Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΡΑΝΤΟΥ
της 5ης Ιουνίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑743/23
A
κατά
GKV-Spitzenverband,
παρισταμένης της
Moguntia Food Group AG
[αίτηση του Landessozialgericht für das Saarland (ανωτέρου δικαστηρίου διαφορών κοινωνικής ασφαλίσεως του ομόσπονδου κράτους του Σάαρ, Γερμανία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Διακινούμενοι εργαζόμενοι – Κοινωνική ασφάλιση – Εφαρμοστέα νομοθεσία – Κανονισμός (ΕΚ) 883/2004 – Άρθρο 13, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ και στοιχείο βʹ,
σημείο i – Κανονισμός (ΕΚ)
987/2009 – Άρθρο 14, παράγραφος 8 – Συμφωνία για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των κρατών μελών της, αφενός, και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας, αφετέρου – Παράρτημα II – Άρθρο 1, παράγραφος 2 – Πρόσωπο το οποίο ασκεί κανονικά και ταυτόχρονα μισθωτή δραστηριότητα στη Γερμανία, στην Ελβετία και, κατά το μεγαλύτερο ποσοτικά μέρος, σε τρίτα κράτη – Κριτήρια σύνδεσης – Έννοια του όρου “ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας” – Συνεκτίμηση των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε τρίτα κράτη – Εφαρμογή της νομοθεσίας του κράτους μέλους στο οποίο βρίσκεται η έδρα του εργοδότη»
I.      Εισαγωγή
1.        Ο A (στο εξής: προσφεύγων), ο οποίος κατοικούσε στη Γερμανία, όπου εργαζόταν κανονικά επί 10,5 ημέρες ανά τρίμηνο, προσελήφθη από την εταιρία Moguntia Food Group AG, η οποία εδρεύει στην Ελβετία. Ο προσφεύγων εργαζόταν επίσης κανονικά επί 10,5 ημέρες ανά τρίμηνο στο εν λόγω κράτος, ενώ ασκούσε το μεγαλύτερο ποσοτικά μέρος της εργασίας του σε άλλα τρίτα κράτη πλην της Ελβετικής Συνομοσπονδίας.
2.        Στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως εγείρεται το ζήτημα του καθορισμού της εφαρμοστέας στην περίπτωση του προσφεύγοντος νομοθεσίας κοινωνικής ασφάλισης. Σχετικά με το ζήτημα αυτό, πρέπει άραγε να ληφθούν υπόψη οι ασκούμενες σε τρίτα κράτη δραστηριότητες προκειμένου να κριθεί αν ο προσφεύγων ασκούσε «ουσιώδες μέρος» της μισθωτής δραστηριότητάς του στο κράτος μέλος κατοικίας, κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΚ) 883/2004 (2), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 465/2012 (3) (στο εξής: κανονισμός 883/2004), και του άρθρου 14, παράγραφος 8, του κανονισμού (ΕΚ) 987/2009 (4), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 465/2012 (στο εξής: κανονισμός 987/2009); Αυτό είναι, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα που θέτει το Landessozialgericht für das Saarland (ανώτερο δικαστήριο διαφορών κοινωνικής ασφαλίσεως του ομόσπονδου κράτους του Σάαρ, Γερμανία).
3.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του προσφεύγοντος και του Spitzenverband Bund der Krankenkassen (στο εξής: GKV-Spitzenverband), ο οποίος είναι ο γερμανικός φορέας που έχει ορισθεί ως αρμόδιος για τον προσδιορισμό της εφαρμοστέας νομοθεσίας κοινωνικής ασφάλισης σε περίπτωση κατά την οποία η δραστηριότητα ασκείται κανονικά σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη, σχετικά με την απόφαση του εν λόγω φορέα κατά την οποία εφαρμοστέα στη σχέση εργασίας μεταξύ του προσφεύγοντος και της Moguntia Food Group ήταν η γερμανική νομοθεσία.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το διεθνές δίκαιο
4.        Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τα κράτη μέλη της, αφενός, και η Ελβετική Συνομοσπονδία, αφετέρου, υπέγραψαν στις 21 Ιουνίου 1999 επτά συμφωνίες, μεταξύ των οποίων καταλέγεται και η Συμφωνία για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων (5). Με την απόφαση 2002/309/ΕΚ (6), οι εν λόγω επτά συμφωνίες εγκρίθηκαν εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και τέθηκαν σε ισχύ την 1η Ιουνίου 2002.
5.        Κατά το προοίμιο της εν λόγω Συμφωνίας για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση 1/2012 (7) (στο εξής: ΣΕΚΠ), τα συμβαλλόμενα μέρη είναι «αποφασισμένα να εφαρμόσουν την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων στις επικράτειές τους, βάσει των διατάξεων που ισχύουν επί του θέματος στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα».
6.        Το άρθρο 8 της ΣΕΚΠ, το οποίο φέρει τον τίτλο «Συντονισμός των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης», ορίζει στο στοιχείο βʹ τα εξής:
«Τα συμβαλλόμενα μέρη ρυθμίζουν, σύμφωνα με το παράρτημα ΙΙ, τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης με στόχο να εξασφαλίσουν ιδίως:
[…]
β)      τον καθορισμό της εφαρμοστέας νομοθεσίας.»
7.        Το παράρτημα II της ΣΕΚΠ, το οποίο φέρει τον τίτλο «Συντονισμός των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης», προβλέπει στο άρθρο 1 τα ακόλουθα:
«1.      Τα συμβαλλόμενα μέρη συμφωνούν να εφαρμόζουν μεταξύ τους, όσον αφορά τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, τις νομικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις οποίες γίνεται αναφορά στο τμήμα Α του παρόντος παραρτήματος και όπως αυτές τροποποιήθηκαν από το τμήμα Α του παρόντος παραρτήματος ή κανόνες ισοδύναμους με αυτές τις πράξεις.
2.      Ο όρος “κράτος(-η) μέλος(-η)” που περιλαμβάνεται στις νομικές πράξεις που αναφέρονται στο τμήμα Α του παρόντος παραρτήματος θεωρείται ότι, πέραν των κρατών που καλύπτονται από τις σχετικές νομικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, περιλαμβάνει και την Ελβετία.»
8.        Στο τμήμα A του εν λόγω παραρτήματος, το οποίο φέρει τον τίτλο «Νομικές πράξεις αναφερόμενες σε», μνημονεύονται οι κανονισμοί 883/2004 και 987/2009, όπως είχαν τροποποιηθεί.
Β.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Ο κανονισμός 883/2004
9.        Το άρθρο 1 του κανονισμού 883/2004, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», ορίζει στο στοιχείο αʹ τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, νοούνται ως:
α)      “μισθωτή δραστηριότητα”: η δραστηριότητα ή η ισοδύναμη κατάσταση την οποία θεωρεί ως τέτοια η νομοθεσία κοινωνικής ασφάλειας του κράτους μέλους στο οποίο ασκείται η εν λόγω δραστηριότητα ή υφίσταται η ισοδύναμη κατάσταση».
10.      Στον πρώτο τίτλο του εν λόγω κανονισμού, ο οποίος επιγράφεται «Γενικές διατάξεις», περιλαμβάνεται το άρθρο 2, το οποίο φέρει τον τίτλο «Προσωπικό πεδίο εφαρμογής» και ορίζει στην παράγραφο 1 τα ακόλουθα:
«Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται στους υπηκόους κράτους μέλους, τους ανιθαγενείς και τους πρόσφυγες που κατοικούν σε κράτος μέλος και υπάγονται ή είχαν υπαχθεί στη νομοθεσία ενός ή περισσότερων κρατών μελών καθώς και στα μέλη της οικογένειάς τους και στους επιζώντες τους.»
11.      Ο τίτλος II του εν λόγω κανονισμού, ο οποίος επιγράφεται «Προσδιορισμός της εφαρμοστέας νομοθεσίας», περιλαμβάνει τα άρθρα 11 έως 16. Το άρθρο 11 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενικοί κανόνες», ορίζει στις παραγράφους 1 και 3 τα εξής:
«1.      Τα πρόσωπα στα οποία εφαρμόζεται ο παρών κανονισμός υπάγονται στη νομοθεσία ενός και μόνον κράτους μέλους. Η νομοθεσία αυτή προσδιορίζεται σύμφωνα με τον παρόντα τίτλο.
[…]
3.      Με την επιφύλαξη των άρθρων 12 έως 16:
α)      το πρόσωπο που ασκεί μισθωτή ή μη μισθωτή δραστηριότητα σε κράτος μέλος υπάγεται στη νομοθεσία του εν λόγω κράτους μέλους·
[…]».
12.      Κατά το άρθρο 13 του κανονισμού 883/2004, το οποίο φέρει τον τίτλο «Άσκηση δραστηριοτήτων σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη»:
«1.      Το πρόσωπο που ασκεί κανονικά μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη υπάγεται:
α)      στη νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας εφόσον ασκεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας στο εν λόγω κράτος μέλος· ή
β)      εφόσον δεν ασκεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας στο κράτος μέλος κατοικίας:
i)      στη νομοθεσία του κράτους μέλους στο οποίο ευρίσκεται η έδρα ή ο τόπος δραστηριοτήτων της επιχείρησης ή του εργοδότη, εάν απασχολείται από μία επιχείρηση ή έναν εργοδότη· ή
[…]
2.      Το πρόσωπο που ασκεί κανονικά μη μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη υπάγεται:
α)      στη νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας, εάν ασκεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητάς του σε αυτό·
ή
β)      στη νομοθεσία του κράτους μέλους στο οποίο ευρίσκεται το κέντρο των συμφερόντων των δραστηριοτήτων του, εάν δεν κατοικεί σε ένα από τα κράτη μέλη στα οποία ασκεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητάς του.
