62003CC0402_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Vestre Landsret (duński sąd apelacyjny) dotyczy wykładni dyrektywy Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe (zwanej dalej „dyrektywą”)(2) . Dotyczy on, w istocie, ustalenia, czy dyrektywa ta, która przypisuje odpowiedzialność za produkty wadliwe zasadniczo producentowi, a jedynie subsydiarnie dostawcy, zezwala państwom członkowskim na zmianę takiego rozłożenia odpowiedzialności, a jeżeli tak, to w jakim stopniu.
2. Sąd odsyłający skierował do Trybunału pięć pytań dotyczących wykładni dyrektywy. Dotyczą one problematyki, która była już przedmiotem spraw C‑52/00 Komisja przeciwko Francji(3), C‑154/00 Komisja przeciwko Grecji(4) oraz C‑183/00 González Sánchez(5), a w szczególności ustalenia, czy dyrektywa zezwala, by odpowiedzialność za produkty wadliwe rozszerzyć na podmioty gospodarcze inne niż przez nią zdefiniowane.
II – Ramy prawne
A – Prawo wspólnotowe
3. Zgodnie z brzmieniem art. 1 dyrektywy „producent” jest odpowiedzialny za „szkodę wyrządzoną przez wadę w jego produkcie”. Zgodnie z rozumieniem dyrektywy pojęcie „producenta” obejmuje wytwórcę (art. 3 ust. 1) oraz importera do Wspólnoty (art. 3 ust. 2).
4. Artykuł 3 ust. 3 dyrektywy stanowi:
„W przypadku gdy producenta produktu nie można zidentyfikować, każdy dostawca produktu będzie traktowany jak jego producent, chyba że poinformuje osobę poszkodowaną w rozsądnym terminie o tożsamości producenta lub osoby, która dostarczyła mu produkt. To samo stosuje się w przypadku produktu przywożonego, jeżeli brak na nim wskazania tożsamości importera, określonego w ust. 2, nawet jeżeli nazwa producenta jest wskazana”.
5. Zgodnie z brzmieniem art. 13 dyrektywy:
„Niniejsza dyrektywa nie narusza uprawnień przysługujących osobie poszkodowanej z tytułu odpowiedzialności kontraktowej lub niekontraktowej lub szczególnego systemu odpowiedzialności istniejącego w chwili ogłoszenia dyrektywy”.
B – Prawo krajowe
6. W Danii dyrektywa została implementowana ustawą nr 371 z dnia 7 czerwca 1989 r. (zwanej dalej „ustawą duńską”).
7. Stosowne postanowienia tej ustawy mają następujące brzmienie:
Artykuł 4:
„1. Jak producent jest traktowany każdy, kto wytwarza produkt gotowy, półprodukt lub surowiec, każdy, kto wytwarza lub dokonuje zbioru produktów naturalnych, jak również każdy, kto przedstawia się jako producent, umieszczając na produkcie swoją firmę, znak towarowy lub inne oznaczenie odróżniające.
2. Jak producent jest również traktowany każdy, kto przywozi produkt do Wspólnoty w celu jego sprzedaży, najmu, leasingu albo jakiejkolwiek formy dystrybucji w ramach swej działalności gospodarczej.
3. Jak dostawca jest traktowany każdy, kto wprowadza produkt do obrotu w ramach swej działalności gospodarczej, a nie jest traktowany jak producent.
4. Jeżeli poszkodowany przez produkt wytworzony we Wspólnocie nie potrafi zidentyfikować producenta lub jeżeli poszkodowany przez produkt wytworzony w państwie trzecim nie potrafi zidentyfikować importera do Wspólnoty, każdy dostawca produktu będzie traktowany tak jak producent.
5. Ustępu 4 nie stosuje się, jeżeli dostawca poinformuje poszkodowanego, w rozsądnym terminie, o tożsamości i adresie producenta lub importera lub tożsamości i adresie osoby, która dostarczyła mu produkt. Dostawca nie może wskazywać poszkodowanemu podmiotu odpowiedzialnego z siedzibą poza Wspólnotą Europejską”.
Artykuł 10:
„Dostawca ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za wady w produkcie wobec poszkodowanych i odbiorców produktu w ramach łańcucha dystrybucji”.
Artykuł 11:
„1. Jeżeli, zgodnie z niniejszą ustawą, kilka osób jest odpowiedzialnych za tę samą szkodę, ich odpowiedzialność jest solidarna.
[…]
3. Kto, zarówno jako dostawca lub producent, wypłacił odszkodowanie poszkodowanemu lub odbiorcy produktu zgodnie z art. 4 ust. 2 lub ust. 4, wstępuje w prawa poszkodowanego wobec podmiotów działających wcześniej w łańcuchu produkcji i dystrybucji. […]”.
III – Stan faktyczny i postępowanie
8. W dniu 24 kwietnia 1998 r. Jette Mikkelsen i  Michael Due Nielsen nabyli tacę 30 jajek w sklepie Bilka Lavprisvarehus A/S (zwanym dalej „Bilka”).
9. Jajka te zostały wykorzystane w dniu 15 maja 1998 r. do przygotowania omletu, który J. Mikkelsen i M. Nielsen wspólnie zjedli.
10. W dniu 16 maja 1998 r. zarówno J. Mikkelsen jak i M. Nielsen zachorowali. Badania wykonane następnie w szpitalu wykazały, że oboje nabawili się salmonellozy.
11. Poszkodowani wnieśli powództwo przeciwko dostawcy Bilka, który przypozwał producenta Skov (od którego jajka te zostały zakupione).
12. Sąd pierwszej instancji uznał w swoim wyroku, że Bilka jako dostawca był odpowiedzialny za szkodę poniesioną przez J. Mikkelsen i M. Nielsena i może on wystąpić z roszczeniem regresowym przeciwko Skov, gdyż ten był odpowiedzialny jako producent jajek zawierających salmonellę.
13. Bilka i Skov wnieśli apelację, podnosząc, że art. 10 duńskiej ustawy jest niezgodny z dyrektywą. Vestre Landsret zdecydował się w drodze postanowienia z dnia 26 września 2003 r. zwrócić do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)	Pytanie pierwsze:
Czy dyrektywa Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe stoi na przeszkodzie reżimowi ustawowemu, zgodnie z którym dostawca ponosi bez ograniczeń, jak producent, odpowiedzialność wynikającą z dyrektywy?
