Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
RIMVYDAS NORKUS
της 9ης Οκτωβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑418/24 [Obadal] (i)
TJ
κατά
Comunidad de Madrid
παρισταμένης της:
Ministerio Fiscal
[αίτηση του Tribunal Supremo(Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ισπανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία
1999/70/ΕΚ – Συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου – Συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα – Εργαζόμενη ως έκτακτη υπάλληλος με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου για την κάλυψη κενής θέσης – Ρήτρα
5 – Μέτρα για την πρόληψη της καταχρηστικής σύναψης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου – Μετατροπή των συμβάσεων σε συμβάσεις αορίστου χρόνου – Εθνική νομολογία η οποία δεν επιτρέπει τέτοια μετατροπή, αλλά προβλέπει τη “σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας” με την καταβολή αποζημίωσης – Αποτελεσματικά, αποτρεπτικά και αναλογικά μέτρα κύρωσης – Πρακτική αποτελεσματικότητα της ρήτρας
5 της συμφωνίας‑πλαισίου »
Περιεχόμενα
I.
Εισαγωγή
Α.
Το νομικό πλαίσιο
1.
Το δίκαιο της Ένωσης
2.
Το ισπανικό δίκαιο
α)
Το Σύνταγμα
β)
Η νομοθεσία σχετικά με τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου
1)
Ο εργατικός κώδικας
2)
Ο EBEP
3)
Ο νόμος 20/2021
4)
Νόμοι περί γενικού προϋπολογισμού του κράτους για τα έτη 2017 και 2018
Β.
Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
II.
Ανάλυση
Α.
Επί του περιεχομένου των προδικαστικών ερωτημάτων και της αναδιατυπώσεώς τους
Β.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις επί του περιεχομένου και της εμβέλειας της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου
1.
Επί των δύο ειδών μέτρων: προληπτικών και κατασταλτικών
2.
Επί της διαφοροποιήσεως των καθεστώτων στα οποία υπόκεινται τα προληπτικά και τα κατασταλτικά μέτρα
Γ.
Επί της νομολογιακής αρχής κατά την οποία απόκειται στις εθνικές αρχές να λάβουν αποτελεσματικά, αποτρεπτικά και αναλογικά μέτρα επιβολής κυρώσεων προκειμένου να διασφαλίζεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 1999/70
Δ.
Επί των κριτηρίων βάσει των οποίων μπορεί να θεωρηθεί ότι ένα μέτρο επιβολής κυρώσεων είναι αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό
1.
Πρέπει το μέτρο επιβολής κυρώσεων να αποκαθιστά πλήρως τη ζημία που υπέστη ο εργαζόμενος;
2.
Πρέπει το μέτρο να διασφαλίζει την πρόσβαση του εργαζομένου στη σταθερότητα της απασχόλησης;
3.
Πρέπει το μέτρο να καθιστά δυνατή τη στοιχειοθέτηση της ατομικής ευθύνης του προσωπικού της διοίκησης;
Ε.
Επί της υπάρξεως μέτρων επιβολής κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου
1.
Συνιστά η μετατροπή των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε «σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» κατάλληλο μέτρο επιβολής κυρώσεων;
2.
Προβλέπονται στην εθνική έννομη τάξη άλλα αποτελεσματικά, αποτρεπτικά και αναλογικά μέτρα με σκοπό την επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου;
α)
Επί της αντισταθμιστικής αποζημίωσης η οποία είναι αντίστοιχη προς την προβλεπόμενη για τους απολυθέντες λόγω οικονομικής κρίσης ή καταχρηστικώς
1)
Συνοπτική υπόμνηση της νομολογίας
2)
Εκτίμηση
β)
Επί του καθεστώτος ευθύνης
1)
Συνοπτική υπόμνηση της νομολογίας
2)
Εκτίμηση
γ)
Επί των διαδικασιών επιλογής
1)
Συνοπτική υπόμνηση της νομολογίας
2)
Εκτίμηση
III.
Πρόταση
I.      Εισαγωγή
1.        Συνάδει με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου (2) εθνική νομολογία η οποία δεν αναγνωρίζει το καθεστώς «μόνιμου συμβασιούχου εργαζομένου» στον δημόσιο τομέα στους «μη μόνιμους εργαζομένους αορίστου χρόνου», έννοια η οποία συνιστά κατασκευή της ισπανικής νομολογίας; Προβλέπει η εθνική έννομη τάξη άλλα μέτρα για την επιβολή προσήκουσας κύρωσης για την καταχρηστική χρησιμοποίηση, από τους δημόσιους φορείς, διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου κατά την έννοια της προμνησθείσας διάταξης; Τούτα είναι κατ’ ουσίαν τα προδικαστικά ερωτήματα τα οποία υπέβαλε στο Δικαστήριο το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο, Ισπανία) στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που αφορά την ερμηνεία της ανωτέρω ρήτρας.
2.        Στο επίκεντρο των προδικαστικών ερωτημάτων βρίσκεται, εκ νέου, ένα παλαιόθεν κοινωνικό μέλημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήτοι η προστασία των εργαζομένων ορισμένου χρόνου από τις καταχρήσεις. Συγκεκριμένα, οι διατάξεις ελάχιστης προστασίας οι οποίες προβλέπονται από τη συμφωνία-πλαίσιο αποσκοπούν στην αποφυγή της προσωρινότητας της κατάστασης των εργαζομένων (3), ούτως ώστε να μην καθίστανται περισσότερο ευάλωτοι λόγω του ότι απασχολούνται με σύμβαση ορισμένου χρόνου για μακρά περίοδο (4). Πράγματι, η συγκεκριμένη κατηγορία εργαζομένων διατρέχει τον κίνδυνο, κατά τη διάρκεια σημαντικού τμήματος της επαγγελματικής σταδιοδρομίας τους, να στερηθεί το ευεργέτημα της σταθερότητας της απασχόλησης, η οποία συνιστά ωστόσο, όπως προκύπτει από τη συμφωνία-πλαίσιο, μείζον στοιχείο της προστασίας των εργαζομένων (5).
3.        Από την έναρξη ισχύος της συμφωνίας-πλαισίου στις 10 Ιουλίου 1999, το Δικαστήριο έχει επιληφθεί επανειλημμένως αιτήσεων ερμηνείας της (6), μεταξύ άλλων, στο πλαίσιο υποθέσεων που αφορούσαν τη συμβατότητα, με τη ρήτρα 5 της εν λόγω συμφωνίας-πλαισίου, των εθνικών μέτρων με σκοπό την επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου (7).
4.        Ειδικότερα, το Δικαστήριο εξέτασε για πρώτη φορά με την απόφαση Márquez Samohano, την οποία εξέδωσε το 2014, την έννοια του «μη μόνιμου εργαζομένου με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου» (8), την οποία είχε διαμορφώσει το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση εκείνη λόγω της νομικής αδυναμίας να υπαγάγει τους εργαζομένους εις βάρος των οποίων χρησιμοποιήθηκαν καταχρηστικώς διαδοχικές συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα στο καθεστώς των «μόνιμων συμβασιούχων εργαζομένων» (9).
5.        Επί του παρόντος, και παρά τις διαδοχικές μεταρρυθμίσεις που έχει εφαρμόσει το Βασίλειο της Ισπανίας από το 2014, οι οποίες καταδεικνύουν τις προσπάθειες που κατέβαλε για να διασφαλίσει τη συμβατότητα της εθνικής ρύθμισής του με τη συμφωνία-πλαίσιο, το ποσοστό έκτακτης απασχόλησης στον δημόσιο τομέα είναι πολύ υψηλό, ανερχόμενο, κατά το αιτούν δικαστήριο, σε σχεδόν 30 %. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση, διαπιστώθηκε ότι το εν λόγω ποσοστό ανέρχεται, στο σύνολο του ισπανικού δημόσιου τομέα, σε 32,8 %, όπερ σημαίνει ότι σχεδόν ένας στους τρεις εργαζομένους στον συγκεκριμένο τομέα απασχολείται με σύμβαση ορισμένου χρόνου.
6.        Οι πρόσφατες αποφάσεις Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (10) και DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (11) αφορούσαν το ίδιο ζήτημα. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι, κατά το αιτούν δικαστήριο, η εφαρμογή των εν λόγω αποφάσεων κατέληξε σε «πλείονες και διαφορετικές» ερμηνείες εκ μέρους των εθνικών δικαστηρίων, το Δικαστήριο καλείται να διατυπώσει, εκ νέου, εκτιμήσεις χάρη στις οποίες το αιτούν δικαστήριο θα μπορέσει να επιλύσει τη διαφορά της κύριας δίκης.
Α.      Το νομικό πλαίσιο
1.      Το δίκαιο της Ένωσης
7.        Στην υπό κρίση υπόθεση ιδιαίτερη σημασία έχουν η ρήτρα 1, στοιχείο βʹ, και η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, επιπλέον του άρθρου 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 1999/70.
2.      Το ισπανικό δίκαιο
α)      Το Σύνταγμα
8.        Το άρθρο 14 του Constitución española (Ισπανικού Συντάγματος,
στο εξής: Σύνταγμα) ορίζει ότι «οι Ισπανοί είναι ίσοι ενώπιον του νόμου χωρίς καμία διάκριση λόγω γεννήσεως, φυλής, φύλου, θρησκείας, πεποιθήσεως ή οποιασδήποτε άλλης προϋποθέσεως ή προσωπικής ή κοινωνικής περιστάσεως».
9.        Το άρθρο 23, παράγραφος 2, του Συντάγματος ορίζει ότι οι πολίτες «έχουν δικαίωμα πρόσβασης επί ίσοις όροις στα δημόσια καθήκοντα και τις δημόσιες θέσεις, με την επιφύλαξη των απαιτήσεων που ορίζει ο νόμος».
10.      Το άρθρο 103, παράγραφος 3, του Συντάγματος προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι ο νόμος καθορίζει την υπηρεσιακή κατάσταση των δημοσίων υπαλλήλων και ρυθμίζει την πρόσβαση στη δημόσια διοίκηση σύμφωνα με τις αρχές της αξιοκρατίας και της ικανότητας.
β)      Η νομοθεσία σχετικά με τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου
1)      Ο εργατικός κώδικας
11.      Το άρθρο 15, παράγραφος 3, του texto refundido de la Ley del Estatuto de los Trabajadores (αναδιατυπωμένου κειμένου του νόμου για τον εργατικό κώδικα), το οποίο εγκρίθηκε με το Real Decreto Legislativo 2/2015 (βασιλικό νομοθετικό διάταγμα αριθ. 2/2015), της 23ης Οκτωβρίου 2015 (12), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: εργατικός κώδικας), ορίζει ότι «[ο]ι κατά καταστρατήγηση του νόμου συναφθείσες συμβάσεις ορισμένου χρόνου λογίζονται ως συμβάσεις αορίστου χρόνου».
12.      Το άρθρο 15, παράγραφος 5, του εργατικού κώδικα προβλέπει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη των διατάξεων [της παραγράφου] 1, στοιχείο a, [και των παραγράφων] 2 και 3 του παρόντος άρθρου, οι εργαζόμενοι που απασχολήθηκαν, είτε συνεχώς είτε με διακοπές, για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των 24 μηνών εντός περιόδου 30 μηνών, σε θέση εργασίας όμοια ή διαφορετική στην ίδια επιχείρηση ή στον ίδιο όμιλο επιχειρήσεων, έχοντας συνάψει τουλάχιστον δύο συμβάσεις ορισμένου χρόνου, είτε απευθείας είτε μέσω επιχειρήσεων προσωρινής απασχόλησης προσωπικού, με τους ίδιους ή διαφορετικούς όρους σύμβασης ορισμένου χρόνου, αποκτούν το καθεστώς εργαζομένων αορίστου χρόνου. [...]»
13.      Στη δέκατη πέμπτη πρόσθετη διάταξη του εργατικού κώδικα, η οποία αφορά την «εφαρμογή χρονικών ορίων στη σύμβαση για συγκεκριμένη εργασία ή υπηρεσία και στις διαδοχικές συμβάσεις στη δημόσια διοίκηση», διευκρινίζεται ότι η παράβαση των ορίων αυτών στη «δημόσια διοίκηση και τους δημόσιους οργανισμούς που συνδέονται με αυτήν ή εξαρτώνται από αυτήν» δεν μπορεί να εμποδίσει «την εφαρμογή των συνταγματικών αρχών της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας όσον αφορά την πρόσβαση σε θέσεις του Δημοσίου και δεν εμποδίζει την υποχρέωση πλήρωσης των εν λόγω θέσεων με τις κανονικές διαδικασίες, σύμφωνα με τις διατάξεις της εφαρμοστέας νομοθεσίας», όπερ συνεπάγεται ότι «ο εργαζόμενος διατηρεί τη θέση που κάλυπτε μέχρι την πλήρωσή της σύμφωνα με τις προαναφερθείσες διαδικασίες, οπότε επέρχεται λήξη της σχέσεως εργασίας, εκτός αν ο εν λόγω εργαζόμενος προσληφθεί σε θέση του Δημοσίου κατόπιν επιτυχούς συμμετοχής του στον αντίστοιχο διαγωνισμό».
2)      Το EBEP
14.      Το Ley del Estatuto Básico del Empleado Público (ενοποιημένο κείμενο του νόμου για το βασικό καθεστώς των εργαζομένων του Δημοσίου), το οποίο εγκρίθηκε με το Real Decreto Legislativo 5/2015 (βασιλικό νομοθετικό διάταγμα αριθ. 5/2015), της 30ής Οκτωβρίου 2015 (13), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης
(στο εξής: EBEP), τροποποιήθηκε, μεταξύ άλλων, με το Real Decreto-ley 14/2021, de medidas urgentes para la reducción de la temporalidad en el empleo público (βασιλικό νομοθετικό διάταγμα 14/2021, περί επειγόντων μέτρων για τη μείωση των σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα), της 6ης Ιουλίου 2021 (14),
και από τον Ley 20/2021, de medidas urgentes para la reducción de la temporalidad en el empleo público (νόμο 20/2021, περί επειγόντων μέτρων για τον περιορισμό της εργασίας ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα), της 28ης Δεκεμβρίου 2021 (15).
15.      Το άρθρο 8 του EBEP προβλέπει τα κάτωθι:
«1.      Εργαζόμενοι του Δημοσίου είναι όσοι εργάζονται έναντι αμοιβής στη δημόσια διοίκηση προς εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος.
2.      Οι εργαζόμενοι του Δημοσίου διακρίνονται σε:
a)      τακτικούς δημοσίους υπαλλήλους·
b)      έκτακτους δημοσίους υπαλλήλους·
c)      συμβασιούχους υπαλλήλους, είτε μόνιμους είτε αορίστου χρόνου είτε ορισμένου χρόνου·
d)      βοηθητικό προσωπικό.»
16.      Κατά το άρθρο 11, παράγραφοι 1 και 3, του ΕΒΕΡ:
«1.      Ως συμβασιούχος υπάλληλος νοείται κάθε πρόσωπο το οποίο, δυνάμει συμβάσεως εργασίας συναφθείσας εγγράφως, ανεξαρτήτως του προβλεπόμενου από το εργατικό δίκαιο τρόπου πρόσληψης, παρέχει υπηρεσίες αμειβόμενες από τη δημόσια διοίκηση. Ανάλογα με τη διάρκειά της, η σύμβαση μπορεί να είναι μόνιμης απασχόλησης, αορίστου ή ορισμένου χρόνου.
[...]
3.      Οι διαδικασίες επιλογής του απασχολούμενου προσωπικού είναι δημόσιες και διέπονται σε κάθε περίπτωση από τις αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας. Στην περίπτωση των συμβασιούχων υπαλλήλων με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, οι σχετικές διαδικασίες διέπονται επίσης από την αρχή της ταχύτητας, με σκοπό την αντιμετώπιση περιπτώσεων ανάγκης και επείγοντος που αιτιολογούνται ρητώς.»
17.      Το άρθρο 55, παράγραφος 1, του EBEP ορίζει τα εξής:
«Όλοι οι πολίτες δικαιούνται να απασχοληθούν στη δημόσια διοίκηση, σύμφωνα με τις συνταγματικές αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας καθώς και τις διατάξεις του παρόντος καθεστώτος και τους λοιπούς κανόνες που ισχύουν στην έννομη τάξη».
18.      Το άρθρο 70 του EBEP, το οποίο φέρει τον τίτλο «Προκήρυξη θέσεων εργασίας στον δημόσιο τομέα», προβλέπει τα εξής:
«1.      Οι ανάγκες σε ανθρώπινο δυναμικό των οποίων η κάλυψη χρηματοδοτείται από κονδύλια του προϋπολογισμού και για τις οποίες απαιτείται η πρόσληψη νέου προσωπικού καλύπτονται μέσω της πράξης έγκρισης προγραμματισμού προσλήψεων ή άλλου παρόμοιου μέτρου διαχείρισης της κάλυψης των αναγκών σε προσωπικό, όπερ συνεπάγεται οργάνωση των αντίστοιχων διαδικασιών πρόσληψης για τις προβλεπόμενες θέσεις εργασίας, και για επιπρόσθετες θέσεις σε ποσοστό έως και [10 %], καθώς και ο καθορισμός της μέγιστης προθεσμίας για τη δημοσίευση των προκηρύξεων. Εν πάση περιπτώσει, η προκήρυξη θέσης στον δημόσιο τομέα ή το παρόμοιο μέσο εκτελούνται εντός προθεσμίας τριών ετών η οποία δεν επιδέχεται παράταση.
2.      Η προκήρυξη θέσης στον δημόσιο τομέα ή το παρόμοιο μέσο που εγκρίνεται ετησίως από τα διευθυντικά όργανα της δημόσιας διοίκησης δημοσιεύεται στην αντίστοιχη επίσημη εφημερίδα.
[...]»
19.      Η δέκατη έβδομη πρόσθετη διάταξη του EBEP θεσπίστηκε με το άρθρο 1, παράγραφος 3, του νόμου 20/2021. Κατά την εν λόγω δέκατη έβδομη πρόσθετη διάταξη:
«1.      Οι δημόσιοι φορείς οφείλουν να τηρούν τις διατάξεις του παρόντος καθεστώτος και, ειδικότερα, μεριμνούν ώστε να αποφεύγεται κάθε είδους παρατυπία στις προσλήψεις έκτακτων συμβασιούχων υπαλλήλων και στους διορισμούς έκτακτων υπαλλήλων.
Ομοίως, οι δημόσιοι φορείς παροτρύνουν, στους αντίστοιχους τομείς τους, την κατάρτιση κριτηρίων δράσης ώστε να διασφαλίζεται η τήρηση της παρούσας πρόσθετης διάταξης καθώς και συντονισμένη δράση των διαφόρων αρμόδιων οργάνων σε θέματα προσωπικού.
2.      Οι παράτυπες πράξεις στον συγκεκριμένο τομέα στοιχειοθετούν ευθύνη, κατά τα προβλεπόμενα στην ισχύουσα ρύθμιση σε κάθε δημόσιο φορέα.
3.      Είναι αυτοδικαίως άκυρη κάθε πράξη, σύμφωνο, συμφωνία ή κανονιστική διάταξη, καθώς και τα μέτρα που λαμβάνονται κατ’ εφαρμογήν ή για την εκτέλεσή τους, των οποίων το περιεχόμενο συνεπάγεται, άμεσα ή έμμεσα, την υπέρβαση από τη δημόσια διοίκηση των μέγιστων περιόδων άσκησης καθηκόντων με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου.
4.      Η υπέρβαση της μέγιστης περιόδου άσκησης των καθηκόντων έχει ως αποτέλεσμα, για τον ενδιαφερόμενο έκτακτο υπάλληλο, την καταβολή χρηματικής αποζημίωσης ίσης με είκοσι ημέρες πάγιων αποδοχών ανά έτος υπηρεσίας, οι δε μικρότερες του έτους περίοδοι υπολογίζονται κατ’ αναλογίαν των συμπληρωθέντων μηνών, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μήνες. Το δικαίωμα στην εν λόγω αποζημίωση γεννάται κατά την ημερομηνία πραγματικής λήξης των καθηκόντων και το ύψος της συνδέεται αποκλειστικά και μόνο με τον διορισμό από τον οποίο ανέκυψε η παράβαση. Κανένα δικαίωμα προς αποζημίωση δεν γεννάται εάν η σχέση εργασίας λήξει για πειθαρχικούς λόγους ή λόγω εθελούσιας αποχώρησης.
5.      Στην περίπτωση των έκτακτων συμβασιούχων υπαλλήλων, η υπέρβαση των μέγιστων περιόδων άσκησης των καθηκόντων παρέχει δικαίωμα στη χρηματική αποζημίωση της προηγούμενης παραγράφου, με την επιφύλαξη της αποζημίωσης που ενδεχομένως οφείλεται λόγω παράβασης της ειδικής ρύθμισης του εργατικού δικαίου.
Η εν λόγω αποζημίωση αντιστοιχεί, εφόσον συντρέχει περίπτωση, στη διαφορά μεταξύ της ανώτατης αποζημίωσης που αντιστοιχεί σε είκοσι ημέρες πάγιων αποδοχών ανά έτος υπηρεσίας, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μήνες, και της αποζημίωσης την οποία θα εδικαιούτο ο υπάλληλος λόγω καταγγελίας της σύμβασής του, οι δε μικρότερες του έτους περίοδοι υπολογίζονται κατ’ αναλογίαν των συμπληρωθέντων μηνών. Το δικαίωμα στην εν λόγω αποζημίωση γεννάται κατά την ημερομηνία πραγματικής λήξης των καθηκόντων και το ύψος της συνδέεται αποκλειστικά και μόνο με τη σύμβαση από την οποία ανέκυψε η παράβαση. Στην περίπτωση που η εν λόγω αποζημίωση χορηγείται δικαστικώς, τα ποσά συμψηφίζονται. Κανένα δικαίωμα στην ανωτέρω αποζημίωση δεν γεννάται εάν η σχέση εργασίας λήξει λόγω καταγγελίας για πειθαρχικούς λόγους η οποία αναγνωρίζεται ως δικαιολογημένη ή λόγω εθελούσιας παραίτησης.»
3)      Ο νόμος 20/2021
20.      Το άρθρο 2 του νόμου 20/2021, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διαδικασία σταθεροποίησης της απασχόλησης των εργαζομένων ορισμένου χρόνου», προβλέπει τα εξής:
«1.      Προς τον σκοπό της σταθεροποίησης της απασχόλησης των εργαζομένων ορισμένου χρόνου, και επιπλέον των διατάξεων του άρθρου 19, παράγραφος 1, σημείο 6, του Ley 3/2017 de Presupuestos Generales del Estado para el año 2017 [(νόμου 3/2017 περί του γενικού κρατικού προϋπολογισμού για το έτος 2017), της 27ης Ιουνίου 2017 (16)]
και του άρθρου 19, παράγραφος 1, σημείο 9, του Ley 6/2018 de Presupuestos Generales del Estado para el año 2018 [(νόμου 6/2018 περί του γενικού κρατικού προϋπολογισμού για το έτος 2018), της 3ης Ιουλίου 2018 (17)] επιτρέπεται, δυνάμει του παρόντος νόμου, η εφαρμογή πρόσθετου συντελεστή μετατροπής των θέσεων που κατέχουν εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου σε θέσεις δημοσίων υπαλλήλων (“συντελεστής σταθεροποίησης”) [(tasa de estabilización)], ο οποίος περιλαμβάνει τις προβλεπόμενες στον προϋπολογισμό οργανικές θέσεις που καλύπτονται, αδιαλείπτως και για ορισμένο χρόνο τουλάχιστον κατά τα τρία έτη που προηγούνται της 31ης Δεκεμβρίου 2020, ανεξαρτήτως του αν οι θέσεις αυτές περιλαμβάνονται ή όχι στους καταλόγους θέσεων εργασίας, στους πίνακες προσωπικού ή σε άλλες μορφές οργάνωσης του ανθρώπινου δυναμικού που εφαρμόζουν οι διάφοροι φορείς δημόσιας διοίκησης.
Με την επιφύλαξη της πρώτης μεταβατικής διάταξης, οι θέσεις τις οποίες αφορούν οι διαδικασίες σταθεροποίησης της απασχόλησης του άρθρου 19, παράγραφος 1, σημείο 6, του νόμου 3/2017 περί του γενικού κρατικού προϋπολογισμού για το έτος 2017 και του άρθρου 19, παράγραφος 1, σημείο 9, του νόμου 6/2018 περί του γενικού κρατικού προϋπολογισμού για το έτος 2018 εντάσσονται στη διαδικασία σταθεροποίησης της απασχόλησης του προηγούμενου εδαφίου, υπό την προϋπόθεση ότι έχουν περιληφθεί στις αντίστοιχες πράξεις έγκρισης προγραμματισμού προσλήψεων σταθεροποίησης στον δημόσιο τομέα και δεν έχουν προκηρυχθεί κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος του παρόντος νόμου, ή ότι, καίτοι οι θέσεις αυτές προκηρύχθηκαν, δεν πληρώθηκαν κατά το πέρας της διαδικασίας επιλογής.
2.      Οι πράξεις έγκρισης προγραμματισμού προσλήψεων που θέτουν σε εφαρμογή τις διαδικασίες σταθεροποίησης της παραγράφου 1, καθώς και η νέα διαδικασία σταθεροποίησης, υιοθετούνται και δημοσιεύονται στις σχετικές επίσημες εφημερίδες πριν από την 1η Ιουνίου 2022 και συντονίζονται από τους αρμόδιους φορείς της δημόσιας διοίκησης.
Οι προκηρύξεις για τις διαδικασίες επιλογής με σκοπό την κάλυψη των θέσεων που περιλαμβάνονται στις πράξεις έγκρισης προγραμματισμού προσλήψεων δημοσιεύονται πριν από την 31η Δεκεμβρίου 2022.
Οι εν λόγω διαδικασίες επιλογής ολοκληρώνονται πριν από την 31η Δεκεμβρίου 2024.
3.      Το ποσοστό κάλυψης των θέσεων από εργαζομένους ορισμένου χρόνου πρέπει να είναι κατώτερο του [8 %] των οργανικών θέσεων.
4.      Η εφαρμογή αυτών των διαδικασιών επιλογής, οι οποίες διασφαλίζουν σε όλες τις περιπτώσεις την τήρηση των αρχών του ελεύθερου ανταγωνισμού, της ισότητας, της αξιοκρατίας, της ικανότητας και της δημοσιότητας, δύναται να αποτελέσει αντικείμενο διαβουλεύσεων σε κάθε εδαφική περιφέρεια της γενικής διοίκησης του κράτους, των αυτόνομων κοινοτήτων και των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, μπορούν δε να ληφθούν και μέτρα στο πλαίσιο της Comisión de Coordinación del Empleo Público [(Επιτροπής συντονισμού των εργαζομένων του Δημοσίου, Ισπανία)] προκειμένου να καταστεί δυνατός ο συντονισμός της εφαρμογής των διαδικασιών αυτών μεταξύ των διαφόρων φορέων της δημόσιας διοίκησης.
Με την επιφύλαξη τυχόν διατάξεων της κανονιστικής ρύθμισης περί δημοσίων υπαλλήλων που αφορά στον οικείο φορέα διοίκησης ή της ειδικής κανονιστικής ρύθμισης, ως σύστημα επιλογής καθιερώνεται ο διαγωνισμός βάσει τίτλων και εξετάσεων, στο πλαίσιο του οποίου [40 %] της συνολικής βαθμολογίας αποδίδεται στο στάδιο της επιλογής βάσει τίτλων, κατά το οποίο η προϋπηρεσία στο σώμα, στην κλάση, στην κατηγορία ή στην ισοδύναμη κατάταξη λαμβάνεται κατά κύριο λόγο υπόψη, εξυπακουομένου ότι οι δοκιμασίες του σταδίου επιλογής βάσει εξετάσεων είναι δυνατό να μη συνεπάγονται αποκλεισμό, στο πλαίσιο της συλλογικής διαβούλευσης που προβλέπεται στο άρθρο 37, παράγραφος 1, στοιχείο c, του [EBEP].
Οι μηχανισμοί εσωτερικής κινητικότητας ή προαγωγής που προηγούνται της κάλυψης των θέσεων είναι συμβατοί με τις διαδικασίες σταθεροποίησης, εφόσον αυτό προβλέπεται από την ειδική τομεακή κανονιστική ρύθμιση ή την κανονιστική ρύθμιση κάθε φορέα διοίκησης.
5.      Στο πλαίσιο των διαδικασιών αυτών πρέπει κατ’ ανάγκη να προσφέρονται οργανικές θέσεις που κατέχονται από προσωπικό ορισμένου χρόνου και η ολοκλήρωσή τους δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να συνεπάγεται αύξηση των δαπανών ή του προσωπικού.
6.      Οι έκτακτοι δημόσιοι υπάλληλοι ή οι συμβασιούχοι υπάλληλοι ορισμένου χρόνου των οποίων η σύμβαση καταγγέλλεται από τη Διοίκηση, ενόσω υπηρετούν υπό την ιδιότητα αυτή, λόγω μη επιτυχούς συμμετοχής στη διαδικασία επιλογής σταθεροποίησης δικαιούνται χρηματική αποζημίωση ίση προς 20 ημέρες πάγιων αποδοχών ανά έτος υπηρεσίας, οι δε μικρότερες του έτους περίοδοι υπολογίζονται κατ’ αναλογίαν των συμπληρωθέντων μηνών, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μήνες.
Για τους συμβασιούχους υπαλλήλους ορισμένου χρόνου, η αποζημίωση αυτή αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ, αφενός, ενός ανώτατου ορίου 20 ημερών πάγιων αποδοχών ανά έτος υπηρεσίας, με ανώτατο όριο τους τους δώδεκα μήνες, και, αφετέρου, της αποζημίωσης την οποία μπορεί να αξιώσει ο εργαζόμενος λόγω καταγγελίας της σύμβασής του, ενώ οι μικρότερες του έτους περίοδοι υπολογίζονται κατ’ αναλογίαν προς τους συμπληρωθέντες μήνες. Στην περίπτωση που η εν λόγω αποζημίωση χορηγείται δικαστικώς, τα ποσά συμψηφίζονται.
Η μη συμμετοχή του υποψηφίου ή της υποψηφίας στη διαδικασία επιλογής σταθεροποίησης δεν παρέχει σε καμία περίπτωση δικαίωμα χρηματικής αποζημίωσης.
7.      Για να καταστεί δυνατή η παρακολούθηση της προσφοράς, οι δημόσιες αρχές πιστοποιούν στο Υπουργείο Οικονομικών και Δημόσιας Διοίκησης, μέσω του Υφυπουργού Προϋπολογισμού και Δαπανών, τον διαπιστωμένο αριθμό των οργανικών θέσεων που κατέχονται για ορισμένο χρόνο σε καθέναν από τους σχετικούς τομείς.»
4)      Νόμοι περί γενικού προϋπολογισμού του κράτους για τα έτη 2017 και 2018
21.      Η τεσσαρακοστή τρίτη πρόσθετη διάταξη του νόμου 6/2018 περί γενικού προϋπολογισμού του κράτους για το 2018, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, η οποία αντικατέστησε την τριακοστή τέταρτη πρόσθετη διάταξη του νόμου 3/2017 περί γενικού προϋπολογισμού του κράτους για το 2017, προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι η η ιδιότητα του μη μόνιμου εργαζομένου αορίστου χρόνου μπορεί να αναγνωριστεί μόνο με δικαστική απόφαση. Η εν λόγω τεσσαρακοστή τρίτη πρόσθετη διάταξη ορίζει ότι οι «μη σύννομες πράξεις» που διαπράττονται στον τομέα των προσλήψεων προσωπικού με σχέση ορισμένου χρόνου από «τα αρμόδια για θέματα προσωπικού όργανα σε κάθε φορέα δημόσιας διοίκησης και στις οντότητες που συνθέτουν τη δημόσια υπηρεσία τους με την οργανική έννοια» στοιχειοθετούν την ευθύνη των «οργάνων που είναι αρμόδια για θέματα προσωπικού, σύμφωνα με τη νομοθεσία που ισχύει για κάθε φορέα δημόσιας διοίκησης».
Β.      Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
22.      Η TJ ασκεί καθήκοντα παιδαγωγού σε δημόσιο εκπαιδευτικό ίδρυμα ως συμβασιούχος υπάλληλος από τις 2 Μαρτίου 2016. Η σχέση εργασίας της βασίζεται έκτοτε σε έξι διαδοχικές συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου, προοριζόμενες είτε για την κάλυψη κενής θέσης είτε για την αναπλήρωση εργαζομένου. Η τελευταία από τις εν λόγω συμβάσεις συνήφθη στις 8 Σεπτεμβρίου 2017 (18).
23.      Στις 19 Ιουλίου 2021 η TJ άσκησε αγωγή ενώπιον του Juzgado de lo Social n° 13 de Madrid (13ου πρωτοβάθμιου δικαστηρίου εργατικών διαφορών Μαδρίτης, Ισπανία), με αίτημα να αναγνωριστεί η σχέση εργασίας της ως σχέση μόνιμης απασχόλησης ή, επικουρικώς, ως σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας. Με απόφαση της 13ης Μαρτίου 2023 το ανωτέρω δικαστήριο έκανε εν μέρει δεκτά τα αιτήματα της TJ και χαρακτήρισε τη σχέση εργασίας ως «αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας», καθότι η εν λόγω σχέση είχε διαρκέσει επί περισσότερα από τρία έτη χωρίς ο εργοδότης να καλύψει τη θέση που κατείχε η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης, σύμφωνα με την εθνική ρύθμιση.
24.      Η έφεση που άσκησε η TJ απορρίφθηκε και, επομένως, η TJ άσκησε αναίρεση για την ενοποίηση της νομολογίας ενώπιον του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου), το οποίο είναι εν προκειμένω το αιτούν δικαστήριο. Κατά την TJ, η σχέση εργασίας της θα έπρεπε να χαρακτηριστεί ως «μόνιμη σχέση εργασίας».
25.      Κατά τη γνώμη του αιτούντος δικαστηρίου, το Δικαστήριο θα πρέπει κατ’ αρχάς να αποσαφηνίσει ορισμένα ζητήματα προκειμένου να εξακριβωθεί αν η ισπανική ρύθμιση συνάδει με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου. Η εν λόγω ρύθμιση, όπως έχει ερμηνευθεί με τη νομολογία του, περιορίζει την αναγνώριση του καθεστώτος του «μόνιμου εργαζομένου» στον δημόσιο τομέα στα πρόσωπα που αποκτούν πρόσβαση σε θέση απασχόλησης στον δημόσιο τομέα μετά την επιτυχή συμμετοχή σε διαγωνισμό σύμφωνα με τις αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας. Αντιθέτως, ως «σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» χαρακτηρίζεται η σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου εργαζομένου ο οποίος προσελήφθη χωρίς συμμετοχή σε τέτοιον διαγωνισμό και στο πλαίσιο της οποίας χρησιμοποιήθηκαν καταχρηστικώς διαδοχικές συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου.
26.      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι τούτο συμβαίνει εν προκειμένω, λαμβανομένων υπόψη των προβλεπόμενων στο εθνικό δίκαιο μέτρων και του νομικού καθεστώτος σχετικά με την έννοια της «σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας», καθεστώτος το οποίο το αιτούν δικαστήριο καθιέρωσε προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι καταχρήσεις της απασχόλησης ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα και το οποίο, εν συνεχεία, ο νομοθέτης ενσωμάτωσε στην ισπανική ρύθμιση.
27.      Πάντως, λόγω των διαφορών στην ερμηνεία και την εφαρμογή, εκ μέρους των ισπανικών δικαστηρίων, των εν λόγω μέτρων και του εν λόγω νομικού καθεστώτος, λαμβανομένης υπόψη της συμβατότητάς τους με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, ιδίως μετά την έκδοση της απόφασης Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid, το Δικαστήριο θα πρέπει να άρει τις αμφιβολίες που παραμένουν επί του ζητήματος αυτού.
28.      Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει τους λόγους για τους οποίους εκτιμά ότι το νομικό καθεστώς σχετικά με τη σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας καθώς και η ισπανική ρύθμιση, στο σύνολό της, συνάδουν με την εν λόγω ρήτρα 5.
29.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει, πρώτον, ότι η πρόσβαση στην απασχόληση με μόνιμη σχέση εργασίας στον ισπανικό δημόσιο τομέα πρέπει να τηρεί τις αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας, οι οποίες προβλέπονται από το Σύνταγμα, προκειμένου ειδικότερα να διασφαλίζεται το δικαίωμα όλων των πολιτών της Ένωσης να αποκτήσουν πρόσβαση στη συγκεκριμένη απασχόληση υπό συνθήκες ισότητας και άνευ δυσμενών διακρίσεων, σύμφωνα με το άρθρο 45 ΣΛΕΕ και τα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εξάλλου, κατά το αιτούν δικαστήριο, οι εν λόγω αρχές εφαρμόζονται τόσο στους δημοσίους υπαλλήλους όσο και στους συμβασιούχους υπαλλήλους. Επομένως, δεν είναι δυνατό να αναγνωριστεί το καθεστώς «μόνιμου εργαζομένου» στον δημόσιο τομέα σε πρόσωπο το οποίο δεν έλαβε μέρος επιτυχώς στον διαγωνισμό τηρουμένων των ανωτέρω αρχών. Συγκεκριμένα, εάν έπρεπε να αναγνωριστεί καθεστώς «μόνιμου εργαζομένου» στο σύνολο των συμβασιούχων εργαζομένων που έχουν καθεστώς «εργαζομένων με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας», η διοίκηση θα απαλλασσόταν από την υποχρέωση διοργάνωσης των διαγωνισμών, πλην όμως τούτο θα στερούσε από τους λοιπούς πολίτες της Ένωσης το δικαίωμα να συμμετάσχουν στους εν λόγω διαγωνισμούς.
30.      Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η νομική έννοια του «εργαζομένου με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» διαμορφώθηκε με τη νομολογία του προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι καταχρήσεις που συνδέονται με την απασχόληση ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα. Η λύση αυτή απορρέει από τη νομική αδυναμία να αναγνωριστεί στους εργαζομένους, για τους οποίους χρησιμοποιήθηκαν καταχρηστικώς διαδοχικούς συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου, το καθεστώς «μόνιμου συμβασιούχου εργαζομένου», δεδομένου ότι οι εν λόγω εργαζόμενοι δεν απέκτησαν πρόσβαση στην απασχόληση στον δημόσιο τομέα μέσω διαγωνισμού τηρουμένων των αρχών της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας. Επομένως, σε περίπτωση διαπίστωσης καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, η παράτυπη σχέση εργασίας μετατρέπεται σε «σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας», τούτο δε από την ημερομηνία της αρχικής πρόσληψης.
31.      Η προκύπτουσα έννομη συνέπεια είναι ότι η συμβατική σχέση διατηρείται έως ότου η θέση καλυφθεί οριστικώς μέσω της κανονιστικής διαδικασίας που προβλέπεται από την ισπανική νομοθεσία. Μόλις η θέση καλυφθεί, η σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας λήγει, στον δε εργαζόμενο καταβάλλεται αποζημίωση η οποία αντιστοιχεί στις αποδοχές 20 ημερών ανά έτος υπηρεσίας, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μηνιαίους μισθούς. Ο εργαζόμενος δεν θα εδικαιούτο την εν λόγω αποζημίωση εάν οι διαδοχικές συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου ήταν νόμιμες και όχι καταχρηστικές, τούτο δε καταδεικνύει ότι η αποζημίωση δεν είναι ανεξάρτητη από οποιαδήποτε εκτίμηση σχετικά με τον νόμιμο ή καταχρηστικό χαρακτήρα της χρησιμοποίησης των εν λόγω συμβάσεων. Εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι η εν λόγω αποζημίωση δεν συνιστά πρόσφορο μέτρο για την αποτροπή και την επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η καταβολή της ισχύουσας ανώτατης νόμιμης αποζημίωσης, η οποία καταβάλλεται στην περίπτωση των καταχρηστικών απολύσεων μόνιμων εργαζομένων, ήτοι αποζημίωση η οποία αντιστοιχεί στις αποδοχές 30 ημερών ανά έτος υπηρεσίας, με ανώτατο όριο 24 μηνιαίους μισθούς, θα μπορούσε να συνιστά πρόσφορο μέτρο.
32.      Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί επιπλέον ότι, αφενός, ο μη μόνιμος εργαζόμενος με σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου έχει τα ίδια δικαιώματα με τους μόνιμους εργαζομένους σε όλες τις πτυχές της σχέσης εργασίας, όσον αφορά, μεταξύ άλλων, την αμοιβή και την επαγγελματική προαγωγή. Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι, στη σκέψη 73 της απόφασης Instituto Madrileño, το Δικαστήριο δέχθηκε ότι η μετατροπή της σχέσης εργασίας σε σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας θα μπορούσε να συνιστά μέτρο ικανό να τιμωρήσει την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
33.      Τέταρτον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι δεν συμμερίζεται την εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid, ότι το ισπανικό δίκαιο δεν προβλέπει, για τις συμβάσεις εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, κανένα εθνικό μέτρο με σκοπό την αποτροπή και την επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση των εν λόγω συμβάσεων. Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο χαρακτηρισμός της σχέσης εργασίας ως «σχέσης εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» συνιστά τέτοιο μέτρο και, επομένως, μπορεί να θεωρηθεί ως «ισοδύναμο και κατάλληλο νομοθετικό μέτρο», κατά την έννοια της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου.
34.      Τέλος, πέμπτον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο νόμος 20/2021, ο οποίος προβλέπει διαδικασία σταθεροποίησης της απασχόλησης στον δημόσιο τομέα, θέσπισε στο ισπανικό δίκαιο ειδικά νομοθετικά μέτρα με σκοπό, μεταξύ άλλων, η διοργάνωση διαγωνισμών να μην είναι ανεξάρτητη από κάθε εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Μολονότι οι εν λόγω διαγωνισμοί είναι ανοικτοί σε υποψηφίους οι οποίοι δεν υπήρξαν θύματα καταχρήσεων, ο νομοθέτης αποδίδει, στο πλαίσιο αυτό, καθοριστική σημασία στην προηγούμενη πείρα και στον χρόνο που διέθεσαν οι οικείοι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου για την εκτέλεση των καθηκόντων τους, ώστε να αντισταθμίζονται κατάλληλα οι καταχρήσεις και να διευκολύνεται η οριστική πρόσβασή τους στη θέση εργασίας υπό την ιδιότητα του «μόνιμου εργαζομένου». Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο προμνησθείς νόμος θέσπισε επίσης νέα εθνική διάταξη η οποία προβλέπει καθεστώς ευθύνης της δημόσιας διοίκησης σε περίπτωση παράβασης των εν λόγω μέτρων.
35.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε, με απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 12 Ιουνίου 2024, να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Αντιβαίνει στη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου νομολογία η οποία, συμμορφούμενη με τις αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας, της ικανότητας και της απαγορεύσεως των διακρίσεων στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, αρνείται την αναγνώριση του καθεστώτος του μονίμου εργαζομένου στον δημόσιο τομέα στους μη μόνιμους εργαζομένους αορίστου χρόνου;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο προηγούμενο ερώτημα, συνιστά η καταβολή αποζημιώσεως αποτρεπτικού χαρακτήρα σε μη μόνιμο εργαζόμενο αορίστου χρόνου κατά τον χρόνο λύσεως της εργασιακής σχέσεως ενδεδειγμένο μέτρο πρόληψης και, ενδεχομένως, επιβολής κυρώσεων για τη σύναψη διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα, σύμφωνα με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου;»
36.      Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε από το Δικαστήριο την υπαγωγή της υπό κρίση υποθέσεως στην ταχεία διαδικασία του άρθρου 105 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Με διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 4ης Σεπτεμβρίου 2024, Obadal (C‑418/24, EU:C:2024:717), η αίτηση απορρίφθηκε. Εντούτοις, λαμβανομένων υπόψη της φύσης της υπόθεσης και της σημασίας των ζητημάτων που εγείρονται στο πλαίσιό της, το Δικαστήριο αποφάσισε να εκδικάσει την υπό κρίση υπόθεση κατά προτεραιότητα, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 53, παράγραφος 3, του Κανονισμού Διαδικασίας.
37.      Στις 8 Ιανουαρίου 2025 η Ισπανική Κυβέρνηση ζήτησε, δυνάμει του άρθρου 16, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να συνέλθει το Δικαστήριο ως τμήμα μείζονος συνθέσεως στην υπό κρίση υπόθεση.
38.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν ενώπιον του Δικαστηρίου η TJ, η Ministerio Fiscal (εισαγγελική αρχή, Ισπανία), η Ισπανική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 24ης Ιουνίου 2025, οι ως άνω διάδικοι και μετέχοντες στη διαδικασία, καθώς και η Ιταλική Κυβέρνηση και η Comunidad Autónoma de Madrid (Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης, Ισπανία), οι οποίες δεν είχαν υποβάλει γραπτές παρατηρήσεις, απάντησαν στις ερωτήσεις προς προφορική απάντηση που έθεσε το Δικαστήριο.
II.    Ανάλυση
Α.      Επί του περιεχομένου των προδικαστικών ερωτημάτων και της αναδιατυπώσεώς τους
39.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομολογία η οποία, με σκοπό τη διασφάλιση αρχών συνταγματικής τάξης, ήτοι των αρχών της ισότητας, της αξιοκρατίας, της ικανότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων, καθώς και της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων ή ακόμη των αρχών της ισότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων που κατοχυρώνονται στο άρθρο 45 ΣΛΕΕ και στα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, δεν αναγνωρίζει το καθεστώς «μόνιμων εργαζομένων» του δημόσιου τομέα στους μη μόνιμους εργαζομένους με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου. Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ανωτέρω προδικαστικό ερώτημα, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν η ρήτρα 5 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την καταβολή αποζημίωσης, με διττό ανώτατο όριο, στους μη μόνιμους εργαζομένους με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου, τούτο δε κατά τη λήξη της σχέσης εργασίας τους.
40.      Προτού εξετάσω τα δύο ανωτέρω προδικαστικά ερωτήματα, εκτιμώ ότι είναι σκόπιμο να διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με το περιεχόμενό τους και να εκθέσω τους λόγους για τους οποίους φρονώ ότι πρέπει να αναδιατυπωθούν.
41.      Κατ’ αρχάς, στο μέτρο που τα δύο προδικαστικά ερωτήματα συνδέονται εγγενώς μεταξύ τους, προτείνω στο Δικαστήριο να τα εξετάσει από κοινού, μολονότι το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα υποβάλλεται μόνο για την περίπτωση που θα δοθεί καταφατική απάντηση στο πρώτο.
42.      Εν συνεχεία, μολονότι η διατύπωση του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος μπορεί να υποδηλώνει ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί μόνον η συμβατότητα, με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, της αδυναμίας αναγνώρισης του καθεστώτος «μόνιμων συμβασιούχων εργαζομένων» στους «εργαζομένους με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας», εκτιμώ ότι, λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων που εκτίθενται στην απόφαση περί παραπομπής, το συγκεκριμένο προδικαστικό ερώτημα καταλαμβάνει επίσης την εξέταση της συμβατότητας με την εν λόγω ρήτρα άλλων εθνικών μέτρων, τα οποία το αιτούν δικαστήριο καθώς και η Ισπανική Κυβέρνηση, η εισαγγελική αρχή και η Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης θεωρούν πρόσφορα για την επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση των διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου. Συγκεκριμένα, εκτιμώ ότι, προκειμένου να εξεταστεί η εν λόγω συμβατότητα, πρέπει να ληφθεί υπόψη το σύνολο των μέτρων που προβλέπονται από την εθνική έννομη τάξη, όπως εκτίθενται από το αιτούν δικαστήριο.
43.      Τέλος, κατά το Δικαστήριο, προκειμένου να θεωρηθεί σύμφωνη με τη συμφωνία-πλαίσιο εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης ισπανική ρύθμιση, την οποία έχει ερμηνεύσει το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο) και η οποία δεν επιτρέπει, στον δημόσιο τομέα, τη μετατροπή σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, όπως είναι οι συμβάσεις αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, η εσωτερική έννομη τάξη του οικείου κράτους μέλους πρέπει να προβλέπει, στον συγκεκριμένο τομέα, άλλο αποτελεσματικό μέτρο προς αποφυγή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και, εφόσον παρίσταται ανάγκη, προς επιβολή κυρώσεων (19).
44.      Εν προκειμένω, η διαφορά της κύριας δίκης, στην οποία διάδικοι είναι η TJ και η Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης, αφορά τον χαρακτηρισμό της σχέσης εργασίας της αναιρεσείουσας της κύριας δίκης με την εν λόγω διοικητική αρχή. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η TJ απασχολείται από την εν λόγω αρχή επί εννέα και πλέον έτη, δυνάμει έξι διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν για την κάλυψη κενών θέσεων ή την αναπλήρωση εργαζομένων. Στην περίπτωση της TJ, η ισπανική δικαιοσύνη αναγνώρισε ότι υπήρξε καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, η δε σχέση εργασίας της χαρακτηρίστηκε, πρωτοδίκως και κατ’ έφεση, ως «σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας». Η TJ υποστηρίζει, ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ότι η εν λόγω σχέση εργασίας πρέπει να αναγνωριστεί ως μόνιμη.
45.      Ως εκ τούτου, από την απόφαση περί παραπομπής και από τα στοιχεία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι, εν προκειμένω, υπήρξε όντως καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
46.      Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να θεωρηθεί ότι με τα προδικαστικά ερωτήματα το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί, όπως επισημαίνει το ίδιο, αν, κατά τις απαιτήσεις της ρήτρας 5 της συμφωνίας‑πλαισίου, η ισπανική έννομη τάξη, όπως εκτίθεται με την απόφαση περί παραπομπής, προβλέπει μέτρα για την προσήκουσα επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
47.      Προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο ανωτέρω ερώτημα, θα διατυπώσω κατ’ αρχάς ορισμένες προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με το περιεχόμενο και την εμβέλεια της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου, υπό το πρίσμα της πάγιας νομολογίας του Δικαστηρίου (ενότητα B). Εν συνεχεία, προτού καθορίσω τα κριτήρια δυνάμει των οποίων μπορεί να εξακριβωθεί ότι ένα μέτρο που αποσκοπεί στην επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου συνιστά «αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό μέτρο επιβολής κυρώσεων», κατά την ως άνω ρήτρα (ενότητα Δ), θα υπενθυμίσω τη νομολογιακή αρχή κατά την οποία απόκειται στις εθνικές αρχές να θεσπίσουν τέτοια μέτρα προκειμένου να διασφαλιστεί η πρακτική αποτελεσματικότητα της εν λόγω ρήτρας (ενότητα Γ). Στο μέτρο που, εν προκειμένω, υπήρξε όντως καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, θα εξετάσω τη συμβατότητα με την ανωτέρω ρήτρα των εθνικών μέτρων που προβλέπονται για την προσήκουσα επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Τέλος, θα αντλήσω τα συμπεράσματα της σχετικής ανάλυσης και θα προτείνω, υπό το πρίσμα των σχετικών παρατηρήσεων, την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο προδικαστικό ερώτημα, όπως αναδιατυπώνεται (ενότητα Ε).
48.      Εξάλλου, όπως προκύπτει από την εισαγωγή των παρουσών προτάσεων, επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επανειλημμένως επί της επίμαχης εθνικής ρύθμισης, βασιζόμενο σε παλαιότερη νομολογία σχετικά, μεταξύ άλλων, με τα μέτρα για την προσήκουσα επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, στην οποία βασίστηκαν οι πρόσφατες αποφάσεις Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid και DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya. Επομένως, στην εξέταση που θα ακολουθήσει, θα εκθέσω, χάριν συντομίας, μόνον τα κρίσιμα στοιχεία της εν λόγω νομολογίας και θα προσπαθήσω να αποφύγω τις περιττές επαναλήψεις, προβαίνοντας σε ορισμένες διασταυρούμενες παραπομπές.
Β.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις επί του περιεχομένου και της εμβέλειας της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου
49.      Εν συνεχεία, υπενθυμίζεται, μεταξύ άλλων, η σχέση μεταξύ του σημείου 1 και του σημείου 2, στοιχείο βʹ, της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, διαφοροποιώντας τα είδη προβλεπόμενων μέτρων και τα διαφορετικά καθεστώτα που εφαρμόζονται σε αυτά.
1.      Επί των δύο ειδών μέτρων: προληπτικών και κατασταλτικών
50.      Υπενθυμίζεται κατ’ αρχάς ότι από το δεύτερο εδάφιο του προοιμίου της συμφωνίας-πλαισίου, από τα σημεία 6 και 8 των γενικών παρατηρήσεων της εν λόγω συμφωνίας και από την πάγια νομολογία προκύπτει ότι το ευεργέτημα της σταθερότητας της απασχόλησης θεωρείται μείζον στοιχείο της προστασίας των εργαζομένων, ενώ μόνον υπό ορισμένες περιστάσεις μπορούν οι συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου να ανταποκρίνονται στις ανάγκες τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων (20).
51.      Εν συνεχεία, από τη ρήτρα 1 της συμφωνίας-πλαισίου προκύπτει ότι σκοπός της είναι, μεταξύ άλλων, η καθιέρωση ενός πλαισίου για να αποτραπεί η κατάχρηση που προκαλείται από τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή εργασιακών σχέσεων ορισμένου χρόνου. Η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου αποσκοπεί ακριβώς στο να υλοποιήσει τον σκοπό αυτόν, ήτοι να πλαισιώσει τη διαδοχική χρησιμοποίηση τέτοιων συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας, οι οποίες θεωρούνται δυνητικά πηγή καταχρήσεων εις βάρος των εργαζομένων, προβλέποντας ορισμένες διατάξεις ελάχιστης προστασίας προς αποφυγή της προσωρινότητας της κατάστασης των εργαζομένων (21).
52.      Το ανωτέρω πλαίσιο περιλαμβάνει δύο διαφορετικά είδη μέτρων που υπόκεινται σε διακριτά καθεστώτα. Επομένως, κατά τη ρήτρα 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα με σκοπό να αποτραπεί «η κατάχρηση που μπορεί να προκύψει από τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου». Εντούτοις, όταν η καταχρηστική χρησιμοποίηση τέτοιων συμβάσεων έχει συντελεστεί, πρέπει να είναι δυνατή η εφαρμογή μέτρων για την προσήκουσα επιβολή κυρώσεων για τέτοια κατάχρηση, μεταξύ άλλων, σύμφωνα με το σημείο 2, στοιχείο βʹ, της εν λόγω ρήτρας (22).
2.      Επί της διαφοροποιήσεως των καθεστώτων στα οποία υπόκεινται τα προληπτικά και τα κατασταλτικά μέτρα
53.      Κατά πρώτον, η ρήτρα 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου προβλέπει την υποχρέωση των κρατών μελών να θεσπίσουν («κατά τρόπο αποτελεσματικό και δεσμευτικό») ένα ή πλείονα από τα μέτρα που απαριθμούνται στα στοιχεία αʹ έως γʹ, όταν δεν υπάρχουν ισοδύναμα νομοθετικά μέτρα στο οικείο κράτος μέλος (23). Ως προς το ζήτημα αυτό, τα κράτη μέλη διαθέτουν περιθώριο εκτίμησης, καθώς έχουν την ευχέρεια είτε να λάβουν ένα ή περισσότερα από τα μέτρα που απαριθμούνται στην εν λόγω ρήτρα είτε, ακόμη, να αρκεστούν σε υφιστάμενα ισοδύναμα νομοθετικά μέτρα, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες συγκεκριμένων κλάδων ή/και κατηγοριών εργαζομένων. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, «[ε]πομένως, η ρήτρα 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου επιτάσσει στα κράτη μέλη την επίτευξη γενικού σκοπού, δηλαδή της αποτροπής τέτοιων καταχρηστικών πρακτικών, παρέχοντάς τους τη δυνατότητα να επιλέξουν τα μέσα για την επίτευξή του, υπό την προϋπόθεση ότι αυτά δεν θα αντιβαίνουν προς τον σκοπό και δεν θα περιορίζουν την πρακτική αποτελεσματικότητα της συμφωνίας‑πλαισίου» (24).
54.      Κατά δεύτερον, όπως προκύπτει από το γράμμα της ρήτρας 5, σημείο 2, στοιχείο βʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, μόνον «όταν χρειάζεται» τα κράτη μέλη ή/και οι κοινωνικοί εταίροι ενεργούν σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη και καθορίζουν «υπό ποιες συνθήκες οι συμβάσεις ή σχέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου [...] χαρακτηρίζονται συμβάσεις ή σχέσεις αορίστου χρόνου». Επομένως, η εν λόγω διάταξη, η οποία είναι ιδιαιτέρως κρίσιμη στην υπό κρίση υπόθεση (25), «αφήνει στα κράτη μέλη την ευχέρεια να προβλέπουν ότι οι καταχρήσεις συνεπάγονται τον εκ νέου χαρακτηρισμό [ή τη μετατροπή] της συμβάσεως εργασίας σε σχέση αορίστου χρόνου» (26).
Όπως έχει διαπιστώσει το Δικαστήριο με την πάγια νομολογία του, η ίδια διάταξη προβλέπει ρητώς το συγκεκριμένο μέτρο επιβολής κυρώσεων για τέτοιες καταχρήσεις, χωρίς εντούτοις να επιβάλλει σχετική υποχρέωση στα κράτη μέλη (27).
55.      Αντιθέτως, στο μέτρο που ούτε η οδηγία 1999/70 ούτε η συμφωνία‑πλαίσιο προβλέπουν τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων επιβολής κυρώσεων αποτελεσματικού, αποτρεπτικού και αναλογικού χαρακτήρα, το Δικαστήριο καθιέρωσε, με τη νομολογία του, τέτοια απαίτηση προκειμένου να διασφαλίζεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της εν λόγω οδηγίας (28). Επομένως, το Δικαστήριο έχει υπενθυμίσει επανειλημμένως ότι, όταν το δίκαιο της Ένωσης δεν προβλέπει ειδικές κυρώσεις για την περίπτωση που, όπως εν προκειμένω, διαπιστώνονται παρά ταύτα καταχρηστικές πρακτικές, απόκειται στις εθνικές αρχές να λαμβάνουν μέτρα που πρέπει να είναι όχι μόνον αναλογικά, αλλά και αρκούντως αποτελεσματικά και αποτρεπτικά για να εξασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των κανόνων που έχουν θεσπισθεί κατ’ εφαρμογή της συμφωνίας-πλαισίου (29). Το Δικαστήριο έχει επισημάνει επιπλέον ότι απόκειται, επομένως, στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει κατά πόσον οι προϋποθέσεις εφαρμογής καθώς και η εφαρμογή στην πράξη της εθνικής ρύθμισης και νομολογίας καθιστούν την εν λόγω ρύθμιση και νομολογία πρόσφορα μέτρα επιτιμήματος της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου (30).
Γ.      Επί της νομολογιακής αρχής κατά την οποία απόκειται στις εθνικές αρχές να λάβουν αποτελεσματικά, αποτρεπτικά και αναλογικά μέτρα επιβολής κυρώσεων προκειμένου να διασφαλίζεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 1999/70
56.      Υπενθυμίζεται κατ’ αρχάς ότι η νομολογιακή αρχή, κατά την οποία «απόκειται στις εθνικές αρχές να λάβουν μέτρα που πρέπει να είναι όχι μόνον αναλογικά, αλλά και αρκούντως αποτελεσματικά και αποτρεπτικά για να εξασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των κανόνων που έχουν θεσπισθεί κατ’ εφαρμογή της συμφωνίας-πλαισίου», ερείδεται σε πάγια νομολογία στην οποία το Δικαστήριο στηρίχθηκε σε πλείονες αρχές του δικαίου της Ένωσης (31).
57.      Με την εν λόγω νομολογία, το Δικαστήριο έχει επισημάνει, αφενός, ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να επιλέγουν, στο πλαίσιο της ελευθερίας που τους καταλείπει το άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, τον τύπο και τα μέσα που είναι τα πλέον πρόσφορα για την εξασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητας των οδηγιών, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού των οδηγιών αυτών (32). Αφετέρου, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει επιπλέον ότι, οι λεπτομερείς κανόνες εφαρμογής τέτοιων κανόνων θεσπίζονται, εφόσον δεν υπάρχει σχετική ρύθμιση της Ένωσης, στην εσωτερική έννομη τάξη των κρατών μελών δυνάμει της αρχής της διαδικαστικής αυτονομίας των κρατών αυτών, πλην όμως δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που διέπουν παρεμφερείς καταστάσεις εσωτερικής φύσεως (αρχή της ισοδυναμίας), ούτε να καθιστούν στην πράξη αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που αναγνωρίζει η έννομη τάξη της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) (33).
58.      Επομένως, κατά το Δικαστήριο, στην περίπτωση των καταχρηστικών διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, πρέπει να υπάρχει δυνατότητα εφαρμογής μέτρου που να παρέχει αποτελεσματικές και ισοδύναμες εγγυήσεις για την προστασία των εργαζομένων, ώστε να επιβάλλονται δεόντως κυρώσεις για την κατάχρηση αυτή και να εξαλείφονται οι συνέπειες της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης (34). Συγκεκριμένα, σύμφωνα και με το γράμμα του άρθρου 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 1999/70, τα κράτη μέλη οφείλουν «να λαμβάνουν κάθε απαραίτητο μέτρο που να τους επιτρέπει ανά πάσα στιγμή να είναι σε θέση να διασφαλίζουν τα αποτελέσματα που επιβάλλει [η εν λόγω] οδηγία» (35), είτε με τη μετατροπή των σχέσεων αυτών σε συμβάσεις εργασίας αορίστου χρόνου είτε με την καταβολή αποζημίωσης (36).
59.      Όσον αφορά το ανωτέρω νομολογιακό πλαίσιο, είναι χρήσιμο να διατυπωθούν δύο παρατηρήσεις.
60.      Πρώτον, τίθεται το ζήτημα της φύσης των αποτελεσμάτων που επιβάλλει η οδηγία 1999/70, όπως έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο, όταν, όπως στην υπό κρίση υπόθεση, η καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου έχει συντελεστεί. Μολονότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει σαφώς ότι σκοπός της απαίτησης διασφάλισης των αποτελεσμάτων που επιβάλλει η εν λόγω οδηγία είναι, αφενός, τα κράτη μέλη να προβλέπουν μέτρα τα οποία παρέχουν αποτελεσματικές και ισοδύναμες εγγυήσεις για την προστασία των εργαζομένων και, αφετέρου, τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν τα εν λόγω μέτρα «ώστε να επιβάλλονται δεόντως κυρώσεις για την κατάχρηση [...] και να εξαλείφονται οι συνέπειες της παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης», πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να προσδιοριστεί επακριβώς το περιεχόμενο καθεμίας από τις δύο ως άνω προϋποθέσεις (37).
61.      Συναφώς, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η πρώτη προϋπόθεση αφορά μέτρα επιβολής κυρώσεων stricto sensu στους αυτουργούς της κατάχρησης –ειδικότερα, μέτρα τιμωρητικού ή/και πειθαρχικού χαρακτήρα–, ενώ η δεύτερη προϋπόθεση αφορά αντισταθμιστικά μέτρα, τα οποία προβλέπονται προς όφελος του εργαζομένου που υπήρξε θύμα της κατάχρησης.
62.      Ειδικότερα, όσον αφορά τον διαζευκτικό ή σωρευτικό χαρακτήρα των δύο ως άνω προϋποθέσεων, η παρατακτική σύνδεσή τους με τον σύνδεσμο «και» υποδηλώνει ότι έχουν σωρευτικό χαρακτήρα. Επομένως, ένα εθνικό μέτρο παρέχει τις αποτελεσματικές και ισοδύναμες εγγυήσεις για την προστασία των εργαζομένων, οι οποίες απαιτούνται από το δίκαιο της Ένωσης, μόνον όταν πληρούνται οι ανωτέρω προϋποθέσεις. Τούτου λεχθέντος, μολονότι η χρήση του συμπλεκτικού συνδέσμου επιβεβαιώνει τον δεσμευτικό χαρακτήρα των δύο προϋποθέσεων, εκτιμώ ειδικότερα ότι η προϋπόθεση που σχετίζεται με την εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης είναι η ratio της οδηγίας 1999/70 και της συμφωνίας-πλαισίου. Επομένως, πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να κατισχύει (38). Με άλλα λόγια, η λήψη αποτρεπτικών μέτρων επιβολής κυρώσεων έναντι των αυτουργών της κατάχρησης (τιμωρητικός χαρακτήρας) δεν επαρκεί χωρίς μέτρα που αποσκοπούν στην αποτελεσματική εξάλειψη των συνεπειών για το θύμα της εν λόγω κατάχρησης (αντισταθμιστικός χαρακτήρας), μεταξύ άλλων, μέσω πλήρους αποκατάστασης της ζημίας που υπέστη ο εργαζόμενος.
63.      Δεύτερον, τίθεται επίσης το ζήτημα του ακριβούς χρονικού σημείου της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης: σε ποιο στάδιο μπορεί να θεωρηθεί ότι υπήρξε παράβαση της συμφωνίας-πλαισίου;
64.      Συναφώς, φαίνεται σαφές, όπως προκύπτει κατ’ ουσίαν από την προμνησθείσα νομολογία του Δικαστηρίου (39), ότι τέτοια παράβαση συντελείται από το χρονικό σημείο που ο εργαζόμενος ασκεί, παγίως και διαρκώς, καθήκοντα στον δημόσιο φορέα τα οποία εμπίπτουν στη συνήθη δραστηριότητα του εν λόγω φορέα και που η διάρκεια των συμβάσεων ή των σχέσεων εργασίας του υπερβαίνει είτε τη μέγιστη συνολική διάρκεια των εν λόγω συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας είτε τον αριθμό επιτρεπόμενων ανανεώσεων, όπως προβλέπεται από την εθνική ρύθμιση κατ’ εφαρμογήν της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχεία βʹ και γʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, ή ακόμη όταν η ανανέωση τέτοιων συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας δεν δικαιολογείται αντικειμενικώς λαμβανομένης υπόψη της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου (40).
65.      Εκτιμώ, επομένως, ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η παράβαση της συμφωνίας-πλαισίου συντελείται μόνο κατά τον χρόνο της καταγγελίας της σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, λόγω της κάλυψης της οικείας θέσης, της συνταξιοδότησης του εργαζομένου ή της απόλυσής του, ούτε καν κατά τον χρόνο διαπίστωσης της κατάχρησης.
66.      Τούτου λεχθέντος, πρέπει να εξακριβωθούν εν συνεχεία τα κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να θεωρηθεί ότι ένα μέτρο που αποσκοπεί στην επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου συνιστά «αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό μέτρο επιβολής κυρώσεων» το οποίο συνάδει με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου.
Δ.      Επί των κριτηρίων βάσει των οποίων μπορεί να θεωρηθεί ότι ένα μέτρο επιβολής κυρώσεων είναι αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό
67.      Από την απόφαση Santoro προκύπτει κατ’ ουσίαν ότι, προκειμένου να έχουν αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό χαρακτήρα, τα εθνικά μέτρα που λαμβάνονται κατ’ εφαρμογήν της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου μπορούν, μεταξύ άλλων, να προβλέπουν τη χορήγηση κατάλληλης αποζημίωσης στον εργαζόμενο που υπήρξε θύμα της κατάχρησης, σε συνδυασμό με τη δυνατότητα του εργαζομένου να τύχει πλήρους αποκατάστασης της ζημίας που υπέστη, καθώς και μηχανισμό επιβολής κυρώσεων στον υπεύθυνο για την κατάχρηση δημόσιο φορέα (41).
68.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω παρατηρήσεων, εφιστώ την προσοχή σε ένα σημαντικό ζήτημα στην υπό κρίση υπόθεση. Πρέπει να καθοριστούν τα κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να εκτιμηθεί αν ένα αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό μέτρο επιβολής κυρώσεων συνάδει με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου. Συναφώς, θα χρησιμοποιήσω τον όρο «μέτρο επιβολής κυρώσεων» παραπέμποντας, όπως το Δικαστήριο με τη νομολογία του, στις κυρώσεις υπό την ευρεία του όρου έννοια, η οποία καλύπτει τόσο τον αντισταθμιστικό όσο και τον τιμωρητικό χαρακτήρα του μέτρου.
1.      Πρέπει το μέτρο επιβολής κυρώσεων να αποκαθιστά πλήρως τη ζημία που υπέστη ο εργαζόμενος;
69.      Όσον αφορά την απόφαση Santoro, σε σχέση με τα μέτρα επιβολής κυρώσεων, κατά την ευρεία του όρου έννοια, επισημαίνεται, κατ’ αρχάς, ότι από την εν λόγω απόφαση συνάγεται ότι η πλήρης αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ο εργαζόμενος είναι ένα από τα κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να θεωρηθεί ότι ένα μέτρο επιβολής κυρώσεων είναι αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό, σύμφωνα με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου.
70.      Είναι αληθές ότι το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι ούτε η αρχή της πλήρους αποκατάστασης της προκληθείσας ζημίας ούτε η αρχή της αναλογικότητας επιβάλλουν την υποχρέωση καταβολής αποζημίωσης τιμωρητικού χαρακτήρα. Συγκεκριμένα, οι εν λόγω αρχές επιβάλλουν στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προβλέπουν προσήκουσα αποκατάσταση της ζημίας, η οποία να υπερβαίνει την αμιγώς συμβολική αποζημίωση, χωρίς εντούτοις να βαίνει πέραν των ορίων της πλήρους αποκατάστασης (42). Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει επισημάνει επίσης ότι η επιδίκαση τόκων, σύμφωνα με τους εθνικούς εφαρμοστέους κανόνες, συνιστά απαραίτητο συστατικό στοιχείο της αποκατάστασης της ζημίας η οποία καθιστά δυνατή την εξάλειψη των συνεπειών της κατάχρησης (43), ειδικότερα στις σοβαρότερες περιπτώσεις (44).
71.      Επομένως, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή απαντώντας σε ερώτηση που έθεσε το Δικαστήριο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, δεν μπορεί να τεθεί ανώτατο όριο στην αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ο εργαζόμενος, δεδομένου ότι πρέπει να καθιστά δυνατή την αποζημίωση με πρόσφορο τρόπο όλων των περιπτώσεων κατάχρησης, περιλαμβανομένων των σοβαρότερων (45). Συγκεκριμένα, είναι σαφές ότι ο καθορισμός ανώτατου ορίου περιορίζει, εκ των προτέρων, το ύψος της αποζημίωσης σε επίπεδο το οποίο δεν είναι κατ’ ανάγκη αναλογικό προς τη βαρύτητα της παράβασης, μεταξύ άλλων, τη διάρκειά της, και επομένως υπάρχει κίνδυνος να προσδώσει στην εν λόγω αποζημίωση αμιγώς συμβολικό χαρακτήρα, όπερ δεν συνάδει με την απαίτηση του Δικαστηρίου να διασφαλίζεται αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό μέτρο επιβολής κυρώσεων. Επιπλέον, η πλήρης αποκατάσταση της προκληθείσας ζημίας λόγω της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου επί μεγάλο χρονικό διάστημα δεν μπορεί να μη λαμβάνει υπόψη στοιχεία, όπως η παρέλευση του χρόνου, τα οποία είναι ικανά να μειώσουν, στην πραγματικότητα, την αξία της αποκατάστασης αυτής (46).
72.      Συγκεκριμένα, μολονότι τα κράτη μέλη διαθέτουν περιθώριο εκτίμησης κατά τη λήψη των μέτρων τους, εντούτοις το σύνολο των μέτρων, ήτοι το σύστημα αυτό καθεαυτό, πρέπει να είναι αποτελεσματικό προκειμένου να συνάδει με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου. Ως εκ τούτου, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο είναι μόνο αρμόδιο να ερμηνεύσει και να εφαρμόσει την εθνική ρύθμιση, σε αυτό απόκειται να ερμηνεύσει, στο μέτρο του δυνατού, την εν λόγω ρύθμιση κατά τρόπο ώστε να διασφαλίζεται η τήρηση της αρχής της αποτελεσματικότητας.
73.      Τέλος, με την απόφαση Santoro, το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι, «[λ]αμβανομένων υπόψη των εγγενών δυσκολιών της αποδείξεως της απώλειας ευκαιρίας, [...] ένας μηχανισμός τεκμηρίων είναι σε θέση να εκπληρώσει την απαίτηση περί αποτελεσματικότητας, οσάκις σκοπός του είναι να διασφαλίσει στον εργαζόμενο ο οποίος, λόγω της καταχρηστικής χρησιμοποιήσεως διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου, απώλεσε ευκαιρίες εργασίας τη δυνατότητα εξαλείψεως των συνεπειών της ως άνω παραβ[ι]άσεως του δικαίου της Ένωσης» (47). Εξ αντιδιαστολής, ένας μηχανισμός αντιστάθμισης στον οποίο ο εργαζόμενος θα έπρεπε να αποδείξει την ενδεχόμενη απώλεια ευκαιρίας θα ανέθετε στον εργαζόμενο βάρος απόδειξης στο οποίο θα αδυνατούσε, ή τουλάχιστον θα δυσκολευόταν ιδιαιτέρως, να ανταποκριθεί, μεταξύ άλλων λόγω της ανισορροπίας ισχύος μεταξύ των μερών καθώς και της επισφάλειας που συνεπάγεται η καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Τέτοια απαίτηση θα έθιγε την αποτελεσματικότητα του εν λόγω μηχανισμού. Ως εκ τούτου, ο μηχανισμός αποζημίωσης του εργαζομένου διά της δικαστικής οδού χωρίς καμία ελάφρυνση του βάρους απόδειξης δεν συνάδει επίσης με τις απαιτήσεις της συμφωνίας-πλαισίου.
2.      Πρέπει το μέτρο να διασφαλίζει την πρόσβαση του εργαζομένου στη σταθερότητα της απασχόλησης;
74.      Όπως προεκτέθηκε, σκοπός της συμφωνίας-πλαισίου είναι η αποφυγή της προσωρινότητας της κατάστασης των εργαζομένων ώστε να μην καθίστανται περισσότερο ευάλωτοι λόγω της παρατεταμένης χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Η σταθερότητα της απασχόλησης συνιστά, όμως, βασικό στοιχείο της προστασίας των εργαζομένων.
75.      Συναφώς, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι ρύθμιση που προβλέπει επιτακτικό κανόνα κατά τον οποίο, σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, όπως οι συμβάσεις εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, οι εν λόγω συμβάσεις μετατρέπονται σε σχέση εργασίας αορίστου χρόνου, ενδέχεται να περιέχει μέτρο το οποίο πράγματι επιβάλλει κυρώσεις για την εν λόγω καταχρηστική χρησιμοποίηση και, ως εκ τούτου, πρέπει να θεωρηθεί ότι συνάδει με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου (48).
76.      Εντούτοις, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι, γενικώς, προκειμένου μια τέτοια μετατροπή να μπορεί να θεωρηθεί αυτή καθεαυτήν ως αποτελεσματικό μέτρο, πρέπει να πραγματοποιείται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος (49). Επομένως, το εν λόγω μέτρο δεν μπορεί να θεωρηθεί ως επαρκές για έναν εργαζόμενο ο οποίος απασχολήθηκε με διαδοχικές συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου για ιδιαιτέρως μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως 10, 20 ή ακόμη 30 έτη.
77.      Ως εκ τούτου, η μετατροπή σύμβασης εργασίας ορισμένου χρόνου σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου δεν μπορεί να συνιστά, αφ’ εαυτής, αποτελεσματικό μέτρο αποκατάστασης της ζημίας που υπέστη ο εργαζόμενος θύμα της κατάχρησης, μεταξύ άλλων στις σοβαρότερες περιπτώσεις στις οποίες τα εθνικά δικαστήρια διαπιστώνουν παράβαση της ρήτρας 5 της συμφωνίας‑πλαισίου επί μεγάλο χρονικό διάστημα (50).
3.      Πρέπει το μέτρο να καθιστά δυνατή τη στοιχειοθέτηση της ατομικής ευθύνης του προσωπικού της διοίκησης;
78.      Είναι σαφές ότι μέτρο επιβολής κυρώσεων το οποίο καθιστά δυνατή τη στοιχειοθέτηση της ατομικής ευθύνης του προσωπικού της δημόσιας διοίκησης μπορεί να συνιστά αποτρεπτικό μέτρο. Τούτο κατά μείζονα λόγο διότι, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή τόσο με τις γραπτές όσο και με τις προφορικές παρατηρήσεις της, μέτρο το οποίο θα αποσκοπεί στην εξάλειψη των συνεπειών κατάχρησης –είτε με τη χορήγηση κατ’ αποκοπήν αποζημίωσης είτε μέσω αποζημίωσης διά της δικαστικής οδού– θα επιβαρύνει, αντιθέτως προς ό,τι συμβαίνει στον ιδιωτικό τομέα, το Δημόσιο Ταμείο και επομένως, η ατομική ευθύνη και η κύρωση δεν θα συνδέονται μεταξύ τους.
79.      Επομένως, όπως και η Επιτροπή, αναγνωρίζω ότι ένα σύστημα ατομικής ευθύνης του διοικητικού προσωπικού θα μπορούσε να συνιστά χρήσιμο εργαλείο στο πλαίσιο ενός συστήματος που προβλέπει άλλες αρκούντως αποτρεπτικές, αποτελεσματικές και αναλογικές κυρώσεις. Εν πάση περιπτώσει, για να είναι αποτελεσματικό, ένα τέτοιο σύστημα πρέπει να είναι συγκεκριμένο, προβλέψιμο και δυνάμενο να εφαρμοστεί στην πράξη. Δεν μπορεί να ανάγεται σε απλώς αφηρημένη ή αμιγώς θεωρητική δυνατότητα.
80.      Επομένως, μολονότι, όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, ούτε η αρχή της πλήρους αποκατάστασης της ζημίας ούτε η αρχή της αναλογικότητας επιβάλλουν υποχρέωση καταβολής αποζημίωσης με τιμωρητικό χαρακτήρα, δεν διακρίνω κανέναν λόγο αρχής ώστε ένα εθνικό σύστημα μέτρων, το οποίο θεσπίζεται στο πλαίσιο του περιθωρίου εκτίμησης που διαθέτουν τα κράτη μέλη, να μην περιλαμβάνει συγχρόνως την πλήρη αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ο εργαζόμενος, τη δυνατότητα αξίωσης της καταβολής αποζημίωσης και την εφαρμογή ενός μηχανισμού ατομικής ευθύνης του προσωπικού της διοίκησης. Κατά τη γνώμη μου, είναι σαφές ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι ένα εθνικό σύστημα στο οποίο η χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου παραμένει ευρέως διαδεδομένη βασίζεται σε αποτελεσματικά, αποτρεπτικά και αναλογικά μέτρα επιβολής κυρώσεων. Η σχετική εξακρίβωση απόκειται στο αιτούν δικαστήριο.
81.      Επομένως, θα εξετάσω υπό το πρίσμα των ανωτέρω παρατηρήσεων τη συμβατότητα, με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, των μέτρων που προβλέπονται από την ισπανική έννομη τάξη, όπως εκτέθηκαν από το αιτούν δικαστήριο, τα οποία σκοπούν την επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
Ε.      Επί της υπάρξεως μέτρων επιβολής κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου
82.      Η TJ υποστηρίζει, αφενός, ότι, λόγω του έκτακτου χαρακτήρα του, το καθεστώς του «εργαζομένου με σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» διαιωνίζει απλώς και μόνο μια κατάσταση εργασίας ορισμένου χρόνου, χωρίς να ανταποκρίνεται στους σκοπούς της οδηγίας 1999/70. Επομένως, το εν λόγω καθεστώς δεν καθιστά δυνατή ούτε την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ο οικείος εργαζόμενος ούτε την εξομοίωση του εν λόγω εργαζομένου, από την άποψη των δικαιωμάτων του, με το μόνιμο προσωπικό, στο μέτρο που το εν λόγω καθεστώς διατηρεί, κατά την TJ, την έλλειψη σταθερότητας της απασχόλησης, κατά παράβαση της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου. Ως εκ τούτου, η σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας δεν μπορεί να θεωρηθεί αποτελεσματικό, αναλογικό και αρκούντως αποτρεπτικό μέτρο επιβολής κυρώσεων.
83.      Αφετέρου, όσον αφορά τους όρους πρόσβασης στην έκτακτη απασχόληση, η TJ υποστηρίζει ότι δεν ευσταθεί ο ισχυρισμός ότι οι συνταγματικές αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας δεν τηρήθηκαν κατά την πρόσληψη έκτακτων εργαζομένων. Συγκεκριμένα, για να διοριστεί σε θέση έκτακτου εργαζομένου εντός της διοίκησης, ο ενδιαφερόμενος πρέπει να συμμετάσχει επιτυχώς σε διαγωνισμό, στο πλαίσιο του οποίου πρέπει να αποδείξει τα προσόντα και τις ικανότητές του (51).
84.      Προκειμένου να εξακριβωθεί αν η ισπανική έννομη τάξη προβλέπει μέτρα ικανά να επιβάλλουν προσήκουσες κυρώσεις για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, θα εξετάσω, κατ’ αρχάς, τη μετατροπή των συγκεκριμένων ειδών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας σε σχέση εργασίας «αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» και, εν συνεχεία, τα άλλα μέτρα που προβλέπονται από την επίμαχη εθνική ρύθμιση, όπως εκτέθηκαν από το αιτούν δικαστήριο, υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου (52).
1.      Συνιστά η μετατροπή των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε «σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» κατάλληλο μέτρο επιβολής κυρώσεων;
85.      Επισημαίνω, κατ’ αρχάς, ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι ρήτρες 2 και 3 της συμφωνίας-πλαισίου έχουν την έννοια ότι ο εργαζόμενος με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας πρέπει να θεωρείται εργαζόμενος με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, κατά την έννοια της εν λόγω συμφωνίας‑πλαισίου, και, ως εκ τούτου, ότι εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της. Το Δικαστήριο έχει επίσης αποφανθεί ότι η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι η φράση «χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου», που περιλαμβάνεται στη διάταξη αυτήν, καλύπτει την περίπτωση κατά την οποία, δεδομένου ότι η οικεία διοικητική αρχή δεν διοργάνωσε, εντός της ταχθείσας προθεσμίας, διαδικασία επιλογής για την οριστική πλήρωση της θέσης που κατείχε εργαζόμενος με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, η σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου που συνδέει τον εργαζόμενο αυτόν με την εν λόγω διοικητική αρχή παρατάθηκε αυτοδικαίως (53).
86.      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, αφενός, ότι ο εργαζόμενος με σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας είναι εργαζόμενος με σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου, δεδομένου ότι προβλέπεται εξαρχής προκαθορισμένος λόγος λήξης της σχέσης εργασίας, της οποίας η διάρκεια εξαρτάται από την κάλυψη της θέσης εργασίας, και, αφετέρου, ότι η αβέβαιη χρονική παράταση της σχέσης εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, η οποία εξαρτάται από την οργάνωση και την ολοκλήρωση των διαγωνισμών για την κάλυψη της κενής θέσης, μπορεί να εξομοιωθεί, για τους σκοπούς της συμφωνίας-πλαισίου, με αυτόματη παράταση συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, η νομολογιακή έννοια του εργαζομένου «με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» δεν αντιτίθεται στη νομολογία που εκτέθηκε στο προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων (54), δεδομένου ότι η ισπανική έννομη τάξη συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης, χωρίς να απαιτείται για την επίτευξη της εν λόγω συμβατότητας contra legem ερμηνεία του εθνικού δικαίου.
87.      Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι η έννοια του «εργαζομένου με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας» διαμορφώθηκε λαμβανομένης υπόψη της νομικής αδυναμίας να αναγνωριστεί, στους εργαζομένους που υπήρξαν θύματα καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, το καθεστώς «μόνιμων συμβασιούχων εργαζομένων», για τους λόγους που προεκτέθηκαν (55). Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επιπλέον ότι η μετατροπή των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε σχέση εργασίας «αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας», με χορήγηση αποζημίωσης ίσης με 20 ημέρες αποδοχών ανά έτος υπηρεσίας, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μήνες, πληροί τις απαιτήσεις της συμφωνίας-πλαισίου.
88.      Κατά πρώτον, είναι σημαντικό να υπομνησθεί ότι, όπως προκύπτει από την ερμηνεία της προμνησθείσας νομολογίας (56), το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως αποφανθεί, κατά την ερμηνεία της ρήτρας 5, σημείο 2, της συμφωνίας-πλαισίου, ότι η μετατροπή των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε σύμβαση ή σχέση εργασίας αορίστου χρόνου δεν είναι υποχρεωτική για τα κράτη μέλη. Από τα ανωτέρω προκύπτει σαφώς ότι το Δικαστήριο δεν απαίτησε ποτέ ούτε πρότεινε να αναγνωριστεί το καθεστώς «μόνιμου συμβασιούχου υπαλλήλου» (57), το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 2, στοιχείο c, του EBEP, ή το καθεστώς του δημοσίου υπαλλήλου, που προβλέπεται στην ίδια παράγραφο 2, στοιχείο a, σε εργαζόμενο στη δημόσια διοίκηση ο οποίος δεν έλαβε προηγουμένως επιτυχώς μέρος στις προβλεπόμενες διαδικασίες επιλογής ή στους προβλεπόμενους διαγωνισμούς, σύμφωνα με τις συνταγματικές αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας. Εξυπακούεται ότι, βεβαίως, το Δικαστήριο δεν έθεσε επίσης υπό αμφισβήτηση τις εν λόγω αρχές (58).
89.      Επομένως, αντιθέτως προς όσα υποστήριξε η Ισπανική Κυβέρνηση με τις γραπτές παρατηρήσεις της, και στο μέτρο που τα κράτη μέλη δεν υπέχουν υποχρέωση μετατροπής των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, όπως, εν προκειμένω, της σχέσης εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου (μόνιμου συμβασιούχου εργαζομένου), φρονώ ότι δεν τίθεται ζήτημα ενδεχόμενης contra legem ερμηνείας του εθνικού δικαίου, όπως αυτό που ήγειρε το ίδιο το αιτούν δικαστήριο.
90.      Αντιθέτως, όσον αφορά το προμνησθέν μέτρο, βάσει πάγιας νομολογίας, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι, προκειμένου εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη ισπανική ρύθμιση, η οποία δεν επιτρέπει τέτοια μετατροπή στον δημόσιο τομέα να μπορεί να θεωρηθεί συμβατή με τη συμφωνία-πλαίσιο, η εσωτερική έννομη τάξη του οικείου κράτους μέλους πρέπει να προβλέπει, στον συγκεκριμένο τομέα, άλλο αποτελεσματικό μέτρο το οποίο καθιστά δυνατή την επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου (59).
91.      Με την απόφαση περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι από τη σκέψη 73 της απόφασης Instituto Madrileño προκύπτει ότι το Δικαστήριο έκρινε ότι, στο μέτρο που δεν υφίσταται, για το προσωπικό που εργάζεται στη δημόσια διοίκηση υπό καθεστώς διοικητικού δικαίου, κανένα άλλο ισοδύναμο και αποτελεσματικό προστατευτικό μέτρο, η εξομοίωση του προσωπικού αυτού ορισμένου χρόνου προς τους «μη μόνιμους εργαζομένους αορίστου χρόνου», σύμφωνα με την υφιστάμενη εθνική νομολογία, θα μπορούσε να αποτελέσει μέτρο ικανό να τιμωρήσει την καταχρηστική χρησιμοποίηση των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και να εξαλείψει τις συνέπειες που προκύπτουν από την παράβαση των διατάξεων της συμφωνίας-πλαισίου (60).
92.      Είναι αληθές ότι το Δικαστήριο διατύπωσε την ανωτέρω παρατήρηση, αφού διευκρίνισε, στη σκέψη 72 της προμνησθείσας απόφασης, ότι τούτο θα μπορούσε να ισχύει στην «περίπτωση στην οποία το αιτούν δικαστήριο διαπιστώνει ότι η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εθνική νομοθεσία δεν προβλέπει άλλο αποτελεσματικό μέτρο για την αποτροπή και την πάταξη των καταχρηστικών πρακτικών που έχουν ενδεχομένως διαπιστωθεί εις βάρος των εργαζομένων του δημόσιου τομέα [η οποία] συνιστά κατάσταση ικανή να θίξει τον σκοπό και την πρακτική αποτελεσματικότητα της ρήτρας 5 της συμφωνίας‑πλαισίου και, ως εκ τούτου, […] αντίθετη προς τη ρήτρα αυτή» (η υπογράμμιση δική μου).
93.      Συναφώς, παρατηρώ, εντούτοις, ότι η χρήση του υποθετικού «θα μπορούσε» στη σκέψη 73 της απόφασης Instituto Madrileño καταδεικνύει ότι το Δικαστήριο δεν έκρινε ότι η εξομοίωση των εργαζομένων με σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου με «μη μόνιμους εργαζομένους με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου» συνιστά μέτρο ικανό να επιβάλει κύρωση για την καταχρηστική χρησιμοποίηση των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και να εξαλείψει τις συνέπειες της παράβασης των διατάξεων της συμφωνίας-πλαισίου. Συγκεκριμένα, η παρατήρηση του Δικαστηρίου στην προμνησθείσα σκέψη της απόφασης είχε απλώς και μόνο την έννοια ότι απέκειτο στο αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση να εξακριβώσει τις περιστάσεις εφαρμογής του μέτρου μετατροπής.
94.      Επιπλέον, όπως ορθώς υπενθύμισε η Επιτροπή, το αιτούν δικαστήριο στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκε η απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid είχε διατυπώσει αμφιβολίες επί των ζητημάτων αυτών και είχε ζητήσει από το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει την ερμηνεία του. Ως εκ τούτου, με την ως άνω απόφαση το Δικαστήριο διευκρίνισε τη νομολογία του σχετικά με την έννοια του «μη μόνιμου εργαζομένου αορίστου χρόνου».
95.      Κατά δεύτερον, μολονότι, κατά το αιτούν δικαστήριο, η έννοια του «μη μόνιμου εργαζομένου αορίστου χρόνου» συνιστά απάντηση στην καταχρηστική χρησιμοποίηση συμβάσεων ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα, εκτιμώ ότι, εξεταζόμενη μεμονωμένα, η εν λόγω μετατροπή δεν μπορεί να συνιστά μέτρο επιβολής προσήκουσας κύρωσης για τέτοια καταχρηστική χρησιμοποίηση. Συγκεκριμένα, όπως επισήμανε το ίδιο το αιτούν δικαστήριο και όπως παρατήρησε επίσης η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, το εν λόγω μέτρο συνίσταται, ιδίως, στη μετατροπή μιας σειράς συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε ενιαία σχέση εργασίας, πλην όμως επίσης ορισμένου χρόνου, της οποίας η διάρκεια εξακολουθεί να απόκειται στη διακριτική ευχέρεια της οικείας δημόσιας αρχής (61). Είναι, επομένως, σαφές ότι δεν είναι δυνατόν να επιβληθεί κύρωση, υπό την ευρεία του όρου έννοια, για την καταχρηστική χρησιμοποίηση συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου μέσω μετατροπής της σχέσης εργασίας σε άλλου είδους σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, δεδομένου ότι η εν λόγω μετατροπή δεν καθιστά δυνατή, αφ’ εαυτής, την παύση της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, προς κάλυψη αναγκών της δημόσιας διοίκησης, οι οποίες δεν έχουν προσωρινό χαρακτήρα, αλλά μπορούν να παραταθούν για πλείονα έτη ακόμη προτού η κατάχρηση παύσει πραγματικά (62).
96.      Εξάλλου, με την απόφαση DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, η οποία είναι μεταγενέστερη της απόφασης περί παραπομπής στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο επαναβεβαίωσε ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου μπορούν να ανανεώνονται προς τον σκοπό της πάγιας και διαρκούς άσκησης καθηκόντων της οικείας δημόσιας αρχής τα οποία εμπίπτουν στη συνήθη δραστηριότητα του οικείου εργαζομένου. Το Δικαστήριο έκρινε εκ νέου ότι τέτοια ανανέωση ήταν ευθέως αντίθετη προς την παραδοχή επί της οποίας βασίζεται η συμφωνία-πλαίσιο (63).
97.      Η ανωτέρω εκτίμηση δεν αναιρείται από το γεγονός ότι το αιτούν δικαστήριο καθιέρωσε, όπως επισημαίνει το ίδιο, με τη νομολογία του, ισοδυναμία μεταξύ των δικαιωμάτων των μη μόνιμων εργαζομένων με σύμβαση αορίστου χρόνου και των δικαιωμάτων των μόνιμων εργαζομένων, μεταξύ άλλων, όσον αφορά τις αποδοχές, την επαγγελματική προαγωγή ή τα κίνητρα, με την επιφύλαξη ότι η εργοδότρια διοικητική αρχή οφείλει να προκηρύξει πρόσκληση υποβολής υποψηφιοτήτων, στο πλαίσιο δημόσιου διαγωνισμού, για την κάλυψη της οικείας θέσης. Συγκεκριμένα, μολονότι η ανωτέρω ισοδυναμία των δικαιωμάτων βελτιώνει αναμφίβολα τη θέση των εργαζομένων που βρίσκονται σε επισφαλή κατάσταση επί έτη –ακόμη και δεκαετίες– και μειώνει με τον τρόπο αυτόν ενδεχόμενες διαφορές στη μεταχείριση εργαζομένων που ασκούν πανομοιότυπα καθήκοντα, η εν λόγω ισοδυναμία δεν τους παρέχει τη δυνατότητα να επωφεληθούν από τη σταθερότητα της απασχόλησης, την οποία ο νομοθέτης της Ένωσης αντιλήφθηκε ως θεμελιώδες στοιχείο της προστασίας των εργαζομένων μέσω της συμφωνίας-πλαισίου (64).
98.      Επομένως, στις περιπτώσεις στις οποίες δεν έχει οργανωθεί καμία διαδικασία επιλογής από την έναρξη της σχέσης εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, η σιωπηρή παράταση της εν λόγω σύμβασης, επί πλείονα έτη ακόμη, μπορεί να θίγει το αντικείμενο, τον σκοπό και την πρακτική αποτελεσματικότητα της συμφωνίας-πλαισίου (65). Συγκεκριμένα, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, «τέτοια περιοριστική ερμηνεία της έννοιας των “διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου” θα καθιστούσε[, αφενός,] δυνατή την επί πολλά έτη προσωρινή απασχόληση των εργαζομένων» και, αφετέρου, «ενδέχεται να έχει ως αποτέλεσμα όχι μόνον να αποκλειστεί στην πράξη ένας μεγάλος αριθμός σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου από το ευεργέτημα της προστασίας των εργαζομένων που επιδιώκουν η οδηγία 1999/70 και η συμφωνία-πλαίσιο, καθιστώντας εν πολλοίς άνευ ουσίας τον σκοπό τους, αλλά και να καταστεί δυνατή η καταχρηστική χρησιμοποίηση τέτοιων σχέσεων εργασίας από τους εργοδότες για την κάλυψη των πάγιων και διαρκών αναγκών τους σε προσωπικό» (66). Υπενθυμίζεται, εξάλλου, ότι από το νομικό και πραγματικό πλαίσιο της υπόθεσης προκύπτει ότι η τεσσαρακοστή τρίτη πρόσθετη διάταξη του νόμου 6/2018 προβλέπει ότι το καθεστώς του μη μόνιμου εργαζομένου με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου μπορεί να αναγνωριστεί μόνο με δικαστική απόφαση. Τούτο συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι ο εργαζόμενος ο οποίος είναι θύμα της κατάχρησης πρέπει, όπως εν προκειμένω, να ασκήσει αγωγή με αίτημα την αναγνώριση του καθεστώτος «μη μόνιμου εργαζομένου με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου».
99.      Ως εκ τούτου, εκτιμώ ότι, κατ’ αρχήν, η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου δεν αντιτίθεται σε εθνική νομολογία, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία, με σκοπό τη διασφάλιση αρχών συνταγματικής τάξης, ήτοι των αρχών της ισότητας, της αξιοκρατίας, της ικανότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων, καθώς και της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων, δεν αναγνωρίζει το καθεστώς «μόνιμου [συμβασιούχου] εργαζομένου» του δημόσιου τομέα στους εργαζομένους με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, υπό τον όρο, εντούτοις, ότι η εσωτερική έννομη τάξη προβλέπει, στον συγκεκριμένο τομέα, τουλάχιστον ένα άλλο αποτελεσματικό μέτρο προς αποφυγή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και, εφόσον παρίσταται ανάγκη, προς επιβολή κυρώσεων.
100. Τίθεται, εντούτοις, το ζήτημα του αν, στην ισπανική έννομη τάξη, όπως εκτέθηκε από το αιτούν δικαστήριο, προβλέπονται άλλα αποτελεσματικά μέτρα για την επιβολή κυρώσεων για την κατάχρηση.
2.      Προβλέπονται στην εθνική έννομη τάξη άλλα αποτελεσματικά, αποτρεπτικά και αναλογικά μέτρα με σκοπό την επιβολήκυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου;
101. Κατά πάγια νομολογία, η οποία υπομνήσθηκε στο σημείο 55 των παρουσών προτάσεων, η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου δεν προβλέπει συγκεκριμένες κυρώσεις οσάκις διαπιστώνονται καταχρηστικές πρακτικές. Σε τέτοια περίπτωση, οι εθνικές αρχές οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα τα οποία έχουν αναλογικό, αποτελεσματικό και αποτρεπτικό χαρακτήρα προκειμένου να διασφαλίζεται η πλήρης αποτελεσματικότητα των κανόνων που θεσπίζονται κατ’ εφαρμογήν της συμφωνίας-πλαισίου.
102. Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται ότι δεν απόκειται στο Δικαστήριο να αποφαίνεται επί της ερμηνείας των διατάξεων του εσωτερικού δικαίου, καθόσον τούτο αποτελεί έργο των αρμόδιων εθνικών δικαστηρίων, τα οποία οφείλουν να κρίνουν αν οι απαιτήσεις που θέτει η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου ικανοποιούνται από τις διατάξεις της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας. Πάντως, το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως, δύναται να παράσχει διευκρινίσεις ώστε να καθοδηγήσει τα αιτούντα δικαστήρια κατά την εκτίμησή τους (67).
103. Επομένως, θα εξετάσω εν συνεχεία τον αναλογικό, αποτελεσματικό και αποτρεπτικό χαρακτήρα των μέτρων που προβλέπονται στην ισπανική έννομη τάξη, υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου και λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων που διατυπώθηκαν στα σημεία 67 έως 81 των παρουσών προτάσεων.
α)      Επί της αντισταθμιστικής αποζημίωσης η οποία είναι αντίστοιχη προς την προβλεπόμενη για τους απολυθέντες λόγω οικονομικής κρίσης ή καταχρηστικώς
1)      Συνοπτική υπόμνηση της νομολογίας
104. Υπενθυμίζεται εκ προοιμίου ότι, με τις αποφάσεις Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de MadridConsejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid  και DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (68), το Δικαστήριο, βασιζόμενο σε πάγια νομολογία (69), έκρινε, κατ’ αρχάς, ότι η καταβολή αποζημίωσης, λόγω λύσης της σύμβασης εργασίας, η οποία είναι «ανεξάρτητη από οποιαδήποτε εκτίμηση σχετικά με τον νόμιμο ή καταχρηστικό χαρακτήρα της χρησιμοποίησης [διαδοχικών] συμβάσεων ορισμένου χρόνου», δεν καθιστά δυνατή την επίτευξη του σκοπού της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου, που συνίσταται στην αποτροπή της εν λόγω κατάχρησης. Προκειμένου να καταλήξει στο ανωτέρω συμπέρασμα, το Δικαστήριο έλαβε υπόψη τη διαπίστωση των αιτούντων δικαστηρίων στις υποθέσεις εκείνες, κατά την οποία, σύμφωνα με το ισπανικό δίκαιο, η κατ’ αποκοπήν αποζημίωση οφείλεται στους μη μόνιμους εργαζομένους αορίστου χρόνου κατά την καταγγελία των συμβάσεών τους λόγω της κάλυψης της θέσης εργασίας τους, όπερ προϋποθέτει είτε ότι οι εργαζόμενοι αυτοί συμμετείχαν στη διαδικασία επιλογής και δεν επελέγησαν είτε ότι δεν συμμετείχαν στη διαδικασία αυτήν. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο συμπέρανε ότι τέτοιο μέτρο δεν φαίνεται ικανό να τιμωρήσει δεόντως την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και να εξαλείψει τις συνέπειες της παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης και, ως εκ τούτου, δεν φαίνεται να συνιστά από μόνο του μέτρο αρκούντως αποτελεσματικό και αποτρεπτικό για να εξασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα των κανόνων που θεσπίστηκαν κατ’ εφαρμογήν της συμφωνίας-πλαισίου, κατά την έννοια της νομολογίας.
105. Ειδικότερα, με την απόφαση DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (70), το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι, εφόσον αποζημίωση όπως η προβλεπόμενη στο άρθρο 2 του νόμου 20/2021, η οποία επίσης αμφισβητούνταν στη διαφορά της κύριας δίκης, καθορίζει διττό ανώτατο όριο, ήτοι περιορίζεται σε 20 ημέρες αποδοχών ανά έτος υπηρεσίας, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μισθούς συνολικά, η αποζημίωση αυτή δεν καθιστά δυνατή ούτε την αναλογική και αποτελεσματική αποκατάσταση σε περιπτώσεις κατάχρησης που υπερβαίνουν ορισμένη διάρκεια ετών ούτε προσήκουσα και πλήρη αποκατάσταση της ζημίας που απορρέει από τέτοιες καταχρήσεις. Επομένως, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου αντιτίθεται «σε εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την καταβολή κατ’ αποκοπήν αποζημίωσης, ίσης με 20 ημερομίσθια ανά έτος εργασίας, με όριο τις αποδοχές ενός έτους, σε κάθε εργαζόμενο του οποίου ο εργοδότης χρησιμοποίησε καταχρηστικά διαδοχικώς παρατεινόμενες συμβάσεις αορίστου χρόνου μη μόνιμης απασχόλησης, όταν η καταβολή της εν λόγω αποζημίωσης λόγω λύσης της σύμβασης εργασίας είναι ανεξάρτητη από οποιαδήποτε εκτίμηση σχετικά με τον νόμιμο ή καταχρηστικό χαρακτήρα της χρησιμοποίησης των συμβάσεων αυτών» (71).
106. Δεν διακρίνω λόγους που θα με οδηγούσαν να προτείνω στο Δικαστήριο αντίθετη λύση. Τούτου λεχθέντος, θα εξετάσω εντούτοις, με τις παρούσες προτάσεις, το συγκεκριμένο μέτρο υπό το πρίσμα ορισμένων στοιχείων τα οποία διευκρίνισε το αιτούν δικαστήριο (72).
2)      Εκτίμηση
107. Εν προκειμένω, όσον αφορά την καταβολή αποζημίωσης, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει, κατ’ αρχάς, ότι η έννομη συνέπεια που προκύπτει από τη μετατροπή των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας συνίσταται στη διατήρηση της σχέσης εργασίας έως την οριστική κάλυψη της θέσης μέσω της κανονιστικής διαδικασίας που προβλέπεται από την ισπανική νομοθεσία. Στο πέρας της διαδικασίας αυτής, η σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας λήγει, στον δε εργαζόμενο καταβάλλεται αποζημίωση η οποία αντιστοιχεί στις αποδοχές 20 ημερών ανά έτος υπηρεσίας, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μηνιαίους μισθούς.
108. Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η επίμαχη αποζημίωση δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ανεξάρτητη από οποιαδήποτε εκτίμηση σχετικά με τον νόμιμο ή καταχρηστικό χαρακτήρα της χρησιμοποίησης των εν λόγω συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας. Συγκεκριμένα, ο εργαζόμενος δικαιούται την αποζημίωση μόνον εάν η χρησιμοποίηση των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου ήταν παράνομη ή καταχρηστική.
109. Τέλος, στην περίπτωση που το Δικαστήριο εκτιμήσει ότι η ανωτέρω αποζημίωση δεν συνιστά πρόσφορο μέτρο για την αποτροπή και την επιβολή κυρώσεων για τις καταχρήσεις που απορρέουν από την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η καταβολή της ισχύουσας ανώτατης νόμιμης αποζημίωσης, η οποία αντιστοιχεί στην περίπτωση των καταχρηστικών απολύσεων μόνιμων εργαζομένων, ήτοι αποζημίωση η οποία αντιστοιχεί στις αποδοχές 30 ημερών ανά έτος υπηρεσίας, με ανώτατο όριο 24 μηνιαίους μισθούς, μπορεί να συνιστά πρόσφορο μέτρο.
110. Πρώτον, όπως προεκτέθηκε, σκοπός των διατάξεων ελάχιστης προστασίας οι οποίες προβλέπονται από τη συμφωνία-πλαίσιο είναι η αποφυγή της προσωρινότητας της κατάστασης των εργαζομένων, ούτως ώστε να μην καθίστανται περισσότερο ευάλωτοι λόγω της πρόσληψής τους με σύμβαση ορισμένου χρόνου για μακρά περίοδο. Επομένως, η προσωρινότητα της κατάστασής του δεν είναι αποτέλεσμα μόνον της απόλυσης ή της λύσης της σχέσης εργασίας του εργαζομένου που υπήρξε θύμα της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου, αλλά και της κατάχρησης αυτής καθεαυτήν.
111. Πάντως, έστω και αν η σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας συνεχίζεται έως ότου η θέση καλυφθεί οριστικά μέσω της κανονιστικής διαδικασίας που προβλέπεται από την ισπανική νομοθεσία, δεν αμφισβητείται ότι η επίμαχη ισπανική ρύθμιση προβλέπει αποζημίωση μόνον κατά τον χρόνο λήξης της εν λόγω σχέσης εργασίας. Επομένως, τέτοια αποζημίωση η οποία αντιστοιχεί στις αποδοχές 20 ημερών ανά έτος εργασίας, με ανώτατο όριο 12 μηνιαίους μισθούς, συνιστά μάλλον αντιστάθμιση για την καταγγελία της σύμβασης και όχι πραγματική κύρωση, υπό την ευρεία του όρου έννοια, για την κατάχρηση της οποίας υπήρξε θύμα ο εργαζόμενος (73).
112. Δεύτερον, το ανωτέρω συμπέρασμα του Δικαστηρίου το οποίο προκύπτει από την προμνησθείσα νομολογία κατά την οποία η καταβολή της αποζημίωσης για τη λύση της σύμβασης είναι ανεξάρτητη από οποιαδήποτε εκτίμηση σχετικά με τον νόμιμο ή καταχρηστικό χαρακτήρα της χρησιμοποίησης τέτοιων συμβάσεων –του οποίου η διαπίστωση μπορεί να επαληθευθεί αντικειμενικώς, σε κάθε περίπτωση, με μια απλή αριθμητική πράξη– συνεπάγεται σαφώς ότι η εν λόγω αποζημίωση δεν μπορεί να διασφαλίσει την πλήρη αποκατάσταση της ζημίας στις σοβαρότερες περιπτώσεις καταχρήσεων. Εντούτοις, η δυνατότητα του εργαζομένου να λάβει μερική αποζημίωση δεν είναι ικανοποιητική υπό το πρίσμα της συμφωνίας-πλαισίου. Η αποζημίωση πρέπει, αντιθέτως, να αποκαθιστά πλήρως τη ζημία που υπέστη ο εργαζόμενος λόγω της καταχρηστικής χρησιμοποίησης των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου καθ’ όλη τη διάρκεια της κατάχρησης.
113. Εν προκειμένω, η σύμβαση της TJ δεν έχει λυθεί. Στο πραγματικό αυτό πλαίσιο, τίθεται το ζήτημα του τρόπου με τον οποίο αποζημίωση η οποία αντιστοιχεί στις αποδοχές 20 ημερών ανά έτος εργασίας, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μήνες, θα μπορούσε να έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα και θα μπορούσε, επομένως, να αποκαταστήσει τη ζημία εννέα και πλέον διαδοχικών ετών καταχρήσεων. Με άλλα λόγια, το συγκεκριμένο μέτρο δεν είναι αποτρεπτικό και δεν αποκαθιστά τη ζημία.
114. Τρίτον, είναι ιδιαιτέρως σημαντικό η αποζημίωση να λαμβάνει υπόψη τόσο το σημείο έναρξης όσο και τη διάρκεια της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης. Όπως προεκτέθηκε, η παράβαση της συμφωνίας-πλαισίου ξεκινά από το χρονικό σημείο κατά το οποίο ο εργαζόμενος ασκεί, παγίως και διαρκώς, καθήκοντα που εμπίπτουν στη συνήθη δραστηριότητα του δημόσιου φορέα, των οποίων η διάρκεια υπερβαίνει τη μέγιστη συνολική διάρκεια της σχέσης εργασίας, η οποία καθορίζεται, εν προκειμένω, από την ισπανική ρύθμιση, σε τρία έτη. Υπενθυμίζεται, εξάλλου, ότι, προκειμένου η αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ο εργαζόμενος να θεωρηθεί αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό μέτρο επιβολής κυρώσεων, πρέπει να καθιστά δυνατή την αντιστάθμιση με πρόσφορο τρόπο όλων των περιπτώσεων κατάχρησης, περιλαμβανομένων των σοβαρότερων, και, επομένως, δεν μπορεί να υπόκειται σε ανώτατο όριο.
115. Κατά συνέπεια, ο υπολογισμός της αποζημίωσης πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ατομική κατάσταση του εργαζομένου που υπήρξε θύμα κατάχρησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αποζημίωση μπορεί να καθιστά δυνατή την πλήρη αποκατάσταση της ζημίας που προκάλεσε η κατάχρηση, ενώ, σε άλλες περιπτώσεις, τέτοια πλήρης αποκατάσταση είναι προδήλως αδύνατη.
116. Επομένως, γενικά, μπορεί να γίνει δεκτό ότι ούτε η καταβολή αποζημίωσης η οποία αντιστοιχεί στις αποδοχές 20 ημερών ανά έτος εργασίας, με ανώτατο όριο τους δώδεκα μήνες, ούτε η αποζημίωση η οποία αντιστοιχεί στις αποδοχές 30 ημερών ανά έτος εργασίας, με ανώτατο όριο τους 24 μήνες, καθιστά δυνατή, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, την αναλογική και αποτελεσματική αποκατάσταση σε περιπτώσεις κατάχρησης που υπερβαίνουν ορισμένη διάρκεια ετών ή την προσήκουσα και πλήρη αποκατάσταση των ζημιών που απορρέουν από τέτοιες καταχρήσεις (74).
117. Ως εκ τούτου, συντάσσομαι πλήρως με την άποψη της Επιτροπής ότι ούτε οι εργαζόμενοι που συνταξιοδοτούνται, παραιτούνται ή απολύονται για οποιονδήποτε λόγο πριν από το πέρας της διαδικασίας επιλογής με σκοπό τη σταθεροποίηση της απασχόλησης ούτε οι εργαζόμενοι στους οποίους ανατέθηκε η θέση στο πέρας της εν λόγω διαδικασίας δικαιούνται αποζημίωση, έστω και αν υπήρξαν θύματα της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου (75). Επιπλέον, δεν αποδείχθηκε ότι ο μηχανισμός αποζημίωσης του εργαζομένου διά της δικαστικής οδού, ο οποίος, κατά την ισπανική νομοθεσία, δεν συνοδεύεται από καμία ελάφρυνση του βάρους απόδειξης (76), έχει πραγματικό και όχι θεωρητικό μόνο χαρακτήρα.
118. Κατά συνέπεια, το γεγονός ότι, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, ο εργαζόμενος δικαιούται την επίμαχη αποζημίωση μόνον στην περίπτωση που η χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου κριθεί παράνομη και καταχρηστική δεν αρκεί για να γίνει δεκτό ότι το εν λόγω μέτρο καθιστά δυνατό να «επιβάλλονται δεόντως κυρώσεις για την κατάχρηση και να εξαλείφονται οι συνέπειες της παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης» (η υπογράμμιση δική μου), δεδομένου ότι το δεύτερο αυτό αποτέλεσμα είναι ο πρωταρχικός σκοπός της οδηγίας 1999/70.
β)      Επί του καθεστώτος ευθύνης
1)      Συνοπτική υπόμνηση της νομολογίας
119. Όσον αφορά το καθεστώς ευθύνης των φορέων της δημόσιας διοίκησης, πρέπει να μνημονευθεί εκ νέου η απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de MadridConsejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid.Η συμβατότητα, με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, της τεσσαρακοστής τρίτης πρόσθετης διάταξης του νόμου περί γενικού προϋπολογισμού του κράτους για το 2018 και της δέκατης έβδομης πρόσθετης διάταξης του EBEP, η οποία θεσπίστηκε με το βασιλικό διάταγμα 14/2021, ήταν το αντικείμενο του όγδοου και του ένατου προδικαστικού ερωτήματος στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκε η ανωτέρω απόφαση (77).
120. Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε, στις σκέψεις 113 και 114 της εν λόγω απόφασης, ότι το γράμμα των δύο προμνησθεισών διατάξεων φαίνεται να είναι τόσο ασαφές και αφηρημένο ώστε να μην καθιστά τις διατάξεις αυτές συγκρίσιμες με τον ιταλικό μηχανισμό ευθύνης των διοικητικών αρχών, στον οποίο παραπέμπει το Δικαστήριο με την απόφαση Santoro (78), και ο οποίος, σε συνδυασμό με άλλα αποτελεσματικά και αποτρεπτικά μέτρα, κρίθηκε, υπό την επιφύλαξη των εξακριβώσεων στις οποίες όφειλε να προβεί το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση εκείνη, ικανός να καταδείξει τη συμβατότητα της ιταλικής ρύθμισης με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου. Επομένως, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η εν λόγω ρήτρα έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικές διατάξεις κατά τις οποίες οι «μη σύννομες πράξεις» στοιχειοθετούν την ευθύνη των φορέων της δημόσιας διοίκησης, «σύμφωνα με τη νομοθεσία που ισχύει για κάθε φορέα δημόσιας διοίκησης», όταν οι εν λόγω εθνικές διατάξεις δεν είναι αποτελεσματικές και αποτρεπτικές για τη διασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας των κανόνων που θεσπίστηκαν κατ’ εφαρμογήν της ρήτρας αυτής.
2)      Εκτίμηση
121. Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι η δέκατη έβδομη πρόσθετη διάταξη, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο 20/2021, προβλέπει καθεστώς ευθύνης για την περίπτωση της παράβασης των μέτρων σχετικά με τη σταθεροποίηση και τη μονιμοποίηση της απασχόλησης στον δημόσιο τομέα, τα οποία θεσπίστηκαν με το άρθρο 10 του EBEP. Συγκεκριμένα, κατά το αιτούν δικαστήριο, το περιεχόμενο της ανωτέρω μεταρρύθμισης ενισχύεται από το γεγονός ότι «οι μη σύννομες πράξεις κατά την εφαρμογή του άρθρου 10» στοιχειοθετούν τις ευθύνες που συνεπάγεται «η νομοθεσία που ισχύει για κάθε φορέα δημόσιας διοίκησης», τούτο δε συνιστά αναλογικό, αποτελεσματικό και αποτρεπτικό μηχανισμό, ικανό να διασφαλίσει την εκπλήρωση της υποχρέωσης αποτροπής των καταχρήσεων κατά την απασχόληση με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου των εργαζομένων στους φορείς της δημόσιας διοίκησης, σύμφωνα με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου (79).
122. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το Δικαστήριο ζήτησε από την Ισπανική Κυβέρνηση και την Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης να εκθέσουν τους λόγους και τις διατάξεις του εθνικού δικαίου που δικαιολογούν τη μη εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση της εκτίμησης που διατυπώθηκε στις σκέψεις 112 έως 114 της απόφασης Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid.
123. Απαντώντας στην ανωτέρω ερώτηση, η Ισπανική Κυβέρνηση επισήμανε, παραπέμποντας στις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι η ισπανική έννομη τάξη προβλέπει διατάξεις σχετικά με την ευθύνη των φορέων της δημόσιας διοίκησης σε περίπτωση παράβασης των υποχρεώσεών τους σχετικά με την πρόσληψη συμβασιούχων υπαλλήλων.
124. Συναφώς, η Ισπανική Κυβέρνηση διευκρίνισε με τις γραπτές παρατηρήσεις της, κατ’ αρχάς, ότι η τεσσαρακοστή τρίτη πρόσθετη διάταξη του νόμου περί γενικού προϋπολογισμού του κράτους για το 2018 ενισχύθηκε με τη δέκατη έβδομη πρόσθετη διάταξη του EBEP, μετά τη μεταρρύθμιση που επέφερε ο νόμος 20/2021, καθόσον καθιερώνει καθεστώς ευθύνης σε περίπτωση παράβασης των μέτρων σχετικά με τις διαδικασίες πρόσληψης συμβασιούχων υπαλλήλων που προβλέπονται στο άρθρο 11 του EBEP. Κατά την Ισπανική Κυβέρνηση, η ανωτέρω νομοθετική μεταρρύθμιση ενισχύει το περιεχόμενο της προμνησθείσας ρύθμισης, καθότι θεσπίζει αναλογικό, αποτελεσματικό και αποτρεπτικό μηχανισμό, ικανό να διασφαλίσει την εκπλήρωση της υποχρέωσης αποτροπής των καταχρήσεων κατά την πρόσληψη εργαζομένων με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου στους φορείς της δημόσιας διοίκησης.
125. Εν συνεχεία, η Ισπανική Κυβέρνηση μνημόνευσε τα άρθρα 94 επ. του EBEP (80) και το πειθαρχικό καθεστώς που εφαρμόζεται στους δημοσίους υπαλλήλους της κεντρικής διοίκησης (81). Ειδικότερα, η Ισπανική Κυβέρνηση επισήμανε ότι, σε σχέση με τους συμβασιούχους εργαζομένους που απασχολούνται στον δημόσιο τομέα, η εθνική νομοθεσία ορίζει την έννοια της «σοβαρής παράβασης», κατ’ ουσίαν, ως την παράβαση της ρύθμισης σχετικά με τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου και τις συμβάσεις έκτακτης απασχόλησης, μεταξύ άλλων, όταν χρησιμοποιούνται κατά παράβαση του νόμου (82).
126. Τέλος, η Ισπανική Κυβέρνηση μνημόνευσε τη δυνατότητα άσκησης αγωγής αποζημιώσεως ενώπιον των δικαστηρίων που είναι αρμόδια για υποθέσεις κοινωνικού δικαίου, με την επιφύλαξη του μηχανισμού για την αστική ευθύνη των δημόσιων αρχών.
127. Συναφώς, πρώτον, στο μέτρο που, στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει, κατ’ ουσίαν, στην ίδια εθνική ρύθμιση με εκείνη που το Δικαστήριο εξέτασε στις σκέψεις 112 έως 114 της απόφασης Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid, δεν διακρίνω κατ’ αρχήν οποιονδήποτε λόγο για τον οποίο το Δικαστήριο θα πρέπει να παρεκκλίνει από τις εκτιμήσεις του στην απόφαση εκείνη. Εν πάση περιπτώσει, από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτει η ακριβής έννοια της φράσης «μη σύννομες πράξεις» την οποία το Δικαστήριο είχε εξετάσει στο πλαίσιο της ως άνω απόφασης.
128. Δεύτερον, διαπιστώνω ότι καμία λεπτομερής περιγραφή του καθεστώτος ευθύνης σε περίπτωση παράβασης των μέτρων που θεσπίζονται στο άρθρο 11 του EBEP, σχετικά με τις διαδικασίες πρόσληψης συμβασιούχων εργαζομένων, δεν παρασχέθηκε ούτε με τις γραπτές παρατηρήσεις ούτε με τις προφορικές παρατηρήσεις που η Ισπανική Κυβέρνηση ανέπτυξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, μολονότι η εν λόγω κυβέρνηση υποστηρίζει ότι σκοπός των συγκεκριμένων μέτρων ήταν η ενίσχυση της υφιστάμενης εθνικής ρύθμισης.
129. Αντιθέτως, τα αριθμητικά στοιχεία που εξέθεσε η Ισπανική Κυβέρνηση –αφού συμβουλεύθηκε την επιθεώρηση εργασίας και κοινωνικής ασφάλισης–, κατά τα οποία διεξήχθησαν περισσότερες από 1 200 έρευνες στους ισπανικούς δημόσιους φορείς κατά τα πέντε τελευταία έτη, οι οποίοι κατέληξαν στην κατάρτιση 100 πρακτικών παράβασης, δεν αρκούν προς απόδειξη της αποτελεσματικότητας του επίμαχου καθεστώτος (83). Συναφώς, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 79 των παρουσών προτάσεων, προκειμένου να θεωρηθεί αποτελεσματικό και αποτρεπτικό το καθεστώς ευθύνης πρέπει να είναι συγκεκριμένο, προβλέψιμο και δυνάμενο να εφαρμοστεί. Δεν μπορεί να περιορίζεται σε απλώς αφηρημένη ή αμιγώς θεωρητική δυνατότητα. Πάντως, ούτε η απόφαση περί παραπομπής ούτε η δικογραφία που το Δικαστήριο έχει στη διάθεσή του μπορούν να οδηγήσουν σε τέτοιο συμπέρασμα, το οποίο δεν προέκυψε εξάλλου ούτε από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Συγκεκριμένα, απαντώντας σε ερώτηση του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης υποστήριξε ότι, μολονότι η ευθύνη της διοίκησης μπορεί να στοιχειοθετηθεί θεωρητικώς, δεν είχε λάβει γνώση, έως την ημέρα εκείνη, οποιασδήποτε σχετικής διαδικασίας κινηθείσας εναντίον της από την επιθεώρηση εργασίας ή οποιασδήποτε πειθαρχικής διαδικασίας κινηθείσας εναντίον μη μόνιμου ή μόνιμου δημοσίου υπαλλήλου απασχολούμενου στην υπηρεσία της.
130. Επομένως, εκτιμώ ότι η πολύ γενική έκθεση του περιεχομένου των επίμαχων εθνικών διατάξεων –ήτοι της τεσσαρακοστής τρίτης πρόσθετης διάταξης του νόμου περί γενικού προϋπολογισμού του κράτους για το 2018, όπως ενισχύθηκε με τη δέκατη έβδομη πρόσθετη διάταξη του EBEP, μετά τη μεταρρύθμιση που επέφερε ο νόμος 20/2021– δεν παρέχει στο Δικαστήριο τα αναγκαία στοιχεία
για να εκτιμήσει αν, με την επιφύλαξη της επαλήθευσης από το αιτούν δικαστήριο, οι κυρώσεις που απορρέουν από το καθεστώς ευθύνης της διοίκησης που προβλέπεται από την επίμαχη ρύθμιση είναι ικανές να τεκμηριώσουν τη συμβατότητα της εν λόγω ρύθμισης με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου.
γ)      Επί των διαδικασιών επιλογής
1)      Συνοπτική υπόμνηση της νομολογίας
131. Υπενθυμίζεται ότι με την απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την οργάνωση διαδικασιών για τη μονιμοποίηση των εργαζομένων ορισμένου χρόνου μέσω προσκλήσεων υποβολής υποψηφιοτήτων για την πλήρωση των θέσεων που καλύπτουν οι εργαζόμενοι με σχέση ορισμένου χρόνου, στους οποίους συγκαταλέγονται οι μη μόνιμοι εργαζόμενοι αορίστου χρόνου, όταν η οργάνωση αυτή είναι ανεξάρτητη από οποιαδήποτε εκτίμηση σχετικά με τον καταχρηστικό χαρακτήρα της χρησιμοποίησης των εν λόγω συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου (84).
132. Προκειμένου να καταλήξει στο ανωτέρω συμπέρασμα, το Δικαστήριο διευκρίνισε, στις σκέψεις 117 και 118 της προμνησθείσας απόφασης, ότι, μολονότι η οργάνωση διαδικασιών επιλογής παρέχει στους εργαζομένους που απασχολήθηκαν με διαδοχικές συμβάσεις ή σχέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου τη δυνατότητα να διεκδικήσουν πρόσβαση σε σταθερή απασχόληση, δεδομένου ότι αυτοί έχουν, κατ’ αρχήν, δικαίωμα συμμετοχής στις διαδικασίες αυτές, εντούτοις η περίσταση αυτή δεν απαλλάσσει τα κράτη μέλη από την υποχρέωση να προβλέπουν κατάλληλα μέτρα ώστε να επιβάλλονται κατάλληλες κυρώσεις για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων και σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Συγκεκριμένα, δυνατότητα συμμετοχής στις διαδικασίες αυτές, των οποίων η έκβαση είναι εξάλλου αβέβαιη, έχουν συνήθως και υποψήφιοι οι οποίοι δεν υπήρξαν θύματα τέτοιας κατάχρησης. Επομένως, το Δικαστήριο επισήμανε περαιτέρω ότι, δεδομένου ότι η οργάνωση τέτοιων διαδικασιών δεν εξαρτάται καθόλου από εκτιμήσεις σχετικές με την καταχρηστική χρησιμοποίηση συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, δεν παρίσταται πρόσφορη για την επιβολή κατάλληλων κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση τέτοιων σχέσεων εργασίας και την εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να επιτύχει τον σκοπό που επιδιώκεται με τη ρήτρα 5 της απόφασης-πλαισίου.
2)      Εκτίμηση
133. Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, τα τελευταία έτη, θεσπίστηκαν διάφοροι κανόνες σχετικά με τη σταθεροποίηση της απασχόλησης ή τη μονιμοποίηση των εργαζομένων ορισμένου χρόνου, με σκοπό, μεταξύ άλλων, την τακτοποίηση της κατάστασης που προκύπτει από την καταχρηστική χρησιμοποίηση συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι ο νόμος 20/2021, ο οποίος προβλέπει διαδικασία σταθεροποίησης της απασχόλησης στον δημόσιο τομέα, θέσπισε στο ισπανικό δίκαιο ειδικά νομοθετικά μέτρα με σκοπό, μεταξύ άλλων, η διοργάνωση διαγωνισμών να μην είναι ανεξάρτητη από κάθε εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Συγκεκριμένα, ο νομοθέτης αποδίδει, στο πλαίσιο αυτό, καθοριστική σημασία στην προηγούμενη πείρα και στη διάρκεια της απασχόλησης των οικείων εργαζόμενων ορισμένου χρόνου για την εκτέλεση των καθηκόντων τους, ώστε να αντισταθμίζονται κατάλληλα οι καταχρήσεις και να διευκολύνεται η πρόσβασή τους στη θέση εργασίας υπό την ιδιότητα του «μόνιμου εργαζομένου» (85).
134. Στο πλαίσιο αυτό, τίθενται τουλάχιστον δύο ερωτήματα: μπορεί να γίνει δεκτό ότι συνιστά αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό μέτρο επιβολής κυρώσεων η εκπλήρωση και μόνον από τη δημόσια αρχή των νόμιμων υποχρεώσεων που υπέχει προκειμένου να ανταποκριθεί στις διαρθρωτικές ανάγκες προσωπικού; Συνιστά η οργάνωση διαγωνισμού για την κάλυψη μόνιμων θέσεων απασχόλησης, έστω στο πλαίσιο «διαδικασίας σταθεροποίησης της απασχόλησης» όπως η προβλεπόμενη από την επίμαχη ρύθμιση, νόμιμη και ευκταία οργανωτική απαίτηση στον δημόσιο τομέα;
135. Προκειμένου να απαντηθούν τα ανωτέρω ερωτήματα, αρκεί να επισημανθεί ότι, μολονότι σκοπός των νέων νομοθετικών μέτρων που θεσπίστηκαν με τον νόμο 20/2021, τα οποία προβλέπουν διαδικασία σταθεροποίησης της απασχόλησης στον δημόσιο τομέα, είναι η αποτροπή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, είναι γεγονός ότι, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, η υποχρέωση οργάνωσης διαδικασιών επιλογής, με σκοπό την οριστική κάλυψη των θέσεων που κατέχουν προσωρινώς εργαζόμενοι με σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου και τον καθορισμό συγκεκριμένων προθεσμιών προς τούτο, δεν αρκεί για να διασφαλιστεί ότι οι διαδικασίες αυτές εφαρμόζονται στην πράξη. Τέτοια νομοθεσία δεν παρίσταται πρόσφορη για την πρόληψη της καταχρηστικής χρησιμοποίησης από τον εκάστοτε εργοδότη διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου ούτε –στοιχείο το οποίο έχει σημασία στην υπό κρίση υπόθεση– για την επιβολή κατάλληλων κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση τέτοιων σχέσεων εργασίας και την εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης, δεδομένου ότι η εφαρμογή της δεν επισύρει καμία αρνητική συνέπεια για τον εργοδότη (86).
136. Επιπλέον, συντάσσομαι με την άποψη που διατύπωσε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι οι επίμαχες διαδικασίες επιλογής προβλέφθηκαν από τον νομοθέτη μάλλον  ως συμπληρωματικό μέτρο για την αντιμετώπιση υφιστάμενης κατάστασης κατάχρησης (87).
137. Συναφώς, όσον αφορά την οργάνωση διαδικασιών επιλογής ως μέτρο επιβολής κυρώσεων σύμφωνα με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, όπως το εφαρμοζόμενο από την ισπανική νομολογία ή το προβλεπόμενο στο άρθρο 2 του νόμου 20/2021, επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, μολονότι η οργάνωση διαδικασιών επιλογής παρέχει στους εργαζομένους που απασχολήθηκαν καταχρηστικώς με διαδοχικές συμβάσεις ή σχέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου τη δυνατότητα να διεκδικήσουν πρόσβαση σε σταθερή απασχόληση, δεδομένου ότι αυτοί έχουν, κατ’ αρχήν, δικαίωμα συμμετοχής στις εν λόγω διαδικασίες, εντούτοις η περίσταση αυτή δεν απαλλάσσει τα κράτη μέλη από την υποχρέωση να προβλέπουν κατάλληλα μέτρα για την επιβολή προσήκουσας κύρωσης σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης τέτοιων διαδοχικών συμβάσεων και σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
138. Συγκεκριμένα, δυνατότητα συμμετοχής στις διαδικασίες αυτές, των οποίων η έκβαση είναι εξάλλου αβέβαιη, έχουν συνήθως και υποψήφιοι οι οποίοι δεν υπήρξαν θύματα τέτοιας κατάχρησης. Επομένως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η οργάνωση διαδικασιών επιλογής όπως η προβλεπόμενη από την εθνική νομολογία ή από το άρθρο 2 του νόμου 20/2021, με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης στην οποία οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, δεν παρίσταται πρόσφορη για την επιβολή προσήκουσας κύρωσης σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και, ως εκ τούτου, για την εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης (88).
139. Είναι αληθές ότι η καθοριστική σημασία την οποία αποδίδει ο Ισπανός νομοθέτης στην προηγούμενη πείρα και στον χρόνο που διέθεσαν οι οικείοι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου για την εκτέλεση των καθηκόντων τους μπορεί να διασφαλίσει σταθερότητα της απασχόλησης για τα θύματα καταχρηστικής χρησιμοποίησης συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Εντούτοις, τέτοιο μέτρο δεν αρκεί αυτό καθεαυτό σε περίπτωση που η παράβαση της ρήτρας 5 της συμφωνίας‑πλαισίου συνεχίζεται επί μεγάλο χρονικό διάστημα (89). Το μέτρο δεν θα αρκεί επίσης σε περίπτωση που, μολονότι διευκολύνει την πρόσβαση στη σταθεροποίηση της απασχόλησης αποδίδοντας καθοριστική σημασία στην προηγούμενη πείρα και στον χρόνο που διέθεσαν οι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου, ο οικείος εργαζόμενος δεν επιλέγεται στον διαγωνισμό.
140. Εν προκειμένω, από την απάντηση της Αυτόνομης Κοινότητας της Μαδρίτης σε ερώτηση του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι η TJ έλαβε μέρος σε μια από τις εν λόγω διαδικασίες σταθεροποίησης της απασχόλησης στον δημόσιο τομέα, στο πέρας της οποίας κατέλαβε τη θέση δημοσίου υπαλλήλου την οποία κατέχει από τις 25 Απριλίου 2025. Απόκειται, εντούτοις, στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν η εν λόγω πρόσβαση στη σταθερότητα της απασχόλησης είναι ικανή να εξαλείψει τις συνέπειες της κατάχρησης της οποίας υπήρξε θύμα.
III. Πρόταση
141. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο, Ισπανία) ως εξής:
Η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 και περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία‑πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε εθνική νομολογία, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία, με σκοπό τη διασφάλιση αρχών συνταγματικής τάξης, ήτοι των αρχών της ισότητας, της αξιοκρατίας, της ικανότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων, δεν αναγνωρίζει το καθεστώς «μόνιμου συμβασιούχου εργαζομένου» του δημόσιου τομέα στους εργαζομένους με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου άνευ μονιμότητας, υπό τον όρο ότι η εσωτερική έννομη τάξη προβλέπει, στον συγκεκριμένο τομέα, τουλάχιστον ένα άλλο αποτελεσματικό μέτρο προς αποφυγή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και, εφόσον παρίσταται ανάγκη, προς επιβολή κυρώσεων.
Προκειμένου ένα μέτρο επιβολής κυρώσεων να είναι αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό για τη διασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας των κανόνων που θεσπίστηκαν κατ’ εφαρμογήν της ρήτρας 5 της προμνησθείσας συμφωνίας-πλαισίου, το μέτρο πρέπει να προβλέπει, αφενός, ένα σύστημα το οποίο καθιστά δυνατή την πλήρη αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ο εργαζόμενος λόγω της καταχρηστικής χρησιμοποίησης των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, λαμβάνοντας υπόψη κατά τον υπολογισμό του ύψους της αποζημίωσης τη σοβαρότητα της παράβασης, περιλαμβανομένης της διάρκειάς της, και, αφετέρου, έναν μηχανισμό επιβολής κυρώσεων στην υπεύθυνη δημόσια αρχή, ο οποίος να είναι αρκούντως συγκεκριμένος, προβλέψιμος και δυνάμενος να εφαρμοστεί και ο οποίος δεν πρέπει να ανάγεται σε απλώς αφηρημένη ή αμιγώς θεωρητική δυνατότητα.
Προκειμένου ένα μέτρο επιβολής κυρώσεων, το οποίο προβλέπει τη μετατροπή των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε σύμβαση ή σχέση εργασίας αορίστου χρόνου, να μπορεί να θεωρηθεί αυτό καθεαυτό ως αποτελεσματικό, αποτρεπτικό και αναλογικό μέτρο, πρέπει να εφαρμόζεται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος ώστε να διασφαλίζεται η πλήρης αποτελεσματικότητα των κανόνων που θεσπίστηκαν κατ’ εφαρμογήν της επίμαχης ρήτρας 5.
Θα απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν, λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω κριτηρίων, η εθνική ρύθμιση προβλέπει όντως αποτελεσματικά, αποτρεπτικά και αναλογικά μέτρα τα οποία καθιστούν δυνατή την αποτελεσματική επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Συμφωνία-πλαίσιο που συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο), η οποία περιέχεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP (ΕΕ 1999, L 175, σ. 43).
3      Πρβλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 4ης Ιουλίου 2006, Αδενέλερ κ.λπ. (C‑212/04, στο εξής: απόφαση Αδενέλερ, EU:C:2006:443, σκέψη 63), της 15ης Απριλίου 2008, Impact (C‑268/06, στο εξής: απόφαση Impact, EU:C:2008:223, σκέψη 88), και της 23ης Απριλίου 2009, Αγγελιδάκη κ.λπ. (C‑378/07 έως C‑380/07, στο εξής: απόφαση Αγγελιδάκη, EU:C:2009:250, σκέψη 73).
4      Στο σημείο 6 των γενικών παρατηρήσεων της συμφωνίας-πλαισίου επισημαίνεται ότι οι συμβάσεις εργασίας αορίστου χρόνου αποτελούν τη γενική μορφή εργασιακών σχέσεων, συμβάλλουν στην ποιότητα ζωής των εργαζομένων και βελτιώνουν την απόδοση.
5      Βλ. απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2005, Mangold (C‑144/04, EU:C:2005:709, σκέψη 64).
6      Κατά τον χρόνο σύνταξης των παρουσών προτάσεων, το Δικαστήριο είχε εκδώσει 43 αποφάσεις και διατάξεις επί αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως, με γλώσσα διαδικασίας την ισπανική, περιλαμβανομένων ένδεκα υποθέσεων στις οποίες γενικός εισαγγελέας ανέπτυξε προτάσεις.
7      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Αδενέλερ, Αγγελιδάκη, της 10ης Μαρτίου 2011, Deutsche Lufthansa (C‑109/09, EU:C:2011:129), της 19ης Μαρτίου 2020, Sánchez Ruiz κ.λπ. (C‑103/18 και C‑429/18, στο εξής: απόφαση Sanchez Ruiz, EU:C:2020:219), της 11ης Φεβρουαρίου 2021, Μ.Β. κ.λπ. (Διαδοχικές συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου στον δημόσιο τομέα) (C‑760/18, EU:C:2021:113), της 3ης Ιουνίου 2021, Instituto Madrileño de Investigación y Desarrollo Rural, Agrario y Alimentario (C‑726/19, στο εξής: απόφαση Instituto Madrileño, EU:C:2021:439), της 24ης Ιουνίου 2021, Obras y Servicios Públicos και Acciona Agua (C‑550/19, EU:C:2021:514), και της 13ης Ιανουαρίου 2022, MIUR και Ufficio Scolastico Regionale per la Campania (C‑282/19, EU:C:2022:3).
8      Απόφαση της 13ης Μαρτίου 2014, Márquez Samohano (C‑190/13, EU:C:2014:146).
9      Το ίδιο έτος η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κίνησε διαδικασία επί παραβάσει, δυνάμει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ, κατά του Βασιλείου της Ισπανίας, για μη ορθή μεταφορά της οδηγίας 1999/70 στο εθνικό δίκαιο [INFR(2014)4334]. Κατά την Επιτροπή, η εν λόγω διαδικασία, η οποία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, καταδεικνύει την περιπλοκότητα και την έκταση του προβλήματος.
10      Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024 (C‑59/22, C‑110/22 και C‑159/22, στο εξής: απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid).
11      Απόφαση της 13ης Ιουνίου 2024 (C‑331/22 και C‑332/22, στο εξής: απόφαση DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia).
12      BOE αριθ. 255, της 24ης Οκτωβρίου 2015, σ. 100224.
13      BOE αριθ. 261, της 31ης Οκτωβρίου 2015, σ. 103105.
14      BOE αριθ. 161, της 7ης Ιουλίου 2021, σ. 80375.
15      BOE αριθ. 312, της 29ης Δεκεμβρίου 2021, στο εξής: νόμος 20/2021.
16      BOE αριθ. 153, της 28ης Ιουνίου 2017, σ. 53787.
17      BOE αριθ. 161, της 4ης Ιουλίου 2018, σ. 66621.
18      Από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι, μολονότι η πρώτη σύμβαση δυνάμει της οποίας η TJ προσελήφθη από την Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης ήταν σύμβαση συμβασιούχου υπαλλήλου, η τελευταία θέση στην οποία απασχολήθηκε ήταν θέση έκτακτου υπαλλήλου για την κάλυψη κενής θέσης (plaza de interinidad por cobertura de vacante). Βλ., συναφώς, υποσημείωση 80 των παρουσών προτάσεων.
19      Πρβλ. απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de MadridConsejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 127 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Πρβλ., επίσης, αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2006, Marrosu και Sardino (στο εξής: απόφαση Marrosu και Sardino, EU:C:2006:517, σκέψη 49), και της 7ης Μαρτίου 2018, Santoro (C‑494/16, στο εξής: απόφαση Santoro, EU:C:2018:166, σκέψη 34).
