Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ANDREA BIONDI
της 18ης Δεκεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C-545/24
Utiledulci – Comércio Internacional e Serviços, Sociedade Unipessoal, Lda. – Zona Franca da Madeira
κατά
Autoridade Tributária e Assuntos Fiscais da Região Autónoma da Madeira
[αίτηση του Tribunal Administrativo e Fiscal do Funchal (πρωτοβάθμιου δικαστηρίου διοικητικών και φορολογικών διαφορών Funchal, Μαδέρα, Πορτογαλία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Καθεστώς ενισχύσεων που εφάρμοσε η Πορτογαλία υπέρ της Zona Franca da Madeira (Ελεύθερης
Ζώνης
της Μαδέρας) – Regime III (Καθεστώς III) – Μείωση του φόρου εισοδήματος νομικών προσώπων – Άμεση και πραγματική ανάκτηση – Άρνηση χορήγησης αναστολής της διαδικασίας διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές »
I.      Εισαγωγή
1.        Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως το Tribunal Administrativo e Fiscal do Funchal (πρωτοβάθμιο δικαστήριο διοικητικών και φορολογικών διαφορών Funchal, Πορτογαλία) υποβάλλει στο Δικαστήριο ερώτημα σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 (2) και σχετικά με το περιεχόμενο της υποχρέωσης των κρατών μελών να ανακτούν «άμεσ[α] και πραγματικ[ά]» κρατική ενίσχυση η οποία είναι παράνομη και ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά, κατόπιν απόφασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εκδοθείσας δυνάμει της παραγράφου 1 της εν λόγω διάταξης. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν οι διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπονται στο πορτογαλικό δίκαιο υπέρ του φορολογουμένου, οι οποίες επιτρέπουν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, την αναστολή της διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές, πρέπει να μένουν ανεφάρμοστες, κατά περίπτωση, προκειμένου να διασφαλιστεί η εκτέλεση της εν λόγω υποχρέωσης (3).
2.        Το ερώτημα αυτό υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Autoridade Tributária e Assuntos Fiscais da Região Autónoma da Madeira (Φορολογικής Αρχής της Αυτόνομης Περιφέρειας της Μαδέρας, Πορτογαλία)
(στο εξής: φορολογική αρχή) και της εταιρίας Utiledulci – Comércio Internacional e Serviços, Sociedade Unipessoal, Lda. – Zona Franca da Madeira (στο εξής: Utiledulci), η οποία ανέκυψε στο πλαίσιο διαδικασίας διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές που επισπεύσθηκε κατά της εν λόγω εταιρίας με σκοπό την ανάκτηση παράνομων κρατικών ενισχύσεων.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
3.        Η αιτιολογική σκέψη 25 του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 έχει ως εξής:
«[σ]τις περιπτώσεις παράνομων ενισχύσεων που δεν είναι συμβιβάσιμες με την εσωτερική αγορά, θα πρέπει να αποκαθίσταται αποτελεσματικός ανταγωνισμός. Για τον σκοπό αυτό, είναι αναγκαίο να ανακτάται αμελλητί η ενίσχυση, περιλαμβανομένων και των τόκων. Είναι σκόπιμο η ανάκτηση να πραγματοποιείται σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας. Η εφαρμογή των διαδικασιών αυτών δεν θα πρέπει να εμποδίζει την αποκατάσταση αποτελεσματικού ανταγωνισμού, εμποδίζοντας την άμεση και αποτελεσματική εκτέλεση της απόφασης της Επιτροπής. Για την επίτευξη αυτού του αποτελέσματος, τα κράτη μέλη θα πρέπει να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που να διασφαλίζουν την αποτελεσματικότητα της απόφασης της Επιτροπής».
4.        Το άρθρο 16, παράγραφοι 1 και 3, του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ανάκτηση της ενίσχυσης», ορίζει τα εξής:
«1.      Σε περίπτωση αρνητικής απόφασης για υπόθεση παράνομων ενισχύσεων, η Επιτροπή αποφασίζει την εκ μέρους του οικείου κράτους μέλους λήψη όλων των αναγκαίων μέτρων για την ανάκτηση της ενίσχυσης από τον δικαιούχο (“απόφαση ανάκτησης”). Η Επιτροπή δεν απαιτεί ανάκτηση της ενίσχυσης εάν αυτό αντίκειται σε κάποια γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης.
[…]
3.      Με την επιφύλαξη απόφασης του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατ’ εφαρμογή του άρθρου 278 της ΣΛΕΕ, η ανάκτηση πραγματοποιείται αμελλητί και σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους, εφόσον αυτές επιτρέπουν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης της Επιτροπής. Για τον σκοπό αυτό και σε περίπτωση κινήσεως διαδικασίας ενώπιον εθνικών δικαστηρίων, τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που διαθέτουν στα αντίστοιχα νομικά τους συστήματα, συμπεριλαμβανομένων των προσωρινών μέτρων, με την επιφύλαξη της νομοθεσίας της Ένωσης».
Β.      Το πορτογαλικό δίκαιο
5.        Το άρθρο 52 του Lei Geral Tributária (γενικού φορολογικού νόμου), ο οποίος εγκρίθηκε με την Decreto-Lei nr. 398/98 (πράξη νομοθετικού περιεχομένου 398/98), της 17ης Δεκεμβρίου 1998 (4), ορίζει τα εξής:
«1      Η είσπραξη φορολογικών οφειλών
αναστέλλεται κατά τη διαδικασία διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές, σε περίπτωση τμηματικής εξόφλησης ή άσκησης διοικητικής ή ένδικης προσφυγής, ένδικου μέσου και ανακοπής εκτέλεσης με αντικείμενο τον παράνομο ή μη απαιτητό χαρακτήρα της οφειλής που αποτελεί αντικείμενο της εκτέλεσης, όπως επίσης και κατά τις διαδικασίες επίλυσης διαφορών βάσει της σύμβασης 90/436/ΕΟΚ, της 23ης Ιουλίου 1990, για την εξάλειψη της διπλής φορολογίας σε περίπτωση διορθώσεως των κερδών συνδεδεμένων επιχειρήσεων διαφόρων κρατών μελών (5).
2      Η αναστολή εκτέλεσης κατά την έννοια της προηγούμενης παραγράφου εξαρτάται από τη σύσταση κατάλληλης εγγύησης, κατά τα οριζόμενα στη φορολογική νομοθεσία.
3      [...]
4      Η φορολογική αρχή δύναται, έπειτα από αίτηση του καθού η εκτέλεση, να τον απαλλάξει από τη σύσταση εγγύησης, εάν αυτή του προκαλεί ανεπανόρθωτη βλάβη ή σε περίπτωση προφανούς έλλειψης οικονομικών πόρων, γεγονός το οποίο προκύπτει από την ανεπάρκεια των δεκτικών κατασχέσεως
περιουσιακών στοιχείων για την εξόφληση της οφειλής που αποτελεί αντικείμενο της εκτέλεσης, μαζί με τις προσαυξήσεις, εφόσον δεν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι η ανεπάρκεια ή ανυπαρξία περιουσιακών στοιχείων οφείλεται σε δόλια συμπεριφορά του ενδιαφερομένου.
[...]»
6.        Ο Código de Procedimento e de Processo Tributário (κώδικας φορολογικής διαδικασίας και δικονομίας) (6) ρυθμίζει ειδικώς τις περιπτώσεις αναστολής της διαδικασίας διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές (7). Ειδικότερα, το άρθρο 199 του εν λόγω κώδικα προβλέπει ότι η εγγύηση που πρέπει να συσταθεί προκειμένου να ανασταλεί η διαδικασία διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές μπορεί να συνίσταται, ιδίως, σε τραπεζική εγγύηση, προσωπική εγγύηση, ασφάλιση εγγύησης ή οποιοδήποτε πρόσφορο μέσο για την εξασφάλιση της πίστωσης του επισπεύδοντος την εκτέλεση.
III. Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
7.        Η διαφορά της κύριας δίκης μπορεί να συνοψιστεί ως ακολούθως.
8.        Στις 4 Δεκεμβρίου 2020 η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση 2022/1414 (8) (στο εξής: απόφαση του 2020), με την οποία, στο πλαίσιο της διαρκούς εξέτασης των καθεστώτων ενισχύσεων που υφίστανται βάσει του άρθρου 108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, κήρυξε το καθεστώς ενισχύσεων υπέρ της Zona Franca da Madeira (στο εξής: καθεστώς ZFM III) ασυμβίβαστο με την εσωτερική αγορά στο μέτρο που το καθεστώς αυτό τέθηκε σε εφαρμογή από την Πορτογαλία κατά παράβαση των αποφάσεων έγκρισης της Επιτροπής του 2007 και του 2013 (9). Οι επίμαχες ενισχύσεις συνίσταντο σε μείωση του συντελεστή του φόρου εισοδήματος των δικαιούχων εταιριών. Το άρθρο 5 της απόφασης του 2020 διευκρίνιζε ότι η ανάκτηση των ασυμβίβαστων ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στο πλαίσιο του εν λόγω καθεστώτος ήταν «άμεση και πραγματική» και ότι η Πορτογαλία ήταν υποχρεωμένη να εκτελέσει την απόφαση αυτή «εντός οκτώ μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησής της». Η εν λόγω προθεσμία παρήλθε στις 5 Αυγούστου 2021. Οι προσφυγές ακυρώσεως που άσκησαν η Πορτογαλία και η Região Autónoma da Madeira (Αυτόνομη Περιφέρεια της Μαδέρας, Πορτογαλία) κατά της απόφασης του 2020 απορρίφθηκαν από το Γενικό Δικαστήριο (10), οι δε σχετικές αποφάσεις του τελευταίου επικυρώθηκαν κατ’ αναίρεση από το Δικαστήριο (11).
9.        Βάσει της απόφασης του 2020, το 2023 η φορολογική αρχή επίσπευσε διαδικασία διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές κατά της Utiledulci προκειμένου να ανακτήσει τις ενισχύσεις που χορηγήθηκαν στην εταιρία αυτή κατ’ εφαρμογήν του εν λόγω καθεστώτος (12). Από τη δικογραφία που διαβίβασε το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι η Utiledulci αμφισβήτησε με διοικητική ένσταση την πράξη με την οποία επισπεύσθηκε η εν λόγω διαδικασία, δεδομένου ότι δεν προβλεπόταν η δυνατότητα να ζητηθεί η αναστολή της διαδικασίας αυτής κατ’ εφαρμογήν των διατάξεων του πορτογαλικού δικαίου. Η εν λόγω διοικητική ένσταση απορρίφθηκε από τη φορολογική αρχή, η οποία υποστήριξε ότι, βάσει των υποχρεώσεων που απορρέουν από την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης και λαμβανομένης υπόψη της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με την ανάκτηση παράνομων και ασυμβίβαστων κρατικών ενισχύσεων (13), ήταν υποχρεωμένη να αφήσει ανεφάρμοστες τις διατάξεις αυτές μετά την παρέλευση της οκτάμηνης προθεσμίας που προβλέπεται στην απόφαση του 2020. Κατόπιν τούτου, η Utiledulci άσκησε προσφυγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
10.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunal Administrativo e Fiscal do Funchal (πρωτοβάθμιο δικαστήριο διοικητικών και φορολογικών διαφορών Funchal, Μαδέρα, Πορτογαλία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Πρέπει να θεωρηθεί ότι ο όρος “άμεση και πραγματική ανάκτηση” που περιέχεται στο άρθρο 5 της απόφασης [του 2020] και η φράση “η ανάκτηση πραγματοποιείται αμελλητί και σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους, εφόσον αυτές επιτρέπουν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης της Επιτροπής” που περιέχεται
στο άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 έχουν την έννοια ότι πρέπει να μένουν ανεφάρμοστες οι διατάξεις του πορτογαλικού δικαίου σχετικά με τις διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπονται στις διαδικασίες διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές, και ειδικότερα οι σχετικές με την αναστολή των εν λόγω διαδικασιών διοικητικής εκτέλεσης, ή, αντιθέτως, έχουν την έννοια ότι η Autoridade Tributária e Assuntos Fiscais da Região Autónoma da Madeira (Φορολογική Αρχή της Αυτόνομης Περιφέρειας της Μαδέρας) εξακολουθεί να υποχρεούται να τηρεί όλες τις διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπονται στο πορτογαλικό φορολογικό δίκαιο, ανεξαρτήτως του αν πρόκειται για ανάκτηση κρατικών ενισχύσεων που κρίθηκαν παράνομες βάσει της απόφασης της Επιτροπής;»
11.      Η Utiledulci, η φορολογική αρχή, η Βελγική και η Ισπανική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις και ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 1ης Οκτωβρίου 2025.
IV.    Ανάλυση
12.      Με το προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν οι διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες αναγνωρίζουν στον φορολογούμενο ορισμένες διαδικαστικές εγγυήσεις, επιτρέποντας, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, την αναστολή της διαδικασίας διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές, πρέπει να μένουν ανεφάρμοστες όταν, ελλείψει ad hoc διαδικασίας προβλεπόμενης από το εθνικό δίκαιο, η εν λόγω διαδικασία
διοικητικής
εκτέλεσης κινήθηκε με σκοπό την ανάκτηση παράνομης και ασυμβίβαστης με την εσωτερική αγορά κρατικής ενίσχυσης, η δε προθεσμία που προβλέπεται στην απόφαση της Επιτροπής με την οποία διατάχθηκε η ανάκτηση της ενίσχυσης έχει παρέλθει.
13.      Οι επίμαχες διατάξεις του εθνικού δικαίου προβλέπουν τη δυνατότητα να ζητηθεί και να χορηγηθεί μια τέτοια αναστολή σε περίπτωση αμφισβήτησης της οφειλής ή άσκησης ανακοπής κατά των πράξεων εκτέλεσης, καθώς και σε περίπτωση τμηματικής εξόφλησης, υπό την προϋπόθεση ότι συστήνεται κατάλληλη εγγύηση ή παρέχεται οποιοδήποτε άλλο πρόσφορο μέσο για την εξασφάλιση της φορολογικής απαίτησης, ή ακόμη και ελλείψει τέτοιας εγγύησης, εφόσον ο φορολογούμενος αποδείξει ότι δεν είναι σε θέση να καταβάλει την εν λόγω εγγύηση. Από τις γραπτές παρατηρήσεις των διαδίκων της κύριας δίκης προκύπτει ότι το Supremo Tribunal Administrativo (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Πορτογαλία) έχει αποφανθεί επανειλημμένως στο πλαίσιο διαφορών που ανέκυψαν κατόπιν της άρνησης της φορολογικής αρχής να προβεί στην αναστολή κατ’ εφαρμογήν των εν λόγω διατάξεων, ακυρώνοντας την απορριπτική απόφαση και αποκλείοντας την εξουσία της εν λόγω αρχής να προσαρμόσει το νομικό καθεστώς της διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές αφήνοντας ανεφάρμοστες τις διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπονται σε αυτό (14).