2)	Pytanie drugie:
Czy wskazana dyrektywa stoi na przeszkodzie ustanowionemu w orzecznictwie reżimowi odpowiedzialności, zgodnie z którym dostawca ponosi bez ograniczeń określoną w orzecznictwie odpowiedzialność za szkodę na mieniu lub osobie konsumenta wyrządzoną wadą w produkcie wynikającą z winy po stronie producenta?
3)	Pytanie trzecie:
Czyniąc odesłanie do:
1) protokołu rady ministrów opublikowanego w BEUC‑News, Legal Supplement 12 listopad/grudzień 1985, str. 20 i 21, w którym stwierdza się w pkt 2:
»Statements on articles 3 and 12 [Oświadczenia w przedmiocie art. 3 i 12]: ‘Jeśli chodzi o wykładnię art. 2 i 10, Rada i Komisja są zdania, że nie ma przeciwwskazań, by każde z państw członkowskich wprowadziło do ustawodawstwa krajowego przepisy dotyczące odpowiedzialności dostawców, jako że ich odpowiedzialność nie została uregulowana dyrektywą. Istnieje również zgoda co do faktu, iż na mocy dyrektywy państwa członkowskie mogą ustanowić przepisy dotyczące ostatecznego podziału odpowiedzialności pomiędzy wielu odpowiedzialnych producentów (zob. art. 3) i dostawców’«,
2) artykułu 13 dyrektywy, który stanowi:
»Niniejsza dyrektywa nie narusza uprawnień przysługujących osobie poszkodowanej z tytułu odpowiedzialności kontraktowej lub niekontraktowej lub szczególnego systemu odpowiedzialności istniejącego w chwili ogłoszenia dyrektywy«,
stawia się pytanie, czy dyrektywa ta stoi na przeszkodzie prawnemu uregulowaniu przez państwo członkowskie odpowiedzialności dostawcy za produkt wadliwy, pod warunkiem że dostawca zdefiniowany jest tak jak w art. 3[4] ust. 3 zdanie pierwsze ustawy duńskiej, jako każdy, kto w ramach swej działalności gospodarczej wprowadza produkt do obrotu, a nie jest traktowany jak producent w rozumieniu definicji producenta zawartej w art. 3 dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za produkty wadliwe.
4)	Pytanie czwarte:
Czy dyrektywa (dyrektywa Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe) stoi na przeszkodzie temu, by państwa członkowskie wprowadziły przepis ustawowy dotyczący odpowiedzialności za produkt wadliwy, na mocy którego dostawca – niebędący producentem ani nietraktowany jak producent zgodnie z art. 3 dyrektywy – ponosi odpowiedzialność:
– jak producent w rozumieniu dyrektywy?
– za winę po stronie producenta, w oparciu o orzecznictwo z zakresu odpowiedzialności za szkodę na mieniu lub osobie konsumenta wyrządzoną produktem wadliwym?
Przedmiotowy przepis ustawowy zakłada, że:
a) dostawcą jest każdy, kto w ramach swej działalności gospodarczej wprowadza produkt do obrotu, a nie jest traktowany jak producent (art. 3[4] ust. 3 zdanie pierwsze ustawy duńskiej);
b) producent może zostać pociągnięty do odpowiedzialności i dostawca nie odpowiada zatem, jeżeli taka sytuacja nie ma miejsca (art. 10 ustawy duńskiej);
c) dostawcy służy roszczenie regresowe przeciwko producentowi (art. 11 ust. 3 ustawy duńskiej).
5)	Pytanie piąte:
Czy dyrektywa (dyrektywa Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe) stoi na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie utrzymywało wcześniejszą od dyrektywy zasadę, która nie wynika z przepisów ustawowych lecz z orzecznictwa, na mocy której dostawca – niebędący producentem ani nietraktowany jak producent w rozumieniu art. 3 dyrektywy – ponosi:
– odpowiedzialność jak producent w rozumieniu dyrektywy?
– odpowiedzialność za winę po stronie producenta, w oparciu o orzecznictwo z zakresu odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez produkty wadliwe na osobie lub mieniu konsumenta?
Przedmiotowa zasada orzecznictwa zakłada, że:
a) dostawcą jest każdy, kto w ramach swej działalności gospodarczej wprowadza produkt do obrotu, a nie jest traktowany jak producent (art. 3[4] ust. 3 pkt 1 ustawy duńskiej);
b) producent może zostać pociągnięty do odpowiedzialności i dostawca nie odpowiada zatem, jeżeli taka sytuacja nie ma miejsca (art. 10 ustawy duńskiej);
c) dostawcy służy roszczenie regresowe przeciwko producentowi (art. 11 ust. 3 ustawy duńskiej)”.
IV – Uwagi
14. Pisemne i ustne uwagi sformułowane w tej sprawie można podzielić na dwie kategorie. Z jednej strony są to stanowiska pozwanych w postępowaniu przed sądem odsyłającym – poszkodowanych – oraz rządu duńskiego, którzy podtrzymują tezę, zgodnie z którą dyrektywa dokonuje jedynie całkowitej harmonizacji odpowiedzialności producentów za produkty wadliwe i w świetle której państwa członkowskie zachowują zatem kompetencję do utrzymania lub przyjęcia uregulowań szczególnych w zakresie odpowiedzialności dostawców na zasadzie ryzyka. Z drugiej strony są to stanowiska powodów w postępowaniu przed sądem odsyłającym – Bilka i Skov – oraz rządu hiszpańskiego i Komisji, którzy wskazują, że dyrektywa ta przewiduje całkowitą harmonizację odpowiedzialności za produkty wadliwe, przypisując tę odpowiedzialność wyłącznie producentom i podmiotom gospodarczym zrównanym z producentami.
15. Rząd duński uzasadnia swą tezę dwoma różnymi argumentami. Po pierwsze, twierdzi on, iż art. 3 dyrektywy zawiera jedynie definicję producenta oraz podmiotów ekonomicznych z nim zrównanych. Z tego wynika a contrario, że dyrektywa nie reguluje odpowiedzialności pośredników, takich jak dostawca, w łańcuchu produkcji i dystrybucji. Taka interpretacja jest poparta art. 13 dyrektywy oraz dwoma oświadczeniami – drugim i szesnastym – zawartymi w protokole 1025. posiedzenia Rady z dnia 25 lipca 1985 r.
