62019CC0336
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
GERARD HOGAN
της 10ης Σεπτεμβρίου 2020 (
1
)
Υπόθεση C‑336/19
Centraal Israëlitisch Consistorie van België κ.λπ.,
Unie Moskeeën Antwerpen VZW,
Islamitisch Offerfeest Antwerpen VZW,
JG,
KH,
Executief van de Moslims van België κ.λπ.,
Coördinatie Comité van Joodse Organisaties van België, Section belge du Congrès juif mondial et Congrès juif européen VZW κ.λπ.
Παρισταμένων των:
LI,
Vlaamse Regering,
Waalse regering,
Kosher Poultry BVBA κ.λπ.,
Global Action in the Interest of Animals VZW (GAIA)
[αίτηση του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Βέλγιο)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Κανονισμός (ΕΚ) 1099/2009 – Προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους – Άρθρο 4, παράγραφος 1 – Απαίτηση θανάτωσης των ζώων μόνο μετά από αναισθητοποίηση – Παρέκκλιση – Άρθρο 4, παράγραφος 4 – Ιδιαίτερες μέθοδοι σφαγής που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους – Άρθρο 26 – Αυστηρότεροι εθνικοί κανόνες – Απαγόρευση από κράτος μέλος της σφαγής χωρίς αναισθητοποίηση – Σφαγή σύμφωνα με ειδικές μεθόδους που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους – Αναστρέψιμη αναισθητοποίηση που δεν συνεπάγεται θανάτωση του ζώου οφειλόμενη στην αναισθητοποίηση ή την αναισθητοποίηση μετά την τομή – Θρησκευτική ελευθερία – Άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη»
I. Εισαγωγή
1.
Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά πέντε συνεκδικαζόμενες προσφυγές με τις οποίες ζητείται η ολική ή μερική ακύρωση του decreet van het Vlaamse Gewest van 7 juli 2017 houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat de toegelaten methodes voor het slachten van dieren betreft (διατάγματος της Περιφέρειας Φλάνδρας, της 7ης Ιουλίου 2017, περί τροποποιήσεως του νόμου της 14ης Αυγούστου 1986 σχετικά με την προστασία και την καλή διαβίωση των ζώων όσον αφορά τις επιτρεπόμενες μεθόδους σφαγής ζώων) (στο εξής: προσβαλλόμενο διάταγμα) οι οποίες ασκήθηκαν ενώπιον του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Βέλγιο) στις 16 Ιανουαρίου 2018. Κατ’ ουσίαν, ο νόμος αυτός απαγορεύει τη σφαγή ζώων με παραδοσιακούς τρόπους που προβλέπονται από εβραϊκούς και μουσουλμανικούς λατρευτικούς τύπους και απαιτεί τα ζώα να αναισθητοποιούνται πριν τη σφαγή για τη μείωση της ταλαιπωρίας τους. Το κύριο ζήτημα που τίθεται στο Δικαστήριο είναι κατά πόσον μία τέτοια πλήρης απαγόρευση, ελλείψει αναισθητοποίησης, επιτρέπεται από το δίκαιο της Ένωσης, ιδίως υπό το πρίσμα των εγγυήσεων της θρησκευτικής ελευθερίας και των ελευθεριών που περιέχονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2.
Οι προσφυγές ασκήθηκαν από το Centraal Israëlitisch Consistorie van België (Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο του Βελγίου) κ.λπ., την Unie Moskeeën Antwerpen vzw, την Islamitisch Offerfeest Antwerpen vzw, τους JG και KH, την Executief van de Moslims van België κ.λπ. και την Coördinatie Comité van Joodse Organisaties van België vzw κ.λπ. (στο εξής: προσφεύγοντες). Επιπλέον, στη διαδικασία συμμετείχαν ως παρεμβαίνοντες ο LI, η Vlaamse regering (Φλαμανδική Κυβέρνηση), η Waalse regering (Κυβέρνηση της Βαλλονίας), η Kosher Poultry BVBA κ.λπ. και η Global Action in the Interest of Animals vzw.
3.
Οι σχετικές διατάξεις του προσβαλλόμενου διατάγματος προβλέπουν ότι τα σπονδυλωτά (
2
) μπορούν να θανατώνονται μόνον κατόπιν αναισθητοποίησης. Εάν, ωστόσο, η σφαγή πραγματοποιείται σύμφωνα με ειδικές μεθόδους που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους, η αναισθητοποίηση πρέπει να είναι αναστρέψιμη και δεν επιτρέπεται να συνεπάγεται τον θάνατο του ζώου. Κατά παρέκκλιση από την υποχρέωση προηγούμενης αναστρέψιμης αναισθητοποίησης των ζώων, η αναισθητοποίηση των βοοειδών που θανατώνονται με ειδικές μεθόδους που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους δύναται επί του παρόντος να λάβει χώρα αμέσως μετά την τομή στον λαιμό του ζώου (αναισθητοποίηση μετά την τομή).
4.
Το προσβαλλόμενο διάταγμα κατάργησε από την 1η Ιανουαρίου 2019 την παρέκκλιση ως προς την απαίτηση προηγούμενης αναισθητοποίησης των ζώων, η οποία ίσχυε στο παρελθόν δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας όσον αφορά σφαγή που προβλέπεται από λατρευτικούς τύπους (
3
). Σε αυτό αντιτίθενται οι προσφεύγοντες: υποστηρίζουν ότι η κατάργηση της παρέκκλισης αυτής θίγει σημαντικά βασικό στοιχείο των θρησκευτικών πρακτικών και πεποιθήσεών τους.
5.
Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η οποία κατατέθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 18 Απριλίου 2019, αφορά, κατ’ ουσίαν, την ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος 4, και του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 1099/2009 του Συμβουλίου (
4
), καθώς και το κύρος της τελευταίας αυτής διάταξης με βάση το άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη.
6.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1099/2009 προβλέπει με σαφήνεια ότι «τα ζώα θανατώνονται μόνο μετά από αναισθητοποίηση». Το άρθρο 4, παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού προβλέπει, κατά παρέκκλιση (
5
), ότι για τα ζώα που υποβάλλονται σε ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους «δεν εφαρμόζονται οι απαιτήσεις της παραγράφου 1, υπό την προϋπόθεση ότι η σφαγή διενεργείται σε σφαγείο». Ωστόσο, το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 ορίζει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν κανόνες που αποσκοπούν στο να εξασφαλίσουν ευρύτερη προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους σε σχέση με αυτούς που περιέχονται στον εν λόγω κανονισμό όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τη σφαγή ζώων σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού.
7.
Ορισμένοι από τους προσφεύγοντες προέβαλαν ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να επικαλεστούν το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 για να εξαλείψουν ή να καταστήσουν κενή περιεχομένου την εξαίρεση του άρθρου 4, παράγραφος 4, του εν λόγω κανονισμού για τη σφαγή που προβλέπεται από λατρευτικούς τύπους. Αντιθέτως, η Φλαμανδική Κυβέρνηση και η Κυβέρνηση της Βαλλονίας υποστήριξαν ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 παρέχει ειδικώς στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να παρεκκλίνουν από το άρθρο 4, παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού.
8.
Επομένως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί, κατ’ ουσίαν, εάν το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 –το οποίο αποσκοπεί στη διασφάλιση της θρησκευτικής ελευθερίας σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη (
6
)–, καθώς και το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, αντιτίθενται σε εθνικό μέτρο το οποίο απαγορεύει τη θανάτωση των σπονδυλωτών χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση και επιβάλλει την υποχρέωση προηγούμενης αναστρέψιμης αναισθητοποίησης των ζώων πριν από τη σφαγή τους, η οποία δεν συνεπάγεται τον θάνατό τους, ή αναισθητοποίησης μετά την τομή, στο πλαίσιο ιδιαίτερων μεθόδων σφαγής.
9.
Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως παρέχει στο Δικαστήριο μια εξαιρετική ευκαιρία να επανέλθει και να εμπλουτίσει τη νομολογία του επί του κανονισμού 1099/2009 και του συγκερασμού του σκοπού της προστασίας της καλής διαβιώσεως των ζώων και του δικαιώματος του ατόμου για τήρηση των διατροφικών κανόνων που επιβάλλονται από το θρήσκευμά του δυνάμει του άρθρου 10, παράγραφος 1, του Χάρτη.
10.
Συναφώς, το Δικαστήριο είχε πρόσφατα την ευκαιρία να εξετάσει το κύρος και να ερμηνεύσει ορισμένες διατάξεις του κανονισμού 1099/2009 στην απόφαση της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335), καθώς και στην απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2019:137), αναφορικά με τη σφαγή ζώων χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση, όταν η μέθοδος σφαγής προβλέπεται από λατρευτικούς τύπους.
11.
Οι ως άνω υποθέσεις εστίαζαν ειδικά στην ερμηνεία και το κύρος της παρέκκλισης του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 από την απαγόρευση που θεσπίζεται με το άρθρο 4, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού.
12.
Το Δικαστήριο, με την απόφαση της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335), εξέτασε το κύρος της προϋπόθεσης διενέργειας της τελετουργικής σφαγής σε εγκεκριμένα σφαγεία, η οποία τίθεται στο άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, και εν τέλει απεφάνθη ότι δεν τίθεται ζήτημα ως προς το κύρος της εν λόγω προϋπόθεσης. Στην απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2019:137), το Δικαστήριο απεφάνθη ότι το λογότυπο βιολογικής παραγωγής της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν επιτρέπεται να τίθεται επί προϊόντων προερχομένων από ζώα που εσφάγησαν χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων, παρά το γεγονός ότι η σφαγή αυτή επιτρέπεται δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009. Το αποτέλεσμα της εν λόγω αποφάσεως ήταν ότι το λογότυπο βιολογικής παραγωγής της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται, εάν το προϊόν δεν έχει παραχθεί σύμφωνα με τα υψηλότερα πρότυπα, ιδίως όσον αφορά την καλή μεταχείριση των ζώων.
13.
Το διακύβευμα της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως είναι κάπως διαφορετικό, καθώς αφορά, για πρώτη φορά, την ερμηνεία και το κύρος του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, το οποίο επιτρέπει ρητώς στα κράτη μέλη να θεσπίζουν κανόνες με στόχο την ευρύτερη προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους σε σχέση με τα προβλεπόμενα στο άρθρο 4, παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού.
14.
Στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο καλείται να εξετάσει το λεπτό ζήτημα κατά πόσον και σε ποιο βαθμό μπορεί ένα κράτος μέλος, υπό το πρίσμα ιδιαίτερης εθνικής ευαισθησίας ως προς την καλή μεταχείριση των ζώων, να θεσπίσει κανόνες που αποσκοπούν στην ευρύτερη προστασία των ζώων κατά τη στιγμή της θανάτωσης σε σχέση με αυτούς που προβλέπονται στο άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, οι οποίοι φέρονται να θίγουν τη θρησκευτική ελευθερία που κατοχυρώνεται στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη. Ειδικότερα, το Δικαστήριο καλείται ενδεχομένως να εξετάσει κατά πόσον η δυνατότητα εισαγωγής προϊόντων προερχομένων από ζώα που εσφάγησαν σύμφωνα με τις ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους, σύμφωνα με το άρθρο 26, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, αρκεί για τη διασφάλιση του σεβασμού του δικαιώματος θρησκευτικής ελευθερίας.
15.
Πάντως, πριν από την εξέταση των ως άνω ζητημάτων, επιβάλλεται να παρατεθούν οι κρίσιμες νομοθετικές διατάξεις και οι διατάξεις των Συνθηκών.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
1. Ο Χάρτης και η ΣΛΕΕ
16.
Το άρθρο 10 του Χάρτη, με τίτλο «Ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας», ορίζει:
«1.   Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας. Το δικαίωμα αυτό συνεπάγεται την ελευθερία μεταβολής θρησκεύματος ή πεποιθήσεων καθώς και την ελευθερία εκδήλωσης του θρησκεύματος ή των πεποιθήσεών του, ατομικά ή συλλογικά, δημοσία ή κατ’ ιδίαν, με τη λατρεία, την εκπαίδευση, την άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων και τις τελετές.
[…]»
17.
Το άρθρο 21 του Χάρτη, με τίτλο «Απαγόρευση διακρίσεων», ορίζει:
«1.   Απαγορεύεται κάθε διάκριση ιδίως λόγω φύλου, φυλής, χρώματος, εθνοτικής καταγωγής ή κοινωνικής προέλευσης, γενετικών χαρακτηριστικών, γλώσσας, θρησκείας ή πεποιθήσεων, πολιτικών φρονημάτων ή κάθε άλλης γνώμης, ιδιότητας μέλους εθνικής μειονότητας, περιουσίας, γέννησης, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.
[…]»
18.
Το άρθρο 22 του Χάρτη, με τίτλο «Πολιτιστική, θρησκευτική και γλωσσική πολυμορφία», ορίζει:
«Η Ένωση σέβεται την πολιτιστική, θρησκευτική και γλωσσική πολυμορφία.»
19.
Το άρθρο 52 του Χάρτη, με τίτλο «Εμβέλεια και ερμηνεία των δικαιωμάτων και των αρχών», ορίζει:
«1.   Κάθε περιορισμός στην άσκηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών που αναγνωρίζονται στον παρόντα Χάρτη πρέπει να προβλέπεται από το νόμο και να σέβεται το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων και ελευθεριών. Τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, περιορισμοί επιτρέπεται να επιβάλλονται μόνον εφόσον είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε στόχους γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων.
[…]
3.   Στο βαθμό που ο παρών Χάρτης περιλαμβάνει δικαιώματα που αντιστοιχούν σε δικαιώματα τα οποία διασφαλίζονται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η έννοια και η εμβέλειά τους είναι ίδιες με εκείνες που τους αποδίδει η εν λόγω Σύμβαση. Η διάταξη αυτή δεν εμποδίζει το δίκαιο της Ένωσης να παρέχει ευρύτερη προστασία.
[…]»
20.
