62023CJ0156
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τρίτο τμήμα)
της 17ης Οκτωβρίου 2024 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Μεταναστευτική πολιτική – Επιστροφή παρανόμως διαμενόντων σε κράτος μέλος υπηκόων τρίτων χωρών – Οδηγία 2008/115/ΕΚ – Άρθρο 5 – Αρχή της μη επαναπροώθησης – Εκτέλεση απόφασης περί επιστροφής εκδοθείσας στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας λόγω της παράνομης διαμονής του ενδιαφερόμενου υπηκόου τρίτης χώρας, η οποία οφείλεται στην απόρριψη αιτήσεως για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου – Υποχρέωση της διοικητικής αρχής να εκτιμήσει εάν η εκτέλεση μιας τέτοιας απόφασης συνάδει με την αρχή της μη επαναπροώθησης – Άρθρο 13 – Μέσα έννομης προστασίας κατά των αποφάσεων που αφορούν την επιστροφή – Υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να εξετάζει αυτεπαγγέλτως τυχόν παραβίαση της αρχής της μη επαναπροώθησης κατά την εκτέλεση απόφασης επιστροφής – Περιεχόμενο – Άρθρο 4, άρθρο 19, παράγραφος 2, και άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης»
Στην υπόθεση C‑156/23 [Ararat] (
i
),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (πρωτοδικείο Χάγης, μεταβατική έδρα Roermond, Κάτω Χώρες) με απόφαση της 13ης Μαρτίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 14 Μαρτίου 2023, στο πλαίσιο της δίκης
K,
L,
M,
N
κατά
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),
συγκείμενο από τους K. Jürimäe, πρόεδρο του δευτέρου τμήματος, προεδρεύουσα του τρίτου τμήματος, K. Lenaerts, Πρόεδρο του Δικαστηρίου, ασκούντα καθήκοντα δικαστή του τρίτου τμήματος, N. Jääskinen, M. Gavalec και N. Piçarra (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: J. Richard de la Tour
γραμματέας: L. Carrasco Marco, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 21ης Μαρτίου 2024,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
οι K, L, M και N, εκπροσωπούμενοι από τον C. M. G. M. Raafs, advocaat,
–
η Ολλανδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις M. K. Bulterman και A. Hanje,
–
η Δανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την D. Elkan,
–
η Γερμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον J. Möller και την A. Hoesch,
–
η Ελβετική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την V. Michel, υπουργό, και τον L. Lanzrein,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την Α. Κατσιμέρου και τους S. Noë και F. Wilman,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 16ης Μαΐου 2024,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 4, του άρθρου 19, παράγραφος 2, και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) καθώς και του άρθρου 5 της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (ΕΕ 2008, L 348, σ. 98).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των K, L, M και N, υπηκόων τρίτης χώρας, και, αφετέρου, του Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Υφυπουργού Δικαιοσύνης και Ασφάλειας, Κάτω Χώρες), σχετικά με τη νομιμότητα απόφασης με την οποία απορρίφθηκε η αίτησή τους για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του ολλανδικού δικαίου και κρίθηκε παράνομη η διαμονή τους στο έδαφος του Βασιλείου των Κάτω Χωρών, καθώς και σχετικά με τη συνακόλουθη εκτέλεση απόφασης επιστροφής που είχε εκδοθεί προηγουμένως στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 6, 8, 15 και 23 της οδηγίας 2008/115 διαλαμβάνουν τα εξής:
«(6)
Τα κράτη μέλη θα πρέπει να μεριμνούν ώστε η παύση της παράνομης παραμονής υπηκόων τρίτων χωρών να διενεργείται με δίκαιη και διαφανή διαδικασία. Σύμφωνα με τις γενικές αρχές του δικαίου της ΕΕ, οι αποφάσεις δυνάμει της παρούσας οδηγίας θα πρέπει να λαμβάνονται κατά περίπτωση και να βασίζονται σε αντικειμενικά κριτήρια που να συνεπάγονται ότι η εκτίμηση θα πρέπει να υπερβαίνει το απλό γεγονός της παράνομης διαμονής. […]
[…]
(8)
Αναγνωρίζεται ότι είναι νόμιμο τα κράτη μέλη να επιστρέφουν τους παρανόμως διαμένοντες υπηκόους τρίτων χωρών, υπό την προϋπόθεση ότι εφαρμόζονται δίκαια και αποτελεσματικά συστήματα ασύλου, τα οποία τηρούν πλήρως την αρχή της μη επαναπροώθησης.
[…]
(15)
Τα κράτη μέλη θα πρέπει να αποφασίσουν κατά πόσον η επανεξέταση αποφάσεων που αφορούν την επιστροφή συνεπάγονται την εξουσία της αρχής ή του οργάνου που προβαίνει στην επανεξέταση να λαμβάνει απόφαση και ως προς την ουσία της επιστροφής, σε αντικατάσταση της προηγούμενης απόφασης.
[…]
(23)
Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται με την επιφύλαξη των υποχρεώσεων που απορρέουν από τη Σύμβαση [περί του καθεστώτος των προσφύγων, η οποία υπογράφηκε στη Γενεύη στις 28 Ιουλίου 1951 [Recueil des traités des Nations unies, τόμος 189, σ. 150, αριθ. 2545 (1954)], όπως συμπληρώθηκε με το Πρωτόκολλο περί του καθεστώτος των προσφύγων, το οποίο συνήφθη στη Νέα Υόρκη στις 31 Ιανουαρίου 1967 (στο εξής: Σύμβαση της Γενεύης)].»
4
Κατά το άρθρο 1 της οδηγίας:
«Η παρούσα οδηγία θεσπίζει τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων [στο έδαφος κράτους μέλους] υπηκόων τρίτων χωρών, σύμφωνα με τα θεμελιώδη δικαιώματα, ως γενικές αρχές του κοινοτικού και του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεων προστασίας των προσφύγων και των υποχρεώσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα.»
5
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 ορίζει ότι η οδηγία εφαρμόζεται στους παρανόμως διαμένοντες στο έδαφος κράτους μέλους υπηκόους τρίτης χώρας.
6
Το άρθρο 3 της οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[…]
2.
“παράνομη παραμονή”: παρουσία στο έδαφος κράτους μέλους υπηκόου τρίτης χώρας που δεν πληροί, ή δεν πληροί πλέον, τις προϋποθέσεις εισόδου, όπως ορίζονται στο άρθρο [6] του [κανονισμού (ΕΕ) 2016/399 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2016, περί κώδικα της Ένωσης σχετικά με το καθεστώς διέλευσης προσώπων από τα σύνορα (κώδικας συνόρων του Σένγκεν) (ΕΕ 2016, L 77, σ. 1)] ή τις λοιπές προϋποθέσεις εισόδου, παραμονής ή διαμονής στο εν λόγω κράτος μέλος,
3.
