62022CJ0728
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il‑Ħames Awla)
20 ta’ Marzu 2025 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Direttiva 2014/23/UE – Konċessjonijiet għall-attività ta’ ġestjoni tal-logħob u ta’ ġbir ta’ mħatri – Artikolu 43 – Modifika magħmula għal konċessjoni fil-proċess ta’ eżekuzzjoni – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi l-ħlas mill-konċessjonarji ta’ tariffa ta’ kull xahar dovuta abbażi tal-estensjoni tal-perijodu ta’ validità tal-konċessjonijiet – Kompatibbiltà – Artikolu 5 – Obbligu għall-Istati Membri li jagħtu lill-awtorità kontraenti s-setgħa li tibda, fuq talba ta’ konċessjonarju, proċedura intiża li timmodifika l-kundizzjonijiet għall-operat ta’ konċessjoni, meta avvenimenti imprevedibbli u indipendenti mill-volontà tal-partijiet ikollhom influwenza sinjifikattiva fuq ir-riskju tal-operat tagħha – Assenza”
Fil-Kawżi magħquda C‑728/22 sa C‑730/22,
li għandhom bħala suġġett tliet talbiet għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja), permezz ta’ deċiżjonijiet tal‑21 ta’ Novembru 2022, li waslu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fl‑24 ta’ Novembru 2022, fil-proċeduri
Associazione Nazionale Italiana Bingo – Anib,
Play Game Srl (C‑728/22)
Associazione Concessionari Bingo – Ascob Srl,
B&B Srl,
TM Srl,
Better Now Srl,
Bingo Adda Srl,
Bingo Baccara Srl,
Bingo Boing Srl,
Bingo Bon Srl,
Bingobrescia Srl,
Bingo Bul Srl,
Bingo Centrum Srl,
Bingo Dolomiti Srl,
Bingo Galera Srl,
Bingo Globo Srl Unipersonale,
Bi.Pa. Srl,
Bingo Ritz Somalia Srl,
Bingo Seven Monza Srl,
Bingo Star Rovigo Srl,
Bingo Time Trentino Srl,
Borgaro Bingo Srl,
Dora Srl,
Eden Srl,
Eliodoro Srl,
Eurogela Giochi Srl,
Euronissa Giochi Srl,
Fiore Srl,
Hippobingo Firenze Srl,
Hippogroup Cesenate SpA,
Hippogroup Modena Srl,
Iris Srl,
Kristal Palace Srl,
Le Casinò Srl,
AT e Bingo Srl Unipersonale in Amministrazione Giudiziaria,
Milano Giochi Srl,
Mondo Bingo Srl,
Progetto Bingo Srl,
Romulus Srl,
Tutto Gioco Srl (C‑729/22)
Coral Srl (C‑730/22)
vs
Ministero dell’Economia e delle Finanze,
Agenzia delle Dogane e dei Monopoli (ADM),
fil-preżenza ta’:
B. E. Srl,
Play Game Srl,
Play Line Srl Unipersonale,
BC,
BD,
EF,
GL,
HU,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il‑Ħames Awla),
komposta minn I. Jarukaitis, President tar-Raba’ Awla, li qiegħed jaġixxi bħala President tal-Ħames Awla, D. Gratsias u E. Regan (Relatur), Imħallfin,
Avukat Ġenerali: L. Medina,
Reġistratur: C. Di Bella, Amministratur,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tal‑24 ta’ April 2024,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal Play Game Srl, minn L. Porfiri u A. Vergerio Di Cesana, avvocati,
–
għal Ascob et, minn L. Giacobbe u M. Tariciotti, avvocati,
–
għal Coral Srl, minn A. Dagnino, avvocato,
–
għall-Gvern Taljan, minn G. Palmieri, bħala aġent, assistita minn A. Collabolletta, P. G. Marrone u F.Subrani, avvocati dello Stato,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn L. Armati, G. Gattinara u G. Wils, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tal‑4 ta’ Lulju 2024,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talbiet għal deċiżjoni preliminari jirrigwardaw prinċipalment l-interpretazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill [89/665/KEE] tal‑21 ta’ Diċembru 1989 dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal provvista u għal xogħlijiet] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 246, rettifika fil-ĠU 2016, L 63, p. 44), tad-Direttiva 2014/23/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-għoti ta’ kuntratti ta’ konċessjoni (ĠU 2014, L 94, p. 1, rettifiki fil-ĠU 2015, L 114, p. 24, u fil-ĠU 2018, L 82, p. 17), kif ukoll tal-Artikoli 49 u 56 TFUE.
2
Dawn it-talbiet tressqu fil-kuntest ta’ tilwim bejn, minn naħa, żewġ gruppi professjonali ta’ impriżi li jeżerċitaw attivitajiet tal-logħob tat-tombla fl-Italja u impriżi ta’ dan is-settur ta’ attività, jiġieri l-Associazione Nazionale Italiana Bingo – Anib, Play Game Srl (C‑728/22), Associazione Concessionari Bingo – Ascob Srl, B&B Srl, TM Srl, Better Now Srl, Bingo Adda Srl, Bingo Baccara Srl, Bingo Boing Srl, Bingo Bon Srl, Bingobrescia Srl, Bingo Bul Srl, Bingo Centrum Srl, Bingo Dolomiti Srl, Bingo Gallura Srl, Bingo Globo Srl Unipersonale, Bi.Pa. Srl, Bingo Ritz Somalia Srl, Bingo Seven Monza Srl, Bingo Star Rovigo Srl, Bingo Time Trentino Srl, Borgaro Bingo Srl, Dora Srl, Eden Srl, Eliodoro Srl, Eurogela Giochi Srl, Euronissa Giochi Srl, Fiore Srl, Hippobingo Firenze Srl, Hippogroup Cesenate SpA, Hippogroup Modena Srl, Iris Srl, Kristal Palace Srl, Le Casinò Srl, AT e Bingo Srl Unipersonale in Amministrazione Giudiziaria, Milano Giochi Srl, Mondo Bingo Srl, Progetto Bingo Srl, Romulus Srl, Tutto Gioco Srl (C‑729/22) u Coral Srl (C‑730/22) u, min-naħa l-oħra, il-Ministero dell’Economia e delle Finanze (il-Ministeru għall-Ekonomija u għall-Finanzi, l-Italja) u l-Agenzia delle Dogane e dei Monopoli (l-Aġenzija tad-Dwana u tal-Monopolji, l-Italja) (iktar ’il quddiem l-“ADM”) dwar il-validità tal-iskema msejħa ta’ “estensjoni teknika” li permezz tagħha l-Gvern Taljan estenda l-perijodu ta’ validità ta’ ċerti konċessjonijiet u, inkambju, ippreveda, b’mod partikolari, l-ewwel nett, obbligu, għall-konċessjonarji kkonċernati, li jħallsu tariffa ta’ kull xahar, li l-ammont tagħha sussegwentement żdied, it-tieni nett, projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tagħhom u, it-tielet nett, obbligu li huma jaċċettaw dawn l-estensjonijiet sabiex huma jkunu awtorizzati jipparteċipaw f’kull proċedura għall-għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet fil-futur.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
3
Il-premessi 52, 75,76 u 87 tad-Direttiva 2014/23 jipprovdu:
“(52)
Id-durata ta’ konċessjoni għandha tkun limitata sabiex tiġi evitata l-esklużjoni mis-suq u r-restrizzjoni tal-kompetizzjoni. Barra minn hekk, konċessjonijiet ta’ durata twila ħafna x’aktarx jirriżultaw fl-esklużjoni mis-suq, u b’hekk jistgħu jxekklu l-moviment liberu ta’ servizzi u l-libertà tal-istabbiliment. Madankollu, durata bħal din tista’ tkun iġġustifikata jekk hija indispensabbli biex il-konċessjonarju jkun jista’ jirkupra investimenti ppjanati biex iwettaq il-konċessjoni, kif ukoll biex jikseb ritorn fuq il-kapital investit. B’konsegwenza, għal konċessjonijiet b’durata ta’ aktar minn ħames snin, id-durata għandha tkun limitata għall-perijodu li fih il-konċessjonarju jkun mistenni b’mod raġonevoli li jirkupra l-investiment li sar għall-operat tax-xogħlijiet u s-servizzi flimkien ma’ ritorn fuq il-kapital investit taħt kondizzjonijiet operattivi normali, b’kont meħud ta’ objettivi kuntrattwali speċifiċi li saru mill-konċessjonarju sabiex iwettaq rekwiżiti relatati, pereżempju, mal-kwalità jew il-prezz għall-utenti. […]
[…]
(75)
Kuntratti ta’ konċessjonijiet tipikament jinvolvu arranġamenti tekniċi u finanzjarji fit-tul u kumplessi li spiss huma soġġetti għal ċirkostanzi li jinbidlu. Huwa għalhekk meħtieġ li jiġu ċċarati l-kondizzjonijiet skont liema, il-modifiki ta’ konċessjoni matul it-twettiq tagħha jkunu jeħtieġu proċedura ġdida tal-għoti ta’ konċessjoni, filwaqt li tiġi kkunsidrata l-każistika rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea. Hija meħtieġa proċedura ġdida ta’ konċessjoni fil-każ li jsiru bidliet materjali fil-konċessjoni inizjali, b’mod partikolari lill-kamp ta’ applikazzjoni u l-kontenut tad-drittijiet u l-obbligi reċiproċi tal-partijiet, inkluż id-distribuzzjoni tad-drittijiet ta’ proprjetà intellettwali. Dawn il-bidliet juru l-intenzjoni tal-partijiet li jerġgħu jinnegozjaw it-termini jew il-kondizzjonijiet essenzjali ta’ dik il-konċessjoni. Dan huwa l-każ b’mod partikolari jekk il-kondizzjonijiet emendati kellhom influwenza fuq l-eżitu tal-proċedura, kieku dawn kienu parti mill-proċedura inizjali. Modifiki tal-konċessjoni li jirriżultaw f’bidla żgħira tal-valur tal-kuntratt sa ċertu livell għandhom dejjem ikunu possibbli mingħajr il-ħtieġa li titwettaq proċedura ġdida ta’ konċessjoni. […]
(76)
L-awtoritajiet kontraenti u l-entitajiet kontraenti jistgħu jiffaċċjaw ċirkostanzi esterni li huma ma setgħux jipprevedu meta dawn taw il-konċessjoni, b’mod partikolari meta t-twettiq tal-konċessjoni jkopri perijodu ta’ żmien twil. F’dawk il-każijiet, huwa meħtieġ ċertu grad ta’ flessibilità biex il-konċessjoni tiġi adattata għal dawk iċ-ċirkostanzi mingħajr il-bżonn ta’ proċedura ġdida tal-għoti. Il-kunċett ta’ ċirkostanzi imprevedibbli jirreferi għal ċirkostanzi li ma setgħux ikunu mbassra minkejja tħejjija raġonevolment diliġenti tal-għoti inizjali mill-awtorità kontraenti jew mill-entità kontraenti, filwaqt li jitqiesu l-mezzi disponibbli tiegħu, in-natura u l-karatteristiċi tal-proġett speċifiku, il-prattika tajba fil-qasam inkwistjoni u l-ħtieġa li tiġi żgurata relazzjoni adatta bejn ir-riżorsi li jintefqu fit-tħejjija tal-għoti u l-valur prevedibbli tiegħu. Madankollu, dan ma jistax japplika f’każijiet fejn modifika tirriżulta f’alterazzjoni tan-natura tal-konċessjoni ġenerali, pereżempju billi jiġu sostitwiti x-xogħlijiet li għandhom jitwettqu jew is-servizzi li għandhom jiġu pprovduti b’xi ħaġa differenti jew billi jinbidel fundamentalment it-tip ta’ konċessjoni minħabba li, f’sitwazzjoni bħal din, wieħed jista’ jassumi li jkun hemm influwenza ipotetika fuq ir-riżultat. […]
[…]
(87)
Minħabba li l-għan ta’ din id-Direttiva, jiġifieri l-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi tal-Istati Membri li japplikaw għal ċerti proċeduri ta’ konċessjoni ma jistax jinkiseb b’mod suffiċjenti mill-Istati Membri iżda, minħabba l-iskala u l-effetti tiegħu jista’ jinkiseb aħjar fil-livell tal-Unjoni [Ewropea], l-Unjoni tista’ tadotta miżuri, b’mod konformi mal-prinċipju tas-sussidarjetà kif stipulat fl-Artikolu 5 TUE. Skont il-prinċipju tal-proporzjonalità, kif stabbilit f’dak l-Artikolu, din id-Direttiva ma tmurx lil hinn minn dak li jkun meħtieġ sabiex jinkiseb dak l-għan.”
4
L-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva, bit-titolu “Suġġett u kamp ta’ applikazzjoni”, jipprovdi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Din id-Direttiva tistabbilixxi r-regoli dwar il-proċeduri għall-akkwist minn awtoritajiet kontraenti u entitajiet kontraenti permezz ta’ konċessjoni, li l-valur tagħha huwa stmat li huwa inqas mil-limitu stabbilit fl-Artikolu 8.”
5
L-Artikolu 5 tal-imsemmija direttiva, bit-titolu “Definizzjonijiet”, jipprevedi:
“Għall-finijiet ta’ din id-Direttiva japplikaw id-definizzjonijiet li ġejjin:
‘konċessjonijiet’ tfisser konċessjonijiet ta’ xogħlijiet jew servizzi, kif definit fil-punti (a) u (b):
[…]
(b)
‘konċessjoni ta’ servizzi’ tfisser kuntratt b’interess pekunjarju konkluż bil-miktub, li permezz tiegħu awtorità kontraenti jew entità kontraenti waħda jew aktar tafda l-forniment u l-ġestjoni ta’ servizzi li mhumiex twettiq ta’ xogħlijiet kif imsemmi fil-punt (a) lil operatur ekonomiku wieħed jew aktar, meta l-konsiderazzjoni għal din tkun tikkonsisti unikament fid-dritt ta’ sfruttament tas-servizzi li huma s-suġġett tal-kuntratt jew f’dak id-dritt flimkien ma’ ħlas.
L-għoti ta’ konċessjoni ta’ xogħlijiet jew servizzi għandu jinvolvi t-trasferiment lill-konċessjonarju ta’ riskju operattiv fl-isfruttament ta’ dawk ix-xogħlijiet jew servizzi, li jinkludi riskju ta’ domanda jew ta’ disponibbiltà jew tat-tnejn. Il-konċessjonarju għandu jitqies li jassumi r-riskju operattiv, f’kondizzjonijiet ta’ operazzjoni normali, meta ma jkunx garantit li jirkupra l-investimenti magħmula jew l-ispejjeż imġarrba fl-operat tax-xogħlijiet jew is-servizzi li huma s-suġġett tal-konċessjoni. Il-parti tar-riskju ttrasferita lill-konċessjonarju għandha tinvolvi esponiment reali għall-inċertezzi tas-suq, b’tali mod li kwalunkwe telf potenzjali stmat imġarrab mill-konċessjonarju m’għandux ikun biss nominali jew negliġibbli”.
