62006CC0231
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 29 marca 2007 r. (
1
)
Sprawy połączone od C-231/06 do C-233/06
Office national des pensions
przeciwko
Emilienne Jonkman i Hélène Vercheval
i
Noëlle Permesaen
przeciwko
Office national des pensions
„Równe traktowanie kobiet i mężczyzn — Ustawowy system emerytalny — Dyrektywa 79/7/EWG — Stewardesy — Przyznanie emerytury równej emeryturom stewardów — Jednorazowa zapłata składek wyrównawczych — Zapłata odsetek — Zasada skuteczności — Obowiązki państwa członkowskiego wynikające z wyroku prejudycjalnego”
I — Wprowadzenie
1.
Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ma za przedmiot porównanie sytuacji prawnej belgijskich stewardes z sytuacją ich współpracowników płci męskiej, a więc po raz kolejny podejmuje temat, który Trybunał analizował już w latach siedemdziesiątych i który leżał u podstaw wydania trzech wyroków w tak zwanej „sprawie Defrenne” (
2
). Od tamtej pory do zasady równego wynagrodzenia mężczyzn i kobiet i do zasady równego traktowania w odniesieniu do warunków pracy orzecznictwo odnosiło się w sposób szczególny w wielu sprawach, a temat obecnej sprawy powraca do punktu wyjścia orzecznictwa w sprawie Defrenne, czyli ponownie podejmuje zagadnienie równego traktowania mężczyzn i kobiet w ustawowym systemie emerytalnym.
2.
W Belgii w latach 1964–1980 do personelu pokładowego płci męskiej miał zastosowanie w ramach systemu ustawowego specjalny system, który pozwalał na pobieranie wyższej emerytury, niż było to możliwe na zasadach ogólnych obowiązujących w powszechnym systemie emerytalnym dla pracowników umysłowych. W związku z tym pracownicy ci opłacali jednak także wyższe składki emerytalne.
3.
Dla personelu pokładowego płci żeńskiej możliwość objęcia wymienionym specjalnym systemem pojawiła się dopiero od roku 1981 (
3
). Możliwość objęcia ze skutkiem wstecznym specjalnym systemem okresów ubezpieczenia stewardes sprzed roku 1981 wymaga od nich zawarcia doubezpieczenia. Służy temu wprowadzone w roku 1997 tak zwane „postępowanie w sprawie wyrównania”, zobowiązujące zainteresowane do uiszczenia składek wyrównawczych w formie całościowej jednorazowej wpłaty z odsetkami w wysokości 10% rocznie za każdy pełny rok ubezpieczenia.
4.
Należy w świetle uregulowań prawa wspólnotowego zbadać postępowanie w sprawie wyrównania, które umożliwia zrównanie praw zainteresowanych tylko poprzez ich znaczne obciążenie finansowe, i wyjaśnić, czy warunki doubezpieczenia przewidziane obecnie przez przepisy belgijskie dla byłych stewardes nie prowadzą w praktyce do nieskuteczności zasady równego traktowania mężczyzn i kobiet.
II — Ramy prawne
A — Uregulowania wspólnotowe
5.
Dyrektywa 79/7/EWG (
4
) ma na celu stopniowe wprowadzenie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Na podstawie art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy ma ona zastosowanie między innymi do systemów ustawowych zapewniających ochronę przed ryzykiem starości.
6.
Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy 79/7/EWG ma następujące brzmienie:
„Zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na płeć, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio poprzez odwołanie, zwłaszcza do stanu cywilnego lub rodzinnego, w szczególności jeżeli chodzi o:
—
zakres stosowania systemów i warunki objęcia systemami,
—
obowiązek opłacania i obliczanie wysokości składek,
—
obliczanie wysokości świadczeń, w tym podwyżek należnych z tytułu małżonka i na osobę będącą na utrzymaniu, oraz jeżeli chodzi o warunki dotyczące okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do świadczeń”.
7.
Termin przetransponowania dyrektywy 79/7/EWG upłynął w dniu 23 grudnia 1984 r. (
5
).
B — Uregulowania krajowe
8.
W ramach belgijskiego ustawowego systemu emerytalnego dla pracowników umysłowych i ich rodzin wprowadzony został ze skutkiem od dnia 1 stycznia 1964 r. specjalny system dla tak zwanego „personelu latającego lotnictwa cywilnego”. Zgodnie z nową wersją właściwych przepisów z 1969 r. (
6
) podstawę prawną dla tego specjalnego systemu stanowi obecnie arrêté royal (dekret królewski) z dnia 3 listopada 1969 r.
9.
W istocie specjalny system zakłada, zarówno przy wymiarze składek emerytalnych, jak i przy obliczaniu emerytury personelu latającego, przyjęcie za podstawę wymiaru większej części wynagrodzenia niż w powszechnym systemie emerytalnym mającym zastosowanie do pracowników. Dzięki temu kategoria osób objętych systemem specjalnym może otrzymać emerytury i renty wyższe niż osoby ubezpieczone w ogólnym systemie powszechnym, muszą jednak opłacać wyższe składki emerytalne niż składki w systemie powszechnym.
10.
Personel pokładowy płci żeńskiej początkowo nie był objęty tym specjalnym systemem (
7
), czego następstwem były jego odpowiednio niższe uprawnienia emerytalne (
8
). Rozszerzenie na stewardesy członkostwa w specjalnym systemie emerytalnym, chociaż nie działające wstecz, nastąpiło dopiero z dniem 1 stycznia 1981 r., na podstawie arrêté royal z dnia 27 czerwca 1980 r. (
9
) Odpowiednio dla okresów ubezpieczeniowych od dnia 1 stycznia 1964 r. do dnia 31 grudnia 1980 r. wysokość składek i emerytur stewardes nadal określa powszechny system emerytalny dla pracowników umysłowych.
11.
Równe traktowanie personelu pokładowego płci męskiej i żeńskiej, także w wyżej wymienionym okresie od dnia 1 stycznia 1964 r. do dnia 31 grudnia 1980 r., miał ostatecznie zagwarantować arrêté royal z dnia 25 lipca 1997 r. (
10
) W tym celu uzupełniono arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. o tak zwane „postępowanie w sprawie wyrównania”, które poprzez doubezpieczenie zapewnia zainteresowanym stewardesom członkostwo w systemie emerytalnym z naliczeniem emerytury od takiej samej podstawy, jak dla personelu pokładowego płci męskiej. Doubezpieczenie zainteresowanych polega na uiszczeniu przez nie w formie całościowej jednorazowej wpłaty składek wyrównawczych za okresy zatrudnienia przypadające na okres od dnia 1 stycznia 1964 r. do dnia 31 grudnia 1980 r. z odsetkami w wysokości 10% za każdy pełny rok ubezpieczenia.
12.
Szczegółowo reguluje postępowanie w sprawie wyrównania nowy art. 16ter arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. (
11
), którego § 2 i § 4 akapit trzeci mają następujące brzmienie:
„[…]
§ 2.   Warunkiem skorzystania z przepisów [systemu wyrównawczego] jest dokonanie przez pracodawcę i pracownika łącznej wpłaty składek emerytalnych wymaganych przez system specjalny dla personelu latającego lotnictwa cywilnego przy odliczeniu składek emerytalnych pracowników umysłowych zapłaconych przez pracodawcę i pracownika.
