62017CJ0262
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
z dnia 28 listopada 2018 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Rynek wewnętrzny energii elektrycznej – Dyrektywa 2009/72/WE – Systemy dystrybucyjne – Artykuł 28 – Zamknięte systemy dystrybucyjne – Pojęcie – Odstępstwa – Granice – Artykuł 32 ust. 1 – Dostęp stron trzecich – Artykuł 15 ust. 7 i art. 37 ust. 6 lit. b) – Opłaty uiszczane z tytułu usługi dysponowania
W sprawach połączonych C‑262/17, C‑263/17 i C‑273/17
mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (regionalny sąd administracyjny dla Lombardii, Włochy) postanowieniami z dnia 30 stycznia 2017 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 10 maja 2017 r., w postępowaniach:
Solvay Chimica Italia SpA,
Solvay Specialty Polymers Italy SpA,
Solvay Chimica Bussi SpA,
Ferrari f.lli Lunelli SpA,
Fenice – Qualità Per L’ambiente SpA,
ERG Power Srl,
ERG Power Generation SpA,
ENI SpA,
EniPower SpA (C‑262/17),
Whirlpool Europe Srl,
Fenice – Qualità Per L’ambiente SpA,
FCA Italy SpA,
FCA Group Purchasing Srl,
FCA Melfi SpA,
Barilla G. e R. Fratelli SpA,
Versalis SpA (C‑263/17),
Sol Gas Primari Srl (C‑273/17)
przeciwko
Autorita per l’energia elettrica, il gas e il sistema idrico,
przy udziale:
Nuova Solmine SpA,
American Husky III,
Inovyn Produzione Italia SpA,
Sasol Italy SpA,
Radici Chimica SpA,
La Vecchia Soc. cons. arl,
Zignago Power Srl,
Santa Margherita e Kettmeir e Cantine Torresella SpA,
Zignago Vetro SpA,
Chemisol Italia Srl,
Vinavil SpA,
Italgen SpA,
Arkema Srl,
Yara Italia SpA,
Ineos Manufacturing Italia SpA,
ENEL Distribuzione SpA,
Terna SpA,
CSEA – Cassa per i servizi energetici e ambientali,
Ministero dello Sviluppo economico (C‑262/17),
Terna SpA,
CSEA – Cassa per i servizi energetici e ambientali,
Ministero dello Sviluppo economico,
ENEL Distribuzione SpA C‑273/17),
Terna SpA,
Ministero dello Sviluppo economico (C‑273/17),
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: J.C. Bonichot, prezes izby, A. Arabadjiev, E. Regan (sprawozdawca), C.G. Fernlund i S. Rodin, sędziowie,
rzecznik generalny: E. Tanchev,
sekretarz: R. Schiano, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 31 maja 2018 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
–
w imieniu Solvay Chimica Italia SpA, Solvay Specialty Polymers Italy SpA, Solvay Chimica Bussi SpA, Whirlpool Europe Srl, Fenice – Qualità Per L’ambiente SpA, FCA Italy SpA, FCA Group Purchasing Srl, FCA Melfi SpA, Sol Gas Primari Srl, Nuova Solmine SpA, American Husky III, Inovyn Produzione Italia SpA, Sasol Italy SpA, Zignago Power Srl, Radici Chimica SpA, La Vecchia Soc. cons. arl, Santa Margherita e Kettmeir e Cantine Torresella SpA, Zignago Vetro SpA, Chemisol Italia Srl, Vinavil SpA, Italgen SpA, Arkema Srl, Yara Italia SpA i Ineos Manufacturing Italia SpA przez F. Angeliniego, L. Parolę, G. La Rosę, M. Monaca, A. Salzana, G. Berrutiego i T. Arnoni, avvocati,
–
w imieniu Erg Power Srl i Erg Power Generation SpA przez L. Acquaronego, A. Ricciego, M. Saladina oraz G. Acquaronego, avvocati,
–
w imieniu Eni SpA, Enipower SpA i Versalis SpA przez O. Torrani i P.G. Torraniego, avvocati,
–
w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez F. Sclafaniego, avvocato dello Stato,
–
w imieniu rządu greckiego przez M. Tassopoulou oraz D. Tsagkaraki, działające w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu niderlandzkiego przez M. Bulterman i C.S. Schillemans, działające w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej przez O. Beynet oraz G. Gattinarę, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 13 września 2018 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 2 ust. 5 i 6, art. 15 ust. 7, art. 26 ust. 4, art. 28 i art. 37 ust. 6 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 2003/54/WE (Dz.U. 2009, L 211, s. 55).
2
Wnioski te zostały przedstawione w ramach sporu spółki Solvay Chimica Italia SpA i szeregu innych przedsiębiorstw będących właścicielami lub operatorami prywatnych sieci dystrybucji energii elektrycznej a Autorità per l’energia elettrica, il gas e il sistema idrico (urzędem ds. energii elektrycznej, gazu i wody, Włochy, zwanym dalej „AEEGSI”) w przedmiocie podjętej przez ten urząd decyzji o nałożeniu na te przedsiębiorstwa różnych obowiązków dotyczących w szczególności dostępu stron trzecich i usługi dysponowania.
Ramy prawne
Prawo Unii
3
Motywy 3, 29, 30 i 35 dyrektywy 2009/72 mają następujące brzmienie:
„(3)
Wolności, jakie traktat gwarantuje obywatelom Unii – między innymi, swobodny przepływ towarów, swoboda przedsiębiorczości oraz prawo do swobodnego świadczenia usług – są możliwe do osiągnięcia jedynie w warunkach w pełni otwartego rynku, który umożliwia wszystkim konsumentom swobodny wybór dostawców, a wszystkim dostawcom – swobodną realizację dostaw dla odbiorców.
[…]
(29)
Aby uniknąć nakładania nieproporcjonalnie dużych obciążeń finansowych i administracyjnych na małych operatorów systemów dystrybucyjnych, państwa członkowskie powinny móc, w razie konieczności, zwolnić przedsiębiorstwa, których to dotyczy, ze spełniania prawnych wymogów rozdziału dystrybucji.
(30)
W przypadku gdy zamknięty system dystrybucji wykorzystywany jest w celu zapewnienia optymalnej wydajności zintegrowanych dostaw energii wymagających szczególnych standardów funkcjonowania lub zamknięty system dystrybucji utrzymywany jest głównie do użytku jego właściciela, powinno być możliwe zwolnienie operatora systemu dystrybucji z obowiązków, które stanowiłyby nadmierne obciążenie administracyjne ze względu na szczególny charakter stosunku między operatorem systemu dystrybucji a użytkownikami systemu. Zakłady przemysłowe, obiekty handlowe lub miejsca świadczenia wspólnych usług, takie jak budynki stacji kolejowych, lotniska, szpitale, duże obiekty kampingowe ze zintegrowaną infrastrukturą lub zakłady przemysłu chemicznego mogą obejmować zamknięte systemy dystrybucji ze względu na specjalistyczny charakter ich działalności.
[…]
(35)
W celu zapewnienia skutecznego dostępu do rynku wszystkim jego uczestnikom, łącznie z nowymi podmiotami wchodzącymi na rynek, niezbędne są niedyskryminacyjne i odzwierciedlające koszty mechanizmy bilansowania. W chwili, kiedy rynek energii elektrycznej stanie się dostatecznie płynny, powinno to zostać osiągnięte poprzez ustanowienie przejrzystych mechanizmów rynkowych dla dostaw i zakupu energii elektrycznej niezbędnej w ramach wymogów bilansowania. W sytuacji braku takiego płynnego rynku krajowe organy regulacyjne powinny odgrywać aktywną rolę w celu zapewniania, aby taryfy za bilansowanie były niedyskryminacyjne i odzwierciedlały koszty. Jednocześnie należy zapewnić stosowne zachęty do zbilansowania energii elektrycznej dostarczanej do systemu i odbieranej z systemu oraz do unikania zagrożenia dla systemu. Operatorzy systemów przesyłowych powinni ułatwiać udział odbiorców końcowych i grup odbiorców końcowych w rynkach rezerw i rynkach bilansujących”.
