62024CJ0136_RES
Zaak C‑136/24 P
Alaa Hamoudi
tegen
Europees Grens- en kustwachtagentschap
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 18 december 2025
„Hogere voorziening – Gemeenschappelijk asiel- en immigratiebeleid – Verordening (EU) 2019/1896 – Europees geïntegreerd beheer van de buitengrenzen van de Europese Unie – Europese grens- en kustwacht – Europees Grens- en kustwachtagentschap (Frontex) – Op Frontex rustende verplichtingen inzake de bescherming van grondrechten – Pushback-praktijken naar een derde land in de Egeïsche Zee – Niet-contractuele aansprakelijkheid van Frontex – Reële en zekere schade – Bewijslast – Effectieve rechterlijke bescherming – Prima-faciebewijs – Verplichting van het Gerecht om de zaak te onderzoeken”
Hogere voorziening – Middelen – Noodzaak van precieze kritiek op een onderdeel van de redenering van het Gerecht – Noodzaak om argumenten rechtens tot staving van de aangevoerde middelen nauwkeurig aan te geven – Geen – Niet-ontvankelijkheid
[Art. 256, lid 1, tweede alinea, VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 58, eerste alinea; Reglement voor de procesvoering van het Hof, art. 168, lid 1, d), en 169, lid 2]
(zie punten 54, 55)
Hogere voorziening – Middelen – Regels inzake bewijslast en bewijsvoering – Rechtsvraag
(Art. 256 VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 58, eerste alinea)
(zie punt 60)
Niet-contractuele aansprakelijkheid – Voorwaarden – Onrechtmatigheid – Schade – Bestaan en omvang van de schade – Bewijslast
(Art. 340, tweede alinea, VWEU)
(zie punt 71)
Recht van de Europese Unie – Waarden en doelstellingen van de Unie – Waarden – Eerbiediging van de rechtsstaat – Draagwijdte – Effectieve rechterlijke toetsing – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Beroep tot schadevergoeding – Beoordeling in het licht van het gehele stelsel van rechterlijke bescherming van particulieren
(Art. 2 VEU; art. 256, lid 1, art. 268 en art. 340, tweede en derde alinea, VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 72‑75)
Recht van de Europese Unie – Beginselen – Recht op effectieve rechterlijke bescherming – Bewijslast en bewijsvoering – Door het Unierecht aan particulieren toegekende rechten – Verplichting van het Gerecht om geen afbreuk te doen aan de effectiviteit van de rechterlijke bescherming – Eerbiediging van de beginselen van processuele gelijkheid en hoor en wederhoor – Verplichting om te zorgen voor volledige eerbiediging van het recht op een doeltreffende voorziening in rechte
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 77, 78)
Gerechtelijke procedure – Maatregelen van instructie – Verzoek tot het overleggen van documenten – Beoordelingsbevoegdheid van de Unierechter – Grenzen – Verplichting om te zorgen voor volledige eerbiediging van de vereisten die voortvloeien uit het recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Omvang – Regels inzake de bewijslast en bewijsvoering die geen effectieve rechterlijke bescherming kunnen waarborgen – Verplichting voor de Unierechter om de beschikbare gegevens aan te vullen
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47; Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 88, 89 en 91)
(zie punten 79, 80‑83)
Hogere voorziening – Middelen – Toetsing door het Hof van de weigering van het Gerecht om maatregelen van instructie te gelasten – Toetsing door het Hof van de beoordeling door het Gerecht van de noodzaak om gegevens aan te vullen – Vermoedelijke slachtoffers van een pushback-operatie – Beoordeling door het Gerecht van het leveren van overtuigend bewijs in plaats van prima-faciebewijs – Onjuiste rechtsopvatting – Vernietiging van de bestreden beschikking
(Art. 256 VWEU)
(zie punten 104‑106, 110‑112)
Hogere voorziening – Middelen – Toetsing door het Hof van de weigering van het Gerecht om maatregelen van instructie te gelasten – Toetsing door het Hof van de beoordeling door het Gerecht van de noodzaak om gegevens aan te vullen – Bewijzen – Bewijskracht – Voldoende gegevens voor prima-faciebewijs – Beoordeling door de Unierechter – Eerbiediging van het beginsel van de vrije bewijswaardering – Afwijzing van eigen getuigenverklaring van een verzoekende partij wegens geringe bewijskracht – Niet-inaanmerkingneming van alle overgelegde bewijzen – Onjuiste rechtsopvatting
(Art. 256 VWEU)
(zie punten 115‑117, 119, 123, 152)
Hogere voorziening – Middelen – Toetsing door het Hof van de weigering van het Gerecht om maatregelen van instructie te gelasten – Toetsing door het Hof van de beoordeling door het Gerecht van de noodzaak om gegevens aan te vullen – Bewijzen – Voldoende gegevens voor prima-faciebewijs – Weigering door de Unierechter om de procedure voort te zetten en een aanhangige zaak te onderzoeken alvorens daarover uitspraak te doen – Schending van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten – Onjuiste rechtsopvatting
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 130‑132, 147, 148, 150)
Samenvatting
Door de hogere voorziening toe te wijzen die Alaa Hamoudi, een Syrisch staatsburger (hierna: „rekwirant”), heeft ingesteld tegen de beschikking van het Gerecht van 13 december 2023 (
1
), verduidelijkt de Grote kamer van het Hof, gelet op de verplichting tot waarborging van effectieve rechterlijke bescherming, de toepasselijke bewijsstandaard en de op het Gerecht rustende verplichting om de zaak te onderzoeken wanneer een vluchteling stelt slachtoffer te zijn geweest van een pushback waarbij het Europees Grens- en kustwachtagentschap (Frontex) betrokken was, en om die reden een schadevordering tegen dat agentschap instelt.
Bij de bestreden beschikking had het Gerecht het beroep van rekwirant (
2
) verworpen dat strekte tot vergoeding van de schade die hij stelde te hebben geleden als gevolg van de schending door Frontex van bepaalde rechten die zijn neergelegd in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) (
3
) en van bepaalde verplichtingen die verordening 2019/1896 (
4
) dit agentschap oplegt. Volgens rekwirant heeft deze schending zich voorgedaan in het kader van Frontex-operaties in de Egeïsche Zee, meer bepaald bij een vermeend refoulement door de Griekse autoriteiten van het grondgebied van de Unie naar Turkije (hierna: „pushback-operatie”). Tijdens die operatie is rekwirant, samen met andere personen uit derde landen die hun land van herkomst waren ontvlucht, slechts enkele uren na aankomst op een Grieks eiland naar zee teruggeleid, zonder de mogelijkheid te hebben gehad om een verzoek om internationale bescherming in te dienen.
Om aan te tonen dat hij bij die operatie aanwezig was, had rekwirant zich in de procedure in eerste aanleg op verschillende bewijzen gebaseerd, te weten zijn eigen verklaring, een op internet gepubliceerd media-artikel en twee video’s en vier foto’s. Bovendien had rekwirant het Gerecht meerdere malen verzocht om maatregelen tot organisatie van de procesgang of maatregelen van instructie te gelasten, met name opdat Frontex documenten over zou leggen die in zijn bezit waren en het beroep van rekwirant konden ondersteunen.
Aangezien het van oordeel was dat de door rekwirant overgelegde bewijzen niet volstonden om op overtuigende wijze aan te tonen dat hij aanwezig was bij de pushback-operatie en dus dat de gestelde schade reëel was, heeft het Gerecht het beroep kennelijk rechtens ongegrond verklaard.
Ter ondersteuning van zijn hogere voorziening voert rekwirant met name aan dat het Gerecht de beginselen inzake de bewijslast heeft geschonden door ter zake eisen te stellen waaraan moeilijk, zo niet onmogelijk, kan worden voldaan in het kader van pushback-operaties.
Volgens rekwirant heeft het Gerecht meer in het bijzonder blijk gegeven van onjuiste rechtsopvattingen door voorbij te gaan aan de noodzaak van een aanpassing van de bewijslast en geen gevolg te geven aan het verzoek van rekwirant om Frontex te gelasten bepaalde documenten over te leggen, gelet op de bijzondere omstandigheden van het beroep wegens niet-contractuele aansprakelijkheid tegen Frontex voor de schade die rekwirant stelt te hebben geleden door de vermeende schendingen van verordening 2019/1896 en van het Handvest als gevolg van zijn vermeende pushback.
Beoordeling door het Hof
In zijn arrest verifieert het Hof met name of het Gerecht in casu heeft nagelaten zijn verplichting na te komen om de regels inzake de bewijslast en de bewijsvoering aan te passen teneinde rekwirant een effectieve rechterlijke bescherming te waarborgen.
Om te beginnen herinnert het Hof eraan dat Frontex en de nationale autoriteiten die met het grensbeheer zijn belast weliswaar een gedeelde verantwoordelijkheid hebben voor het geïntegreerd beheer van de buitengrenzen van de Unie, maar dat Frontex volledig verantwoordelijk en aansprakelijk is voor elk besluit dat dit agentschap neemt, en voor alle activiteiten waarvoor het krachtens verordening 2019/1896 alleen verantwoordelijk is. Inzake niet-contractuele aansprakelijkheid bepalen artikel 97, lid 4, van die verordening en artikel 340, tweede alinea, VWEU, waaraan eerstgenoemd artikel invulling geeft, dat Frontex, in overeenstemming met de algemene beginselen die de rechtsstelsels van de lidstaten gemeen hebben, alle door zijn diensten of door zijn personeelsleden bij de uitoefening van hun werkzaamheden veroorzaakte schade vergoedt.
Het Hof merkt op dat uit zijn rechtspraak blijkt dat wat de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie op grond van artikel 340, tweede alinea, VWEU betreft, moet zijn voldaan aan een aantal voorwaarden, met name de voorwaarde inzake het bestaan van schade. Dit betekent dat de schade waarvan vergoeding wordt gevorderd, reëel en zeker moet zijn. Wanneer aan een van die voorwaarden niet is voldaan, dient het beroep in zijn geheel te worden verworpen.
Vervolgens gaat het Hof in op de regels inzake de bewijslast en de bewijsvoering met betrekking tot de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie. Het herinnert eraan dat het in beginsel aan de partij is die deze aansprakelijkheid inroept om aan te tonen dat aan de desbetreffende voorwaarden is voldaan. Deze partij moet dus met name het bestaan en de omvang van de door haar gestelde schade bewijzen. Daartoe kan zij zich krachtens het beginsel van de vrije bewijslevering, beroepen op allerlei bewijsmiddelen.
Bij de uitoefening van de bevoegdheid die aan het Gerecht en aan het Hof (
5
) is toegekend om kennis te nemen van geschillen over de vergoeding van de in artikel 340, tweede alinea, VWEU bedoelde schade, moet de Unierechter evenwel een effectieve rechterlijke bescherming van particulieren waarborgen.
Een beroep tot schadevergoeding dient namelijk te worden beoordeeld in het licht van het bij de Verdragen ingevoerde stelsel van rechterlijke bescherming van particulieren in zijn geheel en draagt bij tot de effectiviteit van die rechterlijke bescherming. Het Hof verduidelijkt in dat verband dat het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming blijkt uit zowel artikel 2 VEU als artikel 47 van het Handvest en dat de toepassing van de regels inzake de bewijslast en de bewijsvoering geen afbreuk mag doen aan de effectiviteit van de rechterlijke bescherming van de rechten die het Unierecht aan particulieren toekent. Het Gerecht mag dus geen buitensporige of zelfs onmogelijke bewijslast opleggen of afbreuk doen aan het beginsel van processuele gelijkheid, maar moet zorgen voor volledige eerbiediging van het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en daarbij rekening houden met de bijzondere omstandigheden van de zaak die het moet behandelen, zo nodig door de regels inzake de bewijslast en de bewijsvoering aan te passen.
Tot slot, wijst het Hof erop dat aan het Gerecht bevoegdheden zijn verleend om zaken die aan het Gerecht zijn voorgelegd, in staat van wijzen te brengen en te onderzoeken, waartoe het onder andere maatregelen tot organisatie van de procesgang en maatregelen van instructie kan gelasten. Zo kan het Gerecht partijen verzoeken alle documenten of stukken betreffende de zaak over te leggen en alle informatie of inlichtingen te verstrekken die het nodig acht.
Hoewel het aan het Gerecht is om te beslissen of van deze bevoegdheden gebruik moet worden gemaakt, dienen de vereisten van artikel 47 van het Handvest volledig in acht te worden genomen. Wanneer de toepassing van de regels inzake de bewijslast en de bewijsvoering bij wijze van uitzondering niet kunnen zorgen voor een effectieve rechterlijke bescherming van de verzoeker, moet het Gerecht dus gebruikmaken van die bevoegdheden om de beschikbare gegevens in de bij het Gerecht aanhangige zaak aan te vullen, mits de verzoeker een minimum aan gegevens heeft verstrekt die het aannemelijk maken dat die tussenkomst van het Gerecht nuttig is. Het Gerecht kan de stellingen van de verzoeker dus niet eenvoudig wegens onvoldoende bewijs afwijzen, terwijl het aan het Gerecht is om, door inwilliging van een verzoek van die verzoeker om maatregelen van instructie te gelasten, zoals de overlegging van stukken, de onzekerheid die over de juistheid van die stellingen kan bestaan, weg te nemen.
Het Hof merkt op dat het zijn taak is om in het kader van een hogere voorziening waarin de toepassing door het Gerecht van de regels inzake de bewijslast en de bewijsvoering ter discussie wordt gesteld, na te gaan of het Gerecht zijn verplichtingen is nagekomen met volledige inachtneming van de vereisten van artikel 47 van het Handvest.
In dat verband merkt het Hof in de eerste plaats op dat een pushback-operatie zoals die welke aan de orde is in de zaak waarin hogere voorziening is ingesteld, wordt gekenmerkt door een grote kwetsbaarheid van de personen die deze ondergaan en het ontbreken van identificatie en een geïndividualiseerde behandeling van deze personen door de autoriteiten. Bovendien bevinden deze personen zich ten tijde van de feiten in een situatie waarin zij slechts zeer moeilijk bewijs kunnen verzamelen om die feiten aan te tonen, of die mogelijkheid zelfs helemaal niet hebben. Gelet op zijn in verordening 2019/1896 bepaalde taken, kan Frontex daarentegen in beginsel beschikken over relevante informatie om het bestaan van pushbacks aan te tonen.
Met name gelet op deze bijzonderheden, kan van personen zoals rekwirant niet worden verlangd dat zij overtuigend bewijs leveren van het verloop van die operatie en van hun aanwezigheid tijdens die operatie. Een niet aangepaste bewijslast zou namelijk ieder beroep dat slachtoffers van een pushback tegen Frontex instellen wegens diens vermeend onrechtmatig handelen, kunnen belemmeren, waardoor laatstgenoemde in feite immuniteit geniet en er aldus afbreuk wordt gedaan aan de effectieve bescherming van de grondrechten van deze slachtoffers. De volledige eerbiediging van het recht op een doeltreffende voorziening in rechte dat wordt gewaarborgd door artikel 47 van het Handvest en door het EVRM, zoals uitgelegd door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, vereist derhalve dat deze personen kunnen volstaan met het leveren van prima-faciebewijs van het verloop van die operatie waaraan Frontex deelneemt en van hun aanwezigheid tijdens die operatie. Het Gerecht heeft derhalve blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat moest worden beoordeeld of rekwirant overtuigend bewijs had geleverd van die aanwezigheid. Deze onjuiste rechtsopvatting van het Gerecht heeft diens beoordeling van de door rekwirant overgelegde bewijzen noodzakelijkerwijs aangetast, aangezien die beoordeling heeft plaatsgevonden aan de hand van een te hoge bewijsstandaard, in strijd met de volledige eerbiediging van het recht op een doeltreffende voorziening in rechte.
In de tweede plaats onderzoekt het Hof op basis van de vaststellingen van het Gerecht of rekwirant voormeld prima-faciebewijs heeft geleverd. Het herinnert eraan dat het beginsel van de vrije beoordeling van het bewijs het logische gevolg is van het beginsel van de vrije bewijslevering. Op grond van eerstgenoemd beginsel is het enige relevante criterium ter beoordeling van de bewijskracht van het rechtmatig aangevoerde bewijs de geloofwaardigheid ervan.
Wat met name de beoordeling van de bewijskracht van de schriftelijke getuigenverklaring van rekwirant betreft, stelt het Hof vast dat moet worden nagegaan of de daarin vervatte informatie geloofwaardig en aannemelijk is. In het bijzonder kan de getuigenverklaring van een verzoekende partij niet worden afgewezen als een verklaring met geringe bewijskracht, zonder rekening te houden met alle in een concreet geval overgelegde bewijzen. Bijgevolg geeft een oordeel, zoals dat van het Gerecht, dat de eigen getuigenis van de verzoekende partij in de regel slechts geringe bewijskracht heeft, blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Bovendien blijkt uit de vaststellingen van het Gerecht dat de schriftelijke getuigenis van rekwirant voldoende gedetailleerd, concreet en samenhangend was om te dienen als prima-faciebewijs voor het feit dat rekwirant daadwerkelijk het slachtoffer is geweest van een pushback-operatie. Dit wordt overigens bevestigd door andere door rekwirant overgelegde bewijzen, met name een media-artikel, zodat er sprake is van een reeks onderling overeenstemmende bewijzen.
In de derde plaats merkt het Hof op dat wanneer een verzoeker prima-faciebewijs levert van het feit dat hij slachtoffer is geweest van een pushback en Frontex verwijt bij die pushback betrokken te zijn geweest, het aan het Gerecht is om de procedure voort te zetten en de zaak die bij het Gerecht aanhangig is, te onderzoeken teneinde op basis van alle gegevens waarover het Gerecht beschikt, te beoordelen of dit feit juist is. Indien wordt geconcludeerd dat dit prima-faciebewijs niet wordt ontkracht tijdens het horen van de verzoeker of door het bewijsmateriaal en de argumenten die de andere partijen in die zaak in hun schrifturen hebben aangevoerd of door eventuele andere bewijzen die in het kader van zijn onderzoek van de zaak zijn verkregen, moet dit feit worden geacht vast te staan.
In het bijzonder was het Gerecht in casu verplicht om maatregelen tot organisatie van de procesgang of maatregelen van instructie te gelasten teneinde van Frontex alle relevante informatie te verkrijgen waarover het beschikte om de omstandigheden van de betrokken pushback-operatie te verduidelijken en zich voldoende te informeren om de gegrondheid van het beroep van rekwirant te beoordelen en een effectieve rechterlijke bescherming van rekwirants rechten te waarborgen. Door rekwirants verzoeken in die zin af te wijzen, heeft het Gerecht derhalve blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.
Gelet op het voorgaande, concludeert het Hof tot vernietiging van de bestreden beschikking en verwijst het de zaak terug naar het Gerecht.
(
1
)	Beschikking van 13 december 2023, Hamoudi/Frontex (T‑136/22, EU:T:2023:821; hierna: „bestreden beschikking”).
(
2
)	Beroep op grond van artikel 268 VWEU dat bepaalt dat „[h]et Hof van Justitie van de Europese Unie [...] bevoegd [is] kennis te nemen van geschillen over de vergoeding van de in artikel 340, tweede en derde alinea, bedoelde schade” en artikel 340 VWEU, waarvan de tweede alinea bepaalt dat „[i]nzake de niet-contractuele aansprakelijkheid [...] de Unie overeenkomstig de algemene beginselen welke de rechtsstelsels der lidstaten gemeen hebben, de schade [moet] vergoeden die door haar instellingen of door haar personeelsleden in de uitoefening van hun functies is veroorzaakt”.
(
3
)	Artikelen 1, 2, 3, 4, 6, 18, 19 en 21.
(
4
)	Verordening (EU) 2019/1896 van het Europees Parlement en de Raad van 13 november 2019 betreffende de Europese grens- en kustwacht en tot intrekking van verordeningen (EU) nr. 1052/2013 en (EU) 2016/1624 (PB 2019, L 295, blz. 1). De vermeende schending betreft met name artikel 46, leden 4 en 5, van die verordening.
(
5
)	Artikel 268 VWEU, gelezen in samenhang met artikel 256, lid 1, VWEU.