Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
ĆAPETA
ippreżentati fis‑26 ta’ Ġunju 2025 (1)
Kawża C‑767/23 [Remling] (i)
A. M.
vs
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid
(talba għal deċiżjoni preliminari, imressqa mir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi))
“Rinviju għal domanda preliminari — Artikolu 267 TFUE — Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea — Portata tal-obbligu għall-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza li jimmotivaw l-assenza ta’ talba għal deċiżjoni preliminari — Leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti lil qorti tal-aħħar istanza li tiddeċiedi l-kawżi b’motivazzjoni sommarja”
I.      Introduzzjoni
1.        Fil-punt 51 tas-sentenza tagħha Consorzio (2) il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza (3), li ddeċidew li ma jagħmlux rinviju għal domanda preliminari għall-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, għandhom obbligu ta’ motivazzjoni meta ma jressqux talba għal deċiżjoni preliminari,
fid-dawl tas-sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT (4).
2.        Din il-kawża teħtieġ lill-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża dan l-obbligu, billi tistaqsi jekk qorti nazzjonali tal-aħħar istanza għandhiex dejjem
l-obbligu ta’ din il-motivazzjoni
espressa jekk ma tagħmilx rinviju
għal deċiżjoni preliminari, anki jekk id-dritt nazzjonali jagħtiha l-jedd li tiddeċiedi fuq il-kawża inkwistjoni b’motivazzjoni sommarja.
II.    Il-proċeduri fil-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
3.        A.M. huwa ċittadin ta’ pajjiż terz (Marokkin). Martu u ż-żewġ uliedu minuri tagħhom għandhom nazzjonalità Olandiża.
4.        A.M. ippreżenta lill-awtoritajiet kompetenti applikazzjoni għall-ħruġ ta’ dokument li jiċċertifika r-residenza legali tiegħu fil-Pajjiżi l-Baxxi. Huwa qies li huwa kien jibbenefika minn dritt ta’ residenza dderivat ibbażat fuq l-Artikolu 20 TFUE, kif irrikonoxxut mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, inter alia, fis-sentenza Chavez-Vilchez (5).
5.        Permezz ta’ deċiżjoni tat‑8 ta’ Ottubru 2019, l-iStaatssecretaris van Justitie en Veiligheid (is-Segretarju tal-Istat għall-Ġustizzja u għas-Sigurtà, il-Pajjiżi l-Baxxi; iktar ’il quddiem “is-Segretarju tal-Istat”) ċaħad l-applikazzjoni ta’ A.M. A.M. ressaq ilment kontra din id-deċiżjoni.
6.        Permezz ta’ deċiżjoni tad‑19 ta’ Mejju 2020, is-Segretarju tal-Istat ċaħad l-ilment ta’ A.M.
7.        A.M. ippreżenta rikors kontra din id-deċiżjoni quddiem ir-rechtbank Den Haag, zittingsplaats Utrecht (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, sedenti f’Utrecht, il-Pajjiżi l-Baxxi).
8.        Permezz ta’ sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2021 (6), din il-qorti ċaħdet ir-rikors ta’ A.M. bħala infondat. B’mod partikolari, hija qieset, b’riferiment għall-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, li s-Segretarju tal-Istat kellu d-dritt li jqis li A.M. ma għandux dritt ta’ residenza dderivat, peress li huwa detentur ta’ permess ta’ residenza fi Spanja u li wliedu ma ġewx imġiegħla jitilqu mit-territorju tal-Unjoni.
9.        A.M. appella minn din is-sentenza quddiem ir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi), li huwa qorti tal-aħħar istanza u l-qorti tar-rinviju f’din il-kawża.
10.      Skont id-deċiżjoni tar-rinviju, A.M. isostni li l-qorti inferjuri wettqet żball meta ma weġbitx għall-argument tiegħu li hija kellha
tagħmel rinviju għal domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja, u jitlob lill-qorti tar-rinviju tressaq din it-talba għal deċiżjoni preliminari. Il-qorti tar-rinviju tqis li hija applikabbli eċċezzjoni għall-obbligu tagħha ta’ rinviju għal domanda preliminari, peress li r-risposta għad-domanda ta’ A.M. dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni applikabbli tista’ tiġi dedotta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja u għalhekk tikkostitwixxi “acte éclairé”.
11.      Madankollu, il-qorti tar-rinviju tixtieq tiċħad l-appell ta’ A.M. permezz ta’ deċiżjoni motivata sommarja
kif jipprovdi l-Artikolu 91(2) tal-Vreemdelingenwet 2000 (il-Liġi tal‑2000 dwar iċ-ċittadini barranin;
iktar ’il quddiem “il-Vw 2000”). Din il-leġiżlazzjoni tippermettilha li ma tissostanzjax
għaliex ma tagħmilx domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja. Madankollu, il-qorti tar-rinviju hija inċerta dwar jekk din il-leġiżlazzjoni tmurx kontra l-obbligu ta’ motivazzjoni li hija għandha meta ma tagħmilx rinviju skont id-dritt tal-Unjoni.
12.      Il-qorti tar-rinviju tispjega li l-Artikolu 91(2) tal-Vw 2000 jagħti lir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat) is-setgħa li jillimita d-deċiżjoni tiegħu għall-konstatazzjoni li lment imressaq
ma jistax iwassal għall-annullament tas-sentenza tal-qorti inferjuri, mingħajr ebda motivazzjoni oħra. Din id-dispożizzjoni tgħid dan li ġej:
“Jekk ir-[Raad van State (il-Kunsill tal-Istat), li jiddeċiedi fl-appell] iqis li l-ilment imressaq ma jistax iwassal għall-annullament huwa jista’ jillimita ruħu għal din l-evalwazzjoni fil-motivi tad-deċiżjoni tiegħu”.
13.      F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tindika li, meta r-Raad van State
(il-Kunsill tal-Istat) jeżerċita s-setgħa tiegħu prevista fl-Artikolu 91(2) tal-Vw 2000, huwa għandu, bħala prinċipju, jiddikjara fid-deċiżjoni tiegħu l-formula standard li ġejja:
“L-appell ma jwassalx għall-annullament tad-deċiżjoni tal-qorti. Ma huwiex neċessarju li din il-konklużjoni tiġi mmotivata ulterjorment.
Ir-rikors tal-appell ma jinkludi ebda mistoqsija li teħtieġ tweġiba fl-interess tal-unità tad-dritt, tal-iżvilupp tad-dritt, jew tal-protezzjoni ġudizzjarja b’mod ġenerali (Artikolu 91(2) tal-Vw 2000)”.
14.      Il-qorti tar-rinviju tindika li l-leġiżlatur introduċa l-possibbiltà ta’ appelli fil-kawżi ta’ immigrazzjoni quddiem ir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat) fl-istess ħin li din il-qorti ngħatat is-setgħa li tiddeċiedi fuq tali kawżi permezz ta’ motivazzjoni sommarja. Ir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat) huwa responsabbli għal deċiżjonijiet fuq kwistjonijiet li jeħtieġu risposta ġenerali sabiex jiġu żgurati l-unità u l-iżvilupp tad-dritt u fl-interessi tal-protezzjoni ġudizzjarja. Is-setgħa li wieħed jipprovdi motivazzjoni sommarja fil-każijiet fejn tali kwistjonijiet ma jitqajmux tiżgura l-kwalità u l-fattibbiltà ta’ din is-sistema, peress li tippermetti lir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat) jittratta b’mod effettiv numru kbir ta’ appelli.
15.      Il-qorti tar-rinviju tenfasizza, inter alia, li tali motivazzjoni sommarja tintuża biss jekk ma jkunx hemm lok li tiġi annullata s-sentenza appellata u jekk lanqas ma jeżistu domandi preliminari. Barra minn hekk, hija tirrileva li motivazzjoni sommarja ma taffettwax il-protezzjoni ġudizzjarja taċ-ċittadin barrani kkonċernat, peress li teżisti motivazzjoni kompleta fl-ewwel istanza u li d-deċiżjoni tar-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat) hija bbażata fuq evalwazzjoni komprensiva tal-appell, anki jekk din l-evalwazzjoni ma tidhirx fil-motivazzjoni sommarja.
16.      Il-qorti tar-rinviju tqis li s-setgħa li wieħed jipprovdi
motivazzjoni sommarja tal-Artikolu 91(2) tal-Vw 2000 hija konformi mal-obbligu ta’ motivazzjoni previst fl-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem “il-Karta”) u mal-Artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (KEDB) (7). B’mod partikolari, din il-qorti tiddeduċi mill-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (Qorti EDB) li, għalkemm il-liġi tawtorizza lil qorti tiddeċiedi mingħajr ma timmotiva iktar id-deċiżjoni tagħha, l-evalwazzjoni tat-talba għal deċiżjoni preliminari taqa’ taħt l-evalwazzjoni tal-kawża kollha kemm hi u l-qorti ma hijiex obbligata tipprovdi motivi separati sabiex ma tagħmilx rinviju għal domanda preliminari (8).
