61977C0116(01)
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
GERHARD REISCHL
της 23ης Οκτωβρίου 1979 (
*1
)
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
Οι τρεις υποθέσεις που ενεγράφησαν σήμερα στο πινάκιο ενώθηκαν προς διευκόλυνση της διαδικασίας και έκδοση κοινής αποφάσεως με Διάταξη της 2ας Δεκεμβρίου 1977. Κατόπιν αιτήσεως της ενάγουσας Scholten Honig, η οποία επιθυμεί όπως οι άλλες ενάγουσες στις δύο άλλες διαδικασίες μη λάβουν γνώση των λεπτομερειών υπολογισμού του αιτήματός της αποζημιώσεως, το Δικαστήριο διέταξε όπως η υπόθεση 143/77 διαχωριστεί από τις άλλες δύο υποθέσεις, με Διάταξη της 7ης Μαρτίου 1979.
Εν τούτοις, νομίζω ότι μπορώ σήμερα να αναπτύξω κοινές προτάσεις και για τις τρεις υποθέσεις. Πράγματι, ως προς το ουσιώδες, στο σημερινό στάδιο της διαδικασίας, πρόκειται απλώς περί του αν τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα παραβίασαν κανόνες δικαίου κατά κάποιο τρόπο, πράγμα που συνιστά την προϋπόθεση γενέσεως της ευθύνης τους για υπηρεσιακό πταίσμα. Εν πάση περιπτώσει, λαμβανομένου υπόψη του περιορισμού του αντικειμένου της προφορικής διαδικασίας περί του οποίου ενημερώθηκαν οι διάδικοι, δεν υφίσταται ακόμα λόγος εξετάσεως της ζημίας που υποτιθεμένως προκλήθηκε ούτε των λεπτομερειών αυτής της ζημίας κατά τρόπο που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τα εμπορικά συμφέροντα της ενάγουσας Scholten Honig ή των μετ' αυτής συμβληθέντων.
Όσον αφορά τα τρία αυτά σημεία ανέπτυξα ήδη προτάσεις στις 20 Ιουνίου 1978. Το σύνολο των νομικών και οικονομικών προβλημάτων που τίθενται είναι επίσης γνωστά στο Δικαστήριο από τις υποθέσεις 103 και 145/77 (Royal Scholten Honig και Tunnel Refineries Limited κατά Intervention Board for Agricultural Produce, απόφαση της 25.10.1978, Slg. 1978, σ. 2037), στις οποίες επίσης ανέπτυξα τις προτάσεις μου στις 20 Ιουνίου 1978 (Slg. 1978, σ. 2007). Μπορώ, επομένως, να μη προβώ σε ορισμένο αριθμό προκαταρκτικών παρατηρήσεων περί της κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα της ζάχαρης και περί της συναφούς επιβολής συνεισφοράς στην παραγωγή ισογλυκόζης, υγρού γλυκαντικού που ανταγωνίζεται τη ζάχαρη· για περισσότερη ευκολία, ας μου επιτραπεί να παραπέμψω στις προαναφερθείσες προτάσεις.
Στις προτάσεις που ανέπτυξα στις τρεις αγωγές αποζημιώσεως λόγω υπηρεσιακού πταίσματος, υποστήριξα ότι αυτές θα έπρεπε να απορριφθούν ως αβάσιμες, διότι δεν υπήρχε έλλειψη νομιμότητας της κανονιστικής ρυθμίσεως που θέσπισε συνεισφορά για την ισογλυκόζη, και που αποτελούσε την υποτιθέμενη αιτία της ζημίας. Σχετικώς, μπόρεσα να παραπέμψω στις εξαντλητικές σκέψεις που είχα αναπτύξει σχετικώς με αυτό το ζήτημα στις προτάσεις μου επί των υποθέσεων 103 και 145/77, και οι οποίες ελάμβαναν επίσης υπόψη επιχειρήματα αναπτυχθέντα στο πλαίσιο υποθέσεων ευθύνης λόγω υπηρεσιακού πταίσματος.
Το Δικαστήριο δεν τάχθηκε με την άποψή μου ως προς την συνεισφορά σε παραγωγή ισογλυκόζης που θέσπισε ο κανονισμός 1111/77 (EE ειδ. έκδ. 03/018, σ. 86 επ.). Με απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 1978, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, ως προς τη συνεισφορά στην παραγωγή, η παραγωγή ισογλυκόζης και η παραγωγή ζάχαρης τύγχαναν διαφορετικής μεταχειρίσεως κατά το ότι η συνεισφορά δεν επεβάλλετο παρά επί της ζάχαρης Β, έτσι αποκληθείσας, ενώ βάρυνε το σύνολο της παραγωγής ισογλυκόζης και κατά το ότι μόνο η ζάχαρη δικαιούτο εγγυήσεως πωλήσεως στην τιμή παρεμβάσεως, καθώς και επιστροφών λόγω εξαγωγής. Κατά την άποψη του Δικαστηρίου, ακόμα και αν ληφθεί ως συγκριτικό στοιχείο, εκσυγχρονισμένα εργοστάσια ζάχαρης που παράγουν σημαντικές ποσότητες ζάχαρης Γ και για τις οποίες, για το λόγο αυτό, θα μπορούσε να στηριχθεί κανείς σε επιβαρύνσεις λόγω παραγωγής κυμαινόμενες μεταξύ 3,81 και 13,52 λογιστικών μονάδων για 100 χιλιόγραμμα παραγόμενης ζάχαρης, πρέπει, ωστόσο, εν πάση περιπτώσει, να λαμβάνεται υπόψη ότι η παραγωγή τεύτλων υφίσταται το 60 % των μέσων επιβαρύνσεων που οφείλονται στη συνεισφορά λόγω παραγωγής και ότι οι παραγωγείς ζάχαρης είναι επίσης σε θέση να μειώσουν το ύψος των επιβαρύνσεων περιορίζοντας την παραγωγή. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο έκρινε με την απόφασή του ότι πρόκειται περί «προφανώς αθέμιτης επιβαρύνσεως» υφιστάμενης από τους παραγωγούς ισογλυκόζης, η οποία πρέπει να θεωρηθεί ως παραβίαση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων του άρθρου 40, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΟΚ· γι' αυτό το λόγο ο κανονισμός 1111/77 είναι ανίσχυρος στο μέτρο που, με τα άρθρα 8 και 9, θέσπισε συνεισφορά στην παραγωγή ισογλυκόζης ανερχόμενη σε 5 λογιστικές μονάδες ανά 100 χιλιόγραμμα ξηράς ουσίας για την περίοδο που αντιστοιχεί στην περίοδο εμπορίας ζάχαρης 1977/1978.
Κατόπιν αυτής της αποφάσεως, ήταν σαφές ότι οι αγωγές αποζημιώσεως λόγω υπηρεσιακού πταίσματος δεν μπορούσαν να απορριφθούν για τους λόγους που είχα προτείνει. Για το λόγο αυτό, σ' αυτές τις διαδικασίες, ζητήθηκε από τους διαδίκους, με έγγραφο της 21ης Νοεμβρίου 1978, να καθορίσουν τις ζημίες που υποτιθεμένως υπέστησαν, να δώσουν τη γνώμη τους περί του αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της συμπεριφοράς των κοινοτικών οργάνων και των εν λόγω ζημιών και, λαμβάνοντας υπόψη την απόφαση που εκδόθηκε στις υποθέσεις 83 και 94/76, 4, 15 και 40/77 (Bayerische HNL Vermehrungsbetriebe GmbH & Co. KG και λοιποί κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, απόφαση της 25.5.1978, Slg. 1978, σ. 1209), να καταθέσουν τις παρατηρήσεις τους επί του αν, από τη φύση της, η ζημία της οποίας ζητείται η αποκατάσταση μπορούσε να συνεπάγεται ευθύνη της Κοινότητας βάσει του άρθρου 215 της Συνθήκης ΕΟΚ.
Στα υπομνήματά τους, που και συμπλήρωσαν κατόπιν των ερωτήσεων που τους υπέβαλε το Δικαστήριο, οι ενάγουσες θεωρούν ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις που απαιτούνται για την ευθύνη της Κοινότητας λόγω υπηρεσιακού πταίσματος, βάσει του άρθρου 215 της Συνθήκης ΕΟΚ και, λεπτομερώς, προβάλλουν τους ακόλουθους ισχυρισμούς προς στήριξη των αιτημάτων τους:
—
Η ενάγουσα Amylum, η οποία δεν κατέβαλε τη συνεισφορά στην παραγωγή, ισχυρίζεται ότι αντ' αυτής αναγκάστηκε να παράσχει τραπεζικές εγγυήσεις που προκάλεσαν έξοδα. Επίσης, λόγω της συνεισφοράς στην παραγωγή, περιόρισε την παραγωγή ισογλυκόζης και, αντ' αυτής, παρήγαγε άλλα προϊόντα με βάση το άμυλο. Για το λόγο αυτό, τα κέρδη της μειώθηκαν και υπέστη και ζημίες εφόσον αναγκάστηκε να περιορίσει την παραγωγή αμύλου, βασικού υλικού που χρησιμοποιείται για την παραγωγή ισογλυκόζης. Επιπλέον, αναγκάστηκε να προβεί σε έξοδα για να υποστηρίξει τα συμφέροντά της ενώπιον των βελγικών αρχών, πράγμα το οποίο, συνολικά, λαμβανομένων υπόψη των σχετικών τόκων, αντιπροσωπεύει ποσό 106610456 βελγικών φράγκων. Θα επανέλθω στις προτάσεις μου επί της επικουρικής μειώσεως του ποσού της ζημίας.
