62023CC0530
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
TAMARA ĆAPETA
της 14ης Νοεμβρίου 2024 (
1
)
Υπόθεση C‑530/23 [Barało] (
i
)
K.P.
παρισταμένης της:
Prokurator Rejonowy we Włocławku
[αίτηση του Sąd Rejonowy we Włocławku(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου του Włocławek, Πολωνία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Δικονομικές εγγυήσεις υπέρ ευάλωτων προσώπων που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών – Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο – Οδηγία 2013/48/ΕΕ – Οδηγία (ΕΕ) 2016/1919 – Παραδεκτό των αποδεικτικών στοιχείων»
I. Εισαγωγή
1.
Ποιες ειδικές απαιτήσεις επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης στις εθνικές αρχές κατά τη διεξαγωγή ποινικής διαδικασίας στην οποία εμπλέκονται ευάλωτα πρόσωπα; Αυτή είναι η κοινή συνιστώσα των δεκαπέντε ερωτημάτων που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση.
2.
Τα εν λόγω ερωτήματα αφορούν την οδηγία 2013/48/ΕΕ (
2
) σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο και την οδηγία (ΕΕ) 2016/1919 (
3
), που ενισχύει την αποτελεσματικότητα του δικαιώματος αυτού, υποχρεώνοντας τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν τη δυνατότητα δικαστικής αρωγής. Το άρθρο 13 της οδηγίας 2013/48 καθώς και το άρθρο 9 της οδηγίας 2016/1919 επιβάλλουν στα κράτη μέλη την υποχρέωση να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες των ευάλωτων προσώπων.
3.
Δεδομένου ότι ο ενδιαφερόμενος στη διαφορά της κύριας δίκης είναι πρόσωπο πάσχον από ψυχική ασθένεια και, ως εκ τούτου, ευάλωτο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί ποιες συγκεκριμένες υποχρεώσεις υπέχουν οι εθνικές αρχές που διεξάγουν την ποινική διαδικασία στο πλαίσιο αυτό.
4.
Μολονότι το Δικαστήριο έχει ήδη εξετάσει την οδηγία 2013/48, ουδέποτε στο παρελθόν έχει ερμηνεύσει την οδηγία 2016/1919, πλην μιας παρεμπίπτουσας αναφοράς σε αυτήν (
4
) και μερικών ακόμη αναφορών εκ μέρους γενικών εισαγγελέων (
5
).
II. Το ιστορικό της διαφοράς της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
5.
Ο K.P. διώκεται στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, αφενός, για κατοχή 8,50 γραμμαρίων ινδικής κάνναβης και 33,83 γραμμαρίων αμφεταμίνης και, αφετέρου, για οδήγηση υπό την επήρεια ουσίας η οποία έχει παρόμοια επίδραση με το αλκοόλ και παρουσία αμφεταμίνης στο αίμα του. Οι κατηγορίες προέκυψαν ως ακολούθως.
6.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, στις 21 Ιουλίου 2022, λίγο πριν από τα μεσάνυχτα, οι αστυνομικοί εντόπισαν όχημα το οποίο κινούνταν στους δρόμους με περίεργο τρόπο και εκπέμποντας περίεργους ήχους. Πλησίασαν το όχημα που οδηγούσε ο K.P. και, αφού μίλησαν μαζί του, αποχώρησαν.
7.
Λίγα λεπτά αργότερα, οι ίδιοι αστυνομικοί έλαβαν πληροφορίες μέσω ασυρμάτου για σύγκρουση μεταξύ δύο οχημάτων και, θεωρώντας ότι το όχημα του K.P. ταίριαζε με την περιγραφή ενός από τα οχήματα που εμπλέκονταν στη σύγκρουση, επέστρεψαν στο σημείο όπου τον είχαν δει για πρώτη φορά. Ο K.P. βρισκόταν εκτός του οχήματος, φαινόταν νευρικός και μιλούσε ασυνάρτητα. Οι αστυνομικοί τον ανέκριναν και του ζήτησαν να παραδώσει τυχόν απαγορευμένα αντικείμενα.
8.
Ο K.P. δήλωσε ότι δεν οδηγούσε το όχημα και παρέδωσε τα πλαστικά σακουλάκια που είχε στην κατοχή του και τα οποία περιείχαν λευκή σκόνη και αποξηραμένη ουσία πράσινου χρώματος. Αφού του πέρασαν χειροπέδες και τον συνέλαβαν (στις 00:05 της 22ας Ιουλίου 2022), τον μετέφεραν στο νοσοκομείο, όπου υποβλήθηκε σε αιμοληψία προκειμένου το αίμα του να εξετασθεί για την παρουσία ναρκωτικών ουσιών.
9.
Κατόπιν εξέτασης των ουσιών και αφού διαπιστώθηκε ότι επρόκειτο για κάνναβη και αμφεταμίνη, απαγγέλθηκαν στον K.P. κατηγορίες για κατοχή παράνομων ουσιών στις 12:15 της 22ας Ιουλίου 2022. Ενημερώθηκε για το δικαίωμά του να τύχει νομικής εκπροσώπησης από δικηγόρο της επιλογής του και για τη δυνατότητα να ζητήσει δικαστική αρωγή σε περίπτωση που το δικαιολογούσε η οικονομική του κατάσταση. Ενημερώθηκε επίσης για το δικαίωμά του να ακουστεί καθώς και να αρνηθεί να παράσχει εξηγήσεις.
10.
Ο K.P. δεν παραιτήθηκε από το δικαίωμά του να τύχει νομικής εκπροσώπησης από δικηγόρο αλλά ούτε ζήτησε να διοριστεί σε αυτόν δικηγόρος. Ο διενεργών την ανάκριση αστυνομικός δεν φαίνεται να επιχείρησε, κατά τη διάρκεια αυτής, να εξετάσει αν ο ύποπτος τελούσε υπό την επήρεια ναρκωτικών ουσιών ή αν είχε την ικανότητα να κατανοήσει και να θυμηθεί τα γεγονότα που είχαν λάβει χώρα.
11.
Ο K.P. δήλωσε αθώος ως προς την τέλεση του αδικήματος για το οποίο κατηγορείτο, αρνήθηκε δε να παράσχει εξηγήσεις, να υπογράψει το πρακτικό και να διαβάσει τη δικογραφία κατά το πέρας της έρευνας. Η ανάκριση δεν καταγράφηκε με οπτικοακουστικά μέσα. Στην ανάκριση δεν συμμετείχε συνήγορος υπεράσπισης, η δε ανακριτική αρχή δεν ζήτησε από το δικαστήριο να διορίσει αυτεπαγγέλτως συνήγορο υπεράσπισης. O K.P. αφέθηκε ελεύθερος στις 12:31 της 22ας Ιουλίου 2022.
12.
Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 2022 η αστυνομία κάλεσε ψυχίατρο να τοποθετηθεί σχετικά με την ψυχική υγεία του K.P. και ο εισαγγελέας έλαβε τον ιατρικό του φάκελο από την ψυχιατρική κλινική όπου είχε νοσηλευθεί.
13.
Μετά τη γνωστοποίηση των αποτελεσμάτων της εξέτασης αίματος, στις 7 Αυγούστου 2022, απαγγέλθηκε κατά του K.P. συμπληρωματική κατηγορία για οδήγηση υπό την επήρεια ναρκωτικών ουσιών. Το γεγονός αυτό γνωστοποιήθηκε στον K.P. στις 14 Οκτωβρίου 2022, κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του σε ψυχιατρική κλινική, εντός της οποίας υποβλήθηκε, εν συνεχεία, σε ανάκριση.
14.
Όπως συνέβη και στην περίπτωση της ανακρίσεως της 22ας Ιουλίου 2022, η δεύτερη αυτή ανάκριση πραγματοποιήθηκε χωρίς την παρουσία δικηγόρου και ο εισαγγελέας δεν ζήτησε από το δικαστήριο να διορίσει αυτεπαγγέλτως συνήγορο υπεράσπισης για τον K.P., η δε ανάκριση δεν καταγράφηκε με οπτικοακουστικά μέσα. Ομοίως, ο K.P. ενημερώθηκε για το δικαίωμά του να τύχει νομικής εκπροσώπησης, για το δικαίωμά του να ζητήσει δικαστική αρωγή σε περίπτωση που το δικαιολογούσε η οικονομική του κατάσταση, για το δικαίωμά του να ακουστεί και το δικαίωμά του να αρνηθεί να παράσχει εξηγήσεις. Ο K.P. ζήτησε να λάβει γνώση της δικογραφίας και της αιτιολόγησης του κατηγορητηρίου, αμφότερα εκ των οποίων κοινοποιήθηκαν εγγράφως στη μητέρα του στις 27 Οκτωβρίου 2022.
15.
Στις 15 Δεκεμβρίου 2022 ο εισαγγελέας διαβίβασε το κατηγορητήριο κατά του K.P. στο Sąd Rejonowy we Włocławku (πρωτοβάθμιο δικαστήριο του Włocławek, Πολωνία). Ο K.P. διόρισε δικό του δικηγόρο.
16.
Με διάταξη της 28ης Φεβρουαρίου 2023, το αιτούν δικαστήριο διέταξε τον εισαγγελέα της περιφερειακής εισαγγελίας του Włocławek (Πολωνία) να συμπληρώσει την έρευνα με την ανάκριση του K.P. παρουσία του πληρεξουσίου δικηγόρου και τη λήψη της γνωμάτευσης πραγματογνωμόνων ψυχιάτρων σχετικά με την κατάσταση της ψυχικής υγείας του K.P. κατά τον χρόνο της τέλεσης των πράξεων και κατά τον χρόνο διεξαγωγής της διαδικασίας.
17.
Στις 3 Μαρτίου 2023 ο εισαγγελέας άσκησε έφεση κατά της εν λόγω διάταξης, υποστηρίζοντας ότι δεν χρειαζόταν συμπλήρωση του αποδεικτικού υλικού και ότι ο ήδη ληφθείς ιατρικός φάκελος δεν δικαιολογούσε την εξέταση του K.P. από πραγματογνώμονες για την αξιολόγηση της ψυχικής του υγείας. Στις 29 Μαρτίου 2023 το Sąd Okręgowy we Włocławku (περιφερειακό δικαστήριο του Włocławek, Πολωνία) έκανε δεκτή την έφεση του εισαγγελέα και ανέπεμψε την υπόθεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
18.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η οδηγία 2016/1919 και η οδηγία 2013/48 δεν έχουν μεταφερθεί ορθώς και πλήρως στην πολωνική έννομη τάξη, με αποτέλεσμα την προβολή των δικαιωμάτων που αναγνωρίζει το δίκαιο της Ένωσης στον K.P. ως ευάλωτο πρόσωπο.
19.