17.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi, madankollu, jekk tali motivazzjoni sommarja hijiex konformi mat-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, moqri fid-dawl tal-Artikolu 47 tal-Karta, jew jekk, abbażi tal-punt 51 tas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja Consorzio hija għandhiex tispjega f’iktar dettall ir-raġunijiet għalfejn ma hijiex obbligata tagħmel rinviju għal domanda preliminari u, b’mod partikolari, jekk għandhiex tispjega liema eċċezzjoni għal dan l-obbligu tapplika u għaliex. Din il-qorti tqis li l-prattika tagħha ta’ motivazzjoni sommarja hija suffiċjenti, peress li timplika l-eżistenza ta’ tali eċċezzjoni.
18.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċeduri u li jagħmel id-domanda preliminari li ġejja lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“It-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, moqri flimkien mat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-[Karta], għandu jiġi interpretat fis-sens li dawn id-dispożizzjonijiet jipprekludu dispożizzjoni legali nazzjonali bħal dik prevista fl-Artikolu 91(2) tal-[Vw 2000], li abbażi tagħha l-Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (it-Taqsima tal-[Ġurisdizzjoni]
Amministrattiv[a] tal-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi), fil-kwalità tagħha ta’ qorti nazzjonali, li d-deċiżjonijiet tagħha ma humiex suġġetti għal rimedju ġudizzjarju taħt id-dritt intern, tista’ timmotiva fil-qosor kwistjoni mqajma li tikkonċerna interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, indipendentement minn jekk din il-kwistjoni ma tkunx speċifikament marbuta ma’ talba għal rinviju preliminari, mingħajr ma tispeċifika liema mit-tliet eċċezzjonijiet rigward l-obbligu ta’ rinviju tagħha tkun applikabbli?”
III. Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
19.      Osservazzjonijiet bil-miktub ġew ippreżentati lill-Qorti tal-Ġustizzja minn A.M., mill-Gvern Olandiż u mill-Gvern Finlandiż kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea.
20.      Permezz ta’ deċiżjoni tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tal‑24 ta’ Lulju 2024, din il-kawża ġiet sospiża sakemm tingħata s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja KUBERA (9). Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja tkompliet fit‑18 ta’ Ottubru 2024.
21.      Saret seduta fl‑4 ta’ Marzu 2025 li matulha l-partijiet ikkonċernati kollha, kif ukoll il-Gvern Ġermaniż u dak Taljan, ippreżentaw osservazzjonijiet orali.
IV.    Analiżi
22.      Din il-kawża tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja tiċċara l-portata tal-obbligu li għandhom il-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza li jimmotivaw id-deċiżjoni tagħhom li ma jressqux talba għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni fil-kawża.
23.      Peress li l-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet relattivament reċenti biss l-eżistenza ta’ tali obbligu fid-dritt tal-Unjoni, ser nibda l-analiżi tiegħi bi spjegazzjoni qasira tal-iżvilupp u tal-karatteristiċi prinċipali tal-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja sa issa (A). Imbagħad ser neżamina r-ratio legis tal-obbligu ta’ motivazzjoni mill-perspettiva tal-Artikolu 267 TFUE u tal-Artikolu 47 tal-Karta (B). Fuq din il-bażi, ser neżamina d-domanda preliminari magħmula f’din il-kawża (C).
A.      Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja
24.      Fl-ewwel lok, sa mill-ħolqien tal-Unjoni Ewropea (10), u kif attwalment stabbilit fit-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, il-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza għandhom l-obbligu li jagħmlu domandi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni u l-validità tad-dritt tal-Unjoni, meta tali kwistjonijiet jitqajmu quddiemhom.
25.      Dan l-obbligu jirriżulta mill-modalità magħżula mill-awturi tat-Trattati
sabiex tiġi żgurata uniformità tad-dritt tal-Unjoni. Id-dritt tal-Unjoni huwa applikat minn firxa ta’ qrati differenti tas‑27 Stat Membru attwali, li jaġixxu bħala qrati Ewropej (11). Dan joħloq riskju sinjifikattiv li mħallfin differenti jattribwixxu tifsiriet differenti lill-istess regola tal-Unjoni. Riskju simili jeżisti wkoll fi ħdan kull ordinament ġuridiku intern ta’ Stat Membru individwali meta qrati differenti japplikaw regoli tad-dritt intern. Konsegwentement, qabel l-adeżjoni mal-Unjoni Ewropea, l-Istati Membri diġà kellhom metodi sabiex jiżguraw l-uniformità tad-dritt fis-sistemi legali tagħhom li, b’mod proċedurali jew ieħor, kienu jaqgħu taħt il-qrati supremi tagħhom (12). Meta introduċa l-obbligu għal dawn il-qrati tal-aħħar istanza li jitolbu lill-Qorti tal-Ġustizzja interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, l-Artikolu 267 TFUE għażel lill-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza sabiex jiżguraw l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni.
26.      Kif irrikonoxxiet il-Qorti tal-Ġustizzja, l-obbligu previst fit-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE huwa għalhekk intiż b’mod partikolari sabiex jiġi evitat li jinħoloq fi kwalunkwe Stat Membru korp ta’ ġurisprudenza nazzjonali li ma jkunx konformi mar-regoli tad-dritt tal-Unjoni (13).
27.      Madankollu, sa mill-bidu, il-qrati tal-aħħar istanza ma kellhomx l-obbligu li jibdew il-proċedura għal deċiżjoni preliminari fil-każijiet kollha, iżda biss meta l-kwistjoni dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni “titqajjem” quddiemhom. Domanda “titqajjem” jekk qorti tqis li hija rilevanti u teħtieġ interpretazzjoni. Għalhekk, anki jekk parti fil-proċeduri qajmet kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni, dan ma jfissirx li tali kwistjoni “titqajjem” fis-sens tat-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE (14).
28.      Kmieni fil-ġurisprudenza, fis-sentenza CILFIT, il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat f’liema sitwazzjonijiet qorti nazzjonali, anki għalkemm tiddeċiedi fl-aħħar istanza f’kawża partikolari, ma għandhiex għalfejn tagħmel rinviju għal domanda preliminari (15). Anki jekk din il-ġurisprudenza hija ta’ spiss deskritta bħallikieku l-Qorti tal-Ġustizzja introduċiet ċerti “eċċezzjonijiet” għall-obbligu ta’ rinviju għal domanda preliminari (16) li altrimenti huwa inkundizzjonat, fil-fehma tiegħi, dawn l-“eċċezzjonijiet” fir-realtà ma huma xejn ħlief kjarifika tat-tifsira tar-rekwiżit li l-kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni għandha “titqajjem” quddiem qorti nazzjonali. Għalhekk, dawn l-“eċċezzjonijiet” sempliċement jispjegaw is-sitwazzjonijiet li fihom qorti nazzjonali tal-aħħar istanza tista’ tqis li kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni ma tkunx “tqajmet” quddiemha.
29.      Fis-sentenza Consorzio l-Qorti tal-Ġustizzja ġabret fil-qosor dawn is-sitwazzjonijiet li semmiet is-sentenza  CILFIT b’dan il-mod: “Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, qorti nazzjonali li d‑deċiżjonijiet tagħha ma jistgħux ikunu s-suġġett ta’ rimedju ġudizzjarju taħt id‑dritt nazzjonali tista’ tinħeles minn dan l-obbligu biss meta tkun ikkonstatat li d-domanda mqajma ma hijiex rilevanti jew li d-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni diġà ġiet interpretata mill-Qorti tal-Ġustizzja jew li l-interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni hija tant ovvja li ma tħalli lok għal ebda dubju raġonevoli” (17).
30.      L-ewwel waħda minn dawn is-sitwazzjonijiet hija differenti mit-tnejn l-oħra fis-sens li qorti nazzjonali li tiddeċiedi fl-aħħar istanza ma hijiex sempliċement meħlusa mill-obbligu tagħha ta’ rinviju għal domanda preliminari, iżda ma tistax fil-fatt assolutament tagħmel dan ir-rinviju jekk ir-risposta għad-domanda ma tkunx rilevanti għas-soluzzjoni tal-kawża pendenti quddiemha. Fil-fatt, huwa stabbilit li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tagħti deċiżjonijiet preliminari biss jekk ir-risposta tista’ tintuża mill-qorti tar-rinviju sabiex tiddeċiedi l-kawża tagħha (18). Għalhekk, jekk id-dritt tal-Unjoni ma huwiex rilevanti sabiex tiġi deċiża l-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tinterpretah. Mill-perspettiva tal-qorti nazzjonali li tiddeċiedi fl-aħħar istanza sabiex tevalwa jekk għandhiex tagħmel rinviju għal domanda preliminari, meta kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni titqajjem minn parti, iżda l-qorti tqis li din ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwima, din il-kwistjoni ma tkunx “tqajmet” fis-sens tat-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE.
31.      Iż-żewġ sitwazzjonijiet l-oħra jistgħu jinftiehmu bħala xenarji li fihom id-dritt tal-Unjoni huwa rilevanti f’kawża pendenti quddiem qorti nazzjonali tal-aħħar istanza, iżda fejn ma jeżisti ebda dubju raġonevoli dwar l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni, b’tali mod li ma hemmx lok li jsir rinviju għal domanda preliminari. Fl-ewwel xenarju, il-Qorti tal-Ġustizzja setgħet diġà ċċarat b’mod suffiċjenti d-dritt tal-Unjoni applikabbli inkwistjoni sabiex ma tħalli l-ebda dubju dwar kif għandu jiġi applikat fis-sitwazzjoni pendenti quddiem il-qorti tal-aħħar istanza. Dan huwa ġeneralment dik li tissejjaħ is-sitwazzjoni tal-“acte éclairé” (19). Fit-tieni xenarju, anki jekk ma hemmx interpretazzjoni rilevanti tar-regola tad-dritt tal-Unjoni applikabbli mill-Qorti tal-Ġustizzja, ir-regola nnifisha tista’ tkun tant ċara li ma tħalli l-ebda dubju raġonevoli dwar l-interpretazzjoni korretta tagħha. Din hija ġeneralment magħrufa bħala s-sitwazzjoni tal-“acte clair” (20).
32.      Id-diffikultà prattika hija marbuta mal-fatt li l-evalwazzjoni tal-kwistjoni dwar jekk ir-regola tad-dritt tal-Unjoni applikabbli - diġà ġiet interpretata jew le fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja- ma jħalli lok għal ebda dubju raġonevoli dwar l-applikazzjoni korretta tiegħu għal sett partikolari ta’ fatti ma huwiex eżerċizzju xjentifiku li jista’ jsegwi regoli preċiżi. Fis-sentenza CILFIT il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li, qabel ma kkonkludiet li ma hemm l-ebda dubju raġonevoli dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni korretta tar-regola f’każ partikolari, qorti tal-aħħar istanza għandha tkun konvinta li l-istess evidenza hija ugwalment ovvja kemm għall-qrati tal-aħħar istanza tal-Istati Membri l-oħra kif ukoll għall-Qorti tal-Ġustizzja (21).
33.      L-essenza tat-test li l-qrati tal-aħħar istanza għandhom japplikaw hija li huma għandhom jiżguraw li ma jistax ikun hemm interpretazzjoni differenti tal-istess regola tal-Unjoni fi Stati Membri oħra jew mill-Qorti tal-Ġustizzja. F’dan il-każ, ma hemm l-ebda problema għall-uniformità tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fehma tiegħi, dan it-test għandu jiġi applikat fiż-żewġ sitwazzjonijiet tal-“acte éclairé” u tal-“acte clair”. Fl-ewwel sitwazzjoni, qorti tal-aħħar istanza għandha tkun konvinta li l-ġurisprudenza eżistenti tiġi effettivament applikata bl-istess mod għas-sitwazzjoni partikolari inkwistjoni wkoll mill-qrati tal-aħħar istanza ta’ Stati Membri oħra. B’mod konkret, f’din il-kawża, il-qorti tar-rinviju għandha tistaqsi jekk l-unika interpretazzjoni possibbli tal-ġurisprudenza Chavez-Vilchez hija li A.M. ma jibbenefikax minn dritt ta’ residenza dderivat minħabba li għandu permess ta’ residenza fi Spanja, u għal din ir-raġuni wliedu ma humiex obbligati jitilqu mit-territorju tal-Unjoni, anki jekk ikollhom jitilqu mill-Pajjiżi l-Baxxi.
34.      Fir-rigward tas-sitwazzjoni tal-“acte clair”, il-Qorti tal-Ġustizzja elaborat,
fis-sentenza  tagħha CILFIT, fuq diversi kriterji li l-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni (22). Minn mindu ngħatat din is-sentenza, li kien iktar minn 40 sena ilu,
dawn il-kriterji ġew ikkritikati ta’ spiss (23).
35.      Anki jekk wieħed jista’ jaċċetta li l-applikazzjoni letterali tal-kriterji tas-sentenza CILFIT  “li wieħed jiltaqa’ ma’ sitwazzjoni ‘vera’ ta’ acte clair tkun, fl-aħjar ipoteżi, qisek qed tiltaqa’ ma’ unikorn” (24) id-dikjarazzjoni ta’ dawn il-kriterji kellha preċiżament l-għan li tenfasizza l-attenzjoni li l-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza għandhom jagħtu lill-kwistjoni qabel ma jiddeċiedu li ma jagħmlux rinviju għal domanda preliminari. F’dan is-sens, il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li l-qrati tal-aħħar istanza “għandhom jevalwaw taħt ir-responsabbiltà proprja tagħhom, b’mod indipendenti u bl-attenzjoni kollha li hija meħtieġa, jekk huma jinsabux f’waħda mis‑sitwazzjonijiet li tippermettilhom li jistgħu jastjenu milli jissottomettu lill-Qorti tal-Ġustizzja domanda dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li ġiet
imqajma
quddiemhom” (25).
36.      Fis-sentenza Consorzio, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat li qorti nazzjonali tal-aħħar istanza tista’ biss tevita l-obbligu ta’ rinviju f’waħda mit-tliet sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT (26). Il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret ukoll li l-kompitu li jiġi deċiż li l-kwistjoni ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni ma tkunx “tqajmet” quddiem il-qorti tal-aħħar istanza huwa fl-aħħar mill-aħħar deċiżjoni li tista’ tittieħed biss minn din il-qorti stess, filwaqt li tkun kompletament konxja tal-konsegwenzi li jistgħu jirriżultaw minnha għall-interpretazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni fi ħdan l-Unjoni Ewropea kollha (27).
37.      In-novità tas-sentenza Consorzio hija li l-Qorti tal-Ġustizzja żiedet, fil-punt 51 tagħha, obbligu ieħor tal-qrati nazzjonali li jiddeċiedu fl-aħħar istanza li ma ssemmiex fis-sentenza CILFIT jew
id-dixxendenti tagħha: l-obbligu impost fuq dawn il-qrati li jimmotivaw għaliex jikkunsidraw li waħda minn dawn is-sitwazzjonijiet teżentahom mill-obbligu ta’ rinviju għal domanda preliminari (iktar ’il quddiem l-“obbligu ta’ motivazzjoni”) (28).
38.      Peress li din il-kawża teħtieġ fir-realtà l-interpretazzjoni tal-portata tal-obbligu ta’ motivazzjoni, għandu jiġi ċċitat dan il-paragrafu tas-sentenza Consorzio: “mis-sistema stabbilita mill-Artikolu 267 TFUE, moqri fid-dawl tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, jirriżulta li, meta qorti nazzjonali li d‑deċiżjonijiet tagħha ma jistgħux ikunu s-suġġett ta’ rimedju ġudizzjarju taħt id‑dritt nazzjonali tqis, minħabba li tkun tinsab f’waħda mit-tliet sitwazzjonijiet imsemmija fil-punt 33 [tas-sentenza CILFIT], li hija meħlusa mill-obbligu li tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja fuq bażi preliminari, previst fit-tielet paragrafu tal‑Artikolu 267 TFUE, ir-raġunijiet għad-deċiżjoni tagħha għandhom juru jew li d-domanda dwar id-dritt tal-Unjoni li tqajmet ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwima, jew li l-interpretazzjoni tad-dispożizzjoni kkonċernata tad-dritt tal‑Unjoni hija bbażata fuq il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, jew inkella, fl‑assenza ta’ tali ġurisprudenza, li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni kienet tant ovvja għall-qorti nazzjonali li tiddeċiedi fl-aħħar istanza li ma kienet tħalli lok għal ebda dubju raġonevoli” (29).
39.      Fis-sentenza KUBERA, il-Qorti tal-Ġustizzja ntalbet għall-ewwel darba mis-sentenza Consorzio, interpretazzjoni tal-obbligu ta’ motivazzjoni. Wara li ddeċidiet li tip speċifiku ta’ proċedura għall-awtorizzazzjoni ta’ appell ma jeżentax lil qorti nazzjonali tal-aħħar istanza milli tevalwa jekk hijiex obbligata tagħmel rinviju, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat l-obbligu ta’ motivazzjoni kif kien intqal fil-punt 51 tas-sentenza Consorzio. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ma elaboratx iktar dwar il-portata ta’ dan l-obbligu (30).
40.      Konsegwentement, il-ġurisprudenza attwali teħtieġ li l-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza jipprovdu motivazzjoni, fid-dawl tas-sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT, għaliex jiddeċiedu li ma jressqux talbiet għal deċiżjonijiet preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fehma tiegħi, l-għoti ta’ tali motivazzjoni jeħtieġ elaborazzjoni
għaliex id-dritt tal-Unjoni ma huwiex rilevanti f’każ partikolari, għaliex il-ġurisprudenza eżistenti tal-Qorti tal-Ġustizzja ssolvi ċ-ċirkustanzi tal-każ inkwistjoni, jew għaliex il-qorti tal-aħħar istanza tqis li l-qrati ta’ Stati Membri oħra ma jistgħux jaslu għal interpretazzjoni differenti. Fi kliem ieħor, ma huwiex biżżejjed li sempliċiment tiġi indikata waħda mit-tlieta sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT, iżda pjuttost hija l-qorti li għandha tispjega għaliex dan huwa l-każ.
41.      Din il-kawża tqajjem il-kwistjoni dwar jekk tali motivazzjoni espressa hijiex neċessarja wkoll f’sitwazzjonijiet li fihom id-dritt nazzjonali jippermetti lill-qrati jiddeċiedu ċerti tipi ta’ kawżi b’motivazzjoni sommarja.
42.      Sabiex tingħata risposta għal din id-domanda, inqis li huwa neċessarju li jiġu eżaminati l-ġustifikazzjonijiet tal-obbligu ta’ motivazzjoni li għandhom il-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza.
B.      Ir-ratio legis tal-obbligu ta’ motivazzjoni
1.      Il-ġustifikazzjoni mill-perspettiva tal-Artikolu 267 TFUE
43.      Infakkar li, billi jobbliga lill-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza biex jagħmlu domandi dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni lill-Qorti tal-Ġustizzja, l-Artikolu 267 TFUE jfittex li jilħaq l-għan li tiġi żgurata l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni fl-Istati Membri kollha (31).
44.      It-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE jimponi għalhekk obbligu ta’ rinviju fuq il-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza fl-interess ġenerali. Huwa għalhekk li din id-dispożizzjoni tat-Trattat ma tagħtix lill-individwi dritt korrelattiv li jeżiġu minn qorti tal-aħħar istanza li hija tagħmel rinviju (32). Fil-fatt, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-partijiet f’kawża ma għandhom l-ebda dritt li jkollhom domanda
rrinvijata (33).
45.      Peress li l-individwi ma għandhomx, abbażi tal-Artikolu 267 TFUE, id-dritt li jkollhom domanda rrinvijata, l-obbligu ta’ motivazzjoni ma jistax jiġi ġġustifikat fuq tali bażi (34).
46.      F’dan ir-rigward, il-Gvern Ġermaniż isostni li l-motivazzjoni wara l-assenza ta’ rinviju għal domanda preliminari għandha għan doppju. L-ewwel, hija intiża sabiex tiżgura li l-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza josservaw l-obbligu ta’ rinviju impost fuqhom skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE; dan huwa obbligu purament oġġettiv li ma jagħtix dritt suġġettiv għal deċiżjoni preliminari. It-tieni, din tippermetti lil
partijiet jifhmu għaliex il-qorti nazzjonali fil-kawża ma ressqitx talba għal-deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja; madankollu, dan ma jirriżultax mill-Artikolu 267 TFUE, iżda pjuttost jikkostitwixxi espressjoni tad-dritt għal smigħ xieraq.
47.      Jien naqbel ma’ din il-pożizzjoni. Għaldaqstant, fil-loġika ta’ interess ġenerali tagħha, li jista’ jkun marbut mal-Artikolu 267 TFUE, il-ġustifikazzjoni tal-obbligu ta’ motivazzjoni hija li jiġi żgurat eżami bir-reqqa u xieraq minn qorti nazzjonali tal-aħħar istanza tal-motivi li jistgħu jeżentawha mill-obbligu tagħha ta’ rinviju.
48.      Konsegwentement, fil-fehma tiegħi, l-obbligu ta’ motivazzjoni ġdid – jew, tal-inqas, ġdid fid-dritt tal-Unjoni (35) – impost fuq
il-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza
fis-sentenza Consorzio, huwa għodda xierqa sabiex jiġi żgurat li dawn il-qrati jevalwaw b’mod korrett il-ħtieġa li jressqu talba għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja, u b’hekk jikkontribwixxu għall-uniformità tad-dritt tal-Unjoni.
49.      Tali obbligu ta’ motivazzjoni jikkumpensa d-diffikultajiet li jiġu stabbiliti regoli sempliċi li jindikaw meta l-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza ikunu eżentati mill-obbligu tagħhom
ta’ rinviju. Probabbilment ma hemmx avukat li ma kellux l-esperjenza li jispjega lil oħrajn dak li huwa jqis li huwa l-fehim tajjeb tad-dritt, ta’ spiss jiċċara r-raġunament tiegħu stess u xi drabi anki jwassal għal tibdil tiegħu. Bl-istess mod, meta jkollhom jistabbilixxu r-raġunijiet tagħhom għaliex ma jagħmlux rinviju, il-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza jiffaċċjaw il-ħtieġa li jikkonfermaw jew ibiddlu l-pożizzjoni tagħhom dwar l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni fil-każ inkwistjoni.
50.      Naturalment, żbalji ta’ evalwazzjoni għadhom possibbli. Madankollu, fil-fehma tiegħi, jekk qorti nazzjonali tal-aħħar istanza tispjega b’mod adegwat ir-raġunijiet għalfejn ma talbitx rinviju, hija tista’ tiġi eżentata mir-responsabbiltà, inkluża r-responsabbiltà tas-sentenza Köbler (36).
51.      Fil-qosor, ir-ratio legis
tal-obbligu ta’ motivazzjoni taħt it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE huwa li jiġi żgurat li qorti nazzjonali tal-aħħar istanza tikkunsidra serjament jekk hemmx problema ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-każ, u b’hekk tikkontribwixxi għall-uniformità tad-dritt tal-Unjoni.
2.      Il-ġustifikazzjoni mill-perspettiva tal-Artikolu 47 tal-Karta
52.      It-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta jiggarantixxi d-dritt fundamentali għal smigħ xieraq. Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-osservanza ta’ dan id-dritt teżiġi b’mod partikolari li s-sentenzi kollha jkunu mmotivati. Dan jippermetti lill-parti li tara għaliex ingħatat sentenza u li jinġieb rimedju ġudizzjarju xieraq (37)
53.      It-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta jikkorrispondi, skont l-Ispjegazzjonijiet tal-Karta, għall-Artikolu 6(1) KEDB. F’dan ir-rigward, il-ġurisprudenza tal-Qorti EDB li għaliha għamlu riferiment il-partijiet ikkonċernati f’din il-kawża hija rilevanti sabiex tinftiehem ir-ratio legis tal-obbligu ta’ motivazzjoni mill-perspettiva tal-Artikolu 47 tal-Karta.
54.      Fil-ġurisprudenza tagħha dwar l-Artikolu 6(1) KEDB, il-Qorti EDB spjegat b’mod ċar li d-dritt għal deċiżjoni motivata jipproteġi lill-individwu kontra l-arbitrarjetà u dan jiġi ssodisfatt billi jippermetti lill-partijiet jifhmu d-deċiżjoni ġudizzjarja mogħtija. Barra minn hekk, il-motivazzjoni
sservi sabiex jintwera lill-partijiet li ngħataw smigħ, u b’hekk jikkontribwixxi għal aċċettazzjoni iktar volontarja tad-deċiżjoni min-naħa tagħhom (38). Peress li l-possibbiltà għall-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza li jirrifjutaw li jagħmlu domandi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni hija limitata għas-sitwazzjonijiet
tas-sentenza CILFIT, il-Qorti EDB ikkunsidrat li huwa f’dan il-kuntest li dawn il-qrati għandhom jindikaw ir-raġunijiet għalfejn huma ma qisux li kien neċessarju li jagħmlu domanda preliminari (39).
55.      Bħall-Artikolu 6(1) KEDB, skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, l-obbligu ta’ motivazzjoni tal-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza, fid-dawl tas-sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT, għad-deċiżjonijiet tagħhom li ma jagħmlux rinviju, huwa korrelatat ma’ dritt suġġettiv ta’ parti, li jikkonsisti essenzjalment fid-dritt li jinftiehem għaliex il-liġi ġiet applikata b’ċertu mod fil-kawża mingħajr rinviju.
56.      Huwa importanti li tali dritt li wieħed jifhem ir-raġunijiet għall-assenza ta’ rinviju fid-dawl tas-sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT għandhom jitqiesu li jirriżultaw f’kull sitwazzjoni li timplika l-applikazzjoni possibbli tad-dritt tal-Unjoni, irrispettivament minn jekk parti tkunx ressqet talba għal deċiżjoni preliminari jew le. Dan id-dritt huwa differenti mid-dritt li jsir rinviju għal domanda preliminari, li parti ma tibbenefikax minnu fuq il-bażi tal-Artikolu 267 TFUE jew fuq dik tal-Artikolu 47 tal-Karta. Huwa pjuttost id-dritt li deċiżjoni li ma jsirx rinviju tiġi spjegata, li minnu tgawdi l-parti abbażi tal-Artikolu 47 tal-Karta.
