Eagrán sealadach
BREITHIÚNAS NA CÚIRTE (an Chéad Dlísheomra)
19 Márta 2026 (*)
(Tarchur chun réamhrialú – Comhfhogasú reachtaíochta – Treoir
2001/29/CE – Comhchuibhiú gnéithe áirithe de chóipcheart agus de chearta gaolmhara sa tsochaí faisnéise – Ceart atáirgthe – Airteagal 2(a) – An coincheap ‘saothar’ – Saothair a chosaint le cóipcheart – Coinníollacha – Treoir
2006/116/CE – Airteagal 5 – Coinbhinsiún Bheirn chun Saothair Litríochta agus Ealaíon a Chosaint – Airteagal 2 – Eagrán criticiúil de shaothar a bhí ann cheana d’fhonn lámhscríbhinn Laidine a athchóiriú – Saothar intleachtúil lena léirítear pearsantacht an údair, trí roghanna saora cruthaitheacha an údair a chur in iúl – Ábhar ar féidir a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor)
I gCás C‑649/23,
IARRAIDH ar réamhrialú faoi
Airteagal 267 CFAE, ón Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (an Ard-Chúirt um Achomharc agus um Cheartas, an Rómáin), trí bhreith an 6 Nollaig 2022, a fuarthas ag an gCúirt an 31 Deireadh Fómhair 2023, sna himeachtaí
Institutul de Istorie şi Teorie Literară „G. Călinescu”,
Fundaţia Naţională pentru Ştiinţă şi Artă
v
HK,
i gcáil oidhre ar TB,
VP,
GR,
tugann AN CHÚIRT (an Chéad Dlísheomra),
agus í comhdhéanta mar a leanas: F. Biltgen, Uachtarán Dlísheomra, T. von Danwitz,
Leas-Uachtarán na Cúirte, ag feidhmiú mar Bhreitheamh an Chéad Dlísheomra, I. Ziemele (Rapóirtéir), A. Kumin agus S. Gervasoni, Breithiúna,
Abhcóide Ginearálta: D. Spielmann,
Cláraitheoir: R. Şereş, Riarthóir,
ag féachaint don nós imeachta i scríbhinn agus tar éis éisteacht an 19 Márta 2025,
tar éis breithniú a dhéanamh ar na barúlacha arna dtíolacadh thar ceann na bpáirtithe seo a leanas:
–        Institutul de Istorie şi Teorie Literară „G. Călinescu”, ag P. Buta,
avocat,
–        Rialtas na Rómáine,
ag E. Gane, L. Ghiță agus A. Rotăreanu, i gcáil Gníomhairí,
–        Rialtas na Fraince,
ag T. Lechevallier agus B. Travard, i gcáil Gníomhairí,
–        Rialtas na hIodáile,
ag S. Fiorentino agus G. Palmieri, i gcáil Gníomhairí, le cúnamh ó D. G.
Pintus,
avvocato dello Stato,
–        an Coimisiún Eorpach,
ag A. Biolan agus J. Samnadda, i gcáil Gníomhairí,
tar éis éisteacht le Tuairim an Abhcóide Ghinearálta ag éisteacht an 26 Meitheamh 2025,
an Breithiúnas seo a leanas:
Breithiúnas
1        Baineann an iarraidh ar réamhrialú sin
leis an léiriú atá le tabhairt ar Airteagal 2(a) de Threoir 2001/29/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Bealtaine 2001 maidir le comhchuibhiú gnéithe áirithe den chóipcheart agus cearta gaolmhara sa tsochaí faisnéise (IO 2001 L 167, lch. 10).
2        Rinneadh an iarraidh sin in imeachtaí idir Institutul de Istorie și Teorie literară „G. Călinescu”
(Institiúid Staire agus Teoirice Liteartha ‘G. Călinescu’, ‘Institiúid Călinescu’) agus Fundația Națională pentru Știință și Artă (an Fhondúireacht Náisiúnta Eolaíochta agus Ealaíne, ‘FNEE’),
agus HK,
i gcáil oidhre ar TB, VP agus GR, maidir le stádas cóipchirt eagráin chriticiúil de shaothar san fhearann poiblí.
An dlí lena mbaineann
An dlí idirnáisiúnta
Coinbhinsiún Bheirn
3        Foráiltear le hAirteagal 1 de Choinbhinsiún Bheirn maidir le Saothair Litríochta agus Ealaíon a Chosaint, arna shíniú i mBeirn an 9 Meán Fómhair 1886 (Acht Pháras an 24 Iúil 1971), sa leagan de thoradh leasú an 28 Meán Fómhair 1979 (‘Coinbhinsiún Bheirn’) mar a leanas:
‘Déantar Aontas de na tíortha a bhfuil feidhm ag an gCoinbhinsiún seo maidir leo chun cearta na n‑údar a chosaint ina saothair litríochta agus ealaíonta.’
4        Foráiltear le hAirteagal 5(2) de Choinbhinsiún Bheirn mar a leanas:
‘1.      Áirítear leis an téarma “saothair litríochta agus ealaíonta” gach léiriúchán san fhearann litríochta, eolaíochta agus ealaíonta, is cuma cén modh nó cineál léirithe atá acu, amhail: leabhair,
paimfléid agus scríbhinní eile; comhdhálacha, óráidí,
searmóin agus saothair chomhchosúla eile; saothair dhrámatúla nó dhrámatúla-cheoil; saothair chóiréagrafacha agus pantóim; saothair cheoil le focail nó gan fhocail; saothair chineamatagrafacha, ar saothair asamhlaithe iad arna gcur in iúl trí phróiseas atá cosúil le cineamatagrafaíocht; saothair líníochta, péintéireachta, ailtireachta, dealbhóireachta, greanadóireachta, liteagrafaíochta; saothair fhótagrafacha, ar saothair asamhlaithe iad arna gcur in iúl trí phróiseas atá cosúil leis an ngrianghrafadóireacht; saothair ealaíne feidhmí; léaráidí, léarscáileanna geografacha; pleananna, sceitsí agus saothair thríthoiseacha a bhaineann le tíreolaíocht, topagrafaíocht, ailtireacht nó eolaíocht.