Λαμβάνοντας υπόψη τα ως άνω πραγματικά περιστατικά, το Sąd Rejonowy we Włocławku (πρωτοβάθμιο δικαστήριο του Włocławek) υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 5, καθώς και το άρθρο 9, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 18, 19, 24 και 27 της [οδηγίας 2016/1919], λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και γʹ, και του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της [οδηγίας 2013/48], ερμηνευόμενα κατά την έννοια των σημείων 6, 7, 11 και 13 της [συστάσεως της Επιτροπής], την έννοια ότι εισάγουν άμεσα αποτελεσματικό και δεσμευτικό κανόνα που καθιστά απαράδεκτη τη διενέργεια πράξεως ανακρίσεως ευάλωτου προσώπου ή προσώπου που βρίσκεται σε ευάλωτη κατάσταση χωρίς τη συμμετοχή συνηγόρου υπεράσπισης, σε περίπτωση που συντρέχουν αντικειμενικοί πραγματικοί λόγοι για τη χορήγηση δικαστικής αρωγής, όταν, ταυτόχρονα, η ανακριτική αρχή δεν χορηγεί αυτεπαγγέλτως δικαστική αρωγή (συμπεριλαμβανομένης της έκτακτης ή προσωρινής) αμελλητί και πριν λάβει χώρα εξέταση του ενδιαφερομένου [ευάλωτου προσώπου in concreto] από την αστυνομία, από άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή από δικαστική αρχή ή πριν από τη διενέργεια συγκεκριμένων ανακριτικών πράξεων ή πράξεων συλλογής αποδεικτικών στοιχείων;
2)
Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 5, καθώς και το άρθρο 9, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 18, 19, 24 και 27 της [οδηγίας 2016/1919], λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 1, παράγραφος 2, της [εν λόγω οδηγίας], ερμηνευόμενα κατά την έννοια των σημείων 6, 7, 11 και 13 της [συστάσεως της Επιτροπής], μολονότι συντρέχουν πραγματικοί λόγ[οι] για τη διενέργεια προσδιορισμού αμελλητί, την έννοια ότι η παράλειψη προσδιορισμού ενός δυνητικά ευάλωτου προσώπου ή η μη θεώρηση του προσώπου αυτού ως ευάλωτου καθώς και η απουσία της δυνατότητας αμφισβήτησης της εκτίμησης περί της ενδεχόμενης ευάλωτης κατάστασής του και η μη χορήγηση στο εν λόγω πρόσωπο συνηγόρου αμελλητί δεν επιτρέπεται σε καμία περίπτωση στην περίπτωση αξιόποινων πράξεων που τιμωρούνται με στερητική της ελευθερίας ποινή, οι δε περιστάσεις του μη προσδιορισμού και της μη χορήγησης συνηγόρου πρέπει να αναφέρονται ρητά στην απόφαση, η οποία υπόκειται κατ’ αρχήν σε αμφισβήτηση, προκειμένου να μπορεί να διενεργηθεί η ακροαματική διαδικασία χωρίς τη συμμετοχή συνηγόρου;
3)
Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 5, καθώς και το άρθρο 9, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 18, 19, 24 και 27 της [οδηγίας 2016/1919], λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 1, παράγραφος 2, της [εν λόγω οδηγίας], ερμηνευόμενα κατά την έννοια των διατάξεων του τμήματος 3, σημείο 7, της [συστάσεως της Επιτροπής], την έννοια ότι η παράλειψη κράτους μέλους να εισαγάγει τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι εμποδίζει τον ύποπτο να επωφεληθεί από τον εγγυητικό χαρακτήρα του άρθρου 9 της [οδηγίας 2016/1919], ερμηνευόμενο κατά την έννοια του σημείου 11 της [συστάσεως της Επιτροπής], και, κατά συνέπεια, σε μια τέτοια περίπτωση οι δικαστικές αρχές υποχρεούνται να εφαρμόζουν άμεσα τις διατάξεις της οδηγίας;
4)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως σε ένα τουλάχιστον από τα ερωτήματα των σημείων 1, 2 και 3, έχουν οι διατάξεις των δύο οδηγιών που μνημονεύονται στα εν λόγω ερωτήματα την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία όπως:
α)
το άρθρο 301, δεύτερη περίπτωση, του [πολωνικού] κώδικα ποινικής δικονομίας, σύμφωνα με το οποίο η εξέταση του υπόπτου πραγματοποιείται με τη συμμετοχή του διορισμένου συνηγόρου υπεράσπισης μόνον κατόπιν αιτήματος του υπόπτου, η δε μη εμφάνιση του συνηγόρου υπεράσπισης κατά την εξέταση του υπόπτου δεν παρακωλύει την εξέταση;
β)
το άρθρο 79, παράγραφος 1, σημεία 3 και 4, του [πολωνικού] κώδικα ποινικής δικονομίας, σύμφωνα με το οποίο, σε ποινική διαδικασία, ο κατηγορούμενος (ύποπτος) πρέπει να έχει συνήγορο υπεράσπισης, εάν υπάρχει εύλογη αμφιβολία ως προς το εάν η ικανότητά του να κατανοεί τη σημασία της πράξης ή να ελέγχει τη συμπεριφορά του είχε, κατά τον χρόνο τέλεσης της πράξης, υποβαθμισθεί ή περιορισθεί σημαντικά, και εάν υπάρχει εύλογη αμφιβολία ως προς το εάν η κατάσταση της ψυχικής του υγείας του επιτρέπει να συμμετέχει στη διαδικασία ή να διεξάγει την υπεράσπισή του κατά τρόπο ανεξάρτητο και εύλογο;
5)
Έχει το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της [οδηγίας 2013/48], υπό το πρίσμα της αρχής της υπεροχής και του αμέσου αποτελέσματος των οδηγιών, την έννοια ότι υποχρεώνει τις ανακριτικές αρχές, τα δικαστήρια και κάθε κρατική αρχή να μην εφαρμόζουν διατάξεις του εθνικού δικαίου αντίθετες προς την οδηγία, όπως αυτές που απαριθμούνται στο ερώτημα 4, και, κατά συνέπεια, δεδομένης της εκπνοής της προθεσμίας μεταφοράς, να αντικαθιστούν τον εθνικό κανόνα με τους προαναφερθέντες κανόνες αμέσου αποτελέσματος της οδηγίας;
6)
Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 5, καθώς και το άρθρο 9, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 19, 24 και 27 της [οδηγίας 2016/1919], την έννοια ότι ελλείψει αποφάσεως για τη χορήγηση ή σε περίπτωση μη χορήγησης, αυτεπαγγέλτως, δικαστικής αρωγής σε ευάλωτο πρόσωπο ή σε πρόσωπο που τεκμαίρεται ότι βρίσκεται σε ευάλωτη κατάσταση, κατά την έννοια του τμήματος 3, σημείο 7, της [συστάσεως της Επιτροπής], και εν συνεχεία, ενόψει της εκτέλεσης ανακριτικών μέτρων με τη συμμετοχή του εν λόγω προσώπου εκ μέρους αστυνομικής ή άλλης αρχής επιβολής του νόμου, συμπεριλαμβανομένων μέτρων που δεν μπορούν να επαναληφθούν ενώπιον του Δικαστηρίου, υποχρεώνει το εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται ποινικής υπόθεσης, καθώς και κάθε άλλη κρατική αρχή που συμμετέχει στην απονομή της ποινικής δικαιοσύνης (συμπεριλαμβανομένης, ως εκ τούτου, της ανακριτικής αρχής) να μην εφαρμόζει διατάξεις του εθνικού δικαίου αντίθετες προς την οδηγία, όπως αυτές που απαριθμούνται στο ερώτημα 4, και, κατά συνέπεια, δεδομένης της εκπνοής της προθεσμίας μεταφοράς, να αντικαθιστούν τον εθνικό κανόνα με τους προαναφερθέντες κανόνες αμέσου αποτελέσματος της οδηγίας, ακόμη και όταν, μετά την περάτωση της έρευνας (ή της ανακρίσεως) και τη διαβίβαση του κατηγορητηρίου στο δικαστήριο εκ μέρους της εισαγγελικής αρχής, το εν λόγω πρόσωπο διόρισε συνήγορο υπεράσπισης της επιλογής του;
7)
Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 5, καθώς και το άρθρο 9, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 19, 24 και 27 της [οδηγίας 2016/1919], λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 1, παράγραφος 2, της [εν λόγω οδηγίας], ερμηνευόμενα κατά την έννοια των σημείων 6, 7, 11 και 13 της [συστάσεως της Επιτροπής], την έννοια ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι σε ποινικές διαδικασίες που τεκμαίρεται ότι βρίσκονται σε ευάλωτη κατάσταση ή είναι ευάλωτοι προσδιορίζονται ταχέως και αναγνωρίζονται ως τέτοιοι και ότι τους χορηγείται αυτεπαγγέλτως δικαστική αρωγή, περαιτέρω δε ότι η εν λόγω αρωγή είναι υποχρεωτική ακόμη και όταν η αρμόδια αρχή δεν έχει ζητήσει από ανεξάρτητο πραγματογνώμονα να εξετάσει τον βαθμό της ευάλωτης καταστάσεως, τις ανάγκες του ευάλωτου προσώπου και την καταλληλότητα των μέτρων που λαμβάνονται ή προβλέπονται κατά του ευάλωτου προσώπου, έως ότου ο ανεξάρτητος πραγματογνώμονας προβεί στην προσήκουσα αξιολόγηση;
8)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ερώτημα του σημείου 7, έχουν οι προαναφερθείσες διατάξεις της οδηγίας και της [συστάσεως της Επιτροπής] την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση όπως το άρθρο 79, παράγραφος 1, σημεία 3 και 4, του [πολωνικού] κώδικα ποινικής δικονομίας, σύμφωνα με την οποία, στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, ο κατηγορούμενος πρέπει να έχει συνήγορο υπεράσπισης μόνο εάν υπάρχει εύλογη αμφιβολία ως προς το αν η ικανότητά του να κατανοεί τη σημασία της πράξης ή να ελέγχει τη συμπεριφορά του είχε, κατά τον χρόνο τέλεσης της πράξης, υποβαθμισθεί ή περιορισθεί σημαντικά, και εάν υπάρχει εύλογη αμφιβολία ως προς το εάν η κατάσταση της ψυχικής του υγείας του επιτρέπει να συμμετέχει στη διαδικασία ή να διεξάγει την υπεράσπισή του κατά τρόπο ανεξάρτητο και εύλογο;
9)
Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 5, καθώς και το άρθρο 9, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 19, 24 και 27 της [οδηγίας 2016/1919], λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 1, παράγραφος 2, της [εν λόγω οδηγίας], ερμηνευόμενα κατά την έννοια των σημείων 6, 7, 11 και 13 της [συστάσεως της Επιτροπής], καθώς και υπό το πρίσμα της αρχής του τεκμηρίου ευάλωτης κατάστασης, την έννοια ότι οι αρμόδιες αρχές (εισαγγελική αρχή, αστυνομία), το αργότερο πριν από την πρώτη ανάκριση του υπόπτου από την αστυνομία ή άλλη αρμόδια αρχή, πρέπει να προβαίνουν αμέσως σε δικονομικό προσδιορισμό και αναγνώριση της ευάλωτης καταστάσεως του υπόπτου στην ποινική διαδικασία και να εγγυώνται τη χορήγηση δικαστικής αρωγής ή έκτακτης (προσωρινής) αρωγής και να απέχουν από την εξέταση του υπόπτου έως ότου του χορηγηθεί αυτεπαγγέλτως δικαστική αρωγή ή έκτακτη (προσωρινή) συνδρομή;
10)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ερώτημα του σημείου 9, έχουν το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 5, καθώς και το άρθρο 9, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 19, 24 και 27 της [οδηγίας 2016/1919], λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 1, παράγραφος 2, της [εν λόγω οδηγίας], ερμηνευόμενα κατά την έννοια των σημείων 6, 7, 11 και 13 της [συστάσεως της Επιτροπής], την έννοια ότι επιβάλλουν στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προσδιορίζουν, στο εθνικό τους δίκαιο, τους λόγους και τα κριτήρια για τις τυχόν παρεκκλίσεις από τον άμεσο προσδιορισμό και την αναγνώριση της ευάλωτης κατάστασης υπόπτου σε ποινική διαδικασία και να διασφαλίζουν τη χορήγηση δικαστικής αρωγής ή έκτακτης (προσωρινής) αρωγής στον εν λόγω ύποπτο, και οι όποιες παρεκκλίσεις, εάν υπάρχουν, θα πρέπει να είναι αναλογικές, χρονικά περιορισμένες και να μην θίγουν την αρχή της δίκαιης δίκης, και θα πρέπει να λαμβάνουν τη μορφή διαδικαστικής αποφάσεως που επιτρέπει προσωρινή παρέκκλιση, η οποία θα πρέπει, κατ’ αρχήν, να παρέχει στον ενδιαφερόμενο το δικαίωμα να ζητήσει την επανεξέταση της αποφάσεως από δικαστήριο;
11)
Έχει το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων [της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης)], σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχεία αʹ και βʹ, της [οδηγίας 2013/48], σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 2, και την αιτιολογική σκέψη 27 καθώς και με το άρθρο 8 της [οδηγίας 2016/1919], την έννοια ότι, ελλείψει εξειδικευμένης αιτιολογήσεως εκ μέρους της αρχής διεξαγωγής της διαδικασίας των λόγων για τους οποίους αποφασίζει να μην χορηγήσει αυτεπαγγέλτως δικαστική αρωγή σε πρόσωπο που τεκμαίρεται ότι βρίσκεται σε ευάλωτη κατάσταση ή/και είναι ευάλωτο (κατά τα οριζόμενα στα σημεία 7 και 11 της [συστάσεως της Επιτροπής]), το εν λόγω πρόσωπο έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, και ως τέτοια πρέπει να θεωρηθεί ο θεσμός του εθνικού δικονομικού δικαίου που προβλέπεται στο άρθρο 344a του [πολωνικού] κώδικα ποινικής δικονομίας, που επιτάσσει την αναπομπή της υπόθεσης στην εισαγγελική αρχή με σκοπό:
α)
τον προσδιορισμό και την αναγνώριση, εκ μέρους της ανακριτικής αρχής, της ευάλωτης κατάστασης του υπόπτου στην ποινική διαδικασία·
β)
την παροχή στον ύποπτο της δυνατότητας να συμβουλευτεί τον δικηγόρο του πριν από τη συνέχιση της ανακρίσεως·
γ)
τη διενέργεια της ανακρίσεως του υπόπτου παρουσία συνηγόρου υπεράσπισης με καταγραφή της ανακρίσεως αυτής καθαυτής με οπτικοακουστικά μέσα·
δ)
την παροχή στον συνήγορο υπεράσπισης της δυνατότητας να λάβει γνώση της δικογραφίας και την παροχή στο ευάλωτο πρόσωπο και στον αυτεπαγγέλτως διορισθέντα δικηγόρο ή τον δικηγόρο που διορίζεται από τον ύποπτο της δυνατότητας να υποβάλλει τυχόν αιτήματα για την παροχή αποδεικτικών στοιχείων;
12)
Έχει το άρθρο 4 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε συνδυασμό με το άρθρο 6, παράγραφοι 1[, 2 και 3], της [ΣΕΕ], καθώς και το άρθρο 6, παράγραφος 3, της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, σε συνδυασμό με το άρθρο 3 της Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών [(ΕΣΔΑ)], που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950, όπως τροποποιήθηκε εν συνεχεία με τα πρωτόκολλα αριθ. 3, 5 και 8 και συμπληρώθηκε με το πρωτόκολλο αριθ. 2 σε σχέση με το τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης, κατά την έννοια του σημείου 7 της [συστάσεως της Επιτροπής], την έννοια ότι η εξέταση υπόπτου από αστυνομικό ή άλλο αρμόδιο για τη διενέργεια ανακριτικού μέτρου πρόσωπο σε περιβάλλον ψυχιατρικής κλινικής, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση ανασφάλειας και υπό συνθήκες ιδιαίτερα περιορισμένης ελευθερίας έκφρασης και ιδιαίτερης ψυχικής ευαλωτότητας και χωρίς τη συμμετοχή δικηγόρου, συνιστά απάνθρωπη μεταχείριση και, ως εκ τούτου, αποκλείουν μια τέτοια διαδικαστική πράξη ανακρίσεως εν γένει, ως αντίθετη προς τα θεμελιώδη δικαιώματα της Ένωσης;
13)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ερώτημα του σημείου 12, έχουν οι διατάξεις που απαριθμούνται στο εν λόγω ερώτημα την έννοια ότι εξουσιοδοτούν (ή υποχρεώνουν) το εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται ποινικής υπόθεσης –η οποία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της [οδηγίας 2016/1919], σε συνδυασμό με το σημείο 7 της [συστάσεως της Επιτροπής], και στο πεδίο εφαρμογής της [οδηγίας 2013/48]– καθώς και κάθε άλλη αρχή της ποινικής διαδικασίας που λαμβάνει διαδικαστικά μέτρα στην υπόθεση, να μην εφαρμόζουν διατάξεις του εθνικού δικαίου αντίθετες προς την οδηγία, συμπεριλαμβανομένου ιδίως του άρθρου 168a του [πολωνικού] κώδικα ποινικής δικονομίας, και, κατά συνέπεια, δεδομένης της εκπνοής της προθεσμίας μεταφοράς, να αντικαθιστούν τον εθνικό κανόνα με τους προαναφερθέντες κανόνες αμέσου αποτελέσματος της οδηγίας, ακόμη και στις περιπτώσεις όπου, μετά την περάτωση της έρευνας (ή της ανακρίσεως) και τη διαβίβαση του κατηγορητηρίου στο δικαστήριο εκ μέρους της εισαγγελικής αρχής, ο ενδιαφερόμενος διόρισε συνήγορο υπεράσπισης της επιλογής του;
14)
Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 5, καθώς και το άρθρο 9, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 19, 24 και 27 της [οδηγίας 2016/1919], σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ, βʹ και γʹ, καθώς και το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της [οδηγίας 2013/48], σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της ΣΕΕ και με την αρχή της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης, την έννοια ότι ο εισαγγελέας, όταν ενεργεί κατά το στάδιο της προδικασίας στο πλαίσιο ποινικής υπόθεσης, υποχρεούται να ενεργεί με πλήρη σεβασμό των απαιτήσεων της οδηγίας 2016/1919 που αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα και, ως εκ τούτου, να διασφαλίζει ότι ο ύποπτος ή κατηγορούμενος που προστατεύεται δυνάμει της προαναφερθείσας οδηγίας απολαύει, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, αποτελεσματική δικαστική προστασία οποιαδήποτε από τις ακόλουθες χρονικές στιγμές, ανάλογα με το ποια προκύπτει πρώτη:
α)
προτού εξεταστεί από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή·
β)
κατά τη διενέργεια ερευνητικής πράξης ή άλλης πράξης συλλογής αποδεικτικών στοιχείων από ερευνητική ή άλλη αρμόδια αρχή σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της [οδηγίας 2013/48]·
γ)
χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη στέρηση της ελευθερίας (όρος στον οποίο περιλαμβάνεται και η παραμονή σε ψυχιατρική κλινική) και, εάν είναι απαραίτητο, υποχρεούται να μη συμμορφωθεί με τυχόν εντολές ανώτερων εισαγγελικών αρχών, εάν είναι πεπεισμένος ότι η συμμόρφωση προς αυτές θα έθιγε την αποτελεσματική προστασία του υπόπτου που τεκμαίρεται ότι είναι ευάλωτος και σε ευάλωτη κατάσταση, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματός του σε δίκαιη δίκη ή οποιουδήποτε άλλου δικαιώματος που του αναγνωρίζεται δυνάμει της οδηγίας 2016/1919 σε συνδυασμό με την [οδηγία 2013/48];
15)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ερώτημα του σημείου 14, έχει το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, που καθιερώνει την αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, σε συνδυασμό με το άρθρο 2 ΣΕΕ, ιδίως σε συνδυασμό με την αρχή του σεβασμού του κράτους δικαίου, όπως ερμηνεύεται από τη νομολογία του Δικαστηρίου (βλ. απόφαση της 27ης Μαΐου 2019 στην υπόθεση [OG και PI (Εισαγγελίες του Lübeck και του Zwickau),] C‑508/18 [και C 82/19 PPU, EU:C:2019:456], καθώς και η αρχή της δικαστικής ανεξαρτησίας, που κατοχυρώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, και το άρθρο 47 του [Χάρτη], όπως ερμηνεύεται από τη νομολογία του Δικαστηρίου (βλ. απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juizes Portugueses, C‑64/16, EU:C:2018:117), την έννοια ότι οι αρχές αυτές, λόγω της δυνατότητας του Γενικού Εισαγγελέα ή των ανώτερων εισαγγελικών αρχών να δίνουν δεσμευτικές εντολές στους ιεραρχικώς κατώτερους εισαγγελείς, με τις οποίες διατάσσουν τους τελευταίους να μην εφαρμόζουν κανόνες αμέσου αποτελέσματος της Ένωσης ή εμποδίζουν την εφαρμογή τους, αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία από την οποία προκύπτει εξάρτηση της εισαγγελίας από όργανο της εκτελεστικής εξουσίας, όπως ο Υπουργός Δικαιοσύνης, και επίσης αποκλείουν την ύπαρξη εθνικής νομοθεσίας που περιορίζει την ανεξαρτησία του εισαγγελέα κατά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, ειδικότερα δε:
α)
του άρθρου 1, παράγραφος 2, του άρθρου 3, παράγραφος 1, σημεία 1 και 3, και του άρθρου 7, παράγραφοι 1 έως 6 και παράγραφος 8, καθώς και του άρθρου 13, παράγραφοι 1 και 2, του ustawa z dnia 28 stycznia 2016 roku Prawo o prokuraturze (νόμου της 28ης Ιανουαρίου 2016 περί εισαγγελικών λειτουργών), από τις διατάξεις του οποίου προκύπτει ότι ο Υπουργός Δικαιοσύνης, ο οποίος είναι συγχρόνως Γενικός Εισαγγελέας και ανώτατη εισαγγελική αρχή, έχει την εξουσία να εκδίδει εντολές δεσμευτικές για τους ιεραρχικά κατώτερους εισαγγελείς ακόμη και σε βαθμό που να περιορίζεται ή να εμποδίζεται η άμεση εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης;»
20.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η περιφερειακή εισαγγελία του Włocławek, η Τσεχική και η Πολωνική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
21.
Δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
III. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Η οδηγία 2013/48
22.
Το άρθρο 3, παράγραφοι 1 έως 3, της οδηγίας 2013/48 ορίζει το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας ως εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν το δικαίωμα των υπόπτων και κατηγορουμένων να έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο εντός προθεσμίας και κατά τρόπο που να επιτρέπει στους ενδιαφερομένους να ασκούν τα δικαιώματα υπεράσπισής τους πρακτικά και αποτελεσματικά.
2.   Οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση. Σε κάθε περίπτωση, οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο από οποιαδήποτε από τις ακόλουθες χρονικές στιγμές, ανάλογα με το ποια προκύπτει πρώτη:
α)
προτού εξεταστούν από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή·
β)
κατά τη διενέργεια ερευνητικής πράξης ή άλλης πράξης συλλογής αποδεικτικών στοιχείων από ερευνητική ή άλλη αρμόδια αρχή σύμφωνα με την παράγραφο 3 στοιχείο γ)·
γ)
χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη στέρηση της ελευθερίας·
δ)
όταν έχουν κλητευθεί ενώπιον δικαστηρίου με δικαιοδοσία σε ποινικές υποθέσεις, εγκαίρως πριν παραστούν ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου.
3.   Το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο συνεπάγεται τα ακόλουθα:
α)
Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα κατ’ ιδίαν συνάντησης και επικοινωνίας με τον δικηγόρο που τους εκπροσωπεί, μεταξύ άλλων πριν από την εξέτασή τους από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή.
β)
Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν την παρουσία και τη συμμετοχή του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους. Η συμμετοχή αυτή συνάδει με διαδικασίες του εθνικού δικαίου, υπό τον όρο ότι οι εν λόγω διαδικασίες δεν θίγουν την αποτελεσματική άσκηση και την ουσία του συγκεκριμένου δικαιώματος. Όταν συμμετέχει δικηγόρος κατά την εξέταση, το γεγονός ότι έλαβε χώρα αυτή η συμμετοχή σημειώνεται μέσω της διαδικασίας καταγραφής σύμφωνα με το δίκαιο του σχετικού κράτους μέλους.
γ)
Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν τουλάχιστον το δικαίωμα να ζητούν την παράσταση του δικηγόρου τους στις ακόλουθες ερευνητικές πράξεις ή άλλες πράξεις συλλογής αποδεικτικών στοιχείων, εφόσον οι εν λόγω πράξεις προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο και εφόσον ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος υποχρεούται να παραστεί στη συγκεκριμένη πράξη:
i)
διέλευση προσώπων για αναγνώριση·
ii)
κατ’ αντιπαράσταση εξετάσεις·
iii)
αναπαραστάσεις του εγκλήματος.»
23.
Το άρθρο 12 της οδηγίας 2013/48, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ένδικα βοηθήματα», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι σε ποινική διαδικασία καθώς και οι εκζητούμενοι σε διαδικασία του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης έχουν στη διάθεσή τους αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα δυνάμει του εθνικού δικαίου σε περίπτωση παραβίασης των δικαιωμάτων βάσει της παρούσας οδηγίας.
2.   Με την επιφύλαξη των εθνικών κανόνων και συστημάτων για το παραδεκτό των αποδείξεων, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε, στις ποινικές διαδικασίες, κατά την αξιολόγηση των καταθέσεων του υπόπτου ή κατηγορουμένου ή των αποδεικτικών στοιχείων που λαμβάνονται κατά παράβαση του δικαιώματός του για πρόσβαση σε δικηγόρο ή όταν έχει εγκριθεί παρέκκλιση από αυτό το δικαίωμα σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 6, να τηρούνται τα δικαιώματα της υπεράσπισης και η δίκαιη διεξαγωγή της δίκης.»
24.
Τέλος, το άρθρο 13 της οδηγίας 2013/48, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ευάλωτα άτομα», διαλαμβάνει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε, κατά την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας, να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες ανάγκες των υπόπτων και των κατηγορουμένων αν πρόκειται για ευάλωτα άτομα.»
Β.
Η οδηγία 2016/1919
25.
Η οδηγία 2016/1919 ρυθμίζει την παροχή δικαστικής αρωγής σε υπόπτους, κατηγορουμένους ή καταζητουμένους δυνάμει ευρωπαϊκού εντάλματος συλλήψεως (
6
). Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας ορίζει το πεδίο εφαρμογής αυτής ως εξής:
«Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε υπόπτους και κατηγορουμένους στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών οι οποίοι έχουν το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σύμφωνα με την οδηγία 2013/48/ΕΕ και πρόκειται για πρόσωπα που:
α)
στερούνται της ελευθερίας τους·
β)
απαιτείται να επικουρούνται από δικηγόρο βάσει του ενωσιακού ή του εθνικού δικαίου· ή
γ)
υποχρεούνται ή επιτρέπεται να παρίστανται σε ανακριτική πράξη ή πράξη συλλογής αποδεικτικών στοιχείων, η οποία περιλαμβάνει κατ’ ελάχιστον τα ακόλουθα:
i)
διέλευση προσώπων για αναγνώριση·
ii)
κατ’ αντιπαράσταση εξετάσεις·
iii)
αναπαραστάσεις του εγκλήματος.»
26.
Το άρθρο 3 της οδηγίας 2016/1919 ορίζει τη δικαστική αρωγή ως την «οικονομική βοήθεια που παρέχει κράτος μέλος για τη συνδρομή δικηγόρου, προκειμένου να καταστεί δυνατή η άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο».
27.
Το άρθρο 4 της οδηγίας 2016/1919 ρυθμίζει τις προϋποθέσεις παροχής δικαστικής αρωγής σε ποινικές διαδικασίας ως εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι οι οποίοι δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους για να αντεπεξέλθουν οικονομικά στη συνδρομή δικηγόρου έχουν το δικαίωμα σε δικαστική αρωγή, όταν αυτό επιβάλλει το συμφέρον της απονομής δικαιοσύνης.
2.   Τα κράτη μέλη μπορούν να προβαίνουν σε έλεγχο επάρκειας πόρων, έλεγχο βασιμότητας της αίτησης ή και τα δύο, προκειμένου να διαπιστώνεται κατά πόσο πρέπει να χορηγηθεί δικαστική αρωγή, σύμφωνα με την παράγραφο 1.
3.   Όταν κράτος μέλος προβαίνει σε έλεγχο επάρκειας πόρων, λαμβάνει υπόψη όλους τους σχετικούς και αντικειμενικούς παράγοντες, όπως είναι το εισόδημα, η περιουσία και η οικογενειακή κατάσταση του ενδιαφερόμενου προσώπου, καθώς και το κόστος της συνδρομής δικηγόρου και το βιοτικό επίπεδο στο εν λόγω κράτος μέλος, προκειμένου να διαπιστώσει, βάσει των εφαρμόσιμων κριτηρίων στο εν λόγω κράτος μέλος, κατά πόσο ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος δεν διαθέτει επαρκείς πόρους για να αντεπεξέλθει οικονομικά στη συνδρομή δικηγόρου.
4.   Όταν κράτος μέλος προβαίνει σε έλεγχο βασιμότητας της αίτησης, λαμβάνει υπόψη τη σοβαρότητα του ποινικού αδικήματος, την περιπλοκότητα της υπόθεσης και τη βαρύτητα της επίμαχης στη συγκεκριμένη υπόθεση ποινής, προκειμένου να διαπιστώσει κατά πόσο το συμφέρον της απονομής δικαιοσύνης επιβάλλει την παροχή δικαστικής αρωγής. Σε κάθε περίπτωση, κρίνεται ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις του βασίμου της αίτησης στις ακόλουθες περιπτώσεις:
α)
όταν προσάγεται ενώπιον αρμόδιου δικαστηρίου ή δικαστή ύποπτος ή κατηγορούμενος προκειμένου να ληφθεί απόφαση σχετικά με την κράτησή του σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας εντός του πεδίου εφαρμογής της παρούσας οδηγίας· και
β)
κατά τη διάρκεια της κράτησης.
5.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι η δικαστική αρωγή παρέχεται αμελλητί και το αργότερο πριν την εξέταση από την αστυνομία, από άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή ή πριν τη διεξαγωγή των ανακριτικών πράξεων ή των πράξεων συλλογής αποδεικτικών στοιχείων που αναφέρονται στο άρθρο 2 παράγραφος 1 στοιχείο γ).
6.   Η δικαστική αρωγή παρέχεται μόνο για τους σκοπούς της ποινικής διαδικασίας στο πλαίσιο της οποίας το εν λόγω πρόσωπο είναι ύποπτο ή κατηγορείται για την τέλεση αξιόποινης πράξης.»
28.
Κατά το άρθρο 8 της οδηγίας 2016/1919, τα κράτη μέλη «διασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι, οι κατηγορούμενοι και οι καταζητούμενοι έχουν στη διάθεσή τους αποτελεσματικά μέσα ένδικης προστασίας βάσει του εθνικού δικαίου σε περίπτωση παραβίασης των δικαιωμάτων τους που κατοχυρώνονται στην παρούσα οδηγία».
29.
Τέλος, το άρθρο 9 της οδηγίας 2016/1919, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ευάλωτα άτομα», ορίζει ότι τα κράτη μέλη «διασφαλίζουν ότι κατά την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες ανάγκες των ευάλωτων υπόπτων, κατηγορουμένων και καταζητουμένων».
IV. Ανάλυση
30.
Τα δεκαπέντε ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο αφορούν διάφορες πτυχές της ποινικής διαδικασίας όταν αυτή αφορά ευάλωτο πρόσωπο. Θα εξετάσω τα ερωτήματα αυτά με άξονα πέντε θεματικές, αναλύοντας στο πλαίσιο καθεμίας εξ αυτών όχι μόνον την ουσία του οικείου ερωτήματος, αλλά και τις ενστάσεις απαραδέκτου που προέβαλαν ορισμένοι μετέχοντες στη διαδικασία.
31.
Τα πρώτα δεκατέσσερα ερωτήματα αφορούν τέσσερις θεματικές που ρυθμίζονται από τις οδηγίες 2013/48 και 2016/1919: την ευάλωτη κατάσταση, τα αποτελεσματικά ένδικα βοηθήματα, την απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση καθώς και το άμεσο αποτέλεσμα. Το δέκατο πέμπτο ερώτημα αφορά την ανεξαρτησία της εισαγγελικής αρχής, ζήτημα το οποίο δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των δύο οδηγιών. Αφού αναλύσω εν συντομία τη δυνατότητα εφαρμογής των δύο οδηγιών (ενότητα Α), θα εξετάσω διαδοχικά καθεμία από τις ως άνω πέντε θεματικές (ενότητες Β έως ΣΤ).