16. Pomocniczo rząd duński wyjaśnia, iż zgodnie z ustawodawstwem duńskim, odpowiedzialność dostawcy nie jest autonomiczna, ponieważ w świetle art. 10 i art. 11 ust. 3 ustawy duńskiej dostawca odpowiada wobec poszkodowanych jedynie w takim zakresie, w jakim byłby odpowiedzialny producent. Sytuacja dostawcy upodabnia się zatem do sytuacji dłużnika solidarnego. Uregulowania duńskie różnią się więc od reguły francuskiej uznanej za sprzeczną z dyrektywą w ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji(6) . Rząd duński wnioskuje z tego, że orzecznictwo to nie ma zastosowania do uregulowań duńskich.
17. Jeżeli taka interpretacja nie byłaby utrzymana, rząd duński prosi Trybunał o ponowne przeanalizowanie jego orzecznictwa, przynajmniej w zakresie odpowiedzialności dostawcy z powodu negatywnych skutków tego orzecznictwa dla ochrony interesów konsumentów. Gdyby zaś Trybunał uznał ustawę duńsk ą za sprzeczną z dyrektywą, rząd wnioskuje, by skutki wyroku zostały ograniczone w czasie do daty jego wydania.
18. Skov, Bilka, rząd hiszpański i Komisja powołują się w swoich argumentach zasadniczo na ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji(7) . Uważają, iż z wyroku tego wynika wniosek, że przepisy art. 3[4] ust. 3, art. 10 i 11 ustawy duńskiej naruszają dyrektywę.
19. Zdaniem tych interwenientów, drugie oświadczenie figurujące w protokole Rady należy interpretować w ten sposób, iż państwa członkowskie mogą ustanowić własne reguły dotyczące odpowiedzialności dostawcy, ale nie mogą przenosić na niego odpowiedzialności na zasadzie ryzyka za produkty wadliwe, takiej, jaką dyrektywa przypisała producentowi.
20. Skov podnosi również, że art. 10 ustawy duńskiej należy interpretować zgodnie z dyrektywą, która jego zdaniem wywiera skutek bezpośredni. Artykuł 10 ustawy duńskiej nie może tym samym nakładać na dostawcę cięższych obowiązków niż przewidziane w art. 3 dyrektywy. Na poparcie tej tezy powołuje się on na orzecznictwo Trybunału w sprawach: Von Colson i Karmann, Marleasing; Wagner, Miret oraz Faccini Dori(8) .
V – Ocena
A – Uwagi wstępne
21. W tej sprawie zasadniczą kwestią jest ustalenie, czy dyrektywa stoi na przeszkodzie takiemu jej zastosowaniu, zgodnie z którym dostawca (lub jakikolwiek inny pośrednik) ponosi bez ograniczeń odpowiedzialność jak producent na mocy dyrektywy.
22. Dyrektywa przewiduje uregulowanie odpowiedzialności na zasadzie ryzyka za produkty wadliwe. Zgodnie z art. 1 zainteresowani mogą dochodzić naprawienia szkód wyrządzonych przez produkt wadliwy, pod warunkiem że udowodnią związek przyczynowy pomiędzy wadą a szkodą (art. 4). W art. 1 jako odpowiedzialny jest wskazany producent wadliwego produktu.
23. Artykuł 3 dyrektywy zawiera definicję legalną pojęcia „producent” – a zatem podmiotu odpowiedzialnego – w rozumieniu dyrektywy. W szczególności jest nim:
– producent produktu gotowego, producent każdego surowca i każda osoba, która przedstawia się jako producent, umieszczając swą nazwę [firmę], znak handlowy [towarowy] lub inną wyróżniającą cechę [inne oznaczenie odróżniające] na produkcie (ust. 1);
– importer produktu [produktu gotowego] do Wspólnoty w celu sprzedaży, najmu, leasingu albo jakiejkolwiek innej formy dystrybucji w toku swej działalności gospodarczej (ust. 2);
– dostawca, jeżeli producenta lub importera nie można zidentyfikować, chyba że poinformuje poszkodowanego o tożsamości producenta lub osoby, która dostarczyła mu produkt w rozsądnym terminie (ust. 3).
24. Przepis ten został wprowadzony do prawa duńskiego poprzez art. 4 ust. 1, 2, 4 i 5 ustawy duńskiej w sprawie odpowiedzialności za produkty wadliwe. Jednakże ustawodawca duński dodał szczególną kategorię do katalogu podmiotów odpowiedzialnych przewidzianych w dyrektywie. Zgodnie z art. 10 ustawy duńskiej dostawcy odpowiadają za wady produktu bezpośrednio wobec poszkodowanych i dalszych odbiorców w łańcuchu dystrybucji. Zgodnie z definicją zawartą w art. 4 ust. 3 wskazanej ustawy dostawcą w rozumieniu art. 10 jest ten, kto wprowadza produkt do obrotu w ramach swojej działalności gospodarczej, a nie jest uznany za producenta.
25. W istocie sąd a quo wnosi, ażeby Trybunał określił, czy harmonizację odpowiedzialności za produkty wadliwe dokonaną w drodze dyrektywy należy uważać za harmonizację całkowitą, która nie pozostawia żadnego marginesu uznania państwom członkowskim w zakresie definicji kręgu podmiotów odpowiedzialnych.
26. W szeregu najnowszych ww. wyroków w sprawach Komisja przeciwko Francji, González Sánchez i Komisja przeciwko Grecji(9) Trybunał rozważał tę zasadniczą kwestię. W mojej opinii przedstawionej w tych sprawach uznałem, na podstawie analizy jej brzmienia, struktury i celów, wskazanych w preambule, że dyrektywa zmierza do całkowitej harmonizacji odpowiedzialności na zasadzie ryzyka za produkty wadliwe. Wynika z tego, iż margines uznania, jakim dysponują państwa członkowskie w zakresie wprowadzenia dyrektywy do krajowego porządku prawnego, jest w całości określony przez jej tekst. W oparciu o analogiczną argumentację we wcześniej wskazanych wyrokach Trybunał doszedł do tego samego wniosku, co jasno wynika z pkt 16–19 ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji.
27. W pkt 16 Trybunał stwierdził w szczególności, że margines uznania, którym dysponują państwa członkowskie, jest w całości określony przez samą dyrektywę i należy go wyprowadzić z jej brzmienia, celu i struktury.
28. Trybunał stwierdza następnie w pkt 17, iż dyrektywa, ustanawiając zharmonizowany reżim odpowiedzialności cywilnej producentów za szkody spowodowane przez produkty wadliwe, realizuje cel zapewnienia niezakłóconej konkurencji pomiędzy podmiotami gospodarczymi, ułatwienia swobodnego przepływu towarów i uniknięcia różnic w poziomie ochrony konsumentów.