—
Η προσφεύγουσα Tunnel Refineries, η οποία και αυτή δεν κατέβαλε συνεισφορά στην παραγωγή, ισχυρίζεται ότι η εν λόγω συνεισφορά την ανάγκασε να μειώσει την παραγωγή ισογλυκόζης σε σχέση με τον αρχικά προβλεπόμενο όγκο. Κατά συνέπεια, και αυτή παρήγαγε μικρότερη ποσότητα αμύλου: αναγκάστηκε επίσης, εν μέρει, να το μεταποιήσει σε άλλα προϊόντα. Επιπλέον, υπέστη ζημίες διότι, κατά την παραγωγή ισογλυκόζης, το κόστος ανά παραγωγική μονάδα ήταν μεγαλύτερο, διότι το εργοστάσιο αμύλου της ενάγουσας δεν μπόρεσε να χρησιμοποιηθεί πλήρως, καθόσον κατέστη αναγκαίο να γίνουν επενδύσεις ώστε να καταστεί δυνατή η μεταποίηση του αμύλου σε άλλα προϊόντα και να τροποποιηθούν οι εγκαταστάσεις της επιχειρήσεως, διότι η παραγωγή άλλων προϊόντων επέφερε μικρότερα κέρδη και διότι το άμυλο, το παρασκευασθέν ως υποκατάστατο ή που δεν μπόρεσε να πωληθεί απευθείας, παρέστη ανάγκη να αποθεματοποιηθεί. Αν ληφθεί υπόψη εύλογος τόκος μέχρι τις 30 Νοεμβρίου 1978, προκύπτει συνολική ζημία 1020150 λιρών στερλινών, ενώ κανένας αριθμός δεν μπόρεσε να προβληθεί για την υποτιθέμενη απώλεια πελατείας και την απώλεια ευνοϊκότερων δυνατοτήτων αγοράς.
—
Τέλος, η ενάγουσα Koninklijke Scholten Honig, η οποία, στο μέτρο που η ισογλυκόζη παράχθηκε σε πειραματική επιχείρηση, κατέβαλε την συνεισφορά στην παραγωγή και δεν πέτυχε ακόμα την απόδοσή της, ισχυρίζεται ότι λόγω του συστήματος των συνεισφορών στην παραγωγή, αναγκάστηκε να σταματήσει οριστικά την παραγωγή ισογλυκόζης. Για το λόγο αυτό, δαπάνες επενδύσεων στις οποίες προέβη σε πειραματικές επιχειρήσεις, οι οποίες, εξάλλου, εργάστηκαν με ζημία και που προκάλεσαν επίσης ζημίες λόγω της απολύσεως προσωπικού και του γεγονότος ότι η παραγωγική ικανότητα του παράγοντος άμυλου αραβοσίτου εργοστασίου δεν χρησιμοποιείτο πλέον πλήρως, πρέπει επίσης να θεωρηθούν ως απωλεσθείσες. Επίσης, οι δαπάνες στις οποίες προέβη για την έρευνα, καθώς και οι εμπορικές δαπάνες που συνδέονται με την ισογλυκόζη, συμπεριλαμβανομένης της διαφημίσεως, οι δαπάνες για νομικές συμβουλές και οι οικονομικές συνέπειες που απορρέουν από τις συμβάσεις που συνήψε με τρίτες επιχειρήσεις για την απόκτηση αδειών και προμήθεια ενζύμων, πρέπει να θεωρηθούν ως ζημίες. Τέλος, ζημίες επίσης προέκυψαν από το γεγονός ότι υποχρεώθηκε να πωλήσει, σε μη συμφέρουσα τιμή, εργοστάσιο ισογλυκόζης του οποίου η ανοικοδόμηση είχε ήδη προχωρήσει κατά πολύ και από το γεγονός ότι κανένα πλέον κέρδος δεν μπορεί να προκύψει από αυτό το εργοστάσιο στο μέλλον. Στις 18 Ιανουαρίου 1979, το ύψος όλων αυτών των ζημιών αποτιμάται σε 147520000 φιορίνια.
Αντιθέτως, τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα υποστηρίζουν κυρίως ότι η θέσπιση συνεισφοράς στην παραγωγή ισογλυκόζης δεν συνιστά «επαρκώς χαρακτηριστική παραβίαση υπέρτερου κανόνα δικαίου προστατεύοντος τους ιδιώτες». Επίσης, αμφισβητούν την ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της συνεισφοράς και των υποτιθεμένων ζημιών και θεωρούν ότι, σε καμιά περίπτωση, δεν έχουν υποχρέωση αποκαταστάσεως όλων των βλαπτικών αποτελεσμάτων που επικαλούνται οι ενάγουσες και ότι, στην περίπτωση που η Κοινότητα θα εθεωρείτο υπεύθυνη, η υποχρέωση αποζημιώσεως θα έπρεπε μάλλον να περιοριστεί σε ορισμένες ζημίες.
1.
Για να κριθεί το σύνολο των ενδίκων ζητημάτων, πρέπει καταρχάς να γίνουν συνοπτικά οι ακόλουθες διαπιστώσεις που δεν εγείρουν κανένα ειδικό πρόβλημα:
α)
Η διαδικασία αφορά το μόνο ζήτημα αν, με τη θέσπιση του κανονισμού 111/77 που επιβάλλει συνεισφορά στην παραγωγή ισογλυκόζης, παραβιάστηκε υπέρτερος κανόνας δικαίου, συνεπαγόμενος ως εκ τούτου υποχρέωση της Κοινότητας προς αποκατάσταση. Αντιθέτως, δεν υφίσταται λόγος να εξεταστεί λεπτομερώς το πώς εκτιμάται η συμπεριφορά της Επιτροπής κατά τη θέσπιση αυτής της κανονιστικής ρυθμίσεως, αν κατ' αυτό το χρονικό σημείο οι ενδιαφερόμενοι μπορούσαν ήδη να οδηγηθούν στη λήψη ορισμένων αποφάσεων ως προς τη διαχείριση των επιχειρήσεών τους και αν οι συνέπειες αυτών των αποφάσεων εμφανίζουν αιτιώδη σύνδεσμο με τη συμπεριφορά, ενδεχομένως μη νόμιμη, της Επιτροπής.
Αυτή η παρατήρηση αφορά τις σκέψεις της ενάγουσας Scholten Honig που περιέχονται σε συμπληρωματικό υπόμνημα, κατόπιν της εκδόσεως της προδικαστικής αποφάσεως στις υποθέσεις 103 και 145/77, και οι οποίες αναφέρονται προφανώς σε περιστάσεις προγενέστερες της θεσπίσεως του κανονισμού 1111/77. Σ' αυτή τη συγκυρία, δεν παρίσταται ανάγκη συνεχίσεως της έρευνας αν μια τέτοια τροποποίηση ή τέτοια συμπλήρωση των ισχυρισμών φαίνεται παραδεκτή, πράγμα που τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα αμφισβητούν παρατηρώντας ότι, στην ίδια την αγωγή, δεν γίνεται λόγος παρά περί ευθύνης λόγω θεσπίσεως του κανονισμού 1111/77. Αυτό που έχει περισσότερη σημασία είναι ότι, κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, ο εκπρόσωπος της Scholten Honig κατέδειξε σαφώς ότι, στην πραγματικότητα, ο επιδιωκόμενος σκοπός δεν είναι η τροποποίηση ή η με αυτόν τον τρόπο επέκταση των ισχυρισμών. Κατ' αυτόν, η ενάγουσα δεν ανέφερε την προ της θεσπίσεως του επίμαχου κανονισμού περίοδο παρά για να καταδείξει ότι, ήδη από εκείνη την εποχή, η διεύθυνση της επιχειρήσεως είχε εξετάσει τα μέτρα που επιβάλλονταν. Δήλωσε ότι οι σχετικές αποφάσεις δεν ελήφθησαν ωστόσο παρά μετά τη θέσπιση του κανονισμού 1111/77 και ότι, για το λόγο αυτό, το μόνο που έχει σημασία για τη Scholten Honig είναι η υποχρέωση αποκαταστάσεως που απορρέει από τη θέσπιση συνεισφοράς στην παραγωγή και όχι ήδη από τις προπαρασκευαστικές εργασίες.
β)
Δεν υφίσταται καμιά αμφισβήτηση, η οποία άλλωστε, κατά τη γνώμη μου, δεν θα μπορούσε να υποστηριχθεί, ως προς το γεγονός ότι η θέσπιση της συνεισφοράς στην παραγωγή ισογλυκόζης συνιστά μέτρο οικονομικής πολιτικής που ελήφθη δυνάμει διακριτικής εξουσίας, σχετικώς εκτεταμένης. Στο πλαίσιο της κοινής οργανώσεως των γεωργικών αγορών και σύμφωνα με τους σκοπούς του άρθρου 39 της Συνθήκης ΕΟΚ, επρόκειτο, και επ' αυτού παραπέμπω για τις λεπτομέρειες στις προτάσεις που ανέπτυξα στις προαναφερθείσες υποθέσεις, περί λήψεως μέτρων που είχαν ως σκοπό τη σταθεροποίηση της αγοράς της ζάχαρης, την οποία χαρακτήριζαν μεγάλα πλεονάσματα. Δεδομένου ότι το νέο γλυκαντικό, η ισογλυκόζη, που δεν αποτελούσε αντικείμενο περιορισμών παραγωγής, συνέβαλλε στην αύξηση αυτών των πλεονασμάτων, οι παραγωγείς αυτού του προϊόντος έπρεπε να συμμετάσχουν επίσης στη χρηματοδότηση της διαθέσεως των πλεονασμάτων, μέσω συνεισφοράς που θεωρείτο ότι αντιπροσώπευε αντιστάθμιση των πλεονεκτημάτων τιμής, των αντλούμενων από την οργάνωση των αγορών στον τομέα της ζάχαρης· συγχρόνως, έπρεπε να γίνουν ενέργειες κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μετριάσουν την εικαζόμενη μεγάλη ανάπτυξη αυτού του γλυκαντικού που επέτρεπε την πρόβλεψη νέας αυξήσεως των πλεονασμάτων.
