62003CC0036_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. Niniejszy odesłanie prejudycjalne High Court of England and Wales (Queen’s Bench Division) dotyczy wniosku o krajowe pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego zgodnie z dyrektywą 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi (zwaną dalej „dyrektywą”)  w brzmieniu obowiązującym przed jej ostatnią zmianą .
2. Co do zasady dyrektywa wymaga, aby składający wniosek dostarczył pełny zestaw danych w celu wykazania bezpieczeństwa i skuteczności produktu. Jednakże, jako odstępstwo od pełnej procedury, dyrektywa określa różne procedury uproszczone, w ramach których składający wniosek zwolniony jest z obowiązku dostarczania pewnych danych i w ich miejsce może powołać się na dane dostarczone odnośnie do innego produktu leczniczego uprzednio dopuszczonego do obrotu. Zgodnie z jedną z tych procedur, obowiązującą w okresie właściwym dla zdarzeń będących podstawą rozpoznawanej sprawy, składający wniosek mógł powołać się na takie dane, jeżeli jego produkt był zasadniczo podobny do innego produktu i jeżeli ten inny produkt był dopuszczony do obrotu przez określony czas (wyznaczony, na potrzeby niniejszej sprawy, na dziesięć lat). Zgodnie z inną procedurą uproszczoną składający wniosek mógł powołać się częściowo na dane dostarczone odnośnie do innego produktu, lecz mógł również przedłożyć dodatkowe dane „pomostowe”, aby wykazać pewne określone rodzaje różnic między tymi dwoma produktami, które w pozostałym zakresie są do siebie podobne.
3. Niniejsza sprawa dotyczy fluoksetyny w płynie. Jest to nazwa generyczna środka antydepresyjnego, stanowiącego substancję czynną produktu wprowadzanego do obrotu pod nazwą „prozac”. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu prozacu w kapsułkach zostało po raz pierwszy uzyskane w 1988 r., a pozwolenie na wprowadzenie do obrotu prozacu w płynie (wydane na podstawie dodatkowych danych, które uzupełniły dane dostarczone wcześniej dla kapsułek) – w 1992 r. W 1999 r., przed upływem dziesięciu lat od dopuszczenia do obrotu prozacu w płynie, wytwórca leków generycznych złożył wniosek o dopuszczenie do obrotu generycznej fluoksetyny w płynie, opierając się na danych dostarczonych do uprzedniego pozwolenia. Wniosek ten został oddalony na tej podstawie, że prozac w płynie był dopuszczony do obrotu przez okres krótszy niż dziesięć lat, a fluoksetyna w płynie nie jest zasadniczo podobna do prozacu w kapsułkach.
4. W kontekście środka zaskarżenia od powyższej decyzji odmownej sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy zgodnie z odpowiednimi przepisami składający wniosek o dopuszczenie do obrotu nowego produktu leczniczego (zwanego dalej „nowym produktem” lub „produktem C”) może oprzeć się na danych dostarczonych w stosunku do produktu zasadniczo podobnego (zwanego dalej „wariantem” lub „produktem B”), który jest dopuszczony do obrotu we Wspólnocie przez krótszy czas niż wynosi przewidziany okres, lecz który stanowi wersję produktu (zwanego dalej „produktem oryginalnym” lub „produktem A”) dopuszczonego do obrotu przez co najmniej ten okres, mimo że produkty A i B mają inną postać farmaceutyczną lub z innych względów nie są zasadniczo podobne.
5. Trybunał wielokrotnie wypowiadał się w przedmiocie wykładni dyrektywy; pytanie prejudycjalne winno być rozstrzygnięte w świetle wyroków w sprawach Generics  i Novartis . Od czasu, w którym zaszły zdarzenia będące podstawą rozpoznawanej sprawy, dyrektywa została zmieniona w sposób umożliwiający udzielenie na przyszłość jasnej, pozytywnej odpowiedzi na pytanie podniesione w niniejszym postępowaniu.
Ramy prawne
Przepisy wspólnotowe
6. Dyrektywa konsoliduje w jednym tekście kilka dyrektyw dotyczących produktów leczniczych oraz kodyfikuje zmiany dokonane w tych dyrektywach. Rozdział 1 tytułu III dyrektywy obejmuje art. 6–12 i dotyczy dopuszczenia do obrotu produktów leczniczych . Od czasu wystąpienia zdarzeń będących podstawą rozpoznawanej sprawy dyrektywa była kilkakrotnie zmieniana. Istotne dla kwestii podniesionej w niniejszym postępowaniu są zmiany wprowadzone dyrektywą 2004/27/WE, które zostały podane poniżej .
7. Przepis art. 6 ust. 1 stanowi, że produkt leczniczy może być wprowadzony do obrotu w Państwie Członkowskim tylko, jeżeli właściwe władze tego państwa wydały pozwolenie na dopuszczenie go do obrotu.
8. Przepisy art. 8 i 10 przewidują kilka możliwych procedur uzyskania krajowego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Przepis art. 8 ust. 3 wskazuje szczegółowe dane oraz dokumenty, które muszą być dostarczone wraz z wnioskiem złożonym według procedury, którą można nazwać procedurą pełną. Przepis ten stanowi, że takie informacje muszą być „przedłożone zgodnie z załącznikiem I” do dyrektywy. Zgodnie z art. 8 ust. 3 lit. i)  składający wniosek musi, co do zasady, przedstawić wyniki:
„– badań fizykochemicznych, biologicznych lub mikrobiologicznych,
– badań toksykologicznych i farmakologicznych,
– prób klinicznych”.
9. Przepis art. 10 przewiduje różne procedury alternatywne wobec procedury pełnej, w ramach których, w pewnych określonych okolicznościach, składający wniosek może zostać zwolniony z obowiązku przedstawienia niektórych lub wszystkich wyników badań farmakologicznych i toksykologicznych oraz wyników prób klinicznych, co do zasady wymaganych na podstawie art. 8 ust. 3 lit. i), i w ich miejsce może oprzeć się na danych dostarczonych dla innego „produktu odniesienia”, który został już dopuszczony do obrotu. Pozostaje to bez wpływu na obowiązek dostarczenia pełnych danych szczegółowych, dotyczących fizykochemicznej natury produktu.
