62020CC0617
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 20ής Ιανουαρίου 2022 (
1
)
Υπόθεση C‑617/20
T. N.,
Ν.Ν.
κατά
E.G.
[αίτηση του Hanseatisches Oberlandesgericht in Bremen(ανώτερου περιφερειακού δικαστηρίου Βρέμης, Γερμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Κανονισμός (ΕΕ) 650/2012 – Αποδοχή ή αποποίηση κληρονομίας, κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας – Δήλωση αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας υποβληθείσα ενώπιον του δικαστηρίου του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του δηλούντος – Κύρος»
I. Εισαγωγή
1.
Με την έκδοση του κανονισμού 650/2012 (
2
), ο νομοθέτης της Ένωσης απέβλεψε στην εξάλειψη των εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων που αντιμετωπίζουν δυσχέρειες κατά την άσκηση των δικαιωμάτων τους σε υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής που έχουν διασυνοριακές επιπτώσεις. Προκειμένου να επιτύχει τον σκοπό αυτό, αποφάσισε, μεταξύ άλλων, ότι οι κληρονόμοι και οι κληροδόχοι θα μπορούν, κατ’ αρχήν, να υποβάλλουν δηλώσεις αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας, κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή δηλώσεις σχετικές με τον περιορισμό της ευθύνης για τα χρέη της κληρονομίας (
3
) υπό τη μορφή που προβλέπει το δίκαιο του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής τους. Παρά ταύτα, ο νομοθέτης δεν πρότεινε καμία λύση όσον αφορά τη διαβίβαση των δηλώσεων αυτών στα δικαστήρια που έχουν γενική δικαιοδοσία σε υπόθεση κληρονομικής διαδοχής και τα οποία βρίσκονται σε άλλο κράτος μέλος. Επιπλέον, σε μία από τις αιτιολογικές σκέψεις του κανονισμού αυτού επισήμανε ότι η κοινοποίηση των εν λόγω δηλώσεων στα δικαστήρια αυτά απόκειται στα πρόσωπα που τις υπέβαλαν.
2.
Στο πλαίσιο αυτό, εγείρονται αμφιβολίες ως προς το κύρος των δηλώσεων αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας που υποβλήθηκαν ενώπιον των δικαστηρίων του κράτους της συνήθους διαμονής του δηλούντος και οι οποίες δεν διαβιβάστηκαν στα δικαστήρια που έχουν γενική δικαιοδοσία να αποφανθούν σε συγκεκριμένη υπόθεση κληρονομικής διαδοχής εντός της τασσόμενης προθεσμίας, υπό την κατάλληλη μορφή ή σε συγκεκριμένη γλώσσα. Η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση θα πρέπει να συμβάλει στην άρση των αμφιβολιών αυτών.
3.
Κατά τη γνώμη μου, το ουσιώδες ζήτημα του οποίου η επίλυση θα καταστήσει δυνατή την άρση των ανωτέρω αμφιβολιών είναι ο καθορισμός των στοιχείων που συνιστούν τον τύπο της δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας. Με άλλα λόγια, το κρίσιμο ζήτημα έγκειται στην οριοθέτηση, υπό το πρίσμα του κανονισμού 650/2012, του πεδίου εφαρμογής του δικαίου που διέπει την κληρονομική διαδοχή και του δικαίου που διέπει τον τύπο. Όπως θα καταδείξω με τις προτάσεις μου, η επίλυση του ζητήματος αυτού καθιστά δυνατή και την επίλυση των ερμηνευτικών προβλημάτων που αντιμετωπίζει το αιτούν δικαστήριο.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
4.
Οι αιτιολογικές σκέψεις 7, 32 και 33 του κανονισμού 650/2012 διευκρινίζουν τα εξής:
«(7)
Θα πρέπει να διευκολυνθεί η ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς μέσω της εξάλειψης των εμποδίων για την ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών, οι οποίοι αντιμετωπίζουν σήμερα δυσκολίες στην προσπάθειά τους να ασκήσουν τα δικαιώματά τους στο πλαίσιο μιας κληρονομικής διαδοχής που έχει διασυνοριακές επιπτώσεις. Στον ευρωπαϊκό χώρο δικαιοσύνης, οι πολίτες θα πρέπει να μπορούν να οργανώσουν εκ των προτέρων την κληρονομική τους διαδοχή. Θα πρέπει να κατοχυρώνονται με αποτελεσματικότητα τα δικαιώματα των κληρονόμων και των κληροδόχων, των άλλων οικείων προσώπων που σχετίζονται με τον θανόντα, καθώς και των κληρονομικών δανειστών.
[…]
(32)
Για λόγους διευκόλυνσης των κληρονόμων και κληροδόχων που έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε άλλο κράτος μέλος από εκείνο στο οποίο εξετάζεται ή πρόκειται να εξεταστεί η κληρονομική διαδοχή, ο παρών κανονισμός θα πρέπει να επιτρέπει σε οποιονδήποτε έχει δικαίωμα δυνάμει του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου να προβαίνει σε δήλωση περί αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομιάς ή κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή περί του περιορισμού της ευθύνης του για τα χρέη της κληρονομίας, να προβαίνει σε τέτοιες δηλώσεις με τον τύπο που προβλέπει εν προκειμένω το δίκαιο του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του ενώπιον των δικαστηρίων του εν λόγω κράτους μέλους. Αυτό δεν θα πρέπει να εμποδίζει τη δυνατότητα να γίνονται οι δηλώσεις αυτές ενώπιον άλλων αρχών του εν λόγω κράτους μέλους που είναι αρμόδιες να δέχονται δηλώσεις δυνάμει του εθνικού δικαίου. Τα πρόσωπα που επιλέγουν να αξιοποιήσουν τη δυνατότητα να προβούν σε δηλώσεις στο κράτος μέλος της συνήθους διαμονής τους θα πρέπει να ενημερώνουν τα ίδια το δικαστήριο ή την αρχή που επιλαμβάνεται ή θα επιληφθεί της διαδοχής σχετικά με την ύπαρξη αυτών των δηλώσεων, εντός οποιασδήποτε προθεσμίας προβλέπεται από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο.
(33)
Δεν θα πρέπει να είναι δυνατό σε πρόσωπο που επιθυμεί να περιορίσει την ευθύνη του για τα χρέη της κληρονομίας να το πράττει υποβάλλοντας σχετική δήλωση ενώπιον του δικαστηρίου ή άλλης αρμόδιας αρχής του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του εφόσον το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο τον υποχρεώνει να κινήσει ε[ι]δική δικαστική διαδικασία, π.χ. διαδικασία απογραφής, ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου. Ως εκ τούτου, στις περιπτώσεις αυτές, η δήλωση εκ μέρους προσώπου στο κράτος μέλος της συνήθους διαμονής του σύμφωνα με τον τύπο που προβλέπει εν προκειμένω το δίκαιο του εν λόγω κράτους μέλους, δεν θα πρέπει να είναι τυπικά έγκυρη για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, ούτε τα εισαγωγικά της δικαστικής διαδικασίας έγγραφα θα πρέπει να θεωρηθούν δηλώσεις για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού.»
5.
Κατά το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012, με τίτλο «Αποδοχή ή αποποίηση κληρονομίας, κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας»:
«Εκτός από το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάζει υπόθεση κληρονομικής διαδοχής σύμφωνα με τον παρόντα κανονισμό, τα δικαστήρια του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής κάθε προσώπου, το οποίο, δυνάμει του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου, δύναται να προβεί ενώπιον δικαστηρίου σε δήλωση αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας ή κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή σε δήλωση που αποσκοπεί στον περιορισμό της ευθύνης του οικείου προσώπου όσον αφορά το παθητικό της κληρονομιαίας περιουσίας, έχουν διεθνή δικαιοδοσία για την παραλαβή των δηλώσεων αυτών εφόσον, σύμφωνα με το δίκαιο αυτού του κράτους μέλους, οι δηλώσεις αυτές μπορούν να υποβληθούν ενώπιον δικαστηρίου.»
6.
Το άρθρο 23 του κανονισμού 650/2012, με τίτλο «Πεδίο εφαρμογής του εφαρμοστέου δικαίου», ορίζει, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«1.   Το δίκαιο που προσδιορίζεται σύμφωνα με το άρθρο 21 ή το άρθρο 22 διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής.
2.   Το δίκαιο αυτό διέπει, ενδεικτικά, τα ακόλουθα:
[…]
ε)
τη μεταβίβαση προς τους κληρονόμους και, κατά περίπτωση, τους κληροδόχους των περιουσιακών στοιχείων, των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που απαρτίζουν την κληρονομία, περιλαμβανομένων των όρων και των αποτελεσμάτων της αποδοχής ή της αποποίησης κληρονομιάς ή κληροδοσίας […]».
7.
Κατά το άρθρο 28 του κανονισμού 650/2012, με τίτλο «Τυπικό κύρος δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης»:
«Δηλώσεις αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας ή κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή δηλώσεις που αποσκοπούν στον περιορισμό της ευθύνης του δηλούντος είναι έγκυρες ως προς τον τύπο εφόσον πληρούν τις προϋποθέσεις:
α)
του εφαρμοστέου δικαίου στην κληρονομική διαδοχή δυνάμει του άρθρου 21 ή του άρθρου 22· ή
β)
του δικαίου του κράτους στο οποίο ο δηλών έχει τη συνήθη διαμονή του.»
Β.
Το γερμανικό δίκαιο
8.
Κατά τις διατάξεις του Bürgerliches Gesetzbuch (Αστικού Κώδικα, στο εξής: BGB):
«Άρθρο 1942. Επαγωγή και αποποίηση κληρονομίας
(1) Η κληρονομία επάγεται στον καλούμενο κληρονόμο υπό την επιφύλαξη του δικαιώματος αποποίησής της (επαγωγή κληρονομίας).
Άρθρο 1943. Αποδοχή και αποποίηση κληρονομίας.
Ο κληρονόμος δεν μπορεί να αποποιηθεί την κληρονομία αν την έχει αποδεχτεί ή εφόσον έχει παρέλθει η προθεσμία για τη αποποίησή της· με την παρέλευση της προθεσμίας αποποίησης, η κληρονομία λογίζεται ότι έχει γίνει αποδεκτή.
Άρθρο 1944. Προθεσμία για την αποποίηση της κληρονομίας.
(1) Αποποίηση της κληρονομίας χωρεί μόνον εντός προθεσμίας έξι εβδομάδων.
(2) Η προθεσμία αρχίζει να τρέχει από τη στιγμή που ο κληρονόμος έλαβε γνώση του δικαιώματός του και του λόγου επαγωγής σε αυτόν της κληρονομίας.
