62019CC0212
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
GIOVANNI PITRUZZELLA
της 5ης Μαρτίου 2020 (
1
)
Υπόθεση C‑212/19
Ministre de l’Agriculture et de l’Alimentation
κατά
Compagnie des pêches de Saint-Malo
[αίτηση του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Γαλλία)για την έκδοση προδικαστικής απόφασης]
«Προδικαστική παραπομπή – Κρατικές ενισχύσεις – Ανάκτηση παράνομης ενίσχυσης – Απόφαση 2005/239/ΕΚ – Yδατοκαλλιεργητές και αλιείς – Εισφορά κοινωνικής ασφάλισης – Διάκριση μεταξύ εργοδοτικών εισφορών και εισφορών των μισθωτών – Προσδιορισμός του υπόχρεου επιστροφής – Επιστροφή από τους μισθωτούς της επιχείρησης»
1.
Με την αίτησή του προδικαστικής αποφάσεως, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Γαλλία) ζητεί από το Δικαστήριο, αφενός, να ερμηνεύσει την απόφαση 2005/239/ΕΚ της Επιτροπής, της 14ης Ιουλίου 2004, σχετικά με ορισμένα μέτρα ενισχύσεων που η Γαλλία έθεσε σε εφαρμογή υπέρ των υδατοκαλλιεργητών και των αλιέων (
2
) (στο εξής: επίμαχη απόφαση), και, αφετέρου, να διευκρινίσει την έκταση των υποχρεώσεων ανάκτησης που η Γαλλική Δημοκρατία έχει για την εκτέλεση της εν λόγω απόφασης.
2.
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως που ο Ministre de l’Agriculture et de l’Alimentation (Υπουργός Γεωργίας και Τροφίμων, στο εξής: υπουργός) κατέθεσε κατά της απόφασης του Cour administrative de Nantes (διοικητικού εφετείου Νάντης, Γαλλία) με την οποία το τελευταίο επικύρωσε την ακύρωση βεβαίωσης οφειλής την οποία είχε εκδώσει ο περιφερειακός διευθυντής δημοσίων εσόδων της Βρετάνης κατά της εταιρίας Compagnie des pêches de Saint-Malo (στο εξής: Εταιρία), για την είσπραξη χρηματικού ποσού ως ανάκτηση των ενισχύσεων που η Εταιρία είχε λάβει κατ’ εφαρμογήν εθνικών μέτρων που αποτελούν αντικείμενο της επίμαχης απόφασης.
I. Το ιστορικό της διαφοράς της κύριας δίκης
3.
Με επιστολή της 21ης Ιουνίου 2000, η Γαλλική Δημοκρατία ενημέρωσε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχετικά με τα μέτρα αποζημίωσης που είχε λάβει υπέρ των αλιέων και των υδατοκαλλιεργητών οι οποίοι είχαν υποστεί ζημίες κατόπιν, αφενός, της ρύπανσης από υδρογονάνθρακες, που προκλήθηκε από το ναυάγιο του πλοίου Erika στον κόλπο της Γασκόνης στις 12 Δεκεμβρίου 1999, και, αφετέρου, της ασυνήθιστα ισχυρής θύελλας της 27ης και 28ης Δεκεμβρίου 1999 (
3
). Τα εν λόγω μέτρα συνίσταντο, αφενός, σε ένα σύστημα έκτακτων ενισχύσεων, που αποφασίστηκε με εγκύκλιο της 2ας Φεβρουαρίου 2000, για την ενίσχυση των αλιέων και υδατοκαλλιεργητών έξι διαμερισμάτων στο δυτικό τμήμα της Γαλλίας (Finistère, Morbihan, Loire-Atlantique, Vendée, Charente-Maritime και Gironde), οι οποίοι υπέστησαν ζημίες κατόπιν των γεγονότων αυτών, και, αφετέρου, στην ελάφρυνση κατά 50 % των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης για διάστημα τριών μηνών για τους υδατοκαλλιεργητές και έξι μηνών για τους αλιείς, η οποία αποφασίστηκε με δύο νέες εγκυκλίους της 15ης Απριλίου και 13ης Ιουλίου 2000. Το δεύτερο αυτό μέτρο εφαρμόστηκε σε ολόκληρη τη μητροπολιτική Γαλλία και σε όλα τα υπερπόντια διαμερίσματα.
4.
Τα περισσότερα από τα μέτρα που ελήφθησαν με την εγκύκλιο της 2ας Φεβρουαρίου 2000 θεωρήθηκαν από την Επιτροπή συμβατά με την κοινή αγορά (
4
). Αντιθέτως, με απόφαση που κοινοποιήθηκε στη Γαλλική Δημοκρατία στις 11 Δεκεμβρίου 2001, η Επιτροπή κίνησε τη διαδικασία του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ ως προς τα εναπομείναντα μέτρα στα οποία συγκαταλέγεται το «συμπληρωματικό μέτρο ελάφρυνσης των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης» υπέρ των αλιέων, το οποίο εφαρμόστηκε για το διάστημα από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου 2000 (
5
).
5.
Η εν λόγω ελάφρυνση αφορούσε «τις εισφορές εργοδοτών και μισθωτών» (
6
) που είχαν καταβληθεί στο Établissement national des invalides de la marine (Εθνικό Ίδρυμα Αναπήρων Ναυτικών, στο εξής: ENIM) (
7
). Όσο για τις λεπτομέρειες της μείωσης, η Επιτροπή, στην αιτιολογική σκέψη 20 της επίμαχης απόφασης, εξηγεί ότι, «[ό]σον αφορά τις καταβαλλόμενες στο ΕΝΙΜ εισφορές, το ποσοστό μείωσης ανερχόταν στο 50 %, τόσο για τις εισφορές μισθωτών όσο και για τις εργοδοτικές εισφορές. Ωστόσο, στην ιδιαίτερη περίπτωση των πλοίων στα οποία δεν εφαρμόζεται η μέθοδος αμοιβής με βάση το κατεχόμενο μερίδιο, η μείωση της εργοδοτικής εισφοράς ανερχόταν στο 75 %. Αυτή η διαφορά ποσοστού εξηγείται, σύμφωνα με τη Γαλλία, από το γεγονός ότι, στην περίπτωση της αμοιβής με βάση το κατεχόμενο μερίδιο, υπάρχει στενή σχέση οικονομικής αλληλεγγύης μεταξύ του εφοπλιστικού φορέα και του πληρώματος απέναντι στις δυσχέρειες που απαντώνται κατά την άσκηση της αλιευτικής δραστηριότητας, ειδικότερα όσον αφορά τις πτώσεις του κύκλου εργασιών, ενώ, στις βιομηχανικής φύσεως αλιευτικές δραστηριότητες, στις οποίες δεν υφίσταται αυτή η μέθοδος αμοιβής, ο εφοπλιστικός φορέας αναλαμβάνει εκ των πραγμάτων το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών δυσχερειών».
6.
Το μέτρο ελάφρυνσης των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης υπέρ των αλιέων σκοπό είχε, μαζί με άλλα συμπληρωματικά μέτρα, να ληφθεί υπόψη, ιδίως, η ζημία που υπέστησαν οι επιχειρήσεις του αλιευτικού τομέα λόγω της επιδείνωσης των συνθηκών στην αγορά (
8
). Κατά τις γαλλικές αρχές, είχε πράγματι διαπιστωθεί γενικευμένη κάμψη της αγοράς των θαλασσινών προϊόντων, συνοδευόμενη από διαρκή μείωση της ζήτησης, λόγω της ανησυχίας των καταναλωτών για τις υγειονομικές επιπτώσεις της πετρελαιοκηλίδας (
9
). Κατά την Επιτροπή, όμως, οι πληροφορίες που παρέσχε η Γαλλική Δημοκρατία αντικρούονταν από άλλες επίσημες πληροφορίες των οποίων είχε λάβει γνώση η Επιτροπή (
10
). Λαμβανομένων υπόψη των πληροφοριών αυτών, η Επιτροπή θεώρησε ότι υπήρχαν σοβαρές αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του εν λόγω μέτρου, το οποίο είχε χαρακτήρα λειτουργικής ενίσχυσης, με την κοινή αγορά.
7.
Οι αμφιβολίες αυτές δεν κατέστη δυνατόν να διασκεδαστούν κατά την επίσημη διαδικασία έρευνας. Μετά από ενδελεχή εξέταση της κατάστασης της αγοράς των προϊόντων αλιείας στη διάρκεια του πρώτου τριμήνου του 2000 (
11
), η Επιτροπή, πράγματι, συνήγαγε, στην αιτιολογική σκέψη 98 της επίμαχης απόφασης, ότι, λαμβανομένων υπόψη των διαφόρων στοιχείων που είχε στη διάθεσή της, «η γενική ελάφρυνση των κοινωνικών εισφορών υπέρ των αλιέων, κατά το διάστημα από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου, δεν [μπορούσε] να κηρυχθεί συμβιβάσιμη με την κοινή αγορά, βάσει του άρθρου 87 παράγραφος 2 στοιχείο β) [ΕΚ]». Στην αιτιολογική σκέψη 99 της ίδιας απόφασης, η Επιτροπή έκρινε ότι, «[ω]ς ενίσχυση στη λειτουργία, που έχει χορηγηθεί για το σύνολο των επιχειρήσεων αλιείας χωρίς να απαιτείται εκ μέρους τους η οποιαδήποτε υποχρέωση, αυτό το μέτρο ενισχύσεως [ήταν] ασυμβίβαστο με την κοινή αγορά δυνάμει του σημείου 1.2 τέταρτο εδάφιο τρίτη περίπτωση των κατευθυντηρίων γραμμών του 1997» (
12
).
8.
Κατά συνέπεια, το άρθρο 3 της επίμαχης απόφασης όριζε ότι «[τ]ο μέτρο ενισχύσεως που έθεσε σε εφαρμογή η Γαλλία υπέρ των αλιέων, υπό τη μορφή ελάφρυνσης των κοινωνικών εισφορών για το διάστημα από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου 2000 είναι ασυμβίβαστο με την κοινή αγορά». Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω απόφασης, «[η] Γαλλία λαμβάνει όλα τα αναγκαία μέτρα για να ανακτήσει από τους δικαιούχους τις ενισχύσεις που αναφέρονται [στο άρθρο] 3 και έχουν ήδη παράνομα τεθεί στη διάθεσή τους». Η δε παράγραφος 2 διευκρίνιζε ότι «[η] ανάκτηση γίνεται αμελλητί σύμφωνα με τις διαδικασίες του εθνικού δικαίου, εφόσον επιτρέπουν την άμεση και αποτελεσματική εκτέλεση της παρούσας απόφασης. Οι ενισχύσεις που θα ανακτηθούν συμπεριλαμβάνουν τους τόκους από την ημερομηνία κατά την οποία τέθηκαν στη διάθεση των δικαιούχων, μέχρι την ημερομηνία της ανάκτησης».
9.
Η επίμαχη απόφαση δεν προσβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
10.
Στις 23 Δεκεμβρίου 2009, αφότου είχε καλέσει επανειλημμένως τη Γαλλική Δημοκρατία να συμμορφωθεί με την επίμαχη απόφαση, η Επιτροπή άσκησε προσφυγή λόγω παραβάσεως κράτους μέλους, κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Στην απόφασή του της 20ής Οκτωβρίου 2011, Επιτροπή κατά Γαλλίας (
13
) (στο εξής: απόφαση Επιτροπή κατά Γαλλίας), το Δικαστήριο έκρινε ότι «[η] Γαλλική Δημοκρατία, παραλείποντας να εκτελέσει, εντός της ταχθείσας προθεσμίας, την [επίμαχη] απόφαση […], και να ανακτήσει από τους αποδέκτες τις ενισχύσεις οι οποίες, με [το άρθρο] 3 της εν λόγω αποφάσεως, κηρύχθηκαν παράνομες και μη συμβατές με την κοινή αγορά, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 288, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της εν λόγω αποφάσεως» (
14
). Στις σκέψεις 42 και 43 της απόφασης εκείνης, το Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα της Γαλλικής Δημοκρατίας ότι τα ποσά που αντιστοιχούν στις ελαφρύνσεις των εισφορών των μισθωτών, δεδομένου ότι έχουν καταβληθεί από τις επιχειρήσεις στους αρμόδιους οργανισμούς για λογαριασμό των μισθωτών, δεν έπρεπε να επιστραφούν. Κατ’ αρχάς, στη σκέψη 42 της εν λόγω απόφασης, το Δικαστήριο έκρινε ότι «το επιχείρημα αυτό [ισοδυναμούσε] στην πραγματικότητα με αμφισβήτηση της εκτίμησης στην οποία προέβη η Επιτροπή, με την [επίμαχη] απόφαση, ως προς τη φύση ως κρατικής ενίσχυσης, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, της ελάφρυνσης των κοινωνικών εισφορών, τόσο των εργοδοτικών όσο και εκείνων των μισθωτών». Στη συνέχεια, στη σκέψη 43, το Δικαστήριο, στηριζόμενο σε πάγια νομολογία, έκρινε ότι, «[σ]το πλαίσιο […] προσφυγής η οποία έχει ως αντικείμενο παράλειψη εκτελέσεως αποφάσεως σε θέματα κρατικών ενισχύσεων, την οποία το κράτος μέλος αποδέκτης δεν προσέβαλε ενώπιον του Δικαστηρίου, το κράτος αυτό δεν μπορεί βασίμως να αμφισβητεί τη νομιμότητα της αποφάσεως αυτής» (
15
).
II. Η διαφορά της κύριας δίκης και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
11.
Στις 22 Φεβρουαρίου 2013 εκδόθηκε βεβαίωση οφειλής κατά της Εταιρίας για ποσό 84550,08 ευρώ, το οποίο αντιστοιχεί στις ελαφρύνσεις των εισφορών των μισθωτών που οφείλονταν για το διάστημα από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Ιουλίου 2000, πλέον τόκων υπερημερίας. Με απόφαση της 25ης Ιουνίου 2015, το tribunal administratif de Rennes (διοικητικό πρωτοδικείο της Rennes, Γαλλία) ακύρωσε την εν λόγω βεβαίωση οφειλής. Με απόφαση της 14ης Απριλίου 2017, το cour administrative d’appel de Nantes (διοικητικό εφετείο Νάντης) απέρριψε την έφεση του Υπουργού Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Θάλασσας κατά της απόφασης του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου.
12.
O υπουργός άσκησε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου αναίρεση κατά της απόφασης του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου, υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι το δευτεροβάθμιο δικαστήριο, αφενός, υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι οι απαλλαγές από τις εισφορές των μισθωτών δεν είχαν ωφελήσει τις αλιευτικές επιχειρήσεις, ενώ είχαν χαρακτηριστεί ως κρατικές ενισχύσεις από την Επιτροπή, και, αφετέρου, παραμόρφωσε το περιεχόμενο των εγγράφων της δικογραφίας που του είχε υποβληθεί, κρίνοντας ότι από την αποδεικτική διαδικασία προέκυψε ότι η μείωση των εισφορών των μισθωτών είχε αυτομάτως ως αποτέλεσμα να αυξηθεί το ποσό του καταβαλλόμενου στους μισθωτούς καθαρού μισθού.
13.
Το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), αφενός, αναίρεσε την απόφαση του Cour administrative d’appel de Nantes (διοικητικού εφετείου Νάντης), κατά το μέρος που δεν εξέτασε τον λόγο εφέσεως με τον οποίο προβαλλόταν ότι το tribunal administratif de Rennes (διοικητικό πρωτοδικείο της Rennes) παρέλειψε να αποφανθεί επί της ένστασης απαραδέκτου που είχε προβάλει ο υπουργός, η οποία στηριζόταν στην εκπρόθεσμη υποβολή της προηγηθείσας διοικητικής ένστασης της Εταιρίας, και, αφετέρου, εξαφάνισε την απόφαση του tribunal administratif de Rennes (διοικητικού πρωτοδικείου της Rennes), λόγω της παράλειψης αυτής. Κατόπιν αυτών, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να κρατήσει την υπόθεση και να αποφανθεί αμέσως επί της προσφυγής που η Εταιρία είχε ασκήσει ενώπιον του εν λόγω πρωτοβάθμιου διοικητικού δικαστηρίου.
14.
