62004CC0167_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. W odwołaniu JCB Service domaga się uchylenia w całości lub w części wyroku Sądu w sprawie T‑67/01 JCB Service przeciwko Komisji(2) .
2. Wyrok ten, co do istoty, utrzymał w mocy decyzję Komisji(3), w której stwierdzono popełnienie przez JCB Service różnych naruszeń wspólnotowych reguł konkurencji, jednak obniżył on wysokość nałożonej grzywny z 39 614 000 EUR do 30 000 000 EUR.
3. Wnosząca odwołanie podnosi zarzut naruszenia jej prawa do obrony z powodu przewlekłości postępowania przed Komisją, nieprzestrzegania domniemania niewinności, nieprawidłowej kwalifikacji prawnej faktów, błędnej oceny materiału dowodowego, sprzeczności w rozumowaniu, błędnego zastosowania obowiązujących przepisów wspólnotowych oraz naruszenia podstawowych zasad wymiaru grzywien i przepisów dotyczących ich wyliczania.
4. Komisja kwestionuje wszystkie powyższe zarzuty i wniosła odwołanie wzajemne w celu przywrócenia grzywny do pierwotnej wysokości.
Ramy prawne
5. Zgodnie z art. 81 ust. 1 traktatu WE zakazane są „wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku”. Na mocy art. 81 ust. 2 takie porozumienia są nieważne.
6. Jednakże, zgodnie z art. 81 ust. 3 WE, zakaz powyższy nie znajduje zastosowania do porozumień, decyzji ani uzgodnionych praktyk, „które przyczyniają się do polepszenia produkcji lub dystrybucji produktów bądź do popierania postępu technicznego lub gospodarczego, przy zastrzeżeniu dla użytkowników słusznej części zysku, który z tego wynika, oraz bez:
a) nakładania na uczestniczące przedsiębiorstwa ograniczeń, które nie są niezbędne do osiągnięcia tych celów; lub
b) dawania przedsiębiorcom możliwości eliminowania konkurencji w stosunku do znacznej części danych produktów”.
7. W chwili powstania sporu stosowanie powyższych norm było w szczególności uregulowane w rozporządzeniu Rady nr 17(4) oraz rozporządzeniach Komisji nr 27(5) i nr 99/63(6) .
8. Artykuł 2 rozporządzenia nr 17 stanowi, że: „Komisja, na wniosek odnośnych przedsiębiorstw lub związków przedsiębiorstw, może stwierdzić, że na podstawie [art. 81 ust. 1 WE lub art. 82 WE] i biorąc pod uwagę znane jej okoliczności, nie ma powodu, aby podejmować działania przeciwko porozumieniu, decyzji lub praktyce uzgodnionej”.
9. Wniosek powinien zostać sporządzony na formularzu A/B, stanowiącym załącznik do rozporządzenia nr 27, i winien zawierać szczegółowe informacje wymagane w tym formularzu. Jakkolwiek zgodnie z wyjaśnieniem zawartym we wprowadzeniu do formularza A/B, który następnie został zamieszczony w załączniku do rozporządzenia nr 3385/94: „[Komisja nie jest] zobowiązana do wydawania atestu negatywnego. Artykuł 2 rozporządzenia nr 17 stanowi w tym zakresie: »[...] Komisja może stwierdzić [...]«. Komisja wydaje decyzje dotyczące udzielenia atestu negatywnego tylko wtedy, gdy należy wyjaśnić ważną kwestię dotyczącą wykładni. W pozostałych przypadkach odpowiada na wniosek listem gwarancyjnym”(7) .
10. W sprawach, w których Komisja brała pod uwagę możliwość zaistnienia naruszenia reguł konkurencji, zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 99/63 miała ona obowiązek zawiadomić na piśmie zainteresowane przedsiębiorstwa o podniesionych zarzutach. Takie zawiadomienie określa się mianem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.
11. Artykuł 15 rozporządzenia nr 17 dotyczył grzywien. Artykuł 15 ust. 2 pozwalał Komisji na nałożenie na przedsiębiorstwo lub związek przedsiębiorstw, które dopuściły się naruszenia art. 81 ust. 1 WE, grzywny nieprzekraczającej 10% obrotu osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym, z uwzględnieniem wagi i czasu trwania naruszenia.
12. Celem zapewnienia przejrzystości i obiektywności swoich decyzji w tej dziedzinie Komisja wydała w 1998 r. wytyczne(8) określające kolejne etapy ustalania kwoty grzywny.
13. Najpierw Komisja określa kwotę podstawową w zależności od tego, czy naruszenie jest naruszeniem o małym znaczeniu, poważnym lub bardzo poważnym(9), uwzględniając jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego, oraz może zwiększyć procentowo tę grzywnę stosownie do czasu trwania naruszenia(10) . Następnie Komisja ocenia, czy kwota grzywny winna zostać dalej zwiększona z uwagi na okoliczności obciążające, czy też zmniejszona ze względu na okoliczności łagodzące(11), przy czym dalsze dostosowanie kwoty grzywny może zostać oparte na pewnych obiektywnych czynnikach(12) .
14. Artykuł 15 ust. 5 lit. a) rozporządzenia nr 17 stanowił, iż grzywny nie mogą być nakładane za działania podjęte po dokonaniu zgłoszenia Komisji, a przed wydaniem decyzji Komisji zgodnie z obecnym art. 81 ust. 3 WE, o ile mieszczą się one w granicach działalności przedstawionej w zgłoszeniu.
15. Rozporządzenie Komisji (EWG) nr 1983/83(13) wprowadza zwolnienie grupowe porozumień w sprawie wyłącznej dystrybucji. Artykuł 2 tego rozporządzenia określał dozwolone w związku z tym ograniczenia konkurencji, w szczególności zobowiązanie do nabywania towarów objętych umową, celem odsprzedaży, tylko od drugiej strony umowy oraz do nieprowadzenia aktywnej sprzedaży. Artykuł 3 stanowił jednak, że art. 1 nie znajduje zastosowania między innymi wtedy, gdy:
„c) na obszarze określonym w umowie użytkownicy mogą nabyć produkty objęte umową jedynie od wyłącznego dystrybutora i nie mają alternatywnego źródła zaopatrzenia poza obszarem określonym w umowie;
d) strony umowy lub jedna z nich utrudniają pośrednikom lub użytkownikom nabywanie produktów objętych umową od innych odsprzedawców w obrębie wspólnego rynku, w szczególności gdy:
[…]
2) czynią one użytek z innych uprawnień bądź podejmują działania w celu utrudnienia odsprzedawcom lub użytkownikom nabywania produktów objętych umową poza obszarem określonym w umowie lub sprzedaży tych produktów na obszarze określonym w umowie” [tłumaczenie nieoficjalne].
Stan faktyczny i przebieg postępowania
16. JCB Service jest spółką prawa angielskiego, która bezpośrednio lub pośrednio posiada i kontroluje 28 spółek należących do JCB Group(14) . JCB produkuje i sprzedaje maszyny budowlane, maszyny służące do przenoszenia ziemi, a także wyposażenie budowlane oraz maszyny rolnicze i części zamienne do tych produktów. Dysponuje ona krajowymi sieciami dystrybucji z jedną spółką zależną albo wyłącznym importerem na kraj.
17. W dniu 30 czerwca 1973 r., korzystając z formularza A/B sporządzonego zgodnie z rozporządzeniem nr 27, JCB zgłosiła Komisji osiem standardowych porozumień w sprawie dystrybucji, które miały zostać podpisane z dystrybutorami lub głównymi sprzedawcami powiązanymi z grupą, w szczególności w Zjednoczonym Królestwie, Irlandii, Niemczech, krajach Beneluksu, Danii i we Włoszech.
18. W dniu 27 października 1975 r. Komisja zawiadomiła JCB, iż zgłoszone porozumienia zawierały kilka ograniczeń, które naruszały obecny art. 81 WE. Komisja zażądała zmiany tych porozumień oraz zwróciła się do spółki z różnymi pytaniami.
19. Poprawione porozumienia standardowe obowiązujące w Zjednoczonym Królestwie i Irlandii zostały przesłane Komisji w dniu 18 grudnia 1975 r.
20. W dniu 13 stycznia 1976 r. Komisja zawiadomiła JCB Sales, że niektóre problemy zostały usunięte, podczas gdy inne pozostały, oraz poprosiła o wyjaśnienia do wielu postanowień umownych.
21. W marcu 1976 r. JCB Sales udzieliła odpowiedzi w tych kwestiach i dostarczyła szczegółowych wyjaśnień w sprawie pozostałych problemów; podczas spotkania z Komisją przedstawiła ona dalsze informacje oraz przedłożyła kopię porozumienia z francuską spółką zależną.
22. Dalszy rozwój sprawy nastąpił dopiero w dniu 6 marca 1980 r., kiedy JCB Sales przesłała Komisji zmienione porozumienie standardowe przeznaczone dla dystrybutorów na obszarze Zjednoczonego Królestwa, zastępujące porozumienie zgłoszone w 1975 r. Następnie w dniu 29 grudnia 1995 r. JCB Sales przesłała Komisji kolejne porozumienie standardowe dla dystrybutorów w Zjednoczonym Królestwie, zastępujące porozumienie z 1980 r. Komisja pozostawiła powyższe zgłoszenia bez rozpoznania, bowiem wbrew wymogom rozporządzenia nr 27 nie sporządzono ich na formularzu A/B.
23. W dniu 11 grudnia 1995 r. tribunal de commerce de Paris (sąd handlowy w Paryżu) oddalił w części skargę wniesioną przez francuską spółkę zależną spółki JCB zarzucającą Central Parts SA, która nabywała części zamienne spółki JCB w Zjednoczonym Królestwie celem ich odsprzedaży na terenie Francji, nieuczciwą konkurencję. JCB oskarżyła Central Parts o bezprawne używanie znaku JCB oraz podawanie się za „autoryzowanego dystrybutora”. Następnie w 1998 r. wyrok ten został uchylony przez cour d’appel de Paris (sąd apelacyjny w Paryżu), który orzekł, że Central Parts dopuściła się nieuczciwej konkurencji wobec JCB.
24. W dniu 15 lutego 1996 r. Central Parts złożyła do Komisji skargę mającą za przedmiot praktyki handlowe stosowane przez JCB w zakresie dystrybucji jej produktów.
25. W dniu 5 listopada 1996 r. Komisja przeprowadziła kontrolę we francuskiej spółce zależnej spółki JCB oraz u dwóch jej dystrybutorów w Zjednoczonym Królestwie.
26. Komisja przesłała spółce JCB pierwsze pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, w którym jednak przeoczono zgłoszenie przesłane w 1973 r. Pominięcie to zostało wytknięte przez JCB. Drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, uwzględniające zgłoszenie z 1973 r., zostało wysłane w dniu 30 lipca 1999 r.; JCB odpowiedziała na nie w dniu 13 grudnia 1999 r. i w dniu 16 stycznia 2000 r. została ponownie przesłuchana.
27. W dniu 21 grudnia 2000 r. Komisja wydała decyzję(15) . Zbadała ona porozumienia zgłoszone w 1973 r., jak również zmienione porozumienia przesłane Komisji w późniejszym terminie, uregulowania w zakresie dystrybucji spółki JCB oraz praktyki ujawnione w oparciu o materiał dowodowy różnego rodzaju.
