Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 5ης Μαρτίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑862/24
Satiksmes ministrija
παρισταμένου του
A
[αίτηση του Augstākā tiesa (Senāts) (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Λεττονία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Αεροπορικές μεταφορές – Κανονισμός (EK) 216/2008 – Κοινοί κανόνες στον τομέα της πολιτικής αεροπορίας – Κανονισμός (ΕΕ) 1178/2011 – Ιπτάμενο προσωπικό πολιτικής αεροπορίας – Πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών – Δοκιμασία δεξιοτήτων – Δόλια συμπεριφορά υποψηφίου – Προσωρινή απαγόρευση συμμετοχής στη δοκιμασία δεξιοτήτων και απόκτησης πτυχίου χειριστή – ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ – Αναγκαίο μέτρο εφαρμογής για την πρόληψη της συνέχισης της μη συμμόρφωσης – Εξέταση θεωρητικών γνώσεων – ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ – Ανάλογη εφαρμογή της προσωρινής απαγόρευσης εκ νέου συμμετοχής στην εξέταση θεωρητικών γνώσεων – Αρχή της ασφάλειας δικαίου – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 15 – Επαγγελματική ελευθερία »
I.      Εισαγωγή
1.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, και της ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, που περιλαμβάνονται στο παράρτημα VI του κανονισμού (ΕΕ) 1178/2011 (2), καθώς και του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (3) και της αρχής της ασφάλειας δικαίου.
2.        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του A και του Satiksmes ministrija (Υπουργείου Μεταφορών, Λεττονία) με αντικείμενο απόφαση της Civilās aviācijas aģentūra (Υπηρεσίας Πολιτικής Αεροπορίας, Λεττονία) (στο εξής: Υπηρεσία), επικυρωθείσα από το Υπουργείο Μεταφορών, με την οποία, κατόπιν διαπιστώσεως δόλιας συμπεριφοράς την οποία επέδειξε ο A στη δοκιμασία δεξιοτήτων ενόψει της απόκτησης πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών, η Υπηρεσία ακύρωσε τα αποτελέσματα της δοκιμασίας και του επέβαλε ετήσια απαγόρευση συμμετοχής σε δοκιμασία δεξιοτήτων και απόκτησης τέτοιου πτυχίου χειριστή.
3.        Το ερώτημα του Augstākā tiesa (Senāts) (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Λεττονία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, αφορά τη νομιμότητα της εν λόγω απόφασης απαγόρευσης, η οποία δεν προβλέπεται ούτε από τον κανονισμό 1178/2011 ούτε από εθνική διάταξη.
4.        Θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους είμαι της γνώμης ότι, σε περίπτωση υποβολής παραποιημένου μητρώου χρόνου πτήσης για την εκπλήρωση των απαιτήσεων της υποχρεωτικής δοκιμασίας δεξιοτήτων για την απόκτηση πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών, η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, που περιλαμβάνεται στο παράρτημα VI του κανονισμού 1178/2011, έχει την έννοια ότι δεν επιτρέπει στην αρμόδια αρχή να λάβει σε βάρος αιτούντος πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών προληπτικό μέτρο απαγόρευσης σχετικά με τη δοκιμασία δεξιοτήτων παρόμοιο με εκείνο που προβλέπεται στην ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, που περιλαμβάνεται στο ίδιο παράρτημα, αν τέτοιο μέτρο δεν προβλέπεται ρητώς από εθνική διάταξη.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Ο κανονισμός (EK) 216/2008
5.        Οι αιτιολογικές σκέψεις 3, 11 και 12 του κανονισμού 216/2008 (4) έχουν ως εξής:
«(3)      Η σύμβαση [για τη Διεθνή Πολιτική Αεροπορία, η οποία υπογράφηκε στο Σικάγο στις 7 Δεκεμβρίου 1944 (5),] προβλέπει ήδη στοιχειώδη πρότυπα ασφαλείας της πολιτικής αεροπορίας και περιβαλλοντικής προστασίας. Οι [ενωσιακές] βασικές απαιτήσεις και οι κανόνες εφαρμογής τους θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι τα κράτη μέλη πληρούν τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη σύμβαση του Σικάγου, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεων έναντι τρίτων χωρών.
[...]
(11)      Θα πρέπει να προβλεφθεί επαρκής ευελιξία προκειμένου να αντιμετωπίζονται ειδικές περιπτώσεις, όπως επείγοντα μέτρα ασφαλείας και απρόβλεπτες ή περιορισμένης διάρκειας λειτουργικές ανάγκες, και θα πρέπει να προβλεφθεί επίσης η δυνατότητα επίτευξης ισοδύναμου επιπέδου ασφαλείας με άλλα μέσα. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα να χορηγούν εξαιρέσεις από τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού και των εκτελεστικών κανόνων του, εφόσον οι εν λόγω εξαιρέσεις περιορίζονται αυστηρά ως προς το πεδίο εφαρμογής τους και υπόκεινται σε κατάλληλο κοινοτικό έλεγχο.
(12)      [...] Επομένως, χρειάζεται να συσταθεί [...] ένας Ευρωπαϊκός Οργανισμός Ασφαλείας της Αεροπορίας (εφεξής: [EASA]), ανεξάρτητος ως προς τα τεχνικά ζητήματα και με νομική, διοικητική και δημοσιονομική αυτονομία. Για τον σκοπό αυτό, είναι απαραίτητο και ενδεδειγμένο να είναι ο [EASA] [ενωσιακός] φορέας με νομική προσωπικότητα ο οποίος θα ασκεί τις εκτελεστικές εξουσίες που του ανατίθενται βάσει του παρόντος κανονισμού.»
6.        Το άρθρο 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 216/2008 ορίζει τα εξής:
«Ο κύριος στόχος του παρόντος κανονισμού είναι η εγκαθίδρυση και διατήρηση υψηλού και ομοιόμορφου επιπέδου ασφαλείας της πολιτικής αεροπορίας στην Ευρώπη [(6)].»
7.        Το άρθρο 7, παράγραφος 2, πρώτο και δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 216/2008 προβλέπει τα εξής:
«Εκτός από την περίπτωση που τελεί υπό εκπαίδευση, ένα πρόσωπο επιτρέπεται να ενεργεί ως χειριστής μόνον εφόσον διαθέτει άδεια και ιατρικό πιστοποιητικό για τη συγκεκριμένη δραστηριότητα.
Άδεια χορηγείται μόνο σε πρόσωπα που συμμορφώνονται με τους κανόνες που θεσπίζονται για τη διασφάλιση της τήρησης των βασικών απαιτήσεων για τις θεωρητικές γνώσεις, τις πρακτικές δεξιότητες, τη γλωσσομάθεια και την πείρα όπως αναφέρεται στο παράρτημα ΙΙΙ.»
8.        Κατά το άρθρο 68 του κανονισμού 216/2008:
«Τα κράτη μέλη θεσπίζουν κυρώσεις για την παράβαση του παρόντος κανονισμού και των εκτελεστικών κανόνων του. Οι κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές.»
9.        Το παράρτημα III του κανονισμού 216/2008 επιγράφεται «Βασικές απαιτήσεις για τις άδειες χειριστών αεροσκαφών που αναφέρονται στο άρθρο 7» και ορίζει στο σημείο 1.α.1 τα εξής:
«Τα πρόσωπα που εκπαιδεύονται στον χειρισμό αεροσκάφους πρέπει να έχουν επαρκείς μορφωτικές, σωματικές και διανοητικές ικανότητες για την απόκτηση, διατήρηση και επίδειξη των σχετικών θεωρητικών γνώσεων και πρακτικών δεξιοτήτων.»
2.      Ο κανονισμός 1178/2011
10.      Η αιτιολογική σκέψη 5 του κανονισμού 1178/2011 έχει ως εξής:
«Βάσει του κανονισμού [216/2008] η [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή απαιτείται να εκδώσει τους αναγκαίους εκτελεστικούς κανόνες για τη θέσπιση των προϋποθέσεων πιστοποίησης των χειριστών, καθώς και των ατόμων που συμμετέχουν στην εκπαίδευση, τις δοκιμές ή τον έλεγχό τους, για την αξιολόγηση των μελών του πληρώματος θαλάμου επιβατών, καθώς και για την αξιολόγηση της καλής κατάστασης της υγείας τους.»
11.      Κατά το άρθρο του 1, σημείο 1, ο κανονισμός 1178/2011 ορίζει λεπτομερείς κανόνες για, μεταξύ άλλων, «διάφορα επίπεδα ικανοτήτων για τα πτυχία χειριστών, τους όρους έκδοσης, διατήρησης, τροποποίησης, περιορισμού, αναστολής ή ανάκλησης πτυχίου».
12.      Το άρθρο 11 του κανονισμού 1178/2011 επιγράφεται «Ικανότητες επιτήρησης» και προβλέπει στην παράγραφο 5, στοιχείο στʹ, και στην παράγραφο 6 τα εξής:
«5.      Το προσωπικό που εξουσιοδοτεί η αρμόδια αρχή για την εκτέλεση εργασιών πιστοποίησης και/ή επιτήρησης πρέπει να διαθέτει εξουσιοδότηση για την επιτέλεση τουλάχιστον των ακόλουθων εργασιών:
[...]
στ)      να λαμβάνει ή να ενεργοποιεί μέτρα επιβολής του νόμου, κατά περίπτωση.
6.      Οι εργασίες της παραγράφου 5 επιτελούνται σύμφωνα με τις νομικές διατάξεις του οικείου κράτους μέλους.»
13.      Το παράρτημα I του κανονισμού 1178/2011 αντιστοιχεί στο «Μέρος FCL» (7). Στο τμήμα Α του παραρτήματος αυτού, το οποίο επιγράφεται «Γενικές απαιτήσεις», η FCL.030, που αφορά την «[π]ρακτική δοκιμασία δεξιοτήτων», ορίζει τα εξής:
«α)      Πριν από τη συμμετοχή σε δοκιμασία δεξιοτήτων για πτυχίο, ικανότητα ή πιστοποιητικό, ο υποψήφιος έχει ολοκληρώσει επιτυχώς την απαιτούμενη εξέταση θεωρητικών γνώσεων, εκτός από την περίπτωση των υποψηφίων που παρακολουθούν κύκλο μαθημάτων ολοκληρωμένης πτητικής εκπαίδευσης.
Σε κάθε περίπτωση, πριν από τη συμμετοχή σε δοκιμασίες δεξιοτήτων πρέπει πάντα να έχει ολοκληρωθεί η εκπαίδευση θεωρητικών γνώσεων.
β)      Εκτός της περίπτωσης έκδοσης πτυχίου χειριστή εναέριων γραμμών, ο υποψήφιος σε δοκιμασία δεξιοτήτων προτείνεται για τη δοκιμασία από τον φορέα/το πρόσωπο που φέρει την ευθύνη της εκπαίδευσης, έπειτα από την ολοκλήρωσή της. Τα αρχεία της εκπαίδευσης διατίθενται στον εξεταστή.»
14.      Στο παράρτημα I, τμήμα Γ, του κανονισμού 1178/2011, το οποίο αφορά, μεταξύ άλλων, το πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών (PPL) (8), η ενότητα 1 καθορίζει τις «[κ]οινές απαιτήσεις». Η FCL.235, που περιλαμβάνεται στην ενότητα αυτή, επιγράφεται «Δοκιμασία δεξιοτήτων» και προβλέπει στο στοιχείο αʹ τα εξής:
«Οι αιτούντες πτυχίο [...] PPL αποδεικνύουν με την ολοκλήρωση δοκιμασίας δεξιοτήτων την ικανότητα να εκτελούν ως κυβερνήτες [(9)] στην κατάλληλη κατηγορία αεροσκαφών τις σχετικές διαδικασίες και ελιγμούς με επιδεξιότητα κατάλληλη για τα χορηγούμενα δικαιώματα.»
15.      Το παράρτημα VI του κανονισμού 1178/2011 καθορίζει τις «[α]παιτήσεις που αφορούν τις αρχές για ιπτάμενα πληρώματα» (10). Στο εν λόγω παράρτημα, τμήμα GEN (11), ενότητα III, του κανονισμού 1178/2011, η οποία αφορά την «[ε]πιτήρηση, [την] πιστοποίηση και [την] εφαρμογή», η ARA.GEN.355, που επιγράφεται «Πορίσματα και μέτρα εφαρμογής — πρόσωπα» (12), ορίζει στο στοιχείο εʹ τα εξής:
«Αν, κατά τη διάρκεια επιτήρησης ή με οποιοδήποτε άλλο μέσο, προκύψουν ενδείξεις μη συμμόρφωσης προς τις ισχύουσες απαιτήσεις εκ μέρους προσώπου που υπόκειται στις απαιτήσεις που προβλέπονται στον κανονισμό [216/2008] και στους εκτελεστικούς κανόνες του και δεν κατέχει άδεια, πιστοποιητικό, ικανότητα ή βεβαίωση που έχει εκδοθεί σύμφωνα με τον εν λόγω κανονισμό και τους εκτελεστικούς κανόνες του, η αρμόδια αρχή που εντόπισε την περίπτωση μη συμμόρφωσης λαμβάνει κάθε μέτρο εφαρμογής αναγκαίο για την πρόληψη της συνέχισης της συγκεκριμένης περίπτωσης μη συμμόρφωσης.»
16.      Στην ενότητα II, η οποία αφορά τις «[α]δειες, ικανότητες και πιστοποιητικά», του τμήματος
FCL, το οποίο επιγράφεται «Ειδικές απαιτήσεις σχετικά με την αδειοδότηση των πληρωμάτων πτήσης», του παραρτήματος VI
του κανονισμού 1178/2011, η ARA.FCL.250, που διέπει τον «[π]εριορισμ[ό], [την] αναστολή ή [την] ανάκληση αδειών, ικανοτήτων και πιστοποιητικών», προβλέπει στο στοιχείο αʹ τα εξής:
«Η αρμόδια αρχή περιορίζει, αναστέλλει ή ανακαλεί, ανάλογα με την περίπτωση, άδεια χειριστή και τις συναφείς ικανότητες ή τα πιστοποιητικά σύμφωνα με την παράγραφο ARA.GEN.355 στις εξής ενδεικτικές περιπτώσεις:
1.      απόκτηση της άδειας, της ικανότητας ή του πιστοποιητικού χειριστή με παραποίηση των υποβληθέντων δικαιολογητικών·
2.      παραποίηση των αρχείων του μητρώου και της άδειας ή του πιστοποιητικού·
[...]».
17.      Στην ενότητα III,
η οποία αφορά τις «[ε]ξετάσεις θεωρητικών γνώσεων», του τμήματος FCL του παραρτήματος VI του κανονισμού 1178/2011, η ARA.FCL.300, που επιγράφεται «Διαδικασίες εξέτασης» (13), ορίζει στο στοιχείο στʹ τα εξής:
«Η αρμόδια αρχή απαγορεύει σε αιτούντες που αποδείχθηκε ότι αντέγραψαν να λάβουν μέρος σε μετέπειτα εξετάσεις για διάστημα 12 μηνών από την ημερομηνία της εξέτασης στην οποία συνελήφθησαν να αντιγράφουν.»
Β.      Το λεττονικό δίκαιο
18.      Το άρθρο 6 του likums «Par aviāciju» (νόμου περί αεροπορίας) (14), της 5ης Οκτωβρίου 1994, προβλέπει, στο δεύτερο εδάφιο, σημείο 5, και στο πέμπτο εδάφιο, τα εξής:
«Η Υπηρεσία [...]:
[...]
5)      είναι υπεύθυνη για την πιστοποίηση και την επιτήρηση του προσωπικού της πολιτικής αεροπορίας, περιλαμβανομένων της χορήγησης, της παράτασης, της αναστολής ή της ανάκλησης των πτυχίων ή αδειών των μελών του ιπτάμενου προσωπικού, των ελεγκτών εναέριας κυκλοφορίας, των παρόχων υπηρεσιών πληροφοριών εναέριας κυκλοφορίας και του προσωπικού συντήρησης των αεροσκαφών της πολιτικής αεροπορίας.
[...]
Η Υπηρεσία [...] μπορεί να εκδίδει διοικητικές πράξεις για την επιβολή απαγορεύσεων ή περιορισμών όσον αφορά τις δραστηριότητες που σχετίζονται με την πιστοποίηση του προσωπικού της πολιτικής αεροπορίας και των φορέων επαγγελματικής κατάρτισης του προσωπικού της πολιτικής αεροπορίας, τη χρήση του εναερίου χώρου της Δημοκρατίας της Λεττονίας ή την εκμετάλλευση αεροσκαφών πολιτικής αεροπορίας, αεροδρομίων ή άλλων υποδομών και εγκαταστάσεων πολιτικής αεροπορίας, προκειμένου να διασφαλίζει την εφαρμογή των απαιτήσεων ασφάλειας της πολιτικής αεροπορίας και των αεροσκαφών οι οποίες καθορίζονται στη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι διοικητικές πράξεις της Υπηρεσίας [...] είναι δεκτικές δικαστικού ελέγχου χωρίς να έχει προηγηθεί ένσταση ενώπιον ανώτερης διοικητικής αρχής. Η άσκηση προσφυγής κατά της διοικητικής πράξης δεν αναστέλλει την εφαρμογή της.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
19.      Ο A προέβη σε ενέργειες για να αποκτήσει πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών [PPL(A)] (15). Προς τούτο, όφειλε, αφού έλαβε ιατρικό πιστοποιητικό της αντίστοιχης τάξης, το οποίο αποτελεί προϋπόθεση για την άσκηση των δικαιωμάτων εκπαιδευόμενου χειριστή, να συμμετάσχει επιτυχώς σε εξετάσεις θεωρητικών γνώσεων και να υποβληθεί επιτυχώς σε δοκιμασία δεξιοτήτων από εγκεκριμένο φορέα εκπαίδευσης.
20.      Αφού απευθύνθηκε στην Υπηρεσία στις 6 Οκτωβρίου 2017 και έλαβε ιατρικό πιστοποιητικό, ο A υπέβαλε στις 6 Δεκεμβρίου 2017 έντυπο αίτησης συμμετοχής στις εξετάσεις θεωρητικών γνώσεων και ορισμού εξεταστή. Ο A επισύναψε στην αίτηση πιστοποιητικό βουλγαρικής σχολής εκπαίδευσης χειριστών με ημερομηνία 5 Δεκεμβρίου 2017, το οποίο βεβαίωνε ότι είχε ολοκληρώσει επιτυχώς κύκλο μαθημάτων βαθμιαίας εκπαίδευσης για το πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών μεταξύ της 23ης Οκτωβρίου 2017 και της 5ης Δεκεμβρίου 2017. Στις 16 Δεκεμβρίου 2017 η Υπηρεσία έλαβε από τον εξεταστή διά της ηλεκτρονικής οδού έντυπο σχετικά με επιτυχή ολοκλήρωση εκ μέρους του Α της δοκιμασίας δεξιοτήτων στις 12 Δεκεμβρίου 2017 στην Ισπανία, στο οποίο επισυναπτόταν αντίγραφο του μητρώου χρόνου πτήσης μέλους πληρώματος διακυβέρνησης.
21.      Κατόπιν ελέγχων που διενήργησε από τις 17 Δεκεμβρίου 2018, η Υπηρεσία διαπίστωσε παρατυπίες όσον αφορά την πτητική εκπαίδευση που επικαλούνταν ο A. Αφενός, η αρμόδια εθνική βουλγαρική αρχή γνωστοποίησε ότι η βουλγαρική σχολή εκπαίδευσης χειριστών δεν είχε άδεια για πτητική εκπαίδευση εκτός του εναέριου χώρου της Βουλγαρίας και ότι δεν κατέστη δυνατόν να επιβεβαιωθεί ότι ο A είχε παρακολουθήσει εκεί μαθήματα. Αφετέρου, στις 23 Μαρτίου 2018, η Υπηρεσία έλαβε πληροφορίες από εγκεκριμένο φορέα συντήρησης από τις οποίες προέκυπτε ότι η πτητική εκπαίδευση του A δεν είχε πραγματοποιηθεί όπως ανέφερε το μητρώο χρόνου πτήσης. Ο A, ο οποίος κλήθηκε να παράσχει εξηγήσεις στην Υπηρεσία, υπέβαλε απλώς,
σε μεταγενέστερο χρόνο, αίτημα ανάκλησης της αίτησης πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών [PPL(A)] που είχε υποβάλει και διατύπωσε αμφιβολίες σχετικά με την αρμοδιότητα της Υπηρεσίας να ελέγξει την εκπαίδευση χειριστών αεροσκαφών που παρείχε η βουλγαρική σχολή.
22.      Στις 7 Νοεμβρίου 2018 η Υπηρεσία εξέδωσε απόφαση με την οποία, πρώτον, ακύρωσε τα αποτελέσματα της δοκιμασίας δεξιοτήτων στην οποία είχε υποβληθεί ο A, δεύτερον, απαγόρευσε στον A να συμμετάσχει στη δοκιμασία δεξιοτήτων για το πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών και να αποκτήσει τέτοιο πτυχίο έως τις 7 Νοεμβρίου 2019 (στο εξής: επίδικη απαγόρευση), και, τρίτον, ενημέρωσε την Επιτροπή, τον EASA και τα κράτη μέλη για την επίδικη απαγόρευση (στο εξής: επίδικη απόφαση). Η Υπηρεσία στήριξε την απόφασή της ιδίως στη διαπίστωση ότι ο A είχε παραποιήσει τα έγγραφα που αφορούσαν την πτητική εκπαίδευσή του και ότι, ως εκ τούτου, η υποβολή στον εξεταστή του μητρώου χρόνου πτήσης χειριστή έπρεπε να θεωρηθεί ως δήλωση ψευδών στοιχείων και ως πλαστογραφία. Αιτιολόγησε επίσης την απόφασή της επικαλούμενη την πρόληψη δυνητικού κινδύνου για την ασφάλεια των αεροσκαφών της πολιτικής αεροπορίας.
23.      Ο A άσκησε ενώπιον του Administratīvā rajona tiesa (διοικητικού πρωτοδικείου, Λεττονία) προσφυγή κατά της από 17 Μαΐου 2019 απόφασης με την οποία το Υπουργείο Μεταφορών επικύρωσε την απόφαση της Υπηρεσίας. Ο A υποστήριξε ότι η προσωρινή απαγόρευση απόκτησης πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών είναι, ως εκ της φύσεως και του αποτελέσματός της, κύρωση για την επιβολή της οποίας η αρμόδια λεττονική αρχή έπρεπε να διαπιστώσει τη διάπραξη διοικητικής ή ποινικής παράβασης. Επισήμανε επίσης ότι το συμπέρασμα ότι η εν λόγω απαγόρευση μπορεί, κατ’ αναλογίαν, να επιβληθεί δυνάμει του κανονισμού 1178/2011 δεν συνάδει με το περιεχόμενο και την οικονομία του κανονισμού αυτού. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι η απαγόρευση συμμετοχής στη δοκιμασία δεξιοτήτων ήταν παράνομη.
24.      Κατόπιν εφέσεως του Υπουργείου Μεταφορών, το Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο, Λεττονία) επικύρωσε την απόφαση του Administratīvā rajona tiesa (διοικητικού πρωτοδικείου). Το δευτεροβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι η επιβληθείσα από την Υπηρεσία ετήσια απαγόρευση εκ νέου συμμετοχής στη δοκιμασία δεξιοτήτων ήταν κύρωση τιμωρητικού χαρακτήρα, η οποία δεν προβλέπεται από καμία διάταξη, δεδομένου ότι, κατά την κρίση του, η ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, δεν είχε εφαρμογή. Έκρινε επίσης ότι η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, δεν παρέχει στην αρμόδια αρχή την εξουσία να λαμβάνει αποφάσεις χωρίς εθνική νομική βάση και ότι η ερμηνεία αυτή είχε επιβεβαιωθεί από τον EASA με το έγγραφο του με τίτλο «Αποδεκτά μέσα συμμόρφωσης. Μέρος FCL»
25.      Το Υπουργείο Μεταφορών άσκησε αναίρεση κατά της απόφασης του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου ενώπιον του Augstākā tiesa (Senāts) (Ανωτάτου Δικαστηρίου). Το Υπουργείο Μεταφορών υποστηρίζει ότι ερμηνεία που δέχθηκε το Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο) είναι τυπολατρική και δεν συνάδει με την οικονομία και τον σκοπό του κανονισμού 1178/2011. Υποστηρίζει ότι η επίδικη απαγόρευση δεν είναι κύρωση, αλλά μέσο για τη διασφάλιση του υψηλού επιπέδου ασφαλείας στον τομέα της πολιτικής αεροπορίας, το οποίο απαιτείται ιδίως για τις πτήσεις «μόνος» (16) τις οποίες επιθυμεί να πραγματοποιεί ο A. Προβάλλει επίσης ότι η ερμηνεία αυτή συνεπάγεται χαμηλότερο επίπεδο ασφάλειας και θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια των πτήσεων κατά το μέτρο που επιτρέπει σε ένα πρόσωπο να συνεχίσει να ασκεί δραστηριότητα στην πολιτική αεροπορία, μολονότι δεν έχει λάβει κατάλληλη εκπαίδευση σύμφωνα με τις απαιτήσεις για τη διενέργεια πτήσεων (17).
26.      Το Augstākā tiesa (Senāts) (Ανώτατο Δικαστήριο) εκθέτει ότι ούτε στον κανονισμό 216/2008 ούτε στον κανονισμό 1178/2011 προβλέπεται ποιες είναι συνέπειες για έναν αιτούντα ο οποίος, στο πλαίσιο της δοκιμασίας δεξιοτήτων, δήλωσε ψευδή στοιχεία στον εξεταστή σχετικά με την εκπαίδευσή του και την πτητική πείρα του προκειμένου να αποκτήσει πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών. Επομένως, εναπόκειται στην αρμόδια εθνική αρχή στον τομέα της πολιτικής αεροπορίας να λάβει τα κατάλληλα μέτρα εφαρμογής σε περίπτωση παραποίησης του πτυχίου χειριστή ή/και των μητρώων χρόνου πτήσης.
27.      Στο ως άνω πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς την ερμηνεία της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, κατά την οποία η αρμόδια αρχή λαμβάνει κάθε μέτρο εφαρμογής αναγκαίο για την πρόληψη της συνέχισης της συγκεκριμένης περίπτωσης μη συμμόρφωσης, και της ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, η οποία προβλέπει ότι η αρμόδια αρχή απαγορεύει στον αιτούντα, σε περίπτωση αντιγραφής, να λάβει μέρος σε μετέπειτα εξετάσεις για διάστημα τουλάχιστον 12 μηνών.
28.      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της ασφάλειας της πολιτικής αεροπορίας τον οποίο επιδιώκει ο κανονισμός 1178/2011, δεν μπορεί στη δόλια συμπεριφορά κατά τη δοκιμασία δεξιοτήτων να επιφυλάσσεται λιγότερο αυστηρή μεταχείριση σε σχέση με εκείνη που προβλέπεται για την αντιγραφή στην εξέταση θεωρητικών γνώσεων.
29.      Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διατυπώνει αμφιβολίες, βάσει του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, ως προς το αν η επίδικη απαγόρευση πρέπει να προβλέπεται ρητώς σε κανόνα δικαίου. Ειδικότερα, κατά το αιτούν δικαστήριο, η υπό κρίση υπόθεση αφορά την προστατευόμενη από το άρθρο 15 του Χάρτη επαγγελματική ελευθερία ενός προσώπου που επιθυμεί να ασκήσει την ελευθερία αυτή μέσω της απόκτησης πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών ώστε να μπορεί να πραγματοποιεί αεροπορικές μεταφορές προσώπων. Το αιτούν δικαστήριο προσθέτει ότι, δυνάμει της αρχής της ασφάλειας δικαίου, η απαγόρευση αυτή πρέπει να απορρέει ευθέως από ειδική διάταξη του κανονισμού 216/2008 ή του κανονισμού 1178/2011. Οι σχετικές με τη δοκιμασία δεξιοτήτων διατάξεις των κανονισμών αυτών, αντιθέτως προς τις διατάξεις που αφορούν την εξέταση θεωρητικών γνώσεων, δεν παρέχουν ρητώς στην αρμόδια αρχή την εξουσία να επιβάλει τέτοια απαγόρευση. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το Δικαστήριο έχει εντούτοις κρίνει ότι το γεγονός ότι μια νομική πράξη αναγνωρίζει διακριτική ευχέρεια στις αρχές που είναι επιφορτισμένες με την εφαρμογή της δεν συνεπάγεται, αυτό και μόνο, μη τήρηση της απαίτησης προβλεψιμότητας, εφόσον τηρούνται ορισμένες εγγυήσεις κατά της αυθαιρεσίας (18).
30.      Τέλος, το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, κατά την επεξήγηση της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, που έχει δημοσιεύσει ο EASA, το είδος των μέτρων εφαρμογής εξαρτάται από την εφαρμοστέα εθνική ρύθμιση και μπορεί να περιλαμβάνει, για παράδειγμα, πρόστιμα ή την απαγόρευση άσκησης καθηκόντων (19). Ως προς το ζήτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί, αφενός, ότι, στο μέτρο που οι κανονισμοί της Ένωσης είναι νομικές πράξεις που έχουν άμεση εφαρμογή, η αρμόδια αρχή πρέπει να εφαρμόσει άμεσα την ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ. Αφετέρου, δυνάμει του άρθρου 6, δεύτερο εδάφιο, σημείο 5, και πέμπτο εδάφιο, του νόμου περί αεροπορίας, η αρμόδια αρχή μπορεί να εκδίδει διοικητικές πράξεις σχετικά με την επιβολή απαγορεύσεων ή περιορισμών όσον αφορά δραστηριότητες που σχετίζονται με την πιστοποίηση του προσωπικού της πολιτικής αεροπορίας, προκειμένου να διασφαλίζει την εφαρμογή των απαιτήσεων ασφάλειας της πολιτικής αεροπορίας και των αεροσκαφών οι οποίες καθορίζονται στη νομοθεσία της Ένωσης. Εντούτοις, η αρμοδιότητα που απονέμεται στην αρμόδια αρχή δεν περιλαμβάνει προσωρινή απαγόρευση ειδικά για τη δόλια συμπεριφορά στο πλαίσιο της δοκιμασίας δεξιοτήτων.
31.      Εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς την εφαρμογή, στο πλαίσιο αυτό, της γενικής αρχής του δικαίου της Ένωσης κατά την οποία οι πολίτες δεν μπορούν να επικαλούνται δολίως ή καταχρηστικώς τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης.
32.      Το αιτούν δικαστήριο συνάγει από τα ανωτέρω την εξής ερμηνεία: αφ’ ης στιγμής, στο παράρτημα VI του κανονισμού 1178/2011, η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, παρέχει στην αρμόδια αρχή την εξουσία να λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα εφαρμογής και, όσον αφορά την εξέταση θεωρητικών γνώσεων, η ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, προβλέπει, ως συνέπεια για τη δόλια συμπεριφορά, την απαγόρευση, διάρκειας τουλάχιστον ενός έτους, επανάληψης της εξέτασης, από συστηματικής απόψεως, καθώς και για την εξυπηρέτηση του σκοπού του κανονισμού που συνίσταται σε υψηλό επίπεδο ασφάλειας της πολιτικής αεροπορίας, μέσω ομοιόμορφων κανόνων σε όλους τους τομείς εξετάσεων και δοκιμών δεξιοτήτων, και την επίτευξη της πρακτικής αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης, δεν δικαιολογείται η μη επέκταση των ίδιων μέτρων εφαρμογής στην πρακτική δοκιμασία δεξιοτήτων.
33.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Augstākā tiesa (Senāts) (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Εάν αποδεικνύεται ότι ο αιτών επέδειξε δόλια συμπεριφορά, επιδεικνύοντας στον εξεταστή, κατά τη διάρκεια της πρακτικής δοκιμασίας δεξιοτήτων, πλαστά έγγραφα όσον αφορά την πραγματοποίηση της πρακτικής εκπαίδευσης, δύναται η αρμόδια εθνική αρχή στον τομέα της πολιτικής αεροπορίας, δυνάμει της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, [...], να απαγορεύσει προσωρινά στον ενδιαφερόμενο να υποβληθεί εκ νέου στη δοκιμασία δεξιοτήτων για την απόκτηση του πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών και να αποκτήσει το πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών;
2)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι η επεξήγηση σχετικά με την παράγραφο ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, [...], η οποία περιέχεται στο έγγραφο που δημοσίευσε ο [EASA] με τίτλο “Αποδεκτά μέσα συμμόρφωσης. Μέρος FCL” και κατά την οποία το είδος των μέτρων εφαρμογής εξαρτάται από την εφαρμοστέα εθνική ρύθμιση και μπορεί να περιλαμβάνει, για παράδειγμα, την απαγόρευση άσκησης καθηκόντων, έχει την έννοια ότι επιτρέπει στην αρμόδια αρχή να προκρίνει τους κατάλληλους περιορισμούς (οι οποίοι αντλούνται από την παράγραφο ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ) για την επίτευξη των σκοπών του [κανονισμού 1178/2011], όταν η εθνική νομοθεσία δεν προβλέπει συγκεκριμένη προσωρινή απαγόρευση συμμετοχής στη δοκιμασία δεξιοτήτων για την απόκτηση του πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών;
3)      Συνάδει με την αρχή της ασφάλειας δικαίου και με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη ερμηνεία της παραγράφου ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, [...], υπό την έννοια ότι η προσωρινή απαγόρευση συμμετοχής σε εξέταση θεωρητικών γνώσεων που προβλέπεται στο ως άνω στοιχείο μπορεί να επεκταθεί στην περίπτωση της δοκιμασίας δεξιοτήτων;»
34.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν o A, το Υπουργείο Μεταφορών, η Λεττονική και η Ουγγρική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή. Με εξαίρεση την Ουγγρική Κυβέρνηση, οι εν λόγω ενδιαφερόμενοι παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 3ης Δεκεμβρίου 2025, κατά την οποία απάντησαν, μεταξύ άλλων, στις ερωτήσεις προς προφορική απάντηση που τους είχε θέσει το Δικαστήριο.
IV.    Ανάλυση
35.      Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να αποφανθεί επί της νομιμότητας διοικητικής απόφασης με την οποία απαγορεύθηκε σε αιτούντα πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών η εκ νέου συμμετοχή στη δοκιμασία δεξιοτήτων και η απόκτηση του εν λόγω πτυχίου επί ένα έτος. Ελλείψει ενωσιακής ή εθνικής ρύθμισης που να προβλέπει ρητώς τέτοια απαγόρευση, το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει στο Δικαστήριο, κατ’ ουσίαν, ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία δύο διατάξεων του παραρτήματος VI του κανονισμού 1178/2011, ήτοι της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, και της ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ.
36.      Η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί διαδοχικά στην απάντηση που πρέπει να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και, εν συνεχεία, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα. Δεν θα εξετάσω το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα το οποίο είναι άνευ αντικειμένου για τον λόγο ότι η γνώμη του EASA σχετικά με την ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, δεν είναι νομικά δεσμευτική.
37.      Θα εκθέσω συνεπώς, στο πρώτο μέρος, το νομοθετικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, και η ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ. Στο δεύτερο μέρος θα ασχοληθώ με τον νομικό χαρακτηρισμό της επίδικης απαγόρευσης. Στο τρίτο μέρος, θα εξετάσω το ζήτημα του απαιτούμενου βαθμού σαφήνειας για την εφαρμογή της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ. Τέλος, θα εκθέσω τη γνώμη μου σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
Α.      Η υπόμνηση του νομοθετικού πλαισίου της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, και της ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ
38.      Οι διατάξεις αυτές περιλαμβάνονται στο παράρτημα VI του κανονισμού 1178/2011, ο οποίος καθορίζει τις τεχνικές απαιτήσεις και τις διοικητικές διαδικασίες όσον αφορά το ιπτάμενο προσωπικό πολιτικής αεροπορίας.  Πρόκειται για κανονισμό εφαρμογής του κανονισμού 216/2008, ο οποίος θεσπίζει τους κοινούς κανόνες στον τομέα της πολιτικής αεροπορίας (20). Στο εν λόγω παράρτημα VI, ή μέρος «ARA», προβλέπονται οι απαιτήσεις που αφορούν τις εθνικές αρχές οι οποίες είναι αρμόδιες για τα ιπτάμενα πληρώματα. Το παράρτημα VI περιλαμβάνει τμήμα GEN εντός του οποίου η ενότητα III περιέχει γενικές απαιτήσεις όσον αφορά την «[ε]πιτήρηση, [την] πιστοποίηση και [την] εφαρμογή», μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και η ARA.GEN.355. Στη συνέχεια, το παράρτημα VI περιέχει τμήμα FCL, το οποίο ονομάζεται έτσι επειδή αφορά τα πληρώματα πτήσης (21). Η ενότητα II του τμήματος αυτού αφορά τις υποχρεώσεις της αρμόδιας αρχής σχετικά με τις άδειες, τις ικανότητες και τα πιστοποιητικά. Στην ενότητα III, που επιγράφεται «Εξετάσεις θεωρητικών γνώσεων», περιλαμβάνεται η ARA.FCL.300 η οποία διέπει τις διαδικασίες των εξετάσεων αυτών.
39.      Η ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, προβλέπει την απόφαση που πρέπει να λάβει η αρμόδια αρχή στην περίπτωση αντιγραφής στις εξετάσεις θεωρητικών γνώσεων, ήτοι την απαγόρευση στους υποψηφίους «να λάβουν μέρος σε μετέπειτα εξετάσεις για διάστημα 12 μηνών από την ημερομηνία της εξέτασης στην οποία συνελήφθησαν να αντιγράφουν» (22). Δεν υπάρχει αντίστοιχη διάταξη σε ενότητα που διέπει τις δοκιμασίες επιδεξιότητας.
40.      Η FCL.030, που περιλαμβάνεται στο παράρτημα I του κανονισμού 1178/2011 και επιγράφεται «[π]ρακτική δοκιμασία δεξιοτήτων»,
προβλέπει ότι πριν από τη δοκιμασία αυτή πρέπει υποχρεωτικά να έχει προηγηθεί η επιτυχής ολοκλήρωση εξέτασης θεωρητικών γνώσεων και, κατά κανόνα, σχετική πρόταση του φορέα ή του προσώπου που έφερε την ευθύνη της εκπαίδευσης. Η διάταξη αυτή δεν περιέχει, ευλόγως κατά τη γνώμη μου, καμία ρύθμιση σχετικά με δόλια συμπεριφορά στο πλαίσιο της δοκιμασίας δεξιοτήτων. Πράγματι, η δοκιμασία επιδεξιότητας που ορίζεται στην FCL.010 ως απόδειξη επιδεξιότητας για την έκδοση πτυχίου ή ικανότητας η οποία, εφόσον απαιτείται, περιλαμβάνει προφορική εξέταση δεν είναι δυνατόν να ολοκληρωθεί επιτυχώς αν υπάρξει τέτοια συμπεριφορά. Ειδικότερα, κατά τη διάρκεια της δοκιμασίας ένας υποψήφιος δεν μπορεί να εξαπατήσει όσον αφορά την επάρκεια των δεξιοτήτων του τον εξεταστή.
41.      Η μόνη νοητή δόλια συμπεριφορά συνίσταται σε απάτη σχετικά με έγγραφα. Ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε το ενδεχόμενο αυτό μόνο σε περίπτωση αποκάλυψης τέτοιας απάτης μετά την απόκτηση, μεταξύ άλλων, του πτυχίου χειριστή. Συγκεκριμένα, εντός του τμήματος FCL του παραρτήματος VI του κανονισμού 1178/2011 (23), η ARA.FCL.250 (24) αναφέρει ρητώς στο στοιχείο αʹ, σημείο 1, την παραποίηση των υποβληθέντων δικαιολογητικών και στο στοιχείο αʹ, σημείο 2, την παραποίηση των αρχείων του μητρώου και της άδειας ή του πιστοποιητικού.
42.      Πρόκειται, συνεπώς, για τη μοναδική άλλη διάταξη του τμήματος FCL που αφορά δόλια συμπεριφορά. Η διάταξη αυτή προβλέπει τον περιορισμό, την αναστολή ή την ανάκληση, μεταξύ άλλων, του πτυχίου χειριστή. Δεν ορίζει κανένα χρονικό διάστημα απαγόρευσης. Ομοίως, δεν καθορίζει κανένα χρονικό όριο ισχύος της απόφασης περιορισμού ή αναστολής του πτυχίου χειριστή. Επομένως, θεωρητικώς, μια τέτοια αναστολή, η οποία ισοδυναμεί με απαγόρευση πτήσεων, θα μπορούσε να είναι απεριόριστη χρονικά.
43.      Κατά συνέπεια, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι η παραποίηση μητρώου χρόνου πτήσης που αποκαλύπτεται πριν την απόκτηση πτυχίου χειριστή δεν έχει ρυθμιστεί στον κανονισμό 1178/2011 και ότι, όταν έχει χορηγηθεί το πτυχίο, η αρμόδια αρχή λαμβάνει την απόφασή της «σύμφωνα με την παράγραφο ARA.GEN.355» (25), όπως διευκρινίζεται στην ARA.FCL.250.
44.      Η ARA.GEN.355, που επιγράφεται «Πορίσματα και μέτρα εφαρμογής – πρόσωπα», αποσκοπεί στον προσδιορισμό της διαδικασίας που πρέπει να τηρήσει η αρμόδια αρχή που είναι υπεύθυνη για την επαλήθευση της συμμόρφωσης προς τις ισχύουσες για τα πρόσωπα απαιτήσεις, κατά τα οριζόμενα στην ARA.GEN.300, στοιχείο αʹ, η οποία περιλαμβάνεται στο παράρτημα VI του κανονισμού 1178/2011. Η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, αφορά ρητώς την περίπτωση κατά την οποία ένα πρόσωπο δεν κατέχει πτυχίο χειριστή. Προβλέπει ότι «η αρμόδια αρχή που εντόπισε την περίπτωση μη συμμόρφωσης λαμβάνει κάθε μέτρο εφαρμογής αναγκαίο για την πρόληψη της συνέχισης της συγκεκριμένης περίπτωσης μη συμμόρφωσης». Παρόμοια ρύθμιση προβλέπει η ARA.GEN.355, στοιχείο βʹ, σημείο 2 (26), για την περίπτωση που έχει χορηγηθεί πτυχίο χειριστή και έχει διαπιστωθεί η μη συμμόρφωση του κατόχου του. Συνεπώς, η αρμόδια αρχή έχει την εξουσία να λαμβάνει μέτρα επιπλέον των αποφάσεων με τις οποίες περιορίζεται ή αποκλείεται προσωρινά ή οριστικά η χρήση πτυχίου χειριστή.
45.      Στο ως άνω πλαίσιο, αρκεί η ερμηνεία της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, την οποία υποστηρίζουν το Υπουργείο Μεταφορών, η Λεττονική και η Ουγγρική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, για να θεμελιωθεί η απόφαση ετήσιας απαγόρευσης συμμετοχής στη δοκιμασία δεξιοτήτων και απόκτησης πτυχίου χειριστή; Με άλλα λόγια, ελλείψει εθνικής κανονιστικής ρύθμισης η οποία να προβλέπει ρητώς τη δυνατότητα επιβολής της επίδικης απαγόρευσης, είναι ορθή η άποψη που υποστηρίζει ο A ότι η απαγόρευση αυτή είναι παράνομη;
46.      Η απάντηση στο ζήτημα αυτό, το οποίο εγείρεται με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, προϋποθέτει την εξέταση του αν ο έλεγχος της νομιμότητας της επίδικης διοικητικής απόφασης αφορά κύρωση (27)ποινικής φύσεως (28) ή προληπτικό μέτρο, υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (29) σχετικά με την εφαρμογή των «κριτηρίων Engel» (30), δεδομένου ότι, όπως προκύπτει από τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (31), σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, το διασφαλιζόμενο με το άρθρο του 49 δικαίωμα έχει την ίδια έννοια και την ίδια εμβέλεια με το αντίστοιχο δικαίωμα που εγγυάται η Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (32). Πράγματι, μια ασαφής διάταξη μπορεί να παραβιάζει την αρχή της νομιμότητας των ποινών την οποία κατοχυρώνει το άρθρο 49, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, του Χάρτη (33) μόνον εφόσον προβλέπει κύρωση ποινικής φύσεως (Β). Αντιθέτως, αν το άρθρο 49, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, του Χάρτη δεν έχει εφαρμογή, η απάντηση στο αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να δοθεί κατά τη γνώμη μου με βάση τη γενική αρχή της ασφάλειας δικαίου (Γ).
Β.      Επί του χαρακτηρισμού της επίδικης απαγόρευσης
47.      Στην επίδικη απόφαση, η οποία περιλαμβάνεται στην ενώπιον του Δικαστηρίου δικογραφία, αναφέρεται ότι, «[λ]αμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, δεδομένου ότι η δόλια συμπεριφορά που επιδεικνύει ένας αιτών στο πλαίσιο εξέτασης θεωρητικών γνώσεων επισύρει απαγόρευση να λάβει μέρος σε μετέπειτα εξετάσεις για διάστημα τουλάχιστον 12 μηνών, δεν είναι δυσανάλογη η επιβολή σε αιτούντα αντίστοιχης κύρωσης στην περίπτωση δόλιας συμπεριφοράς και εσκεμμένης δήλωσης ανακριβών στοιχείων στον εξεταστή πριν από τη δοκιμασία δεξιοτήτων, ήτοι απαγόρευση εκ νέου συμμετοχής σε δοκιμασία δεξιοτήτων και απόκτησης πτυχίου χειριστή επί χρονικό διάστημα τουλάχιστον 12 μηνών» (34).
48.      Εντούτοις, δεδομένου ότι δεν αμφισβητείται ότι η Υπηρεσία ενήργησε στο πλαίσιο που καθορίζει η ARA.GEN.355, η επίδικη απόφαση είναι, κατά τη γνώμη μου, μέτρο και όχι κύρωση. Επισημαίνω συναφώς τις εκφράσεις «actions correctives» [«μέτρα εφαρμογής»] ή «mesures nécessaires de mise en application» [«μέτρο εφαρμογής αναγκαίο»] οι οποίες χρησιμοποιούνται στο γαλλικό κείμενο της ARA.GEN.355 και αποτυπώνουν σαφώς ότι δεν υπάρχει σχέση με διαδικασία η οποία καταλήγει σε απόφαση καταναγκασμού. Μολονότι δεν υπάρχουν αντίστοιχες εκφράσεις σε πολλά από τα κείμενα της διάταξης σε άλλες γλώσσες, με την εξαίρεση του ιταλικού κειμένου, και μολονότι στο αγγλικό κείμενο χρησιμοποιείται η έκφραση «enforcement measures» (35), συμμερίζομαι την άποψη που διατύπωσε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η έκφραση αυτή αναφέρεται σε εκτελεστικά μέτρα (36).
49.      Εντούτοις, ο χαρακτηρισμός αυτός δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να εξεταστεί αν η επίδικη απαγόρευση έχει ποινικό χαρακτήρα. Ως προς το ζήτημα αυτό, είναι σκόπιμη η αναφορά, όπως υποστήριξε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, στην απόφαση του ΕΔΔΑ της 9ης Οκτωβρίου 2018, Seražin κατά Κροατίας (37),
η οποία αφορούσε απαγόρευση παρακολούθησης αθλητικών αγώνων συνοδευόμενη από υποχρέωση ενημέρωσης της αστυνομίας, την οποία επέβαλε δικαστήριο σε καταδικασθέντα για χουλιγκανισμό. Επιληφθέν βάσει του άρθρου 4 του πρωτοκόλλου αριθ. 7 της ΕΣΔΑ (38), το οποίο κατοχυρώνει την αρχή ne bis in idem ή του διττού αξιοποίνου, το ΕΔΔΑ εξέτασε το μέτρο αυτό αποκλεισμού υπό το πρίσμα των κριτηρίων Engel προκειμένου να διαπιστώσει αν υπήρχε «κατηγορία ποινικής φύσης» και «ποινή» (39).
50.      Προτείνω κατά συνέπεια στο Δικαστήριο να παραπέμψει στην στηριζόμενη στα κριτήρια Engel πάγια νομολογία του σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 50 του Χάρτη, η οποία έχει εφαρμοστεί τόσο για την παράγραφο 3 όσο και για την παράγραφο 1, τελευταία περίοδος, του άρθρου 49 του Χάρτη, και να κρίνει ότι η νομολογία αυτή πρέπει να επεκταθεί και στην πρώτη περίοδο της παραγράφου 1 στην οποία καθιερώνεται η αρχή της νομιμότητας των αξιοποίνων πράξεων και των ποινών.
51.      Υπενθυμίζεται συνεπώς ότι το πρώτο από τα κριτήρια Engel είναι ο νομικός χαρακτηρισμός της παράβασης κατά το εσωτερικό δίκαιο, το δεύτερο είναι η ίδια η φύση της παράβασης και το τρίτο είναι ο βαθμός αυστηρότητας της κύρωσης η οποία ενδέχεται να επιβληθεί στον παραβάτη (40).
52.      Μολονότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, υπό το πρίσμα των κριτηρίων αυτών, εάν η επιβληθείσα στον A απαγόρευση έχει ποινικό χαρακτήρα κατά την έννοια του άρθρου 49, παράγραφος 1, του Χάρτη, εντούτοις το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί προδικαστικής παραπομπής, μπορεί να παράσχει διευκρινίσεις προκειμένου να καθοδηγήσει το εθνικό δικαστήριο στην εκτίμησή του (41).
53.      Όσον αφορά, κατ’ αρχάς, το πρώτο κριτήριο, που αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό της παράβασης, από τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι, λόγω της απάτης περί τα έγγραφα την οποία διαπίστωσε, η Υπηρεσία εξέδωσε διοικητική πράξη υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 6, πέμπτο εδάφιο, του νόμου περί αεροπορίας. Δυνάμει των λεττονικών ρυθμίσεων που διέπουν τη δράση της Υπηρεσίας, η επίμαχη στην κύρια δίκη παράβαση θεωρείται ως διοικητική παράβαση (42).
54.      Εντούτοις, πρέπει να εξεταστεί, και υπό το πρίσμα των δύο λοιπών κριτηρίων που εκτέθηκαν στο σημείο
51 των παρουσών προτάσεων, αν η επιβολή απαγορευτικού μέτρου όπως το επίμαχο στην κύρια δίκη έχει ποινικό χαρακτήρα (43).
55.      Εν συνεχεία, όσον αφορά το δεύτερο κριτήριο που αφορά την ίδια τη φύση της παράβασης, η εφαρμογή του προϋποθέτει την εξέταση του αν το επίμαχο μέτρο επιδιώκει, μεταξύ άλλων, κατασταλτικό σκοπό, όπερ αποτελεί ίδιον της κύρωσης ποινικού χαρακτήρα κατά την έννοια του άρθρου 49 του Χάρτη, χωρίς το γεγονός και μόνον ότι επιδιώκει επίσης προληπτικό σκοπό να μπορεί να αναιρέσει τον χαρακτηρισμό του ως ποινικής κύρωσης. Ειδικότερα, εκ της ίδιας της φύσεώς τους, οι ποινικές κυρώσεις σκοπούν τόσο την καταστολή όσο και την πρόληψη (44) παράνομων συμπεριφορών. Αντιθέτως, μέτρο που περιορίζεται στην επανόρθωση της ζημίας την οποία προκάλεσε η οικεία παράβαση δεν έχει ποινικό χαρακτήρα (45).
56.      Ως προς το ζήτημα αυτό, όπως έχει επισημάνει το ΕΔΔΑ (46), είναι δυσχερής η διάκριση στην πράξη μεταξύ της αποτροπής, ως στοιχείου μιας κύρωσης, και της πρόληψης.
57.      Εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, προκύπτει σαφώς από την απόφαση Seražin κατά Κροατίας ότι πρέπει ληφθεί υπόψη η πτυχή της πρόληψης που αφορά το δημόσιο συμφέρον, ήτοι την προστασία των μελλοντικών θυμάτων (47), και όχι εκείνη που κατευθύνεται σε πιθανούς αυτουργούς αξιόποινων πράξεων. Επιπλέον, το γεγονός ότι το μέτρο προξενεί ζημία στον ενδιαφερόμενο δεν είναι ικανό να μεταβάλει την εν λόγω εκτίμηση (48). Συνεπώς, αυτή μπορεί να ισχύσει άμεσα στον τομέα της ασφάλειας της πολιτικής αεροπορίας λόγω του επιδιωκόμενου σκοπού (49).
58.      Επομένως, είναι ενδιαφέρουσα από πολλές απόψεις η σύγκριση με την απόφαση Seražin κατά Κροατίας, η οποία αφορά απαγόρευση παρακολούθησης αθλητικών αγώνων συνοδευόμενη από υποχρέωση ενημέρωσης της αστυνομίας (50), την οποία επέβαλε δικαστήριο σε καταδικασθέντα για χουλιγκανισμό. Αφενός, το ΕΔΔΑ δεν χαρακτήρισε το μέτρο αυτό αποκλεισμού ως «ποινική κύρωση» κατά την αυτοτελή έννοια της ΕΣΔΑ (51),
που επιβλήθηκε στο πλαίσιο «ποινικής διαδικασίας» (52), αλλά ως μέτρο που ελήφθη προληπτικώς προκειμένου να αποτραπεί ο κίνδυνος εκδήλωσης βίαιης συμπεριφοράς. Το ΕΔΔΑ δίνει έμφαση στην προστασία του κοινού και όχι στην τιμωρία ενός προσώπου για την προηγούμενη βίαιη συμπεριφορά του στο πλαίσιο αθλητικών αγώνων (53).
59.      Αφετέρου, στην απόφαση Seražin κατά Κροατίας (54), το ΕΔΔΑ παρέπεμψε στη νομολογία του σχετικά με τη διοικητική διαδικασία άμεσης αφαίρεσης ή προσωρινής αναστολής της άδειας οδήγησης (55). Φρονώ ότι η αναλογία αυτή είναι κρίσιμη και εν προκειμένω. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι κάθε ένα από τα μέτρα αυτά αποτελεί «προληπτικό μέτρο οδικής ασφάλειας» (56), για το οποίο δεν απαιτείται εξέταση ή διαπίστωση της ενοχής (57), και όχι «κατηγορία ποινικής φύσης» κατά την έννοια του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ ή του άρθρου 4 του πρωτοκόλλου αριθ. 7.
60.      Στην ανωτέρω νομολογία του ΕΔΔΑ, επισημαίνω συνεπώς δύο κοινά χαρακτηριστικά με την επίδικη απαγόρευση στην κύρια δίκη. Πρόκειται, αφενός, για το γεγονός ότι το μέτρο μπορεί να αποφασιστεί ανεξάρτητα από οποιαδήποτε ποινική δίωξη. Αφετέρου, το μέτρο λαμβάνεται με σκοπό την ταχεία ανταπόκριση σε γενική απαίτηση ασφάλειας και για περιορισμένο χρονικό διάστημα.
61.      Σύμφωνα με την ίδια λογική που στηρίζεται στο γενικό συμφέρον, φρονώ ότι έχει επίσης ορισμένο ενδιαφέρον και μια συγκριτική αναφορά στη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τον προσωρινό αποκλεισμό επιχειρηματιών στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (58).
62.      Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει κρίνει, γενικότερα, ότι το γεγονός ότι το επίμαχο μέτρο δεν αφορά το κοινό εν γένει, αλλά μια ιδιαίτερη κατηγορία αποδεκτών οι οποίοι, επειδή ασκούν δραστηριότητα ρυθμιζόμενη ειδικώς από το δίκαιο της Ένωσης, οφείλουν να πληρούν τις απαιτούμενες από το δίκαιο της Ένωσης προϋποθέσεις, μπορεί να υποδηλώνει ότι το μέτρο αυτό δεν έχει κατασταλτικό σκοπό και, ως εκ τούτου, να συμβάλει στη διαπίστωση ότι το εν λόγω μέτρο δεν έχει ποινικό χαρακτήρα, υπό την προϋπόθεση ότι το ίδιο μέτρο περιορίζεται στο να στερήσει από τον αποδέκτη του ορισμένα ειδικά προνόμια που του αναγνωρίζει το δίκαιο της Ένωσης, για τον λόγο ότι η αρμόδια διοικητική αρχή έκρινε ότι δεν πληρούνταν πλέον οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση των εν λόγω προνομίων (59).
63.      Εν προκειμένω, αυτός είναι ο σκοπός τόσο της επίδικης ετήσιας απαγόρευσης συμμετοχής σε δοκιμασία δεξιοτήτων και απόκτησης πτυχίου χειριστή όσο και της απόφασης την οποία η απαγόρευση αυτή συμπληρώνει, ήτοι της ακύρωσης των αποτελεσμάτων της δοκιμασίας δεξιοτήτων.
64.      Τέλος, αν το Δικαστήριο κρίνει ωστόσο αναγκαία την εξέταση του τρίτου από τα κριτήρια Engel (60), επισημαίνεται ότι μοναδικό αποτέλεσμα της επίδικης απαγόρευσης, την οποία επέβαλε η Υπηρεσία στο πλαίσιο της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, είναι η στέρηση από τον A της προοπτικής απόκτησης πτυχίου χειριστή για ορισμένο χρονικό διάστημα (61). Συνεπώς, κατά τη γνώμη μου, η επίδικη απαγόρευση δεν ενέχει υψηλό βαθμό αυστηρότητας.
65.      Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει, σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΔΑ (62), ότι η επίδικη απαγόρευση δεν αποτελεί μέτρο ποινικού χαρακτήρα κατά την έννοια της νομολογίας του, καθόσον αποσκοπεί στην περιστολή των παρατυπιών κατά την απόκτηση πτυχίων χειριστή οι οποίες θέτουν σοβαρά σε κίνδυνο την ασφάλεια στην αεροπορία. Η εγγύηση της ασφάλειας της αεροπορίας (63) για τον αιτούντα την απόκτηση πτυχίου χειριστή και για όλους τους δραστηριοποιούμενους στον τομέα αυτό δικαιολογεί την εφαρμογή αυξημένων απαιτήσεων όσον αφορά την εντιμότητα και την αξιοπιστία του αιτούντος (64). Η απαγόρευση που επιβάλλεται σε περίπτωση παράβασης των κανόνων αυτών συνιστά, κατά τη γνώμη μου, ειδικό διοικητικό μέσο το οποίο αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της διαδικασίας χορήγησης και ανανέωσης των πτυχίων χειριστή με σκοπό την αποτροπή σημαντικών κινδύνων στον εναέριο χώρο.
66.      Μολονότι είμαι της γνώμης ότι πρέπει να γίνει δεκτό ότι η επίδικη απαγόρευση δεν συνιστά κύρωση και δεν έχει ποινικό χαρακτήρα, προτείνω στο Δικαστήριο, σε συνέχεια της ανάλυσης βάσει της απόφασης Seražin κατά Κροατίας, να επεκτείνει τη νομολογία του κατά την οποία μια κύρωση, έστω και αν δεν έχει ποινικό χαρακτήρα, μπορεί να επιβληθεί μόνον αν στηρίζεται σε σαφή και μη διφορούμενη νομική βάση (65).
Ειδικότερα, δεδομένου ότι με την επίδικη απαγόρευση απαγορεύεται η άσκηση ενός δικαιώματος, τίθεται το ζήτημα αν, υπό το πρίσμα της γενικής αρχής της ασφάλειας δικαίου, η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, αποτελεί επαρκή βάση για αυτήν (66), ενώ το άρθρο 11β, παράγραφος 6, του κανονισμού 1178/2011 ορίζει ότι τα καθήκοντα της παραγράφου 5, μεταξύ των οποίων και εκείνο που συνίσταται στη λήψη «μέτρων επιβολής του νόμου», εκτελούνται από το εξουσιοδημένο προσωπικό της αρμόδιας αρχής σύμφωνα με τις νομικές διατάξεις του οικείου κράτους μέλους.
Γ.      Επί του απαιτούμενου βαθμού σαφήνειας για την εφαρμογή της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ
67.      Λαμβανομένης υπόψη της ποικιλίας των περιπτώσεων μη συμμόρφωσης που μπορούν να εμφανιστούν (67), είναι εκ πρώτης όψεως συνεπές ότι, χωρίς να παραπέμπει σε εθνικές διατάξεις, η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, παρέχει στην αρμόδια αρχή πλήρη διακριτική ευχέρεια ως προς την επιλογή των αναγκαίων μέτρων για την πρόληψη της συνέχισης της μη συμμόρφωσης «προς τις ισχύουσες απαιτήσεις εκ μέρους προσώπου [μη κατέχοντος πτυχίο] που υπόκειται στις απαιτήσεις που προβλέπονται στον κανονισμό [216/2008] και στους εκτελεστικούς κανόνες του». Όταν πρόκειται για πρόσωπο που κατέχει πτυχίο, η αντιμετώπιση της μη συμμόρφωσης είναι απλούστερη και αυτός είναι λόγος για τον οποίο η ARA.FCL.250 είναι πολύ σαφής.
68.      Κατά συνέπεια, συμμερίζομαι τις διατυπωθείσες απόψεις κατά τις οποίες πρέπει να τονιστούν οι ιδιαιτερότητες του τομέα της ασφάλειας της πολιτικής αεροπορίας και η ποικιλομορφία των περιπτώσεων που πρέπει να καλύπτονται από τον κανονισμό 1178/2011. Πρέπει επίσης να τονιστούν ο τεχνικός χαρακτήρας των ζητημάτων και ο ρόλος των εθνικών αρχών, όπως πράττει και το ΕΔΔΑ(68).
69.      Εντούτοις, όσον αφορά τον ρόλο των εθνικών αρχών σε παρόμοιο τομέα, ήτοι τον τομέα της οδικής ασφάλειας, το ΕΔΔΑ έχει αναφερθεί, στη νομολογία του για την οποία έγινε λόγος στο σημείο
59 των παρουσών προτάσεων, σε μέτρα προβλεπόμενα από το εσωτερικό δίκαιο (69). Ως εκ τούτου, δεν πρόκειται για γενικές διατάξεις.
70.      Κατά συνέπεια, πρέπει να εξεταστεί η εξής προβληματική σχετικά με τον βαθμό σαφήνειας της ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ: όταν επιβάλλεται διοικητικό μέτρο που απαγορεύει ή αποκλείει προσωρινά σε ορισμένο πρόσωπο την άσκηση ενός δικαιώματος, πληροί η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, τις απαιτήσεις προβλεψιμότητας και ασφάλειας δικαίου κατά το μέτρο που προβλέπει ότι «η αρμόδια αρχή που εντόπισε την περίπτωση μη συμμόρφωσης λαμβάνει κάθε μέτρο εφαρμογής αναγκαίο για την πρόληψη της συνέχισης της συγκεκριμένης περίπτωσης μη συμμόρφωσης»;
71.      Το γεγονός ότι η επίδικη απαγόρευση είναι παρόμοια με εκείνη που προβλέπεται σε περίπτωση εξέτασης θεωρητικών γνώσεων δεν διασφαλίζει, ελλείψει ρητής διατάξεως, ότι θα ληφθεί πανομοιότυπη απόφαση. Κατά συνέπεια, λαμβανομένων υπόψη του περιορισμένου πεδίου εφαρμογής της ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, και της διάρθρωσης των κρίσιμων διατάξεων του κανονισμού 1178/2011 (70), δεν είναι δυνατή, κατά τη γνώμη μου, η κατ’ αναλογίαν εφαρμογή.
72.      Από συστηματική άποψη, παρατηρώ ότι, μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού 2018/1139 (71), η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, δεν τροποποιήθηκε. Επιπλέον, εξ όσων γνωρίζω, δεν έχει θεσπιστεί καμία νέα διάταξη σχετικά με απατηλή ή δόλια συμπεριφορά.
73.      Πλην όμως, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η αρχή της ασφάλειας δικαίου επιτάσσει, αφενός, οι κανόνες δικαίου να είναι σαφείς και ακριβείς και, αφετέρου, η εφαρμογή τους να μπορεί να προβλεφθεί από τους πολίτες, ιδίως όταν οι κανόνες αυτοί ενδέχεται να έχουν δυσμενείς συνέπειες. Η εν λόγω αρχή απαιτεί, μεταξύ άλλων, να παρέχει η κανονιστική ρύθμιση τη δυνατότητα στους ενδιαφερομένους να γνωρίζουν με ακρίβεια την έκταση των υποχρεώσεων που τους επιβάλλει και να είναι σε θέση να γνωρίζουν σαφώς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους και να λαμβάνουν ως εκ τούτου τα μέτρα τους (72).
74.      Ωστόσο, τονίζεται ότι το Δικαστήριο δέχεται υπό ορισμένες προϋποθέσεις ότι η αρχή της ασφαλείας δικαίου υποχωρεί όταν ο νομοθέτης της Ένωσης εκδίδει αφηρημένο κανόνα (73). Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν είναι σε θέση να καθορίσει εκ των προτέρων όλες τις συγκεκριμένες περιπτώσεις μη συμμόρφωσης. Εντούτοις, η έκταση και ο τρόπος άσκησης της διακριτικής ευχέρειας την οποία αναγνωρίζει η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, στις αρχές που είναι επιφορτισμένες με την εφαρμογή της θα έπρεπε να καθορίζονται με επαρκή σαφήνεια, ιδίως σε περίπτωση απάτης σχετικά με έγγραφα ενόψει της απόκτησης πτυχίου χειριστή, λαμβανομένου υπόψη του θεμιτού επιδιωκόμενου σκοπού, ώστε να παρέχεται προσήκουσα προστασία κατά της αυθαιρεσίας (74). Πλην όμως, το άρθρο 6, πέμπτο εδάφιο, του νόμου περί αεροπορίας δεν είναι σαφές ως προς το ζήτημα αυτό.
75.      Κατά συνέπεια, όταν ο A υπέβαλε παραποιημένο μητρώο χρόνου πτήσης, είχε πλήρη επίγνωση, λόγω των δικαιωμάτων που επιθυμούσε να αποκτήσει και του γεγονότος ότι ενημερώθηκε από τον εξεταστή ο οποίος υπέχει σχετική υποχρέωση από την FCL.1030 (75), ότι παραβίαζε τη νομοθεσία που διέπει την ειδικότητα του χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών (76). Εντούτοις, με βάση τις ισχύουσες ενωσιακές και εθνικές εφαρμοστέες διατάξεις, δεν μπορούσε να γνωρίζει συγκεκριμένα ποια θα μπορούσε να είναι η απόφαση της Υπηρεσίας, αντιθέτως προς τα ισχύοντα στην περίπτωση ποινικής δίωξης που μπορεί να ασκηθεί από τις δικαστικές αρχές (77).
76.      Ως εκ τούτου, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει ότι θα πρέπει να θεσπιστούν σαφείς εθνικές διατάξεις προκειμένου να διευκρινιστεί η φύση και η διάρκεια ισχύος του μέτρου που λαμβάνει η διοίκηση εις βάρος αιτούντος πτυχίο χειριστή σε περίπτωση μη συμμόρφωσης κατά την ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, όπως η υποβολή παραποιημένου μητρώου χρόνου πτήσης. Ως προς το ζήτημα αυτό, επισημαίνω ότι ορισμένα κράτη μέλη (78) έχουν εφαρμόσει τη σύσταση που περιέχεται στο έγγραφο του EASA με τίτλο «Αποδεκτά μέσα συμμόρφωσης. Μέρος FCL», στο οποίο παραπέμπει το αιτούν δικαστήριο (79).
Δ.      Επί της εφαρμογής του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη
77.      Στη διάταξη αυτή αναφέρεται το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, εντός συγκεκριμένου πλαισίου. Υπενθυμίζω ότι, όσον αφορά τη ζημία που ισχυρίζεται ότι υπέστη λόγω της επίδικης απαγόρευσης που του επιβλήθηκε στη Λεττονία (80), ο A υποστηρίζει ότι η απαγόρευση αυτή συνιστά περιορισμό της επαγγελματικής ελευθερίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 15 του Χάρτη, διότι ο ίδιος δεν μπορεί να ασκήσει τη δραστηριότητα χειριστή ιδιωτικού αεροσκάφους ή εκπαιδευτή/εξεταστή. Πλην όμως, αφενός, όπως υπενθύμισαν η Επιτροπή, η Λεττονική Κυβέρνηση και το Υπουργείο Μεταφορών, κατά την FCL.010, νοείται ως «“χειριστής ιδιωτικού αεροσκάφους”, ο χειριστής ο οποίος είναι κάτοχος πτυχίου που απαγορεύει την εκτέλεση πτήσεων με αεροσκάφος για το οποίο παρέχεται αμοιβή, με εξαίρεση τις δραστηριότητες εκπαίδευσης ή εξέτασης, ως ορίζεται στο παρόν Μέρος». Το γεγονός ότι οι χειριστές ιδιωτικών αεροσκαφών δεν αμείβονται επιβεβαιώνεται και από την FCL.205.A (81). Αφετέρου, όπως τόνισε το Υπουργείο Μεταφορών κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, για τη δραστηριότητα πτητικής εκπαίδευσης για την απόκτηση πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών απαιτείται ειδικό πιστοποιητικό (82), προβλεπόμενο από την FCL.915.FI, η οποία περιέχεται στο παράρτημα
I, τμήμα Ι, ενότητα 2, του κανονισμού 1178/2011. Η πιστοποίηση αυτή διακρίνεται από το πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών, πράγμα που δικαιολογεί, κατά τη γνώμη μου, τη χρήση της έκφρασης «με εξαίρεση» στην FCL.010. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι παρέλκει η απάντηση στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
78.      Εξάλλου, δεδομένου ότι, εν προκειμένω, πρόκειται για δόλια συμπεριφορά την οποία έχει αναγνωρίσει ο A, ενώ ο κανονισμός 1178/2011 δεν περιέχει διατάξεις που να διέπουν την επιβολή κυρώσεων λόγω κατάχρησης εκ μέρους αιτούντος πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών, είναι κατά τη γνώμη μου σκόπιμο να υπενθυμίσω ότι από τη γενική αρχή του δικαίου κατά την οποία οι πολίτες δεν μπορούν να επικαλούνται δολίως ή καταχρηστικώς τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης (83) προκύπτει ότι ένα κράτος μέλος οφείλει να αρνείται το ευεργέτημα των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, ακόμη και ελλείψει εθνικών διατάξεων που να προβλέπουν τέτοια άρνηση, όταν αυτές δεν προβάλλονται προκειμένου να επιτευχθούν οι σκοποί των εν λόγω διατάξεων, αλλά προκειμένου να αντληθεί όφελος από το δίκαιο της Ένωσης, ενώ δεν πληρούνται παρά μόνον τυπικώς οι αντικειμενικές προϋποθέσεις που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης για την παροχή του οφέλους αυτού (84).
79.      Κατά συνέπεια, όσον αφορά τη χορήγηση πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών, η αρμόδια αρχή κράτους μέλους, μολονότι μπορεί, βάσει της κατάχρησης δικαιώματος, να αρνηθεί να αναγνωρίσει τα αποτελέσματα της υποβολής παραποιημένου μητρώου χρόνου πτήσης ενόψει της συμμετοχής στη δοκιμασία δεξιοτήτων, εντούτοις δεν μπορεί, ελλείψει σαφούς εθνικής ρύθμισης ανάλογης προς τη ρύθμιση της ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, να δικαιολογήσει τη συμπλήρωση της άρνησης αυτής από απαγόρευση εκ νέου συμμετοχής σε τέτοια δοκιμασία και απόκτησης πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών επί χρονικό διάστημα ενός έτους.
V.      Πρόταση
80.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Augstākā tiesa (Senāts) (Ανώτατο Δικαστήριο, Λεττονία) ως εξής:
Στην περίπτωση παραποίησης μητρώου χρόνου πτήσης, η οποία διαπιστώθηκε πριν τη χορήγηση πτυχίου χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών, η ARA.GEN.355, στοιχείο εʹ, που περιλαμβάνεται στο παράρτημα VI του κανονισμού (ΕΕ) της Επιτροπής, της 3ης Νοεμβρίου 2011, για τον καθορισμό τεχνικών απαιτήσεων και διοικητικών διαδικασιών όσον αφορά το ιπτάμενο προσωπικό πολιτικής αεροπορίας δυνάμει του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 216/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/539 της Επιτροπής, της 6ης Απριλίου 2016,
έχει την έννοια ότι:
δεν επιτρέπει στην αρμόδια αρχή να επιβάλει σε αιτούντα πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών απαγόρευση παρόμοια με εκείνη που προβλέπει η ARA.FCL.300, στοιχείο στʹ, που περιλαμβάνεται στο παράρτημα VI του κανονισμού 1178/2011, όπως έχει τροποποιηθεί, αν η απαγόρευση αυτή δεν προβλέπεται ρητώς από την εθνική νομοθεσία. Εναπόκειται σε κάθε κράτος μέλος να καθορίσει με επαρκή σαφήνεια τα κατάλληλα μέτρα.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Κανονισμός της Επιτροπής, της 3ης Νοεμβρίου 2011, για τον καθορισμό τεχνικών απαιτήσεων και διοικητικών διαδικασιών όσον αφορά το ιπτάμενο προσωπικό πολιτικής αεροπορίας δυνάμει του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 216/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΕ 2011, L 311, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/539 της Επιτροπής, της 6ης Απριλίου 2016 (ΕΕ 2016, L 91, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός 1178/2011).
3      Στο εξής: Χάρτης.
4      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Φεβρουαρίου 2008, για τη θέσπιση κοινών κανόνων στον τομέα της πολιτικής αεροπορίας και για την ίδρυση Ευρωπαϊκού Οργανισμού Ασφαλείας της Αεροπορίας, καθώς και για την κατάργηση της οδηγίας 91/670/ΕΟΚ του Συμβουλίου, του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1592/2002 και της οδηγίας 2004/36/ΕΚ (ΕΕ 2008, L 79, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/4 της Επιτροπής, της 5ης Ιανουαρίου 2016 (JO 2016, L 3, σ. 1), στο εξής: κανονισμός 216/2008. Από τις 11 Σεπτεμβρίου 2018, ο κανονισμός 216/2008 αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 2018/1139 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2018, για τη θέσπιση κοινών κανόνων στον τομέα της πολιτικής αεροπορίας και την ίδρυση Οργανισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Ασφάλεια της Αεροπορίας, και για την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 2111/2005, (ΕΚ) αριθ. 1008/2008, (ΕΕ) αριθ. 996/2010, (ΕΕ) αριθ. 376/2014 και των οδηγιών 2014/30/ΕΕ και 2014/53/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, καθώς και για την κατάργηση των κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 552/2004 και (ΕΚ) αριθ. 216/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 3922/91 του Συμβουλίου (ΕΕ 2018, L 212, σ. 1, και διορθωτικό ΕΕ 2019, L 5, σ. 3) (βλ. άρθρο 139).
5      Recueil des traités des Nations unies,
τόμος 15, σ. 295, αριθ. 102, στο εξής: Σύμβαση του Σικάγου.
6      Βλ., για τη σχέση με τη Σύμβαση του Σικάγου, αιτιολογική σκέψη 3 του κανονισμού 216/2008.
7      «FCL»: αρκτικόλεξο της αγγλικής φράσης «Flight Crew License», που σημαίνει «πτυχίο πληρώματος πτήσης». Βλ. άρθρο 2, σημείο 1, του κανονισμού 1178/2011.
8      «PPL»: αρκτικόλεξο της αγγλικής φράσης «private pilot licence».
9      Βλ. ορισμό στην FCL.010, που περιλαμβάνεται στο
παράρτημα I, τμήμα Α, του κανονισμού 1178/2011 και επιγράφεται «[ο]ρισμοί» (στο εξής: FCL.010): «[Ως] “κυβερνήτης”,
[νοείται] ο χειριστής που ορίζεται υπεύθυνος και αναλαμβάνει την ευθύνη για την ασφαλή διεξαγωγή της πτήσης».
10      Το παράρτημα αυτό αντιστοιχεί στο μέρος «ARA», αρκτικόλεξο της αγγλικής φράσης «Authority Requirements for Aircrew».
11      «GEN», συντομογραφία της αγγλικής λέξης «General», που σημαίνει «γενικός».
12      Στο εξής: ARA.GEN.355.
13      Στο εξής: ARA.FCL.300.
14      Latvijas Vēstnesis, 1994, αριθ. 123.
15      PPL(A): αρκτικόλεξο της αγγλικής φράσης «private pilot licence aeroplanes», που σημαίνει «πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών» (βλ. FCL.205.A επ., που περιλαμβάνεται στο παράρτημα I, τμήμα Γ, ενότητα 2, του κανονισμού 1178/2011). Στο εξής: πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών.
16      Κατά την FCL.010, νοείται ως «“χρόνος πτήσης ‘μόνος’”, ο χρόνος πτήσης κατά τη διάρκεια του οποίου ο μαθητευόμενος χειριστής βρίσκεται μόνος στο αεροσκάφος».
17      Το Υπουργείο Μεταφορών επισημαίνει, επιπλέον, τη συμπεριφορά του A, ο οποίος παραποίησε έγγραφα, δήλωσε εν γνώσει του ψευδή στοιχεία, ενώ δεν συνεργάστηκε με την αρχή επιτήρησης, απέφυγε την έρευνα και δεν συμμορφώθηκε προς όσα ζητεί η αρχή επιτήρησης.
18      Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην απόφαση της 16ης Φεβρουαρίου 2022, Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑157/21, EU:C:2022:98, σκέψη 321 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στο έγγραφο με τίτλο «Αποδεκτά μέσα συμμόρφωσης. Μέρος FCL» Το έγγραφο αυτό είναι διαθέσιμο στην αγγλική γλώσσα στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.easa.europa.eu/en/document-library/easy-access-rules/online-publications/easy-access-rules-aircrew-regulation-eu-no?page=24&kw=LAPL#_Toc256000674.
20      Βλ. άρθρο 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 216/2008, καθώς και το παράρτημα III του κανονισμού αυτού το οποίο ορίζει τις βασικές απαιτήσεις για τις άδειες χειριστών αεροσκαφών οι οποίες αναφέρονται στο άρθρο 7. Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 7 του κανονισμού 216/2008, σχετικά με τη συμφωνία των απαιτήσεων που καθορίζει η Ένωση με τα πρότυπα και τις συνιστώμενες πρακτικές της σύμβασης του Σικάγου.
21      Βλ. υποσημείωση 7 των παρουσών προτάσεων.
22      Το ίδιο χρονικό διάστημα προβλέπεται στην αμερικανική νομοθεσία. Βλ. άρθρο 61.37 του Code of Federal Regulations (κώδικα ομοσπονδιακών κανονισμών), που περιλαμβάνεται στον τίτλο 14, ο οποίος αφορά την Federal Aviation Administration (Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας), διαθέσιμο στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.ecfr.gov/current/title-14/chapter-I/subchapter-D/part-61/subpart-A/section-61.37. Βλ., επίσης, στην αυστραλιανή νομοθεσία, άρθρο 298A, παράγραφος 5, στοιχεία a και b, των Civil Aviation Regulations 1988 (κανονισμών του 1988 περί πολιτικής αεροπορίας), οι οποίοι είναι διαθέσιμοι στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.legislation.gov.au/F1997B00935/latest/text.
23      Βλ. σημείο 38 των παρουσών προτάσεων.
24      Στο εξής: ARA.FCL.250.
25      Βλ. ARA.GEN.355, στοιχεία αʹ και γʹ, σχετικά με τη μη συμμόρφωση προς τις ισχύουσες απαιτήσεις εκ μέρους προσώπου που κατέχει πτυχίο χειριστή.
26      Η ARA.GEN.355, στοιχείο βʹ, σημείο 2, προβλέπει ότι, «[ό]ταν εκδοθεί το εν λόγω πόρισμα, η αρμόδια αρχή διενεργεί έρευνα. Αν το πόρισμα επιβεβαιωθεί, η αρμόδια αρχή [...] λαμβάνει τυχόν περαιτέρω μέτρα εφαρμογής που είναι αναγκαία για την πρόληψη της συνέχισης της περίπτωσης μη συμμόρφωσης».
27      Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται στο άρθρο 68 του κανονισμού 216/2008. Στο αγγλικό κείμενο του κανονισμού χρησιμοποιείται η έκφραση «penalties for infringement». Ο όρος «infrigement» χρησιμοποιείται επίσης στο άρθρο 10, παράγραφος 4, του κανονισμού 216/2008 το οποίο προβλέπει την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ της Επιτροπής, του EASA και των κρατών μελών. Από τις 11 Σεπτεμβρίου 2018, το άρθρο αυτό έχει αντικατασταθεί από το άρθρο 62, παράγραφος 9, του κανονισμού 2018/1139. Πρέπει να προστεθεί ότι, σε άλλες περιπτώσεις, ο όρος «κύρωση» μπορεί επίσης να καλύπτει μια διοικητική απόφαση.
28      Το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι ο χαρακτηρισμός της επίδικης απαγόρευσης ως κύρωσης τιμωρητικού χαρακτήρα έγινε κατ’ έφεση δεκτός με την απόφαση κατά της οποίας βάλλει η αίτηση αναιρέσεως που άσκησε το Υπουργείο Μεταφορών. Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.
29      Στο εξής: ΕΔΔΑ.
30      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 8ης Ιουνίου 1976, Engel κ.λπ. κατά Κάτω Χωρών (CE:ECHR:1976:0608JUD000510071, § 82).
31      ΕΕ 2007, C 303, σ. 17.
32      Υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ). Βλ. απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M.A.S. και M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψεις53 και 54).
33      Βλ. μεταξύ άλλων, για υπόμνηση των εφαρμοστέων αρχών, απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, Belgian Association of Tax Lawyers κ.λπ. (C‑623/22, EU:C:2024:639, σκέψεις 38 έως 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και, για μια περίπτωση εφαρμογής τους όσον αφορά έναν κανονισμό, απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Vaditrans (C‑102/16, EU:C:2017:1012, σκέψεις 55 έως 58). Βλ. επίσης, για γενικές παρατηρήσεις σχετικά με την αρχή της νομιμότητας κατά το άρθρο 7, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ και το άρθρο 49, παράγραφος 1, του Χάρτη, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα D. Spielmann στην υπόθεση Alchaster II (C‑743/24, EU:C:2025:88, σημεία 47, 48, ιδίως όσον αφορά την απαγόρευση της αναλογίας, καθώς και σημεία 52 και 53).
34      Η υπογράμμιση δική μου.
35      Ακριβώς ισοδύναμη έκφραση χρησιμοποιείται, για παράδειγμα, στο ισπανικό, γερμανικό, λιθουανικό και πολωνικό κείμενο, τα οποία είχα τη δυνατότητα να ελέγξω. Η Λεττονική Κυβέρνηση και το Υπουργείο Μεταφορών υπέβαλαν παρατηρήσεις προς την ίδια κατεύθυνση.
36      Βλ., επ’ αυτού, άρθρο 11β, παράγραφος 5, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 1178/2011, το οποίο προβλέπει ότι το προσωπικό που εξουσιοδοτεί η αρμόδια αρχή για την εκτέλεση εργασιών πιστοποίησης και/ή επιτήρησης πρέπει να διαθέτει εξουσιοδότηση να λαμβάνει ή να ενεργοποιεί «μέτρα επιβολής του νόμου», κατά περίπτωση. Βλ., επίσης, προς σύγκριση με την αμερικανική νομοθεσία, Order 2150.3C (οδηγία 2150.3C) της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Πολιτικής Αεροπορίας, κεφάλαιο 9, σημείο 6, στοιχείο g, παράγραφος 6 (έκδοση του Σεπτεμβρίου 2018, διαθέσιμη στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.faa.gov/documentLibrary/media/Order/FAA_Order_2150.3C_with_CHG_1.pdf), όπου χρησιμοποιείται η έκφραση «corrective action», της οποίας ο ορισμός αντιστοιχεί σε διορθωτικά μέτρα [βλ. κεφάλαιο 5, σημείο 1 και σημείο 4, στοιχείο d] και όχι σε κυρώσεις όπως οι προβλεπόμενες επίσης στο σημείο 4 του κεφαλαίου 9, δεδομένου ότι πρόκειται για μέτρα που λαμβάνονται χωρίς χρονοτριβή για την πρόληψη περαιτέρω παραβάσεων της νομοθεσίας.
37      CE:ECHR:2018:1009DEC001912015, στο εξής: απόφαση Seražin κατά Κροατίας.
38      Υπογράφηκε στο Στρασβούργο στις 22 Νοεμβρίου 1984, στο εξής: πρωτόκολλο αριθ. 7.
39      Βλ. απόφαση Seražin κατά Κροατίας (§ 62 έως 65).
40      Βλ. αποφάσεις της 20ής Μαρτίου 2018, Menci (C‑524/15, EU:C:2018:197, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 1ης Αυγούστου 2025, BAJI Trans (C‑544/23, στο εξής: απόφαση BAJI Trans, EU:C:2025:614, σκέψη 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, απόφαση Seražin κατά Κροατίας (§ 65) στην οποία το ΕΔΔΑ εξετάζει την «επίμαχη παράβαση ή το επίμαχο μέτρο».
41      Βλ. απόφαση BAJI Trans (σκέψη 64).
42      Πρέπει να διακρίνεται από την παράβαση που χαρακτηρίζεται ως «ποινική» για την οποία ασκήθηκε παράλληλη δίωξη. Ειδικότερα, από τη διαβιβασθείσα στο Δικαστήριο επίδικη απόφαση (σημείο 6), προκύπτει ότι είχε ασκηθεί ποινική δίωξη στις 22 Φεβρουαρίου 2018 δυνάμει του άρθρου 275, παράγραφος 2, του Krimināllikums (ποινικού κώδικα). Όπως διευκρίνισε το Υπουργείο Μεταφορών με τις γραπτές παρατηρήσεις του, και επανέλαβε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο εισαγγελέας Ρίγας (Λεττονία), με απόφαση της 8ης Οκτωβρίου 2020, διαπίστωσε ότι ο A, χρησιμοποιώντας παραποιημένο μητρώο χρόνου πτήσης (logbook) το οποίο του παρείχε το δικαίωμα να αποκτήσει πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών, είχε τελέσει την αξιόποινη πράξη του άρθρου 275, παράγραφος 1, του ποινικού κώδικα. Ο A επιβεβαίωσε την ποινική καταδίκη του.
43      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση BAJI Trans (σκέψη 66). Βλ., επιπλέον, απόφαση Seražin κατά Κροατίας (§ 65) στην οποία υπενθυμίζεται ότι το δεύτερο και το τρίτο κριτήριο είναι διαζευκτικά και δεν είναι κατ’ ανάγκην σωρευτικά και ότι τούτο δεν αποκλείει εντούτοις τη σωρευτική προσέγγιση όταν από τη χωριστή εξέταση κάθε κριτηρίου δεν προκύπτει σαφές συμπέρασμα όσον αφορά την ύπαρξη ποινικής κατηγορίας.
44      Ο όρος αυτός πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι αφορά το αποτρεπτικό αποτέλεσμα έναντι άλλων προσώπων που θα είχαν τον πειρασμό να τελέσουν αξιόποινες πράξεις. Βλ. σημείο 113 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα M. Campos Sánchez-Bordona στην υπόθεση Menci (C‑524/15, EU:C:2017:667) στο οποίο έγινε μνεία στην απόφαση της 20ής Μαρτίου 2018, Menci (C‑524/15, EU:C:2018:197, σκέψη 31).
45      Βλ. απόφαση BAJI Trans (σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
46      Βλ. απόφαση Seražin κατά Κροατίας (§ 82).
47      Βλ. § 82 της απόφασης Seražin κατά Κροατίας: «το ζητηθέν και επιβληθέν στον προσφεύγοντα μέτρο είχε προεχόντως προληπτικό χαρακτήρα υπό την έννοια ότι αποσκοπούσε στην εξάλειψη, προς το συμφέρον της δημόσιας ασφάλειας, του ενδεχομένου βίαιης συμπεριφοράς». Βλ., επίσης, έκθεση της 54ης συνόδου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Νομικής Συνεργασίας του Συμβουλίου της Ευρώπης η οποία προηγήθηκε της έγκρισης από την Επιτροπή των Υπουργών της σύστασης αριθ. (91)1 για τις διοικητικές κυρώσεις (σ. 57).
48      Πρβλ. απόσπασμα επικυρωθείσας απόφασης Βρετανού δικαστή το οποίο παρατίθεται στην απόφαση Seražin κατά Κροατίας (§ 52 και 53).
49      Βλ. σημείο 65 των παρουσών προτάσεων. Ως προς το ζήτημα αυτό, είναι σκόπιμη η συγκριτική αναφορά, σχετικά με απαγόρευση ασκήσεως επαγγέλματος, στην απόφαση του ΕΔΔΑ της 4ης Ιουνίου 2019, Rola κατά Σλοβενίας (CE:ECHR:2019:0604JUD001209614, § 60 έως 66), η οποία αφορά την ανάκληση άδειας διαχειριστή αφερεγγυότητας, κατά το μέτρο που η απαγόρευση αυτή αποσκοπεί να διασφαλίσει την εμπιστοσύνη του κοινού σε ένα επάγγελμα που υπόκειται σε ειδικό καθεστώς. Το μέτρο αυτό που προβλέπεται από το νόμο περί χρηματοοικονομικών συναλλαγών και επιβάλλεται κατόπιν εντελώς χωριστής διαδικασίας σε σχέση με τη συνήθη διαδικασία επιμέτρησης της ποινής κρίθηκε ότι δεν αποτελεί κύρωση κατά την αυτοτελή έννοια του άρθρου 7 της ΕΣΔΑ.
50      Πρόκειται για υποχρέωση του προσώπου αυτού να εμφανίζεται σε αστυνομικό τμήμα όταν λαμβάνει χώρα ο επίμαχος αθλητικός αγώνας προκείμενου να ενημερώσει την αστυνομία για τον τόπο στον οποίο θα βρίσκεται κατά τη διάρκεια του αγώνα και για δύο ώρες μετά τη λήξη του. Βλ. απόφαση Seražin κατά Κροατίας (§ 76).
51      Βλ. άρθρο 4 του πρωτοκόλλου αριθ. 7
52      Βλ. απόφαση Seražin κατά Κροατίας(§ 62, 64, 88 και 91).
53      Βλ. απόφαση Seražin κατά Κροατίας (§ 70, 79 και 82).
54      Βλ. απόφαση Seražin κατά Κροατίας (ιδίως § 82).
55      Βλ. απόφαση της 28ης Οκτωβρίου 1999, Escoubet κατά Βελγίου (CE:ECHR:1999:1028JUD002678095), στο εξής: απόφαση Escoubet κατά Βελγίου, και απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 1999, Mulot κατά Γαλλίας (CE:ECHR:1999:1214DEC003721197), στο εξής: απόφαση Mulot κατά Γαλλίας, σχετικά με μέτρα που λαμβάνει η εισαγγελία, στην πρώτη υπόθεση, και ο νομάρχης, στη δεύτερη υπόθεση, βάσει της διαπίστωσης, από τις αστυνομικές υπηρεσίες, παράβασης των διατάξεων του κώδικα οδικής κυκλοφορίας.
56      Στην απόφαση Escoubet κατά Βελγίου (§ 37), η οποία παραπέμπεται στην απόφαση Seražin κατά Κροατίας (§ 82), το ΕΔΔΑ διαπιστώνει, όσον αφορά τη φύση του μέτρου, ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση «δεν απαιτεί καμία εξέταση ή διαπίστωση της ενοχής και ότι η εφαρμογή της είναι εντελώς ανεξάρτητη από την ποινική δίωξη που θα μπορούσε να ασκηθεί στη συνέχεια. Η άμεση αφαίρεση παρίσταται ως προληπτικό μέτρο οδικής ασφάλειας που αποσκοπεί να αποκλείσει προσωρινά από την οδική κυκλοφορία έναν οδηγό ο οποίος φαίνεται να παρουσιάζει δυνητικό κίνδυνο για τους λοιπούς χρήστες των οδών. Πρέπει να συγκριθεί με τη διαδικασία χορήγησης της άδειας οδήγησης, η οποία είναι αναμφίβολα διοικητικής φύσεως και αποσκοπεί να διασφαλίσει ότι ένα πρόσωπο έχει τις αναγκαίες ικανότητες και γνώσεις για την οδική κυκλοφορία στις δημόσιες οδούς. Η άμεση αφαίρεση της άδειας οδήγησης αποτελεί μέτρο προφύλαξης του οποίου η άμεση επιβολή δικαιολογείται από τον επείγοντα χαρακτήρα του και ως προς το οποίο δεν προκύπτει τιμωρητικός σκοπός. Το μέτρο αφαίρεσης διακρίνεται από την έκπτωση από το δικαίωμα οδήγησης, η οποία επιβάλλεται από τα ποινικά δικαστήρια κατόπιν διαδικασίας που αφορά ποινική κατηγορία. Στην περίπτωση αυτή, το ποινικό δικαστήριο εκτιμά τα πραγματικά περιστατικά που στοιχειοθετούν την αξιόποινη πράξη η οποία μπορεί να επισύρει την έκπτωση από το δικαίωμα οδήγησης, προβαίνει σε νομικό χαρακτηρισμό τους και αποφασίζει την έκπτωση, ως κύρια ή συμπληρωματική κύρωση (απόφαση Malige κατά Γαλλίας της 23ης Σεπτεμβρίου 1998, [CE:ECHR:1998:0923JUD002781295] § 38)».
57      Βλ. υποσημείωση 56 των παρουσών προτάσεων και απόφαση Mulot κατά Γαλλίας (§ 2). Όσον αφορά την απόφαση Seražin κατά Κροατίας, βλ. § 78 και 81.
58      Βλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2012, Bonda (C‑489/10, EU:C:2012:319, σκέψη 40).
59      Βλ. απόφαση BAJI Trans (σκέψη 69 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
60      Βλ. υποσημείωση 43 των παρουσών προτάσεων.
61      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 5ης Ιουνίου 2012, Bonda (C‑489/10, EU:C:2012:319, σκέψη 43). Βλ., όσον αφορά τη νομολογία του ΕΔΔΑ, σημείο 60 των παρουσών προτάσεων και απόφαση του ΕΔΔΑ της 4ης Ιουνίου 2019, Rola κατά Σλοβενίας (CE:ECHR:2019:0604JUD001209614 § 66, σχετικά με μόνιμης ισχύος μέτρο το οποίο δεν κωλύει την άσκηση άλλων δραστηριοτήτων).
62      Βλ. σημεία 58 και 59 των παρουσών προτάσεων.
63      Βλ., όσον αφορά τον σκοπό αυτόν, άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 216/2008. Επιπλέον, το παράρτημα III, σημείο 1.δ.1, του κανονισμού αυτού ορίζει ότι «[κ]άθε χειριστής πρέπει να αποκτά και να διατηρεί τις κατάλληλες πρακτικές δεξιότητες που απαιτούνται για τα καθήκοντα που επιτελεί στο αεροσκάφος. Οι δεξιότητες αυτές πρέπει να είναι ανάλογες προς τους κινδύνους που σχετίζονται με το είδος της δραστηριότητας». Βλ., για τις πτήσεις «μόνος», σημείο 25 των παρουσών προτάσεων.
64      Κατά την FCL.010, ορίζεται ως «“ικανότητα χειρισμού αεροσκάφους”, η συνεπής χρήση ορθής κρίσης και καλά ανεπτυγμένων γνώσεων, δεξιοτήτων και συμπεριφοράς για την επίτευξη των στόχων της πτήσης». Πρβλ. παράρτημα III, σημείο 1.α.1, του κανονισμού 216/2008.
65      Πρβλ. απόφαση της 28ης Οκτωβρίου 2010, SGS Belgium κ.λπ. (C‑367/09, EU:C:2010:648, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
66      Επισημαίνω ότι το επίμαχο προληπτικό μέτρο στην απόφαση Escoubet κατά Βελγίου, καθώς και στις αποφάσεις Mulot κατά Γαλλίας και Seražin κατά Κροατίας, προβλεπόταν ρητώς από τον νόμο.
67      Ως προς το ζήτημα αυτό, βλ. αιτιολογική σκέψη 11 του κανονισμού 216/2008 και, στην πράξη, ορισμένες περιστάσεις της υπόθεσης της κύριας δίκης (Βλ. σημεία 21 και 25 των παρουσών προτάσεων) οι οποίες μπορούν να επισημανθούν: έλλειψη άδειας του φορέα εκπαίδευσης, διαφόρων ειδών παραποιήσεις του μητρώου χρόνου πτήσης, πραγματοποίηση της εκπαίδευσης σε περισσότερα κράτη μέλη (για παράδειγμα, εκπαιδευτικές δραστηριότητες που πραγματοποιήθηκαν σε άλλο κράτος μέλος και όχι σε εκείνο της πιστοποίησης, εμπλοκή ατόμων ή φορέων από διάφορα κράτη μέλη στην εκπαίδευση ή στην επαλήθευση της συμμόρφωσης). Βλ., επίσης, τα περιστατικά μετά την αίτηση χορήγησης πτυχίου χειριστή που εκτίθενται στην απόφαση περί παραπομπής, σημείο 6.1.
68      Πρβλ. απόφαση της 16ης Απριλίου 2024, Huci κατά Ρουμανίας (CE:ECHR:2024:0416JUD005500920, § 54). Επισημαίνω, επίσης, κατόπιν έρευνάς μου στη νομοθεσία ορισμένων κρατών μελών (Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, Ιρλανδία, Γαλλική Δημοκρατία, Ουγγαρία, Βασίλειο των Κάτω Χωρών, Δημοκρατία της Πολωνίας και Δημοκρατία της Σλοβενίας) ή τρίτων κρατών (Ηνωμένο Βασίλειο, Αυστραλία και Ηνωμένες Πολιτείες), ότι, με την εξαίρεση των ποινικών διατάξεων, οι προβλεπόμενες ρυθμίσεις δεν είναι πιο συγκεκριμένες, εκτός από την περίπτωση δόλιας συμπεριφοράς στην εξέταση θεωρητικών γνώσεων και μετά την απόκτηση πτυχίου χειριστή.
69      Βλ., επίσης, υποσημείωση 66 των παρουσών προτάσεων.
70      Βλ. σημεία 38 έως 43 των παρουσών προτάσεων.
71      Βλ. υποσημείωση 4 των παρουσών προτάσεων.
72      Βλ. αποφάσεις της 16ης Φεβρουαρίου 2022, Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑157/21, EU:C:2022:98, σκέψη 319 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 4ης Οκτωβρίου 2024, Λιθουανία κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (Δέσμη μέτρων για την κινητικότητα) (C‑541/20 έως C‑555/20, EU:C:2024:818, σκέψη 158 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. όσον αφορά τη νομολογία του ΕΔΔΑ, σχετικά με τη θεμελιώδη λειτουργία της αρχής της ασφάλειας δικαίου κατά την ερμηνεία της ΕΣΔΑ, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα D. Spielmann στην υπόθεση Associació Catalana de Víctimes d’Organitzacions Terroristes (ACVOT) (C‑666/24, EU:C:2025:891, υποσημείωση 65).
73      Βλ. αποφάσεις της 16ης Φεβρουαρίου 2022, Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑157/21, EU:C:2022:98, σκέψεις 320 και 321 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 4ης Οκτωβρίου 2024, Λιθουανία κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (Δέσμη μέτρων για την κινητικότητα) (C‑541/20 έως C‑555/20, EU:C:2024:818, σκέψεις 159 έως 161 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
74      Βλ., για μια πρόσφατη υπόμνηση του σκοπού αυτού προστασίας υπ’ αυτή τη διατύπωση, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Λιθουανία κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (Δέσμη μέτρων για την κινητικότητα) (C‑541/20 έως C‑555/20, EU:C:2024:818, σκέψη 161 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
75      Η FCL.1030 περιλαμβάνεται στο παράρτημα I, τμήμα ΙΑ, του κανονισμού 1178/2011, το οποίο αφορά τους «[ε]ξεταστές», ενότητα 1, που καθορίζει τις «[κ]οινές απαιτήσεις».
76      Ειδικότερα πρέπει να ληφθούν υπόψη ο τομέας τον οποίο καλύπτει ο επίμαχος νόμος καθώς και ο αριθμός και η ιδιότητα εκείνων στους οποίους απευθύνεται.
77      Βλ., για παράδειγμα, αυστραλιανό έντυπο αίτησης πτυχίου χειριστή αεροσκάφους, διαθέσιμο στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.casa.gov.au/application-pilot-licence-australian-civil-trained (σημείο 12, τελευταία περίπτωση). Βλ., επίσης, τις πληροφορίες που παρέχονται από τους οργανισμούς εκπαίδευσης, ιδίως στον Καναδά (και συγκεκριμένα, Εγχειρίδιο για τους Αιτούντες του Sea Land Air Flight Centre, διαθέσιμο στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.sealandair.ca/pdf/Admission_Handbook.pdf (σημείο 7, σ. 7, καθώς και σημεία 3, 4 και 6, σ. 14).
78      Βλ., για παράδειγμα, άρθρο 22 του κεφαλαίου 4 του luftfartslagen [νόμου περί αεροπορίας, της 3ης Ιουνίου 2010 (SFS 2010, no 500)], στο οποίο αναφέρθηκε ο A κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Βλ., επίσης, ισπανική και ιταλική νομοθεσία στις οποίες είχα πρόσβαση.
79      Βλ. σημείο 30 των παρουσών προτάσεων.
80      Η κατάσταση είναι διαφορετική στη Λιθουανία. Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι το Υπουργείο Μεταφορών τόνισε ότι ο Α παραβίασε επίσης την προσωρινή απαγόρευση που επέβαλε η Υπηρεσία και εξακολούθησε να εκτελεί πτήσεις εκτός Λεττονίας προκειμένου να αποκτήσει πτυχίο χειριστή ιδιωτικών αεροσκαφών στη Λιθουανία.
81      Η FCL.205.A, η οποία περιέχεται στην ενότητα 2, που αφορά «[ε]ιδικές απαιτήσεις για το πτυχίο PPL για αεροπλάνα – PPL(A)», του παραρτήματος I, τμήμα Γ, του κανονισμού 1178/2011, ορίζει, στο στοιχείο αʹ, ότι «[τ]α δικαιώματα του κατόχου πτυχίου PPL(A) είναι να ενεργεί αμισθί ως κυβερνήτης ή συγκυβερνήτης σε αεροπλάνα [...] που ενέχονται σε μη εμπορικές πτητικές λειτουργίες» (βλ. υποσημείωση 9 των παρουσών προτάσεων).
82      Βλ. παράρτημα III, σημείο 1.θ.2., του κανονισμού 216/2008.
83      Βλ. απόφαση της 28ης Οκτωβρίου 2020, Kreis Heinsberg (C‑112/19, EU:C:2020:864, σκέψεις 45 και 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
84      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 30ής Οκτωβρίου 2025, Mercedes-Benz Bank και Volkswagen Bank (C‑143/23, EU:C:2025:837, σκέψη 80).