Όπως προκύπτει από την πάγια νομολογία, τη σχετική με τις κανονιστικές πράξεις που συνεπάγονται επιλογή οικονομικής πολιτικής, οι ιδιώτες δεν μπορούν να αξιώσουν αποκατάσταση ζημίας που υπέστησαν παρά μόνον ενώπιον «παραβιάσεως επαρκώς χαρακτηριστικής υπέρτερου κανόνα δικαίου προστατεύοντος τους ιδιώτες» (βλ. για παράδειγμα τις εκδοθείσες αποφάσεις στην υπόθεση 5/71, Aktien-Zuckerfabrik Schöppenstedt κατά Συμβουλίου, απόφαση της 2.12.1971, Slg. 1971, σ. 975 και στις υποθέσεις 54 έως 60/76, Compagnie industrielle et agricole du Comté de Loheac και λοιποί κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, απόφαση της 31.3.1977, Slg. 1977, σ. 645).
γ)
Κατά την εκδοθείσα επί των υποθέσεων 103 και 145/77 απόφαση του Δικαστηρίου, η οποία αναγνωρίζει το ανίσχυρο του κανονισμού 1111/77 με την αιτιολογία ότι παραβιάζει την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων, είναι σαφές ότι η προαναφερθείσα ειδική προϋπόθεση, από την οποία εξαρτάται η ύπαρξη δικαιώματος προς αποκατάσταση, συντρέχει στο μέτρο που η παραβίαση κανόνα προστατεύοντος τους ιδιώτες είναι καθοριστική. Κατά την ιδία έννοια, μπορεί επίσης να γίνει παραπομπή στην εκδοθείσα επί των υποθέσεων 93/76 και 94/76, 4/77, 15/77 και 40/77 (HNL) απόφαση, στην οποία το Δικαστήριο τόνισε ότι η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων του άρθρου 40, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΟΚ, της οποίας η σημασία στο σύστημα της Συνθήκης είναι πρόδηλη, έχει ως προορισμό να προστατεύει τους ιδιώτες.
2.
Επί μακρόν δεν ήταν σαφές τι έπρεπε να νοείται ακριβώς ως «παραβίαση σαφώς χαρακτηριστική υπέρτερου κανόνα δικαίου».
Ασπαζόμενος τη γνώμη του προκατόχου μου, ο οποίος, στις προτάσεις που ανέπτυξε επί των υποθέσεων 63/72 και 69/72 (Wilhlern Werhahn Hansamühle και λοιποί κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, απόφαση της 13.11.1973, Slg. 1973, σ. 1929), είχε κρίνει ότι κατάφωρη παραβίαση διατάξεως ήταν απαραίτητη, σκέφθηκε καταρχήν ότι αυτή η προϋπόθεση δεν σενέτρεχε παρά ενόψει βαρέως πταίσματος (προτάσεις αναπτυχθείσες στις υποθέσεις 56 έως 60/74, Kurt Kampffmeyer Mühlenvereinigung και λοιποί κατά Συμβουλίου και Επιτροπής, απόφαση της 2.6.1976, Slg. 1976, σ. 711), όταν πρόκειται — βλέπε κατ' αυτήν την έννοια τη διατύπωση των προτάσεων που αναπτύχθηκαν στην υπόθεση 153/73 (Holtz και Willemsen GmbH κατά Συμβουλίου, απόφαση της 21.2.1974, Slg. 1974, σ. 675) — περί πολύ χαρακτηριστικής παραβιάσεως αυτών των διατάξεων ή περί πρόδηλης και σοβαράς αγνοήσεώς τους. Η θεωρία — παραπέμπω στο χρονικό του Ernst Werner Fuss περί της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου της σχετικής με την εξωσυμβατική ευθύνη της Κοινότητας λόγω ανίσχυρων κανονισμών, στον τόμο του Von der Heydte, σ. 173 επ. — έκρινε ότι αυτή η ερμηνεία δεν ήταν καθ' ολοκληρίαν ορθή και ότι δεν ήταν πειστική. Τονίζοντας ότι, για τη θέσπιση μέτρων οικονομικής πολιτικής, υφίσταται ευρεία διακριτική εξουσία, κατά την άσκηση της οποίας οι εκτιμήσεις οικονομικής πολιτικής, οι κρίσεις περί των υφισταμένων καταστάσεων, τα προγνωστικά επί των μελλοντικών εξελίξεων και των προτιμησιακών σκοπών διαδραματίζουν ορισμένο ρόλο, ο Fuss θεωρεί ότι, υπ' αυτές τις συνθήκες, μόνο η τήρηση των εξωτερικών ορίων αυτής της εξουσίας έχει σημασία· για το λόγο αυτό, κατά την εξέταση του αν συντρέχει περίπτωση παραβιάσεως επαρκώς χαρακτηριστικής κανόνα δικαίου, πρέπει να αναζητείται, αν μπορεί να αποκαλυφθεί υπέρβαση ή κάθε άλλος καταχρηστικός τρόπος ασκήσεως της ευρείας διακριτικής εξουσίας του προσβαλλόμενου κοινοτικού οργάνου. Ο συντάκτης του άρθρου νομίζει ότι μπορεί να ανεύρει στοιχεία ικανά να ενισχύσουν τη γνώμη του στις πρώτες αποφάσεις επί του θέματος, στο γεγονός για παράδειγμα ότι στις υποθέσεις 56 έως 60/74 δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην ύπαρξη αυθαιρέτου μειονεκτήματος, ενώ άλλοι παραλογισμοί της κανονιστικής ρυθμίσεως δεν είχαν χαρακτηρισθεί ως κατάχρηση εξουσίας, ή στο γεγονός ότι στην υπόθεση 74/74 (Comptoir national technique agricole κατά Επιτροπής, απόφαση της 14.5.1975, Slg. 1975, σ. 533) η υπέρβαση εξουσίας ήταν επίσης στο επίκεντρο της συζητήσεως.
Θα έπρεπε να είναι εφεξής σαφές ότι, για την ερμηνεία της εν λόγω φράσεως, το Δικαστήριο, εμπνεύστηκε πράγματι κατά μεγάλο βαθμό από τις σκέψεις του Fuss, στον ορισμό του, όμως, απέδωσε επίσης ορισμένο ρόλο σε στοιχεία που είχα αναφέρει στις ερμηνευτικές μου προσπάθειες. Από της δημοσιεύσεως της αποφάσεως HNL, που ήδη ανέφερα, γνωρίζομε ότι όσον αφορά την παραβίαση επαρκώς χαρακτηριστική υπέρτερου κανόνα δικαίου, πρέπει να στηριζόμεθα στις ακόλουθες σκέψεις.
Πρέπει να λαμβάνεται ως αφετηρία η αρχή ότι, προκειμένου περί κανονιστικών πράξεων που συνεπάγονται επιλογές οικονομικής πολιτικής, η ευθύνη των δημοσίων αρχών δεν γεννάται παρά εξαιρετικώς υπό ειδικές περιστάσεις. Πρέπει, αφενός, και αυτό παραπέμπει σε πλημμέλεια συμφυή με πράξη, η οποία είναι η υποτιθέμενη αιτία της ζημίας, ότι στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η αρμόδια αρχή περί εκδόσεως κανονισμών απολαύει ευρείας εξουσίας εκτιμήσεως, όπως για την οργάνωση της γεωργικής πολιτικής, η ευθύνη δεν μπορεί να γεννάται παρά αν έγινε υπέρβαση αυτής της διακριτικής εξουσίας κατά τρόπο πρόδηλο και σοβαρό. Πρέπει, αφετέρου, να λαμβάνονται υπόψη οι συνέπειες που απορρέουν από την προσβαλλόμενη πράξη. Σχετικώς, πρέπει να εφαρμόζεται η αρχή κατά την οποία «μπορεί να απαιτείται από τον ιδιώτη να υφίσταται, εντός ευλόγων ορίων, χωρίς να μπορεί να ζητήσει αποζημίωση από τους δημόσιους πόρους, ορισμέ να βλαπτικά για τα οικονομικά του συμφέροντα αποτελέσματα». Επιπλέον, στην εκδικασθείσα περίπτωση, το γεγονός ότι η επίπτωση του εξεταζόμενου μέτρου επί του στοιχείου του κόστους παραγωγής, του συνιστάμενου από την τιμή της φορβής ήταν μικρή, διαδραμάτισε ορισμένο ρόλο προς το σκοπό αυτό, έπρεπε να γίνει σύγκριση μεταξύ των διαπιστωθεισών αυξήσεων των τιμών και των οφειλομένων στις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών των ζωοτροφών αυξήσεων. Τέλος, έγινε επίσης λόγος περί της ανάγκης αποδείξεως αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της επιπτώσεως του επίμαχου μέτρου επί της αποδοτικότητας των εκμεταλλεύσεων των εναγουσών και «του μεγέθους των οικονομικών κινδύνων, των συμφυών με τις δραστηριότητες στους γεωργικούς τομείς για τους οποίους πρόκειται».
Υπό το φως αυτών των κριτηρίων τα οποία, εν τω μεταξύ, εφαρμόστηκαν και στις αποφάσεις που εκδόθηκαν στις 4 Οκτωβρίου 1979 στις υποθέσεις πληγουριού αραβόσιτου και Quellmehl (υποθέσεις 64/76 και 113/76, 167/78 και 239/78, 27/79, 28/79 και 45/79, Dumortier Frères και λοιποί κατά Συμβουλίου υπόθεση 238/78, Ireks-Arkady GmbH κατά Συμβουλίου και Επιτροπής· υποθέσεις 241/78, 242/78, 245/78 έως 250/78, DGV, Deutsche Getreideverwertung und Rheinische Kraftffutterwerke GmbH και λοιποί κατά Συμβουλίου και Επιτροπής· υποθέσεις 261 και 262/78, Interquell Stärke-Chemie GmbH & Co KG και Diamalt AG κατά Συμβουλίου και Επιτροπής) και που διευκρινίστηκαν εν μέρει, πρέπει να λυθεί η υπό κρίση διαφορά. Έτσι, είναι επίσης σαφές ότι μόνη η σημασία της παραβιασθείσας πράξεως δεν είναι καθοριστική και ότι, εν πάση περιπτώσει, πρέπει μάλλον να υφίσταται συμπληρωματικό στοιχείο για να χαρακτηρισθεί η παραβίαση — αναφέρω αυτό σε απάντηση του ερωτήματος που εγέρθηκε στο συμπληρωματικό υπόμνημα της Amylum, αν δηλαδή, σε περίπτωση παραβιάσεως θεμελιώδους αρχής του δικαίου δεν θα έπρεπε να γίνει απευθείας δεκτή η παραβίαση επαρκώς χαρακτηριστική κατά την έννοια της χρησιμοποιούμενης διατύπωσης. Αυτό προκύπτει από μόνο του λόγω του γεγονότος ότι στην απόφαση HNL το Δικαστήριο τόνισε τη σημασία της παραβιασθείσας αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων, αφενός, αφετέρου, όμως, εξέτασε επιπλέον την επίπτωση του επικρινόμενου μέτρου και τόνισε επίσης ότι έπρεπε να υφίσταται πρόδηλη και σοβαρή υπέρβαση των ορίων της διακριτικής εξουσίας.
