62021CC0466
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
PRIITA PIKAMÄE
przedstawiona w dniu 9 marca 2023 r. (
1
)
Sprawa C‑466/21 P
Land Rheinland-Pfalz
przeciwko
Deutsche Lufthansa AG,
Komisji Europejskiej
Odwołanie – Pomoc państwa – Sektor lotniczy – Pomoc operacyjna przyznana przez Niemcy na rzecz portu lotniczego Frankfurt-Hahn – Decyzja o niewnoszeniu zastrzeżeń – Skarga o stwierdzenie nieważności – Status zainteresowanej strony – Ochrona praw procesowych – Pojęcie „całościowego scenariusza”
1.
W odwołaniu Land Rheinland-Pfalz (kraj związkowy Nadrenia-Palatynat, Niemcy, zwany dalej „Landem”) wnosi o uchylenie wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 19 maja 2021 r., Deutsche Lufthansa/Komisja (T‑218/18, niepublikowanego, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2021:282), w którym Sąd stwierdził nieważność decyzji Komisji C(2017) 5289 final z dnia 31 lipca 2017 r. w sprawie pomocy państwa SA.47969, (2017/N) wdrożonej przez Niemcy w zakresie pomocy operacyjnej przyznanej na rzecz portu lotniczego Frankfurt-Hahn (zwanej dalej „sporną decyzją”).
2.
Wyrok ów jest w niniejszej sprawie przedmiotem dwóch odwołań wzajemnych, w których Komisja Europejska i Deutsche Lufthansa AG (zwana dalej „spółką DLH”) wnoszą, odpowiednio, o uchylenie tego wyroku oraz o jego uchylenie w zakresie, w jakim oddalono w nim zastrzeżenie drugie części pierwszej jedynego zarzutu podniesionego przez spółkę DLH w postępowaniu w pierwszej instancji.
3.
Przed Trybunałem ponownie pojawia się kwestia legitymacji procesowej do zaskarżenia decyzji, w której Komisja postanowiła o zamknięciu postępowania administracyjnego w sprawie pomocy państwa ze względu na to, że pomoc nie budzi wątpliwości co do jej zgodności z rynkiem wewnętrznym. W tym kontekście Trybunał jest proszony o wypowiedzenie się w przedmiocie zakresu, jaki należy przypisać pojęciu „zainteresowanej strony”, oraz sytuacji, w których można uznać, że strona taka powołała się w odwołaniu na naruszenie jej praw procesowych. Ponadto Trybunał będzie musiał rozstrzygnąć między innymi kwestię, czy Sąd zasadnie posłużył się koncepcją prawną „całościowego scenariusza” w celu ustalenia, czy badana pomoc została przekazana innemu przedsiębiorstwu przez bezpośredniego beneficjenta tej pomocy. Na wniosek Trybunału niniejsza opinia będzie dotyczyć jedynie tych kwestii prawnych.
I. Okoliczności leżące u podstaw sporu
4.
W dniu 7 kwietnia 2017 r. Republika Federalna Niemiec powiadomiła Komisję o zamiarze przyznania pomocy operacyjnej na rzecz portu lotniczego Frankfurt-Hahn ze względu na ponoszone przez niego straty (zwanej dalej „sporną pomocą”). Ów port lotniczy jest obsługiwany przez spółkę Flughafen Frankfurt-Hahn GmbH (zwaną dalej „spółką FFHG”).
5.
W spornej decyzji Komisja uznała w istocie, że nie było potrzeby wszczynania formalnego postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 108 ust. 2 TFUE, ponieważ, mimo że środek stanowił pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, był zgodny z rynkiem wewnętrznym na podstawie ust. 3 lit. c) tego artykułu. W szczególności w spornej decyzji Komisja wskazała, że w obszarze ciążenia portu lotniczego Frankfurt-Hahn nie ma innych portów lotniczych.
6.
Przed wydaniem spornej decyzji Komisja przyjęła dwie inne decyzje dotyczące środków podjętych przez Republikę Federalną Niemiec na rzecz portu lotniczego Frankfurt-Hahn i Ryanaira. Pierwszą z tych decyzji jest decyzja (UE) 2016/788 z dnia 1 października 2014 r. w sprawie pomocy państwa SA.32833 (11/C) (ex 11/NN) wdrożonej przez Niemcy w odniesieniu do mechanizmów finansowania portu lotniczego Frankfurt-Hahn wdrożonych w latach 2009–2011 (Dz.U. 2016, L 134, s. 1), która była przedmiotem postanowienia z dnia 17 maja 2019 r., Deutsche Lufthansa/Komisja (T‑764/15, niepublikowanego, EU:T:2019:349). Drugą z tych decyzji jest decyzja (UE) 2016/789 z dnia 1 października 2014 r. w sprawie pomocy państwa SA.21121 (C‑29/08) (ex NN 54/07) wdrożonej przez Niemcy dotycząca finansowania portu lotniczego Frankfurt-Hahn oraz stosunków finansowych między tym portem lotniczym a Ryanairem (Dz.U. 2016, L 134, s. 46), która była przedmiotem wyroku z dnia 12 kwietnia 2019 r., Deutsche Lufthansa/Komisja (T‑492/15, EU:T:2019:252). Odwołania wzajemne wniesione, odpowiednio, od tego postanowienia i tego wyroku zostały oddalone wyrokami z dnia 15 lipca 2021 r., Deutsche Lufthansa/Komisja (C‑453/19 P, EU:C:2021:608) i z dnia 20 stycznia 2022 r., Deutsche Lufthansa/Komisja (C‑594/19 P, EU:C:2022:40).
7.
Ponadto w dniu 26 października 2018 r. Komisja wszczęła formalne postępowanie wyjaśniające na podstawie skargi złożonej przez skarżącą, zarejestrowane pod sygnaturą SA.43260 i dotyczące innych środków na rzecz portu lotniczego Frankfurt-Hahn i Ryanaira (zwane dalej „postępowaniem Hahn IV”).
II. Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok
8.
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 29 marca 2018 r. spółka DLH wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.
9.
Spółka DLH podniosła przed Sądem w istocie jeden jedyny zarzut.
10.
W zaskarżonym wyroku Sąd orzekł, że Komisja nie uwzględniła prawidłowo wszystkich kryteriów dotyczących obszaru ciążenia portu lotniczego Frankfurt-Hahn, które wymagały jej oceny zgodnie z wytycznymi dotyczącymi pomocy państwa na rzecz portów lotniczych i przedsiębiorstw lotniczych (Dz.U. 2014, C 99, s. 3), oraz że w konsekwencji niewystarczająca i niepełna analiza Komisji nie pozwoliła jej na rozwianie wszelkich wątpliwości co do zgodności spornej pomocy z rynkiem wewnętrznym. Sąd uwzględnił zatem częściowo jedyny zarzut spółki DLH i stwierdził nieważność spornej decyzji.
III. Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron
A. Żądania odwołania głównego
11.
W odwołaniu Land wnosi do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku i ostateczne oddalenie skargi na sporną decyzję, a także o obciążenie spółki DLH kosztami postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego.
12.
Spółka DLH wnosi do Trybunału o odrzucenie odwołania jako niedopuszczalnego lub w każdym wypadku o oddalenie go jako bezzasadnego oraz o obciążenie Landu kosztami postępowania.
13.
Komisja wnosi do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku; o uznanie skargi w postępowaniu w pierwszej instancji za niedopuszczalną lub, tytułem żądania ewentualnego, o uznanie jej za bezzasadną oraz o obciążenie spółki DLH kosztami postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego.
B. Żądania odwołania wzajemnego wniesionego przez spółkę DLH
14.
W odwołaniu wzajemnym spółka DLH wnosi do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim oddalono w nim zastrzeżenie drugie części pierwszej podniesionego przez nią jedynego zarzutu, oraz o obciążenie Landu kosztami postępowania.
15.
Land wnosi do Trybunału o oddalenie odwołania wzajemnego spółki DLH, uchylenie zaskarżonego wyroku oraz o ostateczne oddalenie skargi na sporną decyzję, a także o obciążenie spółki DLH kosztami postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego.
16.
Komisja wnosi o odrzucenie odwołania wzajemnego spółki DLH jako niedopuszczalnego lub, tytułem żądania ewentualnego, oddalenie go jako bezzasadnego oraz o obciążenie spółki DLH kosztami postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego.
C. Żądania odwołania wzajemnego wniesionego przez Komisję
17.
W odwołaniu wzajemnym Komisja wnosi do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku, uznanie skargi w postępowaniu w pierwszej instancji za niedopuszczalną lub, tytułem żądania ewentualnego, o uznanie jej za bezzasadną oraz o obciążenie spółki DLH kosztami postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego.
18.
Spółka DLH wnosi do Trybunału o odrzucenie odwołania wzajemnego Komisji jako niedopuszczalnego lub w każdym wypadku oddalenia go jako bezzasadnego oraz o obciążenie Komisji kosztami postępowania.
