62010CC0257_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 i art. 72 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. L 149, s. 2)(2), a także Umowy w sprawie swobodnego przepływu osób zawartej między Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi z jednej strony a Konfederacją Szwajcarską z drugiej strony, podpisanej w Luksemburgu w dniu 21 czerwca 1999 r. (Dz.U. 2002, L 114, s. 6, zwanej dalej „umową UE‑Szwajcaria”).
2. Wniosek został złożony w kontekście postępowania apelacyjnego toczącego się pomiędzy Försäkringskassan (zakładem ubezpieczeń społecznych, zwanym dalej „ZUS”) a Elisabeth Bergström w kwestii prawa do świadczeń rodzinnych rodzica, który pracował w Szwajcarii, a następnie przeprowadził się do Szwecji.
II – Kontekst prawny
A – Prawo Unii
3. Artykuł 1 umowy UE‑Szwajcaria, zatytułowany „Cel”, stanowi:
„Celem niniejszej umowy dla dobra obywateli państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej i Szwajcarii jest:
a) przyznanie prawa wjazdu, pobytu, podejmowania pracy najemnej, osiedlenia się w celu prowadzenia działalności na własny rachunek oraz prawa do przebywania na terytorium umawiających się stron;
[…]
d) przyznanie tych samych warunków życia, zatrudnienia i pracy, jak te przyznane własnym obywatelom” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak pozostałe cytaty z umowy UE‑Szwajcaria poniżej].
4. Artykuł 2 umowy UE‑Szwajcaria, zatytułowany „Zakaz dyskryminacji”, stanowi:
„Obywatele jednej z umawiających się stron, którzy zgodnie z prawem przebywają na terytorium drugiej umawiającej się strony, nie mogą być, na podstawie umowy i zgodnie z przepisami załączników I, II i III do tej umowy, dyskryminowani ze względu na swą przynależność państwową”.
5. Artykuł 8 umowy UE‑Szwajcaria, zatytułowany „Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego”, stanowi:
„Umawiające się strony uwzględniają, zgodnie z załącznikiem II, koordynację systemów zabezpieczenia społecznego, szczególnie w celu:
a) zagwarantowania równości traktowania;
[…]
c) dodania, w celu nabycia i zachowania prawa do świadczenia i obliczenia takich świadczeń, wszelkich okresów branych pod uwagę przez ustawodawstwo krajowe zainteresowanych państw”.
6. Artykuł 1 załącznika II(3) do umowy UE‑Szwajcaria stanowi:
„1. Umawiające się strony postanawiają stosować w stosunkach między sobą, w obszarze koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, akty prawa wspólnotowego, do których czyni się odesłanie, obowiązujące w dniu podpisania umowy i zmienione postanowieniami sekcji A niniejszego załącznika lub aktami z nim równoważnymi.
2. Pojęcie »państwo (państwa) członkowskie« znajdujące się w aktach prawnych, do których odsyła sekcja A niniejszego załącznika, dotyczy, poza państwami objętymi przedmiotowymi aktami prawa wspólnotowego, Szwajcarii”.
7. Sekcja A załącznika II do umowy UE‑Szwajcaria, zatytułowana „Akty prawne, do których stosuje się odniesienie”, stanowi:
„1. 371 R 1408: rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie zastosowania systemu zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym […]”.
8. Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Zasada równego traktowania”, stanowi:
„Osoby zamieszkujące terytorium jednego z państw członkowskich i do których stosują się przepisy niniejszego rozporządzenia podlegają obowiązkom i korzystają z praw wynikających z ustawodawstwa każdego państwa członkowskiego na tych samych warunkach co obywatele tego państwa, z zastrzeżeniem przepisów szczególnych zawartych w niniejszym rozporządzeniu”.
9. Artykuł 72 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Sumowanie okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek”, znajdujący się w rozdziale 7 ww. rozporządzenia, zatytułowanym „Świadczenia rodzinne”, stanowi:
„Instytucja właściwa państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo uzależnia nabycie prawa do świadczeń od ukończenia okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek, uwzględnia w tym celu, w niezbędnym zakresie, okresy ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek ukończone na terytorium innych państw członkowskich, tak jak gdyby chodziło o okresy ukończone z uwzględnieniem stosowanego przez nią ustawodawstwa”.
10. Artykuł 89 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Szczególne warunki wykonywania niektórych ustawodawstw”, stanowi:
„Szczególne warunki stosowania ustawodawstw niektórych państw członkowskich wymienione są w załączniku VI”.
11. Punkt N załącznika VI do rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Szwecja”, stanowi:
„1. Przy stosowaniu art. 72 rozporządzenia uprawnienie danej osoby do zasiłku rodzinnego określa się przez uznanie okresów ubezpieczenia ukończonych w innym państwie członkowskim jako opartych na takim samym średnim dochodzie jak okresy ubezpieczenia szwedzkiego, z którymi są one sumowane”.
B – Prawo krajowe
12. Socialförsäkringslagen (ustawa o ubezpieczeniach społecznych) (1999:799) stanowi:
„Rozdział 3. Ochrona w ramach ubezpieczenia społecznego
1. Każda osoba zamieszkująca w Szwecji jest uprawniona na zasadach określonych w lag om allmän försäkring (1962:381) [ustawie o powszechnym systemie ubezpieczeń] do następujących świadczeń:
1. zwrotu kosztów leczenia itp., zgodnie z rozdziałem 2, jeśli chodzi o świadczenia, o których postanowił zakład ubezpieczeń społecznych;
2. zasiłku rodzicielskiego na poziomie najniższym i na poziomie podstawowym;
3. zasiłku chorobowego i za utratę zdolności do pracy w formie świadczenia gwarantowanego;
[…]
Artykuł 4 –	Każda osoba zatrudniona w Szwecji jest uprawniona na zasadach określonych w lag om allmän försäkring (1962:381) do następujących świadczeń:
1. świadczeń chorobowych i zasiłku ciążowego;
2. zasiłku rodzicielskiego powyżej najniższego poziomu oraz tymczasowego zasiłku rodzicielskiego;
3. świadczeń chorobowych oraz za utratę zdolności do pracy ustalanych na podstawie kryterium dochodowego”.
13. Zgodnie z lag om allmän försäkring (1962:381):
„Rozdział 3. Świadczenia chorobowe
Artykuł 2 – Podstawę ustalenia świadczeń chorobowych stanowi roczny dochód pieniężny, który – jak można oczekiwać – ubezpieczony osiągnie z działalności zawodowej wykonywanej w Szwecji […].
Rozdział 4. Zasiłek rodzicielski
Artykuł 6 – Zasiłek rodzicielski w pełnej wysokości wynosi nie mniej niż 60 SEK dziennie (najniższy poziom).
Zasiłek rodzicielski wypłacany jest przez pierwsze 180 dni w wysokości odpowiadającej świadczeniu chorobowemu rodziców, obliczanemu w sposób określony w akapicie piątym, jeśli rodzice byli ubezpieczeni przez co najmniej 240 kolejnych dni przed urodzeniem dziecka w zakresie świadczenia chorobowego powyżej najniższego poziomu lub gdy zakład ubezpieczeń społecznych miał wiedzę na temat wszystkich okoliczności. Jednak zasiłek rodzicielski przez pierwsze 180 dni jest wypłacany zawsze co najmniej w wysokości pełnego zasiłku rodzicielskiego 150 SEK dziennie (poziom podstawowy).
[...]”.
III – Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
14. Elisabeth Bergström jest obywatelką Szwecji. Od stycznia 1994 r. zamieszkiwała w Szwajcarii i była tam zatrudniona do dnia 19 marca 2002 r., gdy urodziła córkę. Rodzina przeniosła się do Szwecji w dniu 1 września 2002 r. Mąż E. Bergström podjął niezwłocznie zatrudnienie w Szwecji. Elisabeth Bergström nie podjęła tam działalności zarobkowej i pozostała bez pracy, aby opiekować się córką. Zwróciła się natomiast z wnioskiem o wypłatę od dnia 16 marca 2003 r. zasiłku rodzicielskiego w wysokości świadczenia chorobowego, obliczonego na podstawie dochodu, jaki otrzymywała na podstawie stosunku pracy w Szwajcarii.