Το άρθρο 13 ΣΛΕΕ [πρώην πρωτόκολλο αριθ. 33 για την προστασία και την καλή διαβίωση των ζώων που επισυνάπτεται στη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (1997)] ορίζει:
«Κατά τη διαμόρφωση και την εφαρμογή της πολιτικής της Ένωσης στους τομείς της γεωργίας, της αλιείας, των μεταφορών, της εσωτερικής αγοράς, της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης και του διαστήματος, η Ένωση και τα κράτη μέλη λαμβάνουν πλήρως υπόψη τους τις απαιτήσεις καλής διαβιώσεως των ζώων ως ευαίσθητων όντων τηρώντας ταυτοχρόνως τις νομοθετικές ή διοικητικές διατάξεις και τα έθιμα των κρατών μελών που αφορούν ιδίως τα θρησκευτικά τυπικά, τις πολιτιστικές παραδόσεις και την κατά τόπους πολιτιστική κληρονομιά.»
2. Ο κανονισμός 1099/2009
21.
Οι αιτιολογικές σκέψεις 2, 4, 18, 20, 43, 57, 58 και 61 του κανονισμού 1099/2009 έχουν ως εξής:
«(2)
Η θανάτωση μπορεί να προκαλέσει πόνο, αγωνία, φόβο και άλλου είδους ταλαιπωρία στα ζώα ακόμη και υπό τις βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές συνθήκες. Ορισμένες από τις εργασίες που αφορούν τη θανάτωση ενδέχεται να προκαλούν άγχος στο ζώο, κάθε δε τεχνική αναισθητοποίησης παρουσιάζει μειονεκτήματα. Οι υπεύθυνοι επιχείρησης ή οποιοδήποτε άτομο συμμετέχει στη θανάτωση ζώων θα πρέπει να λαμβάνουν τα απαιτούμενα μέτρα προκειμένου να αποτρέπουν τον πόνο, και να περιορίζουν την αγωνία και την ταλαιπωρία των ζώων κατά τη σφαγή ή τη θανάτωση, λαμβάνοντας υπόψη τις βέλτιστες πρακτικές του τομέα και τις μεθόδους που επιτρέπονται από τον παρόντα κανονισμό. Επομένως, ο πόνος, η αγωνία και η ταλαιπωρία των ζώων θα πρέπει να θεωρούνται ως δυνάμενα να αποφευχθούν όταν οι υπεύθυνοι επιχείρησης ή οποιοδήποτε άτομο συμμετέχει στη θανάτωση ζώων παραβιάζουν κάποια από τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού ή χρησιμοποιούν επιτρεπόμενες μεν πρακτικές οι οποίες όμως δεν συνάδουν πλέον με τις πιο πρόσφατες εξελίξεις της τεχνολογίας του κλάδου, προκαλώντας εξ αμελείας ή εκ προθέσεως, πόνο, αγωνία ή ταλαιπωρία στα ζώα.
[…]
(4)
Η καλή μεταχείριση των ζώων είναι κοινοτική αξία που αποτυπώνεται στο πρωτόκολλο αριθ. 33 για την προστασία και την καλή διαβίωση των ζώων που επισυνάπτεται στη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (“πρωτόκολλο αριθ. 33”). Η προστασία των ζώων κατά τη σφαγή ή τη θανάτωσή τους είναι ζήτημα που απασχολεί την κοινή γνώμη αφού επηρεάζει τη στάση των καταναλωτών απέναντι στα γεωργικά προϊόντα. Επιπλέον, η βελτίωση της προστασίας των ζώων κατά τη σφαγή συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας του κρέατος και έχει έμμεσο θετικό αντίκτυπο στην ασφάλεια των εργαζομένων στα σφαγεία.
[…]
(18)
Η παρέκκλιση από την υποχρέωση αναισθητοποίησης σε περιπτώσεις σφαγής σε σφαγεία στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων έχει θεσπιστεί από την οδηγία 93/119/ΕΚ. Επειδή οι κοινοτικές διατάξεις που ισχύουν για τη σφαγή στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων έχουν μεταφερθεί με διαφορετικό τρόπο στις εθνικές νομοθεσίες, ανάλογα με το εθνικό πλαίσιο, και δεδομένου ότι οι εθνικοί κανόνες λαμβάνουν υπόψη πτυχές που υπερβαίνουν τον σκοπό του παρόντος κανονισμού, είναι σκόπιμο να διατηρηθεί μεν η παρέκκλιση από την υποχρέωση αναισθητοποίησης πριν από τη σφαγή, αλλά να παρασχεθεί κάποιο περιθώριο επικουρικότητας σε κάθε κράτος μέλος. Κατά συνέπεια, ο παρών κανονισμός σέβεται το δικαίωμα της ελευθερίας θρησκείας, καθώς και την ελευθερία εκδήλωσης του θρησκεύματος ή των πεποιθήσεων του ατόμου με τη λατρεία, την εκπαίδευση, την άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων και τις τελετές, όπως αυτό κατοχυρώνεται από το άρθρο 10 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
[…]
(20)
Πολλές μέθοδοι θανάτωσης είναι επώδυνες για τα ζώα. Επομένως, η αναισθητοποίηση είναι απαραίτητη προκειμένου να προκαλείται απώλεια αισθητηριακής αντίληψης και ευαισθησίας πριν από τη θανάτωση ή κατά τη διάρκειά της. Η μέτρηση της απώλειας της αισθητηριακής αντίληψης και της ευαισθησίας ενός ζώου είναι πολύπλοκη διαδικασία και πρέπει να εκτελείται μέσω επιστημονικά εγκεκριμένης μεθοδολογίας. Ωστόσο, πρέπει να εφαρμόζεται παρακολούθηση μέσω δεικτών, ώστε να αξιολογείται η αποτελεσματικότητα της διαδικασίας στην πράξη.
[…]
(43)
Η σφαγή χωρίς αναισθητοποίηση προϋποθέτει ότι ο λαιμός του ζώου κόβεται με ακρίβεια με αιχμηρό μαχαίρι ώστε να περιορίζεται στο ελάχιστο η ταλαιπωρία του. Επιπλέον, η απουσία μηχανικής ακινητοποίησης μετά την τομή ενδέχεται να επιβραδύνει τη διαδικασία αφαίμαξης παρατείνοντας χωρίς λόγο την ταλαιπωρία των ζώων. Τα βοοειδή και τα αιγοπρόβατα είναι τα συνηθέστερα είδη ζώων που σφάζονται με τη διαδικασία αυτήν. Επομένως, τα μηρυκαστικά που σφάζονται χωρίς αναισθητοποίηση θα πρέπει να ακινητοποιούνται ατομικά και με μηχανικά μέσα.
[…]
(57)
Οι ευρωπαίοι πολίτες αναμένουν ότι, κατά τη σφαγή των ζώων, τηρούνται στοιχειώδεις κανόνες καλής μεταχείρισης. Σε ορισμένες περιοχές, η στάση έναντι των ζώων εξαρτάται και από εθνικές αντιλήψεις, και υπάρχει πίεση, σε ορισμένα κράτη μέλη, να διατηρηθούν ή να θεσπιστούν κανόνες ορθής μεταχείρισης διεξοδικότεροι από εκείνους που έχουν αποφασισθεί σε κοινοτικό επίπεδο. Προς το συμφέρον των ζώων και εφόσον δεν θίγεται η λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, είναι σκόπιμο να επιτραπεί στα κράτη μέλη κάποια ευελιξία ώστε να διατηρούν ή, σε ορισμένους ειδικούς τομείς, να θεσπίζουν διεξοδικότερους εθνικούς κανόνες.
Είναι σημαντικό να εξασφαλιστεί ότι οι εν λόγω εθνικοί κανόνες δεν χρησιμοποιούνται από τα κράτη μέλη κατά τρόπο που να βλάπτει την ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.
[…]
(61)
Δεδομένου ότι ο στόχος του παρόντος κανονισμού, δηλαδή η εξασφάλιση εναρμονισμένης προσέγγισης όσον αφορά την καλή μεταχείριση των ζώων κατά τη θανάτωσή τους, δεν μπορεί να επιτευχθεί επαρκώς από τα κράτη μέλη και συνεπώς μπορεί, λόγω της κλίμακας και των επιπτώσεων αυτού του κανονισμού, να επιτευχθεί καλύτερα σε κοινοτικό επίπεδο, η Κοινότητα μπορεί να εγκρίνει μέτρα, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας του άρθρου 5 της συνθήκης. Σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας του ίδιου άρθρου, είναι αναγκαίο και σκόπιμο για την επίτευξη του εν λόγω στόχου, να καθοριστούν κανόνες για τη θανάτωση των ζώων που προορίζονται για παραγωγή τροφίμων, μαλλιού, δέρματος, γούνας ή άλλων προϊόντων, καθώς και για τις σχετικές εργασίες. Ο παρών κανονισμός δεν υπερβαίνει τα αναγκαία όρια για την επίτευξη του εν λόγω στόχου.»
22.
Το άρθρο 1 του κανονισμού 1099/2009, με τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει:
«1.   Ο παρών κανονισμός καθορίζει κανόνες για τη θανάτωση των ζώων που εκτρέφονται ή διατηρούνται για παραγωγή τροφίμων, μαλλιού, δέρματος, γούνας ή άλλων προϊόντων καθώς και για τη θανάτωση των ζώων για τον αποπληθυσμό, και για σχετικές εργασίες.
[…]»
23.
Το άρθρο 2 του ίδιου κανονισμού, με τίτλο «Ορισμοί», ορίζει:
«[…]
β)
“σχετικές εργασίες”: εργασίες όπως ο χειρισμός, ο σταβλισμός, η ακινητοποίηση, η αναισθητοποίηση και η αφαίμαξη ζώων, όταν γίνονται στο πλαίσιο και στον χώρο όπου πρόκειται να θανατωθούν τα ζώα·
[…]
στ)
“αναισθητοποίηση”: κάθε μέθοδος που εφαρμόζεται σκόπιμα και επιφέρει απώλεια της αισθητηριακής αντίληψης και ευαισθησίας, χωρίς πόνο, συμπεριλαμβανομένης οποιασδήποτε μεθόδου καταλήγει σε ακαριαίο θάνατο·
ζ)
“λατρευτικός τύπος”: σειρά πράξεων που σχετίζονται με τη σφαγή ζώων και προβλέπονται από μια θρησκεία·
[…]
ι)
“σφαγή”: η θανάτωση ζώων που προορίζονται για κατανάλωση από τον άνθρωπο·
[…]».
24.
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού ορίζει ότι τα ζώα προφυλάσσονται από κάθε είδους πόνο, αγωνία ή ταλαιπωρία που μπορεί να αποφευχθεί, κατά τη θανάτωση και τις σχετικές εργασίες.
25.
Το άρθρο 4 του κανονισμού 1099/2009, το οποίο τιτλοφορείται «Μέθοδοι αναισθητοποίησης», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα ζώα θανατώνονται μόνο μετά από αναισθητοποίηση σύμφωνα με τις μεθόδους και τις ειδικές απαιτήσεις για την εφαρμογή των μεθόδων αυτών, όπως προβλέπονται στο παράρτημα Ι. Η απώλεια αισθητηριακής αντίληψης και ευαισθησίας διατηρείται μέχρι το θάνατο του ζώου.
Οι μέθοδοι του παραρτήματος Ι οι οποίες δεν καταλήγουν σε ακαριαίο θάνατο (εφεξής καλούμενες “απλή αναισθητοποίηση”) ακολουθούνται, το ταχύτερο δυνατόν, από διαδικασία που εξασφαλίζει το θάνατο, όπως αφαίμαξη, καταστροφή του κεντρικού νευρικού συστήματος, ηλεκτροπληξία ή παρατεταμένη έκθεση σε ανοξία.
[…]
4.   Για τα ζώα που υποβάλλονται σε ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους, δεν εφαρμόζονται οι απαιτήσεις της παραγράφου 1, υπό την προϋπόθεση ότι η σφαγή διενεργείται σε σφαγείο.»
26.
Το άρθρο 26 του κανονισμού 1099/2009, το οποίο τιτλοφορείται «Αυστηρότεροι εθνικοί κανόνες», προβλέπει:
«1.   Ο παρών κανονισμός δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να διατηρούν σε ισχύ εθνικούς κανόνες που αποσκοπούν να εξασφαλίσουν ευρύτερη προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους και οι οποίοι ίσχυαν κατά το χρόνο έναρξης ισχύος του παρόντος κανονισμού. Πριν από την 1η Ιανουαρίου 2013, τα κράτη μέλη ενημερώνουν την Επιτροπή για τους εν λόγω εθνικούς κανόνες. Η Επιτροπή τους γνωστοποιεί στα υπόλοιπα κράτη μέλη.
2.   Τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν εθνικούς κανόνες που αποσκοπούν να εξασφαλίσουν ευρύτερη προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους σε σχέση με αυτούς που περιέχονται στον παρόντα κανονισμό όσον αφορά τους ακόλουθους τομείς:
[…]
γ)
τη σφαγή ζώων και τις σχετικές εργασίες σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 4.
Τα κράτη μέλη κοινοποιούν στην Επιτροπή τους εν λόγω εθνικούς κανόνες. Η Επιτροπή τους γνωστοποιεί στα υπόλοιπα κράτη μέλη.
[…]
4.   Τα κράτη μέλη δεν απαγορεύουν ούτε παρεμποδίζουν την κυκλοφορία, εντός της επικράτειάς τους, προϊόντων ζωικής προέλευσης που παράγονται από ζώα τα οποία έχουν θανατωθεί σε άλλο κράτος μέλος επειδή τα συγκεκριμένα ζώα δεν έχουν θανατωθεί σύμφωνα με τους εθνικούς τους κανόνες οι οποίοι αποσκοπούν σε ευρύτερη προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους.»
Β.
Το βελγικό δίκαιο
27.
Το άρθρο 1 του προσβαλλόμενου διατάγματος ορίζει τα εξής:
«Το παρόν διάταγμα ρυθμίζει ζήτημα σε περιφερειακό επίπεδο.»
28.