(3) Η προθεσμία είναι εξάμηνη αν ο κληρονομούμενος είχε την τελευταία κατοικία του αποκλειστικώς στην αλλοδαπή ή ο κληρονόμος κατοικούσε στην αλλοδαπή κατά τον χρόνο έναρξης της προθεσμίας.
Άρθρο 1945. Τύπος για την αποποίηση της κληρονομίας.
(1) Η αποποίηση της κληρονομίας πραγματοποιείται με την υποβολή δήλωσης στο δικαστήριο της κληρονομίας· η δήλωση καταχωρίζεται στα πρακτικά ή υποβάλλεται υπό τη μορφή επισήμως επικυρωμένου αντιγράφου.»
9.
Το άρθρο 184 του Gerichtsverfassungsgesetz (νόμου περί οργανώσεως των δικαστηρίων), όπως ίσχυε στις 9 Μαΐου 1975 (
4
), ορίζει τα εξής:
«Η επίσημη γλώσσα του δικαστηρίου είναι η γερμανική […]».
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10.
Στις 21 Μαΐου 2018, απεβίωσε στη Βρέμη (Γερμανία) ο κληρονομούμενος W.N. Η αιτούσα της κύριας δίκης, E.G. (στο εξής: αιτούσα E.G.), είναι η χήρα του κληρονομουμένου, ενώ οι μετέχοντες στην κύρια διαδικασία, T.N. και N.N. (στο εξής: μετέχοντες T.N. και N.N. ή μετέχοντες), είναι κατιόντες του προαποβιώσαντος αδελφού του κληρονομουμένου.
11.
Στις 21 Ιανουαρίου 2019, η αιτούσα E.G. υπέβαλε, με συμβολαιογραφική πράξη, αίτηση εκδόσεως κληρονομητηρίου (Erbschein) με το οποίο να βεβαιώνεται ότι η ίδια κληρονόμησε τον κληρονομούμενο κατά τα 3/4 και οι μετέχοντες T.N. και N.N. κατά το 1/8 έκαστος.
12.
Με έγγραφο της 19ης Ιουνίου 2019, το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης, Γερμανία), ως δικαστήριο της κληρονομίας, ενημέρωσε τους μετέχοντες T.N. και N.N. για την αίτηση εκδόσεως κληρονομητηρίου και ζήτησε τη διαβίβαση συγκεκριμένων εγγράφων.
13.
Στις 13 Σεπτεμβρίου 2019, οι μετέχοντες T.N. και N.N. υπέβαλαν ενώπιον του rechtbank Den Haag (πρωτοδικείου της Χάγης, Κάτω Χώρες) δήλωση αποποίησης της κληρονομίας του κληρονομουμένου, η οποία καταχωρίστηκε στο εκεί μητρώο κληρονομιών στις 30 Σεπτεμβρίου 2019.
14.
Αφότου η αιτούσα E.G. προσκόμισε τα συμπληρωματικά έγγραφα, το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) επέδωσε με έγγραφο της 22ας Νοεμβρίου 2019 την αίτηση στους μετέχοντες T.N. και N.N. και τους κάλεσε να λάβουν θέση συναφώς.
15.
Με έγγραφο της 13ης Δεκεμβρίου 2019, συνταχθέν στην ολλανδική γλώσσα, οι μετέχοντες T.N. και N.N. διαβίβασαν στο Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) αντίγραφα των εγγράφων που είχε εκδώσει το rechtbank Den Haag (πρωτοδικείο της Χάγης) σε σχέση με την εκ μέρους τους υποβολή των δηλώσεων αποποίησης της κληρονομίας.
16.
Με πράξη της 3ης Ιανουαρίου 2020 το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) ενημέρωσε τους μετέχοντες T.N. και N.N. ότι αδυνατούσε να εξετάσει τις επιστολές και τα έγγραφά τους καθόσον δεν συνοδεύονταν από μετάφραση στη γερμανική γλώσσα.
17.
Απαντώντας, με έγγραφο της 15ης Ιανουαρίου 2020, συνταχθέν στη γερμανική γλώσσα, ο μετέχων N.N. ενημέρωσε το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) ότι είχε αποποιηθεί την κληρονομία και ότι η δήλωση αποποίησης της κληρονομίας είχε καταχωρισθεί δικαστικώς σύμφωνα με το ευρωπαϊκό δίκαιο στην ολλανδική γλώσσα και, ως εκ τούτου, δεν έχρηζε μετάφρασης. Απαντώντας, το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) επισήμανε την απουσία μετάφρασης των εγγράφων και τις προθεσμίες αποποίησης.
18.
Με διάταξη της 27ης Φεβρουαρίου 2020, το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) διαπίστωσε τα κρίσιμα για την έκδοση κληρονομητηρίου πραγματικά περιστατικά, σύμφωνα με το άρθρο 352e, παράγραφος 1, του Gesetz über das Verfahren in Familiensachen und in den Angelegenheiten der freiwilligen Gerichtsbarkeit (νόμου περί της διαδικασίας σε οικογενειακές υποθέσεις και υποθέσεις εκούσιας δικαιοδοσίας), της 17ης Δεκεμβρίου 2008 (
5
). Έκρινε ότι η κληρονομία του κληρονομουμένου είχε επαχθεί και στους μετέχοντες T.N. και N.N.
19.
Οι διάδικοι άσκησαν ανακοπή κατά της διάταξης αυτής με δικόγραφο της 19ης Μαρτίου 2020. Με την εν λόγω ανακοπή ζήτησαν παράταση της προθεσμίας για την προσκόμιση συμπληρωματικών αποδεικτικών στοιχείων. Στις 30 Ιουλίου 2020, κατέθεσαν έγχρωμα αντίγραφα των εγγράφων που είχαν εκδοθεί από το rechtbank Den Haag (πρωτοδικείο της Χάγης) καθώς και μεταφράσεις τους στη γερμανική γλώσσα. Στη συνέχεια, στις 17 Αυγούστου 2020 κατέθεσαν τα πρωτότυπα έγγραφα.
20.
Με διάταξη της 2ας Σεπτεμβρίου 2020, το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) παρέπεμψε την υπόθεση στο Hanseatisches Oberlandesgericht in Bremen (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο Βρέμης, Γερμανία), το αιτούν δικαστήριο. Στο σκεπτικό του, το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) επισήμανε ότι οι μετέχοντες T.N. και N.N. κατέστησαν (συγ)κληρονόμοι του κληρονομουμένου, διότι δεν τήρησαν την προθεσμία αποποίησης της κληρονομίας. Προκειμένου η αποποίηση να παράγει αποτελέσματα, δεν αρκεί ούτε η απλή επίκληση της αποποίησης που πραγματοποιήθηκε ενώπιον του ολλανδικού δικαστηρίου ούτε η διαβίβαση αντιγράφων. Η δήλωση αυτή καθίσταται έγκυρη μόλις περιέλθουν στο δικαστήριο της κληρονομίας τα πρωτότυπα έγγραφα. Τα πρωτότυπα, όμως, κατατέθηκαν στο δικαστήριο της κληρονομίας μετά την παρέλευση της εξάμηνης προθεσμίας για την αποποίηση της κληρονομίας.
21.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι υπάρχει διχογνωμία ως προς το κύρος της δήλωσης αποποίησης κληρονομίας που υποβάλλεται ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους διαφορετικού από εκείνο στο οποίο βρίσκεται το δικαστήριο της κληρονομίας. Κατά μία άποψη, η απλή υποβολή δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας ενώπιον του δικαστηρίου της συνήθους διαμονής του δηλούντος σημαίνει ότι η δήλωση περί αποποίησης της κληρονομίας ισχύει έναντι του δικαστηρίου κληρονομίας, δηλαδή ότι χωρεί η αποκαλούμενη υποκατάσταση. Σύμφωνα με την αντίθετη άποψη, για να υπάρχει έγκυρη αποποίηση απαιτείται διαβίβαση της δήλωσης με τον προσήκοντα τύπο προς το δικαστήριο της κληρονομίας ή, εν πάση περιπτώσει, ενημέρωση του δικαστηρίου αυτού. Η δεύτερη αυτή άποψη μπορεί να στηριχθεί στην αιτιολογική σκέψη 32 του κανονισμού 650/2012, από την οποία δύναται να συναχθεί ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θεώρησε ότι η δήλωση αποποίησης κληρονομίας που υποβάλλεται ενώπιον του δικαστηρίου του κράτους στο οποίο έχει τη συνήθη διαμονή του ο δηλών πρέπει να παράγει έννομα αποτελέσματα μόνον αφότου περιέλθει σε γνώση του δικαστηρίου της κληρονομίας. Υπέρ αυτού συνηγορεί ιδίως το γεγονός ότι το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 δεν επιβάλλει –σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τη διάταξη του γερμανικού δικαίου– στο δικαστήριο του κράτους διαμονής του δηλούντος την υποχρέωση να ενημερώσει το δικαστήριο της κληρονομίας για την υποβολή δήλωσης αποποίησης.
22.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, αν γίνει δεκτή η κρατούσα στη θεωρία άποψη, η οποία δέχεται την υποκατάσταση της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας, πρέπει να θεωρηθεί ότι η δήλωση αποποίησης της κληρονομίας κατέστη έγκυρη από της καταθέσεώς της στο rechtbank Den Haag (πρωτοδικείο της Χάγης) στις 13 Σεπτεμβρίου 2019. Η νόμιμη προθεσμία του άρθρου 1944, παράγραφος 3, του BGB τηρήθηκε και οι συμμετέχοντες δεν κατέστησαν κληρονόμοι. Αν, αντιθέτως, βάσει της αιτιολογικής σκέψης 32 του κανονισμού 650/2012, γίνει δεκτό ότι δεν επήλθε πλήρης υποκατάσταση, το κύρος της αποποίησης της κληρονομίας ενδέχεται επιπροσθέτως να εξαρτάται από την προϋπόθεση ότι το δικαστήριο της κληρονομίας έχει λάβει γνώση της υποβολής της δήλωσης. Στην περίπτωση αυτή τίθεται ωστόσο το ερώτημα ποιες τυπικές προϋποθέσεις πρέπει να πληρούνται προκειμένου η αποποίηση της κληρονομίας να είναι έγκυρη, ήτοι πρέπει να διευκρινιστεί αν αρκεί η απλή κοινοποίηση στο δικαστήριο κληρονομίας, η κατάθεση σε αυτό απλών αντιγράφων εγγράφων, ενδεχομένως και η κατάθεση πληροφοριών στη γλώσσα του δικαστηρίου κληρονομίας, ή αν είναι αναγκαία η κατάθεση πρωτότυπων εγγράφων συνοδευόμενων από μετάφραση στη γλώσσα του δικαστηρίου της κληρονομίας.