28. Komisja ustaliła, że istniały różne ograniczenia sprzedaży prowadzonej przez oficjalnych dystrybutorów JCB poza przydzielonymi im obszarami, jak również kary w przypadku dokonania tego rodzaju sprzedaży; że istniało uzgodnienie co do utrzymania cen odsprzedaży oraz że istniały wymogi zaopatrywania się wyłącznie u jednego sprzedawcy, co uniemożliwiało krzyżowanie się sieci zaopatrzenia. Celem bądź skutkiem wszystkich tych porozumień było ograniczenie konkurencji i wpływały one ujemne na wymianę handlową między państwami członkowskimi, zatem naruszały one art. 81 ust. 1 WE. Komisja rozważyła, czy spełnione były przesłanki art. 81 ust. 3 WE i doszła do wniosku, że nie miało to miejsca. Z punktu widzenia art. 15 ust. 5 lit. a) rozporządzenia nr 17 Komisja uznała, iż tylko porozumienia zgłoszone na formularzu A/B w dniu 30 czerwca 1973 r. zostały należycie zgłoszone; pozostałe porozumienia nie zostały zgłoszone w takiej formie, a stosowane różnorodne praktyki albo wykraczały poza zakres zgłoszonych porozumień, albo stanowiły przykład niewłaściwego stosowania tychże porozumień. W zakresie w jakim zgłoszone postanowienia umowne miały ograniczające skutki, skutki te były wzmocnione niezgłoszonymi ograniczeniami. W końcu Komisja zbadała wagę i czas trwania naruszeń oraz uwzględniła jedną okoliczność obciążającą – karę odwetową nałożoną na dystrybutora za dokonywanie sprzedaży poza obszarem określonym w umowie; jednocześnie Komisja nie doszukała się żadnych okoliczności łagodzących.
29. Komisja uznała naruszenia za „bardzo poważne” i ze względu na ich wagę ustaliła grzywnę na 25 000 000 EUR i zwiększyła ją o 5% za każdy rok stwierdzonego jedenastoletniego okresu trwania naruszenia (tj. 13 750 000 EUR) oraz o 864 000 EUR z uwagi na nałożoną karę odwetową.
30. Artykuł 1 zaskarżonej decyzji stanowi, co następuje:
„JCB Service i jej spółki zależne naruszyły art. 81 traktatu poprzez wprowadzenie w życie porozumień lub uzgodnionych praktyk z ich autoryzowanymi dystrybutorami, których przedmiotem było ograniczenie konkurencji na wspólnym rynku, aby dokonać podziału rynków krajowych i zapewnić całkowitą ochronę na obszarach wyłączności, poza którymi autoryzowanym dystrybutorom nie wolno było prowadzić aktywnej sprzedaży i które zawierały następujące elementy:
a) ograniczenia biernej sprzedaży przez autoryzowanych dystrybutorów w Zjednoczonym Królestwie, Irlandii, Francji oraz Włoszech, która obejmuje sprzedaż nieautoryzowanym dystrybutorom, użytkownikom końcowym lub autoryzowanym dystrybutorom działającym poza obszarami wyłączności, a w szczególności w innych państwach członkowskich;
b) ograniczenia źródeł zaopatrzenia dotyczące nabywania produktów objętych umową przez autoryzowanych dystrybutorów działających na terenie Francji i Włoch, co uniemożliwia krzyżowanie się sieci zaopatrzenia pomiędzy dystrybutorami;
c) ustalenie rabatów lub cen odsprzedaży, które wiążą dystrybutorów w Zjednoczonym Królestwie i Francji;
d) pobieranie opłat za serwis po sprzedaży w przypadku sprzedaży do innych państw członkowskich dokonywanej przez autoryzowanych dystrybutorów poza ich obszarami wyłączności w Zjednoczonym Królestwie z inicjatywy JCBamford Excavators Ltd lub innych spółek zależnych JCB Service i zgodnie z taryfami przez nie ustalonymi, uzależniając w ten sposób wynagrodzenie dystrybutorów od miejsca przeznaczenia sprzedaży;
e) cofnięcie dodatków w zależności od tego, czy sprzedaż w Zjednoczonym Królestwie jest dokonywana w obrębie obszarów wyłączności, czy poza tymi obszarami, lub czy autoryzowani dystrybutorzy, na których obszarach wykorzystywane są produkty objęte umową, doszli do porozumienia z autoryzowanymi sprzedawcami, uzależniając w ten sposób wynagrodzenie dystrybutorów od miejsca przeznaczenia sprzedaży” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej decyzji poniżej].
31. Artykułem 2 zaskarżonej decyzji został odrzucony wniosek o zwolnienie wniesiony w dniu 30 czerwca 1973 r.
32. W art. 3 nakazano JCB zaprzestać naruszeń i w szczególności:
„a) powiadomić swoich autoryzowanych dystrybutorów w obrębie Wspólnoty, że mogą oni dokonywać biernej sprzedaży na rzecz użytkowników końcowych oraz autoryzowanych dystrybutorów;
b) zmienić własne porozumienia ze swoimi autoryzowanymi dystrybutorami, bądź pozwalając na bierną sprzedaż na rzecz nieautoryzowanych dystrybutorów na obszarach wyłączności innych autoryzowanych dystrybutorów oraz na aktywną i bierną sprzedaż na rzecz nieautoryzowanych dystrybutorów na obszarach ich własnej wyłączności, bądź zezwalając na aktywną i bierną sprzedaż przez autoryzowanych dystrybutorów na rzecz innych autoryzowanych dystrybutorów, użytkowników końcowych lub ich należycie uprawnionych przedstawicieli poza obszarami ich wyłączności;
c) zmienić własne porozumienia ze swoimi autoryzowanymi dystrybutorami we Włoszech i Francji, pozwalając na nabywanie produktów objętych umową od innych autoryzowanych dystrybutorów na obszarze Wspólnoty, oraz poinformować o tym wszystkich autoryzowanych dystrybutorów na obszarze Wspólnoty.
d) poinformować swoich autoryzowanych dystrybutorów na obszarze Wspólnoty, że żądania pochodzące od jej spółek zależnych, które domagają się wniesienia przez autoryzowanych dystrybutorów opłat za serwis po sprzedaży bez przedstawienia dowodów na okoliczność wcześniejszego nieporozumienia między zainteresowanymi dystrybutorami, są nieważne i winny być ignorowane;
e) poinformować swoich autoryzowanych dystrybutorów w Zjednoczonym Królestwie, że dodatki w ramach systemu »multiple deal trade support« są przyznawane niezależnie od tego, czy sprzedaż jest dokonywana na obszarze wyłączności dystrybutorów, czy poza tym obszarem, jak również niezależnie od tego, czy zostało zawarte porozumienie z innymi dystrybutorami spoza tego obszaru”.
33. W art. 4 nałożono na JCB grzywnę w wysokości 39 614 000 EUR.
34. W dniu 22 marca 2001 r. JCB Service wniosła do Sądu skargę o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji.
35. Sąd wydał wyrok w dniu 13 stycznia 2004 r. Ustalił, iż wiele naruszeń nie zostało udowodnionych oraz że powiększenie kwoty grzywny z powodu nałożenia na dystrybutora kary odwetowej nie było uzasadnione, ponieważ kara ta wynikała z zastosowania zawartego porozumienia. W konsekwencji Sąd stwierdził nieważność art. 1 lit. c), d) i e) oraz art. 3 lit. d) i e) zaskarżonej decyzji, zmniejszył grzywnę do 30 milionów EUR oraz oddalił skargę w pozostałej części.
36. JCB wniosła odwołanie w dniu 5 kwietnia 2004 r., wnosząc do Trybunału przede wszystkim o:
– uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, jako że łamie on prawo wspólnotowe poprzez naruszenie prawa JCB do obrony;
– ewentualnie – uchylenie wyroku w zakresie w jakim i) stwierdzono w nim istnienie ogólnego ograniczenia biernej sprzedaży przez autoryzowanych dystrybutorów oraz ograniczenia źródeł zaopatrzenia dystrybutorów we Francji i Włoszech, co uniemożliwiało krzyżowanie się sieci zaopatrzenia, oraz ii) nałożono grzywnę za te naruszenia;
– wydanie wyroku kończącego postępowanie w sprawie stwierdzającego nieważność w całości albo w części zaskarżonej decyzji i uchylenie albo zmniejszenie nałożonej grzywny.
37. W odpowiedzi na odwołanie Komisja wnosi do Trybunału o oddalenie odwołania w całości, zaś w odwołaniu wzajemnym wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku w części, w jakiej obniża on grzywnę o kwotę odpowiadającą podwyżce z uwagi na okoliczność obciążającą, jaką stanowiła kara nałożona na dystrybutora.
Uwagi wstępne
38. Przed rozważeniem zarzutów odwołania należy uczynić dwie podstawowe uwagi w stosunku do sposobu argumentacji JCB, w której szeroko odnosi się ona do dowodów zbadanych przez Komisję i Sąd, jak również kładzie duży nacisk na milczenie Komisji w okresie od 1975 r. do 1996 r.
39. Po pierwsze, jeśli chodzi o rolę Komisji oraz Sądu i Trybunału w ocenie naruszeń wspólnotowych reguł konkurencji, w przypadku gdy Komisja wydaje decyzję stwierdzającą naruszenie i nakładającą grzywnę, zainteresowane przedsiębiorstwo może kwestionować przed Sądem zarówno zasadność ustaleń, jak również kwotę grzywny.
40. Jeśli chodzi o pierwszy aspekt, kompetencje Sądu są ograniczone do sprawdzenia zgodności decyzji z prawem, w tym względzie Sąd może zbadać, czy Komisja dopuściła się oczywistych błędów w ocenie okoliczności faktycznych. Natomiast w odniesieniu do drugiego aspektu Sądowi przysługuje nieograniczone prawo orzekania, zatem może on zmienić wysokość grzywny. Nie jest jednak zadaniem Sądu ponowne rozpoznanie sprawy, tak jakby był on Komisją, ale raczej zbadanie, czy decyzja jest dotknięta wadami, na które powołuje się skarżący lub które Sąd uwzględnia z urzędu z uwagi na to, że stanowią one kwestie porządku publicznego.
41. W postępowaniu odwoławczym kompetencje Trybunału są znacznie bardziej ograniczone. Trybunał nie może ponownie badać stanu faktycznego, chyba że dowody zostały wypaczone lub dokonano błędnej kwalifikacji prawnej faktów(16) ; zadanie Trybunału jest ograniczone do stwierdzenia, czy wnoszący odwołanie wykazał, że Sąd naruszył prawo, gdy orzekał w kwestii ważności decyzji Komisji.
42. W odwołaniu JCB zdaje się postrzegać Sąd jako autora decyzji stwierdzającej naruszenie przez nią prawa konkurencji oraz jako nakładającego grzywnę, jak również wnosić o ponowne przeanalizowanie przez Trybunał dowodów w sprawie. Jednakże zakres kontroli Trybunału, jak to opisano powyżej, jest ograniczony.
