Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 9ης Οκτωβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑386/24
Centro Petroli Roma Srl
κατά
Agenzia delle Dogane e dei Monopoli,
παρισταμένων των:
IP Industrial SpA,
Eni SpA
[αίτηση του Consiglio di Stato(Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ – Υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής την οποία υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας – Εξαιρέσεις από την υποχρέωση αυτή – Ευθύνη των κρατών μελών για ζημίες που προκαλούνται σε ιδιώτες από παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης – Παραβιάσεις καταλογιστέες σε εθνικό δικαστήριο – Πειθαρχική και αστική ευθύνη των δικαστών – Ανεξαρτησία της δικαιοσύνης – Οδηγία 2006/123/ΕΚ – Οδηγία 2008/118/ΕΚ – Φορολογικές αποθήκες – Καθεστώς αναστολής του ειδικού φόρου κατανάλωσης – Προϋποθέσεις για τη χορήγηση άδειας »
I.      Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία) αποτελεί στην πραγματικότητα τη δεύτερη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υποβάλλει το δικαστήριο αυτό στο πλαίσιο της εκκρεμούς ενώπιόν του διαδικασίας (2).
2.        Το αιτούν δικαστήριο, με τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβάλλει στην υπό κρίση υπόθεση, ζητεί να διευκρινιστεί κατά πόσον συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης ορισμένες διατάξεις του εθνικού δικαίου σχετικά με τη λειτουργία των φορολογικών αποθηκών.
3.        Ωστόσο, έστω και παρεμπιπτόντως, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εγείρει επίσης ένα άλλο ζήτημα συνταγματικού και συστημικού χαρακτήρα. Συγκεκριμένα, τίθεται το ζήτημα υπό ποιες προϋποθέσεις εθνική νομοθεσία η οποία θεσπίζει κανόνες περί αστικής και πειθαρχικής ευθύνης των δικαστών για περιπτώσεις δικαστικής πλάνης, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων μη τήρησης του δικαίου της Ένωσης, όπως η μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως βάσει του άρθρου
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, συνάδει με την απαίτηση περί ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης που απορρέει από το δίκαιο της Ένωσης;
4.        Στις παρούσες προτάσεις θα εξετάσω αμφότερα τα ανωτέρω ζητήματα.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
5.        Η αιτιολογική σκέψη
29 της οδηγίας 2006/123/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης
Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά (3), έχει ως εξής:
«Δεδομένου ότι η συνθήκη προβλέπει συγκεκριμένες νομικές βάσεις για τα φορολογικά ζητήματα και τις κοινοτικές πράξεις που έχουν ήδη εκδοθεί στον τομέα αυτόν, ο τομέας της φορολογίας θα πρέπει να αποκλειστεί από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας.»
6.        Το άρθρο
2, παράγραφος
3, της οδηγίας 2006/123, όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής της, προβλέπει ότι «[η] οδηγία δεν εφαρμόζεται στον τομέα της φορολογίας».
7.        Οι αιτιολογικές σκέψεις
15 και 16 της οδηγίας 2008/118/ΕΚ του Συμβουλίου, της 16ης
Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με το γενικό καθεστώς των ειδικών φόρων κατανάλωσης και για την κατάργηση της οδηγίας 92/12/ΕΟΚ (4) –η οποία εν τω μεταξύ καταργήθηκε (5) αλλά εφαρμόζεται ratione temporis στην υπόθεση της κύριας δίκης–, είχαν ως εξής:
«(15)      Δεδομένου ότι πρέπει να πραγματοποιούνται έλεγχοι στις μονάδες παραγωγής και αποθήκευσης, ώστε να διασφαλίζεται η είσπραξη της φορολογικής οφειλής, είναι απαραίτητο να διατηρηθεί ένα καθεστώς αποθήκευσης που να υπόκειται σε έγκριση εκ μέρους των αρμόδιων αρχών, προκειμένου να διευκολύνονται οι έλεγχοι αυτοί.
(16)      Θα πρέπει επίσης να καθοριστούν οι υποχρεώσεις προς τις οποίες πρέπει να συμμορφώνονται οι εγκεκριμένοι αποθηκευτές […]».
8.        Το άρθρο
1 της οδηγίας 2008/118 προέβλεπε τα ακόλουθα:
«1.      Η παρούσα οδηγία θεσπίζει το γενικό καθεστώς των ειδικών φόρων κατανάλωσης που επιβάλλονται άμεσα ή έμμεσα στην κατανάλωση των κάτωθι προϊόντων (εφεξής “προϊόντα υποκείμενα σε ειδικό φόρο κατανάλωσης”):
α)       ενεργειακά προϊόντα και ηλεκτρική ενέργεια που εμπίπτουν στην οδηγία 2003/96/ΕΚ[, της 27ης
Οκτωβρίου 2003, σχετικά με την αναδιάρθρωση του κοινοτικού πλαισίου φορολογίας των ενεργειακών προϊόντων και της ηλεκτρικής ενέργειας (ΕΕ
2003, L 283, σ. 51)],
[…]».
9.        Το άρθρο
4, σημείο 11, της οδηγίας 2008/118 όριζε τη «φορολογική αποθήκη» ως τον «τόπ[ο] όπου υποκείμενα σε ειδικό φόρο κατανάλωσης προϊόντα παράγονται, μεταποιούνται, κατέχονται, παραλαμβάνονται ή αποστέλλονται υπό καθεστώς αναστολής από εγκεκριμένο αποθηκευτή στο πλαίσιο των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων του, υπό ορισμένους όρους που καθορίζουν οι αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους στο οποίο ευρίσκεται η φορολογική αποθήκη».
10.      Το άρθρο
16, παράγραφος
1, της οδηγίας 2008/118 προέβλεπε τα εξής:
«Η σύσταση και λειτουργία μιας φορολογικής αποθήκης από εγκεκριμένο αποθηκευτή προϋποθέτει την άδεια των αρμόδιων αρχών του κράτους μέλους όπου ευρίσκεται η φορολογική αποθήκη.
Η άδεια υπόκειται σε προϋποθέσεις που δικαιούνται να ορίζουν οι αρχές προκειμένου να προλαμβάνεται οποιαδήποτε φοροδιαφυγή ή κατάχρηση.»
Β.      Το εθνικό δίκαιο
11.      Το εθνικό δίκαιο που έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης είναι το decreto legislativo 26 ottobre 1995 n.
504 – Testo unico delle disposizioni legislative concernenti le imposte sulla produzione e sui consumi e relative sanzioni penali e amministrative (νομοθετικό διάταγμα αριθ. 504 της 26ης
Οκτωβρίου 1995 – Κωδικοποιημένο κείμενο των νομοθετικών διατάξεων σχετικά με τους φόρους παραγωγής και κατανάλωσης και τις συναφείς ποινικές και διοικητικές κυρώσεις, στο εξής: νομοθετικό διάταγμα
504/1995), όπως έχει τροποποιηθεί.
12.      Το άρθρο
23 του νομοθετικού διατάγματος 504/1995, το οποίο φέρει τον τίτλο «Φορολογικές αποθήκες ενεργειακών προϊόντων», ορίζει, μεταξύ άλλων, τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες επιτρέπεται το καθεστώς της φορολογικής αποθήκης και επιβάλλει στους αποθηκευτές την υποχρέωση να λάβουν άδεια λειτουργίας. Ειδικότερα, οι παράγραφοι 3 και 4 της διατάξεως αυτής έχουν ως εξής:
«3.      Μπορεί να χορηγηθεί άδεια λειτουργίας φορολογικής αποθήκης, εφόσον υπάρχουν πραγματικές λειτουργικές ανάγκες και ανάγκες εφοδιασμού της εγκατάστασης, για εμπορικές αποθήκες υγροποιημένου αερίου πετρελαίου χωρητικότητας τουλάχιστον 400 κυβικών μέτρων και για εμπορικές αποθήκες άλλων ενεργειακών προϊόντων χωρητικότητας τουλάχιστον 10 000 κυβικών μέτρων.
4.      Άδεια λειτουργίας φορολογικής αποθήκης μπορεί επίσης να χορηγηθεί για εμπορικές αποθήκες υγροποιημένου αερίου πετρελαίου χωρητικότητας μικρότερης των 400 κυβικών μέτρων και για εμπορικές αποθήκες άλλων ενεργειακών προϊόντων χωρητικότητας μικρότερης των 10 000 κυβικών μέτρων, εφόσον, σωρευτικώς προς τις προϋποθέσεις που αναφέρονται στην παράγραφο
3, συντρέχει τουλάχιστον μία από τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
(a)      η αποθήκη πραγματοποιεί παραδόσεις προϊόντων απαλλασσόμενων από τον ειδικό φόρο κατανάλωσης ή υποκείμενων σε μειωμένο συντελεστή ειδικού φόρου κατανάλωσης ή διακίνηση ενεργειακών προϊόντων υπό καθεστώς αναστολής προς χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, συνολικού ποσού ίσου τουλάχιστον με το 30 % του συνόλου των εξερχομένων προϊόντων εντός της διετίας·
(b)      η αποθήκη αποτελεί παρακολούθημα φορολογικής αποθήκης που βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση και ανήκει στον ίδιο όμιλο επιχειρήσεων ή, αν έχει διαφορετικό ιδιοκτησιακό καθεστώς, προορίζεται να λειτουργεί σταθερά προς εξυπηρέτηση της εν λόγω αποθήκης.»
13.      Σύμφωνα με το άρθρο
63 («Άδειες λειτουργίας και ετήσια τέλη») του νομοθετικού διατάγματος 504/1995, η προβλεπόμενη στο άρθρο
23 του νομοθετικού διατάγματος 504/1995 άδεια χορηγείται από την Ufficio dell’Agenzia delle dogane (τελωνειακή αρχή, Ιταλία, στο εξής: τελωνειακή αρχή).
14.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, στις 4
Δεκεμβρίου 2017 η τελωνειακή αρχή εξέδωσε την circolare amministrativa n.
14/D (διοικητική εγκύκλιο 14/D) προκειμένου να παράσχει ερμηνευτικές κατευθύνσεις για ορισμένες διατάξεις του νομοθετικού διατάγματος 504/1995.
15.      Τέλος, στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει επίσης στον Legge 13 aprile 1988, n.
117 – Risarcimento dei danni cagionati nell’esercizio delle funzioni giudiziarie e responsabilità civile dei magistrati (νόμο
117 της 13ης
Απριλίου 1988 – περί ζημιών προκαλούμενων κατά την άσκηση δικαστικών καθηκόντων και περί της αστικής ευθύνης των δικαστών, στο εξής: νόμος 117 του 1988), όπως έχει τροποποιηθεί.
16.      Κατά το άρθρο
2, παράγραφος
3-bis, του ως άνω νόμου, «για τον καθορισμό των περιπτώσεων πρόδηλης παραβίασης του [εθνικού] δικαίου και του δικαίου [της Ένωσης] λαμβάνονται ιδίως υπόψη ο βαθμός σαφήνειας και ακρίβειας των μη τηρηθέντων κανόνων, καθώς και το ασύγγνωστο και η σοβαρότητα της μη τήρησης. Σε περίπτωση πρόδηλης παραβίασης του δικαίου [της Ένωσης], λαμβάνεται επίσης υπόψη η μη τήρηση της υποχρέωσης προδικαστικής παραπομπής που προβλέπεται στο άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, [ΣΛΕΕ], καθώς και η αντίθεση της πράξης ή του μέτρου προς την ερμηνεία στην οποία έχει προβεί το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα
17.      Η Centro Petroli Roma (εκκαλούσα της κύριας δίκης, στο εξής: CPR) είναι εταιρία που δραστηριοποιείται στην παραγωγή, μεταποίηση και εμπορία πετρελαϊκών προϊόντων στον τομέα των ενεργειακών προϊόντων. Από τον Φεβρουάριο του 2016 λειτουργεί υπό το καθεστώς φορολογικής αποθήκης που προβλέπεται στο νομοθετικό διάταγμα 504/1995.
18.      Με την απόφαση 13042/2020, η τελωνειακή αρχή ανέστειλε την άδεια που είχε χορηγηθεί στην CPR για τον λόγο ότι η CPR δεν πληρούσε τα ποσοτικά κριτήρια που ορίζονται στο άρθρο
23, παράγραφος
3, του νομοθετικού διατάγματος 504/1995. Η CPR προσέβαλε την απόφαση αυτή ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία). Το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή.