57.      Il-ġurisprudenza tal-Qorti EDB dwar l-Artikolu 6(1) KEDB sa issa kienet tikkonċerna kawżi li fihom parti talbet rinviju. Madankollu, il-fatt li dawn il-kawżi ġew deċiżi f’tali kuntest ma jeskludix l-applikazzjoni ta’ din il-ġurisprudenza għal sitwazzjonijiet li fihom id-dritt tal-Unjoni kien inkwistjoni fil-kawża iżda fejn parti ma talbitx rinviju.
58.      Fi kwalunkwe każ, l-obbligu ta’ rinviju impost mill-Artikolu 267 TFUE ma jiddependix mit-talba għal rinviju mressqa minn parti. Għaldaqstant, skont l-Artikolu 47 tal-Karta, qrati tal-aħħar istanza huma obbligati
jispjegaw lill-partijiet ir-raġunijiet li għalihom huma
ma għamlux rinviju, anki jekk ebda parti ma tkun talbet li jagħmlu dan (40).
59.      Fil-qosor, ir-ratio legis
tal-obbligu ta’ motivazzjoni mill-perspettiva tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta hija li l-partijiet f’kawża
jkunu jistgħu jifhmu l-motivi tas-sentenza mogħtija, inkluża deċiżjoni ta’ nuqqas ta’ rinviju, u b’hekk jiġi ggarantit id-dritt tagħhom għal smigħ xieraq.
60.      Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-ġustifikazzjonijiet li jippermettu li jiġi impost l-obbligu ta’ motivazzjoni fuq il-qrati tal-aħħar istanza huma differenti fir-rigward tal-Artikolu 267 TFUE milli skont l-Artikolu 47 tal-Karta. Għall-kuntrarju tar-ratio legis tal-obbligu mill-perspettiva tal-Artikolu 267 TFUE, li tirriżulta minn kunsiderazzjonijiet oġġettivi intiżi li jiggarantixxu l-interess ġenerali fl-uniformità tad-dritt tal-Unjoni, ir-ratio legis tal-obbligu mill-perspettiva tal-Artikolu 47 tal-Karta jirriżulta minn kunsiderazzjonijiet suġġettivi intiżi li jiggarantixxu d-dritt individwali ta’ parti fil-proċedura.
61.      Minħabba d-differenzi fid-diversi ratio legis tal-obbligu, jistgħu jintlaħqu konklużjonijiet differenti fuq l-ambitu meħtieġ tal-motivazzjoni.
C.      Fuq l-obbligu ta’ motivazzjoni u ta’ motivazzjoni sommarja
62.      Bħala tfakkira, il-ġurisprudenza mis-sentenzi Consorzio u KUBERA tikkonferma l-eżistenza tal-obbligu tal-qrati tal-aħħar istanza li jipprovdu spjegazzjoni li għaliha huma ma għamlux rinviju. Spjegazzjoni bħal din għandha tippermetti li wieħed jifhem liema mis-sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT il-qorti tqis li huma applikabbli u għaliex.
63.      Din il-motivazzjoni għandha dejjem tkun espliċita jew tista’ tingħata motivazzjoni sommarja?
64.      Is-setgħa tal-qrati skont id-dritt nazzjonali li jiddeċiedu kawżi b’motivazzjoni sommarja hija ġġustifikata wkoll. Kif jindikaw il-qorti tar-rinviju u l-Gvern Olandiż, motivazzjoni sommarja f’sitwazzjonijiet bħal dik inkwistjoni tikkostitwixxi kompromess neċessarju sabiex tippermetti l-preżentata ta’ appelli fil-kawżi ta’ immigrazzjoni. Rekwiżit komprensiv ta’ motivazzjoni jikser il-bilanċ li l-leġiżlatur nazzjonali integra fis-sistema, billi jagħti protezzjoni ġuridika lill-individwi meta jipprovdi appelli fil-kawżi ta’ immigrazzjoni, minn naħa, u billi jirrikorri għal motivazzjoni sommarja sabiex jiġi evitat li l-ordinament ġuridiku jispiċċa staġnat, min-naħa l-oħra (41).
65.      Għaldaqstant, sabiex tingħata risposta għad-domanda magħmula f’din il-kawża, huwa neċessarju li jiġu bbilanċjati l-interessi li jkun hemm tali motivazzjoni sommarja fl-ordinamenti ġuridiċi nazzjonali mal-interessi tad-dritt tal-Unjoni li l-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza jimmotivaw id-deċiżjonijiet tagħhom li ma jagħmlux rinviju lill-Qorti tal-Ġustizzja.
66.      Taħt it-Taqsima B, spjegajt li r-ratio legis tal-obbligu ta’ motivazzjoni hija differenti fir-rigward tal-Artikolu 267 TFUE milli skont l-Artikolu 47 tal-Karta. Jekk jeżistu, minn naħa, il-ġustifikazzjonijiet ta’ motivazzjoni sommarja u, min-naħa l-oħra, hemm il-ġustifikazzjonijiet tal-obbligu ta’ motivazzjoni, allura r-riżultat tal-ibbilanċjar jista’ jkun differenti skont jekk dan l-obbligu ta’ motivazzjoni jkunx iġġustifikat skont l-Artikolu 267 TFUE jew skont l-Artikolu 47 tal-Karta.
67.      F’dan ir-rigward, l-interess ġenerali li tiġi żgurata l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni, li jiġġustifika l-obbligu ta’ motivazzjoni skont l-Artikolu 267 TFUE, jista’ jiġi ssodisfatt jekk il-qorti nazzjonali li tiddeċiedi fl-aħħar istanza tieħu inkunsiderazzjoni is-sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT, iżda ma mmotivatx id-deċiżjoni li ma jsirx rinviju. Sabiex jiġi ssodisfatt dan l-interess ġenerali, huwa importanti li l-qorti tkun eżaminat serjament is-sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT, u mhux il-fatt li l-partijiet fil-proċedura jifhmu l-linja ta’ ħsieb ta’ din il-qorti. Għalhekk, l-Artikolu 267 TFUE ma jipprekludix motivazzjoni sommarja.
68.      Għall-kuntrarju, jekk ir-raġunijiet għall-assenza ta’ rinviju ma humiex, tal-inqas, impliċiti b’mod suffiċjenti fid-deċiżjoni tal-qorti nazzjonali tal-aħħar istanza sabiex il-partijiet fil-proċedura jifhmu l-eżitu tad-deċiżjoni, l-interess li jiġġustifika l-obbligu ta’ motivazzjoni skont l-Artikolu 47 tal-Karta ma jkunx issodisfatt.
69.      Għalhekk, fid-dawl tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, għandha teżisti ċerta motivazzjoni, anki jekk din il-motivazzjoni
tkun biss impliċita. Dan ma jeskludix awtomatikament motivazzjoni sommarja, sakemm ikun biżżejjed għall-partijiet li jifhmu għalfejn il-qorti ma għamlitx rinviju.
70.      Liema motivazzjoni sommarja hija motivazzjoni adegwata fis-sens tal-Artikolu 47 tal-Karta?
71.      Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja u tal-Qorti EDB jirriżulta li l-evalwazzjoni tal-adegwatezza tal-motivazzjoni tiddependi miċ-ċirkustanzi tal-każ inkwistjoni.
72.      Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, il-portata tal-obbligu ta’ motivazzjoni tista’ tvarja skont in-natura tad-deċiżjoni u għandha tiġi evalwata fid-dawl tal-proċedura kkunsidrata fl-intier tagħha u taċ-ċirkustanzi rilevanti kollha (42).
73.      Hija din il-konklużjoni li tirriżulta wkoll mill-ġurisprudenza tal-Qorti EDB. (43) Din il-qorti ddeċidiet li, skont iċ-ċirkustanzi, jista’ jkun aċċettabbli, taħt l-Artikolu 6(1) KEDB, li qorti tal-aħħar istanza tiddeċiedi b’motivazzjoni sommarja f’sitwazzjonijiet fejn, pereżempju, il-motivi ta’ ċaħda tat-talba għal deċiżjoni preliminari jkunu impliċiti jew jistgħu jiġu dedotti minn partijiet oħra tad-deċiżjoni (44).
74.      B’mod partikolari, fis-sentenza Baydar (45) il-Qorti EDB iddeċidiet li ma kienx hemm ksur tal-Artikolu 6(1) KEDB fir-rigward
tal-motivazzjoni
sommarja tal-Hoge Raad der Nederlanden (il-Qorti Suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi). Il-Qorti EDB ikkunsidrat li, fil-kuntest tal-proċeduri mħaffa previsti mil-leġiżlazzjoni Olandiża inkwistjoni f’din il-kawża (46), l-ebda kwistjoni ta’ prinċipju ma tqum
taħt l-Artikolu 6(1) KEDB meta appell jiġi miċħud b’motivazzjoni sommarja fejn ikun ċar miċ-ċirkustanzi tal-każ li d-deċiżjoni ma kinitx arbitrarja jew inkella manifestament irraġonevoli. Il-Qorti EDB ikkonstatat li d-deċiżjoni kontenzjuża la kienet arbitrarja u lanqas irraġonevoli peress li l-Hoge Raad der Nederlanden (il-Qorti Suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi) kienet eżaminat debitament l-aggravji bil-miktub tal-appellant kif ukoll kemm il-konklużjonijiet konsultattivi tal-Avukat Ġenerali u t-tweġiba bil-miktub tar-rikorrent għalihom.
