62021CC0348
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ANTHONY’EGO MICHAELA COLLINSA
przedstawiona w dniu 7 lipca 2022 r. (
1
)
Sprawa C‑348/21
HYA,
IP,
DD,
ZI,
SS
przy udziale:
Spetsializirana prokuratura
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa (UE) 2016/343 – Artykuł 6 ust. 1 i art. 8 ust. 1 – Ciężar dowodu – Prawo do obecności na rozprawie – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 47 akapit drugi i art. 48 ust. 2 – Prawo dostępu do bezstronnego sądu i prawo do obrony – Zeznania złożone przez świadka w postępowaniu przygotowawczym przed sędzią pod nieobecność oskarżonych lub ich obrońców – Brak możliwości przesłuchania świadków oskarżenia przez oskarżonych i ich obrońców w postępowaniu karnym przed sądem
I. Wprowadzenie
1.
Czy przysługujące oskarżonemu prawo do obecności na rozprawie obejmuje prawo do bycia uczestnikiem, czy też prawo do bycia obserwatorem? Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria) zwraca się do Trybunału o udzielenie odpowiedzi na to pytanie w drugim z pięciu odesłań prejudycjalnych wniesionych w kontekście tego samego postępowania karnego (
2
).
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
2.
Jak stanowi art. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (
3
), w rzeczonym akcie prawnym ustanawia się wspólne normy minimalne dotyczące niektórych aspektów domniemania niewinności oraz prawa do obecności na rozprawie.
3.
Motywy 9–11, 22, 33–35, 47 i 48 dyrektywy 2016/343 mają następujące brzmienie:
„(9)
Celem niniejszej dyrektywy jest wzmocnienie prawa do rzetelnego procesu sądowego w postępowaniu karnym przez ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie.
(10)
Dzięki ustanowieniu wspólnych norm minimalnych dotyczących ochrony praw procesowych podejrzanych i oskarżonych niniejsza dyrektywa zmierza do zwiększenia wzajemnego zaufania państw członkowskich do ich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, przyczyniając się tym samym do ułatwienia wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych. Takie wspólne normy minimalne powinny również umożliwić usunięcie przeszkód dla swobodnego przepływu obywateli na terytoriach państw członkowskich.
(11)
Niniejsza dyrektywa powinna mieć zastosowanie wyłącznie do postępowań karnych, w rozumieniu wynikającym z wykładni Trybunału […], z zastrzeżeniem orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. […]
[…]
(22)
Przy ustalaniu winy podejrzanych i oskarżonych ciężar dowodu spoczywa na oskarżeniu, a wszelkie wątpliwości rozpatruje się na korzyść podejrzanego lub oskarżonego. Domniemanie niewinności zostałoby naruszone w przypadku przeniesienia ciężaru dowodu z oskarżenia na obronę, z zastrzeżeniem uprawnień sądu do działania z urzędu w zakresie ustalania faktów, niezawisłości sądownictwa przy ocenie winy podejrzanego lub oskarżonego oraz wykorzystania domniemań faktycznych lub prawnych w odniesieniu do odpowiedzialności karnej podejrzanego lub oskarżonego. […]
[…]
(33)
Prawo do rzetelnego procesu sądowego stanowi jedną z podstawowych zasad społeczeństwa demokratycznego. Prawo podejrzanych i oskarżonych do obecności na rozprawie wywodzi się z tego prawa i powinno być zapewnione w całej Unii.
(34)
Jeżeli z przyczyn niezależnych od podejrzanych lub oskarżonych nie są oni w stanie stawić się na rozprawie, powinni mieć możliwość zwrócenia się o wyznaczenie nowego terminu rozprawy w ramach czasowych przewidzianych prawem krajowym.
(35)
Prawo podejrzanych lub oskarżonych do obecności na rozprawie nie jest prawem bezwzględnym. W pewnych okolicznościach podejrzani lub oskarżeni powinni mieć możliwość zrzeczenia się tego prawa, w sposób wyraźny lub dorozumiany, lecz jednoznaczny.
[…]
(47)
Niniejsza dyrektywa potwierdza prawa podstawowe i zasady uznane w Karcie [praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej »kartą«)] i [Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej »EKPC«)], w tym […] prawo do skutecznego środka prawnego i do bezstronnego sądu, domniemanie niewinności i prawo do obrony. Należy uwzględniać w szczególności art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE), zgodnie z którym Unia uznaje prawa, wolności i zasady ustanowione w karcie oraz zgodnie z którym prawa podstawowe, zagwarantowane w EKPC oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim, winny stanowić zasady ogólne prawa Unii.
(48)
Ponieważ w niniejszej dyrektywie ustanawia się normy minimalne, państwa członkowskie powinny mieć możliwość rozszerzenia zakresu praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony. Poziom ochrony zapewnianej przez państwa członkowskie nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm określonych w karcie lub EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości i Europejski Trybunał Praw Człowieka”.
4.
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343, zatytułowany „Ciężar dowodu”, ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie zapewniają, aby przy ustalaniu winy podejrzanych lub oskarżonych ciężar dowodu spoczywał na oskarżeniu. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem obowiązków sędziego lub właściwego sądu w zakresie poszukiwania zarówno dowodów obciążających, jak i uniewinniających, oraz prawa obrony do przeprowadzenia dowodów zgodnie z obowiązującym prawem krajowym”.
5.
Artykuł 8 dyrektywy 2016/343, zatytułowany „Prawo do obecności na rozprawie”, stanowi w ust. 1 i 2:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają podejrzanym lub oskarżonym prawo do obecności na rozprawie.
2.   Państwa członkowskie mogą postanowić, że rozprawa, której wynikiem może być orzeczenie w przedmiocie winy lub niewinności podejrzanego lub oskarżonego, może odbyć się pod jego nieobecność, pod warunkiem że:
a)
podejrzanego lub oskarżonego powiadomiono we właściwym czasie o rozprawie i o konsekwencjach niestawiennictwa; lub
b)
podejrzany lub oskarżony, którego powiadomiono o rozprawie, jest reprezentowany przez umocowanego obrońcę, wybranego przez tego podejrzanego lub oskarżonego lub wyznaczonego z urzędu”.
6.
Artykuł 13 dyrektywy 2016/343, zatytułowany „Nieobniżanie poziomu ochrony”, ma następujące brzmienie:
„Żaden z przepisów niniejszej dyrektywy nie może być rozumiany jako ograniczający lub umniejszający prawa i gwarancje procesowe, które są zapewnione na mocy karty, EKPC lub innych właściwych przepisów prawa międzynarodowego lub prawa któregokolwiek z państw członkowskich zapewniającego wyższy poziom ochrony”.