19.
Land wnosi do Trybunału o uwzględnienie odwołania wzajemnego Komisji, uchylenie zaskarżonego wyroku i ostateczne oddalenie skargi na sporną decyzję, a także o obciążenie spółki DLH kosztami postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego.
20.
Spółka DLH, Land i Komisja przedstawiły swoje stanowiska na rozprawie, która odbyła się w dniu 30 listopada 2022 r.
IV. Analiza
21.
Na wniosek Trybunału niniejsza opinia odnosi się jedynie do pierwszych zarzutów odwołania głównego Landu i odwołania wzajemnego Komisji, dotyczących naruszenia prawa i braku uzasadnienia zaskarżonego wyroku w zakresie określenia legitymacji procesowej spółki DLH w niniejszej sprawie, a także do zarzutu drugiego odwołania wzajemnego spółki DLH, dotyczącego nieprawidłowego zastosowania przez Sąd pojęcia „scenariusza całościowego” w celu ustalenia, czy badana pomoc została przekazana Ryanairowi przez spółkę FFHG, a tym samym w celu dokonania oceny, czy istnieją wątpliwości co do zgodności spornej pomocy z rynkiem wewnętrznym.
A. W przedmiocie zarzutu dotyczącego braku legitymacji procesowej spółki DLH (zarzut pierwszy odwołania głównego i zarzut pierwszy odwołania wzajemnego Komisji)
1.
Streszczenie zaskarżonego wyroku i argumentów stron
22.
Rozumowanie Sądu, które doprowadziło do uznania legitymacji procesowej spółki DLH, a tym samym do oddalenia zarzutu niedopuszczalności skargi wniesionej przez tę spółkę, jest krytykowane przez Land i Komisję w odniesieniu do wykładni pojęcia „zainteresowanej strony” oraz jedynie przez Land – w odniesieniu do powołania się przez spółkę DLH na przysługujące jej prawa procesowe.
23.
W pkt 39–56 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł w istocie, że spółka DLH jest „zainteresowaną stroną” w rozumieniu art. 1 lit. h) rozporządzenia (UE) 2015/1589 (
2
) z dwóch względów. Po pierwsze, w pkt 50 zaskarżonego wyroku Sąd wskazał, że sporna pomoc przyznana portowi lotniczemu Frankfurt-Hahn mogła wpłynąć na pozycję konkurencyjną portu lotniczego Frankfurt nad Menem, który jest głównym przesiadkowym portem lotniczym spółki DLH, a tym samym wpłynąć na interesy tego przewoźnika lotniczego. Po drugie, w pkt 51–54 tego wyroku Sąd podkreślił, że umożliwiając portowi lotniczemu Frankfurt-Hahn kontynuację jego działalności, sporna pomoc pozwoliła Ryanairowi na utrzymanie presji konkurencyjnej wywieranej na spółkę DLH z tego portu lotniczego.
24.
W pkt 61–64 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził w istocie, że analiza całej skargi o stwierdzenie nieważności wykazała, iż spółka DLH zarzuciła Komisji naruszenie przysługujących jej praw procesowych poprzez podjęcie decyzji o niewszczynaniu formalnego postępowania wyjaśniającego.
2.
Ocena
a)
Uwagi wstępne
25.
Przed przystąpieniem do analizy mającej na celu zbadanie zasadności krytyki podniesionej przez Land i Komisję należy poczynić kilka uwag wstępnych w celu określenia kontekstu prawnego, w jakim należy dokonać oceny legitymacji procesowej spółki DLH.
26.
Zgodnie z art. 263 akapit czwarty TFUE legitymację procesową przyznaje się w szczególności osobie fizycznej lub prawnej w celu wniesienia skargi na akt Unii, którego osoba ta nie jest adresatem, pod warunkiem, że akt ten dotyczy jej „bezpośrednio i indywidualnie”.
27.
Reasumując klasyczne orzecznictwo, dany akt „dotyczy tej osoby bezpośrednio”, jeżeli istnieje bezpośredni związek między kwestionowanym aktem a sytuacją prawną owej osoby (
3
), oraz „dotyczy jej indywidualnie”, jeżeli akt ten ma wpływ na jej sytuację ze względu na szczególne dla niej cechy charakterystyczne lub na sytuację faktyczną, która odróżnia ją od wszelkich innych osób (
4
).
28.
Jak już zauważono, te dwie przesłanki mają odmienny charakter, ponieważ istnienie bezpośredniego oddziaływania dotyczy zasadniczo sytuacji prawnej skarżącego, podczas gdy indywidualne oddziaływanie dotyczy wyłącznie jego sytuacji faktycznej (
5
).
29.
Ponieważ niniejsza sprawa dotyczy skargi na decyzję Komisji w sprawie pomocy państwa, należy zauważyć, że w ramach postępowania w sprawie kontroli pomocy przewidzianego w art. 108 TFUE należy odróżnić, z jednej strony, wstępny etap badania ustanowiony w ust. 3 tego artykułu, którego jedynym celem jest umożliwienie Komisji wyrobienia sobie pierwszej opinii na temat częściowej lub całkowitej zgodności rozpatrywanej pomocy z rynkiem wewnętrznym, od, z drugiej strony, formalnego etapu badania, o którym mowa w ust. 2 rzeczonego artykułu. Etap formalny okazuje się nieodzowny, w przypadku gdy Komisja napotka „poważne trudności” w ocenie zgodności pomocy z rynkiem wewnętrznym. Tym samym, jeżeli pierwsze badanie nie pozwoliło na przezwyciężenie wszystkich tych trudności, Komisja jest zobowiązana, aby dysponować pełnymi informacjami, do zebrania wszelkich niezbędnych opinii i wszczęcia w tym celu formalnego postępowania wyjaśniającego (
6
). Dlatego tylko w kontekście tego ostatniego postępowania traktat nakłada na Komisję obowiązek wezwania „zainteresowanych stron” do przedstawienia uwag.
30.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sięgającym do wyroków Cook/Komisja (
7
) i Matra/Komisja (
8
), w sytuacji gdy bez wszczynania formalnego postępowania wyjaśniającego Komisja stwierdzi w drodze decyzji wydanej po zakończeniu etapu wstępnego, iż pomoc jest zgodna z rynkiem wewnętrznym, zainteresowane strony mogą uzyskać poszanowanie ich praw procesowych tylko wtedy, gdy mają możliwość zakwestionowania rzeczonej decyzji przed sądem Unii. Tym samym skarga o stwierdzenie nieważności takiej decyzji, wniesiona przez „zainteresowaną stronę” w rozumieniu art. 108 ust. 2 TFUE, jest uznana za dopuszczalną w sytuacji, gdy skarżący dąży poprzez jej wniesienie do ochrony swych praw procesowych, które wywodzi z tego postanowienia (
9
). W takiej sytuacji skarżący, w przeciwieństwie do osoby, która kwestionuje zasadność decyzji przyjętej w wyniku formalnego postępowania wyjaśniającego, nie musi wykazać, że ma szczególny status w rozumieniu wyroku Plaumann, co miałoby miejsce w szczególności w przypadku, gdyby pozycja skarżącego na rynku została „istotnie naruszona” wskutek pomocy będącej przedmiotem danej decyzji (
10
).
31.
Pojęcie „zainteresowanej strony” zostało określone przez prawodawcę Unii w art. 1 lit. h) rozporządzenia (WE) nr 659/1999 (
11
), zastąpionym art. 1 lit. h) rozporządzenia 2015/1589, który definiuje „zainteresowaną stronę” jako „którekolwiek państwo członkowskie oraz jakiekolwiek osoby, przedsiębiorstwa lub związki przedsiębiorstw, na których interesy może mieć wpływ przyznanie pomocy, w szczególności beneficjentów pomocy, konkurujące ze sobą przedsiębiorstwa lub stowarzyszenia handlowe”. O ile pojęcie to obejmuje zatem w szczególności przedsiębiorstwo konkurujące z beneficjentem pomocy, o tyle zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie to odnosi się do nieokreślonego zbioru adresatów (
12
). Tym samym Trybunał przyznał, że przedsiębiorstwa, które nie są bezpośrednimi konkurentami beneficjenta pomocy, są kwalifikowane jako „zainteresowane strony”, pod warunkiem że zostanie wykazane w sposób wystarczający pod względem prawnym, iż omawiana pomoc może mieć konkretny wpływ na ich sytuację (
13
).
32.
W świetle tych uwag przeanalizuję poniżej konkretne zarzuty przedstawione przez Land i Komisję w stosunku do rozumowania Sądu, które doprowadziło do uznania za dopuszczalną skargi wniesionej do Sądu przez spółkę DLH.
b)
W przedmiocie statusu spółki DLH jako „zainteresowanej strony”
1) W przedmiocie błędnej wykładni pojęcia „konkurenta pośredniego”
33.
