62023CJ0322
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έβδομο τμήμα)
της 17ης Οκτωβρίου 2024 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία 1999/70/ΕΚ – Συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP – Ρήτρα 4 – Δημόσιος τομέας – Εκπαιδευτικοί – Πρόσληψη εργαζομένων ορισμένου χρόνου σε θέσεις τακτικών δημοσίων υπαλλήλων κατόπιν διαδικασίας επιλογής βάσει τίτλων – Προσδιορισμός της προϋπηρεσίας – Μερικός συνυπολογισμός των περιόδων υπηρεσίας που συμπληρώθηκαν στο πλαίσιο συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου – Μεταγενέστερη προσμέτρηση της περιόδου προϋπηρεσίας που δεν είχε συνυπολογιστεί – Δεν ασκεί επιρροή για την εκτίμηση της ύπαρξης δυσμενούς διάκρισης»
Στην υπόθεση C‑322/23 [Lufoni] (
i
),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Tribunale di Lecce (πρωτοδικείο Lecce, Ιταλία) με απόφαση της 22ας Μαΐου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 24 Μαΐου 2023, στο πλαίσιο της δίκης
ED
κατά
Ministero dell’Istruzione e del Merito,
Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS),
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έβδομο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Biltgen, πρόεδρο του πρώτου τμήματος, προεδρεύοντα του εβδόμου τμήματος, M. L. Arastey Sahún (εισηγήτρια), πρόεδρο του πέμπτου τμήματος, και J. Passer, δικαστή,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
το Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS), εκπροσωπούμενο από τους C. D’Aloisio, E. De Rose, E. Sciplino και A. Sgroi, avvocati,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Palmieri, επικουρούμενη από την L. Fiandaca και τον F. Sclafani, avvocati dello Stato,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις D. Recchia και F. van Schaik,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της ρήτρας 4 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, η οποία υπογράφηκε στις 18 Μαρτίου 1999 (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο) και περιλαμβάνεται σε παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP (ΕΕ 1999, L 175, σ. 43).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, του ED και, αφετέρου, του Ministero dell’Istruzione e del Merito (Υπουργείου Παιδείας, Ιταλία) και του Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS) [Εθνικού Ιδρύματος Κοινωνικής Ασφάλισης (INPS), Ιταλία] σχετικά με τον υπολογισμό, κατά την ημερομηνία διορισμού του ED ως μόνιμου εκπαιδευτικού, της προϋπηρεσίας που απέκτησε στο πλαίσιο σειράς συμβάσεων ορισμένου χρόνου τις οποίες είχε συνάψει ως μη μόνιμος εκπαιδευτικός.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Η ρήτρα 3 της συμφωνίας-πλαισίου προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας συμφωνίας:
1.
ως “εργαζόμενος ορισμένου χρόνου” νοείται ένα πρόσωπο που έχει σύμβαση ή σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου συναφθείσα απευθείας μεταξύ του εργοδότη και του εργαζομένου, η λήξη της οποίας καθορίζεται από αντικειμενικούς όρους, όπως παρέλευση συγκεκριμένης ημερομηνίας, η ολοκλήρωση συγκεκριμένου έργου ή πραγματοποίηση συγκεκριμένου γεγονότος.
2.
ως “αντίστοιχος εργαζόμενος αορίστου χρόνου” νοείται ο εργαζόμενος που έχει σύμβαση ή σχέση εργασίας αορίστου χρόνου στην ίδια επιχείρηση, και απασχολείται στην ίδια ή παρόμοια εργασία/απασχόληση, λαμβανομένων υπόψη των προσόντων ή των δεξιοτήτων. Όπου δεν υπάρχει αντίστοιχος εργαζόμενος αορίστου χρόνου στην ίδια εκμετάλλευση, η σύγκριση πρέπει να γίνεται με αναφορά στην εκάστοτε εφαρμοζόμενη συλλογική σύμβαση, ή όταν δεν υπάρχει οικεία συλλογική σύμβαση, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, ή τις εθνικές συλλογικές συμβάσεις ή πρακτικές.»
4
Η ρήτρα 4, σημεία 1 και 4, της συμφωνίας-πλαισίου ορίζει τα εξής:
«1.
Όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης, οι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται δυσμενώς σε σχέση με τους αντίστοιχους εργαζομένους αορίστου χρόνου μόνο επειδή έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, εκτός αν αυτό δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους.
[…]
4.
Η απαιτούμενη περίοδος προϋπηρεσίας σε σχέση με ιδιαίτερες συνθήκες απασχόλησης θα είναι η ίδια για τους εργαζομένους ορισμένου χρόνου όπως και για τους εργαζομένους αορίστου χρόνου εκτός από την περίπτωση που δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους διαφορετική διάρκεια της περιόδου προϋπηρεσίας.»
Το ιταλικό δίκαιο
Το νομοθετικό διάταγμα 297/1994
5
Το άρθρο 485, παράγραφος 1, του decreto legislativo no 297, Approvizione del testo unico delle disposizioni legislative vigenti in materia di istruzione, relative alle scuole di ogni ordine e grado (νομοθετικού διατάγματος 297, για την έγκριση του κωδικοποιημένου κειμένου των νομοθετικών διατάξεων που διέπουν την εκπαίδευση και τη λειτουργία των σχολείων όλων των κατηγοριών και βαθμίδων), της 16ης Απριλίου 1994 (GURI αριθ. 115, της 19ης Μαΐου 1994, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 79), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 297/1994), προβλέπει τα ακόλουθα:
«Όσον αφορά το διδακτικό προσωπικό των σχολείων δευτεροβάθμιας και καλλιτεχνικής εκπαίδευσης, η υπηρεσία που έχει παρασχεθεί στα εν λόγω κρατικά και στα εξομοιούμενα με αυτά σχολεία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του εξωτερικού, με καθεστώς μη μόνιμου εκπαιδευτικού, αναγνωρίζεται ως υπηρεσία μόνιμου εκπαιδευτικού για νομικούς και μισθολογικούς σκοπούς στο σύνολό της για τα τέσσερα πρώτα έτη και κατά τα δύο τρίτα για το τυχόν επιπλέον χρονικό διάστημα, καθώς και για μισθολογικούς σκοπούς όσον αφορά το υπόλοιπο ένα τρίτο. Τα οικονομικά δικαιώματα που απορρέουν από την αναγνώριση αυτή διατηρούνται και λαμβάνονται υπόψη σε όλα τα μισθολογικά κλιμάκια που έπονται εκείνου στο οποίο κατατάχθηκε ο υπάλληλος κατά τον χρόνο της αναγνώρισης.»