15. ZUS uznał, że E. Bergström nie była uprawniona do zasiłku rodzicielskiego w wysokości świadczenia chorobowego, i postanowił przyznać jej zasiłek rodzicielski na poziomie podstawowym, wynoszącym 150 SEK dziennie. ZUS stwierdził, że wprawdzie na podstawie rozporządzenia nr 1408/71 okresy ubezpieczeniowe ukończone w innym państwie członkowskim zalicza się przy ustalaniu, czy wymóg dwustuczterdziestodniowy został spełniony, lecz ostatni z tych 240 dni powinien być ukończony w Szwecji.
16. Elisabeth Bergström odwołała się od tej decyzji do Länsrätten i Stockholms län (sądu okręgowego w Sztokholmie). Länsrätten oddalił odwołanie z tego względu, że zasiłek rodzicielski w wysokości świadczenia chorobowego jest ubezpieczeniem na podstawie stosunku pracy.
17. Elisabeth Bergström odwołała się do Kammarrätten i Stockholm (sądu apelacyjnego w Sztokholmie), który postanowił o nieprzyjęciu odwołania. Elisabeth Bergström odwołała się od tego orzeczenia do Regeringsrätten, który zmienił rozstrzygnięcie i zezwolił jej na odwołanie do Kammarrätten. Elisabeth Bergström wniosła zażalenie na to zarządzenie do Regeringsrätten, który uchylił zarządzenie i zdecydował o przyjęciu jej odwołania do Kammarrätten. Kammarrätten i Stockholm uwzględnił odwołanie E. Bergström i stwierdził, iż należy domniemywać, że spełniła ona wymóg dwustuczterdziestodniowy poprzez swój okres ubezpieczeniowy w Szwajcarii i że należy przyznać jej zasiłek powyżej poziomu podstawowego w oparciu o jej poprzednie zatrudnienie w Szwajcarii. Kammarrätten powołał się między innymi na art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 oraz wyroki Trybunału w sprawie Rockler(4) i w sprawie Öberg(5) .
18. ZUS złożył rewizję od wyroku Kammarrätten i wniósł do sądu krajowego o jego uchylenie i podtrzymanie rozstrzygnięcia Länsrätten oraz decyzji ZUS. Elisabeth Bergström wniosła o oddalenie rewizji wniesionej przez ZUS.
19. Według sądu krajowego ZUS aktualnie jest zdania, że okres kwalifikujący może zostać ukończony poprzez zatrudnienie w innym państwie członkowskim. Jednakże ZUS podniósł, że E. Bergström nie jest uprawniona do zasiłku rodzicielskiego wyższego niż zasiłek na poziomie podstawowym, ponieważ nie ma dochodu służącego za podstawę do ustalenia świadczenia chorobowego. Dochód służący za podstawę do ustalenia świadczeń chorobowych zakłada, że system ubezpieczeń społecznych jest finansowany z dochodu z pracy w Szwecji, od którego potrąca się określone ustawowo składki. Postanowienia traktatowe dotyczące swobody przepływu pracowników nie znajdują zastosowania w odniesieniu do Szwajcarii. Wyroki w sprawie Rockler i w sprawie Öberg nie mogą tym samym być stosowane w niniejszej sprawie, wbrew temu, co uczynił Kammarrätten.
20. Elisabeth Bergström podnosi, że rodzic, który jest zatrudniony w Szwecji i w związku z urodzeniem dziecka kończy stosunek pracy, jest uprawniony do zasiłku rodzicielskiego w wysokości świadczenia chorobowego. Ta sama zasada musi znajdować zastosowanie, gdy osoba przenosi się do Szwecji z innego państwa członkowskiego UE lub z innego państwa, w odniesieniu do którego stosuje się rozporządzenie nr 1408/71.
21. Zdaniem sądu krajowego art. 72 rozporządzenia nr 1408/71, który dotyczy świadczeń rodzinnych i przewiduje sumowanie okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek, jest niejasny. Tytuł art. 72 odnosi się do „sumowania” okresów ubezpieczenia i wskazuje, że przepis ten stosuje się tylko wtedy, gdy mamy do czynienia z okresem ubezpieczenia w kraju, który to okres można zsumować z okresem za granicą. Jednak art. 72 wymaga, by państwo członkowskie po prostu „uwzględnia[ło]” okresy ubezpieczenia ukończone w innym państwie członkowskim. Brzmienie przepisu wskazuje tym samym na to, że okresy ukończone za granicą powinny włączać się do obliczenia, ale nie przemawia bezpośrednio za założeniem, że musi istnieć okres ubezpieczenia w kraju.
22. W kwestii wysokości świadczeń sąd krajowy zauważa, że art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 zrównuje pewne okresy ukończone w kraju i za granicą, nie reguluje jednak zakresu, w jakim dochód osiągnięty w kraju i za granicą powinien być zrównany. Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 140 8/71 zawiera kolejne postanowienia dotyczące prawa do równego traktowania łącznie z art. 8 umowy UE‑Szwajcaria. Zdaniem sadu krajowego nie jest jasne, czy prawo do równego traktowania znajduje również zastosowanie do pracowników migrujących, którzy są obywatelami tego państwa członkowskiego(6), i czy zgodnie z art. 3 ust. 1 dochód osiągnięty w innym państwie członkowskim ma być zrównany z dochodem osiągniętym w kraju przy obliczaniu świadczeń rodzinnych opartych o kryterium dochodowe. Jeśli tak, powstaje pytanie, czy jest tak w odniesieniu do Szwajcarii, do której przepisy traktatowe nie stosują się.
23. W tych okolicznościach Regeringsrätten (Szwecja) postanowił zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1. Czy prawo unijne, w szczególności zawarta ze Szwajcarią umowa w sprawie swobodnego przepływu osób i art. 72 rozporządzenia nr 1408/71, dopuszcza, by okres odniesienia wymagany do przyznania opartego na kryterium dochodowym świadczenia rodzinnego, którego celem jest umożliwienie sprawowania opieki nad dzieckiem, był w całości ukończony poprzez zatrudnienie i ubezpieczenie w Szwajcarii?
2. Czy prawo unijne, w szczególności zawarta ze Szwajcarią umowa w sprawie swobodnego przepływu osób i art. 3 ust. 1 oraz art. 72 rozporządzenia nr 1408/71, dopuszcza, by dochód osiągany w Szwajcarii był zrównany z dochodem krajowym w ramach oceny kwestii uprawnienia do opartych na kryterium dochodowym świadczeń rodzinnych otrzymywanych celem możliwości sprawowania opieki nad dzieckiem?”.
IV – Postępowanie
24. Elisabeth Bergström, rządy szwedzki i fiński oraz Komisja Europejska przedstawiły uwagi na piśmie.
25. Na podstawie art. 54a regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości sędzia sprawozdawca i rzecznik generalny zwrócili się do stron postępowania przed sądem krajowym, państw członkowskich, Komisji i Rady o dobrowolne zajęcie stanowiska w sprawie, czy wniosek E. Bergström o świadczenia rodzinne wchodzi w zakres umowy UE‑Szwajcaria. Poproszono, by w ewentualnych uwagach uwzględnić między innymi, że E. Bergström jest obywatelką szwedzką zamieszkującą w Szwecji, która złożyła stosowny wniosek w tymże państwie członkowskim, a także uwzględnić art. 1, 2, 8 umowy UE‑Szwajcaria oraz załącznik II do tej umowy, oraz wyrok Trybunału w sprawie Grimme(7) .
26. Rozprawa, na której E. Bergström, rządy szwedzki i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja przedstawiły swoje uwagi, odbyła się w dniu 4 maja 2011 r.
V – Kwestia wstępna – stosowalność umowy UE‑Szwajcaria
27. Elisabeth Bergström i Komisja w odpowiedzi na pytanie postawione zgodnie z art. 54a regulaminu postępowania przed Trybunałem twierdzą, że umowa UE‑Szwajcaria znajduje zastosowanie do okoliczności faktycznych oraz sporu w postępowaniu przed sądem krajowym. Rząd szwedzki w swojej odpowiedzi utrzymuje, że przypadek E. Bergström nie wchodzi w zakres umowy UE‑Szwajcaria. Zdaniem tego rządu art. 1 i 2 umowy UE‑Szwajcaria zmierzają do ochrony pracowników migrujących przed dyskryminacją w państwie, w którym pracownicy ci pracują. Jednakże sytuacja pracownika w jego państwie ojczystym i jego sytuacja w chwili powrotu do tego państwa nie jest regulowana przez umowę UE‑Szwajcaria. Potwierdza to art. 9 załącznika I do umowy UE‑Szwajcaria, według którego pracownik będący obywatelem jednej umawiającej się strony nie może na terytorium drugiej umawiającej się strony być traktowany ze względu na swoją przynależność państwową inaczej niż pracownicy będący obywatelami tego państwa. Ponadto Trybunał w wyroku w sprawie Grimme(8) uznał, że zasada równego traktowania ustanowiona w art. 9 załącznika I do umowy UE‑Szwajcaria nie znajduje zastosowania do takiego traktowania obywatela państwa będącego umawiającą się stroną przez władze tego państwa.
