62023CJ0460_RES
W sprawie C‑460/23 [Kinsa] (
i
)
OB
przeciwko
Procura della Repubblica
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale di Bologna)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 3 czerwca 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Dyrektywa 2002/90/WE – Ogólne naruszenie polegające na ułatwianiu nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu – Artykuł 1 ust. 1 lit. a) – Wykładnia zgodna z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 7 – Poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego – Artykuł 24 – Prawa dziecka – Artykuł 52 ust. 1 – Naruszenie istoty praw podstawowych – Artykuł 18 – Prawo do azylu – Osoba powodująca, że na terytorium państwa członkowskiego wjeżdżają nielegalnie małoletni będący obywatelami państwa trzeciego, którzy jej towarzyszą i nad którymi sprawuje ona faktyczną pieczę
Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka imigracyjna – Stosowanie sankcji za ułatwianie nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu – Ogólne naruszenie polegające na ułatwianiu nielegalnego wjazdu – Pojęcie – Osoba powodująca, że na terytorium państwa członkowskiego wjeżdżają nielegalnie małoletni będący obywatelami państwa trzeciego i objęci jej faktyczną pieczą – Wyłączenie – Uregulowania krajowe penalizujące to zachowanie – Niedopuszczalność – Prawo do poszanowania życia rodzinnego – Obowiązek uwzględnienia najlepszego interesu dziecka
[Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 7, 18, 24, art 52 ust. 1; dyrektywa Rady 2002/90, art. 1 ust. 1 lit. a)]
(zob. pkt 43–73; sentencja)
Streszczenie
Trybunał, do którego zwrócił się Tribunale di Bologna (sąd w Bolonii, Włochy), orzekł w składzie wielkiej izby, po pierwsze, że wykładania art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 (
1
) zgodna z art. 7 i 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) skutkuje wykluczeniem z zakresu zastosowania naruszenia polegającego na ułatwianiu nielegalnego wjazdu w rozumieniu wspomnianego przepisu zachowania osoby, która łamiąc zasady regulujące przepływ osób przez granice, powoduje, że na terytorium państwa członkowskiego wjeżdżają małoletni będący obywatelami państwa trzeciego, którzy jej towarzyszą i nad którymi sprawuje ona faktyczną pieczę. Trybunał uznał, po drugie, że artykuły te stoją na przeszkodzie ustawodawstwu krajowemu penalizującemu takie zachowanie.
W dniu 27 sierpnia 2019 r. OB, obywatelka państwa trzeciego, wraz z dwiema małoletnimi będącymi obywatelkami tego samego państwa trzeciego, zjawiła się na granicy portu lotniczego w Bolonii (Włochy) po przylocie z państwa trzeciego, okazując fałszywe paszporty. Dziećmi tymi były jej córka i siostrzenica, przy czym ta ostatnia została powierzona jej pieczy po śmierci matki.
W dniu 28 sierpnia 2019 r. OB został zatrzymana, a oboje dzieci umieszczono w placówce opiekuńczej. Przed sądem w Bolonii, który jest sądem odsyłającym, wszczęto postępowanie przeciwko OB w związku z przestępstwem ułatwiania nielegalnego wjazdu obywateli państwa trzeciego, określonym w art. 12 ust. 1 tekstu jednolitego w sprawie imigracji (
2
), który transponuje do włoskiego porządku prawnego art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 (
3
), oraz w związku z przestępstwem posiadania fałszywych dokumentów tożsamości, określonym we włoskim kodeksie karnym. Natomiast wobec OB nie toczy się postępowanie karne w związku z nielegalnym wjazdem na terytorium Włoch.
W dniu 29 sierpnia 2019 r. na posiedzeniu w przedmiocie zatwierdzenia jej zatrzymania przed sędzią do spraw postępowania przygotowawczego sądu w Bolonii OB oświadczyła, że uciekła ze swojego państwa pochodzenia, aby uniknąć gróźb śmierci kierowanych przez jej byłego partnera, i że obawia się o zdrowie i życie towarzyszących jej małoletnich.
Sędzia do spraw postępowania przygotowawczego zatwierdził zatrzymanie OB, ale oddalił wniosek prokuratury o zastosowanie wobec niej tymczasowego aresztowania.