4
Artykuł 1 dyrektywy 2009/72, zatytułowany „Przedmiot i zakres stosowania”, przewiduje:
„Niniejsza dyrektywa ustanawia wspólne zasady dotyczące wytwarzania, przesyłu, dystrybucji i dostaw energii elektrycznej, wraz z przepisami dotyczącymi ochrony konsumentów, w celu ulepszenia i zintegrowania konkurencyjnych rynków energii [w Unii Europejskiej]. Ustanawia ona zasady dotyczące organizacji i funkcjonowania sektora elektroenergetycznego, otwartego dostępu do rynku, kryteriów i procedur mających zastosowanie do zaproszeń do składania ofert i do udzielania zezwoleń oraz do eksploatacji systemów. Określa ona również obowiązki usługi powszechnej i prawa konsumentów energii elektrycznej oraz wyjaśnia wymogi z zakresu konkurencji”.
5
Zgodnie z art. 2 tej dyrektywy, zatytułowanym „Definicje”:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
5)   »dystrybucja« oznacza transport energii elektrycznej systemami dystrybucyjnymi wysokiego, średniego i niskiego napięcia w celu dostarczenia jej do odbiorców, ale nie obejmuje dostaw;
[…]
19)   »dostawa« oznacza sprzedaż, w tym również odsprzedaż energii elektrycznej odbiorcom;
[…]
26)   »mały system wydzielony« oznacza każdy system, który w 1996 r. osiągnął zużycie mniejsze niż 3000 GWh i w którym mniej niż 5% rocznego zużycia uzyskuje się przez wzajemne połączenie z innymi systemami;
27)   »mikrosystem wydzielony« oznacza każdy system, który w 1996 r. osiągnął zużycie mniejsze niż 500 GWh i którynie ma połączenia z innymi systemami;
[…]”.
6
Artykuł 3 rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Obowiązki użyteczności publicznej i ochrona odbiorcy”, stanowi w ust. 14:
„Państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o niestosowaniu przepisów art. 7, 8, 32 lub 34 w zakresie, w jakim ich stosowanie stanowiłoby prawną lub faktyczną przeszkodę w wykonywaniu obowiązków nałożonych na przedsiębiorstwa energetyczne w ogólnym interesie gospodarczym, i w zakresie, w jakim nie wpłynie to na rozwój handlu w stopniu sprzecznym z interesami [Unii]. Interesy [Unii] obejmują między innymi konkurencję w odniesieniu do uprawnionych odbiorców, zgodnie z niniejszą dyrektywą i z art. [106 TFUE]”.
7
Artykuł 15 dyrektywy 2009/72, zatytułowany „Dysponowanie i bilansowanie”, ma następujące brzmienie:
„1.   Bez uszczerbku dla dostaw energii elektrycznej na podstawie zobowiązań umownych, w tym zobowiązań wynikających ze specyfikacji przetargowych, operator systemu przesyłowego, tam gdzie pełni taką funkcję, jest odpowiedzialny za dysponowanie instalacjami wytwarzającymi energię elektryczną na swoim obszarze i określanie, jak zostaną wykorzystane połączenia wzajemne z innymi systemami.
2.   Dysponowanie instalacjami wytwarzającymi energię elektryczną i wykorzystywanie połączeń wzajemnych jest ustalane na podstawie kryteriów, które są zatwierdzane przez krajowe organy regulacyjne, jeżeli są one właściwe, oraz które muszą być obiektywne, opublikowane i stosowane w sposób niedyskryminacyjny, przy zapewnieniu właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego energii elektrycznej. Kryteria te uwzględniają pierwszeństwo gospodarcze energii elektrycznej pochodzącej z dostępnych instalacji wytwarzających energię elektryczną lub z przesyłu połączeniami wzajemnymi, a także ograniczenia techniczne systemu.
[…]
7.   Zasady przyjęte przez operatorów systemów przesyłowych w celu bilansowania systemu elektroenergetycznego są obiektywne, przejrzyste i niedyskryminacyjne oraz obejmują zasady dotyczące opłat od użytkowników systemu za niezbilansowanie energii. Warunki świadczenia takich usług przez operatorów systemów przesyłowych, wraz z zasadami i taryfami, ustalane są z zastosowaniem metody zgodnej z art. 37 ust. 6 w sposób niedyskryminacyjny i odzwierciedlający koszty; warunki te są publikowane”.
8
Artykuł 25 tej dyrektywy, zatytułowany „Zadania operatorów systemów dystrybucyjnych”, przewiduje:
„1.   Operator systemu dystrybucyjnego jest odpowiedzialny za zapewnienie długoterminowej zdolności systemu do zaspokajania uzasadnionego zapotrzebowania na dystrybucję energii elektrycznej, za eksploatację, utrzymanie i rozbudowę w warunkach opłacalności ekonomicznej bezpiecznego, niezawodnego i wydajnego systemu dystrybucji energii elektrycznej na swoim obszarze z należytym poszanowaniem środowiska i efektywności energetycznej.
[…]
5.   Każdy operator systemu dystrybucyjnego zaopatruje się w swoim systemie w energię, którą zużywa na pokrycie strat i zdolności rezerwowej, zgodnie z przejrzystymi, niedyskryminacyjnymi i opartymi na warunkach rynkowych procedurami, w każdym przypadku gdy pełni taką funkcję […].
6.   W przypadku gdy operator systemu dystrybucyjnego jest odpowiedzialny za bilansowanie systemu dystrybucyjnego, zasady przyjęte przez niego w tym celu są obiektywne, przejrzyste, niedyskryminacyjne oraz obejmują zasady dotyczące opłat od użytkowników ich sieci za niezbilansowanie energii. Warunki świadczenia takich usług przez operatorów systemu dystrybucyjnego, w tym również zasady i taryfy, ustanawiane są zgodnie z art. 37 ust. 6 w sposób niedyskryminacyjny i odzwierciedlający koszty oraz są publikowane.
7.   Przy planowaniu rozbudowy sieci dystrybucyjnej operator systemu dystrybucyjnego uwzględnia środki związane z efektywnością energetyczną/zarządzaniem popytem lub wytwarzanie rozproszone, które mogłyby zastąpić potrzebę modernizacji lub wymiany zdolności”.
9
Zgodnie z art. 26 wskazanej dyrektywy, zatytułowanym „Rozdział operatorów systemu dystrybucyjnego”:
„1.   W przypadku gdy operator systemu dystrybucyjnego jest częścią przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo, musi on być niezależny – przynajmniej w zakresie formy prawnej, organizacji i podejmowania decyzji – od innych działalności niezwiązanych z dystrybucją. Zasady te nie tworzą obowiązku wydzielenia własności aktywów systemu dystrybucyjnego od przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo.
2.   Oprócz wymogów zawartych w ust. 1, w przypadku gdy operator systemu dystrybucyjnego jest częścią przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo, musi on być niezależny w zakresie swojej organizacji i uprawnień do podejmowania decyzji od innych działalności niezwiązanych z dystrybucją. Aby to osiągnąć, stosuje się następujące kryteria minimalne:
[…]
3.   W przypadku gdy operator systemu dystrybucyjnego jest częścią przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo, państwa członkowskie zapewniają monitorowanie działalności operatora systemu dystrybucyjnego przez organy regulacyjne lub inne właściwe podmioty, tak, aby nie mógł on wykorzystywać swojego zintegrowania pionowego w celu zakłócania konkurencji […].
4.   Państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o niestosowaniu ust. 1, 2 i 3 wobec zintegrowanych przedsiębiorstw energetycznych obsługujących mniej niż 100000 przyłączonych odbiorców lub obsługujących małe systemy wydzielone”.
10
Artykuł 28 dyrektywy 2009/72, zatytułowany „Zamknięte systemy dystrybucyjne”, stanowi:
„1.   Państwa członkowskie mogą postanowić, że krajowe organy regulacyjne lub inne właściwe organy klasyfikują system dystrybuujący energię elektryczną na ograniczonym geograficznie obszarze zakładu przemysłowego, obiektu handlowego lub miejsca świadczenia usług wspólnych i niezaopatrujący odbiorców będących gospodarstwami domowymi, bez uszczerbku dla ust. 4, jako zamknięty system dystrybucyjny, jeżeli:
a)
ze szczególnych względów technicznych lub bezpieczeństwa procesy eksploatacji lub wytwarzania użytkowników tego systemu są zintegrowane; lub
b)
system ten dystrybuuje energię elektryczną głównie do właściciela lub operatora systemu lub do powiązanych z nim przedsiębiorstw.
