61966C0005
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JOSEPH GAND
της 19ης Απριλίου 1967 (
*1
)
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
Οι 14 αγωγές που ήγειραν ενώπιον του Δικαστηρίου η εταιρία Kampffmeyer και άλλοι Γερμανοί εισαγωγείς σιτηρών είναι αποτέλεσμα της απόφασής σας της 1ης Ιουλίου 1965, η οποία, κατ' αίτηση της εταιρίας Topfer, ακύρωσε την απόφαση της Επιτροπής της ΕΟΚ της 3ης Οκτωβρίου 1963, που επέτρεπε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία να διατηρήσει σε ισχύ τα μέτρα διασφαλίσεως που έλαβε την 1η του προηγουμένου Οκτωβρίου για την εισαγωγή αραβόσιτου με προέλευση τη Γαλλία.
Συνάγοντας τις συνέπειες που θεωρούν πως επιφέρει η απόφαση αυτή οι ενάγουσες, στις οποίες, όλες, ο αρμόδιος γερμανικός οργανισμός αρνήθηκε, στις 3 Οκτωβρίου, να χορηγήσει τις άδειες εισαγωγής που είχαν ζητήσει την 1η Οκτωβρίου, ζητούν από το Δικαστήριο να υποχρεώσει την Επιτροπή σε αποκατάσταση της ζημίας που τους προκάλεσε η παράνομη απόφαση και που, σύμφωνα με τις προτάσεις τους, ανέρχεται συνολικά περίπου σε 4 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα (DM).
Η σημασία της αποφάσεως που πρέπει να ληφθεί δεν περιορίζεται στο ύψος των επίδικων ποσών. Προέρχεται κυρίως, σε επίπεδο αρχών, από το ότι για πρώτη φορά — αν εξαιρεθεί η απόφαση Plaumann (15 Ιουλίου 1963, Rec. IX, σ. 203) — τίθεται θέμα ερμηνείας των διφορούμενων, και σίγουρα ηθελημένα διφορούμενων, διατάξεων του άρθρου 215, δεύτερη παράγραφος, της Συνθήκης της Ρώμης περί της εξωσυμβατικής ευθύνης της Κοινότητας. Οι συνθήκες υπό τις οποίες παρουσιάζεται το ζήτημα στο Δικαστήριο είναι ακόμη πιο λεπτές, επειδή η δραστηριότητα για την οποία κατηγορείται η Επιτροπή συνδέεται στενά με αυτή της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας που μόνη αυτή άντλησε οικονομικό όφελος από τις επίδικες συναλλαγές και από την οποία οι ενάγουσες ζητούν ευθύνες ενώπιον των δικαστηρίων της χώρας αυτής. Όμως, αν είναι έργο του Δικαστηρίου, δυνάμει του συνδυασμού των άρθρων 178 και 215, δεύτερη παράγραφος, της Συνθήκης, να κρίνει επί της ευθύνης της Κοινότητας, κι αν σ' αυτό σταματά η αρμοδιότητά του, δεν μπορεί να την ασκήσει χωρίς να θέσει περισσότερο ή λιγότερο άμεσα υπό κρίση τις πράξεις της Ομοσπονδιακής Κυβερνήσεως.
Η απόφαση Topfer και η έκθεση για την επ' ακροατηρίω συζήτηση με απαλλάσσουν από το να επιμείνω στα πραγματικά και νομικά περιστατικά που προκάλεσαν τις υπό κρίση διαφορές. Θα υπενθυμίσω μόνον ότι όλος ο μηχανισμός της κοινής οργανώσεως της αγοράς στον τομέα των σιτηρών, που καθιέρωσε ο κανονισμός 19 του Συμβουλίου, στηρίζεται σ' ένα σύστημα εισφοράς που εξισώνει τις τιμές στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και λαμβάνει υπόψη τη διαφορά μεταξύ της τιμής «ελεύθερο στα σύνορα» στη χώρα εξαγωγής και της τιμής κατωφλίου στη χώρα εισαγωγής.
Η τιμή κατωφλίου ορίζεται κάθε χρόνο από το κράτος εισαγωγής· η τιμή «ελεύθερο στα σύνορα» ορίζεται καταρχήν κάθε βδομάδα από την Επιτροπή, βάσει των ενδείξεων που χορηγεί το κράτος εξαγωγής· ο καθορισμός όμως δεν γίνεται παρά μόνον όταν στη δεδομένη ημερομηνία, η τιμή αυτή, όντας κατώτερη της τιμής κατωφλίου, οδηγεί σε εισφορά.
Η εισφορά υπολογίζεται από το κράτος εισαγωγής που την εισπράττει και παρακρατεί τα έσοδα. Είναι γνωστό ότι, στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία είναι η Einfuhr- und Vorratsstelle fur Getreide und Futtermittel που είναι επιφορτισμένη με τις εκτελεστικές ενέργειες, ιδίως με την τοιχοκόλληση των συντελεστών εισφοράς και τη χορήγηση πιστοποιητικών εισαγωγής — των κοινώς ονομαζομένων αδειών — που ισχύουν για 4 μήνες.
Η εισφορά που εισπράττεται είναι αυτή που ισχύει την ημέρα της εισαγωγής. Εν τούτοις, μετά τον κανονισμό 31/63 (Journal Officiel, σ. 1225) ο εισαγωγέας αραβόσιτου που προέρχεται από κράτη μέλη μπορεί να ζητήσει την εφαρμογή του συντελεστή εισφοράς της ημέρας που ζήτησε την άδεια με την επιφύλαξη ορισμένων προσαρμογών όμως, επειδή η τιμή αγοράς, όπως εκτίθεται στην αιτιολογία, δεν εξελίσσεται γενικά με τον ίδιο ρυθμό στο τέλος της περιόδου και στην αρχή της επόμενης περιόδου, η δυνατότητα αυτή δεν παρέχεται, όταν πρόκειται για αραβόσιτο για τον οποίο η περίοδος αρχίζει την 1η Οκτωβρίου, για τις εισαγωγές που πραγματοποιούνται κατά τους μήνες Οκτώβριο, Νοέμβριο και Δεκέμβριο.
Ο μηχανισμός της εισφοράς αντικαθιστά όλα τα συστήματα με τα οποία τα κράτη μέλη μπορούσαν προηγουμένως να επηρεάσουν τις αγορές τους· αν η αγορά αυτή υφίσταται ή απειλείται να υποστεί, λόγω των εισαγωγών, σοβαρές διαταράξεις ικανές να θέσουν σε κίνδυνο τους σκοπούς που καθορίζονται στο άρθρο 39 της Συνθήκης, το άρθρο 22 του κανονισμού 19 επιτρέπει στο ενδιαφερόμενο κράτος να λάβει τα αναγκαία μέτρα διασφαλίσεως, τα οποία δεν καθορίζονται περαιτέρω, αλλά μπορούν να φθάσουν ως το κλείσιμο των συνόρων.
Είναι γνωστό τι συνέβη. Με την απόφασή της της 27ης Σεπτεμβρίου 1963, με ισχύ από 1ης Οκτωβρίου, η Επιτροπή, δίνοντας πίστη σε ενδείξεις που χορήγησε ο ONIC, αρμόδιος γαλλικός οργανισμός, από τις οποίες προέκυπτε μία τιμή «ελεύθερο στα σύνορα» ανώτερη από τη γερμανική τιμή κατωφλίου, δεν καθόρισε τιμή· κατά συνέπεια η Einfuhr- und Vorratsstelle τοιχοκόλλησε την 1η Οκτωβρίου συντελεστή εισφοράς 0,00 DM. Της υποβλήθηκαν την ίδια ημέρα αιτήσεις για άδειες εισαγωγής για τον μήνα Ιανουάριο 1964 με αυτόν τον προκαθορισμένο συντελεστή των 0,00 DM ύψους 126000 τόνων, και μερικές από τις ενάγουσες συνήψαν αμέσως συμβάσεις για αγορά γαλλικού αραβόσιτου. Ανησυχήσασα λόγω της πληθώρας αιτήσεων, η γερμανική διοίκηση απέσυρε καταρχήν τον πίνακα σχετικά με τους συντελεστές εισφοράς, έπειτα ανέστειλε, από 1ης Οκτωβρίου, τη χορήγηση πιστοποιητικών εισαγωγής αραβόσιτου με προέλευση από κράτη μέλη και τρίτες χώρες. Η απόφαση αυτή που ελήφθη βάσει του άρθρου 22 του κανονισμού 19 κοινοποιήθηκε αμέσως στην Επιτροπή.
Αυτή από την πλευρά της έλαβε δύο μέτρα. Με απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 1963 καθόρισε, από την επομένη, τιμή «ελεύθερο στα σύνορα» 422 φράγκα, άρα κατά πολύ κατώτερη της τιμής κατωφλίου του Οκτωβρίου 1963 και του Ιανουαρίου 1964, που κυμαίνονταν από 420 έως 434 DM. Έπειτα, με απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 1963 απευθυνόμενη στην Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση της επέτρεψε να διατηρήσει μέχρι και της 4ης Οκτωβρίου περιλαμβανομένης την αναστολή εκδόσεως των πιστοποιητικών εισαγωγής αραβόσιτου.
Όσον αφορά τις άδειες που ζήτησαν οι ενάγουσες, αυτές απορρίφθηκαν στις 3 Οκτωβρίου από την Einfuhr- und Vorratsstelle.
