Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 19ης
Μαρτίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑808/24 [Zálečta] (i)
M. R.
κατά
Ministerstvo
vnútra
Slovenskej
republiky
[αίτηση του Okresný súd Lučenec (πρωτοδικείου Lučenec, Σλοβακία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία
2003/88/ΕΚ – Οργάνωση του χρόνου εργασίας – Άρθρο 2, σημείο 1 – Χρόνος εργασίας – Άρθρο 6, στοιχείο βʹ – Μέγιστη εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας – Προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων – Χρόνος εργασίας των πυροσβεστών και των διασωστών – Εφημερία στον τόπο εργασίας η οποία δεν περιλαμβάνεται στον χρόνο εργασίας – Ταυτόχρονη παράβαση του ορίου εβδομαδιαίας διάρκειας εργασίας – Δικαίωμα ικανοποίησης της ηθικής βλάβης το οποίο ασκείται κατά κράτους μέλους λόγω παραβίασης του δικαίου της Ένωσης – Εσφαλμένη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο – Προϋποθέσεις – Προσδιορισμός του ποσού της χρηματικής ικανοποίησης »
I.      Εισαγωγή
1.        Εργαζόμενος σε δημοτική υπηρεσία πυρόσβεσης και διασώσεων στη Σλοβακία άσκησε, ενώπιον του Okresný súd Lučenec (πρωτοδικείου Lučenec, Σλοβακία), αγωγή κατά του κράτους με αίτημα τη χρηματική ικανοποίηση της ηθικής βλάβης την οποία ισχυρίζεται ότι υπέστη λόγω της εσφαλμένης μεταφοράς στη σλοβακική έννομη τάξη της οδηγίας 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας (2).
2.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του αιτούντος δικαστηρίου αφορά την ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 1, της ως άνω οδηγίας, σε συνδυασμό με το άρθρο 6, στοιχείο βʹ, αυτής, και τον τρόπο αποκατάστασης της προβαλλόμενης ζημίας. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί, εκ νέου, σχετικά με τις προϋποθέσεις στοιχειοθέτησης της ευθύνης κράτους μέλους σε σχέση με τον χρόνο εργασίας πυροσβέστη εργαζόμενου στον δημόσιο τομέα.
3.        Επομένως, θα προτείνω στο Δικαστήριο να στηριχθεί στις αρχές που υπενθύμισε, ειδικότερα, με την απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 2010, Fuß (3), προκειμένου να κρίνει ότι:
–        από τις δύο προμνησθείσες διατάξεις της οδηγίας 2003/88, μόνον το άρθρο 6, στοιχείο βʹ, μπορεί να παρέχει στους ιδιώτες ατομικά δικαιώματα δυνάμενα να θεμελιώσουν υπέρ αυτών αξίωση αποζημίωσης λόγω παράβασης του συγκεκριμένου άρθρου από το οικείο κράτος μέλος·
–        μόνον η ηθική βλάβη η οποία προκλήθηκε από την υπέρβαση του ορίου της μέγιστης εβδομαδιαίας διάρκειας εργασίας που καθορίζεται στο άρθρο 6, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας μπορεί να θεμελιώσει αξίωση αποζημίωσης σε περίπτωση παράβασης, εκ μέρους κράτους μέλους, του άρθρου 2, σημείο 1, της εν λόγω οδηγίας, και
–        ο προσδιορισμός του ποσού της χρηματικής ικανοποίησης που μπορεί να οφείλεται λόγω της προμνησθείσας υπέρβασης επαφίεται στο εθνικό δίκαιο τηρουμένων των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
4.        Κατά το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2003/88 ως «χρόνος εργασίας» νοείται «κάθε περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας ο εργαζόμενος ευρίσκεται στην εργασία, στη διάθεση του εργοδότη, και ασκεί τη δραστηριότητα ή τα καθήκοντά του, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές».
5.        Το άρθρο 6 της εν λόγω οδηγίας φέρει τον τίτλο «Μέγιστη εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας» και ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα αναγκαία μέτρα ώστε, σε συνάρτηση με τις επιταγές προστασίας της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων:
α)      η εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας να περιορίζεται με νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις ή με συλλογικές συμβάσεις ή συμφωνίες μεταξύ κοινωνικών εταίρων·
β)      ο χρόνος εργασίας να μην υπερβαίνει, ανά επταήμερο, τις 48 ώρες, κατά μέσο όρο, συμπεριλαμβανομένων των υπερωριών.»
Β.      Το σλοβακικό δίκαιο
6.        Το άρθρο 85, παράγραφος 1, του zákon č. 315/2001 Z. z. o Hasičskom a záchrannom zbore (νόμου 315/2001 περί της μονάδας πυρόσβεσης και διασώσεων), της 2ας Ιουλίου 2001 (στο εξής: νόμος 315/2001), ορίζει τα εξής:
«Χρόνος υπηρεσίας του υπηρετούντος [στη μονάδα πυρόσβεσης και διασώσεων] είναι το διάστημα κατά τον οποίο αυτός ευρίσκεται σε υπηρεσία και στη διάθεση του υπηρεσιακού οργάνου.»
7.        Κατά το άρθρο 86, παράγραφος 2, του ίδιου νόμου (4):
«Σε περίπτωση ανομοιόμορφης κατανομής των ωρών υπηρεσίας, ο χρόνος υπηρεσίας ανά ημέρα υπηρεσίας δεν μπορεί να υπερβαίνει τις 18 ώρες Ο συνολικός χρόνος υπηρεσίας και της άμεσα συνδεόμενης με αυτήν εφημερίας στον τόπο ασκήσεως της υπηρεσίας δεν μπορεί να υπερβαίνει τις 24 ώρες ανά ημέρα υπηρεσίας.»
8.        Το άρθρο 92, παράγραφος 1, του ως άνω νόμου προβλέπει τα εξής:
«Το υπηρεσιακό όργανο αναθέτει στον υπηρετούντα [στη μονάδα πυρόσβεσης και διασώσεων] υπηρεσία εφημερίας στον τόπο υπηρεσίας η οποία συνδέεται άμεσα με την άσκηση των υπηρεσιακών καθηκόντων κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 86, παράγραφος 2, στο πλαίσιο της κατανομής των ωρών υπηρεσίας.»