10. W okresie właściwym dla zdarzeń będących podstawą rozpoznawanej sprawy art. 10 ust. 1 lit. a) przewidywał tzw. procedurę „uproszczoną”, która zwalniała składającego wniosek z obowiązku przedstawiania jakichkolwiek stosownych rodzajów danych, jeżeli mógł wykazać, że:
„[…]
i) produkt leczniczy jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego wprowadzonego do obrotu w danym Państwie Członkowskim na podstawie wniosku oraz że posiadacz oryginalnego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu oryginalnego produktu leczniczego wyraził zgodę na wykorzystanie toksykologicznych, farmakologicznych i klinicznych referencji przedstawionych w dokumentacji oryginalnego produktu leczniczego dla rozpatrzenia danego wniosku o pozwolenie;
[…]
iii) lub też że produkt leczniczy jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego wprowadzonego [do obrotu we Wspólnocie] zgodnie z obowiązującymi przepisami wspólnotowymi co najmniej od sześciu lat […] i będącego przedmiotem obrotu w Państwie Członkowskim, dla którego zgłoszono wniosek. […] Państwo Członkowskie może […] przedłużyć ten okres do 10 lat w drodze indywidualnej decyzji obejmującej wszelkie produkty lecznicze wprowadzone do obrotu na swoim terytorium, jeśli uważa to za niezbędne z uwagi na interes zdrowia publicznego. […]”.
11. W okresie właściwym dla zdarzeń będących podstawą rozpoznawanej sprawy, kolejna procedura, powszechnie określana jako „hybrydowa” procedura uproszczona, przewidziana była w ostatnim akapicie art. 10 ust. 1 lit. a), przepisie znanym powszechnie jako „zastrzeżenie”:
„Jednakże w przypadku gdy produkt leczniczy jest przeznaczony dla innego zastosowania leczniczego niż inne produkty lecznicze znajdujące się w obrocie bądź też ma być podawany innym sposobem lub w innych dawkach, konieczne jest przedstawienie wyników odpowiednich badań toksykologicznych i farmakologicznych, i/lub prób klinicznych”.
12. Zgodnie z zastrzeżeniem składający wniosek był zatem zobowiązany do przedstawienia tylko wyników takich badań farmakologicznych i toksykologicznych oraz prób klinicznych, które były właściwe w świetle różnic w zastosowaniu leczniczym, sposobie podawania lub dawce w stosunku do innych produktów leczniczych znajdujących się w obrocie. W pozostałym zakresie składający wniosek opierał się na danych dotyczących produktu odniesienia, który zobowiązany był określić zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt i) lub iii). Dodatkowe dane, jakie składający wniosek zobowiązany był dostarczyć zgodnie z zastrzeżeniem, były powszechnie znane jako „dane pomostowe”.
13. Cele leżące u podstaw różnych procedur uzyskania pozwolenia na dopuszczenie do obrotu wynikają jasno z preambuły dyrektywy. Motyw drugi preambuły jasno stanowi, że podstawowym celem wszelkich zasad regulujących produkcję, dystrybucję i stosowanie produktów leczniczych musi być ochrona zdrowia publicznego. Jak wynika z motywów dziewiątego i dziesiątego, procedury określone w art. 10 ust. 1 lit. a) mają również na celu zapewnienie, by innowacyjne firmy nie były dyskryminowane, a także unikanie powtarzania badań na ludziach lub zwierzętach bez nadrzędnego powodu.
Zawiadomienie dla składających wniosek
14. Jak wskazano wyżej, art. 8 ust. 3 dyrektywy wymaga, aby szczegółowe dane i dokumenty uzasadniające wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu były „przedłożone zgodnie z załącznikiem I”.
15. Akapit pierwszy wprowadzenia do tego załącznika stanowi, że szczegółowe dane i dokumenty dołączone do wniosku o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu mają być sporządzone z uwzględnieniem wytycznych publikowanych przez Komisję w dokumencie, który w czasie zdarzeń będących podstawą rozpoznawanej sprawy nosił tytuł „Zasady dotyczące produktów leczniczych we Wspólnocie Europejskiej, tom II: Zawiadomienie dla składających wniosek o pozwolenia na dopuszczenie do obrotu […] produktów leczniczych stosowanych u ludzi w Państwach Członkowskich Wspólnoty Europejskiej” . Tom II jest ogólnie znany i powoływany dalej jako „zawiadomienie dla składających wniosek” .
16. Jak wyjaśniono we wprowadzeniu do zawiadomienia dla składających wniosek, zostało ono „przygotowane przez Komisję Europejską w porozumieniu z właściwymi organami Państw Członkowskich oraz Europejską Agencją ds. Oceny Produktów Leczniczych”. Prezentuje ono zatem „zharmonizowane poglądy” Państw Członkowskich i Agencji na to, jak „wymogi prawne przewidziane w dyrektywach i rozporządzeniach […] mogą zostać spełnione”. Jednocześnie wprowadzenie stanowi, że zawiadomienie „nie ma mocy prawnej i niekoniecznie reprezentuje ostateczne poglądy Komisji”. W razie wątpliwości należy zatem odnieść się do właściwych przepisów wspólnotowych.
