62004CJ0003_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑3/04
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Rechtbank Utrecht (Niderlandy) postanowieniem z dnia 10 grudnia 2003 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 5 stycznia 2004 r., w postępowaniu:
Poseidon Chartering BV
przeciwko
Marianne Zeeschip VOF,
Albert Mooij,
Sjoerdtje Sijswerda,
Gerrit Schram,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: P. Jann (sprawozdawca), prezes izby, K. Schiemann, K. Lenaerts, E. Juhász i M. Ilešič, sędziowie,
rzecznik generalny: L. A. Geelhoed,
sekretarz: R. Grass,
uwzględniając procedurę pisemną,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu Poseidon Chartering BV przez H. Boonk, advocaat,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez H. Støvlbæka i W. Wilsa, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 kwietnia 2005 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy interpretacji art. 1 ust. 2, art. 7 ust. 1 i art. 17 dyrektywy Rady (86/653/EWG) z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (Dz.U. L 382, str.17, zwanej dalej „dyrektywą”).
2. Wniosek ten został złożony w ramach postępowania Poseidon Chartering BV (zwanego dalej „Poseidon”) przeciwko spółce Marianne Zeeschip VOF oraz A. Mooijemu, G. Schramowi i S. Sijswerdzie (zwanym dalej łącznie „Marianne Zeeschip”) dotyczącego wypłaty odszkodowania, niezapłaconych prowizji oraz świadczenia wyrównawczego związanego z rozwiązaniem umowy.
Ramy prawne
Prawo wspólnotowe
3. Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy stanowi, że „[D]o celów niniejszej dyrektywy »przedstawiciel handlowy« oznacza pośrednika pracującego na własny rachunek, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz innej osoby, zwanej dalej »zleceniodawcą«, lub zawarcie transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy”.
4. W odniesieniu do wynagrodzenia przedstawiciela handlowego art. 7 ust. 1 dyrektywy stanowi, co następuje:
„1. Przedstawiciel handlowy jest uprawniony do prowizji z tytułu transakcji handlowych zawartych w okresie objętym umową agencyjną:
a) gdy zawarcie transakcji wynika z jego działania
lub
b) gdy transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą on już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako klienta”.
5. W odniesieniu do skutków finansowych rozwiązania umowy dla przedstawiciela handlowego art. 17 dyrektywy stanowi:
„1. Państwa członkowskie podejmą środki niezbędne w celu zapewnienia, że po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawicielowi handlowemu przysługuje świadczenie wyrównawcze, zgodnie z ust. 2, lub odszkodowanie, zgodnie z ust. 3.
2. a) Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i o ile:
– pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści, oraz
– zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności. Państwa członkowskie mogą przewidzieć, iż do takich okoliczności zalicza się również stosowanie lub niestosowanie klauzuli zakazu konkurencji w rozumieniu art. 20;
b) ś wiadczenie wyrównawcze nie może przekraczać kwoty odpowiadającej rocznemu świadczeniu wyrównawczemu obliczonemu na podstawie przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń otrzymanych przez przedstawiciela handlowego w ciągu ostatnich pięciu lat; jeżeli umowa została zawarta przed okresem krótszym niż pięć lat, świadczenie wyrównawcze ustala się na podstawie przeciętnej kwoty danego okresu;
c) przyznanie takiego świadczenia wyrównawczego nie uniemożliwia przedstawicielowi handlowemu dochodzenia odszkodowania.
[…]”.
Prawo krajowe
6. Dyrektywa została transponowana do krajowego porządku prawnego przez art. 428–445 Burgerlijk Wetboek (kodeksu cywilnego). Przepisy zawarte w tych artykułach są zasadniczo tożsame z przepisami dyrektywy, z tą różnicą, że art. 1 ust. 2 dyrektywy wskazuje, że znajduje ona zastosowanie do „sprzedaży lub kupna towarów”, podczas gdy przepisy prawa niderlandzkiego znajdują zastosowanie także do świadczenia usług. Artykuł 7:428 ust. 1 kodeksu cywilnego, będący transpozycją art. 1 ust. 2 dyrektywy, stanowi mianowicie, co następuje:
„Umowa agencyjna oznacza umowę, w której jedna ze stron – zwana zleceniodawcą – zleca drugiej stronie – zwanej przedstawicielem handlowym – pośredniczenie, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, za wynagrodzeniem przy negocjowaniu umów, które może on zawierać w imieniu i na rachunek zleceniodawcy, z którym jednakże nie łączy go stosunek podległości”.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
7. Z postanowienia odsyłającego wynika, że Poseidon występował jako pośrednik w ramach umowy o czarter statku zawartej pomiędzy Marianne Zeeschip i spółką Maritramp. W latach 1994–2000 umowa ta była corocznie przedłużana. W tym okresie Posejdon potwierdzał wyniki corocznych negocjacji w sprawie przedłużenia czarteru między stronami umowy w aneksie do rzeczonej umowy. W latach 1994–2000 Posejdon otrzymywał prowizję w wysokości 2,5% opłaty za czarter.