6
L-Artikolu 8 tad-Direttiva 2014/23 jipprevedi, skont it-titolu tiegħu stess, il-limiti u l-metodi għall-kalkolu tal-valur stmat tal-konċessjonijiet. B’mod partikolari, l-ewwel subparagrafu tal-paragrafu (2) ta’ din id-dispożizzjoni jistabbilixxi li “[i]l-valur ta’ konċessjoni għandu jkun il-fatturat totali tal-konċessjonarju ġġenerat matul il-perijodu tal-kuntratt, in-nett tal-VAT, kif stmat mill-awtorità kontraenti jew mill-entità kontraenti, b’kont meħud tax-xogħlijiet u s-servizzi li jkunu s-suġġett tal-konċessjoni, kif ukoll il-fornimenti inċidentali ta’ tali xogħlijiet u servizzi.”
7
L-Artikolu 18 ta’ din id-direttiva, bit-titolu “Tul ta’ żmien tal-konċessjoni”, jipprevedi:
“1.   It-tul ta’ żmien tal-konċessjonijiet għandu jkun limitat. L-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti għandha tivvaluta t-tul ta’ żmien abbażi tax-xogħlijiet jew is-servizzi mitluba.
2.   Għal konċessjonijiet li jdumu aktar minn ħames snin, il-tul ta’ żmien massimu tal-konċessjoni m’għandux jeċċedi ż-żmien li konċessjonarju jista’ jkun mistenni jieħu biex jiġbor l-investimenti mwettqa fl-operazzjonijiet tax-xogħlijiet jew tas-servizzi flimkien ma’ redditu raġonevoli fuq il-kapital investit b’kont meħud tal-investimenti li jkunu meħtieġa jiksbu l-objettivi kuntrattwali speċifiċi.
[…]”
8
L-Artikolu 43 tal-imsemmija direttiva, bit-titolu “Modifika tal-kuntratti matul it-terminu tagħhom”, jipprovdi:
“1.   Il-konċessjonijiet jistgħu jiġu modifikati mingħajr proċedura ġdida tal-għoti ta’ konċessjoni f’konformità ma’ din id-Direttiva fi kwalunkwe wieħed mill-każijiet li ġejjin:
(a)
fejn il-modifiki, irrispettivament mill-valur monetarju tagħhom, ikunu ġew previsti fid-dokumenti tal-konċessjoni inizjali bi klawżoli ċari, preċiżi u inekwivoċi, li jistgħu jinkludu klawżoli ta’ reviżjoni tal-valur, jew għażliet. Dawn il-klawżoli għandhom jiddikkjaraw l-ambitu u n-natura ta’ modifiki jew għażliet possibbli kif ukoll il-kondizzjonijiet kif dawn jistgħu jintużaw. Huma m’għandhomx jipprevedu modifiki jew għażliet li jibdlu n-natura globali tal-konċessjoni;
(b)
għal xogħlijiet jew servizzi addizzjonali mill-konċessjonarju oriġinali li jkunu saru neċessarji u li ma kinux inklużi fil-konċessjoni inizjali fejn il-bidla tal-konċessjonarju:
(i)
ma tistax issir għal raġunijiet ekonomiċi jew tekniċi bħalma huma r-rekwiżiti ta’ interkambjalità jew interoperabbiltà ma’ tagħmir, servizzi jew installazzjonijiet eżistenti akkwistati taħt il-konċessjoni inizjali; u
(ii)
tkun tikkawża inkonvenjenza sinifikanti jew dupplikazzjoni sostanzjali ta’ spejjeż għall-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti.
Madankollu, fil-każ ta’ konċessjonijiet mogħtija minn awtorità kontraenti, għall-finijiet li titkompla attività li mhix waħda minn dawk imsemmija fl-Anness II, kwalunkwe żieda fil-valur ma għandhiex tkun ta’ aktar minn 50 % tal-valur tal-konċessjoni oriġinali. Fejn isiru diversi modifiki suċċessivi, dik il-limitazzjoni għandha tapplika għall-valur ta’ kull modifika. Tali modifiki konsekuttivi ma għandomx ikunu mmirati lejn iċ-ċirkomvenzjoni ta’ din id-Direttiva;
(c)
fejn jiġu sodisfatti l-kondizzjonijiet kollha li ġejjin:
(i)
il-ħtieġa għal modifika seħħet minħabba ċirkostanzi li awtorità kontraenti jew entità kontraenti diliġenti ma setgħetx tbassar;
(ii)
il-modifika ma tibdilx in-natura inġenerali tal-konċessjoni;
(iii)
fil-każ ta’ konċessjonijiet mogħtija minn awtorità kontraenti, għall-finijiet li titkompla attività li mhix waħda minn dawk imsemmija fl-Anness II, kwalunkwe żieda fil-valur ma tistax tkun ta’ aktar minn 50 % tal-valur tal-konċessjoni oriġinali. Fejn isiru diversi modifiki suċċessivi, din il-limitazzjoni għandha tapplika għall-valur ta’ kull modifika. Tali modifiki konsekuttivi ma għandomx ikunu mmirati lejn iċ-ċirkomvenzjoni ta’ din id-Direttiva;
(d)
fejn konċessjonarju ġdid jibdel lill-konċessjonarju li l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti tkun inizjalment tat il-konċessjoni bħala konsegwenza ta’:
(i)
klawżola ta’ reviżjoni jew għażla inekwivoka f’konformità mal-punt (a);
(ii)
suċċessjoni universali jew parzjali fil-pożizzjoni tal-konċessjonarju inizjali, wara ristrutturar korporattiv, inkluż teħid ta’ pussess, amalgamazzjoni u akkwist jew insolvenza, ta’ operatur ekonomiku ieħor li jissodisfa l-kriterji ta’ selezzjoni kwalitattiva stabbiliti inizjalment, dment li dan ma jwassalx għal modifiki sostanzjali oħra għall-kuntratt u ma jkunx immirat lejn iċ-ċirkomvenzjoni tal-applikazzjoni ta’ din id-Direttiva; jew
(iii)
fil-każ li l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti nnifisha tassumi l-obbligi tal-konċessjonarju prinċipali fir-rigward tas-subkuntratturi tiegħu fejn din il-possibbiltà tkun prevista fil-leġislazzjoni nazzjonali;
(e)
fejn il-modifiki, irrispettivament mill-valur tagħhom, ma jkunux sostanzjali fis-sens tal-paragrafu 4.
L-awtoritajiet kontraenti jew l-entitajiet kontraenti li jkunu mmodifikaw konċessjoni fil-każijiet stabbiliti taħt punti (b) u (c) ta’ dan il-paragrafu għandhom jippubblikaw avviż għal dak l-effett f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Tali avviż għandu jkun fih l-informazzjoni stabbilita fl-Anness XI u għandu jiġi ppubblikat f’konformità mal-Artikolu 33.
2.   Barra minn hekk, u mingħajr ma jkun meħtieġ li jiġi vverifikat jekk il-kondizzjonijiet stabbiliti taħt il-punti (a) sa (d) tal-paragrafu 4 jkunux sodisfatti, il-konċessjonijiet jistgħu wkoll jiġu mmodifikati mingħajr il-ħtieġa ta’ proċedura ġdida għall-għoti ta’ konċessjoni f’konformità ma’ din id-Direttiva fejn il-valur tal-modifika jkun inqas mill-valuri li ġejjin:
(i)
il-limitu stabbilit fl-Artikolu 8; u
(ii)
10 % tal-valur tal-konċessjoni inizjali.
Madankollu, il-modifika ma tibdilx in-natura globali tal-konċessjoni. Fejn isiru diversi modifiki suċċessivi, il-valur għandu jiġi vvalutat fuq il-bażi tal-valur kumulattiv nett tal-modifiki suċċessivi.
3.   Għall-fini tal-kalkolu tal-valur imsemmi fil-paragrafu 2 u fil-punti (b) u (c) tal-paragrafu 1, il-valur aġġornat għandu jkun il-valur ta’ referenza meta l-konċessjoni tkun tinkludi klawżola ta’ indiċjar. Jekk il-konċessjoni ma tinkludix klawżola ta’ indiċjar, il-valur aġġornat għandu jiġi kkalkolat b’kont meħud tal-inflazzjoni medja fl-Istat Membru tal-awtorità kontraenti jew tal-entità kontraenti.
4.   Modifika ta’ konċessjoni matul it-terminu tagħha għandha titqies li hija sostanzjali skont it-tifsira ta’ punt (e) tal-paragrafu 1, fejn din trendi l-konċessjoni materjalment differenti fil-karattru minn dik inizjalment konkluża. Fi kwalunkwe eventwalità, mingħajr preġudizzju għall-paragrafi 1 u 2, modifika għandha titqies li hija sostanzjali fejn tkun sodisfatta waħda jew aktar mill-kondizzjonijiet li ġejjin:
(a)
il-modifika tintroduċi kondizzjonijiet li, kieku kienu parti mill-proċedura tal-għoti ta’ konċessjoni inizjali, kienu jippermettu l-ammissjoni ta’ applikanti oħra minbarra dawk inizjalment magħżula, jew għall-aċċettazzjoni ta’ offerta minbarra dik aċċettata oriġinarjament jew kienu jattiraw parteċipanti addizzjonali fil-proċedura tal-għoti ta’ konċessjoni;
(b)
il-modifika tibdel il-bilanċ ekonomiku tal-konċessjoni favur il-konċessjonarju b’tali mod li ma kienx previst fil-konċessjoni inizjali;
(c)
il-modifika testendi l-ambitu tal-konċessjoni b’mod konsiderevoli;
(d)
fejn konċessjonarju ġdid jibdel lill-konċessjonarju li l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti kienet inizjalment tat il-konċessjoni f’każijiet oħra minbarra dawk previsti taħt punt (d) tal-paragrafu 1.
5.   Proċedura ġdida għall-għoti ta’ konċessjoni f’konformità ma’ din id-Direttiva għandha tintalab għal modifiki oħra tad-dispożizzjonijiet ta’ konċessjoni matul it-terminu tagħha minbarra dawk previsti fil-paragrafi 1 u 2.”
9
L-Artikolu 51 tal-istess direttiva, bit-titolu “Traspożizzjoni”, jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“L-Istati Membri għandhom idaħħlu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi meħtieġa biex ikunu konformi ma’ din id-Direttiva sat‑18 ta’ April 2016. Huma għandhom jikkomunikaw it-test tagħhom lill-Kummissjoni [Ewropea] minnufih.”
10
L-Artikolu 54 tad-Direttiva 2014/23, bit-titolu “Dħul fis-seħħ” jipprovdi:
“Din id-Direttiva għandha tidħol fis-seħħ fl-għoxrin jum wara dak tal-pubblikazzjoni tagħha f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea.
Din id-Direttiva m’għandhiex tapplika għall-għoti ta’ konċessjonijiet offruti jew mogħtija qabel is‑17 ta’ April 2014.”
Id-dritt Taljan
11
Il-logħba tat-tombla kienet inizjalment irregolata fl-Italja permezz tad-decreto n. 29 Regolamento recante norme per l’istituzione del gioco “Bingo” ai sensi dell’ articolo 16 della legge 13 maggio 1999, n. 133 (id-Digriet Nru 29 li Jistabbilixxi r-Regoli għall-Istabbiliment tal-Logħba tat-Tombla fis-Sens tal-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 133 tat‑13 ta’ Mejju 1999), tal‑31 ta’ Jannar 2000 (GURI Nru 43, tat‑22 ta’ Frar 2000), li kien jagħti kompetenza lill-Ministru għall-Ekonomija u għall-Finanzi sabiex jiddefinixxi l-modalitajiet u l-ħin tal-logħob, il-ħlas tar-remunerazzjonijiet, tad-drittijiet u tad-dħul dovuti taħt kwalunkwe titolu, inklużi dawk li għandhom jingħataw lill-organizzaturi ta’ kompetizzjonijiet.
12
Fil-prattika, il-konċessjonijiet, mogħtija fi tmiem il-proċedura ta’ selezzjoni implimentata wara l-adozzjoni ta’ dan id-digriet ma kinux jipprevedu l-ħlas ta’ tariffa ta’ kull xahar. Għall-kuntrarju, kienet applikata taxxa fiskali fuq il-biljetti tal-logħob mibjugħa.
13
It-tul ta’ dawn il-konċessjonijiet kien ġie stabbilit għal sitt snin, fejn dawn setgħu jiġġeddu darba waħda biss, skont id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 2(1)(e) tal-imsemmi digriet.
14
Fl‑2013, filwaqt li l-ewwel konċessjonijiet mogħtija bis-saħħa tal-istess digriet kienu ser jiskadu, tqajmet il-kwistjoni tal-kompatibbiltà tal-metodu ta’ għoti tal-konċessjonijiet mad-dritt tal-Unjoni, peress li dan tal-aħħar kien jeżiġi l-pubblikazzjoni ta’ sejħa għal offerti li fiha kull impriża eliġibbli tista’ tipparteċipa fuq bażi ugwali. Skont il-leġiżlatur Taljan, dan it-tqegħid f’konformità mad-dritt tal-Unjoni tal-metodu ta’ għoti tal-konċessjonijiet previst mid-dritt nazzjonali kien jimplika madankollu “tendenza tal-allinjament ratione temporis” tal-punti ta’ tluq tal-konċessjonijiet kollha tas-settur ikkonċernat.
15
Konsegwentement, ġie deċiż li tiġi stabbilita l-iskema ta’ estensjoni teknika favur il-konċessjonijiet li jkunu ser jiskadu, li tkun tippermetti lill-konċessjonarji b’titolu jkomplu provviżorjament jeżerċitaw l-attivitajiet tagħhom b’mod li, ladarba l-konċessjonijiet kollha jkunu wasslu sabiex jiskadu, ikunu jistgħu jinbdew proċeduri ta’ għoti fl-istess data għal dawn il-konċessjonijiet kollha.