2.   Państwa członkowskie mogą postanowić, że krajowe organy regulacyjne zwolnią operatora zamkniętego systemu dystrybucyjnego z:
a)
zawartego w art. 25 ust. 5 wymogu dostarczania energii, którą zużywa on na pokrycie strat i zdolności rezerwowej w swoim systemie zgodnie z przejrzystymi, niedyskryminacyjnymi i opartymi na warunkach rynkowych procedurami;
b)
zawartego w art. 32 ust. 1 wymogu, zgodnie z którym taryfy lub metody stosowane do ich kalkulacji są zatwierdzane przed ich wejściem w życie zgodnie z art. 37.
3.   W przypadku gdy przyznano zwolnienie zgodnie z ust. 2, mające zastosowanie taryfy lub metody stosowane do ich kalkulacji poddaje się przeglądowi i zatwierdzeniu zgodnie z art. 37 na wniosek użytkownika zamkniętego systemu dystrybucyjnego.
4.   Użytkowanie systemu w niewielkim zakresie przez niewielką liczbę gospodarstw domowych pozostających z właścicielem systemu dystrybucyjnego w stosunku zatrudnienia lub podobnym oraz położonych na obszarze obsługiwanym przez zamknięty system dystrybucyjny nie wyklucza przyznania zwolnienia na mocy ust. 2”.
11
Artykuł 32 dyrektywy 2009/72, zatytułowany „Dostęp stron trzecich”, stanowi:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają wdrożenie systemu dostępu stron trzecich do systemu przesyłowego i dystrybucyjnego opartego na opublikowanych taryfach, mającego zastosowanie do wszystkich uprawnionych odbiorców oraz stosowanego obiektywnie i bez dyskryminacji pomiędzy użytkownikami systemu. Państwa członkowskie zapewniają, aby te taryfy lub metody stosowane do ich kalkulacji były zatwierdzane przed ich wejściem w życie zgodnie z art. 37, a także zapewniają publikację tych taryf oraz metod – w przypadku gdy zatwierdzane są jedynie metody – przed ich wejściem w życie.
2.   Operator systemu przesyłowego lub dystrybucyjnego może odmówić dostępu w przypadku gdy nie dysponuje niezbędną zdolnością. Odmowa musi być należycie uzasadniona, w szczególności z uwzględnieniem art. 3, na podstawie obiektywnych oraz uzasadnionych technicznie i gospodarczo kryteriów. Organy regulacyjne – w przypadku gdy państwa członkowskie tak postanowiły – lub państwa członkowskie zapewniają, aby kryteria te były spójnie stosowane i, aby użytkownik systemu, któremu odmówiono dostępu, mógł skorzystać z procedury rozstrzygania sporów. Organy regulacyjne zapewniają również, w stosownych przypadkach i gdy ma miejsce odmowa dostępu, aby operator systemu przesyłowego lub dystrybucyjnego dostarczał stosownych informacji o środkach, jakie byłyby konieczne dla usprawnienia sieci. Od strony występującej o takie informacje można wymagać uzasadnionej opłaty odzwierciedlającej koszt dostarczenia takich informacji”.
12
Artykuł 37 tej dyrektywy, zatytułowany „Obowiązki i uprawnienia organu regulacyjnego”, stanowi w ust. 6:
„Organy regulacyjne są odpowiedzialne za ustalanie lub zatwierdzanie, z odpowiednim wyprzedzeniem przed ich wejściem w życie, przynajmniej metod stosowanych do kalkulacji lub ustanawiania warunków:
[…]
b)
zapewniania usług bilansowania systemu, które świadczone są w sposób jak najbardziej opłacalny i tworzą odpowiednie zachęty dla użytkowników sieci do bilansowania ich wkładu i poborów. Usługi bilansowania systemu świadczone są w sposób sprawiedliwy i niedyskryminacyjny oraz w oparciu o obiektywne kryteria; […]
[…]”.
Prawo włoskie
13
Artykuł 30 ust. 27 legge n. 99 – Disposizioni per lo sviluppo e l’internazionalizzazione delle imprese, nonché in materia di energia (ustawy nr 99 – Przepisy na rzecz rozwoju i umiędzynarodowienia działalności przedsiębiorstw, także w dziedzinie energii) z dnia 23 lipca 2009 r. (GURI nr 176 z dnia 31 lipca 2009 r., zwanej dalej „ustawą nr 99/2009”) stanowi:
„W celu zagwarantowania i poprawy jakości dostaw energii elektrycznej na rzecz odbiorców końcowych przyłączonych za pośrednictwem sieci prywatnych, produkujących ewentualnie energię wewnętrzną, do krajowego systemu energii elektrycznej […] Ministero dello sviluppo economico [ministerstwo rozwoju gospodarczego] w terminie 120 dni od wejścia w życie niniejszej ustawy określi nowe kryteria ustalania stosunków pomiędzy operatorem systemu, koncesjonowanymi spółkami dystrybucyjnymi, właścicielem sieci prywatnych i odbiorcą końcowym przyłączonym do takich sieci. [AEEGSI] jest odpowiedzialny za wdrażanie ww. kryteriów celem odpowiedniego wyważenia interesów i ochrony praw nabytych, a także do uwzględnienia w tym kontekście konieczności racjonalnego wykorzystania istniejących zasobów”.
14
Artykuł 33 ustawy nr 99/2009 stanowi:
„[P]od pojęciem wewnętrznej sieci użytkowania […] rozumie się sieć elektroenergetyczną, której struktura spełnia wszystkie poniższe wymogi:
a)
jest siecią istniejącą w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy, czyli jest siecią, w odniesieniu do której w owym dniu były rozpoczęte prace budowlane bądź która uzyskała wszystkie zezwolenia określone w obowiązujących przepisach;
b)
łączy przemysłowe jednostki odbiorcze z elektrowniami funkcjonalnie niezbędnymi dla przemysłowego procesu produkcyjnego, pod warunkiem że znajdują się one na obszarach należących do nie więcej niż trzech przyległych gmin lub nie więcej niż trzech przyległych prowincji, jedynie w wypadku, gdy elektrownie są zasilane energią ze źródeł odnawialnych;
c)
jest siecią nieobjętą obowiązkiem przyłączenia stron trzecich, bez uszczerbku dla prawa każdego z podmiotów wchodzących w skład tej samej sieci do przyłączenia się alternatywnie do sieci, w której istnieje obowiązek przyłączenia stron trzecich;
d)
jest połączona z siecią za pośrednictwem jednego lub większej liczby przyłączy, z obowiązkiem przyłączenia stron trzecich o napięciu znamionowym nie mniejszym niż 120 kV;
e)
ma podmiot odpowiedzialny, który działa jako jedyny operator tej samej sieci. Taki podmiot może się różnić od podmiotów będących właścicielami jednostek odbiorczych czy elektrowni, lecz nie może być właścicielem koncesji na przesył energii elektrycznej i dysponowanie nią czy jej dystrybucję”.
15
Decreto ministeriale – Attuazione dell’articolo 30, comma 27, della legge 23 luglio 2009, n. 99, in materia di rapporti intercorrenti fra i gestori delle reti elettriche, le società di distribuzione in concessione, i proprietari di reti private ed i clienti finali collegati a tali reti (rozporządzenie ministerialne w sprawie wdrożenia art. 30 ust. 27 ustawy nr 99 z dnia 23 lipca 2009 r. w dziedzinie stosunków istniejących między operatorami systemów elektroenergetycznych, koncesjonowanymi spółkami dystrybucyjnymi, właścicielami sieci prywatnych i odbiorcami końcowymi przyłączonymi do takich sieci) z dnia 10 grudnia 2010 r. (GURI nr 305 z dnia 31 grudnia 2010 r.) nakłada na operatorów sieci prywatnych między innymi obowiązek umożliwienia przyłączonym do takich sieci użytkownikom końcowym ubiegania się o połączenie, fizyczne lub wirtualne, z siecią publiczną, a także umożliwienia korzystania z nich przez operatorów sieci publicznych celem zapewnienia przysługującego odbiorcom końcowym prawa do uzyskania przyłączenia do sieci publicznej.
