62021CJ0521_RES
Sprawa C‑521/21
MJ
przeciwko
AA
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Rejonowy Poznań-Stare Miasto w Poznaniu)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 24 marca 2026 r.
Odesłanie prejudycjalne – Państwo prawne – Skuteczna ochrona prawna w dziedzinach objętych prawem Unii – Niezawisłość sędziowska – Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE – Artykuł 47 akapit drugi Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Uregulowania i orzecznictwo krajowe zakazujące kwestionowania przez sądy krajowe umocowania sądów oraz organów konstytucyjnych lub ustalania lub oceny zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego z tego powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości – Ciążący na sądzie, któremu przedstawiono wniosek o wyłączenie innego sędziego, obowiązek zbadania poszanowania wymogu „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” – Powołanie sędziów sądów powszechnych w Polsce – Brak niezależności Krajowej Rady Sądownictwa (Polska) – Brak skutecznego środka zaskarżenia dla kandydatów na dane stanowisko sędziowskie – Sędzia niebędący „niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy” – Możliwość wyłączenia sędziego ze składu orzekającego
Państwa członkowskie – Obowiązki – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie zasady niezawisłości sędziowskiej – Pierwszeństwo – Obowiązki sądów krajowych – Uregulowania i orzecznictwo krajowe zakazujące kwestionowania przez sądy krajowe umocowania sądów oraz organów konstytucyjnych lub ustalania lub oceny zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego z tego powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości – Niedopuszczalność – Ciążący na sądzie, któremu przedstawiono wniosek o wyłączenie innego sędziego z powodu okoliczności jego powołania, obowiązek zbadania poszanowania wymogu sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; art. 267 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 55–66; pkt 1 sentencji)
Pytania prejudycjalne – Właściwość Trybunału – Granice – Stosowanie prawa Unii w sporze w postępowaniu głównym – Wyłączenie – Dostarczenie sądowi odsyłającemu wszystkich elementów wykładni objętych prawem Unii – Objęcie
(art. 267 TFUE)
(zob. pkt 80)
Państwa członkowskie – Obowiązki – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie wymogu sądu ustanowionego na mocy ustawy – Wniosek o wyłączenie sędziego – Weryfikacja takiego wymogu przez sąd krajowy, do którego wpłynął taki wniosek – Sędzia powołany na takie stanowisko w następstwie procedury z udziałem organu niedającego gwarancji niezależności – Brak skutecznego środka zaskarżenia dla kandydatów na dane stanowisko sędziowskie – Brak wpływu tych okoliczności na niezawisłość i bezstronność wspomnianego sędziego – Warunek
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 79, 81–94; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
Trybunał, w składzie wielkiej izby, do którego Sąd Rejonowy Poznań-Stare Miasto w Poznaniu (Polska) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, doprecyzował swoje orzecznictwo dotyczące wymogu „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). Dokładniej rzecz ujmując, wypowiedział się on w przedmiocie zakresu badania, jakie powinien przeprowadzić sąd rozpoznający wniosek o wyłączenie sędziego sądu powszechnego z powodu nieprawidłowości dotyczących jego powołania, a także w przedmiocie konsekwencji, jakie powinien z niego wyciągnąć.
W ramach sporu dotyczącego wierzytelności pozwany w postępowaniu głównym, pismem z dnia 21 maja 2021 r., wniósł o wyłączenie sędzi S.C. mającej rozpoznać tę sprawę. Podniósł on, że osoba ta nie została skutecznie powołana na stanowisko sędziego, ponieważ uchwała dotycząca wniosku o jej powołanie została przyjęta przez Krajową Radę Sądownictwa (Polska) (zwaną dalej „KRS”) w nowym składzie, której zgodność z Konstytucją została zakwestionowana przez Naczelny Sąd Administracyjny (Polska).
Wniosek o wyłączenie został przedłożony sądowi odsyłającemu orzekającemu w składzie jednego sędziego, który wyraził wątpliwości co do niektórych aspektów powołania sędzi S.C.
W tym kontekście sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie w celu zwrócenia się do Trybunału zasadniczo z pytaniem o zgodność z prawem Unii, po pierwsze, procedury powołania danej sędzi, w szczególności z uwagi na skład i rolę KRS w tej procedurze, oraz faktu, że uczestnikom tej procedury nie przysługiwał skuteczny środek zaskarżenia, a po drugie, mających zastosowanie przepisów krajowych, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny (Polska) (
1
), na mocy których badanie zgodności z prawem powołania sędziego należy do ograniczonej wyłącznej właściwości Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (Polska).
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał orzekł, że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, art. 47 Karty oraz zasada pierwszeństwa prawa Unii stoją na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego i orzecznictwu sądu konstytucyjnego tego państwa, dokonującemu wykładni konstytucji tego państwa członkowskiego oraz tych uregulowań, które przyznają określonemu organowi wyłączną kompetencję do orzekania w przedmiocie wniosku o wyłączenie sędziego z powodu okoliczności jego powołania, pozbawiając jednocześnie ten organ możliwości rozpoznania takiego wniosku, jeżeli podważono w nim zgodność z prawem procedury powołania tego sędziego. Trybunał uściślił, że sąd krajowy, do którego wpłynął taki wniosek o wyłączenie, powinien odstąpić od stosowania tych uregulowań zgodnie z ich wykładnią zawartą w orzecznictwie sądu konstytucyjnego i samodzielnie zbadać zgodność z prawem powołania tego sędziego, w szczególności poprzez sprawdzenie, czy sędzia ten spełnia wymóg „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy”, oraz, w razie potrzeby, poprzez postanowienie o wyłączeniu tego sędziego, jeżeli ewentualne nieprawidłowości, którymi dotknięte jest wspomniane powołanie, wiążą się z naruszeniem tego wymogu.
W niniejszym wypadku sąd odsyłający powinien zatem odstąpić od stosowania polskich uregulowań zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 14 lipca 2021 r., zakazujących mu badania zgodności z prawem powołania sędzi S.C. i zobowiązujących go do przekazania tego wniosku Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, aby samodzielnie przeprowadzić to badanie i w razie potrzeby wyciągnąć z niego konsekwencje.
W tym względzie Trybunał zauważył również, że biorąc pod uwagę systemowy charakter wadliwych powołań na stanowiska sędziowskie w Polsce, które dotyczą około 30 % sędziów tego państwa członkowskiego, indywidualna ocena przestrzegania wymogu „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” w ramach postępowań o wyłączenie z powodu okoliczności powołania danych sędziów nie może co do zasady wystarczyć do zapewnienia pełnego poszanowania wynikającego z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE wymogu, by sprawy objęte prawem Unii były rozpatrywane przez niezależne sądy. Istnienie systemowych lub ogólnych naruszeń niezależności krajowego wymiaru sprawiedliwości może bowiem zagrozić zarówno prawidłowemu funkcjonowaniu procedury odesłania prejudycjalnego, jak i jednolitości, spójności oraz pełnej skuteczności prawa do skutecznej ochrony sądowej, którego procedura ta jest zasadniczym elementem.
W związku z tym, po pierwsze, w celu przywrócenia zaufania publicznego do systemu sądownictwa i zapewnienia poszanowania zasady podziału władzy, a po drugie, zapewnienia ciągłości i skuteczności funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, w tym skuteczności mechanizmu odesłania prejudycjalnego, w krajowym porządku prawnym muszą zostać ustanowione, na podstawie art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, ramy normatywne umożliwiające ocenę możliwości dalszego wykonywania zadań przez osoby wadliwie powołane na stanowiska sędziów. Postanowienie to nie nakłada jednak na państwa członkowskie obowiązku stosowania jednego modelu mającego służyć zapewnieniu skutecznej ochrony sądowej lub przywróceniu zaufania publicznego do systemu sądownictwa. Państwa członkowskie dysponują zatem szerokim marginesem swobody, jeżeli chodzi o konkretną treść ustanowionych w tym celu ram normatywnych, pod warunkiem jednak, że zapewnią, iż jedynie te osoby powołane wadliwie, które dają wystarczające gwarancje niezależności i bezstronności, będą mogły dalej wykonywać swoje zadania.