Έτσι ανέκυψε μία διπλή διαφορά που εκτυλίσσεται παράλληλα στο κοινοτικό και το εθνικό επίπεδο, και αφορά διαδοχικά τη νομιμότητα των μέτρων που έλαβαν διάφορες αρχές και την ευθύνη που μπορεί να φέρουν γι' αυτά. Πράγματι, δεδομένου ότι η εταιρία Topfer πέτυχε ν' ακυρώσει το Δικαστήριο την απόφαση της Επιτροπής της 3ης Οκτωβρίου λόγω του ότι δεν συνέτρεχαν όλες οι προϋποθέσεις ουσίας του άρθρου 22, η εταιρία αυτή και οι άλλες ενάγουσες πέτυχαν ν' αναγνωριστεί από τα γερμανικά διοικητικά δικαστήρια το παράνομο της αρνήσεως στην οποία προσέκρουσαν την ίδια μέρα οι αιτήσεις τους για άδεια, λόγω του ότι δεν τηρήθηκαν οι κανόνες του τύπου στους οποίους υποβάλλει η νομοθεσία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας τη λήψη μέτρων διασφαλίσεως.
Και, όπως ζητείται από το Δικαστήριο να υποχρεώσει την Επιτροπή σε αποκατάσταση της ζημίας που προκάλεσε η επικύρωση από την Επιτροπή των μέτρων διασφαλίσεως, υποβλήθηκε τώρα στα γερμανικά αστικά δικαστήρια αγωγή αποζημιώσεως στρεφόμενη συγχρόνως κατά της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας και της Einfuhr- und Vorratsstelle. Όπως είναι γνωστό, το Landgericht της Βόννης αναμένει για να εκδώσει απόφαση, την κρίση του Δικαστηρίου επί της κοινοτικής ευθύνης.
I —
Πριν εξετάσει την ουσία της διαφοράς, το Δικαστήριο πρέπει να κρίνει επί του παραδεκτού από πλευράς διαδικαστικών προθεσμιών ορισμένων αγωγών: πιο συγκεκριμένα, των αγωγών 5/66, 7/66, 14/66 έως 21/66. Πριν προσφύγουν ενώπιον του Δικαστηρίου, οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις υπέβαλαν αιτήσεις αποζημιώσεως στην Επιτροπή, που περιήλθαν σ' αυτήν σε ημερομηνίες που κλιμακώνονται από 1ης μέχρι 14ης Οκτωβρίου 1965. Τις αιτήσεις αυτές η Επιτροπή, μετά από μία προσωρινή απάντηση της 28ης Οκτωβρίου, τις απέρριψε, ως αβάσιμες, στις 2 Μαρτίου 1966, δηλαδή πλέον των 4 μηνών μετά την ημερομηνία υποβολής τους. Όσον αφορά τις επίδικες αγωγές, αυτές κατατέθηκαν, είτε πριν ληφθεί αυτή η απόρριψη (στις 19 Φεβρουαρίου για την υπόθεση 5/66, στις 28 Φεβρουαρίου για την υπόθεση 7/66), είτε μετά τη λήψη της (στις 29 Απριλίου για τις υποθέσεις 14/66 έως 21/66), αλλά εν πάση περιπτώσει πλέον των 4 μηνών — προσαυξημένων λόγω αποστάσεως — μετά την υποβολή της διοικητικής ενστάσεως.
Εδώ παρεμβαίνει το άρθρο 43 του Οργανισμού του Δικαστηρίου ΕΟΚ που επαναλαμβάνει mutatis mutandis το άρθρο 40 του Οργανισμού του Δικαστηρίου ΕΚΑΧ. Το νομοθετικό αυτό κείμενο προβλέπει ότι οι αξιώσεις στο πεδίο της εξωσυμβατικής ευθύνης παραγράφονται μετά 5 έτη από της επελεύσεως του ζημιογόνου γεγονότος δεν εξαρτά το παραδεκτό από καμία προηγούμενη αίτηση προς το όργανο. Συνεχίζει όμως ως εξής: «Η παραγραφή διακόπτεται είτε διά της προσφυγής που υποβάλλεται στο Δικαστήριο, είτε διά της προηγουμένης αιτήσεως που ο ζημιωθείς απευθύνει στο αρμόδιο όργανο της Κοινότητος. Στην τελευταία αυτή περίπτωση (δηλαδή όταν υπάρχει προηγούμενη αίτηση) η προσφυγή πρέπει να κατατεθεί εντός της προθεσμίας δύο μηνών που προβλέπεται στο άρθρο 173· οι διατάξεις του άρθρου 175, δεύτερη παράγραφος, εφαρμόζονται κατά περίπτωση.»
Αν η προαναφερθείσα διάταξη έχει γενική ισχύ και καθιερώνει αποκλειστική προθεσμία, οι επίδικες αγωγές ασκήθηκαν εκπρόθεσμα. Πράγματι, δεδομένου ότι η Επι-τροπή δεν έλαβε θέση δύο μήνες μετά την υποβολή των αιτήσεων, άρχισε να τρέχει η δίμηνη προθεσμία προσφυγής του άρθρου 175, δεύτερη παράγραφος, και μόνο μετά την εκπνοή αυτής της τελευταίας προθεσμίας κατατέθηκαν οι αγωγές. Αυτό ισχύει κι αν ακόμα υπολογιστεί η παρέκταση 6 ημερών λόγω αποστάσεως, που δεν προστίθεται παρά στην κατά κυριολεξία δικονομική προθεσμία και δεν μπορεί να παρεκτείνει την προθεσμία εντός της οποίας το σχετικό όργανο πρέπει να λάβει θέση.
Οι ενάγουσες υποστηρίζουν, είναι αληθές ότι δεν υπάγονται στο άρθρο 43 για τον εξής λόγο. Ενώ το γαλλικό κείμενο του άρθρου αυτού αφορά την «demande préalable» (προηγούμενη αίτηση), το γερμανικό κείμενο αναφέρεται στον ζημιωθέντα που «seinen Anspruch geltend macht» (προβάλλει την αξίωσή του) η διατύπωση αυτή επιβάλλει ν' αναφερθούν όχι μόνον οι λόγοι της αιτήσεως αποζημιώσεως, αλλά και το ακριβές ποσό της τελευταίας, πράγμα που δεν έπραξε παρά μόνον η ενάγουσα 5/66. Η επιχειρηματολογία αυτή δεν είναι πολύ πειστική. Το Δικαστήριο δέχεται να μην αναφέρεται, από την αρχή, στην αγωγή το ύψος της αιτουμένης αποζημιώσεως (Plaumann, 15 Ιουλίου 1963, Rec. IX, σ. 224)· επομένως δεν βλέπω πώς θα μπορούσε κανείς να φανεί πιο αυστηρός για την προηγούμενη αίτηση προς το όργανο. 'Αλλωστε, συμβαίνει — όπως και στην προκειμένη υπόθεση — ν' αμφισβητείται όχι το ύψος, αλλά η αιτία της αποζημιώσε ως· μία αίτηση, ακόμη κι αν δεν περιέχει το ποσόν, ακόμη κι αν αποσκοπεί να πετύχει φιλική διευθέτηση, αποτελεί πάντως προηγούμενη αίτηση με την έννοια του άρθρου 43.
Η επίδικη διάταξη μπορεί πάντως να θεωρηθεί ότι είναι διατυπωμένη με ασυνήθιστους όρους και η αυστηρή ερμηνεία της να θεωρηθεί ως μη ενδεδειγμένη. Τιμωρεί αυτούς που απευθύνονται στο ενδιαφερόμενο όργανο αμέσως με την επέλευση της ζημίας, στερώντας τους έτσι ένα μέρος του χρόνου που τους χορηγεί η αρχή του άρθρου 43 για να προβάλλουν το δικαίωμά τους. Από την άλλη πλευρά είναι ασυνήθιστο ν' αποκαλείται διακοπή της παραγραφής αυτό που έχει ως αποτέλεσμα να την συντέμνει και όχι να την παρεκτείνει. Τέλος, απ' όσο γνωρίζω, δεν υπάρχει ανάλογη διάταξη στο δίκαιο κανενός από τα κράτη μέλη.
Θέλω να διευκρινίσω, επειδή ο πληρεξούσιος της Επιτροπής αναφέρθηκε κατά την αγόρευσή του στο γαλλικό δίκαιο, ότι το δίκαιο αυτό δεν περιλαμβάνει τίποτα τέτοιο. Η αγωγή αποζημιώσεως εξαρτάται στο δίκαιο αυτό από προηγούμενη αίτηση στη διοίκηση και η σιωπή της τελευταίας επί 4 μήνες ισχύει, ως σιωπηρή απορριπτική απόφαση και επιτρέπει προσφυγή στο δικαστήριο όμως, αντίθετα απ' ό, τι ισχύει για την αίτηση ακυρώσεως λόγω υπερβάσεως εξουσίας, ο ενδιαφερόμενος δεν εκπίπτει του δικαιώματός του παρά δύο μήνες αφού του κοινοποιηθεί ρητή απορριπτική απόφαση (νόμος της 7ης Ιουνίου 1956, άρθρο 4, παράγραφος 5).