16
Artykuł 38 ust. 5 decreto legislativo n. 93 – Attuazione delle directive 2009/72/CE, 2009/73/CE e 2008/92/CE relative a norme comuni per il mercato interno dell’energia elettrica, del gas naturale e ad una procedura comunitaria sulla trasparenza dei prezzi al consumatore finale industriale di gas e di energia elettrica, nonché abrogazione delle directive 2003/54CE e 2003/55/CE (dekretu ustawodawczego nr 93 w sprawie wdrożenia dyrektyw 2009/72/WE, 2009/73/WE i 2008/92/WE dotyczących wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej, gazu ziemnego i wspólnotowej procedury w celu poprawy przejrzystości cen gazu i energii elektrycznej dla końcowych odbiorców przemysłowych oraz uchylających dyrektywy 2003/54/WE i 2003/55/WE) z dnia 1 czerwca 2011 r. (GURI nr 148 z dnia 28 czerwca 2011 r., zwanego dalej „dekretem ustawodawczym nr 93/2011”) stanowi w szczególności, co następuje:
„Bez uszczerbku dla przepisów dotyczących wydajnych systemów użytkowania w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. t) dekretu ustawodawczego nr 115/2008, wewnętrzne sieci użytkowania w rozumieniu art. 33 ustawy nr [99/2009] oraz inne sieci prywatne w rozumieniu art. 30 ust. 27 ustawy nr [99/2009] są zamkniętymi systemami dystrybucyjnymi […]”.
17
Mocą deliberazione n. 539/2015/R/eel – Regolazione dei servizi di connessione, misura, trasmissione, distribuzione, dispacciamento e vendita nel caso di sistemi di distribuzione chiusi (decyzji nr 539/2015/R/eel w sprawie regulacji usług przyłączenia, pomiaru, przesyłu, dystrybucji, dysponowania i sprzedaży w ramach zamkniętych systemów dystrybucyjnych) z dnia 12 listopada 2015 r. (zwanej dalej „decyzją nr 539/2015”) AEEGSI, zgodnie z art. 38 ust. 5 dekretu ustawodawczego nr 93/2011, zakwalifikował wewnętrzne sieci użytkowania i inne prywatne sieci elektroenergetyczne do kategorii „zamkniętych systemów dystrybucyjnych” w rozumieniu art. 28 ust. 1 dyrektywy 2009/72.
18
Artykuł 8 załącznika A do tej decyzji stanowi, że „zamknięty system dystrybucyjny jest siecią objętą obowiązkiem przyłączenia jedynie użytkowników, którzy, w myśl art. 6 niniejszej decyzji, należą do kategorii użytkowników mających możliwość podłączenia do tego zamkniętego systemu dystrybucyjnego”.
19
Zgodnie z art. 22 ust. 1 wskazanego załącznika „przepisy dotyczące dysponowania mają zastosowanie do energii elektrycznej wprowadzanej do zamkniętego systemu dystrybucyjnego i pobranej z tego systemu przez poszczególnych użytkowników za pośrednictwem ich przyłączy do tego systemu”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
20
Skarżące w postępowaniu głównym są, odpowiednio, właścicielami lub operatorami prywatnych sieci dystrybucji energii elektrycznej, które zostały zakwalifikowane, na podstawie art. 38 ust. 5 dekretu ustawodawczego nr 93/2011, do kategorii zamkniętych systemów dystrybucyjnych i które są z tego tytułu objęte, na podstawie decyzji nr 539/2015, różnymi obowiązkami nałożonymi przez AEEGSI.
21
Skarżące wniosły do Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (regionalnego sąd administracyjnego dla Lombardii, Włochy) skargę o stwierdzenie nieważności decyzji nr 539/2015, podnosząc, że decyzja ta jest niezgodna z dyrektywą 2009/72, ponieważ do zamkniętych systemów dystrybucyjnych zastosowano w niej te same uregulowania co do sieci publicznych, bez ustanowienia systemu, który uwzględniałby specyfikę systemów zamkniętych.
22
Zarzuty podniesione przez skarżące na poparcie tej skargi dotyczą, odpowiednio, nałożenia na operatorów zamkniętych systemów dystrybucyjnych obowiązków przyłączenia stron trzecich oraz rozdziału rachunkowości i rozdziału funkcjonalnego, zastosowania opłat z tytułu usługi dysponowania w odniesieniu do każdego użytkownika przyłączonego do zamkniętego systemu dystrybucyjnego, bez potraktowania przy tym całości takiego systemu jako jedynego podmiotu korzystającego z usługi dysponowania, jak to miało miejsce poprzednio, oraz zastosowania opłat z tytułu kosztów ogólnych systemu energii elektrycznej w odniesieniu do zużycia energii przez każdego z użytkowników przyłączonych do zamkniętego systemu dystrybucyjnego, także w przypadku, gdy chodzi o energię wyprodukowaną w ramach tego systemu.
23
W tych okolicznościach Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (regionalny sąd administracyjny dla Lombardii) postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne, sformułowane w taki sam sposób w sprawach C‑262/17, C‑263/17 i C‑273/17:
„1)
Czy przepisy dyrektywy [2009/72], a w szczególności art. [2] ust. 5 i 6 oraz art. 28, należy interpretować w ten sposób, że sieć elektroenergetyczną, a zatem »system dystrybucyjny« w rozumieniu tej dyrektywy, stanowi zawsze system ustanowiony i eksploatowany przez podmiot prywatny, do którego jest przyłączona ograniczona liczba jednostek produkcyjnych i odbiorczych i który jest połączony z siecią publiczną, nie wyłączając z takiej klasyfikacji systemów prywatnych posiadających te cechy, utworzonych przed wejściem w życie dyrektywy i stworzonych pierwotnie dla własnych potrzeb?
2)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytanie: czy jedyną możliwością przewidzianą w [dyrektywie 2009/72] celem wykorzystania szczególnych uwarunkowań prywatnej sieci elektroenergetycznej jest zaklasyfikowanie jej do kategorii zamkniętych systemów dystrybucyjnych określonej w art. 28 [tej dyrektywy], czy też zezwala ona ustawodawcy krajowemu na wyodrębnienie innej kategorii systemów dystrybucyjnych podlegającej uproszczonym przepisom, różniącym się od uregulowań dotyczących [zamkniętych systemów dystrybucyjnych]?
3)
Niezależnie od powyższych pytań: czy dyrektywę [2009/72] należy interpretować w ten sposób, że nakłada ona każdorazowo na zamknięte systemy dystrybucyjne określone w art. 28 [tej dyrektywy] obowiązek przyłączenia stron trzecich?
4)
Niezależnie od powyższych pytań: czy klasyfikacja prywatnej sieci elektroenergetycznej jako zamkniętego systemu dystrybucyjnego w rozumieniu art. 28 dyrektywy [2009/72] umożliwia prawodawcy krajowemu wyłącznie określenie odstępstw od ogólnego systemu dystrybucyjnego wyraźnie ustanowionych w art. 28 i art. 26 ust. 4 tej dyrektywy, czy też – w świetle tego, co wyrażono w [motywach] 29 i 30 dyrektywy – zezwala ona lub narzuca państwu członkowskiemu obowiązek ustanowienia dalszych wyjątków w zakresie stosowania przepisów ogólnych dotyczących systemów dystrybucyjnych w sposób zapewniający osiągnięcie celów wskazanych w ww. [motywach]?
5)
W razie gdyby Trybunał uznał, że jest możliwe lub wskazane, by państwo członkowskie wprowadziło przepisy uwzględniające specyfikę zamkniętych systemów dystrybucyjnych: czy unormowanie krajowe, takie jak to, o którym mowa w niniejszym postępowaniu, które podporządkowuje zamknięte systemy dystrybucyjne przepisom regulującym zagadnienia dysponowania i rozdziału, w całości analogicznym do kwestii unormowanych dla sieci publicznych i, odnośnie do kosztów ogólnych systemu energii elektrycznej, stanowiącym, że wypłata takich kwot jest częściowo proporcjonalna w stosunku do energii zużywanej w ramach zamkniętego systemu, sprzeciwia się przepisom dyrektywy [2009/72], a w szczególności [motywom] 29 i 30, art. 15 ust. 7, art. 37 ust. 6 lit. b) i art. 26 ust. 4?”.
