62019CJ0201_RES
Sprawa C-201/19 P
Servier SAS i in.
przeciwko
Komisji Europejskiej
Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 27 czerwca 2024 r.
Odwołanie – Konkurencja – Produkty lecznicze – Rynek peryndoprylu – Artykuł 101 TFUE – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Potencjalna konkurencja – Ograniczenie konkurencji ze względu na cel – Strategia mająca na celu opóźnienie wejścia na rynek generycznych odmian peryndoprylu – Ugoda w sporze patentowym – Czas trwania naruszenia – Pojęcie jednolitego naruszenia – Uchylenie lub obniżenie grzywny
Odwołanie – Zarzuty – Błędna ocena okoliczności faktycznych i dowodów – Niedopuszczalność – Kontrola przez Trybunał oceny okoliczności faktycznych i dowodów – Wykluczenie, z wyjątkiem przypadku ich przeinaczenia – Kontrola przez Trybunał kwalifikacji prawnej nadanej okolicznościom faktycznym sporu – Dopuszczalność
(art. 256 ust. 1 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy)
(zob. pkt 58–61, 189, 269, 322, 326, 335)
Odwołanie – Zarzuty – Zwykłe powtórzenie zarzutów i argumentów podniesionych przed Sądem – Niedopuszczalność – Zakwestionowanie wykładni lub zastosowania prawa Unii dokonanych przez Sąd – Dopuszczalność
[art. 256 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy; regulamin postępowania przed Trybunałem, art. 168 § 1 lit. d), art. 169 § 2]
(zob. pkt 62, 63)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Kwalifikacja przedsiębiorstwa jako potencjalnego konkurenta – Rzeczywiste i konkretne możliwości wejścia na rynek – Kryteria – Niezachwiana determinacja i zdolność własna przedsiębiorstwa do wejścia na rynek właściwy – Brak niemożliwych do pokonania przeszkód – Ocena – Ciężar dowodu – Istnienie patentów chroniących oryginalny produkt leczniczy lub jeden z jego procesów wytworzenia – Zakwalifikowanie wytwórcy generycznych produktów leczniczych jako potencjalnego konkurenta wytwórcy oryginalnych generycznych produktów leczniczych uprawnionego z patentów
(art. 101 TFUE)
(zob. pkt 69–71, 79–82, 98–126, 191–195, 200–204, 262–267)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Ugody w sporach patentowych – Porozumienie zawarte między wytwórcą oryginalnych produktów leczniczych a wytwórcą generycznych produktów leczniczych – Porozumienie zawierające klauzule o niekwestionowaniu ważności patentów i niewprowadzaniu do obrotu produktów przez wytwórcę generycznych produktów leczniczych – Świadczenie wzajemne polegające na transferach wartości majątkowych – Kwalifikacja jako ograniczenia ze względu na cel – Kryteria – Stopień szkodliwości porozumień dla konkurencji na danym rynku – Ocena efektu zachęty wywartego przez transfery wartości majątkowych na rezygnację wytwórcy generycznych produktów leczniczych z wejścia na rynek – Konieczność zbadania wpływu antykonkurencyjnego zachowania na konkurencję – Brak – Zaangażowane przedsiębiorstwa, które działały bez zamiaru zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji – Okoliczność niedecydująca
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 72–77, 83–88, 143–146, 152–157, 163–168, 222–228, 272, 277, 282, 291–296, 307–310, 332–334, 344–352)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Ograniczenie akcesoryjne – Pojęcie – Ograniczenie konieczne do realizacji operacji głównej pozbawione charakteru antykonkurencyjnego – Operacja główna stanowiąca ograniczenie konkurencji ze względu na cel – Brak możliwości zastosowania teorii ograniczeń akcesoryjnych
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 147–151, 278)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Naruszenia – Porozumienia i uzgodnione praktyki stanowiące jednolite naruszenie – Przypisanie przedsiębiorstwu odpowiedzialności za całość naruszenia – Przesłanki – Stanowiące naruszenie praktyki i działania wpisujące się w całościowy plan – Ocena – Kryteria – Wspólny cel realizowany przez wszystkich uczestników – Konieczność istnienia związku komplementarności pomiędzy zarzucanymi praktykami – Brak
