62021CC0174
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
KOKOTT
ippreżentati fis‑17 ta’ Novembru 2022 (
1
)
Kawża C-174/21
Il‑Kummissjoni Ewropea
vs
Ir‑Repubblika tal‑Bulgarija
“Nuqqas ta’ Stat Membru li jwettaq obbligu – Miżuri li jirriżultaw mis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267) – Direttiva 2008/50/KE – Kwalità tal-arja ambjentali – Valuri limitu għall-ħarsien tas-saħħa tal-bniedem – Materja partikolata fina (PM10) – Eċċess – Ammissibbiltà tar-rikors – Intimazzjoni – Prova tal-ksur – Pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja – Rekwiżiti – Pagamenti ta’ penalità – Somma f’daqqa”
I. Introduzzjoni
1.
Id-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali (
2
) tistipula valuri limiti għal ċerti sustanzi li jniġġsu fl-arja ambjentali u tirrikjedi li, fil-każ ta’ eċċess, l-Istati Membri jfasslu pjanijiet ta’ kwalità tal-arja sabiex il-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità jkun kemm jista’ jkun qasir.
2.
Permezz tas-sentenza tagħha tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267), il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li, fiż-żoni u fl-agglomerazzjonijiet kollha tal-Bulgarija, il-valuri limitu applikabbli għall-materja partikolata fina (PM10, jiġifieri l-partikoli ta’ daqs inqas minn 10 μm) kienu nqabżu b’mod sistematiku u kontinwu u li l-awtoritajiet responsabbli ma kinux fasslu pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja li huma suffiċjenti sabiex iwaqqfu dan il-ksur.
3.
Fil-kawża preżenti, il-Kummissjoni titlob li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata li l-Bulgarija ma kkonformatx ma’ dik is-sentenza. Hija titlob ukoll li l-Bulgarija tiġi kkundannata għall-ħlas ta’ somma f’daqqa u ta’ penalità ta’ kuljum sal-konformità kompleta mas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
4.
Il-kawża tqajjem kwistjonijiet ġodda dwar l-ammissibbiltà ta’ rikors bħal dan, minħabba li, fl-ittra ta’ intimazzjoni tagħha, il-Kummissjoni ma lmentat dwar ebda eċċess tal-valuri limitu sa mill-imsemmija sentenza. Barra minn hekk, għandu jiġi ċċarat sa liema punt il-Kummissjoni, indipendentement mill-allegazzjoni ta’ eċċess ta’ valuri limitu mis-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, tista’ tikkritika l-kwalità tal-pjanijiet tal-arja tal-Bulgarija u abbażi ta’ liema kriterji għandu jiġi evalwat ilment bħal dan fil-kuntest ta’ proċedura taħt l-Artikolu 260 TFUE.
II. Il‑kuntest ġuridiku
5.
L-Artikolu 13(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali tobbliga lill-Istati Membri biex jikkonformaw ma’ diversi valuri limitu ta’ kwalità tal-arja:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, fiż-żoni u l-agglomerazzjonijiet kollha tagħhom, il-livelli tad-dijossidu tal-kubrit, PM10, iċ-ċomb u l-monossidu tal-karbonju fl-arja ta’ l-ambjent ma’ jaqbżux il-valuri ta’ limitu stabbiliti fl-Anness XI.
Fir-rigward tad-dijossidu tan-nitroġenu u l-benżina, il-valuri ta’ limitu speċifikati fl-Anness XI ma jistgħux jinqabżu mid-dati speċifikati fih.
[…]”
6.
Skont l-Anness XI tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, il-valur limitu għal 24 siegħa ta’ 50 μg/m3 ta’ PM10 għall-ħarsien tas-saħħa tal-bniedem ma għandux jinqabeż iktar minn 35 darba fis-sena. Il-valur limitu annwali ġie stabbilit għal 40 μg/m3 PM10. Dawn il-valuri limitu ta’ kwalità tal-arja huma applikabbli fil-Bulgarija abbażi tad-Direttiva 99/30 (
3
) sa mill-adeżjoni ta’ dan l-Istat Membru mal-Unjoni fl‑1 ta’ Jannar 2007 (
4
).
7.
L-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali jipprevedi li, fil-każ li l-valuri limitu ta’ kwalità tal-arja jinqabżu f’żoni jew agglomerazzjonijiet speċifiċi, għandhom jiġu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja, sabiex jiġu osservati l-valuri li ġejjin:
“Fejn, fiż-żoni jew l-agglomerazzjonijiet stipulati, il-livelli ta’ sustanzi li jniġġsu fl-arja ta’ l-ambjent jaqbżu kwalunkwe valur ta’ limitu jew valur immirat, kif ukoll kwalunkwe marġni rilevanti tat-tolleranza f’kull każ, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li jkunu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja għal dawk iż-żoni u agglomerazzjonijiet sabiex jinkiseb il-valur ta’ limitu jew valur immirat relatati speċifikati fl-Annessi XI u XIV.
Fil-każ ta’ qabżiet ta’ dawk il-valuri ta’ limitu li għalihom id-data ta’ skadenza sabiex jintlaħqu diġà tkun skadiet il-pjan ta’ kwalità tal-arja għandu jistabbilixxi miżuri adegwati, sabiex il-perijodu tal-qabża jkun jista’ jinżamm l-iqsar possibbli. […]
Dawk il-pjanijiet għall-kwalità ta’ l-arja għandhom jinkorporaw ta’ l-anqas l-informazzjoni elenkata fit-Taqsima A ta’ l-Anness XV […]
[…]”
8.
Skont l-Artikolu 27(2) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, l-Istati Membri għandhom jagħmlu disponibbli għall-Kummissjoni, mhux iktar tard minn disa’ xhur wara t-tmiem ta’ kull sena, l-informazzjoni sabiex tiġi evalwata l-konformità mal-valuri limitu.
III. Is‑sentenza tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267)
9.
Fis-sentenza tagħha tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267) il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet li r-Repubblika tal-Bulgarija
–
mill-fatt tan-nuqqas ta’ osservanza sistematika u persistenti, mis-sena 2007 sas-sena 2014 inkluża, tal-valuri limitu ta’ kuljum u annwali applikabbli għall-konċentrazzjonijiet ta’ PM10 fiż-żoni u fl-agglomerazzjonijiet BG0001 AG Sofija, BG0002 AG Plovdiv, BG0004 Tramuntana, BG0005 l-Lbiċ u BG0006 x-Xlokk,
–
mill-fatt tan-nuqqas ta’ osservanza sistematika u persistenti, mis-sena 2007 u sas-sena 2014 inkluża, tal-valur limitu ta’ kuljum applikabbli għall-konċentrazzjonijiet ta’ PM10 fiż-żona BG0003 AG Varna u tal-valur limitu annwali matul is-snin 2007, 2008 u 2010 sa 2014 inkluża, fl-istess żona BG0003 AG Varna,
naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt id-dispożizzjonijiet magħqudin tal-Artikolu 13(1) u tal-Anness XI tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali,
–
mill-fatt li l-qbiż tal-valuri limitu ta’ kuljum u annwali applikabbli għall-konċentrazzjonijiet ta’ PM10 ppersistew fiż-żoni u fl-agglomerazzjonijiet imsemmija iktar ’il fuq kollha, naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) ta’ din id-direttiva u b’mod partikolari l-obbligu li tiżgura li l-perijodu ta’ qbiż ikun l-iqsar possibbli, f’dak li jikkonċerna l-perijodu mill‑11 ta’ Ġunju 2010 sas-sena 2014 inkluża.
IV. Proċedura u t-talbiet
10.
Wara s-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, fuq talba tal-Kummissjoni, il-Bulgarija bagħtet kemm il-darba informazzjoni dwar il-konformità ma’ dik is-sentenza.
11.
Barra minn hekk, il-Bulgarija kompliet tibgħat lill-Kummisssjoni informazzjoni dwar il-konċentrazzjonijiet ta’ PM10 mkejla. Skont l-indikazzjonijiet ipprovduti mill-Kummissjoni waqt is-seduta, dan l-Istat Membru bagħat informazzjoni b’mod partikolari f’Settembru 2018 dwar il-konċentrazzjonijiet imkejla għas-sena 2017, li madankollu kien għad kellhom isiru xi korrezzjonijiet fihom. Skont il-Kummissjoni, dawn il-korrezzjonijiet intbagħtu lilha fis‑6 ta’ Novembru 2018.
12.
Madankollu, fid‑9 ta’ Novembru 2018, il-Kummissjoni intimat formalment lill-Bulgarija, skont l-Artikolu 260(2) TFUE, u ffissat terminu li jiskadi fid‑9 ta’ Jannar 2019 sabiex din tkun tista’ tibgħatilha t-tweġiba tagħha. Fuq talba tal-Bulgarija, il-Kummissjoni estendiet dan it-terminu sad‑9 ta’ Frar 2019.
13.
F’din l-ittra ta’ intimazzjoni, il-Kummissjoni stabbilixxiet li l-valuri limitu komplew jinqabżu fis-snin 2015 u 2016.
14.
Barra minn hekk, il-Kummissjoni kkritikat lill-Bulgarija talli ma ressqitx quddiemha pjanijiet ġodda għal kwalità tal-arja, biex tittejjeb il-kwalità tal-arja. Il-Kummissjoni rrikonoxxiet li kienu tħabbru miżuri fuq il-livell nazzjonali, iżda kważi kollha kienu għadhom ma ġewx implimentati. U ma ntbagħtet ebda informazzjoni la dwar il-progress fl-implimentazzjoni u lanqas dwar l-iskeda ta’ żmien għat-tkomplija tal-implimentazzjoni. Nieqsa wkoll kienet informazzjoni dwar it-titjib mistenni fil-kwalità tal-arja u l-miżuri nnifishom ta’ spiss ma kinux ċari. Fl-aħħar nett, il-Kummissjoni indikat fir-rigward ta’ diversi miżuri li jenħtieġu riżorsi (finanzjarji) (għall-implimentazzjoni).
15.
Fit-tweġiba tagħha, li waslet għand il-Kummissjoni fit‑18 ta’ Jannar 2019, il-Bulgarija indikat li l-valuri limitu kienu nqabżu wkoll fis-sena 2017, iżda ddikjarat li s-sitwazzjoni kienet qed titjieb għaliex il-livell tal-eċċess kien qiegħed jonqos.
16.
Fir-rigward tal-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja, il-Bulgarija fakkret li fis-snin 2017 u 2018, hija kienet ssottomettiet programmi għal 19 il-belt b’kollox. Barra minn hekk, kienu qegħdin jitħejjew miżuri oħra fuq il-livell nazzjonali.
17.
Madankollu, fil‑21 ta’ Marzu 2021, il-Kummissjoni Ewropea ppreżentat dan ir-rikors u talbet li l-Qorti tal-Ġustizzja
–
tikkonstata li, peress li ma ħaditx il-miżuri kollha meħtieġa sabiex teżegwixxi s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267), ir-Repubblika tal-Bulgarija naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 260(1) TFUE fir-rigward taż-żoni u tal-agglomerazzjonijiet BG0001 Sofija, BG0002 Plovdiv, BG0004 Tramuntana, BG0005 il-Lbiċ u BG0006 ix-Xlokk;
–
tikkundanna lir-Repubblika tal-Bulgarija tħallas lill-Kummissjoni somma f’daqqa ta’ EUR 3156 kuljum, mid-data tal-għoti tas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267) sad-data tal-għoti tas-sentenza fil-kawża ineżami, jew, fil-każ li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu jiġi rrimedjat qabel, sal‑31 ta’ Diċembru tal-aħħar sena ta’ nuqqas, iżda f’kull każ somma f’daqqa ta’ mhux inqas minn EUR 653000;
–
tikkundanna lir-Repubblika tal-Bulgarija tħallas lill-Kummissjoni pagamenti ta’ penalità fl-ammont ta’ EUR 5 677.20 kuljum għal kull żona fir-rigward tal-kwalità tal-arja, ikkalkolati mid-data tal-għoti tas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża ineżami sad-data tal-eżekuzzjoni sħiħa tas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267),
–
tikkundanna lir-Repubblika tal-Bulgarija għall-ispejjeż tal-kawża.
18.
Ir-Repubblika tal-Bulgarija titlob li r-rikors jiġi miċħud u li l-l-Kummisssjoni tiġi kkundannata għall-ispejjeż.
19.
Il-Polonja ssostni t-talbiet tal-Bulgarija.
20.
Il-partijiet ippreżentaw is-sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub u, bl-eċċezzjoni tal-Polonja, oralment, fis-seduta tal‑21 ta’ Settembru 2022.
V. Evalwazzjoni legali
21.
Skont l-Artikolu 260(1) TFUE, jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata li Stat Membru jkun naqas milli jwettaq obbligu li jirriżulta mid-dritt tal-Unjoni, dak l-Istat ikun marbut li jieħu l-miżuri kollha meħtieġa sabiex jikkonforma ma’ dik is-sentenza. Għalkemm din id-dispożizzjoni ma tispeċifikax it-terminu li fih għandu jkun hemm konformità mas-sentenza, l-interess f’applikazzjoni immedjata u uniformi tad-dritt tal-Unjoni jitlob li dan il-proċess ta’ konformità jsir mingħajr dewmien u fl-iqsar żmien possibbli (
5
).
22.
Jekk il-Kummissjoni tikkunsidra li l-Istat Membru kkonċernat ma jkunx ħa l-miżuri neċessarji, hija tista’ tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja, skont l-Artikolu 260(2) TFUE, wara li tkun tat lil dak l-Istat l-opportunità li jippreżenta l-osservazzjonijiet tiegħu. Il-Kummissjoni għandha tispeċifika l-ammont tas-somma f’daqqa jew ta’ pagamenti ta’ penalità li għandu jitħallas mill-Istat Membru kkonċernat li hija tikkunsidra xieraq fiċ-ċirkustanzi.
23.
Fil-kawża preżenti, il-Kummissjoni titlob li jiġi kkonstatat li l-Bulgarija ma kkonformatx ruħha għal kollox mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 u li hija tiġi kkundannata għall-ħlas ta’ somma f’daqqa u għal pagament ta’ penalità sal-konformità sħiħa mas-sentenza. Madankollu, it-talba tagħha ma tirrigwardax l-agglomerazzjoni BG03 Varna, li hemm riferiment għaliha fl-imsemmija sentenza, għaliex il-Bulgarija sostniet li l-valuri limitu għal PM10 inkwistjoni kienu ġew irrispettati hemmhekk.
24.
F’dan li ġej, l-ewwel għandha tiġi eżaminata l-ammissibbiltà ta’ dan ir-rikors, imbagħad, il-fondatezza tiegħu u, fl-aħħar nett, il-kwistjoni dwar jekk u, jekk ikun il-każ, f’liema ammont għandhom jiġu imposti s-somma f’daqqa u/jew il-pagamenti ta’ penalità.
A.
Fuq l‑ammissibbiltà tar‑rikors
25.
Il-Bulgarija tqis li dan ir-rikors ma huwiex ammissibbli minħabba l-irregolarità tal-proċedura prekontenzjuża.
26.
Skont l-Artikolu 260(2) TFUE, il-Kummissjoni għandha tagħti lill-Istat inkwistjoni l-opportunità li jippreżenta l-osservazzjonijiet tiegħu qabel ma tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja minħabba nuqqas ta’ konformità ma’ sentenza. Fl-opinjoni tal-Bulgarija, dan il-pass proċedurali huwa vvizzjat b’irregolarità, għaliex il-Kummissjoni qed tilmenta dwar il-konformità insuffiċjenti mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, u b’hekk ksur tal-Artikolu 260 TFUE, iżda fl-ittra ta’ intimazzjoni tagħha, ibbażat ruħha biss fuq l-eċċess tal-valuri limitu fis-snin 2015 u 2016.
27.
Permezz ta’ dan l-argument, il-Bulgarija ssostni li l-Kummissjoni tista’ tintima lill-Istat Membru skont l-Artikolu 258 TFUE biss wara ksur tad-dritt tal-Unjoni. Dan ifisser li l-obbligu li l-Kummissjoni qiegħda tilmenta li ma twettaqx għandu jkun diġà tnissel (
6
).
28.
Madankollu, bil-kontra ta’ dak li issostni l-Bulgarija, dan huwa l-każ hawnhekk.
29.
Fil-fatt, huwa paċifiku li, meta l-Bulgarija ġiet intimata, fid‑9 ta’ Novembru 2018, hija diġà kellha l-obbligu li tikkonforma ruħha mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017. Huwa għal din ir-raġuni li l-Kummisssjoni setgħet tinvoka nuqqas ta’ twettiq ta’ dan l-obbligu fl-ittra ta’ intimazzjoni tagħha.
30.
Madankollu, l-argument tal-Bulgarija juri irregolarità oħra. Fil-fatt, fl-ittra ta’ intimazzjoni tagħha tad‑9 ta’ Novembru 2018, il-Kummissjoni ma ssostniex li, sa minn dik is-sentenza, il-Bulgarija ma temmietx l-eċċess tal-valuri limitu li dwarhom kien hemm l-ilment fis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 (dwar dan ara 1). Mill-banda l-oħra, l-allegazzjoni li l-Bulgarija mid-data tas-sentenza ma tejbitx il-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja b’mod suffiċjenti hija definittivament inkluża fl-ittra ta’ intimazzjoni (dwar dan ara 2)
1. Valuri limitu
31.
Permezz tal-ewwel motiv, il-Kummissjoni ssostni li, sa mis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, il-valuri limitu għall-materja partikolata fina (PM10) skont Artikolu 13 u l-Anness XI tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali baqgħu jinqabżu, minkejja li dik is-sentenza kienet ikkonstatat ksur sistematiku u kontinwu ta’ dawn il-valuri limitu.
32.
