61993C0063
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΊ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ
κ. ΓΕΩΡΓΊΟΥ ΚΟΣΜΆ
της 8ης Ιουνίου 1995 (
*1
)
1.
Αρκετά χρόνια μετά τη θέσπιση του, το σύστημα της συμπληρωματικής εισφοράς επί του γάλακτος εξακολουθεί να γεννά ζητήματα κύρους και ερμηνείας των σχετικών διατάξεων. Τα προδικαστικά ερωτήματα που θέτει το Supreme Court (Ιρλανδία) αναφέρονται, ειδικότερα, στο άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου της 31ης Μαρτίου 1984, διάταξη της οποίας η ερμηνεία έχει ήδη απασχολήσει το Δικαστήριο. Εν τούτοις, τα νομικά και πραγματικά δεδομένα ενόψει των οποίων τίθενται τα ερωτήματα του Supreme Court τους προσδίδουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Ι — Οι κοινοτικές ρυθμίσεις
2.
Με το άρθρο 5γ του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 1968 (
1
), το οποίο προστέθηκε με το άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΟΚ) 856/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984 (
2
), καθιερώθηκε συμπληρωματική εισφορά, επιβαρύνουσα την παραγωγή γάλακτος αγελάδος. Η εισφορά αυτή, αποσκοπούσα, σύμφωνα με την παράγραφο 1 του παραπάνω άρθρου, στον έλεγχο της αυξήσεως της γαλακτοπαραγωγής, επιβλήθηκε αρχικά για πέντε δωδεκάμηνες χρονικές περιόδους (αρχής γενομένης από της 1ης Απριλίου 1984), οι οποίες αυξήθηκαν τελικώς σε εννέα (
3
).
3.
Το καθεστώς της συμπληρωματικής εισφοράς ετέθη σε εφαρμογή στα κράτη μέλη βάσει μιας από τις δύο εναλλακτικές λύσεις που προεβλέποντο στην παράγραφο 1 του άρθρου 5γ, όπως ίσχυε κατά τον κρίσιμο στην προκειμένη περίπτωση χρόνο. Σύμφωνα με την εναλλακτική λύση Α, η εισφορά οφείλεται από τους παραγωγούς γάλακτος επί των ποσοτήτων γάλακτος που παρέδωσαν προς επεξεργασία ή μεταποίηση σε αγοραστές και οι οποίες, κατά τη διάρκεια της οικείας δωδεκάμηνης περιόδου, υπερβαίνουν ορισμένη ποσότητα αναφοράς. Σύμφωνα με την εναλλακτική λύση Β, η εισφορά οφείλεται από τους αγοραστές γάλακτος επί των ποσοτήτων γάλακτος που τους παραδόθηκαν προς επεξεργασία ή μεταποίηση από παραγωγούς και οι οποίες υπερβαίνουν ορισμένη ποσότητα αναφοράς στα πλαίσια της δεύτερης αυτής εναλλακτικής λύσεως, η οφειλόμενη από αγοραστή εισφορά μετακυλίεται στους παραγωγούς εκείνους, οι οποίοι συνετέλεσαν στην υπέρβαση της ποσότητας αναφοράς του αγοραστή (
4
).
4.
Κατά την παράγραφο 3 του αυτού άρθρου 5γ, το σύνολο των ποσοτήτων αναφοράς που χορηγούνται στους υποκείμενους στην εισφορά σε ορισμένο κράτος μέλος δεν μπορεί να υπερβεί ορισμένη εγγυημένη ποσότητα, διαφορετική για κάθε κράτος μέλος, η οποία ισούται με το σύνολο των ποσοτήτων γάλακτος, προσαυξημένων κατά 1 %, που παραδόθηκαν σε επιχειρήσεις οι οποίες επεξεργάζονται ή μεταποιούν το γάλα ή άλλα γαλακτοκομικά προϊόντα στο οικείο κράτος μέλος, κατά τη διάρκεια του έτους 1981. Ειδικώς για την Ιρλανδία, η εγγυημένη ποσότητα καθορίστηκε, για τους λόγους που εκτίθενται στην όγδοη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 856/84 (συμβολή της γαλακτοβιομηχανίας στο ακαθάριστο εθνικό προϊόν κατά ποσοστό αισθητά ανώτερο από τον μέσο όρο της κοινότητος, δυσχέρεια αναπτύξεως εναλλακτικών γεωργικών παραγωγών), με βάση την ποσότητα που παραδόθηκε το έτος 1983.
Εξάλλου, στην παράγραφο 4 του άρθρου 5γ προβλέφθηκε η σύσταση «κοινοτικής εφεδρικής ποσότητας», για τη συμπλήρωση, κατά την έναρξη κάθε δωδεκάμηνης περιόδου, των εγγυημένων ποσοτήτων των κρατών μελών, στα οποία η εφαρμογή του καθεστώτος της συμπληρωματικής εισφοράς δημιουργεί ιδιαίτερες δυσκολίες θίγουσες τις διαρθρώσεις εφοδιασμού ή παραγωγής. Το μεγαλύτερο μέρος της εφεδρικής κοινοτικής ποσότητος ετέθη, με το άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΟΚ) 1371/84 της Επιτροπής, της 16ης Μαΐου 1984 (
5
), στη διάθεση της Ιρλανδίας, κατ' επίκληση των αυτών λόγων για τους οποίους είχε οριστεί ως έτος αναφοράς για τη χώρα αυτή το έτος 1983 (βλ. δεύτερη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 1371/84).
5.
Οι γενικοί κανόνες για την εφαρμογή της συμπληρωματικής εισφοράς θεσπίσθηκαν με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984 (
6
).
6.
Με το άρθρο 1, παράγραφος 1, του τελευταίου αυτού κανονισμού, το ύψος της εισφοράς καθορίστηκε αρχικά στο 75 % της ενδεικτικής τιμής του γάλακτος σε περίπτωση εφαρμογής της εναλλακτικής λύσης Α και σε 100 % της ίδιας τιμής σε περίπτωση εφαρμογής της εναλλακτικής λύσης Β (
7
), ενώ με το άρθρο 2, παράγραφος 1, ορίστηκε ότι η ποσότητα αναφοράς, η υπέρβαση της οποίας γεννά υποχρέωση καταβολής της εισφοράς, ισούται με την ποσότητα γάλακτος που παρέδωσε ο παραγωγός κατά το έτος 1981 (εναλλακτική λύση Α) ή με την ποσότητα γάλακτος που αγόρασε ο αγοραστής κατά το έτος 1981 (εναλλακτική λύση Β), προσαυξημένες κατά 1 %. Χορηγήθηκε εν τούτοις στα κράτη μέλη η ευχέρεια (βλ. άρθρο 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 857/84) να προβλέψουν ότι, στο έδαφός τους, η ποσότητα αναφοράς ισούται με την ποσότητα γάλακτος που παραδόθηκε ή αγοράστηκε κατά το έτος 1982 ή κατά το έτος 1983, πολλαπλασιαζόμενη με ποσοστό, καθοριζόμενο κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μη σημειώνεται υπέρβαση της εγγυημένης, για το οικείο κράτος μέλος, ποσότητος αναφοράς.
7.
Οι βασικοί κανόνες των παραγράφων 1 και 2 του άρθρου 2, ως προς τον τρόπο καθορισμού της ποσότητος αναφοράς, συμπληρώνονται εν τούτοις με σειρά διατάξεων των επόμενων άρθρων του κανονισμού 857/84, προκειμένου, όπως αναφέρεται στην τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού «να επιτραπεί στα κράτη μέλη να προσαρμόσουν τις ποσότητες αναφοράς, ώστε να ληφθεί υπόψη η ιδιαίτερη κατάσταση ορισμένων παραγωγών».
8.
Από τις εξαιρετικές αυτές διατάξεις, οι οποίες αφορούν στη χορήγηση ειδικών (ή συμπληρωματικών) ποσοτήτων αναφοράς σε ορισμένες κατηγορίες παραγωγών, ενδιαφέρει εν προκειμένω η διάταξη του άρθρου 3, σημείο 1, το οποίο ορίζει τα εξής:
«Για τον καθορισμό των ποσοτήτων αναφοράς που αναφέρονται στο άρθρο 2 και στα πλαίσια της εφαρμογής των εναλλακτικών λύσεων Α και Β, λαμβάνονται υπόψη ιδιαίτερες καταστάσεις υπό τους εξής όρους:
1.
Οι παραγωγοί που προσυπέγραψαν ένα σχέδιο ανάπτυξης της γαλακτοκομικής παραγωγής με βάση την οδηγία 72/159/ΕΟΚ, το οποίο κατατέθηκε πριν από την 1η Μαρτίου 1984, μπορούν να επιτύχουν, σύμφωνα με την απόφαση του κράτους μέλους:
—
εάν το σχέδιο βρίσκεται ακόμη στο στάδιο της εκτελέσεως, ειδική ποσότητα αναφοράς που λαμβάνει υπόψη τις ποσότητες γάλακτος και γαλακτοκομικών προϊόντων που προβλέπει το σχέδιο ανάπτυξης,
—
εάν το σχέδιο έχει εκτελεστεί μετά την 1η Ιανουαρίου 1981, ειδική ποσότητα αναφοράς που λαμβάνει υπόψη τις ποσότητες γάλακτος και γαλακτοκομικών προϊόντων που παραδόθηκαν το έτος κατά τη διάρκεια του οποίου περατώθηκε το σχέδιο.
Μπορούν επίσης να ληφθούν υπόψη, αν το κράτος μέλος διαθέτει επαρκείς πληροφορίες, οι επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν χωρίς σχέδιο ανάπτυξης.
2.
(...)»
9.
Όπως διευκρινίζεται στο άρθρο 5 του κανονισμού 857/84, οι ειδικές ή συμπληρωματικές ποσότητες αναφοράς χορηγούνται τηρουμένων πάντοτε των ορίων της εγγυημένης για το οικείο κράτος μέλος ποσότητος αναφοράς, και λαμβάνονται από την εφεδρική ποσότητα που έχει συστήσει, στα πλαίσια της μνημονευθείσης εγγυημένης ποσότητος, το κράτος μέλος. Κατά τα συναγόμενα από το άρθρο 2, παράγραφος 3, του κανονισμού 857/84, η εφεδρική ποσότητα συνιστάται από το κράτος μέλος, κυρίως με κατάλληλη προσαρμογή των ποσοστών βάσει των οποίων καθορίζονται οι ποσότητες αναφοράς των λοιπών (μη τελούντων υπό «ιδιαίτερες καταστάσεις») παραγωγών σ' αυτή μπορεί, μεταξύ άλλων, να προστίθενται (βλ. άρθρο 4, παράγραφος 2, του κανονισμού) και οι ποσότητες αναφοράς που αποδεσμεύονται μετά την εγκατάλειψη, από ορισμένους γαλακτοπαραγωγούς, της δραστηριότητάς τους αυτής.
10.
Σημειώνεται, τέλος, ότι με το άρθρο 4α του κανονισμού 857/84, το οποίο προστέθηκε με το άρθρο 1, σημείο 1, του κανονισμού (ΕΟΚ) 590/85 του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 1985 (
8
), προβλέφθηκε ότι τα κράτη μέλη μπορούν να παραχωρούν τις ποσότητες αναφοράς που δεν χρησιμοποιήθηκαν από ορισμένους παραγωγούς ή αγοραστές σε άλλους παραγωγούς ή αγοραστές εγκατεστημένους στην ίδια περιοχή ή ακόμη (εφόσον υπάρχει περίσσεια ποσοτήτων που έμειναν αχρησιμοποίητες) και σε άλλες περιοχές. Η δυνατότητα αυτή των κρατών μελών, προβλεφθείσα αρχικώς με μεταβατική ρύθμιση η οποία αφορούσε την πρώτη δωδεκάμηνη περίοδο εφαρμογής του καθεστώτος της συμπληρωματικής εισφοράς, διατηρήθηκε τελικώς καθ' όλη τη διάρκεια ισχύος του κανονισμού 857/84 [βλ. την τελευταία κατά χρονολογική σειρά σχετική ρύθμιση του άρθρου 1, σημείο 1, του κανονισμού (ΕΟΚ) 817/92 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1992 (ΕΕ 1992, L 86, σ. 85)].
ΙΙ — Η εφαρμογή του καθεστώτος της συμπληρωματικής εισφοράς στην Ιρλανδία
11.
Κατά το πρώτο στάδιο εφαρμογής του συστήματος της συμπληρωματικής εισφοράς, η εφαρμογή του στην Ιρλανδία εχώ-ρησε, κατά βάση, με αποφάσεις του Minister for Agriculture and Food, το περιεχόμενο των οποίων γνωστοποιήθηκε στους ενδιαφερόμενους μέσω, κυρίως, δημοσιεύσεων στον τύπο.
Από τα σχετικά στοιχεία που επικαλέστηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου οι εφεσείοντες στην κύρια δίκη (βλ. παράρτημα 2 των παρατηρήσεών τους), η ακρίβεια των οποίων δεν αμφισβητήθηκε κατά την προφορική διαδικασία, προκύπτει ότι:
α)
Η Ιρλανδία εφήρμοσε το καθεστώς της συμπληρωματικής εισφοράς, υιοθετώντας την εναλλακτική λύση Β: σε κάθε γαλακτοκομικό συνεταιρισμό (ή γαλακτοκομική επιχείρηση) χορηγήθηκε ποσότητα αναφοράς, αντιστοιχούσα στις ποσότητες γάλακτος που αγοράσθηκαν από γαλακτοπαραγωγούς κατά το έτος 1983, προσαυξημένες κατά ορισμένη κατ' αποκοπή καθορισθείσα ποσότητα, για τους παραγωγούς οι οποίοι είχαν παραδώσει ποσότητες κάτω από ορισμένο όριο, ή κατά ορισμένο ποσοστό, για τους παραγωγούς που είχαν παραδώσει ποσότητες πάνω από το όριο αυτό.
