MICHELETTI E. A. 
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENEEAAL 
G. TESAURO 
van 30 januari 1992 " 
1. Met de prejudiciële vraag die het onder­
werp is van deze procedure, verzoekt het 
Tribunal Superior de Justicia de Cantabria 
het Hof om uitlegging van de artikelen 3, 
sub c, 7, 52, 53 en 56 EEG-Verdrag alsmede 
van richtlijn 73/148/EEG van de Raad van 
21 mei 1973 inzake de opheffing van de 
beperkingen van de verplaatsing en het ver­
blijf van onderdanen van de Lid-Staten bin­
nen de Gemeenschap terzake van vestiging 
en verrichten van diensten. ' 
De nationale rechter vraagt met name, of een 
Lid-Staat op grond van voornoemde bepalin­
gen een persoon met dubbele nationaliteit, 
waarvan de ene nationaliteit door een Lid-
Staat en de andere door een derde land is 
verleend, het recht kan ontzeggen een beroep 
te doen op de vrijheid van vestiging, enkel 
omdat de betrokkene in dat derde land zijn 
gewone verblijfplaats, zijn laatste verblijf­
plaats of zijn feitelijke verblijfplaats had. 
2. Onder verwijzing naar het rapport ter 
terechtzitting voor de details, wil ik de feiten 
van het hoofdgeding samenvatten als volgt. 
Micheletti, geboren in Argentinië uit Itali­
aanse ouders, bezit vanaf zijn geboorte zowel 
de Argentijnse nationaliteit (jure soli) als de 
Italiaanse nationaliteit (jure sanguinis). 2 Bij 
zijn aankomst in Spanje op 3 maart 1989 ver­
zocht Micheletti de Spaanse autoriteiten om 
een voorlopige verblijfskaart voor 
EG-onderdanen. Deze kaart, met een geldig­
heidsduur van zes maanden, werd hem op 
vertoon van zijn Italiaanse paspoort afgege­
ven. 
Voor afloop van de geldigheid van zijn voor­
lopige verblijfskaart verzocht Micheletti om 
vergunning om zich als zelfstandig tandarts 
te vestigen; het daartoe overgelegde, in 
Argentinië behaalde diploma was op 
13 januari 1989 door de Spaanse autoriteiten 
erkend op basis van een tussen Spanje en 
Argentinië gesloten Akkoord betreffende de 
wederzijdse erkenning van diploma's. 3 
Zijn beroep op het recht van vestiging werd 
evenwel door de bevoegde Spaanse autoritei­
ten afgewezen. Zoals uit de verwijzingsbe­
schikking blijkt, was de weigering gebaseerd 
op artikel 9, lid 9, laatste zin, juncto lid 10, 
van het Spaanse burgerlijk wetboek, volgens 
hetwelk in geval van dubbele nationaliteit 
voorrang moet worden gegeven aan de 
* Oorspronkelijke taal: Italiaans. 
1 — PB 1973, L 172, biz. 14. 
2 — Dc Italiaanse nationaliteit vindt haar grondslag in wet 
nr. 555 van 13 iuni 1912 (GURI van 30.6.1912), inzonderheid 
artikel 1 van deze wet, zoals laatstelijk gewijzigd door arti­
kel 5 van wet nr. 123 van 21 april 1983 (GURI van 
26.4.1983), volgens hetwelk „het kind van een Italiaanse 
vader of een Italiaanse moeder het Italiaanse staatsburger­
schap bezit". 
3 — Hierbij verdient opmerking, dat de gelijkwaardigheid van 
diploma's niet wordt erkend op grona van de nationaliteit, 
maar op grond van het feit dat het diploma in één van de 
Statcn-Partijcn bij het Akkoord is behaald. 
I - 4253
CONCLUSIE VAN ADV.-GEN. TESAURO — ZAAK C-369/90 
nationaliteit van het land waar de betrokkene 
zijn laatste of gewone verblijfplaats had. 