3.
Στο πλαίσιο της εξετάσεως των προϋποθέσεων που πρέπει να συντρέχουν για να μπορεί να γίνεται λόγος περί παραβιάσεως επαρκώς χαρακτηριστικής υπέρτερου κανόνα δικαίου, θα εξετάσω καταρχάς την επίπτωση της προσβαλλόμενης πράξεως, ήτοι του κανονισμού 1111/77.
α)
Επ' αυτού, οι ενάγουσες παραπέμπουν, αφενός, στα αιτηθέντα ποσά αποζημιώσεως που προαναφέρθηκαν και τα συγκρίνουν με τα πολύ κατώτερα ποσά για τα οποία επρόκειτο στην απόφαση HNL. Παραπέμπουν, αφετέρου, στη διαπίστωση που έγινε στην απόφαση HNL, κατά την οποία το επίμαχο τότε μέτρο αφορούσε σημαντικό αριθμό επιχειρηματιών και υπογραμμίζουν ότι, αντιθέτως, στην προκειμένη περίπτωση, πρόκειται μόνο για το μικρό όμιλο των παραγωγών ισογλυκόζης, που είναι εύκολο να καθοριστεί.
Εν τούτοις, κατά τη γνώμη μου, αυτές οι δύο σκέψεις, χωριστά λαμβανόμενες, δεν επιτρέπουν την κατάληξη σε συμπέρασμα.
αα)
Αυτό ασφαλώς συμβαίνει με τη δεύτερη σκέψη την οποία επισήμανα. Το γεγονός ότι η προκειμένη περίπτωση αφορά ολόκληρο οικονομικό τομέα επιτρέπει να λεχθεί ότι δεν μπορεί να είναι καθοριστικό ότι αυτός ο οικονομικός τομέας είναι οργανωμένος κατά τρόπο που οι παραγωγικές μονάδες ανήκουν σε μικρό αριθμό επιχειρήσεων. Επιπλέον, θα σήμαινε κακή ερμηνεία της αποφάσεως HNL το συμπέρασμα ότι, ενώπιον περιορισμένου ομίλου ενδιαφερομένων, πρέπει πάντοτε να υποτίθεται ότι η επίπτωση είναι καθοριστική κατά την έννοια της διατυπώσεως της παραβιάσεως επαρκώς χαρακτηριστικής. Όμως, στην πραγματικότητα, απλώς λέγεται, στην απόφαση, ότι το επίμαχο μέτρο «έπληττε πολύ μεγάλες κατηγορίες επιχειρηματιών… έτσι ώστε αυτές οι επιπτώσεις μειώθηκαν κατά πολύ στο επίπεδο των ατομικών επιχειρήσεων». Ένας σύνδεσμος καθιερώνεται, επομένως, μεταξύ του αριθμού των ενδιαφερομένων και της φύσεως της επιπτώσεως. Δεν αποκλείεται, όμως, για το λόγο αυτό ότι, ακόμα και για περιορισμένο όμιλο ενδιαφερομένων, οι συνέπειες μπορεί να είναι ελάχιστες και ότι, φυσικά, το αντίθετο μπορεί επίσης να συμβεί. Ανεξαρτήτως του αριθμού των ενδιαφερομένων, πρέπει, επομένως, πάντοτε να λαμβάνεται υπόψη το μέγεθος των συνεπειών του προσβαλλόμενου μέτρου.
ββ)
Όσον αφορά, αφετέρου, τα αιτούμενα ως αποζημίωση ποσά, δεν είναι δυνατόν να θεωρηθούν ως αποδεδειγμένα με βεβαιότητα ως προς το ύψος τους. Πράγματι, πολλές αντιρρήσεις εγέρθηκαν σχετικώς, των οποίων η σημασία δεν μπορεί ευχερώς να αμφισβητηθεί και θα πρέπει, ενδεχομένως, να εξετασθούν περισσότερο.
—
Παραπέμπω, για παράδειγμα, στις σκέψεις που έγιναν κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση κατόπιν προτάσεως του Δικαστηρίου, επί του σημείου ποια είναι τα μειονεκτήματα που μπορούν τουλάχιστον να δικαιολογήσουν αποκατάσταση, σε περίπτωση ζημίας προκύπτουσας από ανίσχυρη κανονιστική πράξη. Έτσι — και επ' αυτού μπορώ επίσης να παραπέμψω στις αποφάσεις που εκδόθηκαν στις υποθέσεις του πληγουριού αραβοσίτου — ο άμεσος, αφύσικος και ειδικός χαρακτήρας μιας ζημίας μπορεί να ενέχει ορισμένη σημασία· επιπλέον, κατόπιν της εκδοθείσας στην υπόθεση 74/74, Slg. 1976, σ. 797, αποφάσεως, πρέπει να αναζητείται αν το διαφυγόν κέρδος πρέπει να αποκλείεται καταρχήν, εν πάση περιπτώσει όταν δεν υφίσταται προσβολή συμφέροντος νομικώς προστατευόμενου και πρέπει να εξετάζεται αν αυτό δεν εφαρμόζεται στις δαπάνες που γίνονται για νομικές συμβουλές, όπως αυτό συμβαίνει σε ορισμένα εθνικά δικαστήρια.
—
Υπενθυμίζω περαιτέρω ορισμένες αντιρρήσεις κατά του λεπτομερούς υπολογισμού των υποτιθεμένων ζημιών. Επ' αυτού, επιστήθηκε η προσοχή στο γεγονός ότι, δεδομένου ότι διατηρούν την αξία τους, οι επενδύσεις που προορίζονται για την παραγωγή υποκαταστάτων προϊόντων δεν μπορούν να θεωρούνται ως ζημίες από οικονομική άποψη. Ως προς τον υπολογισμό του διαφυγόντος κέρδους που συνεπάγεται η μείωση της παραγωγής ισογλυκόζης, υποστηρίχθηκε ότι, κακώς ελήφθη υπόψη το γεγονός ότι η ισογλυκόζη δεν υφίσταται καμιά επιβάρυνση, πράγμα που οδήγησε την ενάγουσα Amylum στο να μειώσει, επικουρικώς, το ποσό της αποζημιώσεως σε 55726569 βελγικά φράγκα. Επίσης, προβλήθηκε σχετικά ο ισχυρισμός ότι όλα τα στοιχεία του κόστους δεν ελήφθησαν υπόψη, για παράδειγμα, μεταξύ άλλων, η μείωση του κόστους λόγω εντατικότερης χρησιμοποιήσεως των εγκαταστάσεων των προοριζόμενων για την παραγωγή αμύλου. Παρατηρήθηκε, εξάλλου, ότι η ενάγουσα Tunnel Refineries κακώς υπέθεσε ότι επετεύχθη άμεσα ο αρχικά προβλεπόμενος για την παραγωγή σκοπός. Τέλος, ηγέρθηκαν επίσης αντιρρήσεις ως προς το «μεγαλύτερο κόστος αποθεματοποιήσεως» που εμφάνισε η Tunnel Refineries.
—
Πολλές αντιρρήσεις αφορούν τον αιτιώδη σύνδεσμο. Σ' αυτό το πλαίσιο τοποθετείται η υπόθεση, κατά την οποία η παραγωγή ισογλυκόζης είχε ήδη απολέσει οποιαδήποτε αποδοτικότητα ήδη από τη μη αμφισβητούμενη κατάργηση της συνεισφοράς στην παραγωγή και ότι, εν πάση περιπτώσει, ειδικότερα αν στο Βέλγιο είχε τοποθετηθεί σε ίση μοίρα με την παραγωγή ζάχαρης από φορολογική άποψη, δεν μπορούσε να υποστεί καμιά συμπληρωματική επιβάρυνση οποιασδήποτε φύσεως· έτσι, είναι σαφές ότι η συνεισφορά στην παραγωγή δεν υπήρξε η πραγματική αιτία της μετατροπής ή τουλάχιστον ότι, ακόμα και στην περίπτωση απαλλαγής από οποιαδήποτε συνεισφορά και ακόμα και εάν δεν ληφθούν υπόψη τα μεταφορικά, η ισογλυκόζη δεν θα απέφερε κανένα κέρδος.
Επίσης, ήδη από το 1975, δηλαδή πριν από τη θέσπιση της συνεισφοράς στην παραγωγή, η Tunnel Refineries είχε αποφασίσει να αυξήσει τις ικανότητες παραγωγής σε βαθμό ακόμα μικρότερο από τον αρχικώς προβλεφθέντα.
Επιπλέον, η οριστική διακοπή της παραγωγής της ενάγουσας Scholten Honig, καθώς και τα παραδείγματα της Tunnel Refineries και της Amylum απέδειξαν, ότι δεν ήταν ασφαλώς άμεση συνέπεια της θεσπίσεως της συνεισφοράς στην παραγωγή, πράγμα που έπρεπε να οδηγήσει στο να μη ληφθεί υπόψη κανένα από τα στοιχεία που συνδέονται μ' αυτήν (απώλεια των επενδύσεων, όπως και των επενδύσεων των σχετικών με τις πειραματικές εγκαταστάσεις, μελλοντικό διαφυγόν κέρδος).
