62023CJ0537_RES
Sprawa C‑537/23
Società Italiana Lastre SpA (SIL)
przeciwko
Agora SARL,
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Francja)]
Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 27 lutego 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie (UE) nr 1215/2012 – Artykuł 25 ust. 1 – Umowa jurysdykcyjna – Ocena ważności umowy – Nieprecyzyjny lub niesymetryczny charakter – Prawo właściwe – Pojęcie „nieważności pod względem materialnym”
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie nr 1215/2012 – Prorogacja jurysdykcji – Umowa jurysdykcyjna – Ocena ważności umowy – Zarzuty dotyczące nieprecyzyjnego lub niesymetrycznego charakteru – Kryteria oceny – Autonomiczne kryteria wynikające z art. 25 rozporządzenia – Dopuszczalność – Kryteria dotyczące podstaw „nieważności pod względem materialnym” – Niedopuszczalność
(rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1215/2012, art. 25 ust. 1)
(zob. pkt 32–54; pkt 1 sentencji)
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie nr 1215/2012 – Prorogacja jurysdykcji – Umowa jurysdykcyjna przyznająca jednej stronie więcej praw niż drugiej – Ważność – Przesłanki
(rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1215/2012, art. 25 ust. 1, 4)
(zob. pkt 56–68; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
Trybunał, do którego Cour de cassation (sąd kasacyjny, Francja) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, dokonał wykładni art. 25 ust. 1 i 4 rozporządzenia nr 1215/2012 (
1
) i określił kryteria, w świetle których należy oceniać ważność umowy jurysdykcyjnej w przypadku zarzutów dotyczących nieprecyzyjnego lub niesymetrycznego charakteru tej umowy, a także przesłanki ważności takiej umowy, na mocy której jedna ze stron tej umowy może wytoczyć powództwo wyłącznie przed wskazanym w tej umowie sądem, podczas gdy druga strona może wytoczyć powództwo przed dowolnym innym mającym jurysdykcję sądem.
Agora SARL, spółka prawa francuskiego, w celu realizacji obiektu budowlanego zamówionego przez osoby fizyczne zawarła z Società Italiana Lastre SpA (SIL), spółką prawa włoskiego, umowę o dostawę paneli elewacyjnych. Umowa zawierała umowę jurysdykcyjną (zwaną dalej „rozpatrywaną umową jurysdykcyjną”), która przewidywała, że wszelkie spory wynikające z tej umowy lub powstające w związku z nią będą rozstrzygane przez sąd w Brescii (Włochy). SIL zastrzegła sobie jednak możliwość pozwania kupującego „przed inny, mający jurysdykcję, sąd we Włoszech lub za granicą”.
Po stwierdzeniu nieprawidłowości w wykonaniu rozpatrywanego obiektu inwestorzy pozwali spółki Agora i SIL o odszkodowanie przed tribunal de grande instance de Rennes (sąd pierwszej instancji w Rennes, Francja). Agora wniosła powództwo z tytułu gwarancji przeciwko SIL, która sprzeciwiła się temu roszczeniu z tytułu gwarancji, podnosząc zarzut braku jurysdykcji międzynarodowej sądu francuskiego. Ponieważ zarzut ten został oddalony orzeczeniem wydanym w pierwszej instancji, które zostało utrzymane w postępowaniu apelacyjnym, SIL wniosła skargę kasacyjną do Cour de cassation (sądu kasacyjnego, Francja), będącego sądem odsyłającym.
Sąd ten, mając wątpliwości co do dwóch kwestii związanych z ważnością umowy jurysdykcyjnej, postanowił zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Pierwsze pytanie dotyczy tego, czy w ramach oceny ważności umowy jurysdykcyjnej zarzuty dotyczące podnoszonego nieprecyzyjnego lub niesymetrycznego charakteru tej umowy należy badać w świetle kryteriów dotyczących podstaw „nieważności pod względem materialnym” tej umowy określonych w prawie państw członkowskich zgodnie z art. 25 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I bis, czy w świetle autonomicznych kryteriów wynikających z tego artykułu. W drugim przypadku sąd ten zastanawia się, czy umowa jurysdykcyjna rozpatrywana w niniejszej sprawie jest ważna w świetle wspomnianego artykułu.
Ocena Trybunału
Co się tyczy pytania pierwszego, dotyczącego kryteriów, w świetle których należy zbadać zarzuty dotyczące podnoszonego nieprecyzyjnego lub niesymetrycznego charakteru umowy jurysdykcyjnej, Trybunał przypomniał przede wszystkim, że rozporządzenie Bruksela I bis nie definiuje pojęcia „nieważności pod względem materialnym” ani nie odsyła do prawa państw członkowskich w celu zdefiniowania tego pojęcia. W związku z tym pojęciu temu należy nadać autonomiczną i jednolitą wykładnię, którą należy ustalić zgodnie ze zwykłym znaczeniem tej treści w języku potocznym, z uwzględnieniem kontekstu, w którym go użyto, i celu uregulowań, których część stanowi.
W tym względzie Trybunał podkreślił w pierwszej kolejności, że zgodnie ze swoim zwykłym znaczeniem w języku potocznym wyrażenie „pod względem materialnym” jest stosowane w wyrokach i w pismach procesowych jako zapowiedź, że po zbadaniu kwestii właściwości, względów formalnych i dopuszczalności sąd przechodzi do rozpatrywania kwestii dotyczących samego przedmiotu postępowania, a mianowicie kwestii faktycznych i prawnych, które sąd ma rozstrzygnąć na wniosek stron. Niemniej jednak w zakresie, w jakim art. 25 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia Bruksela I bis przewiduje, iż sądy uzgodnione przez strony mają jurysdykcję, „chyba że” umowa jurysdykcyjna „jest nieważna pod względem materialnym”, na mocy prawa państwa członkowskiego, którego sądy są wskazane w tej umowie, przepis ten ogranicza się do uściślenia, jakie prawo krajowe ma zastosowanie w odniesieniu do kwestii, czy pomimo spełnienia wszystkich przesłanek ważności przewidzianych w tym artykule taka umowa jest nieważna z innych powodów wynikających z tego prawa krajowego.
W drugiej kolejności, co się tyczy kontekstu, w jaki wpisują się uregulowania, poza odniesieniem do pojęcia „nieważności pod względem materialnym” art. 25 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia Bruksela I bis przewiduje warunki ważności właściwe dla umów jurysdykcyjnych zarówno na płaszczyźnie materialnej, jak i formalnej. W konsekwencji pojęcie to obejmuje ogólne podstawy nieważności umowy, a mianowicie w szczególności wady oświadczenia woli, takie jak błąd, podstęp, groźba lub przemoc i brak zdolności do czynności prawnych, które to przyczyny, w odróżnieniu od przesłanek ważności właściwych dla umów jurysdykcyjnych, nie są regulowane tym rozporządzeniem, lecz prawem państwa członkowskiego, którego sądy zostały wskazane.
W trzeciej kolejności wykładnia ta jest zgodna z celami realizowanymi przez rozporządzenie Bruksela I bis, w szczególności z celem dotyczącym pewności prawa, która wymaga, by sąd krajowy, do którego wniesiono powództwo, mógł łatwo wypowiedzieć się co do własnej jurysdykcji, nie będąc zmuszonym do rozpoznawania sprawy co do istoty.
W czwartej kolejności, omawiana wykładnia jest zgodna z genezą art. 25 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I bis.
W niniejszej sprawie, co się tyczy oceny wystarczająco precyzyjnego charakteru umowy jurysdykcyjnej Trybunał wskazał, że zgodnie z art. 25 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I bis, aby taka umowa była ważna, musi określać w sposób wystarczająco precyzyjny obiektywne czynniki uzgodnione przez strony do celów wyznaczenia sądu lub sądów, którym zamierzają poddać spory, już powstałe lub mogące powstać. Ponadto nałożenie wymogu precyzyjności przyczynia się siłą rzeczy do realizacji celów przewidywalności, przejrzystości i pewności prawa, o których mowa w tym rozporządzeniu. Ten wymóg precyzyjności należy zatem zbadać w świetle autonomicznych kryteriów wynikających z tego przepisu, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał.
Co się tyczy wreszcie oceny podnoszonego niesymetrycznego charakteru umowy jurysdykcyjnej, zgodnie z art. 25 ust. 4 rozporządzenia Bruksela I bis takie umowy nie wywołują skutku prawnego w szczególności wówczas, gdy nie spełniają przesłanek ważności określonych w art. 15, 19 lub 23 tego rozporządzenia. Tymczasem z tych ostatnich artykułów wynika, że pozostaje ważna umowa jurysdykcyjna pozwalająca słabszej stronie umowy ubezpieczenia, umowy z udziałem konsumentów lub umowy z zakresu prawa pracy na wytoczenie powództwa przed sądy inne niż te, które co do zasady mają jurysdykcję na podstawie przepisów sekcji 3–5 rozdziału II tego rozporządzenia. Natomiast na mocy tego art. 25 ust. 4 taka umowa jest nieważna, jeżeli przewiduje wyjątek od zasad jurysdykcji na korzyść ubezpieczyciela, kontrahenta konsumenta lub pracodawcy. W związku z tym ocenę podnoszonego niesymetrycznego charakteru umowy jurysdykcyjnej należy badać w świetle autonomicznych kryteriów wynikających ze wspomnianego art. 25, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał.
Trybunał wywnioskował z tego, że w ramach oceny ważności umowy jurysdykcyjnej zarzuty dotyczące podnoszonego nieprecyzyjnego lub niesymetrycznego charakteru tej umowy należy badać nie w świetle kryteriów dotyczących podstaw „nieważności pod względem materialnym” tej umowy, określonych w prawie państw członkowskich zgodnie z tym przepisem, lecz w świetle autonomicznych kryteriów wynikających z art. 25 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I bis.
Co się tyczy pytania drugiego, dotyczącego ważności umowy jurysdykcyjnej, na mocy której jedna ze stron tej umowy może wytoczyć powództwo wyłącznie przed wskazanym w tej umowie sądem, podczas gdy druga strona może wytoczyć powództwo, oprócz tego sądu, przed dowolnym innym mającym jurysdykcję sądem, Trybunał uściślił w pierwszej kolejności, że art. 25 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia Bruksela I bis nie można interpretować w ten sposób, że strony muszą koniecznie wskazać sądy jednego i tego samego państwa członkowskiego. Nałożenie takiego ograniczenia byłoby bowiem sprzeczne z autonomią woli stron.
Ponadto sądy właściwe na podstawie przepisów rozdziału II rozporządzenia Bruksela I bis potwierdzają fakt, że strony mogą w pewnych sytuacjach wytoczyć powództwo przed sądami kilku państw członkowskich, w tym państwa miejsca zamieszkania pozwanego, ale również miejsca wykonania zobowiązania umownego, miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, lub miejsca zamieszkania innego pozwanego.
W drugiej kolejności, sądami państw członkowskich lub państw będących stronami Konwencji o jurysdykcji i uznawaniu oraz wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (
2
) wskazanymi w niniejszej sprawie są, po pierwsze, jeden konkretny sąd, a po drugie, inne sądy mające jurysdykcję na podstawie przepisów rozdziału II sekcje 1 i 2 rozporządzenia Bruksela I bis oraz tytułu II sekcje 1 i 2 tej konwencji. Umowa jurysdykcyjna wskazująca wystarczająco precyzyjnie te sądy spełnia wymóg precyzyjności wynikający z art. 25 ust. 1 tego rozporządzenia oraz z celów przewidywalności, przejrzystości i pewności prawa, o których mowa w motywach 15 i 16 wspomnianego rozporządzenia. W rzeczywistości chodzi bowiem o odesłanie do ogólnych zasad jurysdykcyjnych przewidzianych w tym rozporządzeniu i we wspomnianej konwencji.
Niemniej gdyby rozpatrywaną umowę jurysdykcyjną - w zakresie, w jakim odnosi się ona do „innego sądu mającego jurysdykcję […] za granicą” - należało interpretować w ten sposób, że wskazuje ona również jeden lub kilka sądów jednego lub kilku państw, które nie są ani członkami Unii, ani stronami konwencji z Lugano II, wówczas byłaby ona sprzeczna z rozporządzeniem Bruksela I bis, gdyż byłaby niezgodna z jego celami.
W trzeciej kolejności, co się tyczy ważności umowy jurysdykcyjnej przyznającej jednej stronie więcej praw niż drugiej, z wyjątkiem przypadków wyraźnie zakazanych przez rozporządzenie Bruksela I bis niesymetryczny charakter takiej umowy nie może podważyć jej ważności w świetle wymogów określonych w art. 25 tego rozporządzenia. Artykuł ten opiera się bowiem na zasadzie autonomii woli stron, której ustawodawca Unii dał pierwszeństwo. Ponadto art. 15, 19 i 23 wspomnianego rozporządzenia, do których odsyła art. 25 ust. 4, wyraźnie zezwalają na zawarcie niesymetrycznych umów jurysdykcyjnych na korzyść słabszej strony umowy ubezpieczenia, umowy z udziałem konsumentów i umowy z zakresu prawa pracy. Zatem niesymetryczny charakter takiej umowy nie czyni jej niezgodną z prawem, jeżeli strony dobrowolnie wyraziły na nią zgodę.
Trybunał wywiódł z tego, że w tych okolicznościach umowa jurysdykcyjna, taka jak ta rozpatrywana w niniejszej sprawie jest ważna, w zakresie, w jakim, po pierwsze, wskazuje ona sądy jednego lub kilku państw, które są albo członkami Unii, albo stronami konwencji z Lugano II, po drugie, określa obiektywne czynniki wystarczająco precyzyjne do tego, aby umożliwić sądowi, przed którym wytoczono powództwo, ustalenie, czy ma on jurysdykcję, a po trzecie, nie jest sprzeczna z przepisami art. 15, 19 lub 23 rozporządzenia Bruksela I bis i nie stanowi odstępstwa od jurysdykcji wyłącznej na podstawie art. 24 tego rozporządzenia.
(
1
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1, zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela I bis”).
(
2
)	Konwencja o jurysdykcji i uznawaniu oraz wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych podpisana w dniu 30 października 2007 r. (zwana dalej „konwencją z Lugano II”), której zawarcie zostało zatwierdzone w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2009/430/WE z dnia 27 listopada 2008 r. (Dz.U. 2009, L 147, s. 1).