Madankollu, fl-ittra ta’ intimazzjoni tad‑9 ta’ Novembru 2018, il-Kummissjoni ma affermatx b’mod espliċitu li mis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 il-valuri limitu kienu fil-fatt inqabżu. Għall-kuntrarju, hija llimitat ruħha li titkellem dwar l-eċċess li seħħ fis-snin 2015 u 2016.
33.
Dan l-eċċess jikkonċerna perijodu ta’ żmien li għadu mhux kopert mis-sentenza tal 5 ta’ April 2017. Tabilħaqq, huwa juri li l-ksur tal-valuri limitu u b’hekk ukoll tad-dritt tal-Unjoni baqa’ għaddej. Madankollu, l-eċċess tal-valuri limitu fis-snin 2015 u 2016 ma jfissirx ipso facto li l-Bulgarija ma kkonformatx ruħha mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017. L-obbligu ta’ konformità previst fl-Artikolu 260(1) TFUE jibda jkun effettiv biss mas-sentenza u jkopri l-perijodu ta’ żmien ta’ wara din.
34.
Bl-istess mod, in-natura tal-ksur kontenzjuż, jiġifieri l-eċċess sistematiku u kontinwu tal-valuri limitu, ma tibdilx il-fatt li l-Kummissjoni kellha tinvoka ksur tal-valuri limitu wara s-sentenza tal‑5 ta’ April 2017. L-eċċess tal-valuri limitu fis-snin 2015 u 2016 juri tabilħaqq, li dan il-ksur kompla għaddej, fil-perijodu li jiġi minnufih wara sas-sena 2014, li kien is-suġġett tas-sentenza. Iżda dan l-eċċess għadu ma jikkostitwixxix, bħala tali, ksur tal-obbligu ta’ konformità mas-sentenza.
35.
Fi proċedura skont l-Artikolu 258 TFUE, tali ommissjoni tkun tikkostitwixxi difett proċedurali serju, għaliex f’tali proċedura l-ittra ta’ intimazzjoni tiddeskrivi għall-ewwel darba l-qafas tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni kkontestat bejn il-Kummissjoni u l-Istat Membru, jiġifieri s-suġġett tat-tilwima (
7
). Jekk il-Kummissjoni ma tidentifikax espliċitament il-ksur fl-ittra ta’ intimazzjoni, din tal-aħħar ma tistax taqdi l-funzjoni tagħha.
36.
Huwa minnu li l-proċedura prevista fl-Artikolu 260(2) TFUE hija differenti minn dik prevista fl-Artikolu 258, għaliex l-ewwel sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tistabbilixxi s-suġġett tat-tilwima (
8
) Din il-konstatazzjoni hija, min-natura tagħha, ħafna iktar preċiża minn dik li tirriżulta mill-ittra ta’ intimazzjoni skont l-Artikolu 258, peress li s-sentenza hija bbażata fuq il-preċizjonijiet ulterjuri li jirriżultaw mill-proċedura prekontenzjuża u kontenzjuża. Għaldaqstant, il-ħtieġa li jiġi ppreċiżat is-suġġett tat-tilwima fl-ittra ta’ intimazzjoni skont l-Artikolu 260(2) hija ta’ inqas importanza.
37.
Mill-banda l-oħra, il-konsegwenzi legali possibbli ta’ proċedura skont l-Artikolu 260(2) TFUE huma ħafna iktar sinjifikattivi mill-konsegwenzi legali li jirriżultaw minn proċedura skont l-Artikolu 258, għaliex l-Artikolu 260 jippermetti lill-Qorti tal-Ġustizzja timponi somma f’daqqa u pagament ta’ penalità. Għaldaqstant, iċ-ċertezza legali u d-drittijiet ta’ difiża tal-Istat Membru jeżiġu attenzjoni speċjali min-naħa tal-Kummissjoni fil-preżentazzjoni tas-suġġett tat-tilwima.
38.
Huwa minnu li l-Bulgarija rrikonoxxiet il-fatt li l-Kummissjoni kkritikat il-konformità insuffiċjenti mal-valuri limitu sa mis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017. Dan joħroġ b’mod partikolari mill-fatt li, fir-risposta tagħha, il-Bulgarija ssemmi l-konċentrazzjonijiet imkejla fis-sena 2017, jiġifieri rreferiet ukoll għall-perijodu ta’ wara s-sentenza kontenzjuża. B’hekk, il-Bulgarija ma hijiex prekluża milli tiddefendi ruħha.
39.
Madankollu, irregolarità li taffettwa l-ittra ta’ intimazzjoni tal-Kummissjoni ma tistax tiġi rrimedjata a posteriori mill-Istat Membru. Dan ikun iwassal sabiex is-suġġett tat-tilwima jiġi ddefinit mhux mill-Kummissjoni iżda mill-Istat Membru.
40.
Għaldaqstant hija biss il-Kummissjoni li setgħet tikkorreġi l-ommissjoni tagħha permezz ta’ ittra ta’ intimazzjoni supplimentari. Dan kien ikun relattivament faċli u mingħajr problemi għaliex, sadanittant, il-Bulgarija kienet bagħtet l-informazzjoni meħtieġa rigward is-sena 2017 u għaliex reġgħu għaddew iktar minn sentejn bejn din ir-risposta u d-data tal-preżentata ta’ dan ir-rikors. F’dan iż-żmien, kien ikun biżżejjed li l-Kummissjoni tibgħat ittra ta’ intimazzjoni supplimentari sabiex tippreċiża s-suġġett tat-tilwima.
41.
Waqt is-seduta, il-Kummissjoni sostniet li l-Bulgarija kienet bagħtet il-konċentrazzjonijiet imkejla għas-sena 2017 tard. Fil-fatt, din id-data ġiet ikkompletata biss wara l-korrezzjonijiet irċevuti fis‑6 ta’ Novembru 2018.
42.
Il-fatt li l-Bulgarija ma ħaditx l-azzjonijiet korrettivi meħtieġa diġà qabel id-data tal-iskadenza, fl-aħħar ta’ Settembru 2018, biex jintbagħtu l-valuri mkejla, jista’ jiġi kkunsidrat bħala ksur tal-Artikolu 27(2) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali. Jibqa’ l-fatt li, meta hija ħarġet l-ittra ta’ intimazzjoni, il-Kummissjoni diġà kellha fid-dispożizzjoni tagħha ċ-ċifri għas-sena 2017 u setgħet użat dawn iċ-ċifri bħala suġġett ta’ din l-intimazzjoni. Bil-kontra, f’din l-ittra ta’ intimazzjoni, il-Kummissjoni ma invokatx nuqqasijiet tal-Bulgarija meta din bagħtet il-valuri mkejla għas-sena 2017.
43.
Barra minn hekk, il-Kummissjoni lanqas ipprovat turi eċċess tal-valuri limitu sa mis-sentenza tal-5 ta’ April 2017 b’xi mod ieħor. Hija setgħet, pereżempju, mill-eċċess tal-valuri limitu fis-snin 2015 u 2016 flimkien mal-assenza ta’ pjanijiet suffiċjenti dwar il-kwalità tal-arja, li hija tinvoka fil-kuntest tat-tieni motiv, tiddeduċi li l-valuri limitu x’aktarx kienu ser jinqabżu wkoll fis-sena 2017. Jidher ukoll li wieħed ma jistax jeskludi li l-Kummissjoni nnifisha timmonitorja l-pubblikazzjoni tad-data dwar il-kwalità tal-arja mill-Istati Membri, skont l-Artikolu 26 tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali u minn din id-data toħroġ konklużjonijiet dwar il-konformità mal-valuri limitu, mingħajr ma tistenna l-komunikazzjoni uffiċjali taċ-ċifri.
44.
B’hekk, minkejja l-intenzjonijiet ċari tal-Kummissjoni, fl-ittra ta’ intimazzjoni kien hemm nieqes, fir-rigward tal-eċċess tal-valuri limitu, element deċiżiv għal proċedura prekontenzjuża skont l-Artikolu 260(2) TFUE, jiġifieri d-dikjarazzjoni li, skont il-Kummissjoni, il-valuri limitu kienu tabilħaqq inqabżu wara s-sentenza tal‑5 ta’ April 2017.
45.
Għaldaqstant dan il-motiv ma huwiex ammisibbli minħabba l-irregolarità fil-proċedura prekontenzjuża.
2. Pjanijiet dwar il‑kwalità tal‑arja
46.
Permezz tat-tieni motiv, il-Kummissjoni ssostni li, anki wara s-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 il-Bulgarija baqgħet ma kkonformatx mal-obbligu tagħha li jirriżulta mit-tieni subparagrafu tal-Artikolu23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali. Il-Bulgarija ma ħasbitx biex toħloq pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja li jipprevedu miżuri xierqa sabiex il-perijodu tan-nuqqas ta’ konformità jinżamm kemm jista’ jkun qasir.
47.
Għall-kuntrarju, il-Bulgarija tqis li minħabba l-ommissjoni tal-Kummissjoni, li ma kkritikatx eċċess tal-valuri limitu mis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 fl-ittra ta’ intimazzjoni, dan il-motiv huwa wkoll inammissibbli.
48.
