62019CJ0819_RES
Sprawa C‑819/19
Stichting Cartel Compensation i Equilib Netherlands BV
przeciwko
Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV i in.
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez rechtbank Amsterdam)
Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 11 listopada 2021 r.
Odesłanie prejudycjalne – Artykuły 81, 84 i 85 WE – Artykuł 53 porozumienia EOG – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zachowania przedsiębiorstw w sektorze transportu lotniczego między Europejskim Obszarem Gospodarczym (EOG) a państwami trzecimi, które miały miejsce pod rządami art. 84 i 85 WE – Powództwo o naprawienie szkody – Właściwość sądów krajowych do stosowania art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG
Konkurencja – Transport – Reguły konkurencji – Transport lotniczy – Rozporządzenia Rady w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji w Unii – Zakres stosowania – Transport lotniczy między portami lotniczymi Unii a portami lotniczymi państw trzecich – Włączenie od maja 2004 r. – Konsekwencje – Możliwość stosowania przejściowych systemów wprowadzenia w życie przed tą datą
(art. 81, 83, 84, 85 WE; art. 101 TFUE; rozporządzenia Rady nr 17, nr 141, nr 3975/87, nr 3976/87, nr 1/2003, nr 411/2004)
(zob. pkt 36–42)
Konkurencja – Transport – Reguły konkurencji – Transport lotniczy – Umowa zawarta między Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską w sprawie transportu lotniczego – Uznanie szwajcarskich portów lotniczych za porty lotnicze Unii
(art. 81 WE; umowa między Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską w sprawie transportu lotniczego, art. 1 ust. 2; załącznik)
(zob. pkt 43)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Bezpośrednia skuteczność – Prawo jednostek do żądania naprawienia wyrządzonej szkody – Sposoby wykonania – Naruszenia popełnione w dziedzinie transportu lotniczego – Naruszenia popełnione przed wejściem w życie rozporządzeń w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji w Unii w tej dziedzinie – Naruszenia niebędące przedmiotem decyzji właściwych organów krajowych ani Komisji – Właściwość sądów krajowych do stosowania art. 81 WE – Granice – Przestrzeganie zasady pewności prawa – Poszanowanie uprawnień decyzyjnych lub ustawodawczych instytucji Unii – Zakres
(art. 81, 83, 84, 85 WE; art. 101 ust. 1 TFUE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 6, art. 16 ust. 1)
(zob. pkt 45–67; sentencja)
Umowy międzynarodowe – Porozumienie tworzące Europejski Obszar Gospodarczy – Reguły konkurencji – Zakaz ograniczających porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk oraz praktyk handlowych – Znaczenie prawne identyczne ze znaczeniem przepisów Unii
(porozumienie EOG, art. 53)
(zob. pkt 68–74; sentencja)
Streszczenie
Decyzją z dnia 17 marca 2017 r. Komisja Europejska stwierdziła, że 19 przewoźników lotniczych, koordynując różne elementy swojej polityki cenowej w dziedzinie usług lotniczego przewozu towarów, naruszyło art. 101 TFUE lub art. 53 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwanego dalej „porozumieniem EOG”) (
1
) oraz art. 8 umowy między Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską w sprawie transportu lotniczego (zwanej dalej „umową ze Szwajcarią”) (
2
), które zakazują zawierania porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk oraz praktyk handlowych ograniczających konkurencję (
3
).
Uznając, że mające zastosowanie przepisy nie pozwalają jej na karanie tych praktyk stosowanych przez przewoźników lotniczych od samego początku na trasach, które nie były ograniczone do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), Komisja ustaliła daty rozpoczęcia okresu naruszenia w różny sposób w zależności od rozpatrywanych tras. Podczas gdy przyjęty okres naruszenia w odniesieniu do tras między portami lotniczymi położonymi w EOG trwał od grudnia 1999 r. do lutego 2006 r., data rozpoczęcia okresu naruszenia w odniesieniu do tras między portami lotniczymi położonymi w Unii Europejskiej a portami lotniczymi położonymi poza EOG została ustalona na dzień 1 maja 2004 r. W odniesieniu do tras między portami lotniczymi położonymi w państwach będących stronami porozumienia EOG, ale nie państwami członkowskimi, a państwami trzecimi, data ta została ustalona na dzień 19 maja 2005 r., a w odniesieniu do tras między portami lotniczymi Unii a portami lotniczymi położonymi w Szwajcarii na dzień 1 czerwca 2002 r.
Po przyjęciu tej decyzji Stichting Cartel Compensation i Equilib Netherlands, dwie osoby prawne specjalizujące się w dziedzinie dochodzenia odszkodowań za szkody wynikające z naruszenia prawa konkurencji, wniosły do sądu rejonowego w Amsterdamie szereg powództw zmierzających do tego, aby sąd ten, po pierwsze, stwierdził, że 19 przewoźników lotniczych, koordynując w latach 1999–2006 swoje polityki cenowe dotyczące usług lotniczego przewozu towarów, działało bezprawnie w stosunku do spedytorów będących odbiorcami tych usług, i po drugie, zasądził od tych przewoźników zapłatę odszkodowania za szkodę, jaką spedytorzy ci mieli ponieść w wyniku tego zachowania.
Sąd rejonowy w Amsterdamie ma jednak wątpliwości co do swojej właściwości do stosowania w sporze z zakresu prawa prywatnego art. 81 WE (obecnie art. 101 TFUE) lub art. 53 porozumienia EOG do kwestionowanych zachowań 19 przewoźników lotniczych na trasach, które nie ograniczały się do EOG, o ile miały one miejsce przed datami rozpoczęcia okresów naruszenia ustalonymi w tym względzie w decyzji Komisji. W związku z tym wspomniany sąd postanowił skierować to pytanie do Trybunału w trybie prejudycjalnym.
Ocena Trybunału
Jeśli chodzi o antykonkurencyjne praktyki przewoźników lotniczych na trasach między portami lotniczymi Unii a portami lotniczymi państw trzecich, Trybunał zauważył przede wszystkim, że w odniesieniu do transportu lotniczego na tych trasach przepisy przyjęte przez Radę na podstawie art. 83 ust. 1 WE (obecnie art. 103 ust. 1 TFUE) w celu zapewnienia wykonania art. 81 WE weszły w życie dopiero w dniu 1 maja 2004 r. Do usług tych przed tą datą mają zatem zastosowanie jedynie systemy przewidziane w art. 84 i 85 WE (obecnie art. 104 i 105 TFUE), zgodnie z którymi, w braku przepisów przyjętych na podstawie art. 83 ust. 1 WE, organy (administracyjne) państw członkowskich są odpowiedzialne za wprowadzenie w życie zasad zawartych w art. 81 WE. To samo dotyczy ponadto zachowań przewoźników lotniczych, które miały miejsce w okresie od 1999 r. do dnia wejścia w życie umowy ze Szwajcarią, czyli do dnia 1 czerwca 2002 r., w zakresie, w jakim zachowania te dotyczyły bezpośrednio usług transportu lotniczego między portami lotniczymi Unii a portami lotniczymi Szwajcarii.
Jednakże stwierdzenie to nie oznacza, że usługi transportu lotniczego między portami lotniczymi Unii a portami lotniczymi państw trzecich lub Szwajcarii pozostawały wyłączone z zakresu stosowania art. 81 WE do dnia 1 maja 2004 r. w odniesieniu do państw trzecich lub do dnia 1 czerwca 2002 r. w odniesieniu do Szwajcarii, ani że sądy krajowe nie mogły stosować tego postanowienia w braku decyzji właściwych organów krajowych lub Komisji stwierdzającej naruszenie przed tymi datami.
Z orzecznictwa Trybunału wynika bowiem, że od chwili ich wejścia w życie transport lotniczy podlegał ogólnym regułom traktatów, w tym regułom w dziedzinie konkurencji.
Trybunał przypomniał również, że art. 81 ust. 1 WE wywołuje bezpośrednie skutki w stosunkach między jednostkami i przyznaje im prawa, które sądy krajowe zobowiązane są chronić. Sądy krajowe są zatem właściwe do stosowania art. 81 WE w szczególności w sporach z zakresu prawa prywatnego, przy czym właściwość ta wynika z bezpośredniej skuteczności tego artykułu.
Na właściwość tę nie ma wpływu stosowanie art 84 i 85 WE, ponieważ żadne z tych postanowień nie ogranicza stosowania art. 81 WE przez sądy krajowe, w szczególności w sporach z zakresu prawa prywatnego.
Niemniej jednak korzystanie przez sądy krajowe z uprawnienia do stosowania art. 81 WE w sporach z zakresu prawa prywatnego może ograniczać między innymi zasada pewności prawa, w szczególności zaś konieczność uniknięcia sytuacji, w której owe sądy i podmioty odpowiedzialne za wprowadzenie w życie reguł konkurencji Unii w drodze administracyjnej będą wydawały sprzeczne decyzje, a także konieczność zachowania uprawnień decyzyjnych lub ustawodawczych instytucji Unii odpowiedzialnych za wprowadzanie w życie tych reguł oraz zapewnienia mocy wiążącej wydawanych przez nie aktów.
Niemniej jednak w odniesieniu do antykonkurencyjnych praktyk przewoźników lotniczych na trasach między portami lotniczymi Unii a portami lotniczymi państw trzecich lub Szwajcarii, które miały miejsce przed datami rozpoczęcia okresów naruszenia ustalonymi przez Komisję w decyzji z dnia 17 marca 2017 r., nie istnieje ryzyko, że orzeczenie sądu krajowego w sporze z zakresu prawa prywatnego będzie sprzeczne z decyzją administracyjną w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji Unii lub utrudni uprawnienia decyzyjne lub ustawodawcze instytucji Unii.
Wreszcie, jeśli chodzi o stosowanie art. 53 porozumienia EOG do zachowań 19 pociągniętych do odpowiedzialności przedsiębiorstw lotniczych, Trybunał przypomniał, że porozumienie to, które zmierza w szczególności do rozszerzenia rynku wewnętrznego realizowanego na terytorium Unii na państwa Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, stanowi integralną część prawa Unii. Do Trybunału należy w tym zakresie czuwanie nad tym, aby zasady porozumienia EOG, zasadniczo identyczne z zasadami traktatu FUE, były interpretowane w sposób jednolity w państwach członkowskich.
Z powyższego wynika, że ponieważ art. 53 porozumienia EOG jest zasadniczo identyczny z art. 81 WE, należy go interpretować w taki sam sposób jak ten ostatni artykuł.
W świetle całości powyższych rozważań Trybunał potwierdził zatem, że sąd krajowy, taki jak sąd rejonowy w Amsterdamie, jest właściwy do stosowania art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG w sporze z zakresu prawa prywatnego do antykonkurencyjnych praktyk przewoźników lotniczych na trasach między portami lotniczymi Unii a portami lotniczymi państw trzecich lub Szwajcarii, które miały miejsce przed dniem wejścia w życie, odpowiednio, przepisów przyjętych przez Radę na podstawie art. 83 ust. 1 WE, które zaczęły mieć zastosowanie do tych pierwszych tras, oraz umowy ze Szwajcarią.
(
1
)	Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym (Dz.U. 1994, L 1, s. 3), art. 1 ust. 1.
(
2
)	Umowa między Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską w sprawie transportu lotniczego, podpisana w dniu 21 czerwca 1999 r. w Luksemburgu i zatwierdzona w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją 2002/309/WE, Euratom Rady i – w odniesieniu do umowy w sprawie współpracy naukowej i technologicznej – Komisji z dnia 4 kwietnia 2002 r. w sprawie zawarcia siedmiu umów z Konfederacją Szwajcarską (Dz.U. 2002, L 114, s. 1).
(
3
)	Decyzja C(2017) 1742 final z dnia 17 marca 2017 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 101 TFUE, art. 53 porozumienia EOG oraz art. 8 umowy między Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską w sprawie transportu lotniczego (sprawa AT.39258 – Lotniczy transport towarowy).