17. Tom 2A zawiadomienia dla składających wniosek dotyczy procedur w sprawie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Sekcja 4.2 rozdziału 1 tego tomu odnosi się do wniosków w procedurze uproszczonej. Stanowi on, że:
„Dokumentacja na temat nowej mocy, nowej postaci farmaceutycznej, nowych wskazań (zwanych celowo »rozszerzeniem gamy«, zob. sekcja 5.2) istniejącego produktu leczniczego, pochodzącego od tego samego posiadacza pozwolenia na dopuszczenie do obrotu, opartego na pełnej dokumentacji, uważana jest również za pełną dokumentację. Zasadniczo podobny produkt (na podstawie zgody lub generyczny) może odwoływać się do dokumentacji rozszerzenia gamy oryginalnego produktu leczniczego. Zatem rozszerzenie gamy generycznego produktu leczniczego może być objęte wnioskiem z odniesieniem do rozszerzenia gamy oryginalnego produktu leczniczego”.
18. Sekcja 4.2 zawiera również następujące definicje:
„Zasadnicze podobieństwo: produkt, którego dotyczy wniosek w procedurze uproszczonej, musi być zasadniczo podobny do produktu leczniczego oryginalnego/odniesienia. W tym kontekście znajdą zastosowanie następujące definicje:
Oryginalny produkt leczniczy
to produkt leczniczy, który jest dopuszczony do obrotu we Wspólnocie od nie mniej niż sześciu lub dziesięciu lat. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu tego produktu leczniczego jest oparte na kompletnej dokumentacji.
Produkt leczniczy odniesienia
to wersja oryginalnego produktu leczniczego znajdującego się w obrocie w Państwie Członkowskim, w stosunku do którego wniosek został złożony, która to wersja jest wykorzystywana w celu wykazania zasadniczego podobieństwa. W tym Państwie Członkowskim produkt leczniczy odniesienia może być dopuszczony do obrotu od mniej niż sześciu lub dziesięciu lat. Ten produkt odniesienia może mieć inną moc działania lub inną postać farmaceutyczną bądź też może być dopuszczony dla innych wskazań lub zawierać inne substancje pomocnicze niż oryginalny produkt leczniczy.
Produkt leczniczy używany do porównania w trakcie badania biologicznej równoważności, tam gdzie takie badanie da się zastosować, jest wersją oryginalnego produktu leczniczego, który jest dopuszczony do obrotu we Wspólnocie. Ten produkt leczniczy jest zwykle taki sam jak produkt leczniczy odniesienia”.
Orzecznictwo wspólnotowe
19. Trybunał Sprawiedliwości kilkakrotnie poddawał analizie przepisy zawarte w okresie, do którego odnosi się obecne postępowanie, w art. 10 ust.1 lit. a), zwłaszcza w sprawach Generics i Novartis . Te sprawy naświetliły znaczenie zasadniczego podobieństwa, zastosowania hybrydowej procedury uproszczonej, określonej w zastrzeżeniu i okoliczności, w których składający wniosek zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) może powoływać się na zasadnicze podobieństwo oraz polegać na danych dostarczonych w związku z późniejszą wersją produktu odniesienia, która to wersja została dopuszczona do obrotu mniej niż sześć lub dziesięć lat wcześniej.
Znaczenie zasadniczego podobieństwa
20. Trybunał stwierdził w sprawie Generics  i potwierdził w sprawie Novartis, że jeden produkt leczniczy jest zasadniczo podobny do drugiego, „jeśli spełnia kryteria posiadania takiego samego składu jakościowego i ilościowego substancji czynnych, posiadania takiej samej postaci farmaceutycznej i równoważności biologicznej, chyba że, w świetle wiedzy naukowej, produkt ten znacznie różni się od produktu oryginalnego pod względem bezpieczeństwa i skuteczności”.
21. Odnośnie do znaczenia postaci farmaceutycznej dla potrzeb tej analizy Trybunał stwierdził w sprawie Novartis, że określając postać farmaceutyczną danego leku, „pod uwagę musi zostać wzięta postać, w której został przedstawiony, oraz postać, w jakiej jest podawany, włączając w to postać fizyczną” .
Hybrydowa procedura uproszczona
22. Co do hybrydowej procedury uproszczonej zastrzeżenie jasno zezwala na oparcie się, w pewnym stopniu, na danych uprzednio dostarczonych w związku z produktem odniesienia, ale wymaga dodatkowych danych pomostowych, uwzględniających różnice w zastosowaniu leczniczym, sposobie podawania lub dawce między produktem odniesienia a nowym produktem, którego dotyczy wniosek.
23. W sprawie Novartis Trybunał stwierdził, że zastrzeżenie może być stosowane albo w związku z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt i) (w przypadku gdy produkt odniesienia został dopuszczony do obrotu w kraju, którego dotyczy wniosek, i gdy uzyskana została zgoda osoby odpowiedzialnej za wprowadzenie do obrotu produktu odniesienia), albo w związku z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) (w przypadku gdy produkt odniesienia jest dopuszczony do obrotu we Wspólnocie przez nie mniej niż sześć lub dziesięć lat i znajduje się w obrocie w Państwie Członkowskim, w którym został złożony wniosek) .
24. Trybunał stwierdził również, że w ramach hybrydowej procedury uproszczonej, w odróżnieniu od procedury uproszczonej, produkt, którego dotyczy wniosek o dopuszczenie do obrotu, nie musi we wszystkich przypadkach być zasadniczo podobny do produktu odniesienia.
25. Trybunał zauważył, że gdyby zasadnicze podobieństwo było wymagane, zastrzeżenie nie mogłoby być w szerokim zakresie stosowane w odniesieniu do produktów leczniczych podawanych w inny sposób lub w innych dawkach niż w przypadku pozostałych produktów leczniczych obecnych w obrocie, zakładając, że te pierwsze nie są, co do zasady, biologicznie równoważne z produktami leczniczymi odniesienia .
26. Trybunał zatem stwierdził, że wniosek o dopuszczenie do obrotu może być złożony zgodnie z zastrzeżeniem przez odwołanie się do produktu leczniczego dopuszczonego do obrotu, pod warunkiem że produkt, w stosunku do którego ma być wydane pozwolenie, jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego dopuszczonego do obrotu, chyba że zachodzi jedna lub więcej różnic określonych w zastrzeżeniu .