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 240–250)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Ugody w sporach patentowych – Porozumienie zawarte między wytwórcą oryginalnych produktów leczniczych a wytwórcą generycznych produktów leczniczych – Porozumienie zawierające klauzule o niekwestionowaniu ważności patentów i niewprowadzaniu do obrotu produktów przez wytwórcę generycznych produktów leczniczych – Świadczenie wzajemne polegające na transferach wartości majątkowych – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie i nakładająca grzywnę – Decyzja dotknięta niespójnością uzasadnienia co do daty zakończenia kartelu na różnych rynkach krajowych – Sąd, który oddalił zarzut nieważności, oparty na tej niespójności uzasadnienia – Naruszenie prawa
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 368–379)
Prawa podstawowe – Karta praw podstawowych – Zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar – Zakres – Przewidywalność tego, czy ukarane zachowanie ma znamiona naruszenia – Ugoda w sprawie patentów zawarta między innowacyjnym laboratorium farmaceutycznym a przedsiębiorstwem działającym w sektorze generycznych produktów leczniczych – Porozumienie sprzeczne z prawem konkurencji – Przedsiębiorstwo będące producentem oryginalnego produktu leczniczego, które nie może nie wiedzieć, że jego zachowanie ma charakter antykonkurencyjny
(art. 101 ust. 1 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 49 ust. 1)
(zob. pkt 386–390)
Odwołanie – Właściwość Trybunału – Zakwestionowanie, ze względów słuszności, oceny dokonanej przez Sąd w zakresie kwoty grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa, które naruszyły traktatowe reguły konkurencji – Wyłączenie
(art. 256, 261 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 31)
(zob. pkt 404)
Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania sądu Unii – Zakres – Określenie kwoty nałożonej grzywny – Kryteria oceny
(art. 101 ust. 1, art. 261 TFUE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3, art. 31)
(zob. pkt 412–417)
Streszczenie
W siedmiu wyrokach Trybunał oddalił co do istoty odwołania wniesione przez wielu wytwórców produktów leczniczych od wyroków Sądu (
1
) częściowo oddalających ich skargi o stwierdzenie nieważności decyzji, w której Komisja Europejska nałożyła na nich grzywny za udział w porozumieniach, decyzjach i uzgodnionych praktykach na rynku produktu farmaceutycznego peryndopryl i – w odniesieniu do jednego z tych wytwórców – za nadużycie pozycji dominującej na tym rynku (
2
). W ten sposób Trybunał wyznaczył linię demarkacyjną między z jednej strony uzasadnionymi działaniami wytwórców produktów leczniczych polegającymi na polubownym rozstrzygnięciu rzeczywistych sporów patentowych w sektorze farmaceutycznym i z drugiej strony porozumieniami, które opóźniają w sposób niezgodny z prawem wejście wytwórców generycznych produktów leczniczych na rynek produktu leczniczego pod pozorem ugody w sporach patentowych.
Grupa farmaceutyczna Servier, której spółka dominująca, Servier SAS, ma siedzibę we Francji (zwane dalej pojedynczo lub łącznie „Servier”), opracowała peryndopryl – produkt leczniczy należący do klasy inhibitorów enzymu konwertującego angiotensynę (zwanego dalej „EKA”), zalecany w leczeniu chorób układu krążenia, głównie w zwalczaniu nadciśnienia i niewydolności serca. Patent dotyczący cząsteczki peryndoprylu zgłoszony w Europejskim Urzędzie Patentowym (EUP) w 1981 r. wygasł w latach 2000.
Aktywny składnik farmakologiczny peryndoprylu występuje w postaci soli, erbuminy. W 1988 r. Servier zgłosiła ponadto w EUP szereg patentów dotyczących procesów produkcji składnika aktywnego peryndoprylu, które wygasły w dniu 16 września 2008 r.
W 2001 r. Servier zgłosiła do EUP dwa nowe patenty dotyczące peryndoprylu i procesu jego wytwarzania, które zostały jej udzielone w 2004 r. (zwane dalej „patentami 947 i 948”). Servier uzyskała ponadto patenty krajowe odpowiadające patentowi 947 w wielu państwach członkowskich, zanim zostały one stronami Konwencji o udzielaniu patentów europejskich.
Od 2003 r. istniało wiele sporów pomiędzy Servier a wytwórcami przygotowującymi się do wprowadzenia do obrotu generycznej odmiany peryndoprylu. W tym kontekście dziesięciu wytwórców generycznych produktów leczniczych wniosło sprzeciw wobec patentu 947 do EUP, którego techniczna komisja odwoławcza unieważniła zakwestionowany patent w maju 2009 r. Wielu wytwórców generycznych produktów leczniczych zakwestionowało również ważność patentu 947 przed niektórymi sądami krajowymi. Ze swej strony Servier wytoczyła powództwa o stwierdzenie naruszenia oraz wniosła o wydanie zakazów tymczasowych przeciwko odnośnym wytwórcom generycznych produktów leczniczych.
W celu zakończenia wspomnianych sporów Servier zawarła w latach 2005–2007 ugody z wieloma wytwórcami generycznych produktów leczniczych, w szczególności z Niche Generics Ltd i jej spółką dominującą Unichem (zwaną dalej „porozumieniem Niche”), Matrix Laboratories Ltd (zwaną dalej „porozumieniem Matrix”), Teva UK Ltd (zwaną dalej „porozumieniem Teva”), KRKA, tovarna zdravil, d.d. (zwanych dalej „porozumieniami Krka”) i Lupin Ltd (zwaną dalej „porozumieniem Lupin”).
Zgodnie ze wspomnianymi porozumieniami wytwórcy generycznych produktów leczniczych zobowiązywali się w szczególności w zależności od przypadku do ograniczenia lub zaprzestania wytwarzania, dostarczania lub wprowadzania do obrotu peryndoprylu w formach chronionych przez wyżej wspomniane patenty Servier i do niekwestionowania już tych patentów. W zamian za te zobowiązania oraz za inne klauzule przewidziane w wyżej wskazanych porozumieniach Servier zobowiązała się w szczególności do dokonania znacznych płatności na rzecz owych przedsiębiorstw.
W tym kontekście Biogaran SAS, będąca spółką zależną Servier specjalizującą się w opracowywaniu generycznych produktów leczniczych, zawarła ponadto umowę licencyjną i o dostawy z Niche Generics (zwaną dalej „porozumieniem Biogaran”).
Decyzją z dnia 9 lipca 2014 r. Komisja stwierdziła, że porozumienia Niche, Matrix, Teva, Krka, Lupin i Biogaran stanowiły ograniczenia konkurencji zakazane przez art. 101 ust. 1 TFUE. Uznała ona ponadto, że Servier nadużyła pozycji dominującej z naruszeniem art. 102 TFUE, ponieważ porozumienia te wpisywały się w strategię mającą na celu opóźnienie wejścia na rynek generycznych odmian peryndoprylu, na którym to rynku przedsiębiorstwo zajmowało pozycję dominującą.
Komisja nałożyła zatem na Servier grzywny w łącznej kwocie 289727200 EUR z tytułu naruszeń art. 101 i 102 TFUE oraz grzywnę w wysokości 41270000 EUR z tytułu naruszenia art. 102 TFUE. Na wytwórców generycznych produktów leczniczych będących stronami porozumień nałożono również znaczne grzywny z tytułu naruszenia art. 101 TFUE ze względu na uczestnictwo w omawianych porozumieniach.
Sąd, do którego Servier i zainteresowani wytwórcy generycznych produktów leczniczych wnieśli skargi, stwierdził nieważność decyzji Komisji w zakresie, w jakim stwierdziła ona w niej naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE w związku z porozumieniami Krka, a także naruszenie art. 102 TFUE, oraz uchylił grzywny nałożone odpowiednio na Servier i Krka z tytułu tych naruszeń (
3
). Ponadto obniżył on kwotę grzywny nałożonej na Servier ze względu na jej udział w porozumieniu Matrix (
4
). Sąd utrzymał natomiast w mocy wszystkie pozostałe nałożone grzywny.
Servier i wytwórcy generycznych produktów leczniczych, których skargi zostały oddalone, wnieśli odwołania od wyroków Sądu.
Ocena Trybunału
W przedmiocie pojęć potencjalnej konkurencji i ograniczenia konkurencji ze względu na cel
Trybunał zbadał w pierwszej kolejności zarzuty zmierzające do stwierdzenia nieważności, zgodnie z którymi Sąd naruszył prawo, gdy potwierdził istnienie potencjalnej konkurencji między Servier i danymi wytwórcami generycznych produktów leczniczych oraz gdy zakwalifikował sporne porozumienia jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel.
Na wstępie Trybunał zauważył, że do celów badania w świetle art. 101 ust. 1 TFUE praktyk o znamionach zmowy polegających na porozumieniach o współpracy horyzontalnej między przedsiębiorstwami, takich jak sporne porozumienia, należy ustalić na pierwszym etapie, czy praktyki te można zakwalifikować jako ograniczenie konkurencji przez przedsiębiorstwa znajdujące się w stosunku konkurencji, choćby nawet potencjalnej.
Jeżeli tak jest, należy zbadać na drugim etapie, czy z uwagi na ich cechy gospodarcze wspomniane praktyki można zakwalifikować jako ograniczenie konkurencji ze względu na cel. W przypadku ograniczenia ze względu na cel nie ma potrzeby badania ani tym bardziej wykazywania jego skutków dla konkurencji. Jeśli natomiast nie ustalono antykonkurencyjnego celu porozumienia lub praktyki uzgodnionej, należy zbadać ich skutki.
W świetle tych rozważań Trybunał oddalił, po pierwsze, zarzuty szczegółowe, zgodnie z którymi Sąd zastosował szeroką koncepcję pojęcia potencjalnej konkurencji i dokonał odwrócenia ciężaru dowodu, który spoczywa na Komisji.
Trybunał rozpoczął od przypomnienia, że w konkretnym kontekście otwarcia rynku produktu leczniczego dla wytwórców generycznych produktów leczniczych orzekł on już, iż – w celu dokonania oceny, czy jeden z tych wytwórców, mimo że nieobecny na rynku, pozostaje w stosunku potencjalnej konkurencji z wytwórcą oryginalnych produktów leczniczych obecnym na tym rynku – należy ustalić, czy istnieją rzeczywiste i konkretne możliwości, by wytwórca generycznych produktów leczniczych mógł wejść na wspomniany rynek oraz konkurować z wytwórcą oryginalnych produktów leczniczych. W tym celu należy ocenić, czy wytwórca generycznych produktów leczniczych podjął działania przygotowawcze wystarczające do tego, aby wywierać presję konkurencyjną na wytwórcę oryginalnych produktów leczniczych. Należy ponadto sprawdzić, czy wejście na rynek wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie napotyka niemożliwych do pokonania przeszkód.
Co się tyczy tej ostatniej kwestii, Trybunał wyjaśnił, że o ile istnienie patentów chroniących oryginalny produkt leczniczy lub jeden z jego procesów wytworzenia stanowi niezaprzeczalnie część kontekstu gospodarczego i prawnego charakteryzującego stosunki konkurencji między uprawnionymi z tych patentów a wytwórcami generycznych produktów leczniczych, o tyle istnienia patentu chroniącego proces wytwarzania składnika aktywnego, który przeszedł do domeny publicznej, nie należy samego w sobie postrzegać jako niemożliwej do pokonania przeszkody w wejściu na rynek wytwórcy generycznych produktów leczniczych. Wynika z tego, że istnienie takiego patentu nie uniemożliwia zakwalifikowania jako potencjalnego konkurenta wobec wytwórcy danego oryginalnego produktu leczniczego wytwórcy generycznych produktów leczniczych, który rzeczywiście posiada niezachwianą determinację oraz własną zdolność do wejścia na rynek oraz który poprzez podjęte działania wykazuje gotowość do kwestionowania ważności rzeczonego patentu i poniesienia związanego z wchodzeniem na rynek ryzyka wytoczenia przeciwko niemu powództwa o stwierdzenie naruszenia przez uprawnionego z tego patentu.
Ponadto, o ile postrzeganie przez wytwórcę generycznych produktów leczniczych siły patentu stanowi jeden z istotnych czynników pośród innych, takich jak działania przygotowawcze podjęte ze względu na wejście na rynek, przy ocenie zamiarów tego wytwórcy, a zatem jego ewentualnej niezachwianej determinacji do takiego wejścia, o tyle takie postrzeganie nie ma zasadniczo znaczenia przy ocenie własnej zdolności tego wytwórcy do rzeczywistego wejścia na rynek ani też obiektywnego istnienia niemożliwych do pokonania przeszkód w takim wejściu.
Wbrew twierdzeniom niektórych wnoszących odwołanie Sąd nie odwrócił w tym kontekście ciężaru dowodu, gdy uznał, że ponieważ Komisja wykazała na podstawie łańcucha zgodnych poszlak istnienie potencjalnej konkurencji między Servier a danymi wytwórcami generycznych produktów leczniczych, do nich należy obalenie twierdzeń o jej istnieniu poprzez dostarczenie dowodu przeciwnego. Ponadto taki ciężar dowodu nie stanowi probatio diabolica, gdyż wystarczy, by dane przedsiębiorstwa wykazały okoliczność, która zaistniała, mianowicie istnienie trudności technicznych, regulacyjnych, handlowych lub finansowych stanowiących niemożliwe do pokonania przeszkody w wejściu jednego z nich na rynek.
W drugiej kolejności Trybunał oddalił zarzuty, zgodnie z którymi Sąd zakwalifikował sporne porozumienia jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel na podstawie błędnych kryteriów.
Zwróciwszy uwagę, że tej kwalifikacji jako ograniczeń konkurencji ze względu na cel nie można odrzucić ze względu na brak wcześniejszej praktyki decyzyjnej Komisji w tej dziedzinie, Trybunał oddalił zarzuty szczegółowe kwestionujące niewzięcie pod uwagę przez Sąd pozytywnych skutków spornych porozumień dla konkurencji, ponieważ badanie skutków tych porozumień nie jest konieczne ani nawet istotne w celu ustalenia, czy można je zakwalifikować jako ograniczenie konkurencji ze względu na cel.
Sąd nie popełnił również błędu, gdy odrzucił stosowanie orzecznictwa, na którego podstawie ograniczenie akcesoryjne wobec porozumienia zgodnego z prawem nie jest objęte zasadą zakazu przewidzianą w art. 101 ust. 1 TFUE, jeżeli jest ono obiektywnie konieczne do realizacji porozumienia zgodnego z prawem i proporcjonalne do jego celów. Orzecznictwo to wymaga bowiem, by porozumienie główne było pozbawione antykonkurencyjnego charakteru, co nie ma miejsca w przypadku spornych porozumień.
W reakcji na zarzuty szczegółowe, zgodnie z którymi Sąd odmówił uwzględnienia zamiaru zakończenia przez wnoszące odwołanie sporów patentowych, Trybunał przypomniał, że o ile obiektywne cele w zakresie konkurencji, do których osiągnięcia zmierzają te porozumienia, są istotne przy ocenie ich potencjalnego antykonkurencyjnego celu, o tyle okoliczność, że zaangażowane przedsiębiorstwa działały bez zamiaru ograniczenia konkurencji, a także okoliczność, że realizowały one pewne uzasadnione cele, nie są decydujące dla zastosowania art. 101 ust. 1 TFUE. Dlatego to, że negocjowanie spornych porozumień odzwierciedla ewentualnie strategię racjonalną pod względem gospodarczym z perspektywy wnoszących odwołanie, w niczym nie wykazuje, by realizacja tej strategii była uzasadniona z punktu widzenia prawa konkurencji.
Trybunał oddalił wreszcie argumenty dotyczące znaczenia, jakie należy przypisać przewidzianym w spornych porozumieniach płatnościom odwróconym, czyli płatnościom dokonanym przez Servier na rzecz wytwórców generycznych produktów leczniczych, w celu zakwalifikowania tych porozumień jako ograniczeń konkurencji ze względu na cel.
W tym względzie Trybunał przypomniał, że o ile ugoda w sporze dotyczącym patentu może pod pewnymi warunkami zostać zawarta zgodnie z prawem na podstawie uznania przez strony ważności tego patentu, o tyle zakwalifikowanie takiej ugody jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel zależy również od innych szczególnych cech ugody i okoliczności, w jakich została ona zawarta, co umożliwia w danym wypadku uznanie, iż owa ugoda wykazuje wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji.
Tak więc obecność w ugodzie w sporze patentowym klauzul o niekwestionowaniu ważności patentów i o niewprowadzaniu do obrotu może prowadzić do zakwalifikowania jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel, gdy okazuje się, że objęcie tymi klauzulami wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie jest oparte na uznaniu przez niego ważności patentu wytwórcy oryginalnych produktów leczniczych, lecz na dokonaniu przez tego ostatniego zapłaty na rzecz wytwórcy generycznych produktów leczniczych.
W rezultacie, jeżeli ugodzie w sporze patentowym zawierającej klauzule o niekwestionowaniu ważności patentów i klauzulę o niewprowadzaniu do obrotu towarzyszy transfer wartości majątkowych dokonany przez wytwórcę oryginalnych produktów leczniczych na rzecz wytwórcy generycznych produktów leczniczych, należy sprawdzić w pierwszej kolejności, czy dodatni bilans netto tych transferów może być usprawiedliwiony w całości koniecznością zrekompensowania kosztów lub niedogodności związanych ze sporem, którego dotyczy ugoda, lub koniecznością wynagrodzenia za faktyczne i bezsporne dostarczenie przez niego towarów lub świadczenie usług wytwórcy oryginalnych produktów leczniczych. Jeżeli tak nie jest, należy zbadać w drugiej kolejności, czy te transfery wartości majątkowych można uzasadnić jedynie interesem handlowym tych wytwórców produktów leczniczych w tym, by nie konkurować między sobą w oparciu o jakość. Do celów tej analizy należy ocenić to, czy dodatni bilans netto transferów wartości majątkowych był wystarczający, aby faktycznie zachęcić wytwórcę generycznych produktów leczniczych do zrezygnowania z wejścia na dany rynek, przy czym ten dodatni bilans netto nie musi wcale przekraczać zysków, które ten wytwórca generycznych produktów leczniczych osiągnąłby, gdyby wygrał w postępowaniu dotyczącym patentu.
W tych ramach Trybunał wyjaśnił ponadto, że Sąd nie dopuścił się żadnego naruszenia prawa, gdy uznał, iż niektórych kosztów zwróconych przez Servier takich jak odszkodowań ewentualnie należnych osobom trzecim od wytwórców generycznych produktów leczniczych nie można było uznać za nieodłącznie związane z polubownym rozstrzygnięciem sporu. W tym względzie Sąd nie odwrócił również ciężaru dowodu, gdy zażądał, by strony spornych porozumień wykazały, że owe koszty są nieodłącznie związane z rozpatrywanym polubownym rozstrzygnięciem.
W przedmiocie stosowania art. 101 ust. 1 TFUE do spornych porozumień
Potwierdziwszy zatem przyjętą przez Sąd wykładnię pojęć potencjalnej konkurencji i ograniczenia konkurencji ze względu na cel, Trybunał zbadał w drugiej kolejności sporne porozumienia szczegółowo w świetle tych zasad.
A. Porozumienia Niche i Matrix
W odniesieniu do porozumień Niche i Matrix Trybunał przypomniał, że Niche Generics (zwana dalej „Niche”), jej spółka dominująca Unichem Laboratories (zwana dalej „Unichem”) i Matrix Laboratories (zwana dalej „Matrix”) realizowały wspólną strategię opracowania generycznej odmiany peryndoprylu i jej wprowadzenia do obrotu na terytorium Unii. W tych ramach zadaniem Matrix było wytwarzanie składnika aktywnego, podczas gdy Unichem zapewniała wytwarzanie z tego składnika aktywnego tabletek generycznej odmiany peryndoprylu. Wprowadzanie do obrotu tego produktu leczniczego, w tym w jego aspektach regulacyjnych, powierzono Niche.
Co się tyczy Matrix, Trybunał sprecyzował ponadto, że spółka Mylan Inc. zwiększyła swój udział w kapitale Matrix do 71,5 % w styczniu 2007 r. i do ponad 97 % w 2011 r. Od dnia 5 października 2011 r. Matrix nosi nazwę Mylan Laboratories.
Wobec powyższego Trybunał zauważył, że Sąd nie dopuścił się żadnego naruszenia prawa, gdy stwierdził, iż transfery wartości majątkowych dokonane przez Servier w wykonaniu porozumień Niche i Matrix, miały na celu zachęcenie Niche, Unichem i Matrix do rezygnacji z wejścia na rynek peryndoprylu w Unii. Co więcej, ponieważ przeszkody patentowe w wejściu wspomnianych wytwórców generycznych produktów leczniczych na rynek peryndoprylu nie były niemożliwe do pokonania, przeszkody te nie mogą podważyć zachęcającego charakteru stwierdzonych transferów wartości majątkowych. Ponadto podnoszony brak zamiaru antykonkurencyjnego stron porozumień Niche i Matrix nie jest decydujący dla zastosowania art. 101 ust. 1 TFUE.
Trybunał oddalił również zarzuty szczegółowe, zgodnie z którymi Sąd naruszył prawo, gdy potwierdził, że Niche i Matrix nie uczestniczyły w jednolitym naruszeniu, lecz w dwóch odrębnych naruszeniach, za każde z których Komisja mogła nałożyć na nie indywidualną grzywnę. Ponieważ zakwalifikowanie zachowania antykonkurencyjnego jako jednolitego naruszenia wymaga, by każde z odnośnych zachowań antykonkurencyjnych wpisywało się w całościowy plan ze względu na ich identyczny cel antykonkurencyjny, Sąd właściwie zastosował to kryterium, gdy uznał, że uwzględniając brak wspólnego planu między Niche i Matrix, porozumienia Niche i Matrix stanowiły dwa odrębne naruszenia.
Co do odpowiedzialności Mylan za naruszenie wynikające z porozumienia Matrix oraz odpowiedzialności Unichem za naruszenie wynikające z porozumienia Niche, Trybunał wskazał, że Sąd słusznie uznał, iż odpowiedzialność za zachowania Matrix i Niche mogła zostać przypisana odpowiednio Mylan i Unichem jako ich spółkom dominującym, ponieważ Matrix i Niche nie określały swego zachowania na rynku w sposób autonomiczny, lecz stosowały zasadniczo wytyczne udzielane im przez ich spółki dominujące, zważywszy w szczególności na łączące je więzi ekonomiczne, organizacyjne i prawne.
Co się tyczy Unichem, Trybunał zaznaczył ponadto, że z ustaleń poczynionych przez Sąd wynika, iż zarówno Unichem, jak i jej spółka zależna Niche bezpośrednio uczestniczyły w naruszeniu wynikającym z porozumienia Niche. Jako że Unichem nie podważyła skutecznie przed Sądem dowodów wskazujących na to bezpośrednie uczestnictwo w naruszeniu, owe dowody wystarczają zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej, aby przypisać jej odpowiedzialność za to naruszenie.
Ponadto okoliczność, że Unichem ma siedzibę w państwie trzecim, nie stanowi przeszkody w zastosowaniu wobec tej spółki art. 101 TFUE, ponieważ porozumienie Niche zostało wprowadzone w życie w Unii zarówno przez Servier, jak i przez Niche.
B. Porozumienia Teva i Lupin
W odniesieniu do stosowania art. 101 ust. 1 TFUE do porozumienia Teva Trybunał potwierdził ocenę dokonaną przez Sąd, w myśl której dodatni bilans netto przewidzianych w tym porozumieniu transferów wartości majątkowych skłonił Teva UK do rezygnacji z wejścia na rynek peryndoprylu, co uzasadnia uznanie wspomnianego porozumienia za ograniczenie konkurencji ze względu na cel. Ponadto argumentacja, zgodnie z którą uzasadnionym celem porozumienia Teva było umożliwienie Teva wejścia na rynek w Zjednoczonym Królestwie poprzez wprowadzenie do obrotu generycznej odmiany peryndoprylu dostarczonej przez Servier, nie może podważyć tej kwalifikacji, ponieważ okoliczność, że owe przedsiębiorstwa działały bez zamiaru zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji, a także, iż realizowały one pewne uzasadnione cele, nie jest decydująca dla zastosowania art. 101 ust. 1 TFUE.
Jeśli chodzi o porozumienie Lupin, Trybunał uwzględnił natomiast zarzut szczegółowy Servier, zgodnie z którym Sąd naruszył prawo, gdy potwierdził ustalenie Komisji, w myśl którego naruszenie dotyczące tego porozumienia nadal występowało na rynkach belgijskim, czeskim, irlandzkim i węgierskim po wprowadzeniu do obrotu generycznej odmiany peryndoprylu przez wytwórcę produktów leczniczych Sandoz, chociaż wprowadzenie tej generycznej odmiany peryndoprylu na rynek francuski zostało uznane przez Komisję za położenie kresu naruszeniu wynikającemu z porozumienia Lupin na tym rynku krajowym.
C. Porozumienie Biogaran
Na podstawie porozumienia Biogaran Niche zobowiązała się w szczególności do przekazania na rzecz Biogaran akt dotyczących pozwoleń na dopuszczenie do obrotu w odniesieniu do trzech produktów leczniczych innych niż peryndopryl oraz pozwolenia na dopuszczenie do obrotu uzyskanego we Francji w odniesieniu do jednego z tych trzech produktów leczniczych. W zamian za to Biogaran miała zapłacić Niche kwotę 2,5 mln GBP (funtów szterlingów), która nie podlegała zwrotowi nawet w przypadku nieotrzymania tych pozwoleń na dopuszczenie do obrotu.
Uznawszy, że porozumienie Biogaran stanowiło dla Niche dodatkową zachętę mającą na celu przekonanie tej spółki do rezygnacji z wejścia na rynek peryndoprylu i wskazywało na bezpośredni udział Biogaran w naruszeniu, którego dopuściła się Servier, Komisja nałożyła na Servier i Biogaran na zasadzie odpowiedzialności solidarnej znaczną grzywnę z tytułu naruszenia art. 101 TFUE.
Ponieważ Sąd potwierdził tę analizę oraz utrzymał w mocy grzywnę nałożoną przez Komisję, Trybunał zauważył, że nieodzowne jest zbadanie całości rozpatrywanych ustaleń umownych jako stanowiących jedną całość. W szczególności w świetle niezrozumiałych pod względem gospodarczym transferów wartości majątkowych, które wynikają z porozumienia Biogaran na rzecz Niche, Trybunał stwierdził zatem, że Sąd nie dopuścił się żadnego naruszenia prawa, gdy uznał, iż porozumienie Biogaran jest jedynie umową dodatkową do porozumienia Niche mającą na celu zapłatę na rzecz Niche dodatkowego wynagrodzenia w celu skłonienia tej spółki do rezygnacji z wejścia na rynek peryndoprylu na podstawie porozumienia Niche.