9.        Το άρθρο 122, παράγραφος 3, του νόμου 315/2001 ορίζει τα εξής:
«Η αμοιβή για τις εφημερίες […] δεν καταβάλλεται για τον χρόνο εκτέλεσης των υπηρεσιακών καθηκόντων· η άσκηση των υπηρεσιακών καθηκόντων κατ’ αυτόν τον τρόπο συνιστά υπερωριακή εργασία.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10.      Ο M. R., εργαζόμενος σε δημοτική υπηρεσία πυρόσβεσης και διασώσεων, ζητεί τη χρηματική ικανοποίηση της ηθικής βλάβης που ισχυρίζεται ότι υπέστη διότι η διάρκεια της εφημερίας στον τόπο εργασίας του δεν περιλαμβάνεται στον χρόνο εργασίας του (5), κατά παράβαση του άρθρου 2, σημείο 1, της οδηγίας 2003/88, όπερ, κατά τον M. R., συνεπάγεται επίσης παράβαση του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας. Η ζημία που ισχυρίζεται ότι υπέστη ο M. R. προκύπτει από την εσφαλμένη μεταφορά της πρώτης από τις ανωτέρω διατάξεις, η οποία είχε, κατ’ αυτόν, ως αποτέλεσμα την υπέρβαση της μέγιστης εβδομαδιαίας διάρκειας εργασίας, που καθορίζεται στη δεύτερη από τις ανωτέρω διατάξεις. Ο M. R. δεν αξιώνει χρηματική ικανοποίηση εκ του δεύτερου ως άνω λόγου.
11.      Με απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2023, το Okresný súd Lučenec (πρωτοδικείο Lučenec), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, έκρινε, κατ’ αρχάς, ότι η σλοβακική ρύθμιση επιτρέπει στον εργοδότη του M. R. να μην υπολογίζει τον χρόνο των εφημεριών στον χρόνο εργασίας, κατά παράβαση του άρθρου 2, σημείο 1, της οδηγίας 2003/88, όπως έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο (6). Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο έκρινε ότι η εν λόγω παράβαση μπορεί να θεμελιώσει αξίωση αποζημίωσης μόνον εάν ο χρόνος εργασίας του M. R., περιλαμβανομένης της διάρκειας της εφημερίας, υπερβαίνει τη μέγιστη εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας, κατά παράβαση του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας.
12.      Τέλος, το αιτούν δικαστήριο διαπίστωσε ότι, κατά την επίμαχη περίοδο, ο χρόνος εργασίας του M. R., περιλαμβανομένης της διάρκειας της εφημερίας, υπερέβη κατά 28 ημέρες το όριο που προβλέπεται στο άρθρο 6, στοιχείο βʹ, της ως άνω οδηγίας, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο της 2, σημείο 1, και ότι η παράβαση των εν λόγω διατάξεων είχε επιπτώσεις στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του M. R. Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο διέταξε το κράτος να του καταβάλει ορισμένα ποσά για την ικανοποίηση της ηθικής βλάβης την οποία υπέστη ως εκ του λόγου τούτου, καθώς και λόγω απώλειας προσδοκίας τροποποίησης της νομοθεσίας.
13.      Με διάταξη της 30ής Μαΐου 2024, το Krajský súd v Banskej Bystrici (εφετείο Banská Bystrica, Σλοβακία), αποφαινόμενο επί της εφέσεως που άσκησε το κράτος, εξαφάνισε την πρωτόδικη απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2023 εκτιμώντας ότι το αιτούν δικαστήριο αποφάνθηκε ultra petita. Το Krajský súd v Banskej Bystrici (εφετείο Banská Bystrica) εκτίμησε ότι ο M. R. δεν προέβαλε ούτε αξίωση θεμελιωμένη στην απώλεια προσδοκίας τροποποίησης της νομοθεσίας ούτε αξίωση ικανοποίησης της ηθικής βλάβης συνδεόμενη με τον αριθμό ωρών κατά τις οποίες εργάστηκε πέραν του ορίου που προβλέπεται στο άρθρο 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88. Επιπλέον, το Krajský súd v Banskej Bystrici (εφετείο Banská Bystrica) έκρινε ότι η ηθική βλάβη που προκλήθηκε από την αντίθεση του εθνικού δικαίου προς το άρθρο 2, σημείο 1, της ως άνω οδηγίας θεμελιώνει δικαίωμα αποζημίωσης χωρίς να απαιτείται διαπίστωση παράβασης του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας.
14.      Η υπόθεση αναπέμφθηκε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το οποίο διατηρεί αμφιβολίες για την ορθότητα της ως άνω ερμηνείας. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι η ανωτέρω ερμηνεία έχει συνέπειες τόσο στη γένεση αξίωσης αποζημίωσης όσο και στη βάση υπολογισμού της αποζημίωσης, αναλόγως του αν η σχετική αξίωση συνδέεται ή όχι με τον αριθμό ωρών εργασίας πέραν του ορίου που καθορίζεται στο άρθρο 6, στοιχείο βʹ, της επίμαχης οδηγίας.