W drugiej kolejności Trybunał stwierdził, że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty nie stoją na przeszkodzie uznaniu za „niezawisły i bezstronny sąd” składu orzekającego, w którym zasiada jednoosobowo sędzia powołany na swoje stanowisko w wyniku procedury powołania charakteryzującej się tym, że po pierwsze, kandydatura tego sędziego została zarekomendowana przez organ niedający gwarancji niezależności wystarczających do tego, by wykluczyć w przekonaniu jednostek wszelkie uzasadnione wątpliwości co do prawidłowości procedur powoływania sędziów, w których organ ten uczestniczy, a po drugie, uczestnicy tej procedury nominacyjnej nie mieli prawa do skutecznego środka prawnego przed sądem, jeżeli nie zachodzą inne istotne okoliczności dotyczące kontekstu tego postępowania, które miałyby taki charakter i wagę, że rozpatrywane łącznie mogłyby podważyć niezawisłość lub bezstronność wspomnianego sędziego.
Trybunał przypomniał w tym zakresie, że nieprawidłowość, której dopuszczono się przy powołaniu sędziego lub większej liczby sędziów w ramach danego systemu sądownictwa, pociąga za sobą naruszenie wymogu dotyczącego „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy”, w szczególności gdy nieprawidłowość ta ma taki charakter i wagę, że stwarza ona rzeczywiste ryzyko, iż pozostałe władze, w szczególności władza wykonawcza, będą mogły skorzystać z nienależnych im uprawnień dyskrecjonalnych, zagrażając prawidłowości skutku, do którego prowadzi procedura powołania, i wzbudzając w ten sposób w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności danych sędziów.
W ostatecznym rozrachunku to do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny ewentualnych nieprawidłowości, których dopuszczono się w toku procedury powołania S.C., oraz wpływu, jaki mogą one mieć na jej status sędziego spełniającego przesłanki przewidziane w art. 47 Karty.
W odniesieniu do aspektów, które należy wziąć w tym względzie pod uwagę, Trybunał podkreślił, że co się tyczy zarekomendowania kandydatury sędzi S.C. przez KRS w nowym składzie, okoliczność, że organ ten nie daje wystarczających gwarancji niezależności, nie może sama w sobie prowadzić do stwierdzenia naruszenia wymogów nieodłącznie związanych z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty. Powyższe odnosi się także do braku dostępności skutecznego środka prawnego dla uczestników danej procedury powołania, ponieważ mogą oni wnieść odwołanie włącznie do Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, która sama nie spełnia wymogu „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” (
2
). Te dwie okoliczności rozpatrywane odrębnie nie pozwalają na ustalenie, że dana sędzia nie spełnia takiego wymogu, a w rezultacie na postanowienie o jej wyłączeniu.
W celu dokonania oceny, czy sędziowie spełniają wymogi niezawisłości i bezstronności oraz stanowią „sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy” w rozumieniu wyżej wymienionych postanowień, należy bowiem zbadać nie tylko okoliczności związane z procesem ich powołania, lecz również inne istotne elementy kontekstu poprzez dokonanie całościowej oceny wszystkich okoliczności towarzyszących ich powołaniu.
W niniejszej sprawie, z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji przez sąd odsyłający, wydaje się, że żadna inna okoliczność faktyczna i prawna związana z powołaniem sędzi S.C. nie podważa niezawisłości lub bezstronności tej sędzi.
(
1
)	W szczególności w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 lipca 2021 r. (sprawa P 7/20). Wyrok ten był przedmiotem analizy Trybunału, już po złożeniu wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie, w wyroku z dnia 18 grudnia 2025 r., Komisja/Polska (Kontrola ultra vires orzecznictwa Trybunału – Pierwszeństwo prawa Unii) (C‑448/23, EU:C:2025:975).
(
2
)	W wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r., Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) (C‑718/21, EU:C:2023:1015), Trybunał stwierdził, że izba ta nie ma statusu „niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy”.