Α.
Επί της δυνατότητας εφαρμογής των δύο επίμαχων οδηγιών
32.
Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/48, η εν λόγω οδηγία εφαρμόζεται «από τη στιγμή που [οι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι] λαμβάνουν γνώση από τις αρμόδιες αρχές κράτους μέλους, μέσω επίσημης ειδοποίησης ή με άλλο τρόπο, ότι θεωρούνται ύποπτοι ή κατηγορούνται για την τέλεση αξιόποινης πράξης, ασχέτως αν έχουν στερηθεί την ελευθερία τους». Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει στο παρελθόν ότι η εν λόγω ενημέρωση μπορεί να λάβει οποιαδήποτε μορφή· επομένως, ο τρόπος με τον οποίο αυτή περιέρχεται στον ενδιαφερόμενο δεν ασκεί επιρροή (
7
).
33.
Λαμβανομένων υπόψη των πραγματικών περιστατικών όπως εκτίθενται στα σημεία 7 έως 9 των παρουσών προτάσεων, είναι σαφές ότι η οδηγία 2013/48 είχε εφαρμογή στον K.P. από τη στιγμή που οι αστυνομικοί τού ζήτησαν να παραδώσει τυχόν παράνομες ουσίες και εν συνεχεία του πέρασαν χειροπέδες και τον έθεσαν υπό κράτηση (
8
).
34.
Εξάλλου, το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/1919 ορίζει ότι η οδηγία αυτή εφαρμόζεται στα πρόσωπα που έχουν το δικαίωμα να επικουρούνται από δικηγόρο δυνάμει της οδηγίας 2013/48 και τα οποία, μεταξύ άλλων, στερούνται της ελευθερίας τους ή απαιτείται να επικουρούνται από δικηγόρο βάσει του δικαίου της Ένωσης ή του εθνικού δικαίου.
35.
Επομένως, η δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2016/1919 στον K.P. εξαρτάται από το αν αυτός έχει δικαίωμα να επικουρείται από δικηγόρο δυνάμει της οδηγίας 2013/48.
36.
Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2013/48, οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι «έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση». Σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, αυτό θα ισχύει σε κάθε περίπτωση, τουλάχιστον «προτού εξεταστούν από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή». Το άρθρο 4, παράγραφος 5, της οδηγίας 2016/1919 διευκρινίζει, παράλληλα, ότι η δικαστική αρωγή παρέχεται «αμελλητί και το αργότερο πριν την εξέταση από την αστυνομία, από άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή».
37.
Επομένως, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι, δυνάμει της οδηγίας 2013/48, ο K.P. θα έπρεπε να επικουρείται από δικηγόρο (
9
) και, ως εκ τούτου, ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/1919 (
10
).
Β.
Ευάλωτη κατάσταση (πρώτο, δεύτερο, τρίτο, έβδομο, ένατο και δέκατο προδικαστικό ερώτημα)
38.
Με το πρώτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η ευάλωτη θέση προσώπου απαγορεύει στις αρχές, στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, να ανακρίνουν το εν λόγω πρόσωπο χωρίς τη συμμετοχή συνηγόρου υπεράσπισης και χωρίς την αυτεπάγγελτη χορήγηση δικαστικής αρωγής όταν πληρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις.
39.
Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, σε περιπτώσεις στις οποίες ο ενδιαφερόμενος κατηγορείται για αξιόποινη πράξη που τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή, η παράλειψη προσδιορισμού του ως ευάλωτου προσώπου πρέπει να αναφέρεται ρητά σε απόφαση, η οποία συνιστά προϋπόθεση για τη διεξαγωγή της ανάκρισης χωρίς την παρουσία συνηγόρου υπεράσπισης.
40.
Με το τρίτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η οδηγία 2016/1919 και η οδηγία 2013/48 καθιερώνουν τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης το οποίο οι αρχές των κρατών μελών οφείλουν να τηρούν κατά τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας.
41.
Με το έβδομο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς τις υποχρεώσεις που επιβάλλουν η οδηγία 2013/48 και η οδηγία 2016/1919 στις εθνικές αρχές όσον αφορά τη διασφάλιση αναγνώρισης της ευάλωτης κατάστασης καθώς και τα εξ αυτής απορρέοντα δικαιώματα που έχει ο ενδιαφερόμενος στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας.
42.
Με το ένατο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν οι αρμόδιες αρχές στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας έχουν την υποχρέωση να προβαίνουν αμέσως σε δικονομικό προσδιορισμό και αναγνώριση της ευάλωτης κατάστασης υπόπτου, να του παρέχουν αυτεπαγγέλτως δικαστική αρωγή και να απέχουν από την εξέτασή του έως ότου χορηγηθεί η εν λόγω αρωγή.
43.
Τέλος, με το δέκατο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ένατο προδικαστικό ερώτημα, αν τα κράτη μέλη οφείλουν, με τη νομοθεσία τους, να παραθέτουν λεπτομερείς λόγους και κριτήρια για τις τυχόν εξαιρέσεις από την υποχρέωση άμεσου προσδιορισμού και άμεσης αναγνώρισης της ευάλωτης κατάστασης και τη συνακόλουθη υποχρέωση χορήγησης δικαστικής αρωγής. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν μια τέτοια εξαίρεση πρέπει να είναι αναλογική, χρονικά περιορισμένη και σύμφωνη με την αρχή της δίκαιης δίκης, καθώς και αν πρέπει να παρέχει στον ενδιαφερόμενο το δικαίωμα να ζητήσει τον δικαστικό έλεγχό της.
44.
Ο κοινός παρονομαστής των εν λόγω ερωτημάτων είναι η έννοια της ευάλωτης κατάστασης και οι υποχρεώσεις των εθνικών αρχών να την εντοπίσουν εγκαίρως και να επιβάλλουν τις κατάλληλες συνέπειες. Ως εκ τούτου, κατωτέρω θα παραθέσω ορισμένες κατευθύνσεις σχετικά με το ποια πρόσωπα θεωρούνται ευάλωτα (υποενότητα 1), προβαίνοντας ακολούθως στην ερμηνεία των δύο οδηγιών και των υποχρεώσεων που επιβάλλουν στις εθνικές αρχές όταν ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος είναι ευάλωτο πρόσωπο (υποενότητα 2).
1. Ποια πρόσωπα θεωρούνται ευάλωτα;
45.
Το 2009 το Συμβούλιο ζήτησε μια σταδιακή προσέγγιση όσον αφορά τη ρύθμιση διαφόρων δικονομικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας, συμπεριλαμβανομένων ειδικών εγγυήσεων για ευάλωτους υπόπτους ή κατηγορουμένους (
11
). Ωστόσο, μέχρι σήμερα, όσον αφορά τα ευάλωτα πρόσωπα (
12
), η νομοθετική αυτή φιλοδοξία έχει επιτευχθεί μόνον ως προς τα παιδιά που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (
13
).
46.
Ελλείψει άλλης ενωσιακής νομοθεσίας που να περιέχει ευρύτερο ορισμό της ευάλωτης κατάστασης κατά την ποινική διαδικασία (
14
), η Επιτροπή εξέδωσε σύσταση σχετικά με τις δικονομικές εγγυήσεις για ευάλωτα πρόσωπα που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (
15
).
47.
Η εν λόγω σύσταση ορίζει τα ευάλωτα πρόσωπα ως εκείνα «που δεν είναι σε θέση να κατανοούν και να συμμετέχουν ουσιαστικά σε ποινικές διαδικασίες λόγω ηλικίας, διανοητικής ή σωματικής κατάστασης ή αναπηρίας» (
16
).
48.
Επιπλέον, η σύσταση της Επιτροπής εισάγει το τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης, σύμφωνα με το οποίο: «Τα κράτη μέλη θα πρέπει να προβλέψουν τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης, ιδίως για τα άτομα με σοβαρές ψυχολογικές, πνευματικές, σωματικές ή αισθητηριακές αδυναμίες ή ψυχική ασθένεια ή γνωστικές διαταραχές, οι οποίες τα εμποδίζουν να κατανοούν και να συμμετέχουν ουσιαστικά στη διαδικασία» (
17
).
49.
Οι ψυχικές ασθένειες και διαταραχές είναι γενικά δυσκολότερο να εντοπιστούν σε σχέση με καταστάσεις ευαλωτότητας που απορρέουν από τη νεαρή ηλικία, στη δε βιβλιογραφία έχει ασκηθεί κριτική στην Επιτροπή για την απόφασή της να προβεί σε έκδοση οδηγίας μόνο για τα παιδιά, περιορίζοντας την προστασία των ευάλωτων ενηλίκων σε μια απλή σύσταση (
18
).
50.
Η σύσταση της Επιτροπής αποτελεί μη δεσμευτική πράξη που δεν έχει την αναγκαία νομική ισχύ για την επιβολή οριστικών υποχρεώσεων στις εθνικές αρχές στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας.
51.
Μολονότι το Δικαστήριο έκρινε, με την απόφαση Grimaldi (
19
), ότι οι συστάσεις θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από τα εθνικά δικαστήρια, η διαπίστωση αυτή δεν σημαίνει ότι οι συστάσεις έχουν νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα. Το Δικαστήριο έκρινε απλώς ότι οι συστάσεις δεν μπορεί να παραγνωρίζονται κατά την ερμηνεία άλλων κανόνων του δικαίου της Ένωσης, ωστόσο ουδόλως υπαινίχθηκε ότι δημιουργούν οποιαδήποτε υποχρέωση αποτελέσματος. Επομένως, οι συστάσεις δεν επιβάλλουν στα εθνικά δικαστήρια υποχρέωση σύμφωνης ερμηνείας.
52.
Ο μη δεσμευτικός χαρακτήρας της σύστασης της Επιτροπής δεν μεταβάλλεται ούτε από το γεγονός ότι το Συμβούλιο κάλεσε τα κράτη μέλη να τη «λάβουν υπόψη» (
20
). Μάλιστα, μόνο ένα κράτος μέλος κοινοποίησε στην Επιτροπή τα αναγκαία για την εφαρμογή της σύστασης μέτρα (
21
).
53.
Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη δεν δεσμεύονται ούτε από τον ορισμό του ευάλωτου ατόμου ούτε από το τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης των ατόμων με ορισμένες αδυναμίες, ασθένειες ή διαταραχές, όπως προτείνεται στη σύσταση της Επιτροπής (βλ. σημεία 47 και 48 των παρουσών προτάσεων).
54.
Ελλείψει ειδικότερων διατάξεων στο δίκαιο της Ένωσης πέραν της συστάσεως της Επιτροπής, οι μόνες διαθέσιμες διατάξεις συναφώς είναι εκείνη του άρθρου 13 της οδηγίας 2013/48 (
22
) και η αντίστοιχή της του άρθρου 9 της οδηγίας 2016/1919 (
23
), οι οποίες απαιτούν από τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι «λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες ανάγκες των υπόπτων και των κατηγορουμένων αν πρόκειται για ευάλωτα άτομα» (
24
).
55.
Το Δικαστήριο έχει κρίνει, στο πλαίσιο της ερμηνείας του άρθρου 13 της οδηγίας 2013/48, ότι ένας ψυχασθενής (
25
) θα πρέπει να θεωρείται ευάλωτο πρόσωπο. Τούτο ισχύει ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι η εν λόγω οδηγία δεν διευκρινίζει ρητώς τις κατηγορίες ευάλωτων προσώπων (
26
).
56.
Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) επιρρωννύει την προσέγγιση αυτή. Το ΕΔΔΑ έχει κρίνει ότι η συμμετοχή στην ποινική διαδικασία είναι αποτελεσματική αν «ο κατηγορούμενος κατανοεί ευρέως τη φύση της διαδικασίας της δίκης και το διακύβευμα για τον ίδιο, συμπεριλαμβανομένης της σημασίας κάθε ποινής που μπορεί να επιβληθεί» (
27
).
57.
Επιπλέον, κατά την εκτίμηση του εν γένει δίκαιου χαρακτήρα της ποινικής διαδικασίας, το ΕΔΔΑ κατήρτισε κατάλογο κρίσιμων στοιχείων, με πρώτο το «κατά πόσον ο προσφεύγων ήταν ιδιαίτερα ευάλωτος, για παράδειγμα λόγω της ηλικίας του ή της διανοητικής του κατάστασης» (
28
).
58.
Τέλος, το ΕΔΔΑ έχει επίσης κρίνει ότι ένας ενήλικος είναι ιδιαίτερα ευάλωτος σε περίπτωση χρόνιου αλκοολισμού ή/και οξείας δηλητηρίασης από αλκοόλ, σωματικής αναπηρίας ή ιατρικής πάθησης, ως ανήκων σε κοινωνικά μειονεκτούσα ομάδα ή ως πάσχων από ψυχική διαταραχή (
29
).
59.
Γενικώς, και χωρίς να είναι αναγκαίο να δοθεί εξαντλητικός ορισμός του ευάλωτου προσώπου για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως, μπορούμε να καταλήξουμε με βεβαιότητα στο συμπέρασμα ότι τα πρόσωπα που πάσχουν από ψυχικές διαταραχές, όπως ο K.P., θεωρούνται ευάλωτοι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι βάσει του δικαίου της Ένωσης.
60.
Θα εξετάσω τώρα τις υποχρεώσεις που επιβάλλουν οι δύο επίμαχες οδηγίες στις εθνικές αρχές όσον αφορά τη μεταχείριση των ευάλωτων προσώπων κατά το στάδιο της προδικασίας στο πλαίσιο ποινικής υπόθεσης και τα συναφή δικαιώματα των ευάλωτων προσώπων.
2. Υποχρεώσεις των εθνικών αρχών στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας όταν ο ύποπτος ή κατηγορούμενος είναι ευάλωτο πρόσωπο
61.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το άρθρο 9 της οδηγίας 2016/1919 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιβάλλει στις αρμόδιες αρχές την υποχρέωση να προβαίνουν σε εκτίμηση της ευάλωτης κατάστασης σε περίπτωση που αντιλαμβάνονται στοιχεία που υποδηλώνουν την ύπαρξη ορισμένης ψυχικής διαταραχής ή παθολογικής κατάστασης. Κατά την Επιτροπή, διαφορετική ερμηνεία θα καθιστούσε την εν λόγω διάταξη άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας. Το εν λόγω θεσμικό όργανο προχωρά την ως άνω ερμηνεία ένα βήμα παρακάτω, φρονώντας ότι δεν μπορεί να ληφθεί απόφαση περί μη χορήγησης δικαστικής αρωγής σε ευάλωτο πρόσωπο χωρίς προηγούμενη εξέταση της διανοητικής κατάστασης του ενδιαφερομένου.