“επιστροφή”: διαδικασία επανόδου υπηκόου τρίτης χώρας –είτε με οικειοθελή συμμόρφωσή του προς την υποχρέωση επιστροφής είτε αναγκαστικά:
–
στη χώρα καταγωγής του/της, ή
–
σε χώρα διέλευσης σύμφωνα με κοινοτικές ή διμερείς συμφωνίες επανεισδοχής ή άλλες ρυθμίσεις, ή
–
σε άλλη τρίτη χώρα, στην οποία ο εν λόγω υπήκοος τρίτης χώρας αποφασίζει εθελοντικά να επιστρέψει και στην οποία γίνεται δεκτός/-ή,
4.
“απόφαση επιστροφής”: διοικητική ή δικαστική απόφαση ή πράξη με την οποία κηρύσσεται ή αναφέρεται ως παράνομη η παραμονή υπηκόου τρίτης χώρας και του επιβάλλεται ή αναφέρεται υποχρέωση επιστροφής,
5.
“απομάκρυνση”: εκτέλεση της υποχρέωσης επιστροφής, και συγκεκριμένα φυσική μεταφορά εκτός του κράτους μέλους,
[…]».
7
Το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, το οποίο επιγράφεται «Μη επαναπροώθηση, βέλτιστα συμφέροντα του παιδιού, οικογενειακή ζωή και κατάσταση της υγείας», ορίζει τα εξής:
«Κατά την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας, τα κράτη μέλη λαμβάνουν δεόντως υπόψη:
α)
τα βέλτιστα συμφέροντα του παιδιού,
β)
την οικογενειακή ζωή,
γ)
την κατάσταση της υγείας του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας,
και τηρούν την αρχή της μη επαναπροώθησης.»
8
Το άρθρο 6 της οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Απόφαση επιστροφής», ορίζει στις παραγράφους 1, 4 και 6 τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη εκδίδουν απόφαση επιστροφής για υπηκόους τρίτης χώρας που διαμένουν παράνομα στο έδαφός τους, με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που προβλέπονται στις παραγράφους 2 έως 5.
[…]
4.   Τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν, ανά πάσα στιγμή, να χορηγήσουν αυτόνομη άδεια διαμονής ή άλλη άδεια που παρέχει δικαίωμα παραμονής για λόγους φιλευσπλαχνίας, ανθρωπιστικούς ή άλλους λόγους, σε υπήκοο τρίτης χώρας ο οποίος διαμένει παράνομα στο έδαφός τους. Στην περίπτωση αυτή, δεν εκδίδεται απόφαση επιστροφής. Εφόσον η απόφαση επιστροφής έχει ήδη εκδοθεί, τότε αυτή ανακαλείται ή αναστέλλεται για τη διάρκεια ισχύος του τίτλου διαμονής ή άλλης άδειας που παρέχει δικαίωμα παραμονής.
[…]
6.   Η παρούσα οδηγία δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να λαμβάνουν απόφαση ως προς τη λήξη της νόμιμης παραμονής μαζί με απόφαση επιστροφής και/ή απόφαση απομάκρυνσης και/ή απαγόρευση εισόδου, στο πλαίσιο ατομικής διοικητικής ή δικαστικής απόφασης ή πράξης, όπως προβλέπεται στην εθνική τους νομοθεσία, με την επιφύλαξη των δικονομικών εγγυήσεων του Κεφαλαίου ΙΙΙ και δυνάμει άλλων συναφών διατάξεων του κοινοτικού και εθνικού δικαίου.»
9
Το άρθρο 9 της οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Αναβολή της απομάκρυνσης», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη αναβάλλουν την απομάκρυνση:
α)
όταν αυτή παραβιάζει την αρχή της μη επαναπροώθησης, ή
β)
ενόσω παρέχεται ανασταλτικό αποτέλεσμα σύμφωνα με το άρθρο 13, παράγραφος 2.»
10
Κατά το άρθρο 12, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας «[ο]ι αποφάσεις επιστροφής και, εάν έχουν εκδοθεί, οι αποφάσεις απαγόρευσης εισόδου και οι αποφάσεις απομάκρυνσης εκδίδονται εγγράφως και περιλαμβάνουν τους νομικούς και πραγματικούς λόγους καθώς και πληροφορίες για τα διαθέσιμα [μέσα έννομης προστασίας]».
11
Το άρθρο 13 της οδηγίας 2008/115, το οποίο επιγράφεται «[Μέσα έννομης προστασίας]», ορίζει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:
«1.   Στον ενδιαφερόμενο υπήκοο τρίτης χώρας διατίθεται αποτελεσματικό [μέσο έννομης προστασίας] το οποίο του επιτρέπει να προσφεύγει κατά των αποφάσεων που αφορούν την επιστροφή ή να ζητεί την επανεξέτασή τους, όπως αναφέρεται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, ενώπιον αρμόδιας δικαστικής ή διοικητικής αρχής ή αρμόδιου οργάνου που απαρτίζεται από μέλη αμερόληπτα και απολαύοντα εχέγγυα ανεξαρτησίας.
2.   Η αρχή ή το όργανο που αναφέρεται στην παράγραφο 1 έχει την εξουσία να επανεξετάζει αποφάσεις που αφορούν την επιστροφή, όπως αναφέρονται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας προσωρινής αναστολής της επιβολής της εφαρμογής τους, εκτός εάν ισχύει ήδη προσωρινή αναστολή δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας.»
Το ολλανδικό δίκαιο
12
Το άρθρο 8:69 του Algemene wet bestuursrecht (διοικητικού κώδικα), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: διοικητικός κώδικας), ορίζει τα εξής:
«1.   Το δικαστήριο που επιλαμβάνεται της διαφοράς αποφαίνεται βάσει του δικογράφου της προσφυγής, των προσκομισθέντων εγγράφων, της προκαταρκτικής έρευνας και της εξετάσεως της υποθέσεως κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
2.   Το δικαστήριο συμπληρώνει αυτεπαγγέλτως τους νομικούς ισχυρισμούς.
3.   Το δικαστήριο μπορεί να συμπληρώσει αυτεπαγγέλτως τα πραγματικά περιστατικά.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
13
Στις 16 Μαρτίου 2011 οι K και L, δύο αδελφές, και οι γονείς τους, M και N, άπαντες υπήκοοι τρίτης χώρας, υπέβαλαν αίτηση διεθνούς προστασίας. Επί της αιτήσεως αυτή εκδόθηκε στις 9 Αυγούστου 2012 απορριπτική απόφαση η οποία κατέστη απρόσβλητη και συνοδεύτηκε από απόφαση επιστροφής (στο εξής: απόφαση της 9ης Αυγούστου 2012). Η τελευταία αυτή απόφαση εκδόθηκε μετά από εκτίμηση εκ μέρους της αρμόδιας διοικητικής αρχής, κατ’ εφαρμογήν της αρχής της μη επαναπροώθησης, του πιθανού κινδύνου να υποστούν οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης βασανιστήρια ή απάνθρωπη και εξευτελιστική ποινή ή μεταχείριση σε περίπτωση εκτέλεσης της εν λόγω απόφασης και απομάκρυνσης προς την τρίτη αυτή χώρα.
