62006CC0311
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
M. POIARESA MADURA
przedstawiona w dniu 28 lutego 2008 r. (
1
)
Sprawa C-311/06
Consiglio Nazionale degli Ingegneri
przeciwko
Ministero della Giustizia
i
Marcowi Cavallerze
„Uznawanie dyplomów — Dyrektywa 89/48/EWG — Uznawanie równoważności dyplomów ukończenia studiów — Zawód inżyniera”
1.
W niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zwrócono się do Trybunału o rozstrzygnięcie w przedmiocie wykładni dyrektywy 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. ustanawiającej ogólny system uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata (
2
). Ściślej rzecz ujmując, sąd krajowy zwraca się zasadniczo z pytaniem, czy jest dopuszczalne w świetle celów dyrektywy, aby obywatel Wspólnoty, który odbył całość studiów na wyższej uczelni w kraju pochodzenia, jakim są Włochy, i który poprzez uznanie jego dyplomu włoskiego za równoważny w Hiszpanii uzyskał dyplom umożliwiający mu dostęp do zawodu inżyniera mechanika w tym kraju, mógł skorzystać ze wzajemnego uznania dyplomu hiszpańskiego we Włoszech w celu wykonywania tego zawodu w państwie pochodzenia, mimo że nie odbył on studiów na wyższej uczelni w Hiszpanii, ani nie zdobył doświadczenia zawodowego w tym państwie.
I — Okoliczności faktyczne i ramy prawne postępowania w sprawie przed sądem krajowym
2.
Obywatel włoski Marco Cavallera uzyskał w dniu 9 marca 1999 r. dyplom ukończenia trzyletnich studiów w zakresie inżynierii mechanicznej („laurea in ingegneria meccanica”) na Università degli Studi di Torino (Uniwersytecie w Turynie, Włochy). Następnie zwrócił się do Ministerio de Educación y Ciencia (ministerstwo edukacji i nauki) o uznanie równoważności swego dyplomu uczelni wyższej. Równocześnie z decyzją z dnia 17 października 2001 r. o uznaniu dyplomu za równoważny, M. Cavallera uzyskał wpis na listę prowadzoną przez Radę Inżynierów Katalonii, uprawniającą do wykonywania zawodu inżyniera w Hiszpanii.
3.
Przed wejściem w życie hiszpańskiego dekretu królewskiego nr 285/2004 (
3
) we wrześniu 2004 r., w stosunku do procedury uznawania zagranicznych dyplomów uniwersyteckich w Hiszpanii miał zastosowanie dekret królewski nr 86/1987. Zgodnie z art. 1 dekretu nr 86/1987 (
4
) uznanie równoważności dyplomów uwarunkowane jest w Hiszpanii urzędowym uznaniem ważności, do celów akademickich, dyplomów ukończenia studiów wyższych uzyskanych zagranicą. Zgodnie z art. 2 wspomnianego dekretu uznanie równoważności dyplomu może zostać uzależnione od zdania dodatkowych egzaminów, w przypadku gdy odbyte kształcenie potwierdzone dyplomem nie jest równoważne z kształceniem poświadczonym dyplomem hiszpańskim.
4.
Procedura ta różni się od procedury uznawania kwalifikacji zawodowych ustanowionej dekretem królewskim nr 1665/1991 transponującym dyrektywę 89/48 do hiszpańskiego porządku prawnego. Ponieważ M. Cavallera nie posiadał we Włoszech dyplomu umożliwiającego mu dostęp do zawodu inżyniera mechanika w tym państwie, lecz jedynie dyplom ukończenia trzyletnich studiów wyższych, w jego przypadku miała zastosowanie wyłącznie procedura uznawania dyplomów. Zatem decyzję o uznaniu przebiegu studiów wyższych stwierdzającą równoważność odbytego we Włoszech kształcenia na poziomie uniwersyteckim z hiszpańskim kształceniem na tym poziomie uzyskał on na podstawie dekretu królewskiego nr 86/1987.
5.
Aby uzyskać dokument stwierdzający uznanie na podstawie dyrektywy, musiałby on uprzednio zdać włoski egzamin państwowy, który zgodnie z dekretem królewskim nr 2537 z dnia 25 października 1925 r. (
5
) oraz dekretem Prezydenta Republiki (DPR) nr 328 z dnia 5 czerwca 2001 r. (
6
) warunkuje dostęp do zawodu inżyniera mechanika we Włoszech.
6.
Tymczasem decyzja o uznaniu wydana w Hiszpanii jest wystarczająca, aby wykonywać omawiany zawód w tym państwie. W przeciwieństwie do Włoch, w Hiszpanii zdanie egzaminu państwowego nie jest wymagane. Dostęp do zawodu inżyniera mechanika w Hiszpanii podlega jedynie obowiązkowi posiadania oficjalnego dyplomu studiów wyższych oraz przynależności do izby zawodowej inżynierów. Tak jak we Włoszech, wpis do izby zawodowej jest zwykłą czynnością urzędową. Ponieważ zgodnie z prawem hiszpańskim skutkiem uznania równoważności od chwili jej stwierdzenia i wydania odpowiedniego zaświadczenia jest przyznanie dyplomowi zagranicznemu na całym terytorium państwa takich samych skutków, jakie ma hiszpański dyplom lub stopień naukowy, z którym dyplom zagraniczny został uznany zgodnie z obowiązującym prawem za równoważny, M. Cavallera mógł uzyskać wpis na listę prowadzoną przez Radę Inżynierów Katalonii uprawniającą do wykonywania zawodu inżyniera mechanika w Hiszpanii.
7.
Będąc w posiadaniu hiszpańskiego dyplomu w zakresie inżynierii mechanicznej, M. Cavallera zwrócił się więc 6 marca 2002 r. do właściwych władz włoskich o uznanie we Włoszech tegoż dyplomu w celu wykonywania, po raz pierwszy, zawodu inżyniera mechanika we Włoszech.
8.
W decyzji z dnia 23 października 2002 r. włoski minister sprawiedliwości przychylił się do jego wniosku i uznał hiszpański dyplom uzyskany przez M. Cavallerę za uprawniający do wpisu na listę izby inżynierów w Alessandrii.
9.
Consiglio nazionale degli Ingegneri (włoska krajowa rada inżynierów), skarżący w postępowaniu głównym, zaskarżył decyzję ministerialną o uznaniu dyplomu hiszpańskiego do Tribunale amministrativo regionale del Lazio (TAR Lazio). Zdaniem rady, władze włoskie nie mogły przyznać tego tytułu M. Cavallerze na podstawie dyrektywy, ponieważ zgodnie z prawem krajowym wykonywanie zawodu inżyniera wymaga, oprócz dyplomu ukończenia studiów wyższych posiadanego przez M. Cavallerę, pomyślnego zdania egzaminu państwowego.
10.
TAR Lazio oddalił skargę, stwierdzając, że Ministero della Giustizia (ministerstwo sprawiedliwości) nie naruszyło przepisów prawa. Consiglio di Stato (Rada Stanu), do której zaskarżono wyrok, jest tymczasem zdania, że dyrektywa nie ma zastosowania do przypadku M. Cavallery, ponieważ nie uzyskał on w Hiszpanii żadnego dyplomu w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy.
11.
Artykuł 1 dyrektywy stanowi:
„Do celów niniejszej dyrektywy stosowane są następujące definicje:
a)
dyplom: każdy dyplom, świadectwo lub inny dokument potwierdzający posiadanie kwalifikacji lub każdy zestaw takich dyplomów, świadectw lub innych dokumentów:
—
który został wydany przez właściwe władze w państwie członkowskim, wyznaczone zgodnie z jego przepisami ustawowymi, wykonawczymi lub administracyjnymi,
—
który wskazuje, iż jego posiadacz pomyślnie ukończył studia wyższe trwające co najmniej trzy lata lub jednakowy okres przy niepełnym wymiarze godzin, na uniwersytecie lub w instytucji szkolnictwa wyższego, bądź też w instytucji o zbliżonym poziomie oraz, gdzie konieczne, pomyślnie ukończył kształcenie zawodowe, wymagane jako uzupełnienie kształcenia po szkole średniej, oraz
—
który wskazuje, że jego posiadacz ma kwalifikacje zawodowe wymagane do podjęcia i wykonywania danego zawodu regulowanego w tym państwie członkowskim,
zakładając, że kształcenie i szkolenie, o których mowa w dyplomie, świadectwie lub innym dokumencie potwierdzającym posiadanie kwalifikacji, odbyły się głównie na terenie Wspólnoty, albo że posiadacz dyplomu ma trzyletnie doświadczenie zawodowe, poświadczone przez państwo członkowskie, w którym uznano dyplom, świadectwo lub inny dokument potwierdzający posiadanie kwalifikacji, pochodzące z państw trzecich. […]
b)
przyjmujące państwo członkowskie: każde państwo członkowskie, w którym obywatel danego państwa członkowskiego ubiega się o możliwość wykonywania zawodu, który podlega regulacjom w tym państwie członkowskim, inne niż państwo, w którym uzyskał on swój dyplom bądź po raz pierwszy wykonywał zawód, o którym mowa; […]”.
12.
Artykuł 2 akapit pierwszy dyrektywy 89/48 stanowi:
„Niniejszą dyrektywę stosuje się do każdego obywatela państwa członkowskiego, który zamierza wykonywać zawód regulowany w przyjmującym państwie członkowskim, zarówno jako osoba pracująca na własny rachunek, jak też jako pracownik najemny”.
13.
Artykuł 3 akapit pierwszy dyrektywy przewiduje:
„W przypadku gdy w przyjmującym państwie członkowskim podjęcie lub wykonywanie zawodu regulowanego uzależnione jest od posiadania dyplomu, właściwe władze nie mogą, powołując się na podstawę braku odpowiednich kwalifikacji, odmówić prawa obywatelowi państwa członkowskiego do podjęcia lub wykonywania tego zawodu na tych samych warunkach, które są stosowane wobec własnych obywateli […]”.
14.
Wobec wątpliwości co do wykładni prawa wspólnotowego, a konkretnie dyrektywy 89/48, Consiglio di Stato, zgodnie z art. 234 WE, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy dyrektywę 89/48/EWG stosuje się do obywatela włoskiego, który a) uzyskał uznanie dyplomu włoskiego za równoważny stosownemu dyplomowi hiszpańskiemu; b) uzyskał wpis na hiszpańską listę inżynierów, lecz nigdy nie wykonywał tego zawodu w Hiszpanii; c) na podstawie hiszpańskiego dokumentu o uznaniu wystąpił o wpis na listę inżynierów we Włoszech?
2)
W razie udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi twierdzącej, czy zgodna z dyrektywą 89/48/EWG jest norma wewnętrzna (art. 1 Decreto Legislativo nr 115 z 1992 r.[ (
7
)]), która nie zezwala na uznanie we Włoszech wydanego przez państwo członkowskie dokumentu stwierdzającego kwalifikacje, który jest rezultatem wyłącznie uznania wcześniejszego dyplomu włoskiego?”.
II — Analiza prawna
15.
Główną kwestią w niniejszej sprawie jest określenie, w jakim stopniu obywatel Wspólnoty może powołać się na przepisy dyrektywy w państwie członkowskim pochodzenia celem uznania dyplomu wynikającego ze zwykłego uznania równoważności trzyletnich studiów wyższych odbytych w państwie członkowskim pochodzenia w przypadku, gdy jako osoba migrująca nie ukończył dodatkowego kształcenia na poziomie szkolnictwa wyższego albo zawodowego w państwie członkowskim wydania dyplomu.
16.
W niniejszej sprawie należy wziąć pod uwagę kolejno zakres zastosowania dyrektywy i możliwości powołania się na nią przez obywatela znajdującego się w sytuacji takiej, jak sytuacja leżąca u podstaw przedłożonych pytań prejudycjalnych.
A — W przedmiocie zakresu zastosowania spornej dyrektywy
17.
Dyrektywa 89/48 ustanawia ogólny system uznawania dyplomów, a ściślej kwalifikacji zawodowych między państwami członkowskimi na podstawie zasady wzajemnego uznawania. Zgodnie z art. 2 dyrektywy ma ona zastosowanie do „każdego obywatela państwa członkowskiego, który zamierza wykonywać zawód regulowany w przyjmującym państwie członkowskim […]”. Przyjmujące państwo członkowskie jest określone w art. 1 lit. b) dyrektywy jako „każde państwo członkowskie, w którym obywatel danego państwa członkowskiego ubiega się o możliwość wykonywania zawodu, który podlega regulacjom w tym państwie członkowskim, inne niż państwo, w którym uzyskał on swój dyplom bądź po raz pierwszy wykonywał zawód, o którym mowa”. W niniejszym przypadku warunki te należy uznać za spełnione, ponieważ M. Cavallera jest obywatelem Wspólnoty posiadającym dyplom wydany przez Hiszpanię, który w tym państwie umożliwia mu podjęcie lub wykonywanie zawodu inżyniera i o którego uznanie zwrócił się we Włoszech, przyjmującym państwie członkowskim będącym równocześnie państwem jego pochodzenia.
18.
Część państw członkowskich podniosła, że w świetle niektórych wersji językowych dyrektywy, której wyżej wymienione przepisy, jak również jej art. 3 akapit pierwszy oraz art. 3 akapit pierwszy lit. a) odnoszą się do obywatela państwa członkowskiego innego niż przyjmujące państwo członkowskie (
8
), warunków tych nie spełniono. Jednakże ze względu na cel dyrektywy z wykładnią literalną tych odmiennych wersji nie można się zgodzić. Trybunał już dawno wskazał, że swobodny przepływ pracowników i swoboda przedsiębiorczości należą do podstawowych swobód, które nie byłyby w pełni realizowane, gdyby państwa członkowskie mogły odmówić skorzystania z przepisów prawa wspólnotowego tym obywatelom, którzy czynią użytek z ułatwień przewidzianych przez to prawo i którzy zdobyli kwalifikacje zawodowe w danym państwie członkowskim innym niż państwo, którego są obywatelami (
9
). Obywatel danego państwa może się zatem powołać na dyrektywę w swoim państwie członkowskim. Różnice w wersjach językowych winny być w rzeczywistości interpretowane jako przypomnienie konieczności wystąpienia elementu transgranicznego celem zastosowania prawa wspólnotowego. Ponieważ M. Cavallera posiada dyplom hiszpański i ubiega się o jego uznanie we Włoszech, można stwierdzić, że w sposób oczywisty istnieje łącznik pomiędzy jego sytuacją a prawem wspólnotowym w taki sposób, że same tylko wyżej wymienione artykuły nie pozwalają, moim zdaniem, na wykluczenie stanu faktycznego niniejszej sprawy z zakresu zastosowania dyrektywy.
19.
Ponadto, aby dyrektywa 89/48 miała zastosowanie, dokument, na który powołuje się M. Cavallera, powinien odpowiadać definicji dyplomu zawartej w tej dyrektywie. Zgodnie z art. 1 lit. a) dyrektywy, aby dokument lub doświadczenie zawodowe, o których uznanie wniesiono, można było uznać za dyplom, muszą zostać spełnione łącznie trzy przesłanki.
20.
Po pierwsze, dyplom winien być wydany przez właściwe władze danego państwa członkowskiego. W niniejszym przypadku należy uznać tę przesłankę za spełnioną, ponieważ dyplom został wydany przez hiszpańskie ministerstwo edukacji i nauki, które zgodnie z prawem hiszpańskim jest uprawnione do wydania dyplomu inżyniera technologa przemysłu. Po drugie, dyplom winien wskazywać, iż jego posiadacz pomyślnie ukończył „studia wyższe trwające co najmniej trzy lata lub jednakowy okres przy niepełnym wymiarze godzin, na uniwersytecie lub w instytucji szkolnictwa wyższego, bądź też w instytucji o zbliżonym poziomie oraz, gdzie konieczne, pomyślnie ukończył kształcenie zawodowe, wymagane jako uzupełnienie kształcenia po szkole średniej” (
10
). Po trzecie, dyplom winien umożliwiać podjęcie lub wykonywanie zawodu w kraju pochodzenia. To znaczy, że dyplom winien umożliwiać faktyczne wykonywanie zawodu w państwie, które go wydało. Jeśli druga przesłanka została spełniona, również ten ostatni wymóg należy uznać za spełniony. Bowiem dyplom hiszpański, na który powołuje się pozwany, umożliwia temu ostatniemu w państwie wydania dyplomu, w niniejszym przypadku w Hiszpanii, wykonywanie zawodu inżyniera mechanika.
21.
Zatem główne rozbieżności wynikające z interpretacji art. 1 lit. a) dyrektywy dotyczą zasadniczo drugiej przesłanki, z której wynika, że dyplom jest przyznawany po ukończeniu studiów wyższych trwających co najmniej trzy lata.
22.
Przeciwnicy stosowania dyrektywy do niniejszego przypadku opierają się zasadniczo na tej kwestii, aby przeciwstawić się uznaniu dokumentu otrzymanego przez pozwanego w Hiszpanii za dyplom. Na poparcie tej argumentacji podnoszą oni zasadniczo, że wniosek o uznanie, skierowany do władz włoskich przez M. Cavallerę, nie opiera się na dyplomie przyznanym po ukończeniu kształcenia na poziomie szkolnictwa wyższego lub zawodowego w Hiszpanii, lecz jedynie na wydanej przez Hiszpanię decyzji o uznaniu stwierdzającej równoważność włoskiego dyplomu ukończenia uczelni wyższej z hiszpańskim dyplomem ukończenia takich studiów. Zatem dostęp do zawodu inżyniera w Hiszpanii umożliwiło pozwanemu samo tylko uznanie równoważności.
23.
Wyraźnie bowiem wykazano, że pozwany nie studiował ani nie pracował w Hiszpanii, tak że właściwie nie odbył w tym państwie żadnego kształcenia zawodowego lub kształcenia na poziomie studiów wyższych. Dyplom w zakresie inżynierii mechanicznej otrzymany w Hiszpanii wynika zatem „tylko” z uznania równoważności włoskiego dyplomu ukończenia studiów wyższych z hiszpańskim dyplomem Ingeniero Tecnico Industrial, Especialidad en Mécanica. Innymi słowy, dyplom hiszpański jest wynikiem — dokonanego w drodze urzędowej procedury uznawania — przekształcenia jego włoskiego dyplomu studiów wyższych w hiszpański dokument poświadczający kompetencje zawodowe.
24.
Zatem wszystko zależy od przyjętej wykładni pojęcia dyplomu zawartego w dyrektywie. Według wykładni ścisłej, decyzji o uznaniu nie można utożsamiać z dyplomem w rozumieniu dyrektywy, ze skutkiem w postaci wzajemnego uznania na podstawie ogólnego systemu ustanowionego przez dyrektywę. Natomiast według wykładni szerokiej, taką decyzję można uznać za dyplom w rozumieniu omawianej dyrektywy. Gdyby przyjąć to ostatnie założenie, to ze względu na wspólnotową zasadę zakazu nieuczciwych praktyk bezwzględnie wypłynęłaby kwestia możliwości powołania się przez M. Cavallerę na prawa przyznane przez dyrektywę.
25.
W tym miejscu trzeba przyznać, że wybór wykładni zawężającej albo szerokiej w stosunku do dyrektywy otwiera przed Trybunałem dwie równoważne możliwości, jeśli przyjąć, że wykładni szerokiej towarzyszy zastosowanie zasady zakazu nieuczciwych praktyk. Podejścia te odpowiadają dwóm zarzutom, które, jak to dalej zostanie wykazane, mogą zostać uwzględnione przez sąd wspólnotowy bez różnicy, doprowadzając do identycznego rezultatu. Niemniej jednak skłaniam się ku wykładni szerokiej tego tekstu, a konkretnie pojęcia dyplomu. Zaletą tej możliwości jest nie tylko zachowanie pozostawionych państwom członkowskim uprawnień dyskrecjonalnych dotyczących warunków koniecznych do podjęcia i wykonywania zawodów objętych dyrektywą, lecz również to, że nie prowadzi ona, jak to przedstawię poniżej, do wyłączenia z zakresu zastosowania dyrektywy tych przypadków, które całkowicie odpowiadają celowi swobodnego przepływu.
26.
Na poparcie zawężającej wykładni pojęcia dyplomu, która wyklucza zrównanie z dyplomem decyzji o uznaniu dyplomu, takiej jak wyżej opisana, Komisja Wspólnot Europejskich powołuje się na motyw 12 dyrektywy 2005/36/WE (
11
), która zastąpiła dyrektywę 89/48. Motyw ten wyłącza z zakresu zastosowania dyrektywy: „[…] uznawania przez państwa członkowskie decyzji w sprawie uznania kwalifikacji podjętych przez inne państwa członkowskie na podstawie niniejszej dyrektywy […] w celu nabycia w państwie członkowskim swego pochodzenia praw, które nie wynikają z kwalifikacji zawodowych uzyskanych w tym państwie członkowskim, chyba że [dane osoby] wykażą uzyskanie dodatkowych kwalifikacji zawodowych w przyjmującym państwie członkowskim”.
27.
Argument ten nie jest przekonujący. Przede wszystkim, decyzja, na którą powołuje się M. Cavallera, nie jest „decyzją w sprawie uznania kwalifikacji” opartą na dyrektywie, lecz decyzją o uznaniu wydaną na podstawie prawa krajowego. Dyplom włoski nie jest bowiem „dyplomem” w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy. Właśnie na tym polega problem w niniejszym wypadku, ponieważ dyplom otrzymany przez M. Cavallerę we Włoszech, chociaż jest przyznawany po ukończeniu trzyletnich studiów wyższych, to nie umożliwia jednak dostępu do zawodu inżyniera we Włoszech. W takiej sytuacji brakuje trzeciego wymogu, aby omawiany dokument uznać za „dyplom” w rozumieniu dyrektywy. Dlatego też uznanie, a następnie wpis na listę izby inżynierów w Hiszpanii nastąpiły wyłącznie na podstawie prawa krajowego, a nie na podstawie dyrektywy 89/48.
28.
Poza tym należy wskazać na istnienie pewnej sprzeczności w powoływaniu się na motyw 12 dyrektywy 2005/36 w celu ustalenia, w drodze wykładni, czy omawiana decyzja odpowiada definicji dyplomu w rozumieniu dyrektywy 89/48. Takie podejście może mieć bowiem znaczenie w sprawie wyłącznie przy założeniu — i w ramach tego założenia — że decyzja o uznaniu nie jest dyplomem w rozumieniu dyrektywy 89/48, to znaczy jeśli już przychylono się do wykładni zawężającej pojęcia dyplomu. W tych okolicznościach sprowadza się to do tego, że punktem wyjścia dla dokonania wykładni pojęcia dyplomu jest wykładnia pojęcia dyplomu. Taka argumentacja przedstawia moim zdaniem pewne braki.
29.
Natomiast tak zawężająca wykładnia może okazać się bardziej zasadna w świetle motywów 1 i 5 dyrektywy, z których co do zasady wynika, że nie można zrównać dokumentu poświadczającego kompetencje zawodowe z dyplomem, jeśli kwalifikacje nie zostały nabyte — w całości lub częściowo — w państwie członkowskim wydania dyplomu.
30.
Takie stanowisko wydaje się również potwierdzać orzecznictwo Trybunału. W szczególności w wyżej wymienionym wyroku w sprawie Kraus Trybunał orzekł, że obywatel danego państwa członkowskiego może powołać się w tym państwie na dyplom otrzymany w innym państwie członkowskim tylko i wyłącznie wtedy, jeśli ten dokument „poświadcza posiadanie dodatkowych kwalifikacji [w odniesieniu do kształcenia i szkolenia odbytego w państwie członkowskim pochodzenia] i w ten sposób potwierdza zdolność jego posiadacza do zajmowania danego stanowiska […]” (
12
).
31.
Z powyższego można wywnioskować, że w niniejszej sprawie możliwość zastosowania dyrektywy wymaga, by co najmniej część studiów na wyższej uczelni została odbyta w Hiszpanii lub by w tym kraju zostało zdobyte kształcenie zawodowe. Natomiast, jak podkreśla Komisja, zostało wykazane, że M. Cavallera ani nie studiował, ani nie uzyskał żadnych specjalnych kwalifikacji w tym państwie, chyba żeby przyjąć, że uzyskanie dokumentu poświadczającego kompetencje zawodowe w drodze uznania odpowiada uzyskaniu takich kwalifikacji zawodowych.
32.
Jednakże wybór takiej wykładni niesie ze sobą ryzyko wyłączenia z zakresu zastosowania dyrektywy tych przypadków, które w rzeczywistości całkowicie odpowiadają celom swobodnego przepływu. Ogólny system uznawania dyplomów powinien bowiem mieć zastosowanie do decyzji o uznaniu, jeśli wydaje ją państwo członkowskie, w którym zostały uzyskane kompetencje zawodowe wnikające w szczególności z wykonywania zawodu na terytorium tego państwa członkowskiego. W tych okolicznościach bowiem uznanie poświadczające kwalifikacje obywatela zdobyte na poziomie studiów wyższych, a także doświadczenie zawodowe zdobyte w tym państwie powinny umożliwiać mu wykonywanie swego zawodu w innym państwie członkowskim w myśl wzajemnego uznania jego kwalifikacji zawodowych dokonanego na podstawie dyrektywy (
13
). Innymi słowy, w pewnych okolicznościach decyzja o uznaniu powinna odpowiadać, moim zdaniem, uznaniu jej za dyplom, gdyż w przeciwnym przypadku realizacja celów dyrektywy byłaby zagrożona. Tymczasem wykładnia zawężająca może doprowadzić do systematycznego wyłączania takich przypadków z zakresu zastosowania dyrektywy.
33.
Ponadto, ponieważ wzajemne uznawanie dyplomów opiera się na zasadzie wzajemnego zaufania, zbyt wąska wykładnia dyrektywy mogłaby naruszyć takie zasady. W tej kwestii Trybunał wielokrotnie powtarzał, że „celem dyrektywy 89/48 nie jest, inaczej niż w przypadku dyrektyw sektorowych dotyczących szczególnych zawodów, harmonizacja warunków podejmowania lub wykonywania zawodów, do których się stosuje. Państwa członkowskie pozostają właściwe w zakresie określenia tych warunków w granicach nałożonych prawem wspólnotowym” (
14
).
34.
Z takiej perspektywy należy uznać, że Hiszpania ma swobodę w zakresie określenia dostępu do zawodu inżyniera w tym państwie zarówno na podstawie decyzji o uznaniu kształcenia odbytego na terytorium innego państwa członkowskiego, jak również na podstawie dyplomu ukończenia kształcenia na jej terytorium, ponieważ jedynym wymogiem stawianym przez dyrektywę jest to, aby dokument poświadczał, „iż jego posiadacz pomyślnie ukończył studia wyższe trwające co najmniej trzy lata […], [co] wskazuje, że jego posiadacz ma kwalifikacje wymagane do podjęcia i wykonywania danego zawodu regulowanego w tym państwie członkowskim” (
15
).
35.
W świetle tego artykułu nie ma większego znaczenia, według jakich zasad i procedur dyplom przyznano oraz na jakim terytorium odbywało się kształcenie i szkolenie, jeśli odbywało się głównie na terytorium wspólnotowym (
16
). Wykładnia szeroka dyrektywy zapewnia w ten sposób poszanowanie przyznanego państwom członkowskim zakresu uprawnień dyskrecjonalnych w odniesieniu do tego, co uznają za „dyplom”. Ponieważ Hiszpania uważa, że M. Cavallera posiada kompetencje zawodowe wystarczające i niezbędne do praktykowania na jej terytorium, wydaje się, że trudno odmówić uznania dokumentu wydanego M. Cavallerze przez Hiszpanię za „dyplom” (
17
).
36.
Aby się o tym przekonać, wystarczy tylko przypomnieć, że art. 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 89/48 wręcz zabrania państwom członkowskim odmowy podjęcia i wykonywania zawodu, „jeżeli wnioskodawca posiada dyplom wymagany w innym państwie członkowskim w celu podjęcia lub wykonywania tego samego zawodu na jego terytorium”.
37.
Z powyższych przyczyn wydaje mi się, że należy uznać, iż dyrektywa ma zastosowanie do niniejszego przypadku. Jednakże nie należy mylić możliwości zastosowania dyrektywy z możliwością powołania się na nią. Jak już bowiem podkreślono, szczególny charakter okoliczności faktycznych niniejszej sprawy polegający w szczególności na zbiegu państwa pochodzenia i państwa przyjmującego, skłania do pogłębienia analizy na gruncie dyrektywy, a ściślej na gruncie nadużycia prawa.
B — Możliwość powołania się na dyrektywę
38.
Prawo do wzajemnego uznawania dyplomów na terytorium wspólnotowym jest prawem nierozerwalnie związanym ze swobodnym przepływem osób zapewnionym przez traktat WE. Wniosek o uznanie w państwie przyjmującym dyplomu wydanego w innym państwie członkowskim w celu wykonywania zawodu nie jest sam w sobie nadużyciem prawa wspólnotowego. Jednakże „udogodnienia przyznane na mocy traktatu nie powinny umożliwiać osobom, które z nich korzystają, nadużywania ich w celu uchylenia się od ustawodawstwa krajowego i zabraniać państwom członkowskim podejmowania środków uniemożliwiających takie nadużycia” (
18
).
39.
Sąd krajowy, badając zgodność z prawem wspólnotowym normy wewnętrznej (art. 1 Decreto Legislativo nr 115 z 1992 r.), która nie zezwala na uznanie we Włoszech wydanego przez państwo członkowskie dokumentu stwierdzającego kwalifikacje, który jest rezultatem wyłącznie uznania wcześniejszego dyplomu otrzymanego we Włoszech, porusza ten problem w sposób incydentalny.
40.
Tymczasem, jeśli na poparcie ograniczających przepisów krajowych państwo członkowskie zamierzałoby się powołać na taką zasadę, winno ono, w przypadku braku jakiegokolwiek uzasadnienia opartego na nadrzędnych względach interesu ogólnego, upewnić się, że okoliczność, której dotyczy omawiana sytuacja, spełnia przesłanki nadużycia, tak jak zostało ono zdefiniowane w orzecznictwie Trybunału. To zakłada konieczność zbadania in concreto każdej konkretnej sytuacji celem weryfikacji, czy przesłanki wystąpienia nadużycia zostały spełnione.
41.
Jakkolwiek zbadanie, czy w toczącym się przed nim postępowaniu spełnione zostały przesłanki wystąpienia nadużycia, należy do sądu krajowego, niemniej Trybunał, orzekając w przedmiocie pytania prejudycjalnego, może dostarczyć wskazówek stanowiących pomoc dla sądu krajowego przy dokonywaniu przezeń wykładni (
19
). Ponieważ Trybunał dotychczas nie wypowiadał się w tej kwestii w ramach ogólnego systemu uznawania dyplomów, wydaje mi się, że ważne jest dostarczenie wskazówek dotyczących stosowania, w tej szczególnej dziedzinie, ogólnych kryteriów, jakimi charakteryzują się nadużycia.
42.
Następnie na podstawie tych wskazówek będzie łatwiej dostarczyć sądowi krajowemu informacji pozwalających na określenie zgodności ograniczających przepisów krajowych z prawem wspólnotowym.
1. Rozpoznanie nadużyć w ramach ogólnego systemu wzajemnego uznawania dyplomów
43.
W prawie wspólnotowym istnieje zasada zakazu nadużyć, według której „podmioty prawa nie mogą powoływać się na normy prawa wspólnotowego w celach nieuczciwych lub stanowiących nadużycie” (
20
). Przedmiot tej zasady został względnie jasno przedstawiony w orzecznictwie Trybunału (
21
).
44.
Wystąpienie nadużycia zakłada spełnienie dwóch kryteriów, obu nierozerwalnie ze sobą związanych i opartych na obiektywnych okolicznościach (
22
). Aby ewentualnie stwierdzić wystąpienie nadużycia, po pierwsze z ogółu obiektywnych okoliczności powinno wynikać, że pomimo formalnego zachowania warunków przewidzianych w regulacji wspólnotowej cel tej regulacji nie został osiągnięty, a po drugie z okoliczności tych powinno wypływać, że głównym celem przeprowadzanej operacji jest uzyskanie korzyści wynikającej z regulacji wspólnotowej poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych dla uzyskania tej korzyści (
23
).
45.
Przede wszystkim, jeśli chodzi o pierwsze kryterium dotyczące istnienia sprzeczności między uzyskanym rezultatem i celem realizowanym przez prawo wspólnotowe, należy zbadać, czy uznanie dyplomu hiszpańskiego we Włoszech prowadzi do uzyskania korzyści sprzecznej z celem ogólnego systemu uznawania dyplomów.
46.
Pierwszy etap rozpoznania nadużycia wymaga dokładnego wyodrębnienia celów realizowanych przez dyrektywę. Wzajemne uznawanie ma na celu przede wszystkim ułatwienie swobodnego przepływu osób na terytorium wspólnotowym i wspieranie tym samym swobody przedsiębiorczości, swobodnego świadczenia usług oraz swobody przepływu pracowników.
47.
W rzeczywistości cel ten realizuje się w trzech wymiarach. Oznacza on, że obywatel posiadający kwalifikacje może wykonywać swój zawód w innym państwie członkowskim pomimo różnic istniejących między regulacjami państwa członkowskiego pochodzenia i państwa członkowskiego przyjmującego (
24
). Oznacza on również, że obywatel może wybrać państwo członkowskie, w którym chciałby zdobyć kwalifikacje zawodowe (
25
). Wreszcie umożliwia on instytucjom edukacyjnym danego państwa członkowskiego udostępnienie ich usług obywatelom innych państw członkowskich, a nawet zapewnienie takich usług na terytorium innych państw członkowskich (
26
). Innymi słowy, system uznawania dyplomów ma zastosowanie w odniesieniu do obywatela, który pragnie „wykonywać zawód jako osoba pracująca na własny rachunek lub jako pracownik najemny w państwie członkowskim innym niż to, w którym zdobył kwalifikacje zawodowe” (
27
), obywatela, który chciałby „zdobyć kwalifikacje zawodowe w danym państwie członkowskim innym niż państwo, którego jest obywatelem” (
28
), lub też który pragnie „zdobyć w innym państwie członkowskim kwalifikacje na poziomie studiów wyższych jako uzupełnienie zdobytego już wykształcenia” (
29
).
48.
Wyraźnie określonym celem dyrektywy 89/48 oraz towarzyszących jej dyrektyw sektorowych jest ułatwienie skutecznego wykonywania swobodnego przepływu osób. Uznawanie dyplomów jest zatem ściśle związane ze skutecznym wykonywaniem swobód ustanowionych przez traktat celem wspierania „wzajemnego gospodarczego i społecznego przenikania wewnątrz Wspólnoty” (
30
) w tej dziedzinie. Dlatego też obywatel danego państwa członkowskiego, który nie pracował ani nie studiował, ani też nie otrzymał dyplomu ukończenia kształcenia w państwie członkowskim innym niż państwo jego pochodzenia, nie może powołać się na prawa przyznane przez dyrektywę 89/48 (
31
).
49.
Co za tym idzie, to wzajemne gospodarcze i społeczne przenikanie realizowane w drodze systemu uznawania dyplomów wymaga, aby co najmniej część lub całość kształcenia odbyła się na terytorium państwa członkowskiego wydania dyplomu lub w ramach kształcenia, które to państwo zapewnia lub też, w szerszym ujęciu, wymaga zdobycia doświadczenia na poziomie studiów wyższych lub doświadczenia zawodowego związanego terytorialnie lub materialnie z państwem członkowskim wydania dyplomu, o którego uznanie wniesiono w innym państwie członkowskim.
50.
Zatem nie można uznać za sprzeczną z celami swobodnego przepływu osób okoliczności polegającej na tym, że kształcenie, które umożliwiło otrzymanie dyplomu, o uznanie którego wniesiono, miało miejsce na terytorium państwa członkowskiego, w którym wnioskodawca zamierza się powołać na ten dyplom, skoro występuje związek między rzeczonym kształceniem a innym państwem członkowskim, w szczególności ze względu na to, że kształcenie to jest zapewnione w ramach systemu edukacyjnego tego państwa. W tych okolicznościach wykonywanie prawa swobodnego przepływu winno zostać uznane za skuteczne, ponieważ obywatel Wspólnoty mógł skorzystać z dostępu do kształcenia na wyższej uczelni lub kształcenia zawodowego zapewnionego w ramach systemu państwa członkowskiego innego niż państwo pochodzenia (
32
). Tak samo okoliczność ta mieści się całkowicie w swobodnym świadczeniu usług, ponieważ nie stanowi przeszkody dla świadczenia usługi edukacyjnej przez instytucję jednego państwa członkowskiego na terytorium innego państwa członkowskiego. Dyrektywa 89/48 ma bowiem na celu, w perspektywie długofalowej, ustanowienie europejskiego rynku pracy, co nie będzie możliwe, jeśli nie powstanie rynek edukacyjny na skalę europejską.
51.
Podobnie fakt, że dany obywatel Wspólnoty zamierzał skorzystać z łatwiejszego dostępu do zawodu w państwie członkowskim innym niż to, w którym odbył studia, sam w sobie odpowiada całkowicie celom wspólnotowym.
52.
Natomiast jeśli dany obywatel zamierza powołać się w państwie członkowskim A, gdzie odbył całość studiów wyższych, które nie umożliwiają mu podjęcia i wykonywania upragnionego zawodu w tym państwie lub powołać się w państwie członkowskim C na dyplom otrzymany w państwie członkowskim B, który umożliwia mu to w tym państwie, lecz nie zdobył on żadnego doświadczenia zawodowego lub doświadczenia na poziomie studiów wyższych pozostającego w związku z państwem członkowskim, które wydało tenże dyplom, innymi słowy, jeśli nie studiował w ramach kształcenia, które państwo B zapewnia lub nie pracował we wspomnianym państwie B, istnieją racjonalne przesłanki, aby wątpić w wystąpienie skutecznego wykonywania swobodnego przepływu, ponieważ w przyjmującym państwie członkowskim żadna działalność nie miała miejsca. Ogólnie rzecz biorąc, nie można tutaj mówić o wzajemnym gospodarczym i społecznym przenikaniu opartym na swobodnym przepływie pracowników.
53.
Rezultat, jaki uzyskał wspomniany obywatel na podstawie dyrektywy przy całkowitym spełnieniu wymogów formalnych jej zastosowania, nie odpowiada ani wykonywaniu zawodu przez osobę pracującą na własny rachunek lub przez pracownika najemnego w państwie członkowskim innym niż to, w którym zdobył kwalifikacje zawodowe, ani zdobyciu kwalifikacji zawodowych w danym państwie członkowskim innym niż państwo, którego jest obywatelem, ani zdobyciu w innym państwie członkowskim kwalifikacji na poziomie studiów wyższych jako kwalifikacji uzupełniających wcześniej uzyskane wykształcenie. W tych okolicznościach skorzystanie z wzajemnego uznawania umożliwiłoby danej osobie w państwie jej pochodzenia podjęcie i wykonywanie zawodu, do którego nie miałaby ona, ze względu na obowiązujące prawo krajowe, niezbędnych kwalifikacji zawodowych. Natomiast motyw 10 dyrektywy wskazuje wyraźnie, że celem ustanowionego ogólnego systemu uznawania „[…] nie jest ani wprowadzanie zmian w przepisach, łącznie z tymi, które odnoszą się do etyki zawodowej i obowiązują wszystkie osoby wykonujące zawód na terytorium danego państwa członkowskiego, ani też zwolnienie migrantów od obowiązku stosowania się do tych przepisów”. Przy tym założeniu, pomimo formalnego zachowania warunków w odniesieniu do zakresu zastosowania prawa wspólnotowego, uzyskany rezultat byłby wówczas sprzeczny z celem realizowanym przez dyrektywę.
54.
Sprzeczność uzyskanego rezultatu z celami ogólnego systemu uznawania dyplomów nie może jako taka wskazywać na wystąpienie nadużycia. Bowiem trzeba jeszcze, aby korzyść uzyskana dzięki przepisom prawa wspólnotowego nie mogła znaleźć obiektywnego uzasadnienia w żadnej innej okoliczności, jak tylko w obejściu przepisów ustawodawstwa krajowego w celu uzyskania dostępu do zawodu w danym państwie członkowskim bez spełnienia wymogów tego dostępu.
55.
Aby dokonać oceny tej przesłanki, można „wziąć pod uwagę całkowicie pozorny charakter tych [operacji]” (
33
), w niniejszym przypadku czynności uznania równoważności i samego uznania, w celu określenia, czy można przyjąć, że posiadają one inne uzasadnienie, w stosunku do określonych różnych celów, niż sama korzyść polegająca na obejściu obowiązujących przepisów ustawodawstwa krajowego.
56.
W niniejszym przypadku z powodu braku jakiegokolwiek skutecznego wykonywania swobodnego przepływu, stworzona struktura jawi się jako prawdopodobnie sztuczna. Uzyskany rezultat, zamiast wspierać wzajemne gospodarcze i społeczne przenikanie, umożliwia obywatelowi Wspólnoty podjęcie i wykonywanie zawodu w państwie członkowskim jego pochodzenia bez uprzedniego zdobycia kwalifikacji wymaganych zgodnie z przepisami prawa tego państwa członkowskiego oraz bez potrzeby zdobycia kompetencji zawodowych lub kompetencji na poziomie studiów wyższych w ramach systemu zapewnionego przez inne państwo członkowskie. Sprowadza się to do osiągania korzyści wynikających z regulacji wspólnotowych w okolicznościach faktycznych, które mają w rzeczywistości charakter wyłącznie wewnętrzny, lecz które zostały sztucznie włączone w zakres zastosowania prawa wspólnotowego.
57.
Dostęp do zawodu regulowanego w danym państwie członkowskim bez spełnienia wymogów przewidzianych przez obowiązujące przepisy krajowe poprzez powołanie się na dyplom otrzymany w innym państwie członkowskim, w którym nie nabyto żadnych kwalifikacji zawodowych, czy to w drodze dodatkowego kształcenia na poziomie uniwersyteckim w ramach systemu edukacyjnego tego państwa członkowskiego, czy też w drodze zdobycia doświadczenia zawodowego związanego z tym państwem członkowskim, kiedy to żadne inne uzasadnienie związane z celem swobodnego przepływu nie zostało powołane, należy zatem uznać za korzyść sprzeczną z przepisami dyrektywy.
58.
Jeśli sąd krajowy stwierdzi, że M. Cavallera nadużył prawa wspólnotowego, będzie musiał orzec niemożność powołania się przez tego ostatniego na przepisy dyrektywy, mimo że posiadany przez niego dokument spełnia wymogi formalne konieczne dla uznania za dyplom w rozumieniu tejże dyrektywy. Jednakże takie stwierdzenie samo w sobie nie wystarcza, aby uznać przepis wewnętrzny mający na celu ograniczenie uznawania dyplomów, celem zastosowania go w niniejszym przypadku, za zgodny z prawem wspólnotowym.
2. Przesłanki zgodności ograniczających przepisów włoskich w celu zwalczania nieuczciwych praktyk
59.
Drugi etap wywodu jest ściśle związany z pierwszym. Ocena, czy ograniczenie wzajemnego uznawania dyplomów przewidziane przez przepisy włoskie może być „uzasadnione motywami zwalczania czysto sztucznych struktur i czy ewentualnie jest ono proporcjonalne do tego celu” (
34
), należy do sądu krajowego.
60.
Uwzględniając wyżej opisane cele, ograniczenie uznawania dyplomów można „usprawiedliwić jedynie motywami zwalczania praktyk stanowiących nadużycie, a konkretnym celem takiego ograniczenia powinno być ustanowienie przeszkody dla zachowań polegających na tworzeniu czysto sztucznych struktur, w oderwaniu od przyczyn ekonomicznych” (
35
), to znaczy struktur wskazujących, że nigdy nie miało miejsca skuteczne wykonywanie swobód przepływu. Struktury te wskazują zatem, że wyłącznym celem przeprowadzonych operacji było obejście przepisów krajowych określających dostęp do zawodu.
61.
W niniejszym przypadku przepisy włoskie uniemożliwiające uznanie „wydanego przez państwo członkowskie dokumentu stwierdzającego kwalifikacje, który jest rezultatem wyłącznie uznania wcześniejszego dyplomu włoskiego”, mogą prawdopodobnie wpłynąć na ten cel.
62.
Tymczasem omawiane przepisy krajowe winny być ponadto proporcjonalne w stosunku do realizowanego celu i nie mogą wykraczać poza to, co jest niezbędne dla jego osiągnięcia. W niniejszym przypadku wszystko będzie zależało od przyjętej wykładni wyrażenia „[jest] rezultatem wyłącznie […]”. Jak już stwierdzono, jeśli obywatel może wykazać, że zdobył kompetencje zawodowe na terytorium państwa członkowskiego wydania dyplomu, będzie on mógł się nań powołać w państwie swego pochodzenia w ramach wzajemnego uznawania dyplomów.
63.
Zatem do sądu krajowego będzie należało zbadanie, czy na podstawie wyrażenia „[jest] rezultatem wyłącznie […]” prawodawca włoski nie wyłącza takich przypadków i ogranicza się do uwzględniania okoliczności, w których obywatel danego państwa członkowskiego nie może wykazać w państwie członkowskim wydania dyplomu żadnego doświadczenia zawodowego lub dodatkowego w odniesieniu do uprzednio zdobytego doświadczenia na poziomie studiów wyższych we Włoszech. Tymczasem takie przepisy nie powinny mieć zastosowania w przypadku, gdy wniosek o uznanie można uzasadnić jednym z celów swobodnego przepływu określonych w pkt 47 niniejszej opinii.
64.
W związku z tym w sytuacji, gdy wymogi formalne uznawania dyplomów zostały spełnione, przepisy krajowe mogą ograniczać takie wzajemne uznawanie tylko i wyłącznie wtedy, jeśli przepisy te można usprawiedliwić motywami zwalczania praktyk stanowiących nadużycie cechujących się w szczególności tworzeniem sztucznych struktur, a także pod warunkiem, że są one proporcjonalne do danego celu.
III — Wnioski
65.
Uwzględniając powyższe rozważania, proponuję Trybunałowi udzielenie odpowiedzi na zadane pytania prejudycjalne w sposób następujący:
1)
Decyzja o uznaniu będąca przedmiotem postępowania przed sądem krajowym jest dyplomem w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. ustanawiającej ogólny system uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata, jeżeli decyzja ta spełnia obiektywne wymogi ustanowione w tym przepisie.
2)
Jednakże dyrektywę 89/48 należy interpretować w ten sposób, że nie można się na nią powołać na poparcie wniosku o uznanie dyplomu, jeśli wniosek ten wykazuje znamiona praktyki stanowiącej nadużycie.
Po pierwsze, aby stwierdzić wystąpienie takiej praktyki, trzeba, żeby skutkiem wniosku o uznanie było, mimo formalnego spełnienia wymogów przewidzianych przez właściwe przepisy dyrektywy 89/48, uzyskanie korzyści, której przyznanie jest sprzeczne z celem tych przepisów. Po drugie, z ogółu obiektywnych okoliczności winno również wynikać, że głównym celem omawianych operacji jest uzyskanie tej korzyści.
Dostęp do zawodu regulowanego w danym państwie członkowskim bez spełnienia wymogów przewidzianych przez obowiązujące przepisy krajowe poprzez powołanie się na dyplom otrzymany w innym państwie członkowskim, w którym nie nabyto żadnych kwalifikacji zawodowych, czy to w drodze dodatkowego kształcenia na poziomie uniwersyteckim w ramach systemu edukacyjnego tego państwa członkowskiego, czy też w drodze zdobycia doświadczenia zawodowego związanego z tym państwem członkowskim, kiedy to żadne inne uzasadnienie związane z celem swobodnego przepływu nie może zostać wskazane, należy zatem uznać za korzyść sprzeczną z właściwymi przepisami dyrektywy 89/48.
3)
W sytuacji, gdy wymogi formalne uznawania dyplomów zostały spełnione, przepisy krajowe mogą ograniczać takie wzajemne uznawanie tylko i wyłącznie wtedy, jeśli przepisy te można usprawiedliwić motywami zwalczania praktyk stanowiących nadużycie cechujących się w szczególności tworzeniem sztucznych struktur, a także pod warunkiem, że są one proporcjonalne do danego celu.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dz.U. 1989, L 19, s. 16.
(
3
)	Dekret królewski z dnia 20 lutego 2004 r., BOE z dnia 4 marca 2004 r.
(
4
)	Dekret królewski z dnia 16 stycznia 1987 r., BOE z dnia 23 stycznia 1987 r.
(
5
)	Dekret królewski nr 2537 z dnia 23 października 1925 r. zatwierdzający przepisy dotyczące zawodów inżyniera i architekta, GURI nr 37 z dnia 15 lutego 1926 r.
(
6
)	Dekret Prezydenta Republiki nr 328 z dnia 5 czerwca 2001 r., zmieniający i uzupełniający przepisy dotyczące warunków dopuszczania do egzaminu państwowego oraz do związanych z nimi sprawdzianów w celu wykonywania niektórych zawodów, jak również przepisy dotyczące izb zawodowych, dodatek zwyczajny do GURI nr 190 z dnia 17 sierpnia 2001 r.
(
7
)	Dekret z dnia 27 stycznia 1992 r. (GURI nr 40 z dnia 18 lutego 1992 r., s. 6).
(
8
)	Zobacz wersje włoską i węgierską art. 1 lit. b) dyrektywy 89/48, wersje niemiecką i węgierską art. 2 akapit pierwszy dyrektywy 89/48, jak również wersje hiszpańską, włoską i słoweńską art. 3 akapit pierwszy dyrektywy 89/48.
(
9
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 7 lutego 1979 r. w sprawie 115/78 Knoors, Rec. s. 399, pkt 20; z dnia 31 marca 1993 r. w sprawie C-19/92 Kraus, Rec. s. I-1663, pkt 16.
(
10
)	Artykuł 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48.
(
11
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. L 255, s. 22).
(
12
)	Punkt 19 (moje podkreślenie) oraz wyrok z dnia 9 września 2003 r. w sprawie C-285/01 Burbaud, Rec. s. I-8219, pkt 50, 52.
(
13
)	Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Kraus, pkt 15–18.
(
14
)	Wyrok z dnia 7 września 2006 r. w sprawie C-149/05 Price, Zb.Orz. s. I-7691, pkt 54.
(
15
)	Artykuł 1 lit. a) akapit pierwszy dyrektywy 89/48.
(
16
)	Zobacz podobnie pkt 34–39 opinii rzecznika generalnego Y. Bota przedstawionej w dniu 19 kwietnia 2007 r. w sprawie C-274/05 Komisja przeciwko Grecji, w toku.
(
17
)	Należy ponadto podkreślić, że procedura uznawania nie następuje na mocy prawa i obejmuje dokładne badanie kwalifikacji wnioskodawcy: zob. art. 4 i nast. dekretu królewskiego nr 86/1987 z dnia 16 stycznia 1987 r., BOE z dnia 23 stycznia 1987 r., mającego zastosowanie w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych.
(
18
)	Zobacz ww. wyrok w sprawie Knoors, pkt 25; wyroki: z dnia 3 października 1990 r. w sprawie C-61/89 Bouchoucha, Rec. s. I-3551, pkt 14; z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C-370/90 Singh, Rec. s. I-4265, pkt 24; z dnia 9 marca 1999 r. w sprawie C-212/97 Centros, Rec. s. I-1459, pkt 24; z dnia 21 listopada 2002 r. w sprawie C-436/00 X i Y, Rec. s. I-10829, pkt 41, 45; z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C-167/01 Inspire Art, Rec. s. I-10155, pkt 136.
(
19
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 21 lutego 2006 r. w sprawie C-255/02 Halifax i in., Zb.Orz. s. I-1609, pkt 76, 77.
(
20
)	Wyroki: z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C-367/96 Kefalas i in., Rec. s. I-2843, pkt 20; z dnia 23 marca 2000 r. w sprawie C-373/97 Diamantis, Rec. s. I-1705, pkt 33; ww. wyrok w sprawie Halifax i in., pkt 68; wyrok z dnia 12 września 2006 r. w sprawie C-196/04 Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, Zb.Orz. s. I-7995, pkt 35.
(
21
)	W celu przypomnienia rozwoju orzecznictwa w kwestii nadużycia prawa zob. pkt 62 mojej opinii przedstawionej w ww. sprawie Halifax i in.
(
22
)	Jeśli chodzi o znaczenie wykazania nadużycia na podstawie okoliczności obiektywnych, bez potrzeby ustalania intencji domniemanego sprawcy, zob. moją opinię w ww. sprawie Halifax i in., pkt 70, 71.
(
23
)	Zobacz wyrok z dnia 14 grudnia 2000 r. w sprawie C-110/99 Emsland przeciwko Stärke, Rec. s. I-11569, pkt 52, 53; podobnie ww. wyroki: w sprawie Centros, pkt 24; w sprawie Halifax i in., pkt 74, 75; w sprawie Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, pkt 64.
(
24
)	Zobacz poszczególne przypadki dotyczące swobody przedsiębiorczości: ww. wyroki: w sprawie Centros, pkt 25; w sprawie X i Y, pkt 42; w sprawie Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, pkt 41, 42.
(
25
)	Cel ten należy powiązać z art. 3 ust. 1 lit. q) WE oraz art. 149 ust. 2 tiret drugie WE dotyczącymi mobilności nauczycieli i studentów. Zobacz również wyroki: z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-224/98 D’Hoop, Rec. s. I-6191, pkt 30–32; z dnia 7 lipca 2005 r. w sprawie C-147/03 Komisja przeciwko Austrii, Zb.Orz. s. I-5969, pkt 44.
(
26
)	Zobacz pkt 39 opinii przedstawionej przez rzecznika generalnego Y. Bota w ww. sprawie Komisja przeciwko Grecji.
(
27
)	Wyrok z dnia 2 lipca 1998 r. w sprawach połączonych od C-225/95 do C-227/95 Kapasakalis i in., Rec. s. I-4239, pkt 18.
(
28
)	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Kraus, pkt 16.
(
29
)	Ibidem, pkt 17.
(
30
)	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, pkt 53.
(
31
)	Zobacz w szczególności ww. wyrok w sprawie Kapasakalis i in., pkt 22.
(
32
)	Zobacz pkt 39 opinii przedstawionej przez rzecznika generalnego Y. Bota w ww. sprawie Komisja przeciwko Grecji.
(
33
)	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Halifax i in., pkt 81.
(
34
)	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, pkt 57.
(
35
)	Ibidem, pkt 55.