6
Το άρθρο 489, παράγραφος 1, του ως άνω νομοθετικού διατάγματος ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της αναγνώρισης στην οποία αναφέρονται τα προηγούμενα άρθρα, οι εκπαιδευτικές υπηρεσίες πρέπει να θεωρείται ότι παρασχέθηκαν εντός ενός πλήρους σχολικού έτους, αν είχαν τη διάρκεια που προβλέπεται ότι ισχύει ως έτος στο εκπαιδευτικό σύστημα που ίσχυε κατά τον χρόνο που ολοκληρώθηκε η παροχή των υπηρεσιών.»
Ο νόμος 124/1999
7
Το άρθρο 11, παράγραφος 14, του legge n. 124 – Disposizioni urgenti in materia di personale scolastico (νόμου 124, για τη θέσπιση επειγουσών διατάξεων για το προσωπικό των σχολείων), της 3ης Μαΐου 1999 (GURI αριθ. 107, της 10ης Μαΐου 1999), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νόμος 124/1999), προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η παράγραφος 1 του άρθρου 489 του [νομοθετικού διατάγματος 297/1994] έχει την έννοια ότι η παροχή εκπαιδευτικών υπηρεσιών από μη μόνιμο εκπαιδευτικό, αρχής γενομένης από το έτος 1974-1975, θεωρείται ότι συμπληρώθηκε κατά τη διάρκεια ενός πλήρους σχολικού έτους αν η διάρκειά της ήταν τουλάχιστον 180 ημερών ή αν οι υπηρεσίες παρασχέθηκαν αδιαλείπτως από 1ης Φεβρουαρίου μέχρι το πέρας των εργασιών τελικής αξιολόγησης των μαθητών.»
Το προεδρικό διάταγμα 399/1988
8
Το άρθρο 4, παράγραφος 3, του decreto del Presidente della Repubblica n. 399 – Norme risultanti dalla disciplina prevista dall’accordo per il triennio 1988-1990 del 9 giugno 1988 relativo al personale del comparto scuola (προεδρικού διατάγματος 399, για τη ρύθμιση που απορρέει από τη συμφωνία 1988-1990, της 9ης Ιουνίου 1988, σχετικά με το προσωπικό των σχολείων), της 23ης Αυγούστου 1988 (GURI αριθ. 213, της 10ης Σεπτεμβρίου 1988, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 85, στο εξής: προεδρικό διάταγμα 399/1988), ορίζει τα εξής:
«Κατά το πέρας του 16ου έτους υπηρεσίας για τους εκπαιδευτικούς της ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που διαθέτουν πανεπιστημιακό τίτλο και του 18ου έτους για τους διοικητικούς συντονιστές, τους νηπιαγωγούς και τους δασκάλους πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, τους καθηγητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του πρώτου κύκλου και τους καθηγητές ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με πτυχίο από ανώτερες σχολές, του 20ού έτους για το επικουρικό και το βοηθητικό προσωπικό και του 24ου έτους για τους καθηγητές μουσικών ωδείων και ακαδημιών, η προϋπηρεσία που λαμβάνεται υπόψη αποκλειστικά για μισθολογικούς σκοπούς υπολογίζεται στο σύνολό της για τους σκοπούς της μεταγενέστερης κατάταξης σε μισθολογικό κλιμάκιο.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
9
Ο ED εργάστηκε ως εκπαιδευτικός στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, με διάφορες συμβάσεις ορισμένου χρόνου, κατά τα σχολικά έτη 1996-1997 έως 1998-1999, 2000-2001 έως 2009-2010 και 2011-2012 έως 2014-2015, πριν μονιμοποιηθεί ως εκπαιδευτικός, με σύμβαση αορίστου χρόνου, την 1η Σεπτεμβρίου 2015, κατόπιν διαδικασίας επιλογής βάσει τίτλων.
10
Στο πλαίσιο της μονιμοποίησής του, αναγνωρίσθηκε στον ED, για νομικούς και μισθολογικούς σκοπούς, βάσει της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας, προϋπηρεσία αποκτηθείσα δυνάμει των ως άνω συμβάσεων ορισμένου χρόνου συνολικής διάρκειας 10 ετών, 5 μηνών και 10 ημερών.
11
Ο ED, εκτιμώντας ότι ο υπολογισμός της προϋπηρεσίας του αντιβαίνει στη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου, καθόσον δεν λαμβάνει υπόψη την πλήρη διάρκεια της εργασίας του πριν από τη μονιμοποίησή του, άσκησε στις 22 Απριλίου 2021 αγωγή ενώπιον του Tribunale di Lecce (πρωτοδικείου Lecce, Ιταλία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, προκειμένου να του αναγνωριστεί η προϋπηρεσία που απέκτησε βάσει των ως άνω συμβάσεων ορισμένου χρόνου, διάρκειας 10 ετών, 10 μηνών και 17 ημερών.
12
Όσον αφορά το σύστημα υπολογισμού της προϋπηρεσίας που προβλέπει η εθνική νομοθεσία, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, αφενός, ότι το άρθρο 11, παράγραφος 14, του νόμου 124/1999 προβλέπει, για έκαστο σχολικό έτος, ότι, σε περίπτωση που ο συνολικός χρόνος της υπηρεσίας μη μόνιμου εκπαιδευτικού έχει διάρκεια τουλάχιστον 180 ημερών ή εκτείνεται από την 1η Φεβρουαρίου έως το πέρας των εργασιών τελικής αξιολόγησης των μαθητών, θεωρείται ότι ο εκπαιδευτικός αυτός έχει παράσχει υπηρεσία για ένα πλήρες σχολικό έτος. Αντιστρόφως, όταν η παρασχεθείσα υπηρεσία δεν πληροί καμία από τις δύο προϋποθέσεις, δεν λαμβάνεται υπόψη.
13
Ειδικότερα, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, όσον αφορά τον ED, τα σχολικά έτη 2000-2001, 2011-2012 και 2012-2013 δεν ελήφθησαν υπόψη, δεδομένου ότι, όσον αφορά τα έτη αυτά, η διάρκεια των υπηρεσιών που παρέσχε δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις του άρθρου 11, παράγραφος 14, του νόμου 124/1999.
14
Αφετέρου, μετά τον υπολογισμό της διάρκειας της παρασχεθείσας υπηρεσίας σύμφωνα με τους κανόνες που μνημονεύονται στη σκέψη 12 της παρούσας απόφασης, η διάρκεια αυτή λαμβάνεται υπόψη καθ’ ολοκληρίαν, σύμφωνα με το άρθρο 485 του νομοθετικού διατάγματος 297/1994, για τα τέσσερα πρώτα έτη, ενώ για τα επόμενα έτη λαμβάνεται υπόψη, για νομικούς και μισθολογικούς σκοπούς, κατά τα δύο τρίτα. Το υπόλοιπο ένα τρίτο λαμβάνεται υπόψη για μισθολογικούς σκοπούς, ήτοι για τη μεταγενέστερη κατάταξη σε μισθολογικό κλιμάκιο, κατά τον χρόνο που προβλέπει το άρθρο 4 παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988 και ιδίως κατά το πέρας του 16ου έτους υπηρεσίας για τους εκπαιδευτικούς της ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που είναι απόφοιτοι πανεπιστημίου.
15
Το αιτούν δικαστήριο προσθέτει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988 έχει ιδιαίτερη σημασία για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης, στο μέτρο που, δυνάμει της διάταξης αυτής, είναι δυνατή η προσμέτρηση, για μισθολογικούς σκοπούς, οι οποίοι και αποτελούν το αντικείμενο της διαφοράς, του μέρους της προϋπηρεσίας που δεν λαμβάνεται υπόψη κατά τη μονιμοποίηση του ενδιαφερομένου. Συνεπώς, στα πρόσωπα που βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με τον ED αναγνωρίζεται μεν ο πλήρης χρόνος προϋπηρεσίας τους ως μη μόνιμων εκπαιδευτικών, αλλά από το 16ο έτος υπηρεσίας.
16
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, Motter (C‑466/17, στο εξής: απόφαση Motter, EU:C:2018:758), η οποία αφορούσε το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης σύστημα υπολογισμού της προϋπηρεσίας, το Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη, ιδίως, το άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988, δεδομένου ότι η απόφαση περί παραπομπής στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση εκείνη δεν μνημόνευε τη διάταξη αυτή. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, είναι αναγκαίο, εν προκειμένω, να υποβληθούν στο Δικαστήριο νέα προδικαστικά ερωτήματα και να παρασχεθεί πληρέστερο νομικό πλαίσιο.
17
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει επίσης ότι τα στοιχεία που παραθέτει το Δικαστήριο στην απόφαση Motter όσον αφορά τη συγκρισιμότητα των οικείων καταστάσεων και την αντικειμενική δικαιολόγηση που επικαλείται η Ιταλική Κυβέρνηση είναι κρίσιμα και στην παρούσα υπόθεση.
18
Επιπλέον, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ιταλία), με την απόφαση 31149 της 28ης Νοεμβρίου 2019, η οποία εκδόθηκε βάσει της απόφασης Motter, έκρινε ότι το άρθρο 485 του νομοθετικού διατάγματος 297/1994 αντέβαινε στη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου και ότι η εφαρμογή του άρθρου αυτού έπρεπε, κατά συνέπεια, να αποκλείεται όταν η προϋπηρεσία των εκπαιδευτικών ορισμένου χρόνου που στη συνέχεια μονιμοποιούνται, η οποία υπολογίζεται σύμφωνα με τα κριτήρια του άρθρου 485 και του άρθρου 489 του εν λόγω νομοθετικού διατάγματος, όπως συμπληρώθηκε με το άρθρο 11, παράγραφος 14, του νόμου 124/1999, είναι μικρότερη από εκείνη που θα αναγνωριζόταν σε συγκρίσιμη περίπτωση εκπαιδευτικού ο οποίος προσελήφθη εξαρχής με σύμβαση αορίστου χρόνου.
19
Επομένως, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έκρινε ότι η ύπαρξη δυσμενούς διάκρισης πρέπει να εκτιμάται διά της σύγκρισης, κατά τον χρόνο μονιμοποίησης του ενδιαφερομένου, της προϋπηρεσίας που προκύπτει από τον υπολογισμό που προβλέπει καθένα από τα δύο συστήματα υπολογισμού που διαλαμβάνονται στην προηγούμενη σκέψη, προκειμένου να εφαρμοστεί το ευνοϊκότερο σύστημα.
20
Εν προκειμένω, ο ED ζητεί, κατ’ εφαρμογήν των αρχών που διατύπωσε το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), να του αναγνωριστεί προϋπηρεσία 10 ετών, 10 μηνών και 17 ημερών, ήτοι κατά 5 μήνες και 7 ημέρες μεγαλύτερη από την προϋπηρεσία που όντως του αναγνωρίστηκε.
21
Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι, σύμφωνα με το σύστημα υπολογισμού που επικαλείται ο ED, αυτός θα απολέσει, μεταξύ άλλων, το προβλεπόμενο στο άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988 δικαίωμα να του αναγνωριστεί, κατά το πέρας του 16ου έτους υπηρεσίας του, πρόσθετος χρόνος προϋπηρεσίας 3 ετών, 2 μηνών και 20 ημερών, για μισθολογικούς και μόνον σκοπούς.
22
Επομένως, το γεγονός ότι, κατά τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), ο κρίσιμος χρόνος για την εκτίμηση της ύπαρξης δυσμενούς διάκρισης βάσει της ρήτρας 4 της συμφωνίας-πλαισίου είναι ο χρόνος της μονιμοποίησης έχει ως συνέπεια, στην πράξη, προσαύξηση της προϋπηρεσίας του ED κατά περίπου 5 μήνες, αλλά και απώλεια του δικαιώματος αναγνώρισης του πρόσθετου χρόνου προϋπηρεσίας που μνημονεύεται στην προηγούμενη σκέψη.
23
Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το σύστημα υπολογισμού προϋπηρεσίας που απορρέει από τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) οδηγεί σε μεγαλύτερη ανισότητα μεταξύ των εργαζομένων ορισμένου χρόνου και των εργαζομένων αορίστου χρόνου που βρίσκονται σε συγκρίσιμη κατάσταση σε σχέση με το σύστημα υπολογισμού προϋπηρεσίας του άρθρου 485 του νομοθετικού διατάγματος 297/1994, το οποίο, όπως επισήμανε το ίδιο το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), εισάγει δυσμενείς διακρίσεις, με αποτέλεσμα να αντιβαίνει ενδεχομένως στις αρχές που διατύπωσε το Δικαστήριο με την απόφαση της 18ης Οκτωβρίου 2012, Valenza κ.λπ. (C‑302/11 έως C‑305/11, EU:C:2012:646).
24
Κατά συνέπεια, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η προσμέτρηση της προϋπηρεσίας, όπως προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988, μπορεί να συνιστά αντικειμενική δικαιολόγηση της διαφορετικής μεταχείρισης που έχει κριθεί ότι αντιβαίνει στη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου.
25
Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει επ’ αυτού, κατ’ ουσίαν, ότι η εν λόγω προσμέτρηση της προϋπηρεσίας, δυνάμει του άρθρου 4 παράγραφος 3, μπορεί να θεωρηθεί ως πραγματικό στοιχείο το οποίο είναι μελλοντικό και αβέβαιο και το οποίο συνδέεται με πραγματικές εκτιμήσεις που αφορούν κάθε πρόσωπο χωριστά.
26
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale di Lecce (πρωτοδικείο Lecce, Ιταλία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Αντιτίθεται η ρήτρα 4 [της συμφωνίας-πλαισίου] σε εθνική ρύθμιση όπως τα άρθρα 485 και 489 του νομοθετικού διατάγματος 297/1994, το άρθρο 11, παράγραφος 14, του νόμου 124/1999, καθώς και το άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988, κατά τα οποία για τον συνυπολογισμό της προϋπηρεσίας υπό καθεστώς μη τακτικού υπαλλήλου, λαμβανομένου υπόψη του προαναφερθέντος άρθρου 11, παράγραφος 14, αναγνωρίζονται πλήρως μόνον τα πρώτα τέσσερα έτη προϋπηρεσίας, ενώ τα επιπλέον έτη λαμβάνονται υπόψη κατά τα δύο τρίτα για νομικούς και μισθολογικούς σκοπούς και κατά το υπόλοιπο ένα τρίτο για μισθολογικούς μόνο σκοπούς, τούτο δε μετά τη συμπλήρωση ορισμένου χρόνου προϋπηρεσίας, κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988;
2)
Εν πάση περιπτώσει, οφείλει το αιτούν δικαστήριο, προκειμένου να εκτιμήσει εάν υφίσταται δυσμενής διάκριση κατά την έννοια της ρήτρας 4 [της συμφωνίας πλαισίου], να λάβει υπόψη μόνον την προϋπηρεσία υπό καθεστώς μη τακτικού υπαλλήλου η οποία αναγνωρίζεται κατά τον χρόνο ανάληψης υπηρεσίας ή, αντιθέτως, οφείλει να λάβει υπόψη το σύνολο των ρυθμίσεων που αφορούν τη μεταχείριση της εν λόγω προϋπηρεσίας και, επομένως, και τους κανόνες οι οποίοι προβλέπουν, κατά τις περιόδους που έπονται της τοποθέτησης σε οργανική θέση, πλήρη συνεκτίμηση της προϋπηρεσίας μόνο για μισθολογικούς σκοπούς;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του παραδεκτού
27
Η Ιταλική Κυβέρνηση προβάλλει ότι τα προδικαστικά ερωτήματα είναι απαράδεκτα, δεδομένου ότι η απάντηση σε αυτά δεν εγείρει καμία αμφιβολία, ιδίως υπό το πρίσμα της απόφασης Motter. Εξάλλου, το πρώτο ερώτημα είναι υποθετικό, καθόσον αντανακλά τη διαφωνία του αιτούντος δικαστηρίου με τη νομολογία του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), ενώ η εσωτερική έννομη τάξη παρέχει μέσα για την άρση της διαφωνίας αυτής.
28
Συναφώς, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, εναπόκειται αποκλειστικώς στον εθνικό δικαστή, ο οποίος έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη για τη δικαστική απόφαση που πρόκειται να εκδοθεί, να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιομορφίες της υπόθεσης, τόσο την αναγκαιότητα έκδοσης προδικαστικής αποφάσεως ώστε να είναι σε θέση να εκδώσει τη δική του απόφαση όσο και τη λυσιτέλεια των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Επομένως, εφόσον τα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται κατ’ αρχήν να αποφανθεί (απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, Vapo Atlantic, C‑604/21, EU:C:2023:175, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29
Εν προκειμένω, αφενός, υπενθυμίζεται ότι ουδόλως απαγορεύεται σε εθνικό δικαστήριο να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα, για την απάντηση του οποίου δεν υπάρχει, κατά την άποψη ενός εκ των μετεχόντων στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου, περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία. Επομένως, ακόμη και αν υποτεθεί ότι συντρέχει τέτοια περίπτωση, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που περιέχει τέτοια ερωτήματα δεν καθίσταται εξ αυτού του λόγου απαράδεκτη (πρβλ. απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, Vapo Atlantic, C‑604/21, EU:C:2023:175, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30
Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει τους λόγους για τους οποίους, κατά την κρίση του, η απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Συναφώς, υποστηρίζει ότι διατηρεί αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον συμμορφώνονται προς τη νομολογία του Δικαστηρίου τα συμπεράσματα που συνήγαγε το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) από την απόφαση Motter. Επισημαίνει περαιτέρω ότι, με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη όλες τις πτυχές της επίμαχης στην κύρια δίκη εθνικής ρύθμισης και ότι υφίστανται αμφιβολίες ως προς την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου σε περιπτώσεις όπως του ED. Συνεπώς, το πρόβλημα που θέτει το πρώτο προδικαστικό ερώτημα δεν έχει υποθετικό χαρακτήρα.
31
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι τα προδικαστικά ερωτήματα υποβάλλονται παραδεκτώς.
Επί της ουσίας
32
Με τα ερωτήματά του, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας, για την αναγνώριση της προϋπηρεσίας εργαζομένου κατά τη μονιμοποίησή του ως τακτικού δημοσίου υπαλλήλου, οι περίοδοι υπηρεσίας που συμπληρώθηκαν βάσει συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, κατά το μέρος που υπερβαίνουν τα τέσσερα έτη, συνυπολογίζονται μόνον κατά τα δύο τρίτα, τούτο δε ακόμη και όταν, μετά από ορισμένο αριθμό ετών υπηρεσίας, το ένα τρίτο του υπολειπόμενου χρόνου υπηρεσίας προσμετράται αποκλειστικώς για μισθολογικούς σκοπούς.
33
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου, η οποία έχει άμεσο αποτέλεσμα, απαγορεύει, με το σημείο της 1, τη λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση των εργαζομένων ορισμένου χρόνου, όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης, σε σχέση με τους αντίστοιχους εργαζομένους αορίστου χρόνου, απλώς και μόνον επειδή εργάζονται με καθεστώς ορισμένου χρόνου, εκτός αν η διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους. Το σημείο 4 της ρήτρας 4 επιβάλλει την ίδια απαγόρευση όσον αφορά τα κριτήρια υπολογισμού των περιόδων προϋπηρεσίας που αφορούν ιδιαίτερες συνθήκες απασχόλησης (απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 2023, Ministero dell’Istruzione και INPS, C‑270/22, στο εξής: απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, EU:C:2023:933, σκέψεις 52 και 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η έννοια «συνθήκες απασχόλησης», όπως χρησιμοποιείται στη ρήτρα 4, καλύπτει κανόνες όπως οι επίμαχοι στην κύρια δίκη που αφορούν τον απαιτούμενο χρόνο προϋπηρεσίας προκειμένου να είναι δυνατή η κατάταξη σε μισθολογικό κλιμάκιο (απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
35
Επομένως, προκειμένου να δοθεί απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα, πρέπει να εξεταστεί αν εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη εισάγει πράγματι διαφορετική μεταχείριση, κατά την έννοια της ρήτρας 4 της συμφωνίας-πλαισίου, προτού κριθεί, ενδεχομένως, αν η διαφορετική αυτή μεταχείριση μπορεί να δικαιολογηθεί από αντικειμενικούς λόγους, κατά την έννοια της ίδιας ρήτρας.
36
Όσον αφορά, πρώτον, το ζήτημα αν η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση εισάγει διαφορετική μεταχείριση, κατά την έννοια της ρήτρας 4 της συμφωνίας-πλαισίου, επισημαίνεται ότι η απόφαση περί παραπομπής αφορά το άρθρο 485, παράγραφος 1, και το άρθρο 489, παράγραφος 1, του νομοθετικού διατάγματος 297/1994, το άρθρο 11, παράγραφος 14, του νόμου 124/1999, καθώς και το άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988.
37
Η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Motter αφορούσε το άρθρο 485, παράγραφος 1, του νομοθετικού διατάγματος 297/1994.
38
Πλην όμως, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην υπόθεση εκείνη, το Δικαστήριο δεν διέθετε πλήρες νομικό πλαίσιο και γι’ αυτό αποφάσισε να υποβάλει την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Στο πλαίσιο αυτό, μνημονεύει τις λοιπές διατάξεις που παρατίθενται στη σκέψη 36 της παρούσας απόφασης.
39
Συναφώς, επισημαίνεται ότι οι λόγοι που επικαλείται το αιτούν δικαστήριο για να δικαιολογήσει την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι, κατ’ ουσίαν, οι ίδιοι με εκείνους που οδήγησαν το Tribunale ordinario di Ravenna (πρωτοδικείο Ραβέννας, Ιταλία) να υποβάλει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, όπως προκύπτει από τη σκέψη 41 αυτής. Η εν λόγω απόφαση εκδόθηκε στις 30 Νοεμβρίου 2023, ήτοι μετά την υποβολή της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στην υπό κρίση υπόθεση.
40
Στην εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, σύμφωνα με την επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση, η προϋπηρεσία των εκπαιδευτικών που προσλαμβάνονται με καθεστώς αορίστου χρόνου μέσω διαγωνισμού μπορεί να συνυπολογιστεί στο σύνολό της για την κατάταξή τους σε μισθολογικό κλιμάκιο (πρβλ. απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 57).
41
Αντιθέτως, οι περίοδοι υπηρεσίας ορισμένου χρόνου που συμπλήρωσαν κατά τη διάρκεια ενός σχολικού έτους οι εκπαιδευτικοί οι οποίοι στη συνέχεια εντάσσονται στη δημόσια διοίκηση μετά από διαγωνισμό βάσει τίτλων σπουδών, οι οποίες δεν φθάνουν τα όρια που προβλέπονται στο άρθρο 489 του νομοθετικού διατάγματος 297/1994, όπως συμπληρώθηκε με το άρθρο 11, παράγραφος 14, του νόμου 124/1999, δεν λαμβάνονται υπόψη για την αναγνώριση της προϋπηρεσίας τους. Επιπλέον, οι περίοδοι που φθάνουν τα όρια αυτά συνυπολογίζονται μόνο για τέσσερα έτη, ενώ ο συνυπολογισμός αυτός περιορίζεται στα δύο τρίτα για τα επόμενα έτη, σύμφωνα με το άρθρο 485 του νομοθετικού διατάγματος 297/1994 (πρβλ. απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 58). Όπως μνημονεύθηκε στη σκέψη 13 της παρούσας απόφασης, όλες αυτές οι διατάξεις εφαρμόστηκαν στην περίπτωση του ED.
42
Επιπλέον, στη σκέψη 59 της απόφασης Ministero dell’Istruzione και INPS, το Δικαστήριο έλαβε ρητώς υπόψη τον μηχανισμό προσμέτρησης που προβλέπει το άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988, δυνάμει του οποίου το ένα τρίτο της προϋπηρεσίας που δεν συνυπολογίζεται κατά τη μονιμοποίηση μπορεί, ενδεχομένως, μετά από ορισμένο χρονικό διάστημα, να προσμετρηθεί για τους σκοπούς της μεταγενέστερης κατάταξης των οικείων εκπαιδευτικών σε μισθολογικό κλιμάκιο. Συναφώς, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι μια τέτοια προσμέτρηση της προϋπηρεσίας μπορεί να λάβει χώρα μόνο μετά από ιδιαίτερα μακρά περίοδο, ήτοι μεταξύ του 16ου και του 24ου έτους υπηρεσίας. Επισήμανε επίσης, κατ’ ουσίαν, ότι η προσμέτρηση αυτή γίνεται μόνον εφόσον ο ενδιαφερόμενος εκπαιδευτικός εξακολουθεί να ανήκει, κατά τη λήξη της περιόδου, στο προσωπικό του Υπουργείου Παιδείας.
43
Λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των διατάξεων που μνημονεύθηκαν στις δύο προηγούμενες σκέψεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη εισάγει διαφορετική μεταχείριση εις βάρος των εκπαιδευτικών που προσλαμβάνονται με σύμβαση ορισμένου χρόνου σε σχέση με τους εκπαιδευτικούς που προσλαμβάνονται με σύμβαση αορίστου χρόνου μέσω γενικού διαγωνισμού, στους οποίους δεν εφαρμόζονται οι περιορισμοί που παρατίθενται στην προηγούμενη σκέψη (απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 60).
44
Επομένως, από την απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS συνάγεται ότι ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη εισάγει διαφορετική μεταχείριση, κατά την έννοια της ρήτρας 4 της συμφωνίας-πλαισίου, και ότι ο μηχανισμός προσμέτρησης της προϋπηρεσίας που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988, στον οποίο το αιτούν δικαστήριο αποδίδει ιδιαίτερη σημασία, συγκαταλέγεται μεταξύ των κανόνων που εισάγουν τέτοια διαφορετική μεταχείριση.
45
Επισημαίνεται περαιτέρω ότι, όπως υπογραμμίζει και το ίδιο το αιτούν δικαστήριο, ενώ τα δύο τρίτα της προϋπηρεσίας που λαμβάνεται υπόψη κατά τη μονιμοποίηση εκπαιδευτικού συνεκτιμώνται για νομικούς και μισθολογικούς σκοπούς, η ενδεχόμενη προσμέτρηση, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988, του υπόλοιπου ενός τρίτου της προϋπηρεσίας πραγματοποιείται μόνο για μισθολογικούς σκοπούς.
46
Επομένως, ο εν λόγω μηχανισμός προσμέτρησης της προϋπηρεσίας δεν χαρακτηρίζεται μόνον από το ότι, όπως αναφέρθηκε στη σκέψη 42 της παρούσας απόφασης, η ενδεχόμενη εφαρμογή του –η οποία εξαρτάται από την προϋπόθεση ότι ο ενδιαφερόμενος εξακολουθεί να ασκεί καθήκοντα μόνιμου εκπαιδευτικού– μετατίθεται για πλείονα έτη –στην περίπτωση του ED, στο πέρας του 16ου έτους υπηρεσίας του– και είναι, ως εκ τούτου, μελλοντική και αβέβαιη, αλλά και από το ότι, ακόμη και όταν ο μηχανισμός αυτός εφαρμόζεται, τα αποτελέσματά του έχουν περιορισμένη εμβέλεια.
47
Συνεπώς, το γεγονός ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, η εφαρμογή του εν λόγω μηχανισμού είναι ενδεχομένως ευνοϊκή για τους ενδιαφερόμενους εκπαιδευτικούς δύναται, κατά περίπτωση, να αντισταθμίσει εν μέρει μόνον τη διαφορετική μεταχείριση που υφίστανται οι εν λόγω εκπαιδευτικοί, κατά τον χρόνο της μονιμοποίησής τους, από την εφαρμογή εθνικής ρύθμισης όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη.
48
Εν πάση περιπτώσει, η ύπαρξη λιγότερο ευνοϊκής μεταχείρισης, κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, εκτιμάται αντικειμενικά [απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2024, X (Μη αιτιολόγηση καταγγελίας), C‑715/20, EU:C:2024:139, σκέψη 51]. Επομένως, η ύπαρξη διαφορετικής μεταχείρισης πρέπει να εκτιμάται βάσει των πραγματικών και νομικών στοιχείων τα οποία μπορούν να διαπιστωθούν κατά τον χρόνο που την επικαλείται το πρόσωπο που θεωρεί ότι υπόκειται στην εν λόγω μεταχείριση, χωρίς να μπορούν να ληφθούν υπόψη πιθανά μελλοντικά στοιχεία, των οποίων η ίδια η ύπαρξη και το ακριβές περιεχόμενο παραμένουν αβέβαια κατά τον χρόνο εκείνον.
49
Ωστόσο, προκειμένου να συνιστά η διαφορετική μεταχείριση δυσμενή διάκριση απαγορευόμενη από τη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου, πρέπει επίσης να αφορά συγκρίσιμες καταστάσεις και να μη δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους (απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50
Δεύτερον, όσον αφορά ειδικότερα το συγκρίσιμο των καταστάσεων, προκειμένου να διαπιστωθεί κατά πόσον οι εργαζόμενοι εκτελούν την ίδια ή παρόμοια εργασία, κατά την έννοια της συμφωνίας-πλαισίου, πρέπει, κατ’ εφαρμογήν της ρήτρας 3, σημείο 2, και της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, να εξεταστεί εάν, λαμβανομένου υπόψη ενός συνόλου παραγόντων, όπως η φύση της εργασίας, η απαιτούμενη κατάρτιση και οι όροι εργασίας, μπορεί να θεωρηθεί ότι οι εργαζόμενοι αυτοί βρίσκονται σε συγκρίσιμες καταστάσεις. Αν αποδειχθεί ότι οι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου, όταν απασχολούνται, ασκούν τα ίδια καθήκοντα με τους εργαζομένους που απασχολούνται από τον ίδιο εργοδότη για αόριστο χρόνο ή κατέχουν την ίδια θέση με εκείνους, οι καταστάσεις των δύο αυτών κατηγοριών εργαζομένων πρέπει, κατ’ αρχήν, να θεωρηθούν συγκρίσιμες (απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψεις 62 και 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
51
Συναφώς, όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, στην υπόθεση της κύριας δίκης δεν αμφισβητείται ότι οι επίμαχες καταστάσεις είναι συγκρίσιμες, ιδίως όσον αφορά τα καθήκοντα που ασκούν οι εκπαιδευτικοί με σύμβαση ορισμένου χρόνου και εκείνα που ασκούν οι εκπαιδευτικοί με σύμβαση αορίστου χρόνου.
52
Κατά τα λοιπά, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα καθήκοντα που ασκούν μη μόνιμοι εκπαιδευτικοί, όπως ο ED, πρέπει, κατ’ αρχήν, να θεωρηθούν συγκρίσιμα με εκείνα των εκπαιδευτικών αορίστου χρόνου (πρβλ. απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53
Τρίτον και τελευταίο, όσον αφορά το ζήτημα αν διαφορετική μεταχείριση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη μπορεί να δικαιολογηθεί από «αντικειμενικούς λόγους» κατά την έννοια της ρήτρας 4 της συμφωνίας-πλαισίου, υπενθυμίζεται ότι η έννοια αυτή πρέπει να θεωρηθεί ότι δεν μπορεί να δικαιολογήσει διαφορετική μεταχείριση των εργαζομένων ορισμένου χρόνου έναντι των εργαζομένων αορίστου χρόνου για τον λόγο και μόνον ότι η μεταχείριση αυτή προβλέπεται από γενικό και αφηρημένο εθνικό κανόνα δικαίου. Η έννοια αυτή επιτάσσει να δικαιολογείται η διαπιστωθείσα άνιση μεταχείριση από την ύπαρξη σαφών και συγκεκριμένων στοιχείων που να χαρακτηρίζουν τον οικείο όρο απασχόλησης στο ειδικό πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται (απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 69 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54
Πρέπει να μπορεί να εξακριβωθεί, βάσει αντικειμενικών και διαφανών κριτηρίων, αν η ανισότητα αυτή ανταποκρίνεται σε πραγματική ανάγκη, αν είναι κατάλληλη για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού και αν είναι αναγκαία προς τούτο. Τα στοιχεία αυτά μπορούν να προκύπτουν, μεταξύ άλλων, από την ιδιαίτερη φύση των καθηκόντων για την εκτέλεση των οποίων έχουν συναφθεί οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου και από τα συμφυή χαρακτηριστικά των καθηκόντων αυτών ή, ενδεχομένως, από την επιδίωξη ενός θεμιτού σκοπού κοινωνικής πολιτικής εκ μέρους κράτους μέλους (απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
55
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι οι αντικειμενικοί λόγοι τους οποίους επικαλέστηκε η Ιταλική Κυβέρνηση στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Motter ισχύουν και στην υπό κρίση υπόθεση. Από τη σκέψη 42 της απόφασης Motter προκύπτει ότι οι σκοποί που επικαλέστηκε η Ιταλική Κυβέρνηση συνίστανται κατ’ ουσίαν, αφενός, στην αποτύπωση της διαφοράς στην επαγγελματική πείρα μεταξύ των μόνιμων εκπαιδευτικών που προσλαμβάνονται εξαρχής μέσω γενικών διαγωνισμών και των εκπαιδευτικών που μονιμοποιήθηκαν κατόπιν απόκτησης επαγγελματικής πείρας βάσει συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και, αφετέρου, στην αποφυγή της πρόκλησης αντίστροφων διακρίσεων εις βάρος των πρώτων. Διευκρινίζεται επίσης ότι η Ιταλική Κυβέρνηση παραπέμπει επίσης με τις γραπτές παρατηρήσεις της στους σκοπούς που εξέτασε το Δικαστήριο στην απόφαση Motter.