14.      Προκειμένου να εξεταστεί το εν λόγω ερώτημα, πρέπει, κατ’ αρχάς, να υπομνησθεί η νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με το περιεχόμενο της υποχρέωσης που υπέχουν τα κράτη μέλη από το άρθρο 16 του κανονισμού 2015/1589 περί ανάκτησης των ενισχύσεων που αποτελούν αντικείμενο αρνητικών αποφάσεων. Η εν λόγω νομολογία επισημαίνει την ανάγκη να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα και η ταχύτητα της ανάκτησης, σύμφωνα με τους σκοπούς που επιδιώκονται με αυτή.
15.      Το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η κατάργηση των ενισχύσεων που κατά την Επιτροπή είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, αποσκοπεί στην επαναφορά των πραγμάτων στην κατάσταση που υφίστατο προ της καταβολής τους (15). Η εν λόγω επαναφορά, η οποία είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητας των σχετικών με τις κρατικές ενισχύσεις διατάξεων των Συνθηκών (16), επιτυγχάνεται εφόσον η ενίσχυση, αυξημένη με τόκους υπερημερίας, επιστραφεί από τον λαβόντα την ενίσχυση (17) και αυτός χάσει το πλεονέκτημα του οποίου απολάμβανε στην αγορά σε σχέση με τους ανταγωνιστές του (18). Επομένως, η ανάκτηση παράνομης ενίσχυσης δεν συνιστά κύρωση (19) ούτε αποσκοπεί στο να καταστήσει δυνατή την απόδοση οφειλής έναντι του φορέα που χορήγησε την ενίσχυση, αλλά αποτελεί λογική συνέπεια της διαπιστώσεως του παρανόμου χαρακτήρα της (20) και ανταποκρίνεται στην επιταγή να εξαλειφθεί η στρέβλωση του ανταγωνισμού που προκλήθηκε από το πλεονέκτημα που χορηγήθηκε αδικαιολόγητα στον δικαιούχο του (21). Σύμφωνα με τους σκοπούς αυτούς, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η ανάκτηση, εκ μέρους του οικείου κράτους μέλους, των οφειλόμενων ποσών πρέπει να είναι αποτελεσματική (22).
16.      Όσον αφορά τις χρονικές πτυχές, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι το οικείο κράτος μέλος οφείλει να προβεί στην ανάκτηση εγκαίρως, ήτοι εντός της ταχθείσας με την απόφαση της Επιτροπής προθεσμίας ή εντός της προθεσμίας που τάχθηκε από αυτήν στη συνέχεια (23), και ότι μια εκπρόθεσμη ανάκτηση, μετά την παρέλευση των ταχθεισών προθεσμιών, δεν πληροί τις απαιτήσεις της Συνθήκης (24). Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει επίσης ότι δεν αρκεί να γίνουν ενέργειες προς ανάκτηση παράνομης ενίσχυσης, συμπεριλαμβανομένης της κίνησης της σχετικής διαδικασίας, χωρίς, ωστόσο, να επιτευχθεί η πραγματική επιστροφή της ενίσχυσης εντός της ταχθείσας με την απόφαση της Επιτροπής προθεσμίας (25). Τέλος, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, όταν το κράτος μέλος διαπιστώνει δυσχέρειες που εμποδίζουν την ανάκτηση, δύναται να ζητήσει από την Επιτροπή παράταση της προθεσμίας, αιτιολογώντας το αίτημά του (26).
17.      Εν ολίγοις, από τη νομολογία που υπομνήσθηκε στα σημεία 15 και 16 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι η υποχρέωση που υπέχει το κράτος μέλος το οποίο είναι αποδέκτης απόφασης ανάκτησης βάσει του άρθρου 16, παράγραφος 1, του κανονισμού 2015/1589 να λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα για την ανάκτηση της ενίσχυσης από τον δικαιούχο συνιστά υποχρέωση επίτευξης αποτελέσματος (27), η οποία πρέπει να εκπληρωθεί εντός της ταχθείσας από την Επιτροπή προθεσμίας.
18.      Όσον αφορά τις ενισχύσεις που χορηγήθηκαν παράνομα στο πλαίσιο του καθεστώτος ZFM III, με την απόφαση του 2020 τάχθηκε προθεσμία οκτώ μηνών από την κοινοποίησή της. Επομένως, υπό το πρίσμα του άρθρου 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 και της προμνησθείσας νομολογίας, η ανάκτηση των ενισχύσεων αυτών έπρεπε να πραγματοποιηθεί εντός της εν λόγω προθεσμίας. Αντιθέτως, υπό το πρίσμα της προμνησθείσας νομολογίας,
δεν είναι πειστική η ερμηνεία που πρότεινε η Βελγική Κυβέρνηση με τις παρατηρήσεις της ενώπιον του Δικαστηρίου, κατά την οποία ο όρος αυτός πρέπει να νοηθεί ως αναφερόμενος απλώς στην κίνηση των διαδικασιών για την εκτέλεση της απόφασης (28). Μια τέτοια ερμηνεία, στο μέτρο που παρατείνει το αδικαιολόγητο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα του οποίου απολαύουν οι δικαιούχοι των εν λόγω ενισχύσεων, αντιβαίνει στον σκοπό της υποχρέωσης ανάκτησης που επιβλήθηκε στην Πορτογαλία και υπερακοντίζει προδήλως τους όρους και το περιεχόμενο της απόφασης του 2020 (29).
19.      Όσον αφορά τον τρόπο ανάκτησης, κατά το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589, η ανάκτηση πραγματοποιείται σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους. Ελλείψει σχετικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, το δίκαιο αυτό αναγνωρίζει στα κράτη μέλη την ελευθερία να επιλέξουν τα μέσα για την εκπλήρωση της υποχρέωσης ανάκτησης (30), η οποία πρέπει να πραγματοποιείται λαμβανομένων υπόψη των
ιδιαιτεροτήτων των διαφορετικών διαδικασιών που προβλέπονται προς τον σκοπό αυτόν (31).
20.      Ωστόσο, η εφαρμογή των εθνικών διαδικασιών υπόκειται στην προϋπόθεση να καθιστούν αυτές δυνατή την άμεση και πραγματική εκτέλεση της αποφάσεως της Επιτροπής (32), προϋπόθεση η οποία, όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο, «αντικατοπτρίζει τις επιταγές της αρχής της αποτελεσματικότητας» (33). Επομένως, η ελευθερία επιλογής των μέσων με τα οποία επιτυγχάνεται η ανάκτηση δεν μπορεί να θεωρηθεί απόλυτη. Τα επιλεγέντα μέτρα δεν μπορούν να θίγουν το περιεχόμενο και την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης (34) και δεν μπορούν να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη την ανάκτηση που επιβάλλει το εν λόγω δίκαιο (35). Το Δικαστήριο είχε ήδη την ευκαιρία να διευκρινίσει συναφώς ότι οι εθνικές διατάξεις οι οποίες δεν επιτρέπουν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης ανάκτησης πρέπει, κατ’ αρχήν, να μην εφαρμόζονται (36). Τέλος, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η έλλειψη ειδικής ρύθμισης στο εθνικό δίκαιο που διέπει την ανάκτηση «δεν μπορεί να εμποδίσει την πλήρη εφαρμογή του [ενωσιακού] δικαίου και επομένως δεν επηρεάζει την υποχρέωση ανακτήσεως των εν λόγω ενισχύσεων» (37).