Komisja twierdzi, że Sąd zbyt szeroko zinterpretował pojęcie „konkurenta pośredniego”, co doprowadziło go do błędnego wniosku, że spółka DLH jest „zainteresowaną stroną” w rozumieniu orzecznictwa Trybunału. Po pierwsze, Sąd nie dopełnił wymogów określonych w wyrokach Kronoply i Austria/Scheucher-Fleisch i in. (
14
), w których w odniesieniu do dowodu istnienia konkurencji pośredniej Trybunał uznał za konieczne wykazanie, przede wszystkim, że beneficjent pomocy i konkurent pośredni pozostają w stosunku konkurencji, przynajmniej w odniesieniu do części ich działalności, a następnie, że pomoc może wpłynąć na pozycję konkurencyjną rzeczonego konkurenta. Po drugie, Sąd nie stwierdził rzeczywistych skutków danej pomocy dla portu lotniczego Frankfurt nad Menem, w szczególności dla jego rentowności, ani dla ofert lotów proponowanych zarówno przez spółkę DLH z portu lotniczego Frankfurt nad Menem, jak i przez Ryanaira z portu lotniczego Frankfurt Hahn.
34.
O ile prawdą jest, że – jak twierdzi Komisja – wydaje się, że w pkt 45 i 46 zaskarżonego wyroku Sąd chciał określić stosunek między beneficjentem spornej pomocy, spółką FFHG, a skarżącą, spółką DLH, jako stosunek konkurencji pośredniej, o tyle wykładnia przyjęta w orzecznictwie w odniesieniu do kwestii, czy przedsiębiorstwo, które nie jest bezpośrednim konkurentem beneficjenta pomocy, jest „zainteresowaną stroną”, jest znacznie szersza niż ta przedstawiona przez Komisję.
35.
W odniesieniu do zastrzeżenia pierwszego, w którym Komisja zarzuca Sądowi nieuwzględnienie, iż istnienie konkurencji pośredniej zakłada, że skarżący i beneficjent pomocy konkurują ze sobą przynajmniej w odniesieniu do części ich działalności, należy zauważyć, że zastrzeżenie to opiera się na wyrokach Kronoply i Austria/Scheucher-Fleisch.
36.
Nie uważam, że zaproponowana przez Komisję wykładnia tych wyroków może spotkać się z aprobatą Trybunału.
37.
W wyroku Kronoply Trybunał uznał za „zainteresowaną stronę” przedsiębiorstwo, które nie było bezpośrednim konkurentem beneficjenta pomocy, ale potrzebowało tego samego surowca do swojego procesu produkcyjnego. Z wyroku tego nie wynika jednak, że tym samym Trybunał zamierzał ograniczyć przyznanie tego statusu w sposób ogólny jedynie do przedsiębiorstw pozostających w stosunku konkurencji z beneficjentem pomocy, przynajmniej w odniesieniu do części swojej działalności.
38.
W sprawie, w której wydano wyrok Austria/Scheucher-Fleisch, rozpatrywana pomoc polegała na dotacjach przyznanych w ramach programu polegającego na wspieraniu produkcji, obróbki, przetwórstwa i sprzedaży produktów rolnych w Austrii za pomocą znaku jakości i z pomocy tej korzystały wszystkie przedsiębiorstwa działające w łańcuchu specyficznym dla tego znaku, w tym niektóre przedsiębiorstwa zajmujące się ubojem i rozbiorem tusz oraz ich klienci detaliczni.
39.
Skarżące, które były przedsiębiorstwami wyspecjalizowanymi w uboju zwierząt i rozbiorze tusz niekorzystającymi z tego znaku, zostały uznane za zainteresowane strony, zarówno jako bezpośredni konkurenci przedsiębiorstw wykonujących tę samą działalność korzystającą ze znaku jakości, jak i pośredni konkurenci sprzedawców detalicznych wyposażonych w ten znak. Trybunał uznał tym samym status jako „pośrednich konkurentów” przedsiębiorstw, takich jak skarżące, które nie działają na tym samym poziomie co sprzedawcy detaliczni i w konsekwencji nie konkurują z nimi w żadnej części ich działalności (
15
).
40.
Ponadto wyroki te wpisują się w linię orzeczniczą, w ramach której – jak mi się wydaje – Trybunał uznał, w szerszym spektrum sytuacji niż twierdzi Komisja w niniejszej sprawie, że status „zainteresowanej strony” przysługuje przedsiębiorstwom, które nie są bezpośrednimi konkurentami beneficjenta. Dobrą ilustrację tego podejścia Trybunału zawiera wyrok 3F.
41.
W sprawie leżącej u podstaw owego wyroku rozpatrywano duńskie uregulowanie obejmujące przepisy podatkowe mające zastosowanie do duńskiego międzynarodowego rejestru statków. Zgodnie z tym uregulowaniem, po pierwsze, rejestr ten pozwalał armatorom, których statki zostały wpisane do tego rejestru, zatrudniać marynarzy będących obywatelami państw trzecich i wypłacać im wynagrodzenie zgodnie z ich prawem krajowym, które było niższe niż wynagrodzenie wynikające z zastosowania prawa duńskiego. Po drugie, wszyscy marynarze zatrudnieni na tych statkach byli zwolnieni z podatku dochodowego, co oznaczało obniżenie roszczeń płacowych tych marynarzy wobec armatorów.
42.
W swoim wyroku Trybunał przyznał, że związek zawodowy marynarzy można zakwalifikować jako „zainteresowaną stronę”, ponieważ rozpatrywana pomoc mogła mieć konkretny wpływ na jego sytuację i że wpływ ten dotyczył jego „pozycji konkurencyjnej”nie na rynku, na którym działali armatorzy, lecz na rynku dostarczania siły roboczej względem innych związków zawodowych marynarzy, których członkowie byli zatrudnieni na statkach wpisanych do wyżej wymienionego rejestru (
16
).
43.
Ów wyrok 3F, rozpatrywany łącznie z wyrokami Kronoply i Austria/Scheucher-Fleisch, mógłby wskazywać, iż pojęcie „zainteresowanej strony” wymaga udowodnienia, że przyznanie pomocy ma wpływ na pozycję konkurencyjną skarżącego, niezależnie od kwestii, czy wpływ ten dotyczy innego rynku niż rynek, na którym swoją działalność prowadzi beneficjent pomocy.
44.
Co więcej, niedawno ogłoszony wyrok Trybunału w sprawie Ja zum Nürburgring/Komisja (
17
) wydaje się znacznie rozszerzać zakres rzeczonego pojęcia.
45.
W owym wyroku przyznanie statusu „zainteresowanej strony” skarżącej działającej w formie stowarzyszenia zostało uzasadnione tym, że rozpatrywana pomoc została przyznana, w ramach sprzedaży aktywów kompleksu Nürburgring, prywatnemu przedsiębiorstwu dążącemu do maksymalizacji zysków, co naruszało cele interesu ogólnego skarżącej oraz samo jej istnienie, które było szczególnie związane z torem Nürburgring (
18
).
46.
W konsekwencji, zastrzeżenia Komisji, zgodnie z którym Sąd naruszył prawo, nie wymagając, aby spółka DLH udowodniła, że konkuruje, choćby częściowo, z portem lotniczym Frankfurt-Hahn, nie można moim zdaniem uwzględnić.
47.
W odniesieniu do zastrzeżenia drugiego, w którym Komisja zarzuca Sądowi, iż w sposób dorozumiany uznał, że nie jest konieczne ustalenie rzeczywistych skutków wywołanych przyznaniem pomocy, aby zakwalifikować przedsiębiorstwo niebędące konkurentem beneficjenta pomocy jako „zainteresowaną stronę”, należy wskazać, iż Komisja ponownie powołuje się na wyroki Kronoply i Austria/Scheucher-Fleisch.
48.
Moim zdaniem owe wyroki nie mogą służyć do wykazania, że w celu przyjęcia prawidłowej wykładni pojęcia „zainteresowanej strony” Sąd powinien był ustalić skutki rozpatrywanej pomocy dla portu lotniczego Frankfurt nad Menem, w szczególności dla jego rentowności, oraz dla ofert lotów proponowanych zarówno przez spółkę DLH z portu lotniczego Frankfurt nad Menem, jak i przez Ryanaira z portu lotniczego Frankfurt Hahn.
49.
W odniesieniu do pierwszego z tych wyroków Trybunał podtrzymał rozumowanie Sądu, zgodnie z którym skarżące wykazały, że miał miejsce wzrost cen drewna, i pomimo tego, iż skarżące nie udowodniły, że wzrost ten był spowodowany przyznaniem spornej pomocy, nie można wykluczyć istnienia dla nich negatywnych skutków. Nie stwierdziwszy rzeczywistego skutku przyznania pomocy, Trybunał odniósł się do wzrostu cen drewna wyłącznie w celu wzmocnienia swojego wniosku o czysto potencjalnym wpływie owego przyznania pomocy na pozycję rynkową skarżących (
19
).