43. Po drugie, jak wynika jasno z przepisów proceduralnych ustanowionych w rozporządzeniach nr 17, nr 27 oraz nr 99/63(17), Komisja może wydać atest negatywny (lub list gwarancyjny) w odpowiedzi na zgłoszenie, które wskazuje na brak naruszeń reguł konkurencji, jakkolwiek nie jest do tego zobowiązana. Skoro są one wyraźnie przewidziane, tylko takie zawiadomienia dają podstawy do uzasadnionego przekonania, że zgłoszone praktyki nie stanowią naruszenia; jak podkreślił Sąd w pkt 80 swojego wyroku, z samego milczenia Komisji nie można wysnuć żadnych wniosków. A fortiori, z milczenia Komisji w zgłoszonych jej kwestiach nie można wyciągać żadnych wniosków co do dopuszczalności działań, których nie przedstawiono wyraźnie w takim zgłoszeniu.
Pierwszy zarzut odwołania: prawo do obrony oraz domniemanie niewinności
44. JCB podnosi, że Sąd złamał prawo wspólnotowe poprzez naruszenie i) jej prawa do obrony oraz ii) jej prawa do korzystania z domniemania niewinności.
Prawo do obrony
Zaskarżony wyrok
45. W pierwszej kolejności JCB podniosła, że Komisja nie wywiązała się ze swojego obowiązku do działania w rozsądnym terminie, tj. obowiązku wywodzącego się zarówno z ogólnej zasady prawa wspólnotowego uznanej w orzecznictwie, jak i z art. 6 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka.
46. Sąd dokonał rozróżnienia pomiędzy badaniem porozumień zgłoszonych w 1973 r., które doprowadziło do odrzucenia wniosku o zwolnienie, a badaniem skargi złożonej w 1996 r., która stanowiła przedmiot pozostałej części sentencji zaskarżonej decyzji(18) .
47. Odnosząc się do zgłoszeń dokonanych w 1973 r., Sąd przyznał, że wydając decyzję po 27 latach, Komisja że nie działała w rozsądnym terminie, jednakże uznał, że powyższe zaniedbanie nie miało wpływu na legalność odrzucenia wniosku o zwolnienie ani na stwierdzenie wystąpienia naruszenia(19) . Sam fakt, że wniosek o zwolnienie nie został odrzucony w rozsądnym terminie, nie czyni odrzucenia bezprawnym(20) . Niewywiązanie się z obowiązku działania w rozsądnym terminie nie uzasadnia stwierdzenia nieważności, chyba że zostanie udowodnione, że opóźnienie niekorzystnie wpłynęło na zdolność zainteresowanych przedsiębiorstw do skutecznej obrony(21) . Zaskarżona decyzja stwierdzająca naruszenie nie opierała się na zgłoszonych danych, lecz na praktykach, które różniły się od tych przewidzianych w zgłoszonych porozumieniach; jednakże opóźnienie nie mogło wpłynąć na legalność postępowania, którego przedmiotem były te praktyki(22) . W każdym razie JCB nie twierdziła, że opóźnienie spowodowało jakąś szczególną nieprawidłowość w postępowaniu, lecz jedynie że postępowanie Komisji ujawniło złe prowadzenie sprawy(23) .
48. Jeśli chodzi o skargę do Komisji złożoną w 1996 r., z uwagi na złożoność sprawy całkowity czas trwania postępowania nie wydawał się nadmierny, natomiast raz jeszcze podkreślono, iż mógłby on stanowić podstawę stwierdzenia nieważności, gdyby zostało udowodnione, że przysługujące skarżącej prawo do obrony zostało naruszone. JCB jedynie twierdziła, że czas trwania postępowania ujawnił stronniczość Komisji i złe prowadzenie sprawy(24) .
Argumenty
49. Wnosząca odwołanie twierdzi, że Sąd naruszył prawo, bowiem nie wziął pod uwagę następstw naruszenia przez Komisję prawa do obrony wnoszącej odwołanie. Sąd przyjął nadmiernie zawężającą interpretację argumentów JCB i tym samym naruszył i) obowiązek ustosunkowania się do podniesionych zarzutów oraz ii) zasadę iura novit curia, zgodnie z którą Sąd winien w sytuacji gdy zwraca się jego uwagę na konkretne naruszenie, sam ustalić granice tego naruszenia oraz charakter praw, których strona zamierza dochodzić. JCB utrzymuje, iż w sposób wyraźny podniosła brak poszanowania przez Komisję jej prawa do obrony w odniesieniu do postępowania w sprawie zgłoszenia; JCB położyła nacisk na obowiązek wzięcia pod uwagę czasu trwania każdej fazy postępowania w sprawie zgłoszenia oraz podkreśliła nadmierny czas trwania całego postępowania, określając go jako nierozsądny. Wobec tego, zdaniem JCB, jasno powołała się ona na niemożność skutecznej obrony.
50. Komisja uważa, iż JCB powołała się jedynie ogólnie przed Sądem na swoje prawo do obrony w odniesieniu do zarzucanego jej nadmiernie długiego czasu trwania postępowań w sprawie zgłoszenia i naruszenia, nie precyzując, w jaki sposób jej zdolność do obrony swojego stanowiska została naruszona w którymkolwiek z tych postępowań. Podejmowane przez JCB próby rozszerzenia jej argumentów na etapie odwołania są niedopuszczalne. Zasada iura novit curia nie może wymagać od Sądu uzupełnienia lakonicznych argumentów, które mogą zostać przyjęte jedynie wtedy, gdy są poparte faktycznymi dowodami. Żądanie wnoszącej odwołanie nie uwzględnia formalnych procedur i pozostaje bez związku z opóźnieniem w zakończeniu postępowania o zwolnienie bądź z argumentami przedstawionymi w pierwszej instancji.
51. Tytułem ewentualnym JCB podnosi, że Sąd winien z urzędu uwzględnić nadmierne opóźnienie jako kwestię porządku publicznego, ponieważ z racji swego charakteru stanowiło ono naruszenie istotnych wymogów proceduralnych.
52. Komisja uważa, że Sąd nie mógł z urzędu podnieść konkretnej kwestii związanej z prawem do obrony w odniesieniu do czasu trwania postępowania, ponieważ takie kwestie nie są zazwyczaj oczywiste i nie były one oczywiste w niniejszej sprawie.
Ocena
53. Sąd uznał, że opóźnienie, które miało miejsce pomiędzy pierwszymi zgłoszeniami skierowanymi przez JCB do Komisji w 1973 r. a wydaniem zaskarżonej decyzji w 2000 r., było godne pożałowania, ale nie miało wpływu na prawo JCB do obrony.
54. Taki pogląd wydaje mi się słuszny.
55. Jeśli chodzi o część decyzji, w której uznano, że JCB naruszyła art. 81 WE, jasne jest, że w żadnym aspekcie nie została ona oparta wyłącznie na samym stosowaniu porozumień prawidłowo zgłoszonych w 1973 r. i 1975 r. Mimo że Komisja uznała, iż ograniczające skutki zgłoszonych postanowień były wzmocnione niezgłoszonymi ograniczeniami(25), jasne jest, że wszystkie praktyki, w odniesieniu do których stwierdzono istnienie naruszenia i nałożono grzywnę, były oparte bądź na postanowieniach porozumień, które nie zostały prawidłowo zgłoszone, bądź na zachowaniu, które nie miało związku z żadnym z porozumień(26) .
56. Jeśli chodzi o część decyzji, w której został odrzucony zgłoszony w 1973 r. wniosek o zwolnienie i zażądano od JCB zaprzestania pewnych praktyk, jedyne następstwo opóźnienia polegało na tym, że JCB mogła dłużej kontynuować swoje działania.
57. Jeśli chodzi o część decyzji, w której na JCB nałożono grzywnę, jasne jest, że porozumienia prawidłowo zgłoszone w 1973 r. nie zostały uwzględnione przy ustalaniu kwoty grzywny, która została oparta wyłącznie na innych porozumieniach lub zachowaniu(27) .
58. JCB nie przedstawiła również żadnego zadowalającego wytłumaczenia, w jaki sposób jej prawo do obrony zostało naruszone przez powyższe opóźnienie. Nadmienia ona prawo do prowadzenia dialogu z Komisją i wszczęcia postępowania w związku z bezczynnością Komisji; jednakże żadne z tych uprawnień nie mogło zostać naruszone przez sam upływ czasu i JCB miała możliwość zgłaszania – w odpowiedniej formie, której była świadoma – dalszych porozumień i stosowanych przez nią praktyk.
59. W konsekwencji czas, który upłynął między początkowymi zgłoszeniami a wydaniem zaskarżonej decyzji, nie miał żadnego wpływu na prawo JCB do obrony i nie ma potrzeby rozważania, czy Sąd winien podnieść z urzędu jakieś dalsze kwestie w tym zakresie. Wystarczy wskazać, że Sąd rozważył argumenty JCB i stwierdził, że możliwość skorzystania z prawa do obrony nie budziła wątpliwości(28) .
60. Oceny tej nie należy w żaden sposób rozumieć jako usprawiedliwienia nadzwyczajnego opóźnienia Komisji w rozpatrzeniu wniosku JCB o zwolnienie, które daleko wykraczało poza granice dającej się zaakceptować praktyki administracyjnej; niemniej jednak opóźnienie to nie naruszyło prawa JCB do obrony, jak to zarzucano.
Domniemanie niewinności
Zaskarżony wyrok
61. W pierwszej instancji JCB podniosła, że Komisja nie przestrzegała zasady domniemania niewinności i stronniczo rozważyła fakty, nie uwzględniając dowodów przemawiających na korzyść JCB oraz domniemując jej winę, z naruszeniem zasady nakazującej rozstrzygać niedające się usunąć wątpliwości na korzyść strony.
62. Sąd uznał, iż ogólne domniemanie winy można by zastosować do Komisji tylko wtedy, gdyby dokonane przez nią w decyzji ustalenia stanu faktycznego nie były poparte przedstawionymi przez nią dowodami.
63. Sąd zbadał również przytoczone przez JCB cztery przykłady zarzucanej Komisji stronniczości, tj. wewnętrzne memorandum z dnia 16 maja 1995 r., wewnętrzne pismo z dnia 13 kwietnia 1995 r., dwa orzeczenia sądów francuskich oraz zapis rozmowy między urzędnikami Komisji i dystrybutorem JCB, która miała miejsce w dniu 6 listopada 1996 r. – i stwierdził, że przebieg postępowania administracyjnego nie wskazuje na to, by Komisja dokonała interpretacji dokumentów i faktów w sposób tendencyjny czy z uprzedzeniem lub w sposób ujawniający stronnicze nastawienie wobec JCB(29) .
Argumenty
64. JCB twierdzi, że zaskarżony wyrok naruszył jej prawo do domniemania niewinności, w myśl którego uzasadnione wątpliwości co do dowodów winny zostać rozstrzygnięte na korzyść oskarżonego, zgodnie z zasadą in dubio pro reo.
65. Po pierwsze, Sąd błędnie wywnioskował z wydania drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, że ogólne domniemanie winy można by zastosować do Komisji tylko wtedy, gdyby dokonane w decyzji ustalenia stanu faktycznego nie były poparte dostarczonymi przez nią dowodami. Sąd winien raczej uznać, iż początkowe pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, wydane w oparciu o zgłoszone porozumienia, naruszało już domniemanie niewinności, jeżeli co najmniej nie przedstawiało ono dowodów na okoliczność, że zarzucane działania nie mieszczą się „w granicach działalności przedstawionej w zgłoszeniu”(30) .