8. Po rozwiązaniu stosunku umownego między Marianne Zeeschip i Posejdon ten ostatni zażądał wypłaty odszkodowania za naruszenie terminu wypowiedzenia umowy, zapłaty należnych prowizji w wysokości 14 229,89 EUR oraz świadczenia wyrównawczego za utratę klientów w wysokości 14 471,29 EUR.
9. Marianne Zeeschip odmówiła zapłaty, wskazując, że Poseidon nie może być uznany za przedstawiciela handlowego, gdyż uczestniczył w zawarciu tylko jednej umowy. Natomiast umowę agencyjną charakteryzuje to, że przedstawiciel pośredniczy przy zawieraniu wielu umów.
10. W tych okolicznościach Rechtbank Utrecht zawiesił toczące się przed nim postępowanie i postanowił przedstawić Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:
„1) Czy można uznać za przedstawiciela handlowego w rozumieniu dyrektywy 86/653 […] pośrednika działającego na własny rachunek, który uczestniczył przy zawarciu tylko jednej umowy (a nie wielu [umów]) (czarter statku), przedłużanej corocznie na podstawie negocjacji prowadzonych (w latach 1994–2000, z wyjątkiem 1999 r.) między właścicielem statku i osobą trzecią, których wynik był potwierdzany przez tego pośrednika w aneksie do umowy?
2) Gdyby należało stwierdzić istnienie umowy agencyjnej, to czy na odpowiedź na pytanie pierwsze może mieć wpływ okoliczność przekazywania przez okres kilku lat wynagrodzenia (prowizji) w wysokości 2,5% opłaty za czarter lub okoliczność, że art. 7 ust. 1 dyrektywy odnosi się do »transakcji handlowych […] zawartych« oraz wskazuje na powstanie prawa do otrzymania prowizji, gdy »transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą on [pośrednik] już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako klienta«?
3) Czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, że art. 17 dyrektywy posługuje się pojęciem »klientów« w liczbie mnogiej, a nie w liczbie pojedynczej?”.
W przedmiocie właściwości Trybunału
11. W piśmie z dnia 2 września 2004 r. sekretariat Trybunału zwrócił sądowi odsyłającemu uwagę na okoliczność, że jak wynika to z art. 1 ust. 2, dyrektywa dotyczy pośredników działających na własny rachunek, którym powierzono stałe pośrednictwo przy sprzedaży lub kupnie towarów, a nie pośredników, którym powierzono pośrednictwo w zakresie umów dotyczących świadczenia usług (zob. postanowienie z dnia 6 marca 2003 r. w sprawie C‑449/01 Abbey Life Assurance, dotychczas nieopublikowane w Zbiorze). Sekretariat Trybunału wystąpił do sądu odsyłającego o potwierdzenie, czy w tych okolicznościach podtrzymuje on wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
12. W odpowiedzi na powyższe pismo sąd odsyłający podtrzymał wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Wyjaśnił, że prawodawca niderlandzki, dokonując transpozycji dyrektywy do krajowego porządku prawnego, rozszerzył zakres stosowania pojęcia „przedstawiciel handlowy” także na umowy dotyczące świadczenia usług. Rechtbank podkreślił, że wystąpił o dokonanie interpretacji niektórych pojęć zawartych w dyrektywie, takich jak użyte w art. 1 ust. 2 dyrektywy „stałe pośredniczenie” oraz wskazane w art. 17 dyrektywy „świadczenie wyrównawcze”. W opinii sądu odsyłającego okoliczność, że przepisy niderlandzkie dotyczące umowy agencyjnej wzorowane na dyrektywie definiują tę umowę w sposób szerszy niż dyrektywa, nie oznacza, że może on wystąpić z wnioskiem o dokonanie przez Trybunał wykładni niektórych pojęć zawartych w dyrektywie wyłącznie wtedy, gdy zawisłe przed nim postępowanie dotyczy jedynie węższego pojęcia przedstawiciela handlowego czy umowy agencyjnej.