15.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Okresný súd Lučenec (πρωτοδικείο Lučenec) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Γεννάται από το γεγονός ότι, δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας ο χρόνος εφημερίας δεν υπολογίζεται ως χρόνος εργασίας, κατά παράβαση του άρθρου 2, σημείο 1, της οδηγίας [2003/88/ΕΚ], αξίωση αποζημιώσεως κατά κράτους μέλους λόγω παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης, χωρίς να απαιτείται να αποδειχθεί συγχρόνως ότι σημειώθηκε παράβαση του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, όσον αφορά τον εργαζόμενο;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο προηγούμενο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει το εθνικό δικαστήριο, κατά τον προσδιορισμό της προσήκουσας αποζημιώσεως, να συνυπολογίσει τον αριθμό των ωρών των εφημεριών οι οποίες, βάσει της εθνικής νομοθεσίας, δεν έχουν υπολογιστεί στον χρόνο εργασίας του εργαζομένου, ή πρέπει το ποσό της αποζημιώσεως που οφείλει να καταβάλει το κράτος μέλος να προσδιοριστεί με βάση τη διάρκεια της πλημμελούς καταστάσεως που απορρέει από εθνική ρύθμιση η οποία επιτρέπει να μην υπολογίζεται ο χρόνος των εφημεριών του εργαζομένου στον χρόνο εργασίας του κατά παράβαση της ως άνω οδηγίας;
3)      Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως στο [πρώτο] προδικαστικό ερώτημα, πρέπει το εθνικό δικαστήριο, κατά τον προσδιορισμό της προσήκουσας αποζημιώσεως, να λάβει υπόψη τον αριθμό των ωρών ως προς τις οποίες σημειώθηκε παράβαση του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας ή πρέπει το ποσό της οφειλόμενης από το κράτος μέλος αποζημιώσεως να προσδιοριστεί με βάση τη διάρκεια της πλημμελούς καταστάσεως που απορρέει από εθνική ρύθμιση η οποία επιτρέπει να μην υπολογίζεται ο χρόνος των εφημεριών στον χρόνο εργασίας του εργαζομένου κατά παράβαση της ως άνω οδηγίας;»
16.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Σλοβακική Κυβέρνηση, η Ιρλανδία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
IV.    Ανάλυση
17.      Δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο έχει επιληφθεί αγωγής για την αποκατάσταση της ζημίας που προκάλεσε η παραβίαση, από κράτος μέλος, του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να εκθέσω τους γενικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον συγκεκριμένο τομέα προτού εξετάσω, εν συνεχεία, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα και, αναλόγως της απάντησης που θα προτείνω να δοθεί σε αυτό, το δεύτερο ή το τρίτο προδικαστικό ερώτημα που συμπληρώνουν το πρώτο και αφορούν τα κριτήρια προσδιορισμού της ενδεχομένως οφειλόμενης αποζημίωσης.
Α.      Οι γενικοί κανόνες σχετικά με τη στοιχειοθέτηση της ευθύνης κράτους μέλους σε περίπτωση παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης και, ειδικότερα, παράβασης της οδηγίας 2003/88
18.      Πρώτον, πρέπει να εξακριβωθεί αν, ενδεχομένως, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ειδικές προϋποθέσεις στοιχειοθέτησης της ευθύνης του κράτους, οι οποίες προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο υπό προϋποθέσεις λιγότερο αυστηρές από τις προβλεπόμενες στο δίκαιο της Ένωσης (7).
19.      Δεύτερον, εάν τούτο δεν συμβαίνει, έχουν εφαρμογή οι αρχές του δικαίου της Ένωσης τις οποίες υπενθύμισε το Δικαστήριο όσον αφορά την οδηγία
2003/88, ήτοι:
–        η εν λόγω οδηγία δεν περιέχει καμία διάταξη όσον αφορά τις εφαρμοστέες κυρώσεις σε περίπτωση παραβιάσεως των στοιχειωδών προδιαγραφών που υπαγορεύει, ιδίως ως προς τη διάρκεια του χρόνου εργασίας, και, επομένως, δεν περιέχει κανέναν ειδικό κανόνα όσον αφορά την αποκατάσταση της ζημίας που ενδεχομένως υπέστησαν οι εργαζόμενοι λόγω τέτοιας παραβιάσεως (8), και
–        εντούτοις, η αρχή της ευθύνης του κράτους για τις ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης καταλογιστέες στο κράτος είναι σύμφυτη προς το σύστημα των Συνθηκών στις οποίες στηρίζεται η Ένωση (9).
20.      Προκειμένου οι ζημιωθέντες να έχουν δικαίωμα αποζημίωσης, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι πρέπει να πληρούνται οι τρεις ακόλουθες προϋποθέσεις (10):
–        ο παραβιαζόμενος κανόνας του δικαίου της Ένωσης να αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες (11)·
–        η παράβαση του επίμαχου κανόνα να είναι κατάφωρη, και
–        να υφίσταται άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της παράβασης και της ζημίας που υπέστησαν οι ιδιώτες.
21.      Τρίτον, το Δικαστήριο παρέχει στα εθνικά δικαστήρια καθοδήγηση για την εφαρμογή των ως άνω προϋποθέσεων, ώστε να μπορούν να εξακριβώσουν την ευθύνη των κρατών μελών για τις ζημίες που προκλήθηκαν στους ιδιώτες λόγω παραβιάσεων του δικαίου της Ένωσης (12).
Β.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, που αφορά την πρώτη προϋπόθεση στοιχειοθέτησης της ευθύνης του κράτους
22.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2003/88 έχει την έννοια ότι αποσκοπεί στην απονομή ατομικών δικαιωμάτων στους ιδιώτες βάσει των οποίων αυτοί μπορούν να θεμελιώσουν δικαίωμα αποζημίωσης έναντι κράτους μέλους δυνάμει της αρχής της ευθύνης του κράτους για τις ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από παραβίαση του δικαίου της Ένωσης καταλογιστέα στο κράτος.
23.      Διευκρινίζεται, αφενός, ότι, εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι, κατά τα κριτήρια που καθορίζονται στη νομολογία του Δικαστηρίου, ο χρόνος εφημερίας του M. R. συνιστά χρόνο εργασίας κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 1, της ανωτέρω οδηγίας, ότι η σλοβακική ρύθμιση δεν είναι σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης (13) και ότι υπήρξε υπέρβαση της μέσης εβδομαδιαίας διάρκειας εργασίας, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 6, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας σε μέρος της περιόδου που μνημόνευσε ο M. R. (14).
24.      Αφετέρου, το σλοβακικό δίκαιο δεν προβλέπει ειδικές λιγότερο αυστηρές προϋποθέσεις από τις προβλεπόμενες στο δίκαιο της Ένωσης για τη στοιχειοθέτηση της ευθύνης του κράτους (15).
25.      Όσον αφορά το ζήτημα του αν το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2003/88 παρέχει στους ιδιώτες δικαιώματα τα οποία αυτοί μπορούν να επικαλεστούν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, επισημαίνω, πρώτον, την απουσία νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με τη συγκεκριμένη διάταξη.
26.      Δεύτερον, υπογραμμίζω ότι:
–        Το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2003/88 παρέχει, όπως προκύπτει από τον τίτλο του, τον ορισμό του «χρόνου εργασίας» ως «κάθε περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας ο εργαζόμενος ευρίσκεται στην εργασία, στη διάθεση του εργοδότη, και ασκεί τη δραστηριότητα ή τα καθήκοντά του, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές» (16).
