WYROK TRYBUNAŁUz dnia 9 marca 1978 r.(*)Niestosowanie przez sąd krajowy ustawy sprzecznej z prawem wspólnotowym[…]W sprawie 106/77mającej
za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez Pretore de Susa (Włochy) wniosek o wydanie,
w zawisłym przed tym sądem sporze pomiędzyAmministrazione delle Finanze dello StatoaSimmenthal SA, z siedzibą w Monza_orzeczenia
w trybie prejudycjalnym wykładni art. 189 traktatu EWG,
dotyczącej konkretnie konsekwencji wynikających z bezpośredniego
stosowania prawa wspólnotowego w przypadku konfliktu
z ewentualnymi sprzecznymi z nim przepisami prawa krajowego_TRYBUNAŁ_w
składzie: H. Kutscher, prezes, M. Sørensen
i G. Bosco, prezesi izb, A. M. Donner,
P. Pescatore, A. J. Mackenzie Stuart
i A. O’Keeffe, sędziowie_rzecznik generalny: G. Reischl_sekretarz: A. Van Houtte_wydaje następującyWyrok[…]Co do prawa1        Zważywszy,
że postanowieniem z dnia 28 lipca 1977 r., które
wpłynęło do Trybunału w dniu 29 sierpnia 1977 r. Pretore
de Susa zwrócił się, na podstawie art. 177 traktatu EWG,
z dwoma pytaniami prejudycjalnymi dotyczącymi zasady bezpośredniego
stosowania prawa wspólnotowego ujętej w art. 189 traktatu,
celem ustalenia konsekwencji, jakie wynikają z tej zasady
w przypadku sprzeczności między normą prawa wspólnotowego
a późniejszym przepisem prawa krajowego;2        zważywszy,
że, jak należy przypomnieć, na wcześniejszych etapach postępowania
Pretore de Susa zwracał się już do Trybunału z pytaniami
prejudycjalnymi, które miały pozwolić mu na ocenę zgodności
z traktatem oraz pewnymi przepisami wykonawczymi –
w szczególności z rozporządzeniem Rady nr 805/68
z dnia 27 czerwca 1968 r. w sprawie wspólnej
organizacji rynków w sektorze mięsa wołowego i cielęcego
(Dz.U. L 148, str. 24) – opłat sanitarnych, pobieranych
od importowanego mięsa wołowego i cielęcego na podstawie tekstu
jednolitego włoskich ustaw sanitarnych, których wysokość została po raz
ostatni określona w tabeli załączonej do ustawy nr 1239
z dnia 30 grudnia 1970 r. (GU nr 26 z dnia
1 lutego 1971 r.);3        że
w wyniku odpowiedzi udzielonych przez Trybunał w wyroku
z dnia 15 grudnia 1976 r. w sprawie 35/76 (Rec.
str. 1871) Pretore de Susa, uznawszy pobór wspomnianych opłat za
sprzeczny z przepisami prawa wspólnotowego, nakazał Amministrazione
delle Finanze dello Stato dokonać zwrotu nienależnie pobranych opłat
wraz z odsetkami;4        że
nakaz ten spotkał się ze strony Amministrazione delle Finanze dello
Stato ze sprzeciwem;5        że
Pretore de Susa uznał, wziąwszy pod uwagę argumenty stron
w postępowaniu w sprawie sprzeciwu, iż istnieje problem
sprzeczności między określonymi normami wspólnotowymi a późniejszą
ustawą krajową, to jest ustawą nr 1239/70;6        że,
jak przypomniał, zgodnie z najnowszym orzecznictwem włoskiego sądu
konstytucyjnego (wyroki w sprawach 232/75 i 205/75,
postanowienie w sprawie 206/76) w celu rozstrzygnięcia takiego
problemu należy na podstawie art. 11 konstytucji przedstawić
sprawę niekonstytucyjności kwestionowanej ustawy samemu sądowi
konstytucyjnemu;7        że
Pretore de Susa, biorąc pod uwagę, po pierwsze, utrwalone orzecznictwo
Trybunału Sprawiedliwości w kwestii stosowania prawa wspólnotowego
w porządkach prawnych państw członkowskich, a po drugie,
niedogodności, jakie mogłyby się pojawić w sytuacji, gdyby sąd,
zamiast samodzielnie uznać za nieskuteczną ustawę stojącą na
przeszkodzie pełnej skuteczności prawa wspólnotowego, musiał podnosić
kwestię jej konstytucyjności, zwrócił się do Trybunału
z następującymi pytaniami:a)      Zważywszy,
że zgodnie z art. 189 traktatu EWG oraz utrwalonym
orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich
bezpośrednio stosowanym przepisom wspólnotowym należy zapewnić,
w celu ochrony uprawnień podmiotów indywidualnych, pełną
i całkowitą skuteczność oraz jednolite stosowanie w porządkach
prawnych państw członkowskich, niezależnie od jakiejkolwiek normy lub
praktyki wewnętrznej, czy w związku z tym moc prawną tych
przepisów należy rozumieć w ten sposób, iż późniejsze przepisy
krajowe sprzeczne z normami wspólnotowymi należy z mocy prawa
uznać za nieskuteczne, bez konieczności oczekiwania na ich zniesienie
przez samego ustawodawcę krajowego (uchylenie) lub przez inne organy
konstytucyjne (stwierdzenie niekonstytucyjności), w szczególności
biorąc pod uwagę, w tym drugim przypadku, że ponieważ do czasu
takiego stwierdzenia ustawa krajowa jest w pełni obowiązująca, nie
można zapewnić skuteczności norm wspólnotowych, a co za tym idzie
ich pełnego, całkowitego i jednolitego stosowania, a także
ochrony praw jednostek?b)      W
związku z pytaniem poprzednim, przy założeniu, że prawo
wspólnotowe dopuszcza odsunięcie w czasie ochrony prawa jednostek
wynikających z „bezpośrednio stosowanych” przepisów wspólnotowych
do momentu rzeczywistego uchylenia przez organy krajowe ewentualnych
przepisów sprzecznych z normami wspólnotowymi, czy uchylenie to
musi zawsze mieć charakter całkowicie retroaktywny, by zapobiec
jakiemukolwiek naruszeniu praw jednostek? Co do celowości wniosku do Trybunału8        Zważywszy,
że podczas rozprawy pełnomocnik rządu włoskiego zwrócił uwagę Trybunału
na wyrok sądu konstytucyjnego z dnia 22 grudnia 1977 r.