20      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Αδενέλερ (σκέψη 62), της 3ης Ιουλίου 2014, Fiamingo κ.λπ. (C‑362/13, C‑363/13 και C‑407/13, στο εξής: απόφαση Fiamingo, EU:C:2014:2044, σκέψη 55), της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ. (C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, στο εξής: απόφαση Mascolo, EU:C:2014:2401, σκέψη 73), της 14ης Σεπτεμβρίου 2016, Pérez López (C‑16/15, EU:C:2016:679, σκέψη 27), και Sánchez Ruiz (σκέψη 54).
21      Πρβλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Αδενέλερ (σκέψη 63), της 13ης Σεπτεμβρίου 2007, Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (σκέψεις 44 και 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22      Σχετικά με την εν λόγω νομολογιακή αρχή και την προέλευσή της, βλ. σημεία 55 έως 64 των παρουσών προτάσεων.
23      Τα τρία μέτρα που απαριθμούνται στη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχεία αʹ έως γʹ, της συμφωνίας-πλαισίου αφορούν την ύπαρξη αντικειμενικών λόγων που δικαιολογούν την ανανέωση τέτοιων συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας, τη μέγιστη συνολική διάρκεια αυτών των διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας και τον αριθμό των ανανεώσεών τους, αντιστοίχως. Βλ., μεταξύ άλλων, Mascolo (σκέψη 74 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Impact (σκέψη 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), Mascolo (σκέψεις 75 και 76), Santoro (σκέψεις 27 και 28) και DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (σκέψεις 46 και 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η υπογράμμιση δική μου.
25      Βλ. σημείο 45 των παρουσών προτάσεων.
26      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Poiares Maduro στην υπόθεση Marrosu και Sardino (C‑53/04, EU:C:2005:569, σημεία 29 και 30).
27      Πρβλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Αδενέλερ (σκέψη 91), της 7ης Σεπτεμβρίου 2006, Vassallo (C‑180/04, στο εξής: απόφαση Vassallo, EU:C:2006:518, σκέψη 42), και Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 124). Παρατηρώ ότι, με τη νομολογία του, το Δικαστήριο χρησιμοποιεί τη φράση «μέτρο επιβολής κυρώσεων» με την ευρεία έννοια, στην οποία περιλαμβάνονται τόσο ο τιμωρητικός (η κύρωση stricto sensu) όσο και ο αντισταθμιστικός (η εξάλειψη των συνεπειών της κατάχρησης) χαρακτήρας του μέτρου το οποίο τα κράτη μέλη οφείλουν να προβλέψουν κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας 1999/70. Συναφώς, βλ. παρατηρήσεις μου στα σημεία 61 και 62 των παρουσών προτάσεων.
28      Αντιθέτως, ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε τέτοια απαίτηση με άλλες οδηγίες στον τομέα του κοινωνικού δικαίου. Βλ., μεταξύ άλλων, άρθρο 15 της οδηγίας 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 2000, περί εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής (ΕΕ 2000, L 180, σ. 22): «[...] Οι κυρώσεις, οι οποίες μπορεί να περιλαμβάνουν την καταβολή αποζημίωσης στο θύμα, πρέπει να είναι αποτελεσματικές, ανάλογες με την παράβαση και αποτρεπτικές». Βλ., επίσης, άρθρο 20 της οδηγίας 2014/67/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαΐου 2014, για την εφαρμογή της οδηγίας 96/71/ΕΚ σχετικά με την απόσπαση εργαζομένων στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών και την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1024/2012 σχετικά με τη διοικητική συνεργασία μέσω του Συστήματος Πληροφόρησης για την εσωτερική αγορά («κανονισμός ΙΜΙ») (EE 2014, L 159, σ. 1): «[...] Οι προβλεπόμενες κυρώσεις είναι αποτελεσματικές, ανάλογες με την παράβαση και αποτρεπτικές».
29      Πρβλ. αποφάσεις Αδενέλερ (σκέψη 94), Marrosu και Sardino (σκέψη 51), Vassallo (σκέψη 36), Sánchez Ruiz (σκέψη 88) και Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 103).
30      Βλ. απόφαση DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31      Βλ. σημείο 55 των παρουσών προτάσεων. Η υπογράμμιση δική μου.
32      Βλ. απόφαση Αδενέλερ (σκέψη 93 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Ο γενικός αυτός νομολογιακός κανόνας εξειδικεύτηκε μεταγενέστερα, στο ειδικό πλαίσιο της ρήτρας 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, με την πιο συγκεκριμένη διατύπωση, κατά την οποία η εν λόγω διάταξη αναθέτει στα κράτη μέλη έναν γενικό σκοπό, ο οποίος συνίσταται στην αποτροπή των καταχρήσεων, αφήνοντας συγχρόνως στα κράτη μέλη την επιλογή των μέσων για την επίτευξη του σκοπού αυτού, όπως υπομνήσθηκε στην τελευταία περίοδο του σημείου 53 των παρουσών προτάσεων.
33      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Fiamingo (σκέψη 62) και Mascolo (σκέψη 78).
34      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Fiamingo (σκέψη 64), Mascolo (σκέψη 79) και DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (σκέψη 69 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
35      Βλ. αποφάσεις Αδενέλερ (σκέψη 102), Vassallo (σκέψη 38), και Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 104). Η υπογράμμιση δική μου.
36      Πρβλ. απόφαση Αγγελιδάκη (σκέψεις 160 έως 166).
37      Συγκεκριμένα, μολονότι ο όρος «sanction» έχει πλείονες σημασίες στη γαλλική γλώσσα, από το κείμενο στην αγγλική γλώσσα του συγκεκριμένου νομολογιακού κανόνα καθίσταται ακόμη πιο σαφές ότι το Δικαστήριο καθιερώνει όντως δύο διαφορετικές προϋποθέσεις «in order duly to punish that abuse and nullify the consequences of the breach of EU law», τούτο επιρρωννύει δε το συμπέρασμα ότι ο όρος καταλαμβάνει μέτρα τόσο τιμωρητικού χαρακτήρα όσο και αντισταθμιστικού χαρακτήρα. Το ίδιο συμβαίνει με το κείμενο στη γερμανική γλώσσα «um diesen Missbrauch angemessen zu ahnden und die Folgen des Verstoßes gegen das Unionsrecht zu beseitigen», στη λιθουανική γλώσσα «siekiant tinkamai nubausti už šį piktnaudžiavimą ir pašalinti Sąjungos teisės pažeidimo pasekmes», στην πολωνική γλώσσα «by zastosować odpowiednią sankcję i usunąć konsekwencje naruszenia prawa Unii» και στην ισπανική γλώσσα «con objeto de sancionar debidamente dicho abuso y eliminar las consecuencias de la infracción del Derecho de la Unión». Η υπογράμμιση δική μου.
38      Συγκεκριμένα, μέτρο το οποίο προορίζεται να επιβάλει κύρωση για την κατάχρηση μπορεί να μην είναι ικανό να εξαλείψει αποτελεσματικά τις συνέπειες της κατάχρησης, και το αντίστροφο. Είναι, επομένως, σημαντικό τα εθνικά μέτρα να εξετάζονται στο σύνολό τους.
39      Πρβλ. απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 80).
40      Όπως έχει υπενθυμίσει επανειλημμένως το Δικαστήριο, η έννοια των «διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου» δεν πρέπει να ερμηνεύεται περιοριστικά, ώστε να αποφεύγεται η επί πολλά έτη προσωρινή απασχόληση των εργαζομένων. Συγκεκριμένα, υπάρχει κίνδυνος η περιοριστική ερμηνεία να αποκλείσει στην πράξη μεγάλο αριθμό σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου από το ευεργέτημα της προστασίας των εργαζομένων που επιδιώκουν η οδηγία 1999/70 και η συμφωνία-πλαίσιο, καθιστώντας εν πολλοίς, με τον τρόπο αυτόν, άνευ ουσίας τον σκοπό που επιδιώκουν. Πρβλ. νομολογία η οποία μνημονεύθηκε στο σημείο 98 των παρουσών προτάσεων.
41      Πρβλ. απόφαση Santoro (σκέψη 54).
42      Βλ. απόφαση DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (σκέψεις 81 και 83 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 2ας Αυγούστου 1993, Marshall (C‑271/91, EU:C:1993:335, σκέψη 32).
44      Βλ. υποσημείωση 45 των παρουσών προτάσεων.
45      Μεταξύ άλλων, στις περιπτώσεις στις οποίες η καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου διήρκεσε για διάστημα 10, 20 ή ακόμη και 30 ετών.
46      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 2ας Αυγούστου 1993, Marshall (C‑271/91, EU:C:1993:335, σκέψεις 31 και 32).
47      Σκέψη 50 της εν λόγω απόφασης.
48      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 128 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
49      Η Επιτροπή παρατήρησε, μεταξύ άλλων, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι τούτο συμβαίνει στον ιδιωτικό τομέα, διά παραπομπής στο χρονικό διάστημα που προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 5, του εργατικού κώδικα. Συναφώς, βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.
50      Όσον αφορά τους επίμαχους διαγωνισμούς, οι οποίοι προβλέπονται ως μέτρο προοριζόμενο να παράσχει στον εργαζόμενο τη δυνατότητα πρόσβασης στη σταθερότητα της απασχόλησης, βλ. σημεία 131 επ. των παρουσών προτάσεων.
51      Επ’ αυτού, η TJ παραπέμπει στο άρθρο 10, παράγραφος 2, και στο άρθρο 61, παράγραφος 4, του EBEP, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης.
52      Βλ. σημεία 23 και 44 των παρουσών προτάσεων.
53      Βλ. απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψεις 66 και 82 και διατακτικό, σημεία 1 και 2).
54      Βλ. υποσημείωση 53 των παρουσών προτάσεων.
55      Βλ. σημεία 29 και 30 των παρουσών προτάσεων. Η υπογράμμιση δική μου.
56      Βλ. σημεία 50 έως 54 των παρουσών προτάσεων.
57      Η υπογράμμιση δική μου.
58      Τούτου λεχθέντος, τίθεται το ζήτημα του αν η τήρηση των εν λόγω αρχών θα πρέπει να εκτιμάται κατά περίπτωση. Συγκεκριμένα, από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι η TJ είχε προσληφθεί στο πλαίσιο κανονιστικής διαδικασίας επιλογής, η οποία προβλέπεται από την ισπανική νομοθεσία για την πρόσληψη συμβασιούχων υπαλλήλων, κατά τη διάρκεια της οποίας οι αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας και της ικανότητας μπορεί να τηρήθηκαν, όπερ απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει.
59      Πρβλ. αποφάσεις Αδενέλερ (σκέψη 105), Marrosu και Sardino (σκέψη 49), Santoro (σκέψη 34), της 7ης Απριλίου 2022, Ministero della Giustizia κ.λπ. (Καθεστώς των Ιταλών ειρηνοδικών) (C‑236/20, EU:C:2022:263, σκέψη 62), και Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de MadridConsejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 127). Βλ., επίσης, σημεία 43 και 52 των παρουσών προτάσεων.
60      Κατά την Επιτροπή, η διαφαινόμενη αντίφαση την οποία επισήμανε το αιτούν δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση οφείλεται στο γεγονός ότι, μολονότι τα αρμόδια για διαφορές κοινωνικού δικαίου αιτούντα δικαστήρια, τα οποία είναι τα μόνα που μπορούν να χρησιμοποιήσουν την έννοια του «μη μόνιμου εργαζομένου αορίστου χρόνου», θεώρησαν την εν λόγω έννοια ως ανεπαρκές μέτρο [βλ. απόφαση Sánchez Ruiz (σκέψη 102), και διάταξη της 11ης Δεκεμβρίου 2014, León Medialdea (C‑86/14, EU:C:2014:2447, σκέψη 51)], τα αρμόδια για διοικητικές διαφορές αιτούντα δικαστήρια έκριναν ότι η εν λόγω έννοια βελτιώνει, σε κάποιον βαθμό τουλάχιστον, την κατάσταση των εργαζομένων που υπόκεινται στο διοικητικό δίκαιο και αναζήτησαν τρόπο για τη μεταφορά της στο διοικητικό δίκαιο [βλ. αποφάσεις της 14ης Σεπτεμβρίου 2016, Martínez Andrés και Castrejana López (C‑184/15 και C‑197/15, EU:C:2016:680), και Instituto Madrileño (σκέψεις 72 και 73)].
61      Βλ. σημείο 30 και νομολογία η οποία μνημονεύθηκε στα σημεία 85, 90 και 96 των παρουσών προτάσεων. Βλ., επίσης, απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 78).
62      Υπενθυμίζεται, μεταξύ άλλων, ότι στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκε η απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 77), δεν είχε διενεργηθεί καμία δοκιμασία επιλογής από την έναρξη της σχέσης εργασίας αορίστου χρόνου μη μόνιμης απασχόλησης. Στην υπόθεση C‑59/22, η κατάσταση αυτή είχε διαρκέσει επί 27 έτη και, στην υπόθεση C‑110/22, ο εκκαλών της κύριας δίκης συνδεόταν με την οικεία διοικητική αρχή με σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου μη μόνιμης απασχόλησης επί 20 έτη.
63      Σκέψεις 52 έως 54, 65, 66, 73 και 91 της εν λόγω απόφασης.
64      Βλ. σημείο 50 και νομολογία η οποία μνημονεύθηκε στην υποσημείωση 20 των παρουσών προτάσεων.
65      Πρβλ. αποφάσεις Sánchez Ruiz (σκέψη 61), Instituto MadrileñoInstituto Madrileño (σκέψη 35) και Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 78).
66      Πρβλ. αποφάσεις Αδενέλερ (σκέψη 85), Sánchez Ruiz (σκέψεις 62 και 63), Instituto MadrileñoInstituto Madrileño (σκέψεις 36 και 37) και Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψεις 79 και 80).
67      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψεις 90 και 92 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
68      Σκέψεις 79, 80 και 84 της εν λόγω απόφασης.
69      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 21ης Νοεμβρίου 2018, de Diego Porras (C‑619/17, EU:C:2018:936, σκέψεις 94 και 95), και Instituto Madrileño (σκέψεις 74 και 75).
70      Σκέψη 81 της εν λόγω απόφασης.
71      Βλ. απόφαση
Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de MadridConsejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid (σκέψη 108). Βλ., επίσης, απόφαση
DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (σκέψεις 80 και 81).
72      Βλ. σημεία 59 έως 80 των παρουσών προτάσεων.
73      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, διαπιστώθηκε ότι η εν λόγω αποζημίωση αντιστοιχεί στην προβλεπόμενη από τον εργατικό κώδικα σε περίπτωση καταγγελίας της σύμβασης για αντικειμενικούς λόγους. Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 2018, de Diego Porras (C‑619/17, EU:C:2018:936, σκέψη 17).
74      Βλ. απόφαση
DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (σκέψη 81).
75      Βλ. άρθρο 2, παράγραφος 6, τρίτο εδάφιο, του νόμου 20/2021 που μνημονεύθηκε στο σημείο 20 των παρουσών προτάσεων.
76      Βλ. σημείο 73 των παρουσών προτάσεων.
77      Σκέψη 112 της εν λόγω απόφασης.
78      Σκέψη 52 της εν λόγω απόφασης.
79      Χάριν σαφήνειας, επισημαίνω ότι το άρθρο 10 του EBEP, του οποίου το γράμμα δεν παρατίθεται καν στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, αφορά –εάν δεν απατώμαι– τους έκτακτους δημοσίους υπαλλήλους (funcionarios interinos) και όχι τους συμβασιούχους εργαζομένους (personal laboral), οι οποίοι εξετάζονται στο άρθρο 11 του EBEP. Επομένως, τίθεται το ζήτημα του αν το εν λόγω καθεστώς ευθύνης για τους έκτακτους δημοσίους υπαλλήλους, όπως εκτέθηκε από το αιτούν δικαστήριο στο πλαίσιο του άρθρου 10 του EBEP, εφαρμόζεται επίσης στους συμβασιούχους εργαζομένους, όπως η TJ, στο πλαίσιο του άρθρου 11 του EBEP, όπερ απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει. Εν πάση περιπτώσει, είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι, απαντώντας σε ερώτηση που έθεσε το Δικαστήριο, η Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης διευκρίνισε ότι, κατά τον χρόνο άσκησης της αναγνωριστικής αγωγής της TJ ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου, η TJ κατείχε θέση έκτακτου δημοσίου υπαλλήλου για την κάλυψη κενής θέσης (plaza de interinidad por cobertura de vacante). Βλ., συναφώς, υποσημείωση 18 των παρουσών προτάσεων.
80      Κατά την Ισπανική Κυβέρνηση, ως «σοβαρό πειθαρχικό παράπτωμα» ορίζεται, στο άρθρο 95, παράγραφος 2, στοιχείο d, του EBEP, «η σύναψη προδήλως παράνομων συμφωνιών οι οποίες προκαλούν σοβαρή ζημία στη διοίκηση ή στους πολίτες».
81      Ειδικότερα, κατά την Ισπανική Κυβέρνηση, το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο h, του Real Decreto 33/1986 por el que se aprueba el Reglamento de Régimen Disciplinario de los Funcionarios de la Administración del Estado (βασιλικού διατάγματος 33/1986 περί εγκρίσεως του κανονισμού σχετικά με το πειθαρχικό καθεστώς των δημοσίων υπαλλήλων της κεντρικής διοίκησης), της 10ης Ιανουαρίου 1986 (BOE αριθ. 15, της 17ης Ιανουαρίου 2017, σ. 2377), περιλαμβάνει στον ορισμό του «σοβαρού παραπτώματος» «[τ]ην έκδοση εκθέσεων και τη σύναψη προδήλως παράνομων συμφωνιών όταν προκαλούν ζημία στη διοίκηση ή στους πολίτες και δεν συνιστούν πολύ σοβαρό παράπτωμα».
82      Από τις γραπτές παρατηρήσεις προκύπτει ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του texto refundido de la Ley sobre Infracciones y Sanciones en el Orden Social (αναδιατυπωμένου κειμένου του νόμου περί παραβάσεων και κυρώσεων στον τομέα του κοινωνικού δικαίου), το οποίο εγκρίθηκε με το Real Decreto Legislativo 5/2000 (βασιλικό νομοθετικό διάταγμα αριθ. 5/2000), της 4ης Αυγούστου 2000 (BOE αριθ. 189, της 8ης Αυγούστου 2000, σ. 15060), χαρακτηρίζει ως σοβαρή παράβαση «την παραβίαση της νομοθεσίας σχετικά με τους συμβατικούς όρους, τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου και τις συμβάσεις έκτακτης απασχόλησης, μέσω της χρησιμοποίησής τους κατά παράβαση του νόμου ή σε σχέση με πρόσωπα, σκοπούς, καταστάσεις και χρονικά όρια πλην εκείνων που προβλέπονται από τη νομοθετική ή κανονιστική ρύθμιση ή από τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας όταν τα ανωτέρω ζητήματα μπορούν να καθοριστούν μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Προς τούτο, παράβαση λογίζεται ότι συντρέχει ως προς κάθε ενδιαφερόμενο εργαζόμενο».
83      Η Ισπανική Κυβέρνηση υπέβαλε τα ανωτέρω αριθμητικά στοιχεία κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση απαντώντας σε ερώτηση που έθεσε το Δικαστήριο.
84      Σκέψη 121 της εν λόγω απόφασης.
85      Βλ. σημείο 20 των παρουσών προτάσεων.
86      Πρβλ. απόφαση Sánchez Ruiz (σκέψη 97).
87      Συναφώς, από την απάντηση της Ισπανικής Κυβέρνησης σε ερώτηση που έθεσε το Δικαστήριο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι έχουν υλοποιηθεί τρεις έκτακτες διαδικασίες σταθεροποίησης της απασχόλησης. Κατά την Ισπανική Κυβέρνηση, στο πλαίσιο της τελευταίας διαδικασίας σταθεροποίησης που προβλέφθηκε από τον νόμο 20/2021, προσδιορίστηκαν 544 151 θέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου προς σταθεροποίηση, η οποία έχει επιτευχθεί για τις 365 714 εξ αυτών.
88      Βλ. απόφαση
DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya (σκέψη 77).
89      Βλ. σημείο 77 των παρουσών προτάσεων.