, intitolat “Konċessjonijiet ta’ servizz”, jipprovdi:
“Mingħajr preġudizzju għall-applikazzjoni ta’ l-Artikolu 3, din id-Direttiva m’għandhiex tapplika għal konċessjonijiet ta’ servizz kif definit fl-Artikolu 1(4).”
7.
L-Artikolu 47 tal-istess Direttiva, intitolat “Stabilità ekonomika u finanzjarja”, jipprovdi kif ġej:
“1.   Prova ta’ l-istabilità ekonomika u finanzjarja ta’ l-operatur ekonomiku tista’, bħala regola ġenerali, tkun fornuta minn waħda jew aktar mir-riferenzi li ġejjin:
a)
stqarrijiet xierqa minn banek jew, fejn xieraq, evidenza ta’ riskju professjonali ta’ kumpens assigurattiv rilevanti;
b)
il-preżentazzjoni ta’ rendikonti jew estratti minn rendikonti, fejn pubblikazzjoni tar-rendikont tkun meħtieġa taħt il-liġi tal-pajjiż li fih l-operatur ekonomiku jkun stabbilit;
ċ)
dikjarazzjoni tal-valur tal-bejgħ kumplessiv ta’ l-intrapriża u, fejn xieraq, tal-valur tal-bejgħ fiż-żona koperta mill-kuntratt għal massimu ta’ l-aħħar tliet snin finanzjarji disponibbli, jiddependi fuq id-data li fiha l-intrapriża kienet ġiet imwaqqfa jew l-operatur ekonomiku beda jinnegozja, safejn l-informazzjoni dwar dawn il-valuri ta’ bejgħ tkun disponibbli.
2.   Operatur ekonomiku jista’, fejn xieraq u għal xi kuntratt partikolari, joqgħod fuq il-ħiliet ta’ entitajiet oħrajn, bla rigward għan-natura legali tar-rabtiet li hi għandha magħhom. Huwa għandu f’dak il-każ jipprova lill-awtorità kontrattwanti li se jkollu għad-disposizzjoni tiegħu ir-riżorsi neċessarji, per eżempju, billi jipproduċi garanzija minn dawk l-entitajiet għal dak l-effett.
3.   Taħt l-istess kondizzjonijiet, grupp ta’ operaturi ekonomiċi kif sar riferiment għalih fl-Artikolu 4 jista’ joqgħod fuq il-ħiliet ta’ parteċipanti fil-grupp jew ta’ entitajiet oħrajn.
4.   Awtoritajiet kontrattwanti għandhom jispeċifikaw, fl-avviż tal-kuntratt jew fl-istedina għal offerta, liema referenza jew riferenzi imsemmijin fil-paragrafu 1 ikunu għażlu u liema riferenzi oħra għandhom ikunu provduti.
5.   Jekk, għal kull raġuni valida, l-operatur ekonomiku ma jkunx jista’ jipprovdi r-riferenzi mitluba mill-awtorità kontrattwanti, huwa jista’ jipprova l-istabilità ekonomika u finanzjarja tiegħu bi kull dokument ieħor li l-awtorità kontrattwanti tqis bħala xieraq.”
B – Id-dritt Taljan
8.
Il-kuntest leġiżlattiv nazzjonali pertinenti issa huwa magħruf tajjeb mill-Qorti tal-Ġustizzja, li, kif semmejt fl-introduzzjoni ta’ dawn il-konklużjonijiet, intalbet diversi drabi biex tiddeċiedi fuq il-kompatibbiltà tad-dispożizzjonijiet leġiżlattivi Taljani li jirregolaw l-attività tal-ġbir ta’ mħatri mad-dritt tal-Unjoni.
9.
Il-leġiżlazzjoni Taljana tistabbilixxi, essenzjalment, li l-parteċipazzjoni fl-organizzazzjoni tal-logħob tal-ażżard, inkluż il-ġbir ta’ mħatri, hija suġġetta għall-kisba ta’ liċenzja u ta’ awtorizzazzjoni mill-pulizija.
10.
Skont l-Artikolu 88 tad-Digriet Irjali Nru 773, tat-18 ta’ Ġunju 1931, li japprova t-test uniku tal-liġijiet fuq is-sigurtà pubblika (
5
), kif emendat bl-Artikolu 37(4) tal-Liġi Nru 338, tat-23 ta’ Diċembru 2000 (
6
), il-ħruġ tal-awtorizzazzjoni mill-pulizija jiddependi fuq il-kisba ta’ liċenzja mill-Agenzia della Dogane e dei Monopoli di Stato (Aġenzija tad-Dwana u tal-Monopolji tal-Istat, iktar ’il quddiem l-“ADM”). Din l-awtorizzazzjoni mill-pulizija tippermetti lill-persuni detenturi jiġbru l-prenotazzjonijiet ta’ mħatri f’żona territorjali speċifika. Għalhekk, in-nuqqas ta’ kisba tal-liċenzja jimpedixxi l-kisba tal-awtorizzazzjoni mill-pulizija. L-eżerċitar tal-attività ta’ mħatri fin-nuqqas ta’ liċenzja jew ta’ awtorizzazzjoni mill-pulizija huwa ssanzjonat kriminalment.
11.
Fl-1999, l-awtoritajiet Taljani ħarġu permezz ta’ sejħa pubblika għal offerti, 1000 liċenzja għall-ġestjoni ta’ mħatri fuq il-kompetizzjonijiet sportivi. B’mod parallel, 671 liċenzja ġdida kienu ngħataw, l-istess b’sejħa pubblika għall-offerti, għall-ġestjoni ta’ mħatri fuq it-tiġrijiet taż-żwiemel u 329 liċenzja eżistenti kienu ġew imġedda awtomatikament. Bis-saħħa tal-leġiżlazzjoni fis-seħħ f’din id-data, l-operaturi kkostitwiti fil-forma ta’ kumpanniji b’kapital azzjonarju, li l-azzjonijiet tagħhom kienu kkwotati fis-swieq irregolati, kienu ġew esklużi mis-sejħa għal offerti, għar-raġuni li ma kinitx possibbli l-identifikazzjoni kostanti u preċiża tal-azzjonisti individwali. L-illegalità ta’ din l-esklużjoni fid-dawl tal-Artikoli 43 KE u 49 KE ġiet ikkonstatata b’mod partikolari fis-sentenza Placanica et (
7
).
12.
Id-Digriet-Liġi Nru 223 (
8
) irriforma s-settur tal-logħob tal-ażżard fl-Italja, bil-għan li tiġi żgurata l-konformità tiegħu mar-rekwiżiti li jirriżultaw mid-dritt tal-Unjoni. Dan id-digriet ippreveda l-għoti ta’ madwar 16300 liċenzja ġdida għal-logħob tal-ażżard li żdiedu mal-liċenzji l-oħrajn mogħtija fl-1999.
13.
Wara, b’mod partikolari, is-sentenza Costa u Cifone (
9
), is-settur tal-logħob tal-ażżard kien ġie rriformat mill-ġdid bid-Digriet-Liġi Nru 16 (
10
).
14.