Hoewel Micheletti documenten heeft over­
gelegd waaruit blijkt dat hij in Italië woont 
(te Ponti sul Mincio), staat voor de Spaanse 
autoriteiten vast, dat hij vóór zijn komst naar 
Spanje in Argentinië woonde en dus inge­
volge voornoemde bepalingen van het 
Spaanse burgerlijk wetboek als Argentijns 
onderdaan moet worden beschouwd. 
3. Onder deze omstandigheden vraagt de 
nationale rechter zich af, in hoeverre de rege­
ling die ten grondslag ligt aan de weigering 
van de Spaanse autoriteiten om een defini­
tieve verblijfskaart af te geven, verenigbaar is 
met het gemeenschapsrecht. 
Niet in geschil is, dat de vaststelling van de 
regels betreffende verkrijging en verlies van 
de nationaliteit tot de uitsluitende bevoegd­
heid van elke staat afzonderlijk behoort. Ik 
wil er dan in de eerste plaats aan herinneren, 
dat artikel 52 EEG-Verdrag, dat in casu het 
meest relevant is, voorziet in een recht van 
vestiging ten gunste van de „onderdanen van 
een Lid-Staat op het grondgebied van een 
andere Lid-Staat". Om zich op het recht van 
vestiging te kunnen beroepen, is derhalve het 
bezit van de hoedanigheid van „onderdaan" 
van een van de Lid-Staten de enige prealabele 
voorwaarde die wordt gesteld, en of men die 
hoedanigheid bezit, hangt af van wat de 
betrokken Lid-Staat daaromtrent heeft 
bepaald. Bij de huidige stand van het recht 
bestaat er immers geen gemeenschapsrechte­
lijke definitie van het begrip nationaliteit; de 
gemeenschapsregeling, die als voorwaarde 
voor haar toepasselijkheid het bezit van de 
„nationaliteit" van een Lid-Staat voorschrijft, 
dient namelijk aldus te worden verstaan, dat 
zij verwijst naar de nationale wet van de staat 
waarvan de nationaliteit als grondslag voor 
het ingeroepen recht wordt aangevoerd. 
Een dergelijke verwijzing naar het nationale 
recht is ook uitdrukkelijk te vinden in het 
Verdrag betreffende de Europese Unie, dat in 
de recente altkoorden van Maastricht tot 
stand is gekomen: artikel 8 luidt immers als 
volgt: „Er wordt een burgerschap van de 
Unie ingesteld", en onmiddellijk in aanslui­
ting hierop wordt bepaald, dat „burger van 
de Unie is een ieder die de nationaliteit van 
een Lid-Staat bezit"4, zonder dat enige 
andere voorwaarde wordt gesteld. 
Het is derhalve duidelijk, dat het bezit van 
de nationaliteit van een Lid-Staat de enige 
subjectieve voorwaarde is voor het uitoefe­
nen van het recht van vestiging en dat het 
hierbij gaat om een voorwaarde die wordt 
geregeld door het nationale recht van de 
betrokken Lid-Staat. Hieraan zij toegevoegd, 
dat richtlijn 73/148 de problemen die in dit 
opzicht kunnen ontstaan, heeft vereenvou­
digd door de toepasselijkheid van die richt­
lijn afhankelijk te stellen van het enkele bezit 
van een identiteitskaart of paspoort, die de 
Lid-Staten gehouden zijn aan hun onderda­
nen af te geven (artikelen 3 en 6). 
Hieruit volgt, dat de afgifte van een defini­
tieve verblijfskaart niet afhankelijk mag zijn 
van een extra voorwaarde, zoals de feitelijke 
verblijfplaats (of een overeenkomstig crite­
rium); het is integendeel voldoende dat de 
aanvrager burger is van een Lid-Staat in de 
zin zoals in het voorgaande omschreven, dat 
wil zeggen, dat hij door het nationale recht 
van de betrokken Lid-Staat als zodanig 
wordt erkend. 
