61991CC0166_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
++++
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
1. Με το προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το δευτεροβάθμιο γαλλόφωνο συμβούλιο γαλλικής εκφράσεως του συλλόγου αρχιτεκτόνων των Βρυξελλών (στο εξής: δευτεροβάθμιο συμβούλιο) σας ζητεί να ερμηνεύσετε και πάλι την οδηγία 85/384/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 10ης Ιουνίου 1985, για την αμοιβαία αναγνώριση των πτυχίων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων στον τομέα της αρχιτεκτονικής και τη θέσπιση μέτρων για τη διευκόλυνση της πραγματικής άσκησης του δικαιώματος εγκατάστασης και ελεύθερης παροχής υπηρεσιών (στο εξής: οδηγία) (1).
2. Ο Bauer, Γερμανός υπήκοος, έλαβε στις 9 Φεβρουαρίου 1989 το πτυχίο αρχιτεκτονικής (("Diplom- Ingenieur (Fachhochschule)")), από τη σχολή Fachhochschule της Στουτγάρδης, στη Γερμανία. Το πτυχίο αυτό πιστοποιεί τέσσερα έτη σπουδών στα οποία περιλαμβάνονται και δύο εξάμηνα ασκήσεως (Praxissemester).
3. Ο Bauer, κάτοικος Βελγίου, ζήτησε να εγγραφεί στα μητρώα των ασκουμένων του Συλλόγου των αρχιτεκτόνων της διοικητικής περιφέρειας Brabant, το συμβούλιο του συλλόγου όμως απέρριψε το αίτημά του στις 26 Ιουνίου 1990 (2) με την αιτιολογία ότι το πτυχίο του δεν ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές της οδηγίας (3).
4. Το ερώτημα που υπέβαλε το δευτεροβάθμιο συμβούλιο αφορά την έννοια του όρου "τέσσερα έτη σπουδών" κατά το άρθρο 11 της οδηγίας, και είναι το ακόλουθο: "'Εχει το άρθρο 11, σημείο α, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας την έννοια ότι η εκπαίδευση διαρκείας τεσσάρων ετών που περιλαμβάνει δύο Praxissemester υπό τη διεύθυνση της Fachhochschule της Στουτγάρδης πρέπει να θεωρηθεί ως τέσσερα έτη σπουδών;"
5. Δεν αμφισβητείται (4) ότι ο Bauer - που άρχισε σπουδές αρχιτεκτονικής στις 9 Μαρτίου 1984 - μπορούσε να υπαχθεί στο μεταβατικό σύστημα το οποίο ισχύει, κατά το άρθρο 10 της οδηγίας, για όλους τους υπηκόους της Κοινότητας που άρχισαν τις σπουδές τους το αργότερο κατά το τρίτο ακαδημαϊκό έτος μετά την κοινοποίηση της οδηγίας (Αύγουστος 1985).
6. Συγκεκριμένα η οδηγία προβλέπει, στο κεφάλαιο ΙΙΙ που φέρει τον τίτλο "πτυχία, πιστοποιητικά και άλλοι τίτλοι που επιτρέπουν την άσκηση δραστηριότητας στον τομέα της αρχιτεκτονικής με βάση κεκτημένα δικαιώματα ή υφιστάμενες εθνικές διατάξεις" ένα μεταβατικό σύστημα που δεν πρέπει να συγχέεται με το οριστικό σύστημα το οποίο ρυθμίζεται στο κεφάλαιο ΙΙ, που φέρει τον τίτλο "πτυχία, πιστοποιητικά και άλλοι τίτλοι που παρέχουν δικαίωμα άσκησης δραστηριότητας στον τομέα της αρχιτεκτονικής με τον επαγγελματικό τίτλο του αρχιτέκτονα".
7. Το οριστικό καθεστώς δεν προβλέπει μεν την εναρμόνιση των σπουδών, προβλέπει όμως τουλάχιστον τα κριτήρια για την αναγνώρισή τους: το κεφάλαιο ΙΙ δεν περιλαμβάνει τον πίνακα των πτυχίων που οφείλουν να αναγνωρίζουν τα κράτη μέλη αλλά επιβάλλει την υποχρέωση της αμοιβαίας αναγνωρίσεως των πτυχίων, πιστοποιητικών και τίτλων που πληρούν τα κριτήρια των άρθρων 3 και 4.