Έτσι η Επιτροπή, που δεν προβάλλει καμία ένσταση κατά των αγωγών, ερμηνεύει την τελική διάταξη του άρθρου 43 ως ρυθμίζουσα τη διάρκεια της διακοπής που παρεκτείνει την προθεσμία παραγραφής των πέντε ετών την οποία προβλέπει το πρώτο εδάφιο του άρθρου, και της οποίας σε καμιά περίπτωση δεν χωρεί σύντμηση.
Με άλλα λόγια, η διάταξη αφορά, κατά την Επιτροπή, την περίπτωση κατά την οποία, ακριβώς πριν συμπληρωθεί η παραγραφή, ο ενάγων απευθύνει προηγούμενη αίτηση στη διοίκηση· οι προθεσμίες των άρθρων 173 και 175 προστίθενται στην κανονική προθεσμία των πέντε ετών για να παρατείνουν τη διάρκεια της παραγραφής. Δεν παραγνωρίζω ότι μία τέτοια ερμηνεία αποτελεί αρκετά τολμηρή κατασκευή· μόνον ο πρόσφορος χαρακτήρας της και το γεγονός ότι υποστηρίζεται από την ίδια την εναγομένη μου επιτρέπουν να την προτείνω στο Δικαστήριο και να θεωρήσω παραδεκτές τις αγωγές.
Στην περίπτωση που το Δικαστήριο θα κρίνει διαφορετικά, απομένει να εξετασθεί αν το έγγραφο της 2ας Μαρτίου 1966, που απορρίπτει ρητά αλλά καθυστερημένα τις διοικητικές αιτήσεις, μπορεί να σημαίνει έναρξη νέας προθεσμίας ασκήσεως της αγωγής. Προσωπικά έχω μεγάλες αμφιβολίες διότι περιορίζεται στο να επιβεβαιώσει απλά και μόνο προηγούμενη άρνηση.
II —
1.
Τα αιτήματα που έχουν υποβληθεί στο Δικαστήριο στηρίζονται στο άρθρο 215, δεύτερη παράγραφος, της Συνθήκης που προβλέπει ότι στο πεδίο της εξωσυμβατικής ευθύνης, η Κοινότης υποχρεούται, σύμφωνα με τις γενικές αρχές του δικαίου που είναι κοινές στα δίκαια των κρατών μελών, να αποκαθιστά τη ζημία που προξενούν όργανα ή υπάλληλοι της κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Η διατύπωση αυτή είναι οπωσδήποτε λιγότερο σαφής από εκείνη του άρθρου 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ που συνέδεε την αποκατάσταση με το «υπηρεσιακό πταίσμα». Είναι λιγότερο σαφής ιδίως στο μέτρο που επικαλείται κοινές γε νικές αρχές δικαίου, ενώ τα δίκαια των κρατών μελών στο ζήτημα της ευθύνης της κρατικής εξουσίας δεν είναι καθόλου όμοια. Αρκεί να υπομνησθεί ότι, ανάλογα με τη χώρα, η ευθύνη αυτή χαρακτηρίζεται από την εφαρμογή ή τη μεταφορά στην περίπτωση της κρατικής εξουσίας των κανόνων ιδιωτικού δικαίου και φέρεται ενώπιον των δικαστηρίων αντίθετα στη Γαλλία γίνεται επίκληση διαφορετικών κανόνων αρμοδιότητας και ουσιαστικού δικαίου εφόσον είναι τα διοικητικά δικαστήρια εκείνα που διαμόρφωσαν μία έννοια αυτόνομη και με αποχρώσεις για τη διοικητική ευθύνη, η οποία κατά κανόνα στηρίζεται στο πταίσμα των δημοσίων υπηρεσιών, και κατ' εξαίρεση στη διακινδύνευση. Στην πραγματικότητα οι διαφορές αφορούν ίσως περισσότερο τη νομική τεχνική που χρησιμοποιείται παρά τα αποτελέσματα που προκύπτουν στην πρακτική. Η αρχή της ευθύνης της διοικήσεως αναγνωρίζεται σ' όλα τα κράτη — πρόκειται τουλάχιστον για κοινή γενική αρχή και υπάρχει παντού η τάση επεκτάσεως αυτής της ευθύνης με διαφορετικούς τρόπους.
Απομένει όμως να λεχθεί τι πρέπει να ισχύει στο κοινοτικό δίκαιο. Κατά την προφορική διαδικασία ένας από τους δικηγόρους των εναγουσών επέστησε επισταμένως την προσοχή του Δικαστηρίου επ' αυτού που αποκάλεσε «θεωρία του ελαχίστου» που συνίσταται στην αποδοχή του δικαιώματος αποζημιώσεως μόνον όταν το δίκαιο καθενός από τα έξι κράτη μέλη χωριστά προβλέπει το δικαίωμα αυτό στην πραγματικότητα, το άρθρο 215, δεύτερη παράγραφος δεν παραπέμπει το Δικαστήριο στο «δίκαιο» αλλά στις «γενικές αρχές δικαίου». Διότι, χρησιμοποιώντας μια τόσο ευρεία διατύπωση, στο Δικαστήριο ανέθεσαν τελικά οι συντάκτες της Συνθήκης τη φροντίδα του καθορισμού του καθεστώτος της εξωσυμβατικής ευθύνης· πρόκειται για συγκριτικό και δημιουργικό έργο, σαν αυτό που απαιτήθηκε ήδη να επιτελέσει το Δικαστήριο σε άλλους τομείς. Η οδηγία που έδινε για παράδειγμα στο Δικαστήριο το άρθρο 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, αναφέροντας το «υπηρεσιακό πταίσμα», δεν το απήλλασσε από το να καθορίσει ειδικότερα το περιεχόμενο της έννοιας αυτής στο κοινοτικό δίκαιο, χωρίς να υποχρεώνεται να διατηρήσει σε όλες τις περιπτώσεις τη σημασία που είχε στο εθνικό δίκαιο από το οποίο είχε ληφθεί. Πολλές από τις διευκρινίσεις στις οποίες τότε προέβη το Δικαστήριο θα περιληφθούν αναγκαστικά στο καθεστώς που θα πρέπει να καθοριστεί, διότι η αποστολή και η οργάνωση των Κοινοτήτων έχουν πάρα πολλά κοινά σημεία, ώστε πρέπει να δίνονται οι ίδιες λύσεις στα προβλήματα που γεννά η λειτουργία τους. Όμως, όπως σε κάθε νομολογιακό έργο, η θεωρία δεν μπορεί να δημιουργηθεί παρά σε διαδοχικά στάδια και προκύπτει από τη σύγκριση των αποφάσεων αποτελεί μία κατάληξη.
Ως αφετηρία και χωρίς αξίωση αναπτύξεως γενικής θεωρίας, πρέπει να κριθεί αν, υπό τις νομικές και πραγματικές συνθήκες που παρουσιάστηκε η υπόθεση, η απόφαση που το Δικαστήριο έκρινε ως παράνομη γεννά ευθύνη της Κοινότητας έναντι των εναγουσών. Τίθενται τρία βασικά ερωτήματα, που είναι αυτά που συναντώνται σε κάθε σύστημα ευθύνης, οποιαδήποτε κι αν είναι η βάση του: η προσαπτόμενη πράξη — ο αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της πράξεως αυτής και της προβαλλομένης ζημίας — το ύψος της ζημίας που πρέπει να αποκατασταθεί.
2.
Καταρχήν η προσαπτόμενη πράξη. Με την απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 1963, η Επιτροπή επέτρεψε στη Γερμανική Κυβέρνηση να διατηρήσει, μέχρι της 4ης Οκτωβρίου συμπεριλαμβανομένης, τα μέτρα διασφαλίσεως που έλαβε από την 1η του μηνός. Το Δικαστήριο τη θεώρησε παράνομη διότι δεν υπήρχε φόβος σοβαρής διαταραχής της αγοράς, όπως προβλέπεται στο άρθρο 22.
Όμως κάθε παρανομία, κάθε παράβαση κανόνα δικαίου δεν δημιουργεί αναγκαστικά δικαίωμα αποκαταστάσεως. Οι ενάγουσες δέχονται ότι πρέπει επιπλέον να πληρούνται δύο προϋποθέσεις και θεωρούν ότι στην προκειμένη περίπτωση πληρούνται. Πρέπει η προσβαλλόμενη διάταξη ν' αποσκοπεί στην προστασία των συμφερόντων αυτών που υπέστησαν τη ζημία. Πρέπει από την άλλη πλευρά η διαπραχθείσα παρανομία να είναι υπαίτια. Συμφωνούσα ως προς αυτές τις αρχές, η εναγομένη διαφωνεί ως προς την εφαρμογή στην οποία θέλουν οι προσφεύγουσες να προβούν των αρχών αυτών στην προκειμένη περίπτωση.