16
L-Artikolu 1(636) u (637) tal-Legge n. 147 – Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge di stabilità 2014) (il-Liġi Nru 147 li Tistabbilixxi r-Regoli għat-Tfassil tal-Baġit Annwali u Multiannwali tal-Istat (il-Liġi ta’ Stabbiltà 2014)) tas‑27 ta’ Diċembru 2013 (GURI Nru 302 tas‑27 ta’ Diċembru 2013, Suppliment Ordinarju Nru 87, iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 147/2013”) jipprevedi:
“636.   Sabiex jiġi kkonċiljat il-prinċipju [tad-dritt tal-Unjoni], li skontu l-konċessjonijiet pubbliċi għandhom jingħataw jew jingħataw mill-ġdid, wara l-iskadenza tagħhom, skont proċeduri ta’ selezzjoni kompetittivi, man-neċessità li titkompla, fil-qasam tal-konċessjonijiet ta’ logħob għall-ġbir tal-imħatri tat-tombla, it-tendenza tal-allinjament ratione temporis ta’ dawn il-konċessjonijiet, fir-rigward tal-konċessjonijiet li jiskadu fl‑2013 u fl‑2014, l-[ADM] għandha tipproċedi, matul is-sena 2014, għall-għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet skont il-prinċipji gwida li ġejjin:
(a)
introduzzjoni tal-prinċipju tan-natura oneruża tal-konċessjonijiet għall-ġbir tal-imħatri tal-logħob tat-tombla u stabbiliment tal-limitu minimu ta’ korrispettiv għall-għoti ta’ kull konċessjoni għal EUR 200000;
(b)
tul tal-konċessjonijiet ugwali għal sitt snin;
(c)
ħlas tas-somma ta’ ammont ta’ EUR 2800 għal kull xahar jew għal kull parti minn xahar ta’ iktar minn ħmistax‑il jum, u ta’ ammont ta’ EUR 1400 għal kull parti minn xahar ta’ inqas minn ħmistax‑il jum, mill-konċessjonarju li jkun ħiereġ li jkollu wkoll l-intenzjoni jipparteċipa fis-sejħa għal offerti għall-għoti mill-ġdid tal-konċessjoni, għal kull xahar, jew għal kull parti minn xahar, li matulhom ir-relazzjoni ta’ konċessjoni skaduta tiġi estiża, u fi kwalunkwe każ sad-data tal-għoti tal-konċessjoni l-ġdida mogħtija mill-ġdid;
(d)
il-ħlas tas-somma msemmija fil-punt (a) f’żewġ nofsijiet ta’ ammont ugwali, l-ewwel wieħed fid-data tat-tressiq tat-talba għall-parteċipazzjoni fil-proċedura ta’ sejħa għal offerti għall-għoti mill-ġdid tal-konċessjoni u t-tieni wieħed fid-data tal-għoti tal-konċessjoni l-ġdida, fi tmiem il-proċedura ta’ għażla tal-kompetituri;
(e)
determinazzjoni fis-somma annwali globali ta’ ammont ta’ EUR 300000 tal-ammont tal-garanzija bankarja jew ta’ assigurazzjoni dovuta mill-konċessjonarju, matul il-perijodu kollu tal-konċessjoni, sabiex tiġi protetta l-amministrazzjoni pubblika fiż-żamma tar-rekwiżiti suġġettivi u oġġettivi, tal-livelli ta’ servizz u tat-twettiq tal-obbligi kuntrattwali miftiehma.
637.   Id-digriet eżekuttiv tal-[ADM], li għandu jiġi adottat qabel l-aħħar tax-xahar ta’ Mejju 2014, għandu jistabbilixxi d-dispożizzjonijiet ta’ implimentazzjoni kollha neċessarji sabiex tiġi ggarantita, kull sentejn, b’osservanza tal-prinċipji gwida msemmija fil-paragrafu 636, it-tnedija tal-proċeduri kompetittivi ta’ għoti mill-ġdid tal-konċessjonijiet eżistenti għall-ġbir tal-imħatri tal-logħba tat-tombla, li l-aħħar waħda minnhom għandha tiskadi fl‑2020.”
17
Skont il-qorti tar-rinviju, l-iskema ta’ estensjoni teknika stabbilixxiet ukoll projbizzjoni ta’ parteċipazzjoni fis-sejħa għal offerti għall-għoti mill-ġdid tal-konċessjoni kkonċernata għad-detenturi ta’ konċessjonijiet li jkunu waslu sabiex jiskadu li ma jkunux jixtiequ jipparteċipaw f’din l-iskema billi jsostnu l-ispiża korrispondenti.
18
L-iskema ta’ estensjoni teknika ġiet emendata għall-ewwel darba fl‑2015, permezz tal-Artikolu 1(934) tal-legge n. 208 – Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge di stabilità 2016) (il-Liġi Nru 208 li Tistabbilixxi r-Regoli għat-Tfassil tal-Baġit Annwali u Multiannwali tal-Istat (il-Liġi ta’ Stabbiltà 2016)) tat‑28 ta’ Diċembru 2015 (GURI Nru 302, tat‑30 ta’ Diċembru 2015, Suppliment Ordinarju Nru 70), bl-effett, b’mod partikolari, li l-iskema ta’ estensjoni teknika ġiet estiża għall-konċessjonijiet li kienu jiskadu fl‑2015 u fl‑2016, li d-data ta’ skadenza għall-għoti tal-konċessjonijiet ikkonċernati ġiet posposta mill‑31 ta’ Diċembru 2014 għall‑31 ta’ Diċembru 2016 u, sussegwentement, li ġie estiż it-tul ta’ dawn il-konċessjonijiet, li żdiedet l-ammont tat-tariffa ta’ kull xahar dovuta mill-operaturi li kienu jeżerċitaw taħt din l-iskema billi din żdiedet minn EUR 2800 għal EUR 5000 għal kull xahar jew għal kull parti minn xahar ta’ iktar minn ħmistax‑il jum u minn EUR 1400 għal EUR 2500 għal kull parti minn xahar ta’ inqas minn ħmistax‑il jum kif ukoll li ġie pprojbit it-trasferiment tal-bini matul il-perijodu kollu tal-estensjoni teknika.
19
Id-decreto legislativo n. 50 – Codice dei contratti pubblici (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 50 li jistabbilixxi l-Kodiċi tal-Kuntratti Pubbliċi), tat‑18 ta’ April 2016 (GURI Nru 91 tad‑19 ta’ April 2016), ittraspona d-Direttiva 2014/23 fl-ordinament ġuridiku Taljan.
20
L-Artikolu 1(636) u (637) tal-Liġi Nru 147/2013 ġie emendat mill-ġdid fl‑2017, permezz tal-legge n. 205 – Bilancio di previsione dello Stato per l’anno finanziario 2018 e bilancio pluriennale per il triennio 2018–2020 (il-Liġi Nru 205, dwar il-Baġit tal-Istat Evalwat għas-Sena Finanzjarja 2018 u l-Baġit Multiannwali għall-Perijodu ta’ Tliet Snin mill‑2018 sal‑2020) tas‑27 ta’ Diċembru 2017 (GURI Nru 302 tad‑29 ta’ Diċembru 2017, Suppliment Ordinarju Nru 62) (iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 205/2017”), bl-effett li l-imsemmija skema ġiet estiża għall-konċessjonijiet li kienu jiskadu fl‑2017 u fl‑2018, li d-data ta’ skadenza prevista għall-ftuħ tal-proċeduri ta’ sejħa għal offerti bil-għan tal-għoti ġdid tagħhom ġiet posposta mill‑31 ta’ Diċembru 2016 għat‑30 ta’ Settembru 2018 u li żdiedet l-ammont tat-tariffa ta’ kull xahar dovuta taħt l-istess skema billi din żdiedet minn EUR 5000 għal EUR 7500, għal kull xahar jew għal kull parti minn xahar ta’ iktar minn ħmistax‑il jum u minn EUR 2500 għal EUR 3500, għal kull parti minn xahar ta’ inqas minn ħmistax‑il jum.
21
L-Artikolu 1(636) sa (638) tal-Liġi Nru 147/2013 ġie, sussegwentement, emendat fl‑2018, fl‑2019 u fl‑2020 bl-effett, kull darba, li ġiet estiża, għall-konċessjonijiet li jkunu għandhom ma skadewx, l-applikazzjoni tal-iskema ta’ estensjoni teknika. B’mod partikolari, il-legge n. 178 – Bilancio di previsione dello Stato per l’anno finanziario 2021 e bilancio pluriennale per il triennio 2021–2023 (il-Liġi Nru 178 dwar il-Baġit tal-Istat Evalwat għas-Sena Finanzjarja 2021 u l-Baġit Multiannwali għall-Perijodu ta’ Tliet Snin mill-2021 sal‑2023), tat‑30 ta’ Diċembru 2020 (GURI Nru 322 tat‑30 ta’ Diċembru 2020, Suppliment Ordinarju Nru 46), stabbilixxiet il‑31 ta’ Marzu 2023 bħala d-data ta’ skadenza tat-terminu għat-tnedija tas-sejħa għal offerti relatata mal-għoti tal-konċessjonijiet, jiġifieri wara d-data ta’ skadenza tal-aħħar konċessjoni tat-tombla.
22
Wara l-fatti inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, dan l-Artikolu 1 ġie emendat fl‑2022 mhux biss sabiex ġiet estiża l-applikazzjoni tal-iskema ta’ estensjoni teknika sal‑31 ta’ Diċembru 2024, iżda wkoll sabiex żdied l-ammont tat-tariffa ta’ kull xahar dovuta għal kull xahar jew għal kull parti minn xahar ta’ iktar minn ħmistax‑il jum billi din ġiet stabbilita għal ammont ta’ EUR 8625.
Il-kawżi prinċipali u d-domandi preliminari
Il-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22
23
Ir-rikorsi fil-kawżi prinċipali huma ppreżentati minn żewġ gruppi professjonali ta’ impriżi li jiġġestixxu attivitajiet ta’ logħob tat-tombla kif ukoll minn impriżi ta’ dan is-settur ta’ attività.
24
Peress li kellhom jaffaċċjaw diffikultajiet finanzjarji, dovuti kemm għall-effetti tal-pandemija tal-COVID‑19 kif ukoll għall-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali li essenzjalment introduċiet in-natura oneruża tal-konċessjonijiet, ir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali ppreżentaw quddiem l-ADM talbiet intiżi, b’mod partikolari, għas-sospensjoni immedjata tat-tariffa ta’ kull xahar dovuta taħt l-iskema ta’ estensjoni teknika, kif din it-tariffa ġiet stabbilita, fir-rigward tal-ammont tagħha, permezz tal-Liġi Nru 205/2017, sal-istabbiliment mill-ġdid tal-bilanċ ekonomiku u finanzjarju ta’ dawn il-konċessjonijiet prevalenti qabel din il-pandemija, u, għal uħud minnhom, kif ukoll sussidjarjament, għall-modifika ta’ din it-tariffa, b’mod li tittieħed inkunsiderazzjoni l-kapaċità kontributtiva reali ta’ kull konċessjonarju.
25
Fid‑9 ta’ Lulju u fit‑18 ta’ Novembru 2020, rispettivament, fil-Kawża C‑729/22 u fil-Kawża C‑728/22, l-ADM ċaħdet dawn it-talbiet, għar-raġuni b’mod partikolari li hija ma setgħetx timmodifika, permezz ta’ miżura amministrattiva, l-ammont ta’ din it-tariffa, peress li din tal-aħħar kienet stabbilita mil-leġiżlazzjoni nazzjonali.
26
Ir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali ppreżentaw rikorsi quddiem it-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio, l-Italja) kontra ċ-ċaħda tal-imsemmija talbiet. Dawn ir-rikorsi ġew miċħuda bħala infondati fid-dawl tas-sentenza Nru 49/2021 tal-Corte costituzionale (il-Qorti Kostituzzjonali, l-Italja) li warrbet dubji analogi għal dawk li kien hemm f’dawn il-kawżi dwar il-konformità mal-Costituzione della Repubblica Italiana (il-Kostituzzjoni tar-Repubblika Taljana) tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawżi prinċipali.
27
Ir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali appellaw minn dawk iż-żewġ sentenzi quddiem il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja), li huwa l-qorti tar-rinviju, billi sostnew, b’mod partikolari, li l-fatt li t-tariffa ta’ kull xahar dovuta skont l-iskema ta’ estensjoni teknika hija prevista mil-leġiżlazzjoni nazzjonali ma jistax jiġġustifika li l-ADM tkun imċaħħda minn kull setgħa ta’ evalwazzjoni sabiex tadotta atti amministrattivi intiżi li jibbilanċjaw mill-ġdid il-kundizzjonijiet ekonomiċi‑finanzjarji għall-operat tal-konċessjonijiet, meta dawn il-kundizzjonijiet ikunu affettwati minn avvenimenti imprevedibbli. Fin-nuqqas ta’ dan, ir-relazzjonijiet ġuridiċi li jirriżultaw mill-konċessjonijiet għall-eżerċizzju tal-attivitajiet ta’ ġbir u ta’ ġestjoni tal-imħatri jkunu ttrattati inġustament b’mod inqas favorevoli minn dawk organizzati esklużivament permezz ta’ kuntratt. Barra minn hekk, l-impossibbiltà li jiġi nnegozjat mill-ġdid il-bilanċ ekonomiku ta’ konċessjoni tmur kontra d-dritt tal-Unjoni peress li, għalkemm l-għoti ta’ konċessjoni jwassal min-natura tiegħu għal trasferiment tar-riskju tal-operat lill-konċessjonarju, xorta jibqa’ l-fatt li, fil-każ ta’ kundizzjonijiet eċċezzjonali għall-operat, dan id-dritt jimponi li r-relazzjoni ta’ konċessjoni tkun tista’ tiġi mmodifikata matul l-eżekuzzjoni.
28
Il-qorti tar-rinviju tenfasizza, qabelxejn, li r-rikorrenti fil-kawżi prinċipali pproduċew provi li jippermettu li jiġi stabbilit li l-kundizzjonijiet għall-operat tal-konċessjonijiet, b’mod partikolari s-sostenibbiltà tal-ispejjeż tal-operat tagħhom, kienu serjament kompromessi minn avvenimenti imprevisti u imprevedibbli, b’mod partikolari wara l-pandemija tal-COVID‑19, filwaqt li l-Corte costituzionale (il-Qorti Kostituzzjonali) iddeċidiet, fis-sentenza tagħha Nru 49/2021, dwar sitwazzjonijiet preċedenti għall-kriżi sanitarja li rriżultat minn din il-pandemija.