75.      Fis-sentenza Harisch, (47) il-Qorti EDB iddeċidiet li ma kienx hemm ksur tal-Artikolu 6(1) KEDB minħabba l-motivazzjoni sommarja tal-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja). Il-Qorti EDB ikkunsidrat li, peress li l-qorti inferjuri kienet ipprovdiet motivazzjoni dettaljata dwar iċ-ċaħda tar-rinviju, ir-rikorrent kien f’pożizzjoni li jifhem id-deċiżjoni tal-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja). Konsegwentement, fid-dawl tal-għan tal-obbligu ta’ motivazzjoni previst fl-Artikolu 6 KEDB u wara li eżaminat il-proċedura kollha kemm hi, il-Qorti EDB kienet issodisfatta li, fiċ-ċirkustanzi tal-każ, iċ-ċaħda ta’ rinviju kienet immotivata b’mod suffiċjenti.
76.      Bħala konklużjoni, mill-ġurisprudenza ċċitata iktar ’il fuq tal-Qorti EDB dwar l-Artikolu 6(1) KEDB jirriżulta li motivazzjoni espliċita u speċifika sabiex ma jsirx rinviju fid-deċiżjoni ta’ qorti tal-aħħar istanza ma hijiex dejjem meħtieġa. Bis-saħħa ta’ sentenzi, bħal dawk f’Baydar u f’Harisch din il-ġurisprudenza tidher li taċċetta l-possibbiltà ta’ motivazzjoni sommarja mill-qrati tal-aħħar istanza. Tali motivazzjoni hija possibbli jekk, fiċ-ċirkustanzi ta’ każ partikolari, il-partijiet ikunu ċerti li nstemgħu u jkunu f’pożizzjoni li jifhmu għaliex it-talba għal deċiżjoni preliminari tagħhom ġiet miċħuda.
77.      Fil-fehma tiegħi, dan ir-raġunament jista’ jiġi traspost għall-interpretazzjoni tal-Artikolu 47 tal-Karta. Skont din id-dispożizzjoni, kif indika l-Gvern Finlandiż, il-portata tal-motivazzjoni meħtieġa ma tistax tiġi indikata minn qabel, peress li kull każ huwa differenti (48)
78.      F’dan ir-rigward, id-dritt nazzjonali ma jistax jimponi motivazzjoni sommarja, iżda jista’ jippermetti lill-qrati nazzjonali jużaw tali motivazzjoni. Il-qorti nazzjonali tal-aħħar istanza għandu jkollha s-setgħa li tevalwa jekk motivazzjoni sommarja hijiex suffiċjenti f’xi kawża partikolari.
79.      Il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tidher li tissodisfa tali rekwiżiti. Għaldaqstant, hija l-qorti tal-aħħar istanza li għandha tevalwa f’kull każ jekk il-formula standard ta’ motivazzjoni sommarja fil-kawżi ta’ immigrazzjoni hijiex suffiċjenti jew jekk hijiex meħtieġa motivazzjoni iktar wiesgħa sabiex tippermetti lill-parti fil-proċedura tifhem għaliex din il-qorti ma għamlitx rinviju, billi tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi rilevanti kollha.
80.      Jekk, pereżempju, qorti nazzjonali tal-aħħar istanza ssegwi l-eżitu u r-raġunament ta’ qorti inferjuri, motivazzjoni sommarja, ibbażata fuq formula standard, bħal dik użata fil-prattika tal-qorti tar-rinviju, tista’ tkun biżżejjed. Dan huwa l-każ jekk din il-formula timplika li d-deċiżjoni tal-qorti inferjuri spjegat b’mod adegwat għaliex id-dritt tal-Unjoni ma huwiex rilevanti għas-soluzzjoni tal-każ inkwistjoni, kif id-dritt tal-Unjoni ġie kkjarifikat fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, jew
inkella għaliex, fl-assenza ta’ tali ġurisprudenza, l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni ma tqajjem ebda dubju raġonevoli.
81.      Madankollu, jekk il-qorti nazzjonali tal-aħħar istanza taqbel mal-eżitu tal-kawża iżda mhux mal-motivazzjoni tal-qorti inferjuri, jew jekk ma jkunx hemm motivazzjoni li tista’ tindika r-raġunijiet possibbli għall-assenza ta’ rinviju, allura l-qorti tal-aħħar istanza ma tkunx tista’ tibbaża ruħha fuq tali formula standard iżda jkollha tispjega b’mod espliċitu l-pożizzjoni tagħha.
82.      Kwistjoni addizzjonali li tqajmet mill-partijiet ikkonċernati fil-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja kienet jekk huwiex biżżejjed li l-qorti tal-aħħar istanza tillimita ruħha li tirreferi għal waħda mit-tliet sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT.
83.      Mid-diskussjoni preċedenti jsegwi li s-sempliċi fatt li jiġi indikat liema waħda minn dawn is-sitwazzjonijiet il-qorti tkun applikat meta tiddeċiedi li ma tagħmilx rinviju lill-Qorti tal-Ġustizzja ma huwiex suffiċjenti fih innifsu. Il-parti fil-proċedura għandha tkun f’pożizzjoni li tifhem għaliex din is-sitwazzjoni tqieset applikabbli. Madankollu, assolutament ma huwiex neċessarju li tiġi indikata b’mod espliċitu liema mis-sitwazzjonijiet fis-sentenza CILFIT tkun qed tapplika l-qorti, sakemm din tista’ tiġi dedotta faċilment mill-motivazzjoni.
84.      Fil-qosor, l-Artikolu 267 TFUE, moqri fid-dawl tal-Artikolu 47 tal-Karta, ma jipprekludix motivazzjoni sommarja, sakemm il-partijiet jifhmu għaliex il-qorti tal-aħħar istanza ddeċidiet li ma tagħmilx rinviju fid-dawl tas-sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT.
85.      Hija l-qorti tal-aħħar istanza, inkluża l-qorti tar-rinviju f’din il-kawża, li għandha tevalwa jekk motivazzjoni sommarja hijiex suffiċjenti jew jekk motivazzjoni addizzjonali hijiex iġġustifikata fiċ-ċirkustanzi tal-kawża.
V.      Konklużjoni
86.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domanda preliminari magħmula mir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi) kif ġej:
It-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, moqri fid-dawl tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea,
ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali bħall-Artikolu 91(2) tal-Vreemdelingenwet 2000 (il-Liġi tal‑2000 dwar iċ-ċittadini barranin), li tipprovdi li l-Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (it-Taqsima tal-Ġurisdizzjoni Amministrattiva tal-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi), bħala qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jistgħux jiġu appellati, tista’ tiddeċiedi b’mod sommarju, mingħajr ma tissostanzja liema mit-tliet eċċezzjonijiet għall-obbligu tagħha ta’ rinviju tqum, fuq kwistjoni mqajma fir-rigward tal-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, flimkien jew le ma’ talba għal deċiżjoni preliminari espliċita, bil-kundizzjoni li tali motivazzjoni sommarja tippermetti lill-partijiet jifhmu l-motivazzjonijiet li bihom din il-qorti ddeċidiet li ma tagħmilx rinviju għad-domanda ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni lill-Qorti tal-Ġustizzja.
1      Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
2      Sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, iktar ’il-quddiem is-“sentenza Consorzio” EU:C:2021:799).
3      Qiegħed nuża l-kliem “qrati (nazzjonali) tal-aħħar istanza” u “qrati tal-aħħar istanza” sabiex nirreferi għall-qrati tal-Istati Membri destinatarji tat-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE. Din id-dispożizzjoni tirreferi għal “qorti jew tribunal ta’ Stat Membru li kontra id-deċiżjonijiet tiegħu ma jkun hemm ebda rimedju ġudizzjarju taħt il-liġi nazzjonali”.
4      Ara s-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 1982, CILFIT et (283/81, iktar ’il quddiem is-sentenza “CILFIT”, EU:C:1982:335, b’mod partikolari l-punti 9 sa 21). Ara wkoll il-punti 28 sa 35, b’mod partikolari l-punt 29 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
5      Sentenza tal‑10 ta’ Mejju 2017, Chavez-Vilchez et (C‑133/15, iktar ’il quddiem is-sentenza “Chavez-Vilchez”, EU:C:2017:354).
