62021CJ0158_RES
Sprawa C‑158/21
Postępowanie karne
przeciwko
Lluísowi Puigowi Gordiemu i in.
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal Supremo)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 31 stycznia 2023 r.
Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Europejski nakaz aresztowania – Decyzja ramowa 2002/584/WSiSW – Procedura przekazywania osób między państwami członkowskim – Przesłanki wykonania – Właściwość wydającego nakaz organu sądowego – Artykuł 47 akapit drugi Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo do sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Możliwość wydania nowego europejskiego nakazu aresztowania dotyczącego tej samej osoby
Pytania prejudycjalne – Postępowanie prejudycjalne w trybie przyspieszonym – Przesłanki – Okoliczności uzasadniające szybkie rozpatrzenie – Brak – Zawieszenie postępowania zawisłego przed sądem odsyłającym w oczekiwaniu na odpowiedź Trybunału – Osoby występujące w sprawie karnej w postępowaniu głównym nieprzebywające obecnie w areszcie
(statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 23a; regulamin postępowania przed Trybunałem, art. 105 § 1)
(zob. pkt 26–30)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Pytania prejudycjalne – Dopuszczalność – Pytania dotyczące obowiązków organu sądowego wykonującego nakaz, zadane przez wydający nakaz organ sądowy – Pytania dopuszczalne
(art. 267 TFUE; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299)
(zob. pkt 53, 54)
Pytania prejudycjalne – Dopuszczalność – Przesłanki – Pytania mające związek ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu – Pytania dotyczące wykładni przepisów prawa Unii niemających bezpośredniej skuteczności – Brak wpływu
(art. 267 TFUE)
(zob. pkt 59)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Możliwość odmowy wykonania europejskiego nakazu aresztowania – Odmowa w oparciu o podstawę wynikającą jedynie z prawa państwa członkowskiego wykonującego nakaz – Niedopuszczalność – Przepis krajowy przewidujący odmowę wykonania w wypadku naruszenia prawa podstawowego ustanowionego w prawie Unii – Uprawnienie wykonującego nakaz organu sądowego do zastosowania takiego przepisu – Warunek
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4, art. 47; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 1, art. 3, art. 4, art. 4a, art. 6 ust. 1, art. 8)
(zob. pkt 69–76, 79; pkt 1 sentencji)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Możliwość odmowy wykonania europejskiego nakazu aresztowania – Odmowa wykonania w oparciu o sprawdzenie przez wykonujący nakaz organ sądowy właściwości wydającego nakaz organu sądowego do wydania takiego nakazu – Niedopuszczalność
(decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, motyw 6, art. 1 ust. 1, 2, art. 6 ust. 1)
(zob. pkt 84– 89; pkt 2 sentencji)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych organom sądowym wydającym nakaz – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Odmowa wykonania uzasadniona ryzykiem, że osoba przekazana może zostać osądzona przez sąd nieposiadający właściwości w tym zakresie – Niedopuszczalność – Wyjątek – Przesłanki – Systemowe lub ogólne nieprawidłowości systemu sądownictwa wydającego nakaz państwa członkowskiego lub nieprawidłowości mające wpływ na ochronę sądową obiektywnie możliwej do zidentyfikowania grupy osób, do której należy zainteresowana osoba – Oczywisty brak właściwości sądu, który ma orzekać w postępowaniu prowadzonym przeciwko tej osobie
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 1 ust. 3)
(zob. pkt 97, 98, 101–103, 105–111, 114, 115, 119, 120, pkt 3 sentencji)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych organom sądowym wydającym nakaz – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Odmowa wykonania uzasadniona ryzykiem, że osoba przekazana może zostać osądzona przez sąd nieposiadający właściwości w tym zakresie – Odmowa uzasadniona istnieniem sprawozdania Grupy Roboczej ds. Arbitralnych Zatrzymań niedotyczącego bezpośrednio sytuacji tej osoby – Niedopuszczalność – Ocena przez organ sądowy wykonujący nakaz systemowych lub ogólnych nieprawidłowości w systemie sądownictwa wydającego nakaz państwa członkowskiego – Ocena przez ten sam organ nieprawidłowości wpływających na ochronę sądową obiektywnie możliwej do zidentyfikowania grupy osób, do której należy zainteresowana osoba – Sprawozdanie, które może zostać uwzględnione przy dokonywaniu tych ocen
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 1 ust. 3)
(zob. pkt 122– 126; pkt 4 sentencji)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych organom sądowym wydającym nakaz – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Odmowa wykonania uzasadniona ryzykiem wydania wyroku wobec osoby przekazanej przez sąd nieposiadający właściwości w tym zakresie – Brak uprzedniego wystąpienia o informacje uzupełniające do organu sądowego wydającego nakaz – Niedopuszczalność