2.      Is faoi reachtaíocht i dtíortha an Aontais a bheidh sé, áfach, a fhorordú nach ndéanfar saothair litríochta agus ealaíonta nó aon chatagóirí sonraithe oibreacha a chosaint mura mbeidh siad socraithe i bhfoirm ábhartha éigin.
3.      Déanfar aistriúcháin, oiriúnuithe, cóirithe ceoil agus claochluithe eile ar shaothar litríochta nó ealaíonta a chosaint mar bhunsaothair, gan dochar do chearta údar an bhunsaothair.’
5        Foráiltear le hAirteagal 9(1) de Choinbhinsiún Bheirn mar a leanas:
‘Beidh an ceart eisiach ag údair saothar litríochta agus ealaíonta a chosnaítear leis an gCoinbhinsiún sin atáirgeadh na saothar sin a údarú ar aon bhealach nó i bhfoirm.’
6        Foráiltear in Airteagal 12 de Choinbhinsiún Bheirn mar a leanas:
‘Beidh an ceart eisiach ag údair saothar litríochta nó ealaíonta oiriúnuithe, socruithe agus trasfhoirmithe eile ar a saothair a údarú.’
Conradh EDMI um Chóipcheart
7        Rinneadh an Conradh um Chóipcheart de chuid na hEagraíochta Domhanda um Maoin Intleachtúil (EDMI), a glacadh sa Ghinéiv an 20 Nollaig 1996, a fhormheas thar ceann an Chomhphobail Eorpaigh le Cinneadh 2000/278/CE ón gComhairle an 16 Márta 2000 (IO 2000 L 89, lch. 6).
8        Foráiltear le hAirteagal 1(4) de Chonradh EDMI um Chóipcheart, dar teideal ‘Gaol le Coinbhinsiún Bheirn’:
‘Comhlíonfaidh Páirtithe Conarthacha Airteagail 1 go 21 agus an Iarscríbhinn a ghabhann le Coinbhinsiún Bheirn.’
Comhaontú TRIPS
9        Is éard atá sa Chomhaontú maidir le Gnéithe de Chearta Maoine Intleachtúla a bhaineann le Trádáil (‘TRIPS’), an 15 Aibreán 1994 (IO 1994 L
336, lch.
214, ‘Comhaontú TRIPS’)
Iarscríbhinn 1C a ghabhann leis an gComhaontú lena mbunaítear an Eagraíocht Dhomhanda Trádála (EDT) a síníodh in Marrakech
an 15 Aibreán 1994 agus arna formheas le Cinneadh 94/800/CE ón gComhairle an 22 Nollaig 1994 i ndáil le hábhair laistigh dá inniúlacht, maidir le comhaontuithe ar thángthas orthu faoi Bhabhta Uragua de chaibidlíochtaí iltaobhacha trádála (1986-1994) a thabhairt chun críche thar ceann an Chomhphobail Eorpaigh (IO 1994 L 336, lch. 1).
Tá comhaltaí EDT, lena n‑áirítear Ballstáit uile an Aontais agus an tAontas féin, ina bpáirtithe i gComhaontú TRIPS.
10      Foráiltear le hAirteagal 9 de Chomhaontú TRIPS mar a leanas:
‘1.      Comhlíonfaidh na comhaltaí Airteagail [1] go 21 de Choinbhinsiún Bheirn [...] agus an Iarscríbhinn a ghabhann leis. [...]
2.      Cumhdaíonn cosaint cóipchirt nathanna seachas smaointe, nósanna imeachta, modhanna oibriúcháin nó coincheapa matamaiticiúla iontu féin.’
Dlí an Aontais Eorpaigh
Treoir 93/98/CEE
11      Foráladh le hAirteagal 1(1) de Threoir 93/98/CEE ón gComhairle an 29 Deireadh Fómhair 1993 maidir le téarma cosanta do chóipcheart agus do chearta gaolmhara áirithe a chomhchuibhiú (IO 1993 L 290, lch. 9) do chosaint cóipchirt do shaothar liteartha nó ealaíonta, de réir bhrí Airteagal 2 de Choinbhinsiún Bheirn, ar feadh shaolré údar an tsaothair móide 70 bliain tar éis a bháis.
12      Foráladh le hAirteagal 5 den Treoir sin, dar teideal ‘Eagráin Chriticiúla agus Eolaíocha’ mar a leanas:
‘Féadfaidh na Ballstáit cosaint a thabhairt d’eagráin chriticiúla agus eolaíocha de shaothair atá san fhearann poiblí. Is é 30 bliain ón tráth a foilsíodh an t‑eagrán den chéad uair go dleathach an t‑uastéarma cosanta a bheidh ag na cearta sin.’
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
13      Aisghaireadh Treoir 93/98 le Treoir 2006/116/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 12 Nollaig 2006 maidir le téarma cosanta cóipchirt agus ceart
gaolmhar (IO 2006 L 372, lch. 12), lena gcódaítear Treoir 93/98 agus ina bhfuil, go bunúsach, na forálacha céanna agus atá sa Treoir sin. Tháinig Treoir 2006/116 i bhfeidhm an 16 Eanáir 2007.
Treoir 2001/29
14      Foráiltear le hAirteagal 2 de Threoir 2001/29, dar teideal ‘Ceart Atáirgthe’ mar a leanas:
‘Déanfaidh na Ballstáit foráil maidir leis an gceart eisiach atáirgeadh díreach nó indíreach, sealadach nó buan a údarú nó a chosc ar aon bhealach agus i bhfoirm ar bith, go hiomlán nó go páirteach:
(a)      a bheith ag údair, maidir lena saothair;
[...]’