Αφότου απέρριψε την ένσταση απαραδέκτου που είχε προβάλει ο υπουργός, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) απέρριψε δύο από τους προβληθέντες από την Εταιρία λόγους ακυρώσεως, με τον πρώτο εκ των οποίων προβαλλόταν ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη βεβαίωση οφειλής παραβίασε τις αρχές της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της ασφάλειας δικαίου, ενώ ο δεύτερος στηριζόταν στην καθυστέρηση που το Δημόσιο επέδειξε σχετικά με την ανάκτηση των ποσών που αφορά η εν λόγω βεβαίωση. Εν συνεχεία, κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας του Δικαστηρίου την οποία εγκαινίασε η απόφαση της 9ης Μαρτίου 1994, TWD Textilwerke Deggendorf (
16
) (στο εξής: απόφαση TWD), το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) απέρριψε το αίτημα της Εταιρίας να υποβληθεί στο Δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, προδικαστικό ερώτημα για την εκτίμηση του κύρους της επίμαχης απόφασης. Το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) έκρινε, ειδικότερα, ότι η επίμαχη απόφαση αφορούσε την Εταιρία άμεσα και ατομικά, κατά την έννοια του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, ως πραγματικό δικαιούχο ατομικών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν βάσει καθεστώτος ενισχύσεων των οποίων την ανάκτηση διέταξε η Επιτροπή, και ότι η Εταιρία, εφόσον δεν προσέβαλε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου την επίμαχη απόφαση, δεν μπορεί να αμφισβητεί το κύρος της στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας που διεξάγεται κατά των μέτρων που ελήφθησαν από τις εθνικές αρχές για την εκτέλεση της απόφασης αυτής.
15.
Εν συνεχεία, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) υπενθύμισε ότι, δυνάμει του άρθρου L. 741-9 του κώδικα γεωργίας και θαλάσσιας αλιείας και του άρθρου 4 του διατάγματος της 17ης Ιουνίου 1938 για την αναδιοργάνωση και την ενοποίηση του συστήματος ασφάλισης των ναυτικών (JORF της 29ης Ιουνίου 1938, σ. 7500), οι εργοδοτικές εισφορές που καταβάλλονται στο σύστημα ασφάλισης των μισθωτών του γεωργικού τομέα και στο σύστημα ασφάλισης των ναυτικών οφείλονται από τους εργοδότες, ενώ οι εισφορές των μισθωτών οφείλονται από αυτούς. Οι εισφορές των μισθωτών δεν βαρύνουν τον εργοδότη, ο οποίος σε κάθε πληρωμή απλά τις παρακρατεί από τις αποδοχές των ασφαλισμένων, οι δε ελαφρύνσεις των εισφορών των μισθωτών μετακυλίονται στους μισθωτούς οι οποίοι λαμβάνουν μεγαλύτερο καθαρό μισθό και είναι οι άμεσοι δικαιούχοι των ελαφρύνσεων αυτών. Το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) επισήμανε ωστόσο ότι αυτή η ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συνιστά έμμεσο πλεονέκτημα για την επιχείρηση, δεδομένου ότι, κατά την υπό εξέταση περίοδο, απέκτησε ορισμένη ελκυστικότητα λόγω των υψηλότερων αμοιβών που οι εργαζόμενοί της έλαβαν επί έξι μήνες.
16.
Ακριβώς στο πλαίσιο αυτό, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να θέσει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Πρέπει η [επίμαχη] απόφαση […] να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι κηρύσσει ασύμβατες με την κοινή αγορά μόνον τις ελαφρύνσεις των εργοδοτικών εισφορών, για τον λόγο ότι οι ελαφρύνσεις των εισφορών των μισθωτών δεν ωφελούν τις επιχειρήσεις και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 107 [ΣΛΕΕ], ή υπό την έννοια ότι κηρύσσει ασύμβατες επίσης τις ελαφρύνσεις των εισφορών των μισθωτών;
2)
Στην περίπτωση κατά την οποία το Δικαστήριο κρίνει ότι η [επίμαχη] απόφαση […] πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι κηρύσσει ασύμβατες επίσης τις ελαφρύνσεις των εισφορών των μισθωτών, πρέπει η επιχείρηση να θεωρηθεί ότι έχει ωφεληθεί από το σύνολο των εν λόγω ελαφρύνσεων ή μόνον από ένα μέρος τους; Στην τελευταία αυτή περίπτωση, πώς πρέπει να υπολογιστεί το μέρος αυτό; Υποχρεούται το κράτος μέλος να διατάξει την επιστροφή από τους περί ων πρόκειται μισθωτούς του συνόλου ή μέρους της ενισχύσεως από την οποία ωφελήθηκαν;»
17.
Στην υπό κρίση υπόθεση γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Εταιρία, η Γαλλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η οποία διεξήχθη ενώπιον του Δικαστηρίου στις 20 Νοεμβρίου 2019, οι εν λόγω ενδιαφερόμενοι ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους.
III. Ανάλυση
Α.
Επί του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως
1. Επί της ένστασης απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή
18.
Η Επιτροπή ζητεί, κυρίως, να κριθεί απαράδεκτη η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υποβλήθηκε από το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας). Υποστηρίζει ότι τα δύο προδικαστικά ερωτήματα, μολονότι είναι διατυπωμένα ως ερμηνευτικά ερωτήματα, σκοπούν στην πραγματικότητα να τεθεί εν αμφιβόλω το κύρος της επίμαχης απόφασης κατά το μέρος που αυτή χαρακτήρισε ως κρατική ενίσχυση επίσης την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών και διέταξε την ανάκτηση των αντίστοιχων ποσών. Εφόσον όμως αφορούν ζητήματα κύρους, είναι απαράδεκτα κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση TWD. Πράγματι, η Εταιρία δεν μπορεί να αμφισβητήσει παραδεκτώς το κύρος της επίμαχης απόφασης στο πλαίσιο εθνικής δίκης που αφορά την εκτέλεσή της, καθόσον κατά της απόφασης αυτής δεν άσκησε εμπροθέσμως προσφυγή ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, μολονότι, χωρίς καμία αμφιβολία, είχε ενεργητική νομιμοποίηση δυνάμει του άρθρου 263, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
19.
Επισημαίνω εξαρχής ότι ο τρόπος με τον οποίο η Επιτροπή ερμηνεύει τα προδικαστικά ερωτήματα δεν είναι πειστικός.
20.
Είναι, ασφαλώς, αληθές ότι με βάση τη διατύπωση του πρώτου εκ των ερωτημάτων αυτών δεν ζητείται απλώς από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η περιεχόμενη στην επίμαχη απόφαση κήρυξη ασυμβατότητας αφορά επίσης την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών, αλλά υποδεικνύεται ότι μια τέτοια ερμηνεία της εν λόγω απόφασης θα μπορούσε να αντιβαίνει στο άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, για τον λόγο ότι η ελάφρυνση αυτή δεν ωφέλησε επιχειρήσεις. Ωστόσο, απλώς και μόνον το γεγονός ότι το αιτούν δικαστήριο ανέφερε το ενδεχόμενο μια ορισμένη ερμηνεία της επίμαχης απόφασης να αντιβαίνει σε διάταξη του πρωτογενούς δικαίου δεν μεταβάλλει τη φύση του εν λόγω ερωτήματος, με το οποίο ζητείται από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της ερμηνείας μιας πράξης του παράγωγου δικαίου και όχι να κρίνει το κύρος της. Επομένως, ακόμη και αν υποτεθεί ότι το Δικαστήριο πρέπει να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη απόφαση επιδέχεται διάφορες ερμηνείες και ότι από τις ερμηνείες αυτές πρέπει να απορριφθεί λόγω αντίθεσης προς το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ εκείνη κατά την οποία η ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών συνιστά κρατική ενίσχυση, το συμπέρασμα αυτό παραμένει εντός των ορίων μιας απλώς και μόνον σύμφωνης με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας, η οποία δεν οδηγεί σε (μερική) κήρυξη του ανισχύρου της εν λόγω απόφασης.
21.
Η πρόθεση του αιτούντος δικαστηρίου να περιοριστεί στην υποβολή αιτήσεως ερμηνείας επιβεβαιώνεται εξάλλου από το γεγονός ότι, όπως ανέφερα στο σημείο 14 των παρουσών προτάσεων, το εν λόγω δικαστήριο ρητώς απέρριψε το αίτημα της Εταιρίας να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως για την εκτίμηση του κύρους της επίμαχης απόφασης, και τούτο βάσει των ίδιων λόγων με αυτούς που η Επιτροπή προβάλλει κατά του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
22.
Επισημαίνεται, επιπλέον, ότι ακόμη και αν υποτεθεί ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να ερμηνευθεί, λόγω της διατύπωσής του, ως ερώτημα για την εκτίμηση του κύρους της επίμαχης απόφασης, το δεύτερο ερώτημα σαφώς περιέχει αίτηση ερμηνείας. Συνεπώς, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Επιτροπή και παρά το γεγονός ότι το δεύτερο αυτό ερώτημα υποβλήθηκε μόνον για την περίπτωση που στο πρώτο ερώτημα δοθεί η απάντηση ότι η επίμαχη απόφαση αφορά επίσης την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν θα μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να κριθεί απαράδεκτη στο σύνολό της.
23.
Βάσει όλων των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει την ένσταση απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή.
24.
Τούτου δοθέντος, δεν αποκλείεται να μπορεί το Δικαστήριο να εξετάσει αυτεπαγγέλτως ένα ζήτημα που αφορά την εκτίμηση του κύρους της επίμαχης απόφασης. Ως εκ τούτου, θα εξετάσω αμέσως πιο κάτω αν στην υπό κρίση υπόθεση συντρέχουν οι προϋποθέσεις για μια τέτοια αυτεπάγγελτη εξέταση.
2. Επί της δυνατότητας αυτεπάγγελτης εξέτασης ζητήματος που αφορά το κύρος της επίμαχης απόφασης
25.
Το Δικαστήριο, στο παρελθόν, έχει εξετάσει αυτεπαγγέλτως ζητήματα κύρους, είτε προσθέτοντας ένα τέτοιο ερώτημα στα τεθέντα από το αιτούν δικαστήριο ερμηνευτικά ερωτήματα (
17
) είτε αναδιατυπώνοντας ένα ερμηνευτικό ερώτημα και ερμηνεύοντάς το ως ζήτημα κύρους (
18
).
26.
Ήδη το 1965 το Δικαστήριο διεκδίκησε την αρμοδιότητα να προβεί σε μια τέτοια αυτεπάγγελτη εξέταση, κρίνοντας, στην απόφαση Schwarze (
19
), ότι, «όταν καθίσταται εμφανές ότι το αληθές αντικείμενο των υποβληθέντων από εθνικό δικαστήριο ερωτημάτων αναφέρεται στο κύρος παρά στην ερμηνεία κοινοτικών πράξεων, το Δικαστήριο έχει καθήκον να καθοδηγήσει αμέσως το εν λόγω εθνικό δικαστήριο χωρίς να το υποχρεώσει σε καθαρά παρελκυστική τυπολατρία, η οποία είναι ασύμβατη με τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του μηχανισμού τον οποίο έχει καθιερώσει το άρθρο 177 [της Συνθήκης ΕΟΚ]» (
20
).
27.
Προκειμένου όμως να μην υπάρξει σύγκρουση με την αρχή ότι μόνο στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να καθορίσει το αντικείμενο των προδικαστικών ερωτημάτων που προτίθεται να θέσει, το Δικαστήριο τείνει να μην κάνει χρήση της αρμοδιότητας αυτής όταν ο εθνικός δικαστής ζητεί μόνον να του δοθεί η ερμηνεία πράξης του παράγωγου δικαίου της Ένωσης, χωρίς να αναφέρει ότι έχει αμφιβολίες ως προς το κύρος της ή ότι το κύρος της αμφισβητείται στη διαφορά της κύριας δίκης (
21
).
28.
Το Δικαστήριο έχει επισημάνει, εξάλλου, ότι είναι σημαντικό να αναφέρει, ειδικότερα, το εθνικό δικαστήριο για ποιους ακριβώς λόγους διερωτάται ως προς το κύρος ορισμένων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, καθώς και να εκθέσει τους λόγους ανισχύρου που θεωρεί ότι μπορούν να γίνουν δεκτοί (
22
). Συνεπώς, η ύπαρξη αμφισβήτησης του κύρους πράξης της Ένωσης ενώπιον εθνικού δικαστηρίου δεν αρκεί, από μόνη της, για να δικαιολογήσει την υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο (
23
).
29.
Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής, καθώς και από την ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου δικογραφία που κατατέθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου, προκύπτει ότι η προσφυγή της Εταιρίας ενώπιον του tribunal administratif de Rennes (διοικητικού πρωτοδικείου της Rennes) έβαλε ευθέως κατά του κύρους της επίμαχης απόφασης, κατά το μέρος που η τελευταία κήρυξε ασύμβατη με την κοινή αγορά επίσης την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών. Το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), εκκινώντας από την προκείμενη ότι, κατόπιν της απώλειας του σχετικού δικαιώματός της λόγω παρέλευσης της ταχθείσας προθεσμίας, η Εταιρία δεν δύναται πλέον να αμφισβητήσει το κύρος της επίμαχης απόφασης, ρητώς δεν έλαβε θέση επί του ζητήματος αυτού. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο, υπογραμμίζοντας ότι μια ελάφρυνση που αφορά τέτοιου είδους εισφορές δεν ωφελεί άμεσα τις επιχειρήσεις και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 107 ΣΛΕΕ, εξέφρασε έμμεσα αμφιβολίες ως προς το κύρος της επίμαχης απόφασης.
30.
Πάντως, σε διαφορετικό πλαίσιο, το Δικαστήριο έκρινε, και μάλιστα πρόσφατα, ότι οι περιστάσεις αυτές αρκούν προκειμένου να εξετάσει αυτεπαγγέλτως το ζήτημα του κύρους πράξης της οποίας το αιτούν δικαστήριο είχε ζητήσει μόνον την ερμηνεία (
24
).
31.
Συνεπώς, βάσει των ανωτέρω εκτιμήσεων, φρονώ ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις προκειμένου το Δικαστήριο να εξετάσει αυτεπαγγέλτως την αιτίαση ότι η επίμαχη απόφαση είναι ανίσχυρη, αιτίαση η οποία αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας.
32.
Ωστόσο, υπό τις περιστάσεις τις συγκεκριμένης υπόθεσης, μια τέτοια αυτεπάγγελτη εξέταση θα ήταν δυνατή μόνον αν, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Επιτροπή και έκρινε το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), το κατά τη νομολογία που απορρέει από την απόφαση TWD αποτέλεσμα της απώλειας δικαιώματος δεν μπορούσε να αντιταχθεί στην Εταιρία (
25
), ζήτημα το οποίο θα εξεταστεί αμέσως πιο κάτω.
3. Επί της δυνατότητας εφαρμογής της απορρέουσας από την απόφαση TWD νομολογίας στις περιστάσεις της υπόθεσης της κύριας δίκης
33.
Στη σκέψη 17 της απόφασης TWD, το Δικαστήριο απέκλεισε, ειδικά για λόγους ασφάλειας δικαίου, τη δυνατότητα του δικαιούχου κρατικής ενίσχυσης η οποία αποτέλεσε αντικείμενο απόφασης της Επιτροπής με άμεσο αποδέκτη μόνον το κράτος μέλος στο οποίο υπάγεται ο δικαιούχος αυτός, ο οποίος χωρίς καμία αμφιβολία μπορούσε να προσβάλει την απόφαση αυτή δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, αλλά άφησε να παρέλθει άπρακτη η προβλεπόμενη στο έκτο εδάφιο του άρθρου αυτού αποσβεστική προθεσμία, να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της εν λόγω απόφασης ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων στο πλαίσιο προσφυγής κατά των εθνικών μέτρων εκτέλεσης τις ίδιας αυτής απόφασης (
26
). Ειδικότερα, κατά το Δικαστήριο, τυχόν αποδοχή του ότι, υπό τις προαναφερθείσες περιστάσεις, ο δικαιούχος της ενίσχυσης έχει τη δυνατότητα να εναντιωθεί, ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, στην εκτέλεση μιας τέτοιας απόφασης επικαλούμενος την έλλειψη νομιμότητάς της, ισοδυναμεί με αναγνώριση υπέρ αυτού της ευχέρειας να παρακάμψει το απρόσβλητο που έχει έναντι αυτού η απόφαση μετά την εκπνοή της προθεσμίας για την άσκηση προσφυγής (
27
).
34.
Το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως υπενθυμίσει και επιβεβαιώσει τις αρχές που διατυπώθηκαν στην απόφαση TWD (
28
), ακόμη και σε υποθέσεις όπου το νομικό και πραγματικό πλαίσιο ήταν πολύ διαφορετικό από εκείνο που χαρακτήριζε την υπόθεση της κύριας δίκης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή (
29
). Ωστόσο, μόνο σε περιορισμένο αριθμό περιπτώσεων το Δικαστήριο απέρριψε, βάσει των αρχών αυτών, ως απαράδεκτη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως για την εκτίμηση του κύρους (
30
).
35.