23.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Hanseatisches Oberlandesgericht in Bremen (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο Βρέμης) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία των διατάξεων των άρθρων 13 και 28 του κανονισμού 650/2012:
«1.
Δύναται η δήλωση αποποιήσεως στην οποία προβαίνει κληρονόμος ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του, σύμφωνα με τον τύπο που προβλέπεται στο κράτος αυτό, να υποκαταστήσει τη δήλωση αποποιήσεως που πρέπει να υποβληθεί ενώπιον του δικαστηρίου του κράτους μέλους το οποίο έχει διεθνή δικαιοδοσία στη συγκεκριμένη υπόθεση κληρονομικής διαδοχής, με συνέπεια η υποβληθείσα [πρώτη] δήλωση να παράγει αποτελέσματα από τον χρόνο κατά τον οποίο έγινε (υποκατάσταση);
2.
Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα:
Πρέπει ο κληρονόμος, προκειμένου να παράγει αποτελέσματα η δήλωση αποποιήσεως την οποία υποβάλλει, τηρώντας τον προβλεπόμενο τύπο, στο αρμόδιο δικαστήριο του κράτους της συνήθους διαμονής του, να ενημερώσει επίσης σχετικά με την υποβολή της δηλώσεως το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία στη συγκεκριμένη υπόθεση κληρονομικής διαδοχής;
3.
Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα και καταφατικής απαντήσεως στο δεύτερο ερώτημα:
α)
Απαιτείται η κοινοποίηση προς το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία στη συγκεκριμένη υπόθεση κληρονομικής διαδοχής να γίνει στην επίσημη γλώσσα της χώρας του, προκειμένου η δήλωση αποποιήσεως να είναι έγκυρη, ιδίως ως προς την τήρηση της προθεσμίας που τάσσεται για την αποποίηση στο κράτος της έδρας του δικαστηρίου αυτού;
β)
Απαιτείται, προκειμένου να είναι έγκυρη η δήλωση αποποιήσεως, ιδίως ως προς την τήρηση της προθεσμίας που τάσσεται για την αποποίηση στο κράτος της έδρας του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία στη συγκεκριμένη υπόθεση κληρονομικής διαδοχής, να διαβιβαστούν στο δικαστήριο αυτό τα πρωτότυπα των εγγράφων που έχουν εκδοθεί από το δικαστήριο του κράτους της συνήθους διαμονής του δηλούντος σε σχέση με την αποποίηση, συνοδευόμενα από μετάφραση;»
24.
Γραπτές παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου κατέθεσαν η Ισπανική και η Ιταλική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
IV. Ανάλυση
Α.
Προδικαστικά ερωτήματα
25.
Όπως προκύπτει από τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν η Ισπανική και η Ιταλική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα προδικαστικά ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου μπορούν να ερμηνευθούν ποικιλοτρόπως.
26.
Η Ισπανική Κυβέρνηση φαίνεται να θεωρεί ότι αφορούν όχι τόσο το κύρος της ίδιας της δήλωσης αποποίησης κληρονομίας όσο τα συγκεκριμένα αποτελέσματα που αυτή παράγει στη διαδικασία ενώπιον του δικαστηρίου που επιλαμβάνεται μιας υπόθεσης κληρονομικής διαδοχής· συγκεκριμένα, μια τέτοια δήλωση, έστω και έγκυρη, δεν παράγει αποτελέσματα αν δεν κοινοποιηθεί εμπροθέσμως και με τον προβλεπόμενο τύπο στο δικαστήριο που επιλαμβάνεται της υπόθεσης κληρονομικής διαδοχής.
27.
Κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, τα προδικαστικά ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου αφορούν το τυπικό κύρος της δήλωσης αποποίησης κληρονομίας και, ειδικότερα, το ζήτημα αν αυτή είναι έγκυρη στην περίπτωση που δεν έχει συνταχθεί στην επίσημη γλώσσα του τόπου όπου επήλθε η κληρονομική διαδοχή.
28.
Η Επιτροπή αντιθέτως, λαμβάνοντας υπόψη τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης της κύριας δίκης, ερμηνεύει το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου υπό την έννοια ότι αφορούν το ζήτημα αν, σε περίπτωση που το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο ορίζει προθεσμία για την υποβολή της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας, η προθεσμία αυτή πρέπει να θεωρηθεί ότι τηρήθηκε κατά την ημερομηνία υποβολής της δήλωσης ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012 ή κατά την ημερομηνία κοινοποίησης της δήλωσης αυτής στο δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία στη συγκεκριμένη υπόθεση κληρονομικής διαδοχής.
29.
Στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο απόκειται να δώσει στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμη απάντηση σχετικά με την ερμηνεία διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, η οποία θα του παράσχει τη δυνατότητα να επιλύσει την υπόθεση επί της οποίας υπέβαλε την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
30.
Από το σκεπτικό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι η έκβαση της διαδικασίας ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου εξαρτάται από το αν οι διάδικοι τήρησαν την προθεσμία για την αποποίηση της κληρονομίας που προβλέπει το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο: α) ήδη κατά τον χρόνο υποβολής της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας ενώπιον του rechtbank Den Haag (πρωτοδικείου της Χάγης), β) μόνον κατά τον χρόνο κοινοποίησης των υποβληθεισών δηλώσεων στο δικαστήριο της κληρονομίας της Βρέμης, γ) μόνον κατά τον χρόνο υποβολής στο τελευταίο αυτό δικαστήριο αντιγράφων των εγγράφων που βεβαιώνουν την υποβολή των δηλώσεων, ή δ) μόνον κατά τον χρόνο υποβολής στο τελευταίο αυτό δικαστήριο των πρωτοτύπων των ως άνω εγγράφων συνοδευόμενων από μετάφραση στη γερμανική γλώσσα. Το αιτούν δικαστήριο χαρακτηρίζει το νομικό ζήτημα που αποτελεί αντικείμενο του προδικαστικού ερωτήματος ως ζήτημα κύρους της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας και εκκινεί από την παραδοχή ότι το κλειδί για την επίλυση του ζητήματος αυτού είναι η ερμηνεία των διατάξεων του άρθρου 13 και άρθρου 28, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012 και η επίλυση του προκαταρκτικού ζητήματος σχετικά με το αν, στην περίπτωση του άρθρου 13 του κανονισμού αυτού, συντρέχει υποκατάσταση.
31.
Εκτός αυτού επισημαίνεται, όπως παρατήρησε και η Επιτροπή, ότι, κατά το γερμανικό δίκαιο, η δήλωση αποποίησης κληρονομίας αποτελεί δήλωση βούλησης, η οποία πρέπει να περιέλθει στον αποδέκτη της [είναι δηλαδή απευθυντέα (empfangsbedürftig ή amtsempfangsbedürftig)]. Επομένως, η γερμανική θεωρία φαίνεται να θεωρεί ότι, για να είναι έγκυρη, η δήλωση αυτή πρέπει να υποβληθεί εντός της νόμιμης προθεσμίας στο δικαστήριο της κληρονομίας (
6
), ήτοι στο δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου, και ότι η απαίτηση υποβολής της δήλωσης αυτής στο δικαστήριο της κληρονομίας χαρακτηρίζεται ως προϋπόθεση ουσιαστικού και όχι τυπικού κύρους της πράξης αυτής (
7
).
32.
Σ’ αυτό ακριβώς το πλαίσιο αντιλαμβάνομαι τα προδικαστικά ερωτήματα. Εκτιμώ, επομένως, ότι δεν αφορούν τον τρόπο απόδειξης του γεγονότος ότι υποβλήθηκε έγκυρη δήλωση αποποίησης κληρονομίας σε οποιαδήποτε ένδικη διαδικασία (
8
). Τα αντιλαμβάνομαι υπό την έννοια ότι αφορούν το κύρος της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας που έχει υποβληθεί ενώπιον του δικαστηρίου του κράτους της συνήθους διαμονής του κληρονόμου, όταν το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο προβλέπει ότι προϋπόθεση του ουσιαστικού κύρους της δήλωσης αυτής είναι η εμπρόθεσμη υποβολή της στο δικαστήριο της κληρονομίας, ήτοι στο δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου (
9
).
33.
Από το γεγονός ότι το αιτούν δικαστήριο ανάγει σε κεντρικό ζήτημα του πρώτου ερωτήματος το ζήτημα της υποκατάστασης συνάγω ότι το δικαστήριο αυτό εκκινεί από την παραδοχή ότι η κατά το γερμανικό δίκαιο απαίτηση υποβολής της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας στο δικαστήριο της κληρονομίας δεν αποτελεί προϋπόθεση όσον αφορά το τυπικό κύρος της δήλωσης κατά την έννοια του άρθρου 28 του κανονισμού 650/2012. Ωστόσο, το ερώτημα περί ενδεχόμενης υποκατάστασης θα είναι δικαιολογημένο μόνο σε περίπτωση που επιβεβαιωθεί η παραδοχή αυτή. Συγκεκριμένα, πρέπει κατ’ αρχάς να εξεταστεί αν η απαίτηση αυτή αποτελεί προϋπόθεση του τυπικού ή του ουσιαστικού κύρους της πράξης αυτής (
10
).
34.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να αναδιατυπώσει τα ερωτήματα και να καθορίσει, πρωτίστως, αν οι διατάξεις του άρθρου 13 και του άρθρου 28 του κανονισμού 650/2012 έχουν την έννοια ότι η απαίτηση που απορρέει από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο και κατά την οποία η δήλωση αποποίησης της κληρονομίας υποβάλλεται στο δικαστήριο της κληρονομίας, ήτοι στο δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου, πρέπει να χαρακτηρισθεί ως προϋπόθεση του τυπικού κύρους της δήλωσης αυτής, κατά την έννοια του άρθρου 28 του κανονισμού 650/2012.
Β.
Γενικές παρατηρήσεις επί του κύρους της δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας υπό το πρίσμα του κανονισμού 650/2012
1. Δήλωση αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας
35.
Έχει προ πολλού επισημανθεί ότι όλα τα νομικά συστήματα ανά τον κόσμο συμφωνούν ως προς το ότι ο κληρονόμος μπορεί να είναι πρόσωπο επιζήσαν του κληρονομουμένου, σε τούτο όμως εξαντλείται η ομοφωνία στα ζητήματα της κληρονομικής διαδοχής (
11
). Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο πρέπει να πραγματοποιείται με προσοχή ο ορισμός των εννοιών του δικαίου της Ένωσης που αφορούν τον τομέα του κληρονομικού δικαίου και οι οποίες δεν έχουν οριστεί ρητώς από τον νομοθέτη της Ένωσης. Τέτοιες έννοιες είναι η αποδοχή και η αποποίηση της κληρονομίας.