56
Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, καθένας από τους σκοπούς αυτούς μπορεί να συνιστά «αντικειμενικό λόγο», κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1 ή 4, της συμφωνίας-πλαισίου (απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 73 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
57
Το Δικαστήριο δέχτηκε επίσης ότι μπορεί, κατ’ αρχήν και υπό την επιφύλαξη ελέγχου από το αιτούν δικαστήριο, να θεωρηθεί ότι οι εν λόγω σκοποί ανταποκρίνονται σε πραγματική ανάγκη καθώς και ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί κατάλληλη για την επίτευξη των ίδιων αυτών σκοπών (πρβλ. απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψεις 75 και 76 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
58
Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη υπερβαίνει το μέτρο του αναγκαίου για την επίτευξη των δύο σκοπών που μνημονεύονται στη σκέψη 55 της παρούσας απόφασης, καθόσον προβλέπει ότι η εκπαιδευτική υπηρεσία που δεν υπερβαίνει τις 180 ημέρες ετησίως ή που δεν παρασχέθηκε αδιαλείπτως από την 1η Φεβρουαρίου και μέχρι το πέρας των εργασιών τελικής αξιολόγησης των μαθητών δεν λαμβάνεται υπόψη, ούτε καν σε περιορισμένο βαθμό, και καθόσον ο αποκλεισμός αυτός συνδυάζεται με τον συνυπολογισμό μόνο των δύο τρίτων της προϋπηρεσίας που υπερβαίνει τα τέσσερα έτη και αποκτήθηκε δυνάμει συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου (πρβλ. απόφαση Ministero dell’Istruzione και INPS, σκέψη 81).
59
Ειδικότερα, στη σκέψη 84 της απόφασης Ministero dell’Istruzione και INPS το Δικαστήριο έκρινε ότι η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, τούτο δε μολονότι έλαβε υπόψη, για τους σκοπούς της ερμηνείας αυτής, το ότι η εν λόγω ρύθμιση επιτρέπει, μετά από ορισμένο αριθμό ετών υπηρεσίας, την προσμέτρηση, για μισθολογικούς σκοπούς, του ενός τρίτου της προϋπηρεσίας που δεν ελήφθη υπόψη κατά τη μονιμοποίηση του ενδιαφερομένου.
60
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται στο ενδεχόμενο η επίμαχη στην κύρια δίκη διαφορετική μεταχείριση να δικαιολογείται αντικειμενικώς από τον ως άνω μηχανισμό προσμέτρησης της προϋπηρεσίας, που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, του προεδρικού διατάγματος 399/1988.
61
Συναφώς, πέραν του ότι η εφαρμογή του μηχανισμού αυτού είναι μελλοντική και αβέβαιη και ότι, ακόμη και όταν εφαρμόζεται, έχει περιορισμένη μόνον εμβέλεια, διαπιστώνεται ότι, στο μέτρο που, όπως προκύπτει από τη σκέψη 44 της παρούσας απόφασης, ο εν λόγω μηχανισμός συγκαταλέγεται ακριβώς στους κανόνες που εισάγουν μια τέτοια διαφορετική μεταχείριση, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως «αντικειμενικός λόγος», κατά την έννοια της ρήτρας 4 της συμφωνίας-πλαισίου, προκειμένου να δικαιολογηθεί η διαφορετική μεταχείριση.
62
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας, για την αναγνώριση της προϋπηρεσίας εργαζομένου κατά τη μονιμοποίησή του ως τακτικού δημοσίου υπαλλήλου, οι περίοδοι υπηρεσίας που συμπληρώθηκαν βάσει συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, κατά το μέρος που υπερβαίνουν τα τέσσερα έτη, συνυπολογίζονται μόνον κατά τα δύο τρίτα, τούτο δε ακόμη και όταν, μετά από ορισμένο αριθμό ετών υπηρεσίας, το ένα τρίτο του υπολειπόμενου χρόνου προϋπηρεσίας προσμετράται αποκλειστικώς για μισθολογικούς σκοπούς.
Επί των δικαστικών εξόδων
63
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έβδομο τμήμα) αποφαίνεται:
Η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 και έχει προσαρτηθεί στην οδηγία 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP,
έχει την έννοια ότι:
αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας, για την αναγνώριση της προϋπηρεσίας εργαζομένου κατά τη μονιμοποίησή του ως τακτικού δημοσίου υπαλλήλου, οι περίοδοι υπηρεσίας που συμπληρώθηκαν βάσει συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, κατά το μέρος που υπερβαίνουν τα τέσσερα έτη, συνυπολογίζονται μόνον κατά τα δύο τρίτα, τούτο δε ακόμη και όταν, μετά από ορισμένο αριθμό ετών υπηρεσίας, το ένα τρίτο του υπολειπόμενου χρόνου προϋπηρεσίας προσμετράται αποκλειστικώς για μισθολογικούς σκοπούς.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.