β)
Δεν προβλέφθηκε η χορήγηση επί παγίας βάσεως (κατ' εφαρμογή του άρθρου 3, σημείο 1, του κανονισμού 857/84) ειδικής ποσότητας αναφοράς στους γαλακτοπαραγωγούς που είχαν προσυπογράψει σχέδιο ανάπτυξης της γαλακτοκομικής παραγωγής βάσει της οδηγίας 72/159/ΕΟΚ. Προβλέφθηκε, απλώς, ότι στους παραγωγούς, οι οποίοι είχαν πραγματοποιήσει επενδύσεις στον τομέα της γαλακτοπαραγωγής, μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις και περιορισμούς, να χορηγηθούν, από τους επί μέρους αγοραστές (συνεταιρισμούς ή επιχειρήσεις), ποσότητες αναφοράς οι οποίες έμειναν αχρησιμοποίητες λόγω του ότι ορισμένοι παραγωγοί έπαυσαν ή περιόρισαν τις παραδόσεις γάλακτος. Η χορήγηση των ποσοτήτων αυτών αναφοράς προβλέφθηκε πάντως ως προσωρινή, ως ισχύουσα δηλαδή μόνο για την αντίστοιχη δωδεκάμηνη περίοδο εφαρμογής του συστήματος της συμπληρωματικής εισφοράς.
Σε μεταγενέστερο στάδιο, ενόψει προφανώς της θεσπίσεως, με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2998/87 του Συμβουλίου (
9
), της δυνατότητος των κρατών μελών να επιτρέψουν, κατά την έναρξη κάθε περιόδου εφαρμογής του συστήματος και για τη διάρκεια της, την προσωρινή παραχώρηση από τους δικαιούχους τμήματος της ποσότητος αναφοράς που τους είχε χορηγηθεί, προβλέφθηκε επί πλέον ότι οι παραγωγοί που εφήρμοσαν σχέδιο αναπτύξεως της γαλακτοπαραγωγής μπορούσαν, υπό προϋποθέσεις και περιορισμούς, να αποκτήσουν, έναντι όμως τιμήματος, ποσότητες αναφοράς οι οποίες προκύπτουν από τις παραπάνω προσωρινές παραχωρήσεις, ενώ εξάλλου δυνατότητα αποκτήσεως ποσοτήτων αναφοράς, έναντι πληρωμής, από παραγωγούς που πραγματοποίησαν επενδύσεις στον τομέα της γαλακτοπαραγωγής προβλέφθηκε και στην περίπτωση αποδεσμεύσεως ποσοτήτων αναφοράς από ορισμένους παραγωγούς που παρέδιδαν γάλα στον αυτό συνεταιρισμό ή επιχείρηση και οι οποίοι ανελάμβαναν την υποχρέωση να εγκαταλείψουν οριστικά, έναντι αποζημιώσεως, το σύνολο της παραγωγής τους (πρβλ. τέταρτο εδάφιο της παραγράφου 1 του άρθρου 4 του κανονισμού 857/84 (
10
)).
12.
Εξάλλου, τη 12η Δεκεμβρίου 1985, θεσπίσθηκαν οι European Communities (Milk Levy) Regulations, 1985 (
11
), με σκοπό, όπως αναφέρεται στο προοίμιο, την εφαρμογή των κοινοτικών ρυθμίσεων περί επιβολής της συμπληρωματικής εισφοράς στον τομέα της γαλακτοπαραγωγής.
Στο άρθρο 16 του κειμένου αυτού αναφέρεται, αφενός μεν (παράγραφος 1), ότι ο Minister for Agriculture and Food καθορίζει, με πράξη του δημοσιευόμενη σε εφημερίδα εθνικής κυκλοφορίας, τον τρόπο ανακατανομής των ποσοτήτων αναφοράς σε περιπτώσεις κατά τις οποίες ορισμένοι παραγωγοί παύουν ή μειώνουν τις παραδόσεις γάλακτος στους αγοραστές, αφετέρου δε (παράγραφος 2), ότι οι διατάξεις των άρθρων 3 και 4 του κανονισμού 857/84 εφαρμόζονται σε κάθε περίπτωση ανακατανομής ποσοτήτων αναφοράς.
ΙΙΙ — Η κύρια δίκη — Τα προδικαστικά ερωτήματα
13.
Οι Fintan Duff, Liam Finlay, Thomas Julian, James Lyons, Catherine Moloney, Michael και Patrick McCarthy, James O'Regan και Patrick O'Donovan (στο εξής: εφεσείοντες στην κύρια δίκη) είναι γαλακτοπαραγωγοί, οι οποίοι, όπως συνάγεται από το σύνολο των στοιχείων του φακέλλου, είναι κύριοι των ακινήτων όπου ασκούν τη δραστηριότητά τους. Οι παραγωγοί αυτοί είχαν προσυπογράψει, βάσει της οδηγίας 72/159/ΕΟΚ και των σχετικών διατάξεων της ιρλανδικής νομοθεσίας, σχέδια αναπτύξεως της γαλακτοκομικής παραγωγής. Σύμφωνα με το παραπέμπον δικαστήριο, τα σχέδια είχαν κατατεθεί προ της 1ης Μαρτίου 1984 (
12
) και είχαν εγκριθεί από τον Minister for Agriculture and Food, αρμόδια σχετικώς διοικητική αρχή.
14.
Από τις απαντήσεις που έδωσαν, κατά την προφορική διαδικασία, σε σχετική ερώτηση που τους είχε θέσει γραπτώς το Δικαστήριο, τόσο οι εφεσείοντες στην κύρια δίκη όσο και ο Minister for Agriculture and Food και o Attorney General (στο εξής: εφεσίβλητοι στην κύρια δίκη), συνάγεται ότι κανένα από τα παραπάνω σχέδια δεν είχε ολοκληρωθεί κατά το έτος 1983 που απετέλεσε, υπενθυμίζω, το έτος αναφοράς για την εφαρμογή στην Ιρλανδία του καθεστώτος της συμπληρωματικής εισφοράς. Έτσι, οι ποσότητες αναφοράς που χορηγήθηκαν στους εφεσείοντες στην κύρια δίκη (
13
), για την πρώτη περίοδο εφαρμογής του καθεστώτος, υπολογίσθηκαν βάσει, αποκλειστικώς και μόνο, των ποσοτήτων γάλακτος που παραδόθηκαν κατά το έτος 1983, χωρίς να ληφθούν υπόψη οι ποσότητες γάλακτος οι οποίες θα παρήγοντο μετά την περάτωση των σχεδίων αναπτύξεως και οι οποίες υπερέβαιναν κατά πολύ το επίπεδο παραγωγής που είχε επιτευχθεί το έτος 1983 (
14
).
15.
Την 20ή Φεβρουαρίου 1990 ασκήθηκε από τους παραπάνω παραγωγούς προσφυγή ενώπιον του High Court, με κύριο αίτημα την αναγνώριση της υποχρεώσεως του Minister for Agriculture and Food να τους χορηγήσει, κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 3, σημείο 1, του κανονισμού 857/84, ειδικές ποσότητες αναφοράς, για τον καθορισμό των οποίων έπρεπε να ληφθούν υπόψη οι ποσότητες γάλακτος που θα παρήγοντο μετά την περάτωση των σχεδίων τα οποία εφήρμοζαν.
16.
Η προσφυγή απερρίφθη από το High Court με απόφαση, κατά της οποίας ασκήθηκε στη συνέχεια έφεση ενώπιον του Supreme Court. Το τελευταίο αυτό δικαστήριο, κρίνοντας ότι η έκβαση της εκκρεμούσης ενώπιόν του δίκης εξαρτάται από την κρίση επί ζητημάτων κύρους και ερμηνείας του άρθρου 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84, ανέβαλε την έκδοση αποφάσεως και υπέβαλε στο Δικαστήριο τα εξής προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Ενόψει της τρίτης αιτιολογικής σκέψεως του προοιμίου του κανονισμού του Συμβουλίου (ΕΟΚ) 857/84 και του άρθρου 40, παράγραφος 3, της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, πρέπει το άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του ενλόγω κανονισμού (ΕΟΚ) 857/84 να ερμηνευθεί κατά το κοινοτικό δίκαιο ως επιβάλλον στα κράτη μέλη, κατά τη χορήγηση των ποσοτήτων αναφοράς, την υποχρέωση να χορηγούν ειδική ποσότητα αναφοράς στους παραγωγούς οι οποίοι προσυπέγραψαν σχέδια αναπτύξεως βάσει της οδηγίας του Συμβουλίου 72/159/ΕΟΚ και επένδυσαν σημαντικά δανεισθέντα κεφάλαια για την προώθηση τέτοιων σχεδίων;
2)
Επικουρικώς, ενόψει των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου, ειδικότερα των αρχών του σεβασμού της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, της απαγορεύσεως των διακρίσεων, της αναλογικότητας, της ασφαλείας δικαίου και του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, πρέπει η διακριτική ευχέρεια που παρέχεται στις αρμόδιες αρχές στην Ιρλανδία με το άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του ενλόγω κανονισμού του Συμβουλίου (ΕΟΚ) 857/84 να ερμηνεύεται ως υποχρέωση χορηγήσεως ειδικής ποσότητας αναφοράς στους προσφεύγοντες αν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι τα σχέδια τους για την ανάπτυξη της γαλακτοκομικής παραγωγής είχαν εγκριθεί από τις αρμόδιες αρχές της Ιρλανδίας;
3)
Αν οι απαντήσεις στα ερωτήματα 1 και 2 είναι αρνητικές, είναι ανίσχυρος ο κανονισμός (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου λόγω του ότι αντιβαίνει προς το κοινοτικό δίκαιο, ειδικότερα σε μια ή περισσότερες από τις εξής αρχές:
α)
της αναλογικότητας,
β)
της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης,
γ)
της απαγορεύσεως των διακρίσεων που καθιερώνεται με το άρθρο 40, παράγραφος 3, της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας,
δ)
της ασφαλείας δικαίου, και
ε)
του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων,
καθόσον δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη, κατά τη χορήγηση των ποσοτήτων αναφοράς, να λαμβάνουν υπόψη την ειδική κατάσταση των παραγωγών οι οποίοι προσυπέγραψαν σχέδια αναπτύξεως της γαλακτοκομικής παραγωγής βάσει της οδηγίας του Συμβουλίου 72/159/ΕΟΚ;»
17.
Ο τρόπος με τον οποίο είναι διατυπωμένα τα προδικαστικά ερωτήματα δεν καθιστά ευχερή αλλά ούτε και σκόπιμη την αυτοτελή αντιμετώπιση τους. Νομίζω, πάντως, ότι για να καλυφθούν όλα τα θέματα που θέτει το Supreme Court και να δοθεί χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που απευθύνει στο Δικαστήριο, επιβάλλεται να ερευνηθούν τα εξής ζητήματα:
α)
Η διάταξη του άρθρου 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84, όπως ίσχυε κατά τον εν προκειμένω κρίσιμο χρόνο, επέβαλλε, κατά το γράμμα της, στα κράτη μέλη την υποχρέωση να χορηγούν ειδικές ποσότητες αναφοράς στους παραγωγούς που κατέθεσαν, προ της 1ης Μαρτίου 1984, σχέδιο αναπτύξεως της γαλακτοκομικής παραγωγής (στο εξής: σχέδιο αναπτύξεως) ή παρεσχέθη, ως προς το σημείο αυτό, απλή ευχέρεια στα κράτη μέλη;
β)
Αν η γραμματική ερμηνεία της κρίσιμης διατάξεως οδηγεί στο συμπέρασμα ότι παρέχεται απλώς ευχέρεια στα κράτη μέλη, η λήψη υπόψη του σκοπού της ρυθμίσεως, όπως αυτός συνάγεται από τις αιτιολογικές σκέψεις του κανονισμού 857/84, αρκεί για να στηρίξει ερμηνευτική εκδοχή περί επιβολής σχετικής υποχρεώσεως στα κράτη μέλη;
γ)
Αν ούτε το γράμμα ούτε ο σκοπός της ρυθμίσεως αρκούν για να στηρίξουν την άποψη ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται στην παροχή ειδικής ποσότητος αναφοράς στους παραγωγούς που υπέβαλαν, προ της 1ης Μαρτίου 1984, σχέδιο αναπτύξεως, μήπως την ερμηνευτική αυτή αντίληψη επιβάλλει η ανάγκη ερμηνείας της επίμαχης διατάξεως κατά τρόπο συνάδοντα, στο μέτρο του δυνατού, προς τις υπέρτερης τυπικής ισχύος γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου που μνημονεύονται στη διάταξη παραπομπής (
15
) Με άλλα λόγια: μήπως οι παραπάνω γενικές αρχές (δηλαδή οι αρχές της ασφαλείας δικαίου και της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων διατυπούμενη στο άρθρο 40, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης, η αρχή της αναλογικότητος και, τέλος, η αρχή της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων) επέβαλλαν στον κοινοτικό νομοθέτη να προβλέψει, και μάλιστα ως υποχρεωτική, την εκ μέρους των κρατών μελών παροχή των παραπάνω ειδικών ποσοτήτων αναφοράς, έτσι ώστε η επίμαχη διάταξη πρέπει οπωσδήποτε να ερμηνευθεί, προκειμένου να διασφαλισθεί το κύρος της, ως επιβάλλουσα σχετική υποχρέωση στα κράτη μέλη;
δ)
Αν οι μνημονευθείσες γενικές αρχές δεν επέβαλλαν στον κοινοτικό νομοθέτη τέτοια υποχρέωση, είναι δυνατόν, παρ' όλ' αυτά, να θεμελιωθεί στις ίδιες αυτές αρχές υποχρέωση των κρατών μελών να χορηγούν ειδικές ποσότητες αναφοράς στους παραπάνω παραγωγούς;
IV — Απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα
Α — Το γράμμα και ο σκοπός του άρθρου 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84
18.
Με την απόφαση της 11ης Ιουλίου 1989, Cornée κ.λπ. (
16
), το Δικαστήριο έκρινε (σκέψη 13) ότι από το ίδιο το κείμενο της διατάξεως του άρθρου 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84 προκύπτει ότι με τη διάταξη αυτή «παρέχεται στα κράτη μέλη εξουσία εκτιμήσεως για να προβλέψουν ή όχι τη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς που αναφέρονται στη διάταξη αυτή και να καθορίσουν, ενδεχομένως, το ποσό των χορηγήσεων αυτών» (
17
).
19.
Το κείμενο της διατάξεως (κατά την οποία, υπενθυμίζω, οι παραγωγοί που προσυπέγραψαν σχέδιο αναπτύξεως, κατατεθέν προ της 1ης Μαρτίου 1984, μπορούν να επιτύχουν, εάν το σχέδιο βρίσκεται ακόμη στο στάδιο της εκτελέσεως, ειδική ποσότητα αναφοράς που λαμβάνει υπόψη τις ποσότητες γάλακτος και γαλακτοκομικών προϊόντων που προβλέπει το σχέδιο) δεν θα μπορούσε, πράγματι, να δικαιολογήσει, αυτό καθ' εαυτό, πολλές αμφιβολίες, όταν μάλιστα στο σημείο 3 του αυτού άρθρου 3 ορίζεται ότι οι γαλακτοπαραγωγοί, των οποίων η παραγωγή έχει επηρεασθεί αισθητά από εξαιρετικά γεγονότα κατά το έτος αναφοράς που λαμβάνεται υπόψη για τον καθορισμό της ποσότητος αναφοράς, «επιτυγχάνουν, ύστερα από αίτηση τους» (και όχι απλώς μπορούν να επιτύχουν) να ληφθεί υπόψη άλλο έτος αναφοράς.
20.
Θα μπορούσε η λήψη υπόψη του σκοπού της ρυθμίσεως να οδηγήσει σε διάφορο συμπέρασμα; Το Supreme Court επισημαίνει, ως προς το σημείο αυτό, την τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 857/84, κατά την οποία: «πρέπει να επιτραπεί στα κράτη μέλη να προσαρμόσουν τις ποσότητες αναφοράς, ώστε να ληφθεί υπόψη η ιδιαίτερη κατάσταση ορισμένων παραγωγών και να καθοριστεί για το σκοπό αυτό, εφόσον υπάρχει ανάγκη, μία εφεδρική ποσότητα στο πλαίσιο της εγγυημένης ποσότητος (...)».
21.
Κατά τη γνώμη μου, από την παρατε-θείσα αιτιολογική σκέψη, η οποία αναφέρει απλώς ότι πρέπει να επιτραπεί στα κράτη μέλη η λήψη υπόψη ορισμένων ιδιαίτερων καταστάσεων, δεν προκύπτουν ερμηνευτικά στοιχεία ικανά να διαφοροποιήσουν το συμπέρασμα στο οποίο οδηγεί η διατύπωση της διατάξεως (
18
). Το γεγονός και μόνον ότι τα προβλεπόμενα στο σημείο 1 του άρθρου 3 σκοπούν στη λήψη υπόψη των συνθηκών υπό τις οποίες τελούν ορισμένοι παραγωγοί δεν αρκεί, αυτοτελώς εξεταζόμενο, για να θεωρηθεί ότι επιβάλλεται στα κράτη μέλη η παροχή ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς αυτούς.
22.
Υπό τα δεδομένα αυτά, τέτοιο συμπέρασμα δεν θα μπορούσε να θεμελιωθεί παρά μόνο στην κρίση ότι την εξυπηρέτηση του παραπάνω σκοπού καθιστούν υποχρεωτική για τον κοινοτικό νομοθέτη και τις αρχές των κρατών μελών που εφαρμόζουν τη σχετική κοινοτική νομοθεσία, οι γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου, σύμφωνα προς τις οποίες πρέπει να ερμηνευθεί η επίμαχη ρύθμιση. Αυτό είναι το κεντρικό ζήτημα που θέτει το Supreme Court, το οποίο αποτελεί άλλωστε και τον άξονα της επιχειρηματολογίας που αναπτύσσεται στις κατατεθείσες ενώπιον του Δικαστηρίου παρατηρήσεις.
Β — Η κρίσιμη διάταξη υπό το πρίσμα των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου
α) Οι αρχές της ασφαλείας δικαίου και της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
23.
Η μνεία, στη διάταξη παραπομπής, τόσο της αρχής της ασφαλείας δικαίου όσο και της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, καθιστά αναγκαία μια στοιχειώδη διευκρίνιση της σχέσεως ανάμεσα στις δύο αρχές. Είναι, βέβαια, αλήθεια ότι η σχέση αυτή είναι τόσο στενή, ώστε δίδεται συχνά η εντύπωση ότι οι δύο αρχές είναι απολύτως εναλλάξιμες. Θεωρώ, εν τούτοις, ότι η νομολογία του Δικαστηρίου παρέχει αρκετά στοιχεία ικανά να καταστήσουν εφικτή τη χάραξη ορισμένων ορίων ανάμεσα στις δύο έννοιες.
24.
Είναι πρόδηλο ότι αμφότερες οι αρχές αποτελούν αναγκαίο παρακολούθημα της αρΧήζ της νομιμότητος. Η τελευταία αυτή αρχή θα παρέμενε γράμμα κενό, αν οι κανόνες του κοινοτικού δικαίου (και οι θεσπιζόμενες κατ' εφαρμογή τους ατομικές ρυθμίσεις) δεν είχαν ένα βαθμό σαφήνειας αρκετό ώστε τα μεν κοινοτικά όργανα (ή οι ενεργούσες βάσει κοινοτικών διατάξεων εθνικές αρχές) να γνωρίζουν με ακρίβεια τα όρια των αρμοδιοτήτων τους, οι δε ιδιώτες να ενεργούν εν πλήρη γνώσει του περιεχομένου των δικαιωμάτων που τους παρέχει και των υποχρεώσεων που τους επιβάλλει η κοινοτική έννομη τάξη. Ειδικά για τον ιδιώτη, εξάλλου, η αρχή της νομιμότητος θα έχανε, εν πολλοίς, τη σημασία της ως εγγύηση ενός πεδίου ελευθερίας, αν η διαδοχή στο χρόνο των ρυθμίσεων που τον αφορούν δεν διείποντο από μια στοιχειώδη συνέπεια και συνοχή, αρκετή για να μπορούν να διαγνωσθούν οι απώτερες συνέπειες (νομικές αλλά και οικονομικές) της δραστηριότητάς του.
25.
Έτσι, η αρχή της ασφαλείας δικαίου επιβάλλει σαφήνεια και ακρίβεια των κανόνων δικαίου και των ατομικών ρυθμίσεων που συγκροτούν, σε ορισμένη χρονική στιγμή, το νομικό πλαίσιο εντός του οποίου ασκούν τις αρμοδιότητες τους τα όργανα και αναπτύσσουν τις δραστηριότητες τους οι ιδιώτες (
19
), ενώ η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης επιβάλλει στον κοινοτικό νομοθέτη και στα λοιπά κοινοτικά όργανα (ή στα εθνικά όργανα όταν ενεργούν βάσει κοινοτικών διατάξεων) να ασκούν, στη διαδοχή του χρόνου, κατά τέτοιο τρόπο τις αρμοδιότητές τους, ώστε να μη θίγονται, κατά τρόπο αδύνατο να προβλεφθεί από έναν επιμελή ιδιώτη, έννομες καταστάσεις και σχέσεις, δημιουργηθείσες βάσει της κοινοτικής νομοθεσίας.
26.
Αν η διάκριση που επιχείρησα είναι ορθή, η αρχή της ασφαλείας δικαίου, όπως παραπάνω ορίστηκε, δεν μπορεί, αυτή και μόνη, να θεμελιώσει υποχρέωση του κοινοτικού νομοθέτη να προβλέψει, και μάλιστα ως υποχρεωτική για τα κράτη μέλη, τη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς στους οποίους αναφέρεται το άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84. Ασύγκριτα δυσχερέστερο είναι, βεβαίως, το ζήτημα αν την υποχρέωση αυτή επέβαλλε στον κοινοτικό νομοθέτη η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
27.
Πρέπει, ήδη στο σημείο αυτό, να επισημάνω ότι στα πλαίσια της μνημονευθείσης (βλ. ανωτέρω, σημείο 18) υποθέσεως Cornée κ.λπ. ετέθη στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα περί του αν η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση που εφαρμόζει το σύστημα της συμπληρωματικής εισφοράς επί του γάλακτος κατά τρόπο ώστε στους παραγωγούς που εφαρμόζουν βάσει της οδηγίας 72/159/ΕΟΚ σχέδιο αναπτύξεως, το οποίο εγκρίθηκε προτού τεθεί σε ισχύ το παραπάνω σύστημα, να χορηγούνται για την περίοδο εμπορίας 1985/86 μικρότερες ποσότητες αναφοράς από εκείνες της προηγουμένης περιόδου.
28.
Το Δικαστήριο απήντησε επισημαίνοντας κατ' αρχάς (σκέψη 26) ότι «η πραγματοποίηση σχεδίου αναπτύξεως της γαλακτοπαραγωγής, που εγκρίθηκε από τις αρμόδιες εθνικές αρχές, δεν παρέχει στον κάτοχο του σχεδίου το δικαίωμα να παράγει την ποσότητα γάλακτος που αντιστοιχεί στους στόχους του σχεδίου αυτού, χωρίς να υποβάλλεται σε ενδεχόμενους περιορισμούς που απορρέουν από κοινοτικούς κανόνες που θεσπίστηκαν μετά την έγκριση του σχεδίου αυτού, ιδίως στο πλαίσιο της πολιτικής οργανώσεως των αγορών ή της διαρθρωτικής πολιτικής, εκτός αν οι περιορισμοί αυτοί θίγουν ειδικά τους κατόχους τέτοιων σχεδίων, ακριβώς λόγω της πραγματοποιήσεως του σχεδίου τους». Κατά συνέπεια, συνεχίζει το Δικαστήριο (βλ. σκέψη 27 της αποφάσεως), «όταν μια κοινή οργάνωση γεωργικών αγορών προβλέπει, με σκοπό την ελάττωση των διαρθρωτικών πλεονασμάτων στην ενλόγω αγορά, την επιβολή εισφοράς επί των παραδόσεων προϊόντων που υπερβαίνουν ορισμένες ποσότητες αναφοράς, οι κάτοχοι σχεδίου αναπτύξεως, έστω και αν αυτό εγκρίθηκε πριν αρχίσει να ισχύει το σύστημα, δεν μπορούν να επικαλεστούν την ύπαρξη δικαιολογημένης εμπιστοσύνης που αναφέρεται στην πραγματοποίηση του σχεδίου τους, για να αντιταχθούν σε ενδεχόμενες μειώσεις αυτών των ποσοτήτων αναφοράς, εφόσον από τη σχετική κοινοτική ρύθμιση επιτρέπονται οι μειώσεις αυτές και δεν αναφέρονται ειδικά στις ποσότητες αναφοράς αυτής της κατηγορίας επιχειρηματιών».
29.
Ακολούθησε η απόφαση Spronk (μνημονευθείσα ήδη στην υποσημείωση 17), με την οποία το Δικαστήριο, αφού επιβεβαίωσε (βλ. σκέψη 16) ότι «σε καμία περίπτωση η εκτέλεση ενός σχεδίου αναπτύξεως της γαλακτοπαραγωγής δεν παρέχει στον εκτε-λέσαντα το σχέδιο το δικαίωμα να του παραχωρηθούν ποσότητες αναφοράς ίσες με τις ποσότητες που μπορεί να παραχθούν κατόπιν της εκτελέσεως του σχεδίου και χωρίς να υποστούν οι ποσότητες αυτές καμία μείωση», έκρινε περαιτέρω (σκέψη 28) ότι εθνική ρύθμιση, προβλέπουσα ότι οι ποσότητες αναφοράς που χορηγούνται στους παραγωγούς που πραγματοποίησαν επενδύσεις στον τομέα της γαλακτοπαραγωγής (είτε βάσει σχεδίου αναπτύξεως είτε όχι) μειώνονται ανάλογα με το διάστημα που έχει διαρρεύσει μεταξύ της πραγματοποιήσεως των επενδύσεων και της ενάρξεως ισχύος του συστήματος συμπληρωματικής εισφοράς, συμβιβάζεται με την αρχή της αναλογικότητος και ότι, τέλος (σκέψη 29), «η εκτίμηση αυτή δεν μεταβάλλεται από το γεγονός ότι μια τέτοια εθνική ρύθμιση μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να μην παραχωρείται καμία ειδική ποσότητα αναφοράς σε ορισμένους παραγωγούς που έχουν πραγματοποιήσει επενδύσεις ή έστω η ειδική ποσότητα αναφοράς που τους παραχωρείται να υπολείπεται κατά πολύ της ικανότητος παραγωγής που έχει η εκμετάλλευση κατόπιν της πραγματοποιήσεως των επενδύσεων», δεδομένου ότι «η πραγματοποίηση επενδύσεων, ακόμη και στο πλαίσιο σχεδίου αναπτύξεως, δεν δίνει στον ενδιαφερόμενο επιχειρηματία το δικαίωμα να επικαλείται την ύπαρξη δικαιολογημένης εμπιστοσύνης λόγω της πραγματοποιήσεως των επενδύσεων αυτών, ώστε να αξιώσει ειδική ποσότητα αναφοράς, που παραχωρείται λόγω ακριβώς των επενδύσεων αυτών».
30.
Μια πρώτη ανάγνωση των αποφάσεων Cornée κ.λπ. και Spronk μπορεί να οδηγήσει στη σκέψη ότι το ζήτημα που θέτει το Supreme Court ως προς τη σημασία που μπορεί να έχει η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης για τη μεταχείριση, στα πλαίσια του καθεστώτος της συμπληρωματικής εισφοράς, των παραγωγών που είχαν προσυπογράψει σχέδιο αναπτύξεως, έχει ήδη απαντηθεί από το Δικαστήριο. Στην αντίληψη αυτή θα μπορούσε να αντιταχθεί:
α)
ότι με την απόφαση Cornée κ.λπ. κρίθηκε απλώς ότι η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης δεν αντιτίθεται κατ' αρχήν σε εθνική ρύθμιση που προβλέπει μειώσεις των ειδικών ποσοτήτων αναφοράς, των οποίων όμως τη χορήγηση στους παραπάνω παραγωγούς προβλέπει πάντως η εθνική νομοθεσία,
β)
ότι με την απόφαση Spronk κρίθηκε απλώς ότι η παραπάνω αρχή συνάδει προς εθνική ρύθμιση, η οποία προβλέπει τη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς, έστω και αν η εφαρμογή της ρυθμίσεως μπορεί, κατ' αποτέλεσμα, να οδηγήσει στο να μη χορηγηθεί καμία ειδική ποσότητα αναφοράς σε ορισμένους παραγωγούς που προσυπέγραψαν σχέδιο αναπτύξεως και
γ)
ότι, κατά συνέπεια, παραμένει ανοικτό το ζήτημα αν η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης επιβάλλει στον κοινοτικό νομοθέτη να προβλέψει, και μάλιστα ως υποχρεωτική για τα κράτη μέλη, τη θέσπιση ειδικών ρυθμίσεων οι οποίες, ανεξαρτήτως των επί μέρους όρων και προϋποθέσεων που θέτουν, εισάγουν πάντως την αρχή ότι χορηγούνται ειδικές ποσότητες αναφοράς στους παραπάνω παραγωγούς.
31.
Υπό το φως δηλαδή των κριθέντων με τις αποφάσεις Cornée κ.λπ. και Spronk, το ερώτημα που τίθεται εν προκειμένω, διαφορετικά διατυπωμένο, είναι αν η προσυπογραφή ενός σχεδίου αναπτύξεως βάσει των διατάξεων της οδηγίας 72/159/ΕΟΚ και των εθνικών διατάξεων με τις οποίες η οδηγία αυτή μεταφέρθηκε στην εσωτερική έννομη τάξη του οικείου κράτους μέλους, έστω και αν δεν μπορούσε να δικαιολογήσει την πεποίθηση ότι θεμελιώνεται δικαίωμα παραγωγής (χωρίς περιορισμούς από μεταγενέστερες κοινοτικές ρυθμίσεις) της ποσότητος γάλακτος που αντιστοιχούσε στους στόχους του σχεδίου, μπορούσε όμως να δημιουργήσει σε έναν επιμελή παραγωγό την πεποίθηση ότι ο κοινοτικός νομοθέτης (ή ο εθνικός νομοθέτης που θα ενεργούσε βάσει κοινοτικών διατάξεων) δεν θα αγνοούσε πάντως παντελώς, σε περίπτωση τροποποιήσεως των κανόνων που διέπουν την κοινή οργάνωση της αγοράς του γάλακτος, τις ποσότητες που επρόκειτο να παραχθούν μετά την περάτωση του σχεδίου αναπτύξεως.
32.
Για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό, είναι βέβαια απαραίτητο να εξετασθεί το περιεχόμενο και ο σκοπός των κοινοτικών ρυθμίσεων βάσει των οποίων ετέθησαν σε εφαρμογή τα σχέδια αναπτύξεως, προκειμένου να ελεγθεί αν «η ίδια η κοινότητα δημιούργησε μια κατάσταση που μπορούσε να δημιουργήσει δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στους διοικούμενους» (
20
).
33.
Η οδηγία 72/159/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 1972 (
21
), προέβλεπε στο άρθρο 1, παράγραφος 1, ότι προκειμένου να δημιουργηθούν οι διαρθρωτικές προϋποθέσεις που θα επέτρεπαν βελτίωση του εισοδήματος καθώς και των συνθηκών εργασίας και των όρων παραγωγής στη γεωργία, τα κράτη μέλη όφειλαν να καθιερώσουν ένα καθεστώς για την κατ' επιλογή ενθάρρυνση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων που ήσαν επιδεκτικές αναπτύξεως με σκοπό να ευνοηθούν οι δραστηριότητές τους και η ανάπτυξη τους υπό ορθολογικούς όρους. Οι ενδιαφερόμενοι έπρεπε, για την υπαγωγή στο καθεστώς ενθαρρύνσεως, να υποβάλουν αιτήσεις στις αρμόδιες υπηρεσίες των κρατών μελών, συνοδευόμενες από το σχέδιο αναπτύξεως της επιχειρήσεως, από το οποίο έπρεπε να προκύπτει ότι, κατά την ολοκλήρωση του, η εκμετάλλευση θα μπορούσε να αποδώσει ένα εισόδημα εργασίας συγκρίσιμο προς εκείνο το οποίο παρέχεται για εξωγεωργικές δραστηριότητες στην υπόψη περιφέρεια (άρθρα 2, παράγραφος 1, τέταρτη περίπτωση, 4, παράγραφος 1, και 5, παράγραφος 1). Οι παραγωγοί των οποίων εγκρίνοντο τα σχέδια αναπτύξεως υπήγοντο σε καθεστώς ενθαρρύνσεως, το οποίο περιελάμβανε, μεταξύ άλλων, ενισχύσεις υπό μορφή επιδοτήσεων επιτοκίου για τις επενδύσεις που ήσαν αναγκαίες για την πραγματοποίηση του σχεδίου αναπτύξεως (άρθρο 8, παράγραφος 1) (
22
).
34.
Στο προοίμιο, εξάλλου, της οδηγίας εξε-τίθετο ότι:
—
«(...) η γεωργική διάρθρωση στην κοινότητα χαρακτηρίζεται από μεγάλο αριθμό γεωργικών εκμεταλλεύσεων, οι οποίες στερούνται των αναγκαίων διαρθρωτικών προϋποθέσεων που θα επέτρεπαν την εξασφάλιση ενός δίκαιου εισοδήματος και όρων διαβιώσεως που να δύνανται να συγκριθούν με εκείνους των άλλων επαγγελμάτων (...)» (τέταρτη αιτιολογική σκέψη)
—
«(...) στο μέλλον, οι μόνες εκμεταλλεύσεις, ικανές να προσαρμόζονται στην οικονομική ανάπτυξη, θα είναι εκείνες, των οποίων ο κάτοχος έχει τα κατάλληλα επαγγελματικά προσόντα, στις οποίες η αποδοτικότητα εξακριβώνεται λογιστικά και οι οποίες δύνανται με την εφαρμογή ορθολογικών μεθόδων παραγωγής να εξασφαλίζουν ένα δίκαιο εισόδημα καθώς και ικανοποιητικούς όρους εργασίας στα πρόσωπα που εργάζονται σ' αυτές (...) ως εκ τούτου, πρέπει η αναμόρφωση της διαρθρώσεως της γεωργικής παραγωγής να ευνοεί τη σύσταση και την ανάπτυξη τέτοιων εκμεταλλεύσεων» (πέμπτη αιτιολογική σκέψη)
—
«(...) για τον προσανατολισμό της αναπτύξεως τέτοιων εκμεταλλεύσεων πρέπει να καθορίζεται ο στόχος που επιδιώκει το σχέδιο αναπτύξεως ως προς την αποδοτικότητα της εκμεταλλεύσεως (...)» (έβδομη αιτιολογική σκέψη)
—
«(...) προκειμένου να εξασφαλισθεί ότι τα χρηματοδοτικά μέσα δημόσιου χαρακτήρα που προβλέπονται για την ανάπτυξη εκμεταλλεύσεων θα χρησιμοποιούνται πράγματι προς όφελος εκείνων των εκμεταλλεύσεων που πληρούν τις απαιτούμενες προϋποθέσεις, πρέπει τα σχέδια αναπτύξεως να εγκρίνονται από τις αρμόδιες υπηρεσίες (...)» (ένατη αιτιολογική σκέψη) και
—
«(...) οι ενισχύσεις για επενδύσεις πρέπει να χορηγούνται κατ' αρχήν υπό μορφή επιδοτήσεων επιτοκίου για να παραμένει η οικονομική και χρηματοδοτική ευθύνη στον κάτοχο της εκμεταλλεύσεως (...)» (δέκατη αιτιολογική σκέψη).
35.
Τα παραπάνω στοιχεία αρκούν, νομίζω, για να καταστήσουν προφανές ότι τα μέτρα ενθαρρύνσεως της αναπτύξεως των γεωργικών εκμεταλλεύσεων που προέβλεπε η οδηγία 72/159/ΕΟΚ, απέβλεπαν στην εξασφάλιση ενός γεωργικού εισοδήματος συγκρίσιμου προς εκείνα που επιτυγχάνονται με την άσκηση άλλων δραστηριοτήτων, μέσω κυρίως της διαμορφώσεως ορθολογικών όρων λειτουργίας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων (
23
). Η ποσοτική αύξηση της παραγωγής μιας γεωργικής εκμεταλλεύσεως υπαγομένης στο καθεστώς ενθαρρύνσεως, δεν αποτελούσε αυτοσκοπό για το σύστημα που εισήγαγε η οδηγία 72/159/ΕΟΚ. Ο κοινοτικός νομοθέτης δεν ήταν, επομένως, υποχρεωμένος να θεωρήσει, για λόγους συνέπειας των κοινοτικών πολιτικών, ότι το επίπεδο παραγωγής το οποίο επρόκειτο να επιτευχθεί λόγω της εφαρμογής ενός σχεδίου αναπτύξεως, υποβληθέντος βάσει της ανωτέρω οδηγίας, έπρεπε οπωσδήποτε να ληφθεί υπόψη κατά τη μεταγενέστερη επιβολή ρυθμιστικών μέτρων στον αντίστοιχο τομέα. Σε αντίθετο συμπέρασμα δεν μπορεί να οδηγήσει το γεγονός και μόνον ότι το υποβαλλόμενο σχέδιο αναπτύξεως ετίθετο σε εφαρμογή κατόπιν εγκρίσεως από την αρμόδια εθνική αρχή, δοθέντος άλλωστε και του ότι η έγκριση αυτή επιτελούσε, όπως ευθέως προκύπτει από την ένατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας, εντελώς συγκεκριμένη λειτουργία, σκοπούσα στην εξασφάλιση του ελέγχου της χρηστής διαχειρίσεως των χρηματοδοτικών μέσων δημόσιου χαρακτήρα που διετίθεντο για την εφαρμογή του σχεδίου αναπτύξεως.
36.
Αν η υποβολή και η έγκριση του σχεδίου αναπτύξεως μιας γεωργικής εκμεταλλεύσεως, στο πλαίσιο του καθεστώτος ενθαρρύνσεως που εισήγαγε η οδηγία 72/159/ΕΟΚ, δεν μπορούσε να θεωρηθεί ότι θεμελίωνε εύλογη προσδοκία των ενδιαφερομένων περί του ότι ο κοινοτικός νομοθέτης, κατά την άσκηση της ευρείας εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει στον τομέα της κοινής γεωργικής πολιτικής, θα ελάμβανε οπωσδήποτε υπόψη τα ποσοτικά δεδομένα της παραγωγής που επρόκειτο να προκύψουν μετά την ολοκλήρωση του σχεδίου αναπτύξεως, τούτο ίσχυε κατά μείζονα λόγο σε έναν τομέα όπως εκείνον της γαλακτοκομικής παραγωγής, χαρακτηριζόμενο από διαρθρωτικά πλεονάσματα, οφειλόμενα στη συνεχή αύξηση της παραγωγής και τη στασιμότητα της ζητήσεως (
24
).
37.
Ένας επιμελής και ενημερωμένος παραγωγός (
25
) όφειλε, πράγματι, τουλάχιστον κατά τον χρόνο που οι εφεσείοντες στην κύρια δίκη προσυπέγραψαν σχέδια αναπτύξεως και ενόψει, ιδίως, της σειράς των μέτρων με τα οποία ο κοινοτικός νομοθέτης προσπάθησε, προ της εισαγωγής του συστήματος της συμπληρωματικής εισφοράς, να αντιμετωπίσει την κατάσταση (
26
), να γνωρίζει, πρώτον, ότι το σχέδιο αναπτύξεως το οποίο υπέβαλε προς έγκριση θα εφαρμοζόταν σε έναν τομέα όπου, λόγω της συνεχούς αυξήσεως της παραγωγής, είχε σοβαρά διαταραχθεί η ισορροπία μεταξύ προσφοράς και ζητήσεως και, δεύτερον, ότι, ως εκ τούτου, δεν μπορούσε να αποκλεισθεί εκ των προτέρων το ενδεχόμενο νομοθετικών παρεμβάσεων προς την κατεύθυνση της συμπιέσεως της παραγωγής προς τα κάτω.
38.
Συνοψίζοντας, καμία ασφαλή βάση δεν μπορούσε να έχει η προσδοκία ότι η προσυπογραφή ενός σχεδίου αναπτύξεως της γαλακτοπαραγωγής, βάσει διατάξεων οι οποίες δεν απέβλεπαν στην ποσοτική αύξηση της παραγωγής καθ' εαυτήν, εξασφάλιζε ένα minimum ειδικής μεταχειρίσεως από τον κοινοτικό νομοθέτη του παραγωγού που προσυπέγραψε το σχέδιο αυτό, συνιστάμενο στη θέσπιση της αρχής της λήψεως υπόψη του επιπέδου παραγωγής που επρόκειτο να επιτευχθεί μετά την περάτωση του σχεδίου, όταν μάλιστα η εφαρμογή του τελευταίου επρόκειτο να χωρήσει σε έναν τομέα όπου είχαν ήδη εκδηλωθεί νομοθετικές επεμβάσεις με σκοπό τον περιορισμό της παραγωγής. Ο κοινοτικός νομοθέτης, στο πλαίσιο μεταγενεστέρων επεμβάσεων του στον επίμαχο τομέα, δεν ήταν υποχρεωμένος να προβλέψει για την κατηγορία αυτή παραγωγών ειδική έναντι των λοιπών γαλακτοπαραγωγών μεταχείριση.
39.
Οι εφεσείοντες στην κύρια δίκη αναφέρονται επανειλημμένα στις αποφάσεις Mulder Ι και Von Deetzen 1 (
27
). Κατά την άποψη τους, τα δεδομένα βάσει των οποίων το Δικαστήριο έκρινε με τις αποφάσεις αυτές ότι στοιχειοθετείται παράβαση της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης συντρέχουν και στην προκειμένη περίπτωση.
40.
Με τις αποφάσεις αυτές κρίθηκε ότι ο κανονισμός 857/84, όπως είχε συμπληρωθεί με τον κανονισμό 1371/84 της Επιτροπής, ήταν ανίσχυρος κατά το μέρος που, κατά παράβαση της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, δεν προέβλεπε τη χορήγηση ποσότητος αναφοράς στους παραγωγούς (γνωστούς ως «παραγωγούς SLOM») οι οποίοι, κατ' εφαρμογή δεσμεύσεως αναληφθείσης βάσει του κανονισμού 1078/77, δεν παρέδωσαν γάλα κατά τη διάρκεια του έτους αναφοράς που επέλεξε το οικείο κράτος μέλος (
28
).
41.
Υπενθυμίζω τις σκέψεις που στηρίζουν την κρίση αυτή (σκέψεις 23 έως 26 της αποφάσεως Mulder Ι και 12 έως 15 της αποφάσεως Von Deetzen I):
α)
Οι παραγωγοί SLOM δεν μπορούσαν θεμιτώς να προσδοκούν ότι θα μπορούσαν να αρχίσουν εκ νέου την παραγωγή γάλακτος υπό τις αυτές συνθήκες που ίσχυαν προηγουμένως και ότι δεν θα υπήγοντο σε ορισμένους κανόνες που θα θεσπίζονταν στο μεταξύ στον τομέα της εμπορικής ή της διαρθρωτικής πολιτικής.
β)
Εν τούτοις, εφόσον οι παραγωγοί αυτοί ενθαρρύνθηκαν με πράξη της κοινότητος να αναστείλουν για ορισμένη περίοδο την εμπορία, χάριν του γενικού συμφέροντος και αντί καταβολής πριμοδοτήσεως, μπορούσαν θεμιτώς να προσδοκούν ότι δεν θα υποστούν, με τη λήξη της υποχρεώσεως τους, περιορισμούς που θα τους θίγουν ιδιαιτέρως, λόγω ακριβώς του γεγονότος ότι έκαναν χρήση που τους παρείχε η κοινοτική ρύθμιση.
γ)
Βάσει του συστήματος περί συμπληρωματικής εισφοράς επί του γάλακτος, οι παραγωγοί μπορούσαν να αποκλειστούν από τη χορήγηση ποσότητος αναφοράς, λόγω ακριβώς αυτής της υποχρεώσεως.
δ)
Ένας τέτοιος πλήρης και μόνιμος αποκλεισμός, καθ' όλη τη διάρκεια της εφαρμογής του παραπάνω συστήματος, συνεπαγόμενος την αδυναμία των ενδιαφερομένων παραγωγών να αρχίσουν εκ νέου την εμπορία γάλακτος, δεν ήταν δυνατό να προβλεφθεί ούτε βάσει των διατάξεων ούτε βάσει των αιτιολογικών σκέψεων του κανονισμού 1078/77, τη στιγμή που οι παραγωγοί αυτοί ανελάμβαναν, προσωρινά, την υποχρέωση να μη παραδώσουν γάλα.
42.
Οι διαφορές ανάμεσα στην κατάσταση των παραγωγών SLOM και την κατάσταση των παραγωγών στους οποίους αναφέρεται το άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84 εμφανίζονται, επομένως, ως ουσιώδεις: οι παραγωγοί SLOM απε-κλείοντο από τη χορήγηση ποσότητος αναφοράς, ακριβώς επειδή ανέλαβαν την υποχρέωση, βάσει σχετικής κοινοτικής ρυθμίσεως, να μη παραδίδουν γάλα για ορισμένη περίοδο. Ο απόλυτος αυτός αποκλεισμός από ένα σύστημα, στο οποίο υπάγονται κατ' αρχήν όλοι οι άλλοι γαλακτοπαραγωγοί (
29
), δεν ήταν δυνατόν να προβλεφθεί όταν ανελάμβαναν την παραπάνω προσωρινή υποχρέωση. Αντίθετα, ο κοινοτικός νομοθέτης, μη προβλέποντας ως υποχρεωτική τη χορήγηση ειδικής ποσότητας αναφοράς στους παραγωγούς που προσυπέγραψαν σχέδιο αναπτύξεως, δεν επέβαλε εις βάρος τους ειδικό περιορισμό, οφειλόμενο στην εφαρμογή του σχεδίου (
30
), αλλά κατέστησε δυνατή, σε περίπτωση μη χρήσεως από ένα κράτος μέλος της σχετικής ευχέρειας που διαθέτει, την υπαγωγή των παραπάνω παραγωγών στους αυτούς ακριβώς περιορισμούς που υφίστανται όλοι οι γαλακτοπαραγωγοί- κανένα όμως στοιχείο, όπως ήδη εξετέθη, δεν επέτρεπε στους παραγωγούς που ανήκουν στη δεύτερη αυτή κατηγορία να σχηματίσουν ευλόγως την πεποίθηση ότι η προσυπογραφή επ μέρους τους σχεδίου αναπτύξεως εξασφάλιζε ειδική, έναντι των λοιπών παραγωγών, μεταχείριση τους σε περίπτωση επιβολής μέτρων περιορισμού της παραγωγής γάλακτος.
β) Η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων
43.
Κατά τη νομολογία (
31
), η θεσπιζόμενη στο άρθρο 40, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων μεταξύ των παραγωγών ή καταναλωτών της Κοινότητος αποτελεί ειδική έκφανση της αρχής της ισότητος, η οποία απαγορεύει (εφόσον δεν συντρέχει αντικειμενικός λόγος, ικανός να δικαιολογήσει τη διάκριση) όχι μόνο τη διαφορετική μεταχείριση των ομοειδών καταστάσεων αλλά και την όμοια μεταχείριση των διαφορετικών (
32
). Από το σύνολο της διατάξεως παραπομπής, σε συνδυασμό με τα όσα προβάλλουν με τις παρατηρήσεις τους οι εφε-σείοντες στην κύρια δίκη (βλ. σ. 31 της γαλλικής μεταφράσεως), προκύπτει ευθέως ότι ο εθνικός δικαστής θέτει ζήτημα κύρους και ερμηνείας της επίμαχης διατάξεως εν σχέσει προς τη δεύτερη από τις παραπάνω δυο όψεις της αρχής της ισότητος: υπεχρεούτο ο κοινοτικός νομοθέτης, προκειμένου να τηρήσει την αρχή αυτή, να θεσπίσει ειδική, έναντι των λοιπών γαλακτοπαραγωγών, μεταχείριση των παραγωγών οι οποίοι προσυπέγραψαν σχέδιο αναπτύξεως, προβλέποντας ως υποχρεωτική τη χορήγηση σ' αυτούς ειδικής ποσότητος αναφοράς;
44.
Για τη στοιχειοθέτηση μιας τέτοιας υποχρεώσεως αποτελεί όρο sine qua non η διαπίστωση ότι οι παραπάνω παραγωγοί διαφοροποιούνται κατά τέτοιο τρόπο έναντι των λοιπών γαλακτοπαραγωγών, ώστε κατά την εισαγωγή του συστήματος της συμπληρωματικής εισφοράς, ο κοινοτικός νομοθέτης όφειλε οπωσδήποτε να μεριμνήσει ειδικά γι' αυτούς, εισάγοντας τις αναγκαίες αποκλίσεις από τις βασικές αρχές του συστήματος.
45.
Το γεγονός όμως και μόνο ότι οι παραγωγοί αυτοί διαφοροποιούνται έναντι των λοιπών υποκειμένων στη συμπληρωματική εισφορά γαλακτοπαραγωγών, κατά το ότι προσυπέγραψαν σχέδιο αναπτύξεως βάσει της οδηγίας 72/159/ΕΟΚ (και, όπως αναφέρεται, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα του Supreme Court, «επένδυσαν σημαντικά δανεισθέντα κεφάλαια για την προώθηση τέτοιων σχεδίων»), δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι στοιχειοθετείται, άνευ ετέρου, η παραπάνω υποχρέωση του νομοθέτη. Πρέπει επί πλέον να διερευνηθεί αν τα πραγματικά αυτά δεδομένα είχαν εν προκειμένω σημασία, ενόψει του σκοπού των συγκεκριμένων ρυθμίσεων και των μέσων που επελέγησαν για την εξυπηρέτησή του (
33
).
46.
Εξεταζόμενες υπό το πρίσμα αυτό, οι συνθήκες υπό τις οποίες τελούσαν οι παραπάνω παραγωγοί δεν επέβαλλαν ειδική, υπό την εκτεθείσα έννοια, μεταχείριση τους. Όπως έχει επανειλημμένα διαπιστώσει το Δικαστήριο (
34
), η εισαγωγή του καθεστώτος της συμπληρωματικής εισφοράς αποσκοπούσε στην αποκατάσταση της ισορροπίας στη χαρακτηριζόμενη από διαρθρωτικά πλεονάσματα αγορά του γάλακτος, μέσω του περιορισμού της παραγωγής συνεπής προς τον σκοπό αυτό (
35
), ο κοινοτικός νομοθέτης, προκειμένου να αποθαρρύνει την παραγωγή γάλακτος, προέβλεψε ως βάση του συστήματος την υποχρέωση καταβολής συμπληρωματικής εισφοράς όταν σημειώνεται υπέρβαση μιας ποσότητος γάλακτος (ποσότητος αναφοράς), αντιπροσωπευτικής της ποσότητος που είχε παραδοθεί από τον παραγωγό ή είχε αγορασθεί από τον αγοραστή κατά το κρίσιμο έτος αναφοράς. Ενόψει τούτου, στοιχεία αναγόμενα στις ειδικότερες συνθήκες ασκήσεως της γαλακτοκομικής δραστηριότητος, όπως η προσυπογραφή από ορισμένους παραγωγούς σχεδίου αναπτύξεως (του οποίου, υπενθυμίζω, η έγκριση από την οικεία διοικητική αρχή δεν εξασφάλιζε, στο πλαίσιο μεταγενεστέρων ρυθμιστικών παρεμβάσεων, τη λήψη υπόψη του επιπέδου παραγωγής μετά την περάτωση του σχεδίου) ή η διενέργεια σχετικών επενδύσεων, δεν μπορούν, στον βαθμό που δεν επηρέασαν ευθέως τις ποσότητες γάλακτος που παρήχθησαν κατά το έτος αναφοράς, να αποτελέσουν κριτήριο υπαγωγής των παραγωγών αυτών σε ιδιαίτερη κατηγορία, ως προς την οποία ο κοινοτικός νομοθέτης θα υπεχρεούτο, για λόγους αποκαταστάσεως της αρχής της ισότητος, να εισαγάγει αποκλίσεις από το σύστημα της συμπληρωματικής εισφοράς (
36
).
γ) Η αρχή της αναλογικότητος
47.
Τίθεται ήδη το ερώτημα αν υποχρέωση του κοινοτικού νομοθέτη να προβλέψει, και μάλιστα ως υποχρεωτική για τα κράτη μέλη, τη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς που προσυπέγραψαν σχέδιο αναπτύξεως μπορεί να θεμελιωθεί στην αρχή της αναλογικότητος.
48.
Η διατύπωση των παρατηρήσεων που κατέθεσαν ενώπιον του Δικαστηρίου οι εφε-σείοντες στην κύρια δίκη (βλ. σ. 13 της γαλλικής μεταφράσεως) δίδει την εντύπωση ότι οι τελευταίοι αμφισβητούν το κατά πόσον η χορήγηση διακριτικής ευχέρειας στα κράτη μέλη για τη χορήγηση ή μη ειδικών ποσοτήτων στους παραπάνω παραγωγούς ήταν κατάλληλη για την επίτευξη του σκοπού του συστήματος της συμπληρωματικής εισφοράς. Από το σύνολο όμως των παρατηρήσεων τους συνάγεται, σαφώς νομίζω, ότι οι εφεσείοντες στην κύρια δίκη αμφισβητούν κυρίως το κατά πόσον η χορήγηση σχετικής ευχέρειας στα κράτη μέλη ήταν αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού του συστήματος, δοθέντος ότι, κατ' αυτούς, η μη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς έχει ως αποτέλεσμα μια ασήμαντη μόνον αύξηση των ποσοτήτων αναφοράς των λοιπών παραγωγών, δυσανάλογη προς το μέγεθος της βλάβης των παραγωγών που είχαν προσυπογράψει σχέδιο αναπτύξεως της γαλακτοπαραγωγής.
49.
Εν τούτοις, από την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου συνάγεται ότι ο έλεγχος, υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητος, των μέτρων που λαμβάνει ο κοινοτικός νομοθέτης, ειδικά στο πεδίο της κοινής γεωργικής πολιτικής, είναι ιδιαίτερα περιορισμένος. Πράγματι, αν ένα μέτρο που επιβάλλει οικονομικά βάρη στους ιδιώτες πρέπει, σύμφωνα με την αρχή αυτή, να είναι κατάλληλο και αναγκαίο για την επίτευξη ενός σκοπού, τελούντος εν αρμονία προς την κοινοτική έννομη τάξη, να αποτελεί τη λιγότερο επαχθή λύση μεταξύ περισσοτέρων, κατάλληλων για την επίτευξη του σκοπού, μέσων και, τέλος, να μην επιβάλλει βάρη δυσανάλογα προς τον επιδιωκόμενο σκοπό, ο έλεγχος του κατά πόσο πληρούν τις προϋποθέσεις αυτές οι ρυθμιστικές επεμβάσεις του κοινοτικού νομοθέτη που αφορούν στην κοινή γεωργική πολιτική χωρεί λαμβανομένης πάντοτε υπόψη της ευρύ-τητος της διακριτικής ευχερείας που διαθέτει ο κοινοτικός νομοθέτης στο πεδίο αυτό. Έτσι, τη νομιμότητα ενός μέτρου που λαμβάνεται στο πεδίο αυτό μπορεί να επηρεάσει μόνον η πρόδηλη ακαταλληλότητά του για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού (
37
).
50.
Ανέφερα ήδη (βλ. ανωτέρω, σημείο 46) ότι το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα διαπιστώσει ότι το σύστημα της συμπληρωματικής εισφοράς αποβλέπει στην αποκατάσταση ισορροπίας μεταξύ προσφοράς και ζητήσεως στην αγορά του γάλακτος μέσω του περιορισμού της παραγωγής. Έχει εξάλλου κριθεί (
38
) ότι το σύστημα αυτό εντάσσεται στο πλαίσιο των επί μέρους στόχων της ορθολογικής αναπτύξεως της γαλακτοκομικής παραγωγής και του στόχου της διατηρήσεως ενός δικαίου βιοτικού επιπέδου για τον γεωργικό πληθυσμό, συμβάλλει στη σταθεροποίηση του γεωργικού εισοδήματος και συνάδει, ως εκ τούτου, προς το άρθρο 39 της Συνθήκης. Δεν νομίζω ότι η μη πρόβλεψη (ή η πρόβλεψη ως απλώς δυνατής) της χορηγήσεως από τα κράτη μέλη ειδικής ποσότητος αναφοράς στους παραγωγούς που προσυπέγραψαν σχέδιο αναπτύξεως μπορεί να θεωρηθεί ως μέσο προδήλως ακατάλληλο για την επίτευξη του παραπάνω σκοπού του συστήματος. Εφόσον, για να αντιμετωπιστούν τα διαρθρωτικά πλεονάσματα στην αγορά του γάλακτος, επελέγη ως λύση, συνάδουσα, όπως μόλις εξετέθη, προς τις οικείες διατάξεις της Συνθήκης, ο περιορισμός της παραγωγής γάλακτος, η μη πρόβλεψη (ή η πρόβλεψη ως απλώς δυνατής) της χορηγήσεως ειδικών ποσοτήτων αναφοράς που δεν αντιπροσωπεύουν ποσότητες γάλακτος πράγματι παραχθείσες κατά τα προηγηθέντα της θεσπίσεως της εισφοράς έτη αναφοράς, ανταποκρίνεται, κατ' αρχήν, στη λογική του συστήματος.
δ) Η αρχή της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων
51.
Το Supreme Court ζητεί, τέλος, από το Δικαστήριο να εκτιμήσει τη διάταξη του άρθρου 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84, εν σχέσει προς την αρχή της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
52.
Η διάταξη παραπομπής δεν μνημονεύει ρητώς τα θεμελιώδη δικαιώματα, η ανάγκη προστασίας των οποίων θέτει ζήτημα κύρους και ερμηνείας της κρίσιμης διατάξεως. Ενόψει όμως των παρατηρήσεων που κατέθεσαν οι εφεσείοντες στην κύρια δίκη, αφενός, και της ανάγκης να δοθεί στο εθνικό δικαστήριο η πληρέστερη δυνατή απάντηση, αφετέρου, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα θεμελιώδη αυτά δικαιώματα είναι το δικαίωμα της ιδιοκτησίας και το δικαίωμα της ελεύθερης ασκήσεως της επαγγελματικής δραστηριότητος.
53.
Θα υπενθυμίσω στο σημείο αυτό ότι το Δικαστήριο ζήτησε εγγράφως από τους εφεσείοντες και τους εφεσίβλητους στην κύρια δίκη, το Συμβούλιο και την Επιτροπή να διατυπώσουν, κατά την προφορική διαδικασία, την άποψη τους επί του ζητήματος της ενδεχόμενης επιρροής στην παρούσα υπόθεση της αποφάσεως της 24ης Μαρτίου 1994, Bostock (
39
). Στα πλαίσια της υποθέσεως αυτής είχε τεθεί το ζήτημα αν, ενόψει των ρυθμίσεων του συστήματος της συμπληρωματικής εισφοράς που συνεπάγονται μεταβίβαση της ποσότητος αναφοράς στον εκμισθωτή κατά τη λήξη της συμβάσεως μισθώσεως, το δικαίωμα της ιδιοκτησίας επιβάλλει στο κράτος μέλος την υποχρέωση να εισαγάγει ρύθμιση προβλέπουσα την αποζημίωση του αποχωρούντος μισθωτή από τον εκμισθωτή ή παρέχει απευθείας έρεισμα στο μισθωτή για να εγείρει σχετική απαίτηση έναντι του ιδιοκτήτη. Το Δικαστήριο απήντησε αρνητικά, κρίνοντας (σκέψη 19) ότι: «(...) το δικαίωμα της ιδιοκτησίας που διασφαλίζεται στο πλαίσιο της κοινοτικής έννομης τάξεως δεν συνεπάγεται το δικαίωμα εμπορίας ενός οφέλους, όπως των ποσοτήτων αναφοράς που χορηγούνται στο πλαίσιο κοινής οργανώσεως αγοράς, που δεν προέρχεται ούτε από τα περιουσιακά στοιχεία ούτε από την επαγγελματική δραστηριότητα του ενδιαφερομένου (απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 1991, C-44/89, von Deetzen Π, Συλλογή 1991, σ. Ι-5119, σκέψη 27)».
54.
Νομίζω ότι τα κριθέντα με την απόφαση αυτή ως προς την έκταση του δικαιώματος της ιδιοκτησίας δεν παρέχουν στοιχεία αξιοποιήσιμα στα πλαίσια της παρούσης υποθέσεως. Το ζήτημα προστασίας του δικαιώματος της ιδιοκτησίας που τίθεται εν προκειμένω δεν αφορά στο ζήτημα αν ποσότητα αναφοράς, που είχε χορηγηθεί στο πλαίσιο του συστήματος συμπληρωματικής εισφοράς, αποτελεί στοιχείο καλυπτόμενο από το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, ώστε αφαίρεση της να γεννά δικαίωμα αποζημιώσεως (
40
), αλλά το ζήτημα αν το δικαίωμα της ανεμπόδιστης χρήσεως και καρπώσεως των περιουσιακών στοιχείων του γαλακτοπαραγωγού προσβάλλεται κατά τρόπο ανεπίτρεπτο από περιορισμό, συνιστάμενο στη χορήγηση ποσότητος αναφοράς που καθορίστηκε χωρίς να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ευρίσκεται εν εξελίξει σχέδιο αναπτύξεως της εκμεταλλεύσεως, το οποίο θα οδηγήσει, μεταγενεστέρως, σε επίπεδο παραγωγής υψηλότερο εκείνου που είχε επιτευχθεί κατά το χρόνο εισαγωγής του συστήματος.
55.
Για να αντιμετωπισθεί το ζήτημα αυτό θα πρέπει κανείς να χρησιμοποιήσει ως σημείο αναφοράς την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου (
41
), σύμφωνα με την οποία τα δικαιώματα της ιδιοκτησίας και της επαγγελματικής ελευθερίας συγκαταλέγονται μεν μεταξύ των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου, καθώς όμως δεν αποτελούν απόλυτες αξίες, αλλά πρέπει να νοούνται σε σχέση προς την κοινωνική τους λειτουργία, μπορεί, ιδίως στο πλαίσιο της κοινής οργανώσεως αγορών, να επιβληθούν περιορισμοί στην άσκηση τους. Οι περιορισμοί ωστόσο αυτοί πρέπει να ανταποκρίνονται πράγματι σε σκοπούς γενικού συμφέροντος επιδιωκόμενους από την κοινότητα και να μην αποτελούν, εξεταζόμενοι εν σχέσει προς τους σκοπούς αυτούς, δυσανάλογη και ανεπίτρεπτη παρέμβαση, θίγουσα την ίδια την υπόσταση των παραπάνω δικαιωμάτων τα οποία κατοχυρώνει η κοινοτική έννομη τάξη.
56.
Δεν μπορεί βεβαίως να αμφισβητηθεί ότι το σύστημα της συμπληρωματικής εισφοράς αποτελεί σοβαρό περιορισμό του δικαιώματος των γαλακτοπαραγωγών να εκμεταλλεύονται τα περιουσιακά τους στοιχεία αλλά και του δικαιώματός τους να ασκούν ελεύθερα την επαγγελματική τους δραστηριότητα. Δεν μπορεί επίσης να αμφισβητηθεί ότι αυτοί οι περιορισμοί θα πρέπει, από οικονομικής απόψεως, να έγιναν έντονα αισθητοί από γαλακτοπαραγωγούς, όπως οι εφεσείοντες στην κύρια δίκη, οι οποίοι είχαν προσυπογράψει σχέδιο αναπτύξεως που δεν είχε ακόμη περατωθεί κατά το χρόνο εισαγωγής του συστήματος. Μπορεί όμως, ενόψει τούτου, να θεωρηθεί ότι η μη πρόβλεψη (ή η πρόβλεψη απλώς ως δυνατής) της χορηγήσεως ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς αυτούς συνιστά περιορισμό των ανωτέρω θεμελιωδών δικαιωμάτων ο οποίος δεν μπορεί να γίνει ανεκτός από την κοινοτική έννομη τάξη;
57.
Είναι βέβαιο ότι το σύνολο των ρυθμίσεων που συγκροτούν το σύστημα της συμπληρωματικής εισφοράς, καθώς αποβλέπουν στην αντιμετώπιση των διαρθρωτικών πλεονασμάτων στην αγορά γάλακτος, συνδέονται με σκοπούς επιδιωκόμενους από την Κοινότητα, που εξυπηρετούν το γενικό συμφέρον (
42
), ενώ εξάλλου, όπως ήδη εξέθεσα (βλ. ανωτέρω, σημείο 50), η μη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς που είχαν προσυπογράψει σχέδια αναπτύξεως δεν μπορεί, ενόψει της ευρύτητος της διακριτικής ευχέρειας που έχει ο κοινοτικός νομοθέτης στο συγκεκριμένο πεδίο, να θεωρηθεί ότι τελεί σε δυσαναλογία προς τον σκοπό του συστήματος. Επιπλέον, η μη χορήγηση τέτοιων ειδικών ποσοτήτων μπορεί, βεβαίως, να έχει επίδραση στην οικονομική αποδοτικότητα των αντίστοιχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων ή ακόμα και να κλονίσει σοβαρά τη χρηματοοικονομική τους θέση (
43
), δεν μπορεί όμως, κατά τη γνώμη μου, αυτοτελώς εξεταζόμενη, να θεωρηθεί ως οδηγούσα ευθέως στον αποκλεισμό, κατά τρόπο οριστικό και ολοκληρωτικό, της χρήσεως και της καρπώσεως της ιδιοκτησίας των ενδιαφερομένων γαλακτοπαραγωγών (είτε στα πλαίσια της γαλακτοκομίας είτε στα πλαίσια άλλης δραστηριότητας) ή στον αποκλεισμό της δυνατότητας τους να ασκήσουν τη συγκεκριμένη βιοποριστική δραστηριότητα και, επομένως, αφήνει άθικτο τον πυρήνα των θεμελιωδών δικαιωμάτων των ενδιαφερομένων (
44
).
Γ — Η εφαρμογή της κρίσιμης διατάξεως από τα κράτη μέλη
58.
Σύμφωνα με την προηγηθείσα ανάπτυξη, οι αρχές της ασφαλείας δικαίου, της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, της απαγορεύσεως των διακρίσεων, της αναλογικό-τητος και της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν επέβαλλαν στον κοινοτικό νομοθέτη την υποχρέωση να προβλέψει, και μάλιστα ως υποχρεωτική για τα κράτη μέλη, τη χορήγηση ειδικής ποσότητος αναφοράς στους παραγωγούς οι οποίοι είχαν προσυπογράψει σχέδιο αναπτύξεως βάσει της οδηγίας 72/159/ΕΟΚ.
59.
Ο κοινοτικός νομοθέτης είχε έτσι τη δυνατότητα είτε να μη προβλέψει καθόλου τη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στην παραπάνω κατηγορία παραγωγών είτε (πράγμα που έπραξε, με το άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84) να χορηγήσει σχετική ευχέρεια στα κράτη μέλη, ώστε τα τελευταία να έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν μεταξύ δύο λύσεων, εξίσου θεμιτών υπό το πρίσμα των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου: να θεσπίσουν δηλαδή ρυθμίσεις βάσει των οποίων χορηγούνται ειδικές ποσότητες αναφοράς στους παραγωγούς αυτούς ή να μη θεσπίσουν καθόλου τέτοιες ρυθμίσεις. Υπό τα δεδομένα αυτά, η επιλογή της δεύτερης από τις παραπάνω δύο λύσεις δεν μπορεί, κατά την άποψη μου, να στοιχειοθετήσει (ενόψει, παραδείγματος χάριν, των ειδικών συνθηκών που επικρατούν σε ένα κράτος μέλος) παράβαση των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου, δοθέντος ότι οι αρχές αυτές δεσμεύουν, βεβαίως, όχι μόνο τα κοινοτικά όργανα αλλά και τα όργανα των κρατών μελών όταν ασκούν αρμοδιότητες που τους παρέχει η κοινοτική νομοθεσία (
45
), η δέσμευση όμως αυτή έχει, και για τις δύο κατηγορίες οργάνων, το αυτό ακριβώς περιεχόμενο: αν οι μνημονευθείσες γενικές αρχές δεν επιβάλλουν στον κοινοτικό νομοθέτη την υποχρέωση να προβλέψει τη χορήγηση από τα κράτη μέλη των παραπάνω ειδικών ποσοτήτων αναφοράς, δεν είναι δυνατόν να θεμελιωθεί στις ίδιες αρχές σχετική υποχρέωση των οργάνων των κρατών μελών (
46
).
60.
Είναι, νομίζω, σκόπιμο να προσθέσω ότι, αν οι μνημονευθείσες γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου δεν μπορούν να θεμελιώσουν υποχρέωση των κρατών μελών να προβλέψουν τη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς στους οποίους αφορά το άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84, τίποτε δεν αποκλείει να θεμελιωθεί σχετική υποχρέωση του κράτους μέλους σε αρχές του εθνικού δικαίου, εξασφαλίζουσες, ενδεχομένως, ως προς το σημείο αυτό, ευρύτερη προστασία εκείνης που εξασφαλίζουν οι ισχύουσες στην κοινοτική έννομη τάξη γενικές αρχές.
61.
Το ενδεχόμενο αυτό δεν θέτει οπωσδήποτε σε κίνδυνο την ομοιόμορφη εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας, εφόσον το άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 857/84 παρέσχε ακριβώς στα κράτη μέλη την ευχέρεια να υιοθετήσουν διαφορετικές λύσεις ως προς την παροχή ή μη των ειδικών ποσοτήτων αναφοράς. Θα πρέπει, όμως, να τονισθεί ότι η εφαρμογή μιας αρχής του εθνικού δικαίου, προκειμένου να θεμελιωθεί σχετική υποχρέωση του οικείου κράτους μέλους, υπόκειται στους αυτούς ακριβώς περιορισμούς στους οποίους υπόκειται, σε κάθε περίπτωση, το εθνικό δίκαιο όταν θέτει σε εφαρμογή διατάξεις του κοινοτικού δικαίου: έτσι, η αρχή αυτή θα πρέπει να εφαρμοσθεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται σε τομείς μη σχετιζόμενους προς το κοινοτικό δίκαιο, ενώ εξάλλου η εφαρμογή της δεν πρέπει να οδηγήσει σε ουσιώδη τροποποίηση των κανόνων που διέπουν το σύστημα της συμπληρωματικής εισφοράς επί του γάλακτος, να κλονίσει την αποτελεσματικότητα του συστήματος ή να θέσει σε κίνδυνο την επίτευξη των σκοπών του (
47
). Είναι, βεβαίως, αυτονόητο ότι δεν αποτελεί έργο του Δικαστηρίου, αλλά έργο του εθνικοί δικαστή να ερευνήσει αν υφίστανται, στα πλαίσια του εθνικού δικαίου, αρχές ικανές να επιβάλλουν στο οικείο κράτος μέλος την υποχρέωση να παράσχει ειδικές ποσότητες αναφοράς στους παραγωγούς γάλακτος στους οποίους αναφέρεται η κρίσιμη διάταξη του κανονισμού 857/84.
V — Πρόταση
62.
Ενόψει όλων των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ως εξής στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Supreme Court:
«1)
Το άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984, περί γενικών κανόνων για την εφαρμογή της εισφοράς που αναφέρεται στο άρθρο 5γ του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϊόντων, παρέχει στα κράτη μέλη διακριτική ευχέρεια να προβλέπουν ή μη τη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς στους οποίους αναφέρεται η διάταξη αυτή. Τα αναφερόμενα στην τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου δεν αρκούν για να στηρίξουν ερμηνεία της ανωτέρω διατάξεως, σύμφωνα με την οποία τα κράτη μέλη θα υπεχρεούντο να προβλέπουν τη χορήγηση των ανωτέρω ειδικών ποσοτήτων αναφοράς.
2)
Οι γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου και, ειδικότερα, οι αρχές της ασφαλείας δικαίου, της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, της αναλογικότητος και της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων καθώς και η αρχή της ισότητος, ειδική έκφανση της οποίας αποτελεί το άρθρο 40, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚ, δεν επέβαλλαν στον κοινοτικό νομοθέτη να προβλέψει, και μάλιστα ως υποχρεωτική για τα κράτη μέλη, τη χορήγηση ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς που αναφέρονται στο άρθρο 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984.
3)
Από την εξέταση του άρθρου 3, σημείο 1, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984, δεν προέκυψαν στοιχεία ικανά να επηρεάσουν το κύρος του.»
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ελληνική.
(
1
)	Κανονισμός (ΕΟΚ) 804/68 του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 1968, περί κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϊόντων (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/003, σ. 82).
(
2
)	Κανονισμός (ΕΟΚ) 856/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 περί κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϊόντων (ΕΕ 1984, L 90, σ. 10).
(
3
)	Βλ. άρθρο 1, σημείο 1, του κανονισμού (ΕΟΚ) 816/92 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1992, γία την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 περί κοινής οργανώσεως των αγορών στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϊόντων (ΕΕ 1992, L 86, ο. 83). Έτσι, το καθεστώς της συμπληρωματικής ειυφοράς εξακολούθησε να διέπεται από το άρθρο 5γ του κανονισμού 804/68, όπως είχε τροποποιηθεί και συμπληρωθεί, μέχρι και την 31ή Μαρτίου 1993. Με το άρθρο 1, σημείο 3, του κανονισμού (ΕΟΚ) 2071/92 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1992 (ΕΕ 1992, L 215, σ. 64), το οποίο ισχύει από 1ης Απριλίου 1993, το άρθρο 5γ του κανονισμού 804/68 αντικαταστάθηκε από διάταξη, ορίζουσα απλώς ότι το καθεστώς τιμών του κανονισμού 804/68 «θεσπίζεται με την επιφύλαξη της εφαρμογής του καθεστώτος συμπληρωματικής εισφοράς». Το τελευταίο αυτό καθεστώς διέπεται ήδη, από 1ης Απριλίου 1993 και για επτά δωδεκάμηνες περιόδους, από τις διατάξεις του κανονισμού (ΕΟΚ) 3950/92 του Συμβουλίου, της 28ης Δεκεμβρίου 1992 (ΕΕ 1992, L 405, σ. 1).
(
4
)	Οι αρχικές ρυθμίσεις του άρθρου 5γ, παράγραφος 1, του κανονισμού 804/68 ως προς τους όρους υπό τους οποίους μετακυλίεται η εισφορά από τον αγοραστή στους παραγωγούς συμπληρώθηκαν ή τροποποιήθηκαν μεταγενεστέρως σε καίρια σημεία τους βλ. ιδίως το άρθρο 1, σημείο 1, του κανονισμού (ΕΟΚ) 773/87 του Συμβουλίου, της 16ης Μαρτίου 1987 (ΕΕ 1987, L 78, σ. 1), και το άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΟΚ) 744/88 του Συμβουλίου, της 21ης Μαρτίου 1988 (ΕΕ 1988, L 78, σ. 1).
(
5
)	Κανονισμός (ΕΟΚ) 1371/84 της Επιτροπής, της 16ης Μαΐου 1984, για τον καθορισμό των λεπτομερειών εφαρμογής της συμπληρωματικής εισφοράς που αναφέρεται στο άρθρο 5γ του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 (ΕΕ 1984, L 132, σ. 11). Η ρύθμιση αυτή αφορούσε οτην πρώτη περίοδο εφαρμογής του συστήματος της εισφοράς. Ανάλογες ρυθμίσεις θεσπίστηκαν και για μεταγενέστερες περιόδους.
(
6
)	Κανονισμός (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984, περί γενικών κανόνων για την εφαρμογή της εισφοράς που αναφέρεται στο άρθρο 5γ του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτομικών προϊόντων (ΕΕ 1984, L 90, σ. 13). Ο κανονισμός αυτός έχει ήδη καταργηθεί, από 1ης Απριλίου 1993, δυνάμει των άρθρων 12 και 13 του μνημονευθέντος ήδη στην υποσημείωση 3 κανονισμού 3950/92.
(
7
)	Κατόπιν διαδοχικών αυξήσεων, τα ποσοστά αυτά έφθασαν τελικώς το 115 % της ενδεικτικής τιμής του γάλακτος [βλ. άρθρο 1, σημείο 1, του κανονισμού (ΕΟΚ) 3880/89 του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 1989 (ΕΕ 1989, L378, σ. 3)].
(
8
)	Κανονιομός (ΕΟΚ) 590/85 του Συμβουλίου, της 26ηζ Φεβρουαρίου 1985 (EE 1985, L 68, α 1).
(
9
)	Βλ. άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2998/87 του Συμβουλίου, της 5ης Οκτωβρίου 1987 (ΕΕ 1987, L 285, σ. 1), με το οποίο προστέθηκε παράγραφος Ια στο άρθρο 5γ του κανονισμού 804/68.
(
10
)	Το εδάφιο αυτό προστέθηκε με το άρθρο 1, σημείο 1, του κανονισμού (ΕΟΚ) 1899/87 του Συμβουλίου, της 2ας Ιουλίου 1987 (ΕΕ 1987, L 182, σ. 39).
(
11
)	S. I. (Statutory Instrument) Νo 416 του 1985.
(
12
)	Ενόψει τούτου, στερείται σημασίας το γεγονός ότι, όπως προκύπτει από σχετικό πίνακα που κατέθεσαν, κατά την προφορική διαδικασία, οι εφεσείοντες στην κύρια δίκη, το σχέδιο που προσυπέγραψαν οι Michael και Palrick McCarthy άρχισε να εφαρμόζεται τη 12η Μαρτίου 1984.
(
13
)	Κατά τα εκτιθέμενα ση) διάταξη παραπομπής, ποσότητες αναφοράς χορηγήθηκαν, κατά την έναρξη εφαρμογής του καθεστώτος, σε όλους τους εφεσείοντες στην κύρια δίκη, πλην του Thomas Julian. Εν τούτοις, από τον πίνακα που μνημονεύεται στην προηγούμενη υποσημείωση, προκύπτει ότι ποσότητα αναφοράς δεν χορηγήθηκε επίσης, λόγω μηδενικής παραγωγής κατά το έτος 1983, στον James O'Regan.
(
14
)	Από τον πίνακα, για τον οποίο έγινε ήδη λόγος στις δύο προηγούμενες υποσημειώσεις, προκύπτουν τα εξής σχετικά στοιχεία σε λίτρα (ο πρώτος αριθμός μετά το όνομα του παραγωγού αντιστοιχεί στο επίπεδο παραγωγής μετά την περάτωση του σχεδίου του, ο δεύτερος στην ποσότητα αναφοράς που του χορηγήθηκε κατά την έναρξη εφαρμογής του καθεστώτος της συμπληρωματικής εισφοράς): Fintan Duff (145802 —47179), Liam Finlay (188663 —78284), Thomas Julian (299560 —0), James Lyons (288780—212834), Catherine Moloney (117180 —27886), Michael και Palrick McCarthy (161150 —39033), James O'Regan (57553 —0) και Palrick O'Donovan (150930—2814).
(
15
)	Ως προς την ερμηνευτική αυτή αρχή βλ., μεταξύ άλλων, τις αποφάσεις της 27ης Ιανουαρίου 1994, C-98/91, Herbrink (Συλλογή 1994, ο. Ι-223, σκέψη 9), της 19ης Μαίου 1993, C-81/91, Twijnslra (που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 24), και της 21ης Μαρτίου 1991, C-314/89, Rauh (Συλλογή 1991, σ. Ι-1647, σκέψη 17).
(
16
)	Συνεκδικασθείσες υποθέσεις 196/88 έως 198/88, Συλλογή 1989, σ. 2309.
(
17
)	Με την απόφαση της 12ης Ιουλίου 1990, στην υπόθεση C-16/89, Sprank (Συλλογή 1990, σ. I-3185, σκέψη 12), κρίθηκε ότι την ίδια εξουσία εκτιμήσεως διαθέτουν τα κράτη μέλη και όταν συντρέχει η κατάσταση στην οποία αναφέρεται η δεύτερη περίπτωση του σημείου 1 του άρθρου 3, όταν δηλαδή το σχέδιο αναπτύξεως έχει εκτελεσθεί μετά την 1η Ιανουαρίου 1981.
(
18
)	Είναι χαρακτηριστικό ότι ο γενικός εισαγγελέας W. Van Gerven, στις προτάσεις του στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκε η μνημονευθείσα απόφαση Comée κ.λπ., επικαλείται την τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 857/84 ως επιχείρημα υπέρ της απόψεως ότι με την επίμαχη διάταξη παρέχεται στα κράτη μέλη ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως (βλ. σημείο 15 των προτάσεων αυτών). Από το σύνολο της αποφάσεως Cornée κ.λπ. (βλ. ιδίως σκέψη 12) συνάγεται εξάλλου ευθέως ότι η κρίση του Δικαστηρίου περί του ότι η κρίσιμη διάταξη παρέχει απλή ευχέρεια διατυπώνεται με πλήρη επίγνωση του ειδικού σκοπού της.
(
19
)	Η «στατική» αυτή ουσία της αρχής εμφανίζεται έντονα στη σκέψη, που επαναλαμβάνεται συχνά σε αποφάσεις του Δικαστηρίου, σύμφωνα με την οποία «οι αρχές της ασφαλείας δικαίου και της προστασίας των ιδιωτών απαιτούν, στους τομείς που διέπει το κοινοτικό δίκαιο, οι εθνικοί κανόνες να διατυπώνονται κατά τρόπο μη αμφισβητούμενο, ώστε οι ενδιαφερόμενοι να γνωρίζουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους σαφώς και επακριβώς» (βλ., πάρα- δείγματος χάριν, την απόφαση της 9ης Φεβρουαρίου 1994, C-119/92, Επιτροπή κατά Ιταλίας, Συλλογή 1994, σ. I-393, σκέψη 17).
(
20
)	Βλ. απόφαση της 10ης Ιανουαρίου 1992, C-177/90, Kühn (Συλλογή 1992, σ. Ι-35, σκέψη 14).
(
21
)	Οδηγία 72/159/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 1972, περί εκσυγχρονισμού των γεωργικών εκμεταλλεύσεων (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/007, σ. 172). Η οδηγία αυτή καταργήθηκε με το άρθρο 33, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΟΚ) 797/85 του Συμβουλίου, της 12ης Μαρτίου 1985, για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητος των γεωργικών διαρθρώσεων (ΕΕ 1985, L 93, σ. 1). Βλ. ήδη και τον ομότιτλο κανονισμό (ΕΟΚ) 2328/91 του Συμβουλίου, της 15ης Ιουλίου 1991 (ΕΕ 1991, L 218, σ. 1).
(
22
)	Για τη μεταφορά της οδηγίας στην εοωτεςική έννομη τάξη της Ιρλανδίας υιοθετήθηκε, την 1η Φεβρουαρίου 1974, το Fann Modernisation Scheme.
(
23
)	Πρβλ. την απόφαση της 3ης Ιουνίου 1981, 107/80, Cattaneo Adorno κατά Επιτροπής (Συλλογή 1981, σ. 1469, σκέψεις 18 και 19).
(
24
)	Κατά τα εκτιθέμενα στο σημείο 1.1 της ειδικής εκθέσεως του Ελεγκτικού Συνεδρίου αριθ. 2/87, επί του συστήματος της συμπληρωματικής εισφοράς στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϊόντων (ΕΕ 1987, C 266, α 1), η αυτάρκεια της κοινότητος σε γάλα και γαλακτοκομικά προϊόντα έφθασε το 1974 σε ποσοστό 100 %, ενώ μεταξύ του έτους 1973 και του έτους 1981 οι παραδόσεις γάλακτος σημείωσαν αύξηση κατά 2,5 % κατ' έτος. Την ίδια περίοδο, η εσωτερική κατανάλωση αυξήθηκε μόνο κατά 0,5 % κατ' έτος.
(
25
)	Κατά πάγια νομολογία (βλ. αποφάσεις της 14ης Φεβρουαρίου 1990, C-350/88, Delacre κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1990, ο. Ι-395, σκέψη 37, της 12ης Μαΐου 1989, 246/87, Continentale Produkten-Gesellschaft, Συλλογή 1989, ο. 1151, σκέψη 17, της 11ης Μαρτίου 1987, 265/85, Van den Bergh en Jürgens κατά Επιτροπής, Συλλογή 1987, σ. 1155, σκέψεις 44 επ., και της 1ης Φεβρουαρίου 1978, 78/77, Lührs, Συλλογή τόμος 1978, σ. 71, σκέψη 6), η έρευνα του ζητήματος αν η δραστηριότητα των κοινοτικών οργάνων συνάδει προς την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης χωρεί πάντοτε λαμβανομένων υπόψη των γνώσεων και των πληροφοριών που διαθέτει ή οφείλει να διαθέτει (και, επομένως, των προσδοκιών που δικαιούται να τρέφει) ένας επιμελής και ενημερωμένος επιχειρηματίας (πρβλ., ως προς το σημείο αυτό, και Eleanor Sharpston, Legitimate expectations and economic reality, European Law Review, 1990, σ. 103 επ., ιδίως σ. 150).
(
26
)	Βλ. ιδίως τον κανονισμό (EOK) 1079/77 του Συμβουλίου, της 17ης Μαίου 1977 (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/018. σ. 79), με τον οποίο επιβλήθηκε, κατ' επίκληση των διαρθρωτικών πλεονασμάτων της αγοράς και «για να αποκατασταθεί βαθμιαία μια καλύτερη σχέση μεταξύ της παραγωγής και των αναγκών της αγοράς» (βλ. δεύτερη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού), «εισφορά συνυπευθυνότητος» επιβαρύνουσα όλους τους γαλακτοπαραγωγούς (βλ. οχετικά τις αποφάσεις της 21ης Φεβρουαρίου 1979, 138/78, Stalling, Συλλογή τόμος 1979/1, σ. 367, και της 9ης Ιουλίου 1985, 179/84, Bozzetti, Συλλογή 1985, σ. 2301). Η εισφορά αυτή, επιβληθείσα αρχικώς μέχρι το τέλος της περιόδου εμπορίας 1979/80, διατηρήθηκε τελικώς οε ισχύ, κατόπιν διαδοχικών παρατάσεων, μέχρι την 1η Απριλίου 1993 (βλ. άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΟΚ) 1029/93 του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 1993, ΕΕ 1993, L 108, σ. 4).
Κατ' επίκληση των διαρθρωτικών πλεονασμάτων της αγοράς στον τομέα του γάλακτος και με σκοπό τη συμπίεση της παραγωγής θεσπίσθηκαν επίσης: α) Ο κανονισμός (ΕΟΚ) 1078/77 του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1977 (JO 1977, L 131, σ. 1), με τον οποίο εισήχθη σύστημα πριμοδοτήσεων για τους παραγωγούς που παραιτούνται από την εμπορία γάλακτος ή γαλακτοκομικών προϊόντων ή τρέπουν αγέλες βοοειδών γαλακτοκομικής κατευθύνσεως προς την παραγωγή κρέατος, β) Ο κανονισμός (ΕΟΚ) 1081/77 του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1977 (JO 1977, L 131, σ. 10), με τον οποίο καταργήθηκαν οι χορηγούμενες βάσει της οδηγίας 72/159/ΕΟΚ ενισχύσεις για την αγορά γαλακτοπαραγωγών αγελάδων, γ) Ο κανονισμό; (ΕΟΚ) 1946781 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1981 (ΕΕ 1981, L 197, σ.32), με τον οποίο επιβλήθηκαν περιορισμοί των ενισχύσεων για επενδύσεις στον τομέα της γαλακτοπαραγωγής.
(
27
)	Αποφάσεις της 28ης Απριλίου 1988, 120/86, Mulder Ι (Συλλογή 1988, σ. 2321), και 170/86 Von Deelzen Ι (Συλλογή 1988, σ. 2355).
(
28
)	Βλ. και τις αποφάσεις της 11ης Δεκεμβρίου 1990. C-189/89, Spagl (Συλλογή 1990, σ. I-4539), και C-217/89, Paslältcr (Συλλογή 1990, σ. I-4585).
(
29
)	Βλ. και τις περαιτέρω διευκρινίζεις που παρέχουν, ειδικώς ως προς το σημείο αυτό, η απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 1991, C-44/89, von Deetzen ΙΙ (Συλλογή 1991, σ. Ι-5119, σκέψη 21), και η ήδη μνημονευθείσα (υποσημείωση 15) απόφαση Heibrink, σκέψη 15.
(
30
)	Πρβλ., ως προς το σημείο auto, τι] σκέψη 27 της μνημονευθείσης ήδη επανειλημμένα αποφάσεως Comee κ.λπ.: «(...) οι κάτοχοι σχεδίου αναπτύξεως, έστω κι αν αυτό εγκρίθηκε πριν αρχίσει να ισχύει το σοστημα, δεν μπορούν να επικαλεστούν την ύπαρξη δικαιολογημένης εμπιστοσύνης που αναφέρεται στην πραγματοποίηση του σχεδίου τους, για να αντιταχθούν σε ενδεχόμενες μειώσεις αυτών των ποσοτήτων αναφοράς, εφόσον από τη σχετική κοινοτική ρύθμιση επιτρέπονται οι μειώσεις αυτές και δεν αναφέρονται ειδικά στις ποσότητες αναφοράς αυτής της κατηγορίας επιχειρηματιών.» (η υπογράμμιση είναι δική μου).
(
31
)	Βλ, μεταξύ άλλων, τις αποφάσεις της 15ης Ιουλίου 1982, 245/81, Edeka κατά Γερμανίας (Συλλογή 1982, σ.2745. σκέψη 11), της 25ης Νοεμβρίου 1986, 201/85 και 202/85, Klensch κ.λπ. (Συλλογή 1986, σ. 3477, σκέψη 9), της 21ης Φεβρουαρίου 1990, C-267/88 έως C-285/88, Wuklart κ.λπ. (Συλλογή 1990, σ. I-435, σκέψη 13), και της 14ης Ιουλίου 1994, C-351/92, Graff (Συλλογή 1994, σ. I-3361, σκέψη 15).
(
32
)	Βλ., παραδείγματος χάριν, τις αποφάσεις της 17ης Ιουλίου 1963, 13/63, Ιταλία κατά Επιτροπής (Συλλογή τόμος 1954-1964, σ.965, σκέψη ΙΙΜα), της 13ης Δεκεμβρίου 1984, 106/83, Seimide (Συλλογή 1984, σ. 4209, σκέψη 28), της 20ής-Σεπτεμβρίου 1988. 203/86, Ισπανία κατά Συμβουλίου (Συλλογή 1988, ο. 4563, σκέψη 25), και της 13ης Δεκεμβρίου 1994, C-306/93, SMW Wmzersekt (Συλλογή 1994, σ. Ι-5555, σκέψη 30).
(
33
)	Πρβλ., ως προς το σημείο αυτό, την απόφαση της 27ης Οκτωβρίου 1971, 6/71, Rheinmilhlen Dusseldorf (Συλλογή τόμος 1969-1971, σ.951, σκέψη 14), της 15ης Δεκεμβρίου 1983, 31/82, 138/82 και 204/82, Μεταλλουργική Χάλυψ κατά Επιτροπής (Συλλογή 1983, ο. 4193, σκέψη 12), και της 5ης Οκτωβρίου 1994, C-280/93, Γερμανία κατά Συμβουλίου (Συλλογή 1994, σ. Ι-4973, σκέψεις 69 επ., ιδίως σκέψη 74). Πρβλ. σχετικώς και Κ. Lenaerís, L'égalité de traitement en droit communautaire: Un principe unique aux apparences multiples, Cahiers de droit européen, 1991, a. 3 επ., ιδίως σημείο IIA 7.
(
34
)	Βλ., ενδεικτικά, τις αποφάσεις της 17ης Μαΐου 1988, 84/87, Erpelding (Συλλογή 1988, σ. 2647, σκέψη 26), και της 27ης Μαΐου 1993, C-290/91, Peter (που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 13), καθώς και την ήδη μνημονευθείσα (υποσημείωση 31) απόφαση Graff, σκέψη 26.
(
35
)	Όπως έχει κριθεί (βλ. τη μνημονευθείσα στην προηγούμενη υποσημείωση απόφαση Erpelding, σκέψη 26), ο παραπάνω σκοπός τελεί εν αρμονία προς το άρθρο 39 της Συνθήκης.
(
36
)	Πρβλ. σχετικώς και την ήδη μνημονευθείσα (υποσημείωση 26) απόφαση Bozzetti. Κατά τη σκέψη 34 της αποφάσεως αυτής (η οποία εκδόθηκε επί προδικαστικών ερωτημάτων ως προς την έννοια και το κύρος του κανονισμού 1079/77 περί επιβολής εισφοράς συνυπευθυνότητος στον τομέα του γάλακτος): «Το γεγονός ότι η θέσπιση της εισφοράς συνυπευθυνότητος στο πλαίσιο της κοινής οργάνωσης αγοράς ενδέχεται να έχει διώφορες επιπτώσεις επί ορισμένων παραγωγών, ανάλογα με τον ατομικό προσανατολισμό της παραγωγής τους ή τις τοπικές συνθήκες, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως διάκριση απαγορευόμενη από το άρθρο 40, παράγραφος 3, της Συνθήκης, εφόσον ο καθορισμός της εισφοράς στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια, προσαρμοσμένα στις ανάγκες της όλης λειτουργίας της κοινής οργάνωσης αγοράς για όλα τα προϊόντα που υπάγονται σ' αυτήν».
(
37
)	Βλ., μεταξύ άλλων, την ήδη μνημονευθείσα (υποσημείωση 32) απόφαση SMW Winzcrsekl, σκέψη 21, την επίσης μνημονευθείσα (υποσημείωση 33) απόφαση Γερμανία κατά Συμβουλίου, σχέψεις 89 επ., καθώς και τις αποφάσεις της 13ης Νοεμβρίου 1990, C-331/88, Fedesa κ.λπ. (Συλλογή 1990, σ. I-4023, σκέψη 14), και της 11ης Ιουλίου 1989, 265/87, Schräder (Συλλογή 1989, ο. 2237, σκέψεις 21 και 22).
(
38
)	Βλ. την ήδη μνημονευθείσα (υποσημείωση 34) απόφαση Eipeldìng, σκέψη 26, καθώς και την επίσης μνημονευθείσα (υποσημείωση 20) απόφαση Kühn, σκέψη 17.
(
39
)	Υπόθεση C-2/92, Συλλογή 1994, σ. Ι-955.
(
40
)	Κατά τούτο, τα πραγματικά δεδομένα της παρούσης υποθέσεως διαφέρουν και από τα πραγματικά δεδομένα ενόψει των οποίων ετέθησαν τα προδικαστικά ερωτήματα επί των οποίων εκδόθηκε η απόφαση της 13ης Ιουλίου 1989, 5/88, Wachauf (Συλλογή 1989, σ. 2609).
(
41
)	Βλ., από την πρόσφατη νομολογία, την μνημονευθείσα ήδη (υποσημείωση 32) απόφαση SMW Winzerzekt, σκέψη 22, και την επίσης μνημονευθείσα (υποσημείωση 33) απόφαση Γερμανία κατά Συμβουλίου, σκέψη 78. Βλ. επίσης την απόφαση Kühn (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 20), σκέψη 16, την απόφαση Von Deetzen II (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 29), σκέψη 28, την απόφαση Wachauf (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 40), σκέψη 18, την απόφαση Schrüder (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 37), σκέψη 15, και, τέλος, την απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 1979, 44/79, Hauer (Συλλογή τόμος 1979/11, σ.749, ιδίως σκέψεις 23 και 32).
(
42
)	Βλέπε ιδίως την απόφαση Kühn (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 20), σκέψη 17.
(
43
)	Στις παρατηρήσεις που κατέθεσαν ενώπιον του Δικαστηρίου οι εφεσείοντες την κυρία δίκη εκτίθεται ότι αυτό, πράγματι, συμβαίνει για ορισμένους, τουλάχιστον, από αυτούς (βλέπε ιδίως σ. 2 και 3 της γαλλικής μεταφράσεως).
(
44
)	Πρβλ. την απόφαση Kühn (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 20), σκέψη 17. Πρβλ. επίσης τις αποφάσεις της 9ης Δεκεμβρίου 1982, 258/81, Μεταλλουργική Χάλυψ κατά Επίτ τροπής (Συλλογή 1982, σ. 4261, σκέψη 13), και της 19ης Σεπτεμβρίου 1985, 172/83 και 226/83, Hoogovens Groep κατά Επιτροπής (Συλλογή 1985, σ. 2831, σκέψη 29), κατά τις οποίες περιορισμοί επί της παραγωγής, που επιβάλλονται λόγω της οικονομικής καταστάσεως, δεν μπορεί να θεωρηθούν ότι συνιστούν προσβολή του δικαιώματος της ιδιοκτησίας, εκ του γεγονότος ότι μπορεί να βλάψουν την αποδοτικότητα ή την υπόσταση ορισμένων επιχειρήσεων.
(
45
)	Βλ. τις αποφάσεις Wachauf (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 40), σκέψη 19, Comic κ.λπ. (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 16), ιδίως σκέψη 14, Spronk (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 17), ιδίως σκέψεις 13, 17 και 28, και Klensch (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 31), ιδίως σκέψεις 8 και 9.
(
46
)	Είναι, βεβαίως, εντελώς διαφορετικό το ζήτημα ότι όταν τα κράτη μέλη, κάνοντας χρήση της ευχέρειας που τους παρέχεται από την κοινοτική νομοθεσία, εισάγουν σύστημα χορηγήσεως ειδικών ποσοτήτων αναφοράς στους παραγωγούς που είχαν προσυπογράψει σχέδιο αναπτύξεως, οι ρυθμίσεις που απαρτίζουν το σύστημα αυτό, έστω και αν η εισαγωγή τους δεν επιβάλλεται από γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου, οφείλουν (όπως και κάθε άλλη κανονιστική ή ατομική ρύθμιση, θεσπιζόμενη από κοινοτικό όργανο ή από εθνικό όργανο κατ' ενάσκηση αρμοδιότητος που του χορηγεί το κοινοτικό δίκαιο) να κινούνται εντός των ορίων που χαράσσουν οι παραπάνω γενικές αρχές. Αυτή είναι άλλωστε η λογική που διατρέχει, στο σύνολο τους, τις επανειλημμένα μνημονευθείσες αποφάσεις Comee κ.λπ. (βλ. ιδίως σκέψεις 13 έως 16, 21, 22 και 25 επ.) και Spronk (βλ. ιδίως σκέψεις 13 έως 17, 28 και 29).
(
47
)	Πρβλ. σχετικά την απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 1983, 205/82 έως 215/82, Deutsche Milchkontor (Συλλογή 1983, σ. 2633, σκέψεις 30 επ., ιδίως σκέψη 33), και, στο πεδίο της κοινοτικής νομοθεσίας επΕ του συστήματος της συμπληρωματικής εισφοράς επί του γάλακτος, την απόφαση Peter (μνημονευθείσα στην υποσημείωση 34), σκέψεις 8 επ. Βλ. επίσης τα σημεία 20 επ. των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs επί της τελευταίας αυτής υποθέσεως καθώς και τα σημεία 38 και 39 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα W. Van Gerven επί της υποθέσεως C-371/92, επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 8ης Ιουνίου 1994, Ελληνικά Δημητριακά (Συλλογή 1994, σ. I-2391).