14
Στις 10 Μαΐου 2016 οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης υπέβαλαν αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει εθνικού καθεστώτος για τα επί μακρόν διαμένοντα τέκνα. Η αίτησή τους απορρίφθηκε με απόφαση της 16ης Ιουνίου 2016, η οποία, κατόπιν απορρίψεως των ασκηθεισών κατά αυτής προσφυγών, κατέστη απρόσβλητη στις 17 Ιανουαρίου 2017.
15
Στις 18 Φεβρουαρίου 2019 οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης υπέβαλαν νέα αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει άλλου εθνικού καθεστώτος για τα επί μακρόν διαμένοντα τέκνα. Με απόφαση της 8ης Οκτωβρίου 2019, ο Υφυπουργός Δικαιοσύνης και Ασφάλειας απέρριψε την αίτηση αυτή. Συγκεκριμένα, έκρινε, αφενός, ότι η διαμονή των προσφευγόντων της κύριας δίκης στο έδαφος των Κάτω Χωρών ήταν παράνομη και, αφετέρου, ότι η απόφαση της 9ης Αυγούστου 2012 έπρεπε να εκτελεστεί.
16
Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης υπέβαλαν διοικητική προσφυγή κατά της απόφασης της 8ης Οκτωβρίου 2019, η οποία απορρίφθηκε με απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2020 (στο εξής: απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2020), κατά δε της απορριπτικής αυτής απόφασης άσκησαν ένδικη προσφυγή ενώπιον του Rechtbank Den Haag zittingsplaats Roermond (πρωτοδικείου Χάγης, μεταβατική έδρα Roermond, Κάτω Χώρες), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου. Το τελευταίο έκανε δεκτή την αίτηση προσωρινών μέτρων με την οποία οι προσφεύγοντες ζητούσαν να επιτραπεί η παραμονή τους στην εθνική επικράτεια έως την έκδοση απόφασης επί της προσφυγής και ανέστειλε την εκτέλεση της απόφασης επιστροφής της 9ης Αυγούστου 2012.
17
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι η διοικητική αρχή που εξέδωσε την απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2020, η οποία αποτελεί το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, δεν εξέτασε εάν η εκτέλεση της απόφασης της 9ης Αυγούστου 2012, περί επιστροφής των προσφευγόντων της κύριας δίκης, ήταν σύμφωνη με την αρχή της μη επαναπροώθησης.
18
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, αφενός, ότι, σκοπός της από 18 Φεβρουαρίου 2019 αιτήσεως για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου ήταν να επιτραπεί στους προσφεύγοντες της κύριας δίκης να συνεχίσουν την ιδιωτική ζωή τους στις Κάτω Χώρες. Επισημαίνει, αφετέρου, ότι ένα από τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν προς στήριξη της αίτησης αυτής είναι ότι οι Κ και L έχουν «δυτικοποιηθεί», δεδομένου ότι έχουν ανατραφεί στις Κάτω Χώρες και έχουν υιοθετήσει τους κανόνες και τις αξίες που επικρατούν στο εν λόγω κράτος μέλος, με αποτέλεσμα να φοβούνται ότι, σε περίπτωση που υποχρεωθούν να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους, θα βρεθούν σε κατάσταση την οποία απαγορεύει η αρχή της μη επαναπροώθησης κατά το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115.
19
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το επιχείρημα αυτό δεν είχε προβληθεί προς στήριξη της υποβληθείσας στις 16 Μαρτίου 2011 αιτήσεως διεθνούς προστασίας, αλλά ότι μπορεί να εξεταστεί υπό το πρίσμα των κανόνων περί διεθνούς προστασίας και, ως εκ τούτου, η αρμόδια για την εξέταση αυτή αρχή μπορεί βάσει του εν λόγω επιχειρήματος να αναγνωρίσει ενδεχομένως στις Κ και L το καθεστώς του πρόσφυγα, κατά την έννοια της Σύμβασης της Γενεύης. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 11ης Ιουνίου 2024, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Γυναίκες οι οποίες ταυτίζονται με την αξία της ισότητας των φύλων) (C‑646/21, EU:C:2024:487), η οποία ήταν εκκρεμής ενώπιον του Δικαστηρίου κατά την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στην υπό κρίση υπόθεση.
20
Προσθέτει ότι οι K και L, μολονότι είχαν τη δυνατότητα, ενόσω εκκρεμούσε η προσφυγή σχετικά με την αίτησή τους για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου, να υποβάλουν νέα αίτηση διεθνούς προστασίας προκειμένου να προβάλουν ενώπιον της αρμόδιας αρχής το επιχείρημα που στηρίζεται στη φερόμενη «δυτικοποίησή» τους και, επομένως, στον φόβο τους να υποστούν διώξεις εξ αυτού του λόγου, εντούτοις, αποφάσισαν να μην το πράξουν. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει επίσης ότι το εθνικό δίκαιο δεν αποκλείει τη δυνατότητα προβολής τέτοιου επιχειρήματος εκ μέρους των K και L προς στήριξη της αίτησής τους για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου και ότι η αρχή που εξέδωσε την απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2020 θα μπορούσε να τους είχε χορηγήσει «κανονική άδεια διαμονής» επί τη βάσει αυτή.
21
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί, πρώτον, εάν το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, το οποίο, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη, «περιλαμβάνει σαφώς διατυπωμένη υποχρέωση, χωρίς εξαίρεση ή επιφύλαξη» των κρατών μελών να τηρούν την αρχή της μη επαναπροώθησης κατά την εφαρμογή της οδηγίας, έχει την έννοια ότι, όταν η αρμόδια διοικητική αρχή κρίνει ότι υπήκοος τρίτης χώρας διαμένει παρανόμως στο οικείο κράτος μέλος και διατάσσει την εκτέλεση απόφασης περί επιστροφής του η οποία είχε εκδοθεί προηγουμένως στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας, η διοικητική αυτή αρχή υποχρεούται να επανεξετάσει την απόφαση επιστροφής υπό το πρίσμα της αρχής της μη επαναπροώθησης, προβαίνοντας σε επικαιροποιημένη εκτίμηση του κινδύνου που διατρέχει ο αποδέκτης της να υποστεί βασανιστήρια ή απάνθρωπη ή εξευτελιστική ποινή ή μεταχείριση σε περίπτωση απομάκρυνσης προς την εν λόγω τρίτη χώρα.
22
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, αφενός, ότι, κατά την εθνική νομική πρακτική, η απομάκρυνση δεν διατάσσεται με απόφαση ή πράξη χωριστή από την απόφαση επιστροφής. Επομένως, η απόφαση επιστροφής δεν επιβάλλει μόνο στον υπήκοο τρίτης χώρας προς τον οποίο απευθύνεται υποχρέωση επιστροφής, αλλά και στην αρμόδια διοικητική αρχή την υποχρέωση να προβεί στη φυσική μεταφορά του εκτός του κράτους μέλους σε περίπτωση άρνησης συμμόρφωσης προς την εν λόγω υποχρέωση επιστροφής.