Dopuszczalność odwołania się do danych przedstawionych odnośnie do wersji oryginalnego produktu
27. W sprawie Generics Trybunał stwierdził, że zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) nowy produkt leczniczy, który jest zasadniczo podobny do innego produktu dopuszczonego do obrotu we Wspólnocie od nie mniej niż sześciu lub dziesięciu lat i znajdującego się w obrocie w Państwie Członkowskim, w którym złożono wniosek, może być dopuszczony dla wszystkich wskazań leczniczych, postaci dozowania, dawek i częstotliwości podawania, objętych pozwoleniem dla produktu odniesienia, w tym tych, które są dopuszczone do obrotu od mniej niż sześciu lub dziesięciu lat .
28. Wyrok w sprawie Generics wyjaśnił zatem, że składający wniosek może, w określonych okolicznościach, opierać się nie tylko na danych przedłożonych – nie mniej niż sześć lub dziesięć lat wcześniej – w celu uzyskania pierwszego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu produktu odniesienia, ale również na danych dostarczonych później, w celu uzyskania dalszego pozwolenia na pewien wariant produktu odniesienia, nawet jeśli wniosek o to dalsze pozwolenie został złożony w ciągu ostatnich sześciu lub dziesięciu lat.
29. Wyrok w sprawie Generics był różnie interpretowany. Zgodnie z jedną z wykładni niezbędne jest, by składający wniosek wykazał nie tylko, że jego produkt jest zasadniczo podobny do wariantu produktu, ale również, że produkt oryginalny i jego wariant są zasadniczo podobne do siebie.
30. Problem z taką wykładnią polegał na tym, że biorąc pod uwagę definicję zasadniczego podobieństwa przyjętą przez Trybunał, w przypadku kilku rodzajów odmian wymienionych w sprawie Generics w sposób nieunikniony doszłoby do sytuacji, w której produkt oryginalny i jego wariant nie wykazywałyby zasadniczego podobieństwa.
31. Zgodnie z przeważającą opinią krajowych i wspólnotowych organów, która znalazła odzwierciedlenie w zawiadomieniu dla składających wniosek, wyrok w sprawie Generics winien być interpretowany jako umożliwiający odwołanie się przez składającego wniosek o dopuszczenie nowego produktu do obrotu zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii), na dane dostarczone w odniesieniu do wariantu oryginalnego produktu, w okolicznościach wskazanych w tym wyroku, nawet jeśli ten wariant nie wykazuje zasadniczego podobieństwa do produktu oryginalnego, pod warunkiem że nowy produkt jest zasadniczo podobny do wariantu.
32. W sprawie Novartis Trybunał mógł rozwinąć swoją wykładnię art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) zaprezentowaną w sprawie Generics .
33. Po pierwsze, Trybunał wyjaśnił, że nie zawsze konieczne jest zasadnicze podobieństwo między oryginalnym produktem a jego wariantem, by móc odwołać się do danych dostarczonych w odniesieniu do wariantu. W innym przypadku okoliczności, w których takie odwołanie byłoby możliwe, praktycznie ograniczałyby się do nowych zastosowań leczniczych, biorąc pod uwagę prawdopodobny wpływ innych rodzajów zmian na dostępność biologiczną, stanowiącą jedno z kryteriów zasadniczego podobieństwa .
34. Po drugie, Trybunał powrócił do rodzajów odmian między produktem oryginalnym a jego wariantem, które umożliwiałyby odwołanie się do danych dotyczących wariantu.
35. Trybunał stwierdził, że składający wniosek może odwołać się do takich danych, jeśli produkt oryginalny i jego wariant różnią się w jednym z zakresów wskazanych w zastrzeżeniu, to jest w ich wskazaniach leczniczych, sposobie podawania lub dawce . Trybunał wyjaśnił, że:
„W świetle zastrzeżenia [wariant produktu] stanowi rozwinięcie produktu oryginalnego lub produktu odniesienia na takiej samej zasadzie jak produkt leczniczy przeznaczony do innego zastosowania leczniczego w stosunku do produktu oryginalnego lub produktu odniesienia” .
36. Trybunał ustalił jasno, że kryteria wyraźnie wskazane w zastrzeżeniu nie wyczerpują jednakże okoliczności, w których wariant produktu może przekraczać parametry zasadniczego podobieństwa z produktem oryginalnym, nie uzyskując tym samym dodatkowego okresu na wyłączność danych.
37. W szczególności Trybunał stwierdził, że gdy produkty A i B są zasadniczo podobne, lecz różnią się pod względem dostępności biologicznej, składający wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu C może mimo to powołać się na dane przedłożone w odniesieniu do produktu B . Trybunał uzasadnił to w sposób następujący:
„Jeżeli […] składający wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu C może odwołać się do […] dokumentacji dotyczącej produktu B, który jest […] zasadniczo podobny [do produktu A] poza sposobem podawania lub dawką, […] skoro różnice w tych dwóch cechach generalnie skutkują brakiem równoważności biologicznej produktów A i B […], to a fortiori musi on mieć taką możliwość, gdy produkty A i B różnią się tylko dostępnością biologiczną, nawet jeśli sposób podawania i dawka pozostają niezmienione” .
Kolejne zmiany dyrektywy
38. Choć zmiany do dyrektywy zostały przyjęte po wystąpieniu zdarzeń będących podstawą rozpoznawanej sprawy, użyteczne jest uwzględnienie kilku zmian do niej wprowadzonych dyrektywą 2004/27/WE . Przepis jej art. 1 ust. 5 dodaje następujący akapit do art. 6 ust. 1 dyrektywy:
„W przypadku gdy w odniesieniu do produktu leczniczego zostało przyznane pierwotne pozwolenie na dopuszczenie do obrotu zgodnie z akapitem pierwszym, wszelkim dodatkowym mocom produktu leczniczego, postaciom farmaceutycznym, drogom podawania, prezentacjom, jak również wszelkim zmianom [odmianom] oraz przedłużeniom linii produktu przyznaje się pozwolenia zgodnie z akapitem pierwszym albo włącza się do pierwotnego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Wszelkie takie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu uznaje się za należące do tego samego ogólnego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu, w szczególności do celów stosowania art. 10 ust. 1”.
39. Przepis art. 1 ust. 8 dyrektywy 2004/27/WE zastępuje wcześniejsze brzmienie art. 10 nowymi przepisami. Znowelizowana wersja procedury uproszczonej uprzednio zawartej w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) jest obecnie zamieszczona w art. 10 ust. 1. Pojęcie zasadniczego podobieństwa zostało zastąpione wymogiem wykazania przez składających wniosek, że ich produkt stanowi generyk (odpowiednik) produktu leczniczego odniesienia dopuszczonego do obrotu od co najmniej ośmiu lat.
40. Generyczny produkt leczniczy został zdefiniowany w art. 10 ust. 2 lit. b) jako „produkt leczniczy posiadający taki sam jakościowy i ilościowy skład w substancjach czynnych oraz tę samą postać farmaceutyczną jak referencyjny produkt leczniczy, oraz którego biorównoważność względem referencyjnego produktu leczniczego została udowodniona w drodze przeprowadzenia odpowiednich badań biodostępności”.
41. Przepis art. 10 ust. 3 dyrektywy przewiduje wariant hybrydowej procedury uproszczonej. Stanowi on, że:
„W przypadku gdy produkt leczniczy nie podpada pod zakres definicji generycznego produktu leczniczego, jaką przewidziano w ust. 2 lit. b) lub gdy biorównoważność nie może zostać wykazana w drodze badań biodostępności lub w przypadku zmian w substancji czynnej lub substancjach czynnych, wskazań terapeutycznych, mocy, postaci farmaceutycznej lub drogi podania w porównaniu do referencyjnego produktu leczniczego, należy przedstawić wyniki odpowiednich badań przedklinicznych lub badań klinicznych”.
42. Z powyższych zmian wynika, że dyrektywa obecnie wyraźnie pozwala na dopuszczenie do obrotu nowego produktu, który jest produktem generycznym (tj. zasadniczo podobnym do) wariantu produktu oryginalnego, dopuszczonego do obrotu przez wymagany okres i który różni się od produktu oryginalnego pod względem postaci farmaceutycznej. Dane dostarczone w odniesieniu do tego wariantu winny być uważane, zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit drugi dyrektywy, za część pierwotnego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu dla celów stosowania art. 10 ust. 1 dyrektywy.
Prawo krajowe
43. W Zjednoczonym Królestwie organ udzielający pozwoleń na dopuszczenie do obrotu, utworzony na podstawie Medicines Act (ustawy o lekach) z 1968 r., jest wskazany jako organ właściwy dla celów dyrektywy. Czynności administracyjne podejmuje za pośrednictwem agencji wykonawczej Department of Health (departament zdrowia), którą w czasie wystąpienia zdarzeń będących podstawą rozpoznawanej sprawy była Medicines Control Agency (MCA, agencja kontroli leków). Zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) Zjednoczone Królestwo skorzystało z możliwości przedłużenia okresu wskazanego w tym przepisie, z sześciu do dziesięciu lat.
Stan faktyczny
44. W niniejszej sprawie Approved Prescription Services Limited (APS), producent leków generycznych z siedzibą w Zjednoczonym Królestwie, zaskarża decyzję MCA, odmawiającą rozpoznania wniosku o dopuszczenie do obrotu, w trybie procedury uproszczonej, przewidzianej w owym czasie w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy.
45. W październiku 1999 r. APS wniosła do MCA o dopuszczenie do obrotu fluoksetyny w płynie 20 mg / 5 ml. Jest to nazwa generyczna leku antydepresyjnego.
46. APS próbowała oprzeć się na procedurze uproszczonej zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) na podstawie zasadniczego podobieństwa jej produktu do prozacu w płynie. Prozac w płynie jest nazwą zastrzeżoną produktu wytwarzanego przez spółkę farmaceutyczną Eli Lilly, zawierającego fluoksetynę jako substancję czynną.
47. W swym wniosku APS wskazała dzień 25 listopada 1988 r. jako datę pierwszego dopuszczenia do obrotu produktu odniesienia. Była to data dopuszczenia do obrotu w Zjednoczonym Królestwie prozacu w kapsułkach – pierwszego produktu zawierającego fluoksetynę jako substancję czynną, który uzyskał tego rodzaju pozwolenie.
48. Prozac w płynie został po raz pierwszy dopuszczony do obrotu na obszarze Wspólnoty w dniu 14 października 1992 r. w Danii. Dopuszczenie do obrotu w Zjednoczonym Królestwie uzyskał w dniu 28 października 1992 r., na podstawie wniosku złożonego przez Eli Lilly zgodnie z hybrydową procedurą uproszczoną, opartą na uregulowaniu, które zostało później zawarte w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt i), oraz na zastrzeżeniu. Produktem odniesienia dla tego wniosku był prozac w kapsułkach. Eli Lilly uznała, że prozac w płynie nie był zasadniczo podobny do prozacu w kapsułkach z powodu różnej postaci farmaceutycznej, i dostarczyła dane pomostowe w celu wykazania, że oba produkty są biologicznie równoważne.
49. MCA uznała, że APS nie może oprzeć się na prozacu w płynie jako na produkcie odniesienia dla celów art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii), ponieważ w chwili złożenia wniosku przez APS produkt ten był dopuszczony do obrotu od mniej niż dziesięciu lat. W konsekwencji APS została wezwana do zmiany swojego wniosku w ten sposób, aby jako produkt odniesienia podany był prozac w kapsułkach, pierwszy produkt z fluoksetyną dopuszczony do obrotu od ponad dziesięciu lat. Ponieważ prozac w kapsułkach nie jest zasadniczo podobny do fluoksetyny w płynie, APS powinna zatem postępować zgodnie z hybrydową procedurą uproszczoną i dostarczyć dane pomostowe w postaci badań równoważności biologicznej, porównujących oba rodzaje produktu.