[…]
4.      Το πρόσωπο που απασχολείται ως δημόσιος υπάλληλος σε ένα κράτος μέλος και το οποίο ασκεί μισθωτή ή/και μη μισθωτή δραστηριότητα σε ένα ή περισσότερα άλλα κράτη μέλη, υπάγεται στη νομοθεσία του κράτους μέλους στο οποίο ανήκει η υπηρεσία που τον απασχολεί.
[…]»
2.      Ο κανονισμός 987/2009
13.      Ο τίτλος II του κανονισμού 987/2009, ο οποίος επιγράφεται «Καθορισμός της εφαρμοστέας νομοθεσίας», περιλαμβάνει τα άρθρα 14 έως 21 του κανονισμού. Το άρθρο 14 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διευκρινίσεις σχετικά με τα άρθρα 12 και 13 του [κανονισμού 883/2004]», προβλέπει στις παραγράφους 8, 9 και 11 τα εξής:
«8.      Για την εφαρμογή του άρθρου 13
παράγραφοι 1 και 2 του [κανονισμού 883/2004], ως “ουσιώδες μέρος μιας μισθωτής ή μη μισθωτής δραστηριότητας” που ασκείται σε κράτος μέλος, νοείται ότι ασκείται εκεί ένα ποσοτικά σημαντικό μέρος του συνόλου των δραστηριοτήτων του μισθωτού ή μη μισθωτού, χωρίς να πρόκειται απαραιτήτως για το μείζον μέρος αυτών των δραστηριοτήτων.
Για να καθορισθεί εάν ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας ασκείται σε ένα κράτος μέλος, λαμβάνονται υπόψη τα ακόλουθα ενδεικτικά κριτήρια:
α)      σε περίπτωση μισθωτής δραστηριότητας, ο χρόνος εργασίας ή/και η αμοιβή και
β)      σε περίπτωση μη μισθωτής δραστηριότητας, ο κύκλος εργασιών, ο χρόνος εργασίας, ο αριθμός των παρεχόμενων υπηρεσιών ή/και το εισόδημα.
Στο πλαίσιο συνολικής αξιολόγησης, λιγότερο από το 25 % των προαναφερόμενων κριτηρίων αποτελούν δείκτη ότι σημαντικό μέρος των δραστηριοτήτων δεν ασκείται στο σχετικό κράτος μέλος.
9.      Για την εφαρμογή του άρθρου 13
παράγραφος 2
στοιχείο β) του [κανονισμού 883/2004], το “κέντρο των συμφερόντων” των δραστηριοτήτων ενός μη μισθωτού καθορίζεται λαμβάνοντας υπόψη όλα τα στοιχεία τα οποία συνθέτουν τις επαγγελματικές του δραστηριότητες, και ιδίως τον τόπο στον οποίο βρίσκεται η σταθερή και μόνιμη έδρα των δραστηριοτήτων του εν λόγω προσώπου, το συνήθη χαρακτήρα ή τη διάρκεια των ασκουμένων δραστηριοτήτων, τον αριθμό των παρεχόμενων υπηρεσιών, καθώς επίσης τη βούληση του εν λόγω προσώπου, όπως αυτή προκύπτει από τις εν γένει περιστάσεις.
[…]
11.      Εάν ένα πρόσωπο ασκεί τη μισθωτή δραστηριότητά του σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη για λογαριασμό εργοδότη εγκατεστημένου εκτός της επικράτειας της Ένωσης, και αν αυτό το πρόσωπο κατοικεί σε κράτος μέλος χωρίς να ασκεί εκεί ουσιώδη δραστηριότητα, υπόκειται στη νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας.»
III. Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
14.      Ο προσφεύγων, ο οποίος ήταν κάτοικος Γερμανίας, προσελήφθη ως τεχνικός τροφίμων από την εταιρία Moguntia Food Group, η οποία είναι εγκατεστημένη στην Ελβετία, προκειμένου να ασκήσει δραστηριότητα τεχνολόγου εξαγωγών, κατά τη χρονική περίοδο από την 1η Δεκεμβρίου 2015 έως την 31η Δεκεμβρίου 2020. Η εν λόγω δραστηριότητα συνίστατο στην πραγματοποίηση επισκέψεων σε εγκαταστάσεις πελατών και στην παροχή συμβουλών προς αυτούς, καθώς και στη διοργάνωση προγραμμάτων κατάρτισης, σεμιναρίων και δοκιμών γευσιγνωσίας. Ο προσφεύγων εργαζόταν συνήθως 10,5 ημέρες ανά τρίμηνο στην Ελβετία, 10,5 ημέρες ανά τρίμηνο στη Γερμανία, υπό καθεστώς τηλεργασίας στην οικία του, και, κατά το μεγαλύτερο ποσοτικά μέρος της εργασίας του, σε τρίτα κράτη, στα οποία ήταν κυρίως εγκατεστημένοι οι πελάτες του, ήτοι στη Λευκορωσία, στο Ιράν, στη Μολδαβία, στη Ρωσία και στην Ουκρανία. Λάμβανε τις μηνιαίες αποδοχές του ενιαία και χωρίς αναλογική κατανομή βάσει του τόπου άσκησης της δραστηριότητάς του.
15.      Στις 19 Νοεμβρίου 2015 ο προσφεύγων απευθύνθηκε στον GKV-Spitzenverband, ο οποίος είναι, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 16, παράγραφος 2, του κανονισμού 987/2009 (8), ο φορέας του τόπου κατοικίας που έχει ορισθεί ως αρμόδιος για τον προσδιορισμό της εφαρμοστέας νομοθεσίας σε περίπτωση κατά την οποία η επαγγελματική δραστηριότητα του ενδιαφερομένου ασκείται κανονικά σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη, αναφέροντας ότι εργαζόταν για λογαριασμό της Moguntia Food Group και ότι ασκούσε τη δραστηριότητά του κατά ποσοστό μικρότερο του 25 % στη Γερμανία. Την 1η Δεκεμβρίου 2015 ο προσφεύγων υπήχθη σε ασφάλιση ασθενείας στην Ελβετία εγγραφόμενος σε φορέα παροχής υγειονομικής περίθαλψης. Στις 16 Δεκεμβρίου 2015 τού χορηγήθηκε άδεια μεθοριακής εργασίας για την Ελβετία. Με έγγραφο της 22ας Φεβρουαρίου 2016, ο Amt für Sozialbeiträge des Kantons Basel-Stadt (οργανισμός κοινωνικής ασφάλισης του καντονίου της Βασιλείας, Ελβετία) ενημέρωσε τον προσφεύγοντα ότι είχε παραλάβει το δικαιολογητικό περί ασφαλίσεως ασθενείας και ότι είχε λάβει γνώση του γεγονότος ότι αυτός είχε υπαχθεί στην υποχρεωτική εκ του νόμου ασφάλιση στην Ελβετία η οποία προβλέπεται από τον Bundesgesetz über die Krankenversicherung (ελβετικό ομοσπονδιακό νόμο περί ασφαλίσεως ασθενείας), της 18ης Μαρτίου 1994. Επιπλέον, ο εν λόγω οργανισμός επισήμανε ότι, κατ’ αρχήν, δεν ήταν πλέον δυνατή η υπαγωγή του σε άλλη υποχρεωτική ή ιδιωτική ασφάλιση στην αλλοδαπή.
16.      Με απόφαση της 18ης Αυγούστου 2016 (στο εξής: απόφαση της 18ης Αυγούστου 2016), ο GKV-Spitzenverband έκρινε, βάσει του άρθρου 13 του κανονισμού 883/2004, ότι εφαρμοστέα στην περίπτωση του προσφεύγοντος νομοθεσία, για τη χρονική περίοδο από την 1η Δεκεμβρίου 2015 έως την 30ή Νοεμβρίου 2020, ήταν η γερμανική νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης και του χορήγησε το σχετικό πιστοποιητικό Α1, σύμφωνα με το άρθρο 19, παράγραφος 2, του κανονισμού 987/2009 (9). Στην εν λόγω απόφαση μνημονευόταν ότι ο προσφεύγων ασκούσε συνήθως τη μισθωτή δραστηριότητά του σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη και ότι πραγματοποιούσε ουσιώδες μέρος των δραστηριοτήτων του στο κράτος μέλος κατοικίας του, ήτοι στη Γερμανία. Η εν λόγω απόφαση, συνοδευόμενη και από το πιστοποιητικό Α1, κοινοποιήθηκε στη Moguntia Food Group και στον Bundesamt für Sozialversicherungen (ομοσπονδιακό οργανισμό κοινωνικών ασφαλίσεων, Ελβετία) καθώς και, προς τον σκοπό ελέγχου των εισφορών, στο οικείο γερμανικό ταμείο ασφάλισης ασθενείας και στο γερμανικό σύστημα υποχρεωτικής ασφάλισης ατυχημάτων.