[…]
§ 4.   […] Za czas od upływu każdego roku kalendarzowego okresu objętego wyrównaniem do złożenia wniosku o wyrównanie naliczane są odsetki zwykłe w wysokości 10 % rocznie.
[…]”.
13.
Z art. 16ter § 9 akapit drugi lit. b) arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. wynika ponadto, że przeliczenie uprawnień emerytalnych zgodnie z postępowaniem w sprawie wyrównania następuje ze skutkiem od chwili złożenia wniosku o doubezpieczenie i tylko na przyszłość.
III — Stan faktyczny i postępowania przed sądami krajowymi
14.
Postępowania przed sądami krajowymi miały za przedmiot spór o wyliczenie emerytur, zawisły między swego czasu zatrudnionymi w belgijskiej linii lotniczej Sabena (
12
) trzema byłymi stewardesami i belgijskim Office national des pensions (ONP) (
13
). W istocie trzy skarżące w postępowaniach przed sądami krajowymi dążyły do wyliczenia ich emerytur zgodnie z korzystniejszym specjalnym systemem dla personelu latającego lotnictwa cywilnego, z pominięciem jednak przymusu doubezpieczenia w znacznej kwocie za okres przed dniem 1 stycznia 1981 r., czego domagał się ONP.
15.
W sprawie C-231/06 ONP decyzją z dnia 24 marca 1997 r. przyznał pani Émilienne Jonkman, urodzonej w dniu 24 lutego 1938 r., emeryturę od dnia 1 lutego 1997 r. według stawki dla osób samotnych w wysokości 536960 BEF (13311 EUR) rocznie. Emerytura została wyliczona na podstawie części kariery wynoszącej 27/34, to jest za lata 1966–1992, kiedy pani Jonkman pracowała jako stewardesa.
16.
W sprawie C-232/06 decyzją z dnia 6 maja 1996 r. ONP przyznał pani Hélène Vercheval, urodzonej w dniu 25 czerwca 1941 r., od dnia 1 lipca 1996 r. emeryturę według stawki dla osób samotnych w wysokości 682915 BEF (16929 EUR) rocznie. Emerytura została wyliczona na podstawie części kariery wynoszącej 33/34, przy czym okres zatrudnienia w charakterze stewardesy zaliczono od 1963 do 1995 r.
17.
Wreszcie w sprawie C-233/06 decyzją z dnia 16 grudnia 1996 r. ONP przyznał pani Noëlle Permesaen, urodzonej w dniu 3 stycznia 1942 r., od dnia 1 lutego 1997 r. emeryturę według stawki dla osób samotnych w wysokości 676734 BEF (16776 EUR) rocznie. Emerytura została wyliczona na podstawie części kariery wynoszącej 31/34, tj. za lata przepracowane przez stewardesę od 1966 do 1994 r.
18.
Pani Jonkman, pani Vercheval i pani Permesaen zaskarżyły powyższe decyzje do Tribunal du travail (
14
) de Nivelles podnosząc zarzut utrzymywania dyskryminacji stewardes w stosunku do personelu pokładowego płci męskiej przy wyliczeniu emerytury za lata przed rokiem 1981.
19.
Po wygraniu sprawy w pierwszej instancji przez dwie skarżące, tj. panią Jonkman i panią Vercheval, ONP odwołał się od obu wyroków wydanych przez Tribunal du travail de Nivelles (
15
). Skarżąca w trzecim postępowaniu w pierwszej instancji, pani Permesaen, wygrała natomiast tylko częściowo i złożyła odwołanie od wyroku wydanego w jej sprawie przez Tribunal du travail de Nivelles (
16
). W ten sposób wszystkie trzy postępowania przed sądami krajowymi są obecnie zawisłe w drugiej instancji przed Cour du travail (
17
) de Bruxelles (zwanym dalej „sądem krajowym”).
IV — Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem
20.
Cour du travail de Bruxelles postanowieniami z dnia 10 maja 2006 r. zwrócił się do Trybunału odpowiednio w sprawach C-231/06, C-232/06 i C-233/06 o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
1) W odniesieniu do składek wyrównawczych (
18
):
Czy dyrektywę 79/7 należy interpretować w ten sposób, że pozwala ona państwu członkowskiemu na przyjęcie ustawodawstwa mającego na celu umożliwienie kategorii osób określonej płci, początkowo dyskryminowanej, członkostwa w systemie emerytalnym obejmującym kategorię osób odmiennej płci pod warunkiem uiszczenia za minione okresy składek (jednorazowej wpłaty znacznej kwoty), które zgodnie z ustawodawstwem tego państwa są przedawnione w stosunku do tej ostatniej kategorii osób?
W razie odpowiedzi twierdzącej, czy dyrektywy 79/7 nie należy interpretować jako wymagającej, by państwo członkowskie dostosowało ustawodawstwo sprzeczne z tym unormowaniem w razie stwierdzenia w wyroku Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości konfliktu norm, przynajmniej do upływu terminu przedawnienia, który ma zastosowanie do wierzytelności o uiszczenie składek, powstałej w wyniku przyjęcia tego ustawodawstwa?
2) W odniesieniu do odsetek (
19
):
Czy dyrektywę 79/7 należy interpretować w ten sposób, że pozwala ona państwu członkowskiemu na przyjęcie ustawodawstwa mającego na celu umożliwienie kategorii osób określonej płci, początkowo dyskryminowanej, członkostwa w systemie emerytalnym obejmującym kategorię osób odmiennej płci pod warunkiem zapłaty znacznych odsetek, które są przedawnione w odniesieniu do tej ostatniej kategorii osób?
W razie odpowiedzi twierdzącej, czy dyrektywy 79/7 nie należy interpretować jako wymagającej, by państwo członkowskie dostosowało ustawodawstwo sprzeczne z tym unormowaniem w razie stwierdzenia w wyroku Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości konfliktu norm, przynajmniej do upływu terminu przedawnienia, który ma zastosowanie do odsetek powstałych w wyniku przyjęcia tego ustawodawstwa?
21.
W dniu 21 czerwca 2006 r. prezes Trybunału Sprawiedliwości postanowił połączyć sprawy C-231/06, C-232/06 i C-233/06 dla potrzeb procedury pisemnej i ustnej oraz wydania wyroku.
22.
W postępowaniu przed Trybunałem, obok stron w postępowaniach przed sądami krajowymi, swoje uwagi pisemne i ustne przedstawiła Komisja Wspólnot Europejskich; w części pisemnej uczestniczył ponadto rząd włoski.
V — Ocena prawna
A — Uwagi wstępne
23.
W niniejszej sprawie bezsporne jest to, że w Belgii w okresie od roku 1964 do roku 1980 stewardesy były bezpośrednio dyskryminowane ze względu na swoją płeć, gdyż pozbawiono ich korzyści wynikających z przynależności do specjalnego systemu dla personelu latającego lotnictwa cywilnego w ramach ustawowego systemu emerytalnego.
