Gevoegde zaken C‑775/22, C‑779/22 en C‑794/22
M.S. G. en N.G. S. en A.G. S. enM.C.S.enFSC
tegen
Banco Santander SA
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Tribunal Supremo)
Arrest van het Hof (Eerste kamer) van 5 september 2024
„ Prejudiciële verwijzing – Richtlijn 2014/59/EU – Afwikkeling van kredietinstellingen en beleggingsondernemingen – Algemene beginselen – Artikel 34, lid 1, onder a) en b) – Bail-in – Afschrijving van kapitaalinstrumenten – Omzetting van achtergestelde obligaties in aandelen en gedwongen overdracht zonder tegenprestatie – Gevolgen – Artikel 38, lid 13 – Artikel 53, leden 1 en 3 – Artikel 60, lid 2, eerste alinea, onder b) en c) – Artikelen 73 tot en met 75 – Bescherming van de rechten van aandeelhouders en schuldeisers – Verwerving van kapitaalinstrumenten – Gebrekkige en onjuiste informatie in het prospectus – Aansprakelijkheidsvordering – Vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst voor de verwerving van de kapitaalinstrumenten – Vorderingen die zijn ingesteld tegen de algemene opvolger van de kredietinstelling die onderworpen is aan een afwikkelingsbesluit ”
1.        Economisch en monetair beleid – Economisch beleid – Herstel en afwikkeling van kredietinstellingen – Richtlijn 2014/59 – Werking van bail-in – Afschrijving of omzetting van kapitaalinstrumenten – Prospectus dat moet worden gepubliceerd wanneer effecten aan het publiek worden aangeboden of tot de handel op een gereglementeerde markt worden toegelaten – Onjuiste informatie – Kredietinstelling in afwikkeling of opvolgende entiteit – Omzetting van de kapitaalinstrumenten in aandelen vóór de afwikkelingsprocedure – Aansprakelijkheidsvordering die is ingesteld na het afwikkelingsbesluit – Vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst voor de verwerving van de aandelen die is ingesteld na het afwikkelingsbesluit – Ontoelaatbaarheid
[Richtlijn 2003/71 van het Europees Parlement en de Raad, art. 6; richtlijn 2014/59 van het Europees Parlement en de Raad, overweging 49 en art. 2, lid 1, art. 34, lid 1, a) en b), art. 53, leden 1 en 3, art. 60, lid 2, eerste alinea, b) en c), en art. 60, lid 3]
(zie punten 51, 52, 54, 57‑62, dictum 1)
2.        Economisch en monetair beleid – Economisch beleid – Herstel en afwikkeling van kredietinstellingen – Richtlijn 2014/59 – Werking van bail-in – Afschrijving of omzetting van kapitaalinstrumenten – Prospectus dat moet worden gepubliceerd wanneer effecten aan het publiek worden aangeboden of tot de handel op een gereglementeerde markt worden toegelaten – Onjuiste informatie – Kredietinstelling in afwikkeling of opvolgende entiteit – Omzetting van kapitaalinstrumenten in aandelen die nadien, in het kader van een afwikkelingsprocedure, aan een andere kredietinstelling zijn overgedragen – Aansprakelijkheidsvordering die is ingesteld na het afwikkelingsbesluit – Vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst voor de verwerving van de aandelen die is ingesteld tegen de algemene opvolger van de kredietinstelling die onderworpen is aan een afwikkelingsbesluit – Ontoelaatbaarheid
[Richtlijn 2014/59 van het Europees Parlement en de Raad, art. 34, lid 1, a) en b), art. 37, lid 3, a) en d), en lid 4, art. 38, art. 53, leden 1 en 3, art. 60, lid 2, eerste alinea, b) en c), en art. 73, lid 3]
(zie punten 66‑70, 74‑77, 83‑85, dictum 2)
Samenvatting
Het Hof, dat door de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje) is verzocht om een prejudiciële beslissing betreffende de uitlegging van de bepalingen van richtlijn 2014/59(1), spreekt zich opnieuw uit over de vraag of personen die kapitaalinstrumenten hebben verworven van een kredietinstelling in afwikkeling, na de volledige waardevermindering van de aandelen in het kapitaal van die instelling, een vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst tot inschrijving op die instrumenten en/of een aansprakelijkheidsvordering wegens gebrekkige en onjuiste informatie in het emissieprospectus(2) kunnen instellen. Deze vraag is gesteld in gedingen die zijn ingesteld door personen wier kapitaalinstrumenten in aandelen van de genoemde kredietinstelling zijn omgezet, hetzij vóór de procedure tot vaststelling van afwikkelingsmaatregelen, hetzij in de loop van die procedure.
Dit arrest van het Hof volgt op het arrest Banco Santander van 5 mei 2022(3), waarin het Hof heeft geoordeeld dat, wanneer alle aandelen in het maatschappelijk kapitaal van een kredietinstelling of een beleggingsonderneming in afwikkeling zijn afgeschreven, personen die vóór het begin van de afwikkelingsprocedure aandelen hebben verworven dergelijke aansprakelijkheidsvorderingen of nietigheidsvorderingen niet kunnen instellen.
Tijdens 2010 en 2011 hebben verzoekers in het hoofdgeding verschillende door Banco Popular, een Spaanse kredietinstelling, of door een van haar dochterondernemingen uitgegeven kapitaalinstrumenten verworven. Tijdens 2012 en 2014 werden sommige van die instrumenten omgezet in aandelen van Banco Popular. Op 7 juni 2017 heeft de Gemeenschappelijke Afwikkelingsraad (GAR) een afwikkelingsregeling met betrekking tot Banco Popular vastgesteld, die door de Europese Commissie is goedgekeurd en door de Fondo de Reestructuración Ordenada Bancaria (fonds voor de geordende herstructurering van de banksector, Spanje) (hierna: „herstructureringsfonds”) middels een op dezelfde dag vastgesteld besluit(4) is uitgevoerd. Bij dit besluit is met name het aandelenkapitaal van Banco Popular tot nul verlaagd door alle in omloop zijnde aandelen af te schrijven. Als gevolg van deze waardevermindering zijn bepaalde verzoekers niet langer houder van de aandelen van Banco Popular die zij hadden verkregen door de omzetting van hun kapitaalinstrumenten in 2012 en 2014. Bovendien heeft het herstructureringsfonds besloten om de achtergestelde obligaties (tier 2-kapitaalinstrumenten) om te zetten in nieuwe aandelen en deze nieuwe aandelen aan Banco Santander over te dragen, zonder de toestemming te vragen aan de voormalige houders van deze instrumenten. Als gevolg van deze transactie zijn de andere verzoekers geen houders meer van de achtergestelde obligaties die in 2010 en 2011 waren verworven, welke zijn omgezet in aandelen en zonder tegenprestatie zijn overgedragen aan Banco Santander.
Beoordeling door het Hof
In de eerste plaats spreekt het Hof zich uit over de aansprakelijkheidsvorderingen voor gebrekkige of onjuiste informatie in het emissieprospectus(5) en over de vorderingen tot nietigverklaring van de overeenkomst voor de inschrijving op kapitaalinstrumenten van een kredietinstelling die zijn ingesteld door personen die dergelijke instrumenten hebben verworven welke in aandelen van de instelling zijn omgezet voordat maatregelen tot afwikkeling van de instelling zijn genomen.
Het Hof merkt op dat krachtens richtlijn 2014/59(6), indien een afwikkelingsautoriteit de hoofdsom of het uitstaande verschuldigde bedrag van een verplichting tot nul verlaagt, die verplichting en eventuele verplichtingen of vorderingen die daaruit voortvloeien en die niet vorderbaar waren op het moment van de afwikkeling, als voldaan worden beschouwd voor alle doeleinden en niet kunnen worden ingebracht tegen een kredietinstelling of een beleggingsonderneming in afwikkeling noch tegen een eventuele opvolgende entiteit. Voorts bepaalt de richtlijn dat jegens de houder van in waarde verminderde kapitaalinstrumenten krachtens het afwikkelingsbesluit geen verplichting resteert uit hoofde van of in verband met de som die met betrekking tot die instrumenten is afgeschreven, met uitzondering van alle reeds te betalen verplichtingen en elke schadevergoedingsverplichting die kan ontstaan uit een beroep ingesteld ter betwisting van de rechtmatigheid van de uitoefening van de afschrijvingsbevoegdheid(7).
Met betrekking tot de begrippen „vorderbare verplichtingen” of „vorderbare vorderingen”, heeft het Hof reeds in het arrest Banco Santander van 5 mei 2022 geoordeeld dat de rechten die voortvloeien uit een op de informatie in het prospectus voor de verkoop van effecten gebaseerde aansprakelijkheidsvordering(8) en uit een vordering tot nietigverklaring van een overeenkomst tot inschrijving op aandelen niet kunnen worden geacht te vallen onder de categorie van „vorderbare” verplichtingen of vorderingen(9) wanneer deze vorderingen, nadat het afwikkelingsbesluit is vastgesteld, worden ingesteld tegen de kredietinstelling of beleggingsonderneming die het prospectus heeft uitgegeven of de opvolgende entiteit.
Voorts oordeelt het Hof dat een dergelijke uitlegging van deze begrippen ook vereist is wanneer de rechten voortvloeien uit een aansprakelijkheids- of nietigheidsvordering met betrekking tot de verwerving van kapitaalinstrumenten die later in aandelen zijn omgezet, gelet op de context van die begrippen en op de doelstellingen van richtlijn 2014/59.
Ten eerste formuleert richtlijn 2014/59 met name het beginsel dat de aandeelhouders en vervolgens de schuldeisers van een kredietinstelling of een beleggingsonderneming in afwikkeling de eerste verliezen als gevolg van de toepassing van die procedure moeten dragen. Bij een bail-in dragen de afschrijving en omzetting van kapitaalinstrumenten dus rechtstreeks bij tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de afwikkelingsprocedure. Een uitlegging volgens welke personen die vóór de afwikkeling kapitaalinstrumenten hebben verworven, na de afwikkeling aansprakelijkheids- of nietigheidsvorderingen kunnen instellen met het oog op schadevergoeding of op terugbetaling van het voor die verwerving betaalde bedrag, zou juist het risico inhouden dat het bedrag van de kapitaalinstrumenten waar de bail-in betrekking op heeft, met terugwerkende kracht wordt verminderd, hetgeen afbreuk zou kunnen doen aan de verwezenlijking van de met de afwikkelingsmaatregel nagestreefde doelstellingen.
Vanuit dat oogpunt bepaalt richtlijn 2014/59(10) dat aan houders van de relevante kapitaalinstrumenten geen compensatie wordt betaald, behalve in geval van omzetting van die instrumenten(11), in welk geval de compensatie de vorm aanneemt van een uitgifte van kapitaalinstrumenten ten gunste van die houders. Hiermee voorkomt die richtlijn dat door deze compensatie met terugwerkende kracht het voor de afwikkeling gebruikte bedrag aan kapitaal wordt verminderd.
Ten tweede wijst het Hof er met betrekking tot de bij richtlijn 2014/59 nagestreefde doelstellingen op dat die richtlijn, voor het geval dat er zich een uitzonderlijke economische context voordoet, voorziet in het gebruik van een procedure die met name de rechten van aandeelhouders en schuldeisers van een kredietinstelling of beleggingsonderneming kan aantasten, teneinde de financiële stabiliteit van de lidstaten te waarborgen, door een insolventieprocedure in te voeren die afwijkt van het gemene recht inzake insolventieprocedures, die slechts in uitzonderlijke omstandigheden kan worden toegepast en moet worden gerechtvaardigd door een hoger algemeen belang.
