62023CJ0395_RES
Sprawa C‑395/23 [Anikovi] (
i
)
E.M.A. i in.
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sofiyski rayonen sad)
Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 6 marca 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Rozporządzenie (UE) 2019/1111 – Zakres stosowania – Artykuł 1 ust. 1 lit. b) i ust. 2 lit. e) – Środek związany z rozporządzaniem majątkiem dziecka – Artykuł 7 – Jurysdykcja w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Artykuł 10 – Wybór sądu – Rozporządzenie (UE) nr 1215/2012 – Zakres stosowania – Artykuł 1 ust. 2 lit. a) – Wyłączenie dotyczące stanu cywilnego oraz zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych osób fizycznych – Reguły dotyczące jurysdykcji zawarte w dwustronnej umowie między Republiką Bułgarii a Federacją Rosyjską zawartej przed przystąpieniem Republiki Bułgarii do Unii Europejskiej – Różnica między tymi regułami a regułami przewidzianymi w rozporządzeniu 2019/1111 – Artykuł 351 TFUE – Pojęcie „niezgodności”
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie 2019/1111 – Zakres stosowania – Środek związany z rozporządzaniem majątkiem dziecka – Zgoda sądu na sprzedaż nieruchomości należącej do dziecka i położonej w innym państwie członkowskim niż miejsce zwykłego pobytu dziecka – Włączenie do zakresu stosowania rozporządzenia
[rozporządzenie Rady 2019/1111, art. 1 ust. 1 lit. b), art. 1 ust. 2 lit. e), art. 7 ust. 1]
(zob. pkt 25, 26, 28; pkt 1 sentencji)
Umowy międzynarodowe – Umowy zawarte przez państwa członkowskie – Umowy sprzed przystąpienia państwa członkowskiego do Unii – Artykuł 351 TFUE – Zakres stosowania – Stosunki pomiędzy rozporządzeniem 2019/1111 a taką umową – Brak wzmianki o umowie w rozporządzeniu – Włączenie do zakresu stosowania art. 351 TFUE – Warunek – Umowa przyznająca państwu trzeciemu prawa, które muszą być przestrzegane przez państwo członkowskie – Niezgodność pomiędzy odnośnymi umową i rozporządzeniem – Ustalenie takiej niezgodności – Stosowanie przez sąd państwa członkowskiego postanowień tej umowy ze szkodą dla rozporządzenia – Dopuszczalność – Granice
(art. 351 TFUE)
(zob. pkt 45–49, 57–61; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
Trybunał, do którego zwrócono się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wypowiedział się w szczególności w przedmiocie stosunków między rozporządzeniem 2019/1111 (rozporządzenie Bruksela II ter) (
1
) a umową dwustronną zawartą między państwem członkowskim przed jego przystąpieniem do Unii Europejskiej a państwem trzecim.
W 2023 r. do Sofiyski Rayonen sad (sądu rejonowego w Sofii, Bułgaria), będącego sądem odsyłającym, zwrócono się w ramach postępowania niespornego w celu rozstrzygnięcia, czy zgodnie z prawem bułgarskim można zezwolić na sprzedaż nieruchomości należących częściowo do dwojga małoletnich dzieci posiadających obywatelstwo rosyjskie, mających miejsce zwykłego pobytu w Niemczech, ze względu na dobro tych dzieci.
Sąd odsyłający zastanawia się, czy sądy bułgarskie mają jurysdykcję międzynarodową w takiej sytuacji. W tym celu sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy zgoda sądu na rozpatrywaną sprzedaż jest objęta zakresem stosowania rozporządzenia nr 1215/2012 (
2
) (rozporządzenia Bruksela I bis), czy też zakresem stosowania rozporządzenia Bruksela II ter. W tym ostatnim przypadku sąd odsyłający zmierza do ustalenia, biorąc pod uwagę istnienie dwustronnego traktatu zawartego między Bułgarią a Związkiem Radzieckim (którego Federacja Rosyjska jest następcą) przed przystąpieniem tego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej (
3
) (zwanego dalej „traktatem rosyjsko-bułgarskim”), czy art. 351 TFUE reguluje stosunki pomiędzy takim traktatem a rozporządzeniem Bruksela II ter, jeżeli traktat ten nie jest wymieniony w rozdziale VIII tego rozporządzenia, a jeśli tak, to w jakich okolicznościach traktat może wprowadzać odstępstwo od rozporządzenia.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał orzekł, że zgoda sądu, o którą wystąpiono w sprawie w postępowaniu głównym, jest objęta zakresem stosowania rozporządzenia Bruksela II ter, ponieważ taka zgoda stanowi środek ochrony dziecka w związku z zarządem, zabezpieczeniem lub rozporządzaniem tym majątkiem w ramach wykonywania odpowiedzialności rodzicielskiej w rozumieniu tego rozporządzenia. W związku z tym to sądy państwa członkowskiego, w którym w chwili wniesienia pozwu lub wniosku dziecko ma zwykły pobyt (w niniejszym przypadku sądy niemieckie), są co do zasady właściwe do wydania takiej zgody.
W drugiej kolejności Trybunał zbadał kwestię stosunków pomiędzy rozporządzeniem Bruksela II ter a traktatem rosyjsko-bułgarskim, uwzględniając fakt, że traktat ten wydaje się przyznawać jurysdykcję sądom bułgarskim lub rosyjskim.
Wskazał on, że ponieważ umowa dwustronna, taka jak traktat rosyjsko-bułgarski, nie została wymieniona w rozporządzeniu Bruksela II ter, to właśnie art. 351 TFUE (
4
) reguluje stosunki między tym traktatem a tym rozporządzeniem.
Trybunał przypomniał, że zgodnie z art. 351 akapit pierwszy TFUE postanowienia traktatu zawartego między państwem członkowskim a państwem trzecim wprowadzają odstępstwo od jakichkolwiek przepisów prawa Unii, niezależnie od tego, czy chodzi o prawo pierwotne, czy wtórne, pod warunkiem jednak, że traktat ten został zawarty przed przystąpieniem państwa członkowskiego do Unii Europejskiej i że dane państwo trzecie wywodzi z niego prawa, których przestrzegania może ono domagać się od tego państwa członkowskiego.
Trybunał wyjaśnił, że w niniejszej sprawie do sądu odsyłającego będzie należało zbadanie w pierwszej kolejności, czy traktat rosyjsko-bułgarski zawiera postanowienia, których przestrzegania Federacja Rosyjska może wymagać od Bułgarii. Gdyby tak było, to w drugiej kolejności do sądu odsyłającego należałoby zbadanie, czy ów traktat jest niezgodny z rozporządzeniem Bruksela II ter w zakresie, w jakim te dwa instrumenty prawne nie przewidują tego samego sądu właściwego w okolicznościach sporu w postępowaniu głównym. Badanie to powinno uwzględnić odzwierciedlony w tym rozporządzeniu wybór prawodawcy Unii ustanowienia w określonych sytuacjach jurysdykcji sądów innych niż sądy miejsca zwykłego pobytu dziecka, przy czym sąd odsyłający nie musi jednak korzystać z możliwości uznania swojej jurysdykcji na podstawie przepisów wspomnianego rozporządzenia w celu stwierdzenia, że traktat rosyjsko-bułgarski jest z nim zgodny. W przypadku stwierdzenia niezgodności sąd odsyłający będzie musiał, w trzeciej kolejności, zbadać, czy takiej niezgodności można uniknąć za pomocą wykładni zgodnej traktatu rosyjsko-bułgarskiego z rozporządzeniem Bruksela II ter. W przypadku odpowiedzi przeczącej sąd odsyłający będzie mógł, w trzeciej kolejności, zastosować postanowienia tego traktatu z pominięciem przepisów rozporządzenia Bruksela II ter, przy czym Bułgaria jest zobowiązana do przyjęcia środków niezbędnych do usunięcia takiej niezgodności, jak tego wymaga art. 351 akapit drugi TFUE.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
1
)	Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.U. 2019, L 178, s. 1 i sprostowanie Dz.U. 2020, L 347, s. 52, zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela II ter”).
(
2
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1, zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela I bis”).
(
3
)	Traktat między Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich a Ludową Republiką Bułgarii o pomocy prawnej w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisany w Moskwie w dniu 19 lutego 1975 r. (Recueil des traités des Nations unies, vol. 1015, nr 14855, s. 41, zwany dalej „traktatem rosyjsko-bułgarskim”).
(
4
)	Zgodnie z tym przepisem postanowienia traktatów nie naruszają praw i obowiązków wynikających z umów zawartych przed datą przystąpienia do Unii Europejskiej między jednym lub większą liczbą państw członkowskich, z jednej strony, a jednym lub większą liczbą państw trzecich, z drugiej strony. W tym względzie, w braku możliwości dokonania wykładni zgodnej takiej umowy, państwa członkowskie powinny zastosować wszelkie właściwe środki w celu wyeliminowania ewentualnych niezgodności między takimi umowami a traktatami, w razie potrzeby udzielając sobie wzajemnej pomocy dla osiągnięcia tego celu i w stosownych przypadkach przyjmując wspólną postawę.