62020TJ0577_RES
Υπόθεση T‑577/20
Ryanair DAC
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου (δέκατο πενταμελές τμήμα) της 18ης Μαΐου 2022
«Κρατικές ενισχύσεις – Αγορά των αεροπορικών μεταφορών της Γερμανίας – Δάνειο χορηγηθέν από τη Γερμανία στην Condor Flugdienst – Απόφαση κηρύσσουσα την ενίσχυση συμβατή με την εσωτερική αγορά – Άρθρο 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ – Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων – Εγγενείς δυσχέρειες που δεν προέκυψαν από αυθαίρετη κατανομή των δαπανών στο εσωτερικό του ομίλου – Δυσχέρειες τόσο σοβαρές, ώστε να μην μπορούν να αντιμετωπιστούν από τον ίδιο τον όμιλο – Κίνδυνος διαταραχής στην παροχή μιας σημαντικής υπηρεσίας»
Προσφυγή ακυρώσεως – Φυσικά ή νομικά πρόσωπα – Πράξεις που τα αφορούν άμεσα και ατομικά – Απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται το συμβατό κρατικής ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά χωρίς να κινηθεί επίσημη διαδικασία έρευνας – Προσφυγή των ενδιαφερομένων κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ – Προσφυγή με αίτημα τη διασφάλιση των διαδικαστικών δικαιωμάτων των ενδιαφερομένων – Παραδεκτό
(Άρθρα 108 § 2 και 263, εδ. 4, ΣΛΕΕ· κανονισμός του Συμβουλίου 2015/1589, άρθρα 1, στοιχείο ηʹ, 4 § 3 και 6 § 1)
(βλ. σκέψεις 13-20)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Σχέδια ενισχύσεων – Εξέταση από την Επιτροπή – Προκαταρκτικό στάδιο και στάδιο κατ’ αντιπαράθεση διαδικασίας – Συμβατότητα της ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά – Δυσχέρειες εκτιμήσεως – Υποχρέωση της Επιτροπής να κινήσει την κατ’ αντιπαράθεση διαδικασία – Σοβαρές δυσχέρειες – Έννοια – Αντικειμενικός χαρακτήρας – Βάρος αποδείξεως – Περιστάσεις που καταδεικνύουν την ύπαρξη τέτοιων δυσχερειών – Υποχρέωση της Επιτροπής να αναζητήσει, με δική της πρωτοβουλία και ελλείψει οποιασδήποτε σχετικής ένδειξης, πληροφορίες ενδεχομένως κρίσιμες για τις οποίες δεν έχει λάβει γνώση – Δεν συντρέχει
(Άρθρο 108 §§ 2 και 3 ΣΛΕΕ· κανονισμός του Συμβουλίου 2015/1589, άρθρο 4 §§ 3 και 4)
(βλ. σκέψεις 25-28)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Απαγόρευση – Παρεκκλίσεις – Ενισχύσεις δυνάμενες να χαρακτηρισθούν συμβατές με την εσωτερική αγορά – Ενίσχυση για τη διάσωση προβληματικής επιχείρησης – Εκτίμηση υπό το πρίσμα του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ και των κατευθυντηρίων γραμμών σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και αναδιάρθρωση μη χρηματοπιστωτικών προβληματικών επιχειρήσεων – Κριτήρια – Προβληματική επιχείρηση – Προβληματική εταιρία μέλος ομίλου – Εταιρία αποκλειόμενη από την ενίσχυση δυνάμει των κατευθυντηρίων γραμμών – Εξαίρεση – Προϋποθέσεις – Εγγενείς δυσχέρειες που δεν προέκυψαν από αυθαίρετη κατανομή των δαπανών στο εσωτερικό του ομίλου – Δυσχέρειες τόσο σοβαρές, ώστε να μην μπορούν να αντιμετωπιστούν από τον ίδιο τον όμιλο
(Άρθρο 107 § 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ· ανακοίνωση 2014/C 249/01 της Επιτροπής, σημείο 22)