Għal dak li jirrigwarda l-organizzazzjoni ta’ sejħiet għal offerti bil-għan tal-għoti ta’ liċenzji għall-ġbir ta’ mħatri, l-Artikolu 10(9g) u (9h) tad-Digriet-Liġi tal-2012 jistabbilixxi:
“9g.   Fil-kuntest ta’ riorganizzazzjoni tad-dispożizzjonijiet fil-qasam tal-logħob pubbliku, inkluż dak fil-qasam tal-imħatri fuq l-avvenimenti sportivi, inklużi t-tiġrijiet taż-żwiemel u avvenimenti mhux sportivi, id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-paragrafu għandhom l-għan li jiffaċilitaw l-imsemmija riorganizzazzjoni, permezz tal-ewwel allinjament temporali tal-iskadenzi tal-liċenzji li l-għan tagħhom huwa l-ġbir tal-imħatri inkwistjoni, fil-waqt li jiġi osservat ir-rekwiżit tal-adattament tar-regoli nazzjonali tal-għażla tal-persuni li, għall-Istat, jiġbru l-imħatri fuq avvenimenti sportivi, inklużi t-tiġrijiet taż-żwiemel, u mhux sportivi, skont il-prinċipji stabbiliti mis-sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea, fis-16 ta’ Frar 2012, fil-kawżi [li taw lok għas-sentenza tas‑16 ta’ Frar 2012, Costa u Cifone (C‑72/10 u C‑77/10, EU:C:2012:80)]. Għal dan il-għan, fid-dawl tal-iskadenza li jmiss ta’ grupp ta’ liċenzji għall-ġbir tal-imsemmija mħatri, l-Amministrazzjoni Awtonoma tal-Monopolji tal-Istat (l-ADM) għandha torganizza immedjatament u, fi kwalunkwe każ, sa mhux iktar tard mill-31 ta’ Lulju 2012, sejħa għal offerti għas-selezzjoni tal-persuni li jiġbru l-imsemmija mħatri b’osservanza, minn tal-inqas, tal-kriterji segwenti:
a)
possibbiltà ta’ parteċipazzjoni għall-persuni li diġà jeżerċitaw attività ta’ ġbir ta’ mħatri f’wieħed mill-Istati taż-Żona Ekonomika Ewropea, fejn ikollhom is-sede legali u operattiva tagħhom, fuq il-bażi ta’ awtorizzazzjoni valida u effettiva maħruġa skont id-dispożizzjonijiet fis-seħħ fl-ordinament ġuridiku tal-imsemmi Stat u li jkollhom ukoll il-kwalitajiet ta’ onorabbiltà u ta’ affidabbiltà kif ukoll il-kwalitajiet ekonomiċi u patrimonjali indikati mill-Amministrazzjoni awtonoma tal-monopolji tal-Istat, b’teħid inkunsiderazzjoni tad-dispożizzjonijiet f’dan il-qasam imsemmija fil-Liġi Nru 220 [ (
11
)] [...], u fid-Digriet-Liġi Nru 98, tas-6 ta’ Lulju 2011, mibdul f’liġi, b’emendi, bil-Liġi Nru 111, tal-15 ta’ Lulju 2011;
b)
għoti ta’ liċenzji, validi sat-30 ta’ Ġunju 2016, għall-ġbir, esklużivament f’netwerk fiżiku, ta’ mħatri fuq avvenimenti sportivi, inklużi t-tiġrijiet taż-żwiemel, u mhux sportivi, fi ħdan aġenziji, sa massimu ta’ 2000, li jkollhom bħala attività esklużiva l-kummerċjalizzazzjoni ta’ prodotti ta’ logħob pubbliku, mingħajr limitazzjoni fir-rigward tad-distanzi minimi bejn dawn l-aġenziji jew fir-rigward ta’ postijiet oħra ta’ ġbir, li huma diġà attivi, ta’ mħatri identiċi;
c)
previżjoni, bħala parti mill-prezz, ta’ valur bażiku tal-kuntratt ta’ EUR 11000 għal kull aġenzija;
d)
konklużjoni ta’ kuntratt ta’ liċenzja li l-kontenut tiegħu jkun konformi ma’ kull prinċipju ieħor stabbilit fis-sentenza ċċitata iktar ’il fuq tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea tas-16 ta’ Frar 2012, kif ukoll mad-dispożizzjonijiet nazzjonali kompatibbli fis-seħħ fil-qasam tal-logħob pubbliku;
e)
possibbiltà li l-aġenziji jiġu operati fi kwalunkwe komun jew provinċja, mingħajr limiti numeriċi fuq bażi territorjali u mingħajr kundizzjonijiet favorevoli għad-detenturi ta’ liċenzja diġà awtorizzati sabiex jiġbru mħatri identiċi jew li jistgħu, fi kwalunkwe każ, ikunu favorevoli għal dawn tal-aħħar;
f)
stabbiliment ta’ garanziji koerenti mad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 24 tad-Digriet-Liġi Nru 98, tas-6 ta’ Lulju 2011, mibdul f’liġi, b’emendi, bil-Liġi Nru 111, tal-15 ta’ Lulju 2011.
9h   Id-detenturi ta’ liċenzja għall-ġbir tal-imħatri msemmija fil-paragrafu 9g, li l-liċenzja tagħhom tiskadi fit-30 ta’ Ġunju 2012, għandhom ikomplu jeżerċitaw -attivitajiet ta’ ġbir tagħhom sad-data tal-konklużjoni tal-kuntratti ta’ liċenzja mogħtija skont il-paragrafu ċċitat. Għandhom jitħassru l-paragrafi 37 u 38 tal-Artikolu 24 tad-Digriet-Liġi Nru 98, tas-6 ta’ Lulju 2011, mibdul f’liġi, b’emendi, bil-Liġi Nru 111, tal-15 ta’ Lulju 2011, l-ittra (e) tal-paragrafu 287 tal-Artikolu 1 tal-Liġi Nru 311, tat-30 ta’ Diċembru 2004, kif ukoll l-ittra (e) tal-paragrafu 4 tal-Artikolu 38 tad-[Digriet-Liġi Nru 223, tal-4 ta’ Lulju 2006, li jipprevedi dispożizzjonijiet urġenti għall-irkupru ekonomiku u soċjali, għall-kontroll u għar-razzjonalizzazzjoni tal-ispejjeż pubbliċi, u li jipprevedi interventi fil-qasam tad-dħul fiskali u tal-ġlieda kontra l-frodi fiskali], mibdul f’liġi, wara li sarulu emendi, bil-Liġi Nru 248, tal-4 ta’ Awwissu 2006.”
15.
Id-dispożizzjonijiet ta’ dan id-digriet ġew implementati permezz ta’ proċeduri ta’ sejħa għal offerti mnedija mill-ADM matul is-sena 2012. L-Artikolu 3.2 tar-regoli amministrattivi mehmuża mal-avviż tal-kuntratt Monti jipprevedi r-rekwiżit għall-offerenti tal-obbligu magħmul għal inqas minn sentejn u li d-dħul globali tagħhom marbut mal-attività ta’ operaturi tal-logħob, kien inqas minn żewġ miljun Ewro matul dawn l-aħħar sentejn, sabiex jippreżentaw dikjarazzjonijiet xierqa maħruġa minn tal-inqas żewġ stabbilimenti bankarji, sabiex jippruvaw il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħhom.
16.
Id-Direttiva 2004/18 ġiet trasposta fl-ordinament ġuridiku Taljan permezz tad-digriet leġiżlattiv Nru 163/2006, tat-12 ta’ April 2006 (suppliment ordinarju għall-GURI Nru 100, tat-2 ta’ Mejju 2006), li jikkodifika regoli fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi.
17.
Skont l-Artikolu 41 tal-imsemmi digriet leġiżlattiv, il-kundizzjonijiet li għandhom jiġu ssodisfatti sabiex tiġi ppruvata l-kapaċità ekonomika u finanzjarja rikjesta għall-eżekuzzjoni tal-liċenzja huma speċifikati mill-awtorità kontraenti. Madankollu, skont l-istess artikolu, l-offerent li, għal raġunijiet iġġustifikati, mhux f’pożizzjoni li jippreżenta r-referenzi bankarji jew ta’ kontabbiltà rikjesti, jista’ jipprova l-kapaċità ekonomika u finanzjarja permezz ta’ kwalunkwe dokument ieħor meqjus bħala xieraq mill-awtorità kontraenti.