29. Trybunał stwierdza ponadto w pkt 18, że dyrektywa nie zawiera żadnego przepisu, który upoważniałby wyraźnie państwa członkowskie do przyjęcia lub utrzymania, w sprawach które reguluje dyrektywa, surowszych postanowień w celu zapewnienia konsumentom wyższego poziomu ochrony.
30. Wreszcie w pkt 19 Trybunał podnosi, iż okoliczność, że dyrektywa przewiduje pewne wyjątki lub odsyła w pewnych kwestiach do prawa krajowego, nie oznacza, że w sprawach, które reguluje, harmonizacja nie jest całkowita.
31. Z tego względu Trybunał doszedł do wniosku, iż art. 13 dyrektywy nie może być interpretowany w ten sposób, że pozostawia on państwom członkowskim możliwość utrzymania ogólnego reżimu odpowiedzialności na zasadzie ryzyka za produkty wadliwe innego niż przewidziany w dyrektywie.
32. Następnie w pkt 22 ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji i w pkt 31–33 ww. wyroku w sprawie González Sánchez Trybunał uznał, iż reżim ustanowiony w drodze wskazanej dyrektywy nie wyklucza zastosowania innych reżimów odpowiedzialności umownej lub pozaumownej, które są oparte na innych podstawach, takich jak rękojmia za wady ukryte lub wina.
33. Zanim odpowiem na zadane pytania, przeanalizuję przede wszystkim, czy argumenty podniesione przez rząd duński i pozwanych w postępowaniu przed sądem odsyłającym zawierają nowe elementy w porównaniu z argumentami uprzednio wskazanymi oraz czy są one tego rodzaju, że mogą doprowadzić do rewizji tego orzecznictwa.
34. Rząd duński w sposób szczegółowy przedstawił tezę, zgodnie z którą dyrektywa zmierza jedynie do harmonizacji odpowiedzialności producenta. Niezależnie od częściowego uregulowania subsydiarnej odpowiedzialności dostawcy, w przypadku gdy nie można zidentyfikować producenta wadliwego produktu, co przewiduje art. 3 ust. 3 dyrektywy, celem tej dyrektywy nie jest ogólne uregulowanie odpowiedzialności dostawcy i innych pośredników. Rząd duński wnioskuje z tego, że państwa członkowskie utrzymały w tym zakresie swoje kompetencje ustawodawcze.
35.
Nie podzielam tej tezy ani argumentacji, na której się ona opiera. Jak wynika z orzecznictwa już wielokrotnie cytowanego, dyrektywa ma na celu całkowitą harmonizację odpowiedzialności na zasadzie ryzyka za produkty wadliwe. Uregulowanie takie obejmuje co najmniej definicję przedmiotu odpowiedzialności, mianowicie szkody wyrządzonej przez produkty wadliwe, krąg osób chronionych i, wreszcie, krąg podmiotów odpowiedzialnych. Zatem, jeśli by przyjąć, że dyrektywa zmierza do całkowitej harmonizacji, wynika z tego, iż definicja kręgu podmiotów odpowiedzialnych jest również wyczerpująca.
36. Z tej przyczyny państwa członkowskie nie są już upoważnione do rozszerzenia kręgu podmiotów odpowiedzialnych na dostawców i pozostałych pośredników, z wyjątkiem przypadków wyraźnie przewidziane w art. 3 ust. 3 dyrektywy.
37. Na poparcie swojej tezy rząd duński przywołał również dwa oświadczenia, jedno Rady, a drugie Rady i Komisji, które w zakresie dyrektywy zostały wpisane do protokołu 1025. posiedzenia Rady z dnia 25 lipca 1985 r.(10) . Chociaż nie były one przytoczone w sprawach wcześniej wskazanych, są przydatne dla wykładni dyrektywy.
38. Przed przystąpieniem do analizy trzeciego pytania, w ramach której dokładniej zbadam te oświadczenia, wskazuję, iż ani ich natura prawna, ani faktyczna zawartość nie mogą naruszać brzmienia, struktury ani celu dyrektywy.
39. Zarówno w swoich stanowiskach przedstawionych na piśmie, jak i na rozprawie powodowie w postępowaniu przed sądem odsyłającym i rząd duński podkreślali różnice, które, ich zdaniem, istnieją pomiędzy duńskimi uregulowaniami w zakresie odpowiedzialności dostawców na zasadzie ryzyka i art. 1386‑7 francuskiego kodeksu cywilnego, który został uznany przez Trybunał za sprzeczny z dyrektywą w ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji(11) .
40. W tym zakresie zwracam uwagę, iż w niniejszej sprawie chodzi przede wszystkim o ustalenie, czy przepis ustawowy, taki jak w przypadku przepisu duńskiego jest czy też nie jest sprzeczny z dyrektywą. Z przytoczonych różnic pomiędzy tymi dwoma przepisami nie można wywieść rozstrzygających argumentów na poparcie odpowiedzi na to pytanie.
41. W przypadku gdyby Trybunał nie podzielał opinii rządu, zgodnie z którą ustawodawstwo duńskie w zakresie odpowiedzialności dostawców na zasadzie ryzyka za produkty wadliwe jest zgodne z dyrektywą, tak jak została ona zinterpretowana w wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji, rząd duński wnosi do Trybunału o rewizję tego orzecznictwa.
42. Wydaje mi się, iż rewizja tego, niedawno wydanego, orzecznictwa jest niewłaściwa. W przywołanych wyrokach jak i w moich opiniach stwierdzono na podstawie analizy gramatycznej, systemowej i historycznej, że dyrektywa ma na celu całkowitą harmonizację. Argumenty przywołane przez rząd duński – a ograniczają się one zasadniczo do tego, że wykładnia Trybunału skutkuje, jego zdaniem, niewystarczającą ochroną konsumentów – nie mogą prowadzić do rezultatu, który byłby przeciwny jasnej intencji prawodawcy wspólnotowego, która jest wyrażona w dyrektywie.
43. Jeżeli dyrektywa dotycząca obszaru tak drażliwego i delikatnego jak odpowiedzialność za produkty wadliwe jest sprzeczna z rozwiązaniami jednego lub kilku państw członkowskich, należy starać się usunąć tę rozbieżność w ramach konstytucyjnego porządku wspólnotowego nie w drodze wykładni contra legem, ale poprzez inicjatywę prawodawcy wspólnotowego. Zresztą środki podjęte przez rząd duński w charakterze przewodniczącego Rady wskazują, iż jest on świadomy tej logiki konstytucyjnej(12) .