Het Hof benadrukt dat, zoals blijkt uit het arrest Banco Santander van 5 mei 2022, richtlijn 2003/71 deel uitmaakt van de „Unierichtlijnen inzake vennootschapsrecht”, waarvan overeenkomstig richtlijn 2014/59 kan worden afgeweken wanneer de toepassing van die richtlijnen de uitvoering van een afwikkelingsprocedure haar nuttig effect zou kunnen ontnemen of die uitvoering zou kunnen belemmeren. Door de aansprakelijkheidsvordering en de nietigheidsvordering – waarmee in wezen wordt geëist dat de kredietinstelling of beleggingsonderneming in afwikkeling of de rechtsopvolger van deze entiteiten, de aandeelhouders schadeloos stelt voor de verliezen die zij hebben geleden als gevolg van de uitoefening, door een afwikkelingsautoriteit, van de bevoegdheid tot afschrijving en omzetting van de schulden van die instelling of onderneming – komt de gehele waardering waarop het afwikkelingsbesluit berust op losse schroeven te staan, aangezien de samenstelling van het kapitaal deel uitmaakt van de objectieve gegevens van die waardering en er dus afbreuk zou kunnen worden gedaan aan de afwikkelingsprocedure zelf en de door richtlijn 2014/59 nagestreefde doelstellingen. Het Hof heeft in dat arrest dan ook geoordeeld dat de toepassing van artikel 34, lid 1, onder a), artikel 53, leden 1 en 3, en artikel 60, lid 2, eerste alinea, onder b) en c), van richtlijn 2014/59 uitsluit dat, nadat het afwikkelingsbesluit op grond van deze bepalingen is vastgesteld, een aansprakelijkheidsvordering krachtens artikel 6 van richtlijn 2003/71 of een vordering naar nationaal recht tot nietigverklaring van de overeenkomst tot inschrijving op aandelen wordt ingesteld tegen de kredietinstelling of beleggingsonderneming die het prospectus heeft uitgegeven of de opvolgende entiteit.
In casu merkt het op dat verzoekers in het hoofdgeding weliswaar aanvankelijk andere kapitaalinstrumenten dan aandelen van Banco Popular hadden verworven, maar dat deze instrumenten vóór de afwikkeling van Banco Popular reeds waren omgezet in aandelen van die bank en dat de uit die omzetting resulterende aandelen bij de afwikkeling zijn afgeschreven en omgezet voor de bail-in van die bank.
Het Hof komt tot de slotsom dat de bepalingen van richtlijn 2014/59, wanneer alle aandelen in het maatschappelijk kapitaal van een kredietinstelling in afwikkeling zijn afgeschreven, eraan in de weg staan dat personen die kapitaalinstrumenten hebben verworven die in aandelen van die kredietinstelling zijn omgezet voordat deze is afgewikkeld, tegen die kredietinstelling of haar rechtsopvolger een vordering tot schadevergoeding wegens gebrekkige en onjuiste informatie in het emissieprospectus instellen of een op het nationale recht gebaseerde vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst tot inschrijving op die kapitaalinstrumenten, die, gelet op de daaraan verbonden terugwerkende kracht, zou leiden tot terugbetaling van de tegenwaarde van de aanvankelijk verworven kapitaalinstrumenten die vervolgens in aandelen zijn omgezet, vermeerderd met rente vanaf de datum waarop die overeenkomst is gesloten.