8. Πέραν των ποιοτικών προδιαγραφών όσον αφορά το πρόγραμμα της εκπαιδεύσεως - που πρέπει να διατηρεί ισορροπία ανάμεσα στις θεωρητικές και πρακτικές πλευρές της εκπαίδευσης στην αρχιτεκτονική και να εξασφαλίζει τα σχετικά προσόντα - τις οποίες διατυπώνει το άρθρο 3, υπάρχει και η προϋπόθεση της διάρκειας των σπουδών που προβλέπει το άρθρο 4. Κατά την παράγραφο 1, πρώτο εδάφιο, σημείο α, του άρθρου αυτού, η συνολική διάρκεια της εκπαίδευσης πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον τέσσερα έτη σπουδών με πλήρη απασχόληση σε πανεπιστήμιο ή ανάλογο εκπαιδευτικό ίδρυμα ή τουλάχιστον έξι έτη σπουδών σε πανεπιστήμιο ή ανάλογο εκπαιδευτικό ίδρυμα εκ των οποίων τουλάχιστον τρία έτη με πλήρη απασχόληση. Κατ' εξαίρεση, το δεύτερο εδάφιο προβλέπει ότι τις προϋποθέσεις της οδηγίας πληροί η εκπαίδευση που παρέχουν οι γερμανικές σχολές Fachhochschulen σε τρία έτη εφόσον συμπληρώνεται από περίοδο πρακτικής εξάσκησης τεσσάρων ετών στο ίδιο κράτος.
9. Στην υπόθεση Conseil national de d' ordre des architectes κατά Egle (στο εξής: Egle) (5), ο προσφεύγων της κύριας δίκης, κάτοχος πτυχίου που έλαβε από τη Fachhochschule της Konstanz μετά από τέσσερα έτη σπουδών που περιελάμβαναν δύο εξάμηνα ασκήσεως, είχε ζητήσει να εγγραφεί στα μητρώα του συλλόγου των αρχιτεκτόνων της διοικητικής περιφέρειας Limbourg επικαλούμενος ακριβώς το άρθρο 4, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, σημείο α. Το αίτημά του απορρίφθηκε με την αιτιολογία μεταξύ άλλων ότι το πτυχίου του δεν πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπει η οδηγία.
10. Στο ερώτημα αν μια τέτοια εκπαίδευση ανταποκρίνεται στα κριτήρια του άρθρου 4, το Δικαστήριο έδωσε την απάντηση ότι το άρθρο αυτό "έχει την έννοια ότι εκπαίδευση διαρκείας τεσσάρων ετών που περιλαμβάνει εξάμηνα πρακτικής εξασκήσεως διοργανούμενα και ελεγχόμενα από τη Fachhochschule πρέπει να θεωρείται ως σπουδές με πλήρη απασχόληση διαρκείας τεσσάρων ετών" (6).
11. 'Οσον αφορά το μεταβατικό καθεστώς, το άρθρο 10 προβλέπει ότι τα κράτη μέλη αναγνωρίζουν τα πτυχία που αναφέρονται στο άρθρο 11 και τους προσδίδουν την ίδια ισχύ στην επικράτειά τους με τα πτυχία αρχιτεκτονικής που χορηγούν τα ίδια.