α)
Την πρώτη προϋπόθεση την έθεσε το Δικαστήριο στην απόφαση Vloeberghs (9/60 και 12/60, Rec. VII, σ. 391) όταν χρειάστηκε να ερμηνεύσει το άρθρο 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ και η εφαρμογή της λογικά μπορεί να επεκταθεί στο πλαίσιο του άρθρου 215, δεύτερη παράγραφος. Κατάγεται από το γερμανικό δίκαιο, όπου το άρθρο 34 του Θεμελιώδους Νόμου δεν επιρρίπτει ευθύνη σε βάρος του συνόλου, παρά μόνον όταν ο ζημιώσας παραβίασε τις υποχρεώσεις του έναντι τρίτων κατά την άσκηση των καθηκόντων που του ανετέθησαν ακόμη πρέπει να σημειωθεί ότι, αν πιστέψει κανείς τον δικηγόρο της ενάγουσας 13/66, η έννοια αυτή θα έπρεπε σήμερα να νοείται πολύ ελαστικά. Βρίσκεται σε αναλογία με την ιδέα αυτή του ιταλικού δικαίου, ότι οι κανόνες που υπάρχουν αποκλειστικά ή κυρίως προς το δημόσιο συμφέρον θεμελιώνουν, ενδεχομένως, έννομο συμφέρον που επιτρέπει την υποβολή αιτήσεως ακυρώσεως, αλλά δεν χορηγούν δικαίωμα βάσει του οποίου θα μπορούσε ν' ασκηθεί αγωγή αποζημιώσεως. Όμως, αν γίνεται δεκτή, η προϋπόθεση αυτή δεν πρέπει να νοείται πολύ αυστηρά, διότι διαφορετικά θα χάσει το περιεχόμενό της η έννοια της ευθύνης.
Η εναγομένη παρατηρεί ότι, παραλείποντας να ελέγξει τη χρήση της εξουσίας λήψεως μέτρων διασφαλίσεως από τη Γερμανική Κυβέρνηση, παρέβη κανόνα που δεν είχε θεσπιστεί προς το συμφέρον των εισαγωγέων, αλλά προς το γενικό συμφέρον, για το οποίο είναι σημαντική η κανονική λειτουργία της κοινής οργανώσεως των αγορών. Συγκρίνει το άρθρο 22 του κανονισμού με διάφορα άρθρα της Συνθήκης που περιλαμβάνουν ανάλογη διαδικασία και υποστηρίζει ότι, όλες αυτές οι διατάξεις έχουν στο βάθος το ίδιο αντικείμενο με την αρμοδιότητα ελέγχου που της αναθέτει το άρθρο 169, για την οποία δεν μπορεί να πει κανείς ότι χρησιμεύει για την προστασία των συμφερόντων ορισμένης κατηγορίας επιχειρηματιών. Σκοπεύει πάντως να μείνει στο πεδίο του άρθρου 22· αν υποτεθεί ότι παραβιάστηκε ομοίως το άρθρο 18 του ίδιου κανονισμού που απαγορεύει την προσφυγή σε οποιοδήποτε άλλο μέτρο διασφαλίσεως, πρόκειται για απαγόρευση που απευθύνεται απευθείας μόνο στα κράτη μέλη και, έμμεσα το πολύ, στην Επιτροπή, μέσω του άρθρου 22.
Είναι προφανές ότι η οργάνωση των αγορών έγινε προς το συμφέρον του συνόλου, αλλά πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η οργάνωση αυτή στηρίζεται στην αρχή της ελευθερίας του εμπορίου. Αν αποσκοπεί να προστατεύσει τη θέση των παραγωγών, δεν παραγνωρίζει ότι η ανάπτυξη των συναλλαγών μεταξύ κρατών μελών προϋποθέτει προς το συμφέρον των ίδιων των καταναλωτών τη χορήγηση ασφαλειών και ευκολιών στους μεσάζοντες και ιδίως στους εισαγωγείς. Όμως, για να μπορεί να γίνει επίκλησή τους προς υποστήριξη αγωγής αποζημιώσεως, δεν είναι αναγκαίο οι επίδικες διατάξεις να αποσκοπούν αποκλειστικά στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους, αρκεί ομοίως να συμβάλλουν στην προάσπιση των συμφερόντων τους. Η ακρίβεια με την οποία το άρθρο 22 καθορίζει τις υποθέσεις που επιτρέπουν τον περιορισμό της ελευθερίας του εμπορίου αποσκοπεί επίσης να εξασφαλίσει στις εμπορικές επιχειρήσεις ότι οι συναλλαγές, που είναι ο λόγος υπάρξεώς τους, δεν πρόκειται να διαταραχτούν παρά κάτω από αυστηρά ορισμένες προϋποθέσεις· ας σκεφθεί κανείς για παράδειγμα την υποχρέωση προβλέψεως διατάξεων για να μη θίγονται από τα μέτρα διασφαλίσεως τα εμπορεύματα που τελούν υπό μεταφορά, τη μέριμνα που εκφράζει το άρθρο αυτό για να μην υποστούν οι εξαγωγείς υπερβολικές ζημίες ή ζημίες που μπορούν ν' αποφευχθούν, πράγματα τελείως αδιάφορα για το γενικό σύνολο. Ακόμη κι αν δεν είναι οι διατάξεις αυτές που παραβιάστηκαν στην υπό κρίση υπόθεση, πρέπει να ληφθούν υπόψη για τον χαρακτηρισμό του άρθρου 22 στο σύνολό του.
Πιστεύω, επομένως, πως η φύση του κανόνα που παραβιάσθηκε δεν αποκλείει το δικαίωμα των εναγουσών να στηριχτούν στον κανόνα αυτό στο πλαίσιο της αγωγής αποζημιώσεως. Θα προσθέσω, χωρίς να επιμείνω στο σημείο αυτό, ότι η απόφαση Topfer μπορεί να θεωρηθεί ότι προσανατολίζεται προς αυτή την κατεύθυνση στο μέτρο που δέχεται ότι το μέτρο που ακυρώθηκε αφορά άμεσα και ατομικά τις ενάγουσες. Οπωσδήποτε δεν πρέπει να συγχέονται οι προϋποθέσεις παραδεκτού της προσφυγής ακυρώσεως και οι σχετικές με τη βασιμότητα της αγωγής αποζημιώσεως: το άρθρο 176, δεύτερη παράγραφος, της Συνθήκης ορίζει ότι η υποχρέωση του εκδότη της πράξεως που ακυρώθηκε να λάβει τα μέτρα που συνεπάγεται η εκτέλεση της ακυρωτικής αποφάσεως δεν θίγει τις υποχρεώσεις που δύνανται να προκύψουν από το άρθρο 215. Όμως, η προσπάθεια που κατέβαλε το Δικαστήριο με την απόφαση της 1ης Ιουλίου 1965 για τη διάνοιξη της δικαστικής οδού που τόσο φειδωλά ρυθμίζει το άρθρο 173, δεν θα ήταν διόλου κατανοητή αν δεν συνοδευόταν από ανάλογο φιλελευθερισμό κατά την εκτίμηση της αγωγής αποζημιώσεως.
β)
Αυτό το πρώτο σημείο δεν αρκεί για να αποδειχτεί ότι η απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 1963 είναι ικανή να γεννήσει ευθύνη της Κοινότητας. Οι ενάγουσες κατά βάση δέχονται ότι γι' αυτό πρέπει η παρανομία να είναι υπαίτια αμφισβητούν αντίθετα ότι το απαιτούμενο πταίσμα μπορεί να «κυμαίνεται» ανάλογα με τις περιπτώσεις, ώστε να λαμβάνεται υπόψη η φύση της εν λόγω δραστηριότητας, ότι, για παράδειγμα, όταν η Επιτροπή ασκεί ενέργειες ελέγχου, δεν μπορεί να της αναγνωριστούν ευθύνες παρά για «βαρύ πταίσμα».
Αφήνοντας προς το παρόν κατά μέρος αυτό το τελευταίο ζήτημα, θα εξετάσω σύντομα την επιχειρηματολογία που ανέπτυξαν οι διάδικοι. Στο σύνολο, σε πολλά σημεία πρόκειται για επανάληψη, υπό διαφορετικό κάπως πρίσμα, εκείνης που αναπτύχθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου στις υποθέσεις 106/63 και 107/63 και αυτό δεν είναι περίεργο. Επρόκειτο τότε για το ζήτημα αν αυτές οι πραγματικές περιστάσεις (ετήσια κατανάλωση αραβόσιτου στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία — συνολική ποσότητα για την οποία ζητήθηκαν άδειες για τον Ιανουάριο 1964 κ.λπ.) συνιστούσαν απειλή σοβαρής διαταράξεως της αγοράς, ικανή να δικαιολογήσει την επικύρωση των μέτρων διασφαλίσεως από την Επιτροπή. Τώρα που η εκτίμηση της τελευταίας από την οποία εξαρτιόταν η νομιμότητα της αποφάσεώς της κρίθηκε εσφαλμένη από το Δικαστήριο, πρέπει να κριθεί αν το σφάλμα αυτό πρέπει να αποδοθεί σε αμέλειά της, όπως υποστηρίζουν οι ενάγουσες ή αν, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, οφείλεται στην πολυπλοκότητα ή την αβεβαιότητα που ενυπάρχει στην πρόβλεψη σε οικονομικά ζητήματα, πράγμα που θα είχε ως συνέπεια ότι δεν μπορεί να της καταλογιστεί πταίσμα. Η άποψη αυτή αναπτύχθηκε στην έγγραφη διαδικασία δεν λησμονεί το Δικαστήριο ότι, κατά τη συνεδρίαση, ο πληρεξούσιος της Επιτροπής συνήγαγε από τη διατύπωση της αποφάσεως Topfer ότι το Δικαστήριο δεν επέρριψε στην τότε προσβαλλόμενη απόφαση ούτε ανεπαρκή αιτιολογία, ούτε προσβολή της αρχής της αναλογίας, ούτε παραγνώριση της έννοιας της σοβαρής διαταράξεως της αγοράς, αλλά μόνο ανακριβή εκτίμηση της πραγματικής καταστάσεως προσπάθησε να καταδείξει πως, λόγω τόσο της πολυπλοκότητας και του καινοφανούς του προβλήματος που τέθηκε στην Επιτροπή, όσο και της πολύ σύντομης προθεσμίας στην οποία έπρεπε να εκδώσει απόφαση, το σφάλμα της τελευταίας μπορούσε να εξηγηθεί και συνεπώς δεν ήταν υπαίτιο.