In de tweede plaats buigt het Hof zich over de vraag of de bepalingen van richtlijn 2014/59(12) er, wanneer alle aandelen in het maatschappelijk kapitaal van een kredietinstelling in afwikkeling zijn afgeschreven, aan in de weg staan dat personen die kapitaalinstrumenten hebben verworven die bij de afwikkeling zijn omgezet in aandelen van die kredietinstelling en vervolgens onmiddellijk zijn overgedragen aan een andere kredietinstelling, op grond van het nationale recht tegen de laatstgenoemde kredietinstelling een vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst tot inschrijving op die kapitaalinstrumenten kunnen instellen, die, gelet op de daaraan verbonden terugwerkende kracht, zou leiden tot terugbetaling van de tegenwaarde van die kapitaalinstrumenten, vermeerderd met rente vanaf de datum waarop die overeenkomst is gesloten.
Het Hof verduidelijkt dat de afwikkelingsautoriteiten krachtens artikel 37, lid 3, onder a) en d), en lid 4, van richtlijn 2014/59 het instrument van bail-in kunnen combineren met dat van de verkoop van de onderneming. Zoals blijkt uit artikel 2, punten 57 en 58, van deze richtlijn houdt het eerste instrument bevoegdheden in voor het afschrijven of omzetten en het tweede de overdracht van onder meer van door een instelling in afwikkeling uitgegeven aandelen of andere eigendomsinstrumenten aan een verkrijger die geen overbruggingsinstelling is. Volgens die richtlijn(13) verliezen bij dit tweede instrument de oorspronkelijke eigenaren niet alleen de eigendom, maar ook de hoedanigheid van „aandeelhouder” of „schuldeiser” van de kredietinstelling in afwikkeling, aangezien de eigendom van de aandelen of andere eigendomsinstrumenten met onmiddellijk rechtsgevolg aan de koper wordt overgedragen. De voormalige aandeelhouders van de kredietinstelling in afwikkeling wier aandelen in het kader van de afwikkeling zijn overgedragen, zijn dus niet langer aandeelhouder van deze kredietinstelling of haar opvolger en verliezen hun rechten op de overgedragen activa, rechten of passiva. Aldus staat die richtlijn eraan in de weg dat schuldeisers en aandeelhouders met terugwerkende kracht de afwikkelingsprocedure en de daarmee nagestreefde doelstellingen kunnen dwarsbomen. Een extra reden is dat de genoemde vorderingen schuldeisers en aandeelhouders in staat zouden kunnen stellen met terugwerkende kracht de verliezen te vermijden die zij bij voorrang moeten dragen.
Wat betreft het door verzoekers in het hoofdgeding opgeworpen argument waarbij zij zich beroepen op een beperking van hun recht op effectieve rechterlijke bescherming waar het gaat om hun recht om een vordering in te stellen tot nietigverklaring van de overeenkomst tot inschrijving op aandelen of op in aandelen omgezette kapitaalinstrumenten, brengt het Hof in herinnering dat dit door artikel 47 van het Handvest gewaarborgde recht op rechterlijke bescherming geen absolute strekking heeft en dat de uitoefening ervan aan beperkingen kan worden onderworpen die hun rechtvaardiging vinden in door de Unie nagestreefde doelstellingen van algemeen belang. Bovendien kan, hoewel het duidelijk van algemeen belang is dat een sterke en eenvormige bescherming van beleggers in de gehele Unie wordt verzekerd, dat belang niet in alle gevallen worden geacht voorrang te hebben op het algemeen belang dat erin bestaat de stabiliteit van het financiële stelsel te waarborgen. Richtlijn 2014/59 beoogt de stabiliteit van het financiële stelsel van de Unie te waarborgen door de geleden verliezen van een kredietinstelling of beleggingsonderneming bij voorrang te laten dragen door de aandeelhouders. Een afwikkelingsprocedure mag evenwel slechts in uitzonderlijke en uiterst spoedeisende economische omstandigheden worden toegepast wanneer de betrokken kredietinstelling of beleggingsonderneming niet volgens een normale insolventieprocedure kan worden geliquideerd zonder het financiële stelsel van de Unie te destabiliseren. Hoewel de bepalingen van de richtlijn zich verzetten tegen de instelling van een vordering tot nietigverklaring na de vaststelling van het afwikkelingsbesluit, merkt het Hof onder meer op dat tegen een afwikkelingsmaatregel, zoals die voortvloeit uit het besluit van de Commissie tot goedkeuring van een afwikkelingsregeling, beroep tot nietigverklaring krachtens artikel 263, vierde alinea, VWEU kan worden ingesteld. Een dergelijk beroep draagt bij tot de effectieve rechterlijke bescherming van de aandeelhouders en schuldeisers, ook doordat een eventuele nietigverklaring van de afwikkelingsmaatregel het mogelijk zou maken een vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst tot inschrijving op aandelen of op in aandelen omgezette kapitaalinstrumenten in te stellen.
Het Hof oordeelt dat de bepalingen van richtlijn 2014/59, en met name artikel 34, lid 1, onder a) en b), en artikel 38, er, wanneer alle aandelen in het maatschappelijk kapitaal van een kredietinstelling in afwikkeling zijn afgeschreven, aan in de weg staan dat personen die kapitaalinstrumenten hebben verworven die bij de afwikkeling zijn omgezet in aandelen van die kredietinstelling en vervolgens onmiddellijk zijn overgedragen aan een andere kredietinstelling, op grond van het nationale recht tegen de laatstgenoemde kredietinstelling een vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst tot inschrijving op die kapitaalinstrumenten instellen.
1      Richtlijn 2014/59/EU van het Europees Parlement en de Raad van 15 mei 2014 betreffende de totstandbrenging van een kader voor het herstel en de afwikkeling van kredietinstellingen en beleggingsondernemingen en tot wijziging van richtlijn 82/891/EEG van de Raad en de richtlijnen 2001/24/EG, 2002/47/EG, 2004/25/EG, 2005/56/EG, 2007/36/EG, 2011/35/EU, 2012/30/EU en 2013/36/EU en de verordeningen (EU) nr. 1093/2010 en (EU) nr. 648/2012, van het Europees Parlement en de Raad (PB 2014, L 173, blz. 190).
2      Krachtens richtlijn 2003/71/EG van het Europees Parlement en de Raad van 4 november 2003 betreffende het prospectus dat gepubliceerd moet worden wanneer effecten aan het publiek worden aangeboden of tot de handel worden toegelaten en tot wijziging van richtlijn 2001/34/EG (PB 2003, L 345, blz. 64), die met ingang van 21 juli 2019 is ingetrokken bij verordening (EU) 2017/1129 van het Europees Parlement en de Raad van 14 juni 2017 betreffende het prospectus dat moet worden gepubliceerd wanneer effecten aan het publiek worden aangeboden of tot de handel op een gereglementeerde markt worden toegelaten en tot intrekking van richtlijn 2003/71/EG (PB 2017, L 168, blz. 12).
3      Arrest van 5 mei 2022, Banco Santander (Afwikkeling van Banco Popular), C 410/20, EU:C:2022:351.
4      Besluit van het herstructureringsfonds van 7 juni 2017 (BOE nr. 155 van 30 juni 2017, blz. 55470).
5      Zoals bedoeld in artikel 6 van richtlijn 2003/71.
6      Artikel 53, lid 3, van richtlijn 2014/59.
7      Artikel 60 van richtlijn 2014/59.
8      Op grond van artikel 6 van richtlijn 2003/71.
9      In de zin van artikel 53, lid 3, en artikel 60, lid 2, onder b), van richtlijn 2014/59.
10      Artikel 60, lid 2, eerste alinea, onder c) en lid 3, van richtlijn 2014/59.
11      Als bedoeld in artikel 60, lid 3, van richtlijn 2014/59.
12      Met name artikel 34, lid 1, onder a) en b), en artikel 38 van richtlijn 2014/59.
13      Artikel 38, leden 1, 4, 6 en 9, onder a), en lid 13, van richtlijn 2014/59.