62021CJ0521_RES
Zaak C‑521/21
MJ
tegen
AA
(verzoek om een prejudiciële beslissing ingediend door de Sąd Rejonowy Poznań)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 24 maart 2026
„Prejudiciële verwijzing – Rechtsstaat – Daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het recht van de Unie vallende gebieden – Rechterlijke onafhankelijkheid – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Artikel 47, tweede alinea, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Nationale regelgeving en rechtspraak die de nationale rechterlijke instanties verbiedt om de legitimiteit van de rechterlijke instanties of de grondwettelijke organen ter discussie te stellen of om de rechtmatigheid van de benoeming van rechters of van hun rechtsprekende bevoegdheden vast te stellen of te beoordelen – Verplichting voor de rechter die een verzoek tot wraking van een andere rechter behandelt om na te gaan of aan het vereiste van een ‚vooraf bij wet ingesteld gerecht’ is voldaan – Benoeming van gewone rechters in Polen – Geen onafhankelijkheid van de Krajowa Rada Sądownictwa (nationale raad voor de rechtspraak Polen) – Geen doeltreffende voorziening in rechte voor de kandidaten voor het betrokken ambt van rechter – Rechter die geen ‚onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld’ vormt – Mogelijkheid om een rechter van een rechtsprekende formatie uit te sluiten”
Lidstaten – Verplichtingen – Vaststelling van de noodzakelijke rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Inachtneming van het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters – Voorrang – Verplichtingen van de nationale rechterlijke instanties – Nationale regelgeving en rechtspraak die de nationale rechterlijke instanties verbiedt om de legitimiteit van de rechterlijke instanties of de grondwettelijke organen ter discussie te stellen of om de rechtmatigheid van de benoeming van rechters of van hun rechtsprekende bevoegdheden vast te stellen of te beoordelen – Ontoelaatbaarheid – Verplichting van de rechter om bij de behandeling van een verzoek tot wraking van een andere rechter wegens de omstandigheden waarin hij is benoemd na te gaan of aan het vereiste van een vooraf bij wet ingesteld gerecht is voldaan
(Art. 19, lid 1, tweede alinea VEU; art. 267 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 55‑66, dictum 1)
Prejudiciële vragen – Bevoegdheid van het Hof – Grenzen – Toepassing van het Unierecht op het hoofdgeding – Uitgesloten – Verstrekking van alle uitleggingsgegevens met betrekking tot het Unierecht aan de verwijzende rechterlijke instantie – Daaronder begrepen
(Art. 267 VWEU)
(zie punt 80)
Lidstaten – Verplichtingen – Vaststelling van de noodzakelijke rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Naleving van het vereiste van een gerecht dat bij wet is ingesteld – Verzoek om wraking van een rechter – Toetsing van dat vereiste door de nationale rechterlijke instantie bij wie dit verzoek is ingediend – Rechter die in dit ambt is benoemd na een procedure waarbij een orgaan betrokken is dat geen waarborgen van onafhankelijkheid biedt – Geen doeltreffende voorziening in rechte voor de kandidaten voor het betrokken ambt van rechter – Geen invloed van deze omstandigheden op de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van die rechter – Voorwaarde
(Art. 19, lid 1, tweede alinea, VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 79, 81‑94, dictum 2)
Samenvatting
Naar aanleiding van een verzoek om een prejudiciële beslissing van de Sąd Rejonowy Poznań-Stare Miasto w Poznaniu (rechter in eerste aanleg Poznań-Stare Miasto, Polen) verduidelijkt de Grote kamer van het Hof zijn rechtspraak inzake het vereiste van een „vooraf bij wet ingesteld gerecht” in de zin van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”). Meer in het bijzonder spreekt het zich uit over de omvang van het onderzoek dat de rechter moet verrichten wanneer hij uitspraak moet doen over een verzoek tot wraking van een gewone rechter wegens onregelmatigheden bij de benoeming van die rechter, alsook over de gevolgen die hij daaraan moet verbinden.
In het kader van een geding inzake een schuldvordering heeft verweerder in het hoofdgeding bij brief van 21 mei 2021 verzocht om wraking van rechter S.C., die met deze zaak was belast. Hij voerde aan dat die persoon niet rechtsgeldig was benoemd tot rechter, aangezien het besluit waarbij zij was benoemd was genomen door de Krajowa Rada Sądownictwa (nationale raad voor de rechtspraak, Polen) (hierna: „KRS”) in zijn nieuwe samenstelling, waarvan de grondwettigheid door de Naczelny Sąd Administracyjny (hoogste bestuursrechter, Polen) was betwist.
Het onderzoek van het wrakingsverzoek is voorgelegd aan de verwijzende rechter, zitting houdend in een formatie met een alleensprekende rechter. Deze heeft twijfels geuit over een aantal aspecten rond de benoeming van rechter S.C.