17.      Με απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2020, ο GKV-Spitzenverband απέρριψε τη διοικητική ένσταση που είχε υποβάλει ο προσφεύγων κατά της αποφάσεως της 18ης Αυγούστου 2016, επισημαίνοντας, μεταξύ άλλων, ότι οι κανονισμοί 883/2004 και 987/2009 είχαν εφαρμογή στα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υποθέσεως και ότι, λαμβανομένου υπόψη του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής των εν λόγω κανονισμών, έπρεπε να ληφθούν υπόψη μόνο τα χρονικά διαστήματα εργασίας του προσφεύγοντος στη Γερμανία και στην Ελβετία, στοιχείο το οποίο είχε ως συνέπεια να θεωρείται ότι ο προσφεύγων ασκούσε ουσιώδες μέρος των δραστηριοτήτων του στο κράτος μέλος κατοικίας του. Στις 28 Δεκεμβρίου 2020, ο προσφεύγων άσκησε προσφυγή κατά της προμνημονευθείσας αποφάσεως της 18ης Δεκεμβρίου 2020 ενώπιον του Sozialgericht für das Saarland (δικαστηρίου διαφορών κοινωνικής ασφαλίσεως του ομόσπονδου κράτους του Σάαρ, Γερμανία) υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν ασκούσε ουσιώδες μέρος της δραστηριότητάς του στο κράτος μέλος κατοικίας του, έπρεπε να ληφθεί υπόψη η μισθωτή δραστηριότητά του στο σύνολό της και, ως εκ τούτου, να ληφθούν υπόψη και οι δραστηριότητές του σε τρίτα κράτη. Με απόφαση της 4ης Αυγούστου 2022, το ως άνω δικαστήριο ακύρωσε την απόφαση της 18ης Αυγούστου 2016 και υποχρέωσε τον GKV-Spitzenverband να διαπιστώσει ότι, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 13 του κανονισμού 883/2004, ερμηνευόμενου σε συνδυασμό με το άρθρο 16 του κανονισμού 987/2009, εφαρμοστέα στη μισθωτή δραστηριότητα που ασκούσε ο προσφεύγων στη Moguntia Food Group ήταν η ελβετική νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης. Επ’ αυτού, το εν λόγω δικαστήριο επισήμανε, μεταξύ άλλων, ότι ο προσφεύγων εργαζόταν μόνο 10,5 ημέρες ανά τρίμηνο στη Γερμανία, ήτοι μόλις το ένα έκτο του τριμηναίου χρόνου εργασίας του, και ότι το χρονικό αυτό διάστημα δεν μπορούσε να θεωρηθεί ως «ουσιώδες μέρος» της δραστηριότητάς του, κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004 και του άρθρου 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009. Κατά την εκτίμηση του ίδιου δικαστηρίου, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί υπέρ της συγκεκριμένης ερμηνείας στην απόφαση INAIL και
INPS (10).
18.      Στις 6 Σεπτεμβρίου 2022 ο GKV-Spitzenverband άσκησε έφεση κατά της ως άνω αποφάσεως ενώπιον του Landessozialgericht für das Saarland (ανωτέρου δικαστηρίου διαφορών κοινωνικής ασφαλίσεως του ομόσπονδου κράτους του Σάαρ), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, ζητώντας την εξαφάνισή της, μεταξύ άλλων, για τον λόγο ότι ο καθορισμός της εφαρμοστέας νομοθεσίας αφορά αποκλειστικώς τις ασκούμενες δραστηριότητες στο πλαίσιο του πεδίου εφαρμογής των κανονισμών 883/2004 και 987/2009 και διότι, εάν, στο πλαίσιο του άρθρου 13 του εν λόγω πρώτου κανονισμού, βούληση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να λαμβάνονται υπόψη οι δραστηριότητες που ασκούνται σε τρίτα κράτη, τότε θα είχαν θεσπισθεί κανόνες προς τούτο. Επιπλέον, η απόφαση INAIL και INPS δεν ασκεί εν προκειμένω επιρροή, διότι αφορά την ιδιαίτερη περίπτωση του ιπτάμενου προσωπικού, ενώ δεν αναφέρει ότι οι ενδιαφερόμενοι ασκούσαν δραστηριότητα σε κράτος στο οποίο δεν εφαρμόζεται ο κανονισμός 883/2004.
19.      Το αιτούν δικαστήριο τονίζει ότι το ζήτημα του προσδιορισμού του κράτους μέλους στο οποίο είχε υποχρέωση υπαγωγής στην ασφάλιση ασθενείας ο προσφεύγων κατά τη διάρκεια της επίμαχης περιόδου εξαρτάται από την ορθή ερμηνεία του άρθρου 13 του κανονισμού 883/2004 και του άρθρου 14 του κανονισμού 987/2009. Δεδομένου ότι ο προσφεύγων λάμβανε τις μηνιαίες αποδοχές του ενιαία και χωρίς αναλογική κατανομή βάσει του τόπου άσκησης των δραστηριοτήτων του, από αυτές δεν προκύπτει καμία ένδειξη περί του ότι ασκούσε ουσιώδες μέρος των δραστηριοτήτων του στη Γερμανία. Επομένως, καθοριστική σημασία έχει ο χρόνος εργασίας του, σχετικώς δε ο προσφεύγων, επί συνόλου περίπου 65 ημερών εργασίας ανά τρίμηνο, εργαζόταν 10,5 ημέρες (περίπου το 16 % του χρόνου εργασίας του) στη Γερμανία, όπου και κατοικεί, άλλες 10,5 ημέρες (δηλαδή κατά το ίδιο ποσοστό) στην Ελβετία και τις υπόλοιπες ημέρες σε τρίτα κράτη (ήτοι περίπου το 68 % του χρόνου εργασίας του).
20.      Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι, σε περίπτωση που πρέπει να ληφθεί υπόψη ως βάση υπολογισμού ο συνολικός χρόνος εργασίας του προσφεύγοντος, ήτοι να συνυπολογιστούν οι δραστηριότητές του σε τρίτα κράτη, θα πρέπει να απορρίψει την έφεση του GKV-Spitzenverband. Συγκεκριμένα, σε τέτοια περίπτωση, το μέρος της ασκούμενης στη Γερμανία μισθωτής δραστηριότητας του προσφεύγοντος
είναι λιγότερο από 25 % του χρόνου εργασίας του και, επομένως, δεν αποτελεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητάς του, κατά την έννοια του άρθρου 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009, με συνέπεια να καθίσταται εφαρμοστέα στην περίπτωσή του η ελβετική νομοθεσία. Σε αυτήν την περίπτωση, ο προσφεύγων μπορεί επίσης να ζητήσει από τον GKV-Spitzenverband να διαπιστώσει ότι η νομοθεσία αυτή είναι εφαρμοστέα, σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, του εν λόγω κανονισμού. Αντιθέτως, σε περίπτωση κατά την οποία πρέπει να ληφθεί υπόψη μόνον η δραστηριότητα που ασκεί ο προσφεύγων στα κράτη μέλη, το μέρος της δραστηριότητάς του στη Γερμανία ανέρχεται σε ποσοστό 50 % του χρόνου εργασίας του και, επομένως, αποτελεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητάς του, με συνέπεια αυτός να υπάγεται στη γερμανική νομοθεσία.
21.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη αποφανθεί με σαφήνεια επί του ζητήματος εάν, προκειμένου να κριθεί αν ουσιώδες μέρος των δραστηριοτήτων ασκείται στο κράτος μέλος κατοικίας, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ως βάση υπολογισμού το σύνολο των δραστηριοτήτων αυτών, περιλαμβανομένων εκείνων που ασκούνται σε τρίτα κράτη. Ειδικότερα, η απόφαση
INAIL και INPS καθώς και δύο αποφάσεις που μνημονεύει ο GKV-Spitzenverband, συγκεκριμένα δε οι αποφάσεις Inspecteur van de Belastingdienst (11) και Finanzamt Österreich (Οικογενειακά επιδόματα για εργαζόμενους σε αναπτυξιακά προγράμματα) (12), αφορούν περιπτώσεις διαφορετικές από την επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση.
22.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Landessozialgericht für das Saarland (ανώτερο δικαστήριο διαφορών κοινωνικής ασφαλίσεως του ομόσπονδου κράτους του Σάαρ) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 13, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004 σε συνδυασμό με το άρθρο 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009 την έννοια ότι, προκειμένου να κριθεί αν ασκείται ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας σε κράτος μέλος, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των δραστηριοτήτων του εργαζομένου, συμπεριλαμβανομένων των δραστηριοτήτων του σε τρίτες χώρες;
2)      Ή έχει το άρθρο 13, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004 σε συνδυασμό με το άρθρο 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009 την έννοια ότι, προκειμένου να κριθεί αν ασκείται ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας σε κράτος μέλος, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη μόνον οι δραστηριότητες που ασκεί ο εργαζόμενος σε κράτη μέλη;»
23.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν στο Δικαστήριο ο προσφεύγων, ο GKV-Spitzenverband, η Moguntia Food Group, η Γερμανική και η Βελγική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία, καθώς και Γαλλική Κυβέρνηση, ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση η οποία διεξήχθη στις 5 Μαρτίου 2025.
IV.    Ανάλυση
24.      Με τα δύο προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 13, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009, έχει την έννοια ότι, προκειμένου να κριθεί αν ένα πρόσωπο το οποίο ασκεί κανονικά μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη υπάγεται στη νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης του κράτους μέλους κατοικίας του, ο όρος «ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας», κατά τις εν λόγω διατάξεις, συνεπάγεται ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των δραστηριοτήτων του συγκεκριμένου προσώπου, περιλαμβανομένων εκείνων που ασκούνται σε τρίτα κράτη, ή μόνον οι δραστηριότητες τις οποίες ασκεί το εν λόγω πρόσωπο στα κράτη μέλη.