II – Il-fatti tal-oriġini tal-kawża prinċipali, id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
18.
Fis-6 ta’ Frar 2015, wara kontroll li għamel tim ta’ pulizija tal-amministrazzjoni tal-Questura (prefettura tal-pulizija) ta’ Reggio Calabria (l-Italja) fil-ħanut kummerċjali li jġib l-isem “ Betuniq ” li jinsab f’Polistena (l-Italja) immexxi minn D. Politano’ u li hu affiljat mal-kumpannija Maltija UniqGroup Ltd, l-awtoritajiet kompetenti kkonstataw li l-attività tal-ġbir ta’ mħatri kienet qed issir mingħajr konċessjoni, awtorizzazzjoni jew liċenzja.
19.
Permezz tad-deċiżjoni tat-13 ta’ Frar 2015, il-giudice delle indagini preliminari (maġistrat inkwerenti) tat-Tribunale di Palmi (qorti ta’ Palmi, l-Italja) ordna s-sekwestru preventiv tal-assi kollha ta’ D. Politano’ użati għall-imsemmija attività.
20.
D. Politano’ ippreżenta rikors kontra din id-deċiżjoni quddiem il-qorti tar-rinviju li jinvoka l-inkompatibbiltà ta’ ċertu klawżoli tal-avviż tal-kuntratt Monti mal-Artikoli 49 u 56 TFUE.
21.
Barra minn hekk, skont ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, l-attività ma tikkostitwixxix ksur, minħabba li l-ġbir ta’ mħatri fuq l-avvenimenti sportivi għall-UniqGroup, għandu jiġi kkunsidrat bħala legali, sa fejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali tkun kontra l-Artikoli 49 u 56 TFUE.
22.
Huwa jsostni li fl-2012, UniqGroup kienet ġiet eskluża mis-sejħa għall-offerti, meta hija kienet debitament ippreżentat talba għall-parteċipazzjoni, minħabba li ma ppreżentatx żewġ ċertifikazzjonijiet tal-kapaċità ekonomika u finanzjarja maħruġa minn żewġ stabbilimenti bankarji differenti, kif jirrikjedi l-Artikolu 3.2 tar-regoli amministrattivi annessi mal-avviż tal-kuntratt Monti. Huwa speċifika li UniqGroup kienet ikkontestat dan l-avviż tal-kuntratt quddiem il-qrati amministrattivi Taljani minħabba li dan ma kien jinkludi xejn dwar l-impriżi barranin li, għal raġunijiet ġustifikati ma kinux f’pożizzjoni li jippreżentaw il-garanziji finanzjarji rikjesti mill-imsemmi avviż tal-kuntratt.
23.
Skont il-qorti tar-rinviju, proċedura ta’ sejħa għall-offerti li fiha jikkompetu l-operaturi tal-logħob stabbiliti f’diversi pajjiżi bħal fil-kawża prinċipali, essenzjalment kellha tosserva l-prinċipju li jirriżulta mill-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18, b’mod partikolari l-possibbiltà li tiġi evalwata l-kapaċità ekonomika u finanzjarja “bi kull dokument ieħor li l-awtorità kontrattwanti tqis bħala xieraq”.
24.
Il-ħtieġa għall-amministrazzjoni li timponi kundizzjonijiet ta’ parteċipazzjoni stretti neċessarjament kellhom jiġu rrikonċiljati mal-prinċipju tal-aktar parteċipazzjoni wiesgħa possibbli fis-sejħa għall-offerti, dawk kollha interessati kellhom jiggarantixxu l-possibbiltà li jiġġustifikaw il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħhom b’kull dokument ieħor meqjus xieraq.
25.
Minn dan isegwi li l-amministrazzjoni kompetenti kellha tindika b’mod ċar il-kriterji l-oħra kkunsidrati bħala xierqa u utli sabiex tiġi ppruvata l-kapaċità rikjesta, sabiex kull offerenti, ikun jista’ fi kwalunkwe każ, jiġġustifikaha b’mod effikaċi.
26.
Issa, l-qorti tar-rinviju tqis li, fil-kawża prinċipali, ir-regoli amministrattivi annessi mal-avviż tal-kuntratt Monti ma ppermettewx lill-UniqGroup sabiex tipprova b’mod ieħor il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħha. Għalhekk, ma jidhirlix li l-kumpanniji bħal dawk fil-kawża prinċipali, ibbenefikaw minn possibbiltajiet ċari u evidenti sabiex jippruvaw, fir-rigward tal-interess pubbliku inkwistjoni, l-istabbiltà tagħhom u l-affidabbiltà ekonomika tagħhom.
27.
Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li t-Tribunale di Reggio Calabria (il-qorti ta’ Reggio Calabria) ddeċiediet li tissospendi l-proċeduri u li jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
L-Artikolu 49 TFUE kif ukoll il-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament u ta’ effettività għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali fir-rigward tal-logħob tal-ażżard li, għall-għoti ta’ konċessjonijiet, tipprevedi proċedura ta’ sejħa għal offerti ġdida (hekk kif irregolata mill-Artikolu [10] (9 g) tal-Liġi Nru 44 tas-26 ta’ April 2012) li, mingħajr ma tipprevedi f’dan ir-rigward għal kriterji oħra minbarra r-rekwiżit ta’ żewġ referenzi bankarji li ġejjin minn żewġ stabbilimenti finanzjarji differenti, tinkludi klawżola ta’ esklużjoni li teskludi mill-proċedura ta’ sejħa għal offerti impriżi li ma għandhomx kapaċità ekonomika u finanzjarja?
2)
L-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18/KE […] għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali fir-rigward tal-logħob tal-ażżard li, għall-għoti ta’ konċessjonijiet, tipprevedi proċedura ta’ sejħa għal offerti ġdida (hekk kif irregolata mill-Artikolu [10] (9 g) tal-Liġi Nru 44 tas-26 ta’ April 2012) li, mingħajr ma tipprevedi f’dan ir-rigward dokumentazzjoni jew għażliet oħra, kif previst fil-leġiżlazzjoni sopranazzjonali, [tinkludi klawżola ta’ esklużjoni li teskludi mill-proċedura ta’ sejħa għal offerti impriżi] li ma għandhomx kapaċità ekonomika u finanzjarja?”
28.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-Gvernijiet tal-Italja, tal-Belġju, tal-Ġermanja u tal-Polonja kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea.
29.
Saret seduta fit-13 ta’ April 2016, li fiha pparteċipaw D. Politano’, il-Gvernijiet tal-Italja u tal-Belġju kif ukoll il-Kummissjoni.
III – Analiżi
30.
Kif kien diġà l-każ fil-kawża li wasslet għas-sentenza tat‑28 ta’ Jannar 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60), din il-kawża mhix dwar il-legalità tad-Digriet-Liġi tal-2012, iżda dwar miżura oħra, iktar ’l isfel fil-katina tal-attivitajiet, inkluża fir-regoli amministrattivi li jikkompletaw l-avviż tal-kuntratt Monti (
12
).
31.
Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ utilment tibbenefika mill-insenjamenti tas-sentenza tat-28 ta’ Jannar 2016, Laezza(C‑375/14, EU:C:2016:60) inkwantu għall-iskeda tal-analiżi li għandha tinżamm, din il-kawża titratta dispożizzjoni differenti li tikkonċerna l-obbligu impost fl-avviż tal-kuntratt Monti għall-offerenti ġodda sabiex jipprovdu l-prova tal-istabbiltà finanzjarja tagħhom permezz ta’ dikjarazzjonijiet magħmula minn tal-inqas żewġ stabbilimenti bankarji, jekk humiex f’pożizzjoni li jippruvaw fatturat ta’ ammont minimu ta’ żewġ miljun Ewro fuq sentejn.
32.
Qabel kollox, għandi nirrifletti fuq l-amminssibbiltà li qed tiġi kkontestata minn ċerti intervenjenti.
A – Fuq l-ammissibbiltà
33.
Il-Gvern tal-Italja u fir-rigward tat-tieni domanda, il-Kummissjoni, iqisu li t-talba għal deċiżjoni preliminari għandha tiġi ddikjarata inammissibbli, minħabba li d-deċiżjoni tar-rinviju ma esponietx biżżejjed il-kuntest fattwali li jippermetti lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tipprovdi risposta utli.
34.
Jiena nikkondividi bis-sħiħ il-mistoqsijiet ta’ dawn l-intervenjenti.
35.
Fil-fatt, l-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju jidhirli li, b’diversi modi, fiha ħafna nuqqasijiet u tista’, sa ċertu punt, tiġi kkunsidrata bħala li ma tissodisfax ir-rekwiżiti kontinwament imfakkra mill-Qorti tal-Ġustizzja. F’dan ir-rigward, huwa fatt stabbilit sew li d-deċiżjoni tar-rinviju għandha tindika r-raġunijiet preċiżi li wasslu lill-qorti nazzjonali sabiex titlob l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni u li tqis li huwa neċessarju li tagħmel domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja (
13
).
36.
F’dak li jirrigwarda l-ewwel domanda u bħala estensjoni tad-domandi li għamilt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Laezza (
14
), id-domanda preliminari jidhirli li għalhekk hija bbażata fuq ir-rappreżentazzjonijiet fattwali li ma għandhomx appoġġ dirett fil-proċess tal-kawża prinċipali (
15
).
37.
L-ewwel nett, fil-fatt mhux faċli li jiġi determinat għal liema raġunijiet il-miżura kkontestata, jiġifieri l-possibbiltà għall-offerent potenzjali tal-avviż tal-kuntratt Monti sabiex jipprova l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tiegħu permezz tal-“produzzjoni ta’ dikjarazzjonijiet xierqa maħruġa minn tal-inqas żewġ stabbilimenti bankarji” hija direttament ikkontestata fil-kawża prinċipali. Għall-kuntrarju tas-sitwazzjonijiet prinċipali fil-kawżi li wasslu għas-sentenzi Costa u Cifone (
16
) kif ukoll Stanley International Betting u Stanleybet Malta (
17
), ir-riorganizzazzjoni ta’ sistema permezz ta’ sejħa għall-offerti ġdida – f’dan il-każ dik introdotta wara l-intervent tal-leġiżlatur permezz tad-Digriet-Liġi tal-2012 – bl-ebda mod ma hi kkontestata fit-totalità tagħha. F’dan il-kuntest, hija biss il-qorti nazzjonali li għandha tivverifika jekk, fid-dawl tar-regoli tad-dritt nazzjonali applikabbli, il-miżura kkontestata tistax effettivament ikollha influwenza fuq is-sitwazzjoni kriminali tar-rikorrenti fil-kawża prinċipali (
18
).
38.
Barra minn hekk, huwa diffiċli sabiex jiġi stabbilit b’liema mod ir-regola kkontestata kkostitwixxiet għall-UniqGroup, li magħha jidher li hu marbut ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, ostakolu reali għall-parteċipazzjoni tagħha fl-avviż tas-suq Monti.
39.
Għalhekk, kif jirriżulta mill-proċess u kif kien speċifikat waqt is-seduta, ir-raġuni għalfejn UniqGroup, li allegatament huwa marbut magħha r-rikorrent fil-kawża prinċipali, ma kinetx f’pożizzjoni li tipprovdi ċertifikazzjoni maħruġa minn stabbiliment bankarju ieħor, għadha mhux spjegata. Dwar dan l-aspett, il-qorti tar-rinviju indikat biss li “permezz tal-posta elettronika tal-15 ta’ Jannar 2013, il-Banca di Valletta (Bank of Valletta) speċifika li ma kienx f’pożizzjoni li jgħid affarijiet oħra minbarra dawk li qal fid-dikjarazzjonijiet tiegħu […] sabiex jikkonforma mal-istandards applikabbli fl-Istat Malti”. Issa, din l-indikazzjoni li tispeċifika biss għal liema raġunijiet dan l-istabbiliment bankarju ma setax jipprovdi informazzjoni iktar speċifika, ma għandhiex rabta mal-punt li jsir magħruf għal liema raġuni UniqGroup ma kinitx f’pożizzjoni li tipprovdi dikjarazzjoni oħra pprovduta minn stabbiliment ieħor.
40.
Barra minn hekk, jidhirli li, kif ġie kkonfermat waqt is-seduta, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, billi sostna dan il-punt tal-qorti tar-rinviju, għandu l-intenzjoni li jikkontesta iktar il-limitazzjonijiet li l-UniqGroup affaċċjat f’Malta sabiex takkwista ċ-ċertifikazzjonijiet rikjesti mill-obbligu impost fuq l-offerenti tal-avviż tal-kuntratt Monti li jipprovdu l-imsemmija ċertifikazzjonijiet.
41.
Barra minn hekk, jirriżulta mill-proċess li l-UniqGroup kienet ġiet eskluża mis-sejħa għall-offerti mhux biss minħabba ċ-ċirkostanza li ma pprovdietx iż-żewġ ċertifikazzjonijiet rikjesti, iżda wkoll minħabba l-kontenut insuffiċjenti tal-unika dikjarazzjoni pprovduta. Barra minn hekk, jekk nissoponu wkoll li l-obbligu impost fuq il-persuni li jixtiequ jipparteċipaw fis-sejħa għall-offerti kontenzjuża li jipproduċu dikjarazzjonijiet maħruġa minn żewġ stabbilimenti bankarji, għandu jiġi ċċensurat minħabba r-rispett tad-dritt tal-Unjoni, dan ma jgħinx l-argument tar-rikorrenti fil-kawża prinċipali. Barra minn hekk, ninnota li l-qorti tar-rinviju, f’dan il-kuntest, ma semmietx il-modi l-oħra possibbli li skonthom il-UniqGroup setgħet, jekk ikun il-każ, turi l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħha.
42.
Fir-rigward it-tieni domanda, hija ħafna inqas faċli biex nifhmu għal liema raġuni d-Direttiva 2004/18 tikkostitwixxi dispożizzjoni rilevanti għall-kawża iprinċipali. Min-naħa tiegħi, hija diffiċli ħafna li nifhem l-affermazzjoni inkluża fid-deċiżjoni tar-rinviju, li tgħid “[ir-] rikorrenti ġustament isostni li proċedura tal-għażla […] li fiha jikkompetu l-operaturi tal-logħob stabbiliti f’pajjiżi differenti, kellha tosserva l-prinċipju li jirriżulta mill-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18”. Nerġa’ niġi għal dan fil-kunsiderazzjonijiet li ġejjin.
43.