23
Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει, αφετέρου, ότι, μολονότι, κατά την εθνική πρακτική, ο κίνδυνος παραβίασης της αρχής της μη επαναπροώθησης εκτιμάται συστηματικά στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας, τούτο δεν συμβαίνει σε περίπτωση όπως η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης, η οποία αφορά απόρριψη αιτήσεως για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου. Πράγματι, η απόρριψη αυτή έχει ως συνέπεια να καθίσταται παράνομη η διαμονή του ενδιαφερόμενου υπηκόου τρίτης χώρας και να πρέπει να του επιβληθεί υποχρέωση επιστροφής.
24
Δεύτερον, στο μέτρο που η ενδεχόμενη επιβεβαίωση από το αιτούν δικαστήριο της νομιμότητας της απόφασης της 12ης Νοεμβρίου 2020 με την οποία απορρίφθηκε η αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου θα έχει ως συνέπεια να καταστεί παράνομη η διαμονή των προσφευγόντων της κύριας δίκης στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους και, ως εκ τούτου, να πρέπει να εκτελεστεί η απόφαση επιστροφής της 9ης Αυγούστου 2012 της οποίας η αναστολή λήγει εξ αυτού του λόγου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό όχι μόνο με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη, αλλά και με το άρθρο 47 αυτού, το υποχρεώνει να ελέγξει εάν τηρήθηκε η αρχή της μη επαναπροώθησης εκ μέρους της διοικητικής αρχής που διέταξε την εκτέλεση της απόφασης επιστροφής και, κατά περίπτωση, να εξετάσει αυτεπαγγέλτως τον κίνδυνο παραβίασης της αρχής αυτής.
25
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο εκφράζει αμφιβολίες ως προς την εφαρμογή εν προκειμένω του άρθρου 8:69 του διοικητικού κώδικα, το οποίο ορίζει γενικώς τις ex officio εξουσίες των διοικητικών δικαστηρίων. Επισημαίνει επίσης ότι, κατά την εθνική πρακτική, τα δικαστήρια δεν υποχρεούνται να διαπιστώνουν αυτεπαγγέλτως τυχόν παραβίαση της κατοχυρούμενης στο άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115 αρχής της μη επαναπροώθησης.
26
Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, επομένως, εάν το σκεπτικό βάσει του οποίου το Δικαστήριο απεφάνθη, με την απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κράτησης) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858), ότι, στο πλαίσιο του ελέγχου της τήρησης των προϋποθέσεων νομιμότητας της κράτησης υπηκόου τρίτης χώρας που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης, η δικαστική αρχή οφείλει να εξετάζει αυτεπαγγέλτως, με βάση τα στοιχεία της δικογραφίας που έχουν τεθεί υπόψη της, όπως συμπληρώθηκαν ή διευκρινίστηκαν κατά την ενώπιόν της κατ’ αντιμωλίαν διαδικασία, εάν ενδεχομένως δεν τηρήθηκε προϋπόθεση νομιμότητας την οποία δεν επικαλέστηκε ο ενδιαφερόμενος, έχει εφαρμογή, κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά την υποχρέωση τήρησης της αρχής της μη επαναπροώθησης κατά την εκτέλεση απόφασης επιστροφής όπως η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν το περιεχόμενο της υποχρέωσης αυτεπάγγελτης εξέτασης ενδεχόμενης παραβίασης της αρχής της μη επαναπροώθησης, εφόσον γίνει δεκτό ότι υφίσταται τέτοια υποχρέωση, διαφέρει αναλόγως του εάν η υποχρέωση αυτή εκπληρώνεται στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας ή διαδικασίας, όπως η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης, η οποία κινείται κατόπιν αιτήσεως για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου.
27
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά, εν πάση περιπτώσει, ότι τόσο η αρχή της μη επαναπροώθησης, η οποία έχει απόλυτο χαρακτήρα, όσο και το θεμελιώδες δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, διασφαλίζονται πλήρως μόνο σε περίπτωση που η δικαστική αρχή εξετάζει αυτεπαγγέλτως, κατ’ εφαρμογήν ενδεχομένως του άρθρου 8:69 του διοικητικού κώδικα, εάν η εκτέλεση απόφασης επιστροφής, όπως η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης, δεν πρόκειται να εκθέσει τους υπηκόους τρίτων χωρών που είναι οι αποδέκτες της απόφασης αυτής σε κίνδυνο βασανιστηρίων ή απάνθρωπης ή εξευτελιστικής ποινής ή μεταχείρισης στην οικεία τρίτη χώρα. Κατά το αιτούν δικαστήριο, εθνική νομική πρακτική στο πλαίσιο της οποίας ο δικαστικός έλεγχος περιορίζεται στην εκτίμηση επιχειρημάτων και ισχυρισμών που ρητώς προβάλλει ο ενδιαφερόμενος υπήκοος τρίτης χώρας δεν συμβιβάζεται με τον απόλυτο χαρακτήρα της αρχής της μη επαναπροώθησης την οποία εγγυάται το δίκαιο της Ένωσης.
28
Υπό τις συνθήκες αυτές, το rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (πρωτοδικείο Χάγης, μεταβατική έδρα Roermond) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 47 του [Χάρτη], σε συνδυασμό με το άρθρο 4 [και] το άρθρο 19, παράγραφος 2, του [Χάρτη], καθώς και [με] το άρθρο 5 της οδηγίας [2008/115], την έννοια ότι το δικαστήριο οφείλει, με βάση τα στοιχεία της δικογραφίας που έχουν τεθεί υπόψη του, όπως αυτά έχουν συμπληρωθεί ή διευκρινιστεί στο πλαίσιο της εκκρεμούς ενώπιόν του κατ’ αντιμωλίαν διαδικασίας, να εξετάσει αυτεπαγγέλτως τυχόν μη συμμόρφωση με την αρχή της μη επαναπροώθησης; Εξαρτάται η έκταση αυτής της υποχρέωσης από το εάν η κατ’ αντιμωλίαν διαδικασία κινήθηκε κατόπιν αίτησης διεθνούς προστασίας και, ως εκ τούτου, διαφέρει η έκταση της εν λόγω υποχρέωσης αναλόγως του εάν ο κίνδυνος επαναπροώθησης εκτιμάται στο πλαίσιο εισδοχής ή επιστροφής του αιτούντος;
2)
Έχει το άρθρο 5 της οδηγίας [2008/115], σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του [Χάρτη], την έννοια ότι, σε περίπτωση έκδοσης αποφάσεως επιστροφής σε διαδικασία η οποία δεν έχει κινηθεί κατόπιν αίτησης διεθνούς προστασίας, η εκτίμηση περί του εάν η επιστροφή αντιβαίνει στην αρχή της μη επαναπροώθησης πρέπει να χωρήσει πριν από την έκδοση αποφάσεως επιστροφής και, συνεπώς, εμποδίζει ο αποδεδειγμένος κίνδυνος επαναπροώθησης την έκδοση αποφάσεως επιστροφής ή αποτελεί, στην περίπτωση αυτή, κώλυμα για την απομάκρυνση;
3)
Αναβιώνει η απόφαση επιστροφής, εάν έχει ανασταλεί λόγω μεταγενέστερης διαδικασίας η οποία δεν κινήθηκε κατόπιν αίτησης διεθνούς προστασίας, ή έχει το άρθρο 5 της οδηγίας [2008/115], σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του [Χάρτη], την έννοια ότι, εφόσον δεν εκτιμηθεί ο κίνδυνος επαναπροώθησης κατά τη διαδικασία η οποία έχει ως αποτέλεσμα την εκ νέου διαπίστωση της παράνομης διαμονής, πρέπει να χωρήσει επικαιροποιημένη αξιολόγηση του εν λόγω κινδύνου και έπειτα να εκδοθεί νέα απόφαση επιστροφής; Διαφέρει η απάντηση σε αυτό το ερώτημα στην περίπτωση που δεν πρόκειται για απόφαση επιστροφής η οποία έχει ανασταλεί, αλλά για απόφαση επιστροφής η οποία επί σημαντικό χρονικό διάστημα δεν είχε εφαρμοστεί ούτε από τον υπήκοο τρίτης χώρας ούτε από τις αρχές;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
29
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο πρέπει να εξεταστεί πρώτο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη, έχει την έννοια ότι υποχρεώνει τη διοικητική αρχή η οποία απορρίπτει αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου και, κατά συνέπεια, διαπιστώνει ότι ο ενδιαφερόμενος υπήκοος τρίτης χώρας διαμένει παρανόμως στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους, να διασφαλίσει την τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης, επανεξετάζοντας, υπό το πρίσμα της αρχής αυτής, την απόφαση επιστροφής που είχε εκδοθεί προηγουμένως εις βάρος του εν λόγω υπηκόου τρίτης χώρας στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας και της οποίας η αναστολή έληξε κατόπιν της απορρίψεως αυτής.
30
Προκαταρκτικώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι ο κύριος σκοπός της οδηγίας 2008/115 συνίσταται, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές της σκέψεις 2 και 4, στην καθιέρωση αποτελεσματικής πολιτικής περί απομάκρυνσης και επαναπατρισμού με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ενδιαφερομένων [αποφάσεις της 19ης Ιουνίου 2018, Gnandi, C‑181/16, EU:C:2018:465, σκέψη 48, και της 22ας Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Απομάκρυνση – Θεραπευτική κάνναβη), C‑69/21, EU:C:2022:913, σκέψη 88].
31
Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 και υπό την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που προβλέπονται στο άρθρο της 2, παράγραφος 2, η οδηγία εφαρμόζεται σε κάθε υπήκοο τρίτης χώρας ο οποίος διαμένει παρανόμως στο έδαφος κράτους μέλους. Επιπλέον, από το άρθρο 3, σημείο 2, της οδηγίας, σε συνδυασμό ιδίως με το άρθρο της 1, προκύπτει ότι κάθε υπήκοος τρίτης χώρας ο οποίος βρίσκεται στο έδαφος κράτους μέλους χωρίς να πληροί τις προϋποθέσεις εισόδου, παραμονής ή διαμονής βρίσκεται εξ αυτού και μόνον του λόγου παρανόμως σε αυτό και εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας [πρβλ. αποφάσεις της 19ης Ιουνίου 2018, Gnandi, C‑181/16, EU:C:2018:465, σκέψη 39, της 3ης Ιουνίου 2021, Westerwaldkreis, C‑546/19, EU:C:2021:432, σκέψεις 43 και 44, και της 9ης Νοεμβρίου 2023, Odbor azylové a migrační politiky MV (Πεδίο εφαρμογής της οδηγίας περί επιστροφής), C‑257/22, EU:C:2023:852, σκέψη 36].
32
Επομένως, το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/115 καθορίζεται με μοναδικό γνώμονα την κατάσταση παράνομης διαμονής στην οποία τελεί υπήκοος τρίτης χώρας, ανεξαρτήτως των λόγων στους οποίους οφείλεται η κατάσταση αυτή ή των μέτρων που ενδέχεται να ληφθούν έναντι του υπηκόου αυτού (απόφαση της 3ης Ιουνίου 2021, Westerwaldkreis, C‑546/19, EU:C:2021:432, σκέψη 45).
33
Επιπλέον, εφόσον υπήκοος τρίτης χώρας εμπίπτει, όπως οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης, στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/115, υπόκειται, κατ’ αρχήν, στους προβλεπόμενους σε αυτήν κοινούς κανόνες και διαδικασίες ενόψει της επιστροφής του, και τούτο για όσο διάστημα δεν έχει, ενδεχομένως, ρυθμιστεί το ζήτημα της διαμονής του [πρβλ. αποφάσεις της 24ης Φεβρουαρίου 2021, M κ.λπ. (Απομάκρυνση προς κράτος μέλος), C‑673/19, EU:C:2021:127, σκέψη 31, και της 22ας Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Απομάκρυνση – Θεραπευτική κάνναβη), C‑69/21, EU:C:2022:913, σκέψη 52].
34
Υπ’ αυτή την οπτική, από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 προκύπτει ότι, όταν αποδεικνύεται ο παράνομος χαρακτήρας της διαμονής, πρέπει να εκδίδεται απόφαση επιστροφής εις βάρος του υπηκόου τρίτης χώρας, υπό την επιφύλαξη των εξαιρέσεων των παραγράφων 2 έως 5 του άρθρου αυτού και με πλήρη τήρηση των απαιτήσεων του άρθρου 5 της οδηγίας, στη δε απόφαση αυτή πρέπει να προσδιορίζεται, μεταξύ των τρίτων χωρών τις οποίες αφορά το άρθρο 3, σημείο 3, της οδηγίας 2008/115, εκείνη προς την οποία πρέπει να απομακρυνθεί ο υπήκοος τρίτης χώρας [απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Απομάκρυνση – Θεραπευτική κάνναβη), C‑69/21, EU:C:2022:913, σκέψη 53, και της 6ης Ιουλίου 2023, Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl (Πρόσφυγας που έχει διαπράξει σοβαρό έγκλημα), C‑663/21, EU:C:2023:540, σκέψη 46].
35
Το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, το οποίο αποτελεί γενικό κανόνα που δεσμεύει τα κράτη μέλη αφ’ ης στιγμής εφαρμόζουν την οδηγία, υποχρεώνει την αρμόδια εθνική αρχή να τηρεί, σε όλα τα στάδια της διαδικασίας επιστροφής, την αρχή της μη επαναπροώθησης, η οποία κατοχυρώνεται ως θεμελιώδες δικαίωμα στο άρθρο 18 του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 33 της Σύμβασης της Γενεύης, καθώς και στο άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη [αποφάσεις της 22ας Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Απομάκρυνση – Θεραπευτική κάνναβη), C‑69/21, EU:C:2022:913, σκέψη 55, και της 6ης Ιουλίου 2023, Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl (Πρόσφυγας που έχει διαπράξει σοβαρό έγκλημα), C‑663/21, EU:C:2023:540, σκέψη 49]. Κατά συνέπεια, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού που επιδιώκει, το εν λόγω άρθρο 5 δεν μπορεί να ερμηνεύεται στενά [πρβλ. απόφαση της 11ης Μαρτίου 2021, État belge (Επιστροφή του γονέα ενός ανηλίκου), C‑112/20, EU:C:2021:197, σκέψη 35]. Τέλος, το εν λόγω άρθρο 5 παράγει άμεσο αποτέλεσμα και, επομένως, οι μεν ιδιώτες μπορούν να το επικαλούνται, οι δε διοικητικές αρχές και τα δικαστήρια των κρατών μελών μπορούν να το εφαρμόζουν [απόφαση της 27ης Απριλίου 2023, M.D. (Απαγόρευση εισόδου στην Ουγγαρία), C‑528/21, EU:C:2023:341, σκέψη 97].