28. Uważam, że przy ocenie kwestii, czy umowa UE‑Szwajcaria znajduje zastosowanie do okoliczności faktycznych w postępowaniu przed sądem krajowym, niezbędne jest zbadanie tej umowy w sposób całościowy wraz z jej załącznikami i protokołami, które stanowią jej integralną część(9) i w żadnej mierze nie są niższej rangi. Tym niemniej umowa UE‑Szwajcaria określa, a przez to ogranicza konkretny zakres stosowania swoich załączników. Tak więc na przykład art. 6 umowy UE‑Szwajcaria stanowi, że prawo pobytu na terytorium umawiającej się strony gwarantuje się osobom nieprowadzącym działalności gospodarczej zgodnie z postanowieniami załącznika I, odnoszącymi się do osób nieaktywnych zawodowo(10) .
29. Jestem zdania, że art. 9 załącznika I do umowy UE‑Szwajcaria, gwarantujący równe traktowanie pracowników będących obywatelami umawiającej się strony na terytorium innej umawiającej się strony, a także wyrok Trybunału w sprawie Grimme(11), który częściowo odnosił się do tego przepisu, nie znajdują zastosowania do okoliczności faktycznych postępowania przed sądem krajowym. Z art. 8 umowy UE‑Szwajcaria wynika wyraźnie, że to załącznik II, nie zaś załącznik I, znajduje zastosowanie do kwestii koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego umawiających się stron tej umowy. Zgodnie z art. 8 lit. a) umowy UE‑Szwajcaria umawiające się strony powinny uregulować zgodnie z załącznikiem II koordynację systemów zabezpieczenia społecznego, szczególnie w celu zagwarantowania równości traktowania.
30. Co więcej, w odróżnieniu od E. Bergström C. Grimme w rzeczywistości nie skorzystał z przyznanych na podstawie umowy UE‑Szwajcaria obywatelom państw członkowskich praw, między innymi do pracy i pobytu w Konfederacji Szwajcarskiej(12) .
31. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 1 ust. 1 załącznika II do umowy UE‑Szwajcaria, dotyczący koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, wymaga, aby umawiające się strony stosowały w stosunkach między sobą, w obszarze koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, akty prawa unijnego, do których umowa UE‑Szwajcaria czyni odesłanie, obowiązujące w dniu podpisania tej umowy i zmienione postanowieniami sekcji A tego załącznika. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 2 tego załącznika „pojęcie »państwo (państwa) członkowskie« znajdujące się w aktach prawnych, do których odsyła sekcja A niniejszego załącznika, dotyczy, poza państwami objętymi przedmiotowymi aktami prawa wspólnotowego, Szwajcarii”. Rozporządzenie nr 1408/71 zostało wymienione w sekcji A załącznika II do umowy UE‑Szwajcaria, zatytułowanej „Akty prawne, do których stosuje się odniesienie”. Wynika stąd, że postanowienia tego rozporządzenia obejmują, poza państwami członkowskimi UE, także Konfederację Szwajcarską(13) .
32. Rozporządzenie nr 1408/71 zostało przyjęte w celu przyczynienia się do stworzenia możliwie daleko idącej swobody przepływu pracowników migrujących. Cel ten nie zostałby osiągnięty, gdyby pracownicy korzystający ze swojego prawa do swobodnego przemieszczania się tracili korzyści zabezpieczenia społecznego, które zapewniają im przepisy państwa członkowskiego, a w szczególności jeżeli korzyści te odpowiadają opłaconym przez nich składkom(14) .
33. Moim zdaniem umawiające się strony umowy UE‑Szwajcaria, wyraźnie odwołując się do rozporządzenia nr 1408/71 w sekcji A załącznika II do tej umowy, zamierzały także skutecznie zapewnić swobodę przepływu pracowników migrujących w ramach terytoriów umawiających się stron. Ponadto moim zdaniem cele umowy UE‑Szwajcaria – w szczególności określone w art. 1 lit. a) umowy UE‑Szwajcaria, dotyczące między innymi prawa wjazdu, pobytu, podjęcia pracy w charakterze pracowników najemnych oraz prawa do pozostania na terytorium umawiających się stron, a także w art. 1 lit. d) umowy UE‑Szwajcaria – przede wszystkim cel dotyczący tych samych warunków życia, doznałyby poważnego uszczerbku, jeżeli prawa przyznane na podstawie umowy UE‑Szwajcaria miałyby być stosowane jedynie w ograniczonym zakresie, w sytuacji gdy obywatel umawiającej się strony znajduje się na terytorium innej umawiającej się strony. Przedmiotowe cele oraz zasada niedyskryminacji wprowadzona w art. 2 umowy UE‑Szwajcaria byłyby narażone na szwank, jeżeli obywatele Unii, korzystając z prawa swobodnego przepływu na podstawie umowy UE‑Szwajcaria, nie mogliby powołać się na jej postanowienia, wracając do swojego państwa członkowskiego.
34. Z tego względu uważam, że wniosek E. Bergström o świadczenia rodzinne wchodzi w zakres umowy UE‑Szwajcaria. Ponadto zgodnie z art. 16 ust. 1 umowy UE‑Szwajcaria prawa i obowiązki określone w rozporządzeniu nr 1408/71 powinny mieć taka samą skuteczność w stosunkach pomiędzy Konfederacją Szwajcarską oraz państwami członkowskimi Unii.
VI – Ocena
A – Pytanie pierwsze – okres kwalifikujący
35. Z akt sprawy przedłożonych w Trybunale wynika, że zgodnie z prawem szwedzkim, aby kwalifikować się do otrzymywania zasiłku rodzicielskiego w wysokości świadczenia chorobowego, należy ukończyć minimalny okres ubezpieczenia lub zatrudnienia. W swoim pierwszym pytaniu sąd krajowy zwraca się do Trybunału o rozstrzygnięcie, czy zgodnie z art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 rozpatrywany okres może być ukończony w całości poprzez zatrudnienie i ubezpieczenie w Szwajcarii, czy też okres ubezpieczenia lub zatrudnienia powinien być także ukończony w Szwecji. Sąd krajowy uważa między innymi, że art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 jest niejasny w kontekście swojego tytułu oraz pkt N ust. 1 załącznika VI do tego rozporządzenia.
36. W swoich pismach procesowych przedłożonych Trybunałowi E. Bergström oświadczyła, że zgodnie z art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 rozpatrywany okres może być ukończony w całości poprzez zatrudnienie i ubezpieczenie w Szwajcarii. Bezpośrednie zastosowanie art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 oraz zastosowanie w drodze analogii wyroków Trybunału w sprawie Öberg(15) i w sprawie Rockler(16) zapewnia, że ustawodawstwo krajowe nieuwzględniające okresów, w trakcie których pracownik był objęty ubezpieczeniem chorobowym innego państwa członkowskiego, lub też ustawodawstwo krajowe wymagające okresu ubezpieczenia krajowego dodatkowo do okresu ubezpieczenia za granicą odwiedzie obywateli tego państwa członkowskiego od wyjazdu i wykonywania działalności zawodowej w innym państwie członkowskim. Rząd szwedzki w swoich uwagach na piśmie utrzymuje, że zgodnie z zasadą równości wykładni art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 należy dokonywać w ten sposób, iż okres ubezpieczenia może być ukończony w całości w innym państwie członkowskim lub w Szwajcarii. Jednakże w swojej odpowiedzi na pytanie postawione zgodnie z art. 54a regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości oraz w swoich uwagach przedstawionych w formie ustnej rząd szwedzki zmienił swoje uwagi na piśmie dotyczące pierwszego pytania prejudycjalnego i stwierdził, że doszedł do wniosku, iż wymóg nałożony przez prawo krajowe, aby okres ubezpieczenia był ukończony w państwie członkowskim właściwej instytucji, jest zgodny z umową UE‑Szwajcaria oraz z art. 72 rozporządzenia nr 1408/71. Rząd fiński jest zdania, że brzmienie oraz tytuł art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 wymagają sumowania okresów ubezpieczenia, zatrudnienia i prowadzenia działalności na własny rachunek oraz że powinny być interpretowane jako niesprzeciwiające się przepisom państwa członkowskiego wymagającym dla powstania praw do świadczeń ukończenia określonego okresu ubezpieczenia lub zatrudnienia zgodnego z tymi przepisami. Rząd Zjednoczonego Królestwa w swoim wniosku o wzięcie udziału w rozprawie podkreślił, że art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 nie wymaga okresu zatrudnienia lub ubezpieczenia w państwie, w którym złożono wniosek o zasiłek. Na rozprawie rząd ten oświadczył, że na pierwsze pytanie przedstawione przez sąd krajowy należy udzielić odpowiedzi przeczącej oraz że państwa członkowskie mają prawo wymagać okresów krajowego ubezpieczenia lub zatrudnienia stosownie do art. 72 rozporządzenia nr 1408/71.