–        Το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει τον ορισμό αυτόν. Κατά πάγια νομολογία, το σύνολο της περιόδου εργασιακής ετοιμότητας πρέπει να χαρακτηρίζεται ως «χρόνος εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας 2003/88, ανεξάρτητα από την πραγματική παροχή εργασίας εκ μέρους του εργαζομένου κατά τη διάρκεια της ως εν λόγω περιόδου, όταν ο εργαζόμενος υποχρεούται να παραμένει στον τόπο εργασίας του όντας αμέσως διαθέσιμος στην υπηρεσία του εργοδότη του (17) ή όταν, κατά τον χρόνο των κατ’ οίκον εφημεριών ετοιμότητας, ο εργαζόμενος υποχρεούται να ανταποκρίνεται στις κλήσεις του εργοδότη του εντός 8 λεπτών (18). Επομένως, όσον αφορά τον χρόνο εφημερίας των πυροσβεστών, το Δικαστήριο προβαίνει σε κατά περίπτωση εξέταση (19). Το Δικαστήριο δεν έχει δεχθεί οποιοδήποτε άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου 2, σημείο 1, της προμνησθείσας οδηγίας.
27.      Επομένως, όπως και όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία οι οποίοι υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ότι το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2003/88 περιορίζεται απλώς στον ορισμό της έννοιας του «χρόνου εργασίας». Η εν λόγω διάταξη δεν παρέχει αφ’ εαυτής ατομικά δικαιώματα των οποίων η προσβολή θα μπορούσε να θεμελιώσει την ευθύνη κράτους μέλους για ζημίες προκληθείσες στους ιδιώτες σε περίπτωση παράβασης, από το κράτος μέλος, του εν λόγω ορισμού στην εθνική νομοθεσία του.
28.      Συναφώς, συντάσσομαι επίσης με την άποψη της Ιρλανδίας, κατά την οποία τυχόν ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 1, της επίμαχης οδηγίας «υπό την έννοια ότι επιτρέπει την αυτόματη αποκατάσταση των ζημιών θα είχε σημαντικές συνέπειες, μεταξύ άλλων διότι ένα κράτος θα υποχρεούνταν να αποκαταστήσει ακόμη και ζημίες που δεν αποδείχθηκαν» (20).
29.      Ως εκ τούτου, δεδομένου ότι το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 200/38 δεν παρέχει δικαιώματα στους ιδιώτες, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα καθίσταται άνευ αντικειμένου. Επομένως, παρέλκει η εξέτασή του.
Γ.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
30.      Προκειμένου να απαντηθεί το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο αφορά τον τρόπο ικανοποίησης της ηθικής βλάβης που προκαλείται από την προβαλλόμενη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, πρέπει, κατ’ αρχάς, να εξεταστεί αν πληρούνται οι προϋποθέσεις στοιχειοθέτησης της ευθύνης του κράτους, οι οποίες μνημονεύθηκαν στο σημείο 20 των παρουσών προτάσεων, λόγω παράβασης του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88 (21). Η διαπίστωση ότι η εν λόγω παράβαση είναι αποτέλεσμα της παράβασης του άρθρου 2, σημείο 1, της εν λόγω οδηγίας ουδεμία ασκεί επιρροή.
1.      Επί των προϋποθέσεων στοιχειοθέτησης της ευθύνης του κράτους σε περίπτωση παράβασης του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88
α)      Πρώτη προϋπόθεση: ο κανόνας του δικαίου της Ένωσης παρέχει δικαιώματα στους ιδιώτες
31.      Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88 αποτελεί κανόνα του εργατικού δικαίου της Ένωσης που απονέμει στους ιδιώτες δικαιώματα τα οποία αυτοί δύνανται να επικαλούνται ευθέως ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, για τον λόγο ότι «επιβάλλει στα κράτη μέλη ανώτατο όριο ως προς τη μέση εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας, το οποίο πρέπει να τυγχάνει εφαρμογής σε κάθε εργαζόμενο ως στοιχειώδης προδιαγραφή» (22).
β)      Δεύτερη προϋπόθεση: κατάφωρη παράβαση του επίμαχου κανόνα
32.      Με την απόφαση Fuß (23), υπενθυμίζονται τα εξής:
–        πρέπει να εξακριβωθεί αν η παραβίαση του δικαίου της Ένωσης αντιβαίνει στη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου (24), και
–        ο έλεγχος της συνδρομής των προϋποθέσεων ευθύνης των κρατών εκ παραβάσεως του δικαίου της Ένωσης απόκειται κατ’ αρχήν στα εθνικά δικαστήρια, εκτός εάν, στην υπόθεση της κύριας δίκης στο πλαίσιο της οποίας υποβλήθηκε η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο διαθέτει όλα τα αναγκαία στοιχεία για να εκτιμήσει αν τα επίδικα πραγματικά περιστατικά πρέπει να χαρακτηρισθούν ως κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης.
33.      Στην υπό κρίση υπόθεση, αποφαινόμενο επί της αγωγής του M. R., σχετικά με την περίοδο εργασίας από την 1η Αυγούστου 2020 έως τις 30 Ιουνίου 2023, το αιτούν δικαστήριο, αφενός, διαπίστωσε ότι ο M. R. είχε «αφιερώ[σει] συνολικά 24 ώρες στην υπηρεσία του, εκ των οποίων οι 18 ώρες υπολογίζονται ως χρόνος εργασίας», δυνάμει του άρθρου 86, παράγραφος 2, του νόμου 315/2001 (25), ενώ οι ώρες εφημερίας δεν υπολογίζονται ως χρόνος εργασίας. Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο διαπίστωσε ότι, στην περίπτωση αυτή, κατά τη διάρκεια της εξάμηνης περιόδου αναφοράς, η διάρκεια εργασίας του M. R. είχε υπερβεί τη μέγιστη διάρκεια των 48 ωρών ανά περίοδο επτά ημερών, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88 (26).
34.      Πάντως, κατά την ως άνω περίοδο, η νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την έννοια του «χρόνου εργασίας» των πυροσβεστών ήταν αρκούντως ανεπτυγμένη, υπό την έννοια ότι «οι δραστηριότητες των δυνάμεων άμεσης επεμβάσεως μιας δημόσιας πυροσβεστικής υπηρεσίας […] εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2003/88, οπότε το άρθρο της 6, στοιχείο βʹ, απαγορεύει, κατ’ αρχήν, την υπέρβαση του ορίου των 48 ωρών που προβλέπεται ως μέγιστη εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας, περιλαμβανομένων των περιόδων εφημερίας» (27).
