Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
RICHARD DE LA TOUR
ippreżentati fid–19 ta’ Marzu 2026 (1)
Kawża C–808/24 [Zálečta] (i)
M. R.
vs
Ministerstvo vnútra Slovenskej republiky
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Okresný súd Lučenec (il-Qorti Distrettwali ta’ Lučenec, is-Slovakkja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Politika soċjali – Direttiva 2003/88/KE – Organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol – Il-punt (1) tal-Artikolu 2 – Ħin tax-xogħol – Artikolu 6(b) – Ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa – Protezzjoni tas-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema – Ħin tax-xogħol tal-pumpiera u tas-salvataġġ – Ħin ta’ għassa (on call) fuq il-post tax-xogħol mhux inkluż fil-ħin tax-xogħol – Ksur simultanju tal-limitu tal-perjodu tal-ħin tax-xogħol fil-ġimgħa – Dritt għal kumpens għal dannu morali invokat kontra Stat Membru minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni – Traspożizzjoni
skorretta – Kundizzjonijiet – Determinazzjoni tal-ammont tal-kumpens ”
I.      Introduzzjoni
1.        Membru ta’ korp komunali tal-pumpiera u tas-salvataġġ fis-Slovakkja ressaq azzjoni kontra l-Istat quddiem l-Okresný súd Lučenec (il-Qorti Distrettwali ta’ Lučenec, is-Slovakkja) sabiex jikseb kumpens għad-dannu morali li huwa jqis li ġarrab minħabba t-traspożizzjoni skorretta fid-dritt Slovakk tad-Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑4 ta’ Novembru 2003, li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (2).
2.        It-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa minn dik il-qorti tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-punt 1 tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva, moqri flimkien mal-Artikolu 6(b) tagħha, kif ukoll il-modalitajiet ta’ kumpens għad-dannu allegat. F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mistoqsija, għal darba oħra, dwar il-kundizzjonijiet sabiex tiskatta r-responsabbiltà ta’ Stat Membru fir-rigward tal-ħin tax-xogħol ta’ pumpier impjegat fis-settur pubbliku.
3.        Għalhekk ser nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tibbaża ruħha fuq il-prinċipji mfakkra, b’mod partikolari, fis-sentenza tal‑25 ta’ Novembru 2010, Fuß (3), sabiex tiddeċiedi li:
–        minn dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2003/88, huwa l-Artikolu 6(b) biss li jista’ jagħti drittijiet individwali lill-individwi li jistgħu jagħtuhom dritt għal kumpens minħabba l-ksur ta’ dan l-artikolu mill-Istat Membru kkonċernat;
–        huwa biss id-dannu morali kkawżat meta jinqabeż il-ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa stabbilit mill-Artikolu 6(b) ta’ din id-direttiva li jista’ jagħti lok għal kumpens fil-każ ta’ ksur minn Stat Membru tal-punt (1) tal-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva, u
–        id-determinazzjoni tal-ammont tal-kumpens dovut minħabba li jinqabeż dan il-ħin massimu taqa’ taħt id-dritt nazzjonali fl-osservanza tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività.
II.    Il‑kuntest ġuridiku
A.      Id‑dritt tal-Unjoni
4.        Il-punt (1) tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/88 jiddefinixxi “ħin tax-xogħol” bħala “kwalunkwe perjodu li matulu il-ħaddiem ikunu għax-xogħol, għad-disposizzjoni ta’ min jimpjegah u jwettaq l-attivitajiet jew id-doveri tiegħu, b’konformità mal-liġijiet nazzjonali u/jew prattiċi”.
5.        L-Artikolu 6 ta’ din id-direttiva, bit-titolu “Ħin massimu ta’ xogħol matul ġimgħa”, jipprovdi :
“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa ħalli jassiguraw li, skond il-ħtieġa tal-protezzjoni tas-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema:
a)      il-perjodu tal-ħin tax-xogħol ta’ kull ġimgħa jkun limitat permezz ta’ liġijiet, regolamenti jew disposizzjonijiet amministrattivi jew bi ftehim kollettiv jew bi ftehim bejn iż-żewġ naħat ta’ l-industrija;
b)      il-medja tal-ħin tax-xogħol għal kull perjodu ta’ sebat ijiem, inkluża s-sahra, ma tkunx teċċedi it-48 siegħa.”
B.      Id‑dritt Slovakk
6.        L-Artikolu 85(1) taż-zákon č. 315/2001 Z. z. o Hasičskom a záchrannom zbore (il-Liġi Nru 315/2001 dwar il-Korp tal-Pumpiera u tas-Salvataġġ) tat‑2 ta’ Lulju 2001 (iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 315/2001”), jipprevedi:
“Il-ħin tax-xogħol tal-membru [tal-korp tal-pumpiera u tas-salvataġġ] huwa l-perijodu li matulu huwa jwettaq l-attività tas-servizz pubbliku u jkun għad-dispożizzjoni tal-awtorità ta’ servizz pubbliku.”
7.        Skont l-Artikolu 86(2) ta’ din il-liġi (4):
“Fil-każ ta’ tqassim irregolari tal-ħin tax-xogħol, it-tul tal-ħin tas-servizz ma jistax jeċċedi it‑18-il siegħa għal kull jum ta’ servizz. It-tul totali tal-eżekuzzjoni tal-attività tas-servizz pubbliku u tal-ħin ta’ għassa (on call) impost fuqhom immedjatament wara l-eżekuzzjoni tal-attività tas-servizz pubbliku fuq il-post tax-xogħol ma jistax jaqbeż l‑24 siegħa għal kull jum ta’ servizz.”
8.        L-Artikolu 92(1), tal-imsemmija liġi jipprevedi :
“L-awtorità ta’ servizz pubbliku għandha tistabbilixxi, għall-membru [tal-korp tat-tifi tan-nar u tas-salvataġġ], il-ħin ta’ għassa (on-call) fil-kuntest tal-attività ta’ servizz pubbliku fil-post fejn titwettaq din l-attività, li jsegwi immedjatament it-twettiq tal-attività tas-servizz pubbliku skont l-Artikolu 86(2), fil-kuntest tat-tqassim tal-ħin ta’ servizz.”