—
Τέλος, προβλήθηκε ο ισχυρισμός ότι οι ενάγουσες είχαν συμβάλλει στην πρόκληση της ζημίας.
Έτσι, θα έπρεπε να είχε φανεί επικίνδυνη η απόφαση μεγάλων επενδύσεων στην παραγωγή ισογλυκόζης, σε περίοδο καλών περιστάσεων για την αγορά ζάχαρης και σε εποχή κατά την οποία υφίσταντο περιορισμοί παραγωγής, παρόλον ότι ήταν γνωστή η αυστηρή κανονιστική ρύθμιση και μάλιστα η δέσμευση αυτής της αγοράς, και παρόλον ότι κανένας δεν μπορούσε να ήταν βέβαιος ότι θα διατηρηθούν οι επιστροφές.
Η Tunnel Refineries, ειδικότερα, αποφάσισε εσπευσμένα να παραγάγει υποκατάστατα προϊόντα, διότι η επιχείρηση κακώς δεν είχε λάβει στα σοβαρά υπόψη την πρόταση της Επιτροπής να διατηρηθεί η συνεισφορά στην παραγωγή ισογλυκόζης σε 5 λογιστικές μονάδες (αυτή η πρόταση έγινε πράγματι δεκτή το Μάιο 1978). Το γεγονός ότι δύο ημέρες προ της εκδόσεως της αποφάσεως επί των υποθέσεων 103 και 145/77, επενδύσεις για τη μετατροπή των εγκαταστάσεων έγιναν ακόμα δεκτές, εμπίπτει επίσης σ' αυτή τη συγκυρία. Σχετικώς, το μειονέκτημα που προέκυψε από την καταβολή της συνεισφοράς στην παραγωγή από το Νοέμβριο 1977 μέχρι τον Οκτώβριο 1978 επί ικανότητας παραγωγής η οποία, στην αρχή, δεν χρησιμοποιήθηκε, εν πάση περιπτώσει, πλήρως, υπήρξε σαφώς κατώτερο από τις ζημίες των οποίων ζητείται η αποκατάσταση με την ασκηθείσα αγωγή.
Τέλος, ως προς τις αγωγές της Scholten Honig, προβλήθηκε η ακόλουθη αντίρρηση: έπρεπε να είχε φανεί ιδιαίτερα επικίνδυνη η ανοικοδόμηση ειδικού εργοστασίου για την παραγωγή ισογλυκόζης, αντί να επεκταθούν και να αναπτυχθούν οι υφιστάμενες εγκαταστάσεις, που χρησιμοποιούντο για την παραγωγή αμύλου, όπως έγινε με άλλες επιχειρήσεις. Στην περίπτωση της Scholten Honig, μπορεί επίσης να στηριχθεί κανείς στο γεγονός ότι οι δυσχέρειες οι οποίες, και εδώ, οδήγησαν στη λήψη εσπευσμένων αποφάσεων είχαν, ως προς το ουσιώδες, άλλες αιτίες (μικρό ίδιο κεφάλαιο, κακή απόδοση της παραγωγής αμύλου). Ιδίως, πρέπει να διαπιστωθεί η ύπαρξη συντρέχουσας ευθύνης της ενάγουσας, σε σχέση με την κατάρτιση συμβολαίων για την απόκτηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και την πώληση του εργοστασίου του Tilbury που πραγματοποιήθηκε σε τιμή σαφώς κατώτερη από την τιμή κατασκευής.
Κατά συνέπεια, και αν υποτεθεί ότι συντρέχει ευθύνη της Κοινότητας, δεν πρέπει να αποκλεισθεί ότι τέτοιες σκέψεις μπορούν να οδηγήσουν σε πολύ σημαντική μείωση των αιτουμένων ποσών, πράγμα που θα τους αφορούσε ενδεχομένως σε μεγάλο βαθμό την πειστική τους δύναμη, όπως ήδη καταδεικνύει το μόνο παράδειγμα της Amylum. Εν τούτοις, δεν παρίσταται ανάγκη οριστικών διευκρινίσεων επ' αυτού του σημείου· άλλωστε, κατά τα προσκομισθέντα μέχρι τώρα στοιχεία στη δικογραφία, δηλαδή χωρίς να συνεχισθεί η εξέταση ενδεχομένως με πραγματογνώμονες, αναμφίβολα δεν είναι δυνατό να το πράξω. Πράγματι, μπορεί να γίνει η σκέψη ότι τουλάχιστον η απόφαση HNL, στο μέτρο που αναφέρει την επίπτωση ανίσχυρης κανονιστικής πράξεως ως καθοριστικό κριτήριο, μπορεί να γίνει αντιληπτή κατά διαφορετικό τρόπο. Κατά την εν λόγω απόφαση, όλες οι δυνατές συνέπειες, ακόμα και οι λιγότερο άμεσες βλαπτικές συνέπειες της προσβαλλόμενης κανονιστικής ρυθμίσεως δεν έπρεπε να είναι καθοριστικές· για να δοθεί απάντηση, αν υφίσταται παραβίαση επαρκώς χαρακτηριστική κανόνα δικαίου, πρέπει μάλλον να λαμβάνονται υπόψη μόνο οι άμεσες συνέπειες επί του κόστους παραγωγής και της αποδοτικότητας.
β)
Αν εξεταστεί η προκειμένη περίπτωση υπ' αυτό το πρίσμα, πρέπει να στηριχθεί κανείς καταρχάς στο γεγονός ότι η αμφισβητούμενη συνεισφορά στην παραγωγή αντιπροσώπευε 15 % περίπου της αξίας της ισογλυκόζης. Πράγματι, ανερχόταν σε 15 % της τιμής παρεμβάσεως για τη ζάχαρη προς την οποία, όπως είναι γνωστό, λόγω των υφισταμένων πλεονασμάτων, προσέγγιζε η τιμή της αγοράς της ζάχαρης, σε συνάρτηση με την οποία καθοριζόταν με τη σειρά της η τιμή της ισογλυκόζης, λόγω της δυνατότητας μερικής υποκαταστάσεως της υφιστάμενης μεταξύ των δύο προϊόντων.
Ασφαλώς, πρέπει να γίνει δεκτό, ότι αυτή μόνο η σχέση δεν επιτρέπει παρά πολύ δύσκολα να γίνεται λόγος μόνο για συνέπειες εντελώς παρεπόμενες της συνεισφοράς στην παραγωγή. Εν τούτοις, αν ορθώς ερμηνευθεί η απόφαση HNL, το μόνο αυτό γεγονός δεν είναι καθοριστικό και πρέπει μάλλον να αποδειχθεί σύνδεσμος μεταξύ της αναφερθείσας επιπτώσεως και των οικονομικών κινδύνων που προφανώς είναι συμφυείς με την οικεία δραστηριότητα. Επ' αυτού, κατά τις παρατηρήσεις των εναγομένων κοινοτικών οργάνων, που μου φαίνονται πειστικές, πρέπει να εξεταστούν οι διακυμάνσεις των τιμών στην οικεία αγορά, αφενός, και οι ιδιαίτεροι κίνδυνοι αυτής της αγοράς, που προκύπτουν από την κανονιστική ρύθμιση στην οποία υπάγεται βάσει της κοινής οργανώσεως των αγορών στον τομέα της ζάχαρης, αφετέρου.
αα)
Όσον αφορά το πρώτο σημείο, είναι αληθές ότι οι αριθμοί τους οποίους προέβαλε αρχικά η Επιτροπή και το Συμβούλιο επί της εξελίξεως της τιμής της ζάχαρης στη διεθνή αγορά μεταξύ 1974 και 1977 (οι τιμές που ίσχυαν τότε ανέρχονταν σε 103 λογιστικές μονάδες περίπου για 100 χιλιόγραμμα, αφενός, και σε 12 λογιστικές μονάδες περίπου για 100 χιλιόγραμμα, αφετέρου) δεν μπορούν να θεωρηθούν ως καθοριστικοί, διότι η ισογλυκόζη η οποία, κατά τη νομολογία, πρέπει να εξομοιώνεται με την κοινοτική ζάχαρη, δεν παράγεται στη διεθνή αγορά. Εν τούτοις, είναι εξίσου βέβαιο ότι δεν είναι δυνατό ούτε να στηρίζεται κανείς αποκλειστικά στις επικαλούμενες από την ενάγουσα διακυμάνσεις σχετικά με τις τιμές του αραβόσιτου, της πρώτης ύλης για την παραγωγή ισογλυκόζης, στη διεθνή αγορά, ή στην εξέλιξη της κοινοτικής τιμής γι' αυτό το προϊόν, που είναι περισσότερο περιορισμένη, ακριβώς διότι η τιμή της ισογλυκόζης δεν καθορίζεται μόνο από αυτά τα δεδομένα, αλλά εξαρτάται και από τη διάρθρωση της τιμής της ζάχαρης.
Αν, τουναντίον, εξεταστεί η εξέλιξη της τιμής της ζάχαρης εντός της Κοινότητας, δηλαδή στην αγορά της οποίας οι ενάγουσες έπρεπε να φέρουν τον κίνδυνο, κατά την κρίσιμη περίοδο, προκύπτει εξαιρετικά εντυπωσιακός πίνακας, ο οποίος για τα έτη ελλείψεως 1974 και 1975 εμφανίζει, υπό την επίδραση των υψηλών τιμών της διεθνούς αγοράς, τιμές ανώτερες από την τιμή παρεμβάσεως και που προσεγγίζουν την τιμή κατωφλίου ή, σε ορισμένα κράτη μέλη, ήταν μάλιστα ανώτερες από την τιμή κατωφλίου, στα δε έτη που χαρακτηρίζονται από πλεονάσματα, όπως το έτος 1978, δείχνει ότι η τιμή της αγοράς ήταν συνάρτηση της τιμής παρεμβάσεως. Κατά συνέπεια, μπορεί να γίνεται λόγος περί διακυμάνσεως των τιμών της τάξεως του ποσού της επίμαχης συνεισφοράς στην παραγωγή ή ακόμα, αν γίνει σύγκριση της τιμής παρεμβάσεως του έτους 1974 με την τιμή κατωφλίου του έτους 1978, μπορεί τότε να γίνεται λόγος περί διακυμάνσεων της τάξεως των 14 λογιστικών μονάδων περίπου ανά 100 χιλιόγραμμα. Συγκρινόμενη μ' αυτούς τους αριθμούς, η συνεισφορά στην παραγωγή δεν μπορεί ασφαλώς να θεωρηθεί ως υπερβολική· τουναντίον, εντάσσεται περίπου στο πλαίσιο των κανονικών κινδύνων που είναι συμφυείς με την αγορά της ζάχαρης.
