62006CC0347
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
M. POIARESA MADURA
przedstawiona w dniu 24 kwietnia 2008 r. (
1
)
Sprawa C-347/06
ASM Brescia SpA
przeciwko
Comune di Rodengo Saiano
„Artykuły 43 WE, 49 WE i 86 WE — Koncesja na świadczenie usług publicznych dystrybucji gazu — Dyrektywa 2003/55 — Wcześniejsze rozwiązanie z upływem okresu przejściowego — Zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa”
1.
Skuteczność, a nawet zasada praworządności, prawa wspólnotowego mogą kolidować z wymogami pewności prawa. Zatem wynikające z nich wymogi mogą wiązać się z potrzebą pogodzenia lub arbitrażu rozbieżnych interesów, które są z nimi związane. O ile poszukiwanie tej równowagi jest operacją delikatnej natury już w przypadku konfliktu między dwoma przepisami wspólnotowymi, jest ono jeszcze trudniejsze, gdy w grę wchodzi przepis wspólnotowy i krajowy. Zasada pierwszeństwa nie jest bowiem zawsze najbardziej przydatnym narzędziem dla rozstrzygnięcia tego ewentualnego konfliktu, jako że zasada pewności prawa, będąc zasadą ogólną, wspólną dla większości krajowych porządków prawnych, jest również zasadą ogólną prawa wspólnotowego. Innymi słowy przedstawione pytania prejudycjalne wymagają refleksji co do zakresu przewidzianych prawem wspólnotowym obowiązków w ramach doprowadzenia do zgodności sprzecznych z nim przepisów prawa krajowego.
2.
W tym kontekście występują pytania prejudycjalne przedstawione przez Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia sezione staccata di Brescia (Włochy) (zwany dalej „TAR”). Sąd krajowy zwraca się zasadniczo do Trybunału o rozstrzygnięcie w przedmiocie konsekwencji zasad równości traktowania, niedyskryminacji i przejrzystości, wynikających z art. 43 WE i 49 WE, oraz dyrektywy 2003/55/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2003 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającej dyrektywę 98/30/WE (
2
) (zwanej dalej „dyrektywą 2003/55”), dla koncesji na dystrybucję gazu ziemnego udzielonych pierwotnie bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego. Przedstawiając problem bardziej szczegółowo, postępowanie przed sądem krajowym dotyczy ustawodawstwa wewnętrznego wprowadzającego okres przejściowy, dwukrotnie przedłużony, zmierzający do doprowadzenia do wcześniejszego zakończenia obowiązywania tych koncesji, w celu dostosowania się do wymogów prawa wspólnotowego.
I — Okoliczności faktyczne, uregulowania krajowe i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
3.
Skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym, ASM Brescia, SpA (zwana dalej „ASM Brescia”) korzystała z koncesji na usługi dystrybucji gazu ziemnego w gminie Rodengo Saiano (zwanej dalej „gminą”), na podstawie umowy zawartej z rzeczoną gminą w dniu27 lutego 1984 r. bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego, w którym uczestniczyliby potencjalni operatorzy. Wygaśnięcie koncesji zostało przewidziane na dzień 31 grudnia 2029 r. Ustawodawca włoski pragnął jednakże doprowadzić do wcześniejszego zakończenia obowiązywania koncesji udzielonych bez przeprowadzenia przetargu, w związku z transpozycją dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 98/30/WE z dnia 22 czerwca 1998 r. dotyczącej wspólnych zasad w odniesieniu do rynku wewnętrznego gazu ziemnego (
3
).
4.
W tym celu w dniu 23 maja 2000 r. przyjęto dekret ustawodawczy nr 164 (
4
) (zwany dalej „dekretem nr 164/2000”) ustanawiający zasady swobody działalności w zakresie przywozu, wywozu, przesyłu i rozdziału, dystrybucji i sprzedaży gazu. Przewidziano w nim, że dystrybucja, uznawana za gminne usługi publiczne, jest powierzana na podstawie art. 14 dekretu nr 164/2000 koncesjonariuszom wybranym wyłącznie w trybie zaproszenia do składania ofert, na okres nie dłuższy niż 12 lat.
5.
W celu przyśpieszenia przejścia do udzielania istniejących koncesji w trybie zaproszenia do składania ofert, art. 15 ust. 5 i 7 dekretu nr 164/2000 stanowi:
„5.   W odniesieniu do działalności w zakresie dystrybucji gazu, koncesje obowiązujące w dniu wejścia w życie niniejszego dekretu jak również koncesje udzielone spółkom powstałym w wyniku przekształcenia spółek aktualnie świadczących usługi, obowiązują do przewidzianego w nich terminu wygaśnięcia, o ile upływa on przed zakończeniem okresu przejściowego wskazanego w ust. 7. Obowiązujące koncesje, dla których nie przewidziano terminu wygaśnięcia lub przewidziano termin następujący po upływie okresu przejściowego, obowiązują do końca okresu przejściowego.[…]
[…]
7.   Okres przejściowy, o którym mowa w ust. 5 wynosi 5 lat począwszy od dnia 31 grudnia 2000 r. […]”.
6.
Artykuł 15 ust. 7 dekretu nr 164/2000 stanowi ponadto, że okres przejściowy może zostać przedłużony, nie więcej jednak niż o pięć lat, to jest do roku 2010, pod warunkiem spełnienia przesłanek wskazanych w tym przepisie.
7.
Czas trwania okresu przejściowego został po raz pierwszy zmodyfikowany w roku 2004, jako że w art. 1 ust. 69 ustawy nr 239 z dnia 23 sierpnia 2004 r. przewidziano, iż „[…] [o]kres przejściowy, o którym mowa w powołanym art. 15 ust. 5 [dekretu nr 164/2000] kończy się z dniem 31 grudnia 2007 r., przy czym lokalna jednostka powierzająca świadczenie usług lub udzielająca koncesji może w ciągu sześciu miesięcy od wejścia w życie niniejszej ustawy przedłużyć okres przejściowy o jeden rok, gdy przemawia za tym interes publiczny […]”.
8.
Wobec złożoności wprowadzonego systemu i związanej z tym niepewności co do czasu trwania okresu przejściowego, w toku którego koncesje, których udzielono bez przeprowadzenia jakiejkolwiek procedury przetargowej powinny przestać obowiązywać, ustawodawca ustanowił nowy dekret w roku 2005, dekret ustawodawczy nr 273 z dnia 30 grudnia 2005 r. (zwany dalej „dekretem nr 273/2005”).
9.
Spór pomiędzy skarżącą spółką ASM Brescia i gminą, z którą wiąże ją umowa, świadczy o niejasnościach tego późniejszego ustawodawstwa. Brak porozumienia pomiędzy stronami co do zakończenia okresu przejściowego i w konsekwencji wygaśnięcia spornej koncesji, doprowadził spółkę skarżącą do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności uchwały gminy z dnia 19 lipca 2005 r. wskazującej dzień 31 grudnia 2005 r. jako datę zakończenia obowiązywania rzeczonej koncesji.
10.
TAR odrzucił w drodze postanowienia zabezpieczającego z dnia 18 października 2005 r. wniosek o zawieszenie wykonania zaskarżonej decyzji.
11.
Dekret nr 273/2005, który wszedł w życie w toku postępowania, miał wyjaśnić sytuację. Stanowi on w art. 23 ust. 1, że zakończenie okresu przejściowego zostaje automatycznie przeniesione na dzień 31 grudnia 2007 r. oraz, że okres ten może zostać przedłużony o dwa lata, to jest do dnia 31 grudnia 2009 r. jeśli przynajmniej jedna z przesłanek wskazanych w art. 15 ust. 7 dekretu nr 164/2000 zostanie spełniona. Na podstawie tego dekretu przedsiębiorstwo uznało zatem, że jego koncesja nie powinna wygasnąć wcześniej niż w dniu 31 grudnia 2007 r., a najpóźniej w dniu 31 grudnia 2009 r.
12.
Jako że stwierdzono, iż dekret nr 273/2005 ma zastosowanie w niniejszym sporze, Consiglio di Stato wydała w dniu 21 lutego 2006 r. postanowienie zabezpieczające zawieszające wykonanie zaskarżonej decyzji.
13.
W świetle rozstrzygnięcia tej kwestii, wezwany do orzeczenia co do istoty sprawy TAR, powziął wątpliwości co do zgodności z prawem wspólnotowym przedłużenia okresu przejściowego, w czasie którego następuje przedterminowe zakończenie obowiązywania koncesji, które powinny pierwotnie wygasnąć po tym okresie przejściowym.
14.
Trybunale amministrativo regionale per la Lombardia sezione staccata di Brescia zawiesił toczące się przed nim postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy automatyczne i ogólne przedłużenie do dnia 31 grudnia 2007 r. ważności obowiązujących koncesji na dystrybucję gazu ziemnego, których pierwotnie udzielono bez uprzedniego przeprowadzenia postępowania przetargowego, jest sprzeczne z art. 43 WE, art. 49 WE i art. 86 ust. 1 WE oraz zasadą równego traktowania, niedyskryminacji i przejrzystości?
2)
Czy późniejsze automatyczne przedłużenia do dnia 31 grudnia 2009 r. ważności obowiązujących koncesji na dystrybucję gazu ziemnego, których pierwotnie udzielono bez uprzedniego przeprowadzenia postępowania przetargowego, w następujących przypadkach:
a)
gdy koncesjonariusz dokonał połączenia spółek pozwalającego na obsługę dwukrotnie większej liczby odbiorców niż pierwotnie obsługiwana przez większą z połączonych spółek;
b)
gdy liczba klientów koncesjonariusza przekroczyła 100000 odbiorców końcowych lub ilość gazu rozprowadzanego przez koncesjonariusza przekroczyła 100 milionów metrów sześciennych lub zakres jego działalności obejmuje co najmniej cały obszar prowincji;
c)
gdy co najmniej 40% kapitału spółki koncesjonariusza zostało objęte przez podmioty prywatne;
są sprzeczne z art. 43 WE, art. 49 WE i art. 86 ust. 1 WE oraz zasadą równego traktowania, niedyskryminacji i przejrzystości?
3)
Czy przedłużenie ważności obowiązujących koncesji na dystrybucję gazu ziemnego, zarówno w przypadku wskazanym w pytaniu pierwszym jak i  w  i w okolicznościach opisanych w pytaniu drugim, ze szczególnym uwzględnieniem:
a)
ciążącego na państwach obowiązku realizacji celu w postaci liberalizacji rynku gazu ziemnego do 1 lipca 2007 r.;
b)
zakazu ustanawiania lub utrzymywania przez państwa przepisów krajowych sprzecznych z liberalizacją rynku gazu ziemnego;
c)
ciążącego na państwach obowiązku powiązania czasu trwania okresu przejściowego z rozsądnym terminem i obiektywnymi wymogami?
jest sprzeczne z czwartym, ósmym, dziesiątym i osiemnastym motywem dyrektywy 2003/55/WE z dnia 26 czerwca 2003 r. oraz art. 23 ust. 1 tej dyrektywy, art. 10 WE oraz zasadą racjonalności i proporcjonalności ?”.
15.
Poprzez pytania te sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia zakresu obowiązków nałożonych na państwa członkowskie przez traktat i przez mające znaczenie dla sprawy przepisy dyrektywy 2003/55, w odniesieniu do umów koncesyjnych zawartych bez przeprowadzenia postępowania przetargowego.
II — Przeformułowanie i dopuszczalność pytań prejudycjalnych
16.
Ponieważ sposób sformułowania pytań prejudycjalnych może prowadzić do niejasności, należy na wstępie sprecyzować, że ustawodawstwo krajowe, którego dotyczy sprawa przed sądem krajowym nie powoduje przedłużenia terminu wygaśnięcia koncesji, lecz wcześniejsze zakończenie ich obowiązywania w ramach okresu przejściowego. Przedłużenie, o którym mowa w prawie wewnętrznym, będące powodem postępowania przed sądem krajowym, nie dotyczy w istocie czasu trwania koncesji, lecz czasu trwania okresu przejściowego przewidzianego celem doprowadzenia do wcześniejszego zakończenia obowiązywania rzeczonych koncesji.
17.
Z tym zastrzeżeniem, co do którego strony są zgodne, kwestia o której wyjaśnienie wystąpiono do Trybunału dotyczy w istocie ustalenia, po pierwsze, czy prawo wspólnotowe sprzeciwia się przyznaniu okresu przejściowego wyznaczonego zainteresowanym przedsiębiorstwom celem wcześniejszego zakończenia umów koncesyjnych zawartych bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego, a po drugie, czy i w jaki sposób właściwe władze krajowe mogą przedłużyć lub zmodyfikować czas trwania takiego okresu przejściowego.
18.
Jeśli pytania prejudycjalne rozumieć w ten sposób, należy stwierdzić, że są one dopuszczalne, jako że dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, która może okazać się przydatna dla rozwiązania sporu przed sądem krajowym (
5
).
III — Badanie pytań prejudycjalnych
A — Uwagi wstępne w przedmiocie mających zastosowanie przepisów
19.
Sąd krajowy odsyła w swych dwóch pierwszych pytaniach do wykładni przepisów prawa pierwotnego, w szczególności art. 43 WE, art. 49 WE i art. 86 WE oraz powołuje w pytaniu trzecim przepisy dyrektywy 2003/55 dotyczącej wspólnych zasad w odniesieniu do rynku wewnętrznego gazu ziemnego. Wydaje się jednakże, iż analizę należy zacząć od oceny tego czy przepisy prawa wtórnego mają zastosowanie do niniejszego sporu. Jeżeli bowiem przedstawione okoliczności faktyczne i stan prawny są wyłączone z zakresu zastosowania dyrektywy 2003/55, obowiązki związane z podstawowymi swobodami wynikające z art. 43 WE, art. 49 WE i art. 86 ust. 1 WE, są decydujące dla celów rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
20.
Ponadto choć sąd krajowy używa pojęcia „koncesja” na świadczenie usług dystrybucji gazu ziemnego, należy przypomnieć, że pojęcie to jest zdefiniowane w prawie wspólnotowym w sposób autonomiczny. Do sądu krajowego należeć będzie zatem weryfikacja czy umowa zawarta pomiędzy zainteresowaną gminą a spółką ASM Brescia odpowiada definicji „koncesji na usługi” wynikającej z orzecznictwa Trybunału (
6
), która stanowi powtórzenie definicji zawartej w komunikacie Komisji Wspólnot Europejskich w sprawie wykładni, w świetle którego „koncesja występuje wówczas, gdy operator ponosi ryzyko związane ze świadczeniem danej usługi (organizacją i wykonywaniem działalność w jej zakresie) pobierając wynagrodzenie od użytkowników, w szczególności poprzez zastosowanie opłat w jakiejkolwiek postaci. Sposób wynagrodzenia operatora jest podobnie jak w przypadku koncesji na roboty, elementem pozwalającym na określenie obciążenia ryzykiem prowadzenia działalności”(tłumaczenie nieoficjalne) (
7
).
21.
Jeśli omawiana umowa odpowiada takiej definicji, dyrektywa 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi (
8
), nie może zostać powołana. Ta ostatnia wyraźnie wyłącza koncesje na usługi z zakresu swego stosowania. Natomiast, ponieważ dyrektywa 2003/55 dotyczy konkretnie wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego, sąd krajowy może zasadnie podnieść zagadnienie stosowania i interpretacji jej postanowień w ramach rozstrzyganego przezeń sporu.
B — W przedmiocie trzeciego pytania: możliwość zastosowania dyrektywy 2003/55 do sporu przed sądem krajowym
22.
Ustanowienie pierwszych dyrektyw dotyczących energii elektrycznej w 1996 r. i gazu w 1998 r. miało na celu urzeczywistnienie rynku wewnętrznego poprzez likwidację monopoli publicznych innych niż dotyczące infrastruktury, na rzecz wolnej i niezakłóconej konkurencji w tych dziedzinach. Dyrektywy te pozostawiały państwom członkowskim pewną swobodę w zakresie otwarcia rynku, organizacji dostępu do sieci i reglamentacji rynku. Komisja stwierdza, że „w praktyce sytuacja ta prowadzi do zniekształcenia konkurencji, ponieważ rynki niektórych państw członkowskich są bardziej otwarte na rzeczywistą konkurencję”[tłumaczenie nieoficjalne] (
9
). Dyrektywa 2003/55 została ustanowiona w tym kontekście w celu stopniowego doprowadzenia do pełnego otwarcia rynku gazu ziemnego, to jest rynku umożliwiającego odbiorcom swobodny wybór dostawców, a dostawcom swobodną realizację dostaw do ich klientów (
10
). Dyrektywa ta zmierza do tego, by wprowadzone zostały „konkretne postanowienia w celu zapewnienia równych warunków działania i w celu zmniejszenia ryzyka rynkowej dominacji i rabunkowych zachowań, zagwarantowania niedyskryminacyjnych taryf przesyłowych i dystrybucyjnych poprzez zapewnienie dostępu do sieci na podstawie taryf opublikowanych przed ich wejściem w życie i zapewnienie ochrony praw drobnych i słabych ekonomicznie odbiorców” (
11
). Dyrektywa 2003/55 wyłącza w tym zakresie możliwość wyboru przez państwa członkowskie negocjowanego dostępu do sieci gazowniczych i zobowiązuje je do prawnego rozdzielenia prowadzenia sieci przesyłowych i dystrybucyjnych od innych aspektów działalności.
23.
Wobec tego, przed przystąpieniem do badania czy rzeczona dyrektywa stoi na przeszkodzie ustanowieniu okresu przejściowego, w czasie którego sporne koncesje na usługi powinny zostać rozwiązane przed terminem, należy najpierw zbadać przewidziany w tej dyrektywie zakres obowiązków państw członkowskich. W szczególności należy ustalić czy tekst dyrektywy zobowiązuje państwa członkowskie do wcześniejszego zakończenia obowiązywania koncesji, i wyłącznie w razie odpowiedzi twierdzącej, z jaką chwilą i w jaki sposób obowiązek ten powstaje?
24.
Co się tyczy pierwszej kwestii, wszystkie strony pozostają zgodne co do braku jakichkolwiek wskazówek w dyrektywie 2003/55, które sugerowałyby istnienie obowiązku doprowadzenia do wcześniejszego zakończenia obowiązywania spornych koncesji. Jednakże sąd krajowy zastanawia się jakie znaczenie ma w szczególności art. 23 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2003/55, który według tego sądu mógłby nakładać na państwa członkowskie taki obowiązek z dniem 1 lipca 2007 r. Przepis ten stanowi, że: „państwa członkowskie gwarantują, aby uprawnionymi odbiorcami byli […] począwszy od dnia 1 lipca 2007 r. wszyscy odbiorcy”. Wynika z tego, że z tą datą wszyscy klienci powinni, zgodnie z prawem wspólnotowym, mieć dostęp do wybranego przez nich dostawcy celem zakupu gazu ziemnego.
25.
Jednakże proponowana przez sąd krajowy wykładnia tego przepisu wydaje się nieprawidłowa w odniesieniu do umów o dystrybucję gazu ziemnego. Przepis ten dotyczy bowiem wyłącznie dostawy a nie dystrybucji gazu ziemnego. Zatem nie można z niego wywieść żadnego zobowiązania, które miałoby ciążyć na państwach członkowskich w zakresie doprowadzenia do zakończenia obowiązywania umów dystrybucyjnych zawartych bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego. Jak słusznie wskazała bowiem Komisja termin wyznaczony na dzień 1 lipca 2007 r. mający zastosowanie do umów dostawy nie może być transponowany na umowy dystrybucyjne bez naruszenia kompetencji prawodawczych ustawodawcy wspólnotowego.
26.
Ponadto żaden z przepisów dyrektywy 2003/55 nie przemawia wyraźnie za obowiązkiem wcześniejszego rozwiązania istniejących koncesji. Przepisy dyrektywy odsyłające do dystrybucji gazu ziemnego, w szczególności art. 4 ust. 2 i art. 11 oraz art. 18 ograniczają się zasadniczo do wskazania, że wyznaczenie operatorów systemu dystrybucyjnego następuje z uwzględnieniem efektywności i rachunku ekonomicznego (art. 11), na podstawie obiektywnych i niedyskryminacyjnych kryteriów (art. 4 ust. 2). Operatorzy zapewniają ponadto dostęp stron trzecich do systemu w sposób niedyskryminacyjny i przejrzysty, w szczególności w zakresie stosowanych taryf i metod obliczenia (art. 18).
27.
Zatem w świetle powyższych rozważań, jedynie na podstawie lektury tego tekstu, nie można wywieść jakiegokolwiek obowiązku, który ciążyłby na państwach członkowskich, w zakresie wcześniejszego rozwiązania spornych koncesji dotyczących dystrybucji zawartych przed jej ustanowieniem. Pomimo tego stwierdzenia, należy dodać, że dyrektywa 2003/55 nie sprzeciwia się takiemu rozwiązaniu. Zatem przywołane przepisy dyrektywy 2003/55 nie pozwalają na ustalenie czy prawo wspólnotowe sprzeciwia się takiemu ustawodawstwu krajowemu jak będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym.
28.
Zatem na trzecie pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć w ten sposób, że dyrektywa 2003/55 nie przewiduje obowiązku wcześniejszego rozwiązania umów dotyczących dystrybucji gazu zawartych pierwotnie bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego, lecz nie można też stwierdzić, iż wyraźnie sprzeciwia się ona takiej możliwości.
29.
Jednakże, w świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunału brak zastosowania przepisów prawa wtórnego nie stanowi przeszkody dla stosowania „podstawowych zasad traktatowych w ogóle, a w szczególności zasady niedyskryminacji ze względu na przynależność państwową” (
12
). Trybunał dodał, że „postanowienia traktatu mające zastosowanie do koncesji na świadczenie usług publicznych, w szczególności art. 43 i 49 WE oraz zakaz dyskryminacji ze względów przynależności państwowej stanowią szczególny wyraz zasady równości traktowania” (
13
). Innymi słowy wybór koncesjonariuszy musi zostać przeprowadzony z poszanowaniem zasad traktatu. Zatem odpowiedzi na pytania przedstawione przez sąd krajowy należy poszukiwać w oparciu o te zasady mające zagwarantować w postępowaniu przed sądem krajowym cele w zakresie swobody przepływu.
C — W przedmiocie pierwszego i drugiego pytania
30.
Zwracając się do Trybunału z pytaniem zmierzającym do ustalenia czy prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie ustanowieniu okresu przejściowego, jak również jego przedłużeniu, w celu doprowadzenia do zakończenia obowiązywania koncesji udzielonych pierwotnie z naruszeniem zasady przejrzystości i zasady równego traktowania, zapisanych w art. 43 WE i 49 WE (
14
), sąd krajowy podnosi w istocie dwa problemy dotyczące swobody przepływu.
31.
Choć w ramach odesłania prejudycjalnego Trybunał ogranicza się do dokonania wykładni prawa wspólnotowego w sposób abstrakcyjny, musi on jednak wskazać sądowi krajowemu wszystkie elementy niezbędne do rozstrzygnięcia sporu. W tym zakresie Trybunał wielokrotnie stwierdzał, że jest właściwy do przekazania sądowi krajowemu wszystkich wskazówek w zakresie wykładni dotyczącej prawa wspólnotowego, umożliwiających ocenę zgodności ustawodawstwa krajowego z prawem wspólnotowym (
15
). W niniejszej sprawie wydaje mi się niezbędne wskazanie poszczególnych etapów wnioskowania prawniczego, które sąd krajowy musi zastosować w celu rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu.
32.
Z tego punktu widzenia odpowiedź na przedstawione pytania prejudycjalne wymaga w pierwszej kolejności ustalenia czy ustawodawstwo krajowe przewidujące utrzymanie w mocy istniejących koncesji do zakończenia okresu przejściowego wyznaczonego w celu wcześniejszego zakończenia obowiązywania rzeczonych koncesji, stanowi przeszkodę dla swobodnego świadczenia usług i swobody przedsiębiorczości, a gdyby tak było, zbadania, w drugiej kolejności, czy takie ograniczenie może zostać dopuszczone tytułem wyjątku wyraźnie wskazanego w art. 45 WE i art. 46 WE lub uzasadnionego zgodnie z orzecznictwem Trybunału nadrzędnymi względami interesu ogólnego.
33.
Tytułem uzupełnienia należy też dodać, że rozpatrywane w tej sprawie ustawodawstwo krajowe wiąże się z wymianą wewnątrzwspólnotową w zakresie w jakim podmiot gospodarczy mający siedzibę w innym państwie członkowskim mógłby być zainteresowany wykonywaniem działalności polegającej na dystrybucji gazu na terytorium włoskim. Przedstawione pytania prejudycjalne są zatem objęte zakresem prawa wspólnotowego, choć wszystkie elementy sporu przed sądem krajowym pozostają zamknięte w ramach jednego państwa członkowskiego (
16
).
1. W przedmiocie istnienia przeszkody
34.
Wymogi wynikające z art. 43 WE i 49 WE, oraz zasady równego traktowania, niedyskryminacji i przejrzystości, były wielokrotnie wskazywane przez Trybunał w odniesieniu do umów koncesyjnych, w szczególności w ww. wyrokach w sprawach Telaustria i Telefonadress, Coname i Parking Brixen.
35.
Na wstępie ww. wyrok w sprawie Telaustria i Telefonadress ustanawia zasadę ciążącego na instytucji zamawiającej obowiązku zapewnienia minimum przejrzystości, który wymaga „zagwarantowania wszystkim potencjalnym oferentom odpowiedniego poziomu jawności umożliwiającego otwarcie sfery koncesji na świadczenie usług na konkurencję oraz kontrolę bezstronności procedur ich udzielania” (
17
). Wymóg ten wynikający ogólnie z podstawowych zasad traktatu, a  w  a w szczególności z zasady niedyskryminacji, nie wprowadza konieczności systematycznego stosowania zaproszeń do składania ofert, lecz ogranicza się do nałożenia wymogu odpowiedniego poziomu w zakresie ogłoszeń.
36.
Stanowisko to zostało następnie potwierdzone i sprecyzowane w ww. wyroku w sprawie Coname dotyczącej w szczególności udzielenia koncesji na zarządzanie usługami publicznymi dystrybucji gazu. Trybunał orzekł w tej sprawie, że udzielenie koncesji nie może nastąpić z pominięciem wymogów przejrzystości. Zatem bezpośrednie udzielenie koncesji bez umożliwienia przedsiębiorstwu potencjalnie mającemu siedzibę w innym państwie członkowskim uzyskania dostępu do istotnych informacji dotyczących tej koncesji w celu wyrażenia zainteresowania, jest sprzeczne z zasadami wynikającymi z art. 43 WE i 49 WE.
37.
Orzecznictwo to ustanawia zasadę, w świetle której udzielenie jakiejkolwiek koncesji powinno być obecnie poddane co najmniej minimum konkurencji, z poszanowaniem obowiązku minimalnej przejrzystości i równego traktowania, dla realizacji celu w zakresie usunięcia przeszkód w swobodnym świadczeniu usług.
38.
Ponadto Trybunał sprecyzował obowiązki ciążące na państwach członkowskich w zakresie udzielenia wszelkich nowych koncesji na usługi. W ww. wyroku w sprawie Parking Brixen, sąd wspólnotowy stwierdził, „że państwa członkowskie nie mogą utrzymywać w mocy przepisów krajowych, które zezwalają na udzielenie koncesji na świadczenie usług publicznych bez przeprowadzenia postępowania przetargowego, ponieważ takie udzielenie narusza postanowienia art. 43 WE lub art. 49 WE, lub zasady równości traktowania, niedyskryminacji i przejrzystości” (
18
). Innymi słowy brak jakiejkolwiek możliwości przeprowadzenia przetargu na koncesje przed ich ponownym udzieleniem stanowi przeszkodę dla swobodnego świadczenia usług lub dla swobody przedsiębiorczości. Podobnie Trybunał stwierdził, że ponowne udzielenie koncesji temu samemu koncesjonariuszowi, w braku przeprowadzenia postępowania przetargowego między potencjalnymi operatorami, również stanowi naruszenie art. 43We i 49 WE (
19
). Stwierdzono zatem, że udzielenie jakiejkolwiek nowej koncesji lub odnowienie istniejącej koncesji dokonane bez odpowiedniego ogłoszenia, stanowi naruszenie zasad swobodnego przepływu.
39.
Jednakże rzeczona wykładnia dotyczy wyłącznie decyzji o udzieleniu lub odnowieniu koncesji. Rzeczona wykładnia Trybunału nie dotyczy koncesji na usługi jako takich, lecz decyzji o udzieleniu lub odnowieniu rzeczonych koncesji, wobec czego mógłby zostać podniesiony zarzut, że rozciągnięcie wykładni przedstawionej przez Trybunał, w szczególności w ww. wyroku w sprawie Coname, na koncesje udzielone pierwotnie bez przeprowadzenia postępowania przetargowego jest błędne, w sytuacji gdy nie upłynął jeszcze termin ich wygaśnięcia, a zatem brak jest decyzji właściwych władz o ich udzieleniu lub decyzji o ich odnowieniu.
40.
Jednakże, wydaje się, że spór przed sądem krajowym może zostać odróżniony od tej sytuacji, ze względu na interwencję ustawodawcy włoskiego i okoliczność, że ma ona ten sam skutek co decyzja o odnowieniu koncesji. Choć bowiem ustawodawca włoski zamierzał zrealizować cel w zakresie wcześniejszego rozwiązania koncesji na usługi udzielone pierwotnie bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego, przewidział on jednakże w rozpatrywanym ustawodawstwie utrzymanie ich w mocy do zakończenia wskazanego przezeń okresu przejściowego. Zatem konsekwencją takiej interwencji normatywnej jest ograniczenie dostępu do działalności w zakresie dystrybucji gazu wszystkich potencjalnych operatorów z innych państw członkowskich, w czasie trwania ustanowionego wskutek tej interwencji okresu przejściowego. Ustawodawstwo takie stanowi zatem przeszkodę dla swobodnego przepływu usług lub swobody przedsiębiorczości nie pozwalając na dostęp do rzeczonych koncesji potencjalnym operatorom z innym państw członkowskich.
41.
Ponadto nawet jeśli Trybunał nie musi zgodzić się ze mną w tym zakresie, należy moim zdaniem podtrzymać kwalifikację przeszkody. W każdym bowiem razie cel w zakresie swobodnego świadczenia usług i swobody przedsiębiorczości oznacza otwarcie na konkurencję istniejących koncesji udzielonych pierwotnie z naruszeniem zasad traktatu. Koncesje takie, udzielone zasadniczo na bardzo długi okres, zapewniają operatorom historycznym uprzywilejowaną pozycję. Są one przede wszystkim przeszkodami dla przedsiębiorstw, które dopiero wchodzą na rynek. Potencjalni operatorzy z innych państw członkowskich nie mogą zatem przez okres trwania koncesji udzielonych z naruszeniem prawa wspólnotowego, dokonać penetracji rozpatrywanego rynku. Stanowią one zatem, ze swej natury i przez właściwe im cechy, hamulec dostępu do rozpatrywanego rynku, chroniąc pozycję krajowych podmiotów gospodarczych.
42.
Ograniczenie takie nieprzewidujące postępowania przetargowego nawet w minimalnym zakresie, również przy braku decyzji o udzieleniu lub odnowieniu koncesji należy przypisać zainteresowanemu państwu członkowskiemu. Do państw członkowskim należy bowiem przyjęcie środków niezbędnych dla dostosowania ich prawa krajowego do prawa wspólnotowego. Zarówno z art. 86 ust. 1 WE — gdy chodzi o przedsiębiorstwa publiczne korzystające z praw wyłącznych — jak i z art. 10 akapit drugi WE w związku z art. 43 WE i 49 WE — gdy koncesjonariusz nie jest objęty sytuacją, o której mowa w art. 86 WE — wynika, że państwa członkowskie zobowiązane są do wyeliminowania wszelkich środków sprzecznych z traktatem, w celu zapewnienia skuteczności prawa wspólnotowego. Wynika z tego, że państwa członkowskie muszą nie tylko zapewnić przeprowadzenie postępowania przetargowego między potencjalnymi operatorami podczas udzielenia lub odnawiania koncesji na usługi dystrybucji, lecz również uczynić wszystko, by koncesje udzielone pierwotnie bez przeprowadzenia postępowania przetargowego zostały doprowadzone do zgodności z prawem wspólnotowym.
43.
Wykładnia taka wynika z ww. wyroków w sprawach Telaustria i Telefonadress, Parking Brixen i Coname, a zatem wiązała ona państwa członkowskie od początku. Wykładnia, której sąd wspólnotowy dokonał w tych wyrokach, dotycząca art. 43 WE i 49 WE „wyjaśnia i precyzuje znaczenie oraz zakres tego przepisu, tak jak powinien lub powinien był on być rozumiany i stosowany od chwili jego wejścia w życie” (
20
). Gdyby Trybunał zamierzał — ze względu na wyjątkowe okoliczności związane w szczególności z wymogami pewności prawa — ograniczyć skutki rzeczonej wykładni w czasie, musiałby to wskazać w wyroku rozstrzygającym w przedmiocie wnioskowanej wykładni (
21
). W braku takiego wskazania wykładnia przedstawiona przez sąd wspólnotowy zachowuje swój skutek retroaktywny.
44.
Wreszcie z przywołanego powyżej orzecznictwa wynika, że Trybunał ustanowił zasadę, w świetle której jakiekolwiek udzielenie lub odnowienie koncesji na usługi publiczne musi nastąpić z zachowaniem obowiązku minimum przejrzystości i równego traktowania, oraz że Trybunał sprzeciwia się utrzymywaniu w mocy koncesji udzielonych z naruszeniem zasad niedyskryminacji i przejrzystości (
22
), gdyż decyzje te stanowią ograniczenia swobodnego świadczenia usług i swobody przedsiębiorczości.
45.
Jednakże o ile można podtrzymać kwalifikację rozpatrywanego w postępowaniu przed sądem krajowym ograniczenia jako przeszkody, należy też zbadać czy nie jest ono uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego.
2. W przedmiocie ewentualnego uzasadnienia ograniczenia swobodnego przepływu.
46.
Trybunał stwierdził również, że krajowe środki ograniczające korzystanie z podstawowych swobód zagwarantowanych w traktacie mogą być uzasadnione wyłącznie przy spełnieniu czterech przesłanek, to jest gdy: są stosowane w sposób niedyskryminacyjny, odpowiadają nadrzędnym względom interesu ogólnego, są odpowiednie dla zapewnienia realizacji wyznaczonego celu i nie wykraczają poza to, co niezbędne dla jego osiągnięcia (
23
).
47.
Co się tyczy nadrzędnych względów interesu ogólnego, ponieważ wyjątki przewidziane w traktacie nie mają zastosowania w niniejszej sprawie, strony opierają zasadniczo swą argumentację na zasadach pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań, w celu uzasadnienia ustanowienia okresu przejściowego.
48.
Zasada pewności prawa może być uważana za jeden z nadrzędnych względów interesu ogólnego, na który państwa członkowskie mogą się powołać. Trybunał miał okazję przypomnieć, że zasady te stanowiące część wspólnotowego porządku prawnego, wiążą nie tylko instytucje wspólnotowe, lecz również państwa członkowskie przy wykonywaniu przez nie kompetencji powierzonych im na mocy prawa wspólnotowego (
24
).
49.
W tym zakresie zasada pewności prawa, a precyzyjniej zasada stabilności stosunków prawnych, stanowi przekonujące uzasadnienie na poparcie ustanowienia środków przejściowych.
50.
Ochrona stabilności stosunków prawnych, które nawiązano zgodnie z przepisami prawa, wydaje się bowiem znajdować pewien oddźwięk w ramach umów koncesyjnych na usługi publiczne, zawartych przed ww. wyrokiem w sprawie Telaustria i Telefonadress, uzasadniając środki przejściowe mające na celu pozostawienie rozsądnego okresu na doprowadzenie ich do zgodności z prawem wspólnotowym.
51.
W niniejszej sprawie zawarcie spornych umów koncesyjnych miało miejsce w 1984 r. Jako że ww. wyrok w sprawie Telaustria i Telefonadress został wydany dopiero w roku 2000, w okresie zawarcia umów koncesyjnych, tj. w roku 1984, strony mogły w dobrej wierze, do czasu wydania tego wyroku, uznać że nie czyniły niczego co byłoby sprzeczne z prawem wspólnotowym.
52.
W tych okolicznościach i w świetle negatywnych konsekwencji wynikających z takiego orzecznictwa mającego retroaktywny skutek, w szczególności dla koncesjonariuszy, którzy dokonali znacznych inwestycji uzasadnionych zawarciem umowy długoterminowej, ustanowienie środków przejściowych celem ograniczenia negatywnych skutków dotyczących istniejących stosunków umownych, a zatem w celu zapewnienia poszanowania zasady pewności prawa, może stanowić nadrzędny wzgląd interesu ogólnego.
53.
Na poparcie tej tezy Trybunał orzekł, że „gdy rozpatrywne przepisy wspólnotowe pozostawiają właściwym władzom krajowym wystarczający zakres swobodnego uznania, by pozwolić im na stosowanie tych przepisów w sposób zgodny z wymogami wynikającymi z ochrony praw podstawowych” (
25
), wówczas „państwa członkowskie są zobowiązane, tak dalece jak to możliwe, stosować te przepisy w sposób który nie narusza tych wymogów” (
26
). Co się tyczy koncesji na usługi, w oczekiwaniu na interwencję prawodawcy wspólnotowego w tej szczególnej dziedzinie, można uznać, że państwa członkowskie mają wystarczający zakres swobodnego uznania, by pozwolić im na uwzględnienie wymogów pewności prawa, w ramach stosowania zasady minimalnego otwarcia takich umów na konkurencję.
54.
Jednakże do sądu krajowego należy dokonanie oceny czy warunki wyznaczenia okresu przejściowego odpowiadają obiektywnym, przejrzystym i niedyskryminacyjnym kryteriom oraz czy środki te są proporcjonalne do realizowanego celu (
27
).
55.
W świetle powyższego na dwa pierwsze pytania prejudycjalne należy odpowiedzieć w następujący sposób:
Artykuły 43 WE i 49 WE, oraz zasady równości traktowania, niedyskryminacji i przejrzystości, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by władze publiczne utrzymały w mocy koncesje udzielone pierwotnie bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego, w czasie wyznaczonego przez nie okresu przejściowego, nawet gdy wyznaczenie tego okresu nastąpiło w celu doprowadzenia do wcześniejszego zakończenia obowiązywania tych koncesji, jako że środek taki stanowi przeszkodę dla swobodnego świadczenia usług i swobody przedsiębiorczości. Jednakże ograniczenie takie może być uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego związanymi z pewnością prawa, a w szczególności stabilnością stosunków prawnych. Do sądu krajowego należy ocena, czy ustanowienie takich środków przejściowych spełnia te warunki, czy zostało dokonane na podstawie obiektywnych, przejrzystych i niedyskryminacyjnych kryteriów oraz czy środki te są proporcjonalne do realizowanego celu.
IV — Wnioski
56.
W świetle powyższych rozważań:
1)
Dyrektywa 2003/55/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2003 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylająca dyrektywę 98/30/WE, nie przewiduje obowiązku wcześniejszego rozwiązania umów dotyczących dystrybucji gazu zawartych pierwotnie bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego, lecz nie można też stwierdzić, iż wyraźnie sprzeciwia się ona takiej możliwości.
2)
Artykuł 43 WE i 49 WE, oraz zasady równości traktowania, niedyskryminacji i przejrzystości, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by władze publiczne utrzymały w mocy koncesje udzielone pierwotnie bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania przetargowego, w czasie wyznaczonego przez nie okresu przejściowego, nawet gdy wyznaczenie tego okresu nastąpiło w celu doprowadzenia do wcześniejszego zakończenia obowiązywania tych koncesji, jako że środek taki stanowi przeszkodę dla swobodnego świadczenia usług i swobody przedsiębiorczości. Jednakże ograniczenie takie może być uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego związanymi z pewnością prawa, a w szczególności stabilnością stosunków prawnych. Do sądu krajowego należy ocena, czy ustanowienie takich środków przejściowych spełnia te warunki, czy zostało dokonane na podstawie obiektywnych, przejrzystych i niedyskryminacyjnych kryteriów oraz czy środki te są proporcjonalne do realizowanego celu.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dz.U. L 176, s. 57.
(
3
)	Dz.U. L 204, s. 1.
(
4
)	GURI nr 142 z dnia 20 czerwca 2000 r.
(
5
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 7 grudnia 2000 r. w sprawie C-324/98 Telaustria i Telefonadress, Rec. s. I-10745).
(
6
)	Zobacz w tym zakresie ww. wyrok w sprawie Telaustria i Telefonadress (pkt 57); wyrok z dnia 21 lipca 2005 r. w sprawie C-231/03 Coname, Zb.Orz. s. I-7287, pkt 16); z dnia 13 października 2005 r. w sprawie C-458/03 Parking Brixen, Zb.Orz. s. I-8585, pkt 42); z dnia 6 kwietnia 2006 r. w sprawie C-410/04 ANAV, Zb.Orz. s. I-3303, pkt 17), oraz z dnia 13 września 2007 r. w sprawie C-260/04 Komisja przeciwko Włochom (Zb.Orz. s. I-7083, pkt 21).
(
7
)	Komunikat Komisji w sprawie wykładni dotyczący koncesji w prawie wspólnotowym (Dz.U. 2000 C 121, pkt 2.2).
(
8
)	Dz.U. L 134, s. 114. Zastępuje ona dyrektywę Rady 92/50/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. odnoszącą się do koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na usługi (Dz.U. L 209, s. 1).
(
9
)	Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego na mocy art. 251 ust. 1 akapit drugi traktatu WE dotyczący wspólnego stanowiska Rady w sprawie przyjęcia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 96/92/WE oraz wspólnego stanowiska Rady w sprawie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającej dyrektywę 98/30/WE (SEC/2003/0161 final).
(
10
)	Czwarty motyw dyrektywy 2003/55. Zobacz również wyrok Sądu z dnia 21 września 2005 r. w sprawie T-87/05 EDP przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-3745, pkt 110).
(
11
)	Drugi motyw dyrektywy 2003/55.
(
12
)	Zobacz w szczególności ww. wyroki w sprawach Telaustria i Telefonadress (pkt 60); Parking Brixen (pkt 49); Coname (pkt 16), i Komisja przeciwko Włochom (pkt 22).
(
13
)	Wyżej wymienione wyroki w sprawach Parking Brixen (pkt 48) i Komisja przeciwko Włochom (pkt 23).
(
14
)	Zastosowanie art. 43 WE i 49 WE jest całkowicie uzasadnione, gdyż umowa koncesyjna została zawarta przez gminę jako władzę publiczną. Zatem zapisane w tych przepisach zasady swobodnego przepływu mają zastosowanie. Zobacz potwierdzenie takiej analizy, wyłączające równoczesne zastosowanie art. 81 WE do umów koncesyjnych takich jak rozpatrywane w sporze, wyrok z dnia 4 maja 1988 r. w sprawie 30/87 Bodson, Rec. s. 2479, pkt 18).
(
15
)	Zobacz w szczególności wyroki z dnia 15 grudnia 1993 r. w sprawie C-292/92 Hünermund i in., Zb.Orz. s. I-6787, pkt 8, i z dnia 31 stycznia 2008 r. w sprawieC-380/05 Centro Europa 7 (Zb.Orz. s. I-349, pkt 50).
(
16
)	Zobacz zbieżną z tą konkluzją wykładnię Trybunału w wyroku z dnia 25 kwietnia 1996 r. w sprawie C-87/94 Komisja przeciwko Belgii (Rec. s. I-2043, pkt 33); ww. wyroki w sprawie Parking Brixen (pkt 55) i w sprawie Centro Europa 7 (pkt 66).
(
17
)	Punkt 62.
(
18
)	Punkt 52. Wyrok potwierdzony przez ww. wyrok w sprawie ANAV (pkt 22).
(
19
)	Zobacz w szczególności ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Włochom (pkt 25). Sprawa ta dotyczyła odnowienia koncesji na prowadzenie zakładów na wyścigi konne, którego dokonano z pominięciem zaproszenia do składania ofert. Trybunał uznał, że takie odnowienie „uniemożliwia […] otwarcie tych koncesji na konkurencję oraz kontrolę bezstronności procedur ich udzielania”.
(
20
)	Wyroki z dnia 27 marca 1980 r. w sprawie 61/79 Denkavit italiana (Rec. s. 1205, pkt 16); z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie C-453/00 Kühne & Heitz (Rec. s. I-837, pkt 21); z dnia 17 lutego 2005 r. w połączonych sprawach C-453/02 i C-462/02 Linneweber i Akritidis (Zb.Orz. s. I-1131, pkt 41), oraz z dnia 6 marca 2007 r. w sprawie C-292/04 Meilicke i in. (Zb.Orz. s. I-1835, pkt 34).
(
21
)	Wyroki z dnia 2 lutego 1988 r. w sprawie 309/85 Barra i in. (Rec. s. 355, pkt 13) i w sprawie 24/86 Blaizot i in. (Rec. s. 379, pkt 28); z dnia 16 lipca 1992 r. sprawie C-163/90 Legros i in. (Rec. s. I-4625, pkt 30); z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C-415/93 Bosman (Rec. s. I-4921, pkt 142); z dnia 9 marca 2000 r. w sprawie C-437/97 EKW i Wein & Co. (Rec. s. I-1157, pkt 57), i ww wyrok w sprawie Meilicke i in. (pkt 36).
(
22
)	Komisja podziela tą opinię. Podobnie również, choć autorzy wywodzą taki obowiązek z treści dyrektywy 2003/55: G. Bouquet i E. Buttery „Vers la fin du droit de préférence accordé aux concessionnaires de transport et de distribution d’électricité et de gaz”, AJDA., 2006 r., s. 964, w szczególności s. 968.
(
23
)	Wyroki z dnia 30 listopada 1995 r. w sprawie C-55/94 Gebhard (Rec. s. I-4165, pkt 37); z dnia 9 marca 1999 r. w sprawie C-212/97 Centros (Rec. s. I-1459, pkt 34); z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie C-424/97 Haim (Rec. s. I-5123, pkt 57) i z dnia 13 marca 2008 r. w sprawie C-248/06 Komisja przeciwko Hiszpanii (niepublikowany w Zbiorze, pkt 32).
(
24
)	Zobacz w szczególności wyroki z dnia 3 grudnia 1998 r. w sprawie C-381/97 Belgocodex (Rec. s. I-8153, pkt 26); z dnia 29 kwietnia 2004 r. w połączonych sprawach C-487/01 i C-7/02 Gemeente Leusden i Holin Groep (Rec. s. I-5337, pkt 57), oraz z dnia 26 kwietnia 2005 r. w sprawie C-376/02 „Goed Wonen” (Zb.Orz. s. I-3445, pkt 32).
(
25
)	Wyrok z dnia 13 lipca 1989 r. w sprawie 5/88 Wachauf (Rec. s. I-2609, pkt 22).
(
26
)	Ibidem, pkt 19.
(
27
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 6 marca 2007 r. w połączonych sprawach C-338/04, C-359/04 i C-360/04 Placanica i in. (Zb.Orz. s. I-1891, pkt 49) i ww. wyrok w sprawie Centro Europa 7 (pkt 103).