29
Sussegwentement, il-qorti tar-rinviju tesprimi dubji dwar il-kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni, minn naħa, tal-użu tal-leġiżlazzjoni nazzjonali sabiex jiġu mmodifikati ċerti elementi tal-kuntratti ta’ konċessjoni, meta l-użu ta’ tali strument ikun iċaħħad lill-ADM minn kull setgħa li timmodifika l-konċessjonijiet ikkonċernati fil-każ li jseħħu avvenimenti imprevisti, imprevedibbli u esterni għall-partijiet, li jkunu jaffettwaw b’mod sinjifikattiv il-kundizzjonijiet normali tar-riskju tal-operat tagħhom, u, min-naħa l-oħra, tal-leġiżlazzjonijiet differenti hekk adottati sabiex jiġu mmodifikati dawn il-konċessjonijiet meta dawn ikunu jipprevedu l-estensjoni tal-imsemmija konċessjonijiet filwaqt li jissuġġettaw din l-estensjoni, kif ukoll il-possibbiltà ta’ parteċipazzjoni fis-sejħa għal offerti futura, għall-ħlas ta’ tariffa ta’ kull xahar, u meta dawn għalhekk ikunu jistgħu jbiddlu l-bilanċ globali ta’ kull konċessjoni.
30
Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju ssostni li, anki jekk jitqies li l-introduzzjoni tal-iskema ta’ estensjoni teknika hija ġġustifikata min-neċessità li jiġu allinjati d-dati ta’ skadenza tal-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali sabiex jinbdew proċeduri ġodda ta’ għoti, tali skema tidher li tmur kontra l-Artikoli 49 u 56 TFUE, peress li din tqajjem dubji dwar in-neċessità reali tagħha, in-natura adegwata tagħha u l-proporzjonalità tagħha fir-rigward ta’ dan l-għan.
31
F’dawn iċ-ċirkustanzi, fil-Kawża C‑728/22, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċeduri u jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
Id-[Direttiva 2014/23], kif ukoll il-prinċipji ġenerali li jirriżultaw mit-Trattat, u b’mod partikolari l-Artikoli 15, 16, 20 u 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea [(iktar ’il quddiem il-“Karta”)], l-Artikolu 3 [TUE] u l-Artikoli 8, 49, 56, 12, 145 u 151 [TFUE] għandhom jiġu interpretati fis-sens li japplikaw fil-konfront ta’ konċessjonijiet ta’ amministrazzjoni ta’ logħob tal-Bingo li jkunu ngħataw bi proċedura ta’ għażla fl‑2000, li skadew u li sussegwentement ġew ripetutament estiżi fl-effettività tagħhom permezz ta’ dispożizzjonijiet legali li daħlu fis-seħħ wara d-dħul fis-seħħ [ta’ din id-]Direttiva u wara li kien skada l-perijodu għat-traspożizzjoni tagħha?
2)
Fil-każ li l-ewwel domanda tingħata risposta fl-affermattiv, id-[Direttiva 2014/23] tipprekludi interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli legali interni, jew prattiki ta’ implimentazzjoni abbażi ta’ dawk ir-regoli, b’mod li ċċaħħad lill-amministrazzjoni mis-setgħa diskrezzjonali li tagħti bidu, fuq talba tal-partijiet ikkonċernati, għal proċedura amministrattiva intiża biex tibdel il-kundizzjonijiet għall-eżerċizzju tal-konċessjonijiet, permezz jew mingħajr proċedura ta’ għoti ġdida skont jekk in-negozzjar mill-ġdid tal-bilanċ kuntrattwali jikkwalifikax jew le bħala bidla sostanzjali, fil-każijiet fejn iseħħu avvenimenti mhux imputabbli għall-partijiet, li ma jkunux previsti u lanqas prevedibbli, li jkollhom impatt sinjifikattiv fuq il-kundizzjonijiet normali ta’ riskju operattiv, sakemm jibqgħu jeżistu tali kundizzjonijiet u għaż-żmien neċessarju biex eventwalment jerġgħu jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju oriġinali tal-konċessjonijiet?
3)
Id-[Direttiva 89/665], kif emendata bid-[Direttiva 2014/23], tipprekludi interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli legali interni, jew prattiki ta’ implimentazzjoni abbażi ta’ dawk ir-regoli, b’mod li l-leġiżlatur jew l-amministrazzjoni pubblika jkunu jistgħu jissuġġettaw il-parteċipazzjoni fil-proċedura għall-għoti mill-ġdid tal-konċessjonijiet tal-logħob għall-kundizzjoni tas-sħubija mill-konċessjonarju mas-sistema ta’ estensjoni teknika, anki fil-każ fejn tkun eskluża l-possibbiltà ta’ negozzjar mill-ġdid tal-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju tal-konċessjoni bil-għan li jiġu bbilanċjati mill-ġdid, bħala konsegwenza ta’ avvenimenti mhux imputabbli għall-partijiet, li ma jkunux previsti u lanqas prevedibbli, [fatt] li jkoll[u] impatt sinjifikattiv fuq il-kundizzjonijiet normali ta’ riskju operattiv, sakemm jibqgħu jeżistu tali kundizzjonijiet u għaż-żmien neċessarju biex eventwalment jerġgħu jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju oriġinali tal-konċessjonijiet?
4)
Fi kwalunkwe każ, l-Artikoli 49 u 56 TFUE u l-prinċipji ta’ ċertezza u ta’ effettività tal-protezzjoni legali, kif ukoll il-prinċipju tal-aspettattivi leġittimi jipprekludu interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli legali interni, jew prattiki ta’ implimentazzjoni abbażi ta’ dawk ir-regoli, li jċaħħdu lill-amministrazzjoni mis-setgħa diskrezzjonali li tagħti bidu, fuq talba tal-partijiet ikkonċernti, għal proċedura amministrattiva intiża biex tibdel il-kundizzjonijiet għall-eżerċizzju tal-konċessjonijiet, permezz jew mingħajr proċedura ta’ għoti ġdida skont jekk in-negozzjar mill-ġdid tal-bilanċ kuntrattwali jikkwalifikax jew le bħala bidla sostanzjali, fil-każijiet fejn iseħħu avvenimenti mhux imputabbli għall-partijiet, li ma jkunux previsti u lanqas prevedibbli, li jkollhom impatt sinjifikattiv fuq il-kundizzjonijiet normali ta’ riskju operattiv, sakemm jibqgħu jeżistu tali kundizzjonijiet u għaż-żmien neċessarju biex eventwalment jerġgħu jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju oriġinali tal-konċessjonijiet?
5)
L-Artikoli 49 u 56 TFUE u l-prinċipji ta’ ċertezza u ta’ effettività tal-protezzjoni legali, kif ukoll il-prinċipju tal-aspettattivi leġittimi jipprekludu interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli legali interni, jew prattiki ta’ implimentazzjoni abbażi ta’ dawk ir-regoli, b’mod li l-leġiżlatur jew l-amministrazzjoni pubblika jkunu jistgħu jissuġġettaw il-parteċipazzjoni fil-proċedura għall-għoti mill-ġdid tal-konċessjonijiet tal-logħob għall-kundizzjoni tas-sħubija mill-konċessjonarju mas-sistema ta’ estensjoni teknika, anki fil-każ fejn tkun eskluża l-possibbiltà ta’ negozzjar mill-ġdid tal-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju tal-konċessjoni bil-għan li jiġu bbilanċjati mill-ġdid, bħala konsegwenza ta’ avvenimenti mhux imputabbli għall-partijiet, li ma jkunux previsti u lanqas prevedibbli, li jkollhom impatt sinjifikattiv fuq il-kundizzjonijiet normali ta’ riskju operattiv, sakemm jibqgħu jeżistu tali kundizzjonijiet u għaż-żmien neċessarju biex eventwalment jerġgħu jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju oriġinali tal-konċessjonijiet?
6)
B’mod iktar ġenerali, l-Artikoli 49 u 56 TFUE u l-prinċipji ta’ ċertezza u ta’ effettività tal-protezzjoni legali, kif ukoll il-prinċipju tal-aspettattivi leġittimi jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprevedi mingħand l-amministraturi tas-swali tal-Bingo l-ħlas ta’ miżata oneruża kull xahar għall-estensjoni teknika mhux prevista mill-atti ta’ konċessjoni oriġinali, ta’ ammont identiku għat-tipi kollha ta’ operatur u emendata minn żmien għal żmien mil-leġiżlatur mingħajr ebda relazzjoni pprovata mal-karatteristiki u mal-andament tar-relazzjoni konċessjonarja individwali?”
32
Fil-Kawża C‑729/22, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċeduri u jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
Id-[Direttiva 2014/23], kif ukoll il-prinċipji ġenerali li jirriżultaw mit-Trattat[i], u b’mod partikolari l-Artikoli 49 u 56 TFUE, għandhom jiġu interpretati fis-sens li japplikaw fil-konfront ta’ konċessjonijiet ta’ amministrazzjoni ta’ logħob tal-Bingo li jkunu ngħataw bi proċedura ta’ għażla fl‑2000, li skadew u li sussegwentement ġew ripetutament estiżi fl-effettività tagħhom permezz ta’ dispożizzjonijiet legali li daħlu fis-seħħ wara d-dħul fis-seħħ tad-Direttiva u wara li kien skada l-perijodu għat-traspożizzjoni tagħha?
2)
Fil-każ li l-ewwel domanda tingħata risposta fl-affermattiv, id-[Direttiva 2014/23] tipprekludi interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli legali interni, jew prattiki ta’ implimentazzjoni abbażi ta’ dawk ir-regoli, b’mod li ċċaħħad lill-amministrazzjoni mis-setgħa diskrezzjonali li tagħti bidu, fuq talba tal-partijiet ikkonċernati, għal proċedura amministrattiva intiża biex tibdel il-kundizzjonijiet għall-eżerċizzju tal-konċessjonijiet, permezz jew mingħajr proċedura ta’ għoti ġdida skont jekk in-negozzjar mill-ġdid tal-bilanċ kuntrattwali jikkwalifikax jew le bħala bidla sostanzjali, fil-każijiet fejn iseħħu avvenimenti mhux imputabbli għall-partijiet, li ma jkunux previsti u lanqas prevedibbli, li jkollhom impatt sinjifikattiv fuq il-kundizzjonijiet normali ta’ riskju operattiv, sakemm jibqgħu jeżistu tali kundizzjonijiet u għaż-żmien neċessarju biex eventwalment jerġgħu jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju oriġinali tal-konċessjonijiet?
3)
Id-[Direttiva 89/665], kif emendata bid-[Direttiva 2014/23], tipprekludi interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli legali interni, jew prattiki ta’ implimentazzjoni abbażi ta’ dawk ir-regoli, b’mod li l-leġiżlatur jew l-amministrazzjoni pubblika jkunu jistgħu jissuġġettaw il-parteċipazzjoni fil-proċedura għall-għoti mill-ġdid tal-konċessjonijiet tal-logħob għall-kundizzjoni tas-sħubija mill-konċessjonarju mas-sistema ta’ estensjoni teknika, anki fil-każ fejn tkun eskluża l-possibbiltà ta’ negozzjar mill-ġdid tal-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju tal-konċessjoni bil-għan li jiġu bbilanċjati mill-ġdid, bħala konsegwenza ta’ avvenimenti mhux imputabbli għall-partijiet, li ma jkunux previsti u lanqas prevedibbli, [fatt] li jkoll[u] impatt sinjifikattiv fuq il-kundizzjonijiet normali ta’ riskju operattiv, sakemm jibqgħu jeżistu tali kundizzjonijiet u għaż-żmien neċessarju biex eventwalment jerġgħu jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju oriġinali tal-konċessjonijiet?
4)
Fi kwalunkwe każ, l-Artikoli 49 u 56 TFUE u l-prinċipji ta’ ċertezza u ta’ effettività tal-protezzjoni legali, kif ukoll il-prinċipju tal-aspettattivi leġittimi jipprekludu interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli legali interni, jew prattiki ta’ implimentazzjoni abbażi ta’ dawk ir-regoli, li jċaħħdu lill-amministrazzjoni mis-setgħa diskrezzjonali li tagħti bidu, fuq talba tal-partijiet ikkonċernati, għal proċedura amministrattiva intiża biex tibdel il-kundizzjonijiet għall-eżerċizzju tal-konċessjonijiet, permezz jew mingħajr proċedura ta’ għoti ġdida skont jekk in-negozzjar mill-ġdid tal-bilanċ kuntrattwali jikkwalifikax jew le bħala bidla sostanzjali, fil-każijiet fejn iseħħu avvenimenti mhux imputabbli għall-partijiet, li ma jkunux previsti u lanqas prevedibbli, li jkollhom impatt sinjifikattiv fuq il-kundizzjonijiet normali ta’ riskju operattiv, sakemm jibqgħu jeżistu tali kundizzjonijiet u għaż-żmien neċessarju biex eventwalment jerġgħu jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju oriġinali tal-konċessjonijiet?
5)
L-Artikoli 49 u 56 TFUE u l-prinċipji ta’ ċertezza u ta’ effettività tal-protezzjoni legali, kif ukoll il-prinċipju tal-aspettattivi leġittimi jipprekludu interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli legali interni, jew prattiki ta’ implimentazzjoni abbażi ta’ dawk ir-regoli, b’mod li l-leġiżlatur jew l-amministrazzjoni pubblika jkunu jistgħu jissuġġettaw il-parteċipazzjoni fil-proċedura għall-għoti mill-ġdid tal-konċessjonijiet tal-logħob għall-kundizzjoni tas-sħubija mill-konċessjonarju mas-sistema ta’ estensjoni teknika, anki fil-każ fejn tkun eskluża l-possibbiltà ta’ negozzjar mill-ġdid tal-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju tal-konċessjoni bil-għan li jiġu bbilanċjati mill-ġdid, bħala konsegwenza ta’ avvenimenti mhux imputabbli għall-partijiet, li ma jkunux previsti u lanqas prevedibbli, li jkollhom impatt sinjifikattiv fuq il-kundizzjonijiet normali ta’ riskju operattiv, sakemm jibqgħu jeżistu tali kundizzjonijiet u għaż-żmien neċessarju biex eventwalment jerġgħu jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju oriġinali tal-konċessjonijiet?
6)
B’mod iktar ġenerali, l-Artikoli 49 u 56 TFUE u l-prinċipji ta’ ċertezza u ta’ effettività tal-protezzjoni legali, kif ukoll il-prinċipju tal-aspettattivi leġittimi jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprevedi mingħand l-amministraturi tas-swali tal-Bingo l-ħlas ta’ miżata oneruża kull xahar għall-estensjoni teknika mhux prevista mill-atti ta’ konċessjoni oriġinali, ta’ ammont identiku għat-tipi kollha ta’ operatur u emendata minn żmien għal żmien mil-leġiżlatur mingħajr ebda relazzjoni pprovata mal-karatteristiki u mal-andament tar-relazzjoni konċessjonarja individwali?”
Il-Kawża C‑730/22
33
Fil-Kawża C‑730/22, Coral, kumpannija li topera swali tal-logħob tat-tombla bis-saħħa ta’ konċessjoni, ippreżentat rikors quddiem it-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio), kontra miżura adottata matul is-sena 2018 mill-ADM, b’applikazzjoni tal-Liġi Nru 205/2017, li stabbilixxiet, sakemm jingħataw mill-ġdid il-konċessjonijiet, il-ħlas ta’ kull xahar dovut mill-konċessjonarji skont l-iskema ta’ estensjoni teknika għal ammont ta’ EUR 7500.
34
Insostenn ta’ dan ir-rikors, din il-kumpannija sostniet li ż-żieda ta’ din it-tariffa kienet irraġonevoli u inġustifikata, fid-dawl tal-fatt li, filwaqt li l-konċessjoni li hija ngħatat kienet inizjalment mingħajr ħlas, l-imsemmija tariffa kienet ġiet introdotta unilateralment mil-leġiżlatur Taljan u żdiedet b’mod kontinwu. Hija ddenunzjat ukoll użu abbużiv tal-iskema ta’ estensjoni teknika sa mis-sena 2013, li jikser b’mod partikolari l-prinċipji ta’ kompetizzjoni libera u ta’ nondiskriminazzjoni u jirrestrinġi l-libertà ta’ inizjattiva ekonomika privata.
35
It-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio) qajmet quddiem il-Corte costituzionale (il-Qorti Kostituzzjonali) kwistjonijiet dwar il-kompatibbiltà mal-Kostituzzjoni tar-Repubblika Taljana tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawżi prinċipali.
36
Fis-sentenza tagħha Nru 49/2021, il-Corte costituzionale (il-Qorti Kostituzzjonali) ikkonkludiet li din il-leġiżlazzjoni nazzjonali kienet konformi mal-Kostituzzjoni tar-Repubblika Taljana kif ukoll mal-Artikoli 16, 20 u 21 tal-Karta.
37
Fid-dawl ta’ dik is-sentenza, it-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio) ċaħdet l-imsemmi rikors kollu kemm hu.
38
Coral għalhekk appellat mis-sentenza tat-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio) quddiem il-qorti tar-rinviju għar-raġuni, b’mod partikolari, li l-iskema ta’ estensjoni teknika kienet twassal għal modifiki eċċessivi għall-konċessjonijiet fis-seħħ, li jaqbżu l-limiti awtorizzati b’mod partikolari fl-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23.
39
Fid-difiża tagħha, l-ADM issostni, b’mod partikolari, li l-iskema ta’ estensjoni teknika għandha l-għan li tippermetti lill-konċessjonarji eżistenti, li huma kollha suġġetti għall-istess kundizzjonijiet fil-kuntest tal-estensjoni teknika, jipparteċipaw fi proċedura ġdida ta’ għoti, hekk kif jeżiġi d-dritt tal-Unjoni.
40
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tindika li għandha dubji dwar il-kompatibbiltà mad-Direttiva 2014/23 tal-iskema ta’ estensjoni teknika, li tissuġġetta din l-estensjoni, kif ukoll il-possibbiltà ta’ parteċipazzjoni f’sejħa għal offerti futura, għall-ħlas ta’ tariffa ta’ kull xahar, mingħajr evalwazzjoni konkreta tal-kundizzjonijiet ekonomiċi ta’ kull konċessjoni u billi tbiddel potenzjalment il-bilanċ globali ta’ kull waħda minnhom.
41
F’dan ir-rigward, dik il-qorti ssostni li, minkejja li l-kunċett stess ta’ konċessjoni jippreżupponi l-eżistenza ta’ riskju operattiv, il-leġiżlatur Taljan, f’dan il-każ, immodifika b’mod sinjifikattiv l-istruttura stess tal-ispejjeż tal-operat tas-settur tat-tombla, billi introduċa mekkaniżmu ta’ tariffa ta’ kull xahar. Barra minn hekk, din il-modifika ma seħħitx abbażi ta’ avveniment imprevedibbli u indipendenti mir-rieda tal-partijiet, iżda tirriżulta mid-deċiżjoni unilaterali ta’ dan il-leġiżlatur.
42
Il-qorti tar-rinviju tenfasizza li, fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tqis li d-Direttiva 2014/23 ma hijiex applikabbli għall-Kawża C‑730/22, hija għandha wkoll dubji dwar il-kompatibbiltà tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawżi prinċipali mal-Artikoli 49 u 56 TFUE kif ukoll ma’ ċerti prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, anki jekk jitqies li l-introduzzjoni tal-iskema ta’ estensjoni teknika hija ġġustifikata min-neċessità li jiġu allinjati d-dati ta’ skadenza tal-konċessjonijiet fis-seħħ għall-finijiet tal-għotjiet il-ġodda, wara l-iskadenza tagħhom, permezz ta’ proċeduri ta’ sejħa għal offerti miftuħa, tali skema tidher li tmur kontra l-Artikoli 49 u 56 TFUE peress li din tintroduċi restrizzjonijiet għal-libertà ta’ stabbiliment u għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi li jqajmu dubji dwar in-neċessità reali tagħhom, l-adegwatezza tagħhom u l-proporzjonalità tagħhom fir-rigward tal-għan imfittex.
43
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċeduri u jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“Id-[Direttiva 2014/23], sa fejn hija applikabbli u, fi kwalunkwe każ, il-prinċipji ġenerali li jirriżultaw mill-Artikoli 26, 49, 56 u 63 TFUE, kif interpretati u applikati mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, b’mod partikolari fir-rigward tal-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni, tal-obbligu ta’ proporzjonalità u tal-protezzjoni tal-kompetizzjoni u tal-moviment liberu tas-servizzi u tal-kapital, jipprekludu l-applikazzjoni ta’ regoli nazzjonali li permezz tagħhom il-leġiżlatur nazzjonali jew l-amministrazzjoni pubblika jistgħu, matul l-hekk imsejħa ‘estensjoni teknika’ mġedda kemm-il darba matul l-aħħar għaxar snin fis-settur tal-konċessjonijiet tal-logħob, jaffettwaw b’mod unilaterali r-relazzjonijiet fis-seħħ, billi jintroduċu l-obbligu ta’ ħlas ta’ miżati tal-konċessjoni, li oriġinarjament ma kinux dovuti, u billi jżidu b’mod suċċessiv u kemm-il darba l-istess miżati, dejjem stabbiliti b’mod fiss għall-konċessjonarji kollha mingħajr distinzjoni skont id-dħul mill-bejgħ, u billi jimponu wkoll limitazzjonijiet ulterjuri fuq l-attivitajiet tal-konċessjonarji, bħall-projbizzjoni ta’ trasferiment tal-ħwienet u billi jissuġġettaw il-parteċipazzjoni fil-proċedura futura għall-għoti mill-ġdid tal-konċessjonijiet għall-isħubija tal-operaturi mal-istess estensjoni?”
Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
44
Il-Qorti tal-Ġustizzja indirizzat lill-qorti tar-rinviju talba għal kjarifiki li għaliha din tal-aħħar wieġbet permezz ta’ tliet digrieti tal‑31 ta’ Ottubru 2023, mibgħuta lill-Qorti tal-Ġustizzja fis‑16 ta’ Novembru 2023. F’dawn id-digrieti, il-qorti tar-rinviju enfasizzat li, anki jekk hija kellha dubju dwar l-applikabbiltà tad-Direttiva 2014/23, ċerti elementi, li hija qieset bħala predominanti, kienu jsostnu din l-applikabbiltà u li, għaldaqstant, essenzjalment, kien biss b’mod sussidjarju li ntalbet l-interpretazzjoni tal-Artikoli 49, 56 u 63 TFUE.
45
Fost dawn l-elementi predominanti, il-qorti tar-rinviju rreferiet b’mod partikolari għall-fatt li, minn naħa, id-drittijiet ta’ operat mogħtija ma kinux jikkostitwixxu sempliċi awtorizzazzjonijiet jew liċenzji amministrattivi, iżda konċessjonijiet ta’ servizzi, hekk kif iddefiniti fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 2014/23, u li, min-naħa l-oħra, il-konċessjonijiet kollha kkonċernati kienu ġġeneraw dħul mill-bejgħ ogħla mil-limitu previst fl-Artikolu 8 ta’ din id-direttiva.
Fuq id-domandi preliminari
Kunsiderazzjonijiet preliminari
46
Il-Kummissjoni ssostni li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawżi prinċipali ma tippermettix li tinstilet konklużjoni ċara f’dak li jirrigwarda n-natura ġuridika tal-konċessjonijiet ikkonċernati, peress li l-uniku element rilevanti msemmi fid-deċiżjonijiet tar-rinviju huwa li dawn il-konċessjonijiet ma jistabbilixxux dritt esklużiv favur il-konċessjonarji. Issa, ir-risposta, b’mod partikolari għall-ewwel żewġ domandi fil-Kawżi C‑728/22 u C-729/22, tkun neċessarja biss jekk dawn id-drittijiet jikkostitwixxu konċessjonijiet ta’ servizzi, fis-sens tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2014/23, u mhux sempliċi liċenzji amministrattivi.
47
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, il-qorti tar-rinviju hija l-unika li għandha ġurisdizzjoni sabiex tikkonstata l-fatti tat-tilwima li hija tkun adita biha kif ukoll sabiex tinterpreta d-dritt nazzjonali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑17 ta’ Ottubru 2024, NFŠ, C‑28/23, EU:C:2024:893, punt 31 u l-ġurisprudenza ċċitata). Konsegwentement, meta d-domandi magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja jkunu jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja hija, bħala prinċipju, marbuta li tagħti deċiżjoni (sentenza tas‑7 ta’ Frar 2023, Confédération paysanne et (Mutaġenesi każwali in vitro), C‑688/21, EU:C:2023:75, punt 32).
48
Fil-fatt, ir-rifjut tal-Qorti tal-Ġustizzja li tagħti deċiżjoni fuq domanda preliminari magħmula minn qorti nazzjonali huwa possibbli biss meta jkun jidher b’mod ċar li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma jkollha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawżi prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew ukoll meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex għad-dispożizzjoni tagħha l-punti ta’ fatt u ta’ liġi meħtieġa sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi li jkunu sarulha (sentenza tas‑7 ta’ Frar 2023, Confédération paysanne et (Mutaġenesi każwali in vitro), C‑688/21, EU:C:2023:75, punt 33).
49
Issa, għalkemm, fit-talbiet għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju rreferiet, sabiex tinvoka d-drittijiet ta’ operat inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, għall-kunċett ta’ “konċessjoni” mingħajr madankollu ma ppreċiżat jekk dan il-kunċett kienx użat fis-sens mogħti lilu fid-dritt tal-Unjoni, mit-tweġiba fformulata mill-qorti tar-rinviju għat-talba għal kjarifiki indirizzata mill-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta mingħajr ambigwità li, minn naħa, id-drittijiet ta’ operat tal-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali jissodisfaw il-kundizzjonijiet materjali sabiex jiġu kklassifikati bħala konċessjonijiet ta’ servizzi, fis-sens tal-Artikolu 5(1)(b) tad-Direttiva 2014/23. Għall-kuntrarju, dawn il-konċessjonijiet kollha jilħqu l-limitu tal-valur previst fl-Artikolu 8 tad-Direttiva 2014/23 sabiex ikunu jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din tal-aħħar.
50
Konsegwentement, għandha tingħata tweġiba għal dawn it-talbiet billi wieħed jitlaq mill-premessa li d-drittijiet ta’ operat inkwistjoni fil-kawżi prinċipali jikkostitwixxu konċessjonijiet, fis-sens tal-Artikolu 5(1)(b) tad-Direttiva 2014/23, u li dawn il-konċessjonijiet jilħqu l-limitu previst fl-Artikolu 8 ta’ din id-direttiva.
Fuq l-ewwel domandi fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22
51
Il-Kummissjoni ssostni li l-ewwel domandi fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22 huma, parzjalment, inammissibbli, sa fejn dawn jirrigwardaw l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjonijiet, bħall-Artikoli 8, 12, 145 u 151 TFUE, li għalihom il-qorti tar-rinviju ma pprovdietx spjegazzjonijiet ta’ natura li jippermettu lill-Qorti tal-Ġustizzja u lill-eventwali intervenjenti jifhmu kif dawn id-dispożizzjonijiet huma rilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwim fil-kawżi prinċipali.
52
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, fil-kuntest tal-kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, in-neċessità li tingħata interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li tkun utli għall-qorti nazzjonali teżiġi li dik il-qorti nazzjonali tosserva bir-reqqa r-rekwiżiti li jikkonċernaw il-kontenut ta’ talba għal deċiżjoni preliminari u li jissemmew b’mod espliċitu fl-Artikolu 94 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, li l-qorti tar-rinviju hija meqjusa li għandha għarfien tagħhom (sentenza tad‑19 ta’ April 2018, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi, C‑152/17, EU:C:2018:264, punt 21).
53
Għalhekk, huwa b’mod partikolari indispensabbli, hekk kif ipprovdut fl-Artikolu 94(c) tar-Regoli tal-Proċedura, li d-deċiżjoni tar-rinviju tkun tinkludi l-espożizzjoni tar-raġunijiet li jkunu wasslu lill-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar l-interpretazzjoni jew dwar il-validità ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll ir-rabta li hija tkun tistabbilixxi bejn dawn id-dispożizzjonijiet u l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali (sentenza tad‑19 ta’ April 2018, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi, C‑152/17, EU:C:2018:264, punt 22).
54
Issa, fil-Kawża C‑728/22, għalkemm il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja l-interpretazzjoni tal-Artikolu 3 TUE, tal-Artikoli 8, 12, 26, 145 u 151 TFUE, kif ukoll tal-Artikoli 15, 16, 20 u 21 tal-Karta, hija ma tipprovdi ebda spjegazzjoni konkreta dwar ir-rilevanza, għall-ewwel domanda f’din il-kawża, ta’ dawn l-artikoli. Minn dan isegwi li l-ewwel domanda fil-Kawża C‑728/22 hija inammissibbli sa fejn din tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-imsemmija artikoli.
55
Għall-kuntrarju, fid-dawl tal-ispjegazzjonijiet konkreti li jinsabu fit-talba għal deċiżjoni preliminari fil-Kawża C‑728/22, l-ewwel domanda f’din il-kawża għandha titqies li hija ammissibbli sa fejn din tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2014/23 kif ukoll dik tal-Artikoli 49 u 56 TFUE.