W przedmiocie nałożenia grzywien
W ostatniej kolejności Trybunał oddalił szereg zarzutów szczegółowych dotyczących nałożenia i obliczenia grzywien z wyjątkiem zarzutów podniesionych przez Servier odnoszących się do czasu trwania naruszenia wynikającego z porozumienia Lupin. W szczególności Trybunał oddalił argumenty, zgodnie z którymi w nowej sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie, charakteryzującej się brakiem wcześniejszych decyzji lub orzecznictwa, i do tego złożonej, Komisja nie mogła nałożyć grzywien bez naruszenia zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar.
W tym ostatnim względzie Trybunał przypomniał, że zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar wymaga wprawdzie, aby prawo jasno definiowało naruszenia i grożące za nie kary, lecz nie zakazuje ona stopniowego uszczegóławiania zasad odpowiedzialności karnej w drodze wykładni sądowej w poszczególnych sprawach, o ile rezultat tej wykładni był w rozsądny sposób przewidywalny w chwili, gdy popełniono naruszenie. Tymczasem biorąc pod uwagę zakres zakazu przewidzianego w art. 101 ust. 1 TFUE, Servier nie mogła nie zdawać sobie sprawy z tego, że poprzez wypłacenie wynagrodzenia wytwórcom generycznych produktów leczniczych za to, aby nie weszli oni na rynek peryndoprylu, zachowała się w sposób zakazany w tym postanowieniu. Wytwórcy generycznych produktów leczniczych również mogli racjonalnie spodziewać się, że zgadzając się na otrzymanie zapłaty od Servier za pozostanie poza rynkiem peryndoprylu, zachowali się w sposób objęty zakazem ustanowionym w art. 101 ust. 1 TFUE. Wynika stąd, że pomimo złożoności spornych porozumień oraz ich kontekstu przedsiębiorstwa będące ich stronami nie mogły nie zdawać sobie sprawy z tego, że porozumienia te stanowią naruszenie.
Wnioski
W świetle powyższego Trybunał oddalił w całości szereg odwołań wniesionych przez wytwórców produktów leczniczych, z wyjątkiem odwołania wniesionego przez Servier, które zostało oddalone jedynie częściowo. W odniesieniu do tego ostatniego odwołania Trybunał uwzględnił w szczególności zarzuty szczegółowe zmierzające do zakwestionowania czasu trwania naruszenia dotyczącego porozumienia Lupin, a tym samym zarzuty szczegółowe dotyczące obliczenia grzywny nałożonej na Servier w związku z jej uczestnictwem we wspomnianym porozumieniu. Uznawszy ponadto, że stan postępowania pozwala na wydanie orzeczenia w przedmiocie wspomnianych zarzutów szczegółowych, Trybunał stwierdził z jednej strony, że naruszenie dotyczące porozumienia Lupin zakończyło się na rynkach belgijskim, czeskim, irlandzkim i węgierskim w momencie pojawienia się generycznej odmiany peryndoprylu produkowanej przez Sandoz na rynku francuskim i z drugiej strony ustalił grzywnę nałożoną na Servier w związku z jej uczestnictwem we wspomnianym porozumieniu na 34745100 EUR.
(
1
)	Wyroki z dnia 12 grudnia 2018 r.: Servier i in./Komisja (T-691/14, EU:T:2018:922), Niche Generics/Komisja (T-701/14, EU:T:2018:921), Unichem Laboratories/Komisja (T-705/14, EU:T:2018:915), Teva UK i in./Komisja (T-679/14, EU:T:2018:919), Lupin/Komisja (T-680/14, EU:T:2018:908), Mylan Laboratories i Mylan/Komisja (T-682/14, EU:T:2018:907), Biogaran/Komisja (T-677/14, EU:T:2018:910).
(
2
)	Decyzja Komisji C(2014) 4955 final z dnia 9 lipca 2014 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 101 i 102 [TFUE] [sprawa AT.39612 - Peryndopryl (Servier)].
(
3
)	Wyroki: z dnia 12 grudnia 2018 r., Krka/Komisja (T-684/14, EU:T:2018:918), Servier i in./Komisja (T-691/14, EU:T:2018:922).
(
4
)	Wyrok dnia 12 grudnia 2018 r., Servier i in./Komisja (T-691/14, EU:T:2018:922).