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
Treoir 2006/116
15      Foráiltear mar a leanas le haithris 19 de Threoir 2006/116:
‘Ní mór do na Ballstáit a bheith saor i gcónaí chun cearta gaolmhara eile a choinneáil ar bun nó a thabhairt isteach, go háirithe a mhéid a bhaineann le heagráin chriticiúla agus eolaíochta a chosaint. Chun trédhearcacht a áirithiú ar leibhéal an Chomhphobail, is gá, áfach, do na Ballstáit a thugann isteach cearta gaolmhara nua an Coimisiún [Eorpach] a chur ar an eolas faoi sin.’
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
16      Foráiltear le hAirteagal 5 den Treoir sin dar teidil ‘Eagráin Chriticiúla agus Eolaíocha’, mar a leanas:
‘Féadfaidh na Ballstáit cosaint a thabhairt d’eagráin chriticiúla agus eolaíocha de shaothair atá san fhearann poiblí. Is é 30 bliain ón tráth a foilsíodh an t‑eagrán den chéad uair go dleathach an t‑uastéarma cosanta a bheidh ag na cearta sin.’
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
Dlí na Rómáine
17      Foráiltear le hAirteagal 16 de Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (Dlí Uimh. 8/1996 maidir le cóipcheart agus cearta gaolmhara) an 14 Márta 1996 (Monitorul Oficial al României, Cuid I,
Uimh. 60 an 26 Márta 1996), sa leagan a bhí i bhfeidhm in 2001:
‘Tá an ceart eacnamaíoch eisiach ag údar saothair aistriú, foilsiú i mbailiúcháin, oiriúnú agus aon athrú eile ar a shaothar a bhfuil saothar díorthach mar thoradh air a údarú.’
18      Foráiltear le hAirteagal 8 de Dhlí Uimh. 8/1996 maidir le cóipcheart agus cearta gaolmhara, sa leagan a bhí i bhfeidhm in 2015 agus sa leagan atá i bhfeidhm faoi láthair (Monitorul Oficial al României, Cuid I,
Uimh. 489, an 14 Meitheamh 2018) mar a leanas:
‘Gan dochar do chearta údair an bhunsaothair,
tá saothair dhíorthacha a cruthaíodh ar bhonn saothar amháin nó níos mó a bhí ann cheana féin faoi réir cóipchirt freisin, eadhon:
(a)      aistriúcháin, oiriúnuithe,
anótálacha, cláir faisnéise, socruithe ceoil agus aon chlaochlú eile ar shaothar litríochta, ealaíonta nó eolaíochta ar saothar cruthaitheach intleachtúil é;
(b)      tiomsúcháin saothar litríochta, ealaíonta nó eolaíochta, amhail ciclipéidí agus antóipeolaíochtaí, bailiúcháin nó tiomsúcháin ábhair nó sonraí, bídís faoi chosaint nó ná bídís, lena n‑áirítear bunachair sonraí, arb ionann iad, tríd an ábhar a roghnú nó a shocrú, agus saothair intleachtúla.’
19      Faoi Airteagal 23 de Dhlí Uimh. 8/1996 maidir le cóipcheart agus cearta gaolmhara, sa leagan atá i bhfeidhm in 2015 agus sa leagan atá i bhfeidhm faoi láthair:
‘Chun críocha an Dlí seo, ciallaíonn “cruthú saothar díorthach” aistriúchán, foilsiú i ndánlanna, oiriúnú, agus aon chlaochlú eile ar shaothar réamh-mheasta a mhéid is cruthú intleachtúil an dara ceann.’
An díospóid sna príomhimeachtaí agus na ceisteanna a tharchuirtear le haghaidh réamhrialú
20      Is é an tOllamh Dan Slușanschi údar an eagráin chriticiúil de leabhar a scríobh an Prionsa Dimitrie Cantemir sa Laidin go luath san 18ú haois, dar teideal Incrementorum et decrementorum Aulae Othman[n]icae siue Aliothma[n]icae historiae a prima gentis origine ad nostra usque tempora deductae libri tres (Stair fhorbairt agus mheath Impireacht na nOtamánach óna bunú go dtí an lá atá inniu ann, i dtrí imleabhar), atá anois san fhearann poiblí (‘eagrán criticiúil Slușanschi’). D’fhoilsigh an comhlacht foilsitheoireachta Amarcord in Timișoara (an Rómáin) an t‑eagrán criticiúil sin den chéad uair in 2001. Foilsíodh an dara heagrán criticiúil, arna athbhreithniú agus arna cheartú ag an Ollamh Slușanschi,
sa bhliain 2008 ag an teach foilsitheoireachta Paideia atá bunaithe i mBúcairist (an Rómáin) agus arna athfhoilsiú in 2010 agus 2012.
21      Chruthaigh Dimitrie Cantemir an t‑eagrán criticiúil Slușanschi ar bhonn lámhscríbhinn Laidine, a aimsíodh in 1984 in Ollscoil Harvard (Stáit Aontaithe Mheiriceá), a raibh an lámhscríbhinn sin faoina húinéireacht ó bhí 1901 ann.
22      Go háirithe, d’úsáid an tOllamh Slușanschi,
don chéad eagrán criticiúil
Slușanschi, macasamhail na lámhscríbhinne sin, a foilsíodh sa Rómáin in 1999, agus, don dara heagrán den lámhscríbhinn sin, na cóipeanna fótagrafacha den lámhscríbhinn sin, a chuir úinéir shaothar Dimitrie Cantemir ar fáil dó.
23      In 2013, tar éis bhás Ollamh Slușanschi, thug TB agus VP, ina cháil mar oidhrí, comhaontú i gcrích le hInstitiúid Călinescu lenar tugadh an ceart dó tras-scríbhinní agus aistriúcháin an Ollaimh Slușanschi a bhaineann le roinnt téacsanna de shaothar Dimitrie Cantemir a úsáid, lena n‑áirítear an t‑eagrán criticiúil Slușanschi, d’fhonn eagrán iomlán den saothar sin a dhéanamh. Chuir an institiúid sin obair an Ollaimh Slușanschi ar fáil do FNEE.