36
Το άρθρο 19 παράγραφος 2, του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 4 αυτού, απαγορεύει απολύτως, ανεξαρτήτως της συμπεριφοράς του ενδιαφερομένου, την απομάκρυνση, την απέλαση ή την έκδοση προς κράτος στο οποίο διατρέχει σοβαρό κίνδυνο να του επιβληθεί η ποινή του θανάτου ή να υποστεί βασανιστήρια ή απάνθρωπη ή εξευτελιστική ποινή ή μεταχείριση. Επομένως, τα κράτη μέλη δεν επιτρέπεται να απομακρύνουν, να απελαύνουν ή να εκδίδουν αλλοδαπό σε περίπτωση που συντρέχουν σοβαροί και αποδεδειγμένοι λόγοι για να θεωρηθεί ότι θα διατρέξει στη χώρα προορισμού πραγματικό κίνδυνο να υποστεί μεταχείριση την οποία απαγορεύουν οι δύο αυτές διατάξεις του Χάρτη [πρβλ. αποφάσεις της 6ης Ιουλίου 2023, Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl (Πρόσφυγας που έχει διαπράξει σοβαρό έγκλημα), C‑663/21, EU:C:2023:540, σκέψη 36, και της 18ης Ιουνίου 2024, Generalstaatsanwaltschaft Hamm (Αίτηση εκδόσεως πρόσφυγα στην Τουρκία)C‑352/22, EU:C:2024:521, σκέψη 61]. Η απαγόρευση αυτή απηχεί μια από τις θεμελιώδεις αξίες της Ένωσης και των κρατών μελών της, όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 2 ΣΕΕ, ο δε απόλυτος χαρακτήρας της συνδέεται ευθέως με τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ο οποίος κατοχυρώνεται στο άρθρο 1 του Χάρτη (πρβλ. απόφαση της 5ης Απριλίου 2016, Aranyosi και Căldăraru, C‑404/15 και C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, σκέψεις 85 και 87).
37
Επιπλέον, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να παρέχουν στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να επικαλούνται οποιαδήποτε μεταβολή των περιστάσεων η οποία επήλθε κατόπιν της εκδόσεως της απόφασης αυτής περί επιστροφής και δύναται να έχει ουσιώδη σημασία για την εκτίμηση της κατάστασης του ενδιαφερομένου υπηκόου τρίτης χώρας βάσει ιδίως του άρθρου 5, της οδηγίας 2008/115 (πρβλ. απόφαση της 19ης Ιουνίου 2018, Gnandi, C‑181/16, EU:C:2018:465, σκέψη 64).
38
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης, το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 4 και του άρθρου 19, παράγραφος 2, του Χάρτη, υποχρεώνει την εθνική αρχή να προβεί, πριν από την εκτέλεση της απόφασης επιστροφής, σε επικαιροποιημένη εκτίμηση των κινδύνων που διατρέχει ο υπήκοος τρίτης χώρας να υποστεί μεταχείριση την οποία απαγορεύουν απολύτως οι δύο αυτές διατάξεις του Χάρτη. Μια τέτοια εκτίμηση, η οποία πρέπει να είναι χωριστή και αυτοτελής σε σχέση με εκείνη που πραγματοποιείται κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης επιστροφής, πρέπει να παρέχει στην εθνική αρχή τη δυνατότητα να εξακριβώσει, λαμβάνοντας υπόψη οποιαδήποτε μεταβολή των περιστάσεων καθώς και κάθε νέο στοιχείο που ενδεχομένως προβάλει ο εν λόγω υπήκοος τρίτης χώρας, ότι δεν υφίστανται σοβαροί και αποδεδειγμένοι λόγοι για να θεωρηθεί ότι ο εν λόγω υπήκοος τρίτης χώρας θα εκτεθεί, σε περίπτωση επιστροφής σε τρίτη χώρα, σε πραγματικό κίνδυνο να του επιβληθεί η ποινή του θανάτου ή να υποστεί βασανιστήρια ή απάνθρωπη ή εξευτελιστική ποινή ή μεταχείριση. Πράγματι, μια τέτοια επικαιροποιημένη εκτίμηση είναι η μόνη που μπορεί να παράσχει στην εν λόγω αρχή τη δυνατότητα να εξακριβώσει ότι η απομάκρυνση πληροί τις απαιτούμενες νόμιμες προϋποθέσεις, ιδίως δε τις απαιτήσεις του άρθρου 5 της οδηγίας 2008/115.
39
Σε περίπτωση που η αρμόδια εθνική αρχή καταλήξει, κατόπιν της εκτιμήσεως αυτής, στο συμπέρασμα ότι η απομάκρυνση του ενδιαφερόμενου υπηκόου τρίτης χώρας τον εκθέτει σε σοβαρό κίνδυνο να του επιβληθεί η ποινή του θανάτου ή να υποστεί βασανιστήρια ή απάνθρωπη ή εξευτελιστική ποινή ή μεταχείριση, η αρχή αυτή οφείλει, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2008/115, να αναβάλει την απομάκρυνση για όσο διάστημα εξακολουθεί να υφίσταται τέτοιος κίνδυνος [πρβλ. αποφάσεις της 3ης Ιουνίου 2021, Westerwaldkreis, C‑546/19, EU:C:2021:432, σκέψη 59, και της 22ας Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Απομάκρυνση – Θεραπευτική κάνναβη), C‑69/21, EU:C:2022:913, σκέψεις 58 και 59].
40
Από τα ανωτέρω προκύπτει επίσης ότι εθνικός κανόνας ή εθνική πρακτική δυνάμει της οποίας η εξέταση περί της τήρησης της αρχής της μη επαναπροώθησης μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας θα αντέβαινε στο άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη. Πράγματι, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 30 έως 34 της παρούσας απόφασης, η οδηγία 2008/115, συμπεριλαμβανομένου του άρθρου της 5, έχει εφαρμογή σε κάθε παρανόμως διαμένοντα υπήκοο τρίτης χώρας, ανεξαρτήτως των λόγων στους οποίους οφείλεται η κατάσταση αυτή. Κατά τα λοιπά, σε έναν τέτοιο εθνικό κανόνα ή πρακτική αντιτίθεται και ο σκοπός της αποτελεσματικότητας της πολιτικής για την απομάκρυνση, με σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ο οποίος υπομνήσθηκε στη σκέψη 30 της παρούσας αποφάσεως.
