Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
RIMVYDAS NORKUS
της 5ης Φεβρουαρίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑606/24
XY κ.λπ
κατά
Ministerul Finanţelor
[αίτηση του Tribunalul București (πολυμελούς πρωτοδικείου Βουκουρεστίου, Ρουμανία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 19, παράγραφος, δεύτερο εδάφιο ΣΕΕ – Ανεξαρτησία των δικαστών – Δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Εθνική ρύθμιση επιβάλλουσα στα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια την υποχρέωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο ανώτατο δικαστήριο – Υποθέσεις σχετικά με τον προσδιορισμό ή/και την καταβολή των μισθολογικών δικαιωμάτων ή των δικαιωμάτων μισθολογικής φύσης των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους – Επιβολή υποχρέωσης αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως επί νομικών ζητημάτων ως προς τα οποία το ανώτατο δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί στο παρελθόν – Αντίκτυπος στη διαδικασία δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ »
I.      Εισαγωγή
1.        Στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο καλείται να εξετάσει ζητήματα κράτους δικαίου και ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης από τη
σκοπιά, αυτή τη φορά, της εσωτερικής ανεξαρτησίας στη δομή
της δικαστικής εξουσίας. Παρά την πλούσια νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης (2), με την υπό κρίση αίτηση τίθεται ένα καινοφανές νομικό ζήτημα, και συγκεκριμένα η συμβατότητας εθνικής διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής με την εν λόγω αρχή. Η εθνική διαδικασία απαιτεί από τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια που εκδικάζουν ορισμένες υποθέσεις να απευθύνονται στο ανώτατο δικαστήριο προκειμένου αυτό να μπορέσει να αποφανθεί επί νομικού ζητήματος.
2.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Tribunalul București (πολυμελούς πρωτοδικείου Βουκουρεστίου, Ρουμανία) ανέκυψε στο πλαίσιο προσφυγής ασκηθείσας ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου από ορισμένα φυσικά πρόσωπα κατά του Ministerul Finanțelor (Υπουργείου Οικονομικών, Ρουμανία) (στο εξής: καθού της κύριας δίκης) σχετικά, μεταξύ άλλων, με τα μισθολογικά δικαιώματα των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους.
3.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την OUG (πράξη νομοθετικού περιεχομένου) 62/2024 (3), την οποία η Ρουμανική Κυβέρνηση εξέδωσε το 2024, με σκοπό τη διασφάλιση ομοιόμορφης και εναρμονισμένης δικαστικής πρακτικής. Η OUG 62/2024 προβλέπει, κατ’ ουσίαν, ότι εάν, στο πλαίσιο προσφυγής που αφορά, μεταξύ άλλων, τα μισθολογικά δικαιώματα των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους, το δικαστήριο που εκδικάζει την υπόθεση σε πρώτο ή δεύτερο βαθμό διαπιστώνει ότι το Înalta Curte de Casație şi Justiție (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ρουμανία, στο εξής: ÎCCJ) (4) δεν έχει αποφανθεί επί νομικού ζητήματος από την αποσαφήνιση του οποίου εξαρτάται η έκδοση απόφασης επί της ουσίας στην υπόθεση, το εν λόγω δικαστήριο οφείλει να ζητήσει από το ÎCCJ να εκδώσει απόφαση επί του σχετικού ζητήματος. Η απόφαση περί παραπομπής του νομικού ζητήματος στο ÎCCJ διαβιβάζεται στα λοιπά δικαστήρια που είναι αρμόδια να εκδικάζουν παρεμφερείς υποθέσεις, σε πρώτο ή δεύτερο βαθμό. Τα δικαστήρια αυτά οφείλουν να αναστείλουν την εκδίκαση των παρεμφερών προσφυγών που εκκρεμούν ενώπιόν τους μέχρις ότου το ÎCCJ αποφανθεί επί του επίμαχου νομικού ζητήματος. Συναφώς, το ÎCCJ υποχρεούται να αποφανθεί εντός 60 ημερών από την ημερομηνία παραπομπής.
4.        Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης υποστηρίζουν ότι τα δικαστήρια δεν μπορούν να στερηθούν το δικαίωμα να αποφαίνονται επί υποθέσεων και ότι ένα και μόνο δικαστήριο, το ÎCCJ, δεν μπορεί να αποφαίνεται επί νομικού ζητήματος το οποίο αφορά πλείονες και διαφορετικές υποθέσεις. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) αντιτίθενται σε τέτοια εθνική ρύθμιση. Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι ο Legea nr. 134/2010 privind Codul de procedură civilă (νόμος 134/2010 περί κώδικα πολιτικής δικονομίας, στο εξής: κώδικας πολιτικής δικονομίας) (5) προβλέπει την ευχέρεια των δικαστηρίων που εκδικάζουν υπόθεση σε τελευταίο βαθμό να ζητούν από το ÎCCJ να εκδώσει απόφαση επί νομικού ζητήματος το οποίο χρήζει αποσαφήνισης. Εντούτοις, εν αντιθέσει προς τη διαδικασία που προβλέπεται στην OUG 62/2024, η οποία εφαρμόζεται μόνον σε προσφυγές που αφορούν, μεταξύ άλλων, μισθολογικά και συνταξιοδοτικά δικαιώματα των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους, η διαδικασία που προβλέπεται στον κώδικα πολιτικής δικονομίας είναι προαιρετική και έχει ευρύτερο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής.
5.        Δεδομένου ότι η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και η ασφάλεια δίκαιου που απορρέει από τη συνέπεια και την ομοιογένεια της νομολογίας (6) είναι αμφότερες εγγενή στοιχεία του κράτους δικαίου (7), ενδέχεται να ανακύψει, μεταξύ των δύο αυτών στοιχείων, μια αντίθεση, την οποία το Δικαστήριο πρέπει να επιλύσει.
6.        Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, εκ προοιμίου, ότι υπάρχουν ορισμένες ομοιότητες μεταξύ της διαδικασίας που προβλέπεται από την OUG 62/2024 και της διαδικασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο πρέπει να εξετάσει την αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο αυτών διαδικασιών προδικαστικής παραπομπής καθώς και το ζήτημα αν η εθνική διαδικασία που προβλέπεται στην OUG 62/2024 θίγει τη διαδικασία προδικαστικής παραπομπής του άρθρου 267 ΣΛΕΕ και την υπεροχή του δικαίου της Ένωσης.
II.    Το νομικό πλαίσιο – Το ρουμανικό δίκαιο
Α.      Η OUG αριθ. 62/2024
7.        Τα άρθρα 1 έως 4 της OUG 62/2024 προβλέπουν τα εξής:
«Άρθρο 1
1)      Η παρούσα πράξη νομοθετικού περιεχομένου εφαρμόζεται σε ένδικες διαδικασίες σχετικά με τον προσδιορισμό ή/και την καταβολή των μισθολογικών δικαιωμάτων ή των δικαιωμάτων μισθολογικής φύσης των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους […].
2)      Η παρούσα πράξη νομοθετικού περιεχομένου εφαρμόζεται επίσης σε ένδικες διαδικασίες σχετικά με τον προσδιορισμό ή/και την καταβολή των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων […].
[…]
Άρθρο 2
1)      Εάν, κατά την ένδικη διαδικασία που μνημονεύεται στο άρθρο 1, ο δικαστικός σχηματισμός που εκδικάζει την υπόθεση σε πρώτο ή δεύτερο βαθμό ελέγξει και διαπιστώσει ότι το [ÎCCJ] δεν έχει αποφανθεί επί νομικού ζητήματος από την αποσαφήνιση του οποίου εξαρτάται η έκδοση απόφασης επί της ουσίας στην υπόθεση, καθώς και ότι το συγκεκριμένο νομικό ζήτημα δεν αποτελεί αντικείμενο εκκρεμούς αιτήσεως αναιρέσεως υπέρ του νόμου, ο εν λόγω δικαστικός σχηματισμός ζητεί από το [ÎCCJ] να εκδώσει απόφαση με την οποία επιλύει κατ’ αρχήν το νομικό ζήτημα που υποβάλλεται στην κρίση του.
2)      Το παραπέμπον δικαστήριο διαβιβάζει επίσης, με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, αντίγραφο της απόφασης περί παραπομπής του ζητήματος, μαζί με την κοινοποίηση στο [ÎCCJ], στα λοιπά δικαστήρια που είναι αρμόδια να εκδικάζουν και να επιλύουν, σε πρώτο ή δεύτερο βαθμό, υποθέσεις της ίδιας φύσης με την υπόθεση στο πλαίσιο της οποίας εκδόθηκε η απόφαση περί παραπομπής. […]
3)      Η εκδίκαση παρεμφερών υποθέσεων οι οποίες εκκρεμούν ενώπιον των δικαστηρίων αναστέλλεται μέχρις ότου εκδοθεί η προδικαστική απόφαση του [ÎCCJ] με την οποία επιλύεται το νομικό ζήτημα.
[…]
5)      Το [ÎCCJ] εξετάζει κατά προτεραιότητα τις υποθέσεις που παραπέμπονται δυνάμει της παραγράφου 1 και αποφαίνεται το αργότερο εντός 60 ημερών από την ημερομηνία παραπομπής.
6)      Η απόφαση αιτιολογείται το αργότερο εντός 15 ημερών από την έκδοσή της και δημοσιεύεται στην Monitorul Oficial al României, μέρος I, το αργότερο 5 ημέρες μετά την αιτιολόγησή της.
Άρθρο 3
Οι διατάξεις των άρθρων 1 και 2 εφαρμόζονται επίσης σε ένδικες διαδικασίες οι οποίες βρίσκονται σε εξέλιξη κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας πράξης νομοθετικού περιεχομένου.
Άρθρο 4
Οι διατάξεις της παρούσας πράξης νομοθετικού περιεχομένου συμπληρώνονται από τις διατάξεις του [κώδικα πολιτικής δικονομίας] […]».
Β.      Ο κώδικας πολιτικής δικονομίας
8.        Τα άρθρα 519 έως 521 του κώδικα πολιτικής δικονομίας σχετικά με την παραπομπή υπόθεσης στο ÎCCJ για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως για την επίλυση ενός ή πλειόνων νομικών ζητημάτων προβλέπουν τα εξής:
«Άρθρο 519
Αντικείμενο της προδικαστικής παραπομπής
Εάν, κατά την ένδικη διαδικασία, δικαστικός σχηματισμός του [ÎCCJ], εφετείου ή πρωτοδικείου που εκδικάζει την υπόθεση σε τελευταίο βαθμό διαπιστώσει ότι νομικό ζήτημα, από την αποσαφήνιση του οποίου εξαρτάται η έκδοση απόφασης επί της ουσίας στην υπόθεση, είναι καινοφανές και ότι το [ÎCCJ] δεν έχει αποφανθεί επ’ αυτού καθώς και ότι συγκεκριμένο νομικό ζήτημα δεν αποτελεί αντικείμενο εκκρεμούς αιτήσεως αναιρέσεως υπέρ του νόμου, ο εν λόγω δικαστικός σχηματισμός δύναται να ζητήσει από το [ÎCCJ] να εκδώσει απόφαση με την οποία επιλύει κατ’ αρχήν το νομικό ζήτημα που υποβάλλεται στην κρίση του.
Άρθρο 520
Διαδικασία
1)      Ο δικαστικός σχηματισμός παραπέμπει την υπόθεση στο [ÎCCJ] κατόπιν ανταλλαγής απόψεων, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 519, με απόφαση κατά της οποίας δεν χωρεί οποιοδήποτε ένδικο βοήθημα. Με την απόφαση διατάσσεται η παραπομπή της υπόθεσης και εκτίθενται οι λόγοι για τους οποίους η παραπομπή πρέπει να γίνει δεκτή, κατά τις διατάξεις του άρθρου 519, καθώς και η γνώμη του δικαστικού σχηματισμού και των διαδίκων.
2)      Με την απόφαση της παραγράφου 1, η εκδίκαση εκκρεμών υποθέσεων αναστέλλεται μέχρις ότου εκδοθεί η προδικαστική απόφαση του [ÎCCJ] με την οποία επιλύεται το νομικό ζήτημα.
3)      Μετά την πρωτοκόλληση της υπόθεσης στη γραμματεία του [ÎCCJ], η απόφαση περί παραπομπής δημοσιεύεται στον διαδικτυακό τόπο του [ÎCCJ].
4)      Η εκδίκαση παρεμφερών υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιον των δικαστηρίων μπορεί να ανασταλεί μέχρις ότου εκδοθεί η απόφαση επί της προδικαστικής παραπομπής.
[…]
7)      […] [ο/η πρόεδρος του δικαστικού σχηματισμού] ορίζει τον/την εισηγητή/‑τρια δικαστή επί του επίμαχου νομικού ζητήματος. […]
[…]
10)      Η έκθεση του/της εισηγητή/‑τριας δικαστή κοινοποιείται στους διαδίκους, οι οποίοι, εντός 15 ημερών από την εν λόγω κοινοποίηση, υποβάλλουν […] γραπτές παρατηρήσεις επί του επίμαχου νομικού ζητήματος.