37. Komisja uważa, że art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 powinien być interpretowany w świetle jego celu, którym jest zapewnienie swobodnego przepływu osób. Taka wykładnia jest zgodna z wyrokami Trybunału w sprawie Öberg i w sprawie Rockler. Artykuł 8 lit. c) umowy UE‑Szwajcaria stanowi, że umawiające się strony powinny określić zasady koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego zgodnie z załącznikiem II do umowy UE‑Szwajcaria w celu zapewnienia zsumowania wszystkich okresów powodujących między innymi powstanie prawa do zasiłków uwzględnianych przez poszczególne ustawodawstwa krajowe. Zgodnie z art. 1 załącznika II do umowy UE‑Szwajcaria strony postanawiają stosować niektóre akty prawa unijnego, w tym rozporządzenie nr 1408/71. Komisja uważa, że właściwe postanowienia umowy UE‑Szwajcaria mają wyraźne brzmienie, które zgodnie z orzecznictwem Trybunału(17) powinno być interpretowane w drodze analogii zgodnie z właściwymi zasadami prawa Unii. Komisja uważa zatem, że zgodnie z wyrokami w sprawie Öberg i w sprawie Rockler art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 należy rozumieć w ten sposób, iż okresy ukończone w innym państwie członkowskim nie muszą koniecznie być sumowane z okresami ukończonymi w państwie członkowskim, w którym wystąpiono o świadczenie; w przeciwnym bowiem razie obywatele Unii zostaliby zniechęceni do wykonywania działalności zawodowej w innym państwie członkowskim. W przypadku gdyby Trybunał uznał, że wymagany jest okres ubezpieczenia lub zatrudnienia w Szwecji, Komisja zauważa, iż mąż E. Bergström rozpoczął pracę w Szwecji w dniu 1 września 2002 r. oraz że ukończył niezbędny okres zgodnie z wyrokiem Trybunału w sprawie Hoever i Zachow(18) . Zgodnie z tym wyrokiem świadczenia rodzinne ze względu na sam swój charakter nie mogą być rozpatrywane jako należne danej osobie w oderwaniu od jej sytuacji rodzinnej. W sytuacji gdy przyznanie świadczenia ma na celu pokrycie wydatków rodziny, wybór rodzica, który będzie otrzymywał zasiłek, nie jest istotny.
38. Jest bezsporne, że świadczenie przyznawane przez prawo szwedzkie, o które ubiega się skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym, stanowi „świadczenie rodzinne” w rozumieniu art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71(19) .
39. Jakkolwiek państwo członkowskie jest uprawnione – zgodnie z zasadą zachowania przez państwa członkowskie kompetencji w zakresie określenia warunków przyznawania świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego – do ustalenia okresu kwalifikującego do uzyskania prawa do świadczenia rodzinnego, art. 48 lit. a) TFUE ustanawia zasadę zaliczania niektórych okresów, które powinny być uwzględniane przez poszczególne państwa członkowskie. Zasada ta jest w bieżącym kontekście transponowana przez art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 w odniesieniu do świadczeń rodzinnych. Zasada zaliczania jest jedną z podstawowych zasad unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich, zmierzającą do zapewnienia, by korzystanie z prawa do swobodnego przepływu przewidzianego w traktacie nie wywoływało skutku w postaci pozbawienia pracowników korzyści wynikających z zabezpieczenia społecznego, które mogliby oni uzyskać, gdyby pracowali tylko w jednym państwie członkowskim. Konsekwencja taka mogłaby bowiem powstrzymać unijnych pracowników od korzystania z prawa do swobodnego przepływu, a co za tym idzie, stanowiłaby przeszkodę dla tej swobody(20) .
40. Artykuł 72 rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowany „Sumowanie okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek”, stanowi, że w sytuacji gdy państwo członkowskie uzależnia nabycie prawa do świadczeń od ukończenia okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek, tego rodzaju okresy ukończone w innym państwie członkowskim powinny być traktowane tak, jak gdyby chodziło o okresy ukończone w tym pierwszym państwie członkowskim. Moim zdaniem – jakkolwiek zastosowane w tytule art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 słowo „sumowanie”(21), odczytywane w sposób abstrakcyjny, może, jak zauważył sąd krajowy, prowadzić do niejasności poprzez potencjalne sugerowanie wymogu sumowania dwóch lub większej liczby właściwych okresów w różnych państwach członkowskich, a przez to do wykluczenia pojedynczego okresu ukończonego w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie właściwej instytucji – jasne brzmienie art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 samo w sobie nie pozostawia miejsca na wątpliwości i w żadnym stopniu nie stanowi podstawy dla wniosku wyciągniętego przez sąd krajowy lub interpretacji tego przepisu forsowanej przez rządy szwedzki, fiński i Zj ednoczonego Królestwa.
41. Wykładnia literalna art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 wyraźnie uzasadnia wniosek, że w sytuacji gdy właściwy okres jest ukończony w całości w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie właściwej instytucji, powinien on być traktowany jako równoznaczny z okresem ukończonym w państwie członkowskim właściwej instytucji(22), oraz że samo ukończenie takiego okresu może skutkować powstaniem praw w tym państwie członkowskim. Wyraźne brzmienie art. 72 nie uzasadnia nakładania przez państwo członkowskie właściwej instytucji jakichkolwiek dodatkowych warunków wymagających krajowego okresu ubezpieczenia.
42. Uważam także, że pkt N ust. 1 załącznika VI do rozporządzenia nr 1408/71, dotyczący Szwecji, który w odniesieniu do zastosowania art. 72 tego rozporządzenia stanowi, iż uprawnienie danej osoby do zasiłku rodzicielskiego określa się przez uznanie okresów ubezpieczenia ukończonych w innym państwie członkowskim jako opartych na takim samym średnim dochodzie jak okresy ubezpieczenia szwedzkiego, z którymi są one sumowane, nie powinien być interpretowany w ten sposób, jak zasugerował sąd krajowy, że dla nabycia praw do świadczeń rodzinnych prawo szwedzkie może wymagać okresu ubezpieczenia lub zatrudnienia w Szwecji. W mojej opinii z brzmienia pkt N ust. 1 załącznika VI do rozporządzenia nr 1408/71 wynika wyraźnie, że podlega on stosowaniu w związku z art. 72 tego rozporządzenia. Ponadto uważam, że pkt N ust. 1 załącznika VI do rozporządzenia nr 1408/71 nie stanowi – ani nawet nie sugeruje – że okres ubezpieczenia w Szwecji jest obowiązkowy. Moim zdaniem pkt N ust. 1 załącznika VI do rozporządzenia nr 1408/71 ma znaczenie wyłącznie wówczas, gdy w odniesieniu do danej osoby występują dwa właściwe okresy ubezpieczenia: jeden w Szwecji oraz jeden w innym państwie członkowskim. W takiej sytuacji pkt N ust. 1 załącznika VI do rozporządzenia nr 1408/71 przewiduje szczególne zasady dotyczące Szwecji w odniesieniu do dochodu, w oparciu o który ustalane jest uprawnienie danej osoby do zasiłku rodzicielskiego. Dlatego uważam, że pkt N ust. 1 załącznika VI do rozporządzenia nr 1408/71 nie ma znaczenia z punktu widzenia okoliczności faktycznych występujących w postępowaniu przez sądem krajowym.