56
Fir-rigward tal-Kawża C‑729/22, l-ewwel domanda magħmula hija redatta b’mod differenti minn dik fil-Kawża C‑728/22, peress li din tirrigwarda biss l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2014/23 u dik ta’ dawn l-Artikoli 49 u 56 TFUE. Issa, it-talba għal deċiżjoni preliminari f’din il-kawża tinkludi biżżejjed spjegazzjonijiet dwar ir-raġunijiet li wasslu lill-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet u ta’ dawn l-artikoli b’tali mod li din id-domanda għandha titqies bħala kompletament ammissibbli.
57
Barra minn hekk, peress li, hekk kif ġie enfasizzat fil-punt 49 ta’ din is-sentenza, il-qorti tar-rinviju titlaq mill-premessa li d-drittijiet ta’ operat li ġew fdati lir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22 jissodisfaw il-kundizzjonijiet materjali sabiex jiġu kklassifikati bħala konċessjonijiet ta’ servizzi, fis-sens tal-Artikolu 5(1)(b) tad-Direttiva 2014/23, minn dan għandu jiġi dedott, hekk kif irrilevat l-Avukata Ġenerali fil-punti 43 u 44 tal-konklużjonijiet tagħha, li dawn id-domandi jirrigwardaw b’mod iktar preċiż il-kamp ta’ applikazzjoni ratione temporis ta’ din id-direttiva.
58
Konsegwentement, għandu jinftiehem li, permezz tal-ewwel domandi fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk id-Direttiva 2014/23 kif ukoll l-Artikoli 49 u 56 TFUE għandhomx jiġu interpretati fis-sens li dawn huma applikabbli ratione temporis għal kuntratti ta’ konċessjoni, fis-sens tal-Artikolu 5(1)(b) tagħha, li jkunu ngħataw qabel id-dħul fis-seħħ ta’ din id-direttiva, iżda li jkunu ġew estiżi permezz ta’ dispożizzjonijiet leġiżlattivi li jkunu, inkambju, introduċew fir-rigward tal-konċessjonarji kkonċernati, l-ewwel nett, obbligu li titħallas tariffa ta’ kull xahar, li l-ammont tagħha żdied sussegwentement, it-tieni nett, projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tagħhom u, it-tielet nett, obbligu li jiġu aċċettati dawn l-estensjonijiet sabiex huma jiġu awtorizzati jipparteċipaw f’kull proċedura ta’ għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet fil-futur.
59
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, fil-każ ta’ modifika ta’ kuntratt ta’ konċessjoni, il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni applikabbli għal din il-modifika tkun dik fis-seħħ fid-data tal-aħħar, fejn il-fatt li d-data tal-konklużjoni tal-kuntratt ta’ konċessjoni inizjali tkun tippreċedi d-dħul fis-seħħ tar-regoli tal-Unjoni li jkunu jirregolaw il-kwistjoni ma jkollux konsegwenzi f’dan ir-rigward (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑18 ta’ Settembru 2019, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja, C‑526/17, EU:C:2019:756, punt 60, kif ukoll tat‑2 ta’ Settembru 2021, Sisal et, C‑721/19 u C‑722/19, EU:C:2021:672, punt 28). Għall-kuntrarju, huma inapplikabbli d-dispożizzjonijiet ta’ direttiva li jkunu jipprevedu terminu ta’ traspożizzjoni li jkun skada wara din id-data, sakemm din id-direttiva ma tkunx diġà ġiet trasposta fid-dritt nazzjonali fid-data tal-pubblikazzjoni tal-modifika tal-konċessjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑19 ta’ Diċembru 2018, Stanley International Betting and Stanleybet Malta, C‑375/17, EU:C:2018:1026, punti 34 u 35).
60
Peress li l-Artikolu 51(1) tad-Direttiva 2014/23 jipprevedi li din għandha tiġi trasposta sa mhux iktar tard mit‑18 ta’ April 2016, din id-direttiva għandha titqies li hija applikabbli għal kull modifika ta’ kuntratt ta’ konċessjoni mwettqa wara din id-data.
61
F’dan il-każ, hekk kif ġie rrilevat fil-punt 24 ta’ din is-sentenza, it-talbiet imressqa mir-rikorrenti fil-Kawżi prinċipali C‑728/22 u C‑729/22 quddiem l-ADM jirrigwardaw il-modifiki introdotti permezz tal-Liġi Nru 205/2017. Issa, dawn il-modifiki kkonsistew, skont l-informazzjoni pprovduta lill-Qorti tal-Ġustizzja, fit-tiġdid tal-iskema ta’ estensjoni teknika u fl-estensjoni tagħha wkoll għall-konċessjonijiet li kienu jiskadu matul is-snin 2017 u 2018, filwaqt li żdied l-ammont tat-tariffa ta’ kull xahar dovuta taħt din l-iskema.
62
Konsegwentement, għalkemm l-obbligi imposti fuq il-konċessjonarji kkonċernati skont il-Liġi Nru 205/2017 kienu jinsabu wkoll fl-estensjonijiet tekniċi adottati preċedentement, xorta jibqa’ l-fatt li l-modifika tal-kuntratti ta’ konċessjoni mwettqa permezz ta’ din il-liġi tal‑201 kellha l-effett li testendi dawn l-obbligi kollha u, b’mod iktar ġenerali, l-iskema ta’ estensjoni teknika li fil-preżent il-konċessjonarji huma suġġetti għaliha.
63
Issa, tali modifiki ġew adottati wara d-data ta’ skadenza għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/23. B’dan il-mod, din id-direttiva tapplika mhux biss għaż-żieda fl-ammont tat-tariffa konsekuttiva għall-adozzjoni tal-Liġi Nru 205/2017, iżda wkoll għall-elementi kollha tal-iskema ta’ estensjoni teknika li, għal uħud, kienu ċertament diġà jinsabu fl-estensjonijiet preċedenti, iżda li ġew imġedda abbażi tal-Liġi Nru 205/2017. Għaldaqstant, l-Artikolu 43 tal-imsemmija direttiva jikkostitwixxi d-dispożizzjoni li fid-dawl tagħha, mill-adozzjoni tal-Liġi Nru 205/2017, għandha tiġi evalwata l-kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni ta’ modifika li tkun tikkonsisti fl-estensjoni tat-tul tal-konċessjoni ta’ servizzi, inkambju, l-ewwel nett, għal obbligu ta’ ħlas ta’ tariffa, it-tieni nett, għal projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tagħhom u, it-tielet nett, għal obbligu li tiġi aċċettata kwalunkwe estensjoni tal-konċessjonijiet.
64
Barra minn hekk, mill-formulazzjoni tal-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23 jirriżulta li din wettqet armonizzazzjoni eżawrjenti tad-dispożizzjonijiet nazzjonali relatati mal-ipoteżijiet li fihom, minn naħa, il-kuntratti ta’ konċessjoni jistgħu jiġu mmodifikati mingħajr madankollu ma tkun neċessarja l-organizzazzjoni ta’ proċedura ġdida ta’ għoti ta’ konċessjoni konformi mar-regoli stabbiliti minn din id-direttiva u, min-naħa l-oħra, tali proċedura ta’ għoti tkun meħtieġa fil-każ ta modifika tal-kundizzjonijiet għall-konċessjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Adusbef (Pont Morandi), C‑683/22, EU:C:2024:936, punt 51).
65
Issa, kull miżura nazzjonali adottata f’qasam li kien is-suġġett ta’ armonizzazzjoni eżawrjenti fuq il-livell tal-Unjoni għandha tiġi evalwata mhux fid-dawl tad-dispożizzjonijiet tad-dritt primarju, bħall-Artikoli 49 u 56 TFUE, iżda ta’ dawk tal-miżura ta’ armonizzazzjoni kkonċernata (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑2 ta’ Settembru 2021, Sisal et (C‑721/19 u C‑722/19, EU:C:2021:672, punt 32).
66
Konsegwentement, f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, ma hemmx lok li tiġi evalwata l-kompatibbiltà ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali li, bħal dawk li jirriżultaw mill-adozzjoni tal-Liġi Nru 205/2017, ġew adottati wara t-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/23 u, fi kwalunkwe każ, wara t‑18 ta’ April 2016, ukoll fid-dawl tal-Artikoli 49 u 56 TFUE, peress li tali dispożizzjonijiet għandhom jiġu evalwati esklużivament fid-dawl tal-Artikolu 43 ta’ din id-direttiva.
67
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għall-ewwel domandi fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22 għandha tkun li d-Direttiva 2014/23 għandha tiġi interpretata fis-sens li din tapplika ratione temporis għal kuntratti ta’ konċessjoni, fis-sens tal-Artikolu 5(1)(b) tagħha, li jkunu ngħataw qabel id-dħul fis-seħħ ta’ din id-direttiva, iżda li jkunu ġew estiżi permezz ta’ dispożizzjonijiet leġiżlattivi li, inkambju, ikunu introduċew fir-rigward tal-konċessjonarji kkonċernati, l-ewwel nett, obbligu li titħallas tariffa ta’ kull xahar, li l-ammont tagħha żdied sussegwentement, it-tieni nett, projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tagħhom u, it-tielet nett, obbligu li jiġu aċċettati dawn l-estensjonijiet sabiex huma jiġu awtorizzati jipparteċipaw fi kwalunkwe proċedura ta’ għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet fil-futur, sa fejn dawn id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi jkunu huma stess daħlu fis-seħħ wara d-data ta’ skadenza għat-traspożizzjoni tal-imsemmija direttiva. F’din is-sitwazzjoni, l-Artikoli 49 u 56 TFUE għandhom jiġu interpretati fis-sens li dawn ma humiex applikabbli.
Fuq l-unika domanda fil-Kawża C‑730/22
68
Qabelxejn, għandu jiġi rrilevat li, sa fejn, fid-domanda unika fil-Kawża C‑730/22, il-qorti tar-rinviju tirreferi għall-Artikolu 26TFUE mingħajr ma tipprovdi spjegazzjoni konkreta dwar ir-rilevanza, għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali, ta’ dan l-artikolu, din id-domanda għandha titqies li hija inammissibbli sa fejn din tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-imsemmi artikolu għar-raġunijiet esposti fil-punti 50 u 51 ta’ din is-sentenza. Għall-kuntrarju, fid-dawl tal-ispjegazzjonijiet li jinsabu fit-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa f’din il-kawża, l-imsemmija domanda għandha titqies li hija ammissibbli sa fejn din tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2014/23 kif ukoll tal-Artikoli 49 u 56 TFUE. Madankollu, fid-dawl, minn naħa, ta’ dak irrilevat fil-punt 65 ta’ din is-sentenza u, min-naħa l-oħra, tal-fatt li l-att ikkontestat fil-Kawża C‑730/22 ġie adottat b’applikazzjoni tal-Liġi Nru 205/2017, ma hemmx lok li tingħata interpretazzjoni ta’ dawn l-artikoli tat-Trattat FUE.
69
Sussegwentement, għalkemm, fid-domanda unika fil-Kawża C‑730/22, il-qorti tar-rinviju ma ssemmi ebda dispożizzjoni speċifika tad-Direttiva 2014/23 u minkejja li l-Artikolu 18 ta’ din id-direttiva seta’ wkoll ikun rilevanti fid-dawl taċ-ċirkustanzi tal-kawża prinċipali, mill-ispjegazzjonijiet ipprovduti fid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li din id-domanda tirrigwarda esklużivament l-interpretazzjoni tal-Artikolu 43 tal-imsemmija direttiva kif ukoll dik tal-prinċipji ta’ nondiskriminazzjoni, ta’ proporzjonalità u ta’ protezzjoni tal-kompetizzjoni.
70
F’dan ir-rigward, mill-informazzjoni pprovduta lill-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, għalkemm ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali fil-Kawża C‑730/22 tikkritika d-dispożizzjonijiet dwar l-iskema ta’ estensjoni teknika li kienu jinsabu fl-estensjonijiet preċedenti, xorta jibqa’ l-fatt li t-tilwima fil-kawża prinċipali għandha biss bħala suġġett il-miżuri adottati abbażi tal-Liġi Nru 205/2017 li permezz tagħha l-elementi li jikkostitwixxu l-iskema ta’ estensjoni eżistenti qabel ġew imġedda u l-ammont tat-tariffa dovuta bħala korrispettiv żdied. Issa, hekk kif ikkonstatat fil-punti 62 sa 63 ta’ din is-sentenza, l-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23 jikkostitwixxi d-dispożizzjoni li fid-dawl tagħha, sa mill-adozzjoni tal-Liġi Nru 205/2017, l-elementi kollha tal-iskema ta’ estensjoni teknika applikabbli għandhom jiġu eżaminati, minkejja li ċerti elementi kienu jinsabu wkoll fl-estensjonijiet preċedenti.
71
Fl-aħħar nett, għalkemm, għall-finijiet tal-interpretazzjoni tad-Direttiva 2014/23, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni, hekk kif tenfasizza Coral fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, il-prinċipji ta’ nondiskriminazzjoni, ta’ proporzjonalità u ta’ protezzjoni tal-kompetizzjoni, għandu jiġi kkonstatat li l-qorti tar-rinviju tirreferi għal dawn il-prinċipji jew b’rabta mal-Artikoli 49 u 56 TFUE, li fir-rigward tagħhom ġie kkonstatat li ma kinux applikabbli fil-kawża prinċipali, jew b’mod li ma huwiex suffiċjentement preċiż sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun f’pożizzjoni li tieħu pożizzjoni fir-rigward tal-interpretazzjoni li b’hekk tintalab ta’ dawn il-prinċipji.
72
Għaldaqstant, hemm lok li jinftiehem li, permezz tad-domanda unika fil-Kawża C‑730/22, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23 għandux jiġi interpretat fis-sens li dan jipprekludi li l-leġiżlatur nazzjonali jkun jista’ unilateralment jestendi, permezz ta’ dispożizzjonijiet leġiżlattivi li jkunu daħlu fis-seħħ wara d-data ta’ skadenza għat-traspożizzjoni ta’ din id-direttiva, it-tul ta’ konċessjoni ta’ servizzi u, f’din l-okkażjoni, inkambju, l-ewwel nett, iżid l-ammont ta’ tariffa stabbilita b’rata fissa u dovuta mill-konċessjonarji kollha kkonċernati, indipendentement mid-dħul mill-bejgħ tagħhom, it-tieni nett, iżomm projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tagħhom u, it-tielet nett, iżomm obbligu li jiġu aċċettati dawn l-estensjonijiet sabiex dawn il-konċessjonarji jkunu awtorizzati jipparteċipaw f’kull proċedura għall-għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet fil-futur.