4 — Als aanhangsel bij de Slotakte is met betrekking tot deze 
bepaling de „Verklaring betreffende de nationaliteit van een 
Lid-Staat", opgenomen, luidende: „De conferentie verklaart 
dat telkens wanneer in het Verdrag tot oprichting van de 
Europese Gemeenschap sprake is van onderdanen van de 
Lid-Staten, de vraag 01 een persoon de nationaliteit van deze 
of gene Lid-Staat bezit, uitsluitend wordt geregeld door ver­
wijzing naar het nationale recht van de betrokken staat. De 
Lid-Staten kunnen, ter informatie, door middel van een bij 
het voorzitterschap neder te leggen verklaring, aangeven 
welke personen voor gemeenscnapsdoeleinden als hun 
onderdanen moeten worden beschouwd; zij kunnen die ver­
klaring indien nodig wijzigen." 
I - 4254
MICHELETTI E. A. 
4. Deze conclusie sluit volgens mij uit, dat 
het recht van vestiging aan een onderdaan 
van een Lid-Staat kan worden geweigerd 
enkel omdat de betrokkene tevens de natio­
naliteit van een derde land bezit en daar zijn 
laatste verblijfplaats heeft gehad. Is eenmaal 
aangetoond dat de betrokken persoon onder­
daan van een Lid-Staat is, dan is er geen 
ander element of criterium meer dat nog in 
aanmerking moet of kan worden genomen. 
Deze conclusie wordt, zij het indirect, beves­
tigd door het arrest Auer5, waarin het Hof 
overwoog: „Geen enkele bepaling van het 
Verdrag laat binnen bet toepassingsgebied 
ervan een ongelijke behandeling toe van de 
onderdanen van een Lid-Staat wegens het 
tijdstip of de wijze waarop zij de nationali­
teit van die staat hebben verworven, wanneer 
zij op het moment waarop zij een beroep 
doen op de bepalingen van het gemeen­
schapsrecht, de nationaliteit van een der Lid-
Staten bezitten en daarnaast is voldaan aan 
de overige voorwaarden voor toepassing van 
het voorschrift waarop zij zich beroepen." 6 
Deze door het Hof opgestelde regel is mijns 
inziens eveneens van toepassing in het geval 
van dubbele nationaliteit: de nationaliteit van 
een Lid-Staat is voor de toepassing van die 
regel in het kader van de communautaire 
rechtsorde voldoende, ongeacht het tijdstip 
of de wijze waarop die nationaliteit is ver­
worven en ongeacht of de persoon die zich 
erop beroept, tegelijkertijd een andere natio­
naliteit bezit. 
5. In werkelijkheid kan het probleem heel 
wat eenvoudiger worden gesteld dan in de 
loop van de procedure is gebeurd. 
In casu gaat het niet zozeer om een conflict 
tussen als wel om een samenloop van twee 
nationaliteiten waarvan zeker is dat de 
betrokkene ze bezit. Bovendien zijn beide 
nationaliteiten gebaseerd op algemeen 
erkende en gehanteerde criteria, namelijk het 
jus soli respectievelijke het jus sanguinis. 
De Spaanse regering betwist niet, dat het 
alleszins legitiem is dat Micheletti de Itali­
aanse nationaliteit bezit, maar stelt, dat deze 
minder „effectief" is dan zijn Argentijnse 
nationaliteit, voor zover deze laatste samen­
hangt met zijn vorige gewone verblijfplaats. 7 
Juist in verband hiermee voert de Spaanse 
regering het criterium van de effectieve 
nationaliteit aan, dat in het algemene volken­
recht zou zijn aanvaard, 
Het lijkt mij niet, dat de aan het Hof voor­
gelegde zaak zich leent voor een behandeling 
van de problemen in verband met de effec­
tieve nationaliteit, een begrip dat stamt uit 
een „romantische" periode in de internatio­
nale betrekkingen en voornamelijk gelding 
5 — Arrest van 7 februari 1979, zaak 136/78, Jurispr. 1979, 
blz.437, r. o. 28. 
6 — Cursivering van mij. 