43. Ponadto nawet poza wykładnią literalną właściwych przepisów rozporządzenia nr 1408/71 takie podejście wspiera się na orzecznictwie Trybunału oraz na celach i treści umowy UE‑Szwajcaria. Trybunał w wyrokach w sprawie Öberg(23) i w sprawie Rockler(24) uznał, że przepisy prawa krajowego, które w celu obliczenia kwoty zasiłku rodzicielskiego nie uwzględniają okresów działalności zawodowej wykonywanej w ramach wspólnego ubezpieczenia chorobowego Wspólnot Europejskich, są w stanie zniechęcić obywateli państwa członkowskiego do opuszczenia tego państwa w celu wykonywania działalności zawodowej w którejś z instytucji Unii Europejskiej znajdującej się na terytorium innego państwa, ponieważ obejmując stanowisko w jednej z takich instytucji, pracownicy ci utraciliby możliwości skorzystania ze świadczenia rodzinnego należnego im w ramach systemu krajowego, do którego zachowaliby prawo, gdyby tego stanowiska nie objęli. W rezultacie szwedzkie ustawodawstwo dotyczące zasiłków rodzicielskich będących przedmiotem sporu w postępowaniu w sprawie Öberg(25) i w sprawie Rockler(26) zostało uznane za stanowiące barierę dla swobodnego przepływu pracowników stosownie do art. 39 WE (obecnie art. 45 TFUE). Według mnie rozumowanie Trybunału w wyrokach w tych sprawach nie może być ograniczone – co popierał na rozprawie rząd Zjednoczonego Królestwa – do specyficznych i zawężonych okoliczności faktycznych tych spraw, to jest do sytuacji dotyczących byłych członków personelu instytucji Unii Europejskiej. Wyroki w tych sprawach podkreślają zasadę zaliczania (sumowania) ustanowioną w art. 48 lit. a) TFUE(27), która wymaga, aby co do zasady, między innymi na potrzeby nabywania prawa do świadczenia z zakresu zabezpieczenia społecznego zapewnianego przez państwo członkowskie, okresy ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek ukończone przez migrującego pracownika w innym państwie członkowskim były traktowane całkowicie równoznacznie z okresami ukończonymi w państwie członkowskim właściwej instytucji. Moim zdaniem wyjątki od tej zasady w kontekście świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego powinny być przez prawodawcę europejskiego przewidziane w sposób jasny i wyraźny(28) . W przypadku niejasności uważam, że zasada zaliczania (sumowania) powinna przeważać.
44. Wydaje się zatem, zgodnie z art. 45 i art. 48 lit. a) TFUE oraz z rozumowaniem Trybunału w wyrokach w sprawie Öberg i w sprawie Rockler, że właściwe okresy ubezpieczenia i zatrudnienia, stosownie do art. 72 rozporządzenia nr 1408/71, mogą być w całości ukończone poprzez zatrudnienie i ubezpieczenie w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie właściwej instytucji. Wymaganie, aby okres ubezpieczenia lub zatrudnienia został ukończony w państwie członkowskim właściwej instytucji(29), mogłoby zniechęcić obywatela tego państwa członkowskiego do opuszczenia swego kraju ojczystego w celu skorzystania ze swobody przepływu(30) .
45. Niemniej, jak zauważył sąd krajowy, wykładnia nadana przepisom prawa Unii dotyczącym rynku wewnętrznego nie może zostać automatycznie zastosowana w drodze analogii do wykładni umowy UE‑Szwajcaria, chyba że w samej umowie UE‑Szwajcaria wprowadzone zostały wyraźne stanowiące o tym przepisy(31) . Spór w postępowaniu przed sądem krajowym powinien zatem zostać przeanalizowany w świetle szczególnych postanowień umowy UE‑Szwajcaria.
46. Według utrwalonego orzecznictwa na potrzeby stosowania rozporządzenia nr 1408/71 Konfederacja Szwajcarska winna być zrównana z państwem członkowskim Unii(32) . A zatem art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 obejmuje Konfederację Szwajcarską.
47. Uważam, że chociaż wyroki w sprawie Öberg i w sprawie Rockler opierają się na art. 39 WE (obecnie art. 45 TFUE) i z tego względu nie mogą być bezpośrednio stosowane w kontekście postępowania przed sądem krajowym, rozumowanie Trybunału w tych sprawach wraz z zasadą zaliczania (sumowania), ustanowioną między innymi w art. 48 lit. a) TFUE, oraz z orzecznictwem wydanym w tym zakresie powinno być stosowane odpowiednio w sporze mającym miejsce w postępowaniu przed sądem krajowym. Takie zastosowanie jest konieczne do zapewnienia skuteczności celom umowy UE‑Szwajcaria o swobodnym przepływie osób, w szczególności celom określonym w jej art. 1 lit. a) i d). Ponadto należy pokreślić, że zasada zaliczania w kontekście zabezpieczania i zachowywania świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego została wyraźnie przywołana w art. 8 lit. c) umowy UE‑Szwajcaria.
48. W kontekście postępowania przed sądem krajowym uważam, że cele umowy UE‑Szwajcaria byłyby poważnie zagrożone, gdyby okresy ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek ukończone w Szwajcarii, które w niniejszej sprawie wydają się dość długie(33), nie mogły być uwzględnione po powrocie danej osoby do Unii w celu uzyskania prawa do świadczeń rodzinnych, jeżeli odpowiednie okresy ukończone w Szwajcarii nie zostały dodane do hipotetycznego okresu ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek w państwie członkowskim właściwej instytucji.
49. Dlatego uważam, że zgodnie z art. 1 i 8 umowy UE‑Szwajcaria oraz z art. 72 rozporządzenia nr 1408/71, w przypadkach gdy zgodnie z ustawodawstwem danego państwa członkowskiego nabycie prawa do świadczeń rodzinnych jest uzależnione od ukończenia okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek, właściwa instytucja tego państwa członkowskiego powinna na te potrzeby uwzględnić okres ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek ukończony w całości w Szwajcarii.
B – Pytanie drugie – wysokość świadczeń
50. W swoim drugim pytaniu sąd krajowy zastanawia się, czy stosownie do umowy UE‑Szwajcaria oraz do art. 3 ust. 1 i art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 osoba, która przed skorzystaniem z urlopu rodzicielskiego była zatrudniona w Szwajcarii i dlatego nie miała dochodu służącego za podstawę do ustalenia świadczeń chorobowych w Szwecji, wciąż może być uprawniona do zasiłku rodzicielskiego w wysokości świadczenia chorobowego na podstawie swojego dochodu otrzymywanego w Szwajcarii.
51. Celem rozporządzenia nr 1408/71 jest – jak wskazują jego motywy drugi i czwarty – zapewnienie swobody przepływu w Unii Europejskiej pracowników najemnych i osób prowadzących działalność na własny rachunek z poszanowaniem rozwiązań właściwych ustawodawstwom poszczególnych krajów w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. W tym celu, jak wynika z motywów piątego, szóstego i dziesiątego, rozporządzenie przyjmuje jako zasadę równe traktowanie pracowników wobec różnych ustawodawstw krajowych oraz zmierza do zapewnienia w możliwie największym stopniu równego traktowania wszystkich osób wykonujących pracę na terytorium danego państwa członkowskiego, tak by uniknąć stawiania w niekorzystnej sytuacji pracowników korzystających ze swobody przepływu(34) .
52. Jak zostało wskazane przez sąd krajowy i Komisję, rozporządzenie nr 1408/71 zawiera przepisy szczególne dotyczące wyliczenia określonych rodzajów świadczeń. Jednakże inaczej niż na przykład art. 23, 47, 58 i 68 rozporządzenia nr 1408/71 – dotyczące wyliczenia, odpowiednio, świadczeń chorobowych, macierzyńskich, emerytur i rent inwalidzkich, świadczeń w razie wypadków przy pracy, chorób zawodowych oraz bezrobocia – nie istnieje szczególny przepis tegoż rozporządzenia regulujący obliczenie świadczeń rodzinnych i znajdujący zastosowanie do stanu faktycznego sporu w postępowaniu przed sądem krajowym(35) .