24
Na mocy postanowienia prezesa Trybunału z dnia 12 czerwca 2017 r. sprawy C‑262/17, C‑263/17 i C‑273/17 zostały połączone do celów pisemnego i ustnego etapu postępowania, jak również do celów wydania wyroku.
25
W odpowiedzi na wniosek Trybunału o udzielenie wyjaśnień sąd odsyłający w dniu 12 kwietnia 2018 r. poinformował Trybunał, że piąte pytanie prejudycjalne utraciło znaczenie w zakresie, w jakim odnosi się ono do unormowań dotyczących kwestii rozdziału i kosztów ogólnych systemu energii elektrycznej.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
26
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 pkt 5 i art. 28 ust. 1 dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że sieci, takie jak te, o których mowa w postępowaniu głównym, które zostały ustanowione dla potrzeb konsumpcji własnej przed wejściem w życie tej dyrektywy, które są zarządzane przez podmiot prywatny, do których przyłączona jest ograniczona liczba jednostek produkcyjnych i odbiorczych i które są z kolei podłączone do sieci publicznej, stanowią systemy dystrybucyjne objęte zakresem zastosowania rzeczonej dyrektywy.
27
Należy przypomnieć, że celem dyrektywy 2009/72, jak wynika z jej art. 1, jest określenie wspólnych zasad odnoszących się w szczególności do dystrybucji energii elektrycznej w celu ulepszenia i zintegrowania konkurencyjnych rynków energii elektrycznej w Unii.
28
Chociaż samo pojęcie systemu dystrybucyjnego nie zostało zdefiniowane w dyrektywie 2009/72, to art. 2 ust. 5 tej dyrektywy definiuje natomiast pojęcie dystrybucji jako transport energii elektrycznej systemami dystrybucyjnymi wysokiego, średniego i niskiego napięcia w celu dostarczenia jej do odbiorców, z wyłączeniem samej „dostawy”, przy czym to ostatnie pojęcie należy interpretować w myśl art. 2 pkt 19 wskazanej dyrektywy jako oznaczające sprzedaż energii elektrycznej odbiorcom (zob. analogicznie wyrok z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 45).
29
W świetle tych definicji system dystrybucyjny jest to system, który służy doprowadzaniu energii elektrycznej wysokiego, średniego lub niskiego napięcia (zob. analogicznie wyrok z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 46).
30
Wynika stąd, że samo napięcie doprowadzanej energii elektrycznej stanowi właściwe kryterium dla ustalenia, czy dany system jest systemem dystrybucyjnym w rozumieniu dyrektywy 2009/72 (zob. podobnie wyrok z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 48).
31
Natomiast ani data utworzenia takiego systemu, ani okoliczność, że ów system, do którego przyłączona jest ograniczona liczba jednostek produkcyjnych i odbiorczych, jest przeznaczony do celów konsumpcji własnej i zarządzany przez podmiot prywatny, nie stanowią w tym względzie właściwych kryteriów.
32
Wręcz przeciwnie, jeśli chodzi o tę ostatnią okoliczność, należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 28 ust. 1 dyrektywy 2009/72 państwa członkowskie mogą postanowić, że właściwe organy krajowe klasyfikują system dystrybuujący energię elektryczną na ograniczonym geograficznie obszarze zakładu przemysłowego, obiektu handlowego lub miejsca świadczenia usług wspólnych i niezaopatrujący co do zasady odbiorców będących gospodarstwami domowymi jako zamknięty system dystrybucyjny, jeżeli, w zależności od sytuacji, ze szczególnych względów technicznych lub bezpieczeństwa procesy eksploatacji lub wytwarzania użytkowników tego systemu są zintegrowane bądź system ten dystrybuuje energię elektryczną głównie do właściciela lub operatora systemu, lub do powiązanych z nim przedsiębiorstw.
33
Zgodnie z art. 28 ust. 2 dyrektywy 2009/72 państwa członkowskie mogą postanowić, że właściwe organy krajowe zwolnią operatora takiego systemu zamkniętego, po pierwsze, z zawartego w art. 25 ust. 5 tej dyrektywy wymogu dostarczania energii, którą zużywa on na pokrycie strat i zdolności rezerwowej w swoim systemie zgodnie z przejrzystymi, niedyskryminacyjnymi i opartymi na warunkach rynkowych procedurami, a po drugie, z zawartego w art. 32 ust. 1 rzeczonej dyrektywy wymogu, zgodnie z którym taryfy lub metody stosowane do ich kalkulacji są zatwierdzane przed ich wejściem w życie zgodnie z art. 37 tej dyrektywy. W tym ostatnim przypadku użytkownicy systemu mogą, zgodnie z art. 28 ust. 3 dyrektywy 2009/72, zwrócić się do właściwego organu krajowego o sprawdzenie i zatwierdzenie tych taryf i metod ich kalkulacji.
34
Z przepisów tych wynika, że systemy, takie jak te, o których mowa w postępowaniu głównym, które zostały utworzone dla potrzeb konsumpcji własnej, które są zarządzane przez podmiot prywatny i do których przyłączona jest ograniczona liczbą jednostek produkcyjnych i odbiorczych, stanowią systemy dystrybucyjne objęte zakresem zastosowania tej dyrektywy, ponieważ właściwe władze krajowe mogą zakwalifikować je jako zamknięty system dystrybucyjny w rozumieniu art. 28 ust. 1 rzeczonej dyrektywy, przy czym państwa członkowskie mają tylko możliwość, a nie obowiązek zwolnienia ich, na podstawie art. 28 ust. 2 tej dyrektywy, ze wskazanych w tym przepisie obowiązków.
35
Ponadto, w odniesieniu do kwestii ograniczonego rozmiaru sieci, należy zaznaczyć, że dyrektywa 2009/72 odnosi się do tego rodzaju kryterium w art. 2 pkt 26 i 27 wyłącznie w celu zdefiniowania pojęć „małego systemu wydzielonego” lub „mikrosystemu wydzielonego”, a zamiarem prawodawcy Unii nie było wykluczenie określonych systemów dystrybucyjnych z zakresu zastosowania tej dyrektywy ze względu na ich rozmiar czy zużycie energii elektrycznej (zob. analogicznie wyrok z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 49).
36
Powyższe rozważania potwierdza zresztą realizowany przez dyrektywę 2009/72 cel, jakim jest ukończenie procesu tworzenia rynku wewnętrznego energii elektrycznej (zob. podobnie wyrok z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 44).
37
W związku z tym sieci, takie jak te będące przedmiotem postępowania głównego, co do których bezsporne jest, że są one wykorzystywane do przesyłania energii elektrycznej wysokiego, średniego lub niskiego napięcia, przeznaczonej do sprzedaży odbiorcom końcowym, stanowią systemy dystrybucyjne objęte zakresem zastosowania dyrektywy 2009/72.
38
W konsekwencji na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi, że art. 2 pkt 5 i art. 28 ust. 1 dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że systemy, takie jak te, o których mowa w postępowaniu głównym, które zostały utworzone dla potrzeb konsumpcji własnej przed wejściem w życie tej dyrektywy, które są zarządzane przez podmiot prywatny, do których przyłączona jest ograniczona liczba jednostek produkcyjnych i odbiorczych i które są z kolei podłączone do sieci publicznej, stanowią systemy dystrybucyjne objęte zakresem zastosowania rzeczonej dyrektywy.
W przedmiocie pytań drugiego i czwartego
39
Poprzez pytania drugie i czwarte sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 28 dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że państwa członkowskie mogą jedynie zwolnić sieci, takie jak te, o których mowa w postępowaniu głównym, z przewidzianych w ust. 2 wspomnianego przepisu wymogów dotyczących wskazanych w nim zamkniętych systemów dystrybucyjnych, jak też z wymogów przewidzianych w art. 26 ust. 4 tej dyrektywy, czy też państwa członkowskie mogą również zakwalifikować rzeczone sieci do odrębnej kategorii systemów dystrybucyjnych w celu przyznania im zwolnień nieprzewidzianych we wskazanej dyrektywie.