7 — Steeds ervan uitgaande dat er slechts sprake is van een „sla­
pende" en „opgeschorte" Italiaanse nationaliteit, liaalt de 
Spaanse regering onder meer het op 29 oktober 1971 tussen 
Italië en Argentinië gesloten nationalitcitsakkoord aan 
(GURI nr. 152 van 14.6.1973), dat haar standpunt zou 
bevestigen. Dienaangaande kan worden volstaan met erop te 
wijzen, dat dit akkoord alleen van toepassing is op Italiaanse 
of Argentijnse onderdanen die de andere nationaliteit eerst 
later hebben verworven. Het Italiaans-Argcntijnsc akkoord 
wordt namelijk gekwalificeerd als lex specialis ten opzichte 
van artikels, Kell, van wet nr. 555/1912 op het Italiaanse 
staatsburgerschap, inhoudende dat vrijwìfìigc verkrijging 
door een Italiaans onderdaan van een andere nationaliteit 
automatisch leidt tot het verlies van de Italiaanse nationali­
teit. Dit akkoord is dus niet van toepassing op Micheletti, 
aangezien hij vanaf zijn geboorte zowel de Italiaanse als de 
Argentijnse nationaliteit bezit. 
I - 4255
CONCLUSIE VAN ADV.-GEN. TESAURO — ZAAK C-369/90 
heeft op het gebied van de diplomatieke 
bescherming; het zeer bekende (en, het zij 
gezegd, zeer omstreden) arrest Nottebohm 
van het Internationale Hof van Justitie lijkt 
mij voor de onderhavige zaak nog minder 
relevant.8 Het lijkt mij bovenal niet noodza­
kelijk het probleem te zien in termen van een 
keuze van het toepasselijke recht vanuit het 
oogpunt van het internationaal privaatrecht. 
Het is juist, dat artikel 52 EEG-Verdrag, dat 
het in casu toepasselijke recht is, niet ertoe 
verplicht te kiezen voor de ene of de andere 
nationaliteit, maar slechts verlangt dat ten 
minste een van die nationaliteiten, waarvan 
de verkrijging overigens buiten twijfel dient 
te staan, die van een Lid-Staat is. Het is der­
halve onjuist het probleem zo te stellen, dat 
op grond van de verblijfplaats de ene natio­
naliteit voorrang heeft boven de andere; deze 
voorrang is niet noodzakelijk voor de toe­
passelijkheid van artikel 52 en de verblijf­
plaats kan geen extra criterium zijn voor de 
toepassing van dat artikel. De enige beper­
kingen waarop een Lid-Staat zich op basis 
van het EEG-Verdrag (artikel 52) en richtlijn 
73/148 (artikel 8) kan beroepen, betreffen de 
openbare orde en de openbare veiligheid. 
6. Ook anderszins worden het hierboven 
overwogene door de rechtspraak van het 
Hof bevestigd. In een zaak waarin het om 
een geval van dubbele nationaliteit ging 
— bedoeld is het arrest Gulhing9—, 
erkende het Hof impliciet, dat de betrok­
kene, om van de door het gemeenschapsrecht 
geboden mogelijkheden gebruik te kunnen 
maken, zich zowel op de ene als op de 
andere nationaliteit kon beroepen. De 
omstandigheid dat het daar ging om twee 
„communautaire" nationaliteiten, lijkt mij 
geen reden het in dat arrest ontwikkelde 
beginsel ter discussie te stellen. 
Daarbij komt, dat wanneer men ervan zou 
uitgaan dat hoe dan ook altijd één nationali­
teit moet prevaleren, zelfs voor de toepassing 
en de werking van de voorschriften van het 
gemeenschapsrecht, het gevolg zal zijn, dat 
•—• bij gebreke van voor alle Lid-Staten gel­
dende duidelijke en uniforme criteria—· in 
gevallen van dubbele nationaliteit elke Lid-
Staat zijn eigen oplossing zal hanteren, en 
onvermijdelijk zal dan op basis van op zich 
legitieme criteria een situatie van ongelijke 
behandeling van verschillende categorieën 
van onderdanen ontstaan. Dezen zullen 
immers al dan niet van de voordelen van het 
gemeenschapsrecht worden uitgesloten op 
basis van nationaalrechtelijke regels en/of 
criteria voor de oplossing van nationaliteits­
conflicten, waardoor een door het Verdrag 
aan alle EG-onderdanen gelijkelijk gewaar­
borgd fundamenteel recht zou worden uitge­
hold. 