21.      Επομένως, στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, η δικονομική αυτονομία που αναγνωρίζεται στα κράτη μέλη σε ζητήματα ανάκτησης οριοθετείται αυστηρά από την ανάγκη να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα των ενεργειών των διοικητικών αρχών που είναι επιφορτισμένες με την εν λόγω ανάκτηση. Τούτο συνεπάγεται περιορισμό της διακριτικής ευχέρειας των αρχών αυτών όχι μόνον όσον αφορά την ανάκτηση (38), αλλά και όσον αφορά τα μέσα για την υλοποίησή της (39). Οι εν λόγω αρχές, όπως εξάλλου και τα εθνικά δικαστήρια, οφείλουν να καταλήγουν σε λύση σύμφωνη προς τον σκοπό που επιδιώκει η απόφαση ανάκτησης (40), ο οποίος συνίσταται στην αποτροπή της νόθευσης της λειτουργίας της αγοράς από κρατικές ενισχύσεις που είναι επιζήμιες για τον ανταγωνισμό. Η εφαρμογή της εθνικής νομοθεσίας πραγματοποιείται σε κάθε περίπτωση με σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων, κυρίως του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων άμυνας (41).
22.      Βάσει των εν λόγω αρχών πρέπει να δοθεί απάντηση στο ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο.
23.      Προκαταρκτικώς,
επισημαίνω ότι το πορτογαλικό δίκαιο δεν προβλέπει καμία ad hoc διαδικασία για την ανάκτηση παράνομων κρατικών ενισχύσεων.
24.      Στη διαφορά της κύριας δίκης η φορολογική αρχή επίσπευσε κατά της Utiledulci διαδικασία διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές. Οι διατάξεις που διέπουν την εν λόγω διαδικασία προβλέπουν, όπως εκτέθηκε, τη δυνατότητα του φορολογουμένου να επιτύχει την αναστολή της διαδικασίας αυτής σε περίπτωση άσκησης διοικητικής
ένστασης ή μέσου ένδικης προστασίας ή τμηματικής εξόφλησης κατόπιν σύστασης «κατάλληλης εγγύησης». Οι διατάξεις αυτές διαφέρουν από τις επίμαχες διατάξεις του γαλλικού δικαίου στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2006, Επιτροπή κατά Γαλλίας (42) –για την οποία έγινε λόγος στις παρατηρήσεις που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο–,
οι οποίες προέβλεπαν αυτόματη αναστολή της διαδικασίας εκτέλεσης σε περίπτωση άσκησης μέσου ένδικης προστασίας κατά των από τις εθνικές αρχές βεβαιώσεων ποσών ως εσόδων των αρχών αυτών. Εντούτοις, όπως προέκυψε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η φορολογική αρχή δεν διαθέτει διακριτική ευχέρεια όσον αφορά την αναστολή της διαδικασίας εκτέλεσης όταν πληρούται η προϋπόθεση της σύστασης κατάλληλης εγγύησης ούτε όσον αφορά την απαλλαγή από την εν λόγω εγγύηση όταν ο καθού η εκτέλεση αποδεικνύει ότι η σύστασή της θα μπορούσε να του προκαλέσει ανεπανόρθωτη βλάβη ή σε περίπτωση που προφανώς δεν διαθέτει οικονομικούς πόρους. Επομένως, η αναστολή απορρέει ευθέως από τις διατάξεις του πορτογαλικού δικαίου οι οποίες διέπουν τη διαδικασία διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές και συνιστά διαδικαστική εγγύηση στην οποία έχει πρόσβαση κάθε φορολογούμενος εφόσον υποβάλει σχετική αίτηση και πληροί τις σχετικές προϋποθέσεις. Επομένως, το πορτογαλικό καθεστώς, όπως και το γαλλικό καθεστώς στην προαναφερθείσα υπόθεση, χαρακτηρίζεται επίσης από στοιχεία συστηματικής και αυτόματης εφαρμογής.
25.      Όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου
που παρατίθεται στο σημείο 15 των παρουσών προτάσεων, προκειμένου να εκτιμηθεί εάν το εν λόγω καθεστώς είναι συμβατό με την εκτέλεση της υποχρέωσης ανάκτησης που επιβάλλεται με την απόφαση του 2020 πρέπει να διευκρινιστεί εάν διακυβεύεται η επίτευξη του σκοπού που επιδιώκεται με την επιβολή της εν λόγω υποχρέωσης –ο οποίος συνίσταται στην άμεση επαναφορά των πραγμάτων στην προ της χορήγησης των επίμαχων ενισχύσεων κατάσταση– καθόσον
καθίσταται δυνατή η παράταση του αδικαιολόγητου ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος για τους δικαιούχους των ενισχύσεων αυτών.
26.      Φρονώ ότι μια τέτοια διακύβευση είναι αναπόφευκτη στην περίπτωση κατά την οποία η αναστολή λαμβάνει χώρα ως αντιπαροχή για την παροχή ασφάλισης εγγύησης ή προσωπικής εγγύησης εκ μέρους τρίτου ή στην περίπτωση σύστασης υποθήκης, όπως προβλέπεται στην πορτογαλική νομοθεσία, στο μέτρο που πρόκειται για μέσα τα οποία δεν έχουν ως αποτέλεσμα την απομάκρυνση της ενίσχυσης από την περιουσία του δικαιούχου, στερώντας του το σχετικό πλεονέκτημα. Αντιθέτως προς όσα υποστήριξε η εκπρόσωπος της Βελγικής Κυβέρνησης κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση (43), φρονώ ότι το εν λόγω αποτέλεσμα δεν υφίσταται ούτε στην περίπτωση της σύστασης τραπεζικής εγγύησης (44), καθόσον οι λογιστικές συνέπειες και τα έξοδα που συνεπάγεται μια τέτοια σύσταση δεν μπορούν, κατά την άποψή μου, να εξομοιωθούν, όσον αφορά τις συνέπειες στην οικονομική κατάσταση του δικαιούχου, με την επιστροφή της ενίσχυσης (45). Από την άλλη πλευρά, ο σαφής σκοπός όλων αυτών των μέσων συνίσταται στην εξασφάλιση της απαίτησης του επισπεύδοντος την εκτέλεση για το χρονικό διάστημα κατά το οποίο η διαδικασία εκτέλεσης αναστέλλεται, διαφέρει δε σημαντικά από τον σκοπό που επιδιώκεται με την ανάκτηση των παράνομων ενισχύσεων. Ωστόσο, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει κατά πόσον οι επίμαχες διατάξεις, στο μέτρο που εξαρτούν την αναστολή της διαδικασίας ανάκτησης από τη σύσταση εγγύησης, ιδίως τραπεζικής εγγύησης, καθιστούν δυνατή την αποτροπή του ενδεχομένου να καθυστερήσει περαιτέρω η πραγματική ανάκτηση των επίμαχων ενισχύσεων, στερώντας από τον δικαιούχο το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που συνδέεται με αυτές.
27.      Όσον αφορά τη δυνατότητα απαλλαγής του καθού η εκτέλεση από τη σύσταση εγγύησης, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, η οικονομική κατάσταση του δικαιούχου ουδόλως θίγει την υποχρέωση ανάκτησης. Το οικείο κράτος μέλος υποχρεούται, κατά περίπτωση, να ζητήσει να τεθεί η δικαιούχος επιχείρηση σε εκκαθάριση, να εγγράψει την απαίτησή του στο παθητικό της επιχείρησης ή να λάβει οποιοδήποτε άλλο μέτρο το οποίο θα καταστήσει δυνατή την επιστροφή της ενισχύσεως, συμπεριλαμβανομένης της οριστικής παύσης της δραστηριότητας της επιχείρησης, όταν η εν λόγω ανάκτηση παραμένει αδύνατη κατά τη διάρκεια της πτωχευτικής διαδικασίας (46). Επομένως, εκτιμήσεις σχετικά με την οικονομική ζημία που απορρέει από την επιστροφή της ενίσχυσης δεν λαμβάνονται υπόψη προκειμένου να δικαιολογηθεί η καθυστέρηση της διαδικασίας ανάκτησης.