In deze omstandigheden heeft de verwijzende rechter de behandeling van de zaak geschorst om het Hof vragen te stellen over in essentie de verenigbaarheid met het Unierecht van, ten eerste, de benoemingsprocedure van de betrokken rechter, met name gelet op de samenstelling en de rol van de KRS in die procedure en het ontbreken van een recht op een doeltreffende voorziening in rechte van de deelnemers aan die procedure, en, ten tweede, de toepasselijke nationale bepalingen, zoals uitgelegd door de Trybunał Konstytucyjny (Grondwettelijk hof, Polen) op grond waarvan het onderzoek naar de rechtmatigheid van de benoeming van een rechter onder de beperkte exclusieve bevoegdheid van de Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (kamer voor bijzondere controle en publieke zaken, Polen) van de Sąd Najwyższy (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Polen) valt (
1
).
Beoordeling door het Hof
In een eerste stap verklaart het Hof voor recht dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, artikel 47 van het Handvest en het beginsel van voorrang van het Unierecht zich verzetten tegen de regeling van een lidstaat en de rechtspraak van het grondwettelijk hof van die lidstaat ter uitlegging van de grondwet van die lidstaat en van deze regeling, op grond waarvan aan een orgaan de exclusieve bevoegdheid wordt toegekend om uitspraak te doen op een verzoek om een rechter te wraken wegens de omstandigheden waarin hij is benoemd, terwijl dit orgaan niet bevoegd is om een dergelijk verzoek te behandelen indien de rechtmatigheid van de benoemingsprocedure van de betrokken rechter in twijfel wordt getrokken. Het Hof preciseert dat de nationale rechter bij wie een dergelijk verzoek tot wraking is ingediend, deze regeling zoals uitgelegd in de rechtspraak van het grondwettelijk hof, buiten toepassing moet laten en zelf de rechtmatigheid van de benoeming van die rechter moet onderzoeken, met name door na te gaan of deze voldoet aan het vereiste van een „vooraf bij wet ingesteld gerecht”, en in voorkomend geval de betrokken rechter moet wraken indien de eventuele onregelmatigheden waarmee deze benoeming is aangetast een schending van dat vereiste inhouden.
In casu moet de verwijzende rechter dan ook de Poolse regeling, die met name door het grondwettelijk hof is uitgelegd in het arrest van 14 juli 2021, op basis waarvan het hem verboden is om de rechtmatigheid van de benoeming van S.C. te onderzoeken en hij verplicht is om dat onderzoek over te dragen aan de kamer voor bijzondere controle en publieke zaken, buiten toepassing laten teneinde dat onderzoek zelf uit te voeren en daaruit, indien nodig, de consequenties te trekken.
Dienaangaande merkt het Hof eveneens op dat aangezien onregelmatige benoemingen in het ambt van rechter in Polen zich structureel voordoenen ongeveer 30 % van de rechters van deze lidstaat betreffen, een beoordeling waarbij in het kader van wrakingsprocedures wegens de omstandigheden van de benoeming van de betrokken rechters per geval wordt nagegaan of het vereiste van een „vooraf bij wet ingesteld gerecht” is nageleefd, in beginsel niet kan volstaan om te waarborgen dat volledig wordt voldaan aan het vereiste van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU dat zaken die onder het Unierecht vallen worden behandeld door onafhankelijke rechterlijke instanties. Structurele of algemene schendingen van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht van een land kunnen namelijk zowel de goede werking van de prejudiciële verwijzingsprocedure bedreigen, als de uniformiteit, de coherentie en de volle werking van de daadwerkelijke rechtsbescherming, waarvan deze procedure een wezenlijk bestanddeel vormt.
Bijgevolg staat het krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU aan de nationale rechtsorde om – teneinde om te beginnen het vertrouwen van het publiek in het gerechtelijke stelsel te herstellen en te waarborgen dat het beginsel van de scheiding der machten wordt geëerbiedigd en voorts de continuïteit en de efficiënte werking van de rechterlijke organisatie, met inbegrip van de doeltreffendheid van het mechanisme van de prejudiciële verwijzing, te verzekeren – een wettelijk kader vast te stellen aan de hand waarvan kan worden beoordeeld welke mogelijkheden onregelmatig tot rechter benoemde personen hebben om hun ambt te blijven uitoefenen. Deze bepaling legt de lidstaten evenwel geen uniek model op om de daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren of om het vertrouwen van de burgers in het gerechtelijk stelsel te herstellen. De lidstaten beschikken dan ook over een ruime beoordelingsmarge wat betreft de concrete inhoud van het wettelijke kader dat daarvoor wordt vastgesteld, op voorwaarde evenwel dat alleen personen die onregelmatig tot rechter zijn benoemd maar voldoende waarborgen voor onafhankelijkheid en onpartijdigheid bieden, hun ambt kunnen blijven uitoefenen.