13. W tych okolicznościach Poseidon i Komisja przyłączyły się do wniosku o udzielenie prze Trybunał odpowiedzi na przedstawione pytania.
14. W tym miejscu tytułem uwagi wstępnej należy wskazać, że w ramach ustanowionej na mocy art. 234 WE współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi jedynie do sądu krajowego należy ocena, na podstawie konkretnych okoliczności danej sprawy, zarówno tego, czy do wydania wyroku konieczne jest wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i znaczenia dla sprawy pytań prejudycjalnych przestawionych Trybunałowi. Nieuwzględnienie przez Trybunał przedstawionego przez sąd krajowy wniosku jest możliwe jedynie wówczas, gdy w sposób oczywisty okazuje się, że wykładnia prawa wspólnotowego, o dokonanie której się zwrócono, nie pozostaje w jakimkolwiek związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem postępowania przed sądem krajowym lub że pytanie jest ogólne bądź hipotetyczne (zob. w szczególności wyroki z dnia 5 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman, Rec. str. I‑4921, pkt 59–61, z dnia 27 listopada 1997 r. w sprawie C‑369/95 Somalfruit i Camar, Rec. str. I‑6619, pkt 40 i 41, z dnia 13 lipca 2000 r. w sprawie C‑36/99 Idéal tourisme, Rec. str. I‑6049, pkt 20, z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie C‑306/99 BIAO, Rec. str. I‑1, pkt 88 oraz z dnia 7 czerwca 2005 r. w sprawie C‑17/03 VEMW i in., Rec. str. I‑4983, pkt 34).
15. W rezultacie gdy pytania przedstawione przez sądy krajowe dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do orzekania. W istocie ani z art. 234 WE, ani z celu postępowania ustanowionego przez ten przepis nie wynika, by zamiarem autorów traktatu było wyłączenie z kompetencji Trybunału wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczących przepisu wspólnotowego w sytuacji, gdy prawo krajowe państwa członkowskiego odsyła do tego przepisu w celu określenia zasad stosowanych do sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym państwa członkowskiego (zob. wyroki z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑130/95 Giloy, Rec. str. I‑4291, pkt 21 i z dnia 11 stycznia 2001 r. w sprawie C‑1/99 Kofisa Italia, Rec. str. I‑207, pkt 21).
16. Kiedy bowiem przepisy prawa krajowego dotyczące sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym są tożsame z przepisami prawa wspólnotowego, dla w szczególności uniknięcia dyskryminacji lub ewentualnego zakłócenia konkurencji niewątpliwie w interesie Wspólnoty jest, by w celu uniknięcia rozbieżności interpretacyjnych mogących powstać w przyszłości przepisy lub pojęcia przejęte z prawa wspólnotowego były interpretowane w sposób jednolity, niezależnie od warunków, w jakich mają zostać zastosowane (zob. wyrok z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑28/95 Leur‑Bloem, Rec. str. I‑4161, pkt 32; ww. wyroki w sprawie Giloy, pkt 28 oraz w sprawie Kofisa Italia, pkt 32).
17. Pytania przedstawione w niniejszym postępowaniu dotyczą umowy zawartej z pośrednikiem, któremu powierzono pośrednictwo w zakresie dotyczącym świadczenia usług, a nie przy sprzedaży lub kupnie towarów, a zatem takie zdarzenie prawne nie podlega bezpośrednio dyrektywie; niemniej jednak dokonując transpozycji dyrektywy do krajowego porządku prawnego, prawodawca krajowy zadecydował o takim samym traktowaniu obu tych sytuacji.
18. Ponadto akta sprawy nie pozwalają na stwierdzenie, że sąd odsyłający jest uprawniony do odstąpienia od wykładni przepisów dyrektywy dokonanej przez Trybunał.
19. W tych okolicznościach, jak sugeruje to również rzecznik generalny w punktach 13–16 opinii, należy udzielić odpowiedzi na przedstawione pytania.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
20. Stawiając swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający oczekuje zasadniczo wyjaśnienia, czy pośrednik działający na własny rachunek, któremu powierzono pośrednictwo przy zawarciu pojedynczej umowy o czarter statku, następnie corocznie przedłużanej, jest przedstawicielem handlowym w rozumieniu dyrektywy.