62.
Ομοίως, η Πολωνική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι και το πολωνικό δίκαιο προβλέπει ότι οι αρμόδιες αρχές πρέπει να παρέχουν αυτεπαγγέλτως δικαστική αρωγή κάθε φορά που αντιλαμβάνονται ότι ο ενδιαφερόμενος ενδέχεται να είναι ευάλωτος. Ωστόσο, σε αντίθεση με την Επιτροπή, η εν λόγω κυβέρνηση δεν αναγνωρίζει κανενός είδους τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης αντίστοιχο με εκείνο που εισάγει η σύσταση της Επιτροπής.
63.
Συμμερίζομαι την άποψη της Πολωνικής Κυβέρνησης ότι, όπως ήδη εξήγησα (
30
), η σύσταση της Επιτροπής, κατά την οποία τα κράτη μέλη πρέπει να προβλέπουν στην έννομη τάξη τους τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης ως προς ορισμένες περιπτώσεις, δεν είναι νομικώς δεσμευτική. Συναφώς, φρονώ επίσης ότι ο τρόπος προσδιορισμού της ευάλωτης κατάστασης του εκάστοτε ατόμου εξακολουθεί, επί του παρόντος, να εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών.
64.
Εντούτοις, ορθώς η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το άρθρο 9 της οδηγίας 2016/1919 –και άρα και το άρθρο 13 της οδηγίας 2013/48– θα καθίστατο κενό περιεχομένου χωρίς την ταυτόχρονη επιβολή στις εθνικές αρχές της υποχρέωσης να αναγνωρίζουν και να ανταποκρίνονται δεόντως στην ευάλωτη θέση του υπόπτου ή του κατηγορουμένου. Τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να ερμηνεύουν το εθνικό δίκαιο κατά τρόπο ώστε το δίκαιο της Ένωσης να μην καθίσταται κενό περιεχομένου.
65.
Το άρθρο 9 της οδηγίας 2016/1919 και το άρθρο 13 της οδηγίας 2013/48 έχουν την έννοια ότι επιβάλλουν στις αρμόδιες αρχές να επιδεικνύουν επιμέλεια ως προς το ενδεχόμενο ο ύποπτος ή κατηγορούμενος να είναι σε ευάλωτη κατάσταση λόγω δυσκολιών κατανόησης της διαδικασίας ή συμμετοχής σε αυτήν (
31
). Η υποχρέωση αυτή έχει άμεσο αποτέλεσμα. Σε περίπτωση υπόνοιας ευάλωτης κατάστασης, οι αρχές πρέπει να μεριμνούν ειδικά για την προστασία των δικαιωμάτων που παρέχουν οι οδηγίες 2013/48 και 2016/1919.
66.
Όσον αφορά το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, από το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2013/48 προκύπτει ότι, ακόμη και αν δεν ήταν ευάλωτος, ο K.P. θα έπρεπε να επικουρείται από δικηγόρο κατά τη διάρκεια της ανάκρισής του από την αστυνομία και ασφαλώς χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη στέρηση της ελευθερίας του. Όταν ο ενδιαφερόμενος είναι ευάλωτο πρόσωπο, είναι ακόμη πιο σημαντικό να γίνεται σεβαστό το δικαίωμα αυτό.
67.
Επομένως, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2013/48, σε συνδυασμό με το άρθρο 13 της οδηγίας αυτής, έχει άμεσο αποτέλεσμα και πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι οι αρμόδιες αρχές, οι οποίες τελούν σε γνώση της ενδεχομένως ευάλωτης κατάστασης ενός υπόπτου ή κατηγορουμένου, οφείλουν να μεριμνούν ώστε το εν λόγω πρόσωπο να επικουρείται από δικηγόρο.
68.
Όσον αφορά την παροχή δικαστικής αρωγής, φρονώ ότι είναι πειστική μια ανάλογη ερμηνεία (
32
).
69.
Στις περιπτώσεις εφαρμογής της οδηγίας 2016/1919, δικαστική αρωγή μπορεί να παρασχεθεί είτε βάσει ελέγχου επάρκειας πόρων (
33
), είτε βάσει ελέγχου βασιμότητας της αίτησης (
34
), είτε βάσει αμφοτέρων. Γενικώς, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής προβλέπει ότι «[ο]ι ύποπτοι και κατηγορούμενοι οι οποίοι δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους για να αντεπεξέλθουν οικονομικά στη συνδρομή δικηγόρου έχουν το δικαίωμα σε δικαστική αρωγή, όταν αυτό επιβάλλει το συμφέρον της απονομής δικαιοσύνης».
70.
Συμφωνώ με όλους τους μετέχοντες στην παρούσα διαδικασία ότι, αφ’ ης στιγμής διαπιστωθεί η ευάλωτη κατάσταση του υπόπτου ή κατηγορουμένου, η ουσιαστική συμμετοχή του στη διαδικασία θα μπορούσε να τεθεί σε κίνδυνο χωρίς τη χορήγηση δικαστικής αρωγής. Τούτο συνάδει με το άρθρο 4, παράγραφος 5, της οδηγίας 2016/1919, το οποίο επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να διασφαλίζουν ότι η δικαστική αρωγή παρέχεται αμελλητί και πάντως πριν από την πρώτη εξέταση από την αστυνομία.
71.
Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, στην οποία η προβλεπόμενη ποινή είναι η στέρηση της ελευθερίας (
35
).
72.
Ως εκ τούτου, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/1919, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 5, και το άρθρο 9 της οδηγίας αυτής, έχουν άμεσο αποτέλεσμα και πρέπει να ερμηνεύονται υπό την έννοια ότι οι αρμόδιες αρχές, οι οποίες τελούν σε γνώση της ενδεχομένως ευάλωτης κατάστασης ενός υπόπτου ή κατηγορουμένου, οφείλουν να παράσχουν στο εν λόγω πρόσωπο δικαστική αρωγή. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε περιπτώσεις στις οποίες η αξιόποινη πράξη που φέρεται να τελέστηκε τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή.
3. Συμπέρασμα σχετικά με την ευάλωτη κατάσταση
73.
Το δίκαιο της Ένωσης, στο παρόν στάδιο εξελίξεώς του, δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θεσπίσουν τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης. Εναπόκειται στο εθνικό δίκαιο να ορίσει ακριβείς τρόπους και διαδικασίες για τον προσδιορισμό της ευάλωτης κατάστασης ενός προσώπου.
74.
Το άρθρο 9 της οδηγίας 2016/1919 και το άρθρο 13 της οδηγίας 2013/48 έχουν την έννοια ότι επιβάλλουν στις αρμόδιες αρχές να επιδεικνύουν επιμέλεια ως προς το ενδεχόμενο ο ύποπτος ή κατηγορούμενος να είναι σε ευάλωτη κατάσταση λόγω δυσκολιών κατανόησης της διαδικασίας ή συμμετοχής σε αυτήν. Η υποχρέωση αυτή έχει άμεσο αποτέλεσμα. Σε περίπτωση υπόνοιας ευάλωτης κατάστασης, οι αρχές πρέπει να μεριμνούν ειδικά για την προστασία των δικαιωμάτων που παρέχουν οι οδηγίες 2013/48 και 2016/1919.
75.
Το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2013/48, σε συνδυασμό με το άρθρο 13 της οδηγίας αυτής, έχει άμεσο αποτέλεσμα και πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι οι αρμόδιες αρχές που τελούν σε γνώση της ενδεχόμενης ευάλωτης κατάστασης του υπόπτου ή κατηγορουμένου οφείλουν να μεριμνούν ώστε το εν λόγω πρόσωπο να επικουρείται από δικηγόρο.
76.
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/1919, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 5, και το άρθρο 9 της οδηγίας αυτής, έχει άμεσο αποτέλεσμα και πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι οι αρμόδιες αρχές που τελούν σε γνώση της ενδεχόμενης ευάλωτης κατάστασης του υπόπτου ή κατηγορουμένου οφείλουν να παράσχουν στο εν λόγω πρόσωπο δικαστική αρωγή. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε περιπτώσεις στις οποίες η αξιόποινη πράξη που φέρεται να τελέστηκε τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή.
Γ.
Ένδικα βοηθήματα (δεύτερο και δέκατο προδικαστικό ερώτημα)
77.
Με το δεύτερο και το δέκατο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν υφίσταται υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν ότι υπόκεινται σε δικαστικό έλεγχο, αφενός, η απόφαση περί ανακρίσεως ενός ευάλωτου προσώπου χωρίς δικηγόρο και, αφετέρου, η απόφαση περί μη έγκαιρου προσδιορισμού και αναγνώρισης ενός προσώπου ως ευάλωτου.
78.
Τόσο το άρθρο 12 της οδηγίας 2013/48 όσο και το άρθρο 8 της οδηγίας 2016/1919 προβλέπουν την υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν ότι προβλέπονται αποτελεσματικά μέσα έννομης προστασίας για τους υπόπτους ή κατηγορουμένους σε περίπτωση προσβολής των δικαιωμάτων που τους παρέχουν οι εν λόγω δύο οδηγίες.
79.
Το δικαίωμα αποτελεσματικής ένδικης προστασίας περιλαμβάνει το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο που έχει την εξουσία να εκτιμά και να θεραπεύει την προσβολή του οικείου δικαιώματος βάσει του δικαίου της Ένωσης. Τούτο επιβεβαιώθηκε από το Δικαστήριο ήδη με την απόφαση Johnston (
36
), η ίδια δε απαίτηση απορρέει πλέον από το άρθρο 47 του Χάρτη.
80.
Εντούτοις, οι επίμαχες οδηγίες δεν προσδιορίζουν ποια θα είναι η συνέπεια της εκ μέρους του δικαστηρίου διαπιστώσεως προσβολής του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο ή σε δικαστική αρωγή. Αντ’ αυτού, αφήνουν τη σχετική επιλογή στην ευχέρεια των κρατών μελών, ορίζοντας μόνον ότι το επιλεγέν μέσο προστασίας πρέπει να είναι αποτελεσματικό.
81.
Ειδικότερα, οι εν λόγω οδηγίες σιωπούν ως προς το ζήτημα αν τα αποδεικτικά στοιχεία που συνελέγησαν κατά παράβαση του ως άνω δικαιώματος πρέπει να μη λαμβάνονται υπόψη. Φρονώ ότι τούτο αποτελεί τον πυρήνα του ερωτήματος με το οποίο το αιτούν δικαστήριο επιδιώκει να εξακριβώσει αν ορισμένες ενέργειες των αρχών κατά τη διάρκεια της ανακριτικής διαδικασίας υπόκεινται σε δικαστικό έλεγχο.
82.
Με τις γραπτές παρατηρήσεις τους ενώπιον του Δικαστηρίου, οι μετέχοντες στη διαδικασία, ιδίως η περιφερειακή εισαγγελία, υπογραμμίζουν το γεγονός ότι οι δύο ως άνω διατάξεις δεν περιέχουν κανόνα κατά τον οποίο το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει να κρίνει απαράδεκτα τα αποδεικτικά στοιχεία που συνελέγησαν κατά παράβαση των οδηγιών, ζήτημα το οποίο ουδόλως ρυθμίζεται από το δίκαιο της Ένωσης.
83.
Ακολουθώντας την άποψη την οποία εξέφρασα στην υπόθεση C‑603/22, M.S. κ.λπ. (
37
), θα συμφωνήσω με το επιχείρημα της περιφερειακής εισαγγελίας: η σχετική νομοθεσία της Ένωσης δεν ρυθμίζει επί του παρόντος το παραδεκτό των αποδεικτικών στοιχείων στις εθνικές ποινικές διαδικασίες. Το ζήτημα του παραδεκτού των αποδεικτικών στοιχείων εμπίπτει, προς το παρόν, στο εθνικό δίκαιο (
38
).
84.
Ωστόσο, όταν εφαρμόζεται το δίκαιο της Ένωσης, οι σχετικές εθνικές διατάξεις δεν πρέπει να παραβιάζουν τα άρθρα 47 και 48 του Χάρτη (
39
).
85.
Κατά τη γνώμη μου, ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως κατοχυρώνονται στα άρθρα 47 και 48 του Χάρτη, απαιτεί να διαθέτουν οι εθνικοί δικαστές την αναγκαία ευελιξία για να εκτιμούν τον εν γένει δίκαιο χαρακτήρα της διαδικασίας. Εάν φρονούν ότι ένα αποδεικτικό στοιχείο πρέπει να αποκλειστεί διότι συνελέγη κατά παράβαση των δικαιωμάτων άμυνας, θα πρέπει να είναι ελεύθεροι να το αποκλείσουν. Με άλλα λόγια, το δίκαιο της Ένωσης δεν ρυθμίζει το παραδεκτό των αποδεικτικών στοιχείων, αλλά απαγορεύει στο εθνικό δίκαιο να περιορίζει την εξουσία των δικαστών να εκτιμούν ελεύθερα τα αποδεικτικά στοιχεία και να αντλούν από την εν λόγω εκτίμηση όποια συμπεράσματα κρίνουν αναγκαία (
40
).
86.
Παρόμοια προσέγγιση υιοθετεί και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το οποίο έχει κρίνει ότι η ΕΣΔΑ δεν ρυθμίζει το παραδεκτό των αποδεικτικών στοιχείων (
41
), δεδομένου ότι περιορίζεται στην εκτίμηση του κατά πόσον υπονομεύεται ο εν γένει δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας (
42
).
87.
Εν κατακλείδι, η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας επιτάσσει κάθε προσβολή δικαιώματος που στηρίζεται στο δίκαιο της Ένωσης να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο. Εντούτοις, το άρθρο 12 της οδηγίας 2013/48 και το άρθρο 8 της οδηγίας 2016/1919 δεν προσδιορίζουν τα κατάλληλα μέσα ένδικης προστασίας, αλλά αφήνουν τη σχετική επιλογή στην ευχέρεια των κρατών μελών, ορίζοντας μόνον ότι το επιλεγέν μέσο προστασίας πρέπει να είναι αποτελεσματικό. Ωστόσο, ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως κατοχυρώνονται στα άρθρα 47 και 48 του Χάρτη, απαιτεί να διαθέτουν οι εθνικοί δικαστές την αναγκαία ευελιξία για να εκτιμούν τον εν γένει δίκαιο χαρακτήρα της διαδικασίας. Εάν φρονούν ότι ένα αποδεικτικό στοιχείο πρέπει να αποκλειστεί διότι συνελέγη κατά παράβαση δικονομικών δικαιωμάτων που ισοδυναμεί με προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, θα πρέπει να είναι ελεύθεροι να το αποκλείσουν.