24      In 2015, d’fhoilsigh FNEE, i leagan dátheangach Rómáinise-Laidine, in dhá imleabhar, an saothar dar teideal Dimitrie Cantemir – Istoria măririi și decăderii Curții Othomane (Dimitrie Cantemir – Stair fhorbairt agus mheath Chúirt na nOtamánach), ina raibh téacs Laidine na Cúirte mar aon leis na nótaí criticiúla a d’ullmhaigh údair FNEE (‘eagrán FNEE’). Áiríodh sa leabhar sin téacs an eagráin chriticiúil Slușanschi, mar a foilsíodh in 2001 é.
25      An 8 Nollaig 2015, thug TB agus VP caingean os comhair Tribunalul București (an Chúirt Réigiúnach, Búcairist,
an Rómáin) mar gheall ar shárú cóipchirt maidir leis an eagrán criticiúil Slușanschi.
26      Le breithiúnas an 21 Nollaig 2017, chinn Tribunalul București (an Chúirt Réigiúnach, Búcairist) gur atáirgeadh an t‑eagrán criticiúil Slușanschi ina iomláine in eagrán FNEE agus gur bhain sé úsáid freisin as na nithe breise agus as na ceartúcháin, nár foilsíodh ag an am, a rinne an tOllamh Slușanschi ina eagrán féin agus a raibh sé beartaithe aige iad a úsáid amach anseo. Mar sin féin, níor tagraíodh don Ollamh Slușanschi ach i bhfonótaí a ghabhann le heagrán FNEE. Sna himthosca sin, chinn an chúirt sin gur sháraigh Institiúid Călinescu agus FNEE
ceart morálta an Ollaimh Slușanschi chun aitheantas a fháil mar údar eagrán criticiúil Slușanschi agus cóipcheart a oidhrí, TB agus VP, agus d’ordaigh do na cosantóirí cúiteamh a íoc ar an damáiste neamhábhartha agus ábhartha sin.
27      Rinne Institiúid Călinescu agus FNEE
achomharc i gcoinne an bhreithiúnais sin os comhair Curtea de Apel București (Cúirt Achomhairc Bhúcairist, an Rómáin).
28      Le breithiúnas an 7 Aibreán 2021, chinn Curtea de Apel București (an Chúirt Achomhairc, Búcairist),
go háirithe, gurbh ionann an t‑eagrán criticiúil Slușanschi agus saothar díorthach, de réir bhrí Dhlí Uimh. 8/1996, ós rud é go raibh iarracht cruthaitheachta ag teastáil uaidh agus gur toradh é ar ghníomhaíocht intleachtúil a údair. Dá bhrí sin, dheimhnigh an chúirt achomhairc sin an sárú ar chóipcheart a fuair an chúirt chéadchéime, agus méid an chúitimh ar dhamáiste neamhábhartha a bhí dlite i gcomhpháirt agus go leithleach ag Institiúid Călinescu agus FNEE á laghdú ag an am céanna.
29      Rinne Institiúid Călinescu agus FNEE
achomharc i gcoinne an bhreithiúnais sin os comhair Înalta Curte Casație și Justiție (an Ard-Chúirt um Achomharc agus um Cheartas, an Rómáin), arb í an chúirt a rinne an tarchur í.
30      Déanann siad agóid, go bunúsach, i gcoinne chinneadh Curtea de Apel București (Cúirt Achomhairc Bhúcairist) maidir le stádas eagráin chriticiúil amhail eagrán criticiúil Slușanschi mar shaothar, ag cáineadh na cúirte sin as gan na critéir a bhunaítear le cásdlí na Cúirte Breithiúnais a chur i bhfeidhm chun measúnú a dhéanamh ar an
gcosaint cóipchirt atá ar eagrán criticiúil den sórt sin.
31      Dar le
hInstitiúid Călinescu agus FNEE, tá an raon saoirse atá ag údar eagráin chriticiúil thar a bheith teoranta, nó ní ann di fiú, i gcás saothar de chineál eolaíoch atá scríofa i dteanga ársa, amhail an Laidin, a bhfuil a rialacha maidir le comhréir agus tógáil abairtí beacht.
32      I ndáil leis sin, measann siad, i gcás eagrán criticiúil, go n‑eisiatar saor-roghanna cruthaitheacha an údair, arb é an t‑aon chuspóir atá aige a scileanna gairmiúla a úsáid, i gcás nach bhfuil intinn údar an bhunsaothair shoiléir ó na lámhscríbhinní a úsáidtear,
chun na leaganacha téacs is gaire d’intinn údar an bhunsaothair a shainaithint, gan intinn údar an eagráin chriticiúil a chur ina ionad sin riamh mar sin féin.
33      Ní chiallaíonn an fhéidearthacht rogha a dhéanamh idir roinnt aistriúchán maidir leis na focail nó na foirmlithe a úsáidtear go bhfuil ionchur cruthaitheach agus bunaidh ag údar an eagráin chriticiúil, ar chaoi nach
féidir a áitiú go léiríonn an t‑eagrán criticiúil Slușanschi pearsantacht a údair sa chás seo.
34      Sa chomhthéacs sin, fiafraíonn an chúirt a rinne an tarchur an féidir eagrán criticiúil de shaothar a aicmiú mar ‘shaothar’ atá cosanta ag cóipcheart,
de bhun Airteagal 2(a) de Threoir 2001/29.
35      Meabhraíonn sí, de réir chásdlí na Cúirte, go nglactar leis,
go gcomhlíontar dhá chritéar charnacha leis an gcoincheap ‘saothar’ sin, eadhon, ar thaobh amháin, ábhar bunaidh a bheith ann, sa mhéid is go bhfuil sé riachtanach agus leordhóthanach araon go léireodh an t‑ábhar sin pearsantacht a údair, trína roghanna saora cruthaitheacha a chur in iúl agus, ar an taobh eile, ábhar a bheith ann ar féidir a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor.
36      Maidir leis an gcéad chritéar, fiafraíonn an chúirt a rinne an tarchur an bhfuil rogha shaor chruthaitheach ann i ndáiríre ó údar eagráin chriticiúil lena mbunaítear ábhar téacs atá ann roimh ré i bhfoirm intuigthe agus chomh gar agus is féidir do rún údar an bhunsaothair, agus stíl agus léiriú teanga údar an bhunsaothair á n‑urramú, agus nótaí criticiúla,
tráchtaireacht agus mínithe ar aon cheartúchán, ionadú focal nó na nithe breise a d’fhéadfadh a bheith riachtanach do shothuigtheacht théacs na
lámhscríbhinne.
37      Maidir leis an dara critéar, fiafraíonn an chúirt a rinne an tarchur freisin an gcomhlíontar é, ós rud é go bhfuil an cheist fós ann an gá eagrán criticiúil a mheas mar shaothar atá éagsúil leis an mbunsaothar nó, os a choinne sin, an bhfuil sé do-scartha ón saothar sin, ós rud é gurb é an cuspóir beacht atá leis téacs an tsaothair a bhí ann cheana a athchóiriú.
38      Áitíonn an chúirt sin, i gcás eagrán criticiúil, gurb é an aidhm atá á lorg ag a údar an bunsaothar a athchóiriú go dtí ab fhoirm arb í a ghaire agus is féidir don fhoirm arna tarraingt suas ag údar an bhunsaothair sin. Téann údar eagráin chriticiúil i gcomhairle le lámhscríbhinn an bhunsaothair agus, más gá, déanann sé ceartúcháin air nó nithe breise chun a áirithiú go gcoinníonn sé a bhrí, mar aon le tráchtaireacht agus mínithe a bhfuil sé mar aidhm leo údar a thabhairt le rogha na dtéarmaí iomchuí. Ar an gcaoi chéanna, is éard atá i gceist leis an
ngaireas criticiúil a bhíonn
i gceist ná iarracht intleachtúil lena léirítear obair taighde a bhíonn an‑saothrach agus an‑fhada go minic.
39      Dá bhrí sin, ón taobh sin de, ní féidir saothar údair eagráin chriticiúil a ionannú le hatáirgeadh nó tras-scríobh mhacasamhail lámhscríbhinn an bhunsaothair lena mbaineann. Ní fhéadfadh ach na nótaí criticiúla, tráchtaireacht agus mínithe atá i gceangal leis an téacs a bheith ina ábhar ar féidir a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor ar a laghad, agus mar thoradh air sin, sa chás sin, ní dheonófaí stádas saothar atá incháilithe le haghaidh cosaint ag cóipcheart ach amháin do na codanna sin den eagrán criticiúil a bhfuil a ábhar so-aitheanta.
40      Thairis sin, cuireann an chúirt sin in iúl, faoi Airteagal 2(3) de Choinbhinsiún Bheirn, ‘gan dochar do chearta údar an bhunsaothair, go ndéanfar aistriúcháin, oiriúnuithe, socruithe ceoil agus athruithe eile ar shaothar litríochta nó ealaíonta a chosaint mar bhunsaothair’.
41      I ndáil leis sin, tugann an chúirt sin dá haire, sa chás sna príomhimeachtaí, gur ‘saothar litríochta’ é an bunsaothar sa Laidin de réir bhrí Choinbhinsiún Bheirn, ós rud é go n‑áirítear sa choinbhinsiún sin, sna samplaí de ‘saothair litríochta agus ealaíonta’ a thugtar in Airteagal 2(1), léiriúcháin i réimse eolaíoch.
42      Os a choinne sin, chun eagrán criticiúil amhail eagrán criticiúil Slușanschi a chosaint mar bhunsaothar, ní mór, faoi Airteagal 2(3) den Choinbhinsiún sin, a bheith ina ‘athrú’ ar shaothar litríochta.
43      Dar leis an gcúirt a rinne an tarchur, cé nach bhfuil an tAontas Eorpach ina pháirtí conarthach i gCoinbhinsiún Bheirn, ceanglaítear mar sin féin, faoi Airteagal 1(4) de Chonradh EDMI um Chóipcheart, a bhfuil sé ina pháirtí ann agus a bhfuil sé beartaithe í a chur chun feidhme le Treoir 2001/29,
Airteagail 1 go 21 den Choinbhinsiún sin a chomhlíonadh.
44      Ar deireadh, tugann an chúirt a rinne an tarchur faoi deara nár rialaigh an Chúirt go fóill an féidir, agus cén coinníoll faoina bhféadfar, eagrán criticiúil de bhunsaothar a aicmiú mar ‘shaothar’ de réir bhrí Airteagal 2(a) de Threoir 2001/29 nó, de réir mar a bheidh, foráil eile de ghníomh de dhlí an Aontais, a thabharfadh údar le hiarraidh ar réamhrialú a dhéanamh faoi Airteagal 267 CFAE.
45      Sna himthosca sin, chinn Înalta Curte de Casație și Justiție (an Ard-Chúirt um Achomharc agus um Cheartas) bac a chur ar na himeachtaí agus an cheist seo a leanas a tharchur chuig an gCúirt Bhreithiúnais le haghaidh réamhrialú:
‘An bhfuil forálacha Airteagal 2(a) de Threoir 2001/29/CE le léiriú sa chaoi a gciallaíonn [siad] go bhféadfar eagrán criticiúil de shaothar arb é is aidhm dó téacs saothair bhunaidh a bhunú trí dhul i gcomhairle leis an lámhscríbhinn,
tráchtaireacht agus an gaireas criticiúil riachtanach ag gabháil leis, a mheas mar shaothar atá cosanta ag cóipcheart?’
An cheist a tharchuirtear
46      Lena ceist aonair, fiafraíonn an chúirt a rinne an tarchur, go bunúsach, an gá Airteagal 2(a) de Threoir 2001/29 a léiriú sa chaoi go bhféadfar an t‑eagrán criticiúil de shaothar san fhearann poiblí, arb é is cuspóir dó téacs an tsaothair sin a athchóiriú le tráchtaireacht agus leis an ngaireas criticiúil riachtanach, a mheas mar shaothar atá cosanta ag cóipcheart, de réir bhrí na forála sin
47      Ba cheart a mheabhrú go bhforáiltear le Treoir 2001/29, in Airteagail 2 go 4 di, go ndéanfaidh na Ballstáit foráil maidir le sraith de chearta eisiacha i gcás údar, lena ‘saothair’ a sholáthar, agus go leagtar amach in Airteagal 5 de shraith eisceachtaí agus teorainneacha leis na cearta sin. Mar sin féin, ní dhéantar aon tagairt shainráite sa Treoir sin do dhlí na mBallstát chun brí agus raon feidhme an choincheapa ‘saothair’ a chinneadh. Dá bhrí sin, agus ag féachaint don ghá atá le dlí an Aontais a chur i bhfeidhm go haonfhoirmeach agus do phrionsabal an chomhionannais, ní mór an coincheap sin a léiriú go huathrialach agus go haonfhoirmeach ar fud an Aontais (breithiúnas an 13 Samhain 2018,
Levola Hengelo,
C‑310/17, EU:C:2018:899, mír 33 agus an cásdlí dá dtagraítear).
48      Dá bhrí sin, ní féidir eagrán criticiúil de shaothar atá ann roimh ré, amhail eagrán criticiúil Slușanschi, a chosaint le cóipcheart faoi Threoir 2001/29 ach amháin más féidir eagrán den sórt sin a aicmiú mar ‘shaothar’ de réir bhrí na Treorach sin.
49      I ndáil leis sin, ní mór a mheabhrú go nglactar leis, leis an gcoincheap ‘saothar’, go bhfuil dhá ghné charnacha ann. Ar thaobh amháin, tugtar le fios leis go bhfuil ábhar bunaidh ann, sa mhéid gur saothar intleachtúil an údair féin é. Ar an dara dul síos, forchoimeádtar aicmiú mar shaothar do na heilimintí ar léiriú iad ar an gcruthú sin (féach breithiúnas an 12 Meán Fómhair 2019,
Cofemel,
C‑683/17, EU:C:2019:721, mír 29 agus an cásdlí dá dtagraítear).
50      Sa chéad áit, maidir le critéar na húrnuachta, is léir ó chásdlí na Cúirte, chun ábhar a mheas mar ábhar bunaidh, gur gá agus gur leor
go léireodh sé pearsantacht a údair, trína roghanna saora cruthaitheacha a chur in iúl. Mar mhalairt ar sin, i gcás go gcinntear cur i gcrích ábhair le cúinsí teicniúla, rialacha nó srianta eile, nach bhfuil aon saoirse chruthaitheach fágtha acu, ní féidir a mheas go bhfuil an úrnuacht is gá ag an ábhar sin chun go bhféadfaí é a mheas mar shaothar (breithiúnas an 12 Meán Fómhair 2019,
Cofemel,
C‑683/17, EU:C:2019:721, míreanna 30 agus 31 agus an cásdlí dá dtagraítear).
51      Dá bhrí sin, ós rud é go léiríonn an t‑ábhar atá i gceist pearsantacht a údair, trína roghanna saora cruthaitheacha a léiriú, is gné chinntitheach é den choincheap ‘úrnuacht’ agus, dá bhrí sin, de chosaint an ábhair sin le cóipcheart i ndlí an Aontais.
52      I ndáil leis sin,
tá cinnte ag an gCúirt cheana féin go bhféadfadh ailt phreasa a bheith ina ‘saothair’ atá cosanta ag cóipcheart, dá n‑eascraíonn saothar intleachtúil an údair féin as an gcaoi a gcuirtear an t‑ábhar i láthair, agus an leagan cainte a úsáideann an t‑údar (féach, chuige sin, breithiúnas an 16 Iúil 2009,
Infopaq International,
C‑5/08, EU:C:2009:465, mír 44).
53      Chinn an Chúirt, mar sin féin,
nach féidir le focail mar sin a bheith ina ‘saothair’
(féach, chuige sin, breithiúnas an 16 Iúil 2009,
Infopaq International,
C‑5/08, EU:C:2009:465, mír 46) ach an oiread, tuarascálacha míleata, a bhfuil a n‑ábhar bunaithe go bunúsach ar an bhfaisnéis atá iontu, ionas go mbeidh an fhaisnéis sin agus léiriú na dtuarascálacha sin do-scartha agus dá bhrí sin go bhfuil feidhm theicniúil ag baint leis na tuarascálacha sin go hiomlán, rud a chuireann cosc ar gach bunleagan
(féach, chuige sin, breithiúnas an 29 Iúil 2019,
Funke Medien NRW,
C‑469/17, EU:C:2019:623, mír 24 agus an cásdlí dá dtagraítear).
54      Chun a chinneadh an bhfuil ábhar liteartha amhail eagrán criticiúil Slușanschi bunaidh, is gá a fháil amach, mar a thug an tAbhcóide Ginearálta faoi deara i mír 56 dá Thuairim, an raibh a údar, agus é á dhréachtú, ábalta roghanna saora agus cruthaitheacha a dhéanamh a bheadh in ann bunúlacht an ábhair sin a chur in iúl don léitheoir, rud nach n‑eascraíonn a bhunúlacht ó na focail féin ar leithligh, ach ó rogha, seicheamh agus teaglaim na bhfocal trínar léirigh an t‑údar a chruthaitheacht ar bhealach bunaidh agus as ar eascair toradh ar shaothar intleachtúil, agus an fios gnó atá tiomnaithe don chruthú sin neamhábhartha ina leith sin (féach, chuige sin, breithiúnais an 16 Iúil 2009,
Infopaq International,
C‑5/08, EU:C:2009:465, míreanna 45 agus 46, agus an 29 Iúil 2019,
Funke Medien NRW,
C‑469/17, EU:C:2019:623, mír 23).
55      Sa chomhthéacs sin, mar a thug an tAbhcóide Ginearálta faoi deara i mír 63 dá Thuairim, is dócha go mbeidh na roghanna gramadaí, foclóireachta, litríochta agus stíle a dhéanann údar eagráin chriticiúil faoi réir, nó ar a laghad faoi thionchar, a bhlianta taithí, a shaineolais fhocleolaíoch, a eolais agus a thuisceana ar an am a dréachtaíodh an bunsaothar lena mbaineann agus na tréimhse stairiúla a chumhdaítear leis an mbunsaothar sin, a eolais ar údar an bhunsaothair sin, a stíl agus a léiriú teangeolaíoch, agus a léiriú ar an méid a mheasann sé a bheith ar intinn ag an údar sin.
56      Ar deireadh, mar a thug an tAbhcóide Ginearálta faoi deara freisin i mír 65 dá Thuairim, féadfar coinníoll na húrnuachta a mheasúnú freisin i bhfianaise chomhdhéanamh an eagráin chriticiúil atá i gceist, an struchtúir a thugtar don saothar lena mbaineann, a fhormáidithe agus leagan amach an bhuntéacs maidir le tráchtaireacht agus leis an
ngaireas criticiúil.
57      Sa chás sin, is léir ón iarraidh ar réamhrialú nach ionann eagrán criticiúil Slușanschi agus tras-scríbhinn shimplí ar lámhscríbhinn Laidine de shaothar Dimitrie Cantemir, nó ar mhacasamhail na lámhscríbhinne sin. I ndáil leis sin, ba é cuspóir eagrán criticiúil Slușanschi téacs an bhunsaothair a athchóiriú, trí cheartúcháin agus nithe breise a dhéanamh, i bhfoirm iomlán, intuigthe a bhí chomh gar agus ab fhéidir do rún a údair, eadhon Dimitrie Cantemir.
58      Ina theannta sin, is léir ón ordú tarchuir go bhfuil tráchtaireacht agus an gaireas criticiúil in eagrán criticiúil Slușanschi, a bhaineann le ceartúcháin, ionadú focal agus nithe breise a d’fhéadfadh a bheith riachtanach chun tuiscint a fháil ar an lámhscríbhinn ar shaothar Dimitrie Cantemir, chomh maith leis na leaganacha teanga éagsúla nó na leaganacha éagsúla d’fhocail nó de nathanna a fágadh ar lár, mar thoradh freisin ar shaothar intleachtúil an Ollaimh Slușanschi.
59      Dá bhrí sin, mura raibh dréachtú an eagráin chriticiúil Slușanschi faoi réir breithnithe, rialacha nó srianta a bhí go hiomlán teicniúil agus nach raibh aon saoirse chruthaitheach acu, is cosúil go gcomhlíonann an t‑eagrán criticiúil sin critéar na húrnuachta,
ach rud é sin a bheidh le measúnú ag an gcúirt a rinne an tarchur, áfach.
60      Sa dara háit, maidir leis an gcritéar a bhaineann le nádúr so-aitheanta an ábhair atá i gceist, shonraigh an Chúirt gur gá go dtugtar le tuiscint leis an gcoincheap ‘saothar’ go bhfuil ábhar ann ar féidir a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor. I ndáil leis sin, is é is cúis leis sin, ar thaobh amháin, nach mór do na húdaráis atá freagrach as a áirithiú go ndéantar na cearta eisiacha atá i gcóipcheart a bheith in ann an t‑ábhar atá cosanta amhlaidh a shainaithint go soiléir agus go beacht. Chomh maith leis sin, ní mór do thríú páirtithe ar féidir an chosaint a éilíonn údar an ábhair sin a agairt ina gcoinne. Ar an taobh eile, leis an ngá atá le haon ghné den tsuibiachtúlacht, atá díobhálach don deimhneacht dhlíthiúil, a chur as an áireamh sa phróiseas chun an t‑ábhar sin a shainaithint, glactar leis gur cuireadh in iúl é ar bhealach oibiachtúil (féach, chuige sin, breithiúnas an 12 Meán Fómhair 2019,
Cofemel,
C‑683/17, EU:C:2019:721, míreanna 32 agus 33 agus an cásdlí dá dtagraítear).
61      Sa chás sin, ní chuireann an chúirt a rinne an tarchur as an áireamh gur féidir eagrán criticiúil Slușanschi a mheas mar rud atá do-scartha ó lámhscríbhinn shaothar Dimitrie Cantemir,
a mhéid a bhí sé mar chuspóir aige téacs an tsaothair sin a bhí ann cheana féin
a athchóiriú. Mar sin féin, aithníonn an chúirt sin go bhféadfaidh údar eagráin chriticiúil oiriúnuithe nó nithe breise a dhéanamh ar shaothar, chun brí bhunaidh a lámhscríbhinne a athchóiriú, agus mar thoradh air sin go bhféadfadh an t‑eagrán criticiúil sin an dara critéar a chomhlíonadh.
62      I ndáil leis sin, mar a luadh i mír 60 den bhreithiúnas seo, is gá go dtugtar le tuiscint leis an gcoincheap ‘saothar’ dá dtagraítear i dTreoir 2001/29 gurb ann do fhrása a fhágann gur féidir é a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor (féach, chuige sin, breithiúnas an 13 Samhain 2018,
Levola Hengelo,
C‑310/17, EU:C:2018:899, mír 40), i ndáil leis na codanna a chomhfhreagraíonn don bhunsaothar.
63      Mar a thug an tAbhcóide Ginearálta faoi deara i mír 70 dá Thuairim,
d’fhéadfadh sé go mbeadh cuma ar eagrán criticiúil den bhunsaothar, ina iomláine, gur ábhar ar féidir a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor é.
64      Go deimhin, ní gá idirdhealú a dhéanamh idir na codanna a chomhfhreagraíonn don bhunsaothar, a d’fhéadfadh a bheith ina n‑ábhar do leasuithe téacsúla, agus tráchtaireacht, na nótaí criticiúla nó na mínithe a ghabhann leo, chun, i gcás gurb iomchuí, na codanna sin a d’fhéadfadh a bheith cumhdaithe le cosaint cóipchirt a shainaithint. Le cur chuige den sórt sin, bheadh an baol ann nach gcuirfí deireadh le saothar nach bhfuil ciall leis ach ina iomláine, go háirithe i gcás ina bhforlíonann tráchtaireacht, nótaí nó mínithe den sórt sin cuid shonrach de théacs an bhunsaothair a ndéanann siad trácht air nó a bhfilleann siad air, nó ina mbaineann siad leis an gcuid sin.
65      Dá bhrí sin, sa chás seo, faoi réir na bhfíoruithe a bheidh le déanamh ag an gcúirt a rinne an tarchur, agus cineál sonrach an eagráin chriticiúil Slușanschi á chur san áireamh, arb é is cuspóir dó téacs an bhunsaothair a cailleadh go páirteach a athchóiriú le tráchtaireacht agus leis an ngaireas criticiúil
riachtanach, féadfar an t‑eagrán criticiúil sin a mheas mar ‘shaothar’ de réir bhrí Airteagal 2(a) de Threoir 2001/29, ar choinníoll gur saothar intleachtúil é lena léirítear pearsantacht an údair, trí roghanna saora cruthaitheacha an údair a chur in iúl, agus gur féidir é a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor.
66      Sa tríú háit, maidir le raon feidhme chosaint an tsaothair, ba cheart a mheabhrú, i gcás go bhfuil na saintréithe dá dtagraítear i mír 49 den bhreithiúnas seo ag eagrán criticiúil agus, dá bhrí sin, gur saothar é, nach mór go mbainfí, sa cháil sin, tairbhe a bhaint as cosaint cóipchirt ina leith, i gcomhréir le Treoir 2001/29, agus é á thabhairt faoi deara nach mbraitheann raon feidhme na cosanta sin ar mhéid na saoirse cruthaithí atá ag a údar agus, dá bhrí sin, nach lú é ná an méid atá ag aon saothar a chumhdaítear leis an Treoir sin (breithiúnas an 12 Meán Fómhair 2019,
Cofemel,
C‑683/17, EU:C:2019:721, mír 35 agus an cásdlí dá dtagraítear).
67      Ba cheart a lua freisin, mar a thug an tAbhcóide Ginearálta faoi deara i mír 73 dá Thuairim, nach gá go mbeadh atáirgeadh
iomlán an tsaothair i gceist le sárú cóipchirt ach go bhféadfadh atáirgeadh i bpáirt a bheith i gceist leis. Tá cosaint ag na codanna éagsúla de shaothar freisin faoi Airteagal 2(a) de Threoir 2001/29, ar choinníoll go bhfuil gnéithe iontu arb ionann iad agus léiriú ar shaothar intleachtúil údar an tsaothair (féach, chuige sin, breithiúnas an 16 Iúil 2009,
Infopaq International,
C‑5/08, EU:C:2009:465, mír 39), a d’fhéadfadh a bheith amhlaidh i gcás ina bhféachann údar le saothar litríochta a cailleadh go páirteach a athchóiriú san fhoirm a mheasann sé a bheith chomh gar agus is féidir don fhoirm a dhréachtaigh údar an bhunsaothair.
68      Ar deireadh, agus gan beann ar na breithiúnais roimhe seo, ní thugann aitheantas cóipchirt in eagrán criticiúil de shaothar litríochta san fhearann poiblí an saothar sin isteach san fhearann príobháideach agus ní féidir leis ceart eisiach a thabhairt d’údar an eagráin chriticiúil sin sa saothar sin atá ann cheana.
69      I bhfianaise an mhéid sin go léir, is é an freagra ar an gceist
nach mór Airteagal 2(a) de Threoir 2001/29 a léiriú sa chaoi go bhfuil eagrán criticiúil de shaothar san fhearann poiblí, arb é an cuspóir atá leis ná téacs an tsaothair sin a athchóiriú le tráchtaireacht agus an gaireas criticiúil riachtanach ag gabháil leis, a mheas mar shaothar atá cosanta ag cóipcheart de réir bhrí na forála sin, ar an gcoinníoll gur saothar intleachtúil é lena léirítear pearsantacht an údair, trí roghanna saora cruthaitheacha an údair a chur in iúl, agus gur féidir é a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor.
Costais
70      Ós rud é, a mhéid a bhaineann sé leis na páirtithe sna príomhimeachtaí, go bhfuil na himeachtaí mar chéim sa chás os comhair na cúirte a rinne an tarchur, baineann ceist na gcostas leis an gcúirt sin. Níl na costais a tabhaíodh trí bharúlacha a chur faoi bhráid na Cúirte Breithiúnais, seachas costais na bpáirtithe sin, inghnóthaithe.
Ar na forais sin, rialaíonn an Chúirt (an Chéad Dlísheomra) mar seo a leanas:
Maidir le hAirteagal 2(a) de Threoir 2001/29/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Bealtaine 2001 maidir le comhchuibhiú gnéithe áirithe den chóipcheart agus de chearta gaolmhara sa tsochaí faisnéise,
ní mór léiriú a dhéanamh mar seo a leanas:
tá eagrán criticiúil de shaothar san fhearann poiblí, arb é an cuspóir atá leis ná téacs an tsaothair a athchóiriú le tráchtaireacht agus an gaireas criticiúil riachtanach ag gabháil leis, a mheas mar shaothar atá cosanta ag cóipcheart de réir bhrí na forála sin, ar an gcoinníoll gur saothar intleachtúil é lena léirítear pearsantacht an údair, trí roghanna saora cruthaitheacha an údair a chur in iúl, agus gur féidir é a shainaithint ar bhealach atá beacht agus oibiachtúil go leor.
Sínithe
*      Teanga an cháis: an Rómáinis.