Zaak C‑295/23
Halmer Rechtsanwaltsgesellschaft UG
tegen
Rechtsanwaltskammer München
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door het Bayerische Anwaltsgerichtshof)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 19 december 2024
„ Prejudiciële verwijzing – Artikel 49 VWEU – Vrijheid van vestiging – Artikel 63 VWEU – Vrij verkeer van kapitaal – Vaststelling van de toepasselijke vrijheid van verkeer – Diensten op de interne markt – Richtlijn 2006/123/EG – Artikel 15 – Eisen aangaande het aandeelhouderschap van een onderneming – Deelneming van een zuiver financiële investeerder in het kapitaal van een advocatenvennootschap – Schrapping van die advocatenvennootschap van het tableau wegens die deelneming – Beperking van de vrijheid van vestiging en van het vrije verkeer van kapitaal – Rechtvaardiging ontleend aan waarborging van de onafhankelijkheid van advocaten en aan bescherming van afnemers van juridische diensten – Noodzakelijkheid – Evenredigheid ”
1.        Vrijheid van vestiging – Vrij verkeer van kapitaal – Verdragsbepalingen – Respectieve werkingssfeer – Criteria – Deelnemingen waarmee een zekere invloed op de besluiten van een vennootschap kan worden uitgeoefend en de activiteiten ervan kunnen worden bepaald – Deelnemingen die uitsluitend zijn verworven om te beleggen, zonder dat het de bedoeling is invloed op het bestuur van en de zeggenschap over de onderneming uit te oefenen – Toepassing van een van de vrijheden die ondergeschikt is aan de andere – Onderzoek uit het oogpunt van een enkele vrijheid – Nationale regeling die beoogt te voorkomen dat personen die geen advocaat of beoefenaar van een in de federale wet inzake de advocatuur genoemd beroep zijn, een deelneming in een advocatenvennootschap verwerven – Zaak die zowel onder de vrijheid van vestiging als onder het vrije verkeer van kapitaal valt
[Art. 49 en 63, lid 1, VWEU; richtlijn 2006/123 van het Europees Parlement en de Raad, art. 15, lid 2, c), en lid 3]
(zie punten 50‑57)
2.        Vrijheid van vestiging – Vrij verkeer van kapitaal – Beperkingen – Richtlijn 2006/123 – Aan evaluatie onderworpen eisen – Nationale regeling die het verbiedt om aandelen in advocatenvennootschap over te dragen aan een zuiver financiële investeerder die niet voornemens is om in die vennootschap een in die regeling genoemde beroepsactiviteit uit te oefenen – Schrapping van het tableau van de advocatenvennootschap die dat verbod naast zich neerlegt – Beperking van de vrijheid van vestiging en van het vrije verkeer van kapitaal – Rechtvaardiging – Bescherming van afnemers van juridische diensten en goede rechtsbedeling – Toelaatbaarheid
[Art. 49 en 63 VWEU; richtlijn 2006/123 van het Europees Parlement en de Raad, overweging 40, art. 4, punten 7 en 8, en art. 15, leden 1 tot en met 3, 5, a), en 6]
(zie punten 60‑62, 64‑67, 69‑76, 78‑80 en dictum)
Samenvatting
Het Hof, dat door het Bayerische Anwaltsgerichtshof (tuchtrechter voor advocaten van de deelstaat Beieren, Duitsland) is verzocht om een prejudiciële beslissing, doet in Grote kamer uitspraak over de verenigbaarheid met artikel 63 VWEU en richtlijn 2006/123(1) van een nationale regeling die het, op straffe van schrapping van een advocatenvennootschap van het tableau, verbiedt om aandelen in die vennootschap over te dragen aan een zuiver financiële investeerder die niet voornemens is om in die vennootschap een in die regeling genoemde beroepsactiviteit uit te oefenen.
HR, een in Duitsland gevestigde advocatenvennootschap, is opgericht in de vorm van een kapitaalvennootschap die valt onder de wet op de besloten vennootschappen. Haar bestuurder en enige vennoot was aanvankelijk Daniel Halmer, die het beroep van advocaat uitoefende.
HR, die in januari 2020 bij overeenkomst is opgericht, is in datzelfde jaar ingeschreven in het handelsregister en bij de orde van advocaten van München.
In 2021 heeft Halmer 51 van de 100 aandelen in HR overgedragen aan SIVE Beratung und Beteiligung GmbH (hierna: „SIVE”), een besloten vennootschap naar Oostenrijks recht.
De statuten van HR zijn vervolgens gewijzigd om de overdracht van aandelen aan een niet bij de orde van advocaten ingeschreven kapitaalvennootschap mogelijk te maken, terwijl het bestuur van HR werd voorbehouden aan op het tableau ingeschreven advocaten, teneinde de onafhankelijkheid ervan te waarborgen.
De statutenwijziging van HR en de overdracht van de aandelen in die vennootschap zijn ingeschreven in het handelsregister en HR heeft de orde van advocaten in kennis gesteld van de wijziging van haar statuten en van de overdracht van 51 van haar 100 aandelen aan SIVE.
De orde van advocaten heeft HR echter meegedeeld dat de overdracht van de aandelen aan SIVE op grond van de in de op de feiten van het hoofdgeding toepasselijke versie van de Bundesrechtsanwaltsordnung (federale wet inzake de advocatuur; hierna: „federale wet”) verboden was en dat HR bijgevolg van het tableau zou worden geschrapt mocht die overdracht worden gehandhaafd. HR heeft de orde van advocaten desalniettemin laten weten dat die overdracht zou worden gehandhaafd. Laatstgenoemde heeft die vennootschap dan ook van het tableau geschrapt, in essentie met het argument dat alleen advocaten en de beoefenaren van de in de federale wet genoemde beroepen, alsmede artsen en apothekers, vennoten van een advocatenvennootschap kunnen zijn.(2)
Daarop is HR tegen het schrappingsbesluit van de orde van advocaten opgekomen bij het Bayerische Anwaltsgerichtshof. Ter ondersteuning van haar beroep voert HR aan dat de federale wet met name in strijd is met het door artikel 63, lid 1, VWEU gewaarborgde recht op vrij verkeer van kapitaal en met de rechten die zij ontleent aan artikel 15 van richtlijn 2006/123. Dat besluit is haars inziens ook in strijd met het recht van SIVE om zich vrij te vestigen, zoals dat met name wordt gewaarborgd door artikel 49 VWEU.
In die context wenst de verwijzende rechter te vernemen of die nationale regeling verenigbaar is met artikel 49 en artikel 63, lid 1, VWEU en met artikel 15, lid 2, onder c), en lid 3, van richtlijn 2006/123.
Het Hof beantwoordt die vraag bevestigend.
Beoordeling door het Hof
Vooraf onderzoekt het Hof, rekening houdend met het voorwerp van de betrokken nationale regeling en de feitelijke gegevens van het concrete geval, welke fundamentele vrijheid, te weten de vrijheid van vestiging of het vrije verkeer van kapitaal, van toepassing is op het hoofdgeding.
Dienaangaande herinnert het Hof eraan dat volgens vaste rechtspraak een nationale regeling die alleen van toepassing is op deelnemingen waarmee een zodanige invloed op de besluiten van een vennootschap kan worden uitgeoefend dat de activiteiten ervan kunnen worden bepaald, onder de vrijheid van vestiging valt. Nationale bepalingen inzake deelnemingen die zijn verworven met het uitsluitende doel om te beleggen, zonder dat de houder invloed op het bestuur van en de zeggenschap over de onderneming wenst uit te oefenen, moeten daarentegen uitsluitend aan het vrije verkeer van kapitaal worden getoetst.
Hieruit volgt dat een nationale wettelijke regeling die niet alleen toepassing vindt op deelnemingen die de mogelijkheid bieden een zekere invloed op de beslissingen van een vennootschap uit te oefenen en de activiteiten ervan te bepalen, maar van toepassing is ongeacht de grootte van de deelneming van de aandeelhouder in een vennootschap, zowel onder de vrijheid van vestiging als onder de vrijheid van kapitaalverkeer kan vallen.
Dit gezegd zijnde, onderzoekt het Hof de betrokken maatregel in beginsel slechts uit het oogpunt van een van die twee vrijheden indien blijkt dat in de omstandigheden van het hoofdgeding een van de vrijheden volledig ondergeschikt is aan de andere en daarmee kan worden verbonden.
De in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale regeling beoogt met name te voorkomen dat personen die geen advocaat zijn, noch beoefenaar van een beroep dat in de in casu toepasselijke federale wet wordt genoemd, een deelneming in een advocatenvennootschap verwerven, ongeacht de omvang van die deelneming
In casu heeft SIVE 51 % van het aandelenkapitaal van HR verworven. Nationale bepalingen die van toepassing zijn wanneer een in een lidstaat gevestigde vennootschap een deelneming in het kapitaal van een in een andere lidstaat gevestigde vennootschap bezit waardoor zij in beginsel een beslissende invloed heeft op de besluiten van die laatste vennootschap en de activiteiten ervan kan bepalen, vallen binnen de materiële werkingssfeer van de vrijheid van vestiging.
Het Hof wijst er evenwel op dat de statuten van HR zijn gewijzigd om SIVE een zekere invloed te ontnemen, zodat de verwerving van aandelen in HR mogelijk enkel tot doel heeft gehad laatstgenoemde vennootschap kapitaal te verschaffen zodat zij de ontwikkeling van een innovatief, op nieuwe technologieën gebaseerd juridisch model zou kunnen financieren.
Het hoofdgeding valt dus zowel onder de vrijheid van vestiging als onder het vrije verkeer van kapitaal, zonder dat een van die vrijheden kan worden geacht ondergeschikt te zijn aan de andere.
Wat de grond van de zaak betreft, blijkt met betrekking tot in de eerste plaats de vrijheid van vestiging uit richtlijn 2006/123 dat wanneer een situatie binnen de materiële werkingssfeer van die richtlijn valt, hetgeen het geval is voor juridische bijstand, waaronder diensten die worden verleend door advocaten, zij niet ook nog eens aan artikel 49 VWEU hoeft te worden getoetst.
Het Hof onderzoekt derhalve of de eisen van de federale wet aangaande de beperking van de kring van personen die zich kunnen verenigen en de verplichting om binnen de vennootschap actief samen te werken verenigbaar zijn met richtlijn 2006/123, en met name of zij noodzakelijk zijn.
Dienaangaande stelt het Hof vast dat met die eisen wordt beoogd de onafhankelijkheid en de integriteit van het beroep van advocaat alsook de eerbiediging van het transparantiebeginsel en het beroepsgeheim van advocaten te waarborgen. Die doelstellingen zijn onmiskenbaar verbonden met de bescherming van afnemers van juridische diensten en met de goede rechtsbedeling, die dwingende redenen van algemeen belang zijn in de zin van richtlijn 2006/123 en het primaire recht.
Wat de evenredigheid van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde eisen betreft, verklaart het Hof dat zij geschikt zijn om de verwezenlijking van de doelstelling van bescherming van de goede rechtsbedeling en de integriteit van het beroep van advocaat te waarborgen.
De wens van een zuiver financiële investeerder om zijn investering te doen renderen kan namelijk gevolgen hebben voor de organisatie en de activiteit van een advocatenvennootschap. Het doel van een zuiver financiële investeerder is beperkt tot het nastreven van winst, terwijl advocaten hun activiteiten niet met een zuiver economisch doel uitoefenen, maar beroeps- en gedragsregels in acht moeten nemen. Elke lidstaat is bij gebreke van harmonisatie van de beroeps- en gedragsregels voor het beroep van advocaat op Unieniveau in beginsel vrij om de uitoefening van dat beroep op zijn grondgebied te regelen. Een lidstaat mag er derhalve van uitgaan dat er een risico bestaat dat de maatregelen waarin de statuten van de advocatenvennootschap voorzien ter waarborging van de professionele onafhankelijkheid en integriteit van de bij die vennootschap werkzame advocaten, in de praktijk ontoereikend zullen blijken om, wanneer een zuiver financiële investeerder deelneemt in het kapitaal van die vennootschap, de verwezenlijking van de doelstelling van bescherming van de goede rechtsbedeling en van de integriteit van het beroep van advocaat doeltreffend te waarborgen.
Wat in de tweede plaats het vrije verkeer van kapitaal betreft, dat door artikel 63 VWEU wordt gewaarborgd en zowel ziet op het bezit van aandelen dat de mogelijkheid biedt om daadwerkelijk deel te hebben in het bestuur van en de zeggenschap over een vennootschap, als de verwerving van effecten met het uitsluitende doel om te beleggen zonder invloed op het bestuur van en de zeggenschap over de vennootschap te willen uitoefenen, zij opgemerkt dat de verboden maatregelen met name de maatregelen omvatten die niet-ingezeten vennootschappen ervan kunnen doen afzien om in een lidstaat investeringen te doen, met name in het kapitaal van de ingezeten vennootschappen.
Het Hof stelt vast dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale regeling als gevolg heeft dat andere personen dan advocaten en beoefenaren van de in de federale wet genoemde beroepen geen aandelen in een advocatenvennootschap kunnen verwerven, zodat zij investeerders uit andere lidstaten die noch advocaat noch beoefenaar van een dergelijk beroep zijn de mogelijkheid ontneemt om deelnemingen in dit soort van vennootschappen te verwerven. Daarmee samenhangend ontneemt die nationale regeling advocatenvennootschappen de toegang tot kapitaal dat hen zou kunnen helpen bij hun oprichting of ontwikkeling. Zij vormt dus een beperking van het vrije verkeer van kapitaal.
Om de in de context van richtlijn 2006/123 uiteengezette redenen komt het Hof evenwel tot de slotsom dat die beperkingen van het vrije verkeer van kapitaal in het licht van dwingende redenen van algemeen belang gerechtvaardigd en evenredig zijn.
1      Richtlijn 2006/123/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op de interne markt (PB 2006, L 376, blz. 36).
2      Krachtens § 59a, leden 1 en 2, van de federale wet kunnen advocaten zich associëren met leden van een orde van advocaten, leden van een orde van octrooigemachtigden, belastingadviseurs, fiscaal gemachtigden, accountants en beëdigd accountants om hun beroep in groepsverband uit te oefenen binnen het kader van hun respectieve beroepsbevoegdheden. Advocaten kunnen hun beroep ook in groepsverband uitoefenen met beoefenaren van het beroep van advocaat uit andere staten die het recht van vestiging kunnen uitoefenen overeenkomstig de werkingssfeer van die wet en die kantoor houden in het buitenland.