9.        L-Artikolu 122(3) tal-Liġi Nru 315/2001 jipprevedi:
“Il-kumpens għall-ħin ta’ għassa (on call) […] ma jkunx dovut għall-ħin li matulu tkun twettqet attività tas-servizz pubbliku; l-attività ta’ servizz pubbliku mwettqa f’dawn iċ-ċirkustanzi hija attività li tagħti lok għal sahra.”
III. Il-fatti tal‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
10.      M. R., membru ta’ korp komunali tal-pumpiera u tas-salvataġġ, jitlob kumpens għal dannu morali li jirriżulta mill-fatt li l-ħin ta’ għassa (on-call) tiegħu fuq il-post tax-xogħol ma huwiex inkluż fil-ħin tax-xogħol tiegħu (5), bi ksur tal-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2003/88, li, skont M. R., wassal ukoll għal ksur tal-Artikolu 6(b) ta’ din id-direttiva. Id-dannu li huwa
jinvoka huwa bbażat fuq it-traspożizzjoni skorretta tal-ewwel waħda minn dawn id-dispożizzjonijiet, li allegatament wasslet sabiex jinqabeż il-ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa, kif iddefinit fit-tieni dispożizzjoni tal-imsemmija dispożizzjonijiet. M. R. ma jitlobx kumpens pekunjarju għal din tal-aħħar.
11.      Permezz ta’ sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2023, l-Okresný súd Lučenec (Qorti Distrettwali ta’ Lučenec), li hija l-qorti tar-rinviju, iddeċidiet, qabelxejn, li d-dritt Slovakk jippermetti lill-persuna li timpjega lil M. R. li ma tgħoddx il-ħin ta’ għassa (on call) fil-ħin tax-xogħol, bi ksur tal-punt (1) tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/88, kif interpretat mill-Qorti tal-Ġustizzja (6). Sussegwentement, hija qieset li tali ksur ikun jagħti lok għal kumpens biss jekk il-ħin tax-xogħol ta’ M. R., inkluż il-ħin ta’ għassa (on call), jaqbeż il-ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa, bi ksur tal-Artikolu 6(b) ta’ din id-direttiva.
12.      Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju kkonstatat li, matul il-perijodu kontenzjuż, il-ħin tax-xogħol ta’ M. R., inkluż il-perijodu ta’ għassa (on-call), kien jaqbeż bi 28 jum il-limitu previst fl-Artikolu 6(b) tal-imsemmija direttiva, moqri flimkien mal-punt (1) tal-Artikolu 2 tagħha, u li l-ksur ta’ dawn id-dispożizzjonijiet kellu impatt fuq il-ħajja privata u tal-familja ta’ M. R. Għaldaqstant, hija ordnat lill-Istat iħallsu ċerti somom bħala kumpens għad-dannu morali tiegħu kemm għal dan l-għan kif ukoll għal dak marbut mat-telf tat-tama għal emenda leġiżlattiva.
13.      Permezz ta’ digriet tat‑30 ta’ Mejju 2024, il-Krajský súd v Banskej Bystrici (il-Qorti Reġjonali ta’ Banská Bystrica, is-Slovakkja), li tat deċiżjoni fl-appell ippreżentat mill-Istat, annullat is-sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2023 minħabba li d-deċiżjoni tal-qorti tar-rinviju kienet ultra petita. Hija rrilevat li M. R. la kien qiegħed jinvoka dritt ibbażat fuq it-telf tat-tama għal emenda tal-leġiżlazzjoni u lanqas dritt għal kumpens għad-dannu morali marbut man-numru ta’ sigħat maħduma lil hinn mil-limitu stabbilit mill-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88. Barra minn hekk, hija qieset li d-dannu morali kkawżat mill-kontradizzjoni bejn id-dritt nazzjonali u l-punt (1) tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva jagħti lok għal kumpens mingħajr ma jkun hemm bżonn li jiġi kkonstatat ksur tal-Artikolu 6(b) tal-imsemmija direttiva.
14.      Il-kawża ntbagħtet lura quddiem il-qorti tar-rinviju, li għandha dubji dwar ir-rilevanza ta’ tali interpretazzjoni. Hija tippreċiża li din l-interpretazzjoni għandha konsegwenzi kemm fir-rigward tal-għoti tad-dritt għal kumpens kif ukoll tal-kalkolu tal-kumpens, skont jekk dan id-dritt huwiex marbut jew le man-numru ta’ sigħat maħduma lil hinn mil-limitu stabbilit fl-Artikolu 6(b) tal-istess direttiva.
15.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Okresný súd Lučenec (il-Qorti Distrettwali ta’ Lučenec) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Il-fatt li, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, il-ħin tal-għassa ta’ impjegat ma jingħaddx bħala parti mill-ħin tax-xogħol tiegħu, bi ksur tal-Artikolu 2(1) tad-Direttiva [2003/88] jagħti dritt għal kumpens fil-konfront tal-Istat Membru minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni, mingħajr ma jkun intwera ksur fl-istess ħin tal-Artikolu 6(b) ta’ din id-direttiva fil-każ tal-istess impjegat?
2)      Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għad-domanda preċedenti, sabiex tiddetermina l-ammont ta’ kumpens xieraq, il-qorti nazzjonali għandha tieħu inkunsiderazzjoni n-numru ta’ sigħat tal-għassa li, b’applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali, ma kinux ġew inklużi fil-ħin tax-xogħol tal-impjegat, jew inkella l-ammont tal-kumpens mitlub mingħand l-Istat Membru għandu jiġi stabbilit skont it-tul tal-ksur li jikkonsisti fl-eżistenza ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti li l-ħin tal-għassa ma jingħaddx bħala parti mill-ħin tax-xogħol tal-impjegat, bi ksur tad-Direttiva 2003/88?