Η επιχειρηματολογία αυτή δεν στερείται αξίας. Καταρχήν είναι ακριβές ότι το δίκαιο μερικών κρατών μελών δεν θεωρεί πταίσμα κάθε εσφαλμένη ερμηνεία ενός νομοθετικού κειμένου. Το γερμανικό δίκαιο φαίνεται πως λαμβάνει υπόψη τις ασάφειες που μπορεί να υπάρχουν ως προς το περιεχόμενο του νομοθετικού κειμένου και που δεν διευκρινίστηκε ακόμη από τη νομολογία του Ανώτατου Δικαστηρίου αν η γνώμη στην οποία καταλήγει κανείς μετά από προσεκτική εξέταση φαίνεται νομικά υποστηρίξιμη, το γεγονός ότι η γνώμη αυτή επικρίνεται εκ των υστέρων δεν μπορεί να θεωρηθεί αναδρομικά ως πταίσμα. Ας σημειωθεί, στην ίδια κατηγορία σκέψεων, ότι η απόφαση Meroni, κρίνοντας ότι τα σφάλματα στον υπολογισμό των βάσεων εξισωτικής εισφοράς δεν αποτελούν άνευ ετέρου υπηρεσιακό πταίσμα, επισημαίνει ότι τα σφάλματα αυτά μπορούν να είναι «η συνέπεια της δύσκολης λύσης δυσχερών νομικών προβλημάτων» (14/60, Rec. VIII, σ. 341). Οι ίδιοι λόγοι οδήγησαν το γαλλικό Conseil d'État να ερμηνεύσει στενά την έννοια του υπηρεσιακού πταίσματος σε οικονομικά ζητήματα σε σημείο που ένας σχολιαστής μπόρεσε να πει ότι υπάρχει στον τομέα αυτό «ευρύ περιθώριο ανεκτών σφαλμάτων».
Από την άλλη πλευρά είναι φυσικό να λαμβάνονται υπόψη οι συνθήκες υπό τις οποίες πρέπει να εκδοθεί μία απόφαση για την εκτίμηση της αμελούς ή επιμελούς συμπεριφοράς του εκδότη της η ταχύτητα με την οποία πρέπει να ληφθεί, η ανάγκη να γίνουν διάφορες διαβουλεύσεις σε σύντομη προθεσμία, πρέπει οπωσδήποτε να ληφθούν υπόψη.
Όποια κι αν είναι η αξία της επιχειρηματολογίας της Επιτροπής, δεν μου φαίνεται πλήρως πειστική. Προσωπικά νομίζω ότι η συμπεριφορά του οργάνου αυτού βαρύνεται με κάποια αμέλεια που καθιστά την παράνομη απόφασή του υπαίτια. Η γνώμη αυτή στηρίζεται στο εξής.
Λόγω ορισμένων φαινομενικών τουλάχιστον αντιθέσεων που περιέχονται στα υπομνήματα της Επιτροπής, το Δικαστήριο της ζήτησε να δηλώσει αν θα μπορούσε τότε να εκδώσει απόφαση καθορισμού των τιμών «ελεύθερο στα σύνορα», ώστε να αποφεύγονται τα προσκόμματα που παρουσιάστηκαν. Από την απάντηση που δόθηκε προκύπτει σαφέστατα — και νομίζω πειστικά — ότι η απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1963, με ισχύ από 1ης επομένου Οκτωβρίου, και που δεν περιείχε καθορισμό τιμής «ελεύθερο στα σύνορα», αποτέλεσε την κανονική εφαρμογή της τότε ισχύουσας ρύθμισης. Υπήρχε συνεπώς ένα κενό στο σύστημα που συνέβαλε στη δημιουργία των δυσκολιών τις οποίες αποσκοπούσε ν' αντιμετωπίσει το μέτρο διασφαλίσεωςκαι είναι για ν' αποφύγει την επανάληψη των δυσκολιών αυτών που το Συμβούλιο, κατόπιν προτάσεως της Επιτροπής, καθιέρωσε, με τον κανονισμό 56/64 ένα σύστημα πριμοδοτήσεων. Δεν σκοπεύω να εξετάσω σχετικώς το λεπτότατο θέμα αν το γεγονός ότι ένα όργανο δεν θεσπίζει μία ρύθμιση ή δεν υποβάλλει σχετική πρόταση στην αρμόδια για τη θέσπισή της αρχή, μπορεί να γεννήσει εξωσυμβατική του ευθύνη. Θέλω απλά να υπογραμμίσω ότι η νομική κατάσταση ήταν τέτοια που η Επιτροπή έπρεπε να αναμένει δυσκολίες και να επιδείξει ιδιαίτερη επιμέλεια. Το όφειλε πολύ περισσότερο δεδομένου ότι την 1η Οκτωβρίου, ημερομηνία κατά την οποία άρχιζε η εφαρμογή της αποφάσεως της 27ης Σεπτεμβρίου, άρχιζε επίσης η καινούργια περίοδος εμπορίας του αραβόσιτου που επρόκειτο να επιφέρει μεταβολές στο επίπεδο των τιμών, και στην ίδια ημερομηνία οι εισαγωγείς μπορούσαν να ζητήσουν άδειες με συντελεστή εισφοράς προκαθορισμένο για τον επόμενο Ιανουάριο. Η σύμπτωση όλων αυτών των στοιχείων θα έπρεπε να εγείρει την προσοχή των υπηρεσιών, για τις οποίες πιστεύεται ότι διαθέτουν βαθιά γνώση του μηχανισμού των γεωργικών αγορών.
Οι υπηρεσίες αυτές, από την άλλη πλευρά, διέθεταν είτε οι ίδιες είτε μέσω των συνηθισμένων ανταποκριτών τους, αρκετές πηγές πληροφόρησης για τον προσανατολισμό της απόφασής τους: γνώριζαν την ετήσια κατανάλωση αραβόσιτου στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία και τις ανάγκες εισαγωγής που θα ανέκυπταν στην αρχή του επόμενου έτους η σχετική αύξηση του όγκου των συναλλαγών μεταξύ της χώρας αυτής και της Γαλλίας, σύμφωνη άλλωστε με τους σκοπούς της κοινής οργανώσεως των αγορών, έπρεπε να επιτρέπει την εκτίμηση του αν οι αιτούμενες άδειες ήταν ικανές να διαταράξουν την ισορροπία της αγοράς αυτής. Ακόμη κι αν ήταν μία από τις πρώτες φορές που η Επιτροπή έπρεπε να εκφέρει κρίση για μέτρα διασφαλίσεως, η κατάσταση γι' αυτό δεν ήταν απρόβλεπτη, αλλά η σοβαρότητα του ληπτέου μέτρου απαιτούσε βαθύτερη εξέταση απ' αυτή την οποία πραγματοποίησε.
Η Επιτροπή καλύπτεται, είναι αληθές, πίσω από τη συντομία της προθεσμίας που της είχε ταχθεί και εντός της οποίας έπρεπε να συμβουλευτεί τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της επιτροπής διαχειρίσεως. Υπογραμμίζει ότι τα κράτη αυτά, ιδίως η Γαλλία που ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για το θέμα, συμμερίστηκαν την άποψή της για τη νομιμότητα των μέτρων διασφαλίσεως. Όμως, το άρθρο 22,2 της χορηγούσε προθεσμία το πολύ τεσσάρων εργασίμων ημερών από της κοινοποιήσεως υπό της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας για να εκφέρει κρίση· αφού η κοινοποίηση αυτή έγινε το βράδυ της 1ης Οκτωβρίου, τίποτε δεν την ανάγκαζε να λάβει ήδη στις 3 την απόφασή της, αντί να συνεχίσει την εξέτασή της. Υποστηρίζει ότι έπρεπε το γρηγορότερο δυνατό να ρυθμιστεί η κατάσταση που δημιούργησε η πράξη της Ομοσπονδιακής Κυβερνήσεως έστω, όχι όμως σε σημείο που να ληφθεί μία απόφαση χωρίς επαρκή μελέτη. Όσο για το γεγονός ότι η επιτροπή διαχειρίσεως, την οποία απαιτείται να συμβουλευτεί, ενέκρινε τη θέση της, αυτό δεν επηρεάζει την ενδεχόμενη ευθύνη του οργάνου.