53. Rządy szwedzki i fiński oraz Komisja uważają, że świadczenia rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym powinny być obliczone w sposób analogiczny do art. 23 rozporządzenia nr 1408/71, który dotyczy naliczania świadczeń pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa na podstawie średnich zarobków. Rządy szwedzki i fiński uważają, że na te potrzeby może być brany pod uwagę wyłącznie dochód uzyskany w państwie członkowskim właściwej instytucji. Komisja utrzymuje, że istnieje ogólna zasada, zgodnie z którą dochód uzyskany w innym państwie członkowskim nie jest uwzględniany przy naliczaniu świadczeń. Jednakże gdyby władze szwedzkie miały wypłacić E. Bergström zasiłki rodzicielskie jedynie na poziomie podstawowym, potraktowałyby one w sposób nierówny pracowników migrujących oraz tych, którzy pozostali w Szwecji. W celu wyeliminowania takiej dyskryminacji za podstawę dla takiego obliczenia powinny zostać przyjęte średnie zarobki osoby wykonującej ten sam zawód i mającej te same kwalifikacje jak E. Bergström.
54. Moim zdaniem w obliczu tego, że rozdział 7 rozporządzenia nr 1408/71 nie zawiera żadnego przepisu szczególnego regulującego zasady naliczania świadczeń rodzinnych, a tym samym określającego zasady koordynacji w tym zakresie, przedmiotowe świadczenia rodzinne objęte rozporządzeniem powinny być obliczane na podstawie prawa właściwego państwa członkowskiego, pod warunkiem że wprowadzone warunki nie prowadzą do jawnej lub ukrytej dyskryminacji pomiędzy unijnymi pracownikami. Z tego względu przepisy prawa krajowego regulujące obliczanie świadczenia stosują się pod warunkiem, że są zgodne z art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71.
55. Sąd krajowy oraz rząd szwedzki uważają, że art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 zmierza jedynie do zapewnienia, aby obcokrajowcy, do których stosuje się rozporządzenie, mieli te same prawa i obowiązki co obywatele danego państwa członkowskiego. Według sądu krajowego nie jest jasne, czy prawo do równego traktowania znajduje również zastosowanie do pracowników migrujących, którzy są obywatelami tego państwa członkowskiego(36), i czy zgodnie z art. 3 ust. 1 dochód osiągnięty w innym państwie członkowskim ma być zrównany z dochodem osiągniętym w kraju przy obliczaniu wysokości świadczeń rodzinnych opartych o kryterium dochodowe. Jeśli tak, powstaje pytanie, czy jest tak w odniesieniu do Szwajcarii, do której przepisy traktatowe nie stosują się. Rząd szwedzki uważa, że państwa członkowskie mogą traktować własnych obywateli mniej korzystnie niż innych obywateli Unii.
56. W wyroku w sprawie Petit(37) Trybunał stwierdził, że zasady swobodnego przepływu oraz przepisy rozporządzenia nr 1408/71, w szczególności art. 3 rozporządzenia, nie stosują się do przypadków, których wszystkie elementy o zasadniczym znaczeniu zamykają się w obrębie jednego państwa członkowskiego. Moim zdaniem z akt sprawy wynika wyraźnie, że okoliczności postępowania przed sądem krajowym nie stanowią sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym, które nie mają żadnego łącznika z jakąkolwiek sytuacją regulowaną przez prawo unijne i których wszystkie elementy o zasadniczym znaczeniu zamykają się w obrębie jednego państwa członkowskiego(38) .
57. Zasada niedyskryminacji w kształcie, w jakim została transponowana w zakresie zabezpieczenia społecznego w art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71, zakazuje nie tylko otwartej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową osób korzystających z systemu zabezpieczenia społecznego, ale również wszelkich ukrytych form dyskryminacji, które przez zastosowanie innych kryteriów rozróżnienia prowadzą do takiego samego rezultatu(39) .
58. A zatem za pośrednio dyskryminujące należy uznać wymogi prawa krajowego, które choć stosowane niezależnie od przynależności państwowej, dotyczą przede wszystkim lub w znacznej większości pracowników migrujących, a także wymogi stosowane bez rozróżnienia, które łatwiej mogą zostać spełnione przez pracowników krajowych niż przez pracowników migrujących lub też które mogą działać w szczególności na niekorzyść tych ostatnich(40) . W tej kwestii nie jest konieczne ustalenie, że dany przepis dotyka w praktyce znacznie większego odsetka pracowników migrujących. Wystarczy stwierdzenie, że przepis ten może taki skutek wywoływać(41) .
59. Inaczej jest tylko w przypadku, gdy przepisy są zarazem uzasadnione obiektywnymi względami, niezależnymi od przynależności państwowej pracowników, oraz są proporcjonalne do zasługujących na ochronę celów realizowanych przez prawo krajowe(42) .
60. Moim zdaniem z wyroku Trybunału w sprawie Borawitz(43) wynika wyraźnie, że okoliczność, iż osoba ubiegająca się o świadczenia z zakresu zabezpieczenia społecznego jest obywatelem państwa członkowskiego właściwej instytucji, nie wyłącza zastosowania art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 do jej przypadku, jeżeli wykazano, że dane uregulowanie krajowe może w większym zakresie lub w większym stopniu dotykać obywateli innych państw członkowskich – lub, jak w niniejszej sprawie, także Szwajcarii – niż obywateli państwa członkowskiego właściwej instytucji(44) .
61. Sądzę, że uregulowania krajowe takie jak rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym, które stanowią, iż w celu uzyskania zasiłków rodzicielskich odpowiadających wysokości świadczenia chorobowego i przewyższających wysokość podstawową można uwzględnić wyłącznie dochód uzyskany w państwie członkowskim właściwej instytucji (Szwecji), prowadzi do postawienia w niekorzystnej sytuacji przede wszystkim obywateli innych państw członkowskich oraz Szwajcarii, ponieważ wymóg uzyskania dochodu w państwie członkowskim właściwej instytucji (Szwecji) i bycia uprawnionym do świadczenia chorobowego powyżej najniższego poziomu jest prawdopodobnie łatwiej spełniany przez obywateli tego państwa (obywateli szwedzkich).
62. Co więcej, tego rodzaju uregulowania zagrażają realizacji celów swobodnego przepływu osób i równości warunków życia określonych w art. 1 lit. a) i d) umowy UE‑Szwajcaria, a także szczególnej zasady zagwarantowania równości traktowania w kontekście systemów zabezpieczenia społecznego ustanowionej w art. 8 lit. a) umowy UE‑Szwajcaria. Moim zdaniem art. 8 lit. a) umowy UE‑Szwajcaria zmierza do zapewnienia, aby osoby, które skorzystały z prawa do swobodnego przepływu, nie były dyskryminowane względem innych pracowników w porównywalnych sytuacjach, którzy nie skorzystali z tychże praw(45) .
63. Zgodnie z rozpatrywanymi uregulowaniami szwedzkimi migrujący pracownik, taki jak E. Bergström, może uzyskiwać zasiłek rodzinny w niższej wysokości niż uzyskałby, gdyby nie skorzystał z prawa do swobodnego przepływu na podstawie umowy UE‑Szwajcaria. Z postanowienia odsyłającego wynika, że E. Bergström pobiera zasiłek rodzicielski na poziomie podstawowym, podczas gdy pracownicy pracujący w podobnych okolicznościach w Szwecji są uprawnieni do zasiłku obliczonego stosownie do podstawy ich dochodu na cele świadczenia chorobowego.
64. Moim zdaniem, chcąc zaradzić rozpatrywanej dyskryminacji, nie jest konieczne, aby – w braku szczególnego przepisu prawa Unii w tym zakresie – przyznać E. Bergström świadczenia rodzinne na poziomie zasiłków chorobowych obliczanych na podstawie jej dochodu w Szwajcarii. Obowiązek zaradzenia dyskryminacji oznacza jedynie, że świadczenia rodzinne E. Bergström powinny być takie same, jakie byłyby, gdyby nie skorzystała ona ze swego prawa do swobodnego przepływu i pozostała w Szwecji(46) . Z tego względu uważam, że poziom dochodów w Szwecji powinien zostać przyjęty jako wskaźnik porównania lub punkt odniesienia(47) . W okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym kwota zasiłku rodzinnego na poziomie świadczenia chorobowego powinna zostać obliczona w odniesieniu do dochodu pracownika w Szwecji, wykonującego podobny zawód i mającego porównywalne doświadczenie zawodowe i kwalifikacje.