36.
Κατά κανόνα, η δήλωση του κληρονόμου περί αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας αποτελεί μονομερή δικαιοπραξία με την οποία ο δικαιούχος συγκεκριμένου κληρονομικού δικαιώματος του κληρονομουμένου αποφασίζει αν θα καταστεί ή όχι φορέας δικαιωμάτων και υποχρεώσεων λόγω της κληρονομικής διαδοχής, ή, ενδεχομένως, αν θα αποκτήσει τα δικαιώματα αυτά με περιορισμένη ευθύνη για τις υποχρεώσεις του κληρονομουμένου (
12
).
37.
Δεδομένου ότι οι δηλώσεις αυτές έχουν εξέχουσα σημασία όχι μόνο για τα πρόσωπα που απέκτησαν ορισμένα δικαιώματα κατόπιν της επαγωγής της κληρονομίας, αλλά και για τους δανειστές του κληρονομουμένου, οι διάφορες έννομες τάξεις προβλέπουν ορισμένες προϋποθέσεις για το κύρος των εν λόγω δηλώσεων. Κατά πρώτο και κύριο λόγο, λόγοι ασφάλειας δικαίου και προστασίας των δανειστών δικαιολογούν τον καθορισμό νόμιμης προθεσμίας εντός της οποίας μπορούν να υποβάλλονται οι δηλώσεις αυτές από τους κληρονόμους· η μη υποβολή τους κατά την ημερομηνία αυτή συνεπάγεται, κατά γενικό κανόνα, την οριστική κτήση της κληρονομίας. Οι ως άνω λόγοι συνηγορούν επίσης υπέρ της πρόβλεψης ειδικών απαιτήσεων όσον αφορά τον τύπο των δηλώσεων αυτών, περιλαμβανομένης της παρέμβασης δικαστηρίου ή συμβολαιογράφου.
38.
Τα προδικαστικά ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου αφορούν τις δηλώσεις αποποίησης κληρονομίας που υποβάλλονται ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012, και στις οποίες έχει επίσης εφαρμογή το άρθρο 28 του κανονισμού αυτού. Φρονώ ότι πρέπει να γίνουν δεκτές οι απόψεις της θεωρίας κατά τις οποίες η διάταξη του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012 έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται μόνο στις δηλώσεις που υποβάλλονται μετά την επαγωγή της κληρονομίας (
13
) και επίσης ότι δεν έχει εφαρμογή όταν, για την παραγωγή συγκεκριμένων έννομων αποτελεσμάτων προβλεπόμενων από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο, είναι αναγκαίο το δικαστήριο να προβεί σε ενέργειες που βαίνουν πέραν της απλής αποδοχής δήλωσης, όπως, για παράδειγμα, η έκδοση δικαστικής απόφασης ή η κίνηση άλλης διαδικασίας (
14
).
39.
Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 έχει εφαρμογή στις δηλώσεις αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας δυνάμει των οποίων το πρόσωπο το οποίο αποκτά συγκεκριμένο κληρονομικό δικαίωμα, σύμφωνα με το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο, μέσω μονομερούς δήλωσης βούλησης η οποία δεν απαιτεί δικαστική έγκριση ούτε κίνηση περαιτέρω διαδικασίας, αποκτά οριστικώς (
15
) δικαιώματα και υποχρεώσεις λόγω κληρονομικής διαδοχής ή παραιτείται οριστικώς από την κτήση τους, ή, κατά περίπτωση, καθίσταται φορέας των δικαιωμάτων αυτών με περιορισμένη ευθύνη για τις υποχρεώσεις του κληρονομουμένου.
2. Τυπικό κύρος της δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας
40.
Η πλήρωση των αναγκαίων προϋποθέσεων για την παραγωγή των αποτελεσμάτων που αναφέρονται στο προηγούμενο σημείο ενδέχεται να χαρακτηρίζεται διαφορετικά στις διάφορες έννομες τάξεις. Ο σχετικός έλεγχος μπορεί να αφορά το ζήτημα αν η πράξη που επιδιώκει την επέλευση των εν λόγω συνεπειών διενεργήθηκε, αν είναι έγκυρη ή αν παράγει αποτελέσματα. Για να αποφύγω την ορολογική σύγχυση, θα χρησιμοποιώ εφεξής την έννοια του κύρους. Με την έννοια του κύρους της δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας θα αντιλαμβάνομαι την πλήρωση των προϋποθέσεων που προβλέπει το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο για την παραγωγή, μέσω μονομερούς δήλωσης βούλησης, των αποτελεσμάτων που αναφέρονται στο σημείο 39 των παρουσών προτάσεων υπό τη μορφή οριστικής κτήσης, είτε οριστικής παραίτησης από την κτήση, των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που απορρέουν από την κληρονομική διαδοχή, ενδεχομένως κτήσης δικαιωμάτων με περιορισμένη ευθύνη για τις υποχρεώσεις του κληρονομουμένου.
41.
Μεταξύ των προϋποθέσεων αυτών περιλαμβάνεται η απαίτηση του γερμανικού δικαίου κατά την οποία η δήλωση αποποίησης της κληρονομίας πρέπει να υποβάλλεται στο δικαστήριο της κληρονομίας.
42.
Οι προϋποθέσεις του κύρους της δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας μπορούν να διακριθούν στις προβλεπόμενες από το κληρονομικό δίκαιο προϋποθέσεις ουσιαστικού κύρους και στις προϋποθέσεις τυπικού κύρους. Όσον αφορά τις προϋποθέσεις ουσιαστικού κύρους, πρόκειται μόνο για τις προβλεπόμενες από τις διατάξεις του κληρονομικού δικαίου και όχι εκείνες που εμπίπτουν σε άλλα κεφάλαια, όπως για παράδειγμα το δίκαιο που διέπει την προσωπική κατάσταση (
16
).
43.
Όταν τόσο το ουσιαστικό όσο και το τυπικό κύρος καθορίζονται από την ίδια έννομη τάξη, το ζήτημα ποιες από τις προϋποθέσεις μιας τέτοιας δήλωσης συνιστούν προϋποθέσεις ουσιαστικού κύρους και ποιες τυπικού δεν έχει μεγάλη πρακτική σημασία. Τούτο δεν ισχύει όταν η υπόθεση παρουσιάζει στοιχείο αλλοδαπότητας και οι εφαρμοστέοι κανόνες σύγκρουσης νόμων του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου προβλέπουν ότι οι προϋποθέσεις του ουσιαστικού κύρους και οι προϋποθέσεις του τυπικού κύρους της πράξης αυτής θα καθορίζονται από διαφορετικές έννομες τάξεις (καθεστώτα).
44.
Σε περίπτωση που το ουσιαστικό κύρος δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας υπόκειται σε ένα καθεστώς (καθεστώς που διέπει την κληρονομική διαδοχή) και το τυπικό κύρος σε άλλο καθεστώς (καθεστώς που διέπει τον τύπο), η διενεργηθείσα νομική πράξη θα είναι έγκυρη εφόσον θα πληρούνται οι προϋποθέσεις ουσιαστικού κύρους που προβλέπονται από το πρώτο καθεστώς και οι προϋποθέσεις τυπικού κύρους που προβλέπονται από το δεύτερο.
3. Το εναλλακτικό καθεστώς που διέπει τον τύπο της δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας βάσει του κανονισμού 650/2012
45.
Σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 1, και το άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο εʹ, του κανονισμού 650/2012, η μεταβίβαση της κληρονομίας καθώς και οι όροι και τα αποτελέσματα της αποδοχής ή της αποποίησης της κληρονομίας ή της κληροδοσίας διέπονται από το δίκαιο που έχει εφαρμογή στην κληρονομική διαδοχή, το οποίο προσδιορίζεται σύμφωνα με τα άρθρα 21 και 22 του κανονισμού 650/2012.
46.
Παράλληλα, κατά το άρθρο 28 του κανονισμού 650/2012, η δήλωση αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας είναι τυπικώς έγκυρη εφόσον ανταποκρίνεται, διαζευκτικώς: α) στις απαιτήσεις του εφαρμοστέου δικαίου στην κληρονομική διαδοχή (lex successionis) ή β) στις απαιτήσεις του δικαίου του κράτους στο οποίο ο δηλών έχει τη συνήθη διαμονή του.
47.
Επιπλέον, το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 προβλέπει πρόσθετη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονόμου όσον αφορά την αποδοχή ή την αποποίηση της κληρονομίας.
48.
Ο συνδυασμός του άρθρου 23, παράγραφος 1, και του άρθρου 23, παράγραφος 2, στοιχείο εʹ, του κανονισμού 650/2012, αφενός, και του άρθρου 13 και του άρθρου 28, στοιχείο βʹ, του κανονισμού αυτού, αφετέρου, συνεπάγεται ότι, σε περίπτωση δηλώσεων υποβαλλόμενων ενώπιον των δικαστηρίων που έχουν διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012, καθίσταται, κατ’ αρχήν, αναγκαία η εκτίμηση του ουσιαστικού κύρους των δηλώσεων αυτών υπό το πρίσμα του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου και η εκτίμηση του τυπικού κύρους τους υπό το πρίσμα του δικαίου του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονόμου, το οποίο είναι ταυτοχρόνως και το δίκαιο της έδρας του δικαστηρίου που παραλαμβάνει τη δήλωσή του.
4. Ο διαχωρισμός μεταξύ των στοιχείων που αφορούν το ουσιαστικό κύρος και των στοιχείων που αφορούν το τυπικό κύρος της δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας
49.
Στο ιδιωτικό διεθνές δίκαιο, ο διαχωρισμός μεταξύ του τύπου μιας δικαιοπραξίας και της διάστασής της από πλευράς ουσιαστικού δικαίου δεν είναι απλός, δεδομένου ότι τα διάφορα νομικά συστήματα αξιολογούν διαφορετικά το ζήτημα αυτό (
17
).
50.
Όσον αφορά τους κανόνες ιδιωτικού διεθνούς δικαίου που έχουν εναρμονιστεί στο δίκαιο της Ένωσης, το ζήτημα αυτό πρέπει να επιλύεται κατά τρόπο αυτοτελή. Πράγματι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, από τις επιταγές τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας προκύπτει ότι το γράμμα διάταξης του δικαίου της Ένωσης που δεν περιέχει καμία ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του περιεχομένου της πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύεται κατά τρόπο αυτοτελή και ενιαίο σε ολόκληρη την Ένωση, με γνώμονα όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η διάταξη αυτή και τον σκοπό που επιδιώκει η οικεία κανονιστική ρύθμιση (
18
).
51.