Πιστεύω, επομένως, ότι στην προκειμένη περίπτωση συντρέχει αμέλεια, συνεπώς πταίσμα. Για την περίπτωση που το Δικαστήριο θα συμμεριζόταν αυτήν την άποψη, η Επιτροπή προσθέτει ότι έλαβε την επικρινόμενη απόφαση ασκώντας το καθήκον ελέγχου της· όμως σε μια τέτοια περίπτωση δεν θα μπορούσε να γεννηθεί ευθύνη της Επιτροπής παρά μόνον αν κατηγορείτο για «βαρύ πταίσμα», δηλαδή αν η πράξη της — για να ανατρέξω σε μία έννοια γερμανικού δικαίου — χαρακτηριζόταν από «βαριά αμέλεια» (grobe Fahrlässigkeit). Και πράγματι δέχομαι κι εγώ πως δεν μπορεί να της αποδοθεί τέτοια κατηγορία.
Για να υποστηρίξει την άποψή της, η Επιτροπή επικαλείται τη γνώμη που υποστηρίζουν, ως προς το άρθρο 40 ΕΚΑΧ, ορισμένοι γενικοί εισαγγελείς του Δικαστηρίου (ιδίως στις υποθέσεις Vloeberghs — Rec. VII, σ. 469, και Hauts fourneaux de Chasse — Rec. VIII, σ. 753), γνώμη που οι αποφάσεις του Δικαστηρίου δεν επιδοκίμασαν ούτε αποδοκίμασαν ποτέ ρητά. Ας σημειωθεί όμως ότι, για την αναγνώριση της ευθύνης της Ανωτάτης Αρχής για ενέργειες των οργανισμών των Βρυξελλών που ήλεγχε, η απόφαση Fives-Lille-Cail στηρίζεται στο ότι το όργανο «επέδειξε βαριά αμέλεια ως προς τα καθήκοντα ελέγχου που του επέβαλε η συνήθης επιμέλεια» (19/60, Rec. VII, σ. 592), ενώ η απόφαση Forges de la Providence περιορίζεται να διαπιστώσει «έλλειψη επιμελείας» της Ανωτάτης Αρχής (29/63, Rec. XI, σ. 1157).
Πρέπει άραγε να κλιμακωθεί η υπαιτιότητα στο σύστημα ευθύνης του άρθρου 215, δεύτερη παράγραφος, και ν' απαιτείται βαρύ πταίσμα στην περίπτωση του ελέγχου, όπως δέχεται για παράδειγμα το γαλλικό δίκαιο διοικητικής ευθύνης; Δεν θεωρώ αναγκαίο ν' απαντηθεί σήμερα το ερώτημα αυτό, διότι η δράση της Επιτροπής, στο πλαίσιο του άρθρου 22 του κανονισμού 19, τοποθετείται εκτός των υποθέσεων που εξηγούν αυτή την ιδιαίτερη απαίτηση. Κατά κλασικό τρόπο, αυτή δικαιολογείται από την αυτονομία του ελεγχόμενου οργανισμού και επίσης από το γεγονός ότι ο έλεγχος ασκείται σε μια γενική συμπεριφορά και όχι σε κάθε ξεχωριστή πράξη, έτσι ώστε, όπως παρατηρεί η απόφαση Forges de la Providence, μερικές ενέργειες του ελεγχόμενου μπορεί να διαλάβουν για ορισμένο χρονικό διάστημα της προσοχής του ελέγχοντος. Είναι η δυσκολία του ελέγχου που δικαιολογεί ν' απαιτείται βαρύ πταίσμα για τη γένεση της ευθύνης. Εδώ δεν υπάρχει κάτι τέτοιο, αφού το μέτρο διασφαλίσεως υποβάλλεται αναγκαστικά στην Επιτροπή, η οποία υποχρεούται να λάβει απόφαση διατηρώντας, τροποποιώντας ή καταργώντας το μέτρο αυτό. Ακόμη κι όταν το διατηρεί, η θέση της δεν είναι η ίδια μ' αυτή του ελεγκτή που απλά και μόνο παραλείπει να παρέμβει. Στο ζήτημα αυτό, μία αμέλεια σαν κι αυτή που νομίζω πως διέγνωσα μου φαίνεται ότι συνιστά πταίσμα ικανό να γεννήσει ευθύνη της Κοινότητας.
Αν και οι ενάγουσες στηρίζονται κυρίως στο πταίσμα, οι περισσότερες απ' αυτές δεν απέρριψαν την ιδέα ότι θα μπορούσε να δοθεί άλλη βάση στην αγωγή τους. Πρόβαλαν ότι είχαν δικαίωμα να λάβουν τις άδειες εισαγωγής που είχαν ζητήσει η απόφαση της Επιτροπής που τους στέρησε αυτό το δικαίωμα αποτελούσε παρέμβαση εξομοιούμενη με απαλλοτρίωση, και είναι γενική αρχή του δικαίου ότι μία τέτοια παρέμβαση γεννά δικαίωμα χρηματικής αποζημιώσεως. Πρόκειται πράγματι, όπως φαίνεται, για αρχή του γερμανικού δικαίου που αφορά μέτρα που ελήφθησαν νόμιμα ή παράνομα από την κρατική εξουσία χωρίς να συνιστούν πταίσμα (Ehle, Klage und Prozessrecht des EWG-Vertrags — σχόλιο υπό το άρθρο 215, σ. 6), στην οποία η Επιτροπή αντιτάσσει ότι οι προϋποθέσεις που απαιτούνται για την εφαρμογή της δεν πληρούνται στην υπό κρίση υπόθεση. Είναι, εν πάση περιπτώσει, βέβαιο ότι δεν υπάρχει στο σημείο αυτό κοινή αρχή στο δίκαιο των έξη κρατών μας: για παράδειγμα το γαλλικό δίκαιο δεν γνωρίζει ευθύνη χωρίς υπαιτιότητα, λόγω διακινδυνεύσεως, παρά μόνον όταν η πράξη είναι νόμιμη. Επιπλέον, οι προσφεύγουσες απλώς περιέγραψαν τις απαιτήσεις τους χωρίς να προσπαθήσουν να αιτιολογήσουν συγκεκριμένα το δικαίωμα που επικαλούνται, πράγμα που με απαλλάσσει από την περαιτέρω ενασχόληση μ' αυτό.
3.
Για να γεννηθεί ευθύνη της Κοινότητας δεν αρκεί η ενέργεια της Επιτροπής να είναι υπαίτια, πρέπει να αποτελεί την αιτία της ζημίας· έτσι απαιτεί το άρθρο 215 που αναφέρει για ζημίες που προξενούν τα όργανα. Ειδικότερα, πρέπει να υπάρχει άμεση σχέση αιτίου — αιτιατού μεταξύ της πράξεως ή της προσβαλλομένης αποφάσεως και της προβαλλομένης ζημίαςαυτό απαιτεί στο πλαίσιο του άρθρου 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ η απόφαση Aciéries du Temple (Rec. IX, σ. 603) και η λύση που δίνει πρέπει να επεκταθεί στον τομέα που απασχολεί το Δικαστήριο.
Εντούτοις δεν είναι πάντα εύκολο να καθοριστεί αυτή η σχέση αιτιώδους συνα-φειας. Αρνητικά μπορεί κανείς να πει ότι δεν υπάρχει αιτιώδης συνάφεια που να θέ-τει ζήτημα ευθύνης, όταν το ίδιο αποτέλεσμα θα επερχόταν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, ακόμη και χωρίς να παραβεί η διοίκηση τις υποχρεώσεις της. Όμως οι θεωρίες που ανέπτυξαν στον τομέα αυτό οι νομικοί και οι φιλόσοφοι είναι αναρίθμητες, όπως υπενθυμίστηκε στην προφορική διαδικασία. Μπορεί να θεωρηθεί αιτία ζημίας κάθε περιστατικό χωρίς το οποίο αυτή δεν θα είχε επέλθει μπορεί να γίνει σύνδεση με το πιο πρόσφατο περιστατικό μπορεί να επιρριφθεί η ζημία σ' εκείνο από τα περιστατικά που προηγήθηκαν αυτής και που ήταν πρόσφορο να την προκαλέσει κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων.
Είναι αρκετά περίεργο, ότι οι διάδικοι που συζήτησαν πολύ για την ύπαρξη πταίσματος δεν επιμένουν καθόλου σ' αυτή την όψη του ζητήματος. Σ' αυτήν πάντως αναφέρονται οι ενάγουσες όταν υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή, όχι μόνο δεν έπρεπε να διατηρήσει το μέτρο διασφαλίσεως που το Δικαστήριο έκρινε παράνομο, αλλά έπρεπε να το ακυρώσει, και μάλιστα αναδρομικά. Νομικά, θεωρώ ορθό ότι αν δεν συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις ουσίας από τις οποίες εξαρτάται η προσφυγή σε μέτρα διασφαλίσεως, το όργανο όφειλε, όχι μόνο να θέσει τέρμα στα μέτρα αυτά για το μέλλον, αλλά να τ' ακυρώσει για το παρελθόν, διότι κάθε άλλη λύση κινδυνεύει να αφαιρέσει στην πραγματικότητα από την απόφασή του την αποτελεσματικότητά της. Όμως σε περίπτωση αναδρομικής ακυρώσεως, οι ενάγουσες θα μπορούσαν να φέρουν σε αίσιο πέρας τις συναλλαγές τους, βασιζόμενες σε μηδενική εισφορά, πράγμα που δεν ήταν πλέον εφικτό όταν το Δικαστήριο ακύρωσε την επίδικη απόφαση. Επομένως, αυτή αποτελεί την αιτία της ζημίας.