50.
Jeśli chodzi o drugi wyrok, żaden z jego punktów nie wydaje mi się zawierać stwierdzenia przez Trybunał istnienia rzeczywistych skutków pomocy, z której korzystali sprzedawcy detaliczni, dla skarżących (nieobjętych znakiem przedsiębiorstw uboju i rozbioru tuszy).
51.
Ponadto badane powyżej wyroki 3F i Nürburgring potwierdzają jedynie, iż stwierdzenie rzeczywistych skutków pomocy nie jest konieczne, aby uznać, że przedsiębiorstwo, które nie jest bezpośrednim konkurentem beneficjenta, może zostać zakwalifikowane jako „zainteresowana strona”.
52.
Tego zastrzeżenia drugiego nie można zatem, moim zdaniem, uwzględnić.
2) W przedmiocie braku wykazania przez skarżącą wpływu na jej interesy prawne lub na jej sytuację prawną
53.
Komisja podnosi, że Sąd błędnie zinterpretował pojęcie „zainteresowanej strony”, ponieważ nie wymagał on wykazania przez spółkę DLH, iż przyznanie danej pomocy wpływa na „jej interesy prawne lub sytuację prawną”.
54.
W tym względzie należy przypomnieć, iż z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że pojęcie „zainteresowanej strony” ma zastosowanie w szczególności do przedsiębiorstwa, które nie jest bezpośrednim konkurentem beneficjenta pomocy, pod warunkiem że twierdzi ono, iż „przyznanie pomocy mogłoby naruszyć jego interesy”, i w tym celu „wykaże w sposób wystarczający pod względem prawnym, że omawiana pomoc może mieć konkretny wpływ na [jego] sytuację” (
20
). Natomiast wydaje mi się, iż z tego orzecznictwa nie wynika, aby za „zainteresowane strony” można było uznać jedynie przedsiębiorstwa, których interes prawny lub sytuacja prawna mogłyby zostać naruszone.
55.
Na poparcie swojej wykładni Komisja przytacza wyroki 3F i Nürburgring. W odniesieniu do pierwszego wyroku Komisja wydaje się uważać, że skarżącemu, związkowi zawodowemu marynarzy, został przyznany status „zainteresowanej strony” na tej podstawie, że przyznanie pomocy wpłynęło na jego sytuację prawną, zmieniając jego pozycję negocjacyjną wobec niektórych duńskich armatorów, co moim zdaniem odzwierciedla nieprawidłowe rozumienie wyroku. Otóż, jak wyjaśniono powyżej, status ten wynikał, według Trybunału, z wpływu na pozycję konkurencyjną tego związku w stosunku do innych związków zawodowych marynarzy podczas negocjowania układów zbiorowych, co miało wpływ na zdolność owego związku do rekrutowania członków (
21
). W tych okolicznościach nie była wymagana żadna zmiana sytuacji prawnej skarżącego. Jeśli chodzi o drugi wyrok, Komisja twierdzi, że zmiana sytuacji prawnej pozwalająca na uznanie skarżącej za „zainteresowaną stronę” wynikała z faktu, że cel interesu ogólnego, do którego dążyła ta skarżąca, stał się „prawnie nieosiągalny”, ponieważ beneficjentem pomocy i nabywcą kompleksu Nürburgring było przedsiębiorstwo prywatne. Tym samym instytucja ta zdaje się nawiązywać do faktu, że przyznanie danej pomocy skutkuje przyszłą zmianą statusu prawnego skarżącej. Z mojej strony uważam, że wniosek Trybunału opiera się na niezgodności celu, do którego dąży ta ostatnia, z celem przedsiębiorstwa będącego beneficjentem pomocy, z wyłączeniem wszelkich rozważań dotyczących na przykład ewentualnego późniejszego rozwiązania skarżącej (
22
).
56.
W kontekście tej oceny nie powinien zresztą dziwić brak znaczenia kryterium zmiany interesów prawnych lub sytuacji prawnej strony skarżącej. Otóż, jak też wyjaśniono wcześniej w niniejszej opinii, legitymacja procesowa ze względu na status „zainteresowanej strony” w odniesieniu do decyzji uznającej pomoc za zgodną z rynkiem wewnętrznym po zakończeniu wstępnego postępowania wyjaśniającego ma na celu złagodzenie wymogu, aby dany akt dotyczył skarżącego „indywidualnie” w rozumieniu art. 263 akapit czwarty TFUE, zgodnie z wykładnią Trybunału dokonaną w jego orzecznictwie wynikającym z wyroku Plaumann. Tym samym status „zainteresowanej strony” jest wyrażeniem kryterium prawnego mającego znaczenie do celów oceny przesłanki indywidualnego oddziaływania określonej w traktacie FUE. Ta ostatnia dotyczy, jak już wyjaśniono, sytuacji faktycznej, a nie sytuacji prawnej skarżącego.
57.
W związku z tym Sąd nie naruszył prawa, gdy uznał spółkę DLH za „zainteresowaną stronę” z uwagi na sam interes gospodarczy tej spółki.
58.
Moim zdaniem pozostałe zastrzeżenia podniesione w tym względzie przez Komisję nie mogą podważyć proponowanej wykładni.
59.
Konieczności wpływu na interesy prawne lub sytuację prawną skarżącego nie można wywieść – wbrew temu, co uważa Komisja – ani z paraleli z orzecznictwem dotyczącym bezpośredniego oddziaływania w rozumieniu art. 263 akapit czwarty TFUE (
23
), ani z paraleli z orzecznictwem dotyczącym pojęcia „interesu w rozstrzygnięciu sprawy” znajdującego się w art. 40 akapit drugi statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, ani z wyroku Scuola Elementare Maria Montessori/Komisja, Komisja/Scuola Elementare Maria Montessori i Komisja/Ferracci (zwanego dalej „wyrokiem Montessori”) (
24
).
60.
Pierwsze orzecznictwo dotyczy przesłanki, aby dany akt „dotyczył bezpośrednio”, i dlatego nie ma ono, ze względów wskazanych powyżej, żadnego znaczenia.
61.
Drugie orzecznictwo dotyczy postanowienia statutu Trybunału, zgodnie z którym prawo do interweniowania w sprawach rozpatrywanych przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej przysługuje organom i jednostkom organizacyjnym Unii oraz każdej innej osobie, jeżeli mogą oni uzasadnić interes w rozstrzygnięciu sprawy. Zgodnie z tym utrwalonym orzecznictwem interes w rozstrzygnięciu sprawy definiuje się jako bezpośredni i aktualny interes w uwzględnieniu żądań strony, którą interwenient zamierza poprzeć, co oznacza konieczność sprawdzenia, czy decyzja Komisji dotyczy wnoszącego o dopuszczenie do udziału w sprawie w charakterze interwenienta bezpośrednio oraz czy jego interes w rozstrzygnięciu sprawy jest pewny. Jak przypomniała Komisja, Trybunał wskazał, iż co do zasady interes w rozstrzygnięciu sprawy można uznać za wystarczająco bezpośredni tylko wówczas, gdy rozstrzygnięcie to może zmienić sytuację prawną wnoszącego o dopuszczenie do udziału w sprawie w charakterze interwenienta (
25
). Chodzi tu jednak o ocenę analogiczną do oceny dotyczącej oddziaływania bezpośredniego w rozumieniu art. 263 akapit czwarty TFUE i która jako taka nie nadaje się do transpozycji w kontekście wykładni pojęcia „zainteresowanej strony”. W każdym razie wykładnia ta jest wynikiem specyficznego dla danej interwencji wyważenia między wymogiem umożliwienia lepszego zrozumienia ram spraw a wymogiem uniknięcia mnogości interwencji indywidualnych, które zagrażałyby skuteczności i prawidłowemu przebiegowi postępowania (
26
).
62.
Wyrok Montessori (
27
) jest pozbawiony znaczenia w tym kontekście, jak orzekł już Trybunał w wyroku Nürburgring. W pierwszym wyroku nie chodziło bowiem o status danej osoby lub danego przedsiębiorstwa jako „zainteresowanej strony”, lecz o ewentualne bezpośrednie naruszenie – w świetle decyzji Komisji, która pozostawiła bez zmian skutki spornych środków krajowych ustanawiających system pomocy – sytuacji prawnej podmiotu składającego skargę do Komisji, który twierdzi, że środki te stawiają go w niekorzystnej sytuacji konkurencyjnej (
28
).
3) W przedmiocie naruszenia obowiązku uzasadnienia w odniesieniu do istnienia konkurencji między spółką DLH i Ryanairem
63.
Komisja i Land krytykują pod wieloma względami również dokonane przez Sąd oceny relacji między spółką DLH i Ryanairem, zawarte w pkt 51–54 zaskarżonego wyroku.
64.
Przede wszystkim Komisja uważa, że w odniesieniu do istnienia konkurencji między spółką DLH i Ryanairem Sąd – w pkt 52 i 53 zaskarżonego wyroku – naruszył obowiązek udzielenia odpowiedzi na wszystkie jej argumenty.