44. Ponadto, na wszelki wypadek, wskazuję, iż gdyby Trybunał chciał przyjąć wykładnię zalecaną przez rząd duński, skutkowałoby to nieuchronnie zmianą kierunku najnowszego orzecznictwa, takiego jak we wcześniej wskazanych sprawach Komisja przeciwko Francji i González Sánchez(13) . Taka wykładnia powodowałaby bowiem, że odpowiedzialność pierwotna producentów, którą wyraźnie ustanawia dyrektywa, zostałaby rozszerzona o inne ogniwa łańcucha produkcyjnego, a mianowicie o pośredników (dostawców).
45. Taka modyfikacja orzecznictwa spowodowałaby również, że argumenty przedstawione przez Trybunał – brzmienie, struktura i okoliczności poprzedzające przyjęcie dyrektywy – przemawiające za całkowitą harmonizacją, która przypisuje odpowiedzialność za produkty wadliwe na zasadzie ryzyka tylko producentowi, nie mogłyby się utrzymać.
B – W przedmiocie pytania pierwszego
46. Pytanie pierwsze dotyczy podmiotów gospodarczych innych niż producenci, takich jak wskazani w art. 3 ust. 3 dyrektywy. Sąd odsyłający, poprzez pytanie, chce się dowiedzieć, czy ten przepis stoi na przeszkodzie zasadzie prawa krajowego, zgodnie z którą dostawcy odpowiadają bez ograniczeń jak producenci na mocy dyrektywy.
47. Odpowiedź na to pytanie można łatwo wywnioskować z wcześniej wskazanego orzeczenia w sprawie Komisja przeciwko Francji. W sprawie tej chodziło o przepis francuskiego kodeksu cywilnego (art. 1386‑7), który w zakresie odpowiedzialności zrównywał dostawców z producentami. Trybunał orzekł, że takie całkowite zrównanie jest sprzeczne z dyrektywą ze względu na fakt, iż art. 3 ust. 3 dyrektywy przewiduje jedynie odpowiedzialność subsydiarną, w przypadku gdy tożsamość producenta jest nieznana.
48. Z porównania art. 1386‑7 francuskiego kodeksu cywilnego i art. 10 ustawy duńskiej wynika, że te dwa przepisy są w dużej mierze podobne.
49. Artykuł 1386‑7 francuskiego kodeksu cywilnego stanowi, że sprzedawca, wynajmujący, z wyjątkiem leasingodawcy lub wynajmującego o charakterze zbliżonym do leasingodawcy lub jakikolwiek inny zawodowy dostawca są odpowiedzialni za brak bezpieczeństwa produktu na tych samych warunkach co producent. W danym przypadku pośrednikowi przysługuje roszczenie regresowe w stosunku do producenta.
50. Artykuł 10 ustawy duńskiej przewiduje odpowiedzialność dostawcy za wady produktu wobec poszkodowanych oraz kolejnych dostawców w łańcuchu dystrybucji. Zgodnie z art. 11 ust. 3 tej ustawy każdemu dostawcy, który wypłacił odszkodowanie poszkodowanemu, przysługuje roszczenie regresowe wobec producenta.
51. Chociaż te dwa postanowienia zawierają pewne różnice w zakresie definicji kręgu podmiotów odpowiedzialnych, należy wskazać, że zarówno jedno, jak i drugie rozszerzają zakres podmiotów odpowiedzialnych na dostawców i innych pośredników w rozumieniu znacząco szerszym niż przewidziany w art. 3 ust. 3 dyrektywy. Ponadto art. 1386‑7 francuskiego kodeksu cywilnego oraz art. 10 i art. 11 ust. 3 ustawy duńskiej przewidują, z oczywistych powodów, roszczenie regresowe, podczas gdy dyrektywa właśnie zmierza do uniknięcia takiego zbiegu postępowań, ograniczając krąg podmiotów odpowiedzialnych do producentów.
52. Zarówno pozwani w postępowaniu przed sądem odsyłającym, jak i rząd duński przywołali różnice istniejące pomiędzy przepisem francuskim a przepisami duńskimi. Ich zdaniem przepis francuski zawiera prawdziwą klauzulę odpowiedzialności, podczas gdy przepisy duńskie dotyczą jedynie odpowiedzialności warunkowej. Zgodnie z reżimem francuskim poszkodowany ma prawo dochodzić odpowiedzialności dostawcy za jakikolwiek produkt wadliwy, który został mu sprzedany, to znaczy zarówno za produkty, które były już wadliwe w chwili ich wprowadzenia do obrotu, jak i za produkty, które stały się wadliwe w ostatnich fazach obrotu. Z kolei, zgodnie z przepisami duńskimi, poszkodowany może jedynie wszcząć postępowanie przeciwko dostawcy dotyczące jego odpowiedzialności, gdy chodzi o produkty wadliwe w chwili ich wprowadzenia do obrotu.
53. Jakiekolwiek byłyby te różnice, nie wydają mi się istotne dla określenia, czy zakres ratione personae art. 10 i art. 11 ust. 3 ustawy duńskiej jest zgodny z art. 3 dyrektywy. W tym zakresie należy stwierdzić, że definicja, za pomocą której przepisy duńskie określają krąg podmiotów odpowiedzialnych, przeciwko którym poszkodowany ma prawo wystąpić z powództwem z tytułu szkód wyrządzonych przez produkty wadliwe, jest szersza niż przewidziana w art. 3 dyrektywy. Z wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji wynika, iż sama ta okoliczność wystarcza do stwierdzenia sprzeczności tych postanowień z dyrektywą. Ponadto zastosowanie uregulowań duńskich wiąże się niemal nieuchronnie ze zbiegiem postępowań, czyli skutkiem, którego prawodawca wspólnotowy właśnie zamierzał uniknąć(14) .
C – W przedmiocie pytania drugiego
54. W pytaniu drugim sąd odsyłający wnosi o opinię Trybunału w sprawie zgodności z dyrektywą orzecznictwa duńskiego, zgodnie z którym dostawca ponosi bez ograniczeń odpowiedzialność za winę producenta, ustaloną w drodze orzecznictwa, za wadę produktu, który wyrządził szkody na mieniu lub osobie konsumenta.