ββ)
Ανάλογη απάντηση μπορεί, χωρίς αμφιβολία, να δοθεί και στη δεύτερη σκέψη των εναγουσών, η οποία αφορά τη δυνατότητα αναφοράς στη συνεισφορά στην παραγωγή που εφαρμόζεται στη ζάχαρη Β. Δεδομένου ότι η συνεισφορά αυτή περιοριζόταν στο 30 % της τιμής παρεμβάσεως για τη ζάχαρη, ανερχόταν σε 9,5 λογιστικές μονάδες ανά 100 χιλιόγραμμα κατά την κρίσιμη περίοδο. Όμως, οι ζημίες οι οφειλόμενες στη χρηματοδότηση των εξαγωγών των πλεονασματικών ποσοτήτων ζάχαρης δικαιολογούσαν συνεισφορά 19,5 λογιστικών μονάδων ανά 100 χιλιόγραμμα. Λαμβανομένων υπόψη αυτών των μεγεθών, δεν φαίνεται σκόπιμο να γίνεται λόγος περί πραγματικού κινδύνου· πράγματι, κατά τη διάρκεια των περιόδων παραγωγής πλεονασματικής ζάχαρης, δεν υφίστατο ανάγκη περιορισμού της συνεισφοράς. Ενώπιον, όμως, μιας τέτοιας συνεισφοράς πλήττουσας τη ζάχαρη Β και στην περίπτωση που θα κατανεμόταν μεταξύ της συνολικής παραγωγής ζάχαρης Α και Β, η υφιστάμενη από τους παραγωγούς ζάχαρης επιβάρυνση κατά την περίοδο εμπορίας 1977/1978 θα ανερχόταν σε 3,54 λογιστικές μονάδες ανά 100 χιλιόγραμμα. Αν γίνει σύγκριση αποκλειστικά των επιβαρύνσεων που υπέστησαν οι παραγωγοί, αυτοί οι αριθμοί θα αποτελούσαν επίσης επιτρεπτή επιβάρυνση για την ισογλυκόζη, δηλαδή μπορεί να γίνεται λόγος περί ανάλογου κινδύνου για την ισογλυκόζη, που ισοδυναμεί περίπου στην επίμαχη συνεισφορά στην παραγωγή. M' αυτό τον τρόπο, υφίσταται επίσης εύλογη σχέση μεταξύ της επιβληθείσας επιβάρυνσης και του κινδύνου που είναι συμφυής με τον οικείο οικονομικό τομέα.
Η αντίρρηση των εναγουσών, κατά την οποία οι υπολογισμοί του Συμβουλίου που μόλις εξέθεσα περιέχουν λάθος στο μέτρο που δεν βασίζονται στη δυνατή επίπτωση επί των γεωργικών παραγωγών τεύτλων, κατά 60 %, δυσχερώς μπορεί να υποστηριχθεί. Πράγματι, το αναφερθέν ποσοστό λαμβάνει υπόψη επιβάρυνση 9,85 λογιστικών μονάδων ανά 100 χιλιόγραμμα και υπολογίζεται σε συνάρτηση με τις κατώτατες τιμές που τότε είχαν πράγματι εφαρμογή στα τεύτλα Α και Β. Δεν αποτελούσε, επομένως, αμετάβλητη αξία· λαμβανομένου υπόψη του επιδιωκόμενου σκοπού γεωργικής πολιτικής, δεν είναι καθόλου αναπόφευκτο η αύξηση της συνεισφοράς στην παραγωγή να συνεπαγόταν επίσης μείωση των κατωτάτων τιμών των τεύτλων, όπως δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αναπόφευκτο, και αυτό είναι επαρκές στοιχείο, στο πλαίσιο της εξετάσεως των κινδύνων στην οποία πρέπει να προβώ, το γεγονός ότι η αύξηση της συνεισφοράς στο μέτρο που δέχθηκε το Συμβούλιο θα οδηγούσε στην πλήρη διακοπή της παραγωγής ζάχαρης Β, δηλαδή στην πραγματικότητα στη μη καταβολή συνεισφοράς από τους παραγωγούς ζάχαρης.
γγ)
Κατά τη γνώμη μου, η εκτίμηση των επιπτώσεων του αμφισβητούμενου μέτρου υπό το φως των οικονομικών ποσοστώσεων δεν επιτρέπει την υπόθεση, όπως φαίνεται να το υπονοεί η απόφαση HNL, ότι τα κοινοτικά όργανα κατέστησαν ένοχα παραβιάσεως επαρκώς χαρακτηριστικής κανόνα δικαίου.
4.
Εξάλλου, όμως, πρέπει επίσης να τεθεί το ερώτημα αν, κατά την επεξεργασία και τη θέσπιση του κανονισμού 1111/77, τα κοινοτικά όργανα υπερέβησαν προδήλως τα όρια της πολύ ευρείας εξουσίας εκτιμήσεως, της οποίας απολαύουν στον τομέα της γεωργικής πολιτικής.
α)
Σχετικώς, οι προσφεύγουσες παραπέμπουν εν μέρει στη διαπίστωση που περιλαμβάνεται στην απόφαση επί των υποθέσεων 103 και 145/77, κατά την οποία η συνεισφορά στην παραγωγή ισογλυκόζης συνιστά «επιβάρυνση προφανώς μη νόμιμη».
Εν τούτοις, κατά τη γνώμη μου, αυτό μόνο του δεν επαρκεί. Ορθώς οι ενάγουσες παραπέμπουν στο γεγονός ότι, στην υπόθεση 114/76 (Bela-Mühle Josef Bergmann KG κατά Grows-Farm GmbH & Co. KG, απόφαση της 5.7.1977, Slg. 1977, σ. 1211), το ληφθέν με τον κανονισμό 563/76 μέτρο θεωρήθηκε ως προδήλως δυσανάλογο, και στο γεγονός ότι στην απόφαση HNL που την ακολούθησε το Δικαστήριο δεν θεώρησε, ωστόσο, αυτό το στοιχείο, ως αρκετό για να στηρίξει αγωγή αποζημιώσεως και απαίτησε τουναντίον τη συνδρομή επιβαρυντικών περιστάσεων που, όμως, δεν συνέτρεχαν, πράγμα που οδήγησε στην απόρριψη της αγωγής.
β)
Σ' αυτή τη συγκυρία, θεωρώ ότι είναι σκόπιμο να υπομνησθεί για μια ακόμη φορά ότι στην απόφαση HNL, που επανειλημμένα προαναφέρθηκε, το Δικαστήριο τόνισε ότι ανίσχυρες πράξεις δεν μπορούν να συνεπάγονται την ευθύνη των δημοσίων αρχών παρά σε εξαιρετικές και ειδικές περιστάσεις. Αυτό σημαίνει ότι η ύπαρξη κριτηρίων που χαρακτηρίζουν την παράβαση πρέπει να υπόκεινται σε πολύ αυστηρές προϋποθέσεις· πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλες οι περιστάσεις της συγκεκριμένης περιπτώσεως και όχι μόνο μια όψη όπως, στην προκειμένη περίπτωση, η διάκριση, και, σε περίπτωση ευθύνης, πρέπει να είναι δυνατό να συναχθεί η ύπαρξη υπερβάσεως εξουσίας που βρίσκεται στα όρια του αυθαιρέτου, δηλαδή πρέπει να βρισκόμαστε ενώπιον αποφάσεως που δεν στηρίζεται σε καμιά βάσιμη σκέψη ή στην οποία παρόμοιες σκέψεις παρέμειναν άνευ αποτελέσματος.
αα)
Κατά την απαραίτητη προς το σκοπό αυτό εξέταση, πρέπει κανείς να στηρίζεται σε σύγκριση των επιβαρύνσεων που υφίσταται η ζάχαρη και η ισογλυκόζη, η οποία ήδη διαδραμάτισε ρόλο στις υποθέσεις 103 και 145/77 και οι οποίες μάλιστα με οδήγησαν στο να θεωρήσω ότι η αιτίαση δυσμενούς διακρίσεως κατά των παραγωγών ισογλυκόζης σε σχέση με τους παραγωγούς ζάχαρης δεν ήταν βάσιμη. Θεωρώ, στην πραγματικότητα, ότι πάντοτε δικαιολογείται — ούτε η εκδοθείσα στις υποθέσεις 103/77 και 145/77 απόφαση αντιτίθεται σ' αυτό — η σύγκριση της καταστάσεως των παραγωγών ισογλυκόζης με την κατάσταση επιχειρήσεων παραγωγής ζάχαρης, εκσυγχρονισμένων και κειμένων σε κατάλληλο μέρος, και οι οποίες, λόγω ευνοϊκών συνθηκών παραγωγής, συμπληρώνουν όχι μόνο την ποσόστωση Β, αλλά και παράγουν σημαντική ποσότητα ζάχαρης Γ. Τουλάχιστον κατά την κρίσιμη εποχή, δηλαδή κατά τη θέσπιση του κανονισμού 1111/77, αυτές οι σκέψεις θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως ξένες προς τον οικείο τομέα και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, υπό τις παρούσες περιστάσεις, δεν είναι δυνατό να στηριχθεί κανείς κατά τρόπο αποφασιστικό στη σύγκριση με τη νέα κανονιστική ρύθμιση που θεσπίστηκε το 1979, μετά την απόφαση του Δικαστηρίου, και από τη θέση σε ισχύ της οποίας οι ενάγουσες ισχυρίζονται, όπως είναι γνωστό, ότι υπήρξαν τότε αντικείμενο σοβαρών διακρίσεων.