19.      Η CPR άσκησε έφεση κατά της πρωτόδικης αποφάσεως ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας). Το δικαστήριο αυτό ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία και υπέβαλε πέντε προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο στο πλαίσιο προδικαστικής παραπομπής. Τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα αφορούσαν την έκταση της υποχρέωσης προδικαστικής παραπομπής, την οποία υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας (πρώτο προδικαστικό ερώτημα) και τη σχέση μεταξύ της υποχρέωσης αυτής και των εθνικών συστημάτων αστικής ευθύνης για περιπτώσεις δικαστικής πλάνης (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα). Το τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα αφορούσαν την ερμηνεία ορισμένων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, οι οποίες, όπως προκύπτει, είχαν εφαρμογή στις φορολογικές αποθήκες.
20.      Τα ως άνω προδικαστικά ερωτήματα αποτέλεσαν το αντικείμενο της υπόθεσης C‑597/21, επί της οποίας το Δικαστήριο αποφάνθηκε με τη διάταξη Centro Petroli Roma
I. Με τη διάταξη αυτήν, το Δικαστήριο, (i)
απαντώντας στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέσχε διευκρινίσεις ως προς την έκταση της υποχρέωσης παραπομπής που υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας· (ii)
έκρινε το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ως προδήλως απαράδεκτο, καθότι ουδόλως σχετιζόταν με τη διαφορά της κύριας δίκης· και (iii) έκρινε ότι δεν χρειαζόταν να δοθεί απάντηση στα υπόλοιπα τρία προδικαστικά ερωτήματα τα οποία είχαν υποβληθεί μόνο για την περίπτωση καταφατικής απάντησης του Δικαστηρίου στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα (όπερ δεν συνέβη).
21.      Στο πλαίσιο της ίδιας εθνικής διαδικασίας, κατόπιν αιτήματος της CPR, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) υποβάλλει ήδη στο Δικαστήριο νέα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβάλλονται στο πλαίσιο της υπό κρίση διαδικασίας –τα οποία συμπίπτουν με το τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑597/21– είναι τα ακόλουθα:
«1)      Αντιτίθενται, κατ’ ορθή ερμηνεία, τα άρθρα 101 έως 106 ΣΛΕΕ, καθώς και το κανονιστικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε από τις οδηγίες [2006/123] και [2008/118], σε εθνική ρύθμιση όπως η απορρέουσα από τις διατάξεις του άρθρου
23, παράγραφος
3, του [νομοθετικού διατάγματος 504/1995], η οποία προβλέπει ότι “3.
Μπορεί να χορηγηθεί άδεια λειτουργίας φορολογικής αποθήκης, εφόσον υπάρχουν πραγματικές λειτουργικές ανάγκες και ανάγκες εφοδιασμού της εγκατάστασης, για εμπορικές αποθήκες υγροποιημένου αερίου πετρελαίου χωρητικότητας τουλάχιστον 400 κυβικών μέτρων και για εμπορικές αποθήκες άλλων ενεργειακών προϊόντων χωρητικότητας τουλάχιστον 10 000 κυβικών μέτρων”;
2)      Αντιτίθενται, κατ’ ορθή ερμηνεία, τα άρθρα
101 έως 106 ΣΛΕΕ, καθώς και το κανονιστικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε από τις οδηγίες [2006/123] και [2008/118], σε εθνική ρύθμιση όπως η απορρέουσα από τις διατάξεις του άρθρου 23, παράγραφος 4, στοιχεία a και b, του [νομοθετικού διατάγματος 504/1995], η οποία προβλέπει ότι μπορεί να χορηγηθεί άδεια λειτουργίας φορολογικής αποθήκης, ειδικότερα, για εμπορικές αποθήκες υγροποιημένου αερίου πετρελαίου χωρητικότητας κάτω των 400 κυβικών μέτρων και για εμπορικές αποθήκες άλλων ενεργειακών προϊόντων χωρητικότητας κάτω των 10 000 κυβικών μέτρων, όταν, εκτός από τις προϋποθέσεις της παραγράφου
3, πληρούται τουλάχιστον μία από τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
“(a)      η αποθήκη πραγματοποιεί παραδόσεις προϊόντων απαλλασσόμενων από τον ειδικό φόρο κατανάλωσης ή υποκείμενων σε μειωμένο συντελεστή ειδικού φόρου κατανάλωσης ή διακίνηση ενεργειακών προϊόντων υπό καθεστώς αναστολής προς χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, συνολικού ποσού ίσου τουλάχιστον με το 30 % του συνόλου των εξερχομένων προϊόντων εντός της διετίας·
(b)      η αποθήκη αποτελεί παρακολούθημα φορολογικής αποθήκης που βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση και ανήκει στον ίδιο όμιλο επιχειρήσεων ή, αν έχει διαφορετικό ιδιοκτησιακό καθεστώς, προορίζεται να λειτουργεί σταθερά προς εξυπηρέτηση της εν λόγω αποθήκης”.
3)      Έχει, κατ’ ορθή ερμηνεία και εφαρμογή, η αρχή της αναλογικότητας, σε συνδυασμό με τα άρθρα
101 έως 106 ΣΛΕΕ και το κανονιστικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε από τις οδηγίες [2006/123] και [2008/118], και ειδικότερα από τα άρθρα
9, 14, σημείο
5, και 15, παράγραφος
2, της οδηγίας [2006/123], την έννοια ότι αντιτίθεται στη λήψη ρυθμιστικών μέτρων (εγκυκλίων, κανονισμών ή άλλων) εκ μέρους της εθνικής αρχής, τα οποία συμπληρώνουν, χάριν σαφήνειας, τις ανωτέρω προϋποθέσεις του άρθρου
23, παράγραφος
4, στοιχεία
a και b, του [νομοθετικού διατάγματος 504/1995];»
22.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η CPR, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ως άνω μετέχουσες στη διαδικασία ανέπτυξαν επίσης προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση η οποία διεξήχθη στις 10
Ιουλίου 2025.
IV.    Ανάλυση
23.      Με τα τρία προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινιστεί αν τα άρθρα
101 έως 106 ΣΛΕΕ και οι διατάξεις της οδηγίας 2006/123 και της οδηγίας 2008/118 αντιτίθενται σε εθνικά μέτρα τα οποία, προς τον σκοπό της χορήγησης άδειας λειτουργίας εμπορικών αποθηκών ενεργειακών προϊόντων υπό καθεστώς αναστολής του ειδικού φόρου κατανάλωσης, ορίζουν κριτήρια με βάση τη χωρητικότητα, τις λειτουργικές ανάγκες και τις ανάγκες εφοδιασμού, το ποσοστό εξερχομένων προϊόντων και/ή τη λειτουργική σχέση μεταξύ των αποθηκών.
24.      Προτού υπεισέλθω στα ζητήματα ουσίας που προκύπτουν από το ως άνω ζητούμενο (ενότητα Γ), πρέπει να εξετασθεί το παραδεκτό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως (ενότητα Α) και, στη συνέχεια, ένα προκαταρκτικό ζήτημα που θίγει το αιτούν δικαστήριο στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (ενότητα Β).
Α.      Επί του παραδεκτού της προδικαστικής παραπομπής
25.      Δεν χωρεί αμφιβολία, κατ’ εμέ, ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπό κρίση υπόθεση είναι στο σύνολό της παραδεκτή. Εντούτοις, είμαι της γνώμης ότι τα προδικαστικά ερωτήματα είναι εν μέρει απαράδεκτα, και συγκεκριμένα καθ’ ο μέρος παραπέμπουν στα άρθρα
101 και 106 ΣΛΕΕ.
26.      Συναφώς, συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι το αιτούν δικαστήριο δεν εκθέτει στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, όπως απαιτείται κατά το άρθρο
94, στοιχείο
γʹ, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, τους λόγους που το οδήγησαν να υποβάλει ερωτήματα ως προς την ερμηνεία των κανόνων της Συνθήκης περί ανταγωνισμού μεταξύ επιχειρήσεων και τη σχέση μεταξύ των κανόνων αυτών και των διατάξεων του νομοθετικού διατάγματος 504/1995. Τα κρίσιμα στοιχεία της ανάλυσης (για παράδειγμα, η σχετική αγορά προϊόντων και η γεωγραφική αγορά, οι βασικοί συμμετέχοντες στην αγορά αυτή, ο αντίκτυπος της επίμαχης νομοθεσίας στην εν λόγω αγορά κ.λπ.) δεν μπορούν να συναχθούν ούτε από τις πληροφορίες που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο και/ή οι συμμετέχουσες στη διαδικασία που υπέβαλαν παρατηρήσεις στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας.
27.      Κατά συνέπεια, φρονώ ότι είναι αδύνατο να εξετασθεί το συμβατό εθνικής νομοθεσίας όπως η επίμαχη με τα άρθρα
101 έως 106 ΣΛΕΕ.
28.      Επιπλέον, η εξέταση του παραδεκτού της προδικαστικής παραπομπής μού δίδει την ευκαιρία να ασχοληθώ με ένα προκαταρκτικό ζήτημα –συνδεόμενο, υπό μια έννοια, με το ζήτημα του παραδεκτού– το οποίο το αιτούν δικαστήριο έθεσε μόνον παρεμπιπτόντως στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Πρόκειται για το κατά πόσον συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης καθεστώς αστικής και πειθαρχικής ευθύνης των δικαστών για περιπτώσεις δικαστικής πλάνης, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων μη τήρησης του δικαίου της Ένωσης, όπως η μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως βάσει του άρθρου
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
Β.      Προκαταρκτικό ζήτημα: τα εθνικά καθεστώτα αστικής και πειθαρχικής ευθύνης των δικαστών για μη τήρηση του δικαίου της Ένωσης
29.      Προκειμένου να γίνει κατανοητός ο λόγος για τον οποίο το αιτούν δικαστήριο έθεσε το ζήτημα αυτό μόνον παρεμπιπτόντως, μπορεί να φανεί χρήσιμη μια αναδρομή και σύντομη μνεία των ζητημάτων που εξέτασε (υπό 1) και εκείνων δεν εξέτασε (υπό 2) το Δικαστήριο στη διάταξη Centro Petroli Roma I. Στη συνέχεια, θα περιγράψω εν συντομία τις δύο τάσεις της νομολογίας που ασκούν επιρροή συναφώς (υπό 3 και 4). Τέλος, θα εκθέσω ορισμένες προσωπικές εκτιμήσεις επί του ζητήματος (υπό 5).
1.      Επί του ζητήματος που εξετάσθηκε στη διάταξη Centro Petroli Roma I
30.      Όπως επισημάνθηκε στο σημείο
20 των παρουσών προτάσεων, η διάταξη Centro Petroli Roma
I εξέτασε επί της ουσίας μόνον το πρώτο προδικαστικό ερώτημα που είχε υποβληθεί στην υπόθεση εκείνη, το οποίο αφορούσε την ερμηνεία του άρθρου
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
31.      Το αιτούν δικαστήριο είχε ζητήσει να αποσαφηνιστεί η νομολογία κατά την οποία το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας απαλλάσσεται από την υποχρέωση που υπέχει να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο στην περίπτωση που συνήθως αναφέρεται ως acte clair: όταν η ερμηνεία της επίμαχης διατάξεως του δικαίου της Ένωσης παρίσταται τόσο προφανής ώστε να μην καταλείπει περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία (6). Συναφώς, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας, πριν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι μια περίπτωση συνιστά πράγματι acte clair, πρέπει να έχει σχηματίσει την πεποίθηση ότι «εξίσου προφανής θα εμφανιζόταν η λύση αυτή στα λοιπά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας των κρατών μελών και στο Δικαστήριο» (7).
32.      Οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου αφορούσαν, ειδικότερα, τον τρόπο με τον οποίο το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας οφείλει να ελέγξει αν πληρούται η ως άνω προϋπόθεση. Το ζήτημα ήταν, εν ολίγοις, αν το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υποχρεούται να αποδείξει κατά τρόπο εμπεριστατωμένο ότι τα λοιπά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας των κρατών μελών και το Δικαστήριο θα προέβαιναν στην ίδια ερμηνεία της σχετικής διατάξεως του δικαίου της Ένωσης.
33.      Το Δικαστήριο, απαντώντας στις αμφιβολίες αυτές, αποφάνθηκε ότι το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν υποχρεούται να αποδείξει κατά τρόπο εμπεριστατωμένο ότι τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας των άλλων κρατών μελών και το Δικαστήριο θα προέκριναν την ίδια ερμηνεία (8). Πράγματι, αρκεί το εθνικό δικαστήριο –αφού εξετάσει δεόντως τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του δικαίου της Ένωσης, τις ιδιάζουσες δυσχέρειες τις οποίες παρουσιάζει η ερμηνεία του και τον κίνδυνο αποκλίσεων της νομολογίας στο εσωτερικό της Ένωσης– να σχηματίζει δικανική πεποίθηση ότι τα λοιπά αυτά δικαστήρια θα κατέληγαν στο ίδιο συμπέρασμα (9).