28.      Τέλος, όσον αφορά την περίπτωση αναστολής της διαδικασίας διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές σε περίπτωση τμηματικής εξόφλησης των οφειλόμενων ποσών, επισημαίνω ότι, όπως διαλαμβάνει η Επιτροπή στην ανακοίνωση σχετικά με την ανάκτηση (47), ένας τέτοιος τρόπος εξόφλησης, όταν επιτρέπεται μετά τη λήξη της προθεσμίας ανάκτησης, είναι ασυμβίβαστος με την απαίτηση έγκαιρης ανάκτησης, τούτο δε ανεξαρτήτως του εάν έχει συσταθεί εγγύηση.
29.      Στηριζόμενη στις αποφάσεις του Supremo Tribunal Administrativo (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου) οι οποίες μνημονεύονται στο σημείο 13 των παρουσών προτάσεων, η Utiledulci υποστηρίζει ότι οι επίμαχες διαδικαστικές εγγυήσεις πρέπει να εφαρμοστούν στην περίπτωσή της, δεδομένου ότι, ελλείψει ad hoc διατάξεων στο πορτογαλικό δίκαιο, η φορολογική αρχή δεν μπορεί να «διαμορφώσει» το νομικό καθεστώς της διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές προκειμένου να το προσαρμόσει στις απαιτήσεις της ανάκτησης παράνομων κρατικών ενισχύσεων, ιδίως όταν τούτο λαμβάνει χώρα βάσει ανακοίνωσης της Επιτροπής η οποία δεν έχει δεσμευτική ισχύ.
30.      Συναφώς, υπενθυμίζω ότι η υποχρέωση των κρατών μελών να καταργούν τις παράνομες ενισχύσεις προβλέπεται στο άρθρο 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, η δε υποχρέωση να διασφαλίζουν την άμεση και πραγματική ανάκτηση των εν λόγω ενισχύσεων από τον δικαιούχο προβλέπεται στον κανονισμό 2015/1589, καθώς και στην απόφαση της Επιτροπής με την οποία κηρύσσεται η ασυμβατότητά τους. Όσον αφορά την ανακοίνωση σχετικά με την ανάκτηση, καίτοι δεν είναι δεσμευτική για τα εθνικά δικαστήρια, εντούτοις, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι τα τελευταία οφείλουν να τη λάβουν υπόψη ως στοιχείο εκτιμήσεως στο πλαίσιο της ένδικης διαφοράς της οποίας έχουν επιληφθεί βάσει της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας (48). Το ίδιο ισχύει και για τις εθνικές αρχές που είναι επιφορτισμένες με την ανάκτηση.
31.      Τόσο οι εν λόγω αρχές όσο και τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των αποφάσεων της Επιτροπής που διατάσσουν την ανάκτηση των παράνομων ενισχύσεων (49), ανεξαρτήτως της διαδικασίας που ακολουθείται για την υλοποίησή της. Η επιλογή ενός κράτους μέλους να μην θεσπίσει ειδική ρύθμιση για την ανάκτηση των παράνομων ενισχύσεων, κατά την άσκηση της δικονομικής αυτονομίας της οποίας απολαύει, δεν πρέπει, όπως προεκτέθηκε, να εμποδίζει την επίτευξη των σκοπών του δικαίου της Ένωσης και να θίγει την αποτελεσματικότητα των διατάξεων περί κρατικών ενισχύσεων.
32.      Η Utiledulci και η Βελγική Κυβέρνηση υποστηρίζουν επίσης ότι η μη εφαρμογή των διαδικαστικών εγγυήσεων που προβλέπει η διαδικασία διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές εισάγει ανεπίτρεπτη διαφορετική μεταχείριση των φορολογουμένων και παραβιάζει την αρχή της ισότητας. Συναφώς, αρκεί να επισημανθεί ότι η διαδικασία ανάκτησης των κρατικών ενισχύσεων έχει τους δικούς της σκοπούς και της δικές της ιδιαιτερότητες και ότι οι επιχειρήσεις οι οποίες είναι δικαιούχοι ενισχύσεων φορολογικού χαρακτήρα και οι οποίες υπόκεινται στην εν λόγω διαδικασία δεν βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με οποιονδήποτε φορολογούμενο έναντι του οποίου η φορολογική αρχή ενεργεί με σκοπό την είσπραξη φορολογικής απαίτησης. Η αναφορά της Βελγικής Κυβέρνησης στην αρχή της ισοδυναμίας στο πλαίσιο αυτό μου φαίνεται ότι είναι άνευ σημασίας. Η εν λόγω αρχή –βάσει της οποίας οι διαδικαστικές λεπτομέρειες που προορίζονται να διασφαλίζουν σε κάθε κράτος μέλος την προστασία των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκές απ’ ό,τι εκείνες που αφορούν τα δικαιώματα που οι πολίτες αντλούν από την εσωτερική έννομη τάξη (50)– δεν ασκεί επιρροή σε μια περίπτωση όπως αυτή της διαφοράς της κύριας δίκης, όπου τίθεται το ζήτημα εάν οι διαδικαστικές εγγυήσεις οι οποίες προβλέπονται κατά κανόνα στο εθνικό δίκαιο, όταν εφαρμόζονται σε διαδικασία η οποία κινήθηκε για τους σκοπούς της εκτέλεσης υποχρέωσης που απορρέει από το δίκαιο της Ένωσης, εμποδίζουν την πλήρη εφαρμογή του δικαίου αυτού. Κατά τη γνώμη μου, στερείται επίσης σημασίας η επίκληση, εκ μέρους πάντοτε της Βελγικής Κυβέρνησης, της νομολογίας κατά την οποία οι δικαιούχοι ενισχύσεων φορολογικού χαρακτήρα μπορούν να επικαλεσθούν εκπτώσεις και μειώσεις που προβλέπει το εθνικό δίκαιο αν αποδεικνύεται, λαμβανομένων υπόψη των συγκεκριμένων πράξεων, ότι όντως δικαιούντο να επωφεληθούν από αυτές (51). Συγκεκριμένα, η εν λόγω νομολογία αφορά την ανασύσταση του φορολογικού καθεστώτος που έχει εφαρμογή στον δικαιούχο σε περίπτωση που δεν είχε χορηγηθεί η παράνομη ενίσχυση προκειμένου να προσδιοριστεί το προς ανάκτηση ποσό και να αποκατασταθεί η προτέρα κατάσταση (52). Η ανασύσταση αυτή ουδόλως επηρεάζει τον προσδιορισμό των τρόπων ανάκτησης και δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η εν λόγω ανάκτηση πρέπει κατ’ ανάγκην να πραγματοποιείται μέσω διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές και να συνεπάγεται την εφαρμογή των ίδιων διαδικαστικών εγγυήσεων με εκείνες των οποίων απολαύει ο φορολογούμενος που υπόκειται στην εν λόγω διαδικασία, όταν οι εγγυήσεις αυτές δεν καθιστούν δυνατή την επίτευξη των προεκτεθέντων σκοπών.
33.      Επιπλέον, η Utiledulci υποστηρίζει με τις παρατηρήσεις της ότι η άρνηση της φορολογικής αρχής να εφαρμόσει τις εθνικές διατάξεις σχετικά με την αναστολή της διαδικασίας διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές σε περίπτωση άσκησης προσφυγής κατά των πράξεων που εκδόθηκαν στο πλαίσιο της εν λόγω διαδικασίας παραβιάζει την αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας (53).