25.      Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζω ότι οι διατάξεις του τίτλου II του κανονισμού 883/2004, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται το άρθρο 13, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, αποτελούν, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, πλήρες και ομοιόμορφο σύστημα κανόνων σύγκρουσης νόμων. Συγκεκριμένα, σκοπός των εν λόγω διατάξεων δεν είναι μόνον η αποφυγή της ταυτόχρονης εφαρμογής περισσότερων εθνικών νομοθεσιών και των εντεύθεν δυνάμενων να προκύψουν περιπλοκών, αλλά και η αποφυγή του ενδεχομένου τα εμπίπτοντα στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού αυτού πρόσωπα να στερούνται προστασίας σε θέματα κοινωνικής ασφάλισης λόγω έλλειψης οποιασδήποτε εφαρμοστέας επ’ αυτών νομοθεσίας. Επομένως, οσάκις ένα πρόσωπο εμπίπτει στο προσωπικό πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 883/2004, όπως αυτό ορίζεται στο άρθρο 2 του εν λόγω κανονισμού, ισχύει κατ’ αρχήν ο προβλεπόμενος στο άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού κανόνας της εφαρμογής μίας μόνον εθνικής νομοθεσίας, η δε εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία καθορίζεται σύμφωνα με τις διατάξεις του τίτλου ΙΙ του κανονισμού 883/2004. Προς τούτο, το άρθρο 11, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, του ως άνω κανονισμού καθιερώνει την αρχή ότι ο ασκών μισθωτή δραστηριότητα στο έδαφος κράτους μέλους υπάγεται στη νομοθεσία του κράτους αυτού. Η αρχή αυτή, όμως, διατυπώνεται «[μ]ε την επιφύλαξη των άρθρων 12 έως 16» του εν λόγω κανονισμού. Πράγματι, σε ορισμένες ιδιαίτερες περιπτώσεις, η ανεπιφύλακτη εφαρμογή του γενικού κανόνα του άρθρου 11, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού θα ενείχε τον κίνδυνο να μην αποτρέψει, αλλά αντιθέτως να δημιουργήσει, τόσο για τον εργαζόμενο όσο και για τον εργοδότη και τους οργανισμούς κοινωνικής ασφάλισης, διοικητικές περιπλοκές δυνάμενες να έχουν ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση άσκησης του δικαιώματος της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων τα οποία αφορά ο κανονισμός 883/2004 (13).
26.      Μεταξύ των ιδιαίτερων αυτών περιπτώσεων καταλέγεται και εκείνη του άρθρου 13, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ και στοιχείο βʹ, σημείο i, του εν λόγω κανονισμού, κατά την οποία το πρόσωπο που ασκεί κανονικά μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη υπάγεται στη νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας εφόσον ασκεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητάς του στο εν λόγω κράτος μέλος ή, εφόσον δεν ασκεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας στο κράτος μέλος κατοικίας, στη νομοθεσία του κράτους μέλους στο οποίο βρίσκεται η έδρα ή ο τόπος δραστηριοτήτων της επιχείρησης ή του εργοδότη, εάν απασχολείται από μία επιχείρηση ή έναν εργοδότη. Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει, επ’ αυτού, ότι ένα πρόσωπο μπορεί να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω άρθρου 13 μόνον υπό την προϋπόθεση ότι ασκεί συνήθως σημαντικές δραστηριότητες στο έδαφος δύο ή περισσότερων κρατών μελών (14).
27.      Το άρθρο 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009 ορίζει ότι, για την εφαρμογή του άρθρου 13, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 883/2004, ως «ουσιώδες μέρος» μιας μισθωτής ή μη μισθωτής δραστηριότητας που ασκείται σε κράτος μέλος νοείται η εντός αυτού άσκηση «ποσοτικά σημαντικού» μέρους του συνόλου των δραστηριοτήτων του μισθωτού ή μη μισθωτού, χωρίς να πρόκειται απαραιτήτως για το μείζον μέρος των δραστηριοτήτων αυτών. Στο εν λόγω άρθρο 14, παράγραφος 8, διευκρινίζεται ότι, για να κριθεί εάν ασκείται ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας σε ένα κράτος μέλος, λαμβάνονται υπόψη, σε περίπτωση μισθωτής δραστηριότητας, ενδεικτικά κριτήρια τα οποία συνίστανται στον χρόνο εργασίας ή/και στην αμοιβή, και ότι, στο πλαίσιο συνολικής εκτίμησης,
το γεγονός ότι τα κριτήρια αυτά πληρούνται κατά ποσοστό μικρότερο του 25 % αποτελεί ένδειξη ότι δεν ασκείται σημαντικό μέρος των δραστηριοτήτων στο οικείο κράτος μέλος.
28.      Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, κατά το χρονικό διάστημα από την 1η Δεκεμβρίου 2015 έως την 31η Δεκεμβρίου 2020, ο προσφεύγων κατοικούσε στη Γερμανία και εργαζόταν συνήθως 10,5 ημέρες ανά τρίμηνο στο εν λόγω κράτος μέλος, υπό καθεστώς τηλεργασίας στην οικία του, 10,5 ημέρες ανά τρίμηνο στην Ελβετία, όπου βρισκόταν η έδρα του εργοδότη του, και τις υπόλοιπες ημέρες σε τρίτα κράτη. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν ο προσφεύγων υπαγόταν στη γερμανική ή στην ελβετική νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης.
29.      Ως προς το ανωτέρω ζήτημα, επισημαίνω ότι, κατά το άρθρο 8 της ΣΕΚΠ, τα συμβαλλόμενα μέρη ρυθμίζουν, σύμφωνα με το παράρτημα II της Συμφωνίας, τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης με σκοπό να διασφαλίσουν, μεταξύ άλλων, τον καθορισμό της εφαρμοστέας νομοθεσίας. Το εν λόγω παράρτημα II προβλέπει στο άρθρο 1, παράγραφος 2, ότι «[ο] όρος “κράτος(-η) μέλος(-η)” που περιλαμβάνεται στις νομικές πράξεις που αναφέρονται στο τμήμα Α του παρόντος παραρτήματος θεωρείται ότι, πέραν των κρατών που καλύπτονται από τις σχετικές νομικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, περιλαμβάνει και την Ελβετία». Το εν λόγω τμήμα A προβλέπει την εφαρμογή, μεταξύ των συμβαλλομένων μερών, των κανονισμών 883/2004 και 987/2009. Κατά συνέπεια, για τις ανάγκες της υπό κρίση υποθέσεως, η Ελβετική Συνομοσπονδία δεν πρέπει να θεωρείται τρίτο κράτος, αλλά κράτος μέλος.
30.      Επιπλέον, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το γεγονός και μόνον ότι οι δραστηριότητες ενός εργαζομένου ασκούνται εκτός του εδάφους της Ένωσης δεν αρκεί για να αποκλεισθεί η εφαρμογή των κανόνων της Ένωσης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και, ιδίως, του κανονισμού 883/2004, εφόσον η εργασιακή σχέση έχει αρκούντως στενό σύνδεσμο με το έδαφος αυτό. Τέτοιος σύνδεσμος απορρέει, μεταξύ άλλων, από το γεγονός ότι ένας υπήκοος της Ένωσης, κάτοικος κράτους μέλους, προσελήφθη από επιχείρηση εγκατεστημένη σε άλλο κράτος μέλος για λογαριασμό της οποίας ασκεί τις δραστηριότητές του (15). Επιπλέον, η εφαρμογή του συστήματος κανόνων σύγκρουσης νόμων που καθιερώνει ο κανονισμός αυτός εξαρτάται μόνον από την αντικειμενική κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο ενδιαφερόμενος εργαζόμενος και από το σύνολο των σχετικών με την απασχόλησή του περιστάσεων (16).
31.      Στο μέτρο που ο προσφεύγων ασκούσε τις δραστηριότητές του σε δύο κράτη μέλη, ήτοι στη Γερμανία και στην Ελβετία, δεδομένου
ότι η Ελβετική Συνομοσπονδία εξομοιώνεται με κράτος μέλος, η εφαρμοστέα στην περίπτωσή του νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης καθορίζεται από το άρθρο 13, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004, σε συνδυασμό με το άρθρο 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009.
32.      Όπως προκύπτει από το άρθρο 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009, ο χρόνος εργασίας ή/και η αμοιβή πρέπει να λαμβάνονται υποχρεωτικώς υπόψη (17). Εν προκειμένω, όπως διευκρινίζει το αιτούν δικαστήριο, ο προσφεύγων λάμβανε τις μηνιαίες αποδοχές του ενιαία και χωρίς αναλογική κατανομή βάσει του τόπου άσκησης των δραστηριοτήτων του. Δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο δεν αναφέρει άλλα κριτήρια που θα μπορούσαν να ληφθούν υπόψη, η νομοθεσία στην οποία υπαγόταν ο προσφεύγων πρέπει να καθοριστεί με βάση τον χρόνο εργασίας του. Κατά τους υπολογισμούς του εν λόγω δικαστηρίου, δεδομένου ότι υφίστανται περίπου 65 ημέρες εργασίας ανά τρίμηνο, οι δραστηριότητες του προσφεύγοντος στη Γερμανία αντιστοιχούσαν περίπου στο 16 % του χρόνου εργασίας του, εάν συνυπολογιστούν οι δραστηριότητες σε τρίτα κράτη, ενώ, εάν δεν συνυπολογιστούν οι δραστηριότητες αυτές, ο προσφεύγων πραγματοποιούσε το 50 % του χρόνου εργασίας του στη Γερμανία, λαμβανομένης υπόψη της εργασίας του στην Ελβετία.
33.      Φρονώ ότι τόσο από το γράμμα του κανονισμού 987/2009 όσο και από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των δραστηριοτήτων του μισθωτού εργαζομένου, συμπεριλαμβανομένων των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε τρίτα κράτη.