Madankollu, b’mod differenti mill-eċċess tal-valuri limitu, il-Kummissjoni lmentat espliċitament li l-Bulgarija, fit-tieni paragrafu tat-tielet taqsima tal-ittra ta’ intimazzjoni tad‑9 ta’ Novembru 2018, sa dik id-data ma kienet ippreżentat ebda pjan ġdid suffiċjenti skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, li juri titjib sostanzjali fil-politika għat-tnaqqis u għall-immaniġġjar tat-tniġġis tal-arja permezz tal-PM10 (
9
). Il-Kummissjoni introduċiet il-paragrafu li jmiss billi indikat li, sa dak iż-żmien, jiġifieri fil-perijodu bejn is-sentenza tal-5 ta’ April 2017 u l-ittra ta’ intimazzjoni, il-Bulgarija kienet ippreżentat wisq ftit miżuri ġodda u ma kienet implimentat kważi l-ebda waħda minnhom. F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni rreferiet b’mod partikolari għall-adozzjoni tal-programm nazzjonali dwar il-kwalità tal-arja u għall-emendi fil-liġi dwar l-arja nadifa li kienu għadhom ma sarux (
10
). Hija bbażat ruħha f’dan ir-rigward fuq informazzjoni mibgħuta lilha mill-Bulgarija fil‑5 ta’ Ġunju 2017, fit‑8 ta’ Marzu 2018 u fis‑27 ta’ Lulju 2018.
49.
B’hekk, fl-ittra ta’ intimazzjoni tad‑9 ta’ Novembru 2018, il-Kummissjoni indikat b’mod ċar li l-allegat ksur tal-obbligu li jiġu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja jikkonċerna l-perijodu wara s-sentenza tal‑5 ta’ April 2017.
50.
Huwa minnu li, fl-ittra ta’ intimazzjoni, il-Kummissjoni tinvoka, b’mod partikolari, insostenn ta’ dan l-ilment, element li l-valur probatorju tiegħu huwa limitat ħafna, jiġifieri l-eċċess tal-valuri limitu fis-snin 2015 u 2016.
51.
Fil-fatt, li kieku l-valuri limitu ma kinux inqabżu iktar sa mis-sentenza tal-5 ta’ April 2017, l-obbligu tal-ħolqien ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja ma kienx ikun applikabbli. Skont l-Artikolu 23 tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, eċċess tal-valuri limiti huwa prerekwiżit għat-tnissil innifsu tal-obbligu tal-ħolqien ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja.
52.
Madankollu, l-eċċessi fis-snin 2015 u 2016 jikkostitwixxu l-iktar l-iktar indizji dgħajfa ħafna bħala prova li wara s-sentenza tal-5 ta’ April 2017 ma ġewx implimentati pjanijiet suffiċjenti dwar il-kwalità tal-arja. Ikkunsidrati weħidhom, huma ma humiex suffiċjenti sabiex jiġġustifikaw iż-żamma tal-obbligu tal-ħolqien ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja previst fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali u lanqas sabiex jipprovaw il-ksur ta’ dan l-obbligu.
53.
Madankollu, bil-kontra tal-punt dwar jekk il-Kummissjoni ppreċiżatx suffiċjentement il-ksur allegat, li hija għamlet f’dan il-każ, il-punt dwar jekk hija tinvokax provi validi insostenn ta’ din l-allegazzjoni hija kwistjoni, mhux ta’ ammissibbiltà, iżda ta’ fondatezza ta’ rikors.
54.
B’mod partikolari, ma hemmx lok li jintalab li ittra ta’ intimazzjoni skont l-Artikolu 260(2) TFUE tindika diġà b’mod komprensiv u eżawrjenti l-provi meħtieġa. Pjuttost, hija ġurisprudenza stabbilita dwar l-ewwel proċedura dwar ksur skont l-Artikolu 258 li l-ittra ta’ intimazzjoni, li neċessarjament tista’ tikkonsisti biss fl-ewwel sommarju qasir tal-ilmenti, ma tistax tiġi suġġetta għal rekwiżiti ta’ preċiżjoni daqstant stretti bħal dawk li għandhom jiġu ssodisfatti fit-tieni stadju tal-proċedura prekontenzuża, jiġifieri mill-opinjoni motivata (
11
).
55.
Dan jgħodd iktar u iktar għall-proċedura prevista fl-Artikolu 260(2) TFUE. Fil-fatt, fir-rigward ta’ din il-proċedura, fit-Trattat ta’ Lisbona l-Istati Membri neħħew ir-rekwiżit ta’ opinjoni motivata sabiex jissemplifikawha (
12
). Madankollu, ikun inkompatibbli ma’ tali semplifikazzjoni li l-ittra ta’ intimazzjoni tiġi suġġetta għal rekwiżiti iktar stretti fil-qasam tal-prova ta’ ksur.
56.
Barra minn hekk, il-produzzjoni ta’ provi ġodda intiżi sabiex juru b’mod ċar l-ilmenti magħmula mill-Kummissjoni fil-proċedura prekontenzjuża tagħha ma tibdilx is-suġġett tat-tilwima (
13
). Għall-kuntrarju, fil-kuntest ta’ proċedura skont l-Artikolu 258 TFUE, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li s-suġġett ta’ rikors għal allegat nuqqas kontinwu ta’ twettiq ta’ obbligu jista’ jiġi estiż ukoll għal fatti li seħħew wara l-għoti tal-opinjoni motivata, sakemm dawn ikunu tal-istess natura u jikkostitwixxu l-istess aġir bħall-fatti imsemmija minn din l-opinjoni (
14
).
57.
L-istess għandu japplika mutatis mutandis fil-kuntest tal-Artikolu 260(2) TFUE, peress li, f’din il-proċedura, il-Kummissjoni normalment hija obbligata mhux biss li tipprova l-ksur f’mument speċifiku, jiġifieri fl-iskadenza tat-terminu stabbilit fl-ittra ta’ intimazzjoni. Għall-kuntrarju, l-impożizzjoni ta’ pagamenti ta’ penalità teżiġi li l-Kummissjoni tipprova wkoll il-kontinwazzjoni tal-ksur sas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (
15
). Madankollu, il-provi għal dan ma jistgħux jeżistu fiż-żmien tal-ittra ta’ intimazzjoni.
58.
Għalhekk, skont l-Artikolu 128 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-Kummissjoni u l-Istat Membru jistgħu, f’kull każ, jipproduċu provi ġodda, bħal, f’dan il-każ, pereżempju, il-provi tal-eċċess tal-valuri limitu fis-snin 2017 sa 2020, fir-rikors u fir-risposta u, fil-każ ta’ raġunijiet għad-dewmien, ukoll fir-replika u l-kontroreplika kif ukoll, eċċezzjonalment, wara l-għeluq tal-proċedura bil-miktub (
16
). Il-Kummissjoni teħtieġ biss li tiżgura li l-provi li hija tipproduċi wara l-ittra ta’ intimazzjoni ma jestendux is-suġġett tat-tilwima.
59.
Madankollu, is-suġġett tat-tieni motiv joħroġ b’mod suffiċjentement ċar mill-ittra ta’ intimazzjoni: il-Kummissjoni tikkritika lill-Bulgarija talli, mis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, naqset milli twettaq l-obbligu stabbilit fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, sabiex jiġi żgurat il-ħolqien ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja li jkun fihom miżuri xierqa biex jiġi żgurat li l-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità jinżamm qasir kemm jista’ jkun. Provi ġodda li juru l-eżistenza ta’ dan l-obbligu jew li joħolqu dubji dwar il-kwalità ta’ dawn il-pjanijiet ma jestendux is-suġġett tat-tilwima.
60.
Barra minn hekk, fl-ittra ta’ intimazzjoni, il-Kummissjoni diġà kienet invokat, minbarra l-eċċessi tal-2015 u tal-2016, provi oħra, jiġifieri, b’mod partikolari, l-indikazzjonijiet tal-Bulgarija li l-biċċa l-kbira tal-miżuri nnotifikati kienu għadhom ma ġewx adottati u l-insuffiċjenza, fil-fehma tagħha, tal-miżuri diġà adottati.
61.
Jekk din l-allegazzjoni hija korretta, dan jista’, flimkien max-xejra osservabbli tas-snin 2015 u 2016, juri li l-Bulgarija kellha tkompli tistabbilixxi pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja u li l-pjanijiet Bulgari dwar il-kwalità tal-arja ma kinux konformi mar-rekwiżiti tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali. Min-naħa l-oħra, l-inċertezza dwar jekk il-valuri limitu humiex ser jibqgħu jinqabżu ma għandhiex tkun biżżejjed sabiex jiġi kkonfutat dan l-argument. Inkella jkun kważi prattikament impossibbli li tali obbligi jiġu infurzati, għaliex la l-Kummissjoni, fiż-żmien tal-intimazzjoni, u lanqas il-Qorti tal-Ġustizzja, fiż-żmien tas-sentenza tagħha (
17
), ma jkollhom għad-dispożizzjoni tagħhom kejl aġġornat. Huma għandhom, pjuttost, dejjem jirreferu għal valuri mill-passat. Barra minn hekk, l-Istati Membri jistgħu jikkompromettu l-infurzar tal-obbligi imposti fuqhom skont l-Artikolu 23 sempliċement billi jwaqqfu t-teħid ta’ kampjuni tal-kwalità tal-arja jew idewmu l-komunikazzjoni tal-valuri mkejla, jekk dawn il-valuri mkejla jkunu kundizzjoni indispensabbli biex jiġi stabbilit l-obbligu.
62.
Għalhekk, il-Kummissjoni esponiet b’mod suffiċjenti l-allegat ksur fl-ittra ta’ intimazzjoni tad‑9 ta’ Novembru 2018.
3. Konklużjoni intermedja
63.
Konsegwentement, ir-rikors huwa ammissibbli sa fejn il-Kummissjoni ssostni li l-Bulgarija għada ma kkonformatx mal-obbligi imposti fuqha taħt it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, għall-ħolqien ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja li fihom miżuri xierqa biex il-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità jinżamm qasir kemm jista’ jkun. Min-naħa l-oħra, l-allegazzjonijiet insostenn tal-motiv ibbażat fuq l-eċċess tal-valuri limitu huma inammissibbli.
B.
Konformità mas‑sentenza tal‑5 ta’ April 2017
64.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet dwar l-ammissibbiltà, is-suġġett ta’ din it-tilwima huwa limitat għall-kwistjoni dwar jekk, sa mis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, il-Bulgarija kkonformatx mal-obbligi tagħha skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali.
65.
Din id-dispożizzjoni tipprevedi li, fil-każ li l-livelli ta’ sustanzi niġġiesa fl-arja ambjentali jeċċedu l-valuri limitu f’żona jew agglomerazzjoni speċifika, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li joħolqu pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja għal din iż-żona jew agglomerazzjoni li jipprevedu miżuri xierqa sabiex il-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità jinżamm qasir kemm jista’ jkun.
66.
Id-data ta’ referenza għall-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu fis-sens tal-Artikolu 260(2) TFUE hija dik tal-iskadenza tat-terminu stabbilit fl-ittra ta’ intimazzjoni maħruġa skont din id-dispożizzjoni (
18
). F’dan il-każ, dan il-perijodu ntemm fid‑9 ta’ Frar 2019 (dwar dan ara 1 hawn taħt).
67.
Is-sitwazzjoni fil-mument tad-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja f’din il-proċedura hija wkoll determinanti għall-eżami tal-impożizzjoni ta’ somma f’daqqa u/jew ta’ pagamenti ta’ penalità skont l-Artikolu 260(2) TFUE. B’mod partikolari, il-pagament ta’ penalità huwa ġġustifikat biss sa fejn in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligi li jirriżulta min-nuqqas ta’ konformità mas-sentenza preċedenti tal-Qorti tal-Ġustizzja għadu jkompli llum (dwar dan ara 2 hawn taħt) (
19
).
1. Konformità mas‑sentenza tal‑5 ta’ April 2017 fl‑iskadenza tat‑terminu
68.
Fid‑9 ta’ Frar 2019, il-Bulgarija kienet għadha ma kkonformatx mal-obbligu tagħha stabbilit fis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, biex jiġi żgurat l-ħolqien ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja li jkun fihom miżuri biex jiġi żgurat li l-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità jibqa’ qasir kemm jista’ jkun.
a) Kontinwazzjoni tal‑obbligu li jirriżulta mill‑Artikolu 23 tad‑Direttiva dwar il‑Kwalità tal‑Arja Ambjentali
69.
Sa fejn, fl-ittra ta’ intimazzjoni, il-Kummissjoni ma semmietx eċċessi tal-valuri limitu sa mis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, wieħed jista’ jiddubita jekk l-obbligu previst fl-Artikolu 23 tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali baqax jeżisti fid‑9 ta’ Frar 2019. Madankollu, irrispettivament mill-indikazzjonijiet indiretti għal dan l-obbligu li jinsabu fl-ittra ta’ intimazzjoni (
20
), issa ma hemm l-ebda kontestazzjoni li l-valuri limitu inqabżu kontinwament sal‑2020 fiż-żoni u l-agglomerazzjonijiet kollha kkonċernati f’din il-proċedura (
21
). Għalhekk, fid‑9 ta’ Frar 2019, il-Bulgarija kellha tiżgura li jitfasslu pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja li jkunu konformi mar-rekwiżiti tal-Artikolu 23 tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali.
70.
Il-fatt li, fl-ittra ta’ intimazzjoni tad‑9 ta’ Novembru 2018, il-Kummissjoni bbażat ruħha biss fuq il-kejl tas-snin 2015 u 2016 ma jipprekludix it-teħid inkunsiderazzjoni tal-kejl meħud fis-snin 2017 sa 2020 sabiex jiġi pprovat l-obbligu tal-Bulgarija li toħloq pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja. L-użu ta’ dan il-kejl sussegwenti ma jservix biex jiġi stabbilit formalment ksur tal-valuri limitu taħt l-Artikolu 13 tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, iżda huwa biss prova tal-obbligu li huwa invokat, previst fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) li jinħolqu pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja (
22
).
71.
Is-sentenzi dwar il-ksur tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, mogħtija taħt l-Artikolu 258 TFUE, jikkonfermaw li dan it-tip ta’ produzzjoni ta’ prova hija possibbli. Fil-fatt, anki fil-proċedura prekontenzjuża prevista fl-Artikolu 258 TFUE, fl-iffissar tat-terminu rilevanti fl-opinjoni motivata, il-Kummissjoni għad ma jkollhiex fid-dispożizzjoni tagħha kejl li juri li, fl-iskadenza ta’ dan it-terminu, il-valuri limitu ser ikunu għadhom jinqabżu (
23
). Fil-fatt, skont l-Artikolu 27(2) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, l-Istati Membri huma obbligati jikkomunikaw dawn il-valuri mkejla lilha biss disa’ xhur wara t-tmiem tas-sena inkwistjoni. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat eċċess sad-data rilevanti (
24
) u ksur tal-obbligu li jinħolqu pjanijiet xierqa dwar il-kwalità tal-arja (
25
) abbażi taċ-ċifri ppreżentati iktar tard.
b) Ksur tal‑obbligu li jirriżulta mill‑Artikolu 23 tad‑Direttiva dwar il‑Kwalità tal‑Arja Ambjentali
72.
Kif tenfasizza ġustament il-Kummissjoni, l-eċċess tal-valuri limitu sal-2020 huwa wkoll indizju serju li l-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja fis-seħħ fid‑9 ta’ Frar 2019 ma kinux suffiċjenti sabiex iżommu l-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità qasir kemm jista’ jkun (
26
).
73.
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet b’mod konsistenti li l-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja jistgħu jitfasslu biss abbażi ta’ bilanċ bejn l-għan li jitnaqqas il-periklu ta’ tniġġis u d-diversi interessi pubbliċi u privati kkonċernati. Għalhekk, f’analiżi ta’ kull każ individwali, għandu jiġi eżaminat jekk il-pjanijiet imfassla mill-Istat Membru kkonċernat humiex konformi mat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali (
27
).
74.
Huwa minnu li l-Istati Membri għandhom ċertu marġni ta’ manuvra fid-determinazzjoni tal-miżuri li għandhom jiġu adottati. Fi kwalunkwe każ, dawn il-miżuri għandhom jagħmluha possibbli li l-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità mal-valuri limitu jinżamm qasir kemm jista’ jkun (
28
); taħt l-ebda ċirkustanza ma jista’ jiġi estiż b’mod indefinit (
29
).
75.
Fis-sentenza tagħha tal‑5 ta’ April 2017, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet diġà ddeċidiet li, sa u inkluż l-2014, il-Bulgarija kienet kisret dan l-obbligu fir-rigward tal-konċentrazzjonijiet ta’ PM10 (
30
). Madankollu, dan ma jfissirx li, mis-sentenza, il-Bulgarija ma kinitx għadha tista’ tippreżenta pjan biex tikkonforma mal-obbligi tagħha skont l-Artikolu 23 tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali. Pjuttost, huwa fin-natura tal-proċedura skont l-Artikolu 260 TFUE li l-Istat Membru kkonċernat jista’ (u għandu) jieħu miżuri li, għalkemm ġeneralment tardivi biex jipprevjenu l-ksur, tal-inqas itemmuh. Għalhekk, it-traspożizzjoni tardiva ta’ direttiva ma tistax tirrimedja n-nuqqas ta’ osservanza tat-terminu, iżda tista’ telimina r-raġuni għal proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu.
76.
Madankollu, fid‑9 ta’ Frar 2019, il-Bulgarija kienet għadha ma ħaditx il-miżuri neċessarji sabiex ittemm l-ksur tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, stabbilit fis-sentenza tal‑5 ta’ April 2017.
77.