Το άρθρο 1 του διατάγματος αυτού ορίζει τα εξής:
«Το άρθρο 3 του νόμου της 14ης Αυγούστου 1986 σχετικά με την προστασία και την καλή διαβίωση των ζώων, όπως τροποποιήθηκε με τους νόμους της 4ης Μαΐου 1995, της 9ης Ιουλίου 2004, της 11ης Μαΐου 2007 και της 27ης Δεκεμβρίου 2012, τροποποιείται ως ακολούθως:
1. τα σημεία 13 και 14 αντικαθίστανται από το ακόλουθο κείμενο:
“13. θανάτωση: κάθε διαδικασία που εφαρμόζεται σκόπιμα και επιφέρει τον θάνατο ζώου·
14. σφαγή: η θανάτωση ζώων που προορίζονται για ανθρώπινη κατανάλωση·”
2. προστίθεται σημείο 14bis, ως εξής:
“14bis. αναισθητοποίηση: κάθε διαδικασία που εφαρμόζεται σκόπιμα σε ζώο και επιφέρει έλλειψη αισθητηριακής αντίληψης και ευαισθησίας κατά τρόπο ανώδυνο, συμπεριλαμβανομένης κάθε διαδικασίας που συνεπάγεται ακαριαίο θάνατο.”»
29.
Το άρθρο 3 του προσβαλλόμενου διατάγματος ορίζει τα εξής:
«Το άρθρο 15 του ως άνω νόμου αντικαθίσταται από το ακόλουθο κείμενο:
“Άρθρο 15, παράγραφος 1. Τα σπονδυλωτά θανατώνονται μόνον κατόπιν προηγούμενης αναισθητοποίησης. Επιτρέπεται η θανάτωσή τους μόνον από πρόσωπα που διαθέτουν τις απαιτούμενες γνώσεις και δεξιότητες και με τη χρήση της λιγότερο επώδυνης, της ταχύτερης και της πιο επιλεκτικής μεθόδου.
Κατά παρέκκλιση από τα προβλεπόμενα στην παράγραφο 1, τα σπονδυλωτά θανατώνονται χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση:
1. σε περίπτωση ανωτέρας βίας·
2. στο πλαίσιο κυνηγιού ή ψαρέματος·
3. στο πλαίσιο ελέγχου παρασίτων.
[Άρθρο 15,] παράγραφος 2. Αν η σφαγή του ζώου τελείται σύμφωνα με ειδικές μεθόδους που απαιτούνται στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων, η αναισθητοποίηση πρέπει να είναι αναστρέψιμη και να μην προκαλεί τον θάνατο του ζώου.»
30.
Το άρθρο 4 του προσβαλλόμενου διατάγματος προβλέπει τα εξής:
«Το άρθρο 16 του ως άνω νόμου, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο της 4ης Μαΐου 1995, το βασιλικό διάταγμα της 22ας Φεβρουαρίου 2001 και τον νόμο της 7ης Φεβρουαρίου 2014, αντικαθίσταται από το ακόλουθο κείμενο:
“Άρθρο 16, παράγραφος 1. Η Φλαμανδική Κυβέρνηση θα καθορίσει τις προϋποθέσεις για:
1. τις μεθόδους αναισθητοποίησης και θανάτωσης ζώων ανάλογα με τις περιστάσεις και το είδος του ζώου·
2. την κατασκευή, διαρρύθμιση και εξοπλισμό των σφαγείων·
3. τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας του υπευθύνου για την καλή μεταχείριση των ζώων·
4. τα προσόντα του υπευθύνου για την καλή μεταχείριση των ζώων, του προσωπικού των σφαγείων και των προσώπων που εμπλέκονται στη θανάτωση ζώων, συμπεριλαμβανομένου του περιεχομένου και της οργάνωσης της εκπαίδευσης και των εξετάσεων, καθώς και της έκδοσης, ανάκλησης και αναστολής των σχετικών πιστοποιητικών.
[Άρθρο 16,] παράγραφος 2. Η Φλαμανδική Κυβέρνηση δύναται να εγκρίνει τις εγκαταστάσεις μαζικής σφαγής ζώων που προορίζονται για ατομική οικιακή κατανάλωση και να καθορίζει τις προϋποθέσεις σφαγής εκτός χώρου σφαγείων των ζώων που προορίζονται για ατομική οικιακή κατανάλωση”.»
31.
Το άρθρο 5 του προσβαλλόμενου διατάγματος ορίζει τα εξής:
«Στο ίδιο νόμο, όπως τροποποιήθηκε τελευταία φορά με τον νόμο της 7ης Φεβρουαρίου 2014, προστίθεται άρθρο 45ter, ως εξής:
“Άρθρο 45ter. Κατά παρέκκλιση των οριζόμενων στο άρθρο 15, η αναισθητοποίηση των βοοειδών που θανατώνονται με ιδιαίτερες μεθόδους που επιβάλλονται από λατρευτικούς τύπους, δύναται να γίνεται αμέσως μετά την τομή στον λαιμό του ζώου, έως ότου η Φλαμανδική Κυβέρνηση λάβει απόφαση ότι η αναστρέψιμη αναισθητοποίηση μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη επί των συγκεκριμένων ειδών ζώων.”»
32.
Το άρθρο 6 του προσβαλλόμενου διατάγματος ορίζει ότι τίθεται σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2019.
III. Το ιστορικό της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
33.
Οι διάδικοι της κύριας δίκης άσκησαν προσφυγές ακυρώσεως του προσβαλλόμενου διατάγματος ενώπιον του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου).
34.
Προς στήριξη των προσφυγών ακυρώσεώς τους ενώπιον του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου), οι προσφεύγοντες προβάλλουν κατ’ ουσίαν τα εξής:
πρώτον, παράβαση του κανονισμού 1099/2009, σε συνδυασμό με την αρχή της ισότητας και της απαγορεύσεως διακρίσεων, διότι οι ανήκοντες στο εβραϊκό και στο μουσουλμανικό θρήσκευμα στερούνται την προβλεπόμενη στο άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 εγγύηση, σύμφωνα την οποία οι σφαγές στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων δεν μπορούν να εξαρτώνται από την προϋπόθεση της προηγούμενης αναισθητοποίησης, και διότι το διάταγμα της 7ης Ιουλίου 2017 δεν κοινοποιήθηκε εγκαίρως στην Επιτροπή, κατά παράβαση του άρθρου 26, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.
Δεύτερον, προσβολή της θρησκευτικής ελευθερίας, διότι καθίσταται αδύνατο στους ανήκοντες στο εβραϊκό και στο μουσουλμανικό θρήσκευμα αφενός να σφαγιάζουν ζώα σύμφωνα με τις επιταγές της θρησκείας τους και αφετέρου να προμηθεύονται κρέας που προέρχεται από ζώα τα οποία έχουν σφαγιαστεί σύμφωνα με τις εν λόγω θρησκευτικές επιταγές.
Τρίτον, παραβίαση της αρχής του διαχωρισμού κράτους και εκκλησίας, διότι οι διατάξεις του διατάγματος της 7ης Ιουλίου 2017 καθορίζουν με ποιον τρόπο πρέπει να υλοποιείται ένας λατρευτικός τύπος.
Τέταρτον, προσβολή του δικαιώματος στην εργασία και στην ελεύθερη επιλογή της επαγγελματικής δραστηριότητας, της επιχειρηματικής ελευθερίας και της ελεύθερης κυκλοφορίας εμπορευμάτων και υπηρεσιών, διότι καθίσταται αδύνατο στους σφαγείς που τηρούν τους λατρευτικούς τύπους να ασκούν το επάγγελμά τους, διότι καθίσταται αδύνατο στους κρεοπώλες και τα κρεοπωλεία να προσφέρουν στους πελάτες τους κρέας για το οποίο μπορούν να εγγυηθούν ότι προέρχεται από ζώα που σφαγιάστηκαν σύμφωνα με τις θρησκευτικές επιταγές και διότι πλήττεται ο ανταγωνισμός μεταξύ των σφαγείων στην Περιφέρεια Φλάνδρας και των σφαγείων στην Περιφέρεια Βρυξελλών‑πρωτεύουσα ή σε άλλο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου επιτρέπεται η σφαγή των ζώων χωρίς αναισθητοποίηση.
Πέμπτον, παραβίαση της αρχής της ισότητας και της απαγορεύσεως διακρίσεων, διότι:
οι ανήκοντες στο εβραϊκό και στο μουσουλμανικό θρήσκευμα αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο με τα άτομα που δεν ακολουθούν συγκεκριμένους, προβλεπόμενους από τη θρησκεία τους, κανόνες αναφορικά με τα τρόφιμα, χωρίς αυτό να δικαιολογείται αντικειμενικά·
τα άτομα που θανατώνουν ζώα κατά τη διάρκεια κυνηγετικών δραστηριοτήτων ή δραστηριοτήτων αλιείας ή στο πλαίσιο της προστασίας από επιβλαβή είδη και τα άτομα που θανατώνουν ζώα σύμφωνα με ειδικές, προβλεπόμενες από λατρευτικό τύπο μεθόδους σφαγής αντιμετωπίζονται διαφορετικά, χωρίς αυτό να δικαιολογείται αντικειμενικά, και
οι ανήκοντες στο εβραϊκό θρήσκευμα, αφενός, και οι ανήκοντες στο μουσουλμανικό θρήσκευμα, αφετέρου, αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο, χωρίς αυτό να δικαιολογείται αντικειμενικά.
35.
Αντιθέτως, η Φλαμανδική Κυβέρνηση και η Κυβέρνηση της Βαλλονίας θεωρούν ότι το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 εξουσιοδοτεί ρητώς τα κράτη μέλη να παρεκκλίνουν από το άρθρο 4, παράγραφος 4, του εν λόγω κανονισμού (
7
).
36.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 παρέκκλιση από τη βασική υποχρέωση για αναισθητοποίηση του ζώου πριν από τη σφαγή βασίζεται στη θρησκευτική ελευθερία κατά την έννοια του άρθρου 10, παράγραφος 1, του Χάρτη.
37.
Κατά την κρίση του αιτούντος δικαστηρίου, ωστόσο, τα κράτη μέλη μπορούν να αποκλίνουν από την προαναφερόμενη παρέκκλιση. Εξάλλου, το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 επιτρέπει στα κράτη μέλη να αποκλίνουν από τη ρύθμιση του άρθρου 4, παράγραφος 4, του εν λόγω κανονισμού όσον αφορά τη βελτίωση της καλής διαβιώσεως των ζώων. Ως προς αυτό δεν έχουν καθοριστεί τα όρια εντός των οποίων οφείλουν να κινηθούν τα κράτη μέλη (
8
).
38.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι τίθεται συνακόλουθα το ερώτημα εάν το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη δύνανται να θεσπίζουν εθνικούς κανόνες όπως οι διατάξεις του προσβαλλόμενου διατάγματος και εάν η διάταξη αυτή, εφόσον ερμηνευθεί κατ’ αυτόν τον τρόπο, είναι σύμφωνη με την κατοχυρωμένη στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη θρησκευτική ελευθερία.
39.
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο τονίζει ότι ο κανονισμός 1099/2009 προβλέπει μόνον υπό προϋποθέσεις παρέκκλιση από την υποχρέωση της προηγούμενης αναισθητοποίησης κατά τη θανάτωση ζώων με μεθόδους σφαγής στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων, ενώ η θανάτωση ζώων κατά τη διάρκεια κυνηγετικών δραστηριοτήτων, δραστηριοτήτων αλιείας και κατά τη διάρκεια πολιτιστικών ή αθλητικών εκδηλώσεων απαλλάσσεται πλήρως από αυτή την υποχρέωση σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, σημείο ii, του κανονισμού 1099/2009. Το αιτούν δικαστήριο επιθυμεί να διευκρινιστεί, συναφώς, εάν ο κανονισμός 1099/2009 οδηγεί σε μη δικαιολογημένη διάκριση, καθόσον παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να περιορίσουν την παρέκκλιση για τις σφαγές στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων, ενώ αντίθετα επιτρέπεται η χωρίς αναισθητοποίηση θανάτωση ζώων κατά τη διάρκεια κυνηγετικών δραστηριοτήτων, δραστηριοτήτων αλιείας και κατά τη διάρκεια πολιτιστικών ή αθλητικών εκδηλώσεων.