66. Po drugie, w odniesieniu do memorandum i pisma z 1995 r. oraz zapisu z 1996 r.(31) Sąd nie wziął pod uwagę dowodów, które zostały pominięte lub błędnie zinterpretowane przez Komisję, co stanowi naruszenie jego obowiązku zapewnienia poszanowania domniemania niewinności.
67. Po trzecie, Sąd odrzucił orzeczenia różnych sądów krajowych jako nieistotne dla sprawy i niedostatecznie to uzasadnił. Cour d’appel de Paris uznał, że u źródeł odmowy zaopatrywania Central Parts leżało wyłącznie bezprawne zachowanie Central Parts. Sąd nie może oprzeć się na rzekomym zachowaniu JCB wobec równoległego importu przez Central Parts, w celu stwierdzenia, że JCB naruszyła art. 81 WE(32) i jednocześnie zaprzeczyć istotności dla sprawy orzeczenia sądu apelacyjnego. JCB przywołuje również orzeczenie tribunal de commerce (sądu handlowego) Nîmes oraz decyzje francuskich i irlandzkich organów ds. konkurencji; wszystkie one – jej zdaniem – popierają jej linię obrony.
68. Po czwarte, JCB twierdzi, że Sąd nie wziął pod rozwagę faksu z 1996 r. i memorandum z 1997 r., które były – według niej – dowodami uniewinniającymi. Tym samym Sąd naruszył po raz kolejny domniemanie niewinności.
69. Komisja jest zdania, że JCB myli zasadę in dubio pro reo, która stanowi regułę przy ocenie dowodów, z bardziej ogólną zasadą domniemania niewinności, o której tu mowa. Naruszenie domniemania niewinności wymaga więcej niż tylko popełnienia błędu przy ocenie dowodów.
70. Memorandum z 1995 r.(33) nie stanowi dowodu uniewinniającego z uwagi na brak dowodu, że faktycznie postępowano zgodnie z jego treścią, a Sąd stwierdził, że istniały wystarczające dowody na to, że ograniczenia biernej sprzedaży na eksport były utrzymywane do 1998 r. Ponadto Sąd uznał wyjaśnienia Komisji dotyczące nieuwzględnienia dowodu z zapisu z 1996 r. za całkowicie wiarygodne.
71. Wspomniane powyżej decyzje krajowe były przedmiotem rozważań Sądu, lecz prawidłowo uznał on je za nieistotne dla poszczególnych naruszeń, o których mowa w niniejszej sprawie. Decyzje francuskich i irlandzkich organów ds. konkurencji nie zostały wymienione w tym kontekście przed Sądem; argumenty w tym względzie są zatem niedopuszczalne. Pozostałe argumenty mają na celu zbadanie oceny faktów dokonanej przez Sąd i są również niedopuszczalne.
Ocena
72. Argumentacja JCB zmierza w istocie do wykazania, że Sąd błędnie wywiódł z dowodów, że Komisja nie była – wbrew domniemaniu niewinności, które powinna była zastosować – uprzedzona do JCB.
73. Przynajmniej w szerokim rozumieniu JCB chodzi o dokonanie ponownej oceny dowodów przedłożonych przed Sądem. Ponieważ odwołania są ograniczone do kwestii prawnych, dokonanie takiej oceny nie należy w zasadzie do obowiązków Trybunału. Trybunał sprawdza tylko, czy Sąd wypaczył dowody lub czy z akt sprawy wynikają istotne nieprawidłowości w ustaleniach faktycznych(34) .
74. Żadna z tych sytuacji nie wydaje się mieć miejsca w niniejszej sprawie. Jakkolwiek JCB przywołuje orzecznictwo dotyczące wypaczenia dowodów i oczywistych istotnych nieprawidłowości, aspekty wyroku, które ona krytykuje, odnoszą się do wniosków, które Sąd wyciągnął z badania dowodów i które moim zdaniem mieszczą się w granicach zwykłej oceny i nie ujawniają żadnego wypaczenia. W żadnym miejscu swoich wywodów JCB nie wskazała na istotne niedokładności w dokonanej przez Sąd interpretacji przedłożonych mu dokumentów – w przeciwieństwie do spraw, w których Trybunał uznał, że miało miejsce wypaczenie dowodów(35) .
75. Poszczególne argumenty JCB mogą zostać omówione w skrócie.
76. Z jednej strony, samo przesłanie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie może w żadnych okolicznościach być traktowane jako dowód domniemania winy; gdyby tak było, można by było zakwestionować wszczęcie jakiegokolwiek postępowania karnego lub quasi-karnego lub dochodzenia. Dowód taki można uzyskać jedynie w dalszym ciągu postępowania, a w niniejszej sprawie przeoczenie w pierwszym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów zostało naprawione w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.
77. Z drugiej strony, Sąd zbadał dowody, które JCB przywołała jako przykłady rzekomej stronniczości Komisji (jako że Komisja nie uwzględniła rzekomo uniewinniającego charakteru tych dowodów). Sąd nie doszedł do wniosku, że dowody w żadnym razie nie były uniewinniające, ale że nic w rozważaniu tych dowodów przez Komisję nie świadczy o jej stronniczości. Argument JCB przedstawiony na etapie odwołania zmierza ku wykazaniu, że dowody były uniewinniające, co pozostaje całkowicie odmiennym zagadnieniem. Samo istnienie dowodów uniewinniających nie zawsze pociąga za sobą korzystne rozstrzygnięcie, gdy istnieją inne dowody innego rodzaju; istnienie takich dowodów nie może również prowadzić niechybnie do stwierdzenia stronniczości w przypadku niekorzystnej decyzji.
78. Z uwagi na powyższe jestem zdania, że pierwszy zarzut odwołania jest niedopuszczalny lub bezpodstawny i powinien zostać oddalony.
Drugi zarzut odwołania: naruszenie art. 81 WE
79. JCB podnosi, że Sąd naruszył prawo i) „skazując” ją za wprowadzenie ogólnego zakazu biernej sprzedaży we Francji, Zjednoczonym Królestwie i Irlandii, ii) „skazując” ją za ograniczenie źródeł zaopatrzenia dystrybutorów we Francji i Włoszech oraz iii) odmawiając stwierdzenia nieważności decyzji o odrzuceniu wniosku JCB o zwolnienie.
Zakaz biernej sprzedaży we Francji, Zjednoczonym Królestwie i Irlandii
Zaskarżony wyrok
80. W pierwszej instancji JCB twierdziła, że Komisja nie wykazała istnienia ograniczeń biernej sprzedaży przez autoryzowanych dystrybutorów w Wielkiej Brytanii, Irlandii, Francji i Włoszech na rzecz użytkowników końcowych i autoryzowanych dystrybutorów poza ich obszarem wyłączności oraz że jedyny wyraźny zakaz występujący w porozumieniach dotyczył sprzedaży na rzecz nieautoryzowanych dystrybutorów.
81. Jeśli chodzi o Zjednoczone Królestwo, Sąd zauważył, że klauzula 4 porozumienia zmienionego w 1975 r. nie zawierała żadnego takiego ogólnego zakazu, ale że zdaniem Komisji klauzula ta była interpretowana jako ustanawiająca taki zakaz. Sąd zbadał różne dokumenty, na podstawie których Komisja doszła do takiego wniosku(36) i orzekł, że „w Zjednoczonym Królestwie stosowane są praktyki ograniczające, które różnią się od treści zgłoszonych porozumień”(37) .
82. W odniesieniu do Irlandii Sąd przeprowadził analogiczną analizę. Porozumienia zgłoszone w 1973 r. i 1975 r. nie zawierały klauzuli zakazującej hurtowej sprzedaży na rzecz nieautoryzowanych przedstawicieli, ale niezgłoszone porozumienie z 1992 r. zakazywało zarówno aktywnej, jak i biernej sprzedaży, z wyłączeniem sprzedaży na rzecz zatwierdzonego subdealera. Również tu Sąd zbadał dokumenty, w oparciu o które Komisja wydała swoją decyzję(38) i uznał je za wystarczające do stwierdzenia, że wprowadzono ograniczenia biernej sprzedaży poza obszarem określonym w umowie. Zwolnienie przyznane przez Irish Competition Authority (irlandzki organ ds. konkurencji), na które powołuje się JCB, jest bez znaczenia dla wykonywania przez Komisję uprawnień przyznanych jej przez prawo wspólnotowe, ale w każdym wypadku było ono oparte na porozumieniu niezgłoszonym Komisji(39) .
83. W odniesieniu do Francji Sąd stwierdził, że niezgłoszona standardowa umowa o dystrybucję zawierała wyraźny zakaz biernej sprzedaży poza obszarem określonym w umowie. W każdym razie dokumenty przywołane przez Komisję(40) udowadniały istnienie ograniczenia w praktyce. Decyzja francuskiej rady ds. konkurencji, na którą powołuje się JCB, nie była istotna dla sprawy, ponieważ dotyczyła ona odrębnej sieci dystrybucji i umowy o dystrybucję(41) .
Argumenty
84. W odniesieniu do Francji JCB podnosi, że umowa o dystrybucję nie może być interpretowana w ten sposób, iż wyraźnie zakazuje biernej sprzedaży; że jeden spośród trzech rozważanych dokumentów, tj. pismo dotyczące opłat za serwis po sprzedaży, Sąd uznał za niedostateczny dowód w innym miejscu rozważań(42) oraz że inny z tych dokumentów wskazywał na to, iż pomiędzy dystrybutorami wkraczającymi na obszary innych dystrybutorów istniała presja konkurencji.
85. Komisja odpowiada, że zaskarżona decyzja nie była w żadnym razie wydana na podstawie zarzutu istnienia wyraźnego zakazu zawartego w umowie o dystrybucję, ale w oparciu o faktyczne stosowanie porozumienia; że Sąd nie podważył wartości dowodowej pisma dotyczącego opłat za serwis po sprzedaży; że inny z omawianych dokumentów w jasny sposób potwierdza istnienie porozumień w sprawie sprzedaży na umownie określonym obszarze; oraz że JCB nie przedstawia żadnych twierdzeń w odniesieniu do trzeciego dokumentu zbadanego zarówno w decyzji, jak i wyroku.
86. W odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa i Irlandii JCB twierdzi w istocie, że Sąd błędnie zinterpretował różne badane przez siebie pisma, co zdaniem Komisji jest zakamuflowaną próbą uzyskania ponownej oceny dowodów.
Ocena
87. Moim zdaniem, ta część argumentacji JCB nie zawiera nic, co dotyczyłoby ewentualnego naruszenia art. 81 WE. Wnosząca odwołanie stara się wykazać, że Sąd wyciągnął niewłaściwe wnioski z dowodów. Jak wspomniałem powyżej, Trybunał nie jest uprawniony do ponownego zbadania takich wniosków, chyba że miało miejsce wypaczenie dowodów.
88. W tym przypadku wydaje się możliwe, że Sąd wypaczył sens francuskiej umowy o dystrybucję(43), uznając, że zawiera ona wyraźny zakaz biernej sprzedaży.