12. Στα γερμανικά πτυχία που αναφέρει το άρθρο 11 περιλαμβάνονται τα πτυχία που χορηγούν οι Fachhochschulen, τμήμα αρχιτεκτονικής με τη διευκρίνιση ότι όταν πιστοποιούν σπουδές διαρκείας μικρότερης των τεσσάρων ετών αλλά τουλάχιστον τριών ετών, απαιτείται επαγγελματική πείρα τουλάχιστον τετραετής (7). Από αυτό προκύπτει κατ' αντιδιαστολή ότι, όταν η εκπαίδευση περιλαμβάνει τέσσερα έτη σπουδών, δεν απαιτείται επαγγελματική πείρα (8). Το μεταβατικό καθεστώς περιλαμβάνει δηλαδή, όσον αφορά τα πτυχία που χορηγούν οι Fachhochschulen, τρία επιμέρους συστήματα:
- αν η διάρκεια των σπουδών είναι μικρότερη των τριών ετών τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να αναγνωρίσουν το πτυχίο
- αν η διάρκεια των σπουδών είναι μικρότερη των τεσσάρων ετών αλλά όχι μικρότερη των τριών ετών, για να αναγνωριστεί το πτυχίο πρέπει να συνοδεύεται από πιστοποιητικό που βεβαιώνει τετραετή επαγγελματική πείρα
- αν η διάρκεια των σπουδών είναι τουλάχιστον τετραετής, τα κράτη μέλη οφείλουν να αναγνωρίσουν το πτυχίο.
13. Ας σημειωθεί ότι, ορθώς, τα πτυχία των προσώπων που εμπίπτουν στο κεφάλαιο ΙΙΙ τα οποία πραγματοποίησαν σπουδές πριν από την έναρξη της ισχύος της οδηγίας υπόκεινται σε καθεστώς λιγότερο αυστηρό από αυτό που προβλέπει το άρθρο 4. Κατά το μεταβατικό καθεστώς π.χ. δεν απαιτείται να έχουν πραγματοποιηθεί σπουδές με πλήρη απασχόληση.
14. Στο πλαίσιο του οριστικού καθεστώτος η οδηγία καθορίζει τα κριτήρια. Στο κράτος μέλος, στο έδαφός του οποίου ζητείται η εγγραφή στα μητρώα των αρχιτεκτόνων εναπόκειται να ελέγξει αν το πτυχίο του αιτούντος ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές αυτές: το κράτος "υποδοχής" έχει ευχέρεια εκτιμήσεως.
15. Αντιθέτως το κεφάλαιο 3 απαριθμεί τα πτυχία τα οποία τα κράτη μέλη οφείλουν να αναγνωρίζουν χωρίς να ελέγχουν αν ανταποκρίνονται στα κριτήρια των άρθρων 3 και 4 (9). Το κράτος "υποδοχής" δεσμεύεται από την απαρίθμηση του άρθρου 11 (10). Το άρθρο 10 της οδηγίας διευκρινίζει εξάλλου ότι τα πτυχία αυτά δεν απαιτείται να ανταποκρίνονται "στις ελάχιστες απαιτήσεις των πτυχίων που αναφέρονται στο κεφάλαιο ΙΙ".
16. Κατά συνέπεια το πτυχίο μιας Fachhochschule πρέπει να αναγνωρίζεται χωρίς όρους αν οι σπουδές είναι τετραετούς διάρκειας.
17. Ανταποκρίνεται στον όρο αυτό η τετραετής εκπαίδευση που παρέχει η σχολή της Στουτγάρδης και περιλαμβάνει δύο Praxissemester ή, πιο συγκεκριμένα, τα εξάμηνα αυτά υπολογίζονται στη "διάρκεια των σπουδών" κατά την έννοια του άρθρου 11; Αυτό είναι το προδικαστικό ερώτημα.
18. Θα το πω εξαρχής, η απάντηση που έδωσε το Δικαστήριο με την απόφαση Egle καθώς και το γεγονός ότι θα ήταν παράλογο να δεχτούμε ότι τα Praxissemester αποτελούν τμήμα των σπουδών στο πλαίσιο του οριστικού συστήματος ενώ δεν αποτελούν στο πλαίσιο του μεταβατικού συστήματος - που είναι εντούτοις λιγότερο αυστηρό - δεν αφήνουν περιθώρια για αμφιβολία.
19. Εν προκειμένω όπως είδαμε, ο προσφεύγων της κύριας δίκης πραγματοποίησε σπουδές αρχιτεκτονικής στη Fachhochschule της Στουτγάρδης. Η σχολή αυτή διέπεται από την ίδια ρύθμιση με τη Fachhochschule της Konstanz στην οποία είχε φοιτήσει ο προσφεύγων της κύριας δίκης στην υπόθεση Egle: πρόκειται για τον νόμο περί των Fachhochschulen του ομόσπονδου κράτους Baden-Wuerttemberg της 4ης Ιουνίου 1982 (11), που ορίζει στο άρθρο 31, τρίτο εδάφιο, ότι: "καταρχήν οι σπουδές στη Fachhochschule διαρκούν τέσσερα έτη. Κατά γενικό κανόνα περιλαμβάνουν τρία έτη σπουδών στη Fachhochschule και δύο εξάμηνα επαγγελματικής δραστηριότητας (Praxissemester)" (12).