6      NL:RBDHA:2021:15503 (moqri bl-għajnuna tat-traduzzjoni awtomatika).
7      F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju ssemmi kemm is-sentenza tagħha tal‑5 ta’ Marzu 2015 (NL:RVS:2015:785), li fiha hija qieset li l‑Artikolu 91(2) tal-Vw 2000 ma kienx imur kontra l-Artikolu 47 tal-Karta u l-Artikolu 6(1) KEDB, moqrija flimkien mal-Artikolu 13 KEDB, kif ukoll is-sentenza tagħha tat‑3 ta’ April 2019 (NL:RVS:2019:1060), li kkonfermat din is-sentenza preċedenti u eżaminat f’iktar dettall l-Artikolu 91(2) tal-Vw 2000.
8      Il-qorti tar-rinviju ssemmi, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-Qorti EDB tal‑24 ta’ April 2018, Baydar vs Il-Pajjiżi l-Baxxi (CE:ECHR:2018:0424JUD005538514; iktar ’il quddiem “Baydar”), u tal‑11 ta’ April 2019, Harisch vs Il‑Ġermanja (CE:ECHR:2019:0411JUD005005316; iktar ’il quddiem “Harisch”).
9      Sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2024 (C‑144/23, iktar ’il quddiem is-sentenza “KUBERA”, EU:C:2024:881).
10      Ara dak li qabel kien it-tielet paragrafu tal-Artikolu 177 KEE
u t-tielet paragrafu ta’ dak li qabel kien l-Artikolu 234 KE; iżda ara l-Artikolu 41 tat-Trattat KEFA, li ma jipprovdix għal deċiżjoni preliminari bl-istess mod. Skont l-Artikolu 106a tat-Trattat KEEA, l-Artikolu 267 TFUE japplika għal dan it-trattat.
11      Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, punti 32 u 33).
12      F’dan ir-rigward, l-Avukat Ġenerali Capotorti spjega fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża  Cilfit et
(283/81, EU:C:1982:267; 1982 Ġabra p. 3432, b’mod partikolari p. 3440), li “l-qrati tal-aħħar istanza jagħtu deċiżjonijiet definittivi li ma jistgħux jiġu emendati u li jistgħu jinfluwenzaw l-iżvilupp tal-qrati inferjuri tal-istess pajjiż. Fi kliem ieħor, il-‘qalba’
tal-ġurisprudenza nazzjonali tikkonsisti f’sentenzi mogħtija minn qrati li jiddeċiedu fl-aħħar istanza.”
13      Ara, pereżempju, is-sentenza tal‑24 ta’ Mejju 1977, Hoffmann-La Roche (107/76, EU:C:1977:89, punt 5), riprodotta f’diversi kawżi, fl-aħħar lok f’KUBERA (punt 35).
14      Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà spjegat dan fis--sentenza CILFIT (punt 9). Ara wkoll is-sentenzi tal‑10 ta’ Jannar 2006, IATA u ELFAA (C‑344/04, EU:C:2006:10, punt 28), u s-sentenza Consorzio (punt 54).
15      Ara s-sentenza CILFIT, (b’mod partikolari, il-punti 10 sa 21). Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà stabbilixxiet ċerti sitwazzjonijiet li fihom qorti nazzjonali tal-aħħar istanza kienet eżentata mill-obbligu ta’ rinviju għal domanda preliminari fis-sentenza tas‑27 ta’ Marzu 1963, Da Costa et (28/62 sa 30/62, iktar ’il quddiem “Da Costa”, EU:C:1963:6; 1963 Ġabra p. 31, b’mod partikolari p. 38), fejn hija kkunsidrat li “l-awtorità ta’ interpretazzjoni taħt [l-Artikolu 267 TFUE] diġà mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tneħħi l-iskop tal-obbligu [ta’ rinviju għal domanda preliminari] u b’hekk tiżvojtah mis-sustanza tiegħu”.
16      Il-Qorti tal-Ġustizzja nnifisha kultant tirreferi għal “eċċezzjonijiet”. Ara, pereżempju, is-sentenzi tal‑5 ta’ April 2016, PFE (C‑689/13, EU:C:2016:199, punt 32), u KUBERA (punti 55 sa 58, 63 u 64). Madankollu, fil-kawża Consorzio l-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet għal “sitwazzjonijiet” li fihom qorti nazzjonali tal-aħħar istanza tista’ tastjeni milli tagħmel rinviju (ara l-punti 39, 50, 51, 57 u 58 ta’ din is-sentenza), u żżomm din il-formulazzjoni meta tirreferi għal din is-sentenza (ara, pereżempju, is-sentenza KUBERA (punti 37, 38 u 62)).
17      Sentenza Consorzio (punt 33).
18      Għal eżempju reċenti, ara s-sentenza tal‑21 ta’ Marzu 2023, Mercedes-Benz Group (Responsabbiltà tal-manifatturi tal-vetturi mgħammra b’tagħmir ta’ manipulazzjoni) (C‑100/21, EU:C:2023:229, b’mod partikolari l-punti 53 sa 55), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li domanda kienet inammissibbli minħabba li l-qorti tar-rinviju ma kinitx spjegat ir-raġunijiet li għalihom l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni kienet neċessarja sabiex tkun tista’ tiddeċiedi l-kawża li kellha quddiemha.
19      Ara s-sentenza Consorzio (punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata). Din is-sitwazzjoni tikkorrispondi għal dik li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà rrikonoxxiet fl‑1963 fis-sentenza tagħha Da Costa (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 15 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
20      Ara s-sentenza Consorzio (punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata). Din is-sitwazzjoni ġiet irrikonoxxuta mill-Qorti tal-Ġustizzja għall-ewwel darba fis-sentenza  CILFIT.
21      Ara s-sentenza CILFIT (punt 16). Ir-riferiment għall-qrati tal-aħħar istanza (minflok milli għall-qrati biss) ta’ Stati Membri oħra żdied fis-sentenza Consorzio (punt 40).
22      Fis-sentenza CILFIT il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li, qabel ma tikkonkludi li dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni ma tħalli lok għal ebda dubju raġonevoli dwar l-applikazzjoni korretta tagħha, qorti nazzjonali tal-aħħar istanza għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-karatteristiċi speċifiċi tad-dritt tal-Unjoni u d-diffikultajiet partikolari tal-interpretazzjoni tiegħu (bħal, pereżempju, li tkun ifformulata f’diversi lingwi ugwalment awtentiċi jew li t-termini użati minnha jistgħu jvarjaw fis-sens tal-istess termini użati fl-ordinamenti ġuridiċi nazzjonali), u li din il-qorti għandha tagħti attenzjoni għar-riskju ta’ diverġenzi fil-ġurisprudenza fi ħdan l-Unjoni. Ara l-punti 16 sa 21 ta’ din is-sentenza.
23      Dan jinkludi minn numru ta’ Avukati Ġenerali, kif deskritti fil-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża li tat lok għas-sentenza Consorzio Italian Management and Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, punti 100 sa 103).
24      Kif iddeskriva b’mod famuż l-Avukat Ġenerali Wahl fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawżimagħquda X u van Dijk (C‑72/14 u C‑197/14, EU:C:2015:319, punt 62).
25      Sentenza Consorzio (punt 50 u l-ġurisprudenza ċċitata).
26      Għal diskussjoni dettaljata, ara pereżempju Broberg, M., u Fenger, N., “If you love somebody set them free: On the Court of Justice’s revision of the acte clair doctrine”, Common Market Law Review, Vol. 59(3), 2022, p. 711‑738; Cecchetti, L. u Gallo, D., “The unwritten exceptions to the duty to refer after Consorzio Italian Management II: ‘CILFIT Strategy’ 2.0 and its loopholes”, Review of European Administrative Law, Vol. 15(3), 2022, p. 29‑61; Maher, I., “The CILFIT criteria clarified and extended for national courts of last resort under Art. 267 TFEU”, European Papers, Vol. 7(1), 2022, p. 265‑274; Millet, F.‑X., “Cilfit still fits – ECJ 6 October 2021, Case C‑561/19, Consorzio Italian Management”, European Constitutional Law Review, Vol. 18(3), 2022, p. 533‑555; Petrić, D., “How to make a unicorn or “there never was an ‘acte clair’ in EU law”: Some remarks about Case C‑561/19 Consorzio Italian Management”, Croatian Yearbook of European Law & Policy, Vol. 17, 2021, p. 307‑328.
27      Għal diskussjoni dwar jekk tali deċiżjoni hijiex, jew għandhiex tkun, deċiżjoni suġġettiva tal-qorti nazzjonali li tieħu inkunsiderazzjoni l-bżonnijiet tal-każ inkwistjoni, jew deċiżjoni iktar oġġettiva, li tieħu inkunsiderazzjoni l-interess fl-applikazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża li tat lok għas-sentenza Consorzio Italian Management and Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, punti 69 sa 87).