89. Jednakże – jak wskazała Komisja – ewentualne wypaczenie dotyczy kwestii nieistotnej dla ważności zaskarżonej decyzji, która opierała się nie na postanowieniach umowy, ale na jej stosowaniu.
90. Co do reszty jasne jest, że JCB dąży jedynie do ponownej oceny dowodów przedłożonych przed Sądem oraz że dokonanie ponownej oceny w ramach postępowania odwoławczego nie należy do obowiązków Trybunału.
Ograniczenie źródeł zaopatrzenia we Francji i Włoszech
Zaskarżony wyrok
91. W pierwszej instancji JCB podniosła, że Komisja błędnie zinterpretowała porozumienia obowiązujące na terenie Francji i Włoch jako zobowiązujące autoryzowanych dystrybutorów do zaopatrywania się wyłącznie u krajowych spółek zależnych JCB i  zakazujące krzyżowania się dostaw, podczas gdy sporne klauzule miały jedynie na celu zapewnienie, aby dystrybutorzy sprzedawali wyłącznie produkty JCB, i że Komisja nie zbadała, czy zakwestionowane klauzule były rzeczywiście stosowane.
92. Sąd uznał, że niezgłoszone porozumienia miały ograniczający cel, że były stosowane we Francji, a być może również we Włoszech, ale że z uwagi na cel ich faktyczne skutki były nieistotne(44) ; zatem Komisja słusznie stwierdziła, że ten element naruszenia został udowodniony(45) .
Argumenty
93. JCB podnosi, że w tym względzie ustalenia Sądu są sprzeczne z grupowym zwolnieniem przewidzianym w rozporządzeniu nr 1983/83(46), a wcześniej w rozporządzeniu nr 67/67(47), którym mogłyby były zostać objęte odpowiednie klauzule porozumień.
94. Komisja twierdzi, że ten argument jest w całości nowy i z tego powodu jest niedopuszczalny; że w pierwszej instancji JCB w sposób dorozumiany przyznała, że francuskie i włoskie porozumienia nie były objęte zwolnieniem grupowym; że w każdym wypadku art. 3 lit. c) i art. 3 lit. d) pkt 2 rozporządzenia nr 1983/83 wymaga dostępu do alternatywnych źródeł zaopatrzenia poza obszarem określonym w umowie.
Ocena
95. JCB nie próbowała zaprzeczyć temu, że jest to nowy argument, niepodniesiony przed Sądem, ani twierdzić, że dotyczy on kwestii porządku publicznego, którą Sąd winien uwzględnić z urzędu. Argument ten jest wyraźnie wymierzony przeciwko ważności decyzji Komisji i nie można zarzucić Sądowi, że go nie rozważył. A zatem jest on nie tylko niedopuszczalny(48), ale również i w żadnym wypadku nie wskazuje na naruszenie prawa w zaskarżonym wyroku.
Odmowa stwierdzenia nieważności decyzji o odrzuceniu wniosku o zwolnienie
Zaskarżony wyrok
96. W pierwszej instancji JCB utrzymywała, że jej wniosek o zwolnienie był uzasadniony, ponieważ zgodnie z wymogami art. 81 ust. 3 WE(49) wyłączność terytorialna w związku z selektywnością dystrybutorów nie przynosiła uszczerbku konsumentom, lecz wręcz przeciwnie, polepszała dystrybucję produktów, i że Komisja nie przedstawiła żadnego ważnego powodu, dla którego odrzuciła wniosek. JCB przywołała jako porównywalne w szczególności dwie sprawy – BMW i Ivoclar(50) – w których zwolnień udzielono.
97. Sąd stwierdził, że JCB ogranicza się do ogólnego stwierdzenia, że omawiane porozumienie (standardowe porozumienie w sprawie dystrybucji-eksportu do stosowania w Irlandii, Szwecji i na Wyspach Normandzkich zgłoszone w 1973 r.) spełnia wymogi zwolnienia, nie wskazując jednak, jakie konkretne korzyści zawarte w porozumieniu przemawiałyby za taką decyzją. Powody odrzucenia przez Komisję wniosku zostały szeroko wyjaśnione w pkt 201–222 zaskarżonej decyzji. Ponadto Komisja wykazała, że decyzje w sprawie zwolnienia, które przywołała JCB, nie są porównywalne(51) .
Argumenty
98. JCB podnosi, po pierwsze, że Sąd błędnie ograniczył swoje rozważania tylko do jednego ze zgłoszonych porozumień, podczas gdy wniosek o zwolnienie obejmował wszystkie te porozumienia, łącznie z ich poprawionymi wersjami zgłoszonymi w okresie pomiędzy 1973 r. a 1995 r.
99. Po drugie, Sąd zaprzeczył sam sobie, aprobując argumentację Komisji zawartą w pkt 201–222 zaskarżonej decyzji, która opierała się między innymi na trzech domniemywanych naruszeniach, które w innym miejscu(52) Sąd uznał za niedostatecznie dowiedzione.
100. Po trzecie, Sąd błędnie zinterpretował przepisy dotyczące zwolnień. Nie było żadnego ograniczenia biernej sprzedaży, wobec czego zasady leżące u podstaw wydanych decyzji w sprawach BMW i Ivoclar powinny były zostać tu zastosowane przez analogię i doprowadzić do wydania zwolnienia.
101. Wreszcie Sąd błędnie stwierdził(53), że JCB nie wskazała konkretnych korzyści wypływających z jej sieci dystrybucji. Te korzyści zostały wymienione w pkt 207 i 208 zaskarżonej decyzji i wnosząca odwołanie mogła się na nie powołać.
102. Komisja podnosi, że JCB dąży jedynie do ponownego otwarcia ogólnej debaty, która miała miejsce przed Sądem w przedmiocie dokonanej przez Komisję złożonej oceny faktów i aspektów gospodarczych; argumenty powinny zostać oddalone jako niedopuszczalne tylko na tej podstawie.
103. W odniesieniu do poszczególnych argumentów Komisja uważa, po pierwsze, że odwołanie się Sądu jedynie do standardowego porozumienia w sprawie dystrybucji-eksportu, przeznaczonego do stosowania na terenie Irlandii, Szwecji i Wysp Normandzkich zgłoszonego w 1973 r. było zwykłym błędem pisarskim, niepowodującym żadnych następstw, ponieważ analiza Komisji miała za przedmiot wszystkie zgłoszone porozumienia i została potwierdzona przez Sąd, który nadto czuwał nad tym, by grzywna nie została nałożona w związku ze zgłoszonym porozumieniem.
104. Po drugie, odesłanie do pkt 201–222 zaskarżonej decyzji miało tylko charakter informacyjny. Badanie sprawy co do istoty przez Sąd stanowi odrębną kwestię. W każdym razie w decyzji odwołano się(54) do innych naruszeń, które Sąd uznał(55) za naruszenia o głównym znaczeniu i które były istotne dla wyciągnięcia wniosku, że kryteria art. 81 ust. 3 WE nie są spełnione.
105. Po trzecie, JCB ponownie dąży do podważenia ustaleń dotyczących ograniczeń biernej sprzedaży, co czyni jej sytuację odmienną od sytuacji w sprawach BMW i Ivoclar. Poza tym zwolnione porozumienia BMW pozwalały również na aktywną sprzedaż poza obszarem określonym w umowie, pod warunkiem spełnienia zobowiązań w zakresie promocji produktu. Porozumienia JCB ograniczają zarówno aktywną, jak i bierną sprzedaż, oraz krzyżowanie się dostaw i są nieporównywalne z porozumieniami BMW. Porozumienia Ivoclar dotyczyły punktów sprzedaży wielu marek, a zwolnienie nie zostało przedłużone.
106. Wreszcie odwołanie się Sądu do korzyści związanych z porozumieniami odnosi się do kumulatywnych wymogów art. 81 ust. 3 WE lub dzielenia tych korzyści z konsumentami. Sąd słusznie stwierdził, że JCB nie udowodniła, że wymogi te zostały spełnione, a jedynie ograniczyła się w tym względzie do ogólnych twierdzeń.
Ocena
107. Zgadzam się z Komisją, że do obowiązków Trybunału nie należy rozważenie argumentów JCB, które zmierzają jedynie do ponownego zbadania analizy przeprowadzonej przez Komisję w zaskarżonej decyzji. Poza tym istnieją inne trudności związane z tymi argumentami.
108. Krytyczne uwagi JCB co do pierwszego punktu wydają się być bez znaczenia. Z pkt 201–222, a w szczególności z pkt 205 zaskarżonej decyzji wynika jasno, że Komisja oceniła wszystkie zgłoszone porozumienia wraz ze sposobem ich stosowania. Sąd zaaprobował tę ocenę, nie ograniczając swojego badania do jednego porozumienia. Nie ma więc znaczenia, że Sąd – przez pomyłkę lub z innego powodu – orzekł, że wniosek dotyczył tylko jednego porozumienia.
109. W odniesieniu do drugiego punktu należy zauważyć, iż fakt, że w pkt 161 wyroku Sąd stwierdził, że „ogólna kwestia, czy system dystrybucji JCB mógł być przedmiotem decyzji na gruncie art. 81 ust. 3 WE [...] została rozważona w pkt 201–222 zaskarżonej decyzji”, w związku z tym, że zaaprobował on wyciągnięty z tego całościowy wniosek, nie może być rozumiany w ten sposób, że Sąd aprobował wszystkie poszczególne etapy rozumowania Komisji w tej części decyzji, zwłaszcza że stwierdził on w innym miejscu, że niektóre elementy tego rozumowania są nietrafne. JCB sama stwierdza, że decyzja była oparta „między innymi” – a zatem tylko częściowo – na trzech podniesionych naruszeniach, które zostały odrzucone przez Sąd jako nieudowodnione w sposób wymagany prawem.
110. W odniesieniu do trzeciego punktu należy zauważyć, że argument JCB można by uznać za mający znaczenie dla sprawy tylko wtedy, gdyby obalono faktyczne ustalenia dotyczące istnienia ograniczeń w biernej sprzedaży, a do obowiązków Trybunału nie należy badanie takich kwestii w ramach postępowania odwoławczego.
111. W odniesieniu do ostatniego punktu należy zauważyć, że w pkt 207 i 208 zaskarżonej decyzji Komisja jasno wymieniła pewne korzyści wypływające z systemu dystrybucji JCB, które następnie przechodzą na konsumentów. Następnie decyzja wylicza inne cechy, które nie przynoszą takich korzyści, jak również ograniczenia, które nie są niezbędne, co prowadzi do stwierdzenia w pkt 221 i 222, że nie wszystkie kumulatywne przesłanki art. 81 ust. 3 WE zostały spełnione i zwolnienie nie mogło zostać udzielone. Aby obalić ten wniosek, JCB musiałaby wykazać, że wszystkie
kumulatywne przesłanki zostały spełnione. JCB nie twierdzi, że tego dowiodła, i być może niefortunne sformułowanie pkt 166 zaskarżonego wyroku nie pociąga żadnych konsekwencji w tym względzie.
112. Jestem zatem zdania, że drugi zarzut odwołania jest niedopuszczalny lub bezpodstawny i powinien zostać oddalony.
Trzeci zarzut odwołania: nałożenie i obliczenie grzywny
Zaskarżony wyrok
113. W pierwszej instancji JCB twierdziła, że fakty nie dowodzą istnienia naruszenia, a w każdym razie opierały się one na zgłoszonych porozumieniach, za które nie mogła zostać nałożona grzywna. Ponadto grzywna pozostawała w dysproporcji w porównaniu z grzywnami nałożonymi w porównywalnych okolicznościach na Volkswagena i Opla(56) . Komisja wyolbrzymiła wagę domniemywanych naruszeń i nie wzięła pod uwagę ich rzeczywistych skutków, zakresu, w jakim ograniczenia były faktycznie stosowane, ich zróżnicowanego nasilenia w czasie ani okoliczności łagodzących, takich jak indywidualne zwolnienie udzielone przez Irish Competition Authority lub zwolnienie przyznane w wyroku cour d’appel Paris.
114. Sąd zwrócił uwagę, że w myśl art. 15 ust. 5 lit. a) rozporządzenia nr 17 grzywien nie można nałożyć za działania, które mieściły się w granicach określonych w porozumieniach zgłoszonych w 1973 r. i 1975 r. Ponadto, ponieważ pewnych naruszeń nie udowodniono, grzywna musi zostać wymierzona wyłącznie w oparciu o ograniczenia biernej sprzedaży wskazane w art. 1 lit. a) zaskarżonej decyzji, które wykraczały poza postanowienia zgłoszonych porozumień, jak również w oparciu o ograniczenia źródeł zaopatrzenia wskazane w art. 1 lit. b), które nie zostały objęte zgłoszeniem(57) .
115. Wysokość grzywny musi uwzględniać okoliczności i wagę naruszenia. Zgodnie z rozporządzeniem nr 17 i swoimi wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien Komisja ustaliła grzywnę na 39 614 000 EUR – 25 000 000 EUR z powodu wagi naruszenia plus 13 750 000 (5% rocznie) z powodu ustalonego na 11 lat czasu trwania naruszenia i 864 000 EUR z tytułu okoliczności obciążających(58) .
116. Udowodnione naruszenia były poważne, ponieważ naruszały one prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego ze względu na swój cel i skutek, jakim był podział rynków krajowych, a zatem wysoka grzywna była uzasadniona. Ponadto JCB była stosunkowo ważnym przedsiębiorstwem we Wspólnocie Europejskiej, jak również w sektorze, o którym mowa(59) .
117. W oparciu o fakty przywołane przez Komisję całkowity czas trwania naruszenia wynosił jednak 10 lat, tj. od 1989 r. do 1998 r. włącznie, a nie 11 lat(60) .
118. Grzywny nałożone na Volkswagena i Opla wymierzono w innych okolicznościach, a Komisja nie jest zobowiązana obliczać grzywny jako procentu obrotu, kontynuować we wszystkich szczegółach swojej wcześniejszej praktyki lub stosować ściśle określonego wzoru matematycznego; w konsekwencji fakt, że grzywny nałożone na Volkswagena, Opla i JCB opiewały na różny procent ich odpowiednich obrotów, nie stanowi dowodu dyskryminacyjnego traktowania(61) .
119. Jeśli chodzi o okoliczności łagodzące, JCB nie mogła skutecznie twierdzić, że brak zajęcia formalnego stanowiska przez Komisję w sprawie jej porozumień oznaczał „dorozumianą zgodę”, jako że takie podejście jest obce wspólnotowemu prawu konkurencji. Decyzje Irish Competition Authority i cour d’appel Paris dotyczyły odmiennego stanu faktycznego(62) .
120. Okoliczność obciążająca, której istnienia Komisja dopatrzyła się w nałożonej przez JCB karze na spółkę zależną za naruszenie klauzuli właściwie zgłoszonego porozumienia, nie powinna być jednak za taką uważana(63) .
121. Ponieważ zwiększenie kwoty grzywny z uwagi na okoliczności obciążające nie było uzasadnione i nie udowodniono trzech elementów naruszenia stwierdzonego w zaskarżonej decyzji, Sąd – wykonując swoje nieograniczone prawo orzekania zgodnie z art. 229 WE i art. 17 rozporządzenia nr 17 – orzekł, że grzywna powinna zostać zmniejszona do wysokości 30 milionów EUR(64) .
122. Obecnie JCB twierdzi, że Sąd i) naruszył podstawowe zasady – dobrej administracji, ochrony uzasadnionych oczekiwań i równego traktowania – znajdujące zastosowanie przy nakładaniu grzywien oraz że ii) niewłaściwie zastosował przepisy regulujące obliczanie grzywien z uwagi na wagę i czas trwania naruszenia oraz istnienie okoliczności łagodzących lub obciążających.
Podstawowe zasady stosowane przy nakładaniu grzywien
Argumenty
123. JCB podnosi, po pierwsze, że naruszenie zasady dobrej administracji, którego Sąd dopatrzył się w związku z nadmiernym opóźnieniem w rozpatrzeniu zgłoszeń, powinno prowadzić do odczuwalnego obniżenia grzywny.
124. Po drugie, Sąd nie uwzględnił uzasadnionego oczekiwania JCB, że w następstwie zgłoszenia i początkowej wymiany korespondencji z Komisją oraz w świetle decyzji sądów krajowych i organów ds. konkurencji istniała poważna możliwość, że jej porozumienia w sprawie dystrybucji zostaną objęte zwolnieniem.
125. Po trzecie, Sąd naruszył zasadę równego traktowania przez nieudzielenie odpowiedzi na argument JCB, że nałożona grzywna była nieproporcjonalnie wysoka w porównaniu z grzywnami nałożonymi w porównywalnych okolicznościach na Volkswagena i Opla, jak również przez niezmniejszenie grzywny do poziomu, na jakim zostałaby ona ustalona na wcześniejszym etapie postępowania, gdyby Komisja wykazała się starannością w swoich działaniach.
126. W odpowiedzi na dwa pierwsze punkty i drugą część punktu trzeciego Komisja podkreśla, że grzywna nie została nałożona w związku ze zgłoszonymi porozumieniami, ale tylko na podstawie praktyk, które wykraczały poza zakres tych porozumień i nie zostały zgłoszone. Postępowanie administracyjne w tym zakresie nie trwało zresztą nadmiernie długo; żadne uzasadnione oczekiwanie nie mogło zostać wywiedzione ze stanowiska zajętego bądź niezajętego przez Komisję w kwestii zgłoszonych porozumień, jak również Komisja nie mogła nałożyć grzywny na wcześniejszym etapie postępowania, zanim nie otrzymała od Central Parts skargi dotyczącej niezgłoszonych praktyk.
127. Co się zaś tyczy grzywien nałożonych na Volkswagena i Opla, Komisja twierdzi, że Sąd udzielił odpowiedzi na argument JCB, przedstawiając w pkt 187–189 wyroku ocenę popartą uzasadnieniem.
Ocena
128. Zgadzam się z Komisją, że opóźnienie w rozpatrzeniu i odrzuceniu wniosku o zwolnienie zgłoszonych porozumień – jakkolwiek jest ono naganne – nie może mieć wpływu na ocenę grzywny.
129. Sąd wyjaśnił w pkt 175–177 swojego wyroku, że zgodnie z art. 15 ust. 5 lit. a) rozporządzenia nr 17 nie uwzględni on żadnych działań mieszczących się w ramach działalności określonej w porozumieniach zgłoszonych w 1973 r. i 1975 r. Sąd zbadał legalność decyzji dotyczącej grzywny wyłącznie pod kątem ograniczeń nałożonych na bierną sprzedaż, o których mowa w art. 1 lit. a) zaskarżonej decyzji, które wykraczały poza postanowienia zgłoszonych porozumień(65), oraz ograniczeń dotyczących źródeł zaopatrzenia, o których mowa w art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji, których nie objęto zgłoszeniem.
130. Takie ograniczenie zakresu rozpoznania wydaje się prawidłowe. Z tego wynika, że Sąd nie mógł zgodnie z prawem uwzględnić opóźnienia Komisji w celu obniżenia grzywny wymierzonej za działania, w stosunku do których nie było opóźnienia w dochodzeniu(66) ; JCB nie mogła wywieść z tego opóźnienia uzasadnionego oczekiwania w stosunku do praktyk, których nie zgłosiła(67) ; nie ma też powodu do obniżenia grzywny do poziomu, na którym można by ją było ustalić, gdyby Komisja wcześniej wiedziała o istnieniu tych praktyk.
131. Jeśli chodzi o porównanie z grzywnami w sprawach Volkswagena i Opla, jasne jest, że Sąd udzielił odpowiedzi na argument JCB w pkt 186–189 swojego wyroku i JCB nie zakwestionowała tego, że Sąd odwołał się do swobodnego uznania Komisji przy uwzględnianiu licznych czynników wchodzących w rachubę. JCB dąży raczej do zastosowania sztywnej formuły, sprzecznej z orzecznictwem przywołanym przez Sąd(68), którego zresztą JCB nie kwestionuje.
Przepisy regulujące obliczanie grzywien
Argumenty
132. JCB podnosi, że rozważając wysokość wymierzonych grzywien, Sąd powinien był zastosować wytyczne Komisji(69), jak to uczynił w sprawie Archer Daniels Midland(70) . Nie czyniąc w ten sposób, naruszył on wielokrotnie prawo
133. Po pierwsze, Sąd dopuścił się błędu formalnego, twierdząc, iż sporne praktyki stanowiły „poważne” naruszenia, podczas gdy nałożoną grzywnę utrzymał z powodu „bardzo poważnych” naruszeń. Jednak w każdym razie ani charakter, ani wpływ tych rzekomych praktyk nie uzasadniają zakwalifikowania naruszeń jako „bardzo poważnych”.
134. Po drugie, Sąd błędnie wywiódł, że czas trwania naruszenia wynosił 10 lat. Tymczasem czas trwania naruszenia powinien zostać oceniony w świetle braku staranności po stronie Komisji; jej późniejsze długie milczenie upoważniało JCB do uznania, że jej system dystrybucji nie narusza reguł konkurencji. Gdyby Komisja dochowała staranności w swoim postępowaniu, żadne niezgodne z prawem działanie by nie wystąpiło. W tym kontekście czas trwania naruszenia nie powinien być czynnikiem zwiększającym kwotę grzywny. W każdym razie dowody, na których oparł się Sąd w swoich ustaleniach co do istnienia naruszeń, nie uzasadniają twierdzenia o 10‑letnim czasie trwania tych naruszeń, a Sąd nie powinien był odwoływać się w pkt 184 swojego wyroku do innych dowodów, na których oparła się Komisja.
135. Po trzecie, Sąd nie wziął pod rozwagę istnienia okoliczności łagodzących. Podnoszone bezprawne praktyki nie były stosowane umyślnie, ale były wynikiem braku staranności po stronie Komisji i jej złego administrowania. JCB nie wprowadziła w życie tych samych praktyk we Włoszech i miała ona miała prawo do uzasadnionych wątpliwości, czy jej zachowanie stanowiło naruszenie.
136. Wreszcie Sąd błędnie ocenił podnoszone okoliczności obciążające, w szczególności wewnętrzne notatki dotyczące postanowień odnoszących się do kartelu.