W dniu 9 października 2019 r. OB złożyła wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej.
Z ustaleń sądu odsyłającego wynika, że małoletnie były objęte „odpowiedzialnością” i „ochroną” ze strony OB. Sąd ten uważa, że zachowanie OB opowiada przestępstwu określonemu w art. 12 ust. 1 tekstu jednolitego w sprawie imigracji i nie jest objęte wyjątkiem przewidzianym w art. 12 ust. 2 tego tekstu (
4
). Sąd ten zastanawia się, czy takie zachowanie można jednak uznać za czyn popełniony dla celów „pomocy humanitarnej” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2002/90 (
5
) i czy może ono nie być objęte zakresem ogólnego naruszenia polegającego na ułatwianiu nielegalnego wjazdu przewidzianego w art. 1 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy, ponieważ ma ono na celu ułatwienie zainteresowanym małoletnim korzystania z ich praw zagwarantowanych w Karcie (
6
).
Zauważając, że dyrektywa 2002/90 ogranicza się do ustanowienia uprawnienia – a nie obowiązku – nieuznania przez państwa członkowskie za przestępstwo zachowań zmierzających do ułatwienia nielegalnego wjazdu na ich terytorium, gdy mają one na celu zapewnienie „pomocy humanitarnej”, sąd odsyłający zastanawia się w szczególności nad ważnością art. 1 tej dyrektywy w świetle Karty oraz nad wykładnią Karty w celu ustalenia, czy stoi ona na przeszkodzie przepisom krajowym dokonującym transpozycji.
Ocena Trybunału
Trybunał przypomniał, że akt Unii Europejskiej powinien być interpretowany tak dalece, jak to możliwe, w zgodzie z całością prawa pierwotnego, w tym w szczególności z postanowieniami Karty. W świetle okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym art. 7, 18 i 24 Karty (
7
) mają decydujące znaczenie dla udzielenia odpowiedzi na zadane pytania. Ponadto pytania te opierają się na założeniu, że zachowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym jest objęte zakresem ogólnego naruszenia polegającego na ułatwianiu nielegalnego wjazdu, zdefiniowanego w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90.
Trybunał zbadał zatem, czy art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, rozpatrywany w świetle w szczególności art. 7, 18 i 24 Karty, należy interpretować w ten sposób, że zachowanie osoby, która łamiąc zasady regulujące przepływ osób przez granice, powoduje, że na terytorium państwa członkowskiego wjeżdżają małoletni będący obywatelami państwa trzeciego, którzy jej towarzyszą i nad którymi sprawuje ona faktyczną pieczę (
8
), nie jest objęte zakresem ogólnego naruszenia polegającego na ułatwianiu nielegalnego wjazdu.
Ze względu na swoje szerokie sformułowanie wspomniany przepis dyrektywy 2002/90 dopuszcza różne sposoby wykładni. O ile nie odnosi się on wyraźnie do zachowania rozpatrywanego w postępowaniu głównym, o tyle nie wyklucza on także wyraźnie, jako taki, wykładni, zgodnie z którą takie zachowanie jest objęte zakresem przewidzianego w nim ogólnego naruszenia.
Tej ostatniej wykładni nie można jednak przyjąć.
W pierwszej kolejności byłaby ona sprzeczna z celami dyrektywy 2002/90. Zachowanie takie jak zachowanie OB nie stanowi bowiem ułatwiania nielegalnej imigracji, lecz wynika z wywiązywania się przez tę osobę z osobistej odpowiedzialności, która spoczywa na niej z tytułu pieczy sprawowanej przez nią nad małoletnimi.
W drugiej kolejności przy uwzględnieniu art. 7 i 24 Karty, w świetle których należy interpretować art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, rozpatrywane zachowanie nie może być objęte zakresem ogólnego naruszenia polegającego na ułatwianiu nielegalnego wjazdu również wtedy, gdy osoba ta sama wjechała nielegalnie na to terytorium.
Jakakolwiek odmienna wykładnia prowadziłaby do szczególnie poważnej ingerencji w prawo do poszanowania życia rodzinnego i w prawa dziecka, określone we wspomnianych postanowieniach Karty, w takim stopniu, że naruszałaby ona istotę tych praw podstawowych w rozumieniu art. 52 ust. 1 Karty.