F’kundizzjonijiet bħal dawn, ir-regolarità formali tad-deċiżjoni tar-rinviju tista’ titpoġġa serjament f’dubju u d-domanda preliminari tista’, b’dan il-mod, tiġi kkunsidrata bħala inammissibbli. Għalkemm hija biss il-qorti nazzjonali li għandha tevalwa, fir-rigward tal-ispeċifiċitajiet tal-kawża, il-ħtieġa ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun f’pożizzjoni li tagħti s-sentenza tagħha, ir-rilevanza tad-domandi li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja kif ukoll l-istadju tal-proċeduri li fih hemm lok li jsiru dawn id-domandi (
19
), xorta hemm il-ħtieġa li l-Qorti tal-Ġustizzja jkollha l-elementi tal-fatt jew tad-dritt neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi li jsirulha (
20
). B’mod partikolari, il-qorti tar-rinviju hija mitluba li tal-inqas tispjega l-ipoteżijiet fattwali li fuqhom huma bbażati d-domandi preliminari (
21
).
44.
Għalhekk, bħall-approċċ tal-passat (
22
), il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tiddeċiedi, permezz ta’ evalwazzjoni komprensiva tar-rekwiżiti imposti fuq il-qorti nazzjonali, li d-deċiżjoni tar-rinviju tiddeskrivi b’mod suffiċjenti l-qafas ġuridiku u fattwali u li l-indikazzjonijiet ipprovduti minn din il-qorti jippermettu li tiġi determinata l-portata tad-domandi magħmula. Il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, f’dan ir-rigward tqis li d-domandi tal-qorti tar-rinviju jistrieħu fuq l-ipoteżi li, għall-finijiet tal-applikazzjoni ta’ sanzjoni kriminali, D. Politano’ ma jistax jiġi kkritikat li mhux detentur ta’ liċenzja – u, għaldaqstant, ta’ awtorizzazzjoni mill-pulizija – fil-kuntest ta’ sejħa għal offerti organizzata skont regoli u f’kundizzjonijiet li jiksru d-dritt tal-Unjoni (
23
).
45.
Barra minn hekk, fil-kunsiderazzjonijiet li ġejjin se niddiskuti r-risposti li fl-opinjoni tiegħi, għandhom jingħataw għad-domandi preliminari dwar il-mertu.
B – Fuq il-mertu
46.
L-ewwel nett se neżamina l-punt li jsir magħruf jekk id-Direttiva 2004/18, b’mod partikolari l-Artikolu 47 tagħha, tistax tipprekludi lill-miżura kkontestata, milli tindirizza l-kwistjoni li jsir magħruf jekk din il-miżura hijiex konformi mal-libertà tal-istabbiliment u mal-prinċipji tal-effettività u l-ekwivalenza.
1. L-ewwel aspett (it-tieni domanda preliminari): applikabbiltà tad-Direttiva 2004/18
47.
Mhux se ntawwal fuq dan l-aspett tad-deċiżjoni tar-rinviju li jidhirli ma joħloq ebda diffikultà partikolari.
48.
Kif semmejt iktar qabel, il-qorti tar-rinviju kkontestat il-kompatibbiltà tal-miżura kkontestata, jiġifieri dik li timponi fuq l-offerent potenzjali li jipprova l-istabbiltà finanzjarja tiegħu permezz ta’ żewġ ċertifikazzjonijiet bankarji, mal-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18 mingħajr ma spjegat ir-raġunijiet li wassluha għal din il-kontestazzjoni.
49.
Fil-fatt, jidhirli li ftit hemm dubju li din id-direttiva, u b’mod partikolari l-Artikolu 47 tagħha, mhix applikabbli fil-kawża prinċipali, li titratta sistema ta’ konċessjonijiet mhux klassifikabbli ta’ “kuntratti pubbliċi” fis-sens tal-Artikolu 1(2)(a) tad-Direttiva 2004/18 jew saħansitra ta’ konċessjonijiet ta’ xogħlijiet pubbliċi fis-sens tal-Artikolu 1(3) tal-istess direttiva.
50.
Importanti li nfakkru li d-Direttiva 2004/18 tapplika biss għall-kuntratti ta’ servizzi, jiġifieri kuntratti bi ħlas, konklużi bejn awtorità kontraenti u operatur ekonomiku, dwar il-provvista tas-servizzi msemmija fl-Anness II ta’ din id-direttiva [(ara l-Artikolu 1(2)(d) tad-Direttiva 2004/18)]. Għall-kuntrarju, skont l-Artikolu 17 tagħha, id-Direttiva 2004/18 ma tapplikax għal konċessjonijiet ta’ servizzi, li huma ddefiniti bħala kuntratti li għandhom l-istess karatteristiċi ta’ kuntratt pubbliku ta’ servizzi, bid-differenza li l-korrispettiv tas-servizz imsemmi tikkonsisti biss fid-dritt, bi ħlas jew mingħajr, li jiġi sfruttat is-servizz inkwistjoni (
24
).
51.
Issa, jidher li l-liċenzja għall-organizzazzjoni tal-imħatri, bħal dik tal-kawża prinċipali, mhix kuntratt għal servizz pubbliku fis-sens tal-Artikolu 1(2)(d) tad-Direttiva 2004/18. Mhux talli s-“servizz” imsemmi hawnhekk mhux ipprovdut f’isem l-awtorità kontraenti, talli, barra minn hekk, l-operaturi ekonomiċi offerenti ma jirċivux rimunerazzjoni minn fondi pubbliċi. Barra minn hekk, id-detenturi ta’ liċenzji, iġorru r-riskju kollu marbut mal-eżerċitar tal-attività tal-ġbir u t-tqassim tal-imħatri.
52.
B’mod iktar kumplessiv, importanti li nfakkru li, fl-istat kurrenti tad-dritt tal-Unjoni, il-kuntratti ta’ konċessjoni ta’ servizzi mhumiex irregolati mill-ebda direttiva dwar l-armonizzazzjoni fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi (
25
). Għall-kuntrarju, dawn il-kuntratti jistgħu jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2014/23/UE (
26
), li daħlet fis-seħħ fit-23 ta’ Ġunju 2014 u li l-perijodu tat-traspożizzjoni tagħha ġie stabbiliti għat-18 ta’ April 2016. Għalkemm din id-direttiva ma ġietx invokata u ċertament ma kinitx applikabbli fiż-żmien meta ġraw il-fatti, huwa interessanti li ninnotaw li, skont l-Artikolu 38(1) tagħha,“l-awtoritajiet kontraenti u l-entitajiet kontraenti għandhom jivverifikaw il-kondizzjonijiet għal parteċipazzjoni relatati mal-kapaċità professjonali u teknika u l-istatus finanzjarju u ekonomiku tal-kandidati jew l-offerenti, abbażi ta’ awtodikjarazzjonijiet, referenza jew referenzi li għandhom jiġu ppreżentati bħala prova f’konformità mar-rekwiżiti speċifikati fl-avviż tal-konċessjoni” (il-korsiv miżjud minni).
53.
Ċertament għalhekk, id-Direttiva 2004/18 mhix applikabbli għall-kawża prinċipali u għaldaqstant ma hemmx għalfejn tiġi kkunsidrata l-kwistjoni jekk il-miżura kkontestata hix konformi mal-Artikolu 47 ta’ din id-direttiva.
2. It-tieni aspett: l-eżistenza ta’ restrizzjoni inkompatibbli mal-libertà tal-istabbiliment prevista fl-Artikolu 49 TFUE kif ukoll mal-prinċipji tal-ugwaljanza fit-trattament u l-effettività
54.
L-ewwel domanda fil-qalba tal-kawża mressqa quddiemna, tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tiddetermina jekk il-miżura kkontestata, li tipprevedi li kandidat detentur ta’ liċenzja għandu jipprova l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tiegħu billi jipproduċi dikjarazzjonijiet xierqa maħruġa minn tal-inqas żewġ stabbilimenti bankarji, tikkostitwixxix restrizzjoni għal-libertà tal-istabbiliment li mhix ġustifikata u li hija sproporzjonata.
55.
L-ewwel nett u għalkemm ma jappartjenix għall-Qorti tal-Ġustizzja biex tikkontesta l-interpretazzjoni mogħtija mill-qorti tar-rinviju tad-dritt nazzjonali rilevanti, għandi nesprimi l-perplessità tiegħi inkwantu għall-preżentazzjoni tal-obbligi imposti fuq l-offerenti sabiex jiċċertifikaw il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħhom.
56.
Fil-fatt jidher li l-qorti tar-rinviju titlaq mill-premessa li n-nuqqas ta’ rispett tar-rekwiżit tal-preżentazzjoni ta’ żewġ dikjarazzjonijiet ta’ ftuħ ta’ kreditu ad hoc maħruġa minn żewġ stabbilimenti bankarji, tal-inqas jiġġustifika l-esklużjoni mill-parteċipazzjoni fl-avviż tal-kuntratt Monti tal-kandidati detenturi tal-liċenzja għal mill-inqas sentejn. Minħabba dan ir-rekwiżit, l-operaturi “antiki” bbenefikaw minn vantaġġ meta mqabbla ma’ operaturi oħra li għadhom ma bbenefikawx minn konċessjonijiet bi ksur tad-dritt tal-Unjoni.
57.
Issa, jekk inżomm biss mal-qari tad-dispożizzjoni kkontestatakkontestata prevista fil-punt 3.2 tar-regoli amministrattivi annessi mal-avviż tal-kuntratt Monti, jidher li dan ir-rekwiżit mhux previst ħlief b’mod anċillari għall-obbligu għall-offerent detentur li jistabbilixxi li d-dħul globali marbut mal-attività ta’ operatur ta’ mħatri mhux inqas minn żewġ miljun Ewro matul l-aħħar sentejn fiskali qabel id-data tas-sottomissjoni ta’ din l-applikazzjoni (
27
).
58.
Wara li saret din l-ispeċifikazzjoni u b’mod konsistenti mas-sistema tal-analiżi li tradizzjonalment tintuża sabiex jiġi determinat jekk miżura ristrettiva hiex konformi mal-libertajiet previsti mit-trattat FUE, se neżamina l-kwistjoni mressqa quddiemna fi tliet fażijiet jiġifieri, l-ewwel nett, l-identifikazzjoni ta’ restrizzjoni imposta b’mod diskriminatorju, it-tieni nett, l-evalwazzjoni tal-motivi ppreżentati bħala sostenn għar-restrizzjoni u t-tielet nett l-analiżi tal-proporzjonalità tal-miżura kkontestata.
59.
L-ewwel nett, xieraq li nivverifikaw jekk id-dispożizzjoni kkontestata tikkostitwixxix restrizzjoni potenzjali għal-libertà tal-istabbiliment stipulata mill-Artikolu 49 TFUE u, jekk ikun il-każ, jekk ġietx imposta b’mod diskriminatorju.
60.
B’teħid inkunsiderazzjoni tad-definizzjoni wiesgħa ta’ x’jikkostitwixxi, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, “restrizzjoni”, b’mod partikolari fis-settur tal-logħob tal-ażżard fejn ġiet stabbilita bħala restrittiva kull miżura li tidher, ftit jew wisq ta’ żvantaġġ għall-operaturi ekonomiċi li jixtiequ jimpenjaw ruħhom f’attività ta’ ġbir ta’ mħatri (
28
), fl-opinjoni tiegħi għandha tingħata risposta pożittiva għal din id-domanda.
61.
Fil-fatt, il-miżura kkontestata, li timponi fuq l-offerenti tal-avviż ta’ kuntratt Monti, obbligi partikolari sabiex juru l-istabbiltà finanzjarja tagħhom, hija ta’ natura li tinfluwenza l-possibbiltajiet ta’ parteċipazzjoni fl-imsemmija sejħa għall-offerti, u għalhekk, potenzjalment tikkostitwixxi restrizzjoni għal-libertà tal-istabbiliment (
29
).
62.
Kif tirrileva l-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet tagħha, minħabba l-obbligu li tjiġi pprovduta l-prova tal-istabbiltà finanzjarja permezz ta’ dikjrazzjonijiet maħruġa minn żewġ stabbilimenti bankarji, id-detentur potenzjali kkonċernat għandu jistabbilixxi relazzjoni ta’ kreditu bankarju ma’ żewġ operaturi distinti. Dan jirrigwarda kundizzjoni li d-detenturi ġodda kollha ma humiex lesti li jissodisfaw, minħabba li l-konformità magħhom mhix indispensabbli għall-eżerċitar tal-attivitajiet tagħhom f’kuntesti oħra u peress li tista’ toħloq diffikultajiet partikolari.
63.
Inkwantu għall-kwistjoni li jsir magħruf jekk din ir-restrizzjoni ġietx imposta b’mod diskriminatorju, għandu jiġi kkonstatat li ma ġiex stabbilit – u, jidhirli, lanqas allegat – li l-miżura kkontestata kienet imposta biss fuq l-operaturi, offerenti tas-sejħa għall-offerti tal-2012, stabbiliti fi Stati Membri oħra. Għall-kuntrarju, jidhirli li jirriżulta mill-elementi sottomessi lill-Qorti tal-Ġustizzja li l-miżura kkontestata hija imposta fuq l-operaturi kollha li jixtiequ jipparteċipaw fis-sejħa għal offerti mnedija fl-2012, u dan ikun xi jkun il-post ta’ stabbiliment tagħhom.
64.
Bl-istess mod u fin-nuqqas ta’ informazzjoni kuntrarja, jidher li r-rekwiżit tal-preżentazzjoni ta’ dikjarazzjonijiet maħruġa minn żewġ stabbilimenti finanzjarji hija applikabbli bl-istess mod fir-rigward tal-parteċipanti kollha tal-imsemmija proċedura ta’ sejħa għall-offerti.
65.
It-tieni nett, għandu jiġi speċifikat jekk il-motivi invokati mill-awtoritajiet nazzjonali sabiex jiġġustifikaw l-obbligi imposti fuq l-offerenti biex juru l-istabbiltà finanzjarja tagħhom, humiex ta’ natura li jiġġustifikaw din ir-restrizzjoni.
66.
F’dan ir-rigward, skont ġurisprudenza stabbilita, ir-restrizzjonijiet fuq l-attivitajiet tal-logħob tal-ażżard jistgħu jiġu ġġustifikati għal raġunijiet konvinċenti ta’ interess ġenerali, bħall-protezzjoni tal-konsumaturi kif ukoll il-prevenzjoni tal-frodi u tal-inkoraġġiment taċ-ċittadini għal infiq eċċessiv marbut mal-logħob. Rigward il-leġiżlazzjoni Taljana dwar il-logħob tal-ażżard, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-għan ġenerali tal-ġlieda kontra l-kriminalità marbuta mal-logħob tal-ażżard hija ta’ natura li tiġġustifika r-restrizzjonijiet li jirriżultaw mil-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli (
30
), sakemm tali restrizzjonijiet jissodisfaw il-prinċipju tal-proporzjonalità u sakemm il-mezzi użati f’dan ir-rigward jiġu eżaminati b’mod globali, koerenti u sistematiku (
31
).
67.
Huwa kompitu b’mod partikolari tal-Istati Membri kkonċernati sabiex jiggarantixxu li l-mezzi użati fil-kuntest tas-sistema tal-konċessjonijiet huma adattati sabiex jiggarantixxu l-aċċess u l-eżerċitar tal-attività ekonomika fis-settur imsemmi b’kundizzjonijiet ekwivalenti u b’mod effettiv.
68.
Fil-kawża prinċipali, infakkar li mhix is-sistema ta’ konċessjonijiet meħuda fit-totalità tagħha li qed tiġi kkontestata, iżda l-obbligi imposti fuq l-offerenti detenturi ta’ liċenzji, skont il-punt 3.2 tar-regoli amministrattivi annessi tal-avviż ta’ kuntratt Monti, sabiex tiġi stabbilita l-istabbiltà ekonomika u finanzjarja tagħhom.
69.
Fl-opinjoni tiegħi, mingħajr dubju, dawn ir-rekwiżiti, li għandhom l-għan mhux biss li jidderieġu l-offerta tal-logħob tal-ażżard – u, biex b’mod definittiv, jillimitaw il-kriminalità organizzata u l-frodi marbuta mal-organizzazzjoni ta’ logħob klandestin – iżda wkoll sabiex jiġi eżerċitat ċertu kontroll fl-interess tal-lagħba, għandhom għan leġittimu. Dwar dan il-punt infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà rreferiet b’mod speċifiku għal inkjesta tal-Gvern Taljan li minnha jirriżulta li “l-attivitajiet tal-logħob u ta’ l-imħatri klandestini pprojbiti fihom infushom jammontaw għal problema kunsiderevoli fl-Italja li għaliha tista’ tingħata rimedju bl-espansjoni ta’ attivitajiet awtorizzati u rregolati” (
32
).
70.
Għalhekk, tqum it-tielet u l-aħħar domanda sabiex isir magħruf jekk il-miżura kkontestata kinetx imposta skont il-prinċipju tal-proporzjonalità.
71.
L-ewwel nett ser nittratta l-kwistjoni tan-natura xierqa tal-miżura kkontestata, sabiex imbagħad nittratta, it-tieni nett, il-kwistjoni tal-proporzjonalità tagħha.
72.
L-ewwel nett, rigward in-natura xierqa tal-miżura kkontestata, jidhirli li huwa evidenti biżżejjed li d-dikjarazzjonijiet bankarji, bħal dawk rikjesti mid-dispożizzjonijiet kontenzjużi, huma ta’ natura li jistabbilixxu l-kapaċità finanzjarja tal-offerent sabiex jeżerċita l-attività tal-ġbir ta’ mħatri fl-ipoteżi li din l-offerta tingħata lilu.
73.
Skont r-rekwiżit, imsemmi fil-kawża li wasslet għas-sentenza Dickinger u Ömer (
33
), li skontha d-detentur ta’ monopolju fil-qasam tal-logħob tal-ażżard għandu jiddisponi minn kapital azzjonarju konsiderevoli, l-obbligu li jiġu pprovduti dikjarazzjonijiet maħruġa minn żewġ stabbilimenti bankarji huwa ta’ natura li jiżgura li l-operatur ekonomiku jiddisponi minn kapaċità finanzjarja li tippermettilu li jissodisfa l-obbligi tiegħu lejn ir-rebbieħa tal-imħatri.
74.
Kif invoka l-Gvern Belġjan fis-sottomissjonijiet bil-miktub tiegħu, kull leġiżlazzjoni effiċjenti u koerenti fil-qasam tal-logħob tal-ażżard għandha tinkludi dispożizzjonijiet bl-għan li tiġi żgurata l-kapaċità finanzjarja tal-offerenti prestatarji.
75.
Barra minn hekk, rigward in-natura proporzjonata tal-miżura kkontestata, infakkar li huwa kompitu tal-qorti tar-rinviju biex, fil-prinċipju, tiddetermina, jekk b’kunsiderazzjoni tal-elementi kollha miġjuba quddiemha, l-imsemmija miżura kkontestata tmurx lil hinn minn dak li hu neċessarju sabiex jintlaħaq l-għan imfittex (
34
). Dan huwa saħansitra iktar importanti billi d-deċiżjoni tar-rinviju ma tinkludix ħlief ftit indikazzjonijiet f’dan ir-rigward.
76.
Sabiex tagħti risposta kemm jista’ jkun possibbli utli lill-qorti tar-rinviju, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ madankollu tagħmel l-ispeċifikazzjonijiet li ġejjin dwar l-elementi li għandhom jiggwidaw l-analiżi.
77.
L-ewwel nett, huwa kompitu tal-qorti nazzjonali sabiex tiddetermina jekk il-kisba tad-dikjarazzjonijiet bankarji rikjesti hux ta’ natura li jwassal għal tariffi bankarji partikolari jew għal diffikultajiet fl-ordni organizzazzjonali reali għall-impriżi li għandhom il-ħsieb li jipparteċipaw fis-sejħa għall-offerti bl-għan li jiksbu liċenzja għall-eżerċitar tal-attività fis-settur tal-logħob tal-ażżard.
78.
Fil-kawża prinċipali, ninnota li ma hemm xejn li jippermetti li jiġi konkluż li l-obbligu tal-produzzjoni ta’ żewġ dikjarazzjonijiet maħruġa minn banek Ewropej, jikkostitwixxi rekwiżit insurmontabbli għal operatur affidabbli li jixtieq jinvolvi ruħu fl-attività tal-ġbir ta’ mħatri. Dwar dan l-aspett infakkar li l-qorti tar-rinviju hija limitata sabiex tindika li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali ma kienx f’pożizzjoni “għal motivi ġġustifikati” li jippreżenta ż-żewġ referenzi bankarji mitluba. Madankollu huwa possibbli li niddubitaw in-natura tal-motivi u li nistaqsu jekk il-kawża vera tal-impossibbiltà allegata mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, fil-verità tinsabx fil-fatt tal-kredibbiltà finanzjarja dubbjuża tiegħu. Mill-proċess, fil-fatt jirriżulta li l-uniku riferiment ippreżentat minn UniqGroup, fi kwalunkwe każ ma kienx ta’ natura li jistabbilixxi l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tiegħu.
79.
It-tieni nett, hija l-qorti nazzjonali li għandha teżamina jekk, fir-rigward tal-obbligi konkretament imposti fuq id-detenturi, jistax jiġi allegat li, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-marġni li għandu jkollhom l-Istati Membri fl-organizzazzjoni tas-settur tal-logħob tal-ażżard, ir-rekwiżit ikkontestat imurx lil hinn sew minn dak li huwa meħtieġ.
80.
Dwar dan l-aħħar punt, jidhirli li huwa opportun li nfakkru li n-natura partikolari tal-attivitajiet ekonomiċi tas-settur tal-logħob tal-ażżard, li hija kontinwament irrikonoxxuta mill-Qorti tal-Ġustizzja u li barra minn hekk tispjega li s-settur imsemmi għadu ma ġiex suġġett għall-miżuri ta’ armonizzazzjoni, għandha tippermettilhom li jitwaqqfu miżuri adegwati ta’ natura li b’mod partikolari jiżguraw is-sikurezza tal-attività mill-perspettiva tal-protezzjoni tal-konsumaturi sabiex jiġu evitati l-frodi u l-iżvilupp ta’ attivitajiet kriminali.
81.
F’dan il-kuntest, jidhirli li l-awtoritajiet li joħorġu l-liċenzji ma għandhomx jiġu kkritikati li ma jikkuntentawx ruħhom b’dikjarazzjonijiet u ċertifikazzjonijiet kwalunkwe sabiex jiżguraw il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tal-kandidati detenturi ta’ liċenzji. Id-dikjarazzjonijiet li joħorġu mill-banek, bħal dawk rikjesti mill-miżura kkontestata, fil-prinċipju, għandhom natura iktar affidabbli minn dawk provenjenti mill-applikanti għal linċenzja fis-settur tal-logħob tal-ażżard.