[…]
12)      Η προδικαστική παραπομπή εξετάζεται, χωρίς κλήση των διαδίκων, το αργότερο εντός τριών μηνών από την ημερομηνία της απόφασης [περί παραπομπής], η δε απόφαση σχετικά με την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο νομικό ζήτημα λαμβάνεται με πλειοψηφία τουλάχιστον των δύο τρίτων των δικαστών του δικαστικού σχηματισμού. Αποχή από την ψηφοφορία δεν επιτρέπεται.
Άρθρο 521
Περιεχόμενο και συνέπειες της απόφασης
1)      Ο αρμόδιος για την επίλυση νομικών ζητημάτων δικαστικός σχηματισμός αποφαίνεται επί της παραπομπής με απόφαση η οποία αφορά μόνον το επίμαχο νομικό ζήτημα.
[…]
3)      Κάθε απάντηση που δίνεται επί νομικού ζητήματος είναι δεσμευτική από την ημερομηνία δημοσίευσης της απόφασης στην Monitorul Oficial al României, μέρος I, για δε το παραπέμπον δικαστήριο από την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης.
[…]»
III. Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
9.        Στις 20 Νοεμβρίου 2023 οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης άσκησαν προσφυγή ενώπιον του Tribunalul București (πολυμελούς πρωτοδικείου Βουκουρεστίου) με αίτημα να υποχρεωθεί το καθού της κύριας δίκης, μεταξύ άλλων, να υπολογίσει εκ νέου και να καταβάλει, δυνάμει της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων, τη διαφορά μεταξύ των μισθολογικών δικαιωμάτων που πραγματικά αναγνωρίστηκαν και των μισθολογικών δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται στο ανώτατο επίπεδο αποδοχών για την άσκηση ανάλογων καθηκόντων σε διάφορες δημόσιες αρχές και οργανισμούς. Στις 14 Ιουνίου 2024, δηλαδή κατά τη διάρκεια της ανωτέρω ένδικης διαδικασίας, άρχισε να ισχύει η OUG 62/2024. Κατά το άρθρο 3 της OUG 62/2024, τα άρθρα 1 και 2 αυτής εφαρμόζονται επίσης σε διαδικασίες οι οποίες εκκρεμούν κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της εν λόγω πράξης νομοθετικού περιεχομένου. Κατά τη συνεδρίαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2024 το αιτούν δικαστήριο ζήτησε τη γνώμη των διαδίκων σχετικά με τη σκοπιμότητα υποβολής στο Δικαστήριο αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης υποστήριξαν, κατ’ ουσίαν, ότι «δικαστήριο το οποίο εκδικάζει διαφορά σχετικά με μισθολογικά δικαιώματα δεν μπορεί να στερηθεί το δικαίωμα να αποφανθεί επί της υπόθεσης και ότι ένας και μόνος δικαστικός σχηματισμός [(8)] δεν μπορεί να επιλύει, σε εθνικό επίπεδο, νομικό ζήτημα το οποίο ανακύπτει σε πλείονες χωριστές υποθέσεις». Το καθού της κύριας δίκης υποστήριξε ότι η OUG 62/2024 εκδόθηκε με σκοπό την ενοποίηση των νομολογιακών αποκλίσεων και τη διασφάλιση της σταθερότητας των έννομων σχέσεων στον τομέα των μισθολογικών δικαιωμάτων των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους.
10.      Στις 17 Σεπτεμβρίου 2024 το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) υπέβαλε στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως με την οποία εξέθεσε πέντε λόγους για την προδικαστική παραπομπή.
11.      Πρώτον, κατά τη νομολογία του ÎCCJ σχετικά με το άρθρο 519 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, ο ρόλος του ÎCCJ δυνάμει της συγκεκριμένης διάταξης έχει έκτακτο χαρακτήρα. Η παρέμβασή του ανακύπτει μόνον όταν η απάντηση σε νομικό ζήτημα το οποίο είναι αποφασιστικής σημασίας για την εκδίκαση της υπόθεσης επί της ουσίας δεν είναι αρκούντως σαφής και μπορεί, επομένως, να οδηγήσει σε αποκλίνουσα νομολογία. Το ÎCCJ δεν μπορεί να υποκαθιστά το δικαστήριο που έχει επιληφθεί της υπόθεσης. Το ÎCCJ μπορεί να επιλύει νομικά ζητήματα τα οποία ανακύπτουν σε μια υπόθεση μόνον όταν τα εν λόγω ζητήματα ενέχουν ερμηνευτικές δυσχέρειες. Επιπλέον, η διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 519 του κώδικα πολιτικής δικονομίας έχει προαιρετικό χαρακτήρα και ο δικαστής μπορεί να εκτιμήσει ελεύθερα την ερμηνευτική δυσχέρεια του νομικού ζητήματος και να κινήσει τη διαδικασία παραπομπής ανάλογα με τα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης. Η ως άνω διάταξη διασφαλίζει επίσης ότι μόνον το δικαστήριο που εκδικάζει την υπόθεση σε τελευταίο βαθμό μπορεί να παραπέμψει νομικό ζήτημα στο ÎCCJ, εάν διαπιστώσει την ύπαρξη καινοφανούς νομικού ζητήματος το οποίο δεν αποτελεί αντικείμενο αιτήσεως αναιρέσεως υπέρ του νόμου δυνάμει των άρθρων 514 έως 518 του κώδικα πολιτικής δικονομίας. Επιπλέον, το άρθρο 519 του εν λόγω κώδικα εφαρμόζεται σε κάθε πρόσωπο.
12.      Αντιθέτως, για τις υποθέσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της, η OUG 62/2024 μετατρέπει την προαιρετική διαδικασία σε υποχρεωτική, καθόσον απαιτεί από τα δικαστήρια να παραπέμπουν στο ÎCCJ νομικά ζητήματα, ακόμη και αν δεν διατηρούν αμφιβολίες σχετικά με την επίλυση της υπόθεσης επί της ουσίας. Η OUG 62/2024 αλλοιώνει την έννοια του «νομικού ζητήματος» κατά το άρθρο 519 του κώδικα πολιτικής δικονομίας. Δεδομένου ότι δεν ορίζεται από τον νόμο, η εν λόγω έννοια αποσαφηνίστηκε μέσω της νομολογίας του ÎCCJ, με σκοπό να διασφαλίζεται αυστηρή οριοθέτηση μεταξύ, αφενός, της ανάλυσης και της ερμηνείας κανονιστικής ρύθμισης στο πλαίσιο του μηχανισμού ενοποίησης της δικαστικής πρακτικής και, αφετέρου, της συγκεκριμένης και ειδικής δικανικής κρίσης.
13.      Επιπλέον, η απαίτηση περί παραπομπής στο ÎCCJ και η αυτόματη αναστολή της εκδίκασης όλων των παρεμφερών υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιον των δικαστηρίων παραβιάζουν την αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών, καθότι τους στερούν τη δυνατότητα να εκτιμήσουν τον τρόπο επίλυσης του νομικού ζητήματος και προσαρμογής του στην υπόθεση της οποίας έχουν επιληφθεί. Τούτο μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα σημαντική σώρευση υποθέσεων ενώπιον των δικαστηρίων, καθιστώντας πιο περίπλοκη την αποτελεσματική διαχείριση των υποθέσεων και επιμηκύνοντας τη διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών. Τούτο αντιβαίνει στον δεδηλωμένο σκοπό της OUG 62/2024 περί αποτελεσματικότερης απονομής της δικαιοσύνης.
14.      Κατά τη νομολογία του ÎCCJ, ο ρόλος του δυνάμει του άρθρου 519 του κώδικα πολιτικής δικονομίας δεν είναι να εφαρμόσει το δίκαιο προκειμένου να αποφανθεί επί της ουσίας της οικείας υπόθεσης. Αρμόδιο προς τούτο είναι το δικαστήριο που έχει επιληφθεί της υπόθεσης. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η προμνησθείσα νομολογία του ÎCCJ σχετικά με το παραδεκτό της παραπομπής καθίσταται άνευ αντικειμένου, εάν τα δικαστήρια υποχρεούνται να υποβάλλουν στο ÎCCJ προδικαστική παραπομπή σε όλες τις υποθέσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της OUG 62/2024.
15.      Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η OUG 62/2024 παραβιάζει τις αρχές του κράτους δικαίου και της διάκρισης των εξουσιών. Συγκεκριμένα, συνιστά μη αποδεκτή επέμβαση της εκτελεστικής εξουσίας στη δικαιοδοτική δραστηριότητα. Στην OUG 62/2024 δεν προσδιορίζεται ο λόγος για τον οποίο εφαρμόζεται μόνο σε ορισμένες ένδικες διαδικασίες, ούτε καθορίζονται σαφείς και ακριβείς προϋποθέσεις ή όροι για την εφαρμογή της. Κατά το προοίμιο της OUG 62/2024, η έκδοσή της απαιτείται λόγω της μη ομοιόμορφης δικαστικής πρακτικής, η οποία μπορεί να έχει δυσμενείς συνέπειες στον γενικό προϋπολογισμό και στην κοινωνικοοικονομική σταθερότητα. Τούτο υποδηλώνει ότι η διαδικασία ενοποίησης της δικαστικής πρακτικής αναμένεται να έχει ευνοϊκά αποτελέσματα για τον κρατικό προϋπολογισμό και καταδεικνύει ότι ο νομοθέτης διατηρεί κάποιες προσδοκίες όσον αφορά το αποτέλεσμα της διαδικασίας ενοποίησης.
16.      Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι η OUG 62/2024 θίγει το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη το οποίο κατοχυρώνεται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 47 του Χάρτη. Οι πολίτες μπορεί να αντιλαμβάνονται την εν λόγω πράξη νομοθετικού περιεχομένου ως ευνοϊκή μεταχείριση της Διοίκησης στις διαδικασίες που αφορούν τα μισθολογικά δικαιώματα και ως ένδειξη ότι τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια δεν τυγχάνουν της εμπιστοσύνης του κοινού η οποία είναι αναγκαία για τη λήψη αποφάσεων με ανεξαρτησία, με αποτέλεσμα να θίγεται η εμπιστοσύνη του κοινού στο δικαιοδοτικό σύστημα. Επιπλέον, δημιουργείται ένα επικίνδυνο προηγούμενο όσον αφορά την υπέρμετρη συγκέντρωση της νομολογίας και την αναγκαστική ενοποίηση της ερμηνείας του νόμου σε ορισμένες κατηγορίες υποθέσεων. Οι μηχανισμοί διασφάλισης της συνοχής της νομολογίας δεν μπορούν να παραβλέπουν την απαίτηση πρόσβασης σε ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει συσταθεί νομίμως.
17.      Τέταρτον, ο υψηλός αριθμός υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιον των δικαστηρίων δεν θα πρέπει να συγχέεται με την ύπαρξη νομολογιακών αποκλίσεων. Εν πάση περιπτώσει, τέτοιες αποκλίσεις είναι εγγενείς σε κάθε δικαιοδοτικό σύστημα το οποίο βασίζεται σε ένα δίκτυο κατά τόπον αρμόδιων πρωτοβάθμιων και δευτεροβάθμιων δικαστηρίων (9). Το ρουμανικό δίκαιο (10) διαθέτει επαρκείς μηχανισμούς για την ενοποίηση της δικαστικής πρακτικής. Κατά τη γνώμη του Tribunalul București (πολυμελούς πρωτοδικείου Βουκουρεστίου), η αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης ισχύει επίσης στο εσωτερικό της δικαστικής εξουσίας. Κατά την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη Δημοκρατία μέσω της Νομοθεσίας (Επιτροπή της Βενετίας), «ιεραρχική οργάνωση της δικαιοσύνης, υπό την έννοια της εξάρτησης των δικαστών από τους προέδρους των δικαστηρίων ή από ιεραρχικώς ανώτερα δικαστήρια κατά την άσκηση της δικαιοδοτικής δραστηριότητάς τους, θα συνιστούσε σαφή παραβίαση της εν λόγω αρχής» (11).
18.      Πέμπτον, με την Hotărârea nr. 2 din 27 iunie 2019 (απόφαση αριθ. 2 της 27ης Ιουνίου 2019) (στο εξής: απόφαση αριθ. 2/2019), το Curtea Constituțională (Συνταγματικό Δικαστήριο, Ρουμανία) επικύρωσε τα αποτελέσματα του εθνικού δημοψηφίσματος της 26ης Μαΐου 2019, με το οποίο ο ρουμανικός λαός ενέκρινε, μεταξύ άλλων, την απαγόρευση της έκδοσης από τη Ρουμανική Κυβέρνηση πράξεων νομοθετικού περιεχομένου στον τομέα της οργάνωσης της δικαιοσύνης. Η OUG 62/2024 είναι τέτοια πράξη. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, η Ρουμανική Κυβέρνηση θα πρέπει «να τηρήσει το συνταγματικό καθήκον πίστης και να προτείνει στο Κοινοβούλιο την έκδοση σχετικού νόμου».