41
Επομένως, όπως επισημαίνει κατ’ ουσίαν ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 52 και 57 των προτάσεών του, δεν μπορεί να απαιτηθεί από τις K και L να υποβάλουν αίτηση διεθνούς προστασίας δυνάμει της οδηγίας 2011/95/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για την αναγνώριση των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως δικαιούχων διεθνούς προστασίας, για ένα ενιαίο καθεστώς για τους πρόσφυγες ή για τα άτομα που δικαιούνται επικουρική προστασία και για το περιεχόμενο της παρεχόμενης προστασίας (ΕΕ 2011, L 337, σ. 9), και της οδηγίας 2013/32/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας (ΕΕ 2013, L 180, σ. 60), προκειμένου να διασφαλιστεί η πλήρης τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης που προβλέπεται στο άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη.
42
Εν προκειμένω, το γεγονός ότι οι K και L επικαλέστηκαν τη «δυτικοποίησή» τους θα έπρεπε, συνεπώς, να οδηγήσει την αρμόδια αρχή να εξετάσει, δυνάμει του άρθρου 5 της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη, εάν η αρχή της μη επαναπροώθησης αντιτίθεται στην εκτέλεση της εκδοθείσας εις βάρος τους απόφασης επιστροφής και, κατά περίπτωση, να αναβάλει την απομάκρυνση, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας.
43
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη, έχει την έννοια ότι υποχρεώνει τη διοικητική αρχή η οποία απορρίπτει αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου και, κατά συνέπεια, διαπιστώνει ότι ο ενδιαφερόμενος υπήκοος τρίτης χώρας διαμένει παρανόμως στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους, να διασφαλίσει την τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης, επανεξετάζοντας, υπό το πρίσμα της αρχής αυτής, την απόφαση επιστροφής που είχε εκδοθεί προηγουμένως εις βάρος του εν λόγω υπηκόου τρίτης χώρας στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας και της οποίας η αναστολή έληξε κατόπιν της απορρίψεως αυτής.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
44
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο πρέπει να εξεταστεί δεύτερο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 13, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 5 της οδηγίας αυτής, καθώς και με το άρθρο 19, παράγραφος 2, και το άρθρο 47 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι υποχρεώνει το εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται του ελέγχου νομιμότητας πράξης με την οποία η αρμόδια εθνική αρχή απορρίπτει αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, θέτει τέρμα στην αναστολή εκτέλεσης της απόφασης επιστροφής που είχε εκδοθεί προηγουμένως στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας, να εξετάσει αυτεπαγγέλτως, βάσει των στοιχείων της δικογραφίας που έχουν τεθεί υπόψη του, όπως συμπληρώθηκαν ή αποσαφηνίστηκαν κατόπιν κατ’ αντιμωλίαν διαδικασίας, ενδεχόμενη παραβίαση της αρχής της μη επαναπροώθησης λόγω της εκτέλεσης της απόφασης επιστροφής.
45
Κατά το άρθρο 13, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115, στον ενδιαφερόμενο υπήκοο τρίτης χώρας πρέπει να διατίθεται αποτελεσματικό μέσο έννομης προστασίας το οποίο να του επιτρέπει να προσφεύγει κατά των αποφάσεων που αφορούν την επιστροφή ή να ζητεί την επανεξέτασή τους, όπως αναφέρεται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας, ενώπιον αρμόδιας δικαστικής ή διοικητικής αρχής ή αρμόδιου οργάνου που απαρτίζεται από μέλη αμερόληπτα και απολαύοντα εχέγγυα ανεξαρτησίας.
46
Τα χαρακτηριστικά του μέσου αυτού έννομης προστασίας πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 47 του Χάρτη, σύμφωνα με το οποίο κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, τηρουμένων των προϋποθέσεων που προβλέπονται στο εν λόγω άρθρο, καθώς και να είναι σύμφωνα με την αρχή της μη επαναπροώθησης, η οποία κατοχυρώνεται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη και στο άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115 (απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2020, CPAS de Liège, C‑233/19, EU:C:2020:757, σκέψη 45). Οι διατάξεις αυτές, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 35 της παρούσας απόφασης, υποχρεώνουν τις εθνικές αρχές να λαμβάνουν υπόψη την αρχή της μη επαναπροώθησης σε όλα τα στάδια της διαδικασίας, από την έκδοση της απόφασης επιστροφής έως τον δικαστικό έλεγχο της εκτέλεσης της εν λόγω απόφασης.
47
Προς τούτο, από το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 προκύπτει ότι τόσο οι εθνικές διοικητικές αρχές όσο και οι δικαστικές αρχές ενώπιον των οποίων αμφισβητείται η νομιμότητα απόφασης που αφορά την επιστροφή πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να επανεξετάζουν την απόφαση αυτή και να αναβάλλουν, κατά περίπτωση, την απομάκρυνση [πρβλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2023, M.D. (Απαγόρευση εισόδου στην Ουγγαρία), C‑528/21, EU:C:2023:341, σκέψη 108]. Συναφώς, όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας 2008/115, τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να αποφασίζουν κατά πόσον η επανεξέταση αυτή συνεπάγεται την εξουσία των εν λόγω αρχών να λαμβάνουν απόφαση και ως προς την ουσία της επιστροφής, σε αντικατάσταση της προηγούμενης απόφασης.
48
Επιπλέον, προκειμένου να είναι αποτελεσματική η δικαστική προστασία που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη και εξειδικεύεται στο άρθρο 13, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2008/115, το μέσο έννομης προστασίας πρέπει κατ’ ανάγκη να έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα όταν ασκείται κατά απόφασης επιστροφής της οποίας η εκτέλεση ενδέχεται να εκθέσει τον ενδιαφερόμενο υπήκοο τρίτης χώρας σε πραγματικό κίνδυνο απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης [πρβλ. αποφάσεις της 19ης Ιουνίου 2018, Gnandi, C‑181/16, EU:C:2018:465, σκέψη 56· της 30ής Σεπτεμβρίου 2020, CPAS de Liège, C‑233/19, EU:C:2020:757, σκέψη 46, και της 27ης Απριλίου 2023, M.D. (Απαγόρευση εισόδου στην Ουγγαρία), C‑528/21, EU:C:2023:341, σκέψη 109].
49
Επομένως, όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 50 των προτάσεών του, οι διαδικαστικοί κανόνες που προβλέπονται στο άρθρο 13, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2008/115 έχουν ως σκοπό να διασφαλίσουν ότι υπήκοος τρίτης χώρας εις βάρος του οποίου έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής δεν θα απομακρυνθεί υπό συνθήκες αντίθετες προς το άρθρο 5 της οδηγίας. Επομένως, σκοπός των διαδικαστικών αυτών κανόνων είναι η τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης, η οποία, όπως διαπιστώθηκε στη σκέψη 36 της παρούσας απόφασης, έχει απόλυτο χαρακτήρα. Εναπόκειται στα αρμόδια εθνικά δικαστήρια να διασφαλίσουν, ενδεχομένως αυτεπαγγέλτως, την τήρηση της αρχής αυτής όταν από τα στοιχεία της δικογραφίας που έχουν τεθεί υπόψη τους συνάγεται παραβίασή της.