34.      Συγκεκριμένα, όσον αφορά το γράμμα του κανονισμού 987/2009, το άρθρο 14, παράγραφος 8, πρώτο εδάφιο, ορίζει ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη
το σύνολο των δραστηριοτήτων του εργαζομένου. Κατά συνέπεια, η διάταξη αυτή δεν παραπέμπει αποκλειστικώς στις δραστηριότητες που ασκούνται σε κράτη μέλη. Επιπλέον, στο τρίτο εδάφιο της συγκεκριμένης διατάξεως διευκρινίζεται ότι, σε περίπτωση μισθωτής δραστηριότητας, «[σ]το πλαίσιο συνολικής αξιολόγησης, λιγότερο από το 25 % των [κριτηρίων του χρόνου εργασίας ή/και της αμοιβής] αποτελούν δείκτη ότι σημαντικό μέρος των δραστηριοτήτων δεν ασκείται στο σχετικό κράτος μέλος». Επομένως, η εν λόγω διάταξη προβλέπει ότι, υπό περιστάσεις όπως αυτές της κύριας δίκης, στο πλαίσιο των οποίων η αμοιβή δεν αποτελεί πρόσφορο κριτήριο, η νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας του εργαζομένου εφαρμόζεται στην περίπτωσή του μόνον εφόσον αυτός πραγματοποιεί περισσότερο από το 25 % του χρόνου εργασίας του στο κράτος μέλος κατοικίας. Επιπλέον, κατά την ίδια διάταξη, πρέπει να διενεργείται συνολική εκτίμηση προκειμένου να διαπιστωθεί αν ασκείται σημαντικό μέρος των δραστηριοτήτων στο εν λόγω κράτος μέλος. Το άρθρο 14, παράγραφος 8, του κανονισμού 987/2009 ουδόλως διακρίνει ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα αναλόγως αν οι δραστηριότητες ασκούνται σε κράτος μέλος ή σε τρίτο κράτος. Συνεπώς, η επιλεγείσα μέθοδος στον εν λόγω κανονισμό εστιάζει την προσοχή στο μέρος της δραστηριότητας που ασκείται στο κράτος μέλος κατοικίας, μεταξύ του συνόλου των δραστηριοτήτων του οικείου εργαζομένου, εν συνεχεία δε διακριβώνεται αν το μέρος αυτό ανέρχεται σε ποσοστό τουλάχιστον 25 %, χωρίς να απαιτείται να εξεταστεί αν κατά τα λοιπά μέρη της η δραστηριότητα ασκείται σε κράτος μέλος ή σε τρίτο κράτος.
35.      Η ως άνω ερμηνεία επιρρωννύεται από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τον καθορισμό της εφαρμοστέας νομοθεσίας κοινωνικής ασφάλισης στο πλαίσιο των κανονισμών 883/2004 και 987/2009. Βεβαίως, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, η νομολογία αυτή δεν αφορά άμεσα το ζήτημα που εγείρεται στην υπό κρίση υπόθεση. Ωστόσο, παρέχει ορισμένες ενδείξεις σχετικά με τη μέθοδο που πρέπει να ακολουθείται όταν ένα πρόσωπο εργάζεται κανονικά και ταυτόχρονα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη και σε τρίτα κράτη.
36.      Ειδικότερα, κατά πρώτον, επισημαίνω ότι, μολονότι ο κανονισμός 883/2004, όπως διαλαμβάνεται στην αιτιολογική του σκέψη 3, αποσκοπούσε στον εκσυγχρονισμό και στην απλούστευση των κανόνων συντονισμού των εθνικών νομοθεσιών κοινωνικής ασφάλισης, εξακολούθησε πάντως να έχει τους ίδιους σκοπούς με εκείνους του κανονισμού (ΕΟΚ) 1408/71 (18).
Το Δικαστήριο έχει κρίνει επ’ αυτού ότι από την οικονομία και το σύστημα του εν λόγω κανονισμού προκύπτει ότι το κριτήριο του «τόπου άσκησης» της μισθωτής ή μη μισθωτής δραστηριότητας του ενδιαφερόμενου εργαζομένου αποτελεί το κύριο κριτήριο για τον καθορισμό της μίας και μόνης εφαρμοστέας νομοθεσίας και ότι απόκλιση από το κριτήριο αυτό χωρεί μόνο σε ειδικές περιπτώσεις, όπου είναι δυνατή η εφαρμογή επικουρικών κριτηρίων σύνδεσης όπως είναι το κράτος διαμονής του εργαζομένου, το κράτος της έδρας της επιχείρησης που τον απασχολεί ή, ακόμη, ο τόπος της εγκατάστασης υποκαταστήματος ή αντιπροσωπείας της επιχείρησης αυτής ή, τέλος, ο τόπος της κύριας δραστηριότητας του εργαζομένου (19). Κατά το Δικαστήριο, ο όρος «τόπος άσκησης» μιας δραστηριότητας πρέπει να νοηθεί ως προσδιορίζων τον τόπο όπου, συγκεκριμένα, το ενδιαφερόμενο πρόσωπο εκτελεί τις πράξεις που συνδέονται με τη δραστηριότητα αυτή (20).
Ως εκ τούτου, προκειμένου να καθορισθεί η νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης στην οποία υπάγεται ο εργαζόμενος, πρέπει να εξετάζεται η πραγματική του κατάσταση και, επομένως, να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των δραστηριοτήτων τις οποίες ασκεί, ανεξαρτήτως του τόπου άσκησής τους. Με άλλα λόγια, το να λαμβάνονται υπόψη μόνον οι δραστηριότητες που ασκούνται σε κράτη μέλη θα δημιουργούσε ένα πλάσμα δικαίου το οποίο θα απείχε από τη συγκεκριμένη πραγματικότητα της δραστηριότητας που ασκείται στο κράτος μέλος κατοικίας, ήτοι ποσοστό 16 % του πραγματικού χρόνου εργασίας του.
37.      Κατά δεύτερον, στην απόφαση INAIL και INPS, την οποία επικαλείται ο προσφεύγων προς στήριξη των επιχειρημάτων του, το Δικαστήριο εξέτασε, υπό τις περιστάσεις της υποθέσεως εκείνης, ποια νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης ήταν εφαρμοστέα στο ιπτάμενο προσωπικό αεροπορικής εταιρίας. Ως προς το ζήτημα αυτό, στη σκέψη 64 της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο επισήμανε ότι η απόφαση περί παραπομπής δεν περιλάμβανε στοιχεία σχετικά με την αμοιβή των εν λόγω εργαζομένων και ότι, όσον αφορά τον χρόνο εργασίας τους, το αιτούν δικαστήριο είχε επισημάνει ότι, κατά τις επίμαχες χρονικές περιόδους, οι εργαζόμενοι αυτοί κατοικούσαν στην Ιταλία, εργάζονταν εντός του εν λόγω κράτους μέλους, ειδικότερα δε στον ευρισκόμενο εντός του αερολιμένα χώρο υποδοχής του πληρώματος, για 45 λεπτά ημερησίως, και ότι, κατά τον υπόλοιπο χρόνο εργασίας τους, επέβαιναν στα αεροσκάφη της αεροπορικής εταιρίας. Το Δικαστήριο συνήγαγε εκ των ανωτέρω ότι, υπό την επιφύλαξη του καθορισμού του συνολικού καθημερινού χρόνου εργασίας των εν λόγω εργαζομένων, δεν προέκυπτε ότι αυτοί εργάζονταν τουλάχιστον κατά το 25 % του χρόνου εργασίας τους στο κράτος μέλος κατοικίας τους (21). Συνεπώς, το Δικαστήριο εξέτασε την υπόθεση όπως περιγράφεται στο σημείο 34 των παρουσών προτάσεων, ήτοι εστιάζοντας την προσοχή στο μέρος της δραστηριότητας που ασκούνταν στην Ιταλία, χωρίς να εξετάσει αν τα λοιπά μέρη του χρόνου εργασίας πραγματοποιούνταν σε κράτη μέλη ή σε τρίτα κράτη. Συγκεκριμένα, για να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας δεν είναι εφαρμοστέα, αρκεί να διαπιστωθεί ότι το ποσοστό της δραστηριότητας που ασκείται στο εν λόγω κράτος είναι μικρότερο από το 25 % του συνόλου των δραστηριοτήτων. Με άλλα λόγια, όπως επισήμανε η Moguntia Food Group στις γραπτές παρατηρήσεις της, από την απόφαση INAIL και INPS προκύπτει ότι σημασία έχει μόνον το ζήτημα ποιο μέρος των δραστηριοτήτων ασκείται στο κράτος μέλος κατοικίας και ποιο μέρος ασκείται εκτός του εν λόγω κράτους.
38.      Όπως και το αιτούν δικαστήριο, εκτιμώ ότι οι αποφάσεις Inspecteur van de Belastingdienst (22) και Finanzamt Österreich (Οικογενειακά επιδόματα για εργαζόμενους σε αναπτυξιακά προγράμματα) (23) δεν ασκούν επιρροή όσον αφορά την απάντηση που πρέπει να δοθεί στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα, στο μέτρο που, αντιθέτως προς την υπόθεση της κύριας δίκης, οι εργαζόμενοι εκείνοι εργάζονταν αποκλειστικώς σε τρίτες χώρες και η περίπτωσή τους δεν ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 13 του κανονισμού 883/2004. Επιπλέον, η απόφαση Sozialversicherungsanstalt (24), στην οποία παρέπεμψαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ο GKV-Spitzenverband, η Γαλλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, αφορούσε το ζήτημα του τρόπου εφαρμογής της ΣΕΚΠ και της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, της 2ας Μαΐου 1992 (25), όπως τροποποιήθηκε με τη Συμφωνία για τη συμμετοχή της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (26), στην περίπτωση κατά την οποία ένας πολίτης της Ένωσης, ο οποίος ασκεί μη μισθωτές επαγγελματικές δραστηριότητες ταυτόχρονα σε κράτος μέλος της Ένωσης και σε κράτος της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελευθέρων Συναλλαγών που αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος στη Συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, αρχίζει να ασκεί πρόσθετη μη μισθωτή επαγγελματική δραστηριότητα στην Ελβετία. Συνεπώς, το ζήτημα εκείνο δεν αφορούσε τη συνεκτίμηση των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε τρίτα κράτη προκειμένου να κριθεί κατά πόσον ασκείται ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας σε κράτος μέλος, αλλά την οριοθέτηση του πεδίου εφαρμογής των ως άνω Συμφωνιών.
39.      Κατά το άρθρο 13, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, σημείο i, του κανονισμού 883/2004, εάν ο ενδιαφερόμενος δεν ασκεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητάς του στο κράτος μέλος κατοικίας του, υπάγεται στη νομοθεσία του κράτους μέλους στο οποίο ευρίσκεται η έδρα ή ο τόπος δραστηριοτήτων της επιχείρησης ή του εργοδότη.