19.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ (ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 ΣΕΕ και με το άρθρο 47 του [Χάρτη]) την έννοια ότι συνιστά παραβίαση της αρχής της ανεξαρτησίας των δικαστών εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει στους δικαστικούς σχηματισμούς που εκδικάζουν υποθέσεις σχετικά με τον προσδιορισμό ή/και την καταβολή των μισθολογικών δικαιωμάτων ή των δικαιωμάτων μισθολογικής φύσης των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους την υποχρέωση να ζητούν από το ÎCCJ, σε κάθε υπόθεση της οποίας επιλαμβάνονται, την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως επί των νομικών ζητημάτων ως προς τα οποία το ανώτατο δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί στο παρελθόν, με αποτέλεσμα τον περιορισμό της δυνατότητας των δικαστηρίων που επιλαμβάνονται των σχετικών υποθέσεων να τις επιλύσουν με ανεξαρτησία, αποκλειστικά και μόνο για τον λόγο ότι η μη ομοιόμορφη δικαστική πρακτική μπορεί να έχει δυσμενείς συνέπειες στον γενικό ενοποιημένο προϋπολογισμό και στην κοινωνικοοικονομική σταθερότητα της χώρας;»
IV.    Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
20.      Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε από το Δικαστήριο την υπαγωγή της υπό κρίση υπόθεσης στην ταχεία διαδικασία του άρθρου 105 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Με διάταξη της 12ης Φεβρουαρίου 2025, το Δικαστήριο απέρριψε την αίτηση αυτή. Το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι δεν συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις οι οποίες δικαιολογούν την εφαρμογή της εν λόγω διαδικασίας.
21.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
22.      Στις 30 Σεπτεμβρίου 2025 το Δικαστήριο ζήτησε από τη Ρουμανική Κυβέρνηση να υποβάλει, έως τις 3 Οκτωβρίου 2025 το αργότερο, το κείμενο των άρθρων 514 έως 521 του κώδικα πολιτικής δικονομίας που έχουν εφαρμογή στα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης της κύριας δίκης. Η Ρουμανική Κυβέρνηση ανταποκρίθηκε στο αίτημα αυτό.
V.      Εκτίμηση
23.      Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη, καθώς και η αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια που εκδικάζουν υποθέσεις που αφορούν, μεταξύ άλλων, τα μισθολογικά δικαιώματα των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους την υποχρέωση να ζητούν από το ανώτατο δικαστήριο την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως επί νομικού ζητήματος ως προς το οποίο το ανώτατο δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί στο παρελθόν. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η ανωτέρω υποχρέωση, σε συνδυασμό με την υποχρέωση που επιβάλλεται στα λοιπά δικαστήρια που έχουν επιληφθεί παρεμφερών προσφυγών να αναστέλλουν τις ενώπιόν τους διαδικασίες, θίγει την ανεξαρτησία των δικαστών των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων.
24.      Προκαταρκτικώς, είναι σκόπιμο να επισημανθούν ορισμένα στοιχεία του ρουμανικού δικαιοδοτικού συστήματος τα οποία έχουν σημασία για την κατανόηση του μηχανισμού που θεσπίστηκε με την OUG 62/2024 και της σχέσης του με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης. Κατά το άρθρο 126, παράγραφος 3, του Constituția României (ρουμανικού Συντάγματος), το ÎCCJ παρέχει ενιαία ερμηνεία για την εφαρμογή του δικαίου από τα λοιπά δικαστήρια, σύμφωνα με την αρμοδιότητά του. Τα ανώτατα δικαστήρια πολλών κρατών μελών έχουν τέτοια αρμοδιότητα, την οποία ασκούν συνήθως εκδικάζοντας υποθέσεις κατόπιν άσκησης αναιρέσεως. Κατά κανόνα, η αίτηση αναιρέσεως περιορίζεται σε νομικά ζητήματα (12). Για τον λόγο αυτόν, σε υποθέσεις στις οποίες εγείρεται σημαντικό νομικό ζήτημα είναι, κατ’ αρχήν, δυνατή η άσκηση αναιρέσεως ενώπιον του ανωτάτου δικαστηρίου του οικείου κράτους μέλους. Προκειμένου τα ανώτατα δικαστήρια να μπορούν να επικεντρώνονται σε ζητήματα θεμελιώδους σημασίας, ενδέχεται να εφαρμόζονται διάφοροι δικονομικοί κανόνες, όπως το φιλτράρισμα των αιτήσεων αναιρέσεως (13),
25.      Στην υπό κρίση υπόθεση συνάγεται (14) ότι, σύμφωνα με το ρουμανικό νομικό σύστημα, ορισμένα νομικά ζητήματα τα οποία ανακύπτουν σε υποθέσεις που αφορούν, μεταξύ άλλων, τον προσδιορισμό ή/και την καταβολή των μισθολογικών δικαιωμάτων των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους ενδέχεται να μην αποτελέσουν κατ’ ανάγκην αντικείμενο αιτήσεως αναιρέσεως ενώπιον του ÎCCJ. Σε τέτοιες υποθέσεις δικαστήρια άλλα από το ÎCCJ, αποφαίνονται ως δικαστήρια τελευταίου βαθμού. Η OUG 62/2024 θεσπίζει όμως έναν μηχανισμό με τον οποίο διασφαλίζεται ότι νομικό ζήτημα επί του οποίου το ÎCCJ ενδέχεται να μην αποφανθεί στο πλαίσιο αναιρετικής διαδικασίας θα παραπεμφθεί εντούτοις στο εν λόγω δικαστήριο, μέσω υποχρεωτικής προδικαστικής παραπομπής. Κατά τη γνώμη μου, ο εν λόγω μηχανισμός εγείρει ένα πρόσθετο νομικό ζήτημα, το οποίο θα εξετάσω στην τελευταία ενότητα των παρουσών προτάσεων: υπό τέτοιες συνθήκες, ποιο είναι το δικαστήριο του οποίου η απόφαση δεν υπόκειται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου, κατά το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ;
26.      Προτού αναλύσω τα ανωτέρω ζητήματα, θα εξετάσω την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Εν συνεχεία, θα υπενθυμίσω εν συντομία σχετικές πτυχές της υφιστάμενης νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με το κράτος δικαίου, με ιδιαίτερη μνεία σε διαδικασίες με τις οποίες επιδιώκεται η ενοποίηση εθνικής νομολογίας, και θα εξετάσω την εν λόγω νομολογία υπό το πρίσμα των προβληματισμών που εκθέτει το αιτούν δικαστήριο. Τέλος, λαμβανομένων υπόψη των παρατηρήσεων της Επιτροπής επί του ζητήματος, θα εξετάσω αν η επίμαχη εθνική διαδικασία μπορεί να θίγει τον διάλογο μεταξύ των ρουμανικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, και την υπεροχή του δικαίου της Ένωσης.
Α.      Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου και επί του παραδεκτού του προδικαστικού ερωτήματος
27.      Η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή θεωρούν, κατ’ ουσίαν, ότι το άρθρο 47 του Χάρτη δεν έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης.
28.      Το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη, όσον αφορά τη δράση των κρατών μελών, ορίζεται στο άρθρο 51, παράγραφος 1, κατά το οποίο οι διατάξεις του Χάρτη απευθύνονται στα κράτη μέλη μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Επομένως, τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην έννομη τάξη της Ένωσης μπορούν να εφαρμόζονται σε όλες τις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης, πλην όμως όχι πέραν αυτών. (15) Το αιτούν δικαστήριο δεν παρέσχε στοιχεία από τα οποία να προκύπτει ότι η διαφορά της κύριας δίκης αφορά την ερμηνεία ή την εφαρμογή κανόνα του δικαίου της Ένωσης ο οποίος εφαρμόζεται σε εθνικό επίπεδο (16). Συνεπώς, σύμφωνα με το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, το άρθρο του 47 δεν έχει, αυτό καθεαυτό, εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης.
29.      Το άρθρο 19 ΣΕΕ, το οποίο συγκεκριμενοποιεί την αξία του κράτους δικαίου που μνημονεύεται στο άρθρο 2 ΣΕΕ, αναθέτει στα εθνικά δικαστήρια και στο Δικαστήριο τη διασφάλιση της πλήρους εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης στο σύνολο των κρατών μελών και της ένδικης προστασίας των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης (17). Δυνάμει του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, τα κράτη μέλη καθιερώνουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται ο σεβασμός του δικαιώματος σε αποτελεσματική δικαστική προστασία στους «τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης», ανεξαρτήτως του αν τα κράτη μέλη εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Η ως άνω διάταξη τυγχάνει ιδίως εφαρμογής στην περίπτωση κάθε εθνικού οργάνου δυνάμενου να αποφαίνεται, ως δικαιοδοτικό όργανο, επί ζητημάτων απτομένων της ερμηνείας ή της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης και εμπιπτόντων, επομένως, σε τομείς που διέπονται από το δίκαιο αυτό (18). Τούτο συμβαίνει στην περίπτωση του αιτούντος δικαστηρίου. Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η ίδια η ύπαρξη αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου προς διασφάλιση της τήρησης των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ύπαρξη κράτους δικαίου (19).
30.      Δεδομένου ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ επιβάλλει σε όλα τα κράτη μέλη την υποχρέωση να προβλέπουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται, στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης, αποτελεσματική δικαστική προστασία, κατά την έννοια ιδίως του άρθρου 47 του Χάρτη, η τελευταία αυτή διάταξη, μολονότι δεν έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης, πρέπει να λαμβάνεται δεόντως υπόψη για την ερμηνεία του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ (20).
31.      Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να ερμηνεύσει το άρθρο 2 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 47 του Χάρτη, στην υπό κρίση υπόθεση.
32.      Όσον αφορά το παραδεκτό του προδικαστικού ερωτήματος, φρονώ –όπως παρατήρησε και η Ρουμανική Κυβέρνηση– ότι η απάντηση του Δικαστηρίου στο προδικαστικό ερώτημα που βασίζεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ μπορεί να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης η οποία θα καταστήσει δυνατή την επίλυση δικονομικών ζητημάτων του εθνικού δικαίου –σχετικά με την αρμοδιότητά του και την αρμοδιότητα του ÎCCJ– προκειμένου να κριθεί η υπόθεση επί της ουσίας. (21) Επιπλέον, κανένα στοιχείο δεν καταδεικνύει ότι το αιτούν δικαστήριο δεν έχει τη δυνατότητα να αντλήσει τις συνέπειες της ερμηνείας αυτής (22). Επομένως, το προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό.
Β.      Ανάλυση
33.      Κατά πάγια νομολογία, η οργάνωση της δικαιοσύνης στα κράτη μέλη –ειδικότερα, η ίδρυση, η σύνθεση και η λειτουργία των εθνικών δικαστηρίων– εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Εντούτοις, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν τις υποχρεώσεις που υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης, ειδικότερα από τα άρθρα 2 και 19 ΣΕΕ (23).
34.      Η αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης, την οποία μνημονεύει το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, η οποία έχει κατοχυρωθεί με το άρθρο 47 του Χάρτη. Όπως προεκτέθηκε (24), μολονότι η τελευταία αυτή διάταξη δεν έχει, αυτή καθεαυτήν, εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης, πρέπει να λαμβάνεται δεόντως υπόψη για την ερμηνεία του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Από το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, πρώτη περίοδος, του Χάρτη προκύπτει ότι κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα να δικασθεί η υπόθεσή του δίκαια, δημόσια και εντός εύλογης προθεσμίας, από ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο, που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως. Το Δικαστήριο έχει τονίσει με τη νομολογία του ότι οι εγγυήσεις περί προσβάσεως σε ανεξάρτητο, αμερόληπτο και προηγουμένως νομίμως συσταθέν δικαστήριο αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη (25).
35.      Η νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά τόσο με την εσωτερική (26) όσο και με την εξωτερική (27) πτυχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης είναι πλούσια. Η εξωτερική πτυχή της ανεξαρτησίας αποσκοπεί όχι μόνον στη διασφάλιση της ανεξαρτησίας των δικαστηρίων έναντι της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας σύμφωνα με την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, αλλά και στην προστασία των δικαστών από αθέμιτη επιρροή προερχόμενη από το εσωτερικό του οικείου δικαστηρίου (28), και κατά μείζονα λόγο από άλλα δικαστήρια.