40.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Πρέπει το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 του Συμβουλίου της 24ης Σεπτεμβρίου 2009 για την προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιτρέπει στα κράτη μέλη, κατά παρέκκλιση από τη διάταξη του άρθρου 4, παράγραφος 4, του εν λόγω κανονισμού και προς τον σκοπό της βελτιώσεως της καλής διαβιώσεως των ζώων, να θεσπίζουν κανόνες, όπως αυτοί που προβλέπονται στο Decreet van het Vlaamse Gewest van 7 juli 2017 houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat de toegelaten methodes voor het slachten van dieren betreft (διάταγμα της Περιφέρειας Φλάνδρας της 7ης Ιουλίου 2017 περί τροποποιήσεως του νόμου της 14ης Αυγούστου 1986 σχετικά με την προστασία και την καλή διαβίωση των ζώων σε σχέση με τις επιτρεπόμενες μεθόδους για τη σφαγή ζώων), οι οποίοι, αφενός, προβλέπουν την απαγόρευση της σφαγής ζώων χωρίς αναισθητοποίηση που ισχύει και για σφαγή που πραγματοποιείται στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων και, αφετέρου, καθορίζουν εναλλακτική μέθοδο αναισθητοποίησης για σφαγή που πραγματοποιείται στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων, τέτοιας μορφής ώστε να εξασφαλίζεται ότι η αναισθητοποίηση είναι αναστρέψιμη και δεν μπορεί να επιφέρει τον θάνατο του ζώου;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, παραβιάζει το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του προαναφερόμενου κανονισμού, κατά τον τρόπο που ερμηνεύθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
3)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, παραβιάζει το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 4, του προαναφερόμενου κανονισμού, κατά τον τρόπο που ερμηνεύθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, τα άρθρα 20, 21 και 22 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεδομένου ότι για τα ζώα που υποβάλλονται σε ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής που επιτάσσονται από λατρευτικούς τύπους προβλέπεται μόνο υπό όρους εξαίρεση από την υποχρέωση αναισθητοποίησης των ζώων (άρθρο 4, παράγραφος 4, σε συνδυασμό με το άρθρο 26, παράγραφος 2), ενώ για τη θανάτωση ζώων κατά τη διάρκεια κυνηγετικών δραστηριοτήτων, δραστηριοτήτων αλιείας και κατά τη διάρκεια πολιτιστικών και αθλητικών εκδηλώσεων προβλέπονται, για τους αναφερόμενους στις αιτιολογικές σκέψεις του εν λόγω κανονισμού λόγους, ρυθμίσεις κατά τις οποίες οι δραστηριότητες αυτές δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού ή δεν υπάγονται στην υποχρέωση της αναισθητοποίησης του ζώου κατά τη θανάτωσή του (άρθρο 1, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο και παράγραφος 3);»
IV. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
41.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου) υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις το Centraal Israëlitisch Consistorie van België κ.λπ., η Executief van de Moslims van België κ.λπ., η Coördinatie Comité van Joodse Organisaties van België. Section belge du Congrès juif mondial et Congrès juif européen vzw, ο LI, η Vlaamse Regering (Φλαμανδική Κυβέρνηση), η Waalse Regering (Κυβέρνηση της Βαλλονίας), η Global Action in the Interest of Animals vzw (GAIA), η Δανική, η Φινλανδική και η Σουηδική Κυβέρνηση, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
42.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 8ης Ιουλίου 2020, ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους το Centraal Israëlitisch Consistorie van België κ.λπ., η Unie Moskeeën Antwerpen vzw, η Executief van de Moslims van België κ.λπ., η Coördinatie Comité van Joodse Organisaties van België, Section belge du Congrès juif mondial et Congrès juif européen vzw, ο LI, η Vlaamse Regering (Φλαμανδική Κυβέρνηση), η Waalse Regering (Κυβέρνηση της Βαλλονίας), η Global Action in the Interest of Animals vzw (GAIA), η Δανική και η Φινλανδική Κυβέρνηση, το Συμβούλιο και η Επιτροπή. Όσον αφορά τη Φινλανδική Κυβέρνηση, επετράπη στον εκπρόσωπό της να αναπτύξει προφορικώς τις παρατηρήσεις του μέσω τηλεδιάσκεψης.
V. Ανάλυση
43.
Με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο) υπέβαλε στο Δικαστήριο τρία ερωτήματα. Οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στο πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, όπως ζητήθηκε από το Δικαστήριο.
44.
Με το πρώτο ερώτημά του, το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο) ζητά την ερμηνεία του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ζητά να διευκρινιστεί το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, καθώς και το κατά πόσον η διάταξη αυτή επιτρέπει στα κράτη μέλη να θεσπίζουν κανόνες όπως αυτοί του προσβαλλόμενου διατάγματος, κατά παρέκκλιση από το άρθρο 4, παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού, με σκοπό την προώθηση της καλής διαβιώσεως των ζώων. Ανάλογα με την ερμηνεία που θα δοθεί ως προς το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο), με το δεύτερο ερώτημά του, ζητά να διευκρινιστεί εάν η διάταξη αυτή του δικαίου της Ένωσης αντιβαίνει στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη.
45.
Δεδομένου ότι τα δύο πρώτα ερωτήματα είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένα μεταξύ τους, εκτιμώ ότι είναι σκόπιμο να απαντηθούν από κοινού.
Α.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
46.
Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το προσβαλλόμενο διάταγμα κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή στις 29 Νοεμβρίου 2017 (
9
) σύμφωνα με το άρθρο 26, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 1099/2009. Με τα υπομνήματα που κατατέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου υποστηρίχθηκε ότι η επίμαχη κοινοποίηση ήταν εκπρόθεσμη (
10
) και ότι, ως εκ τούτου, το προσβαλλόμενο διάταγμα είναι άκυρο. Επ’ αυτού επισημαίνω ότι το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο) έκανε ειδική μνεία της εν λόγω κοινοποίησης στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο δεν διατύπωσε αμφιβολία ως προς το κύρος του προσβαλλόμενου διατάγματος για την αιτία αυτή. Επιπλέον, κανένα από τα προδικαστικά ερωτήματα δεν αναφέρεται σε αυτό το ζήτημα, ούτε ζητείται η ερμηνεία του άρθρου 26, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 1099/2009. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι το εν λόγω ζήτημα, ιδίως ελλείψει αντιδικίας επ’ αυτού μεταξύ των διαδίκων, είναι πέραν του αντικειμένου της παρούσας δίκης.
47.
Επιπλέον, κατά τη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου αμφισβητήθηκε κατά πόσον η προηγούμενη αναστρέψιμη αναισθητοποίηση που δεν συνεπάγεται τον θάνατο του ζώου ή η αναισθητοποίηση των σπονδυλωτών μετά την τομή συνάδουν με τις ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής που προβλέπονται από τους λατρευτικούς τύπους τόσο του μουσουλμανικού όσο και του εβραϊκού θρησκεύματος. Συναφώς, φαίνεται ότι υφίστανται αποκλίνουσες θέσεις επί του θέματος σε αμφότερα τα θρησκεύματα (
11
). Όπως επισήμανα στις προτάσεις μου στην υπόθεση C‑243/19, A. κατά Veselibas Ministrija (
12
), ένα κοσμικό δικαστήριο δεν είναι δυνατόν να κάνει επιλογές σε ζητήματα θρησκευτικού δόγματος· κατά την άποψή μου, αρκεί η διαπίστωση ότι υφίσταται σημαντικός αριθμός πιστών τόσο της μουσουλμανικής όσο και της εβραϊκής θρησκείας οι οποίοι θεωρούν τη σφαγή ζώων χωρίς αναισθητοποίηση ουσιώδες στοιχείο αναγκαίου θρησκευτικού τελετουργικού. Προτείνω, συνεπώς, την εξέταση σε αυτή τη βάση (
13
).
48.
Εν πάση περιπτώσει, το Δικαστήριο επισήμανε σαφώς στη σκέψη 51 της αποφάσεως της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335), ότι η ύπαρξη τυχόν διαφορετικών θεολογικών απόψεων επί του ζητήματος αυτού δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να αναιρέσει τον χαρακτηρισμό της μεθόδου θρησκευτικής σφαγής, όπως την περιγράφει το αιτούν δικαστήριο, ως σφαγής «στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων» (
14
).
49.
Παρά το γεγονός ότι το αιτούν δικαστήριο εξήγησε λεπτομερέστατα ότι το επίμαχο διάταγμα εκδόθηκε κατόπιν εκτεταμένης διαβούλευσης με εκπροσώπους διαφορετικών θρησκευτικών ομάδων και ότι καταβλήθηκαν σημαντικές προσπάθειες για σημαντικό χρονικό διάστημα (από το 2006) εκ μέρους του Φλαμανδού νομοθέτη, προκειμένου να συμβιβαστεί ο σκοπός της προώθησης της καλής διαβιώσεως των ζώων με τον σεβασμό του πνεύματος της λατρευτικού τύπου σφαγής (
15
), το εν λόγω δικαστήριο επισήμανε στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ότι το προσβαλλόμενο διάταγμα προβλέπει απαγόρευση της σφαγής στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων χωρίς αναισθητοποίηση, η οποία επιτρεπόταν στο παρελθόν δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας και βάσει της παρέκκλισης του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 (
16
).
Β.
Το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 4, του κανονισμού 1099/2009 και η πρόσφατη νομολογία επί των διατάξεων αυτών
50.
Ο κανονισμός 1099/2009 θεσπίζει κανόνες, μεταξύ άλλων, για τη θανάτωση των ζώων που εκτρέφονται ή διατηρούνται για την παραγωγή τροφίμων. Όπως είναι εμφανές από τον ίδιο τον τίτλο του κανονισμού, αλλά και από το άρθρο 3, παράγραφος 1, αυτού, ο κύριος στόχος του κανονισμού είναι η προστασία των ζώων και η προφύλαξή τους από κάθε είδους πόνο, αγωνία ή ταλαιπωρία που μπορεί να αποφευχθεί, κατά τη θανάτωση και τις σχετικές εργασίες.
51.
Ως εκ τούτου, το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1099/2009 ορίζει σαφώς ότι «τα ζώα θανατώνονται μόνο μετά από αναισθητοποίηση».
52.
Κατά την άποψή μου, το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1099/2009 αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του κανονισμού αυτού και απηχεί και συγκεκριμενοποιεί τη σαφή υποχρέωση την οποία επιβάλλει το πρώτο μέρος του άρθρου 13 ΣΛΕΕ τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και στα κράτη μέλη να λαμβάνουν πλήρως υπόψη τις απαιτήσεις καλής διαβιώσεως των ζώων, τα οποία είναι όντα με αισθητηριακή αντίληψη. Το Δικαστήριο επισήμανε συναφώς, στη σκέψη 47 της αποφάσεως της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2019:137), ότι επιστημονικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι η αναισθητοποίηση αποτελεί την μέθοδο που προσβάλλει στον μικρότερο δυνατό βαθμό την καλή μεταχείριση των ζώων κατά τη σφαγή.
53.
Παρά την αυστηρή διατύπωση του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1099/2009, εντούτοις το άρθρο 4, παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού προβλέπει ότι, κατά παρέκκλιση από τον προαναφερθέντα κανόνα, για τα ζώα που υποβάλλονται σε ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους, «δεν εφαρμόζονται οι απαιτήσεις της παραγράφου 1, υπό την προϋπόθεση ότι η σφαγή διενεργείται σε σφαγείο» (
17
). Συνεπώς, το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 ανταποκρίνεται στην ανάγκη διασφάλισης του δικαιώματος των πιστών ορισμένων θρησκειών να τηρούν ουσιώδεις θρησκευτικούς τύπους και να καταναλώνουν κρέας ζώων που εσφάγησαν σύμφωνα με τον προβλεπόμενο από τη θρησκεία τους τρόπο.
54.
Το Δικαστήριο εξέτασε την ισχύ του δικαιώματος διενέργειας λατρευτικού τύπου σφαγής σε σφαγεία, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 υπό το πρίσμα των διατάξεων του άρθρου 10, παράγραφος 1, του Χάρτη, στην απόφαση της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335). Στις σκέψεις 43 έως 45 της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι, κατά τη νομολογία του, το δικαίωμα στην ελευθερία της σκέψεως, της συνειδήσεως και της θρησκείας, όπως κατοχυρώνεται με το άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη, συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, την ελευθερία κάθε προσώπου να εκδηλώνει το θρήσκευμά του ή τις πεποιθήσεις του, ατομικώς ή συλλογικώς, δημοσία ή κατ’ ιδίαν, με τη λατρεία, την εκπαίδευση, την άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων και τις τελετές που η θρησκεία ή οι πεποιθήσεις αυτές προβλέπουν. Επιπλέον, ο Χάρτης δέχεται μια ευρεία έννοια του χρησιμοποιούμενου σε αυτόν όρου «θρησκεία», που καλύπτει τόσο το forum internum, δηλαδή την ύπαρξη πεποιθήσεων, όσο και το forum externum, δηλαδή τη δημόσια εκδήλωση της θρησκευτικής πίστεως. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο απεφάνθη ότι οι ιδιαίτερες μέθοδοι σφαγής που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 1, του Χάρτη, ως μέρος της δημόσιας εκδήλωσης της θρησκευτικής πίστης (
18
).
55.
Το Δικαστήριο έκρινε ότι η παρέκκλιση την οποία επιτρέπει το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, η οποία τελεί υπό την προϋπόθεση η σφαγή να πραγματοποιείται σε σφαγείο (
19
), δεν επιβάλλει καμία απαγόρευση τελέσεως της λατρευτικού τύπου σφαγής εντός της Ένωσης, αλλά, αντιθέτως, συγκεκριμενοποιεί τη θετική δέσμευση του νομοθέτη της Ένωσης να επιτρέψει την πρακτική της σφαγής ζώων χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση, ώστε να διασφαλιστεί ο αποτελεσματικός σεβασμός της θρησκευτικής ελευθερίας (
20
).
56.
Επομένως, η παρέκκλιση του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 από τον κανόνα του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού επιτρέπει την τέλεση λατρευτικού τύπου σφαγής, στο πλαίσιο της οποίας το ζώο ενδεχομένως θανατώνεται χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση, μόνον προκειμένου να διασφαλιστεί ο σεβασμός της θρησκευτικής ελευθερίας, δεδομένου ότι η σφαγή αυτού του είδους δεν είναι ικανή να περιορίσει τον πόνο, την αγωνία και την ταλαιπωρία των ζώων
κατά τρόπο εξίσου αποτελεσματικό με τη σφαγή κατόπιν αναισθητοποίησης, η οποία, σύμφωνα με το άρθρο 2, στοιχείο στʹ, του κανονισμού αυτού, ερμηνευόμενου υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 20, είναι αναγκαία προκειμένου να επιφέρει απώλεια της αισθητηριακής αντίληψης και της ευαισθησίας του ζώου ικανή να περιορίσει σημαντικά την ταλαιπωρία του (
21
).
57.
Το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, επομένως, αποτυπώνει την πρόθεση του Ευρωπαίου νομοθέτη για σεβασμό του δικαιώματος της ελευθερίας θρησκείας, καθώς και της ελευθερίας εκδήλωσης του θρησκεύματος ή των πεποιθήσεων του ατόμου με τη λατρεία, την εκπαίδευση, την άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων και τις τελετές, όπως αυτό κατοχυρώνεται από το άρθρο 10 του Χάρτη, παρά το γεγονός ότι στο πλαίσιο της λατρευτικού τύπου σφαγής χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση προκαλείται στα ζώα ταλαιπωρία που μπορεί να αποφευχθεί (
22
). Κατά την άποψή μου, συνεπώς, η εν λόγω διάταξη υλοποιεί τη δέσμευση της Ένωσης για μια ανεκτική, πολυφωνική κοινωνία, στην οποία συνυπάρχουν και πρέπει να συμβιβάζονται αποκλίνουσες και ενίοτε αντιμαχόμενες απόψεις και πεποιθήσεις.