(βλ. σκέψεις 39-65)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Απαγόρευση – Παρεκκλίσεις – Ενισχύσεις δυνάμενες να χαρακτηρισθούν συμβατές με την εσωτερική αγορά – Ενίσχυση για τη διάσωση προβληματικής επιχείρησης – Εκτίμηση υπό το πρίσμα του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ και των κατευθυντηρίων γραμμών σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και αναδιάρθρωση μη χρηματοπιστωτικών προβληματικών επιχειρήσεων – Κριτήρια – Επιδίωξη στόχου κοινού συμφέροντος – Μέτρο που αποσκοπεί στην αποφυγή κοινωνικών δυσχερειών ή στην αντιμετώπιση ανεπάρκειας της αγοράς – Κίνδυνος διαταραχής στην παροχή μιας σημαντικής υπηρεσίας η οποία δύσκολα μπορεί να αντικατασταθεί σε περίπτωση κατάρρευσης του δικαιούχου της ενίσχυσης
(Άρθρο 107 § 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ· ανακοίνωση 2014/C 249/01 της Επιτροπής, σημεία 43 και 44)
(βλ. σκέψεις 68-88)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Απόφαση της Επιτροπής για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων σχετικά με εθνικό μέτρο – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Περιεχόμενο
(Άρθρα 107 § 3, στοιχείο γʹ, και 296 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 100-109)
Σύνοψη
Το Γενικό Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβεβαιώνει ότι η γερμανική ενίσχυση για τη διάσωση της Condor είναι συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης
Το γεγονός ότι οι οικονομικές δυσχέρειες της Condor οφείλονταν στη θέση υπό εκκαθάριση του ομίλου Thomas Cook δεν εμπόδιζε την έγκριση της ενίσχυσης από την Επιτροπή
Στις 25 Σεπτεμβρίου 2019, η αεροπορική εταιρία Condor Flugdienst GmbH (στο εξής: Condor), η οποία παρέχει υπηρεσίες αεροπορικών μεταφορών από διάφορους γερμανικούς αερολιμένες, ζήτησε την κίνηση διαδικασίας αφερεγγυότητας λόγω της θέσεως υπό εκκαθάριση του ομίλου Thomas Cook Group plc (στο εξής: όμιλος Thomas Cook), στον οποίο ανήκει κατά ποσοστό 100 %.
Την ίδια ημέρα, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας κοινοποίησε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέτρο ενίσχυσης για τη διάσωση της Condor, το οποίο περιοριζόταν σε χρονικό διάστημα έξι μηνών. Το εν λόγω μέτρο αποσκοπούσε στη διατήρηση της ομαλότητας των αεροπορικών μεταφορών και στον περιορισμό των αρνητικών συνεπειών που είχε για την Condor, τους επιβάτες και το προσωπικό της η εκκαθάριση της μητρικής της εταιρίας, παρέχοντάς της τη δυνατότητα να συνεχίσει τις δραστηριότητές της μέχρι να επιτευχθεί συμφωνία με τους πιστωτές της και, ενδεχομένως, μέχρι να συντελεστεί μεταβίβασή της.
Χωρίς να κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, η Επιτροπή έκρινε, με απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2019 (στο εξής: προβαλλόμενη απόφαση) (
1
), ότι το κοινοποιηθέν μέτρο κρατικής ενίσχυσης ήταν συμβατό με την εσωτερική αγορά βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ και των κατευθυντηρίων γραμμών σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και αναδιάρθρωση μη χρηματοπιστωτικών προβληματικών επιχειρήσεων (
2
).