Fil-fatt, f’dak iż-żmien, il-miżuri nazzjonali kollha meħtieġa li jagħmlu parti mill-istrateġija Bulgara għall-konformità mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 ma kinux ġew adottati jew, mill-inqas, mhux kollha. Dawn il-miżuri jikkonsistu, b’mod partikolari, fi programmi nazzjonali intiżi għat-titjib tal-kwalità tal-arja u għas-sostituzzjoni ta’ ċerti sistemi tat-tisħin, kif ukoll f’regoli dwar id-disinn ta’ fran tat-tisħin għal karburanti solidi u dwar il-kwalità tal-fjuwils. Peress li, fit-tweġiba tagħha għall-ittra ta’ intimazzjoni tal-Kummissjoni, il-Bulgarija qieset dawn il-miżuri bħala essenzjali għall-konformità mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, għandu jitqies li, fl-assenza ta’ dawk il-miżuri, il-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja ma kinux kompleti.
78.
Għalhekk ma hemmx bżonn ta’ eżami tal-kontenut ta’ dawk il-miżuri jew tal-pjanijiet lokali dwar il-kwalità tal-arja u lanqas ta’ diskussjoni dwar il-perijodu ta’ żmien mistenni sal-konformità mal-valuri limitu.
c) Konklużjoni intermedja
79.
Għalhekk għandu jiġi konkluż li, fid‑9 ta’ Frar 2019, il-Bulgarija ma kinitx ikkonformat b’mod sħiħ mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 dwar l-obbligu tagħha taħt it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali.
2. Is‑sitwazzjoni attwali
80.
Is-sitwazzjoni attwali għandha tiġi eżaminata sabiex tittieħed deċiżjoni dwar l-impożizzjoni ta’ pagamenti ta’ penalità. Għalkemm din il-kwistjoni ma tistax tiġi evalwata b’mod definittiv minħabba li, għas-sena kurrenti, il-valuri mkejla kollha għadhom ma humiex disponibbli, il-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja adottati sadanittant u l-kejl l-iktar reċenti fihom indikazzjonijiet importanti. Huwa minnu li l-biċċa l-kbira ta’ dawn il-pjanijiet u l-valuri mkejla kienu għadhom ma humiex is-suġġett tal-intimazzjoni tad‑9 ta’ Novembru 2018. Madankollu, it-teħid inkunsiderazzjoni tagħhom ma jibdilx is-suġġett tat-tilwima (
31
). Pjuttost, huma provi ġodda li juru sa liema punt dan is-suġġett tat-tilwima ġie solvut sadanittant (
32
).
a) Nuqqas ta’ konformità mal‑valuri limitu
81.
Immedjatament qabel is-seduta, fuq talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-Bulgarija pprovdiet iċ-ċifri l-iktar reċenti għall-2021. Madankollu, peress li dawn iċ-ċifri għadhom provviżorji, huma ma jistax ikollhom rwol deċiżiv f’din il-proċedura (
33
). Madankollu, bla ħsara għall-finalizzazzjoni tagħhom, ma jistgħux jiġu injorati fl-evalwazzjoni ta’ jekk il-ksur jippersistix.
82.
Fir-rigward tal-valuri mkejla, il-valur limitu annwali kien diġà nqabeż fl-2020 biss fl-agglomerazzjoni BG0002 – Plovdiv, jiġifieri f’post fejn jittieħdu l-kampjuni fil-belt ta’ Plovdiv stess. Iżda, anki hemmhekk, skont iċ-ċifri provviżorji għas-sena 2021, dan il-limitu ġie eventwalment irrispettat.
83.
Min-naħa l-oħra, fl-2020 il-valuri limitu ta’ kuljum kienu għadhom jinqabżu b’mod frekwenti wisq fiż-żoni u l-agglomerazzjonijiet kollha kontenzjużi, b’mod iktar preċiż f’Sofija, Asenovgrad, Plovdiv, Vidin, Montana, Gorna Oriahovica, Pernik, Smolyan, Haskovo, Pazardzhik u Burgas. Skont iċ-ċifri provviżjorji għall-2021, ħafna minn dawn il-postijiet komplew juru eċċess frekwenti wisq tal-valuri limitu.
84.
Madankollu, skont dawn iċ-ċifri, il-valuri limitu ta’ kuljum inqabżu f’inqas minn 35 jum fl-2021 f’Pernik u fil-muniċipalitajiet l-oħra taż-żona BG0006 – Bulgarija tax-Xlokk, Haskovo, Pazardzhik u Burgas (għat-tieni darba mill-2019). F’dan ir-rigward, jidher li għall-ewwel darba l-Bulgarija bbażat ruħha fuq il-fatt li wħud mill-eċċessi kkonstatati huma dovuti għal emissjonijiet minn sorsi naturali u għalhekk ma kellhomx jitqiesu bħala eċċess tal-valuri limitu skont l-Artikolu 20(2) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali.
85.
Tabilħaqq ma jistax jiġi eskluż li t-titjib f’dawn iż-żoni huwa biss temporanju. Madankollu, jekk iċ-ċifri għall-2021 jiġu kkonfermati, għall-inqas bl-informazzjoni disponibbli llum, mhux se jibqa’ possibbli li jiġi stabbilit li l-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja għandhom ikomplu jitfasslu f’dawn iż-żoni.
b) Informazzjoni dwar l‑effetti tal‑miżuri msemmija fit‑Taqsima A tal‑Anness XV tad‑Direttiva dwar il‑Kwalità tal‑Arja Ambjentali
86.
Sa fejn il-valuri limitu ta’ kuljum inqabżu b’mod frekwenti wisq, ukoll fl-2021, tqum il-kwistjoni dwar jekk il-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja adottati sadanittant jissodisfawx madankollu r-rekwiżiti tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali.
87.
Evalwazzjoni ta’ din id-domanda tippreżupponi, b’mod partikolari, li l-pjanijiet jinkludu l-informazzjoni msemmija fit-Taqsima A tal-Anness XV tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali. L-informazzjoni inkwistjoni tiddokumenta, inter alia, l-oriġini tat-tniġġis (punti 5 u 6), analiżi tal-miżuri possibbli għat-titjib tal-kwalità tal-arja (punt 6) u l-miżuri adottati u implimentati (punti 7 sa 9), inkluża skeda ta’ żmien u stima tat-titjib fil-kwalità tal-arja li għandu jintlaħaq (punt 8).
88.
B’mod partikolari, fl-assenza ta’ stima tat-titjib mixtieq fil-kwalità tal-arja u taż-żmien previst sabiex jintlaħqu dawn l-għanijiet, skont il-punt 8(c) tat-Taqsima A tal-Anness XV tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, huwa kważi impossibbli li jiġi evalwat jekk permezz tal-pjan il-perijodu jibqa’ qasir kemm jista’ jkun. Fil-fatt, mingħajr għarfien tal-miżuri meħtieġa għall-konformità mal-valuri limitu, lanqas ma huwa possibbli li jiġi evalwat jekk implimentazzjoni iktar rapida hijiex raġonevoli. Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet ukoll li dik l-informazzjoni hija ta’ importanza ċentrali (
34
).
89.
Għaldaqstant, l-assenza ta’ din l-informazzjoni hija neċessarjament parti mill-ksur tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali, li l-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat fis-sentenza tagħha tal‑5 ta’ April 2017 (
35
).
90.
Għaldaqstant, il-Kummissjoni lmentat kemm fl-ittra ta’ intimazzjoni (
36
) kif ukoll fil-proċedura kontenzjuża li din l-informazzjoni kienet assenti.
91.
Madankollu, hija ma eżaminatx il-pjanijiet lokali dwar il-kwalità tal-arja.
92.
Fil-kuntest ta’ proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, madankollu, hija l-Kummissjoni li għandha tipprova l-eżistenza tal-allegat nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu u li tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja l-provi neċessarji sabiex tkun tista’ tivverifika l-eżistenza tiegħu. Hija u tagħmel dan, il-Kummissjoni ma tista’ tibbaża ruħha fuq l-ebda preżunzjoni (
37
). Dan japplika wkoll fil-kuntest ta’ proċedura skont l-Artikolu 260 TFUE (
38
). Għal dik ir-raġuni biss, ilment li l-pjanijiet ta’ kwalità tal-arja ta’ Stat Membru ma humiex kompleti jeżiġi li l-Kummissjoni teżamina l-pjanijiet kollha tal-Istat Membru kkonċernat, jiġifieri mhux biss il-miżuri nazzjonali iżda wkoll il-pjanijiet lokali bbażati fuqhom.
93.
Barra minn hekk, kif indika l-Gvern Bulgaru fuq talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-pjanijiet tad-diversi muniċipalitajiet jistgħu jiġu kkonsultati fuq l-internet. Jihder, prima facie, li huma jinkludu l-informazzjoni prevista fit-Taqsima A tal-Anness XV tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali. Barra minn hekk, ma jidhirx li huwa eskluż li ċerti dipartimenti tal-Kummissjoni setgħu kienu konxji ta’ dan jew li saħansitra għenu biex jiġi żgurat li l-pjanijiet jissodisfaw dawk ir-rekwiżiti, peress li t-tfassil tal-pjanijiet jidher li kien appoġġjat b’fondi tal-Unjoni.
94.
Għalhekk, il-Kummissjoni ma ssostanzjatx biżżejjed l-ilment li l-pjanijiet tal-Bulgarija dwar il-kwalità tal-arja ma fihomx l-informazzjoni meħtieġa taħt it-Taqsima A tal-Anness XV tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali.
c) L‑adegwatezza tal‑miżuri Bulgari biex tinkiseb konformità mal‑valuri limitu
95.
L-assenza ta’ eżami tal-pjanijiet lokali dwar il-kwalità tal-arja jimmina wkoll il-kritika tal-Kummissjoni dwar l-adegwatezza tal-miżuri Bulgari sabiex tinkiseb konformità mal-valuri limitu. Fil-fatt, din il-kritika hija wkoll essenzjalment immirata biss lejn il-miżuri nazzjonali.
96.
Madankollu, il-punt sa fejn dawn il-miżuri nazzjonali jikkonformaw mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 jista’ jiġi evalwat biss jekk jiġu eżaminati flimkien mal-pjanijiet lokali. Dan għaliex il-pjanijiet lokali jibnu fuq dawn il-miżuri u jqegħduhom fil-prattika. Fuq kollox, huwa biss fuq il-bażi tal-pjanijiet lokali li jista’ jiġi evalwat jekk il-miżuri previsti fuq il-livell lokali, flimkien mal-miżuri fuq il-livell nazzjonali, humiex biżżejjed għal konformità mal-valuri limitu u, jekk ikun meħtieġ, iż-żmien meħtieġ għal dan. Huwa biss b’din l-informazzjoni li jista’ jiġi diskuss b’mod utli jekk humiex meħtieġa miżuri addizzjonali fuq il-livell nazzjonali.
97.
Peress li l-Kummissjoni ma teżaminax dawn l-istimi lokali, il-kritika tagħha dwar l-adegwatezza tal-miżuri nazzjonali hija nieqsa mill-bażi neċessarja.
98.
F’dan ir-rigward ukoll, l-argumenti tagħha għandhom għalhekk jiġu miċħuda.
d) Perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità
99.
Peress li l-Kummissjoni ma toġġezzjonax għall-previżjonijiet tal-pjanijiet lokali, jista’ jiġi preżunt li l-pjanijiet attwali – kif sostnut b’mod ġenerali mill-Bulgarija – jippermettu l-previżjoni tal-konformità mal-valuri limitu qabel l-2024.
100.
Għalhekk għad għandu jiġi ċċarat jekk, fil-każ tal-konformità mal-valuri limitu qabel l-2024, il-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità jinżammx qasir kemm jista’ jkun. Peress li dan għandu jiġi evalwat fil-kuntest tal-konformità mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017, id-deċennju ta’ eċċess tal-valuri limitu qabel dik is-sentenza ma jitteħidx inkunsiderazzjoni għal dan il-għan.
101.
Madankollu, abbażi tal-għanijiet tal-miżuri adottati mill-Bulgarija, anki fil-perijodu li jibda fil‑5 ta’ April 2017, il-valuri limitu mhux ser jiġu osservati għal perijodu ta’ kważi seba’ snin.
102.
Huwa minnu li dan il-perijodu huwa twil. Madankollu, fid-dawl tal-marġni ta’ diskrezzjoni tal-Istati Membri fl-ibbilanċjar tal-interessi kunfliġġenti (
39
), dan ma huwiex biżżejjed sabiex jiġi pprovat ksur. Dan jidher b’mod partikolari mill-Artikolu 22(2) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali. Skont din id-dispożizzjoni, it-terminu għall-konformità mal-valuri limitu ta’ PM10 tista’ tiġi estiża, taħt ċerti kundizzjonijiet, mill‑1 ta’ Jannar 2005 sal‑11 ta’ Ġunju 2011. Dan kien perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità addizzjonali mal-valuri limitu ta’ tul simili, aċċettat mil-leġiżlatur tal-Unjoni.
103.
Barra minn hekk, il-possibbiltà ta’ tali estensjoni tat-terminu ngħatat lill-Istati Membri kollha, irrispettivament mill-punt tat-tluq u l-kapaċità ekonomika tagħhom. Madankollu, huwa ċar li l-konformità mal-valuri ta’ limitu għall-PM10 hija sfida partikolarment kbira għall-Bulgarija minħabba l-prattiki eżistenti tat-tisħin. Minbarra dan, li wieħed jidħol għal din l-isfida jinvolvi spejjeż kunsiderevoli, li joħolqu piż ikbar għall-Bulgarija milli għal Stati Membri oħra minħabba s-sitwazzjoni ekonomika tagħha.
104.
Għaldaqstant, perijodu ta’ kważi seba’ snin sal-konformità mal-valuri limitu għall-PM10 ma huwiex evidentement twil wisq, għall-inqas fil-każ tal-Bulgarija.
105.
Ċertament, dan ma jeskludix li, f’ċerti każijiet, jew saħansitra fuq il-livell nazzjonali, il-valuri limitu jkunu jistgħu jiġu osservati iktar malajr. Dan huwa sostnut b’mod partikolari mill-kritika tal-Kummissjoni li ċerti miżuri nazzjonali, bħall-istandards għall-karburanti solidi jew l-infurzar tagħhom, ġew introdotti relattivament tard. Il-Bulgarija ma kkontestatx din il-kritika.
106.
Madankollu, għalkemm introduzzjoni iktar rapida ta’ dawn il-miżuri x’aktarx li kienet ittejjeb il-kwalità tal-arja, il-Kummissjoni ma wrietx li dan, waħdu, kien ikun biżżejjed biex ikun hemm konformità mal-valuri limitu qabel. Għall-kuntrarju, il-konstatazzjoni li l-perijodu ta’ eċċess tal-valuri limitu ma huwiex “qasir kemm jista’ jkun” tkun teħtieġ reviżjoni konkreta fir-rigward tal-pjanijiet lokali rispettivi dwar il-kwalità tal-arja. Bħala regola ġenerali, ikun meħtieġ ukoll li jiġi mistħarreġ l-ibbilanċjar tal-interessi kunfliġġenti, li jkun possibbli biss fuq il-bażi ta’ pjanijiet lokali dwar il-kwalità tal-arja. Fil-fatt, huma biss dawn il-pjanijiet li jistgħu jiżvelaw ir-raġuni għalfejn ċerti miżuri ma ġewx implimentati qabel fil-post rispettiv. Peress li l-Kummissjoni ma eżaminatx dawn il-pjanijiet, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax għalhekk tikkonstata li l-perijodu ta’ nuqqas ta’ konformità ser ikun twil wisq f’ċert każijiet, jew saħansitra globalment.
e) Konklużjoni intermedja
107.
Konsegwentement, l-argumenti tal-Kummissjoni ma humiex suffiċjenti sabiex jiġi stabbilit li, sal-preżent, il-Bulgarija naqset milli tikkonforma ruħha mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 fir-rigward tal-obbligi tagħha skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja Ambjentali.
C.
Pagament ta’ penalità u somma f’daqqa
108.
Abbażi tal-konstatazzjonijiet li saru s’issa, ma hemm l-ebda raġuni biex jiġi impost pagament ta’ penalità (
40
). Somma f’daqqa minħabba l-konformità insuffiċjenti mas-sentenza fid‑9 ta’ Frar 2019 lanqas ma tidher loġika għalija, peress li l-Bulgarija għandha pjuttost tinvesti r-riżorsi skarsi li hija għandha fit-titjib tal-kwalità tal-arja.
VI. Fuq l‑ispejjeż
109.
Skont l-Artikolu 138(3) tar-Regoli tal-Proċedura, kull parti għandha tbati l-ispejjeż tagħha meta, bħal f’dan il-każ, it-tnejn ikunu parzjalment rebħu u parzjalment tilfu.
VII. Konklużjoni
110.
Għaldaqstant nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi kif ġej:
1)
Fid‑9 ta’ Frar 2019, ir-Repubblika tal-Bulgarija kienet għadha ma kkonformatx b’mod sħiħ mas-sentenza tal‑5 ta’ April 2017 fir-rigward tal-obbligu tagħha skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva 2008/50/KE dwar il-kwalità ta’ l-arja fl-ambjent u arja iktar nadifa għall-Ewropa.
2)
Il-kumplament tar-rikors huwa miċħud.
3)
Il-Kummissjoni Ewropea u r-Repubblika tal-Bulgarija għandhom ibatu l-ispejjeż rispettivi tagħhom.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.
(
2
)	Direttiva 2008/50/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑21 ta’ Mejju 2008 dwar il-kwalità ta’ l-arja fl-ambjent u arja iktar nadifa għall-Ewropa (ĠU 2008, L 152, p. 1).
(
3
)	Direttiva tal-Kunsill 1999/30/KE tat‑22 ta’ April 1999 dwar il-valuri ta’ limitu tad-dijossidu tal-kubrit, tad-dijossidu tan-nitroġenu u l-ossidi tan-nitroġenu, materji f’partiċelli u ċomb fl-arja ambjentali (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 4, p. 164).
(
4
)	Sentenza tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 75).
(
5
)	Sentenza tat‑12 ta’ Novembru 2019, Il‑Kummissjoni vs L‑Irlanda (Oqsma ta’ mtieħen tar-riħ) (C‑261/18, EU:C:2019:955, punt 123).
(
6
)	Digriet tat‑13 ta’ Settembru 2000, Il‑Kummissjoni vs Il‑Pajjiżi Il-Baxxi (C‑341/97, EU:C:2000:434, punt 18); u s-sentenzi tal‑15 ta’ Frar 2001, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑230/99, EU:C:2001:100, punt 32); tas‑27 ta’ Ottubru 2005, Il‑Kummissjoni vs Il‑Lussemburgu (C‑23/05, EU:C:2005:660, punt 7), u tal‑5 ta’ Diċembru 2019, Il‑Kummissjoni vs Spanja (Pjanijiet għall-immaniġġar tal-iskart) (C‑642/18, EU:C:2019:1051, punti 17 u 18).
(
7
)	Sentenza tas‑17 ta’ April 2018, Il‑Kummissjoni vs Il‑Polonja (Foresta ta’ Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 64).
(
8
)	Sentenzi tat‑2 ta’ Diċembru 2014, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 32), u s-sentenza tal‑4 ta’ Lulju 2018, Il‑Kummissjoni vs Is‑Slovakkja (C‑626/16, EU:C:2018:525, punt 35).
(
9
)	Paġna 6 tal-ittra ta’ intimazzjoni: “До момента обаче на Комисията не са представени нови планове по член 23 от Директива 2008/50/ЕО, които да показват значително подобрение на общата политика за намаляване и управление на замърсяването на въздуха с ПЧ10”.
(
10
)	Paġna 6 tal-ittra ta’ intimazzjoni: “Комисията отбелязва, че до момента, след решението по дело С‑488/15, са представени много малко нови мерки (които не са представени и оценени по време на процедурата по член 258 от ДФЕС) и почти всички все още не са изпълнени (приемане на Национална програма за качеството на въздуха, промени в Закона за чистотата на атмосферния въздух)”.
(
11
)	Sentenzi tat‑28 ta’ Marzu 1985, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (274/83, EU:C:1985:148, punt 21); tat‑8 ta’ April 2008, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑337/05, EU:C:2008:203, punt 23), u tas‑26 ta’ April 2018, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑97/17, EU:C:2018:285, punt 19).
(
12
)	Ara, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Il‑Kummissjoni vs Is‑Slovakkja (C‑626/16, EU:C:2018:4, punti 39 sa 46).
(
13
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑26 ta’ April 2005, Il‑Kummissjoni vs L‑Irlanda (C‑494/01, EU:C:2005:250, punt 38).
(
14
)	Sentenzi tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 43); tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punt 66); tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (Valuri limitu – NO2) (C‑635/18, mhux ippubblikata, EU:C:2021:437, punt 55), u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (Valuri limitu – SO2) (C‑730/19, mhux ippubblikata, EU:C:2022:382, punt 61).
(
15
)	Ara s-sentenzi tad‑9 ta’ Diċembru 2008, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑121/07, EU:C:2008:695, punt 27); tas‑7 ta’ Lulju 2009, Il‑Kummissjoni vs Il‑Greċja (C‑369/07, EU:C:2009:428, punt 59); tas‑17 ta’ Novembru 2011, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 42); tal‑11 ta’ Diċembru 2012, Il‑Kummissjoni vs Spanja (C‑610/10, EU:C:2012:781, punt 96), u tat‑28 ta’ Novembru 2013, Il‑Kummissjoni vs Il‑Lussemburgu (C‑576/11, EU:C:2013:773, punt 43).
(
16
)	Ara s-sentenzi tal‑10 ta’ Novembru 2016, Il‑Kummissjoni vs Il‑Greċja (C‑504/14, EU:C:2016:847, punti 20 sa 26), u tal‑14 ta’ Novembru 2018, Il‑Kummissjoni vs Il‑Greċja (C‑93/17, EU:C:2018:903, punt 37).
(
17
)	Sentenza tas‑17 ta’ Ottubru 2013, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punti 65 u 74).
(
18
)	Sentenzi tal‑11 ta’ Diċembru 2012, Il‑Kummissjoni vs Spanja (C‑610/10, EU:C:2012:781, punt 67), u tat‑22 ta’ Frar 2018, Il‑Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑328/16, EU:C:2018:98, punt 49).
(
19
)	Sentenzi tad‑9 ta’ Diċembru 2008, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑121/07, EU:C:2008:695, punt 27); tas‑7 ta’ Lulju 2009, Il‑Kummissjoni vs Il‑Greċja (C‑369/07, EU:C:2009:428, punt 59); tas‑17 ta’ Novembru 2011, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 42); tal‑11 ta’ Diċembru 2012, Il‑Kummissjoni vs Spanja (C‑610/10, EU:C:2012:781, punt 96), u tat‑28 ta’ Novembru 2013, Il‑Kummissjoni vs Il‑Lussemburgu (C‑576/11, EU:C:2013:773, punt 43).
(
20
)	Ara l-punti 60 u 61 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
21
)	Tabelli 1 u 2 tat-talba tal-Kummissjoni, kif ukoll Annessi B.3 u B.4 tar-risposta tal-Bulgarija.
(
22
)	Rigward il-prova, ara l-punti 56 sa 58 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
23
)	Sentenzi tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 26); tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punt 21), u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (Valuri limitu – SO2) (C‑730/19, mhux ippubblikata, EU:C:2022:382, punt 24).
(
24
)	B’mod partikolari s-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (Valuri limitu – NO2) (C‑635/18, mhux ippubblikata, EU:C:2021:437, punti 47 sa 58), kif ukoll is-sentenzi tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 71); tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu‑ – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punt 72), u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Il-Kummissjoni vs Il-Bulgarija (Valuri limitu – SO2) (C‑730/19, mhux ippubblikata, EU:C:2022:382, punt 65).
(
25
)	B’mod partikolari s-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (Valuri limitu – NO2) (C‑635/18, mhux ippubblikata, EU:C:2021:437, punt 144), kif ukoll is-sentenzi tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 115); tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punt 138), u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (Valuri limitu – SO2) (C‑730/19, mhux ippubblikata, EU:C:2022:382, punt 134).
(
26
)	Ara s-sentenzi tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 115); tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punt 145), u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (Valuri limitu – SO2) (C‑730/19, mhux ippubblikata, EU:C:2022:382, punti 136 u 137).
(
27
)	Sentenzi tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punti 106, 107 u 108); tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punti 134, 135 u 137), u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (Valuri limitu – SO2) (C‑730/19, mhux ippubblikata, EU:C:2022:382, punti 130, 131 u 133).
(
28
)	Sentenzi tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 109); tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punt 136), u tat‑12 ta’ Mejju 2022, Il-Kummissjoni vs Il-Bulgarija (Valuri limitu – SO2) (C‑730/19, mhux ippubblikata, EU:C:2022:382, punt 132).
(
29
)	Sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punt 154).
(
30
)	Sentenza tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 117).
(
31
)	Ara l-punti 56 sa 58 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
32
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑4 ta’ Marzu 2021, Il‑Kummissjoni vs Ir‑Renju Unit (Valuri limitu ‐ NO2) (C‑664/18, mhux ippubblikata, EU:C:2021:171, punti 81 sa 84).
(
33
)	Sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (Valuri limitu – NO2) (C‑635/18, mhux ippubblikata, EU:C:2021:437, punt 59).
(
34
)	Sentenzi tal‑4 ta’ Marzu 2021, Il‑Kummissjoni vs Ir‑Renju Unit (Valuri limitu ‐ NO2) (C‑664/18, mhux ippubblikata, EU:C:2021:171, punt 146); tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (Valuri limitu – NO2) (C‑635/18, mhux ippubblikata, EU:C:2021:437, punt 147), u s-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2022, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (Valuri limitu – SO2) (C‑730/19, mhux ippubblikata, EU:C:2022:382, punt 139). Ara wkoll, diġà, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2016:862, punt 113). Ara wkoll is-sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (Valuri limitu – PM10) (C‑644/18, EU:C:2020:895, punt 141).
(
35
)	Sentenza tal‑5 ta’ April 2017, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bulgarija (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 103).
(
36
)	Introduzzjoni tat-Taqsima 3 u b’mod partikolari 3.2.
(
37
)	Sentenzi tal‑25 ta’ Mejju 1982, Il‑Kummissjoni vs Il‑Pajjiżi l-Baxxi (96/81, EU:C:1982:192, punt 6); tas‑26 ta’ April 2005, Il‑Kummissjoni vs L‑Irlanda (C‑494/01, EU:C:2005:250, punt 41), u tas‑17 ta’ Diċembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Akkoljenza tal-applikanti għal protezzjoni internazzjonali) (C‑808/18, EU:C:2020:1029, punt 112).
(
38
)	Sentenza tas‑17 ta’ Settembru 2015, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑367/14, mhux ippubblikata, EU:C:2015:611).
(
39
)	Ara l-punt 73 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
40
)	Ara s-sentenza tas‑17 ta’ Ottubru 2013, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 64).