24.
Przedmiotem sporu jest jedynie to, czy wprowadzone w 1997 r. postępowanie w sprawie wyrównania, mające zaradzić wszelkiej dyskryminacji, jest zgodne z ugruntowaną w dyrektywie 79/7/EWG zasadą równego traktowania mężczyzn i kobiet w dziedzinie zabezpieczenia społecznego.
25.
U podstaw wspomnianego postępowania w sprawie wyrównania leży zasada doubezpieczenia. Jeżeli kobieta zamierza korzystać z członkostwa w systemie specjalnym, wymaga się od niej zarówno uiszczenia składek wyrównawczych w formie całościowej jednorazowej wpłaty, jak i odsetek od składek wyrównawczych w wysokości 10% za każdy pełny rok kalendarzowy okresu wyrównawczego, co w obu wypadkach może doprowadzić do znacznego obciążenia finansowego zainteresowanej.
26.
Wymienione cechy szczególne postępowania wyrównawczego sąd krajowy uczynił przedmiotem dwóch pytań prejudycjalnych. Sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy zasada równego traktowania mężczyzn i kobiet sprzeciwia się przepisowi o doubezpieczeniu, związanemu ze znacznym obciążeniem finansowym zainteresowanych.
27.
Sąd krajowy słusznie powołuje się w związku z tym na dyrektywę 79/7. Termin dokonania transpozycji tej dyrektywy przypadał co prawda znacznie później niż kwestionowany okres składkowy w latach 1964–1980 (
20
). Jako że jednak dyrektywa nie zawiera odmiennych postanowień, ma ona zastosowanie do przyszłych (a także, ma się rozumieć, do obecnych) skutków okoliczności faktycznych powstałych w następstwie uregulowań obowiązujących w przeszłości (
21
). W konsekwencji do emerytur, o które występują obecnie skarżące w postępowaniach przed sądami krajowymi, powołując się na specjalny system dla personelu latającego lotnictwa cywilnego, ma zastosowanie zasada równego traktowania w rozumieniu dyrektywy 79/7.
B — W przedmiocie zadanych pytań prejudycjalnych
28.
Proponuję łączne rozpatrzenie obu pytań prejudycjalnych, ponieważ udzielenie odpowiedzi na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zarówno odnośnie do składek wyrównawczych, jak i odnośnie do ich oprocentowania, jest uzależnione od tych samych względów.
1. Składki wyrównawcze i ich oprocentowanie w świetle zasady równego traktowania
29.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7/EWG, na którą każdy indywidualny podmiot może powołać się bezpośrednio (
22
), zasada równego traktowania mężczyzn i kobiet w dziedzinie zabezpieczenia społecznego oznacza między innymi zakaz wszelkiej bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji ze względu na płeć w odniesieniu do warunków dostępu i obliczania świadczeń w ustawowych systemach emerytalnych.
30.
Przepis konkretyzuje zasadę równego traktowania lub zasadę niedyskryminacji, należące do ogólnych zasad prawa wspólnotowego, wymagając zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, aby porównywalne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a sytuacje odmienne nie były traktowane w sposób jednakowy, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (
23
).
31.
Jeżeli system emerytalny w pierwotnej postaci służył tylko osobom jednej płci, to zasada równego traktowania wymaga, aby dla pracowników początkowo dyskryminowanych stworzyć taką samą sytuację, jak sytuacja pracowników odmiennej płci (
24
). Konkretnie oznacza to dwie rzeczy:
32.
Z jednej strony system tego rodzaju — do czasu jego ewentualnego zniesienia lub przekształcenia — należy stosować jednakowo do przedstawicieli odmiennej płci (
25
), by uniknąć dyskryminacji.
33.
Osoby należące do kategorii osób płci dotychczas dyskryminowanej nie mogą jednak żądać, by były traktowane pod względem finansowym lepiej, niż gdyby wymieniony system był dla nich dostępny od początku, dlatego też nie mogą uchylać się od dopłaty składek emerytalnych za będący przedmiotem sporu okres (
26
).
34.
Wobec powyższego nie powinien zasadniczo budzić zastrzeżeń system wyrównawczy tego rodzaju, co system belgijski przyznający członkostwo w systemie emerytalnym dla personelu latającego lotnictwa cywilnego stewardesom, początkowo z niego wyłączonym, o ile doubezpieczą się one, uiszczając składki za minione okresy.
35.
Gdyby mianowicie przyznać obecnie byłym stewardesom członkostwo w takim specjalnym systemie emerytalnym, nie obciążając ich jednocześnie składkami odpowiadającymi składkom ich kolegów płci męskiej, doprowadziłoby to ostatecznie do nieuzasadnionego równego traktowania istotnie odmiennych sytuacji: obie kategorie osób otrzymywałyby emerytury obliczone zgodnie z korzystnym systemem specjalnym, przy czym jednak tylko pracownicy pokładowi płci męskiej uiściliby uprzednio z tego tytułu także odpowiednio wyższe składki emerytalne. Ich współpracownicy płci żeńskiej uiszczali w tym czasie tylko niższe składki na zasadach ogólnych systemu ubezpieczeń emerytalnych i dlatego dysponowali oni wyższymi dochodami netto.
36.
Tym samym przyznanie im obecnie wyższej emerytury, obliczonej na podstawie specjalnego systemu, bez wymagania od nich uiszczenia składek wyrównawczych na podstawie systemu doubezpieczenia (
27
), stanowiłoby nieuzasadnioną korzyść dla byłych stewardes.
37.
Jednak to, czy w świetle zasady równego traktowania uprawnione są także odsetki od składek wyrównawczych, zależy od konkretnego sformułowania i określenia celu realizowanego przez przepisy dotyczące odsetek.
38.
Nie budziłoby zastrzeżeń, gdyby w ramach doubezpieczenia przewidziano odsetki od składek wyrównawczych jako wyrównanie z tytułu utraty siły nabywczej, uwzględniając w ten sposób spadek wartości pieniądza w tym okresie. Co więcej, byłoby wręcz wyrazem równego traktowania wszystkich ubezpieczonych w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7, gdyby składki wyrównawcze pracowników pokładowych płci żeńskiej odpowiadały nie tylko nominalnie, lecz także realnie składkom, które ich współpracownicy płci męskiej odprowadzili w porównywalnym okresie składkowym na ubezpieczenie emerytalne.
39.
Odsetki stanowiące wyrównanie z tytułu utraty siły nabywczej są oczywiście dozwolone, o ile spadek wartości pieniądza nie został uwzględniony już przy obliczeniu samych składek wyrównawczych. Jeżeli składki wyrównawcze zostały obliczone z uwzględnieniem inflacji, nie można jej uwzględnić po raz drugi w ramach odsetek. Na rozprawie przed Trybunałem pełnomocnik ONP nie był w stanie udzielić wyczerpującej informacji na pytanie, czy składki wyrównawcze, wymagane od byłych stewardes przy zastosowaniu systemu wyrównawczego z roku 1997, zawierają już element wyrównania z tytułu utraty siły nabywczej.