Το δέκατο πενταμελές τμήμα του Γενικού Δικαστηρίου απορρίπτει την προσφυγή ακυρώσεως την οποία άσκησε κατά της ανωτέρω αποφάσεως η αεροπορική εταιρία Ryanair DAC (στο εξής: προσφεύγουσα). Το δικαιοδοτικό όργανο παρέχει, μεταξύ άλλων, διευκρινίσεις ως προς τον έλεγχο της συμβατότητας με την εσωτερική αγορά των ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης υπό το πρίσμα του προβλεπόμενου στις κατευθυντήριες γραμμές κανόνα κατά τον οποίο εταιρία ανήκουσα σε ευρύτερο επιχειρηματικό όμιλο είναι επιλέξιμη για τέτοιες ενισχύσεις μόνον εφόσον έχει εγγενείς δυσχέρειες οι οποίες δεν έχουν προκύψει από αυθαίρετη κατανομή δαπανών στο εσωτερικό του ομίλου και εφόσον οι εν λόγω δυσχέρειες είναι τόσο σοβαρές, ώστε να μην μπορούν να αντιμετωπισθούν από τον ίδιο τον όμιλο.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει, κατά πρώτον, τους λόγους ακυρώσεως με τους οποίους προβάλλεται ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε νομική πλάνη καθόσον αποφάσισε να μην κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας παρά τις αμφιβολίες που, κατά την προσφεύγουσα, θα όφειλε να έχει κατά την προκαταρκτική εξέταση της συμβατότητας της κοινοποιηθείσας ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά.
Συναφώς, η προσφεύγουσα υποστήριξε ειδικότερα ότι η διαπίστωση περί συμβατότητας της κοινοποιηθείσας ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά ήταν αντίθετη προς τα σημεία 22, 44, στοιχείο βʹ, και 74 των κατευθυντηρίων γραμμών, γεγονός το οποίο δημιουργούσε αμφιβολίες λόγω των οποίων η Επιτροπή θα έπρεπε να κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας.
Το Γενικό Δικαστήριο, επιβεβαιώνοντας ότι η Επιτροπή υποχρεούται να κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας εφόσον διατηρεί αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα κοινοποιηθείσας ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά, απορρίπτει, καταρχάς, τον ισχυρισμό περί παραβάσεως από την Επιτροπή του σημείου 22 των κατευθυντηρίων γραμμών.
Κατά το εν λόγω σημείο 22, «[μ]ια επιχείρηση που ανήκει σε όμιλο […] δεν είναι καταρχήν επιλέξιμη για ενισχύσεις δυνάμει των […] κατευθυντηρίων γραμμών, εκτός εάν μπορεί να αποδειχθεί ότι η εταιρεία έχει εγγενείς δυσχέρειες οι οποίες δεν έχουν προκύψει από την αυθαίρετη κατανομή των δαπανών στο εσωτερικό του ομίλου και ότι οι δυσχέρειες αυτές είναι τόσο σοβαρές, ώστε να μην μπορούν να αντιμετωπιστούν από τον ίδιο τον όμιλο».
Κατά το Γενικό Δικαστήριο, όσον αφορά τη φράση «εκτός εάν μπορεί να αποδειχθεί ότι η εταιρία έχει εγγενείς δυσχέρειες οι οποίες δεν έχουν προκύψει από την αυθαίρετη κατανομή των δαπανών στο εσωτερικό του ομίλου», από τη γραμματική, τελολογική και συστηματική ερμηνεία του εν λόγω σημείου 22 προκύπτει ότι η φράση αυτή περιέχει μία και μόνη προϋπόθεση η οποία πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι οι δυσχέρειες τις οποίες αντιμετωπίζει επιχείρηση ανήκουσα σε όμιλο πρέπει να θεωρούνται ως εγγενείς εφόσον δεν προκύπτουν από αυθαίρετη κατανομή των δαπανών στο εσωτερικό του ομίλου.
Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι ο σκοπός του εν λόγω σημείου 22 είναι να αποτρέψει έναν όμιλο επιχειρήσεων από το να μετακυλίσει τις δαπάνες, τα χρέη ή το παθητικό του σε οντότητα του ομίλου καθιστώντας την κατ’ αυτόν τον τρόπο επιλέξιμη για ενίσχυση διάσωσης, ενώ άλλως δεν θα ήταν επιλέξιμη. Αντιθέτως, σκοπός του εν λόγω σημείου δεν είναι να αποκλείσει από το πεδίο εφαρμογής των ενισχύσεων διάσωσης μια εταιρία που ανήκει σε όμιλο για τον λόγο και μόνον ότι οι δυσχέρειές της οφείλονται σε δυσχέρειες που αντιμετωπίζει ο υπόλοιπος όμιλος ή άλλη εταιρία του ομίλου, υπό την προϋπόθεση ασφαλώς ότι οι δυσχέρειες αυτές δεν έχουν δημιουργηθεί τεχνητώς ή δεν έχουν κατανεμηθεί κατά τρόπο αυθαίρετο στο εσωτερικό του ομίλου.
Εν προκειμένω, καθόσον η προσφεύγουσα δεν κατόρθωσε να αντικρούσει τις διαπιστώσεις της Επιτροπής ότι οι δυσχέρειες της Condor είχαν προκύψει κατά κύριο λόγο από τη θέση του ομίλου Thomas Cook υπό εκκαθάριση και όχι από αυθαίρετη κατανομή των δαπανών στο εσωτερικό του ομίλου, δεν απέδειξε την ύπαρξη αμφιβολιών ως προς τη συμβατότητα του κοινοποιηθέντος μέτρου ενίσχυσης με την προϋπόθεση την οποία προβλέπει το σημείο 22 των κατευθυντηρίων γραμμών.
Το ως άνω συμπέρασμα δεν αναιρείται από τη διαπίστωση ότι οι δυσχέρειες της Condor συνδέονταν με τη διαγραφή σημαντικού ύψους απαιτήσεων που αυτή είχε έναντι του ομίλου Thomas Cook, η οποία επήλθε στο πλαίσιο από κοινού υπολογισμού των ταμειακών διαθεσίμων του ομίλου. Ειδικότερα, ο από κοινού υπολογισμός των ταμειακών διαθεσίμων ενός ομίλου είναι μια γνωστή και ευρέως χρησιμοποιούμενη πρακτική στο πλαίσιο ομίλων εταιριών, η οποία σκοπεί στη διευκόλυνση της χρηματοδότησης του ομίλου μέσω εξοικονόμησης του κόστους χρηματοδότησης για τις εταιρίες του ομίλου. Επιπλέον, εν προκειμένω, το σύστημα αυτό του από κοινού υπολογισμού των ταμειακών διαθεσίμων είχε τεθεί σε εφαρμογή από τον όμιλο Thomas Cook προ πολλών ετών και δεν συνδεόταν με τις δυσχέρειες τις οποίες αντιμετώπισε ο όμιλος.
Ελλείψει οποιασδήποτε συγκεκριμένης ενδείξεως περί του αυθαιρέτου χαρακτήρα του συστήματος του από κοινού υπολογισμού των ταμειακών διαθεσίμων του ομίλου Thomas Cook, η Επιτροπή δεν υποχρεούνταν να ερευνήσει, με δική της πρωτοβουλία, κατά πόσον επρόκειτο για ένα δίκαιο σύστημα.
Επιπλέον, η προσφεύγουσα δεν κατόρθωσε να αποδείξει ούτε ότι υφίσταντο αμφιβολίες σε σχέση με την εξέταση της προϋπόθεσης του σημείου 22 των κατευθυντηρίων γραμμών, κατά την οποία οι δυσχέρειες μιας εταιρίας που, όπως η Condor, ανήκει σε ευρύτερο επιχειρηματικό όμιλο πρέπει να είναι τόσο σοβαρές, ώστε να μην μπορούν να αντιμετωπιστούν από τον ίδιο τον όμιλο. Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο, αφενός, υπενθυμίζει ότι ο όμιλος Thomas Cook τελούσε ο ίδιος υπό εκκαθάριση και είχε παύσει όλες τις δραστηριότητές του. Αφετέρου, διευκρινίζει ότι η Επιτροπή δεν υποχρεούνταν να αναμείνει την έκβαση των συζητήσεων σχετικά με ενδεχόμενη μεταβίβαση της Condor προς επίλυση των οικονομικών δυσκολιών της, δεδομένου του επείγοντος χαρακτήρα των ενισχύσεων διάσωσης και της αβεβαιότητας που είναι σύμφυτη με κάθε εν εξελίξει εμπορική διαπραγμάτευση.