55. Z akt sprawy wynika, iż przed przyjęciem dyrektywy odpowiedzialność za produkty wadliwe – zarówno producenta, jak i dostawcy – była regulowana w Danii w drodze orzecznictwa.
56. Zgodnie z tymi zasadami ustanowionymi w orzecznictwie odpowiedzialność za produkty wadliwe jest oceniana przede wszystkim w świetle jednej z ogólnych zasad prawa duńskiego dotyczących odpowiedzialności cywilnej, opartych na pojęciu winy. Ewolucja orzecznictwa oraz doktryny doprowadziły jednakże do tego, że producent uznawany jest za odpowiedzialnego na podstawie odpowiedzialności z tytułu rażącego niedbalstwa, a w określonych przypadkach odpowiedzialności bez winy.
57. W tym systemie wynikającym z orzecznictwa dostawca ponosił odpowiedzialność za podmioty gospodarcze działające we wcześniejszym stadium łańcucha produkcji i dystrybucji za szkody wyrządzone przez produkt. Odpowiedzialność ta była – i wciąż jest – odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka.
58. Transpozycja dyrektywy do prawa duńskiego w drodze ustawy nr 371 wywarła ten skutek, iż w zakresie odpowiedzialności na zasadzie ryzyka producenta za produkty wadliwe reżim dyrektywy został przyjęty w całości. W zakresie odpowiedzialności na zasadzie winy istniejący system wynikający z orzecznictwa wciąż ma zastosowanie.
59. W drodze art. 10 wyżej wskazanej ustawy zostało skodyfikowane wcześniejsze orzecznictwo dotyczące odpowiedzialności dostawcy na zasadzie ryzyka. Z prac przygotowawczych nad ustawą wynika, iż ustawodawca duński zamierzał potwierdzić tym przepisem wspomniane orzecznictwo oraz iż w czasie przyjmowania ustawy rząd duński był przekonany, iż odpowiedzialność dostawcy nie była regulowana w drodze dyrektywy.
60. Zasady prawne i zasady ustanowione w orzecznictwie dotyczące odpowiedzialności za produkty wadliwe zawierają trzy elementy, a mianowicie:
– odpowiedzialność producenta na zasadzie ryzyka,
– obowiązek pośrednika ponoszenia odpowiedzialności jak producent („subsydiarna odpowiedzialność pośrednika”),
– odpowiedzialność producenta na zasadzie winy lub rażącego niedbalstwa producenta.
61. W zakresie odpowiedzialności producenta na zasadzie ryzyka definicje z art. 3 dyrektywy zostały przejęte przez art. 4 ust. 1, 2, 4 i 5 ustawy duńskiej, podczas gdy zasada odpowiedzialności na zasadzie ryzyka została wyrażona w art. 6 tej ustawy. Wynika z tego, iż jako zgodny z dyrektywą element ten nie wymaga więcej uwag.
62. W odniesieniu do drugiego elementu – odpowiedzialności subsydiarnej dostawcy – stwierdziłem już w mojej analizie pytania pierwszego, iż przepisy art. 10 i art. 11 ust. 3 ustawy duńskiej są sprzeczne z dyrektywą, co ograniczyło odpowiedzialność na zasadzie ryzyka do producentów.
63. Z postanowienia odsyłającego wynika, iż sąd duński zadaje również pytanie, czy art. 13 dyrektywy może stanowić podstawę prawną rozszerzenia odpowiedzialności za produkty wadliwe.
64. Takie samo pytanie zostało postawione w ww. sprawie Komisja przeciwko Francji(15) . W wyroku tym Trybunał udzielił odpowiedzi negatywnej. Odsyłam do pkt 21–23 tego wyroku, w których Trybunał stwierdził, iż „nie można interpretować art. 13 dyrektywy w ten sposób, iż pozostawia on państwom członkowskim możliwość utrzymania ogólnego reżimu odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez produkty wadliwe innego niż przewidziany w dyrektywie”. Z tego wynika, iż duńskie uregulowania dotyczące subsydiarnej odpowiedzialności dostawcy na zasadzie ryzyka nie znajdują uzasadnienia w treści art. 13 dyrektywy.
65. Z kolei uregulowania krajowe dotyczące odpowiedzialności producenta na zasadzie winy, takie jak wynika z duńskiego orzecznictwa, należy uznać za zgodne z dyrektywą, tak jak wynika to z pkt 22 ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji, w którym Trybunał orzekł, iż „reżim przewidziany wspomnianą dyrektywą […] nie wyklucza zastosowania innych reżimów odpowiedzialności umownej lub pozaumownej, opartych na innych podstawach, takich jak rękojmia za wady ukryte lub wina”.
66. Proponuję zatem, by Trybunał odpowiedział na pytanie drugie w następujący sposób: art. 13 dyrektywy sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu, które rozszerza reżim odpowiedzialności na zasadzie ryzyka przewidziany w tej dyrektywie na dostawców produktów wadliwych. Z kolei przepis ten nie wyklucza zastosowania w stosunku do dostawców innych reżimów odpowiedzialności kontraktowej lub pozakontraktowej, opartych na różnych podstawach, jak rękojmia za wady ukryte lub wina.
D – W przedmiocie pytania trzeciego
67.
Za pomocą pytania trzeciego sąd odsyłający chce się dowiedzieć od Trybunału, czy przy uwzględnieniu oświadczenia Rady i Komisji dotyczącego art. 3 i 12 znajdującego się w protokole 1025. posiedzenia Rady z dnia 25 lipca 1985 r.(16) oraz art. 13 dyrektywy, dyrektywa stoi na przeszkodzie temu, ażeby państwo członkowskie uregulowało prawnie odpowiedzialność dostawcy za produkty wadliwe, pod warunkiem, że dostawca jest zdefiniowany, tak jak w art. 3[4] ust. 3 zdanie pierwsze ustawy duńskiej, jako każdy, kto wprowadza produkt do obrotu w ramach swej działalności gospodarczej, nie będąc producentem w rozumieniu definicji zawartej w art. 3 dyrektywy.
68. W treści pytania trzeciego sąd odsyłający powtórzył w całości to drugie oświadczenie zawarte w protokole. Odsyłam do niego.