40
Jak wskazano już w pkt 32–34 niniejszego wyroku, państwo członkowskie, które postanawia, że właściwe władze krajowe będą kwalifikować jako zamknięte systemy dystrybucyjne sieci, które spełniają przesłanki określone w art. 28 ust. 1 dyrektywy 2009/72, może także postanowić, zgodnie z art. 28 ust. 2 tej dyrektywy, że władze te zwolnią operatora tych sieci z obowiązków przewidzianych w art. 25 ust. 5 i w art. 32 ust. 1 rzeczonej dyrektywy.
41
Tak więc z samego brzmienia art. 28 ust. 2 dyrektywy 2009/72 jasno wynika, że sieci zakwalifikowane przez właściwe władze krajowe jako zamknięte systemy dystrybucyjne mogą jedynie, na podstawie tego przepisu, zostać zwolnione z przewidzianych w nim obowiązków, co – jak wynika z motywu 30 tej dyrektywy – ma na celu uniknięcie sytuacji, w której na operatorach tych sieci ciążyłyby obowiązki mogące stanowić nadmierne obciążenie administracyjne ze względu na szczególny charakter stosunku między tymi operatorami a użytkownikami owych sieci.
42
W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika – co zresztą nie jest kwestionowane – że sieci, o których mowa w postępowaniu głównym, zostały zaliczone przez właściwy organ krajowy do zamkniętych systemów dystrybucyjnych w rozumieniu art. 28 ust. 1 dyrektywy 2009/72.
43
Ze względu na ten status sieci te mogą zatem – jeśli Włochy skorzystają z możliwości przewidzianej w art. 28 ust. 2 tej dyrektywy – zostać objęte jedynie tymi zwolnieniami, które zostały przewidziane w tym przepisie.
44
Jednakże, jak zaznaczył zasadniczo rzecznik generalny w pkt 52–58 opinii, nic nie stoi na przeszkodzie temu, by zamknięty system dystrybucyjny mógł również korzystać, ze względu na inne cechy, z dodatkowych zwolnień przewidzianych w dyrektywie 2009/72.
45
W szczególności należy w tym względzie zauważyć, że art. 26 ust. 4 dyrektywy 2009/72 upoważnia państwa członkowskie do zwolnienia zintegrowanych przedsiębiorstw energetycznych obsługujących mniej niż 100000 przyłączonych odbiorców z obowiązków w zakresie rozdziału przewidzianych w art. 26 ust. 1–3 tej dyrektywy, aby nie nakładać, zgodnie z motywem 29 tej dyrektywy, nieproporcjonalnych obciążeń finansowych i administracyjnych na małych operatorów systemów dystrybucyjnych.
46
Tymczasem, jak wynika z ustaleń dokonanych przez sąd odsyłający, sieci, o których mowa w postępowaniu głównym, mogą kwalifikować się do tego zwolnienia ze względu na to, że zasadniczo nie mogą one zaopatrywać odbiorców będących gospodarstwami domowymi i że łączą ograniczoną liczbę jednostek produkcyjnych i odbiorczych w obrębie ograniczonego geograficznie obszaru.
47
Z odpowiedzi udzielonej przez sąd odsyłający na wystosowany przez Trybunał wniosek o udzielenie wyjaśnień wynika zresztą, że przepisy krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym zwalniają obecnie te sieci, zgodnie z art. 26 ust. 4 dyrektywy 2009/72, z obowiązków w zakresie rozdziału przewidzianych w art. 26 ust. 1–3 tej dyrektywy.
48
W każdym razie należy podkreślić, że państwa członkowskie nie mogą zaliczyć sieci, takich jak te, o których mowa w postępowaniu głównym i które są objęte zakresem zastosowania dyrektywy 2009/72, do kategorii systemów dystrybucyjnych odrębnej od tych, które zostały wyraźnie ustanowione w tej dyrektywie, w celu przyznania im nieprzewidzianych w dyrektywie zwolnień.
49
Wprawdzie, jak wynika z motywów 29 i 30 dyrektywy 2009/72, szczególny charakter niektórych rodzajów systemów dystrybucyjnych, w tym zamkniętych systemów dystrybucyjnych, może uzasadnić decyzję państw członkowskich o zwolnieniu ich z niektórych obowiązków przewidzianych w tej dyrektywie w celu uniknięcia nakładania na nie nieuzasadnionych obciążeń administracyjnych.
50
Jednakże należy stwierdzić, że rozważania te są dokładnie odzwierciedlone w art. 26 ust. 4 i art. 28 ust. 2 dyrektywy 2009/72, które wyraźnie określają zwolnienia, do których mogą kwalifikować się takie systemy dystrybucyjne.
51
W związku z tym na pytania drugie i czwarte należy udzielić odpowiedzi, że art. 28 dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że sieci, takie jak te, o których mowa w postępowaniu głównym i które dane państwo członkowskie zakwalifikowało jako zamknięte systemy dystrybucyjne w rozumieniu ust. 1 tego artykułu, mogą ze względu na ten status zostać zwolnione przez to państwo jedynie z obowiązków przewidzianych w ust. 2 tego artykułu, bez uszczerbku dla faktu, że sieci te kwalifikują się ponadto do objęcia ich innymi zwolnieniami przewidzianymi w tej dyrektywie, w szczególności zwolnieniem ustanowionym w art. 26 ust. 4 tej dyrektywy, jeśli spełniają one przewidziane w tym przepisie przesłanki, czego ustalenie jest zadaniem sądu odsyłającego. W każdym razie owo państwo członkowskie nie może zaliczyć rzeczonych sieci do odrębnej kategorii systemów dystrybucyjnych w celu przyznania im zwolnień nieprzewidzianych we wskazanej dyrektywie.
W przedmiocie pytania trzeciego
52
Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 32 ust. 1 dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewiduje, że zamknięte systemy dystrybucyjne w rozumieniu art. 28 ust. 1 tej dyrektywy nie podlegają obowiązkowi udzielenia dostępu stronom trzecim, ale muszą jedynie udzielić dostępu stronom trzecim należącym do kategorii użytkowników mogących zostać przyłączonymi do tych systemów, którzy to użytkownicy mają prawo dostępu do sieci publicznej.
53
Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 32 ust. 1 zdania pierwsze i drugie dyrektywy 2009/72 państwa członkowskie mają obowiązek wdrożenia systemu dostępu stron trzecich do systemu przesyłowego i dystrybucyjnego opartego na opublikowanych taryfach, mającego zastosowanie do wszystkich uprawnionych odbiorców oraz stosowanego obiektywnie i bez dyskryminacji pomiędzy użytkownikami systemu. Zgodnie z art. 32 ust. 1 zdanie trzecie tej dyrektywy państwa członkowskie powinny ponadto zapewnić, aby te taryfy lub metody stosowane do ich kalkulacji były zatwierdzane przed ich wejściem w życie zgodnie z art. 37 tej dyrektywy, a także zapewnić publikację tych taryf oraz metod – w przypadku gdy zatwierdzane są jedynie metody – przed ich wejściem w życie.
54
Jak wielokrotnie podkreślał już Trybunał, przewidziany w art. 32 ust. 1 zdania pierwsze i drugie dyrektywy 2009/72 swobodny dostęp stron trzecich do tych systemów stanowi jeden z zasadniczych środków, które państwa członkowskie są zobowiązane wprowadzić w życie w celu zakończenia procesu tworzenia rynku wewnętrznego energii elektrycznej (zob. analogicznie wyroki: z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 44; z dnia 9 października 2008 r., Sabatauskas i in., C‑239/07, EU:C:2008:551, pkt 31, 33, 46; a także z dnia 29 września 2016 r., Essent Belgium, C‑492/14, EU:C:2016:732, pkt 76).
55
Jak bowiem wynika z motywu 3 dyrektywy 2009/72, jej celem jest osiągnięcie w pełni otwartego rynku, który umożliwia wszystkim konsumentom swobodny wybór dostawców, a wszystkim dostawcom – swobodną realizację dostaw dla ich odbiorców.
