Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
A. RANTOS
van 5 februari 2026 (1)
Zaak C‑232/25 [Idziski] (i)
Z.R.,
Ś.
tegen
U.,
Z.,
in tegenwoordigheid van
Prokurator Regionalny w Krakowie
[verzoek van de Sąd Najwyższy (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Polen) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Verordening (EG) nr. 44/2001 – Rechterlijke bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken – Artikel 5, punt 3 – Bijzondere bevoegdheid ten aanzien van verbintenissen uit onrechtmatige daad – Plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan of zich kan voordoen – Natuurlijke personen en rechtspersonen die stellen dat inbreuk is gemaakt op hun persoonlijkheidsrechten als gevolg van de uitzending van een serie op televisie en op internet – Internationale bevoegdheid van rechterlijke instanties van een andere lidstaat dan de lidstaat waar deze serie is geproduceerd – Plaats waar de schade is ingetreden – Centrum van de belangen van deze personen – Identificatie als individu – Vordering tot vergoeding van de volledige immateriële schade die geleden is – Vordering van een rechterlijk bevel om excuses aan te bieden en om elke uitzending van die serie te laten voorafgaan door een passende verklaring ”
I.      Inleiding
1.        Z.R., een natuurlijke persoon, en Ś., een vereniging, beide gevestigd in Polen
(hierna: „verzoekers”), hebben bij de Poolse rechterlijke instanties een rechtsvordering ingesteld tegen U. en Z., die zijn gevestigd in Duitsland (hierna: „verweerders”), waarbij zij hebben gesteld dat inbreuk is gemaakt op hun persoonlijkheidsrechten als gevolg van de uitzending op de televisie in Polen en in andere lidstaten, alsmede op internet, van een door verweerders gezamenlijk geproduceerde serie. Verzoekers hebben verzocht, ten eerste, om vergoeding van de geleden immateriële schade vanwege de uitzending van deze serie in al deze lidstaten en, ten tweede,
om veroordeling van verweerders tot het aanbieden van excuses op alle betreffende televisiezenders en internetsites en hun de verplichting op te leggen om elke uitzending van de serie op om het even welke plaats te laten voorafgaan door een passende verklaring.
2.        Zijn de Poolse rechterlijke instanties op basis van artikel 5, punt 3, van verordening (EG) nr. 44/2001(2), waarin een bijzondere bevoegdheidsregel is neergelegd inzake verbintenissen uit onrechtmatige daad, internationaal bevoegd om kennis te nemen van de vordering in haar geheel, die de loutere inbreuk op de persoonlijkheidsrechten in Polen te boven gaat? Dat is in wezen de hoofdvraag van de Sąd Najwyższy (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Polen), de verwijzende rechter.
3.        In de onderhavige zaak dient het Hof de draagwijdte te verduidelijken van de arresten Shevill(3) en eDate(4) ten aanzien van content – in de historische context van de Tweede Wereldoorlog en de relatie tussen Polen en Duitsland – die zowel op televisie als op internet is uitgezonden en inbreuk maakt op persoonlijkheidsrechten. Deze arresten hebben bij het Hof(5) en in de rechtsleer(6) aanleiding gegeven tot veel discussie.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
1.      Verordening nr. 44/2001
4.        De overwegingen 2, 11, 12 en 15 van verordening nr. 44/2001 luidden:
„(2)      Sommige verschillen in de nationale regels inzake de rechterlijke bevoegdheid en de erkenning van beslissingen bemoeilijken de goede werking van de interne markt. Bepalingen die de eenvormigheid van de regels inzake jurisdictiegeschillen in burgerlijke en handelszaken mogelijk maken alsook de vereenvoudiging van de formaliteiten met het oog op een snelle en eenvoudige erkenning en tenuitvoerlegging van de beslissingen van de lidstaten waarvoor deze verordening verbindend is, zijn onontbeerlijk.
[...]
(11)      De bevoegdheidsregels moeten in hoge mate voorspelbaar zijn, waarbij als beginsel geldt dat de bevoegdheid in het algemeen gegrond wordt op de woonplaats van de verweerder; de bevoegdheid moet altijd op die grond kunnen worden gevestigd, behalve in een gering aantal duidelijk omschreven gevallen waarin het voorwerp van het geschil of de autonomie van de partijen een ander aanknopingspunt wettigt. Voor rechtspersonen moet de woonplaats autonoom worden bepaald om de gemeenschappelijke regels doorzichtiger te maken en jurisdictiegeschillen te voorkomen.
(12)      Naast de woonplaats van de verweerder moeten er alternatieve bevoegdheidsgronden mogelijk zijn, gebaseerd op de nauwe band tussen het gerecht en de vordering of de noodzaak een goede rechtsbedeling te vergemakkelijken.
[...]
(15)      Met het oog op een harmonische rechtsbedeling in de Gemeenschap moeten parallel lopende processen zoveel mogelijk worden beperkt en moet worden voorkomen dat in twee lidstaten onverenigbare beslissingen worden gegeven. Er moet een duidelijke en afdoende regeling zijn om problemen op het gebied van aanhangigheid en samenhang op te lossen, alsook om problemen te verhelpen die voortvloeien uit de tussen de lidstaten bestaande verschillen ten aanzien van de datum waarop een zaak als aanhangig wordt beschouwd. Voor de toepassing van deze verordening moet die datum autonoom worden bepaald.”
5.        In hoofdstuk I van deze verordening, met als opschrift „Toepassingsgebied”, luidde artikel 1, lid 1, als volgt:
„Deze verordening wordt toegepast in burgerlijke en handelszaken, ongeacht de aard van het gerecht. Zij heeft met name geen betrekking op fiscale zaken, douanezaken of administratief-rechtelijke zaken.”
6.        Hoofdstuk II van die verordening, met als opschrift „Bevoegdheid”, bevatte onder meer een afdeling 1 („Algemene bepalingen”) en een afdeling 2 („Bijzondere bevoegdheid”).
7.        Artikel 2, lid 1, van die verordening, dat was opgenomen in afdeling 1, bepaalde:
„Onverminderd deze verordening worden zij die woonplaats hebben op het grondgebied van een lidstaat, ongeacht hun nationaliteit, opgeroepen voor de gerechten van die lidstaat.”
8.        Artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001, dat onder afdeling 2 viel, bepaalde:
„Een persoon die woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat, kan in een andere lidstaat voor de volgende gerechten worden opgeroepen:
[...]
3)      ten aanzien van verbintenissen uit onrechtmatige daad, voor het gerecht van de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan of zich kan voordoen”.
2.      Verordening nr. 1215/2012
9.        Artikel 7, lid 2, van verordening (EU) nr. 1215/2012(7), dat is opgenomen in afdeling 2 („Bijzondere bevoegdheid”) van hoofdstuk II
(„Bevoegdheid”) ervan, luidt als volgt:
„Een persoon die woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat, kan in een andere lidstaat voor de volgende gerechten worden opgeroepen:
[...]
2)      ten aanzien van verbintenissen uit onrechtmatige daad, voor het gerecht van de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan of zich kan voordoen”.
10.      Artikel 66 van deze verordening, dat onder hoofdstuk VI
(„Overgangsbepalingen”) ervan valt, bepaalt in lid 2:
„Niettegenstaande artikel 80 blijft [verordening nr. 44/2001] van toepassing op beslissingen gegeven inzake rechtsvorderingen die zijn ingesteld, op authentieke akten die zijn verleden of geregistreerd, en op gerechtelijke schikkingen die zijn goedgekeurd of getroffen vóór 10 januari 2015 en die onder die verordening vallen.”
11.      In hoofdstuk VIII van verordening nr. 1215/2012, met als opschrift „Slotbepalingen”, bepaalt artikel 80 dat verordening nr. 44/2001 wordt ingetrokken.
B.      Pools recht
1.      Burgerlijk wetboek
12.      Artikel 23 van de ustawa – Kodeks cywilny (wet tot vaststelling van het burgerlijk wetboek) van 23 april 1964(8) in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: „burgerlijk wetboek”), bepaalt:
„Persoonlijkheidsrechten van een persoon, zoals met name gezondheid, vrijheid, eer, vrijheid van geweten, naam of pseudoniem, afbeelding, briefgeheim, onschendbaarheid van de woning, wetenschappelijke, artistieke, inventieve en rationaliserende schepping, worden door het burgerlijk recht beschermd, ongeacht de bescherming waarin andere wetten voorzien.”
13.      Artikel 24, leden 1 en 2, van het burgerlijk wetboek bepaalt:
„1.      De persoon van wie de persoonlijkheidsrechten door het handelen van een ander worden bedreigd, kan vorderen dat dit handelen wordt gestaakt, tenzij dat handelen niet onrechtmatig is. In geval van inbreuk op zijn persoonlijkheidsrechten kan hij ook eisen dat degene die de inbreuk heeft gepleegd de handelingen verricht die nodig zijn om de gevolgen ervan ongedaan te maken, met name door een verklaring af te leggen waarvan de inhoud en de vorm passend zijn. Op grond van de in het wetboek neergelegde regels kan de houder van persoonlijkheidsrechten ook een geldelijke vergoeding vorderen of betaling van een bepaald bedrag ten behoeve van een bepaald maatschappelijk doel.
2.      Indien de inbreuk op een persoonlijkheidsrecht vermogensschade heeft veroorzaakt, kan de benadeelde overeenkomstig de algemene beginselen eisen dat de schade wordt vergoed.”
14.      Artikel 43 van het burgerlijk wetboek bepaalt:
„De regels inzake de bescherming van persoonlijkheidsrechten van natuurlijke personen zijn van overeenkomstige toepassing op rechtspersonen.”
2.      Wetboek van burgerlijke rechtsvordering
15.      Artikel 39813 van de Ustawa –
Kodeks postępowania cywilnego (wet tot vaststelling van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering) van 17 november 1964(9), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: „wetboek van burgerlijke rechtsvordering”), bepaalt in de leden 1 en 2:
„1.      De Sąd Najwyższy behandelt het cassatieberoep binnen de grenzen van het petitum en de middelen; binnen de grenzen van het petitum houdt hij echter ambtshalve rekening met de nietigheid van de procedure.
2.      In de cassatieprocedure is het niet toegestaan om nieuwe feiten en nieuw bewijsmateriaal aan te voeren, en is de Sąd Najwyższy gebonden aan de vaststelling van de feiten die aan de bestreden beslissing ten grondslag liggen.”
16.      Artikel 1099 van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering bepaalt:
„1.      De aangezochte rechter houdt in elk stand van het geding ambtshalve rekening met het ontbreken van internationale bevoegdheid. Indien wordt vastgesteld dat de nationale rechterlijke instanties niet internationaal bevoegd zijn, wijst de aangezochte rechter het beroep of het verzoek af [...].
2.      Het ontbreken van internationale bevoegdheid vormt een grond voor de ongeldigheid van de procedure.”
III. Hoofdgeding, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof
17.      Z.R., woonachtig in Polen, was kapitein in het Poolse leger. Hij is op 16-jarige leeftijd gedeporteerd naar het kamp Auschwitz-Birkenau. Daarna was hij actief binnen de Związek Walki Zbrojnej (unie voor gewapende strijd) en heeft hij gediend als soldaat in de militaire formatie [X] (hierna: „militaire formatie X”). Z.R. was betrokken bij acties om personen die behoorden tot de Joodse gemeenschap te redden of te verbergen, en hij heeft meegevochten tijdens de opstand in Warschau (Polen). Na de Tweede Wereldoorlog is hij gearresteerd door de Urząd Bezpieczeństwa (veiligheidsdienst) en veroordeeld tot twaalf jaar gevangenisstraf omdat hij een lid van de Poolse speciale eenheden onderdak had geboden. Z.R. heeft nooit persoonlijk te maken gehad met antisemitisme van de soldaten van de militaire formatie X. Hij hecht waarde aan het levend houden van de nagedachtenis aan de soldaten van deze formatie en aan het herdenken van de bijdrage van Poolse burgers tot het redden van de Joodse gemeenschap.
18.      Ś., die is gevestigd in Polen, is een vereniging met rechtspersoonlijkheid waarbij voormalige soldaten die behoorden tot de militaire formatie X zijn aangesloten en die volgens de statuten onder andere als maatschappelijk doel heeft de waardigheid, de goede naam en de nagedachtenis aan deze militaire formatie en haar soldaten te beschermen. Ś. heeft momenteel ongeveer 5 000 leden.
19.      Op 19 november 2013(10) hebben verzoekers bij de Sąd Okręgowy w Krakowie (rechter in eerste aanleg Krakau, Polen) een rechtsvordering ingesteld tegen verweerders, waarbij zij stellen dat inbreuk is gemaakt op hun persoonlijkheidsrechten als gevolg van bepaalde scenes in een door verweerders gezamenlijk geproduceerde televisieserie (hierna: „serie” of „televisieserie”). Tot staving van hun beroep hebben verzoekers aangevoerd dat deze serie op de Poolse televisie is uitgezonden en vervolgens op de andere in hun vordering genoemde televisiezenders. Zij hebben betoogd dat de serie in haar geheel of fragmenten daarvan op internetsites te zien was of waren. Volgens verzoekers worden soldaten van de militaire formatie X in die serie afgeschilderd als vermeende antisemieten en nationalisten die met de Duitsers hebben gecollaboreerd tijdens de holocaust, waardoor hun persoonlijkheidsrechten zijn aangetast, zoals het recht op nationale trots, het recht op het cultiveren van de nationale identiteit, het recht op een juiste weergave van de geschiedenis, het recht op waardigheid en goede naam en het recht op het dragen van een teken, weergegeven met het symbool X.
20.      In hun rechtsvordering hebben verzoekers verzocht, ten eerste, verweerders te gelasten een passende verklaring (excuses) op de Poolse televisie te laten uitzenden op de aangegeven zender, waarbij de tekst van deze excuses op televisie moet worden voorgelezen; ten tweede, dat zij op grond van het burgerlijk wetboek toestemming krijgen om zelf de excuses te publiceren indien deze niet binnen de gestelde termijn worden uitgezonden; ten derde, verweerders te gelasten een passende verklaring (excuses) in het Duits te laten plaatsen op de twee genoemde websites; ten vierde, verweerders te gelasten een passende verklaring (excuses) af te leggen via de andere televisiezenders waarop de serie is uitgezonden, namelijk Duitse, Ierse, Spaanse, Nederlandse, Oostenrijkse en Noorse televisiezenders, op deze zenders en in de taal van het betrokken land; ten vijfde, verweerders te gelasten het gebruik van het X-symbool (een banner met een grafisch element, met in het midden horizontaal de nationale kleuren)
in de serie te staken; ten zesde, verweerders te gelasten de inbreuk op hun persoonlijkheidsrechten te staken door middel van een specifieke inleidende tekst die vóór elke uitzending van de televisieserie wordt getoond, ongeacht de plaats van uitzending, en, ten zevende, verweerders hoofdelijk te veroordelen tot betaling aan Z.R. van een bedrag van 25 000 Poolse zloty (PLN) (ongeveer 5 750 euro) als vergoeding voor de schade die hij heeft geleden als gevolg van de inbreuk op zijn persoonlijkheidsrechten.
21.      Verweerders hebben bij de Sąd Okręgowy w Krakowie een exceptie van onbevoegdheid van de Poolse rechterlijke instanties opgeworpen en betoogd dat de Duitse gerechten internationaal bevoegd waren om kennis te nemen van de vorderingen van verzoekers. Bij beschikking van 18 juli 2016 heeft die rechter de exceptie van onbevoegdheid van de Poolse rechterlijke instanties afgewezen. Bij beschikking van 16 mei 2017 heeft de Sąd Apelacyjny w Krakowie (rechter in tweede aanleg Krakau, Polen) het tegen deze beschikking ingestelde hoger beroep afgewezen.
22.      De Sąd Okręgowy w Krakowie heeft, na het bewijs te hebben onderzocht, bij vonnis van 28 december 2018 de vorderingen van verzoekers grotendeels ingewilligd en zowel hun geldelijke als niet-geldelijke vorderingen toegewezen. Nadat door beide partijen in het geding hoger beroep was ingesteld, heeft de Sąd Apelacyjny w Krakowie bij arrest van 23 maart 2021 dit vonnis herzien en als volgt beslist. Deze rechter heeft verweerders ten eerste opgedragen excuses te maken – waarvan de inhoud in het dictum van dat arrest nader is bepaald – waarbij de volledige tekst in het Pools moet worden voorgelezen op de aangewezen Poolse televisiezender en in het Duits op de drie genoemde Duitse televisiezenders, en vermeld aan welke technische voorwaarden die verklaring moet voldoen. Ten tweede heeft die rechter Ś. toestemming verleend om deze excuses zelf op de aangewezen Poolse televisiezender uit te zenden indien die niet binnen de gestelde termijn en onder de bovengenoemde voorwaarden zouden zijn gepubliceerd. Ten derde heeft die rechter verweerders opgedragen om die verklaring in het Duits op hun website te publiceren, en vermeld aan welke technische details die publicatie moet voldoen. De rechter heeft het beroep van Ś. verworpen voor het overige en dat van Z.R. in zijn geheel verworpen. Ook het hoger beroep van verweerders is verworpen.
23.      In dat verband heeft die rechter geoordeeld dat de verhaallijn van de televisieserie inbreuk maakte op de persoonlijkheidsrechten van Z.R., in het bijzonder op zijn nationale identiteit. Deze inbreuk was evenwel niet onrechtmatig in de zin van artikel 24 van het burgerlijk wetboek, gezien de stand van de historische kennis, die verweerders toestond de omstreden thema’s van deze televisieserie op de door hen gekozen wijze te behandelen. De inhoud van die televisieserie viel dus binnen de grenzen van de vrijheid van artistieke expressie. Van een aantasting van de eer van Z.R. was daarentegen geen sprake omdat hij niet was geïdentificeerd als de persoon op wie de lasterlijke scènes in die televisieserie betrekking hadden. Ten aanzien van Ś. was naar het oordeel van de Sąd Apelacyjny w Krakowie sprake van een aantasting van het tot de persoonlijkheidsrechten behorende recht van goede naam van die organisatie en van de erin verenigde voormalige leden van de militaire formatie X.
Deze rechterlijke instantie heeft erop gewezen dat in de televisieserie aan de leden van deze formatie expliciet antisemitische eigenschappen werden toegeschreven die op basis van de stand van de historische kennis niet waren gerechtvaardigd, waardoor de grenzen van de vrijheid van artistieke expressie werden overschreden.
24.      Verzoekers en verweerders hebben bij de Sąd Najwyższy, de verwijzende rechter, cassatieberoep ingesteld tegen het arrest van de Sąd Apelacyjny w Krakowie. Naast de andere middelen die verweerders in hun cassatieberoep hebben aangevoerd, hebben zij krachtens artikel 1099, lid 2, van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering, gelezen in samenhang met onder meer artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001,
aangevoerd dat de procedure ongeldig was op grond dat de zaak was behandeld terwijl de Poolse rechterlijke instanties ter zake niet internationaal bevoegd waren.
25.      De verwijzende rechter wijst erop dat in de onderhavige zaak twijfel bestaat over de uitlegging van het begrip „plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan” in de zin van dat artikel 5, punt 3. De vraag rijst namelijk of de leer van het Hof die is ontleend aan het arrest eDate(11) kan worden toegepast op een situatie waarin een eventuele inbreuk op de persoonlijkheidsrechten niet voortvloeit uit het plaatsen van bepaalde content op internet, maar uit de productie van een serie die in verschillende staten op televisie is uitgezonden. Het antwoord op deze vraag staat nog niet vast, aangezien de rechtspraak van het Hof inzake inbreuken op persoonlijkheidsrechten uitsluitend betrekking heeft op content die in de gedrukte media of op internet is verspreid.
26.      In dit verband verschilt de verspreiding van een cinematografisch werk via traditionele media zoals televisie of de bioscoop weliswaar van een uitzending via internet, aangezien bij een dergelijke verspreiding a priori niet dezelfde universele toegankelijkheid van de verspreide content wordt verondersteld als bij uitzending van de content via internet, maar de ontwikkeling van streamingtechnologie en audiovisuele mediadiensten op aanvraag pleit ertegen dat een onderscheid wordt gemaakt op basis van de vorm van verspreiding teneinde vast te stellen of de rechterlijke instanties internationaal bevoegd zijn. Dit werk is namelijk gelijktijdig of na een bepaalde termijn ook op internet beschikbaar. De verspreiding van een film via traditionele kanalen wordt daarnaast vaak voorafgegaan door, of gaat gepaard met, een reclame- en voorlichtingscampagne op internet. Voorts valt de lokalisatie van een werk op internet thans niet langer volledig buiten de controle van degene die dat werk verspreidt, aangezien de verspreiding ten eerste tot een bepaald grondgebied kan worden beperkt dankzij technologieën als geoblocking of geolokalisatie, en ten tweede de inhoud van een werk kan variëren naargelang van de plaats waar het wordt bekeken. Indien wordt aanvaard dat het instellen van een rechtsvordering ten aanzien van de volledige schade in de lidstaat waar verzoeker het centrum van zijn belangen heeft, alleen mogelijk is in verband met de plaatsing van een serie op internet, zou dit in de situatie dat de content gelijktijdig online en offline wordt uitgezonden bovendien leiden tot een versnippering van het geding die moeilijk te verenigen is met de vereisten van een goede rechtsbedeling.
27.      Dat een rechterlijke instantie van een lidstaat niet internationaal bevoegd is om kennis te nemen van een vordering tot vergoeding van de volledige schade wanneer een film met behulp van traditionele televisieomroepdiensten is uitgezonden, terwijl die rechterlijke instantie een dergelijke bevoegdheid wel zou hebben gehad indien die film in die staat online toegankelijk was geweest, is in die omstandigheden geen overtuigend onderscheid, en het criterium van de technische vorm van de uitzending waarop dit onderscheid is gebaseerd, biedt geen voldoende grond en evenmin een passende mate van betrouwbaarheid. In dit verband merkt de verwijzende rechter op dat de in het arrest Shevill gekozen oplossing, waarin de „mozaïekbenadering”(12) is bevestigd, meer dan twintig jaar geleden is ontwikkeld in de specifieke context van de gedrukte media, dat wil zeggen in een periode waarin de technische mogelijkheden om content op afstand uit te zenden fundamenteel verschilden van de mogelijkheden die tegenwoordig beschikbaar zijn.
28.      Deze rechter wijst erop dat, zelfs indien het in beginsel denkbaar is dat de Poolse rechterlijke instanties in een dergelijke context volledige internationale bevoegdheid verkrijgen, moet worden nagegaan of in casu is voldaan aan de voorwaarden van het arrest Mittelbayerischer Verlag(13). In het licht van dat arrest moet de benadeelde „als individu” worden geïdentificeerd, maar aan de hand van de verhaallijn van de televisieserie kan geen van de verzoekers als zodanig worden geïdentificeerd, aangezien het om fictie gaat waarin noch direct noch indirect wordt verwezen naar reële hedendaagse of historische personages. A fortiori is de mogelijkheid om Ś. individueel te identificeren nog kleiner, aangezien deze vereniging decennia na het einde van de Tweede Wereldoorlog is opgericht. Voorts is het niet uitgesloten dat het centrum van de belangen van personen die tot een groep als die van de voormalige soldaten van de militaire formatie X
behoren, in willekeurig welke lidstaat van de Europese Unie kan liggen. In dit verband kan de zetel van een vereniging met een soortgelijk of identiek statutair doel als de verzoekende vereniging zich eveneens in elk van deze staten bevinden. Anders dan de feiten die hebben geleid tot het arrest Mittelbayerischer Verlag geeft de televisieserie het gedrag weer van een beperktere en een gesloten groep personen, te weten soldaten van de formatie X, een formatie die op onbetwistbare en ondubbelzinnige wijze wordt geïdentificeerd en waarvan Z.R. een van de nog levende leden is. Op dit moment kan het merendeel van de leden van deze groep nog individueel worden geïdentificeerd, temeer daar het aantal leden in de loop van de tijd geleidelijk zal afnemen.
29.      De uitlegging dat concrete personen individueel moeten worden geïdentificeerd teneinde een vordering tot vergoeding van de volledige schade te kunnen instellen, zou ertoe leiden dat auteurs van kwetsende, ten onrechte generaliserende en stigmatiserende berichten over een groep op ongerechtvaardigde wijze worden bevoordeeld. Van deze personen kan namelijk enkel vergoeding van de volledige schade worden gevorderd op de plaats van het schadebrengende feit, die doorgaans samenvalt met de woonplaats van de veroorzaker van de schade. Een dergelijke uitlegging zou aan het forum delicti commissi het karakter van reëel alternatief voor de uit artikel 2, lid 1, van verordening nr. 44/2001 voortvloeiende algemene internationale bevoegdheid ontnemen.
30.      Bovendien zou de toepassing van de „mozaïekbenadering” leiden tot een systematisch risico dat parallelle gerechtelijke procedures tussen dezelfde partijen in verschillende lidstaten toenemen, waardoor tegelijkertijd het risico op uiteenlopende rechterlijke beslissingen toeneemt, in strijd met overweging 15 van verordening nr. 44/2001. Dit risico is des te groter op het gebied van schending van persoonlijkheidsrechten wegens het ontbreken van geharmoniseerde collisieregels op dit gebied(14) en gelet op de noodzaak om conflicterende fundamentele waarden zoals eer, goede naam, privéleven en vrijheid van meningsuiting tegen elkaar af te wegen, waarbij de uitkomst van die afweging aanzienlijk kan verschillen naargelang van het toepasselijke materiële recht en van de vraag hoe rechterlijke instanties van de verschillende lidstaten hiertegen aankijken.
31.      De verwijzende rechter zet tevens uiteen dat het vereiste dat een verzoeker individueel
moet worden geïdentificeerd, eventueel indirect, een structurele zwakte vertoont, aangezien deze beoordeling vaak moeilijk is en vooral nauw verband houdt met het onderzoek van de gegrondheid van de zaak. Deze rechter voert aan dat hij in deze fase van de procedure niet verder kan ingaan op de inhoudelijke kwesties die verband houden met de mogelijkheid voor verzoekers om zich te beroepen op hun persoonlijkheidsrechten, met name „de nationale identiteit”, waarvan het bestaan in de Poolse civiele rechtsleer nog steeds uitvoerig bediscussieerd wordt en tot op heden nog niet in de rechtspraak is verankerd.
32.      Wanneer specifieke personen niet individueel kunnen worden geïdentificeerd, is het volgens die rechter passend om niet alleen de plaats waar het centrum van de belangen van de betrokken personen zich bevindt, maar ook het belang van de inhoud van de boodschap die inbreuk kan maken op de persoonlijkheidsrechten en de plaats van waaruit de boodschap „objectief van wezenlijk belang” is, te beschouwen als een aanwijzing voor de voorspelbaarheid van de internationale bevoegdheid. Aldus is een omvattende beoordeling vereist ten aanzien van de vraag waar een boodschap betreffende een specifieke groep, rekening houdend met onder andere de geografische, de historische, de culturele en de relevante maatschappelijk context, ten eerste, objectief van wezenlijk belang is, ten tweede, de heftigste en afkeurendste reacties kan oproepen en, ten derde, extreem gevoelig ligt en mogelijkerwijs het meest weerklank zal vinden in het publieke debat. In dit verband is niet de intentie van degene die het vermeende schadebrengende feit heeft gepleegd van doorslaggevende betekenis, maar de vraag of de verweerder, gelet op de objectieve aanwijzingen die uit die verschillende contexten kunnen worden afgeleid, redelijkerwijs kon voorzien dat op een bepaalde plaats een vordering zou worden ingesteld tot vergoeding van de volledige door de omstreden boodschap mogelijk veroorzaakte schade.
33.      Die rechter wijst erop dat er – gelet op de feitelijke situatie, waarover historische consensus bestaat,
van het begin van de Tweede Wereldoorlog, de Duitse bezetting van Pools grondgebied, het verloop en de aard ervan, het aantal Poolse slachtoffers in deze oorlog en de tragische demografische, maatschappelijke en politieke gevolgen ervan voor Polen en zijn bevolking – geen enkele twijfel over lijkt te bestaan dat de in de televisieserie geschetste verhaallijn, en met name het „Poolse” aspect ervan, gelet op het gekozen Duitse perspectief en het retrospectieve karakter van deze serie, objectief gezien van wezenlijk belang is voor Polen en het Poolse publiek. Aangezien die serie bepaalde gedragingen en kenmerken toeschrijft aan de soldaten van de formatie X, is de internationale bevoegdheid van de Poolse rechterlijke instanties in die omstandigheden in overeenstemming met het beginsel van voorspelbaarheid en voldoet zij aan het criterium van nabijheid tussen de rechterlijke instantie en het geding.
34.      De verwijzende rechter voegt hieraan toe dat
hij zich afvraagt of sommige van de niet-geldelijke vorderingen van verzoekers in het kader van de „mozaïekbenadering” onder de internationale bevoegdheid van de Poolse rechterlijke instanties zouden kunnen vallen. In casu willen verzoekers immers niet dat de televisieserie van internet wordt gehaald of dat zij niet op de televisie wordt uitgezonden, maar dat een nieuwe inbreuk op hun persoonlijkheidsrechten wordt voorkomen door middel van vermelding van specifieke informatie voorafgaand aan de uitzending van deze serie, en dat de gevolgen van de inbreuk worden weggenomen door publicatie van een passende verklaring, niet alleen op de betreffende websites maar ook op de Poolse en Duitse televisiezenders waarop die serie is uitgezonden. De in de mozaïekbenadering gedefinieerde grenzen van de bevoegdheid van de Poolse rechterlijke instanties worden weliswaar overschreden wanneer verweerders wordt opgedragen om een verklaring op de betrokken websites te publiceren waarin excuses worden aangeboden, ongeacht de inhoud ervan, of om bepaalde informatie te vermelden vóór elke uitzending van de televisieserie, ongeacht de plaats van uitzending, maar dat zou niet noodzakelijkerwijs het geval zijn bij bijvoorbeeld een verzoek dat ertoe strekt dat excuses worden aangeboden op een televisiezender van een Poolse publieke omroep of dat voorafgaand aan de uitzending van die televisieserie in Polen bepaalde informatie wordt vermeld.
35.      Voorts is de verwijzende rechter van oordeel dat het schadebrengende feit, in de onderzochte vorm, volgens een autonome betekenis van dat begrip niet alleen bestaat in de productie van de televisieserie, maar ook in de uitzending ervan in een bepaalde lidstaat. In dat kader kunnen de rechterlijke instanties van de lidstaat waar deze serie is uitgezonden, internationaal bevoegd zijn op grond van, primair, de vaststelling dat het schadebrengende feit zich in die staat heeft voorgedaan en, slechts subsidiair, het feit dat die schade in die staat is ingetreden. De twijfels over de toepasselijkheid van een dergelijke redenering op de onderhavige zaak kunnen evenwel worden verklaard door het feit dat die serie in Duitsland is geproduceerd en dat enkel de producenten van deze serie verweerders voor de Poolse rechter zijn, terwijl die serie in Polen is uitgezonden door een Poolse publieke omroep, die geen partij is in het hoofdgeding.
36.      In casu rijst voorts de vraag of het feit dat verweerders een volledige licentie voor de distributie van de exploitatierechten van de televisieserie hebben verleend aan een derde, waarmee zij aldus impliciet hebben aanvaard dat deze serie ook in andere lidstaten kan worden uitgezonden, waaronder Polen, kan rechtvaardigen dat hun gedraging wordt gelijkgesteld aan een handeling die zij hebben verricht in elke lidstaat waar deze serie met hun toestemming is uitgezonden. Indien dat het geval is, moet worden onderzocht of de daaruit afgeleide internationale bevoegdheid van de Poolse rechterlijke instanties zich kan uitstrekken tot de schade die voortvloeit uit de uitzending van die serie in andere lidstaten.
37.      In deze omstandigheden heeft de Sąd Najwyższy de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Moet artikel 5, punt 3, gelezen in samenhang met de overwegingen 11 en 12 van verordening [nr. 44/2001] aldus worden uitgelegd dat de rechterlijke instanties van een lidstaat waar een cinematografisch werk is uitgezonden, die niet de staat is waar dat werk is geproduceerd, bevoegd zijn om kennis te nemen van een rechtsvordering wegens aantasting van persoonlijkheidsrechten door dat werk, in een situatie waarin aanspraak wordt gemaakt op:
a)      een niet-geldelijke prestatie die ertoe strekt de gevolgen van die aantasting weg te nemen, waarbij tevens de verplichting wordt opgelegd om door middel van een verklaring excuses te maken op de televisiezenders waarop het werk is uitgezonden, ongeacht waar dat is geschied, alsook op het internet, en om elke uitzending van het werk op om het even welke plaats te laten voorafgaan door een passende verklaring, of
b)      een geldelijke prestatie (vergoeding) die ertoe strekt de volledige immateriële schade te herstellen die als gevolg van die aantasting is geleden doordat het werk is verspreid (uitgezonden) in andere lidstaten,
er rekening mee houdend dat:
–        het centrum van de belangen en de woonplaats van verzoekers zich in die lidstaat [van verspreiding] bevinden,
–        verzoekers de aantasting van hun persoonlijkheidsrechten in verband brengen met de wijze waarop het werk de leden van [de militaire formatie X] van die lidstaat voorstelt, gelet op het feit dat een van de verzoekers lid van die formatie was en de andere een vereniging is van voormalige leden van die formatie, die als statutaire doelstelling heeft om de nagedachtenis, de historische waarheid en de waardigheid van de formatie te verdedigen;
–        het werk en de wijze waarop de leden van de militaire formatie [X] daarin worden voorgesteld, objectief van wezenlijk belang zijn in de historische, culturele en maatschappelijke context van die lidstaat [van verspreiding]?
2)      Indien de eerste vraag ontkennend wordt beantwoord: moet artikel 5, punt 3, gelezen in samenhang met de overwegingen 11 en 12 van verordening [nr. 44/2001] aldus worden uitgelegd dat de rechterlijke instanties van een lidstaat waar een cinematografisch werk is uitgezonden, die niet de staat is waar dat werk is geproduceerd, bevoegd zijn om kennis te nemen van een rechtsvordering wegens aantasting van persoonlijkheidsrechten door dat werk, in een situatie waarin aanspraak wordt gemaakt op:
a)      een niet-geldelijke prestatie die strekt tot het wegnemen van de gevolgen van die aantasting als gevolg van de uitzending van het werk in de lidstaat waar de rechtsvordering is ingesteld, waarbij tevens de verplichting wordt opgelegd om in die lidstaat excuses te maken en om elke uitzending van het werk in die staat te laten voorafgaan door een passende verklaring, of
b)      een geldelijke prestatie (vergoeding) die ertoe strekt de immateriële schade te herstellen die als gevolg van die aantasting is geleden doordat het werk is verspreid (uitgezonden) in de lidstaat waar de rechtsvordering is ingesteld,
indien nodig rekening houdend met de omstandigheden van de eerste vraag, eerste tot en met derde gedachtestreepje?”
38.      De verwijzende rechter heeft verzocht de onderhavige zaak te behandelen volgens de prejudiciële spoedprocedure van artikel 107 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof. Op 10 april 2025 heeft de Tweede kamer van het Hof, op voorstel van de rechter-rapporteur, de advocaat-generaal gehoord, beslist om dit verzoek niet in te willigen.
39.      De verwijzende rechter heeft het Hof ook verzocht de onderhavige zaak overeenkomstig artikel 105 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof volgens een versnelde procedure te behandelen. Bij beschikking van de president van het Hof van 22 mei 2025(15) is dit verzoek afgewezen. Bij dezelfde beschikking heeft de president van het Hof, gelet op de aard van deze zaak en het belang van de daarin opgeworpen vragen, beslist dat de onderhavige zaak wel bij voorrang zou worden behandeld overeenkomstig artikel 53, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof.
40.      Z.R. en Ś., U. en Z., de Poolse regering alsmede de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend bij het Hof.
IV.    Analyse
A.      Eerste prejudiciële vraag
41.      Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 aldus moet worden uitgelegd dat de rechterlijke instanties van een lidstaat waar een serie op televisie en op internet is uitgezonden die inbreuk maakt op de persoonlijkheidsrechten van een natuurlijke persoon en een rechtspersoon, die niet de lidstaat is waar de serie is geproduceerd, internationaal bevoegd zijn om kennis te nemen van de gehele rechtsvordering waarin aanspraak wordt gemaakt op, ten eerste, een niet-geldelijke prestatie die ertoe strekt de gevolgen van de inbreuk op de persoonlijkheidsrechten weg te nemen, waarbij tevens de verplichting wordt opgelegd om door middel van een verklaring excuses te maken via de televisiezenders waarop die serie in de verschillende betrokken lidstaten is uitgezonden en om deze excuses te publiceren op de vermelde internetsites en om iedere uitzending van die serie, ongeacht waar, te laten voorafgaan door een passende verklaring, en, ten tweede, een geldelijke prestatie die ertoe strekt de immateriële schade te vergoeden die als gevolg van die inbreuk is geleden doordat de serie in andere lidstaten is verspreid.
42.      Om te beginnen herinner ik eraan dat verzoekers op 19 november 2013 hun rechtsvordering hebben ingesteld bij de Sąd Okręgowy w Krakowie. Bijgevolg blijft verordening nr. 44/2001 van toepassing op het hoofdgeding, zoals de verwijzende rechter heeft opgemerkt. Deze verordening is weliswaar volgens artikel 80 van verordening nr. 1215/2012 bij die verordening ingetrokken, maar artikel 66, lid 2, daarvan bepaalt dat verordening nr. 44/2001 van toepassing blijft op onder meer beslissingen gegeven inzake rechtsvorderingen die zijn ingesteld vóór 10 januari 2015 en die binnen de werkingssfeer van die verordening vallen.
43.      In dit verband blijkt volgens vaste rechtspraak van het Hof uit de overwegingen 2 en 11 van verordening nr. 44/2001 dat deze verordening gericht is op het creëren van eenvormigheid van de regels inzake jurisdictiegeschillen in burgerlijke en handelszaken door middel van bevoegdheidsregels die in hoge mate voorspelbaar zijn. Deze verordening streeft dus een doelstelling van rechtszekerheid na die erin bestaat de rechtsbescherming van de in de Europese Unie gevestigde personen te vergroten door te verzekeren dat de eiser gemakkelijk kan bepalen welk gerecht hij kan aanzoeken en de verweerder redelijkerwijs kan voorzien voor welk gerecht hij kan worden opgeroepen.(16)
44.      In die zin berust het in hoofdstuk II van die verordening neergelegde stelsel van toewijzing van algemene bevoegdheden op de in artikel 2, lid 1, ervan vervatte algemene regel dat personen die hun woonplaats hebben op het grondgebied van een lidstaat, ongeacht hun nationaliteit, worden opgeroepen voor de gerechten van die staat. Slechts in afwijking op de algemene regel dat de gerechten van de woonplaats van de verwerende partij bevoegd zijn, voorziet hoofdstuk II, afdeling 2, van die verordening in een bepaald aantal bijzondere bevoegdheidsregels, waaronder die van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001.(17) Volgens deze bepaling kan een persoon die woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat, in een andere lidstaat ten aanzien van verbintenissen uit onrechtmatige daad worden opgeroepen voor het gerecht van de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan of zich kan voordoen.
45.      Voorts volgt uit overweging 34(18) van verordening nr. 1215/2012 dat, voor zover daarbij verordening nr. 44/2001 – die zelf in de plaats is gekomen van het Executieverdrag – is ingetrokken en vervangen, de door het Hof gegeven uitlegging met betrekking tot de bepalingen van een van deze rechtsinstrumenten ook geldt voor de bepalingen van de andere rechtsinstrumenten, voor zover deze bepalingen als „gelijkwaardig” kunnen worden beschouwd. Van een dergelijke gelijkwaardigheid is sprake tussen artikel 5, punt 3, van het Executieverdrag, artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 en artikel 7, punt 2, van verordening nr. 1215/2012.(19) Bijgevolg is de rechtspraak van het Hof met betrekking tot een van deze bepalingen op dezelfde wijze van toepassing op de andere bepalingen.
1.      Rechtspraak van het Hof met betrekking tot de uitlegging van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001
46.      Uit vaste rechtspraak van het Hof blijkt dat de bijzonderebevoegdheidsregel van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 autonoom en strikt moet worden uitgelegd. Deze bijzonderebevoegdheidsregel berust op het bestaan van een bijzonder nauw verband tussen de vordering en de rechterlijke instanties van de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan, op grond waarvan het ter wille van een goede rechtsbedeling en nuttige procesinrichting gerechtvaardigd is dat zij bevoegd zijn.(20) Het vereiste van die nauwe band moet voorts zorgen voor rechtszekerheid en vermijden dat de verweerder kan worden opgeroepen voor een gerecht van een lidstaat dat door hem redelijkerwijs niet voorzienbaar was. Dat is met name belangrijk bij geschillen betreffende niet-contractuele verbintenissen die voortvloeien uit een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer of op de persoonlijkheidsrechten, met inbegrip van smaad.(21) Ten aanzien van verbintenissen uit onrechtmatige daad is het gerecht van de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan of zich kan voordoen normaliter het best in staat om uitspraak te doen, met name omdat de afstand geringer en de bewijsvoering gemakkelijker is.(22)
47.      Voorts doelt het begrip „plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan” zowel op de plaats waar de schade is ingetreden als op die van de gebeurtenis die de schade heeft veroorzaakt, zodat de verweerder naar keuze van de eiser voor het gerecht van de ene dan wel van de andere plaats kan worden opgeroepen. Deze beide plaatsen kunnen van betekenis zijn als aanknopingspunt voor de rechterlijke bevoegdheid, aangezien zij, afhankelijk van de omstandigheden, beide een bijzonder nuttig uitgangspunt kunnen vormen voor de bewijslevering en de procesvoering.(23)
48.      De onderhavige zaak heeft met name betrekking op de regels inzake persoonlijkheidsrechten, die aanvankelijk zijn vastgesteld in het arrest Shevill en vervolgens zijn aangepast aan de specifieke situatie van internet in het arrest eDate, en daarna zijn verduidelijkt in latere arresten.
49.      In het arrest Shevill heeft het Hof geoordeeld dat
de plaats van de veroorzakende gebeurtenis in het geval van belediging door middel van een op het grondgebied van meerdere lidstaten verspreid persartikel enkel de plaats kan zijn waar de uitgever van de betrokken publicatie is gevestigd, voor zover dit de plaats is waar het schadebrengende feit zijn oorsprong vindt, en dat het gerecht van die plaats van vestiging daarom bevoegd moet zijn om kennis te nemen van de vordering tot vergoeding van de volledige schade die door de onrechtmatige daad is veroorzaakt.(24) Daarnaast moet de verzoeker de mogelijkheid hebben om zijn rechtsvordering ook op de plaats van het intreden van de schade in te stellen.(25) In een situatie waarin de belediging via de pers een internationaal karakter heeft, manifesteert de aantasting van de eer, de goede naam of het aanzien van een natuurlijke persoon of een rechtspersoon zich op de plaatsen waar de publicatie wordt verspreid, wanneer de gelaedeerde daar bekend is. Daaruit volgt dat de gerechten van elke lidstaat waar de beledigende publicatie is verspreid en waar de gelaedeerde stelt dat zijn goede naam is aangetast, bevoegd zijn om kennis te nemen van de geschillen betreffende schade die in deze staat is veroorzaakt.(26) In dit verband heeft het Hof verduidelijkt dat aan het feit dat verscheidene aspecten van hetzelfde geschil door verschillende gerechten worden beoordeeld weliswaar bezwaren kleven, maar dat de verzoeker altijd de mogelijkheid heeft om zijn vordering in haar geheel voor het gerecht van ofwel de woonplaats van de verweerder, ofwel de plaats van vestiging van de uitgever van de beledigende publicatie te brengen.(27) Hoewel het Hof aanvankelijk had geoordeeld dat absoluut moet worden vermeden dat er een veelvoud van bevoegde rechters ontstaat, wat het gevaar van onverenigbare beslissingen verhoogt(28), heeft het Hof zijn rechtspraak vervolgens in het arrest Shevill
dus aangepast in het licht van de logica van verordening nr. 44/2001.(29)
50.      Vervolgens is het arrest Shevill in het arrest eDate bevestigd. Daarin is verduidelijkt dat de overwegingen in het arrest Shevill die in het vorige punt van de onderhavige conclusie zijn herhaald, eveneens toepassing kunnen vinden op andere communicatiemiddelen en zich uit kunnen strekken tot een veelvoud van schendingen van de persoonlijkheidsrechten die in de verschillende rechtsordes bekend zijn.(30) Het Hof heeft hieraan met name toegevoegd dat de publicatie van content op een website zich onderscheidt van de tot een bepaald gebied beperkte verspreiding van een medium zoals drukwerk, doordat de content in beginsel overal tegelijk beschikbaar is en door een onbepaald aantal internetgebruikers overal ter wereld onmiddellijk kan worden ingezien, ongeacht of de uitgever de bedoeling had dat de content buiten zijn lidstaat van vestiging beschikbaar zou zijn en zonder dat hij daar invloed op heeft, en dat de aanknopingscriteria dan ook moeten worden aangepast in die zin dat het slachtoffer van de schending van een persoonlijkheidsrecht via internet zich, afhankelijk van de plaats waar de in de Europese Unie door die schending berokkende schade intreedt, voor de volledige schade tot een gerecht kan wenden. Aangezien de gevolgen van op internet geplaatste content voor de persoonlijkheidsrechten van een persoon het best kunnen worden beoordeeld door het gerecht van de plaats waar het beweerde slachtoffer het centrum van zijn belangen heeft, beantwoordt het aan het doel van een goede rechtsbedeling aan dat gerecht bevoegdheid toe te kennen.(31) De plaats waar een persoon het centrum van zijn belangen heeft is meestal zijn gewone verblijfplaats.(32) Uit dit arrest volgt dus dat de persoon die zich gelaedeerd acht een vordering tot vergoeding van de volledige schade kan indienen, hetzij bij de gerechten van de lidstaat waar de uitgever van die content gevestigd is, hetzij bij de gerechten van de lidstaat waar zich het centrum van zijn belangen bevindt. Die persoon kan ook een vordering indienen bij de gerechten van elke andere lidstaat op het grondgebied waarvan op internet geplaatste content toegankelijk is of is geweest, maar deze gerechten kunnen enkel kennisnemen van vorderingen betreffende schade die is veroorzaakt op het grondgebied van de lidstaat van het aangezochte gerecht.(33)
2.      Lessen uit de rechtspraak van het Hof in de context van het hoofdgeding
51.      Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in de eerste plaats te vernemen of het arrest eDate, dat betrekking heeft op internet en is gebaseerd op het centrum van de belangen van de betrokkene, kan worden toegepast op een situatie waarin een eventuele aantasting van de persoonlijkheidsrechten het gevolg is van de productie van een serie die in meerdere lidstaten op televisie is uitgezonden. Deze rechter vraagt zich dus af of het hoofdgeding uitsluitend moet worden onderzocht in het licht van het arrest eDate of ook in het licht van het arrest Shevill.
52.      In dit verband voert deze rechter verschillende argumenten aan om aan te nemen dat enkel het arrest eDate van toepassing is, waardoor de Poolse rechterlijke instanties internationale bevoegdheid verkrijgen met betrekking tot de vordering van verzoekers tot vergoeding van de volledige schade. Die rechter wijst erop dat de in het arrest Shevill gekozen oplossing, met betrekking tot de uitlegging van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001, meer dan 20 jaar geleden is ontwikkeld in de context van gedrukte media, dat wil zeggen in een periode waarin de technische mogelijkheden om content op afstand uit te zenden fundamenteel verschilden van de tegenwoordig beschikbare mogelijkheden, en dat de ontwikkeling van streamingtechnologie en audiovisuele mediadiensten op aanvraag ertegen pleit dat er wordt gedifferentieerd op basis van de manier waarop content wordt uitgezonden teneinde de internationale bevoegdheid van de rechterlijke instanties vast te stellen. De verspreiding van een werk kan voorts worden beperkt tot een bepaald grondgebied dankzij technologieën als geoblocking of geolokalisatie, en de inhoud van een werk kan variëren naargelang van de plaats waar het wordt bekeken. Dat het instellen van een vordering tot vergoeding van de volledige schade in de lidstaat waar de verzoeker het centrum van zijn belangen heeft enkel mogelijk is in de situatie waarin een film op internet wordt geplaatst, zou bovendien leiden tot een moeilijk te aanvaarden versnippering van het geschil in het geval dat de omstreden content gelijktijdig online en offline wordt verspreid.
53.      In dit verband herinner ik eraan dat het arrest Shevill door het Hof steeds is bevestigd, onder meer in zijn recente arresten.(34)Bijgevolg moet ook die rechtspraak in aanmerking worden genomen, en niet alleen het arrest eDate, om te bepalen of de Poolse rechterlijke instanties in het hoofdgeding internationaal bevoegd zijn om uitspraak te doen over de volledige schade. Verder moet bij de uitlegging van het Unierecht worden uitgegaan van het tijdstip van de feiten in het hoofdgeding, dat wil zeggen vóór 2015. De latere technologische ontwikkelingen zijn dus niet relevant in het kader van de onderhavige zaak.
54.      Zoals uit het arrest eDate volgt, onderscheidt de publicatie van content op een website zich van de tot een bepaald gebied beperkte verspreiding van een medium, doordat deze content in beginsel overal tegelijk beschikbaar is en overal ter wereld kan worden ingezien, zonder dat de uitgever daar invloed op heeft.(35) Ik stel evenwel vast dat de uitzending van een serie op televisie(36) aan geen van deze voorwaarden voldoet. Deze uitzending is namelijk in beginsel plaatsgebonden, ongeacht de gebruikte middelen zoals digitale terrestrische televisie (DTT), kabel of satelliet, dat wil zeggen beperkt tot het geografische gebied waar het televisiesignaal wordt ontvangen, te weten hoofdzakelijk een nationaal gebied (lokale, regionale of nationale zender). Uit de verwijzingsbeslissing volgt dat de televisieserie in verschillende staten is uitgezonden via „nationale” televisiezenders, in casu Poolse, Duitse, Ierse, Spaanse, Nederlandse, Oostenrijkse en Noorse televisiezenders. Voorts valt die uitzending niet buiten de invloed van de enige rechthebbenden van de auteursrechten, te weten de producenten, die met name het geografische kader voor de uitzending van hun werk kunnen bepalen. In casu volgt uit de verwijzingsbeslissing dat verweerders de exclusieve rechthebbenden van de auteursrechten zijn met betrekking tot de televisieserie, en dat zij aan B. gedeeltelijk het recht hebben overgedragen om die serie in bepaalde gebieden te exploiteren en hem voorts voor de duur van 12 jaar
een exclusieve licentie hebben verleend voor het distribueren van de exploitatierechten van deze serie in andere gebieden.
55.      Bijgevolg kan de uitzending van een serie op televisie niet uitsluitend onder de leer van het arrest eDate vallen. Volgens dat arrest kunnen de overwegingen in het arrest Shevill met betrekking tot een persartikel in die zin toepassing vinden op andere media en communicatiemiddelen.(37) In dit verband heeft het Hof in punt 44 van het arrest eDate verwezen naar de conclusie van advocaat-generaal Cruz Villalón(38), die uiteen heeft gezet dat het arrest Shevill een ruime draagwijdte heeft die zich niet uitsluitend beperkt tot gedrukte media, maar ook andere communicatiemiddelen omvat, zoals informatie via radio en televisie.
56.      Aan deze uitlegging wordt niet afgedaan door het enkele feit dat een serie gelijktijdig op een televisiezender en op internet wordt uitgezonden. Volgens de rechtspraak van het Hof moet de bijzonderebevoegdheidsregel van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 namelijk autonoom en strikt worden uitgelegd.(39) Wanneer niet is voldaan aan de voorwaarden van het arrest eDate, is er geen reden om de voor het internet gekozen oplossing uit te breiden tot de televisie aangezien een uitzending op internet duidelijk verschilt van een uitzending op televisie. Voorts zou een dergelijke benadering leiden tot onzekerheid voor zover, naargelang de keuze van de producenten, niet kan worden verondersteld dat elke uitzending van content op televisie noodzakelijkerwijs gepaard gaat met de toegang tot die content op internet, hetgeen zou impliceren dat per geval moet worden onderzocht wat de voorwaarden zijn voor de uitzending van die content, die in de loop van de tijd ook kunnen veranderen.
57.      Geoblocking of geolokalisatie in het kader van een uitzending op internet zou ertoe kunnen leiden dat wordt aangenomen dat niet is voldaan aan de in het arrest eDate gestelde voorwaarde dat de content ervan overal toegankelijk is, met als gevolg dat het arrest Shevill
in een dergelijk geval moet worden toegepast, en niet dat dit arrest niet van toepassing is op een televisieserie.
58.      Het argument dat de procesvoering versnipperd raakt, is in het arrest Shevill in aanmerking genomen. Het Hof heeft namelijk verduidelijkt dat aan het feit dat verscheidene aspecten van hetzelfde geschil door verschillende gerechten worden beoordeeld weliswaar bezwaren kleven, maar dat de verzoeker altijd de mogelijkheid heeft om zijn vordering in haar geheel voor het gerecht van ofwel de woonplaats van de verweerder, ofwel de plaats van vestiging van de uitgever van de beledigende publicatie te brengen.(40) In dat verband herinner ik aan de in artikel 2, lid 1, van verordening nr. 44/2001 vervatte algemene regel dat personen die hun woonplaats hebben op het grondgebied van een lidstaat, worden opgeroepen voor de gerechten van die staat. De bijzonderebevoegdheidsregel in artikel 5, punt 3, van die verordening is enkel een derogatie en kan geen algemene regel worden zonder af te doen aan de in die verordening neergelegde bevoegdheidsregels.
59.      Bijgevolg moet in de context van het hoofdgeding een onderscheid worden gemaakt tussen de uitzending van de serie op televisie, die valt onder het arrest Shevill, en de uitzending op internet, waarop het arrest eDate van toepassing is, op grond waarvan de betrokkene de mogelijkheid heeft een vordering tot vergoeding van de volledige schade in te stellen bij de gerechten van de lidstaat waar zich het centrum van zijn belangen bevindt.
60.      In de tweede plaats vraagt de verwijzende rechter zich met betrekking tot het arrest eDate af of in casu is voldaan aan de in het arrest Mittelbayerischer Verlag(41) gestelde voorwaarden. In dat arrest heeft het Hof verduidelijkt dat het enkele feit dat een persoon tot een grote identificeerbare groep behoort, het niet mogelijk maakt deze doelstellingen van voorspelbaarheid van de bevoegdheidsregels en rechtszekerheid te verwezenlijken, aangezien de belangencentra van de leden van een dergelijke groep zich in elke willekeurige lidstaat van de Unie kunnen bevinden.(42)
61.      In casu heeft de verwijzende rechter er met name op gewezen dat geen van de verzoekers aan de hand van de verhaallijn van de televisieserie kan worden geïdentificeerd, aangezien het om fictie gaat waarin noch direct noch indirect wordt verwezen naar reële hedendaagse of historische personages. A fortiori is er geen mogelijkheid om Ś. individueel te identificeren, aangezien deze vereniging decennia na het einde van de Tweede Wereldoorlog is opgericht. Niettemin is deze rechter van oordeel dat de televisieserie het gedrag weergeeft van een beperkte en gesloten groep personen, te weten soldaten van de formatie X, een formatie die op onbetwistbare en ondubbelzinnige wijze wordt geïdentificeerd en waarvan Z.R. een van de nog levende leden is.
62.      Net als de Commissie ben ik evenwel van mening dat
het criterium van indirecte identificatie „als individu”, wat Z.R. betreft, betekent dat de persoon kan worden herkend op grond van bepaalde specifieke kenmerken die duidelijk naar een bepaalde persoon verwijzen.(43) Deze uitlegging sluit overigens aan bij het arrest Shevill, namelijk dat het slachtoffer bekend moet zijn.(44) In die zin heeft het Hof erkend dat er sprake is van individualisering in situaties waarin content die op het internet was geplaatst, rechtstreeks was gericht op de personen die beweerdelijk slachtoffer waren van schending van hun persoonlijkheidsrechten, aangezien zij daarin met naam werden genoemd.(45) In casu is er in de televisieserie sprake van fictieve personages, hetgeen betekent dat Z.R. niet
als individu kan worden geïdentificeerd, ook niet indirect. Zoals voorts uit de verwijzingsbeslissing blijkt, telt Ś. thans ongeveer 5 000 leden, hetgeen mijns inziens een grote groep is, met als gevolg dat het op grond van het enkele feit dat een persoon tot die groep behoort, niet mogelijk is om de doelstellingen van voorspelbaarheid van de bevoegdheidsregels en rechtszekerheid te verwezenlijken.(46) Hoe dan ook moet worden uitgegaan van de datum van de feiten van het hoofdgeding, dat wil zeggen een periode waarin het aantal nog levende personen die tot de militaire formatie X behoorden, mogelijk groter was dan nu.
63.      Indien het criterium van individualisering ruim wordt uitgelegd, zou de uitgever van een bericht dat inbreuk maakt op de persoonlijkheidsrechten meer in het algemeen niet in staat zijn te weten waar het centrum van de belangen is van de personen op wie het bericht betrekking heeft, aangezien dat in verschillende lidstaten kan zijn.(47) Deze uitlegging kan voorts leiden tot tegenstrijdige beslissingen tussen de gerechten van de verschillende lidstaten waarbij de zaak aanhangig is gemaakt. Tegen die uitlegging zouden dezelfde bezwaren kunnen worden opgeworpen als de verwijzende rechter met betrekking tot de „mozaïekbenadering” heeft geformuleerd, omdat die uitlegging zou leiden tot een systematisch risico dat parallelle gerechtelijke procedures tussen dezelfde partijen in verschillende lidstaten toenemen.
64.      Volgens de verwijzende rechter zou, bij gebreke van individualisering, aan het forum delicti commissi het karakter van reëel alternatief voor de uit artikel 2, lid 1, van verordening nr. 44/2001 voortvloeiende algemene internationale bevoegdheid worden ontnomen. Deze rechter lijkt dus uit te gaan van de premisse dat de regels inzake internationale bevoegdheid gunstig moeten zijn voor de verzoeker. Volgens de rechtspraak van het Hof wordt de mogelijkheid voor een persoon om bij de rechterlijke instantie van de plaats waar zich het centrum van zijn belangen bevindt een vordering in te stellen tot vergoeding van de volledige schade echter gerechtvaardigd door het belang van een goede rechtsbedeling, en wordt die
niet specifiek ingegeven door de bescherming van de verzoeker.(48) Overeenkomstig het arrest Shevill heeft verzoeker voorts steeds de mogelijkheid om de vordering in haar geheel bij één enkel gerecht aan te brengen, namelijk het gerecht waar de maatschappelijke zetel van de producenten van de televisieserie is gelegen, te weten Duitsland.
65.      Wat Ś. betreft volgt uit de rechtspraak van het Hof dat het feit dat verzoeker een natuurlijke persoon of rechtspersoon is, niet doorslaggevend is.(49) Een rechtspersoon die stelt dat zijn persoonlijkheidsrechten zijn geschonden door de publicatie op internet van onjuiste gegevens over hem en door het niet verwijderen van op hem betrekking hebbende reacties, kan bijgevolg een beroep instellen tot rectificatie van die gegevens, verwijdering van die reacties en vergoeding van alle geleden schade bij de gerechten van de lidstaat waar zich het centrum van zijn belangen bevindt.(50) In casu volgt evenwel uit de verwijzingsbeslissing dat deze vereniging decennia na het einde van de Tweede Wereldoorlog is opgericht, dat de televisieserie geen enkele informatie over haar bevat en dat zij niet direct of indirect kan worden geïdentificeerd. De enkele omstandigheid dat die vereniging onder andere als maatschappelijk doel heeft de waardigheid, de goede naam en de nagedachtenis van deze militaire formatie en haar soldaten te beschermen, kan niet volstaan om die vereniging te individualiseren in de zin van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001.(51) Zoals de verwijzende rechter heeft opgemerkt,
kan de zetel van een vereniging met een soortgelijk of identiek statutair doel als Ś. zich in om het even welke lidstaat van de Unie bevinden, waaraan dezelfde nadelen van het arrest Shevill kleven.
66.      In de derde plaats zet de verwijzende rechter uiteen dat het vereiste dat een verzoeker individueel
moet worden geïdentificeerd, eventueel indirect, een structurele zwakte vertoont, aangezien deze beoordeling vaak moeilijk is en vooral nauw verband houdt met het onderzoek van de gegrondheid van de zaak. Het Hof heeft evenwel geoordeeld dat de aangezochte rechter in de fase van het onderzoek van zijn internationale bevoegdheid niet de ontvankelijkheid of de gegrondheid van de vordering volgens de regels van nationaal recht beoordeelt, maar uitsluitend de aanknopingspunten met de forumstaat identificeert die zijn bevoegdheid op grond van deze bepaling rechtvaardigen. Terwijl de doelstelling van rechtszekerheid vereist dat de aangezochte nationale rechter zich gemakkelijk over zijn eigen bevoegdheid kan uitspreken zonder dat hij gedwongen is om uitspraak ten gronde te doen, zou een verplichting om reeds in dit stadium van de procedure over te gaan tot een uitgebreide bewijsvoering met betrekking tot de zowel voor de bevoegdheid als voor de gegrondheid relevante feiten, vooruitlopen op het onderzoek van de gegrondheid van de vordering. Het Hof heeft ook aangegeven dat zowel het doel van een goede rechtsbedeling als de geboden eerbiediging van de autonomie van de rechter in de uitoefening van zijn functie vereisen dat het aangezochte gerecht zijn internationale bevoegdheid kan toetsen aan alle te zijner beschikking staande gegevens, daaronder begrepen, in voorkomend geval, de gegevens die zijn verstrekt door de verweerder.(52)
67.      Het staat derhalve aan de verwijzende rechter om zich op basis van de gegevens waarover hij beschikt, uit te spreken. Indien niet duidelijk uit deze gegevens blijkt dat de verzoekers „als individuen” kunnen worden geïdentificeerd, kan deze rechter geen uitspraak doen over de volledige schade die het gevolg is van de uitzending van de televisieserie op internet. In casu volgt uit de rechtspraak van het Hof dat het
– rekening houdend met de door die rechter verstrekte gegevens – aan de hand van die televisieserie niet mogelijk is om die verzoekers direct of indirect te identificeren. Wat voorts de overweging van die rechter betreft dat de regels inzake internationale bevoegdheid niet kunnen vooruitlopen op de toekomstige beslissing over de zaak ten gronde, vereist het onderzoek van de vraag of verzoekers als individuen kunnen worden geïdentificeerd, geenszins dat de zaak ten gronde wordt beslecht, namelijk dat wordt vastgesteld of er sprake is van een inbreuk op de persoonlijkheidsrechten.
68.      In de vierde plaats moet volgens de verwijzende rechter – wanneer het op basis van de content die inbreuk kan maken op de persoonlijkheidsrechten niet mogelijk is om concrete personen individueel te identificeren – niet alleen de plaats waar de centra van de belangen van de betrokken personen zich bevinden, maar ook het belang van de inhoud van de boodschap die inbreuk kan maken op de persoonlijkheidsrechten en de plaats van waaruit die boodschap „objectief van wezenlijk belang” is in de historische, culturele en maatschappelijke context van die lidstaat, worden beschouwd als een aanwijzing voor de voorzienbaarheid van de internationale bevoegdheid. Deze rechter is van oordeel dat een dergelijke benadering – waarbij de aandacht vooral uitgaat naar het voorwerp van het geschil en het belang ervan op een bepaalde locatie in plaats van naar personen die mogelijk als verzoeker kunnen optreden en de plaats waar het centrum van hun belangen is –
in overeenstemming lijkt te zijn met een goed begrip van het beginsel van voorspelbaarheid van de internationale bevoegdheid.
69.      Volgens de rechtspraak van het Hof kan het begrip „plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan” in de zin van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 weliswaar doelen op de plaats waar de schade is ingetreden, maar mag deze uitdrukking slechts aldus worden verstaan dat zij verwijst naar de plaats waar het veroorzakende feit dat de aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad meebrengt, rechtstreeks schadelijke gevolgen heeft gehad voor degene die er rechtstreeks is door gelaedeerd.(53) In dat geval houdt de internationale bevoegdheid van een rechterlijke instantie dus in dat moet worden onderzocht waar de schade specifiek is ingetreden ten aanzien van de verzoeker – natuurlijke persoon of rechtspersoon – van wie of waarvan de persoonlijkheidsrechten beweerdelijk zijn geschonden. De door de verwijzende rechter voorgestane benadering volgen zou erop neerkomen dat een nieuwe bevoegdheidsgrond voor de nationale rechterlijke instanties wordt gecreëerd, die is losgekoppeld van de persoon die beweert benadeeld te zijn en die voor hem ongunstig kan zijn. Zoals de Commissie heeft opgemerkt, zou deze benadering er namelijk toe leiden dat een voormalig soldaat van wie het centrum van belangen is gelegen in Polen, zich tot de Poolse rechterlijke instanties kan wenden voor vergoeding van de volledige schade, gelet op het feit dat de televisieserie in Polen objectief van wezenlijk belang is, terwijl een voormalig soldaat van wie het centrum van belangen is gelegen in een andere lidstaat dat in die lidstaat niet zou kunnen doen.(54)
70.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging op de eerste vraag te antwoorden dat artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 aldus moet worden uitgelegd dat de rechterlijke instanties van een lidstaat waar een serie op televisie en op internet is uitgezonden
die inbreuk maakt op de persoonlijkheidsrechten van een natuurlijke persoon en een rechtspersoon, die niet de lidstaat is waar de serie is geproduceerd, niet internationaal bevoegd zijn om – wat de uitzending op televisie betreft – kennis te nemen van de gehele rechtsvordering waarin aanspraak wordt gemaakt op, ten eerste, een niet-geldelijke prestatie die ertoe strekt de gevolgen van de inbreuk op de persoonlijkheidsrechten weg te nemen, waarbij tevens de verplichting wordt opgelegd om door middel van een verklaring excuses te maken via de televisiezenders waarop die serie in de verschillende betrokken lidstaten is uitgezonden en om iedere uitzending van die serie, ongeacht waar, te laten voorafgaan door een passende verklaring, en, ten tweede, een geldelijke prestatie die ertoe strekt de immateriële schade te vergoeden die als gevolg van die inbreuk is geleden doordat de televisieserie is verspreid in andere lidstaten. Wat de uitzending op internet betreft, zijn de rechterlijke instanties van de lidstaat waar zich het centrum van de belangen van een natuurlijke persoon of een rechtspersoon bevindt, enkel bevoegd om kennis te nemen van een dergelijke vordering in haar geheel indien de omstreden content objectieve en controleerbare gegevens bevat die het mogelijk maken om die persoon direct of indirect als individu te identificeren.
B.      Tweede prejudiciële vraag
71.      Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of, ingeval de eerste vraag ontkennend wordt beantwoord, artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 aldus moet worden uitgelegd dat de rechterlijke instanties van een lidstaat waar een serie op televisie is uitgezonden die inbreuk maakt op de persoonlijkheidsrechten, die niet de lidstaat is waar de serie is geproduceerd, internationaal bevoegd zijn om kennis te nemen van de rechtsvordering tegen de producent waarin aanspraak wordt gemaakt op, ten eerste, een niet-geldelijke prestatie die ertoe strekt de gevolgen van de inbreuk op de persoonlijkheidsrechten weg te nemen, waarbij tevens de verplichting wordt opgelegd om excuses te maken via de televisiezenders waarop die serie is uitgezonden en om iedere uitzending van die serie in die lidstaat te laten voorafgaan door een passende verklaring, en, ten tweede, een geldelijke prestatie die ertoe strekt de immateriële schade te vergoeden die als gevolg van de uitzending van de televisieserie in die lidstaat is geleden.
72.      Uit de rechtspraak van het Hof waarnaar de verwijzende rechter verwijst volgt dat
een vordering tot rectificatie of verwijdering van de op internet geplaatste content, gelet op de alomtegenwoordigheid van gegevens en content die online zijn geplaatst op een website en op het feit dat de reikwijdte van de verspreiding van die gegevens en content in beginsel universeel is, niet te splitsen is, zodat zij slechts kan worden ingesteld bij een rechter die bevoegd is om kennis te nemen van de gehele vordering tot vergoeding van de schade, en niet bij een rechter die deze bevoegdheid niet heeft.(55)
73.      De verwijzende rechter wijst erop dat verzoekers niet willen dat de televisieserie van internet wordt gehaald of dat de serie niet op de televisie wordt uitgezonden, maar dat zij een nieuwe inbreuk op hun persoonlijkheidsrechten willen voorkomen door middel van vermelding van specifieke informatie voorafgaand aan de uitzending van deze serie, en dat de gevolgen van de inbreuk worden weggenomen door publicatie van een passende verklaring, niet alleen op de betreffende websites maar ook op de Poolse en Duitse televisiezenders waarop die serie is uitgezonden. Volgens deze rechter is een verzoek om bepaalde content van internet te halen ondeelbaar indien de verzoeker de volledige verwijdering van de content die inbreuk maakt op de persoonlijkheidsrechten wenst.
74.      Zoals ik heb opgemerkt naar aanleiding van de eerste prejudiciële vraag heeft het arrest eDate – waarin de in het punt 72 van de onderhavige conclusie aangehaalde rechtspraak past – geen betrekking op de uitzending van content op televisie, waarop het arrest Shevill van toepassing is. Uit dat arrest
volgt dat
de rechterlijke instantie van een lidstaat waar de inbreuk op de persoonlijkheidsrechten is gepleegd overeenkomstig de mozaïekbenadering bevoegd is om kennis te nemen van de vorderingen betreffende de schade die is veroorzaakt in die lidstaat. Indien de nationale regeling het toestaat, kan deze rechterlijke instantie de verweerder gelasten om voorafgaand aan de uitzending van een serie specifieke informatie te vermelden, voor zover deze publicatie enkel plaatsvindt op het nationale grondgebied. In casu wijst de verwijzende rechter erop dat niet-geldelijke vorderingen overeenkomstig artikel 24 van het burgerlijk wetboek zodanig gestructureerd kunnen zijn dat de beoordeling ervan valt onder een rechterlijke bevoegdheid die beperkt is tot het beoordelen van de gevolgen van een inbreuk die zich op het grondgebied van de forumstaat heeft voorgedaan.
75.      Ten aanzien van een uitzending op internet ben ik het eens met de argumenten van de verwijzende rechter dat
de aangezochte rechterlijke instantie, indien de uitzending wordt bestreken door
het arrest Shevill en verzoekers niet als individu zijn geïdentificeerd – voor zover de nationale regeling het toestaat –, de verweerder kan gelasten dat specifieke informatie met betrekking tot de omstreden content wordt gepubliceerd in andere media waarvan het bereik beperkt is tot het grondgebied van de betrokken lidstaat, zoals de nationale gedrukte media of de nationale televisie, of dat deze informatie enkel betrekking heeft op de gevolgen van de inbreuk op de persoonlijkheidsrechten op het grondgebied van die lidstaat.
76.      Voorts is de verwijzende rechter van oordeel dat het schadebrengende feit zich niet beperkt tot de productie van een film, maar ook de uitzending ervan in een bepaalde lidstaat
omvat. Een dergelijke benadering zou betekenen dat de rechterlijke instanties van de lidstaat waar de film is uitgezonden internationaal bevoegd zijn, primair vanwege het feit dat het schadebrengende feit zich op hun grondgebied heeft voorgedaan, en enkel secondair vanwege het feit dat de schade is ingetreden in die staat. Ik herinner er evenwel aan dat het Hof in het arrest Shevill heeft geoordeeld dat, in het geval van belediging door middel van een op het grondgebied van meerdere lidstaten verspreid persartikel, de plaats van de veroorzakende gebeurtenis enkel de plaats kan zijn waar de uitgever van de betrokken publicatie is gevestigd, voor zover dit de plaats is waar het schadebrengende feit zijn oorsprong vindt.(56)
77.      In casu merkt de verwijzende rechter op dat de televisieserie in Duitsland is geproduceerd en dat enkel de producenten van deze serie verweerders bij de Poolse rechterlijke instantie zijn, maar
de Poolse publieke omroep die de serie heeft uitgezonden
geen partij is in het geding. In die omstandigheden moet de plaats waar de producenten van die serie gevestigd zijn worden beschouwd als de plaats van de schadeveroorzakende gebeurtenis. Overeenkomstig de rechtspraak van het Hof kan voorts de schadeveroorzakende gebeurtenis, zoals de verwijzende rechter opmerkt, in omstandigheden waarin slechts één van meerdere veronderstelde veroorzakers van beweerde schade is opgeroepen voor een gerecht in het rechtsgebied waar hij niet heeft gehandeld, niet worden geacht zich te hebben voorgedaan in het rechtsgebied van dat gerecht in de zin van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001.(57)
78.      Verder volgt uit de verwijzingsbeslissing dat verweerders de exclusieve rechthebbenden zijn van de auteursrechten van de televisieserie en dat zij aan B. gedeeltelijk het recht hebben overgedragen om die serie te exploiteren in bepaalde gebieden en aan hem een exclusieve licentie hebben verleend voor het distribueren van de exploitatierechten van deze serie in andere gebieden.(58) Een dergelijke overeenkomst, waarvan de verwijzingsbeslissing niet vermeldt dat zij in Polen is gesloten, kan er niet voor zorgen dat de plaats waar het schadebrengende feit zijn oorsprong vindt verandert, aangezien zij niet kan worden gelijkgesteld aan een handeling van verzoekers in alle landen waar deze serie met hun instemming is uitgezonden. Overeenkomstig dat artikel 5, punt 3, zijn de Poolse rechterlijke instanties dus niet internationaal bevoegd om kennis te nemen van de door verzoekers ingediende vordering in haar geheel enkel vanwege het feit dat deze serie in Polen is uitgezonden.
79.      In die omstandigheden geef ik het Hof in overweging om op de tweede vraag te antwoorden dat artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 aldus moet worden uitgelegd dat de rechterlijke instanties van een lidstaat waar een serie op televisie is uitgezonden die inbreuk maakt op de persoonlijkheidsrechten, die niet de lidstaat is waar de serie is geproduceerd, internationaal bevoegd zijn om kennis te nemen van een rechtsvordering tegen de producent waarin aanspraak wordt gemaakt op, ten eerste, een niet-geldelijke prestatie die ertoe strekt de gevolgen van de inbreuk op de persoonlijkheidsrechten weg te nemen, waarbij tevens de verplichting wordt opgelegd om excuses te maken via de televisiezenders waarop die serie is uitgezonden en om iedere uitzending van die serie in die lidstaat te laten voorafgaan door een passende verklaring – voor zover de nationale regeling dat toestaat – en, ten tweede, een geldelijke prestatie die ertoe strekt de immateriële schade te vergoeden die het gevolg is van de uitzending van de televisieserie in die lidstaat.
80.      Ik wens hier nog aan toe te voegen dat ik net als de verwijzende rechter van mening ben dat de „mozaïekbenadering” problemen oplevert voor natuurlijke personen of rechtspersonen die stellen dat inbreuk wordt gemaakt op hun persoonlijkheidsrechten.(59) In dit verband zijn de argumenten van deze rechter met betrekking tot het risico dat de procesvoering versnipperd raakt, hetgeen kan leiden tot tegenstrijdige beslissingen tussen de aangezochte rechterlijke instanties van de verschillende lidstaten, niet irrelevant. De rechtspraak van het Hof op dit punt is evenwel gevestigd en een ruime uitlegging van een derogatiebepaling, te weten artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001, zou meer problemen creëren dan het Hof beoogt op te lossen. Bijgevolg ben ik van mening dat er in het kader van de onderhavige zaak geen reden is om deze rechtspraak in twijfel te trekken.
V.      Conclusie
81.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de door de Sąd Najwyższy gestelde prejudiciële vragen te beantwoorden als volgt:
„1)      Artikel 5, punt 3, van verordening (EG) nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken
moet aldus worden uitgelegd dat
de rechterlijke instanties van een lidstaat waar een serie op televisie en op internet is uitgezonden die inbreuk maakt op de persoonlijkheidsrechten van een natuurlijke persoon of een rechtspersoon, die niet de lidstaat is waar de serie is geproduceerd, niet internationaal bevoegd zijn om – wat de uitzending op televisie betreft – kennis te nemen van de gehele rechtsvordering waarin aanspraak wordt gemaakt op, ten eerste, een niet-geldelijke prestatie die ertoe strekt de gevolgen van de inbreuk op de persoonlijkheidsrechten weg te nemen, waarbij tevens de verplichting wordt opgelegd om door middel van een verklaring excuses te maken via de televisiezenders waarop die serie in de verschillende betrokken lidstaten is uitgezonden en om iedere uitzending van die serie, ongeacht waar, te laten voorafgaan door een passende verklaring, en, ten tweede, een geldelijke prestatie die ertoe strekt de immateriële schade te vergoeden die als gevolg van die inbreuk is geleden doordat de televisieserie is verspreid in andere lidstaten. Wat de uitzending op internet betreft, zijn de rechterlijke instanties van de lidstaat waar zich het centrum van de belangen van een natuurlijke persoon of een rechtspersoon bevindt, enkel bevoegd om kennis te nemen van de vordering in haar geheel indien de omstreden content objectieve en controleerbare gegevens bevat die het mogelijk maken om die persoon direct of indirect als individu te identificeren.
2)      Artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001
moet aldus worden uitgelegd dat
de rechterlijke instanties van een lidstaat waar een serie op televisie is uitgezonden die inbreuk maakt op de persoonlijkheidsrechten, die niet de lidstaat is waar de serie is geproduceerd, internationaal bevoegd zijn om kennis te nemen van een rechtsvordering tegen de producent waarin aanspraak wordt gemaakt op, ten eerste, een niet-geldelijke prestatie die ertoe strekt de gevolgen van de inbreuk op de persoonlijkheidsrechten weg te nemen, waarbij tevens de verplichting wordt opgelegd om excuses te maken via de televisiezenders waarop die serie is uitgezonden en om iedere uitzending van die serie in die lidstaat te laten voorafgaan door een passende verklaring – voor zover de nationale regeling dat toestaat – en, ten tweede, een geldelijke prestatie die ertoe strekt de immateriële schade te vergoeden die het gevolg is van de uitzending van de televisieserie in die lidstaat.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
2      Verordening van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2001, L 12, blz. 1).
3      Arrest van 7 maart 1995, Shevill e.a. (C‑68/93, EU:C:1995:61; hierna: „arrest Shevill”).
4      Arrest van 25 oktober 2011, eDate Advertising e.a. (C‑509/09 en C‑161/10, EU:C:2011:685; hierna: „arrest eDate”).
5      Zie met betrekking tot de handhaving van het arrest Shevill de conclusie van advocaat-generaal Cruz Villalón in de gevoegde zaken eDate Advertising e.a. (C‑509/09 en C‑161/10, EU:C:2011:192, punten 33‑41) en de conclusie van advocaat-generaal Hogan in de zaak Gtflix Tv (C‑251/20, EU:C:2021:745, punten 42‑94). Zie de andersluidende conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak Bolagsupplysningen en Ilsjan
(C‑194/16, EU:C:2017:554, punten 73-90).
6      Zie met name Lutzi, T., „Shevill is dead, long live Shevill!”, Law Quarterly Review, 2018, deel 134, blz. 208‑213.
7      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2012, L 351, blz. 1).
8      Dz.U. van 1964, nr. 16, volgnr. 93.
9      Dz.U. van 1964, nr. 43, volgnr. 296.
10      In de verwijzingsbeslissing wordt 19 november 2023 genoemd, maar uit het aan het Hof overgelegde dossier blijkt dat de rechtsvordering in werkelijkheid op 19 november 2013 is ingesteld.
11      Volgens dit arrest kan een persoon die zich gelaedeerd acht in geval van een beweerde schending van de persoonlijkheidsrechten door op internet geplaatste content
een vordering tot vergoeding van de volledige schade indienen bij de gerechten van de lidstaat waar zich het centrum van zijn belangen bevindt.
12      Volgens deze benadering zijn de rechterlijke instanties van elke lidstaat waar de beledigende publicatie is verspreid en waar de gelaedeerde stelt dat zijn goede naam is aangetast, bevoegd om kennis te nemen van de geschillen betreffende schade die in deze staat is veroorzaakt. Zie meer bepaald punt 49 infra.
13      Arrest van 17 juni 2021 (C‑800/19, EU:C:2021:489, punt 46; hierna: „arrest Mittelbayerischer Verlag”), waarin het Hof voor recht heeft verklaard dat het gerecht van de plaats waar zich het centrum van de belangen bevindt van een persoon die stelt dat zijn persoonlijkheidsrechten zijn geschonden door op een website geplaatste content, slechts bevoegd is om, voor de volledige gestelde schade, kennis te nemen van een door die persoon ingestelde aansprakelijkheidsvordering indien die content objectieve en controleerbare gegevens bevat die het mogelijk maken om die persoon direct of indirect als individu te identificeren.
14      De verwijzende rechter verwijst in dit verband naar artikel 1, lid 2, onder g), van verordening (EG) nr. 864/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 11 juli 2007 betreffende het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen (Rome II) (PB 2007, L 199, blz. 40).
15      Beschikking Idziski (C‑232/25, EU:C:2025:389).
16      Arrest van 9 december 2021, HRVATSKE ŠUME (C‑242/20, EU:C:2021:985, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
17      Zie arrest van 14 juli 2016, Granarolo (C‑196/15, EU:C:2016:559, punt 17 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
18      Volgens deze overweging moet „[d]e continuïteit tussen het Verdrag [van 27 september 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 1972, L 299, blz. 32; hierna: ‚Executieverdrag’)], verordening [nr. 44/2001] en deze verordening [...] gewaarborgd worden; daartoe zijn overgangsbepalingen nodig. Deze continuïteit moet ook gelden voor de uitleg door het Hof van Justitie van de Europese Unie van het [Executieverdrag] [...] en de verordeningen ter vervanging daarvan.”
19      Zie in die zin de arresten van 18 juli 2013, ÖFAB (C‑147/12, EU:C:2013:490, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 10 juli 2025, Chmieka (C‑99/24, EU:C:2025:563, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
20      Zie in die zin arrest van 2 december 2025, Stichting Right to Consumer Justice en Stichting App Stores Claims (C‑34/24, EU:C:2025:936, punten 44 en 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Stichting Right to Consumer Justice”).
21      Zie in die zin arrest van 21 december 2021, Gtflix Tv (C‑251/20, EU:C:2021:1036, punt 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Gtflix”).
22      Zie in die zin arrest Stichting Right to Consumer Justice (punt 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
23      Zie in die zin arrest Stichting Right to Consumer Justice (punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
24      Zie arrest Shevill (punten 24 en 25).
25      Zie arrest Shevill (punt 27).
26      Zie arrest Shevill (punten 29 en 30).
27      Zie arrest Shevill (punt 32).
28      Zie arrest van 11 januari 1990, Dumez France en Tracoba (C‑220/88, EU:C:1990:8, punt 18).
29      In zijn conclusie in de gevoegde zaken eDate Advertising e.a. (C‑509/09 en C‑161/10, EU:C:2011:192, punt 38) heeft advocaat-generaal Cruz Villalón erop gewezen dat de aan het arrest Shevill ontleende oplossing niet alleen voorkomt dat het bijzondere forum van artikel 5, punt 3, van verordening nr. 44/2001 een forum wordt dat gelijkstaat aan het algemene forum, dat voorrang geeft aan de rechter van de woonplaats van de verweerder, maar tevens het forum actoris voorkomt.
30      Zie arrest eDate (punt 44).
31      Zie arrest eDate (punten 45 en 48).
32      Zie arrest eDate (punt 49).
33      Zie arrest eDate (punt 52).
34      Zie met name arrest (Grote Kamer) van 17 oktober 2017, Bolagsupplysningen en Ilsjan (C‑194/16, EU:C:2017:766, punt 31; hierna: „arrest Bolagsupplysningen en Ilsjan”), en arrest Gtflix (punt 29).
35      Zie punt 50 supra.
36      Volgens artikel 1, lid 1, onder e), van richtlijn 2010/13/EU van het Europees Parlement en de Raad van 10 maart 2010 betreffende de coördinatie van bepaalde wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in de lidstaten inzake het aanbieden van audiovisuele mediadiensten (richtlijn audiovisuele mediadiensten) (PB 2010, L 95, blz. 1) wordt in deze richtlijn verstaan onder: „‚televisieomroep’ of ‚televisie-uitzending’: (d.w.z. een lineaire audiovisuele mediadienst): een door een aanbieder van mediadiensten aangeboden audiovisuele mediadienst voor het gelijktijdig bekijken van programma’s op basis van een programmaschema”.
37      Zie punt 50 supra.
38      Conclusie in de gevoegde zaken eDate Advertising e.a. (C‑509/09 en C‑161/10, EU:C:2011:192, punt 39).
39      Zie punt 46 supra.
40      Zie punt 49 supra.
41      Zie met betrekking tot deze voorwaarden punt 28 supra.
42      Zie arrest Mittelbayerischer Verlag (punt 43).
43      In zijn conclusie in de zaak Mittelbayerischer Verlag (C‑800/19, EU:C:2021:124, punten 51‑57) heeft advocaat-generaal Bobek het Hof in overweging gegeven een ruimere benadering te hanteren, waarvoor in het arrest in die zaak
evenwel niet is gekozen.
44      Zie arrest Shevill (punt 29).
45      Zie arrest Mittelbayerischer Verlag (punt 35).
46      Zie de in punt 60 supra aangehaalde rechtspraak.
47      Zie in die zin arrest Mittelbayerischer Verlag (punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
48      Zie in die zin arrest Mittelbayerischer Verlag (punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
49      Zie arrest Bolagsupplysningen en Ilsjan (punt 38).
50      Zie in die zin arrest Bolagsupplysningen en Ilsjan (punt 44).
51      Uit het strikte vereiste van individualisering van de persoon die stelt dat zijn persoonlijkheidsrechten zijn geschonden, volgt dat de rechtspraak op het gebied van de mededinging dat een vereniging die verantwoordelijk is voor de bescherming van collectieve belangen van bepaalde ondernemingen, doorgaans alleen een beroep tot nietigverklaring in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU kan instellen indien zij zich kan beroepen op een eigen belang of indien de door haar vertegenwoordigde ondernemingen, of enkele van die ondernemingen, zelf procesbevoegd zijn (zie arrest van 21 september 2023, China Chamber of Commerce for Import and Export of Machinery and Electronic Products e.a./Commissie, C‑478/21 P, EU:C:2023:685, punt 80 en aldaar aangehaalde rechtspraak) niet naar analogie kan worden toegepast.
52      Zie in die zin arrest van 13 februari 2025,
Athenian Brewery en Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, punten 41‑43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
53      Zie in die zin arrest van 11 januari 1990, Dumez France en Tracoba (C‑220/88, EU:C:1990:8, punt 20).
54      De zaak die heeft geleid tot het arrest Mittelbayerischer Verlag
had betrekking op het gebruik van de uitdrukking „Pools vernietigingskamp Treblinka”, dat objectief van wezenlijk belang is in de historische, culturele en maatschappelijke context van Polen. Het Hof heeft evenwel geoordeeld dat verzoeker als individu had moeten worden geïdentificeerd, hetgeen niet het geval was. Dientengevolge volstaat de factor dat een zaak objectief van wezenlijk belang is in een bepaalde lidstaat niet voor de internationale bevoegdheid van de rechterlijke instanties van die lidstaat ten aanzien van de volledige schade.
55      Zie arresten Bolagsupplysningen en Ilsjan (punt 48) en Gtflix (punt 32).
56      Zie punt 49 supra.
57      Zie arrest van 3 april 2014, Hi Hotel HCF (C‑387/12, EU:C:2014:215, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
58      Zie punt 54 supra.
59      Zie met betrekking tot deze problemen de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak Bolagsupplysningen en Ilsjan
(C‑194/16, EU:C:2017:554).