35.      Υπό τις συνθήκες αυτές, δεδομένου ότι η παράβαση των επιταγών του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88, κατά τη διάρκεια της επίμαχης στην υπόθεση της κύριας δίκης περιόδου, έλαβε χώρα κατά προφανή αντίθεση προς τη νομολογία του Δικαστηρίου, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι συνιστά κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης. Ως εκ τούτου, η δεύτερη προϋπόθεση η οποία πρέπει να συντρέχει προκειμένου να αναγνωρισθεί η ύπαρξη δικαιώματος αποκατάστασης της ζημίας πληρούται, επίσης, στην υπόθεση της κύριας δίκης.
γ)      Τρίτη προϋπόθεση: ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της παράβασης του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88 και της προκληθείσας ζημίας
36.      Δεδομένου ότι, κατά το αιτούν δικαστήριο, η υπέρβαση της διάρκειας εργασίας του M. R. κατά 28 ημέρες κατά την περίοδο αναφοράς «αντικειμενικά πρέπει να είχε επιπτώσεις στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του» (28), φρονώ ότι αποδεικνύεται η απαιτούμενη ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας.
37.      Επομένως, δεδομένου ότι πληρούνται οι τρεις προϋποθέσεις της στοιχειοθέτησης της ευθύνης του κράτους που απορρέουν από την παράβαση του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88 (29), πρέπει να εξεταστεί το τρίτο προδικαστικό ερώτημα,
το οποίο αφορά τον τρόπο αποκατάστασης της ζημίας.
2.      Επί του τρόπου επανόρθωσης της παράβασης του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88
38.      Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο διευκρινίσεις σχετικά με τα στοιχεία τα οποία πρέπει να λάβει υπόψη για τον προσδιορισμό του ποσού της χρηματικής ικανοποίησης για την ηθική βλάβη την οποία ισχυρίστηκε ότι υπέστη ο M. R. Το αιτούν δικαστήριο εξετάζει το ενδεχόμενο να χρησιμοποιήσει ως βάση υπολογισμού είτε τον αριθμό ωρών υπέρβασης της μέγιστης διάρκειας του χρόνου εργασίας που προβλέπεται στο άρθρο 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88 είτε το χρονικό διάστημα κατά το οποίο το κράτος μέλος δεν τροποποίησε τη ρύθμισή του η οποία επέτρεπε τη μη συμπερίληψη του χρόνου εφημερίας στον χρόνο εργασίας.
39.      Υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η επίμαχη οδηγία δεν περιέχει κανέναν ειδικό κανόνα όσον αφορά την αποκατάσταση της ζημίας που ενδεχομένως υπέστησαν οι εργαζόμενοι λόγω παραβιάσεως των στοιχειωδών προδιαγραφών που υπαγορεύει, ιδίως ως προς τη διάρκεια του χρόνου εργασίας (30).
40.      Δεύτερον, με την απόφαση Fuß, το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι:
–        «[τ]ο πλαίσιο εντός του οποίου το κράτος υποχρεούται να θεραπεύσει τις συνέπειες της προκληθείσας ζημίας καθορίζεται […] από το εθνικό δίκαιο περί ευθύνης, εξυπακουομένου ότι οι προϋποθέσεις τις οποίες ορίζουν οι εθνικές νομοθεσίες σχετικά με την αποκατάσταση της ζημίας δεν μπορεί να είναι λιγότερο ευνοϊκές από εκείνες που αφορούν παρόμοιες απαιτήσεις στηριζόμενες στο εσωτερικό δίκαιο (αρχή της ισοδυναμίας) ούτε επιτρέπεται να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την αποζημίωση (αρχή της αποτελεσματικότητας)» (31),
–        «[ό]σον αφορά τη μορφή και τον τρόπο υπολογισμού της αποκαταστάσεως της ζημίας, έχει σημασία να τονιστεί ότι η αποκατάσταση της ζημίας που υφίστανται ιδιώτες από παραβ[ι]άσεις του δικαίου της Ένωσης πρέπει να είναι ανάλογη προς τη βλάβη που υπέστησαν, ώστε να εξασφαλίζεται αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων τους» (32),
–        «ελλείψει σχετικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, η θέσπιση κριτηρίων καθορισμού της εκτάσεως της αποζημιώσεως εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους, υπό την επιφύλαξη ότι τηρούνται οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας» (33), και
–        «[σ]υνεπώς, εναπόκειται στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών, τηρουμένων των [εν λόγω] αρχών […], αφενός, να προσδιορίσει αν η αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ιδιώτης από την παράβαση των διατάξεων της οδηγίας 2003/88 πρέπει να συντελεσθεί διά της αναγνωρίσεως αυξημένου χρόνου αδείας ή διά της χορηγήσεως χρηματικής αποζημιώσεως και, αφετέρου, να ορίσει τους κανόνες που αφορούν τον τρόπο υπολογισμού της εν λόγω αποκαταστάσεως» (34).
41.      Επισημαίνω ότι, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Fuß, η προβληθείσα ζημία ήταν υλικής φύσεως
(35)και ότι το Verwaltungsgericht Halle (διοικητικό πρωτοδικείο Halle, Γερμανία) διατηρούσε αμφιβολίες σχετικά με το αν η αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ο Günter Fuß έπρεπε να συντελεσθεί διά της αναγνωρίσεως αυξημένου χρόνου αδείας ή διά της χορηγήσεως χρηματικής αποζημιώσεως (36).
42.      Στην υπόθεση της κύριας δίκης, όμως, ο
M. R. ζητεί τη χρηματική ικανοποίηση μόνον της ηθικής βλάβης την οποία υπέστη λόγω του εσφαλμένου υπολογισμού του χρόνου εργασίας του, δυνάμει της σλοβακικής ρύθμισης, η οποία δεν περιλαμβάνει τον χρόνο εφημερίας στον χρόνο εργασίας (37). Υπό τις συνθήκες αυτές και προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, τίθενται διάφορα ερωτήματα: σε σχέση με την ικανοποίηση ηθικής βλάβης, θα πρέπει η απάντηση του Δικαστηρίου, που υπομνήσθηκε στο σημείο 40 (τελευταία περίπτωση) των παρουσών προτάσεων να είναι πιο συγκεκριμένη ή διαφορετική; Ποια κριτήρια θα πρέπει να ληφθούν, επομένως, υπόψη;
43.      Με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, η Σλοβακική Κυβέρνηση, η Ιρλανδία και η Επιτροπή διατύπωσαν συγκλίνουσες απόψεις με ορισμένες διαφοροποιήσεις.