21. Strona skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym oraz Komisja podnoszą, że szczególna okoliczność, że spór dotyczy pojedynczej umowy, nie jest decydująca, bowiem pośrednik wykonywał swą działalność w sposób stały. W niniejszej sprawie, mając na uwadze przedłużanie umowy przez wiele lat, stały charakter działalności pośrednika nie ulega wątpliwości.
22. Komisja wskazuje także, że w przedłożonym przez nią w dniu 17 grudnia 1976 r. projekcie dyrektywy Rady w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych (działających na własny rachunek) (Dz.U. z 1977 r., C 13, str. 2) definicja pojęcia przedstawiciela handlowego zawarta w art. 2 projektu odnosiła się wyraźnie do „nieokreślonej liczby” transakcji handlowych, który to warunek nie został uwzględniony w wersji ostatecznej art. 1 ust. 2 dyrektywy.
23. Komisja dodaje, że art. 3 tego projektu wskazywał, że dyrektywa nie znajduje zastosowania do „pośredników, którym powierzono pośrednictwo przy jednej lub kilku określonych transakcjach w imieniu zleceniodawcy”. Ponieważ przepis ten nie został uwzględniony w wersji ostatecznej dyrektywy, oznacza to, że zaproponowane ograniczenie zostało świadomie odrzucone przez prawodawcę wspólnotowego.
24. Należy tu przypomnieć, że jak to wynika z art. 1 ust. 2 dyrektywy, cechą charakteryzującą umowę agencyjn ą jest w szczególności okoliczność, że przedstawicielowi, definiowanemu jako pośrednik działający na własny rachunek, zleceniodawca zlecił stałe pośrednictwo. Pojęcie to występuje w wielu przepisach dyrektywy, w szczególności w art. 3 i 4, dotyczących wymogu postępowania sumiennie i zgodnie z zasadą dobrej wiary, w art. 6 i następnych, dotyczących wynagrodzenia pośrednika w czasie trwania stosunku umownego, oraz w art. 17 i następnych, dotyczących uprawnień przysługujących pośrednikowi w związku z rozwiązaniem umowy.
25. Liczba transakcji zawartych przez pośrednika w imieniu i na rachunek zleceniodawcy jest zazwyczaj wyznacznikiem stałego charakteru pośrednictwa. Jak wskazuje sąd odsyłający, art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy posługuje się pojęciem klient w liczbie mnogiej. Jednak jak podkreślił rzecznik generalny w punkcie 24 opinii, liczba zawartych transakcji nie jest jedynym elementem, który ma znaczenie dla oceny, czy zleceniodawca zlecił pośrednikowi stałe pośrednictwo.
26. Pośrednikowi powierzono zawarcie, w imieniu i na rachunek zleceniodawcy, jednej umowy, przedłużanej następnie przez wiele lat, natomiast warunek stałego charakteru zlecenia określony w art. 1 ust. 2 dyrektywy wymaga, by zleceniodawca powierzył pośrednikowi stałe pośrednictwo w zakresie przedłużenia tej umowy, chyba że wystąpiły inne elementy pozwalające uznać, że zlecenie to ma charakter stałego pośrednictwa. Do sądu odsyłającego należy dokonanie niezbędnych w tym zakresie ustaleń. Okoliczność, że pośrednik utrzymywał relacje ze zleceniodawcą w całym okresie obowiązywania umowy, nie jest jako taka wystarczająca do wykazania istnienia takiego zlecenia.
27. Na przedstawione pytania należy zatem odpowiedzieć, że art. 1 ust. 2 dyrektywy powinien być interpretowany w ten sposób, że gdy pośrednikowi powierzono zawarcie jednej umowy, przedłużanej następnie przez kilka lat, warunek stałego charakteru pośrednictwa określony w tym przepisie wymaga, by zleceniodawca powierzył pośrednikowi pośrednictwo w zakresie kolejnych przedłużeń tej umowy.
W przedmiocie kosztów
28. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady (86/653/EWG) z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek powinien być interpretowany w ten sposób, że jeśli pośrednikowi powierzono zawarcie jednej umowy, przedłużanej następnie przez kilka lat, warunek stałego charakteru pośrednictwa określony w tym przepisie wymaga, by zleceniodawca powierzył pośrednikowi pośrednictwo w zakresie kolejnych przedłużeń tej umowy.