Ελλείψει ρητής παραπομπής στο δίκαιο κράτους μέλους, πρέπει επομένως να γίνει αυτοτελής χαρακτηρισμός και να προσδιοριστεί κατά τρόπο ομοιόμορφο το περιεχόμενο των στοιχείων που αφορούν το ουσιαστικό κύρος και των στοιχείων που αφορούν το τυπικό κύρος της οικείας δικαιοπραξίας (
19
). Ο χαρακτηρισμός στον οποίο προβαίνει το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο, όπως το γερμανικό δίκαιο στην υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω.
52.
Η ενδεχόμενη διαπίστωση ότι μια δεδομένη προϋπόθεση κύρους αφορά τον τύπο μιας πράξης συνεπάγεται αυτομάτως τον αποκλεισμό της από τη δέσμη των προϋποθέσεων ουσιαστικού κύρους. Συγκεκριμένα, το ίδιο στοιχείο δεν μπορεί να εκτιμάται ταυτοχρόνως υπό το πρίσμα δύο διαφορετικών καθεστώτων (εν προκειμένω, του καθεστώτος που διέπει την κληρονομική διαδοχή και του καθεστώτος που διέπει τον τύπο).
Γ.
Απαίτηση υποβολής της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας στο δικαστήριο της κληρονομίας ως προϋπόθεση του κύρους της
1. Αντικείμενο των παρουσών προτάσεων
53.
Το αντικείμενο των παρουσών προτάσεων καθορίζεται από το αντικείμενο των προδικαστικών ερωτημάτων του αιτούντος δικαστηρίου και από το αντικείμενο της διαφοράς της υπόθεσης της κύριας δίκης. Το νομικό ζήτημα που αποτελεί αντικείμενο των παρουσών προτάσεων οριοθετείται από δύο επιμέρους ζητήματα: το είδος της υποβληθείσας δήλωσης και την προβλεπόμενη από το γερμανικό δίκαιο προϋπόθεση του κύρους της. Συγκεκριμένα, τα προδικαστικά ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου αφορούν τη δήλωση αποποίησης της κληρονομίας που υπέβαλαν οι κληρονόμοι και την απορρέουσα από το γερμανικό δίκαιο απαίτηση σχετικά με το κύρος της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας, ήτοι την απαίτηση να έχει υποβληθεί η δήλωση αυτή εντός της νόμιμης προθεσμίας στο δικαστήριο της κληρονομίας, ήτοι στο δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου.
54.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο θα περιοριστώ, στη συνέχεια της ανάλυσής μου, σε εκτιμήσεις σχετικές με τη δήλωση του κληρονόμου περί αποποίησης της κληρονομίας και με την προϋπόθεση του κύρους της που απορρέει από το εθνικό δίκαιο και η οποία συνίσταται στην υποχρέωση υποβολής της δήλωσης στο δικαστήριο της κληρονομίας (
20
).
55.
Επομένως, η απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα εξαρτάται από αυτοτελή ερμηνεία της έννοιας του «τυπικού κύρους» που χρησιμοποιεί ο νομοθέτης στο άρθρο 28 του κανονισμού 650/2012 και, ειδικότερα, από το ζήτημα αν η απαίτηση περί υποβολής δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας στο δικαστήριο της κληρονομίας συνιστά προϋπόθεση του τυπικού κύρους της εν λόγω δικαιοπραξίας.
56.
Πάντως, με τον κανονισμό 650/2012, ο νομοθέτης προέβη ρητώς σε τέτοιο αυτοτελή χαρακτηρισμό των προϋποθέσεων κύρους στο άρθρο 26, παράγραφος 1, και στο άρθρο 27, παράγραφος 3, προκαθορίζοντας, όσον αφορά τις διατάξεις τελευταίας βούλησης, τα στοιχεία των δικαιοπραξιών αυτών που άπτονται του ουσιαστικού κύρους και εκείνα που άπτονται του τυπικού. Αντιθέτως, ο κανονισμός 650/2012 δεν περιέχει διάταξη που να προσδιορίζει ποια στοιχεία αφορούν το ουσιαστικό κύρος της δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας και ποια το τυπικό της κύρος. Επομένως, το ζήτημα αυτό πρέπει να καθοριστεί μέσω ερμηνείας του κανονισμού αυτού.
2. Χαρακτηρισμός της απαίτησης περί υποβολής της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας στο δικαστήριο της κληρονομίας ως προϋπόθεσης του τυπικού κύρους της δήλωσης αυτής
57.
Κατά κανόνα, ως «τύπος» δικαιοπραξίας νοείται ο απαιτούμενος από τον νόμο τρόπος εξωτερίκευσης από το ενδιαφερόμενο πρόσωπο της βούλησής του να παράγει έννομα αποτελέσματα, η μη τήρηση του οποίου συνεπάγεται τη μη παραγωγή των αποτελεσμάτων αυτών (
21
). Η υποβολή δήλωσης ενώπιον δικαστηρίου συνιστά τρόπο εξωτερίκευσης της βούλησης του δηλούντος. Εντούτοις, κατά κανόνα, η ίδια η απαίτηση να φθάσει η δήλωση σε εκείνον στον οποίο απευθύνεται δεν συνιστά στοιχείο του τύπου (
22
). Το ανωτέρω αποτελεί επιχείρημα κατά του χαρακτηρισμού της εν λόγω απαίτησης του γερμανικού δικαίου ως προϋπόθεσης του τυπικού κύρους της δήλωσης.
58.
Σημείο εκκίνησης για την πραγματοποίηση αυτοτελούς ερμηνείας είναι το γράμμα της διάταξης, το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και ο σκοπός της σχετικής κανονιστικής ρύθμισης. Το γράμμα του άρθρου 28 του κανονισμού 650/2012 δεν παρέχει σαφή απάντηση στο ερώτημα του χαρακτηρισμού της προαναφερθείσας απαίτησης. Εντούτοις, το άρθρο 28 του κανονισμού αυτού συνδέεται στενά με το άρθρο του 13, έστω και αν το πεδίο εφαρμογής του δεν περιορίζεται στις δηλώσεις που υποβάλλονται ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει της τελευταίας αυτής διάταξης. Το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 ορίζει ότι προϋπόθεση για τη διεθνή δικαιοδοσία του δικαστηρίου του κράτους της συνήθους διαμονής του κληρονόμου είναι να προβλέπει το κληρονομικό δίκαιο που ισχύει στο κράτος της συνήθους διαμονής του κληρονόμου τη δυνατότητα υποβολής δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας ενώπιον δικαστηρίου. Εξ αυτού συνάγεται ότι προϋπόθεση για τη διεθνή δικαιοδοσία κατά το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 είναι η παράλληλη ύπαρξη δύο εννόμων τάξεων στις οποίες παρουσιάζεται, κατ’ αρχήν, πανομοιότυπη λύση συνιστάμενη στην ανάθεση στα δικαστήρια να παραλαμβάνουν δηλώσεις αποποίησης της κληρονομίας.
59.
Επομένως, το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 παραπέμπει ρητώς, έστω και αν το πράττει μόνο για τον καθορισμό των βάσεων διεθνούς δικαιοδοσίας, στο δίκαιο του κράτους της συνήθους διαμονής του κληρονόμου. Τούτο αποτελεί ένδειξη περί του ότι ο προσδιορισμός του είδους των πράξεων που πρέπει να διενεργηθούν ενώπιον δικαστηρίου πρέπει να καθορίζεται υπό το πρίσμα του δικαίου του κράτους της συνήθους διαμονής του κληρονόμου. Με το ανωτέρω είναι συνεπής η λύση που επελέγη στο άρθρο 28 του κανονισμού 650/2012, από το οποίο προκύπτει ότι το είδος των πράξεων που πρέπει να διενεργηθούν ενώπιον δικαστηρίου σε σχέση με την υποβολή της δήλωσης καθορίζεται εναλλακτικώς είτε από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο είτε από το δίκαιο της συνήθους διαμονής του κληρονόμου. Εξ αυτού συνάγεται ότι το σύνολο των πράξεων που πρέπει να διενεργηθούν ενώπιον δικαστηρίου πρέπει να καθορίζεται είτε από τη μια είτε από την άλλη έννομη τάξη. Στο μέτρο κατά το οποίο οι πράξεις αυτές αφορούν τον τρόπο εξωτερίκευσης και παγίωσης της βούλησης του κληρονόμου να αποποιηθεί την κληρονομία, καθορίζουν τον τύπο της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας. Η παρέμβαση του δικαστή στη διενέργεια των ως άνω πράξεων αποτελεί βασικό στοιχείο του τύπου αυτού.
60.
Όσον αφορά τον σκοπό της κανονιστικής ρύθμισης, αυτός προκύπτει ρητώς από την πρώτη περίοδο της αιτιολογικής σκέψης 32 του κανονισμού 650/2102. Ο εν λόγω σκοπός έγκειται στη διευκόλυνση των κληρονόμων και των κληροδόχων, μέσω της παροχής σε αυτούς της δυνατότητας να προβαίνουν σε δηλώσεις αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας με τον τύπο που προβλέπει το δίκαιο του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής τους ενώπιον των δικαστηρίων του εν λόγω κράτους μέλους.
61.
Προς επίτευξη του προαναφερθέντος σκοπού, ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε, στο άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012, πρόσθετη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων του κράτους της συνήθους διαμονής προσώπου καλούμενου στην κληρονομική διαδοχή να παραλαμβάνουν δηλώσεις αποποίησης της κληρονομίας. Στη συνέχεια, με το άρθρο 28, στοιχείο βʹ, του κανονισμού αυτού, προέβλεψε ότι η δήλωση αποποίησης της κληρονομίας είναι τυπικώς έγκυρη και στην περίπτωση κατά την οποία η δήλωση αυτή πληροί τις απαιτήσεις του δικαίου του κράτους στο οποίο ο δηλών έχει τη συνήθη διαμονή του (
23
).
62.
Στην περίπτωση των δηλώσεων αποποίησης κληρονομίας οι οποίες υποβάλλονται ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012, η διάταξη του άρθρου 28, στοιχείο βʹ, του κανονισμού αυτού διασφαλίζει ότι το ειδικό δικαίωμα που διαθέτει ο δικαιούμενος στην υποβολή της δήλωσης, και το οποίο προβλέπεται στην αιτιολογική σκέψη 32 του κανονισμού και υλοποιείται με την απονομή ειδικής δικαιοδοσίας σύμφωνα με το άρθρο 13 του κανονισμού αυτού, δεν είναι πλασματικό. Ζητώντας από το δικαστήριο του κράτους της συνήθους διαμονής του να παραλάβει τη δήλωση αποποίησης της κληρονομίας, το πρόσωπο που καλείται στην κληρονομική διαδοχή αποκτά τη βεβαιότητα ότι το τυπικό κύρος της πράξης που διενεργήθηκε ενώπιον του δικαστηρίου αυτού δεν θα εξαρτάται από τυπικές για τέτοια δήλωση προϋποθέσεις προβλεπόμενες από το δίκαιο που διέπει την κληρονομική διαδοχή (
24
).