40.
Państwom członkowskim należy zapewnić margines swobody określania odsetek ewentualnie koniecznych do wyrównania utraty siły nabywczej. Także uśrednioną stopę odsetkową należałoby odpowiednio uznać za dopuszczalną, jeżeli zapewnia średnio godziwe wyrównanie odnotowanej w międzyczasie utraty wartości pieniądza. Jedynie stopa odsetkowa przekraczająca poziom wymagany w celu wyrównania utraty siły nabywczej, byłaby sprzeczna z zasadą równego traktowania, gdyż wymagałaby od początkowo dyskryminowanej kategorii osób składek emerytalnych nie tylko nominalnie, ale i realnie wyższych niż składki uiszczane swego czasu przez pozostałych ubezpieczonych.
41.
Nie ma natomiast znaczenia, jakie odsetki mogłyby uzyskać byłe stewardesy, gdyby w latach 1964–1980 co miesiąc inwestowały na rynku kapitałowym kwotę, o którą ich płaca netto przewyższała płacę ich kolegów płci męskiej, a więc kwotę stanowiącą różnicę między składkami ich współpracowników płci męskiej odprowadzanymi do systemu specjalnego a składkami odprowadzanymi do obowiązującego wówczas w Belgii powszechnego systemu ubezpieczenia emerytalnego. Ponieważ stewardesy w owym czasie nie były objęte obowiązkiem zawarcia dodatkowego prywatnego ubezpieczenia na starość ani tworzenia rezerw na wypadek ewentualnego doubezpieczenia w późniejszym czasie, nie można obecnie czynić im zarzutu z tego, że nie zgromadziły odpowiednich prywatnych oszczędności.
42.
Podobnie byłoby niewłaściwe żądanie od byłych stewardes odsetek za zwłokę. Jak słusznie podnosiły skarżące w postępowaniach przed sądami krajowymi, w miarodajnym okresie lat 1964–1980 w ówczesnej sytuacji prawnej w Belgii nie miały one prawnej możliwości uiszczania składek emerytalnych w oparciu o specjalny system dla personelu latającego lotnictwa cywilnego. Możliwość uiszczenia tych składek za minione okresy dopiero obecnie nie jest wynikiem zaniedbania ze strony stewardes, lecz bezpośrednim skutkiem dyskryminującego je, ówczesnego wewnętrznego porządku prawnego.
43.
We wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd krajowy wychodzi z założenia, że w niniejszej sprawie wymagana jest od zainteresowanych zapłata odsetek za zwłokę (
28
). Sąd krajowy powinien ponownie dokładnie zbadać, czy odsetki w wysokości 10% rocznie, przewidziane przez uregulowanie w sprawie wyrównania z 1997 r., nie mają na celu, przynajmniej w części, wyrównania utraty siły nabywczej z tytułu utraty wartości pieniądza w latach ubezpieczenia 1964–1980. W tym ostatnim przypadku odsetki byłyby bowiem uprawnione, chociaż tylko w takim zakresie, w jakim nie wykraczałyby one poza to, co konieczne dla godziwego wyrównania utraty siły nabywczej pieniądza.
44.
Tym samym należy wstępnie stwierdzić, że:
Ustawodawstwo państwa członkowskiego, mające na celu umożliwienie kategorii osób określonej płci, początkowo dyskryminowanej, członkostwa w korzystniejszym systemie emerytalnym obejmującym kategorie osób odmiennej płci, nie jest sprzeczne z dyrektywą 79/7/EWG tylko dlatego, że wymaga od zainteresowanych uiszczenia w drodze doubezpieczenia
—
składek wyrównawczych
i
—
odsetek od składek wyrównawczych, jeżeli nie są one odsetkami za zwłokę i nie wykraczają poza to, co konieczne dla godziwego wyrównania utraty siły nabywczej.
2. Wymóg skutecznego wykonywania prawa do równego traktowania
45.
Jeśli nawet co do zasady nie kwestionuje się wymogu doubezpieczenia z punktu widzenia równego traktowania kobiet i mężczyzn, trzeba jednak wyjaśnić, czy jest możliwe utrzymanie takiego systemu jak system belgijski, a więc wiążącego się ze znacznym obciążeniem finansowym zainteresowanych, wobec zasady równego traktowania w rozumieniu dyrektywy 79/7.
46.
Zgodnie z zasadą skuteczności (
29
), odnośne przepisy ustawodawstwa państwa członkowskiego nie mogą czynić praktycznie niemożliwym lub zbyt utrudnionym realizowanie przez zainteresowanych prawa do równego traktowania. Także margines swobodnej oceny, którym dysponują państwa członkowskie w dziedzinie polityki społecznej, nie może prowadzić do podważenia zasady równego traktowania jako podstawowej zasady zawartej we wspólnotowym porządku prawnym (
30
).
47.
Trzy skarżące w postępowaniach przed sądami krajowymi wywiodły, co nie zostało zakwestionowane, że ich składki wyrównawcze za minione okresy w postaci całościowych jednorazowych wpłat wyniosłyby z odsetkami ponad 60000 EUR (
31
), przy czym same odsetki w wysokości ponad 40000 EUR stanowiłyby lwią część wymienionej kwoty.
48.
Oczywiście żądanie całościowej jednorazowej wpłaty takiego rzędu wielkości czyni praktycznie niemożliwym lub zbyt utrudnionym dokonanie doubezpieczenia, a tym samym uzyskanie korzyści wynikających ze specjalnego systemu dla personelu latającego lotnictwa cywilnego.
49.
W związku z tym należy w szczególności pamiętać, że zainteresowane są już emerytkami, a ich emerytury udokumentowane decyzjami emerytalnymi ONP mieszczą się w przedziale od 13311 EUR do 16929 EUR rocznie, co odpowiada miesięcznej emeryturze poniżej 1500 EUR. Dokonanie z góry całościowej jednorazowej wpłaty stanowiłoby więc wielokrotność rocznej emerytury zainteresowanych, a uiszczenie nawet nieoprocentowanych składek wyrównawczych za minione okresy jako jednorazowej wpłaty około 20000 EUR nadal zdecydowanie przekraczałoby wysokość rocznej emerytury.
50.
Doubezpieczenie wymagałoby od zainteresowanych wykorzystania w znacznym zakresie ich oszczędności, a być może nawet zadłużenia się. Oczywiście byłoby to nieuzasadnione ekonomicznie z punktu widzenia skarżących w postępowaniach przed sądami krajowymi, będących osobami niepracującymi już zawodowo. W razie wątpliwości zainteresowane byłyby raczej skłonne zrezygnować z doubezpieczenia, gdyż związane z nim ciężary finansowe byłyby nieproporcjonalne do możliwego do uzyskania podwyższenia emerytury — około 2500 EUR rocznie (208 EUR miesięcznie) (
32
).
51.
Dlatego skarżące w postępowaniach przed sądami krajowymi słusznie wywodzą, że takie postępowanie w sprawie wyrównania, jak to belgijskie, jest niezgodne z zasadą skuteczności, gdyż prowadzi w rzeczywistości do utrzymania dyskryminacji, której doznały.
