Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ANDREA BIONDI
της 26ης Μαρτίου 2026 (1)
Υπόθεση C-505/24 P
Condor Flugdienst GmbH
κατά
Ryanair DAC,
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
« Αίτηση αναιρέσεως – Κρατικές ενισχύσεις – Γερμανική αγορά αεροπορικών μεταφορών – Ενίσχυση από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας υπέρ αεροπορικής εταιρίας στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19 – Προσωρινό πλαίσιο για μέτρα κρατικών ενισχύσεων – Ανακεφαλαιοποίηση της Condor Flugdienst GmbH – Απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων – Προσφυγή ακυρώσεως – Άρθρο 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ – Σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και αναδιάρθρωση μη χρηματοπιστωτικών προβληματικών επιχειρήσεων – Καταμερισμός των επιβαρύνσεων »
I.      Εισαγωγή
1.        Οι ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση αποτελούν μία από τις πλέον στρεβλωτικές μορφές κρατικών ενισχύσεων βάσει του δικαίου της Ένωσης. Όπως αναγνωρίζεται στο σημείο 6 των κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και αναδιάρθρωση μη χρηματοπιστωτικών προβληματικών επιχειρήσεων (2), η αποχώρηση των μη αποδοτικών επιχειρήσεων αποτελεί φυσιολογικό και επιθυμητό χαρακτηριστικό μιας λειτουργικής οικονομίας της αγοράς, καθόσον δίνει την ευκαιρία στους αποδοτικότερους και περισσότερο προηγμένους
τεχνολογικά ανταγωνιστές τους να αναπτυχθούν. Με την παρεμβολή τους σε αυτή τη διαδικασία, οι κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση ενέχουν τον κίνδυνο καθυστέρησης των αναγκαίων προσαρμογών της αγοράς και ενδέχεται να επιβραδύνουν σημαντικά την οικονομική ανάπτυξη στους σχετικούς κλάδους, επηρεάζοντας αρνητικά την ευρύτερη οικονομία και προκαλώντας επιβλαβείς επιπτώσεις στην εσωτερική αγορά. Λόγω τέτοιων δυνητικά σοβαρών στρεβλώσεων του ανταγωνισμού, η χορήγηση ενισχύσεων για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση δικαιολογείται μόνο σε αυστηρά καθορισμένες περιστάσεις.
2.        Οι κατευθυντήριες γραμμές για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, στις οποίες παρατίθενται οι όροι υπό τους οποίους οι ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση μπορεί να θεωρηθεί ότι συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ, περιέχουν σαφή διάκριση μεταξύ της ενίσχυσης διάσωσης, η οποία παρέχει προσωρινή βοήθεια, και της ενίσχυσης αναδιάρθρωσης, η οποία στοχεύει στην αποκατάσταση της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας της επιχείρησης (3), ώστε αυτή να είναι σε θέση να σταθεί ανταγωνιστικά στην αγορά με τις δικές της δυνάμεις, χωρίς διαρκή κρατική στήριξη (4).
3.        Όσον αφορά την ενίσχυση αναδιάρθρωσης, η ενότητα 3.5.2 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση ορίζει ειδικές απαιτήσεις προκειμένου να διασφαλιστεί ότι το ύψος και η ένταση της ενίσχυσης αναδιάρθρωσης περιορίζονται στο ελάχιστο απαραίτητο που θα επιτρέψει την αναδιάρθρωση. Για τον σκοπό αυτό, πρέπει να εξασφαλίζεται ένα σημαντικό επίπεδο «ιδίας συμμετοχής» στο κόστος της αναδιάρθρωσης (5) και επαρκής «καταμερισμός των επιβαρύνσεων».
4.        Ο καταμερισμός των επιβαρύνσεων είναι μια σχετικά νέα απαίτηση στη νομοθεσία περί κρατικών ενισχύσεων. Εμφανίστηκε για πρώτη φορά στις κατευθυντήριες γραμμές του 2009 περί κρατικών ενισχύσεων για τον τραπεζικό τομέα (6), προτού αποτελέσει το κεντρικό αντικείμενο στην τραπεζική ανακοίνωση του 2013 (7). Στη συνέχεια συμπεριλήφθηκε στις αναθεωρημένες κατευθυντήριες γραμμές για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση του 2014, οι οποίες θεσπίστηκαν στο πλαίσιο ενός ευρύτερου προγράμματος για τον εκσυγχρονισμό των κρατικών ενισχύσεων. Στην ενότητα 3.5.2.2 αυτών των τελευταίων κατευθυντήριων γραμμών, όπου ρυθμίζεται ο εν λόγω καταμερισμός των επιβαρύνσεων, απαιτείται, κατά κανόνα, η πλήρης ανάληψη των ζημιών από τους υφιστάμενους μετόχους και, εφόσον αυτό είναι αναγκαίο, από τους κατόχους οφειλών μειωμένης εξασφάλισης, πριν από την εισφορά δημόσιων κεφαλαίων (8). Ο καταμερισμός των επιβαρύνσεων διασφαλίζει ότι η ενίσχυση δεν χρησιμοποιείται για την προστασία των επενδυτών από τις συνέπειες προηγούμενων επιχειρηματικών αποφάσεων, καθώς αυτό θα μπορούσε να δημιουργήσει ηθικό κίνδυνο και να υπονομεύσει την πειθαρχία της αγοράς (9). Πράγματι, το ενδεχόμενο ηθικού κινδύνου, που ανακύπτει όταν οι επιχειρήσεις πιθανώς αναμένουν ότι μάλλον θα τύχουν διάσωσης εάν αντιμετωπίσουν προβλήματα, αναλαμβάνουν υπέρμετρους κινδύνους και εφαρμόζουν μη βιώσιμες επιχειρηματικές στρατηγικές, αποτελεί κεντρικό ζήτημα που διέπει το πλαίσιο των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση (10).
5.        Για τον επαρκή καταμερισμό των επιβαρύνσεων βάσει των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση δεν απαιτείται μόνον η πλήρης ανάληψη των προηγούμενων ζημιών πριν από οποιαδήποτε κρατική παρέμβαση. Όπως διευκρινίζεται στο σημείο 67 των εν λόγω κατευθυντήριων γραμμών, είναι επίσης απαραίτητο κάθε κρατική ενίσχυση που ενισχύει τη θέση του δικαιούχου στο μετοχικό κεφάλαιο «να χορηγείται με όρους που παρέχουν στο κράτος εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας του δικαιούχου, ενόψει του ύψους του καταβεβλημένου από το κράτος μετοχικού κεφαλαίου σε σύγκριση με το υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρείας, μετά από συνυπολογισμό των απωλειών». Το ζήτημα που βρίσκεται στο επίκεντρο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως αφορά την εφαρμογή αυτής της συγκεκριμένης απαίτησης.
II.    Το ιστορικό της διαφοράς, η επίδικη απόφαση, η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και αιτήματα των διαδίκων
6.        Κατά την περίοδο από το 2019 έως το 2021, η αναιρεσείουσα, Condor Flugdienst GmbH (στο εξής: Condor), επωφελήθηκε από διάφορα μέτρα κρατικών ενισχύσεων, τα οποία μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε δύο ομάδες, δηλαδή, αφενός, μέτρα ενισχύσεων που αποσκοπούσαν στην επίλυση των οικονομικών δυσχερειών που προκλήθηκαν από την αφερεγγυότητα της πρώην μητρικής της εταιρίας, Thomas Cook Group plc (στο εξής: TCG), και, αφετέρου, μέτρα ενισχύσεων για την αποκατάσταση της ζημίας που είχε υποστεί ως αποτέλεσμα της επιβολής ταξιδιωτικών περιορισμών που συνδέονται με την πανδημία COVID-19, από τις 17 Μαρτίου έως τις 31 Δεκεμβρίου 2020 (στο εξής: ενίσχυση COVID-19 του 2020) και από την 1η Ιανουαρίου έως τις 31 Μαΐου 2021 (στο εξής: ενίσχυση COVID-19 του 2021 (11)).
7.        Με απόφαση της 26ης Απριλίου 2020, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε την ενίσχυση COVID-19 του 2020, η οποία έλαβε τη μορφή δύο δανείων συνολικού ύψους 550 εκατομμυρίων ευρώ (στο εξής: δάνεια COVID-19 του 2020), με εγγύηση του Δημοσίου, βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (12).
8.        Με την απόφαση της 9ης Ιουνίου 2021, Ryanair κατά Επιτροπής (Condor, COVID-19) (13), το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την εν λόγω απόφαση, λόγω ελλιπούς αιτιολογίας.
9.        Στις 26 Ιουλίου 2021, η Επιτροπή, κατά πρώτον, ενέκρινε εκ νέου την ενίσχυση COVID-19 του 2020. Ωστόσο, προκειμένου να συμμορφωθεί με την προαναφερθείσα απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου, η απόφαση της Επιτροπής, πρώτον, δεν συμπεριέλαβε στον υπολογισμό της ζημίας που υπέστη η Condor τα έξοδα στα οποία η εταιρία είχε υποβληθεί λόγω της παράτασης της διαδικασίας αφερεγγυότητας. Δεύτερον, βάσει των εκ των υστέρων δεδομένων που παρείχαν οι γερμανικές αρχές, διαπίστωσε ότι το ποσό που είχε χορηγηθεί στην Condor συνιστούσε υπεραντιστάθμιση ύψους 91,745 εκατομμυρίων ευρώ, πλέον τόκων (14).
10.      Κατά δεύτερον, η Επιτροπή ενέκρινε, ως συμβατή με την εσωτερική αγορά βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, την ενίσχυση COVID-19 του 2021, η οποία έλαβε τη μορφή μερικής διαγραφής, ύψους 60 εκατομμυρίων ευρώ, χρέους από τα δάνεια COVID-19 του 2020 (15).
11.      Τέλος, η Επιτροπή ενέκρινε, βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ και των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, μέτρο ενίσχυσης για τη στήριξη της αναδιάρθρωσης και της συνέχισης των δραστηριοτήτων της Condor, το οποίο συγκροτούνταν από δύο σκέλη (στο εξής: επίμαχο μέτρο). Το πρώτο σκέλος συνίστατο, αφενός, στην τροποποίηση των όρων των δανείων COVID-19 του 2020 και, αφετέρου, στη μερική διαγραφή χρεών ύψους 90 εκατομμυρίων ευρώ από τα δάνεια αυτά. Το δεύτερο σκέλος συνίστατο στη διαγραφή χρέους ύψους 20,2 εκατομμυρίων ευρώ, το οποίο αντιστοιχούσε στους τόκους τους οποίους η Condor όφειλε να καταβάλει κατόπιν της τροποποιηθείσας απόφασης για την ενίσχυση COVID‑19 του 2020 (16) (στο εξής: επίδικη απόφαση). Αμφότερα εντάσσονταν σε χρηματοδοτική δέσμη που αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, του νέου ιδιώτη μετόχου της Condor, δηλαδή της Attestor Limited (στο εξής: Attestor), και της γερμανικής δημόσιας αναπτυξιακής τράπεζας Kreditanstalt für Wiederaufbau (στο εξής: KfW), με σκοπό τη στήριξη της αναδιάρθρωσης και της συνέχισης των δραστηριοτήτων της Condor (στο εξής: συμφωνία αγοράς).
12.      Η Ryanair DAC (στο εξής: Ryanair) άσκησε προσφυγή ακυρώσεως κατά της επίδικης απόφασης, ισχυριζόμενη, μεταξύ άλλων, ότι τα διαδικαστικά της δικαιώματα ως ενδιαφερόμενου μέρους είχαν προσβληθεί λόγω του ότι η Επιτροπή δεν είχε κινήσει τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, παρά τις σοβαρές δυσχέρειες εκτίμησης της συμβατότητας της ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά (17). Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε τα περισσότερα από τα επιχειρήματα που προέβαλε η Ryanair προς στήριξη του ισχυρισμού της, πλην δύο. Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Ryanair απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι η Επιτροπή έπρεπε να έχει αμφιβολίες οι οποίες δικαιολογούσαν την κίνηση της διαδικασίας του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, πρώτον, ως προς το αν το επίμαχο μέτρο πληρούσε την απαίτηση περί κατάλληλου καταμερισμού των επιβαρύνσεων που ορίζεται στο σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση και, δεύτερον, ως προς το αν το πεδίο εφαρμογής των μέτρων για τον περιορισμό των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού συμμορφωνόταν με τις απαιτήσεις που ορίζονται, ιδίως, στην ενότητα 3.6.2.2 των εν λόγω κατευθυντήριων γραμμών.
13.      Κατά συνέπεια, το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την επίδικη απόφαση και απέρριψε την προσφυγή κατά τα λοιπά (18).
14.      Μετά την έκδοση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου, η Condor άσκησε αναίρεση ενώπιον του Δικαστηρίου στις 18 Ιουλίου 2024. Η Condor, η Ryanair, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 20ής Νοεμβρίου 2025.
15.      Με την αίτηση αναιρέσεως η Condor ζητεί από το Δικαστήριο να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, να απορρίψει την προσφυγή της Ryanair στο σύνολό της και να καταδικάσει την Ryanair στα δικαστικά έξοδα τόσο της πρωτόδικης όσο και της αναιρετικής διαδικασίας.
16.      Η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ζητούν από το Δικαστήριο να κάνει δεκτή την αναίρεση, να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και να καταδικάσει την Ryanair στα δικαστικά έξοδα.
17.      Η Ryanair ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και να καταδικάσει την Condor στο σύνολο των δικαστικών εξόδων στα οποία υποβλήθηκε η Ryanair κατά την παρούσα διαδικασία.
III. Επί της αιτήσεως αναιρέσεως
18.      Προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως, η Condor προβάλλει τρεις λόγους αναιρέσεως. Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως αμφισβητεί την ερμηνεία του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με το πεδίο εφαρμογής του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως υποστηρίζει ότι η επίδικη απόφαση είναι εν πάση περιπτώσει σύμφωνη με το σημείο 67 και ότι το Γενικό Δικαστήριο ουσιαστικά παρέλειψε να αξιολογήσει το περιεχόμενό της. Με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως η Condor υποστηρίζει ότι η προβαλλόμενη πλημμέλεια της εξέτασης που διενήργησε η Επιτροπή δεν είχε καμία επίπτωση στο αποτέλεσμα της επίδικης απόφασης.
19.      Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν αποκλειστικά στον δεύτερο λόγο αναιρέσεως.
Α.      Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
20.      Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως η Condor, υποστηριζόμενη από την Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, βάλλει κατά των σκέψεων
207, 232 και 233 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
21.      Στις ως άνω σκέψεις, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή παρέλειψε να εξετάσει αν το επίμαχο μέτρο είναι σύμφωνο προς τις απαιτήσεις που θέτει το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι ουδόλως προκύπτει από την επίδικη απόφαση ότι η Επιτροπή διερωτήθηκε ως προς το αν το επίμαχο μέτρο επρόκειτο να χορηγηθεί κατά τρόπον ώστε να εξασφαλίζεται στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας της Condor (19). Στη σκέψη 232 της εν λόγω απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα της Condor ότι η μελλοντική αποπληρωμή του υπολειπόμενου μέρους των χρεών από τα δάνεια COVID‑19 του 2020 θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι εξασφαλίζει στο κράτος «εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας» της Condor, κατά την έννοια του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Πρώτον, σύμφωνα με το Γενικό Δικαστήριο, το εν λόγω επιχείρημα συμπλήρωνε την αιτιολογία της επίδικης απόφασης. Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, εάν γινόταν δεκτό το επιχείρημα της Condor, τούτο ενείχε τον κίνδυνο να καταστήσει κενή περιεχομένου την απαίτηση που θέτει το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Εξήγησε ότι, ως εκ της φύσεώς της, η μερική διαγραφή χρέους συνεπάγεται την εξόφληση του μη διαγραφέντος χρέους. Επομένως, το επιχείρημα της Condor ισοδυναμεί με de facto αποκλεισμό της μερικής διαγραφής χρέους από το πεδίο εφαρμογής του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
22.      Η Condor υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη καθόσον έκρινε ότι η Επιτροπή έπρεπε να έχει αμφιβολίες ως προς το αν το επίμαχο μέτρο πληρούσε την απαίτηση του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Σύμφωνα με την Condor, η επίδικη απόφαση περιέχει επαρκή στοιχεία ώστε να συναχθεί ότι πληρούται η εν λόγω απαίτηση, μολονότι δεν περιέχει ρητή αναφορά στο σημείο 67.
23.      Επισημαίνω εκ προοιμίου ότι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο του ελέγχου νομιμότητας κατά το άρθρο 263 ΣΛΕΕ, ο δικαστής της Ένωσης δεν δύναται, εν πάση περιπτώσει, να υποκαταστήσει την αιτιολογία του οργάνου που εξέδωσε την προσβαλλόμενη πράξη με τη δική του αιτιολογία (20). Αφού το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η Επιτροπή παρέλειψε να εξετάσει αν το επίμαχο μέτρο είναι σύμφωνο προς τις απαιτήσεις που θέτει το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, δεν απέκειτο στο Γενικό Δικαστήριο να διενεργήσει μια τέτοια εκτίμηση προσδιορίζοντας, βάσει των πληροφοριών που περιέχονται στην επίδικη απόφαση, αν το επίμαχο μέτρο χορηγήθηκε κατά τρόπον ώστε να εξασφαλίζεται στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας της Condor.
24.      Είναι αληθές ότι, όπως υποστηρίζει η Condor, το Δικαστήριο έκρινε στην απόφαση της 28ης Σεπτεμβρίου 2023, Ryanair κατά Επιτροπής (21), ότι το Γενικό Δικαστήριο είναι αρμόδιο να υπενθυμίσει το περιεχόμενο της προσβαλλόμενης ενώπιόν του απόφασης και να συναγάγει συμπεράσματα από τις πληροφορίες που περιέχονται σε αυτήν. Εντούτοις, δεν συνάγεται εξ αυτού ότι παρέχεται στο Γενικό Δικαστήριο η εξουσία, ούτε ότι επιβάλλεται σε αυτό η υποχρέωση, να διενεργήσει, αυτεπαγγέλτως, αξιολόγηση την οποία η Επιτροπή δεν διενήργησε, ιδίως όταν μια τέτοια αξιολόγηση συνεπάγεται την άσκηση διακριτικής ευχέρειας. Κατά τη νομολογία, η διαπίστωση ανεπαρκούς ή ελλιπούς εξέτασης αποτελεί ένδειξη ότι αντιμετωπίστηκαν κατά την αξιολόγηση του επίμαχου μέτρου σοβαρές δυσχέρειες, των οποίων η ύπαρξη αυτή καθαυτήν θέτει υπό αμφισβήτηση τη νομιμότητα αποφάσεως για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων, όπως η επίδικη απόφαση (22).
25.      Επομένως, μολονότι η Condor δικαιούται να αμφισβητήσει τη διαπίστωση του Γενικού Δικαστηρίου ότι η επίδικη απόφαση δεν περιείχε αξιολόγηση της συμμόρφωσης με το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, εντούτοις δεν δύναται να προσάψει στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν αξιολόγησε αν, υπό το πρίσμα των στοιχείων που περιέχονται στην επίδικη απόφαση, το επίμαχο μέτρο ήταν σύμφωνο με το εν λόγω σημείο.
26.      Κατόπιν της διευκρίνισης του ζητήματος αυτού, θα εξετάσω τους δύο χωριστούς ισχυρισμούς που προέβαλε η Condor. Στη συνέχεια, θα εξετάσω τα συγκεκριμένα επιχειρήματα που προέβαλαν η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προς υποστήριξη του δευτέρου λόγου αναιρέσεως.
1.      Επί του πρώτου ισχυρισμού του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
27.      Με τον πρώτο ισχυρισμό του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, η Condor υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο, απορρίπτοντας το επιχείρημα ότι η μελλοντική αποπληρωμή του υπολειπόμενου μέρους των χρεών από τα δάνεια COVID‑19 του 2020 θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι εξασφαλίζει στο κράτος «εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας» της Condor κατά την έννοια του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, προδήλως παραμόρφωσε τόσο τα επιχειρήματα της Condor όσο και εκείνα της Επιτροπής. Το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένως έκρινε ότι η Condor είχε «[συμπληρώσει] κατά το στάδιο της δίκης» την αιτιολογία της επίδικης απόφασης (23). Τόσο η Επιτροπή όσο και η Condor είχαν στην πραγματικότητα υποστηρίξει στις αντίστοιχες παρατηρήσεις τους ότι από την αιτιολογική σκέψη 126 της επίδικης απόφασης προκύπτει σαφώς ότι η προσφορά της Attestor παρείχε τους βέλτιστους όρους για την αποπληρωμή των δημόσιων δανείων και ότι η χρηματοδοτική δέσμη που προσέφερε η Attestor αντανακλούσε επίσης τα δυνητικά μελλοντικά κέρδη που θα μπορούσε να αποκομίσει η Condor (24).
28.      Στην προαναφερθείσα αιτιολογική σκέψη 126 της επίδικης απόφασης, η Επιτροπή, αφού εξέθεσε συνοπτικά τα διάφορα στοιχεία του εν λόγω μέτρου, ανέφερε ότι οι όροι της συμφωνίας αγοράς και η αναδιάρθρωση των δανείων COVID-19 του 2020 αποτελούσαν μία ενιαία δέσμη που αποσκοπούσε στη μεγιστοποίηση των οφελών για την Attestor, καθώς και στη βελτιστοποίηση της αποπληρωμής του δανείου, και τελούσαν σε σχέση αλληλεξάρτησης μεταξύ τους. Παρότι το συνολικό ποσό των τόκων που οφείλονται για το αναδιαρθρωμένο δάνειο είναι χαμηλότερο από εκείνο του αρχικού δανείου, «αποτελ[ούσε] μέρος δέσμης που αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγματεύσεων και που αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση της απόδοσης τόσο για την Attestor όσο και για τη Γερμανική Κυβέρνηση, συμπεριλαμβανομένης ρήτρας δικαιώματος επί αποδόσεων, και, επομένως, μπορεί να θεωρηθεί ότι συνιστά κατάλληλη αμοιβή για την ενίσχυση».
29.      Αδυνατώ να αντιληφθώ πώς η εν λόγω αιτιολογική σκέψη μπορεί να θεωρηθεί ότι εξετάζει το ζήτημα του κατά πόσον το στοιχείο του επίμαχου μέτρου που χαρακτηρίστηκε από το Γενικό Δικαστήριο ως εμπίπτον στο πεδίο εφαρμογής του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, δηλαδή η μερική διαγραφή χρέους, ήταν σύμφωνο προς την απαίτηση που ορίζεται στο εν λόγω σημείο. Η εκτίμηση που περιέχεται στην αιτιολογική σκέψη 126 αφορά τους όρους υπό τους οποίους θα καταβαλλόταν αμοιβή για το μέρος του χρέους που δεν είχε διαγραφεί. Σχετίζεται μάλλον με την απαίτηση, στο σημείο 54 των κατευθυντήριων γραμμών, ότι η ανταμοιβή που καταβάλλεται έναντι της ενίσχυσης που χορηγείται προς προβληματικές επιχειρήσεις πρέπει να είναι η προσήκουσα. Ουδόλως προκύπτει από την εν λόγω αιτιολογική σκέψη ότι η Επιτροπή αξιολόγησε κατά πόσον η μερική διαγραφή χρέους που προβλέπεται στο επίμαχο μέτρο εξασφαλίζει στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας του δικαιούχου.
30.      Το Γενικό Δικαστήριο δεν παραμόρφωσε το επιχείρημα της Condor που στηρίζεται στην αιτιολογική σκέψη 126 της επίδικης απόφασης. Απλώς απέρριψε το επιχείρημα αυτό, αφού διαπίστωσε ότι από κανένα σημείο της επίδικης απόφασης, συμπεριλαμβανομένης επομένως και της αιτιολογικής σκέψης 126, δεν προκύπτει ότι η Επιτροπή είχε αξιολογήσει κατά πόσον το επίμαχο μέτρο –το οποίο θεωρήθηκε ότι ενισχύει την καθαρή κεφαλαιακή θέση της Condor– εξασφάλιζε στο κράτος εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας της Condor, όπως απαιτείται στο σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Συνεπώς, κατά τη γνώμη μου, ο πρώτος ισχυρισμός του δευτέρου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.
2.      Επί του δευτέρου ισχυρισμού του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
31.      Με τον δεύτερο ισχυρισμό του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, η Condor υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έκρινε ότι η εξασφάλιση των βέλτιστων όρων για την αποπληρωμή των δημόσιων δανείων μέσω της δέσμης που προσέφερε η Attestor δεν μπορούσε να θεωρηθεί ότι παρέχει στο κράτος εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη κατά την έννοια του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Η εν λόγω δέσμη περιελάμβανε μερική διαγραφή, καθώς και ρήτρα δικαιώματος επί αποδόσεων για τμήματα των αναδιαρθρωμένων δανείων, βάσει της οποίας, εάν η εταιρία είχε καλές οικονομικές επιδόσεις, θα αποπληρώνονταν μεγαλύτερο μέρος του ποσού του δανείου. Το Γενικό Δικαστήριο, διαπιστώνοντας
ότι, «ως εκ της φύσεώς της, η μερική διαγραφή χρέους συνεπάγεται την εξόφληση του μη διαγραφέντος χρέους (25)», δεν απάντησε στα επιχειρήματα που προέβαλαν η Condor και η Επιτροπή βάσει της αιτιολογικής σκέψης 126 της επίδικης απόφασης.
32.      Όπως ήδη επισήμανα στο σημείο 29 των παρουσών προτάσεων, στην αιτιολογική σκέψη 126 της επίδικης απόφασης ουδόλως εξετάζεται το ζήτημα της συμμόρφωσης της διαγραφής χρέους με το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Η απλή διαπίστωση ότι η χρηματοδοτική δέσμη που συμφωνήθηκε με την Attestor συνιστούσε κατάλληλη αμοιβή για την ενίσχυση δεν ήταν ικανή να οδηγήσει το Γενικό Δικαστήριο στην εκτίμηση ότι η Επιτροπή είχε αξιολογήσει δεόντως την εν λόγω απαίτηση και είχε καταλήξει ορθώς στο συμπέρασμα, χωρίς να χρειάζεται περαιτέρω έρευνα, ότι αυτή παρείχε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας της Condor σε αντάλλαγμα για τη μερική διαγραφή χρέους που περιλαμβανόταν στο επίμαχο μέτρο.
33.      Όσον αφορά τη ρήτρα δικαιώματος επί αποδόσεων που προβλέπεται στην προαναφερθείσα δέσμη, δεν αμφισβητείται ότι η εν λόγω ρήτρα αποτελεί όρο που συνδέεται με την αποπληρωμή του υπολοίπου μέρους της αναδιάρθρωσης του δανείου και, ως εκ τούτου, δεν ασκεί επιρροή προκειμένου να διαπιστωθεί αν η μερική διαγραφή χρέους που συμφωνήθηκε από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ήταν σύμφωνη με το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Το αντίθετο συμπέρασμα θα ισοδυναμούσε, όπως παρατήρησε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 232 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, με de facto αποκλεισμό της μερικής διαγραφής χρέους από το πεδίο εφαρμογής του σημείου 67 των εν λόγω κατευθυντήριων γραμμών.
34.      Συνεπώς, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, ούτε παρέλειψε να απαντήσει στα επιχειρήματα της Condor και της Επιτροπής τα οποία στηρίζονται την αιτιολογική σκέψη 126 της επίδικης αποφάσεως. Εάν γινόταν δεκτό το επιχείρημα αυτό, τούτο θα σήμαινε ότι θα συμπληρώνονταν τα κενά της αιτιολογίας της επίδικης απόφασης ή της διενεργηθείσας από την Επιτροπή αξιολόγησης της τήρησης των απαιτήσεων που ορίζονται στις κατευθυντήριες γραμμές για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Και τα δύο απαγορεύονται στο πλαίσιο των ελέγχων της νομιμότητας των αποφάσεων της Επιτροπής σύμφωνα με το άρθρο 263 ΣΛΕΕ.
35.      Κατά συνέπεια, φρονώ ότι ο δεύτερος ισχυρισμός του δευτέρου λόγου αναιρέσεως πρέπει επίσης να απορριφθεί.
3.      Τα επιχειρήματα που προέβαλαν η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προς υποστήριξη του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
36.      Προς υποστήριξη του δευτέρου λόγου αναιρέσεως που προβάλλει η Condor, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η αξιολόγηση που καταδεικνύει τη συμμόρφωση της ενίσχυσης προς το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση περιέχεται στις αιτιολογικές σκέψεις 135 και 136 της επίδικης απόφασης, στις οποίες η ίδια διαπίστωσε ότι, λόγω της πλήρους απώλειας των δικαιωμάτων του υφιστάμενου μετόχου (26) και της σχεδόν πλήρους απώλειας των απαιτήσεων των πιστωτών της Condor (27), το επίμαχο μέτρο συνεπαγόταν κατάλληλο καταμερισμό των επιβαρύνσεων (28). Σύμφωνα με την Επιτροπή, το Γενικό Δικαστήριο παρέβλεψε τόσο την αξιολόγηση αυτή όσο και τα κύρια επιχειρήματά της που προβλήθηκαν συναφώς με τα υπομνήματά της αντικρούσεως και ανταπαντήσεως, με αποτέλεσμα να ερμηνεύσει εσφαλμένα την επίδικη απόφαση (29) και να μην παράσχει σχετική αιτιολογία.
37.      Η Επιτροπή ισχυρίζεται επίσης ότι το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένα το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Υποστηρίζει ότι τα σημεία 66 και 67 των εν λόγω κατευθυντήριων γραμμών αποσκοπούν στη μείωση του ηθικού κινδύνου όσον αφορά τους υπαρκτούς επενδυτές αποτρέποντας το ενδεχόμενο να προστατευθούν οι τελευταίοι, μέσω μιας ενίσχυσης αναδιάρθρωσης, από τις συνέπειες της επιλογής τους να επενδύσουν στον δικαιούχο. Οι «υπαρκτοί επενδυτές» είναι οι υφιστάμενοι μέτοχοι και, σε κάποιο βαθμό, οι πιστωτές μειωμένης εξασφάλισης. Η Attestor, της οποίας η είσοδος στην Condor κατέστη δυνατή με την έγκριση του εν λόγω μέτρου, δεν θα πρέπει να νοείται ως μέτοχος για τους σκοπούς του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Ο καταμερισμός των επιβαρύνσεων που απαιτείται βάσει του σημείου 67 είναι ανάλογος με «το υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρίας, μετά από συνυπολογισμό των απωλειών». Επομένως, όταν, όπως στην υπό κρίση υπόθεση, υπάρχει πλήρης απώλεια των δικαιωμάτων του υφιστάμενου μετόχου και σχεδόν πλήρης απώλεια των απαιτήσεων των πιστωτών, οποιοδήποτε μερίδιο του κράτους στα μελλοντικά οφέλη της αναδιάρθρωσης είναι εύλογο, συμπεριλαμβανομένου ενός μεριδίου 0 %. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προβάλλει παρόμοιο επιχείρημα με το υπόμνημά της αντικρούσεως.
38.      Οι ως άνω ισχυρισμοί υποστηρίχθηκαν από την Condor στο υπόμνημα απαντήσεως και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
39.      Η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας διατείνονται επίσης ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη του τη διακριτική ευχέρεια που διαθέτει η Επιτροπή όσον αφορά τις σύνθετες οικονομικές και/ή κοινωνικές αξιολογήσεις. Ειδικότερα, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι επέκτεινε τα όρια του
εκ μέρους του δικαστικού ελέγχου των αποφάσεων για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων σύμφωνα με το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου (30). Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προσθέτει ότι, για να απαντήσει στο ερώτημα κατά πόσον η Επιτροπή έπρεπε να έχει αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα της επίμαχης ενίσχυσης με το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, ουδεμία ασκεί επιρροή το αν, ή σε ποιο βαθμό, η επίδικη απόφαση παραπέμπει ρητά στο σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Το στοιχείο αυτό θα μπορούσε, στην καλύτερη περίπτωση, να ασκεί επιρροή μόνον επί του ζητήματος αν η επίδικη απόφαση είναι επαρκώς αιτιολογημένη. Το Γενικό Δικαστήριο, συγχέοντας τα στοιχεία αυτά, υπέπεσε, ως εκ τούτου, σε πλάνη περί το δίκαιο. Η Επιτροπή, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν αναγνώρισε τη διακριτική ευχέρεια που αυτή διαθέτει κατά την ερμηνεία των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
40.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου, η Ryanair προέβαλε ένσταση απαραδέκτου, ισχυριζόμενη ότι το επιχείρημα της Επιτροπής σχετικά με τις αιτιολογικές σκέψεις 135 και 136 θα έπρεπε να προβληθεί στο πλαίσιο ανταναιρέσεως, καθώς πρόκειται για λόγο που δεν προβλήθηκε από την Condor με την αίτηση αναιρέσεως.
41.      Υπενθυμίζεται ότι, δυνάμει των άρθρων 172 και 174 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, οι διάδικοι της συγκεκριμένης ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου υποθέσεως που έχουν συμφέρον να γίνει δεκτή ή να απορριφθεί η αίτηση αναιρέσεως μπορούν να υποβάλουν υπόμνημα επί της αιτήσεως αναιρέσεως με το οποίο ζητείται να γίνει δεκτή ή να απορριφθεί ολικώς ή μερικώς η αίτηση αναιρέσεως. Οι διάδικοι αυτοί μπορούν επίσης, δυνάμει του άρθρου 176 και του άρθρου 178, παράγραφος 1 και παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, του Κανονισμού Διαδικασίας, να ασκήσουν, με χωριστό από το υπόμνημα επί της αιτήσεως αναιρέσεως δικόγραφο, ανταναίρεση, η οποία έχει ως αντικείμενο την ολική ή μερική αναίρεση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης για διαφορετικούς λόγους και με βάση διαφορετικά νομικά επιχειρήματα από αυτά που προβάλλονται με το υπόμνημα επί της αιτήσεως αναιρέσεως. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, από τις διατάξεις αυτές συνάγεται ότι με το υπόμνημα επί της αιτήσεως αναιρέσεως, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 172 του ως άνω Κανονισμού, δεν μπορεί να ζητείται η αναίρεση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου για λόγους διαφορετικούς και αυτοτελείς σε σχέση προς εκείνους που προβάλλονται με την αίτηση αναιρέσεως, δεδομένου ότι τέτοιοι λόγοι μπορούν να προβληθούν μόνον στο πλαίσιο ανταναιρέσεως (31).
42.      Στην υπό κρίση υπόθεση, ο ισχυρισμός της Επιτροπής κατά τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο αγνόησε την αξιολόγηση που μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 135 της επίδικης απόφασης δεν συνδέεται με κανέναν λόγο που προέβαλε η Condor προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεώς της. Μολονότι προβάλλεται τυπικώς προς στήριξη του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, βάλλει με εντελώς νέα αιτίαση κατά του σκεπτικού του Γενικού Δικαστηρίου. Σύμφωνα με την Επιτροπή, η αξιολόγηση της συμμόρφωσης με το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση ορίζεται στην αιτιολογική σκέψη 135 της επίδικης απόφασης, στην οποία η Επιτροπή διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρίας το οποίο θα επέτρεπε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας να επωφεληθεί από εύλογο μερίδιο από τις μελλοντικές αυξήσεις της αξίας της Condor. Αντιθέτως, η Condor ισχυρίζεται στην αίτηση αναιρέσεώς της ότι το σημείο 67 εξετάστηκε από την Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 126 της επίδικης απόφασης και ότι παρασχέθηκε τέτοιο μερίδιο στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας βάσει της χρηματοδοτικής δέσμης που συμφωνήθηκε με την Attestor.
43.      Ο ισχυρισμός της Επιτροπής βασίζεται επίσης σε μια ερμηνεία του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση η οποία διαφέρει από και αντιτίθεται σε εκείνη την οποία υποστηρίζει η Condor. Μολονότι η Condor, με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, απορρίπτει ρητώς την παραδοχή ότι το ενδεχόμενο ηθικού κινδύνου αποτελεί τη λογική που διέπει το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση και υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε παρανόμως τη λογική αυτή, η οποία στην πραγματικότητα διέπει τα σημεία 65 και 66, στο σημείο 67, εντούτοις η Επιτροπή υποστηρίζει ότι ο περιορισμός του εν λόγω κινδύνου αποτελεί πράγματι τον κύριο σκοπό του τελευταίου αυτού σημείου. Επιπλέον, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση δεν αφορά νέους επενδυτές, ενώ η Condor, στην αίτηση αναιρέσεώς της, υποστηρίζει ότι η χρηματοδοτική δέσμη που προσέφερε η Attestor αποτελούσε κατάλληλη αμοιβή για την ενίσχυση και παρείχε στο κράτος εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη που θα μπορούσε να αποκομίσει η Condor, αναγνωρίζοντας σιωπηρά ότι το προαναφερθέν σημείο 67 μπορεί να επηρεάσει τους νέους επενδυτές.
44.      Τέλος, και πρωτίστως, η Condor, με την αίτηση αναιρέσεώς της, και η Επιτροπή, με το υπόμνημα αντικρούσεώς της, αμφισβητούν το συμπέρασμα του Γενικού Δικαστηρίου ότι η επίδικη απόφαση δεν περιείχε εκτίμηση περί της συμμόρφωσης προς το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, προβάλλοντας, εντούτοις, διαφορετικά είδη πλάνης περί το δίκαιο. Ενώ η Επιτροπή προβάλλει εσφαλμένη ερμηνεία του προαναφερθέντος σημείου 67 και της αιτιολογικής σκέψης 135 της επίδικης απόφασης, η Condor υποστηρίζει ότι o ισχυρισμός της σχετικά με τη σημασία που έχει η αιτιολογική σκέψη 126 παραμορφώθηκε και ότι η συλλογιστική του Γενικού Δικαστηρίου κατά την απόρριψη του ισχυρισμού αυτού βάσει της αιτιολογικής σκέψης 126 της επίδικης απόφασης ήταν εσφαλμένη και ακατάλληλη ή, άλλως, ανεπαρκής.
45.      Επομένως, φρονώ ότι η Επιτροπή προέβαλε με το υπόμνημα αντικρούσεώς της αυτοτελή και διακριτό λόγο αναιρέσεως, ο οποίος πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτος. Το ίδιο συμπέρασμα ισχύει και για τον παρόμοιο λόγο που προέβαλε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, καθώς και για τους λόγους που προέβαλαν η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατίας της Γερμανίας οι οποίοι μνημονεύονται στο σημείο 39 των παρουσών προτάσεων. Επ’ αυτού, θα ήθελα να επισημάνω ότι η Condor υποστήριξε ότι το Γενικό Δικαστήριο αγνόησε τη διακριτική ευχέρεια της Επιτροπής στο πλαίσιο του πρώτου λόγου αναιρέσεως, όσον αφορά το ζήτημα του κατά πόσον το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση εφαρμόζεται στη διαγραφή χρέους, και στο πλαίσιο του τρίτου λόγου αναιρέσεως, όσον αφορά την καταλληλότητα του μέτρου για τον περιορισμό των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού, αλλά όχι στο πλαίσιο του δευτέρου λόγου αναιρέσεως.
46.      Αντιθέτως, ο ισχυρισμός που προέβαλε η Επιτροπή ότι το Γενικό Δικαστήριο αγνόησε το κύριο επιχείρημά της, το οποίο προέβαλε με το υπόμνημα αντικρούσεως και με το υπόμνημα ανταπαντήσεως πρωτοδίκως, σχετικά με τις αιτιολογικές σκέψεις 135 και 136 της επίδικης απόφασης, είναι παραδεκτός.
47.      Πράγματι, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, ο έλεγχος του Δικαστηρίου έχει ιδίως ως αντικείμενο να εξακριβωθεί εάν το Γενικό Δικαστήριο απάντησε επαρκώς κατά νόμον στο σύνολο των επιχειρημάτων του προσφεύγοντος και, αφετέρου, ότι ο λόγος ο οποίος αντλείται από έλλειψη απαντήσεως του Γενικού Δικαστηρίου σε επιχειρήματα που προβλήθηκαν πρωτοδίκως ισοδυναμεί, κατ’ ουσίαν, με επίκληση παράβασης της υποχρέωσης αιτιολογήσεως (32). Η ελλιπής ή ανεπαρκής αιτιολογία συνιστά λόγο δημοσίας τάξεως τον οποίο το Δικαστήριο μπορεί και μάλιστα πρέπει να λαμβάνει υπόψη αυτεπαγγέλτως (33).
48.      Ωστόσο, ο ισχυρισμός αυτός είναι, κατά τη γνώμη μου, αβάσιμος.
49.      Προς στήριξη του ισχυρισμού αυτού, η Επιτροπή παραπέμπει στα σημεία 122 και 123 του υπομνήματός της αντικρούσεως και στα σημεία 94 και 95 του υπομνήματός της ανταπαντήσεως σε πρώτο βαθμό.
50.      Στα ως άνω δύο σημεία του υπομνήματός της αντικρούσεως, με τα οποία απαντά στον έκτο λόγο ακυρώσεως που προέβαλε Ryanair, η Επιτροπή προβάλλει το επιχείρημα ότι είχε τηρηθεί η απαίτηση καταμερισμού των επιβαρύνσεων. Συγκεκριμένα, πρώτον, παρατηρεί ότι οι μετοχές της Condor είχαν τοποθετηθεί σε καταπίστευμα, ενώ ο προηγούμενος ιδιοκτήτης της Condor είχε χάσει όλη την αξία της συμμετοχής του και σε καμία περίπτωση δεν είχε επωφεληθεί από οποιαδήποτε θετική έκβαση της επιτυχούς αναδιάρθρωσης του δικαιούχου. Δεύτερον, αναφέρει ότι οι πιστωτές του δικαιούχου διέγραψαν όλες σχεδόν τις απαιτήσεις τους στο πλαίσιο της διαδικασίας αφερεγγυότητας. Η αιτιολογική σκέψη 135 της επίδικης απόφασης, η οποία μνημονεύεται μόνο μία φορά στο υπόμνημα αντικρούσεως της Επιτροπής, παρατίθεται στην υποσημείωση 164 αυτού προς υποστήριξη του ανωτέρω επιχειρήματος. Ούτε η αναφορά στην αιτιολογική σκέψη 135 της επίδικης απόφασης ούτε το επιχείρημα που προέβαλε η Επιτροπή στα σημεία 122 και 123 του υπομνήματός της αντικρούσεως αφορούν ειδικά το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
51.      Στα σημεία 94 και 95 του υπομνήματός της ανταπαντήσεως, η Επιτροπή υποστήριξε ότι η Ryanair δεν είχε προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία προς υποστήριξη του ισχυρισμού της ότι η τιμή πώλησης της Condor δεν θα αντανακλούσε τα δυνητικά μελλοντικά κέρδη που θα μπορούσε να αποκομίσει ο δικαιούχος και υπενθύμισε ότι «ο σκοπός του καταμερισμού των επιβαρύνσεων είναι να διασφαλιστεί ότι οι υφιστάμενοι ιδιοκτήτες (και οι πιστωτές μειωμένης εξασφάλισης) δεν επωφελούνται αδικαιολόγητα από την κρατική κεφαλαιακή στήριξη, αλλά ότι επωμίζονται πλήρως τις ζημίες, όπου είναι δυνατόν (34)».
52.      Υπενθυμίζω ότι, σύμφωνα με τη νομολογία, η υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει το Γενικό Δικαστήριο δεν του επιβάλλει να παραθέτει σκεπτικό το οποίο να εξετάζει αναλυτικά και έναν προς έναν όλους τους συλλογισμούς που διατυπώνουν οι διάδικοι. Η δε αιτιολογία του Γενικού Δικαστηρίου μπορεί, επομένως, να συνάγεται εμμέσως, υπό την προϋπόθεση ότι παρέχει τη δυνατότητα στους μεν ενδιαφερομένους να γνωρίζουν τους λόγους για τους οποίους δεν έγιναν δεκτά τα επιχειρήματά τους από το Γενικό Δικαστήριο, στο δε Δικαστήριο να διαθέτει επαρκή στοιχεία ώστε να ασκήσει τον έλεγχό του (35).
53.      Στην υπό κρίση υπόθεση, η απλή αναφορά, στο πλαίσιο των υποβληθεισών πρωτοδίκως γραπτών παρατηρήσεων της Επιτροπής, στην αιτιολογική σκέψη 135 της επίδικης απόφασης δεν μπορεί ευλόγως να χαρακτηριστεί ως «κύριο επιχείρημα». Υπό τις συνθήκες αυτές, το Γενικό Δικαστήριο δεν όφειλε να προβεί σε περαιτέρω εξέταση πέραν της απλής διαπίστωσης ότι η επίδικη απόφαση δεν περιείχε εκτίμηση περί της συμμόρφωσης προς το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
54.      Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η ερμηνεία του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση που υποστηρίζεται στο υπόμνημα αντικρούσεως της Επιτροπής στο πλαίσιο της υπό κρίση αναιρετικής διαδικασίας –σύμφωνα με την οποία το σημείο αυτό δεν προορίζεται για εφαρμογή σε νέους επενδυτές και επιτρέπει κρατικό μερίδιο 0 % όταν η εταιρία δεν έχει πλέον ίδια κεφάλαια μετά τον συνυπολογισμό των ζημιών– δεν εμφανίζεται στην επίδικη απόφαση ούτε στα γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. Φαίνεται ότι αναπτύχθηκε μόνο στην παρούσα διαδικασία. Με το επιχείρημα της Επιτροπής δεν φαίνονται να αμφισβητούνται οι διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου ή να προβάλλεται η παράβαση εκ μέρους του της υποχρέωσης αιτιολογήσεως, αλλά, στην πραγματικότητα, φαίνεται μάλλον να επιδιώκεται η συμπλήρωση της αιτιολογίας της επίδικης απόφασης, πράγμα που δεν επιτρέπεται στο στάδιο της προσφυγής ακυρώσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, πολλώ δε μάλλον στο στάδιο της αναιρετικής διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου.
55.      Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο η παράλειψη παροχής ειδικής αιτιολογήσεως όσον αφορά την εξέταση ζητημάτων που ούτε διατυπώθηκαν με σαφήνεια ούτε αναπτύχθηκαν ουσιαστικά ενώπιόν του. Ούτε μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο ότι επικεντρώθηκε στο επιχείρημα που ανέπτυξε η Επιτροπή κατά τη διάρκεια της πρωτοβάθμιας διαδικασίας, σύμφωνα με το οποίο το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση δεν εφαρμόζεται στη διαγραφή χρέους (36).
56.      Από το σύνολο των προεκτεθέντων προκύπτει ότι οι επιμέρους ισχυρισμοί που προέβαλαν η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προς υποστήριξη του δευτέρου λόγου αναιρέσεως πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να απορριφθούν ως εν μέρει απαράδεκτοι και εν μέρει αβάσιμοι.
57.      Οι ακόλουθες εκτιμήσεις επί του βασίμου των ισχυρισμών, οι οποίοι, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να κηρυχθούν απαράδεκτοι,
διατυπώνονται, επομένως, σε περίπτωση που το Δικαστήριο δεν συμφωνήσει με την πρότασή μου.
58.      Καταρχάς, θα ήθελα να εξετάσω τους δύο ισχυρισμούς που προέβαλαν η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και η Επιτροπή, όπως παρατίθενται στο σημείο 39 των παρουσών προτάσεων.
59.      Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας βάλλει κατά της θέσεως του Γενικού Δικαστηρίου στη σκέψη 35 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, σύμφωνα με την οποία ο δικαστικός έλεγχος της ύπαρξης «αμφιβολιών (37)» ως προς το αν το επίμαχο μέτρο, στον βαθμό που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, είναι συμβατό με την εσωτερική αγορά, υπερβαίνει, εκ φύσεως, τη
διερεύνηση του αν συντρέχει ή όχι πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ισχυρίζεται ότι μια τέτοια προσέγγιση οδηγεί σε εκτενέστερο έλεγχο μιας απόφασης της Επιτροπής να μην κινήσει επίσημη διαδικασία έρευνας σύμφωνα με το άρθρο 4 του κανονισμού 2015/1589 σε σχέση με τον έλεγχο απόφασης της Επιτροπής που εκδίδεται στο τέλος μιας τέτοιας διαδικασίας.
60.      Υπενθυμίζω ότι η εκτίμηση της συμβατότητας των μέτρων ενισχύσεως με την εσωτερική αγορά, δυνάμει του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής (38), η οποία διαθέτει, ακόμη και κατά το στάδιο της προκαταρκτικής εξέτασης ενός συγκεκριμένου μέτρου, ευρεία διακριτική ευχέρεια, της οποίας η άσκηση συνεπάγεται σύνθετες εκτιμήσεις οικονομικής και κοινωνικής φύσεως. Συνεπώς, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ο έλεγχος των εν λόγω εκτιμήσεων είναι περιορισμένος (39).
61.      Ωστόσο, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι το ζήτημα του κατά πόσον υπάρχουν σοβαρές δυσχέρειες κατά το στάδιο της προκαταρκτικής εξέτασης, οι οποίες δικαιολογούν την απόφαση κίνησης της επίσημης διαδικασίας έρευνας, διακρίνεται από την ουσιαστική αξιολόγηση της συμβατότητας του μέτρου. Όπως ορθώς επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 35 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η έννοια των «αμφιβολιών» που ορίζεται στο άρθρο 4, παράγραφοι 3 και 4, του κανονισμού 2015/1589, η οποία λαμβάνει τη μορφή της ύπαρξης σοβαρών δυσχερειών που αντιμετώπισε η Επιτροπή κατά την εξέταση του κατά πόσον το επίμαχο μέτρο συνιστά ενίσχυση ή κατά πόσον είναι συμβατό με την εσωτερική αγορά, έχει αντικειμενικό χαρακτήρα (40). Ο δικαστής της Ένωσης πρέπει να είναι σε θέση να κρίνει αντικειμενικά, συγκρίνοντας τους λόγους της απόφασης για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων με τις πληροφορίες που είχε στη διάθεσή της η Επιτροπή κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης, αν το εν λόγω θεσμικό όργανο ήταν σε θέση να επιλύσει όλα τα σχετικά ζητήματα χωρίς να κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας. Ενώ οι ουσιαστικές οικονομικές ή κοινωνικές εκτιμήσεις προς υποστήριξη του συμπεράσματος ότι δεν απαιτείται η κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας υπόκεινται σε περιορισμένο δικαστικό έλεγχο, το ζήτημα του κατά πόσον το εν λόγω συμπέρασμα πληροί το νομικό κριτήριο της «μη ύπαρξης σοβαρών δυσχερειών» δεν υπόκειται σε τέτοιο έλεγχο. Συνεπώς, κατά τη γνώμη μου, ο ισχυρισμός που προβάλλει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας πρέπει να απορριφθεί.
62.      Όσον αφορά τον ισχυρισμό της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας ότι το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένα συγχέει την έλλειψη επαρκούς αιτιολογίας στην επίδικη απόφαση με την ύπαρξη σοβαρών δυσχερειών, όπως προεξέθεσα, σύμφωνα με τη νομολογία, η διαπίστωση ανεπαρκούς ή ελλιπούς εξέτασης θέτει υπό αμφισβήτηση τη νομιμότητα μιας απόφασης για τη μη διατύπωση αντιρρήσεων, καθόσον αποτελεί ένδειξη ότι αντιμετωπίστηκαν κατά την αξιολόγηση του επίμαχου μέτρου σοβαρές δυσχέρειες (41). Συνεπώς, και αυτός ο ισχυρισμός πρέπει να απορριφθεί.
63.      Η Επιτροπή, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι οι κατευθυντήριες γραμμές έχουν διαφορετικό χαρακτήρα από τις δεσμευτικές πράξεις του δικαίου της Ένωσης (42) και ότι δεν είναι ορθό να ερμηνεύονται με τις ίδιες μεθόδους ερμηνείας. Όταν, κατά την εφαρμογή των κατευθυντήριων γραμμών της, η Επιτροπή διαπιστώσει ότι η διατύπωση των συγκεκριμένων κατευθυντήριων γραμμών επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες, θα πρέπει να διατηρεί τη διακριτική της ευχέρεια να υιοθετήσει την ερμηνεία εκείνη που αντανακλά κατά τον καλύτερο τρόπο την πολιτική της για τις κρατικές ενισχύσεις. Κατά συνέπεια, ο δικαστικός έλεγχος από τον δικαστή της Ένωσης θα πρέπει να περιορίζεται στη διαπίστωση του κατά πόσον η ερμηνεία της Επιτροπής πάσχει από πρόδηλη πλάνη. Εφόσον διαπιστωθεί ότι η ερμηνεία των εν λόγω κατευθυντήριων γραμμών από την Επιτροπή είναι τουλάχιστον εύλογη, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η Επιτροπή υπερέβη τα όρια της διακριτικής ευχέρειας που διαθέτει.
64.      Δεν συμφωνώ με την επιχειρηματολογία αυτή. Η υποχρέωση ερμηνείας μιας νομικής πράξης, ανεξαρτήτως της φύσης της, διαφέρει από εκείνη του ελέγχου της συνέπειας και της νομιμότητας της εφαρμογής της. Η διαδικασία της ερμηνείας συνίσταται στον προσδιορισμό του νοήματος του κειμένου που πρέπει να ερμηνευθεί, συμπεριλαμβανομένης της περίπτωσης κατά την οποία αυτό συνιστά έκφραση της διακριτικής ευχέρειας του συντάκτη του.
65.      Εάν γίνει δεκτό ότι ο δικαστής της Ένωσης είναι αρμόδιος να ερμηνεύει τις κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, όπως φρονώ ότι είναι ορθό, η αρμοδιότητα αυτή πρέπει να ασκείται σύμφωνα με προκαθορισμένα κριτήρια αντικειμενικού χαρακτήρα, ακόμη και όταν πρόκειται για προσδιορισμό της πρόθεσης του συντάκτη τους. Τα εν λόγω κριτήρια απαντούν στη νομολογία.
66.      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, προκειμένου να ερμηνευθεί διάταξη του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνο το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας η εν λόγω διάταξη αποτελεί μέρος (43). Αυτή η νομολογία έχει χρησιμοποιηθεί –κατά τη γνώμη μου ορθώς–, ακόμη και από το ίδιο το Δικαστήριο, για την ερμηνεία τόσο αποφάσεων όσο (44) και κατευθυντήριων γραμμών της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων (45). Στο ίδιο πνεύμα, άλλες πάγιες αρχές σχετικά με την ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης θα πρέπει επίσης να έχουν εφαρμογή όσον αφορά τις κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής. Σε αυτές περιλαμβάνεται και η αρχή ότι, οσάκις διάταξη του δικαίου της Ένωσης επιδέχεται πλείονες ερμηνείες, πρέπει να προτιμάται η ερμηνεία η οποία διασφαλίζει την πρακτική της αποτελεσματικότητα (46).
67.      Σε αντίθεση με τον ισχυρισμό της Επιτροπής, η αμφισημία επιτείνει, αντί να μειώνει, την ανάγκη νομολογιακής ερμηνείας, ακόμη και όταν πρόκειται για πράξεις όπως οι κατευθυντήριες γραμμές για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Είναι καθήκον του δικαστή της Ένωσης να αντιμετωπίζει οποιαδήποτε έλλειψη σαφήνειας ή ασυνέπεια στη διατύπωση εφαρμόζοντας μια συστηματική και, πρωτίστως, τελολογική ερμηνεία. Η τελευταία προϋποθέτει ότι λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον ο σκοπός και η γενική οικονομία των εν λόγω νομικών πράξεων, αλλά και οι στόχοι που επιδιώκονται από το άρθρο 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ και, γενικότερα, από τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων, προκειμένου να διασφαλιστεί η συνέπεια με τους εν λόγω στόχους καθώς και η αποτελεσματικότητά τους. Η εκτίμηση ότι η Επιτροπή διαθέτει πλήρη διακριτική ευχέρεια, κάθε φορά που η διατύπωση ενός συνόλου κατευθυντήριων γραμμών επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες, ώστε να προκριθεί η δική της ερμηνεία όπου αυτή είναι εύλογη, κατά τη γνώμη μου, θα περιόριζε την αποτελεσματικότητα του δικαστικού ελέγχου και θα υπέσκαπτε την ασφάλεια δικαίου, επιτρέποντας ενδεχομένως στην Επιτροπή να εκμεταλλευτεί την έλλειψη ακρίβειας για να παρακάμψει τους κανόνες που η ίδια έχει επιβάλει στον εαυτό της.
68.      Στο σημείο αυτό θα εξετάσω το βάσιμο των ισχυρισμών τους οποίους προέβαλαν η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και οι οποίοι εκτίθενται λεπτομερώς στα σημεία 36 και 37 των παρουσών προτάσεων. Οι εν λόγω ισχυρισμοί στηρίζονται σε ερμηνεία του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση κατά την οποία η απαίτηση που ορίζεται στο εν λόγω σημείο αφορά μόνο τους υφιστάμενους μετόχους ή τους πιστωτές μειωμένης εξασφάλισης και όχι τους νέους επενδυτές ή τον ίδιο τον δικαιούχο.
69.      Το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση εφαρμόζεται σε «κάθε κρατική ενίσχυση που ενισχύει τη θέση του δικαιούχου στο μετοχικό κεφάλαιο» και επιτάσσει, σε τέτοιες περιπτώσεις, να παρέχεται στο κράτος «εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας του δικαιούχου», το οποίο θα καθορίζεται «ενόψει του ύψους του καταβεβλημένου από το κράτος μετοχικού κεφαλαίου σε σύγκριση με το υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρείας, μετά από συνυπολογισμό των απωλειών» (η υπογράμμιση δική μου). Μπορεί να υποστηριχθεί ότι το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση εφαρμόζεται εφόσον έχουν τηρηθεί οι απαιτήσεις καταμερισμού των επιβαρύνσεων που ορίζονται στο σημείο 66 των εν λόγω κατευθυντήριων γραμμών και υπάρχει θετικό υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο βάσει του οποίου μπορεί να γίνει τέτοια σύγκριση. Το σημείο 67 θα αποτελούσε επομένως ένα επιπλέον βήμα, το οποίο θα εξηρτάτο από την ύπαρξη υπόλοιπου μετοχικού κεφαλαίου κατόπιν τήρησης του σημείου 66. Η αναφορά σε «υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο», ωστόσο, ουδόλως χαρακτηρίζεται από σαφήνεια, ειδικά αν ληφθεί υπόψη ότι η απαίτηση για «εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη» αφορά διαφορετικό χρονικό σημείο από εκείνο της απορρόφησης ζημιών και εφαρμόζεται μόνον εφόσον αποκατασταθεί η βιωσιμότητα του δικαιούχου. Η ως άνω αναφορά δεν οδηγεί, αφ’ εαυτής, στο συμπέρασμα ότι το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση αφορά αποκλειστικά τους υφιστάμενους μετόχους και τους πιστωτές μειωμένης εξασφάλισης και όχι τους επενδυτές που παρεμβαίνουν στο σχέδιο αναδιάρθρωσης παράλληλα με το κράτος.
70.      Όσον αφορά τη συστηματική ερμηνεία, πρέπει να σημειωθεί ότι το σημείο 67 περιέχεται στην ενότητα 3.5.2.2 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, η οποία αφορά τον καταμερισμό των επιβαρύνσεων, και έπεται των σημείων 65 και 66, στα οποία διατυπώνεται ρητά ότι εφαρμόζονται στους υπαρκτούς επενδυτές. Αυτά τα σημεία προσδιορίζουν ρητά τους υφιστάμενους μετόχους και τους πιστωτές μειωμένης εξασφάλισης ως τους κύριους υπεύθυνους για την απορρόφηση τυχόν ζημιών πριν από τη χορήγηση κρατικής ενίσχυσης. Ωστόσο, το σημείο 67 προσθέτει επίσης μια αυτοτελή και σωρευτική απαίτηση σε εκείνες του σημείου 66, όπως αποσαφηνίζεται με την εισαγωγική του φράση «[ο] κατάλληλος καταμερισμός των επιβαρύνσεων θα συνεπαγόταν επίσης» (η υπογράμμιση δική μου) (47). Επιπλέον, τα σημεία 65 έως 67 αποτελούν μέρος της ενότητας 3.5 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, η οποία επιγράφεται «Αναλογικότητα της ενίσχυσης/περιορισμός της ενίσχυσης στο ελάχιστο». Το σημείο 61 της εν λόγω ενότητας ορίζει ότι το ύψος και η ένταση της ενίσχυσης αναδιάρθρωσης πρέπει να περιορίζονται στο ελάχιστο απαραίτητο που θα επιτρέψει την αναδιάρθρωση και ότι πρέπει να εξασφαλίζεται επαρκές επίπεδο ιδίας συμμετοχής στο κόστος της αναδιάρθρωσης και του καταμερισμού των επιβαρύνσεων. Συνεπώς, από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το σημείο 67 δεν μπορεί να συναχθεί ότι το σημείο αυτό περιορίζεται προδήλως στους υφιστάμενους μετόχους και στους πιστωτές μειωμένης εξασφάλισης κατά τον ίδιο τρόπο όπως τα σημεία 65 και 66.
71.      Όσον αφορά τους σκοπούς που επιδιώκει η απαίτηση του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, από το σημείο 65 αυτών προκύπτει σαφώς ότι ο καταμερισμός των επιβαρύνσεων, όπως προβλέπεται στην ενότητα 3.5.2.2, αποσκοπεί στη μείωση του ηθικού κινδύνου διασφαλίζοντας ότι οι υφιστάμενοι επενδυτές δεν απαλλάσσονται από τις συνέπειες της προηγούμενης ανάληψης κινδύνων εις βάρος των δημόσιων πόρων. Ωστόσο, είναι σαφές κατά τη γνώμη μου –και, εξάλλου, προβλέπεται ρητά στο σημείο 11 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση (48)– ότι το σημείο 67 δεν περιορίζεται αποκλειστικά (ούτε κατά κύριο λόγο) στην εξέταση προβληματισμών που σχετίζονται με τον ηθικό κίνδυνο. Πρώτον, το γεγονός ότι περιλαμβάνεται στην ενότητα των κατευθυντήριων γραμμών που αφορά την αναλογικότητα, παράλληλα με την ιδία συμμετοχή, υποδηλώνει ότι ο καταμερισμός των επιβαρύνσεων επιδιώκει έναν συμπληρωματικό και γενικό στόχο, ήτοι τη διασφάλιση ότι η κρατική ενίσχυση περιορίζεται στο ελάχιστο απαραίτητο, μειώνοντας την επιβάρυνση των φορολογουμένων (49). Δεύτερον, η λογική που διέπει το σημείο 67 διαφέρει ελαφρώς από εκείνη του σημείου 66. Το σημείο 67 δεν επιβάλλει υποχρεώσεις σε συγκεκριμένες κατηγορίες ιδιωτών μετόχων ή πιστωτών του δικαιούχου, αλλά, αντ’ αυτού, ρυθμίζει τους όρους υπό τους οποίους πρέπει να χορηγείται κρατική ενίσχυση που ενισχύει την καθαρή κεφαλαιακή θέση. Υπ’ αυτή την έννοια, φαίνεται ότι αφορά περισσότερο τον καθορισμό μιας απαίτησης ιδίας συμμετοχής απ’ ό,τι τον καθορισμό μιας απαίτησης καταμερισμού των επιβαρύνσεων και ότι αποσκοπεί πρωτίστως στη δημιουργία κινήτρου για τον περιορισμό του ζητούμενου ποσού της ενίσχυσης αναδιάρθρωσης (50). Επομένως, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς ότι το σημείο 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, όπως το σημείο 62 σχετικά με την ιδία συμμετοχή και σε αντίθεση με το σημείο 66, έχει επίσης εφαρμογή σε νέους επενδυτές που συμμετέχουν στην αναδιάρθρωση και αντλούν ωφέλεια από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας του δικαιούχου, τα οποία προκύπτουν, τουλάχιστον εν μέρει, χάρη στην κρατική ενίσχυση. Όπως επισημαίνει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η είσοδος της Attestor στην Condor δεν θα ήταν δυνατή χωρίς την ενίσχυση που χορηγήθηκε βάσει του επίμαχου μέτρου. Ως εκ τούτου, ευλόγως αναμένεται ότι τα μελλοντικά κέρδη της Condor θα κατανεμηθούν δίκαια στους φορολογουμένους.
72.      Πάντως, η Επιτροπή και η Condor υποστήριξαν ότι η επέκταση της εφαρμογής του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση στους νέους επενδυτές θα μπορούσε να αποθαρρύνει τη συμμετοχή ιδιωτών επενδυτών σε αναδιαρθρώσεις οι οποίες στηρίζονται σε κρατική ενίσχυση. Κατά συνέπεια, θα χρειαζόταν περισσότερη, όχι λιγότερη, ενίσχυση για την αντικατάσταση των χαμένων επενδύσεων, πράγμα που δεν θα ήταν σύμφωνο με την αρχή της αναλογικότητας. Προκειμένου να αποφευχθεί ένας τέτοιος κίνδυνος, εναπόκειται στην Επιτροπή να επιτύχει εύλογη ισορροπία, κατά την εφαρμογή του σημείου 67 σε περιστάσεις όπως αυτές της υπό κρίση υπόθεσης, μεταξύ, αφενός, της ανάγκης να εξασφαλιστεί στο κράτος εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της αξίας του δικαιούχου και, αφετέρου, της ανάγκης να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να επηρεαστούν δυσανάλογα οι νέοι επενδυτές.
73.      Δεδομένου ότι η αιτιολογική σκέψη 135 της επίδικης απόφασης δεν περιέχει καμία ανάλυση αυτού του είδους, τείνω να καταλήξω στο συμπέρασμα ότι, ακόμη και αν το Δικαστήριο κρίνει παραδεκτούς τους σχετικούς ισχυρισμούς που προέβαλαν η Επιτροπή και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, αυτοί θα πρέπει να απορριφθούν επί της ουσίας.
Β.      Πρόταση επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως
74.      Κατόπιν όλων των ανωτέρω, φρονώ ότι ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.
IV.    Πρόταση
75.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως.
1       Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2       ΕΕ 2014, C 249, σ. 1· στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
3       Σημεία 26 και 27 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
4       Βλ. σημείο 52 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
5       Βλ. σημεία 62 έως 64 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Η εν λόγω συμμετοχή απαιτείται από τους ίδιους πόρους του δικαιούχου της ενίσχυσης, τους μετόχους ή τους πιστωτές του ή τον επιχειρηματικό όμιλο στον οποίο ανήκει, ή από νέους επενδυτές, και πρέπει να είναι πραγματική, ουσιαστική, απαλλαγμένη ενίσχυσης και επαρκής, δηλαδή να ισοδυναμεί τουλάχιστον με το 50 % του κόστους αναδιάρθρωσης υπό κανονικές συνθήκες.
6       Ανακοίνωση της Επιτροπής περί της αποκατάστασης της βιωσιμότητας και αξιολόγησης των μέτρων αναδιάρθρωσης στον χρηματοπιστωτικό τομέα στο πλαίσιο της παρούσας κρίσης βάσει των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων (ΕΕ 2009, C 195, σ. 9).
7       Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή, μετά την 1η Αυγούστου 2013, των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων στα μέτρα στήριξης των τραπεζών στο πλαίσιο της χρηματοπιστωτικής κρίσης (ΕΕ 2013, C 216, σ. 1).
8       Κατά το σημείο 66 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, «[ο] κατάλληλος καταμερισμός των επιβαρύνσεων συνεπάγεται κατά κανόνα την πλήρη ανάληψη των ζημιών από τους υφιστάμενους μετόχους και, εφόσον αυτό είναι αναγκαίο, από τους κατόχους οφειλών μειωμένης εξασφάλισης. Οι κάτοχοι οφειλών μειωμένης εξασφάλισης πρέπει να συμβάλλουν στην απορρόφηση των ζημιών, είτε μέσω μετατροπής σε μετοχικό κεφάλαιο είτε μέσω μείωσης της αξίας του κεφαλαίου των συναφών μέσων. Επομένως, η κρατική παρέμβαση πρέπει να συντελείται μόνο μετά την ολοσχερή καταμέτρηση των απωλειών και τον καταλογισμό τους στους υφιστάμενους μετόχους και τους κατόχους οφειλών μειωμένης εξασφάλισης […]».
9       Βλ. σημείο 65 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
10       Βλ., ιδίως, σημεία 9 και 11 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση.
11       Βλ. απόφαση της 8ης Μαΐου 2024, Ryanair κατά Επιτροπής (Condor – Ενίσχυση προς αναδιάρθρωση) (T-28/22, EU:T:2024:301, σκέψεις 3 έως 9) (στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση).
12       Απόφαση C(2020) 2795 final της Επιτροπής, της 26ης Απριλίου 2020, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.56867 (2020/Ν, πρώην 2020/ΡN) – Γερμανία – Αποκατάσταση των ζημιών που προκλήθηκαν στην Condor από την πανδημία της COVID‑19.
13       T-665/20 (EU:T:2021:344).
14      Απόφαση C(2021) 5731 final της Επιτροπής, της 26ης Ιουλίου 2021, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.63617 (2021/N) – Γερμανία – COVID-19 – Αποκατάσταση των ζημιών που προκλήθηκαν στην Condor ΙΙ.
15      Απόφαση C(2021) 5731 final της Επιτροπής, της 26ης Ιουλίου 2021, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.63617 (2021/N) – Γερμανία COVID-19 – Αποκατάσταση των ζημιών που προκλήθηκαν στην Condor ΙΙ.
16       Απόφαση C(2021) 5729 final της Επιτροπής, της 26ης Ιουλίου 2021, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.63203 (2021/N) – Γερμανία – Ενίσχυση αναδιάρθρωσης προς την Condor.
17       Η Condor και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας άσκησαν παρέμβαση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προς στήριξη των αιτημάτων της Επιτροπής.
18       Μετά την έκδοση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η Επιτροπή ενημέρωσε την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας για την απόφασή της να κινήσει επίσημη διαδικασία έρευνας στις 29 Ιουλίου 2024, με σκοπό την έκδοση νέας απόφασης σχετικά με την ενίσχυση αναδιάρθρωσης υπέρ της Condor· βλ. απόφαση C(2024) 5322 final της Επιτροπής, της 29ης Ιουλίου 2024, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.63203 (2024/C) (πρώην 2021/N) – Γερμανία – Ενίσχυση αναδιάρθρωσης προς την Condor (ΕΕ C, C/2024/5533). Έκτοτε εκδόθηκε απόφαση επανέγκρισης, τον Απρίλιο του 2025· βλ. απόφαση C(2025) 2294 final της Επιτροπής, της 28ης Απριλίου 2025, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.63203 (2024/C) (πρώην 2021/N) που χορήγησε η Γερμανία υπέρ της [Condor] (ΕΕ L, 2025/2178) (στο εξής: νέα απόφαση). Η νέα απόφαση δεν έχει προσβληθεί ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
19       Βλ. σκέψεις 207 και 232 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Στη σκέψη 212 της ως άνω απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το επίμαχο μέτρο έχει τη μορφή, μεταξύ άλλων, της μερικής διαγραφής χρεών, με αποτέλεσμα να πρέπει να χαρακτηριστεί ως «κρατική ενίσχυση που [ενισχύει την καθαρή κεφαλαιακή θέση του δικαιούχου]» κατά την έννοια του σημείου 67 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Η Condor αμφισβητεί τη διαπίστωση αυτή με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως.
20       Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 2021, World Duty Free Group και Ισπανία κατά Επιτροπής (C-51/19 P και C-64/19 P, EU:C:2021:793), και της 28ης Σεπτεμβρίου 2023, Ryanair κατά Επιτροπής (C-321/21 P, EU:C:2023:713).
21      C-321/21 P (EU:C:2023:713, σκέψεις 104 επ).
22       Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2021, Επιτροπή κατά Tempus Energy και Tempus Energy Technology (C-57/19 P, στο εξής: απόφαση Tempus, EU:C:2021:663, σκέψη 41).
23       Βλ. σκέψη 232 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
24       Με το υπόμνημά της αντικρούσεως, η Επιτροπή υποστήριξε, ως προς την αιτιολογική σκέψη 126, ότι η απαίτηση καταμερισμού των επιβαρύνσεων τηρήθηκε διότι η Attestor απέκτησε την Condor μέσω διαδικασίας υποβολής προσφορών κατά την οποία η προσφορά της επελέγη μεταξύ των τριών διαθέσιμων προσφορών, καθώς παρείχε τους βέλτιστους όρους για την αποπληρωμή των δημόσιων δανείων. Προς υποστήριξη των ισχυρισμών της Επιτροπής ενώπιον του Δικαστηρίου, η Condor ισχυρίστηκε, στο υπόμνημά της παρεμβάσεως, ότι χωρίς την προσφορά της Attestor, η οποία αντανακλούσε δυνητικά μελλοντικά κέρδη στην τιμολόγησή της, θα υπήρχαν πολύ μικρότερες –αν όχι μηδαμινές– πιθανότητες αποπληρωμής των προηγούμενων δανείων που χορηγήθηκαν από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Στην περίπτωση αυτή, λαμβανομένων υπόψη όλων των ζημιών και των δυνητικών ζημιών, η αποπληρωμή προηγούμενων δανείων θα μπορούσε να θεωρηθεί ως εύλογο μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη της Condor για την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Σύμφωνα με την Condor, οι ως άνω εκτιμήσεις αντικατοπτρίζονται στην αιτιολογική σκέψη 126 της επίδικης απόφασης. Ενώ το επιχείρημα αυτό ήταν πρωταρχικής σημασίας στο υπόμνημα παρεμβάσεως της Condor, για την αιτιολογική σκέψη 126 της επίδικης απόφασης έγινε λόγος μόνο μία φορά στο υπόμνημα αντικρούσεως της Επιτροπής, στην υποσημείωση 165 αυτού.
25       Βλ. σκέψη 232 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
26       Βλ. επίδικη απόφαση, αιτιολογικές σκέψεις 19 επ. και αιτιολογική σκέψη 135.
27       Βλ. επίδικη απόφαση, αιτιολογική σκέψη 33 και αιτιολογικές σκέψεις 132 επ.
28       Κατά την αιτιολογική σκέψη 135, «όσον αφορά την κατανομή των επιβαρύνσεων της αναδιάρθρωσης από πρώην μετόχους της Condor και τους πιστωτές μειωμένης εξασφάλισης, είναι προφανές ότι ο πρώην ελέγχων μέτοχος της Condor, η TCG, τελεί υπό λύση και εκκαθάριση, ενώ οι μετοχές της Condor τοποθετήθηκαν σε καταπίστευμα (αιτιολογικές σκέψεις 12 και 19). Η TCG χάνει όλη την αξία της συμμετοχής της και σε καμία περίπτωση δεν θα επωφεληθεί από οποιαδήποτε θετική έκβαση της επιτυχούς αναδιάρθρωσης της Condor. Ομοίως, οι πιστωτές της Condor διαγράφουν όλες σχεδόν τις απαιτήσεις τους στο πλαίσιο της διαδικασίας αφερεγγυότητας και, ως εκ τούτου, συμμετέχουν ουσιαστικά στο σχέδιο αναδιάρθρωσης. Η συμμετοχή μέσω της διαγραφής υπερβαίνει το ποσό της ενίσχυσης αναδιάρθρωσης τόσο από την άποψη της μερικής διαγραφής όσο και από την άποψη της συνέχισης των αναδιαρθρωμένων δανείων της KfW που είχαν χορηγηθεί στην Condor. Οι πρώην μέτοχοι και οι πιστωτές της Condor συμβάλλουν ουσιαστικά στην αναδιάρθρωση, με αποτέλεσμα τη μείωση της ανάγκης για κρατική ενίσχυση και τη μείωση του ηθικού κινδύνου». Ως αποτέλεσμα, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα, στην αιτιολογική σκέψη 136, ότι η ενίσχυση συνεπαγόταν κατάλληλο καταμερισμό των επιβαρύνσεων.
29       Η εσφαλμένη ερμηνεία μιας προσβαλλόμενης πράξης συνιστά πλάνη περί το δίκαιο η οποία παραδεκτώς προβάλλεται κατ’ αναίρεση· βλ. αποφάσεις της 10ης Μαρτίου 2022, Επιτροπή κατά Freistaat Bayern κ.λπ. (C-167/19 P και C-171/19 P, EU:C:2022:176, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας κ.λπ. (C-465/20 P, EU:C:2024:724, σκέψη 112).
30       Κανονισμός της 13ης Ιουλίου 2015 περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 της [ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9).
31       Βλ. αποφάσεις της 14ης Σεπτεμβρίου 2023, Land Rheinland-Pfalz κατά Deutsche Lufthansa (C‑466/21 P, EU:C:2023:666, σκέψεις 50 και 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 1ης Αυγούστου 2025, Γαλλία και Επιτροπή κατά CWS Powder Coatings κ.λπ. (C-71/23 P και C-82/23 P, EU:C:2025:601, σκέψη 57).
32       Πρβλ. απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2023, Land Rheinland-Pfalz κατά Deutsche Lufthansa (C-466/21 P, EU:C:2023:666, σκέψη 93 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33       Βλ. απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, Les Mousquetaires και ITM Entreprises κατά Επιτροπής (C-682/20 P, EU:C:2023:170, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34       Η Επιτροπή αναφέρθηκε ρητά μόνο στα σημεία 65 και 66 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση. Πρόσθεσε, παραπέμποντας στα σημεία 122 και 123 του υπομνήματός της αντικρούσεως, ότι η Ryanair δεν είχε «ισχυριστεί (πολλώ δε μάλλον αποδείξει) ότι οι υφιστάμενοι ιδιοκτήτες ή οι πιστωτές μειωμένης εξασφάλισης της Condor θα είχαν αποκομίσει αδικαιολόγητα οφέλη».
35       Βλ. απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2023, Land Rheinland-Pfalz κατά Deutsche Lufthansa (C‑466/21 P, EU:C:2023:666, σκέψη 94 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
36       Το επιχείρημα αυτό, το οποίο δεν εμφανίζεται στις πρωτοδίκως υποβληθείσες γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής, προβλήθηκε, σύμφωνα με το υπόμνημα αντικρούσεως της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου η οποία διεξήχθη στις 22 Σεπτεμβρίου 2023.
37       Η έννοια των «αμφιβολιών» εμφανίζεται στο άρθρο 4, παράγραφοι 3 και 4, του κανονισμού 2015/1589 και υποδηλώνει την ύπαρξη σοβαρών δυσχερειών που αντιμετώπισε η Επιτροπή κατά την εξέταση του επίμαχου μέτρου.
38       Βλ., ιδίως, απόφαση της 19ης Ιουλίου 2016, Kotnik κ.λπ. (C-526/14, EU:C:2016:570, σκέψη 37).
39       Ο έλεγχος αυτός περιορίζεται στην επαλήθευση της τηρήσεως των δικονομικών κανόνων και της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως, καθώς και στον έλεγχο της ακρίβειας των πραγματικών περιστατικών που ελήφθησαν υπόψη και της απουσίας πλάνης περί το δίκαιο, πρόδηλης πλάνης περί την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών ή καταχρήσεως εξουσίας. Βλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, E. Breuninger κατά Επιτροπής (C-124/23 P, EU:C:2024:860, σκέψη 30).
40       Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 2ας Απριλίου 2009, Bouygues και Bouygues Télécom κατά Επιτροπής (C-431/07 P, EU:C:2009:223, σκέψη 63).
41       Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Tempus (σκέψη 41).
42       Είναι γνωστό ότι, κατά την άσκηση της διακριτικής της ευχέρειας βάσει του άρθρου 107, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, η Επιτροπή μπορεί να θεσπίσει μη δεσμευτικές νομικές πράξεις προκειμένου να διευκρινίσει, τηρουμένων απαραιτήτως των διατάξεων με υπέρτερη τυπική ισχύ (είτε πρωτογενούς είτε παράγωγου δικαίου της Ένωσης), τα κριτήρια που προτίθεται να εφαρμόσει κατά την αξιολόγηση της συμβατότητας των εθνικών μέτρων με την εσωτερική αγορά βάσει των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων. Οι κατευθυντήριες γραμμές συνιστούν αυτοπεριορισμό της διακριτικής ευχέρειας της Επιτροπής. Η τελευταία δεν μπορεί, καταρχήν, να αποκλίνει από τους κανόνες αυτούς, διότι άλλως υπάρχει ενδεχόμενο να ακυρωθούν οι πράξεις της λόγω παραβιάσεως γενικών αρχών του δικαίου, όπως είναι η ίση μεταχείριση ή η προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης (βλ. απόφαση της 19ης Ιουλίου 2016, Kotnik κ.λπ., C-526/14, EU:C:2016:570, σκέψεις 39, 40 και 43). Μολονότι οι κατευθυντήριες γραμμές δεν μπορούν να δημιουργήσουν αυτοτελείς υποχρεώσεις εις βάρος των κρατών μελών, οι διατάξεις τους μπορούν να καταστούν δεσμευτικές δυνάμει αποφάσεως της Επιτροπής για την εφαρμογή τους (πρβλ. απόφαση της 12ης Οκτωβρίου 2023, Est Wind Power, C-11/22, EU:C:2023:765, σκέψεις 30 έως 38, και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση Est Wind Power, C-11/22, EU:C:2023:241, σημεία 28 έως 32).
43       Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 17ης Νοεμβρίου 1983, Merck (292/82, EU:C:1983:335, σκέψη 12), της 7ης Μαρτίου 2018, SNCF Mobilités κατά Επιτροπής (C-127/16 P, EU:C:2018:165, σκέψη 29), και της 12ης Οκτωβρίου 2023, Est Wind Power (C-11/22, EU:C:2023:765, σκέψη 46).
44       Πρβλ. αποφάσεις της 7ης Μαρτίου 2018, SNCF Mobilités κατά Επιτροπής (C-127/16 P, EU:C:2018:165, σκέψεις 29 επ.), και της 17ης Δεκεμβρίου 2015, SNCF κατά Επιτροπής (T‑242/12, EU:T:2015:1003, σκέψεις 88 επ.).
45       Πρβλ. απόφαση της 12ης Οκτωβρίου 2023, Est Wind Power (C-11/22, EU:C:2023:765, σκέψεις 46 επ.).
46       Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 22ας Σεπτεμβρίου 1988, Land de Sarre κ.λπ. (187/87, EU:C:1988:439, σκέψη 19), της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Holger Forstmann Transporte (C‑152/13, EU:C:2014:2184, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 15ης Ιουνίου 2000, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C-348/97, EU:C:2000:317, σκέψη 53).
47       Όπως ορθώς παρατήρησε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 223 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
48       Κατά το σημείο 11 των κατευθυντήριων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, «[η] έννοια του καταμερισμού των επιβαρύνσεων θεσπίστηκε, μεταξύ άλλων, για την καλύτερη αντιμετώπιση του ζητήματος του ηθικού κινδύνου».
49       Βλ. κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Ιουλίου 2016, Kotnik κ.λπ. (C-526/14, EU:C:2016:570, σκέψεις 55 έως 58).
50       Πρβλ. Soltész, U. και
Maier-Rigaud, F., «Rescue and restructuring aid», σε Werner, P., και Verouden, V. (επιμ.), EU State Aid Control: Law and Economics, 2025, σ. 553 και 554.