63.
Πρέπει να επισημανθεί η ιδιαίτερη κατάσταση των προσώπων που αποποιούνται την κληρονομία. Αντιθέτως προς την κατάσταση της αποδοχής της κληρονομίας, τα πρόσωπα αυτά δεν πρέπει, κατ’ αρχήν, να αναμένουν ότι θα υποχρεωθούν στο μέλλον να προβούν στη διενέργεια πρόσθετων πράξεων. Υποβάλλοντας τη δήλωσή τους, επιδιώκουν να παραιτηθούν οριστικά από το δικαίωμα κληρονομικής διαδοχής και να απαλλαγούν από τις σχετικές υποχρεώσεις που τους βαρύνουν. Πρόκειται συχνά για πρόσωπα τα οποία δεν είχαν επαφή με τον κληρονομούμενο όσο αυτός βρισκόταν εν ζωή και, επομένως, δεν επιθυμούν να τον κληρονομήσουν προκρίνοντας την ασφάλεια δικαίου τους (τον αποκλεισμό του κινδύνου να αναλάβουν την ευθύνη για ενδεχόμενα χρέη του κληρονομουμένου) έναντι πιθανών υλικών οφελών (απορρεόντων από την κτήση της κληρονομιαίας περιουσίας) (
25
).
64.
Ο σκοπός του κανονισμού 650/2012, ο οποίος συνίσταται στην παροχή στους κληρονόμους της δυνατότητας να υποβάλλουν δηλώσεις αποποίησης της κληρονομίας στο κράτος της συνήθους διαμονής τους, απαιτεί οι κληρονόμοι, απευθυνόμενοι στο δικαστήριο που έχει ειδική διεθνή δικαιοδοσία για την παραλαβή των δηλώσεών τους, διενεργώντας πράξεις ενώπιον του δικαστηρίου αυτού και πληρώντας ταυτοχρόνως τις τυπικές προϋποθέσεις που προβλέπει το εφαρμοστέο στον τόπο διενέργειας της πράξης δίκαιο, να μην πρέπει πλέον να προβούν σε περαιτέρω ενέργειες ενώπιον των δικαστηρίων άλλων κρατών προκειμένου η πράξη αυτή να είναι έγκυρη.
65.
Αντίθετη ερμηνεία θα συνεπαγόταν την ανάγκη να προβεί ο αποποιούμενος την κληρονομία σε σειρά ενεργειών προκειμένου να προσδιορίσει το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο, συμπεριλαμβανομένου του καθορισμού του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου (άρθρο 21 του κανονισμού 650/2012) (
26
), καθώς και του αν ο κληρονομούμενος επέλεξε το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο (άρθρο 22 του κανονισμού 650/2012). Εν συνεχεία, θα ήταν αναγκαίο να προσδιοριστεί το δικαστήριο του οικείου κράτους μέλους που είναι κατά τόπον αρμόδιο να παραλάβει τη δήλωση, να μεταφραστούν τα σχετικά έγγραφα στην επίσημη γλώσσα του δικαστηρίου κληρονομίας και να διαβιβαστούν στο δικαστήριο αυτό. Όλες αυτές οι πράξεις θα έπρεπε να διενεργηθούν πριν από την εκπνοή της προθεσμίας που προβλέπει το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο. Μια τέτοια επιβάρυνση θα ήταν εντελώς δυσανάλογη στην περίπτωση προσώπου που δεν επιθυμεί να κληρονομήσει τον κληρονομούμενο, ανεξαρτήτως του δικαίου που διέπει την κληρονομική διαδοχή (
27
).
66.
Δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω με την Επιτροπή, ότι, λαμβανομένης υπόψη της περιορισμένης έκτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας του δικαστηρίου που ορίζεται στο άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012, το να θεωρηθεί ότι η ενώπιόν του υποβολή δήλωσης δεν είναι επαρκής θα είχε ως συνέπεια να καταστεί άνευ οποιασδήποτε πρακτικής αποτελεσματικότητας για τους κληρονόμους το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012. Φαίνεται μάλιστα ότι η άσκηση της προβλεπόμενης στην εν λόγω διάταξη ευχέρειας, αντί να έχει ως αποτέλεσμα την σύντμηση του χρόνου διευθέτησης της κληρονομικής διαδοχής από τον κληρονόμο που αποποιείται την κληρονομία, θα τον παρέτεινε. Υπάρχει μάλιστα και ο κίνδυνος το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 να δημιουργήσει στον κληρονόμο εσφαλμένη πεποίθηση ως προς το κύρος των πράξεων που διενεργήθηκαν ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου της συνήθους διαμονής του και, ως εκ τούτου, να τον εκθέσει σε κίνδυνο ζημίας. Κατά συνέπεια, όχι μόνον δεν θα επιτυγχάνονταν οι μνημονευόμενοι στις αιτιολογικές σκέψεις 7 και 32 του κανονισμού 650/2012 σκοποί, αλλά αντιθέτως ο κανονισμός αυτός θα συνέβαλλε στην ενίσχυση της αβεβαιότητας ως προς τη νομική κατάσταση των κληρονόμων.
67.
Λαμβανομένου υπόψη του σκοπού του νομοθέτη της Ένωσης να διευκολύνει τους κληρονόμους, πρέπει να γίνει δεκτό ότι από το γεγονός ότι το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 απονέμει πρόσθετη διεθνή δικαιοδοσία στα δικαστήρια του τόπου συνήθους διαμονής του κληρονόμου προκύπτει ότι ο κληρονόμος αυτός πρέπει να έχει τη δυνατότητα οριστικής παραίτησης από τα δικαιώματα που αντλεί από την κληρονομική διαδοχή, διενεργώντας πράξεις αποκλειστικώς ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου της συνήθους διαμονής του. Επομένως, η επίτευξη του αποτελέσματος της έγκυρης παραίτησης του κληρονόμου από τα δικαιώματα που αντλεί από την κληρονομική διαδοχή δεν μπορεί να εξαρτάται από την εκ μέρους του διενέργεια περαιτέρω πράξεων ενώπιον δικαστηρίου άλλου κράτους μέλους.
68.
Τα ανωτέρω στοιχεία συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι η προβλεπόμενη από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο απαίτηση περί υποβολής δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας στο δικαστήριο της κληρονομίας πρέπει να χαρακτηρισθεί ως προϋπόθεση του τυπικού κύρους της δήλωσης αυτής. Τούτο επιτάσσει η πρακτική αποτελεσματικότητα (effet utile) των διατάξεων που προβλέπουν τη δυνατότητα υποβολής δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονόμου (
28
).
69.
Σε αυτό το πλαίσιο, η προθεσμία που τάσσει το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο για την υποβολή της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας τηρείται εφόσον, πριν από τη λήξη της, διενεργηθούν ενώπιον του δικαστηρίου του κράτους της συνήθους διαμονής του κληρονόμου όλες οι πράξεις οι οποίες απαιτείται, κατά το δίκαιο του κράτους αυτού, να διενεργηθούν ενώπιον δικαστηρίου προκειμένου η δήλωση να θεωρηθεί ως υποβληθείσα. Για την τήρηση της ως άνω προθεσμίας δεν απαιτείται η υποβολή δήλωσης σε δικαστήριο κληρονομίας ευρισκόμενο σε άλλο κράτος μέλος, εφόσον η απαίτηση αυτή απορρέει αποκλειστικά από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο.
3. Η σημασία της αιτιολογικής σκέψης 32 του κανονισμού 650/2012
70.
Στο πλαίσιο αυτό δημιουργείται αμφιβολία ως προς την ερμηνεία της τελευταίας περιόδου της αιτιολογικής σκέψης 32 του κανονισμού 650/2012, αμφιβολία που αποτελεί κατά τα λοιπά και έναυσμα για τα ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου. Από την τελευταία αυτή περίοδο προκύπτει ρητώς ότι τα πρόσωπα που υποβάλλουν δηλώσεις αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας στο κράτος μέλος της συνήθους διαμονής τους θα πρέπει να ενημερώνουν τα ίδια το δικαστήριο ή την αρχή που επιλαμβάνεται ή θα επιληφθεί της διαδοχής σχετικά με την ύπαρξη αυτών των δηλώσεων, εντός οποιασδήποτε προθεσμίας προβλέπεται από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο.
71.
Η έννοια της τελευταίας περιόδου της αιτιολογικής σκέψης 32 του κανονισμού 650/2012 αμφισβητείται στη θεωρία. Επισημαίνεται ότι οι διατάξεις του κανονισμού αυτού, ειδικότερα δε τα άρθρα του 13 και 28, δεν επιβάλλουν υποχρέωση ενημέρωσης των δικαστηρίων άλλου κράτους μέλους για την υποβληθείσα δήλωση αποποίησης της κληρονομίας ούτε υποχρέωση διαβίβασης τέτοιων δηλώσεων. Μια τέτοια υποχρέωση, ιδίως όταν η εκπλήρωσή της συνιστά προϋπόθεση του κύρους της δήλωσης, δεν μπορεί να προκύπτει μόνον από αιτιολογική σκέψη του κανονισμού (
29
).
72.
Πράγματι, οι αιτιολογικές σκέψεις ενός κανονισμού δεν αποτελούν, αυτές καθεαυτές, πηγή δικαιωμάτων και υποχρεώσεων για τους ιδιώτες (
30
). Διαδραματίζουν βέβαια σημαντικό ρόλο στη διαδικασία ερμηνείας των διατάξεων που περιέχονται στο κανονιστικό τμήμα του, προσδιορίζοντας τους σκοπούς που επιδιώκει ο νομοθέτης και παραθέτοντας συνοπτικά τα μέσα για την επίτευξή τους. Ωστόσο, τα μέσα αυτά καθεαυτά καθορίζονται από το κανονιστικό τμήμα του κανονισμού.
73.
