Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LAILA MEDINA
της 5ης Ιουνίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑111/24 P
German
Khan
κατά
Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης
« Αναίρεση – Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφαλείας – Περιοριστικά μέτρα σχετικά με δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας – Δέσμευση κεφαλαίων – Συμπερίληψη του ονόματος του αναιρεσείοντος στον κατάλογο των θιγόμενων προσώπων, οντοτήτων και φορέων – Άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145/ΚΕΠΠΑ – Ερμηνεία – Έννοια του “εξέχοντος επιχειρηματία” – Συγκεκριμένη ατομική συμπεριφορά όσον αφορά την επιρροή στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας – Εξέταση του βασίμου των λόγων ακυρώσεως που βάλλουν κατά του συνόλου των κριτηρίων καταχώρισης από το Γενικό Δικαστήριο – Διαδικαστική οικονομία – Αποτελεσματική δικαστική προστασία – Δικαίωμα προστασίας της υπόληψης – Αλυσιτελής χαρακτήρας λόγων ακυρώσεως »
I.      Εισαγωγή
1.        Οι παρούσες προτάσεις αφορούν την αίτηση αναιρέσεως που ασκήθηκε από τον German Khan (2), με την οποία ζητείται η αναίρεση της αποφάσεως της 29ης Νοεμβρίου 2023, Khan κατά Συμβουλίου (T‑333/22, EU:T:2023:758) (3). Με την απόφαση αυτή, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή που ασκήθηκε από τον αναιρεσείοντα, βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, κατά:
–        της αποφάσεως (ΚΕΠΠΑ) 2022/429 του Συμβουλίου, της 15ης Μαρτίου 2022, για την τροποποίηση της απόφασης 2014/145/ΚΕΠΠΑ σχετικά με περιοριστικά μέτρα όσον αφορά δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022,
L 87 I, σ. 44)
και του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2022/427 του Συμβουλίου, της 15ης Μαρτίου 2022, για την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014 σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022,
L 87 I, σ. 1) (4) και
–        της αποφάσεως (ΚΕΠΠΑ) 2022/1530 του Συμβουλίου, της 14ης Σεπτεμβρίου 2022, για την τροποποίηση της απόφασης 2014/145/ΚΕΠΠΑ σχετικά με περιοριστικά μέτρα όσον αφορά δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022,
L 239, σ. 149) και του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2022/1529 του Συμβουλίου της 14ης Σεπτεμβρίου 2022 για την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 269/2014 σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2022,
L 239, σ. 1) (5),
κατά το μέτρο που με τις προσβαλλόμενες πράξεις προστέθηκε το όνομα του αναιρεσείοντος στους προσαρτώμενους σε αυτές καταλόγους. Με τις εν λόγω πράξεις, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαγορεύει στον αναιρεσείοντα την είσοδο ή τη διέλευση από τις επικράτειες των κρατών μελών και δεσμεύει το σύνολο των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων του στις εν λόγω επικράτειες.
2.        Η υπό κρίση υπόθεση είναι μία από τις πρώτες αιτήσεις αναιρέσεως που άγονται ενώπιον του Δικαστηρίου σχετικά με τα περιοριστικά μέτρα που θέσπισε το Συμβούλιο το 2022 κατόπιν της εισβολής των ενόπλων δυνάμεων της Ρωσικής Ομοσπονδίας στην Ουκρανία (6). Παρέχει στο τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου τη δυνατότητα να αποφανθεί κυρίως επί της ερμηνείας του κριτηρίου που παρατίθεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, και το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145/ΚΕΠΠΑ (7),
όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση (ΚΕΠΠΑ) 2022/329 (8), και το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 269/2014 (9), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2022/330 (10). Το κριτήριο αυτό, το οποίο αναφέρεται συνήθως ως «κριτήριο του στοιχείου ζʹ», προβλέπει την καταχώριση των εξεχόντων επιχειρηματιών που δραστηριοποιούνται σε οικονομικούς τομείς οι οποίοι παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
3.        Ο αναιρεσείων υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένα το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί (11), κρίνοντας, κατ’ ουσίαν, ότι για την πλήρωση του κριτηρίου που περιέχεται στη διάταξη αυτή δεν απαιτείται το Συμβούλιο να αποδείξει την ύπαρξη οποιασδήποτε συγκεκριμένης συμπεριφοράς ή συμβολής εκ μέρους του καταχωρισθέντος προσώπου, ιδίως όσον αφορά την επιρροή του στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ούτε να διαπιστώσει την ύπαρξη δεσμού με το καθεστώς της εν λόγω χώρας. Περαιτέρω, υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο αρνήθηκε εσφαλμένως να εξετάσει τους πρωτοδίκως προβληθέντες λόγους ακυρώσεως με αντικείμενο την καταχώρισή του δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί.
4.        Η υπό κρίση υπόθεση συνδέεται με τις υποθέσεις C‑696/23 P, C‑704/23 P, C‑711/23 P και C‑35/24 P, οι οποίες ανέκυψαν στο πλαίσιο των αιτήσεων αναιρέσεως που ασκήθηκαν, αντιστοίχως, από τον Dmitry Alexandrovich Pumpyanskiy, τον Tigran Khudaverdyan, τον Viktor Filippovich Rashnikov και τον Dmitry Arkadievich Mazepin κατά των αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου με τις οποίες επικυρώθηκε η συμπερίληψη των ονομάτων τους στους καταλόγους των προσώπων που υπόκεινται σε περιοριστικά μέτρα δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί. Στις προτάσεις επί των υποθέσεων αυτών, οι οποίες αναπτύσσονται επίσης σήμερα, εστιάζω την προσοχή μου στα συγκεκριμένα ζητήματα που μου ζητήθηκε από το Δικαστήριο να εξετάσω σχετικά, μεταξύ άλλων, με την ερμηνεία του κριτηρίου καταχωρίσεως που περιέχεται στην εν λόγω διάταξη, υπό το πρίσμα, ιδίως, των βασικών κοινών επιχειρημάτων που προβάλλουν οι αναιρεσείοντες.
II.    Πραγματικά περιστατικά και διαδικασία
Α.      Ιστορικό της διαφοράς
5.        Το ιστορικό της διαφοράς περιγράφεται στις σκέψεις 2 έως 18 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Για τους σκοπούς των παρουσών προτάσεων, το ιστορικό αυτό μπορεί να συνοψισθεί στα ακόλουθα αδιαμφισβήτητα πραγματικά περιστατικά.
6.        Ο αναιρεσείων είναι επιχειρηματίας ρωσικής και ισραηλινής ιθαγένειας.
7.        Στις 17 Μαρτίου 2014 το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξέδωσε, βάσει του άρθρου 29 ΣΕΕ, την απόφαση 2014/145. Κατά την ίδια ημερομηνία, το Συμβούλιο, ενεργώντας βάσει του άρθρου 215, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, εξέδωσε τον κανονισμό 269/2014. Αμφότερες οι εν λόγω πράξεις αφορούν περιοριστικά μέτρα σχετικά με δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας.
8.        Στις 25 Φεβρουαρίου 2022 το Συμβούλιο εξέδωσε τόσο την απόφαση 2022/329, η οποία τροποποίησε την απόφαση 2014/145, όσο και τον κανονισμό 2022/330, ο οποίος τροποποίησε τον κανονισμό 269/2014, πράξεις οι οποίες τροποποίησαν, μεταξύ άλλων, τα κριτήρια βάσει των οποίων φυσικά ή νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς υπόκεινται στα επίμαχα περιοριστικά μέτρα.
9.        Το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία βʹ και εʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση 2022/329 (12), δεν επιτρέπει την είσοδο στην επικράτεια ή τη διέλευση μέσω της επικράτειας των κρατών μελών φυσικών προσώπων που πληρούν κριτήρια τα οποία είναι κατ’ ουσίαν πανομοιότυπα με αυτά που παρατίθενται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και ζʹ, της ίδιας αποφάσεως. Η τελευταία αυτή διάταξη προβλέπει, με τη σειρά της, τη δέσμευση των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων των φυσικών προσώπων που πληρούν τα εν λόγω κριτήρια.
10.      Ειδικότερα, το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, ορίζει τα εξής:
«1.      Δεσμεύονται όλα τα κεφάλαια και οι οικονομικοί πόροι που τελούν υπό την κυριότητα, την κατοχή ή τον έλεγχο:
[…]
δ)      φυσικών ή νομικών προσώπων, οντοτήτων ή φορέων που παρέχουν υλική ή οικονομική στήριξη σε Ρώσους ιθύνοντες υπεύθυνους για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας ή έχουν οφέλη από αυτούς·
[…]
ζ)      εξεχόντων επιχειρηματιών ή νομικών προσώπων, οντοτήτων ή φορέων που δραστηριοποιούνται σε οικονομικούς τομείς οι οποίοι παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, η οποία είναι υπεύθυνη για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας,
[…]».