3)      Fil-każ ta’ risposta fin-negattiv għad-domanda preċedenti, sabiex tiddetermina l-ammont ta’ kumpens xieraq, il-qorti nazzjonali għandha tieħu inkunsiderazzjoni n-numru ta’ sigħat li wasslu għal ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, jew inkella l-ammont tal-kumpens mitlub mingħand l-Istat Membru għandu jiġi stabbilit b’rabta mat-tul tal-ksur li jikkonsisti fl-eżistenza ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti li l-ħin tal-għassa ma jiġix inkluż fil-ħin tax-xogħol tal-impjegat, bi ksur tad-Direttiva 2003/88?”
16.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-Gvern Slovakk, mill-Irlanda u mill-Kummissjoni Ewropea.
IV.    Analiżi
17.      Peress li l-qorti tar-rinviju hija adita b’azzjoni għal kumpens għal dannu kkawżat mill-ksur tad-dritt tal-Unjoni minn Stat Membru, jeħtieġ li jiġu esposti r-regoli ġenerali applikabbli f’dan ir-rigward qabel ma jiġu eżaminati, suċċessivament, l-ewwel domanda preliminari u, skont ir-risposta proposta għal din tal-aħħar, id-domanda l-oħra relatata dwar il-kriterji għad-determinazzjoni tal-kumpens li jkun dovut.
A.      Ir-regoli ġenerali dwar l-istabbiliment tar-responsabbiltà ta’ Stat Membru f’każ ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, tad-Direttiva 2003/88
18.      Fl-ewwel lok, għandu jiġi vverifikat jekk il-qorti tar-rinviju ssemmix kundizzjonijiet partikolari sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà tal-Istat li huma previsti mid-dritt nazzjonali f’kundizzjonijiet inqas restrittivi minn dawk previsti fid-dritt tal-Unjoni (7).
19.      Fit-tieni lok, jekk dan ma jkunx il-każ, japplikaw għalhekk il-prinċipji tad-dritt tal-Unjoni mfakkra mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tad-Direttiva 2003/88, jiġifieri:
–        din id-direttiva ma tinkludi ebda dispożizzjoni fir-rigward tas-sanzjonijiet applikabbli fil-każ ta’ ksur tar-rekwiżiti minimi li hija tistabbilixxi, b’mod partikolari fir-rigward tat-tul tal-ħin tax-xogħol, u, għalhekk ma tinkludi ebda regola partikolari fir-rigward tal-kumpens għad-dannu eventwalment subit mill-ħaddiema minħabba tali ksur (8), u
–        madankollu, il-prinċipju ta’ responsabbiltà tal-Istat għal danni kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni imputabbli lilu huwa inerenti għas-sistema tat-trattati li hija bbażata fuqhom din tal-aħħar (9).
20.      Sabiex il-persuni leżi jkollhom dritt għal kumpens, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li għandhom ikunu ssodisfatti t-tliet kundizzjonijiet li ġejjin (10):
–        ir-regola tad-dritt tal-Unjoni miksura għandha bħala għan li tagħti drittijiet lill-individwi (11);
–        il-ksur ta’ din ir-regola huwa suffiċjentement serju, u
–        teżisti rabta kawżali diretta bejn dan il‑ksur u d-dannu subit mill-individwi.
21.      Fit-tielet lok, il-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi lill-qrati nazzjonali gwida għall-implimentazzjoni ta’ dawn il-kundizzjonijiet li jippermettu li tiġi stabbilita r-responsabbiltà tal-Istati Membri għad-danni kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni (12).
B.      Fuq l-ewwel domanda preliminari, dwar l-ewwel kundizzjoni għall-istabbiliment tar-responsabbiltà tal-Istat
22.      Permezz tal-ewwel domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-punt (1) tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/88 għandux jiġi interpretat fis-sens li għandu l-għan li jagħti drittijiet individwali lill-individwi li jippermettulhom jinvokaw dritt għal kumpens fil-konfront ta’ Stat Membru, abbażi tal-prinċipju tar-responsabbiltà tal-Istat għal danni kkawżati lill-individwi minn ksur tad-dritt tal-Unjoni imputabbli lilu.
23.      Nippreċiża, minn naħa, li, f’dan il-każ, huwa paċifiku li, skont il-kriterji ddefiniti mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-ħin ta’ għassa (on call) ta’ M. R. kien jaqa’ taħt il-ħin tax-xogħol fis-sens tal-punt (1) tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva, li l-leġiżlazzjoni Slovakka ma kinitx tirrispetta d-dritt tal-Unjoni (13) u li l-ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa, previst fl-Artikolu 6(b) tal-imsemmija direttiva, kien inqabeż matul parti mill-perijodu invokat minn M. R. (14).
24.      Min-naħa l-oħra, id-dritt Slovakk ma jipprevedix kundizzjonijiet partikolari inqas restrittivi minn dawk previsti mid-dritt tal-Unjoni sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà tal-Istat (15).
25.      Fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk il-punt (1) tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/88 jagħtix drittijiet lill-individwi li huma jistgħu jinvokaw quddiem il-qrati nazzjonali, nosserva, fl-ewwel lok, l-assenza ta’ ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar din id-dispożizzjoni.
26.      Fit-tieni lok, għandu jiġi enfasizzat li:
–        il-punt (1) tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/88, kif jindika t-titolu tiegħu, jagħti definizzjoni tal-kunċett ta’ “ħin tax-xogħol” bħala “kwalunkwe perjodu li matulu il-ħaddiem ikunu għax-xogħol, għad-disposizzjoni ta’ min jimpjegah u jwettaq l-attivitajiet jew id-doveri tiegħu, b’konformità mal-liġijiet nazzjonali u/jew prattiċi” (16),
–        din id-definizzjoni ġiet interpretata mill-Qorti tal-Ġustizzja. Skont ġurisprudenza stabbilita, il-perijodu kollu ta’ għassa (on call) għandu jiġi kklassifikat bħala “ħin tax-xogħol”, fis-sens tad-Direttiva 2003/88, indipendentement mill-prestazzjonijiet ta’ xogħol effettivament imwettqa mill-ħaddiem matul dan il-perijodu meta dan ikun obbligat jibqa’ fuq il-post tax-xogħol tiegħu għad-dispożizzjoni immedjata tal-persuna li timpjegah (17) jew meta, waqt il-ħin ta’ għassa (on call) imwettaq mid-dar, il-ħaddiem ikun obbligat iwieġeb għas-sejħiet tal-persuna li timpjegah fi tmien minuti (18). Għalhekk, fir-rigward tal-ħin ta’ għassa (on call) tal-pumpiera, l-eżami mill-Qorti tal-Ġustizzja jsir każ b’każ (19). Ma ġie rrikonoxxut ebda effett dirett tal-punt (1) tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva.
27.      Għaldaqstant nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja, bħall-partijiet kollha li ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub, li tikkonstata li l-punt (1)
tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/88 sempliċiment jiddefinixxi l-kunċett ta’ “ħin tax-xogħol”. Meħud waħdu, dan ma jagħtix drittijiet individwali li l-ksur tagħhom jista’ jagħti lok għar-responsabbiltà ta’ Stat Membru għal danni kkawżati lill-individwi fil-każ ta’ nuqqas ta’ osservanza, min-naħa tiegħu, ta’ din id-definizzjoni fil-leġiżlazzjoni nazzjonali.
28.      F’dan ir-rigward, naqbel ukoll mal-fehma tal-Irlanda li interpretazzjoni tal-punt (1) tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva “bħala li tippermetti kumpens awtomatiku għad-danni twassal għal konsegwenzi sinjifikattivi, inkluż fis-sens li Stat ikun obbligat jagħti kumpens anki fl-assenza ta’ kwalunkwe dannu stabbilit” (20).
29.      Konsegwentement, fl-assenza ta’ għoti ta’ drittijiet lill-individwi mill-punt (1) tal-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva, it-tieni domanda preliminari ssir bla skop. Għalhekk, ma hemmx lok li tingħata risposta għaliha.
C.      Fuq it-tielet domanda preliminari
30.      Sabiex tingħata risposta għal din id-domanda, li tirrigwarda l-modalitajiet tal-kumpens għad-dannu morali subit minħabba l-allegat ksur tad-dritt tal-Unjoni, għandu preliminarjament jiġi eżaminat jekk il-kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà tal-Istat, imsemmija fil-punt 20 ta’ dawn il-konklużjonijiet, minħabba l-ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 (21), humiex issodisfatti. Il-konstatazzjoni li dan il-ksur jirriżulta mill-ksur tal-Artikolu 2(1) ta’ din id-direttiva hija irrilevanti.
1.      Fuq il-kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà tal-Istat f’każ ta’ ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88
a)      L-ewwel kundizzjoni: ir-regola tad-dritt tal-Unjoni tagħti drittijiet lill-individwi
31.      Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 jikkostitwixxi regola tad-dritt soċjali tal-Unjoni li tagħti lill-individwi drittijiet li jistgħu jinvokaw direttament quddiem il-qrati nazzjonali, peress li “jimponi fuq l‑Istati Membri limitu massimu fir-rigward tal-ħin medju ta’ xogħol fil-ġimgħa li minnu għandu jibbenefika kull ħaddiem bħala rekwiżit minimu” (22).
b)      It-tieni kundizzjoni: il-ksur ta’ din ir-regola għandu jkun suffiċjentement serju
32.      Fis-sentenza Fuß (23), huwa mfakkar li:
–        għandu jiġi vverifikat jekk il-ksur tad-dritt tal-Unjoni seħħx bi ksur manifest tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-qasam (24), u
–        bħala prinċipju, huwa l-kompitu tal-qrati nazzjonali li jivverifikaw jekk il-kundizzjonijiet għar-responsabbiltà tal-Istati li jirriżultaw mill-ksur tad-dritt tal-Unjoni humiex issodisfatti, sakemm, fil-kawża prinċipali li wasslet għar-rinviju għal deċiżjoni preliminari, il-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex l-elementi kollha meħtieġa sabiex tevalwa jekk il-fatti tal-każ għandhomx jiġu kklassifikati bħala ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni.
33.      F’dan il-każ, meta tat id-deċiżjoni fuq ir-rikors ta’ M. R., dwar il-perijodu ta’ xogħol mill‑1 ta’ Awwissu 2020 sat‑30 ta’ Ġunju 2023, il-qorti tar-rinviju kkonstatat, minn naħa, li M. R. kien “qatta’ total ta’ 24 siegħa fis-servizz, li minnhom preċiżament 18-il siegħa kienu kklassifikati bħala ħin tax-xogħol” skont l-Artikolu 86(2) tal-Liġi Nru 315/2001 (25), peress li s-sigħat ta’ għassa (on call) ma humiex ikkalkolati fil-ħin tax-xogħol. Min-naħa l-oħra, hija stabbilixxiet li, f’din is-sitwazzjoni, matul il-perijodu ta’ referenza ta’ sitt xhur, it-tul tal-ħin tax-xogħol ta’ M. R. kien qabeż it-tul massimu ta’ 48 siegħa għal kull perijodu ta’ sebat ijiem previst fl-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 (26).
34.      Madankollu, matul dan il-perijodu, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kunċett ta’ “ħin tax-xogħol” tal-pumpiera kienet diġà żviluppata biżżejjed fis-sens li “l-attivitajiet eżerċitati mill-forzi ta’ intervent tas-servizz pubbliku tal-pumpieri […] jaqgħu taħt il‑kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2003/88, b’mod li, bħala regola, l‑Artikolu 6(b) tal‑imsemmija direttiva jipprekludi li jinqabeż il-limitu ta’ 48 siegħa stabbilit bħala ħin massimu ta’ xogħol fil-ġimgħa, inklużi s-servizzi ta’ emerġenza” (27).