IV – Konklużjoni
82.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi kif ġej għad-domandi magħmula mit-Tribunale di Reggio Calabria (il-qorti ta’ Reggio Calabria, l-Italja):
Id-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑31 ta’ Marzu 2004 fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi, u b’mod partikolari l-Artikolu 47 tagħha, ma tapplikax għal-leġiżlazzjoni nazzjonali li tirregola, fis-settur tal-logħob tal-ażżard, il-proċedura ta’ sejħa għall-offerti bl-għan tal-għoti ta’ liċenzji, kif imsemmi fil-kawża prinċipali.
Il-libertà tal-istabbiliment stipulata fl-Artikolu 49 TFUE kif ukoll il-prinċipji tal-ekwivalenza u l-effettività għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekledux leġiżlazzjoni nazzjonali li, għal-għoti ta’ liċenzji fis-settur tal-logħob tal-ażżard, teskludi mill-proċedura tas-sejħa għall-offerti lill-operaturi li ma kinux f’pożizzjoni li jipprovdu dikjarazzjonijiet maħruġa minn żewġ stabbilimenti bankarji differenti, sakemm din il-kundizzjoni tissodisfa l-prinċipju tal-proporzjonalità. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika li tali rekwiżit, u b’teħid inkunsiderazzjoni taċ-ċirkustanzi kollha fil-kawża prinċipali, huwa ġġustifikat u pproporzjonat mal-għan mixtieq.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	Id-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-31 ta’ Marzu 2004 fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kap 06 Vol 007 p. 132).
(
3
)	Għal tfakkira iktar iddettaljata ta’ din il-ġurisprudenza, se nirreferi għall-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punt 2).
(
4
)	Avviż ippubblikat fil-GURI Nru 88, tat-30 Lulju 2012, 5 serje speċjali, p. 15, u f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, S 145, tat-31 Lulju 2012.
(
5
)	GURI Nru 146, tas-26 ta’ Ġunju 1931.
(
6
)	Suppliment ordinarju għall-GURI Nru 302, tad-29 ta’ Diċembru 2000.
(
7
)	Sentenza tas- 6 ta’ Marzu 2007, C‑338/04, C‑359/04 u C‑360/04, EU:C:2007:133.
(
8
)	Digriet-Liġi, tal-4 ta’ Lulju 2006, li jipprevedi dispożizzjonijiet urġenti għall-irkupru ekonomiku u soċjali, għall-kontroll u għar-razjonalizzazzjoni tal-ispejjeż pubbliċi, u li jipprevedi interventi fil-qasam tad-dħul fiskali u tal-ġlieda kontra l-evażjoni fiskali, mibdul f’liġi bil-Liġi Nru 248, tal-4 ta’ Awwissu 2006 (GURI Nru 18, tal-11 ta’ Awwissu 2006).
(
9
)	Sentenza tas-16 ta’ Frar 2012, C‑72/10 u C‑77/10, EU:C:2012:80.
(
10
)	Digriet-Liġi tat-2 ta’ Marzu 2012 li jipprevedi dispożizzjonijiet urġenti fil-qasam tas-simplifikazzjoni fiskali, it-titjib tal-effikaċità u tar-rinfurzar tal-proċeduri ta’ kontroll (GURI Nru 52_tat-2 ta’ Marzu 2012, p. 1), mibdul, wara l-emendi, fil-Liġi Nru 44 tas-26 ta’ April 2012 (GURI Nru 99, tat-28 ta’ April 2012, u suppliment ordinarju għall-GURI Nru 85, p. 1 u s-segwenti; test ikkoordinat, p. 23 u s-segwenti, iktar ’il quddiem id-“Digriet-Liġi tal-2012”).
(
11
)	Liġi li tipprevedi dispożizzjonijiet għall-formazzjoni tal-baġit annwali u pluriannwali tal-Istat (Liġi dwar l-Istabbiltà tal-2011) [legge n. 220 – Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge di stabilità 2011)], tat-13 ta’ Diċembru 2010 (suppliment ordinarju tal-GURI Nru 297, tal-21 ta’ Diċembru 2010).
(
12
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punti 27 u 28).
(
13
)	Ara, b’mod partikolari s-sentenza tat-22 ta’ Jannar 2015, Stanley International Betting u Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
14
)	C‑375/14, EU:C:2015:788, punti 40 sa 45.
(
15
)	Ara f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punt 44).
(
16
)	Sentenza tas-16 ta’ Frar 2012, C‑72/10 u C‑77/10, EU:C:2012:80.
(
17
)	Sentenza tat-22 ta’ Jannar 2015, C‑463/13, EU:C:2015:25.
(
18
)	Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punti 41 u 43).
(
19
)	Ara f’dan is-sens b’mod partikolari, is-sentenzi tas-27 ta’ Ottubru 1993, Enderby (C‑127/92, EU:C:1993:859, punt 10); tas-26 ta’Ottubru 2010, Schmelz (C‑97/09, EU:C:2010:632, punt 28), kif ukoll tas-16 ta’Ġunju 2015, Gauweiler et (C‑62/14, EU:C:2015:400, punt 15).
(
20
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2008, Les Vergers du Vieux Tauves (C‑48/07, EU:C:2008:758, punt 17).
(
21
)	Ara, b’mod partikolari, s-sentenza tas-26 ta’ Jannar 1993, Telemarsicabruzzo et (C‑320/90 à C‑322/90, EU:C:1993:26, punt 6), kif ukoll id-Digrieti tad-9 ta’ April 2008, RAI (C‑305/07, mhux ippubblikat, EU:C:2008:208, punt 16); tas-17 ta’ Settembru 2009, Investitionsbank Sachsen-Anhalt (C‑404/08 u C‑409/08, mhux ippubblikat, EU:C:2009:563, punt 29), kif ukoll tat-3 ta’ Lulju 2014, Talasca (C‑19/14, EU:C:2014:2049, punt 17)
(
22
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-28 ta’ Jannar 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60).
(
23
)	Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punt 46).
(
24
)	Dwar id-differenza bejn “kuntratti għal servizzi pubbliċi” u “konċessjoni tas-servizz” skont id-Direttiva 2004/18, nagħmel riferiment b’mod partikolari għas-sentenza tal-10 ta’ Marzu 2011, Privater Rettungsdienst und Krankentransport Stadler (C‑274/09, EU:C:2011:130, punti 23 u 29 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
25
)	Ara s-sentenza tat-3 ta’ Ġunju 2010, Sporting Exchange (C‑203/08, EU:C:2010:307, punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
26
)	Direttiva 2014/23/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-26 ta’ Frar 2014 dwar l-għoti ta’ kuntratti ta’ konċessjoni (ĠU 2014, L 94, p. 1).
(
27
)	Fil-kawża prinċipali, ir-rikorrenti indika speċifikament matul is-seduta li matul l-aħħar sena fiskali, huwa rreġistra fatturat ta’ 14-il miljun Ewro.
(
28
)	Ara f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punti 56 sa 58 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
29
)	Ara f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punt 64).
(
30
)	Ara, b’mod partikolari, s-sentenza tat-22 ta’ Jannar 2015, Stanley International Betting u Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25, punti 48 u 49 u kif ukoll l-ġurisprudenza ċċitata.
(
31
)	Ara s-sentenza tat-28 ta’ Jannar 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60, punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
32
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Marzu 2007, Placanica et (C‑338/04, C‑359/04 u C‑360/04, EU:C:2007:133, punt 56).
(
33
)	Sentenza tal-15 ta’ Settembru 2011, C‑347/09, EU:C:2011:582, punt 77.
(
34
)	Ara, b’mod partikolari, s-sentenza tat-28 ta’ Jannar 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata.