AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
ξεως, τά έγγραφα πού προβλέπονται στό ἄρθρο 1 στοιχείο 6 τῆς προσβαλλό­
μενης ἀποφάσεως καί τά όποια ἀναφέρονται σέ παράρτημα στην ἀπό 26 
Μαρτίου 1979 ἐπιστολή τῆς AM & S Europe Limited πρός τήν Ἐπιτροπή. 
3) Τό Δικαστήριο θά προβεί, πρίν ἀπό τήν ημερομηνία τῆς συνεδριάσεως, 
στή σύνταξη ἐκθέσεως σχετικής μέ τά έγγραφα αυτά ὑπό τύπο πού θά 
κρίνει κατάλληλο ὥστε νά μή προδικάσει τήν ὁριστική του ἀπόφαση. Ή 
έκθεση αυτή θά ανακοινωθεί στους διαδίκους. 
4) Ή προσφεύγουσα και ἡ καθ' ης, καθώς και οἱ παρεμβαίνοντες, νά ἀναπτύ­
ξουν προφορικώς τους ἰσχυρισμούς τους κατά τή συνεδρίαση ἐπί θεμάτων 
πού θά προσδιοριστούν ἐκ τῶν υστέρων. 
Λουξεμβοῦργο, 4 Φεβρουαρίου 1981. 
Ὁ γραμματεύς Ό πρόεδρος 
Α. Van Houtte J. Mertens de Wilmars 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΩΣ 
JEAN-PIERRE WARNER 
ΠΟΥ ΑΝΕΠΤΥΧΘΗΣΑΝ ΣΤΙΣ 20 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1981 1 
Περιεχόμενα 
Ι — Εἰσαγωγή 1620 
II — Ἱστορικό 1620 
III — Τά περιστατικά τῆς υποθέσεως 1624 
ΙV — Τά ζητήματα τῆς υποθέσεως 1628 
V — Τό ζήτημα ἀρχής 1630 
VΙ — Τό διαδικαστικό ζήτημα 1637 
VII — Προτάσεις 1642 
1 — Μετάφραση ἀπό τά ἀγγλικά. 
1619
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
Κύριε πρόεδρε, 
Κύριοι δικαστές, 
Ι — Εισαγωγή 
Στην παροῦσα προσφυγή, πού ἔχει ἀσκηθεί 
εναντίον τῆς 'Επιτροπής, δυνάμει τοϋ 
ἄρθρου 173 τῆς συνθήκης ΕΟΚ, προ­
σφεύγων εἶναι μία ἀγγλική ἑταιρία πού 
ὀνομάζεται AM & S Europe Limited. Πρό­
κειται γιά θυγατρική επιχείρηση μιᾶς 
αυστραλιανής εταιρίας, πού ὀνομάζεται 
Australian Mining and Smelting Limited. Καί 
οἱ δύο ἑταιρίες ἀνήκουν στόν πολύ γνωστό 
ὅμιλο Rio Tinto Zinc. Μία θυγατρική 
ἑταιρία τῆς προσφευγούσης κατέχει καί 
εκμεταλλεύεται χυτήριο ψευδαργύρου στό 
Avonmouth, κοντά στό Bristol. 
Στίς 10 Φεβρουαρίου, ὁ υπεύθυνος ἐπί­
τροπος γιά τήν πολιτική ἐπί τοῦ ἀνταγω­
νισμοί) διέταξε τήν διενέργεια ἐλεγχου, 
δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14 τοῦ κανονισμού 17, 
ἐπί ὁρισμένων επιχειρήσεων τῆς βιομηχα­
νίας ψευδαργύρου, γιά τίς όποιες ὑπήρχαν 
υπόνοιες ὅτι εἶχαν ἀπό κοινού καθορίσει 
τιμές καί ὅρούς πωλήσεως, ἤλεγχαν τήν 
παραγωγή καί είχαν κατανείμει τίς ἀγορές 
κατά παράβαση τοῦ ἄρθρου 85 τής 
συνθήκης. Ή προσφεύγουσα ήταν μία ἀπό 
τίς επιχειρήσεις αυτές. 
Τό άρθρο 14 τοῦ κανονισμού 17 σᾶς εἶναι 
γνωστό, ώστε δέν κρίνω ἀπαραίτητο νά τό 
ἀναγνώσω. Τό Δικαστήριο ἠσχολήθη 
πρόσφατα μέ τό άρθρο αυτό στην υπόθεση 
136/79, National Panasonic (UK) Ltd. κατά 
'Επιτροπῆς (26 Ἰουνίου 1980), ECR 1980, σ. 
2033. Τά ἐπίδικα ζητήματα στην παρούσα 
υπόθεση είναι, πάντως, διαφορετικά ἀπό 
ἐκεῖνα πού ἀνέκυψαν στην ὑπόθεση ἐκείνη. 
Τά ἐπίδικα ζητήματα ἐν προκειμένω ἀφο­
ρούν τήν έκταση καί τόν τρόπο μέ τους 
ὁποίους οἱ ἐπικοινωνίες μεταξύ δικηγόρου 
καί πελάτου δύνανται νά προστατευθοῦν 
ἀπό ἀποκαλύψεις κατά τήν διάρκεια 
έλεγχου πού διενεργείται δυνάμει τοῦ 
άρθρου 14. Προτοῦ αναφέρω τά περιστα­
τικά τῆς υποθέσεως καί τήν ἀκριβή φύση 
τῶν ζητημάτων τά ὁποῖα ἀνακύπτουν, θά 
ἦταν σκόπιμο νά ἀναφερθῶ βραχυλογικῶς 
στό ιστορικό τῆς υποθέσεως. 
II — Τό ἱστορικό 
Τό άρθρο 20 τοῦ κανονισμού 17, πού τιτλο­
φορείται «Ἐπαγγελματικό ἀπόρρητο», επι­
βάλλει στην 'Επιτροπή καί στίς ἁρμόδιες 
ἀρχές τῶν Κρατῶν μελών, τους υπαλλήλους 
καί τό λοιπό προσωπικό, τήν υποχρέωση 
νά μήν ἀποκαλύπτουν πληροφορίες τίς 
όποιες ἀποκτούν ἐπί τῆς ἀκολουθίας τοῦ 
κανονισμοῦ καί οἱ όποιες «ως ἐκ τῆς 
φύσεώς τους καλύπτονται ἀπό τό επαγγελ­
ματικό ἀπόρρητο», ἡ ὁποία γίνεται στό ἐν 
λόγω άρθρο, ἀποτελεί προφανώς αναφορά 
στην έννοια πού εἶναι γνωστή στό γαλλικό 
δίκαιο π.χ. ὡς «secret professionnel», ή 
ὁποία έχει μεγάλη ευρύτητα, δεδομένου ὅτι 
εφαρμόζεται όχι μόνο ἐπί δικηγόρων, άλλά 
καί ἐπί ὅλων εκείνων στους ὁποίους παρέ­
χονται εμπιστευτικές πληροφορίες λόγω 
τῆς φύσεως τοῦ επαγγέλματος τους, π.χ. 
στους ἀσκούντες τό ιατρικό επάγγελμα καί 
σέ κυβερνητικούς υπαλλήλους. 
Θά ἠδύνατο νά παρατηρηθεί, καίτοι κανείς 
δέν τό ἔπραξε μέ τήν επιχειρηματολογία 
του στην παρούσα υπόθεση, ὅτι ἡ ρητή 
ἀναφορά τοῦ ἄρθρου 20 «ἐπαγγελματικό 
ἀπόρρητο» καί ἡ ἀπουσία ὁποιασδήποτε 
ἀναφοράς σέ παρόμοια έννοια σέ ὁποιοδή­
ποτε άλλο μέρος τοῦ κανονισμοῦ, πρέπει 
νά ἐκληφθεί ὡς σημαίνουσα ὅτι οἱ συ­
ντάκτες τοῦ κανονισμού εἶχαν τήν πρόθεση 
νά ἀποκλείσουν τήν ἐφαρμογή τῆς εννοίας 
αυτής σέ περιστάσεις διαφορετικές ἐκείνων 
πού περιγράφονται στό άρθρο 20. Αυτό 
πάντως μοῦ φαίνεται ὅτι θά ἀπετέλει μία 
κάπως παράτολμη εφαρμογή τοῦ ασταθούς 
ἀξιώματος «expressio unius est ecxlusio alte¬ 
rius». 
Ή 'Επιτροπή καί ἡ γαλλική κυβέρνηση 
παρετήρησαν ἐξ άλλου ὅτι ἡ «νομοθετική 
Ιστορία» τοῦ ἄρθρου 14 εμφαίνει ὅτι τό 
Συμβούλιο, οταν ¿θέσπιζε τον κανονισμό 
17, εἶχε ἐσκεμμένως απορρίψει τήν Ιδέα ὅτι 
κάθε έννοια «ἐπαγγελματικοῦ ἀπορρήτου» 
έπρεπε νά εφαρμόζεται στό πλαίσιο τοῦ 
άρθρου αὐτοῦ. Ἐστήριξαν τήν επιχειρημα­
τολογία τους στό γεγονός ὅτι τό Συμβούλιο 
ἀπέρριψε τίς τροποποιήσεις πού συνέστησε 
1620
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
τό Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στήν πρόταση 
της Ἐπιτροπῆς ἡ ὁποία ἀπετέλεσε την βάση 
τοῦ κανονισμοί). "Οπως γνωρίζετε, έχω 
σοβαρότατες ἀμφιβολίες περί τοῦ ἄν ἐπιτρέ­
πεται ἑρμηνεία κανονισμού τοῦ Συμβουλίου 
ἐν ἀναφορᾶ πρός την «νομοθετική του 
ιστορία». 'Οπωσδήποτε δέν νομίζω ὅτι, 
στην προκειμένη περίπτωση, ἡ εξέταση τῆς 
«νομοθετικής ιστορίας» τοῦ ἄρθρου 14 θά 
ὁδηγούσε στό συμπέρασμα πού προετάθη 
ἀπό τήν 'Επιτροπή καί τήν γαλλική 
κυβέρνηση. 
Οἱ τροποποιήσεις τοῦ Κοινοβουλίου προ­
ήλθαν ἀπό έκθεση τῆς επιτροπής εσωτε­
ρικῆς ἀγορᾶς τοῦ ὀργάνου αὐτοῦ, ἐπί τῆς 
προτάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς (ή έκθεση 
Deringer, ἔγγρ. Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 
57/1961). Στην παράγραφο 121 τῆς εκθέ­
σεως αυτής ἡ κοινοβουλευτική επιτροπή 
διετύπωσε ὁρισμένες επικρίσεις κατά των 
άρθρων 9 καί 11 τῆς προτάσεως, τά όποια 
κατέστησαν, ἀντιστοίχως, τά άρθρα 11 καί 
14 τοῦ κανονισμού. Τό άρθρο 11 τοῦ κανο­
νισμού, ὅπως ἐνθυμεῖσθε, παρέχει τήν 
εξουσία στην 'Επιτροπή νά ζητεῖ καί, ὅπου 
είναι ἀπαραίτητο, νά ἀπαιτεί πληροφορίες 
ιδίως ἀπό «επιχειρήσεις καί ενώσεις ἐπι­
χειρήσεων». Οἱ περισσότερες ἀπό τίς ἐπι­
κρίσεις τῆς επιτροπής τοῦ Κοινοβουλίου 
δέν είχαν καμία σχέση μέ τό παρόν πρό­
βλημα. Ή παράγραφος 121 περιείχε πάντως 
ἕνα εδάφιο διατυπωμένο ὡς έξῆς: 
«En tout cas, toute personne tenue de fournir 
des renseignements doit avoir le droit de 
refuser le témoignage tout comme le secret 
professionnel, par exemple des avocats et des 
experts-comptables, doit être garanti.» 
Ἐξετάζοντας τίς τροποποιήσεις oἱ όποιες 
προετάθησαν ἀπό τήν κοινοβουλευτική επι­
τροπή (σ. 44 έως 46 τῆς εκθέσεως της), δια­
πιστώνεται ὅτι αυτή, στην πραγματι­
κότητα, δέν προέτεινε τίποτε τό όποιο ἀπο-
τελεῖ σήμερα τό άρθρο 14. Προέτεινε μία 
σειρά τροποποιήσεων σέ ὅ,τι ἀποτελεί 
σήμερα τό άρθρο 11, οἱ όποιες ἀπέβλεπαν 
νά υλοποιήσουν τίς ἐπικρίσεις πού εἶχε 
εκφράσει στην παράγραφο 121 καί, ἰδίως, 
τήν άποψη ὅτι οἱ ιδιοκτήτες ἡ εκπρόσωποι 
επιχειρήσεων πού καλούνται νά παράσχουν 
πληροφορίες δέν υποχρεούνται νά ἀπα­
ντούν σέ ενοχοποιητικές ερωτήσεις. Στις 
προταθείσες τροποποιήσεις δέν έγινε μνεία 
περί τοῦ «επαγγελματικού ἀπορρήτου». Ή 
επίσημη γνώμη τοῦ Κοινοβουλίου, πού 
περιέχεται στό ἀπό 19 'Οκτωβρίου 1961 
ψήφισμα, δέν διέφερε ουσιαστικά ἀπό τήν 
πρόταση τῆς επιτροπής [του]. 
'Από τά δίκαια τῶν ἀρχικῶν Κρατῶν μελῶν 
φαίνεται ὅτι μόνο τό γερμανικό ἀνα­
γνωρίζει τήν γενική ἀρχή ὅτι ένα άτομο 
δύναται νά ἀρνηθεί νά ἀπαντήσει σέ ενο­
χοποιητικές ερωτήσεις. Ή ἀρχή ἀναγνωρί­
ζεται φυσικά καί ἀπό τό ἀγγλικό δίκαιο. 
Διακρίνεται, πάντως, ἀπό τήν ἀρχή πού 
διασφαλίζει τόν εμπιστευτικό χαρακτήρα 
των επικοινωνιών μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου. Δύναται νά γίνει ἀντιληπτό ὅτι τό 
Συμβούλιο θά πρέπει νά ηθέλησε νά ἀπο­
κλείσει, ἀπό ὅ,τι ἀποτελεί σήμερα τό άρθρο 
11 τοῦ κανονισμοῦ, έναν κανόνα κατά τόν 
ὁποῖο ένα άτομο δέν πρέπει νά υποχρεώ­
νεται νά άπαντᾶ σέ ἐνοχοποιητικές ερωτή­
σεις, διότι αυτό θά παρέβλαπτε τόν ἀληθή 
σκοπό τοῦ ἄρθρου ἡ τουλάχιστον θά τό 
είχε καταστήσει σέ μεγάλο βαθμό μή ἀπο­
τελεσματικό. 'Αλλά δέν εἶναι δυνατό, κατά 
τήν γνώμη μου, ἀπό τό γεγονός ὅτι τό Συμ­
βούλιο ἀπέρριψε τήν σχετική πρόταση τοῦ 
Κοινοβουλίου νά συμπεράνομε ὅτι τό 
πρώτο ἐσκεμμένως έλαβε ἀπόφαση κατά 
τής εφαρμογής ὁποιασδήποτε ἀρχής πού 
προστατεύει τόν ἐμπιστευτικό χαρακτήρα 
τῶν επικοινωνιών μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου, στό πλαίσιο εἶτε τοῦ ἄρθρου 11 
εἶτε τοῦ ἄρθρου 14. 
Ὁ κανονισμός 17 ἐθεσπίσθη ἀπό τό Συμ­
βούλιο στίς 6 Φεβρουαρίου 1962. Ή 'Επι­
τροπή ἀνέφερε ὅτι ἡ έλλειψη ἀπό τό άρθρο 
14 ὁποιασδήποτε ἀναφοράς στίς επικοινω­
νίες μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου δέν φαί­
νεται ὅτι προεκάλεσε ὁποιαδήποτε δυσχέ-
1621
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
ρεια κατά τά πρώτα έτη τῆς εφαρμογής 
του. Ή 'Επιτροπή δέν ἐπεξετάθη, πάντως, 
περισσότερο στό θέμα καί έτσι δέν δυνά­
μεθα νά γνωρίζουμε πόσο συχνά έγινε 
επίκληση τοῦ ἄρθρου 14 κατά τά έτη 
εκείνα οὒτε σέ ποιό βαθμό ἀνεφύησαν ὑπο­
θέσεις στίς όποιες υπάλληλοι τῆς Ἐπι­
τροπής, οἱ όποιοι διενήργουν ἐλέγχους, 
ἀντεμετώπισαν επικοινωνίες τοῦ είδους 
αὐτοῦ. Ή 'Επιτροπή μας ἀνέφερε ἀκόμη 
ὅτι, μετά τήν προσχώρηση τῶν νέων 
Κρατών μελών, τό θέμα εἶχε ἀποτελέσει 
συχνότερα ἀντικείμενο συζητήσεων σέ 
επαγγελματικούς κύκλους καί ὅτι ἐδημο¬ 
σιεύθησαν ἐπ᾽ αὐτοῦ σύντομα άρθρα. 
Τό 1976 ἡ Συμβουλευτική 'Επιτροπή τῶν 
Δικηγορικών Συλλόγων καί Νομικών Εται­
ριών τῆς Ευρωπαϊκής Κοινότητος (ή 
«CCBE») ἐδημοσίευσε έκθεση τοῦ κυρίου 
D.A. Ο. Edward, Q.C., τοῦ Δικηγορικού 
Συλλόγου Σκωτίας, μέ τίτλο «The Professio­
nale Secret, Confidentiality and Legal Profes­
sional Privilege in the Nine Member States of 
the European Community» (The «Edward 
Report»). Ὁ Edward, ὁ όποιος κατόπιν 
έγινε πρόεδρος τῆς Συμβουλευτικής 'Επι­
τροπής, ἀντεπροσώπευσε τό όργανο αὐτό 
στην παροῦσα ενώπιον μας διαδικασία. 
Κατά τήν προετοιμασία τῆς εκθέσεως του 
έλαβε συμβουλές καί βοήθεια ἀπό διακεκρι­
μένα μέλη τῶν δικηγορικών συλλόγων 
όλων τῶν χωρών τῆς Κοινότητος. 
Ό τίτλος τῆς εκθέσεως Edward έχει 
σημασία. «Τό επαγγελματικό ἀπόρρητο» 
εἶναι φυσικά ἡ κατά γράμμα μετάφραση 
στην ἀγγλική τῆς γαλλικής φράσεως «le 
secret Professionnel». «Confidentiality» εἶναι 
ὁ όρος μέ τόν ὁποιο ἀποδίδεται ἡ σχετική 
έννοια στό σκωτικό δίκαιο, ἐνῶ τό «Legal 
Professional Privilege» εἶναι ò όρος μέ τόν 
όποιο αύτη ἀποδίδεται στό ἀγγλικό καί τό 
ιρλανδικό δίκαιο — όρος πού δέν είναι 
ἀκριβής ὁπως παρετήρησε ὁ λόρδος Wilber¬ 
force στην υπόθεση Waygh κατά British 
Railways Board[1980], AC 521, σ. 531. 
Ἡ έκθεση Edward ἐπραγματεύθη πληθώρα 
προβλημάτων γενικοῦ ενδιαφέροντος γιά 
τους δικηγορικούς συλλόγους τῶν Κρατών 
μελών, τά όποια εκτείνονται πολύ πέρα 
ἀπό τά συγκεκριμένα ζητήματα μέ τά 
όποια ἀσχολείσθε στην παρούσα ὑπόθεση. 
Δέν σκοπεύω νά προβώ σέ ἀνάλυση τής 
εκθέσεως ἡ έστω νά επιχειρήσω νά τήν 
συνοψίσω. Δύναμαι μόνο νά πῶ ὅτι ἀπετέ­
λεσε, καί ἀποτελεί, μία ἀξιόλογη μελέτη 
συγκριτικού δικαίου, άλλα, πέραν τούτου, 
θά περιορισθώ στό ἀκόλουθο σχόλιο ἐπί 
τῆς εκθέσεως αυτής. 
Ή έκθεση βασίζεται στην ἀρχή ὅτι υπάρχει 
θεμελιώδης διαφορά μεταξύ τῶν δικαίων 
τῶν ἀρχικών ἕξ Κρατών μελών, ἀφ᾽ ἐνός, 
καί τῶν δικαίων τῆς 'Ιρλανδίας καί τοῦ 
'Ηνωμένου Βασιλείου, ἀφ᾽ ἑτερου, ἐνῶ τό 
δίκαιο τῆς Δανίας θά έπρεπε νά εξετασθεί 
ξεχωριστά. 'Αλλά — αυτή δέ ἡ διαπίστωση 
μέ εξέπληξε όταν ἀνέγνωσα τήν έκθεση γιά 
πρώτη φορά τό 1976 — ἡ 'ίδια έκθεση 
εμφαίνει ἀσυναισθήτως ὅτι ἡ προσέγγιση 
αυτή εἶναι λανθασμένη, πρώτον λόγω τῶν 
διαφορών μεταξύ τῶν δικαίων τῶν ἀρχικών 
ἕξ Κρατών μελών, τίς όποιες ἡ έκθεση υπο­
γραμμίζει, καί δεύτερον, λόγω τῶν δια­
φορών οἱ όποιες υφίστανται μεταξύ τῶν 
δικαίων τῆς 'Αγγλίας καί τῆς Σκωτίας, τίς 
όποιες ἡ έκθεση ἀγνοεί. 
Ή έκθεση, ὅμως, ὀρθώς κατά τήν γνώμη 
μου, κατέληξε στό συμπέρασμα ὅτι οἱ δια­
φορές μεταξύ τῶν δικαίων τῶν διαφόρων 
χωρών τῆς Κοινότητος «είναι διαφορές 
προσεγγίσεως ἡ μεθόδου (πού κατέστησαν 
ἀπαραίτητες λόγω τῶν θεμελιωδώς διαφο­
ρετικών νομικών συστημάτων), παρά δια­
φορές ὡς πρός τό ἀποτέλεσμα». Αυτό δέν 
σημαίνει φυσικά ότι τό αποτέλεσμα είναι 
παντοῦ τό 'ίδιο. 
Τό 1977 δύο μέλη τῆς Νομικής Υπηρεσίας 
τής 'Επιτροπής, ó Dr. C. D. Ehlermann, 
γενικός διευθυντής της, καί ó Dr. D. 
Oldekop, συνέταξαν έκθεση γιά τό Συ­
νέδριο τῆς FIDE τοῦ ἑπομένου έτους, πού 
θά ελάμβανε χώρα στην Κοπεγχάγη. Οἱ 
ἀπόψεις πού εξέφρασαν στην έκθεση αύτη 
ἀποτελούσαν, ἀσφαλώς, προσωπικές τους 
γνώμες. Δέν ἠδύναντο νά δεσμεύσουν τήν 
'Επιτροπή. Ἔχοντας ὑπ᾽ ὄψη, ὅμως, τήν 
1622
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
θέση την ὁποία έλαβαν οἱ Ehlermann καί 
Oldekop, καθώς ἐπίσης τό γεγονός ὅτι τό 
σχετικό εδάφιο στην έκθεση του εἶναι σχε­
τικά βραχύ, θά τό παραθέσω σχεδόν 
ὁλόκληρο. 'Ανέφεραν στην έκθεση αύτη 
(FIDE, Copenhagen 1978, τόμ. 3, παρά­
γραφοι 11.5-11.6): 
«Τό θέμα ἄν, καί σέ ποιό βαθμό, οἱ ἐπι­
κοινωνίες μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου 
προστατεύονται ἡ θά πρέπει νά προστατεύ­
ονται, κατά τό κοινοτικό δίκαιο, έναντι 
ἀποκαλύψεως ἀπό την Επιτροπή ... ἀνά­
γεται στόν τομέα τῶν κανόνων διαδικα­
σίας πού θά ἠδύνατο νά ἀναφερθεῖ στό 
πλαίσιο συζητήσεως, ἡ ὁποία πραγμα­
τεύεται τά δικαιώματα ἀμύνης σέ σχέση μέ 
τήν ἐξουσία έλέγχου τῆς Επιτροπής. Σέ ὅλα 
τά Κράτη μέλη τό ἀπόρρητο τῶν σχέσεων 
μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου τυγχάνει 
νομικῆς προστασίας έναντι ἀποκαλύψεως 
ἀπό τίς διοικητικές ἀρχές καί ἀκόμη έναντι 
ἀποκαλύψεως ἀπό δικαστικές ἀρχές, καίτοι 
εντός κυμαινομενων ὁρίων καί βάσει δια­
φορετικών μεθόδων. Τά ἐν λόγω ὅρια καί 
μέθοδοι δέν δύνανται νά περιγραφοῦν στην 
παροῦσα σημείωση.» 
Οἱ συντάκτες τῆς εκθέσεως προτιμούν νά 
παραπέμψουν τόν ἀναγνώστη στην έκθεση 
Edward καί συνεχίζουν: 
«Στό πεδίο τοῦ κοινοτικού δικαίου, τό πρό­
βλημα εἶχε συζητηθεῖ κατά τήν διάρκεια 
τῶν συσκέψεων τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Κοινο­
βουλίου σχετικά μέ τήν θέσπιση τοῦ κανο-
νισμοῦ 17/62. Βάσει τῆς «εκθέσεως 
Deringer», τό Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 
έκανε σύσταση ὑπέρ τῆς προστασίας τοῦ 
επαγγελματικού ἀπορρήτου. Πάντως, ή 
σύσταση αυτή δέν υἱοθετήθη ἀπό τό Συμ­
βούλιο.» 
Γνωρίζετε στό σημείο αυτό, κύριοι δικα­
στές, ὅτι ἡ ερμηνεία μου περί τοῦ ὅ,τι 
συνέβη διαφέρει ἀπό τήν ἑρμηνεία τῶν συ­
ντακτῶν τῆς εκθέσεως, οἱ όποιοι συνεχί­
ζουν: 
«Μετά τήν διεύρυνση τῶν Κοινοτήτων, ή 
συζήτηση έχει ἀναζωπυρωθεί, λαμβανο­
μένης ὑπ᾿ ὄψη τῆς ιδιαίτερα εκτεταμένης 
προστασίας επαγγελματικού ἀπορρήτου 
στό Ἡνωμένο Βασίλειο καί στην 'Ιρλανδία 
(ή ὁποία ἐκτείνετει όχι μόνο σέ ἀνεξαρτή­
τους δικηγόρους, άλλά καί σέ δικηγόρους 
οἱ όποιοι εἶναι υπάλληλοι κατά πλήρη ἀπα­
σχόληση ἀπό τόν πελάτη). 
Τό κοινοτικό δίκαιο δέν περιέχει εἰδικούς 
καί ρητούς κανόνες, ἀναφερομένους στην 
προστασία τοῦ «επαγγελματικού ἀπορ­
ρήτου» σέ διοικητικές διαδικασίες (τό 
άρθρο 20 τοῦ κανονισμού 17/62 ἀπαγο­
ρεύει μόνο τήν ἀποκάλυψη ἀπορρήτων ἀπό 
τήν 'Επιτροπή ἀλλά ὄχι πρός τήν 'Επι­
τροπή).» 
"Ετσι, κατόπιν παραπομπής στό άρθρο 32, 
παράγραφος 2, τοῦ κανονισμού δικαδικα-
σίας τοῦ Δικαστηρίου, οἱ συντάκτες τῆς 
ἐκθέσεως καταλήγουν: 
«Λαμβάνοντας ὑπ᾿ ὄψη τήν υφισταμένη 
κατάσταση στά Κράτη μέλη, δικαιολο­
γείται νά υποτεθεί ὅτι υπάρχει μία γενική 
ἀρχή δικαίου, πού ἐφαρμόζεται στό κοινο­
τικό δίκαιο ως ἀναπόσπαστο τμήμα τοῦ 
«δικαίου» κατά τήν έννοια τοῦ ἄρθρου 164 
τῆς συνθήκης ΕΟΚ (άρθρο 31 τῆς συνθήκης 
ΕΚΑΧ, άρθρο 136 τῆς συνθήκης ΕΚΑΕ), ή 
ὁποία, εντός ὁρισμένων ὁρίων, εξασφαλίζει 
τό επαγγελματικό ἀπόρρητο καί σέ διοικη­
τικές διαδικασίες. 
Μέχρι τώρα, ἡ προστασία τοῦ επαγγελμα­
τικοί) ἀπορρήτου δέν έχει ἀποδειχθεί ὅτι 
ἀποτελεί ένα Ιδιαίτερα ευαίσθητο ζήτημα 
στην πρακτική τῆς Ἐπιτροπῆς καί ἡ έκταση 
τῆς καταλλήλου προστασίας εἶναι συζητή­
σιμη. Είναι σαφές, ὅμως, ὅτι ἡ προστασία 
αὐτή σταματά ἐκεῖ ὅπού ὁ ίδιος ὁ δικη­
γόρος βοηθεῖ ἡ συμμετέχει στίς παράνομες 
δραστηριότητες τοῦ πελάτου του. Στό 
πλαίσιο μιᾶς μελλοντικής ἐξαντλητικής καί 
σταθμισμένης ἐπιλύσεως ὅλων τῶν 
θεμάτων τά όποια ἀνακύπτουν, δέν φαί­
νεται νά υπάρχει λόγος ώστε οἱ έμμισθοι 
δικηγόροι νά τύχουν διαφορετικής μεταχει­
ρίσεως ἀπό εκείνους πού ἀσκοῦν 
ἀνεξαρτήτως τό ἐπάγγελμα, ὑπό τόν ὅρον 
ὅτι οἱ τελευταίοι ὑπόκεινται πράγματι σέ 
παρομοίους κανόνες επαγγελματικής δεο­
ντολογίας καί πειθαρχίας». 
Στίς 22 'Ιουνίου 1978, ἡ 'Επιτροπή διε­
τύπωσε τήν επίσημη ἄποψη τῆς σέ 
ἀπάντηση ἐπί ερωτήσεως πού έθεσε ὁ κ. 
Cousté στό Κοινοβούλιο (γραπτή ἐρώτηση 
63/78). Ή ἀπάντηση τῆς Ἐπιτροπῆς στην 
ερώτηση αυτή ήταν ἡ ἀκόλουθη: 
1623
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
«Tó άρθρο 14 τοῦ κανονισμοῦ 17/62 τοῦ 
Συμβουλίου παρέχει στην 'Επιτροπή την 
εξουσία νά ελέγχει καί ἀντιγράφει ὅλη την 
ἀλληλογραφία καί άλλα επαγγελματικῆς 
φύσεως έγγραφα ἐπιχειρήσεως ἤ ενώσεως 
επιχειρήσεων, περιλαμβανομένων καί 
ἐγγράφων πού προετοιμάσθησαν γι' αὐτήν 
ἀπό εξωτερικούς δικηγόρους καί νομικούς 
συμβούλους. 
Ή κοινοτική νομοθεσία περί ἀνταγωνισμού 
δέν παρέχει οιαδήποτε προστασία σέ επαγ­
γελματικά έγγραφα νομικής φύσεως. Ή 
'Επιτροπή ὅμως, επειδή θέλει νά ενεργεί 
κατά τρόπο τίμιο, ἀκολουθεί τους κανόνες 
τοῦ δικαίου περί ἀνταγωνισμού ὁρισμένων 
Κρατῶν μελών καί εἶναι πρόθυμη νά μή 
χρησιμοποιεί, ὡς ἀπόδειξη τῶν παραβιά­
σεων τῶν κοινοτικών κανόνων περί ἀντα­
γωνισμοί), οιαδήποτε κείμενα καθαρώς 
νομικοῦ χαρακτῆρος, τά όποια συνε¬ 
τάγησαν μέ σκοπό νά ζητηθούν ἡ παρα­
σχεθούν νομικές γνώμες σχετικές μέ 
τηρητέους κανόνες δικαίου, ἡ σχετικές μέ 
τήν προετοιμασία ἤ ὀργάνωση τῆς ἀμύνης 
τῆς επιχειρήσεως ἡ τῆς ἑνώσεως ἐπιχειρή­
σεων τίς όποιες ἀφοροῦν. "Οταν ἡ 'Επι­
τροπή συναντά τέτοια κείμενα δέν λαμ­
βάνει ἀντίγραφα. 
Εἰς τήν 'Επιτροπή εναπόκειται νά ἐκτιμά 
τήν φύση ἑνός συγκεκριμένου έγγραφου, ή 
δέ κρίση τῆς υπόκειται στόν έλεγχο τοῦ 
Δικαστηρίου. 
Τέλος, ἡ 'Επιτροπή θά ήθελε νά υπενθυ­
μίσει στόν ἀξιότιμο κ. βουλευτή ὅτι, βάσει 
τοῦ ἄρθρου 20 τοῦ κανονισμοί) 17/62 τοῦ 
Συμβουλίου, τό προσωπικό τῆς 'Επιτροπής 
δεσμεύεται ἀπό τό ἐπαγγελματικό ἀπόρ­
ρητο σέ ολα τά θέματα τά όποια ἀναφέ­
ρονται στην ἐκτέλεση τῶν άρθρων 85 καί 
86 τῆς συνθήκης ΕΟΚ.» 
'Επανέρχομαι στά περιστατικά τής 
παρούσης υποθέσεως. 
III — Τά περιστατικά τῆς υποθέ­
σεως 
Φαίνεται οτι, στόν βαθμό πάντως πού 
άφορᾶ τήν προσφεύγουσα ἡ ἀρχική ἀπό­
φαση τοῦ μέλους τῆς 'Επιτροπής, πού είναι 
υπεύθυνο γιά τήν εφαρμογή τῆς πολιτικής 
έπί τοῦ ανταγωνισμού νά διενεργήσει 
έλεγχο, δέν ἀποτελοῦσε τυπική ἀπόφαση 
πού ελήφθη σύμφωνα μέ τό άρθρο 14 παρά­
γραφος 2, άλλά ἀπόφαση ἡ ὁποία ἐπέτρεπε 
μόνο στους υπαλλήλους τῆς Ἐπιτροπῆς νά 
διενεργήσουν έλεγχο δυνάμει τοῦ ιδίου 
άρθρου, παράγραφοι 1 καί 3. 
Στίς 20 Φεβρουαρίου 1979, τρεις υπάλληλοι 
τής Ἐπιτροπῆς (τους ὁποίους θά ἀποκαλώ 
«οἱ ἐλεγκτές») ενεφανίσθησαν στό κατά­
στημα τῆς προσφευγούσης στό Bristol, συ­
νοδευόμενοι ἀπό υπάλληλο τοῦ Office of 
Fair. Trading, τό όποιο εἶναι ἡ αρμοδία 
ἀρχή στό 'Ηνωμένο Βασίλειο γιά τήν ἐφαρ­
μογή τοῦ ἄρθρου 14. Οἱ ελεγκτές ήταν εφο­
διασμένοι μέ «άδεια ἐλεγχου» ἡ ὁποία εἶχε 
εκδοθεί σύμφωνα μέ τό άρθρο 14, παρά­
γραφος 2. Ἡ άδεια αύτη ἐπεδόθη στόν Α. Τ. 
Thomson, διευθυντή τῆς προσφευγούσης 
καί ὁ έλεγχος διενεργήθη τήν ιδία καί τήν 
επομένη ήμερα, παρουσία δύο ἀντι­
προσώπων τῶν Solicitors [δικηγόρων] τής 
προσφευγούσης. Στό τέλος τοῦ ἐλεγχου, οἱ 
ελεγκτές ἀπεχώρησαν, λαμβάνοντας μαζί 
τους ἀντίγραφα 35 περίπου έγγράφων. 
"Αφησαν ἐπίσης στον Thomson έγγραφη 
αίτηση πρός λήψη περαιτέρω έγγράφων τά 
όποια ἀνεφέροντο σέ ορισμένα εξειδικευ­
μένα έγγραφα. 
Ὁ Thomson ἀπήντησε στην αἴτηση αὐτή, 
μέ τήν ἀπό 26 Μαρτίου 1979 επιστολή, μέ 
τήν ὁποία ἀπέστειλε στην 'Επιτροπή ἐπτά 
φακέλους. 'Ανέφερε, ὅμως, στην 'Επιτροπή, 
μέ τήν ἐπιστολή αύτη, ότι οἱ Solicitors τής 
προσφευγούσης, κατά τόν έλεγχο πού 
διενήργησαν ἐπί τῶν έγγράφων, είχαν 
δηλώσει ὅτι θεωροῦσαν ὅτι μερικά ἀπό τά 
έγγραφα αυτά «έκαλύπτοντο ἀπό τήν ἀρχή 
τοῦ ἐπαγγελματικού ἀπορρήτου». Γι' αυτό, 
τά ἐν λόγω έγγραφα δέν προσεκομίσθησαν. 
Ἡ περιγραφή τῶν ἀνωτέρω έγγράφων 
έγινε, σέ 17 ἀριθμημένες παραγράφους, σέ 
παράρτημα τῆς επιστολής. 
'Από τήν περιγραφή αυτή φαίνεται ὅτι τά 
έγγραφα τά ὁποῖα δέν προσεκομίσθησαν 
ἠδύναντο νά καταταγούν γενικά σέ τέσσε¬ 
ρεις κατηγορίες: 
1624
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
1) ὁδηγίες τῶν Solicitors πρός τους Barri­
sters [δικηγόρους], 
2) ἐπικοινωνίες μεταξύ ἐξωτερικοί) Solicitor 
καί τῆς προσφευγούσης ἡ μιας ἀπό τίς 
μητρικές ἑταιρίες τῆς πού περιελάμ­
βαναν νομικές συμβουλές ἡ αιτήσεις γιά 
παροχή νομικῶν συμβουλῶν, 
3) έγγραφα πού περιελάμβαναν νομικές 
συμβουλές ἡ αιτήσεις γιά παροχή 
νομικών συμβουλών ἀπό «εσωτερικό» 
νομομαθή, ἀπασχολούμενο ἀπό τήν 
προσφεύγουσα ἡ ἀπό μία ἀπό τίς 
μητρικές τῆς ἑταιρίες καί 
4) επικοινωνίες μεταξύ εκτελεστικών στε­
λεχών τῆς προσφευγούσης ἡ μιᾶς ἀπό 
τίς μητρικές τῆς εταιρίες, στίς όποιες 
είχαν καταγραφεί νομικές συμβουλές ή 
αιτήσεις για παροχή νομικών συμ­
βουλών. 
Ό Thomson, επίσης, ἀνέφερε στην ἐπιστολή 
του ὅτι οἱ Solicitors τῆς προσφευγούσης 
είχαν ἀποδείξει ὅτι ὁρισμένοι παράγραφοι 
τῶν έγγράφων, πού περιελαμβάνοντο στους 
φακέλλους οἱ όποιοι επρόκειτο νά ἀποστα­
λοῦν στην 'Επιτροπή, δέν εἶχαν σχέση μέ 
τόν έλεγχο πού αυτή διενήργησε. Οἱ παρά­
γραφοι αυτές εἶχαν διαγραφεί καί οἱ Solici­
tors θά ἀπέστελλαν συντόμως στην 'Επι­
τροπή μία κατά νόμο δήλωση, ἡ ὁποία Οά 
περιέγραφε τίς διαγραφεῖσες παραγράφους, 
πράγμα πού 'ίσως «Ικανοποιοῦσε» τήν 'Επι­
τροπή ως πρός τό σημείο αυτό. 
Ό Thomson υπέδειξε ὅτι, ἄν ἡ 'Επιτροπή 
«ἐχρειάζετο περαιτέρω διαβεβαίωση ὅσον 
άφορᾶ τά κείμενα τά όποια ἐκαλύπτοντο 
ἀπό τό προνόμιο αὐτό ἡ ὅσον άφορα, τίς 
παραγράφους πού είχαν διαγραφεί», θά 
έπρεπε να έλθει σέ επαφή μέ τους Solicitors 
τῆς προσφευγούσης γιά νά συζητήσει τό 
θέμα. 
Στίς 5 'Απριλίου 1979, οἱ Solicitors έγραψαν 
στην 'Επιτροπή, ἐσωκλείοντας στην επι­
στολή τους τήν κατά νόμο δήλωση τήν 
ὁποία εἶχαν ὑποσχεθεί. 
Ή 'Επιτροπή δέν ἀκολούθησε τήν υπόδειξη 
τοῦ Thomson γιά συζητήσεις μέ τους Solici­
tors τῆς προσφευγούσης. Χωρίς, ὅπως φαί­
νεται, οιαδήποτε άλλη ἐπικοινωνία μέ τήν 
προσφεύγουσα ἡ μέ τους Solicitors της, 
εξέδωσε, στίς 6 'Ιουλίου 1979, ἀπόφαση 
δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14, παράγραφος 3, ή 
ὁποία ἀπηυθύνθη στην προσφεύγουσα 
(ἀριθ. 79/670/ΕΟΚ). 
Στό προοίμιο τῆς ἀποφάσεως αυτής, ἀφοῦ 
περιγράφονται τά γεγονότα, συνεχίζει ως 
κατωτέρω, ὅσον άφορᾶ τά έγγραφα γιά τά 
όποια έγινε ἐπίκληση τοῦ «επαγγελματικοί) 
ἀπορρήτου»: 
«Ἡ κοινοτική νομοθεσία περί ἀνταγω­
νισμοῦ δέν προβλέπει καμία προστασία 
στά έγγραφα νομικοῦ περιεχομένου. 
Πάντως, ὁπως ἡ 'Επιτροπή κατέστησε 
σαφές μέ τήν ἀπάντηση τῆς στην γραπτή 
ερώτηση ἀριθ. 63/78, πού υπεβλήθη ἀπό 
τόν Cousté στό Εὐρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ή 
'Επιτροπή ἀκολουθεί τους κανόνες τοῦ 
δικαίου περί ἀνταγωνισμοί) ὁρισμένων 
Κρατών μελών καί εἶναι διατεθειμένη νά 
μή χρησιμοποιήσει, ὡς ἀποδεικτικά, στοι­
χεία παραβιάσεως τῶν κοινοτικών 
κανόνων περί ἀνταγωνισμοί), οἱαδήποτε 
έγγραφα αὐστηρώς νομικοῦ χαρακτῆρος, 
τά όποια συνετάγησαν μέ σκοπό νά 
ζητηθεῖ ἡ δοθεῖ νομική γνώμη σχετικά μέ 
τους κανόνες τοῦ δικαίου πού θά έπρεπε νά 
τηρηθούν ἡ μέ τήν προετοιμασία ἡ τήν σχε­
δίαση τῆς ἀμύνης τῆς οικείας επιχειρήσεως 
ή ενώσεως ἐπιχειρήσεων. Ὅταν ἡ 'Επιτροπή 
εὑρίσκει τέτοια έγγραφα δέν τά ἀντι­
γράφει. 
Είναι φανερό ὅτι ούτε ἡ ενδιαφερόμένη επι­
χείρηση ούτε οἱ νομικοί τῆς σύμβουλοι δύ­
νανται νά ἀποφασίζουν ἀπό μόνοι τους γιά 
πραγματικά νομικά ζητήματα, σχετικά μέ 
τό ἄν ὁρισμένο έγγραφο ἀνήκει σ᾿ αύτη 
τήν κατηγορία έγγράφων καί συνετάγη ὑπό 
περιστάσεις πού θά ἐδικαιολόγούν τήν μή 
χρησιμοποίηση του. 
Σύμφωνα μέ τό ὑφιστάμενο κοινοτικό 
δίκαιο καί ὑπό τήν επιφύλαξη ἐλεγχου τοῦ 
Δικαστηρίου, στην 'Επιτροπή έγκειται νά 
ἐκτιμᾶ ἄν ένα ὁρισμένο έγγραφο πρέπει νά 
χρησιμοποιηθεί ἡ ὄχι. Ἑπομένως, ἡ AM & S 
1625
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
Europe πρέπει νά ἐπιτρέψει στόν ελεγκτή 
της Ἐπιτροπῆς νά ἐξετάσει τά έγγραφα καί 
νά θέσει σχετικές ερωτήσεις, κατά τό μέτρο 
πού αὐτό εἶναι ἀπαραίτητο, γιά νά δια­
πιστωθεί ἄν θά πρέπει νά χρησιμοποιησοῦν 
ή ὄχι. "Αν ὁ ἐλεγκτής θεωρεί ὅτι δέν πρέπει 
νά χρησιμοποιηθούν, δέν θά λάβει ἀντί­
γραφα καί τά έγγραφα δέν θά χρησιμο­
ποιηθοῦν ἐν συνεχεία ἀπό τήν Επιτροπή ὡς 
ἀπόδειξη οἱασδήποτε παραβιάσεως.» 
Ή 'Επιτροπή πραγματεύεται ἐν συνεχεία 
στό προοίμιο τό αίτημα τῆς προσφευ¬ 
γούσης νά τῆς επιτραπεί νά ἀπαλείψει ἀπό 
τά έγγραφα, τά όποια ἦσαν ἀποδεδειγ­
μένως σχετικά μέ τόν έλεγχο, παραγράφους 
πού οἱ Solicitors τίς έθεώρουν άσχετες. Δέν 
χρειάζεται νά ἀναγνώσω τίς σχετικές 
αἰτιολογικές σκέψεις, διότι τό αἴτημα αὐτό 
ἐγκατελείφθη ἐν συνεχεία ἀπό τήν προσφεύ­
γουσα καί δέν ἀποτελεί θέμα τῆς παρούσης 
διαδικασίας. 
Τό άρθρο 1 τῆς ἀποφάσεως ἀπαιτούσε ἀπό 
τήν προσφεύγουσα νά ὑποστεῖ έλεγχο στό 
κατάστημά τῆς στό Bristol καί στό Avon¬ 
mouth καί εἰδικότερα νά προσκομίσει προς 
εξέταση τά επαγγελματικά έγγραφα, τά 
όποια ἐζήτησαν οἱ υπάλληλοι τῆς 'Επι­
τροπής, πού ήσαν ὑπεύθυνοι γιά τόν 
έλεγχο, «τά ὁποῖα, ἐν λόγω ἡ ἐν μέρει, συν­
δέονται μέ τό ἀντικείμενο τοῦ έλεγχου». 
Στό άρθρο καθορίζονται ἐν συνεχεία στίς 
παραγράφους α, β, καί γ τρεις κατηγορίες 
επαγγελματικών έγγράφων, τά όποια 
έπρεπε «εἰδικότερα» νά προσκομισθοῦν. Ή 
παράγραφος (α) εξειδίκευε τά έγγραφα πού 
ἀποτελούσαν ἀντικείμενο τῆς γραπτής αἰτή¬ 
σεως πού υπεβλήθη στόν Thomson στίς 21 
Φεβρουαρίου καί μερικά άλλα. Ή παρά­
γραφος (β) προσδιώριζε «ὅλα τά έγγραφα 
γιά τά όποια προβάλλεται τό επαγγελμα­
τικό ἀπόρρητο, ὅπως ἀπαριθμούνται στό 
παράρτημα τῆς ἀπό 26 Μαρτίου 1979 ἐπι­
στολής, τῆς AM & S Europe Limited προς 
τήν Ἐπιτροπή». Ή παράγραφος (γ) προσδιώ­
ριζε τά πλήρη κείμενα τῶν έγγραφων ἀπό 
τά όποια εἶχαν ἀπαλειφθεί παράγραφοι. 
Τό άρθρο 2 ὥρισε ὅτι ὁ έλεγχος θά άρχιζε 
κατά ἡ μετά τίς 9 'Ιουλίου 1979. 
Στίς 25 'Ιουλίου 1979, δύο ἀπό τους 
ελεγκτές τῆς 'Επιτροπής, πού είχαν 
ενεργήσει τόν προηγούμενο έλεγχο τόν 
Φεβρουάριο, ἐπαρουσιάσθησαν στό κατά­
στημα τῆς προσφευγούσης στό Bristol καί 
ἐπέδωσαν τήν ἀπόφαση. Κατόπιν 
διενήργησαν περαιτέρω έλεγχο στό 
κατάστημα αυτό, ὁ όποιος διήρκεσε μέχρι 
τίς 27 'Ιουλίου. 
Κατά τήν διάρκεια τοῦ ἐλέγχου, ἡ προσφεύ­
γουσα κατέστησε σαφές ὅτι ήταν διατεθει­
μένη νά προσκομίσει ὅλα τά έγγραφα τά 
ἀναφερόμενα στό άρθρο 1, στοιχείο (α) τής 
ἀποφάσεως, πλην μερικών γιά τά όποια 
προεβλήθη τό επαγγελματικό ἀπόρρητο, 
καθώς επίσης νά προσκομίσει πλήρη ἀντί­
γραφα τῶν έγγρἀφων τοῦ ἄρθρου 1, στοι­
χείο (γ). Οἱ ελεγκτές έλαβαν ἀντίγραφα 
ὁρισμένων ἐγγραφων καί ἐζήτησαν ἀντί­
γραφα άλλων. 
Ή προσφεύγουσα ἠρνήθη νά επιδείξει 
στους ελεγκτές τό σύνολο τῶν ἐγγράφων 
τά όποια ἀναφέρονται στό άρθρο 1, στοι­
χείο (β) τῆς ἀποφάσεως. Οἱ Solicitors της 
ἀνέφεραν στους ελεγκτές ὅτι, κατά τήν 
άποψη τους, τό κοινοτικό δίκαιο δέν ὑπε¬ 
χρέωνε τήν προσφεύγουσα νά τους αποκα­
λύψει τό περιεχόμενο αυτῶν τῶν έγ­
γράφων, άλλά οτι, ἐν πάση περιπτώσει, 
ήταν διατεθειμένοι νά ἐπιτρέψουν στους 
ελεγκτές νά δουν τμήματα τῶν ἐν λόγω 
έγγράφων, ώστε νά καταστεί δυνατόν νά 
πεισθοῦν ὅτι αὐτά ἐκαλύπτοντο πράγματι 
ἀπό τό προνόμιο. Οἱ ἐλεγκτές ἐδήλωσαν 
ὅτι δέν ήταν διατεθειμένοι νά συνεχίσουν 
βλέποντας μόνο τμήματα τῶν έγγράφων. Οἱ 
Solicitors τῆς προσφευγούσης προέτειναν 
ὅπως τό θέμα συζητηθεί σέ συνάντηση πού 
θά ὡρίζετο μεταξύ τῶν νομικῶν συμβούλων 
τής προσφευγούσης καί εκπροσώπων τής 
'Επιτροπής στίς Βρυξέλλες. Ό έλεγχος ἑπο­
μένως ἐσταμάτησε, ὅσον ἀφορο τά 
έγγραφα γιά τά ὁποῖα προεβλήθη τό 
ἀπόρρητο ἐν ἀναμονή μιας τέτοιας συνα­
ντήσεως. 
1626
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
Στίς 2 Αυγούστου 1979, οἱ Solicitors της 
προσφευγούσης ἀπηύθυναν επιστολή προς 
την Ἐπιτροπή, ἐσωκλείοντας ἀντίγραφα 
τῶν εναπομεινάντων έγγράφων, τά όποια 
προσδιωρίζοντο στό άρθρο 1 στοιχείο (α), 
ἀπαριθμώντας ὅμως άλλα 13 περίπου 
έγγραφα, τά όποια διετήρησαν ὑπό τήν 
κατοχή τους, επειδή ἐκαλύπτοντο επίσης, 
ἀπό τό «επαγγελματικό ἀπόρρητο». Όλα 
αυτά τά έγγραφα, έκτός ἀπό ἕνα, ἀπεκα-
λύφθησαν τελικῶς στην 'Επιτροπή. 
Ή συνάντηση έγινε στίς Βρυξέλλες τήν 18η 
Σεπτεμβρίου 1979, μεταξύ υπαλλήλων τῆς 
Γενικῆς διευθύνσεως ἀνταγωνισμού (Γ/Δ 
IV) καί τῆς Νομικῆς Υπηρεσίας τῆς Ἐπι­
τροπῆς ἀφ᾿ ενός, καί τοῦ συμβούλου καί 
τῶν Solicitors τῆς προσφευγούσης, ἀφ᾿ 
έτερου. 'Απέβη άκαρπη κατά μεγάλο μέρος. 
Ό σύμβουλος τῆς προσφευγούσης (Jeremy 
Lever, Q.C), βασιζόμενος, καθ᾿ ὁρισμένη 
έκταση, στην παράγραφο τοῦ προοιμίου 
τῆς ἀποφάσεως πού ἀναφέρει ὅτι ήταν 
ἀπαραίτητο ὁ ελεγκτής «νά εξετάσει τά 
έγγραφα καί νά θέσει σχετικές μέ αυτά 
ερωτήσεις, κατά τό μέτρο πού εἶναι ἀπα­
ραίτητο ώστε νά καθορισθεί ἄν έπρεπε νά 
χρησιμοποιηθούν ἡ ὄχι», προέτεινε μιά 
διαδικασία, σύμφωνα μέ τήν ὁποία μεγάλο 
τμήμα κάθε ἐγγράφου θά ἐπεδεικνύετο 
στους ἐλεγκτές, γιά νά πεισθούν ὡς πρός τό 
ἄν τό έγγραφο ἐκαλύπτετο ἀπό τό 
ἀπόρρητο. Ὑπεγράμμισε ὅτι, ἄν ἐπετρέπετο 
στους ελεγκτές νά δουν τό σύνολο ενός 
έγγράφου, θά ἐξηφανίζετο ὁ εμπιστευτικός 
του χαρακτήρ καθ᾿ ὅσον ἰδίως ἡ Ἐπιτροπή, 
ἐνῶ ἐδήλωσε ὅτι δέν θά ἐχρησιμοποιοῦσε 
ὡς ἀπόδειξη έγγραφο πού εἶχε συνταχθεί 
μέ σκοπό τήν αίτηση ἡ τήν χορήγηση 
νομικών συμβουλῶν, ουδέποτε εἶχε πεῖ 
στους ελεγκτές τῆς ὅτι ἀπηγορεύετο ή 
χρησιμοποίηση στοιχείων τά όποια αυτοί 
ἀποκτούν ἀπό εξέταση ἑνός τέτοιου 
έγγράφου. Ό Lever προσέθεσε ὅτι ἄν, 
έχοντας καταστήσει γνωστό ποιό τμήμα 
τοῦ ἐγγράφου ἐθεώρουν οἱ σύμβουλοι τῆς 
προσφευγούσης επαρκές ώστε νά δύναται 
κάθε «λογικός ελεγκτής» νά κρίνει ἄν τό 
έγγραφο ἐκαλύπτετο ἀπό τό ἀπόρρητο, ὁ 
τελευταίος ἐθεώρει ἀκόμη ὅτι δέν εἶχε Ικα­
νοποιηθεί, θά ἀνέκυπτε προδήλως θέμα 
προσφυγής στό Δικαστήριο ὡς πρός τό ἄν 
ή προσφεύγουσα εἶχε συμμορφωθεί μέ τήν 
ἀπόφαση, κατά τόν τρόπο πού ὤφειλε. 
Οἱ εκπρόσωποι τῆς Ἐπιτροπῆς ἐθεώρησαν 
πάντως ὅτι ἡ ἀπόφαση τῆς τελευταίας 
ἀπαιτοῦσε τήν προσκόμιση τοῦ συνόλου 
τῶν παρακρατηθέντων έγγράφων στους 
ελεγκτές. Παρεδέχθησαν ὅτι, στην πρα­
κτική, οἱ ελεγκτές ἐνδέχετο νά χρειασθεί 
νά εξετάσουν μέρος μόνον τοῦ έγγράφου, 
γιά νά προσδιορίσουν ἄν αυτό έπρεπε νά 
χρησιμοποιηθεί ὡς ἀπόδειξη ἀπό τήν 'Επι­
τροπή, άλλά έκριναν ουσιώδες ὁπως οἱ 
ελεγκτές έχουν πρόσβαση στό σύνολο τοῦ 
έγγράφου καί μόνο αυτοί θά έπρεπε νά 
ἀποφασίσουν ποιά μέρη του θά ἐδιάβαζαν, 
γιά νά πεισθούν ὅτι δέν έπρεπε νά χρησιμο­
ποιηθεί. 
Στό τέλος, ὅ,τι συνεφωνήθη μεταξύ τῶν 
διαδίκων στην συνάντηση ήταν ὅτι ἡ δια­
φορά μεταξύ τους θά έπρεπε νά υποβληθεῖ 
στό Δικαστήριο κατά τήν διαδικασία πού 
ἀκολούθησε ἡ προσφεύγουσα βάσει τοῦ 
άρθρου 173 τῆς συνθήκης, γιά νά προ­
σβάλει τήν ἀπόφαση τῆς 'Επιτροπής, καί 
ὅτι, ἄν μιά τέτοια διαδικασία εἶχε ἀκο­
λουθηθεί, ἡ 'Επιτροπή θά ἀπείχε, μέχρις 
ὅτου τό Δικαστήριο έκρινε ἐπί τοῦ 
θέματος, τῆς επιβολής ὁποιουδήποτε προ­
στίμου ἡ κυρώσεως ἐπί τῆς προσφευγούσης 
γιά παράλειψη συμμορφώσεως πρός τήν 
ἀπόφαση. 
Κατά συνέπεια, στίς 4 'Οκτωβρίου 1979, ή 
προσφεύγουσα ἤσκησε τήν παρούσα προ­
σφυγή, μέ τήν ὁποία ζητεί νά αναγνωρισθεί 
ὅτι τό άρθρο 1 στοιχείο β τῆς ἀποφάσεως 
είναι άκυρο ή, ἐπικουρικώς, άκυρο «στό 
μέτρο πού ἀπαιτεί κατ' ἀνάγκη τήν επί­
δειξη στόν ελεγκτή τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ 
πλήρους κειμένου καθενός έγγράφου, γιά 
τά όποια, ἡ προσφεύγουσα ἀξιώνει προ­
στασία λόγω τοῦ εμπιστευτικού χαρα-
κτῆρος τῶν έγγράφων αυτών». 
1627
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
ΙV — Τά ζητήματα τῆς υποθέσεως 
Τό δικόγραφο τῆς προσφυγῆς συνετάγη μέ 
βάση τό ὅτι δέν ύπῆρχε διένεξη μεταξύ τῶν 
διαδίκων ως πρός την ύπαρξη αρχής τοῦ 
κοινοτικοί) δικαίου, ἡ ὁποία προστατεύει 
τίς επικοινωνίες μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου ἀπό ἀποκαλύψεις καί ὅτι τό 
μεταξύ τους ζήτημα ἀφορούσε μόνο τήν 
διαδικασία, δηλαδή τό ζήτημα άφορᾶ μόνο 
τό κατά ποία έκταση, ἄν υπάρχει, ἡ Ἐπι­
τροπή εἶχε τό δικαίωμα νά εξετάσει ἕνα 
έγγραφο, γιά νά προσδιορίσει ἄν ἐδικαιο-
λογεῖτο ὁ ισχυρισμός ὅτι τό έγγραφο ἐπρο-
στατεύετο ἀπό τήν ἀποκάλυψη σύμφωνα 
μέ τήν ἀρχή αύτη. 
Ευθύς ἐξ ἀρχής ἡ 'Επιτροπή ἐφάνη νά υπο­
στηρίζει αυτή τήν άποψη. Ἄρχισε 
ζητώντας παράταση προθεσμίας γιά τήν 
κατάθεση τοῦ υπομνήματος τῆς ἀντικρού­
σεως, ἐνῶ ἡ προσφεύγουσα έλαβε ὑπ᾿ ὄψη 
επιστολή πού ἡ 'Επιτροπή ἀπηύθυνε στους 
Solicitors της, στίς 31 'Οκτωβρίου 1979. 
Στην επιστολή αυτή ἡ 'Επιτροπή ἀνέφερε 
τά ἀκόλουθα: 
«Κατόπιν επανεξετάσεως, οἱ υπηρεσίες τῆς 
Ἐπιτροπής θεωρούν ὅτι ἡ πρόταση πού 
υπεβλήθη γιά λογαριασμό τῆς AM & S 
κατά τήν συνάντηση τῆς 18ης Σεπτεμβρίου 
1979 καί ἡ πρακτική πού θεωρείται ἀπό τήν 
'Επιτροπή ὅτι εἶναι κατάλληλη δυνατόν νά 
μή διαφέρουν τόσο, ὅσο ἐφαίνετο προηγου­
μένως. 
Κατά συνέπεια, ἡ παρούσα επιστολή έχει 
γραφεί μέ σκοπό νά υποδειχθεί ὅτι τα επί­
δικα έγγραφα έπρεπε νά επιδειχθούν στόν 
εκπρόσωπο τῆς Γενικής διευθύνσεως ΙV μέ 
διαδικασία παρόμοια εκείνης πού ἐσκια-
γράφησε ὁ Lever. Αυτό φυσικά μέ τήν επιφύ­
λαξη τῶν νομικῶν επιχειρημάτων κάθε δια­
δίκου, πού θά προβληθοῦν κατά τήν διαδι­
κασία ενώπιον τοῦ Δικαστηρίου ἡ οιασδή­
ποτε διαφορᾶς γνώμης ἡ ὁποία δύναται να 
ἀνακύψει περί τοῦ ἄν συγκεκριμένα 
έγγραφα προστατεύονται, καί μέ τήν επιφύ­
λαξη περαιτέρω ἀποσαφηνίσεως ἀπό τήν 
'Επιτροπή περί τῆς σκοπηθείσης πρακτικής. 
Οἱ υπηρεσίες τῆς Ἐπιτροπῆς έχουν πάντοτε 
θεωρήσει ὅτι, ἀνάλογα μέ τίς περιστάσεις, 
έγγραφα γιά τά όποια ἀξιώνεται προ­
στασία δέν πρέπει νά εξετάζονται ἐξ 
ὁλοκλήρου ἀπό τόν ἐλεγκτή τῆς 'Επιτροπής, 
γιά νά διαπιστωθεί ἄν πρέπει νά θεωρη­
θούν ὡς προστατευόμενα ἡ ὄχι. Οἱ υπηρε­
σίες τῆς Ἐπιτροπῆς πιστεύουν ὅτι τό θέμα 
τῆς εκτάσεως κατά τήν ὁποία ὁ ελεγκτής 
πρέπει νά έχει τήν δυνατότητα νά εξετάζει 
τό περιεχόμενο έγγράφων, γιά τά όποια 
ἀξιώνεται προστασία, πρέπει νά διέπεται 
ἀπό τίς ἀκόλουθες ἀρχές: 
— τό δημόσιο συμφέρον, διασφαλίζοντας 
ὅτι ὅλα τά ἀποδεικτικά στοιχεία πού 
υποβάλλονται στην 'Επιτροπή καί στό 
Δικαστήριο πρέπει νά ἀποδεικνύουν 
σαφώς τήν ἀξίωση ὅτι ένα έγγραφο 
προστατεύεται 
— γιά τό σκοπό αυτό, ὁ ἁρμόδιος 
ελεγκτής πρέπει νά εἶναι σέ θέση ώστε 
νά δύναται νά ικανοποιηθεί ἀντικειμε­
νικώς καί μέ εύλογη βεβαιότητα ὅτι τό 
έγγραφο εἶναι ἀπό εκείνα πού προστα­
τεύονται κατά τό κοινοτικό δίκαιο 
— τό έγγραφο πρέπει νά ελέγχεται μόνο 
κατά τό μέτρο πού εἶναι ἀπαραίτητο, 
προκειμένου νά διαπιστώνεται μέ τόν 
ἀνάλογο βαθμό βεβαιότητος ἄν προστα­
τεύεται ἡ ὄχι 
— ὁ βαθμός στόν ὁποῖο ἀπαιτείται, ενδε­
χομένως, ὁ ελεγκτής νά εξετάσει τό κεί­
μενο τοῦ έγγράφου ἐξαρτάται ἀπό ὅλες 
τίς περιστάσεις. Στην πράξη, θά τοῦ 
ἀρκούσε κανονικά νά εξετάσει τήν 
πρώτη καί τήν τελευταία σελίδα τοῦ 
έγγράφου καί τίς επικεφαλίδες, ἄν 
υπάρχουν, ἐφ᾿ ὅσον ἀπό τά στοιχεία 
αυτά ἀποκαλύπτεται σαφώς ἡ φύση 
ὁλοκλήρου τοῦ ἐγγράφου. Σέ περιπτώ­
σεις ὅπού, γιά ὁποιοδήποτε λόγο, μιά 
τέτοια ἀποκάλυψη δέν επιτρέπει τήν επί­
λυση τοῦ ζητήματος τῆς προστασίας μέ 
τόν ἐπιθυμητό βαθμό βεβαιότητος, ὁ 
ελεγκτής πρέπει νά έχει τό δικαίωμα 
εξετάσεως άλλων σημαντικών τμημά­
των τοῦ έγγράφου (ἐπί πλέον φυσικά 
τῆς δυνατότητος συλλογής ἀποδείξεων 
έκτός τοῦ κειμένου τοῦ ἰδίου τοῦ 
έγγράφου, ἄν εἶναι ἀπαραίτητο). 
1628
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
'Ελπίζω ὅτι ἡ παρούσα επιστολή δύναται 
νά ἀποτελέσει επαρκή βάση γιά νά 
καταστήσει δυνατή τήν ἐκ νέου συνάντηση 
σας μέ τους υπαλλήλους τῆς Ἐπιτροπής. Θά 
ήταν χρήσιμο νά εἶχατε μαζί σας ἀντί­
γραφα ὅλων τῶν σχετικών έγγράφων ...» 
Ή πρόταση πού περιείχε ἡ επιστολή αυτή 
δέν έγινε δεκτή ἀπό τήν προσφεύγουσα, 
κυρίως διότι ἡ 'Επιτροπή δέν ἀπέστη τῆς 
ἀπόψεως τῆς ὅτι οἱ ελεγκτές τῆς εἶχαν, σέ 
τελευταία ἀνάλυση, τό δικαίωμα νά εξετά­
σουν ὅσο μέρος τοῦ ἐγγραφου ἐθεώρουν 
ἀπαραίτητο, προτού ἀποφασίσουν ἄν τό 
έγγραφο ἐπροστατεύετο. 
Στίς 17 Δεκεμβρίου 1979, ἡ 'Επιτροπή κατέ­
θεσε τό υπόμνημά τῆς ἀντικρούσεως, μέ τό 
όποιο προέβη σέ δύο περαιτέρω παραχωρή­
σεις. Ή πρώτη ήταν ὅτι ἡ ἀπόφαση της 
έπρεπε νά ερμηνευθεί ὑπό τήν έννοια ὅτι 
«ὁ ελεγκτής ήταν εξουσιοδοτημένος νά εξε­
τάζει έγγραφα γιά τά όποια ἀξιώνεται προ­
στασία μόνο «κατά τό μέτρο πού εἶναι 
ἀπαραίτητο γιά νά διαπιστωθεί ἄν αυτά θά 
έπρεπε νά χρησιμοποιηθούν ἡ ὄχι, π.χ., νά 
χρησιμοποιηθούν ως ἀποδείξεις». Ή δευ­
τέρα ήταν ὅτι «ή Ἐπιτροπή ήταν διατεθει­
μένη νά διαβεβαιώσει ὅτι οἱ ελεγκτές της 
θά έχουν ὁδηγίες ὅτι δέν πρέπει νά χρησι­
μοποιούν οἱαδήποτε πληροφορία πού θά 
περιέλθει σ᾿ αυτούς συνεπεία έλεγχου 
έγγράφων, μέ σκοπό νά ἀποφασίσουν ἄν 
αυτά τυγχάνουν προστασίας». Ἡ Ἐπιτροπή 
ἐτόνισε τό γεγονός ὅτι εἶχε προβεί σ᾿ αυτές 
τίς παραχωρήσεις, σέ μεταγενέστερα επι­
χειρηματολογία πού ἀνεπτύχθη ενώπιόν 
μας. 
Ή άμυνα τῆς 'Επιτροπής, έκτός ἀπό τίς 
παραχωρήσεις αυτές, διαχωρίζεται σέ δύο 
μέρη. Τό πρώτο ἀπετελεῖτο ἀπό μία γενική 
συζήτηση τοῦ θέματος τῆς προστασίας τοῦ 
εμπιστευτικού χαρακτῆρος τῶν σχέσεων 
δικηγόρου καί πελάτου στό κοινοτικό 
δίκαιο. Ἐπ᾿ αὐτοῦ, ἡ 'Επιτροπή προέβαλε 
τόν ἰσχυρισμό, μέ τόν όποιο έχω ήδη 
ἀσχοληθεί, σχετικά μέ τήν «νομοθετική 
Ιστορία» τοῦ ἄρθρου 14. Στό μέρος αυτό, 
επίσης, ἡ 'Επιτροπή ἀνεφέρθη στην 
«έκθεση Edward», στό έγγραφο πού 
ἐγράφη γιά τό συνέδριο Fide ἀπό τους 
διδάκτορες Ehlermann καί Oldekop, καί 
στην ἀπάντηση πού εδόθη ἀπό τήν Ἐπι­
τροπή στην κοινοβουλευτική ερώτηση τοῦ 
Cousté (ἀριθ. 63/78). Ή 'Επιτροπή 
ἀνεφέρθη κατόπιν σέ δύο πηγές ἐκ τοῦ 
ἀγγλικοῦ δικαίου, τίς όποιες, κατά τήν 
γνώμη μου, έχει παρανοήσει: τήν 16η 
έκθεση τῆς Law Reform Committee σχετικά 
μέ τό «Privilege in Civil Proceedings» 
(Cmnd. 3472) καί τήν ἀπόφαση τῆς Βουλής 
των Λόρδων στην υπόθεση Waugh κατά 
British Railways Board (1980), AC 521. (Θά 
εξετάσω τίς πηγές αυτές σέ λίγο). Ή 'Επι­
τροπή κατέληξε ὅτι «τό θέμα ἄν πρέπει νά 
προστατεύεται ὁ εμπιστευτικός χαρακτήρ 
των σχέσεων μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου καί, ἄν ναί, σέ ποιό βαθμό καί μέ 
ποιό μηχανισμό πρέπει νά ελέγχεται, ἀπο-
τελοῦν θέματα γενικής πολιτικής, πού 
πρέπει νά επιλύονται ἐπί πραγματιστικής 
βάσεως, σύμφωνα μέ τίς περιστάσεις», καί 
ὄχι θέματα ἀρχής. 
Ή 'Επιτροπή συνεφώνησε μέ τήν προσφεύ­
γουσα ὅτι «τά ζητήματα στην παροῦσα 
περίπτωση εἶναι ἀποκλειστικῶς διαδικα-
στικοῦ χαρακτῆρος». Στό δεύτερο μέρος 
τοῦ υπομνήματός της, ἡ 'Επιτροπή ἐτάχθη 
υπέρ μιᾶς διαδικασίας «στό πλαίσιο πού 
καθωρίσθη», μέ τήν ἀπό 31 'Οκτωβρίου 
1979 επιστολή της. 
Στην ἀπάντηση τῆς ἡ προσφεύγουσα 
ἀνέφερε ὅτι «ή πολύ μικρή διένεξη πού 
χωρίζει τους διαδίκους» άφορᾶ τό έξῆς 
σημείο: «ή Ἐπιτροπή, γιά νά επαληθεύει 
ἀξιώσεις περί προστασίας έγγράφων, βάσει 
τῆς ἀρχής τῆς προστασίας τοῦ εμπιστευ­
τικού χαρακτῆρος τῶν σχέσεων μεταξύ 
δικηγόρου καί πελάτου, έχει τό δικαίωμα, 
καθώς ἰσχυρίζεται, νά εξετάζει έγγραφα 
γιά τά όποια διατυπώνεται ἡ ἀξίωση αυτή; 
"Η, ὅπως ισχυρίζονται οἱ προσφεύγουσες, ή 
'Επιτροπή πρέπει νά χρησιμοποιεί άλλα 
μέσα ἐλεγχου, τά όποια δέν συνεπάγονται 
τό ὅτι ἡ 'ίδια ἀποκτά γνώση έγγράφων των 
ὁποίων ὁ εμπιστευτικός χαρακτήρ πρέπει 
νά προστατεύεται;» 
Ή άποψη ὅτι ἡ διένεξη στην υπόθεση ήταν 
μικρή καί ἀναφέρεται μόνο στήν διαδι­
κασία, διά τῆς ὁποίας θά έπρεπε νά κριθεί 
1629
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
τό ζήτημα ἄν ένα έγγραφο ἐπροστατεύετο 
ἀπό αποκάλυψη, ἐπανελήφθη ἀπό τήν Επι­
τροπή στην ἀνταπάντηση της. 
Ἀπό τά παρεμβαίνοντα μέρη, ἡ γαλλική καί 
βρετανική κυβέρνηση εξέθεσαν τίς ἀπόψεις 
τους ἐπί τοῦ θέματος τοῦ οὐσιαστικοῦ 
δικαίου, ἡ δέ βρετανική κυβέρνηση Ισχυ-
ρίσθη ὅτι ἡ έννοια τῶν «legal professional 
privilege» ἡ «confidentiality» ἤ «secret pro­
fessionnel» ἀποτελεί ἀναπόσπαστο τμήμα 
τοῦ «κοινοτικοῦ δικαίου» ὑπό τήν έννοια 
τῆς εκφράσεως αυτής στό άρθρο 164 τῆς 
συνθήκης, ἐνώ ἡ γαλλική κυβέρνηση ἰσχυ¬ 
ρίσθη τό ἀντίθετο. Καμιά κυβέρνηση, 
πάντως, δέν ἀνέπτυξε πλήρως τό σημείο 
αυτό μέ τίς γραπτές τῆς παρατηρήσεις. Ή 
CCBE, ἐξ άλλου, παρετήρησε ὅτι «διαδικα­
στικά θέματα δέν ἀνακύπτουν in vacuo» 
καί ὅτι ἐναπέκειτο στό Δικαστήριο, προτοῦ 
δυνηθεῖ νά ἀποφασίσει ἐπί τοῦ διαδικα­
στικοί) θέματος, νά κρίνει ἄν υπάρχει ἀρχή 
τοῦ κοινοτικοῦ δικαίου, ἡ ὁποία παρέχει 
δικαίωμα προστασίας ὅσον άφορᾶ τήν 
αποκάλυψη εμπιστευτικῶν επικοινωνιῶν 
μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου καί, ἄν 
υπάρχει, ποιά εἶναι ἡ έκταση της. Ή CCBE 
ὑπέβαλε ἀντιστοίχως πλήρεις γραπτές προ­
τάσεις ἐπί τῶν θεμάτων αυτών. 
Τό Δικαστήριο συνεφώνησε μέ τήν CCBE 
καί προσεκάλεσε τους διαδίκους καί τίς 
παρεμβαίνουσες κυβερνήσεις νά υποβάλουν 
παρατηρήσεις ἐπί τῶν ζητημάτων ἀρχής 
κατά τήν ἐπ᾽ ἀκροατηρίου συζήτηση. 
Ή προσφεύγουσα καί ἡ βρετανική καί γαλ­
λική κυβέρνηση υπέβαλαν παρατηρήσεις. Ό 
σύμβουλος τῆς 'Επιτροπής, ἐξ άλλου, μᾶς 
εἶπε ὅτι εἶχε λάβει ὁδηγίες νά παραμείνει 
ουδέτερος, ὡς πρός τό ζήτημα αυτό, καί νά 
τό ἀφήσει στην «κρίση τοῦ Δικαστηρίου». 
Ἔπρεπε νά ταχθεί μέ τήν ἀπάντηση πού 
ἐδόθη ἀπό τήν 'Επιτροπή στον Couste καί 
ούτε νά ἀποδεχθεί οὔτε νά ἀμφισβητήσει 
ὅτι υπήρχε ἀρχή τοῦ κοινοτικοῦ δικαίου 
παρόμοια μέ ἐκείνη πού ἀμφισβήτησε ή 
προσφεύγουσα, ἡ βρετανική κυβέρνηση καί 
ή CCBE. Παρετήρησε ὅτι, ἄν δέν υπάρχει 
καμιά τέτοια ἀρχή, ἡ 'Επιτροπή πρέπει 
ὁπωσδήποτε νά κερδίσει τήν παρούσα ὑπό­
θεση, ἐνῶ, ἄν υπάρχει, θά ήταν κρίσιμη ή 
επιχειρηματολογία τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπί τοῦ 
διαδικαστικού θέματος. 
Υπάρχουν, κατά τήν γνώμη μου, δύο 
σημαντικά ζητήματα στην παρούσα υπό­
θεση. 
Τό πρώτο εἶναι ἄν ἡ άσκηση τῶν εξουσιών 
τής Ἐπιτροπής, σύμφωνα μέ τό άρθρο 14 
τοῦ κανονισμού 17, εξαρτάται ἀπό τήν 
ύπαρξη ἀρχής πού παρέχει δικαίωμα προ­
στασίας ὅσον ἀφορᾶ τήν ἀποκάλυψη επι­
κοινωνιών μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου, 
σέ περίπτωση παροχής ἡ αἰτήσεως νομικών 
συμβουλών. "Αν τό Δικαστήριο θεωρεῖ οτι 
υφίσταται μιά τέτοια ἀρχή, νομίζω ὅτι δέν 
εναπόκειται σ᾽ αὐτό νά προσδιορίσει στην 
παρούσα υπόθεση τήν ἀκριβή έκταση της, 
π.χ. νά καθορίσει σέ ποιό βαθμό δύναται 
νά εφαρμόζεται ὅταν πρόκειται περί επι­
κοινωνιών μεταξύ επιχειρήσεως καί νομο­
μαθούς ὁ ὁποιος ἀπασχολείται ὡς υπάλ­
ληλος τῆς («in-house» lawyer) ἡ δύναται νά 
μήν εφαρμόζεται στην περίπτωση κατά τήν 
ὁποία, ὅπως λέγουν οἱ διδάκτορες Ehler¬ 
mann καί Oldekop, «ὁ 'ίδιος ó δικηγόρος 
βοηθά ἡ μετέχει στίς παράνομες δρα­
στηριότητες τοῦ πελάτου του». 
"Αν υφίσταται μία τέτοια ἀρχή, τό δεύτερο 
ζήτημα άφορα τόν καθορισμό τῆς ὀρθής 
διαδικασίας γιά τήν υλοποίηση της. 
V — Τό ζήτημα ἀρχής 
Ὅσον άφορᾶ τό πρώτο ζήτημα, προτίθεμαι 
νά ἀρχίσω μέ τήν εξέταση τῆς προτάσεως 
πού υπεβλήθη ἐκ μέρους τῆς βρετανικής 
κυβερνήσεως, ύπό τήν έννοια οτι, ἄν τό 
Δικαστήριο έκρινε ὅτι δέν υπάρχει ἀρχή 
κοινοτικού δικαίου τοῦ είδους ὡς πρός τό 
όποιο διετυπώθη προεχόντως αμφισβή­
τηση, ἡ λύση θά ἠδύνατο νά έγκειται στην 
άποψη ὅτι, ελλείψει διατάξεων κοινοτικού 
δικαίου, οἱ διατάξεις τοῦ ἐθνικοῦ δικαίου 
κάθε Κράτους μέλους πρέπει νά εφαρμό­
ζονται ὅσον άφορᾶ έγγραφα πού βρί­
σκονται στό κράτος αυτό. Ή βρετανική 
1630
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
κυβέρνηση υπεστήριξε ὅτι ἡ λύση αύτη θά 
ἐξησφάλιζε, τουλάχιστον, ὅτι οἱ προσδο­
κίες εκείνων πού έχουν λάβει νομικές συμ­
βουλές σέ κάθε Κράτος μέλος δέν θά διεψεύ-
δοντο: ἐπίκληση τῶν ἰδίων δικαιωμάτων 
θά ἠδύνατο νά γίνει έναντι τῶν κοινοτικών 
άρχων ὅπως καί έναντι τῶν εθνικῶν 
άρχων. Ἐξ άλλου, ἡ υιοθέτηση αὐτής της 
λύσεως θά συνέβαλε στην θέσπιση σχε­
τικῆς ἐπί τοῦ θέματος κοινοτικής νομοθε­
σίας. Ή βρετανική κυβέρνηση ἐπεκαλέσθη, 
ὡς παρέχουσα κάποια υποστήριξη σέ μια 
τέτοια προσέγγιση, τήν υπόθεση 267/78, 
Ἐπαροπή κατά 'Ιταλίας (1980) ECR 31. 
Κατά τήν γνώμη μου, ἡ λύση αυτή δέν 
είναι πρόσφορη. Όπως ἡ 'ίδια ἡ βρετανική 
κυβέρνηση έχει ἀναγνωρίσει, τό προοίμιο 
τοῦ κανονισμοί) 17 επανειλημμένως ἀναφέ­
ρεται στην ἀνάγκη ὅπως τά άρθρα 85 καί 
86 τῆς συνθήκης εφαρμόζονται ὁμοιο-
μὁρφως στά Κράτη μέλη, ἡ ἀναφορά δέ 
αυτή γίνεται ειδικά σέ σχέση μέ τίς εξου­
σίες τῆς Ἐπιτροπῆς γιά τήν διενέργεια 
έλεγχου. Ἡ υπόθεση 267/78, κατά τήν 
γνώμη μου, διαφέρει, διότι ἡ κοινοτική 
νομοθεσία ἡ ὁποία ἠμφισβητήθη εκεῖ δέν 
ἀπένειμε εξουσίες έλεγχου ἀπ᾿ εὐθείας στην 
'ίδια τήν Ἐπιτροπή. Διευκόλυνε ἁπλώς τήν 
Ἐπιτροπή νά «συμμετάσχει» σέ έλεγχους 
πού διενήργησαν οἱ εθνικές ἀρχές. 
Ἔχοντας ὑπ᾿ ὄψη τίς θέσεις πού έλαβαν οἱ 
διάδικοι καί οἱ άλλοι παρεμβαίνοντες, μόνο 
ή γαλλική κυβέρνηση ἰσχυρίσθη ὅτι δέν ὑφί-
στατο καμιά ἀρχή κοινοτικοί) δικαίου πού 
νά περιορίζει τίς εξουσίες τῆς 'Επιτροπής 
δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14 τοῦ κανονισμοῦ 17. 
Πρός τοῦτο, ἡ γαλλική κυβέρνηση 
ἐστηρίχθη σέ δύο κυρίως επιχειρήματα: (1) 
ὅτι δέν ὑπήρχε ρητή διάταξη κοινοτικοῦ 
δικαίου πού νά επιβάλλει έναν τέτοιο 
περιορισμό καί (2) ὅτι οἱ σχετικές νομοθε­
σίες τῶν Κρατῶν μελών διίσταντο πάρα 
πολύ, γιά νά ἀντληθεῖ ἀπό αυτές ὁποιαδή­
ποτε γενική ἀρχή πού θά ἠδύνατο νά εφαρ­
μοσθεί. Ή γαλλική κυβέρνηση προχώρησε 
τόσο, ώστε νά υποστηρίξει ὅτι ἡ παροῦσα 
υπόθεση ἀπετέλει μιά προσπάθεια παρει-
σαγωγῆς στην Κοινότητα ἑνός στοιχείου 
πού δέν ἀπετέλει τίποτα περισσότερο ἀπό 
έναν εγχώριο κανόνα ἀγγλικοῦ δικαίου. 
Τό πρώτο επιχείρημα τῆς γαλλικής κυβερνή­
σεως εἶναι ἀναντίρρητα ὀρθό. Τό Δικα­
στήριο, ὅμως, ουδέποτε έχει θεωρήσει τήν 
έλλειψη ρητής διατάξεως ὡς εμπόδιο, προ­
κειμένου νά ἀποφανθεί ὅτι μιά γενική ἀρχή 
τοῦ δικαίου θά ἠδύνατο νά επηρεάσει τήν 
εφαρμογή τῆς κοινοτικής νομοθεσίας. "Αν 
τό πράγμα εἶχε διαφορετικά, τό κοινοτικό 
δίκαιο δέν θά ἐδέχετο π.χ. καμιά ἀρχή τῆς 
ἀναλογικότητος, καμιά προστασία τῶν 
δικαιολογημένων προσδοκιών, κανένα 
δικαίωμα ἀκροάσεως (έκτός ὅπου αυτά 
ρητώς προβλέπονται) καί καμιά εγγύηση 
γιά τά θεμελιώδη ἀνθρώπινα δικαιώματα. 
Ή γαλλική κυβέρνηση ἀνεφέρθη στην υπό­
θεση 41/69 ACF Chemiefarma κατά 'Επι­
τροπῆς (1970) 2 ECR 661, ὅπου τό Δικα­
στήριο έκρινε ὅτι δέν ἠδύνατο νά τεθεί 
στόν κανονισμό 17 προθεσμία εντός τῆς 
ὁποίας ἡ 'Επιτροπή ὀφείλει νά κινήσει τήν 
διαδικασία ἐναντίον μιᾶς επιχειρήσεως. Ή 
ἀνωτέρω ὅμως υπόθεση δέν εἶναι κατά τή 
γνώμη μου σχετική, διότι δέν δύναται νά 
υπάρξει καμιά γενική ἀρχή περί τῆς διαρ­
κείας τῆς ενδεχομένης προθεσμίας. Ή επι­
βολή τῆς συνεπάγεται, κατ' ἀνάγκη, μιά 
επιλογή πού δύναται νά γίνει μόνο μέ 
νομοθετική πράξη. 
"Ετσι, τό πραγματικό ερώτημα ἐν προκει­
μένω εἶναι ἄν οἱ νομοθεσίες τῶν Κρατών 
μελών τεκμηριώνουν τήν ὕπαρξη, παρό­
μοιας γενικής ἀρχής. Συμφωνώ μέ τήν 
CCBE κατά τήν ὁποία, ἄν καταστεί δυνατό 
νά ἀντληθεί ἀπό αυτές μιά τέτοια ἀρχή, 
δέν έχει σημασία ἄν ἡ πραγματική προ­
έλευση της, οἱ μέθοδοι μέ τίς όποῖες έχει 
εξελιχθεί ἡ ἀκόμα καί ἡ λεπτομερής 
1631
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
ἔκταση εφαρμογής της, διαφέρουν ἀπό τό 
ἕνα Κράτος μέλος στό άλλο. 
"Εχω ἤδη πεῖ ὅτι δέν εἶχα πρόθεση νά ἶνα­
λύσω ἡ ἔστω νά συνοψίσω τά διαλαμβανό­
μενα στην έκθεση Edward. Ούτε προτίθεμαι 
νά επιχειρήσω ἀνάλυση ὅλων τῶν περαι­
τέρω ἀποφάσεων τῆς νομολογίας πού παρε¬ 
τέθησαν στό Δικαστήριο, κατόπιν των 
ερευνών πού διενήργησε ἡ CCBE καί ὁ 
πληρεξούσιος τῆς προσφευγούσης, άφ' 
ὅτου συνετάχθη ἡ έκθεση Edward. 'Από τήν 
εξέταση τοῦ πλουσίου αὐτοῦ υλικού, πού 
καλύπτει τίς νομοθεσίες ὅλων τῶν Κρατών 
μελῶν, ἐκτος τῆς 'Ελλάδος (διότι ή 
συζήτηση τῆς υποθέσεως έγινε πρίν ἀπό 
τήν προσχώρηση τῆς Ελλάδος στην 
Κονότητα), καθώς επίσης καί ἀπό τίς νομο­
θεσίες μερικών μή Κρατών μελών, δύ­
νανται νά συναχθούν ὁρισμένα προφανή 
συμπεράσματα: 
(i) Καθώς εδέχθη ἡ γαλλική κυβέρνηση, 
οἱ νομοθεσίες ὅλων τῶν Κρατών 
μελών παρέχουν κάποια προστασία 
στον εμπιστευτικό χαρακτήρα τῶν επι­
κοινωνιών μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου. Σέ κάθε Κράτος μέλος, ή 
δεσπόζουσα ἀρχή τῆς σχετικής νομο­
θεσίας εἶναι ὅτι ἀπό τόν δικηγόρο δέν 
δύναται νά ζητηθεί νά καταθέσει γιά 
ὅ,τι τοῦ έχει ἀναφέρει ὁ πελάτης του. 
'Αλλά παντοῦ ἡ προστασία επεκτεί­
νεται καί πέραν τοῦ σημείου αύτοϋ. 
(ii) Σέ ὅλα τά Κράτη μέλη ἡ προστασία 
παρέχεται κυρίως μέ τήν επιβολή στό 
δικηγόρο τῆς υποχρεώσεως νά μή ἀπο­
καλύπτει τό περιεχόμενο τῶν ἐν λόγω 
επικοινωνιών. Σέ μερικές χώρες, (π.χ. 
στην Γαλλία), ἡ παράβαση αυτής τῆς 
υποχρεώσεως ἀπό τόν δικηγόρο ἀπο­
τελεί ποινικό ἀδίκημα. Σέ άλλες (π.χ. 
στην 'Αγγλία), ἡ υποχρέωση αποτελεί 
μόνο ἀστικό ἀδίκημα. Σέ μερικές 
χώρες (π.χ. στην 'Αγγλία), ἡ υπο­
χρέωση τίθεται μόνον υπέρ τοῦ 
πελάτου, ὁπότε παύει νά υφίσταται ἄν 
ὁ πελάτης παραιτηθεί ἀπό δικαίωμά 
του περί τηρήσεως της. Σέ άλλες χώρες 
(π.χ. στή Γαλλία), ἡ υποχρέωση θεω­
ρείται ὅτι εἶναι «δημοσίας τάξεως», 
ὁπότε δέν ἀρκεῖ ἡ παραίτηση τοῦ 
πελάτου· ὁ δικηγόρος έχει τήν ευχέ­
ρεια νά ἀποκαλύψει ἡ ὄχι τό περιεχό­
μενο τῆς επικοινωνίας. 'Επουσιώδεις 
ὅμως διαφορές, ὅπως αυτές, δέν 
θίγουν, κατά τήν γνώμη μου, τήν 
ουσία τοῦ θέματος. 
(iii) Σέ κάθε χώρα ἡ ἐξέλιξη τοῦ δικαίου 
έχει κατά μεγάλο ποσοστό χαραχθεί 
ἀπό δικονομικούς κανόνες, πού προσι­
διάζουν στό νομικό σύστημα τῆς έν 
λόγω χώρας. Στην 'Αγγλία π.χ., μεγάλο 
μέρος τῆς νομοθεσίας έχει ἀναπτυχθεί 
στό πλαίσιο τῆς ἀρχής τῆς «general dis­
covery» (γενικής επιδείξεως έγγρά­
φων) στην αστική δίκη. Πρόκειται γιά 
μιά διαδικασία κατά τήν ὁποία, στό 
στάδιο τῆς προδικασίας μιᾶς αστικής 
διαφοράς, κάθε διάδικος υποχρεούται 
νά επιδείξει στόν άλλο ὅλα τά 
έγγραφα πού έχει στην κατοχή του, 
φύλαξη ἤ εξουσία του, τά όποια σχετί­
ζονται μέ τά ζητήματα τῆς διαφοράς, 
ἀνεξάρτητα ἀπό τό ἄν τά έγγραφα 
αυτά θά ἐγίνοντο δεκτά ὡς ἀπόδειξη. 
Ἔγγραφα πού καλύπτονται ἀπό τό 
legal professional privilege (επαγγελμα­
τικό ἀπόρρητο τοῦ δικηγόρου) εξαι­
ροῦνται ἀπό τέτοια επίδειξη. Πιστεύω 
ὅτι δέν ὑπάρχει ἀκριβές Ισοδύναμο τῆς 
διαδικασίας αυτής στό νομικό 
σύστημα ὁποιασδήποτε χώρας ὅπού 
δέν ισχύει τό common law — οὔτε 
ἀκόμα καί στό σύστημα τῆς Σκωτίας. 
'Εξ άλλου στό Βέλγιο καί στην Γαλλία, 
πολλές ἀπό τίς αποφάσεις ἀφορούν τίς 
εξουσίες καί υποχρεώσεις τοῦ «juge 
d'instruction», ἰδίως όταν διενεργεί 
έρευνα στά επαγγελματικά γραφεία 
ενός δικηγόρου. Καθώς διεπιστώσαμε 
στην ὑπόθεση 267/68, δέν υπάρχει σέ 
πολλά άλλα Κράτη μέλη ἀκριβής ἀντι­
στοιχία τοῦ «juge d'instruction». 
Πάντως, τέτοιες επουσιώδεις διαφορές 
δέν θίγουν, κατά τήν γνώμη μου, τήν 
ουσία τοῦ θέματος. 
1632
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
(iν) Κατά κάποια επίσης έκταση, ἡ εξέλιξη 
τοῦ δικαίου σέ κάθε χώρα έχει 
χαραχθεί ἀπό την ὀργάνωση τοῦ 
νομικοῦ επαγγέλματος στην χώρα 
αυτή π.χ. στην 'Αγγλία, ἀπό την 
ύπαρξη τῶν χωριστών ρόλων τῶν barri­
sters καί τῶν solicitors καί στην Γαλλία, 
ἀπό τίς διακρίσεις μεταξύ τῶν «avocats 
plaidants», «avocats consultants», 
«avoués» καί «notaires». Καί πάλι, 
κατά την γνώμη μου, τέτοιες διαφορές 
δέν επηρεάζουν την ουσία τοῦ 
θέματος. 
Στην προκειμένη περίπτωση, πρόκειται γιά 
έγγραφα πού ευρέθησαν σέ χώρους πού ἀνή­
κουν στον πελάτη, τά όποια λέγεται ὅτι 
ἀποτελούν, ἡ περιέχουν ἀντιγραφή, ἐπι­
κοινωνίες μεταξύ τοῦ πελάτου καί τοῦ 
δικηγόρου του, μέ σκοπό τήν αίτηση ἤ 
παροχή νομικών συμβουλῶν. Τό ερώτημα 
εἶναι ἄν τέτοια έγγραφα προστατεύονται 
ἀπό επίδειξη σέ δημόσια ἀρχή, ἡ ὀποία 
ἀσκεῖ μία νόμιμη εξουσία έλεγχου. 
Ὡς πρός αυτό, νομίζω ὅτι πρέπει νά ἀρχίσω 
λέγοντας λίγα λόγια γιά τό ἀγγλικό δίκαιο, 
ἐν μέρει λόγω τῆς πολύ διαδεδομένης ἐντυ-
πώσεως ὅτι τό αγγλικό δίκαιο εἶναι, στόν 
τομέα αυτό, τό πιό εξελιγμένο, καί ἐν μέρει 
διότι, καθώς προηγουμένως ἀνέφερα, ή 
'Επιτροπή έχει, κατά τήν γνώμη μου, 
παρερμηνεύσει μερικές ἀπό τίς ἀποφάσεις 
πού σχετίζονται μέ τό δίκαιο αυτό. 
Στό ἀγγλικό δίκαιο, ἡ έννοια πού κακῶς 
ἀποδίδεται μέ τήν φράση «legal professional 
privilege» — κακώς διότι ἡ ὀνομασία αυτή 
ὑποδηλοῖ προνόμιο πού χορηγείται στό 
νομικό επάγγελμα — προστατεύει δύο 
χωριστές κατηγορίες έγγραφων. Ή πρώτη 
κατηγορία περιλαμβάνει ἐπικοινωνίες 
μεταξύ ἑνός προσώπου καί τοῦ δικηγόρου 
του μέ σκοπό τήν αίτηση ἡ παροχή 
νομικών συμβουλών, χωρίς νά ενδιαφέρει ή 
σχέση τους μέ εκκρεμή ἡ ἀναμενομενη 
ένδικη διαδικασία. 'Η δευτέρα κατηγορία 
περιλαμβάνει επικοινωνίες μεταξύ ἑνός 
προσώπου ἡ τοῦ δικηγόρου του καί τρίτων 
μερών μέ σκοπό τήν προετοιμασία γιά 
εκκρεμή ἡ ἀναμενομενη ένδικη διαδικασία. 
Ή διάκριση αυτή φαίνεται καθαρά στίς 
ἀποφάσεις πού ανέφερε ἡ Ἐπιτροπή στην 
16η έκθεση τῆς law reform committee καί 
στίς ἀποφάσεις τῆς Βουλής τῶν Λόρδων 
στην υπόθεση Waugh κατά British Railways 
Board— βλ. ειδικότερα, στην τελευταία, per 
Lord Edmund Davies (1980) AC, στίς 
σελίδες 541-542. 
Ἡ υπόθεση Waugh κατά British Railways 
Board ἀφορούσε ένα έγγραφο τῆς δευτέρας 
κατηγορίας, ἤτοι μιά έκθεση περί σιδηρο­
δρομικοί) ἀτυχήματος, πού εἶχε συνταχθεί 
γιά δυό ξεχωριστούς σκοπούς, ένας ἀπό 
τους ὁποίους ήταν νά δυνηθεί ὁ δικηγόρος 
τοῦ board νά τόν συμβουλεύσει σχετικά καί 
νά χειρισθεί γιά λογαριασμό του ὁποιαδή­
ποτε δίκη ἐνδέχετο νά ἀναφυεῖ ἀπό τό 
ἀτύχημα. 'Εκρίθη ὅτι ἡ έκθεση δέν ετύγ­
χανε τοῦ προνομίου, διότι, στην περίπτωση 
έγγράφου τῆς δευτέρας κατηγορίας, ὁ 
σκοπός τῆς προετοιμασίας γιά τήν ένδικη 
διαδικασία πρέπει νά εἶναι ὁ μοναδικός ἡ ὁ 
δεσπόζων σκοπός. Ή προϋπόθεση ὅμως 
αύτη εἶναι άνευ σημασίας στην περίπτωση 
έγγράφων τῆς πρώτης κατηγορίας, μέ τά 
όποια καί μόνο ἀσχολούμεθα στην 
παρούσα υπόθεση. Ἑπομένως, ἡ υπόθεση 
Waugh κατά British Railways Board δέν είναι 
κατά τήν γνώμη μου σχετική στην ὑπό 
κρίση διαφορά. 
Ἀπό τήν 16η έκθεση τῆς Law Reform Com­
mittee ἡ 'Επιτροπή εξήγαγε δύο επιχειρή­
ματα, ἀπό τά ὁποῖα ὅμως, κατά τήν γνώμη 
μου, κανένα δέν υποστηρίζει ἡ έκθεση. 
Τό πρώτο ήταν ὅτι «προνόμιο» κατά τό 
ἀγγλικό δίκαιο εἶναι κυρίως τό δικαίωμα 
ἀρνήσεως διαθέσεως ἀποδεικτικών στοι­
χείων σέ δικαστήριο. Τό επιχείρημα αυτό ή 
Ἐπιτροπή συνήγαγε ἀπό τό πρώτο εδάφιο 
τῆς εκθέσεως πού έχει ὡς έξῆς: «Προνόμιο 
κατά τήν νομοθεσία περί ἀποδείξεως είναι 
τό δικαίωμα ἑνός προσώπου νά επιμένει 
στό νά μή διατίθενται σέ δικαστήριο στοι­
χεία πού θά ἠδύναντο νά τό βοηθήσουν 
1633
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
στην εξακρίβωση γεγονότων σχετικών μέ 
τήν διαφορά πού δικάζει.» 
Ἀξιοσημείωτο εἶναι ἐν προκειμένω ὅτι, 
σύμφωνα μέ τίς εξουσίες τῆς Committee, 
δέν ἀπέκειτο σ᾽ αυτήν νά εξετάσει τήν 
νομοθεσία περί προνομίου γενικά, άλλα 
μόνο τήν εφαρμογή τῆς στην αστική δίκη. 
Ἐξ αυτού δέ εξηγείται ὁ ὁρισμός τῆς εκτά­
σεως ἐφαρμογής τοῦ προνομίου πού ή 
Committee δίδει. Ή Committee δέν ἐν­
νοούσε μ' αυτό, καί δέν ήταν δυνατό νά 
εννοεί, ὅτι «προνόμιο» δέν ἀπετέλει τίποτε 
περισσότερο ἀπό τμήμα τῆς νομοθεσίας 
περί ἀποδείξεως στην ἀστική δίκη. 
'Από τό υπόλοιπο τῆς πρώτης παραγράφου 
τῆς ἐκθέσεως, ἡ Ἐπιτροπή συνήγαγε ὅτι ή 
προσέγγιση τοῦ ἀγγλικού δικαίου ὡς πρός 
τό «προνόμιο» ήταν πραγματιστική καί ὅτι 
ή έκταση τῆς προστασίας πού έδωσε ἐξηρ¬ 
τᾶτο, ἐν πάση περιπτώσει, ἀπό τίς συ­
γκεκριμένες περιστάσεις εκείνης τῆς υποθέ­
σεως. Αυτό εἶναι κατά γενική έννοια 
σωστό. Ἀλλά εκείνο πού θέλησε νά τονίσει 
ή Committee, κατά τό μέτρο πού ἀσκεῖ ἐν 
προκειμένω επιρροή, ήταν ὅτι σέ μερικές 
περιπτώσεις ἡ νομοθεσία παρέχει σέ ἕνα 
πρόσωπο απόλυτο δικαίωμα νά ἐπωφε­
λείται τοῦ προνομίου, ἐνώ σέ άλλες παρέχει 
στόν δικαστή διακριτική ευχέρεια. Καθώς 
γίνεται σαφές ἀπό τίς ἑπόμενες παραγρά­
φους τῆς εκθέσεως (βλ. ἰδίως τίς παραγρά­
φους 17 μέχρι 23), οπού εφαρμόζεται τό 
«legal professional privilege», αὐτό απονέμει 
ἀπόλυτο δικαίωμα καί ὁ δικαστής δέν έχει 
καμιά διακριτική ευχέρεια. Ούτε ἡ Com­
mittee συνέστησε σχετικά ὁποιαδήποτε 
μεταβολή τῆς νομοθεσίας. 
Ἑπομένως, κατά τήν γνώμη μου, οἱ ἀγ­
γλικές αποφάσεις πού ἐπεκαλέσθη ἡ 'Επι­
τροπή δέν συνηγορούν υπέρ τῶν επιχειρη­
μάτων γιά τά όποια τίς παρέθεσε. 
Όσον άφορα τίς κατά νόμο ἐξουσίες 
έλεγχου, τό σημείο ἀφετηρίας τῆς ἀγγλικής 
νομοθεσίας, καθώς μᾶς υπενθύμισαν ή 
CCBE καί ἡ βρετανική κυβέρνηση, εἶναι οτι 
ὁ εμπιστευτικός χαρακτήρ μιας επικοινω­
νίας μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου ἀρχίζει 
νά υπάρχει ὅταν γίνει ἡ επικοινωνία. Τό 
δικαίωμα προστασίας τοῦ ἐμπιστευτικού 
χαρακτῆρος τῆς ἐν λόγω σχέσεως γεννάται 
ταυτόχρονα καί εξακολουθεί ἐν συνεχεία 
ἐπ᾽ αόριστον. Τό δικαίωμα ὅμως δύναται 
νά καταργηθεί ἡ νά τροποποιηθεί μέ νόμο. 
Μερικοί νόμοι τοῦ Ἡνωμένου Βασιλείου, 
πού ἀπονέμουν εξουσίες έλεγχου, προστα­
τεύουν ρητώς τό δικαίωμα. Τέτοια εἶναι ή 
περίπτωση τοῦ ἄρθρου 85 τοῦ Fair Trading 
Act 1973 καί τῶν άρθρων 3 καί 7 τοῦ Com­
petition Act 1980. Ἑπομένως, στό 'ίδιο τό 
πεδίο τοῦ δικαίου περί ἀνταγωνισμού, τό 
όποιο μᾶς άφορα ἐν προκειμένω, οἱ σχε­
τικοί νόμοι τοῦ 'Ηνωμένου Βασιλείου προ­
στατεύουν τό δικαίωμα έναντι τῶν άρχων 
τῆς χώρας αυτής. 
Μερικοί νόμοι τοῦ 'Ηνωμένου Βασιλείου 
προστατεύουν τό δικαίωμα, πού δύναται 
όμως νά τροποποιηθεῖ. Σχετικό παράδειγμα 
ευρίσκεται στην παράγραφο 5 τοῦ παραρτή­
ματος 4 τοῦ Finance Act 1975. 
Τέλος, μερικοί νόμοι τοῦ Ἡνωμένου Βασι­
λείου, ὅπως ὁ κανονισμός 17, σιωπούν στό 
σημεῖο αὐτό. 'Ο πληρεξούσιος τῆς βρετα­
νικής κυβερνήσεως ἐδίστασε νά πεῖ ὅτι, σέ 
μιά τέτοια περίπτωση, έννοεΐτο ἡ προ­
στασία τοῦ δικαιώματος. Ή νομολογία τοῦ 
'Ηνωμένου Βασιλείου σ᾽ αυτό ἀκριβώς τό 
θέμα εἶναι εκπληκτικά φτωχή. 'Η μόνη υπό­
θεση πού εἶναι κάπως σχετική, γιά νά 
ἀσχοληθούμε, φαίνεται ὅτι εἶναι ἡ Frank 
Truman Export Ltd. κατά Metropolitan Police 
Commissioner (1977) 1 Q.B. 952, άλλά καί 
αυτή στην πραγματικότητα δέν εξυπηρετεί 
καί τόσο. 'Η προσφεύγουσα πάντως μᾶς 
ανέφερε τήν ευρέως καθιερωμένη ἀρχή τού 
ἀγγλικοῦ δικαίου, ὅτι ένας νόμος δέν 
δύναται νά ἑρμηνευθεί ὡς τροποποιῶν τό 
common law σέ έκταση μεγαλύτερη άπό 
ὅ,τι προβλέπουν οἱ διατάξεις του, εἴτε 
ρητώς εἴτε ἐν ἀνάγκη σιωπηρώς — βλ. 
Maxwell, περί τῆς ἑρμηνείας τῶν νόμων, 
12η έκδοση, σελίδες 116 ἑπ. Ή προσφεύ­
γουσα μᾶς παρέπεμψε επίσης σέ ἀποφάσεις 
πού ἐξεδόθησαν στον Καναδά καί στην 
1634
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
Νέα Ζηλανδία, ὅπού ἡ ἀνωτέρω ἀρχή 'έχει 
εφαρμοσθεί σέ νόμους πού ἀπονέμουν 
εξουσίες έλέγχου σέ δημόσιες ἀρχές, χωρίς 
νά κάνουν καμία μνεία γιά τό προνόμιο 
των ἐπικοινωνιών μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου καί όπου, ἑπομένως, 'έχει κριθεί 
ὅτι οἱ ἐν λόγω νόμοι δέν παρέβλεψαν τό ἐν 
λόγω προνόμιο — βλ. ειδικότερα Re 
Director of Investigation and Research and 
Shell Canada Ltd. (1975) 55 DLR (3d) 713, 
ὅπου τό Federal Court of Appeal τοῦ 
Καναδᾶ ἀπεφάνθη κατ' αυτόν τόν τρόπο, 
σχετικά μέ τό άρθρο 10 τῆς Canadian Com­
bines Investigation Act (νομοθετική διάταξη 
περί ἀνταγωνισμοῦ), καί Commissioner of 
Inland Revenue κατά West- Walker (1954) 
NZLR 191, ὅπού τό court of appeal τῆς 
Νέας Ζηλανδίας ἀπεφάνθη κατ' αυτόν τόν 
τρόπο, σχετικά μέ τό άρθρο 163 τοῦ Land 
and Income Tax Act τῆς Νέας Ζηλανδίας 
(δημοσιονομική νομοθετική διάταξη). Τίς 
ἀποφάσεις τῶν ἀνωτέρω δικαστηρίων τοῦ 
Καναδά καί τῆς Νέας Ζηλανδίας λαμβά­
νουν σοβαρά ὑπ᾿ ὄψη τά ἀγγλικά δικα­
στήρια καί δέν δύναμαι νά διακρίνω 
κανένα λόγο γιατί ένα ἀγγλικό δικαστήριο 
νά μήν ἀκολουθήσει τίς ἐν λόγω ειδικές 
ἀποφάσεις. 
Καταλήγω ὅτι, ἄν μιά διάταξη, ὅπως τό 
άρθρο 14 τοῦ κανονισμοῦ 17, εὑρίσκετο σέ 
ἀγγλικό νόμο, θά ἑρμηνεύετο σχεδόν μετά 
βεβαιότητος ὑπό τήν έννοια ὅτι δέν 
δύναται νά τεθεῖ εκποδών ὁ εμπιστευτικός 
χαρακτήρ τῶν επικοινωνιών μεταξύ δικη­
γόρου καί πελάτου. 
Ἐν συνεχεία, πρέπει νά πω μερικά λόγια 
γιά τίς νομοθεσίες τοῦ Βελγίου καί τῆς 
Γαλλίας, διότι εδόθη ιδιαίτερη σημασία σ᾿ 
αυτές, ἀφ᾿ ἑνός ἀπό τήν προσφεύγουσα καί 
τήν CCBE καί ἀφ᾿ ἑτερου ἀπό τήν γαλλική 
κυβέρνηση. 
Ἀπό τίς ἀποφάσεις τῶν ὁποίων έγινε 
ἐπίκληση προκύπτει ὅτι, στίς δυό αὐτές 
χῶρες, ἡ νομοθεσία πού προστατεύει τόν 
εμπιστευτικό χαρακτήρα τῶν επικοινωνιών 
μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου έχει εξε­
λιχθεί ὄχι μόνο βάσει τῶν ἐννοιών «le droit 
de la défense» («τοῦ δικαιώματος ἀμύνης») 
καί τοῦ «le secret des lettres» («ἀπορρήτου 
τῶν επιστολών»). Ή τελευταία, μερικές 
φορές ἀποκαλούμενη «le secret des lettres 
missives» ἡ «le secret des lettres confiden­
tielles», φαίνεται ιδιαίτερα σημαντική. 
Μιά χρήσιμη περίληψη τῆς προκυπτούσης 
εντεύθεν νομικής καταστάσεως δύναται νά 
βρεθεί σέ μία έκθεση καί γνώμη πού διε-
τυπώθη ἐνώπιον τοῦ βελγικοῦ Συμβουλίου 
Ἐπικρατείας ἀπό τόν εἰσηγητή του C 
Huberlant, στην υπόθεση Delhauter κατά 
Caisse générale d'épargne et de retraite, J.T. 
1962, σ. 171. Τό Συμβούλιο Ἐπικρατείας 
ἀκολούθησε τήν γνώμη του καί ἀπεφάνθη 
ὅτι δέν ήταν δυνατό νά ζητηθεῖ ἀπό τόν 
καθ' οὗ νά αποκαλύψει μιά γνώμη («συμ­
βουλή»), πού εἶχε λάβει ἀπό τόν δικηγόρο 
του, έστω κι ἄν ρητώς τήν ἐπεκαλέσθη 
στην ἀπόφαση πού εἶχε προσβληθεί ἐνώ­
πιον τοῦ Συμβουλίου 'Επικρατείας. 
Οἱ περισσότερες ἀπό τίς βελγικές καί γαλ­
λικές ἀποφάσεις πού ἀφορούν εξουσίες 
έλεγχου, τίς όποιες ἀπονέμει ὁ νόμος, ἀφο-
ροῦν τίς υποχρεώσεις τοῦ juge d'instruction 
(ἀνακριτοῦ), ὅταν διενεργείται ποινική ἀνά­
κριση. Εἶναι σαφές ὅτι αυτός ὀφείλει νά 
σέβεται τόν ἐμπιστευτικό χαρακτήρα τῶν 
επικοινωνιών μεταξύ τοῦ δικηγόρου καί 
τοῦ πελάτου του. 'Ο γαλλικός Κώδιξ Ποι­
νικής Δικονομίας, μέ τά άρθρα 56, 76 καί 
96, ἀπαιτεί ρητώς ἀπό αὐτόν νά λαμβάνει 
ἐκ τῶν προτέρων ἀποτελεσματικά μέτρα, 
ὥστε νά εξασφαλίζεται ὁ σεβασμός τοῦ 
«επαγγελματικού ἀπορρήτου» καί τῶν 
«δικαιωμάτων ἀμύνης», ὁπουδήποτε κι ἄν 
διενεργεί τήν έρευνα. Όταν ὁ juge d'instruc­
tion έρευνᾶ τό επαγγελματικό γραφείο 
δικηγόρου, συνοδεύεται ἀπό τόν batonnier 
ἤ τόν ἀντιπρόσωπό του, τοῦ ὁποίου ὁ 
ρόλος εἶναι νά διασφαλίζει τόν εμπιστευ­
τικό χρακτῆρα τῶν επικοινωνιών μεταξύ 
τοῦ δικηγόρου καί τῶν πελατών του. 
Ή γαλλική κυβέρνηση, ὅμως, μας επέστησε 
τήν προσοχή σέ μιά σημαντική εξαίρεση 
ἀπό τόν γενικό αυτόν κανόνα. Ή γαλλική 
ordonnance ἀριθ. 45-1484 τῆς 30ῆς Ἰουνίου 
1945, ἡ ὁποία, σύμφωνα μέ τόν τίτλο της, 
άφορᾶ τίς «la constatation, la poursuite et la 
répression des infractions à la législation éco­
nάmique» («τήν διαπίστωση, τήν δίωξη καί 
τήν καταστολή παραβάσεων τῆς οἰκονο-
μικῆς νομοθεσίας»), στό άρθρο 15 ὁρίζει: 
1635
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
«Les agents visés à l'article 6 (paragraphes 1 
et 2) peuvent exiger la communication, en 
quelque main qu'ils se trouvent, et procéder à 
la saisie des documents de toute nature 
(comptabilité, copies de lettres, carnets de 
chèques, traites, comptes en banque, etc.), 
propres à faciliter l'accomplissement de leur 
mission. Ils ont le droit de prélever des échan­
tillons. 
Les agents de la direction générale du con­
trôle économique, des régies financières, de la 
répression des fraudes et des poids et mesures 
peuvent également, sans se voir opposer le 
secret professionnel, consulter tous documents 
dans les administrations ou offices de l'État, 
des départements, des communes et des colo­
nies, les établissements publics et assimilés, les 
établissements et organismes placés sous le 
contrôle de l'État, ainsi que les entreprises et 
services concédés par l'État, les départements, 
les communes et les colonies.» 
Στην υπόθεση Appraillé (Recueil des arrêts 
du Conseil d'État, 1952, σ. 512), τό γαλλικό 
Συμβούλιο 'Επικρατείας ἀπεφάνθη ὅτι, 
καίτοι μόνο ἡ δευτέρα παράγραφος τοῦ 
άρθρου 15 ρητώς εξαιρούσε την εφαρμογή 
τοῦ «επαγγελματικού ἀπορρήτου», ἡ ἐφαρ­
μογή του ἐξαιρεῖτο επίσης ἀπό τήν πρώτη 
παράγραφο, ὁπότε στον κ. Appraillé, 
«avoué», ὀρθώς εἶχαν επιβληθεί κυρώσεις 
διότι ἠρνήθη νά ἀποκαλύψει εμπιστευτικά 
έγγραφα. 
Ή ἀνωτέρω ἀπόφαση δεικνύει βέβαια ὅτι 
στήν Γαλλία, ὅπως καί στην 'Αγγλία, μία 
κατάλληλα διατυπωμένη νομοθετική διά­
ταξη δύναται νά θέσει εκποδών τόν εμπι­
στευτικό χαρακτήρα τῶν επικοινωνιών 
μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου. 'Εμφαίνει 
επίσης πώς τό Συμβούλιο 'Επικρατείας ἑρμή­
νευσε τήν ειδική νομοθετική διάταξη, πού 
ήταν ἐπίδικη στην περίπτωση εκείνη. 'Αλλά 
μοῦ φαίνεται ὅτι αυτό δέν καθιερώνει τήν 
ύπαρξη γενικού κανόνος τοῦ γαλλικού 
δικαίου, κατά τόν όποιο, ἄν μιά νομοθε­
τική διάταξη πού ἀπονέμει ἀνακριτική 
εξουσία σιωπᾶ ὡς πρός τίς ἐν λόγω επι­
κοινωνίες, ἀποκλείει αυτομάτως τόν εμπι­
στευτικό χαρακτήρα. 
Οἱ νομοθεσίες τῶν άλλων χωρών τῆς Κοι­
νότητος δέν συνεζητήθησαν μέ τήν ἴδια 
λεπτομέρεια κατά τήν επιχειρηματολογία 
πού παρετέθη ενώπιον μας. Ἐλπίζω νά μή 
νομισθεί ὅτι ελαχιστοποιώ τήν σημασία 
τους, ἄν περιορισθώ, ὅσον ἀφορᾶ αυτές, νά 
σᾶς παραπέμψω στίς γραπτές παρατηρή­
σεις τῆς CCBE, καί ειδικότερα στά παραρτή­
ματα τους, καί νά πῶ ὅτι οἱ ἀποφάσεις πού 
παρατίθενται ἐκεῖ μοῦ φαίνονται, στό 
σύνολό τους, ὅτι παρέχουν υποστήριξη 
στους ισχυρισμούς τῆς CCBE. Ἐν πάση 
περιπτώσει, προκύπτει ὅτι, σέ καμιά χώρα 
έκτος ἀπό τήν Γαλλία, ἡ νομοθεσία δέν 
ἀπονέμει στίς υπεύθυνες γιά τήν εφαρμογή 
τού δικαίου τοῦ ανταγωνισμού αρχές εξου­
σίες ἐρεύνης, δυνάμει τῶν ὁποίων οἱ ἐν 
λόγω ἀρχές δύνανται νά αδιαφορούν γιά 
τόν εμπιστευτικό χαρακτήρα τῶν επικοινω­
νιών μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου. Πράγ­
ματι, ἄν τό πράγμα εἶχε διαφορετικά, εἶναι 
δύσκολο νά διαπιστώσουμε πώς οἱ Δρες 
Ehlermann καί Oldekop θά ἠδύναντο νά 
καταλήξουν στά συμπεράσματα πού 
κατέληξαν. 
Υπάρχει πάντως ένα σημείο, ὡς πρός τό 
όποιο νομίζω ὅτι οἱ ισχυρισμοί τῆς προ¬ 
σφευγούσης καί τῆς CCBE προχώρησαν 
πάρα πολύ. Ἰσχυρίσθησαν ὅτι τό δικαίωμα 
τής εμπιστευτικής επικοινωνίας μεταξύ 
δικηγόρου καί πελάτου ἀπετέλεσε θεμε­
λιώδες δικαίωμα τοῦ ἀνθρωπου. Δέν 
νομίζω ὅτι ἀποτελεί. Δέν γίνεται καμία 
σχετική μνεία περί αὐτοῦ στην Ευρωπαϊκή 
Σύμβαση περί τῶν Δικαιωμάτων τοῦ 
'Ανθρώπου ή, φαινομενικά, στό Σύνταγμα 
ὁποιουδήποτε Κράτους μέλους" κύριοι 
δικαστές έχετε ήδη διαπιστώσει οτι, στην 
'Αγγλία καί στην Γαλλία, ἀναγνωρίζεται 
ὅτι ἀποτελεί δικαίωμα τό όποιο δύναται νά 
τεθεί εκποδών ἡ νά τροποποιηθεί μέ 
κατάλληλα διατυπωμένο νόμο. Τό υλικό 
πού ἐτέθη ενώπιον τοῦ Δικαστηρίου ἀπό 
τήν CCBE εμφαίνει ὅτι αυτό συμβαίνει 
ἐπίσης στό Βέλγιο. Κατά τήν γνώμη μου, 
ἀποτελεί δικαίωμα τό όποιο οἱ νομοθεσίες 
τῶν πολιτισμένων χωρών ἀναγνωρίζουν 
γενικά, ένα δικαίωμα πού πρέπει νά λαμβά­
νεται σοβαρά ὑπ᾽ ὄψη, ἀλλά ὄχι καί τόσο 
1636
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
κατοχυρωμένο, ώστε, μέσα στην Κοι­
νότητα, τό Συμβούλιο νά μή δύναται ποτέ 
νά νομοθετήσει την κατάργηση ἡ την τρο­
ποποίηση του. Ἐν τούτοις, συμφωνῶ ὅτι 
δέν δύναται νά κριθεί ὅτι τό Συμβούλιο τό 
'έχει καταργήσει ἀπλῶς καί μόνο μέ τήν 
σιωπή του ὡς πρός αυτό. 
Επομένως, τό συμπέρασμά μου, γι' αυτό τό 
τμήμα τῆς υποθέσεως, εἶναι ὅτι οἱ εξουσίες 
τῆς Ἐπιτροπῆς δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14 τοῦ 
κανονισμού δύνανται νά ἀσκηθοῦν ὑπό τήν 
επιφύλαξη τοῦ δικαιώματος τῆς επιχειρή­
σεως, πού υπόκειται σέ έλεγχο, νά 
προβάλει τόν εμπιστευτικό χαρακτήρα των 
επικοινωνιών πού γίνονται μεταξύ αυτής 
καί τῶν δικηγόρων της, μέ σκοπό τήν 
αἴτηση ἡ τήν παροχή νομικών συμβουλών. 
Τό ἑπόμενο ζήτημα άφορα τήν διαδικασία 
πού εἶναι κατάλληλη γιά τήν διασφάλιση 
τοῦ ἀνωτέρω δικαιώματος, ἀποφεύγοντας 
ὅμως τήν κατάχρηση του. 
VI — Τό διαδικαστικό ζήτημα 
Ή θεμελιώδης βάση τῆς θέσεως τῆς Ἐπι­
τροπής σχετικά μέ τό ζήτημα αυτό είναι 
ὅτι ὁ μόνος ικανοποιητικός τρόπος, γιά νά 
κριθεί ἄν ἕνα έγγραφο τυγχάνει προστα­
σίας, εἶναι νά επιτραπεί σέ κάποιον νά τό 
δει. Ἐπ᾿ αὐτοῦ είμαι σύμφωνος. 
Ἐν συνεχεία, ἡ 'Επιτροπή ισχυρίζεται ὅτι, 
ὑπό τίς παροῦσες ρυθμίσεις, αὐτός ὁ 
κάποιος δέν δύναται παρά νά εἶναι δικός 
της ελεγκτής. Κύριοι δικαστές, ὅπως έχετε 
διαπιστώσει, ἡ 'Επιτροπή δέχεται ὅτι σέ 
πολλές περιπτώσεις ὁ ἐλεγκτής δέν χρειά­
ζεται νά δει ὁλόκληρο τό έγγραφο γιά νά 
σχηματίσει γνώμη. Ἀλλά, ισχυρίζεται ή 
'Επιτροπή, οἱ μορφές επικοινωνιών μεταξύ 
δικηγόρου καί πελάτου δύνανται νά είναι 
τόσο ποικίλες, ώστε πρέπε νά επιτρέπεται 
στόν ελεγκτή νά βλέπει ὅσο τμήμα τοῦ 
έγγραφου νομίζει ἀναγκαίο καί, ἄν παρί­
σταται ἀνάγκη, ὁλόκληρο τό έγγραφο. Ή 
'Επιτροπή υπογραμμίζει τίς παραχωρήσεις 
στίς όποιες έχει προβεί, ήτοι ὅτι ὄχι μόνο 
δέν θά ἀντιγράφεται τό προστατευόμενο 
έγγραφο, άλλα καί ὅτι δέν θά επιτρέπεται 
στόν ελεγκτή νά κάνει χρήση τῶν γνώσεων 
πού ἀπέκτησε ἀπό αὐτό. Σχετικά, ἡ 'Επι­
τροπή ισχυρίζεται ὅτι, σύμφωνα μέ τήν 
ὀργάνωση τῆς Γενικής τῆς διευθύνσεως 
ἀνταγωνισμού, ὁ ρόλος τοῦ ἐλεγκτοῦ εἶναι 
νά συλλέγει μόνο ἀποδείξεις. Οἱ κατ' αυτόν 
τόν τρόπο συλλεγόμενες ἀποδείξεις παραδί­
δονται σέ υπάλληλο άλλης διευθύνσεως τῆς 
Γενικής διευθύνσεως, ὁ ὁποιος καθίσταται 
ὁ «εἰσηγητής» τῆς υποθέσεως. Ό ἐλεγκτής 
πού βλέπει τό έγγραφο δέν εἶναι τό 
πρόσωπο πού αποφασίζει ἀργότερα ἄν 
υπάρχει επαρκής ἀπόδειξη ὅτι ἡ σχετική 
επιχείρηση έχει παραβιάσει τήν συνθήκη. 
Αὐτό ἀποτελεί ευθύνη άλλων υπαλλήλων, 
συμπεριλαμβανομένων τῶν μελών τῆς 
Νομικής 'Υπηρεσίας καί τελικά τῆς ιδίας 
τῆς 'Επιτροπής. 
Ή 'Επιτροπή θεωρεί ὅτι, ὑπό τίς ρυθμίσεις 
αὐτές, ἡ μόνη δυνατότης πού τό παρόν 
Δικαστήριο δύναται νά έχει, γιά νά ελέγξει 
τήν ἀπόφαση τοῦ ἐλεγκτοῦ ὡς πρός τό ἄν 
ένα έγγραφο τυγχάνει προστασίας ἡ ὄχι, 
εἶναι σέ μιά προσφυγή πού ἀσκεῖ ή 
ενδιαφερόμενη επιχείρηση δυνάμει τοῦ 
άρθρου 173 τῆς συνθήκης, μέ σκοπό τήν 
προσβολή ὁποιασδήποτε ενδεχομένης ἀπο­
φάσεως τῆς 'Επιτροπής, σύμφωνα μέ τήν 
ὁποία ἡ επιχείρηση έχει κριθεί ένοχη παρα­
βιάσεως τῆς συνθήκης. "Αν ἐν συνεχεία τό 
Δικαστήριο διαπιστώσει ὅτι ἡ ἀπόφαση 
εἶχε στηριχθεί προεχόντως σέ στοιχεία πού 
περιέχονται σέ έγγραφο τό όποιο έπρεπε 
νά τύχει προστασίας, άλλά δέν έτυχε, τό 
Δικαστήριο δύναται νά ἀκυρώσει τήν ἀπό­
φαση. 'Η 'Επιτροπή ἰσχυρίσθη ὅτι, στην 
παροῦσα κατάσταση τῆς νομοθεσίας, δέν 
υπήρξε προηγουμένη φάση κατά τήν ὁποία 
τό Δικαστήριο θά ἠδύνατο νά κληθεί νά 
επέμβει. 
Γιά νά εἴμαστε δίκαιοι έναντι τῆς 'Επι­
τροπής, αὐτή δέν ισχυρίζεται ὅτι ἡ διαδι­
κασία τήν ὁποία υποστηρίζει εἶναι τέλεια. 
Δηλώνει δέ ὅτι εἶναι έτοιμη νά τροπο­
ποιήσει τήν διαδικασία μέ κανονισμό καί 
ἀναφέρει ὅτι «θά καθοδηγηθεῖ βεβαίως 
ἀπό ὁτιδήποτε πεῖ τό Δικαστήριο μέ τήν 
ἀπόφαση του στην παροῦσα υπόθεση». 
Πάντως, ἡ 'Επιτροπή ισχυρίζεται ὅτι «μέ 
τίς εγγυήσεις πού ἐσκιαγραφήθησαν, ἡ δια­
δικασία τῆς εἶναι σχετικώς ικανοποιητική 
1637
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
καί ἡ μόνη διαθέσιμη διαδικασία κατά τό 
υφιστάμενο κοινοτικό δίκαιο», καί ὅτι 
«μέχρι νά μεταβληθεί, πρέπει νά εφαρμό­
ζεται». 
Θέλω ἀμέσως νά πω ὅτι δέν συμμερίζομαι 
την άποψη τῆς Ἐπιτροπῆς ὅτι αύτη εἶναι ή 
μόνη διαθέσιμη διαδικασία κατά τό υφιστά­
μενο κοινοτικό δίκαιο. Οὔτε εἶμαι βέβαιος 
ὅτι ἡ ἴδια ἡ Ἐπιτροπή έχει την ἐξουσία νά 
τροποποιήσει τήν σχετική νομοθεσία. Τό 
άρθρο 87 τῆς συνθήκης ἀπονέμει νομοθε­
τικές εξουσίες μόνο στό Συμβούλιο καί, 
μολονότι τό Συμβούλιο 'έχει μεταβιβάσει 
μερικές ἀπό τίς νομοθετικές εξουσίες στην 
'Επιτροπή μέ τό άρθρο 24 τοῦ κανονισμοῦ 
17, δέν προκύπτει ἀπό πουθενά ὅτι οἱ εξου­
σίες αυτές εκτείνονται στό παρόν ἀντικεί­
μενο. 
Μοῦ προεκάλεσαν επίσης εντύπωση με­
ρικές ἀπό τίς επικρίσεις, στίς όποιες προ­
έβησαν ἡ προσφεύγουσα καί λοιποί 
ενδιαφερόμενοι, κατά τῆς διαδικασίας πού 
υποστηρίζει ἡ 'Επιτροπή. 
Ἐν πρώτοις, ἡ διαδικασία αυτή ἀπονέμει, 
κατά τήν γνώμη μου, πολύ μεγάλη εξουσία 
στον ελεγκτή, ὁ ὁποιος δέν χρειάζεται νά 
εἶναι δικηγόρος καί ὁ όποιος, έστω κι ἄν 
είναι δικηγόρος, δύναται νά διαπράξει 
σφάλματα, πρό πάντων διότι βρισκόμαστε 
σε έναν τομέα τοῦ κοινοτικοῦ δικαίου πού 
κατά ένα μεγάλο ποσοστό δέν 'έχει ἀκόμα 
θεσμοθετηθεί. "Αν ὁ ελεγκτής ἀποφασίσει 
εσφαλμένως, στην περίπτωση έγγραφου 
πού πράγματι τυγχάνει προστασίας, οτι 
αυτό δέν τυγχάνει, τίποτα δέν δύναται νά 
τόν σταματήσει ἀπό τό νά λάβει ἀντίγραφα 
ή νά εμποδίσει, ἐν συνεχεία, τήν 'Επιτροπή 
νά κάνει ελευθέρα χρήση αὐτοῦ. Σέ μιά 
τέτοια περίπτωση, ἡ προτεινομένη θερα­
πεία σέ ενδεχομένη προσφυγή ενώπιον τοῦ 
παρόντος Δικαστηρίου θά εἶναι μάταιη. Ή 
ἀποκάλυψη ἑνός έγγράφου, τό όποιο 
έπρεπε νά παραμείνει εμπιστευτικό, θά 
γίνει πολύ πιό πρίν ἀπό τήν άσκηση μιᾶς 
τέτοιας προσφυγής. 'Επί πλέον, ἡ δυνατότης 
μιᾶς τέτοιας θεραπείας θά εξαρτηθεί ἀπό 
τό ἄν ἡ 'Επιτροπή λάβει ἀπόφαση εναντίον 
τής ενδιαφερόμενης επιχειρήσεως καί ἀπό 
τό ἄν στηρίζει τήν ἀπόφαση αυτή, κατά τό 
ουσιῶδες μέρος της, στό περιεχόμενο τοῦ 
ἐν λόγω έγγράφου. 
'Εξ άλλου, ὁ ελεγκτής δύναται, ἀφοθ δει τό 
εμπιστευτικό περιεχόμενο ἑνός εγγράφου, 
νά αποφασίσει ὅτι αυτό προστατεύεται. 
Στην περίπτωση αυτή, τοῦ ζητείται μέ τίς 
εντολές τῆς Ἐπιτροπῆς νά ἀποβάλει ἀπό τό 
μυαλό του ο,τι έχει δει. Όλοι μας γνωρί­
ζουμε πόσο δύσκολο είναι, ἀκόμα καί γιά 
ένα δικαστή, νά επιτευχθεί αυτό. 'Αλλά, 
έστω κι ἄν ὁ ελεγκτής τό κατορθώσει 
πράγματι, εὐσυνειδήτως καί επιτυχώς, 
εκείνοι πού θίγονται δέν θά δύνανται νά 
είναι βέβαιοι ὅτι αυτός πράγματι τό έχει 
πράξει. Ή προσφεύγουσα μας υπενθύμισε 
σχετικά τό απόφθεγμα ὅτι «ή δικαιοσύνη 
δέν πρέπει μόνο νά απονέμεται, άλλά 
πρέπει προδήλως καί χωρίς ἀμφιβολία νά 
φαίνεται ὅτι ἀπονέμεται». Ό πληρεξούσιος 
τῆς προσφευγούσης μᾶς είπε επίσης ὅτι, 
παρά τόν διαχωρισμό τῶν έργων μεταξύ 
τοῦ ελεγκτού καί τῶν λοιπών υπαλλήλων, 
μέσα στην Γενική διεύθυνση ἀνταγωνισμού 
τῆς 'Επιτροπής, ἀποτελεί πάντως πρακτική 
γιά τόν ελεγκτή νά παρακολουθεί τίς προ­
φορικές συζητήσεις τῆς Ἐπιτροπῆς καί νά 
συμμετέχει, θέτοντας ἐρωτήσεις στους 
εκπροσώπους τῶν ενδιαφερομένων επιχειρή­
σεων. Κατά τήν γνώμη μου, εἶναι ἀδύνατο 
γιά ὁποιονδήποτε νά βεβαιωθεί ὅτι ή 
ερώτηση πού έθεσε ὁ ἐλεγκτής — ή 
ἀπάντηση στην οποία θά καταχωρισθεί 
στά πρακτικά καί θά ἠδύνατο νά χρησιμο­
ποιηθεί ὡς ἀπόδειξη — δέν εἶχε υποκινηθεί, 
καίτοι 'ίσως μή συνειδητά, ἀπό κάτι πού 
αυτός εἶχε διαβάσει στό προστατευόμενο 
έγγραφο. 
Ή θεμελιώδης ἀτέλεια τῆς διαδικασίας πού 
ὑποστηρίζει ἡ 'Επιτροπή, ἤ μάλλον 'ίσως 
τῶν σκέψεων στίς όποιες αυτή βασίζεται, 
μοῦ φαίνεται ὅτι εἶναι εκείνο πού συντελεί 
στην παρανόηση τῆς πραγματικής βάσεως 
της ἀρχής περί προστασίας τοῦ εμπιστευ­
τικοῦ χαρακτήρος τῶν επικοινωνιών 
μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου, ἡ ὁποία μέ 
λίγα λόγια συνίσταται στό οτι, σέ μιά 
πολιτισμένη κοινωνία, ὁ άνθρωπος έχει τό 
δικαίωμα νά αισθάνεται ὅτι ὅ,τι διαμεί­
βεται μεταξύ αὐτοῦ καί τοῦ δικηγόρου του 
θά παραμείνει μυστικό. Ή ἀνωτέρω ἀρχή 
παραβιάζεται ἑπομένως μόλις γίνει ἀπο­
κάλυψη τοῦ περιεχομένου μιᾶς τέτοιας ἐπι¬ 
1638
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
κοινωνίας, καί ὄχι απλῶς καί μόνο μέ την 
χρησιμοποίηση τῆς ὡς ἀποδεικτικού στοι­
χείου. Αυτό βέβαια δέν σημαίνει ὅτι, ὅπού 
ἀναφύεται γνησία διαφορά περί τοῦ ἄν ένα 
έγγραφο τυγχάνει προστασίας, δέν δύναται 
κάποιος νά λάβει γνώση αὐτοο γιά την ἐπί­
λυση τῆς διαφοράς. Ἀλλά τό ἄτομο αυτό 
πρέπει νά εἶναι γενικά ἀνεξάρτητο ἀπό τά 
μέρη τῆς διαφοράς καί νά εἶναι ὁ ίδιος 
ἀσφαλής — πράγμα πού μέ άλλα λόγια 
σημαίνει ὅτι ἡ απόφαση γιά μιά τέτοια δια­
φορά ἀποτελεί κατ' οὐσίαν δικαστικό ἔργο. 
Ό κύριος Ισχυρισμός τῆς προσφευγούσης 
ήταν ὅτι, μέχρις ὅτου τό Συμβούλιο, 
κατόπιν πρωτοβουλίας τῆς Ἐπιτροπής, 
θεσπίσει κανονισμό περί τῆς επαληθεύσεως 
των ισχυρισμῶν ὅτι ὁρισμένα έγγραφα 
προστατεύονται λόγω τοῦ εμπιστευτικοῦ 
χαρακτῆρος τῶν σχέσεων μεταξύ δικη­
γόρου καί πελάτου, τόσο ἡ επιχείρηση πού 
αξιώνει μιά τέτοια προστασία ὅσο καί ή 
'Επιτροπή εἶναι υποχρεωμένες νά λάβουν 
εύλογα μέτρα, ώστε νά συμφωνήσουν 
σ᾿ἕναν τρόπο επαληθεύσεως πού δέν θά 
περιελάμβανε τό δικαίωμα τῆς ἰδίας τῆς 
'Επιτροπής νά βλέπει τό περιεχόμενο τῶν 
έγγράφων, καθ' ὅσον αυτό θά ἀπετέλει 
«καθαρή άρνηση» τῆς ἀρχής τῆς προστα­
σίας τοῦ εμπιστευτικοῦ χαρακτῆρος τῶν 
σχέσεων μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου. Σέ 
περίπτωση τελικής διαφωνίας μεταξύ τῶν 
μερών, ἡ προσφεύγουσα εἶναι τῆς γνώμης 
ὅτι στό παρόν Δικαστήριο εναπόκειται νά 
ἐλέγξει τά έγγραφα καί νά ἀποφανθεί περί 
τῆς διαφοράς. 
Ή προσφεύγουσα παρετήρησε ὅτι, ἄν ή 
'Επιτροπή καί ἡ ενδιαφερόμενη επιχείρηση 
σέ μιά συγκεκριμένη υπόθεση διαφω­
νούσαν στό ζήτημα κατά πόσο καθένας 
ἀπ᾿ αὐτούς είχε λάβει τέτοια «εὔλογα 
μέτρα», ἡ 'Επιτροπή θά ἠδύνατο νά 
προχωρήσει στην λήψη ἀποφάσεως, ἐπι-
βάλλουσα στην επιχείρηση πρόστιμο 
δυνάμει τοῦ ἄρθρου 15, παράγραφος 1, 
εδάφιο γ τοῦ κανονισμοῦ 17 ἡ περιοδική 
χρηματική ποινή, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 16, 
παράγραφος 1, εδάφιο δ τοῦ κανονισμοῦ 
αὐτοῦ. 'Η διαφορά θά ἠδύνατο τότε νά 
ἔλθη ενώπιον τοῦ παρόντος Δικαστηρίου, 
ὑπό μορφή προσφυγής τῆς επιχειρήσεως 
δυνάμει τοῦ ἄρθρου 173 τῆς συνθήκης, μέ 
την ὁποία θά προσεβάλετο ἡ ἀνωτέρω ἀπό­
φαση. 
Ή προσφεύγουσα διετύπωσε ποικίλες εἰ­
σηγήσεις ὡς πρός την φύση τῶν «ευλόγων 
μέτρων» πού θά ἠδύναντο νά λάβουν τά 
μέρη, ἐνῶ ἐτόνισε ὅτι τά μέτρα αυτά 
δυνατόν νά ποικίλλουν ἀπό περίπτωση σέ 
περίπτωση καί νά εἶναι δεκτικά συζητή­
σεως μεταξύ τῆς επιχειρήσεως καί τῆς 'Επι­
τροπής. Ή προσφεύγουσα έφερε γιά παρά­
δειγμα μιά προσπάθεια τῆς ενδιαφερόμενης 
επιχειρήσεως, σάν ἐκείνη στην ὁποία ἡ ἰδία 
είχε προβεί μέ τό παράρτημα τῆς ἀπό 26 
Μαρτίου 1979 επιστολής πρός τόν κ. 
Thάmsὅn, γιά νά δοθεί προσεκτική περι­
γραφή τῆς φύσεως τῶν έγγράφων καί μιά 
προσπάθεια, πάλι σάν εκείνη στην ὁποία ή 
ἰδία είχε προβεί, γιά νά δείξει σέ υπαλλή­
λους τῆς Ἐπιτροπῆς ἀρκετό τμήμα κάθε 
έγγράφου, ώστε νά τους πείσει περί τῆς 
φύσεως του. Σάν τελευταίο καταφύγιο, ή 
προσφεύγουσα ἀντιμετώπισε την δυνα­
τότητα νά συμφωνήσουν τά μέρη σέ «έναν 
εὐπόληπτο, έμπειρο καί πλήρως ἀνεξάρτητο 
νομικό», πού θά ἠδύνατο νά ελέγξει τά 
έγγραφα καί νά επιβεβαιώσει τήν περι­
γραφή τους. "Αν ἡ ἐπιχείρηση ἀπορρίψει 
αίτημα τῆς Ἐπιτροπῆς περί ὑποβολής τῶν 
έγγράφων σ᾿ ἕναν τέτοιο ἀνεξάρτητο 
νομικό, πρέπει νά θεωρηθεί, Ισχυρίζεται ή 
προσφεύγουσα, ὅτι αὐτή έχει ενεργήσει 
παράλογα καί ἑπομένως μιά προσφυγή πού 
θά ἠδύνατο νά ἀσκήσει ενώπιον τοῦ 
παρόντος Δικαστηρίου, γιά νά προσβάλει 
ἀπόφαση τῆς Ἐπιτροπῆς περί επιβολής προ­
στίμου ἡ χρηματικών ποινών εἰς βάρος της, 
θά ήταν ἀβάσιμη. 
Ή προσφεύγουσα ανεγνώρισε ὅτι επρό­
κειτο περί μιᾶς «αυτοσχεδιασμένης» διαδι­
κασίας, ἀλλά ἰσχυρίσθη ὅτι ἡ αὐτοσχε-
δίαση ἦταν ἀναπόφευκτη, ελλείψει νομοθε­
σίας προβλεπούσης κατάλληλη διαδικασία. 
'Επικρίνει τήν 'Επιτροπή διότι δέν έχει 
ἀσκήσει τήν εξουσία τῆς νά προτείνει μιά 
τέτοια νομοθεσία. 
Κατά τήν γνώμη μου, υπάρχουν δυό ἐπί-
μεμπτα σημεία κατά τῆς πορείας διαδικα­
σίας πού προτείνει ἡ προσφεύγουσα. 
Τό πρώτο εἶναι ὅτι έργο τοῦ Δικαστηρίου 
στην παρούσα υπόθεση εἶναι νά ἀποφανθεί 
ποιά εἶναι ἡ ὀρθή διαδικασία κατά τήν 
1639
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
παροῦσα φάση τοῦ κοινοτικοῦ δικαίου καί 
νά μήν εγκρίνει τίς προτάσεις γιά αὐτοσχε¬ 
δίαση, ἐνώ εκκρεμεί, ενδεχομένως, ἡ θέ­
σπιση περαιτέρω κοινοτικῶν νομοθετικῶν 
μέτρων. 
Τό δεύτερο εἶναι ὅτι ἡ υιοθέτηση τῆς ἐν 
λόγω διαδικασίας θά συνεπήγετο διττή ἀπό­
κλιση ἀπό την θεσμική δομή τῆς Κοι­
νότητος, ὅπως προβλέπεται ἀπό τήν 
συνθήκη. Πρῶτον, θά συνεπήγετο μεταβί­
βαση εξουσίας λήψεως ἀποφάσεων σ᾽ ένα 
πρόσωπο, «τόν ἀνεξάρτητο νομικό», 
πράγμα πού δέν ἀναγνωρίζεται ἀπό τήν 
συνθήκη. Δεύτερον, θά συνεπήγετο τήν 
λήψη, παρά τῆς Ἐπιτροπής, μιᾶς ἀποφά­
σεως, ἐν αγνοία τοῦ συνόλου τῶν γεγο­
νότων στά όποια βασίζεται ἡ ἀπόφαση, 
ἀφήνοντας τήν εξακρίβωση τῶν γεγονότων 
αυτών νά γίνει ἀπό τό παρόν Δικαστήριο. 
Κατά τήν γνώμη μου, τό τελευταίο ἐπί¬ 
μεπτο σημείο ισχύει καί σέ περίπου ἀνά­
λογες διαδικασίες, πού μᾶς προετάθησαν 
ἀπό τήν βρετανική κυβέρνηση καί τήν 
CCBE. 
"Εχω καταλήξει στό συμπέρασμα ὅτι εἶναι 
ἀδύνατο — καί λογικά εἶναι πράγματι ἀδύ­
νατο — νά προβλεφθεί μιά διαδικασία, ή 
ὁποία, ἀφ᾽ ενός, εξασφαλίζει ὅτι τό περιεχό­
μενο ἑνός έγγράφου, γιά τό όποιο ἀξιώ­
νεται προστασία, δέν αποκαλύπτεται σέ 
κανένα όργανο τῆς 'Επιτροπής, ἐφ᾽ όσον 
δέν έχει ληφθεί αὐθεντική ἀπόφαση ὅτι ή 
ἐν λόγω ἀξίωση στηρίζεται ἀνεπαρκώς, ἐνῶ 
ἀφ᾽ ἑτερου, ἀφήνοντας τήν 'Επιτροπή νά 
ἀποφασίζει σέ πρώτο βαθμό γιά τήν ἰσχύ 
τής ἐν λόγω ἀξιώσεως, θά προετοιμάζετο 
τό ἔδαφος σχετικής προσφυγής ενώπιον 
τοῦ παρόντος Δικαστηρίου. 
Θά ἠδύνατο νά προβλεφθεί μιά διαδικασία, 
κατά τήν ὁποία ἡ υπάρχουσα ἐσωτερική 
ὀργάνωση τῆς Ἐπιτροπῆς θά ἐβελτιώνετο, 
οῦτως ώστε, όπου π.χ. μιά επιχείρηση 
ἀξιώνει προστασία γιά συγκεκριμένο 
έγγραφο καί δέν δύναται νά πείσει τόν 
ελεγκτή τῆς 'Επιτροπής, ἐπί τόπου, περί τής 
ἀνάγκης προστασίας του, τό έγγραφο θά 
ἠδύνατο νά σταλεί, εντός σφραγισμένου 
φακέλου, γιά προσεκτική ἀνάγνωση ἀπό 
κάποιον, ας ποῦμε, τῆς Νομικής Υπηρεσίας 
τής 'Επιτροπής, ὁ όποιος θά ήταν υποχρεω­
μένος νά μή κοινολογεί τό περιεχόμενό 
του, παρά μόνο στά μέλη τῆς 'Επιτροπής 
πού εἶναι αρμόδια νά κρίνουν πράγματι ἐπί 
τής ἀξιώσεως, καί ὁ οποίος επίσης θά 
έπρεπε νά μή λάβει περαιτέρω μέρος στην 
υπόθεση. 'Αλλά, δέν δύναμαι νά βρῶ καμιά 
διάταξη στην ὑπάρχουσα νομοθεσία, βάσει 
τής ὁποίας θά ἠδύνατο νά δικαιολογηθεί 
μιά τέτοια διαδικασία, ἡ ὁποία, ἐπί πλέον, 
θά ἀπετέλει ἀντικείμενο επικρίσεων, ὅτι δη­
λαδή επέβαλε τήν αποκάλυψη τοῦ περιεχο­
μένου τοῦ έγγράφου σέ πρόσωπα εντός τῆς 
'Επιτροπής. 
Καταλήγοντας, έχω τήν γνώμη ὅτι ἡ λύση 
βρίσκεται στό επιχείρημα πού ἀνέπτυξε ή 
CCBE, καθώς επίσης καί ὁ πληρεξούσιος 
τής προσφευγούσης κατά τήν ἐπ᾽ ἀκροα­
τηρίου συζήτηση, ὡς επικουρικό τοῦ κυρίου 
επιχειρήματός του. Θά έπρεπε νά υπάρχει 
μέσον προσφυγής ενώπιον τῶν εθνικών 
δικαστηρίων. 'Η ἐν λόγω λύση διαφέρει 
βέβαια ἀπό τήν λύση πού προέτεινε ἡ βρε­
τανική κυβέρνηση επικουρικώς ἐπί τοῦ 
ζητήματος ἀρχής, καθ' ὅσον συνεπάγεται 
όχι τήν εφαρμογή τοῦ ἐθνικοθ δικαίου, 
άλλά τήν εφαρμογή τοῦ κοινοτικοῦ δικαίου 
ἀπό τά εθνικά δικαστήρια, τά όποια δύ­
νανται, σέ περίπτωση ἀμφιβολιών, νά 
παραπέμψουν στό παρόν Δικαστήριο 
δυνάμει τοῦ ἄρθρου 177 τῆς συνθήκης. 
Κατά τήν γνώμη μου, ὑπάρχει επαρκής 
νομοθετική βάση γιά τήν ανωτέρω λύση 
στό άρθρο 14, παράγραφος 6, τοῦ κανο¬ 
νισμοῦ 17, πού υποχρεώνει ένα Κράτος 
μέλος, σέ περίπτωση πού μιά επιχείρηση 
«ἀντιτίθεται» στον έλεγχο πού διετάχθη 
δυνάμει τοῦ ἐν λόγω άρθρου, νά «παρέχει 
τήν ἀναγκαία συνδρομή στους ὑπαλλήλους 
πού έχουν εξουσιοδοτηθεί». Στίς ἀρχές τοῦ 
Κράτους μέλους πού ἀναφέρονται ἐκεῖ, 
πρέπει νά περιλαμβάνονται καί τά δικα­
στήριά του. 'Εξ άλλου, ἡ προσφυγή σ᾽ αυτά 
φαίνεται ἀπόλυτα λογική, ὅταν κάποιος 
σκεφθεί ὅτι, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 13 τοῦ 
κανονισμοῦ, ὁ έλεγχος πού διετάχθη ἀπό 
τήν 'Επιτροπή δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14, συ¬ 
1640
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
μπεριλαμβανομένου καί εκείνου πού δια­
τάσσεται μέ ἀπόφαση τῆς Ἐπιτροπής 
δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14, παράγραφος 3, 
δύναται νά διενεργηθεί ἀπό υπαλλήλους 
τῶν ἁρμοδίων άρχων τοῦ Κράτους μέλους, 
ἀντί τῶν υπαλλήλων τῆς Ἐπιτροπής. Σε 
περίπτωση πού ἀναφύεται διαφορά, ὅπως ή 
παροῦσα, μεταξύ μιᾶς επιχειρήσεως εντός 
Κράτους μέλους καί τῆς ἁρμοδίας ἀρχής 
του, τό φυσικό forum γιά την επίλυση της 
θά ήταν τά δικαστήρια τοῦ ἐν λόγω κρά­
τους. Εἶναι πράγματι δύσκολο νά προ­
βλεφθεί ὁτιδήποτε άλλο. Νομίζω ὅτι θά 
ήταν παράλογο ἄν τό κατάλληλο forum διέ­
φερε ἀνάλογα μέ τό ἄν ὁ έλεγχος διενερ­
γείται ἀπό υπαλλήλους τῆς εθνικής ἀρχής, 
βοηθούμενους ἡ μή ἀπό υπαλλήλους τῆς 
'Επιτροπής, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 13, παρά­
γραφος 2, ἡ ἀπό υπαλλήλους τῆς Ἐπι­
τροπής, βοηθούμενους ἡ μή ἀπό υπαλλή­
λους τῆς ἐθνικής ἀρχής, δυνάμει τοῦ 
άρθρου 14, παράγραφος 5. Πρέπει νά 
παρατηρηθεί ὅτι οἱ τελικές κυρώσεις, πού 
προβλέπουν τά άρθρα 15, παράγραφος 1, 
εδάφιο γ καί 16, παράγραφος δ, έχουν 
εφαρμογή καί στίς δυό περιπτώσεις. Τό 
γεγονός ὅτι ἡ Ἐπιτροπή εμφανίζεται ὡς διά­
δικος σέ δίκη ενώπιον τῶν δικαστηρίων 
Κράτους μέλους δέν θέτει προφανώς καμιά 
δυσχέρεια — βλ. άρθρο 211 τῆς συνθήκης. 
Κατά τήν ἐπ᾽ ἀκροατηρίου συζήτηση ό 
πληρεξούσιος τῆς Ἐπιτροπῆς διετύπωσε 
ἀμφιβολίες περί τοῦ ἄν ἡ ἀνωτέρω λύση 
εἶναι ἡ κατάλληλη. Αυτό τό έπραξε, καθώς 
τόν ἀντελήφθην, γιά τρεις λόγους. 
Ό πρῶτος εἶναι διότι ενδεχομένως δέν υφί­
σταται κατάλληλη διαδικασία σέ ολα τά 
Κράτη μέλη. Ό ἴδιος ὅμως ἐξεμηδένισε 
μάλλον τόν ἀνωτέρω λόγο, ὅταν εδέχθη, 
βάσει τῆς σκέψεως 13 τῆς ἀποφάσεως τοῦ 
παρόντος Δικαστηρίου στην υπόθεση 
826/79, υπόθεση Mireco (10 'Ιουλίου 1980, 
ECR σ. 2559), τήν ὁποία παρέθεσε ὁ πληρε­
ξούσιος τῆς προσφευγούσης, ὅτι προσφυγή 
στά εθνικά δικαστήρια θά ήταν προσή­
κουσα σέ περίπτωση πού ἡ διαφορά ἀνα­
φύεται μεταξύ ἐπιχειρήσεως καί εθνικής 
ἀρχής, στην οποία 'έχει ἀνατεθεί ἡ εφαρ­
μογή τοῦ κοινοτικού δικαίου περί ἀντα­
γωνισμού. 'Εν πάση περιπτώσει, τό άρθρο 
14, παράγραφος 6, τοῦ κανονισμοο 17 μοο 
φαίνεται, ἰδίως ὑπό τό πρίσμα τοῦ άρθρου 
5 τῆς συνθήκης, ἀρκετά πρόσφορο γιά νά 
υποχρεώσει τά Κράτη μέλη νά εισαγάγουν 
τίς ἀναγκαίες διαδικασίες, ἄν καί κατά τό 
μέτρο πού δέν ὑφίστανται ήδη. 
Ό δεύτερος λόγος τοῦ πληρεξουσίου είναι 
ὅτι, ἄν τό θέμα ἀφίετο στά ἐθνικά δικα­
στήρια, θά υπήρχε κίνδυνος αὐτά νά εφαρ­
μόζουν στην πράξη τους δικούς τους εθνι­
κούς κανόνες δικαίου. Κατά τήν γνώμη 
μου, αυτός δέν εἶναι βάσιμος λόγος. Τά 
εθνικά δικαστήρια συνηθίζουν νά διακρί­
νουν μεταξύ υποθέσεων ὅπού ὀφείλουν νά 
εφαρμόσουν τό εθνικό τους δίκαιο καί 
υποθέσεων ὅπου ὀφείλουν νά εφαρμόσουν 
τό κοινοτικό δίκαιο. Πράγματι, ἀποτελεί 
καθήκον τους νά πράττουν κατ' αυτόν τόν 
τρόπο. 
Ό τρίτος λόγος τοῦ πληρεξουσίου εἶναι, ἐκ 
πρώτης ὄψεως, περισσότερο εντυπωσιακός. 
Ή προσφυγή στά εθνικά δικαστήρια είναι 
εκείνη πού θά προεκάλει καθυστέρηση. 
Μιά ἀπάντηση σ᾽ αυτό εἶναι βέβαια ὅτι ὁ 
κίνδυνος καθυστερήσεως δέν αποτελεί 
λόγο ἀρνησιδικίας. 'Αλλά, ἐν πάση περι­
πτώσει, νομίζω ὅτι ὁ κίνδυνος δυνατόν νά 
ὑπερβάλλεται. Ό περιορισμένος ἀριθμός 
δημοσιευθεισῶν υποθέσεων περί διαφορῶν 
τοῦ ἐν λόγω είδους φανερώνει ὅτι αὐτές 
είναι πράγματι σπάνιες. Αυτό συμβαίνει 
ἀκόμα καί στην 'Αγγλία, ὅπου, καθώς φαί­
νεται ἀπ᾽ ὅ,τι έχουμε διαπιστώσει στην 
παρούσα υπόθεση, οἱ δικηγόροι επαγρυ­
πνούν είδικώς γιά τήν ἀνάγκη προστασίας 
τοῦ εμπιστευτικού χαρακτῆρος τῶν 
ἐγγράφων, καί ὅπου, τόσο τό ουσιαστικό 
ὅσο καί τό δικονομικό δίκαιο, παρέχουν 
ἀρκετές ευκαιρίες γιά δίκες γύρω ἀπό αὐτό. 
Πιθανολογώ ὅτι, στην πράξη, ἄν οἱ 
ελεγκτές τῆς Ἐπιτροπῆς κάνουν χρήση τοῦ 
κοινού νοῦ, μιά τέτοια διαφορά θά ἀνα­
κύψει μόνο σέ περίπτωση πού, εἴτε ή 
ενδιαφερόμένη επιχείρηση χρησιμοποιεί 
1641
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
τακτική κωλυσιεργίας, περίπτωση τήν 
ὁποία τά αρμόδια ἐθνικά δικαστήρια οφεί­
λουν νά πατάσσουν, εἴτε ὅταν διακυβεύεται 
γνήσιο θέμα ἀρχής, στην ὁποία περίπτωση 
θά ήταν ὀρθό τό ἐν λόγω θέμα νά εξε­
τασθεί καθώς πρέπει. 
VII — Συμπέρασμα 
Κατά την γνώμη μου, έπεται ὅτι τό άρθρο 1, παράγραφος β, τῆς ἀποφάσεως τῆς 
Ἐπιτροπῆς τῆς 9ης 'Ιουλίου 1979 πρέπει νά ἀκυρωθεί καί ὅτι ἡ Ἐπιτροπή υπο­
χρεούται νά καταβάλει τά δικαστικά έξοδα στην προσφεύγουσα. 
Κύριοι δικαστές, ἄν συμμερισθείτε την άποψη μου, πρέπει νά καταδικάσετε την 
'Επιτροπή στά δικαστικά έξοδα τῆς βρετανικής κυβερνήσεως καί τῆς CCBE, οἱ 
όποιες υπέβαλαν σχετικό αίτημα περί εξόδων καί ἐνίκησαν ὡς πρός τήν παρέμ­
βαση τους — βλ. άρθρο 69, παράγραφο 2, τοῦ κανονισμοῦ διαδικασίας τοῦ 
Δικαστηρίου (τό ἀγγλικό κείμενο τοῦ ὁποίου εἶναι ελαττωματικό, καθώς 
ἐτόλμησα νά παρατηρήσω στην υπόθεση 130/75 Prais κατά Συμβουλίου (1976) 2 
ECR 1589, σ. 1609-1610). Ή CCBE δέν εἶχε πράγματι ζητήσει τά δικαστικά της 
έξοδα παρά κατά τήν ἐπ᾽ ἀκροατηρίου συζήτηση, ἀλλα αὐτό εκρίθη επαρκές — 
βλ. υπόθεση 113/77 ΝΤΝ Bearing Co. κατά Συμβουλίου (1979) ECR 1185, σ. 1192, 
1210-1211 καί 1274. Όσον άφορᾶ τήν γαλλική κυβέρνηση, νομίζω ὅτι εἶναι 
δίκαιο νά φέρει τά δικά τῆς δικαστικά έξοδα. 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΩΣ 
SIR GORDON SLYNN 
ΠΟΥ ΑΝΕΠΤΥΧΘΗΣΑΝ ΣΤΙΣ 26 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1982 1 
Κύριε πρόεδρε, 
Κύριοι δικαστες, 
Τό Φεβρουάριο τοῦ 1979, υπάλληλοι τής 
'Επιτροπής ἐζήτησαν ἀπό τήν προσφεύ­
γουσα νά θέσει στην διάθεση τους 
έγγραφα, τά όποια ήθελαν νά εξετάσουν 
σχετικά μέ έλεγχο πού διεξήγαγαν, δυνάμει 
τοῦ ἄρθρου 14, παράγραφος 1, τοῦ κανο­
νισμοῦ 17 τοῦ Συμβουλίου, τῆς 6ης 
Φεβρουαρίου 1962 (ΕΕ εἰδ. ἔκδ. 08/001, σ. 
25). Ἐπρόκειτο γιά έλεγχο τῶν ὅρων τοῦ 
ἀνταγωνισμοῦ, ποῦ ἀφοροῦσαν τήν 
παραγωγή καί διανομή μεταλλικοῦ ψευ­
δαργύρου καί τῶν κραμάτων του, καθώς 
καί συμπυκνωμάτων ψευδαργύρου, προκει­
μένου νά εξακριβώσουν ὅτι δέν υπήρξε 
παράβαση τῶν άρθρων 85 καί 86 τής 
συνθήκης ΕΟΚ. Ή προσφεύγουσα προσεκό¬ 
μισε ἀντίγραφα τῶν περισσοτέρων έγ­
γράφων. Μερικά, όμως, δέν προσεκο¬-
μίσθησαν· αυτό δέ έγινε, κατά τό μέτρο 
πού άφορα τήν παροῦσα περίπτωση, λόγω 
τοῦ ὅτι τά ἐν λόγω έγγραφα ἐκαλύπτοντο 
ἀπό τό επαγγελματικό ἀπόρρητο, πού 
παρείχε τό δικαίωμα στην προσφεύγουσα 
νά μή τά ἀποκαλύψει. Κατόπιν συζητή¬ 
1 — Μετάφραση ἀπό τά ἀγγλικά. 
1642