62006CC0250
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
M. POIARESA MADURA
przedstawiona w dniu 25 października 2007 r. (
1
)
Sprawa C-250/06
United Pan-Europe Communications Belgium SA i in.
przeciwko
État belge
„Artykuł 49 WE — Swoboda świadczenia usług — Krajowe przepisy nakładające na telewizje kablowe obowiązek rozpowszechniania programów nadawanych przez niektórych nadawców prywatnych („must carry”) — Ograniczenie — Nadrzędny wzgląd interesu ogólnego — Utrzymanie pluralizmu w dwujęzycznym regionie”
1.
W niniejszej sprawie Conseil d’État (Belgia) wnosi o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, które ma umożliwić dokonanie oceny zgodności z prawem wspólnotowym środków krajowych nakładających na telewizje kablowe w Regionie Stołecznym Bruksela obowiązku rozprowadzania („must carry”). Chociaż wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy prawa konkurencji i swobody świadczenia usług, z przyczyn, które wyjaśnię poniżej, odniosę się do kwestii podniesionych przez sąd krajowy przede wszystkim w świetle art. 49 WE.
I — Stan faktyczny, krajowe ramy prawne i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
2.
Skarżące w postępowaniu przed sądem krajowym są operatorami telewizji kablowych. Poprzez swoją sieć kablową rozprowadzają programy telewizyjne w dwujęzycznym Regionie Stołecznym Bruksela. Skarżące wystąpiły do sądu krajowego o uchylenie dwóch zarządzeń wydanych przez ministra gospodarki i badań naukowych wydanych w dniu 17 stycznia 2001 r. i 24 stycznia 2002 r. Oba zarządzenia wydano na podstawie ustawy z dnia 30 marca 1995 r. w sprawie sieci nadawczych i działalności nadawczej w dwujęzycznym regionie Bruxelles-Capitale (zwanej dalej „ustawą o telewizji kablowej”).
3.
Artykuł 13 ustawy o telewizji kablowej określa obowiązek rozprowadzania dla telewizji kablowych w Regionie Stołecznym Bruksela. Stanowi on:
„Operator posiadający zezwolenie na prowadzenie sieci telewizji kablowej w dwujęzycznym regionie Bruxelles-Capitale jest zobowiązany do rozprowadzania, równocześnie z ich nadawaniem i w całości, następujących programów:
—
programów telewizyjnych nadawanych przez nadawców publicznych podległych wspólnocie francuskiej i wspólnocie flamandzkiej;
—
programów telewizyjnych nadawanych przez wszelkich innych nadawców ze wspólnoty francuskiej lub flamandzkiej wyznaczonych przez właściwego ministra”.
4.
Zarządzenie Ministra z dnia 17 stycznia 2001 r. podaje przyczyny ustanowienia obowiązku rozprowadzania i nadaje ośmiu nadawcom status „must carry”. Brzmi ono, jak następuje:
„System must carry jest częścią polityki audiowizualnej mającej na celu umożliwienie telewidzom dostępu zarówno do nadawców publicznych, jak i do nadawców prywatnych przyjmujących na siebie obowiązki świadczenia usług publicznych;
System must carry ma na celu ochronę pluralizmu i zawartości kulturalnej oferty programowej w sieciach kablowych oraz zapewnienie wszystkim telewidzom dostępu do tego pluralizmu;
System ten jest bezsprzecznie uzasadniony względami interesu ogólnego;
Wybór prywatnych nadawców korzystających z must carry dokonywany jest w interesie harmonizacji audiowizualnego krajobrazu w Belgii;
Przeprowadzono konsultacje ze wspólnotą francuską i ze wspólnotą flamandzką;
Must carry należy przyznać wyznaczonym nadawcom w zamian za nałożenie na nich znaczących obowiązków, które zgadzają się na siebie przyjąć;
Niektórym z tych wyznaczonych nadawców powierza się pełnienie usług publicznych;
W odniesieniu do asbl Télé Bruxelles i vzw TV Brussel, must carry należy przyznać w celu wspierania rozwoju telewizji lokalnej, rozpowszechniającej lokalne wiadomości, przeznaczone dla lokalnych odbiorców;
Zniesienie must carry zagroziłoby samemu istnieniu tych nadawców, którzy nie byliby w stanie ponosić znacznych kosztów rozpowszechniania programów;
Zarządza się, co następuje:
Artykuł 1.
Operator upoważniony do prowadzenia sieci telewizji kablowej w dwujęzycznym regionie Bruxelles-Capitale jest zobowiązany do rozprowadzania, równocześnie z ich nadawaniem i w całości, programów telewizyjnych następujących nadawców:
1.
Vlaamse Media Maatschappij n.v.
2.
TV Brussel v.z.w.
3.
Belgian business television n.v.
4.
Media ad infinitum n.v.
5.
TVi s.a.
6.
A.s.b.l. Télé Bruxelles
7.
Canal+ Belgique s.a.
8.
Satellimages s.a.
[…]”.
5.
Zarządzenie z dnia 17 stycznia 2001 r. zostało zmienione zarządzeniem z dnia 24 stycznia 2002 r., które przyznało status „must carry” dodatkowo dwóm nadawcom: Event TV Vlaanderen n.v. i YTV SA. W dalszym ciągu opinii zarządzenia z dnia 17 stycznia 2001 r. i z dnia 24 stycznia 2002 r. określam wspólnie jako „zaskarżone środki”.
6.
Skarżące twierdziły przed Conseil d’État, że przyznanie statusu „must carry” niektórym nadawcom telewizyjnym stanowi przyznanie prawa specjalnego w rozumieniu art. 86 WE, które może prowadzić do zakłócenia konkurencji wbrew art. 3 ust. 1 lit. c) i g) WE, art. 10 WE, 82 WE i 86 WE. Ponadto skarżące wskazują, że zaskarżone środki ograniczają swobodę świadczenia usług poprzez to, że prowadzą do zmniejszenia liczby dostępnych kanałów i poprzez zwolnienie nadawców, którym przysługuje status „must carry”, z konieczności negocjacji z operatorami sieci kablowych. Według skarżących stanowi to naruszenie art. 49 WE.
7.
Postanowieniem z dnia 17 maja 2006 r. Conseil d’État zwróciła się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy nałożony na przedsiębiorstwo rozpowszechniające programy telewizyjne drogą kablową obowiązek rozprowadzania niektórych określonych programów należy interpretować w ten sposób, że nadaje on twórcom tych programów »prawa specjalne« w rozumieniu art. 86 WE?
2)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pierwszej pytanie, czy normy, o których mowa w ostatniej części art. 86 ust. 1 WE (tj. »normy niniejszego Traktatu, w szczególności normy przewidziane w art. 12[WE] i 81–89[WE]«) należy interpretować w ten sposób, że zakazują one państwom członkowskim zobowiązywania przedsiębiorstw rozpowszechniających programy telewizyjne drogą kablową do rozprowadzania niektórych programów telewizyjnych nadawców prywatnych, lecz »podległych« (w rozumieniu belgijskiej ustawy z dnia 30 marca 1995 r. w sprawie sieci nadawczych i działalności nadawczej w dwujęzycznym regionie Bruxelles-Capitale) określonym władzom publicznym tego państwa, co powoduje, że liczba programów z innych państw członkowskich lub krajów spoza Unii Europejskiej, a także nadawców niepodlegających tym władzom publicznym zostaje zmniejszona o liczbę obowiązkowych programów?