36.      Το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ απαιτεί επίσης την ύπαρξη δικαστηρίου «που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως», λαμβανομένων υπόψη των άρρηκτων δεσμών που υφίστανται μεταξύ της πρόσβασης σε τέτοιο δικαστήριο και των εγγυήσεων ανεξαρτησίας και αμεροληψίας των δικαστών. Η συγκεκριμένη απαίτηση αφορά όχι μόνον τη νομική βάση της ίδιας της ύπαρξης του δικαστηρίου, αλλά και τη σύνθεση της έδρας σε κάθε υπόθεση (29), καθώς και κάθε άλλη διάταξη του εσωτερικού δικαίου της οποίας η μη τήρηση θα καθιστά μη νόμιμη τη συμμετοχή ενός ή περισσοτέρων δικαστών στην εξέταση της υπόθεσης (30). Τούτο συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, ότι ο δικαστικός σχηματισμός στον οποίο έχει ανατεθεί η υπόθεση λαμβάνει μόνος του την απόφαση που περατώνει τη δίκη. Επομένως, οι απαιτήσεις της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας προϋποθέτουν, μεταξύ άλλων, την ύπαρξη διαφανών και γνωστών στους πολίτες κανόνων σχετικών με τη σύνθεση των δικαστικών σχηματισμών και ικανών να αποκλείσουν κάθε αθέμιτη παρέμβαση, στη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με συγκεκριμένη υπόθεση, εκ μέρους προσώπων τα οποία βρίσκονται εκτός του δικαστικού σχηματισμού που είναι αρμόδιος για την υπόθεση αυτή και ενώπιον των οποίων οι διάδικοι δεν μπόρεσαν να προβάλουν τα επιχειρήματά τους (31). Οι απαιτήσεις σχετικά με τη σύνθεση της έδρας θεωρούνται ενίοτε ότι συνιστούν την έννοια του «νόμιμου δικαστή» (32).
37.      Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι ένα κράτος μέλος δύναται, υπό ορισμένες περιστάσεις, να αναθέσει σε ενιαίο όργανο ή σε πλείονα αποκεντρωμένα όργανα την αποκλειστική αρμοδιότητα να εκδικάζουν ορισμένα ουσιαστικά ζητήματα που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης. Η ανάθεση αποκλειστικής αρμοδιότητας σε ένα και μόνο δικαστήριο μπορεί να καταστήσει δυνατή την απόκτηση συγκεκριμένης εξειδίκευσης ικανής να περιορίσει τη μέση διάρκεια της διαδικασίας ή να διασφαλίσει ομοιόμορφη πρακτική στην εθνική επικράτεια, συμβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στην ασφάλεια δικαίου. Ομοίως, ο ορισμός δικαστηρίων ανώτερης βαθμίδας των οποίων οι δικαστές διαθέτουν μεγαλύτερη επαγγελματική πείρα μπορεί να ευνοήσει περισσότερο ομοιογενή και εξειδικευμένη απονομή της δικαιοσύνης στον οικείο τομέα του ουσιαστικού δικαίου της Ένωσης, καθώς και αποτελεσματικότερη προστασία των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το εν λόγω δίκαιο (33). Εντούτοις, τα κράτη μέλη φέρουν την ευθύνη της διασφάλισης της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων τα οποία οι ιδιώτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης (34).
38.      Στο συγκεκριμένο ζήτημα των εθνικών μέτρων για την ενοποίηση της εθνικής νομολογίας, το Δικαστήριο έκρινε, με την απόφαση Hann-Invest, ότι κάθε εθνικό μέτρο ή πρακτική που αποσκοπεί στην αποφυγή ή στην άρση των αποκλίσεων στη νομολογία, διασφαλίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την ασφάλεια δικαίου, πρέπει να είναι σύμφωνο προς το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ (35). Με την απόφαση εκείνη (36), το Δικαστήριο διευκρίνισε επίσης ότι δικονομικός μηχανισμός ο οποίος επιτρέπει σε δικαστή εθνικού δικαστηρίου που δεν μετέχει στον αρμόδιο δικαστικό σχηματισμό να παραπέμπει υπόθεση ενώπιον σχηματισμού διευρυμένης σύνθεσης του δικαστηρίου αυτού δεν αντιβαίνει στις απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, εφόσον πληρούνται τρεις προϋποθέσεις: i) η υπόθεση δεν έχει ακόμη τεθεί υπό διάσκεψη από τον αρχικώς ορισθέντα δικαστικό σχηματισμό, ii) οι περιστάσεις υπό τις οποίες μπορεί να πραγματοποιηθεί τέτοια παραπομπή καθορίζονται σαφώς στην εφαρμοστέα νομοθεσία (37), και iii) η εν λόγω παραπομπή δεν στερεί από τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα τη δυνατότητα συμμετοχής στη διαδικασία ενώπιον του εν λόγω διευρυμένης σύνθεσης σχηματισμού (38). Όπως παρατήρησε η Επιτροπή, τα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υπόθεσης διαφέρουν από τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Hann-Invest. Η OUG 62/2024 καθιερώνει υποχρεωτική διαδικασία για την ενοποίηση της νομολογίας από ιεραρχικώς ανώτερο δικαστήριο, συγκεκριμένα το ÎCCJ, και όχι έναν εσωτερικό μηχανισμό ή μια πρακτική που καθιστά δυνατή την παρέμβαση, στη δικαιοδοτική δραστηριότητα δικαστικού σχηματισμού, άλλων προσώπων που ασκούν καθήκοντα στο οικείο δικαστήριο. Επιπλέον, μολονότι η παραπομπή στο ÎCCJ είναι υποχρεωτική σε ορισμένες περιπτώσεις, αντίθετα προς τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Hann-Invest, η παραπομπή στο ÎCCJ προέρχεται από τον δικαστικό σχηματισμό που εκδικάζει την υπόθεση. Παρά τις εν λόγω διαφορές, εκτιμώ ότι η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση εκείνη είναι ιδιαιτέρως χρήσιμη στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας. Οι τρεις προϋποθέσεις που διατυπώθηκαν με την απόφαση εκείνη είναι, κατά τη γνώμη μου, γενικής φύσεως και μπορούν να εφαρμοστούν, τηρουμένων των αναλογιών, στην υπό κρίση υπόθεση.
39.      Μολονότι το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) διατηρεί αμφιβολίες σχετικά με τη νομιμότητα της OUG 62/2024 για διάφορους λόγους, υπογραμμίζεται ότι το αιτούν δικαστήριο δεν θέτει υπό αμφισβήτηση τη νομιμότητα της σύνθεσής του ή της σύνθεσης του ÎCCJ. Επιπλέον, όπως παρατήρησε η Επιτροπή, εν αντιθέσει προς την κατάσταση που επικρατούσε στη Δημοκρατία της Πολωνίας όταν εκδόθηκε η απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (39), στην υπό κρίση υπόθεση δεν υπονοείται ότι η διαδικασία που προβλέπεται από την OUG 62/2024 εμποδίζει τα εθνικά δικαστήρια που καλούνται να εφαρμόσουν το δίκαιο της Ένωσης να εξετάσουν αν, υπό την εκάστοτε σύνθεσή τους, συνιστούν ανεξάρτητα και αμερόληπτα νομίμως συσταθέντα δικαστήρια (40). Το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) δεν ισχυρίζεται επίσης ότι τα εν λόγω δικαστήρια στερούνται αμεροληψίας στο πλαίσιο της διαδικασίας που θεσπίζεται με την OUG 62/2024 (41). Επομένως, το αιτούν δικαστήριο δεν διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά τη στεγανότητά του έναντι εξωτερικών παραγόντων και την ουδετερότητά του σε σχέση με τα αντιμαχόμενα συμφέροντα, ούτε όσον αφορά το ÎCCJ (42). Επιπλέον, στην υπό κρίση υπόθεση, η εικαζόμενη παρέμβαση στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης δεν προέρχεται από το εσωτερικό των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων της Ρουμανίας ούτε από το εσωτερικό του ίδιου του ÎCCJ, αλλά μάλλον από την «υποχρεωτική» ανάμειξη του ÎCCJ, κατ’ εφαρμογήν της OUG 62/2024, στην εκδίκαση υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιον ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων.
40.      Εντούτοις, το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) εκτιμά ότι, με την έκδοση της OUG 62/2024, η ρουμανική εκτελεστική εξουσία παρενέβη ανεπίτρεπτα στη σφαίρα της δικαστικής εξουσίας και έθιξε την ανεξαρτησία των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων λόγω της επιβληθείσας υποχρέωσης περί προδικαστικής παραπομπής στο ÎCCJ. Το αιτούν δικαστήριο υπογράμμισε, ειδικότερα, ότι, πέραν της διαδικασίας που προβλέπεται από την OUG 62/2024, στη Ρουμανία υφίστανται διάφορες διαδικασίες για την αποφυγή των νομολογιακών αποκλίσεων και τη διασφάλιση ασφάλειας δικαίου (43). Για παράδειγμα, τα άρθρα 514 έως 518 του κώδικα πολιτικής δικονομίας καθορίζουν διαδικασία για την ενοποίηση της νομολογίας υπέρ του νόμου (44), τα δε άρθρα 519 έως 521 του ίδιου κώδικα προβλέπουν «γενική» διαδικασία για την παραπομπή νομικών ζητημάτων στο ÎCCJ προς έκδοση προδικαστικής απόφασης. Το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) παραπέμπει εκτενώς στη δεύτερη διαδικασία και υπονοεί ότι η OUG 62/2024 είναι, τουλάχιστον σε κάποιον βαθμό, περιττή και, ως εκ τούτου, η έκδοσή της δεν ήταν αναγκαία. Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει επίσης, και επικρίνει, τις διαφορές μεταξύ της διαδικασίας που προβλέπεται στα άρθρα 519 έως 521 του κώδικα πολιτικής δικονομίας και της διαδικασίας που καθιερώνεται με την OUG 62/2024. Συγκεκριμένα, επικρίνει τον υποχρεωτικό χαρακτήρα της OUG 62/2024 και το γεγονός ότι εφαρμόζεται σε όλα τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια, και όχι σε όλα τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού, και απαιτεί από τα εν λόγω δικαστήρια να παραπέμπουν ζητήματα στο ÎCCJ, έστω και αν δεν διατηρούν αμφιβολίες όσον αφορά την ουσία της υπόθεσης. Κατ’ ουσίαν, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι τούτο έχει ως αποτέλεσμα την υφαρπαγή, εκ μέρους του ÎCCJ, της δικαιοδοσίας των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων.
41.      Εντούτοις, η Ρουμανική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η OUG 62/2024 δεν θεσπίζει «μηχανική» ή «αυτόματη» διαδικασία για την παραπομπή κάθε καινοφανούς νομικού ζητήματος στο ÎCCJ. Κατά τα άρθρα 519 και 520 του κώδικα πολιτικής δικονομίας (45), τα οποία συμπληρώνουν την OUG 62/2024, δεν απαιτείται προδικαστική παραπομπή στο ÎCCJ για όλα τα καινοφανή νομικά ζητήματα. Μόνον τα νομικά ζητήματα που ενέχουν ερμηνευτικές δυσχέρειες, οι οποίες μπορεί να έχουν ως αποτέλεσμα νομολογιακές αποκλίσεις, μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο προδικαστικής παραπομπής στο ÎCCJ. Τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια πρέπει να αξιολογούν αν πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις παραδεκτού προτού παραπέμψουν νομικό ζήτημα στο ÎCCJ, οι δε λόγοι που δικαιολογούν την παραπομπή πρέπει να εκτίθενται στην απόφαση περί παραπομπής (46). Η Ρουμανική Κυβέρνηση αποφάνθηκε επίσης ότι, προκειμένου να μη θίγεται ο ρόλος των τακτικών δικαστηρίων, ο ρόλος του ÎCCJ δυνάμει της OUG 62/2024 έχει έκτακτο χαρακτήρα. Επιπλέον, μολονότι η ερμηνεία νομικού ζητήματος από το ÎCCJ έχει δεσμευτικό χαρακτήρα, κατά το άρθρο 521, παράγραφος 3, του κώδικα πολιτικής δικονομίας και το άρθρο 126, παράγραφος 3, του ρουμανικού Συντάγματος, το ÎCCJ δεν μπορεί να εφαρμόσει την ερμηνεία νομικού ζητήματος στα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης. Αποκλειστικά αρμόδιο προς τούτο είναι το παραπέμπον δικαστήριο. Επομένως, η προδικαστική απόφαση του ÎCCJ επιλύει in abstracto μόνον το νομικό ζήτημα που ενέχει ερμηνευτικές δυσχέρειες.