Δ.
Απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση (δωδέκατο προδικαστικό ερώτημα)
88.
Με το δωδέκατο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η εξέταση υπόπτου από αστυνομικό ή άλλο αρμόδιο πρόσωπο σε περιβάλλον ψυχιατρικής κλινικής, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση ανασφάλειας, υπό συνθήκες ιδιαίτερα περιορισμένης ελευθερίας έκφρασης, ιδιαίτερης ψυχικής ευαλωτότητας και χωρίς τη συμμετοχή δικηγόρου, συνιστά απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση κατά την έννοια του άρθρου 4 του Χάρτη.
89.
Σύμφωνα με το άρθρο 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να ορίσει το πραγματικό και κανονιστικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα ερωτήματα που υποβάλλει ή, τουλάχιστον, να εξηγήσει τις πραγματικές περιστάσεις στις οποίες στηρίζονται τα ερωτήματα αυτά (
43
).
90.
Με τη διάταξη περί παραπομπής το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι, όταν η αστυνομία ανέκρινε τον K.P. στις 14 Οκτωβρίου 2022, εκείνος βρισκόταν σε ψυχιατρική κλινική. Εντούτοις, δεν δίδονται περαιτέρω λεπτομέρειες σχετικά με την εν λόγω ανάκριση, που θα έδιναν στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να παράσχει διευκρινίσεις σχετικά με την ενδεχόμενη παραβίαση της απαγόρευσης απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης.
91.
Για τον λόγο ακριβώς αυτό φρονώ ότι, ελλείψει επαρκών στοιχείων, το Δικαστήριο πρέπει να κρίνει απαράδεκτο το δωδέκατο ερώτημα.
92.
Εν πάση περιπτώσει, για λόγους πληρότητας, το Δικαστήριο θα μπορούσε να παράσχει στο εθνικό δικαστήριο τις κρίσιμες παραμέτρους οι οποίες θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν σε αυτό στο πλαίσιο της εκ μέρους του εξακρίβωσης των πραγματικών περιστατικών και κρίσης περί της ενδεχόμενης παραβίασης της απαγόρευσης απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης.
93.
Με την απόφαση Jawo (
44
), το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 4 του Χάρτη και το άρθρο 3 της ΕΣΔΑ έχουν την ίδια εμβέλεια και την ίδια έννοια. Επομένως, είναι χρήσιμο να γίνει μνεία της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (
45
).
94.
Προκειμένου να διαπιστώσει την ύπαρξη απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης ευάλωτου προσώπου στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε, με την απόφαση Khlaifia κ.λπ. κατά Ιταλίας, ότι η εκτίμηση του απάνθρωπου ή εξευτελιστικού χαρακτήρα ορισμένης μεταχείρισης είναι «σχετική και εξαρτάται από όλες τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, ιδίως τη διάρκεια της θεραπείας, τις σωματικές ή ψυχικές επιπτώσεις της και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το φύλο, την ηλικία και την κατάσταση της υγείας του θύματος» (
46
).
95.
Το ΕΔΔΑ έχει παραθέσει παραδείγματα των παραγόντων που ενδέχεται να συνεκτιμήσει κατά περίπτωση κατά τον καθορισμό του βαθμού σοβαρότητας της μεταχείρισης. Στα εν λόγω παραδείγματα συγκαταλέγονται ο σκοπός της κακομεταχείρισης καθώς και η σχετική πρόθεση ή κίνητρο, το πλαίσιο εντός του οποίου προκλήθηκε η κακομεταχείριση, όπως μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα αυξημένης έντασης και συναισθημάτων, το αν το θύμα βρισκόταν σε ευάλωτη κατάσταση, πράγμα που συμβαίνει συνήθως στην περίπτωση προσώπων που στερούνται την ελευθερία τους (
47
).
96.
Αυτό το οποίο μπορεί να συναχθεί με βεβαιότητα είναι ότι το γεγονός και μόνον ότι ο K.P. εξετάστηκε χωρίς δικηγόρο ενώ βρισκόταν σε ψυχιατρική κλινική δεν συνιστά, αυτό καθεαυτό, απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση, εάν εκτιμηθεί υπό το πρίσμα της προαναφερθείσας νομολογίας του ΕΔΔΑ.
97.
Εντούτοις, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να προβεί στην εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και στην ενδεχόμενη διαπίστωση παραβάσεως του άρθρου 4 του Χάρτη.
Ε.
Άμεσο αποτέλεσμα (τέταρτο, πέμπτο, έκτο, όγδοο, ενδέκατο, δέκατο τρίτο και δέκατο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα)
98.
Με το τέταρτο, πέμπτο, έκτο, όγδοο, ενδέκατο, δέκατο τρίτο και δέκατο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς τις συνέπειες που πρέπει να συναχθούν από το άμεσο αποτέλεσμα των σχετικών διατάξεων των επίμαχων οδηγιών.
99.
Η εισαγγελία, η Πολωνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι το δέκατο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο αφορά τις υποχρεώσεις της εισαγγελικής αρχής κατά το στάδιο της προδικασίας στο πλαίσιο ποινικής υπόθεσης, είναι αλυσιτελές για την επίλυση της υποθέσεως της οποίας έχει επιληφθεί το αιτούν δικαστήριο και, ως εκ τούτου, απαράδεκτο.
100.
Τούτο δεν με βρίσκει σύμφωνη. Είναι κρίσιμο για το αιτούν δικαστήριο να διευκρινιστεί αν οι ενέργειες του εισαγγελέα κατά την προδικασία ήταν σύμφωνες με το δίκαιο της Ένωσης, προκειμένου να εκτιμήσει ορθώς, και ενδεχομένως να αποκλείσει, τα αποδεικτικά στοιχεία που του έχουν προσκομισθεί. Επομένως, είμαι της γνώμης ότι το δέκατο τέταρτο ερώτημα είναι παραδεκτό.
101.
Πρέπει να σημειωθεί ότι, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η εισαγγελία υποστηρίζει ότι οι επίμαχες εθνικές διατάξεις δεν είναι από καμία άποψη προβληματικές υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης, αλλά ότι, αντ’ αυτού, τα πρόσωπα που ενεπλάκησαν στη διαδικασία υπέπεσαν σε σφάλματα και παραλείψεις έναντι του K.P.
102.
Δεδομένου ότι στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται, εν τέλει, να εξακριβώσει αν κάτι τέτοιο ισχύει, στην ανάλυση που ακολουθεί θα περιοριστώ στη συνοπτική έκθεση των συνεπειών που απορρέουν από μια κατάσταση στην οποία το σχετικό δίκαιο της Ένωσης, όπως ερμηνεύεται από το Δικαστήριο, διαφέρει από το εθνικό δίκαιο όπως αυτό ερμηνεύεται από το αιτούν δικαστήριο.
103.
Με τη νομολογία του, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως αναλύσει τις συνέπειες του αμέσου αποτελέσματος. Επομένως, όπως και στο πλαίσιο της υποθέσεως C‑603/22, M.S. κ.λπ. (
48
), θα περιοριστώ να επαναλάβω τις σημαντικότερες συνέπειες που αφορούν την υπό κρίση υπόθεση.
104.
Το Δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ και του άρθρου 267, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, είναι αρμόδιο να ερμηνεύει μόνο το δίκαιο της Ένωσης, ενώ τα εθνικά δικαστήρια έχουν την αποκλειστική αρμοδιότητα να ερμηνεύουν το εθνικό δίκαιο (
49
).
105.
Σύμφωνα με αυτόν τον αυστηρό καταμερισμό καθηκόντων μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, το πρώτο δεν είναι αρμόδιο να αποφαίνεται επί της συμφωνίας διάταξης της εθνικής νομοθεσίας με το δίκαιο της Ένωσης (
50
). Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται, αφού λάβει την απάντηση του Δικαστηρίου, να συναγάγει τις αναγκαίες συνέπειες για το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο (
51
).
106.
Η ενδεχόμενη, εκ μέρους εθνικού δικαστηρίου, διαπίστωση ασυμβατότητας μεταξύ του εθνικού δικαίου και του δικαίου της Ένωσης έχει τις ακόλουθες συνέπειες.
107.
Αν το εθνικό δικαστήριο μπορεί να ερμηνεύσει τις ισχύουσες διατάξεις του εθνικού δικαίου σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης, όπως αυτό έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο, οφείλει να το πράξει (
52
). Μια τέτοια σύμφωνη ερμηνεία του εθνικού δικαίου και η εφαρμογή του θα πρέπει να οδηγήσουν το αιτούν δικαστήριο στο ίδιο αποτέλεσμα με εκείνο που υπαγορεύει το εφαρμοστέο δίκαιο της Ένωσης. Εν προκειμένω, τούτο σημαίνει ότι πρέπει να υφίσταται δικαίωμα του ευάλωτου προσώπου να διαπιστωθεί η ευάλωτη κατάστασή του από τις αρμόδιες αρχές και να εξετασθεί παρουσία δικηγόρου ή, εφόσον δεν διαθέτει δικηγόρο, να του χορηγηθεί αυτεπαγγέλτως δικαστική αρωγή.
108.
Αν το εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο με το δίκαιο της Ένωσης, έρχεται στο προσκήνιο η αρχή του αμέσου αποτελέσματος. Σύμφωνα με την εν λόγω αρχή, οι ιδιώτες μπορούν να προβάλουν τα δικαιώματα που αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης επικαλούμενοι απευθείας τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, τα δε εθνικά δικαστήρια οφείλουν, ως εκ τούτου, να αναγνωρίζουν τα δικαιώματα αυτά εφαρμόζοντας ευθέως τη σχετική διάταξη του δικαίου της Ένωσης (
53
).
109.
Εάν τα δικαιώματα αυτά έρχονται σε σύγκρουση με διατάξεις του εθνικού δικαίου, το δίκαιο της Ένωσης παρέχει στα εθνικά δικαστήρια την εξουσία να αφήνουν ανεφάρμοστες τις εν λόγω αντίθετες διατάξεις του εθνικού δικαίου. Η ως άνω εξουσία προκύπτει από τον συνδυασμό των θεμελιωδών συνταγματικών αρχών της Ένωσης, ήτοι του άμεσου αποτελέσματος και της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης (
54
).
110.
Εν ολίγοις, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να προσπαθήσει να άρει κάθε πιθανό εμπόδιο στην αναγνώριση δικαιωμάτων που στηρίζονται στο δίκαιο της Ένωσης, ερμηνεύοντας τις σχετικές διατάξεις του εθνικού δικαίου κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης. Σε περίπτωση αδυναμίας σύμφωνης ερμηνείας, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να αφήσει ανεφάρμοστους τους αντίθετους εθνικούς κανόνες και να προστατεύσει τα δικαιώματα που απονέμει το δίκαιο της Ένωσης.
111.
Τέλος, η διασφάλιση της πλήρους εφαρμογής των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης δεν είναι καθήκον μόνον των εθνικών δικαστηρίων αλλά και των εθνικών διοικητικών αρχών (
55
), καθώς και όλων των λοιπών κρατικών οργάνων (
56
). Επομένως, η σύμφωνη ερμηνεία, το άμεσο αποτέλεσμα και η υπεροχή του δικαίου της Ένωσης δεσμεύουν όλα τα όργανα του κράτους, τα οποία υποχρεούνται επίσης να αναγνωρίζουν τα δικαιώματα που απονέμει το δίκαιο της Ένωσης.
112.
Τούτο σημαίνει ότι, κατά το στάδιο της ποινικής προδικασίας, ο εισαγγελέας και η αστυνομία πρέπει να αναγνωρίσουν απευθείας, με βάση τις σχετικές οδηγίες, τα δικαιώματα των ευάλωτων προσώπων και τις δικές τους αντίστοιχες υποχρεώσεις. Οφείλουν να ερμηνεύσουν το εθνικό δίκαιο σύμφωνα με τα επιδιωκόμενα από τις εν λόγω οδηγίες αποτελέσματα. Εναλλακτικά, έχουν την υποχρέωση να αφήσουν ανεφάρμοστους τους κανόνες του εθνικού δικαίου προκειμένου να καταστεί δυνατή η προστασία των ευάλωτων προσώπων, όπως επίσης απαιτείται από τις οδηγίες αυτές. Τούτο περιλαμβάνει κάθε κανόνα του εθνικού δικαίου που θα εμπόδιζε έναν εισαγγελέα επιφορτισμένο με την εξέταση της υπόθεσης να εξασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, όπως, για παράδειγμα, δεσμευτικές οδηγίες από ανώτερο εισαγγελέα ή οποιοδήποτε άλλο όργανο.
113.
Αν ο εισαγγελέας ή άλλο όργανο επιφορτισμένο με την εποπτεία της ποινικής διαδικασίας δεν εξασφαλίζει την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης (είτε μη ερμηνεύοντας τους εθνικούς κανόνες κατά τρόπον ώστε να είναι σύμφωνοι με το δίκαιο της Ένωσης είτε εφαρμόζοντας εθνικούς κανόνες αντίθετους προς το δίκαιο της Ένωσης), το δικαστήριο ενώπιον του οποίου εκκρεμεί η ποινική δίκη οφείλει να διαπιστώσει ότι τα εν λόγω κρατικά όργανα έχουν παραβεί τις υποχρεώσεις που υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης.
ΣΤ.
Ανεξαρτησία του εισαγγελέα
114.
Με το δέκατο πέμπτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2 ΣΕΕ, το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, το κράτος δικαίου, η αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών και το άρθρο 47 του Χάρτη επιτάσσουν να είναι ο εισαγγελέας ανεξάρτητος.
115.
Τόσο η περιφερειακή εισαγγελία, όσο και η Πολωνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή εκφράζουν αμφιβολίες ως προς το παραδεκτό του εν λόγω ερωτήματος.
116.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα που υποβάλλονται από εθνικό δικαστήριο, «εντός του πραγματικού και νομικού πλαισίου το οποίο το δικαστήριο αυτό προσδιορίζει με δική του ευθύνη, και την ακρίβεια του οποίου δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο, θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή» (
57
). Ωστόσο, εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι η απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα δεν είναι αναγκαία προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να εκδώσει τη δική του απόφαση επί της υπόθεσης της οποίας έχει επιληφθεί, κηρύσσει εαυτό αναρμόδιο (
58
).
117.
