Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
DEAN SPIELMANN
της 30ής Απριλίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑197/24 [Šiľarský] (i)
AK
κατά
RU
[αίτηση του Mestský súd Bratislava IV (τέταρτου πρωτοβάθμιου δικαστηρίου Δήμου Μπρατισλάβας, Σλοβακία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική
παραπομπή – Οδηγία 2011/7/ΕΕ – Καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές – Έννοια
του
όρου “επιχείρηση” – Έννοια
του
όρου “εμπορική
συναλλαγή” – Οδηγία
93/13/ΕΟΚ – Σύμβαση παροχής νομικών υπηρεσιών με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας – Άρθρο 267 ΣΛΕΕ – Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου – Παραδεκτό – Έννοια του όρου “καταναλωτής” – Φυσικό πρόσωπο το οποίο έκανε χρήση υπηρεσιών δικηγόρου με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας »
Εισαγωγή
1.        Στο πλαίσιο σύμβασης παροχής νομικών υπηρεσιών συναφθείσας μεταξύ πελάτη και δικηγόρου με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας στην οποία ο πελάτης επρόκειτο να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων, πρέπει ο εν λόγω πελάτης φυσικό πρόσωπο να θεωρηθεί ότι έχει ήδη την ιδιότητα της «επιχείρησης» ή εξακολουθεί να είναι καταναλωτής; Αυτό είναι κατ’ ουσίαν το κεντρικό ζήτημα που τίθεται με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Συγκεκριμένα, στη διαφορά της κύριας δίκης που αφορά την καταβολή δικηγορικής αμοιβής, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται σχετικά με το ποιο σύνολο κανόνων δικαίου, του αστικού ή του εμπορικού δικαίου, πρέπει να εφαρμοστεί.
2.        Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει, επομένως, στο Δικαστήριο την ευκαιρία να διευκρινίσει, στο πλαίσιο αυτό, την έννοια της «επιχείρησης» κατά την οδηγία 2011/7/ΕΕ για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές (2) (πρώτο προδικαστικό ερώτημα) και την έννοια του «καταναλωτή» κατά την οδηγία 93/13/ΕΟΚ σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (3) (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα). Παρέχεται επίσης η ευκαιρία να εξετασθεί κατά πόσον το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να απαντήσει στο δεύτερο αυτό προδικαστικό ερώτημα όταν η διαφορά της κύριας δίκης δεν αφορά, αυτή καθεαυτήν, ορισμένη συμβατική ρήτρα και κατά πόσον το εν λόγω προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3.        Η αιτιολογική σκέψη 8
της οδηγίας 2011/7 προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας θα πρέπει να περιορίζεται στις πληρωμές που γίνονται ως αμοιβή για εμπορικές συναλλαγές και ότι η εν λόγω οδηγία δεν θα πρέπει να διέπει τις συναλλαγές με τους καταναλωτές ούτε τους τόκους που καταβάλλονται σε σχέση με άλλες πληρωμές.
4.        Το άρθρο 1 της οδηγίας 2011/7, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής:
«1.      Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι η καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές, προκειμένου να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και να ενισχυθεί με τον τρόπο αυτόν η ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα των [μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων].
2.      Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλες τις πληρωμές που έχουν χαρακτήρα αμοιβής στο πλαίσιο εμπορικών συναλλαγών.
[…]»
5.        Το άρθρο 2 της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
1)      “εμπορική συναλλαγή”: κάθε συναλλαγή μεταξύ επιχειρήσεων ή μεταξύ επιχειρήσεων και δημόσιων αρχών, η οποία οδηγεί στην παράδοση αγαθών ή στην παροχή υπηρεσιών έναντι αμοιβής·
[…]
3)      “επιχείρηση”: οιαδήποτε οργάνωση εκτός των δημόσιων αρχών, που ενεργεί στα πλαίσια της ανεξάρτητης οικονομικής ή επαγγελματικής της δραστηριότητας, ακόμη και αν η δραστηριότητα αυτή ασκείται από ένα και μόνο πρόσωπο·
[…]».
6.        Το άρθρο 6, παράγραφος 1, της προμνησθείσας οδηγίας προβλέπει ότι τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι, εφόσον καθίσταται απαιτητός τόκος υπερημερίας σε εμπορικές συναλλαγές σύμφωνα με το άρθρο 3 ή το άρθρο 4 της ίδιας οδηγίας, ο πιστωτής δικαιούται να λάβει από τον οφειλέτη τουλάχιστον το σταθερό ποσό των 40
ευρώ.
7.        Η οδηγία 93/13 προβλέπει, στη δωδέκατη αιτιολογική σκέψη της, ότι «[εκτιμώντας] ότι, παρ’ όλα αυτά, ως έχουν σήμερα οι εθνικές νομοθεσίες, μόνον μερική εναρμόνιση είναι δυνατή· ότι, ιδίως, μόνον οι συμβατικές ρήτρες για τις οποίες δεν υπήρξε ατομική διαπραγμάτευση αποτελούν το αντικείμενο της παρούσας οδηγίας· ότι έχει σημασία εν προκειμένω να δοθεί στα κράτη η δυνατότητα, τηρουμένης της συνθήκης, να παρέχουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας στον καταναλωτή μέσω εθνικών διατάξεων αυστηρότερων από τις διατάξεις της παρούσας οδηγίας».
8.        Το άρθρο 1, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία έχει αντικείμενο την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών, οι οποίες αφορούν τις καταχρηστικές ρήτρες στις συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ ενός επαγγελματία και ενός καταναλωτή.»
9.        Το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της προμνησθείσας οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας νοούνται ως:
[…]
β)      “καταναλωτής”: κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο, κατά τις συμβάσεις που καλύπτει η παρούσα οδηγία, ενεργεί για σκοπούς οι οποίοι είναι άσχετοι με τις επαγγελματικές του δραστηριότητες·
[…]».
10.      Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 προβλέπει ότι ρήτρα σύμβασης που δεν απετέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, θεωρείται καταχρηστική όταν, παρά την απαίτηση καλής πίστης, δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση.
11.      Το άρθρο 4 της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«1.      Με την επιφύλαξη του άρθρου 7, ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας συμβατικής ρήτρας κρίνεται, αφού ληφθούν υπόψη η φύση των αγαθών ή των υπηρεσιών που αφορά η σύμβαση και όλες οι κατά τον χρόνο της σύναψης της σύμβασης περιστάσεις που περιέβαλαν την εν λόγω σύναψη, καθώς και όλες οι υπόλοιπες ρήτρες της σύμβασης ή άλλης σύμβασης από την οποία αυτή εξαρτάται.
2.      Η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών δεν αφορά ούτε τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ούτε το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής, αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.»
12.      Το άρθρο 8 της προμνησθείσας οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ή διατηρούν, στον τομέα που διέπεται από την παρούσα οδηγία, αυστηρότερες διατάξεις σύμφωνες προς τη συνθήκη, για να εξασφαλίζεται μεγαλύτερη προστασία του καταναλωτή.»
Το σλοβακικό δίκαιο
Ο εμπορικός κώδικας
13.      Σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο a, του zákon č. 513/1991 Zb. Obchodný zákonník (νόμου 513/1991 Rec. περί εμπορικού κώδικα, στο εξής: εμπορικός κώδικας), της 5ης Νοεμβρίου 1991 (αριθ. 98/1991 Zb.), ως έμπορος νοείται το πρόσωπο το οποίο είναι εγγεγραμμένο στο εμπορικό μητρώο.
14.      Το άρθρο 57, παράγραφος 1, του εμπορικού κώδικα προβλέπει ότι, αν δεν ορίζεται άλλως στον εν λόγω κώδικα, για τη σύσταση εταιρίας απαιτείται η σύναψη εταιρικής σύμβασης η οποία υπογράφεται από όλους τους ιδρυτές εταίρους. Το γνήσιο της υπογραφής των ιδρυτών πρέπει να βεβαιώνεται από δημόσια αρχή.
15.      Το άρθρο 62, παράγραφος 1, του εμπορικού κώδικα ορίζει ότι ημερομηνία συστάσεως εταιρίας είναι αυτή της εγγραφής της στο εμπορικό μητρώο.
16.      Το άρθρο 369c,
παράγραφος 1, του εμπορικού κώδικα, το οποίο μεταφέρει στο σλοβακικό δίκαιο το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/7, προβλέπει ότι «[σ]ε περίπτωση υπερημερίας του οφειλέτη, ο πιστωτής, επιπλέον των αξιώσεων που έχει με βάση τα άρθρα 369, 369a και 369b, δικαιούται κατ’ αποκοπήν αποζημίωση για τα έξοδα είσπραξης των απαιτήσεών του, χωρίς να απαιτείται ειδική όχληση ή πρόσκληση. […]»
Ο αστικός κώδικας
17.      Το άρθρο 52 του zákon č. 40/1964 Zb. Občiansky zákonník (νόμου 40/1964 για τη θέσπιση αστικού κώδικα), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης
(στο εξής: αστικός κώδικας), ορίζει τα εξής:
«(1)      Ως “καταναλωτική σύμβαση” νοείται κάθε σύμβαση που συνάπτεται μεταξύ επαγγελματία
και καταναλωτή, ανεξάρτητα από τη νομική μορφή της.
(2)      Οι διατάξεις για τις καταναλωτικές συμβάσεις, καθώς και κάθε άλλη διάταξη η οποία ρυθμίζει έννομες σχέσεις στις οποίες μετέχει καταναλωτής, εφαρμόζονται πάντοτε, εφόσον η εφαρμογή τους είναι προς όφελος του συμβαλλομένου καταναλωτή. Αντίθετες συμφωνίες ή συνεννοήσεις, των οποίων περιεχόμενο ή σκοπός είναι η καταστρατήγηση της διάταξης του προηγούμενου εδαφίου, είναι άκυρες. Οι διατάξεις του αστικού κώδικα εφαρμόζονται πάντοτε κατά προτεραιότητα σε όλες τις έννομες σχέσεις στις οποίες το ένα μέρος είναι καταναλωτής, ακόμη και αν άλλως θα εφαρμόζονταν οι διατάξεις του εμπορικού δικαίου.
(3)      Ως επαγγελματίας
νοείται κάθε πρόσωπο […]
το οποίο, κατά τη σύναψη και την εκτέλεση καταναλωτικής σύμβασης, ενεργεί στο πλαίσιο της εμπορικής ή άλλης επιχειρηματικής δραστηριότητάς του.
(4)      Ως καταναλωτής νοείται κάθε πρόσωπο το οποίο, κατά τη σύναψη και την εκτέλεση καταναλωτικής σύμβασης, δεν ενεργεί στο πλαίσιο της εμπορικής ή άλλης επιχειρηματικής δραστηριότητάς του.»
Ο νόμος περί του δικηγορικού επαγγέλματος
18.      Το άρθρο 18, παράγραφος 4, του zákon č. 586/2003 Z. z. o advokácii a o zmene a doplnení zákona č. 455/1991 Zb. o živnostenskom podnikaní (živnostenský zákon) v znení neskorších predpisov, της 4ης Δεκεμβρίου 2003
(αριθ. 239/2003 Z. z.) [νόμου 586/2003 Z. z. περί του δικηγορικού επαγγέλματος και περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του νόμου 455/1991 Zb. για την άσκηση επιχειρηματικής δραστηριότητας (νόμου περί επιχειρηματικής δραστηριότητας), όπως έχει τροποποιηθεί, στο εξής: νόμος περί του δικηγορικού επαγγέλματος] προβλέπει ότι, «[σ]το πλαίσιο της παροχής νομικών υπηρεσιών, ο δικηγόρος υποχρεούται να ενημερώνει τον πελάτη, ο οποίος είναι καταναλωτής της νομικής υπηρεσίας, για το ποσό της αμοιβής που οφείλεται ως αντιπαροχή για την πράξη παροχής νομικής υπηρεσίας πριν ακόμη από την έναρξη της πράξεως αυτής, ειδάλλως δεν δικαιούται αμοιβής. […]»
Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
19.      Η διαφορά της κύριας δίκης ανάγεται σε αγωγή που άσκησε η AK, δικηγορική εταιρία (4),
ενάγουσα της κύριας δίκης, κατά του φυσικού προσώπου RU, εναγόμενου της κύριας δίκης. Αντικείμενο της ένδικης διαφοράς είναι η καταβολή της αμοιβής της δικηγορικής εταιρίας για την παροχή νομικών υπηρεσιών ύψους 3 250
ευρώ, πλέον τόκων υπερημερίας από τις 18 Ιανουαρίου 2023, καθώς και των εξόδων που συνδέονται με την είσπραξη της απαιτήσεώς της.
20.      Η AK υποστηρίζει ότι ο RU επικοινώνησε μαζί της «στα τέλη Μαρτίου με αρχές
Απριλίου 2022», καθόσον επιθυμούσε να συστήσει εταιρία περιορισμένης ευθύνης σύμφωνα με το σλοβακικό δίκαιο. Ο RU επρόκειτο να ασκεί καθήκοντα διαχειριστή στην εν λόγω εταιρία και να είναι ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων της. Ως εκ τούτου, οι AK και RU συνήψαν προφορική σύμβαση εντολής, δυνάμει της οποίας η AK ανέλαβε να παρέχει νομικές υπηρεσίες έναντι συμφωνηθείσας κατ’ αποκοπήν αμοιβής.
21.      Η AK απέστειλε στον RU σχέδιο εταιρικής σύμβασης και άλλα έγγραφα, καθώς και το σχετικό με τις υπηρεσίες της τιμολόγιο, το οποίο δεν εξοφλήθηκε εμπροθέσμως, ήτοι έως την 17η Ιανουαρίου 2023. Κατά την AK, η διαφορά της με τον εναγόμενο διέπεται από τις διατάξεις του εμπορικού δικαίου και, ως εκ τούτου, ζητεί την καταβολή του κατ’ αποκοπήν ποσού των 40
ευρώ για την επιστροφή των εξόδων που συνδέονται με την είσπραξη της απαίτησής της, σύμφωνα με το άρθρο 369c, παράγραφος 1, του εμπορικού κώδικα, το οποίο μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/7.
22.      Από την πλευρά του, ο RU αρνείται ότι συνήψε οποιαδήποτε σύμβαση παροχής νομικών υπηρεσιών με την AK. Κατά τον RU, δεν υπήρξε καμία συμφωνία σχετικά με την αμοιβή, η δε AK του απέστειλε την εταιρική σύμβαση καθώς και τα λοιπά έγγραφα χωρίς να της έχει ανατεθεί εντολή προς τούτο. Ο RU θεωρεί ότι φέρει την ιδιότητα του καταναλωτή και υποστηρίζει ότι
η διαφορά δεν διέπεται από τις διατάξεις του εμπορικού δικαίου.
23.      Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Mestský súd Bratislava IV (τέταρτο πρωτοβάθμιο δικαστήριο Δήμου Μπρατισλάβας, Σλοβακία), διατηρώντας αμφιβολίες ως προς το εάν ο εναγόμενος της κύριας δίκης πρέπει να θεωρηθεί ως επιχείρηση, κατά την έννοια της οδηγίας 2011/7, ή ως καταναλωτής, κατά την έννοια της οδηγίας 93/13, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας [2011/7], ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημεία 1 και 3, και με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της [εν λόγω] οδηγίας, την έννοια ότι i) ως “επιχείρηση” νοείται και το φυσικό πρόσωπο το οποίο, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, κάνει χρήση των υπηρεσιών δικηγόρου με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας, στην οποία πρόκειται να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων, και ότι ii) ως “εμπορική συναλλαγή” νοείται και η συναλλαγή η οποία, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, κατατείνει στην παροχή υπηρεσιών από δικηγόρο προς το εν λόγω φυσικό πρόσωπο με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας;
2)      Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, έχει ο όρος “καταναλωτής” κατά το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας [93/93], ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 8 της [ίδιας] οδηγίας, την έννοια ότι, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, καταλαμβάνει και το φυσικό πρόσωπο το οποίο ενάγεται για την εκπλήρωση χρέους εκ συμβάσεως παροχής νομικών υπηρεσιών, εφόσον η παροχή των εν λόγω υπηρεσιών είχε ως σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας, στην οποία το [εν λόγω φυσικό πρόσωπο] επρόκειτο να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων;»
24.      Η Επιτροπή και η Σλοβακική Κυβέρνηση υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις.
Ανάλυση
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
25.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει εάν το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/7, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημεία 1 και 3, και το άρθρο 6, παράγραφος 1, της ίδιας
οδηγίας, έχει την έννοια ότι φυσικό πρόσωπο το οποίο δεν είναι «επιχειρηματίας» σύμφωνα με το σλοβακικό δίκαιο, δεδομένου ότι δεν έχει ακόμη συσταθεί εταιρία, και το οποίο έκανε χρήση υπηρεσιών δικηγόρου με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας στην οποία πρόκειται να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων, πρέπει να θεωρηθεί ως «επιχείρηση» κατά την έννοια της προμνησθείσας
οδηγίας. Επομένως, το ερώτημα που τίθεται είναι εάν η επίμαχη παροχή υπηρεσιών συνιστά «εμπορική συναλλαγή» εκ του λόγου ότι το πρόσωπο αυτό ζήτησε την παροχή νομικών υπηρεσιών με σκοπό μια μελλοντική επαγγελματική δραστηριότητα. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι αναγκαία προκειμένου να κριθεί εάν η ενάγουσα δικαιούται την επιστροφή κατ’ αποκοπήν ποσού σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/7, όπως μεταφέρθηκε στο εσωτερικό δίκαιο με το άρθρο 369c, παράγραφος 1, του σλοβακικού εμπορικού κώδικα.
26.      Συναφώς, υπενθυμίζεται εκ προοιμίου ότι, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/7, η οδηγία αυτή εφαρμόζεται σε όλες τις πληρωμές που έχουν χαρακτήρα αμοιβής «στο πλαίσιο εμπορικών συναλλαγών». Η έννοια της «εμπορικής συναλλαγής» ορίζεται στο άρθρο 2, σημείο 1, της εν λόγω οδηγίας ως περιλαμβάνουσα δύο σωρευτικές προϋποθέσεις. Πρέπει, πρώτον, να πραγματοποιείται είτε μεταξύ επιχειρήσεων είτε μεταξύ επιχειρήσεων και δημόσιων αρχών και, δεύτερον, να οδηγεί στην παράδοση αγαθών ή στην παροχή υπηρεσιών έναντι αμοιβής (5).
27.      Εν προκειμένω, αντικείμενο των προδικαστικών ερωτημάτων του αιτούντος δικαστηρίου αποτελεί μόνον η πρώτη προϋπόθεση, η οποία αφορά το εάν μπορεί ο RU να θεωρηθεί «επιχείρηση».
28.      Υπενθυμίζεται ότι από τις απαιτήσεις τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας προκύπτει ότι, ελλείψει παραπομπής από το άρθρο 2, σημεία 1 και 3, της οδηγίας 2000/35 (6) στο εθνικό δίκαιο, οι έννοιες της «εμπορική[ς] συναλλαγή[ς]» και της «επ[ιχειρήσεως]» πρέπει να ερμηνεύονται κατά τρόπο αυτοτελή και ομοιόμορφο (7).
Σύμφωνα με το άρθρο 2, σημείο 3, της οδηγίας 2011/7, ως «επιχείρηση» νοείται οιαδήποτε οργάνωση εκτός των δημόσιων αρχών, που ενεργεί στο
πλαίσιο της ανεξάρτητης οικονομικής ή επαγγελματικής της δραστηριότητας, ακόμη και αν η δραστηριότητα αυτή ασκείται από ένα μόνον πρόσωπο.
29.      Συναφώς, η οδηγία 2011/7, η οποία σκοπεί στην καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές, προκειμένου να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και να ενισχυθεί με τον τρόπο αυτόν η ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, δεν έχει ως προορισμό να εφαρμόζεται σε κάθε συναλλαγή που οδηγεί στην παράδοση αγαθών ή στην παροχή υπηρεσιών έναντι αμοιβής, και ιδίως δεν έχει ως προορισμό να εφαρμόζεται στις μεμονωμένες συναλλαγές που πραγματοποιούνται καθημερινά από ιδιώτες (8). Συνεπώς, δεν αρκεί ένα πρόσωπο να πραγματοποιεί συναλλαγή η οποία αφορά οικονομική δραστηριότητα, προκειμένου το πρόσωπο αυτό να θεωρηθεί «επιχείρηση» και η συναλλαγή να χαρακτηρισθεί ως «εμπορική» συναλλαγή υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 1, της εν λόγω οδηγίας. Πρέπει συγχρόνως το πρόσωπο αυτό να ενεργεί
και ως οργάνωση στο πλαίσιο μιας τέτοιας δραστηριότητας ή μιας ανεξάρτητης επαγγελματικής δραστηριότητας (9).
30.      Η απαίτηση αυτή συνεπάγεται, αφενός, ότι το οικείο πρόσωπο, ανεξαρτήτως της μορφής και του νομικού καθεστώτος που έχει στο εθνικό δίκαιο, πρέπει να ασκεί τη δραστηριότητα αυτή κατά τρόπο διαρθρωμένο και διαρκή, οπότε η δραστηριότητα αυτή δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη και μεμονωμένη παροχή, και, αφετέρου,
ότι η οικεία συναλλαγή πρέπει να εντάσσεται στο πλαίσιο της δραστηριότητας αυτής. Από την άλλη πλευρά όμως, η επίμαχη δραστηριότητα δεν πρέπει κατ’ ανάγκην να είναι η κύρια οικονομική ή επαγγελματική δραστηριότητα του εν λόγω προσώπου ή να συνδέεται προς αυτή (10).
31.      Διευκρινίζεται, ωστόσο, ότι, όσον αφορά την έννοια της «οργάνωσης», η εν λόγω απαίτηση άσκησης της δραστηριότητας κατά τρόπο διαρθρωμένο και διαρκή δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην οργανωμένη διάρθρωση μέσων, όπως ίδιες εγκαταστάσεις, προσωπικό, εργαλεία ή εξοπλισμό για τη δραστηριότητα αυτή (11).
32.      Επομένως, προκειμένου να κριθεί εάν ένα πρόσωπο ενεργεί ως «επιχείρηση» κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 2011/7 και εάν, ως εκ τούτου, οι συναλλαγές στις οποίες προβαίνει έχουν εμπορικό χαρακτήρα κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 1, της εν λόγω οδηγίας, πρέπει να ληφθεί υπόψη το σύνολο των συγκεκριμένων περιστάσεων.
33.      Στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, ο RU, εναγόμενος της κύριας δίκης, είναι φυσικό πρόσωπο και το αιτούν δικαστήριο δεν μνημονεύει καμία άλλη περίσταση συνδεόμενη με την ιδιότητα ή τη δραστηριότητά του, η οποία να συνηγορεί υπέρ του χαρακτηρισμού του ως «οργάνωση που ενεργεί στο πλαίσιο της ανεξάρτητης οικονομικής ή επαγγελματικής της δραστηριότητας». Πράγματι, από κανένα στοιχείο που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο δεν προκύπτει ότι ο RU ασκεί ανεξάρτητη οικονομική ή επαγγελματική δραστηριότητα κατά τρόπο διαρθρωμένο και διαρκή και από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι η οικεία συναλλαγή εντάσσεται στο πλαίσιο μιας τέτοιας δραστηριότητας. Επομένως, καμία από τις δύο προϋποθέσεις για την απόδειξη της υπάρξεως επιχειρήσεως, οι οποίες μνημονεύονται στο σημείο 30
των παρουσών προτάσεων, δεν πληρούται εν προκειμένω.
34.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει συναφώς ότι θα μπορούσε να συνεκτιμηθεί ο μελλοντικός χαρακτήρας της επαγγελματικής δραστηριότητας που αποτελεί αντικείμενο της σύμβασης. Η Σλοβακική Κυβέρνηση υποστηρίζει, από την πλευρά της, ότι πρέπει να ληφθούν υπόψη η φύση, το αντικείμενο και ο σκοπός της επίμαχης συναλλαγής. Κατά την γνώμη της, τα φυσικά πρόσωπα που μετέχουν στη διαδικασία σύστασης εμπορικής εταιρίας και τα οποία δρουν σε σύνδεση με την οικονομική δραστηριότητα που προτίθεται να ασκήσει η εν λόγω εταιρία, μπορούν να θεωρηθούν ως «επιχείρηση» και οι σχετικές απαιτήσεις θα πρέπει να εξετασθούν σε σχέση με την υπό σύσταση εμπορική εταιρία, σύμφωνα με τον σκοπό της οδηγίας 2011/7, ο οποίος συνίσταται στην καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών. Εξ αυτού η Σλοβακική Κυβέρνηση συνάγει ότι ο RU ενήργησε με πρόθεση να ασκήσει συστηματικά οικονομική ή επαγγελματική δραστηριότητα και πρέπει να θεωρηθεί ως επιχείρηση που συνήψε εμπορική συναλλαγή.
35.      Η επιχειρηματολογία αυτή δεν κρίνεται πειστική.
36.      Ειδικότερα, αν και είναι αληθές ότι το αντικείμενο της οικείας συναλλαγής μπορεί, ενδεχομένως, να αποτελέσει ένα από τα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη προκειμένου να εκτιμηθεί εάν η οδηγία 2011/7 έχει εφαρμογή (12), εντούτοις, το στοιχείο αυτό, όπως και η πρόθεση του ενδιαφερομένου, δεν αρκεί αφ’ εαυτού για να χαρακτηριστεί ένα πρόσωπο ως «επιχείρηση» στο πλαίσιο της σύναψης της επίμαχης συναλλαγής.
37.      Υπενθυμίζεται ότι, για τον προσδιορισμό του περιεχομένου μιας διατάξεως του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη το γράμμα της, το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί της (13).
38.      Πρώτον, από το γράμμα του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 2011/7 προκύπτει ότι ως «επιχείρηση» ορίζεται η οργάνωση «που ενεργεί στα πλαίσια της άσκησης της οικονομικής δραστηριότητας», όπερ σημαίνει ότι πρέπει να υφίσταται η συγκεκριμένη επιχείρηση κατά τη σύναψη της σχετικής συναλλαγής. Εάν βούληση του νομοθέτη ήταν να αποτελεί και η μελλοντική πρόθεση άσκησης μιας τέτοιας οικονομικής δραστηριότητας στοιχείο του ορισμού της έννοιας της «επιχειρήσεως», τούτο θα προέκυπτε, κατά τη γνώμη μου, ρητώς από το γράμμα της οδηγίας (14), καθόσον πρόκειται για ουσιώδη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας.
39.      Δεύτερον, η γραμματική ερμηνεία επιρρωννύεται, κατά τη γνώμη μου, και από τη συστηματική ερμηνεία. Ειδικότερα, η οδηγία 2011/7 εφαρμόζεται ratione materiae σε όλες τις πληρωμές που έχουν χαρακτήρα αμοιβής στο πλαίσιο «εμπορικών συναλλαγών», εφόσον οδηγούν στην παράδοση αγαθών ή στην παροχή υπηρεσιών έναντι αμοιβής. Η ευρεία έννοια του όρου «εμπορική συναλλαγή» περιορίζεται, ωστόσο, από το γεγονός ότι οριοθετείται, ratione personae, ως κάθε συναλλαγή που συνάπτεται μεταξύ «επιχειρήσεων», όπερ συνεπάγεται την ανάγκη να διαπιστωθεί εάν η συναλλαγή συνήφθη ή όχι από το ένα μέρος ως
«επιχείρηση» (15).
Συνεπώς, η διαπίστωση ότι το εν λόγω πρόσωπο δεν ήταν «επιχείρηση» κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 2011/7 κατά τον χρόνο σύναψης της συναλλαγής δεν αναιρείται, κατά τη γνώμη μου, από την πιθανότητα να αποκτήσει ενδεχομένως την ιδιότητα αυτή μεταγενέστερα. Η πιθανότητα μελλοντικής μεταβολής του καθεστώτος του εν λόγω προσώπου ως προς το σημείο αυτό δεν θεωρώ ότι αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για την εκτίμηση της φύσης της επίμαχης συναλλαγής, ακόμη και αν η μεταβολή αυτή αποτελούσε συνέπεια της συναλλαγής
αυτής (16). Θα προσέθετα δε ότι για να χαρακτηριστεί η επίμαχη συναλλαγή ως «εμπορική», πρέπει να εντάσσεται «στο πλαίσιο» της σχετικής δραστηριότητας του ενδιαφερομένου προσώπου (17).
Επομένως, το Δικαστήριο, κατά την εξέταση της δυνατότητας εφαρμογής της οδηγίας 2011/7 με βάση την ιδιότητα των μερών, εξετάζει τη συγκεκριμένη συναλλαγή με κριτήριο τον χρόνο κατά τον οποίο αυτή συνήφθη (18).
40.      Τρίτον, όσον αφορά τον σκοπό της οδηγίας 2011/7, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, αυτής η οδηγία σκοπεί στην καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές, προκειμένου να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και να ενισχυθεί με τον τρόπο αυτόν η ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Εντούτοις, είμαι της γνώμης ότι ο σκοπός περί
αποτελεσματικής προστασίας του δανειστή έναντι των καθυστερήσεων πληρωμών δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη μεταβολή του πεδίου εφαρμογής ratione personae της εν λόγω οδηγίας σε τέτοιο βαθμό ώστε να περιλαμβάνει και ένα φυσικό πρόσωπο το οποίο δεν πληροί τις προϋποθέσεις για να χαρακτηριστεί ως «επιχείρηση» κατά τον χρόνο σύναψης της συναλλαγής.
41.      Εν προκειμένω, από κανένα στοιχείο που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο δεν προκύπτει ότι ο RU, κατά τον χρόνο σύναψης της επίμαχης συναλλαγής, ασκούσε ανεξάρτητη οικονομική ή επαγγελματική δραστηριότητα, ή ότι είχε παρουσιαστεί στην AK ως ενεργών στο πλαίσιο άσκησης μιας τέτοιας δραστηριότητας. Επιπλέον, δεν αμφισβητείται ότι ο RU δεν ήταν ακόμη διαχειριστής ή εταίρος της εταιρίας, η οποία δεν είχε ακόμη συσταθεί κατά το σλοβακικό δίκαιο, από τα στοιχεία δε της δικογραφίας δεν προκύπτει ότι η σύστασή της πραγματοποιήθηκε τελικώς. Περαιτέρω, η επίμαχη συναλλαγή μεταξύ των διαδίκων της κύριας δίκης είχε ως αντικείμενο την παροχή νομικών υπηρεσιών και, μολονότι το περιεχόμενο της νομικής αυτής συμβουλής αφορούσε τη σύσταση εμπορικής εταιρίας (σύνταξη σχεδίου εταιρικής σύμβασης, προετοιμασία άλλων εγγράφων και εξέταση ζητημάτων που αφορούν τη σύσταση της εταιρίας και την προσωπική συμμετοχή των μελλοντικών ιδρυτών), από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι η πρόθεση σύστασης της εταιρίας ήταν πραγματική, καθόσον μάλιστα το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει το γεγονός ότι ο RU αρνήθηκε ότι είχε αναθέσει στην AK την εντολή να συντάξει την εν λόγω νομική συμβουλή.
42.      Εξάλλου, οι αμφιβολίες που διατυπώνει το αιτούν δικαστήριο υπό το πρίσμα των αποφάσεων Benincasa (19) και
Česká spořitelna (20) φρονώ ότι πρέπει να απορριφθούν. Ειδικότερα, οι αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως στις ως άνω υποθέσεις αποσκοπούσαν, μεταξύ άλλων, στον καθορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας των δικαστηρίων. Στα συστήματα της Σύμβασης των Βρυξελλών και του κανονισμού 44/2001, η έννοια του «καταναλωτή» έχει πρωταρχική σημασία για τον προσδιορισμό των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας των δικαστηρίων και επιτρέπει, μεταξύ άλλων, στον ενάγοντα «καταναλωτή» να εναγάγει τον εναγόμενο ενώπιον δικαστηρίων διαφορετικών από εκείνα του κράτους στο οποίο έχει ο εναγόμενος την κατοικία του. Όπως, όμως, έχει υπογραμμίσει το Δικαστήριο, η ερμηνεία του όρου «καταναλωτής», δεδομένου ότι επιτρέπει εξαιρέσεις από τους κανόνες αρχής που διέπουν τη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων, πρέπει, στο ειδικότερο αυτό πλαίσιο, να είναι αυστηρή. Επομένως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, στο πλαίσιο των εν λόγω διατάξεων που αφορούν τους κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας (21), η ειδική προστασία που συνδέεται με την ιδιότητα του «καταναλωτή», η οποία επιδιώκεται από τις προμνησθείσες διατάξεις, δεν δικαιολογείται όταν πρόκειται για σύμβαση η οποία έχει ως σκοπό μια επαγγελματική δραστηριότητα, ακόμη και αν η δραστηριότητα αυτή προβλέπεται για το μέλλον (22).
Κατά συνέπεια, στις υποθέσεις αυτές, το γεγονός ότι η επαγγελματική δραστηριότητα που ασκούσε το εν λόγω φυσικό πρόσωπο δεν ήταν παρούσα αλλά μελλοντική ελήφθη υπόψη προκειμένου να καταλήξει το Δικαστήριο στο συμπέρασμα ότι το φυσικό πρόσωπο δεν ήταν «καταναλωτής» κατά την έννοια των σχετικών διατάξεων της Σύμβασης των Βρυξελλών και του κανονισμού 44/2001 (23).
43.      Ωστόσο, αν και η συλλογιστική αυτή γίνεται κατανοητή στο πλαίσιο του καθορισμού του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία δικαστηρίου κατά τον χρόνο υποβολής της υποθέσεως στην κρίση του, εντούτοις δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να εφαρμοστεί στο πλαίσιο της υπό κρίση διαφοράς.
44.      Πράγματι, η στενή αυτή ερμηνεία της έννοιας του «καταναλωτή», κατά την οποία ο επαγγελματικός σκοπός της σύμβασης, η μελλοντική επαγγελματική δραστηριότητα και η εξέλιξη της συμβατικής σχέσης αποτελούν κρίσιμα στοιχεία προκειμένου να μην αναγνωριστεί σε ένα πρόσωπο η ιδιότητα του «καταναλωτή», κρίνεται δικαιολογημένη στο ειδικότερο πλαίσιο των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας. Εξάλλου, επισημαίνεται ότι τόσο το άρθρο 13 της Σύμβασης των Βρυξελλών όσο και το άρθρο 15 του κανονισμού 44/2001 ορίζουν τον καταναλωτή ως πρόσωπο το οποίο καταρτίζει συμβάσεις «που ο σκοπός τους» μπορεί να θεωρηθεί ξένος προς την επαγγελματική του δραστηριότητα, η έννοια δε του «σκοπού» δεν περιλαμβάνεται στον ορισμό της επιχειρήσεως όπως αυτός προκύπτει από το άρθρο 2, σημείο 3, της οδηγίας 2011/7.
45.      Αντιθέτως, υπό το πρίσμα των ανωτέρω σκέψεων σχετικά με το γράμμα, το πλαίσιο και τον σκοπό της οδηγίας 2011/7 (24),
δεν φαίνεται δικαιολογημένη μια ιδιαιτέρως ευρεία ερμηνεία της έννοιας της «εμπορικής συναλλαγής» σε βαθμό που να θεωρείται ότι το αντικείμενο και ο σκοπός της συναλλαγής αποτελούν αποφασιστικά κριτήρια για την ratione personae εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας (25). Συνεπώς, εν προκειμένω, η ιδιότητα του οφειλέτη RU ως «επιχείρησης» θα πρέπει να εκτιμηθεί κατά τον χρόνο της σύναψης της συναλλαγής που έχει ως αντικείμενο την παροχή νομικών υπηρεσιών, ανεξαρτήτως του εάν η εταιρία την οποία αφορούσε η νομική συμβουλή τελικώς συστάθηκε ή όχι.
46.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/7, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημεία 1 και 3, και το άρθρο 6, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, έχει την έννοια ότι, υπό την επιφύλαξη της συνδρομής άλλων περιστάσεων από τις οποίες θα μπορούσε να συναχθεί ότι ένα φυσικό πρόσωπο ενήργησε στο πλαίσιο της άσκησης, κατά τρόπο διαρθρωμένο και διαρκή, μιας ανεξάρτητης οικονομικής ή επαγγελματικής δραστηριότητας, όπερ εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, το γεγονός ότι το πρόσωπο αυτό έκανε χρήση των υπηρεσιών δικηγόρου με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας, στην οποία επρόκειτο να είναι
ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων, δεν αρκεί αφ’ εαυτού για να χαρακτηριστεί το συγκεκριμένο πρόσωπο ως «επιχείρηση» ούτε, κατ’ επέκταση, για να χαρακτηριστεί η συναφθείσα με τον δικηγόρο συναλλαγή ως «εμπορική».
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
47.      Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα προκειμένου να διευκρινιστεί, κατ’ ουσίαν, εάν το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας, έχει την έννοια ότι φυσικό πρόσωπο το οποίο έκανε χρήση των υπηρεσιών δικηγόρου με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας, στην οποία
επρόκειτο
να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων, πρέπει να θεωρηθεί καταναλωτής κατά την έννοια της διατάξεως αυτής.
48.      Κρίνεται, κατ’ αρχάς, σκόπιμο να εξετασθεί η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να απαντήσει στο δεύτερο αυτό προδικαστικό ερώτημα, εν συνεχεία δε να εξετασθεί το παραδεκτό του προδικαστικού ερωτήματος και, τέλος, να δοθεί επί της ουσίας απάντηση επ’ αυτού.
Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου
49.      Πρέπει να υπομνησθεί ότι η οδηγία 93/13 αφορά μόνον, αφενός, τις ρήτρες που δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης (άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας) και, αφετέρου, τις ρήτρες που δεν αφορούν τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ούτε το ανάλογο ή μη της τιμής και των παρεχομένων υπηρεσιών (άρθρο 4, παράγραφος 2, της προμνησθείσας οδηγίας).
50.      Εν προκειμένω, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο και υπογραμμίζει η Σλοβακική Κυβέρνηση, η υπόθεση της κύριας δίκης δεν αφορά ρήτρα, καταχρηστική ή μη, περιλαμβανόμενη στην επίμαχη σύμβαση (προφορική, εν προκειμένω), αλλά τον ορισμό του «καταναλωτή» που περιέχεται στο άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13. Επιπροσθέτως, επισημαίνεται ότι, όπως προκύπτει από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η ενάγουσα της κύριας δίκης φέρεται να ανέλαβε την παροχή νομικών υπηρεσιών έναντι της «συμφωνηθείσας» κατ’ αποκοπήν αμοιβής, όπερ υποδηλώνει ότι είχε λάβει χώρα ατομική διαπραγμάτευση ως προς την αμοιβή.
51.      Επομένως, η οδηγία 93/13, η οποία αφορά «τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές», δεν έχει εφαρμογή, αυτή καθεαυτήν, στην ουσία της διαφοράς της κύριας δίκης.
52.      Κατά συνέπεια, τίθεται το ζήτημα του συνδέσμου της διαφοράς της κύριας δίκης με το δίκαιο της Ένωσης και, κατ’ επέκταση, της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα: είναι το Δικαστήριο αρμόδιο να ερμηνεύσει μια έννοια (την έννοια του «καταναλωτή») που περιλαμβάνεται σε πράξη του παραγώγου δικαίου (οδηγία 93/13), έστω και αν η εν λόγω πράξη δεν έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης;
53.      Η νομολογία σχετικά με την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου επί του θέματος έχει εξελιχθεί προϊόντος του χρόνου και έχει τύχει ευφυούς και εύστοχης ανάλυσης, συστηματοποίησης και σύνθεσης από πλείονες γενικούς εισαγγελείς (26) καθώς και από τη θεωρία (27). Η μεθοδολογία ανάλυσης έχει διευκρινισθεί από το ίδιο το Δικαστήριο, ιδίως στην απόφαση Ullens de Schooten (28). Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο, αφού έκρινε εαυτό αρμόδιο να απαντήσει στο ερώτημα περί ερμηνείας της αρχής της εξωσυμβατικής ευθύνης του κράτους, δεδομένου ότι η αρχή αυτή αποτελεί εγγενή αρχή της έννομης τάξης της Ένωσης, εξέτασε, επί της ουσίας, αν το καθεστώς της εξωσυμβατικής ευθύνης κράτους μέλους μπορούσε να εφαρμοστεί σε υπόθεση της οποίας όλα τα στοιχεία περιορίζονταν στο εσωτερικό κράτους μέλους, μολονότι οι διατάξεις των Συνθηκών σχετικά με τις επίμαχες θεμελιώδεις ελευθερίες (εγκαταστάσεως, ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων) δεν έχουν κατ’ αρχήν εφαρμογή σε μια τέτοια «αμιγώς εσωτερική» κατάσταση. Στις σκέψεις 50 έως 53 της προμνησθείσας αποφάσεως, το Δικαστήριο αναφέρθηκε στις τέσσερις περιπτώσεις στις οποίες οι διατάξεις των Συνθηκών πρέπει, ακόμη και στην περίπτωση αυτή, να τύχουν ερμηνείας και, ως εκ τούτου, συστηματοποίησε τις περιπτώσεις στις οποίες χωρεί επίκληση (ή ερμηνεία) του δικαίου της Ένωσης, υπό την έννοια ότι δικαιολογείται να τις επικαλεστεί ένας προσφεύγων ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου καθώς και να απευθύνει το εθνικό δικαστήριο ερώτημα στο Δικαστήριο σχετικά με το περιεχόμενό τους, μολονότι η κατάσταση δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανόνα του οποίου γίνεται επίκληση.
54.      Εν προκειμένω, η τέταρτη περίπτωση που διατυπώθηκε στην απόφαση Ullens de Schooten είναι ιδιαιτέρως κρίσιμη, καθόσον αφορά τις περιπτώσεις κατά τις οποίες, καίτοι τα περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης δεν εμπίπτουν ευθέως στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, οι διατάξεις του δικαίου αυτού έχουν καταστεί εφαρμοστέες δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, η οποία προβλέπει, για καταστάσεις των οποίων όλα τα στοιχεία περιορίζονται στο εσωτερικό ενός μόνον κράτους μέλους, λύσεις αντίστοιχες με αυτές που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης (29).
55.      Πράγματι, στις περιπτώσεις αυτές, το Δικαστήριο διατηρεί την αρμοδιότητά του, δίνοντας προτεραιότητα στην ομοιόμορφη ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, προκειμένου να διασφαλιστεί η ομοιόμορφη αντιμετώπιση των περιπτώσεων αυτών και εκείνων που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης. Επομένως, η εκ μέρους του Δικαστηρίου ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης σε αμιγώς εσωτερικές καταστάσεις δικαιολογείται από το ότι το εθνικό δίκαιο καθιστά τις διατάξεις αυτές ευθέως και ανεπιφυλάκτως εφαρμοστέες, προκειμένου να διασφαλιστεί η ομοιόμορφη αντιμετώπιση των εσωτερικών καταστάσεων και των καταστάσεων που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης (30).
56.      Στο πλαίσιο αυτό, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διευκρινίσει εάν η διαφορά που εκκρεμεί ενώπιόν του παρουσιάζει κάποιο συνδετικό στοιχείο με τις επίμαχες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, το οποίο καθιστά τη ζητούμενη προδικαστική ερμηνεία απαραίτητη για την επίλυση της διαφοράς αυτής, σύμφωνα με τις επιταγές του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου (31).
57.      Εν προκειμένω, πρώτον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο την ερμηνεία μιας «έννοιας», εν προκειμένω της έννοιας του «καταναλωτή», όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει ευρέως το αντικείμενο της κατά το άρθρο 267, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, ΣΛΕΕ αρμοδιότητάς του να ερμηνεύει προδικαστικώς, αρμοδιότητα η οποία εκτείνεται και στις «έννοιες που συμπίπτουν με το δίκαιο της Ένωσης». Πράγματι, υφίσταται οπωσδήποτε συμφέρον για ομοιόμορφη ερμηνεία των εννοιών που συμπίπτουν με έννοιες του δικαίου της Ένωσης, ανεξάρτητα από τις συνθήκες υπό τις οποίες εφαρμόζονται, προκειμένου να αποφευχθούν στο μέλλον ερμηνευτικές αποκλίσεις (32).
58.      Δεύτερον, διερωτώμαι σε ποιο βαθμό η έννοια του «καταναλωτή», η οποία διαλαμβάνεται στην οδηγία 93/13, κατέστη «ευθέως και ανεπιφυλάκτως» εφαρμοστέα, βάσει των προαναφερθεισών σλοβακικών διατάξεων, σε εσωτερικές καταστάσεις όπως η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση και αν, παρά την προβαλλόμενη απουσία οποιασδήποτε ρήτρας –καταχρηστικής ή μη–, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί της ζητούμενης ερμηνείας της έννοιας του «καταναλωτή».
59.      Υπενθυμίζεται ότι, κατ’ ουσίαν, η παραπομπή είναι «ευθεία» όταν είναι συγκεκριμένη και όχι γενική και ότι είναι «ανεπιφύλακτη» όταν οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης στις οποίες γίνεται η παραπομπή «εφαρμόζονται χωρίς περιορισμούς στην υπόθεση της κύριας δίκης» (33), πράγμα το οποίο σημαίνει ότι το αιτούν δικαστήριο δεν μπορεί να αποστεί από την ερμηνεία που έχει δώσει το Δικαστήριο (34), ειδάλλως η απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα θα ενείχε τον κίνδυνο να μην έχει σχέση με τη διαφορά της κύριας δίκης και να είναι, ως εκ τούτου, αμιγώς υποθετική (35).
60.      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι η έννοια του «καταναλωτή» του άρθρου 52, παράγραφος 4, του σλοβακικού αστικού κώδικα μεταφέρει στην εσωτερική έννομη τάξη την έννοια που ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13 και ότι, με το άρθρο 18, παράγραφος 4, του νόμου περί του δικηγορικού επαγγέλματος, η Σλοβακική Δημοκρατία «εισήγαγε μια εφαρμογή της έννοιας του καταναλωτή στον τομέα των αμοιβών που καταβάλλονται στους δικηγόρους για την παροχή νομικών υπηρεσιών». Το αιτούν δικαστήριο συνάγει, κατ’ ουσίαν, ότι τυχόν καταφατική απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημά του θα του παρείχε, επομένως, τη δυνατότητα να επιλύσει τη διαφορά της κύριας δίκης μέσω της συνδυαστικής εφαρμογής των εν λόγω διατάξεων.
61.      Ομολογουμένως, η επίμαχη διάταξη του εθνικού δικαίου δεν περιλαμβάνει
ρητή παραπομπή στο δίκαιο της Ένωσης, το δε αιτούν δικαστήριο δεν παρέχει συναφώς κανένα συγκεκριμένο στοιχείο (για παράδειγμα
τις προπαρασκευαστικές εργασίες). Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο για την ερμηνεία του εθνικού δικαίου στο πλαίσιο του συστήματος δικαστικής συνεργασίας που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ. Εξάλλου, η Σλοβακική Κυβέρνηση δεν αρνείται ότι η έννοια του «καταναλωτή» της οποίας ζητείται η ερμηνεία έχει εφαρμογή εν προκειμένω, αν και προτείνει να ερμηνευθεί η έννοια του «καταναλωτή» υπό το πρίσμα της υποχρεώσεως παροχής πληροφοριών και, επομένως, υπό το πρίσμα του άρθρου 5,
παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, και παράγραφος 4 της οδηγίας 2011/83 σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών.
62.      Επιπλέον, το άρθρο 52 του αστικού κώδικα, το οποίο μνημονεύει
το αιτούν δικαστήριο στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, αφορά, στην παράγραφο 2, τις διατάξεις
σχετικά με τις συμβάσεις που συνάπτονται με καταναλωτές, προβλέποντας, μεταξύ άλλων, ότι οι διατάξεις
αυτές εφαρμόζονται, κατ’ ουσίαν, οσάκις τούτο είναι προς όφελος του καταναλωτή και ότι οι αντίθετες συμφωνίες ή συνεννοήσεις, των οποίων περιεχόμενο ή σκοπός είναι η καταστρατήγηση της διάταξης αυτής είναι άκυρες, όπερ παραπέμπει στην οδηγία 93/13 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες και ενισχύει την επισήμανση του αιτούντος δικαστηρίου ότι το άρθρο 52 του σλοβακικού αστικού κώδικα μεταφέρει στην εσωτερική έννομη τάξη την έννοια του «καταναλωτή» όπως αυτή απαντά στην οδηγία 93/13.
63.      Τέλος, ουδείς λόγος αμφιβολίας διαφαίνεται ως προς το ότι το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι δεσμεύεται από την ερμηνεία του Δικαστηρίου, καθόσον
υπογραμμίζει ότι η απάντηση του Δικαστηρίου θα του παράσχει τη δυνατότητα να επιλύσει τη διαφορά της κύριας δίκης.
64.      Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο Σλοβάκος νομοθέτης θέλησε να προβεί σε ευθεία και ανεπιφύλακτη παραπομπή στην έννοια του «καταναλωτή» κατά την οδηγία 93/13, ώστε να εφαρμόζεται η αυτή έννοια του «καταναλωτή» τόσο στις εσωτερικές καταστάσεις που διέπονται από την εν λόγω διάταξη του σλοβακικού αστικού κώδικα όσο και στις καταστάσεις που διέπονται από την οδηγία 93/13.
65.      Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι το γεγονός ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη κατάσταση δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13 δεν κωλύει το Δικαστήριο να δεχθεί την αρμοδιότητά του, καθόσον μπορεί να θεωρηθεί ότι ο Σλοβάκος νομοθέτης επέλεξε να εφαρμόσει την έννοια του «καταναλωτή» όπως αυτή προσδιορίζεται στο πλαίσιο της εν λόγω οδηγίας (36).
66.      Τρίτον, φρονώ ότι υφίσταται συμφέρον της Ένωσης για τη διατήρηση της εννοιολογικής ομοιομορφίας της έννοιας του «καταναλωτή» εντός «συγκρίσιμ[ων] από λειτουργικής και νομικής απόψεως» πλαισίων, εθνικού και ευρωπαϊκού (37),
όπερ συμβαίνει όταν τα δύο αυτά πλαίσια επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό και αφορούν το ίδιο αντικείμενο, όπως εν προκειμένω.
67.      Είναι αληθές ότι δεν υφίσταται ενιαίος ορισμός της
έννοιας
του «καταναλωτή» στο δίκαιο της Ένωσης (38) και κάθε επιμέρους οδηγία περιλαμβάνει τον δικό της ορισμό της έννοιας αυτής, ο οποίος είναι κρίσιμος
για τους σκοπούς του συγκεκριμένου κανονιστικού πλαισίου (39). Περαιτέρω, η έννοια του «καταναλωτή» ερμηνεύεται άλλοτε στενότερα και άλλοτε ευρύτερα, ανάλογα με την εκάστοτε πράξη του παραγώγου δικαίου που εφαρμόζεται (40).
68.      Εξ αυτού συνάγεται ότι η έννοια του «καταναλωτή», όπως αυτή προσδιορίζεται σε συγκεκριμένη οδηγία, δεν δύναται να «αποσπασθεί» από το ρυθμιστικό πλαίσιο της πράξης του δικαίου της Ένωσης στο οποίο εντάσσεται, παρά μόνον με ιδιαίτερη επιφύλαξη και προσοχή.
69.      Ωστόσο, η οδηγία 93/13 αφορά υποθέσεις που σχετίζονται με τη νομοθεσία της Ένωσης η οποία εναρμονίζει, στα κράτη μέλη, έναν συγκεκριμένο τομέα του δικαίου. Κατά συνέπεια, οι κανόνες της εν λόγω νομοθεσίας έχουν εφαρμογή ανεξάρτητα από τον αμιγώς εσωτερικό χαρακτήρα της επίμαχης στην κύρια δίκη καταστάσεως. Η νομοθεσία αυτή έχει εφαρμογή και στις περιπτώσεις που δεν εμφανίζουν διασυνοριακό στοιχείο (41).
70.      Επιπλέον, το σύστημα προστασίας που θεσπίζει η οδηγία 93/13 στηρίζεται στο γεγονός ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση έναντι του επαγγελματία. Το ίδιο δε ισχύει και σε διάφορες ευρωπαϊκές οδηγίες για τους καταναλωτές (42). Επομένως, σε περίπτωση διατυπώσεως που δεν παρουσιάζει ουσιώδεις διαφορές, το Δικαστήριο ερμηνεύει τις έννοιες κατά τρόπο συγκλίνοντα και είχε ήδη την ευκαιρία να υπογραμμίσει τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να προσδώσει οριζόντιο περιεχόμενο στον ορισμό του «καταναλωτή» (43).
71.      Ως εκ τούτου, φρονώ ότι, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, από τις οποίες προκύπτει ότι το εθνικό και το ευρωπαϊκό πλαίσιο, τα οποία επικαλείται το αιτούν δικαστήριο, είναι «συγκρίσιμα από νομικής και λειτουργικής απόψεως», υφίσταται συμφέρον της Ένωσης για ομοιόμορφη ερμηνεία από το Δικαστήριο της έννοιας του «καταναλωτή» που διαλαμβάνεται στην οδηγία 93/13, προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος αποκλινουσών ερμηνειών επί του συγκεκριμένου ζητήματος στο πλαίσιο των εφαρμοστέων εθνικών διατάξεων.
72.      Υπό τις συνθήκες αυτές, είμαι της γνώμης ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος του αιτούντος δικαστηρίου.
Επί του παραδεκτού του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
73.      Κατά το μέτρο που από τη μνεία της Σλοβακικής Κυβέρνησης στη διάταξη Rozhlas a televízia Slovenska της 28ης Απριλίου 2022 (44) μπορεί να συναχθεί ότι προβάλλει το απαράδεκτο του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος, υπενθυμίζεται εν συντομία ότι τα προδικαστικά ερωτήματα που αφορούν το δίκαιο της Ένωσης τεκμαίρονται λυσιτελή. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο δύναται να απορρίψει αίτηση εθνικού δικαστηρίου μόνον όταν προκύπτει προδήλως ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσης ή, ακόμη, όταν το Δικαστήριο δεν έχει στη διάθεσή του τα πραγματικά και νομικά στοιχεία τα οποία είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί. Επίσης από πάγια νομολογία, την οποία απηχεί πλέον το άρθρο 94 του Κανονισμού Διαδικασίας, προκύπτει ότι, λόγω της ανάγκης να δοθεί χρήσιμη για το εθνικό δικαστήριο ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, είναι απαραίτητο να ορίσει αυτό το πραγματικό και κανονιστικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβάλλει ή, τουλάχιστον, να εξηγήσει τις πραγματικές περιστάσεις στις οποίες στηρίζονται τα ερωτήματά του. Η απόφαση περί παραπομπής πρέπει επιπλέον να αναφέρει τους συγκεκριμένους λόγους που οδήγησαν το εθνικό δικαστήριο να διερωτηθεί ως προς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης και να θεωρήσει αναγκαία την υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο (45). Ο δικαιολογητικός λόγος προδικαστικής παραπομπής δεν έγκειται στη διατύπωση συμβουλευτικής γνώμης επί γενικών ή υποθετικών ζητημάτων, αλλά στην αυτονόητη ανάγκη αποτελεσματικής επιλύσεως μιας ένδικης διαφοράς (46).
74.      Εν προκειμένω, φρονώ ότι το αιτούν δικαστήριο έχει επαρκώς εκπληρώσει τις απαιτήσεις αυτές λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων που προσκομίσθηκαν, όπως ιδίως συνοψίζονται στο σημείο 60 των παρουσών προτάσεων.
75.      Συγκεκριμένα, πρώτον, το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε τους λόγους για τους οποίους ζητείται η ερμηνεία αυτή και τη σημασία που θα έχει για τη διαφορά της κύριας δίκης (47). Επομένως, ακόμη και αν, όπως προαναφέρθηκε, η διαφορά της κύριας δίκης δεν αφορά κατά τα φαινόμενα συμβατική ρήτρα και, ως εκ τούτου, δεν εμπίπτει καθ’ ύλην στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13, η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης που ζητείται ανταποκρίνεται σε αντικειμενική ανάγκη για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης και, συνεπώς, δεν φαίνεται να είναι προδήλως άσχετη με το υποστατό της διαφοράς ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης.
76.      Δεύτερον, από τις διευκρινίσεις που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι το προδικαστικό ερώτημα δεν είναι υποθετικής φύσεως. Επισημαίνεται ότι οι εν λόγω διευκρινίσεις κατέστησαν εξάλλου δυνατή την άσκηση, τόσο από την Κυβέρνηση της Σλοβακίας όσο και από την Επιτροπή, του δικαιώματος, που παρέχεται από το άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης να υποβάλουν παρατηρήσεις.
77.      Τρίτον, φρονώ ότι το Δικαστήριο έχει επίσης στη διάθεσή του τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα που του υποβλήθηκαν.
78.      Ως εκ τούτου, είμαι της γνώμης ότι το αιτούν δικαστήριο τήρησε τις απαιτήσεις του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας, οπότε η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι παραδεκτή.
Επί της ερμηνείας του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, σε συνδυασμό με το άρθρο 8 της οδηγίας 93/13
79.      Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2,
στοιχείο βʹ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 8 της οδηγίας 93/13, έχει την έννοια ότι φυσικό πρόσωπο το οποίο έκανε χρήση των υπηρεσιών δικηγόρου με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας, στην οποία επρόκειτο να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο
ιδρυτών και εταίρων, πρέπει να θεωρηθεί «καταναλωτής» κατά την έννοια της διατάξεως αυτής.
80.      Υπενθυμίζεται ότι η ιδιότητα του ενδιαφερόμενου προσώπου ως «καταναλωτή» πρέπει να διαπιστώνεται βάσει λειτουργικού κριτηρίου, το οποίο συνίσταται στην εκτίμηση του αν η επίμαχη συμβατική σχέση εντάσσεται στο πλαίσιο δραστηριοτήτων που δεν σχετίζονται με την άσκηση επαγγέλματος (48). Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι μια ευρεία ερμηνεία της έννοιας του «καταναλωτή» είναι αναγκαία για να διασφαλιστεί η προστασία όλων των φυσικών προσώπων τα οποία ευρίσκονται σε ασθενέστερη θέση έναντι του επαγγελματία (49).
81.      Εν
προκειμένω, είμαι
της
γνώμης
ότι
τόσο
το
γράμμα
του
ορισμού
του «καταναλωτή», ο
οποίος
είναι
διατυπωμένος
σε
χρόνο  ενεστώτα(50), όσο και το πλαίσιο και ο σκοπός της προστασίας του καταναλωτή που επιδιώκει η οδηγία 93/13, συνηγορούν υπέρ της απόψεως ότι ο εναγόμενος της κύριας δίκης, ως φυσικό πρόσωπο το οποίο δεν έχει ακόμη ασκήσει τη δραστηριότητα για την οποία είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον προς τον δικηγόρο σχετικά με τις νομικές του υπηρεσίες, πρέπει να θεωρηθεί ως «καταναλωτής». Πράγματι, ουδέν στοιχείο συνηγορεί υπέρ της άποψης ότι ο εναγόμενος της κύριας δίκης είχε ήδη αναπτύξει επαγγελματική δραστηριότητα στο πλαίσιο της οποίας θα μπορούσε να ενταχθεί η εν λόγω σύμβαση παροχής νομικών υπηρεσιών. Εξάλλου, η σχετική εκτίμηση, η οποία εμπίπτει στην αρμοδιότητα του εθνικού δικαστηρίου, πρέπει να πραγματοποιείται
κατά τον χρόνο σύναψης της σύμβασης παροχής νομικών υπηρεσιών σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 και σε συμφωνία με τον σκοπό της προστασίας του καταναλωτή κατά τη σύναψη σύμβασης με επαγγελματία (51).
Συναφώς, το εθνικό δικαστήριο οφείλει, το πλαίσιο της σχετικής του εκτιμήσεως, να λάβει υπόψη όλες τις περιστάσεις της υποθέσεως, προκειμένου να διαπιστώσει εάν το οικείο φυσικό πρόσωπο ενήργησε στο πλαίσιο της επαγγελματικής του δραστηριότητας ή αν ενήργησε για σκοπούς μη σχετιζόμενους με τη δραστηριότητα αυτή (52).
82.      Επομένως, η ιδιότητα του «καταναλωτή» του οικείου προσώπου δεν κρίνεται σε συνάρτηση με τον ενδεχόμενο σκοπό του να καταστεί οικονομικός φορέας, αλλά σε συνάρτηση με την απάντηση στο ερώτημα εάν, κατά τον χρόνο σύναψης της επίμαχης σύμβασης, ενεργεί στο πλαίσιο της επαγγελματικής του δραστηριότητας
ή όχι.
83.      Λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων που περιέχονται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και υπό την επιφύλαξη των σχετικών εξακριβώσεων από το αιτούν δικαστήριο, είμαι της γνώμης ότι στην υπό κρίση υπόθεση πρέπει να αναγνωριστεί η ιδιότητα του «καταναλωτή». Εξάλλου, φρονώ ότι το ίδιο θα ίσχυε και όσον αφορά την έννοια του «καταναλωτή» κατά την οδηγία 2011/83.
84.      Oι δε αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου, λαμβανομένης υπόψη της αποφάσεως Gruber (53), φρονώ ότι πρέπει να απορριφθούν, για τους ίδιους λόγους, mutatis mutandis, με εκείνους που εκτίθενται στα σημεία 42 έως 45 των παρουσών προτάσεων σε σχέση με τις αποφάσεις της 3ης Ιουλίου 1997, Benincasa (C‑269/95, EU:C:1997:337), και της 14ης
Μαρτίου 2013, Česká spořitelna
(C‑419/11, EU:C:2013:165). Ειδικότερα, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, η στενή ερμηνεία της έννοιας του «καταναλωτή» που έγινε δεκτή με την ως άνω απόφαση Gruber, προκειμένου να προσδιοριστεί το πεδίο εφαρμογής των κατά
τα άρθρα 13 έως 15 της Σύμβασης των Βρυξελλών κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας που εισάγουν παρέκκλιση
σε περίπτωση σύμβασης με διπλό σκοπό, δεν μπορεί να επεκταθεί κατ’ αναλογία στην έννοια του «καταναλωτή» κατ’ άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13 (54).
85.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ότι ο όρος
«καταναλωτής» κατά το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13, ερμηνευόμενος
σε συνδυασμό με το άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας, έχει την έννοια ότι φέρει την ιδιότητα του «καταναλωτή» το φυσικό πρόσωπο το οποίο συνήψε σύμβαση με αντικείμενο την παροχή νομικών υπηρεσιών με σκοπό τη σύσταση εταιρίας στην οποία το εν λόγω φυσικό πρόσωπο επρόκειτο να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων, υπό την επιφύλαξη των εξακριβώσεων στις οποίες οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο ως προς τις συγκεκριμένες περιστάσεις
της υπόθεσης και ιδίως ως προς την εκτίμηση του
κατά πόσον το οικείο φυσικό πρόσωπο ενήργησε στο πλαίσιο της επαγγελματικής του δραστηριότητας ή όχι.
Πρόταση
86.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Mestský súd Bratislava IV (τέταρτο πρωτοβάθμιο δικαστήριο Δήμου Μπρατισλάβας, Σλοβακία) ως εξής:
1)      Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/7/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Φεβρουαρίου 2011, για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές, όπως έχει διορθωθεί, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημεία 1 και 3, και το άρθρο 6, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας
έχει την έννοια ότι:
υπό την επιφύλαξη της συνδρομής άλλων περιστάσεων από τις οποίες θα μπορούσε να συναχθεί ότι ένα φυσικό πρόσωπο ενήργησε στο πλαίσιο της άσκησης, κατά τρόπο διαρθρωμένο και διαρκή, μιας ανεξάρτητης οικονομικής ή επαγγελματικής δραστηριότητας, όπερ εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, το γεγονός ότι το πρόσωπο αυτό έκανε χρήση των υπηρεσιών δικηγόρου με σκοπό τη σύσταση εμπορικής εταιρίας, στην οποία επρόκειτο να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων, δεν αρκεί αφ’ εαυτού για να χαρακτηριστεί το πρόσωπο αυτό ως «επιχείρηση», ούτε, κατ’ επέκταση, για να χαρακτηριστεί η συναφθείσα με τον δικηγόρο συναλλαγή ως «εμπορική».
2)      Ο όρος «καταναλωτής» κατά το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, όπως έχει τροποποιηθεί με την οδηγία 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, ερμηνευόμενος σε συνδυασμό με το άρθρο 8 αυτής,
έχει την έννοια ότι:
καταλαμβάνει φυσικό πρόσωπο το οποίο συνήψε σύμβαση με αντικείμενο την παροχή νομικών υπηρεσιών με σκοπό τη σύσταση εταιρίας στην οποία το εν λόγω φυσικό πρόσωπο επρόκειτο
να είναι ο διαχειριστής και ένας εκ των δύο ιδρυτών και εταίρων, υπό την επιφύλαξη των εξακριβώσεων στις οποίες οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο ως προς τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υπόθεσης και ιδίως ως προς την εκτίμηση του κατά πόσον το οικείο φυσικό πρόσωπο ενήργησε στο πλαίσιο της επαγγελματικής του δραστηριότητας ή όχι.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Φεβρουαρίου 2011 (ΕΕ 2011, L 48, σ. 1, και διορθωτικό ΕΕ 2012, L 233, σ. 3). Η οδηγία αυτή κατήργησε, από τις 16 Μαρτίου 2013, και αντικατέστησε την οδηγία 2000/35/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 2000, για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές (ΕΕ 2000, L 200, σ. 35).
3      Οδηγία του Συμβουλίου της 5ης Απριλίου 1993 (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών (ΕΕ 2011, L 304, σ. 64) (στο εξής: οδηγία 93/13).
4      Αρχική δανείστρια ήταν μια δικηγόρος, η οποία είναι πλέον διαχειρίστρια της ενάγουσας στην κύρια δίκη δικηγορικής εταιρίας και στην οποία εκχώρησε αυτή την απαίτησή της.
5      Όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, η έννοια της «εμπορικής συναλλαγής» είναι ευρεία και δεν ταυτίζεται απαραιτήτως με την έννοια της «σύμβασης» [σχετικά με τις διαδοχικές παραδόσεις αγαθών ή παροχές υπηρεσιών στο πλαίσιο της ίδιας σύμβασης, βλ. απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 2022, Χ (Προμήθειες ιατρικού εξοπλισμού),
C‑419/21, EU:C:2022:948, σκέψεις 22 και 25]. Συγκεκριμένα, το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/7 ορίζει ότι η εν λόγω οδηγία «εφαρμόζεται σε όλες τις πληρωμές που έχουν χαρακτήρα αμοιβής στο πλαίσιο εμπορικών συναλλαγών», ανεξαρτήτως του εάν οι συναλλαγές αυτές αντιστοιχούν σε συγκεκριμένη σύμβαση. Αντιστοίχως, αρκεί η συναλλαγή να «οδηγεί» στην παράδοση αγαθών ή στην παροχή υπηρεσιών (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 18ης Νοεμβρίου 2020, Techbau, C‑299/19, EU:C:2020:937, σκέψη 44). Το ζήτημα της ύπαρξης της ίδιας της συναλλαγής (εν προκειμένω, προφορική σύμβαση μεταξύ της AK και του RU) εμπίπτει στην εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου.
6      Οδηγία η οποία καταργήθηκε με την οδηγία 2011/7.
7      Βλ., κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά την οδηγία 2000/35, η οποία αντικαταστάθηκε από την επίμαχη εν προκειμένω οδηγία 2011/7, απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2016, Nemec (C‑256/15, στο εξής: απόφαση Nemec, EU:C:2016:954, σκέψη 38).
8      Βλ. απόφαση Nemec (σκέψη 32).
9      Βλ. απόφαση Nemec (σκέψη 33).
10      Βλ. απόφαση Nemec (σκέψεις 34 και 35). Στην απόφαση αυτή, ο D. Nemec είχε συνάψει σύμβαση μισθώσεως με την ένωση εθελοντών πυροσβεστών της Murska Sobota (Σλοβενία), βάσει της οποίας εκμίσθωσε στην ένωση ένα βυτίο για τη μεταφορά νερού σε περιόδους ξηρασίας. Κρίθηκε ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη σύμβαση αφορούσε οικονομική δραστηριότητα και είχε ως αποτέλεσμα την έκδοση τιμολογίου και ότι, ακόμη και αν δεν ενέπιπτε στις δραστηριότητες του D. Nemec (ανεξάρτητου βιοτέχνη τορνεύσεως μηχανικών μερών και συγκολλήσεως), αυτός μπορούσε να θεωρηθεί «επιχείρηση» που πραγματοποιεί «εμπορική συναλλαγή», αν η συναλλαγή αυτή, παρότι δεν ενέπιπτε στις δραστηριότητες στις οποίες αναφερόταν η εν λόγω άδεια, εντασσόταν πάντως στο πλαίσιο της ασκήσεως ανεξάρτητης οικονομικής ή επαγγελματικής δραστηριότητας διαρθρωμένης και διαρκούς, εναπέκειτο δε στο αιτούν δικαστήριο να κρίνει το ζήτημα αυτό, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των περιστάσεων της συγκεκριμένης υποθέσεως.
11      Βλ. απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2024, Agenciart – Management Artístico (C‑643/23, EU:C:2024:959, σκέψη 33).
12      Πρβλ. απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, RL (Οδηγία για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών) (C‑199/19, EU:C:2020:548, σκέψη 26), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι από την απόφαση περί παραπομπής δεν προέκυπτε σαφώς αν ο J. M., συνάπτοντας σύμβαση μίσθωσης επαγγελματικού χώρου με την εταιρία RL, ενήργησε ως οργάνωση στο πλαίσιο της άσκησης ανεξάρτητης οικονομικής ή επαγγελματικής δραστηριότητας και, ως εκ τούτου, είχε επίσης την ιδιότητα της «επιχείρησης». Το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι το γεγονός ότι ο χώρος που αποτελούσε αντικείμενο της σύμβασης μίσθωσης
ήταν επαγγελματικής χρήσης αποτελούσε ένδειξη προς την κατεύθυνση αυτή, πλην όμως εναπέκειτο στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στις αναγκαίες συναφώς εξακριβώσεις.
13      Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2024, Tusnia (C‑725/23, EU:C:2024:1015, σκέψη 20).
14      Επισημαίνεται, επί παραδείγματι, ότι, για τον ορισμό του όρου «καταναλωτής», η οδηγία 93/13 αναφέρει ότι είναι κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο, κατά τις συμβάσεις που καλύπτει η εν λόγω οδηγία, «ενεργεί για σκοπούς» οι οποίοι είναι άσχετοι με τις επαγγελματικές του δραστηριότητες. Το ίδιο ισχύει και για την οδηγία 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές) (ΕΕ 2005, L 149, σ. 22), η οποία ορίζει τον καταναλωτή και τον εμπορευόμενο λαμβάνοντας ρητώς υπόψη τους σκοπούς των αντίστοιχων δραστηριοτήτων τους. Τούτο δεν ισχύει όσον αφορά την επίμαχη εν προκειμένω έννοια της «επιχείρησης» στην οδηγία 2011/7.
15      Πρβλ. απόφαση Nemec (σκέψη 43): «[…]
στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να κρίνει, (...) αν εν προκειμένω ο D. Nemec συνήψε την επίμαχη στην κύρια δίκη σύμβαση ως “επιχείρηση” υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 1, της οδηγίας 2000/35». Η υπογράμμιση δική μου.
16      Βλ., κατ’ αναλογίαν, στο διαφορετικό πλαίσιο της οδηγίας 93/13, απόφαση της 20ής Μαρτίου 2025, Arce (C‑365/23, EU:C:2025:192, σκέψεις 47
έως 51), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε, ακολουθώντας τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην ίδια υπόθεση (C‑365/23, EU:C:2024:865, σημεία 55 έως 57), ότι το κατά πόσον έχει ένα πρόσωπο την ιδιότητα του «καταναλωτή» πρέπει να εκτιμάται κατά τον χρόνο σύναψης της επίμαχης σύμβασης. Ειδικότερα, ανήλικος ο οποίος, κατά την ημερομηνία σύναψης σύμβασης παροχής υπηρεσιών στήριξης της αθλητικής ανάπτυξης και της σταδιοδρομίας, δεν ασκούσε κατ’ επάγγελμα την οικεία αθλητική δραστηριότητα δεν χάνει την ιδιότητα του «καταναλωτή», κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 93/13, για τον λόγο ότι έγινε επαγγελματίας αθλητής κατά τη διάρκεια εκτέλεσης της σύμβασης.
17      Βλ. σημεία 29 και 30 των παρουσών προτάσεων.
18      Bλ. παραδείγματος χάριν, απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2024, Agenciart - Management Artístico (C‑643/23, EU:C:2024:959, σκέψη 35): «[…] η σύναψη σύμβασης πρακτόρευσης από πρόσωπο που ασκεί το επάγγελμα του ηθοποιού αποτελεί μέρος της επαγγελματικής του δραστηριότητας και συνδέεται στενά με αυτήν, δεδομένου ότι, αν το οικείο πρόσωπο δεν ασκούσε το εν λόγω επάγγελμα, η σύναψη μιας τέτοιας σύμβασης, η οποία συνίσταται ακριβώς στην προώθηση και τη διαχείριση της ως άνω δραστηριότητας, δεν θα είχε, κατ’ ανάγκην, αντικείμενο». Η
υπογράμμιση
δική
μου.
19      Η διαφορά της κύριας δίκης στην απόφαση της 3ης Ιουλίου 1997, Benincasa (C‑269/95, EU:C:1997:337), αφορούσε σύμβαση franchise περιέχουσα ρήτρα διεθνούς δικαιοδοσίας, της οποίας το κύρος εξηρτάτο από το ζήτημα αν ο F. Benincasa, ενάγων που άσκησε αγωγή κατά της αντισυμβαλλόμενης εταιρίας ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου εκτελέσεως της συμβάσεως, ήταν ή όχι «καταναλωτής» κατά την έννοια του άρθρου 13, πρώτο εδάφιο, και του άρθρου 14, πρώτο εδάφιο, της Σύμβασης που υπεγράφη στις Βρυξέλλες στις 27 Σεπτεμβρίου 1968, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις
(ΕΕ 1972, L 299, σ. 32), όπως τροποποιήθηκε με τις διαδοχικές Συμβάσεις για την προσχώρηση των νέων κρατών μελών στη Σύμβαση αυτή (στο εξής: Σύμβαση των Βρυξελλών).
20      Η διαφορά της κύριας δίκης στην απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013, Česká spořitelna (C‑419/11, EU:C:2013:165), αφορούσε την από γραμμάτιο σε διαταγή υποχρέωση του διαχειριστή εταιρίας ο οποίος είχε τριτεγγυηθεί εν λευκώ γραμμάτιο σε διαταγή, εκδοθέν από την εταιρία αυτή υπέρ τράπεζας, ως εγγύηση συμβάσεως πιστώσεως, και το ζήτημα της διεθνούς δικαιοδοσίας για την εκδίκαση της συγκεκριμένης διαφοράς, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 15 του κανονισμού (ΕΚ) 44/2001 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 12, σ. 1), ο οποίος αντικατέστησε τη Σύμβαση των Βρυξελλών στις σχέσεις μεταξύ των κρατών μελών.
21      Βλ. επίσης αποφάσεις της 25ης Ιανουαρίου 2018, Schrems (C‑498/16, EU:C:2018:37, σκέψεις 29 έως 32), και της 10ης Δεκεμβρίου 2020, Personal Exchange International (C‑774/19, EU:C:2020:1015, σκέψεις 29 και 31).
22      Από τις σκέψεις 41 και 42 της αποφάσεως της 10ης Δεκεμβρίου 2020, Personal Exchange International (C‑774/19, EU:C:2020:1015) προκύπτει επίσης ότι μπορεί να ληφθεί υπόψη η εξέλιξη της συμβατικής σχέσης, σε περίπτωση μακροχρόνιας παροχής υπηρεσιών, προκειμένου να διαπιστωθεί η ιδιότητα του «καταναλωτή» ή του «επαγγελματία». Στη σκέψη 46 της εν λόγω αποφάσεως επισημαίνεται επίσης η τακτικότητα μιας δραστηριότητας ως ένα από τα στοιχεία τα οποία πρέπει, μεταξύ άλλων, να λαμβάνονται υπόψη.
23      Επισημαίνεται επίσης ότι, όπως υπογραμμίζει το αιτούν δικαστήριο, στην υπόθεση Česká spořitelna
(C‑419/11), όταν υπέγραψε το επίδικο γραμμάτιο σε διαταγήν, ο τριτεγγυητής εγγυήθηκε τις υποχρεώσεις μιας ήδη υφιστάμενης εταιρίας, στην οποία ήταν διαχειριστής και κατείχε πλειοψηφική συμμετοχή.
24      Βλ. σημεία 37 έως 40 των παρουσών προτάσεων.
25      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 8ης Ιουνίου 2023, YYY.
(Έννοια του «καταναλωτή») (C‑570/21, στο εξής: απόφαση YYY., EU:C:2023:456, σκέψεις 49 έως 51).
26      Σχετικά με τον ρόλο των γενικών εισαγγελέων ως κινητήριας δύναμης, βλ. Domenicucci, D. P., «Le renvoi préjudiciel et les contours mouvants des “situations purement internes”», σε Ferraro, F. και Lannone, C. (επιμ.), Le Renvoi préjudiciel, Bruylant, Βρυξέλλες, 2023, ιδίως
σ. 127 επ.
27      Βλ., μεταξύ
άλλων
μελετητών, Dubout, E., «Voyage en eaux troubles: vers une épuration des situations “purement” internes?», R.A.E., 2016, αριθ. 4, σ. 679· Wildemeersch, J., Contentieux de la légalité des actes de l’Union européenne, Bruylant, Βρυξέλλες, 2019, σ. 352 έως 357· Berlin, D., «Incompétence de la Cour de justice et irrecevabilité de la question préjudicielle: comment sortir de l’imbroglio jurisprudentiel?», R.A.E., 2019, αριθ. 4, σ. 801· Varga, Z., «Les conditions de recevabilité des renvois préjudiciels», σε
Guide pratique du contentieux européen devant les juridictions nationales, Bruylant, Βρυξέλλες, 2021.
28      Απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016 (C‑268/15, στο εξής: απόφαση Ullens de Schooten, EU:C:2016:87).
29      Βλ. σκέψη 53 της αποφάσεως Ullens de Schooten και εκεί μνημονευόμενη νομολογία (ήτοι αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 1990, Dzodzi, C‑297/88 και C‑197/89, EU:C:1990:360, σκέψεις 36, 37 και 41· της 17ης Ιουλίου 1997, Leur-Bloem, C‑28/95, EU:C:1997:369, σκέψεις 27 και 32, καθώς και της 14ης Μαρτίου 2013, Allianz Hungária Biztosító κ.λπ., C‑32/11, EU:C:2013:160, σκέψη 20).
30      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 17ης Μαΐου 2017, ERGO Poist’ovňa (C‑48/16, EU:C:2017:377, σκέψεις 29 έως 31), της 21ης Δεκεμβρίου 2023, BMW Bank κ.λπ. (C‑38/21, C‑47/21 και C‑232/21, EU:C:2023:1014, σκέψη 206), και της 29ης Ιουλίου 2024, LivaNova (C‑713/22, στο εξής: απόφαση LivaNova, EU:C:2024:642, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31      Βλ. αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2023, BMW Bank κ.λπ. (C‑38/21, C‑47/21 και
C‑232/21, EU:C:2023:1014, σκέψη 207), και
LivaNova (σκέψη 46).
32      Στην απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2022, Baltijas Starptautiskā Akadēmija και Stockholm School of Economics in Riga (C‑164/21 και C‑318/21, EU:C:2022:785, σκέψεις 36 και 41), το Δικαστήριο δέχθηκε να απαντήσει στα αιτούντα δικαστήρια επί της ερμηνείας που έπρεπε να δοθεί στην έννοια του «οργανισμού έρευνας και διάδοσης γνώσεων», όπως αυτή οριζόταν στο άρθρο 2, σημείο 83, του κανονισμού (EE) αριθ. 651/2014 της Επιτροπής, της 17ης Ιουνίου 2014, για την κήρυξη ορισμένων κατηγοριών ενισχύσεων ως συμβατών με την εσωτερική αγορά κατ’ εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 της Συνθήκης
(ΕΕ 2014,
L 187, σ. 1), το οποίο έχει εφαρμογή δυνάμει του εθνικού δικαίου αλλά όχι βάσει του δικαίου της Ένωσης (βλ. συναφώς αντίθετες προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Τ. Ćapeta στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Baltijas Starptautiskā Akadēmija και Stockholm School of Economics in Rig, C‑164/21 και C‑318/21, EU:C:2022:333, ιδίως σημείο 66). Βλ. επίσης απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2022, Rigall Arteria Management (C‑64/21, EU:C:2022:783, σκέψη 25), η οποία έδωσε απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα μολονότι η επίμαχη σύμβαση δεν ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 86/653/ΕΟΚ
του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986, για το συντονισμό των δικαίων των κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ΕΕ 1986,
L 382, σ. 17) της οποίας ζητήθηκε η ερμηνεία. Βλ. επίσης την απόφαση LivaNova (σκέψη 43), στην οποία η επίμαχη στην κύρια δίκη πράξη διάσπασης δεν ενέπιπτε μεν ευθέως στο πεδίο εφαρμογής της έκτης οδηγίας 82/891/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 1982, βασιζόμενη στο άρθρο 54,
παράγραφος 3, περίπτωση ζʹ, της συνθήκης για τη διάσπαση των ανωνύμων εταιρειών
(ΕΕ 1982,
L 378. σ. 47), πλην όμως το Δικαστήριο έκρινε εαυτό αρμόδιο να ερμηνεύσει την έννοια του όρου «στοιχείο του παθητικού [που] δεν χορηγείται σε κανέναν βάσει του σχεδίου διάσπασης», κατά το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της έκτης οδηγίας 82/891, ιδίως διότι, όπως διευκρίνισε το αιτούν δικαστήριο, η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης εθνική διάταξη του αστικού κώδικα μετέφερε στο εσωτερικό δίκαιο το ως άνω άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας και, ως εκ τούτου, ο Ιταλός νομοθέτης είχε αποφασίσει να την εφαρμόσει και στις επίμαχες εν προκειμένω πράξεις.
33      Για μια αποσαφήνιση των όρων αυτών, βλ., μεταξύ άλλων, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Cruz Villalón στην υπόθεση Allianz Hungária Biztosító κ.λπ. (C‑32/11, EU:C:2012:663, σημείο 29), του γενικού εισαγγελέα P. Pikamae στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Deutsche Post κ.λπ. (C‑203/18 και C‑374/18, EU:C:2019:502, σημεία 46 και 49), καθώς και του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην υπόθεση J & S Service (C‑620/19, EU:C:2020:649, σημεία 55 και 56).
34      Βλ., συναφώς, διάταξη της 9ης Σεπτεμβρίου 2014, Parva Investitsionna Banka κ.λπ. (C‑488/13, EU:C:2014:2191, σκέψη 29).
35      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Venturini κ.λπ. (C‑159/12 έως C‑161/12, EU:C:2013:529, σημείο 50), κατά τον οποίο το Δικαστήριο έχει αρμοδιότητα μόνον «εφόσον είναι σαφές ότι η ερμηνεία που θα δοθεί από το Δικαστήριο θα είναι δεσμευτική για το εθνικό δικαστήριο. Αλλιώς, το πρόβλημα θα έχει υποθετικό χαρακτήρα, με αποτέλεσμα να γίνεται κακή χρήση της διαδικασίας που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ».
36      Πρβλ. απόφαση της 16ης Μαρτίου 2006, Poseidon Chartering (C‑3/04, EU:C:2006:176, σκέψη 17). Βλ. επίσης απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2017, Europamur Alimentación (C‑295/16, EU:C:2017:782, σκέψεις 30 έως 33), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε εαυτό αρμόδιο, δεδομένου ότι οι διατάξεις της οδηγίας 2005/29 για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές είχαν καταστεί εφαρμοστέες βάσει του εθνικού δικαίου σε καταστάσεις όπως η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης, μολονότι οι καταστάσεις αυτές δεν ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας. Βλ. επίσης απόφαση της 11ης Ιουλίου 2024, Skarb Państwa (Μη σημαντική καθυστέρηση πληρωμής ή απαίτηση αμελητέου ποσού) (C‑279/23, EU:C:2024:605, σκέψεις 19 και 20). Βλ., τέλος, αποφάσεις που μνημονεύονται ανωτέρω, στην υποσημείωση 32, η οποία αντιστοιχεί στο σημείο 57 των παρουσών προτάσεων.
37      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση J & S Service (C‑620/19, EU:C:2020:649, σημεία 43 έως 45, 54 έως 61 και 71 έως 73).
38      Βλ., μεταξύ άλλων, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα L. Medina στην υπόθεση Banco de Santander (Εκπροσώπηση μεμονωμένων καταναλωτών) (C‑346/23, EU:C:2024:690, σημείο 63) σχετικά με την έννοια του «καταναλωτή» στην οδηγία 2004/39/ΕΚ, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 2004, για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων, για την τροποποίηση των οδηγιών 85/611/ΕΟΚ και 93/6/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 2000/12/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και για την κατάργηση της οδηγίας 93/22/ΕΟΚ του Συμβουλίου
(ΕΕ 2004,
L 145, σ. 1), γνωστή
ως
«οδηγία MiFID I». Βλ. επίσης Stuyck, J., «La concept de consommateurs en droit de l’Union européenne», σε Combet, M., Le Droit européen de la consommation au XXIe siècle. État des lieux et perspectives, Bruylant, Βρυξέλλες, 2022, σ. 25.
39      Η οδηγία 93/13 διευκρινίζει επομένως ότι ορίζει την έννοια του «καταναλωτή» «κατά τις συμβάσεις που καλύπτει η παρούσα οδηγία».
40      Η συγκεκριμένη έννοια ερμηνεύεται ευρέως στο πλαίσιο πράξεων που προστατεύουν τον καταναλωτή, όπως η οδηγία 93/13, αλλά αυστηρά στο πλαίσιο των πράξεων που αφορούν τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων (βλ. σημεία 42 έως 45 των παρουσών προτάσεων).
41      Βλ. απόφαση της 31ης Μαΐου 2018, Sziber (C‑483/16, EU:C:2018:367, σκέψεις 58 και 59).
42      Επί παραδείγματι, ο ίδιος ορισμός επαναλαμβάνεται στις οδηγίες 2011/83 (σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών), 2005/29 (για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά), 2013/11/EE του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου,
της 21ης Μαΐου 2013,
για την εναλλακτική επίλυση καταναλωτικών διαφορών και για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 και της οδηγίας 2009/22/ΕΚ
(οδηγία σχετικά με την εξωδικαστική επίλυση καταναλωτικών διαφορών)
(ΕΕ 2013,
L 165, σ. 63) και (ΕΕ) 2019/771 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 2019, σχετικά με ορισμένες πτυχές που αφορούν τις συμβάσεις για τις πωλήσεις αγαθών, την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2017/2394 και της οδηγίας 2009/22/ΕΚ, και την κατάργηση της οδηγίας 1999/44/ΕΚ
(ΕΕ 2019,
L 136, σ. 28), και συγκεκριμένα ως «καταναλωτής» νοείται κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο «ενεργεί για σκοπούς που δεν εμπίπτουν στην εμπορική, επιχειρηματική, βιοτεχνική ή επαγγελματική του δραστηριότητα», διατύπωση που δεν διαφέρει ουσιωδώς από τον ορισμό του καταναλωτή στην οδηγία 93/13 («πρόσωπο το οποίο ενεργεί για σκοπούς οι οποίοι είναι άσχετοι με τις επαγγελματικές του δραστηριότητες»).
43      Βλ., παραδείγματος χάριν, απόφαση YYY. (σκέψεις 40 και 45).
44      Η εν λόγω περί προδήλως απαραδέκτου διάταξη του Δικαστηρίου (C‑638/21, EU:C:2022:339) αφορούσε διαφορά μεταξύ του σλοβακικού εθνικού οργανισμού δημοσίου δικαίου RTVS και ενός υποχρέου καταβολής των υποχρεωτικών ραδιοτηλεοπτικών
τελών και, επομένως, δεν αφορούσε σύμβαση αλλά έννομη σχέση διεπόμενη από τις νομοθετικές διατάξεις. Η εν λόγω διάταξη αναφέρει επίσης ότι το αιτούν δικαστήριο δεν είχε καμία αμφιβολία ως προς το ότι η ενάγουσα δεν ήταν επαγγελματίας και ως προς το ότι ο εναγόμενος δεν ήταν καταναλωτής (σκέψη 22).
Η περί προδήλως απαραδέκτου διάταξη της 6ης Ιουνίου 2023, Rozhlas a televízia Slovenska (C‑669/22, EU:C:2023:473), αφορούσε επίσης διαφορά μεταξύ της RTVS και ενός υποχρέου καταβολής του ραδιοτηλεοπτικού τέλους, η δε σχέση μεταξύ των εθνικών διατάξεων και της οδηγίας 93/13 κρίθηκε ότι είχε διατυπωθεί με ανεπαρκή βαθμό σαφήνειας και ακρίβειας.
45      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση LivaNova (σκέψεις 53 και 54).
46      Βλ. απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψη 44).
47      Από την άποψη αυτή, η υπό κρίση υπόθεση διαφέρει από την περίπτωση την οποία αφορούσε η διάταξη της 28ης Απριλίου 2022, Rozhlas a televízia Slovenska (C‑638/21, EU:C:2022:339, σκέψεις 23 έως 25).
48      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση YYY. (σκέψη 30).
49      Βλ. απόφαση YYY. (σκέψεις 35 έως 38
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης όσον αφορά ειδικότερα τις συμβάσεις μεταξύ καταναλωτών και δικηγόρων, αποφάσεις της 15ης Ιανουαρίου 2015, Šiba (C‑537/13, EU:C:2015:14), και της 12ης Ιανουαρίου 2023, D.V. (Δικηγορική αμοιβή – Αρχή της ωριαίας χρεώσεως) (C‑395/21, EU:C:2023:14).
50      Ως εκ τούτου, καταναλωτής είναι κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο «ενεργεί» για σκοπούς που δεν εμπίπτουν στο πλαίσιο της επαγγελματικής «του» δραστηριότητας, γεγονός που υποδηλώνει ότι η ύπαρξη ή μη τέτοιας επαγγελματικής δραστηριότητας κρίνεται κατά τον χρόνο σύναψης της σύμβασης. Είναι ακριβώς εκείνη η χρονική στιγμή κατά την οποία το πρόσωπο αυτό χρήζει προστασίας.
51      Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, «ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας συμβατικής ρήτρας κρίνεται, αφού ληφθούν υπόψη η φύση των αγαθών ή των υπηρεσιών που αφορά η σύμβαση και όλες οι κατά τον χρόνο της σύναψης της σύμβασης περιστάσεις που περιέβαλαν την εν λόγω σύναψη, καθώς και όλες οι υπόλοιπες ρήτρες της σύμβασης ή άλλης σύμβασης από την οποία αυτή εξαρτάται».
52      Βλ. απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 2024, Zabitoń (C‑347/23, EU:C:2024:919, σκέψη 31).
53      Απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2005 (C‑464/01, EU:C:2005:32).
54      Απόφαση YYY. (σκέψη 51).