65. Na rozprawie rząd szwedzki oświadczył, że w sytuacji gdyby zasiłek rodzicielski w wysokości świadczenia chorobowego nie był powiązany z rzeczywiście uiszczonymi składkami ubezpieczeniowymi, równowaga szwedzkiego systemu zabezpieczenia społecznego mogłaby zostać poważnie naruszona(48) . Pomijając fakt, że stwierdzenie to jest zbyt ogólne i niepoparte żadnymi dowodami na istnienie ryzyka naruszenia równowagi finansowej szwedzkiego system zabezpieczenia społecznego, istnienie takiego ryzyka byłoby moim zdaniem trudne do wykazania, jako że z postanowienia odsyłającego wynika wyraźnie, iż wysokość zasiłków rodzicielskich wypłacanych rodzinie w tego rodzaju okolicznościach jest ograniczona określonym w ustawie górnym pułapem i wypłacana przez ograniczony okres.
66. Zwracam uwagę, że rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja zwięźle zasugerowały przed Trybunałem, iż dochód małżonka E. Bergström mógłby zostać przyjęty za podstawę oceny kwoty rozpatrywanego zasiłku rodzicielskiego(49) . Chociaż uważam, że takiej możliwości nie można wykluczyć, moim zdaniem Trybunał nie powinien badać tego rodzaju hipotetycznej kwestii, skoro sprawa ta nie została wprost podniesiona w postanowieniu odsyłającym, a ponadto w braku dostatecznych informacji w tej kwestii wskazówki Trybunału w tym względzie miałyby charakter spekulacji.
67. Z tego względu uważam, że umowa UE‑Szwajcaria oraz art. 3 ust. 1 i art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 nie wymagają zrównania dochodu uzyskanego w Szwajcarii z dochodem krajowym w ramach oceny kwestii uprawnienia do opartych na kryterium dochodowym świadczeń rodzinnych otrzymywanych celem możliwości sprawowania opieki nad dzieckiem, gdyż jako wskaźnik porównania lub punkt odniesienia należy raczej przyjąć wysokość dochodów w państwie członkowskim właściwej instytucji. Sąd krajowy, obliczając wysokość świadczenia rodzinnego na poziomie świadczenia chorobowego, jako punktem odniesienia powinien posługiwać się dochodem pracownika pracującego w tym państwie członkowskim, wykonującego porównywalny zawód, o porównywalnym doświadczeniu zawodowym i kwalifikacjach.
VII – Wnioski
68. Proponuję zatem, aby Trybunał odpowiedział na pytania przedłożone przez Regeringsrätten (Szwecja) w sposób następujący:
1. Stosownie do art. 1 i 8 Umowy w sprawie swobodnego przepływu osób między Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi z jednej strony a Konfederacją Szwajcarską z drugiej strony, podpisanej w Luksemburgu w dniu 21 czerwca 1999 r. (Dz.U. 2002, L 114, s. 6, zwanej dalej „umową UE‑Szwajcaria”), oraz do art. 72 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. L 149, s. 2), w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 1386/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2001 r., w przypadku gdy zgodnie z przepisami prawnymi danego państwa członkowskiego nabycie prawa do świadczeń rodzinnych jest uzależnione od ukończenia okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek, właściwa instytucja państwa członkowskiego uwzględni w tym celu okres ubezpieczenia, zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek ukończony w całości w Szwajcarii.
2. Umowa UE‑Szwajcaria oraz art. 3 ust. 1 i art. 72 rozporządzenia nr 1408/71 nie wymagają, aby w ramach oceny kwestii uprawnienia do opartych na kryterium dochodowym świadczeń rodzinnych na opiekę nad dzieckiem dochód uzyskany w Szwajcarii był zrównany z dochodem krajowym, gdyż jako wskaźnik porównania lub punkt odniesienia należałoby raczej przyjąć wysokość dochodów w państwie członkowskim właściwej instytucji. Sąd krajowy, obliczając wysokość świadczenia rodzinnego na poziomie świadczenia chorobowego, powinien przyjąć jako punkt odniesienia dochód pracownika pracującego w tym państwie członkowskim, wykonującego porównywalny zawód i mającego porównywalne doświadczenie zawodowe i kwalifikacje.
(1) .
(2)  –	W brzmieniu ostatnio zmienionym, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne sprawy, rozporządzeniem (WE) nr 1386/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2001 r. zmieniającym rozporządzenie (EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin, przemieszczających się we Wspólnocie, oraz rozporządzenie (EWG) nr 574/72 w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 (Dz.U. L 187, s. 1).
(3)  –	Załącznik II dotyczy koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
(4)  –	Wyrok Trybunału z dnia 16 lutego 2006 r. w sprawie C‑137/04, Zb.Orz. s. I‑1441.
(5)  –	Wyrok Trybunału z dnia 16 lutego 2006 r. w sprawie C‑185/04, Zb.Orz. s. I‑1453.
(6)  –	Wyrok Trybunału z dnia 21 lutego 2008 r. w sprawie C‑507/06 Klöppel, Zb.Orz. s. I‑943, pkt 17, 18.
(7)  –	Wyrok Trybunału z dnia 12 listopada 2009 r. w sprawie C‑351/08 Grimme, Zb.Orz. s. I‑10777.
(8)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 7.
(9)  –	Zobacz art. 15 umowy UE‑Szwajcaria.
(10)  –	Zobacz także na przykład art. 4 umowy UE‑Szwajcaria, dotyczący prawa pobytu i podejmowania działalności gospodarczej, oraz art. 7, dotyczący innych praw.
(11)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 7.
(12)  –	Pytanie prejudycjalne przedstawione Trybunałowi w sprawie Grimme skupiało się na zagadnieniu, czy C. Grimme, obywatel niemiecki i dyrektor zarządzający niemieckiego oddziału szwajcarskiej spółki, był zobowiązany do przynależności do niemieckiego ustawowego systemu ubezpieczeń emerytalnych. Niemiecki kodeks zabezpieczenia społecznego wprowadza wyłączenie z obowiązku przystąpienia ustawowego systemu ubezpieczenia emerytalnego dotyczące członków zarządu spółki akcyjnej. Podstawa rozstrzygnięcia tej sprawy opierała się w głównej mierze na ograniczonym prawie tworzenia osób prawnych oraz swobodzie świadczenia usług ustanowionych przez umowę UE‑Szwajcaria. Jednakże C. Grimme twierdził także, że w stosunku do niego, jako pracownika najemnego, przymusowa przynależność do ustawowego systemu stanowiła naruszenie zasady równego traktowania pracowników, zagwarantowanej w art. 9 załącznika I do umowy UE‑Szwajcaria, w sytuacji gdy członkowie zarządów spółek akcyjnych podlegających prawu niemieckiemu są z niego wyłączeni. Trybunał uznał, że art. 9 załącznika I do umowy UE‑Szwajcaria, gwarantujący równe traktowanie osób zatrudnionych będących obywatelami umawiającej się strony na terytorium innej umawiającej się strony, dotyczy jedynie przypadków dyskryminacji ze względu na przynależność państwową obywatela umawiającej się strony na terytorium innej umawiającej się strony. Z tego względu Trybunał stwierdził, że sytuacja C. Grimmego jako członka zarządu spółki akcyjnej podlegającej prawu szwajcarskiemu nie miała znaczenia dla kwestii dyskryminacji (zob. pkt 46–49 ww. w przypisie 7 wyroku).
(13)  –	Zobacz wyroki Trybunału: z dnia 14 października 2010 r. w sprawie C‑16/09 Schwemmer, Zb.Orz. s. I‑9717, pkt 32; z dnia 18 listopada 2010 r. w sprawie C‑247/09 Xhymshiti, Zb.Orz. s. I‑11845, pkt 31–33.
(14)  –	Zobacz podobnie np. wyrok Trybunału z dnia 25 lutego 1986 r. w sprawie 284/84 Spruyt, Rec. s. 685, pkt 18, 19.
(15)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 5.
(16)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 4.
(17)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 7 wyrok Trybunału w sprawie Grimme; wyroki Trybunału: z dnia 11 lutego 2010 r. w sprawie C‑541/08 Fokus Invest, Zb.Orz. s. I‑1025; z dnia 15 lipca 2010 r. w sprawie C‑70/09 Hengartner i Gasser, Zb.Orz. s. I‑7233.
(18)  –	Wyrok z dnia 10 października 1996 r. w sprawach połączonych C‑245/94 i C‑312/94, Rec. s. I‑4895, pkt 37.