42.      Υπογραμμίζεται, εξαρχής, ότι αποτελεί κατ’ αρχήν αρμοδιότητα της ρουμανικής νομοθετικής ή εκτελεστικής εξουσίας να εκτιμήσει αν η θέσπιση πρόσθετου μηχανισμού ενοποίησης της νομολογίας είναι αναγκαία (47). Εκτιμώ, όπως παρατήρησε και η Επιτροπή, ότι η ύπαρξη, στο εθνικό δίκαιο, άλλων διαδικασιών με παρεμφερείς σκοπούς και μηχανισμούς δεν θέτει αφ’ εαυτής υπό αμφισβήτηση τη νομιμότητα της OUG 62/2024 υπό το πρίσμα του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Προφανώς, η εν λόγω πράξη νομοθετικού περιεχομένου είναι lex specialis, η οποία παρεκκλίνει σε ορισμένες περιπτώσεις από τα άρθρα 519 έως 521 του κώδικα πολιτικής δικονομίας. Η διαδικασία που προβλέπεται από την OUG 62/2024 συμπληρώνεται επίσης από τις συγκεκριμένες διατάξεις του κώδικα πολιτικής δικονομίας και βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε αυτές. Επιπλέον, συνάγεται ότι η νομολογία του ÎCCJ σχετικά με τα άρθρα 519 έως 521 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, και ειδικότερα σχετικά με την αρμοδιότητα του ÎCCJ δυνάμει των άρθρων αυτών, εφαρμόζεται, τηρουμένων των αναλογιών, στο πλαίσιο της διαδικασίας που προβλέπεται στην OUG 62/2024. Επισημαίνεται, άλλωστε, ότι το αιτούν δικαστήριο δεν θέτει υπό αμφισβήτηση τη νομιμότητα των ως άνω διατάξεων του κώδικα πολιτικής δικονομίας ούτε οποιασδήποτε άλλης διαδικασίας ενοποίησης της νομολογίας στη Ρουμανία. Επιπλέον, από κανένα στοιχείο του φακέλου που το Δικαστήριο έχει στη διάθεσή του δεν προκύπτει ότι η συνύπαρξη τέτοιων διαδικασιών συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, ανασφάλεια δικαίου, με αποτέλεσμα να θίγεται το κράτος δικαίου.
43.      Όπως συνάγεται (48), η αρμοδιότητα του ÎCCJ και η αρμοδιότητα των δικαστηρίων που υποβάλλουν προδικαστικές παραπομπές σε αυτό σχετικά με νομικά ζητήματα, δυνάμει της OUG 62/2024, καθορίζονται σαφώς και επακριβώς από την εθνική νομοθεσία και νομολογία (49). Η δικαιοδοσία του ÎCCJ περιορίζεται αυστηρά στην ερμηνεία δύσκολων και αφηρημένων νομικών ζητημάτων τα οποία ενδέχεται να οδηγήσουν σε νομολογιακές αποκλίσεις σε υποθέσεις που αφορούν, μεταξύ άλλων, τα μισθολογικά δικαιώματα υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους. Ως εκ τούτου, μολονότι τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια υποχρεούνται να παραπέμπουν τέτοια νομικά ζητήματα στο ÎCCJ προς ερμηνεία, το ÎCCJ παρεμβαίνει, δυνάμει της OUG 62/2024, μόνον υπό περιορισμένες, καθορισμένες, περιστάσεις, η δε παρέμβασή του έχει, επομένως, έκτακτο χαρακτήρα. Τούτο καθίσταται πρόδηλο ιδίως από τους κανόνες σχετικά με το παραδεκτό των προδικαστικών παραπομπών δυνάμει του άρθρου 519 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, το οποίο εφαρμόζεται σε τέτοιες παραπομπές δυνάμει της OUG 62/2024 (50). Κυρίως, όμως, το ÎCCJ δεν διαθέτει αρμοδιότητα εφαρμογής της ερμηνείας του επί του επίμαχου νομικού ζητήματος στα πραγματικά περιστατικά συγκεκριμένης υπόθεσης και έκδοσης απόφασης επ’ αυτής. Όπως συνάγεται από το άρθρο 521, παράγραφος 1, του κώδικα πολιτικής δικονομίας και, ειδικότερα, από τη χρήση του όρου «μόνον» στη συγκεκριμένη διάταξη, η αρμοδιότητα αυτή ανήκει αποκλειστικά στο ιεραρχικώς κατώτερο δικαστήριο το οποίο παρέπεμψε το νομικό ζήτημα στο ÎCCJ προς ερμηνεία ή σε ιεραρχικώς κατώτερο δικαστήριο το οποίο ανέστειλε την εκδίκαση παρεμφερούς υπόθεσης δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 3, της OUG 62/2024 εν αναμονή της έκδοσης της απόφασης του ÎCCJ επί του νομικού ζητήματος. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η διαδικασία που προβλέπεται στην εν λόγω πράξη νομοθετικού περιεχομένου, όπως συμπληρώνεται με τα άρθρα 519 έως 521 του κώδικα πολιτικής δικονομίας, διασφαλίζει ότι το ÎCCJ δεν υφαρπάζει τη δικαιοδοσία των εν λόγω ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων να αποφανθούν επί των συγκεκριμένων πραγματικών περιστατικών μιας υπόθεσης.
44.      Δεν αποκλείεται η στέρηση από τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια της δυνατότητας να αποφαίνονται επί νομικών ζητημάτων και η επιβολή στα εν λόγω δικαστήρια της υποχρέωσης να αναθέτουν το συγκεκριμένο καθήκον στο ÎCCJ να μπορεί να γίνει αντιληπτή ως ένδειξη κάποιου βαθμού έλλειψης εμπιστοσύνης έναντι των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων. Θεωρώ, εντούτοις, ότι η διαδικασία που προβλέπεται στην OUG 62/2024 μπορεί να δικαιολογείται από τον σκοπό αποτροπής της διαμόρφωσης αντιφατικής νομολογίας στο επίπεδο των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων, της οποίας η αποσαφήνιση, μέσω της εφαρμογής της τακτικής διαδικασίας άσκησης αναίρεσης, μπορεί να αποβεί χρονοβόρα (51). Επομένως, απόκειται στους Ρουμάνους υπευθύνους χάραξης πολιτικής να σταθμίσουν τα συμφέροντα που διακυβεύονται και να επιτύχουν κατάλληλη ισορροπία μεταξύ, αφενός, του σκοπού της προληπτικής διασφάλισης της ομοιομορφίας της νομολογίας και, αφετέρου, της διαφύλαξης της πλήρους δικαιοδοσίας των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων να εκδικάζουν τις υποθέσεις. Στο πλαίσιο της στάθμισης αυτής, θα πρέπει να διασφαλίζεται η συμμόρφωση με τις απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ.
45.      Όπως συνάγεται (52), η δικαιοδοσία του ÎCCJ και η απόφασή του επί νομικού ζητήματος παρεμβαίνουν πριν από την τελική (53)διάσκεψη του αρχικώς ορισθέντος δικαστικού σχηματισμού με σκοπό να αποφανθεί επί της υποθέσεως. Επομένως, την απόφαση με την οποία περατώνεται η διαδικασία λαμβάνει ο δικαστικός σχηματισμός του ιεραρχικώς κατώτερου δικαστηρίου που έχει επιληφθεί της υπόθεσης, διασφαλίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την πλήρωση της πρώτης προϋπόθεσης που διατυπώθηκε με την απόφαση Hann-Invest (54). Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από την υποχρέωση αναστολής της εκδίκασης παρεμφερών υποθέσεων, εν αναμονή της απόφασης του ÎCCJ επί του νομικού ζητήματος, έστω και αν οι δίκες επί των υποθέσεων αυτών βρίσκονται στο στάδιο της διάσκεψης. Η υποχρεωτική αναστολή της εκδίκασης υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιον ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων εν αναμονή της επίλυσης νομικού ζητήματος από ανώτατο, συνταγματικό ή ακόμη και διεθνές δικαστήριο είναι εγγενές χαρακτηριστικών διαφόρων εθνικών δικονομικών συστημάτων. Η υποχρέωση αυτή δικαιολογείται σαφώς από τον σκοπό της αποτροπής της έκδοσης, από ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια, αποφάσεων οι οποίες μπορεί να αποκλίνουν από (επικείμενη) ερμηνεία νομικού ζητήματος από ανώτατο, συνταγματικό ή διεθνές δικαστήριο (55).
46.      Επιπλέον, οι δικονομικές απαιτήσεις που σχετίζονται με την παραπομπή στο ÎCCJ δυνάμει της OUG 62/2024, ειδικότερα οι απαιτήσεις σχετικά με το παραδεκτό και την έννοια του «νομικού ζητήματος», έχουν προφανώς καθοριστεί από την εθνική νομοθεσία ή/και νομολογία και, ως εκ τούτου, πληρούν τη δεύτερη προϋπόθεση περί διαφάνειας που διατυπώθηκε με την απόφαση Hann-Invest (56).
Κατά τη Ρουμανική Κυβέρνηση και την Επιτροπή, προκειμένου να διασφαλίζεται η τήρηση της αρχής της κατ’ αντιμωλίαν συζήτησης (57), το νομικό ζήτημα παραπέμπεται στο ÎCCJ κατόπιν ανταλλαγής απόψεων μεταξύ των διαδίκων. Επιπλέον, οι διάδικοι μπορούν να υποβάλλουν γραπτές παρατηρήσεις ενώπιον του ÎCCJ σχετικά με το επίμαχο νομικό ζήτημα. Από το γράμμα του άρθρου 520, παράγραφοι 7 και 10, του κώδικα πολιτικής δικονομίας, συνάγεται ότι η αρχή της κατ’ αντιμωλίαν συζητήσεως, η οποία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη και σε αποτελεσματική δικαστική προστασία (58), τηρείται και, επομένως συνάγεται, μεταξύ άλλων, ότι η τρίτη προϋπόθεση που διατυπώθηκε με την απόφαση Hann-Invest πληρούται (59).
47.      Μολονότι εξέφρασε την ανησυχία ότι η OUG 62/2024 μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη σώρευση υποθέσεων, το αιτούν δικαστήριο δεν επισήμανε την ύπαρξη τέτοιας σώρευσης. Επιπλέον, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 5, της OUG 62/2024, οι παραπομπές δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, της εν λόγω πράξης πρέπει να εκδικάζονται κατά προτεραιότητα και η απόφαση πρέπει να εκδίδεται το αργότερο εντός 60 ημερών από την ημερομηνία κατά την οποία το ÎCCJ επιλαμβάνεται της υπόθεσης. Η εν λόγω διαδικασία και η αντίστοιχη απαίτηση αναστολής της εκδίκασης άλλων παρεμφερών υποθέσεων (60) είναι σαφείς και ακριβείς και δεν είναι ικανές να δημιουργήσουν αδικαιολόγητη καθυστέρηση στις διαδικασίες, ειδικότερα λαμβανομένων υπόψη των δικονομικών οφελών που προκύπτουν από τις προδικαστικές αποφάσεις του ÎCCJ με τις οποίες ερμηνεύονται δύσκολα νομικά ζητήματα και της αντικειμενικά βραχείας προθεσμίας για την έκδοση τέτοιων αποφάσεων. Επιπλέον, η διαδικασία που προβλέπεται από την OUG 62/2024 είναι ταχύτερη από τη διαδικασία που καθορίζεται στα άρθρα 519 έως 521 του κώδικα πολιτικής δικονομίας. Συναφώς, το άρθρο 520, παράγραφος 12, του εν λόγω κώδικα προβλέπει προθεσμία τριών μηνών για την έκδοση της απόφασης του ÎCCJ. Είναι, επομένως, προφανές ότι η OUG 62/2024 βελτιώνει και δεν θίγει την αποτελεσματική διαχείριση των υποθέσεων (61).
48.      Με τον τρίτο λόγο για την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο, το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο, Ρουμανία) εκτιμά, ειδικότερα, ότι ορισμένες δηλώσεις οι οποίες περιέχονται στο προοίμιο της OUG 62/2024 μπορούν να δημιουργήσουν εντυπώσεις δικαστικής μεροληψίας και να κλονίσουν κατ’ αυτόν τον τρόπο την εμπιστοσύνη του κοινού στο δικαιοδοτικό σύστημα (62). Επικαλείται, επομένως, κατ’ ουσίαν το ρητό «η δικαιοσύνη πρέπει όχι μόνο να απονέμεται, αλλά και να φαίνεται ότι απονέμεται» (63).
49.      Από το προοίμιο της OUG 62/2024 προκύπτει σαφώς ότι η ρουμανική εκτελεστική εξουσία θεώρησε ότι «παρατηρείται ένα διαδεδομένο φαινόμενο, το οποίο τείνει να εδραιωθεί, μη ομοιόμορφης δικαστικής πρακτικής στο επίπεδο των δικαστηρίων που εκδικάζουν υποθέσεις σχετικά με τον προσδιορισμό ή/και την καταβολή μισθολογικών δικαιωμάτων» καθώς και ότι «οι συγκεκριμένες κατηγορίες διαφορών έχουν άμεσο και σημαντικό αντίκτυπο στον ενοποιημένο γενικό προϋπολογισμό, ενώ καθίσταται αναγκαία η διασφάλιση ίσης μεταχείρισης έναντι του νόμου». Στο προοίμιο επισημαίνεται επίσης ότι η OUG 62/2024 εκδόθηκε με σκοπό την αντιμετώπιση και την αποφυγή των αρνητικών συνεπειών που προκύπτουν από το προμνησθέν φαινόμενο των αποκλινουσών δικαστικών αποφάσεων.
