Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
ĆAPETA
ippreżentati fit-30 ta’ Ottubru 2025 (1)
Kawża C-293/24
João Filipe Ferreira da Silva e Brito et
vs
Estado português
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mis-Supremo Tribunal de Justiça (il-Qorti Suprema, il-Portugall))
“Talba għal deċiżjoni preliminari – Responsabbiltà ta’ Stat Membru għad-danni kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni imputabbli lil qorti nazzjonali tal-aħħar istanza – Ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni – Evalwazzjoni – Trasferimenti ta’ impriżi – Żamma tad-drittijiet tal-ħaddiema – Direttivi 77/187/KEE u 2001/23/KE – Artikolu 1(1) – Kunċett ta’ ‘trasferiment ta’ impriża’ – It-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE – Obbligu li jsir rinviju għal deċiżjoni preliminari”
I.      Introduzzjoni
1.        Fis-sentenza Köbler (2), il-Qorti tal-Ġustizzja għamlitha ċara li Stat Membru jista’ jinżamm responsabbli għad-danni dovuti għal żbalji ġudizzjarji mwettqa mill-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza. Tali responsabbiltà teżisti biss jekk dawn l-iżbalji jikkostitwixxu ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni. Il-kwistjoni, li għadha ma ġietx iċċarata għalkollox, hija kif in-nuqqas ta’ tali qrati li jressqu rinviju għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja taħt it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE jikkontribwixxi għall-gravità tal-ksur.
2.        Din il-kwistjoni tqajmet permezz ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mis-Supremo Tribunal de Justiça (il-Qorti Suprema, il-Portugall) fil-kuntest ta’ tilwima nazzjonali li bdiet iktar minn tliet deċennji ilu.
3.        Għalhekk, din il-kawża toffri lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità li tiċċara l-interazzjoni bejn il-ġurisprudenza minn Köbler u CILFIT (3) u li tkompli tibni fuq is-sentenza tagħha Consorzio (4).
II.    Il-fatti li wasslu għal din il-kawża, id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
4.        Il-fatti li wasslu għal din il-kawża jmorru lura għall-1993, data li fiha ġiet xolta Air Atlantis SA (iktar ’il quddiem “AIA”) kumpannija tal-ajru Portugiża li kienet topera fis-settur tat-trasport bl-ajru mhux skedat (titjiriet charter). Dan wassal għal żewġ sensiliet ta’ proċeduri quddiem il-qrati Portugiżi. Peress li t-tnejn huma rilevanti sabiex jinftiehmu l-kwistjonijiet imqajma minn din il-kawża, ser niddeskrivihom fil-qosor iktar ’il quddiem.
A.      L-ewwel sensiela ta’ proċeduri (dwar l-allegazzjoni li seħħ trasferiment ta’ negozju)
5.        Fil-proċess ta’ xoljiment ta’ AIA, l-impjegati ta’ din il-kumpennija kienu suġġetti għal miżura ta’ tkeċċija kollettiva. Madankollu, mhux wisq żmien wara, huma saru jafu li ftit mill-ajruplani ta’ AIA kienu ġew ittrasferiti lejn il-kumpannija tal-ajru Portugiża TAP Air Portugal (iktar ’il quddiem, “TAP”), li hija l-azzjonista maġġoritarja ta’ AIA. Bħal ta’ qabilha, TAP bdiet topera titjiriet charter fuq rotot li preċedentement kienu operati minn AIA. Għalhekk, dawk l-impjegati qiesu li n-negozju ta’ AIA kien ġie ttrasferit lil TAP.
6.        Konsegwentement, fl-1993 u fl-1994, l-ex impjegati ta’ AIA ppreżentaw azzjonijiet kontra t-tkeċċija kollettiva quddiem it-Tribunal do Trabalho de Lisboa (il-Qorti Industrijali ta’ Lisbona, il-Portugall, iktar ’il quddiem il-“Qorti Industrijali ta’ Lisbona”). Huma talbu, b’mod partikolari, l-integrazzjoni mill-ġdid fi ħdan TAP u l-ħlas ta’ remunerazzjoni minħabba li kien hemm trasferiment ta’ negozju.
7.        Id-deċiżjoni dwar il-pretensjonijiet tagħhom kienet tiddependi,
fost oħrajn, fuq l-applikazzjoni tad-Direttiva 77/187/KEE (5), relatata mas-salvagwardja tad-drittijiet tal-impjegati fil-każ ta’ trasferiment ta’ impriżi, li, fil-mori tal-kawża, ġiet issostitwita bid-Direttiva 2001/23/KE (6).
8.        Skont id-Direttivi 77/187 u 2001/23, il-ħaddiema jgawdu minn ċerti drittijiet fil-każ li tinbidel il-persuna li timpjega. B’mod partikolari, ir-relazzjoni ta’ impjieg tagħhom tiġi ttrasferita awtomatikament mill-persuna li timpjega preċedenti lejn il-persuna li timpjega l-ġdida u l-impjegati huma protetti kontra tkeċċija dovuta għas-sempliċi trasferiment (7).
9.        Madankollu, skont l-Artikolu 1(1) tad-Direttivi 77/187 u 2001/23, sabiex sitwazzjoni taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tagħhom, għandu jkun hemm “trasferiment ta’ impriża, negozju jew parti minn impriża jew negozju lil persuna oħra li timpjega bħala riżultat ta’ trasferiment jew inkorporazzjoni legali”. Dan il-kunċett, li ser nirreferi għalih bħala “trasferiment ta’ negozju”, huwa għalhekk modalità kruċjali ta’ aċċess għad-drittijiet mogħtija lill-impjegati minn dawn id-direttivi. Inizjalment, ma kienx hemm definizzjoni tal-kunċett ta’ “trasferiment ta’ impriża” fid-Direttiva 77/187, b’tali mod li l-interpretazzjoni tagħha waqgħet fuq il-Qorti tal-Ġustizzja. Din id-direttiva ġiet sussegwentement emendata bid-Direttiva 98/50, sabiex tittieħed inkunsiderazzjoni l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Id-Direttiva 2001/23 ikkodifikat id-Direttiva 77/187 mingħajr ma emendatha (8).
10.      Wara l-preżentata tal-azzjonijiet tal-ex impjegati tal-AIA, il-Qorti Industrijali ta’ Lisbona damet kważi 15‑il sena sabiex tiddeċiedi dwar it-talbiet tagħhom (9). Permezz ta’ sentenza tas-6 ta’ Frar 2007 (10), din il-qorti kkonstatat li seħħ trasferiment ta’ negozju u ordnat lil TAP tintegra mill-ġdid lill-ħaddiema u tħallashom danni kif ukoll lucrum cessans.
11.      Dik is-sentenza ġiet appellata quddiem it-Tribunal da Relação de Lisboa (il-Qorti tal-Appell ta’ Lisbona, il-Portugall, iktar ’il quddiem il-“Qorti tal-Appell ta’ Lisbona”). Permezz ta’ sentenza tas‑16 ta’ Jannar 2008 (11), din il-qorti annullat is-sentenza tal-ewwel istanza u ċaħdet ir-rikorsi, billi kkonstatat li ma kienx hemm trasferiment ta’ impriża minn AIA lejn TAP.
12.      L-impjegati appellaw minn din is-sentenza quddiem is-Supremo Tribunal de Justiça (il-Qorti Suprema, il-Portugall, iktar ’il quddiem il-“Qorti Suprema Portugiża”). Huma bbażaw ruħhom, fost oħrajn, fuq il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar id-Direttivi 77/187 u 2001/23 u talbu li ssir talba għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja.
13.      Permezz ta’ sentenza tal-25 ta’ Frar 2009 (iktar ’il quddiem is-“sentenza tal-2009”) (12), il-Qorti Suprema Portugiża ċaħdet dawk l-appelli. B’mod partikolari, dik il-qorti qieset li ma kienx possibbli, fuq il-bażi tal-fatti tal-kawża, li jiġi konkluż li kien hemm trasferiment ta’ negozju minn AIA lejn TAP (13). Dik il-qorti qieset ukoll li hija ma kinitx obbligata tressaq talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja u ċaħdet it-talbiet tal-ħaddiema f’dan is-sens (14).
B.      It-tieni sensiela ta’ proċeduri (dwar it-talba għad-danni kontra l-Istat Portugiż)
14.      Wara ċ-ċaħda tar-rikors tagħhom, J.F. Ferreira da Silva e Brito u 96 ex impjegati oħra ta’ AIA ppreżentaw rikors għad-danni kontra l-Istat Portugiż quddiem il-Varas Cíveis de Lisboa (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Lisbona, il-Portugall, iktar ’il quddiem il-“Qorti tal-Prim’Istanza ta’ Lisbona”). Dawn ir-rikorrenti bbażaw l-azzjoni tagħhom fuq allegat ksur tad-dritt tal-Unjoni mwettaq mill-Qorti Suprema Portugiża fis-sentenza tal-2009.
15.      Huma sostnew li din is-sentenza kienet manifestament illegali peress li l-Qorti Suprema Portugiża interpretat b’mod żbaljat il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” fis-sens tad-Direttiva 2001/23 u minħabba li din il-qorti ma osservatx l-obbligu ta’ tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari f’dak li jirrigwarda l-interpretazzjoni ta’ dan il-kunċett.
16.      Fil-kuntest ta’ dawk il-proċeduri, il-Qorti tal-Prim’ Istanza ta’ Lisbona ressqet talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Din it-talba wasslet għas-sentenza tad‑9 ta’ Settembru 2015, Ferreira da Silva e Brito et (iktar ’il quddiem “Ferreira I”) (15).
17.      F’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, b’mod partikolari, li l-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” skont it-tifsira tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2001/23 “jkopri sitwazzjoni li fiha impriża attiva fis-suq tat-titjiriet ċarter tiġi stralċata mill-azzjonist maġġoritarju tagħha, li huwa, huwa nnifsu, impriża tat-trasport bl-ajru, u li fiha, sussegwentement, din tal-aħħar tieħu post l-impriża stralċata billi tassumi l-kuntratti tal-kiri ta’ ajruplani u l-kuntratti tat-titjiriet ċarter li għad iridu jsiru, teżerċita attivitajiet li qabel kienu eżerċitati mill-impriża stralċata, tintegra mill-ġdid ċerti ħaddiema li sa dak iż-żmien kienu impjegati ma’ din l-impriża billi tagħtihom funzjonijiet identiċi għal dawk eżerċitati qabel, u tieħu tagħmir żgħir tal-imsemmija impriża (16)”.
18.      Il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li, fis-settur tat-trasport bl-ajru, il-fatt li assi tanġibbli jiġu ttrasferiti għandu jitqies bħala element ewlieni u li elementi oħra jikkostitwixxu indizju serju ta’ trasferiment (17). Il-Qorti tal-Ġustizzja bbażat ruħha wkoll fuq is-sentenza Klarenberg (18), mogħtija diversi jiem qabel is-sentenza tal-2009, sabiex tikkonstata li dak li huwa importanti hija ż-żamma ta’ rabta funzjonali bejn id-diversi elementi ttrasferiti, anki jekk dawn huma integrati fi struttura organizzattiva ġdida u differenti wara t-trasferiment (19).
19.      Barra minn hekk, fis-sentenza Ferreira I, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, f’ċirkustanzi bħal dawk tal-kawża kkonċernata, ikkaratterizzati kemm minn deċiżjonijiet kunfliġġenti ta’ qrati inferjuri kif ukoll minn diffikultajiet ta’ interpretazzjoni fid-diversi Stati Membri, qorti nazzjonali tal-aħħar istanza hija obbligata, taħt it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, li tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari dwar l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” (20). Il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li, fil-qasam ikkonċernat, l-interpretazzjoni ta’ dan il-kunċett kienet ħolqot inċertezzi għal diversi qrati nazzjonali, li qiesu li kien neċessarju li jagħmlu rinviji għal deċiżjoni preliminari. Tali inċertezzi “jixhdu mhux biss l-eżistenza ta’ diffikultajiet ta’ interpretazzjoni, iżda wkoll il-preżenza ta’ riskji ta’ ġurisprudenza diverġenti fil-livell tal-Unjoni” u li għaldaqstant qorti tal-aħħar istanza għandha tikkonforma ruħha mal-obbligu tagħha li tagħmel rinviju “sabiex tevita r-riskju ta’ interpretazzjoni żbaljata tad-dritt tal-Unjoni (21)”.
20.      Sussegwentement, permezz ta’ sentenza tal‑20 ta’ Jannar 2020 (22), it-Tribunal Judicial da Comarca de Lisboa (il-Qorti Distrettwali ta’ Lisbona, il-Portugall, iktar ’il quddiem il-“Qorti Distrettwali ta’ Lisbona”), li jidher li sadanittant kienet issuċċediet il-Qorti tal-Prim’Istanza ta’ Lisbona, ċaħdet l-azzjoni fuq il-bażi li ma kien ġie pprovat ebda ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni (23).
21.      Uħud minn dawn ir-rikorrenti appellaw minn din is-sentenza quddiem il-Qorti tal-Appell ta’ Lisbona. Permezz ta’ sentenza tas‑16 ta’ Marzu 2023 (24) dik il-qorti ċaħdet l-appell. Hija qieset li l-Qorti Suprema Portugiża kellha tressaq rinviju għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, iżda li din tal-aħħar ma interpretatx b’mod żbaljat il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju”. Hija għalhekk ikkonkludiet li ma kienx hemm ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni (25).
22.      J.F. Ferreira da Silva e Brito u diversi rikorrenti oħra (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti”) appellaw minn din is-sentenza quddiem il-Qorti Suprema Portugiża, li hija l-qorti tar-rinviju f’din il-kawża.
23.      Dik il-qorti tosserva li, fis-sentenza Ferreira I, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet dwar jekk is-sitwazzjoni fattwali ta’ din il-kawża setgħetx tkun koperta bil-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” skont it-tifsira tad-Direttiva 2001/23 mingħajr riferiment għal meta ngħatat is-sentenza tal-2009, jiġifieri l-25 ta’ Frar 2009. Dan jirrikjedi li tittieħed inkunsiderazzjoni l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li kienet teżisti f’dik id-data. Il-qorti tar-rinviju tenfasizza ulterjorment li, fis-sentenza Ferreira I, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-Qorti Suprema Portugiża kienet kisret l-Artikolu 267 TFUE billi rrifjutat, fis-sentenza tal-2009, li tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ma ddeċidietx, f’din is-sentenza, fuq il-kwistjoni dwar jekk il-ksur kienx suffiċjentement serju, ġaladarba ma kinitx intalbet tagħmel dan.
24.      Għalhekk, permezz ta’ dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk ir-risposta mogħtija fis-sentenza Ferreira I hijiex applikabbli wkoll għall-mument meta ngħatat is-sentenza tal-2009, li allegatament kisret id-dritt tal-Unjoni.
25.      Dik il-qorti tistaqsi wkoll dwar jekk hemmx ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni fis-sentenza tal-2009, jew dovut għal interpretazzjoni żbaljata tal-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni, jew dovut għal nuqqas ta’ osservanza tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari (26).
26.      Barra minn hekk, fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonkludi li jeżisti ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk, għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-kundizzjoni dwar ir-rabta kawżali, il-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli (27), li kienet tipprevedi li l-fatt li impjegat jaċċetta kumpens kien ifisser li qed jaċċetta t-tkeċċija u b’hekk kienet tipprekludi lill-impjegat milli jikkontesta t-tkeċċija, tmurx kontra d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 77/187, id-dritt tal-Unjoni fis-seħħ f’dak iż-żmien.
27.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti Suprema Portugiża ddeċidiet li tissospendi l‑proċeduri quddiemha u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Fid-dawl tal-fatti stabbiliti esposti iktar ’il fuq u tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-25 ta’ Frar 2009, id-[Direttiva 77/187], id-[Direttiva tal-Kunsill 2001] u, b’mod partikolari, l-Artikolu 1(1) [tad-Direttiva 2001/23], li kkjarifika l-kunċett ta’ ‘trasferiment’, kellhom jiġu interpretati, fl-imsemmija data, fis-sens li l-kunċett ta’ ‘trasferiment ta’ negozju’ kien ikopri sitwazzjoni li fiha impriża attiva fis-suq tat-titjiriet ‘charter’ ġiet xolta mill-azzjonist maġġoritarju tagħha, li min-naħa tiegħu kien impriża attiva fis-settur tal-avjazzjoni u, fil-qafas tal-istralċ, wettaq l-atti deskritti aħjar fil-fatti stabbiliti esposti preċedentement?
2)      Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għall-ewwel domanda, u tenut kont, ukoll, tal-fatti stabbiliti esposti iktar ’il fuq kif ukoll tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-25 ta’ Frar 2009, hemm lok li jiġi kkonstatat ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni fid-deċiżjoni inkluża fis-sentenza mogħtija f’dik l-istess data mis-Supremo Tribunal de Justiça [(il-Qorti Suprema)], li, f’deċiżjoni fl-aħħar istanza u fid-dawl tal-provi li hija kellha, qieset li dawn id-direttivi, u b’mod partikolari l-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2001/23, kellhom jiġu interpretati fis-sens li l-kunċett ta’ ‘trasferiment ta’ negozju’ ma kienx ikopri s-sitwazzjoni deskritta fid-domanda preċedenti?
3)      Fid-dawl tal-fatti stabbiliti esposti iktar ’il fuq u tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-25 ta’ Frar 2009, hemm lok li jiġi kkonstatat ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni fid-deċiżjoni inkluża fis-sentenza mogħtija f’dik l-istess data mis-Supremo Tribunal de Justiça [(il-Qorti Suprema)] li, f’deċiżjoni fl-aħħar istanza u fid-dawl tal-provi li hija kellha, qieset, fid-dawl tal-fatti invokati fl-ewwel domanda u tal-fatt li l-qrati nazzjonali inferjuri aditi bil-kawża kienu taw deċiżjonijiet kontradittorji, li l-Artikolu 234 KE (attwalment l-Artikolu 267 TFUE) kellu jiġi interpretat fis-sens li ma kienx jobbligaha tagħmel domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni korretta tal-kunċett ta’ ‘trasferiment ta’ negozju’ fis-sens tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2001/23?
4)      Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għall-ewwel domanda u għal waħda jew l-oħra miż-żewġ domandi sussegwenti, jew għat-tnejn li huma, u fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni (f’sitwazzjoni bħal dik ta’ din il-kawża, li fiha ġie stabbilit li l-ħaddiema aċċettaw li jirċievu kumpens għal tkeċċija kollettiva peress li kienu konvinti li t-tmiem tal-kumpannija li timpjegahom, Air Atlantis, kien inevitabbli, mingħajr ma kienu jafu li, wara x-xoljiment tal-kuntratti ta’ xogħol tagħhom, il-konvenuta TAP irkuprat parti mill-materjal ta’ Air Atlantis, inklużi l-ajruplani, u wettqet għall-inqas uħud mit-titjiriet ‘charter’ li sa dak iż-żmien kienu mwettqa minn Air Atlantis), l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 77/187 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi dispożizzjoni nazzjonali, bħall-Artikolu 23(3) tar-Regime jurídico da cessação do contrato individual de trabalho [(is-Sistema Ġuridika tax-Xoljiment tal-Kuntratt Individwali ta’ Xogħol)] approvat bid-[Digriet-Liġi 64-A/89] tas-27 ta’ Frar 1989, sadanittant imħassar iżda applikabbli ratione temporis għall-fatti fit-tilwima fil-kawża prinċipali, li jipprevedi li ‘r-riċezzjoni mill-ħaddiem tal-kumpens imsemmi f’dan l-artikolu tikkostitwixxi aċċettazzjoni tat-tkeċċija’?”
28.      Osservazzjonijiet bil-miktub ġew ippreżentati lill-Qorti tal-Ġustizzja mir-rikorrenti, mill-Gvern Portugiż u mill-Kummissjoni Ewropea.
29.      Fis‑16 ta’ Ġunju 2025, saret seduta li fiha l-partijiet ikkonċernati kollha, flimkien mal-Gvern Ġermaniż u dak Spanjol, ippreżentaw osservazzjonijiet orali.
III. Analiżi
30.      Sar rinviju ta’ erba’ domandi f’din il-kawża. Essenzjalment, il-qorti tar-rinviju tistaqsi kif ġej. L-ewwel nett, il-konstatazzjoni, fis-sentenza tal-2009, li ma kienx hemm trasferiment ta’ negozju tikkostitwixxi ksur tad-dritt tal-Unjoni applikabbli? It-tieni nett, fil-każ li din il-konstatazzjoni kienet żbaljata, dan huwa ksur suffiċjentement serju li jista’ jagħti lok għar-responsabbiltà tal-Istat għad-danni? It-tielet nett, il-konstatazzjoni tal-Qorti Suprema Portugiża li hija ma kinitx obbligata tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari hija ksur suffiċjentement serju? Ir-raba’ nett, id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 77/187 jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li ċċaħħad lill-impjegati mid-dritt tagħhom li jikkontestaw it-tkeċċija kollettiva tagħhom wara li jkunu aċċettaw il-kumpens li għalih kienu intitolati?
31.      Kif mitlub mill-Qorti tal-Ġustizzja, ser nikkonċentra l-analiżi tiegħi fuq it-tielet domanda.
32.      Peress li l-kwistjoni dwar jekk ksur tad-dritt tal-Unjoni huwiex suffiċjentement serju tippreżupponi, fl-ewwel lok, li seħħ ksur, ser nipproċedi billi nassumi li, fir-risposta għall-ewwel domanda, il-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata tali ksur.
33.      Ser nispjega iktar ’il quddiem għalfejn ksur tal-obbligu ta’ rinviju ma jistax iwassal fih innifsu għar-responsabbiltà tal-Istat għad-danni. F’din il-perspettiva, ma huwiex f’loku li wieħed jistaqsi separatament jekk ksur tal-obbligu ta’ rinviju huwiex suffiċjentement serju. Għaldaqstant, nifhem li t-tielet domanda tistaqsi kif ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari jikkontribwixxi għall-konstatazzjoni li ksur tad-dritt tal-Unjoni, li huwa intiż li jagħti drittijiet lil individwi, huwa suffiċjentement serju.
34.      L-analiżi tiegħi tibda bil-kunċett ta’ ksur suffiċjentement serju u bil-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenza Köbler. Din tintemm bil-konklużjoni li ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, elenkat f’din il-ġurisprudenza bħala wieħed mill-elementi rilevanti sabiex jitqies li ksur tad-dritt tal-Unjoni huwa suffiċjentement serju, jista’ jikkontribwixxi għal tali konstatazzjoni f’sitwazzjonijiet fejn qorti li tiddeċiedi fl-aħħar istanza tkun wettqet żball ġudizzjarju involontarjament. F’dan ir-rigward, ksur suffiċjentement serju jirriżulta minn interpretazzjoni jew applikazzjoni żbaljata tad-dritt tal-Unjoni, li għandu l-għan li jagħti drittijiet lill-individwi, flimkien ma’ ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari (A).
35.      Sabiex jikkontribwixxi għan-natura serja tal-ksur, l-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari għandu jeżisti fil-kawża speċifika. Sabiex jiġi ddeterminat meta jeżisti l-obbligu ta’ rinviju, ser nanalizza l-ġurisprudenza CILFIT, kif żviluppata reċentement fis-sentenza Consorzio. Ser neżamina l-kwistjoni li tħalliet miftuħa fis-sentenza Consorzio dwar jekk qorti li tiddeċiedi fl-aħħar istanza hijiex obbligata tagħmel rinviju biss jekk ikun hemm dubju raġonevoli dwar l-interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni, għall-kuntrarju tal-applikazzjoni korretta tiegħu, li jidher li hija s-sitwazzjoni f’din il-kawża. Inqis li distinzjoni bejn interpretazzjoni u applikazzjoni ma tistax issir b’mod utli sabiex jiġu esklużi ċerti deċiżjonijiet ġudizzjarji mill-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari. Dan ifisser li ksur tal-obbligu ta’ rinviju fir-rigward tal-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni jista’ jikkontribwixxi wkoll għall-konstatazzjoni ta’ ksur suffiċjentement serju (B).