Αν, κατά τη διάρκεια της συγκρίσεως, η οποία νομίζω ότι είναι ορθόν να πραγματοποιηθεί, ληφθεί υπόψη το ότι μέρος της συνεισφοράς στην παραγωγή που βαρύνει τη ζάχαρη Β μετακυλίεται στους γεωργικούς παραγωγούς τεύτλων μέσω μικρότερης κατωτάτης τιμής για τα τεύτλα που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ζάχαρης — μια τέτοια διόρθωση, η ανυπαρξία της οποίας κρίθηκε από το Δικαστήριο ως ατυχής, θα μπορούσε να επιτευχθεί ευχερώς εκ των υστέρων και αναφέρεται στα υπομνήματα των εναγομένων κοινοτικών οργάνων στην υπό κρίση υπόθεση — τότε πράγματι προκύπτει ότι αυτοί οι παραγωγοί ζάχαρης υφίστανται περίπου την ίδια επιβάρυνση την οποία υφίστανται οι παραγωγοί ισογλυκόζης, δηλαδή μεταξύ 1,5 και 5,4 λογιστικών μονάδων ανά 100 χιλιόγραμμα, πράγμα που αποτελεί ισοσταθμισμένο μέσο όρο 5 λογιστικών μονάδων ανά 100 χιλιόγραμμα. Δεν νομίζω ότι, όπως ορισμένες ενάγουσες το προτείνουν, πρέπει να γίνει νέα διόρθωση αυτού του υπολογισμού λόγω του ότι κατά τη διάρκεια της περιόδου εμπορίας 1977/1978 η τιμή των τεύτλων Γ ήταν υποτιθεμένως κατώτερη. Αφενός, πράγματι, κατά τη θέσπιση του προσβαλλόμενου κανονισμού, το Συμβούλιο μπορούσε κάλλιστα να στηριχθεί στους αριθμούς που αφορούσαν την παρελθούσα περίοδο εμπορίας και, αφετέρου, δεν μπορώ να αποκλείσω την επιχειρηματολογία της Επιτροπής, που δεν αμφισβητήθηκε μέχρι τώρα, κατά την οποία δεν υφίστατο ενιαίο επίπεδο τιμών και κατά την οποία οι τιμές των τεύτλων Β ήταν επίσης εν μέρει ανώτερες από την προβλεπόμενη κατωτάτη τιμή.
Επομένως, δεν υφίσταται καμιά αμφιβολία ότι η μόνη σύγκριση των επιβαρύνσεων που υπέστησαν οι παραγωγοί δεν αρκεί για να δικαιολογήσει την αιτίαση περί δυσμενούς διακρίσεως κατά των παραγωγών ισογλυκόζης.
ββ)
Το βάσιμο αυτής της αιτιάσεως δέχθηκε το Δικαστήριο στις υποθέσεις 103 και 145/77, λαμβάνοντας επίσης υπόψη άλλες περιστάσεις: διότι, αντιθέτως προς ό, τι εφαρμοζόταν στη ζάχαρη, δεν υφίστατο εγγύηση πωλήσεως για την ισογλυκόζη, αφενός, και διότι καμιά επιστροφή λόγω εξαγωγής δεν προβλεπόταν γι' αυτό το προϊόν, αφετέρου, και, τέλος, διότι αντιθέτως προς ό, τι ίσχυε για τους παραγωγούς ζάχαρης, οι παραγωγοί ισογλυκόζης δεν είχαν τη δυνατότητα να επηρεάσουν το ποσοστό της συνεισφοράς με περιορισμούς της παραγωγής.
Όμως, για να είμαι ακριβέστερος, πρέπει να δεχθώ ότι η σημασία αυτών των παραγόντων ποικίλλει. Έτσι, πρέπει να ληφθεί υπόψη διότι, σύμφωνα με το άρθρο 4 του κανονισμού 1111/77, μπορούσε να προβλεφθεί επιστροφή λόγω εξαγωγής ισογλυκόζης (πράγμα ωστόσο που δεν είχε πρακτική σημασία εφόσον φαίνεται ότι η ισογλυκόζη δεν εξάγεται ως ισογλυκόζη) και ότι αυτή η κανονιστική ρύθμιση συμπληρώθηκε με τον κανονισμό 706/78 της 4ης Απριλίου 1978 (EE ειδ. έκδ. 03/020, σ. 194 επ.) κατά την έννοια ότι, ακόμα και στην εξαγωγή ισογλυκόζης ή υπό τη μορφή μεταποιημένων προϊόντων μπορεί να προβλεφθεί επιστροφή. Επιπλέον, πρέπει να γίνει δεκτό (ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι οι περιορισμοί στην παραγωγή, όπως αποδεικνύουν ακριβώς οι σχετικοί με τις προκληθείσες ζημίες υπολογισμοί στην προκειμένη περίπτωση, συνεπάγονται επίσης μειονεκτήματα διότι οι υφιστάμενες ικανότητες παραγωγής δεν χρησιμοποιούνται πλήρως) ότι, χωρίς να μπορεί να γίνεται λόγος περί υπερβάσεως εξουσίας, αυτή η άποψη θα μπορούσε χωρίς αμφιβολία να μη ληφθεί υπόψη διότι τα σύγχρονα εργοστάσια ζάχαρης μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως κατάλληλο κριτήριο συγκρίσεως. Γι' αυτά τα εργοστάσια, δηλαδή για τις εγκαταστάσεις που παράγουν επίσης ζάχαρη Γ σε σημαντική ποσότητα, αυτή η δυνατότητα δεν είχε στην πραγματικότητα παρά εντελώς θεωρητική σημασία βάσει της παραγωγής της ζάχαρης Γ, η οποία πρέπει να πωλείται στη διεθνή αγορά, μπορεί επίσης να υπολογιστεί περίπου ποια είναι η επίπτωση του περιορισμού στην παραγωγή με τη βοήθεια της κανονιστικής ρυθμίσεως των ποσοστώσεων στην κοινοτική αγορά, βάσει της κοινής οργανώσεως των αγορών στον τομέα της ζάχαρης και ο οποίος περιορισμός δεν προβλεπόταν για την ισογλυκόζη.
Στην ουσία, το μόνο αισθητό στοιχείο διακρίσεως που απομένει στο τέλος αυτής της εξέτασης είναι ότι δεν ίσχυε για την ισογλυκόζη η εγγύηση πωλήσεως. Το αν αυτό το στοιχείο είναι σημαντικό ώστε να δικαιολογεί την αιτίαση σοβαρής διακρίσεως είναι αμφίβολο, αν ληφθεί υπόψη ότι, παρόλα αυτά, η ισογλυκόζη μπόρεσε, όπως φαίνεται, να εξεύρει αγορά χωρίς μεγάλες δυσκολίες.
γγ)
Επιπλέον, αν ερμηνευθεί ορθώς η απόφαση HNL, το εν λόγω στοιχείο δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη μεμονωμένο, όπως ήδη τόνισα. Πρέπει να εκτιμηθεί στο πλαίσιο των γενικών περιστάσεων που επικρατούσαν στην κρίσιμη εποχή και μόνο τότε, ειδικότερα αφού εξεταστεί μήπως υφίσταντο τότε βάσιμοι λόγοι για να αναβληθεί η ίση μεταχείριση μεταξύ ισογλυκόζης και ζάχαρης και μήπως δεν δικαιολογείτο προσωρινό μειονέκτημα της ισογλυκόζης από την άποψη γεωργικής πολιτικής, θα δούμε αν μπορεί πράγματι να γίνεται λόγος περί σοβαρής υπερβάσεως εξουσίας εκ μέρους των κοινοτικών οργάνων.
Σχετικώς, παραπέμπω στις σκέψεις του Συμβουλίου που παρατήρησε ότι, στην πραγματικότητα, η ισογλυκόζη δεν βρίσκεται στην αγορά παρά μόνο από το 1976 και ότι αυτό το προϊόν, περί του οποίου τότε είχε κανείς λίγες μόνο βέβαιες γνώσεις, βρισκόταν εκείνη την εποχή στο προπαρασκευαστικό στάδιο της παραγωγής, της οποίας έπρεπε να αναμένεται ταχεία εξέλιξη. Ούτε πρέπει να λησμονείται ότι ήταν πολύ δυσχερής η σύγκριση των διαρθρώσεων αυτής της νέας βιομηχανίας με τις διαρθρώσεις της παραδοσιακής βιομηχανίας ζάχαρης. Επιπλέον, υφίσταντο κατά την κρίσιμη εποχή σοβαρές δυσχέρειες στο να τεθεί η ισογλυκόζη σε ίση μοίρα με τη ζάχαρη από την άποψη της θεσπίσεως και του υπολογισμού ποσοστώσεων παραγωγής, χωρίς τις οποίες δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί εγγύηση πωλήσεως στην αγορά της ζάχαρης που εμφάνιζε πλεονάσματα. Αυτές οι δυσχέρειες μπόρεσαν πράγματι να οδηγήσουν στην αναβολή της λύσεως του προβλήματος, πολλώ μάλλον που η κοινή οργάνωση των αγορών στον τομέα της ζάχαρης έπρεπε, εν πάση περιπτώσει, να διαρρυθμιστεί εκ νέου πριν από το 1980. Για να δοθεί απάντηση σ' αυτό, δεν μπορεί να διατυπωθεί επίσης η παρατήρηση ότι, μετά την έκδοση από το Δικαστήριο των αποφάσεων επί των υποθέσεων 103 και 145/77 που προαναφέρθηκαν, θεσπίστηκε κανονιστική ρύθμιση ποσοστώσεων που είχε εφαρμογή και στην ισογλυκόζη από την περίοδο εμπορίας 1979/1980 και αυτό εντός σχετικώς μικρής προθεσμίας (βλ. τον κανονισμό 1293/79 της 25.6.1979, EE ειδ. έκδ. 03/025, σ. 176 επ. και τον εκτελεστικό κανονισμό 1630/79 της 27.7.1979, EE ειδ. έκδ. 03/025, σ. 270 επ.). Δεν πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να λησμονείται ότι, κατά την επεξεργασία αυτής της κανονιστικής ρυθμίσεως των ποσοστώσεων, η κατάσταση είχε εκ νέου εξελιχθεί έτσι ώστε μπόρεσε να ληφθεί υπόψη η πραγματική παραγωγή και όχι μόνο οι ικανότητες παραγωγής που δύσκολα εκτιμώνται. Ούτε πρέπει να λησμονείται ότι αυτή η κανονιστική ρύθμιση των ποσοστώσεων φαίνεται να δημιούργησε, ακόμα και τώρα, σημαντικά προβλήματα, όπως αποδεικνύεται από τις ήδη εκκρεμούσες προσφυγές.