34.      Συναφώς, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η εκ μέρους των εθνικών δικαστηρίων αναστολή της εκτέλεσης των ημεδαπών διαταγών ανάκτησης είναι δυνατή υπό την επιφύλαξη ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις που τέθηκαν, μεταξύ άλλων, με τις αποφάσεις της 21ης Φεβρουαρίου 1991, Zuckerfabrik Süderdithmarschen και Zuckerfabrik Soest (54), και της 9ης Νοεμβρίου 1995, Atlanta Fruchthandelsgesellschaft κ.λπ. (I) (55). Η αναστολή πρέπει, μεταξύ άλλων, να δικαιολογείται από λόγους με τους οποίους σκοπείται να καταδειχθεί η ακυρότητα της επίμαχης απόφασης (56) και δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να στηρίζεται αποκλειστικά στον κίνδυνο οικονομικής ζημίας για τον δικαιούχο (57).
35.      Μολονότι δεν αποκλείω εκ των προτέρων το ενδεχόμενο μια απόφαση αναστολής της ημεδαπής διαταγής ανάκτησης να μπορεί –σε εξαιρετικές περιπτώσεις και λαμβανομένων υπόψη του συμφέροντος της Ένωσης και του δικαιώματος των ανταγωνιστών στην εξάλειψη της στρέβλωσης του ανταγωνισμού– να εκδοθεί από εθνικό δικαστήριο ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία η εταιρία κατά της οποίας εκδόθηκε η διαταγή αυτή δεν αμφισβητεί, άμεσα ή έμμεσα, τη νομιμότητα της απόφασης της Επιτροπής (58), εντούτοις, τούτο δεν δικαιολογεί, εν πάση περιπτώσει, ένα καθεστώς συστηματικής αναστολής της διαδικασίας ανάκτησης εκ μέρους της εθνικής αρχής, πέραν των προθεσμιών που έχει τάξει η Επιτροπή, όπως το προβλεπόμενο στις επίμαχες στην υπό κρίση υπόθεση εθνικές διατάξεις.
36.      Όταν η απόφαση ανάκτησης υπόκειται σε προσφυγή, το οικείο κράτος μέλος μπορεί να δεχθεί προσωρινή ανάκτηση η οποία να διασφαλίζει την πλήρη εξάλειψη της στρέβλωσης του ανταγωνισμού, για παράδειγμα, μέσω της καταβολής του ποσού της ενίσχυσης και των σχετικών τόκων σε λογαριασμό μεσεγγύησης (59). Μέσω της κατάθεσης αυτής ο δικαιούχος παύει, κατ’ αρχήν, να έχει στη διάθεσή του το ποσό που αντιστοιχεί στην ενίσχυση, το οποίο εξέρχεται, έστω και μόνον προσωρινά, από την περιουσία του.
37.      Τέλος, όσον αφορά το επιχείρημα της Utiledulci ότι η καθυστέρηση με την οποία η φορολογική αρχή κίνησε τη διαδικασία ανάκτησης δημιούργησε σε αυτήν την πεποίθηση ότι δεν συγκαταλέγεται μεταξύ των αποδεκτών της διαταγής ανάκτησης, υπενθυμίζω ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, αντίθετη προς ρητή διάταξη του δικαίου της Ένωσης συμπεριφορά εθνικής αρχής επιφορτισμένης με την εφαρμογή του δικαίου αυτού δεν μπορεί να δημιουργήσει δικαιολογημένη εμπιστοσύνη (60). Μολονότι το Δικαστήριο αναγνωρίζει τη δυνατότητα του δικαιούχου της παράνομης ενίσχυσης να επικαλεστεί τις εξαιρετικές περιστάσεις που στήριξαν δικαιολογημένα την εμπιστοσύνη του στον νόμιμο χαρακτήρα της ενισχύσεως αυτής και, κατά συνέπεια, να αντιταχθεί στην αναζήτησή της (61), εντούτοις ούτε από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο ούτε από τις παρατηρήσεις της Utiledulci προκύπτει ότι η Utiledulci επικαλέστηκε τέτοιες περιστάσεις.
38.      Από το σύνολο των προεκτεθέντων προκύπτει ότι εθνικές διατάξεις όπως οι επίμαχες στη διαφορά της κύριας δίκης, υπό την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, αντιβαίνουν στους σκοπούς της κατάργησης των παράνομων ενισχύσεων
που έχουν κριθεί ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά και στην ανάγκη να διασφαλιστεί η άμεση και πραγματική εκτέλεση των αποφάσεων με τις οποίες διατάσσεται η ανάκτησή τους.
V.      Πρόταση
39.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Tribunal Administrativo e Fiscal do Funchal (πρωτοβάθμιο δικαστήριο διοικητικών και φορολογικών διαφορών Funchal, Μαδέρα, Πορτογαλία) ως εξής:
Το άρθρο
16, παράγραφος
3, του κανονισμού
(ΕΕ)
2015/1589, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι:
όταν κράτος μέλος προβαίνει στην ανάκτηση κρατικής ενίσχυσης που είναι παράνομη και ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά μέσω διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές, το ανωτέρω άρθρο αντιτίθεται στην εφαρμογή εθνικών διατάξεων οι οποίες αναγνωρίζουν στον φορολογούμενο κατά του οποίου στρέφεται η εκτέλεση αυτή το δικαίωμα να του χορηγηθεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, αναστολή της εκτέλεσης, στο μέτρο που η εν λόγω εφαρμογή δεν καθιστά δυνατή την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης της Επιτροπής με την οποία διατάχθηκε η ανάκτηση, στερώντας από τον δικαιούχο το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που συνδέεται με την ενίσχυση εντός της προθεσμίας που προβλέπεται στην εν λόγω απόφαση ή εντός της προθεσμίας που έταξε μεταγενέστερα η Επιτροπή ή, σε περίπτωση παρέλευσης των προθεσμιών αυτών, χωρίς περαιτέρω καθυστέρηση. Σε περίπτωση που μια τέτοια εκτέλεση παρεμποδίζεται, τόσο τα εθνικά δικαστήρια όσο και οι αρμόδιες εθνικές αρχές, ενεργώντας υπό τον έλεγχο των εθνικών δικαστηρίων, οφείλουν να αφήνουν ανεφάρμοστες τις επίμαχες εθνικές διατάξεις.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ιταλική.
2      Κανονισμός (ΕΕ) 2015/1589, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (κωδικοποιημένο κείμενο) (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9).
3      Παρόμοια ερωτήματα υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση C-792/24.
4      Diário da República αριθ. 290/1998, σειρά I-A, της 17ης Δεκεμβρίου 1998.
5      ΕΕ 1990, L 225, σ. 10.
6      Ο οποίος εγκρίθηκε με την Decreto-Lei nr. 433/99 (πράξη νομοθετικού περιεχομένου 433/99), της 26ης Οκτωβρίου 1999, και τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2000,
Diário da República αριθ. 250/1999, σειρά I-A, της 26ης Οκτωβρίου 1999.
7      Για λόγους πληρότητας, επισημαίνω ότι από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι ο
νόμος αριθ. 7 της 26ης Φεβρουαρίου 2021 κατάργησε την παράγραφο 11 του άρθρου 169 του Código de Procedimento e de Processo Tributário, η οποία προέβλεπε ότι το εν λόγω άρθρο δεν εφαρμόζεται στις οφειλές που συνομολογήθηκαν με ιδίους πόρους της Ένωσης.
8      Απόφαση (ΕΕ) της 4ης Δεκεμβρίου 2020 σχετικά με το καθεστώς κρατικών ενισχύσεων SA.21259 (2018/C) (πρώην 2018/NN) που εφάρμοσε η Πορτογαλία για τη Zona Franca da Madeira (ZFM) – Regime III (ΕΕ 2022, L 217, σ. 49).