35.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, peress li n-nuqqas ta’ osservanza tar-rekwiżiti tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 matul il-perijodu inkwistjoni fil-kawża prinċipali seħħ bi ksur manifest tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan għandu jitqies li jikkostitwixxi ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni. Konsegwentement, it-tieni kundizzjoni li għandha tiġi ssodisfatta sabiex tiġi rrikonoxxuta l-eżistenza tad-dritt għal kumpens hija wkoll issodisfatta fil-kawża prinċipali.
c)      It-tielet kundizzjoni: għandu jkun hemm rabta kawżali bejn il-ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 u d-dannu
36.      Peress li, skont il-qorti tar-rinviju, il-fatt li nqabeż
it-tul tal-ħin tax-xogħol ta’ M. R. bi 28 jum fuq il-perijodu ta’ referenza “oġġettivament kellu impatt fuq il-ħajja privata u tal-familja tiegħu” (28), jiena tal-fehma li l-eżistenza tar-rabta kawżali meħtieġa hija stabbilita.
37.      Peress li t-tliet kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà tal-Istat li tirriżulta mill-ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 huma ssodisfatti (29), għandha għalhekk tingħata risposta għat-tielet domanda preliminari dwar il-modalitajiet tal-kumpens.
2.      Fuq il-modalitajiet tal-kumpens għall-ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88
38.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-elementi li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jiġi ddeterminat l-ammont tal-kumpens għad-dannu morali invokat minn M. R. Hija tikkunsidra bħala bażi ta’ kalkolu kemm in-numru ta’ sigħat li jkunu qabżu t-tul massimu tal-ħin tax-xogħol previst fl-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, kif ukoll il-perijodu ta’ żmien li matulu l-Istat Membru ma emendax il-leġiżlazzjoni tiegħu li tippermetti li l-ħin ta’ għassa (on call) ma jiġix inkluż fil-ħin tax-xogħol.
39.      Għaldaqstant, għandu jitfakkar, fl-ewwel lok, li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li din id-direttiva ma tinkludi ebda regola partikolari fir-rigward tal-kumpens għad-dannu li l-ħaddiema jistgħu eventwalment iġarrbu minħabba ksur tar-rekwiżiti minimi stabbiliti minnha, b’mod partikolari fir-rigward tat-tul tal-ħin tax-xogħol (30).
40.      Fit-tieni lok, fis-sentenza Fuß, il-Qorti tal-Ġustizzja
ddeċidiet ukoll li:
–        “huwa fil-kuntest tad-dritt nazzjonali tar-responsabbiltà li l-Istat għandu jagħti kumpens għall-konsegwenzi tad-dannu kkawżat, sakemm il-kundizzjonijiet stabbiliti mil-leġiżlazzjonijiet nazzjonali fil-qasam tal-kumpens għad-danni ma jkunux inqas favorevoli minn dawk dwar talbiet simili ta’ natura interna (prinċipju ta’ ekwivalenza) u ma jistgħux ikunu tali li jrendu l-ksib tal-kumpens impossibbli jew diffiċli ħafna fil-prattika (prinċipju ta’ effettività)” (31);
–        “Għal dak li jirrigwarda l-forma u l-metodu ta’ kalkolu tal-kumpens għad-dannu, għandu jiġi enfasizzat li l-kumpens għad-danni kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni għandu jkun xieraq għad-dannu subit, ta’ natura li jiżgura protezzjoni effettiva tad-drittijiet tagħhom” (32);
–        “fin-nuqqas ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam, hija s-sistema legali nazzjonali ta’ kull Stat Membru, bil-kundizzjoni li jiġu osservati l-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, li għandha tistabbilixxi l-kriterji li jippermettu li tiġi ddeterminata l‑portata tal-kumpens” (33), u
–        “Minn dan jirriżulta li huwa d-dritt nazzjonali tal-Istati Membri li għandu, billi josserva ż-żewġ prinċipji msemmija fiż-żewġ punti preċedenti, minn naħa, jiddetermina jekk il-kumpens għad-dannu kkawżat lil individwu minħabba l-ksur tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2003/88 għandux jiġi affettwat mill-għoti ta’ ħin liberu supplimentari jew ta’ kumpens finanzjarju u, min-naħa l-oħra, jiddefinixxi r-regoli li jirrigwardaw il-metodu ta’ kalkolu ta’ dan il-kumpens” (34).
41.      Nirrileva li, fil-kawża li wasslet għas-sentenza Fuß, id-dannu invokat kien ta’ natura materjali (35) u li l-
VerwaltungsgerichtHalle (il-Qorti Amministrattiva ta’ Halle, il-Ġermanja) kienet qiegħda tistaqsi dwar l-għoti bħala kumpens lil GünterFuß jew ħin liberu addizzjonali jew kumpens pekunjarju (36).
42.      Madankollu, f’dan il-każ, M.
R. qiegħed jitlob kumpens pekunjarju biss għad-dannu morali subit minnu minħabba l-ksur, mid-dritt Slovakk tal-metodu ta’ kalkolu tal-ħin tax-xogħol tiegħu li ma jinkludix il-ħin ta’ għassa (oncall) tiegħu (37). F’dawn iċ-ċirkustanzi, sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, iqumu diversi mistoqsijiet: fir-rigward tal-kumpens għal dannu morali, ir-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja mfakkra fil-punt 40 (l-aħħar inċiż) ta’ dawn il-konklużjonijiet għandha tkun iktar preċiża jew differenti? Liema kriterji għandhom, f’dan il-każ, jiġu adottati?
43.      Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom, il-Gvern Slovakk, l-Irlanda u l-Kummissjoni adottaw pożizzjonijiet konverġenti, b’ċerti sfumaturi.
44.      Il-Kummissjoni tipproponi li terġa’ tiġi adottata r-risposta mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-punti 93 u 94 tas-sentenza Fuß.
Il-Gvern Slovakk jenfasizza l-ħtieġa li jiġu stabbiliti żewġ limiti. Minn naħa, il-qrati nazzjonali huma ġġustifikati jiżguraw li l-protezzjoni tad-drittijiet iggarantiti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni ma twassalx għal arrikkiment indebitu (38). Min-naħa l-oħra, is-sistema tar-responsabbiltà tal-Istati Membri ma tirrikjedix li dawn iħallsu lill-individwi kumpens ta’ natura punittiva li jmur lil hinn mid-dannu reali kkawżat lilhom mill-ksur tad-dritt tagħhom. (39).
45.      L-Irlanda ssostni li l-ammont tal-kumpens għandu jiġi ffissat skont in-numru ta’ sigħat li ma ngħaddux bħala “ħin tax-xogħol” bi ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, li jistabbilixxi l-eżistenza ta’ dannu u jissodisfa r-rekwiżit ta’ effettività. Hija tqis li għandu jiġi eskluż il-kriterju tat-tul tas-sitwazzjoni illegali li tirriżulta mid-dritt nazzjonali.
46.      Fir-rigward ta’ dan l-aħħar kriterju, naqbel mal-fehmiet li jissuġġerixxu li l-kundizzjonijiet sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà tal-Istat għal ksur tad-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, dik relatata mal-eżistenza ta’ rabta kawżali bejn dan il-ksur u d-dannu effettivament jew konkretament subit, jeskludu li jingħata kumpens ibbażat fuq il-perijodu ta’ żmien li matulu l-leġiżlazzjoni nazzjonali ma kinitx konformi mad-dritt tal-Unjoni mill-Istat Membru kkonċernat.
47.      Barra minn hekk, fir-rigward tal-metodu ta’ kalkolu tal-kumpens għall-ksur tad-dritt tal-Unjoni, ma nara ebda raġuni biex tiġi kkompletata l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, anke jekk jiġi kkonstatat dannu morali. Għaldaqstant, huwa kompitu tal-qrati nazzjonali li jevalwaw, skont id-dritt nazzjonali tagħhom, il-kumpens adegwat għad-dannu mġarrab, b’tali mod li jiġi żgurat li d-drittijiet tal-individwi jiġu protetti b’mod effettiv (40).
48.      Għaldaqstant, il-kumpens għal ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88 ma għandux jiġi kkalkolat sistematikament fuq il-bażi tan-numru ta’ sigħat xogħol li jaqbżu l-limitu stabbilit mill-Artikolu 6(b) innifsu.
49.      Fil-fehma tiegħi, l-uniku element li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni huwa l-metodu ta’ kalkolu propost mill-individwi fir-rikors tagħhom.
50.      Fil-fatt, il-kumpens mitlub jista’ ċertament, kif hu f’dan il-każ, ikun ibbażat fuq in-numru ta’ sigħat (41) relatati mad-dannu għall-ħajja privata u familjari kkawżat mill-ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88. Madankollu, ksur bħal dan jista’ jikkawża tipi oħra ta’ danni morali, bħal dawk relatati ma’ dannu fiżiku (pereżempju, mard serju) jew mentali (pereżempju, sindromu ta’ eżawriment professjonali jew stat depressiv). F’dawn il-każijiet, l-ammont tal-kumpens jista’ jiġi evalwat b’mod differenti, mingħajr korrelazzjoni stretta mat-tul ta’ żmien li jaqbeż il-limitu.
51.      Għalhekk nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja, b’risposta għat-tielet domanda preliminari, tikkunsidra f’konformità mal-punt ta’ riferiment fis-sentenza Fuß, li huwa d-dritt nazzjonali tal-Istat Membru kkonċernat li għandu jiddetermina l-metodu ta’ kalkolu tal-ammont tal-kumpens għad-dannu morali kkawżat minn dan l-Istat fil-każ ta’ ksur tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, sakemm jiġu
osservati l-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività.
V.      Konklużjoni
52.      Fir-rigward tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-Okresný súd Lučenec (il-Qorti Distrettwali ta’ Lučenec, is-Slovakkja) kif ġej:
1)      Il-punt (1) tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑4 ta’ Novembru 2003 li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
ma għandux l-għan li jagħti drittijiet individwali lill-individwi li jistgħu jagħtu lok għal kumpens kontra Stat Membru, skont il-prinċipju tar-responsabbiltà tal-Istat għal danni kkawżati lill-individwi minn ksur tad-dritt tal-Unjoni li jista’ jitqies bħala responsabbiltà tiegħu.
2)      Meta l-ksur tal-punt (1) tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva jkun wassal għal ksur tal-Artikolu 6(b) tal-imsemmija direttiva, il-kumpens, li għandu jiġi pprovdut mill-awtoritajiet tal-Istati Membri, għad-danni li dawn ikkawżaw lill-individwi minħabba dawn l-istanzi ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni, għandu jkun adegwat għad-dannu mġarrab. Fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam, huwa d-dritt nazzjonali tal-Istat Membru inkwistjoni li għandu jiddetermina, filwaqt li jiġu osservati l-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, il-metodu ta’ kalkolu tal-ammont tal-kumpens għad-dannu morali allegat.
1      Lingwa oriġinali : il-Franċiż.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondix mal-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
2      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 381.
3      C‑429/09, iktar ’il quddiem -“is-sentenza Fuß”, EU:C:2010:717.
4      Il-qorti tar-rinviju tispeċifika li din id-dispożizzjoni tirregola d-distribuzzjoni irregolari tal-ħin tax-xogħol tar-rikorrent għal perjodu ta’ sitt xhur.
5      Il-qorti tar-rinviju tippreċiża, f’dan ir-rigward, li ma huwiex ikkontestat li, matul il-perjodu tax-xogħol ta’ għassa (on call), M. R. kien meħtieġ ikun fil-post tax-xogħol tiegħu u jkun disponibbli għall-persuna li
timpjegah, mingħajr ma jkun jista’ jitlaq minn dak il-post.
6      Il-qorti tar-rinviju tiċċita s-sentenza tal‑21 ta’ Frar 2018, Matzak (C‑518/15, EU:C:2018:82).
7      Ara s-sentenza Fuß(punt 66). Ara wkoll, is-sentenza tat‑28 ta’ Ġunju 2022, Il‑Kummissjoni vs Spanja (Ksur tad-dritt tal-Unjoni mil-leġiżlatur) (C‑278/20, EU:C:2022:503, punt 179), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ta’ ekwivalenza ma jistax ikun il-bażi ta’ obbligu għall-Istati Membri li jippermettu l-ħolqien ta’ dritt għal kumpens f’kundizzjonijiet iktar favorevoli minn dawk previsti mill-ġurisprudenza tagħha.
8      Ara s-sentenza Fuß (punt 44) u tal‑20 ta’ Ġunju 2024, Artemis security (C‑367/23, EU:C:2024:529, punt 26).
9      Ara s-sentenza Fuß (punt 45) u, għal tfakkira ġenerali ta’ din il-bażi, is-sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2022, Il-Ministru għat-Tranżizzjoni Ekoloġika u l-Prim Ministru (Responsabbiltà tal-Istat għat-Tniġġis tal-Arja) (C‑61/21, EU:C:2022:1015, punt 43).
10      Ara, b’mod partikolari, s-sentenza Fuß (punt 47 u l-ġurisprudenza ċċitata) kif ukoll is-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Minister for Children, Equality, Disability, Integration and Youth et (C‑97/24, EU:C:2025:594, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).
11      Ara, bħala eżempju riċenti ta’ każ li fih din l-ewwel kundizzjoni ma hijiex issodisfatta, is-sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2022, Il-Ministru għat-Tranżizzjoni Ekoloġika u l-Prim Ministru (Responsabbiltà tal-Istat għat-Tniġġis tal-Arja) (C‑61/21, EU:C:2022:1015, punt 56). Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li la kien jirriżulta espliċitament u lanqas impliċitament mid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni eżaminati dwar il-valuri limitu għal ċerti partiċelli li jagħmlu ħsara għas-saħħa tal-bniedem li l-individwi ser jingħataw drittijiet individwali li l-ksur tagħhom jista’ jagħti lok għar-responsabbiltà ta’ Stat Membru għad-danni kkawżati lilhom.
12      Ara, b’mod partikolari, is-sentenza Fuß (punt 48).
13      Ninnota illi l-Kummissjoni esprimiet opinjoni differenti dwar il-leġiżlazzjoni nazzjonali.
14      Ara punt 12 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
15      Ara punt 18 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
16      Dwar r-riferiment għal “leġiżlazzjonijiet u/jew prattiki nazzjonali”, ara s-sentenza tad‑9 ta’ Marzu 2021, StadtOffenbachamMain (Perijodu ta’ stand by ta’ pumpier) (C‑580/19, iktar ’il quddiem is-“sentenza Perijodu ta’ stand by ta’ pumpier”, EU:C:2021:183, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata, li tirrigwarda l-projbizzjoni li d-dritt li l-perijodi ta’ xogħol kif ukoll, korrelattivament, dawk ta’ mistrieħ, jittieħdu debitament inkunsiderazzjoni jiġi suġġett għal kundizzjonijiet jew restrizzjonijiet, sabiex jiġi ggarantit l-effett utli tad-Direttiva 2003/88 u l-osservanza tal-għan tagħha). Fil-punti 26 sa 28 ta’ dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li l-għan ta’ din id-direttiva huwa li tistabbilixxi rekwiżiti minimi intiżi sabiex itejbu l-kundizzjonijiet tal-ħajja u tax-xogħol tal-ħaddiema u li, permezz ta’ dawn ir-rekwiżiti kemm fir-rigward tat-tul massimu tal-ħin tax-xogħol kif ukoll fir-rigward tal-perijodu minimu ta’ mistrieħ, l-imsemmija direttiva tippreċiża d-dritt fundamentali espressament stabbilit fl-Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
17      Ara, b’mod partikolari, s-sentenza, Perijodu ta’ stand by ta’ pumpier (punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
18      Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Frar 2018, Matzak (C-518/15, EU:C:2018:82, punt 66). Ara, wkoll, is-sentenza Perijodu ta’ stand by ta’ pumpier (punti 36, 38 u 39). Fil-qosor, il-kriterju ġenerali huwa l-“flessibbiltà żgħira sabiex jiġġestixxi l-ħin li matulu s-servizzi professjonali [tal-ħaddiem] ma humiex mitluba”.
19      Ara wkoll, is-sentenza Perijodu ta’ stand by ta’ pumpier (punti 41 u 42) kif ukoll tal‑11 ta’ Novembru 2021, Dublin City Council (C‑214/20, EU:C:2021:909, punti 43 sa 45 u punt 48).
20      Korsiv miżjud minni. L-Irlanda tenfasizza l-impatt finanzjarju ta’ tali interpretazzjoni. Madankollu, huwa kull Stat Membru li għandu jiddeċiedi jekk jixtieqx jadotta dispożizzjonijiet iktar favorevoli (ara l-punt 18 ta’ dawn il-konklużjonijiet). Barra minn hekk, jista’ jiġi kkonstatat li l-mod ta’ remunerazzjoni tal-ħaddiema għall-perijodi ta’ għassa (on call) ma jaqax taħt id-Direttiva 2003/88, iżda taħt id-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt nazzjonali. Għaldaqstant, din id-direttiva ma tipprekludix li, fir-rigward ta’ perijodi ta’ għassa (on call) li għandhom jitqiesu kompletament bħala li ma jaqgħux taħt il-kunċett ta’ “ħin tax-xogħol” għall-finijiet tal-applikazzjoni ta’ din id-direttiva, leġiżlazzjoni, b’mod partikolari, tipprevedi madankollu l-ħlas lill-ħaddiem ikkonċernat ta’ somma intiża sabiex tikkumpensa għall-inkonvenjenzi li dawn il-perijodi ta’ għassa (on call)
jikkawżawlu fil-ġestjoni tal-ħin u tal-interessi privati tiegħu. Ara s-sentenza Perijodu ta’ stand by ta’ pumpier (punti 57 u 58 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
21      Ara punt 23 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
22      Ara s-sentenza Fuß (punti 49 u 50).
23      Ara s-sentenza Fuß (punti 52 u 53 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
24      Ara wkoll is-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Minister for Children, Equality, Disability, Integration and Youth et (C-97/24, EU:C:2025:594, punt 30).
25      Ara punt 7 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
26      Wara konsultazzjoni, abbażi tal-indikazzjonijiet mogħtija mill-Gvern Slovakk, tas-sentenza tal-qorti tar-rinviju tal‑20 ta’ Diċembru 2023 (ara l-punt 11 ta’ dawn il-konklużjonijiet), disponibbli fl-indirizz tal-internet li ġej: (https://www.justice.gov.sk/sudy-a-rozhodnutia/sudy/sud_141/rozhodnutia/ae74e401-6f01-447a-afff-174757c1bc7a:d7df1744-bda4-4193-8022-29e14a926b6d/ (punti 4 u 17), kif ukoll tad-digriet tal-Krajský súd v Banskej Bystrici (il-Qorti Reġjonali ta’ Banská Bystrica) tat‑30 ta’ Mejju 2024 (ara l-punt 13 ta’ dawn il-konklużjonijiet), disponibbli fl-indirizz tal-internet li ġej:
https://www.justice.gov.sk/sudy-a-rozhodnutia/sudy/sud_138/rozhodnutia/d18ccc21-de3d-4606-9661-d5ab2077894d:80ac45f7-45b5-49d5-aed7-cc4094dbaba7 (punt 7.2), jistgħu jiġu kkonfermati l-indikazzjonijiet mogħtija mill-qorti tar-rinviju fil-punt 8 tat-talba għal deċiżjoni preliminari, li jidhru li huma diverġenti minn dawk li jinsabu fil-punt 13 ta’ din it-talba.
27      Ara s-sentenza Fuß (punt 57).
28      Ara l-punt 12 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
29      Ara l-punt 20 ta’dawn il-konklużjonijiet.
30      Ara s-sentenza Fuß (punti 44, 96 u 98). Ara, għal tfakkira ta’ din il-konstatazzjoni fil-każ ta’ azzjoni għad-danni mressqa kontra persuna li timpjega li tkun kisret dispożizzjonijiet nazzjonali li jipproteġu lill-ħaddiema ta’ billejl, li jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni, is-sentenza tal‑20 ta’ Ġunju 2024, Artemis security (C-367/23, EU:C:2024:529, punti 26 u 27).
31      Sentenza Fuß (punt 62). Ara wkoll il-ġurisprudenza ċċitata. Ara, bl-istess mod, is-sentenza tat‑28 ta’ Ġunju 2022, Il‑Kummissjoni vs Spanja (Ksur tad-dritt tal-Unjoni mill-leġislatur) (C-278/20, EU:C:2022:503, punti 176 sa 184).
32      Sentenza Fuß (punt 92). Ara wkoll il-ġurisprudenza ċċitata. Korsiv miżjud minni.
33      Sentenza Fuß (punt 93). Ara wkoll il-ġurisprudenza ċċitata. Korsiv miżjud minni.
34      Sentenza Fuß (punt 94). Korsiv miżjud minni.
35      Ara s-sentenza Fuß (punt 23).
36      Ara s-sentenza Fuß (punt 30, it-tielet domanda preliminari).
37      Ara l-punti 10 u 13 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
38      Il-Gvern Slovakk jiċċita s-sentenza tal‑21 ta’ Marzu 2023, Mercedes-Benz Group (Ir-Responsabbiltà tal-manifatturi tal-vetturi mgħammra b’apparat ta’ manipulazzjoni) (C‑100/21, EU:C:2023:229, punt 94).
39      B’analoġija, il-Gvern Slovakk jiċċita s-sentenza tal‑4 ta’Ottubru 2024, Agentsia po vpisvaniyata (C-200/23, EU:C:2024:827, punt 153).
40      Ara, fir-rigward tal-kumpens għal dannu morali mitlub mill-kontrollur tad-dejta, is-sentenza tal‑4 ta’ Ottubru 2024, Patērētāju tiesību aizsardzības centrs (C‑507/23, EU:C:2024:854, punt 37).
Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li l-Artikolu 82(1) tar-Regolament (UE) 2016/679 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑27 ta’ April 2016 dwar il-protezzjoni tal-persuni fiżiċi fir-rigward tal-ipproċessar ta’ data personali u dwar il-moviment liberuta’ tali data, u li jħassar id-Direttiva 95/46/KE (Regolament Ġenerali dwar il-Protezzjoni tad-Data) (ĠU 2016, L 119, p. 1, u rettifika fil-ĠU 2018, L 127, p. 2), għandu jiġi interpretat fis-sens li l-preżentazzjoni ta’ skuża tista’ tikkostitwixxi kumpens adegwat għad-dannu morali abbażi ta’ din id-dispożizzjoni, b’mod partikolari meta jkun impossibbli li terġa’ tinħoloq is-sitwazzjoni preċedenti qabel ma seħħ dan id-dannu, sakemm din il-forma ta’ kumpens tkun tali li tikkumpensa kompletament id-dannu li ġarrbet il-persuna inkwistjoni.
41      Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li, “skont il-qorti tal-appell, (M.R.) fil-fatt ifformula t-talba tiegħu billi indika li huwa kien qiegħed jinvoka dritt li jirriżulta għalih mill-ksur fit-tul tad-drittijiet marbuta mal-persuna tiegħu. Huwa talab kumpens għad-dannu morali li huwa kkwantifika skont in-numru ta’ sigħat tal-għassa on-call li huwa kien realment wettaq u li, bi ksur tal-Artikolu 2(1) u tal-Artikolu 6(b) tad-Direttiva 2003/88, ma kinux ġew magħduda fil-ħin tax-xogħol tiegħu”. L-enfasi korsiva hija tiegħi.