w sprawie 163/77, wydany w odpowiedzi na pytania prawne sądów
w Mediolanie i Rzymie i stwierdzający niekonstytucyjność
pewnych przepisów ustawy nr 1239 z dnia 30 grudnia
1970 r., w tym przepisów rozpatrywanych w postępowaniu
przed Pretore de Susa;9        Że,
jego zdaniem, w związku ze zniesieniem kwestionowanych przepisów
wskutek uznania ich za niekonstytucyjne, pytania Pretore de Susa stały
się bezprzedmiotowe, nie ma zatem potrzeby udzielać na nie odpowiedzi;10      zważywszy,
że należy przypomnieć w tej kwestii, iż zgodnie z utrwaloną
praktyką Trybunał uznaje się za związany wnioskiem o wydanie
orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonym na podstawie
art. 177 tak długo, jak długo wniosek ten nie zostanie wycofany
przez wnioskujący sąd lub uchylony w wyniku odwołania do sądu
wyższej instancji;11      że
powołany wyrok nie rodzi takiego skutku, gdyż został wydany
w postępowaniu niezależnym od sprawy, w której zwrócono się do
Trybunału, który z kolei nie jest władny oceniać skuteczności tego
wyroku wobec podmiotów trzecich;12      że należy zatem odrzucić wstępny zarzut podniesiony przez rząd włoski; Co do istoty13      Zważywszy,
że pierwsze pytanie dotyczy w istocie określenia konsekwencji,
jakie płyną z bezpośredniego stosowania przepisu prawa
wspólnotowego w przypadku niezgodności z późniejszym przepisem
prawa jednego z państw członkowskich;14      zważywszy,
że bezpośrednie stosowanie oznacza z tego punktu widzenia, iż
normy prawa wspólnotowego winny wywierać w całości właściwe im
skutki prawne, w sposób jednolity we wszystkich państwach
członkowskich, od momentu wejścia w życie i przez cały okres
obowiązywania;15      że
w związku z tym przepisy te stanowią bezpośrednie źródło praw
i obowiązków wszystkich podmiotów, których dotyczą, zarówno państw
członkowskich, jak i jednostek, będących stronami stosunków
prawnych podlegających prawu wspólnotowemu;16      że
skuteczność ta dotyczy również każdego sądu, który w ramach swoich
kompetencji ma za zadanie, jako organ państwa członkowskiego, ochronę
uprawnień wynikających dla jednostek z prawa wspólnotowego;17      ponadto,
zgodnie z zasadą wyższości prawa wspólnotowego bezpośrednio
stosowane postanowienia traktatu oraz akty wydawane przez instytucje nie
tylko powodują w stosunku do prawa krajowego państw członkowskich,
od chwili wejścia w życie, nieskuteczność z mocy prawa
wszelkich sprzecznych z nimi obowiązujących przepisów prawa
krajowego, ale także – jako integralne elementy porządku prawnego
obowiązującego na terytorium każdego z państw członkowskich, mające
wyższą moc prawną – uniemożliwiają stanowienie nowych, ważnych aktów
prawa krajowego, gdyby były one niezgodne z normami wspólnotowymi;18      bowiem
uznanie jakiejkolwiek mocy prawnej krajowych aktów normatywnych
naruszających zakres uprawnień ustawodawczych Wspólnoty lub
z innego względu niezgodnych z przepisami prawa wspólnotowego
oznaczałoby zaprzeczenie mocy wiążącej zobowiązań podjętych
w sposób bezwarunkowy i nieodwołalny przez państwa
członkowskie na mocy traktatu i zakwestionowanie tym samym
fundamentów Wspólnoty;19      że
podobne rozumowanie wynika z logiki art. 177 traktatu,
zgodnie z którym każdy sąd krajowy ma prawo zwrócić się do
Trybunału, jeżeli tylko uzna orzeczenie prejudycjalne w przedmiocie
wykładni lub ważności, dotyczące prawa wspólnotowego, za niezbędne do
wydania wyroku;20      że
skuteczność („effet utile”) tego postanowienia zostałaby ograniczona,
gdyby sąd nie był w stanie bezpośrednio zastosować prawa
wspólnotowego w sposób zgodny z orzeczeniem Trybunału;21      że
z całości powyższych rozważań wynika, iż każdy sąd krajowy
orzekający w ramach swoich kompetencji ma obowiązek stosować
w całości prawo wspólnotowe i zapewnić ochronę uprawnień
wynikających z tego prawa dla jednostek, odmawiając zastosowania
jakiegokolwiek przepisu prawa krajowego, który byłby ewentualnie
z nim sprzeczny, zarówno wcześniejszego, jak późniejszego od normy
wspólnotowej;22      że
w związku z tym sprzeczne z wymogami wynikającymi
z samej natury prawa wspólnotowego byłyby wszelkie przepisy
obowiązujące w krajowym porządku prawnym oraz wszelka praktyka
legislacyjna, administracyjna lub sądowa, powodujące ograniczenie
skuteczności tego prawa poprzez odmowę przyznania sądowi, w którego
kompetencji leży jego zastosowanie, uprawnienia do uczynienia,
w momencie stosowania tego prawa, wszystkiego, co niezbędne do
pominięcia krajowych przepisów ustawowych stojących na przeszkodzie
pełnej skuteczności prawa wspólnotowego;23      że
byłoby tak, gdyby w przypadku sprzeczności między przepisem prawa
wspólnotowego a ustawą krajową rozstrzygnięcie tego konfliktu
zastrzeżone było dla innego organu niż sąd, który ma zastosować prawo
wspólnotowe, wyposażonego we własne uprawnienia dyskrecjonalne, nawet
gdyby wynikające stąd przeszkody dla pełnej skuteczności tego prawa były
tylko przejściowe;24      że
na pierwsze pytanie należy wobec tego odpowiedzieć w ten sposób,
iż sąd krajowy, mający w ramach swoich kompetencji za zadanie
zastosować przepisy prawa wspólnotowego, zobowiązany jest zapewnić pełną
skuteczność tych norm, nie stosując w razie konieczności,
z mocy własnych uprawnień, wszelkich, nawet późniejszych,
sprzecznych z nimi przepisów ustawodawstwa krajowego, i nie
można przy tym wymagać od niego wnioskowania ani oczekiwania na
zniesienie tych przepisów w drodze ustawodawczej lub
w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym;25      zważywszy,
że drugie pytanie dotyczy w istocie kwestii, czy –
w przypadku dopuszczenia odsunięcia w czasie ochrony uprawnień
jednostek wynikających z przepisów wspólnotowych do momentu
rzeczywistego zniesienia przez właściwe organy krajowe ewentualnych
sprzecznych z nimi przepisów krajowych – zniesienie to musi
w każdym przypadku mieć charakter w pełni retroaktywny, by
zapobiec jakiemukolwiek naruszeniu praw jednostek;26      zważywszy,
że z odpowiedzi na pierwsze pytanie wynika, iż sąd krajowy
zobowiązany jest zapewnić ochronę praw jednostek wynikających
z przepisów prawa wspólnotowego i nie można przy tym wymagać
od niego wnioskowania ani oczekiwania na rzeczywiste zniesienie, przez
uprawnione do tego organy krajowe, ewentualnych przepisów krajowych
stojących na przeszkodzie bezpośredniemu zastosowaniu norm
wspólnotowych;27      że, jak się więc okazuje, drugie pytanie jest bezprzedmiotowe; W przedmiocie kosztów28      Zważywszy,
że koszty poniesione przez Republikę Włoską oraz Komisję Wspólnot
Europejskich, które przedstawiły Trybunałowi uwagi, nie podlegają
zwrotowi;29      że
dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma
charakter incydentalny w stosunku do postępowania zawisłego przed
Pretore de Susa, zatem do niego należy rozstrzygnięcie o kosztach;z powyższych względówTRYBUNAŁ_rozstrzygając
w przedmiocie pytań postawionych mu przez Pretore de Susa
postanowieniem z dnia 28 lipca 1977 r., orzeka, co
następuje:Sąd krajowy, mający
w ramach swoich kompetencji za zadanie zastosować przepisy prawa
wspólnotowego, zobowiązany jest zapewnić pełną skuteczność tych norm,
nie stosując w razie konieczności, z mocy własnych uprawnień,
wszelkich, nawet późniejszych, sprzecznych z nimi przepisów
ustawodawstwa krajowego, i nie można przy tym wymagać od niego
wnioskowania ani oczekiwania na zniesienie tych przepisów w drodze
ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym.Kutscher SørensenBoscoDonner       PescatoreMackenzie Stuart       O’KeeffeWyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 9 marca 1978 r.Sekretarz PrezesA. Van Houtte       H. Kutscher* Język postępowania: włoski.