Εντούτοις, το γεγονός ότι στο κανονιστικό τμήμα του κανονισμού 650/2012 δεν μνημονεύεται ρητώς η υποχρέωση ενημέρωσης του δικαστηρίου στην οποία αναφέρεται η τελευταία περίοδος της αιτιολογικής σκέψης 32 του κανονισμού αυτού δεν σημαίνει ότι δεν γεννάται τέτοια υποχρέωση. Η διάταξη του άρθρου 28 του κανονισμού 650/2012 περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο III του κανονισμού αυτού, με τίτλο «Εφαρμοστέο δίκαιο», το οποίο περιέχει κανόνες σύγκρουσης νόμων. Κατά το άρθρο 23, παράγραφος 1, και το άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο εʹ, του κανονισμού, η μεταβίβαση της κληρονομίας καθώς και οι όροι και τα αποτελέσματα της αποδοχής ή της αποποίησης της κληρονομίας ή της κληροδοσίας διέπονται από το δίκαιο που έχει εφαρμογή στην κληρονομική διαδοχή, το οποίο προσδιορίζεται σύμφωνα με τα άρθρα 21 και 22 του κανονισμού 650/2012. Επομένως, το ουσιαστικό κύρος της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας διέπεται από το δίκαιο που έχει εφαρμογή στην κληρονομική διαδοχή. Αν θεωρηθεί ότι, κατά το δίκαιο αυτό, η υποχρέωση κοινοποίησης της υποβληθείσας δήλωσης στο δικαστήριο κληρονομίας αποτελεί προϋπόθεση του ουσιαστικού κύρους της δήλωσης, τότε θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η τελευταία περίοδος της αιτιολογικής σκέψης 32 αναφέρεται σε υποχρέωση απορρέουσα από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο που ορίζεται στα άρθρα 21 και 22 του κανονισμού 650/2012. Τέτοια κατάσταση θα συνέτρεχε αν εφαρμοζόταν ο χαρακτηρισμός του τύπου της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας στον οποίο προβαίνει το γερμανικό δίκαιο –στην περίπτωση αυτή η υποχρέωση θα απέρρεε από το άρθρο 21 του κανονισμού 650/2012, σε συνδυασμό με το άρθρο 1945 του BGB (
31
).
74.
Εντούτοις, η εφαρμογή του χαρακτηρισμού αυτού αντιβαίνει, όπως προκύπτει από τις παρούσες προτάσεις, στις διατάξεις του κανονισμού 650/2012. Σε μια τέτοια περίπτωση, και ελλείψει ενιαίου συστήματος της Ένωσης για την παραλαβή δηλώσεων αποποίησης κληρονομίας που να προβλέπει τη διαβίβαση των δηλώσεων σχετικά με την κληρονομία συγκεκριμένου κληρονομουμένου σε ένα μόνο δικαστήριο κληρονομίας, η τελευταία περίοδος της αιτιολογικής σκέψης 32 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επισημαίνει την ανάγκη ανάληψης ενεργειών εκ μέρους του προσώπου που υπέβαλε δήλωση αποποίησης κληρονομίας ώστε το δικαστήριο που επιλήφθηκε της διαδοχής να λάβει γνώση της υποβολής έγκυρης δήλωσης. Η διενέργεια των πράξεων αυτών θα καταστήσει δυνατή την αποτροπή του κινδύνου έκδοσης δικαστικής απόφασης στηριζόμενης στην εσφαλμένη διαπίστωση ότι δεν υποβλήθηκε δήλωση αποποίησης της κληρονομίας. Η μη διενέργεια των πράξεων αυτών και η παράλειψη ενημέρωσης του δικαστηρίου που επιλήφθηκε της διαδοχής δεν μπορούν, ωστόσο, να έχουν ως συνέπεια την ακυρότητα της υποβληθείσας δήλωσης.
4. Προτεινόμενη απάντηση
75.
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, εκτιμώ ότι οι διατάξεις των άρθρων 13 και 28 του κανονισμού 650/2012 έχουν την έννοια ότι η προβλεπόμενη από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο απαίτηση περί υποβολής δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας στο δικαστήριο της κληρονομίας, ήτοι στο δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου, αποτελεί προϋπόθεση του τυπικού κύρους της εν λόγω δήλωσης. Συνεπώς, στην περίπτωση κατά την οποία το τυπικό κύρος της υποβληθείσας δήλωσης εκτιμάται με γνώμονα το δίκαιο που ορίζεται βάσει του άρθρου 28, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012, η μη τήρηση της εν λόγω απαίτησης δεν επιφέρει την ακυρότητα της δήλωσης που υποβλήθηκε ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού αυτού.
Δ.
Απόδειξη της υποβολής της δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας σε διαδικασία ενώπιον δικαστηρίου άλλου κράτους μέλους
76.
Το προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου θα μπορούσε επίσης να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά την αναγκαιότητα και τον τρόπο απόδειξης, σε ένδικες διαδικασίες διεξαγόμενες σε άλλο κράτος μέλος, του γεγονότος ότι υποβλήθηκε έγκυρη δήλωση αποποίησης της κληρονομίας ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012. Η προβληματική αυτή θίγεται εκτενώς με τις γραπτές παρατηρήσεις της Ισπανικής Κυβέρνησης.
77.
Το ανωτέρω συνιστά σημαντικό πρόβλημα μεγάλης πρακτικής σημασίας. Πράγματι, τι θα συμβεί στην περίπτωση που ο κληρονόμος υποβάλει έγκυρη δήλωση αποποίησης της κληρονομίας, αν αυτή δεν ληφθεί υπόψη κατά την έκδοση απόφασης από δικαστήριο άλλου κράτους μέλους, λόγω μη τήρησης των δικονομικών απαιτήσεων που ισχύουν όσον αφορά, μεταξύ άλλων, την απόδειξη του εν λόγω γεγονότος;
78.
Εντούτοις, λαμβανομένου υπόψη του σκεπτικού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, κατά το αιτούν δικαστήριο, στην υπό κρίση υπόθεση δεν τίθεται πρόβλημα μη τήρησης των δικονομικών απαιτήσεων εκ μέρους των μετεχόντων T.N. και N.N. Πράγματι, το αιτούν δικαστήριο δεν έχει καμία αμφιβολία ότι οι μετέχοντες προέβησαν εμπροθέσμως σε όλες τις πράξεις αποποίησης της κληρονομίας που προβλέπει το ολλανδικό δίκαιο. Δεν χωρεί επίσης αμφιβολία ότι όλα τα έγγραφα που ζήτησε το δικαστήριο της κληρονομίας προσκομίστηκαν τελικώς στο εν λόγω δικαστήριο, συνοδευόμενα από μετάφραση στην επίσημη γλώσσα του ίδιου αυτού δικαστηρίου. Τέλος, λαμβανομένου υπόψη του περιεχομένου της διάταξης περί παραπομπής, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το Amtsgericht Bremen (ειρηνοδικείο Βρέμης) εξέδωσε την προσβαλλόμενη διάταξη όχι λόγω του ότι οι μετέχοντες T.N. και N.N. δεν απέδειξαν προσηκόντως κατά τη διάρκεια της διεξαχθείσας διαδικασίας την αποποίηση της κληρονομίας ενώπιον του rechtbank Den Haag (πρωτοδικείου της Χάγης) ή λόγω του ότι δεν εκπλήρωσαν τις δικονομικές τους υποχρεώσεις, αλλά λόγω του ότι δεν απηύθυναν στο δικαστήριο της κληρονομίας τις πράξεις από τις οποίες εξαρτάται το κύρος των δηλώσεών τους περί αποποίησης εντός της προθεσμίας που τάσσει το άρθρο 1944 του BGB.
79.
Στην περίπτωση αυτή, εκτιμώ ότι η διατύπωση εκτιμήσεων σχετικά με το κατά πόσον είναι απαραίτητη η προσκόμιση, στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας διεξαχθείσας σε ένα κράτος μέλος, αντιγράφων, πρωτοτύπων και μεταφράσεων των συνταχθέντων σε άλλο κράτος μέλος εγγράφων προς απόδειξη του γεγονότος ότι υποβλήθηκε έγκυρη δήλωση αποποίησης κληρονομίας δεν είναι αναγκαία προκειμένου να δοθεί στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμη απάντηση για την έκδοση της δικής του απόφασης.
V. Πρόταση
80.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ως εξής στα ερωτήματα που υπέβαλε το Hanseatisches Oberlandesgericht in Bremen (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο Βρέμης, Γερμανία):
Οι διατάξεις των άρθρων 13 και 28 του κανονισμού (ΕΕ) 650/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων, την αποδοχή και εκτέλεση δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου, έχουν την έννοια ότι η προβλεπόμενη από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο απαίτηση περί υποβολής δήλωσης αποποίησης της κληρονομίας στο δικαστήριο της κληρονομίας, ήτοι στο δικαστήριο της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου, αποτελεί προϋπόθεση του τυπικού κύρους της εν λόγω δήλωσης. Συνεπώς, στην περίπτωση κατά την οποία το τυπικό κύρος της υποβληθείσας δήλωσης εκτιμάται με γνώμονα το δίκαιο που ορίζεται βάσει του άρθρου 28, στοιχείο βʹ, του κανονισμού αυτού, η μη τήρηση της εν λόγω απαίτησης δεν επιφέρει την ακυρότητα της δήλωσης που υποβλήθηκε ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η πολωνική.
(
2
)	Κανονισμός (ΕΕ) 650/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων, την αποδοχή και εκτέλεση δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου (ΕΕ 2012, L 201, σ. 107).
(
3
)	Χάριν ευκολίας, στη συνέχεια των παρουσών προτάσεων, για το σύνολο των ανωτέρω δηλώσεων θα χρησιμοποιώ τον όρο «δηλώσεις αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας».
(
4
)	BGBl. I, σ. 1077.
(
5
)	BGBl. I, σ. 2586.
(
6
)	Najdecki, D. W., BGB § 1945 Form der Ausschlagung, σε Burandt, W., Rojahn D. (επιμ.), Erbrecht, 3η έκδ., C.H. Beck, München, 2019, αριθ. 2· Heinemann, J., BGB § 1945 Form der Ausschlagung, σε beck-online.GROSSKOMMENTAR, C.H. Beck, München, τρέχουσα κατάσταση στις 15.07.2021, αριθ. 10.
(
7
)	Βλ., για παράδειγμα, Dutta, A., EuErbVO Artikel 28 Formgültigkeit einer Annahme- oder Ausschlagungserklärung, σε Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, 8η έκδ., C.H. Beck, München, 2020, αριθ. 5· Schmidt, J. P., EuErbVO Artikel 28 Formgültigkeit einer Annahme- oder Ausschlagungserklärung, σε Dutta, A., Weber J. (επιμ.), Internationales Erbrecht, 2η έκδ., C.H. Beck, München, 2021, αριθ. 16. Για να υπογραμμίσω την ανωτέρω ιδιαιτερότητα, με τις παρούσες προτάσεις θα αναφέρομαι εφεξής, όσον αφορά την απαίτηση του γερμανικού δικαίου, σε δήλωση αποποίησης της κληρονομίας υποβαλλόμενη σε δικαστήριο (κατά το άρθρο 1945 BGB) και όχι ενώπιον δικαστηρίου (κατά το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012).