50
Πράγματι, όπως υπογραμμίζει ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 51 των προτάσεών του, η δικαστική προστασία την οποία εγγυάται το άρθρο 47 του Χάρτη και η οποία εξειδικεύεται στο άρθρο 13, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2008/115 δεν θα ήταν ούτε αποτελεσματική ούτε πλήρης εάν το εθνικό δικαστήριο δεν είχε την υποχρέωση να διαπιστώσει αυτεπαγγέλτως παραβίαση της αρχής της μη επαναπροώθησης, όταν τα στοιχεία της δικογραφίας που έχουν τεθεί υπόψη του, όπως συμπληρώθηκαν ή αποσαφηνίστηκαν κατά την ενώπιόν του κατ’ αντιμωλίαν διαδικασία, καταδεικνύουν ότι η απόφαση επιστροφής στηρίζεται σε παρωχημένη εκτίμηση των κινδύνων που διατρέχει ο ενδιαφερόμενος υπήκοος τρίτης χώρας να υποστεί μεταχείριση απαγορευόμενη από την αρχή αυτή σε περίπτωση επιστροφής του στην εν λόγω τρίτη χώρα, και να συναγάγει εξ αυτού όλες τις συνέπειες όσον αφορά την εκτέλεση της εν λόγω απόφασης. Τυχόν περιορισμός των εξουσιών του εθνικού δικαστηρίου θα μπορούσε να έχει ως συνέπεια την εκτέλεση της απόφασης επιστροφής, ακόμη και αν από τα στοιχεία αυτά προκύπτει ότι ο ενδιαφερόμενος διατρέχει κίνδυνο να υποστεί στην εν λόγω τρίτη χώρα μεταχείριση απολύτως απαγορευόμενη από το άρθρο 4 του Χάρτη [πρβλ. απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κράτησης), C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 94].
51
Η υποχρέωση αυτή του εθνικού δικαστή να διασφαλίζει, ενδεχομένως αυτεπαγγέλτως, την τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης ισχύει κατά τον ίδιο τρόπο τόσο στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας όσο και στο πλαίσιο διαδικασίας, όπως αυτή της κύριας δίκης, η οποία κινείται κατόπιν αιτήσεως για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου. Πράγματι, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 31 έως 34 της παρούσας απόφασης, η οδηγία 2008/115, της οποίας το άρθρο 13, παράγραφοι 1 και 2, θεμελιώνει την εν λόγω υποχρέωση, εφαρμόζεται σε κάθε υπήκοο τρίτης χώρας ο οποίος διαμένει παρανόμως στο έδαφος κράτους μέλους.
52
Κατόπιν των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 13, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 5 της οδηγίας αυτής, καθώς και με το άρθρο 19, παράγραφος 2, και το άρθρο 47 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι υποχρεώνει το εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται του ελέγχου νομιμότητας πράξης με την οποία η αρμόδια εθνική αρχή απορρίπτει αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, θέτει τέρμα στην αναστολή εκτέλεσης της απόφασης επιστροφής που είχε εκδοθεί προηγουμένως στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας, να εξετάσει αυτεπαγγέλτως, βάσει των στοιχείων της δικογραφίας που έχουν τεθεί υπόψη του, όπως συμπληρώθηκαν ή αποσαφηνίστηκαν κατόπιν κατ’ αντιμωλίαν διαδικασίας, ενδεχόμενη παραβίαση της αρχής της μη επαναπροώθησης λόγω της εκτέλεσης της απόφασης επιστροφής.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
53
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη, έχει την έννοια ότι υποχρεώνει τη διοικητική αρχή η οποία, στο πλαίσιο διαδικασίας που δεν κινήθηκε κατόπιν αιτήσεως διεθνούς προστασίας, απορρίπτει αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου και, κατά συνέπεια, διαπιστώνει την παράνομη διαμονή στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους του υποβαλόντος την αίτηση αυτή υπηκόου τρίτης χώρας να μην εκδώσει απόφαση περί επιστροφής του υπηκόου αυτού χωρίς να έχει προηγουμένως αξιολογήσει την τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης.
54
Όπως ρητώς αναγνωρίζει το αιτούν δικαστήριο, το ερώτημα αυτό «αφορά την περίπτωση κατά την οποία δεν έχει εκδοθεί προηγουμένως καμία απόφαση επιστροφής». Στο μέτρο, όμως, που, στην υπόθεση της κύριας δίκης, εκδόθηκε στις 9 Αυγούστου 2012 απόφαση επιστροφής εις βάρος των προσφευγόντων της κύριας δίκης, το εν λόγω ερώτημα είναι υποθετικό και με αυτό καλείται το Δικαστήριο να διατυπώσει συμβουλευτική γνώμη, κατά παράβαση της αποστολής του στο πλαίσιο της δικαστικής συνεργασίας την οποία καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ (πρβλ. αποφάσεις της 16ης Δεκεμβρίου 1981, Foglia, 244/80, EU:C:1981:302, σκέψη 18, και της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., C‑160/20, EU:C:2022:101, σκέψη 84).
55
Κατά συνέπεια, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο.
Επί των δικαστικών εξόδων
56
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
έχει την έννοια ότι:
υποχρεώνει τη διοικητική αρχή η οποία απορρίπτει αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου και, κατά συνέπεια, διαπιστώνει ότι ο ενδιαφερόμενος υπήκοος τρίτης χώρας διαμένει παρανόμως στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους, να διασφαλίσει την τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης, επανεξετάζοντας, υπό το πρίσμα της αρχής αυτής, την απόφαση επιστροφής που είχε εκδοθεί προηγουμένως εις βάρος του εν λόγω υπηκόου τρίτης χώρας στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας και της οποίας η αναστολή έληξε κατόπιν της απορρίψεως αυτής.
2)
Το άρθρο 13, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2008/115, σε συνδυασμό με το άρθρο 5 της οδηγίας αυτής, καθώς και με το άρθρο 19, παράγραφος 2, και το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
έχει την έννοια ότι:
υποχρεώνει το εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται του ελέγχου νομιμότητας πράξης με την οποία η αρμόδια εθνική αρχή απορρίπτει αίτηση για χορήγηση άδειας διαμονής επί τη βάσει του εθνικού δικαίου και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, θέτει τέρμα στην αναστολή εκτέλεσης της απόφασης επιστροφής που είχε εκδοθεί προηγουμένως στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς προστασίας, να εξετάσει αυτεπαγγέλτως, βάσει των στοιχείων της δικογραφίας που έχουν τεθεί υπόψη του, όπως συμπληρώθηκαν ή αποσαφηνίστηκαν κατόπιν κατ’ αντιμωλίαν διαδικασίας, ενδεχόμενη παραβίαση της αρχής της μη επαναπροώθησης λόγω της εκτέλεσης της απόφασης επιστροφής.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.