3)
Czy art. 49 WE należy interpretować w ten sposób, że zakazana przeszkoda w swobodzie świadczenia usług powstaje z chwilą, gdy podjęty przez państwo członkowskie środek, w tym przypadku obowiązek rozprowadzania programów telewizyjnych w sieciach kablowych, może, bezpośrednio lub pośrednio, rzeczywiście lub potencjalnie utrudnić świadczenie usług z innego państwa członkowskiego usługobiorcom znajdującym się w tym pierwszym państwie członkowskim, co będzie miało miejsce, jeżeli z racji tego środka usługodawca znajdzie się w mniej korzystnej pozycji przy negocjowaniu dostępu do tych sieci?
4)
Czy art. 49 WE należy interpretować w ten sposób, że zakazana przeszkoda istnieje, ponieważ podjęty przez państwo członkowskie środek, w tym przypadku obowiązek rozprowadzania programów telewizyjnych w sieciach kablowych, obejmuje w większości przypadków, ze względu na siedzibę lub inne związki z tym państwem członkowskim, jedynie przedsiębiorstwa mające siedzibę w tym państwie członkowskim, mimo że nie istnieje dla takiej przeszkody żadne uzasadnienie nadrzędnymi względami interesu ogólnego zgodne z zasadą proporcjonalności?”.
II — Ocena
A — Pytania trzecie i czwarte
8.
Najpierw odniosę się do trzeciego i czwartego pytania przedłożonego przez sąd krajowy. Dotyczą one w istocie kwestii, czy środki krajowe, takie jak te będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, które nakładają na telewizje kablowe obowiązek „must carry” w stosunku do programów określonych nadawców, ograniczają swobodę świadczenia usług, a jeśli tak, to, czy środki takie są pomimo to zgodne z prawem wspólnotowym.
9.
Usługi, o jakich mowa — transmisja sygnału telewizyjnego poprzez sieć kablową — z pewnością mieszczą się w pojęciu „usług” w rozumieniu art. 49 WE (
2
). Aby zapewnić świadczenie tych usług, nadawcy i telewizje kablowe muszą współpracować. W tym kontekście mogą oni powołać się na art. 49 WE, aby zakwestionować środki krajowe, które traktują świadczenie usług na poziomie wyłącznie krajowym bardziej korzystnie niż świadczenie usług na poziomie wspólnotowym (
3
). Środki takie można utrzymywać jedynie wtedy, gdy są właściwe i niezbędne dla osiągnięcia zgodnego z prawem celu leżącego w interesie publicznym i gdy odmienny wpływ na świadczenie usług w kraju oraz na poziomie wspólnotowym jest proporcjonalny do obiektywnych różnic pomiędzy tymi usługami (
4
).
Czy zachodzi ograniczenie
10.
System „must carry”, taki jak ten będący przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, ułatwia rozpowszechnianie programów nadawców, którym przysługuje status „must carry”, jednocześnie pogarszając sytuację tych nadawców, którym taki status nie został przydzielony. Jest bezsporne, że telewizje kablowe, o których mowa, mają ograniczoną szerokość pasm. Zatem w przypadku przyznania pewnej ilości kanałów nadawcom posiadającym status „must carry”, całkowita liczba kanałów dostępnych w sieci ulega zmniejszeniu. Z wyjaśnień przedstawionych Trybunałowi w niniejszej sprawie wynika, że sieci analogowe, o jakich mowa w niniejszej sprawie, posiadają pojemność ok. 40 kanałów, z czego ok. 20 powinno być zarezerwowanych dla nadawców posiadających status „must carry”. Wobec tego telewizje kablowe mogą nie być w stanie rozprowadzać niektórych kanałów, które mogliby rozprowadzać, gdyby nie byli związani przepisami dotyczącymi „must carry”. Jako przykład skarżące w postępowaniu przed sądem krajowym podają, że z powodu przepisów o „must carry” Coditel zmuszony był usunąć ze swojej sieci analogowej kanały Arte, RAI Uno i La Cinquième. W istocie nadawcy korzystający ze statusu „must carry” są w lepszej sytuacji pod względem konkurencyjności, ponieważ nie muszą negocjować z operatorami sieci kablowych i konkurować z innymi nadawcami po to, aby zapewnić sobie rozpowszechnianie swoich programów poprzez telewizyjne sieci kablowe.
11.
Z odesłania prejudycjalnego nie wynika dostatecznie jasno, czy art. 13 ustawy o telewizji kablowej wymaga, aby nadawcy, po to, by kwalifikować się do uzyskania statusu „must carry”, mieli swoją siedzibę na terytorium Belgii. Chociaż rząd Belgii twierdził, że możliwość przyznania tego statusu nie musi być ograniczona do nadawców mających siedzibę na terytorium Belgii, to jednak wszyscy nadawcy, którym status ten przysługuje, wymienieni w zaskarżonych środkach, są nadawcami krajowymi. Ponadto podczas rozprawy rząd belgijski stwierdził, że okoliczność, iż jeden z tych nadawców przeniósł ostatnio swoją siedzibę do Luksemburga, będzie brana pod uwagę podczas przyszłej oceny przysługującego mu statusu „must carry”, pomimo że treść jego programów nie uległa żadnej zmianie. W każdym razie ze względu na to, że celem polityki „must carry” jest, zgodnie ze słowami rządu belgijskiego, „zapewnienie obywatelom belgijskim dostępu do wiadomości lokalnych i krajowych oraz do ich kulturalnego dziedzictwa”, nadawcy z innych krajów mają mniejsze szanse na uzyskanie statusu „must carry” niż nadawcy krajowi. Zatem w praktyce zasady regulujące status „must carry” takie jak te, których dotyczy niniejsza sprawa, powodują, że dostęp do sieci rozpowszechniania programów telewizyjnych jest trudniejszy dla nadawców mających swą siedzibę w innym państwie członkowskim niż dla nadawców krajowych. Nawet pomimo że reguły te nie wymagają w sposób bezpośredni, aby nadawca miał siedzibę w tym państwie członkowskim, to jednak w rzeczywistości korzystniej traktują świadczenie usług rozpowszechniania programów telewizyjnych wyłącznie na terytorium krajowym niż ponadgraniczne świadczenie usług rozpowszechniania programów telewizyjnych. Z tego powodu stanowią one ograniczenie swobody świadczenia usług.
Czy ograniczenie jest uzasadnione?
12.
Rząd belgijski podkreśla, że celem polityki „must carry” jest zapewnienie pluralistycznego i bogatego kulturowo charakteru programów transmitowanych przez sieci rozpowszechniania programów telewizyjnych w Regionie Stołecznym Bruksela i umożliwienie wszystkim telewidzom w tym regionie korzystania z pluralistycznego i różnorodnego wachlarza programów telewizyjnych. Trybunał stwierdzał już, że polityka audiowizualna zmierzająca do ustanowienia pluralistycznego systemu nadawania programów telewizyjnych w celu zapewnienia wolności słowa oraz możliwości wyrażenia różnych pod względem społecznym, kulturowym, religijnym, filozoficznym czy językowym komponentów społeczeństwa rzeczywiście może uzasadniać ograniczenie swobody świadczenia usług (
5
). Jednakże aby środki krajowe wprowadzające takie ograniczenie były dopuszczalne w świetle art. 49 WE, muszą one przede wszystkim być właściwym środkiem osiągnięcia celu, jakim jest zapewnienie pluralizmu (
6
).
13.
Moim zdaniem polityka „must carry”, będąca przedmiotem niniejszego postępowania, musi być rozpatrywana w znacznym stopniu na specyficznym tle, jakim jest Region Stołeczny Bruksela jako region dwujęzyczny. W obrębie tego regionu każda telewizja kablowa obejmuje swoim zasięgiem obszar złożony z kilku gmin miejskich, na którym jest jedynym przedsiębiorstwem rozpowszechniającym programy telewizyjne w sieci kablowej w systemie analogowym. Zasady „must carry” mogą zostać zastosowane po to, aby zapewnić wszystkim telewidzom z każdej gminy dostęp zarówno do kanałów związanych kulturowo i językowo ze wspólnotą francuską, jak i do kanałów związanych kulturowo i językowo ze wspólnotą flamandzką. W takim kontekście, zasady „must carry” stanowią odpowiedni środek zapewnienia, aby widzowie w określonym regionie mieli dostęp do lokalnych i krajowych wiadomości w swoim własnym języku oraz do programów, które propagują ich dziedzictwo kulturalne.
14.
Polityka „must carry” przyjęta w takim celu w sposób nieunikniony faworyzuje nadawców, których programy są w jakimś stopniu kulturowo bliskie telewidzom w danym regionie. Jednakże chociaż traktat nie zakazuje przyjmowania środków mających na celu ochronę i propagowanie kulturalnego i językowego dziedzictwa poszczególnych krajów członkowskich, to jednak w żadnym przypadku środki te nie mogą być nieproporcjonalne w odniesieniu do zamierzonego celu, a sposób, w jaki są stosowane, nie może powodować arbitralnej dyskryminacji usługodawców mających siedziby w innych państwach członkowskich. Innymi słowy, polityka, której celem jest promocja narodowego dziedzictwa kulturalnego i językowego, nie może oznaczać uprawnienia państw członkowskich do przyjmowania dowolnych środków, które zapewniają korzystniejszą z punktu widzenia konkurencji pozycję podmiotom krajowym (
7
).
15.
W ramach postępowania o wydanie orzeczenia prejudycjalnego ostateczną ocenę proporcjonalności danego środka często pozostawia się sądowi krajowemu (
8
). Pomimo to istotne jest, aby Trybunał zwrócił uwagę na poszczególne kwestie, które powinien zbadać sąd krajowy, aby dokonać oceny proporcjonalności, która została mu powierzona. Moim zdaniem szczególnie trzy aspekty niniejszej sprawy wymagają takiej szczegółowej weryfikacji.
16.
Po pierwsze sąd krajowy powinien ustalić, czy w zakresie, w jakim przyznanie statusu „must carry” uzależnione jest od spełnienia wymogów, które trudniej jest spełnić nadawcom pochodzącym z innych państw członkowskich, wymogi te są rzeczywiście niezbędne dla celów zapewnienia pluralizmu i dostępu do wiadomości lokalnych i krajowych (
9
). Przede wszystkim, jak wynika z wyroku w sprawie VT4, możliwe jest, że nadawca mający siedzibę w jednym państwie członkowskim, zapewnia programy telewizyjne, w tym programy informacyjne, przystosowane do potrzeb publiczności w innym państwie członkowskim (
10
). Sąd krajowy musi zatem upewnić się, że w praktyce okoliczność, iż dany nadawca ma swoją siedzibę w Belgii, nie jest sama w sobie istotnym czynnikiem mającym wpływ na uzyskanie przez niego statusu „must carry”.
17.
Po drugie sąd krajowy powinien stwierdzić, czy wobec całkowitej liczby dostępnych kanałów liczba kanałów, które muszą zostać zarezerwowane dla nadawców posiadających status „must carry”, nie przekracza w sposób znaczący liczby kanałów niezbędnej dla osiągnięcia celu polegającego na zapewnieniu pluralizmu i dostępu do lokalnych i krajowych wiadomości. W tym kontekście na sądzie krajowym spoczywa obowiązek weryfikacji, czy status „must carry” nie jest przydzielany bez zastrzeżeń w odniesieniu do wszystkich kanałów danego nadawcy, ale że jest on ograniczony do tych kanałów, które rzeczywiście przyczyniają się do osiągnięcia tego celu.
18.
Po trzecie sąd krajowy powinien ustalić, czy istnieją podstawowe zabezpieczenia proceduralne, które będą zapobiegały przyznawaniu statusu „must carry” w taki sposób, że prowadziłoby to do arbitralnej dyskryminacji. Państwo członkowskie, przyznając status „must carry” pewnej liczbie nadawców, powinno czynić to na podstawie przejrzystych i niedyskryminacyjnych procedur, w oparciu o jasno określone kryteria, które są z góry znane.
19.
Te trzy aspekty powtarzają się także w tekście dyrektywy 2002/22/WE (
11
), którą państwa członkowskie były zobowiązane wprowadzić do dnia 25 lipca 2003 r. Artykuł 31 ust. 1 tej dyrektywy, w istocie wyrażający zasady wynikające z traktatu, stanowi, że „państwa członkowskie mogą nakładać mieszczące się w granicach rozsądku obowiązki upowszechniania »must carry«”. Dalej zastrzega on, że obowiązek taki „nakłada się jedynie w przypadkach koniecznych do zrealizowania jasno określonych celów związanych z interesem ogółu i ma on być proporcjonalny i przejrzysty” oraz „powinien podlegać okresowym ocenom”.
20.
Zatem art. 49 WE nie stoi na przeszkodzie wprowadzaniu środków krajowych, które nakładają obowiązek „must carry” na telewizje kablowe w określonym regionie w celu zapewnienia telewidzom z tego regionu dostępu do lokalnych i krajowych wiadomości oraz do programów, które propagują ich dziedzictwo kulturalne, pod warunkiem że środki te są proporcjonalne w odniesieniu do celu, jaki mają osiągnąć, a sposób, w jaki są stosowane, nie powoduje arbitralnej dyskryminacji usługodawców mających siedziby w innych państwach członkowskich.
B — Pytania pierwsze i drugie
21.
Nie proponuję odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie. W pytaniach tych sąd krajowy zwraca się o wyjaśnienie, czy status „must carry” należy uznać za nadanie „praw specjalnych” w rozumieniu art. 86 WE, a jeśli tak, to czy przepis ten w związku z innymi przepisami traktatu, zakazuje państwom członkowskim nadawania statusu „must carry”. Wnioskodawcy w postępowaniu przed sądem krajowym twierdzili, że przepisy dotyczące statusu „must carry” prowadzą do zakłócenia konkurencji pomiędzy przedsiębiorstwami rozpowszechniającymi programy telewizyjne drogą kablową i operatorami innych sieci rozpowszechniających programy telewizyjne. Twierdzili oni również, że przyznając status „must carry” niektórym przedsiębiorstwom, państwo belgijskie w istocie stawia te przedsiębiorstwa w pozycji dominującej, co może prowadzić do nadużywania przez nie tej pozycji.
22.
Jednak odesłanie prejudycjalne nie zawiera wskazówek dotyczących w szczególności określenia rynku właściwego, sposobu obliczenia wartości udziałów w rynku poszczególnych przedsiębiorstw działających na tym rynku oraz domniemanego nadużycia pozycji dominującej. W tej sytuacji pytania przedłożone przez sąd krajowy dotyczące przepisów traktatu regulujących konkurencję należy uznać za niedopuszczalne (
12
).
III — Wnioski
23.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na pytania skierowane przez Conseil d’État:
Artykuł 49 WE nie stoi na przeszkodzie wprowadzaniu środków krajowych, które nakładają obowiązek „must carry” na telewizje kablowe w określonym regionie w celu zapewnienia telewidzom z tego regionu dostępu do lokalnych i krajowych wiadomości oraz do programów, które propagują ich dziedzictwo kulturalne, pod warunkiem że środki te są proporcjonalne w odniesieniu do zamierzonego celu, a sposób, w jaki są stosowane, nie powoduje arbitralnej dyskryminacji usługodawców mających siedziby w innych państwach członkowskich.
Do sądu krajowego należy ustalenie, czy przedmiotowe środki są zgodne z zasadą proporcjonalności. W szczególności na sądzie krajowym spoczywa obowiązek ustalenia:
—
czy w zakresie, w jakim przyznanie statusu „must carry” uzależnione jest od spełnienia wymogów, które trudniej jest spełnić nadawcom pochodzącym z innych państw członkowskich niż nadawcom krajowym, wymogi te są rzeczywiście niezbędne dla osiągnięcia powyżej określonego celu;
—
czy liczba kanałów, które muszą zostać zarezerwowane dla nadawców posiadających status „must carry”, nie przekracza w sposób znaczący liczby kanałów niezbędnej dla osiągnięcia tego celu;
—
czy status „must carry” przyznawany jest na podstawie przejrzystych i niedyskryminacyjnych procedur, w oparciu o jasno określone kryteria, które są z góry znane.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Zobacz np. wyroki: z dnia 30 kwietnia 1974 r. w sprawie 155/73 Sacchi, Rec. str. 409, pkt 6; z dnia 18 marca 1980 r. w sprawie 52/79 Debauve, Rec. str. 833, pkt 8; z dnia 16 grudnia 1992 r. w sprawie C-211/91 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. I-6757, pkt 5 i z dnia 5 października 1994 r. w sprawie C-23/93 TV10, Rec. str. I-4795, pkt 13 i 16.
(
3
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 20 lutego 2001 r. w sprawie C-205/99 Analir i in., Rec. str. I-1271, pkt 21; z dnia 8 września 2005 r. w sprawach połączonych C-544/03 i C-545/03 Mobistar i Belgacom Mobile, Zb.Orz. str. I-7723, pkt 31–33; i z dnia 15 czerwca 2006 r. w sprawie C-255/04 Komisja przeciwko Francji, Zb.Orz. str. I-5251, pkt 37.
(
4
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 grudnia 2003 r. w sprawie C-322/01 Deutscher Apothekerverband, Rec. str. I-14887 oraz moją opinię przedstawioną w dniu 13 lipca 2006 r. w sprawie C-434/04 Ahokainen and Leppik, Zb.Orz. str. I-9171.
(
5
)	Wyroki: z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawie C-288/89 Collectieve Antennevoorziening Gouda, Rec. str. I-4007, pkt 22 i 23; z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawie C-353/89 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. str. I-4069, pkt 3, 29 i 30 oraz z dnia 3 lutego 1993 r. w sprawie C-148/91 Veronica Omroep Organisatie, Rec. str. I-487, pkt 9.
(
6
)	Wyrok w sprawie Collectieve Antennevoorziening Gouda, ww. w przypisie 5, pkt 24.
(
7
)	Zobacz podobnie, chociaż w innym kontekście, wyrok z dnia 28 listopada 1989 r. w sprawie C-379/87 Groener, Rec. str. I-3967, pkt 19 i wyrok z dnia 26 lutego 1991 r. w sprawie C-180/89 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I-709, pkt 20.
(
8
)	Zobacz np. wyrok z dnia 26 maja 2005 r. w sprawie C-20/03 Burmanjer i in., Zb.Orz. str. I-4133 i wyrok z dnia 23 lutego 2006 r. w sprawie C-441/04 A-Punkt Schmuckhandel, Zb.Orz. str. I-2093.
(
9
)	Zobacz np. wyrok w sprawie Collectieve Antennevoorziening Gouda, ww. w przypisie 5, pkt 24.
(
10
)	Wyrok z dnia 5 czerwca 1997 r. w sprawie C-56/96 VT4, Rec. str. I-3143, pkt 8 i 22.
(
11
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie usługi powszechnej i związanych z sieciami i usługami łączności elektronicznej praw użytkowników (dyrektywa o usłudze powszechnej) (Dz.U. L 108, str. 51).
(
12
)	Zobacz np. wyrok z dnia 17 lutego 2005 r. w sprawie C-134/03 Viacom Outdoor, Zb.Orz. str. I-1167, pkt 25–29.