50.      Υπογραμμίζεται ότι το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) δεν αμφισβητεί την ακρίβεια ή τον αντικειμενικό χαρακτήρα των δηλώσεων που περιέχονται στο προοίμιο της OUG 62/2024. Από τα ανωτέρω προκύπτει σαφώς ότι η έκδοση της OUG 62/2024 υπαγορεύθηκε από την ύπαρξη μη ομοιόμορφων αποφάσεων ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων σε συγκεκριμένο τομέα και από τη συνολική αναγκαιότητα διασφάλισης σταθερών έννομων σχέσεων και, ειδικότερα, ισότητας έναντι του νόμου σε υποθέσεις στον συγκεκριμένο τομέα. Το γεγονός ότι η ομοιόμορφη νομολογία μπορεί να συμβάλει σε μεγαλύτερη προβλεψιμότητα των δημοσιονομικών δαπανών δεν θίγει καθεαυτό το κράτος δικαίου, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 2 και στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Συγκεκριμένα, η ομοιόμορφη νομολογία μπορεί να βελτιώσει το κράτος δικαίου μειώνοντας την ανασφάλεια δικαίου και διασφαλίζοντας την ισότητα έναντι του νόμου.
51.      Κυρίως, όμως, μολονότι στο προοίμιο της OUG 62/2024 γίνεται μνεία στον οικονομικό και κοινωνικό αντίκτυπο των επίμαχων νομολογιακών αποκλίσεων, κανένα στοιχείο στο εν λόγω προοίμιο, ή ακόμη στην καθαυτό πράξη νομοθετικού περιεχομένου, δεν απαιτεί από το ÎCCJ να αποφαίνεται με συγκεκριμένο τρόπο και κανένα στοιχείο δεν θα μπορούσε να δημιουργήσει αμφιβολίες σε έναν λογικό άνθρωπο σχετικά με την απόλυτη αμεροληψία του ÎCCJ κατά την έκδοση της απόφασής του. Ως εκ τούτου, συνάγεται ότι η OUG 62/2024 και το προοίμιό της δεν μπορούν να δημιουργήσουν ευλόγως την εντύπωση ότι οι προδικαστικές αποφάσεις του ÎCCJ που βασίζονται στην εν λόγω πράξη νομοθετικού περιεχομένου μπορεί να ενέχουν αδικαιολόγητη μεροληψία υπέρ του Δημοσίου ή/και του κρατικού προϋπολογισμού. Χάριν πληρότητας και μόνον, επισημαίνω επίσης ότι, κατά τη Ρουμανική Κυβέρνηση, η αμερόληπτη εκδίκαση τέτοιων υποθέσεων από το ÎCCJ επιβεβαιώνεται από τις αποφάσεις που έχει εκδώσει έως σήμερα σε τέτοιες υποθέσεις. Εν τέλει, τούτα είναι ζητήματα τα οποία πρέπει να εκτιμήσει το αιτούν δικαστήριο.
52.      Όσον αφορά τον πέμπτο λόγο για τον οποίο το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) αποφάσισε να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο (64), θεωρώ ότι, παρά την παραπομπή του εν λόγω δικαστηρίου στην απόφαση 2/2019 του Curtea Constituțională (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Ρουμανία) και στα αποτελέσματα του εθνικού δημοψηφίσματος της 26ης Μαΐου 2019, δεν συνάγεται ότι η OUG 62/2024 εκδόθηκε κατά παράβαση του εθνικού δικαίου, ιδίως δε του εθνικού συνταγματικού δικαίου. Το ίδιο το αιτούν δικαστήριο υπογράμμισε ότι το δημοψήφισμα είχε αμιγώς συμβουλευτικό χαρακτήρα και ότι τα αποτελέσματά του είναι μάλλον πολιτικής παρά νομικής φύσεως. Επιπλέον, είναι πρόδηλο ότι η OUG 62/2024 ενισχύει τον συνταγματικό ρόλο του ÎCCJ, ο οποίος κατοχυρώνεται στο άρθρο 126, παράγραφος 3, του Constituția României (ρουμανικού Συντάγματος), περί διασφάλισης της ομοιόμορφης εφαρμογής και ερμηνείας του δικαίου από όλα τα δικαστήρια.
Γ.      Αντίκτυπος στον διάλογο μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ
53.      Η Επιτροπή θεωρεί ότι κάθε δικονομικός μηχανισμός με τον οποίο επιδιώκεται η αποφυγή νομολογιακών αποκλίσεων πρέπει να διασφαλίζει την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ και τον σεβασμό της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης. Κατά το άρθρο 412, παράγραφος 1, σημείο 7, του κώδικα πολιτικής δικονομίας, η υποβολή αίτησης προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο αναστέλλει την εθνική διαδικασία. Δεν είναι σαφές αν η διάταξη αυτή εφαρμόζεται επίσης στην προθεσμία των 60 ημερών που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 5, της OUG 62/2024. Εάν το ÎCCJ υποχρεούται να εκδώσει απόφαση εντός 60 ημερών, μολονότι έκρινε αναγκαίο να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η εν λόγω πράξη νομοθετικού περιεχομένου δεν θα είναι συμβατή, μεταξύ άλλων, με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ. Επιπλέον, εάν το ÎCCJ υποχρεούται να εκδώσει απόφαση χωρίς να αναμείνει την απάντηση του Δικαστηρίου, η διαδικασία προδικαστικής παραπομπής θα στερείται εν τοις πράγμασι την αποτελεσματικότητά της, το δε ÎCCJ δεν θα μπορεί να διασφαλίσει την αποτελεσματική εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης.
54.      Όπως προεκτέθηκε, μολονότι η οργάνωση της δικαιοσύνης εντός των κρατών μελών εμπίπτει στην αρμοδιότητά τους, τα κράτη μέλη οφείλουν, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, να τηρούν τις υποχρεώσεις που υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης (65). Από την απάντηση που προτείνω να δοθεί στο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου προκύπτει ότι, μολονότι το δίκαιο της Ένωσης δεν αντιτίθεται, κατ’ αρχήν, στη θέσπιση από τα κράτη μέλη διαδικασιών για την ενοποίηση της εθνικής νομολογίας, όπως είναι η διαδικασία που προβλέπεται από την OUG 62/2024, η εφαρμογή τέτοιων διαδικασιών πρέπει να είναι σύμφωνη προς τις απαιτήσεις που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης, ιδίως δε από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ (66).
55.      Προκειμένου να εξασφαλιστεί η διαφύλαξη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών και της αυτονομίας της έννομης τάξης της Ένωσης, οι Συνθήκες έχουν καθιερώσει ένα δικαιοδοτικό σύστημα με σκοπό τη διασφάλιση της συνοχής και της ενότητας κατά την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, του οποίου ακρογωνιαίος λίθος είναι η διαδικασία προδικαστικής παραπομπής του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (67). Δικαστήριο κράτους μέλους του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου, όπως το ÎCCJ, υποχρεούται, όταν ανακύπτει ενώπιόν του ζήτημα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης ή κύρους πράξης του παράγωγου δικαίου, να το παραπέμψει στο Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Η υποχρέωση αυτή αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στην αποτροπή του ενδεχομένου διαμόρφωσης στα κράτη μέλη εθνικής νομολογίας μη συμβατής με τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης (68). Το εθνικό δικαστήριο δεν απαλλάσσεται από την ως άνω υποχρέωση (69) εκτός εάν διαπιστώσει ότι το ανακύψαν ζήτημα δεν είναι κρίσιμο ή ότι η επίμαχη διάταξη του δικαίου της Ένωσης έχει ήδη ερμηνευθεί από το Δικαστήριο ή ότι η ορθή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης παρίσταται τόσο προφανής ώστε να μην καταλείπει περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία (70). Αντιθέτως, αποφάσεις άλλων εθνικών δικαστηρίων κατά των οποίων οι διάδικοι μπορούν να ασκήσουν ένδικο μέσο δεν είναι αποφάσεις κατά την έννοια του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Μολονότι τα εν λόγω δικαστήρια διαθέτουν την ευρύτερη δυνατή εξουσία να υποβάλλουν ένα ζήτημα στην κρίση του Δικαστηρίου (71), δεν υπέχουν υποχρέωση να το πράξουν (72).
56.      Η απόφαση με την οποία το Δικαστήριο αποφαίνεται προδικαστικώς δεσμεύει το εθνικό δικαστήριο το οποίο άσκησε τη ευχέρεια που διαθέτει ή συμμορφώθηκε προς την υποχρέωση που υπέχει να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης για την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί (73). Διαφορετικά, θα αποδυναμωνόταν η πρακτική αποτελεσματικότητα του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (74).
57.      Θα ήθελα να υπογραμμίσω, εν συντομία, ότι η θέσπιση εθνικού μηχανισμού προδικαστικής παραπομπής στο ανώτατο δικαστήριο μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, αναλόγως του σταδίου της εθνικής διαδικασίας, να δημιουργήσει πρόσθετα ζητήματα όσον αφορά τον προσδιορισμό του δικαστηρίου του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα, κατά την έννοια του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Το ζήτημα αυτό δεν τέθηκε στην υπό κρίση υπόθεση. Πρέπει, εντούτοις, να εξεταστεί υπό το πρίσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ, αφενός, υποχρεωτικής εθνικής διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής, όπως είναι η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση διαδικασία, και, αφετέρου, του συστήματος δικαστικής προστασίας που θεσπίζεται από το δίκαιο της Ένωσης. Στο πλαίσιο της διαδικασίας που προβλέπεται από την OUG 62/2024, δεν χωρεί αμφιβολία ότι το ÎCCJ ενεργεί ως το δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα, κατά την έννοια του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, όταν αποφαίνεται επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων και παρέχει δεσμευτική νομική ερμηνεία του νομικού ζητήματος που υποβλήθηκε στην κρίση του (75) . Απουσία τέτοιας παραπομπής ή όταν το ÎCCJ κρίνει την παραπομπή απαράδεκτη, τα ρουμανικά δικαστήρια που εκδίδουν αποφάσεις οι οποίες δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα ενεργούν ως δικαστήρια για τους σκοπούς του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (76). Τούτο συμβαίνει επίσης όταν τα εν λόγω δικαστήρια αποφαίνονται επί άλλων νομικών ζητημάτων τα οποία δεν παρέπεμψαν στο ÎCCJ. Επομένως, ο χαρακτηρισμός δικαιοδοτικού οργάνου ως δικαστηρίου του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα για τους σκοπούς του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ είναι ανεξάρτητος από την παραπομπή ή μη νομικού ζητήματος στο ÎCCJ. Εν πάση περιπτώσει, όλα τα δικαστήρια διατηρούν την ευχέρεια να υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 267, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
58.      Όσον αφορά την προθεσμία των 60 ημερών που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 5, της OUG 62/2024, η εφαρμογή της, η οποία αφορά προφανώς μόνον το ÎCCJ (77), πρέπει να πληροί τις απαιτήσεις που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης, ιδίως δε από το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (78). Συναφώς, από κανένα στοιχείο του φακέλου που το Δικαστήριο έχει στη διάθεσή του δεν μπορεί να συναχθεί ότι τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια στη Ρουμανία, περιλαμβανομένου του Tribunalul București (πολυμελούς πρωτοδικείου Βουκουρεστίου), δεσμεύονται από την ανωτέρω προθεσμία. Επιπλέον, τα εν λόγω ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια είναι προφανώς σε θέση να υποβάλλουν στο Δικαστήριο αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως σχετικά με οποιοδήποτε ζήτημα θεωρούν αναγκαίο για την επίλυση της διαφοράς, σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας το κρίνουν σκόπιμο, ακόμη και μετά την έκδοση απόφασης του ÎCCJ επί νομικού ζητήματος δυνάμει της διαδικασίας που προβλέπεται στην OUG 62/2024 (79). Επομένως, συνάγεται ότι οι παρατηρήσεις της Επιτροπής σχετικά με την προθεσμία των 60 ημερών και το άρθρο 267 ΣΛΕΕ στερούνται, εν μέρει τουλάχιστον, πρακτικής σημασίας στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας. Εντούτοις, χάριν πληρότητας, θα εξετάσω, εν συντομία, την εν λόγω προθεσμία στην οποία υπόκειται το ÎCCJ.
59.      Η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, η οποία καθιερώνει την προτεραιότητα του δικαίου της Ένωσης έναντι του δικαίου των κρατών μελών, επιβάλλει σε όλες τις αρχές των κρατών μελών, περιλαμβανομένων των εθνικών δικαστηρίων, να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των διαφόρων κανόνων της Ένωσης, το δε δίκαιο των κρατών μελών δεν μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα το οποίο αναγνωρίζεται στους κανόνες αυτούς εντός των κρατών μελών (80). Από την ανωτέρω αρχή συνάγεται ότι τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν, μεταξύ άλλων, να ερμηνεύουν, στον μέγιστο δυνατό βαθμό, το εθνικό δίκαιό τους σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης, ειδικότερα, εν προκειμένω, σύμφωνα με το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Εντούτοις, η εν λόγω υποχρέωση δεν μπορεί να αποτελέσει τη βάση για contra legem ερμηνεία του εθνικού δικαίου. Λαμβανομένου υπόψη ότι η ερμηνεία του εθνικού δικαίου εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν είναι δυνατόν να ερμηνεύσει την επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης εθνική ρύθμιση σύμφωνα με τις απαιτήσεις του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Πάντως, το Δικαστήριο μπορεί να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο ορισμένες χρήσιμες ενδείξεις υπό το πρίσμα των στοιχείων που περιλαμβάνονται στην απόφαση περί παραπομπής και των παρατηρήσεων που υποβλήθηκαν (81).