44.      Η Επιτροπή προτείνει να δοθεί εκ νέου η απάντηση την οποία το Δικαστήριο έδωσε με τις σκέψεις 93 και 94 της απόφασης Fuß. Η Σλοβακική Κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι είναι αναγκαίο να τεθούν δύο όρια. Αφενός, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν νομίμως να μεριμνούν ώστε η προστασία των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται από την έννομη τάξη της Ένωσης να μη συνεπάγεται αδικαιολόγητο πλουτισμό (38). Αφετέρου, το καθεστώς ευθύνης των κρατών μελών δεν απαιτεί τα κράτη να καταβάλλουν στους ιδιώτες αποζημιώσεις τιμωρητικού χαρακτήρα οι οποίες υπερβαίνουν την πραγματική ζημία που οι ιδιώτες υπέστησαν λόγω της προσβολής του δικαιώματός τους (39).
45.      Η Ιρλανδία υποστηρίζει ότι το ποσό της αποζημίωσης πρέπει να καθοριστεί σε συνάρτηση με τον αριθμό ωρών που δεν συνυπολογίστηκαν ως «χρόνος εργασίας» κατά παράβαση του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88, ώστε να διαπιστωθεί η ύπαρξη ζημίας και να εκπληρωθεί η απαίτηση της αποτελεσματικότητας. Η Ιρλανδία εκτιμά ότι το κριτήριο της διάρκειας της παράνομης κατάστασης που προέκυψε από την εθνική ρύθμιση δεν πρέπει να ληφθεί υπόψη.
46.      Όσον αφορά το τελευταίο ως άνω κριτήριο, συντάσσομαι με τις απόψεις κατά τις οποίες οι προϋποθέσεις στοιχειοθέτησης της ευθύνης του κράτους λόγω παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης και, ειδικότερα, η προϋπόθεση σχετικά με την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της εν λόγω παραβιάσεως και της ζημίας που προκλήθηκε πραγματικά ή συγκεκριμένα, αποκλείουν την επιδίκαση αποζημίωσης η οποία συνδέεται με το χρονικό διάστημα κατά τη διάρκεια του οποίου η εθνική ρύθμιση του οικείου κράτους μέλους αντέβαινε στο δίκαιο της Ένωσης.
47.      Εξάλλου, όσον αφορά τον τρόπο υπολογισμού της αποζημίωσης λόγω παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης, δεν συντρέχει λόγος συμπλήρωσης της νομολογίας του Δικαστηρίου, ακόμη και αν διαπιστωθεί ηθική βλάβη. Απόκειται, επομένως, στα εθνικά δικαστήρια να εκτιμούν, κατά το εθνικό δίκαιό τους, την προσήκουσα αποκατάσταση της προκληθείσας ζημίας, ώστε να διασφαλίζεται η αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων των ιδιωτών (40).
48.      Επομένως, η αποζημίωση λόγω παράβασης του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88δεν θα πρέπει να υπολογίζεται συστηματικά βάσει του αριθμού ωρών εργασίας που υπερβαίνουν το όριο που καθορίζεται στη συγκεκριμένη διάταξη.
49.      Κατ’ εμέ, το μόνο στοιχείο το οποίο πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι ο τρόπος υπολογισμού που προτείνουν οι ιδιώτες προς στήριξη της αγωγής τους.
50.      Συγκεκριμένα, είναι αληθές ότι η ζητούμενη αποκατάσταση μπορεί να βασίζεται, όπως στην υπό κρίση υπόθεση, σε αριθμό ωρών (41) σε σχέση με την προβαλλόμενη προσβολή του δικαιώματος στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή λόγω της παράβασης του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88. Εντούτοις, η παράβαση αυτή θα μπορούσε να προκαλέσει και άλλες μορφές ηθικής βλάβης, όπως σωματική βλάβη (για παράδειγμα, σοβαρή ασθένεια) ή ψυχική βλάβη (για παράδειγμα, σύνδρομο επαγγελματικής εξάντλησης ή κατάσταση κατάθλιψης). Στην περίπτωση αυτή, η χρηματική ικανοποίηση θα μπορούσε να εκτιμηθεί διαφορετικά, χωρίς στενή συσχέτιση με την υπέρβαση του ορίου του χρόνου εργασίας.
51.      Επομένως, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί, σε συνέχεια της απόφασης Fuß (42), ότι απόκειται στο εθνικό δίκαιο του οικείου κράτους μέλους να καθορίσει, τηρουμένων των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, τον τρόπο υπολογισμού της χρηματικής ικανοποίησης της ηθικής βλάβης που προκάλεσε το οικείο κράτος, σε περίπτωση παράβασης του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88.
V.      Πρόταση
52.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Okresný súd Lučenec (πρωτοδικείο Lučenec, Σλοβακία) ως εξής:
1)      Το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας,
έχει την έννοια ότι:
δεν αποσκοπεί στην απονομή ατομικών δικαιωμάτων στους ιδιώτες βάσει των οποίων αυτοί μπορούν να θεμελιώσουν δικαίωμα αποζημίωσης έναντι κράτους μέλους δυνάμει της αρχής της ευθύνης του κράτους για τις ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από παραβίαση του δικαίου της Ένωσης καταλογιστέα στο κράτος.
2)      Όταν η παράβαση του άρθρου 2, σημείο 1, της ως άνω οδηγίας έχει ως αποτέλεσμα παράβαση του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της ίδιας οδηγίας, η υποχρέωση αποκατάστασης, με την οποία βαρύνονται οι αρχές των κρατών μελών, της ζημίας που οι εν λόγω αρχές προκάλεσαν στους ιδιώτες λόγω των παραβιάσεων του δικαίου της Ένωσης πρέπει να είναι ανάλογη προς τη βλάβη που υπέστησαν οι εν λόγω ιδιώτες. Ελλείψει σχετικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, απόκειται στο εθνικό δίκαιο του οικείου κράτους μέλους να καθορίσει, τηρουμένων των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, τον τρόπο υπολογισμού της χρηματικής ικανοποίησης για την προβαλλόμενη ηθική βλάβη.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      ΕΕ 2003, L 299, σ. 9.