(19)  –	W wyroku z dnia 11 czerwca 1998 r. w sprawie C‑275/96 Kuusijärvi, Rec. s. I‑3419, pkt 57, Trybunał potwierdził swoje utrwalone orzecznictwo, że świadczenie można uznać za świadczenie z tytułu zabezpieczenia społecznego na potrzeby rozporządzenia nr 1408/71, jeżeli jest ono przyznawane uprawnionym bez jakiejkolwiek indywidualnej i uznaniowej oceny potrzeb osobistych, w oparciu o określoną prawnie sytuację, oraz jeżeli dotyczy jednego z ryzyk wyraźnie wymienionych w art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71. W sprawie tej Trybunał stwierdził, że przepisy prawa szwedzkiego dotyczące przyznania zasiłku rodzicielskiego przyznają prawnie określone prawo świadczeniobiorcom oraz że świadczenie to jest przyznawane osobom spełniającym pewne obiektywne kryteria, bez jakiejkolwiek indywidualnej i uznaniowej oceny ich potrzeb osobistych. Ponadto Trybunał uznał, że przedmiotowy zasiłek ma umożliwić jednemu z rodziców oddanie się wychowywaniu małego dziecka i że jest on ściśle określony w celu wynagrodzenia służby polegającej na wychowywaniu dziecka, pokrycia innych kosztów opieki i wychowywania dziecka oraz, stosownie do okoliczności, zapobiegania finansowym niedogodnościom wynikającym z rezygnacji z dochodu z działalności zawodowej. Z tego względu zasiłek ten został potraktowany jako świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 1 lit. u) ppkt i) oraz art. 4 ust. 1 lit. h) rozporządzenia nr 1408/71. Zobacz także pkt 58–60 tegoż wyroku.
(20)  –	Zobacz analogicznie wyroki Trybunału: z dnia 20 stycznia 2005 r. w sprawie C‑306/03 Salgado Alonso, Zb.Orz. s. I‑705, pkt 28, 29; z dnia 3 marca 2011 r. w sprawie C‑440/09 Tomaszewska, Zb.Orz. s. I‑1033, pkt 30, 31.
(21)  –	W języku francuskim „totalisation”: to samo słowo zostało zawarte jest w art. 48 lit. a) TFUE. [Przypis tłumacza: pojęcie „totalisation” zostało na język polski inaczej przetłumaczone w TFUE („zaliczenie”), a inaczej w rozporządzeniu nr 1408/71 („sumowanie”)].
(22)  –	Zobacz na tym tle, wyłącznie na potrzeby porównania techniki legislacyjnej, art. 67 ust. 1–3 rozporządzenia nr 1408/71.
(23)  –	Zobacz pkt 16 ww. w przypisie 5 wyroku.
(24)  –	Zobacz pkt 19 ww. w przypisie 4 wyroku.
(25)  –	Zobacz pkt 17 ww. wyroku.
(26)  –	Zobacz pkt 20 ww. wyroku.
(27)  –	Która to zasada została wprowadzona w celu zabezpieczenia wprowadzonej w art. 45 TFUE zasady swobody przepływu pracowników.
(28)  –	Zobacz np. art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71, dotyczący szczególnego przypadku świadczeń w razie bezrobocia.
(29)  –	Gdyby doszło do wyinterpretowania takiego wymogu wbrew wyraźnemu brzmieniu tego przepisu oraz, co za tym idzie, wbrew wyraźnej i niedwuznacznej, jak sądzę, woli unijnego prawodawcy, zrodziłoby to pytanie o minimalny czas trwania właściwego okresu ubezpieczenia w państwie członkowskim właściwej instytucji. Z postanowienia odsyłającego wydaje się wynikać, że ZUS uznał, iż okresy ubezpieczenia ukończone w innych państwach członkowskich mogą być uwzględniane w ocenie, czy wymóg okresu 240 dni dla zasiłku rodzicielskiego w Szwecji został spełniony, pod warunkiem że ostatni dzień
z rozpatrywanego okresu 240 dni został ukończony w Szwecji.
(30)  –	Zobacz ww. w przypisie 5 wyrok w sprawie Öberg, pkt 15, oraz ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Rockler, pkt 18.
(31)  –	Zobacz ww. w przypisie 7 wyrok w sprawie Grimme oraz ww. w przypisie 17 wyrok w sprawie Fokus Invest.
(32)  –	Zobacz pkt 31–33 powyżej.
(33)  –	Zobacz pkt 14 powyżej.
(34)  –	Wyrok Trybunału z dnia 9 marca 2006 r. w sprawie C‑493/04 Piatkowski, Zb.Orz. s. I‑2369, pkt 19.
(35)  –	W postanowieniu odsyłającym sąd krajowy stwierdził, że było bezsporne, iż E. Bergström nie jest objęta art. 71 ust. 1 lit. a) pkt ii), art. 71 ust. 1 lit. b) pkt ii) oraz art. 72a rozporządzenia nr 1408/71.
(36)  –	Zobacz ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Klöppel, pkt 17, 18.
(37) – Wyrok Trybunału z dnia 22 września 1992 r. w sprawie C‑153/91 Petit, Rec. s. I‑4973, pkt 10.
(38)  –	Wyrok Trybunału z dnia 1 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑212/06 Gouvernement de la Communauté française i gouvernement wallon, Zb.Orz. s. I‑1683, pkt 33. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem każdy obywatel państwa członkowskiego, niezależnie od miejsca zamieszkania czy przynależności państwowej, który skorzystał z prawa do swobodnego przepływu pracowników i wykonywał działalność zawodową w innym państwie członkowskim niż państwo jego miejsca zamieszkania, objęty jest zakresem art. 45 TFUE (zob. w szczególności wyroki Trybunału: z dnia 23 lutego 1994 r. w sprawie C‑419/92 Scholz, Rec. s. I‑505, pkt 9; z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C‑212/05 Hartmann, Zb.Orz. s. I‑6303, pkt 17).
(39)  –	Zobacz podobnie wyrok Trybunału z dnia 18 stycznia 2007 r. w sprawie C‑332/05 Celozzi, Zb.Orz. s. I‑563, pkt 13, 23; ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Klöppel, pkt 17.
(40)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 39 wyrok w sprawie Celozzi, pkt 24; ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Klöppel, pkt 18.
(41)  –	Wyrok Trybunału z dnia 28 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑373/02 Öztürk, Rec. s. I‑3605, pkt 57.
(42)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 39 wyrok w sprawie Celozzi, pkt 25.
(43)  –	Wyrok Trybunału z dnia 21 września 2000 r. w sprawie C‑124/99 Borawitz, Rec. s. I‑7293.
(44)  –	Zobacz także ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Klöppel, pkt 17–22.
(45)  –	W tym kontekście pragnę zauważyć, że brzmienie art. 8 lit. a) umowy UE‑Szwajcaria w ramach wyrażenia celu zagwarantowania równości traktowania w kontekście koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego jest bardzo szerokie i nie dotyczy bezpośrednio dyskryminacji ze względu na przynależność państwową.
(46)  –	Zobacz analogicznie wyroki: z dnia 12 września 1996 r. w sprawie C‑251/94 Lafuente Nieto, Rec. s. I‑4187, pkt 39; z dnia 9 października 1997 r. w sprawach połączonych od C‑31/96 do C‑33/96 Naranjo Arjona i in., Rec. s. I‑5501, pkt 21; z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑153/97 Grajera Rodríguez, Rec. s. I‑8645, pkt 18; z dnia 9 listopada 2006 r. w sprawie C‑205/05 Nemec, Zb.Orz. s. I‑10745, pkt 41. Wyżej przytoczone wyroki opierają się na art. 58 rozporządzenia nr 1408/71. Nadmieniam, że art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 jest w znacznej mierze podobny do art. 58 ust. 1 rozporządzenia.
(47)  –	Zobacz analogicznie opinię rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie C‑205/05 Nemec (ww. w przypisie 46 wyrok).
(48)  –	Z postanowienia odsyłającego jasno wynika, że ZUS w postępowaniu przed sądem krajowym twierdził, iż oparcie świadczenia na dochodzie z pracy w innym państwie, od którego składki na ubezpieczenie społeczne nie są pobierane w Szwecji, zagrażałoby finansowaniu systemu zabezpieczenia społecznego.
(49)  –	Zobacz także pkt 37 powyżej, dotyczący posiłkowych twierdzeń Komisji w sprawie małżonka E. Bergström.