62015CC0225
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ
NILS WAHL
της 16ης Ιουνίου 2016 (
1
)
Υπόθεση C‑225/15
Domenico Politano’
[αίτηση του Tribunale di Reggio Calabria
(δικαστηρίου της Reggio Calabria, Ιταλία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή — Άρθρο 49 ΣΛΕΕ — Ελευθερία εγκαταστάσεως — Αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας — Τυχηρά παίγνια — Περιορισμοί — Όροι συμμετοχής στον διαγωνισμό και εκτίμηση της οικονομικής και χρηματοοικονομικής επάρκειας — Αποκλεισμός του προσφέροντος λόγω μη προσκομίσεως βεβαιώσεων οικονομικής και χρηματοοικονομικής επάρκειας εκ μέρους δύο τραπεζικών ιδρυμάτων — Επιτακτικοί λόγοι γενικού συμφέροντος — Αναλογικότητα — Δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 47 της οδηγίας 2004/18/ΕΚ»
1.
Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 49 ΣΛΕΕ, των αρχών της ίσης μεταχειρίσεως και της αποτελεσματικότητας, καθώς και του άρθρου 47 της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (
2
). Εντάσσεται στο πλαίσιο μιας μακράς σειράς προδικαστικών παραπομπών προς το Δικαστήριο με τις οποίες αμφισβητούνται διάφορες πτυχές της ιταλικής νομοθεσίας περί τυχηρών παιγνίων (
3
) και, ειδικότερα, οι όροι που επιβλήθηκαν στους υποψήφιους παραχωρησιούχους επ’ ευκαιρία της προσκλήσεως για την υποβολή προσφορών του 2012 (
4
) (στο εξής, επίσης: προκήρυξη Monti) και που αποτέλεσαν το αντικείμενο των υποθέσεων επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις της 22ας Ιανουαρίου 2015, Stanley International Betting και Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25), και της 28ης Ιανουαρίου 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60).
2.
Όπως έχει συμβεί επανειλημμένως στο παρελθόν σε πλείονες ένδικες διαφορές, η εν λόγω αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο ποινικής δίκης κατά του αιτούντος στην κύρια δίκη D. Politano’, λόγω μη τηρήσεως της ιταλικής νομοθεσίας που διέπει την αποδοχή στοιχημάτων επί αθλητικών και άλλων εκδηλώσεων. Σε σχέση με τις εναντίον του κατηγορίες ότι, πρώτον, δεν διέθετε την απαιτούμενη άδεια για την άσκηση της δραστηριότητας αποδοχής και διαβιβάσεως στοιχημάτων σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία και, δεύτερον, δεν συνδεόταν με παραχωρησιούχο επιχείρηση, ο Domenico Politano’ υποστηρίζει κατ’ ουσίαν ότι οι υποχρεώσεις που επιβλήθηκαν, δυνάμει των διοικητικών κανόνων που περιέχονται στο παράρτημα της προκηρύξεως Monti, στην υποψήφια παραχωρησιούχο εταιρία με την οποία ο ίδιος συνδέεται είναι αντίθετες προς ορισμένους κανόνες και αρχές του δικαίου της Ένωσης.
3.
Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να προσδιορίσει τα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνουν υπόψη, καθώς και τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια κατά τη σύνταξη αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως –και, ειδικότερα, κατά την περιγραφή του κρίσιμου πραγματικού και νομικού πλαισίου–, προκειμένου το Δικαστήριο να είναι σε θέση να τους παράσχει λυσιτελή απάντηση. Παρέχει επίσης στο Δικαστήριο την ευκαιρία να επαναπροσδιορίσει τους όρους της συζητήσεως που πρέπει να μας απασχολήσει εν προκειμένω και να υπενθυμίσει ότι το Δικαστήριο δεν πρέπει να καλείται να αποφανθεί επί ερωτημάτων που αποδίδονται πρωτίστως στην προσπάθεια ορισμένων επιχειρηματιών να αποφύγουν ποινικές κυρώσεις και όχι στη βούληση να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης.
I – Το νομικό πλαίσιο
Α– Το δίκαιο της Ένωσης
4.
Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και δʹ, της οδηγίας 2004/18:
«α)
Οι “δημόσιες συμβάσεις” είναι συμβάσεις εξ επαχθούς αιτίας οι οποίες συνάπτονται γραπτώς μεταξύ ενός ή περισσοτέρων οικονομικών φορέων και μιας ή περισσοτέρων αναθετουσών αρχών και έχουν ως αντικείμενο την εκτέλεση έργων, την προμήθεια προϊόντων ή την παροχή υπηρεσιών κατά την έννοια της παρούσας οδηγίας.
[…]
δ)
Οι “δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών” είναι δημόσιες συμβάσεις, πλην των δημόσιων συμβάσεων έργων ή προμηθειών, που έχουν ως αντικείμενο την παροχή των υπηρεσιών που αναφέρονται στο παράρτημα ΙΙ.»
5.
Το άρθρο 1, παράγραφος 4, της οδηγίας 2004/18 ορίζει τα εξής:
«Η “σύμβαση παραχώρησης υπηρεσιών” είναι μια σύμβαση η οποία παρουσιάζει τα ίδια χαρακτηριστικά με μια δημόσια σύμβαση υπηρεσιών, εκτός από το γεγονός ότι το εργολαβικό αντάλλαγμα συνίσταται είτε αποκλειστικά στο δικαίωμα εκμετάλλευσης της υπηρεσίας είτε στο δικαίωμα αυτό σε συνδυασμό με καταβολή αμοιβής.»
6.
Το άρθρο 17 της οδηγίας αυτής, το οποίο επιγράφεται «Συμβάσεις παραχώρησης υπηρεσιών», προβλέπει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη της εφαρμογής του άρθρου 3, η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στις συμβάσεις παραχώρησης υπηρεσιών, οι οποίες ορίζονται στο άρθρο 1, παράγραφος 4.»
7.
Το άρθρο 47 της ίδιας αυτής οδηγίας, με τίτλο «Οικονομική και χρηματοοικονομική επάρκεια», έχει ως εξής:
«1.   Η οικονομική και χρηματοοικονομική επάρκεια του οικονομικού φορέα είναι δυνατόν, κατά κανόνα, να αποδεικνύεται με ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα δικαιολογητικά:
α)
κατάλληλες τραπεζικές βεβαιώσεις ή, ενδεχομένως, πιστοποιητικό ασφαλιστικής κάλυψης επαγγελματικών κινδύνων·
β)
ισολογισμούς ή αποσπάσματα ισολογισμών, στην περίπτωση που η δημοσίευση των ισολογισμών απαιτείται από τη νομοθεσία της χώρας όπου είναι εγκατεστημένος ο οικονομικός φορέας·
γ)
δήλωση περί του ολικού ύψους του κύκλου εργασιών και, ενδεχομένως, του κύκλου εργασιών στον τομέα δραστηριοτήτων που αποτελεί το αντικείμενο της σύμβασης, για τις τρεις τελευταίες οικονομικές χρήσεις κατ’ ανώτατο όριο, συναρτήσει της ημερομηνίας δημιουργίας του οικονομικού φορέα ή έναρξης των δραστηριοτήτων του, εφόσον είναι διαθέσιμες οι πληροφορίες για τον εν λόγω κύκλο εργασιών.
2.   Ένας οικονομικός φορέας μπορεί, ενδεχομένως και για μια συγκεκριμένη σύμβαση, να στηρίζεται στις δυνατότητες άλλων φορέων, ασχέτως της νομικής φύσης των δεσμών του με αυτούς. Στην περίπτωση αυτή, πρέπει να αποδεικνύει στην αναθέτουσα αρχή ότι θα έχει στη διάθεσή του τους αναγκαίους πόρους, παραδείγματος χάριν, με την προσκόμιση της σχετικής δέσμευσης των φορέων αυτών.
3.   Υπό τις ίδιες συνθήκες, μια κοινοπραξία οικονομικών φορέων από τις αναφερόμενες στο άρθρο 4 μπορεί να στηρίζεται στις δυνατότητες των μετεχόντων στην κοινοπραξία ή άλλων φορέων.
4.   Οι αναθέτουσες αρχές υποδεικνύουν, στην προκήρυξη διαγωνισμού ή στην πρόσκληση υποβολής προσφορών, ποιο ή ποια από τα αναφερόμενα στην παράγραφο 1 δικαιολογητικά επέλεξαν καθώς και ποια άλλα δικαιολογητικά πρέπει να προσκομισθούν.
5.   Αν ο οικονομικός φορέας, για βάσιμο λόγο, δεν είναι σε θέση να προσκομίσει τα δικαιολογητικά που ζητεί η αναθέτουσα αρχή, μπορεί να αποδεικνύει την οικονομική και χρηματοοικονομική του επάρκεια με οποιοδήποτε άλλο έγγραφο το οποίο η αναθέτουσα αρχή κρίνει κατάλληλο.»
Β – Το ιταλικό δίκαιο
8.
Το σχετικό εθνικό κανονιστικό πλαίσιο είναι ήδη γνωστό στο Δικαστήριο το οποίο, όπως αναφέρθηκε στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων, έχει κληθεί επανειλημμένως να αποφανθεί επί του αν οι ιταλικές κανονιστικές διατάξεις που διέπουν τη δραστηριότητα αποδοχής στοιχημάτων είναι σύμφωνες με το δίκαιο της Ένωσης.
9.
Η ιταλική νομοθεσία ορίζει κατ’ ουσίαν ότι η συμμετοχή στη διοργάνωση τυχηρών παιγνίων, συμπεριλαμβανομένης της αποδοχής στοιχημάτων, εξαρτάται από τη σύναψη συμβάσεως παραχωρήσεως και από τη χορήγηση αστυνομικής αδείας.
10.
Δυνάμει του άρθρου 88 του βασιλικού διατάγματος αριθ. 773, της 18ης Ιουνίου 1931, περί κωδικοποιήσεως των νόμων για τη δημόσια ασφάλεια (
5
), όπως τροποποιήθηκε από το άρθρο 37, παράγραφος 4, του νόμου αριθ. 338, της 23ης Δεκεμβρίου 2000 (
6
), η χορήγηση αδείας από την αστυνομία εξαρτάται από τη σύναψη συμβάσεως παραχωρήσεως με την Agenzia della Dogane e dei Monopoli di Stato (Αρχή Τελωνείων και Κρατικών Μονοπωλίων, στο εξής: ADM). Η άδεια αυτή της αστυνομίας παρέχει στους κατόχους της το δικαίωμα να αποδέχονται στοιχήματα σε ορισμένη γεωγραφική περιοχή. Επομένως, χωρίς την παραχώρηση δεν είναι δυνατή η χορήγηση αδείας από την αστυνομία. Η άσκηση της δραστηριότητας διοργανώσεως στοιχημάτων χωρίς παραχώρηση ή χωρίς άδεια της αστυνομίας επισύρει ποινικές κυρώσεις.
11.
Το 1999, οι ιταλικές αρχές προέβησαν κατόπιν δημόσιου διαγωνισμού στη σύναψη 1000 συμβάσεων παραχωρήσεως που αφορούσαν τη διαχείριση στοιχημάτων αθλητικών αγώνων. Παράλληλα, συνήφθησαν, επίσης με δημόσιο διαγωνισμό, 671 νέες συμβάσεις παραχωρήσεως για τη διαχείριση στοιχημάτων επί των ιππικών αγώνων και ανανεώθηκαν αυτοδικαίως 329 ήδη συναφθείσες συμβάσεις παραχωρήσεως. Δυνάμει της ισχύουσας τότε νομοθεσίας, οι επιχειρήσεις με μορφή κεφαλαιουχικών εταιριών των οποίων οι μετοχές ήταν εισηγμένες στο χρηματιστήριο αποκλείονταν από τον διαγωνισμό, με την αιτιολογία ότι δεν ήταν δυνατή η συνεχής και ακριβής ταυτοποίηση των επιμέρους μετόχων. Ο παράνομος χαρακτήρας του εν λόγω αποκλεισμού υπό το πρίσμα των άρθρων 43 ΕΚ και 49 ΕΚ διαπιστώθηκε, μεταξύ άλλων, με την απόφαση Placanica κ.λπ. (
7
).
12.
Το νομοθετικό διάταγμα αριθ. 223 (
8
) προέβη σε μεταρρύθμιση του τομέα των τυχηρών παιγνίων στην Ιταλία, με σκοπό την προσαρμογή του στις απαιτήσεις που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης. Το εν λόγω διάταγμα προέβλεψε την ανάθεση 16300 περίπου νέων συμβάσεων παραχωρήσεως τυχηρών παιγνίων, οι οποίες προστέθηκαν στις συμβάσεις παραχωρήσεως που είχαν ανατεθεί το 1999.
13.
Κατόπιν, μεταξύ άλλων, της αποφάσεως Costa και Cifone (
9
), ο τομέας των τυχηρών παιγνίων μεταρρυθμίστηκε εκ νέου με το νομοθετικό διάταγμα αριθ. 16 (
10
).
14.
Όσον αφορά τη διοργάνωση του διαγωνισμού με σκοπό την σύναψη συμβάσεων παραχωρήσεως για την αποδοχή στοιχημάτων, το άρθρο 10, παράγραφοι 9octies και 9novies, του νομοθετικού διατάγματος του 2012 προβλέπει τα εξής:
«9octies.   Στο πλαίσιο της αναδιοργανώσεως των διατάξεων στον τομέα των δημοσίων παιγνίων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται οι διατάξεις που αφορούν τα στοιχήματα επί των αθλητικών, περιλαμβανομένων και των ιππικών, καθώς και επί των μη αθλητικών διοργανώσεων, οι διατάξεις της παρούσας παραγράφου έχουν ως σκοπό να προωθήσουν την αναδιοργάνωση αυτή, σε πρώτο στάδιο με τον συγχρονισμό της λήξεως των συμβάσεων παραχωρήσεως για την αποδοχή των εν λόγω στοιχημάτων, τηρουμένης της επιταγής περί προσαρμογής προς τις αρχές που απορρέουν από την απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 16ης Φεβρουαρίου 2012 επί των υποθέσεων [Costa και Cifone (C‑72/10 και C‑77/10, EU:C:2012:80),] των εθνικών κανόνων για την επιλογή των προσώπων τα οποία αποδέχονται, για λογαριασμό του Δημοσίου, τα στοιχήματα επί των αθλητικών, περιλαμβανομένων και των ιππικών, καθώς και επί των μη αθλητικών διοργανώσεων. Προς τούτο, λαμβανομένης υπόψη της προσεχούς λήξεως ορισμένων συμβάσεων παραχωρήσεως για την αποδοχή των εν λόγω στοιχημάτων, η [ADM] προκηρύσσει αμέσως και, εν πάση περιπτώσει, το αργότερο μέχρι τις 31 Ιουλίου 2012, διαγωνισμό για την επιλογή των προσώπων που αποδέχονται τα εν λόγω στοιχήματα, σύμφωνα, τουλάχιστον, με τα ακόλουθα κριτήρια:
a)
δυνατότητα συμμετοχής των προσώπων τα οποία ασκούν ήδη δραστηριότητα αποδοχής στοιχημάτων σε ένα από τα κράτη του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου, ώστε να έχουν στο κράτος αυτό νόμιμη και επιχειρησιακή έδρα, βάσει έγκυρης και προσήκουσας αδείας, χορηγηθείσας σύμφωνα με τις διατάξεις που ισχύουν στην έννομη τάξη του εν λόγω κράτους, και τα οποία πληρούν επίσης τις προϋποθέσεις εντιμότητας και αξιοπιστίας, καθώς και τις οικονομικές και περιουσιακές προϋποθέσεις που ορίζει η Ανεξάρτητη Αρχή Κρατικών Μονοπωλίων, λαμβανομένων υπόψη των σχετικών διατάξεων του νόμου 220 [ (
11
)] [...] και του νομοθετικού διατάγματος 98, της 6ης Ιουλίου 2011, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο 111, της 15ης Ιουλίου 2011·
b)
σύναψη συμβάσεων παραχωρήσεως, με λήξη στις 30 Ιουνίου 2016, για την αποδοχή, μόνον εντός υλικού δικτύου, στοιχημάτων επί των αθλητικών, περιλαμβανομένων και των ιππικών, καθώς και επί των μη αθλητικών διοργανώσεων, εκ μέρους 2000 κατ’ ανώτατο όριο πρακτορείων, με αποκλειστική δραστηριότητα τα δημόσια παίγνια, χωρίς περιορισμό ως προς τις ελάχιστες αποστάσεις μεταξύ των πρακτορείων αυτών ή μεταξύ αυτών και άλλων, ήδη ενεργών, σημείων αποδοχής πανομοιότυπων στοιχημάτων·
c)
προβλέπεται, ως συστατικό στοιχείο της τιμής, βασική αξία ύψους 11000 ευρώ για κάθε πρακτορείο·
d)
σύναψη συμβάσεως παραχωρήσεως με περιεχόμενο σύμφωνο προς κάθε άλλη αρχή απορρέουσα από την προπαρατεθείσα απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 16ης Φεβρουαρίου 2012, καθώς και προς τις συνάδουσες με την απόφαση αυτή διατάξεις του εθνικού δικαίου που ισχύουν στον τομέα των δημοσίων παιγνίων·
e)
δυνατότητα λειτουργίας των πρακτορείων σε οποιονδήποτε δήμο ή επαρχία, χωρίς αριθμητικά όρια επί εδαφικής βάσεως ούτε ευνοϊκούς όρους σε σχέση με παραχωρησιούχους που δικαιούνται να αποδέχονται πανομοιότυπα στοιχήματα ή όρους οι οποίοι είναι εν πάση περιπτώσει δυνατό να αποβούν ευνοϊκοί για τους επιχειρηματίες αυτούς·
f)
σύσταση εγγυήσεων σύμφωνων με τις διατάξεις του άρθρου 24 του νομοθετικού διατάγματος 98, της 6ης Ιουλίου 2011, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο 111, της 15ης Ιουλίου 2011.
9novies.   Οι παραχωρησιούχοι που δικαιούνται να αποδέχονται τα στοιχήματα της παραγράφου 9octies, των οποίων οι συμβάσεις λήγουν στις 30 Ιουνίου 2012, συνεχίζουν τις δραστηριότητές τους αποδοχής μέχρι την ημερομηνία συνάψεως των συμβάσεων παραχωρήσεως σύμφωνα με την προαναφερθείσα παράγραφο. Οι παράγραφοι 37 και 38 του άρθρου 24 του νομοθετικού διατάγματος 98, της 6ης Ιουλίου 2011, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο 111, της 15ης Ιουλίου 2011, το στοιχείο e της παραγράφου 287 του άρθρου 1 του νόμου 311, της 30ής Δεκεμβρίου 2004, καθώς και το στοιχείο e της παραγράφου 4 του άρθρου 38 του [νομοθετικού διατάγματος 223, της 4ης Ιουλίου 2006, περί επειγουσών διατάξεων για την οικονομική και κοινωνική ανάκαμψη, τον έλεγχο και τον εξορθολογισμό των δημοσίων δαπανών και περί παρεμβάσεων στον τομέα των φορολογικών εσόδων και της καταπολεμήσεως της φοροδιαφυγής], όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο 248, της 4ης Αυγούστου 2006, καταργούνται».
15.
Οι διατάξεις του διατάγματος αυτού τέθηκαν σε εφαρμογή με τους διαγωνισμούς που προκήρυξε η ADM κατά τη διάρκεια του 2012. Το άρθρο 3.2 των διοικητικών κανόνων που περιέχονται στο παράρτημα της προκηρύξεως Monti προέβλεπε την υποχρέωση των παραχωρησιούχων που είχαν την ιδιότητα αυτή για λιγότερο από δύο έτη, και των οποίων τα συνολικά έσοδα από τη δραστηριότητα του διοργανωτή παιγνίων ήταν μικρότερα από δύο εκατομμύρια ευρώ κατά τις δύο τελευταίες οικονομικές χρήσεις, να υποβάλουν κατάλληλες βεβαιώσεις από δύο τουλάχιστον τράπεζες, προκειμένου να αποδείξουν την οικονομική και χρηματοοικονομική τους επάρκεια.
16.
Η οδηγία 2004/18 μεταφέρθηκε στην ιταλική έννομη τάξη με το νομοθετικό διάταγμα 163/2006, της 12ης Απριλίου 2006 (τακτικό παράρτημα της GURI αριθ. 100, της 2ας Μαΐου 2006), περί κωδικοποιήσεως των κανόνων στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων.
17.
Σύμφωνα με το άρθρο 41 του εν λόγω νομοθετικού διατάγματος, οι όροι που πρέπει να πληρούνται προκειμένου να αποδειχθεί η απαιτούμενη οικονομική και χρηματοοικονομική επάρκεια για την εκτέλεση της παροχής εξειδικεύονται από την αναθέτουσα αρχή. Ωστόσο, σύμφωνα με το ίδιο άρθρο, ο υποψήφιος ο οποίος, για βάσιμους λόγους, δεν είναι σε θέση να υποβάλει τις απαιτούμενες τραπεζικές ή λογιστικές βεβαιώσεις μπορεί να αποδείξει την οικονομική και χρηματοοικονομική του επάρκεια με οποιοδήποτε άλλο έγγραφο κρίνει κατάλληλο η αναθέτουσα αρχή.
II – Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
18.
Στις 6 Φεβρουαρίου 2015, μετά από έλεγχο που διεξήγαγε ομάδα της διοικητικής αστυνομίας της Questura (αστυνομικής αρχής) της Reggio Calabria (Ιταλία) στο εμπορικό κατάστημα με την επωνυμία «Betuniq», το οποίο εδρεύει στην Polistena (Ιταλία), τελεί υπό τη διαχείριση του D. Politano’ και συνδέεται με τη μαλτέζικη εταιρία UniqGroup Ltd (στο εξής: UniqGroup), οι αρμόδιες αρχές διαπίστωσαν ότι η ασκούμενη σε αυτό δραστηριότητα της αποδοχής στοιχημάτων λάμβανε χώρα άνευ παραχωρήσεως, εγκρίσεως ή αδείας.
19.
Με απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2015, ο giudice delle indagini preliminari (αρμόδιος για τις προκαταρκτικές έρευνες δικαστής) του Tribunale di Palmi (δικαστηρίου του Palmi, Ιταλία) διέταξε εις βάρος του D. Politano’ προληπτική κατάσχεση των αγαθών που χρησιμοποιούνταν για την εν λόγω δραστηριότητα.
20.
Ο D. Politano’ προσέφυγε κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, επικαλούμενος την αντίθεση ορισμένων όρων της προκηρύξεως Monti προς τα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ.
21.
Στο πλαίσιο αυτό, σύμφωνα με τον αιτούντα στην κύρια δίκη, η συμπεριφορά του δεν συνιστά αδίκημα, καθώς η αποδοχή στοιχημάτων επί αθλητικών εκδηλώσεων για λογαριασμό της UniqGroup πρέπει να θεωρηθεί νόμιμη, στο μέτρο που η εθνική νομοθεσία είναι αντίθετη προς τα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ.
22.
Ο αιτών υποστηρίζει ότι η UniqGroup αποκλείστηκε από τον διαγωνισμό του 2012, ενώ είχε υποβάλει νομοτύπως αίτηση συμμετοχής, για τον λόγο ότι δεν είχε προσκομίσει δύο βεβαιώσεις οικονομικής και χρηματοοικονομικής επάρκειας από δύο διαφορετικές τράπεζες, όπως απαιτεί το άρθρο 3.2 των διοικητικών κανόνων που περιέχονται στο παράρτημα της προκηρύξεως Monti. Διευκρινίζει ότι η UniqGroup προσέβαλε την προκήρυξη αυτήν ενώπιον των ιταλικών διοικητικών δικαστηρίων, υποστηρίζοντας ότι δεν περιείχε καμία ρύθμιση για τις αλλοδαπές επιχειρήσεις οι οποίες, για βάσιμους λόγους, δεν είναι σε θέση να προσκομίσουν τις χρηματοοικονομικές εγγυήσεις που απαιτεί η εν λόγω προκήρυξη.
23.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, διαδικασία διαγωνισμού στην οποία συναγωνίζονται επιχειρήσεις διοργανώσεως τυχηρών παιγνίων εγκατεστημένες σε διαφορετικές χώρες, όπως αυτή της διαφοράς της κύριας δίκης, θα πρέπει οπωσδήποτε να είναι σύμφωνη με την αρχή που απορρέει από το άρθρο 47 της οδηγίας 2004/18 και, ιδίως, να παρέχει τη δυνατότητα εκτιμήσεως της οικονομικής και χρηματοοικονομικής επάρκειας «με οποιοδήποτε άλλο έγγραφο το οποίο η αναθέτουσα αρχή κρίνει κατάλληλο».
24.
Η ανάγκη να επιβάλει η διοίκηση αυστηρούς όρους συμμετοχής θα πρέπει οπωσδήποτε να συμβιβάζεται με την αρχή της ευρύτερης δυνατής συμμετοχής στον διαγωνισμό, υπό την έννοια ότι πρέπει να εξασφαλίζεται σε κάθε ενδιαφερόμενο η δυνατότητα να αποδεικνύει την οικονομική και χρηματοοικονομική του επάρκεια με οποιοδήποτε άλλο έγγραφο θεωρηθεί κατάλληλο.
25.
Ως εκ τούτου, η αρμόδια διοικητική αρχή όφειλε να αναφέρει ρητώς τα λοιπά κριτήρια που θεωρούνται κατάλληλα και λυσιτελή για την απόδειξη της απαιτούμενης επάρκειας, προκειμένου κάθε προσφέρων να είναι, εν πάση περιπτώσει, σε θέση να την αποδείξει κατά τρόπο αποτελεσματικό.
26.
Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, στην προκειμένη περίπτωση, οι διοικητικοί κανόνες του παραρτήματος της προκηρύξεως Monti δεν επέτρεψαν στη UniqGroup να αποδείξει με διαφορετικό τρόπο την οικονομική και χρηματοοικονομική της επάρκεια. Επομένως, εταιρίες όπως αυτή της υποθέσεως της κύριας δίκης δεν φαίνεται να είχαν τη σαφή και πρόδηλη δυνατότητα να αποδείξουν, προς το επίμαχο δημόσιο συμφέρον, την οικονομική τους ευρωστία και φερεγγυότητα.
27.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale di Reggio Calabria (δικαστήριο της Reggio Calabria) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1.
Έχουν το άρθρο 49 ΣΛΕΕ, καθώς και οι αρχές της ίσης μεταχειρίσεως και της αποτελεσματικότητας την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση περί τυχηρών παιγνίων η οποία, για τη σύναψη συμβάσεων παραχωρήσεως, προβλέπει την προκήρυξη νέου διαγωνισμού (διεπόμενου από το άρθρο 10, παράγραφος 9octies, του νόμου 44 της 26ης Απριλίου 2012), η οποία, χωρίς να θέτει εν προκειμένω άλλο κριτήριο εκτός από δύο τραπεζικές βεβαιώσεις από δύο διαφορετικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, περιέχει ρήτρα αποκλεισμού από τον διαγωνισμό λόγω ελλείψεως χρηματοοικονομικής επάρκειας;
2.
Έχει το άρθρο 47 της οδηγίας 2004/18 […] την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση περί τυχηρών παιγνίων η οποία, για τη σύναψη συμβάσεων παραχωρήσεως, προβλέπει την προκήρυξη νέου διαγωνισμού (διεπόμενου από το άρθρο 10, παράγραφος 9octies, του νόμου 44 της 26ης Απριλίου 2012), η οποία, χωρίς να προβλέπει εν προκειμένω άλλα έγγραφα ή άλλες επιλογές, όπως προβλέπει η υπερεθνική νομοθεσία, [περιέχει ρήτρα αποκλεισμού από τον διαγωνισμό λόγω ελλείψεως] χρηματοοικονομικής επάρκειας;»
28.
Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Ιταλική, η Βελγική, η Γερμανική και η Πολωνική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
29.
Στις 13 Μαΐου 2016 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση, στην οποία παρέστησαν ο D. Politano’, η Ιταλική και η Βελγική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή.
III – Ανάλυση
30.
Όπως και η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60), η υπό κρίση υπόθεση δεν αφορά τη νομιμότητα του νομοθετικού διατάγματος του 2012, αλλά ένα άλλο μέτρο, θεσπισθέν μεταγενέστερα, το οποίο περιέχεται στους διοικητικούς κανόνες που συμπληρώνουν την προκήρυξη Monti (
12
).
31.
Αν και το Δικαστήριο μπορεί να ανατρέξει λυσιτελώς στα συμπεράσματα της αποφάσεως της 28ης Ιανουαρίου 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60), όσον αφορά τη μέθοδο ανάλυσης που πρέπει να ακολουθήσει, ωστόσο, η υπό κρίση υπόθεση αφορά διαφορετική διάταξη, η οποία αναφέρεται στην υποχρέωση την οποία επιβάλλει η προκήρυξη Monti στους νέους προσφέροντες να αποδεικνύουν τη χρηματοοικονομική τους ευρωστία μέσω βεβαιώσεων δύο τουλάχιστον τραπεζών, σε περίπτωση που αυτοί δεν είναι σε θέση να αποδείξουν κύκλο εργασιών τουλάχιστον δύο εκατομμυρίων ευρώ σε διάρκεια δύο ετών.
32.
Κατ’ αρχάς, πρέπει να εξετασθεί το παραδεκτό της αιτήσεως το οποίο αμφισβητείται από ορισμένους παρεμβαίνοντες.
Α– Επί του παραδεκτού
33.
Η Ιταλική Κυβέρνηση και, όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτη, καθόσον η απόφαση περί παραπομπής δεν εκθέτει επαρκώς το πραγματικό πλαίσιο προκειμένου να δώσει τη δυνατότητα στο Δικαστήριο να παράσχει λυσιτελή απάντηση.
34.
Συμμερίζομαι σε μεγάλο βαθμό τις αμφιβολίες των εν λόγω παρεμβαινουσών.
35.
Πράγματι, θεωρώ ότι οι πληροφορίες που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο είναι από πολλές απόψεις ελλιπείς και ότι μπορεί, σε κάποιο βαθμό, να θεωρηθεί ότι δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις που υπενθυμίζει παγίως το Δικαστήριο. Συναφώς, έχει παγίως κριθεί ότι από την απόφαση περί παραπομπής πρέπει να προκύπτουν οι ακριβείς λόγοι που ώθησαν το εθνικό δικαστήριο να διερωτηθεί επί της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης και να κρίνει αναγκαία την υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο (
13
).
36.
Όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, και σε συνέχεια των αμφιβολιών που εξέφρασα με τις προτάσεις μου στην υπόθεση Laezza (
14
), το ερώτημα αυτό φαίνεται να στηρίζεται σε πραγματικά περιστατικά που δεν έχουν άμεση σχέση με τον φάκελο της υποθέσεως της κύριας δίκης (
15
).
37.
Συγκεκριμένα, κατ’ αρχάς, δεν προκύπτει σαφώς για ποιους λόγους το επίδικο μέτρο, δηλαδή η δυνατότητα του υποψήφιου παραχωρησιούχου στον διαγωνισμό της προκηρύξεως Monti να αποδείξει την οικονομική και χρηματοοικονομική του επάρκεια προσκομίζοντας «κατάλληλες βεβαιώσεις τουλάχιστον δύο τραπεζικών ιδρυμάτων», αμφισβητείται ευθέως στη διαφορά της κύριας δίκης. Σε αντίθεση με τις περιπτώσεις περί των οποίων επρόκειτο στις υποθέσεις που οδήγησαν στην έκδοση των αποφάσεων Costa και Cifone (
16
), καθώς και Stanley International Betting και Stanleybet Malta (
17
), η αναδιοργάνωση του συστήματος μέσω νέου διαγωνισμού —εν προκειμένω εκείνου που προκηρύχθηκε μετά την παρέμβαση του νομοθέτη μέσω του νομοθετικού διατάγματος του 2012— ουδόλως αμφισβητείται στο σύνολό της. Στο πλαίσιο αυτό, στον εθνικό δικαστή και μόνον απόκειται να διαπιστώσει αν, λαμβανομένων υπόψη των εφαρμοστέων κανόνων του εθνικού δικαίου, το επίδικο μέτρο μπορεί πράγματι να επηρεάσει την ποινική κατάσταση του αιτούντος στην κύρια δίκη (
18
).
38.
Εν συνεχεία, δεν προκύπτει σαφώς σε ποιο βαθμό ο επίδικος κανόνας αποτέλεσε για τη UniqGroup, με την οποία φαίνεται να συνδέεται ο αιτών στην κύρια δίκη, πραγματικό εμπόδιο για τη συμμετοχή της στον διαγωνισμό της προκηρύξεως Monti.
39.
Όπως προκύπτει από τον φάκελο και διευκρινίστηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο λόγος για τον οποίον η UniqGroup, με την οποία φέρεται να συνδέεται ο αιτών στην κύρια δίκη, δεν ήταν σε θέση να προσκομίσει βεβαίωση από άλλο τραπεζικό ίδρυμα παραμένει ανεξήγητος. Επί του σημείου αυτού, το αιτούν δικαστήριο περιορίστηκε στο να αναφέρει ότι «με μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στις 15 Ιανουαρίου 2013, η Banca di Valletta διευκρίνισε ότι δεν είναι σε θέση να πει κάτι άλλο σε σχέση με αυτά που είπε […], δεδομένου ότι δεσμεύεται από τα πρότυπα που χρησιμοποιούνται στο κράτος της Μάλτας». Η αναφορά αυτή, όμως, η οποία διευκρινίζει μόνον τους λόγους για τους οποίους η εν λόγω τράπεζα δεν μπορούσε να παράσχει ακριβέστερα στοιχεία, δεν εξηγεί για ποιο λόγο η UniqGroup δεν ήταν σε θέση να λάβει σχετική βεβαίωση από άλλο τραπεζικό ίδρυμα.
40.
Πέραν τούτου, θεωρώ ότι, όπως επιβεβαιώθηκε και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο αιτών στην κύρια δίκη, τον οποίο ακολουθεί στο σημείο αυτό το αιτούν δικαστήριο, επιχειρεί να αμφισβητήσει μάλλον τους περιορισμούς τους οποίους αντιμετώπισε η UniqGroup στη Μάλτα, στην προσπάθειά της να λάβει τις απαιτούμενες βεβαιώσεις, παρά την υποχρέωση που επιβλήθηκε στους προσφέροντες στον διαγωνισμό της προκηρύξεως Monti να προσκομίσουν τις βεβαιώσεις αυτές.
41.
Εξάλλου, από τη δικογραφία προκύπτει ότι η UniqGroup αποκλείστηκε από τον διαγωνισμό όχι μόνον επειδή δεν είχε προσκομίσει τις απαιτούμενες δύο βεβαιώσεις, αλλά και λόγω του ανεπαρκούς περιεχομένου της μοναδικής βεβαιώσεως που προσκόμισε. Επίσης, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η υποχρέωση προσκομίσεως βεβαιώσεων από δύο τραπεζικά ιδρύματα, η οποία επιβλήθηκε στα πρόσωπα που επιθυμούσαν να συμμετάσχουν στον επίδικο διαγωνισμό, πρέπει να ελεγχθεί από την άποψη της τηρήσεως του δικαίου της Ένωσης, αυτό δεν συνηγορεί υπέρ της θέσεως του αιτούντος στην κύρια δίκη. Επιπλέον, επισημαίνω ότι το αιτούν δικαστήριο δεν ανέφερε στο πλαίσιο αυτό τους λοιπούς δυνατούς τρόπους με τους οποίους η UniqGroup θα μπορούσε ενδεχομένως να αποδείξει την οικονομική και χρηματοοικονομική της επάρκεια.
42.
Όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, είναι ακόμη δυσκολότερο να κατανοήσει κανείς τον λόγο για τον οποίον η οδηγία 2004/18 έχει εν προκειμένω εφαρμογή. Μου είναι δύσκολο να αντιληφθώ την αναφορά που περιέχεται στην απόφαση περί παραπομπής, κατά την οποία «[ο αιτών] υποστηρίζει, κατά τρόπο που θα μπορούσε να γίνει δεκτός, ότι, εφόσον επρόκειτο για διαδικασία επιλογής [σε κοινοτικό επίπεδο] όπου συναγωνίζονταν επιχειρήσεις διοργανώσεως τυχηρών παιγνίων εγκατεστημένες σε διάφορες χώρες, ήταν αναγκαίο να γίνει σεβαστή η αρχή που απορρέει από το άρθρο 47 της οδηγίας 2004/18». Θα επανέλθω στο σημείο αυτό στην ανάλυση που ακολουθεί.
43.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η νομιμότητα από απόψεως τυπικών στοιχείων της αποφάσεως περί παραπομπής θα μπορούσε βασίμως να αμφισβητηθεί και η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως θα μπορούσε, για τον λόγο αυτόν, να κριθεί απαράδεκτη. Καίτοι απόκειται αποκλειστικά στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, την ανάγκη εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως, το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο, καθώς και το στάδιο της διαδικασίας στο οποίο πρέπει να υποβάλει τα ερωτήματα αυτά (
19
), ωστόσο το Δικαστήριο πρέπει να έχει στη διάθεσή του τα πραγματικά ή νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του υποβάλλονται (
20
). Απαιτείται, ειδικότερα, από το αιτούν δικαστήριο να εκθέτει τουλάχιστον τα πραγματικά περιστατικά επί των οποίων στηρίζονται τα προδικαστικά ερωτήματα (
21
).
44.
Πάντως, το Δικαστήριο θα μπορούσε, όπως το έχει πράξει και στο παρελθόν (
22
), να κρίνει, κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τις απαιτήσεις που επιβάλλονται στον εθνικό δικαστή, ότι η απόφαση περί παραπομπής περιγράφει επαρκώς το νομικό και πραγματικό πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης και ότι τα στοιχεία που παρέχονται από το εν λόγω δικαστήριο επιτρέπουν να προσδιοριστεί η έκταση των υποβαλλόμενων ερωτημάτων. Συναφώς το Δικαστήριο θα μπορούσε να κρίνει ότι τα ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου στηρίζονται, επομένως, στο σκεπτικό ότι δεν μπορεί να προσαφθεί στον D. Politano’, για τους σκοπούς της επιβολής ποινικής κυρώσεως, ότι δεν ήταν παραχωρησιούχος —και, άρα, ούτε κάτοχος αστυνομικής αδείας—, βάσει διαγωνισμού ο οποίος διοργανώθηκε σύμφωνα με κανόνες και υπό συνθήκες αντίθετες προς το δίκαιο της Ένωσης (
23
).
45.
Στο πλαίσιο αυτό, θα εξετάσω κατωτέρω τις απαντήσεις οι οποίες πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να δοθούν στα προδικαστικά ερωτήματα επί της ουσίας.
Β– Επί της ουσίας
46.
Κατ’ αρχάς, θα εξετάσω το κατά πόσον το επίδικο μέτρο είναι εν δυνάμει αντίθετο προς την οδηγία 2004/18, και ιδίως προς το άρθρο της 47, και, στη συνέχεια, αν το μέτρο αυτό είναι σύμφωνο με την ελευθερία εγκαταστάσεως και με τις αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας.
1. Πρώτο ζήτημα (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα): δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2004/18
47.
Δεν θα ασχοληθώ επί μακρόν με αυτή την πτυχή της αποφάσεως περί παραπομπής, καθόσον θεωρώ ότι δεν παρουσιάζει καμία ιδιαίτερη δυσκολία.
48.
Όπως προανέφερα, το αιτούν δικαστήριο αμφισβήτησε το συμβατό με το άρθρο 47 της οδηγίας 2004/18 του επίδικου μέτρου, δηλαδή της επιβολής στον υποψήφιο παραχωρησιούχο της υποχρεώσεως να αποδείξει τη χρηματοοικονομική του φερεγγυότητα με δύο τραπεζικές βεβαιώσεις, χωρίς ωστόσο να εξηγεί τους λόγους που το οδήγησαν σε μια τέτοια αμφισβήτηση.
49.
Συγκεκριμένα, δεν μπορεί, κατά την άποψή μου, να αμφισβητηθεί ότι η εν λόγω οδηγία, και ιδίως το άρθρο της 47, δεν έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης, η οποία αφορά ένα σύστημα παραχωρήσεων που δεν μπορεί να χαρακτηριστεί «δημόσια σύμβαση», κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2004/18, ή, έστω, σύμβαση παραχωρήσεως δημοσίων έργων, κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 3, της ίδιας οδηγίας.
50.
Επιβάλλεται η υπενθύμιση ότι η οδηγία 2004/18 εφαρμόζεται μόνο στις συμβάσεις υπηρεσιών, δηλαδή στις συμβάσεις εξ επαχθούς αιτίας οι οποίες συνάπτονται γραπτώς μεταξύ αναθέτουσας αρχής και επιχειρήσεως και έχουν ως αντικείμενο την παροχή των υπηρεσιών του παραρτήματος II της οδηγίας αυτής (βλ. άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2004/18). Αντιθέτως, σύμφωνα με το άρθρο της 17, η οδηγία 2004/18 δεν έχει εφαρμογή στις συμβάσεις παραχωρήσεως υπηρεσιών, οι οποίες ορίζονται ως συμβάσεις που παρουσιάζουν τα ίδια χαρακτηριστικά με τις δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών, εκτός από το γεγονός ότι το αντάλλαγμα της παροχής συνίσταται στο δικαίωμα εκμεταλλεύσεως της υπηρεσίας, είτε αποκλειστικά είτε σε συνδυασμό με καταβολή αμοιβής (
24
).
51.
Ωστόσο, η παραχώρηση που αφορά την οργάνωση στοιχημάτων, όπως η επίδικη στην κύρια δίκη, δεν φαίνεται να αποτελεί δημόσια σύμβαση υπηρεσιών, κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2004/18. Όχι μόνον η επίμαχη εν προκειμένω «υπηρεσία» δεν παρέχεται για λογαριασμό της αναθέτουσας αρχής, αλλά, επιπλέον, οι παραχωρησιούχοι επιχειρηματίες δεν λαμβάνουν αμοιβή από δημόσιους πόρους. Εξάλλου, ο παραχωρησιούχος αναλαμβάνει εξ ολοκλήρου τον κίνδυνο που συνδέεται με την άσκηση της δραστηριότητας αποδοχής και διαβιβάσεως των στοιχημάτων.
52.
Υπενθυμίζεται, γενικότερα, ότι, όπως έχει σήμερα το δίκαιο της Ένωσης, οι συμβάσεις παραχωρήσεως υπηρεσιών δεν διέπονται από καμία από τις οδηγίες εναρμονίσεως του τομέα των δημοσίων συμβάσεων (
25
). Οι συμβάσεις αυτές θα μπορούσαν, αντιθέτως, να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/23/ΕΕ (
26
), η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 23 Ιουνίου 2014 και της οποίας η προθεσμία για τη μεταφορά ορίστηκε στις 18 Απριλίου 2016. Καίτοι δεν έγινε επίκληση της οδηγίας αυτής και η εφαρμογή της δεν φαίνεται, εν πάση περιπτώσει, δυνατή κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, έχει ενδιαφέρον να επισημανθεί ότι, δυνάμει του άρθρου της 38, παράγραφος 1, «[ο]ι αναθέτουσες αρχές και οι αναθέτοντες φορείς εξακριβώνουν τις προϋποθέσεις συμμετοχής που σχετίζονται με την επαγγελματική και τεχνική ικανότητα, τη χρηματοπιστωτική και οικονομική επάρκεια των υποψηφίων ή των προσφερόντων βάσει υπεύθυνων δηλώσεων και συστάσεων που πρέπει να υποβάλλονται ως αποδεικτικά στοιχεία, σύμφωνα με τις απαιτήσεις που διευκρινίζονται στην προκήρυξη της παραχώρησης» (η υπογράμμιση δική μου).
53.
Επομένως, η οδηγία 2004/18 δεν έχει, εν πάση περιπτώσει, εφαρμογή στην κρινόμενη υπόθεση και παρέλκει η απάντηση στο ερώτημα αν το επίδικο μέτρο είναι σύμφωνο με το άρθρο 47 της οδηγίας αυτής.
2. Δεύτερο ζήτημα: ύπαρξη περιορισμού ασύμβατου με την ελευθερία εγκαταστάσεως, η οποία κατοχυρώνεται από το άρθρο 49 ΣΛΕΕ, καθώς και με τις αρχές της ίσης μεταχειρίσεως και της αποτελεσματικότητας
54.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο βρίσκεται στο επίκεντρο της κρινομένης υποθέσεως, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί αν το επίδικο μέτρο, το οποίο προβλέπει ότι ο υποψήφιος παραχωρησιούχος πρέπει να αποδεικνύει την οικονομική και χρηματοοικονομική του επάρκεια με την προσκόμιση κατάλληλων βεβαιώσεων από δύο τουλάχιστον τραπεζικά ιδρύματα, συνιστά αδικαιολόγητο και δυσανάλογο περιορισμό της ελευθερίας εγκαταστάσεως.
55.
Κατ’ αρχάς, και μολονότι το Δικαστήριο δεν μπορεί να αμφισβητήσει την ερμηνεία από το αιτούν δικαστήριο του σχετικού εθνικού δικαίου, οφείλω να εκφράσω την αμηχανία που μου προκαλεί η εκ μέρους του εν λόγω δικαστηρίου τις παρουσίαση των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους υποψηφίους παραχωρησιούχους αναφορικά με την απόδειξη της οικονομικής και χρηματοοικονομικής τους επάρκειας.
56.
Πράγματι, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να εκκινεί από την παραδοχή ότι η μη συμμόρφωση προς την απαίτηση προσκομίσεως δύο βεβαιώσεων ανοίγματος ad hoc πιστώσεως από δύο τουλάχιστον τραπεζικά ιδρύματα δικαιολογεί αφ’ εαυτής τον αποκλεισμό από τη συμμετοχή στον διαγωνισμό της προκηρύξεως Monti των υποψηφίων παραχωρησιούχων που έχουν την ιδιότητα αυτή για λιγότερο από δύο έτη. Λόγω της απαιτήσεως αυτής, οι «παλαιοί» επιχειρηματίες απολαύουν πλεονεκτήματος σε σχέση με τους επιχειρηματίες που δεν έχουν ακόμη συνάψει σύμβαση παραχωρήσεως, γεγονός που συνιστά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης.
57.
Ωστόσο, από την απλή ανάγνωση της επίδικης διατάξεως του σημείου 3.2 των διοικητικών κανόνων που περιέχονται στο παράρτημα της προκηρύξεως Monti προκύπτει ότι η απαίτηση αυτή προβλέπεται μόνον επικουρικώς σε σχέση με την υποχρέωση του υποψηφίου παραχωρησιούχου να αποδείξει ότι τα συνολικά έσοδά του που συνδέονται με τη δραστηριότητα του πρακτορείου στοιχημάτων ήταν πάνω από δύο εκατομμύρια ευρώ κατά τις δύο τελευταίες οικονομικές χρήσεις που έληξαν πριν από την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως (
27
).
58.
Κατόπιν της διευκρινίσεως αυτής, και σύμφωνα με τη μέθοδο αναλύσεως που ακολουθείται παραδοσιακά προκειμένου να διαπιστωθεί αν ένα περιοριστικό μέτρο είναι σύμφωνο με τις ελευθερίες που προβλέπονται από τη Συνθήκη ΛΕΕ, θα εξετάσω την υποβληθείσα προβληματική σε τρία στάδια, ήτοι, πρώτον, εντοπισμό περιορισμού επιβαλλόμενου κατά τρόπο που εισάγει διακρίσεις, δεύτερον, εκτίμηση των λόγων που προβάλλονται προς δικαιολόγηση του περιορισμού και, τρίτον, εξέταση της αναλογικότητας του επίδικου μέτρου.
59.
Κατ’ αρχάς, πρέπει να εξακριβωθεί αν η επίδικη διάταξη αποτελεί εν δυνάμει περιορισμό της ελευθερίας εγκαταστάσεως, η οποία κατοχυρώνεται από το άρθρο 49 ΣΛΕΕ, και, ενδεχομένως, αν ο περιορισμός αυτός επιβάλλεται κατά τρόπο που εισάγει διακρίσεις.
60.
Με δεδομένο τον ευρύ ορισμό των διατάξεων που συνιστούν «περιορισμό», σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, ιδίως στον τομέα των τυχηρών παιγνίων, όπου έχουν κριθεί περιοριστικά όλα τα μέτρα που φαίνονται να περιάγουν, σε οποιονδήποτε βαθμό, σε μειονεκτική θέση τους επιχειρηματίες που επιθυμούν να δραστηριοποιηθούν στην αποδοχή στοιχημάτων (
28
), είμαι της γνώμης ότι στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση.
61.
Πράγματι, το επίδικο μέτρο, το οποίο επιβάλλει στους προσφέροντες του διαγωνισμού της προκηρύξεως Monti ιδιαίτερες υποχρεώσεις για την απόδειξη της χρηματοοικονομικής τους ευρωστίας, μπορεί να επηρεάσει τις πιθανότητες συμμετοχής στον εν λόγω διαγωνισμό και, ως εκ τούτου, συνιστά εν δυνάμει περιορισμό της ελευθερίας εγκαταστάσεως (
29
).
62.
Όπως επισήμανε η Επιτροπή με τις παρατηρήσεις της, ο ενδιαφερόμενος υποψήφιος παραχωρησιούχος, καθόσον οφείλει να αποδείξει τη χρηματοοικονομική του ευρωστία με τις βεβαιώσεις δύο τουλάχιστον τραπεζικών ιδρυμάτων, υποχρεούται να συνάψει σύμβαση τραπεζικού δανείου με δύο διαφορετικές τράπεζες. Πρόκειται για όρο τον οποίο δεν είναι πρόθυμοι να τηρήσουν όλοι οι νέοι παραχωρησιούχοι, καθόσον η συμμόρφωση προς αυτόν δεν είναι απαραίτητη για την άσκηση των δραστηριοτήτων τους σε διαφορετικό πλαίσιο και επειδή μπορεί να προκαλέσει ιδιαίτερες δυσκολίες.
63.
Όσον αφορά το αν ο περιορισμός αυτός επιβλήθηκε κατά τρόπο που εισάγει διακρίσεις, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι δεν αποδείχθηκε —και, νομίζω, ούτε καν υποστηρίχθηκε— ότι το επίδικο μέτρο επιβλήθηκε μόνο στους υποψήφιους επιχειρηματίες στον διαγωνισμό του 2012 που ήταν εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη. Αντιθέτως, από τα στοιχεία που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο φαίνεται να προκύπτει ότι το επίδικο μέτρο επιβλήθηκε στο σύνολο των επιχειρηματιών που επιθυμούσαν να συμμετάσχουν στον διαγωνισμό του 2012, ανεξαρτήτως του τόπου εγκαταστάσεώς τους.
64.
Ομοίως, ελλείψει αντίθετων πληροφοριών, φαίνεται ότι η απαίτηση υποβολής βεβαιώσεων από δύο χρηματοπιστωτικά ιδρύματα εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο έναντι όλων των συμμετεχόντων στην εν λόγω διαδικασία υποβολής προσφορών.
65.
Δεύτερον, πρέπει να διευκρινιστεί ότι ο περιορισμός αυτός μπορεί πράγματι να δικαιολογηθεί από τους λόγους τους οποίους προβάλλουν οι εθνικές αρχές προς δικαιολόγηση των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους προσφέροντες όσον αφορά την απόδειξη της χρηματοοικονομικής τους φερεγγυότητας.
66.
Συναφώς, γίνεται παγίως δεκτό ότι οι περιορισμοί της δραστηριότητας των τυχηρών παιγνίων μπορούν να δικαιολογούνται για επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος, όπως είναι η προστασία των καταναλωτών και η αποτροπή της απάτης και της παροτρύνσεως των πολιτών σε υπερβολική δαπάνη συνδεόμενη με τα τυχηρά παίγνια. Όσον αφορά την ιταλική κανονιστική ρύθμιση περί τυχηρών παιγνίων, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ο γενικός σκοπός καταπολεμήσεως της συναφούς προς τα τυχηρά παίγνια εγκληματικότητας είναι ικανός να δικαιολογήσει περιορισμούς οι οποίοι απορρέουν από την εφαρμοστέα εθνική ρύθμιση (
30
), υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω περιορισμοί είναι σύμφωνοι με την αρχή της αναλογικότητας και κατά το μέτρο που τα χρησιμοποιούμενα προς τον σκοπό αυτόν μέσα εξετάζονται κατά τρόπο σφαιρικό, συνεπή και συστηματικό (
31
).
67.
Στα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη απόκειται ιδίως να διασφαλίζουν ότι τα μέσα που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο ενός συστήματος παραχωρήσεων μπορούν να εξασφαλίσουν την πρόσβαση και την άσκηση της οικονομικής δραστηριότητας στον τομέα για τον οποίον πρόκειται υπό συνθήκες ισοδύναμες και κατά τρόπο αποτελεσματικό.
68.
Στην προκειμένη περίπτωση, υπενθυμίζω ότι δεν αμφισβητείται το σύστημα παραχωρήσεων στο σύνολό του, αλλά οι υποχρεώσεις που επιβάλλονται στους υποψήφιους παραχωρησιούχους, δυνάμει του σημείου 3.2 των διοικητικών κανόνων που περιέχονται στο παράρτημα της προκηρύξεως Monti, σχετικά με την απόδειξη της οικονομικής και χρηματοοικονομικής τους ευρωστίας.
69.
Κατά την άποψή μου, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι οι απαιτήσεις αυτές, οι οποίες αφορούν όχι μόνον τον έλεγχο της προσφοράς των τυχηρών παιγνίων —και, οπωσδήποτε, τον περιορισμό της οργανωμένης εγκληματικότητας και της απάτης που συνδέεται με την παράνομη διοργάνωση παιγνίων— αλλά και την άσκηση κάποιου ελέγχου προς το συμφέρον των παικτών, επιδιώκουν θεμιτό σκοπό. Υπενθυμίζω συναφώς ότι το Δικαστήριο έχει ήδη αναφερθεί ακριβώς σε έρευνα της Ιταλικής Κυβερνήσεως, από την οποία προκύπτει ότι «οι απαγορευόμενες δραστηριότητες παράνομων παιγνίων και στοιχημάτων στην Ιταλία συνιστούν σημαντικό πρόβλημα, στην επίλυση του οποίου μπορεί να συμβάλει η ενίσχυση των δραστηριοτήτων που ασκούνται κατόπιν αδείας και βάσει των προβλεπόμενων από τον νόμο κανόνων» (
32
).
70.
Ως εκ τούτου, τίθεται, σε τρίτο και τελευταίο στάδιο, το ζήτημα κατά πόσον το επιβαλλόμενο επίδικο μέτρο είναι σύμφωνο με την αρχή της αναλογικότητας.
71.
Θα αναφερθώ αρχικώς στο ζήτημα της καταλληλότητας και, στη συνέχεια, στο ζήτημα της αναλογικότητας του επίδικου μέτρου.
72.
Κατ’ αρχάς, όσον αφορά την καταλληλότητα της επίδικης υποχρεώσεως, είναι κατά τη γνώμη μου μάλλον προφανές ότι τραπεζικές βεβαιώσεις όπως αυτές τις οποίες απαιτούν οι επίδικες διατάξεις μπορούν να αποδείξουν τη χρηματοοικονομική ικανότητα του προσφέροντος να ασκήσει τη δραστηριότητα αποδοχής στοιχημάτων, σε περίπτωση που αυτή του ανατεθεί.
73.
Όπως και στην περίπτωση της απαιτήσεως στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Dickinger και Ömer (
33
), σύμφωνα με την οποία ο κάτοχος μονοπωλίου στον τομέα των τυχηρών παιγνίων πρέπει να διαθέτει σημαντικό εταιρικό κεφάλαιο, η υποχρέωση προσκομίσεως βεβαιώσεων προερχομένων από δύο τραπεζικά ιδρύματα μπορεί να εξασφαλίσει ότι ο επιχειρηματίας διαθέτει χρηματοοικονομική επάρκεια η οποία του επιτρέπει να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του προς όσους κερδίζουν στοιχήματα.
74.
Όπως ανέφερε στα δικόγραφά της η Βελγική Κυβέρνηση, κάθε αποτελεσματική και συνεκτική νομοθεσία στον τομέα των τυχηρών παιγνίων περιέχει κατ’ ανάγκην διατάξεις για την εξασφάλιση της χρηματοοικονομικής επάρκειας των υποψηφίων παρόχων.
75.
Στη συνέχεια, όσον αφορά τον ανάλογο χαρακτήρα του επίδικου μέτρου, υπενθυμίζω ότι στο αιτούν δικαστήριο απόκειται κατ’ αρχήν να εξακριβώσει, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των στοιχείων που περιήλθαν σε γνώση του, αν ο επίδικος περιορισμός υπερβαίνει το αναγκαίο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού μέτρο (
34
). Τούτο, δε, ισχύει πολλώ μάλλον όταν η απόφαση περί παραπομπής περιέχει συναφώς ελάχιστα στοιχεία.
76.
Ωστόσο, προκειμένου να παράσχει λυσιτελή απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο θα μπορούσε να προβεί στις ακόλουθες διευκρινίσεις σχετικά με τα στοιχεία στα οποία θα στηριχθεί η ανάλυση.
77.
Κατ’ αρχάς, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να κρίνει αν η λήψη των αναγκαίων τραπεζικών βεβαιώσεων είναι δυνατόν να συνεπάγεται ιδιαίτερα χρηματοοικονομικά βάρη ή πραγματικές δυσκολίες οργανωτικής φύσεως για τις επιχειρήσεις που προτίθενται να συμμετάσχουν σε διαγωνισμό προκειμένου να αποκτήσουν άδεια για άσκηση δραστηριότητας στον τομέα των τυχηρών παιγνίων.
78.
Στην προκειμένη περίπτωση, επισημαίνω ότι από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι η υποχρέωση προσκομίσεως δύο βεβαιώσεων από ευρωπαϊκές τράπεζες συνιστά απαίτηση προς την οποία ένας φερέγγυος επιχειρηματίας που επιθυμεί να δραστηριοποιηθεί στην αποδοχή στοιχημάτων δεν δύναται να συμμορφωθεί. Υπενθυμίζω συναφώς ότι το αιτούν δικαστήριο αναφέρει μόνον ότι ο αιτών στην κύρια δίκη δεν ήταν «για βάσιμους λόγους» σε θέση να προσκομίσει τις απαιτούμενες δύο τραπεζικές βεβαιώσεις. Δημιουργούνται, ωστόσο, αμφιβολίες σχετικά με τη φύση των λόγων αυτών και ερωτηματικά σχετικά με το αν η πραγματική αιτία της προβαλλόμενης από τον αιτούντα αδυναμίας ήταν, ουσιαστικά, η έλλειψη χρηματοοικονομικής φερεγγυότητας. Πράγματι, από τον φάκελο προκύπτει ότι η μία και μοναδική βεβαίωση που προσκόμισε η εταιρία UniqGroup δεν αρκούσε, σε κάθε περίπτωση, για να αποδείξει την οικονομική και χρηματοοικονομική της επάρκεια.
79.
Δεύτερον, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξετάσει αν, λαμβανομένων υπόψη των υποχρεώσεων που επιβάλλονται συγκεκριμένα στους παραχωρησιούχους, μπορεί να υποστηριχθεί, δεδομένου του περιθωρίου που πρέπει να αναγνωρίζεται στα κράτη μέλη όσον αφορά την οργάνωση του τομέα των τυχηρών παιγνίων, ότι η επίδικη απαίτηση υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο.
80.
Επί του τελευταίου αυτού σημείου, θεωρώ σκόπιμο να υπενθυμίσω ότι η ιδιαίτερη φύση των οικονομικών δραστηριοτήτων του τομέα των τυχηρών παιγνίων, η οποία αναγνωρίζεται παγίως από το Δικαστήριο και εξηγεί, εξάλλου, τον λόγο για τον οποίο ο οικείος τομέας δεν έχει ακόμη αποτελέσει το αντικείμενο μέτρων εναρμονίσεως, πρέπει να επιτρέπει σε αυτά να εφαρμόζουν τα κατάλληλα εργαλεία, μεταξύ άλλων, για τη διασφάλιση της δραστηριότητας τόσο από την άποψη της προστασίας των καταναλωτών όσο και προς τον σκοπό της προλήψεως της απάτης και των εγκληματικών δραστηριοτήτων.
81.
Θεωρώ ότι, σε ένα τέτοιο πλαίσιο, δεν μπορεί να προσαφθεί στις παραχωρούσες αρχές ότι δεν αρκούνται σε οποιεσδήποτε δηλώσεις και βεβαιώσεις προκειμένου να επιβεβαιώσουν την οικονομική και χρηματοοικονομική επάρκεια των υποψηφίων παραχωρησιούχων. Οι προερχόμενες από τράπεζες δηλώσεις, όπως αυτές οι οποίες απαιτούνται από το επίδικο μέτρο, είναι, κατ’ αρχήν, περισσότερο αξιόπιστες από εκείνες του υποψηφίου παραχωρησιούχου στον τομέα των τυχηρών παιγνίων.
IV – Πρόταση
82.
Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα ερωτήματα που υπέβαλε το Tribunale di Reggio Calabria
(δικαστήριο της Reggio Calabria, Ιταλία) ως εξής:
Η οδηγία 2004/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών, και, ειδικότερα, το άρθρο της 47, δεν έχει εφαρμογή σε εθνική νομοθεσία η οποία διέπει τη διαδικασία υποβολής προσφορών για τη σύναψη συμβάσεων παραχωρήσεως στον τομέα των τυχηρών παιγνίων, όπως αυτή της υποθέσεως της κύριας δίκης.
Η ελευθερία εγκαταστάσεως, η οποία κατοχυρώνεται από το άρθρο 49 ΣΛΕΕ, καθώς και οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει από τη διαδικασία υποβολής προσφορών για τη σύναψη συμβάσεων παραχωρήσεως στον τομέα των τυχηρών παιγνίων τις επιχειρήσεις οι οποίες δεν ήταν σε θέση να προσκομίσουν βεβαιώσεις δύο διαφορετικών τραπεζικών ιδρυμάτων, κατά το μέτρο που ο όρος αυτός είναι σύμφωνος με την αρχή της αναλογικότητας. Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να διαπιστώσει, αφού λάβει υπόψη όλες τις περιστάσεις της υποθέσεως της κύριας δίκης, αν τέτοια απαίτηση είναι δικαιολογημένη και ανάλογη προς τον επιδιωκόμενο σκοπό.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών (ΕΕ 2004, L 134, σ. 114).
(
3
)	Για μια λεπτομερέστερη υπενθύμιση της νομολογίας αυτής, παραπέμπω στις προτάσεις μου στην υπόθεση Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, σημείο 2).
(
4
)	Προκήρυξη η οποία δημοσιεύθηκε στην GURI αριθ. 88, της 30ής Ιουλίου 2012, 5η ειδ. σειρά, σ. 15, και στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, S 145, της 31ης Ιουλίου 2012.
(
5
)	GURI αριθ. 146, της 26ης Ιουνίου 1931.
(
6
)	Τακτικό παράρτημα της GURI αριθ. 302, της 29ης Δεκεμβρίου 2000.
(
7
)	Απόφαση της 6ης Μαρτίου 2007 (C‑338/04, C‑359/04 και C‑360/04, EU:C:2007:133).
(
8
)	Νομοθετικό διάταγμα της 4ης Ιουλίου 2006, περί επειγουσών διατάξεων για την οικονομική και κοινωνική ανάκαμψη, τη συγκράτηση και τον εξορθολογισμό των δημοσίων δαπανών και παρεμβάσεων στον τομέα των φορολογικών εσόδων και της καταστολής της φοροδιαφυγής, το οποίο κατέστη νόμος αριθ. 248, της 4ης Αυγούστου 2006 (GURI αριθ. 18, της 11ης Αυγούστου 2006).
(
9
)	Απόφαση της 16ης Φεβρουαρίου 2012 (C‑72/10 και C‑77/10, EU:C:2012:80).
(
10
)	Νομοθετικό διάταγμα της 2ας Μαρτίου 2012, περί επειγουσών διατάξεων για την απλοποίηση της φορολογίας, τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας και της ενισχύσεως των διαδικασιών ελέγχου (GURI αριθ. 52, της 2ας Μαρτίου 2012, σ. 1), το οποίο, κατόπιν τροποποιήσεων, επικυρώθηκε με τον νόμο αριθ. 44, της 26ης Απριλίου 2012 (GURI αριθ. 99, της 28ης Απριλίου 2012, τακτικό συμπλήρωμα της GURI αριθ. 85, σ. 1 επ.· συντονισμένο κείμενο, σ. 23 επ., στο εξής: νομοθετικό διάταγμα του 2012).
(
11
)	Νόμος περί διατάξεων για την κατάρτιση του ετήσιου και πολυετούς προϋπολογισμού του Κράτους (νόμος περί σταθερότητος 2011) [legge n. 220 – Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge di stabilità 2011)], της 13ης Δεκεμβρίου 2010 (τακτικό παράρτημα της GURI αριθ. 297, της 21ης Δεκεμβρίου 2010).
(
12
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, σημεία 27 και 28).
(
13
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 2015, Stanley International Betting και Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25, σκέψη 27 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
14
)	C‑375/14 (EU:C:2015:788, σημεία 40 έως 45).
(
15
)	Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, σημείο 44).
(
16
)	Απόφαση της 16ης Φεβρουαρίου 2012 (C‑72/10 και C‑77/10, EU:C:2012:80).
(
17
)	Απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 2015 (C‑463/13, EU:C:2015:25).
(
18
)	Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, σημεία 41 και 43).
(
19
)	Βλ. συναφώς, μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 27ης Οκτωβρίου 1993, Enderby (C‑127/92, EU:C:1993:859, σκέψη 10), της 26ης Οκτωβρίου 2010, Schmelz (C‑97/09, EU:C:2010:632, σκέψη 28), και της 16ης Ιουνίου 2015, Gauweiler κ.λπ. (C‑62/14, EU:C:2015:400, σκέψη 15).
(
20
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2008, Les Vergers du Vieux Tauves (C‑48/07, EU:C:2008:758, σκέψη 17).
(
21
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 1993, Telemarsicabruzzo κ.λπ. (C‑320/90 έως C‑322/90, EU:C:1993:26, σκέψη 6) και διατάξεις της 9ης Απριλίου 2008, RAI (C‑305/07, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2008:208, σκέψη 16), της 17ης Σεπτεμβρίου 2009, Investitionsbank Sachsen-Anhalt (C‑404/08 και C‑409/08, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2009:563, σκέψη 29) και της 3ης Ιουλίου 2014, Talasca (C‑19/14, EU:C:2014:2049, σκέψη 17).
(
22
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60).
(
23
)	Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, σημείο 46).
(
24
)	Όσον αφορά τη διαφορά μεταξύ «δημοσίας συμβάσεως υπηρεσιών» και «συμβάσεως παραχωρήσεως υπηρεσιών» βάσει της οδηγίας 2004/18, βλ., ιδίως, απόφαση της 10ης Μαρτίου 2011, Privater Rettungsdienst und Krankentransport Stadler (C‑274/09, EU:C:2011:130, σκέψεις 23 και 29 καθώς και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
25
)	Βλ. απόφαση της 3ης Ιουνίου 2010, Sporting Exchange (C‑203/08, EU:C:2010:307, σκέψη 39 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
26
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης (ΕΕ 2014, L 94, σ. 1).
(
27
)	Στην προκειμένη περίπτωση, ο αιτών στην κύρια δίκη ανέφερε συγκεκριμένα κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι, κατά το τελευταίο οικονομικό έτος, πραγματοποίησε κύκλο εργασιών 14 εκατομμυρίων ευρώ.
(
28
)	Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, σημεία 56 έως 58 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
29
)	Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, σημείο 64).
(
30
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 2015, Stanley International Betting και Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25, σκέψεις 48 και 49 καθώς και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
31
)	Βλ. απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60, σκέψη 36 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
32
)	Βλ. απόφαση της 6ης Μαρτίου 2007, Placanica κ.λπ. (C‑338/04, C‑359/04 και C‑360/04, EU:C:2007:133, σκέψη 56).
(
33
)	Απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2011 (C‑347/09, EU:C:2011:582, σκέψη 77).
(
34
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60, σκέψη 37 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).