28      Saħansitra qabel is-sentenza Consorzio, l-Avukat Ġenerali Bot ikkunsidra li s-sentenza fil-kawża CILFIT imponiet obbligu ta’ motivazzjoni meta l-qrati tal-aħħar istanza jkunu astjenew milli jagħmlu domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja. Ara l-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża li tat lok għas-sentenza Ferreira da Silva e Brito et (C‑160/14, EU:C:2015:390, punti 90 u 94).
29      Sentenza Consorzio (punt 51).
30      Il-Qorti tal-Ġustizzja ttrattat l-obbligu ta’ motivazzjoni fil-punti 61 sa 65 tas-sentenza KUBERA u ddeċidiet li, meta qorti nazzjonali tal-aħħar istanza tiddeċiedi li tiċħad talba għall-awtorizzazzjoni ta’ appell li tinkludi talba għal rinviju lill-Qorti tal-Ġustizzja ta’ kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni, din id-deċiżjoni għandha tosserva l-obbligu ta’ motivazzjoni kif stabbilit fil-punt 51 tas-sentenza Consorzio.
31      Ara, f’dan ir-rigward, il-ġurisprudenza ċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 13 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
32      Il-fatt li wieħed ma jgawdix minn dan
id-dritt ma jfissirx li l-individwi li huma partijiet fi proċedura quddiem il-qrati nazzjonali ma għandhom l-ebda interess li jiżguraw li jiġi osservat l-obbligu ta’ rinviju. Meta jappellaw kawża quddiem qorti nazzjonali tal-aħħar istanza, huma jista’ jkollhom ċerti aspettattivi leġittimi li rinviju ser isir preċiżament minħabba l-eżistenza ta’ dan l-obbligu oġġettivament motivat, b’mod partikolari jekk il-qorti li tiddeċiedi ma jkollhiex l-intenzjoni li ssegwi l-fehim tagħhom tal-mod kif regola partikolari tal-Unjoni għandha tiġi applikata fil-każ tagħhom. Din il-possibbiltà li tinfluwenza indirettament qorti nazzjonali tal-aħħar istanza sabiex tinteraġixxi mal-Qorti tal-Ġustizzja tista’ fil-fatt timmotiva d-deċiżjoni tagħhom li jadixxu livell ogħla fil-ġerarkija proċedurali.
33      Kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, is-sistema stabbilita mill-Artikolu 267 TFUE ma tikkostitwixxix rimedju miftuħ għall-partijiet f’kawża pendenti quddiem qorti nazzjonali. Ara, pereżempju, is-sentenza CILFIT (punt 9), u s-sentenza Consorzio (punt 54). Bl-istess mod, il-fatt li l-partijiet fit-tilwima fil-kawża prinċipali f’każ partikolari ma qajmux kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni quddiem il-qorti tar-rinviju ma jipprekludix lil din tal-aħħar milli tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja. Ara, pereżempju, is-sentenzi tas‑16 ta’ Ġunju 1981,
Salonia (126/80, EU:C:1981:136, punt 7), u tal‑15 ta’ Jannar 2013, Križan et
(C‑416/10, EU:C:2013:8, punt 65).
34      Kif indikaw il-Gvern Olandiż, Ġermaniż, Taljan u Finlandiż kif ukoll il‑Kummissjoni, l-obbligu ta’ motivazzjoni jirriżulta mill-Artikolu 47 tal-Karta, u mhux mill-Artikolu 267 TFUE, li ma jagħtix drittijiet lill-individwi.
35      L-obbligu ta’ motivazzjoni għall-assenza ta’ rinviju skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE kien diġà ġie żviluppat fil-ġurisprudenza tal-Istati Membri li żviluppaw stħarriġ kostituzzjonali tal-obbligu ta’ rinviju, jew bħala parti tal-istħarriġ tar-rispett għad-dritt għal qorti mwaqqfa bil-liġi, jew tad-dritt għal smigħ xieraq. Għal deskrizzjoni u evalwazzjoni ta’ dawn l-iżviluppi nazzjonali, ara, pereżempju, Broberg, M., u Fenger, N., Broberg and Fenger on Preliminary References to the European Court of Justice, it-Tielet ed., Oxford University Press, Oxford, 2021, b’mod partikolari l-paġni 235, 236, 241 u 242; Lacchi, C., Preliminary References to the Court of Justice of the European Union and Effective Judicial Protection, Larcier, Brussels, 2020, b’mod partikolari l-Kapitolu 3; Wallerman Ghavanini, A. u Rauchegger, C., “Effective judicial protection before national courts: Article 47 of the Charter, national constitutional remedies and the preliminary reference procedure”, f’Bonelli, M., Eliantonio, M. u Gentile, G. (edituri), Article 47 of the EU Charter and Effective Judicial Protection, Volum 1: The Court of Justice’s Perspective, Hart, Oxford, 2022, p. 45‑60, b’mod partikolari l-paġni 50‑54. Dan ir-rekwiżit ġie impost ukoll mill-Qorti EDB skont l-Artikolu 6 KEDB. Ara wkoll il-punti 54 u 73 sa 76 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
36      Sentenza tat‑30 ta’ Settembru 2003, Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513).
37      Ara, pereżempju, is-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2012, Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:531, punt 53) u l-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali Kokott fil-kawża Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:247, punti 84 u 85). Ara wkoll, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Poiares Maduro fil-kawżimagħquda li taw lok għas-sentenza  L-Isvezja u l-API vs Il-Kummissjoni u Il-Kummissjoni vs API (C‑514/07 P, C‑528/07 P u C‑532/07 P, EU:C:2009:592, punt 31), fejn huwa kkunsidra li “[s]kop primarju tad-dritt għal sentenza motivata huwa biex il-pubbliku jkun jista’ jifhem ir-raġunijiet għad-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja u l-proċess li ġie segwit biex ittieħdet”.
38      Ara, pereżempju, is-sentenzi Baydar (punt 39); Harisch (punt 33); u tal-Qorti EDB, is-sentenza tal‑15 ta’ Diċembru 2022, Rutar u Rutar Marketing d.o.o. vs Is‑Slovenja (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, punt 62).
39      Ara, pereżempju, il-Qorti EDB, is-sentenzi tal‑20 ta’ Settembru 2011, Ullens de Schooten u Rezabek vs Il-Belġju (CE:ECHR:2011:0920JUD000398907, punt 62); tat‑8 ta’ April 2014, Dhahbi vs L-Italja (CE:ECHR:2014:0408JUD001712009, punt 31); u tat‑30 ta’ April 2019, Repcevirág Szövetkezet vs L-Ungerija (CE:ECHR:2019:0430JUD007075014, punt 50).
40      Ara Broberg u Fenger, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 26 ta’ dawn il-konklużjonijiet, p. 725.
41      Il-Gvern Olandiż indika fis-seduta li, fl‑2024, ir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda fuq il-mertu 4 200 kawża dwar l-immigrazzjoni, li minnhom 2 200 kawża użaw motivazzjoni sommarja, madwar 1 300 użaw motivazzjoni sommarja b’formulazzjoni supplimentari u 300 kienu s-suġġett ta’ sentenza kompletament motivata; madwar l-400 kawża li baqa’ ġew miċħuda bħala inammissibbli jew minħabba żbalji proċedurali. Skont dan il-gvern, jeżistu żewġ tipi ta’ raġunijiet sommarji: minbarra l-formula standard, huwa possibbli li jkun hemm motivazzjoni sommarja li tikkompleta dik il-formula standard; pereżempju, dan jista’ jinkludi l-motivazzjoni tal-qorti fid-deċiżjoni, pereżempju, li jiġi indikat li hemm “acte éclairé” fil-każ partikolari.
42      Ara, pereżempju, is-sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2012, Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:531, punt 60).
43      Ara s-sentenza Baydar
(punt 40); Harisch (punt 34); u l-Qorti EDB, sentenza tal‑15 ta’ Diċembru 2022, Rutar u Rutar Marketing d.o.o. vs Is-Slovenja (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, punt 58).
44      Ara, pereżempju, is-sentenza Baydar
(punti  42 u 43), u
l-Qorti EDB, is-sentenzi tat‑13 ta’ Frar 2020, Sanofi Pasteur vs Franza (CE:ECHR:2020:0213JUD002513716, punt 71), u tat‑13 ta’ Lulju 2021, Bio Farmland Betriebs S.R.L. vs Ir-Rumanija (CE:ECHR:2021:0713JUD004363917, punt 51).
45      Ara s-sentenza Baydar
(punti 45 sa 53).
46      Din il-leġiżlazzjoni ma hijiex l-istess bħal dik li tippermetti motivazzjoni sommarja f’dan il-każ.
47      Ara s-sentenza Harisch (punti 37 sa 43).
48      Bl-istess mod, l-Avukat Ġenerali Emiliou qies li l-portata tal-obbligu ta’ motivazzjoni tvarja skont iċ-ċirkustanzi rilevanti:
ara l-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża li tat lok għas-sentenza KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:522, punti 122 sa 133).