60.      Δεδομένου ότι συνάγεται (82) ότι καμία διάταξη της OUG 62/2024 δεν εμποδίζει ρητώς την αναστολή της επίμαχης προθεσμίας των 60 ημερών σύμφωνα, μεταξύ άλλων, με το άρθρο 412, παράγραφος 1, σημείο 7, του κώδικα πολιτικής δικονομίας, εκτιμώ ότι μπορεί να γίνει δεκτό ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση συνάδει με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ. Επομένως, εάν το ÎCCJ υποβάλλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, οφείλει, προκειμένου να διασφαλίσει την αποτελεσματικότητα της εν λόγω διάταξης δυνάμει της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία εν αναμονή της προδικαστικής αποφάσεως του Δικαστηρίου, αποτρέποντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την παρέλευση, ή τον κίνδυνο παρέλευσης, της προμνησθείσας προθεσμίας. Επιπλέον, το ÎCCJ οφείλει, εν συνεχεία, να εφαρμόσει την προδικαστική απόφαση του Δικαστηρίου προκειμένου να δώσει απάντηση στο νομικό ζήτημα που έχει υποβληθεί στην κρίση του (83). Κατά τη γνώμη μου, τέτοια ερμηνεία του εθνικού δικαίου σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης δεν θα συνεπάγεται contra legem ερμηνεία του εθνικού δικαίου.
VI.    Πρόταση
61.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου, Ρουμανία) ως εξής:
Το άρθρο 2 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ καθώς και το άρθρο 267 ΣΛΕΕ
έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση με την οποία θεσπίζεται μηχανισμός που επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια τα οποία εκδικάζουν υποθέσεις σχετικά με τον προσδιορισμό ή/και την καταβολή των μισθολογικών δικαιωμάτων ή των δικαιωμάτων μισθολογικής φύσης των υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους την υποχρέωση να ζητούν από το εθνικό ανώτατο δικαστήριο να εκδώσει προδικαστική απόφαση επί νομικών ζητημάτων ως προς τα οποία το ανώτατο δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί στο παρελθόν, υπό τον όρο i) ότι οι περιστάσεις υπό τις οποίες μπορεί να πραγματοποιηθεί τέτοια παραπομπή καθορίζονται σαφώς στην εφαρμοστέα νομοθεσία, ii) η παραπομπή δεν στερεί από τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα τη δυνατότητα συμμετοχής στη διαδικασία ενώπιον του εθνικού ανωτάτου δικαστηρίου, iii) η εθνική νομοθεσία δεν εμποδίζει το ανώτατο δικαστήριο ή οποιοδήποτε άλλο δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου να συμμορφωθεί προς την υποχρέωση που υπέχει από το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ ούτε στερεί από τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια την ευχέρεια που τους παρέχεται από το άρθρο 267, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Αρχής γενομένης από την απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117), το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επί του ζητήματος της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης σε περισσότερες από 30 υποθέσεις.
3      Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 62/2024 privind unele măsuri pentru soluționarea proceselor privind salarizarea personalului plătit din fonduri publice, precum și a proceselor privind prestații de asigurări sociale (πράξη νομοθετικού περιεχομένου 62/2024 της Κυβέρνησης, περί ορισμένων μέτρων για την επίλυση υποθέσεων που αφορούν τις αποδοχές υπαλλήλων που αμείβονται με δημόσιους πόρους και υποθέσεων που αφορούν τις παροχές κοινωνικής ασφάλισης), της 13ης Ιουνίου 2024, η οποία δημοσιεύθηκε στην Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 559 της 14ης Ιουνίου 2024 (στο εξής: OUG 62/2024).
4      Πρόκειται για το ανώτατο τακτικό δικαστήριο της Ρουμανίας.
5      Το Tribunalul București (πολυμελές πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) μνημονεύει επίσης, εν παρόδω, τον Codul de procedură penală (κώδικα ποινικής δικονομίας).
6      Βλ. απόφαση της 24ης Ιουλίου 2023, Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, σκέψη 114 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΣΔΑ) της 20ής Οκτωβρίου 2011, Nejdet Şahin και Perihan Şahin κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2011:1020JUD001327905, § 56 έως 58), και της 29ης Νοεμβρίου 2016, Lupeni Greek Catholic Parish και λοιποί κατά Ρουμανίας (CE:ECHR:2016:1129JUD007694311, § 128, 134 και 135).
7      Βλ. αιτιολογική σκέψη 3 του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2092 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2020, περί γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητος για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης (ΕΕ 2020, L 433I, σ. 1).
8      Εννοείται το ÎCCJ.
9      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 4ης Ιουνίου 2013, Tudor κατά Ρουμανίας (ECLI:CE:ECHR:2009:0324JUD002191103, § 29).
10      Βλ. κώδικες πολιτικής και ποινικής δικονομίας.
11      Βλ. «Report on the Independence of the Judicial System Part I: The Independence of Judges», εκδοθείσα από την Επιτροπή της Βενετίας κατά την 82η συνεδρίαση της ολομέλειάς της, Βενετία (Ιταλία), 12 και 13 Μαρτίου 2010, CDL-AD(2010)004-e, σημείο 68, διαθέσιμη στη διεύθυνση https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2010)004-e.
12      Βλ., για
παράδειγμα, Galič, A., «A civil law perspective on the Supreme Court and its functions», Studia Iuridica,
τόμος 81, Βαρσοβία, 2019, σ. 44 έως 86.
13      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Αιμιλίου στην υπόθεση KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:522, σημείο 3), με τις οποίες παρατήρησε ότι, τις τελευταίες δεκαετίες, υπάρχει η τάση να θεσμοθετούνται στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης μηχανισμοί φιλτραρίσματος των αιτήσεων αναιρέσεως ενώπιον των ανωτάτων δικαστηρίων. Μολονότι τέτοιοι μηχανισμοί φιλτραρίσματος εφαρμόζονται πλέον σε διάφορα κράτη μέλη, τα ανώτατα δικαστήρια άλλων κρατών μελών δεν διαθέτουν οπωσδήποτε τέτοιους μηχανισμούς. Επιπλέον, όταν υφίστανται τέτοιοι μηχανισμοί, η λειτουργία τους μπορεί να διαφέρει μεταξύ των κρατών μελών.
14      Υπό την επιφύλαξη ελέγχου του ζητήματος από το αιτούν δικαστήριο.
15      Πρβλ. αποφάσεις της 14ης Νοεμβρίου 2024, S. (Μεταβολή της σύνθεσης δικαστικού σχηματισμού) (C‑197/23, EU:C:2024:956, σκέψεις 35 έως 39), και της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, AW «T»
(C‑225/22, EU:C:2025:649, σκέψεις 31 έως 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
16      Η Ρουμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η κύρια δίκη αφορά αποκλειστικά και μόνο διάταξη του εθνικού δικαίου.
17      Απόφαση της 8ης Μαΐου 2024, Asociaţia «Forumul Judecătorilor din România» (Ενώσεις δικαστικών λειτουργών) (C‑53/23, EU:C:2024:388, σκέψη 34).
18      Πρβλ. απόφαση της 11ης Ιουλίου 2024, Hann-Invest κ.λπ. (C‑554/21, C‑622/21 και C‑727/21, στο εξής: απόφαση Hann-Invest, EU:C:2024:594, σκέψεις 34 έως 36).
19      Απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2002:117, σκέψη 36).
20      Τόσο το άρθρο 47 του Χάρτη όσο και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ έχουν άμεσο αποτέλεσμα [απόφαση της 2ας Μαρτίου 2021, A.B. κ.λπ. (Διορισμός δικαστών στο Ανώτατο Δικαστήριο – Προσφυγές) C‑824/18, EU:C:2021:153, σκέψεις 143 έως 145].
21      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψη 51).
22      Βλ. απόφαση της 9ης Ιανουαρίου 2024, G. κ.λπ. (Διορισμός δικαστών στα τακτικά δικαστήρια στην Πολωνία) (C‑181/21 και C‑269/21, EU:C:2024:1, σκέψη 69).
23      Αποφάσεις της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑204/21, EU:C:2023:442, σκέψη 63), και της 14ης Νοεμβρίου 2024, S. (Μεταβολή της σύνθεσης δικαστικού σχηματισμού) (C‑197/23, EU:C:2024:956, σκέψη 31).
24      Βλ. σημεία 28, 30 και 31 των παρουσών προτάσεων.
25      Απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (C‑204/21, EU:C:2023:442, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26      Η εσωτερική ανεξαρτησία, η οποία συνδέεται με την αμεροληψία, απαιτεί να τηρούνται ίσες αποστάσεις ως προς τους διαδίκους και τα αντιπαρατιθέμενα συμφέροντά τους σε σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς. Πρβλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2020, Banco de Santander (C‑274/14, EU:C:2020:17, σκέψη 61). Με τη συγκεκριμένη απόφαση, το Δικαστήριο απέρριψε ως απαράδεκτη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Tribunal Económico-Administrativo Central (κεντρικού φορολογικού δικαστηρίου, Ισπανία). Το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι ορισμένα χαρακτηριστικά της διαδικασίας της έκτακτης προσφυγής ενώπιον του Sala Especial para la Unificación de Doctrina (ειδικού τμήματος για την ενοποίηση της ερμηνευτικής πρακτικής, Ισπανία) του Tribunal Económico-Administrativo Central (κεντρικό οικονομικό-διοικητικό δικαστήριο) συμβάλλουν στη δημιουργία αμφιβολιών ως προς το αν το TEAC έχει την ιδιότητα του «τρίτου» έναντι των αντιμαχομένων συμφερόντων, λόγω των οργανικών και λειτουργικών δεσμών που υφίστανται μεταξύ του δικαστηρίου και του ισπανικού Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών.
27      Η εξωτερική ανεξαρτησία απαιτεί από το οικείο δικαστήριο να ασκεί τα καθήκοντά του με πλήρη αυτονομία, χωρίς να υπόκειται σε οποιαδήποτε ιεραρχική σχέση ή σχέση υπαγωγής έναντι οποιουδήποτε και χωρίς να λαμβάνει εντολές ή οδηγίες οποιασδήποτε προέλευσης. Πρβλ. απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2024, S. (Μεταβολή της σύνθεσης δικαστικού σχηματισμού)
(C‑197/23, EU:C:2024:956, σκέψεις 54 και 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29      Βλ. απόφαση της 6ης Μαρτίου 2025, D.K.(Αφαίρεση υποθέσεων από δικαστή) (C‑647/21 και C‑648/21, EU:C:2025:143, σκέψεις 71 έως 74 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30      Απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2024, S. (Μεταβολή της σύνθεσης δικαστικού σχηματισμού) (C‑197/23, EU:C:2024:956, σκέψεις 63 και 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Παραμονή δικαστή σε ενεργό υπηρεσία) (C‑718/21, EU:C:2023:1015, σκέψεις 47 έως 53), με εκτενή παραπομπή στη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με το κράτος δικαίου και τις παραβάσεις του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ στη Δημοκρατία της Πολωνίας.
31      Απόφαση Hann-Invest (σκέψεις 55 και 59).
32      Βλ., για παράδειγμα, άρθρο 101 του Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland [Θεμελιώδους Νόμου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας της 23ης Μαΐου 1949 (BGBl. σ. 1)], όπως τροποποιήθηκε τελευταία με τον νόμο της 19ης Δεκεμβρίου 2022 (BGBl. I σ. 2478), το οποίος ορίζει τα εξής: «1) Ουδείς μπορεί να στερηθεί τον νόμιμο δικαστή του.
[…]» (η
υπογράμμιση
δική
μου). Βλ. επίσης Dero-Bugny, D., «Le principe du juge légal en droit de l’Union européenne», Journal du droit européen,
σ. 154, 2022.
33      Απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (C‑204/21, EU:C:2023:442, σκέψεις 264 έως 266 και 279 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Λαμβανομένης υπόψη της υποχρέωσης που επιβάλλεται, με την OUG 62/2024, στα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια να παραπέμπουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, στο ÎCCJ νομικά ζητήματα, θεωρώ ότι η συγκεκριμένη νομολογία είναι κατ’ αναλογίαν σχετική. Η προβλεπόμενη από την OUG 62/2024 διαδικασία αποσκοπεί προφανώς στη διασφάλιση ομοιόμορφης πρακτικής σε συγκεκριμένο τομέα του δικαίου στη Ρουμανία, συμβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στην ασφάλεια δικαίου.