Φρονώ ότι ένα ζήτημα σχετικό με την εν γένει οργάνωση της εισαγγελικής αρχής στην Πολωνία δεν ασκεί άμεση επιρροή στην ποινική διαδικασία που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Ο εισαγγελέας, ανεξάρτητα από την ανεξαρτησία του από την εκτελεστική εξουσία, έχει την υποχρέωση να εγγυάται τα δικαιώματα που απονέμει στα ευάλωτα πρόσωπα το δίκαιο της Ένωσης στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας (
59
).
118.
Επομένως, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει απαράδεκτο το δέκατο πέμπτο ερώτημα.
V. Πρόταση
119.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Sąd Rejonowy we Włocławku (πρωτοβάθμιο δικαστήριο του Włocławek, Πολωνία) ως εξής:
1)
Σε απάντηση του πρώτου, δευτέρου, τρίτου, εβδόμου, ενάτου και δεκάτου ερωτήματος του αιτούντος δικαστηρίου, το δίκαιο της Ένωσης, στο παρόν στάδιο εξελίξεώς του, δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θεσπίσουν τεκμήριο ευάλωτης κατάστασης. Εναπόκειται στο εθνικό δίκαιο να ορίσει ακριβείς τρόπους και διαδικασίες για τον προσδιορισμό της ευάλωτης κατάστασης ενός προσώπου.
Το άρθρο 9 της οδηγίας (ΕΕ) 2016/1919 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Οκτωβρίου 2016, σχετικά με τη δικαστική αρωγή για υπόπτους και κατηγορουμένους στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών και για καταζητουμένους σε διαδικασίες εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, και το άρθρο 13 της οδηγίας 2013/48/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και διαδικασίας εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, καθώς και σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της ελευθερίας του και με το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας, έχουν την έννοια ότι επιβάλλουν στις αρμόδιες αρχές να επιδεικνύουν επιμέλεια ως προς το ενδεχόμενο ο ύποπτος ή κατηγορούμενος να είναι σε ευάλωτη κατάσταση λόγω δυσκολιών κατανόησης της διαδικασίας ή συμμετοχής σε αυτήν. Η υποχρέωση αυτή έχει άμεσο αποτέλεσμα. Σε περίπτωση υπόνοιας ευάλωτης κατάστασης, οι αρχές πρέπει να μεριμνούν ειδικά για την προστασία των δικαιωμάτων που παρέχουν οι οδηγίες 2013/48 και 2016/1919.
Το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2013/48, σε συνδυασμό με το άρθρο 13 της οδηγίας αυτής, έχει άμεσο αποτέλεσμα και πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι οι αρμόδιες αρχές που τελούν σε γνώση της ενδεχόμενης ευάλωτης κατάστασης του υπόπτου ή κατηγορουμένου οφείλουν να μεριμνούν ώστε το εν λόγω πρόσωπο να επικουρείται από δικηγόρο.
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/1919, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 5, και το άρθρο 9 της οδηγίας αυτής, έχει άμεσο αποτέλεσμα και πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι οι αρμόδιες αρχές που τελούν σε γνώση της ενδεχόμενης ευάλωτης κατάστασης του υπόπτου ή κατηγορουμένου οφείλουν να παράσχουν στο εν λόγω πρόσωπο δικαστική αρωγή. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε περιπτώσεις στις οποίες η αξιόποινη πράξη που φέρεται να τελέστηκε τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή.
2)
Σε απάντηση του δευτέρου και του δεκάτου ερωτήματος του αιτούντος δικαστηρίου, η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας επιτάσσει κάθε προσβολή δικαιώματος που στηρίζεται στο δίκαιο της Ένωσης να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο. Εντούτοις, το άρθρο 12 της οδηγίας 2013/48 και το άρθρο 8 της οδηγίας 2016/1919 δεν προσδιορίζουν τα κατάλληλα μέσα ένδικης προστασίας, αλλά αφήνουν τη σχετική επιλογή στην ευχέρεια των κρατών μελών, ορίζοντας μόνον ότι το επιλεγέν μέσο προστασίας πρέπει να είναι αποτελεσματικό. Ωστόσο, ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 47 και 48 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαιτεί να διαθέτουν οι εθνικοί δικαστές την αναγκαία ευελιξία για να εκτιμούν τον εν γένει δίκαιο χαρακτήρα της διαδικασίας. Εάν φρονούν ότι ένα αποδεικτικό στοιχείο πρέπει να αποκλειστεί διότι συνελέγη κατά παράβαση δικονομικών δικαιωμάτων που ισοδυναμεί με προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, θα πρέπει να είναι ελεύθεροι να το αποκλείσουν.
3)
Λόγω ελλείψεως επαρκών στοιχείων, το δωδέκατο ερώτημα είναι απαράδεκτο.
4)
Σε απάντηση του τετάρτου, πέμπτου, έκτου, ογδόου, ενδεκάτου, δεκάτου τρίτου και δεκάτου τέταρτου ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να άρει κάθε πιθανό εμπόδιο στην αναγνώριση των δικαιωμάτων αμέσου αποτελέσματος που παρέχουν η οδηγία 2013/48 και η οδηγία 2016/1919, μέσω της ερμηνείας του εθνικού δικαίου σύμφωνα με τις οδηγίες αυτές. Σε περίπτωση που αυτό δεν είναι εφικτό, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να αφήσει ανεφάρμοστους τους αντίθετους κανόνες του εθνικού δικαίου, στηριζόμενο στο άμεσο αποτέλεσμα και την υπεροχή του δικαίου της Ένωσης. Η σύμφωνη ερμηνεία, το άμεσο αποτέλεσμα και η υπεροχή του δικαίου της Ένωσης δεσμεύουν όλα τα όργανα του κράτους τα οποία υποχρεούνται επίσης να αναγνωρίζουν τα δικαιώματα που απονέμει το δίκαιο της Ένωσης. Τούτο σημαίνει ότι, κατά το στάδιο της ποινικής προδικασίας, ο εισαγγελέας και η αστυνομία πρέπει να αναγνωρίσουν απευθείας, με βάση τις σχετικές οδηγίες, τα δικαιώματα των ευάλωτων προσώπων και τις δικές τους αντίστοιχες υποχρεώσεις. Σε αντίθετη περίπτωση, το δικαστήριο ενώπιον του οποίου εκκρεμεί η ποινική δίκη πρέπει να διαπιστώσει ότι τα εν λόγω κρατικά όργανα έχουν παραβεί τις υποχρεώσεις που υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης.
5)
Λόγω του αλυσιτελούς χαρακτήρα του για την επίλυση της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το δέκατο πέμπτο ερώτημα είναι απαράδεκτο.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
(
2
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και διαδικασίας εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, καθώς και σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της ελευθερίας του και με το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας (ΕΕ 2013, L 294, σ. 1) (στο εξής: οδηγία 2013/48).
(
3
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Οκτωβρίου 2016, σχετικά με τη δικαστική αρωγή για υπόπτους και κατηγορουμένους στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών και για καταζητουμένους σε διαδικασίες εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης (ΕΕ 2016, L 297, σ. 1) (στο εξής: οδηγία 2016/1919).
(
4
)	Απόφαση της 22ας Ιουνίου 2023, K.B. και F.S. (Αυτεπάγγελτη εξέταση στον ποινικό τομέα) (C‑660/21, EU:C:2023:498, σκέψεις 44, 49 και 53).
(
5
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Moro (C‑646/17, EU:C:2019:95, υποσημείωση 15), του γενικού εισαγγελέα P. Pikamäe στην υπόθεση Spetsializirana prokuratura (Έγγραφο δικαιωμάτων) (C‑649/19, EU:C:2020:758, σημεία 53 και 81), του γενικού εισαγγελέα P. Pikamäe στην υπόθεση K.B. και F.S. (Αυτεπάγγελτη εξέταση στον ποινικό τομέα) (C‑660/21, EU:C:2023:52, υποσημείωση 58), της γενικής εισαγγελέα T. Ćapeta στην υπόθεση M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:157, υποσημειώσεις 14 και 34), καθώς και του γενικού εισαγγελέα P. Pikamäe στην υπόθεση 1Dream, 1Dream κ.λπ. και Lireva Investments και FORTRESS FINANCE (C‑767/22, C‑49/23 και C‑161/23, EU:C:2024:608, σημείο 55).
(
6
)	Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2016/1919: «Η παρούσα οδηγία συμπληρώνει τις οδηγίες 2013/48/ΕΕ και (ΕΕ) 2016/800. Καμία διάταξη της παρούσας οδηγίας δεν ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι περιορίζει τα δικαιώματα που προβλέπουν οι εν λόγω οδηγίες».
(
7
)	Απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2023, Rayonna prokuratura Lovech, Teritorialno otdelenie Lukovit (Σωματική έρευνα) (C‑209/22, EU:C:2023:634, σκέψη 37). Σχετικά με το πώς η διασταλτική αυτή ερμηνεία είναι σύμφωνη με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης) (C‑659/18, EU:C:2019:940, σημείο 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
8
)	Ομοίως, έχει κριθεί ότι ορισμένο πρόσωπο είναι ύποπτο και, ως εκ τούτου, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας, όταν οι αστυνομικοί υπάλληλοι προβαίνουν στη «σωματική έρευνα του ενδιαφερομένου και στην κατάσχεση των αντικειμένων που δήλωσε ότι κατέχει, [δεδομένου ότι] με τις πράξεις αυτές, αφενός, αποδεικνύεται ότι ο ενδιαφερόμενος θεωρείται πλέον ύποπτος από αρμόδια αρχή και, αφετέρου, ο ενδιαφερόμενος ενημερώνεται, εμμέσως πλην σαφώς, για την εν λόγω υπόνοια». Βλ. απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2023, Rayonna prokuratura Lovech, Teritorialno otdelenie Lukovit (Σωματική έρευνα) (C‑209/22, EU:C:2023:634, σκέψη 43).
(
9
)	Από κανένα στοιχείο της δικογραφίας δεν μπορεί να συναχθεί ότι ο K.P. παραιτήθηκε του δικαιώματός του να επικουρείται από δικηγόρο. Ωστόσο, εφόσον το είχε πράξει, οι αρχές θα είχαν την πρόσθετη ευθύνη να παρέχουν στον K.P. «σαφή και επαρκή ενημέρωση σε απλή και κατανοητή γλώσσα, λαμβανομένης υπόψη της ιδιότητάς του ως ευάλωτου ατόμου, σχετικά με το περιεχόμενο του [δικαιώματος να επικουρείται από δικηγόρο] και τις ενδεχόμενες συνέπειες της παραίτησης από αυτό». Απόφαση της 14ης Μαΐου 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, σκέψη 64).
(
10
)	Το αν ο K.P. μπορούσε πράγματι να τύχει δικαστικής αρωγής υπό τις προϋποθέσεις της οδηγίας 2016/1919 είναι διαφορετικό ζήτημα, το οποίο θα εξετάσω κατωτέρω στην ενότητα IV.B.2.
(
11
)	Ψήφισμα του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, για έναν οδικό χάρτη για την ενίσχυση των δικονομικών δικαιωμάτων των υπόπτων ή κατηγορουμένων σε ποινικές διαδικασίες (ΕΕ 2009, C 295, σ. 1).
(
12
)	Με το έγγραφο της 27ης Νοεμβρίου 2013, Commission Staff Working Document, Impact Assessment – Accompanying the document – Proposal for a directive of the European Parliament and of the Council – Proposal for a on procedural safeguards for children suspected or accused in criminal proceedings [SWD (2013) 480 τελικό, σ. 12 έως 28], η Επιτροπή αναγνώρισε ότι δεν υπάρχει συναίνεση μεταξύ των κρατών μελών σχετικά με την έννοια της ευάλωτης κατάστασης.
(
13
)	Οδηγία (ΕΕ) 2016/800 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2016, σχετικά με τις δικονομικές εγγυήσεις για τα παιδιά που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (ΕΕ 2016, L 132, σ. 1), αιτιολογικές σκέψεις 4 έως 6.
(
14
)	Mergaerts, L., «Defence lawyers’ views on and identification of suspect vulnerability in criminal proceedings», International Journal of the Legal Profession, τόμος 29(3), 2022, σ. 281 και 283.
(
15
)	Σύσταση της Επιτροπής, της 27ης Νοεμβρίου 2013, σχετικά με τις δικονομικές εγγυήσεις για ευάλωτα πρόσωπα που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (ΕΕ 2013, C 378, σ. 8) (στο εξής: σύσταση της Επιτροπής). Βλ. κριτική της εν λόγω σύστασης ως γενικής και αόριστης σε Meysman, M., «Quo vadis with vulnerable defendants in the EU?», European Criminal Law Review, τόμος 4(2), 2014, σ. 179 και 188.
(
16
)	Σύσταση της Επιτροπής, αιτιολογική σκέψη 1. Βλ. κριτική του εν λόγω ορισμού ως υπερβολικά στενού σε Waddington, L., «Exploring vulnerability in EU law: An analysis of “vulnerability” in EU criminal law and consumer protection law», European Law Review, τόμος 45(6), 2020, σ. 779 και 791.
(
17
)	Σύσταση της Επιτροπής, παράγραφος 7. Η Επιτροπή έχει προσδιορίσει τα άτομα που πάσχουν από ψυχικές παθήσεις (για παράδειγμα, πάσχοντα από ψυχιατρικές διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια) ως ευάλωτα ήδη από το 2003. Βλ. Πράσινο Βιβλίο της Επιτροπής σχετικά με τις δικονομικές εγγυήσεις υπέρ υπόπτων και κατηγορουμένων σε ποινικές διαδικασίες σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση [COM(2003) 75 τελικό].
(
18
)	Σχετικά με την κριτική αυτή και γενικότερα σχετικά με την απροθυμία της Επιτροπής να πιέσει για την έκδοση νομικά δεσμευτικής πράξεως για τους ευάλωτους ενηλίκους και τα σχετικά προβλήματα, βλ. Meysman, υποσημείωση 15 των παρουσών προτάσεων, όπ.π., σ. 191 έως 193. Σχετικά με το ιστορικό πλαίσιο που οδήγησε τελικώς την Επιτροπή να επιλέξει την έκδοση συστάσεως, βλ. van der Aa, S., «Variable vulnerabilities? Comparing the rights of adult vulnerable suspects and vulnerable victims under EU Law», New Journal of European Criminal Law, τόμος 7(1), 2016, σ. 39 και 43 έως 47.
(
19
)	Τα εθνικά δικαστήρια «οφείλουν, κατά την επίλυση των διαφορών, να λαμβάνουν υπόψη τους τις συστάσεις, ιδίως όταν αυτές φωτίζουν την ερμηνεία εθνικών διατάξεων που έχουν θεσπιστεί με σκοπό την εφαρμογή των εν λόγω συστάσεων, ή ακόμα όταν οι συστάσεις έχουν ως αντικείμενο τη συμπλήρωση κοινοτικών διατάξεων δεσμευτικού χαρακτήρα». Απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 1989, Grimaldi (C‑322/88, EU:C:1989:646, σκέψη 18).