40.      Επισημαίνω επίσης ότι η συνεκτίμηση των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε τρίτα κράτη ουδόλως αναιρεί τον γενικό κανόνα κατά τον οποίο ένας εργαζόμενος ο οποίος ασκεί δραστηριότητες σε πλείονα κράτη μέλη εξακολουθεί να υπόκειται στη νομοθεσία ενός κράτους μέλους. Πράγματι, εφόσον η έδρα του εργοδότη βρίσκεται σε τρίτο κράτος, από το άρθρο 14, παράγραφος 11, του κανονισμού 987/2009 προκύπτει ρητώς ότι, «[ε]άν ένα πρόσωπο ασκεί τη μισθωτή δραστηριότητά του σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη για λογαριασμό εργοδότη εγκατεστημένου εκτός της επικράτειας της Ένωσης, και αν αυτό το πρόσωπο κατοικεί σε κράτος μέλος χωρίς να ασκεί εκεί ουσιώδη δραστηριότητα, υπόκειται στη νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας».
41.      Κανένα από τα στοιχεία που προέβαλαν ο GKV-Spitzenverband, καθώς και η Γερμανική, η Βελγική και η Γαλλική Κυβέρνηση δεν μπορεί να κλονίσει την ερμηνεία ότι, σε περίπτωση όπως αυτή του προσφεύγοντος, η εφαρμοστέα νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης πρέπει να καθορίζεται λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ασκούμενων δραστηριοτήτων, περιλαμβανομένων των ασκούμενων σε τρίτα κράτη.
42.      Συγκεκριμένα, πρώτον, ο GKV-Spitzenverband, καθώς και η Γερμανική, η Βελγική και η Γαλλική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι το άρθρο 13, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004 αφορά ρητώς την περίπτωση προσώπου το οποίο ασκεί κανονικά μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη. Ειδικότερα, κατά το άρθρο 1, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού, ο ορισμός του όρου «μισθωτή δραστηριότητα» συνεπάγεται ότι η έννοια αυτή αφορά πάντοτε δραστηριότητα που ασκείται εντός κράτους μέλους. Επιπλέον, δεν υπάρχει συνήθης μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη όταν ένα πρόσωπο ασκεί τη δραστηριότητά του σε ένα κράτος μέλος και σε ένα τρίτο κράτος. Κατά συνέπεια, το άρθρο 13 του εν λόγω κανονισμού δεν καταλαμβάνει τις δραστηριότητες που ασκούνται σε τρίτα κράτη, ο δε χρόνος εργασίας για τις δραστηριότητες στα εν λόγω κράτη δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για την εκτίμηση του ζητήματος αν ασκείται ουσιώδες μέρος της μισθωτής δραστηριότητας στο κράτος μέλος κατοικίας. Ωστόσο, στην υπό κρίση περίπτωση, δεν αμφισβητείται ότι ο προσφεύγων «ασκεί κανονικά» μισθωτή δραστηριότητα σε κράτος μέλος, ήτοι στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, και σε κράτος το οποίο εξομοιώνεται με κράτος μέλος, ήτοι στην Ελβετική Συνομοσπονδία. Επίσης, δεν αμφισβητείται ότι ο προσφεύγων εργάζεται για λογαριασμό και υπό τις οδηγίες εργοδότη του οποίου η έδρα βρίσκεται στην Ελβετία. Επομένως, το εν λόγω άρθρο 13, παράγραφος 1, έχει εφαρμογή στην περίπτωση του προσφεύγοντος, ακόμη και αν αυτός εργαζόταν ως επί το πλείστον σε τρίτα κράτη, όπως τούτο επιβεβαιώνεται από τη μνημονευόμενη στο σημείο 30 των παρουσών προτάσεων νομολογία του Δικαστηρίου, η δε ως άνω διάταξη ουδόλως προβλέπει ότι οι δραστηριότητες που ασκούνται σε τρίτα κράτη δεν πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον καθορισμό της εφαρμοστέας νομοθεσίας.
43.      Δεύτερον, οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία υποστηρίζουν ότι ο σκοπός που επιδιώκεται με το άρθρο 13 του κανονισμού 883/2004 είναι η υπαγωγή του εργαζομένου στη νομοθεσία του κράτους μέλους με το οποίο διατηρεί τους στενότερους δεσμούς, σκοπός ο οποίος μπορεί να υπονομευθεί εάν ληφθούν υπόψη οι δραστηριότητες που ασκούνται σε τρίτα κράτη. Είναι αληθές ότι η συνεκτίμηση των δραστηριοτήτων αυτών αποκλειστικώς για τον υπολογισμό του ποσοστού των δραστηριοτήτων του εργαζομένου που ασκούνται στα διάφορα κράτη μέλη, οδηγεί de facto σε μείωση του ποσοστιαίου μεριδίου των δραστηριοτήτων που ασκούνται στο κράτος μέλος κατοικίας, στοιχείο που ευνοεί την εφαρμογή της νομοθεσίας του κράτους μέλους της έδρας του εργοδότη. Ωστόσο, από την ίδια τη διατύπωση της νομολογίας του Δικαστηρίου που αφορά την ερμηνεία του κανονισμού 1408/71, προκύπτει ότι η εφαρμογή της νομοθεσίας του κράτους μέλους κατοικίας του εργαζομένου αποτελεί
επικουρικό κανόνα ο οποίος έχει εφαρμογή μόνο σε περίπτωση κατά την οποία η εν λόγω νομοθεσία συνδέεται με την εργασιακή σχέση (27). Κατά συνέπεια, ο κανόνας αυτός αποτελεί εξαίρεση από τον γενικό κανόνα ο οποίος συνίσταται στην εφαρμογή της νομοθεσίας του κράτους μέλους του τόπου δραστηριότητας. Ομοίως, το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει τον χαρακτήρα παρέκκλισης που έχει ο σύνδεσμος με το κράτος μέλος κατοικίας (28). Η ερμηνεία αυτή έχει κατ’ αναλογίαν εφαρμογή και στην περίπτωση του κανονισμού 883/2004, δεδομένου ότι με το άρθρο 14, παράγραφος 8, τρίτο εδάφιο, του κανονισμού 987/2009 διευκρινίζεται το ποσοστιαίο μερίδιο που είναι αναγκαίο για τη θεμελίωση του εν λόγω συνδέσμου. Ως εκ τούτου, δεν συμφωνώ με το επιχείρημα της Γερμανικής Κυβέρνησης ότι η εφαρμογή του δικαίου του κράτους μέλους κατοικίας αποτελεί την αφετηρία των κανόνων συγκρούσεως που θεσπίζονται
με το άρθρο 13, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004.
44.      Τρίτον, κατά την άποψη του GKV-Spitzenverband, καθώς και της Γερμανικής και της Γαλλικής Κυβέρνησης, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι, στο πλαίσιο του άρθρου 13, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004, λαμβάνονται υπόψη οι μισθωτές δραστηριότητες που ασκούνται σε τρίτα κράτη, δεν μπορεί να ισχύει το ίδιο και για την παράγραφο 2 του εν λόγω άρθρου, η οποία αφορά τις μη μισθωτές δραστηριότητες. Συγκεκριμένα, σε τέτοια περίπτωση, λαμβανομένων υπόψη του γράμματος του άρθρου 13, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του εν λόγω κανονισμού και του γεγονότος ότι δεν υφίσταται κανόνας παρόμοιος με το άρθρο 14, παράγραφος 11, του κανονισμού 987/2009 για τις μη μισθωτές δραστηριότητες, δεν θα ήταν σαφής ο καθορισμός της νομοθεσίας κοινωνικής ασφάλισης στην οποία υπάγεται ένας μη μισθωτός εργαζόμενος. Όσον αφορά το ως άνω επιχείρημα, επισημαίνω ότι οι κανόνες που εφαρμόζονται στους μισθωτούς και στους μη μισθωτούς εργαζομένους είναι διαφορετικοί, οπότε η λύση που γίνεται δεκτή για τους πρώτους δεν μπορεί να τύχει
κατ’ αναλογίαν εφαρμογής και στην περίπτωση των δεύτερων. Όσον αφορά τους μη μισθωτούς, το άρθρο 13, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 883/2004 ορίζει ότι το πρόσωπο το οποίο ασκεί κανονικά μη μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη υπάγεται στη νομοθεσία του κράτους μέλους στο οποίο ευρίσκεται το κέντρο των συμφερόντων των δραστηριοτήτων του, εάν δεν κατοικεί σε κάποιο από τα κράτη μέλη όπου ασκεί ουσιώδες μέρος της δραστηριότητάς του. Η συγκεκριμένη διάταξη έχει, και σε αυτήν την περίπτωση, ως αποτέλεσμα να καθορίζει ρητώς ως εφαρμοστέα τη νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης ενός κράτους μέλους και όχι της νομοθεσίας τρίτου κράτους. Επιπλέον, κατά το άρθρο 14, παράγραφος 9, του κανονισμού 987/2009, το «κέντρο των συμφερόντων» των δραστηριοτήτων ενός μη μισθωτού, κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 883/20014, προσδιορίζεται λαμβανομένων υπόψη όλων των στοιχείων τα οποία συνθέτουν τις επαγγελματικές του δραστηριότητες, ιδίως δε του τόπου στον οποίο βρίσκεται η σταθερή και μόνιμη έδρα των δραστηριοτήτων του εν λόγω προσώπου, τον συνήθη χαρακτήρα ή τη διάρκεια των ασκουμένων δραστηριοτήτων, τον αριθμό των παρεχόμενων υπηρεσιών, καθώς και τη βούληση του εν λόγω προσώπου, όπως αυτή προκύπτει από τις εν γένει περιστάσεις. Επομένως, πρόκειται για εκτίμηση περί των πραγματικών περιστατικών, η οποία δεν μπορεί να μεταβληθεί αναλόγως αν λαμβάνονται ή όχι υπόψη οι ασκούμενες σε τρίτα κράτη δραστηριότητες για τον υπολογισμό του ποσοστού των δραστηριοτήτων που ασκούνται εντός του κράτους μέλους κατοικίας.