(art. 4 ust. 3 akapit pierwszy TUE; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 8 ust. 1, art. 15 ust. 2)
(zob. pkt 131– 136; pkt 5 sentencji)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych organom sądowym wydającym nakaz – Odmowa wykonania pierwszego europejskiego nakazu aresztowania dotyczącego danej osoby – Wydanie kilku kolejnych europejskich nakazów aresztowania w stosunku do tej samej osoby – Dopuszczalność – Przesłanki
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi; decyzja ramowa Rady 2002/584, zmieniona decyzją ramową 2009/299, art. 1 ust. 3)
(zob. pkt 140– 146; pkt 6 sentencji)
Streszczenie
W następstwie przyjęcia ustaw o niepodległości wspólnoty autonomicznej Katalonii (Hiszpania) i przeprowadzeniu referendum mającego do niej doprowadzić, przed Tribunal Supremo (sądem najwyższym, Hiszpania) – sądem odsyłającym zostało wszczęte postępowanie przeciwko różnym osobom. Jesienią 2019 r. sąd ten wydał w związku z tym kilka europejskich nakazów aresztowania (ENA). Postępowania w sprawie wykonania ENA wydanych przeciwko C. Puigdemontowi Casamajó i A. Comínowi Oliveresowi zostały zawieszone po ich wyborze do Parlamentu Europejskiego. Jeżeli chodzi o ENA wydany przeciwko L. Puigowi Gordiemu, to postanowieniem wydanym w sierpniu 2020 r. Nederlandstalige rechtbank van eerste aanleg Brussel (niderlandzkojęzyczny sąd pierwszej instancji w Brukseli, Belgia) odmówił wykonania tego nakazu na tej podstawie, że – jego zdaniem – sąd odsyłający nie był właściwy do wydania tego ENA. Wyrokiem ogłoszonym w styczniu 2021 r. cour d'appel de Bruxelles (sąd apelacyjny w Brukseli, Belgia) oddalił odwołanie od tego postanowienia.
W tym kontekście sąd odsyłający przedłożył Trybunałowi szereg pytań w celu ustalenia, zasadniczo, czy organ sądowy wykonujący nakaz może odmówić wykonania ENA, powołując się na brak właściwości organu sądowego wydającego nakaz do jego wydania lub do osądzenia oskarżonego oraz czy decyzja ramowa dotycząca ENA (
1
) stoi na przeszkodzie wydaniu nowego ENA po otrzymaniu odmowy wykonania pierwszego ENA.
W swoim wyroku Trybunał, orzekający w składzie wielkiej izby, sprecyzował w szczególności przesłanki umożliwiające wykonującemu nakaz organowi sądowemu odmówić wykonania ENA z powodu ryzyka, w wypadku przekazania osoby, której dotyczy nakaz, naruszenia – w związku z takim brakiem właściwości – jej prawa podstawowego do rzetelnego procesu (
2
).
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał orzekł, że wykonujący nakaz organ sądowy nie może odmówić wykonania ENA w oparciu o podstawę odmowy wykonania wynikającą nie z decyzji ramowej 2002/584, lecz jedynie z prawa państwa członkowskiego wykonującego nakaz. W tym względzie Trybunał wskazał, wszystkie podstawy przyjęte w orzecznictwie Trybunału jako zobowiązujące lub upoważniające wykonujący nakaz organ sądowy do niewykonania ENA wynikają z decyzji ramowej 2002/584. Zresztą przyznanie, że państwo członkowskie może dodać do tych podstaw inne podstawy pozwalające na niewykonanie ENA, pochodzące z prawa krajowego, stanowiłoby przeszkodę dla prawidłowego funkcjonowania uproszczonego systemu przekazywania osób ustanowionego w rzeczonej decyzji ramowej. Trybunał dodał jednak, że państwo członkowskie jest uprawnione, w drodze wyjątku, do powołania się na podstawę odmowy wykonania opartą na obowiązku poszanowania praw podstawowych danej osoby uznanych w prawie Unii (
3
), z poszanowaniem rygorystycznych przesłanek wyrażonych w odnośnym orzecznictwie Trybunału.
W drugiej kolejności Trybunał orzekł, że wykonujący nakaz organ sądowy nie może sprawdzać, czy ENA został wydany przez organ sądowy właściwy w tym celu, i odmówić wykonania tego ENA, jeżeli uzna, że tak nie jest (
4
). W tej kwestii art. 6 ust. 1 decyzji ramowej 2002/584 przewiduje, że wydającym nakaz organem sądowym jest organ sądowy wydającego nakaz państwa członkowskiego, właściwy do wydania ENA na mocy prawa obowiązującego w tym państwie. O ile wykonujący nakaz organ sądowy powinien przed wykonaniem ENA upewnić się, że nakaz ten rzeczywiście został wydany przez organ sądowy, o tyle nie może on natomiast sprawdzać, czy dany organ sądowy jest właściwy do wydania takiego nakazu w świetle przepisów prawa wydającego nakaz państwa członkowskiego. Zadaniem każdego państwa członkowskiego jest bowiem, w ramach przysługującej mu autonomii procesowej, wskazanie organów sądowych właściwych do wydania ENA, a zadaniem tych organów sądowych jest następnie ocena własnej właściwości w tym zakresie w świetle prawa wydającego nakaz państwa członkowskiego.