73
F’dan ir-rigward, hekk kif tfakkar fil-punt 64 ta’ din is-sentenza, l-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23 wettaq armonizzazzjoni eżawrjenti tal-ipoteżijiet li fihom, minn naħa, il-konċessjonijiet ikunu jistgħu jiġu mmodifikati mingħajr madankollu l-organizzazzjoni ta’ proċedura ġdida ta’ għoti ta’ konċessjonijiet konformi mar-regoli stabbiliti minn din id-direttiva ma tkun neċessarja għal dan il-għan u, min-naħa l-oħra, tali proċedura ta’ għoti tkun meħtieġa fil-każ ta modifika tal-kundizzjonijiet għall-konċessjoni (ara f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2024, Adusbef (Pont Morandi), C‑683/22, EU:C:2024:936, punt 51).
74
Issa, mill-formulazzjoni ta’ dan l-Artikolu 43 ma jirriżultax li dan jirrigwarda biss il-modifiki mwettqa wara negozjati bejn il-konċessjonarju u l-awtorità kontraenti, bl-esklużjoni tal-modifiki imposti unilateralment b’mod leġiżlattiv. F’dan il-kuntest, il-fatt li l-premessa 75 tad-Direttiva 2014/23 tippreċiża li modifika sostanzjali tal-konċessjoni turi l-intenzjoni tal-partijiet li jinnegozjaw mill-ġdid il-kundizzjonijiet essenzjali tagħha ma jistax jillimita l-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmi Artikolu 43, hekk kif jirriżulta mill-kliem ċar ta’ dan tal-aħħar.
75
Konsegwentement, il-fatt li l-modifiki msemmija mill-qorti tar-rinviju fid-domanda unika fil-Kawża C‑730/22 kienu ġew deċiżi unilateralment mil-leġiżlatur Taljan għandu jitqies bħala li ma huwiex rilevanti għall-finijiet tal-applikazzjoni tad-Direttiva 2014/23.
76
Għall-kuntrarju, għandu jitfakkar li l-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23 jipprekludi kull modifika fir-rigward tal-kundizzjonijiet għall-eżekuzzjoni ta’ konċessjoni, kemm jekk din tkun unilaterali kif ukoll jekk din titwettaq b’mod kunsenswali, li titwettaq mingħajr proċeduri ġodda ta’ għoti, ħlief jekk din il-modifika tkun taqa’ taħt wieħed mill-każijiet previsti fl-Artikolu 43(1) jew (2) ta’ din id-direttiva.
77
Issa, meta, bħal fil-kawża prinċipali, modifika, bħall-introduzzjoni tal-obbligu li titħallas tariffa, tkun deċiża inkambju għal obbligi oħra, bħall-estensjoni tat-tul tal-konċessjoni kkonċernata, l-evalwazzjoni tal-possibbiltà li titwettaq tali modifika abbażi tal-Artikolu 43(1) u (2) tad-Direttiva 2014/23 għandha ssir b’teħid inkunsiderazzjoni tal-effetti kollha ta’ din il-modifika, peress li dawn l-effetti ma humiex separabbli minn xulxin.
78
Konsegwentement, huwa fid-dawl tal-effetti kollha li jkunu jirriżultaw minn modifika, bħal dik prevista mill-qorti tar-rinviju fid-domanda tagħha, li għandu jiġi ddeterminat jekk din tkunx taqa’ taħt wieħed mill-każijiet previsti fl-Artikolu 43(1) jew (2) ta’ din id-direttiva.
79
Fir-rigward, fl-ewwel lok, tal-Artikolu 43(1)(a) tad-Direttiva 2014/23 u fid-dawl tas-sitwazzjoni prevista mill-qorti tar-rinviju fid-domanda unika fil-Kawża C‑730/22 li hija dik ta’ modifika mwettqa b’mod leġiżlattiv, jista’ qabelxejn jiġi eskluż li din is-sitwazzjoni tkun tista’ taqa’ taħt l-ipoteżi msemmija f’din id-dispożizzjoni, u dan sa fejn din tal-aħħar teħtieġ li l-modifika ssir permezz ta’ klawżola prevista fil-kuntratt ta’ konċessjoni.
80
Fir-rigward, fit-tieni lok, tal-ipoteżijiet imsemmija fl-imsemmi Artikolu 43(1)(b) sa (d), dawn jippreżupponu li l-modifika inkwistjoni titwettaq għal waħda mir-raġunijiet espressament imsemmija f’dawn id-dispożizzjonijiet, jiġifieri meta xogħlijiet jew servizzi addizzjonali mwettqa mill-konċessjonarju inizjali jkunu saru indispensabbli, meta modifika ssir neċessarja minħabba ċirkustanzi li awtorità kontraenti diliġenti jew entità kontraenti diliġenti ma setgħetx tipprevedi jew meta konċessjonarju ġdid jissostitwixxi lil dak li l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti tkun inizjalment tat il-konċessjoni kkonċernata.
81
Peress li l-qorti tar-rinviju ma semmiet, fl-unika domanda fil-Kawża C‑730/22, ebda kawża partikolari li tkun tiġġustifika l-modifiki previsti, ma hemmx lok li jiġi eżaminat jekk waħda jew l-oħra mill-imsemmija dispożizzjonijiet jistgħux japplikaw. Jekk ikun il-każ, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja domandi ġodda li jkunu jirrigwardaw speċifikament dawn l-ipoteżijiet, jekk hija kellha tqis li waħda minnhom tista’ tkun tapplika.
82
Fir-rigward, fit-tielet lok, tal-ipoteżi prevista fl-Artikolu 43(1)(e) tad-Direttiva 2014/23, għandu jitfakkar li din tirrigwarda l-modifiki li, “irrispettivament mill-valur tagħhom, ma jkunux sostanzjali fis-sens tal-paragrafu 4”.
83
Skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 43(4) tad-Direttiva 2014/23, modifika għandha titqies li tkun sostanzjali “fejn din trendi l-konċessjoni materjalment differenti fil-karattru minn dik inizjalment konkluża”.
84
Hekk kif tindika l-premessa 75 ta’ din id-direttiva, l-għan ta’ din id-dispożizzjoni huwa li jiġi żgurat li proċedura ġdida ta’ għoti ta’ konċessjoni tinbeda meta modifiki sostanzjali jsiru fir-rigward tal-konċessjoni inizjali, b’mod partikolari fir-rigward tal-portata u tal-kontenut tad-drittijiet u tal-obbligi reċiproċi tal-partijiet, inkluż l-għoti ta’ drittijiet tal-proprjetà intellettwali. Dan ikun b’mod partikolari l-każ tal-kundizzjonijiet li, kieku kienu inklużi fil-proċedura inizjali, kienu jinfluwenzaw l-eżitu tagħha.
85
F’dan ir-rigward, huwa paċifiku li modifika li jkollha b’mod partikolari l-effett li ġġedded jew li testendi t-tul ta’ konċessjoni lil hinn minn dak previst fl-għoti inizjali tagħha tirrendi l-karatteristiċi ta’ din il-konċessjoni sostanzjalment differenti minn dawk previsti inizjalment, peress li din tkun taffettwa element essenzjali tal-kuntratt ikkonċernat, u li, kieku din il-karatteristika l-ġdida ta’ element essenzjali ta’ dan il-kuntratt kienet ġiet inkluża fil-proċedura inizjali, din tal-aħħar kienet tattira iktar parteċipanti. Għaldaqstant, tali modifika għandha titqies li hija sostanzjali, fejn l-effetti l-oħra prodotti minn din il-modifika setgħu biss enfasizzaw in-natura sostanzjali tagħha.
86
Konsegwentement, modifika li tkun intiża testendi t-tul ta’ konċessjoni u, inkambju, tintroduċi, l-ewwel nett, obbligu li titħallas tariffa ta’ kull xahar, li l-ammont tagħha jiżdied sussegwentement, it-tieni nett, projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini u, it-tielet nett, obbligu li jiġu aċċettati dawn l-estensjonijiet sabiex il-konċessjonarju kkonċernat jiġi awtorizzat jipparteċipa f’kull proċedura ta’ għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet fil-futur għandha titqies li hija sostanzjali u għalhekk li ma tistax taqa’ taħt l-Artikolu 43(1)(e) tad-Direttiva 2014/23, mingħajr ma jkun hemm bżonn li jiġi eżaminat separatament kull wieħed mill-aspetti ta’ din il-modifika.
87
Fir-raba’ u l-aħħar lok, għandu jiġi kkonstatat li tali modifika lanqas ma taqa’ taħt il-każ previst fl-Artikolu 43(2) tad-Direttiva 2014/23. Fil-fatt, mill-formulazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni jirriżulta li l-każ previst minnha huwa dak ta’ modifiki li, l-ewwel nett, l-ammont tagħhom ikun inqas mil-limitu stabbilit fl-Artikolu 8 ta’ din id-direttiva, sussegwentement, li l-ammont tagħhom ikun ukoll inqas minn 10 % tal-ammont tal-konċessjoni inizjali u, fl-aħħar nett, li ma jbiddlux in-natura globali tal-konċessjoni kkonċernata.
88
F’dan il-każ, ebda element tal-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jagħti x’jifhem li l-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali tissodisfa dawn il-kriterji, jew li l-partijiet fil-kawża prinċipali jsostnu li dan huwa l-każ.
89
Barra minn hekk, konformement mal-Artikolu 8(2) tad-Direttiva 2014/23, il-valur ta’ konċessjoni jikkorrispondi għad-dħul mill-bejgħ totali tal-konċessjonarju, iġġenerat mit-tul tal-kuntratt evalwat mill-awtorità kontraenti, fid-dawl tax-xogħlijiet u tas-servizzi li jkunu s-suġġett ta’ din il-konċessjoni, kif ukoll tal-provvisti marbuta ma’ dawn ix-xogħlijiet u ma’ dawn is-servizzi. Konsegwentement, fil-każ ta’ modifika li jkollha l-effett, b’mod partikolari, li testendi t-tul ta’ konċessjoni, sabiex din tkun taqa’ taħt il-każ previst fl-Artikolu 43(2) ta’ din id-direttiva, din iż-żieda, miżjuda bil-konverżjoni f’unitajiet ta’ żmien tal-eventwali effetti oħra ta’ din il-modifika fuq il-fatturi meħuda inkunsiderazzjoni sabiex jiġi ddeterminat il-valur inizjali tal-imsemmija konċessjoni, ma għandhiex tirrappreżenta iktar minn 10 % tat-tul inizjali tagħha.
90
Issa, fil-kawża prinċipali, il-modifika kkawżata permezz tal-adozzjoni tal-Liġi Nru 205/2017 kellha l-effett, billi pposponiet id-data ta’ skadenza tal-konċessjonijiet li kienu diġà waslu sabiex jiskadu matul il-perijodu mill‑31 ta’ Diċembru 2016 sat‑30 ta’ Settembru 2018, li ġġedded dawn il-konċessjonijiet inkambju, b’mod partikolari, għal żieda fit-tariffa, fejn din tal-aħħar għaddiet, għal kull xahar jew għall kull parti minn xahar ta’ iktar minn ħmistax‑il jum, minn EUR 5000 għal EUR 7500 u, għal parti minn xahar ta’ inqas minn ħmistax‑il jum, minn EUR 2500 għal EUR 3500.
91
Peress li, skont l-indikazzjonijiet li jinsabu fil-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-konċessjonijiet ikkonċernati kienu ġew inizjalment konklużi għal sitt snin, anki jekk wieħed jitlaq mill-ipoteżi li, minn naħa, dawn il-konċessjonijiet kellhom kollha valur inizjali ugwali għal-limitu previst fl-Artikolu 8 tad-Direttiva 2014/23 meta din tal-aħħar ġiet adottata, jiġifieri valur ta’ EUR 5186000, u li, min-naħa l-oħra, l-estensjoni li seħħet fl‑2017 kienet l-ewwel waħda li kienet tapplika għalihom, sabiex ma tkunx ogħla minn 10 % tal-ammont tal-konċessjoni kkonċernata, din l-estensjoni ma kellhiex teċċedi tul ta’ ftit iktar minn tmien xhur, filwaqt li għandu jiġi enfasizzat li ż-żieda fit-tariffa titnaqqas miż-żieda fil-valur tal-konċessjonijiet iġġenerata mill-estensjoni tagħhom.
92
Ċertament, l-iskema ta’ estensjoni teknika tinkludi wkoll, għall-konċessjonarju kkonċernat, hekk kif tenfasizza l-qorti tar-rinviju fid-domanda unika fil-Kawża C‑730/22, projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tiegħu u obbligu li jaċċetta kull estensjoni deċiża mil-leġiżlatur nazzjonali sabiex huwa jiġi awtorizzat jipparteċipa f’kull proċedura ta’ għoti mill-ġdid tal-konċessjoni kkonċernata fil-futur.
93
Madankollu, iż-żieda ta’ tali obbligu jew projbizzjoni ma tistax, fi kwalunkwe każ, twassal sabiex l-effett taż-żieda tat-tul tal-konċessjonijiet fuq il-valur inizjali tal-konċessjoni kkonċernata jitnaqqas taħt il-limitu ta’ 10 %. Fil-fatt, l-ewwel waħda minn dawn il-modifiki kellha preċiżament l-effett li tobbliga lill-konċessjonarji kkonċernati jkomplu l-attività tagħhom taħt l-istess kundizzjonijiet bħal dawk li jservu sabiex jiġi ddeterminat il-valur inizjali tal-konċessjoni tagħhom, filwaqt li t-tieni waħda, għalkemm tirrestrinġi d-drittijiet ta’ dawn il-konċessjonarji, ma tidhirx madankollu li tista’ teżerċita influwenza fuq il-valur ta’ dawn il-konċessjonijiet, kif iddefinit fl-Artikolu 8 tad-Direttiva 2014/23.
94
Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina l-effett eżatt tal-modifika inkwistjoni fil-kawża prinċipali fuq il-valur tal-konċessjoni kkonċernata billi tieħu inkunsiderazzjoni l-effetti kollha ta’ din il-modifika fuq dan il-valur, hekk kif dan tal-aħħar għandu jiġi kkalkolat konformement mal-Artikolu 8(2) tad-Direttiva 2014/23.