Πράγματι, το αποτέλεσμα της απώλειας δικαιώματος, το οποίο κατά τη νομολογία TWD συνδέεται με την παρέλευση της προθεσμίας για την άσκηση προσφυγής που τάσσεται από το άρθρο 263, έκτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, στην περίπτωση που δεν έχει ασκηθεί προσφυγή ακυρώσεως κατά την έννοια του ίδιου άρθρου ενώπιον του αρμόδιου για την εκδίκαση μια τέτοιας προσφυγής δικαστηρίου (του Γενικού Δικαστηρίου) έχει εφαρμογή μόνον όταν το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που προβάλλει την έλλειψη νομιμότητας πράξης της Ένωσης ενώπιον εθνικού δικαστηρίου, προκειμένου να το παρακινήσει να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως για την εκτίμηση του κύρους της πράξης αυτής, είχε «χωρίς καμία αμφιβολία», και επομένως «προδήλως και αδιαμφισβήτητα» (
31
), ενεργητική νομιμοποίηση για να στραφεί κατά της εν λόγω πράξης στο πλαίσιο μιας τέτοιας προσφυγής (
32
).
36.
Συνεπώς, πρέπει να εξακριβωθεί αν αυτό ισχύει όσον αφορά την Εταιρία, η οποία, δεδομένου ότι δεν είναι αποδέκτης της επίμαχης απόφασης, θα μπορούσε να αποκτήσει ενεργητική νομιμοποίηση για να προσφύγει κατά της απόφασης αυτής μόνον από το δεύτερο σκέλος του νυν άρθρου 262, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (πρώην άρθρου 230, τέταρτο εδάφιο, ΕΚ), δηλαδή μόνον αν μπορούσε να αποδείξει ότι η εν λόγω απόφαση την αφορούσε άμεσα και ατομικά.
37.
Συναφώς, από τη μια πλευρά, υπενθυμίζω ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η προϋπόθεση η απόφαση που αποτελεί αντικείμενο της προσφυγής να αφορά άμεσα ένα φυσικό ή νομικό πρόσωπο, την οποία θέτει το άρθρο 263, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, απαιτεί να συντρέχουν σωρευτικώς δύο κριτήρια, ήτοι το προσβαλλόμενο μέτρο πρέπει, αφενός, να παράγει ευθέως αποτελέσματα στη νομική κατάσταση του ιδιώτη και, αφετέρου, να μην αφήνει καμία διακριτική ευχέρεια στους αποδέκτες που είναι επιφορτισμένοι με την εφαρμογή του, η οποία είναι εντελώς αυτόματη και απορρέει μόνον από τη ρύθμιση της Ένωσης, χωρίς εφαρμογή άλλων ενδιάμεσων κανόνων (
33
). Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι απόφαση της Επιτροπής με την οποία διατάσσεται η ανάκτηση κρατικών ενισχύσεων αφορά άμεσα τους δικαιούχους μολονότι η ανάκτηση απαιτεί επίσης την έκδοση εφαρμοστικής πράξης από τις εθνικές αρχές (
34
).
38.
Από την άλλη πλευρά, αποτελεί επίσης πάγια νομολογία ότι τα πρόσωπα που δεν είναι αποδέκτες απόφασης μπορούν να ισχυριστούν ότι η εν λόγω απόφαση τα αφορά ατομικά μόνον αν η απόφαση αυτή τα θίγει λόγω ορισμένων χωριστών ιδιοτήτων ή μιας πραγματικής κατάστασης που τα χαρακτηρίζει σε σχέση με κάθε άλλο πρόσωπο και, ως εκ τούτου, τα εξατομικεύει κατά τρόπο ανάλογο με αυτόν του αποδέκτη (
35
).
39.
Στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κρίνει ότι οι αποφάσεις της Επιτροπής που έχουν ως αντικείμενο να επιτρέψουν ή να απαγορεύσουν εθνικό καθεστώς ενισχύσεων έχουν γενική ισχύ, η οποία αποτελεί συνέπεια του γεγονότος ότι οι εν λόγω αποφάσεις έχουν εφαρμογή σε αντικειμενικώς καθοριζόμενες καταστάσεις και παράγουν έννομα αποτελέσματα για μια κατηγορία προσώπων τα οποία καθορίζονται γενικώς και in abstracto (
36
). Το Δικαστήριο έχει κρίνει συναφώς ότι επιχείρηση δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να προσβάλει απόφαση της Επιτροπής απαγορεύουσα τομεακό καθεστώς ενισχύσεων, αν η απόφαση αυτή αφορά τη συγκεκριμένη επιχείρηση μόνο λόγω του ότι η επιχείρηση δραστηριοποιείται στον σχετικό τομέα και ενδεχομένως μπορεί να ωφεληθεί από το εν λόγω καθεστώς (
37
).
40.
Ωστόσο, επίσης κατά πάγια νομολογία, οι πραγματικοί δικαιούχοι ατομικών ενισχύσεων οι οποίες χορηγήθηκαν βάσει καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων των οποίων την ανάκτηση διέταξε η Επιτροπή (
38
) είναι, ως εκ τούτου, πρόσωπα που η σχετική απόφαση της Επιτροπής αφορά ατομικά κατά την έννοια του άρθρου 263, τέταρτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (
39
), ακόμη και αν η ανάκτηση λαμβάνει χώρα μόνο σε μεταγενέστερο στάδιο, στο οποίο θα πρέπει να αποδειχθεί αν τα ληφθέντα πλεονεκτήματα συνιστούν ενισχύσεις οι οποίες πρέπει να επιστραφούν (
40
). Ειδικότερα, κατά το Δικαστήριο, η διαταγή ανάκτησης ήδη αφορά ατομικά όλους τους δικαιούχους του επίμαχου καθεστώτος «καθόσον αυτοί, από την έκδοση της […] αποφάσεως [της Επιτροπής], διατρέχουν τον κίνδυνο να αναζητηθούν τα παρασχεθέντα σε αυτούς πλεονεκτήματα και, επομένως, θίγονται όσον αφορά τη νομική τους κατάσταση» (
41
). Συνεπώς, οι δικαιούχοι αυτοί αποτελούν μέρος ενός περιορισμένου κύκλου κατά την έννοια της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση της 17ης Ιανουαρίου 1985 στην υπόθεση Πειραϊκή Πατραϊκή κ.λπ. κατά Επιτροπής (
42
). Το ενδεχόμενο και μόνον να μην ανακτηθούν, αργότερα, εις βάρος των δικαιούχων τα πλεονεκτήματα που κηρύχθηκαν παράνομα «δεν αποκλείει το να θεωρηθεί ότι η απόφαση της Επιτροπής τους αφορά ατομικά» (
43
). Στην απόφαση Comitato «Venezia vuole vivere», το Δικαστήριο επίσης απέρριψε ρητώς το επιχείρημα της Επιτροπής ότι η αναγνώριση του παραδεκτού των προσφυγών κατά αποφάσεώς της με την οποία διατάσσεται η ανάκτηση κρατικών ενισχύσεων θα είχε το «παράδοξο και παράλογο αποτέλεσμα» οι δικαιούχοι των ενισχύσεων αυτών να αναγκαστούν να προσβάλουν αμέσως την εν λόγω απόφαση, πριν καν γνωρίσουν αν βάσει αυτής θα εκδοθεί διαταγή ανάκτησης εις βάρος τους (
44
). Τη νομολογία αυτή επιβεβαίωσε προσφάτως, στο πλαίσιο εφαρμογής τού κατά την απόφαση TWD λόγου απώλειας δικαιώματος, η απόφαση Georgsmarienhütte (
45
), στην οποία στηρίχθηκε το αιτούν δικαστήριο για να απορρίψει το αίτημα της Εταιρίας να υποβληθεί στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως για την εκτίμηση του κύρους της επίμαχης απόφασης.
41.
Μολονότι η νομολογία που υπομνήσθηκε στο προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων διευκρινίστηκε μετά τη λήξη της προθεσμίας για την άσκηση προσφυγής κατά της επίμαχης απόφασης (
46
), οι αρχές που διατύπωσε είχαν ήδη επιβεβαιωθεί με τις αποφάσεις Ιταλία και Sardegna Lines κατά Επιτροπής (
47
) και Ιταλία κατά Επιτροπής (
48
), οπότε κάλλιστα μπορεί κανείς να πει ότι το Γενικό Δικαστήριο πιθανότατα θα είχε κρίνει παραδεκτή ενδεχόμενη προσφυγή που η Εταιρία θα είχε ασκήσει το 2004 κατά της επίμαχης απόφασης.
42.
Βέβαια, το καθεστώς ενισχύσεων που αποτελεί αντικείμενο της επίμαχης απόφασης διαφέρει από τα καθεστώτα που ήταν επίμαχα στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις Ιταλία και Sardegna Lines κατά Επιτροπής και Ιταλία κατά Επιτροπής. Πράγματι, τα επίμαχα στις υποθέσεις αυτές συστήματα είχαν τεθεί σε εφαρμογή με διάφορες διοικητικές πράξεις, οι οποίες προϋπέθεταν την άσκηση ορισμένης διακριτικής ευχέρειας και χάρη στις οποίες χορηγήθηκαν συγκεκριμένα ποσά στους δικαιούχους (
49
), ενώ οι ενισχύσεις που με την επίμαχη απόφαση κηρύχθηκαν ασύμβατες με την κοινή αγορά συνίστανται σε απαλλαγές από εισφορές κοινωνικής ασφάλισης, οι οποίες απαλλαγές ήταν άμεσα εφαρμοστέες σε όλους τους επιχειρηματίες του τομέα.
43.
Ωστόσο, αφενός, τα χαρακτηριστικά των επίμαχων καθεστώτων δεν φαίνεται να ελήφθησαν ιδιαιτέρως υπόψη από το Δικαστήριο στις αποφάσεις Ιταλία και Sardegna Lines κατά Επιτροπής και Ιταλία κατά Επιτροπής. Αφετέρου, στην απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2008 στην υπόθεση Hotel Cipriani κ.λπ. κατά Επιτροπής (
50
), με αντικείμενο προσφυγές που ασκήθηκαν το 2000, ρητώς δεν έγινε δεκτό ότι ασκεί επιρροή το κριτήριο κατά το οποίο η εκτίμηση ως προς την ύπαρξη ατομικού εννόμου συμφέροντος στηρίζεται στον τρόπο εφαρμογής του καθεστώτος ενισχύσεων, κριτήριο το οποίο τότε υποστήριζε σθεναρά η Επιτροπή (
51
).
44.
Ομοίως, μολονότι, στη σκέψη 39 της απόφασης Ιταλία κατά Επιτροπής, το Δικαστήριο αναφέρθηκε στο γεγονός ότι η προσβαλλόμενη απόφαση διευκρίνιζε τον αριθμό των αιτήσεων που είχαν γίνει δεκτές και το ποσό των προβλεπόμενων πιστώσεων για τις ενισχύσεις που ήταν επίμαχες στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση, οπότε «η Επιτροπή δεν μπορούσε να αγνοήσει την ύπαρξη των […] πραγματικών αποδεκτών» των εν λόγω ενισχύσεων, εντούτοις στη νομολογία είχε ήδη παγιωθεί η αντίληψη ότι αυτό που είναι αποφασιστικό για το αν μια πράξη αφορά ατομικά τον προσφεύγοντα δεν είναι ο αριθμός ή ακόμη η ταυτότητα των υποκειμένων δικαίου επί των οποίων έχει εφαρμογή η προσβαλλόμενη πράξη, αλλά το γεγονός ότι τα εν λόγω υποκείμενα δικαίου ανήκουν σε κλειστό κύκλο, όπως αυτός στον οποίο ανήκουν οι πραγματικοί δικαιούχοι ενός καθεστώτος ενισχύσεων αφότου αυτό έχει παύσει να εφαρμόζεται (
52
). Επομένως, το γεγονός ότι οι περί ων πρόκειται ενισχύσεις στην επίμαχη απόφαση συνίστανται σε γενικευμένη ελάφρυνση εισφορών κοινωνικής ασφάλισης υπέρ των αλιέων ολόκληρης της μητροπολιτικής Γαλλίας και όλων των υπερπόντιων διαμερισμάτων, καθώς και ότι, κατά συνέπεια, η εν λόγω απόφαση δεν περιέχει σαφείς ενδείξεις ούτε ως προς τον αριθμό των δικαιούχων ούτε ως προς το ακριβές ποσό των ενισχύσεων (
53
), κατά πάσα πιθανότητα δεν θα αποτελούσε από μόνο του επαρκή λόγο για να αποκλίνει το Γενικό Δικαστήριο από τη λύση που έγινε δεκτή στις αποφάσεις Ιταλία και Sardegna Lines κατά Επιτροπής και Ιταλία κατά Επιτροπής. Το συμπέρασμα αυτό επιρρωννύεται, εξάλλου, από την απόφαση Hotel Cipriani κ.λπ. κατά Επιτροπής (
54
).
45.
Ωστόσο, κατά την άποψή μου, οι ανωτέρω εκτιμήσεις δεν αρκούν για να συναχθεί ότι μπορεί να αντιταχθεί στην Εταιρία το κατά τη νομολογία που απορρέει από την απόφαση TWD αποτέλεσμα της απώλειας δικαιώματος.
46.
Συγκεκριμένα, αφενός, δεν έχω πεισθεί ότι, το 2005, η Εταιρία θα μπορούσε «χωρίς καμία αμφιβολία» να προσβάλει παραδεκτώς ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου την επίμαχη απόφαση. Την εποχή εκείνη, η μνημονευόμενη στο σημείο 40 των παρουσών προτάσεων νομολογία δεν είχε ακόμη παγιωθεί επαρκώς ώστε να μπορεί να συναχθεί ένα τέτοιο συμπέρασμα.
47.
Αφετέρου, επισημαίνεται ότι, στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, το Δικαστήριο, με εξαίρεση την απόφαση Georgsmarienhütte, έχει αναγνωρίσει το εν λόγω αποτέλεσμα της απώλειας δικαιώματος μόνον όσον αφορά επιμέρους δικαιούχους ενισχύσεων (
55
). Στην απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 2006 στην υπόθεση Atzeni κ.λπ. (
56
), η οποία αφορούσε απόφαση σχετική με καθεστώτα ενισχύσεων προοριζόμενα για κατηγορίες προσώπων που ορίζονταν γενικά, το Δικαστήριο έκρινε, αντιθέτως, ότι δεν ήταν πρόδηλο ότι θα ήταν παραδεκτή προσφυγή ακυρώσεως που ενδεχομένως θα είχε ασκηθεί από τους δικαιούχους (
57
).
48.
Όσον αφορά την απόφαση Georgsmarienhütte, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι περιστάσεις της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή ήταν όλως ιδιαίτερες. Ειδικότερα, οι πραγματικοί δικαιούχοι ενισχύσεων που χορηγήθηκαν από τις γερμανικές αρχές υπό τη μορφή μείωσης μιας επιβάρυνσης στον τομέα της ενέργειας είχαν προσβάλει την απόφαση της Επιτροπής να κινήσει επίσημη διαδικασία έρευνας σχετικά με το εν λόγω καθεστώς. Στο πλαίσιο των προσφυγών αυτών, οι εν λόγω δικαιούχοι έλαβαν γνώση του περιεχομένου της τελικής απόφασης με την οποία το καθεστώς αυτό κηρύχθηκε ασύμβατο με την εσωτερική αγορά και διατάχθηκε η επιστροφή των ενισχύσεων που είχαν χορηγηθεί (
58
). Σε αντίθεση με τις υπόλοιπες εταιρίες τις οποίες αφορούσαν οι επίμαχες ενισχύσεις, οι εν λόγω δικαιούχοι, αντί να ασκήσουν χωριστά προσφυγή κατά της εν λόγω απόφασης της Επιτροπής, και ενώ εκκρεμούσε η προθεσμία για την άσκηση τέτοιας προσφυγής, προσέβαλαν τις πράξεις, τις οποίες οι γερμανικές αρχές είχαν κοινοποιήσει σε αυτούς λίγες ημέρες πριν από την έκδοση της εν λόγω απόφασης, με τις οποίες διατασσόταν η ανάκτηση των ενισχύσεων που είχαν λάβει (
59
).
49.
Τέλος, δεδομένων των χαρακτηριστικών του καθεστώτος που αποτελεί αντικείμενο της επίμαχης απόφασης, και λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η απόφαση αυτή εκδόθηκε τέσσερα χρόνια μετά τη χορήγηση των ενισχύσεων και ότι, κατά την ημερομηνία λήξης της προθεσμίας για την άσκηση προσφυγής κατά της εν λόγω απόφασης, η Γαλλική Δημοκρατία δεν είχε ακόμη κινήσει τις διαδικασίες για τον προσδιορισμό των δικαιούχων των εν λόγω ενισχύσεων (
60
), δεν αποκλείεται να ανέκυπταν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ζητήματα ως προς το αν η διαδικασία ανάκτησης καταλαμβάνει την Εταιρία, τα οποία θα μπορούσαν να δημιουργήσουν στο Γενικό Δικαστήριο αμφιβολίες σχετικά με το αν η προσφεύγουσα έχει πραγματικό και ενεστώς έννομο συμφέρον, όπως συνέβη στην περίπτωση των προσφευγουσών στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκε η διάταξη της 10ης Μαρτίου 2005, Gruppo ormeggiatori del porto di Venezia κ.λπ. κατά Επιτροπής (
61
).