36.      Madankollu, kif ser neżamina taħt (C), ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari jista’ jiġi skużat jekk qorti tal-aħħar istanza tkun ipprovdiet raġunijiet aċċettabbli sabiex ma tagħmilx rinviju, inkluża spjegazzjoni tar-raġunijiet għalfejn hija qieset li l-applikazzjoni tagħha tad-dritt tal-Unjoni, inkluża l-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja, kienet korretta fiċ-ċirkustanzi tal-każ.
37.      Fl-aħħar nett, taħt (D), ser napplika l-analiżi tiegħi għal din il-kawża fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk il-Qorti Suprema Portugiża tistax tiġi skużata talli ddeċidiet li ma tagħmilx rinviju għal deċiżjoni preliminari fis-sentenza tal-2009.
A.      Ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni
1.      Il-kriterju Köbler (28)
38.      Fis-sentenza Köbler (29), il-Qorti tal-Ġustizzja estendiet il-prinċipju ta’ responsabbiltà tal-Istat għal danni kkawżati lil individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni (li ser nirreferi għalih bħala “responsabbiltà tal-Istat”), preċedentement żviluppat u applikat fir-rigward tas-setgħat eżekuttivi u leġiżlattivi nazzjonali (30), għal sitwazzjonijiet fejn il-ksur tad-dritt tal-Unjoni huwa imputabbli lill-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza.
39.      Kif sostniet il-Qorti tal-Ġustizzja, il-kundizzjonijiet għal tali responsabbiltà jibqgħu l-istess: id-dispożizzjoni legali tad-dritt tal-Unjoni miksura għandu jkollha l-għan li tagħti drittijiet lil individwi; il-ksur għandu jkun suffiċjentement serju; u għandha teżisti rabta kawżali diretta bejn il-ksur tal-obbligu tal-Istat Membru u t-telf jew id-dannu mġarrab mill-persuni leżi (31).
40.      Għalhekk, ir-responsabbiltà tal-Istat, tkun liema tkun l-istituzzjoni ta’ Stat Membru li lilha huwa imputabbli l-ksur, ma tirriżultax għal kull ksur tad-dritt tal-Unjoni, iżda biss għall-ksur li jista’ jiġi kklassifikat bħala suffiċjentement serju. Dan ifisser li d-dannu kkawżat lil individwu ma jiġix indirizzat kull meta d-drittijiet tiegħu li jaqgħu taħt l-Unjoni jkunu nkisru. Għall-kuntrarju, il-kunċett ta’ responsabbiltà tal-Istat, kif żviluppat fid-dritt tal-Unjoni, jistabbilixxi bilanċ bejn, minn naħa, il-ħtieġa li tiġi żgurata l-protezzjoni effettiva tad-drittijiet individwali u, min-naħa l-oħra, dik li jiġi żgurat il-funzjonament mingħajr xkiel tal-istituzzjonijiet tal-Istat fit-twettiq tal-missjonijiet pubbliċi tagħhom (32).
41.      Filwaqt li applikat tali bbilanċjar għar-responsabbiltà tal-Istat imputabbli lill-qrati tal-aħħar istanza fis-sentenza Köbler, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li n-natura speċifika tal-funzjoni ġudizzjarja għandha tittieħed inkunsiderazzjoni meta jiġu stabbiliti l-kriterji ta’ ksur suffiċjentement serju. Għalhekk il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li r-responsabbiltà għal żbalji ġudizzjarji tirriżulta “biss fil-każijiet eċċezzjonali fejn il-qorti tkun interpretata b’mod minifestament żbaljat id-dritt applikabbli” (33) Għaldaqstant, il-kriterju Köbler jikkostitwixxi ksur manifest tad-dritt tal-Unjoni.
42.      Għaldaqstant, jista’ jiġi konkluż li ma jkunx hemm responsabbiltà tal-Istat jekk żball fl-interpretazzjoni jew fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni jitwettaq in bona fide fl-eżerċizzju tal-funzjoni ġudizzjarja.
2.      Fatturi ta’ evalwazzjoni tan-natura serja tal-ksur
43.      Madankollu, ma hemm ebda soluzzjoni valida għal kulħadd biex jiġi ddeterminat jekk ksur huwiex manifest. Għall-kuntrarju, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat diversi fatturi li jistgħu jkunu rilevanti għall-finijiet ta’ din id-determinazzjoni (34). Il-parti l-kbira ta’ dawn il-fatturi – il-livell ta’ ċarezza u ta’ preċiżjoni tar-regola miksura, in-natura intenzjonali tal-ksur, in-natura skużabbli jew mhux skużabbli tal-iżball ta’ liġi jew anki t-teħid ta’ pożizzjoni ta’ istituzzjoni tal-Unjoni – diġà kienu ssemmew f’ġurisprudenza li ma kinitx tikkonċerna ksur imputabbli lil qrati tal-aħħar istanza, iżda lil awtoritajiet nazzjonali oħra (35). Ma’ din il-lista, il-Qorti tal-Ġustizzja żiedet in-nuqqas ta’ konformità mal-obbligu li jsir rinviju għal deċiżjoni preliminari skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE.
44.      Il-ksur tal-obbligu ta’ rinviju huwa għalhekk wieħed mill-fatturi li jistgħu jinfluwenzaw il-klassifikazzjoni ta’ interpretazzjoni żbaljata tad-dritt tal-Unjoni minn qorti nazzjonali bħala suffiċjentement serja. Kuntrarjament għall-fatturi l-oħra elenkati, dan huwa rilevanti biss għar-responsabbiltà tal-Istat imputabbli lill-qrati tal-aħħar istanza.
45.      Il-ksur tal-obbligu ta’ rinviju, li l-qrati tal-aħħar istanza biss jistgħu jwettqu, jista’ jkollu effett fuq il-mod kif fatturi oħra huma bbilanċjati fl-evalwazzjoni tan-natura suffiċjentement serja ta’ ksur. Pereżempju, il-livell ta’ ċarezza tar-regola miksura għandu jiġi evalwat b’mod differenti meta l-ksur jitwettaq minn awtorità amministrattiva jew leġiżlattiva, meta mqabbel ma’ sitwazzjoni fejn in-nuqqas ta’ ċarezza ta’ regola jwassal għal fehim u applikazzjoni żbaljati tar-regola minn qorti nazzjonali tal-aħħar istanza. Jekk ir-regola ma tkunx ċara, qorti nazzjonali tal-aħħar istanza għandha tressaq rinviju għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Għall-kuntrarju, organu ieħor tal-Istat, pereżempju ministeru, ma jistax jitlob kjarifiki mingħand il-Qorti tal-Ġustizzja. In-nuqqas ta’ ċarezza ta’ regola jista’ għalhekk jiġġustifika ksur ta’ dik ir-regola minn awtorità amministrattiva nazzjonali (36), iżda ma jistax jiġġustifika lil qorti nazzjonali tal-aħħar istanza li ma tkunx għamlet rinviju għal deċiżjoni preliminari.
46.      Jidhirli li d-domanda prinċipali li għandha tiġi mwieġba fir-rigward tal-evalwazzjoni dwar jekk ksur huwiex suffiċjentement serju hija essenzjalment limitata għall-kwistjoni dwar jekk l-iżball imwettaq minn korp tal-Istat, inkluża qorti li tiddeċiedi fl-aħħar istanza, huwiex skużabbli jew mhux skużabbli (37).
47.      Ksur ikun evidentement mhux skużabbli jekk qorti li tiddeċiedi fl-aħħar istanza tapplika intenzjonalment regola tal-Unjoni kuntrarja għas-sens ċar tagħha. Dan jinkludi ksur manifest tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (38). Ma’ dan inżid sitwazzjonijiet fejn qorti tal-aħħar istanza tinjora l-eżistenza tad-dritt tal-Unjoni, inkluża l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, u tiddeċiedi t-tilwima billi tapplika biss id-dritt nazzjonali, b’mod partikolari f’sitwazzjonijiet fejn il-partijiet fil-proċedura jkunu invokaw id-dritt tal-Unjoni quddiem din il-qorti. Tali sitwazzjonijiet jistgħu jinftiehmu bħala evażjoni intenzjonali tad-dritt tal-Unjoni u, għaldaqstant, bħala ksur manifest.
3.      Fuq il-kontribuzzjoni li ksur tal-obbligu li jsir rinviju għal deċiżjoni preliminari jagħti għall-konstatazzjoni ta’ ksur suffiċjentement serju
48.      Madankollu, meta l-ksur, li jikkonsisti f’interpretazzjoni żbaljata tad-dritt tal-Unjoni kif applikat f’din il-kawża, ma jkunx intenzjonali, il-ġurisprudenza Köbler tidher li tindika li dan xorta waħda jista’ jitqies li huwa suffiċjentement serju jekk il-qorti tal-aħħar istanza ma tkunx għamlet rinviju għal deċiżjoni preliminari bi ksur tal-obbligu tagħha skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE.
49.      Għalhekk, skont iċ-ċirkustanzi, qorti li tiddeċiedi fl-aħħar istanza tista’, bħala prinċipju, tiġi skużata talli interpretat id-dritt tal-Unjoni b’mod żbaljat bil-konsegwenza li ngħatat deċiżjoni żbaljata, iżda hija ma tistax tiġi skużata għal tali żball jekk ma tkunx talbet l-interpretazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kuntest tal-proċedura għal deċiżjoni preliminari anki jekk hija kellha tali obbligu.
50.       It-tielet domanda tal-qorti tar-rinviju hija fformulata fis-sens li tistaqsi jekk il-ksur, mill-Qorti Suprema Portugiża, tal-obbligu tagħha ta’ tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari huwiex suffiċjentement serju. Dan wassal għad-diskussjoni fost il-partijiet f’din il-proċedura dwar jekk ksur tal-obbligu ta’ rinviju jistax, waħdu, jistabbilixxi r-responsabbiltà tal-Istat.
51.      Fil-fehma tiegħi, ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari ma jistax, waħdu, iwassal għar-responsabbiltà tal-Istat.
52.      L-azzjoni bbażata fuq ir-responsabbiltà tal-Istat isservi sabiex jiġu rrimedjati l-konsegwenzi dannużi tal-ksur tad-drittijiet ta’ individwu bbażati fiq id-dritt tal-Unjoni. Jekk dan il-ksur jirriżulta minn żball ġudizzjarju mwettaq minn qorti nazzjonali tal-aħħar istanza, id-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni miksura għandha tkun intiża li tagħti drittijiet lill-individwi.
53.      L-obbligu ta’ rinviju ma huwiex dovut minn qorti nazzjonali li tiddeċiedi fl-aħħar istanza lil parti. Fi kliem ieħor, kif sostnew f’dan il-każ ir-rikorrenti kif ukoll il-Gvern Ġermaniż u dak Spanjol, it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE ma huwiex regola intiża li tagħti drittijiet lill-individwi (39) Peress li ma hemm ebda dritt, ma jista’ jkun hemm ebda ksur ta’ dan id-dritt u għalhekk ebda responsabbiltà tal-Istat għal dak il-ksur. Fil-qosor, azzjoni għad-danni bbażata fuq ir-responsabbiltà tal-Istat ma hijiex modalità ta’ eżekuzzjoni tal-obbligu ta’ rinviju (40).
54.      Fil-kuntest ta’ din l-azzjoni, il-ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari jsir rilevanti biss bħala fattur li jikkontribwixxi għall-konstatazzjoni li interpretazzjoni jew applikazzjoni żbaljata tad-dritt tal-Unjoni intiż li jagħti drittijiet lill-individwi hija suffiċjentement serja sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà tal-Istat (41). Jekk qorti tal-aħħar istanza ma għamlitx rinviju, meta kienet obbligata tagħmel dan, iżda madankollu interpretat u applikat b’mod korrett id-dritt tal-Unjoni, ma jinħoloq ebda dannu li jista’ jagħti lok għal kumpens u ma tiġi stabbilita ebda responsabbiltà tal-Istat.
55.      Madankollu, jekk qorti tal-aħħar istanza tkun interpretat jew applikat b’mod żbaljat id-dritt tal-Unjoni, b’tali mod li ċċaħħad lil individwu mid-drittijiet tiegħu li jaqgħu taħt l-Unjoni, tali ksur għandu jitqies li huwa suffiċjentement serju jekk il-qorti tkun naqset b’mod żbaljat milli tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari. Dan għaliex il-ksur ta’ drittijiet tal-individwu ma kienx iseħħ li kieku l-qorti osservat l-obbligu tagħha ta’ rinviju, b’tali mod li l-Qorti tal-Ġustizzja kienet tkun f’qagħda li tagħti l-interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni.
56.      Konsegwentement, il-formula li tippermetti li jiġi evalwat jekk ksur mhux intenzjonat tad-dritt tal-Unjoni minn qorti tal-aħħar istanza huwiex suffiċjentement serju tidher li hija: ksur tad-dritt tal-Unjoni li jagħti drittijiet lill-individwi + ksur tal-obbligu ta’ rinviju = ksur suffiċjentement serju.
57.      Din il-formula tqajjem żewġ kwistjonijiet rilevanti sabiex tingħata risposta għat-tielet domanda, li ser nindirizza suċċessivament. L-ewwel nett, qorti tal-aħħar istanza għandha obbligu li tagħmel rinviju jekk ikollha dubji dwar l-applikazzjoni korretta, pjuttost milli dwar l-interpretazzjoni korretta, tad-dritt tal-Unjoni? Jekk id-dubji dwar l-applikazzjoni ma jwasslux għall-obbligu ta’ rinviju, allura n-nuqqas ta’ rinviju ma jistax ikun fattur li jwassal għal ksur suffiċjentement serju. It-tieni nett, jekk qorti tal-aħħar istanza effettivament tikser l-obbligu tagħha li tagħmel rinviju, wieħed jista’ jistaqsi jekk dan il-ksur jistax madankollu jiġi skużat, b’tali mod li ma jkunx hemm ksur suffiċjentement serju.
58.      Fl-aħħar sitwazzjoni, il-formula jkollha tiġi kemxejn immodifikat: ksur tad-dritt tal-Unjoni li jagħti drittijiet lill-individwi + ksur mhux skużabbli tal-obbligu ta’ rinviju = ksur suffiċjentement serju.
59.      Fil-qosor, sabiex jiġi stabbilit jekk żball ġudizzjarju mwettaq minn qorti tal-aħħar istanza jikkostitwixxix ksur suffiċjentement serju sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà tal-Istat, ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari huwa biss fattur li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni. Ksur tal-obbligu ta’ rinviju ma jistax, fih innifsu, iwassal għar-responsabbiltà tal-Istat. Jekk il-qorti b’mod żbaljat tonqos milli tagħmel rinviju, iżda tapplika d-dritt tal-Unjoni b’mod korrett, tali responsabbiltà ma tirriżultax. Jekk il-qorti tapplika b’mod żbaljat id-dritt tal-Unjoni b’mod intenzjonali, il-ksur fih innifsu jkun suffiċjentement serju. Madankollu, f’sitwazzjoni ta’ ksur intenzjonali ta’ dritt tal-Unjoni intiż li jagħti drittijiet lill-individwi, dan il-ksur ikun suffiċjentement serju jekk il-qorti tkun kisret l-obbligu tagħha ta’ rinviju previst fit-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE.
B.      Meta jeżisti obbligu ta’ rinviju
1.      CILFIT
60.      It-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE jimponi fuq il-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza l-obbligu li jressqu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja domandi dwar l-interpretazzjoni (jew il-validità) tad-dritt tal-Unjoni li huma neċessarji għalihom sabiex jiddeċiedu l-kawża quddiemhom.
61.      Fis-sentenza CILFIT, il-Qorti tal-Ġustizzja identifikat tliet sitwazzjonijiet – irrilevanza, “acte éclairé” u “acte clair” – fejn il-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza ma għandhomx tali obbligu ta’ rinviju (42).
62.      Eskluża l-ewwel sitwazzjoni, li ma hijiex rilevanti f’din il-kawża, is-sitwazzjoni tal-“acte éclairé” tapplika meta l-Qorti tal-Ġustizzja tkun diġà interpretat ir-regola tad-dritt tal-Unjoni applikabbli f’sitwazzjoni identika jew f’sitwazzjoni simili, anki jekk id-domandi inkwistjoni ma kinux strettament identiċi (43). Is-sitwazzjoni tal-“acte claire” tapplika meta l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni “tkun tant ċara li ma tħalli l-ebda lok għal dubju raġonevoli dwar kif għandha tiġi riżolta l-kwistjoni li tkun tqajmet” (44).
63.      Applikat għal din il-kawża, ma jidhirlix li huwa għalkollox ċar jekk id-deċiżjoni tal-Qorti Suprema Portugiża li ma tagħmilx rinviju għal deċiżjoni preliminari tistax tinftiehem bħala potenzjalment iġġustifikata taħt “acte éclairé” jew “acte clair”. Fil-mument meta l-Qorti Suprema Portugiża tat is-sentenza tal-2009, kienu diġà jeżistu diversi sentenzi li fihom il-Qorti tal-Ġustizzja interpretat il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” fid-Direttivi 77/187 u 2001/23. Madankollu, is-sitwazzjonijiet li fihom ġew ipprovduti dawn l-interpretazzjonijiet ma kinux identiċi għaċ-ċirkustanzi ta’ dan il-każ.
64.      Jekk is-sitwazzjonijiet li fihom il-Qorti tal-Ġustizzja diġà interpretat il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” kienu suffiċjentement simili, il-kwistjoni dwar jekk hemmx ksur tal-obbligu ta’ rinviju tista’ tiġi evalwata fid-dawl tas-sitwazzjoni tal-“acte éclairé”. Inkella, jista’ jitqies li l-ġurisprudenza eżistenti kkontribwixxiet għaċ-ċarezza ta’ dan il-kunċett b’tali mod li, meta l-Qorti Suprema Portugiża tat is-sentenza tagħha fl-2009, hija diġà ma kellha ebda dubju raġonevoli dwar kif kellu jiġi applikat dan il-kunċett fiċ-ċirkustanzi l-ġodda tal-każ inkwistjoni. Il-kwistjoni dwar jekk hemmx ksur tal-obbligu ta’ rinviju mbagħad tiġi evalwata fid-dawl tas-sitwazzjoni tal-“acte clair” (45).
65.      Fil-fehma tiegħi, ma huwiex neċessarju li din il-kawża tiġi kklassifikata f’waħda minn dawn iż-żewġ sitwazzjonijiet. Peress li l-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari għandu bħala għan ewlieni li jiżgura l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni, id-domanda li għaliha għandha tingħata risposta sabiex jiġi deċiż jekk hemmx ksur tal-obbligu ta’ rinviju hija l-istess: il-Qorti Suprema Portugiża setgħet tikkonkludi li ma kien hemm ebda dubju raġonevoli li l-Qorti tal-Ġustizzja jew il-qrati tal-aħħar istanza ta’ Stati Membri oħra jaslu għall-istess interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” hekk kif applikat għaċ-ċirkustanzi partikolari tat-tilwima pendenti quddiem dik il-qorti?
66.      Jekk ir-risposta għal din id-domanda tkun fl-affermattiv, allura ma jkunx hemm ksur tal-obbligu ta’ rinviju u, konsegwentement, il-ksur tad-dritt tal-Unjoni, sakemm ma jkunx intenzjonali, ma jistax jitqies li huwa suffiċjentement serju.
2.      Consorzio: interpretazzjoni kontra applikazzjoni
67.      Is-sentenza CILFIT ġiet irfinata fis-sentenza Consorzio. F’dik il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat it-tliet sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT, b’żewġ differenzi potenzjalment sinjifikattivi.
68.      L-ewwel nett, fis-sentenza Consorzio, il-Qorti tal-Ġustizzja, kif irrilevaw l-akkademiċi, biddlet il-formulazzjoni li tgħid li rinviju għal deċiżjoni preliminari ma huwiex neċessarju jekk l-interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni (pjuttost milli l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni) tkun tant evidenti li ma tħalli lok għal ebda dubju raġonevoli (46). Domanda li ma ngħatatx risposta hija jekk il-Qorti tal-Ġustizzja xtaqitx teskludi l-obbligu ta’ rinviju f’sitwazzjonijiet fejn qorti tal-aħħar istanza jkollha dubji dwar l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni.
69.      It-tieni nett, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li qorti tal-aħħar istanza li tiddeċiedi li ma tagħmilx rinviju għandha timmotiva din id-deċiżjoni fid-dawl tat-tliet sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT (47) Tali motivazzjoni adegwata tista’, fil-fehma tiegħi, tiskuża ksur tal-obbligu ta’ rinviju li jwassal għall-konklużjoni li ma twettaq ebda ksur suffiċjentement serju.
70.      Il-bidla fil-formulazzjoni minn applikazzjoni għal interpretazzjoni tas-sentenza Consorzio qajmet diskussjoni akkademika mqanqla dwar jekk il-Qorti tal-Ġustizzja kinitx aċċettat il-proposta tal-Avukat Ġenerali Bobek f’dik il-kawża, li kienet ibbażata fuq id-distinzjoni bejn l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni (48). Il-proposta tiegħu kienet li l-qrati tal-aħħar istanza għandhom ikunu obbligati jagħmlu rinviju għal deċiżjoni preliminari biss meta dan kien meħtieġ għall-interpretazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni, u mhux meta jkollhom dubji dwar l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni (49).
71.      L-Avukat Ġenerali Bobek spjega li l-għan tal-proċedura għal deċiżjoni preliminari li jiġu assistiti l-qrati nazzjonali fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni huwa moqdi mis-setgħa ta’ rinviju tal-qrati. Għal din ir-raġuni, kull qorti nazzjonali dejjem tista’ tagħmel rinviju. Madankollu, il-proċedura għal deċiżjoni preliminari għandha wkoll għan ġenerali li tiżgura l-interpretazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni. Din hija r-raġuni għalfejn il-qrati tal-aħħar istanza għandhom obbligu jagħmlu rinviju. Skont l-Avukat Ġenerali Bobek, l-obbligu impost mit-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE jservi dan l-aħħar għan u ma għandux jobbliga lill-qrati tal-aħħar istanza jagħmlu rinviju kull meta l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni tista’ toħloq problemi. Fi kliem ieħor, jekk il-qorti tal-aħħar istanza tapplika d-dritt tal-Unjoni, li diġà ġie interpretat jew kien ċar fih innifsu, ma hemmx obbligu ta’ rinviju.
72.      L-akkademiċi ma jaqblux dwar l-importanza tal-bidla fil-formulazzjoni fis-sentenza Consorzio. Filwaqt li xi wħud iqisu li din tindika li l-Qorti tal-Ġustizzja aċċettat is-suġġeriment tal-Avukat Ġenerali Bobek li ssir distinzjoni bejn interpretazzjoni u applikazzjoni (50), oħrajn huma iktar kawti, fejn jispjegaw li l-espressjoni “interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni” tinkludi wkoll l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni (51).
73.      Għalfejn din il-kwistjoni hija rilevanti fil-kuntest ta’ din il-kawża?
74.      Bħala prinċipju, il-qrati nazzjonali jkollhom bżonn l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni min-naħa tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex japplikaw id-dritt tal-Unjoni bil-għan li jsolvu tilwima pendenti quddiemhom. Il-kwistjoni tal-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni hija dejjem marbuta mal-fatti tal-kawża. L-Avukat Ġenerali Bobek qies li differenzi possibbli fil-mod kif il-qrati nazzjonali japplikaw id-dritt tal-Unjoni ma għandhomx iqajmu tħassib marbut mal-għan li tiġi żgurata interpretazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni. Għaldaqstant, fil-fehma tiegħu, qorti li għandha bżonn l-għajnuna tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tapplika d-dritt tal-Unjoni ma għandhiex obbligu li tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja. Konsegwentement, minn dan isegwi li, fl-assenza ta’ obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, ma jistax ikun hemm ksur ta’ dan l-obbligu tali li jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni meta jiġi evalwat jekk ksur tad-dritt tal-Unjoni li jagħti drittijiet lil individwi huwiex suffiċjentement serju sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà tal-Istat.