W trzeciej kolejności Trybunał orzekł, że wykonujący nakaz organ sądowy, który powinien podjąć decyzję w przedmiocie przekazania osoby wskazanej w ENA, nie może odmówić wykonania tego nakazu na tej podstawie, że w następstwie przekazania tej osoby do państwa członkowskiego wydającego nakaz będzie ona narażona na ryzyko osądzenia przez sąd nieposiadający właściwości w tym zakresie, chyba że:
- po pierwsze, ów organ sądowy posiada obiektywne, wiarygodne, dokładne i należycie zaktualizowane informacje świadczące o istnieniu systemowych lub ogólnych nieprawidłowości w funkcjonowaniu systemu sądownictwa wydającego nakaz państwa członkowskiego lub nieprawidłowości wpływających na ochronę sądową obiektywnie możliwej do zidentyfikowania grupy osób, do której należy zainteresowany, w kontekście wymogu sądu ustanowionego na mocy ustawy, które to nieprawidłowości oznaczają, że zainteresowane jednostki są generalnie pozbawione w tym państwie członkowskim skutecznego środka prawnego umożliwiającego kontrolę właściwości sądu karnego, który będzie orzekał w ich sprawie, oraz
- po drugie, wspomniany organ sądowy stwierdzi, że w szczególnych okolicznościach danej sprawy istnieją poważne i sprawdzone podstawy, by uznać – biorąc pod uwagę informacje przedstawione przez osobę wskazaną w tym ENA – że sąd, który ma orzekać w postępowaniu prowadzonym przeciwko tej osobie, w sposób oczywisty nie ma właściwości w tym zakresie.
W szczególności Trybunał przypomniał, że właściwość sądu do rozpoznania sprawy jest powiązana z wymogiem „sądu ustanowionego ustawą”, wynikającym z art. 47 karty praw podstawowych. W konsekwencji, jeżeli osoba wskazana w ENA twierdzi, że w następstwie przekazania będzie narażona na naruszenie jej prawa do skutecznego środka prawnego przed bezstronnym sądem z powodu braku właściwości sądu, który ma ją sądzić, do wykonującego nakaz organu sądowego należy ocena zasadności tego twierdzenia w ramach tego dwuetapowego badania. Jeżeli wykonujący nakaz organ sądowy uzna, że informacje, którymi dysponuje, nie świadczą o istnieniu wyżej wspomnianych nieprawidłowości, organ ten nie będzie mógł odmówić wykonani tego ENA na tej podstawie. Jeżeli bowiem w wydającym nakaz państwie członkowskim środki prawne pozwalają na kontrolę właściwości sądu, który ma orzekać w sprawie takiej osoby (w postaci badania własnej właściwości przez ten sąd lub możliwości odwołania się do innego sądu) to ryzyko, że osoba ta zostanie osądzona przez nieposiadający właściwości w tym zakresie sąd tego państwa członkowskiego, może co do zasady zostać wyeliminowane poprzez skorzystanie przez tę osobę z tych środków prawnych. W braku informacji świadczących o istnieniu wyżej wspomnianych nieprawidłowości wykonujący nakaz organ sądowy nie może domniemywać, że brak jest takich środków prawnych, ponieważ, wprost przeciwnie, wspomniany organ jest zobowiązany, zgodnie z zasadą wzajemnego zaufania, oprzeć swoje rozumowanie na istnieniu i skuteczności rzeczonych środków prawnych.
W czwartej i ostatniej kolejności Trybunał uznał, że przeciwko osobie, której dotyczy nakaz, można wydać kilka kolejnych ENA w celu uzyskania jej przekazania przez państwo członkowskie po odmowie wykonania przez to państwo członkowskie pierwszego ENA dotyczącego tej osoby, o ile wykonanie nowego ENA nie prowadziłoby do naruszenia podstawowych praw i zasad prawnych ustanowionych w art. 6 TUE (
5
), a wydanie tego nowego ENA ma charakter proporcjonalny. Wydanie nowego ENA może bowiem okazać się konieczne, w szczególności gdy wyeliminowano okoliczności stanowiące przeszkodę w wykonaniu poprzedniego ENA. W ramach badania proporcjonalności wydania nowego ENA wydający nakaz organ sądowy powinien w szczególności uwzględnić charakter i wagę przestępstwa, za które ścigana jest osoba, której dotyczy nakaz, konsekwencje dla tej osoby uprzednio wydanego lub wydanych wobec niej ENA, a także perspektywy wykonania ewentualnego nowego ENA.
(
1
)	Decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.U. 2002, L 190, s. 1), zmieniona decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r. (Dz.U. 2009, L 81, s. 24) (zwana dalej „decyzją ramową 2002/584”).
(
2
)	To prawo podstawowe jest zapisane w art. 47 akapit drugi Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą praw podstawowych”).
(
3
)	Artykuł 6 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584.
(
4
)	Trybunał wypowiedział się na podstawie art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 6 ust. 1 decyzji ramowej 2002/584.
(
5
)	Obowiązek ten jest przewidziany w art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584.