Κυρίως, θα υπενθυμίσω και το γεγονός ότι το Συμβούλιο είχε λάβει, κατά την κρίσιμη εποχή, απόφαση γεωργικής πολιτικής που μπορούσε να θεωρήσει επείγουσα ενώπιον των αυξανομένων πλεονασμάτων ζάχαρης και ότι, σχετικώς, όπως συχνά συμβαίνει σ' αυτό τον τομέα, εμφανίστηκαν συγκρούσεις μεταξύ των επιδιωκόμενων σκοπών. Όμως, κατά τη γνώμη μου, δεν συνιστά πλάνη ούτε απόφαση ξένη προς το επίμαχο θέμα αν, λαμβανομένων υπόψη των προαναφερθεισών δυσχερειών, το Συμβούλιο δέχθηκε τότε, για λόγους γεωργικής πολιτικής, ορισμένη διάκριση σε βάρος της ισογλυκόζης, που είναι δύσκολο να εκτιμηθεί και αν, στην απόφασή του, περιέλαβε ορισμένη κοινοτική προτίμηση. Σχετικώς, το γεγονός ότι η ισογλυκόζη δεν μπορεί στην πράξη να παραχθεί παρά με αραβόσιτο, ότι ο αραβόσιτος μπορεί να αποθεματοποιείται και ότι μπορεί να υφίσταται πολλές μεταποιήσεις σε μεγάλες επιχειρήσεις που ασκούν διαφοροποιημένες δραστηριότητες, καθώς και το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος του αραβόσιτου που χρησιμοποιείται στην παραγωγή ισογλυκόζης προέρχεται από τρίτες χώρες, διότι η κοινοτική παραγωγή είναι ελλειμματική σε μεγάλο βαθμό και διότι, όπως φαίνεται, ο παραγόμενος στην Κοινότητα αραβόσιτος προσφέρεται επίσης λιγότερο σ' αυτή τη μορφή μεταποιήσεως, διαδραμάτισαν ορισμένο ρόλο. Έπρεπε επίσης να ληφθεί υπόψη ότι η παραγωγή τεύτλων, που δεν μπορούν ευχερώς να αντικατασταθούν με άλλα προϊόντα, εμφανίζει πλεονάσματα και ότι τα τεύτλα που φθείρονται πολύ εύκολα δεν μπορούν να χρησιμεύσουν παρά στην παραγωγή ζάχαρης.
Αν ληφθεί υπόψη το σύνολο των στοιχείων αυτών, όπως πρέπει να γίνεται προκειμένου περί αποφάσεως αυτής της φύσεως, η οποία λαμβάνεται στο πλαίσιο της διακριτικής εξουσίας, είναι δυσχερές, μετά από εμπεριστατωμένη εξέταση όλων των απόψεων και ακόμα και αν δεν είναι δυνατό να μη γίνει δεκτή ορισμένη διάκριση σε βάρος της ισογλυκόζης, η οποία όμως δεν είναι κατάφωρη, να λεχθεί ότι, κατά τη θέσπιση της κανονιστικής ρυθμίσεως που κηρύχθηκε ανίσχυρη, τα κοινοτικά όργανα ενήργησαν κατά κατάχρηση εξουσίας, προσεγγίζουσα την αυθαιρεσία.
Υπό το φως της εξετάσεως στην οποία προέβην μέχρι τώρα, δεν είναι, επομένως, δυνατό να διαπιστωθεί η ύπαρξη στην προκειμένη περίπτωση παραβιάσεως επαρκώς χαρακτηριστικής υπέρτερου κανόνα δικαίου. Για το λόγο αυτό, δεν συντρέχει ουσιώδης προϋπόθεση για την αναγνώριση δικαιώματος αποκαταστάσεως των βλαπτικών αποτελεσμάτων μιας κανονιστικής ρυθμίσεως.
5.
Δεν είναι δυνατό να συναχθεί διαφορετικό συμπέρασμα όσον αφορά τις αγωγές των εναγουσών — ας μου επιτραπεί να το πω αμέσως — αν γίνει αναφορά στην παραβίαση κανόνων δικαίου, διαφορετικών από αυτούς που αναφέρθηκαν στην απόφαση επί των υποθέσεων 103 και 145/77.
Ο εκπρόσωπος της Tunnel Refineries αναφέρθηκε σ' αυτό, όταν υποστήριξε ότι, εκτός από την παραβίαση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων, τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα δεν είχαν επίσης λάβει υπόψη την αρχή της αναλογικότητας και ότι έπρεπε επίσης να τους προσαφθεί ότι παραβίασαν την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, λόγω του ότι η προσβαλλομένη κοινοτική ρύθμιση δεν περιέχει μεταβατικά μέτρα. Δεν είναι αναγκαίο να εξετάσω λεπτομερέστερα τώρα αυτές τις σκέψεις. Ως προς αυτό, παραπέμπω στην εξαντλητική εξέταση αυτών των απόψεων του ερωτήματος στις προτάσεις που ανέπτυξα στις εν λόγω αιτήσεις εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως και στις οποίες κατέληξα στο συμπέρασμα ότι δεν υφίσταντο τέτοιες παραβιάσεις. Εξακολουθώ να υποστηρίζω αυτή τη γνώμη (κατά την εξέταση του κύρους του κανονισμού 1111/77, δεν ήταν πλέον αναγκαίο το Δικαστήριο να ασχοληθεί με αυτό το σημείο)ειδικότερα, δεν μπορώ να ασπασθώ την άποψη της Tunnel Refineries, κατά την οποία οι διαπιστώσεις που έγιναν στην εκδοθείσα επί της υποθέσεως 74/74 απόφαση (Slg. 1975, σ. 533 επ.) σχετικά με διαφορετικά πραγματικά περιστατικά μπορούσαν ευχερώς να μεταφερθούν στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι ορθό, κατά τη γνώμη μου, ότι η διαπίστωση της υπάρξεως πρόδηλης διάκρισης συνεπάγεται ότι παραβιάστηκαν επίσης και η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και η αρχή της αναλογικότητας.
Αν γίνει δεκτή αυτή η γνώμη, και το ζήτημα επί του οποίου έγινε συζήτηση, αν οι αναφερόμενες από την Tunnel Refineries αρχές συνιστούν υπέρτερους κανόνες δικαίου που έχουν ως προορισμό την προστασία των ιδιωτών δεν έχει πλέον αντικείμενο διότι, ακριβώς απ' αυτή την άποψη, ο μη νόμιμος χαρακτήρας ήδη δεν υφίσταται και, κατά τον ίδιο τρόπο, μπορεί επίσης να αποφευχθεί το ζήτημα αν, υπ' αυτές τις συνθήκες, μπορεί να γίνεται λόγος περί παραβιάσεως επαρκώς χαρακτηριστικής.
6.
Επίσης, δεν παρίσταται ανάγκη να ασχοληθώ με το πρόβλημα του πταίσματος και το ενδεχομένως συναφές πρόβλημα αν, σε περίπτωση ανίσχυρης κανονιστικής ρυθμίσεως που συνεπάγεται βλαπτικά αποτελέσματα, η αποκατάσταση δεν οφείλεται παρά σε περίπτωση σοβαρού υπηρεσιακού πταίσματος.
Σχετικώς, περιορίζομαι στο να παρατηρήσω ότι, καταρχήν, μου φαίνεται ότι δύσκολα μπορεί να γίνει δεκτό, ότι στην περίπτωση κατά την οποία η πρώτη προϋπόθεση για την αναγνώριση υποχρεώσεως σε αποκατάσταση βλαπτικών αποτελεσμάτων μιας ανίσχυρης κανονιστικής ρυθμίσεως πληρούται, δηλαδή σε περίπτωση παραβιάσεως χαρακτηριστικής κατά την προηγουμένως δοθείσα έννοια, είναι δυνατό το κοινοτικό όργανο να απαλλαγεί της ευθύνης του. Εξάλλου, αν έπρεπε να αποδοθεί σημασία στο πταίσμα, θα έπρεπε να παρατηρηθεί μόνο, σε απάντηση των σχετικών παρατηρήσεων των εναγουσών, κατά τις οποίες τα κοινοτικά όργανα παρέλειψαν να εξετάσουν λεπτομερώς και εμπεριστατωμένα την κατάσταση των παραγωγών ισογλυκόζης, ειδικότερα όσον αφορά το κόστος παραγωγής του και τη συμβάλλουσα ικανότητα παραγωγής τους, ότι μια τέτοια εξέταση δεν έπρεπε να είναι απαραίτητη. Πράγματι, τέτοιες σκέψεις δεν αποτελούν, ορθώς, το επίκεντρο των απασχολήσεων των κοινοτικών οργάνων, αλλά μάλλον, εφόσον πρόκειτο κατά πρώτον περί της ίσης μεταχείρισης μεταξύ παραγωγών ζάχαρης και παραγωγών ισογλυκόζης, το ζήτημα αν η βαρύνουσα την ισογλυκόζη επιβάρυνση αντιστοιχούσε, grosso modo, προς τη βαρύνουσα τη ζάχαρη επιβάρυνση.
(Η σχετική με τα δικαστικά έξοδα πρόταση του εισαγγελέα παραλείπεται.)
8.
Συνοπτικά, προτείνω, επομένως, να απορριφθούν οι αγωγές αποζημιώσεως ως αβάσιμες.
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.