20. Στις προτάσεις μου στην υπόθεση Egle (13) διατύπωσα την άποψη ότι τα εξάμηνα ασκήσεως, λόγω του ότι πραγματοποιούνται υπό την εποπτεία της σχολής, αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της εκπαιδεύσεως που παρέχουν οι Fachhochschule και πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της διάρκειας των τεσσάρων ετών. Το Δικαστήριο δέχτηκε την άποψη αυτή.
21. Θα περιοριστώ λοιπόν σε λίγες παρατηρήσεις σχετικά με τα νέα επιχείρηματα του καθού της κύριας δίκης.
22. Το Praxissemester δεν είναι πρακτική άσκηση ανεξάρτητη των σπουδών (14) αλλά αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα αυτών, όπως διευκρινίζει η παράγραφος 7 του κανονισμού των σπουδών και εξετάσεων της Fachhochschule της Στουτγάρδης (15).
23. Η αρχή αυτή δεν θίγεται από το στοιχείο ότι μπορεί να ληφθεί υπόψη στον υπολογισμό της διάρκειας ενός εξαμήνου ασκήσεως η προηγουμένη επαγγελματική κατάρτιση ή δραστηριότητα. Πράγματι η προηγουμένη κατάρτιση, εκτός του ότι για να ληφθεί υπόψη απαιτείται η έγκριση της Fachhochschule, μπορεί να αντικαταστήσει μόνο το πρώτο Praxissemester. Ομοίως το δεύτερο Praxissemester μπορεί μεν να αντικατασταθεί από προηγουμένη επαγγελματική δραστηριότητα πλην όμως μόνο "κατ' εξαίρεση" και υπό τον όρο ότι αυτή διήρκεσε πλείονα έτη και επισφραγίστηκε με πλήρη επαγγελματική κατάρτιση (16).
24. Το Praxissemester πραγματοποιείται υπό την εποπτεία ενός καθηγητή της σχολής (17), πιστοποιείται δε με σχετικές "βεβαιώσεις" (Ausbildungsnachweise) και "αναγνώριση" (Anerkennung), χωρίς τις οποίες ο σπουδαστής δεν μπορεί να περατώσει τις σπουδές του (18).
25. Επιπλέον η ύπαρξη γραφείου ασκουμένων εντός της σχολής και η φροντίδα με την οποία η σχολή ρυθμίζει την πραγματοποίηση των Praxissemester αποδεικνύουν κατά την άποψή μου ότι αυτά αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα των λοιπών σπουδών.
26. Τέλος το άρθρο 11, σημείο α, τρίτη περίπτωση, προβλέπει, όπως είδαμε, διαφορετική ρύθμιση για τις σπουδές αρχιτεκτονικής που πραγματοποιούνται στις Fachhochschule και διαρκούν τρία έτη. Οι σπουδές αυτές αναγνωρίζονται μόνο εφόσον συμπληρώνονται από επαγγελματική πείρα τετραετούς διαρκείας.
27. 'Οπως όμως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση Egle, όσον αφορά το άρθρο 4, παράγραφος 1,
"αυτή η προϋπόθεση επαγγελματικής πείρας που ισχύει για τις τριετείς εκπαιδεύσεις δεν θα είχε νόημα αν οι εκπαιδεύσεις που περιλαμβάνουν τέσσερα έτη σπουδών ενέπιπταν επίσης στο πεδίο εφαρμογής της ρυθμίσεως αυτής. Πράγματι, αν ο κοινοτικός νομοθέτης είχε θελήσει να περιλάβει σ' αυτήν όλες τις εκπαιδεύσεις αρχιτεκτόνων που παρέχονται στις Fachhochschulen στη Γερμανία δεν θα είχε διακρίνει ανάλογα με το αν διαρκούν τρία ή τέσσερα έτη" (19).