In een tweede stap stelt het Hof vast dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 47 van het Handvest zich niet ertegen verzetten dat een rechtsprekende formatie waarin een alleensprekende rechter zitting heeft, wordt aangemerkt als een „onafhankelijk en onpartijdig gerecht” wanneer die rechter is benoemd na een benoemingsprocedure waarbij, in de eerste plaats, de kandidatuur van deze rechter is aanbevolen door een orgaan dat onvoldoende waarborgen voor onafhankelijkheid biedt om elke legitieme twijfel weg te nemen bij de justitiabelen over de regelmatigheid van de procedures voor de benoeming van rechters waarin dat orgaan optreedt, en in de tweede plaats de deelnemers aan deze benoemingsprocedure geen recht op een doeltreffende voorziening in rechte hadden, indien er geen andere relevante elementen met betrekking tot de context van de procedure voorhanden zijn die van dien aard en ernst zijn dat daarmee, alles bij elkaar genomen, de onafhankelijkheid of onpartijdigheid van die rechter in twijfel kan worden getrokken.
Wat dat betreft herinnert het Hof eraan dat een onregelmatigheid die binnen het betrokken gerechtelijke systeem is begaan bij de benoeming van een of meerdere rechters, met name een schending oplevert van het vereiste van een „vooraf bij wet ingesteld gerecht” wanneer die onregelmatigheid door haar aard en ernst het reële risico doet ontstaan dat andere onderdelen van de overheid, in het bijzonder de uitvoerende macht, een onbehoorlijke discretionaire bevoegdheid kunnen uitoefenen die afbreuk doet aan de integriteit van het resultaat van het benoemingsproces en aldus bij de justitiabelen legitieme twijfel oproept over de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de betrokken rechters.
Het staat uiteindelijk aan de verwijzende rechter om zowel de eventuele onregelmatigheden te beoordelen die zijn begaan in het kader van de procedure van benoeming van S.C. alsook de mogelijke gevolgen daarvan voor haar hoedanigheid van rechter die voldoet aan de voorwaarden van artikel 47 van het Handvest.
Inzake de in dit verband in aanmerking te nemen overwegingen, benadrukt het Hof met betrekking tot het feit dat de kandidatuur van rechter S.C. is aanbevolen door de KRS in zijn nieuwe samenstelling, dat de omstandigheid dat dit orgaan onvoldoende waarborgen voor onafhankelijkheid biedt op zich niet de conclusie toelaat dat de vereisten van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 47 van het Handvest niet in acht zijn genomen. Hetzelfde geldt voor de omstandigheid dat voor de deelnemers aan de benoemingsprocedure in kwestie een recht op een doeltreffende voorziening in rechte ontbreekt, aangezien zij uitsluitend een beroep kunnen instellen bij de kamer voor bijzondere controle en publieke zaken, die zelf niet voldoet aan het vereiste van een „vooraf bij wet ingesteld gerecht” (
2
). Op basis van deze twee omstandigheden, op zichzelf beschouwd, kan dus niet worden geconcludeerd dat de betrokken rechter niet aan een dergelijk vereiste voldoet, en kan bijgevolg de wraking van die rechter niet worden uitgesproken.
Om te beoordelen of rechters voldoen aan de vereisten van onafhankelijkheid en onpartijdigheid en een „vooraf bij wet ingesteld gerecht” in de zin van deze bepalingen vormen, moeten namelijk niet alleen de elementen worden onderzocht die verband houden met hun benoemingsprocedure, maar moeten ook andere relevante contextuele elementen in aanmerking worden genomen door een algemene beoordeling te maken van alle elementen die verband houden met hun benoeming.
Onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, blijkt dat geen enkele andere feitelijke of juridische omstandigheid rond de benoeming van rechter S.C. van dien aard is dat de onafhankelijkheid of onpartijdigheid van die rechter in twijfel kan worden getrokken.
(
1
)	Met name de uitspraak van het constitutioneel hof van 14 juli 2021 (zaak P 7/20). Het Hof heeft die uitspraak onderzocht in het arrest van 18 december 2025, Commissie/Polen (Ultra-virestoetsing van de rechtspraak van het Hof – Voorrang van het Unierecht), C‑448/23, EU:C:2025:975). Het verzoek om een prejudiciële beslissing van de aan de orde zijnde zaak was toen al ingediend.
(
2
)	In zijn arrest van 21 december 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Aanblijven van rechters), (C‑718/21, EU:C:2023:1015), heeft het Hof vastgesteld dat die kamer niet de hoedanigheid heeft van een „onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld”.