52.
Aby umożliwić skuteczną realizację prawa do równego traktowania, należałoby zezwolić zainteresowanym na zapłacenie należnych składek wyrównawczych i ewentualnych odsetek nie w formie całościowej jednorazowej wpłaty, lecz miesięcznych rat (
33
). Związane z tym odroczenie każdorazowo pozostałej kwoty przyczyniłoby się decydująco do utrzymania uzasadnionego ekonomicznie obciążenia zainteresowanych.
53.
Model ratalnej spłaty tego rodzaju nie prowadziłby w żadnym razie do niedopuszczalnego uprzywilejowania byłych stewardes w stosunku do ich współpracowników płci męskiej (
34
), wręcz przeciwnie: zapewniłby, zgodnie z zasadą równego traktowania, porównywalność ponoszonych każdorazowo ciężarów z tytułu składek (
35
). Tym bardziej że w przeszłości także od personelu pokładowego płci męskiej nie wymagano jednorazowej wpłaty składek emerytalnych, lecz były one uiszczane w okresie wieloletnim, nawet przez kilka dekad, w formie wpłat miesięcznych dodatkowo zaliczanych do kosztów uzyskania przychodów (
36
).
54.
Wysokość miesięcznych rat należy zawsze obliczać przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności danej sprawy. Można przyjąć za punkt wyjścia, że w czasie przewidywanego okresu pobierania emerytury nastąpi w całości spłata składek wyrównawczych i ewentualnych odsetek.
55.
Aby jednak została zachowana zasada skuteczności, należy dodatkowo ograniczyć w taki sposób wysokość łącznego miesięcznego obciążenia zainteresowanych, aby doubezpieczenie zapewniło im — mimo konieczności uiszczenia składek wyrównawczych i ewentualnych odsetek — odczuwalną korzyść. Miesięczna podwyżka emerytury, której może spodziewać się była stewardesa korzystająca ze specjalnego systemu, nie może zostać w całości przeznaczona na ratalną spłatę składek wyrównawczych i odsetek. Odpowiednie byłoby na przykład zatrzymanie około połowy należnej podwyżki emerytury tytułem spłaty rat i faktyczna wypłata drugiej połowy na rzecz emerytek (
37
).
56.
Prawdą jest, że przy zastosowaniu takiego systemu ograniczonej co do kwoty ratalnej spłaty zainteresowane korzystałyby wcześniej z podwyżki emerytur, mimo że nie uiściły jeszcze całości składek wymaganych z matematycznego punktu widzenia. Nie należy również wykluczyć, że zainteresowane nie byłyby w stanie zabezpieczyć w całości wymaganych składek wyrównawczych w okresie pobierania przez nie emerytury (
38
). Mogłoby to bez wątpienia doprowadzić do pewnego dodatkowego obciążenia finansowego ustawowego systemu emerytalnego.
57.
Jednak państwo członkowskie, którego ustawodawstwo zawiera prawdziwą przyczynę dyskryminacji ze względu na płeć, jak i pozostająca w związku z nim instytucja ubezpieczeniowa, muszą ponieść także ewentualne ciężary finansowe, spowodowane skutecznym wykonywaniem zasady równego traktowania. Dyskryminacji ze względu na płeć nie mogą usprawiedliwiać wyłącznie względy polityki budżetowej (
39
). Podobnie nie można przytaczać ich, gdy chodzi o późniejsze skuteczne usunięcie następstw dyskryminacji mającej miejsce w przeszłości.
58.
W niniejszej sprawie zresztą ani rząd belgijski (
40
), ani ONP nie przedstawiły okoliczności i dowodów świadczących o poważnym zakłóceniu równowagi finansowej ustawowego systemu emerytalnego (
41
), gdyby byłym stewardesom udostępnić korzyści wynikające ze specjalnego systemu dla personelu latającego lotnictwa cywilnego przed całkowitym uiszczeniem przez nie wszystkich składek wyrównawczych i odsetek.
59.
Tak czy inaczej wydaje się, że belgijski ustawodawca tworząc system wyrównawczy przewidujący doubezpieczenie byłych stewardes przyjął, że nie będzie ono neutralne z punktu widzenia polityki budżetowej. System wyrównawczy z 1997 r. przewiduje bowiem, że za minione okresy zostaną pobrane tylko składki pracownicze za lata ubezpieczenia od 1964 r. do 1980 r., podczas gdy pracodawca został wyraźnie zwolniony z uiszczenia przypadających na niego składek emerytalnych za minione okresy (
42
).
60.
Tym samym należy wstępnie stwierdzić, że:
Uregulowanie krajowe, umożliwiające początkowo dyskryminowanej kategorii osób określonej płci członkostwo w korzystniejszym systemie emerytalnym obejmującym kategorie osób odmiennej płci, jest sprzeczne z dyrektywą 79/7, jeżeli wiąże się z tak znacznym obciążeniem finansowym w formie całościowej jednorazowej wpłaty, że czyni doubezpieczenie praktycznie niemożliwym lub zbyt utrudnionym dla zainteresowanych. W razie potrzeby należy umożliwić spłatę ratalną, której wysokość należy dobrać w taki sposób, by doubezpieczenie pomimo konieczności uiszczenia składek wyrównawczych i ewentualnych odsetek zapewniło zainteresowanym odczuwalną korzyść.
C — Uwagi końcowe
1. W przedmiocie początku doubezpieczenia
61.
Na rozprawie przed Trybunałem wskazywano także, że na podstawie belgijskiego systemu wyrównawczego z 1997 r. ewentualne doubezpieczenie skutkuje tylko w czasie przyszłym i zainteresowane mogą tym samym oczekiwać podwyższenia emerytury tylko w czasie przypadającym po wniosku o doubezpieczenie (
43
).
62.
Zasadniczo przyjęcie odpowiednich przepisów wprowadzających terminy przedawnienia przy zachowaniu zasady równoważności i zasady skuteczności jest zgodne ze wspólnotowym porządkiem prawnym. W związku z tym Trybunał orzekł, że państwa członkowskie mogą z zastrzeżeniem przestrzegania owych zasad wprowadzać terminy przedawnienia dla dochodzenia praw (
44
).
63.
W tym samym znaczeniu możliwość nakazanego z mocy przepisów prawa wspólnotowego podwyższenia emerytury początkowo dyskryminowanej kategorii osób istnieje dopiero od chwili złożenia wniosku i tylko na czas przyszły. W tym wypadku zakłada się jednak, że w wewnętrznym porządku prawnym korekta ewentualnych błędów popełnionych przy obliczaniu uprawnień emerytalnych obowiązuje ogólnie także tylko na przyszłość (zasada równoważności) (
45
).
64.
Należy jednak zwrócić uwagę, że z tytułu przyznania podwyższonej emerytury tylko na przyszłość nie można wymagać takiego samego zakresu składek wyrównawczych jak z tytułu podwyższenia emerytury wypłacanej zainteresowanym ze skutkiem wstecznym. Zasada równego traktowania nakazuje dokonanie odliczeń od składek wyrównawczych i uwzględnienie z matematycznego punktu widzenia okoliczności, że osoby zainteresowane otrzymują wyższą emeryturę nie z chwilą osiągnięcia przez nie wieku emerytalnego, lecz dopiero ze znacznie późniejszą chwilą złożenia wniosku o doubezpieczenie.
65.
Jeżeli więc sąd krajowy uzna, że doubezpieczenie skarżących w postępowaniach przed sądami krajowymi jest skuteczne dopiero na przyszłość, i dodatkowo wymaga odrębnego wniosku, to należy dokonać stosownych potrąceń od uiszczanych składek wyrównawczych i ewentualnie powstałych odsetek. Jeżeli natomiast sąd krajowy uzna, że już same środki odwoławcze skarżących w postępowaniach przed sądami krajowymi przeciwko wydanym im decyzjom emerytalnym pośrednio zawierały wniosek o doubezpieczenie, należy im zapewnić wyższą emeryturę ze skutkiem wstecznym. Ewentualnie ONP może w ostatnim przypadku dokonać potrącenia należnych składek wyrównawczych i ewentualnych odsetek z podwyżką emerytur naliczaną ze skutkiem wstecznym od chwili osiągnięcia wieku emerytalnego.
2. W przedmiocie przedawnienia zadłużenia z tytułu składek i odsetek
66.
We wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd krajowy wskazuje w szczególności, że nastąpiło już przedawnienie ewentualnego nieuregulowanego zadłużenia składkowego i odsetkowego personelu pokładowego płci męskiej za omawiany okres lat 1964–1980.
67.
Okoliczność ta nie wyklucza jednak żądania obecnie od pracowników pokładowych płci żeńskiej składek wyrównawczych i ewentualnie odsetek, jeżeli zamierzają one przez doubezpieczenie uzyskać korzyści wynikające ze specjalnego systemu dla personelu latającego lotnictwa cywilnego.
68.
Z punktu widzenia biegu przedawnienia ewentualne świadczenia składkowe personelu pokładowego płci męskiej za okres od 1964 r. do 1980 r. nie są porównywalne ze składkami wyrównawczymi wnoszonymi przez personel pokładowy płci żeńskiej w wypadku wniosku o doubezpieczenie. Każde zadłużenie z tytułu składek powstało kiedy indziej i dlatego nie musi przedawnić się w tej samej chwili. Natomiast z natury rzeczy wynika, że przedawnienie zadłużenia z tytułu składek i odsetek, powstałego wcześniej, nastąpi także wcześniej niż takiego, które powstało w późniejszym czasie w następstwie wniosku zainteresowanych o doubezpieczenie.
69.
Gdyby przyjąć z góry, że składki wyrównawcze i odsetki, które miałyby uiścić byłe stewardesy, uległy przedawnieniu, zasada doubezpieczenia nie zostałaby spełniona i doszłoby faktycznie do uprzywilejowania personelu pokładowego płci żeńskiej w stosunku do personelu płci męskiej. Taki rezultat byłby jednak sprzeczny z zasadą równego traktowania mężczyzn i kobiet. Jak już wspomniano (
46
), przedstawiciele początkowo dyskryminowanej kategorii osób nie mogą, powołując się na zasadę równego traktowania, uchylać się od opłacenia swoich składek emerytalnych za omawiany okres ze skutkiem wstecznym.
70.
Natomiast dla wnoszonych przez personel pokładowy płci żeńskiej (płatnych ewentualnie w ratach) składek wyrównawczych i odsetek od chwili ich każdorazowego powstania muszą obowiązywać te same terminy przedawnienia co dla składek emerytalnych i odsetek, uiszczanych w przeszłości przez pracowników pokładowych płci męskiej za lata ubezpieczeniowe 1964–1980.
3. W przedmiocie ograniczenia w czasie skutków wyroku
71.
Trybunał, powołując się na zasadę pewności prawa i bezpieczeństwa prawnego, w kilku sprawach dotyczących równego traktowania mężczyzn i kobiet ograniczył w czasie skutki swych wyroków (
47
).
72.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem takie ograniczenie jest możliwe jedynie wyjątkowo (
48
), a mianowicie gdy zostaną spełnione dwa warunki (
49
): po pierwsze, gdy zaistnieje ryzyko poważnych reperkusji finansowych z uwagi, między innymi, na znaczną liczbę stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze na podstawie uregulowania uważanego za skuteczne i obowiązujące, po drugie, gdy okazywało się, iż osoby prywatne oraz władze krajowe były zachęcane do zachowań niezgodnych z uregulowaniami wspólnotowymi z powodu istnienia obiektywnej i istotnej niepewności odnośnie do zakresu przepisów wspólnotowych, do której to niepewności przyczyniło się ewentualnie również takie samo zachowanie innych państw członkowskich bądź Komisji.
73.
W niniejszej sprawie nie został spełniony w każdym razie pierwszy warunek. Jak już wspomniano, ani rząd belgijski ani ONP nie przedstawiły okoliczności i dowodów świadczących o tym, że dla przewidywanego rozwiązania zachodzi obawa wystąpienia poważnych reperkusji finansowych w rodzaju ryzyka poważnego zakłócenia równowagi finansowej ustawowego systemu emerytalnego.
74.
Dlatego w niniejszej sprawie Trybunał nie ma podstawy do ograniczenia w czasie skutków wydanego wyroku.
VI — Wnioski
75.
Na podstawie powyższych rozważań proponuję Trybunałowi udzielenie następującej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne zadane przez Cour du travail de Bruxelles:
1)
Ustawodawstwo państwa członkowskiego, mające na celu umożliwienie kategorii osób określonej płci, początkowo dyskryminowanej, członkostwa w korzystniejszym systemie emerytalnym, obejmującym porównywalną kategorię osób odmiennej płci, nie jest sprzeczne z dyrektywą 79/7/EWG tylko dlatego, że wymaga od zainteresowanych osób uiszczenia w drodze doubezpieczenia
—
składek wyrównawczych
i
—
odsetek od składek wyrównawczych, jeżeli nie są one odsetkami za zwłokę i nie wykraczają poza to, co konieczne dla godziwego wyrównania utraty siły nabywczej.
2)
Takie ustawodawstwo państwa członkowskiego jest jednak sprzeczne z dyrektywą 79/7/EWG, jeżeli wiąże się z tak znacznym obciążeniem finansowym w postaci całkowitych jednorazowych wpłat, że czyni doubezpieczenie praktycznie niemożliwym lub zbyt utrudnionym dla zainteresowanych. W razie potrzeby należy umożliwić zainteresowanym spłatę w ratach o tak dobranej wysokości, by doubezpieczenie mimo konieczności uiszczenia składek wyrównawczych i ewentualnych odsetek zapewniło zainteresowanym odczuwalną korzyść.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	Wyroki z dnia 25 maja 1971 r. w sprawie 80/70 Defrenne I, Rec. str. 445, z dnia 8 kwietnia 1976 r. w sprawie 43/75 Defrenne II, Rec. str. 455 oraz z dnia 15 czerwca 1978 r. w sprawie 149/77 Defrenne III, Rec. str. 1365, rozróżnienie między wynagrodzeniem i innymi warunkami pracy.