137. Komisja zwraca uwagę, że wytyczne są wyrazem jej polityki w zakresie ustalania grzywien w świetle rozporządzenia nr 17. Tym samym narzuca ona sobie dodatkowe ogólne reguły, które wiążą ją tylko do momentu, gdy je uchyli lub zmieni, jednakże nie wiążą one żadnej innej instytucji; ani Sąd, ani Trybunał nie są nimi związane.
138. W każdym wypadku pierwsze formalne zastrzeżenie JCB ma charakter czysto semantyczny, a sporne praktyki jednoznacznie zaliczają się do kategorii „bardzo poważnych” naruszeń w rozumieniu wytycznych.
139. Jeśli chodzi o czas trwania naruszenia, nadmierne opóźnienie w zbadaniu zgłoszonych porozumień nie ma znaczenia dla dochodzenia w sprawie naruszeń, których formalnie nie zgłoszono.
140. Co się tyczy okoliczności łagodzących i obciążających, JCB ponownie niesłusznie dąży do powiązania opóźnienia związanego ze zgłoszonymi porozumieniami z dochodzeniem w sprawie niezgłoszonych praktyk; wewnętrzne notatki dotyczące postanowień odnoszących się do kartelu świadczą o tym, że JCB była świadoma istnienia tych postanowień, lecz brak jest dowodu na to, że je stosowano.
Ocena
141. Oczywiste jest, że wytyczne Komisji nie mogą wiązać Sądu w wykonywaniu przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, gdy zmienia on kwotę grzywny. JCB nie twierdzi również, że podniosła w pierwszej instancji, iż Komisja odeszła od wytycznych, co Sąd byłby zobowiązany ukarać.
142. Wobec tego użycia przez Sąd pojęcia „poważne” nie można rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono ściśle do kategorii „poważnych”, a nie do „bardzo poważnych” naruszeń w rozumieniu wytycznych. W każdym razie stwierdzone naruszenia są w sposób oczywisty objęte definicją bardzo poważnych naruszeń, jako „[...] inne praktyki, które narażają na szwank prawidłowe funkcjonowanie jednolitego rynku, takie jak podział krajowych rynków [...]” i które wywierają „[...] [szerokie] skutk[i] rynkow[e] i wpływają[...] na duże obszary wspólnego rynku [...]”(71) . W konsekwencji nie było powodu, dla którego Sąd miałby ustalić grzywnę na poziomie właściwym dla mniej poważnych naruszeń.
143. Zgadzam się z Komisją, iż opóźnienie w udzieleniu odpowiedzi na zgłoszone porozumienia, jakiegokolwiek by ono nie wywoływało niezadowolenia, nie wywiera wpływu na czas trwania naruszeń, które polegały na praktykach, które albo nie zostały zgłoszone, albo wykraczały poza zakres działalności określonej w zgłoszonych porozumieniach. Nawet gdyby Komisja odpowiedziała natychmiast na pierwotne zgłoszenia, odpowiedź ta nie stanowiłaby dla JCB wskazówki co do tego, czy praktyki inne niż te zgłoszone – rozważane z osobna lub w związku ze zgłoszonymi porozumieniami – są dopuszczalne. Takie opóźnienie nie może również złagodzić, bezpośrednio czy pośrednio, powagi niezgłoszonych praktyk ani nie uzasadnia żadnych przypuszczeń lub niepewności co do ich zgodności z prawem.
144. W odniesieniu do dowodów na to, że stwierdzone naruszenie trwało 10 lat, JCB stara powołać się na daty dokumentów, które Sąd przywołał wyraźnie we wcześniejszej części swojego wyroku. To wydaje mi się mylne. Sąd nie był zobowiązany – rozważając, czy Komisja udowodniła istnienie naruszenia na podstawie przedstawionych dowodów – wymienić według daty każdy dokument, który popierał to stwierdzenie. W konsekwencji rozważając czas trwania naruszenia, Sąd nie był pozbawiony możliwości odwołania się do innych faktów przytoczonych przez Komisję, jak to zresztą uczynił w pkt 184 wyroku.
145. W kwestii zarzucanego Sądowi nieuwzględnienia faktu, iż praktyka nie była stosowana we Włoszech, JCB, cytując dwa punkty zaskarżonego wyroku, twierdzi, że Sąd „przyznaje, że bierna sprzedaż poza obszarami wyłączności była powszechnie stosowana”. Niemniej w tych punktach(72) Sąd jedynie odnosi się do argumentów JCB powołanych w tym względzie, nie rozstrzyga jednak kwestii ich prawidłowości.
146. Wreszcie jeśli chodzi o wewnętrzne memorandum, które Komisja uznała za czynnik obciążający, a które zdaniem JCB stanowi czynnik łagodzący(73), nie wydaje mi się w sytuacji gdy przedsiębiorstwo stosuje antykonkurencyjne praktyki oczywiście błędnym traktowanie jako czynnika obciążającego dowodu, który świadczy o tym, że przedsiębiorstwo to było świadome, iż praktyki takie są sprzeczne z prawem wspólnotowym i nie powinny być stosowane.
147. W konsekwencji w mojej opinii żaden z argumentów przedstawionych przez JCB w odwołaniu nie wykazał naruszenia prawa przez Sąd w jego wyroku. Odwołanie powinno zatem zostać oddalone.
Odwołanie wzajemne: nieuwzględnienie czynnika obciążającego
Zaskarżony wyrok
148. W pkt 191 i 192 swojego wyroku Sąd zauważył, że w zaskarżonej decyzji Komisja zwiększyła grzywnę o 864 000 EUR, ponieważ uznała ona, że kara nałożona przez JCB na dystrybutora za naruszenie klauzuli 4 porozumienia w sprawie dystrybucji stosowanego w Zjednoczonym Królestwie (zakaz sprzedaży na rzecz nieautoryzowanych odsprzedawców), która odpowiadała utracie zysków ze sprzedaży części zamiennych na skutek sprzedaży poza przydzielonym obszarem, stanowiła środek odwetowy i tym samym czynnik obciążający(74) . Jednakże klauzula zawarta w zgłoszonym porozumieniu korzysta ze zwolnienia z grzywien zgodnie z art. 15 ust. 5 rozporządzenia nr 17, tak iż Komisja nie mogła zgodnie z prawem zwiększyć grzywny z tego powodu. Dlatego Sąd zmniejszył grzywnę o kwotę podwyższenia.
Argumenty
149. Komisja podnosi, że Sąd popełnił błąd w interpretacji art. 15 ust. 5 rozporządzenia nr 17. Czynnikiem obciążającym nie była zgłoszona klauzula 4, ale wzmocnienie jej ograniczającego charakteru przez kary pieniężne, które zgodnie z wyraźnym zgłoszeniem JCB nie miały być nakładane i tym samym nie „mieszczą się one w granicach działalności przedstawionej w zgłoszeniu” zgodnie z art. 15 ust. 5 lit. a). Przepis ten ma na celu zachęcenie przedsiębiorstw do przedstawiania kompletnych informacji w zgłoszeniach i nie powinien być interpretowany w ten sposób, że chroni on przed grzywnami niezgłoszone praktyki, które stosowane razem ze zgłoszonymi klauzulami mogą uwydatniać ograniczający charakter zgłoszonych klauzul jako takich. Komisja wnosi do Sądu o uchylenie zaskarżonego wyroku, w części w której obniża grzywnę o 864 000 EUR.
150. JCB odpowiada, po pierwsze, że jej żądanie kompensaty od dystrybutorów stanowiło jedynie zastosowanie rozważanej klauzuli – kompensata stanowiła formę „pozasądowego odszkodowania umownego” – a nie niezgłoszoną praktykę. Stwierdzenie Komisji, że JCB wyraźnie oświadczyła, że sankcje nie będą stosowane wobec stron porozumień obowiązujących na obszarze Zjednoczonego Królestwa, było oparte wyłącznie na fakcie, że pozostałe zgłoszone porozumienia zawierały takie sankcje. Niemniej strony umowy nie są zobowiązane w momencie sporządzania umowy do dokładnego określenia, jakie kary znajdą zastosowanie w przypadku naruszenia umowy; gdy strony umowy tego nie określą, w stosownym przypadku mogą się one domagać odszkodowania. Odszkodowania były konieczne do zapewnienia ważności porozumień w sprawie dystrybucji selektywnej i uniknięcia bezprawnej dyskryminacji wśród dystrybutorów. Wreszcie rozważane żądanie zostało błędnie uznane przez Komisję za „środek odwetowy”, ponieważ zgodnie z wytycznych takimi środkami są środki wymierzone przeciwko „innym przedsiębiorstwom, mające na celu wzmocnienie praktyk stanowiących naruszenie”.
Ocena
151. W pkt 40 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła:
„W obydwu formularzach A/B sporządzonych dla Zjednoczonego Królestwa JCB była proszona o dostarczenie informacji na temat treści porozumienia lub uzgodnionych praktyk i bardziej szczegółowo, w rubryce II 3f, na temat »sanctions which may be taken against participating undertakings (penalty clause, expulsion, withholding of supplies, etc.)« [»sankcji, jakie można zastosować wobec uczestniczących przedsiębiorstw (kara umowna, wykluczenie, wstrzymanie dostaw, itd.«)]. W obu formularzach udzielona odpowiedź brzmiała »Nie«. Powyższa odpowiedź nie wynikała z niedbalstwa ani nie została udzielona w sposób mechaniczny. W formularzu A/B załączonym do porozumienia dla Danii, zgłoszonego również w dniu 30 czerwca 1973 r., podano do wiadomości istnienie kary 250 GBP albo trzykrotności ceny części zamiennych zakupionych z innych źródeł niż JCB”.
152. Tego twierdzenia nie kwestionowano w zaskarżonym wyroku ani też JCB nie podważa dowodu wynikającego z omawianych formularzy A/B.
153. Wydaje mi się jasne, że odpowiedź „Nie” udzielona na formularzach, na których zgłoszono porozumienia stosowane na obszarze Zjednoczonego Królestwa, oznacza, że takie sankcje jak kara nałożona na dystrybutora, o którym mowa, nie mieszczą się w granicach działalności przedstawionej w zgłoszeniu i tym samym nie mogą zostać objęte ochroną przewidzianą w art. 15 ust. 5 rozporządzenia nr 17. W każdym razie sporna klauzula zgłoszonego porozumienia zakazywała sprzedaży na rzecz nieautoryzowanych przedstawicieli, podczas gdy omawiana kara została nałożona w związku ze sprzedażą poza przydzielonym obszarem(75), co jednoznacznie nie może zostać zaliczone do stosowania zgłoszonego postanowienia.
154. Sąd naruszył zatem prawo w pkt 191 i 192 swojego wyroku, który powinien zostać uchylony w części, w której zmniejsza grzywnę o 864 000 EUR.
Koszty
155. Zgodnie z art. 69 w związku z art. 122 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
156. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie JCB kosztami, należy obciążyć ją kosztami postępowania odwoławczego.
157. Sąd nałożył na JCB obowiązek poniesienia trzech czwartych własnych kosztów, a na Komisję obowiązek poniesienia własnych kosztów oraz jednej czwartej kosztów JCB, na podstawie art. 87 § 3 regulaminu, ponieważ skarga została uwzględniona w części.