11.      Ο κανονισμός 269/2014, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 2022/330 (13) μορφή του, επιτάσσει τη λήψη μέτρων για τη δέσμευση κεφαλαίων και θεσπίζει τους λεπτομερείς κανόνες που τη διέπουν με διατύπωση πανομοιότυπη με αυτή που χρησιμοποιείται στην απόφαση 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί. Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και ζʹ, του κανονισμού 269/2014, όπως έχει τροποποιηθεί, επαναλαμβάνει, ουσιαστικά, το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και ζʹ, της αποφάσεως αυτής.
12.      Στις 15 Μαρτίου 2022, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας της κατάστασης στην Ουκρανία, το Συμβούλιο εξέδωσε τις αρχικές πράξεις. Το όνομα του αναιρεσείοντος προστέθηκε στον κατάλογο που προσαρτάται στην απόφαση 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, και στον κατάλογο του παραρτήματος 1 του κανονισμού 269/2014, όπως έχει τροποποιηθεί, για τους ακόλουθους λόγους:
«[Ο αναιρεσείων] είναι κύριος μέτοχος του ομίλου Alfa Group, που περιλαμβάνει και την Alfa Bank, έναν από τους μεγαλύτερους φορολογούμενους της Ρωσίας. Πιστεύεται ότι είναι ένα από τα πρόσωπα με τη μεγαλύτερη επιρροή στη Ρωσία. Όπως και άλλοι ιδιοκτήτες της Alfa Bank (Mikhail Fridman και Petr Aven), διατηρεί στενή σχέση με τον Vladimir Putin και συνεχίζει να ανταλλάσσει χάρες μαζί του. Οι ιδιοκτήτες του ομίλου Alfa Group αποκομίζουν επιχειρηματικά και νομικά οφέλη από τη σχέση αυτή. H μεγάλη κόρη του Vladimir Putin (Maria) ήταν υπεύθυνη για ένα φιλανθρωπικό έργο με την ονομασία Alfa-Endo, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από την Alfa Bank. Ο Vladimir Putin επιβράβευσε τον Alfa Group για την αφοσίωση που επέδειξε στις ρωσικές αρχές με την παροχή πολιτικής βοήθειας στα σχέδια του ομίλου για ξένες επενδύσεις.
Συνεπώς, παρέχει ενεργά υλική ή οικονομική στήριξη σε Ρώσους ιθύνοντες υπεύθυνους για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας και έχει οφέλη από αυτούς. Είναι επίσης ένας από τους εξέχοντες Ρώσους επιχειρηματίες ο οποίος δραστηριοποιείται σε οικονομικούς τομείς που παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, η οποία είναι υπεύθυνη για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας.»
13.      Στις 16 Μαρτίου 2022 το Συμβούλιο δημοσίευσε, στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ανακοίνωση υπόψη των προσώπων που υπόκεινται στα περιοριστικά μέτρα τα οποία προβλέπονται στις επίμαχες πράξεις (ΕΕ 2022, C 121 I, σ. 1).
14.      Στις 21 Μαρτίου 2022 ο αναιρεσείων ζήτησε από το Συμβούλιο να του χορηγήσει πρόσβαση στα έγγραφα τα οποία αποτέλεσαν τη βάση για τη λήψη των περιοριστικών μέτρων που τον θίγουν. Το
Συμβούλιο
ικανοποίησε το
αίτημα
αυτό
στις
29 Μαρτίου 2022.
15.      Την 1η Ιουνίου 2022 ο αναιρεσείων κατέθεσε αίτηση επανεξετάσεως στο Συμβούλιο.
16.      Στις 14 Σεπτεμβρίου 2022 το Συμβούλιο εξέδωσε τις πράξεις περί διατήρησης, με τις οποίες παρατάθηκαν τα μέτρα που είχαν ληφθεί κατά του αναιρεσείοντος μέχρι τις 15 Μαρτίου 2023, χωρίς τροποποίηση των λόγων για τους οποίους συμπεριλήφθηκε το όνομά του στους επίμαχους καταλόγους.
Β.      Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
17.      Με δικόγραφο που κατατέθηκε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 6 Ιουνίου 2022, ο αναιρεσείων άσκησε προσφυγή ακυρώσεως των αρχικών πράξεων. Ακολούθως, ο αναιρεσείων κατέθεσε υπόμνημα προσαρμογής της προσφυγής του, προκειμένου να τροποποιήσει το ακυρωτικό αίτημα, ώστε να συμπεριλάβει και αίτημα ακυρώσεως των πράξεων περί διατήρησης.
18.      Προς στήριξη της προσφυγής του, ο αναιρεσείων προέβαλε τρεις λόγους ακυρώσεως, με τους οποίους προβάλλεται, κατ’ ουσίαν, πρώτον, έλλειψη νομικής βάσης όσον αφορά το κριτήριο που περιέχεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, δεύτερον, παράλειψη συμμόρφωσης προς την αρχή της αναλογικότητας και, τρίτον, πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο αναιρεσείων δήλωσε ότι, μέσω των δύο πρώτων προαναφερθέντων λόγων ακυρώσεως, επιθυμούσε, στην πραγματικότητα, να προβάλει ένσταση ελλείψεως νομιμότητας δυνάμει του άρθρου 277 ΣΛΕΕ κατά του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί. Επιπλέον, με το υπόμνημα προσαρμογής της προσφυγής, ο αναιρεσείων προέβαλε και τέταρτο λόγο ακυρώσεως κατά των πράξεων περί διατήρησης, επικαλούμενος παράβαση ουσιώδους τύπου και, ιδίως, παράβαση της υποχρεώσεως διεξαγωγής περιοδικής επανεξέτασης και της υποχρεώσεως αιτιολόγησης.
19.      Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή του αναιρεσείοντος για τους κάτωθι, μεταξύ άλλων, λόγους.
20.      Πρώτον, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την αιτίαση του αναιρεσείοντος ότι το κριτήριο που προβλέπεται από το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί είναι μη νόμιμο λόγω ελλείψεως νομικής βάσεως. Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο υπογράμμισε ότι οι επίμαχες πράξεις στηρίζονται στις Συνθήκες και, ιδίως, στο άρθρο 29 ΣΕΕ, όσον αφορά τις αποφάσεις 2022/429 και 2022/1530, και στο άρθρο 215 ΣΛΕΕ, όσον αφορά τους εκτελεστικούς κανονισμούς 2022/427 και 2022/1530. Ως εκ τούτου, οι πράξεις αυτές θεμελιώνονται σε έγκυρες νομικές βάσεις στον τομέα της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας (14). Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 215, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, παρέχει στο Συμβούλιο τη δυνατότητα να θεσπίζει περιοριστικά μέτρα με μοναδική προϋπόθεση η λήψη των μέτρων αυτών να προβλέπεται από απόφαση εκδοθείσα σύμφωνα με το κεφάλαιο 2 του τίτλου V της Συνθήκης ΕΕ. Κατά την κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, εφόσον πληρούται η συγκεκριμένη προϋπόθεση, το άρθρο 215, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, αποτελεί κατάλληλη νομική βάση για την έκδοση πράξεων επιβολής περιοριστικών μέτρων, ακόμη και εις βάρος αποδεκτών οι οποίοι δεν έχουν δεσμό με το καθεστώς που κυβερνά την τρίτη χώρα (15).
21.      Δεύτερον, όσον αφορά την προβαλλόμενη παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η νομιμότητα μέτρου εκδοθέντος στο πλαίσιο τομέα που απαιτεί πολιτικές επιλογές μπορεί να αμφισβητηθεί μόνο εάν το μέτρο αυτό είναι προδήλως απρόσφορο λαμβανομένου υπόψη του σκοπού που επιδιώκει να επιτύχει το αρμόδιο θεσμικό όργανο. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, υπάρχει λογική σχέση μεταξύ (i) της στοχοποίησης των εξεχόντων επιχειρηματιών που δραστηριοποιούνται σε οικονομικούς τομείς οι οποίοι παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση και (ii) του σκοπού των επίμαχων στην υπό κρίση υπόθεση περιοριστικών μέτρων, ο οποίος συνίσταται στην ένταση της πίεσης στη Ρωσική Ομοσπονδία και στην αύξηση του κόστους των δράσεών της που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας. Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η προσέγγιση που συνίσταται στη στοχοποίηση των εν λόγω προσώπων πρέπει να γίνει δεκτό ότι συνάδει με τον ως άνω σκοπό και δεν μπορεί να θεωρηθεί ως προδήλως απρόσφορη υπό το πρίσμα του σκοπού αυτού (16).
22.      Τρίτον, όσον αφορά την προβαλλόμενη πλάνη εκτιμήσεως κατά την εφαρμογή του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, ως προς τον αναιρεσείοντα, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το κριτήριο που περιέχεται στην εν λόγω διάταξη έχει την έννοια της επιρροής όσον αφορά την άσκηση δραστηριότητας σε οικονομικούς τομείς οι οποίοι παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, χωρίς να τίθεται οποιαδήποτε επιπλέον προϋπόθεση σχετικά με την ύπαρξη δεσμού με το καθεστώς της εν λόγω κυβερνήσεως. Κατά την κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, με το κριτήριο αυτό, το Συμβούλιο επιδιώκει να εκμεταλλευτεί την επιρροή που μπορεί, ενδεχομένως, να ασκήσει η συγκεκριμένη κατηγορία ενδιαφερομένων προσώπων στο ρωσικό καθεστώς, εξωθώντας τους προς την άσκηση πίεσης προκειμένου να αλλάξει την πολιτική του. Ως εκ τούτου, η έννοια του «εξέχοντος επιχειρηματία» πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια της σημασίας που έχουν τα πρόσωπα αυτά υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, της επαγγελματικής τους κατάστασης, του κύκλου των οικονομικών δραστηριοτήτων τους, του ύψους των κεφαλαιακών συμμετοχών τους ή του ρόλου τους σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις στις οποίες ασκούν τέτοιες δραστηριότητες (17). Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το Συμβούλιο προσκόμισε δέσμη επαρκώς συγκεκριμένων, σαφών και συγκλινουσών ενδείξεων, ικανών να καταδείξουν ότι ο οικονομικός τομέας στον οποίο δραστηριοποιείται ο αναιρεσείων, δηλαδή ο τραπεζικός τομέας, παρέχει σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας (18).
23.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω παρατηρήσεων, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η συμπερίληψη του ονόματος του αναιρεσείοντος στις αρχικές πράξεις σύμφωνα με το κριτήριο που περιέχεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, είναι επαρκώς τεκμηριωμένη. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε περαιτέρω ότι παρέλκει η εξέταση της αιτιάσεως του αναιρεσείοντος ότι δεν συντρέχουν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία τα οποία να δικαιολογούν την εφαρμογή του περιεχόμενου στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, κριτηρίου (19).
III. Αιτήματα των διαδίκων και διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
24.      Με την αίτηση αναιρέσεως που κατατέθηκε στο Δικαστήριο στις 8 Φεβρουαρίου 2024, ο αναιρεσείων ζητεί από το Δικαστήριο:
–        να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση,
–        να ακυρώσει τις επίμαχες πράξεις,
–        επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο, και
–        να καταδικάσει το Συμβούλιο στα δικαστικά έξοδα.
25.      Με το υπόμνημα αντικρούσεως που κατέθεσε στις 15 Μαΐου 2024, το Συμβούλιο ζήτησε από το Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και να καταδικάσει τον αναιρεσείοντα στα δικαστικά έξοδα.
26.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 11 Φεβρουαρίου 2025, ο αναιρεσείων και το Συμβούλιο απάντησαν προφορικώς στα ερωτήματα που τους έθεσε το Δικαστήριο, ιδίως όσον αφορά την ερμηνεία της φράσεως «εξέχοντες επιχειρηματίες» στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, και όσον αφορά το ζήτημα εάν το Γενικό Δικαστήριο θα έπρεπε να είχε εξετάσει το βάσιμο των λόγων ακυρώσεως με τους οποίους αμφισβητούνται όλα τα κριτήρια καταχώρισης που εφάρμοσε το Συμβούλιο στον αναιρεσείοντα με τις επίμαχες πράξεις υπό το πρίσμα της αποφάσεως της 29ης Νοεμβρίου 2018 Bank Tejarat κατά Συμβουλίου (C‑248/17 P, EU:C:2018:967).
IV.    Ανάλυση
27.      Προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως, ο αναιρεσείων προβάλλει, κατ’ ουσίαν, επτά λόγους αναιρέσεως με τους οποίους υποστηρίζει:
–        πρώτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, καθόσον δεν εξέτασε εάν ευσταθεί η εφαρμογή του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, ως προς τον αναιρεσείοντα,
–        δεύτερον, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία της φράσεως «εξέχοντες επιχειρηματίες» του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί,
–        τρίτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο παρέβη το άρθρο 215, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ,
–        τέταρτον, ότι η ερμηνεία της φράσεως «εξέχοντες επιχειρηματίες» του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, από το Γενικό Δικαστήριο, συνιστά παραβίαση της αρχής της ασφάλειας δικαίου και προσβολή του δικαιώματος ιδιοκτησίας και της επιχειρηματικής ελευθερίας,
–        πέμπτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε την έννοια και το περιεχόμενο των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίστηκαν από τον αναιρεσείοντα και παρέβη την υποχρέωση αιτιολογήσεως,
–        έκτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, στο μέτρο που έκρινε ότι ο τραπεζικός τομέας συνιστά τομέα που αποτελεί σημαντική πηγή εσόδων για την κυβέρνηση, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί,
–        έβδομον, ότι το Γενικό Δικαστήριο προσέβαλε το δικαίωμα ακροάσεως και παραβίασε την αρχή της ισότητας των όπλων.
28.      Το Δικαστήριο ζήτησε να εξεταστούν τα επιχειρήματα που αφορούν ειδικώς την ερμηνεία της φράσεως «εξέχοντες επιχειρηματίες» του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, τα οποία, κατ’ ουσίαν, περιέχονται στον δεύτερο και τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως. Επιπλέον, το Δικαστήριο ζήτησε να αναλυθεί η επιχειρηματολογία του αναιρεσείοντος σχετικά με το εάν το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε σφάλμα στο μέτρο που παρέλειψε να εξετάσει το βάσιμο της εφαρμογής του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, στον αναιρεσείοντα. Τα επιχειρήματα αυτά περιλαμβάνονται στον πρώτο λόγο αναιρέσεως. Ως εκ τούτου, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί σε αυτά τα βασικά ζητήματα, στα οποία επικεντρώθηκε και η επιχειρηματολογία των μερών που μετέχουν στη διαδικασία κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, όπως ζητήθηκε από το Δικαστήριο.
Α.      Ο δεύτερος και ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως
29.      Με τον δεύτερο και τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, ο αναιρεσείων υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε εσφαλμένη ερμηνεία του κριτηρίου που περιέχεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί. Κατ’ ουσίαν, προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι έκρινε ότι η φράση «εξέχοντες επιχειρηματίες» στην εν λόγω διάταξη δεν απαιτεί από το Συμβούλιο να αποδείξει την ύπαρξη οποιασδήποτε συγκεκριμένης συμπεριφοράς εκ μέρους του καταχωρισθέντος προσώπου, ιδίως όσον αφορά την επιρροή του στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ούτε την ύπαρξη ενδεχόμενου δεσμού με το καθεστώς της εν λόγω χώρας. Υποστηρίζει ότι καθίσταται προφανές από ορισμένες γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί –όπως στην περίπτωση της απόδοσής του στη γαλλική γλώσσα, στην οποία χρησιμοποιείται η φράση «femmes et hommes d’affaires influents»– ότι η εφαρμογή της εν λόγω διατάξεως προϋποθέτει την ύπαρξη συμπεριφοράς δυνάμενης να ασκήσει επιρροή στην οικεία κυβέρνηση ή την ύπαρξη δεσμού με αυτήν προκειμένου να είναι δυνατή η άσκηση της εν λόγω επιρροής.
30.      Το Συμβούλιο αμφισβητεί τα επιχειρήματα αυτά.
31.      Όπως καθίσταται σαφές από το σημείο 10 των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, προβλέπει τη δέσμευση του συνόλου των κεφαλαίων και των οικονομικών πόρων που τελούν υπό την κυριότητα, την κατοχή ή τον έλεγχο «εξεχόντων επιχειρηματιών […] που δραστηριοποιούνται σε οικονομικούς τομείς οι οποίοι παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, η οποία είναι υπεύθυνη για την προσάρτηση της Κριμαίας και την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας».
32.      Κατά πάγια νομολογία, κατά την ερμηνεία διατάξεως του δικαίου της Ένωσης, επιβάλλεται η εξέταση όχι μόνον του γράμματός της, αλλά και του πλαισίου εντός του οποίου εντάσσεται καθώς και των σκοπών που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος. Τούτο ισχύει ιδίως όταν οι όροι της σχετικής διατάξεως του δικαίου της Ένωσης δεν παραπέμπουν ρητώς στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό του νοήματος και του περιεχομένου της, όπως συμβαίνει εν προκειμένω όσον αφορά το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί (20).
33.      Πρώτον, όσον αφορά την κατά γράμμα ερμηνεία της φράσεως «εξέχοντες επιχειρηματίες», είναι γνωστό ότι η λέξη «επιχειρηματίας» παραπέμπει σε πρόσωπα τα οποία εργάζονται σε επιχειρήσεις, συνήθως στο διευθυντικό επίπεδο μιας εταιρίας. Επιπλέον, η λέξη «επιχείρηση» παραπέμπει στην άσκηση οικονομικής ή εμπορικής δραστηριότητας. Ως εκ τούτου, ο όρος «επιχειρηματίες» στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, αναφέρεται σε πρόσωπα τα οποία ασκούν οικονομική ή εμπορική δραστηριότητα σε εταιρία που τους ανήκει ή στην οποία κατέχουν σημαντική θέση (21).
34.      Η δε λέξη «εξέχων» (leading) αποτελεί επίθετο το οποίο στην αγγλική γλώσσα ορίζεται ως συνώνυμο του «πολύ σημαντικός ή ο πλέον σημαντικός» (22). Λαμβανομένου υπόψη ότι, στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, η φράση «εξέχοντες επιχειρηματίες» ακολουθείται από τη φράση «που δραστηριοποιούνται σε οικονομικούς τομείς», ο όρος «εξέχων» πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια της σημασίας που έχει ο οικείος επιχειρηματίας στον τομέα που δραστηριοποιείται και της ενδεχόμενης επιρροής που είναι ικανό να ασκήσει το πρόσωπο αυτό
εντός του εν λόγω τομέα, το οποίο, κατ’ ουσίαν, είναι το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 91 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Επιπλέον, όπως αναφέρεται στην εν λόγω σκέψη, ο «εξέχων» χαρακτήρας ενός επιχειρηματία μπορεί να διαπιστωθεί βάσει, μεταξύ άλλων, της επαγγελματικής του κατάστασης, του κύκλου των οικονομικών δραστηριοτήτων του, του ύψους των κεφαλαιακών συμμετοχών του ή του ρόλου του σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις στις οποίες ασκεί τέτοιες δραστηριότητες. Η εκτίμηση αυτή δεν αμφισβητείται ειδικώς από τον αναιρεσείοντα με την αίτηση αναιρέσεως.
35.      Εξ αυτού συνάγεται ότι, από γραμματικής απόψεως, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε κανένα σφάλμα κρίνοντας, κατ’ ουσίαν, στις σκέψεις 88 έως 90 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ότι το μοναδικό που χρειάζεται να αποδείξει το Συμβούλιο προκειμένου ένα πρόσωπο να χαρακτηριστεί ως «εξέχων επιχειρηματίας» για τον σκοπό του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, είναι ότι το πρόσωπο αυτό ασκεί οικονομική ή εμπορική δραστηριότητα στο πλαίσιο μιας εταιρίας και θεωρείται, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στη σκέψη 91 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, πολύ σημαντικός ή ο πλέον σημαντικός επιχειρηματίας στον οικονομικό τομέα που δραστηριοποιείται, ώστε να είναι ικανό να ασκήσει επιρροή στο πλαίσιο του τομέα αυτού.
36.      Είναι αληθές ότι σε ορισμένες γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, το ουσιαστικό «επιχειρηματίας» χρησιμοποιείται συνοδευόμενο από μια λέξη αντίστοιχη του επιθέτου «σημαίνων» στην αγγλική γλώσσα, αντί του «εξέχοντος». Ο αναιρεσείων επικαλείται το γεγονός αυτό προβάλλοντας ότι οι επιχειρηματίες τους οποίους αφορά η εν λόγω διάταξη πρέπει να έχουν τη δυνατότητα άσκησης επιρροής όχι απλώς εντός του οικονομικού τομέα στον οποίον δραστηριοποιούνται, αλλά, ειδικώς, στην ίδια την κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
37.      Ωστόσο, υπενθυμίζω συναφώς ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η διατύπωση που χρησιμοποιείται σε μία από τις γλωσσικές αποδόσεις διατάξεως του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να αποτελεί τη μοναδική βάση για την ερμηνεία της διάταξης αυτής. Οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης πρέπει να ερμηνεύονται και να εφαρμόζονται κατά τρόπο ομοιόμορφο, λαμβανομένων υπόψη των αποδόσεών τους σε όλες τις γλώσσες της Ένωσης (23).
38.      Στην υπό κρίση υπόθεση, παρατηρώ, σύμφωνα και με τις διευκρινίσεις που παρασχέθηκαν από το Συμβούλιο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι σε 12 γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, χρησιμοποιείται, κατ’ ουσίαν, το ουσιαστικό «επιχειρηματίας» συνοδευόμενο από μια λέξη η οποία αντιστοιχεί στο επίθετο «εξέχων» στην αγγλική γλώσσα (24). Πέραν αυτών των αποδόσεων, σε ορισμένες άλλες προκρίνεται μια άλλη λέξη η οποία μπορεί να μεταφραστεί ως «διακεκριμένος» ή «κύριος» στην αγγλική γλώσσα, η οποία, από σημασιολογικής άποψης, είναι συνώνυμη της λέξεως «εξέχων» (25). Ως εκ τούτου, οι εκτιμήσεις που παρατίθενται στο σημείο 34 των παρουσών προτάσεων σχετικά με την ερμηνεία της φράσεως «εξέχοντες επιχειρηματίες» στην αγγλική γλώσσα, ισχύουν πλήρως για όλες αυτές τις αποδόσεις.
39.      Κατ’ αντιδιαστολή, μόνον οι αποδόσεις στη γαλλική, τη λεττονική και τη λιθουανική γλώσσα χρησιμοποιούν το ουσιαστικό «επιχειρηματίες» στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, συνοδευόμενο από ένα επίθετο το οποίο στην αγγλική γλώσσα μεταφράζεται ως «σημαίνων». Τούτου λεχθέντος, ακόμη και σε αυτές τις γλωσσικές αποδόσεις, ένα από τα βασικά νοήματα της λέξης «σημαίνων» είναι η ιδιότητα του να είναι κανείς «σημαντικός» (26). Κατά συνέπεια, προκειμένου να διασφαλιστεί η ομοιόμορφη ερμηνεία και εφαρμογή του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, όπως απαιτείται από τη μνημονευόμενη στο σημείο 37 των παρουσών προτάσεων νομολογία, η γαλλική, η λεττονική και η λιθουανική γλωσσική απόδοση θα πρέπει να ερμηνεύονται κατά τον ίδιο τρόπο με την πλειονότητα των γλωσσικών αποδόσεων της εν λόγω διατάξεως, δηλαδή υπό την έννοια ότι παραπέμπουν στη σημασία που έχει ο θιγόμενος επιχειρηματίας στον οικονομικό τομέα που δραστηριοποιείται και εντός του οποίου είναι ικανός να ασκήσει επιρροή. Συνεπώς, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε οποιοδήποτε σφάλμα, στη σκέψη 92 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, καταλήγοντας στο ίδιο συμπέρασμα.
40.      Από τις ανωτέρω παρατηρήσεις συνάγεται ότι, από γραμματικής απόψεως, δεν ευσταθεί το επιχείρημα του αναιρεσείοντος ότι η φράση «εξέχοντες επιχειρηματίες» όπως απαντά στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, απαιτεί από το Συμβούλιο να αποδείξει την ύπαρξη συγκεκριμένης συμπεριφοράς εκ μέρους του καταχωρισθέντος προσώπου, ιδίως όσον αφορά την επιρροή του στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας ή την ύπαρξη δεσμού με το καθεστώς της εν λόγω χώρας.
41.      Δεύτερον, όσον αφορά τη συστηματική ερμηνεία, υπενθυμίζω, κατ’ αρχάς, ότι το κριτήριο καταχώρισης το οποίο καταλαμβάνει τους «εξέχοντες επιχειρηματίες» και προβλέπεται από το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, προστέθηκε για πρώτη φορά με την απόφαση 2022/329. Η τελευταία αυτή απόφαση εκδόθηκε στις 25 Φεβρουαρίου 2022, δηλαδή την επομένη της ημέρας κατά την οποία ο Πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας εξήγγειλε τη διεξαγωγή στρατιωτικής επιχείρησης στην Ουκρανία και οι ρωσικές ένοπλες δυνάμεις εξαπέλυσαν επίθεση στη χώρα αυτή (27).
42.      Επιπλέον, είναι σημαντικό να υπογραμμισθεί ότι, πριν από την τροποποίησή του από την απόφαση 2022/329, το άρθρο 2, παράγραφος 1, της αποφάσεως 2014/145 περιείχε ήδη ένα κριτήριο καταχώρισης το οποίο, κατ’ ουσίαν, καθιστούσε εφικτή τη στόχευση προσώπων ικανών να ασκήσουν ατομική επιρροή στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Αυτό ισχύει, ιδίως, όσον αφορά το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, το οποίο, κατ’ ουσίαν, παραπέμπει στα φυσικά πρόσωπα που παρέχουν υλική ή οικονομική στήριξη ή έχουν οφέλη από Ρώσους ιθύνοντες
οι οποίοι υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας. Όπως προαναφέρθηκε στις παρούσες προτάσεις (28), το κριτήριο αυτό διατηρήθηκε και στην απόφαση 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, γεγονός το οποίο υποδηλώνει, κατά τη γνώμη μου, ότι η ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της εν λόγω αποφάσεως, υπό την έννοια ότι απαιτείται η απόδειξη συμπεριφοράς δυνάμενης να ασκήσει επιρροή στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας και η ύπαρξη δεσμού με το καθεστώς που κυβερνά την εν λόγω χώρα, όπως υποστηρίζει ο αναιρεσείων, είναι απλώς περιττή και, ως εκ τούτου, δεν ευσταθεί από συστηματικής απόψεως.
43.      Ως εκ τούτου, φρονώ ότι η συστηματική ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, δεν συνηγορεί υπέρ των επιχειρημάτων του αναιρεσείοντος.
44.      Τρίτον, όσον αφορά την τελολογική ερμηνεία, το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, αποτελεί μέρος ενός νομικού πλαισίου με το οποίο θεσπίστηκε μια άνευ προηγουμένου δέσμη περιοριστικών μέτρων τα οποία αποβλέπουν, όπως ορθώς υπενθυμίζει το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 52 και 88 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (29), στην άσκηση της μέγιστης δυνατής πίεσης στη Ρωσική Ομοσπονδία μέσω της αύξησης του κόστους των ενεργειών της τελευταίας που αποσκοπούν στην υπονόμευση της εδαφικής ακεραιότητας, της κυριαρχίας και της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας.
45.      Πράγματι, αυτοί είναι οι στόχοι των περιοριστικών μέτρων που θεσπίστηκαν κατά της Ρωσίας όπως αποτυπώνονται, κατ’ ουσίαν, στην απόφαση του Δικαστηρίου της 25ης Ιουνίου 2020, VTB Bank κατά Συμβουλίου (C‑729/18 P, EU:C:2020:499, σκέψη 59) (30), η οποία παραπέμπει επίσης στην απόφαση της 28ης Μαρτίου 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, σκέψη 123) (31). Αμφότερες οι εν λόγω αποφάσεις αφορούν την ερμηνεία τομεακών περιοριστικών μέτρων που θεσπίστηκαν λαμβανομένων υπόψη των ενεργειών αποσταθεροποίησης της κατάστασης στην Ουκρανία, η οποία προηγήθηκε της επίθεσης που δέχθηκε η χώρα αυτή από τις ρωσικές ένοπλες δυνάμεις στις 24 Φεβρουαρίου 2022 (32). Ωστόσο, σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς του αναιρεσείοντος, οι σκοποί που καθορίστηκαν από το Δικαστήριο με τις αποφάσεις αυτές εξακολουθούν να παραμένουν σε ισχύ όσον αφορά την ερμηνεία των επίμαχων στην υπό κρίση υπόθεση ατομικών περιοριστικών μέτρων, λαμβανομένου υπόψη ότι τόσο τα τομεακά όσο και τα ατομικά περιοριστικά μέτρα ελήφθησαν στο πλαίσιο της κοινής αντίδρασης σε μια κατάσταση που επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο μετά τη ρωσική επίθεση, όπως αναφέρουν ρητώς οι αιτιολογικές σκέψεις 10 και 11 της αποφάσεως 2022/329, η οποία τροποποίησε την απόφαση 2014/145 (33).
46.      Με αυτά τα δεδομένα κατά νου, φρονώ, σύμφωνα με τις διαπιστώσεις στις οποίες κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 52 και 53 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η λήψη περιοριστικών μέτρων όσον αφορά τους εξέχοντες επιχειρηματίες που καταλαμβάνει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, μπορεί ευλόγως να αναμένεται ότι θα μεγιστοποιήσει την πίεση στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας να τερματίσει τη στρατιωτική της επίθεση στην ουκρανική επικράτεια. Σε τελική ανάλυση, οι εξέχοντες αυτοί επιχειρηματίες διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στη διατήρηση της κερδοφορίας των οικονομικών τομέων στους οποίους δραστηριοποιούνται και, εν τέλει, ενισχύουν τους χρηματοοικονομικούς πόρους που έχει στη διάθεσή της η κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας προκειμένου να επιδιώξει τις δράσεις και πολιτικές της. Συνεπώς, πλήττοντας τη δραστηριότητα των οικείων εξεχόντων επιχειρηματιών, τα επίμαχα στην υπό κρίση υπόθεση
περιοριστικά μέτρα, είναι πιθανό να περιορίσουν τα έσοδα που αποκτά η κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας από τους σχετικούς τομείς της οικονομίας της, αυξάνοντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, το κόστος των στρατιωτικών της δράσεων και περιορίζοντας την ικανότητά της να υπονομεύσει την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας.
47.      Εξ αυτού συνάγεται ότι, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 54 και 89 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, υπάρχει μια λογική σχέση μεταξύ, αφενός, της στοχοποίησης των εξεχόντων επιχειρηματιών που δραστηριοποιούνται σε οικονομικούς τομείς οι οποίοι παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας και, αφετέρου, του σκοπού των επίμαχων στην υπό κρίση υπόθεση περιοριστικών μέτρων. Σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς του αναιρεσείοντος, η σχέση αυτή υφίσταται ακόμη και στην περίπτωση που δεν διαπιστώνεται συγκεκριμένη συμπεριφορά εκ μέρους του καταχωρισθέντος προσώπου, ιδίως όσον αφορά την επιρροή του στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ή ακόμη και εάν δεν υπάρχει δεσμός μεταξύ του προσώπου αυτού και του καθεστώτος που κυβερνά την εν λόγω χώρα.
48.      Ως εκ τούτου, η τελολογική ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, δεν απαιτεί την επανεξέταση της γραμματικής και εννοιολογικής ερμηνείας της εν λόγω διατάξεως, όπως αυτές παρατίθενται στα σημεία 40 και 43 των παρουσών προτάσεων. Για την ακρίβεια, η ερμηνεία αυτή ενισχύει την άποψη ότι από τη φράση «εξέχοντες επιχειρηματίες» στην εν λόγω διάταξη συνάγεται ότι το Συμβούλιο οφείλει απλώς να αποδείξει ότι το θιγόμενο πρόσωπο ασκεί οικονομική ή εμπορική δραστηριότητα στο πλαίσιο μιας εταιρίας και ότι θεωρείται, τουλάχιστον, πολύ σημαντικός επιχειρηματίας στον τομέα στον οποίο δραστηριοποιείται και, συνεπώς, δύναται να ασκήσει επιρροή εντός του τομέα αυτού.
49.      Κατά τα λοιπά, στο μέτρο που ο αναιρεσείων προβάλλει ότι δεν είναι εύκολο να εξακριβωθεί ποια θα πρέπει να είναι η συμπεριφορά των καταχωρισθέντων προσώπων προκειμένου να μην καταχωριστούν ή να αφαιρεθούν από τον κατάλογο, είναι σημαντικό να υπογραμμισθεί ότι οι εξέχοντες επιχειρηματίες μπορούν να αφαιρεθούν από τον κατάλογο εφόσον δύνανται να αποδείξουν ότι δεν τελούν πλέον υπό την κατάσταση λόγω της οποίας καταχωρίστηκαν. Επαναλαμβάνεται ότι, μολονότι η κατάσταση αυτή ενδέχεται να δικαιολογούσε πράγματι την αρχική καταχώριση, δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας μόνιμης κατάστασης για το θιγόμενο πρόσωπο και την αποστέρηση κάθε πρακτικής αποτελεσματικότητας από τη διενέργεια περιοδικών ελέγχων, εκτός εάν το Συμβούλιο εξακολουθεί να μπορεί να αποδείξει κίνδυνο καταστρατήγησης, το οποίο δεν εγείρεται ειδικώς ως ζήτημα στην υπό κρίση υπόθεση.
50.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω παρατηρήσεων, καμία από τις ερμηνευτικές μεθόδους που καθορίζονται από τη νομολογία του Δικαστηρίου για την αποσαφήνιση του νοήματος των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης δεν απαιτεί, όπως διατείνεται ο αναιρεσείων, την ύπαρξη συμπεριφοράς ικανής να ασκήσει επιρροή εκ μέρους του στοχοποιηθέντος προσώπου προς την κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας ή την ύπαρξη δεσμού με αυτήν προκειμένου το πρόσωπο αυτό να χαρακτηριστεί ως «εξέχων επιχειρηματίας» για τους σκοπούς του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί.
51.      Συνεπώς, κατ’ εμέ, δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία της φράσεως «εξέχοντες επιχειρηματίες» για τους σκοπούς του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί.
52.      Ως εκ τούτου, ο δεύτερος και ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθούν.
Β.      Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως
53.      Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, ο αναιρεσείων προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι αρνήθηκε να εξετάσει τους λόγους ακυρώσεως που προβλήθηκαν πρωτοδίκως σχετικά με την αμφισβήτηση της καταχώρισής του δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί. Διατείνεται ότι, ακόμη και εάν γίνει δεκτό ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ορθώς ότι η καταχώριση αυτή ευσταθεί δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της εν λόγω αποφάσεως, το γεγονός ότι δεν εξέτασε τα επιχειρήματα του αναιρεσείοντος που αφορούν το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της ίδιας απόφασης συνιστά προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και του δικαιώματος προστασίας της υπόληψης. Ειδικότερα, ο αναιρεσείων υποστηρίζει ότι εάν η υποκείμενη σε προσφυγή πράξη θεμελιώνεται σε διαφορετικές νομικές βάσεις, το Γενικό Δικαστήριο δεν μπορεί να περιοριστεί στην εξέταση του κύρους μίας μόνο από τις βάσεις αυτές. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο στην υπό κρίση υπόθεση, στην οποία τα κριτήρια που περιέχονται, αντιστοίχως, στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, αφορούν εντελώς διαφορετικές περιπτώσεις.
54.      Το Συμβούλιο αμφισβητεί τα επιχειρήματα αυτά. Επισημαίνει ότι η προσέγγιση που ακολούθησε το Γενικό Δικαστήριο στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση στηρίζεται δεόντως σε πάγια νομολογία του Δικαστηρίου. Επιπλέον, το Συμβούλιο διαφωνεί με τη διάκριση του αναιρεσείοντος όσον αφορά τα κριτήρια που περιέχονται, αντιστοίχως, στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί. Υποστηρίζει ότι αμφότερα τα ως άνω κριτήρια έχουν ουδέτερο χαρακτήρα, καθόσον κανένα από τα δύο δεν προϋποθέτει οποιαδήποτε αξιολογική κρίση σχετικά με τη συμπεριφορά του θιγόμενου προσώπου ούτε υποδηλώνει οποιαδήποτε μομφή του Συμβουλίου προς τη συμπεριφορά του προσώπου αυτού.
55.      Υπενθυμίζω, προκαταρκτικώς, ότι, στις επίμαχες στην υπό κρίση υπόθεση πράξεις (34), το Συμβούλιο στήριξε την καταχώριση του αναιρεσείοντος όχι μόνο στο κριτήριο του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, αλλά και στο κριτήριο του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της εν λόγω αποφάσεως. Κατ’ ουσίαν, το Συμβούλιο εκτίμησε ότι ο αναιρεσείων παρέχει ενεργά υλική ή οικονομική στήριξη σε Ρώσους ιθύνοντες,
υπεύθυνους για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας, και αποκομίζει οφέλη από αυτούς. Όπως καθίσταται προφανές από την αιτιολογία που προέβαλε το Συμβούλιο (35), μεταξύ των λόγων που συνηγορούν υπέρ της καταχωρίσεως του αναιρεσείοντος συγκαταλέγεται η στενή σχέση του με τον Πρόεδρο της Ρωσικής Ομοσπονδίας, Vladimir Putin, και το γεγονός ότι ανταλλάσσουν σημαντικές χάρες μεταξύ τους. Προς τούτο, το Συμβούλιο στηρίχθηκε επίσης στην παροχή πολιτικής βοήθειας από τον Vladimir Putin στον όμιλο Alfa, του οποίου ο αναιρεσείων είναι κύριος μέτοχος, προκειμένου να αναπτύξει τα σχέδια του ομίλου για ξένες επενδύσεις ως ανταμοιβή για την αφοσίωση του ομίλου.
56.      Επιβάλλεται να επισημανθεί ότι, στις σκέψεις 133 έως 135 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι ο λόγος συμπεριλήψεως του ονόματος του αναιρεσείοντος στους επίμαχους καταλόγους, ο οποίος συνίσταται στην ιδιότητά του ως εξέχοντος επιχειρηματία που δραστηριοποιείται σε οικονομικούς τομείς οι οποίοι παρέχουν σημαντική πηγή εσόδων στην κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας και αντιστοιχεί στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, είναι επαρκώς τεκμηριωμένος. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι παρέλκει η εξέταση του βασίμου των λοιπών αιτιάσεων που προέβαλε ο αναιρεσείων προς αμφισβήτηση της εκτιμήσεως του Συμβουλίου σχετικά με την καταχώρισή του δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί.
57.      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, την οποία παραθέτει το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 134 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, όσον αφορά τον έλεγχο νομιμότητας των αποφάσεων που θεσπίζουν περιοριστικά μέτρα, τα οποία έχουν προληπτικό χαρακτήρα, εάν ο δικαστής της Ένωσης κρίνει ότι, τουλάχιστον, ο ένας από τους λόγους που διαλαμβάνονται είναι αρκούντως ακριβής και συγκεκριμένος, ότι είναι τεκμηριωμένος και ότι συνιστά αυτός καθεαυτόν επαρκές έρεισμα για να στηρίξει την απόφαση, το γεγονός ότι άλλοι μεταξύ των λόγων αυτών δεν συνιστούν τέτοιο έρεισμα δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ακύρωση της αποφάσεως.
58.      Η κρίση αυτή διατυπώθηκε το πρώτον στην απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Επιτροπή κ.λπ. κατά Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P και C‑595/10 P, EU:C:2013:518) (36), στην οποία το Δικαστήριο αναφέρεται ειδικώς στους λόγους στους οποίους στηρίζεται η εφαρμογή του κριτηρίου καταχώρισης ως προς το ενδιαφερόμενο πρόσωπο. Εάν ο ένας, τουλάχιστον, από αυτούς τους λόγους είναι τεκμηριωμένος και επαρκής, το γεγονός ότι οι λοιποί λόγοι δεν είναι τέτοιοι δεν σημαίνει ότι το κριτήριο αυτό εφαρμόστηκε εσφαλμένως και ότι η απόφαση του Συμβουλίου είναι ως εκ τούτου παράνομη (37). Στη μετέπειτα νομολογία του, δηλαδή στην απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 2018, Bank Tejarat κατά Συμβουλίου (C‑248/17 P, EU:C:2018:967) (38), το Δικαστήριο εφάρμοσε την ίδια συλλογιστική κατ’ αναλογίαν στην περίπτωση κατά την οποία ένα από τα κριτήρια καταχωρίσεως –και όχι απλώς οι λόγοι που δικαιολογούν την εφαρμογή του κριτηρίου αυτού– κρίθηκε ότι είναι βάσιμο στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως. Κατ’ ουσίαν, κατά το Δικαστήριο, οι λόγοι αναιρέσεως που συνδέονται με τυχόν πρόσθετα κριτήρια καταχωρίσεως καθίστανται, υπ’ αυτές τις περιστάσεις, αλυσιτελείς, καθόσον το διατακτικό της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως θεωρείται βάσιμο (39).
59.      Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, επισημαίνω, κατά πρώτο και κύριο λόγο, ότι η πρακτική του Γενικού Δικαστηρίου στον τομέα των περιοριστικών μέτρων δεν φαίνεται να είναι συνεπής, όπως καταδεικνύεται από τις εκκρεμείς υποθέσεις στις οποίες ανέπτυξα προσφάτως τις προτάσεις μου (Timchenko κατά Συμβουλίου, C‑702/23 P, EU:C:2025:273,
και Timchenko κατά Συμβουλίου, C‑703/23 P, EU:C:2025:274). Στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις των υποθέσεων εκείνων, το Γενικό Δικαστήριο δεν στηρίχθηκε στη νομολογία του Δικαστηρίου που απορρέει, για παράδειγμα, από την απόφαση Bank Tejarat. Εξέτασε τη νομιμότητα της επίμαχης αποφάσεως του Συμβουλίου υπό το πρίσμα, αφενός, του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, και, αφετέρου, του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως αυτής. Τούτο σημαίνει ότι η προσέγγιση που θα ακολουθήσει το Δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση θα έχει, ενδεχομένως, σημαντικές συνέπειες στη νομολογιακή πρακτική του Γενικού Δικαστηρίου.
60.      Τούτου λεχθέντος, είναι σημαντικό να υπενθυμιστεί ότι, στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως, ο αλυσιτελής χαρακτήρας προβαλλομένου λόγου αφορά το αν και κατά πόσον μπορεί, στην περίπτωση που είναι βάσιμος, να επιφέρει την ακύρωση που επιδιώκει ο προσφεύγων (40). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο λόγος με τον οποίο επικρίνεται μια πτυχή πράξεως στις περιπτώσεις στις οποίες η πράξη μπορεί συννόμως να θεμελιωθεί αποκλειστικά και μόνον σε άλλες πτυχές, για παράδειγμα σε άλλα τμήματα του αιτιολογικού της (41). Υπ’ αυτές τις περιστάσεις, η αρχή της οικονομίας της δίκης παρέχει στο Γενικό Δικαστήριο τη δυνατότητα να μην εξετάσει τον οικείο ισχυρισμό, καθόσον αυτός δεν θα επηρέαζε εν πάση περιπτώσει τη νομιμότητα της επίμαχης πράξεως (42).
61.      Στην υπό κρίση υπόθεση, ακόμη και αν το Γενικό Δικαστήριο είχε κρίνει ότι το Συμβούλιο εφάρμοσε εσφαλμένως το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, ως προς τον αναιρεσείοντα, το διατακτικό της αποφάσεως του
Συμβουλίου –το οποίο, κατ’ ουσίαν, του απαγορεύει την είσοδο στις επικράτειες των κρατών μελών και δεσμεύει το σύνολο των κεφαλαίων του στις επικράτειες αυτές– δεν θα επηρεαζόταν και οι επίμαχες πράξεις θα εξακολουθούσαν να θεωρούνται νόμιμες. Σε αυτές ακριβώς τις περιπτώσεις αναφέρεται η απόφαση Bank Tejarat, η οποία στηρίζεται στην παγιωμένη παραδοχή ότι η ακύρωση πράξεως επηρεάζει απλώς και μόνον το διατακτικό της πράξεως που υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο, και όχι τους λόγους στους οποίους στήριξε την απόφασή του το θεσμικό όργανο.
62.      Εξάλλου, μολονότι οι πράξεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης τεκμαίρονται νόμιμες, όπως υποστηρίζει ο αναιρεσείων, το τεκμήριο αυτό καλύπτει μόνον το διατακτικό της επίμαχης πράξεως και όχι τους λόγους στους οποίους στηρίζεται το διατακτικό αυτό. Τούτο σημαίνει ότι, εάν το Γενικό Δικαστήριο αποφασίσει, για λόγους οικονομίας της δίκης, να μην εξετάσει το βάσιμο ενός εκ των κριτηρίων καταχώρισης που εφαρμόστηκαν σε πρόσωπο το οποίο υπόκειται σε περιοριστικά μέτρα, όπως συνέβη εν προκειμένω, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου υιοθετεί την εκτίμηση του Συμβουλίου σε σχέση με ένα εναλλακτικό κριτήριο. Συναφώς, φρονώ ότι ο αναιρεσείων κακώς υποστηρίζει ότι η παράλειψη εξέτασης από το Γενικό Δικαστήριο της καταχώρισής του δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, είναι δυνατόν να θίξει το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας του.
63.      Επιπλέον, είναι αληθές ότι, σε αντίθεση με την απόφαση Bank Tejarat, τα δύο κριτήρια καταχώρισης που εφαρμόστηκαν στην υπό κρίση υπόθεση δεν αφορούν απλώς διαφορετικές καταστάσεις, αλλά διαφέρουν σημαντικά και ως προς τον χαρακτήρα τους. Όπως καθίσταται σαφές από το πρώτο τμήμα των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, παρέχει τελικώς τη δυνατότητα καταχωρίσεως ενός προσώπου λόγω της δραστηριοποίησής του ως εξέχοντος επιχειρηματία σε έναν κερδοφόρο για την κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας οικονομικό τομέα. Αντιθέτως, το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, αποδίδει στο καταχωρισθέν πρόσωπο συγκεκριμένη συμπεριφορά, η οποία συνίσταται στην παροχή ενεργά υλικής ή οικονομικής στήριξης σε Ρώσους ιθύνοντες οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την προσάρτηση της Κριμαίας ή την αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας και στην αποκομιδή οφέλους από αυτούς.
64.      Ωστόσο, ο διαφορετικός χαρακτήρας των κριτηρίων που εφαρμόστηκαν ως προς τον αναιρεσείοντα με τις επίμαχες πράξεις δεν είναι ικανός να αμφισβητήσει τις εννοιολογικές εκτιμήσεις που παρατίθενται στα σημεία 60 και 61 των παρουσών προτάσεων. Επιπλέον, ο διαφορετικός αυτός χαρακτήρας δεν σημαίνει ότι τα εν λόγω κριτήρια καταχώρισης αποτελούν ξεχωριστά στοιχεία, τα οποία μπορούν να αποσπασθούν από την υπόλοιπη απόφαση του Συμβουλίου, με συνέπεια να καθίσταται κατ’ αυτόν τον τρόπο εφικτή, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου (43), η μερική ακύρωση της αποφάσεως αυτής.
65.      Τέλος, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι πρόσωπο ή οντότητα του οποίου το όνομα έχει εγγραφεί σε κατάλογο προσώπων και οντοτήτων υποκείμενων σε δέσμευση περιουσιακών στοιχείων εξακολουθεί να έχει τουλάχιστον ηθικό συμφέρον για την ακύρωση της εγγραφής αυτής, προκειμένου να ζητήσει από τα δικαστήρια της Ένωσης να διαπιστώσουν ότι το όνομά του δεν έπρεπε ποτέ να περιληφθεί σε τέτοιον κατάλογο, λαμβανομένων υπόψη των επιπτώσεων για τη φήμη του, ακόμη και μετά τη διαγραφή του ονόματός του από τον εν λόγω κατάλογο ή την αναστολή της δεσμεύσεως των περιουσιακών στοιχείων του (44). Με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε ότι ένα πρόσωπο εξακολουθεί να έχει έννομο συμφέρον, βάσει του δικαιώματός του στην προστασία της υπόληψής του, να επιδιώξει την ακύρωση αποφάσεως καταχωρίσεως του Συμβουλίου ακόμη και εάν, μετά από περιοδική επανεξέταση, το θεσμικό αυτό όργανο αποφασίσει την αφαίρεσή του από τους σχετικούς καταλόγους. Ωστόσο, η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση περίπτωση είναι διαφορετική, καθόσον η εξέταση από το Γενικό Δικαστήριο του εναλλακτικού κριτηρίου καταχώρισης δεν θα μπορούσε, σε κάθε περίπτωση, να επιφέρει την ακύρωση των επίμαχων πράξεων. Για τον λόγο αυτόν, και σύμφωνα με τα λεχθέντα κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το ένδικο βοήθημα που έχει στη διάθεσή του ο αναιρεσείων προκειμένου να προστατεύσει την υπόληψή του είναι η αγωγή αποζημιώσεως δυνάμει του άρθρου 340 ΣΛΕΕ (45).
66.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω παρατηρήσεων, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο ορθώς έκρινε ότι, εφόσον θεωρηθεί ότι ευσταθεί ένα εκ των κριτηρίων που δικαιολογούν την καταχώριση προσώπου, παρέλκει η εξέταση των λόγων στους οποίους στηρίζεται εναλλακτικό κριτήριο το οποίο επικαλείται το Συμβούλιο ως βάση για την ίδια απόφαση. Συνεπώς, και δεδομένου ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν όφειλε να εξετάσει το βάσιμο της καταχώρισης δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, κακώς υποστηρίζει ο αναιρεσείων ότι το δικαστήριο αυτό υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο.