34.      Το Δικαστήριο, ειδικότερα, έχει διευκρινίσει ότι το κριτήριο που πρέπει να εφαρμόζουν τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας όταν κρίνουν αν υποχρεούνται ή όχι να υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο σε περίπτωση ενδεχόμενης acte clair είναι το κριτήριο της «εύλογης πεποίθησης». Δεδομένου ότι ο προσδιορισμός της ορθής ερμηνείας των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης αποτελεί αμιγώς νομικό ζήτημα, οι συνήθεις δικονομικοί κανόνες περί αποδείξεως και βάρους αποδείξεως δεν μπορούν να θεωρηθούν ως πλήρως εφαρμοστέοι συναφώς. Με άλλα λόγια, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να κρίνει αν υφίστανται ενώπιόν του στοιχεία ικανά να στηρίξουν μια εναλλακτική ερμηνεία –ήτοι, ερμηνεία διαφορετική από εκείνη την οποία το εν λόγω δικαστήριο θεωρεί εκ πρώτης όψεως ορθή– της επίμαχης διατάξεως του δικαίου της Ένωσης, η οποία είναι αρκούντως πειστική ώστε να μην μπορεί να αποκλειστεί άνευ ετέρου (10).
35.      Στο πλαίσιο αυτό υπενθυμίζεται επίσης ότι, όπως έκρινε το Δικαστήριο στη σκέψη
51 της αποφάσεως Consorzio, οσάκις εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας κρίνει ότι απαλλάσσεται από την υποχρέωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο, η οποία προβλέπεται στο άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, πρέπει να αιτιολογήσει την απόφασή του αυτή.
36.      Όπως επιχείρησα να εξηγήσω στις προτάσεις μου στην υπόθεση KUBERA, ο βαθμός λεπτομέρειας που απαιτείται να έχει η αιτιολογία της αποφάσεως ποικίλλει κατ’ ανάγκην, αναλόγως των ειδικών περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης. Είμαι της γνώμης ότι κατά κανόνα αρκεί το εν λόγω εθνικό δικαστήριο: (i)
να αναφέρει ρητώς σε ποια εξαίρεση βασίζεται (μεταξύ εκείνων που έχουν κωδικοποιηθεί στη νομολογία CILFIT (11)) και (ii)
να παράσχει μια συνοπτική εξήγηση για τους λόγους για τους οποίους κρίνει ότι η εξαίρεση αυτή ισχύει στη συγκεκριμένη περίπτωση. Ωστόσο, τούτο δεν αποκλείει το ενδεχόμενο, σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις, να απαιτείται λεπτομερέστερη αιτιολογία ή, αντιθέτως, οι λόγοι για τη μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως να είναι τόσο προφανείς ώστε να παρέλκει συναφώς ρητή αιτιολογία (12).
2.      Επί του ζητήματος που δεν εξετάσθηκε στη διάταξη Centro Petroli Roma I
37.      Αντιθέτως, στη διάταξη Centro Petroli Roma
I, το Δικαστήριο δεν εξέτασε επί της ουσίας το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, διότι, όπως επισημάνθηκε, το έκρινε προδήλως απαράδεκτο (13). Ως εκ τούτου, στην υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο, αφού έλαβε υπόψη την εκτίμηση του Δικαστηρίου επί του ζητήματος αυτού, δεν υποβάλλει μεν συναφώς προδικαστικά ερωτήματα, επισημαίνει όμως παράλληλα ότι το υποκείμενο πρόβλημα εξακολουθεί, κατά την άποψή του, να τίθεται μετ’
επιτάσεως.
38.      Κατ’ ουσίαν, οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου αφορούν το κατά πόσον συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης εθνικό καθεστώς αστικής και πειθαρχικής ευθύνης των δικαστών για περιπτώσεις δικαστικής πλάνης, μεταξύ άλλων κατά την ερμηνεία και την εφαρμογή κανόνων του δικαίου της Ένωσης, όπως η μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως βάσει του άρθρου
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι η αβεβαιότητα ως προς την ορθή αλληλεπίδραση μεταξύ της ιταλικής νομοθεσίας περί ευθύνης των δικαστών και των κανόνων της Ένωσης περί ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το αιτούν δικαστήριο αξιολογεί την υποχρέωση που υπέχει από το άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Αντιλαμβάνομαι ότι το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι ένα υπερβολικά αυστηρό καθεστώς προσωπικής ευθύνης θα ενθάρρυνε εν τοις πράγμασιν τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, ακόμη και σε πολλές περιπτώσεις στις οποίες εκτιμούν ότι το πεδίο εφαρμογής και η έννοια των εφαρμοστέων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης είναι αρκούντως σαφείς.
39.      Η υπό κρίση υπόθεση φαίνεται να είναι μια τέτοια περίπτωση, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως κυρίως για να αποφύγει κάθε κίνδυνο ευθύνης, καθότι έκρινε ότι οι επίμαχες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης συνιστούν, στο πλαίσιο της διαφοράς, actes clairs.
40.      Δεδομένου ότι το ζήτημα που θέτει το αιτούν δικαστήριο είναι συνταγματικής φύσεως με συστημικές συνέπειες, φρονώ σκόπιμο να διατυπώσω ορισμένες εκτιμήσεις επ’ αυτού, με την ελπίδα να συνδράμω το αιτούν δικαστήριο και άλλα εθνικά δικαστήρια που ενδέχεται να βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση.
41.      Εντούτοις, η παρούσα διαδικασία προφανώς δεν αποτελεί το κατάλληλο forum για την εκτίμηση του συμβατού με το δίκαιο της Ένωσης ενός καθεστώτος ευθύνης των δικαστών όπως αυτό που θέσπισε ο Ιταλός νομοθέτης με τον νόμο 117 του 1988, όπως έχει τροποποιηθεί (14).
42.      Συνεπώς, θα περιορίσω τη συζήτηση σε ορισμένες γενικές εκτιμήσεις, με ιδιαίτερη έμφαση στα είδη δικαστικής πλάνης που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην «προσωπική ευθύνη» (όπως θα την αποκαλέσω) των δικαστών, χωρίς να θίγεται η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Με τον όρο αυτόν, αναφέρομαι τόσο στην αστική όσο και στην πειθαρχική ευθύνη. Μολονότι τα δύο είδη ευθύνης διαφέρουν, βεβαίως, σε ορισμένο βαθμό, φρονώ ότι, από τη σκοπιά του δικαίου της Ένωσης, μπορούν να προσδιοριστούν πλείονες αρχές οι οποίες έχουν εφαρμογή σε αμφότερα τα είδη ευθύνης. Αντιθέτως, δεν θα εξετάσω εν προκειμένω την ποινική ευθύνη, δεδομένου ότι αυτού του είδους η ευθύνη δεν καλύπτεται από τις επίμαχες εθνικές διατάξεις και, εν πάση περιπτώσει, το είδος αυτό ευθύνης φαίνεται να εγείρει διαφορετικά ζητήματα.
43.      Ως βάση για την ανάλυση κατ’ αρχάς θα γίνει διάκριση μεταξύ δύο τομέων ευθύνης για περιπτώσεις δικαστικής πλάνης: της ευθύνης των κρατών μελών, αφενός, και της προσωπικής ευθύνης των δικαστών, αφετέρου. Οι δύο αυτοί τομείς ευθύνης αποτέλεσαν αντικείμενο δύο τάσεων της νομολογίας, οι οποίες, ως εκ φύσεώς τους, είναι στενά συνδεδεμένες.
3.      Η ευθύνη των κρατών μελών
44.      Κατά πάγια νομολογία, η αρχή της ευθύνης του κράτους για ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από παραβίαση του δικαίου της Ένωσης είναι σύμφυτη προς το σύστημα που καθιερώνουν οι Συνθήκες της Ένωσης. Η αρχή αυτή ισχύει για κάθε περίπτωση παραβίασης του δικαίου της Ένωσης από κράτος μέλος, ανεξαρτήτως του ποιο είναι το όργανο του κράτους μέλους του οποίου η πράξη ή παράλειψη προκάλεσε την παραβίαση (15).
45.      Κατά πάγια, επίσης, νομολογία, η παραβίαση αυτή παρέχει στους ιδιώτες δικαίωμα για αποκατάσταση της ζημίας που έχουν υποστεί, εφόσον συντρέχουν τρεις προϋποθέσεις: (i)
ο παραβιαζόμενος κανόνας δικαίου της Ένωσης πρέπει να αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες, (ii)
η παράβαση του κανόνα αυτού πρέπει να είναι κατάφωρη· και (iii)
πρέπει να υφίσταται άμεσος αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της παράβασης αυτής και της ζημίας που υπέστησαν οι ιδιώτες (16). Οι προϋποθέσεις αυτές έχουν θεσπιστεί από το δίκαιο της Ένωσης και, ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να παρέμβουν επ’ αυτών, όταν τούτο ενδέχεται να οδηγήσει σε απαλλαγή από την ευθύνη σε περιπτώσεις στις οποίες, διαφορετικά, στοιχειοθετείται ευθύνη (17).
46.      Σε σειρά υποθέσεων που ανάγονται στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι οι αρχές αυτές τυγχάνουν επίσης εφαρμογής σε παραβάσεις εκ μέρους των εθνικών δικαστικών αρχών, συμπεριλαμβανομένων των παραβάσεων που πηγάζουν από αποφάσεις δικαστηρίων αποφαινομένων σε τελευταίο βαθμό (18).
47.      Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο παρέσχε επίσης διευκρινίσεις όσον αφορά τη δεύτερη προμνησθείσα προϋπόθεση η οποία αφορά την κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης και συνεπάγεται ότι δεν στοιχειοθετείται οπωσδήποτε ευθύνη κράτους μέλους από οποιαδήποτε παράβαση κανόνα δικαίου της Ένωσης. Ειδικότερα, όσον αφορά τις καταλογιστέες στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας παραβάσεις, το Δικαστήριο επισήμανε ότι η προϋπόθεση αυτή σημαίνει ότι «η ευθύνη [του κράτους] θεμελιώνεται μόνο στην εξαιρετική περίπτωση κατά την οποία το εθνικό δικαστήριο που αποφαίνεται σε τελευταίο βαθμό παρέβη προδήλως το εφαρμοστέο δίκαιο» (19).
48.      Το Δικαστήριο αποφάνθηκε συναφώς ότι, για να καθοριστεί αν η παραβίαση του δικαίου της Ένωσης είναι «κατάφωρη», πρέπει να ληφθούν υπόψη όλα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την υπόθεση της οποίας έχει επιληφθεί το εθνικό δικαστήριο. Μεταξύ των στοιχείων αυτών περιλαμβάνονται, κατά το Δικαστήριο: (i)
ο βαθμός σαφήνειας και ακρίβειας του παραβιαζόμενου κανόνα· (ii)
το εύρος της εκτιμήσεως που καταλείπει ο κανόνας αυτός στις εθνικές αρχές· (iii)
ο ηθελημένος ή ακούσιος χαρακτήρας της διαπραχθείσας παράβασης ή της προκληθείσας ζημίας· (iv)
το συγγνωστό ή ασύγγνωστο ενδεχόμενης πλάνης περί το δίκαιο· (v)
το αν η στάση θεσμικού οργάνου της Ένωσης ενδέχεται να συνετέλεσε στη λήψη ή τη διατήρηση σε ισχύ αντίθετων προς το δίκαιο της Ένωσης εθνικών μέτρων ή πρακτικών· και (vi)
(κατά περίπτωση) η εκ μέρους του οικείου δικαστηρίου παράλειψη εκπλήρωσης της υποχρέωσής του περί προδικαστικής παραπομπής δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (20).
49.      Αντιλαμβάνομαι τη νομολογία υπό την έννοια ότι η απλή παράλειψη προδικαστικής παραπομπής βάσει του άρθρου
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ εκ μέρους εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να θεμελιώσει την ευθύνη του κράτους. Όπως παγίως επισημαίνει το Δικαστήριο, «το σύστημα άμεσης συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ είναι ανεξάρτητο από οποιαδήποτε πρωτοβουλία των διαδίκων» και «[οι διάδικοι δεν μπορούν να υποχρεώνουν τα εθνικά δικαστήρια] να ζητούν την έκδοση προδικαστικών αποφάσεων [...] [Τ]ο σύστημα που καθιερώνει το άρθρο
267 ΣΛΕΕ δεν συνιστά ένδικο βοήθημα παρεχόμενο στους διαδίκους διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον εθνικού δικαστηρίου» (21).
50.      Με άλλα λόγια, το άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ δεν είναι διάταξη που αποσκοπεί να παράσχει δικαιώματα στους ιδιώτες και, ως τέτοια, παράβαση της διατάξεως αυτής δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να στοιχειοθετήσει ευθύνη του κράτους μέλους. Επιπλέον, δεν είναι αντιληπτό πώς μια απλή άρνηση προδικαστικής παραπομπής θα μπορούσε να προκαλέσει ζημία σε διάδικο, όταν οι σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης ερμηνεύονται ορθώς.