75.      Jekk din il-proposta tiġi aċċettata, qorti li tiddeċiedi dwar azzjoni għal konstatazzjoni ta’ responsabbiltà tal-Istat ikollha tiddetermina jekk il-qorti tal-aħħar istanza wettqitx żball fl-interpretazzjoni jew fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. F’din l-aħħar ipoteżi, hija tista’ teskludi l-ksur tal-obbligu ta’ rinviju bħala fattur li jista’ jwassal għall-konklużjoni li ksur tad-dritt tal-Unjoni li jagħti drittijiet lil individwi huwa suffiċjentement serju.
76.      Madankollu, jekk il-bidla fil-formulazzjoni magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Consorzio ma eskludietx kwistjonijiet ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mill-obbligu ta’ rinviju, ma huwiex neċessarju li jiġi stabbilit jekk il-qorti tal-aħħar istanza interpretatx jew applikatx id-dritt tal-Unjoni.
77.      L-iżball imwettaq mill-Qorti Suprema Portugiża fis-sentenza tal-2009 jista’ jinftiehem bħala żball fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, ġaladarba din il-qorti ħadet inkunsiderazzjoni l-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” fil-leġiżlazzjoni tal-Unjoni kif interpretat fil-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja, iżda sussegwentement applikatu b’mod żbaljat għas-sitwazzjoni inkwistjoni (52). Jekk l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni ma tagħtix lok għall-obbligu ta’ rinviju, il-ksur ta’ dan l-obbligu bħala fattur ta’ evalwazzjoni tan-natura serja tal-ksur ma għandux jittieħed inkunsiderazzjoni (53).
78.      Madankollu, dan ma kienx il-konstatazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Ferreira I. Pjuttost, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-Qorti Suprema Portugiża missha għamlet rinviju għal deċiżjoni preliminari (54). Dan iwassalni għall-konklużjoni li jew il-Qorti tal-Ġustizzja ma tagħmilx distinzjoni bejn interpretazzjoni u applikazzjoni f’dak li jirrigwarda l-obbligu ta’ rinviju, jew qieset li l-iżball imwettaq mill-Qorti Suprema Portugiża kien żball ta’ interpretazzjoni u mhux żball ta’ applikazzjoni.
79.      Għaldaqstant, il-kjarifika mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-bidla fil-formulazzjoni fis-sentenza Consorzio jkollha effett fuq ir-risposta li għandha tingħata lill-qorti tar-rinviju.
80.      Dan premess, ma ninsabx konvint li distinzjoni bejn interpretazzjoni u applikazzjoni għandha tintuża mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala kriterju sabiex tiġi kkonfermata jew eskluża l-eżistenza tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari. Dan huwa prinċipalment dovut għal żewġ raġunijiet.
81.      L-ewwel raġuni hija li ma tistax issir distinzjoni bejn it-tnejn fuq il-bażi ta’ regola oġġettiva. L-interpretazzjoni tista’ tiġi deskritta bħala proċess li jwassal biex tinftiehem it-tifsira ta’ regola. L-applikazzjoni tista’ tinftiehem bħala silloġiżmu li fih ir-regola ġenerali tad-dritt tikkostitwixxi l-premissa maior, filwaqt li l-fatti l-kawża jikkostitwixxu l-premissa minor. Madankollu, il-kwistjoni hija li, kif indika l-Avukat Ġenerali Capotorti fil-kawża CILFIT, applikazzjoni mingħajr interpretazzjoni ma hijiex possibbli. Sabiex tapplika r-regola għall-fatti tal-kawża, il-qorti għandha l-ewwel tinterpretaha, anki jekk tikkonstata sempliċement li t-tifsira tagħha hija perfettament ċara (55) Għaldaqstant, sabiex jiġi deċiż li l-premissa maior hija ċara, fis-sens tas-sitwazzjoni tal-“acte clair”, il-qorti għandha l-ewwel tinterpreta din il-premessa.
82.      Konsegwentement, il-linja bejn l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni, ibbażata fuq ċertu livell ta’ ġeneralità ddeterminat minn qabel, ma tistax tiġi stabbilita. Persuni differenti jistgħu jevalwaw b’mod differenti fejn l-interpretazzjoni tieqaf u fejn tibda l-applikazzjoni (56).
83.      It-tieni raġuni għalfejn inqis li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex tagħmel distinzjoni bejn interpretazzjoni u applikazzjoni hija li differenzi fl-applikazzjoni jistgħu wkoll ikunu rilevanti mill-perspettiva tal-uniformità tad-dritt tal-Unjoni.
84.      Wieħed jista’ juża l-eżempju tal-Avukat Ġenerali Bobek dwar applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li fir-rigward tagħha qorti nazzjonali tal-aħħar istanza ma għandhiex tkun obbligata tirreferi: jiġifieri jekk il-kolliżjoni ta’ ajruplan ma’ għasfur tikkostitwixxix ċirkustanza straordinarja li, fuq il-bażi tad-dritt tal-Unjoni applikabbli (57) teżenta lil linja tal-ajru mill-obbligu li tħallas kumpens lil passiġġier li t-titjira tiegħu tkun ġiet ikkanċellata jew imdewma (58) Huwa enfasizza li l-Qorti tal-Ġustizzja kienet diġà pprovdiet l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “ċirkustanzi straordinarji” bħala “avveniment li […] mhuwiex inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat [u li jmur lil hinn mill-kontroll effettiv ta’ dak it-trasportatur tal-ajru]” (59). Fil-fehma tiegħu, meta tiddeċiedi jekk il-kolliżjoni ta’ ajruplan ma’ għasfur tikkostitwixxix ċirkustanza straordinarja, qorti tapplika d-dritt tal-Unjoni.
85.      Madankollu, anki jekk nista’ naqbel li dan huwa eżempju ta’ applikazzjoni (jekk id-distinzjoni bejn interpretazzjoni u applikazzjoni tiġi aċċettata), din is-sitwazzjoni tista’, sabiex tiġi żgurata l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni, tirrikjedi rinviju għal deċiżjoni preliminari. Huwa possibbli li qorti tqis li kolliżjoni ta’ ajruplan ma’ għasfur hija inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività ta’ trasportatur tal-ajru (wara kollox, l-ajruplani jtiru), anki jekk hija lil hinn mill-kontroll tagħha u għalhekk ma hijiex ċirkustanza straordinarja. Qorti oħra tista’ tiddeċiedi mod ieħor, fejn tikkonsli kolliżjoni ta’ dak it-tip hija ċirkustanza straordinarja peress li ma sseħx ta’ spiss u li, fi kwalunkwe każ, it-trasportatur tal-ajru ma jistax ibassarha. Il-konsegwenza tkun li l-ewwel qorti, li kif nafu llum kienet żbaljata (60) tordna lill-kumpannija tal-ajru tħallas kumpens, filwaqt li t-tieni qorti le. Konsegwentement, il-passiġġieri u l-kumpanniji tal-ajru li jinsabu fl-istess sitwazzjoni jiġu ttrattati b’mod differenti.
86.      L-għan ġenerali li tiġi żgurata l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni ma huwiex għan fih innifsu; l-uniformità hija meħtieġa sabiex tippermetti trattament ugwali tas-suġġetti tad-dritt tal-Unjoni f’sitwazzjonijiet ugwali. Dan ifisser li, evalwati fid-dawl tal-għan li tiġi żgurata l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni, il-qrati msemmija fl-eżempju jistgħu jkunu obbligati jagħmlu rinviju għal deċiżjoni preliminari, anki jekk huma kienu sempliċement qed japplikaw id-dritt tal-Unjoni.
87.      Fil-qosor, fil-fehma tiegħi, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex tistrieħ fuq id-distinzjoni bejn interpretazzjoni u applikazzjoni sabiex teskludi l-applikazzjoni mill-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari previst fit-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE (61). Konsegwentement, jekk qorti li tiddeċiedi fl-aħħar istanza tkun applikat b’mod żbaljat id-dritt tal-Unjoni intiż li jagħti drittijiet lill-individwi, in-nuqqas ta’ rinviju jista’ jwassal għal ksur suffiċjentement serju għall-finijiet tar-responsabbiltà tal-Istat. Fi kliem ieħor, applikazzjoni żbaljata tista’ tikkostitwixxi t-tieni element tal-ekwazzjoni, hekk kif imsemmi fil-punt 56 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
88.      F’dan il-każ, anki jekk wieħed seta’ jikkunsidra li l-Qorti Suprema Portugiża kienet qed tapplika, pjuttost milli tinterpreta, il-kunċett Ewropew ta’ “trasferiment ta’ negozju”, din ma għandhiex, sempliċement fuq din il-bażi, tiġi eżentata mill-obbligu ta’ rinviju. Id-deċiżjoni tagħha li ma tagħmilx rinviju tista’ tiġi ġġustifikata biss jekk dik il-qorti kellha tqis li l-Qorti tal-Ġustizzja u qrati oħra tal-aħħar istanza japplikaw dan il-kunċett bl-istess mod fiċ-ċirkustanzi tal-każ.
89.      Fil-kawża Ferreira I, kif spjegajt, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-Qorti Suprema Portugiża kienet obbligata tagħmel rinviju fiċ-ċirkustanzi tal-każ inkwistjoni. Dan jidher li jissuġġerixxi li hija effettivament naqset milli twettaq l-obbligu tagħha ta’ rinviju taħt it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, li jwassal għall-konklużjoni li l-applikazzjoni żbaljata tagħha tal-kunċett Ewropew ta’ “trasferiment ta’ negozju” kienet suffiċjentement serja.
90.      Madankollu, għad hemm lok li wieħed jistaqsi jekk il-ksur tal-obbligu ta’ rinviju jistax jiġi skużat.
91.      Fil-fehma tiegħi, qorti tal-aħħar istanza tista’ fil-fatt tiġi skużata li ma tagħmilx rinviju għal deċiżjoni preliminari, anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tqis a posteriori li hija kellha tagħmel rinviju. Dan ifisser li l-konstatazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja a posteriori fiha nnifisha ma twassalx għal ksur mhux skużabbli tal-obbligu ta’ rinviju.
92.      Jekk il-qorti tkun ipprovdiet spjegazzjoni raġonevoli dwar ir-raġunijiet għalfejn, meta ġiet biex tiddeċiedi, hija qieset li tali obbligu ma kienx jeżisti fiċ-ċirkustanzi tal-kawża li biha kienet adita, il-ksur tagħha tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari ma jwassalx għal ksur suffiċjentement serju fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Dan iwassalni għat-tieni novità tas-sentenza Consorzio li tirrikjedi li l-qrati tal-aħħar istanza jimmotivaw id-deċiżjonijiet tagħhom li ma jagħmlux rinviju.
C.      L-importanza tal-motivazzjoni
93.      Għalkemm jiena tal-fehma li ma tistax issir distinzjoni utli bejn interpretazzjoni u applikazzjoni sabiex il-qrati li jiddeċiedu fl-aħħar istanza jiġu eżentati mill-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, inqis li dawn il-qrati għandhom ikollhom libertà suffiċjenti fl-interpretazzjoni u fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
94.      Kif diġà ġie rrikonoxxut fis-sentenza van Gend & Loos (62) il-qrati nazzjonali huma parti mill-ġudikatura tal-Unjoni. Il-pożizzjoni tagħhom bħala qrati tal-Unjoni ġiet enfasizzata u msaħħa f’ġurisprudenza iktar reċenti (63).
95.      F’tali sistema, ir-relazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali għandha tkun ibbażata fuq il-fiduċja reċiproka. Ma hemm ebda raġuni, bħala prinċipju, li wieħed jiddubita jekk il-qrati tal-aħħar istanza jirreferux jekk iqisu li dan huwa importanti fl-interess tal-uniformità tad-dritt tal-Unjoni. Konsegwentement, inqis li l-biża’ ta’ nuqqas ta’ uniformità li tista’ tirriżulta minn ksur tal-obbligu ta’ rinviju hija eżaġerata (64).
96.      Fil-fehma tiegħi, l-obbligu ta’ motivazzjoni, impost fuq il-qrati nazzjonali fuq il-bażi tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem, il-“Karta”) u msaħħaħ fis-sentenza Consorzio fir-rigward tal-motivazzjoni meta ma jsirx rinviju għal deċiżjoni preliminari tan-nuqqas ta’ riferiment, huwa suffiċjenti sabiex il-qrati jiġu mġiegħla jikkunsidraw l-interess fl-uniformità tad-dritt tal-Unjoni meta jiddeċiedu jekk għandhomx jagħmlu rinviju f’każ partikolari.
97.      Kif diġà indikajt, fis-sentenza Consorzio, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikjediet li l-qrati tal-aħħar istanza jagħtu r-raġunijiet għalfejn iddeċidew li ma jagħmlux rinviju għal deċiżjoni preliminari fid-dawl tat-tliet sitwazzjonijiet tas-sentenza CILFIT. Fil-fehma tiegħi, tali raġunament jikkostitwixxi mod xieraq kif tista’ tiġi ppreżervata l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni filwaqt li tiġi żgurata protezzjoni effettiva tad-drittijiet individwali.
98.      Kif osservajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Remling (65), motivazzjoni adegwata li tispjega għalfejn qorti tal-aħħar istanza ma għamlitx rinviju tista’ teżenta lil din il-qorti mir-responsabbiltà stabbilita fis-sentenza Köbler.
99.      X’tip ta’ motivazzjoni tista’ tiskuża nuqqas ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari? Motivazzjoni xierqa teżiġi, essenzjalment, li qorti tal-aħħar istanza tispjega għalfejn hija tqis li regola tad-dritt tal-Unjoni, fid-dawl tal-ġurisprudenza li tinterpretaha, ma tagħtix lok għal dubju raġonevoli dwar jekk din tapplikax għal sensiela partikolari ta’ fatti b’mod determinat.
100. Jekk il-qorti tispjega għalfejn hija tqis li tali applikazzjoni hija korretta, dan juri fl-istess ħin li din il-qorti ma qisitx li l-Qorti tal-Ġustizzja jew il-qrati tal-aħħar istanza ta’ Stati Membri oħra jiddeċiedu b’mod differenti.
101. Wieħed ma jistax jipprovdi lill-qrati b’lista ta’ verifika ta’ spjegazzjonijiet xierqa ġaladarba dan jiddependi fuq iċ-ċirkustanzi speċifiċi għal kull każ. Madankollu, huwa possibbli li jiġi identifikat x’ma jikkostitwixxix espożizzjoni xierqa tar-raġunijiet, pereżempju, dikjarazzjoni vaga li l-qorti ma għandhiex dubji dwar l-applikazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni mingħajr ma jiġi spjegat għalfejn, jew elenku mekkaniku ta’ sentenzi rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja, mingħajr ebda spjegazzjoni għalfejn dawn iwasslu lill-qorti kkonċernata għal eżitu partikolari fil-kawża.
102. Din il-kawża tippreċedi l-introduzzjoni tal-obbligu, fuq il-qrati tal-aħħar istanza, li jimmotivaw id-deċiżjoni tagħhom li ma jagħmlux rinviju għal deċiżjoni preliminari fid-dawl tal-kriterji tas-sentenza CILFIT, li ma kinux issemmew espliċitament qabel is-sentenza Consorzio.
103. Madankollu, fi kwalunkwe każ, l-obbligu ta’ motivazzjoni ma huwiex ibbażat fuq l-Artikolu 267 TFUE, iżda fuq l-Artikolu 47 tal-Karta, bħala parti tad-dritt għal smigħ xieraq, u jeżisti sabiex jippermetti lill-partijiet f’kawża jifhmu r-raġunijiet għas-sentenza mogħtija (66) Bħala prinċipju, spjegazzjoni adegwata għalfejn regola ġiet applikata b’mod determinat tinkludi, anki jekk mhux espliċitament, spjegazzjoni tar-raġunijiet għalfejn il-qorti ma għamlitx rinviju.
104. Għalhekk, anki jekk, a posteriori, bħal f’dan il-każ, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tqis li qorti tal-aħħar istanza kellha tagħmel rinviju, dan ma jfissirx li l-ksur tagħha (issa evidenti) tal-obbligu ta’ rinviju jimplika awtomatikament li l-ksur tad-dritt tal-Unjoni li jagħti drittijiet lill-individwi huwa suffiċjentement serju.
105. Spjegazzjoni adegwata tar-rifjut tar-rinviju tista’ tiskuża l-ksur tal-obbligu ta’ rinviju u ma twassalx għal ksur suffiċjentement serju.
106. Tali interpretazzjoni tal-interazzjoni bejn il-ksur tar-regola tal-Unjoni li tagħti drittijiet u l-ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari hija konsistenti mal-eżitu tas-sentenza Köbler. F’dik il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-qorti Awstrijaka li kienet qiegħda tiddeċiedi fl-aħħar istanza ma kinitx applikat b’mod korrett id-dritt tal-Unjoni u li kellha tkompli bit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li d-deċiżjoni li ma jsrix rinviju kienet skużabbli peress li l-qorti kienet interpretat b’mod żbaljat is-sentenza rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja. Konsegwentement, il-Qorti Ġenerali kkonkludiet li ma kienx hemm ksur suffiċjentement serju (67).
107. Sabiex nikkonkludi din il-parti, jekk qorti tal-aħħar istanza tipprovdi spjegazzjoni raġonevoli għalfejn hija applikat id-dritt tal-Unjoni, inkluża l-ġurisprudenza rilevanti, tal-mod kif għamlet dan, allura anki jekk a priori tali applikazzjoni titqies li hija żbaljata, id-deċiżjoni tal-qorti li ma tagħmilx rinviju għal deċiżjoni preliminari tista’ tiġi skużata u ma twassalx għall-konstatazzjoni ta’ ksur suffiċjentement serju għall-finijiet tar-responsabbiltà tal-Istat.
D.      Applikazzjoni għall-każ preżenti
108. Fir-rigward tal-każ preżenti, nosserva li, meta s-soluzzjoni ta’ kawża tiddependi mill-applikazzjoni ta’ kunċetti li jiddependu fuq fatti bħall-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju”, huwa possibbli li żewġ imħallfin jikkonkludu b’mod differenti fl-istess ċirkustanzi dwar jekk seħħx trasferiment ta’ negozju (68).
109. Effettivament, intlaħqu konklużjonijiet differenti mill-Qorti Suprema Portugiża fis-sentenza tal-2009 u mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Ferreira I.
110. Suġġett għal konferma mill-Qorti tal-Ġustizzja, billi tirrispondi għall-ewwel domanda, dwar li l-Qorti Suprema Portugiża applikat b’mod żbaljat il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju”, id-deċiżjoni ta’ dik il-qorti li ma tagħmilx rinviju fis-sentenza tal-2009 tista’ tikkontribwixxi għall-konstatazzjoni li dik l-applikazzjoni żbaljata tikkostitwixxi ksur suffiċjentement serju. Madankollu, dan kien ikun il-każ biss li kieku dik il-qorti ma spjegatx b’mod suffiċjenti, fis-sentenza tal-2009, ir-raġunijiet għalfejn hija kkunsidrat li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja wasslitha sabiex tikkonkludi li trasferiment ta’ negozju ma kienx seħħ fiċ-ċirkustanzi tal-każ.
111. Anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja qieset, fis-sentenza Ferreira I, li l-Qorti Suprema Portugiża missha għamlet rinviju għal deċiżjoni preliminari, dan ma jfissirx li tali ksur ma jistax jiġi skużat. Fil-kawża Ferreira I, il-Qorti tal-Ġustizzja ma ġietx mistoqsija dwar il-mod kif il-ksur tal-obbligu ta’ rinviju jikkontribwixxi għall-konstatazzjoni ta’ ksur suffiċjentement serju għall-finijiet tar-responsabbiltà tal-Istat.
112. Jidhirli li l-Qorti Suprema Portugiża fil-fatt ħadet inkunsiderazzjoni l-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja u spjegat kif din il-ġurisprudenza wasslitha sabiex tikkonkludi li trasferiment ta’ negozju ma seħħx fiċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ (ara l-punt 13 ta’ dawn il-konklużjonijiet) (69). Madankollu, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika dan fuq il-bażi tal-ispjegazzjoni li tinsab fis-sentenza tal-2009.
113. Jidhirli wkoll li huwa preċiżament minħabba din il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li l-Qorti Suprema Portugiża qieset li rinviju għal deċiżjoni preliminari ma kienx neċessarju. Hija kienet tal-fehma li l-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” kien ġie ċċarat biżżejjed mill-interpretazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja b’tali mod li l-kawża setgħet tiġi riżolta.
114. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat, fis-sentenza Ferreira I, li waħda mir-raġunijiet għalfejn il-Qorti Suprema Portugiża kienet obbligata tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari kienet preċiżament il-fatt li qrati nazzjonali oħra kienu kkonstataw li l-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” kien kumpless u ta’ spiss kienu għamlu rinviju (ara l-punt 19 ta’ dawn il-konklużjonijiet). Għaldaqstant, kemxejn b’mod paradossali, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-ħafna interpretazzjonijiet li hija pprovdiet f’diversi kawżi kienu r-raġuni għalfejn il-Qorti Suprema Portugiża kellha għal darb’oħra tagħmel rinviju. Għall-kuntrarju, dik il-qorti kkunsidrat li dawn l-interpretazzjonijiet kienu r-raġuni għalfejn hija ma kellhiex bżonn tagħmel rinviju, ġaladarba hija kkonstatat li l-ġurisprudenza eżistenti kienet tinformaha b’mod suffiċjenti sabiex tapplika dan il-kunċett għaċ-ċirkustanzi l-ġodda tal-każ.
115. Jidhirli li l-pożizzjoni tal-Qorti Suprema Portugiża hija spjegazzjoni aċċettabbli għalfejn hija qieset li ma kellhiex tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari. Madankollu, dan huwa minnu bil-kundizzjoni li hija tkun effettivament spjegat għalfejn il-ġurisprudenza eżistenti ċċarat il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” lil hinn minn kull dubju raġonevoli għall-finijiet tal-applikazzjoni tiegħu għaċ-ċirkustanzi tal-każ.
IV.    Konklużjoni
116. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għat-tielet domanda preliminari magħmula mis-Supremo Tribunal de Justiça (il-Qorti Suprema, il-Porguall):
Sabiex jiġi stabbilit jekk żball ġudizzjarju mwettaq minn qorti tal-aħħar istanza jikkostitwixxix ksur suffiċjentement serju li jagħti lok għar-responsabbiltà tal-Istat, ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari huwa biss fattur li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni. Ksur tal-obbligu ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari jista’ jikkontribwixxi sabiex jiġi kkonstatat li l-ksur tad-dritt tal-Unjoni li jagħti drittijiet huwa suffiċjentement serju, iżda fih innifsu ma huwiex tali li jistabbilixxi r-responsabbiltà tal-Istat.
Irrispettivament minn jekk qorti tal-aħħar istanza tkunx interpretat jew applikat b’mod żbaljat id-dritt tal-Unjoni li jagħti drittijiet lill-individwi, in-nuqqas ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari jista’ jwassal għal ksur suffiċjentement serju għall-finijiet tar-responsabbiltà tal-Istat.
Jekk qorti tal-aħħar istanza tipprovdi motivazzjoni suffiċjenti dwar ir-raġuni għalfejn applikat id-dritt tal-Unjoni, inkluża l-ġurisprudenza rilevanti, dwar il-mod kif għamlet dan, allura d-deċiżjoni tal-qorti li ma tagħmilx rinviju għal deċiżjoni preliminari tista’ tiġi skużata u ma twassalx għall-konstatazzjoni ta’ ksur suffiċjentement serju għall-finijiet tar-responsabbiltà tal-Istat.
1      Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
2      Sentenza tat-30 ta’ Settembru 2003, Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513).
3      Sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit et (283/81, iktar ’il quddiem is-“sentenza CILFIT”, EU:C:1982:335).
4      Sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, iktar ’il-quddiem is-“sentenza Consorzio” EU:C:2021:799).
5      Direttiva tal-Kunsill 77/187/KE tal‑14 ta’ Frar 1977 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri relatati mas-salvagwardja tad-drittijiet tal-impjegati fil-każ ta’ trasferiment ta’ impriżi, negozji jew partijiet ta’ negozji (ĠU 1977, L 61, p. 26). Din id-direttiva ġiet emendata bid-Direttiva tal-Kunsill 98/50/KE tad‑29 ta’ Ġunju 1998 (ĠU 1998, L 201, p. 88).
6      Direttiva tal-Kunsill tat-12 ta’ Marzu 2001 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati Membri relatati mas-salvagwardja tad-drittijiet ta’ l-impjegati fil-każ ta’ trasferiment ta’ impriżi, negozji jew partijiet ta’ impriżi jew negozji (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 98).
7      Ara, f’dan ir-rigward, l-Artikoli 3 u 4 u t-tieni premessa tad-Direttiva 77/187; l-Artikoli 3 u 4 u t-tielet premessa tad-Direttiva 2001/23.
8      Ara, f’dan ir-rigward, l-Artikolu 1(1)(b) u l-premessi 1, 7 u 8 tad-Direttiva 2001/23.
9      It-tul tal-proċedura ta lok għal sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“Qorti EDB”), li kkonstatat ksur tal-Artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (KEDB) minħabba skadenza ta’ terminu raġonevoli, kif ukoll ksur tal-Artikolu 13 KEDB ibbażat fuq l-assenza ta’ rimedju effettiv sabiex wieħed jilmenta dwar it-tul eċċessiv tal-proċedura. Ara s-sentenza tal-Qorti EDB, tat-22 ta’ Mejju 2012, Ferreira da Silva e Brito et vs Il‑Portugall, CE:ECHR:2012:0522JUD004627309.
10      Ara, b’mod partikolari, p. 74 sa 79 (moqri permezz tat-traduzzjoni awtomatika).
11      Ara, b’mod partikolari, p. 49 sa 57 (moqri permezz tat-traduzzjoni awtomatika).
12      Ara, b’mod partikolari, p. 157 sa 181 (moqri permezz tat-traduzzjoni awtomatika). Din is-sentenza hija miġbura fil-qosor fid-deċiżjoni tar-rinviju f’din il-kawża.
13      Skont is-sentenza tal-2009, il-Qorti Suprema Portugiża essenzjalment iddeċidiet dan li ġej. L-ewwel nett, dik il-qorti fformulat il-qafas leġiżlattiv li jirregola trasferiment ta’ negozju, billi ħadet inkunsiderazzjoni l-għanijiet tal-leġiżlazzjoni nazzjonali u tad-dispożizzjonijiet tad-Direttivi 77/187 u 2001/23, kif ukoll il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ trasferiment ta’ negozju. It-tieni nett, dik il-qorti, fid-dawl tal-kriterji previsti mid-dritt nazzjonali u mid-dritt tal-Unjoni, wettqet din l-evalwazzjoni fil-każ inkwistjoni. B’mod partikolari, hija qieset li ma kienx hemm att formali ta’ trasferiment bejn AIA u TAP u li lanqas ma kien hemm trasferiment de facto ta’ diversi elementi distinti riorganizzati fi ħdan TAP bħala entità korporattiva awtonoma, u anki li kieku kellu jitqies li trasferiment separat tal-assi seta’ jippermetti r-rikostituzzjoni ta’ impriża bħala unità ekonomika fi ħdan l-entità li rċeviet it-trasferiment, dan ma ntweriex f’dan il-każ. Hija ħadet ukoll inkunsiderazzjoni diversi elementi, filwaqt li kkonstatat li ebda wieħed ma kien jikkonkludi li kien jeżisti trasferiment ta’ negozju minn AIA lil TAP u rreferiet għall-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dan ir-rigward.
14      Skont is-sentenza tal-2009, il-Qorti Suprema Portugiża essenzjalment irraġunat kif ġej. L-ewwel nett, fid-dawl tal-kontenut tad-direttivi kkonċernati, tal-interpretazzjoni tagħhom mill-Qorti tal-Ġustizzja u taċ-ċirkustanzi tal-każ inkwistjoni, ma kien hemm ebda dubju rilevanti dwar l-interpretazzjoni li tkun teħtieġ rinviju għal deċiżjoni preliminari. It-tieni nett, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet stabbilixxiet ġabra ta’ ġurisprudenza stabbilita dwar l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju”, ġaladarba d-Direttiva 2001/23 kienet tirrifletti l-konsolidazzjoni ta’ kunċetti li jirriżultaw minn din il-ġurisprudenza u li dawn il-kunċetti issa kienu ċari f’termini ta’ interpretazzjoni ġudizzjarja (tal-Unjoni u nazzjonali), li kien jimplika li ma kienx hemm bżonn li l-Qorti tal-Ġustizzja tiġi kkonsultata minn qabel. It-tielet nett, il-kwistjoni tal-kompatibbiltà ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali ma’ dik id-direttiva ma setgħux ikunu s-suġġett ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari. Ir-raba’ nett, ma kienx il-kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tiddetermina jekk regola tal-Unjoni kinitx tapplika għal sitwazzjoni speċifika quddiem il-qrati nazzjonali ta’ varji Stati Membri; għaldaqstant, il-kwistjoni dwar jekk l-interpretazzjoni, mill-Qorti tal-Ġustizzja, tad-Direttivi 77/187 u 2001/23 kinitx konsistenti mal-interpretazzjoni u mal-applikazzjoni ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali dwar it-trasferiment ta’ negozju mwettqa mill-Qorti tal-Appell ta’ Lisbona ma setgħetx titressaq quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
15      C‑160/14, EU:C:2015:565.
16      Sentenza Ferreira I (punt 35).
17      Ara s-sentenza Ferreira I (punti 29 sa 31).
18      Sentenza tat‑12 ta’ Frar 2009, Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2009:85). Bħala tfakkira, is-sentenza tal‑2009 ngħatat fil‑25 ta’ Frar 2009.
19      Ara s-sentenza Ferreira I (punti 32 sa 34).
20      Ara s-sentenza Ferreira I (punt 45). F’dan ir-rigward, fil-punti 41 u 42 ta’ dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlitha ċara li s-sempliċi fatt li qrati inferjuri kienu taw deċiżjonijiet konfliġġenti ma kienx ifisser li kien jirriżulta obbligu li jsir rinviju għal deċiżjoni preliminari. Dan kien konformi mas-sentenza tad‑9 ta’ Settembru 2015 fil-kawża X u Van Dijk (C‑72/14 u C‑197/14, EU:C:2015:564, punti 52 sa 63), deċiża mill-Qorti tal-Ġustizzja fl-istess jum u mill-istess kulleġġ ġudikanti bħal fil-kawża Ferreira I, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li qorti tal-aħħar istanza ma għandhiex obbligu li tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari sempliċement minħabba li qorti inferjuri għamlet rinviju għal deċiżjoni preliminari f’każ simili, u lanqas ma huwa meħtieġ li qorti tal-aħħar istanza tistenna sakemm tingħata risposta għad-domanda li tkun saret f’dak ir-rinviju.
21      Sentenza Ferreira I (punti 43 u 44).
22      Ara, b’mod partikolari, p. 203 sa 215 (moqri permezz tat-traduzzjoni awtomatika).
23      Skont dik is-sentenza, il-Qorti Distrettwali ta’ Lisbona kkunsidrat li ma kienx hemm żball fl-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” taħt id-Direttiva 2001/23. Hija enfasizzat b’mod partikolari li l-Qorti Suprema Portugiża kienet żviluppat raġunament fil-fond li jieħu inkunsiderazzjoni d-dritt tal-Unjoni u kienet irrikonoxxiet li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, kien neċessarju li ssir analiżi globali taċ-ċirkustanzi tal-każ. Lanqas ma jista’ jingħad li l-Qorti Suprema Portugiża żbaljat sa fejn ma rreferietx għas-sentenza Klarenberg, peress li kienet indirizzat il-kwistjoni b’mod ġenerali. Din il-qorti kkonstatat ukoll li l-Qorti Suprema Portugiża kienet esponiet il-motivi tad-deċiżjoni tagħha li ma tagħmilx rinviju għal deċiżjoni preliminari b’mod loġiku u koerenti u, anki jekk din id-deċiżjoni kienet żbaljata bbażata fuq informazzjoni magħrufa sussegwentement, dan l-iżball ma jistax jiġi kklassifikat bħala ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni.
24      Ara, b’mod partikolari, p. 318 sa 382 (moqri permezz tat-traduzzjoni awtomatika).
25      Skont dik is-sentenza, il-Qorti tal-Appell ta’ Lisbona kkonstatat li, fid-dawl tal-evalwazzjoni globali li għandha ssir tal-elementi u taċ-ċirkustanzi kollha konformement mal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-Qorti Suprema Portugiża ma kinitx interpretat b’mod żbaljat il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju”. Hija enfasizzat, b’mod partikolari, li s-sentenza Klarenberg ma biddlitx din l-evalwazzjoni u li hija l-qorti nazzjonali li għandha ġurisdizzjoni sabiex tiddeċiedi jekk seħħx trasferiment ta’ negozju f’każ konkret. Hija qieset ukoll li l-Qorti Suprema Portugiża kienet kisret l-obbligu ta’ rinviju billi evalwat b’mod żbaljat jekk kienx hemm lok li tirrinunzja minn dan l-obbligu, iżda li dan il-ksur ma kienx manifest fiċ-ċirkustanzi speċifiċi tal-każ. Hija rrilevat, b’mod partikolari, li l-Qorti Suprema Portugiża kienet ħadet inkunsiderazzjoni d-dispożizzjonijiet rilevanti tad-direttivi inkwistjoni kif ukoll il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju”.
26      F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tirrileva li, fis-sentenza Köbler u fis-sentenza tat‑28 ta’ Lulju 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeterminat l-assenza ta’ ksur suffiċjentement serju tad-dritt tal-Unjoni.
27      Skont l-Artikolu 23(3) tad-Digriet-Liġi Nru 64‑A/89, tas‑27 ta’ Frar 1989, li jistabbilixxi l-qafas legali għax-xoljiment ta’ kuntratti individwali ta’ impjieg kif ukoll għall-konklużjoni u għall-iskadenza ta’ kuntratti ta’ impjieg għal żmien determinat, it-teħid ta’ kumpens minn impjegati li l-kuntratt tagħhom ġie xolt minħabba tkeċċija kollettiva huwa ekwiparabbli għal aċċettazzjoni tat-tkeċċija.
28      Biex nużaw l-espressjoni tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe (C‑620/17, EU:C:2019:340, punt 131).
29      Ara s-sentenza Köbler (b’mod partikolari l-punti 30 sa 50).
30      Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tad‑19 ta’ Novembru 1991, Francovich et (C‑6/90 u C‑9/90, EU:C:1991:428), u tal‑5 ta’ Marzu 1996, Brasserie du pêcheur u Factortame (C‑46/93 u C‑48/93, EU:C:1996:79).
31      Ara s-sentenza Köbler (punti 51 u 52).
32      Ara, b’analoġija, fir-rigward tar-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Unjoni, is-sentenza tal‑10 ta’ Settembru 2019, HTTS vs Il‑Kunsill (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, punt 34), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li “r-rekwiżit ta’ ksur suffiċjentement serju ta’ dispożizzjoni legali tal-Unjoni jirriżulta [...] mill-ħtieġa li jiġu bbilanċjati, minn naħa, il-protezzjoni tal-individwi kontra l-aġir illegali tal-istituzzjonijiet u, min-naħa l-oħra, il-marġni ta’ manuvra li għandu jiġi rrikonoxxut lil dawn tal-aħħar sabiex ma tiġix ipparalizzata l-azzjoni tagħhom”.
33      Sentenza Köbler (punt 53) (enfażi miżjuda minni). Il-Qorti tal-Ġustizzja tenniet dan f’kawżi oħra dwar ir-responsabbiltà tal-Istat imputabbli lil qrati nazzjonali tal-aħħar istanza. Ara, pereżempju, is-sentenzi tat-13 ta’ Ġunju 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, punti 32 u 42); tat‑28 ta’ Lulju 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, punt 24); u tad‑29 ta’ Lulju 2019, Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe (C‑620/17, EU:C:2019:630, punt 41).
34      Ara s-sentenza Köbler (punt 55). Fatturi simili ġew esposti wkoll f’sentenzi sussegwenti dwar ir-responsabbiltà tal-Istat imputabbli lil qrati nazzjonali tal-aħħar istanza. Ara, pereżempju, is-sentenzi tat‑13 ta’ Ġunju 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, punt 43), u tat‑28 ta’ Lulju 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, punt 25).
35      Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tal‑5 ta’ Marzu 1996, Brasserie du pêcheur u Factortame (C‑46/93 u C‑48/93, EU:C:1996:79, punt 56).
36      Għal eżempju ċar, ara s-sentenza tal‑24 ta’ Settembru 1998, Brinkmann (C‑319/96, EU:C:1998:429, b’mod partikolari l-punti 30 sa 33), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja qieset li l-applikazzjoni żbaljata ta’ direttiva tal-Unjoni fil-qasam fiskali minn organu amministrattiv nazzjonali, li kklassifikat b’mod żbaljat il-prodott taxxabbli, ma kinitx tikkostitwixxi ksur suffiċjentement serju.
37      Għalhekk, anki jekk il-fatturi kollha huma elenkati flimkien, il-fattur relatat man-natura skużabbli jew mhux skużabbli tal-ksur jidher li huwa dak ċentrali, li jiġbor fih l-oħrajn. Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Léger fil-kawża Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:207, punt 139), u fil-kawża Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2005:602, punt 71).
38      Hija din it-tifsira li nagħti lid-dikjarazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Köbler (punt 56) li “[f]’kull każ, ksur tad-dritt [tal-Unjoni] jkun suffiċjentement serju meta d-deċiżjoni kkonċernata tkun ittieħdet bi ksur manifest tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dan il-qasam”.
39      Ara, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, punti 46 u 47).
40      Peress li l-obbligu ta’ rinviju ġie impost fl-interess ġenerali li tiġi żgurata l-uniformità tad-dritt tal-Unjoni, dan jista’ jiġi infurzat permezz ta’ rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu taħt l-Artikoli 258 sa 260 TFUE. Ara, pereżempju, is-sentenzi tal‑4 ta’ Ottubru 2018, Il‑Kummissjoni vs Franza (Ħlas tat-taxxa minn ras il-għajn) (C‑416/17, EU:C:2018:811), u tal‑14 ta’ Marzu 2024, Il-Kummissjoni vs Ir-Renju Unit (Sentenza tas-Supreme Court) (C‑516/22, EU:C:2024:231).
41      Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza reċenti tal-Qorti tal-EFTA tal-5 ta’ Ġunju 2025, Dartride AS vs L-Istat Norveġiż (E‑25/24, punt 36), li fiha din il-qorti ddikjarat: “It-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE għandu għalhekk rwol fl-evalwazzjoni tan-natura serja tal-ksur pjuttost milli wieħed mill-elementi kostituttivi tal-eżistenza tar-responsabbiltà [...]”. [traduzzjoni mhux uffiċjali]
42      Ara s-sentenza CILFIT (punti 10, 13, 14 u 16).
43      Ara s-sentenza CILFIT (punti 13 u 14).
44      Sentenza CILFIT (punt 16). Eżaminajt it-tliet sitwazzjonijiet CILFIT f’iktar dettall fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, punti 24 sa 35).
45      F’dan ir-rigward, fil-fehma tiegħi, “acte clair” ma jfissirx li regola ċara tal-Unjoni tista’ tiġi applikata b’mod mekkaniku għaċ-ċirkustanzi tal-każ. Pjuttost, dan ifisser li qorti tal-aħħar istanza għandha tinterpreta d-dritt tal-Unjoni applikabbli f’konformità mar-regoli ta’ interpretazzjoni użati mill-Qorti tal-Ġustizzja (il-kriterji CILFIT) u tiddeċiedi jekk tħallix lok għal kwalunkwe dubju raġonevoli li l-Qorti tal-Ġustizzja, bl-istess regoli ta’ interpretazzjoni, tasal għal konklużjoni differenti. Ara, f’dan ir-rigward, Petrić, D., How to make a univorn or “there never was an ‘acte clair’ in EU law”: Some remarks about Case C-561/19 Consorzio Italian Management, Croatian Yearbook of European Law & Policy, Vol. 17, 2021, p. 307 sa 328.
46      Qabbel is-sentenza CILFIT (punti 16 u 21), mas-sentenza Consorzio (punti 33, 39 u 66).
47      Ara s-sentenza Consorzio (punt 51). Ara, ulterjorment, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, b’mod partikolari l-punti 43 sa 61), li fihom iddiskutejt ir-raġunijiet u l-bażi legali għal tali obbligu.
48      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, b’mod partikolari l-punti 131 sa 181).
49      Fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, punt 134), l-Avukat Ġenerali Bobek ippropona li qorti nazzjonali li tiddeċiedi fl-aħħar istanza jkollha obbligu li tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari biss jekk il-kawża tqajjem: (i) kwistjoni ġenerali ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni (għall-kuntrarju mill-applikazzjoni tiegħu); (ii) li oġġettivament għandha iktar minn interpretazzjoni waħda li hija raġonevolment possibbli; (iii) li r-risposta għaliha ma tistax tiġi dedotta mill-ġurisprudenza eżistenti tal-Qorti tal-Ġustizzja (jew li fir-rigward tagħha l-qorti tar-rinviju tixtieq titbiegħed minn din il-ġurisprudenza).
50      Ara, pereżempju, Broberg, M. u Fenger, N., If you love somebody set them free: On the Court of Justice’s revision of the acte clair doctrine, Common Market Law Review, Vol. 59, Nru 3, 2022, p. 711 sa 738, b’mod partikolari p. 735 u 736, li jinnotaw li permezz ta’ bidla fil-formulazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja sostniet l-interpretazzjoni li skontha l-għan tal-Artikolu 267 TFUE huwa li jiżgura interpretazzjoni uniformi, u mhux li jinvolvi lill-Qorti tal-Ġustizzja fi kwalunkwe applikazzjoni diffiċli tad-dritt tal-Unjoni minn qrati tal-aħħar istanza.
51      Ara, pereżempju, Cecchetti, L. u Gallo, D., The unwritten exceptions to the duty to refer after Consorzio Italian Management II: ‘CILFIT Strategy’ 2.0 and its loopholes, Review of European Administrative Law, Vol. 15, Nru 3, 2022, p. 29 sa 61, b’mod partikolari p. 52 u 53.
52      Pereżempju, Broberg, M. u Fenger, N., Broberg and Fenger on Preliminary References to the European Court of Justice, it-tielet edizzjoni, Oxford University Press, Oxford, 2021, p. 216 sa 218, jissuġġerixxu li s-sentenza Ferreira I hija eżempku tal-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
53      Wieħed jista’ jifhem is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Ferreira I bħala l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja interpretat il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” fiċ-ċirkustanzi speċifiċi ta’ dik il-kawża (ara l-punt 17 ta’ dawn il-konklużjonijiet). Madankollu, peress li t-tqassim tal-kompiti fil-proċedura għal deċiżjoni preliminari huwa deskritt fis-sens li l-Qorti tal-Ġustizzja tinterpreta, u l-qrati nazzjonali japplikaw, id-dritt tal-Unjoni, huwa probabbli li r-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dik il-kawża tiġi deskritta bħala interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
54      Ara l-punt 19 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
55      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Capotorti fil-Kawża Cilfit et (283/81, EU:C:1982:267, punt 4; 1982 ECR 3432, b’mod partikolari, p. 3435). Huwa użat tali argument sabiex jiċħad it-teorija tal-“acte clair”, mifhuma fis-sens li jekk regola hija ċara, ma hemmx lok li tiġi interpretata, iżda sempliċement li tiġi applikata.
56      Fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, punt 149), l-Avukat Ġenerali Bobek effettivament irrikonoxxa dan l-inkonvenjent, billi indika li ma kienx qiegħed jissuġġerixxi li “neħilsu minn unikorn sabiex minnufih jeħodlu postu ieħor”.
57      Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 8, p. 10).
58      Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, punt 140).
59      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, punt 140, nota ta’ qiegħ il-paġna 115) (b’riferiment, b’mod partikolari, għas-sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2008, Wallentin-Hermann (C‑549/07, EU:C:2008:771, punt 23)).
60      Illum, nafu li kolliżjoni ta’ ajruplan ma’ għasfur tikkostitwixxi ċirkustanza straordinarja, kif sostniet il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tal‑4 ta’ Mejju 2017, Pešková u Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, punt 26).
61      Dan ma jfissirx li l-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax, bħala kwistjoni tal-politika ġudizzjarja tagħha, tiddeċiedi li tagħti risposta iktar ġenerali meta tintalab tinterpreta d-dritt tal-Unjoni. Ara, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża
Wiener SI (C‑338/95, EU:C:1997:352, b’mod partikolari l-punti 8 sa 21 u 48), fejn l-aħħar approċċ jiġi rrakkomandat, fost oħrajn, meta tiġi kkunsidrata l-interpretazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju”.
62      Sentenza tal‑5 ta’ Frar 1963 (26/62, EU:C:1963:1).
63      Ara, pereżempju, is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117)
64      Madankollu, naqbel li dan seta’ kien differenti fiż-żmien meta ġiet deċiża s-sentenza CILFIT. Ara, pereżempju, Rasmussen, H., The European Court’s acte clair Strategy in CILFIT Or: acte clair, of course! But what does it mean?, European Law Review, Vol. 40, Nru 4, 2015, p. 475 sa 489 (dan l-artikolu jirriproduċi l-eqdem artikolu ppubblikat fi European Law Review, Vol. 9, 1984, p. 242 sa 259).
65      Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, punt 50). Ara wkoll Krommendijk, J., “Open SESAME!”: Improving access to the ECJ by requiring national courts to reason their refusals to refer, European Law Journal, Vol. 42, Nru 1, 2017, p. 46 sa 62, b’mod partikolari p. 59, nota ta’ qiegħ il-paġna 104, li tosserva li: “Huwa wkoll iktar faċli, għall-qorti nazzjonali adita b’talba tat-tip stabbilit fis-sentenza Köbler, li teżamina jekk il-qorti effettivament issodisfatx il-kriterji ta’ responsabbiltà. Ma jidhirx li huwa irraġonevoli li wieħed jassumi li, meta qrati nazzjonali jimmotivaw ir-rifjut tagħhom li jagħmlu rinviju, huma jistgħu iktar faċilment jevitaw li jinsabu responsabbli minħabba l-assenza ta’ mala fide min-naħa tagħhom.”
66      Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, punti 52 u 59).
67      Ara s-sentenza Köbler (punti 123 u 124).
68      Ara, pereżempju, Beltzer, R.M., The Transfer of Undertakings and the Importance of Taking Over Personnel – A Vicious Circle?, International Journal of Comparative Labour Law and Industrial Relations, Vol. 23, Nru 1, 2007, p. 139 sa 155, b’mod partikolari p. 141 u 142, li kkunsidra li, anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja pprovdiet xi elementi ta’ interpretazzjoni, “huwa possibbli, pereżempju, għal żewġ imħallfin li jiddeċiedu b’mod differenti fuq l-istess informazzjoni fattwali meta jagħtu risposta għad-domanda dwar jekk seħħx trasferiment ta’ impriża. Huwa prattikament impossibbli li din is-suġġettività tiġi ppreżentata lil qorti Ewropea, peress li l-ibbilanċjar tal-fatturi Spijkers huwa kwistjoni ta’ konstatazzjoni ta’ fatt iktar milli eżerċizzju legali.”
69      F’dan ir-rigward, il-fatt li tħalliet barra s-sentenza Klarenberg, li ngħatat mill-Qorti tal-Ġustizzja ftit jiem biss qabel is-sentenza tal-2009, ma jagħmilx differenza sinjifikattiva għall-evalwazzjoni dwar jekk il-Qorti Suprema Portugiża setgħetx tqis li rinviju għal deċiżjoni preliminari ma kienx neċessarju. Din is-sentenza kienet biss sentenza fis-sensiela ta’ sentenzi li jispjegaw il-kunċett ta’ “trasferiment ta’ negozju” f’għadd ta’ ċirkustanzi differenti.