Uznanie bowiem, że dana osoba może zostać ukarana za zwykłe ułatwienie małoletnim, nad którymi sprawuje faktyczną pieczę, nielegalnego wjazdu na terytorium państwa członkowskiego, naruszałoby tę istotę.
Poprzez takie zachowanie osoba taka jak OB ogranicza się w zasadzie do wywiązywania się w sposób konkretny z opartego na stosunkach rodzinnych z tymi małoletnimi obowiązku nierozłącznie związanego z jej odpowiedzialnością osobistą w celu zapewnienia im ochrony i opieki, jaka jest konieczna dla ich dobra i rozwoju. Zachowanie tej osoby jest konkretnym wyrazem jej ogólnej odpowiedzialności względem tych małoletnich.
Tym samym art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 nie może zmierzać do tego, aby zachowanie takie jak zachowanie OB było kwalifikowane jako „ułatwienie nielegalnego wjazdu” na to terytorium i było z tego tytułu penalizowane, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do naruszenia istoty praw określonych w art. 7 i 24 Karty.
W ostatniej kolejności taka wykładnia narzuca się również w świetle art. 18 Karty (
9
), który ma znaczenie w sytuacji, gdy zainteresowana osoba – tak jak OB – po wjeździe na terytorium danego państwa członkowskiego złożyła wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej.
W tym względzie należy uznać prawo każdego obywatela państwa trzeciego do wystąpienia z wnioskiem o udzielenie ochrony międzynarodowej na terytorium państwa członkowskiego, w tym na jego granicach lub w strefach tranzytowych, nawet jeżeli przebywa na tym terytorium nielegalnie, niezależnie od szans powodzenia jego wniosku. Od chwili wystąpienia z takim wnioskiem nie można co do zasady przyjąć, że wnioskodawca przebywa nielegalnie na terytorium danego państwa członkowskiego, dopóki nie wydano rozstrzygnięcia w przedmiocie jego wniosku w pierwszej instancji, gdyż w przeciwnym razie zagroziłoby to skuteczności prawa do azylu zagwarantowanego w art. 18 Karty. Skuteczność prawa do azylu mogą również naruszać środki, które bez racjonalnego uzasadnienia prowadzą do zniechęcenia obywatela państwa trzeciego do wystąpienia z wnioskiem o udzielenie ochrony międzynarodowej do właściwych organów.
W niniejszym przypadku OB korzysta z praw wynikających ze złożenia takiego wniosku i nie może podlegać sankcjom karnym ani ze względu na swój własny nielegalny wjazd na terytorium Włoch, ani ze względu na to, że podczas tego wjazdu towarzyszyły jej córka i siostrzenica, nad którymi sprawuje faktyczną pieczę.
Trybunał stwierdził, że w tych okolicznościach nie ma potrzeby badania ważności art. 1 dyrektywy 2002/90 ani dokonywania wykładni ust. 2 tego artykułu, który dotyczy wyłączenia odpowiedzialności karnej w przypadkach, w których rozpatrywane zachowanie ma na celu zapewnienie danej osobie pomocy humanitarnej.
Ponadto w świetle wątpliwości sądu odsyłającego co do zgodności z prawem Unii przepisu krajowego, którym transponowano w szczególności art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90 do włoskiego porządku prawnego Trybunał przypomniał, że przy przyjmowaniu środków mających na celu transpozycję dyrektywy sądy państw członkowskich są zobowiązane nie tylko dokonywać wykładni swojego prawa krajowego w sposób zgodny z tą dyrektywą, lecz również nie opierać się na takiej wykładni tej dyrektywy, która pozostawałby w konflikcie z prawami podstawowymi chronionymi przez porządek prawny Unii lub z innymi ogólnymi zasadami uznanymi w tym porządku prawnym.
W związku z tym przy transpozycji art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2002/90, która zmierza do dokładnego zdefiniowania naruszenia polegającego na ułatwianiu nielegalnej imigracji, państwa członkowskie nie mogą wprowadzać do prawa krajowego norm, które wykraczałyby poza zakres naruszenia zdefiniowanego w tym przepisie, obejmując nim zachowania, do których naruszenie to się nie odnosi, z pogwałceniem art. 7 i 24 oraz art. 52 ust. 1 Karty.
Ponadto wspomniane art. 7 i 24 są same w sobie wystarczające i nie muszą być dookreślane przepisami prawa Unii lub prawa krajowego, aby przyznawać jednostkom prawa, na które – jako takie – mogą się one powoływać. W związku z tym gdyby sąd odsyłający miał stwierdzić, że nie jest możliwe dokonanie wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii, byłby on zobowiązany zapewnić, w ramach swoich kompetencji, ochronę prawną przysługującą jednostkom na podstawie tych artykułów i zagwarantować ich pełną skuteczność, w razie potrzeby poprzez odstąpienie od stosowania art. 12 tekstu jednolitego w sprawie imigracji.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
1
)	Dyrektywa Rady 2002/90/WE z dnia 28 listopada 2002 r. definiująca ułatwianie nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu (Dz.U. 2002, L 328, s. 17). Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Ogólne naruszenie” stanowi w ust. 1 lit. a), że każde państwo członkowskie przyjmuje właściwe sankcje karne wobec „każdej osoby, która umyślnie pomaga osobie niebędącej obywatelem państwa członkowskiego we wjeździe lub tranzycie przez terytorium państwa członkowskiego z naruszeniem przepisów dotyczących wjazdu lub tranzytu cudzoziemców”.
(
2
)	Decreto legislativo n. 286 – Testo unico delle disposizioni concernenti la disciplina dell’immigrazione e norme sulla condizione dello straniero (dekret ustawodawczy nr 286 obejmujący tekst jednolity przepisów dotyczących imigracji i statusu cudzoziemców) z dnia 25 lipca 1998 r. (GURI nr 191 z dnia 18 sierpnia 1998 r., dodatek zwyczajny nr 139), w brzmieniu mającym zastosowanie do okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym.
(
3
)	A także art. 1 ust. 1 decyzji ramowej Rady 2002/946/WSiSW z dnia 28 listopada 2002 r. w sprawie wzmocnienia systemu karnego w celu zapobiegania ułatwianiu nielegalnego wjazdu, tranzytu i pobytu (Dz.U. 2002, L 328, s. 1).
(
4
)	Przepis ten przewiduje, że „działania polegające na niesieniu pomocy ratunkowej lub humanitarnej dokonywane we Włoszech na rzecz cudzoziemców znajdujących się w trudnej sytuacji, którzy w każdym razie przebywają na terytorium państwa”, nie stanowią przestępstwa.
(
5
)	Zgodnie z tym przepisem „[k]ażde państwo członkowskie może zdecydować o nienakładaniu sankcji w odniesieniu do zachowania zdefiniowanego [w art. 1 ust. 1 lit. a)] przez stosowanie swojego prawa krajowego i praktyki, w przypadkach gdy celem zachowania jest zapewnienie pomocy humanitarnej wobec osoby, której to dotyczy”.
(
6
)	A mianowicie, po pierwsze, z ich prawa do życia, integralności fizycznej oraz wolności i bezpieczeństwa osobistego, jako że prawa te są zagrożone w ich państwie pochodzenia, po drugie, z ich prawa do poszanowania życia rodzinnego, przy uwzględnieniu więzi filiacyjnej i więzi pokrewieństwa istniejących między OB a tymi małoletnimi, oraz po trzecie, z ich prawa do azylu w związku ze złożonym przez OB wnioskiem o udzielenie ochrony międzynarodowej.
(
7
)	Które ustanawiają, odpowiednio, prawo do poszanowania życia rodzinnego, prawo do azylu i prawa dziecka.
(
8
)	Zwane dalej „takim zachowaniem”.
(
9
)	Zgodnie z tym postanowieniem gwarantuje się prawo do azylu z poszanowaniem zasad konwencji genewskiej oraz zgodnie z traktatem UE i traktatem FUE. Poszanowanie tych zasad jest wymagane od państw członkowskich przy wdrażaniu zarówno dyrektywy 2002/90, jak i decyzji ramowej 2002/946.