65.
Najpierw należy przypomnieć, po pierwsze, że sprawowana w ramach odwołania przez Trybunał kontrola ma w szczególności na celu sprawdzenie, czy Sąd odpowiedział w wystarczający pod względem prawnym sposób na całokształt argumentów wysuniętych przez stronę skarżącą, i po drugie, że zarzut dotyczący braku rozpatrzenia przez Sąd zarzutu podniesionego w pierwszej instancji sprowadza się w istocie do podniesienia naruszenia obowiązku uzasadnienia, który wynika z art. 36 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, znajdującego zastosowanie do Sądu na podstawie art. 53 akapit pierwszy tego statutu i art. 117 regulaminu postępowania przed Sądem. Należy jednak dodać, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sąd nie ma obowiązku ustosunkowania się w sposób wyczerpujący do każdego punktu rozumowania przedstawionego przez strony sporu, a przedstawione przez Sąd uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje wystarczającymi elementami dla sprawowania kontroli (
29
).
66.
Należy zauważyć, że w pismach procesowych w postępowaniu w pierwszej instancji Komisja stanowczo zaprzeczyła twierdzeniu, że proponowane przez Ryanaira loty z portu lotniczego Frankfurt-Hahn konkurowały z lotami do tych samych miejsc docelowych, oferowanymi przez spółkę DLH z portu lotniczego Frankfurt nad Menem.
67.
W tym względzie Komisja podkreśliła w szczególności po pierwsze, że spółka DLH wykorzystuje port lotniczy Frankfurt nad Menem jako węzłowy port lotniczy („hub”) i że zdecydowana większość jej pasażerów to pasażerowie tranzytowi, natomiast Ryanair obsługuje tanie loty w ramach ruchu „z punktu do punktu” („point-to-point”) z portu lotniczego Frankfurt-Hahn, oraz, po drugie, że rzekome dowody przedstawione przez spółkę DLH przed Sądem nie zawierały żadnych informacji potwierdzających istnienie takiej konkurencji, takich jak dane dotyczące zmian liczby pasażerów i rentowności połączeń lotniczych obsługiwanych przez spółkę DLH równolegle z Ryanairem (
30
).
68.
Jednakże punkty zaskarżonego wyroku, których dotyczą zastrzeżenia Komisji, w szczególności pkt 52, odzwierciedlają podejście oparte niemalże na domniemaniu co do kwestii istnienia konkurencji między spółką DLH i Ryanairem, ponieważ Sąd ogranicza się do stwierdzenia, że tożsamość miejsc przeznaczenia obsługiwanych przez tych przewoźników „jest taka, że wskazuje na istnienie konkurencji”. Wydaje mi się, iż nie można stwierdzić, że tym samym Sąd odpowiedział w sposób dorozumiany na argumenty wysunięte przez Komisję, które miały w szczególności na celu zakwestionowanie wiążącego charakteru związku między założeniem (tożsamość obsługiwanych miejsc docelowych) a wnioskiem (istnienie konkurencji). Uważam zatem, że uzasadnienia tego nie można w żaden sposób uznać za wystarczające do umożliwienia Komisji zrozumienia powodów odrzucenia jej argumentów, a Trybunałowi – do wykonania jego kontroli sądowej.
69.
Wynika z tego, że rozumowanie znajdujące się w pkt 51–54 zaskarżonego wyroku jest obarczone brakiem uzasadnienia oraz że w konsekwencji Trybunał powinien uwzględnić rozpatrywane zastrzeżenie.
70.
W świetle powyższego wniosku nie jest konieczne badanie pozostałych zastrzeżeń podniesionych przez Land i Komisję dotyczących tej części rozumowania Sądu.
4) W przedmiocie naruszenia przepisów regulujących ciężar dowodu przy ustalaniu istnienia konkurencji pomiędzy portami lotniczymi Frankfurt-Hahn i Frankfurt nad Menem
71.
Komisja zarzuca w istocie Sądowi, że oparł się on na domniemanej konkurencji pomiędzy portem lotniczym Frankfurt nad Menem i portem lotniczym Frankfurt-Hahn i na wpływie spornej pomocy na port lotniczy Frankfurt nad Menem w celu uzasadnienia dopuszczalności skargi spółki DLH, podczas gdy w skardze o stwierdzenie nieważności nie przedstawiono takich argumentów.
72.
Chociaż Komisja powołuje się na naruszenie przepisów regulujących ciężar dowodu, wydaje mi się, że bliższa analiza podniesionego przez nią zastrzeżenia wskazuje, że ma ono raczej na celu zakwestionowanie naruszenia przez Sąd zasady kontradyktoryjności.
73.
Przypominam bowiem, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału zasada kontradyktoryjności nie tylko nadaje każdej ze stron postępowania prawo do zapoznania się z materiałem dowodowym i uwagami przedstawionymi sądowi przez stronę przeciwną oraz do ustosunkowania się do nich. Oznacza ona również prawo do zaznajomienia się przez strony z podniesionymi z urzędu przez sąd zarzutami, na których zamierza on oprzeć swoje rozstrzygnięcie, oraz do ustosunkowania się do nich. Dla spełnienia wymogów związanych z rzetelnym procesem ważne jest, aby strony znały i mogły przedyskutować w sposób kontradyktoryjny zarówno okoliczności faktyczne, jak i prawne, które mają decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia postępowania (
31
).
74.
W pkt 50 zaskarżonego wyroku Sąd zdaje się wychodzić z założenia, że porty lotnicze Frankfurt-Hahn i Frankfurt nad Menem są konkurentami.
75.
W części jej skargi o stwierdzenie nieważności poświęconej dopuszczalności spółka DLH nie wspomina o konkurencji między tymi dwoma portami lotniczymi i przedstawia argumentację opartą prawie wyłącznie na stosunkach konkurencyjnych, jakie łączą ją z Ryanairem.
76.
Należy co prawda zauważyć, że w części wstępnej tej skargi (pkt 48), a także w części dotyczącej zasadności spornej decyzji (pkt 117 i 118), spółka DLH stara się wykazać, że subwencjonowanie Ryanaira przez spółkę FFHG umożliwiło temu przewoźnikowi lotniczemu przeniesienie się do większych portów lotniczych, w szczególności do portu lotniczego Frankfurt nad Menem, oraz że operator tego ostatniego portu lotniczego realizuje obecnie strategię przyciągania tanich przewoźników lotniczych. W tym kontekście spółka DLH krytykuje wytyczenie przez Komisję obszaru ciążenia portu lotniczego Frankfurt-Hahn w ramach jej analizy zgodności rozpatrywanej pomocy z rynkiem wewnętrznym, w szczególności pkt 46 spornej decyzji.
77.
Uważam jednak, iż w tych okolicznościach tylko szczególnie przychylna wykładnia tej skargi, polegająca na logicznym podejściu zmierzającym do wykrycia dorozumianego, ale koniecznego znaczenia jej brzmienia, mogłaby prowadzić do wniosku, że spółka DLH uważa, iż oba porty lotnicze pozostają w stosunku konkurencji, i do uwzględnienia zatem tego elementu przy ocenie kwestii, czy spółka DLH wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym, że rozpatrywana pomoc może mieć konkretny wpływ na jej sytuację.
78.
Jako że Sąd naruszył tym samym zasadę kontradyktoryjności, proponuję, aby Trybunał uwzględnił rozpatrywane zastrzeżenie.
5) W przedmiocie naruszenia prawa przy ustalaniu, czy przyznanie spornej pomocy miałoby konkretny wpływ na sytuację spółki DLH z powodu zakłócenia funkcjonowania portu lotniczego Frankfurt nad Menem
79.
Land podnosi, że Sąd naruszył prawo, gdy w pkt 50 zaskarżonego wyroku orzekł, że sporna pomoc może wywrzeć presję konkurencyjną na port lotniczy Frankfurt nad Menem, co mogłoby mieć negatywny wpływ na jego klientów, w tym spółkę DLH.
80.
Jako że zaproponowałem udzielenie pozytywnej odpowiedzi na poprzednie zastrzeżenie dotyczące naruszenia ciężaru dowodu w odniesieniu do braku twierdzenia istnienia stosunku konkurencji między portami lotniczymi Frankfurt-Hahn i Frankfurt nad Menem, zajmę się niniejszym zastrzeżeniem w sposób czysto pomocniczy.
81.
Przed przystąpieniem do oceny tego zastrzeżenia należy przypomnieć, że ramy prawne właściwe w niniejszej sprawie zostały wyjaśnione w niedawno wydanym przez Trybunał wyroku w sprawie Solar Ileias Bompaina.
82.
Chodziło o uregulowanie greckie, które skutkowało zmniejszeniem taryf gwarantowanych wypłacanych producentom wykorzystującym odnawialne źródła energii, takim jak skarżąca, i które miało na celu pokrycie deficytu specjalnego rachunku utworzonego uprzednio na podstawie ustawy w celu finansowania taryf gwarantowanych w szczególności na rzecz tych producentów. Rachunek ten był finansowany w przeważającej części ze specjalnej składki nakładanej na konsumentów oraz z dodatkowych źródeł, takich jak dochody uczestników rynku właściwego. Zdaniem skarżącej uregulowanie to spowodowało przyznanie pomocy dostawcom energii elektrycznej ze względu na brak składki, którą mieliby uiszczać. Gdyby dostawcy ci byli zobowiązani do uiszczania składek w celu pokrycia rzeczonego deficytu, sytuacja majątkowa skarżącej byłaby jej zdaniem korzystniejsza, ponieważ nie byłoby konieczne obniżenie taryf gwarantowanych, z których korzystała.
83.
W odniesieniu do kwestii, czy pomoc mogła mieć konkretny wpływ na sytuację skarżącej, Trybunał wskazał w tym wyroku, że chociaż naruszenie jej interesów może być jedynie potencjalne, to jednak ryzyko konkretnego wpływu na te interesy powinno być możliwe do wykazania w sposób wymagany prawem (
32
). Innymi słowy, właściwym kryterium według Trybunału jest kryterium – ustalonego w sposób wymagany prawem – potencjalnego związku przyczynowego pomiędzy zarzucaną pomocą a konkretnym naruszeniem interesów lub pozycji danego przedsiębiorstwa na rynku (
33
).
84.
Na podstawie tych zasad Trybunał potwierdził wnioski Sądu, zgodnie z którymi skarżąca nie wyjaśniła, w jaki sposób podnoszone zwolnienie dostawców energii elektrycznej miało mieć wpływ na ustalanie mających do niej zastosowanie nowych taryf gwarantowanych, zważywszy że dokonane korekty miały głównie na celu zrównoważenie nadmiernej rekompensaty przyznawanej tym producentom wcześniej (
34
).
85.
Do celów wykładni warto cofnąć się i przypomnieć, że – jak wyjaśniono wcześniej w pkt 30 niniejszej opinii – orzecznictwo rozszerzyło krąg podmiotów, które można zakwalifikować jako „zainteresowane strony”, oddzielając ten status od istnienia stosunku konkurencji między skarżącym a beneficjentem pomocy.
86.
W wyniku takiego rozszerzenia wymóg dowodowy dotyczący potencjalnego związku przyczynowego między pomocą a konkretnym naruszeniem sytuacji skarżącego wydaje się stanowić prawdziwą ochronę pozwalającą uniknąć przekształcenia skargi na decyzję Komisji, takiej jak sporna decyzja, w rodzaj actio popularis. Trybunał wydaje się zatem zachęcać do rozumienia tego związku w sposób stosunkowo ścisły, pamiętając jednocześnie, że wymaga on jedynie wykazania czysto potencjalnego, a nie rzeczywistego oddziaływania na sytuację skarżącego.
87.
Podejście to obejmuje moim zdaniem wymóg wykazania, że sama sporna pomoc, a nie zwykłe istnienie potencjalnego konfliktu interesów między beneficjentem tej pomocy a skarżącym, może mieć wpływ na interesy tego ostatniego (
35
).
88.
W pkt 50 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził w istocie, że ponieważ port lotniczy Frankfurt nad Menem jest głównym centrum operacyjnym lotów spółki DLH i znajduje się w pobliżu portu lotniczego otrzymującego sporną pomoc, spółka DLH ma interes w tym, aby działalność portu lotniczego Frankfurt nad Menem nie została zakłócona przez jakiekolwiek oddziaływanie na jego pozycję konkurencyjną, które mogłoby wynikać z przyznania spornej pomocy.
89.
Tak ustalony łańcuch przyczynowy zawiera moim zdaniem oczywistą lukę.
90.
Otóż Sąd nie wspomniał o żadnych okolicznościach świadczących o tym, że ewentualna presja konkurencyjna na port lotniczy Frankfurt nad Menem miałaby negatywny wpływ na jego klientów, takich jak spółka DLH. W tym względzie zgadzam się ze spostrzeżeniem Landu, że rozumowanie oparte na ogólnych rozważaniach polityki konkurencji mogłoby nawet prowadzić do przeciwnego założenia, ponieważ w wyniku presji konkurencyjnej port lotniczy Frankfurt nad Menem zostałby skłoniony do zaoferowania lepszych warunków umownych działającym tam przewoźnikom lotniczym.
91.
Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał – jeżeli uzna, że wcześniej badane zastrzeżenie należy oddalić – stwierdził, że rozumowanie znajdujące się w pkt 50 zaskarżonego wyroku narusza prawo, i aby w konsekwencji uwzględnił rozpatrywane zastrzeżenie.
c)
W przedmiocie powołania się przez spółkę DLH na jej prawa procesowe
92.
Land zarzuca Sądowi, po pierwsze, że niesłusznie uznał, w szczególności w pkt 62 zaskarżonego wyroku, iż w skardze o stwierdzenie nieważności spółka DLH zarzuciła Komisji naruszenie jej praw procesowych poprzez podjęcie decyzji o niewszczynaniu formalnego postępowania wyjaśniającego, oraz, po drugie, że nie uzasadnił prawidłowo tego twierdzenia.
93.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nie jest zadaniem Sądu dokonywanie wykładni skargi, w której strona skarżąca kwestionuje wyłącznie zasadność samej decyzji w sprawie oceny pomocy jako takiej, jako zmierzającej w rzeczywistości do ochrony praw procesowych, jakie strona skarżąca wywodzi z art. 108 ust. 2 TFUE, jeśli strona skarżąca nie podniosła wyraźnie zarzutu zmierzającego w tym celu. Wykładnia taka prowadziłaby bowiem do zmiany kwalifikacji przedmiotu skargi (
36
).
94.
W wyrokach Kronoply i Austria/Scheucher-Fleisch Trybunał potwierdził, że gdy skarżące wnoszą w postępowaniu w pierwszej instancji o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji o niewszczynaniu formalnego postępowania wyjaśniającego, powyżej wskazane ograniczenie kompetencji do dokonywania wykładni zarzutów skargi nie uniemożliwia Sądowi badania argumentów co do istoty, podniesionych przez skarżącego w celu zbadania, czy argumenty te zawierają także twierdzenia dające się podnieść na poparcie zarzutu, podniesionego także przez skarżącego, w którym podnosi on istnienie poważnych trudności, które uzasadniały wszczęcie formalnego postępowania wyjaśniającego (
37
).
95.
W wyroku Belgia/Deutsche Post i DHL International (
38
) Trybunał wskazał, że nie jest konieczne, aby skarga o stwierdzenie nieważności przedstawiała w jasny sposób zarzut, który można by wyraźnie zidentyfikować jako zmierzający do ochrony praw procesowych skarżących. Trybunał uznał za wystarczające, iż zgodnie z treścią tej skargi skarżące te podnosiły, że niewszczęcie formalnego postępowania wyjaśniającego uniemożliwiło im skorzystanie z przysługujących im gwarancji proceduralnych. W tych okolicznościach skarga o stwierdzenie nieważności jest według Trybunału dopuszczalna, o ile Sąd orzeka jedynie w przedmiocie zarzutów tej skargi zmierzających do wykazania, że Komisja powinna była wszcząć formalne postępowanie wyjaśniające (
39
).
96.
Okoliczności niniejszej sprawy wydają mi się podobne. Otóż skarga wniesiona przez spółkę DLH w postępowaniu w pierwszej instancji jest skierowana przeciwko decyzji Komisji o niewszczynaniu formalnego postępowania wyjaśniającego. Chociaż skarga o stwierdzenie nieważności wniesiona przez spółkę DLH nie przedstawia w jasny sposób zarzutu, który można by wyraźnie zidentyfikować jako zmierzający do ochrony praw procesowych tej spółki, z treści skargi, a w szczególności z jej pkt 55 i 56, wynika, że spółka DLH przedstawia argumenty, które można rozumieć jako krytykę Komisji za niewszczęcie tego postępowania.
97.
Sąd nie dokonał jednak w zaskarżonym wyroku wymaganego przez Trybunał podziału zarzutów i tym samym naruszył prawo. To zastrzeżenie Landu należy zatem moim zdaniem uwzględnić.
98.
W każdym razie wydaje mi się, że z uwagi na zbyt ogólnikowy i lapidarny charakter pkt 62 zaskarżonego wyroku nie można uznać za spełniający wymogi leżące u podstaw spoczywającego na Sądzie obowiązku uzasadnienia. Sąd powinien był bowiem wyraźnie odnieść się do tych punktów skargi spółki DLH o stwierdzenie nieważności, które pozwoliłyby mu poprzeć jego ogólną ocenę, zgodnie z którą powołanie się przez tę spółkę na jej prawa procesowe było wynikiem „analizy całości” tej skargi.
B. W przedmiocie podnoszonego nieprawidłowego zastosowania przez Sąd pojęcia „całościowego scenariusza” (zastrzeżenia pierwsze i trzecie zarzutu drugiego odwołania wzajemnego spółki DLH)
1.
Streszczenie zaskarżonego wyroku i argumentów stron
99.
Co do istoty spółka DLH krytykuje w szczególności przedstawione w pkt 129–142 zaskarżonego wyroku rozumowanie, w którego wyniku Sąd oddalił zastrzeżenia podniesione przez tę spółkę, orzekając, że Komisja nie była zobowiązana do uwzględnienia szeregu środków przyjętych na rzecz Ryanaira w celu dokonania oceny, czy istnieją wątpliwości co do zgodności spornej pomocy z rynkiem wewnętrznym. W opinii spółki DLH pomoc ta służyła do zrekompensowania strat, które spółka FFHG poniosła w wyniku zastosowania tych środków na korzyść Ryanaira, co oznacza, że ten przewoźnik lotniczy był w rzeczywistości pośrednim beneficjentem spornej pomocy, co powinno było wzbudzić wątpliwości co do jej zgodności z rynkiem wewnętrznym. Komisja kwestionuje ten argument.
2.
Ocena
100.
Z uwagi na negatywny wniosek, którego przyjęcie proponuję Trybunałowi w odniesieniu do dopuszczalności skargi wniesionej przez spółkę DLH do Sądu, poniżej przedstawione rozumowanie należy rozumieć jako za mające czysto pomocniczy charakter.
101.
Należy przede wszystkim zauważyć, że znajdujący się w pkt 140 zaskarżonego wyroku wniosek Sądu opiera się dwóch ustaleniach. Po pierwsze, w pkt 137 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że niektóre środki na rzecz Ryanaira są przedmiotem „postępowania Hahn IV”. Po drugie, w pkt 138 i 139 tego wyroku Sąd orzekł, że żaden z tych środków nie stanowi części „całościowego scenariusza” ze sporną pomocą.
102.
Spółka DLH kwestionuje w szczególności zasadność zastosowania pojęcia „całościowego scenariusza” w celu wykluczenia możliwości, że sporna pomoc została przekazana Ryanairowi.
103.
W tym względzie zauważam, że trzema kryteriami przyjętymi przez Sąd do celów ustalenia istnienia całościowego scenariusza są: i) rozłożenie w czasie udzielenia spornej pomocy i rozważanych środków, ii) zmiana w strukturze akcjonariatu, do której doszło między zawarciem umowy a przyznaniem pomocy oraz iii) różna forma tych środków.
104.
Wynika stąd, że merytoryczna treść badania przeprowadzonego przez Sąd w celu sprawdzenia, czy sporna pomoc i inne omawiane środki stanowią część „całościowego scenariusza”, odpowiada treści analizy przewidzianej w orzecznictwie Trybunału w celu ustalenia, czy szereg następujących po sobie środków pomocy można uznać za jeden środek w celu zastosowania przepisów dotyczących pomocy państwa. Przypominam bowiem, iż Trybunał przyznał, że może tak być, w przypadku gdy interwencje państwa w świetle ich chronologii, ich celu i sytuacji przedsiębiorstwa w chwili dokonania tych interwencji mają tak ścisły związek, że niemożliwe jest ich rozdzielenie (
40
).
105.
Omawiany zarzut nie dotyczy jednak kwalifikacji szeregu interwencji państwa jako pomocy państwa, ponieważ charakter pomocy w postaci bezpośredniej płatności na rzecz spółki FFHG jest bezsporny. Kwestia prawna będąca przedmiotem tego zarzutu dotyczy ewentualnego istnienia pośredniego beneficjenta tej pomocy dla celów odzyskania pomocy, a konkretnie tego, czy można uznać, że pomoc została przekazana Ryanairowi.
106.
Jestem zatem przekonany, że zastosowanie linii orzeczniczej wynikającej z wyroku Bouygues (
41
) nie ma znaczenia w niniejszej sprawie, czego dowodzi również fakt, iż ustalenia, że sporna pomoc i inne omawiane środki są rozłożone w czasie, że przyjmują one różne formy lub że akcjonariat spółki FFHG został zmieniony, nie mogą wykluczyć, iż owa pomoc mogła przynieść korzyść Ryanairowi poprzez owe środki.
107.
Ustalenie rzeczywistego charakteru tego przekazania może wynikać jedynie z zastosowania orzecznictwa Trybunału dotyczącego korzyści pośredniej, wynikającego z wyroków Niemcy/Komisja (
42
), Niderlandy/Komisja (
43
) i Mediaset/Komisja (
44
).
108.
W pkt 116 komunikatu w sprawie pojęcia „pomocy państwa” (
45
) Komisja podsumowała to ostatnie orzecznictwo jako wymagające zbadania „przewidywalnych skutków zastosowania środka w ramach oceny ex ante”, przy czym wskazano, że „korzyść pośrednia występuje, jeżeli środek jest zaprojektowany w taki sposób, aby można było ukierunkować jego wtórne skutki na możliwe do zidentyfikowania przedsiębiorstwa lub grupy przedsiębiorstw”. Zgadzając się z interpretacją dokonaną przez Komisję, niedawno stwierdziłem, że istnienie korzyści pośredniej wynika, na podstawie rzeczonego orzecznictwa, z treści mających zastosowanie przepisów lub z treści tych przepisów w związku z istniejącym kontekstem faktycznym (
46
).
109.
Kryteria przyjęte w orzecznictwie wynikającym z wyroku Bouygues, zastosowane przez Sąd w pkt 138 i 139 zaskarżonego wyroku, nie odgrywają oczywiście żadnej roli w tej ocenie.
110.
W tym względzie można wskazać, tytułem przykładu, wyrok Trybunału w sprawie Niderlandy/Komisja (
47
). Reasumując, chodzi o rozporządzenie przewidujące pomoc w formie rekompensaty dla podmiotów prowadzących niderlandzkie stacje paliw położone na granicy z Niemcami w celu zmniejszenia różnicy między stawkami podatku akcyzowego obowiązującymi w Niderlandach a stawkami obowiązującymi w Niemczech oraz o umowę, na mocy której spółki naftowe zaopatrujące te stacje paliw były zobowiązane uwzględnić w odniesieniu do tych podmiotów obniżki ceny pomp odpowiadającej tej różnicy. W swoim wyroku Trybunał uznał, że pomoc została przekazana spółkom naftowym, mimo że omawiane środki miały różny charakter, nie wywoływały skutków wobec tych samych stron i były rozłożone w czasie.
111.
Uważam zatem, że Sąd powinien był zastosować kryterium wynikające z orzecznictwa w sprawie korzyści pośredniej do celów zbadania, czy środek przyznający sporną pomoc został opracowany w taki sposób, że przynajmniej z części tej pomocy korzystał Ryanair. Zastosowawszy natomiast kryteria wynikające z orzecznictwa wynikającego z wyroku Bouygues, moim zdaniem Sąd naruszył prawo.
112.
Uwzględniając powyższe i gdyby Trybunał uznał, że wniesiona przez spółkę DLH do Sądu skarga jest dopuszczalna, Trybunał powinien moim zdaniem uwzględnić zarzut drugi odwołania wzajemnego spółki DLH.
V. Wnioski
113.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał uchylił zaskarżony wyrok ze względu na naruszenia prawa, jakich dopuścił się Sąd przy ustalaniu legitymacji procesowej spółki DLH.
(
1
)	Język postępowania: francuski.
(
2
)	Rozporządzenie Rady z dnia 13 lipca 2015 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania art. 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. 2015, L 248, s. 9).
(
3
)	Wyrok z dnia 30 czerwca 2022 r., Danske Slagtermestre/Komisja (C‑99/21 P, EU:C:2022:510, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
4
)	Wyrok z dnia 15 lipca 1963 r., Plaumann/Komisja (25/62, zwany dalej „wyrokiem Plaumann”, EU:C:1963:17, s. 223).
(
5
)	Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w sprawach połączonych Scuola Elementare Maria Montessori/Komisja, Komisja/Scuola Elementare Maria Montessori i Komisja /Ferracci (odC‑622/16 P do C‑624/16 P, EU:C:2018:229, pkt 57).
(
6
)	Zobacz wyrok z dnia 3 września 2020 r., Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland i in./Komisja (C‑817/18 P, EU:C:2020:637, pkt 75, 77 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
7
)	Wyrok z dnia 19 maja 1993 r. (C‑198/91, EU:C:1993:197, pkt 23–26).
(
8
)	Wyrok z dnia 15 czerwca 1993 r. (C‑225/91, EU:C:1993:239, pkt 17–19).
(
9
)	Zobacz także wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Deutsche Lufthansa/Komisja (C‑453/19 P, EU:C:2021:608, pkt 36).