28. Προτείνω επομένως στο Δικαστήριο να κρίνει ότι:
"Το άρθρο 11, σημείο α, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 85/384/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 10ης Ιουνίου 1985, για την αμοιβαία αναγνώριση των πτυχίων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων στον τομέα της αρχιτεκτονικής και τη θέσπιση μέτρων για τη διευκόλυνση της πραγματικής άσκησης του δικαιώματος εγκατάστασης και ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, έχει την έννοια ότι η εκπαίδευση τετραετούς διαρκείας που περιλαμβάνει δύο Praxissemester που πραγματοποιούνται υπό την εποπτεία και τη διεύθυνση μιας των Fachhochschulen που αναφέρει η διάταξη αυτή πρέπει να θεωρηθεί ότι περιλαμβάνει τέσσερα έτη σπουδών."
(*) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(1) ΕΕ L 223, σ. 15.
(2) Επικυρώνοντας, κατόπιν ανακοπής, προηγουμένη απόφαση της 30ής Μαρτίου 1990.
(3) Βλ. απόφαση περί παραπομπής, σ. 2.
(4) 'Οπ.π.
(5) Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 1992, C-310/90 (Συλλογή 1992, σ. Ι-0000).
(6) 'Οπ.π., διατακτικό.
(7) Στο σημείο αυτό είναι πανομοιότυπη η διατύπωση του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας.
(8) Βλ. προτάσεις μου στην προαναφερθείσα υπόθεση Egle, παράγραφοι 18 και 21.
(9) Η παραπομπή του άρθρου 11, α, τρίτη περίπτωση, στο άρθρο 4, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, έχει ως μόνο σκοπό να προσδιορίσει τους όρους που πρέπει να πληρούν τα πιστοποιητικά που βεβαιώνουν τετραετή επαγγελματική πείρα στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας οσάκις πρόκειται για σπουδές τριετούς διαρκείας. Η παραπομπή αυτή δεν επεκτείνει τις ουσιαστικές προδιαγραφές του άρθρου 4 στα πτυχία που απαριθμεί το άρθρο 11.
(10) Ως προς την έκταση των εξουσιών του κράτους "υποδοχής" σε ένα άλλο πλαίσιο παραπέμπω στις προτάσεις μου στην υπόθεση Van de Bijl, παράγραφοι 13 έως 17, επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1989, 130/88 (Συλλογή 1989, σ. 3050), που αφορούσε την έκταση του ελέγχου του κράτους υποδοχής οσάκις η άδεια της ασκήσεως επαγγελματικής δραστηριότητας μη μισθωτής χορηγείται βάσει βεβαιώσεως επαγγελματικής δραστηριότητας που έχει εκδοθεί από την αρμόδια αρχή του κράτους προελεύσεως. Το Δικαστήριο έκρινε ότι ο έλεγχος του κύρους της βεβαιώσεως αυτής από το κράτος υποδοχής πρέπει να περιορίζεται μόνο στην περίπτωση προφανούς ανακρίβειας (βλ. σκέψεις 22 και 27 της αποφάσεως).
(11) Παράρτημα 9 της προσφυγής. Για το πεδίο εφαρμογής του βλ. παράγραφο 1.
(12) 'Οπ.π.
(13) Παράγραφοι 11 έως 16.
(14) Παρατηρήσεις του καθού, σ. 10
(15) Παράρτημα ΙΙ της προσφυγής.
(16) Βλ. κεφάλαια 5.4.2 h των ειδικών διατάξεων του κανονισμού σπουδών, παράρτημα ΙΙ της προσφυγής.
(17) Παράρτημα 10 της προσφυγής.
(18) Παράγραφος 7, σημείο 5, των γενικών παρατηρήσεων του κανονισμού σπουδών, παράρτημα 2 της προσφυγής. Βλ. επίσης κεφάλαιο 5.2, πέμπτο εδάφιο, των ειδικών διατάξεων, όπ.π.
(19) Απόφαση Egle, προαναφερθείσα, σκέψη 14.