(
20
)	Συμπεράσματα του Συμβουλίου για την προστασία των ευάλωτων ενηλίκων σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 2021, C 330 I, σ. 1) (στο εξής: συμπεράσματα του Συμβουλίου), σ. 5 και 6. Στο ίδιο έγγραφο, το Συμβούλιο κάλεσε επίσης την Επιτροπή «να εξετάσει αν είναι αναγκαίο να ενισχυθούν, με ολοκληρωμένο τρόπο, οι διαδικαστικές εγγυήσεις για τους ευάλωτους ενήλικες που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι σε ποινικές διαδικασίες».
(
21
)	Όπ.π. (σημείο 10).
(
22
)	Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 51 της οδηγίας 2013/48 έχει ως εξής: «Το καθήκον μέριμνας για υπόπτους ή κατηγορουμένους που βρίσκονται ενδεχομένως σε θέση αδυναμίας ενισχύει τη χρηστή απονομή δικαιοσύνης. Συνεπώς, οι εισαγγελικές αρχές, οι αρχές επιβολής του νόμου και οι δικαστικές αρχές θα πρέπει να διευκολύνουν τα πρόσωπα αυτά να ασκούν αποτελεσματικά τα δικαιώματα που προβλέπει η παρούσα οδηγία, λαμβάνοντας υπόψη, για παράδειγμα, τυχόν ενδεχόμενη αδυναμία που επηρεάζει την ικανότητά τους να ασκήσουν το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο και να ενημερώνουν ένα τρίτο πρόσωπο σε περίπτωση στέρησης της ελευθερίας τους και λαμβάνοντας κατάλληλα μέτρα για τη διασφάλιση της τήρησης των συγκεκριμένων δικαιωμάτων».
(
23
)	Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 18 της οδηγίας 2016/1919 έχει ως εξής: «Τα κράτη μέλη θα πρέπει να θεσπίσουν πρακτικές ρυθμίσεις σχετικά με την παροχή δικαστικής αρωγής. Οι ρυθμίσεις αυτές θα μπορούσαν να προβλέπουν ότι η δικαστική αρωγή παρέχεται μετά από αίτηση υπόπτου, κατηγορουμένου ή καταζητουμένου. Δεδομένων ιδίως των αναγκών των ευάλωτων προσώπων, η εν λόγω αίτηση δεν θα πρέπει, ωστόσο, να αποτελεί ουσιώδη όρο για την παροχή δικαστικής αρωγής».
(
24
)	Παρόμοια διάταξη υφίσταται όσον αφορά το δικαίωμα ενημέρωσης, βλ. άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012, σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (ΕΕ 2012, L 142, σ. 1).
(
25
)	«Κατά συνέπεια, οι ψυχασθενείς πρέπει να θεωρούνται ευάλωτα πρόσωπα για τους σκοπούς της διατάξεως αυτής, καθόσον, λόγω σοβαρών διανοητικών διαταραχών, υπάρχει κίνδυνος να μην κατανοούν τις πληροφορίες που τους γνωστοποιούνται όσον αφορά τα δικαιώματά τους». Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, σκέψη 47). Το Δικαστήριο κατέληξε στο ίδιο συμπέρασμα όσον αφορά πρόσωπο αναλφάβητο, με την απόφαση της 14ης Μαΐου 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, σκέψη 60).
(
26
)	Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, σκέψη 48).
(
27
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Νοεμβρίου 2004, SC κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2004:0615JUD006095800, § 29). Βλ., επίσης, απόφαση του ΕΔΔΑ της 23ης Μαρτίου 2016, Blokhin κατά Ρωσίας (CE:ECHR:2016:0323JUD004715206, § 195).
(
28
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Ibrahim κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 274).
(
29
)	Αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 31ης Μαρτίου 2009, Płonka κατά Πολωνίας (CE:ECHR:2009:0331JUD002031002), της 27ης Ιανουαρίου 2011, Bortnik κατά Ουκρανίας (CE:ECHR:2011:0127JUD003958204), της 16ης Μαρτίου 2010, Oršuš κ.λπ. κατά Κροατίας (CE:ECHR:2010:0316JUD001576603), της 23ης Μαρτίου 2016, Blohkin κατά Ρωσίας (CE:ECHR:2016:0323JUD004715206), καθώς και της 16ης Δεκεμβρίου 2010, Borotyuk κατά Ουκρανίας (CE:ECHR:2010:1216JUD003357904). Για μια συνολική επισκόπηση, βλ. Mergaerts, L., και Dehaghani, R., «Protecting vulnerable suspects in police investigations in Europe: Lessons learned from England and Wales and Belgium, New Journal of European Criminal Law, τόμος 11(3), 2020, σ. 313.
(
30
)	Βλ. σημεία 46 έως 53 των παρουσών προτάσεων.
(
31
)	Το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι οι αστυνομικοί παρατήρησαν ότι η συμπεριφορά του K.P. ήταν ασυνάρτητη και ότι όσα έλεγε ήταν ακατάληπτα. Πρόκειται ασφαλώς για περίσταση που θα μπορούσε να τους ωθήσει να εξετάσουν το ενδεχόμενο ο K.P. να βρίσκεται σε κάποιου είδους ευάλωτη κατάσταση.
(
32
)	Η αιτιολογική σκέψη 23 της οδηγίας 2016/1919 προβλέπει ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να μεριμνούν για την τήρηση των αρχών και των κατευθυντήριων γραμμών των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με την πρόσβαση σε νομική συνδρομή στα συστήματα απονομής ποινικής δικαιοσύνης. Η αρχή 10 των εν λόγω αρχών και κατευθυντήριων γραμμών ορίζει ότι οι αρμόδιες αρχές θα πρέπει να λαμβάνουν ειδικά μέτρα για να εξασφαλίζουν στα άτομα που πάσχουν, μεταξύ άλλων, από ψυχικές ασθένειες αποτελεσματική πρόσβαση στη δικαστική αρωγή. Το εν λόγω κείμενο είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/UN_principles_and_guidlines_on_access_to_legal_aid.pdf
(
33
)	Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/1919, κατά τη διενέργεια ελέγχου επάρκειας πόρων, το οικείο κράτος μέλος «λαμβάνει υπόψη όλους τους σχετικούς και αντικειμενικούς παράγοντες, όπως είναι το εισόδημα, η περιουσία και η οικογενειακή κατάσταση του ενδιαφερόμενου προσώπου, καθώς και το κόστος της συνδρομής δικηγόρου και το βιοτικό επίπεδο στο εν λόγω κράτος μέλος, προκειμένου να διαπιστώσει, βάσει των εφαρμόσιμων κριτηρίων στο εν λόγω κράτος μέλος, κατά πόσο ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος δεν διαθέτει επαρκείς πόρους για να αντεπεξέλθει οικονομικά στη συνδρομή δικηγόρου».
(
34
)	Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας 2016/1919, κατά τη διενέργεια ελέγχου βασιμότητας της αίτησης, το οικείο κράτος μέλος «λαμβάνει υπόψη τη σοβαρότητα του ποινικού αδικήματος, την περιπλοκότητα της υπόθεσης και τη βαρύτητα της επίμαχης στη συγκεκριμένη υπόθεση ποινής, προκειμένου να διαπιστώσει κατά πόσο το συμφέρον της απονομής δικαιοσύνης επιβάλλει την παροχή δικαστικής αρωγής. Σε κάθε περίπτωση, κρίνεται ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις του βασίμου της αίτησης στις ακόλουθες περιπτώσεις: α) όταν προσάγεται ενώπιον αρμόδιου δικαστηρίου ή δικαστή ύποπτος ή κατηγορούμενος προκειμένου να ληφθεί απόφαση σχετικά με την κράτησή του σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας εντός του πεδίου εφαρμογής της παρούσας οδηγίας· και β) κατά τη διάρκεια της κράτησης».
(
35
)	Για παράδειγμα, το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας 2016/1919 συγκαταλέγει «τη σοβαρότητα του ποινικού αδικήματος, την περιπλοκότητα της υπόθεσης και τη βαρύτητα της επίμαχης στη συγκεκριμένη υπόθεση ποινής» μεταξύ των παραγόντων που μπορούν να λαμβάνουν υπόψη τα κράτη μέλη όταν αποφασίζουν σχετικά με τον έλεγχο βασιμότητας της αίτησης για την παροχή δικαστικής αρωγής.
(
36
)	Απόφαση της 15ης Μαΐου 1986, Johnston (222/84, EU:C:1986:206, σκέψη 58).
(
37
)	Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα T. Ćapeta στην υπόθεση M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:157, σημεία 118 έως 127).
(
38
)	Τούτο επιβεβαιώθηκε από το Δικαστήριο σε σχέση με την οδηγία 2016/800, με την απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2024, M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:685, σκέψεις 169 έως 174). Εξαίρεση από τον εν λόγω κανόνα εισήχθη με την εκ μέρους του Δικαστηρίου ερμηνεία του άρθρου 14, παράγραφος 7, της οδηγίας 2014/41/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Απριλίου 2014, περί της ευρωπαϊκής εντολής έρευνας σε ποινικές υποθέσεις (ΕΕ 2014, L 130, σ. 1). Βλ. απόφαση της 30ής Απριλίου 2024, Μ.Ν. (EncroChat) (C‑670/22, EU:C:2024:372, σκέψεις 126 έως 131).
(
39
)	Απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2023, Rayonna prokuratura Lovech, teritorialno otdelenie Lukovit (Σωματική έρευνα) (C‑209/22, EU:C:2023:634, σκέψεις 58 έως 61).
(
40
)	Για την ίδια διαπίστωση όσον αφορά την οδηγία 2016/800, όταν τα ευάλωτα πρόσωπα είναι παιδιά, βλ. απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2024, M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:685, σκέψεις 167, 168 και 174).
(
41
)	Αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 12ης Ιουλίου 1988, Schenk κατά Ελβετίας (CE:ECHR:1988:0712JUD001086284, § 45 και 46), της 1ης Μαρτίου 2007, Heglas κατά Τσεχικής Δημοκρατίας (CE:ECHR:2007:0301JUD000593502, § 84), και της 11ης Ιουλίου 2017, Moreira Ferreira κατά Πορτογαλίας (αριθ. 2) (CE:ECHR:2017:0711JUD001986712, § 83).
(
42
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 17ης Ιανουαρίου 2017, Habran και Dalem κατά Βελγίου (CE:ECHR:2017:0117JUD004300011, § 94).
(
43
)	Απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, Remia Com Impex (C‑10/23, EU:C:2024:259, σκέψη 29).
(
44
)	Απόφαση της 19ης Μαρτίου 2019, Jawo (C‑163/17, EU:C:2019:218, σκέψη 91).
(
45
)	Όπως έχει επανειλημμένως κρίνει το Δικαστήριο, για παράδειγμα, με την απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψη 165).
(
46
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ, της 15ης Δεκεμβρίου 2016, Khlaifia κ.λπ. κατά Ιταλίας (CE:ECHR:2016:1215JUD001648312, § 159).
(
47
)	Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προσέθεσε ότι, «δυνάμει της διατάξεως αυτής, το κράτος οφείλει να μεριμνά ώστε ένα πρόσωπο να κρατείται υπό συνθήκες συμβατές με τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειάς του, ώστε ο τρόπος και η μέθοδος εκτελέσεως του μέτρου να μην το υποβάλλουν σε κίνδυνο ή σε δυσχέρειες τόσο έντονες ώστε να υπερβαίνουν το αναπόφευκτο επίπεδο ταλαιπωρίας που συνεπάγεται η κράτηση, λαμβανομένων υπόψη των πρακτικών απαιτήσεων της στέρησης της ελευθερίας, ώστε να διασφαλίζονται επαρκώς η υγεία και η ευημερία του», όπ.π. § 160.
(
48
)	Προτάσεις μου στην υπόθεση M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:157, σημεία 128 έως 135).
(
49
)	Αποφάσεις της 17ης Ιουνίου 1999, Piaggio (C‑295/97, EU:C:1999:313, σκέψη 29), και της 15ης Ιανουαρίου 2013, Križan κ.λπ. (C‑416/10, EU:C:2013:8, σκέψη 58).
(
50
)	Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 1993, Deutsche Shell (C‑188/91, EU:C:1993:24, σκέψη 27).
(
51
)	Πρβλ. απόφαση της 17ης Ιουνίου 1999, Piaggio (C‑295/97, EU:C:1999:313, σκέψη 32).
(
52
)	Αποφάσεις της 13ης Νοεμβρίου 1990, Marleasing (C‑106/89, EU:C:1990:395, σκέψη 8), και της 24ης Ιανουαρίου 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, σκέψεις 23 έως 27).
(
53
)	Αποφάσεις της 5ης Φεβρουαρίου 1963, van Gend Loos (26/62, EU:C:1963:1, σ. 13), της 8ης Μαρτίου 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Άμεσο αποτέλεσμα) (C‑205/20, EU:C:2022:168, σκέψη 37), καθώς και της 5ης Σεπτεμβρίου 2024, M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:685, σκέψη 118).
(
54
)	Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 18ης Ιανουαρίου 2022, Thelen Technopark Berlin (C‑261/20, EU:C:2022:33, σκέψεις 25 και 26), και της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψεις 53 και 54).
(
55
)	Απόφαση της 22ας Ιουνίου 1989, Costanzo (103/88, EU:C:1989:256, σκέψη 31).
(
56
)	Απόφαση της 4ης Δεκεμβρίου 2018, Minister for Justice and Equality και Commissioner of An Garda Síochána (C‑378/17, EU:C:2018:979, σκέψη 38).
(
57
)	Απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2022, Inspektor v Inspektorata kam Visshia sadeben savet (Σκοποί της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα – Ποινική έρευνα) (C‑180/21, EU:C:2022:967, σκέψη 66).
(
58
)	Απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψεις 43 και 45).
(
59
)	Το δέκατο πέμπτο ερώτημα αντιστοιχεί σχεδόν αυτολεξεί στο δέκατο τέταρτο ερώτημα, στοιχείο βʹ, που τέθηκε στην υπόθεση C‑603/22, M.S. κ.λπ. Όπως επισήμανα με τις προτάσεις μου στην υπόθεση αυτή, το εν λόγω ερώτημα ήταν απαράδεκτο διότι, όπως στην προκειμένη περίπτωση, δεν είχε σχέση με τις περιστάσεις της υποθέσεως αυτής και είχε, ως εκ τούτου, υποθετικό χαρακτήρα. Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:157, σημεία 54 έως 59).