58.
Εντούτοις, από τις σκέψεις 56 επ. της αποφάσεως της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335), καθίσταται σαφές ότι, επί του δικαιώματος τέλεσης σφαγής χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση για θρησκευτικούς λόγους, μπορούν να επιβάλλονται τεχνικές προϋποθέσεις ή απαιτήσεις που αποσκοπούν στην ελαχιστοποίηση της ταλαιπωρίας των ζώων κατά τον χρόνο θανάτωσής τους και στην προστασία της υγείας των καταναλωτών ζωικού κρέατος, οι οποίες εφαρμόζονται με τρόπο γενικό, που δεν συνεπάγεται διακρίσεις, για τη διοργάνωση και της διαχείριση της σφαγής αυτής. Συνεπώς, όπως ήδη επισημάνθηκε, το Δικαστήριο, στη σκέψη 68 της αποφάσεως της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335), έκρινε ότι η απαίτηση διενέργειας της σφαγής αυτής σε σφαγείο (
23
)δεν συνεπάγεται περιορισμό του δικαιώματος στη θρησκευτική ελευθερία του ατόμου (
24
).
59.
Επιπλέον, στην απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2019:137, σκέψεις 48 έως 50), το Δικαστήριο ουσιαστικά απεφάνθη ότι, μολονότι μπορεί να θίγεται σε κάποιον βαθμό η καλή μεταχείριση των ζώων προκειμένου να επιτραπεί η πρακτική της λατρευτικού τύπου σφαγής, εντούτοις η παρέκκλιση του άρθρου 4, παράγραφος 4 του κανονισμού 1099/2009 δεν βαίνει πέραν του αυστηρώς αναγκαίου μέτρου για τη διασφάλιση του σεβασμού της θρησκευτικής ελευθερίας. Το περιεχόμενο των επίμαχων πεποιθήσεων περιλαμβάνει την κατανάλωση κρέατος προερχόμενου από ζώα τα οποία εσφάγησαν σύμφωνα με λατρευτικούς τύπους.
60.
Περαιτέρω, από την εν λόγω απόφαση προκύπτει σαφώς, φρονώ, ότι η πρακτική της λατρευτικού τύπου σφαγής ζώων χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση θα συνεπάγεται, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη διαφορετική μεταχείριση των προϊόντων που προέρχονται από αυτή την τελετουργία, σε σχέση με τα προϊόντα που προέρχονται από σφαγή η οποία διενεργήθηκε κατά τρόπο ανταποκρινόμενο σε υψηλότερα πρότυπα στον τομέα της καλής μεταχείρισης των ζώων.
61.
Είναι προφανές ότι το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, ως παρέκκλιση από τον κανόνα του άρθρου 4, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού, πρέπει να ερμηνεύεται στενά. Αυτό είναι αναγκαίο για την όσο το δυνατόν υψηλότερη προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους, με ταυτόχρονη διασφάλιση του σεβασμού της θρησκευτικής ελευθερίας και των θρησκευτικών πεποιθήσεων. Παρά την προφανή αντίθεση μεταξύ των δύο αυτών –ενίοτε αντιφατικών– σκοπών, η πιο εντυπωσιακή πτυχή της αλληλεπίδρασης μεταξύ των εν λόγω διατάξεων του κανονισμού 1099/2009 είναι, κατά τη γνώμη μου, η ιδιαίτερα αυστηρή γλώσσα που χρησιμοποιείται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού και το εύρος της απαγόρευσης που θεσπίζει. Τούτο έρχεται σε αντίθεση με την έλλειψη συγκεκριμένων ή ειδικών ορίων στην παρέκκλιση που προβλέπει το άρθρο 4, παράγραφος 4, με εξαίρεση την απαίτηση η οικεία σφαγή να προβλέπεται από λατρευτικό τύπο και να πραγματοποιείται σε σφαγείο (
25
).
62.
Στο πλαίσιο αυτό, δεν μπορώ παρά να επισημάνω ότι οι όροι του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 «για τα ζώα που υποβάλλονται σε ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους» είναι, δυστυχώς, αόριστοι και, ως εκ τούτου, επιδέχονται ευρεία ερμηνεία εις βάρος της καλής μεταχείρισης των ζώων (
26
). Βεβαίως, ο νομοθέτης της Ένωσης πρέπει να προσδώσει αληθινό βάρος και νόημα στην προστασία της καλής μεταχείρισης των ζώων, που προβλέπεται από το άρθρο 13 ΣΛΕΕ. Μολονότι σε ορισμένες περιπτώσεις πρέπει να υποχωρεί έναντι του ακόμη θεμελιωδέστερου σκοπού της διασφάλισης της θρησκευτικής ελευθερίας και πεποιθήσεων, εντούτοις οι περιπτώσεις αυτές πρέπει να είναι σαφείς και ακριβείς. Εύλογα θα μπορούσε να τεθεί το ερώτημα κατά πόσον όλα τα προϊόντα που προέρχονται από ζώα που εσφάγησαν υπό τον μανδύα της παρέκκλισης του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 προορίζονται πράγματι για κατανάλωση από πρόσωπα που απαιτούν τέτοια σφαγή προκειμένου να συμμορφωθούν προς τις επιταγές της θρησκείας τους. Από τη δικογραφία ενώπιον του Δικαστηρίου στοιχειοθετείται ότι προϊόντα προερχόμενα από ζώα τα οποία εσφάγησαν χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση προορίζονται για κατανάλωση από πρόσωπα τα οποία, πέραν του ότι δεν έχουν γνώση του γεγονότος αυτού, δεν υπόκεινται σε απαιτήσεις τέτοιας σφαγής για την τήρηση τυχόν κανόνων διατροφής που προβλέπονται από τη θρησκεία (
27
). Πράγματι, μπορεί κάλλιστα να υπάρχουν καταναλωτές οι οποίοι θα είχαν θρησκευτικές συνειδησιακές ή ηθικές ενστάσεις στην κατανάλωση τέτοιων προϊόντων, λαμβανομένης υπόψη της ταλαιπωρίας που υφίστανται τα ζώα αυτά.
63.
Παρά τη σαφή διατύπωση του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1099/2009, είναι δύσκολο να αποφευχθεί το συμπέρασμα ότι το μόνο μέσο που διαθέτει ο καταναλωτής της Ένωσης, προκειμένου να είναι βέβαιος ότι τα ζωικά προϊόντα παράγονται σύμφωνα προς το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1099/2009 είναι η κατανάλωση προϊόντων που φέρουν το λογότυπο βιολογικής παραγωγής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τούτο σημαίνει ότι, μολονότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να σέβονται τις εδραιωμένες θρησκευτικές πεποιθήσεις των πιστών της μουσουλμανικής και εβραϊκής θρησκείας και να επιτρέπουν τη λατρευτικού τύπου σφαγή των ζώων, εντούτοις έχουν επίσης υποχρεώσεις ως προς την καλή μεταχείριση των πλασμάτων αυτών, που διαθέτουν αισθητηριακή αντίληψη. Ειδικότερα, θα αντέβαινε τόσο προς το γράμμα, όσο και προς το πνεύμα του άρθρου 13 ΣΛΕΕ, το να επιτρέπεται το κρέας που παράγεται από σφαγή ζώων σύμφωνα με λατρευτικούς τύπους να εισέρχεται στη γενική διατροφική αλυσίδα, για να καταναλωθεί από πελάτες που δεν γνωρίζουν –και δεν ενημερώθηκαν– για τον τρόπο που εσφάγησαν τα ζώα.
64.
Από τη δικογραφία ενώπιον του Δικαστηρίου προκύπτει ότι ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός κρατών μελών επιδιώκει να θέσει υπό προϋποθέσεις ή να περιορίσει με διάφορους τρόπους το πεδίο εφαρμογής της παρέκκλισης του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009. Σε αυτούς περιλαμβάνεται η απαγόρευση σφαγής ζώων χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση ή η απαγόρευση σφαγής ζώων είτε χωρίς προηγούμενη (αναστρέψιμη) αναισθητοποίηση είτε χωρίς αναισθητοποίηση μετά την τομή, δυνάμει, μεταξύ άλλων, του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του εν λόγω κανονισμού.
65.
Η νομιμότητα αυτής ακριβώς της πρακτικής υπό το πρίσμα των διατάξεων του κανονισμού 1099/2009, και ιδίως του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού αυτού, αποτελεί το επίκεντρο της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, και αυτή θα εξετάσω τώρα.
Γ.
Το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009
66.
Το άρθρο 26, παράγραφος 1, του κανονισμού 1099/2009 και το άρθρο 26, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού επιτρέπουν στα κράτη μέλη να διατηρούν σε ισχύ ή να θεσπίζουν εθνικούς κανόνες που αποσκοπούν να εξασφαλίσουν ευρύτερη προστασία των ζώων (
28
) κατά τη θανάτωσή τους σε σχέση με αυτούς που περιέχονται στον εν λόγω κανονισμό. Το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 προβλέπει πράγματι ότι τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ευρύτερη προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους όσον αφορά τη σφαγή και αναισθητοποίηση των ζώων (
29
) σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού αυτού.
67.
Φρονώ ότι το ίδιο το γράμμα του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 δεν αφορά την εκ μέρους των κρατών μελών εξάλειψη ή οιονεί εξάλειψη (
30
) της πρακτικής της λατρευτικού τύπου σφαγής. Τούτο καθίσταται σαφές από το γράμμα της παρέκκλισης του άρθρου 4, παράγραφος 4, του εν λόγω κανονισμού, το οποίο αφ’ εαυτού αποσκοπεί στην προστασία της θρησκευτικής ελευθερίας. Η γενική διατύπωση του άρθρου 26, παράγραφος 2, δεν μπορεί να ερμηνευθεί κατά τρόπο που να αποδυναμώνονται οι ειδικές διατάξεις του άρθρου 4, παράγραφος 4.
68.
Αντιθέτως, το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 διατηρεί την παρέκκλιση αυτή, ενώ παράλληλα επιτρέπει, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας και με σκοπό να ληφθούν υπόψη εθνικές ευαισθησίες ως προς την καλή μεταχείριση των ζώων, τη θέσπιση εκ μέρους των κρατών μελών επιπρόσθετων ή αυστηρότερων εθνικών κανόνων, πέραν της ρητής απαίτησης που τάσσεται από το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού αυτού ότι η σφαγή ζώων με ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής που προβλέπονται από λατρευτικούς τύπους πρέπει να διενεργείται σε σφαγείο.
69.
Οι επιπρόσθετοι αυτοί κανόνες θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να περιλαμβάνουν την υποχρέωση παρουσίας ειδικευμένου κτηνιάτρου καθ’ όλη τη διάρκεια της λατρευτικού τύπου σφαγής (πλέον των υποχρεώσεων σχετικά με τον υπεύθυνο για την καλή μεταχείριση που προβλέπονται στο άρθρο 17 του κανονισμού 1099/2009) και κατάλληλης εκπαίδευσης του προσώπου που διενεργεί τον συγκεκριμένο τύπο σφαγής, κανόνες σχετικά με το είδος, το μέγεθος και την αιχμηρότητα του μαχαιριού που χρησιμοποιείται, καθώς και την απαίτηση για δεύτερο μαχαίρι, σε περίπτωση που υποστεί ζημία το πρώτο κατά τη σφαγή.
70.
Επομένως, τα κράτη μέλη πρέπει να θεσπίζουν αυστηρότερους κανόνες δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 εντός του πλαισίου και λαμβανομένου πλήρως υπόψη του χαρακτήρα της παρέκκλισης που προβλέπει το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού αυτού. Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να κάνουν χρήση της δυνατότητας που προβλέπεται στο άρθρο 26, παράγραφος 2, του κανονισμού 1099/2009 κατά τρόπο που θα ισοδυναμούσε με εν τοις πράγμασι κατάργηση της παρέκκλισης του άρθρου 4, παράγραφος 4, του εν λόγω κανονισμού, παρέκκλιση η οποία, εξάλλου, σχεδιάστηκε με σκοπό τον σεβασμό των θρησκευτικών ελευθεριών των πιστών της μουσουλμανικής και εβραϊκής θρησκείας, για τους οποίους η λατρευτικού τύπου σφαγή ζώων αποτελούσε ουσιώδες χαρακτηριστικό των θρησκευτικών τους παραδόσεων, πρακτικών και, εντέλει, ταυτότητας.
71.
Πράγματι, στην αιτιολογική σκέψη 18 του κανονισμού 1099/2009 διευκρινίζεται ότι η δυνατότητα των κρατών μελών να διατηρούν ή να θεσπίζουν αυστηρότερους εθνικούς κανόνες απηχεί τη βούληση του Ευρωπαίου νομοθέτη να «παρασχεθεί κάποιο περιθώριο επικουρικότητας σε κάθε κράτος μέλος», με ταυτόχρονη διατήρηση, ωστόσο, της παρέκκλισης από την υποχρέωση αναισθητοποίησης των ζώων του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 (
31
).
72.
Επομένως, το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 επιτρέπει τη θέσπιση αυστηρότερων εθνικών κανόνων για την προώθηση της καλής μεταχείρισης των ζώων, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θίγεται ο «πυρήνας» της επίμαχης θρησκευτικής πρακτικής, ήτοι η σφαγή στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων. Ως εκ τούτου, δεν εξουσιοδοτεί τα κράτη μέλη να απαγορεύουν τη σφαγή ζώων που προβλέπεται από λατρευτικούς τύπους και επιτρέπεται ρητώς δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 (
32
).
73.