50.
Για όλους τους ανωτέρω λόγους, θεωρώ ότι το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) κακώς έκρινε ότι το κατά τη νομολογία που απορρέει από την απόφαση TWD αποτέλεσμα της απώλειας δικαιώματος μπορεί να αντιταχθεί στην Εταιρία. Συνεπώς, αν το Δικαστήριο ερμηνεύσει, αντιθέτως προς την άποψη που διατυπώθηκε στα σημεία 18 έως 23 των παρουσών προτάσεων, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου ως ερώτημα που αφορά το κύρος της επίμαχης πράξης, το ερώτημα αυτό θα πρέπει, κατά την άποψή μου, να θεωρηθεί παραδεκτό. Ομοίως, αν το Δικαστήριο αποφασίσει να εξετάσει αυτεπαγγέλτως το κύρος της επίμαχης απόφασης, η απόφαση TWD δεν θα αντιτίθεται σε αυτό.
Β.
Επί της ουσίας
51.
Θα εξετάσω, κατ’ αρχάς, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, καθόσον αφορά την ερμηνεία της επίμαχης απόφασης και, συνεπώς, είναι πρότερο λογικά. Εν συνεχεία, θα εξετάσω το κύρος της εν λόγω απόφασης, για την περίπτωση που το Δικαστήριο την ερμηνεύσει υπό την έννοια ότι κηρύσσει ασύμβατη με την κοινή αγορά επίσης την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών. Τέλος, θα απαντήσω στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
1. Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
52.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο, υπενθυμίζω, εγείρει, κατά την άποψή μου, μόνον ένα ζήτημα ερμηνείας της επίμαχης απόφασης (
62
), το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, το Δικαστήριο αν η εν λόγω απόφαση πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι κηρύσσει ασύμβατη με την κοινή αγορά μόνον την ελάφρυνση των εργοδοτικών εισφορών. Η Εταιρία θεωρεί ότι στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση, λαμβανομένων υπόψη τόσο του γράμματος της επίμαχης απόφασης όσο και της πρακτικής που η Επιτροπή ακολουθεί για τη λήψη των αποφάσεών της. Επιπλέον, κατά την Εταιρία, η ερμηνεία αυτή είναι επιβεβλημένη για να διασφαλιστεί ερμηνεία σύμφωνη με το άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ (νυν άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ). Αντιθέτως, η Γαλλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, στηριζόμενες σε συστηματική κατ’ ουσίαν ερμηνεία της επίμαχης απόφασης, θεωρούν ότι αυτή πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά τις ελαφρύνσεις τόσο των εργοδοτικών εισφορών όσο και των εισφορών των μισθωτών. Οι εν λόγω ενδιαφερόμενοι υποστηρίζουν ότι το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί προς την κατεύθυνση αυτή στην απόφαση Επιτροπή κατά Γαλλίας.
53.
Εκ προοιμίου, το τελευταίο αυτό επιχείρημα πρέπει να απορριφθεί εξαρχής. Ειδικότερα, είναι σαφές, κατά την άποψή μου, ότι στην απόφαση Επιτροπή κατά Γαλλίας το Δικαστήριο όχι μόνο δεν αποφάνθηκε σχετικά με το κύρος της επίμαχης απόφασης (
63
), αλλά δεν έλαβε θέση ούτε σχετικά με την ερμηνεία της, τουλάχιστον όσον αφορά το ζήτημα που τίθεται με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα. Από τη σκέψη 23 της απόφασης αυτής, καθώς και από τη δικογραφία της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή, προκύπτει ότι, με την επιχειρηματολογία της, η Γαλλική Δημοκρατία επιδίωκε να αμφισβητήσει την υποχρέωση επιστροφής των ποσών που αντιστοιχούσαν στην ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών, και όχι να ζητήσει από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η διαταγή ανάκτησης που περιείχε η απόφαση αυτή αφορούσε επίσης την εν λόγω ελάφρυνση (
64
). Βέβαια, στη σκέψη 42 της απόφασης Επιτροπή κατά Γαλλίας το Δικαστήριο έκρινε ότι το «επιχείρημα» της Γαλλικής Δημοκρατίας σχετικά με την «ανάκτηση των εισφορών των μισθωτών» ισοδυναμούσε με «αμφισβήτηση της εκτίμησης στην οποία προέβη η Επιτροπή με την [επίδικη] απόφαση όσον αφορά τον χαρακτηρισμό ως κρατικής ενίσχυσης, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, της ελάφρυνσης τόσο των εργοδοτικών εισφορών όσο και των εισφορών των μισθωτών». Ωστόσο, ανεξαρτήτως της διατύπωσής της, και λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται, η εν λόγω σκέψη μπορεί, κατά την άποψή μου, να νοηθεί μόνον ως τοποθέτηση σχετικά με τον χαρακτηρισμό του προβληθέντος από τη Γαλλική Δημοκρατία επιχειρήματος ως αιτίασης αφορώσας το κύρος της επίμαχης απόφασης. Θεωρώ αντιθέτως ότι δεν είναι ορθό να ερμηνευθεί η εν λόγω σκέψη ως τοποθέτηση του Δικαστηρίου, αναπόδεικτη και αναιτιολόγητη αλλά και οριστική, σχετικά με την ερμηνεία της επίμαχης απόφασης.
54.
Τούτου λεχθέντος, επισημαίνω, όπως το σύνολο των ενδιαφερομένων που κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου, ότι το διατακτικό της επίμαχης απόφασης δεν επιτρέπει, από μόνο του, να λεχθεί με βεβαιότητα ότι «το μέτρο κρατικής ενίσχυσης που εφάρμοσε η Γαλλία υπέρ των αλιέων υπό τη μορφή ελάφρυνσης από τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης», στο οποίο αναφέρονται τα άρθρα 3 και 4 της εν λόγω απόφασης, καλύπτει τόσο την ελάφρυνση των εργοδοτικών εισφορών όσο και την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών. Όπως ορθώς επισήμανε η Γαλλική Κυβέρνηση, το διατακτικό μιας πράξης συνδέεται άρρηκτα με την αιτιολογία της και, αν παρίσταται ανάγκη, πρέπει να ερμηνεύεται λαμβανομένων υπόψη των αιτιολογικών σκέψεων που οδήγησαν στην έκδοσή της (
65
).
55.
Πάντως, μολονότι το μέρος ΙΙ της επίμαχης απόφασης, το οποίο επιγράφεται «Περιγραφή», δεν αποτελεί stricto sensu μέρος των αιτιολογικού στο οποίο στηρίζεται το διατακτικό της εν λόγω απόφασης, εντούτοις πρέπει να γίνει αναφορά στο μέρος αυτό προκειμένου να προσδιοριστούν ποια μέτρα αφορά in concreto το εν λόγω διατακτικό. Στην αιτιολογική σκέψη 4 της επίμαχης απόφασης, η Επιτροπή απαριθμεί τα μέτρα «για τα οποία κινήθηκε η επίσημη διαδικασία εξέτασης». Στα μέτρα αυτά, το σημείο 2 της εν λόγω αιτιολογικής σκέψης 4 συγκαταλέγει τα «συμπληρωματικά μέτρα υπέρ των υδατοκαλλιεργητών και των αλιέων του συνόλου της Γαλλίας». H πρώτη περίπτωση του εν λόγω σημείου 2 αναφέρει το «μέτρο ελάφρυνσης των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης για το σύνολο […] των αλιέων της μητροπολιτικής Γαλλίας και των υπερπόντιων διαμερισμάτων (περίοδος από 15 Απριλίου έως 15 Οκτωβρίου 2000)» (
66
). Στο τμήμα ΙΙ.Β της επίμαχης απόφασης εκτίθενται τα συμπληρωματικά μέτρα που μνημονεύονται στην αιτιολογική της σκέψη 4, σημείο 2. Στο ίδιο τμήμα, στο σημείο 2 το οποίο τιτλοφορείται «Ελάφρυνση των κοινωνικών εισφορών υπέρ των υδατοκαλλιεργητών και των αλιέων», περιλαμβάνεται η αιτιολογική σκέψη 17 της εν λόγω απόφασης, η οποία αναφέρει ότι «[ο] υπουργός […] αποφάσισε, με δύο εγκυκλίους, […] να χορηγήσει στο σύνολο των επιχειρήσεων του τομέα το ευεργέτημα της ελάφρυνσης κατά 50 % των κοινωνικών εισφορών, και τούτο για το διάστημα […] από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου 2000 για τους αλιείς» (
67
). Η δε αιτιολογική σκέψη 18 διευκρινίζει ότι «[η] ελάφρυνση αυτή αφορούσε τις εισφορές εργοδοτών και μισθωτών» (
68
). Τέλος, η αιτιολογική σκέψη 20 αναφέρει ότι, «[ό]σον αφορά τις καταβαλλόμενες στο ΕΝΙΜ εισφορές, το ποσοστό μείωσης ανερχόταν στο 50 %, τόσο για τις εισφορές μισθωτών όσο και για τις εργοδοτικές εισφορές». Στη συνέχεια, η επίμαχη απόφαση παύει να αναφέρει χωριστά τις εργοδοτικές εισφορές ή τις εισφορές των μισθωτών, αλλά αναφέρεται μόνο στις «κοινωνικές εισφορές».
56.
Από τα χωρία που προπαρατέθηκαν προκύπτει ότι η επίμαχη απόφαση περιγράφει το «συμπληρωματικό μέτρο ελάφρυνσης των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης» υπέρ των αλιέων ως μέτρο που αφορά τόσο τις εργοδοτικές εισφορές όσο και τις εισφορές των μισθωτών. Η περιγραφή αυτή, η οποία συμβάλλει στον ορισμό του αντικειμένου της επίσημης διαδικασίας έρευνας, ουδέποτε αμφισβητήθηκε στην επίμαχη απόφαση. Επομένως, στο πλαίσιο του συστήματος της πράξης αυτής, ο ορισμός της έννοιας «κοινωνικές εισφορές» καλύπτει επίσης τις εισφορές που καταβάλλονται από τους μισθωτούς. Το αντίθετο επιχείρημα που προβάλλει η Εταιρία δεν είναι πειστικό. Ειδικότερα, ακόμη και αν υποτεθεί, όπως υποστηρίζει η εν λόγω ενδιαφερόμενη, ότι υφίσταται πρακτική λήψεως αποφάσεων της Επιτροπής (και του Δικαστηρίου) βάσει της οποίας στην έννοια «κοινωνικές εισφορές» εμπίπτουν μόνον οι εργοδοτικές εισφορές, τούτο δεν μπορεί να κλονίσει τη διαφορετική ένδειξη που προκύπτει από την ανάγνωση της ίδιας της επίμαχης απόφασης.
57.
Αν προχωρήσουμε στην εξέταση του μέρους IV της εν λόγω απόφασης, το οποίο αφορά την αξιολόγηση των μέτρων που αποτέλεσαν αντικείμενο της επίσημης διαδικασίας έρευνας, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι ουδέν στοιχείο της αξιολόγησης αυτής επιτρέπει να θεωρηθεί ότι η Επιτροπή είχε την πρόθεση να αποκλείσει από την ανάλυσή της το μέρος του μέτρου ελάφρυνσης των κοινωνικών εισφορών που αφορούσε τις εργοδοτικές εισφορές.
58.
Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι το διατακτικό της επίμαχης απόφασης, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογίας της, πρέπει να θεωρηθεί ότι αφορά τόσο την ελάφρυνση των εργοδοτικών εισφορών όσο και την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών. Ερμηνεία της απόφασης αυτής υπό την έννοια ότι η ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών δεν καταλαμβάνεται από την κήρυξη ασυμβατότητας και από τη διαταγή ανάκτησης που περιέχονται στο εν λόγω διατακτικό θα ήταν αντίθετη προς το γράμμα και την οικονομία της εν λόγω απόφασης. Για τον λόγο αυτόν και μόνο, το επιχείρημα της Εταιρίας το οποίο στηρίζεται στην απαίτηση η επίμαχη απόφαση να ερμηνευθεί κατά τρόπο σύμφωνο με το άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ (νυν άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ) πρέπει να απορριφθεί.
59.
Υπό το πρίσμα όλων των ανωτέρω, εκτιμώ ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα που τέθηκε από το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 3 της επίμαχης απόφασης πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι χαρακτηρίζει ως κρατική ενίσχυση ασύμβατη με την κοινή αγορά, και αντικείμενο της διαταγής ανάκτησης που περιέχεται στο σημείο 4 της ίδιας απόφασης, επίσης την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών την οποία η Γαλλική Δημοκρατία εφάρμοσε υπέρ των αλιέων για την περίοδο από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου 2000.
2. Επί του κύρους της επίμαχης απόφασης κατά το μέρος που χαρακτηρίζει ως κρατική ενίσχυση το μέτρο ελάφρυνσης των εισφορών των μισθωτών
60.
Για να μπορεί κρατική παρέμβαση να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, πρέπει να μπορεί να θεωρηθεί πλεονέκτημα που παρασχέθηκε στη δικαιούχο επιχείρηση (
69
).
61.
Ως ενισχύσεις χαρακτηρίζονται οι παρεμβάσεις οι οποίες, υπό οποιαδήποτε μορφή, δύνανται να ευνοήσουν, άμεσα ή έμμεσα, επιχειρήσεις (
70
) ή οι οποίες πρέπει να θεωρηθούν οικονομικό πλεονέκτημα το οποίο η ωφελούμενη επιχείρηση δεν θα είχε λάβει υπό συνήθεις συνθήκες της αγοράς (
71
). Ειδικότερα, κατά πάγια νομολογία, η έννοια «ενίσχυση» περιλαμβάνει τα παρεχόμενα από τις δημόσιες αρχές πλεονεκτήματα τα οποία, υπό διάφορες μορφές, ελαφρύνουν τις επιβαρύνσεις που συνήθως βαρύνουν τον προϋπολογισμό μιας επιχείρησης και, ως εκ τούτου, χωρίς να είναι επιδοτήσεις υπό τη στενή έννοια του όρου, είναι της ίδιας φύσεως και έχουν πανομοιότυπα αποτελέσματα (
72
).
62.
Αποτελεί επίσης πάγια νομολογία ότι μερική ελάφρυνση των κοινωνικών βαρών των επιχειρήσεων συγκεκριμένου βιομηχανικού τομέα συνιστά ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, αν το μέτρο αυτό έχει σκοπό να απαλλάξει εν μέρει τις επιχειρήσεις αυτές από τις χρηματικές επιβαρύνσεις που απορρέουν από τη συνήθη εφαρμογή του γενικού συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, χωρίς η απαλλαγή αυτή να δικαιολογείται από τη φύση ή την οικονομία του εν λόγω συστήματος (
73
).
63.
Όσον αφορά την έννοια «επιβαρύνσεις που συνήθως βαρύνουν τον προϋπολογισμό μιας επιχείρησης», το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η ύπαρξη πλεονεκτήματος δεν μπορεί να αποκλειστεί στην περίπτωση που το κράτος χρηματοδοτεί ένα συμπλήρωμα αποδοχών το οποίο η επιχείρηση δεν υποχρεούται εκ του νόμου να καταβάλλει στους εργαζομένους της (
74
). Συναφώς, στην απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2002 στην υπόθεση Βέλγιο κατά Επιτροπής (
75
), το Δικαστήριο έκρινε ότι «οι δαπάνες που συνδέονται με την αμοιβή των εργαζομένων σε μια επιχείρηση επιβαρύνουν, εκ της φύσεώς τους, τον προϋπολογισμό της επιχειρήσεως, ανεξάρτητα από το αν οι δαπάνες αυτές απορρέουν ή όχι από νομικές υποχρεώσεις ή από συλλογικές συμβάσεις», καθώς και ότι η περίσταση ότι η παρέμβαση των δημόσιων αρχών απέκλεισε εκ προοιμίου κάθε αύξηση των μισθολογικών δαπανών που βαρύνουν την επιχείρηση «δεν αναιρεί από το [επίμαχο] συμπλήρωμα τη φύση του ως μισθολογικής δαπάνης την οποία φέρει υπό κανονικές συνθήκες η επιχείρηση».
64.