Όσον αφορά την Επιτροπή, δεν έλαβε καθόλου θέση κατά έγγραφη διαδικασία στο ακροατήριο, ο πληρεξούσιός της υπενθύμισε ότι η Einfuhr- und Vorratsstelle είχε αρνηθεί τις άδειες στις 3 Οκτωβρίου, ενώ η απόφαση των αρχών των Βρυξελλών δεν κοινοποιήθηκε στη Γερμανική Κυβέρνηση παρά στις 4, σε μία στιγμή που η ζημία είχε ήδη επέλθει, και προσέθεσε ότι το μόνο για το οποίο μπορούσε κανείς να κατηγορήσει την Επιτροπή είναι ότι παρέλειψε να υποχρεώσει την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία να καταργήσει τα μέτρα διασφαλίσεως που είχε ήδη λάβει. Συμφωνώ με αυτή την ανάλυση, αλλά αυτή οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η απόφαση της Επιτροπής ήταν επίσης προϋπόθεση επελεύσεως της ζημίας.
Στην πραγματικότητα δεν ήταν η μόνη προϋπόθεση: απαιτήθηκε γι' αυτό η συνδρομή — ή η χρονική διαδοχή — δύο ενεργειών: αυτής της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας που έλαβε το μέτρο διασφαλίσεως και αρνήθηκε τις άδειες — αυτής της Επιτροπής που, επικυρώνοντας το μέτρο αυτό, εδραίωσε τη ζημία ή αρνήθηκε να υποχρεώσει τις γερμανικές αρχές να την εξαφανίσουν.
Αν και η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση υπήρξε η πρωταρχική αιτία, αυτό δεν εμποδίζει να συνέβαλε και η Επιτροπή στη ζημία. Ας μου επιτραπεί να αναφέρω εδώ ένα απόσπασμα από τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Roemer στην υπόθεση Vloeberghs που νομίζω ότι πρέπει ανάλογα να εφαρμοστεί στην υπό κρίση υπόθεση: «Το γεγονός ότι η συμπεριφορά ενός κράτους μέλους που αντιτίθεται στη Συνθήκη βρίσκεται στη βάση σχέσεως αιτίου-αιτιατού δεν αποκλείει να θεωρηθεί η παράλειψη της Ανωτάτης Αρχής, που ακολουθεί, ως άμεση αιτία της ζημίας. Αν η Ανώτατη Αρχή παρέλειψε να ασκήσει τις λειτουργίες ελέγχου που διαθέτει έναντι κράτους μέλους ευθύνεται για τη ζημία που προξένησε η αρχική και αντίθετη προς τη Συνθήκη συμπεριφορά ενός κράτους μέλους» (9/60 και 12/60, Rec. VII, σ. 475).
Η αναγνώριση έτσι ότι η Επιτροπή, άμεση αιτία της ζημίας, οφείλει να την αποκαταστήσει, θέτει ένα λεπτό ερώτημα. Οι ενάγουσες που θεωρούν ότι οι ομοσπονδιακές αρχές είναι συνυπεύθυνες προσέφυγαν κατά των αρχών αυτών στο αρμόδιο δικαστήριο ζητώντας αποζημίωση, αλλά δηλώνουν ότι μόλις ένα από τα νομικά πρόσωπα — κράτος ή Κοινότητα — «ευθυνόμενα εις ολόκληρον» ικανοποιήσει το αίτημά τους, θα παραιτηθούν των αξιώσεών τους κατά του άλλου, «ενώ η εσωτερική κατανομή των ως αποζημίωση καταβληθέντων ποσών θ' αποτελεί έπειτα υπόθεση των εις ολόκληρον ευθυνομένων».
Η δυσκολία προέρχεται από το ότι, αν τα δύο νομικά πρόσωπα συνέβαλαν στην επέλευση της ίδιας ζημίας, ανήκουν σε δύο αυστηρά διακεκριμένες έννομες τάξεις. Ακόμη κι αν η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία συμμετέχει στην κοινή οργάνωση των αγορών, δεν είναι έργο του Δικαστηρίου να εκτιμήσει τη συμπεριφορά της στον τομέα αυτό και το μέτρο κατά το οποίο ενδεχομένως συνέβαλε στην επέλευση της ζημίας· η ευθύνη της πρέπει να κριθεί από το γερμανικό δικαστήριο και βάσει του γερμανικού δικαίου. Αυτή η αυστηρή διάκριση εμποδίζει το Δικαστήριο να λάβει υπόψη τις πράξεις της για να επιβαρύνει την Κοινότητα μ' ένα μέρος μόνον της αποκατάστασης της ζημίας, ή να προσδώσει στην ευθύνη της τελευταίας επικουρικό χαρακτήρα. Αντίθετα μπορεί, αν το κρίνει χρήσιμο, να προσθέσει στην καταδίκη που θ' απαγγείλει ρήτρα με σκοπό να εξασφαλιστεί ότι δεν θα αποκατασταθεί δύο φορές η ίδια ζημία.
4.
Οδηγούμαι έτσι στο τελευταίο ερώτημα: το ύψος της δέουσας να αποκατασταθεί ζημίας. Πρέπει αμέσως να αναφέρω ότι η ποικιλία των καταστάσεων και η πολυπλοκό-τητα των φακέλων δεν θα επιτρέψουν στο Δικαστήριο να το καθορίσει αμέσως θα απαιτηθεί οπωσδήποτε η έκδοση παρεμπίπτουσας αποφάσεως και ο διορισμός πραγματογνώμονας. Οι παρατηρήσεις μου, συνεπώς, έχουν ως αντικείμενο να ρυθμίσουν τα ζητήματα αρχής που ανακύπτουν και να χαράξουν το πλαίσιο της αποστολής του.
Οι ενάγουσες όλες εννοείται υπέβαλαν την 1η Οκτωβρίου 1963 αίτηση εκδόσεως πιστοποιητικών εισαγωγής για τον επόμενο Ιανουάριο: επτά απ' αυτές (οι ενάγουσες 5/66, 7/66, 14/66, 15/66, 16/66, 19/66 και 21/66) δηλώνουν ότι αγόρασαν την ίδια ημέρα στη γαλλική αγορά περισσότερο ή λιγότερο σημαντικές ποσότητες αραβόσιτου, προβλέποντας πως θα τους χορηγηθούν τα αιτηθέντα πιστοποιητικά.
Η ζημία που εκτιμούν ότι υπέστησαν λόγω της αρνήσεως που συνάντησαν, κατατάσσεται απ' αυτές σε δύο κατηγορίες:
—
στη θετική ζημία που υπέστησαν και που αντιστοιχεί σε ορισμένες περιπτώσεις στα ποσά που αναγκάστηκαν να καταβάλουν στους πωλητές τους για να επιτύχουν ακύρωση των συμβάσεών τους, σε άλλες δε περιπτώσεις στη ζημία που προκάλεσε η περαιτέρω πώληση των ποσοτήτων που τους είχαν πράγματι παραδοθεί
—
στο διαφυγόν κέρδος που προκάλεσε η μη χορήγηση των πιστοποιητικών και που αντιστοιχεί στο κέρδος που θα είχαν πραγματοποιήσει αν είχαν μπορέσει να εισαγάγουν το εμπόρευμα χωρίς εισφορά. Η εκτίμησή τους άλλωστε ποικίλλει κατά πολύ, αφού κλιμακώνεται, σύμφωνα με τις ενάγουσες από 9,66 DM έως 77,40 DM ανά τόνο.
Στις εκτιμήσεις αυτές η Επιτροπή ασκεί δύο γενικής φύσεως κριτικές, ανεξάρτητα από τις αμφισβητήσεις επί των λεπτομερειών που προβάλλει σε κάθε υπόθεση, είτε ως προς τα αναφερόμενα ποσά, είτε ως προς τα έγγραφα που τα στηρίζουν.
Η πρώτη κριτική αναφέρεται στη ζημία που προκλήθηκε από τις συμβάσεις πωλήσεως που συνήψαν οι επτά ενάγουσες και τις οποίες ανέφερα, ζημίες για τις οποίες οι ίδιες ήταν υπεύθυνες. Η έκταση των ποσοτήτων για τις οποίες ζητήθηκαν τα πιστοποιητικά την 1η Οκτωβρίου αρκούσε, υποστηρίζει η Επιτροπή, για να δείξει ότι άνοιξε ρωγμή στο σύστημα εισφοράς που λογικά θα οδηγούσε σε λήψη μέτρων διασφαλίσεως. Έδειξαν, επομένως, ελαφρότητα μη αναμένοντας την απόκτηση των αδειών για να συνάψουν συμβάσεις αγοράς, ή μη προσθέτοντας τη δυνατότητα λύσεως των συμβάσεων για την περίπτωση που δεν θα τους χορηγούντο τα πιστοποιητικά.
Είναι βέβαιο ότι, λόγω του άρθρου 22, οι εισαγωγείς πρέπει να υπολογίζουν πάντοτε την ενδεχόμενη λήψη μέτρων διασφαλίσεως. Θα δίσταζα όμως να δεχτώ απολύτως την άποψη της Επιτροπής. Οι ενάγουσες δεν έχουν πράγματι άδικο υποστηρίζοντας ότι, εφόσον η εισφορά των 0,00 DM προέκυπτε από την εφαρμογή των εν ισχύι διατάξεων και ο συντελεστής αυτός επιβεβαιώθηκε σε ορισμένους που ζήτησαν τηλεφωνικώς πληροφορίες, οι εισαγωγείς δεν είχαν κανένα λόγο ν' αμφιβάλουν για την ακρίβειά του. Εντούτοις, αφού τίποτε δεν τους υποχρέωνε να συνάψουν τις συμβάσεις προτού λάβουν άδειες, μπορεί να θεωρηθεί ότι, πράττοντάς το, αν δεν ενήργησαν υπαίτια, πάντως ανέλαβαν κίνδυνο τον οποίο πρέπει οι ίδιοι να φέρουν.