Κατά την άποψή μου, οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, πέραν του ότι θα ήταν αντίθετη προς το ίδιο το γράμμα της επίμαχης διάταξης (
33
) και προς τη σαφή βούληση του Ευρωπαίου νομοθέτη (
34
), θα συνιστούσε περιορισμό της θρησκευτικής ελευθερίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη και θα απαιτούσε ρητή και λεπτομερή αιτιολόγηση, σύμφωνα με το τριπλό κριτήριο που προβλέπει το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Εν προκειμένω, αρκεί να επισημανθεί ότι τέτοια αιτιολόγηση δεν περιλαμβάνεται στον κανονισμό 1099/2009.
74.
Δεδομένου ότι, τόσο από τις αιτιολογικές σκέψεις του κανονισμού 1099/2009, όσο και από τη νομοθετική διατύπωση του ίδιου του άρθρου 4, παράγραφος 4, εκφράζεται σαφώς η βούληση διαφύλαξης της λατρευτικού τύπου σφαγής ζώων, η περαιτέρω αρμοδιότητα που παραχωρείται στα κράτη μέλη δυνάμει των διατάξεων του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 (
35
) όσον αφορά τη σφαγή των ζώων, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 4, αποσκοπεί απλώς στο να τους παράσχει τη δυνατότητα να λάβουν τα συμπληρωματικά μέτρα που κρίνουν κατάλληλα για την προώθηση της καλής μεταχείρισης των ζώων αυτών.
75.
Επαναλαμβάνω, συνεπώς, ότι τα συμπληρωματικά αυτά μέτρα δεν εκτείνονται έως την απαγόρευση της σφαγής λατρευτικού τύπου χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση ή αναισθητοποίηση μετά την τομή, δεδομένου ότι τούτο θα ισοδυναμούσε με άρνηση της ίδιας της φύσης της εξαίρεσης που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 4 του κανονισμού 1099/2009. Τούτο με τη σειρά του θα υπονόμευε την ουσία των θρησκευτικών εγγυήσεων που θεσπίζονται στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη για τους πιστούς του Ιουδαϊσμού και του Ισλάμ, αντίστοιχα, για τους οποίους, όπως προαναφέρθηκε, οι εν λόγω θρησκευτικές τελετές έχουν βαθιά προσωπική θρησκευτική σημασία. Ως εκ τούτου, φρονώ ότι δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, αλλά και σύμφωνα με την απόφαση της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335), τα κράτη μέλη μπορούν, για παράδειγμα, να θεσπίζουν τεχνικές προϋποθέσεις ή προδιαγραφές (
36
) με σκοπό την ελαχιστοποίηση της ταλαιπωρίας των ζώων κατά τη θανάτωσή τους και την προώθηση της καλής τους μεταχείρισης, επιπρόσθετα προς την υποχρέωση του άρθρου 4, παράγραφος 4, για τη διενέργεια της λατρευτικού τύπου σφαγής σε σφαγείο.
76.
Δεν θεωρώ εποικοδομητικές τις εικασίες ως προς το τι είδους μέτρα θα μπορούσαν νομίμως να θεσπίσουν τα κράτη μέλη δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, ούτε, εξάλλου, δυνάμει οποιασδήποτε άλλης νομικής βάσης, διότι τούτο υπερβαίνει προδήλως το πεδίο της παρούσας διαδικασίας και, επομένως, δεν συζητήθηκε ουσιαστικά στο πλαίσιο αυτό (
37
). Δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο να παρέχει συμβουλευτική γνώμη επί του ζητήματος. Αρκεί απλώς η διαπίστωση ότι η ευχέρεια αυτή δεν φθάνει μέχρι του σημείου απαγόρευσης της σφαγής λατρευτικού τύπου χωρίς αναισθητοποίηση, κατά τον τρόπο που εξετάζεται εν προκειμένω από τον Φλαμανδό νομοθέτη.
77.
Συνεπώς, το πρώτο μου συμπέρασμα είναι ότι το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 4, του ίδιου κανονισμού, λαμβανομένων υπόψη του άρθρου 10 του Χάρτη και του άρθρου 13 ΣΛΕΕ, έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να θεσπίζουν κανόνες οι οποίοι, αφενός, προβλέπουν την απαγόρευση της σφαγής ζώων χωρίς αναισθητοποίηση η οποία ισχύει και για σφαγή που πραγματοποιείται στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων και, αφετέρου, καθορίζουν εναλλακτική μέθοδο αναισθητοποίησης για σφαγή που πραγματοποιείται στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων, τέτοιας μορφής ώστε να εξασφαλίζεται ότι η αναισθητοποίηση είναι αναστρέψιμη και δεν μπορεί να επιφέρει τον θάνατο του ζώου.
78.
Από την εξέταση των υποβληθέντων ερωτημάτων δεν προέκυψε ζήτημα ως προς το κύρος του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 10, παράγραφος 1, του Χάρτη.
79.
Τα ανωτέρω συμπεράσματα δεν κλονίζονται από το γεγονός ότι θα ήταν πάντοτε δυνατή –κατ’ αρχήν τουλάχιστον– η εισαγωγή κρέατος κοσέρ ή χαλάλ από τις εβραϊκές και τις μουσουλμανικές κοινότητες, αντίστοιχα. Πέραν του ότι η στήριξη σε τέτοιες εισαγωγές είναι κάπως επισφαλής –για παράδειγμα, το Δικαστήριο, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 8ης Ιουλίου 2020, πληροφορήθηκε ότι ορισμένα κράτη μέλη, όπως η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, επέβαλαν απαγόρευση εξαγωγών τέτοιων προϊόντων κρέατος–, δεν θα ήταν και αποτελεσματική, εάν η προσέγγιση αυτή υιοθετείτο από όλα τα κράτη μέλη. Γεγονός παραμένει ότι ο πυρήνας του δικαιώματος που εγγυάται το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 εφαρμόζεται ανεπιφύλακτα σε κάθε κράτος μέλος και η εξουσία θέσπισης συμπληρωματικών κανόνων, δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του εν λόγω κανονισμού, δεν μπορεί να τον περιστείλει.
80.
Εντούτοις, η παρούσα διαδικασία αναδεικνύει την αδυναμία του υφιστάμενου κανονιστικού καθεστώτος. Εφόσον θεωρηθεί ότι οι επιταγές του άρθρου 13 ΣΛΕΕ επιβάλλουν πραγματικές υποχρεώσεις στα κράτη μέλη (όπως φρονώ ότι πρέπει), τότε ο Ευρωπαίος νομοθέτης οφείλει κατ’ ελάχιστον να διασφαλίζει ότι επισημαίνονται κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο προς όλους τους καταναλωτές τα προϊόντα που προέρχονται από ζώα που θανατώθηκαν χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση.
81.
Μια τέτοια προσέγγιση, που είναι ουδέτερη και δεν εισάγει διακρίσεις, με την παροχή επιπρόσθετων πληροφοριών σε όλους τους καταναλωτές μέσω της ανιχνευσιμότητας και της επισήμανσης των ζωικών προϊόντων, θα τους παράσχει τη δυνατότητα ελεύθερων και ενημερωμένων επιλογών σχετικά με την κατανάλωση τέτοιων προϊόντων (
38
). Επιπλέον, τούτο θα προαγάγει την καλή μεταχείριση των ζώων, με τη μείωση της ταλαιπωρίας τους κατά τον χρόνο θανάτωσης, προστατεύοντας παράλληλα τη θρησκευτική ελευθερία (
39
).
Δ.
Το άρθρο 26, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009
82.
Περαιτέρω, η εξουσία των κρατών μελών να θεσπίζουν επιπρόσθετους ή αυστηρότερους κανόνες μετριάζεται ή περιορίζεται επίσης από το άρθρο 26, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009. Η εν λόγω διάταξη ορίζει ότι τέτοιοι εθνικοί κανόνες δεν παρεμποδίζουν την κυκλοφορία προϊόντων ζωικής προέλευσης που παράγονται από ζώα τα οποία έχουν θανατωθεί σε άλλο κράτος μέλος, με λιγότερο εκτεταμένη προστασία. Ως εκ τούτου, όπως περιγράφεται στην αιτιολογική σκέψη 57 του κανονισμού 1099/2009, επιτρέπεται η εκτενέστερη προστασία των ζώων κατά τον χρόνο θανάτωσης, εφόσον δεν θίγεται η λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.
83.
Στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι ο Φλαμανδός νομοθέτης θεώρησε «ότι το προσβαλλόμενο διάταγμα δεν θίγει τη δυνατότητα των πιστών να προμηθεύονται κρέας, το οποίο προέρχεται από ζώα που σφαγιάστηκαν σύμφωνα με θρησκευτικούς τύπους, δεδομένου ότι από καμία διάταξη δεν απαγορεύεται η εισαγωγή τέτοιου κρέατος στην Περιφέρεια της Φλάνδρας».
84.
Φρονώ ότι η τιθέμενη με το άρθρο 26, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 προϋπόθεση ότι οι κανόνες που θεσπίζονται από τα κράτη μέλη δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009 δεν πρέπει να παρεμποδίζουν τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς ουδόλως αναιρεί το γεγονός ότι τα μέτρα που υιοθετούνται από τα κράτη μέλη βάσει της τελευταίας διάταξης πρέπει να λειτουργούν στο πλαίσιο και με πλήρη σεβασμό προς την παρέκκλιση του άρθρου 4, παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού. Επομένως, το γεγονός ότι είναι δυνατή η προμήθεια ζωικών προϊόντων που ανταποκρίνονται σε ιδιαίτερες μεθόδους σφαγής, προβλεπόμενες από λατρευτικούς τύπους, από άλλα κράτη μέλη, δεν θεραπεύει αφ’ εαυτού τη μη τήρηση των προϋποθέσεων του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009.
85.
Βέβαια, το ΕΔΔΑ στην απόφαση Cha’are Shalom Ve Tsedek κατά Γαλλίας (απόφαση της 20ής Ιουνίου 2000, CE:ECHR:2000:0627JUD002741795) έκρινε ότι προσβολή της ελευθερίας εκδηλώσεως της θρησκείας υπάρχει μόνον εφόσον ο παράνομος χαρακτήρας της σφαγής στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων καθιστά αδύνατη την κατανάλωση κρέατος προερχόμενου από ζώα τα οποία εσφάγησαν σύμφωνα με τις σχετικές θρησκευτικές επιταγές. Ως εκ τούτου, κατά το ΕΔΔΑ, δεν θίγεται η ελευθερία εκδηλώσεως της θρησκείας στην περίπτωση που είναι ευχερής η προμήθεια κρέατος συμβατού με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του ατόμου από άλλο κράτος (
40
).
86.
Μολονότι το δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη αντιστοιχεί στο δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 9 της ΕΣΔΑ, την οποία έχουν υπογράψει όλα τα κράτη μέλη και, σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, έχει την ίδια έννοια και την ίδια εμβέλεια, εντούτοις είναι σαφές ότι ο Ευρωπαίος νομοθέτης, θεσπίζοντας το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 και επιβάλλοντας τη λειτουργία του άρθρου 26 του ίδιου κανονισμού εντός του πλαισίου της πρώτης αυτής διάταξης, θέλησε να παράσχει ειδικότερη προστασία της θρησκευτικής ελευθερίας από εκείνη που ενδεχομένως απαιτούσε το άρθρο 9 της ΕΣΔΑ.
87.
Κατά τη γνώμη μου, είναι αναπόφευκτο η διατήρηση των λατρευτικών τύπων της σφαγής ζώων να έρχεται συχνά σε αντίθεση με τις σύγχρονες αντιλήψεις περί καλής μεταχείρισης των ζώων. Εντούτοις, η παρέκκλιση του άρθρου 4, παράγραφος 4, συνιστά πολιτική επιλογή, στην οποία ασφαλώς δικαιούτο να προβεί ο Ευρωπαίος νομοθέτης. Επομένως, το Δικαστήριο δεν μπορεί να επιτρέψει να καταστεί κενή περιεχομένου η εν λόγω πολιτική επιλογή, μέσω της λήψης συγκεκριμένων μέτρων από τα κράτη μέλη στο όνομα της καλής μεταχείρισης των ζώων, γεγονός που θα είχε ως αποτέλεσμα την εκμηδένιση της παρεκκλίσεως υπέρ ορισμένων θρησκευτικών πίστεων. Ωστόσο, τα ανωτέρω ουδόλως καθιστούν ασύμβατο το άρθρο 26 του κανονισμού 1099/2009, και ιδίως το άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού αυτού, με το άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη.
VI. Πρόταση
88.
Ως εκ τούτου, προτείνω να δοθεί στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Βέλγιο) η ακόλουθη απάντηση:
Tο άρθρο 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 1099/2009 του Συμβουλίου της 24ης Σεπτεμβρίου 2009 για την προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 1, και το άρθρο 4 παράγραφος 4, του ίδιου κανονισμού, λαμβανομένων υπόψη του άρθρου 10 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του άρθρου 13 ΣΛΕΕ, έχουν την έννοια ότι δεν επιτρέπεται στα κράτη μέλη να θεσπίζουν κανόνες οι οποίοι, αφενός, προβλέπουν την απαγόρευση της σφαγής ζώων χωρίς αναισθητοποίηση η οποία ισχύει και για σφαγή που πραγματοποιείται στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων και, αφετέρου, καθορίζουν εναλλακτική μέθοδο αναισθητοποίησης για σφαγή που πραγματοποιείται στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων, τέτοιας μορφής ώστε να εξασφαλίζεται ότι η αναισθητοποίηση είναι αναστρέψιμη και δεν μπορεί να επιφέρει τον θάνατο του ζώου.
Από την εξέταση των υποβληθέντων ερωτημάτων δεν προέκυψε ζήτημα ως προς το κύρος του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009, λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 10, παράγραφος 1, του Χάρτη.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Το πεδίο εφαρμογής της επίδικης εθνικής νομοθεσίας περιορίζεται στα σπονδυλωτά και δεν καταλαμβάνει τα ζώα εν γένει. Το πεδίο της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου περιορίζεται αντιστοίχως.