Από τη νομολογία προκύπτει επιπλέον ότι ένα οικονομικό πλεονέκτημα, το οποίο δύναται να συνιστά κρατική ενίσχυση, μπορεί να χορηγηθεί ακόμη και έμμεσα, μέσω ενός μέτρου το οποίο ωφελεί άμεσα άλλες επιχειρήσεις ή άλλα υποκείμενα δικαίου, συμπεριλαμβανομένων φυσικών ή νομικών προσώπων τα οποία δεν ασκούν καμία οικονομική δραστηριότητα (
76
). Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι οι άμεσοι δικαιούχοι της ενισχύσεως σε πρόσωπα είναι μισθωτοί δεν αρκεί για να αποδειχθεί η έλλειψη ενίσχυσης υπέρ του εργοδότη τους (
77
).
65.
Ακριβώς υπό το πρίσμα των αρχών αυτών πρέπει να εξεταστεί αν, εκτιμώντας ότι η ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών που η Γαλλική Δημοκρατία χορήγησε στους αλιείς για την περίοδο από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου 2000 είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση μιας επιβάρυνσης που συνήθως βαρύνει τον προϋπολογισμό τους, η Επιτροπή, στην επίμαχη απόφαση όπως αυτή ερμηνεύθηκε στα σημεία 18 έως 23 των παρουσών προτάσεων, υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, όπως υποστηρίζουν η Εταιρία και, εμμέσως, το αιτούν δικαστήριο.
66.
Οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης των μισθωτών, όπως οι εργοδοτικές εισφορές, συμβάλλουν στον καθορισμό του κόστους εργασίας (ή του μισθολογικού κόστους) μιας επιχείρησης, το οποίο καλύπτει το σύνολο των δαπανών τις οποίες αυτή πραγματοποιεί ως αντιπαροχή για την εργασία που παρέχει ένας μισθωτός. Ενώ οι πρώτες εισφορές κοινωνικής ασφάλισης καταβάλλονται από τον μισθωτό και συνυπολογίζονται από τον εργοδότη στους ακαθάριστους μισθούς, οι δεύτερες βαρύνουν τον τελευταίο. Ο εργοδότης είναι υπεύθυνος για την καταβολή στους αρμόδιους οργανισμούς κοινωνικής ασφάλισης των ποσών που αντιστοιχούν τόσο στις εργοδοτικές εισφορές όσο και στις εισφορές των μισθωτών. Αν μια ελάφρυνση των εργοδοτικών εισφορών δύναται να παράσχει άμεσο οικονομικό πλεονέκτημα στις δικαιούχους επιχειρήσεις, καθόσον μειώνει, σε μέτρο αντίστοιχο της εν λόγω ελάφρυνσης, μια επιβάρυνση που βαρύνει τις εν λόγω επιχειρήσεις δυνάμει της νομοθεσίας περί κοινωνικής ασφάλισης (
78
), μπορεί να λεχθεί το ίδιο για μια ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών;
67.
Καταφατική απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν μπορεί, κατά την άποψή μου, να συναχθεί από το επιχείρημα και μόνον ότι μια τέτοια ελάφρυνση μειώνει το κόστος εργασίας και, συνεπώς, μειώνει μια επιβάρυνση της επιχείρησης. Ούτε η Γαλλική Κυβέρνηση ούτε η Επιτροπή περιορίζονται σε ένα τέτοιο επιχείρημα προκειμένου να στηρίξουν τη θέση τους. Πράγματι, οι εν λόγω ενδιαφερόμενοι ισχυρίζονται ότι το γεγονός ότι οι εισφορές των μισθωτών καταβάλλονται από τον εργοδότη «για λογαριασμό» του μισθωτού δεν αποκλείει το ενδεχόμενο μια ελάφρυνση των εισφορών αυτών να παρέχει άμεσο πλεονέκτημα στην επιχείρηση που ωφελείται από την ελάφρυνση αυτή, στο μέτρο που, πρώτον, ακριβώς η επιχείρηση αυτή είναι εκείνη που οφείλει να καταβάλει στους αρμόδιους οργανισμούς τα ποσά που αντιστοιχούν στις εν λόγω εισφορές, δεύτερον, η ελάφρυνση αυτή δεν έχει αυτόματο αντίκτυπο στον μισθό του εργαζομένου, καθόσον, αυτή καθεαυτήν, δεν παρέχει στον τελευταίο τη δυνατότητα να λάβει το ποσό που αντιστοιχεί στον ακαθάριστο μισθό του προ παρακράτησης των εισφορών των μισθωτών ή στον ακαθάριστο μισθό του μειωμένο κατά ένα μικρότερο ποσό εισφορών των μισθωτών και, τρίτον, η μετακύλιση, εν όλω ή εν μέρει, μιας ελάφρυνσης εισφορών των μισθωτών προκύπτει κατ’ ανάγκη από μια διαχειριστική απόφαση της επιχείρησης και δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια να υποκαταστήσουν την επιχείρηση οι μισθωτοί της ως πραγματικοί δικαιούχοι του μέτρου ενίσχυσης.
68.
Συναφώς, επισημαίνεται, πρώτον, ότι, μολονότι οι επιχειρήσεις τις οποίες αφορούσαν οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης ελαφρύνσεις είχαν την υποχρέωση να καταβάλλουν στους αρμόδιους οργανισμούς τα ποσά που είχαν παρακρατηθεί από τους μισθούς των εργαζομένων τους ως κοινωνικοασφαλιστικές εισφορές των μισθωτών, εντούτοις δεν ήταν οι ίδιες οφειλέτες των εν λόγω εισφορών, καθόσον αυτές, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο και δεν αμφισβητείται από τους διαδίκους στην υπόθεση της κύριας δίκης, βαρύνουν τους μισθωτούς. Από την άποψη αυτή, η κατάσταση των εν λόγω επιχειρήσεων είναι διαφορετική από εκείνη του δικαιούχου φορολογικής μείωσης η οποία αφορά ειδικό φόρο κατανάλωσης, όπως η επίμαχη στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκε η απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Επιτροπή κατά Αer Lingus και Ryanair Designated Activity (στο εξής: απόφαση Ryanair) (
79
), στην οποία παραπέμπει η Γαλλική Κυβέρνηση. Πράγματι, ένας τέτοιος φόρος, μολονότι έχει σχεδιασθεί για να μετακυλίεται στους καταναλωτές, οι οποίοι φέρουν τη σχετική οικονομική επιβάρυνση, βαρύνει τον προϋπολογισμό της επιχείρησης, η οποία είναι απευθείας υπόχρεη του φόρου αυτού (
80
).
69.
Δεύτερον, η ύπαρξη υποχρέωσης καταβολής στους αρμόδιους οργανισμούς των ποσών που αντιστοιχούν στις εισφορές των μισθωτών δεν αρκεί, από μόνη της, για να συναχθεί ότι η ελάφρυνση των εισφορών αυτών παρέχει στην οικεία επιχείρηση άμεσο πλεονέκτημα αντίστοιχο με το ποσό της εν λόγω ελάφρυνσης, όπως προκύπτει, έστω και σε διαφορετικό πλαίσιο, από την απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014 στην υπόθεση Ελλάδα κατά Επιτροπής (
81
).
70.
Τρίτον, ούτε το γεγονός ότι η ελάφρυνση των κοινωνικών εισφορών των μισθωτών δεν έχει άμεσες συνέπειες στις αποδοχές των εργαζομένων της επιχείρησης, αλλά μόνο μέσω του μηχανισμού παρακράτησης των εν λόγω εισφορών, στην οποία προβαίνει ο εργοδότης, η ελάφρυνση αυτή μπορεί να έχει συνέπειες στο επίπεδο των μισθών, είναι, κατά την άποψη μου, αποφασιστικής σημασίας, εκτός αν, και στο μέτρο που, μια τέτοια παρακράτηση πρέπει να θεωρηθεί υποχρεωτική.
71.
Πάντως, η εκ του νόμου υποχρέωση που ενδεχομένως είχαν οι αλιευτικές επιχειρήσεις να καταλογίζουν τις εισφορές των μισθωτών, λαμβάνοντας υπόψη την ελάφρυνση που χορηγήθηκε με τα μέτρα που αποτελούν αντικείμενο της επίμαχης απόφασης, αμφισβητείται έντονα στην υπό κρίση υπόθεση. Ενώ η Εταιρία υποστηρίζει ότι ο εργοδότης, αν δεν μετακύλιε την εν λόγω ελάφρυνση στους μισθωτούς, θα αντιμετώπιζε ποινικές κυρώσεις (
82
), η Γαλλική Κυβέρνηση, στηριζόμενη στην απόφαση Ryanair, ισχυρίζεται ότι μια τέτοια μετακύλιση είναι αποτέλεσμα απόφασης της επιχείρησης. Το δε αιτούν δικαστήριο αναφέρει, και αυτό, ότι η μετακύλιση αυτή συνιστά υποχρέωση εκ του νόμου, κατά τις διατάξεις που διέπουν το καθεστώς κοινωνικής ασφάλισης των αλιέων ναυτικών.
72.
Το ζήτημα αυτό είναι κρίσιμο. Ειδικότερα, αν οι επιχειρήσεις τις οποίες αφορά η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης ελάφρυνση δεν είχαν άλλη δυνατότητα πέρα από τη μετακύλιση της ελάφρυνσης αυτής στους μισθούς των εργαζομένων τους, τότε δεν πρέπει, κατά την άποψή μου, να θεωρηθούν άμεσοι δικαιούχοι της εν λόγω ελάφρυνσης.
73.
Η απόφαση Ryanair, στην οποία στηρίζεται η Γαλλική Κυβέρνηση, δεν κλονίζει το συμπέρασμα αυτό, αλλά, αντιθέτως, το επιβεβαιώνει. Ευθύς εξαρχής, πρέπει να επισημανθεί, εκ προοιμίου, ότι η απόφαση αυτή έχει περιορισμένη μόνο σημασία για το υπό εξέταση ζήτημα, δεδομένου ότι η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε αφορούσε την έκταση της υποχρέωσης ανάκτησης και όχι την ύπαρξη ενίσχυσης (
83
). Υπενθυμίζεται, εν συνεχεία, ότι στην υπόθεση αυτή το ζήτημα ήταν αν οι διαδικασίες ποσοτικού προσδιορισμού και ανάκτησης μιας ενίσχυσης, η οποία συνίστατο στη μείωση, για ορισμένες αεροπορικές εταιρίες, ενός ειδικού φόρου κατανάλωσης που η Ιρλανδία εισέπραττε για κάθε επιβάτη ο οποίος επιβιβαζόταν σε πτήση με αναχώρηση από ιρλανδικό αερολιμένα, έπρεπε να λαμβάνουν υπόψη το γεγονός ότι ο φόρος, και συνεπώς το όφελος που προέκυπτε από την εν λόγω μείωση, συνήθως μετακυλίονταν στους επιβάτες αεροπορικών μεταφορών. Το Δικαστήριο έδωσε αρνητική απάντηση στο ερώτημα αυτό, χωρίς να λάβει θέση ως προς την ύπαρξη εκ του νόμου υποχρέωσης μετακύλισης του εν λόγω φόρου (
84
). Προς τούτο, το Δικαστήριο στηρίχθηκε, μεταξύ άλλων, στη δυνατότητα που είχαν οι αεροπορικές εταιρίες που προέβαιναν σε αυτή τη μετακύλιση να διατηρούν το πλεονέκτημα από τη μείωση του φόρου αυξάνοντας την προ φόρου τιμή των αεροπορικών εισιτηρίων στα οποία εφαρμοζόταν μειωμένος φορολογικός συντελεστής (
85
). Συνεπώς, η οικονομική μετακύλιση της ενίσχυσης, μέσω της διατήρησης αμετάβλητης της τιμής των εισιτηρίων, ή η διατήρησή της εν όλω ή εν μέρει, μέσω αύξησης της εν λόγω τιμής, αποτελούσε απόφαση της αεροπορικής εταιρίας σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα εκμεταλλευόταν το πλεονέκτημα που της είχε χορηγηθεί (
86
).
74.
Πάντως, αν υποτεθεί, όπως υποστηρίζει η Εταιρία και επιβεβαιώνει το αιτούν δικαστήριο, ότι οι επιχειρήσεις τις οποίες αφορούσαν οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης ελαφρύνσεις εισφορών των μισθωτών είχαν εκ του νόμου υποχρέωση να μετακυλίουν, ακόμη και αναδρομικά (
87
), την εν λόγω ελάφρυνση στους μισθούς των εργαζομένων τους, η κατάσταση των επιχειρήσεων αυτών σαφώς θα διέφερε από εκείνη των αεροπορικών εταιριών στην υπόθεση Ryanair.
75.
Βέβαια, οι εν λόγω ελαφρύνσεις μπορούσαν να παράσχουν στις εταιρίες αυτές την ευκαιρία να αναδιαπραγματευθούν τους μισθούς των εργαζομένων τους, όπως επισημαίνει η Γαλλική Κυβέρνηση. Ωστόσο, δεν θεωρώ ότι μπορεί να υποστηριχθεί σοβαρά ότι το περιθώριο που έχει μια επιχείρηση, ακόμη και όταν υπόκειται στους περιορισμούς μιας ιδιαίτερα ανταγωνιστικής αγοράς, να αυξήσει τις τιμές της είναι συγκρίσιμο με εκείνο που έχει ένας εργοδότης να μειώσει το επίπεδο των ακαθάριστων μισθών των εργαζομένων του για να ωφεληθεί από μια ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών, και κατά μείζονα λόγο σε περιστάσεις όπως αυτές της υπόθεσης της κύριας δίκης, όπου η ελάφρυνση χορηγήθηκε μόνο για περίοδο έξι μηνών.
76.
Εν πάση περιπτώσει, η Επιτροπή, στην επίμαχη απόφαση, δεν έλαβε υπόψη ούτε την ύπαρξη ενός τέτοιου περιθωρίου ούτε το λογικά πρότερο ζήτημα της ύπαρξης μιας εκ του νόμου υποχρέωσης μετακύλισης, ακόμη και αναδρομικώς, της ελάφρυνσης των εισφορών των μισθωτών στους μισθούς των εργαζομένων των αλιευτικών επιχειρήσεων, προκειμένου να συναγάγει ότι υπάρχει ενίσχυση η οποία έχει ως αντικείμενο την εν λόγω ελάφρυνση και ωφελεί άμεσα τις εν λόγω επιχειρήσεις. Πάντως, χωρίς να λάβει υπόψη, τουλάχιστον, τους δύο αυτούς παράγοντες, η Επιτροπή, κατά την άποψή μου, δεν μπορούσε να καταλήξει σε ένα τέτοιο συμπέρασμα.
77.
Μολονότι είναι αλήθεια ότι ούτε η Γαλλική Δημοκρατία ούτε κάποιος ενδιαφερόμενος κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ αμφισβήτησαν τη φύση ως ενισχύσεων των επίμαχων στην υπόθεση της κύριας δίκης ελαφρύνσεων κατά την επίσημη διαδικασία έρευνας που οδήγησε στην επίμαχη απόφαση, παρά ταύτα στην Επιτροπή εναπόκειται να αποδείξει την ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τις αρχές όσον αφορά τη διεξαγωγή αποδείξεων στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων προκύπτει ότι η Επιτροπή οφείλει να προβαίνει σε επιμελή και αμερόληπτη εξέταση των συγκεκριμένων μέτρων, ώστε να έχει στη διάθεσή της, κατά την έκδοση της τελικής απόφασης που αποδεικνύει την ύπαρξη και, ενδεχομένως, την ασυμβατότητα ή την παρανομία της ενίσχυσης, τα κατά το δυνατόν πιο πλήρη και αξιόπιστα στοιχεία για τον σκοπό αυτόν (
88
).
78.
Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι ανωτέρω εκτιμήσεις δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο η επίμαχη στην κύρια δίκη ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών να έχει παράσχει έμμεσο πλεονέκτημα στις επιχειρήσεις τις οποίες αφορούσαν τα εν λόγω μέτρα, καθώς και, κατά τα όσα επισημαίνει το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), το γεγονός ότι κατέστησαν πιο ελκυστικές λόγω των υψηλότερων αμοιβών που έλαβαν οι εργαζόμενοί τους επί έξι μήνες, ή ακόμη την ενδεχόμενη δυνατότητα να προβούν, κατά την περίοδο αυτή, σε προσλήψεις με λιγότερο υψηλούς ακαθάριστους μισθούς και, γενικότερα, μια μείωση του κόστους παραγωγής και/ή μια αύξηση της παραγωγικότητας.
79.
Εντούτοις, κατά την άποψή μου, από την επίμαχη απόφαση, και ιδίως από την αιτιολογική της σκέψη 55, προκύπτει σαφώς, και επιβεβαιώνεται από την Επιτροπή τόσο με τις γραπτές όσο και με τις προφορικές της παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου, ότι το όφελος που προσδιορίστηκε δεν συνίστατο σε έμμεσο πλεονέκτημα, αλλά στο γεγονός ότι οι εν λόγω επιχειρήσεις απαλλάχθηκαν από βάρη με τα οποία συνήθως βαρύνονται, στο μέτρο που έπρεπε να καταβάλουν μικρότερο ποσό εισφορών των μισθωτών (
89
). Στην αντίθετη περίπτωση, έργο της Επιτροπής θα ήταν, τουλάχιστον, να διευκρινίσει τη φύση ενός τέτοιου έμμεσου πλεονεκτήματος (
90
).
80.
Υπό το πρίσμα του συνόλου των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να κηρύξει την επίμαχη απόφαση ανίσχυρη κατά το μέρος που χαρακτηρίζει ως κρατική ενίσχυση την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών που χορηγήθηκε από τη Γαλλική Δημοκρατία υπέρ των αλιέων για την περίοδο από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου 2000.
3. Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
81.
Αν το Δικαστήριο αποφασίσει, όπως προτείνω, να κηρύξει εν μέρει ανίσχυρη την επίμαχη απόφαση, θα παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα. Συνεπώς, επικουρικά, για την περίπτωση που η πρότασή μου δεν ακολουθηθεί, θα εξετάσω εν συντομία το ερώτημα αυτό.
82.
Όπως ήδη εξέθεσα στο σημείο 79 των παρουσών προτάσεων, το πλεονέκτημα που η Επιτροπή προσδιόρισε στην επίμαχη απόφαση συνίσταται στο γεγονός ότι οι συγκεκριμένες επιχειρήσεις έπρεπε να καταβάλουν στους αρμόδιους οργανισμούς ένα χαμηλότερο ποσό για τις εισφορές των μισθωτών. Συνεπώς, η μετακύλιση πρέπει λογικά να αφορά ποσό που αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ των εισφορών που υπολογίζονται με βάση τον κανονικό συντελεστή και εκείνων που υπολογίζονται με βάση τον μειωμένο συντελεστή.
83.
Ειδικότερα, αν το Δικαστήριο αποφασίσει να μην εξετάσει το ζήτημα του κύρους της επίμαχης απόφασης, το οποίο συζητήθηκε στα σημεία 60 έως 80 των παρουσών προτάσεων, ή αν αποφανθεί, αφότου εξετάσει αυτεπαγγέλτως το ζήτημα αυτό, υπέρ του κύρους της εν λόγω απόφασης, τότε δεν θα μπορεί, κατά την άποψή μου, να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι επιχειρήσεις τις οποίες αφορούν οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης ελαφρύνσεις οφείλουν να επιστρέψουν το σύνολο των εν λόγω ελαφρύνσεων.
84.
Το ζήτημα αν, και σε ποιον βαθμό, η ελάφρυνση αυτή μετακυλίσθηκε από τις δικαιούχους επιχειρήσεις στους μισθωτούς τους θα ήταν, σε ένα τέτοιο πλαίσιο, όπου το μόνο κρίσιμο ζήτημα είναι αυτό της ανάκτησης, άνευ σημασίας, σύμφωνα με τα διδάγματα της απόφασης Ryanair (
91
).
85.
Ομοίως, δεν ασκεί επιρροή η απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2014 στην υπόθεση Mediaset (
92
), στην οποία στηρίζεται η Εταιρία. Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε, αφενός, ότι η Επιτροπή, όταν βρίσκεται αντιμέτωπη με καθεστώς ενισχύσεων, δεν είναι σε θέση να προσδιορίσει με ακρίβεια το ποσό της ενίσχυσης που έχει εισπράξει κάθε ένας από τους επιμέρους δικαιούχους, δεδομένου ότι οι ιδιαίτερες περιστάσεις που αφορούν κάθε έναν από τους δικαιούχους αυτούς μπορούν να εκτιμηθούν μόνον στο στάδιο της ανάκτησης της ενίσχυσης και, αφετέρου, ότι στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται, αν επιληφθεί της υπόθεσης, να αποφανθεί επί του ποσού της προς ανάκτηση ενίσχυσης λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των κρίσιμων στοιχείων που ήλθαν σε γνώση του, και ότι δεν αποκλείεται, λαμβανομένων υπόψη όλων των στοιχείων αυτών, οι υπολογισμοί του εθνικού δικαστηρίου να καταλήξουν σε ποσό των προς ανάκτηση ενισχύσεων ίσο με μηδέν.
86.
Πάντως, στην υπόθεση της κύριας δίκης επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση, το ζήτημα ήταν η ανάκτηση ενίσχυσης υπό τη μορφή επιδότησης για την αγορά ορισμένων αγαθών η οποία ευνοούσε έμμεσα τους επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνταν στην παροχή υπηρεσιών οι οποίες συνδέονταν με τη χρήση των επιχορηγούμενων αγαθών. Ο προσδιορισμός του ποσού της προς ανάκτηση ενίσχυσης απαιτούσε συνεπώς περίπλοκους υπολογισμούς για τον προσδιορισμό του έμμεσου πλεονεκτήματος από το οποίο οι εν λόγω επιχειρηματίες είχαν ωφεληθεί συνεπεία της αύξησης των πωλήσεων των επιδοτούμενων αγαθών.
87.
Αντιθέτως, η επίμαχη απόφαση, όπως ήδη επισημάνθηκε, διαπιστώνει ένα άμεσο πλεονέκτημα υπέρ των επιχειρήσεων τις οποίες αφορά η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης ελάφρυνση, το οποίο συνίσταται στην απαλλαγή από την καταβολή βαρών με τα οποία συνήθως βαρύνονταν. Πάντως, όπως το Δικαστήριο έκρινε στην απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2014 στην υπόθεση Mediaset (
93
), για την εκτέλεση απόφασης της Επιτροπής με την οποία καθεστώς ενισχύσεων κηρύσσεται παράνομο και ασύμβατο με την εσωτερική αγορά και διατάσσεται η ανάκτησή τους, το εθνικό δικαστήριο δεσμεύεται από την απόφαση αυτή.
88.
Τέλος, ανεξάρτητα από τη λύση που θα δεχθεί το Δικαστήριο, η επιστροφή των επίμαχων στην υπόθεση της κύριας δίκης ενισχύσεων σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να απαιτηθεί εις βάρος των μισθωτών των επιχειρήσεων τις οποίες αφορά η επίμαχη απόφαση.
89.
Βάσει όλων των ανωτέρω εκτιμήσεων, για την περίπτωση που το Δικαστήριο δεν ακολουθήσει την πρότασή μου να κηρύξει ανίσχυρη την επίμαχη απόφαση, προτείνω να δοθεί στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι οι επιχειρήσεις οι οποίες υπήρξαν δικαιούχοι των ελαφρύνσεων των εισφορών των μισθωτών που με την επίμαχη απόφαση κηρύχθηκαν ασύμβατες με την κοινή αγορά πρέπει να θεωρηθούν ότι έχουν ωφεληθεί από το σύνολο των εν λόγω ελαφρύνσεων.
IV. Πρόταση
90.
Υπό το πρίσμα του συνόλου των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα ερωτήματα που υπέβαλε το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Γαλλία) ως εξής:
«Το άρθρο 3 της απόφασης 2005/239/ΕΚ της Επιτροπής, της 14ης Ιουλίου 2004, σχετικά με ορισμένα μέτρα ενισχύσεων που η Γαλλία έθεσε σε εφαρμογή υπέρ των υδατοκαλλιεργητών και των αλιέων, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι χαρακτηρίζει επίσης ως κρατική ενίσχυση ασύμβατη με την κοινή αγορά, και αντικείμενο της διαταγής ανάκτησης που περιέχεται στο σημείο 4 της εν λόγω απόφασης, την ελάφρυνση των εισφορών των μισθωτών που χορηγήθηκε από τη Γαλλική Δημοκρατία υπέρ των αλιέων για την περίοδο από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου 2000.
Η απόφαση αυτή είναι ανίσχυρη κατά το μέρος που χαρακτηρίζει την εν λόγω ελάφρυνση ως κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.»
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	ΕΕ 2005, L 74, σ. 49.
(
3
)	Δεδομένου ότι τα μέτρα αυτά τέθηκαν σε εφαρμογή πριν η Επιτροπή μπορέσει να αποφανθεί επί της συμβατότητάς τους με την κοινή αγορά, ο σχετικός φάκελος καταχωρήθηκε ως μη κοινοποιηθέν καθεστώς ενισχύσεων (βλ. αιτιολογική σκέψη 1 της επίμαχης απόφασης).
(
4
)	Επρόκειτο, όσον αφορά τα μέτρα υπέρ των αλιέων, για ενίσχυση για την αποκατάσταση των απολεσθέντων αλιευτικών σκαφών και αλιευτικού υλικού ή των ζημιών σε αυτά λόγω της θύελλας, για προκαταβολές έναντι των αποζημιώσεων που θα κατέβαλλε το Διεθνές Ταμείο Αποζημίωσης για Πετρελαϊκή Ρύπανση (Fonds internationaux d’indemnisation pour les dommages dus à la pollution par les hydrocarbures, FIPOL), καθώς και για μια κατ’ αποκοπήν ενίσχυση για τις εισοδηματικές απώλειες από τις ζημίες λόγω της θύελλας (βλ. αιτιολογική σκέψη 5 της επίμαχης απόφασης).
(
5
)	Βλ. απόφαση για κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας [ενίσχυση C 91/2001, αποζημίωση των υδατοκαλλιεργητών και των αλιέων που επλήγησαν από την πετρελαϊκή ρύπανση και τη θύελλα (Δεκέμβριος 1999)], η οποία παρατίθεται στην πρόσκληση για υποβολή παρατηρήσεων σύμφωνα με το άρθρο 88, παράγραφος 2, και το άρθρο 6 του κανονισμού (ΕΚ) 659/1999 του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 88 της Συνθήκης ΕΚ (ΕΕ 2002, C 39, σ. 6, σημείο 1). Η Επιτροπή δεν έλαβε παρατηρήσεις (βλ. αιτιολογική σκέψη 3 της επίμαχης απόφασης).
(
6
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 18 της επίμαχης απόφασης.
(
7
)	Το ΕΝΙΜ είναι δημόσιος φορέας.
(
8
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 12 της επίμαχης απόφασης.
(
9
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 38 της επίμαχης απόφασης.
(
10
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 39 της επίμαχης απόφασης.
(
11
)	Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 84 έως 97 της επίμαχης απόφασης.
(
12
)	Κατευθυντήριες γραμμές για την εξέταση των κρατικών ενισχύσεων στον τομέα της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας (ΕΕ 1997, C 100, σ. 12).
(
13
)	C-549/09 (μη δημοσιευθείσα, EU:C:2011:672).
(
14
)	Βλ. σημείο 1 του διατακτικού της απόφασης Επιτροπή κατά Γαλλίας.
(
15
)	Η σκέψη 43 της απόφασης Επιτροπή κατά Γαλλίας παραπέμπει στην απόφαση της 12ης Μαΐου 2005, Επιτροπή κατά Ελλάδας (C‑415/03, EU:C:2005:287, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
16
)	C-188/92 (EU:C:1994:90).
(
17
)	Βλ. αποφάσεις της 2ας Ιουνίου 1976, Milch-, Fett- und Eier-Kontor (125/75, EU:C:1976:81, σκέψη 7), και της 13ης Δεκεμβρίου 1979, Hauer (44/79, EU:C:1979:290, σκέψεις 13 έως 16), στις οποίες η εξέταση του ζητήματος από το Δικαστήριο δεν οδήγησε σε κήρυξη του ανισχύρου, της 3ης Φεβρουαρίου 1977, Strehl (62/76, EU:C:1977:18, σκέψη 10), της 7ης Ιουνίου 1988, Roviello (20/85, EU:C:1988:283), και της 14ης Ιουνίου 1990, Weiser (C-37/89, EU:C:1990:254, σκέψη 17 και διατακτικό), στις οποίες, αντιθέτως, το Δικαστήριο κήρυξε ανίσχυρες τις επίδικες πράξεις του παράγωγου δικαίου, καθώς και της 7ης Σεπτεμβρίου 1999, De Haan (C-61/98, EU:C:1999:393, σκέψη 47), στην οποία το Δικαστήριο κήρυξε ανίσχυρη απόφαση της Επιτροπής που δεν αποτελούσε αντικείμενο των ερμηνευτικών ερωτημάτων του αιτούντος δικαστηρίου (βλ. σημείο 3 του διατακτικού).
(
18
)	Βλ. αποφάσεις της 1ης Δεκεμβρίου 1965, Schwarze (16/65, EU:C:1965:117, σ. 1095), της 15ης Οκτωβρίου 1980, Roquette Frères (145/79, EU:C:1980:234, σκέψη 6), της 13ης Δεκεμβρίου 1989, Paris (C-204/88, EU:C:1989:643, σκέψη 8), όπου το Δικαστήριο αιτιολόγησε την αυτεπάγγελτη εξέταση του ζητήματος κύρους ως εξής: «Όπως προκύπτει από τη δικογραφία, μολονότι το ερώτημα που υποβλήθηκε αναφέρεται τυπικώς μόνο στην ερμηνεία του άρθρου 15 του επιδίκου κανονισμού, ωστόσο το παραπέμπον δικαστήριο έχει κυρίως αμφιβολίες ως προς το κύρος της διατάξεως αυτής […]», της 11ης Οκτωβρίου 2001, Khalil κ.λπ. (C-95/99 έως C‑98/99 και C-180/99, EU:C:2001:532, σκέψη 29), και της 12ης Δεκεμβρίου 2002, Cipriani (C‑395/00, EU:C:2002:751, σκέψη 50 και διατακτικό).
(
19
)	Απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 1965 (16/65, EU:C:1965:117, σ. 19).
(
20
)	Πρέπει να σημειωθεί ότι, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή, τα πολύ καλά διαρθρωμένα προδικαστικά ερωτήματα του Hessisches Finanzgericht (φορολογικού δικαστηρίου Έσσης, Γερμανία) στηρίζονταν εν μέρει στην προκείμενη ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη απόφαση της Επιτροπής είναι ανίσχυρη.
(
21
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 2006, Brünsteiner και Autohaus Hilgert (C‑376/05 και C-377/05, EU:C:2006:753, σκέψεις 25 έως 29). Κατά πάγια νομολογία, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ δεν παρέχει ένδικο βοήθημα στους διαδίκους διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον εθνικού δικαστηρίου, οπότε το Δικαστήριο δεν οφείλει να εκτιμήσει το κύρος του δικαίου της Ένωσης απλώς και μόνο για τον λόγο ότι ένας από τους διαδίκους αυτούς προέβαλε ενώπιόν του το ζήτημα αυτό με τις γραπτές του παρατηρήσεις (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, Simon, Evers & Co., C-21/13, EU:C:2014:2154, σκέψη 27, και της 28ης Ιανουαρίου 2016, CM Eurologistik και GLS, C-283/14 και C-284/14, EU:C:2016:57, σκέψεις 44 έως 46).
(
22
)	Τα στοιχεία που περιέχονται στις αποφάσεις περί παραπομπής παρέχουν τη δυνατότητα στο μεν Δικαστήριο να δώσει χρήσιμες απαντήσεις, στις δε κυβερνήσεις των κρατών μελών και στα λοιπά ενδιαφερόμενα μέρη να υποβάλουν παρατηρήσεις σύμφωνα με το άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Ιουνίου 2019, K.P., C‑458/15, EU:C:2019:522, σκέψεις 36 και 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
23
)	Βλ., μεταξύ άλλων, διάταξη της 18ης Απριλίου 2013, Adiamix (C‑368/12, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2013:257, σκέψεις 16 έως 25), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε απαράδεκτη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως για την εκτίμηση του κύρους ελλείψει ελάχιστων ενδείξεων εκ μέρους του εθνικού δικαστηρίου ως προς τους λόγους για τους οποίους θεωρούσε ότι τα επιχειρήματα της εκκαλούσας στην κύρια δίκη μπορούσαν να είναι βάσιμα.
(
24
)	Βλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2015, Schrems (C-362/14, EU:C:2015:650, σκέψη 67)· βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Y. Bot στην υπόθεση Schrems (C-362/14, EU:C:2015:627, σημεία 121 έως 128).
(
25
)	Πρβλ. απόφαση της 18ης Ιουλίου 2007, Lucchini (C-119/05, EU:C:2007:434, σκέψη 56).
(
26
)	Το Δικαστήριο είχε κρίνει, στην προγενέστερη νομολογία του, ότι όποια απόφαση των κοινοτικών οργάνων δεν προσβλήθηκε από τον αποδέκτη της εντός της ταχθείσας προθεσμίας καθίσταται απρόσβλητη έναντι αυτού, στηριζόμενο στη σκέψη ότι η προθεσμία για την άσκηση προσφυγής σκοπεύει να κατοχυρώσει την ασφάλεια δικαίου, προλαμβάνοντας την επ’ αόριστον αμφισβήτηση κοινοτικών πράξεων που παράγουν έννομα αποτελέσματα (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 17ης Νοεμβρίου 1965, Collotti κατά Δικαστηρίου, 20/65, EU:C:1965:115, σ. 1051, και της 12ης Οκτωβρίου 1978, Επιτροπή κατά Βελγίου, 156/77, EU:C:1978:180, σκέψεις 20 έως 24).
(
27
)	Σκέψη 18 της απόφασης TWD. Όπως εξέθεσα στις προτάσεις μου επί της υπόθεσης Trace Sport (C‑251/18, EU:C:2019:295, σημεία 21 έως 25), η νομολογία TWD εισάγει εξαίρεση από τη γενική αρχή ότι, στο πλαίσιο εθνικής δίκης, κάθε ιδιώτης έχει το δικαίωμα να προβάλει το ανίσχυρο των διατάξεων που περιέχονται σε πράξεις της Ένωσης που χρησίμευσαν ως έρεισμα για την έκδοση απόφασης ή πράξης του εθνικού δικαίου η οποία παραπέμπει στις πράξεις αυτές και δύναται να ζητήσει από το εθνικό δικαστήριο να υποβάλει στο Δικαστήριο σχετικό προδικαστικό ερώτημα. Η εξαίρεση αυτή δικαιολογείται τόσο από την απαίτηση να διαφυλάσσεται η ασφάλεια δικαίου όσο και από την απαίτηση να εμποδίζεται η καταστρατήγηση των ενδίκων βοηθημάτων που το δίκαιο της Ένωσης θέτει στη διάθεση των υποκειμένων δικαίου.
(
28
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 30ής Ιανουαρίου 1997, Wiljo (C-178/95, EU:C:1997:46, σκέψεις 15 έως 25), της 18ης Ιουλίου 2007, Lucchini (C-119/05, EU:C:2007:434, σκέψεις 55 και 56), της 5ης Μαρτίου 2015, Banco Privado Português και Massa Insolvente do Banco Privado Português (C-667/13, EU:C:2015:151, σκέψη 28), και της 25ης Ιουλίου 2018, Georgsmarienhütte κ.λπ. (C-135/16, στο εξής: απόφαση Georgsmarienhütte, EU:C:2018:582, σκέψη 14).
(
29
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 15ης Φεβρουαρίου 2001, Nachi Europe (C-239/99, EU:C:2001:101, σκέψεις 29 έως 40), της 22ας Οκτωβρίου 2002, National Farmers’ Union (C‑241/01, EU:C:2002:604, σκέψεις 34 έως 39), στην οποία η λόγω παρέλευσης προθεσμίας απώλεια δικαιώματος αντιτάχθηκε σε κράτος μέλος, της 29ης Ιουνίου 2010, E και F (C-550/09, EU:C:2010:382, σκέψεις 37 έως 52), της 17ης Φεβρουαρίου 2011, Bolton Alimentari (C‑494/09, EU:C:2011:87, σκέψεις 20 έως 24), και της 27ης Νοεμβρίου 2012, Pringle (C‑370/12, EU:C:2012:756, σκέψη 41). Υπενθυμίζω ότι στο διατακτικό της απόφασης TWD γίνεται ρητή αναφορά στις αποφάσεις της Επιτροπής κατά την έννοια του άρθρου 93, παράγραφος 2, της Συνθήκης ΕΟΚ, καθώς και στην περίσταση ότι η εκκαλούσα ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου εταιρία είχε ενημερωθεί γραπτώς από το οικείο κράτος μέλος για την απόφαση αυτή (το οποίο της είχε επισημάνει ότι μπορούσε να ασκήσει προσφυγή ακυρώσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου). Υπενθυμίζω, εξάλλου, ότι η επίμαχη ενίσχυση στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση TWD ήταν ατομική ενίσχυση.
(
30
)	Πρβλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 30ής Ιανουαρίου 1997, Wiljo (C-178/95, EU:C:1997:46, σκέψεις 15 έως 25), της 15ης Φεβρουαρίου 2001, Nachi Europe (C-239/99, EU:C:2001:101, σκέψεις 29 έως 40), της 22ας Οκτωβρίου 2002, National Farmers’ Union (C-241/01, EU:C:2002:604, σκέψεις 34 έως 39), και της 18ης Ιουλίου 2007, Lucchini (C-119/05, EU:C:2007:434, σκέψεις 55 και 56), καθώς και απόφαση Georgsmarienhütte (σκέψη 14).
(
31
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Campos Sánchez-Bordona στην υπόθεση Georgsmarienhütte κ.λπ. (C-135/16, EU:C:2018:120, σημείο 38).
(
32
)	Ως εκ τούτου, σε πολλές περιπτώσεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο πρόδηλος χαρακτήρας της ενεργητικής νομιμοποίησης δεν είχε αποδειχθεί [πρβλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 23ης Φεβρουαρίου 2006, Atzeni κ.λπ. (C‑346/03 και C‑529/03, EU:C:2006:130, σκέψεις 30 έως 34), της 8ης Μαρτίου 2007, Roquette Frères (C‑441/05, EU:C:2007:150, σκέψεις 35 έως 48), της 29ης Ιουνίου 2010, E και F (C‑550/09, EU:C:2010:382, σκέψεις 37 έως 52), της 17ης Φεβρουαρίου 2011, Bolton Alimentari (C‑494/09, EU:C:2011:87, σκέψεις 20 έως 24), της 18ης Σεπτεμβρίου 2014, Valimar (C‑374/12, EU:C:2014:2231, σκέψεις 24 έως 38), της 5ης Μαρτίου 2015, Banco Privado Português και Massa Insolvente do Banco Privado Português (C‑667/13, EU:C:2015:151, σκέψεις 27 έως 32), της 16ης Απριλίου 2015, TMK Europe (C‑143/14, EU:C:2015:236, σκέψη 26), της 14ης Μαρτίου 2017, A κ.λπ. (C‑158/14, EU:C:2017:202), και της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Trace Sport (C‑251/18, EU:C:2019:766, σκέψεις 28 έως 44)].
(
33
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 4ης Δεκεμβρίου 2019, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo κατά Επιτροπής (C-342/18 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2019:1043, σκέψη 66).
(
34
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2000, Ιταλία και Sardegna Lines κατά Επιτροπής (C-15/98 και C-105/99, στο εξής: απόφαση Ιταλία και Sardegna Lines κατά Επιτροπής, EU:C:2000:570, σκέψη 36), καθώς και απόφαση Georgsmarienhütte (σκέψη 30).
(
35
)	Βλ. αποφάσεις της 15ης Ιουλίου 1963, Plaumann κατά Επιτροπής (25/62, EU:C:1963:17, σ. 223), και, μεταξύ άλλων, της 9ης Ιουνίου 2011, Comitato «Venezia vuole vivere» κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-71/09 P, C-73/09 P και C-76/09 P, στο εξής: απόφαση Comitato Venezia vuole vivere, EU:C:2011:368, σκέψη 52).
(
36
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 2018, Scuola Elementare Maria Montessori κατά Επιτροπής, Επιτροπή κατά Scuola Elementare Maria Montessori και Επιτροπή κατά Ferracci (C-622/16 P έως C-624/16 P, EU:C:2018:873, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
37
)	Βλ. απόφαση της 2ας Φεβρουαρίου 1988, Kwekerij van der Kooy κ.λπ. κατά Επιτροπής (67/85, 68/85 και 70/85, EU:C:1988:38, σκέψη 15).
(
38
)	Τέτοια ανάκτηση δεν είχε αποφασιστεί στην υπόθεση επί της οποία εκδόθηκε η απόφαση της 2ας Φεβρουαρίου 1988, Kwekerij van der Kooy κ.λπ. κατά Επιτροπής (67/85, 68/85 και 70/85, EU:C:1988:38), όπως προκύπτει ιδίως από τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Slynn στις συνεκδικασθείσες αυτές υποθέσεις (μη δημοσιευθείσες, EU:C:1987:177, σ. 240).
(
39
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Comitato «Venezia vuole vivere» (σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., για πρόσφατη επιβεβαίωση της νομολογίας αυτής, απόφαση της 28ης Ιουνίου 2018, Andres (πτώχευση Heitkamp BauHolding) κατά Επιτροπής (C‑203/16 P, EU:C:2018:505, σκέψη 45).
(
40
)	Βλ. απόφαση Comitato «Venezia vuole vivere» (σκέψη 55), όπου το Δικαστήριο απέρριψε τα επιχειρήματα της Επιτροπής, η οποία υποστήριξε ότι, κατά τον χρόνο έκδοσης της επίδικης απόφασης στην υπόθεση αυτή, οι δικαιούχοι που δυνάμει της επίδικης απόφασης όφειλαν να επιστρέψουν τις ενισχύσεις δεν ήταν ακόμη δυνατόν να προσδιοριστούν.
(
41
)	Βλ. απόφαση Comitato «Venezia vuole vivere» (σκέψη 56) (η υπογράμμιση δική μου).
(
42
)	11/82 (EU:C:1985:18, σκέψη 31). Στην απόφαση εκείνη, το Δικαστήριο έκρινε ότι, όταν η προσβαλλόμενη πράξη θίγει ομάδα προσώπων εξατομικευμένων ή δυναμένων να εξατομικευτούν κατά τον χρόνο έκδοσης της εν λόγω πράξης, και βάσει κριτηρίων που αφορούν ειδικώς τα μέλη της εν λόγω ομάδας, η πράξη αυτή αφορά ατομικά τα εν λόγω μέλη, στο μέτρο που αποτελούν μέρος περιορισμένου κύκλου επιχειρηματιών (βλ., επίσης, διάταξη της 17ης Ιανουαρίου 1992, Sofrimport κατά Επιτροπής, C-152/88, EU:C:1992:21, σκέψη 11, και απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2009, Επιτροπή κατά Koninklijke FrieslandCampina, C‑519/07 P, EU:C:2009:556, σκέψη 54 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
43
)	Βλ. απόφαση Comitato «Venezia vuole vivere» (σκέψη 56).
(
44
)	Βλ. απόφαση Comitato «Venezia vuole vivere» (σκέψη 57). Το ίδιο επιχείρημα είχε προβληθεί από την Επιτροπή, χωρίς να γίνει δεκτό από το Δικαστήριο στην απόφαση της 29ης Απριλίου 2004, Ιταλία κατά Επιτροπής (C-298/00 P, στο εξής: απόφαση Ιταλία κατά Επιτροπής, EU:C:2004:240, σκέψη 31).
(
45
)	Βλ. σκέψεις 31 έως 37 της εν λόγω απόφασης.
(
46
)	Η επίμαχη απόφαση δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 19 Μαρτίου 2005. Ελλείψει ενδείξεων ότι η Εταιρία έλαβε γνώση της απόφασης αυτής πριν από την ημερομηνία αυτή (κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο εκπρόσωπος της Εταιρίας ισχυρίστηκε ότι αυτή έλαβε γνώση της απόφασης συμβουλευόμενη την Επίσημη Εφημερίδα), πρέπει να θεωρηθεί ότι η προθεσμία για την προσβολή της εν λόγω απόφασης άρχισε να τρέχει, όσον αφορά την εν λόγω επιχείρηση, από την ανωτέρω ημερομηνία δημοσίευσης.
(
47
)	Βλ. σκέψεις 34 και 35 της εν λόγω απόφασης.
(
48
)	Βλ. σκέψη 39 της εν λόγω απόφασης, με αντικείμενο αναίρεση ασκηθείσα από την Επιτροπή, η οποία προέβαλλε, μεταξύ άλλων, το απαράδεκτο της προσφυγής κατά απόφασης που κήρυξε ασύμβατο με την κοινή αγορά καθεστώς ενισχύσεων που είχαν χορηγηθεί από την περιφέρεια Friuli-Venezia Giulia (Ιταλία) στις επιχειρήσεις οδικής μεταφοράς εμπορευμάτων της περιφέρειας, η οποία είχε ασκηθεί ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου από επιχειρήσεις που είχαν ωφεληθεί από το εν λόγω καθεστώς. Πρέπει να σημειωθεί ότι, στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο απέρριψε τα ίδια επιχειρήματα που η Επιτροπή επανέλαβε, πάλι χωρίς επιτυχία, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Comitato «Venezia vuole vivere». Η Επιτροπή είχε υποστηρίξει ειδικότερα ότι η απόφαση Ιταλία και Sardegna Lines κατά Επιτροπής δεν ασκούσε επιρροή, καθόσον το επίμαχο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή καθεστώς ενισχύσεων αφορούσε πολύ λίγους επιχειρηματίες, και ότι η κατάσταση της προσφεύγουσας, Sardegna Lines, είχε ληφθεί ειδικά υπόψη από την Επιτροπή στο πλαίσιο της επίσημης διαδικασίας εξέτασης του εν λόγω καθεστώτος ενισχύσεων (βλ. επίσης, ως προς το σημείο αυτό, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα S. Alber στην υπόθεση Ιταλία κατά Επιτροπής, C-298/00 P, EU:C:2003:278, σημείο 33).
(
49
)	Βλ., μεταξύ άλλων, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα S. Alber στην υπόθεση Ιταλία κατά Επιτροπής (C-298/00 P, EU:C:2003:278, σημείο 70).
(
50
)	T-254/00, T-270/00 και T-277/00 (στο εξής: απόφαση Hotel Cipriani κ.λπ. κατά Επιτροπής, EU:T:2008:537).
(
51
)	Βλ. σκέψεις 76 έως 92 της απόφασης Hotel Cipriani κ.λπ. κατά Επιτροπής, της οποίας η ανάλυση επιβεβαιώθηκε, κατ’ αναίρεση, με την απόφαση Comitato «Venezia vuole vivere» (σκέψη 60)· βλ., επίσης, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, A2A κατά Επιτροπής (C‑320/09 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2011:858, σκέψεις 55 έως 61), η οποία επιβεβαίωσε κατ’ αναίρεση το παραδεκτό προσφυγών που είχαν ασκηθεί ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου το 2002. Στην απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2000, CETM κατά Επιτροπής (T-55/99, EU:T:2000:223), το Γενικό Δικαστήριο είχε κρίνει παραδεκτή προσφυγή ασκηθείσα από ένωση επιφορτισμένη με την προάσπιση των συμφερόντων επιχειρήσεων που υπήρξαν δικαιούχοι καθεστώτος ενισχύσεων το οποίο συνίστατο σε επιδότηση επιτοκίων η οποία είχε σχεδιασθεί με σκοπό να εφαρμόζεται αυτόματα σε κάθε επιχείρηση που πληρούσε τα κριτήρια για τη χορήγησή της.
(
52
)	Πρβλ., ως μια εικόνα της κατάστασης της νομολογίας στο 2003, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα S. Alber στην υπόθεση Ιταλία κατά Επιτροπής (C-298/00 P, EU:C:2003:278, σημεία 73 έως 85).
(
53
)	Η επίμαχη απόφαση απλώς αναφέρει, στην αιτιολογική σκέψη 22, ότι οι απαλλαγές από εισφορές κοινωνικής ασφάλισης που αφορούσαν τους αλιείς και τους υδατοκαλλιεργητές ανήλθαν συνολικά στο ποσό των 18,2 εκατομμυρίων ευρώ (τα αριθμητικά στοιχεία που περιέχονται στις αιτιολογικές σκέψεις 45 και 67 της επίμαχης απόφασης, στα οποία παραπέμπει η Επιτροπή με τις παρατηρήσεις της, αφορούν μόνον τους υδατοκαλλιεργητές). Από τον φάκελο της διαδικασίας λόγω παραβάσεως κράτους μέλους η οποία κατέληξε στην απόφαση Επιτροπή κατά Γαλλίας προκύπτει ότι, λαμβανομένου υπόψη του μηχανισμού απαλλαγής από τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης που θεσπίστηκε με το επίμαχο καθεστώς ενισχύσεων, οι γαλλικές αρχές εκτίμησαν ότι ήταν ιδιαίτερα δύσκολο να υπολογίσουν το συνολικό ποσό των ενισχύσεων καθώς και τον αριθμό των περί ων πρόκειται αλιέων, ο οποίος μπορούσε να είναι μέχρι 28000 άτομα.