45.      Τέταρτον, οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία θεωρούν ότι οι κανονισμοί 883/2004 και 987/2009 προβλέπουν μηχανισμούς ενημέρωσης και συνεργασίας για τη διασφάλιση της προσήκουσας εφαρμογής των διατάξεών τους, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 76 του κανονισμού 883/2004 (29). Ωστόσο, η υποχρέωση καλόπιστης συνεργασίας υφίσταται μόνο μεταξύ των κρατών μελών, ενώ οι πληροφορίες, για παράδειγμα σχετικά με τον χρόνο εργασίας ή την έδρα του εργοδότη, τις οποίες χρειάζεται ο αρμόδιος φορέας για να προσδιορίσει την εφαρμοστέα νομοθεσία, δεν μπορούν να διαβιβασθούν ή να επαληθευθούν από τρίτα κράτη, στοιχείο που δημιουργεί κίνδυνο καταχρήσεων. Υπενθυμίζω επ’ αυτού ότι, δυνάμει των ως άνω κανονισμών, εφαρμοστέα νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης θα είναι πάντοτε η νομοθεσία ενός κράτους μέλους. Υπό τις συνθήκες αυτές, εάν η συνεκτίμηση των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε τρίτα κράτη έχει ως αποτέλεσμα την εφαρμογή της νομοθεσίας του κράτους μέλους στο οποίο έχει την έδρα του ο εργοδότης, ο αρμόδιος φορέας του εν λόγω κράτους μέλους
και ο φορέας του κράτους μέλους κατοικίας, όπως και ο εν λόγω εργαζόμενος, υπέχουν υποχρέωση αμοιβαίας ενημέρωσης και συνεργασίας (30). Ειδικότερα, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο αρμόδιος φορέας του κράτους μέλους κατοικίας, στο πλαίσιο της συνολικής εκτίμησης που οφείλει να διενεργήσει, μπορεί να ζητήσει από τον φορέα του κράτους μέλους στο οποίο βρίσκεται η έδρα του εργοδότη να επαληθεύσει από τον εργοδότη εάν
ο εργαζόμενος παρείχε πράγματι υπηρεσίες εντός τρίτων κρατών, ζητώντας, για παράδειγμα, αποδεικτικά στοιχεία, όπως εισιτήρια μετακινήσεων ή τιμολόγια. Αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η Βελγική Κυβέρνηση, η συνεκτίμηση των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε τρίτο κράτος δεν έχει ως αποτέλεσμα να ορίζονται οι δραστηριότητες αυτές από τις νομοθεσίες των τρίτων κρατών εντός των οποίων παρέχεται η εργασία.
46.      Πέμπτον, η Βελγική Κυβέρνηση, προς στήριξη της θέσης της, παραθέτει το παράδειγμα ενός προσώπου το οποίο κατοικεί στο κράτος μέλος Α και ασκεί μισθωτή δραστηριότητα στο έδαφος των κρατών μελών Β και Δ. Παράλληλα, το πρόσωπο αυτό είναι μέλος εφεδρικής στρατιωτικής δύναμης τρίτου κράτους στο πλαίσιο της οποίας, κατά τη διάρκεια του Σαββατοκύριακου ή των ημερών αδείας του, εκτελεί ενεργές αποστολές και παρακολουθεί προγράμματα εκπαίδευσης εντός του εν λόγω τρίτου κράτους. Κατά την ως άνω κυβέρνηση, βάσει του εθνικού του δικαίου, το εν λόγω τρίτο κράτος θα θεωρήσει, κατά κανόνα, ότι οι εν λόγω δραστηριότητες συνιστούν δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας, κάτι το οποίο, βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 4, του κανονισμού 883/2004, θα έχει ως συνέπεια την εφαρμογή στην περίπτωση του εν λόγω προσώπου
της νομοθεσίας κοινωνικής ασφάλισης του τρίτου αυτού κράτους. Ως προς το ζήτημα αυτό, επισημαίνω ότι, κατά την ως άνω διάταξη, το πρόσωπο που απασχολείται ως δημόσιος υπάλληλος «σε ένα κράτος μέλος» και το οποίο ασκεί μισθωτή ή/και μη μισθωτή δραστηριότητα σε ένα ή περισσότερα άλλα κράτη μέλη υπάγεται στη νομοθεσία του κράτους μέλους στο οποίο ανήκει η υπηρεσία που τον απασχολεί. Κατά συνέπεια, η εν λόγω διάταξη δεν μπορεί να έχει εφαρμογή στην περίπτωση προσώπου το οποίο είναι δημόσιος υπάλληλος σε τρίτο κράτος.
47.      Έκτον, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Βελγική και η Γαλλική Κυβέρνηση υποστήριξαν ότι ο συνυπολογισμός των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε τρίτα κράτη ευνοεί τεχνητά, de facto ή de jure, το κράτος μέλος της έδρας του εργοδότη. Η Γαλλική Κυβέρνηση ανέφερε το παράδειγμα ενός μισθωτού ο οποίος κατοικεί στη Γαλλία, ενώ η έδρα του εργοδότη του βρίσκεται στη Γερμανία, και ο οποίος, επιπλέον, εργάζεται στη Δανία και, τον υπόλοιπο χρόνο, σε τρίτα κράτη. Για τον συγκεκριμένο εργαζόμενο, εφαρμοστέα νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης θα είναι η γερμανική, ακόμη και αν δαπανά εκεί το 0 % του χρόνου εργασίας του. Μολονότι είναι αληθές ότι ο εργαζόμενος έχει βεβαίως καλύτερη γνώση της νομοθεσίας του κράτους μέλους κατοικίας του, συγχρόνως δε είναι γνώστης της γλώσσας που χρησιμοποιείται για την επικοινωνία με τον αρμόδιο φορέα, η λογική στην οποία στηρίζονται οι κανονισμοί 883/2004 και 987/2009 συνίσταται, όπως προαναφέρθηκε, στην υπαγωγή του εργαζομένου ο οποίος ασκεί δραστηριότητες σε περισσότερα κράτη μέλη στη νομοθεσία του κράτους μέλους της έδρας του εργοδότη του εφόσον, όπως στην υπόθεση της κύριας δίκης, δεν ασκεί ουσιώδες μέρος των δραστηριοτήτων του στο κράτος μέλος κατοικίας του. Υπ’ αυτήν την έννοια, το να αγνοηθεί παντελώς το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου εργασίας απλώς και μόνον επειδή πραγματοποιείται σε τρίτα κράτη αντιβαίνει
στον σκοπό των κανονισμών αυτών. Επιπλέον, το να θεωρηθεί ότι το 16 % του χρόνου εργασίας που πραγματοποιείται στο κράτος μέλος κατοικίας αντιπροσωπεύει το 50 % του συνολικού χρόνου των ασκούμενων δραστηριοτήτων είναι σαφώς τεχνητό.
48.      Τέλος, η Επιτροπή υποστήριξε στις παρατηρήσεις της ότι η βούληση του νομοθέτη της Ένωσης δεν ήταν να αγνοηθούν παντελώς οι δραστηριότητες που ασκούνται σε τρίτα κράτη. Ειδικότερα, η Επιτροπή πρότεινε να δοθεί στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα η απάντηση ότι, προκειμένου να εξεταστεί αν ασκείται ουσιώδες μέρος των δραστηριοτήτων στο κράτος μέλος κατοικίας, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλες οι δραστηριότητες που ασκεί ο εν λόγω εργαζόμενος, περιλαμβανομένων των δραστηριοτήτων οι οποίες ασκούνται σε τρίτα κράτη και
οι οποίες πρέπει να λογίζονται
ως δραστηριότητες ασκούμενες στο κράτος μέλος στο οποίο έχει την έδρα της η επιχείρηση που τον απασχολεί, εφόσον ο εργαζόμενος ασκεί επίσης δραστηριότητες στο κράτος μέλος της έδρας της επιχείρησης και εφόσον εκτελεί τις δραστηριότητές του στην αλλοδαπή στο όνομα της επιχείρησης και σύμφωνα με τις οδηγίες της. Όπως επισήμανα στο σημείο 34 των παρουσών προτάσεων, η εφαρμοστέα νομοθεσία πρέπει να καθορίζεται, αφού πρώτα εξεταστεί ποιο είναι το ποσοτικά σημαντικό μέρος του συνόλου των δραστηριοτήτων του μισθωτού που ασκείται στο κράτος μέλος κατοικίας. Αναλόγως αν το ποσοστό αυτό είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο από 25 %, εφαρμόζεται είτε η νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας είτε η νομοθεσία του κράτους μέλους όπου βρίσκεται η έδρα του εργοδότη. Ο καταλογισμός –δηλαδή η σύνδεση– των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε τρίτα κράτη ως δραστηριοτήτων ασκούμενων στο εν λόγω δεύτερο κράτος μέλος για τον υπολογισμό του ποσοστού των ασκούμενων δραστηριοτήτων δεν βρίσκει έρεισμα στις διατάξεις των κανονισμών 883/2004 και 987/2009 και, ως εκ τούτου, συνιστά πλάσμα δικαίου.
49.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, είμαι της γνώμης ότι, προκειμένου να κριθεί αν ένα πρόσωπο το οποίο ασκεί κανονικά μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη υπάγεται στη νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας, ο όρος «ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας» συνεπάγεται ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των δραστηριοτήτων του προσώπου αυτού, περιλαμβανομένων εκείνων που ασκούνται σε τρίτα κράτη, και όχι μόνον οι δραστηριότητες τις οποίες το εν λόγω πρόσωπο ασκεί σε κράτη μέλη.