9      Αποφάσεις της Επιτροπής, της 27ης Ιουνίου 2007, σχετικά με το καθεστώς κρατικών ενισχύσεων N 421/2006 (ΕΕ 2007, C 240, σ. 1), και της 2ας Ιουλίου 2013 σχετικά με το καθεστώς κρατικών ενισχύσεων SA.34160 (2011/N) (ΕΕ 2013, C 220, σ. 1).
10      Βλ. αποφάσεις της 21ης Σεπτεμβρίου 2022, Πορτογαλία κατά Επιτροπής (Ελεύθερη ζώνη της Μαδέρας) (T-95/21, EU:T:2022:567), και της 21ης Ιουνίου 2023, Região Autónoma da Madeira κατά Επιτροπής (T-131/21, EU:T:2023:348).
11      Βλ. αποφάσεις της 4ης Ιουλίου 2024, Πορτογαλία κατά Επιτροπής (Ελεύθερη ζώνη της Μαδέρας) (C-736/22 P, EU:C:2024:579), και της 16ης Ιανουαρίου 2025, Região Autónoma da Madeira κατά Επιτροπής (Ελεύθερη ζώνη της Μαδέρας) (C-547/23 P, EU:C:2025:22). Η απόφαση του 2020 αποτέλεσε επίσης αντικείμενο διαφόρων προσφυγών ακυρώσεως εκ μέρους μεμονωμένων επιχειρήσεων, οι οποίες οδήγησαν σε μεγάλο αριθμό ένδικων διαφορών, που εν μέρει εξακολουθούν να εκκρεμούν, ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και του Δικαστηρίου·
βλ., τέλος, αποφάσεις της 13ης Νοεμβρίου 2025,
AFG κατά Επιτροπής (C-13/24 P, EU:C:2025:884), και της 13ης Νοεμβρίου 2025,
Sonasurf Internacional κ.λπ. κατά Επιτροπής (C-9/24 P, EU:C:2025:883), με τις οποίες το Δικαστήριο απέρριψε τις αιτήσεις αναιρέσεως κατά των διατάξεων με τις οποίες το Γενικό Δικαστήριο κήρυξε προδήλως αβάσιμες ορισμένες από τις εν λόγω προσφυγές.
12      Από τις παρατηρήσεις της Utiledulci προκύπτει ότι κατά τη διάρκεια του 2023 η Utiledulci έλαβε τέσσερις διαφορετικές πράξεις επιβολής φόρου εισοδήματος εταιριών για τα έτη 2012 έως 2015 και των σχετικών τόκων.
13      ΕΕ 2019, C 247, σ. 1 (στο εξής: ανακοίνωση σχετικά με την ανάκτηση).
14      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση αριθ. 033/24.1BEFUN της 7ης Μαρτίου 2024 του Supremo Tribunal Administrativo (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου). Βάσει των στοιχείων που περιέχονται στη δικογραφία της υπό κρίση υπόθεσης, κατόπιν της κατάθεσης της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως το Supremo Tribunal Administrativo (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) ανέστειλε τις εκκρεμείς ενώπιόν του διαδικασίες.
15      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 1994, Ισπανία κατά Επιτροπής (C-278/92 έως C-280/92, EU:C:1994:325, σκέψη 75), της 29ης Ιουλίου 2024, Koiviston Auto Helsinki κατά Επιτροπής (C-697/22 P, EU:C:2024:641, σκέψεις 79 και 80), και της 9ης Οκτωβρίου 2025, On Air Media Professionals και Different Media (C-416/24 και C‑417/24, EU:C:2025:765, σκέψη 56).
16      Βλ. απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C-325/22, EU:C:2023:793, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
17      Βλ. απόφαση της 4ης Απριλίου 1995, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C-350/93, EU:C:1995:96, σκέψη 22).
18      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 4ης Απριλίου 1995, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C-350/93, EU:C:1995:96, σκέψη 22), της 11ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C-610/10, EU:C:2012:781, σκέψη 105 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 29ης Ιουλίου 2024, Koiviston Auto Helsinki κατά Επιτροπής (C-697/22 P, EU:C:2024:641, σκέψη 79).
19      Βλ. απόφαση της 17ης Ιουνίου 1999, Βέλγιο κατά Επιτροπής (C-75/97, EU:C:1999:311, σκέψη 65).
20      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 21ης Μαρτίου 1990, Βέλγιο κατά Επιτροπής (C-142/87, EU:C:1990:125, σκέψη 66 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 12ης Φεβρουαρίου 2015, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C-37/14, EU:C:2015:90, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Βλ. αποφάσεις της 30ής Απριλίου 2020, Nelson Antunes da Cunha (C-627/18, EU:C:2020:321, σκέψη 42), και της 19ης Οκτωβρίου 2023, Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (C-325/22, EU:C:2023:793, σκέψη 47).
22      Βλ. απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2025, Scai (C-588/23, EU:C:2025:23, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23      Βλ. αποφάσεις της 12ης Φεβρουαρίου 2015,
Επιτροπή κατά Γαλλίας (C-37/14, EU:C:2015:90, σκέψεις 55 και 56), και της 29ης Απριλίου 2021, Επιτροπή κατά Ισπανίας Spagna (ΕΨΤ στην Καστίλλη-Λα Μάντσα) (C-704/19, EU:C:2021:342, σκέψη 50).
24      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 13ης Οκτωβρίου 2011, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C-454/09, EU:C:2011:650, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 13ης Νοεμβρίου 2025, Επιτροπή κατά Βουλγαρίας (Ανταλλαγές δασικών εκτάσεων II) (C-632/23, EU:C:2025:890, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25      Πρβλ.
αποφάσεις της 22ας Δεκεμβρίου
2010, Επιτροπή κατά Σλοβακίας (C-507/08, EU:C:2010:802, σκέψη 47), της 12ης Φεβρουαρίου 2015, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C-37/14, EU:C:2015:90, σκέψεις 55 έως 60), της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑367/14, EU:C:2015:611, σκέψεις 40 και 42), και της 13ης Νοεμβρίου 2025, Επιτροπή κατά Βουλγαρίας (Ανταλλαγές δασικών εκτάσεων II) (C-632/23, EU:C:2025:890, σκέψη 64). Βλ., επίσης, απόφαση της 14ης Φεβρουαρίου 2008, Επιτροπή κατά Ελλάδας (C-419/06, EU:C:2008:89, σκέψεις 38 και 61), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η Ελληνική Δημοκρατία διέπραξε παράβαση, μολονότι, κατά τη λήξη της προθεσμίας που είχε ταχθεί με την απόφαση ανάκτησης, το εν λόγω κράτος μέλος είχε κινήσει τις διαδικασίες ανάκτησης.
26      Πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 17ης Ιανουαρίου 2018, Επιτροπή κατά Ελλάδας (C-363/16, EU:C:2018:12, σκέψεις 46 έως 48).
27      Βλ. απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2025,
Επιτροπή κατά Βουλγαρίας (Ανταλλαγές δασικών εκτάσεων II)
(C-632/23, EU:C:2025:890, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Η ίδια ερμηνεία, την οποία πρότεινε η Γαλλική Κυβέρνηση στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2006, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C-232/05, EU:C:2006:651· στο εξής: απόφαση Επιτροπή κατά Γαλλίας, σκέψη 40), δεν έγινε δεκτή από το Δικαστήριο.
29      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Επιτροπή κατά Σλοβακίας (C‑507/08, EU:C:2010:802, σκέψη 48).
30      Πρβλ. απόφαση της 14ης Απριλίου 2011, Επιτροπή κατά Πολωνίας (C-331/09, EU:C:2011:250, σκέψη 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31      Πρβλ. απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Επιτροπή κατά Σλοβακίας (C-507/08, EU:C:2010:802, σκέψη 52).