Postępowanie przed sądem krajowym i przedłożone pytania
50. APS zwróciła się do High Court o dokonanie sądowej kontroli decyzji MCA, odmawiającej rozpoznania wniosku o dopuszczenie do obrotu fluoksetyny w płynie w ramach procedury uproszczonej, na podstawie art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy. Powołując wyrok Trybunału w sprawie Generics oraz zawiadomienie dla składających wniosek, APS argumentowała przed sądem krajowym, że była uprawniona do powołania się na dane dostarczone w odniesieniu do prozacu w płynie.
51. High Court postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego C jest dopuszczalny na podstawie art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) akapit pierwszy dyrektywy 2001/83, jeżeli we wniosku tym wykazuje się, że produkt leczniczy C jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego B,
1) przy czym produkt leczniczy B jest pokrewny z oryginalnym produktem leczniczym A w ten sposób, że produkt B został wprowadzony do obrotu jako »rozszerzenie gamy« produktu leczniczego A, lecz ma odmienną postać farmaceutyczną od produktu A lub w inny sposób nie jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego A w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii),
2) produkt leczniczy A jest wprowadzony do obrotu we Wspólnocie przez okres dłuższy niż przewidziany w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) okres sześciu/dziesięciu lat, i
3) produkt leczniczy B jest wprowadzony do obrotu przez okres krótszy niż przewidziany w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) okres sześciu/dziesięciu lat?”.
52. Odniesienie do art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) akapit pierwszy ma przypuszczalnie na celu wskazanie, że pytanie dotyczy wyłącznie procedury uproszczonej, a nie hybrydowej procedury uproszczonej określonej w zastrzeżeniu. Od momentu wydania wyroku Trybunału w sprawie Novartis jest jasne, że zastrzeżenie nie stanowiło części art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii), lecz odnosiło się do art. 10 ust. 1 lit. a) w całości.
53. Trybunał otrzymał uwagi na piśmie od APS, Eli Lilly, rządów duńskiego, francuskiego, niderlandzkiego, Zjednoczonego Królestwa oraz Komisji. APS, rządy duński i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja przedstawiły swoje uwagi ustnie na rozprawie.
Ocena
54. Po rozprawie, na podstawie uwag zgłoszonych Trybunałowi, wyłaniają się trzy wyraźne stanowiska.
55. Po pierwsze, APS, Komisja oraz Dania, Francja i Niderlandy podnoszą, że na poparcie wniosku o dopuszczenie do obrotu produktu C, złożonego w procedurze uproszczonej określonej w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii), można powołać się na dane złożone odnośnie do zasadniczo podobnego produktu B, gdy produkt B stanowi nową postać farmaceutyczną produktu A i gdy produkt A jest dopuszczony do obrotu przez wymagany okres sześciu lub dziesięciu lat. Proponują zatem twierdzącą odpowiedź na pytanie prejudycjalne.
56. Natomiast, po drugie, Eli Lilly i rząd Zjednoczonego Królestwa – w swoich uwagach na piśmie, które zostały przedstawione, zanim Trybunał wydał wyrok w sprawie Novartis  – argumentują, że składający wniosek o dopuszczenie do obrotu produktu C na podstawie art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) winien wykazać zasadnicze podobieństwo tego produktu do produktu A (produktu oryginalnego dopuszczonego do obrotu od co najmniej sześciu lub dziesięciu lat) oraz do produktu B (wariantu lub rozszerzenia gamy produktu A), aby móc się powołać na dane dotyczące produktu B. Przy takim podejściu odpowiedź na pytanie prejudycjalne byłaby negatywna.
57. Po trzecie, w czasie rozprawy rząd Zjednoczonego Królestwa zmodyfikował swoje stanowisko w świetle wyroku w sprawie Novartis. Uznał on, że na poparcie wniosku dotyczącego produktu C można powołać się na dane dotyczące produktu B, mimo różnicy w postaci farmaceutycznej między produktami A i B. Jednakże podniósł on, że wniosek dotyczący produktu C musiałby zostać złożony w trybie hybrydowej procedury uproszczonej określonej w zastrzeżeniu. Pozostał zatem przy propozycji negatywnej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne przedstawione w niniejszym postępowaniu, odnoszące się do procedury uproszczonej, która w czasie zdarzeń będących podstawą rozpoznawanej sprawy była uregulowana w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii).
58. Wydaje mi się, że słuszne jest pierwsze stanowisko przyjęte przez APS, Komisję, Danię, Francję i Niderlandy.
59. Tymczasem z wyroku w sprawie Novartis jasno wynika, że w pewnych okolicznościach możliwe jest odwołanie się do danych przedłożonych odnośnie do wariantu produktu oryginalnego, gdy produkt oryginalny jest dopuszczony do obrotu przez wymagany okres, nawet jeśli wariant nie spełnia tego warunku . Wobec tego nie można podtrzymywać stanowiska zajętego przez Eli Lilly i Zjednoczone Królestwo w ich uwagach przedstawionych na piśmie.
60. Pozostają więc do rozważenia dwie kwestie. Pierwsza dotyczy tego, czy takie odwołanie się może nastąpić, jeżeli różnica między produktami A i B dotyczy ich postaci farmaceutycznej. Druga kwestia dotyczy tego, czy wniosek może być złożony zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii), jak twierdzą APS, Komisja, Dania, Francja i Niderlandy, czy też powinien być jednak złożony zgodnie z zastrzeżeniem.
61. Wszystkie strony postępowania, z wyjątkiem Eli Lilly (która nie zgłosiła dalszych uwag od czasu wydania wyroku Trybunału w sprawie Novartis), przyznają obecnie w odniesieniu do pierwszej kwestii, że na poparcie wniosku o dopuszczenie do obrotu produktu C można odwołać się do danych dotyczących produktu B w sytuacji, w której produkty A i B różnią się pod względem postaci farmaceutycznej.
62. Z kilku powodów powyższy wniosek wydaje mi się prawidłowy.
63. Po pierwsze, nie jest jasne, czy jest jakakolwiek różnica między postacią farmaceutyczną a postacią dawkowania, która została ściśle wskazana w wyroku w sprawie Generics jako jeden z rodzajów odmiany, który nie jest wystarczający dla przyznania dodatkowego okresu wyłączności danych . Eli Lilly oraz Komisja sugerują, że postać dawkowania to specjalistyczne określenie postaci farmaceutycznej. Zawiadomienie dla składających wniosek również na to wskazuje . Można zatem bronić stanowiska, że przedmiotowa kwestia została już rozstrzygnięta przez Trybunał w sprawie Generics. Odwołanie się w tamtej sprawie przez Trybunał do konieczności wykazania zasad niczego podobieństwa musi być odczytywane, w świetle wyroku w sprawie Novartis, jako wymaganie zasadniczego podobieństwa tylko między produktami B i C, a nie produktami A i B.
64. Po drugie, i w każdym razie, od wydania wyroku w sprawie Novartis  jasne jest, że kategorie różnic wprost wymienione w zastrzeżeniu nie są jedynymi, które mogą odróżniać produkty A i B, nie pozbawiając składającego wniosek możliwości powołania się w odniesieniu do produktu C na dane dotyczące produktu B.
65. W wyroku w sprawie Novartis Trybunał dokładnie potwierdził, że odwołanie się do danych produktu B jest dopuszczalne, jeżeli produkty A i B nie są równoważne biologicznie, nawet gdy różnica w dostępności biologicznej nie jest konsekwencją jednego z odstępstw wskazanych w zastrzeżeniu .
66. Trybunał wywiódł, że jeżeli składający wniosek uprawniony jest do powołania się na dane odnośnie do wariantu produktu, który różni się od produktu oryginalnego lub produktu odniesienia w zakresie sposobu podawania lub dawki, przy czym różnice w tych dwóch cechach zazwyczaj skutkują brakiem równoważności biologicznej produktów A i B, to musi on a fortiori mieć taką możliwość, gdy produkt oryginalny i wariant różnią się jedynie dostępnością biologiczną, nawet jeśli sposób podawania pozostaje ten sam .
67. Wydaje mi się, że zgodnie z tym, co podniosła APS w czasie rozprawy, ten sam argument może być zastosowany, przez analogię, do zmiany postaci farmaceutycznej. Zmiana w sposobie podawania oznacza rozwój produktu oryginalnego lub produktu odniesienia, wobec czego dane dostarczone w stosunku do tego wariantu mogą być wykorzystane przez nowego wnioskodawcę odwołującego się do produktu oryginalnego. Taka zmiana zwykle również pociągnie za sobą zmianę postaci farmaceutycznej. Zatem zgodnie z tokiem rozumowania Trybunału w wyroku w sprawie Novartis składający wniosek musi a fortiori mieć możliwość odwołania się do danych dotyczących produktu B, gdy produkty A i B różnią się tylko postacią farmaceutyczną, nawet jeśli sposób podawania pozostaje ten sam.
68. Po trzecie, niektóre strony postępowania podnoszą, że to, czy produkt będący rezultatem rozwoju produktu leczniczego odniesienia różni się co do postaci farmaceutycznej, niekoniecznie pozostaje w jakimkolwiek związku z kosztami lub trudnościami takiego rozwoju. W wyroku w sprawie Novartis Trybunał uznał ten czynnik za mający znaczenie, gdy doszedł do wniosku, że zasadnicze podobieństwo nie zawsze musi zachodzić między produktami A i B, by można się było odwołać do danych dotyczących produktu B .
69. W końcu zawiadomienie dla składających wniosek wskazuje postać farmaceutyczną jako jeden z typów odmian, która może występować między produktem oryginalnym a produktem, który nazywa „produktem odniesienia” lub „rozszerzeniem gamy” produktu oryginalnego. Zawiadomienie stanowi, że taki produkt może zostać wykorzystany przez składającego wniosek w celu wykazania zasadniczego podobieństwa, nawet jeśli jest on dopuszczony do obrotu od mniej niż sześciu lub dziesięciu lat, pod warunkiem że produkt oryginalny jest dopuszczony do obrotu co najmniej tak długo.
70. Nie ma wątpliwości, że zawiadomienie dla składających wniosek nie ma mocy prawnej w tym sensie, że samo w sobie nie jest prawnie wiążące. Nie może być również użyte do poparcia stanowiska oczywiście sprzecznego z dyrektywą. Niemniej jednak, moim zdaniem, musi mu być przypisane pewne znaczenie przy dokonywaniu wykładni dyrektywy.
71. Wydaje się rozsądne, aby w technicznie złożonej dziedzinie wziąć pod rozwagę dokument prezentujący zharmonizowane poglądy Komisji i właściwych władz Państw Członkowskich na to, jak przepisy wspólnotowe mogą zostać w praktyce wprowadzone w życie. Sama dyrektywa wymaga, aby wnioski były sporządzone z uwzględnieniem zawiadomienia .
72. Co więcej, Trybunał podkreślił znaczenie jednolitego zarządzania systemem dopuszczania do obrotu we wszystkich Państwach Członkowskich . Zawiadomienie dla składających wniosek ma w tym zakresie oczywistą i ważną rolę.
73. Nie budzi w związku z tym zdziwienia fakt, że Trybunał w kilku przypadkach w przeszłości brał pod uwagę zawiadomienie dla składających wniosek przy dokonywaniu wykładni dyrektywy .
74. Do rozstrzygnięcia pozostaje jedynie kwestia, czy konieczne jest (jak uważa Zjednoczone Królestwo), by składający wniosek, chcąc powołać się na dane dotyczące produktu B, stosował procedurę określoną w zastrzeżeniu, czy też (jak twierdzą APS, Komisja, Dania, Francja i Niderlandy) wniosek może zostać złożony zgodnie z procedurą uproszczoną określoną w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii).
75. Wydawałoby się, że kwestia ta ma czysto proceduralny charakter. Nie sądzę, aby rząd Zjednoczonego Królestwa sugerował, że jakiekolwiek dodatkowe dane byłyby wymagane od składających wniosek, powołujących się na zasadnicze podobieństwo swego produktu do produktu B, gdyby musieli postępować według procedury określonej w zastrzeżeniu. Kwestia ma raczej charakter formalny.
76. Zjednoczone Królestwo opiera swoje twierdzenie, że zastrzeżenie zawiera właściwą procedurę, na własnej wykładni wyroku Trybunału w sprawie Novartis.
77. Prawdą jest, że wniosek w sprawie Novartis, którego dotyczyło postępowanie przed sądem krajowym, złożony był zgodnie z hybrydową procedurą uproszczoną . Niewątpliwie także w odpowiednich fragmentach wyroku Trybunał włącza zastrzeżenie do swego toku rozumowania .
78. Jednakże tok rozumowania Trybunału w sprawie Novartis odnośnie do pierwszych dwóch pytań nie może, moim zdaniem, być odczytywany jako ograniczający się do zastrzeżenia.
79. Należy zauważyć, że dwa pierwsze pytania skierowane do Trybunału w sprawie Novartis nie wspominały o zastrzeżeniu, lecz zamiast tego powoływały się na przepis, który później stał się art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii).
80. Co więcej, rozważając powyższe pytania, Trybunał odniósł się do zastrzeżenia tylko jako podstawy do wskazania kategorii różnic między produktami A i B, które pozwoliłyby na zgodne z prawem uznanie produktu B za rozwinięcie produktu A.
81. Analiza Trybunału dotyczyła natomiast wykładni pojęcia produktu leczniczego, które pojawiło się w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii). Trybunał doszedł do wniosku, że warianty produktu leczniczego różniące się pod określonymi względami nie są na tyle odrębne od tego produktu, by mogły zostać uznane za produkty całkowicie nowe, co skutkowałoby przyznaniem im własnego dodatkowego okresu wyłączności danych .
82. Nie ma zatem nic takiego w analizie przeprowadzonej przez Trybunał w wyroku w sprawie Novartis, co sugerowałoby, że dotyczy on wyłącznie wniosków złożonych zgodnie z zastrzeżeniem.
83. W istocie istnieją dostateczne powody, które przemawiają przeciwko temu, by wniosek dotyczący produktu C musiał być składany zgodnie z procedurą określoną w zastrzeżeniu. Zastrzeżenie znajduje zastosowanie w sytuacjach, gdy wymagane są dane pomostowe z powodu różnicy między nowym produktem a wcześniejszym produktem lub wcześniejszymi produktami, których dane są powoływane. Jeżeli produkt C powołuje się na zasadnicze podobieństwo do produktu B, będącego wariantem produktu A, żadne dodatkowe dane nie są wymagane. Nie ma zatem potrzeby prowadzić postępowania określonego w zastrzeżeniu.
84. Zaprezentowana przez Trybunał wykładnia art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy jest w mojej opinii całkowicie zgodna z brzmieniem tego przepisu. Składający wniosek w dalszym ciągu winien wykazać zarówno zasadnicze podobieństwo do tej lub innej postaci produktu odniesienia, jak również to, że przedmiotowy produkt jest dopuszczony do obrotu we Wspólnocie od nie mniej niż sześciu lub dziesięciu lat.
85. Z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) nie wynika, że dane, do których dokonywane jest odniesienie na poparcie wniosku, powinny były zostać dostarczone właściwemu organowi co najmniej sześć lub dziesięć lat wcześniej. To „produkt” powinien był być dopuszczony do obrotu co najmniej przed tylu laty.
86. Zwracam uwagę, że przyjęty przeze mnie tutaj pogląd prowadzi do rezultatu, jaki obecnie wynika wprost z dyrektywy w brzmieniu nadanym jej ostatnimi zmianami . Oczywiście wcześniejsze wersje dyrektywy winny być interpretowane niezależnie od tego rodzaju późniejszych zmian. Niemniej jednak w moim poglądzie utwierdza mnie fakt, że wykładnia uprzednio obowiązujących przepisów, którą zaproponowałem, została ostatnio wyraźnie potwierdzona w prawodawstwie wspólnotowym.
87. Biorąc pod uwagę wszystkie powody wskazane powyżej, prezentuję zatem pogląd, że składający wniosek o dopuszczenie do obrotu produktu C powinien mieć możliwość powołania się na podstawie art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) na dane, które zostały dostarczone w odniesieniu do zasadniczo podobnego produktu B, stanowiącego rozwinięcie innego produktu A, który jest dopuszczony do obrotu przez wymagany okres, ale który różni się od produktu A co do postaci farmaceutycznej.
Wnioski
88. Zatem – moim zdaniem – odpowiedź na pytanie skierowane do Trybunału przez High Court of England and Wales (Queen’s Bench Division) w celu uzyskania orzeczenia w trybie prejudycjalnym powinna być następująca:
„Wniosek o wydanie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego C może zostać złożony zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi bez konieczności dostarczania dodatkowych danych, o których mowa w art. 10 ust. 1 lit. a) akapit ostatni, jeśli we wniosku wykazuje się, że nowy produkt (produkt C) jest zasadniczo podobny do innego produktu (produktu B):
– przy czym produkt B stanowi nową postać farmaceutyczną innego produktu (produktu A), choć nie jest on zasadniczo podobny do produktu A w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii); i
– produkt A, a nie produkt B, jest dopuszczony do obrotu we Wspólnocie przez przewidziany w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) okres co najmniej sześciu lub dziesięciu lat”.