34      Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επίσης ότι το άρθρο 2 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση ή πρακτική κατά την οποία οι αποφάσεις του συνταγματικού δικαστηρίου δεσμεύουν τα τακτικά δικαστήρια, υπό την προϋπόθεση ότι το εθνικό δίκαιο εγγυάται την ανεξαρτησία του συνταγματικού δικαστηρίου έναντι ιδίως της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας, όπως απαιτείται από τις διατάξεις αυτές [απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, RS (Αποτέλεσμα των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου) C‑430/21, EU:C:2022:99, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
35      Βλ. σκέψη 48 της απόφασης αυτής.
36      Βλ. σκέψη 80 της απόφασης.
37      Τούτο αντικατοπτρίζει, μεταξύ άλλων, τις αρχές της διαφάνειας και της ασφάλειας δικαίου.
38      Τούτο αντικατοπτρίζει την αρχή της κατ’ αντιμωλίαν συζητήσεως ή εκατέρωθεν ακροάσεως των διαδίκων.
39      Απόφαση C‑204/21 (EU:C:2023:442).
40      Όπ.π. (σκέψεις 276 έως 279).
41      Βλ., εντούτοις, σημεία 15 και 48 έως 51 των παρουσών προτάσεων.
42      Βλ. απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, A.K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 123).
43      Βλ. πρώτο, δεύτερο και τέταρτο λόγο για τους οποίους το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο, οι οποίοι συνοψίστηκαν στα σημεία 11 έως 15 και 17 των παρουσών προτάσεων. Θα εξετάσω τους λόγους αυτούς από κοινού χάριν ευκολίας.
44      Ο Procurorul General al României (γενικός εισαγγελέας της Ρουμανίας), μεταξύ άλλων, δύναται να ζητήσει από το ÎCCJ να αποφανθεί επί νομικών ζητημάτων από τα οποία ανέκυψαν νομολογιακές αποκλίσεις.
Η απόφαση του ÎCCJ εκδίδεται μόνον υπέρ του νόμου και δεν θίγει ούτε τις εκκρεμείς δικαστικές υποθέσεις ούτε την κατάσταση των διαδίκων στις οικείες διαδικασίες.
45      Βλ. επίσης σχετική νομολογία του ÎCCJ.
46      Βλ. άρθρο 520 του κώδικα πολιτικής δικονομίας.
47      Πρβλ. σημείο 33 των παρουσών προτάσεων. Διάφορα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει εσωτερικούς μηχανισμούς προδικαστικής παραπομπής στα ανώτατα δικαστήριά τους με σκοπό την αποσαφήνιση σημαντικών νομικών ζητημάτων σε υποθέσεις που εκκρεμούν ενώπιον των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων. Βλ., για παράδειγμα, άρθρο 390 του Kodeks postępowania cywilnego (πολωνικού κώδικα πολιτικής δικονομίας, το οποίο προβλέπει τα εξής: «1. Εάν, κατά την εκδίκαση προσφυγής, ανακύπτει νομικό ζήτημα το οποίο γεννά σοβαρές αμφιβολίες, το δικαστήριο δύναται να αναστείλει την εκδίκαση της υπόθεσης και να παραπέμψει το επίμαχο ζήτημα στο Sąd Najwyższy (Ανώτατο Δικαστήριο) προς εξέταση. Το Sąd Najwyższy (Ανώτατο Δικαστήριο) είναι αρμόδιο είτε να εκδικάσει την υπόθεση το ίδιο είτε να παραπέμψει το ζήτημα προς εξέταση στον διευρυμένο δικαστικό σχηματισμό του. 2. Η απόφαση του Sąd Najwyższy (Ανωτάτου Δικαστηρίου) σχετικά με το νομικό ζήτημα έχει δεσμευτικό χαρακτήρα στην υπόθεση». Για το επίσημο κείμενο στην πολωνική γλώσσα, βλ. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640430296/U/D19640296Lj.pdf. Βλ. επίσης άρθρα 392 έως 395 του Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (ολλανδικός κώδικας πολιτικής δικονομίας), διατίθενται στη διεύθυνση https://www.rechtspraak.nl/SiteCollectionDocuments/dutch-code-of-civil-procedure-2025.pdf. Εντούτοις, ο μοναδικός χαρακτήρας της ρουμανικής διαδικασίας που καθιερώθηκε με την OUG αριθ. 62/2024 απορρέει από το γεγονός ότι είναι υποχρεωτική σε ορισμένες περιπτώσεις και περιορίζει, κατ’ αυτόν τον τρόπο, την ευχέρεια που διαθέτουν τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια.
48      Υπό την επιφύλαξη ελέγχου του ζητήματος από το αιτούν δικαστήριο.
49      Κατά τρόπο παρόμοιο με τη διαδικασία που προβλέπεται στα άρθρα 519 και 520 του κώδικα πολιτικής δικονομίας.
50      Ειδικότερα, την απαίτηση της ύπαρξης «νομικού ζητήματος, από την αποσαφήνιση του οποίου εξαρτάται η έκδοση απόφασης επί της ουσίας στην υπόθεση».
51      Δεδομένου ότι διαφυλάσσει τη δικαιοδοσία των ιεραρχικώς κατώτερων δικαστηρίων να εξακριβώνουν τα πραγματικά περιστατικά και να εφαρμόζουν, στα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης που εκδικάζουν, την απόφαση που το ÎCCJ εκδίδει in abstracto επί νομικού ζητήματος, η OUG 62/2024 διασφαλίζει την αποφυγή «υπέρμετρης συγκέντρωσης» της νομολογίας. Βλ. παρατηρήσεις του αιτούντος δικαστηρίου οι οποίες συνοψίστηκαν στο σημείο 16 των παρουσών προτάσεων.
52      Υπό την επιφύλαξη ελέγχου του ζητήματος από το αιτούν δικαστήριο.
53      Παρενέβαλα τον όρο «τελική», ο οποίος δεν χρησιμοποιήθηκε στην απόφαση Hann-Invest, καθόσον, θεωρώ, με την επιφύλαξη ελέγχου του ζητήματος από το αιτούν δικαστήριο, ότι τα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια της Ρουμανίας μπορούν να υποβάλουν προδικαστική παραπομπή στο ÎCCJ δυνάμει της OUG 62/2024 ακόμη και αν έχει ξεκινήσει η διάσκεψή τους για την έκδοση απόφασης επί της υποθέσεως, δεδομένου ότι η αναγκαιότητα της εν λόγω παραπομπής ενδέχεται να ανακύψει μόνον κατά τη διάρκεια της διάσκεψης. Επιπλέον, άλλα ιεραρχικώς κατώτερα δικαστήρια ενδέχεται να υποχρεωθούν να αναστείλουν τις διασκέψεις που έχουν ξεκινήσει, εάν παραπεμφθεί στο ÎCCJ νομικό ζήτημα το οποίο έχει σημασία για τη διαδικασία που εκκρεμεί ενώπιόν τους.
54      Βλ. σημείο 38 των παρουσών προτάσεων. Παρόμοια προσέγγιση εφάρμοσε η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, η οποία συνέστησε «η ιεραρχική οργάνωση των δικαστηρίων να μη θίγει την ατομική ανεξαρτησία» και «τα ανώτερα δικαστήρια να μην απευθύνουν οδηγίες σε δικαστές σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να κρίνουν επιμέρους υποθέσεις, παρά μόνον με προδικαστικές αποφάσεις[…]» (η υπογράμμιση δική μου). Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών προς τα κράτη μέλη σχετικά με τους δικαστές: ανεξαρτησία, αποτελεσματικότητα και αρμοδιότητες, εγκρίθηκε από την Επιτροπή Υπουργών στις 17 Νοεμβρίου 2010 στη 1098ή σύνοδο των αναπληρωτών υπουργών, CM/Rec(2010)12, σημεία 22 και 23.
55      Βλ., για παράδειγμα, άρθρο 163 του Civilinio Proceso Kodekso (λιθουανικού κώδικα πολιτικής δικονομίας), το οποίο προβλέπει την υποχρεωτική αναστολή της εκδίκασης υπόθεσης από το δικαστήριο που υποβάλλει, στο Lietuvos Respublikos Konstitucinis Teismas (Συνταγματικό Δικαστήριο της Δημοκρατίας της Λιθουανίας) ή στο Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο της Λιθουανίας), αίτηση ελέγχου της συνταγματικότητας ή της νομιμότητας νομικής πράξης που έχει εφαρμογή στην υπόθεση ή υποβάλλει, στο Δικαστήριο, αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Η υποχρέωση αναστολής ισχύει επίσης όταν άλλα δικαστήρια έχουν υποβάλει τέτοια αίτηση για το ίδιο ζήτημα· διατίθεται στη διεύθυνση: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.162435/asr.
56      Βλ. σημείο 38 των παρουσών προτάσεων.
57      Καλούμενη ενίοτε αρχή της εκατέρωθεν ακροάσεως.
58      Βλ. απόφαση Hann-Invest (σκέψη 58).
59      Βλ. σημείο 38 των παρουσών προτάσεων. Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει την πλήρωση των τριών ανωτέρω προϋποθέσεων.
60      Βλ. άρθρο 2, παράγραφος 3, της OUG 62/2024.
61      Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξακριβώσει τον τρόπο λειτουργίας της διαδικασίας στην πράξη.
62      Βλ. σημείο 16 των παρουσών προτάσεων.
63      Πρβλ. απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψη 59).
64      Βλ. σημείο 18 των παρουσών προτάσεων.
65      Βλ. σημείο 33 των παρουσών προτάσεων.
66      Πρβλ. απόφαση της15ης Οκτωβρίου 2024, KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:881, σκέψη 32).
67      Απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (C‑204/21, EU:C:2023:442, σκέψεις 274 και 275), και γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην ΕΣΔΑ) της 18ης Δεκεμβρίου 2014 (EU:C:2014:2454, σκέψη 198).
68      Απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2024, KUBERA
(C‑144/23, EU:C:2024:881, σκέψη 35).
69      Όσον αφορά την υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να αιτιολογεί τη μη παραπομπή ζητήματος στο Δικαστήριο, βλ. απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2024, KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:881, σκέψεις 61 έως 65). Βλ. επίσης προτάσεις της γενικής εισαγγελέα T. Ćapeta στην υπόθεση Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, σημεία 62 έως 85). Επί του ζητήματος της υποχρέωσης αποζημίωσης που υπέχει κράτος μέλος λόγω μη υποβολής, από εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού, αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ και, ειδικότερα, επί της σημασίας της αιτιολογίας στο πλαίσιο αυτό, βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Τ. Ćapeta στην υπόθεση Ferreira da Silva e Brito κ.λπ.
70      Πρβλ. απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2024, KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:881, σκέψεις 34 και 36). Βλ. επίσης απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:799, σκέψεις 40 έως 51), με την οποία το Δικαστήριο προσδιόρισε λεπτομερή κριτήρια για την εκτίμηση του αν δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου απαλλάσσεται από την υποχρέωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο αποσαφήνισε και τελειοποίησε την παλαιότερη νομολογία του, μεταξύ άλλων, την απόφαση-ορόσημο της 6ης Οκτωβρίου 1982, Cilfit
(283/81, EU:C:1982:335).
71      Η ευχέρεια αυτή παρέχεται από το άρθρο 267, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
72      Πρβλ. απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2005, Intermodal Transports
(C‑495/03, EU:C:2005:552, σκέψη 31).
73      Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, RS (Αποτέλεσμα των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου) (C‑430/21, EU:C:2022:99, σκέψη 74).
74      Απόφαση της 24ης Ιουλίου 2023, Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, σκέψη 134 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
75      Κατά το άρθρο 521, παράγραφος 3, του κώδικα πολιτικής δικονομίας, κάθε απάντηση η οποία δίδεται επί νομικού ζητήματος είναι δεσμευτική από την ημερομηνία δημοσίευσης της απόφασης.
76      Με την απόφαση της 15ης Ιουλίου 1964, Costa (6/64, EU:C:1964:66), το Δικαστήριο έκανε δεκτό ότι ο Giudice conciliatore di Milano (διαμεσολαβητής δικαστής Μιλάνου, Ιταλία) είναι εθνικό δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα και αποφάνθηκε ότι, επομένως, το εν λόγω δικαιοδοτικό όργανο υποχρεούται να υποβάλλει στο Δικαστήριο αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως για την ερμηνεία της Συνθήκης.
77      Υπό την επιφύλαξη ελέγχου του ζητήματος από το αιτούν δικαστήριο.
78      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2024, KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:881, σκέψη 32).
79      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 22ας Ιουνίου 2010, Melki και Abdeli (C‑188/10 και C‑189/10, EU:C:2010:363, σκέψη 52). Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ελέγξει το ζήτημα αυτό.
80      Απόφαση 24ης Ιουλίου 2023, Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, σκέψεις 128 και 129 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
81      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2024, KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:881, σκέψεις 51 έως 53).
82      Υπό την επιφύλαξη ελέγχου του ζητήματος από το αιτούν δικαστήριο.
83      Απόφαση της 24ης Ιουλίου 2023, Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, σκέψη 132 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).