32      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 14ης Απριλίου 2011, Επιτροπή κατά Πολωνίας (C-331/09, EU:C:2011:250, σκέψεις 58 και 59), της 24ης Ιανουαρίου 2013, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑529/09, EU:C:2013:31, σκέψεις 91 και 92), της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C-527/12, EU:C:2014:2193, σκέψεις 40 και 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 17ης Ιανουαρίου 2018, Επιτροπή κατά Ελλάδας (C-363/16, EU:C:2018:12, σκέψεις 34 και 35).
33      Βλ. απόφαση Επιτροπή κατά Γαλλίας (σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34      Βλ. απόφαση της 20ής Μαΐου 2010, Scott και Kimberly Clark (C-210/09, EU:C:2010:294, σκέψη 21).
35      Πρβλ. απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2014, Mediaset (C-69/13, EU:C:2014:71, σκέψη 34).
36      Βλ. αποφάσεις της 5ης Οκτωβρίου 2006, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C-232/05, EU:C:2006:651, σκέψεις 51 έως 53), της 30ής Απριλίου 2020, Nelson Antunes da Cunha (C-627/18, EU:C:2020:321, σκέψη 52), και τέλος, όσον αφορά την ανάκτηση των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στο πλαίσιο του καθεστώτος ZFM III, διάταξη της 31ης Οκτωβρίου 2025, Mission – Trading (C-24/25, EU:C:2025:862, σκέψη 25). Βλ., επίσης, αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C-527/12, EU:C:2014:2193, σκέψη 55), και της 20ής Μαρτίου 1997, Alcan Deutschland (C-24/95, EU:C:1997:163, σκέψεις 30 έως 38).
37      Βλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 1991, Ιταλία κατά Επιτροπής (C-303/88, EU:C:1991:136, σκέψη 60).
38      Πρβλ. απόφαση της 20ής Μαρτίου 1997, Alcan Deutschland (C-24/95, EU:C:1997:163, σκέψη 34).
39      Βλ. απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C-527/12, EU:C:2014:2193, σκέψεις 53 και 55).
40      Βλ. απόφαση της 20ής Μαΐου 2010, Scott και Kimberly Clark (C-210/09, EU:C:2010:294, σκέψη 29).
41      Βλ. αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C-527/12, EU:C:2014:2193, σκέψη 39), και της 16ης Ιανουαρίου 2025, Scai (C-588/23, EU:C:2025:23, σκέψη 55).
42      C-232/05 (EU:C:2006:651).
43      Κατά τη Βελγική Κυβέρνηση, η τραπεζική εγγύηση μπορεί να εξουδετερώσει το πλεονέκτημα το οποίο αποκτήθηκε με την ενίσχυση, στο μέτρο που το ποσό της ενίσχυσης εγγράφεται ως παθητικό στον ισολογισμό του δικαιούχου, με αποτέλεσμα το πλεονέκτημα αυτό να μην μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Επιπλέον, η συνομολόγηση και η διατήρηση τραπεζικής εγγύησης συνεπάγεται έξοδα που επηρεάζουν την οικονομική κατάσταση του δικαιούχου.
44      Πρβλ., επίσης, ανακοίνωση σχετικά με την ανάκτηση, σημείο 119.
45      Εξάλλου, η φορολογική αρχή διευκρίνισε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι, κατά το πορτογαλικό δίκαιο, οι εγγυήσεις υπόκεινται σε παραγραφή. Τούτο συνεπάγεται ότι, μετά την παρέλευση ορισμένης προθεσμίας, η εγγύηση παύει αυτομάτως να ισχύει.
46      Βλ. αποφάσεις της 6ης Δεκεμβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C-280/05, EU:C:2007:753, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), της 17ης Ιανουαρίου 2018, Επιτροπή κατά Ελλάδας (C-363/16, EU:C:2018:12, σκέψεις 36 και 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 12ης Μαρτίου 2020, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Παράνομες ενισχύσεις χορηγηθείσες στον ξενοδοχειακό τομέα της Σαρδηνίας) (C-576/18, EU:C:2020:202, σκέψη 99). Τα εν λόγω μέτρα αποσκοπούν στο να αποφευχθεί το ενδεχόμενο, όπως επισημαίνεται στην ανακοίνωση σχετικά με την ανάκτηση (σημείο 127), αποδέκτης ενίσχυσης ο οποίος δεν είναι σε θέση να επιστρέψει την ενίσχυση και τους οφειλόμενους τόκους ανάκτησης να επιβιώσει στην αγορά μόνο λόγω της ενίσχυσης.
47      Βλ. σημείο 126 της ανακοίνωσης σχετικά με την ανάκτηση.
48      Βλ. απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2025, Scai (C-588/23, EU:C:2025:23, σκέψη 48).
49      Βλ. απόφαση της 20ής Μαΐου 2010, Scott και Kimberly Clark (C-210/09, EU:C:2010:294, σκέψη 29), και πρβλ.
απόφαση της 5ης Μαρτίου 2019, Eesti Pagar (C-349/17, EU:C:2019:172, σκέψεις 90 έως 92 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 2019, Fallimento Traghetti del Mediterraneo (C-387/17, EU:C:2019:51, σκέψη 72).
51      Βλ. απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2022, Fossil (Gibraltar) (C-705/20, EU:C:2022:680, σκέψη 43).
52      Βλ., επίσης, απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2005, UniCredito Italiano (C-148/04, EU:C:2005:774, σκέψεις 118 και 119).
53      Το αιτούν δικαστήριο δεν διευκρινίζει ποιον λόγο επικαλείται η Utiledulci για τη χορήγηση της αναστολής της διαδικασίας διοικητικής εκτέλεσης για φορολογικές οφειλές. Από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το εθνικό δικαστήριο προκύπτει ότι η Utiledulci ζήτησε να απαλλαγεί από τη σύσταση εγγύησης, αλλά δεν είναι σαφές εάν προτίθετο να ασκήσει προσφυγή προκειμένου να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της οφειλής που αποτελεί αντικείμενο της εκτέλεσης.
54      Απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 1991, Zuckerfabrik Süderdithmarschen και Zuckerfabrik Soest (C-143/88 και C-92/89, EU:C:1991:65).
55      Απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 1995, Atlanta Fruchthandelsgesellschaft κ.λπ. (I) (C-465/93, EU:C:1995:369).
56      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 12ης Μαρτίου 2020, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Παράνομες ενισχύσεις χορηγηθείσες στον ξενοδοχειακό τομέα της Σαρδηνίας) (C-576/18, EU:C:2020:202, σκέψη 103).
57      Βλ. απόφαση της 29ης Μαρτίου 2012, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C-243/10, EU:C:2012:182, σκέψη 53).
58      Ειδικότερα, όταν αμφισβητεί το ποσό της προς ανάκτηση ενίσχυσης ή το γεγονός ότι εμπίπτει στον κύκλο των δικαιούχων καθεστώτος ενισχύσεων κατ’ εφαρμογήν των κριτηρίων που καθορίζονται στην απόφαση της Επιτροπής.
59      Πρβλ. σημείο 118 της ανακοίνωσης σχετικά με την ανάκτηση.
60      Πρβλ. αποφάσεις της 5ης Μαρτίου 2019, Eesti Pagar (C-349/17, EU:C:2019:172, σκέψεις 104 και 105), και της 9ης Οκτωβρίου 2025, On Air Media Professionals και Different Media (C‑416/24 και C-417/24, EU:C:2025:765, σκέψεις 60 και 61).
61      Βλ. αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 1990, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C-5/89, EU:C:1990:320, σκέψη 16), και της 9ης Οκτωβρίου 2025, On Air Media Professionals και Different Media (C-416/24 και C-417/24, EU:C:2025:765, σκέψη 63).