B.
Prawo bułgarskie
7.
Zgodnie z art. 12 Nakazatelno-protsesualen kodeks (kodeksu postępowania karnego, zwanego dalej „NPK”) (
4
) postępowanie sądowe jest postępowaniem kontradyktoryjnym, a obronie przysługują te same prawa co oskarżeniu.
8.
Z art. 46 ust. 2 pkt 1 i art. 52 NPK wynika, że postępowanie przygotowawcze jest prowadzone przez organy dochodzeniowo-śledcze pod kierownictwem i nadzorem prokuratora.
9.
Artykuł 117 NPK brzmi:
„Na podstawie zeznań świadka można ustalić wszelkie okoliczności faktyczne stwierdzone przez świadka, które przyczyniają się do ustalenia prawdy materialnej”.
10.
W postanowieniu odsyłającym powołano się na art. 107 ust. 1, art. 139 i 224 NPK, które stanowią, że świadków przesłuchuje się w postępowaniu przygotowawczym w celu zgromadzenia dowodów, zazwyczaj pod nieobecność obrońcy. Ponadto odwołano się do art. 280 ust. 2 NPK w związku z jego art. 253, zgodnie z którym świadek jest przesłuchiwany powtórnie na rozprawie w obecności obrońcy, który ma wówczas możliwość zadania mu własnych pytań.
11.
Artykuł 223 NPK, zatytułowany „Przesłuchanie świadka przed sędzią”, stanowi, w ust. 1 i 2:
„1.   Jeżeli istnieje ryzyko, że świadek nie będzie mógł się stawić przed sądem z powodu poważnej choroby, przedłużającej się nieobecności w kraju lub z innej przyczyny uniemożliwiającej jego stawiennictwo na rozprawie, a także jeżeli konieczne jest utrwalenie zeznań świadka mających szczególne znaczenie dla ustalenia prawdy materialnej, przesłuchanie przeprowadza się przed sędzią właściwego sądu pierwszej instancji lub sądu pierwszej instancji, na którego obszarze właściwości prowadzone są czynności. W takich okolicznościach sędziemu nie przedkłada się akt sprawy.
2.   Organ odpowiedzialny za prowadzenie postępowania przygotowawczego dopilnowuje, aby świadek stawił się na przesłuchanie, oraz zapewnia oskarżonemu i jego obrońcy, jeżeli został on wybrany lub wyznaczony, możliwość udziału w prowadzonym przesłuchaniu”.
12.
Artykuł 281 NPK, zatytułowany „Odczytanie zeznań świadka”, stanowi, w ust. 1 i 3:
„1.   Zeznania świadka złożone w tej samej sprawie przed sędzią w postępowaniu przygotowawczym lub przed innym składem sądu odczytuje się wówczas, gdy:
[…]
3)
należycie wezwany świadek nie może się stawić przed sądem przez dłuższy lub nieokreślony czas i nie musi albo nie może być przesłuchany w drodze pomocy prawnej;
4)
nie można ustalić miejsca pobytu świadka w celu jego wezwania lub gdy świadek zmarł;
[…]
3.   Na warunkach określonych w art. 281 ust. 1 pkt 1–6 zeznania świadka złożone przed organem odpowiedzialnym za prowadzenie postępowania przygotowawczego odczytuje się wówczas, gdy oskarżony i jego obrońca, jeżeli taki obrońca został wybrany lub wyznaczony, brali udział w przesłuchaniu. Jeżeli w sprawie występuje kilku oskarżonych, na odczytanie zeznań świadka, które dotyczą przedstawionych im zarzutów, muszą wyrazić zgodę ci oskarżeni, których nie wezwano na przesłuchanie lub którzy przedstawili należycie uzasadnione powody niestawiennictwa”.
III. Spór w postępowaniu głównym i pytanie prejudycjalne
13.
Spetsializirana prokuratura (wyspecjalizowana prokuratura, Bułgaria) wszczęła postępowanie karne przeciwko kilku osobom i zarzuciła im udział w zorganizowanej grupie przestępczej, której celem było dokonywanie przerzutu przez granice Bułgarii obywateli państw trzecich, udzielanie im pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium Bułgarii oraz uzyskiwanie i wręczanie korzyści majątkowych w związku z tymi działaniami.
14.
W postępowaniu przygotowawczym organy dochodzeniowo-śledcze wspomagające prokuratora przesłuchały pięcioro obywateli państw trzecich, mianowicie MM, RB, KH, HN i PR (zwanych dalej łącznie „świadkami”), których nielegalny wjazd do Bułgarii miało jakoby umożliwić pięć osób, mianowicie IP, DD, ZI, SS i HYA (zwanych dalej łącznie „oskarżonymi”). Troje spośród oskarżonych było funkcjonariuszami straży granicznej portu lotniczego w Sofii (Bułgaria).
15.
Zgodnie z art. 223 NPK świadkowie zostali przesłuchani przed sędzią: MM, RB i PR stawili się przed nim w dniu 30 marca oraz w dniu 12 kwietnia 2017 r.; HN stawił się w dniu 30 marca 2017 r., natomiast KH – w dniu 26 maja 2017 r. (
5
). Przesłuchania te odbyły się jeszcze przed formalnym postawieniem oskarżonych w stan oskarżenia oraz zapewnieniem im dostępu do obrońcy. IP, DD, SS i HYA zostali zatrzymani w godzinach wieczornych w dniu 25 maja 2017 r. i postawieni w stan oskarżenia następnego dnia (
6
), natomiast ZI został zatrzymany i postawiony w stan oskarżenia w dniu 31 maja 2017 r. Następnie oskarżeni zostali tymczasowo aresztowani i umożliwiono im skorzystanie z pomocy obrońcy.
16.
Po postawieniu oskarżonych w stan oskarżenia prokurator nie uznał za konieczne przesłuchania świadków w obecności oskarżonych lub ich obrońców, choć miał świadomość, że wobec czworga z nich wydano decyzje o deportacji, w związku z czym było mało prawdopodobne, iż owi świadkowie będą mogli wziąć udział w rozprawie oskarżonych.
17.
W dniu 21 lipca 2017 r. prokurator po raz drugi przesłuchał świadków MM i RB. Powtórne przesłuchanie MM odbyło się w dniu 22 listopada 2017 r. Przesłuchania te nie zostały przeprowadzone przed sędzią, zaś oskarżeni i ich obrońcy byli nieobecni.
18.
SS, w dniu 18 stycznia 2018 r., oraz DD, w dniu 30 kwietnia 2018 r., wyraźnie wnieśli o wydanie zgody na przesłuchanie MM. Prokurator nie odniósł się do tych wniosków (
7
).
19.
Świadkowie MM, RB, HN i PR zostali objęci, w związku z ich nielegalnym pobytem w Bułgarii, a także równolegle z toczącym się postępowaniem karnym, postępowaniem administracyjnym oraz umieszczeni w schronisku dla migrantów. Przed ich zwolnieniem z aresztu doręczono im decyzje o deportacji. KH, który wjechał do kraju w dniu 25 maja 2017 r., opuścił jego terytorium w dniu 29 maja 2017 r., jeszcze zanim wszczęto w jego sprawie postępowanie administracyjne.
20.
W dniu 19 czerwca 2020 r. wyspecjalizowana prokuratura wniosła do sądu odsyłającego akt oskarżenia przeciwko oskarżonym. Podjęte przez sąd odsyłający próby ustalenia miejsca pobytu świadków oraz doręczenia im wezwań w celu przesłuchania ich w obecności oskarżonych lub ich obrońców okazały się bezskuteczne, ponieważ miejsce pobytu świadków było nieznane (przypadek RB, HN i PR), zostali oni wydaleni z Bułgarii (przypadek MM) lub dobrowolnie opuścili jej terytorium (przypadek KH). Sąd odsyłający doszedł zatem do wniosku, że nie ma możliwości przesłuchania świadków osobiście, w obecności oskarżonych lub ich obrońców, a także zadania przez tych ostatnich pytań owym świadkom.
21.
Na posiedzeniu w dniu 9 kwietnia 2021 r. prokurator wniósł, na podstawie art. 281 ust. 1 NPK, o odczytanie na rozprawie oskarżonych zeznań świadków złożonych przed sędzią w postępowaniu przygotowawczym (
8
). Tym samym miały się one stać częścią materiału dowodowego, na podstawie którego sąd wyda orzeczenie w przedmiocie postawionych oskarżonym zarzutów. Oskarżeni wyrazili sprzeciw wobec tego wniosku, ponieważ ich zdaniem zostaliby oni w ten sposób pozbawieni prawa do rzetelnego procesu sądowego w rozumieniu art. 6 EKPC.
22.
Sąd odsyłający wyjaśnia, że dowody z zeznań tych świadków stanowią podstawę oskarżenia i mają istotne znaczenie dla oceny winy oskarżonych. Wyraża on jednak wątpliwości odnośnie do zgodności z prawem Unii procedury uregulowanej w art. 281 ust. 1 NPK w związku z jego art. 223, które to przepisy przewidują, że w przypadku gdy świadek nie jest obecny na rozprawie oskarżonego, zeznania złożone przez niego przed sędzią w postępowaniu przygotowawczym pod nieobecność oskarżonego lub jego obrońcy mogą być odczytane na rozprawie bez zapewnienia temu ostatniemu możliwości zadania pytań owemu świadkowi.
23.
Sąd odsyłający zauważa, że na rozprawie w postępowaniu, w którym zarzuca się popełnienie czynu zabronionego, sąd karny może się oprzeć na zeznaniach świadka złożonych w obecności oskarżonego lub jego obrońców. Zgodnie z art. 281 ust. 1 i 3 NPK w sytuacji, w której sąd na rozprawie odczytuje zeznania świadka złożone w postępowaniu przygotowawczym, owe zeznania stają się częścią materiału dowodowego zawartego w aktach sprawy i mają tę samą moc dowodową co zeznania złożone przez świadka na rozprawie, podczas której strony zadały mu swoje pytania. Sąd odsyłający wyjaśnia, że jeżeli istnieje ryzyko, iż świadek nie będzie mógł się stawić przed sądem na rozprawie, może on zostać przesłuchany w postępowaniu przygotowawczym przed sędzią, którego zadaniem jest kierowanie przesłuchaniem poprzez zapewnienie jego zgodności z prawem pod względem formalnym. Po tym jak podejrzany zostaje formalnie postawiony w stan oskarżenia, należy go poinformować o tym przesłuchaniu i umożliwić mu w nim udział. Niemniej jednak organy dochodzeniowo-śledcze często obchodzą ów wymóg prawny w ten sposób, że przesłuchują świadków w ciągu 24 godzin między zatrzymaniem podejrzanego a formalnym postawieniem go w stan oskarżenia (
9
). Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie (
10
).
24.
Zdaniem sądu odsyłającego prawo oskarżonego do obecności na rozprawie, o którym mowa w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343, wiąże się z wykonywaniem wszystkich uprawnień, które przyznano mu w przepisach w kontekście tej rozprawy w celu prowadzenia obrony, co obejmuje prawo do zadawania pytań świadkom oskarżenia. Sędzia prowadzący rozprawę może zatem opierać się wyłącznie na dowodach uzyskanych w obecności oskarżonych lub ich obrońców. W rozpatrywanym przypadku oskarżeni są wprawdzie obecni na rozprawie, jednak w rzeczywistości biorą po prostu udział w odczytaniu zeznań złożonych przez świadków oskarżenia i nie mają żadnej możliwości zadania im pytań. Sąd odsyłający uważa, powołując się na art. 47 akapit drugi karty, że oskarżeni znajdują się w takiej samej sytuacji jak wówczas, gdyby prokurator przesłuchał owych świadków na rozprawie pod nieobecność oskarżonych lub ich obrońców.
25.
Ponadto sąd odsyłający wskazuje, że gdy prokurator gromadzi dowody w toku postępowania w przedmiocie środka tymczasowego, takiego jak to, o którym mowa w art. 223 NPK, bez udziału obrony, i powołuje się na te dowody w celu ustalenia winy oskarżonych na dotyczącej ich rozprawie, to argumentuje on w sprawie w sposób wyłączający wszelką możliwość zadania pytań świadkom przez oskarżonych lub ich obrońców. Sąd odsyłający rozważa, czy nałożony na prokuratora w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343 obowiązek ustalenia winy oskarżonego zostaje w takich okolicznościach wykonany prawidłowo. Zastanawia się on również nad tym, czy z prawa dostępu do bezstronnego sądu zagwarantowanego w art. 47 akapit drugi karty wypływa wymóg przyznania oskarżonym skutecznych środków prawnych w celu prowadzenia przez nich obrony w obliczu przedstawionych przez oskarżenie dowodów świadczących o winie, w szczególności zaś umożliwienia im zadania pytań świadkom oskarżenia. Sąd odsyłający zmierza zatem do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343 należy interpretować w związku z jej art. 8 ust. 1.
26.
Sąd odsyłający nie uważa, że odczytanie na rozprawie oskarżonych zeznań złożonych przez świadka w postępowaniu przygotowawczym bez umożliwienia oskarżonym zadania temu świadkowi ich własnych pytań jest w każdych okolicznościach niezgodne z prawem Unii. Nawet jeśli ta procedura narusza prawo oskarżonego do obecności na rozprawie, to jej zastosowanie może być niezbędne wówczas, gdy obiektywnie nie jest możliwe zapewnienie obecności świadka na rozprawie, pod warunkiem że prokurator działa w dobrej wierze oraz że istnieją środki równoważące.
27.
W niniejszej sprawie organy oskarżenia wiedziały, że świadkowie zostaną wydaleni z Bułgarii i że w związku z tym zapewnienie ich obecności na rozprawie będzie utrudnione, o ile nie całkiem niemożliwe. Dlatego też miały one świadomość, że zeznania złożone przez świadków przed sędzią w postępowaniu przygotowawczym, w odpowiedzi na pytania zadane przez prokuratora i pod nieobecność oskarżonych oraz ich obrońców, zostaną odczytane na rozprawie i że ich moc dowodowa będzie taka sama jak zeznań złożonych w obecności oskarżonych lub ich obrońców albo osób je reprezentujących na tym przesłuchaniu w postępowaniu przygotowawczym (
11
). Ponadto w porządku krajowym nie przewidziano żadnych środków prawnych, jakie można by wnieść w razie bezczynności prokuratora w odniesieniu do zapewnienia oskarżonym możliwości zadania pytań świadkom, których zeznania zamierza on powołać jako dowody, lub też w razie odmowy zapewnienia im takiej możliwości.
28.
W tych okolicznościach Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy prawo krajowe, w którym przewidziano, że prawo oskarżonego do uczestnictwa w procesie jest przestrzegane i że prokurator prawidłowo wykonuje obowiązek wykazania winy oskarżonego, jeśli w postępowaniu karnym przed sądem, gdy świadkowie nie mogą być przesłuchani z obiektywnych przyczyn, zostaną uwzględnione zeznania tych świadków złożone w postępowaniu przygotowawczym – w sytuacji gdy świadkowie ci zostali przesłuchani wyłącznie przez oskarżyciela i bez udziału obrońcy, lecz przed sędzią, i gdy oskarżyciel jeszcze w postępowaniu przygotowawczym mógł zapewnić możliwość udziału obrońcy w tym przesłuchaniu, lecz tego nie uczynił – jest zgodne z art. 8 ust. 1 i art. 6 ust. 1 w związku z motywami 33–34 dyrektywy [2016/343] i z art. 47 akapit drugi [karty]?”.
29.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez DD, IP oraz przez Komisję Europejską.
IV. Ocena prawna
A.
W przedmiocie znaczenia art. 6 EKPC oraz art. 47 i 48 karty
30.
Sąd odsyłający jest zdania, że sytuacja, która wzbudza wątpliwości w niniejszej sprawie, może być zgodna z prawem Unii, o ile są spełnione niektóre wymogi określone w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”) (
12
). W szczególności wskazuje on na wyrok ETPC w sprawie Gani przeciwko Hiszpanii (
13
), w którym ETPC zbadał, w świetle art. 6 ust. 1 i art. 6 ust. 3 lit. d) EKPC, czy sąd może dopuścić dowód z zeznań jedynego świadka oskarżenia, które to zeznania zostały złożone w postępowaniu przygotowawczym, w okolicznościach, w których oskarżony i jego obrońca nie mogli przesłuchać tego świadka na rozprawie z uwagi na występowanie u niego symptomów stresu pourazowego.
31.
W tym względzie pragnę poczynić dwie uwagi.
32.
Po pierwsze, sąd odsyłający słusznie wskazuje na orzecznictwo ETPC jako na element, który należy uwzględniać przy dokonywaniu wykładni dyrektywy 2016/343 (
14
).
33.
W motywie 47 dyrektywy 2016/343 uściślono, że potwierdza ona prawa podstawowe i zasady uznane w karcie i EKPC, w tym prawo do bezstronnego sądu, domniemanie niewinności i prawo do obrony. W myśl motywu 48 dyrektywy 2016/343 poziom ochrony zapewnianej przez państwa członkowskie nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm zawartych w karcie lub EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał i ETPC. Wymóg zachowania minimalnych standardów jest ściśle powiązany z celami zwiększenia wzajemnego zaufania państw członkowskich do ich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych oraz ułatwienia wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych (
15
).
34.
W motywie 33 dyrektywy 2016/343 stwierdzono, że prawo oskarżonych do obecności na rozprawie wywodzi się z prawa do rzetelnego procesu sądowego, które ustanowiono w art. 6 EKPC, art. 47 akapity drugi i trzeci oraz art. 48 karty. Zgodnie z wyjaśnieniami dotyczącymi karty (
16
) art. 47 akapit drugi karty odpowiada art. 6 ust. 1 EKPC, zaś art. 48 karty jest taki sam jak art. 6 ust. 2 i 3 EKPC (
17
). Z powyższego wynika, że prawo każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą do przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków wezwanych do złożenia zeznań przeciwko niemu, które ustanowiono w art. 6 ust. 3 lit. d) EKPC, jest jednym z elementów prawa do obrony zagwarantowanego w art. 48 ust. 2 karty. Prawo to wymaga, aby oskarżony miał możliwość skutecznego przedstawienia swojego punktu widzenia w odniesieniu do stawianych mu zarzutów (
18
), a przy tym stanowi ono, w ujęciu bardziej ogólnym, szczególny aspekt prawa dostępu do bezstronnego sądu, zagwarantowanego w art. 47 akapit drugi karty (
19
).
35.
Po drugie, poczynione powyżej uwagi prowadzą mnie do wniosku, że w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytanie zadane przez sąd odsyłający, należy, oprócz art. 47 akapit drugi karty, na który sąd odsyłający powołuje się bezpośrednio, uwzględnić również art. 48 ust. 2 karty (
20
).
B.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
36.
Postępowanie główne jest objęte zakresem stosowania dyrektywy 2016/343, ponieważ – jak wynika z postanowienia odsyłającego – dotyczy ono oskarżonych w ramach postępowania karnego w związku z popełnieniem przez nich domniemanych czynów zabronionych, przy czym w postępowaniu tym nie zapadło jeszcze ostateczne orzeczenie w przedmiocie ich winy (
21
).
37.
W uwagach na piśmie Komisja zmierza do przedefiniowania zakresu odesłania prejudycjalnego i podnosi, że pytanie zadane przez sąd odsyłający dotyczy zasadniczo kwestii dopuszczalności dowodów. Na państwach członkowskich spoczywa obowiązek zapewnienia, aby przy ocenie oświadczeń składanych przez podejrzanych lub oskarżonych lub przy ocenie dowodów uzyskanych z naruszeniem ich prawa do nieskładania wyjaśnień lub prawa do nieobciążania samego siebie przestrzegano prawa do obrony i rzetelności postępowania. Państwa członkowskie mają jednak wywiązać się z tego obowiązku „[z] zastrzeżeniem krajowych przepisów i systemów dotyczących dopuszczalności dowodów” (
22
).
38.
W rozpatrywanym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, przynajmniej w zakresie, w jakim dotyczy on wykładni art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 47 akapit drugi i art. 48 ust. 2 karty, nie podniesiono kwestii dopuszczalności dowodów. Jest w nim natomiast wyraźnie mowa o prawie oskarżonych do obecności na rozprawie, w kontekście, w którym sąd odsyłający pragnie ustalić, jaki jest dokładny zakres i dokładna treść owego prawa oraz jakie skutki mogą z niego wynikać w odniesieniu do przebiegu rozprawy oskarżonych. W szczególności zmierza on do ustalenia, czy to prawo jest w pełni skuteczne w okolicznościach, w których oskarżeni mogą wziąć udział w rozprawie w celu wysłuchania zeznań złożonych przez świadków oskarżenia w postępowaniu przygotowawczym pod nieobecność swoją i swoich obrońców, które to zeznania są odczytywane do protokołu bez możliwości zadania pytań owym świadkom ze względu na ich nieobecność. Innymi słowy, należy rozstrzygnąć, czy prawo do obecności na rozprawie, które jest zagwarantowane przez powyższe normy, musi obowiązkowo obejmować prawo oskarżonego lub jego obrońców do udziału w tej rozprawie poprzez zadanie pytań świadkom oskarżenia.
39.
Alternatywnie Komisja utrzymuje, że art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343 nie znajduje zastosowania w okolicznościach takich jak te, które przedstawiono w postanowieniu odsyłającym.
40.
Po pierwsze, Komisja podnosi, że art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343 ma zastosowanie wyłącznie do postępowania karnego przed sądem. W związku z tym nie reguluje on gromadzenia dowodów w postępowaniu przygotowawczym, w tym również kwestii, czy oskarżeni lub ich obrońcy mają prawo być obecni podczas przesłuchania świadka na tym etapie.
41.
Ta argumentacja nie jest przekonywająca. Jak podkreślono w postanowieniu odsyłającym, sąd odsyłający nie zwraca się o udzielenie wskazówek co do przebiegu postępowania przygotowawczego, lecz co do zgodności z prawem stosowania art. 281 ust. 1 NPK na rozprawie dotyczącej oskarżonych.
42.
Po drugie, Komisja argumentuje, że art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343 przyznaje oskarżonemu prawo do obecności na rozprawie. W jego zakres nie wchodzi prawo oskarżonych lub ich obrońców do zadawania pytań świadkom.
43.
Choć ani w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343, ani w żadnym innym przepisie tej dyrektywy nie wspomniano o prawie oskarżonego do zadawania pytań świadkom oskarżenia, to jednak broniona przez Komisję wykładnia prawa oskarżonych do obecności na rozprawie jest równoznaczna ze sprowadzeniem ich do roli biernych obserwatorów. Taka interpretacja pozbawia art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343 jakiegokolwiek sensu i sprawia, że prawo oskarżonych do obecności na rozprawie staje się nieskuteczne, o ile nie zupełnie pozbawione znaczenia. Sąd odsyłający słusznie uważa, że w razie nadania tej wykładni pierwszeństwa oskarżeni znaleźliby się w takiej samej sytuacji jak wówczas, gdyby prokurator przesłuchał owych świadków na rozprawie pod nieobecność oskarżonych lub ich obrońców.
44.
W każdym wypadku zarówno z orzecznictwa Trybunału, jak i ETPC wynika, że prawo oskarżonych do zadawania pytań świadkom powołanym przez oskarżenie w trakcie rozprawy w ramach postępowania karnego wchodzi w zakres istoty prawa do obecności na rozprawie.
45.
W wyroku, w którym dokonano wykładni art. 8 ust. 1 i 2 dyrektywy 2016/343, Trybunał orzekł, nawiązawszy do orzecznictwa ETPC, że „przeprowadzenie rozprawy jest podstawową zasadą zapisaną w art. 6 EKPC [mającą] szczególne znaczenie w sprawach karnych, w których […] podmiot prawa może zasadnie wymagać »wysłuchania«, a także skorzystania w szczególności z możliwości ustnego przedstawienia argumentów na swoją obronę, wysłuchania zeznań go obciążających, przesłuchiwania świadków i zadawania pytań” (
23
).
46.
Podobnie w sprawie dotyczącej zastosowania zasady bezpośredniości postępowania karnego, zgodnie z którą sąd ma mieć bezpośrednią i osobistą znajomość rozpatrywanej sprawy (
24
), Trybunał orzekł, że osoby, na których spoczywa odpowiedzialność za orzekanie o winie lub niewinności oskarżonego, powinny, co do zasady, osobiście przesłuchać świadków i ocenić ich wiarygodność, jak również, że ocena wiarygodności świadka jest zadaniem złożonym, z którego zazwyczaj nie sposób wywiązać się poprzez samo odczytanie treści jego zeznań odnotowanych w protokołach przesłuchań, oraz że „jednym z istotnych elementów rzetelnego procesu karnego jest możliwość konfrontacji oskarżonego ze świadkami w obecności sądu, który w ostatecznym rozrachunku wydaje rozstrzygnięcie” (
25
).
47.
ETPC miał kilkakrotnie okazję interpretować prawo oskarżonych o popełnienie przestępstwa do przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków wezwanych do złożenia zeznań przeciwko nim, które zostało ustanowione w art. 6 ust. 3 lit. d) EKPC i które stanowi szczególny aspekt prawa do rzetelnego procesu sądowego, zagwarantowanego w art. 6 ust. 1 EKPC (
26
). To właśnie w świetle tych postanowień ETPC bada, czy postępowanie karne, rozpatrywane jako całość, co obejmuje również sposób przeprowadzania dowodów, jest rzetelne (
27
).
48.
Zdaniem ETPC art. 6 ust. 1 i art. 6 ust. 3 lit. d) EKPC wymagają zazwyczaj, aby przed skazaniem osób oskarżonych o popełnienie czynu zagrożonego karą wszystkie dowody je obciążające zostały okazane na jawnej rozprawie i były przedmiotem kontradyktoryjnego sporu. Wykorzystanie jako dowodu zeznań uzyskanych w postępowaniu przygotowawczym samo w sobie nie jest sprzeczne z tymi postanowieniami, o ile zawsze przestrzega się prawa do obrony, które co do zasady wymaga, aby oskarżony miał odpowiednią i dostateczną możliwość kwestionowania obciążających go oświadczeń i zadawania pytań ich autorom (
28
).
49.
ETPC bada zgodność z art. 6 ust. 1 i art. 6 ust. 3 lit. d) EKPC postępowania karnego, w toku którego wykorzystywane są zeznania złożone przez świadka, który nie był obecny i przesłuchany na rozprawie, w oparciu o trzystopniowe kryterium (
29
).
50.
Po pierwsze, musi istnieć uzasadniony powód niestawiennictwa świadka oskarżenia na rozprawie, taki jak śmierć świadka, jego stan zdrowia, obawa przed złożeniem zeznań lub brak możliwości ustalenia miejsca jego pobytu (
30
).
51.
Po drugie, skazanie opierające się wyłącznie lub w rozstrzygającym stopniu na oświadczeniach złożonych przez osobę, która nie mogła zostać przesłuchana przez oskarżonego lub której przesłuchania oskarżony nie mógł spowodować, czy to w toku postępowania przygotowawczego, czy też w procesie sądowym, skutkuje takim ograniczeniem prawa do obrony, że czyni ów proces niezgodnym z gwarancjami przewidzianymi w art. 6 EKPC (
31
).
52.
Po trzecie, ETPC ustala, czy istniały wystarczające elementy równoważące, w tym silne gwarancje proceduralne, rekompensujące obronie trudności spowodowane dopuszczeniem niezweryfikowanych zeznań nieobecnego świadka oraz zapewniające, że cały proces był sprawiedliwy (
32
). W tym kontekście ETPC bada następujące elementy: podejście sądu orzekającego do niezweryfikowanych dowodów z zeznań nieobecnego świadka (
33
); dostępność w procesie dowodów obciążających i ich waga (
34
) oraz środki proceduralne podjęte w celu zrekompensowania braku możliwości bezpośredniego przesłuchania świadka podczas rozprawy (
35
).
53.
To właśnie w świetle tych rozważań należy udzielić odpowiedzi na pytanie prejudycjalne dotyczące wykładni art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343.
54.
Jak wyjaśnia sąd odsyłający, art. 281 ust. 1 w związku z art. 223 NPK zezwala sądowi orzekającemu w sprawie karnej, w przypadku gdy świadek z uzasadnionej przyczyny nie może być obecny na rozprawie, na uwzględnienie, w celu wydania orzeczenia w przedmiocie winy lub niewinności oskarżonego, zeznań złożonych przez tego świadka przed sędzią podczas przesłuchania przeprowadzonego przez oskarżenie w postępowaniu przygotowawczym, przy założeniu, że jeżeli oskarżonemu w chwili tego przesłuchania nie zostały jeszcze formalnie przedstawione zarzuty, to nie może on brać w nim udziału.
55.
W zakresie, w jakim w praktyce przepisy te uniemożliwiają oskarżonym lub ich obrońcom zadanie świadkowi oskarżenia pytań podczas rozprawy, mogą one naruszać przysługujące tym osobom „prawo do obecności na rozprawie”, które jest zagwarantowane w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343, jak również prawo dostępu do bezstronnego sądu i prawo do obrony zapisane odpowiednio w art. 47 akapit drugi i art. 48 ust. 2 karty.
56.
Chociaż Trybunał nie jest zobowiązany do stosowania owego trzystopniowego kryterium opracowanego przez ETPC, to jednak wprowadza ono użyteczne ramy koncepcyjne, w oparciu o które można zbadać, czy procedury, takie jak te opisane w postanowieniu odsyłającym, są zgodne z art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343 oraz z prawami przewidzianymi w art. 47 akapit drugi i w art. 48 ust. 2 karty.
57.
Wydaje się, że przepisy krajowe, które przytacza sąd odsyłający, spełniają wymóg ustanowiony w pierwszym członie owego kryterium, ponieważ dowód z zeznań świadka oskarżenia dopuszcza się jedynie wówczas, gdy istnieje uzasadniony powód jego niestawiennictwa na rozprawie. Do sądu odsyłającego należy rozstrzygnięcie, czy w okolicznościach toczącego się przed nim postępowania oskarżenie jest w stanie wykazać istnienie uzasadnionego powodu niestawiennictwa świadków.
58.
O spełnieniu wymogu zawartego w drugim członie kryterium opracowanego przez ETPC również powinien się wypowiedzieć sąd odsyłający w świetle przedstawionego mu stanu faktycznego. Jeżeli uzna on, że dowody z zeznań nieobecnych świadków mają decydujące znaczenie dla wydania orzeczenia w przedmiocie winy oskarżonych, będzie to oznaczać, iż przywołane przez niego przepisy krajowe ograniczają przysługujące tym osobom prawo do obrony w sposób niezgodny z gwarancjami przewidzianymi w art. 6 EKPC.
59.
Co się tyczy trzeciego członu tego kryterium, z informacji przedstawionych Trybunałowi zdaje się wynikać, że nie istnieją wystarczające elementy rekompensujące oskarżonym trudności spowodowane dopuszczeniem dowodu z niezweryfikowanych zeznań świadka, które to elementy mogłyby zapewnić, iż cały proces jest sprawiedliwy. Według sądu odsyłającego zeznania świadków złożone przed sędzią na podstawie art. 223 NPK i odczytane w trybie art. 281 ust. 1 NPK mają tę samą moc dowodową co zeznania złożone przez świadków na rozprawie, podczas której odpowiedzieli oni na pytania zadane zarówno przez oskarżenie, jak i przez obronę. W szczególności oskarżenie nie jest zobowiązane, po przesłuchaniu świadka przed sędzią na podstawie art. 223 NPK, pod nieobecność obrony, powtórnie przesłuchać tego świadka, w obecności obrony, w postępowaniu przygotowawczym (
36
). Ponadto obrona nie ma żadnej możliwości zakwestionowania oddalenia przez oskarżenie wniosku o zadanie świadkom pytań w postępowaniu przygotowawczym ani też zobowiązania oskarżenia do ustosunkowania się do takiego wniosku.
60.
Jeśli chodzi o wykładnię art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343, której to kwestii również dotyczy pytanie prejudycjalne, to ów przepis stanowi jeden z pięciu artykułów zawartych w jej rozdziale 2, poświęconym domniemaniu niewinności. Jak jasno wynika z motywu 22 tej dyrektywy, przepis ten zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, aby przy ustalaniu winy podejrzanych i oskarżonych ciężar dowodu spoczywał na oskarżeniu.
61.
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343 reguluje więc rozkład ciężaru dowodu w postępowaniu karnym. Wbrew sugestii sądu odsyłającego ów przepis nie wprowadza wymogu przewidującego, że w celu ustalenia winy oskarżonych oskarżenie może przedstawiać tylko takie dowody, jakie mogło ono uzyskać zgodnie z prawem, w tym z art. 8 ust. 1 dyrektywy 2016/343. Przedmiotem dyrektywy 2016/343, tak jak został on zdefiniowany w jej art. 1, nie jest regulowanie w jakikolwiek sposób zagadnień tego rodzaju.
62.
Uważam zatem, że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy wykładnia art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343 jest pozbawiona znaczenia, w związku z czym nie ma potrzeby ustosunkowywania się do sformułowanego przez sąd odsyłający wniosku o dokonanie jego wykładni.
V. Wnioski
63.
W świetle powyższego proponuję Trybunałowi, by na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria) odpowiedział w następujący sposób:
Prawo krajowe, w którym przewidziano, że prawo oskarżonego do uczestnictwa w procesie jest przestrzegane, jeśli w postępowaniu karnym przed sądem, gdy świadkowie nie mogą być przesłuchani z obiektywnych przyczyn, zostaną uwzględnione zeznania tych świadków złożone w postępowaniu przygotowawczym – w sytuacji gdy świadkowie ci zostali przesłuchani wyłącznie przez oskarżyciela i bez udziału obrońcy, lecz przed sędzią, i gdy oskarżyciel jeszcze w postępowaniu przygotowawczym mógł zapewnić możliwość udziału obrońcy w tym przesłuchaniu, lecz tego nie uczynił – jest niezgodne z art. 8 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym w związku z art. 47 akapit drugi i art. 48 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Zobacz: postanowienie z dnia 25 marca 2022 r., Spetsializirana prokuratura (Ustalenie prawidłowości okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym), C‑609/21, niepublikowane, EU:C:2022:232; sprawa C‑347/21, DD (Powtórne przesłuchanie świadka) (Dz.U. 2021, C 338, s. 12); sprawa C‑349/21, HYA i in. (Uzasadnienie zezwoleń na podsłuchiwanie rozmów telefonicznych) (Dz.U. 2021, C 338, s. 13); sprawa C‑269/22, I.P. i in.
(
3
)	Dz.U. 2016, L 65, s. 1.
(
4
)	DV nr 86 z dnia 28 października 2005 r.
(
5
)	Między godziną 15.05 a 15.50.
(
6
)	Między godziną 17.40 a 20.20.
(
7
)	W swoich uwagach DD oświadczył, że wystąpił do prokuratora o wydanie zgody na przesłuchanie MM i RB oraz że wnioski te zostały wprost oddalone.
(
8
)	Zobacz pkt 15 niniejszej opinii.
(
9
)	Zgodnie z art. 72 ust. 1 Zakon za ministerstvo na vytreshnite raboti (ustawy o ministerstwie spraw wewnętrznych) (DV nr 53 z dnia 27 czerwca 2014 r.) w związku z jej art. 73 osoba podejrzewana o popełnienie czynu zabronionego może zostać zatrzymana na okres nie dłuższy niż 24 godziny. Zazwyczaj wraz z upływem tego okresu podejrzany zostaje formalnie postawiony w stan oskarżenia.
(
10
)	Chodzi tu o przypadek KH, o którym mowa w pkt 15 niniejszej opinii.
(
11
)	Sąd odsyłający wskazuje, że na gruncie prawa krajowego zeznania świadka, który został przesłuchany, niezależnie od tego, czy owo przesłuchanie odbyło się przed sędzią, czy też nie, przy udziale oskarżenia i obrony, oraz zeznania świadka, który został przesłuchany wyłącznie przy udziale organów oskarżenia, lecz przed sędzią, mają tę samą moc dowodową.
(
12
)	Zobacz pkt 26 niniejszej opinii.
(
13
)	Wyrok ETPC z dnia 19 lutego 2013 r. (CE:ECHR:2013:0219JUD006180008, §§ 39, 41). W postanowieniu odsyłającym wyraźnie powołano się na art. 6 ust. 3 lit. d) EKPC oraz na wyroki ETPC, w których dokonano wykładni tej normy.
(
14
)	Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego J. Richarda de la Toura w sprawie Sofiyska rayonna prokuratura i in. (Rozprawa oskarżonego wydalonego z terytorium kraju) (C‑420/20, EU:C:2022:157, pkt 51). Podobnie w opinii w sprawie Prokuratura Rejonowa Łódź-Bałuty (C‑338/20, EU:C:2021:683, pkt 82) rzecznik generalny M. Bobek zauważył, że „Trybunał nie miał jeszcze sposobności do wypracowania tak obszernego i szczegółowego orzecznictwa dotyczącego prawa do rzetelnego procesu sądowego, jak to, które zostało rozwinięte przez ETPC”, oraz że „[n]iemniej jednak w swoich dotychczasowych orzeczeniach Trybunał często i bezpośrednio powoływał się na wyroki ETPC dotyczące art. 6 ust. 3 EKPC, przez co »włączył« wynikające z nich zasady do unijnego porządku prawnego”.
(
15
)	Motyw 10 dyrektywy 2016/343.
(
16
)	Dz.U. 2007, C 303, s. 17.
(
17
)	Ponadto art. 52 ust. 3 karty stanowi, że w zakresie, w jakim karta zawiera prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w EKPC, ich znaczenie i zakres są takie same jak praw przyznanych przez EKPC. Zgodnie z wyjaśnieniami dotyczącymi tego postanowienia znaczenie i zakres zagwarantowanych w ten sposób praw są określone w treści EKPC oraz w orzecznictwie ETPC, w którym dokonuje się ich wykładni (zob. także wyrok z dnia 30 czerwca 2016 r., Toma i Biroul Executorului Judecătoresc Horațiu-Vasile Cruduleci, C‑205/15, EU:C:2016:499, pkt 41).
(
18
)	Opinia rzecznika generalnego J. Richarda de la Toura w sprawie Sofiyska rayonna prokuratura i in. (Rozprawa oskarżonego wydalonego z terytorium kraju) (C‑420/20, EU:C:2022:157, pkt 54).
(
19
)	Dlatego też ETPC orzekł, w wyroku z dnia 19 lutego 2013 r. w sprawie Gani przeciwko Hiszpanii, że „art. 6 ust. 3 lit. d) [EKPC] stanowi szczególny aspekt prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, zagwarantowanego w art. 6 ust. 1, który należy uwzględniać w ramach każdej oceny rzetelności postępowania” (CE:ECHR:2013:0219JUD006180008, § 36). Zobacz także opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawie Gambino i Hyka (C‑38/18, EU:C:2019:208, pkt 92).
(
20
)	Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu, przy czym Trybunał może być zmuszony wziąć pod rozwagę normy prawa Unii, na które sąd krajowy się nie powołał (wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Banco de Portugal i in., C‑504/19, EU:C:2021:335, pkt 30). W uwagach na piśmie przedstawionych przez Komisję wskazano, że prawo oskarżonego do udziału w przesłuchaniu świadka jest co do zasady chronione na podstawie art. 47 akapit drugi i art. 48 ust. 2 karty.
(
21
)	Artykuł 2 dyrektywy 2016/343 stanowi, że owa dyrektywa ma zastosowanie do osób fizycznych będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym, na wszystkich etapach owego postępowania od chwili, gdy dana osoba staje się podejrzana lub zostaje oskarżona o popełnienie czynu zabronionego lub domniemanego czynu zabronionego, aż do uprawomocnienia się orzeczenia w przedmiocie ostatecznego rozstrzygnięcia, czy osoba ta popełniła dany czyn zabroniony.
(
22
)	Artykuł 10 ust. 2 dyrektywy 2016/343.
(
23
)	Wyrok z dnia 13 lutego 2020 r., Spetsializirana prokuratura (Rozprawa pod nieobecność oskarżonego), C‑688/18, EU:C:2020:94, pkt 36.
(
24
)	Opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawie Gambino i Hyka (C‑38/18, EU:C:2019:208, pkt 44).
(
25
)	Wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Gambino i Hyka, C‑38/18, EU:C:2019:628, pkt 42, 43.
(
26
)	Zobacz przypis 19 do niniejszej opinii.
(
27
)	Wyroki ETPC: z dnia 19 lutego 2013 r. w sprawie Gani przeciwko Hiszpanii (CE:ECHR:2013:0219JUD006180008, § 37 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie Schatschaschwili przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2015:1215JUD000915410, §§ 100, 101 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
28
)	Wyroki ETPC: z dnia 19 lutego 2013 r. w sprawie Gani przeciwko Hiszpanii (CE:ECHR:2013:0219JUD006180008, § 38 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie Schatschaschwili przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2015:1215JUD000915410, § 105 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
29
)	Wyrok ETPC z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie Schatschaschwili przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2015:1215JUD000915410, § 107). W tym samym duchu Trybunał, w wyroku Gambino i Hyka, orzekł, że „w celu określenia, czy jest możliwe wykorzystanie w charakterze dowodu protokołu przesłuchania ofiary, państwa członkowskie powinny zbadać, czy jej przesłuchanie może mieć istotny charakter dla osądzenia oskarżonego, oraz zapewnić poprzez wystarczające gwarancje procesowe, by przeprowadzanie dowodów w ramach postępowania karnego nie naruszało rzetelności tego postępowania w rozumieniu art. 47 akapit drugi karty ani prawa do obrony w rozumieniu jej art. 48 ust. 2” (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., C‑38/18, EU:C:2019:628, pkt 55).
(
30
)	Wyroki ETPC: z dnia 15 grudnia 2011 r. w sprawie Al-Khawaja i Tahery przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2011:1215JUD002676605, §§ 119, 120); z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie Schatschaschwili przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2015:1215JUD000915410, § 119 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
31
)	Wyrok ETPC z dnia 19 lutego 2013 r. w sprawie Gani przeciwko Hiszpanii (CE:ECHR:2013:0219JUD006180008, § 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
32
)	Ibidem, §§ 41, 42 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
33
)	ETPC analizuje w szczególności, czy sąd orzekający dopuścił niezweryfikowany dowód z zeznań nieobecnego świadka z rozwagą, czy wykazał, że zdawał sobie sprawę, iż zeznania nieobecnego świadka są mniejszej wagi oraz czy dostarczył szczegółowe uzasadnienie co do tego, dlaczego uznał ten dowód za wiarygodny, mając również na uwadze inne dostępne dowody (wyrok ETPC z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie Schatschaschwili przeciwko Niemcom, CE:ECHR:2015:1215JUD000915410, § 126).
(
34
)	Ibidem, § 128.
(
35
)	Według ETPC istotnym zabezpieczeniem jest możliwość zadania przez oskarżonych lub ich obrońców pytań świadkowi w postępowaniu przygotowawczym. ETPC orzekł, że „jeżeli organy dochodzeniowo-śledcze już w postępowaniu przygotowawczym doszły do wniosku, iż świadek nie zostanie przesłuchany podczas rozprawy, konieczne jest zapewnienie obronie możliwości przesłuchania pokrzywdzonego w toku postępowania przygotowawczego” (wyrok ETPC z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie Schatschaschwili przeciwko Niemcom, CE:ECHR:2015:1215JUD000915410, § 130).
(
36
)	Z wyjątkiem sytuacji, w której powtórne przesłuchanie przed sędzią w trybie art. 223 NPK odbywa się wówczas, gdy podejrzany został już formalnie postawiony w stan oskarżenia. Nie wydaje się, aby istniał obowiązek przeprowadzenia takiego powtórnego przesłuchania.