69. W pisemnych uwagach rząd duński przywołał ponadto szesnaste oświadczenie Rady, znajdujące się w protokole, które jest sformułowane w sposób następujący: „Rada wyraża pragnienie, by państwa członkowskie, które obecnie stosują postanowienia bardziej korzystne w zakresie ochrony konsumentów niż te, które wynikają z dyrektywy, nie skorzystały z możliwości wynikającej z dyrektywy obniżenia tego poziomu ochrony”.
70. Rząd duński wywodzi z tych dwóch oświadczeń, iż utrzymanie w mocy reguł wcześniejszych od dyrektywy, które zapewniają konsumentowi lepszą pozycję prawną, jest z nią w pełni zgodne. Oba oświadczenia są całkowicie spójne z art. 3 i 13 dyrektywy i potwierdzają ich treść.
71. Biorąc pod uwagę tę zgodność z dyrektywą i fakt, iż te oświadczenia pochodzą od Rady i Komisji, czyli od samego prawodawcy wspólnotowego, należy nadać im największą wagę przy wykładni dyrektywy.
72. W odniesieniu do znaczenia prawnego oświadczeń Rady zawartych w jej protokołach utrwalone orzecznictwo Trybunału może zostać podsumowane w następujący sposób:
– w przypadku gdy treść oświadczenia nie znajduje żadnego odzwierciedlenia w treści danego postanowienia, nie może ono być brane pod uwagę dla celów wykładni tego postanowienia prawa wtórnego(17) . Obiektywny zakres postanowień prawa wspólnotowego może wynikać tylko z brzmienia samych przepisów, z uwzględnieniem ich kontekstu(18) ;
– jednakże takie oświadczenie może stanowić odniesienie dla wykładni przepisów prawa wtórnego, których opracowanie lub przyjęcie skłoniło do wydania tego oświadczenia w zakresie, w jakim chodzi o sprecyzowanie znaczenia tych przepisów, z założenia niejasnych i dwuznacznych. Ponadto takie oświadczenie nie może służyć jako jedyny punkt odniesienia, lecz należy je stosować łącznie z innymi(19) .
73. Ponadto, jeżeli te dwa oświadczenia dotyczące niniejszej sprawy są stosowane jako punkt odniesienia do wykładni art. 13 dyrektywy, są one tego rodzaju, iż potwierdzają interpretację tego przepisu, tak jak wskazałem wcześniej, analizując odpowiedź, której wymaga pytanie drugie. Precyzują one bowiem rozumienie tego przepisu, w zakresie, w którym się w nich stwierdza, iż dyrektywa nie stoi na przeszkodzie utrzymaniu bądź przyjęciu reguł dotyczących odpowiedzialności dostawców, o ile dotyczą one odpowiedzialności na zasadzie winy i odpowiedzialności kontraktowej.
74. Z kolei, zgodnie z orzecznictwem wcześniej wskazanym w pkt 72 niniejszej opinii, nie można na przywołanych oświadczeniach oprzeć argumentu aby stwierdzić, iż dyrektywa nie stoi na przeszkodzie rozszerzeniu odpowiedzialności na zasadzie ryzyka za produkty wadliwe na dostawców z wyjątkiem przypadków wyraźnie przewidzianych w art. 3 ust. 3 tej dyrektywy. Takie odniesienie dla celów wykładni byłoby bezpośrednio sprzeczne z treścią i strukturą dyrektywy, toteż jest niedopuszczalne w świetle orzecznictwa Trybunału. Z tego rozumowania wynika, iż argumenty podniesione przez rząd duński muszą zostać odrzucone.
75. Dochodzę zatem do wniosku, iż dwa oświadczenia przywołane przez rząd duński nie mogą służyć jako punkt odniesienia na rzecz takiej wykładni dyrektywy, zgodnie z którą państwo członkowskie ma prawo rozszerzyć odpowiedzialność na zasadzie ryzyka za wadliwe produkty na dostawców w innych przypadkach niż te wyliczone w art. 3 ust. 3 dyrektywy.
E – W przedmiocie pytań czwartego i piątego
76. W pytaniach czwartym i piątym sąd odsyłający powtarza swoje pytania pierwsze i drugie konkretnie w zakresie, w jakim dotyczą one art. 3[4] ust. 3 zdanie pierwsze, art. 10 i art. 11 ust. 3 ustawy duńskiej oraz wcześniejszej od dyrektywy zasady wynikającej z orzecznictwa, zgodnie z którą dostawca – który nie jest producentem w świetle art. 3 dyrektywy – ponosi odpowiedzialność jak producent w rozumieniu dyrektywy oraz odpowiedzialność za winę producenta.
77. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, począwszy od wyroku w sprawie Costa(20), Trybunał nie może na mocy art. 234 WE orzekać o ważności środka prawa wewnętrznego. Trybunał uważa się jednak za właściwy do dostarczenia sądowi krajowemu wszystkich wskazówek interpretacyjnych dotyczących prawa wspólnotowego, które mogą pozwolić sądowi krajowemu ocenić tę zgodność w celu rozstrzygnięcia sprawy przed nim zawisłej(21) .
78. Zważywszy, iż odpowiedzi, których właśnie udzieliłem na pytania pierwsze i drugie, zawierają wszystkie elementy, których potrzebuje sąd odsyłający w celu określenia zgodności danych postanowień prawa krajowego oraz stosownego orzecznictwa krajowego, nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na te pytania.
F – Ograniczenie skutków wyroku w czasie
79. Z postanowienia odsyłającego wynika, iż pozwani w postępowaniu przed sądem odsyłającym – poszkodowani – wnosili, by, w przypadku gdyby odpowiedzi Trybunału były dla nich niekorzystne, Trybunał uznał, iż jego wyrok jest skuteczny wyłącznie począwszy od daty jego wydania. Rząd duński popiera ten wniosek, podkreślając poważne konsekwencje dla pewności prawa, jakie wyrok Trybunału mógłby spowodować swoimi skutkami w odniesieniu do spraw już prawomocnie zakończonych od czasu wejścia w życie dyrektywy.
80. W tym zakresie wskazuję, iż zgodnie z ogólną regułą wyroki Trybunału, w których Trybunał orzeka o wykładni prawa wspólnotowego, wywierają skutki ex tunc. Jednakże tytułem wyjątku Trybunał może, stosując ogólną zasadę pewności prawa właściwą wspólnotowemu porządkowi prawnemu, ograniczyć w stosunku do wszystkich zainteresowanych możliwość powołania się na przepis, którego wykładni dokonał, w celu podważenia stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze(22) . Takie ograniczenie podlega jednak określonym warunkom, które mogą różnić się w zależności od sytuacji faktycznej i prawnej stanowiącej podstawę sporu przed sądem krajowym, takim jak dobra wiara podmiotów zainteresowanych, ryzyko poważnych konsekwencji(23), możliwe poważne konsekwencje finansowe retroaktywności(24) .