(
3
)	Nierówne traktowanie w takim rozumieniu było już podniesione przed Trybunałem w wyroku Defrenne I (ww. w przypisie 2, pkt 3 i 4), jednak w związku z wykładnią art. 119 traktatu EWG.
(
4
)	Dyrektywa Rady z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego (Dz.U. L 6, str. 24) zwana dalej dyrektywą 79/7/EWG.
(
5
)	Wynika to z art. 8 ust. 1 dyrektywy 79/7/EWG; zobacz w tej sprawie także wyroki z dnia 4 grudnia 1986 r. w sprawie 71/85 Niderlandy przeciwko Federatie Nederlandse Vakbeweging, Rec. str. 3855, pkt 15 i 23 oraz z dnia 1 lipca 1993 r. w sprawie C-154/92 Van Cant, Rec. str. I-3811, pkt 17.
(
6
)	Moniteur belge z dnia 10 grudnia 1969 r., str. 11903.
(
7
)	Zobacz art. 1 § 1 pkt 2 arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r., w którym definicja personelu latającego zawiera wyraźny dodatek „z wyłączeniem stewardes” („à l’exclusion des hôtesses de l’air”). Nierówne traktowanie uzasadnia się niemożnością zaliczenia stewardesom całego ustawowego okresu ubezpieczenia ze względu na obowiązującą je w owym czasie i wyłączającą objęcie ich systemem specjalnym granicę wieku wykonywania zawodu — 40 lat.
(
8
)	Strony skarżące w postępowaniach przed sądem krajowym wyliczyły, co nie zostało zakwestionowane, że wysokość rocznej emerytury nabytej z dniem 1 stycznia 1991 r. przy okresie ubezpieczeniowym 34 lat wynosiła dla pracownika pokładowego płci męskiej 733760 BEF (około 18189 EUR), natomiast dla pracownika pokładowego płci żeńskiej tylko 611290 BEF (około 15153 EUR).
(
9
)	Moniteur belge z dnia 23 sierpnia 1980 r., str. 9700.
(
10
)	Moniteur belge z dnia 31 lipca 1997 r., str. 19635. Wydane uprzednio w dniu 28 marca 1984 r. arrêté royal (Moniteur belge z dnia 3 kwietnia 1984 r., str. 4100) zostało uchylone wyrokiem z dnia 2 września 1987 r. nr 28435 przez belgijską Conseil d’Etat.
(
11
)	Przepis ten został dodany przez art. 4 arrêté royal z dnia 25 czerwca 1997 r.
(
12
)	Société anonyme belge d’exploitation de la navigation aérienne.
(
13
)	Państwowy zakład ubezpieczeń emerytalnych.
(
14
)	Sąd pracy.
(
15
)	Wyroki z dnia 17 listopada 1997 r. oraz z dnia 9 stycznia 1998 r.
(
16
)	Wyrok z dnia 26 grudnia 2003 r.
(
17
)	Apelacyjny sąd pracy.
(
18
)	Artykuł 16ter § 2 arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. w wersji art. 4 arrêté royal z dnia 25 czerwca 1997 r.
(
19
)	Artykuł 16ter § 4 akapit trzeci arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. w wersji art. 4 arêté royal z dnia 25 czerwca 1997 r.
(
20
)	Transpozycja dyrektywy 79/7/EWG powinna mieć miejsce do dnia 23 grudnia 1984 r.; zob. pkt 7 niniejszej opinii.
(
21
)	Utrwalone orzecznictwo. Zobacz wyroki z dnia 15 lutego 1978 r. w sprawie 96/77 Bauche i Delquignies, Rec. str. 383, pkt 48, z dnia 29 stycznia 2002 r. w sprawie C-162/00 Pokrzeptowicz-Meyer, Rec. str. I-1049, pkt 50, z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C-519/03 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Zb.Orz. str. I-3067, pkt 49, z dnia 7 lutego 2002 r. w sprawie C-28/00 Kauer, Rec. str. I-1343, pkt 20 oraz z dnia 6 lipca 2006 r. w sprawie C-154/05 Kersbergen-Lap i Dams-Schipper, Zb.Orz. str. I-6249, pkt 42.
(
22
)	Wyroki w sprawach Niderlandy przeciwko Federatie Nederlandse Vakbeweging, pkt 21 i 23 i Van Cant, pkt 17 i 18, oba ww. w przypisie 5.
(
23
)	Zobacz wyroki z dnia 30 marca 2004 r. w sprawie C-147/02 Alabaster, Rec. str. I-3101, pkt 45, z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie C-210/03 Swedish Match, Zb.Orz. str. I-11893, pkt 70, z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C-110/03 Belgia przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. I-2801, pkt 71, oraz z dnia 12 września 2006 r. w sprawie C-300/04 Eman i Sevinger, Zb.Orz. str. I-8055, pkt 57.
(
24
)	Wyrok z dnia 28 września 1994 r. w sprawie C-128/93 Fisscher, Rec. str. I-4583, pkt 35.
(
25
)	Zobacz ogólnie w sprawie wymogu rozszerzenia korzyści systemu na kategorię osób dyskryminowanej płci, wyroki z dnia 15 stycznia 1998 r. w sprawie C-15/96 Schöning-Kougebetopoulou, Rec. str. I-47, pkt 35, z dnia 12 grudnia 2002 r. w sprawie C-442/00 Rodriguez Caballero, Rec. str. I-11915, pkt 42, z dnia 20 marca 2003 r. w sprawie C-187/00 Kutz-Bauer, Rec. str. I-2741, pkt 72, oraz z dnia 7 września 2006 r. w sprawie C-81/05 Cordero Alonso, Zb.Orz. str. I-7569, pkt 45; szczególnie odnośnie do dyrektywy 79/7/EWG zobacz wyroki cytowane w przypisie 5 w sprawie Niderlandy przeciwko Federatie Nederlandse Vakbeweging (pkt 23) i Van Cant (pkt 19–22) oraz wyrok z dnia 13 grudnia 1989 r. w sprawie 102/88 Ruzius-Wilbrink, Rec. str. 4311, pkt 20.
(
26
)	Wyroki w sprawie Fisscher (ww. w przypisie 24, pkt 36 i 37) i z dnia 24 października 1996 r. w sprawie C-435/93 Dietz, Rec. str. I-5223, pkt 34 oraz opinia rzecznika generalnego Van Gerven z dnia 7 czerwca 1994 r. w sprawie C-57/93 Vroege, Rec. str. I-4541, pkt 30. Mimo że wymienione sprawy traktują o zakładowych systemach emerytalnych w świetle art. 119 traktatu EWG (obecny art. 141 WE), rozważania można bez trudu odnieść do rozpatrywanych tu ustawowych systemów emerytalnych i dyrektywy 79/7/EWG. Zarówno art. 141 WE jak i art. 4 dyrektywy 79/7/EWG wyrażają ogólną zasadę równego traktowania i niedyskryminacji.
(
27
)	W tym kontekście z punktu widzenia uregulowań wspólnotowych nie ma znaczenia wydanie stronom skarżącym w postępowaniach przed sądami krajowymi decyzji emerytalnych przed przyjęciem belgijskiego systemu wyrównawczego w roku 1997. Nigdy bowiem z uregulowań wspólnotowych nie wynikało prawo do doubezpieczenia zainteresowanych bez zapłaty składek wyrównawczych.
(
28
)	Sformułowanie uregulowania w sprawie wyrównania z 1997 r. wydaje się pod tym względem niezupełnie jasne: co prawda w art. 16ter § 4 akapit trzeci arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. w wersji arrêté royal z dnia 25 czerwca 1997 r. zastosowano brzmiące neutralnie sformułowanie „odsetki zwykłe” (w jęz. fancuskim: „intérêt simple”). Jak to jednak słusznie podkreśliła Komisja na rozprawie ustnej, te same odsetki są następnie w § 6 tegoż przepisu określane jako „odsetki za zwłokę” (w jęz. francuskim: „intérêt de retard”).
(
29
)	W sprawie zasady skuteczności ogólnie zob. wyroki z dnia 16 maja 2000 r. w sprawie C-78/98 Preston, Rec. str. I-3201, szczególnie pkt 31 oraz z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie C-212/04 Adeneler, Zb.Orz. str. I-6057, pkt 95.
(
30
)	Wyroki z dnia 9 lutego 1999 r. w sprawie C-167/97 Seymour-Smith i Perez, Rec. str. I-623, pkt 75 i Kutz-Bauer (ww. w przypisie 25, pkt 57).
(
31
)	Za cały okres od dnia 1 stycznia 1964 r. do dnia 31 grudnia 1980 r. łączna jednorazowa wpłata z odsetkami wyniosłaby ponad 63000 EUR (wyliczenia ONP na dzień 19 listopada 1997 r. dla dwóch porównywalnych przypadków przedłożone przez strony skarżące).
(
32
)	Zgodnie z bezspornymi informacjami skarżących w postępowaniach przed sądami krajowymi.
(
33
)	Trzeba tylko na marginesie zauważyć, że taki model wpłat ratalnych już istnieje w systemie wyrównawczym z 1997 r., nawet jeśli dotychczas ogranicza sie do przypadków, w których zainteresowani jeszcze nie pobierają emerytury (Artykuł 16ter § 6 akapit trzeci arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. w wersji arrêté royal z dnia 25 czerwca 1997 r.).
(
34
)	Zobacz w tej sprawie pkt 31 i 34 niniejszej opinii.
(
35
)	W związku z tym trzeba przypomnieć, że zgodnie z zasadą równego traktowania należy pracownikom dyskryminowanym stworzyć
taką samą sytuację jak sytuacja pracowników odmiennej płci (wyrok w sprawie Fisscher ww. w przypisie 24, pkt 35).
(
36
)	W postępowaniu przed Trybunałem pozostało niewyjaśnione, czy i na ile składki doubezpieczenia i odsetki pobrane w ramach postępowania w sprawie wyrównania są zaliczane do kosztów uzyskania przychodów. W każdym razie ewentualne zaliczenie do kosztów uzyskania przychodów nie mogłoby obecnie — wobec skromnych dochodów z emerytury — przynieść zainteresowanym odczuwalnej korzyści.
(
37
)	Jeżeli na przykład zastosowanie systemu specjalnego dla personelu latającego lotnictwa cywilnego w przypadku miesięcznej emerytury byłej stewardesy zwiększałoby ją o 200 EUR w porównaniu do emerytury obliczonej według zasad ogólnych systemu emerytalnego dla pracowników umysłowych, byłoby właściwe faktyczne wypłacenie zainteresowanym z tego tytułu około 100 EUR i zatrzymanie pozostałych 100 EUR tytułem raty na składki wyrównawcze.
(
38
)	Najpóźniej wraz ze śmiercią zainteresowanych musi także ustać obowiązek uiszczania składek wyrównawczych za minione okresy, aby nie obciążać spadkobierców byłej stewardesy skutkami finansowymi dyskryminacji, której była poddana.
(
39
)	Utrwalone orzecznictwo. Zobacz wyroki z dnia 24 lutego 1994 r. w sprawie C-343/92 Roks i in., Rec. str. I-571, pkt 35 i 36, z dnia 6 kwietnia 2000 r. w sprawie C-226/98, Jørgensen, Rec. str. I-2447, pkt 39, z dnia 23 października 2003 r. w sprawie C-4/02 Schönheit i Becker i C-5/02, Rec. str. I-12575, pkt 85 i w sprawie Kutz-Bauer (ww. w przypisie 22, pkt 59 i 60).
(
40
)	Rząd belgijski w ogóle nie uczestniczył w postępowaniu przed Trybunałem.
(
41
)	W sprawie możliwego uzasadnienia zobacz – z pokrewnej dziedziny podstawowych wolności — w szczególności wyroki z dnia 28 kwietnia 1998 r. w sprawie C-158/96 Kohl, Rec. 1998, str. I-1931, pkt 41 i ITC, cytowany w przypisie 30, pkt 43.
(
42
)	Artykuł 16ter § 2 i 3 arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. w wersji arrêté royal z dnia 25 czerwca 1997 r.
(
43
)	Wynika to, co potwierdził także ONP na rozprawie, z art. 16ter § 9 akapit drugi lit. b) arrêté royal z dnia 3 listopada 1969 r. w wersji arrêté royal z dnia 25 czerwca 1997 r.
(
44
)	Zobacz wyroki z dnia 15 września 1998 r. w sprawie C-231/96 Edis, Rec. 1998, str. I-4951, pkt 20 i 35 oraz z dnia 17 czerwca 2004 r. w sprawie Recheio — Cash & Carry, Zb.Orz. str. I-6051, pkt 18.
(
45
)	W celu należytego uwzględnienia pewnych okresów kształcenia lub edukacji ubezpieczonego należałoby rozważyć na przykład obliczenie na nowo roszczeń emerytalnych.
(
46
)	Zobacz wyżej pkt 33 i 34 niniejszej opinii.
(
47
)	Zobacz w szczególności wyroki: Defrenne II ww. w przypisie 2, pkt 69–75, w tym szczególnie pkt 74, oraz z dnia 17 maja 1990 r. w sprawie C-262/88 Barber, Rec. str. I-1889, pkt 40–45, w tym szczególnie pkt 44.
(
48
)	Wyroki z dnia 15 marca 2005 r. w sprawie C-209/03 Bidar, Zb.Orz. str. I-2119, pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2006 r. w sprawie C-423/04 Richards, Zb.Orz. str. I-3585, pkt 40 oraz z dnia 6 marca 2007 r. w sprawie C-292/04 Meilicke, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 35.
(
49
)	Wyroki Bidar, pkt 69 i Richards, pkt 42, ww. w przypisie 47.