(
3
)	Το αιτούν δικαστήριο επισήμανε επιπλέον ότι, με το διάταγμα της 18ης Μαΐου 2017«περί τροποποιήσεως των άρθρων 3, 15 και 16 και εισαγωγής άρθρου 45ter στον νόμο της 14ης Αυγούστου 1986 σχετικά με την προστασία και την καλή διαβίωση των ζώων», η Περιφέρεια Βαλλονίας θέσπισε κανόνες με περιεχόμενο παρόμοιο με εκείνο του διατάγματος της Περιφέρειας Φλάνδρας. Επιπλέον, από τη δικογραφία που τέθηκε υπόψη του Δικαστηρίου, προκύπτει σαφώς ότι και άλλα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει παρόμοιες απαγορεύσεις της θανάτωσης ζώων χωρίς αναισθητοποίηση, με σκοπό την προστασία της καλής μεταχείρισης των ζώων.
(
4
)	Κανονισμός της 24ης Σεπτεμβρίου 2009, για την προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους (ΕΕ 2009, L 303, σ. 1).
(
5
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 18 του κανονισμού 1099/2009, καθώς και αποφάσεις της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335, σκέψεις 53 και 55 έως 57), και της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2019:137, σκέψη 48).
(
6
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 18 του κανονισμού 1099/2009.
(
7
)	Για λεπτομερέστερη έκθεση των επιχειρημάτων αυτών, καθώς και των επιχειρημάτων των λοιπών διαδίκων ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, βλ. αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπό κρίση υπόθεση.
(
8
)	Βλ. σημείο B.23.2 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως και σ. 8 της μετάφρασής της στα ελληνικά.
(
9
)	Η Επιτροπή αναφέρει ότι η εν λόγω κοινοποίηση έλαβε χώρα στις 27 Νοεμβρίου 2018.
(
10
)	Επισημαίνεται σχετικά ότι το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο) εκτιμά στο σημείο B.22.3 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως ότι στο άρθρο 26, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 1099/2009 δεν τίθεται προθεσμία και ότι, σύμφωνα με το άρθρο 6 του προσβαλλόμενου διατάγματος, το εν λόγω διάταγμα δεν τέθηκε σε ισχύ παρά την 1η Ιανουαρίου 2019.
(
11
)	Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2017:926, σημεία 51 έως 54) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2018:747, σκέψεις 46 και 47). Στο σημείο 51 των τελευταίων προτάσεων, ο γενικός εισαγγελέας N. Wahl επισημαίνει: «Υπάρχουν σήμερα στην αγορά προϊόντα με την ένδειξη “χαλάλ” που προέρχονται από σφαγή ζώων με προηγούμενη αναισθητοποίηση. Ομοίως, αποδείχθηκε ότι το κρέας που προέρχεται από ζώα τα οποία εσφάγησαν χωρίς αναισθητοποίηση διανέμεται στο σύνηθες εμπορικό δίκτυο, χωρίς να ενημερώνονται σχετικά οι καταναλωτές […]. Σε τελική ανάλυση, η επίθεση ενδείξεως “χαλάλ” σε προϊόντα παρέχει ελάχιστα στοιχεία ως προς την εφαρμογή της αναισθησίας κατά τη σφαγή των ζώων και, ενδεχομένως, για την επιλεγείσα μέθοδο αναισθητοποιήσεως».
(
12
)	C‑243/19 (EU:C:2020:325, σημείο 5).
(
13
)	Δέχομαι βέβαια ότι αυτή η προσέγγιση –που εδράζεται στον αναγκαίο σεβασμό για τις διαφορετικές θρησκευτικές δοξασίες και παραδόσεις, ο οποίος αποτελεί αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της θρησκευτικής ελευθερίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη– ενδέχεται να συμβιβάζεται δύσκολα με το γεγονός ότι το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, ως παρέκκλιση από το άρθρο 4, παράγραφος 1, πρέπει να ερμηνεύεται στενά.
(
14
)	Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2017:926, σημείο 57). Βλ., επίσης, μειοψηφούσα γνώμη των δικαστών του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) N. Bratza, M. Fischbach, P. Thomassen, M. Tsatsa‑Nikolovska, T. Panţîru, E. Levits και K. Traja στην υπόθεση Cha’are Shalom Ve Tsedek κατά Γαλλίας (απόφαση του ΕΔΔΑ της 20ής Ιουνίου 2000, CE:ECHR:2000:0627JUD002741795, § 1) στην οποία επισημαίνουν ότι «μολονότι ενδέχεται να δημιουργείται ένταση όταν μια κοινότητα, και ιδίως θρησκευτική κοινότητα, διχάζεται, εντούτοις τούτο συνιστά αναπόφευκτη συνέπεια της αναγκαιότητας σεβασμού της πολυφωνίας. Σε μια τέτοια κατάσταση, ο ρόλος των δημοσίων αρχών δεν είναι η αφαίρεση κάθε αιτίας έντασης εξαλείφοντας την πολυφωνία, αλλά η λήψη όλων των απαραίτητων μέτρων ώστε να διασφαλιστεί ότι οι αντιμαχόμενες ομάδες επιδεικνύουν ανεκτικότητα μεταξύ τους». Το ΕΔΔΑ στην απόφαση της 17ης Μαρτίου 2014, Vartic κατά Ρουμανίας (CE:ECHR:2013:1217JUD001415008), απεφάνθη, στη σκέψη 34, ότι «η ελευθερία της σκέψεως, της συνειδήσεως και η θρησκευτική ελευθερία αφορούν απόψεις στις οποίες διαπιστώνεται ορισμένος βαθμός βασιμότητας, σοβαρότητας, συνοχής και σπουδαιότητας [….] Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η υποχρέωση του κράτους για ουδετερότητα και αμεροληψία, όπως ορίζεται στη νομολογία του, […] είναι ασυμβίβαστη με οποιαδήποτε εξουσία του κράτους να αξιολογεί τη νομιμότητα των θρησκευτικών πεποιθήσεων […]».
(
15
)	Το ότι ελήφθησαν υπόψη οι θρησκευτικές πεποιθήσεις καταδεικνύεται από τις εξαιρέσεις του προσβαλλόμενου διατάγματος σχετικά με την αναστρέψιμη αναισθητοποίηση που δεν συνεπάγεται τον θάνατο του ζώου, καθώς και την αναισθητοποίηση μετά την τομή στα βοοειδή.
(
16
)	Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ότι, από τις προπαρασκευαστικές εργασίες, προκύπτει σαφώς ότι ο Φλαμανδός νομοθέτης βασίστηκε στην αρχή ότι η χωρίς αναισθητοποίηση σφαγή προκαλεί στο ζώο ταλαιπωρία που μπορεί να αποφευχθεί. Επομένως, με το προσβαλλόμενο διάταγμα, ο νομοθέτης επιδίωξε να προωθήσει την καλή μεταχείριση των ζώων. Επιπλέον, ο Φλαμανδός νομοθέτης είχε επίγνωση του γεγονότος ότι το προσβαλλόμενο διάταγμα επηρεάζει τη θρησκευτική ελευθερία και επιδίωξε να επιτύχει ισορροπία μεταξύ, αφενός, του σκοπού της προώθησης της καλής μεταχείρισης των ζώων και, αφετέρου, του σεβασμού της θρησκευτικής ελευθερίας.
(
17
)	Βλ. αποφάσεις της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335, σκέψεις 53 και 55 έως 57), και της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2019:137, σκέψη 48).
(
18
)	Στην απόφαση της 14ης Μαρτίου 2017, G4S Secure Solutions (C‑157/15, EU:C:2017:203, σκέψη 27), το Δικαστήριο απεφάνθη ότι, όπως προκύπτει από τις Επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΕΕ 2007, C 303, σ. 17), το δικαίωμα που διασφαλίζεται στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη αντιστοιχεί στο δικαίωμα το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ), και, σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, έχει την ίδια έννοια και την ίδια εμβέλεια με αυτό. Κατά πάγια νομολογία, η ΕΣΔΑ δεν συνιστά, ενόσω η Ένωση δεν έχει προσχωρήσει σε αυτή, νομική πράξη τυπικώς ενταγμένη στην έννομη τάξη της Ένωσης. Κατά συνέπεια, το κύρος του κανονισμού 1099/2009 μπορεί να εξεταστεί μόνον υπό το πρίσμα των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη. Βλ. απόφαση της 28ης Ιουλίου 2016, Ordre des barreaux francophones et germanophone κ.λπ. (C‑543/14, EU:C:2016:605, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
19
)	Ήτοι σε εγκατάσταση που υπόκειται σε έγκριση χορηγούμενη από τις αρμόδιες εθνικές αρχές και η οποία, για τον σκοπό αυτό, πληροί τις τεχνικές απαιτήσεις σχετικά με την κατασκευή, τη διαρρύθμιση και τον εξοπλισμό που προβλέπονται στον κανονισμό (ΕΚ) 853/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29 Απριλίου 2004, για τον καθορισμό ειδικών κανόνων υγιεινής για τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης (ΕΕ 2004, L 139, σ. 55, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 226, σ. 22).
(
20
)	Απόφαση της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335, σκέψη 56).
(
21
)	Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2019:137, σκέψη 48). Το Δικαστήριο επισήμανε στη σκέψη 49 της ίδιας αποφάσεως ότι, «μολονότι ο κανονισμός 1099/2009 διευκρινίζει, στην αιτιολογική σκέψη 43, ότι για τη σφαγή χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση απαιτείται ο λαιμός του ζώου να κόβεται με ακρίβεια με αιχμηρό μαχαίρι ώστε να περιορίζεται “στο ελάχιστο” η ταλαιπωρία του, η χρήση μιας τέτοιας μεθόδου δεν μπορεί να περιορίσει “στο ελάχιστο” την ταλαιπωρία του ζώου […]».
(
22
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 18 του κανονισμού 1099/2009.
(
23
)	Bλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση του ΕΔΔΑ της 27ης Ιουνίου 2000, Cha’are Shalom Ve Tsedek κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2000:0627JUD002741795, § 76 και 77), στην οποία το τμήμα ευρείας σύνθεσης του ΕΔΔΑ έκρινε «ότι, με τη θέσπιση εξαιρέσεως στην αρχή της υποχρεωτικής αναισθητοποίησης των ζώων πριν τη σφαγή, η γαλλική νομοθεσία υλοποίησε στην πράξη μια θετική δέσμευση εκ μέρους του κράτους, η οποία αποσκοπεί στην αποτελεσματική διασφάλιση του σεβασμού της θρησκευτικής ελευθερίας. Το διάταγμα του 1980 όχι μόνο δεν περιορίζει την άσκηση της εν λόγω ελευθερίας, αλλά, αντιθέτως, στοχεύει στη πρόβλεψη και την οργάνωση της ελεύθερης ασκήσεώς της. Επιπλέον, το Δικαστήριο κρίνει ότι το γεγονός ότι οι κανόνες που ρυθμίζουν κατ’ εξαίρεση την πρακτική της λατρευτικού τύπου σφαγής επιτρέπουν τη διενέργειά της μόνον από τελετουργικούς σφαγείς, εξουσιοδοτημένους από εγκεκριμένα θρησκευτικά όργανα, δεν συνεπάγεται αφ’ εαυτού παρεμπόδιση της ελευθερίας εκδήλωσης του θρησκεύματος. Το Δικαστήριο θεωρεί, όπως η Κυβέρνηση, ότι η αποφυγή των σφαγών που δεν ρυθμίζονται νομοθετικά και εκτελούνται σε συνθήκες αμφίβολης υγιεινής προάγει το δημόσιο συμφέρον και, ως εκ τούτου, εφόσον υπάρχουν λατρευτικού τύπου σφαγές, είναι προτιμότερο αυτές να διενεργούνται σε σφαγεία που ελέγχονται από τις δημόσιες αρχές […]».
(
24
)	Δεδομένου ότι η επίμαχη προϋπόθεση δεν συνιστούσε περιορισμό ή περιστολή της θρησκευτικής ελευθερίας που κατοχυρώνεται με το άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη, η εν λόγω προϋπόθεση δεν χρειάστηκε να εξεταστεί υπό το πρίσμα του τριπλού κριτηρίου του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Το εν λόγω κριτήριο απαιτεί κάθε περιορισμός στην άσκηση, μεταξύ άλλων, του δικαιώματος ελευθερίας της θρησκείας i) να προβλέπεται από τον νόμο, ii) να σέβεται το βασικό περιεχόμενο της ελευθερίας αυτής και iii) να τηρεί την αρχή της αναλογικότητας, σύμφωνα με την οποία περιορισμοί επιτρέπεται να επιβάλλονται μόνον εφόσον είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε στόχους γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων. Μολονότι σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να είναι δύσκολο να ξεπεραστεί αυτό το τριπλό κριτήριο, εντούτοις, κατά την άποψή μου καθίσταται σαφές από το σκεπτικό του Δικαστηρίου στις σκέψεις 58 επ. της αποφάσεως της 29ης Μαΐου 2018, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen κ.λπ. (C‑426/16, EU:C:2018:335), ότι η προϋπόθεση διενέργειας της λατρευτικού τύπου σφαγής σε σφαγείο θα πληρούσε –εάν θεωρείτο περιορισμός– το τριπλό αυτό κριτήριο.
