Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΡΑΝΤΟΥ
της 15ης Ιανουαρίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑788/24
Anne Frank Fonds
κατά
Anne Frank Stichting,
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen,
Vereniging voor Onderzoek en Ontsluiting van Historische Teksten
[αίτηση του Hoge Raad der Nederlanden(Ανωτάτου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Δικαίωμα του δημιουργού και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγία 2001/29/ΕΚ – Άρθρο 3, παράγραφος 1 – Έννοια της “παρουσίασης στο κοινό” – Δημοσίευση σε ιστότοπο – Πρόσβαση, μέσω εικονικού ιδιωτικού δικτύου (VPN), σε περιεχόμενο προστατευόμενο σε ένα μόνον κράτος μέλος – Κριτήρια – Ιστότοπος που απευθύνεται στο κοινό συγκεκριμένης χώρας – Περιοριστικά μέτρα – Εδαφική διαίρεση του διαδικτύου μέσω γεωγραφικού αποκλεισμού της πρόσβασης – Δυνατότητα παράκαμψης
των μέτρων με τη χρήση VPN »
Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία υπέβαλε το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών), αφορά, κατ’ ουσίαν, την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (στο εξής: οδηγία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας) (2).
2.        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, του Anne Frank Fonds (στο εξής: ενάγον της κύριας δίκης) (3) και, αφετέρου, του Anne Frank Stichting (Ιδρύματος Anne Frank), της Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (ολλανδικής Βασιλικής Ακαδημίας Επιστημών) και της Vereniging voor Onderzoek en Ontsluiting van Historische Teksten (ένωσης για την έρευνα και την ανάδειξη ιστορικών κειμένων, στο εξής: ένωση) (στο εξής από κοινού: εναγόμενοι της κύριας δίκης) (4) με αντικείμενο προβαλλόμενη προσβολή στις Κάτω Χώρες των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας του ενάγοντος της κύριας δίκης, η οποία απορρέει από τη δημοσίευση, στον ιστότοπο της ένωσης, μιας νέας επιστημονικής έκδοσης του ημερολογίου της Anne Frank.
3.        Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, ως προς το περιεχόμενο της έννοιας της «παρουσίασης στο κοινό» κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και, ιδίως, ως προς το αν η δημοσίευση περιεχομένου σε ιστότοπο συνιστά τέτοια «παρουσίαση στο κοινό» σε κράτος μέλος στο οποίο το περιεχόμενο αυτό προστατεύεται βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και στο οποίο ο εν λόγω ιστότοπος υπόκειται σε γεωγραφικό αποκλεισμό (προηγμένης τεχνολογίας), με αποτέλεσμα η πρόσβαση στο συγκεκριμένο περιεχόμενο να μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο
διά της παρακάμψεως του γεωγραφικού αποκλεισμού μέσω υπηρεσίας εικονικού ιδιωτικού δικτύου (VPN) ή ανάλογης υπηρεσίας. Για την επίλυση του ζητήματος αυτού απαιτείται στάθμιση δύο συμφερόντων που προστατεύονται από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), ήτοι, αφενός, του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας του ενάγοντος της κύριας δίκης, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 17, παράγραφος 2, του Χάρτη, και, αφετέρου, της ελευθερίας έκφρασης και πληροφόρησης των εναγομένων της κύριας δίκης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
4.        Το άρθρο 3 της οδηγίας για τα δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα παρουσίασης έργων στο κοινό και δικαίωμα διάθεσης άλλων αντικειμένων στο κοινό», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη παρέχουν στους δημιουργούς το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν κάθε παρουσίαση στο κοινό των έργων τους, ενσυρμάτως ή ασυρμάτως, καθώς και να καθιστούν προσιτά τα έργα τους στο κοινό κατά τρόπο ώστε οποιοσδήποτε να έχει πρόσβαση σε αυτά όπου και όταν επιλέγει ο ίδιος.»
5.        Το άρθρο 6 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Υποχρεώσεις για τα τεχνολογικά μέτρα», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη παρέχουν την κατάλληλη έννομη προστασία κατά της εξουδετέρωσης κάθε αποτελεσματικού τεχνολογικού μέτρου την οποία πραγματοποιεί κάποιος εν γνώσει του ή έχοντας βάσιμους λόγους που του επιτρέπουν να γνωρίζει ότι επιδιώκει αυτό το σκοπό.»
Το ολλανδικό δίκαιο
6.        Το άρθρο 1 του Auteurswet (νόμου περί δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας), της 23ης Σεπτεμβρίου 1912 (5), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, προβλέπει τα εξής:
«Το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας είναι το αποκλειστικό δικαίωμα του δημιουργού,
ή όσων έλκουν δικαίωμα από αυτόν,
όσον αφορά τη δημοσιοποίηση και την αναπαραγωγή ενός λογοτεχνικού, επιστημονικού ή καλλιτεχνικού έργου, υπό την επιφύλαξη των περιορισμών που o νόμος προβλέπει.»
7.        Το άρθρο 12 του νόμου αυτού απαριθμεί τις πράξεις που (επίσης) εξομοιώνονται με τη δημοσιοποίηση λογοτεχνικού, επιστημονικού ή καλλιτεχνικού έργου.
Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον Δικαστηρίου
8.        Το ενάγον της κύριας δίκης
έχει δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας επί ορισμένων εκδόσεων του ημερολογίου της Anne Frank (στο εξής: προστατευόμενα έγγραφα), οι οποίες εξακολουθούν να καλύπτονται στις Κάτω Χώρες από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας μέχρι το 2037, ενώ το δικαίωμα αυτό έπαυσε να ισχύει το 2016 σε πολλές άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένου του Βελγίου (στο εξής: χώρες όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα) (6).
9.        Οι εναγόμενοι της κύριας δίκης δημοσίευσαν στον ιστότοπο www.annefrankmanuscripten.org, στην ολλανδική γλώσσα, μια επιστημονική έκδοση του συνόλου των χειρόγραφων του ημερολογίου της Anne Frank, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, των εκδόσεων που εξακολουθούν να προστατεύονται βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας στις Κάτω Χώρες, και συγχρόνως έθεσαν σε εφαρμογή τα ακόλουθα δύο μέτρα: αφενός, ένα σύστημα γεωγραφικού αποκλεισμού της πρόσβασης («geoblocking»), στο πλαίσιο του οποίου ο ιστότοπος είναι προσβάσιμος μόνο στις χώρες όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα (7), και, αφετέρου, κατά την πρόσβαση στον ιστότοπο από χώρα όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα, ζητείται από τον χρήστη του διαδικτύου να υπογράψει δήλωση ότι επισκέπτεται τον ιστότοπο από μία από τις ως άνω χώρες (8).
10.      Το ενάγον της κύριας δίκης κατέθεσε αγωγή καθώς και αίτηση ασφαλιστικών μέτρων ενώπιον του εθνικού δικαστή, υποστηρίζοντας ότι οι εναγόμενοι της κύριας δίκης προσέβαλαν το δικαίωμά του πνευματικής ιδιοκτησίας, καθόσον τα προστατευόμενα έγγραφα είναι προσβάσιμα στο διαδίκτυο στις Κάτω Χώρες μέσω VPN. Οι εναγόμενοι της κύριας δίκης υποστηρίζουν ότι έλαβαν αποτελεσματικά περιοριστικά μέτρα για την αποτροπή τυχόν προσβολής του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας.
11.      Δεδομένου ότι οι δικαστές των ασφαλιστικών μέτρων, τόσο πρωτοδίκως όσο και κατ’ έφεση, απέρριψαν την αίτηση ασφαλιστικών μέτρων με την αιτιολογία ότι όλοι οι εναγόμενοι της κύριας δίκης είχαν καταβάλει εύλογες προσπάθειες για να εμποδίσουν ή να δυσχεράνουν την πρόσβαση στον ιστότοπο από τις Κάτω Χώρες (9), το ενάγον της κύριας δίκης άσκησε αναίρεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
12.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας
την έννοια ότι η δημοσίευση έργου στο διαδίκτυο μπορεί να χαρακτηριστεί ως παρουσίαση στο κοινό συγκεκριμένης χώρας μόνον αν η δημοσίευση απευθύνεται στο κοινό της εν λόγω χώρας; Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης: Ποιοι παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εκτίμηση αυτή;
2)      Μπορεί να θεωρηθεί ότι υφίσταται παρουσίαση στο κοινό σε συγκεκριμένη χώρα όταν μέσω γεωγραφικού αποκλεισμού (Geoblocking) προηγμένης τεχνολογίας διασφαλίζεται ότι το κοινό της χώρας αυτής μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση στον ιστότοπο στον οποίο έχει δημοσιευθεί το έργο μόνον παρακάμπτοντας το μέτρο αποκλεισμού μέσω υπηρεσίας VPN ή παρόμοιας υπηρεσίας; Ασκεί συναφώς επιρροή το κατά πόσον το κοινό της χώρας εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση είναι διατεθειμένο και σε θέση να αποκτήσει πρόσβαση στον οικείο ιστότοπο μέσω μιας τέτοιας υπηρεσίας; Έχει σημασία για την απάντηση στο ερώτημα αυτό αν, εκτός από το μέτρο του γεωγραφικού αποκλεισμού, έχουν ληφθεί και άλλα μέτρα προκειμένου να δυσχεραίνεται ή να εμποδίζεται η πρόσβαση του κοινού στον ιστότοπο εντός της χώρας όπου έχει αποκλειστεί η πρόσβαση;
3)      Εάν η δυνατότητα παράκαμψης του μέτρου αποκλεισμού έχει ως αποτέλεσμα την παρουσίαση στο κοινό, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για την πνευματική ιδιοκτησία, του δημοσιευμένου στο διαδίκτυο έργου στη χώρα εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση, πραγματοποιείται η παρουσίαση αυτή από το πρόσωπο που δημοσίευσε το έργο στο διαδίκτυο, παρ’ όλο που η πρόσβαση σε αυτό απαιτεί την παρέμβαση του παρόχου της επίμαχης υπηρεσίας VPN ή παρόμοιας υπηρεσίας;»
13.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο το ενάγον της κύριας δίκης, οι εναγόμενοι της κύριας δίκης, η Πορτογαλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία ανέπτυξαν επίσης προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 6ης Οκτωβρίου 2025.
Ανάλυση
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
14.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας έχει την έννοια ότι η δημοσίευση έργου στο διαδίκτυο μπορεί να θεωρηθεί ως «παρουσίαση στο κοινό» συγκεκριμένης χώρας μόνον αν απευθύνεται στο κοινό της εν λόγω χώρας και, κατά περίπτωση, ποιοι παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στο πλαίσιο της εκτίμησης αυτής. Με το ερώτημα αυτό ζητείται, κατ’ ουσίαν, να καθοριστεί αν η «παρουσίαση στο κοινό», κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης, πρέπει να απευθύνεται πράγματι στο συγκεκριμένο κοινό ή αν αρκεί το γεγονός και μόνον ότι το κοινό αυτό μπορεί να έχει πρόσβαση στον ιστότοπο στον οποίο δημοσιεύεται το έργο, ακόμη και διά της παρακάμψεως των σχετικών περιορισμών.
15.      Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζω ότι, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, τα κράτη μέλη παρέχουν στους δημιουργούς το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν κάθε παρουσίαση στο κοινό των έργων τους, ενσυρμάτως ή ασυρμάτως, καθώς και να καθιστούν προσιτά τα έργα τους στο κοινό κατά τρόπο ώστε οποιοσδήποτε να έχει πρόσβαση σε αυτά όπου και όταν επιλέγει ο ίδιος (10).
16.      Συναφώς, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η έννοια της «παρουσίασης στο κοινό», κατά τη διάταξη αυτή, πρέπει, όπως υπογραμμίζεται στην αιτιολογική σκέψη 23 της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, να ερμηνεύεται υπό ευρεία έννοια, ως καλύπτουσα κάθε παρουσίαση σε κοινό το οποίο δεν παρίσταται στον τόπο της παρουσίασης και, ως εκ τούτου, κάθε σχετική μετάδοση ή αναμετάδοση ενός έργου στο κοινό με ενσύρματα ή ασύρματα μέσα, συμπεριλαμβανομένης της ραδιοτηλεοπτικής εκπομπής. Πράγματι, από τις αιτιολογικές σκέψεις 4, 9 και 10 της οδηγίας προκύπτει ότι βασικός σκοπός της είναι η καθιέρωση υψηλού επιπέδου προστασίας των δημιουργών ώστε να μπορούν να λαμβάνουν εύλογη αμοιβή για τη χρήση των έργων τους, ιδίως σε περίπτωση παρουσίασής τους στο κοινό (11).
17.      Κατά πάγια επίσης νομολογία του Δικαστηρίου, η έννοια της «παρουσίασης στο κοινό», κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας, απαρτίζεται από δύο σωρευτικά στοιχεία, ήτοι από μια πράξη παρουσίασης έργου και από την παρουσίαση του έργου αυτού σε κοινό και απαιτεί εξατομικευμένη εκτίμηση (12).
18.      Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι η συγκεκριμένη έννοια προϋποθέτει εξατομικευμένη εκτίμηση διαφόρων συμπληρωματικών κριτηρίων, τα οποία δεν είναι αυτοτελή αλλά αλληλένδετα μεταξύ τους (13). Τα κριτήρια αυτά πρέπει να εφαρμόζονται μεμονωμένα αλλά και συνδυαζόμενα μεταξύ τους, δεδομένου ότι η βαρύτητά τους ενδέχεται να ποικίλλει, ανάλογα με τη συγκεκριμένη περίπτωση (14).
19.      Μεταξύ των κριτηρίων αυτών, το Δικαστήριο έχει, αφενός, υπογραμμίσει την καθοριστική σημασία που έχει ο ρόλος του διαχειριστή της πλατφόρμας και το αν η παρέμβασή του είναι ηθελημένη. Συγκεκριμένα, ο διαχειριστής τελεί «πράξη παρουσίασης» όταν, έχοντας πλήρη επίγνωση των συνεπειών της συμπεριφοράς του, παρεμβαίνει παρέχοντας στους πελάτες του πρόσβαση σε προστατευόμενο έργο, ιδίως μάλιστα όταν, χωρίς την παρέμβασή του αυτή, οι συγκεκριμένοι πελάτες δεν θα μπορούσαν κατ’ αρχήν να έχουν πρόσβαση στο μεταδιδόμενο έργο (15). Επομένως, πρέπει να υφίσταται άμεση σχέση μεταξύ της παρέμβασης του φορέα παροχής και του προστατευόμενου έργου που αποτελεί αντικείμενο της παρουσίασης (16).
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι δεν στερείται σημασίας ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας μιας παρουσίασης στο κοινό, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, έστω και αν ο χαρακτήρας αυτός δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην απαραίτητη προϋπόθεση η οποία έχει καθοριστική σημασία για την ίδια την ύπαρξη τέτοιας παρουσίασης (17).
20.      Αφετέρου, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η έννοια του «κοινού» αφορά έναν απροσδιόριστο αριθμό δυνητικών αποδεκτών και, επιπλέον, προϋποθέτει έναν αρκετά μεγάλο αριθμό προσώπων (18). Επομένως, η έννοια του «κοινού» προϋποθέτει ένα ελάχιστο όριο, πράγμα που αποκλείει από την έννοια αυτή έναν πολύ περιορισμένο ή και ασήμαντο αριθμό ενδιαφερομένων. Προκειμένου να καθορισθεί ο αριθμός αυτός, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, μεταξύ άλλων, ο αριθμός των προσώπων που μπορούν να έχουν ταυτόχρονα πρόσβαση στο ίδιο έργο, αλλά και ο αριθμός των προσώπων που μπορούν να έχουν διαδοχικά πρόσβαση σε αυτό (19), χωρίς να είναι καθοριστικό το αν θα χρησιμοποιήσουν ή όχι αυτήν τη δυνατότητα (20).
21.      Το Δικαστήριο υπενθύμισε επίσης ότι, κατά πάγια νομολογία, προκειμένου να συντρέχει περίπτωση «παρουσίασης στο κοινό», πρέπει ένα προστατευόμενο έργο να παρουσιάζεται με ειδικό τεχνικό τρόπο, διαφορετικό από όσους έχουν χρησιμοποιηθεί μέχρι πρότινος ή, άλλως, σε «νέο κοινό», το οποίο δεν είχε ήδη ληφθεί υπόψη από τον δικαιούχο όταν επέτρεψε την αρχική παρουσίαση του έργου του στο κοινό (21).
22.      Εν προκειμένω, φρονώ, αφενός, ότι η διαδικτυακή δημοσίευση, από την ένωση, μιας επιστημονικής έκδοσης του συνόλου των χειρόγραφων της ημερολογίου της Anne Frank συνιστά «πράξη παρουσίασης» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Πράγματι, χωρίς την ενέργεια αυτή, το έργο δεν θα ήταν, κατ’ αρχήν, προσβάσιμο στο κοινό.
23.      Αφετέρου, λαμβανομένης υπόψη της νομολογίας του Δικαστηρίου που υπομνήσθηκε στο σημείο 20 των παρουσών προτάσεων, φρονώ ότι η εν λόγω πράξη παρουσίασης απευθύνεται σε «κοινό», καθόσον προσέφερε σε απροσδιόριστο αριθμό προσώπων τη δυνατότητα πρόσβασης σε προστατευόμενα έγγραφα στα οποία δεν είχαν προηγουμένως πρόσβαση, χωρίς να έχει καθοριστική σημασία αν τα πρόσωπα αυτά άσκησαν πράγματι την ως άνω δυνατότητα ή αν η πράξη απευθυνόταν σε συγκεκριμένο κοινό.
24.      Ως εκ τούτου, προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας έχει την έννοια ότι δεν απαιτείται η πράξη δημοσίευσης ενός έργου σε ιστότοπο να απευθύνεται στο κοινό συγκεκριμένης χώρας προκειμένου να χαρακτηριστεί ως «πράξη παρουσίασης στο κοινό» στη χώρα αυτή.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
25.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η δημοσίευση περιεχομένου σε ιστότοπο συνιστά «παρουσίαση στο κοινό» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας σε χώρα στην οποία το συγκεκριμένο περιεχόμενο προστατεύεται βάσει δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και στην οποία ο ιστότοπος υπόκειται σε γεωγραφικό αποκλεισμό (προηγμένης τεχνολογίας), με αποτέλεσμα η πρόσβαση στο περιεχόμενο αυτό να μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο με παράκαμψη του γεωγραφικού αποκλεισμού μέσω υπηρεσίας VPN ή ανάλογης υπηρεσίας. Ζητεί επίσης να διευκρινιστεί αν ασκεί επιρροή, συναφώς, αφενός, το κατά πόσον το κοινό της χώρας εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση είναι διατεθειμένο και έχει τη δυνατότητα να αποκτήσει πρόσβαση στον εν λόγω ιστότοπο μέσω τέτοιας υπηρεσίας και, αφετέρου, η λήψη πρόσθετων μέτρων προκειμένου να δυσχεραίνεται ή να εμποδίζεται η εν λόγω πρόσβαση.
26.      Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζω ότι, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 3 και 31 της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, η εναρμόνιση στην οποία προβαίνει η οδηγία αποβλέπει στη διατήρηση, ιδίως εντός του ηλεκτρονικού περιβάλλοντος, μιας δίκαιης ισορροπίας μεταξύ, αφενός, του συμφέροντος των δικαιούχων δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και δικαιούχων συγγενικών δικαιωμάτων για προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας τους, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 17, παράγραφος 2, του Χάρτη, και, αφετέρου, της προστασίας των συμφερόντων και των θεμελιωδών δικαιωμάτων των χρηστών προστατευόμενων αντικειμένων, ειδικότερα δε της ελευθερίας έκφρασης και πληροφόρησης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη (22).
27.      Η επίτευξη της ισορροπίας αυτής καθίσταται ακόμη πιο σύνθετη όταν το προστατευόμενο έργο δημοσιεύεται στο διαδίκτυο. Συγκεκριμένα, για την ερμηνεία και την εφαρμογή της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, και ιδίως του άρθρου 3, παράγραφος 1, πρέπει να αναζητείται αυτή η δίκαιη ισορροπία, λαμβανομένης επίσης υπόψη της ιδιαίτερης σημασίας του διαδικτύου για την ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης, η οποία προστατεύεται από το άρθρο 11 του Χάρτη (23). Άλλωστε, μολονότι, λόγω του εδαφικού χαρακτήρα του δικαιώματος του δημιουργού, ο δικαιούχος του δικαιώματος αυτού επί ενός έργου δεν μπορεί, βάσει των δικαιωμάτων που διαθέτει σε ένα κράτος μέλος, να επιτρέψει ή να απαγορεύσει την παρουσίαση στο κοινό εντός άλλου κράτους μέλους όπου το δικαίωμα αυτό έχει αποσβεσθεί, εντούτοις η δημοσίευση σε ιστότοπο είναι, ως εκ της φύσεώς της, προσβάσιμη στο σύνολο των χρηστών του διαδικτύου και δεν περιορίζεται από τα εδαφικά όρια του δικαιώματος του δημιουργού.
28.      Στην υπό κρίση υπόθεση, προκειμένου να μη θιγούν τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας του ενάγοντος της κύριας δίκης, οι εναγόμενοι της κύριας δίκης, οι οποίοι δημοσίευσαν νομίμως τα προστατευόμενα έγγραφα σε ιστότοπο από χώρα όπου τα έγγραφα αυτά αποτελούν κοινό κτήμα, έθεσαν σε εφαρμογή μέτρο γεωγραφικού αποκλεισμού για τις χώρες στις οποίες τα έγγραφα αυτά δεν έχουν καταστεί κοινό κτήμα. Εντούτοις, το ενάγον της κύριας δίκης, δικαιούχος δικαιωμάτων επί των εγγράφων αυτών στις εν λόγω χώρες, τους προσάπτει αναποτελεσματικότητα του συγκεκριμένου μέτρου, το οποίο οι χρήστες μπορούν να παρακάμψουν μέσω υπηρεσίας VPN.
29.      Συναφώς, υπενθυμίζω ότι τα μέτρα γεωγραφικού αποκλεισμού της πρόσβασης αποτελούν μέσα διαχείρισης ψηφιακών δικαιωμάτων («digital rights management»), που αποσκοπούν στην προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, τα οποία κατοχυρώνονται με τη σειρά τους από το δίκαιο της Ένωσης (24). Το Δικαστήριο έχει κρίνει μεταξύ άλλων ότι, διά της εφαρμογής τεχνικών μέτρων κατά του επιλεγόμενου τρόπου παρουσίασης ενός προστατευόμενου έργου διατιθέμενου στο διαδίκτυο, ο κάτοχος του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας περιορίζει τον κύκλο των προσώπων στα οποία διατίθεται το έργο αυτό στους χρήστες του ιστοτόπου όπου έγινε η αρχική παρουσίαση του έργου (25).
30.      Επομένως, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας M. Szpunar στις προτάσεις του στην υπόθεση Grand Production, εφόσον ο κάτοχος του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας (ή ο κάτοχος άδειας χορηγηθείσας από αυτόν) έχει εφαρμόσει γεωγραφικό αποκλεισμό, η μετάδοση απευθύνεται αποκλειστικά και μόνο στον κύκλο των προσώπων που έχουν πρόσβαση στο προστατευόμενο περιεχόμενο από το έδαφος που καθορίζει ο εν λόγω κάτοχος του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας (δηλαδή από έδαφος στο οποίο η πρόσβαση δεν αποκλείεται). Επομένως, στην περίπτωση αυτή ο εν λόγω δικαιούχος δεν πραγματοποιεί παρουσίαση στο κοινό σε άλλες γεωγραφικές περιοχές (26).
31.      Βεβαίως, είναι κοινώς αποδεκτό ότι, τόσο στον εικονικό όσο και στον πραγματικό κόσμο, κανένα μέτρο ασφαλείας δεν είναι απολύτως απαραβίαστο (27). Κάθε μέτρο προστασίας μπορεί να παρακαμφθεί ή να παραβιαστεί, οπότε στόχος μπορεί να είναι μόνον η ενίσχυση του επιπέδου αξιοπιστίας του. Το ίδιο ισχύει και για τα συστήματα γεωγραφικού αποκλεισμού (28).
32.      Εντούτοις, το γεγονός ότι οι χρήστες κατορθώνουν να παρακάμψουν μέτρο γεωγραφικού αποκλεισμού που έχει τεθεί σε εφαρμογή για τον περιορισμό της πρόσβασης σε ένα προστατευόμενο έργο δεν μπορεί, αφ’ εαυτού, να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι ο φορέας που εφάρμοσε τον αποκλεισμό αυτόν πραγματοποιεί παρουσίαση του συγκεκριμένου έργου στο κοινό στο έδαφος εντός του οποίου θεωρείται ότι παρεμποδίζεται η πρόσβαση. Η αποδοχή μιας τέτοιας ερμηνείας θα εμπόδιζε τη διαχείριση, σε εδαφική βάση, των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στο διαδίκτυο και θα προσέδιδε σε κάθε παρουσίαση στο κοινό του έργου στο διαδίκτυο έναν κατ’ ανάγκην παγκόσμιο χαρακτήρα (29). Όπως υπογράμμισε η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, ο κάτοχος αποκλειστικού δικαιώματος επί ενός έργου δεν έχει το δικαίωμα να επιτρέπει ή να απαγορεύει, βάσει του δικαιώματος που του αναγνωρίζεται σε ένα κράτος μέλος, την παρουσίαση στο κοινό σε άλλο κράτος μέλος στο οποίο το δικαίωμα αυτό έχει παύσει να ισχύει.
33.      Φρονώ, επομένως, ότι, όταν ο υπεύθυνος για τη δημοσίευση αναρτά σε ιστότοπο έργο προστατευόμενο βάσει δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας σε ορισμένες χώρες και λαμβάνει αποτελεσματικά τεχνικά μέτρα για την αποτροπή πράξεων τις οποίες δεν έχει επιτρέψει ο δικαιούχος των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, όπως είναι η εφαρμογή συστήματος γεωγραφικού αποκλεισμού της πρόσβασης στον εν λόγω ιστότοπο στις χώρες όπου το έργο εξακολουθεί να προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ο ως άνω υπεύθυνος προβαίνει σε παρουσίαση του συγκεκριμένου προστατευόμενου έργου στο κοινό στις χώρες αυτές. Το αντίθετο θα ίσχυε αν ο εν λόγω υπεύθυνος λάμβανε σκοπίμως αναποτελεσματικά τεχνικά μέτρα, με αποτέλεσμα αυτά να μπορούν ευχερώς να καταστρατηγηθούν (30). Κατά τα λοιπά, εναπόκειται στα κράτη μέλη, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, να λαμβάνουν θετικά μέτρα για τη διασφάλιση της προστασίας του δικαιώματος του δημιουργού, όπως είναι η επιβολή αποτελεσματικών κυρώσεων σε όσους παραβιάζουν την προστασία που παρέχει το δικαίωμα αυτό.
34.      Στην υπό κρίση υπόθεση, όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, οι εναγόμενοι της κύριας δίκης έθεσαν σε εφαρμογή μέτρο γεωγραφικού αποκλεισμού του οικείου ιστοτόπου, το οποίο χαρακτηρίζεται ως «προηγμένης τεχνολογίας», και σύστημα προειδοποίησης το οποίο, όταν πραγματοποιείται πρόσβαση από χώρα στην οποία το έργο αποτελεί κοινό κτήμα, απαιτεί την υπογραφή δήλωσης από τον χρήστη ότι επισκέπτεται τον εν λόγω ιστότοπο από χώρα όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα (31).
35.      Συναφώς, μολονότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων στοιχείων, την αποτελεσματικότητα των τεχνολογικών μέτρων που εφαρμόζουν οι εναγόμενοι της κύριας δίκης, εντούτοις το Δικαστήριο οφείλει να του παράσχει χρήσιμες ενδείξεις προς τούτο προκειμένου να μπορέσει να επιλύσει τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί (32).
36.      Πρώτον, επισημαίνω ότι ένα μέτρο γεωγραφικού αποκλεισμού, όπως το ληφθέν εν προκειμένω, αποτελεί, κατ’ αρχήν, τον μόνο μηχανισμό που είναι επί του παρόντος ικανός να περιορίσει την πρόσβαση σε έναν ιστότοπο σε εδαφική βάση και, δεδομένου ότι είναι «προηγμένης τεχνολογίας», συνιστά κατάλληλο μέτρο για τη διασφάλιση, στο μέτρο του δυνατού, της προστασίας των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας του ενάγοντος της κύριας δίκης (33). Τούτου λεχθέντος, πρέπει συγχρόνως να υπομνησθεί ότι, όπως εκτέθηκε στο σημείο 31 των παρουσών προτάσεων, καμία τεχνολογία δεν είναι απαλλαγμένη ελαττωμάτων, πράγμα που συνεπάγεται την ανάγκη –και την αντίστοιχη υποχρέωση του κατόχου του ιστοτόπου– να προβαίνει τακτικά σε εκτίμηση των νέων κινδύνων καταστρατήγησης και να λαμβάνει κατά περίπτωση συμπληρωματικά μέτρα για την πρόληψή τους (34).
37.      Εν συνεχεία, η βούληση των χρηστών να παρακάμψουν τον γεωγραφικό αποκλεισμό για να έχουν πρόσβαση στον επίμαχο ιστότοπο, την οποία μνημονεύει το αιτούν δικαστήριο στο πλαίσιο του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος, δεν συνιστά, κατά τη γνώμη μου, αποφασιστικό κριτήριο για την εκτίμηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων που έλαβαν οι εναγόμενοι της κύριας δίκης, τούτο δε λόγω του υποκειμενικού χαρακτήρα της. Αντιθέτως, η εκ μέρους των χρηστών προσφυγή σε παράνομα μέσα ή συμπεριφορές για την παράκαμψη του αποκλεισμού αποτελεί κρίσιμο στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη, δεδομένου ότι οι εναγόμενοι της κύριας δίκης δεν μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι, πέραν της εφαρμογής αποτελεσματικών περιοριστικών μέτρων, για παράνομες συμπεριφορές τρίτων.
38.      Τέλος, η εφαρμογή πρόσθετων μέτρων με σκοπό να δυσχεραίνεται ή να εμποδίζεται η πρόσβαση του κοινού του επίμαχου ιστοτόπου εντός της χώρας όπου έχει αποκλειστεί η πρόσβαση, όπως τα ληφθέντα εν προκειμένω (35), αποτελεί παρεπόμενο αλλά κρίσιμο στοιχείο
για την εκτίμηση του αποτρεπτικού αποτελέσματος του συνόλου των μέτρων για το κοινό στη συγκεκριμένη χώρα (36).
39.      Δεύτερον, φρονώ ότι τα επιχειρήματα που προβάλλει το ενάγον της κύριας δίκης δεν είναι πειστικά. Κατ’ αρχάς, το γεγονός ότι ο ιστότοπος είναι στην ολλανδική γλώσσα δεν αποτελεί, καθεαυτό, ένδειξη της βούλησης των εναγομένων της κύριας δίκης να απευθυνθούν στο κοινό των Κάτω Χωρών, δεδομένου ότι πρόκειται, αφενός, για τη γλώσσα του πρωτοτύπου του ημερολογίου της Anne Frank (και όχι για μετάφραση) και, αφετέρου, για μία από τις επίσημες γλώσσες του Βασιλείου του Βελγίου, ήτοι της χώρας στην οποία είναι εγκατεστημένοι οι εναγόμενοι της κύριας δίκης.
40.      Επιπλέον, ούτε η επιλογή ενός γενικού ονόματος χώρου («.org») για τη διεύθυνση URL του ιστοτόπου, αντί ενός εθνικού ονόματος χώρου («.be»), αποτελεί αποφασιστικό κριτήριο. Συγκεκριμένα, αφενός, το όνομα χώρου «.org» χρησιμοποιείται συχνά από οργανισμούς όπως οι εναγόμενοι της κύριας δίκης και, αφετέρου, η δημοσίευση δεν περιορίζεται στο βελγικό κοινό, αλλά απευθύνεται στο σύνολο των χωρών όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα (37).
41.      Τέλος, είμαι της γνώμης ότι τα εναλλακτικά μέτρα που μνημόνευσε το ενάγον της κύριας δίκης στις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις του δεν μπορούν να επιβληθούν υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης. Με εξαίρεση τη ριζική λύση που συνίσταται στη μη δημοσιοποίηση του έργου (ή στη μερική μόνο δημοσίευση των προστατευόμενων εγγράφων), η οποία προφανώς δεν μπορεί να θεωρηθεί αναλογικό μέτρο, το ενάγον της κύριας δίκης πρότεινε, μεταξύ άλλων, πρόσβαση ανάλογη εκείνης των τερματικών βιβλιοθήκης ή ενδεχόμενο περιορισμό της πρόσβασης σε συνδρομητές, τούτο δε μέσω ασφαλούς σύνδεσης με όνομα χρήστη και κωδικό πρόσβασης. Τα μέτρα αυτά θα μπορούσαν να αποτελέσουν πρόσθετα και πολύ αποτελεσματικά μέσα για τον περιορισμό της πρόσβασης στα προστατευόμενα έγγραφα. Ωστόσο, η υιοθέτησή τους θα συνεπαγόταν την καθιέρωση ενός «κλειστού» μοντέλου δημοσιοποίησης, εντελώς διαφορετικού από το πιο ανοιχτό μοντέλο που νομίμως επέλεξαν οι εναγόμενοι της κύριας δίκης, το οποίο θα περιόριζε σημαντικά την ελευθερία πληροφόρησής τους εντός των χωρών όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα (38). Κατά συνέπεια, η λύση που προτείνεται στο πλαίσιο των παρουσών προτάσεων, μολονότι διασφαλίζει λιγότερο αυστηρή προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, είναι, κατά τη γνώμη μου, η μόνη δυνατή και αναλογική λύση δεδομένου του ιδιαιτέρως περιοριστικού χαρακτήρα των μέτρων που προτείνει το ενάγον της κύριας δίκης.
42.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω να δοθεί στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας έχει την έννοια ότι η δημοσίευση περιεχομένου σε ιστότοπο δεν συνιστά «παρουσίαση στο κοινό» σε χώρα στην οποία το περιεχόμενο αυτό προστατεύεται βάσει δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και στην οποία ο ιστότοπος υπόκειται σε αποτελεσματικό γεωγραφικό αποκλεισμό, ο οποίος ενδεχομένως συμπληρώνεται από άλλα μη τεχνικά μέτρα που έχουν ως σκοπό να περιορίσουν ή να εμποδίσουν την πρόσβαση και τα οποία έχουν αποτρεπτικό αποτέλεσμα εντός της χώρας όπου έχει αποκλειστεί η πρόσβαση, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης και, ιδίως, της δυνατότητας των χρηστών της χώρας όπου έχει αποκλειστεί η πρόσβαση να παρακάμψουν τα μέτρα αυτά μέσω υπηρεσίας VPN ή ανάλογης υπηρεσίας καθώς και του ότι οι πάροχοι στη χώρα όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα δεν μπορεί να υπόκεινται σε υπερβολικές απαιτήσεις.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
43.      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν, σε περίπτωση που η δυνατότητα παράκαμψης του μέτρου γεωγραφικού αποκλεισμού έχει ως αποτέλεσμα την παρουσίαση στο κοινό, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, του δημοσιευμένου στο διαδίκτυο έργου στη χώρα εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση, η παρουσίαση αυτή πραγματοποιείται από το πρόσωπο που δημοσίευσε το έργο στο διαδίκτυο, παρ’ όλο που η πρόσβαση σε αυτό απαιτεί την παρέμβαση του παρόχου της επίμαχης υπηρεσίας VPN ή ανάλογης υπηρεσίας.
44.      Προκαταρκτικώς, εκτιμώ ότι, λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που προτείνω να δοθεί στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο στηρίζεται στην παραδοχή ότι η δημοσίευση των προστατευόμενων εν προκειμένω εγγράφων συνιστά «παρουσίαση στο κοινό» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στη χώρα εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση, λαμβανομένης υπόψη της δυνατότητας παράκαμψης του μέτρου γεωγραφικού αποκλεισμού μέσω υπηρεσιών VPN ή ανάλογων υπηρεσιών. Τούτου λεχθέντος, θα διατυπώσω, στα επόμενα σημεία, ορισμένες διευκρινίσεις σχετικά με το αν, εν προκειμένω, η παρουσίαση στο κοινό, η οποία δεν μπορεί να καταλογιστεί στο πρόσωπο που δημοσίευσε το έργο στο διαδίκτυο στην επικράτεια εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση, μπορεί, εντούτοις, να θεωρηθεί ως πράξη του παρόχου υπηρεσιών VPN ή ανάλογων υπηρεσιών.
45.      Στην υπόθεση της κύριας δίκης, το ενάγον επικαλείται τον κίνδυνο να παρακάμψουν οι χρήστες το μέτρο του γεωγραφικού αποκλεισμού αποκτώντας πρόσβαση στον ιστότοπο μέσω υπηρεσιών VPN.
46.      Συναφώς, επισημαίνω ότι, μολονότι οι πάροχοι υπηρεσιών VPN ενεργούν εν προκειμένω ως μεσάζοντες, η παρέμβασή τους δεν αφορά την παρουσίαση των προστατευόμενων από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας έργων, αλλά μόνον την πρόσβαση στο διαδίκτυο (39). Συγκεκριμένα, όπως υπογραμμίζει η Επιτροπή με τις παρατηρήσεις της, οι υπηρεσίες VPN είναι τεχνικές υπηρεσίες νομίμως προσβάσιμες, τις οποίες οι χρήστες μπορούν, ωστόσο, να χρησιμοποιούν για παράνομους σκοπούς. Το γεγονός και μόνον ότι οι υπηρεσίες αυτές ή ανάλογες υπηρεσίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τέτοιους σκοπούς δεν αρκεί για να αποδειχθεί ότι οι πάροχοι των υπηρεσιών αυτών παρουσιάζουν οι ίδιοι το προστατευόμενο έργο στο κοινό (40). Το αντίθετο θα ίσχυε αν οι εν λόγω πάροχοι ενθάρρυναν ενεργά την παράνομη χρήση των υπηρεσιών τους. Πράγματι, σε μια τέτοια περίπτωση, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ο ρόλος των εν λόγω παρόχων όσον αφορά τη διάθεση των επίμαχων έργων στο κοινό είναι καθοριστικός (41), πράγμα το οποίο το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εκτιμήσει, κατά περίπτωση, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης.
47.      Επομένως, στην περίπτωση κατά την οποία η δυνατότητα παράκαμψης του μέτρου γεωγραφικού αποκλεισμού έχει ως αποτέλεσμα την παρουσίαση στο κοινό, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, του δημοσιευμένου στο διαδίκτυο έργου στη χώρα εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση –πράγμα το οποίο τείνω να αποκλείσω λαμβανομένων υπόψη των εκτιμήσεων που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος–, ο πάροχος υπηρεσιών VPN ή ανάλογων υπηρεσιών δεν μπορεί να θεωρηθεί ως το πρόσωπο που πραγματοποιεί την εν λόγω παρουσίαση στο κοινό.
48.      Προτείνω, συνεπώς, να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση που, λόγω της δυνατότητας παράκαμψης των μέτρων γεωγραφικού αποκλεισμού, η δημοσίευση περιεχομένου σε ιστότοπο συνιστά παρουσίαση του έργου στο κοινό στην οικεία χώρα, δεν μπορεί ο πάροχος υπηρεσιών VPN ή ανάλογων υπηρεσιών να θεωρηθεί,
βάσει της διατάξεως αυτής, υπεύθυνος για τις πράξεις ενός χρήστη σε χώρα εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση στο έργο, όταν ο χρήστης χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες αυτές για να παρακάμψει τα μέτρα γεωγραφικού αποκλεισμού, εκτός εάν ο πάροχος ενθαρρύνει ενεργά την παράνομη χρήση με σκοπό την πρόσβαση στο προστατευόμενο έργο στην εν λόγω χώρα.
Πρόταση
49.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών) ως εξής:
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/29/ ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας,
έχει την έννοια ότι:
1)      δεν απαιτείται η πράξη δημοσίευσης ενός έργου σε ιστότοπο να απευθύνεται στο κοινό συγκεκριμένης χώρας προκειμένου να χαρακτηριστεί ως πράξη παρουσίασης στο κοινό στη χώρα αυτή·
2)      η δημοσίευση περιεχομένου σε ιστότοπο δεν συνιστά «παρουσίαση στο κοινό» κατά την έννοια της διάταξης αυτής σε χώρα στην οποία το συγκεκριμένο περιεχόμενο προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και στην οποία ο ιστότοπος υπόκειται σε αποτελεσματικό γεωγραφικό αποκλεισμό, καθώς και σε τυχόν άλλα μη τεχνικά μέτρα που έχουν ως σκοπό να περιορίσουν ή να εμποδίσουν την πρόσβαση, τα οποία συμπληρώνουν το μέτρο του γεωγραφικού αποκλεισμού και έχουν αποτρεπτικό αποτέλεσμα εντός της χώρας όπου έχει αποκλειστεί η πρόσβαση, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης και, ιδίως, της δυνατότητας των χρηστών της χώρας όπου έχει αποκλειστεί η πρόσβαση να παρακάμψουν τα μέτρα αυτά μέσω υπηρεσίας εικονικού ιδιωτικού δικτύου (VPN) ή ανάλογης υπηρεσίας καθώς και του γεγονότος ότι οι πάροχοι στη χώρα όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα δεν μπορεί να υπόκεινται σε υπερβολικές απαιτήσεις·
3)      σε περίπτωση που, λόγω της δυνατότητας παράκαμψης των μέτρων γεωγραφικού αποκλεισμού, η δημοσίευση περιεχομένου σε ιστότοπο συνιστά παρουσίαση του έργου στο κοινό στην οικεία χώρα, δεν μπορεί ο πάροχος υπηρεσιών VPN ή ανάλογων υπηρεσιών να θεωρηθεί,
βάσει της διατάξεως αυτής, υπεύθυνος για τις πράξεις ενός χρήστη σε χώρα εντός της οποίας έχει αποκλειστεί η πρόσβαση στο έργο, όταν ο χρήστης χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες αυτές για να παρακάμψει τα μέτρα γεωγραφικού αποκλεισμού, εκτός εάν ο πάροχος ενθαρρύνει ενεργά την παράνομη χρήση με σκοπό την πρόσβαση στο προστατευόμενο έργο στην εν λόγω χώρα.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      ΕΕ 2001, L 167, σ. 10.
3      Πρόκειται για ίδρυμα, με έδρα τη Βασιλεία (Ελβετία), το οποίο έχει ως σκοπό την εκπλήρωση κοινωνικής και πολιτιστικής αποστολής σύμφωνης προς το πνεύμα της Anne Frank.
4      Οι δύο πρώτοι εκ των εναγομένων εδρεύουν
στο Άμστερνταμ (Κάτω Χώρες)
και
ο τρίτος
στις Βρυξέλλες (Βέλγιο).
5      Stb. 1912, αριθ. 308.
6      Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για τις ακόλουθες χώρες: Βέλγιο, Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, Δανία, Γερμανία, Εσθονία, Ιρλανδία, Ελλάδα, Ιταλία, Λιθουανία, Λουξεμβούργο, Ουγγαρία, Αυστρία, Πολωνία, Πορτογαλία, Ρουμανία, Φινλανδία και Σουηδία. Βλ., για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με την εξέλιξη των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας που ισχύουν για τις διάφορες εκδόσεις του ημερολογίου της Anne Frank στο Βέλγιο και στις Κάτω Χώρες, Van Gompel, S., «Geo-Blocking Measures and the Online Publication of Anne Frank’s Diaries», GRUR international, 2025, τόμος 74, αριθ. 8, σ. 705 και 706.
7      Όταν επιχειρείται πρόσβαση στον ιστότοπο από χώρα στην οποία το έργο εξακολουθεί να προστατεύεται βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, όπως οι Κάτω Χώρες, εμφανίζεται το ακόλουθο μήνυμα: «Απαγορεύεται η πρόσβαση [...]. Είμαστε στη δυσάρεστη θέση να σας ανακοινώσουμε ότι [...]. Ο ιστότοπος αυτός δεν είναι προσβάσιμος από τη χώρα σας».
8      Στην περίπτωση αυτή, εμφανίζεται το ακόλουθο μήνυμα: «Έλεγχος πρόσβασης [...]. Η διαδικτυακή επιστημονική έκδοση των χειρόγραφων της Anne Frank δεν είναι διαθέσιμη σε όλες τις χώρες για λόγους προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας. Η παρούσα έκδοση είναι προσβάσιμη μόνον από τις ακόλουθες χώρες στις οποίες το έργο έχει καταστεί κοινό κτήμα και οι εν λόγω περιορισμοί δεν ισχύουν: [κατάλογος των χωρών]. Επιλέγοντας το “ναι”, δηλώνετε ότι επισκέπτεστε τον ιστότοπο από μία από τις προμνημονευθείσες χώρες στις οποίες το έργο αποτελεί κοινό κτήμα. Εάν η κατ’ αυτόν τον τρόπο διατυπωθείσα δήλωση είναι ψευδής, καταστρατηγείτε προστατευτικά μέτρα και κατά περίπτωση προσβάλλετε δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας». Κάτω από το μήνυμα αυτό, προσφέρονται στον χρήστη του διαδικτύου δύο εναλλακτικές επιλογές: ένα πράσινο πλήκτρο με την ένδειξη «Ναι, επισκέπτομαι τον ιστότοπο από μία από τις προμνημονευθείσες χώρες όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα» και ένα κόκκινο πλήκτρο με την ένδειξη «Όχι, επισκέπτομαι τον ιστότοπο από άλλη χώρα».
9      Κατά τους δικαστές, δεν υφίστατο «παρουσίαση στο κοινό» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Έκριναν επίσης ότι μια δικαστική διαταγή θα είχε ως αποτέλεσμα να στερήσει από το σύνολο των χρηστών του διαδικτύου που είναι εγκατεστημένοι στις χώρες όπου το έργο αποτελεί κοινό κτήμα κάθε νόμιμη πρόσβαση στον ιστότοπο, συνέπεια η οποία κρίνεται δυσανάλογη. Ο δικαστής των ασφαλιστικών μέτρων στον δεύτερο βαθμό στηρίχθηκε, μεταξύ άλλων, στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Grand Production (C‑423/21, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση Grand Production, EU:C:2022:818), σύμφωνα με τις οποίες, κατ’ ουσίαν, το εν λόγω άρθρο 3, παράγραφος 1, έχει την έννοια ότι ο διαχειριστής πλατφόρμας streaming που αναμεταδίδει στο διαδίκτυο τηλεοπτικό πρόγραμμα δεν προσβάλλει το αποκλειστικό δικαίωμα παρουσίασης έργων στο κοινό που προβλέπει η εν λόγω διάταξη, όταν οι χρήστες παρακάμπτουν, μέσω υπηρεσίας VPN, τον γεωγραφικό αποκλεισμό της πρόσβασης έτσι ώστε τα προστατευόμενα έργα να καθίστανται προσβάσιμα εντός της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χωρίς ο διαχειριστής της πλατφόρμας να έχει λάβει σχετική άδεια από τον δικαιούχο του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας.
10      Όπως έχει επανειλημμένως κρίνει το Δικαστήριο, σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, οι δημιουργοί έχουν δικαίωμα προληπτικής παρέμβασης, το οποίο τους επιτρέπει να παρεμβάλλονται μεταξύ των δυνητικών χρηστών του έργου τους και της παρουσίασης στο κοινό στην οποία προτίθενται να προβούν οι χρήστες αυτοί, προκειμένου να την απαγορεύσουν (βλ. απόφαση της 20ής Ιουνίου 2024, GEMA, C‑135/23, στο εξής: απόφαση GEMA, EU:C:2024:526, σκέψη 17 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
11      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Ιουνίου 2021, YouTube και Cyando (C‑682/18 και C‑683/18, στο εξής: απόφαση YouTube και Cyando, EU:C:2021:503, σκέψη 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και απόφαση GEMA (σκέψη 19 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
12      Βλ. απόφαση GEMA (σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
13      Βλ. απόφαση της 13ης Ιουλίου 2023, Ocilion IPTV Technologies (C‑426/21, EU:C:2023:564, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
14      Βλ. απόφαση GEMA (σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
15      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις YouTube και Cyando (σκέψη 68 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και GEMA (σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
16      Βλ. προτάσεις στην υπόθεση Grand Production (σημείο 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Ωστόσο, στην υπόθεση αυτή δεν εκδόθηκε απόφαση, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο απέσυρε την αίτησή του για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως (βλ. διάταξη της 13ης Φεβρουαρίου 2023, Grand Production, C‑423/21, EU:C:2023:130).
17      Βλ. απόφαση GEMA (σκέψη 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έκρινε ότι μπορεί να είναι κρίσιμη η «δεκτικότητα» του κοινού, υπό την έννοια ότι η μετάδοση προστατευόμενων έργων έχει κερδοσκοπικό χαρακτήρα όταν ο χρήστης δύναται να αντλήσει από αυτήν οικονομικό όφελος, συνδεόμενο προς την ελκυστικότητα και, κατά συνέπεια, τη μεγαλύτερη πελατεία της επιχείρησης όπου αυτός προβαίνει στην εν λόγω μετάδοση, ενώ, αντιθέτως, ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας ελλείπει όταν το ενδιαφερόμενο κοινό δεν αποδίδει καμία σημασία σε μια τέτοια μετάδοση (πρβλ. σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
18      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις YouTube και Cyando (σκέψη 69 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία)
και GEMA (σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ. απόφαση GEMA (σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20      Βλ. απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2014, Svensson κ.λπ. (C‑466/21, EU:C:2014:76, σκέψη 19 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Επιπλέον, μολονότι μπορεί να υπάρχουν ενδείξεις ότι μια παρουσίαση απευθύνεται σε ορισμένες ομάδες προσώπων, ανεξαρτήτως του τόπου στον οποίο βρίσκονται τα πρόσωπα αυτά (βλ. απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 2017, VCAST, C‑265/16, EU:C:2017:913, σκέψεις 46 έως 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), ένας τέτοιος ειδικός «προσανατολισμός» προς συγκεκριμένο κοινό δεν είναι αναγκαίος προκειμένου μια δημοσίευση στο διαδίκτυο να συνιστά παρουσίαση στο κοινό. Συγκεκριμένα, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι κάθε πράξη με την οποία ο χρήστης παρέχει, με πλήρη επίγνωση των συνεπειών της συμπεριφοράς του, πρόσβαση σε προστατευόμενα έργα ή σε άλλα προστατευόμενα αντικείμενα συνιστά πράξη διάθεσης και, ως εκ τούτου, παρουσίαση στο κοινό, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (βλ. απόφαση της 17ης Ιουνίου 2021, M.I.C.M., C‑597/19, EU:C:2021:492, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις YouTube και Cyando (σκέψη 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και GEMA (σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Κατ’ αναλογία, όσον αφορά, γενικότερα, τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας, η αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας 2004/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με την επιβολή των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας (ΕΕ 2004, L 157, σ. 45), αναφέρει ότι «[η] προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας θα πρέπει να δίνει τη δυνατότητα στον εφευρέτη ή στον δημιουργό να αποκομίζει νόμιμο κέρδος από την εφεύρεση ή τη δημιουργία του. Θα πρέπει επίσης να επιτρέπει την ευρύτερη δυνατή διάδοση των νέων έργων, ιδεών και γνώσεων. Συγχρόνως, δεν θα πρέπει να παρακωλύει την ελευθερία της έκφρασης, την ελεύθερη κυκλοφορία των πληροφοριών ή την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένου του Διαδικτύου».
23      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24      Το άρθρο 6 της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επιβάλλει στα κράτη μέλη να επεκτείνουν την έννομη προστασία σε «κάθε αποτελεσματικό τεχνολογικό μέτρο». Βλ., επίσης, προτάσεις στην υπόθεση Grand Production (σημεία 28 έως 30). Κατά τη γνώμη του γενικού εισαγγελέα, τα μέσα διαχείρισης των ψηφιακών δικαιωμάτων χρησιμοποιούνται όχι μόνον για την προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, αλλά και ως εργαλεία διαχείρισης των δικαιωμάτων αυτών, στο μέτρο που καθιστούν δυνατή την είσπραξη τελών για τις διάφορες μορφές διανομής του ίδιου έργου, την κατανομή της αγοράς και τις αποκαλούμενες «τιμολογιακές διακρίσεις» στα διάφορα τμήματα της αγοράς αυτής ή, τέλος, την είσπραξη τελών για περιεχόμενο διατιθέμενο σε ιστοτόπους.
25      Βλ. απόφαση της 9ης Μαρτίου 2021, VG Bild-Kunst (C‑392/19, EU:C:2021:181, σκέψεις 42 και 43), καθώς και προτάσεις στην υπόθεση Grand Production (σημείο 35).
26      Βλ. προτάσεις στην υπόθεση Grand Production (σημείο 36).
27      Πράγματι, η δυνατότητα των χρηστών να παρακάμψουν τα μέτρα προστασίας συνιστά κίνδυνο άρρηκτα συνδεδεμένο με τη διάδοση έργων προστατευόμενων από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας σε ψηφιακή μορφή, ιδίως δε στο διαδίκτυο (βλ. προτάσεις στην υπόθεση Grand Production, σημείο 42).
28      Βλ. προτάσεις στην υπόθεση Grand Production (σημείο 38). Συγκεκριμένα, όπως διευκρινίζει ο γενικός εισαγγελέας, διάφορα τεχνικά μέσα, μεταξύ των οποίων οι υπηρεσίες VPN, καθιστούν δυνατή την παράκαμψη των εν λόγω αποκλεισμών, ιδίως με την εικονική αλλαγή της τοποθεσίας του χρήστη. Μολονότι υπάρχουν τεχνικά μέσα για την καταπολέμηση τέτοιων πρακτικών, εντούτοις δεν είναι, και μάλλον δεν θα είναι ποτέ, πλήρως αποτελεσματικά –οι εξελίξεις στις τεχνικές παραβίασης βρίσκονται πάντοτε ένα βήμα μπροστά από τις εξελίξεις στις τεχνικές ασφαλείας.
29      Βλ. προτάσεις στην υπόθεση Grand Production (σημείο 39). Κατά τη γνώμη του γενικού εισαγγελέα, η κατάσταση θα ήταν διαφορετική αν ο διανομέας οπτικοακουστικών προγραμμάτων προστατευόμενων βάσει δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας έθετε σκοπίμως σε εφαρμογή αναποτελεσματικό γεωγραφικό αποκλεισμό πρόσβασης προκειμένου, στην πραγματικότητα, να καταστήσει δυνατό σε πρόσωπα εκτός του εδάφους εντός του οποίου η συγκεκριμένη εταιρία έχει δικαίωμα να παρουσιάζει στο κοινό τα προγράμματα να αποκτούν ευκολότερη πρόσβαση στα προγράμματα αυτά σε σχέση με τις δυνατότητες που υπάρχουν αντικειμενικώς στο διαδίκτυο, ιδίως σε σχέση με τις κοινώς προσβάσιμες υπηρεσίες VPN (σημείο 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30      Βλ. υποσημείωση 29 των παρουσών προτάσεων. Βλ. επίσης, όσον αφορά τα πρότυπα για τη διασφάλιση αποτελεσματικού γεωγραφικού αποκλεισμού, Trimble, M., The EU Geo-Blocking Regulation: A Commentary,
Edward Elgar Publishing, 2024, σ. 26 έως 30.
31      Βλ. σημείο 9 των παρουσών προτάσεων.
32      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση GEMA (σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33      Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις που διατύπωσαν οι εναγόμενοι της κύριας δίκης κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, και υπό την επιφύλαξη επαλήθευσης από το αιτούν δικαστήριο, το μέτρο γεωγραφικού αποκλεισμού που ελήφθη εν προκειμένω μπορεί επίσης να περιορίσει την πρόσβαση σε μεγάλο μέρος των διαθέσιμων στην αγορά υπηρεσιών VPN.
34      Εν πάση περιπτώσει, και σύμφωνα με την παλαιά ρήση «ad imposbilia nemo tenetur» («ουδείς υποχρεούται στα αδύνατα»), δεν μπορεί να επιβληθεί στον υπεύθυνο για τη δημοσίευση του έργου στο διαδίκτυο υποχρέωση η τήρηση της οποίας θα ήταν αδύνατη ή δυσανάλογη, λαμβανομένης υπόψη της άσκησης του δικαιώματός του στην ελευθερία πληροφόρησης.
35      Βλ. σημείο 9 των παρουσών προτάσεων.
36      Προς τούτο, θα μπορούσε επίσης να είναι χρήσιμο, όπως πρότεινε η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, ο δικαιούχος των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στη χώρα όπου το έργο εξακολουθεί να προστατεύεται να ενημερώνεται εκ των προτέρων για τη δημοσίευση του έργου και για τα περιοριστικά μέτρα που έχουν τεθεί σε εφαρμογή, προκειμένου να έχει τη δυνατότητα να εκφράσει συναφώς την άποψή του.
37      Άλλωστε, η χρήση ενός χώρου «.org» ή «.be» ουδόλως επηρεάζει την πρόσβαση στο περιεχόμενο από χώρα άλλη από εκείνη στην οποία δημοσιοποιήθηκε το επίμαχο περιεχόμενο.
38      Κατά τη γνώμη μου, τόσο ριζικές λύσεις θα μπορούσαν να εξεταστούν μόνον αν τα περιοριστικά μέτρα που έλαβαν οι εναγόμενοι της κύριας δίκης αποδειχθούν εντελώς αναποτελεσματικά, πράγμα το οποίο, ωστόσο, δεν αποδεικνύεται εν προκειμένω και, εν πάση περιπτώσει, εναπόκειται αποκλειστικώς στην εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου.
39      Πρβλ. προτάσεις στην υπόθεση Grand Production (σημείο 41).
40      Άλλωστε, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 27 της οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, η παροχή των υλικών μέσων για τη διευκόλυνση ή την πραγματοποίηση της παρουσίασης δεν αποτελεί καθαυτή «παρουσίαση» κατά την έννοια της οδηγίας αυτής.
41      Πρβλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017, Stichting Brein (C‑610/15, EU:C:2017:456, σκέψη 37).