(
8
)	Θα θίξω το ζήτημα αυτό στο τμήμα Δ της παρούσας ανάλυσης.
(
9
)	Όπως φαίνεται, σύμφωνα με το εφαρμοστέο στην υπόθεση της κύριας δίκης νομικό καθεστώς, η απευθυνόμενη στο δικαστήριο της κληρονομίας δήλωση αποποίησης της κληρονομίας μπορούσε να υποβληθεί όχι μόνο στο κατά τόπον αρμόδιο δικαστήριο της κληρονομίας λόγω της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου στη Γερμανία κατά τον χρόνο του θανάτου, αλλά και στο αρμόδιο δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του δηλούντος στη Γερμανία. Ωστόσο, το τελευταίο αυτό δικαστήριο θα ήταν υποχρεωμένο να διαβιβάσει τη δήλωση αυτή στο κατά τόπον αρμόδιο δικαστήριο λόγω της συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου στη Γερμανία κατά τον χρόνο του θανάτου. Βλ., συναφώς, άρθρο 344, παράγραφος 7, του νόμου περί της διαδικασίας σε οικογενειακές υποθέσεις και υποθέσεις εκούσιας δικαιοδοσίας.
(
10
)	Πρβλ. Lagarde, P., Article 28, σε Bergquist, U., Damascelli, D., Frimston, R., Lagarde, P., Odersky, F., Reinhartz, B., Commentaire du règlement européen sur les successions, Dalloz, Paris, 2015, σημείο 4, σ. 140.
(
11
)	Ludwiczak, W., Międzynarodowe prawo prywatne, 5η έκδ., Ars boni et aequi, Poznań, 1996, σ. 280.
(
12
)	Στη γαλλόφωνη βιβλιογραφία, το δικαίωμα αυτό καλείται option de l’héritier. Βλ. Wautelet, P., Article 28. Validité quant à la forme de la déclaration concernant l’acceptation ou la renonciation, σε Bonomi, A., Wautelet, P., Le droit européen des successions, 2η έκδ., Bruylant, Bruxelles, 2016, σημείο 5, σ. 478.
(
13
)	Έτσι, για παράδειγμα, Wautelet, P., Article 13. Acceptation de la succession, d’un legs ou d’une réserve héréditaire, ou renonciation à ceux-ci, σε Bonomi, A., Wautelet, P., Le droit européen des successions, 2η έκδ., Bruylant, Bruxelles, 2016, σημείο 3, σ. 258· Lein, E., EuErbVO Artikel 13 Annahme oder Ausschlagung der Erbschaft, eines Vermächtnisses oder eines Pflichtteils, σε Dutta, A., Weber J. (επιμ.), Internationales Erbrecht, 2η έκδ., C.H. Beck, München, 2021, αριθ. 9.
(
14
)	Έτσι, για παράδειγμα, Wautelet, P., όπ.π., σ. 258-259· Lein, E., όπ.π., αριθ. 5. Τούτο επιβεβαιώνεται και από την αιτιολογική σκέψη 33 του κανονισμού 650/2012.
(
15
)	Με την επιφύλαξη ενδεχόμενης δυνατότητας άρσης των συνεπειών της υποβολής της δήλωσης, εφόσον τούτο προβλέπεται από το δίκαιο που διέπει την κληρονομική διαδοχή.
(
16
)	Όπως είναι, για παράδειγμα, η εξάρτηση του κύρους της πράξης από την ηλικία του δηλούντος.
(
17
)	Ludwiczak, W., όπ.π., σ. 175.
(
18
)	Βλ. απόφαση της 23ης Μαΐου 2019, WB (C‑658/17, EU:C:2019:444, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
19
)	Όσον αφορά το άρθρο 11 του κανονισμού (ΕΚ) 593/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Ιουνίου 2008, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές (Ρώμη Ι) (ΕΕ 2008, L 177, σ. 6), βλ., επίσης, Loacker, L. D., The Rome I Regulation. Article 11. Formal validity, σε Calliess, G.‑P., Renner, M., (επιμ.), Rome Regulations: Commentary, 3η έκδ., Wolters Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2020, αριθ. 29, σ. 302.
(
20
)	Δεν αποκλείω το ενδεχόμενο οι ακόλουθες εκτιμήσεις και τα εξ αυτών συναγόμενα συμπεράσματα να ισχύουν και για άλλα είδη δηλώσεων. Εντούτοις, δεν θα αποφανθώ επ’ αυτού με τις παρούσες προτάσεις.
(
21
)	Βλ., για παράδειγμα, Έκθεση επί της Συμβάσεως για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές, την οποία συνέταξαν οι Mario Giuliano, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, και Paul Lagarde, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Paris I (ΕΕ 1980, C 282, σ. 1), καθώς και παρατηρήσεις επί του άρθρου 9 της Σύμβασης αυτής.
(
22
)	Βλ. Loacker, L. D., όπ.π., αριθ. 30, σ. 303.
(
23
)	Επισημαίνω, συναφώς, ότι το άρθρο 28 του κανονισμού 650/2012 έχει εφαρμογή όχι μόνο στις δηλώσεις που υποβάλλονται ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού αυτού.
(
24
)	Κατ’ αρχήν, μη τήρηση των τυπικών προϋποθέσεων μπορεί να συντρέχει μόνο σε περίπτωση παράβασης, εκ μέρους του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012, των δικών του δικονομικών κανόνων.
(
25
)	Οι λόγοι μπορούν βεβαίως να είναι διαφορετικού είδους, επίσης αμιγώς ηθικής τάξης, όπως για παράδειγμα η πεποίθηση ότι η κληρονομία πρέπει να περιέλθει εξ ολοκλήρου σε άλλον κληρονόμο.
(
26
)	Πράγμα που δεν είναι κατ’ ανάγκην αυτονόητο ακόμη και για τους κληρονόμους που γνωρίζουν πολλές πληροφορίες για τον κληρονομούμενο. Αρκεί να επισημανθεί η εκτενής αιτιολογική σκέψη 23 του κανονισμού 650/2012 σχετικά με την ερμηνεία της έννοιας της συνήθους διαμονής, σύμφωνα με την οποία, για να προσδιορίσει τη συνήθη διαμονή, η αρχή που επιλαμβάνεται της κληρονομικής διαδοχής θα πρέπει να προβεί σε συνολική εκτίμηση των περιστάσεων του βίου του κληρονομουμένου κατά τη διάρκεια των ετών που προηγούνται του θανάτου και κατά τον χρόνο του θανάτου, λαμβάνοντας υπόψη όλα τα σχετικά πραγματικά στοιχεία, ιδίως τη διάρκεια και την κανονικότητα της παρουσίας του κληρονομουμένου στο συγκεκριμένο κράτος καθώς και τις συνθήκες και τους λόγους της παρουσίας αυτής. Η κατ’ αυτόν τον τρόπο προσδιοριζόμενη συνήθης διαμονή θα πρέπει να μαρτυρεί στενό και σταθερό δεσμό με το συγκεκριμένο κράτος, λαμβανομένων υπόψη των ειδικών στόχων του κανονισμού αυτού.
(
27
)	Βεβαίως, το ζήτημα αν υπάρχει δυνατότητα αποποίησης της κληρονομίας κατά την έννοια των άρθρων 13 και 28 του κανονισμού 650/2012 καθορίζεται από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο. Επομένως, ακόμη και το πρόσωπο που αποποιείται την κληρονομία πρέπει να κάνει ορισμένες υποθέσεις ως προς το ποιο δίκαιο είναι εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή. Τούτο ισχύει για τον λόγο επίσης ότι η πρόσθετη διεθνής δικαιοδοσία του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012 εξαρτάται από την απορρέουσα από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο δυνατότητα υποβολής δήλωσης περί αποποίησης της κληρονομίας ενώπιον δικαστηρίου. Ωστόσο, το κύρος της υποβαλλόμενης ενώπιον του δικαστηρίου δήλωσης δεν κρίνεται από το αν η πεποίθηση του δηλούντος είναι βάσιμη, αλλά από το αν το δίκαιο που τελικά ορίζεται ως εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή προβλέπει τη δυνατότητα αποποίησης της κληρονομίας μέσω υποβολής δήλωσης ενώπιον δικαστηρίου. Επιπλέον, σε περίπτωση δήλωσης περί αποποίησης της κληρονομίας, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα μια δήλωση συγκεκριμένου περιεχομένου να μπορεί να παραγάγει το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα υπό το πρίσμα διαφόρων εννόμων τάξεων.
(
28
)	Πρβλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2017:965, σημείο 114).
(
29
)	Ωστόσο, η θεωρία είναι διχασμένη. Κατά της υπάρξεως υποχρεώσεως έχουν τεθεί Γερμανοί συγγραφείς όπως οι A. Dutta, EuErbVO Artikel 28 Formgültigkeit einer Annahme- oder Ausschlagungserklärung, σε Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, 8η έκδ., C.H. Beck, München, 2020, αριθ. 13, ο οποίος κάνει λόγο για «μη επιτακτική υποχρέωση» (Sollerfordernis) J. P. Schmidt, Der Erwerb der Erbschaft in grenzüberschreitenden Sachverhalten unter besonderer Berücksichtigung der EuErbVO, Zeitschrift für Erbrecht und Vermögensnachfolge, 2014, αριθ. 455, σ. 460. Με ευνοϊκότερο μάτι φαίνεται να βλέπει την ύπαρξη τέτοιας υποχρέωσης διαβίβασης των δηλώσεων ο P. Wautelet, όπ.π., σημείο 20, σ. 264, εκφράζοντας πάντως την επιφύλαξη ότι η μη εκπλήρωση της υποχρέωσης δεν μπορεί να επιφέρει την ακυρότητα της δήλωσης. Υπέρ της ποινής της ακυρότητας σε περίπτωση μη τήρησης της υποχρέωσης τάσσεται όμως ο F. Odersky, Article 13, σε U. Bergquist, D. Damascelli, R. Frimston, P. Lagarde, F. Odersky, B. Reinhartz, Commentaire du règlement européen sur les successions, Dalloz, Paris, 2015, αριθ. 2, σ. 84.
(
30
)	Βλ., ειδικότερα, απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2015, Inuit Tapiriit Kanatami κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑398/13 P, EU:C:2015:535, σκέψεις 64 έως 67).
(
31
)	Με τη διαφορά ωστόσο ότι η αιτιολογική σκέψη 32 του κανονισμού 650/2012 μνημονεύει την κοινοποίηση της υποβληθείσας δήλωσης και όχι τη διαβίβαση της δήλωσης αυτής στο δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία σε υπόθεση κληρονομικής διαδοχής.