(
25
)	Αυτό βέβαια δεν υποδηλώνει ότι η σφαγή στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων δεν υπόκειται σε άλλες προϋποθέσεις δυνάμει του κανονισμού 1099/2009, με σκοπό τον περιορισμό της ταλαιπωρίας των ζώων κατά τη θανάτωσή τους. Όπως επισημάνθηκε από τον γενικό εισαγγελέα N. Wahl στις προτάσεις του στην υπόθεση Oeuvre d’assistance aux bêtes d’abattoirs (C‑497/17, EU:C:2018:747, σημεία 79 και 80), οι σφαγές ζώων στο πλαίσιο λατρευτικών τύπων, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 πρέπει «να διενεργούνται υπό συνθήκες που εξασφαλίζουν τον περιορισμό της ταλαιπωρίας των ζώων. Συγκεκριμένα, η αιτιολογική σκέψη 2 του κανονισμού 1099/2009 αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι “[ο]ι υπεύθυνοι επιχείρησης ή οποιοδήποτε άτομο συμμετέχει στη θανάτωση ζώων θα πρέπει να λαμβάνουν τα απαιτούμενα μέτρα προκειμένου να αποτρέπουν τον πόνο, να περιορίζουν την αγωνία και την ταλαιπωρία των ζώων κατά τη σφαγή ή τη θανάτωση, λαμβάνοντας υπόψη τις βέλτιστες πρακτικές του τομέα και τις μεθόδους που επιτρέπονται από [αυτόν] τον κανονισμό”. Η αιτιολογική σκέψη 43 του εν λόγω κανονισμού διαλαμβάνει ότι “[η] σφαγή χωρίς αναισθητοποίηση προϋποθέτει ότι ο λαιμός του ζώου κόβεται με ακρίβεια με αιχμηρό μαχαίρι ώστε να περιορίζεται στο ελάχιστο η ταλαιπωρία του”. Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 3, και το άρθρο 15, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, του ιδίου αυτού κανονισμού, τα ζώα πρέπει να ακινητοποιούνται ατομικά και αποκλειστικά “[κατά τη στιγμή που] το άτομο που είναι επιφορτισμένο με την αναισθητοποίηση ή την αφαίμαξη είναι έτοιμο για την ταχύτερη δυνατή εκτέλεση της εργασίας αυτής”. Τέλος, δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 2, του κανονισμού 1099/2009, “[ό]ταν για τον σκοπό του άρθρου 4, παράγραφος 4, τα ζώα θανατώνονται χωρίς προηγούμενη αναισθητοποίηση, τα άτομα που είναι υπεύθυνα για τη σφαγή διενεργούν συστηματικούς ελέγχους για να εξασφαλίζεται ότι τα ζώα δεν παρουσιάζουν σημεία αισθητηριακής αντίληψης ή ευαισθησίας πριν να ελευθερωθούν από την ακινητοποίηση και δεν παρουσιάζουν ζωτικά σημεία πριν να υποβληθούν σε εκδορά ή ζεμάτισμα”».
(
26
)	Αυτό ισχύει κατά μείζονα λόγο όταν πρόκειται για παρέκκλιση από τον πολύ αυστηρό και σαφή κανόνα του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1099/2009.
(
27
)	Παραδείγματος χάρη, η Επιτροπή, στις παρατηρήσεις που υπέβαλε ενώπιον του Δικαστηρίου, επισήμανε ότι τα στατιστικά στοιχεία για τη σφαγή ζώων στη Φλάνδρα από το 2010 έως το 2016, τα οποία παρουσιάστηκαν κατά τη νομοπαρασκευαστική διαδικασία που οδήγησε στη θέσπιση του προσβαλλόμενου διατάγματος, «φαίνεται να αποτυπώνουν σαφώς ότι μεγάλο ποσοστό του κρέατος που προέρχεται από λατρευτικού τύπου σφαγή, χωρίς αναισθητοποίηση, βρέθηκε πιθανώς στη συνήθη τροφική αλυσίδα, η οποία ασφαλώς δεν υπόκειται σε καμία θρησκευτική “απαίτηση”». Η Επιτροπή επισήμανε επίσης ότι τούτο συμβαίνει για οικονομικούς λόγους, δεδομένου ότι η βιομηχανία σφαγής έχει συμφέρον να διατηρήσει όσο το δυνατόν πιο αόριστο τον τελικό προορισμό του κρέατος που προέρχεται από ζώο που εσφάγη χωρίς αναισθητοποίηση και, επί παραδείγματι, να προσφέρει ορισμένα φθηνότερα μέρη του ζώου στην αγορά του χαλάλ (με τη μορφή λουκάνικων merguez για παράδειγμα), ενώ άλλα, ακριβότερα τμήματα (όπως το φιλέτο) καταλήγουν στη συνήθη διατροφική αλυσίδα. Επιπλέον, κατά την Επιτροπή, κατά κανόνα, περίπου το ήμισυ του σφαγέντος ζώου απορρίπτεται, ως μη ανταποκρινόμενο στις προϋποθέσεις του κρέατος κοσέρ, συνεπώς το κρέας αυτό πιθανότατα θα καταλήξει στη συνήθη διατροφική αλυσίδα.
(
28
)	Οι έννοιες αυτές είναι αόριστες. Εντούτοις, δεν αμφιβάλλω ότι, με την απαίτηση προηγούμενης αναστρέψιμης αναισθητοποίησης των ζώων ή αναισθητοποίησης των βοοειδών μετά την τομή, το προσβαλλόμενο διάταγμα παρέχει ευρύτερη προστασία σε σχέση με αυτή που ορίζεται από το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009 και επομένως εμπίπτει, κατ’ αρχήν, στο πεδίο του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του εν λόγω κανονισμού.
(
29
)	Βλ. χρήση του όρου «σχετικές εργασίες». Θα προσέθετα ότι ο όρος αυτός, που καλύπτει και τον χειρισμό των ζώων κατά τον χρόνο σφαγής είναι πολύ ευρύς και ουδόλως περιορίζεται ή έστω επικεντρώνεται κατά βάση στην «αναισθητοποίηση» των ζώων.
(
30
)	Υπονομεύοντας, έτσι, την πρακτική αποτελεσματικότητα (effet utile) της παρέκκλισης του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009.
(
31
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 57 του κανονισμού 1099/2009, στη οποία αναφέρεται ότι «είναι σκόπιμο να επιτραπεί στα κράτη μέλη κάποια ευελιξία ώστε να διατηρούν ή, σε ορισμένους ειδικούς τομείς, να θεσπίζουν διεξοδικότερους εθνικούς κανόνες». Η υπογράμμιση δική μου.
(
32
)	Επιπλέον, παρά την αξιοσημείωτη προσπάθεια που κατέβαλε ο Φλαμανδός νομοθέτης να συνεκτιμήσει, στο μέτρο του δυνατού, τις απόψεις των μουσουλμανικών και εβραϊκών κοινοτήτων, με την εισαγωγή των εξαιρέσεων από την προηγούμενη αναστρέψιμη αναισθητοποίηση που δεν συνεπάγεται τον θάνατο του ζώου ή από την αναισθητοποίηση μετά την τομή, στην περίπτωση των βοοειδών, από τη δικογραφία ενώπιον του Δικαστηρίου, υπό την επιφύλαξη επαλήθευσης από το αιτούν δικαστήριο, είναι σαφές ότι, για ορισμένους εκπροσώπους των ως άνω κοινοτήτων, η συνεκτίμηση αυτή δεν ευθυγραμμίζεται με τις θεμελιώδεις αρχές των επίμαχων λατρευτικών τύπων.
(
33
)	Και, επομένως, contra legem.
(
34
)	Η αιτιολογική σκέψη 18 του κανονισμού 1099/2009 ορίζει ότι «ο παρών κανονισμός σέβεται το δικαίωμα της ελευθερίας θρησκείας […], όπως αυτό κατοχυρώνεται από το άρθρο 10 του Χάρτη […]».
(
35
)	Και, φυσικά, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. Είναι σαφές ότι ο Ευρωπαίος νομοθέτης δεν προβλέπει πλήρη εναρμόνιση στο συγκεκριμένο ζήτημα.
(
36
)	Από την ενώπιον του Δικαστηρίου δικογραφία προκύπτει ότι πολλά κράτη μέλη ερμήνευσαν τους όρους «ευρύτερη προστασία» ή «αυστηρότεροι εθνικοί κανόνες» υπό την έννοια ότι τους επιτρέπουν την επιβολή επιπρόσθετων τεχνικών απαιτήσεων ως προς τον τρόπο σφαγής των ζώων, και ιδίως της προϋπόθεσης προηγούμενης αναισθητοποίησης ή αναισθητοποίησης μετά την τομή. Εκτιμώ ότι η ευρύτερη προστασία ή ανάλογοι κανόνες μπορούν επίσης να αφορούν μέτρα που δεν ρυθμίζουν ειδικώς τον τρόπο σφαγής των ζώων, αλλά μάλλον μέτρα που σκοπούν να διασφαλίσουν ότι ο αριθμός των ζώων που σφαγιάζονται, σύμφωνα με την παρέκκλιση του άρθρου 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1099/2009, δεν υπερβαίνει το μέτρο που είναι αναγκαίο για την ικανοποίηση των διατροφικών αναγκών ορισμένων θρησκευτικών ομάδων. Συναφώς, δέχομαι ότι υφίσταται κάποια εννοιολογική αλληλοεπικάλυψη μεταξύ του άρθρου 4, παράγραφος 4, και του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1099/2009. Τούτο οφείλεται αναμφισβήτητα στον κάπως αόριστο χαρακτήρα της πρώτης από τις εν λόγω διατάξεις. Αναμφίβολα, όμως, η ουσία των τελετουργικών αυτών τύπων –οι οποίοι, για πολλούς πιστούς τόσο του εβραϊκού όσο και του μουσουλμανικού θρησκεύματος, αποτελούν ουσιώδες στοιχείο της θρησκευτικής τους παράδοσης και εμπειρίας– πρέπει να προστατεύεται στο πλαίσιο του κανονισμού 1099/2009, όπως ερμηνεύεται με αναφορά στο άρθρο 10, παράγραφος 1, του Χάρτη.
(
37
)	Στο σημείο 69 των παρουσών προτάσεων σκιαγραφήθηκαν παραδείγματα τέτοιων τεχνικών μέτρων. Η επισήμανση των επίμαχων προϊόντων, για τη σαφή ενημέρωση των καταναλωτών σχετικά με την προέλευση του κρέατος από ζώο που δεν αναισθητοποιήθηκε, θα μπορούσε επίσης να συνιστά επιθυμητή νομοθετική αλλαγή. Η επισήμανση ότι το κρέας είναι κοσέρ ή χαλάλ απευθύνεται μόνο σε ορισμένες θρησκευτικές ομάδες και όχι σε όλους τους καταναλωτές των ζωικών προϊόντων και, ως εκ τούτου, φρονώ ότι δεν επαρκεί για τον σκοπό αυτό. Βλ. σημεία 80 και 81 των παρουσών προτάσεων.
(
38
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές, την τροποποίηση των κανονισμών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 1924/2006 και (ΕΚ) αριθ. 1925/2006 και την κατάργηση της οδηγίας 87/250/ΕΟΚ της Επιτροπής, της οδηγίας 90/496/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της οδηγίας 1999/10/ΕΚ της Επιτροπής, της οδηγίας 2000/13/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, των οδηγιών της Επιτροπής 2002/67/ΕΚ και 2008/5/ΕΚ και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 608/2004 της Επιτροπής (ΕΕ 2011, L 304, σ. 18), το οποίο ορίζει ότι «με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα επιδιώκεται υψηλό επίπεδο προστασίας της υγείας και των συμφερόντων των καταναλωτών, αυτή αποτελεί δε τη βάση για να επιλέγουν οι τελικοί καταναλωτές ενήμεροι και να κάνουν ασφαλή χρήση των τροφίμων, με ιδιαίτερη έμφαση στους υγειονομικούς, οικονομικούς, περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και δεοντολογικούς παράγοντες». Η υπογράμμιση δική μου. Ο ρόλος των δεοντολογικών προβληματισμών στην επισήμανση των τροφίμων δυνάμει του κανονισμού 1169/2011 εξετάστηκε από το Δικαστήριο στην απόφασή του της 12ης Νοεμβρίου 2019, Organisation juive européenne και Vignoble Psagot (C‑363/18, EU:C:2019:954), καθώς και από εμένα, στις προτάσεις μου για την εν λόγω υπόθεση (C‑363/18, EU:C:2019:494).
(
39
)	Τόσο των ατόμων των οποίων η θρησκεία επιτάσσει τη λατρευτικού τύπου σφαγή όσο και εκείνων οι οποίοι έχουν θρησκευτικές, συνειδησιακές ή ηθικές ενστάσεις ως προς τη σφαγή ζώων χωρίς αναισθητοποίηση.
(
40
)	Με την μειοψηφούσα γνώμη τους στην υπόθεση Cha’are Shalom Ve Tsedek κατά Γαλλίας (απόφαση του ΕΔΔΑ της 20ής Ιουνίου 2000, CE:ECHR:2000:0627JUD002741795), οι δικαστές N. Bratza, M. Fischbach, P. Thomassen, M. Tsatsa‑Nikolovska, T. Panţîru, E. Levits και K. Traja υποστήριξαν ότι το γεγονός και μόνον ότι είχε δοθεί ήδη άδεια διενέργειας λατρευτικού τύπου σφαγής σε μια θρησκευτική οργάνωση δεν απαλλάσσει τις γαλλικές αρχές από την υποχρέωση προσεκτικής εξέτασης οποιασδήποτε νέας αίτησης εκ μέρους άλλων θρησκευτικών οργανώσεων που ασπάζονται την ίδια πίστη. Εκτίμησαν ότι η άρνηση χορήγησης άδειας στην αιτούσα οργάνωση, ενώ τέτοια άδεια είχε ήδη δοθεί σε άλλη οργάνωση, με αποτέλεσμα να επιφυλάσσεται στην τελευταία το αποκλειστικό δικαίωμα έγκρισης λατρευτικού τύπου σφαγών, ισοδυναμούσε με παράλειψη διασφάλισης της θρησκευτικής πολυφωνίας ή της αναλογικότητας μεταξύ των χρησιμοποιούμενων μέσων και του επιδιωκόμενου σκοπού. Επιπλέον, το γεγονός ότι ήταν δυνατή η εισαγωγή κρέατος «glatt» (το σφαγέν ζώο δεν πρέπει να είναι ακάθαρτο) από το Βέλγιο στη Γαλλία, κατά την άποψή τους, δεν οδηγούσε στο συμπέρασμα ότι δεν υφίσταται προσβολή του δικαιώματος άσκησης της θρησκείας μέσω της τέλεσης λατρευτικού τύπου σφαγής. Έκριναν ότι η δυνατότητα προμήθειας τέτοιου κρέατος με άλλα μέσα δεν ασκεί επιρροή στην εκτίμηση του αντικτύπου μίας πράξης ή παράλειψης του κράτους που αποσκοπεί στον περιορισμό της άσκησης του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας.