Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πρώτο τμήμα)
της 19ης Μαρτίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Προσέγγιση των νομοθεσιών – Οδηγία 2001/29/ΕΚ – Εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας – Δικαίωμα αναπαραγωγής – Άρθρο 2, στοιχείο αʹ – Έννοια του “έργου” – Προστασία των έργων βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας – Προϋποθέσεις – Οδηγία 2006/116/ΕΚ – Άρθρο 5 – Σύμβαση της Βέρνης για την προστασία της πνευματικής και καλλιτεχνικής ιδιοκτησίας – Άρθρο 2 – Κριτική έκδοση προϋπάρχοντος έργου για την αποκατάσταση του νοήματος χειρόγραφου κειμένου που έχει συνταχθεί στη λατινική – Πνευματικό δημιούργημα που αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού του, αποτελώντας εκδήλωση των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του – Αντικείμενο δυνάμενο να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα »
Στην υπόθεση C‑649/23,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ρουμανία) με απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2022, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 31 Οκτωβρίου 2023, στο πλαίσιο της δίκης
Institutul
de
Istorie şi
Teorie
Literară «G. Călinescu»,
Fundaţia
Naţională pentru Ştiinţă şi
Artă
κατά
HK, κληρονόμου του TB,
VP,
GR,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Biltgen, πρόεδρο τμήματος, T. von Danwitz, Αντιπρόεδρο του Δικαστηρίου, ασκούντα καθήκοντα δικαστή του πρώτου τμήματος, I. Ziemele (εισηγήτρια), A. Kumin και S. Gervasoni, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: D. Spielmann,
γραμματέας: R. Şereş, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 19ης Μαρτίου 2025,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        το Institutul de Istorie şi Teorie Literară «G. Călinescu», εκπροσωπούμενο από τον P. Buta, δικηγόρο,
–        η Ρουμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την E. Gane, την L. Ghiță και την A. Rotăreanu,
–        η Γαλλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον T. Lechevallier και την B. Travard,
–        η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον S. Fiorentino και την G. Palmieri, επικουρούμενους από τον D. G. Pintus, avvocato dello Stato,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον A. Biolan και την J. Samnadda,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 26ης Ιουνίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2001, L 167, σ. 10).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, του Institutul de Istorie și Teorie Literară «G. Călinescu» (Ινστιτούτου ιστορίας και θεωρίας της λογοτεχνίας G. Călinescu, στο εξής: Ινστιτούτο Călinescu) και του Fundația Națională pentru Știință și Artă (Εθνικού ιδρύματος επιστήμης και τέχνης, στο εξής: FNSA) και, αφετέρου, του HK, κληρονόμου του TB, του VP και του GR, σχετικά με τη δυνατότητα χαρακτηρισμού μιας κριτικής έκδοσης κειμένου που αποτελεί κοινό κτήμα ως έργο προστατευόμενο βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας.
Το νομικό πλαίσιο
Το διεθνές δίκαιο
Η Σύμβαση της Βέρνης
3        Το άρθρο 1 της Σύμβασης για την προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων, η οποία υπογράφηκε στη Βέρνη στις 9 Σεπτεμβρίου 1886 (Πράξη των Παρισίων της 24ης Ιουλίου 1971) και ισχύει κατόπιν τροποποίησής της στις 28 Σεπτεμβρίου 1979 (στο εξής: Σύμβαση της Βέρνης), έχει ως εξής:
«Αι χώραι εις τας οποίας εφαρμόζεται η παρούσα Σύμβασις συνιστούν Ενωσιν διά την προστασίαν των δικαιωμάτων των δημιουργών επί των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων των.»
4        Το άρθρο 2 της Σύμβασης αυτής προβλέπει τα ακόλουθα:
«1)      Οι όροι “λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά έργα” περιλαμβάνουν όλας τας παραγωγάς λογοτεχνικής, επιστημονικής και καλλιτεχνικής φύσεως, οιοσδήποτε είναι ο τρόπος και η μορφή εκφράσεως, ως: τα βιβλία, φυλλάδια και λοιπά γραπτά, τας διαλέξεις, τας προσφωνήσεις, τα κηρύγματα και άλλα έργα της αυτής φύσεως, τα δραματικά και δραματικομουσικά έργα, τα χορογραφικά έργα και τας παντομίμας, τας μουσικάς συνθέσεις μετά ή άνευ λόγων, τα κινηματογραφικά έργα, με τα οποία εξομοιούνται τα εκφραζόμενα διά μέσου αναλόγου προς την κινηματογραφίαν, τα έργα ιχνογραφίας, ζωγραφικής, αρχιτεκτονικής, γλυπτικής, χαρακτικής, λιθογραφίας, τα φωτογραφικά έργα προς τα οποία εξομοιούνται τα εκφραζόμενα διά μέσου αναλόγου προς την φωτογραφίαν, τα έργα των εφηρμοσμένων τεχνών, τας εικονογραφήσεις, τους γεωγραφικούς χάρτας, τα σχέδια, σκίτσα και πλαστικά έργα σχετικά με την γεωγραφίαν, την τοπογραφίαν, την αρχιτεκτονικήν ή τας επιστήμας.
2)      Αι νομοθεσίαι των χωρών της Ενώσεως διατηρούν πάντως την ευχέρειαν να προβλέπουν ότι τα λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά έργα ή μία ή πλείονες κατηγορίαι αυτών δεν προστατεύονται εφ’ όσον δεν απετυπώθησαν επί τινος υλικού στηρίγματος.
3)      Προστατεύονται ως πρωτότυπα έργα, επιφυλασσομένων των δικαιωμάτων του δημιουργού του πρωτοτύπου έργου, αι μεταφράσεις, προσαρμογαί, διαρρυθμίσεις μουσικής και άλλαι μετατροπαί λογοτεχνικού ή καλλιτεχνικού έργου.»
5        Κατά το άρθρο 9, παράγραφος 1, της εν λόγω Σύμβασης:
«Οι δημιουργοί λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων, προστατευομένων υπό της παρούσης Συμβάσεως έχουν το αποκλειστικόν δικαίωμα να επιτρέψουν την αναπαραγωγήν των έργων τούτων, καθ’ οιονδήποτε τρόπον και υφ’
οιανδήποτε μορφήν.»
6        Το άρθρο 12 της ίδιας Σύμβασης ορίζει τα εξής:
«Οι δημιουργοί λογοτεχνικών ή καλλιτεχνικών έργων έχουν το αποκλειστικόν δικαίωμα να επιτρέπουν τας προσαρμογάς, διαρρυθμίσεις και άλλας μετατροπάς των έργων των.»
Η Συνθήκη του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία
7        Η Συνθήκη του Παγκόσμιου Οργανισμού Διανοητικής Ιδιοκτησίας (ΠΟΔΙ) για την πνευματική ιδιοκτησία, η οποία υπογράφηκε στη Γενεύη στις 20 Δεκεμβρίου 1996, εγκρίθηκε εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με την απόφαση 2000/278/ΕΚ του Συμβουλίου, της 16ης Μαρτίου 2000 (ΕΕ 2000, L 89, σ. 6).
8        Το άρθρο 1 της Συνθήκης του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σχέση με τη σύμβαση της Βέρνης», προβλέπει στην παράγραφο 4 τα εξής:
«Τα συμβαλλόμενα μέρη συμμoρφώνονται με τα άρθρα 1 έως 21 και με το παράρτημα της σύμβασης της Βέρνης.»
Η Συμφωνία TRIPS
9        Η Συμφωνία για τα Δικαιώματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας στον Τομέα του Εμπορίου (TRIPS), της 15ης Απριλίου 1994 (ΕΕ 1994, L 336, σ. 214) (στο εξής: Συμφωνία TRIPS). αποτελεί το παράρτημα 1 Γ της Συμφωνίας για την ίδρυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) που υπογράφηκε στο Μαρακές στις 15 Απριλίου 1994 και εγκρίθηκε με την απόφαση 94/800/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 1994, σχετικά με την εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας σύναψη των συμφωνιών που απέρρευσαν από τις πολυμερείς διαπραγματεύσεις του Γύρου της Ουρουγουάης (1986-1994), καθ’ όσον αφορά τα θέματα που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της (ΕΕ 1994, L 336, σ. 1). Συμβαλλόμενα μέρη στη Συμφωνία TRIPS είναι τα μέλη του ΠΟΕ, στα οποία περιλαμβάνονται όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η ίδια η Ένωση.
10      Το άρθρο 9 της Συμφωνίας TRIPS έχει ως εξής:
«1)      Τα μέλη οφείλουν να εφαρμόζουν τα άρθρα 1 έως 21 της Σύμβασης της Βέρνης [...] καθώς και το προσάρτημα της ίδιας σύμβασης. [...]
2)      Η προστασία των δικαιωμάτων δημιουργού καλύπτει τις δημιουργίες, αλλά όχι τις ιδέες, τις διαδικασίες, τις μεθόδους λειτουργίας ή τις μαθηματικές έννοιες καθαυτές.»
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 93/98/ΕΟΚ
11      Το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/98/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 29ης Οκτωβρίου 1993, για την εναρμόνιση της διάρκειας προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενών δικαιωμάτων (ΕΕ 1993, L 290, σ. 9), προβλέπει ότι τα δικαιώματα ενός δημιουργού λογοτεχνικού ή καλλιτεχνικού έργου κατά την έννοια του άρθρου 2 της Σύμβασης της Βέρνης προστατεύονται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του δημιουργού και επί 70 έτη μετά τον θάνατό του.
12      Το άρθρο 5 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις», ορίζει τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη μπορούν να προστατεύουν τις σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις έργων που έχουν γίνει κτήμα του δημοσίου. Η μέγιστη διάρκεια προστασίας αυτών των δικαιωμάτων είναι τριάντα έτη από τη στιγμή που το έργο δημοσιεύθηκε νομίμως για πρώτη φορά.»
13      Η οδηγία 93/98 καταργήθηκε με την οδηγία 2006/116/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων (ΕΕ 2016, L 372, σ. 12), η οποία την κωδικοποίησε και περιέχει, κατ’ ουσίαν, τις ίδιες διατάξεις. Η οδηγία 2006/116 τέθηκε σε ισχύ στις 16 Ιανουαρίου 2007.
Η οδηγία 2001/29
14      Το άρθρο 2 της οδηγίας 2001/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα αναπαραγωγής», έχει ως εξής:
«Τα κράτη μέλη παρέχουν το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν, την άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη αναπαραγωγή με οποιοδήποτε μέσο και μορφή, εν όλω ή εν μέρει:
α)      στους δημιουργούς, όσον αφορά τα έργα τους,
[...]».
Η οδηγία 2006/116
15      Κατά την αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2006/116:
«Τα κράτη μέλη πρέπει να παραμένουν ελεύθερα να διατηρούν ή να θεσπίζουν άλλα δικαιώματα συγγενή προς το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, ιδίως σε σχέση με την προστασία σχολιασμένων και επιστημονικών δημοσιεύσεων. Για να εξασφαλιστεί η διαφάνεια σε κοινοτικό επίπεδο, είναι πάντως απαραίτητη η ενημέρωση της [Ευρωπαϊκής] Επιτροπής από τα κράτη μέλη που θεσπίζουν νέα συγγενικά δικαιώματα.»
16      Το άρθρο 5 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις», ορίζει τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη μπορούν να προστατεύουν τις σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις έργων που έχουν γίνει κτήμα του δημοσίου. Η μέγιστη διάρκεια προστασίας αυτών των δικαιωμάτων είναι τριάντα έτη από τη στιγμή που το έργο δημοσιεύθηκε νομίμως για πρώτη φορά.»
Το ρουμανικό δίκαιο
17      Το άρθρο 16 του Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (νόμου 8/1996 περί του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και περί των συγγενικών δικαιωμάτων), της 14ης Μαρτίου 1996 (Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 60 της 26ης Μαρτίου 1996), όπως ίσχυε το 2001, προέβλεπε τα εξής:
«Ο δημιουργός ενός έργου έχει το αποκλειστικό περιουσιακό δικαίωμα να επιτρέπει τη μετάφραση, τη δημοσίευση σε συλλογές, την προσαρμογή, καθώς και κάθε άλλη μετατροπή του έργου του από την οποία προκύπτει παράγωγο έργο.»
18      Το άρθρο 8 του νόμου 8/1996 περί του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και περί των συγγενικών δικαιωμάτων, όπως ίσχυε το 2015 και όπως ισχύει σήμερα (Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 489, της 14ης Ιουνίου 2018), ορίζει τα ακόλουθα:
«Με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων των δημιουργών του πρωτότυπου έργου, καλύπτονται επίσης από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας τα παράγωγα έργα που έχουν δημιουργηθεί βάσει ενός ή περισσότερων προϋπάρχοντων έργων, ήτοι:
α)      οι μεταφράσεις, οι προσαρμογές, οι σχολιασμοί, τα έργα τεκμηρίωσης, οι μουσικές διασκευές και κάθε άλλη μετατροπή λογοτεχνικού, καλλιτεχνικού ή επιστημονικού έργου που αποτελεί δημιουργικό πνευματικό έργο·
β)      οι συλλογές λογοτεχνικών, καλλιτεχνικών ή επιστημονικών έργων, όπως εγκυκλοπαίδειες και ανθολογίες, οι συγκεντρώσεις ή συλλογές υλικού ή δεδομένων, προστατευόμενων ή μη, συμπεριλαμβανομένων των βάσεων δεδομένων, οι οποίες, λόγω της επιλογής ή της διαρρύθμισης του υλικού, αποτελούν πνευματικά δημιουργήματα.»
19      Κατά το άρθρο 23 του νόμου 8/1996 περί του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και περί των συγγενικών δικαιωμάτων, όπως ίσχυε το 2015 και όπως ισχύει σήμερα:
«Ως δημιουργία παράγωγων έργων, κατά την έννοια του παρόντος νόμου, νοείται η μετάφραση, η δημοσίευση σε συλλογές, η προσαρμογή, καθώς και κάθε άλλη μετατροπή προϋπάρχοντος έργου, εφόσον συνιστά πνευματικό δημιούργημα.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
20      Ο καθηγητής Dan Slușanschi είναι ο συντάκτης κριτικής έκδοσης του λατινικού έργου Incrementorum et decrementorum Aulae Othman[n]icae siue Aliothma[n]icae historiae a prima gentis origine ad nostra usque tempora deductae libri tres (Ιστορία της ανόδου και της παρακμής της Οθωμανικής Αυλής ή του Οίκου του Οσμάν από τις απαρχές της δυναστείας μέχρι σήμερα, σε τρεις τόμους), το οποίο συνέγραψε ο πρίγκιπας Dimitrie Cantemir στις αρχές του δέκατου ογδόου αιώνα και έχει καταστεί πλέον κοινό κτήμα (στο εξής: κριτική έκδοση Slușanschi). Η κριτική αυτή έκδοση δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 2001 από τον εκδοτικό οίκο Amarcord, που εδρεύει στην Τιμισοάρα (Ρουμανία). Το 2008 δημοσιεύθηκε από τον εκδοτικό οίκο Paideia, που εδρεύει στο Βουκουρέστι (Ρουμανία), μια δεύτερη κριτική έκδοση, κατόπιν αναθεωρήσεων και διορθώσεων από τον καθηγητή Slușanschi, η οποία επανεκδόθηκε το 2010 και το 2012.
21      Η κριτική έκδοση Slușanschi εκπονήθηκε βάσει του λατινικού χειρογράφου του Dimitrie Cantemir που ανακαλύφθηκε το 1984 στο Πανεπιστήμιο Harvard (Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής), στο οποίο ανήκει το χειρόγραφο αυτό από το 1901.
22      Ειδικότερα, ο καθηγητής Slușanschi χρησιμοποίησε στο πλαίσιο της συγγραφής της πρώτης κριτικής έκδοσής του ομοιότυπο του εν λόγω χειρόγραφου, το οποίο είχε εκδοθεί στη Ρουμανία το 1999, και στο πλαίσιο της συγγραφής της δεύτερης κριτικής έκδοσής του τα φωτογραφικά αντίγραφα του εν λόγω χειρογράφου, τα οποία του διέθεσε
ο κύριος του έργου του Dimitrie Cantemir.
23      Το 2013, μετά τον θάνατο του καθηγητή Slușanschi, οι TB και VP, υπό την ιδιότητα τους ως κληρονόμων, συνήψαν με το Ινστιτούτο Călinescu σύμβαση για την εκχώρηση του δικαιώματος χρήσης των μεταγραφών και των μεταφράσεων από τον καθηγητή Slușanschi πλειόνων κειμένων του Dimitrie Cantemir –συμπεριλαμβανομένης της κριτικής έκδοσης Slușanschi– ενόψει επικείμενης έκδοσης με τα άπαντα του Dimitrie Cantemir. Το Ινστιτούτο Călinescu διέθεσε τα έργα αυτά προς χρήση στο FNSA.
24      Το 2015, το FNSA επιμελήθηκε μια δίτομη έκδοση στη λατινική και τη ρουμανική γλώσσα του έργου με τίτλο Dimitrie Cantemir – Istoria măririi și decăderii Curții othomane (Dimitrie Cantemir – Ιστορία της ανόδου και της πτώσης της Οθωμανικής Αυλής), η οποία περιλάμβανε το λατινικό κείμενο συνοδευόμενο με τις κριτικές παρατηρήσεις των μελετητών του FNSA. Η έκδοση αυτή παρέθετε το κείμενο της κριτικής έκδοσης Slușanschi, όπως είχε κυκλοφορήσει το 2001.
25      Στις 8 Δεκεμβρίου 2015 οι TB και VP άσκησαν ενώπιον του Tribunalul București (πρωτοδικείου Βουκουρεστίου, Ρουμανία) αγωγή λόγω προσβολής δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας σχετικά με την κριτική έκδοση Slușanschi.
26      Με απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2017, το Tribunalul București (πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) διαπίστωσε ότι η κριτική έκδοση Slușanschi είχε αναπαραχθεί εξ ολοκλήρου στην έκδοση του FNSA και ότι, στο πλαίσιο της μεταγενέστερης αυτής έκδοσης, είχαν χρησιμοποιηθεί επίσης οι αδημοσίευτες προσθήκες και διορθώσεις τις οποίες είχε επιφέρει ο ίδιος ο καθηγητής Slușanschi στην έκδοσή του για να τις χρησιμοποιήσει μελλοντικά. Πλην όμως, αναφορά στο όνομα του καθηγητή Slușanschi γινόταν μόνο στο πλαίσιο των υποσημειώσεων της έκδοσης του FNSA. Υπό τις συνθήκες αυτές, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι το Ινστιτούτο Călinescu και το FNSA είχαν προσβάλει το ηθικό δικαίωμα του καθηγητή Slușanschi ως δημιουργού της κριτικής έκδοσης Slușanschi και τα περιουσιακά δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας των κληρονόμων του, των TB και VP, υποχρέωσε δε τους εναγομένους να καταβάλουν αποζημίωση για την αποκατάσταση της εν λόγω ηθικής βλάβης και χρηματικής ζημίας.
27      Το Ινστιτούτο Călinescu και το FNSA άσκησαν έφεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Curtea de Apel București (εφετείου Βουκουρεστίου, Ρουμανία).
28      Με απόφαση της 7ης Απριλίου 2021, το Curtea de Apel București (εφετείο Βουκουρεστίου) έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι η κριτική έκδοση Slușanschi συνιστούσε παράγωγο έργο, κατά την έννοια του νόμου 8/1996, με το σκεπτικό ότι ήταν αποτέλεσμα δημιουργικής προσπάθειας και αποτελούσε καρπό της πνευματικής δραστηριότητας του δημιουργού της. Κατά συνέπεια, το δευτεροβάθμιο δικαστήριο επικύρωσε τη διαπίστωση του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου περί προσβολής δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, προέβη δε σε μείωση του ποσού της χρηματικής ικανοποίησης το οποίο όφειλαν αλληλεγγύως και εις ολόκληρον το Ινστιτούτο Călinescu και το FNSA.
29      Το Ινστιτούτο Călinescu και το FNSA άσκησαν αναίρεση κατά της ως άνω αποφάσεως ενώπιον του Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ρουμανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.
30      Τα αναιρεσείοντα βάλλουν, κατ’ ουσίαν, κατά της διαπιστώσεως του Curtea de Apel București (εφετείου Βουκουρεστίου) ως προς τη δυνατότητα χαρακτηρισμού ως έργου μιας κριτικής έκδοσης, όπως η κριτική έκδοση Slușanschi, προσάπτοντάς του ότι δεν εφάρμοσε τα κριτήρια που απορρέουν από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκειμένου να εκτιμήσει κατά πόσον εμπίπτει στην προστασία του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας μια τέτοια κριτική έκδοση.
31      Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Călinescu και το FNSA, ο βαθμός ελευθερίας ενός κριτικού ερευνητή είναι εξαιρετικά περιορισμένος, ενδεχομένως ανύπαρκτος, κατά την επεξεργασία επιστημονικού έργου το οποίο έχει συνταχθεί σε νεκρή γλώσσα, όπως η λατινική, που διέπεται από ακριβείς συντακτικούς κανόνες και κανόνες δόμησης φράσεων.
32      Υποστηρίζουν συναφώς ότι κατά την εκπόνηση κριτικής έκδοσης δεν χωρούν ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές από τον συντάκτη της, αφού αποκλειστικός στόχος του κριτικού ερευνητή είναι να αξιοποιήσει τις επαγγελματικές
δεξιότητές του προκειμένου να ανιχνεύσει, στα σημεία όπου η πρόθεση του αρχικού συγγραφέα δεν προκύπτει με σαφήνεια από τα χρησιμοποιούμενα χειρόγραφα, τις παραλλαγές του κειμένου που εναρμονίζονται κατά το δυνατόν με την πρόθεση του δημιουργού του πρωτότυπου έργου, χωρίς ποτέ να δύναται να αντικαταστήσει την πρόθεση αυτή με τη δική του.
33      Η δυνατότητα επιλογής μεταξύ πλειόνων μεταφράσεων των χρησιμοποιούμενων λέξεων ή μεταφράσεων δεν συνιστά, κατά τα αναιρεσείοντα, δημιουργική και πρωτότυπη συμβολή του κριτικού ερευνητή ώστε να μπορεί να υποστηριχθεί εν προκειμένω ότι η κριτική έκδοση Slușanschi αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού της.
34      Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο θέτει το ζήτημα αν η κριτική έκδοση ενός έργου μπορεί να χαρακτηριστεί ως «έργο» προστατευόμενο από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας δυνάμει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29.
35      Υπενθυμίζει ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η εν λόγω έννοια του «έργου» προϋποθέτει να πληρούνται σωρευτικώς δύο κριτήρια, ήτοι, αφενός, να υφίσταται πρωτότυπο αντικείμενο, υπό την έννοια ότι είναι συγχρόνως αναγκαίο και επαρκές να αντανακλάται η προσωπικότητα του δημιουργού του μέσω των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του, και, αφετέρου, να υφίσταται αντικείμενο δυνάμενο να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα.
36      Πλην όμως, όσον αφορά το πρώτο κριτήριο, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται σχετικά με την πραγματική δυνατότητα του συντάκτη κριτικής έκδοσης να προβεί σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές στο πλαίσιο της αποκατάστασης του περιεχομένου προϋπάρχοντος κειμένου κατά τρόπο εύληπτο και όσο το δυνατόν πιο εναρμονισμένο με την πρόθεση του δημιουργού του πρωτότυπου έργου, υπό την υποχρέωση που υπέχει να σεβαστεί το ύφος και τις εκφραστικές επιλογές του δημιουργού και να συνοδεύσει το κείμενο με κριτικές παρατηρήσεις, σχόλια και επεξηγήσεις ως προς τις διορθώσεις, αντικαταστάσεις λέξεων ή προσθήκες τις οποίες κρίνει αναγκαίες προς τον σκοπό της κατανόησης του χειρογράφου.
37      Όσον αφορά το δεύτερο κριτήριο, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς την ίδια την πλήρωση του κριτηρίου αυτού, δεδομένου ότι παραμένει ανοικτό το ζήτημα αν μια κριτική έκδοση θεωρείται έργο διακριτό από το πρωτότυπο έργο ή αν, αντιθέτως, τα δύο έργα συγχέονται μεταξύ τους,
επειδή η κριτική έκδοση αποσκοπεί στην αποκατάσταση του κειμένου του πρωτότυπου έργου.
38      Το εν λόγω δικαστήριο επισημαίνει ότι στην περίπτωση της εκπόνησης κριτικής έκδοσης ο κριτικός ερευνητής έχει ως σκοπό του να αποκαταστήσει το κείμενο υπό τη μορφή την οποία θεωρεί ως την εγγύτερη δυνατή σε εκείνη που είχε το πρωτότυπο έργο. Προς τούτο, ο ερευνητής συμβουλεύεται το χειρόγραφο του πρωτότυπου έργου, στο οποίο επιφέρει, εφόσον απαιτούνται, διορθώσεις ή συμπληρώσεις, προκειμένου να διασφαλίσει τη διατήρηση του νοήματος, συνοδεύοντάς τες με σχόλια και επεξηγήσεις για να τεκμηριώσει την επιλογή των οικείων όρων. Ομοίως, η σύνταξη του σχετικού κριτικού υπομνήματος προϋποθέτει διανοητική προσπάθεια η οποία φανερώνει συχνά εξαιρετικά κοπιώδη και μακρά ερευνητική εργασία.
39      Συνεπώς, από την άποψη αυτή, η εκπόνηση από τον κριτικό ερευνητή μιας κριτικής έκδοσης δεν μπορεί να εξομοιωθεί με αναπαραγωγή ή πιστή αντιγραφή του χειρογράφου του οικείου πρωτότυπου έργου. Κατά το αιτούν δικαστήριο, οι κριτικές παρατηρήσεις, τα σχόλια και οι επεξηγήσεις που περιλαμβάνονται στο κείμενο θα μπορούσαν, κατ’ ελάχιστον, να αποτελέσουν αντικείμενο δυνάμενο να προσδιοριστεί με ακρίβεια και αντικειμενικότητα ώστε να τυγχάνουν, σε μια τέτοια περίπτωση, της προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας.
40      Επιπλέον, το δικαστήριο αυτό υπενθυμίζει ότι, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 3, της Σύμβασης της Βέρνης, «προστατεύονται ως πρωτότυπα έργα, επιφυλασσομένων των δικαιωμάτων του δημιουργού του πρωτοτύπου έργου, αι μεταφράσεις, προσαρμογαί, διαρρυθμίσεις μουσικής και άλλαι μετατροπαί λογοτεχνικού ή καλλιτεχνικού έργου».
41      Συναφώς, το ίδιο δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, το πρωτότυπο έργο στα λατινικά αποτελεί αναμφισβήτητα «λογοτεχνικό έργο» κατά την έννοια της Σύμβασης της Βέρνης, δεδομένου ότι η Σύμβαση αυτή αναφέρει τις παραγωγές επιστημονικής φύσεως μεταξύ των παραδειγμάτων «λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων» του άρθρου 2, παράγραφος 1.
42      Αντιθέτως, προκειμένου να μπορεί προστατευθεί ως πρωτότυπο έργο μια κριτική έκδοση όπως η κριτική έκδοση Slușanschi, πρέπει, βάσει του άρθρου 2, παράγραφος 3, της εν λόγω Σύμβασης, να συνιστά «μετατροπή» λογοτεχνικού έργου.
43      Τούτου λεχθέντος, κατά το αιτούν δικαστήριο, μολονότι η Ένωση δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης της Βέρνης, υποχρεούται παρά ταύτα να συμμορφώνεται προς τα άρθρα 1 έως 21 της Σύμβασης της Βέρνης, όπως επιβάλλει το άρθρο 1, παράγραφος 4, της Συνθήκης του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία, της οποίας η Ένωση είναι συμβαλλόμενο μέρος και στην εφαρμογή της οποίας αποσκοπεί η οδηγία 2001/29.
44      Τέλος, το αιτούν δικαστήριο σημειώνει ότι το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη αποφανθεί επί του ζητήματος αν και υπό ποιες προϋποθέσεις η κριτική έκδοση ενός πρωτότυπου έργου μπορεί να χαρακτηριστεί η ίδια ως «έργο» κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 ή, ενδεχομένως, άλλης διάταξης πράξεως του δικαίου της Ένωσης, περίσταση που δικαιολογεί την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
45      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν οι διατάξεις του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας [2001/29] την έννοια ότι μπορεί να θεωρηθεί ως έργο προστατευόμενο βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας η κριτική έκδοση ορισμένου έργου, σκοπός της οποίας είναι η αποκατάσταση, μέσω της μελέτης του χειρογράφου, του κειμένου του αρχικού έργου, συνοδευόμενου από σχόλια και από τον αναγκαίο κριτικό υπομνηματισμό;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
46      Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 έχει την έννοια ότι η κριτική έκδοση ενός έργου που έχει καταστεί κοινό κτήμα, η οποία αποσκοπεί στην αποκατάσταση του κειμένου του έργου αυτού συνοδεύοντας το με σχόλια καθώς και με τον αναγκαίο κριτικό υπομνηματισμό, μπορεί να θεωρηθεί έργο προστατευόμενο από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης.
47      Υπενθυμίζεται ότι η οδηγία 2001/29 ορίζει, στα άρθρα 2 έως 4, ότι τα κράτη μέλη παρέχουν στους δημιουργούς όσον αφορά τα «έργα» τους ένα σύνολο αποκλειστικών δικαιωμάτων, και προβλέπει, στο άρθρο 5, μια σειρά εξαιρέσεων και περιορισμών ως προς τα δικαιώματα αυτά. Πλην όμως, η εν λόγω οδηγία δεν περιέχει καμία ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του περιεχομένου του «έργου». Επομένως, και λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας, η έννοια αυτή πρέπει, κατά κανόνα, να ερμηνεύεται αυτοτελώς και ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ένωση (απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2018, Levola Hengelo, C‑310/17, EU:C:2018:899, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
48      Συνεπώς, η κριτική έκδοση ενός προϋπάρχοντος έργου, όπως η κριτική έκδοση Slușanschi, εμπίπτει στην προστασία του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας βάσει της οδηγίας 2001/29 μόνον εφόσον η έκδοση αυτή μπορεί να χαρακτηριστεί ως «έργο», κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας.
49      Συναφώς, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι η έννοια του «έργου» προϋποθέτει να συντρέχουν σωρευτικώς δύο στοιχεία. Αφενός, πρέπει να υφίσταται ένα πρωτότυπο αντικείμενο, υπό την έννοια ότι το αντικείμενο αυτό είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του. Αφετέρου, ως έργο μπορούν να χαρακτηριστούν μόνον τα στοιχεία που αποτελούν εκδήλωση της εν λόγω προσωπικής πνευματικής εργασίας (απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50      Όσον αφορά, κατά πρώτον, το στοιχείο της πρωτοτυπίας, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, για να μπορεί ένα αντικείμενο να θεωρηθεί πρωτότυπο, είναι συγχρόνως αναγκαίο και επαρκές να αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού του, αποτελώντας εκδήλωση των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του. Αντιθέτως, όταν η παραγωγή ορισμένου αντικειμένου υπαγορεύεται από τεχνικές εκτιμήσεις, κανόνες ή άλλες δεσμεύσεις που δεν αφήνουν περιθώριο για την άσκηση δημιουργικής ελευθερίας, το αντικείμενο αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι παρουσιάζει την αναγκαία πρωτοτυπία ώστε να μπορεί να αποτελέσει έργο (απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, σκέψεις 30 και 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
51      Επομένως, η αντανάκλαση της προσωπικότητας του δημιουργού στο αντικείμενο του οποίου ζητείται η προστασία, μέσω της εκδήλωσης των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του δημιουργού, αποτελεί καθοριστικό στοιχείο της έννοιας της «πρωτοτυπίας» και, κατά συνέπεια, της προστασίας βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας στο δίκαιο της Ένωσης.
52      Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι άρθρα του Τύπου μπορούν να θεωρηθούν ως «έργα» προστατευόμενα από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας κατά το μέτρο που η προσωπική πνευματική εργασία του δημιουργού τους προκύπτει από τον τρόπο που παρουσιάζεται το θέμα και τη γλωσσική του διατύπωση (πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, σκέψη 44).
53      Αντιθέτως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι δεν μπορούν να θεωρηθούν ως «έργα» ούτε οι λέξεις αυτές καθεαυτές (πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, σκέψη 46) ούτε οι στρατιωτικές εκθέσεις, των οποίων το περιεχόμενο καθορίζεται κατά βάση από τις πληροφορίες που περιέχουν, με συνέπεια οι πληροφορίες και ο τρόπος με τον οποίο αυτές εκφράζονται στις εκθέσεις να συγχέονται και, επομένως, οι εκθέσεις να έχουν αποκλειστικώς τεχνικό χαρακτήρα που αποκλείει κάθε πρωτοτυπία (πρβλ. απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Funke Medien NRW, C‑469/17, EU:C:2019:623, σκέψη 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54      Προκειμένου να διαπιστωθεί αν ένα λογοτεχνικό αντικείμενο όπως η κριτική έκδοση Slușanschi έχει πρωτότυπο χαρακτήρα, πρέπει να ελεγχθεί, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 56 των προτάσεών του, κατά πόσον, κατά την παραγωγή του επίμαχου αντικειμένου, ο συντάκτης του κειμένου ήταν σε θέση να πραγματοποιήσει ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές ικανές να προσδώσουν στο δημιούργημά του πρωτοτυπία η οποία δεν απορρέει από τις λέξεις αυτές καθεαυτές εξεταζόμενες μεμονωμένα, αλλά από την επιλογή τους, τη διάταξη και τον συνδυασμό τους ως μέσο έκφρασης της δημιουργικότητας του εν λόγω συντάκτη κατά πρωτότυπο τρόπο, ώστε να καταλήξει σε ένα αποτέλεσμα το οποίο συνιστά πνευματικό δημιούργημα, χωρίς η τεχνογνωσία που έχει επενδυθεί στο δημιούργημα αυτό να ασκεί επιρροή συναφώς (πρβλ. αποφάσεις της 16ης Ιουλίου 2009, Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, σκέψεις 45 και 46, και της 29ης Ιουλίου 2019, Funke Medien NRW, C‑469/17, EU:C:2019:623_σκέψη 23).
55      Στο συγκεκριμένο πλαίσιο, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 63 των προτάσεών του, οι γραμματικές, λεξιλογικές, λογοτεχνικές και υφολογικές επιλογές του κριτικού ερευνητή μάλλον υπαγορεύονται, ή τουλάχιστον επηρεάζονται, από την πολυετή εμπειρία, τη φιλολογική ειδημοσύνη, τις γνώσεις και την τεκμηριωμένη αντίληψή του για την εποχή της συγγραφής του πρωτότυπου έργου και την ιστορική περίοδο την οποία αφορά το έργο, τις γνώσεις του για την προσωπικότητα, το ύφος και τη γλωσσική έκφραση του συγγραφέα του αρχικού έργου, καθώς και από την ερμηνεία του για το ποιες μπορεί να ήταν οι προθέσεις του εν λόγω συγγραφέα.
56      Τέλος, όπως επισήμανε επίσης ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 65 των προτάσεών του, η προϋπόθεση της πρωτοτυπίας μπορεί επιπλέον να εκτιμηθεί βάσει της όλης σύνθεσης της κριτικής έκδοσης, της δομής που της έχει προσδοθεί, των μορφοποιήσεων καθώς και της διάταξης του πρωτότυπου κειμένου σε σχέση με τα σχόλια και τον κριτικό υπομνηματισμό.
57      Εν προκειμένω, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι η κριτική έκδοση Slușanschi δεν αποτελεί απλή μεταγραφή του λατινικού χειρογράφου του έργου του Dimitrie Cantemir, ούτε ομοιότυπο του χειρογράφου αυτού. Πράγματι, σκοπός της κριτικής έκδοσης Slușanschi ήταν να αποκαταστήσει, προβαίνοντας σε διορθώσεις και προσθήκες, το κείμενο του πρωτότυπου έργου, προσδίδοντάς του μορφή πλήρη, κατανοητή και όσο το δυνατόν εγγύτερη στην πρόθεση του δημιουργού του, του Dimitrie Cantemir.
58      Επιπλέον, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι τα σχόλια και ο κριτικός υπομνηματισμός που περιλαμβάνονται στην κριτική έκδοση Slușanschi σχετικά με τις διορθώσεις, τις αντικαταστάσεις λέξεων και τις προσθήκες που καθίστανται ενδεχομένως αναγκαίες για την κατανόηση του χειρογράφου του έργου του Dimitrie Cantemir, καθώς και σχετικά με τις διάφορες γλωσσικές διατυπώσεις ή παραλλαγές λέξεων ή εκφράσεων που παραλείφθηκαν, συνιστούν επίσης αποτέλεσμα πνευματικής εργασίας του καθηγητή Slușanschi.
59      Κατά συνέπεια, πλην της περίπτωσης που η σύνταξη της κριτικής έκδοσης Slușanschi υπαγορεύθηκε από αμιγώς τεχνικές εκτιμήσεις, κανόνες ή περιορισμούς που στερούν από τον κριτικό ερευνητή κάθε περιθώριο δημιουργικής ελευθερίας, φαίνεται η κριτική αυτή έκδοση να πληροί το κριτήριο της πρωτοτυπίας, περίσταση η οποία εναπόκειται εντούτοις στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
60      Όσον αφορά, κατά δεύτερον, το κριτήριο σχετικά με τη δυνατότητα προσδιορισμού του επίμαχου αντικειμένου, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η έννοια του «έργου» προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την ύπαρξη αντικειμένου δυνάμενου να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα. Συγκεκριμένα, αφενός, οι αρχές που είναι αρμόδιες για τη διασφάλιση της προστασίας των αποκλειστικών δικαιωμάτων που καλύπτονται από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας πρέπει να μπορούν να γνωρίζουν με σαφήνεια και ακρίβεια το αντικείμενο που προστατεύεται κατ’ αυτόν τον τρόπο. Το ίδιο ισχύει για τους ιδιώτες έναντι των οποίων είναι δυνατόν να αντιταχθεί η προστασία την οποία διεκδικεί ο δημιουργός του οικείου αντικειμένου. Αφετέρου, η ανάγκη εξάλειψης κάθε στοιχείου υποκειμενικότητας, βλαπτικής για την ασφάλεια δικαίου, κατά τη διαδικασία προσδιορισμού του αντικειμένου της προστασίας προϋποθέτει ότι το εν λόγω αντικείμενο αποτελεί προϊόν αντικειμενικής έκφρασης (πρβλ. απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, σκέψεις 32 και 33 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
61      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο δεν αποκλείει το ενδεχόμενο η κριτική έκδοση Slușanschi να μπορεί να θεωρηθεί ότι
συγχέεται με το χειρόγραφο του έργου του Dimitrie Cantemir, κατά το μέτρο που ο σκοπός τον οποίον επιδιώκει είναι η αποκατάσταση του κειμένου του προϋπάρχοντος αυτού έργου. Εντούτοις, αναγνωρίζει ότι ο κριτικός ερευνητής έχει τη δυνατότητα να επιφέρει προσαρμογές ή προσθήκες σε ένα έργο, προκειμένου να αποκατασταθεί το αρχικό νόημα του χειρογράφου του έργου αυτού, οπότε η εν λόγω κριτική έκδοση είναι δυνατό να πληροί το δεύτερο κριτήριο.
62      Συναφώς, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 60 της παρούσας αποφάσεως, η έννοια του «έργου» κατά την οδηγία 2001/29 προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την ύπαρξη έκφρασης δυνάμενης να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα (πρβλ. απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2018, Levola Hengelo, C‑310/17, EU:C:2018:899, σκέψη 40), σε σχέση με τα μέρη που αντιστοιχούν στο αρχικό έργο.
63      Πλην όμως, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 70 των προτάσεών του, η κριτική έκδοση πρωτότυπου έργου μπορεί να συνιστά στο σύνολό της αντικείμενο δυνάμενο να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα.
64      Ειδικότερα, δεν είναι κατ’ ανάγκην απαραίτητο να γίνει διάκριση μεταξύ των τμημάτων που αντιστοιχούν στο πρωτότυπο έργο, τα οποία ενδεχομένως έχουν υποστεί κειμενικές τροποποιήσεις, και των σχολίων, κριτικών σημειώσεων ή επεξηγήσεων που τα συνοδεύουν, προκειμένου, εφόσον απαιτείται, να προσδιοριστούν εκείνα τα τμήματα που εμπίπτουν στην προστασία του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας. Μια τέτοια προσέγγιση θα ενείχε τον κίνδυνο κατακερματισμού ενός έργου που έχει νόημα μόνον ως σύνολο, ιδίως όταν τέτοιου είδους σχόλια, παρατηρήσεις ή επεξηγήσεις συμπληρώνουν ή συναρτώνται με ένα συγκεκριμένο τμήμα του κειμένου του πρωτότυπου έργου το οποίο σχολιάζουν ή αποκαθιστούν.
65      Ως εκ τούτου, εν προκειμένω, υπό την επιφύλαξη των εξακριβώσεων στις οποίες οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, λαμβάνοντας υπόψη την ιδιαιτερότητα της κριτικής έκδοσης Slușanschi, η οποία αποσκοπεί στην αποκατάσταση του εν μέρει απολεσθέντος κειμένου του πρωτότυπου έργου συνοδευόμενου με σχόλια και τον αναγκαίο κριτικό υπομνηματισμό, συνάγεται ότι η εν λόγω κριτική έκδοση μπορεί να θεωρηθεί ως «έργο», κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29, υπό την προϋπόθεση ότι αποτελεί πνευματικό δημιούργημα που αντανακλά την προσωπικότητα του συντάκτη της, αποτελώντας εκδήλωση των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του, και ότι μπορεί να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα.
66      Όσον αφορά, κατά τρίτον, την έκταση της προστασίας του έργου, υπενθυμίζεται ότι όταν μια κριτική έκδοση συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά που εκτίθενται στη σκέψη 49 της παρούσας αποφάσεως και, ως εκ τούτου, αποτελεί έργο, χαίρει, δυνάμει του χαρακτηρισμού αυτού, προστασίας βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, κατά τα προβλεπόμενα στην οδηγία 2001/29, με την επισήμανση ότι η έκταση της προστασίας αυτής δεν εξαρτάται από τον βαθμό δημιουργικής ελευθερίας που διέθετε ο δημιουργός του και, επομένως, δεν είναι κατώτερη εκείνης της οποίας χαίρει οποιοδήποτε άλλο έργο που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας (απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
67      Τονίζεται περαιτέρω, όπως υπογράμμισε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 73 των προτάσεών του, ότι η προσβολή του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την πλήρη αναπαραγωγή του έργου, αλλά μπορεί να συνίσταται και σε μερική αναπαραγωγή. Πράγματι, τα διάφορα τμήματα ενός έργου χαίρουν επίσης προστασίας βάσει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 υπό την προϋπόθεση ότι περιλαμβάνουν ορισμένα από τα στοιχεία που αποτελούν εκδήλωση της προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του έργου αυτού (πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, σκέψη 39), περίσταση που θα μπορούσε να συντρέχει όταν ένας δημιουργός αποπειράται να αποκαταστήσει ένα εν μέρει απολεσθέν λογοτεχνικό έργο υπό τη μορφή την οποία θεωρεί ως την εγγύτερη δυνατή σε εκείνη που είχε το πρωτότυπο έργο.
68      Τέλος, σημειώνεται ότι, ανεξαρτήτως των ανωτέρω σκέψεων, η αναγνώριση της προστασίας, βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, μιας κριτικής έκδοσης λογοτεχνικού έργου το οποίο έχει καταστεί κοινό κτήμα δεν συνεπάγεται την ένταξη του έργου αυτού στην ιδιωτική σφαίρα, ούτε παρέχει στον συντάκτη της κριτικής έκδοσης αποκλειστικό δικαίωμα επί του προϋπάρχοντος έργου.
69      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 έχει την έννοια ότι η κριτική έκδοση ενός έργου που έχει καταστεί κοινό κτήμα, η οποία αποσκοπεί στην αποκατάσταση του κειμένου του έργου αυτού συνοδεύοντάς το με σχόλια καθώς και με τον αναγκαίο κριτικό υπομνηματισμό, μπορεί να θεωρηθεί έργο προστατευόμενο από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, κατά την έννοια της διάταξης αυτής, υπό την προϋπόθεση ότι συνιστά πνευματικό δημιούργημα που αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού του, αποτελώντας εκδήλωση των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του εν λόγω προσώπου, και ότι μπορεί να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα.
Επί των δικαστικών εξόδων
70      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’
αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας,
έχει την έννοια ότι:
η κριτική έκδοση ενός έργου που έχει καταστεί κοινό κτήμα, η οποία αποσκοπεί στην αποκατάσταση του κειμένου του έργου αυτού συνοδεύοντάς το με σχόλια καθώς και με τον αναγκαίο κριτικό υπομνηματισμό, μπορεί να θεωρηθεί έργο προστατευόμενο από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, κατά την έννοια της διάταξης αυτής, υπό την προϋπόθεση ότι συνιστά πνευματικό δημιούργημα που αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού του, αποτελώντας εκδήλωση των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του εν λόγω προσώπου, και ότι μπορεί να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η ρουμανική.