95
Fil-każ li jiġi kkonstatat li l-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23 jipprekludi tali modifika, għandu jiġi ppreċiżat li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali ma tistax tislet argument minn dan sabiex teżiġi li jitħallew inapplikati d-dispożizzjonijiet biss li permezz tagħhom il-leġiżlatur nazzjonali żied l-ammont tat-tariffa. Fil-fatt, minbarra l-fatt li din iż-żieda ma tistax tiġi sseparata mill-estensjoni tal-konċessjoni peress li din tikkostitwixxi l-korrispettiv tagħha, il-fatt li din biss ma tiġix applikata jkollu l-konsegwenza li jiġi mmodifikat il-bilanċ tal-konċessjoni favur il-konċessjonarju b’mod li ma kienx previst fil-kuntratt ta’ konċessjoni inizjali u, għalhekk, li ssir modifika sostanzjali ta’ dan il-kuntratt, filwaqt li, skont l-Artikolu 43(1)(e) ta’ din id-direttiva, moqri flimkien mal-Artikolu 43(5), proċedura ġdida ta’ għoti hija meħtieġa fil-każ ta’ modifika sostanzjali ta’ kuntratt ta’ konċessjoni.
96
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, ir-risposta għad-domanda unika fil-Kawża C‑730/22 għandha tkun li l-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23 għandu jiġi interpretat fis-sens li dan jipprekludi li l-leġiżlatur nazzjonali jkun jista’ unilateralment jestendi, permezz ta’ dispożizzjonijiet leġiżlattivi li jkunu daħlu fis-seħħ wara d-data ta’ skadenza għat-traspożizzjoni ta’ din id-direttiva, it-tul ta’ konċessjoni ta’ servizzi u, f’din l-okkażjoni, inkambju, l-ewwel nett, iżid l-ammont ta’ tariffa stabbilita b’rata fissa u dovuta mill-konċessjonarji kollha kkonċernati, indipendentement mid-dħul mill-bejgħ tagħhom, it-tieni nett, iżomm projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tagħhom u, it-tielet nett, iżomm obbligu li jaċċettaw dawn l-estensjonijiet sabiex, dawn il-konċessjonarji, ikunu awtorizzati jipparteċipaw f’kull proċedura ta’ għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet fil-futur, sa fejn dawn il-modifiki, meqjusa flimkien, ma jissodisfawx il-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-Artikolu 43(2) ta’ din id-direttiva.
Fuq it-tieni domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22
97
Preliminarjament, mit-talbiet għal deċiżjoni preliminari fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22 jirriżulta li t-tieni domanda f’dawn il-kawżi saru minħabba l-fatt li, fid-deċiżjonijiet tagħha tad‑9 ta’ Lulju u tat‑18 ta’ Novembru 2020, l-ADM iddikjarat li ma kellhiex is-setgħa timmodifika l-ammont tat-tariffa inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, minħabba li dan l-ammont kien stabbilit permezz ta’ att leġiżlattiv.
98
Barra minn hekk, għalkemm, f’dawn id-domandi, il-qorti tar-rinviju ma ssemmi ebda dispożizzjoni speċifika tad-Direttiva 2014/23, mill-ispjegazzjonijiet ipprovduti fid-deċiżjonijiet tar-rinviju jirriżulta li l-imsemmija domandi jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-Artikoli 5 u 43 ta’ din id-direttiva.
99
Għaldaqstant, għandu jinftiehem li, permezz tat-tieni domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikoli 5 u 43 tad-Direttiva 2014/23 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li dawn jipprekludu interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli leġiżlattivi interni, jew prattiki bbażati fuq dawn ir-regoli, ta’ natura li ċċaħħad lill-awtorità kontraenti mis-setgħa li tibda, fuq it-talba ta’ konċessjonarju, proċedura amministrattiva intiża li timmodifika l-kundizzjonijiet għall-operat tal-konċessjoni kkonċernata, meta avvenimenti imprevisti u imprevedibbli, indipendenti mill-volontà tal-partijiet, ikollhom influwenza sinjifikattiva fuq ir-riskju ta’ operat, sakemm dawn il-kundizzjonijiet ikunu jippersistu u matul iż-żmien neċessarju sabiex jiġu stabbiliti mill-ġdid, jekk ikun il-każ, il-kundizzjonijiet inizjali għall-operat ta’ din il-konċessjoni.
100
F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li, ċertament, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 5(1)(b) tad-Direttiva 2014/23 jiddefinixxi l-kunċett ta’ “konċessjoni ta’ servizzi” bħala kuntratt li għalih il-konċessjonarju kkonċernat jitqies li jassumi r-riskju tal-operat tas-servizz “f’kondizzjonijiet ta’ operazzjoni normali”.
101
Madankollu, kif irrilevat l-Avukata Ġenerali fil-punt 77 tal-konklużjonijiet tagħha, u kuntrarjament għal dak li jsostnu r-rikorrenti fil-kawża prinċipali, din id-definizzjoni ma tistax isservi bħala bażi sabiex l-Istati Membri jkunu meħtieġa jagħtu lill-awtoritajiet kontraenti s-setgħa jibdew, fuq it-talba ta’ konċessjonarju, proċedura amministrattiva intiża li timmodifika l-kundizzjonijiet għall-operat ta’ konċessjoni, meta avvenimenti imprevisti u imprevedibbli, indipendenti mir-rieda tal-partijiet, ikollhom influwenza sinjifikattiva fuq ir-riskju ta’ operat ta’ din il-konċessjoni. Fil-fatt, hekk kif jirriżulta mill-formulazzjoni tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2014/23, l-imsemmija definizzjoni hija pprovduta biss għall-finijiet tal-applikazzjoni ta’ din id-direttiva u, b’mod partikolari, għall-finijiet tad-definizzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tal-imsemmija direttiva, konformement mal-Artikolu 1(2) tagħha.
102
Fir-rigward tal-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23, għalkemm dan tal-aħħar jirreferi, fil-paragrafu 1(c) tiegħu, għall-każ ta’ modifika li tkun saret neċessarja minħabba ċirkustanzi li awtorità kontraenti diliġenti jew entità kontraenti diliġenti ma setgħetx tipprevedi, mill-formulazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni jirriżulta li din tagħmel dan biss sabiex tippreċiża li, f’tali każ, proċedura ta’ għoti ġdida ma tkunx neċessarja, mingħajr ma timponi obbligu, fuq l-awtorità kontraenti, li tibda proċedura ta’ modifika tal-konċessjoni.
103
Din il-konklużjoni hija kkorroborata mill-premessa 75 ta’ din id-direttiva li minnha jirriżulta li l-għan tal-Artikolu 43 tagħha huwa li jiċċara l-kundizzjonijiet li fihom modifiki magħmula fir-rigward ta’ konċessjoni matul l-operat tagħha jkunu jeħtieġu proċedura ġdida ta’ għoti billi jelenka numru limitat ta’ każijiet li għalihom il-ftuħ ta’ proċedura ġdida ta’ għoti ma jkunx neċessarju, u mhux li jobbliga lill-Istati Membri jipprevedu li konċessjoni għandha neċessarjament tkun tista’ tiġi mmodifikata f’kull wieħed minn dawn il-każijiet.
104
Madankollu, fil-każ fejn regoli leġiżlattivi interni jkunu jipprevedu li l-awtorità kontraenti tista’ tiġi obbligata tibda proċedura ta’ modifika tal-konċessjoni minħabba avvenimenti imprevedibbli u indipendenti mir-rieda tal-partijiet li jkollhom influwenza sinjifikattiva fuq ir-riskju ta’ operat, id-direttiva ma tipprekludix li l-konċessjonarju kkonċernat ikun jista’ jibbaża ruħu fuq dawn ir-regoli sabiex jeżiġi li l-awtorità kontraenti tibda tali proċedura, sa fejn il-modifika prevista ma tkunx eskluża mil-leġiżlazzjoni nazzjonali li tkun tittrasponi l-Artikolu 43(1) u (2) ta’ din id-direttiva.
105
Konsegwentement, ir-risposta għat-tieni domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22 għandha tkun li l-Artikoli 5 u 43 tad-Direttiva 2014/23 għandhom jiġu interpretati fis-sens li dawn ma jipprekludux interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli leġiżlattivi interni, jew prattiki bbażati fuq dawn ir-regoli, ta’ natura li ċċaħħad lill-awtorità kontraenti mis-setgħa li tibda, fuq talba ta’ konċessjonarju, proċedura amministrattiva intiża li timmodifika l-kundizzjonijiet għall-operat tal-konċessjoni kkonċernata, meta avvenimenti imprevedibbli u indipendenti mir-rieda tal-partijiet ikollhom influwenza sinjifikattiva fuq ir-riskju tal-operat ta’ din il-konċessjoni, sakemm dawn il-kundizzjonijiet ikunu jippersistu u matul iż-żmien neċessarju sabiex jiġu stabbiliti mill-ġdid, jekk ikun il-każ, il-kundizzjonijiet għall-operat inizjali tagħha.
Fuq it-tielet domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22
106
Permezz tat-tielet domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk id-Direttiva 89/665, hekk kif emendata bid-Direttiva 2014/23, għandhiex tiġi interpretata fis-sens li din tipprekludi li leġiżlazzjoni nazzjonali tkun tista’ tistabbilixxi bħala kundizzjoni preliminari għall-parteċipazzjoni f’kull proċedura ta’ għoti mill-ġdid ta’ konċessjoni l-adeżjoni tal-konċessjonarju kkonċernat ma’ skema ta’ estensjoni ta’ din il-konċessjoni, inkluż fil-każ fejn il-possibbiltà li jiġu nnegozjati mill-ġdid il-kundizzjonijiet għall-operat tal-imsemmija konċessjoni minħabba li jkun seħħ avveniment imprevedibbli u indipendenti mir-rieda tal-partijiet tkun eskluża.
107
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, konformement mal-Artikolu 94(c) tar-Regoli tal-Proċedura, kull talba għal deċiżjoni preliminari għandha tinkludi l-espożizzjoni tar-raġunijiet li jkunu wasslu lill-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar l-interpretazzjoni jew dwar il-validità ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll ir-rabta li hija tistabbilixxi bejn dawn id-dispożizzjonijiet u l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipal, fatt li jimplika li d-dispożizzjoni jew id-dispożizzjonijiet li għandhom jiġu interpretati għandhom ikunu jistgħu jiġu identifikati b’mod ċar.
108
Issa, minn naħa, fil-formulazzjoni tat-tielet domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22, il-qorti tar-rinviju ma semmietx dispożizzjoni partikolari tad-Direttiva 89/665. Min-naħa l-oħra, l-ispjegazzjonijiet ipprovduti minn din il-qorti fit-talbiet għal deċiżjoni preliminari kkonċernati ma jippermettux li tiġi identifikata waħda, u dan iktar u iktar peress li, hekk kif enfasizzat l-Avukata Ġenerali fil-punt 94 tal-konklużjonijiet tagħha, id-deskrizzjoni tat-tilwim fil-kawżi prinċipali ma turix li obbligi ta’ din id-direttiva ġew miksura permezz tal-adozzjoni u tal-modifika sussegwenti tal-iskema ta’ estensjoni teknika.
109
Konsegwentement, it-tielet domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22 għandhom jiġu ddikjarati inammissibbli.
Fuq ir‑raba sas‑sitt domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22
110
Fid-dawl tar-risposta mogħtija għall-ewwel domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22 u peress li, fil-kawżi prinċipali, ir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali jikkontestaw modifiki li għandhom jiġu evalwati fid-dawl tad-Direttiva 2014/23, ma hemmx lok li tingħata risposta għar‑raba’ sas‑sitt domanda fil-Kawżi C‑728/22 u C‑729/22.
Fuq l-ispejjeż
111
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Il‑Ħames Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
Id-Direttiva 2014/23/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-għoti ta’ kuntratti ta’ konċessjoni,
għandha tiġi interpretata fis-sens li:
din tapplika ratione temporis għal kuntratti ta’ konċessjoni, fis-sens tal-Artikolu 5(1)(b) tagħha, li jkunu ngħataw qabel id-dħul fis-seħħ tad-Direttiva 2014/23, iżda li jkunu ġew estiżi permezz ta’ dispożizzjonijiet leġiżlattivi li, inkambju, ikunu introduċew fir-rigward tal-konċessjonarji kkonċernati, l-ewwel nett, obbligu li titħallas tariffa ta’ kull xahar, li l-ammont tagħha żdied sussegwentement, it-tieni nett, projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tagħhom u, it-tielet nett, obbligu li jiġu aċċettati dawn l-estensjonijiet sabiex huma jiġu awtorizzati jipparteċipaw fi kwalunkwe proċedura ta’ għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet fil-futur, sa fejn dawn id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi jkunu huma stess daħlu fis-seħħ wara d-data ta’ skadenza għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/23. F’din is-sitwazzjoni, l-Artikoli 49 u 56 TFUE għandhom jiġu interpretati fis-sens li dawn ma humiex applikabbli.
2)
L-Artikolu 43 tad-Direttiva 2014/23,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
dan jipprekludi li l-leġiżlatur nazzjonali jkun jista’ unilateralment jestendi, permezz ta’ dispożizzjonijiet leġiżlattivi li jkunu daħlu fis-seħħ wara d-data ta’ skadenza għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2014/23, it-tul ta’ konċessjoni ta’ servizzi u, f’din l-okkażjoni, inkambju, l-ewwel nett, iżid l-ammont ta’ tariffa stabbilita b’rata fissa u dovuta mill-konċessjonarji kollha kkonċernati, indipendentement mid-dħul mill-bejgħ tagħhom, it-tieni nett, iżomm projbizzjoni ta’ trasferiment tal-bini tagħhom u, it-tielet nett, iżomm obbligu li jaċċettaw dawn l-estensjonijiet sabiex, dawn il-konċessjonarji, ikunu awtorizzati jipparteċipaw f’kull proċedura ta’ għoti mill-ġdid ta’ dawn il-konċessjonijiet fil-futur, sa fejn dawn il-modifiki, meqjusa flimkien, ma jissodisfawx il-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-Artikolu 43(2) tad-Direttiva 2014/23.
3)
L-Artikoli 5 u 43 tad-Direttiva 2014/23,
għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
dawn ma jipprekludux interpretazzjoni jew applikazzjoni ta’ regoli leġiżlattivi interni, jew prattiki bbażati fuq dawn ir-regoli, ta’ natura li ċċaħħad lill-awtorità kontraenti mis-setgħa li tibda, fuq talba ta’ konċessjonarju, proċedura amministrattiva intiża li timmodifika l-kundizzjonijiet għall-operat tal-konċessjoni kkonċernata, meta avvenimenti imprevedibbli u indipendenti mir-rieda tal-partijiet ikollhom influwenza sinjifikattiva fuq ir-riskju tal-operat ta’ din il-konċessjoni, sakemm dawn il-kundizzjonijiet ikunu jippersistu u matul iż-żmien neċessarju sabiex jiġu stabbiliti mill-ġdid, jekk ikun il-każ, il-kundizzjonijiet għall-operat inizjali tagħha.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: it-Taljan.