Πάντως το σημείο αυτό αμφισβητείται, σε αντίθεση με το ότι υπέπεσαν σε σφάλμα εκείνες από τις ενάγουσες που συνήψαν συμβάσεις μετά τις 14.15'. Την ώρα εκείνη πράγματι, η Einfuhr- und Vorratsstelle τοιχοκόλλησε πως οι συντελεστές εισφοράς αποσύρονται προσωρινά για διόρθωση των τιμών «ελεύθερο στα σύνορα», πράγμα που έπρεπε να υποδηλώσει στους ενδιαφερομένους αλλαγή της προηγούμενης νομικής καταστάσεως. Θα πρέπει, επομένως, αυτοί που ισχυρίζονται πως υπέστησαν ζημία ν' αποδείξουν ότι οι συμβάσεις συνήφθησαν πριν την ώρα-όριο.
Η δεύτερη γενικής φύσεως κριτική αναφέρεται στον υπολογισμό από τις ενάγουσες του διαφυγόντος κέρδους. Το ύψος στο οποίο το εκτιμούν κρίνεται από την Επιτροπή αντίθετο προς μία γενική αρχή, την οποία χαρακτηρίζει κοινή στο δίκαιο της ευθύνης των κρατών μελών και σύμφωνα με την οποία «δεν υπάρχει αξίωση αποκαταστάσεως για την απώλεια κερδών που αποδοκιμάζονται από την ισχύουσα έννομη τάξη». Δεδομένου ότι αντικείμενο του κανονισμού 19 είναι να εξισώσει τη διαφορά τιμών μεταξύ χωρών εξαγωγής και εισαγωγής, η εισαγωγή χωρίς εισφορά του αραβόσιτου που αγοράστηκε στη χώρα εξαγωγής σε τιμή σαφώς κατώτερη από την τιμή κατωφλίου αντιτίθεται στις αρχές αυτού του κανονισμού. Ακόμη περισσότερο αντίθετο είναι το να αντλεί κανείς από την πράξη αυτή κέρδη που υπερβαίνουν κατά πολύ το κανονικό περιθώριο, δηλαδή αυτό που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τον καθορισμό των τιμών κατωφλίου και που είναι στη Γερμανία 3 DM. Ακόμη, ο αριθμός αυτός που ισχύει για τις εισαγωγές που πράγματι έγιναν, και που καλύπτει τα γενικά έξοδα, πρέπει να μειωθεί για τις εισαγωγές που δεν έγιναν στην πραγματικότητα.
Νομίζω, όμως, ότι η Επιτροπή υπερβάλλει ως προς την έκταση που αποδίδει στην αρχή που επικαλείται. Πράγματι, όλα τα δίκαια δέχονται ότι μία κατάσταση αντίθετη προς τη δημόσια τάξη ή τα χρηστά ήθη δεν μπορεί να έχει έννομα αποτελέσματα θ' αναφέρω τη νομική τύχη της παλλακίδας ή την άρνηση αποκαταστάσεως της ζημίας λόγω απώλειας κερδών από επιχειρήσεις παιγνίων, ή τη διοικητική πράξη που προκλήθηκε με δόλιες ενέργειες, αλλά δεν είναι διόλου προφανές ότι η επικρινόμενη πράξη της Επιτροπής μπορεί να εξομοιωθεί με αυτές τις διάφορες υποθέσεις. Η επιχειρηματολογία της εναγομένης θα ήταν πειστική αν οι εισαγωγείς ήταν υποχρεωμένοι να μεταπωλούν το εμπόρευμα που εισήγαγαν σε τιμές καθορισμένες από το νόμο, αν οι τιμές αυτές στηρίζονταν σε καθορισμένους παράγοντες, και αν η τιμή περιελάμβανε ένα περιθώριο επακριβώς καθορισμένο. Όμως, ο κανονισμός 19 δεν καθιερώνει τέτοιο σύστημα με την επιφύλαξη της καταβολής της εισφοράς, ο εισαγωγέας είναι ελεύθερος, όσον αφορά τις τιμές αγοράς και πώλησης. Αν, λόγω της καταστάσεως της αγοράς, δεν κατορθώνει να διοχετεύσει το εμπόρευμά του στην ελπιζόμενη τιμή, φέρει τη ζημία χωρίς να του εξασφαλίζεται περιθώριο κέρδους, αντίθετα όμως, μπορεί να εισπράττει τα κέρδη που οφείλονται στις ικανότητές του. Η εναγομένη, στο υπόμνημα ανταπαντήσεώς της (σ. 20), κάνει η ίδια λόγο για «τους σημαντικούς εμπορικούς κινδύνους που χαρακτηρίζουν, όπως είναι γνωστό, τις εισαγωγές σιτηρών» και είναι γνωστός ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας αυτής της αγοράς· όμως η πραγματοποίηση μιας επιτυχούς πράξεως δεν αντιτίθεται στην ισχύουσα έννομη τάξη.
Αν πρέπει ν' απορριφθεί η άποψη της Επιτροπής, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνουν δεκτά όλα τα ποσά που προβάλλουν οι ενάγουσες για το διαφυγόν κέρδος: αρκεί, για να πειστεί κανείς, να υπομνησθεί ότι κυμαίνονται μεταξύ 9,66 DM και 77,40 DM. Σε ποια βάση να στηριχθεί κανείς; Αφού η απόφαση του Δικαστηρίου του 1965 αποφαίνεται ότι δεν έπρεπε την 1η Οκτωβρίου 1963 να ληφθεί μέτρο διασφαλίσεως, ότι συνεπώς οι ενάγουσες είχαν δικαίωμα να τους χορηγηθούν οι άδειες χωρίς εισφορά που ζητούσαν, πρέπει να τους αναγνωριστεί το κέρδος που θα επιτύγχαναν κανονικά τον Ιανουάριο 1964. Όμως, οι τιμές πωλήσεως εκείνης της εποχής πρέπει να διορθωθούν για να υπολογιστούν διάφοροι παράγοντες που θα παρενέβαιναν αν οι άδειες είχαν πράγματι χορηγηθεί: για τις ποσότητες που δεν είχαν αποτελέσει αμέσως αντικείμενο συμβάσεως πωλήσεως, οι γαλλικές τιμές μπορεί να είχαν σημειώσει άνοδο λόγω αυξήσεως της ζητήσεως — οι τιμές πωλήσεως στη Γερμανία θα είχαν σημειώσει μικρή πτώση: Ποια θα ήταν η επίδραση αυτών των διαφόρων παραγόντων, αυτό είναι το θέμα που συζητούν η εναγομένη και μερικές ενάγουσες χωρίς να μπορούν να συμφωνήσουν. Εναπόκειται στον πραγματογνώμονα ν' ακούσει τους διαδίκους και να προσδιορίσει το ποσό που νομίζει πως πρέπει να δεχθεί το Δικαστήριο λαμβάνοντας, σε κάθε περίπτωση, υπόψη τα δικαιολογητικά που προσάγουν οι εισαγωγείς επί των διαφόρων συναλλαγών που πραγματοποίησαν. Μόνο μετά απ' αυτό θα είναι δυνατόν να καθορίσει το Δικαστήριο το ύψος της αποζημιώσεως που οφείλεται σε κάθε μία ενάγουσα και η οποία, πρέπει καταρχήν νομίζω ήδη να γίνει δεκτή.
Τέλος θα ήθελα να αναφέρω ότι δεν συμμερίζομαι τους φόβους που τόσο επίμονα εξέφρασε ο πληρεξούσιος της Επιτροπής, όσον αφορά τις ολέθριες συνέπειες που θα είχε για τη λειτουργία της τελευταίας η αναγνώριση της ευθύνης της. Δεν μπορώ να πιστέψω ότι η αναγνώριση αυτή είναι ικανή να παραλύσει το πνεύμα πρωτοβουλίας και την αποφασιστικότητα των υπαλλήλων της. Η εμπειρία των εθνικών διοικήσεων, στις χώρες όπου το δίκαιο αναγνωρίζει από καιρό την ευθύνη της κρατικής εξουσίας, δεν δικαιολογεί έναν τέτοιο φόβο.
Τελικά προτείνω:
—
ν' αναγνωριστεί η αρχή της ευθύνης της ΕΟΚ έναντι των 14 εναγουσών λόγω των επιζήμιων συνεπειών της αποφάσεως της Επιτροπής της 3ης Οκτωβρίου 1963,
—
να διοριστεί πραγματογνώμων επιφορτισμένος να καθορίσει, μέσα στα όρια που προηγουμένως υπέδειξα, το ύψος της αποζημιώσεως που πρέπει να τους επιδικαστεί,
—
η εναγομένη να φέρει τα δικαστικά έξοδα.
(
*1
)	Γλώσσα του ποωτοτύπου: η γαλλική.