7. Tot slot herinner ik aan de aan het Ver­
drag toegevoegde verklaringen van de Duitse 
en de Britse regering betreffende de 
omschrijving van de personen die voor 
gemeenschapsdoeleinden als onderdanen van 
deze Lid-Staten zijn te beschouwen, dat wil 
zeggen de personen op wie de voorschriften 
van het gemeenschapsrecht van toepassing 
zijn daar zij door die regeringen als Duits 
respectievelijk Brits worden beschouwd. 
8 — Arrest van 6 april 1955, Jurispr, 1955, blz. 4. Zoals bekend 
- bezigde het Internationale Hof van Justitie in dat arrest het 
begrip effectieve nationaliteit ter beoordeling van het recht 
van Nottebohm de diplomatieke bescherming in te roepen 
van de enige staat waarvan hij onderdaan v/as; net overwoog, 
dat er in casu geen sprake was van een effectieve band met de 
staat (Liechtenstein) die hem die nationaliteit had verleend. 
9 — Arrest van 19 januari 1988, zaak 292/86, Jurispr. 1988, 
blz. 111, r. o. 12. 
I - 4256
MICHELE-ITI E. A. 
Afgezien van de rechtsgevolgen die deze ver­
klaringen kunnen hebben, blijkt eruit, dat 
genoemde Lid-Staten met het oog op de toe­
passing van het gemeenschapsrecht aan de 
term „onderdaan van een Lid-Staat" een zeer 
ruime inhoud hebben gegeven, in ieder geval 
een veel ruimere dan voor de onderhavige 
zaak van belang is. Zo worden bijvoorbeeld 
zelfs als Duits onderdaan beschouwd perso­
nen die geen enkele persoonlijke of geografi­
sche band met de huidige Bondsrepubliek 10 
hebben en die hoe dan ook niet voldoen aan 
de criteria inzake effectieve nationaliteit zoals 
geformuleerd in het arrest Canevaro n en 
nog minder aan de criteria van het arrest 
Nottebohm.I2 
Een en ander bevestigt, dat een Lid-Staat de 
toepassing van een door het Verdrag aan alle 
EG-onderdanen gewaarborgd fundamenteel 
recht, zoals het recht van vestiging, niet 
afhankelijk kan stellen van voorwaarden die 
niet in de toepasselijke regeling zijn voor­
zien, met name niet van het criterium ver­
blijfplaats of van een overeenkomstig crite­
rium, en dit ook niet wanneer de persoon die 
zich op een dergelijk recht beroept, tevens de 
nationaliteit van een derde land bezit. 
8. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging, de prejudiciële vraag van 
het Tribunal Superior de Justicia de Cantabria te beantwoorden als volgt: 
„Het toepasselijke gemeenschapsrecht, inzonderheid artikel 52 EEG-Verdrag, 
moet aldus worden uitgelegd, dat het zich ertegen verzet, dat een Lid-Staat een 
onderdaan van een andere Lid-Staat het recht ontzegt een beroep te doen op de 
vrijheid van vestiging, enkel omdat de betrokkene tevens de nationaliteit van een 
derde land bezit waar hij zijn gewone verblijfplaats, zijn feitelijke verblijfplaats of 
zijn laatste verblijfplaats had." 
10 — Ik herinner eraan, dat de verklaring van de Duitse regering 
behelst, dat als „onderdanen" dienen te worden beschouwd 
alle Duitsers in de zin van het Grundgesetz en dat krach­
tens deze grondwet niet alleen een ieder die de Duitse 
nationaliteit bezit, als Duitser wordt beschouwd, maar 
eveneens een ieder die haar op 31 december 1937 bezat 
(artikel 116, lid 1, Grundgesetz). 
11 — Permanent Hof van Justitie, arrest van 3 mei 1912, in: 
Rcvite de droit international prìvé et de droit pénal interna­
tional, 1912, biz. 331. 12 — Arrest van 6 april 1955 (reeds aangehaald). 
I - 4257