56
W tym względzie, o ile art. 32 ust. 1 dyrektywy 2009/72 powierza państwom członkowskim zadanie przyjęcia środków koniecznych dla wdrożenia systemu dostępu stron trzecich do systemów przesyłowych lub dystrybucyjnych, wobec czego państwa członkowskie mają zgodnie z art. 288 TFUE swobodę wyboru formy i środków, które mają zostać podjęte w celu wdrożenia takiego systemu, o tyle biorąc pod uwagę znaczenie zasady swobodnego dostępu do systemów przesyłowych lub dystrybucyjnych, taki zakres swobody nie zezwala im na odejście od wskazanej zasady poza przypadkami, w których dyrektywa ta przewiduje wyjątki lub odstępstwa (zob. analogicznie wyrok z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 55).
57
Z art. 3 ust. 14 dyrektywy 2009/72 wynika zatem, że państwa członkowskie mogą nie stosować przepisów art. 32 ust. 1 tej dyrektywy, przewidujących niedyskryminacyjny dostęp stron trzecich do systemów przesyłowych i dystrybucyjnych, jeżeli stosowanie tych przepisów może stanowić prawną lub faktyczną przeszkodę w wypełnianiu obowiązków świadczenia usługi publicznej nałożonych na spółki energetyczne, pod warunkiem że państwa członkowskie upewnią się, że obowiązki te nie mogą zostać wypełnione za pomocą innych środków, które nie naruszałyby prawa dostępu do sieci, będącego jednym z praw ustanowionych w dyrektywie 2009/72 (zob. analogicznie wyroki: z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 60; z dnia 29 września 2016 r., Essent Belgium, C‑492/14, EU:C:2016:732, pkt 91).
58
Natomiast, jak wynika z odpowiedzi na pytanie pierwsze, a także z odpowiedzi na pytania drugie i czwarte, w szczególności z pkt 33, 34, 40 i 41 niniejszego wyroku, z samego brzmienia art. 28 ust. 2 dyrektywy 2009/72 wynika, że na podstawie tego przepisu zamknięte systemy dystrybucyjne, o których mowa w art. 28 ust. 1 tej dyrektywy, mogą być zwolnione jedynie z dwóch konkretnych obowiązków, a mianowicie, po pierwsze, z obowiązku zaopatrywania się w energię zużywaną do pokrycia strat energii i utrzymania zdolności rezerwowej w sieci zgodnie z przejrzystymi, niedyskryminacyjnymi i opartymi na zasadach rynkowych procedurami, a po drugie, z obowiązku zapewnienia, aby taryfy lub metody stosowane do ich kalkulacji były zatwierdzane przed ich wejściem w życie, w którym to przypadku, zgodnie z art. 28 ust. 3 rzeczonej dyrektywy, użytkownicy sieci mogą się zwrócić do właściwego organu krajowego o sprawdzenie i zatwierdzenie tych taryf i metod ich kalkulacji.
59
Wynika stąd, że choć zamknięty system dystrybucyjny może być zwolniony z przewidzianego w art. 32 ust. 1 zdanie trzecie dyrektywy 2009/72 obowiązku uprzedniego zatwierdzania taryf lub metod ich kalkulacji, to jednak nie może on być zwolniony z obowiązku zapewnienia swobodnego dostępu stron trzecich przewidzianego w art. 32 ust. 1 zdania pierwsze i drugie tej dyrektywy.
60
W tym względzie należy ponadto podkreślić, że art. 32 ust. 2 dyrektywy 2009/72 przewiduje, iż operator systemu dystrybucyjnego może odmówić dostępu do swego systemu, jeśli nie dysponuje niezbędną zdolnością, pod warunkiem że uzasadni taką odmowę, przy czym ta możliwość odmowy dostępu do sieci podlega ocenie w każdym konkretnym przypadku i nie upoważnia państw członkowskich do ustanawiania takich odstępstw w sposób ogólny i bez przeprowadzenia w odniesieniu do każdego operatora konkretnej oceny w przedmiocie braku możliwości technicznych sprostania przez daną sieć żądaniu dostępu pochodzącemu od strony trzeciej (zob. analogicznie wyrok z dnia 22 maja 2008 r., citiworks, C‑439/06, EU:C:2008:298, pkt 57).
61
W związku z tym na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że art. 32 ust. 1 dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewiduje, że zamknięte systemy dystrybucyjne w rozumieniu art. 28 ust. 1 tej dyrektywy nie podlegają obowiązkowi udzielenia dostępu stronom trzecim, ale muszą one jedynie udzielić dostępu stronom trzecim należącym do kategorii użytkowników mogących zostać przyłączonymi do tych systemów, którzy to użytkownicy mają prawo dostępu do sieci publicznej.
W przedmiocie pytania piątego
62
Poprzez pytanie piąte sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 15 ust. 7 i art. 37 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu, takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewiduje, że opłaty uiszczane przez użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego z tytułu usługi dysponowania oblicza się na podstawie energii elektrycznej wymienionej z tym systemem przez wszystkich jego użytkowników za pośrednictwem ich przyłączy do tego systemu.
63
Jak wynika z przepisów art. 15 i 25 dyrektywy 2009/72, proces dysponowania umożliwia operatorowi sieci elektroenergetycznej dysponowanie instalacjami produkcyjnymi umiejscowionymi na określonym obszarze w szczególności w celu zaopatrywania się w energię, którą zużywa on na pokrycie strat energii oraz utrzymywania zdolności rezerwowej w jego systemie, a także w celu zapewnienia równowagi tego systemu i zagwarantowania prawidłowego funkcjonowania wewnętrznego rynku energii elektrycznej.
64
Zgodnie z art. 15 ust. 7 i art. 37 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2009/72 zasady przyjęte przez operatora systemu przesyłowego w celu zapewnienia bilansowania systemu energetycznego, w tym zasady dotyczące opłat uiszczanych przez użytkowników tego systemu, powinny być ustalane w sposób obiektywny, przejrzysty i niedyskryminujący oraz odzwierciedlać, jak wynika również z motywu 35 tej dyrektywy, koszty, z zastosowaniem metody, która zapewnia, że usługi bilansowania są świadczone w sposób jak najbardziej opłacalny i zapewniają użytkownikom odpowiednie zachęty do bilansowania ich wkładu i poborów. Artykuł 25 ust. 6 wskazanej dyrektywy nakłada zasadniczo podobny wymóg na operatora systemu dystrybucyjnego.
65
W niniejszej sprawie, jak wynika z informacji, którymi dysponuje Trybunał, uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym zostało zmienione w ten sposób, że należne operatorowi sieci publicznej, czyli spółce Terna SpA, opłaty z tytułu usługi dysponowania uiszczane przez użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego nie są już obliczane tylko na podstawie energii elektrycznej wymienionej z siecią publiczną przez cały zamknięty system dystrybucyjny poprzez przyłącza tego zamkniętego systemu do sieci publicznej, ale na podstawie energii elektrycznej wymienionej z zamkniętym systemem dystrybucyjnym przez każdego z użytkowników tego systemu poprzez ich przyłącza do tego systemu, co oznacza, że zasady mające zastosowanie do użytkowników wskazanego systemu zostały zrównane z zasadami mającymi zastosowanie do użytkowników sieci publicznej. Wynika z tego, że opłaty z tytułu usługi dysponowania stosuje się również do energii elektrycznej wytwarzanej w ramach zamkniętego systemu dystrybucyjnego.
66
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ogólna zasada równego traktowania, jako ogólna zasada prawa Unii, wymaga, aby podobne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób i aby odmienne sytuacje nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r., Arcelor Atlantique et Lorraine i in., C‑127/07, EU:C:2008:728, pkt 23).
67
W tym względzie należy od razu zaznaczyć, że użytkownicy systemów, takich jak te, o których mowa w postępowaniu głównym i które zgodnie z prawem krajowym należą do kategorii „zamkniętych systemów dystrybucyjnych”, są przyłączeni do sieci publicznej oraz że w tym zakresie mogą oni skorzystać z usługi dysponowania, podobnie jak każdy inny użytkownik takiej sieci. Skarżące w postępowaniu głównym nie mogą zatem skutecznie podnosić, że użytkownicy tych zamkniętych systemów dystrybucyjnych nie generują żadnych kosztów dla podmiotu świadczącego usługi dysponowania ani tym samym że uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym sprawia, iż ponoszą oni koszty usługi, z której nie korzystają.