Εν συνεχεία, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει την αιτίαση με την οποία προβάλλεται ότι η Επιτροπή όφειλε να έχει αμφιβολίες ως προς το αν η κοινοποιηθείσα ενίσχυση ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του σημείου 44, στοιχείο βʹ, των κατευθυντηρίων γραμμών, το οποίο προσδιορίζει τις ειδικότερες λεπτομέρειες όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη μπορούν να αποδείξουν ότι η κατάρρευση του δικαιούχου ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρά κοινωνικά προβλήματα ή μείζονες ανεπάρκειες στην αγορά.
Κατά το σημείο 44, στοιχείο βʹ, των κατευθυντηρίων γραμμών, τα κράτη μέλη μπορούν να ανταποκριθούν στο σχετικό βάρος αποδεικνύοντας ότι «διαγράφεται κίνδυνος διαταραχής στην παροχή σημαντικής υπηρεσίας που δύσκολα μπορεί να αντικατασταθεί και σε τομέα στον οποίο δύσκολα θα μπορούσε να εισέλθει κάποιος ανταγωνιστής (π.χ. ο εθνικός πάροχος υποδομής)».
Προκειμένου μια υπηρεσία να θεωρηθεί ως «σημαντική», δεν απαιτείται, κατά το Γενικό Δικαστήριο, η επιχείρηση που παρέχει την υπηρεσία να διαδραματίζει βασικό συστημικό ρόλο για την οικονομία μιας περιφέρειας του οικείου κράτους μέλους ούτε να είναι επιφορτισμένη με υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος ή με υπηρεσία σημασίας εθνικής κλίμακας. Συνακόλουθα, λαμβανομένης υπόψη της αδυναμίας διασφάλισης εντός σύντομου χρονικού διαστήματος από άλλες, ανταγωνίστριες, αεροπορικές εταιρίες του άμεσου επαναπατρισμού 200000 έως 300000 επιβατών της Condor προς 50 έως 150 διαφορετικούς προορισμούς, η Επιτροπή ορθώς κατέληξε στη διαπίστωση περί ύπαρξης κινδύνου διαταραχής στην παροχή σημαντικής υπηρεσίας η οποία δύσκολα μπορούσε να αντικατασταθεί και τελικώς στο συμπέρασμα ότι η έξοδος της Condor από την αγορά ήταν πιθανό να προκαλέσει μείζονες ανεπάρκειες στην αγορά αυτή.
Τέλος, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει επίσης ως αβάσιμη την αιτίαση της προσφεύγουσας κατά την οποία η Επιτροπή προέβη σε ελλιπή και ανεπαρκή εξέταση της προϋπόθεσης περί εφάπαξ ενίσχυσης διάσωσης την οποία θέτει το σημείο 74 των κατευθυντηρίων γραμμών.
Κατά δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει τον λόγο ακυρώσεως με τον οποίο προβάλλεται παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως την οποία υπέχει η Επιτροπή και, συνακόλουθα, απορρίπτει την προσφυγή στο σύνολό της.
(
1
)	Απόφαση C(2019) 7429 τελικό της Επιτροπής, της 14ης Οκτωβρίου 2019, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.55394 (2019/N) – Γερμανία – Ενίσχυση διάσωσης της Condor (EE 2020, C 294, σ. 3).
(
2
)	Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και αναδιάρθρωση μη χρηματοπιστωτικών προβληματικών επιχειρήσεων (ΕΕ 2014, C 249, σ. 1, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές).