62019CJ0741_RES
Kawża C‑741/19
Ir-Repubblika tal-Moldova
vs
Komstroy LLC, aventi kawża ta’ Energoalians
(talba għal deċiżjoni preliminari, imressqa mill-Cour d’appel de Paris)
Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) tat-2 ta’ Settembru 2021
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – It-Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija – Artikolu 26 – Inapplikabbiltà bejn Stati Membri – Sentenza arbitrali – Stħarriġ ġudizzjarju – Ġurisdizzjoni ta’ qorti ta’ Stat Membru – Tilwima bejn operatur ta’ Stat terz u Stat terz – Ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja – Punt 6 tal-Artikolu 1 tat-Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija – Kunċett ta’ ‘investiment’”
Domandi preliminari – Ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja – Interpretazzjoni ta’ ftehim internazzjonali konkluż mill-Unjoni u mill-Istati Membri bis-saħħa ta’ ġurisdizzjoni kondiviża – It-Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija – Tilwima bejn operatur ta’ Stat terz u Stat terz – Interess tal-Unjoni li tibbenefika minn interpretazzjoni uniformi ta’ dispożizzjoni ta’ dan il-ftehim – Ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja biex tipprovdi din l-interpretazzjoni
(Artikolu 19 TUE; Artikolu 267 TFUE; Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija tal-1994, punt 6 tal-Artikolu 1 u l-Artikolu 26(1))
(ara l-punti 22 sa 38)
Ftehimiet internazzjonali – It-Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija – Sottomissjoni ta’ tilwima lil tribunal arbitrali previst minn dan it-trattat – Il-Qorti Ġenerali ma tagħmilx parti mis-sistema ġudizzjarja ta’ Stat Membru, iżda kkostitwita abbażi tar-Regolament ta’ Arbitraġġ tal-Kummissjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għad-dritt kummerċjali internazzjonali (Cnudci) – Tilwima bejn Stat Membru u investitur ta’ Stat Membru ieħor dwar investiment magħmul minn dan tal-aħħar fl-ewwel Stat Membru – Esklużjoni
(Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija tal-1994, punt 6 tal-Artikolu 1 u Artikolu 26)
(ara l-punti 48 sa 66)
Ftehimiet internazzjonali – It-Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija – Investiment – Kunċett – Akkwist minn impriża ta’ parti kontraenti tat-Trattat, ta’ kreditu li jirriżulta minn kuntratt ta’ provvista ta’ elettriku, mhuwiex assoċjat ma’ investiment, miżmum minn impriża ta’ Stat terz fl-imsemmi trattat fil-konfront ta’ impriża ta’ parti kontraenti oħra tal-istess Trattat – Esklużjoni
(Trattat fuq iċ-Charter ta’ l-Enerġija tal-1994, punt 6 tal-Artikolu 1 u Artikolu 26(1))
(ara l-punti 67 sa 85 u d-dispożittiv)
Sunt
B’eżekuzzjoni ta’ sensiela ta’ kuntratti konklużi matul is-sena 1999, Ukrenergo, produttur Ukrain, biegħ l-elettriku lil Energoalians, distributur Ukrain, li biegħ mill-ġdid dan l-elettriku lil Derimen, kumpannija rreġistrata fil-Gżejjer Verġni Brittaniċi, li min-naħa tagħha biegħet mill-ġdid l-imsemmi elettriku lil Moldtranselectro, impriża pubblika ta’ Moldova, sabiex jiġi esportat lejn il-Moldova. Il-volumi tal-elettriku li kellhom jiġu pprovduti kienu ddefiniti kull xahar direttament bejn Moldtranselectro u Ukrenergo.
Derimen ħallset kompletament lil Energoalians l-ammonti dovuti għall-elettriku hekk mixtri, filwaqt li Moldtranselectro ħallset l-ammonti dovuti għal dan l-elettriku biss parzjalment lil Derimen. Fit-30 ta’ Mejju 2000, Derimen ittrasferiet lil Energoalians il-kreditu li hija kellha fil-konfront ta’ Moldtranselectro. Din tal-aħħar ħallset biss parzjalment id-dejn tagħha fir-rigward ta’ Energoalians billi ttrasferitilha d-djun li hija kellha. Energoalians ipprovat, għalxejn, tikseb il-ħlas tal-bilanċ ta’ dan id-dejn, fl-ammont ta’ USD 16 287 185.94 (madwar EUR 13735000), billi adixxiet lill-qrati ta’ Moldova, u sussegwentement quddiem il-qrati Ukraini.
Energolians qieset li ċertu aġir tar-Repubblika tal-Moldova f’dan il-kuntest kien jikkostitwixxi ksur serju tal-obbligi li jirriżultaw mit-Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija (
1
) (iktar ’il quddiem it- “TCE”), li l-kunċett bażiku tiegħu huwa li jtejjeb it-tkabbir ekonomiku permezz ta’ miżuri intiżi sabiex jilliberalizzaw l-investimenti u l-kummerċ fil-qasam tal-enerġija.
Energoalians, li d-drittijiet tagħha sussegwentement inġabru minn Komstroy LLC, bdiet il-proċedura ta’ arbitraġġ prevista mit-TCE (
2
). It-Tribunal arbitrali ad hoc kkostitwit bil-għan li jsolvi din it-tilwima, sedenti f’Pariġi (Franza), irrikonoxxa li kellu ġurisdizzjoni u kkundanna lir-Repubblika tal-Moldova tħallas somma ta’ flus lil Energoalians fuq il-bażi tat-TCE. Wara rikors għal annullament kontra s-sentenza tat-tribunal ta’ arbitraġġ u sentenza tal-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza), il-ġurisdizzjoni ta’ dan it-tribunal hija kkontestata mir-Repubblika tal-Moldova quddiem il-cour d’appel de Paris (il-Qorti tal-Appell ta’ Pariġi, Franza), il-qorti tar-rinviju, minħabba li l-kreditu li jirriżulta minn kuntratt ta’ bejgħ tal-elettriku ma jikkostitwixxix “investiment” fis-sens tat-TCE (
3
). Għal dan il-għan, il-qorti tar-rinviju għamlet tliet domandi dwar il-kunċett ta’ “investiment”.
Permezz tas-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja, bħala Awla Manja, tiddeċiedi li l-akkwist, minn impriża ta’ parti kontraenti tat-TCE, ta’ kreditu li jirriżulta minn kuntratt ta’ provvista ta’ elettriku, li mhuwiex assoċjat ma’ investiment, miżmum minn impriża ta’ Stat terz fl-imsemmi trattat fil-konfront ta’ impriża pubblika ta’ parti kontraenti oħra tal-istess Trattat, ma jikkostitwixxix “investiment”, fis-sens tat-TCE (
4
).
L-ewalwazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja
Preliminarjament, il-Qorti tal-Ġustizzja tivverifika l-ġurisdizzjoni tagħha sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula, peress li diversi partijiet, fosthom Komstroy, sostnew li d-dritt tal-Unjoni ma huwiex applikabbli għat-tilwima inkwistjoni, peress li l-partijiet f’din it-tilwima ma humiex parti mill-Unjoni Ewropea.
Il-Qorti tal-Ġustizzja tikkonferma l-ġurisdizzjoni tagħha li tagħti deċiżjoni preliminari dwar l-interpretazzjoni tat-TCE, li huwa ftehim imħallat, jiġifieri konkluż mill-Unjoni u numru kbir ta’ Stati Membri. B’mod iktar partikolari, hija għandha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad-domandi magħmula peress li dawn jikkonċernaw il-kunċett ta’ “investiment” fis-sens tat-TCE u peress li, mid-dħul fis-seħħ tat-Trattat ta’ Lisbona, l-Unjoni għandha, fir-rigward tal-investiment barrani dirett, ġurisdizzjoni esklużiva u, f’dak li jirrigwarda l-investiment li ma huwiex dirett, ġurisdizzjoni kondiviża (
5
).
Din il-konklużjoni ma hijiex ikkontestata mill-fatt li t-tilwima li wasslet għall-kawża prinċipali hija bejn investitur ta’ Stat terz u Stat terz ieħor. Ċertament, bħala prinċipju, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta ftehim internazzjonali f’dak li jirrigwarda l-applikazzjoni tiegħu fil-kuntest ta’ tilwima li ma taqax taħt id-dritt tal-Unjoni. Dan japplika b’mod partikolari meta tali tilwima tkun bejn investitur minn Stat terz u Stat terz ieħor. Madankollu, l-Unjoni għandha interess li, sabiex jiġu evitati diverġenzi ta’ interpretazzjoni fil-futur, il-kunċett ta’ “investiment” tat-TCE jingħata interpretazzjoni uniformi, irrispettivament mill-kundizzjonijiet li fihom id-dispożizzjoni inkwistjoni hija intiża li tapplika. Dan huwa l-każ tad-dispożizzjonijiet li l-qorti tar-rinviju titlob l-interpretazzjoni tagħhom. B’mod partikolari, jekk kawża kienet taqa’ taħt id-dritt tal-Unjoni, din il-qorti tista’ jkollha tiddeċiedi dwar l-interpretazzjoni tal-istess dispożizzjonijiet tat-TCE, kemm fil-kuntest ta’ talba għall-annullament ta’ sentenza arbitrali kif ukoll fil-kuntest ta’ kawża ġudizzjarja ordinarja.
Fi kwalunkwe każ, il-partijiet fit-tilwima għażlu li jissuġġettawh għal tribunal ta’ arbitraġġ ad hoc stabbilit abbażi tar-Regoli ta’ Arbitraġġ tal-Kummissjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għad-dritt kummerċjali internazzjonali (Cnudci) (
6
) u aċċettaw, skont dawn ir-Regoli ta’ Arbitraġġ, li s-sede ta’ din il-qorti tkun stabbilita f’Pariġi, jiġifieri fit-territorju ta’ Stat Membru, f’dan il-każ Franza, li fih it-TCE huwa applikabbli bħala att tad-dritt tal-Unjoni. Għall-finijiet tal-proċedura miftuħa fit-territorju ta’ dan l-Istat Membru, dan l-istabbiliment tas-sede tal-arbitraġġ iwassal għalhekk għall-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, li l-qorti adita għandha l-obbligu li tiżgura l-osservanza tiegħu, konformement mal-Artikolu 19 TUE.
Sabiex tingħata risposta għall-ewwel domanda tal-qorti tar-rinviju, dwar il-kunċett ta’ “investiment” fis-sens tat-TCE, peress li din l-interpretazzjoni hija neċessarja sabiex tiġi vverifikata l-ġurisdizzjoni tat-Tribunal tal-Arbitraġġ ad hoc, il-Qorti tal-Ġustizzja teżamina qabelxejn it-tilwim li jista’ jitressaq quddiem tribunal ta’ arbitraġġ skont l-Artikolu 26 TCE. Fil-fatt, diversi Stati Membri li pparteċipaw fil-fażijiet bil-miktub u orali tal-proċedura stiednu lill-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża jekk tali tribunal jistax, fl-osservanza tal-prinċipju ta’ awtonomija tas-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni, jiddeċiedi dwar tilwima bejn operatur minn Stat Membru u Stat Membru ieħor (
7
)
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża, fl-ewwel lok, li t-Tribunal Arbitrali jiddeċiedi skont it-TCE, li huwa att tad-dritt tal-Unjoni, kif ukoll id-dritt internazzjonali, b’tali mod li dan it-tribunal jista’ jintalab jinterpreta u japplika d-dritt tal-Unjoni.
Fit-tieni lok, dan it-tribunal arbitrali ma jikkostitwixxix element tas-sistema ġudizzjarja ta’ Stat Membru, f’dan il-każ Franza. Minn dan isegwi li dan it-tribunal ma jistax jiġi kklassifikat bħala qorti jew tribunal “ta’ xi Stat Membru” fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE u għalhekk ma huwiex awtorizzat iressaq talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja (
8
).
Fit-tielet lok, sabiex tiġi żgurata l-kompatibbiltà mal-prinċipju ta’ awtonomija tas-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni, is-sentenza arbitrali għandha tkun suġġetta għall-istħarriġ ta’ qorti ta’ Stat Membru, ta’ natura li tiżgura l-osservanza sħiħa tad-dritt tal-Unjoni, li tiggarantixxi li l-kwistjonijiet tad-dritt tal-Unjoni jistgħu eventwalment jiġu sottomessi lill-Qorti tal-Ġustizzja permezz ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari. F’dan il-każ, il-partijiet fit-tilwima għażlu tribunal ta’ arbitraġġ abbażi tar-regolament taċ-Cnudci u aċċettaw li s-sede tal-arbitraġġ tkun stabbilita f’Pariġi, b’tali mod li dan jirrendi d-dritt Franċiż applikabbli għall-proċedura li għandha bħala suġġett l-istħarriġ ġudizzjarju tas-sentenza arbitrali. Madankollu, tali stħarriġ ġudizzjarju jista’ jiġi eżerċitat mill-qorti nazzjonali kkonċernata biss sa fejn id-dritt nazzjonali jippermettilha tagħmel dan. Issa, id-dritt Franċiż jipprevedi biss stħarriġ limitat li jirrigwarda, b’mod partikolari, il-ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali. Barra minn hekk, il-proċedura ta’ arbitraġġ inkwistjoni hija distinta minn proċedura ta’ arbitraġġ kummerċjali, li toriġina mill-awtonomija tar-rieda tal-partijiet ikkonċernati. Fil-fatt, din tirriżulta minn trattat li permezz tiegħu Stati Membri jaqblu li jeskludu mis-sistema ta’ rimedji ġudizzjarji li huma obbligati jistabbilixxu tilwim li jista’ jirrigwarda l-applikazzjoni jew l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
Minn dawn il-karatteristiċi kollha tat-Tribunal Arbitrali jirriżulta li, jekk it-tilwima bejn l-Istati Membri, mekkaniżmu ta’ riżoluzzjoni ta’ din it-tilwima ma jkunx adegwat sabiex jiżgura li t-tilwimiet jiġu deċiżi minn qorti li taqa’ taħt is-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni, peress li tali qorti biss tista’ tiggarantixxi l-effettività sħiħa tad-dritt tal-Unjoni (
9
). Konsegwentement, id-dispożizzjoni tat-TCE inkwistjoni (
10
) ma hijiex applikabbli għat-tilwim bejn Stat Membru u investitur ta’ Stat Membru ieħor dwar investiment magħmul minn dan tal-aħħar fl-ewwel Stat Membru.
Sussegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża l-kunċett ta’ “investiment” fis-sens tat-TCE. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li kreditu li jirriżulta minn kuntratt ta’ provvista ta’ elettriku jikkostitwixxi ċertament pussess dirett ta’ investitur, filwaqt li jiġi ppreċiżat li t-terminu “investitur”, iddefinit mit-TCE u impjegat fost l-oħrajn fl-Artikolu 26(1) TCE, jindika b’mod partikolari, fir-rigward ta’ parti kontraenti bħall-Ukraina, kull impriża organizzata skont il-leġiżlazzjoni applikabbli fit-territorju ta’ din il-parti kontraenti. Madankollu, kreditu li jirriżulta minn sempliċi kuntratt ta’ bejgħ tal-elettriku ma jistax jitqies li huwa mogħti għall-eżerċizzju ta’ attività ekonomika fis-settur tal-enerġija. Minn dan isegwi li sempliċi kuntratt ta’ provvista ta’ elettriku, f’dan il-każ prodott minn operaturi oħra, huwa operazzjoni kummerċjali li ma jistax, bħala tali, jikkostitwixxi investiment. Din l-interpretazzjoni tikkorrispondi mad-distinzjoni ċara magħmula mit-TCE bejn il-kummerċ u l-investimenti.
(
1
)	Trattat fuq iċ-Charter tal-Enerġija, iffirmat f’Lisbona fis-17 ta’ Diċembru 1994 (ĠU 1994, L 380, p. 24, iktar ’il quddiem it- “TCE”), approvat f’isem il-Komunitajiet Ewropej permezz tad-Deċiżjoni 98/181/KE, KEFA, Euratom tal-Kunsill u tal-Kummissjoni, tat-23 ta’ Settembru 1997 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 12 Vol. 2, p. 24).
(
2
)	Artikolu 26(1) TCE.
(
3
)	Punt 6 tal-Artikolu 1 u l-Artikolu 26(1) TCE.
(
4
)	Punt 6 tal-Artikolu 1 u Artikolu 26(1) TCE.
(
5
)	Artikolu 207 TFUE; Opinjoni 1/17 (Ftehim ECG UE-Kanada), tat-30 ta’ April 2019 (EU:C:2019:341).
(
6
)	Artikolu 26(4)(b) TCE.
(
7
)	L-Artikolu 26 TCE.
(
8
)	Sentenza tas-6 ta’ Marzu 2018, Achmea, (C‑284/16, EU:C:2018:158, punti 43 sa 49).
(
9
)	Sentenza tas-6 ta’ Marzu 2018, Achmea, (C‑284/16, EU:C:2018:158, punt 56).
(
10
)	Artikolu 26(2)(ċ) TCE.