50.      Συνεπώς, στην υπό κρίση περίπτωση, εφαρμοστέα στην περίπτωση του προσφεύγοντος ήταν η νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης του κράτους το οποίο εξομοιώνεται με κράτος μέλος και στο οποίο βρισκόταν η έδρα του εργοδότη του, ήτοι η νομοθεσία της Ελβετικής Συνομοσπονδίας.
V.      Πρόταση
51.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Landessozialgericht für das Saarland (ανώτερο δικαστήριο διαφορών κοινωνικής ασφαλίσεως του ομόσπονδου κράτους του Σάαρ, Γερμανία) ως εξής:
Το άρθρο 13, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΚ) 883/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για το συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 465/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 14, παράγραφος 8, του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 987/2009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 2009, για καθορισμό της διαδικασίας εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 883/2004 για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 465/2012,
έχει την έννοια ότι:
προκειμένου να κριθεί αν ένα πρόσωπο το οποίο ασκεί κανονικά μισθωτή δραστηριότητα σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη υπάγεται στη νομοθεσία του κράτους μέλους κατοικίας, ο όρος «ουσιώδες μέρος της δραστηριότητας», κατά τις εν λόγω διατάξεις, συνεπάγεται ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των δραστηριοτήτων του προσώπου αυτού, περιλαμβανομένων εκείνων που ασκούνται σε τρίτα κράτη, και όχι μόνον οι δραστηριότητες τις οποίες το εν λόγω πρόσωπο ασκεί σε κράτη μέλη.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για το συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας (ΕΕ 2004, L 166, σ. 1, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 200, σ. 1).
3      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012 (ΕΕ 2012, L 149, σ. 4).
4      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 2009, για καθορισμό της διαδικασίας εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 883/2004 για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας (ΕΕ 2009, L 284, σ. 1).
5      ΕΕ 2002, L 114, σ. 6
6      Απόφαση Ευρατόμ του Συμβουλίου και της Επιτροπής σχετικά με τη συμφωνία επιστημονικής και τεχνολογικής συνεργασίας, της 4ης Απριλίου 2002, για τη σύναψη επτά συμφωνιών με την Ελβετική Συνομοσπονδία (ΕΕ 2002, L 114, σ. 1, και διορθωτικό ΕΕ 2015, L 210, σ. 38).
7      Απόφαση της μεικτής επιτροπής που συστάθηκε βάσει της Συμφωνίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των κρατών μελών της, αφενός, και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας, αφετέρου, για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, της 31ης Μαρτίου 2012, που αντικαθιστά το παράρτημα II της εν λόγω συμφωνίας για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης (ΕΕ 2012, L 103 σ. 51), η οποία τέθηκε σε ισχύ την 1η Απριλίου 2012.
8      Κατά την εν λόγω διάταξη, «[ο] οριζόμενος φορέας του κράτους μέλους κατοικίας προσδιορίζει αμελλητί τη νομοθεσία που εφαρμόζεται στον ενδιαφερόμενο, λαμβάνοντας υπόψη τις διατάξεις του άρθρου 13 του [κανονισμού 883/2004] και του άρθρου 14 του [κανονισμού 987/ 2009]. Ο αρχικός προσδιορισμός αυτός είναι προσωρινός. Ο φορέας ενημερώνει για τον προσωρινό προσδιορισμό τους φορείς που έχουν ορισθεί από κάθε κράτος μέλος στο οποίο ασκείται μια δραστηριότητα».
9      Κατά την εν λόγω διάταξη, «[μ]ετά από αίτηση του ενδιαφερομένου ή του εργοδότη, ο αρμόδιος φορέας του κράτους μέλους, η νομοθεσία του οποίου είναι εφαρμοστέα δυνάμει διατάξεως του τίτλου ΙΙ του [κανονισμού 883/2004], βεβαιώνει ότι αυτή η νομοθεσία είναι εφαρμοστέα και αναφέρει, αν συντρέχει σχετική περίπτωση, έως ποια ημερομηνία και υπό ποιους όρους».
10      Απόφαση της 19ης Μαΐου 2022 (C‑33/21, στο εξής: απόφαση INAIL και INPS, EU:C:2017:402).
11      Απόφαση της 8ης Μαΐου 2019 (C‑631/17, EU:C:2019:381).
12      Απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 2021 (C‑372/20, EU:C:2021:962).
13      Βλ. απόφαση της 3ης Ιουνίου 2021, TEAM POWER EUROPE (C‑784/19, EU:C:2021:427, σκέψεις 32 έως 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
14      Βλ. απόφαση της 16ης
Ιουλίου 2020, AFMB κ.λπ. (C‑610/18, EU:C:2020:565, σκέψη 46, καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
15      Βλ. απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 2021, Finanzamt Österreich (Οικογενειακά επιδόματα για εργαζόμενους σε αναπτυξιακά προγράμματα) (C‑372/20, EU:C:2021:962, σκέψεις 36 και 37 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
16      Πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, AFMB κ.λπ. (C‑610/18, EU:C:2020:565, σκέψεις 54 και 60 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
17      Στον πρακτικό οδηγό για την εφαρμοστέα νομοθεσία στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ) και την Ελβετία, ο οποίος καταρτίστηκε και εγκρίθηκε από τη διοικητική επιτροπή για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 2013, σ. 31, μνημονεύεται ότι «δεν αποκλείεται η δυνατότητα συνεκτίμησης και άλλων κριτηρίων. Για τον προσδιορισμό της εφαρμοστέας νομοθεσίας, οι οριζόμενοι φορείς λαμβάνουν υπόψη όλα τα συναφή κριτήρια και αξιολογούν συνολικά την κατάσταση του προσώπου», χωρίς, ωστόσο, να προσδιορίζονται τα εν λόγω άλλα κριτήρια. Ο οδηγός αυτός είναι διαθέσιμος, στις διάφορες επίσημες γλώσσες της Ένωσης, στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://employment-social-affairs.ec.europa.eu/policies-and-activities/moving-working-europe/eu-social-security-coordination/specialised-information/official-documents_en.
18      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς και τις οικογένειές τους που διακινούνται εντός της Κοινότητας (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 73). Βλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2014, I (C‑255/13, EU:C:2014:1291, σκέψη 41).
19      Βλ. απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 2012, Partena (C‑137/11, EU:C:2012:593, σκέψη 49).
20      Πρβλ. απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 2012, Partena (C‑137/11, EU:C:2012:593, σκέψη 57).
21      Στη σκέψη 65 της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο προσέθεσε ότι, πάντως, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, βάσει των προαναφερθέντων κριτηρίων, αν κατά τις επίμαχες περιόδους οι εν λόγω εργαζόμενοι ασκούσαν σημαντικό μέρος της δραστηριότητάς τους στο κράτος μέλος κατοικίας τους, ήτοι στην Ιταλία, και ότι, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, θα πρέπει, σύμφωνα με τον κανονισμό 883/2004 όπως τροποποιήθηκε το 2009, να θεωρηθεί ότι υπάγονται από 1ης Μαΐου 2010, ήτοι από την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος του εν λόγω κανονισμού, στην ιταλική νομοθεσία κοινωνικής ασφάλισης.
22      Απόφαση της 8ης Μαΐου 2019 (C‑631/17, EU:C:2019:381).
23      Απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 2021 (C‑372/20, EU:C:2021:962).
24      Απόφαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2024 (C‑329/23, EU:C:2024:802).
25      ΕΕ 1994, L 1, σ. 3
26      ΕΕ 2007, L 221, σ. 15
27      Βλ. απόφαση της 19ης Μαρτίου 2015, Kik (C‑266/13, EU:C:2015:188, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας Y. Bot στις προτάσεις του στην υπόθεση Chain (C‑189/14, EU:C:2015:345, σημείο 62), κατά τον χρόνο καταρτίσεως του πρώτου κανονισμού, η κινητικότητα των εργαζομένων συνίστατο κυρίως σε μία μόνο μετακίνηση σε άλλο κράτος μέλος, επομένως δε η σύνδεση με το κράτος του τόπου εκτέλεσης της εργασίας βασιζόταν στο τεκμήριο ότι επρόκειτο για την περισσότερο προστατευτική για τον εργαζόμενο λύση, στο μέτρο που αυτός μπορούσε, ιδίως, να προβάλει τα ίδια δικαιώματα με τους ημεδαπούς εργαζομένους.
28      Βλ. απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2017, X (C‑570/15, EU:C:2017:674, σκέψη 28).
29      Το άρθρο αυτό προβλέπει στην παράγραφο 4 ότι «[ο]ι φορείς και τα πρόσωπα που καλύπτονται από τον παρόντα κανονισμό έχουν υποχρέωση αμοιβαίας ενημέρωσης και συνεργασίας, ώστε να εξασφαλίζεται η ορθή εφαρμογή του παρόντος κανονισμού».
30      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, για την ομαλή λειτουργία του συστήματος που καθιερώνει ο κανονισμός 883/2004 απαιτείται αποτελεσματική και στενή συνεργασία τόσο μεταξύ των αρμόδιων φορέων των διαφόρων κρατών μελών όσο και μεταξύ των φορέων αυτών και των προσώπων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού. Το Δικαστήριο προσέθεσε ότι η συνεργασία αυτή είναι αναγκαία προκειμένου να προσδιοριστούν τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των ενδιαφερομένων και να μπορέσουν οι τελευταίοι να ασκήσουν τα δικαιώματά τους το συντομότερο δυνατόν και με τους καλύτερους δυνατούς όρους (βλ. απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2023, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Toruniu, C‑422/22, EU:C:2023:869, σκέψη 53).