51.      Εντούτοις, όταν εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας ερμηνεύει εσφαλμένως διάταξη του δικαίου της Ένωσης, το γεγονός ότι ενδεχομένως παρέβη την υποχρέωση προς υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο σχετικά με τη διάταξη αυτή συνιστά στοιχείο που θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εκτίμηση της σοβαρότητας της παράβασης.
52.      Τέλος, ίσως είναι χρήσιμο να υπογραμμιστεί ότι η αρχή της ευθύνης του κράτους, η οποία είναι σύμφυτη με το σύστημα ενδίκων βοηθημάτων που καθιερώνουν οι Συνθήκες της Ένωσης, δεν συνεπάγεται την προσωπική ευθύνη των δικαστών, αλλά την ευθύνη των κρατών μελών. Στο μέτρο που μπορεί να θεμελιώνεται ευθύνη του κράτους για δικαστικές αποφάσεις αντίθετες προς το δίκαιο της Ένωσης, η δε αποζημίωση προς τους ζημιωθέντες ιδιώτες καταβάλλεται από τον εθνικό προϋπολογισμό, ένα τέτοιο καθεστώς ευθύνης δεν συνεπάγεται ιδιαίτερους κινδύνους αμφισβήτησης της ανεξαρτησίας των εθνικών δικαστηρίων (22).
4.      Η προσωπική ευθύνη των δικαστών
53.      Αντιθέτως, η θέσπιση καθεστώτων προσωπικής ευθύνης των δικαστών για περιπτώσεις δικαστικής πλάνης υπάγεται στην αρμοδιότητα των κρατών μελών να ρυθμίζουν την οργάνωση της δικαιοσύνης (23). Τα κράτη μέλη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως για τη θέσπιση ενός τέτοιου συστήματος (24). Πράγματι, υπάρχουν διάφορα τέτοια καθεστώτα τόσο εντός όσο και εκτός της Ένωσης, τα οποία προβλέπουν διαφορετικούς βαθμούς ασυλίας όσον αφορά την αστική και/ή την πειθαρχική ευθύνη για πράξεις που τελούνται κατά την άσκηση δικαιοδοτικών καθηκόντων (25).
54.      Το Δικαστήριο είχε ήδη την ευκαιρία, σε πλείονες υποθέσεις των οποίων επιλήφθηκε τα τελευταία χρόνια, να εξετάσει κατά πόσον ορισμένα εθνικά καθεστώτα προσωπικής ευθύνης των δικαστών συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης.
55.      Συναφώς, το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι η ύπαρξη καθεστώτων προσωπικής ευθύνης των δικαστών για περιπτώσεις δικαστικής πλάνης μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της λογοδοσίας και της αποτελεσματικότητας του δικαστικού συστήματος. Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει επίσης τονίσει ότι τα κράτη μέλη, κατά την άσκηση της αρμοδιότητάς τους στον τομέα αυτόν, πρέπει να διασφαλίζουν την τήρηση του δικαίου της Ένωσης. Ειδικότερα, έκρινε ότι κάθε τέτοιο καθεστώς απαιτείται να έχει διαμορφωθεί με τέτοιον τρόπο ώστε να διαφυλάσσεται η ανεξαρτησία των δικαιοδοτικών οργάνων που καλούνται να αποφανθούν επί ζητημάτων σχετικών με την εφαρμογή ή με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης (26).
56.      Στο σημείο αυτό, δεν χρειάζεται καν να υπογραμμίσω τη σημασία της απαίτησης, στο πλαίσιο της έννομης τάξης της Ένωσης, περί ανεξαρτησίας των δικαιοδοτικών οργάνων που ερμηνεύουν και εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης (27). Η απαίτηση αυτή προκύπτει ιδίως από το άρθρο
2
ΣΕΕ, το άρθρο
19, παράγραφος
1,
ΣΕΕ και το άρθρο
47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης). Συνάγεται επίσης εμμέσως από το άρθρο
267 ΣΛΕΕ.
57.      Είναι προφανές ότι η καθιέρωση αρχής περί προσωπικής ευθύνης των δικαστών για τις περιπτώσεις στις οποίες υποπίπτουν σε δικαστική πλάνη ενέχει ορισμένους κινδύνους ως προς την ανεξαρτησία και την αμεροληψία των δικαστών (28). Πλημμελώς σχεδιασμένα καθεστώτα ευθύνης μπορεί να απειλήσουν –ή, τουλάχιστον, να προκαλέσουν στους πολίτες την υπόνοια ότι ενδέχεται να απειλήσουν– τη νηφαλιότητα και την ακεραιότητα της δικαιοδοτικής λειτουργίας. Αυτή καθεαυτήν η πιθανότητα κίνησης πειθαρχικής έρευνας κατόπιν αιτήματος μελών της κυβέρνησης ή της δικαστικής ιεραρχίας, ή η πιθανότητα ένδικης προσφυγής από δυσαρεστημένους διαδίκους, μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, έστω και υποσυνείδητα, να ασκήσει κάποια πίεση στους ασκούντες δικαιοδοτικά καθήκοντα σε αστική ή διοικητική διαφορά ή σε ποινική υπόθεση (29). Πράγματι, τέτοιες διαδικασίες μπορούν να έχουν σοβαρές συνέπειες για τη ζωή και τη σταδιοδρομία των δικαστών τους οποίους αφορούν (30). Ως εκ τούτου, ένα πλημμελώς σχεδιασμένο καθεστώς προσωπικής ευθύνης είναι πιθανό να γεννά κινδύνους μεροληψίας και/ή να έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα κατά την άσκηση των δικαιοδοτικών καθηκόντων (31).
58.      Συνακόλουθα, το Δικαστήριο έκρινε ότι, «[μ]ολονότι [...] η εγγύηση της ανεξαρτησίας δεν επιβάλλει να παρέχεται στους δικαστές απόλυτη ασυλία σε σχέση με τις πράξεις που εκδίδονται κατά την άσκηση των δικαστικών καθηκόντων τους, ωστόσο η προσωπική τους ευθύνη για ζημίες που προκαλούνται κατά την άσκηση των καθηκόντων τους πρέπει να αναγνωρίζεται σε εξαιρετικές μόνον περιπτώσεις, στις οποίες έχει διαπιστωθεί σοβαρή υπαιτιότητά τους» (32). Ως εκ τούτου, «μια απόφαση [η οποία] ενέχει δικαστική πλάνη δεν πρέπει να αρκεί για να στοιχειοθετηθεί η προσωπική ευθύνη του δικαστή που την εξέδωσε» (33).
59.      Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει άλλα στοιχεία των εθνικών καθεστώτων προσωπικής ευθύνης των δικαστών ως απαραίτητα προκειμένου να διασφαλισθεί η τήρηση της αρχής της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι τέτοιου είδους καθεστώτα απαιτούν τη «θέσπιση κανόνων οι οποίοι καθορίζουν, ιδίως, τόσο τις συμπεριφορές που συνιστούν πειθαρχικά παραπτώματα όσο και τις εφαρμοστέες επ’ αυτών κυρώσεις, προβλέπουν την παρέμβαση ανεξάρτητου οργάνου βάσει διαδικασίας που εγγυάται πλήρως τα δικαιώματα τα οποία κατοχυρώνονται στα άρθρα
47 και 48 του Χάρτη, ιδίως τα δικαιώματα άμυνας, και παρέχουν τη δυνατότητα προσβολής των αποφάσεων των πειθαρχικών οργάνων ενώπιον των δικαστηρίων» (34).
60.      Σε αυτό το πλαίσιο, θα διατυπώσω εν συνεχεία ορισμένες παρατηρήσεις οι οποίες θα μπορούσαν, ελπίζω, να συνδράμουν το αιτούν δικαστήριο κατά την εξέταση του βασικού ζητήματος που εγείρεται με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως: πότε η δικαστική πλάνη θα μπορούσε να στοιχειοθετήσει προσωπική ευθύνη των δικαστών για τις (εσφαλμένες) αποφάσεις τους, χωρίς να υπονομεύεται η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.
5.      Ορισμένες εκτιμήσεις σχετικά με την προσωπική ευθύνη των δικαστών και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης
61.      Κατ’ αρχάς, διευκρινίζεται ότι, κατά τη γνώμη μου, είναι αδύνατο να προβλεφθεί κριτήριο το οποίο θα μπορούσε να χρησιμεύσει για τη σαφή οριοθέτηση μεταξύ των περιπτώσεων δικαστικής πλάνης που μπορούν να στοιχειοθετήσουν προσωπική ευθύνη των δικαστών χωρίς να απειλείται η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και εκείνων που, αντιθέτως, θα μπορούσαν να είναι προβληματικές υπό το πρίσμα αυτό. Κατ’ εμέ, δύνανται να παρασχεθούν μόνον ορισμένες κατευθυντήριες αρχές που θα μπορούσαν να έχουν εφαρμογή τόσο στην αστική όσο και στην πειθαρχική ευθύνη.
62.      Πλείονες τέτοιες αρχές μπορούν να αντληθούν από τη νομολογία του Δικαστηρίου που εξετάσθηκε ανωτέρω. Αναφέρομαι όχι μόνο στη νομολογία περί προσωπικής ευθύνης των δικαστών, αλλά και στη νομολογία περί ευθύνης των κρατών μελών. Πράγματι, λαμβανομένου υπόψη του παρόμοιου αντικειμένου τους, ορισμένες από τις αρχές που διατυπώνονται στις αποφάσεις του Δικαστηρίου περί ευθύνης του κράτους φρονώ ότι μπορούν να εφαρμοστούν κατ’ αναλογίαν όσον αφορά την προσωπική ευθύνη των δικαστών.
63.      Εντούτοις, είμαι της γνώμης ότι, εν γένει, θα πρέπει να είναι δυσχερέστερο να στοιχειοθετείται προσωπική ευθύνη σε σχέση με την ευθύνη κράτους μέλους. Πράγματι, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι, μολονότι οι εκφάνσεις της ευθύνης του κράτους δεν εγείρουν, κατά κανόνα, ζήτημα όσον αφορά την απαίτηση περί ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, θα μπορούσε να μην ισχύει το ίδιο για τα καθεστώτα προσωπικής ευθύνης. Τα καθεστώτα αυτά, όταν είναι πλημμελώς σχεδιασμένα, θα μπορούσαν ενδεχομένως να υπονομεύσουν την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Για τον λόγο αυτόν, όσον αφορά τα καθεστώτα προσωπικής ευθύνης, το Δικαστήριο έχει τονίσει ότι τέτοια ευθύνη μπορεί να στοιχειοθετηθεί μόνον σε «όλως» εξαιρετικές περιπτώσεις (35).
64.      Τούτο ισχύει βεβαίως και όσον αφορά την προβλεπόμενη στο άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να υποβάλλουν στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Συναφώς, μπορώ να συμφωνήσω μόνον εν μέρει με την άποψη της γενικής εισαγγελέα Τ.
Ćapeta (36) ότι η μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως επ’ ουδενί θεμελιώνει προσωπική ευθύνη των δικαστών, εφόσον αυτοί έχουν εξηγήσει δεόντως τους λόγους της μη υποβολής. Θα εκθέσω, εν συνεχεία, τι εννοώ με αυτό.
65.      Από το άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ απορρέουν δύο υποχρεώσεις: μία υποχρέωση πιο ουσιαστικής φύσεως (προς υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο όταν έχει ανακύψει ζήτημα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης και δεν έχουν εφαρμογή οι εξαιρέσεις CILFIT) και μία υποχρέωση πιο διαδικαστικού χαρακτήρα (προς παράθεση των λόγων μη υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως) (37). Οι υποχρεώσεις αυτές, καίτοι άρρηκτα συνδεδεμένες, παραμένουν διακριτές.
66.      Φρονώ ότι δεν υπάρχει πειστικός λόγος για τον οποίο μόνον η παράβαση μίας εξ αυτών θα μπορούσε να θεμελιώσει ευθύνη. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο δεδομένου ότι η υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής αποτελεί σαφώς την κύρια και σημαντικότερη εκ των δύο υποχρεώσεων, λόγω της επιρροής που ασκεί τόσο στην επίμαχη διαφορά όσο και στην ενότητα και συνοχή της έννομης τάξης της Ένωσης. Η υποχρέωση αιτιολογήσεως είναι παρεπόμενη της εν λόγω κύριας υποχρέωσης και ουσιώδης για τη διασφάλιση της τηρήσεώς της.
67.      Όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, η διαφύλαξη της ανεξαρτησίας των δικαστηρίων δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια «να αποκλείεται εντελώς το ενδεχόμενο να στοιχειοθετείται, σε ορισμένες όλως εξαιρετικές περιπτώσεις, η πειθαρχική ευθύνη δικαστή λόγω των δικαστικών αποφάσεων που αυτός εξέδωσε. Πράγματι, η συγκεκριμένη απαίτηση περί ανεξαρτησίας δεν έχει, προφανώς, ως σκοπό να επιτρέψει ενδεχόμενες σοβαρές και όλως ασύγγνωστες συμπεριφορές εκ μέρους των δικαστών, οι οποίες θα συνίσταντο, επί παραδείγματι, στο να παραβλέπουν οι δικαστές αυτοί σκοπίμως και κακόπιστα ή λόγω σοβαρής αμέλειας και άγνοιας τους κανόνες του εθνικού δικαίου και του δικαίου της Ένωσης των οποίων την τήρηση οφείλουν να διασφαλίζουν ή στο να καταλήγουν στη χρήση αυθαιρεσίας ή στην αρνησιδικία, μολονότι οφείλουν […] να αποφαίνονται επί των διαφορών που υποβάλλουν στην κρίση τους πολίτες» (38).
68.      Οι εκτιμήσεις αυτές είναι κρίσιμες, κατ’ αρχήν, για κάθε υποχρέωση που απορρέει από τους κανόνες της Ένωσης. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να αποκλεισθεί το ενδεχόμενο η μη υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο, λόγω πρόδηλης πλάνης κατά την ερμηνεία και εφαρμογή του άρθρου
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (39), να θεμελιώνει βασίμως την προσωπική ευθύνη των δικαστών που ευθύνονται για μια τέτοια παράβαση (40).
69.      Εντούτοις, φρονώ ότι, στο παρόν στάδιο, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ αστικής και πειθαρχικής ευθύνης. Όσον αφορά την αστική ευθύνη, η παράβαση της υποχρέωσης προδικαστικής παραπομπής θα πρέπει, κατ’ εμέ, να καταλήγει σε τέτοια ευθύνη μόνον όταν η διάταξη της Ένωσης ως προς την οποία το εθνικό δικαστήριο όφειλε να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο ερμηνεύθηκε εσφαλμένα, με συνέπεια να προξενείται ζημία στον ενάγοντα. Όπως εκτέθηκε στο σημείο
50 των παρουσών προτάσεων, εάν οι σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης εφαρμόζονται ορθώς, δεν μπορεί να ανακύψει ζημία για τους διαδίκους.
70.      Αντιθέτως, σε περίπτωση πειθαρχικής ευθύνης, φρονώ ότι δεν υπάρχει λόγος να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η παράβαση της υποχρέωσης προδικαστικής παραπομπής να δικαιολογεί, υπό εξαιρετικές περιστάσεις, πειθαρχικά μέτρα ανεξαρτήτως της ζημίας που προξενήθηκε στους διαδίκους. Τούτο μπορεί να συμβαίνει, ιδίως, όταν η άρνηση προδικαστικής παραπομπής δεν αποτελεί σπάνιο, ή ακόμη και μεμονωμένο, γεγονός, αλλά εντάσσεται σε μια συνολική πλημμελή συμπεριφορά. Στην περίπτωση αυτή, οι αρνητικές συνέπειες που απορρέουν από την παράβαση επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα του μηχανισμού συνεργασίας που θεσπίζει το άρθρο
267 ΣΛΕΕ.
71.      Εν πάση περιπτώσει, επαναλαμβάνω, εκ νέου, ότι αμφότερα τα είδη ευθύνης μπορούν να στοιχειοθετηθούν μόνον σε όλως εξαιρετικές περιπτώσεις.
72.      Για παράδειγμα, το γεγονός ότι το Δικαστήριο διαπίστωσε τέτοια παράβαση στο πλαίσιο διαδικασίας κινηθείσας δυνάμει του άρθρου
258 ή του άρθρου
259 ΣΛΕΕ (41) δεν έχει συναφώς καθοριστική σημασία. Πράγματι, οποιαδήποτε περίπτωση μη τήρησης του δικαίου της Ένωσης –ανεξαρτήτως του προδήλου χαρακτήρα της και της βαρύτητάς της– μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διαδικασίας λόγω παράβασης (42).
73.      Το ίδιο ισχύει, τηρουμένων των αναλογιών, όσον αφορά τις περιπτώσεις στις οποίες το Δικαστήριο καλείται από εθνικό δικαστήριο να εξετάσει αν, υπό ορισμένες περιστάσεις, το άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας οφείλει να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο (43). Εφόσον το Δικαστήριο δεν καλείται ειδικώς να αποφανθεί επί της σοβαρότητας της παράβασης όσον αφορά την ευθύνη (του κράτους ή την προσωπική ευθύνη των δικαστών), με την απάντησή του θα διευκρινιζόταν απλώς η έκταση της υποχρέωσης προδικαστικής παραπομπής, υπό το πρίσμα των νομικών και πραγματικών στοιχείων που θέτει υπόψη του το αιτούν δικαστήριο.
74.      Περαιτέρω, τέτοια ευθύνη δεν μπορεί να προκύψει από το γεγονός και μόνον ότι, σε μεταγενέστερη νομολογία, το Δικαστήριο υιοθέτησε διαφορετική ερμηνεία του επίμαχου κανόνα του δικαίου της Ένωσης από εκείνη του εθνικού δικαστηρίου το οποίο είχε θεωρήσει τον κανόνα αυτόν ως acte clair (ή ως acte éclairé). Είμαι της γνώμης ότι τα εκ των υστέρων στοιχεία θα πρέπει να χρησιμοποιούνται με ιδιαίτερη φειδώ σε ένα τέτοιο πλαίσιο. Όπως και σε κάθε άλλο νομικό σύστημα, η νομολογία της Ένωσης εξελίσσεται διαρκώς, ενόσω τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης (το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τα εθνικά δικαστήρια) εκδίδουν νέες αποφάσεις οι οποίες εφαρμόζουν τους υφιστάμενους κανόνες σε καινοφανείς περιστάσεις. Η ως άνω διαδικασία εξέλιξης επέχει πιθανότατα ακόμη μεγαλύτερη σημασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση η οποία σχεδιάστηκε εξαρχής ως δυναμική πολιτική οντότητα.
75.      Κατ’ εμέ, τέσσερις παράμετροι μπορούν να αποβούν κρίσιμες για τη θεμελίωση δικαστικής πλάνης η οποία, λόγω του όλως εξαιρετικού χαρακτήρα της, θα μπορούσε ενδεχομένως να στοιχειοθετήσει προσωπική ευθύνη χωρίς να θίγεται η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Από τη σκοπιά ενός συνετού δικαστή, η δικαστική πλάνη –εν προκειμένω, η μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως– πρέπει να είναι (i)
πρόδηλη (σαφής και προφανής, μη δεκτική αμφισβητήσεως)· (ii)
ουσιώδης (να έχει σημαντικό αντίκτυπο είτε στην έκβαση της κύριας δίκης είτε στην αποτελεσματικότητα του μηχανισμού συνεργασίας)· (iii)
ασύγγνωστη (ελλείψει οποιουδήποτε στοιχείου που θα μπορούσε ευλόγως να προκαλέσει πλάνη)· και (iv)
το αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής των δικαστών να μην τηρήσουν τον νόμο ή το αποτέλεσμα βαριάς αμέλειας εκ μέρους τους.
76.      Φρονώ ότι τα συμπεράσματα αυτά συνάδουν σε γενικές γραμμές τόσο με τα διεθνή πρότυπα όσο και με τη νομολογία του Corte costituzionale (Συνταγματικού Δικαστηρίου) (44).
77.      Εθνικό καθεστώς προσωπικής ευθύνης των δικαστών σε περίπτωση μη τήρησης του δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της μη υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως βάσει του άρθρου
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, το οποίο θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί για λιγότερο σοβαρές παραβάσεις, ενδέχεται, κατά τη γνώμη μου, να υπονομεύσει τη νηφαλιότητα και την ακεραιότητα της δικαιοδοτικής λειτουργίας, με αποτέλεσμα να θίγεται η ανεξαρτησία των δικαστών.
78.      Επιπλέον, ένα τέτοιο καθεστώς θα μπορούσε να υπονομεύσει την αποτελεσματικότητα του συστήματος δικαστικής συνεργασίας και διαλόγου μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου που καθιερώνει το άρθρο
267 ΣΛΕΕ (45). Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, οι κανόνες του εθνικού δικαίου δεν μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα να εμποδίζουν εθνικό δικαστήριο να κάνει χρήση της ευχέρειας που διαθέτει προς υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως ή, κατά περίπτωση, να συμμορφώνεται προς την εν λόγω υποχρέωση. Ο συνδυασμός των στοιχείων αυτών (ευχέρεια και υποχρέωση, αναλόγως των περιστάσεων) είναι, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, «συμφυής» με το ως άνω σύστημα συνεργασίας και διαλόγου (46).
79.      Κατά τη γνώμη μου, παρόμοιες εκτιμήσεις ισχύουν και για τους κανόνες του εθνικού δικαίου οι οποίοι στερούν, εν τοις πράγμασιν, από τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας το περιθώριο χειρισμών που τους αναγνωρίζει το άρθρο
267 ΣΛΕΕ όταν εξετάζουν αν ένα ζήτημα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης ορθώς «ανακύπτει» ενώπιόν τους. Το κατά πόσον συντρέχει, σε συγκεκριμένη περίπτωση, κάποια από τις εξαιρέσεις CILFIT απαιτεί διαφοροποιημένη εκτίμηση εκ μέρους του οικείου δικαστηρίου (47). Προκειμένου να εξακριβωθεί αν θεμελιώνεται η υποχρέωση που προβλέπεται στο άρθρο
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, πρέπει να ληφθούν υπόψη ορισμένα στοιχεία, όπερ εναπόκειται κατ’ αρχήν στο εθνικό δικαστήριο να πράξει, ενεργώντας κατά τρόπο ανεξάρτητο και με τη δέουσα επιμέλεια (48).
80.      Το εθνικό δίκαιο δεν μπορεί να καταλήγει σε περιορισμό του περιθωρίου χειρισμών του εθνικού δικαστή δυνάμει του άρθρου
267 ΣΛΕΕ, με αποτέλεσμα ορισμένες περιπτώσεις στις οποίες δεν υφίσταται υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής να αντιμετωπίζονται, στην πράξη, ως περιπτώσεις στις οποίες πρέπει να υποβληθεί αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (49). Υπό τέτοιες περιστάσεις, πληθώρα αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως θα υποβαλλόταν χωρίς να υφίσταται πραγματική ανάγκη προς τούτο. Τούτο θα προκαλούσε αδικαιολόγητη καθυστέρηση στην επίλυση των οικείων διαφορών και αύξηση του φόρτου εργασίας του Δικαστηρίου, με αποτέλεσμα να θίγεται η αποτελεσματική και έγκαιρη εξέταση των λοιπών εκκρεμών ενώπιόν του υποθέσεων. Επίσης, θα δημιουργούσε πρόσφορο έδαφος για καταστρατήγηση της διαδικασίας εκ μέρους κακόπιστων διαδίκων.
81.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, είμαι της γνώμης ότι τα εθνικά καθεστώτα αστικής και πειθαρχικής ευθύνης των δικαστών για περιπτώσεις δικαστικής πλάνης, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων μη τήρησης της απορρέουσας από το δίκαιο της Ένωσης απαίτησης περί ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, όπως η μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως βάσει του άρθρου
267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης όταν περιορίζονται σε όλως εξαιρετικές περιπτώσεις. Πρόκειται για περιπτώσεις στις οποίες η δικαστική πλάνη είναι πρόδηλη, ουσιώδης και ασύγγνωστη, οφειλόμενη σε σκόπιμη επιλογή του δικαστή να μην τηρήσει τον νόμο ή σε βαριά αμέλεια εκ μέρους του.
Γ.      Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
82.      Με τα τρία προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς την ορθή ερμηνεία τριών συνόλων κανόνων του δικαίου της Ένωσης, ζητώντας από το Δικαστήριο να διευκρινίσει κατά πόσον εθνική ρύθμιση όπως το νομοθετικό διάταγμα 504/1995 συνάδει με (i)
τα άρθρα 101 έως 106 ΣΛΕΕ· (ii)
τις διατάξεις της οδηγίας 2006/123· και (iii)
τις διατάξεις της οδηγίας 2008/118.
83.      Στα σημεία 25 έως 27 των παρουσών προτάσεων επισημάνθηκε ότι τα προδικαστικά ερωτήματα είναι απαράδεκτα όσον αφορά τα άρθρα
101 έως 106 ΣΛΕΕ. Θα εξετάσω κατωτέρω την ερμηνεία των δύο λοιπών συνόλων διατάξεων.
1.      Η οδηγία 2006/123
84.      Η οδηγία 2006/123, καλούμενη συχνά «οδηγία για τις υπηρεσίες», «θεσπίζει τις γενικές διατάξεις που διευκολύνουν την άσκηση της ελευθερίας εγκατάστασης των παρόχων υπηρεσιών και την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών» (άρθρο
1, παράγραφος
1), διά της εξάλειψης εμποδίων που παρακωλύουν την ανάπτυξη της αγοράς υπηρεσιών εντός της Ένωσης, με σκοπό την ενίσχυση της εσωτερικής αγοράς και την παράλληλη προώθηση της ισορροπημένης και βιώσιμης οικονομικής και κοινωνικής προόδου (αιτιολογικές σκέψεις
1 και 5).
85.      Το άρθρο
2 της οδηγίας 2006/123, το οποίο ορίζει το «πεδίο εφαρμογής» της, προβλέπει ότι η οδηγία «εφαρμόζεται στις υπηρεσίες παρόχων εγκατεστημένων σε κράτος μέλος» (παράγραφος
1). Στη συνέχεια, η ως άνω διάταξη απαριθμεί ορισμένες δραστηριότητες στις οποίες, κατ’ εξαίρεση, δεν εφαρμόζεται η οδηγία (παράγραφος
2) και, τέλος, προβλέπει ότι η οδηγία «δεν εφαρμόζεται στον τομέα της φορολογίας» (παράγραφος
3) (50).
86.      Η αιτιολογική σκέψη
29 της οδηγίας 2006/123 εξηγεί τον λόγο θέσπισης της εξαίρεσης αυτής: «[δ]εδομένου ότι η συνθήκη προβλέπει συγκεκριμένες νομικές βάσεις για τα φορολογικά ζητήματα και τις […] πράξεις [της Ένωσης] που έχουν ήδη εκδοθεί στον τομέα αυτόν, ο τομέας της φορολογίας θα πρέπει να αποκλειστεί από το πεδίο εφαρμογής της […] οδηγίας».
87.      Στην απόφαση Airbnb Ireland και Airbnb Payments UK, το Δικαστήριο έκρινε, υπό το πρίσμα των ανωτέρω στοιχείων, ότι η έκφραση «τομέας της φορολογίας» πρέπει να ερμηνεύεται με ευρύτητα, ώστε να καλύπτει «όχι μόνον όλους τους τομείς φορολογίας, αλλά και όλες τις πτυχές του οικείου τομέα» (51).
88.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι αμφισβητούμενες από την CPR εθνικές διατάξεις αφορούν τον «τομέα της φορολογίας» κατά την έννοια του άρθρου
2, παράγραφος
3, της οδηγίας 2006/123. Οι διατάξεις αυτές θεσπίζουν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες χορηγείται φορολογικό πλεονέκτημα σε ορισμένους οικονομικούς φορείς (αποθηκευτές). Το πλεονέκτημα προς τον οικονομικό φορέα συνίσταται, κατά το άρθρο
4, σημείο
1, της οδηγίας 2008/118, στην άδεια «να παράγει, να μεταποιεί, να κατέχει, να παραλαμβάνει ή να αποστέλλει υποκείμενα σε ειδικό φόρο κατανάλωσης προϊόντα τα οποία τελούν υπό καθεστώς αναστολής του φόρου σε φορολογική αποθήκη» (52).
89.      Πράγματι, το νομοθετικό διάταγμα 504/1995 αποτελεί μέτρο για την εφαρμογή της οδηγίας 2008/118, ήτοι νομοθετικής πράξης εκδοθείσας δυνάμει του τότε άρθρου
93 ΕΚ (και νυν άρθρου
113 ΣΛΕΕ) το οποίο επιτρέπει να εκδίδονται «διατάξεις για την εναρμόνιση των νομοθεσιών περί των φόρων κύκλου εργασιών, των ειδικών φόρων καταναλώσεως και των λοιπών εμμέσων φόρων». Αντιθέτως, η οδηγία 2006/123 εκδόθηκε βάσει του τότε άρθρου
47, παράγραφος
2, και του άρθρου
55 ΕΚ (νυν άρθρου
53, παράγραφος
2, και άρθρου 62
ΣΛΕΕ), τα οποία αποτελούν νομικές βάσεις για την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών.
90.      Επομένως, δεδομένου ότι η οδηγία 2006/123 δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω, δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αποκλείει διατάξεις όπως οι προβλεπόμενες στο νομοθετικό διάταγμα 504/1995.
2.      Η οδηγία 2008/118
91.      Το άρθρο
16, παράγραφος
1, της οδηγίας 2008/118 προβλέπει ότι «[η] σύσταση και λειτουργία μιας φορολογικής αποθήκης από εγκεκριμένο αποθηκευτή προϋποθέτει την άδεια των αρμόδιων αρχών του κράτους μέλους όπου ευρίσκεται η φορολογική αποθήκη». Η διάταξη αυτή προσθέτει επίσης ότι «[η] άδεια υπόκειται σε προϋποθέσεις που δικαιούνται να ορίζουν οι αρχές προκειμένου να προλαμβάνεται οποιαδήποτε φοροδιαφυγή ή κατάχρηση» (53).
92.      Στην αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας 2008/118 διευκρινίζεται ότι, «[δ]εδομένου ότι πρέπει να πραγματοποιούνται έλεγχοι στις μονάδες παραγωγής και αποθήκευσης, ώστε να διασφαλίζεται η είσπραξη της φορολογικής οφειλής, είναι απαραίτητο να διατηρηθεί ένα καθεστώς αποθήκευσης που να υπόκειται σε έγκριση εκ μέρους των αρμόδιων αρχών, προκειμένου να διευκολύνονται οι έλεγχοι αυτοί». Στην αιτιολογική σκέψη
16 της ίδιας οδηγίας αναφέρεται περαιτέρω ότι «[θ]α πρέπει επίσης να καθοριστούν οι υποχρεώσεις προς τις οποίες πρέπει να συμμορφώνονται οι εγκεκριμένοι αποθηκευτές [...]» (54).
93.      Επομένως, από τις διατάξεις αυτές προκύπτει σαφώς ότι το σύστημα αδειοδότησης συμβάλλει καθοριστικά στην πρόληψη της φοροδιαφυγής, των καταχρήσεων και της απάτης. Σκοπός του συστήματος αυτού είναι, κατ’ ουσίαν, «να διασφαλίσ[ει] ότι ο αποθηκευτής […] έχει την απαιτούμενη φερεγγυότητα για το καθεστώς της φορολογικής αναστολής» (55). Όπως έχει επανειλημμένως κρίνει το Δικαστήριο, «εντός του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2008/118, γενικώς, η πρόληψη της φοροδιαφυγής και των καταχρήσεων συνιστά κοινό σκοπό τόσο του δικαίου της Ένωσης όσο και των δικαίων των κρατών μελών [...] όπως το επιβεβαιώνουν οι αιτιολογικές της σκέψεις
15 και 16 και το άρθρο της 16» (56).
94.      Στην πραγματικότητα, πρόκειται για τον αποκλειστικό σκοπό του επίμαχου συστήματος (57). Επομένως, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να επιδιώκουν άλλους σκοπούς, ξένους προς τον σκοπό της πρόληψης της φοροδιαφυγής και των καταχρήσεων, μέσω του συστήματος αδειοδότησης που προβλέπει η οδηγία αυτή.
95.      Εντούτοις, εφόσον οι προϋποθέσεις που θεσπίζονται στο εθνικό δίκαιο για τη χορήγηση της άδειας αποσκοπούν στην προώθηση του σκοπού αυτού, τα κράτη μέλη διαθέτουν συναφώς ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως. Πράγματι, η οδηγία 2008/118 δεν περιέχει σχετικούς κανόνες ή κατευθυντήριες αρχές. Όπως αναφέρεται στη σύσταση 2000/789/ΕΚ της Επιτροπής, της 29ης
Νοεμβρίου 2000, για τις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις άδειες που χορηγούνται σε αποθηκευτές, δυνάμει της οδηγίας 92/12/ΕΟΚ του Συμβουλίου, όσον αφορά τη διακίνηση προϊόντων που υπόκεινται σε ειδικό φόρο κατανάλωσης (58), τα κριτήρια προς τούτο διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών.
96.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ιταλική Κυβέρνηση εξέθεσε ότι, βάσει της εμπειρίας της, η απάτη διαπράττεται συχνότερα από νεοσυσταθείσες μικρές εταιρίες –οι οποίες συχνά αποτελούνται από «αχυρανθρώπους»– που λύονται εν τάχει όταν οι δημόσιες αρχές ανακαλύπτουν την παράνομη συμπεριφορά. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ιταλική νομοθεσία βασίζεται κυρίως σε κριτήρια που διασφαλίζουν ελάχιστη χωρητικότητα της αποθήκης ή εμπορική δραστηριότητα σχετιζόμενη με την αποθήκη ή τη σύνδεσή της με υφιστάμενες αποθήκες οι οποίες έχουν αποδεδειγμένη πραγματική δραστηριότητα. Η ως άνω κυβέρνηση προσέθεσε ότι η «εξάπλωση» μικρών αποθηκών θα καθιστούσε τον έλεγχο των δραστηριοτήτων τους δυσχερή και δαπανηρό για τις δημόσιες αρχές.
97.      Στο πλαίσιο αυτό, φρονώ ότι η οδηγία 2008/118 ουδόλως μπορεί να αποκλείσει, κατ’ αρχήν, εθνική νομοθεσία η οποία εξαρτά την απαιτούμενη άδεια από την εκπλήρωση κριτηρίων που βασίζονται στη χωρητικότητα, στις λειτουργικές ανάγκες και τις ανάγκες εφοδιασμού, στο ποσοστό εξερχόμενων προϊόντων και/ή στη λειτουργική σχέση μεταξύ αποθηκών. Εφόσον επιβεβαιωθεί το πραγματικό πλαίσιο που παρέσχε η Ιταλική Κυβέρνηση –όπερ εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει–, από κανένα στοιχείο της δικογραφίας δεν προκύπτει ότι οι ιταλικές αρχές, επιλέγοντας τα προαναφερθέντα κριτήρια, υπερέβησαν το περιθώριο εκτιμήσεως που τους παρέχει το άρθρο
16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/118.
98.      Όπως προεκτέθηκε, τα κράτη μέλη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως συναφώς. Η αιτιολογική σκέψη
15 της οδηγίας 2008/118 διευκρινίζει ότι η διευκόλυνση των ελέγχων συγκαταλέγεται στους σκοπούς που επιδιώκει το σύστημα αδειοδότησης. Επιπλέον, η σύσταση 2000/789 καλεί τα κράτη μέλη να «εφαρμόζουν αυστηρά κριτήρια για τη χορήγηση των αδειών» (59).
99.      Εντούτοις, δεν πρέπει να λησμονείται ότι απώτερος σκοπός της οδηγίας 2008/118 ήταν η διασφάλιση της ορθής λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς διά της εναρμόνισης των προϋποθέσεων επιβολής ειδικών φόρων κατανάλωσης επί προϊόντων (60). Επομένως, είναι εύλογη η απαίτηση τα σχετικά εθνικά μέτρα να αποσκοπούν –όπως ορθώς αναφέρεται στο άρθρο
2, παράγραφος
1, της σύστασης 2000/789– στην επίτευξη ισορροπίας μεταξύ της διευκόλυνσης των συναλλαγών και της δυνατότητας αποτελεσματικού ελέγχου.
100. Η ανάγκη ισόρροπης προσέγγισης υπό το πρίσμα αυτό απορρέει επίσης από την αρχή της αναλογικότητας. Πράγματι, κατά πάγια νομολογία, κατά τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο ή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης ασφαλώς της αρχής της αναλογικότητας. Συνακόλουθα, τα κράτη μέλη πρέπει να χρησιμοποιούν μέσα τα οποία καθιστούν δυνατή την αποτελεσματική επίτευξη του σκοπού που επιδιώκει το εσωτερικό δίκαιο χωρίς ωστόσο να βαίνουν πέραν του αναγκαίου μέτρου, θίγοντας στον μικρότερο δυνατό βαθμό τους λοιπούς σκοπούς και αρχές που θέτει η σχετική νομοθεσία της Ένωσης. Κατά συνέπεια, όταν υφίσταται επιλογή μεταξύ ενός φάσματος πρόσφορων μέτρων, πρέπει να επιλέγεται το λιγότερο επαχθές, τα δε δυσμενή αποτελέσματα που προκαλούνται δεν πρέπει να είναι υπέρμετρα σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς (61).
101. Ειδικότερα, η εξέταση της αναλογικότητας περιλαμβάνει έλεγχο του κατά πόσον πληρούνται τρία σωρευτικά κριτήρια, ήτοι αν τα μέτρα που λαμβάνονται είναι (i) «κατάλληλα», (ii)
«αναγκαία» και (iii)
«αναλογικά stricto sensu» (62).
102. Εν προκειμένω, λαμβανομένης υπόψη της τεχνικής φύσεως του αντικειμένου, η εξέταση της αναλογικότητας των προσβαλλομένων διατάξεων δεν είναι διόλου απλή. Ως εκ τούτου, το καθήκον αυτό είναι καλύτερο να αφεθεί στην εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου. Πάντως, προκειμένου να παρασχεθούν ορισμένες χρήσιμες ενδείξεις στο αιτούν δικαστήριο, θα παραθέσω στη συνέχεια κάποιες εκτιμήσεις σχετικά με τον τρόπο διενέργειας της εξέτασης αυτής, λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των επίμαχων διατάξεων.
103. Κατά πρώτον, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να ελέγξει αν το μέτρο είναι κατάλληλο.  Με άλλα λόγια, αν το μέτρο μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού και αντανακλά πραγματικό ενδιαφέρον για την επίτευξη του σκοπού αυτού κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό.
104. Στην υπό κρίση υπόθεση, τούτο μπορεί να υποχρεώσει το αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, κατ’ αρχάς, ότι τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται αποσκοπούν πράγματι στην επίτευξη του σκοπού της καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και των καταχρήσεων (με την πρόληψη των καταστάσεων στις οποίες συνήθως απαντάται απάτη και με τη διευκόλυνση εκ των υστέρων ελέγχων). Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να εξασφαλίσει ότι τα κριτήρια που διατυπώνονται κατά τρόπο αόριστο και/ή αφήνουν ευρεία διακριτική ευχέρεια στην τελωνειακή αρχή (όπως το κριτήριο σχετικά με τις «πραγματικές λειτουργικές ανάγκες και τις ανάγκες εφοδιασμού της εγκατάστασης») ερμηνεύονται και εφαρμόζονται ορθώς.
105. Τούτο σημαίνει ότι τα στοιχεία που λαμβάνει υπόψη η εν λόγω αρχή, προκειμένου να εξακριβώσει αν πληρούνται οι ως άνω προϋποθέσεις, αφορούν μόνον την αξιοπιστία του αποθηκευτή και όχι άλλου είδους εκτιμήσεις, όπως εκτιμήσεις εμπορικής ή οικονομικής φύσεως. Για παράδειγμα, οι αρχές δεν μπορούν να εξαρτούν τη χορήγηση άδειας από ιδία αξιολόγηση ως προς την ύπαρξη ζήτησης στην αγορά για πρόσθετες αποθήκες ή ως προς την επαρκή «κάλυψη» από άλλες αποθήκες της περιοχής που επιλέγεται για την εγκατάσταση.
106. Η καταλληλότητα του μέτρου προϋποθέτει επίσης ότι τα κριτήρια που ορίζονται στο νομοθετικό διάταγμα 504/1995 (όσον αφορά το είδος των παραμέτρων, τα ποσοτικά όρια των παραμέτρων αυτών κ.λπ.) μπορούν να συμβάλλουν ουσιαστικά στην επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού, εν προκειμένω της πρόληψης της φοροδιαφυγής και των καταχρήσεων. Με άλλα λόγια, επαρκούν τα κριτήρια αυτά για τον εντοπισμό καταστάσεων που οδηγούν συχνότερα σε απάτη και καταχρήσεις, λαμβανομένων υπόψη των πόρων που μπορεί ευλόγως να διαθέσει το κράτος για εκ των προτέρων και εκ των υστέρων ελέγχους;
107. Κατά δεύτερον, όσον αφορά την απαίτηση το μέτρο να είναι «αναγκαίο», το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει, αφενός, αν υπήρχαν εξίσου αποτελεσματικά μέτρα τα οποία είναι λιγότερο επαχθή και, αφετέρου, αν το μέτρο αυτό βαίνει πέραν αυτού που απαιτείται για την επίτευξη του επίμαχου σκοπού.
108. Στην πράξη, τούτο συνεπάγεται, προ πάντων, ότι πρέπει να εξετασθεί αν οι ιταλικές αρχές είχαν τη δυνατότητα να θεσπίσουν εναλλακτικές, λιγότερο αυστηρές προϋποθέσεις (63) οι οποίες θα είχαν επιτύχει το κατάλληλο επίπεδο προστασίας κατά της φοροδιαφυγής και της απάτης.
109. Κατά τρίτον, για τον έλεγχο της stricto sensu αναλογικότητας απαιτείται να εξετασθούν τα δυσμενή αποτελέσματα που προκαλούνται από συγκεκριμένο μέτρο καθώς και αν τα δυσμενή αυτά αποτελέσματα είναι υπέρμετρα σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς. Τούτο συνεπάγεται, ειδικότερα, ότι πρέπει να δοθεί έμφαση στο ζήτημα αν το επίμαχο μέτρο επιτυγχάνει δίκαιη ισορροπία μεταξύ των διακυβευόμενων συμφερόντων, ήτοι του συμφέροντος που επιδιώκει το κράτος μέσω του επίμαχου μέτρου (πρόληψη της φοροδιαφυγής και των καταχρήσεων) και των συμφερόντων των ζημιωθέντων (των επιχειρήσεων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες ή ακόμη και αδυναμία απόδειξης της αξιοπιστίας τους).
110. Υπό το πρίσμα των επιχειρημάτων που προβάλλει η CPR, φρονώ ότι, εν προκειμένω, καθοριστικής σημασίας είναι να εξακριβωθεί ότι ο Ιταλός νομοθέτης δεν έθεσε τον «πήχη» πολύ ψηλά, με συνέπεια μόνον (ή κυρίως) οι μεγάλοι όμιλοι να μπορούν στην πράξη να επωφεληθούν από το επίμαχο φορολογικό πλεονέκτημα. Οι μικρές επιχειρήσεις και οι ανεξάρτητοι επιχειρηματίες θα πρέπει επίσης να είναι σε θέση να αποδείξουν την αξιοπιστία τους χωρίς να χρειάζεται να υποβληθούν σε υπέρμετρες, περιττές ή αδικαιολόγητα χρονοβόρες και δαπανηρές διοικητικές διαδικασίες.
111. Στο πλαίσιο αυτό, είναι βεβαίως σημαντικό να εξακριβωθεί όχι μόνον ότι τα κριτήρια που ορίζονται στο νομοθετικό διάταγμα 504/1995 είναι κατάλληλα «στη θεωρία», αλλά και ότι εφαρμόζονται από τις τελωνειακές αρχές κατά τρόπο δίκαιο που δεν εισάγει διακριτική μεταχείριση. Κάθε διαφοροποίηση στη μεταχείριση μεταξύ των επιμέρους επιχειρηματιών –τόσο στον ίδιο τον νόμο όσο και στην καθημερινή εφαρμογή του– πρέπει να είναι εύλογη και να σχετίζεται με αντικειμενική διαφορά ως προς τον βαθμό κινδύνου που παρουσιάζει η εκάστοτε κατάσταση για την αποτελεσματική είσπραξη των ειδικών φόρων κατανάλωσης.
112. Συναφώς, επισημαίνεται επίσης ότι το γεγονός ότι οι διοικητικές αρχές (εν προκειμένω, η τελωνειακή υπηρεσία) εκδίδουν μη δεσμευτικές πράξεις (όπως μια «circolare amministrativa» (64)) με σκοπό να καθοδηγήσουν το επιχειρησιακό προσωπικό τους ως προς την ορθή ερμηνεία της σχετικής εθνικής νομοθεσίας δεν φαίνεται αφ’ εαυτού προβληματικό. Συναφώς, πρέπει, πάντως, να γίνουν δύο διευκρινίσεις. Πρώτον, έχει σημασία οι εν λόγω πράξεις, καίτοι μη δεσμευτικές, να συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης. Διαφορετικά, μπορεί να παραπλανήσουν τις αρμόδιες για την αδειοδότηση αρχές, με αποτέλεσμα πιθανή παράβαση των σχετικών κανόνων της Ένωσης. Δεύτερον, στο μέτρο που οι πράξεις αυτές έχουν ουσιαστικό αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται οι προβλεπόμενες από την εθνική νομοθεσία προϋποθέσεις, μπορεί να αποδειχθεί αναγκαίο, για λόγους ασφάλειας δικαίου, οι θιγόμενες επιχειρήσεις να έχουν πρόσβαση στις πράξεις αυτές.
113. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι το άρθρο
16 της οδηγίας 2008/118 δεν αποκλείει εθνικά μέτρα τα οποία ορίζουν κριτήρια με βάση τη χωρητικότητα, τις λειτουργικές ανάγκες και τις ανάγκες εφοδιασμού, το ποσοστό εξερχομένων προϊόντων και/ή τις λειτουργικές σχέσεις μεταξύ αποθηκών, προς τον σκοπό της χορήγησης άδειας λειτουργίας εμπορικών αποθηκών για ενεργειακά προϊόντα υπό καθεστώς αναστολής του ειδικού φόρου κατανάλωσης, με την επιφύλαξη της αρχής της αναλογικότητας, την τήρηση της οποίας οφείλει να εξακριβώσει το αιτούν δικαστήριο.
V.      Συμπέρασμα
114. Εν κατακλείδι, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ως εξής:
1)      Η οδηγία 2006/123/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης
Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά,
–        δεν αποκλείει εθνικά μέτρα τα οποία ορίζουν κριτήρια με βάση τη χωρητικότητα, τις λειτουργικές ανάγκες και τις ανάγκες εφοδιασμού, το ποσοστό εξερχομένων προϊόντων και/ή τις λειτουργικές σχέσεις μεταξύ αποθηκών, προς τον σκοπό της χορήγησης άδειας λειτουργίας εμπορικών αποθηκών για ενεργειακά προϊόντα υπό καθεστώς αναστολής του ειδικού φόρου κατανάλωσης· και
2)      το άρθρο
16 της οδηγίας 2008/118/ΕΚ του Συμβουλίου, της 16ης
Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με το γενικό καθεστώς των ειδικών φόρων κατανάλωσης και για την κατάργηση της οδηγίας 92/12/ΕΟΚ,
–        δεν αποκλείει εθνικά μέτρα τα οποία ορίζουν κριτήρια με βάση τη χωρητικότητα, τις λειτουργικές ανάγκες και τις ανάγκες εφοδιασμού, το ποσοστό εξερχομένων προϊόντων και/ή τις λειτουργικές σχέσεις μεταξύ αποθηκών, προς τον σκοπό της χορήγησης άδειας λειτουργίας εμπορικών αποθηκών για ενεργειακά προϊόντα υπό καθεστώς αναστολής του ειδικού φόρου κατανάλωσης, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Βλ. διάταξη της 15ης Δεκεμβρίου 2022, Centro Petroli Roma (C‑597/21, στο εξής: διάταξη Centro Petroli Roma I, EU:C:2022:1010).
3      ΕΕ 2006, L 376, σ. 36.
4      ΕΕ 2009, L 9, σ. 12.
5      Καταργήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2020/262 του Συμβουλίου, της 19ης Δεκεμβρίου 2019, για τη θέσπιση του γενικού καθεστώτος των ειδικών φόρων κατανάλωσης (ΕΕ 2020, L 58, σ. 4), όπως τροποποιήθηκε.
6      Βλ., ιδίως, αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 1982, Cilfit κ.λπ. (283/81, στο εξής: απόφαση CILFIT, EU:C:1982:335, σκέψη 21), και της 6ης Οκτωβρίου 2021, Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, στο εξής: απόφαση Consorzio, EU:C:2021:799, σκέψη 33).
7      Βλ., ιδίως, απόφαση Consorzio (σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Συναφώς, μπορεί να είναι χρήσιμο να υπογραμμισθεί ότι το κριτήριο αυτό ισχύει και για την περίπτωση της λεγόμενης acte éclairé. Στο ίδιο πνεύμα, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Τ. Ćapeta στην υπόθεση Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, σημείο 33).
8      Διάταξη Centro Petroli Roma I (σκέψεις 36 έως 58).
9      Πρβλ. προτάσεις γενικού εισαγγελέα N. Wahl στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις X και van Dijk (C‑72/14 και C‑197/14, EU:C:2015:319, σημείο 67): «οι δικαστές που θα εκδώσουν αμετάκλητη απόφαση επί του ζητήματος πρέπει να έχουν σχηματίσει, μέσα τους, την πεποίθηση ότι άλλοι δικαστές θα συμφωνούσαν μαζί τους». Η υπογράμμιση υπάρχει στο πρωτότυπο.
10      Βλ., ιδίως, απόφαση Consorzio (σκέψεις 47 και 48). Βλ.,
επίσης, προτάσεις γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην ίδια υπόθεση (EU:C:2021:291, σημεία 150 έως 157) και προτάσεις μου στην υπόθεση KUBERA (C‑144/23, στο εξής: προτάσεις μου στην υπόθεση KUBERA, EU:C:2024:522, σημείο 106).
11      Βλ., ιδίως, απόφαση CILFIT (σκέψη 21) (στο εξής: εξαιρέσεις CILFIT).
12      Βλ. σημεία 122 έως 133 των προτάσεών μου στην υπόθεση KUBERA.
13      Το προδικαστικό αυτό ερώτημα είχε ως εξής: «Έχει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ την έννοια ότι, προκειμένου να διασφαλιστούν οι συνταγματικές και ευρωπαϊκές αξίες της ανεξαρτησίας των δικαστών και της εύλογης διάρκειας της διαδικασίας, αποκλείει την άσκηση αγωγής αποζημιώσεως και πειθαρχικής διώξεως, αυτοδικαίως ή μόνον κατόπιν πρωτοβουλίας του ενάγοντος, κατά ανωτάτου εθνικού δικαστηρίου το οποίο εξέτασε και απέρριψε αίτημα προδικαστικής παραπομπής σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης;».
14      Ίσως αξίζει να επισημανθεί εκ νέου ότι το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) δεν υπέβαλε σχετικό προδικαστικό ερώτημα.
15      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 28ης Ιουνίου 2022, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Παραβίαση του δικαίου της Ένωσης από τον νομοθέτη) (C‑278/20, EU:C:2022:503, σκέψεις 29 και 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
16      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe (C‑620/17, EU:C:2019:630, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
17      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 28ης Ιουνίου 2022, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Παραβίαση του δικαίου της Ένωσης από τον νομοθέτη) (C‑278/20, EU:C:2022:503, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
18      Βλ., ιδίως, αποφάσεις της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, Köbler (C‑224/01, στο εξής: απόφαση Köbler, EU:C:2003:513, σκέψεις 33 έως 36), της 13ης Ιουνίου 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, στο εξής: απόφαση Traghetti, EU:C:2006:391, σκέψεις 30 έως 32), και, πιο πρόσφατα, της 28ης Ιουλίου 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, σκέψη 20).
19      Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 28ης Ιουλίου 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, σκέψη 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η υπογράμμιση δική μου.
20      Βλ. απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe (C‑620/17, EU:C:2019:630, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Βλ. απόφαση Consorzio (σκέψεις 53 και 54, χωρίς τις παραπομπές στη νομολογία).
22      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2024, Vivacom Bulgaria (C‑369/23, EU:C:2024:1043, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, προτάσεις γενικού εισαγγελέα P. Léger στην υπόθεση Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:207, σημείο 46) και προτάσεις γενικής εισαγγελέα T. Ćapeta στην υπόθεση Vivacom Bulgaria (C‑369/23, EU:C:2024:612, σημείο 75).
23      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 18ης Μαΐου 2021, Asociația «Forumul Judecătorilor din România» κ.λπ. (C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19, C‑355/19 και C‑397/19, στο εξής: απόφαση AFJR, EU:C:2021:393, σκέψη 229).
24      Στο πλαίσιο αυτό, βλ.,
επίσης, προτάσεις γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Asociația «Forumul Judecătorilor din România» κ.λπ. (C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19 και C‑355/19, EU:C:2020:746, σημείο 265).
25      Βλ., μεταξύ άλλων, Συμβούλιο της Ευρώπης, Επιτροπή της Βενετίας, Συγκριτική επισκόπηση της νομοθεσίας περί πειθαρχικής ευθύνης των δικαστών και των προέδρων των συνταγματικών δικαστηρίων στα 46 κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, 9 Δεκεμβρίου 2024· και Mikuli, P. (επιμ.), Accountability of Judicial Power – Theoretical and Comparative Perspectives, Routledge, 2025, κεφάλαια 5 και 6.
26      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση AFJR (σκέψεις 229 και 230).
27      Αρκεί να υπομνησθεί η πάγια νομολογία κατά την οποία η απαίτηση αυτή, η οποία είναι άμεσα συνυφασμένη με την αποστολή του δικαστή, αποτελεί ουσιώδες στοιχείο του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και του θεμελιώδους δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, το οποίο είναι κεφαλαιώδους σημασίας για τη διασφάλιση της προστασίας του συνόλου των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ένωσης και για τη διαφύλαξη των μνημονευόμενων στο άρθρο 2 ΣΕΕ κοινών αξιών των κρατών μελών, ιδίως δε της αξίας του κράτους δικαίου. Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 2025, Sąd Rejonowy w Białymstoku και Adoreikė (C‑146/23 και C‑374/23, EU:C:2025:109, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Βλ. απόφαση AFJR (σκέψη 232). Βλ., ομοίως, Corte costituzionale (Συνταγματικό Δικαστήριο, Ιταλία), απόφαση της 3ης Φεβρουαρίου 1987, αριθ. 26, σκέψη 4: «Η ιδιαιτερότητα των δικαιοδοτικών καθηκόντων και η φύση των σχετικών μέτρων επιβάλλουν προϋποθέσεις και όρια στην ευθύνη της δικαστικής εξουσίας [...] για την προστασία της ανεξαρτησίας και της λειτουργικής αυτονομίας της».
29      Πρβλ. απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, RS (Αποτέλεσμα των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου) (C‑430/21, EU:C:2022:99, σκέψη 90 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30      Βλ. απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψη 83), με παραπομπή στη σχετική νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
31      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση AFJR (σκέψη 236). Όπως αποφάνθηκε το Supreme Court of the United States (Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών) στην υπόθεση Pierson v. Ray [386 U.S. 547 (1967)], «είναι καθήκον του δικαστή να δικάζει όλες τις υπαγόμενες στη δικαιοδοσία του υποθέσεις που άγονται ενώπιόν του, συμπεριλαμβανομένων αμφιλεγόμενων υποθέσεων που εγείρουν εντονότατα αισθήματα στους διαδίκους. Τα σφάλματά του μπορούν να διορθωθούν κατ’ έφεση, δεν θα πρέπει όμως να φοβάται ότι οι ηττηθέντες διάδικοι μπορούν να προσφύγουν στη δικαιοσύνη εναντίον του [...] Η επιβολή ενός τέτοιου άχθους στους δικαστές δεν θα συνέβαλλε στη συγκροτημένη [λήψη αποφάσεων] χωρίς φόβο, αλλά στον εκφοβισμό». Στις Ηνωμένες Πολιτείες η ασυλία που παρέχεται στους δικαστές για πράξεις που εκτελούνται υπό τη δικαστική ιδιότητα έχει μακρά ιστορία. Βλ., ιδίως, Supreme Court of the United States (Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών), Bradley v. Fisher [80 U.S. 335 (1871)].
32      Βλ. απόφαση AFJR (σκέψη 234). Η υπογράμμιση δική μου.
33      Όπ.π. Πρβλ.,
επίσης, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Euro Box Promotion κ.λπ. (C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 και C‑840/19, EU:C:2021:1034, σκέψη 239 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (C‑204/21, EU:C:2023:442, σκέψη 95), και της 30ής Απριλίου 2025, Inspektorat kam Visshia sadeben savet (C‑313/23, C‑316/23 και C‑332/23, EU:C:2025:303, σκέψη 86). Βλ. επίσης, γενικότερα, απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψεις 45 επ.).
35      Βλ. αποφάσεις της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψεις 137, 139 και 141), και της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (C‑204/21, EU:C:2023:442, σκέψεις 126 και 127).
36      Προτάσεις γενικής εισαγγελέα Τ. Ćapeta στην υπόθεση Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, σημείο 50).
37      Η υποχρέωση αυτή απορρέει από το «άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη»: βλ. απόφαση Consorzio (σκέψη 51) και απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2024, KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:881, σκέψεις 61 έως 65).
38      Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Euro Box Promotion κ.λπ. (C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 και C‑840/19, EU:C:2021:1034, σκέψη 238 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η υπογράμμιση δική μου.
39      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Traghetti (σκέψη 35).
40      Τηρουμένων των αναλογιών, παρόμοιες εκτιμήσεις ισχύουν και όσον αφορά την έλλειψη αιτιολογήσεως εκ μέρους εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας όταν αρνείται να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, παρά το ότι διάδικος έχει θέσει ζήτημα εμπίπτον στο δίκαιο της Ένωσης και έχει καλέσει ρητώς το δικαστήριο αυτό να υποβάλει τέτοια αίτηση. Εντούτοις, φρονώ ότι η έλλειψη αιτιολογήσεως δεν μπορεί να θεωρηθεί αρκούντως πρόδηλη ή σοβαρή όταν η απόφαση του εθνικού δικαστηρίου εκδόθηκε πριν από την απόφαση Consorzio. Πράγματι, τότε ήταν η πρώτη φορά που το Δικαστήριο αποφάνθηκε ρητώς επί της παρεπόμενης αυτής υποχρέωσης.
41      Βλ. αποφάσεις της 4ης Οκτωβρίου 2018, Επιτροπή κατά Γαλλίας (Φόρος κινητών αξιών) (C‑416/17, EU:C:2018:811), και της 14ης Μαρτίου 2024, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (Απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑516/22, EU:C:2024:231).
42      Πρβλ. αποφάσεις της 27ης Νοεμβρίου 1990, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑209/88, EU:C:1990:423, σκέψεις 12 έως 14), και της 30ής Ιανουαρίου 2003, Επιτροπή κατά Δανίας (C‑226/01, EU:C:2003:60, σκέψη 32).
43      Βλ. απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, Ferreira da Silva e Brito κ.λπ. (C‑160/14, EU:C:2015:565).
44      Όσον αφορά τα διεθνή πρότυπα, βλ., για παράδειγμα, Ηνωμένα Έθνη, Βασικές Αρχές για την Ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, εγκριθείσες στις 6 Σεπτεμβρίου 1985 (αρχή 16)· Συμβούλιο της Ευρώπης, Ευρωπαϊκός Χάρτης για το καθεστώς των δικαστών, εκδοθείς στις 8-10 Ιουλίου 1998 (σημεία 5.1 έως 5.3)· και Συμβούλιο της Ευρώπης, Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών προς τα κράτη μέλη σχετικά με τους δικαστές: ανεξαρτησία, αποτελεσματικότητα και ευθύνες, εγκριθείσα στις 17 Νοεμβρίου 2010 (σημεία 66 έως 71). Όσον αφορά τη νομολογία του Corte costituzionale (Συνταγματικού Δικαστηρίου), βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 11ης Ιανουαρίου 1989, αριθ. 18 (σκέψη 10)· και της 6ης Ιουλίου 2022, αριθ. 205 (σκέψη 8).
45      Πρβλ. απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψη 226).
46      Όπ.π. (σκέψη 225).
47      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση KUBERA (σημεία 113 και 114).
48      Πρβλ. απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, X και van Dijk (C‑72/14 και C‑197/14, EU:C:2015:564, σκέψη 59), και απόφαση Consorzio (σκέψη 50).
49      Βλ. επίσης, κατ’ αναλογίαν, απόφαση Consorzio (σκέψη 53).
50      Η υπογράμμιση δική μου.
51      Απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2022 (C‑83/21, EU:C:2022:1018, σκέψεις 25 έως 28).
52      Η υπογράμμιση δική μου.
53      Η υπογράμμιση δική μου.
54      Η υπογράμμιση δική μου.
55      Βλ. απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2007, Société Pipeline Méditerranée et Rhône (C‑314/06, EU:C:2007:817, σκέψη 38).
56      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2023, Vinal (C‑820/21, EU:C:2023:667, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
57      Βλ. προτάσεις γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Société Pipeline Méditerranée et Rhône (C‑314/06, EU:C:2007:457, σημείο 46).
58      ΕΕ 2000, L 314, σ. 29. Βλ. αιτιολογική σκέψη 5 της σύστασης.
59      Άρθρο 2, παράγραφος 1, της σύστασης. Η υπογράμμιση δική μου.
60      Βλ., ιδίως, αιτιολογική σκέψη 8 και άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/118.
61      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 13ης Ιανουαρίου 2022, MONO (C‑326/20, EU:C:2022:7, σκέψεις 34 και 35).
62      Βλ. αναλυτικότερα, με παραπομπές στη σχετική νομολογία, προτάσεις μου στην υπόθεση Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:166, σημείο 77) και στην υπόθεση Nordic Info (C‑128/22, EU:C:2023:645, σημεία 91 έως 133).
63      Πρόκειται προδήλως για στοιχείο το οποίο εναπόκειται στις επιχειρήσεις που αμφισβητούν το εθνικό μέτρο να προβάλουν και να αποδείξουν επαρκώς κατά νόμον.
64      Βλ. ανωτέρω σημείο 14.