(
54
)	Βλ. σκέψεις 76 έως 92 της εν λόγω απόφασης. Βλ., επίσης, απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2007, Ιταλία κατά Επιτροπής (T-239/04 και T-323/04, EU:T:2007:260, σκέψεις 36 έως 44), όπου το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα της Επιτροπής ότι από την απόφαση Ιταλία και Sardegna Lines κατά Επιτροπής δεν προκύπτει ότι η απόφαση με την οποία η Επιτροπή κηρύσσει καθεστώς ενισχύσεων ασύμβατο με την κοινή αγορά αφορά ατομικά όλους τους δικαιούχους των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στο πλαίσιο του εν λόγω καθεστώτος, δεδομένου ότι η Επιτροπή εξέτασε, με την ευκαιρία αυτή, μια γενική και αφηρημένη εθνική νομοθεσία και όχι τις ατομικές περιπτώσεις.
(
55
)	Βλ., πέραν της απόφασης TWD, απόφαση της 18ης Ιουλίου 2007, Lucchini (C-119/05, EU:C:2007:434, σκέψεις 55 και 56).
(
56
)	C-346/03 και C-529/03 (EU:C:2006:130).
(
57
)	Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα D. Ruiz-Jarabo Colomer στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Atzeni κ.λπ. (C-346/03 και C-529/03, EU:C:2005:256, σημεία 61 έως 99).
(
58
)	Υπογραμμίζω ότι, στην απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 2006, Atzeni κ.λπ. (C-346/03 και C‑529/03, EU:C:2006:130), το Δικαστήριο, προκειμένου να αποκλείσει την εφαρμογή της απόφασης TWD, τόνισε, μεταξύ άλλων, ότι η επίδικη απόφαση δεν είχε κοινοποιηθεί από το οικείο κράτος μέλος στους πραγματικούς δικαιούχους των επίμαχων ενισχύσεων. Για τη σημασία που έχει, όσον αφορά τη δυνατότητα να αντιταχθεί το αποτέλεσμα της απώλειας δικαιώματος, η πληροφόρηση που μπόρεσε να λάβει ο πραγματικός δικαιούχος ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στο πλαίσιο γενικού καθεστώτος, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα D. Ruiz-Jarabo Colomer στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Atzeni κ.λπ. (C-346/03 και C-529/03, EU:C:2005:256, σημείο 98).
(
59
)	Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Campos Sánchez-Bordona στην υπόθεση Georgsmarienhütte κ.λπ. (C-135/16, EU:C:2018:120, σημεία 59 και 60).
(
60
)	Όπως προκύπτει από τη δικογραφία της προσφυγής λόγω παραβάσεως κράτους μέλους επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Επιτροπή κατά Γαλλίας.
(
61
)	T-228/00, T-229/00, T-242/00, T-243/00, T-245/00 έως T-248/00, T-250/00, T-252/00, T‑256/00 έως T-259/00, T-265/00, T-267/00, T-268/00, T-271/00, T-274/00 έως T-276/00, T‑281/00, T-287/00 και T-296/00 (EU:T:2005:90). Όσον αφορά τη σημασία που η περίσταση αυτή έχει για τη μη εφαρμογή της κατά την απόφαση TWD αιτίας της απώλειας δικαιώματος, βλ. απόφαση Hotel Cipriani κ.λπ. κατά Επιτροπής (σκέψη 90).
(
62
)	Βλ. σημεία 18 έως 22 των παρουσών προτάσεων.
(
63
)	Κατά πάγια νομολογία, η οποία υπομνήσθηκε στη σκέψη 43 της απόφασης Επιτροπή κατά Γαλλίας, κράτος μέλος αποδέκτης απόφασης σε θέματα κρατικών ενισχύσεων την οποία δεν προσέβαλε ενώπιον του Δικαστηρίου δεν μπορεί βασίμως να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της απόφασης αυτής στο πλαίσιο προσφυγής η οποία έχει ως αντικείμενο τη μη εκτέλεσή της [βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 12ης Μαΐου 2005, Επιτροπή κατά Ελλάδας (C-415/03, EU:C:2005:287, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
(
64
)	Εξάλλου, ακριβώς ως προς το ζήτημα του κύρους της υποχρέωσης αυτής, και όχι ως προς το ζήτημα της ύπαρξής της, η Επιτροπή, με το υπόμνημά της απαντήσεως, απάντησε στην επιχειρηματολογία της Γαλλικής Δημοκρατίας.
(
65
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση TWD (σκέψη 21).
(
66
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
67
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
68
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
69
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 24ης Ιουλίου 2003, Altmark Trans και Regierungspräsidium Magdeburg (C-280/00, EU:C:2003:415, σκέψη 83). Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για τον χαρακτηρισμό εθνικού μέτρου ως «κρατικής ενίσχυσης», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, απαιτείται να πληρούνται όλες οι ακόλουθες προϋποθέσεις. Πρώτον, πρέπει να πρόκειται για κρατική παρέμβαση ή παρέμβαση μέσω κρατικών πόρων. Δεύτερον, η παρέμβαση αυτή πρέπει να μπορεί να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών. Τρίτον, η παρέμβαση πρέπει να παρέχει επιλεκτικό πλεονέκτημα υπέρ του δικαιούχου. Τέταρτον, πρέπει να νοθεύει ή να απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό [βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 28ης Ιουνίου 2018, Andres (πτώχευση Heitkamp BauHolding) κατά Επιτροπής, C‑203/16 P, EU:C:2018:505, σκέψη 82 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
(
70
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 15ης Ιουλίου 1964, Costa (6/64, EU:C:1964:66, σ. 1161), της 24ης Ιουλίου 2003, Altmark Trans και Regierungspräsidium Magdeburg (C-280/00, EU:C:2003:415, σκέψη 84), και της 27ης Ιουνίου 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C-74/16, EU:C:2017:496, σκέψη 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
71
)	Βλ. αποφάσεις της 11ης Ιουλίου 1996, SFEI κ.λπ. (C-39/94, EU:C:1996:285, σκέψη 60), και της 29ης Απριλίου 1999, Ισπανία κατά Επιτροπής (C-342/96, EU:C:1999:210, σκέψη 41).
(
72
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 23ης Φεβρουαρίου 1961, De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg κατά Ανωτάτης Αρχής (30/59, EU:C:1961:2, σ. 39), και της 27ης Ιουνίου 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C-74/16, EU:C:2017:496, σκέψη 66 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
73
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 2ας Ιουλίου 1974, Ιταλία κατά Επιτροπής (173/73, EU:C:1974:71, σκέψη 33), της 26ης Σεπτεμβρίου 1996, Γαλλία κατά Επιτροπής (C-241/94, EU:C:1996:353, σκέψεις 20 έως 24), της 5ης Οκτωβρίου 1999, Γαλλία κατά Επιτροπής (C‑251/97, EU:C:1999:480, σκέψη 36), και της 7ης Μαρτίου 2002, Ιταλία κατά Επιτροπής (C‑310/99, EU:C:2002:143, σκέψη 51).
(
74
)	Βλ. αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 2002, Βέλγιο κατά Επιτροπής (C-5/01, EU:C:2002:754, σκέψεις 38 έως 40), και της 11ης Σεπτεμβρίου 2012, Corsica Ferries France κατά Επιτροπής (T‑565/08, EU:T:2012:415, σκέψη 137), όπου το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι «η έννοια της ενισχύσεως δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη ότι αναλαμβάνεται από το Δημόσιο μια εκ του νόμου επιβαλλόμενη υποχρέωση, αλλά μάλλον ότι παρέχεται μια ελάφρυνση από τις επιβαρύνσεις που κανονικώς βαρύνουν τον προϋπολογισμό μιας επιχειρήσεως».
(
75
)	C-5/01 (EU:C:2002:754, σκέψεις 39 και 40). Στην απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 1961, De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg κατά Ανωτάτης Αρχής, (30/59, EU:C:1961:2, σ. 51), το Δικαστήριο είχε κρίνει ότι η χρηματοδότηση με δημόσιους πόρους μιας πριμοδοτήσεως θέσεως χορηγούμενης σε ορισμένους εργαζόμενους στον τομέα της ανθρακοβιομηχανίας συνεπάγεται αύξηση των αποδοχών τους, η οποία μειώνει τεχνητά το κόστος παραγωγής των συγκεκριμένων επιχειρήσεων, και ότι, για τον λόγο αυτόν, η ως άνω πριμοδότηση πρέπει να θεωρηθεί ενίσχυση.
(
76
)	Βλ. αποφάσεις της 19ης Σεπτεμβρίου 2000, Γερμανία κατά Επιτροπής (C-156/98, EU:C:2000:467, σκέψεις 26 και 27), της 13ης Ιουνίου 2002, Κάτω Χώρες κατά Επιτροπής (C‑382/99, EU:C:2002:363, σκέψεις 62 έως 67), της 28ης Ιουλίου 2011, Mediaset κατά Επιτροπής (C‑403/10 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2011:533, σκέψη 81), και της 4ης Μαρτίου 2009, Ιταλία κατά Επιτροπής (T‑424/05, μη δημοσιευθείσα, EU:T:2009:49, σκέψεις 132 έως 139). Βλ., επίσης, άρθρο 107, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ.
(
77
)	Απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2012, Corsica Ferries France κατά Επιτροπής (T-565/08, EU:T:2012:415, σκέψη 137).
(
78
)	Πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 1999, Γαλλία κατά Επιτροπής (C‑251/97, EU:C:1999:480, σκέψη 38).
(
79
)	C-164/15 P και C-165/15 P (EU:C:2016:990).
(
80
)	Βλ. απόφαση Ryanair (σκέψη 98). Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Επιτροπή κατά Aer Lingus και Ryanair Designated Activity (C-164/15 P και C-165/15 P, EU:C:2016:515, σημείο 74).
(
81
)	T-425/11 (EU:T:2014:768, σκέψεις 49 έως 58, ιδίως σκέψη 57), επικυρωθείσα κατ’ αναίρεση με τη διάταξη της 22ας Οκτωβρίου 2015, Επιτροπή κατά Ελλάδας (C-530/14 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2015:727).
(
82
)	Η Εταιρία επικαλείται, μεταξύ άλλων, την απόφαση του Cour de cassation, chambre sociale (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, τμήμα κοινωνικής ασφαλίσεως και εργατικών διαφορών, Γαλλία), της 4ης Δεκεμβρίου 2013, αριθ. 12-18.301 και 12-18.302, στην οποία, στηριζόμενο στην αρχή, που διατυπώθηκε από το ίδιο δικαστήριο το 1990, ότι «οι παρακρατήσεις στις οποίες προβαίνει ο εργοδότης επί των αποδοχών των μισθωτών του με σκοπό την καταβολή εισφορών κοινωνικής ασφάλισης δεν μπορούν να υπερβαίνουν το ποσό των εισφορών που πράγματι καταβλήθηκαν», το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε την αίτηση αναιρέσεως που είχε καταθέσει αλιευτική επιχείρηση η οποία είχε παρακρατήσει από τους μισθούς των ναυτικών ορισμένα ποσά ως εισφορές μισθωτών, μολονότι οι παρακρατήσεις αυτές ουδέποτε είχαν απαιτηθεί από το ENIM (λόγω μιας ελάφρυνσης των εισφορών των μισθωτών, η οποία είχε αποφασιστεί με υπουργική οδηγία κατόπιν των δυσχερειών που αντιμετώπιζε ο αλιευτικός τομέας λόγω της αύξησης της τιμής του πετρελαίου), κρίνοντας ότι ο εργοδότης όφειλε να επιστρέψει τις εν λόγω παρακρατήσεις στους ναυτικούς.
(
83
)	Το Δικαστήριο ρητώς περιόρισε την εκτίμησή του στο ζήτημα της ανάκτησης, καθόσον οι προσφεύγοντες δεν μπόρεσαν να αποδείξουν ότι η απόφαση με την οποία η Επιτροπή διαπίστωνε την ύπαρξη ενίσχυσης ήταν παράνομη (βλ., μεταξύ άλλων, σκέψεις 94, 98 και 99 της απόφασης Ryanair).
(
84
)	Το ζήτημα εξετάστηκε στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Επιτροπή κατά Aer Lingus και Ryanair Designated Activity (C‑164/15 P και C-165/15 P, EU:C:2016:515, σημείο 72).
(
85
)	Βλ. σκέψη 104 της απόφασης Ryanair.
(
86
)	Βλ., ιδίως, σκέψεις 101 και 102 της απόφασης Ryanair.
(
87
)	Πρέπει να σημειωθεί ότι δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο οι επίμαχες ελαφρύνσεις να αφορούσαν, τουλάχιστον εν μέρει, ποσά που οι επιχειρήσεις είχαν ήδη παρακρατήσει από τους μισθούς των εργαζομένων τους με βάση τον ισχύοντα πριν από την ελάφρυνση συντελεστή και τα οποία έπρεπε ακόμη να καταβληθούν στους αρμόδιους οργανισμούς (υπενθυμίζεται ότι οι εγκύκλιοι που προέβλεπαν τις ελαφρύνσεις είχαν εκδοθεί στις 15 Απριλίου και στις 13 Ιουλίου 2000 και αφορούσαν την περίοδο από τις 15 Απριλίου έως τις 15 Οκτωβρίου 2000). Στην περίπτωση αυτή, το μέτρο θα αφορούσε, τυπικά τουλάχιστον, την οφειλή της επιχείρησης έναντι των οργανισμών κοινωνικής ασφάλισης, και όχι τις εισφορές των μισθωτών αυτές καθεαυτές. Πάντως, ακόμη και αν υποτεθεί ότι μια τέτοια περίπτωση θα μπορούσε να αποκλείσει την ύπαρξη υποχρέωσης για τον εργοδότη να μετακυλίσει αναδρομικά την ελάφρυνση στους μισθωτούς του, ούτε η Γαλλική Δημοκρατία ούτε η Επιτροπή υποστήριξαν ότι τα επίμαχα μέτρα ήταν τέτοιας φύσεως. Εν πάση περιπτώσει, τούτο δεν προκύπτει από την επίμαχη απόφαση.
(
88
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 3ης Απριλίου 2014, Γαλλία κατά Επιτροπής (C-559/12 P, EU:C:2014:217, σκέψη 63), και της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, Επιτροπή κατά Γαλλίας και IFP Énergies nouvelles (C-438/16 P, EU:C:2018:737, σκέψη 110).
(
89
)	Για τον λόγο αυτόν, εκτιμώ ότι δεν ασκούν επιρροή οι προγενέστερες υποθέσεις τις οποίες επικαλέστηκε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, καθόσον όλες τους αφορούν περιπτώσεις στις οποίες οι συγκεκριμένες επιχειρήσεις είχαν αναγνωριστεί ως έμμεσα ωφελούμενες από τα μέτρα που είχαν ληφθεί υπέρ των εργαζομένων τους. Δεν ασκεί επιρροή ούτε η απόφαση την οποία η Επιτροπή επικαλείται με τις γραπτές παρατηρήσεις της, στο μέτρο που η διαπιστωθείσα με την εν λόγω απόφαση ενίσχυση συνίστατο στη μείωση του ποσού ΦΠΑ που όφειλε μια επιχείρηση η οποία είχε παρανόμως εξαιρέσει ορισμένες συναλλαγές της από τον φόρο αυτόν.
(
90
)	Όπως διευκρίνισε η Επιτροπή στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις της 19ης Σεπτεμβρίου 2000, Γερμανία κατά Επιτροπής (C-156/98, EU:C:2000:467) (βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. Saggio στην υπόθεση αυτή, C-156/98, EU:C:2000:47, σημείο 22), της 13ης Ιουνίου 2002, Κάτω Χώρες κατά Επιτροπής (C‑382/99, EU:C:2002:363 σκέψη 63), της 28ης Ιουλίου 2011, Mediaset κατά Επιτροπής (C-403/10 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2011:533, σκέψη 63), και της 4ης Μαρτίου 2009, Ιταλία κατά Επιτροπής (T-424/05, μη δημοσιευθείσα, EU:T:2009:49, σκέψη 136). Βλ., επίσης, απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2012, Corsica Ferries France κατά Επιτροπής (T-565/08, EU:T:2012:415, σκέψεις 137 επ.), όπου το Γενικό Δικαστήριο, επικρίνοντας την Επιτροπή για το ότι δεν χαρακτήρισε ως ενίσχυση παρέμβαση του Δημοσίου υπέρ των πρώην μισθωτών ορισμένων επιχειρήσεων, επικεντρώθηκε στον προσδιορισμό της ύπαρξης έμμεσου οικονομικού πλεονεκτήματος υπέρ των εν λόγω επιχειρήσεων.
(
91
)	Βλ. σκέψη 99 της απόφασης Ryanair.
(
92
)	C-69/13 (EU:C:2014:71, σκέψεις 22 και 35 έως 37).
(
93
)	C-69/13 (EU:C:2014:71, σκέψη 32 και σημείο 1 του διατακτικού).