158. Jeżeli odwołanie wzajemne zostanie uwzględnione – co moim zdaniem powinno mieć miejsce – „szala zwycięstwa” w przypadku pierwotnej skargi przechyla się nieznacznie na korzyść Komisji. Jednak różnica jest mała i moim zdaniem nie uzasadnia dokonania zmian w rozstrzygnięciu Sądu dotyczącym kosztów postępowania zawartym w zaskarżonym wyroku. Zresztą Komisja nie wniosła o dokonanie takiej zmiany.
Wnioski
159. W świetle powyższego proponuję, aby Trybunał:
– oddalił odwołanie wniesione przez JCB;
– uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej zmniejszenia kwoty grzywny nałożonej w zaskarżonej decyzji o 864 000 EUR i w konsekwencji ustalił kwotę grzywny na 30 864 000 EUR;
– obciążył JCB kosztami postępowania odwoławczego.
(1) .
(2)
–	Rec. str. II‑49.
(3)
–	Decyzja Komisji 2002/190/WE z dnia 21 grudnia 2000 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (sprawa COMP.F.1/35.918 – JCB), (Dz.U. 2002, L 69, str. 1), zwana dalej „zaskarżoną decyzją”.
(4)
–	Pierwsze rozporządzenie wprowadzające w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 1962, L 13, str. 204), uchylone ze skutkiem od dnia 1 maja 2004 r. – z przejściowym wyjątkiem art. 8 ust. 3 – rozporządzeniem Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu (Dz.U. 2003, L 1, str. 1), zgodnie z którym wiele spośród dotychczasowych obowiązków Komisji zostało przekazanych do kompetencji władz krajowych.
(5)
–	Pierwsze rozporządzenie wykonawcze do rozporządzenia Rady nr 17 (Dz.U. 1962, 35, str. 1118), uchylone i zastąpione rozporządzeniem Komisji (WE) nr 3385/94 z dnia 21 grudnia 1994 r. w sprawie formy, treści oraz innych szczegółów wniosków i zgłoszeń przewidzianych w rozporządzeniu Rady nr 17 (Dz.U. L 377, str. 28).
(6)
–	Rozporządzenie Komisji nr 99/63/EWG z dnia 25 lipca 1963 r. w sprawie przesłuchań przewidzianych w art. 19 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady nr 17 (Dz.U. L 127, str. 2268), uchylone i zastąpione rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2842/98 z dnia 22 grudnia 1998 r. w sprawie przesłuchania stron w określonych procedurach na podstawie art. 85 i art. 86 traktatu WE (Dz.U. L 354, str. 18).
(7)
–	Zobacz również komunikat Komisji w sprawie postępowań dotyczących wniosków o  atest negatywny (Dz.U. C 343, str. 4).
(8)
–	Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (Dz.U. 1998, C 9, str. 3), zwane dalej „wytycznymi”.
(9)
–	Grzywny mogą wynosić, odpowiednio, do 1 miliona EUR, do 20 milionów EUR oraz powyżej 20 milionów EUR (pkt 1A wytycznych).
(10)
–	Punkt 1B.
(11)
–	Odpowiednio pkt 2 i 3.
(12)
–	Punkt 5 lit. b).
(13)
–	Z dnia 22 czerwca 1983 r. dotyczące stosowaniu art. [81 ust. 3 WE] do kategorii porozumień w sprawie wyłącznej dystrybucji (Dz.U. L 173, str. 1).
(14)
–	W dalszej części opinii używam skrótowca „JCB” w odniesieniu do JCB Service jako strony niniejszego postępowania, jak również – z wyłączeniem sytuacji, w których mogłoby to budzić wątpliwości – w stosunku do JCB Group jako całości oraz do poszczególnych spółek należących do tej grupy, w zakresie w jakim reprezentują one działalność grupy.
(15)
–	Przywołana w przypisie 3.
(16)
–	Zobacz wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑123, pkt 47 i nast.; zob. także pkt 73 i 74 poniżej.
(17)
–	Zobacz pkt 7 i nast. powyżej.
(18) –	Punkt 37 wyroku.
(19)
–	Punkt 38.
(20)
–	Punkt 39, w którym zostały przywołane wyroki Sądu z dnia 14 lutego 2001 r. w sprawie T‑26/99 Trabisco przeciwko Komisji, Rec. str. II‑633, pkt 52; w sprawie T‑62/99 Sodima przeciwko Komisji, Rec. str. II‑655, pkt 94.
(21) –	Punkt 40, w którym został przywołany wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 LVM przeciwko Komisji, Rec. str. II‑931, pkt 122.
(22) –	Punkt 41.
(23)
–	Punkt 42.
(24)
–	Punkty 43–45.
(25) –	Zobacz pkt 205 zaskarżonej decyzji.
(26)
–	Zobacz w szczególności pkt 149, 158, 163, 171, 175 i 252 zaskarżonej decyzji.
(27)
–	Zobacz pkt 231 i nast. zaskarżonej decyzji.
(28)
–	Punkt 45 zaskarżonego wyroku.
(29)
–	Punkty 53–60 zaskarżonego wyroku.
(30)
–	Zobacz art. 15 ust. 5 lit. a) rozporządzenia nr 17, przywołanego w pkt 14 powyżej.
(31)
–	Zobacz pkt 63 powyżej.
(32)
–	W pkt 92 i 98 zaskarżonego wyroku.
(33)
–	Punkt 63 powyżej.
(34)
–	Zobacz przykładowo wyroki Trybunału z dnia 2 marca 1994 r. w sprawie C‑53/92 P Hilti przeciwko Komisji, Rec. str. I‑667, pkt 42; z dnia 1 czerwca 1994 r. w sprawie C‑136/92 P Komisja przeciwko Brazzelli Lualdi i in., Rec. str. I‑1981, pkt 47–49; ostatnio z dnia 14 lipca 2005 r. w sprawie C‑40/03 P Rica Foods przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. I‑6811, pkt 60.
(35)
–	Zobacz przykładowo wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2000 r. w sprawie C‑164/98 P DIR International Film i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑447, pkt 43–48; z dnia 3 kwietnia 2003 r. w sprawie C‑277/01 P Parlament przeciwko Samper, Rec. str. I‑3019, pkt 45–49; z dnia 11 września 2003 r. w sprawie C‑197/99 P Belgia przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8461, pkt 64–67.
(36)
–	Wymienione szczegółowo w pkt 84–91 zaskarżonej decyzji.
(37)
–	Punkty 86–89 zaskarżonego wyroku.
(38)
–	Punkt 122 zaskarżonej decyzji.
(39)
–	Punkty 90–95 zaskarżonego wyroku.
(40)
–	W szczególności w pkt 113 zaskarżonej decyzji.
(41)
–	Punkty 96–100 zaskarżonego wyroku.
(42)
–	W pkt 139–145 zaskarżonego wyroku.
(43)
–	Odpowiednia klauzula stanowi, iż: „Dystrybutor również zobowiązuje się nie sprzedawać ani rozprowadzać produktów i części zamiennych JCB za pośrednictwem zakładów, filii lub magazynów zlokalizowanych poza obszarem określonym w umowie. Dystrybutor zobowiązuje się nie promować bezpośrednio lub pośrednio produktów i części zamiennych JCB poza obszarem określonym w umowie”.
(44)
–	Zgodnie z orzecznictwem: wyrok Trybunału z dnia 30 czerwca 1966 r. w sprawie 56/65 Société technique minière, Rec. str. 337; wyrok Trybunału z dnia 13 lipca 1966 r. w sprawach połączonych 56/65 i 58/64 Consten i Grundig przeciwko Komisji, Rec. str. 429; wyrok Trybunału z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑219/95 P Ferriere Nord przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4411, pkt 13–15; wyrok Sądu z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑143/89 Ferriere Nord przeciwko Komisji, Rec. str. II‑917, pkt 30 i 31.
(45)
–	Punkty 111–118 zaskarżonego wyroku.
(46)
–	Zobacz pkt 15 powyżej.
(47)
–	Rozporządzenie Komisji z dnia 22 marca 1967 r. dotyczące stosowania art. [81 ust. 3 WE] do kategorii porozumień w sprawie wyłączności (Dz.U. 57, str. 849).
(48)
–	Zobacz przykładowo przywołany w przypisie 34 wyrok w sprawie Brazzelli Lualdi, pkt 59.
(49)
–	Zobacz pkt 6 powyżej.
(50)
–	Decyzja Komisji 75/73/EWG z dnia 13 grudnia 1974 r. dotycząca postępowania na podstawie art. [81] traktatu WE (IV/14.650 – Bayerische Motoren Werke AG) (Dz.U. L 29, str. 1) i decyzja Komisji 85/559/EWG z dnia 27 listopada 1985 r. dotycząca postępowania na podstawie art. [81] traktatu WE (IV/30.846 – Ivoclar) (Dz.U. L 369, str. 1).
(51)
–	Punkty 160–169 zaskarżonego wyroku.
(52)
–	W pkt 133, 145 i 154 zaskarżonego wyroku.
(53)
–	W punkcie 166.
(54)
–	W pkt 209, 214, 215 i 218.
(55)
–	W pkt 185 zaskarżonego wyroku.
(56)
–	Decyzja Komisji 98/273/WE z dnia 28 stycznia 1998 r. dotycząca postępowania na podstawie art. [81] traktatu WE (sprawa IV/35.733 – VW) (Dz.U. L 124, str. 60) i decyzja Komisji 2001/146/WE z dnia 20 września 2000 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (sprawa COMP/36.653 – Opel) (Dz.U. L 59, str. 1), przywołane w pkt 171 zaskarżonego wyroku.
(57)
–	Punkty 175–177 zaskarżonego wyroku.
(58)
–	Punkty 178–180.
(59)
–	Punkty 182 i 183.
(60)
–	Punkty 184 i 185.
(61)
–	Punkty 186–189.
(62)
–	Punkt 190.
(63)
–	Punkty 191 i 192.
(64)
–	Punkty 193 i 194.
(65)
–	Zobacz także pkt 86–89 zaskarżonego wyroku.
(66)
–	Zobacz także pkt 47 i 55 powyżej.
(67)
–	Zobacz także pkt 7 i nast. oraz 43 powyżej.
(68)
–	Wyrok w sprawie Ferriere Nord przeciwko Komisji, przywołany w przypisie 44 powyżej; wyroki Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑354/94 Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2111, pkt 119; z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1705, pkt 234, 236 i 279.
(69)
–	Zobacz pkt 12 i nast powyżej.
(70)
–	Wyrok Sądu z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie T‑224/00 Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2597, pkt 42.
(71)
–	Punkt 1A wytycznych.
(72)
–	102 i 117.
(73)
–	„[…] memorandum z dnia 16 maja 1995 r. dyrektora działu sprzedaży przesłane kierownikom spółek grupy, w którym stwierdzono, że zakaz importu równoległego jest sprzeczny z decyzjami Komisji i orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości” (pkt 54 zaskarżonego wyroku).
(74)
–	Suma 864 000 EUR jest równowartością podwójnej kwoty kary nałożonej przez JCB na jej dystrybutora.
(75)
–	Zobacz pkt 191 zaskarżonego wyroku.