(
10
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 17 września 2015 r., Mory i in./Komisja (C‑33/14 P, EU:C:2015:609, pkt 97 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
11
)	Rozporządzenie Rady z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania art. 93 traktatu WE (Dz.U. 1999, L 83, s. 1).
(
12
)	Wyrok z dnia 31 stycznia 2023 r., Komisja/Braesch i in. (C‑284/21 P, EU:C:2023:58, pkt 59).
(
13
)	Wyroki: z dnia 9 lipca 2009 r., 3F/Komisja (C‑319/07 P, zwany dalej „wyrokiem 3F”, EU:C:2009:435, pkt 33); z dnia 24 maja 2011 r., Komisja/Kronoply i Kronotex (C‑83/09 P, zwany dalej „wyrokiem Kronoply”, EU:C:2011:341, pkt 64, 65); z dnia 7 kwietnia 2022 r., Solar Ileias Bompaina/Komisja (C‑429/20 P, zwany dalej „wyrokiem Solar Ileias Bompaina”, EU:C:2022:282, pkt 35); z dnia 31 stycznia 2023 r., Komisja/Braesch i in. (C‑284/21 P, EU:C:2023:58, pkt 60).
(
14
)	Wyrok z dnia 27 października 2011 r. (C‑47/10 P, zwany dalej „wyrokiem Austria/Scheucher-Fleisch, EU:C:2011:698).
(
15
)	Wyrok Austria/Scheucher-Fleisch, pkt 132.
(
16
)	Wyrok 3F, w szczególności pkt 54.
(
17
)	Wyrok z dnia 2 września 2021 r., Ja zum Nürburgring/Komisja (C‑647/19 P, zwany dalej „wyrokiem Nürburgring”, EU:C:2021:666).
(
18
)	Wyrok Nürburgring, pkt 66. Chciałbym wskazać, że chodziło o stowarzyszenie, które broniło interesów całego niemieckiego sportu samochodowego w odniesieniu do toru Nürburgring i którego celem było zapewnienie zarządzania tym torem na warunkach gospodarczych ukierunkowanych na interes ogólny w taki sposób, aby zapewnić dostęp do tego toru również osobom uprawiającym sport amatorsko.
(
19
)	Wyrok Kronoply, pkt 68, 69.
(
20
)	Zobacz orzecznictwo przytoczone w przypisie nr 14 do niniejszej opinii.
(
21
)	Wyrok 3F, w szczególności pkt 52.
(
22
)	Wyrok Nürburgring, pkt 66, 67.
(
23
)	Chodzi o wyroki: z dnia 28 kwietnia 2015 r., T & L Sugars i Sidul Açúcares/Komisja (C‑456/13 P, EU:C:2015:284); z dnia 17 września 2015 r., Confederazione Cooperative Italiane i in./Anicav i in. (C‑455/13 P, C‑457/13 P i C‑460/13 P, niepublikowany, EU:C:2015:616).
(
24
)	Wyrok z dnia 6 listopada 2018 r. (od C‑622/16 P do C‑624/16 P, EU:C:2018:873).
(
25
)	Wyrok z dnia 2 września 2021 r., Komisja/Tempus Energy i Tempus Energy Technology (C‑57/19 P, EU:C:2021:663, pkt 6, 7 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
26
)	Postanowienie prezesa Trybunału z dnia 1 września 2022 r., Google i Alphabet/Komisja (C‑48/22 P, niepublikowane, EU:C:2022:668, pkt 12 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
27
)	Wyrok z dnia 6 listopada 2018 r. (od C‑622/16 P do C‑624/16 P, EU:C:2018:873).
(
28
)	Wyrok Nürburgring, pkt 61.
(
29
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 11 maja 2017 r., Dyson/Komisja (C‑44/16 P, EU:C:2017:357, pkt 37).
(
30
)	Zobacz w szczególności pkt 30–48 dupliki.
(
31
)	Wyrok z dnia 27 marca 2014 r., OHIM/National Lottery Commission (C‑530/12 P, EU:C:2014:186, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
32
)	Wyrok Solar Ileias Bompaina, pkt 35.
(
33
)	Wyrok Solar Ileias Bompaina, pkt 43.
(
34
)	Wyrok Solar Ileias Bompaina, pkt 41.
(
35
)	Zobacz także podobnie wyrok z dnia 15 września 2021 r., CAPA i in./Komisja (T‑777/19, EU:T:2021:588, pkt 89), który obecnie jest przedmiotem postępowania odwoławczego przed Trybunałem.
(
36
)	Zobacz wyrok Nürburgring, pkt 115 i przytoczone tam orzecznictwo. Orzecznictwo to zostało mocno skrytykowane jako „szczególnie skomplikowane i formalistyczne” przez rzecznika generalnego P. Mengozziego w opinii dotyczącej sprawy British Aggregates/Komisja (C‑487/06 P, EU:C:2008:419, pkt 70–75. Zobacz także krytykę przedstawioną przez rzecznika generalnego F.G. Jacobsa w opinii w sprawie Komisja/Aktionsgemeinschaft Recht und Eigentum (C‑78/03 P, EU:C:2005:106, pkt 138); a także opinię rzecznika generalnego Y. Bota dotyczącą spraw połączonych Niemcy i in./Kronofrance (C‑75/05 P i C‑80/05 P, EU:C:2008:140, pkt 106–109).
(
37
)	Wyroki: Kronoply, pkt 56; Austria/Scheucher-Fleisch, pkt 47–50.
(
38
)	Wyrok z dnia 22 września 2011 r. (C‑148/09 P, EU:C:2011:603).
(
39
)	Punkty 61–63 wyroku Belgia/Deutsche Post i DHL International. Jestem przekonany, że pkt 20 postanowienia z dnia 19 grudnia 2019 r., Lux-Rehab Non-Profit/Komisja (C‑747/18 P, niepublikowanego, EU:C:2019:1105) nie stoi w sprzeczności ze wspomnianym wyrokiem w zakresie, w jakim Trybunał stwierdził w nim, że „rozumowanie zawarte w [wyroku Austria/Scheucher-Fleisch] nie pozwala dojść do wniosku, że w braku zarzutu dotyczącego naruszenia praw procesowych […], do sądu Unii należałoby ponowne zinterpretowanie zarzutu zmierzającego do zakwestionowania zasadności decyzji Komisji o niewnoszeniu zastrzeżeń jako zarzutu dotyczącego naruszenia tych praw procesowych” (podkreślenie moje), można uznać, że nie odnosi się on wyłącznie do zarzutów, które skarga o stwierdzenie nieważności przedstawia w sposób jasny i które można by wyraźnie zidentyfikować. Te same rozważania mają według mnie zastosowanie do pkt 44–46 wyroku z dnia 13 grudnia 2005 r., Komisja/Aktionsgemeinschaft Recht und Eigentum (C‑78/03 P, EU:C:2005:761).
(
40
)	Wyrok z dnia 19 marca 2013 r., Bouygues i Bouygues Télécom/Komisja i in. oraz Komisja/Francja i in. (C‑399/10 P i C‑401/10 P, zwany dalej „wyrokiem Bouygues”, EU:C:2013:175, pkt 104). Trybunał wyjaśnił bowiem, że ponieważ interwencje państwa przybierają różne formy i powinny, zgodnie z jedną z kardynalnych zasad kontroli pomocy państwa, zostać ocenione na podstawie ich skutków, nie można wykluczyć, że szereg kolejnych interwencji państwa w celu zastosowania art. 107 ust. 1 TFUE należy uznać za jedną interwencję (pkt 103).
(
41
)	Zobacz także wyroki: z dnia 4 czerwca 2015 r., Komisja/MOL (C‑15/14 P, EU:C:2015:362, pkt 97); z dnia 26 marca 2020 r., Larko/Komisja (C‑244/18 P, EU:C:2020:238, pkt 33); z dnia 10 grudnia 2020 r., Comune di Milano/Komisja (C‑160/19 P, EU:C:2020:1012, pkt 72).
(
42
)	Wyrok z dnia 19 września 2000 r. (C‑156/98, EU:C:2000:467).
(
43
)	Wyrok z dnia 13 czerwca 2002 r. (C‑382/99, EU:C:2002:363).
(
44
)	Wyrok z dnia 28 lipca 2011 r. (C‑403/10 P, niepublikowany, EU:C:2011:533), który potwierdza w tym względzie wyrok z dnia 15 czerwca 2010 r., Mediaset/Komisja (T‑177/07, EU:T:2010:233).
(
45
)	Komunikat Komisji w sprawie pojęcia „pomocy państwa” w rozumieniu art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. 2016, C 262, s. 1).
(
46
)	Zobacz moją opinię w sprawach połączonych Hiszpania in./Komisja (C‑649/20 P, C‑658/20 P i C‑662/20 P, EU:C:2022:744, pkt 114, 115).
(
47
)	Wyrok z dnia 13 czerwca 2002 r., Niderlandy/Komisja (C‑382/99, EU:C:2002:363).