3      Απόφαση C‑429/09 (στο εξής: απόφαση Fuß, EU:C:2010:717).
4      Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι η συγκεκριμένη διάταξη ρυθμίζει την ανομοιόμορφη κατανομή του χρόνου εργασίας του ενάγοντος σε διάστημα έξι μηνών.
5      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι δεν αμφισβητείται ότι κατά τη διάρκεια της εφημερίας, ο M. R. υποχρεούνταν να ευρίσκεται στον τόπο εργασίας του και να παραμένει στη διάθεση του εργοδότη του, χωρίς να μπορεί να απομακρύνεται από τον συγκεκριμένο τόπο εργασίας.
6      Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2018, Matzak (C‑518/15, EU:C:2018:82).
7      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψη 66). Βλ. επίσης απόφαση της 28ης Ιουνίου 2022, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Παραβίαση του δικαίου της Ένωσης από τον νομοθέτη) (C‑278/20, EU:C:2022:503, σκέψη 179), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η αρχή της ισοδυναμίας δεν μπορεί να θεμελιώσει υποχρέωση των κρατών μελών να επιτρέπουν τη γένεση δικαιώματος αποζημίωσης υπό προϋποθέσεις ευνοϊκότερες από εκείνες που προβλέπει η νομολογία του Δικαστηρίου.
8      Βλ. αποφάσεις Fuß (σκέψη 44) και της 20ής Ιουνίου 2024, Artemis security (C‑367/23, EU:C:2024:529, σκέψη 26).
9      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψη 45) και, για γενική υπενθύμιση της βάσης αυτής, απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Ministre de la Transition écologique και Premier ministre (Ευθύνη του Δημοσίου για την ατμοσφαιρική ρύπανση) (C‑61/21, EU:C:2022:1015, σκέψη 43).
10      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Fuß (σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και της 1ης Αυγούστου 2025, Minister for Children, Equality, Disability, Integration and Youth κ.λπ. (C‑97/24, EU:C:2025:594, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
11      Βλ., ως πρόσφατο παράδειγμα περίπτωσης στην οποία η πρώτη ως άνω προϋπόθεση δεν πληρούται, απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Ministre de la Transition écologique και Premier ministre (Ευθύνη του Δημοσίου για την ατμοσφαιρική ρύπανση) (C‑61/21, EU:C:2022:1015, σκέψη 56). Το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν προκύπτει ούτε ρητώς ούτε σιωπηρώς από τις σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης σχετικά με τις οριακές τιμές για ορισμένα βλαβερά για την ανθρώπινη υγεία σωματίδια ότι απονεμήθηκαν στους ιδιώτες ατομικά δικαιώματα των οποίων η προσβολή μπορούσε να θεμελιώσει την ευθύνη κράτους μέλους για ζημίες προκληθείσες στους ιδιώτες.
12      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Fuß (σκέψη 48).
13      Παρατηρώ ότι η Επιτροπή διατύπωσε διαφορετική γνώμη σχετικά με την εθνική ρύθμιση.
14      Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.
15      Βλ. σημείο 18 των παρουσών προτάσεων.
16      Όσον αφορά την παραπομπή στις «εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές», βλ. απόφαση της 9ης Μαρτίου 2021, Stadt Offenbach am Main (Περίοδος εργασιακής ετοιμότητας πυροσβέστη) (C‑580/19, στο εξής: απόφαση Περίοδος εργασιακής ετοιμότητας πυροσβέστη, EU:C:2021:183, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, σχετικά με την απαγόρευση εξάρτησης από προϋποθέσεις ή περιορισμούς του δικαιώματος συνυπολογισμού των περιόδων εργασίας και, συνακόλουθα, των περιόδων ανάπαυσης, προκειμένου να διασφαλίζεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2003/88 και ο σεβασμός του σκοπού της). Στις σκέψεις 26 έως 28 αυτής της απόφασης, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι σκοπός της εν λόγω οδηγίας είναι να ορίσει ελάχιστα επιτακτικά όρια για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των εργαζομένων και ότι, με τις διατάξεις στον τομέα της μέγιστης διάρκειας εργασίας και του ελάχιστου χρόνου ανάπαυσης, η εν λόγω οδηγία εξειδικεύει το θεμελιώδες δικαίωμα που κατοχυρώνεται ρητώς στο άρθρο 31, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
17      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Περίοδος εργασιακής ετοιμότητας πυροσβέστη (σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
18      Βλ. απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2018, Matzak (C‑518/15, EU:C:2018:82, σκέψη 66). Βλ. επίσης απόφαση Περίοδος εργασιακής ετοιμότητας πυροσβέστη (σκέψεις 36, 38 και 39). Εν κατακλείδι, το γενικό κριτήριο που εφαρμόζεται είναι η «μειωμένη δυνατότητα διαθέσεως του χρόνου κατά τον οποίο δεν απαιτούνται οι επαγγελματικές […] υπηρεσίες [του εργαζομένου]».
19      Βλ. επίσης αποφάσεις Περίοδος εργασιακής ετοιμότητας πυροσβέστη (σκέψεις 41 και 42) και της 11ης Νοεμβρίου 2021, Dublin City Council (C‑214/20, EU:C:2021:909, σκέψεις 43 έως 45 και 48).
20      Η υπογράμμιση δική μου. Η Ιρλανδία υπογραμμίζει τις οικονομικές επιπτώσεις τέτοιας ερμηνείας. Εντούτοις, απόκειται σε κάθε κράτος μέλος να αποφασίσει αν θα θεσπίσει ευνοϊκότερες διατάξεις (βλ. σημείο 18 των παρουσών προτάσεων). Επιπλέον, μπορεί να γίνει δεκτό ότι ο τρόπος αμοιβής των εργαζομένων για τις περιόδους εργασιακής ετοιμότητας διέπεται όχι από την οδηγία 2003/88, αλλά από τις εφαρμοστέες διατάξεις του εθνικού δικαίου. Επομένως, η οδηγία 2003/88 δεν αντιτίθεται σε ρύθμιση η οποία, όσον αφορά περιόδους εργασιακής ετοιμότητας που θα έπρεπε να θεωρούνται στο σύνολό τους ως μη καλυπτόμενες από την έννοια του «χρόνου εργασίας» για τους σκοπούς εφαρμογής της οδηγίας αυτής, προβλέπει εντούτοις, μεταξύ άλλων, την καταβολή στον εργαζόμενο ορισμένου ποσού που προορίζεται να αντισταθμίσει τις δυσχέρειες που του προκαλούν οι εν λόγω περίοδοι εργασιακής ετοιμότητας όσον αφορά τη διαχείριση του χρόνου του και των ιδιωτικών ενδιαφερόντων του. Βλ. απόφαση Περίοδος εργασιακής ετοιμότητας πυροσβέστη (σκέψεις 57 και 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Βλ. σημείο 23 των παρουσών προτάσεων.
22      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψεις 49 και 50).
23      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψεις 52 και 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24      Βλ. επίσης
απόφαση
της 1ης
Αυγούστου 2025, Minister for Children, Equality, Disability, Integration and Youth κ.λπ. (C‑97/24, EU:C:2025:594, σκέψη 30).
25      Βλ. σημείο 7 των παρουσών προτάσεων.
26      Κατόπιν εξέτασης, βάσει των στοιχείων που παρέσχε η Σλοβακική Κυβέρνηση, της απόφασης του αιτούντος δικαστηρίου της 20ής Δεκεμβρίου 2023 (βλ. σημείο 11 των παρουσών προτάσεων), η οποία διατίθεται στη διεύθυνση: https://www.justice.gov.sk/sudy-a-rozhodnutia/sudy/sud_141/rozhodnutia/ae74e401-6f01-447a-afff-174757c1bc7a:d7df1744-bda4-4193-8022-29e14a926b6d/ (σκέψεις 4 και 17), και της διάταξης του Krajský súd v Banskej Bystrici (εφετείου Banská Bystrica) της 30ής Μαΐου 2024 (βλ. σημείο 13 των παρουσών προτάσεων), η οποία διατίθεται στη διεύθυνση: https://www.justice.gov.sk/sudy-a-rozhodnutia/sudy/sud_138/rozhodnutia/d18ccc21-de3d-4606-9661-d5ab2077894d:80ac45f7-45b5-49d5-aed7-cc4094dbaba7 (σκέψη 7.2), επιβεβαιώνονται τα στοιχεία που το αιτούν δικαστήριο παρέσχε στο σημείο 8 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, τα οποία φαίνεται να αποκλίνουν από τα στοιχεία που παρατίθενται στο σημείο 13 της ίδιας αιτήσεως.
27      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψη 57).
28      Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.
29      Βλ. σημείο 20 των παρουσών προτάσεων.
30      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψεις 44, 96 και 98). Βλ., για υπενθύμιση της διαπίστωσης αυτής σε περίπτωση αγωγής αποζημιώσεως κατά εργοδότη που παρέβη τις εθνικές διατάξεις για την προστασία των εργαζομένων τη νύχτα, οι οποίες θέτουν σε εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης, απόφαση της 20ής Ιουνίου 2024, Artemis security (C‑367/23, EU:C:2024:529, σκέψεις 26 και 27).
31      Απόφαση Fuß (σκέψη 62). Βλ. επίσης εκεί μνημονευόμενη νομολογία. Βλ. επίσης απόφαση της 28ης Ιουνίου 2022, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Παραβίαση του δικαίου της Ένωσης από τον νομοθέτη) (C‑278/20, EU:C:2022:503, σκέψεις 176 έως 184).
32      Απόφαση Fuß (σκέψη 92). Βλ. επίσης εκεί μνημονευόμενη νομολογία. Η υπογράμμιση δική μου.
33      Απόφαση Fuß (σκέψη 93). Βλ. επίσης εκεί μνημονευόμενη νομολογία. Η υπογράμμιση δική μου.
34      Απόφαση Fuß (σκέψη 94). Η υπογράμμιση δική μου.
35      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψη 23).
36      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψη 30, τρίτο προδικαστικό ερώτημα).
37      Βλ. σημεία 10 και 13 των παρουσών προτάσεων.
38      Η Σλοβακική Κυβέρνηση παραπέμπει στην απόφαση της 21ης Μαρτίου 2023, Mercedes-Benz Group (Ευθύνη κατασκευαστών οχημάτων εξοπλισμένων με συστήματα αναστολής) (C‑100/21, EU:C:2023:229, σκέψη 94).
39      Η Σλοβακική Κυβέρνηση παραπέμπει, κατ’ αναλογίαν, στην απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Agentsia po vpisvaniyata (C‑200/23, EU:C:2024:827, σκέψη 153).
40      Βλ., όσον αφορά την αξίωση αποκατάστασης της προβαλλόμενης μη υλικής ζημίας, που προβλήθηκε έναντι του υπευθύνου επεξεργασίας δεδομένων, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Patērētāju tiesību aizsardzības centrs (C‑507/23, EU:C:2024:854, σκέψη 37). Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το άρθρο 82, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) (ΕΕ 2016, L 119, σ. 1), έχει την έννοια ότι η έκφραση συγγνώμης μπορεί να αποτελέσει προσήκουσα αποκατάσταση μη υλικής ζημίας βάσει της εν λόγω διάταξης, ιδίως όταν δεν υπάρχει η δυνατότητα επαναφοράς των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση, υπό την προϋπόθεση ότι η μορφή αυτή αποζημίωσης μπορεί να αποκαταστήσει πλήρως τη ζημία που υπέστη το υποκείμενο των δεδομένων.
41      Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι «[κ]ατά το δευτεροβάθμιο δικαστήριο, ο [M. R.] πράγματι προσδιόρισε την αξίωσή του ως απορρέουσα από μακροχρόνια προσβολή των ατομικών δικαιωμάτων του. Ζήτησε να του καταβληθεί χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη την οποία προσδιόρισε με βάση τον αριθμό των ωρών των εφημεριών τις οποίες πράγματι πραγματοποίησε και οι οποίες δεν συνυπολογίστηκαν στον χρόνο εργασίας του κατά παράβαση του άρθρου 2, σημείο 1, και του άρθρου 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας». Η υπογράμμιση δική μου.
42      Βλ. απόφαση Fuß (σκέψη 98).