67.      Ως εκ τούτου, ο πρώτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.
V.      Πρόταση
68.      Υπό το πρίσμα της αναλύσεως που εκτίθεται στις παρούσες προτάσεις, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως όσον αφορά τον δεύτερο και τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, στο μέτρο που αφορούν την ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί. Επιπλέον, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως όσον αφορά τον πρώτο λόγο αναιρέσεως.
69.      Δεν θα διατυπώσω πρόταση όσον αφορά τους λοιπούς λόγους αναιρέσεως που προέβαλε ο αναιρεσείων, ούτε επί του ζητήματος ποιος διάδικος πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Στο εξής: αναιρεσείων.
3      Στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
4      Στο εξής, από κοινού: αρχικές πράξεις.
5      Στο εξής, από κοινού: πράξεις περί διατήρησης, και σε συνδυασμό με τις αρχικές πράξεις: επίμαχες πράξεις.
6      Βλ. επίσης απόφαση της 13ης Μαρτίου 2025, Shuvalov κατά Συμβουλίου (C‑271/24 P, EU:C:2025:180), και προτάσεις μου επί των υποθέσεων Timchenko κατά Συμβουλίου
(C‑702/23 P, EU:C:2025:273)
και Timchenko κατά Συμβουλίου (C‑703/23 P, EU:C:2025:274).
7      Απόφαση του Συμβουλίου, της 17ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα όσον αφορά δράσεις που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2014, L 78, σ. 16).
8      Απόφαση του Συμβουλίου, της 25ης Φεβρουαρίου 2022, για την τροποποίηση της αποφάσεως 2014/145 (ΕΕ 2022, L 50, σ. 1).
9      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 17ης Μαρτίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα για ενέργειες που υπονομεύουν ή απειλούν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας (ΕΕ 2014, L 78, σ. 6).
10      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 25ης Φεβρουαρίου 2022, για την τροποποίηση του κανονισμού 269/2014 (ΕΕ 2022, L 51, σ. 1).
11      Χάριν συντομίας, οι αναφορές στο κριτήριο που προβλέπεται από το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, έχουν την έννοια ότι παραπέμπουν επίσης στο κριτήριο του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, της αποφάσεως αυτής και στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του κανονισμού 269/2014, όπως έχει τροποποιηθεί. Βλ. σημεία 9 και 11 των παρουσών προτάσεων.
12      Στο εξής: απόφαση 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί.
13      Στο εξής: κανονισμός 269/2014, όπως έχει τροποποιηθεί.
14      Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (σκέψεις 31 και 32).
15      Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (σκέψεις 37 έως 39).
16      Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (σκέψεις 51 έως 56).
17      Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (σκέψεις 88 έως 91).
18      Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (σκέψη 111).
19      Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (σκέψεις 133 και 134).
20      Απόφαση της 20ής Μαρτίου 2025, DL (C‑61/24, EU:C:2025:197, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Πρβλ. τον ορισμό που παραθέτει το Cambridge
Dictionary, διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/businessperson.
22      Βλ., μεταξύ άλλων τον ορισμό που παραθέτει το Cambridge
Dictionary, διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/learner-english/leading.
23      Βλ. απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2024, Másdi (C‑169/23, EU:C:2024:988, σκέψη 42 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
24      Βλ. βουλγαρική, τσεχική, γερμανική, εσθονική, κροατική, ιταλική, ουγγρική, πολωνική, σλοβακική, σλοβενική, φινλανδική και σουηδική γλωσσική απόδοση του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145.
25      Βλ. ολλανδική, πορτογαλική, ισπανική, ιρλανδική και ρουμανική γλωσσική απόδοση του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί.
26      Βλ., μεταξύ άλλων, τον ορισμό που παραθέτει το LeRobert, διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://dictionnaire.lerobert.com/definition/influent.
27      Βλ. αιτιολογική σκέψη 9 της αποφάσεως 2022/329.
28      Βλ. σημείο 10 των παρουσών προτάσεων.
29      Επισημαίνω εν συντομία ότι τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 52 έως 54 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, όσον αφορά τους σκοπούς που επιδιώκουν τα επίμαχα στην υπό κρίση υπόθεση περιοριστικά μέτρα, αποτελούν τμήμα της εξετάσεως, από το δικαστήριο αυτό, της ένστασης ελλείψεως νομιμότητας που προβλήθηκε πρωτοδίκως από τον αναιρεσείοντα δυνάμει του άρθρου 277 ΣΛΕΕ υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας. Ωστόσο, συνάδουν με τη διαπίστωση στην οποία κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 88 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως στο πλαίσιο της ανάλυσης της ερμηνείας του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, της αποφάσεως 2014/145, όπως έχει τροποποιηθεί, γεγονός το οποίο επιτρέπει τη συνεκτίμηση όλων αυτών των διαπιστώσεων.
30      Βλ. επίσης απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2020, Rosneft κ.λπ. κατά Συμβουλίου (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, σκέψη 85).
31      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Timchenko κατά Συμβουλίου (C‑703/23 P, EU:C:2025:274, σημείο 52).
32      Βλ. απόφαση 2014/512/ΚΕΠΠΑ του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία (ΕΕ 2014, L 229, σ. 13), όπως έχει τροποποιηθεί, και κανονισμό (ΕΕ) 833/2014 του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία (ΕΕ 2014, L 229, σ. 1).
33      Εφιστώ επίσης την προσοχή του Δικαστηρίου στις αιτιολογικές σκέψεις 2 και 4 της αποφάσεως 2022/329, που παρατίθενται από το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 89 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, οι οποίες διακηρύσσουν ότι η Ένωση εξακολουθεί «να υποστηρίζει ακλόνητα την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας» και παραπέμπουν στην ανάγκη θέσπισης πρόσθετων περιοριστικών μέτρων με τεράστιες συνέπειες και βαρύ κόστος στη Ρωσία για την στρατιωτική της επίθεση. Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 10 της αποφάσεως 2022/329 αναφέρει ότι η αντίδραση της Ένωσης «[θα] περιλαμβάνει τόσο τομεακά όσο και ατομικά περιοριστικά μέτρα» ως αντίδραση στην «απρόκλητη εισβολή στην Ουκρανία από τις ένοπλες δυνάμεις της Ρωσικής Ομοσπονδίας». Από την ως άνω δήλωση προκύπτει με βεβαιότητα ότι τα δύο αυτά είδη μέτρων αποτελούν αλληλένδετα στοιχεία που επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό.
34      Βλ. σημείο 13 των παρουσών προτάσεων.
35      Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.
36      Στο εξής: απόφαση Kadi II.
37      Απόφαση Kadi II (σκέψη 130).
38      Στο εξής: απόφαση Bank Tejarat.
39      Απόφαση Bank Terejarat (σκέψεις 60 και 61). Οι όροι που χρησιμοποιούνται από το Δικαστήριο στις εν λόγω σκέψεις φαίνονται διφορούμενοι, καθόσον αναφέρεται σε «λόγους» αντί για «κριτήρια». Ωστόσο, από τη σκέψη 57 καθίσταται σαφές ότι το Δικαστήριο αναφέρεται στα σχετικά με την υπόθεση εκείνη κριτήρια καταχωρίσεως και όχι στους λόγους που θεμελιώνεται η εφαρμογή των κριτηρίων αυτών.
40      Βλ. απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 2000, EFMA κατά Συμβουλίου (C‑46/98 P, EU:C:2000:474, σκέψη 38).
41      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Ευρωπαϊκή Δυναμική κατά ΕΚΤ (C‑401/09 P, EU:C:2011:31, σημείο 88).
42      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. M. La Pergola στην υπόθεση EFMA κατά Συμβουλίου (C‑46/98 P, EU:C:1999:547, σημείο 10).
43      Πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (C‑425/13, EU:C:2015:483, σκέψη 94 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
44      Βλ. απόφαση της 31ης Ιανουαρίου 2019, Islamic Republic of Iran Shipping Lines κ.λπ. κατά Συμβουλίου (C‑225/17 P, EU:C:2019:82, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
45      Πρβλ. απόφαση της 30ής Μαΐου 2017, Safa Nicu Sepahan κατά Συμβουλίου (C‑45/15 P, EU:C:2017:402, σκέψη 49).