68
Bezsporne jest jednak to, że w odróżnieniu od innych użytkowników sieci publicznej użytkownicy zamkniętego systemu dystrybucyjnego – jako że pobierają oni zasadniczo, zgodnie z art. 28 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2009/72, energię elektryczną wytwarzaną w ramach tego systemu – korzystają z sieci publicznej jedynie posiłkowo, kiedy ilość energii wytworzonej w ramach zamkniętego systemu dystrybucyjnego nie wystarcza do zaspokojenia potrzeb jego użytkowników, w szczególności w wypadku gwałtownego i nieprzewidzianego wzrostu zapotrzebowania w ramach systemu lub w wypadku przestoju przyłączonej do niego jednostki wytwórczej ze względu na jej przegląd lub awarię. Poza takimi wyjątkowymi sytuacjami zadaniem operatora zamkniętego systemu dystrybucyjnego jest zatem zasadniczo samodzielne zapewnienie równowagi między produkcją a zużyciem energii w ramach tego systemu, podobnie jak czyni to Terna w odniesieniu do sieci publicznej.
69
W tych okolicznościach, po pierwsze, wydaje się, że użytkownicy zamkniętego systemu dystrybucyjnego nie są w takiej samej sytuacji jak inni użytkownicy sieci publicznej. Po drugie, wydaje się, że podmiot świadczący usługę dysponowania w ramach sieci publicznej ponosi ograniczone koszty w odniesieniu do tych użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego, ponieważ korzystają oni z tej usługi jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Zadaniem sądu odsyłającego jest jednak zweryfikowanie, czy rzeczywiście tak jest.
70
Jeżeli jednak okoliczności te zostaną potwierdzone – jak wskazał rzecznik generalny w pkt 105 opinii – to uregulowanie krajowe, takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewiduje, że opłaty uiszczane przez użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego z tytułu usługi dysponowania są obliczane według tej samej metody co metoda stosowana do obliczania opłat uiszczanych przez innych użytkowników sieci publicznej, będzie można uznać, w braku obiektywnego uzasadnienia, za dyskryminujące.
71
W szczególności nie wydaje się wykluczone, że tego rodzaju metoda może nie mieć wystarczającego związku z kosztami dysponowania, zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 15 ust. 7 i art. 25 ust. 6 dyrektywy 2009/72.
72
Ponadto, ponieważ wysokość opłat uiszczanych przez użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego z tytułu usługi dysponowania nie ma związku z ilością energii elektrycznej wymienionej z siecią publiczną, wydaje się, że metoda ta może również zachęcać tych użytkowników, jak stanowi art. 37 ust. 6 lit. b) tej dyrektywy, do zbilansowania ich produkcji i zużycia energii w celu ograniczenia w jak największym stopniu korzystania z tej usługi.
73
Wprawdzie państwo członkowskie mogłoby zasadnie nałożyć na użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego mających dostęp do sieci publicznej opłaty z tytułu usługi dysponowania, których kwota nie jest obliczana wyłącznie na podstawie energii elektrycznej faktycznie wymienionej z siecią publiczną, gdyby można było na przykład wykazać, że kwota ta odpowiada konkretnym kosztom ponoszonym przez podmiot świadczący usługę dysponowania, związanym z samą możliwością wymiany przez użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego energii elektrycznej z siecią publiczną dzięki skorzystaniu z owej usługi. Jednak żaden z zainteresowanych uczestników niniejszego postępowania nie wspomniał o istnieniu konkretnych kosztów tego rodzaju.
74
W swoich uwagach na piśmie oraz podczas rozprawy rząd włoski podniósł również, że użytkownicy zamkniętego systemu dystrybucyjnego mają możliwość połączenia się w celu utworzenia jednego punktu dysponowania, a w takim wypadku opłaty uiszczane z tytułu usługi dysponowania byłyby obliczane wyłącznie na podstawie energii elektrycznej wymienionej z siecią publiczną.
75
Należy jednak zauważyć, że według skarżących w postępowaniu głównym takie połączenie nie miałoby żadnego wpływu na kalkulację tej opłaty. Ponadto żaden element akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie pozwala na poparcie twierdzeń rządu włoskiego.
76
W tych okolicznościach zadaniem sądu odsyłającego jest zweryfikowanie prawdziwości tych twierdzeń, które dotyczą wykładni samego prawa krajowego.
77
W związku z tym na pytanie piąte należy odpowiedzieć, że art. 15 ust. 7 oraz art. 37 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że w braku obiektywnego uzasadnienia przepisy te sprzeciwiają się uregulowaniu krajowemu, takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewiduje, że opłaty uiszczane przez użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego z tytułu usługi dysponowania oblicza się na podstawie energii elektrycznej wymienionej z tym systemem przez wszystkich jego użytkowników za pośrednictwem ich przyłączy do tego systemu, jeżeli okaże się – co powinien zweryfikować sąd odsyłający – że użytkownicy zamkniętego systemu dystrybucyjnego nie znajdują się w takiej samej sytuacji jak inni użytkownicy sieci publicznej i że podmiot świadczący usługę dysponowania w ramach sieci publicznej ponosi ograniczone koszty w odniesieniu do tych użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego.
W przedmiocie kosztów
78
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 2 pkt 5 i art. 28 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 2003/54/WE należy interpretować w ten sposób, że sieci, takie jak te, o których mowa w postępowaniu głównym, które zostały utworzone dla potrzeb konsumpcji własnej przed wejściem w życie tej dyrektywy, które są zarządzane przez podmiot prywatny, do których przyłączona jest ograniczona liczba jednostek produkcyjnych i odbiorczych i które są z kolei podłączone do sieci publicznej, stanowią systemy dystrybucyjne objęte zakresem zastosowania rzeczonej dyrektywy.
2)
Artykuł 28 dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że sieci, takie jak te, o których mowa w postępowaniu głównym i które dane państwo członkowskie zakwalifikowało jako zamknięte systemy dystrybucyjne w rozumieniu ust. 1 tego artykułu, mogą ze względu na ten status zostać zwolnione przez to państwo jedynie z obowiązków przewidzianych w ust. 2 tego artykułu, bez uszczerbku dla faktu, że sieci te kwalifikują się ponadto do objęcia ich innymi zwolnieniami przewidzianymi w tej dyrektywie, w szczególności zwolnieniem ustanowionym w art. 26 ust. 4 tej dyrektywy, jeśli spełniają one przewidziane w tym przepisie przesłanki, czego ustalenie jest zadaniem sądu odsyłającego. W każdym razie owo państwo członkowskie nie może zaliczyć rzeczonych sieci do odrębnej kategorii systemów dystrybucyjnych w celu przyznania im zwolnień nieprzewidzianych we wskazanej dyrektywie.
3)
Artykuł 32 ust. 1 dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewiduje, że zamknięte systemy dystrybucyjne w rozumieniu art. 28 ust. 1 tej dyrektywy nie podlegają obowiązkowi udzielenia dostępu stronom trzecim, ale muszą jedynie udzielić dostępu stronom trzecim należącym do kategorii użytkowników mogących zostać przyłączonymi do danego systemu, którzy to użytkownicy mają prawo dostępu do sieci publicznej.
4)
Artykuł 15 ust. 7 oraz art. 37 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2009/72 należy interpretować w ten sposób, że w braku obiektywnego uzasadnienia przepisy te sprzeciwiają się uregulowaniu krajowemu, takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewiduje, że opłaty uiszczane przez użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego z tytułu usługi dysponowania oblicza się na podstawie energii elektrycznej wymienionej z tym systemem przez wszystkich jego użytkowników za pośrednictwem ich przyłączy do tego systemu, jeżeli okaże się – co powinien zweryfikować sąd odsyłający – że użytkownicy zamkniętego systemu dystrybucyjnego nie znajdują się w takiej samej sytuacji jak inni użytkownicy sieci publicznej i że podmiot świadczący usługę dysponowania w ramach sieci publicznej ponosi ograniczone koszty w odniesieniu do tych użytkowników zamkniętego systemu dystrybucyjnego.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.