81. W niniejszym postępowaniu prejudycjalnym chodzi o ustalenie, która kategoria podmiotów gospodarczych powinna być odpowiedzialna za produkty wadliwe. Najprawdopodobniej skutkiem orzeczenia Trybunału będzie jedynie przeniesienie tej odpowiedzialności z dostawców na producentów. Jednakże ani charakter tej odpowiedzialności, ani jej zakres nie będą naruszone. Ponadto, zważywszy, iż ustawa duńska w art. 11 ust. 3 przewiduje roszczenie regresowe dostawcy w stosunku do producenta, sądzę, iż takie przeniesienie odpowiedzialności pierwotnej nie wywoła, z punktu widzenia pewności prawa, zagrożeń, które mogłyby uzasadniać ograniczenie tytułem wyjątku skutków wyroku w czasie.
82. Poza tym należy przypomnieć, iż w ww. sprawach Komisja przeciwko Francji, Komisja przeciwko Grecji i González Sánchez(25) żadna ze stron nie wnosiła o ograniczenie skutków wyroku i, z tego względu, Trybunał nie orzekał w tym zakresie. Nie można wykluczyć, że te wyroki wywołały w odpowiednich krajowych porządkach prawnych skutki porównywalne z tymi, które wskazywał rząd duński.
83. Wreszcie po wydaniu wskazanych wcześniej wyroków zainteresowane podmioty w Danii mogły przewidzieć prawdopodobną niezgodność ustawy i orzecznictwa duńskiego.
84. Z tych względów dochodzę do wniosku, iż nie można uwzględnić wniosku o ograniczenie skutków wyroku w czasie.
VI – Wnioski
85.
W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by odpowiedział w następujący sposób na pytania przedstawione przez Vestre Landsret:
1) Dyrektywa Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe stoi na przeszkodzie reżimowi, zgodnie z którym dostawca ponosi bez ograniczeń odpowiedzialność jak producent na mocy dyrektywy, niezależnie od tego, czy reżim ten wynika z ustawy, czy też z orzecznictwa.
2) Artykuł 13 tej dyrektywy stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które rozszerza reżim odpowiedzialności na zasadzie ryzyka przewidziany wspomnianą dyrektywą na dostawców produktów wadliwych. Z kolei przepis ten nie wyklucza zastosowania wobec dostawców innych reżimów odpowiedzialności kontraktowej lub pozakontraktowej, opartych na innych podstawach, takich jak rękojmia za wady ukryte lub wina.
3) Oświadczenia drugie i szesnaste zawarte w protokole 1025. posiedzenia Rady z dnia 25 lipca 1985 r. nie mogą stanowić punktu odniesienia dla takiej wykładni dyrektywy, zgodnie z którą państwo członkowskie jest uprawnione do rozszerzenia odpowiedzialności na zasadzie ryzyka za produkty wadliwe na dostawców w przypadkach innych niż wyliczone w art. 3 ust. 3 dyrektywy 85/374.
(1) .
(2)
–	Dz.U. L 210, str. 29.
(3)
–	Wyrok z dnia 25 kwietnia 2002 r., Rec. str. I‑3827.
(4)
–	Wyrok z dnia 25 kwietnia 2002 r., Rec. str. I‑3879.
(5)
–	Wyrok z dnia 25 kwietnia 2002 r., Rec. str. I‑3901.
(6)
–	Punkt 2 niniejszej opinii.
(7)
–	Punkt 2.
(8)  –	Wyroki: z dnia 10 kwietnia 1984 r. w sprawie 14/83 Von Colson i Karmann, Rec. str. 1891; z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑106/89 Marleasing, Rec. str. I‑4135; z dnia 16 grudnia 1993 r. w sprawie C‑334/92 Wagner, Miret, Rec. str. I‑6911 oraz z dnia 14 lipca 1994 r. w sprawie C‑91/92 Faccini Dori, Rec. str. I‑3325.
(9)  –	Punkt 2 niniejszej opinii.
(10)  –	Chodzi o drugie oświadczenie Rady i Komisji oraz szesnaste oświadczenie, znajdujące się w protokole posiedzenia Rady z dnia 25 lipca 1985 r. (nr 8631/85, Bruksela, 15 października 1985 r.).
(11)  –	Punkt 2 niniejszej opinii.
(12)  –	Uchwała Rady z dnia 19 grudnia 2002 r. dotycząca nowelizacji dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za produkty wadliwe (Dz.U. 2003, C 26, str. 2.).
(13)  –	Punkt 2 niniejszej opinii.
(14)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 3 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 40.
(15)  –	Punkt 2 niniejszej opinii.
(16)  –	W swoich pisemnych uwagach rząd duński słusznie wskazał, że do tytułu tego oświadczenia zakradł się błąd w druku w tytule: zamiast „artykułów 3 i 12” powinno być „artykułów 3 i 13”.
(17)  –	Wyrok z dnia 26 lutego 1991 r. w sprawie C‑292/89 Antonissen, Rec. str. I‑745, pkt 18.
(18)  –	Wyrok z dnia 15 kwietnia 1986 r. w sprawie 237/84 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. 1247.
(19)  –	Wyrok z dnia 7 lutego 1979 r. w sprawie 136/78 Auer, Rec. str. 437, pkt 25.
(20)  –	Wyrok z dnia 15 czerwca 1964 r. w sprawie 6/64, Rec. str. 1141.
(21)  –	Wyrok z dnia 25 czerwca 1997 r. w sprawach połączonych C‑304/94, C‑330/94, C‑342/94 i C‑224/95 Tombesi i in., Rec. str. I‑3561, pkt 36.
(22)  –	Wyroki: z dnia 9 marca 2000 r. w sprawie C‑437/97 EKW i Wien & Co., Rec. str. I‑1157, pkt 57; z dnia 23 maja 2000 r. w sprawie C‑104/98 Buchner i in., Rec. str. I‑3625, pkt 39 oraz z dnia 12 października 2000 r. w sprawie C‑372/98 Cooke, Rec. str. I‑8683, pkt 42.
(23)  –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Cooke, pkt 42.
(24)  –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie EKW i Wien & Co, pkt 59.
(25)  –	Punkt 2 niniejszej opinii.