62001CC0164_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
Odwołanie
–
Skarga o odszkodowanie
–
Odpowiedzialność pozaumowna
–
Przesłanki
–
Kwoty mleczne
–
Rozporządzenie (EWG) nr 857/84
–
Ilość referencyjna
–
Producenci, którzy podjęli zobowiązanie do niewprowadzania do obrotu
–
Związek przyczynowy
–
Zmiana gospodarstwa
–
Przeniesienie ilości referencyjnej
–
Przedawnienie
–
Przerwanie
–
ZawieszenieSpis treści
I –	Wstęp
II –	Ramy prawne
A –	Ustalenia w przedmiocie przyznania ilości referencyjnej, szczególnie istotne w aspekcie zmiany gospodarstwa
B –	Akty prawne Rady i Komisji w związku z odszkodowaniem dla producentów SLOM
III –	Stan faktyczny
IV –	Postępowanie przed Sądem Pierwszej Instancji i zaskarżony wyrok
V –	Odwołanie
VI –	Analiza prawna
A –	W przedmiocie odpowiedzialności Wspólnoty za okres przypadający po sprzedaży pierwotnego gospodarstwa SLOM (pierwszy zarzut odwołania)
1.	Zasadnicze argumenty stron
2.	Ocena
B –	W przedmiocie przedawnienia roszczeń odszkodowawczych (drugi i trzeci zarzut odwołania)
1.	Zasadnicze argumenty stron
2.	Ocena
a)	W przedmiocie przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych – uwagi ogólne
b)	W przedmiocie kwalifikacji przedawnienia w zaskarżonym wyroku – uwagi szczegółowe
VII –	W przedmiocie kosztów
VIII –	Wnioski
I – Wprowadzenie
1. W niniejszej sprawie odwołanie wniesione zostało od wyroku Sądu Pierwszej Instancji z dnia 31 stycznia 2001 r. w sprawie T-143/97 (2) (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”), którym Sąd oddalił jako niedopuszczalną skargę o odszkodowanie skierowaną przez niderlandzkiego producenta mleka Gerhardusa van den Berga przeciwko Radzie i Komisji.
2. Niniejsze postępowanie należy do większej grupy sporów prawnych, które, ogólnie to ujmując, dotyczą sytuacji tzw. producentów SLOM (3) w systemie kwot mlecznych, czyli producentów mleka, którzy na podstawie rozporządzenia (EWG) nr 1078/77 (4) przyjęli na siebie zobowiązanie, że w terminie pięciu lat nie będą wprowadzać do obrotu mleka i przetworów mlecznych (zwane dalej „zobowiązaniem do niewprowadzania do obrotu”) albo że dokonają konwersji stad mlecznych na produkcję mięsną (zwane dalej: „zobowiązaniem do konwersji”).
3. Punktem wyjścia tego problemu było to, że przy wprowadzeniu systemu kwot mlecznych od dnia 1 kwietnia 1984 r. – systemu, który w celu ograniczenia produkcji mlecznej przewidywał ustalenie określonych ilości referencyjnych, jak również opłat w przypadku, gdyby ilości te zostały przekroczone – nie została wzięta pod uwagę sytuacja producentów SLOM. Następnie na podstawie rozporządzenia Rady (EWG) nr 857/84 z dnia 31 marca 1984 r. w jego pierwotnym brzmieniu (5) uregulowano szczegółowe zasady obliczania ilości referencyjnych, które zostały wyznaczone na podstawie dostaw mleka w roku referencyjnym, który jak się okazało, całkowicie bądź częściowo pokrywał się z okresem, w którym producenci SLOM przyjęli na siebie zobowiązanie do niewprowadzania do obrotu. W efekcie doprowadziło to do tego, że ci producenci mleka – z powodu braku produkcji w roku referencyjnym – zostali wyłączeni od przyznania ilości referencyjnej i przez to zostali pozbawieni możliwości produkcji mleka, względnie produkcji mleka zwolnionego od opłat.
4. W rezultacie skutkowało to niekorzystną sytuacją producentów SLOM, która częściowo była utrzymywana przez „środki zaradcze” zastosowane przez prawodawcę wspólnotowego oraz „wzbogacona” o kolejne aspekty prawne. Obecnie ta niekorzystna sytuacja, rozpatrywana z różnych punktów widzenia, zajmuje od ponad dziesięciolecia sądy wspólnotowe, a także znalazła wyraz w całym szeregu aktów prawnych prawa wtórnego. Wyroki oraz środki przewidziane w prawie wtórnym, które, z jednej strony, nawiązują do (mocy obowiązującej) regulacji dotyczących przyznawania ilości referencyjnych jako takich, z drugiej zaś, przewidują rekompensatę powstałej szkody, jaką ponieśli producenci SLOM w wyniku funkcjonowania takich regulacji, składają się na opisane poniżej ramy prawne, które mają zastosowanie w przedmiotowej sprawie.
5. Już w opinii z dnia 18 września 2003 r. w sprawach połączonych C-162/01 P i C-163/01 P (6) zajmowałam stanowisko w przedmiocie odpowiedzialności dotyczącej producentów SLOM, przy czym w każdym z przypadków przede wszystkim chodziło o zagadnienie, czy odpowiedzialność Wspólnoty jest uzależniona od wznowienia produkcji po upływie terminu zobowiązania do niewprowadzania do obrotu, bądź od odpowiedniego oświadczenia producenta SLOM.
6. W niniejszej sprawie odwołanie porusza w szczególności dwie kwestie oparte na porównywalnych podstawach faktycznych i prawnych: z jednej strony, czy Sąd w zaskarżonym wyroku słusznie wyszedł z założenia, że odpowiedzialność Wspólnoty z tytułu poniesionej szkody spowodowanej nieprzyznaniem ilości referencyjnej ustaje wraz ze zmianą gospodarstwa przez zainteresowanego producenta SLOM, z drugiej strony zaś, czy Sąd słusznie stwierdził, że przedmiotowe roszczenia odszkodowawcze uległy już przedawnieniu ze względu na niewystąpienie przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia.
II – Ramy prawne
7. W dalszej części wywodu będę przedstawiać jedynie te wspólnotowe akty prawne, które zostały bezpośrednio przywołane w zarzutach odwołania. Dla zarysowania szerszego kontekstu prawnego niniejszej sprawy wskazuję również na ramy prawne przedstawione w mojej opinii z dnia 18 września 2003 r. w sprawach połączonych Bouma i Beusmans (7) .
A – Ustalenia w przedmiocie przyznania ilości referencyjnej, szczególnie istotne w aspekcie zmiany gospodarstwa
8. Zgodnie z art. 3a ust. 1, wprowadzonym rozporządzeniem Rady (EWG) nr 764/89 z dnia 20 marca 1989 r. zmieniającym rozporządzenie (EWG) nr 857/84 (8), producenci tymczasowo otrzymują na wniosek specjalną ilość referencyjną, między innymi pod warunkiem że:
„a) […] nie dokonają przeniesienia w całości swojego gospodarstwa produkcji mlecznej przed upływem terminu niewprowadzania do obrotu albo terminu zmiany kierunku produkcji;
b) […] w celu poparcia wniosku wykażą, że są w stanie w pełnym zakresie wytworzyć we własnym gospodarstwie wnioskowaną ilość referencyjną […]” [tłumaczenie nieoficjalne].
9. Zgodnie z art. 3a ust. 1 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1546/88 z dnia 3 czerwca 1988 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania dodatkowej opłaty wyrównawczej określonej w art. 5c rozporządzenia (EWG) nr 804/68 (9) w brzmieniu rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1033/89 z dnia 20 kwietnia 1989 r. (10) wniosek producenta o przyznanie specjalnej ilości referencyjnej „[…] należy złożyć właściwemu organowi wyznaczonemu przez Państwo Członkowskie, pod warunkiem że producent może dowieść, że nadal prowadzi w całości albo w części to samo gospodarstwo, które prowadził w chwili przyjęcia jego wniosku o przyznanie premii”.
10. Należy wskazać na art. 7 rozporządzenia nr 857/84 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem Rady (EWG) nr 590/85 z dnia 26 lutego 1985 r. (11), który w szczególności stanowi, co następuje:
„1. W przypadku sprzedaży, dzierżawy lub przekazania gospodarstwa w drodze dziedziczenia odpowiednia ilość referencyjna zostaje przeniesiona w całości albo w części na nabywcę, dzierżawcę lub spadkobiercę, zgodnie ze szczegółowymi zasadami, które zostaną ustalone.
Z zastrzeżeniem ust. 3 akapit drugi, w przypadku przeniesienia gruntu na władze publiczne lub do użytku w interesie publicznym Państwa Członkowskie mogą zdecydować, aby całość albo część ilości referencyjnej przyznanej gospodarstwu albo części gospodarstwa, będącego przedmiotem przeniesienia, pozostawić do dyspozycji producenta odstępującego grunty, o ile zamierza on kontynuować produkcję mleczną.
[…]
4. W przypadku dzierżaw mających wygasnąć, jeżeli dzierżawca nie ma prawa do odnowienia dzierżawy na podobnych warunkach, Państwa Członkowskie mogą zdecydować, aby całość albo część ilości referencyjnej, przypadającej na gospodarstwo będące przedmiotem dzierżawy albo jego część pozostawić do dyspozycji dzierżawcy odstępującego grunty, o ile zamierza on kontynuować produkcję mleczną” [tłumaczenie nieoficjalne].
11. W nawiązaniu do powyższego art. 7 rozporządzenia nr 1546/88 zawiera natomiast następujące szczegółowe zasady stosowania:
„Dla celów stosowania art. 7 rozporządzenia (EWG) nr 857/84, z zastrzeżeniem ust. 3 tego artykułu, ilości referencyjne producentów i skupujących w ramach formuł A i B oraz producentów sprzedających bezpośrednio do konsumentów przenosi się na następujących warunkach:
1) w przypadku sprzedaży, dzierżawy lub przekazania w drodze dziedziczenia całości gospodarstwa odpowiednia ilość referencyjna zostaje przeniesiona na producenta, który przejmuje gospodarstwo;
2) w przypadku sprzedaży, dzierżawy albo dziedziczenia części gospodarstwa odpowiednia ilość referencyjna zostaje rozdzielona między przejmujących gospodarstwo producentów z uwzględnieniem powierzchni wykorzystywanej do produkcji mleka albo innych obiektywnych kryteriów przyjętych przez Państwa Członkowskie. Wydzielone części gospodarstwa, których powierzchnia wykorzystywana do produkcji mleka jest mniejsza niż powierzchnia minimalna określona przez Państwa Członkowskie, nie muszą być uwzględniane. Część ilości referencyjnej odpowiadająca takiej powierzchni może w całości zostać dodana do ilości rezerwowej;
3) przepisy pkt 1 i 2 oraz akapitu czwartego stosuje się, zgodnie z różnymi przepisami krajowymi, odpowiednio do innych przypadków przeniesienia, które rodzą porównywalne skutki prawne dla producentów;
4) w przypadku stosowania art. 7 ust. 1 akapit drugi i art. 7 ust. 4 rozporządzenia (EWG) nr 857/84, dotyczących odpowiednio, z jednej strony przeniesienia gruntu na władze publiczne lub do użytku w interesie publicznym, a z drugiej strony, dzierżaw mających wygasnąć bez możliwości ich odnowienia na podobnych warunkach, całość albo część ilości referencyjnej, przypadającej na gospodarstwo będące przedmiotem przeniesienia lub dzierżawy bez możliwości odnowienia, oddaje się do dyspozycji danego producenta, o ile zamierza on kontynuować produkcję mleczną i pod warunkiem że suma ilości referencyjnej oddanej mu w ten sposób do dyspozycji i ilości przypadającej na gospodarstwo, które przejmuje lub na którym kontynuuje swą produkcję, nie przewyższa ilości referencyjnej, którą dysponował on przed transferem lub wygaśnięciem dzierżawy.
Państwa Członkowskie mogą stosować postanowienia, o których mowa w pkt 1, 2 i 4, w związku z przeniesieniem gospodarstw dokonanym w czasie i od okresu referencyjnego.
[…]”.
B – Akty prawne Rady i Komisji w związku z odszkodowaniem dla producentów SLOM
12. W następstwie wyroku z dnia 19 maja 1992 r. w sprawach Mulder i in. przeciwko Radzie i Komisji (12) (zwanym dalej „wyrokiem Mulder II”) Rada i Komisja opublikowały w dniu 5 sierpnia 1992 r. komunikat 92/C-198/04 (13) .
13. W pkt 1 komunikatu wskazuje się, że Wspólnota ponosi odpowiedzialność względem wszystkich producentów, którzy spełniają kryteria i warunki wynikające z wyroku Mulder II. Pozostałe punkty komunikatu stanowią, co następuje (wyciąg):
„2) Instytucje zobowiązują się w stosunku do wszystkich producentów, o których mowa w pkt 1, do niepodnoszenia zarzutu przedawnienia na podstawie art. 43 Statutu Trybunału Sprawiedliwości przed upływem terminu określonego w pkt 3, o ile w dniu opublikowania niniejszego komunikatu w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich
lub w chwili, gdy producent wcześniej zwrócił się do jednej z instytucji, roszczenie odszkodowawcze nie było jeszcze przedawnione.
3) W celu nadania pełnego skutku wyrokowi z dnia 19 maja 1992 r. instytucje określą szczegółowe zasady przyznawania rekompensaty zainteresowanym osobom, łącznie z kwestią odsetek. [...]”.
14. W celu wykonania wyroku Mulder II Rada przyjęła następnie rozporządzenie (EWG) nr 2187/93 z dnia 22 lipca 1993 r. przewidujące ofertę rekompensat dla niektórych producentów mleka i przetworów mlecznych tymczasowo objętych ograniczeniem prowadzenia przez nich handlu (14) . Na podstawie tego rozporządzenia producentom, którym ostatecznie została przyznana specjalna ilość referencyjna (15), proponuje się zryczałtowaną rekompensatę jako wyrównanie wszelkich szkód, które ponieśli na podstawie przedmiotowej regulacji, o której mowa w wyroku Mulder II.
15. Zgodnie z art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia rekompensata przyznawana jest jedynie za okres, w którym nie przedawniło się roszczenie odszkodowawcze. W celu określenia tego okresu art. 8 ust. 2 przewiduje, co następuje:
„a) za datę przerwania biegu pięcioletniego terminu, określonego w art. 43 Statutu Trybunału Sprawiedliwości uważa się datę skierowania wniosku do jednej z instytucji Wspólnoty lub, w przypadku wniesienia skargi do Trybunału Sprawiedliwości, datę wpisu skargi do rejestru lub najpóźniej datę publikacji komunikatu instytucji w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich nr C 198, czyli dzień 5 sierpnia 1992 r.;
b) okres, który jest brany pod uwagę odnośnie do rekompensaty, rozpoczyna się pięć lat przed datą przerwania biegu przedawnienia, najwcześniej jednak w dniu 2 kwietnia 1984 r., bądź z upływem terminu zobowiązania do niewprowadzania do obrotu albo upływem terminu zobowiązania do konwersji;
c) okres, który jest brany pod uwagę odnośnie do rekompensaty, upływa dla producentów, którzy otrzymali specjalną ilość referencyjną zgodnie z rozporządzeniem (EWG) nr 764/89, w dniu 29 marca 1989 r.; zaś dla producentów, którzy otrzymali specjalną ilość referencyjną zgodnie z rozporządzeniem (EWG) nr 1639/91, w dniu 15 czerwca 1991 r.” [tłumaczenie nieoficjalne].
16. Odnośnie do złożenia wniosku o rekompensatę art. 10 ust. 2 rozporządzenia nr 2187/93 stanowi:
„Wniosek powinien wpłynąć do organu właściwego najpóźniej do dnia 30 września 1993 r., pod groźbą jego odrzucenia.
Jeżeli wniosek nie wpłynął w terminie, o którym mowa w akapicie pierwszym, termin przedawnienia, na podstawie art. 43 Statutu Trybunału Sprawiedliwości, rozpoczyna bieg od nowa dla wszystkich producentów od dnia, o którym mowa w akapicie pierwszym, chyba że bieg przedawnienia został przerwany przez wniesienie skargi do Trybunału Sprawiedliwości na podstawie art. 43 Statutu”.
III – Stan faktyczny
17. Stan faktyczny stanowiący podstawę postępowania został przedstawiony w zaskarżonym wyroku (16) :
„14 Stroną skarżącą jest producent mleka w Niderlandach. Z względu na to, że w ramach rozporządzenia nr 1078/77 podjął on zobowiązanie do niewprowadzania do obrotu, które wygasało w dniu 23 lutego 1985 r., w roku przyjętym za rok referencyjny na potrzeby rozporządzenia nr 857/84 nie produkował on mleka. W rezultacie nie mógł otrzymać ilości referencyjnej po wejściu w życie tego rozporządzenia.
15 W dniu 1 maja 1985 r. skarżący nabył gospodarstwo w Dalfsen (Niderlandy), które prowadził przez rok razem ze swoim pierwotnym gospodarstwem położonym w Wijhe (Niderlandy). W dniu 13 maja 1986 r. sprzedał gospodarstwo w Wijhe.
16 Pismem swojego prawnika z dnia 31 marca 1989 r., skierowanym do Rady [Unii Europejskiej] i Komisji [Wspólnot Europejskich], skarżący oraz pozostałych 351 producentów, którzy, dotrzymując zobowiązania podjętego na podstawie rozporządzenia nr 1078/77, nie dostarczali mleka w roku referencyjnym, potocznie zwanych producentami SLOM, wymienionych na liście załączonej do ww. pisma, zakomunikowali, że ich zdaniem, Wspólnota jest odpowiedzialna za szkody wynikające z nieważności rozporządzenia nr 857/84, która została stwierdzona przez Trybunał wyrokiem Mulder I. Instytucje nie odpowiedziały na to pismo.
17 W następstwie wyroku Mulder I i przyjęcia rozporządzenia nr 764/89 skarżący ponownie wystąpił o przyznanie mu kwoty w czerwcu 1989 r. Jego wniosek został odrzucony dnia 30 sierpnia 1989 r. ze względu na to, że skarżący nie prowadził już tego samego gospodarstwa, które prowadził w okresie swojego zobowiązania do niewprowadzania do obrotu.
18 Skarżący odwołał się bezskutecznie od tej decyzji o odrzuceniu do sądów krajowych. W wyniku tego decyzja ta uprawomocniła się.
19 Przesłanym pocztą pismem z dnia 14 lipca 1992 r. prawnik skarżącego zażądał uznania przerwania biegu przedawnienia na rzecz skarżącego i producentów wymienionych w załączniku do pisma z dnia 31 marca 1989 r. z datą tego pisma. Pismem z dnia 22 lipca 1992 r. dyrektor generalny Służby Prawnej Rady odpowiedział, że termin przedawnienia zaczął biec na nowo w odniesieniu do 348 producentów, ze skarżącym włącznie, którzy nie wnieśli skargi. Niemniej jednak przyznał on, że pismo z dnia 14 lipca 1992 r. może stanowić dla nich nowy uprzedni wniosek w rozumieniu art. 43 Statutu Trybunału. Wskazał on ponadto, że Rada nie podniesie zarzutu przedawnienia od tej daty aż do dnia 17 września 1992 r., o ile roszczenia odszkodowawcze zainteresowanych osób nie były jeszcze przedawnione w dniu 14 lipca 1992 r. Wreszcie stwierdził on: »W trakcie biegu tego terminu instytucje dołożą starań, aby wspólnie określić szczegółowe zasady udzielania rekompensat zgodnie z wyrokiem Trybunału. Wniesienie w międzyczasie skargi do Trybunału w celu utrzymania przerwy w biegu przedawnienia nie jest więc konieczne. Jeśli zasady te nie zostałyby ustalone do dnia 17 września br., Rada poinformuje Państwa, jak Państwo powinni dalej postępować«.
20 Pismem z dnia 10 września 1993 r. w sprawie rekompensaty dla niektórych producentów w ramach rozporządzenia nr 2187/93 Komisja zwróciła się do władz niderlandzkich:
»W załączeniu przekazujemy listę wnioskodawców SLOM, którzy na mocy komunikatu ogólnego instytucji wspólnotowych z dnia 5 sierpnia 1992 r. przerwali bieg przedawnienia swoich roszczeń odszkodowawczych, zwracając się do Komisji, Rady lub Trybunału Sprawiedliwości«.
21 Nazwisko skarżącego figurowało na tej liście, a dzień 31 marca 1989 r. podany był jako data przerwania biegu przedawnienia na mocy komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r.”.
IV – Postępowanie przed Sądem Pierwszej Instancji i zaskarżony wyrok
18. W tym stanie rzeczy G. van den Berg (zwany dalej „skarżącym”) wniósł pismem z dnia 29 kwietnia 1997 r. złożonym w sekretariacie Sądu Pierwszej Instancji skargę na podstawie art. 178 i 215 akapit drugi Traktatu WE (obecnie art. 235 WE i art. 288 akapit drugi WE) przeciwko Radzie i Komisji (zwanym dalej „pozwanymi”). Powyższa skarga dotyczyła odszkodowania za szkodę, jaką skarżący poniósł ze względu na regulację zawartą w rozporządzeniu nr 857/84 w brzmieniu uzupełnionym rozporządzeniem nr 1371/84, którą uniemożliwiono mu wprowadzanie mleka do obrotu.
19. Skarżący wniósł o odszkodowanie w wysokości 606 315 NLG łącznie z odsetkami za zwłokę w wysokości 8 % rocznie od dnia wniesienia skargi z tytułu szkody spowodowanej bezprawną odmową przyznania ilości referencyjnej. Szkoda ta powstała w terminie od dnia 23 lutego 1985 r., gdy upłynął termin zobowiązania do niewprowadzania do obrotu i gdy w stosunku do skarżącego zaczęła mieć zastosowanie regulacja dotycząca opłat wyrównawczych (17) .
20. Pozwani zaprzeczyli twierdzeniom powoda w zakresie zaistniałej przesłanki odpowiedzialności Wspólnoty za wyrządzone mu szkody i podnieśli zarzut niedopuszczalności skargi, ponieważ przedstawione roszczenia uległy przedawnieniu (18) .
21. Postanowieniem z dnia 24 czerwca 1997 r. Sąd zawiesił postępowanie do czasu ogłoszenia wyroku w sprawie Mulder III.
22. Postanowieniem z dnia 11 marca 1999 r. Sąd zarządził podjęcie postępowania.
23. Zaskarżonym wyrokiem Sąd oddalił skargę jako niedopuszczalną. Zasadnicze argumenty zawarte w uzasadnieniu wyroku:
24. W pierwszej kolejności Sąd w wyroku rozważył zagadnienie, czy Wspólnota zgodnie z art. 215 Traktatu WE (obecnie art. 288 WE) może ponosić odpowiedzialność, a jeśli tak, to do jakiego momentu. Następnie Sąd zbadał, czy zgłoszone roszczenia uległy przedawnieniu (19) .
Motywy wyroku dotyczące odpowiedzialności Wspólnoty
25. Po przedstawieniu podstaw ewentualnej odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty względem producentów SLOM, która opiera się na naruszeniu zasady zaufania, Sąd stwierdził, że w odniesieniu do roszczenia odszkodowawczego za okres od dnia 23 lutego 1985 r. do dnia 13 maja 1986 r., kiedy to skarżący sprzedał swoje gospodarstwo SLOM, jest bezsporne, że na podstawie rozporządzenia nr 857/84 skarżący nie mógł dostarczać mleka i że Wspólnota odpowiada za powstałą z tego tytułu szkodę (20) .
26. Odnośnie do szkody, która miała powstać po dniu 13 maja 1986 r., Sąd zbadał, jak dalece ta szkoda jest skutkiem tego, że skarżącemu po raz pierwszy odmówiono kwoty w 1985 r., w tym zakresie Sąd orzekł (21) :
„44 Należy przypomnieć, że skarżący przekazał prawa do swojego gospodarstwa SLOM w 1986 r. i przeniósł swoją działalność produkcyjną do innego gospodarstwa ze względów wydajności gospodarczej. Wszystko wskazuje na to, że ta decyzja, którą skarżący podjął dobrowolnie, nie miała żadnego związku z odmową przyznania kwoty, z którą spotkał się on z chwilą wygaśnięcia swojego zobowiązania do niewprowadzania do obrotu w 1985 r.
45 Ponadto z art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 857/84, zmienionego rozporządzeniem nr 590/85 […], rozpatrywanego łącznie z art. 7 rozporządzenia nr 1546/88, wynika, że nawet dla producentów, którzy nie zobowiązali się do niewprowadzania do obrotu lub do konwersji, możliwości transferu kwoty z jednego gospodarstwa na drugie ograniczały się do przypadków przeniesienia gruntu na władze publiczne lub do użytku w interesie publicznym (art. 7 ust. 1) bądź dzierżaw mających wygasnąć, które nie mogą być odnowione (art. 7 ust. 4).
46 W związku z tym, chociażby nawet było poprawne stwierdzenie, że producenci dysponujący ilością referencyjną mogli w latach 1985/1986 dokonać jej transferu zgodnie z niderlandzką praktyką administracyjną, byłyby to okoliczności nieobjęte przepisami wspólnotowymi i w danym przypadku to władze niderlandzkie powinny były zapewnić skarżącemu niedyskryminacyjne traktowanie.
47 Po wejściu w życie rozporządzenia nr 764/89 wniosek skarżącego, mający za przedmiot przyznanie mu kwoty na podstawie tego rozporządzenia, został odrzucony na podstawie art. 3a ust. 1 rozporządzenia nr 1546/88 (zob. wyżej pkt 7), zgodnie z którym przydział specjalnej ilości referencyjnej był uzależniony od wykazania, że producent prowadzi w dniu złożenia wniosku gospodarstwo SLOM w całości lub w części.
48 Jednakże, inaczej niż chce tego skarżący i jak kilkakrotnie stwierdził już Trybunał (zob. m.in. wyrok z dnia 27 stycznia 1994 r. w sprawie C-98/91 Herbrink, Rec. str. I-223), wymóg ten potwierdza jedynie w odniesieniu do specjalnych ilości referencyjnych zasadę, zawartą w art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 857/84, zgodnie z którą ilość referencyjna przenoszona jest wraz z gruntami, dla których została przydzielona (pkt 13). W tych okolicznościach skarżący nie może twierdzić, że zastosowanie tego wymogu w stosunku do niego stanowi naruszenie zasady zaufania do prawa, ponieważ nie mógł on przewidzieć w chwili przekazania praw do swojego gospodarstwa SLOM, że warunek taki zostanie ustanowiony.
49 Ponieważ sprzedaż gospodarstwa SLOM przez skarżącego nie była rezultatem udzielonej mu bezprawnie w 1985 r. odmowy przyznania kwoty oraz ponieważ przy jej przeprowadzeniu nie zachodziły przesłanki przewidziane w rozporządzeniu nr 857/84, powody, dla których skarżący nie mógł uzyskać kwoty w ramach rozporządzenia nr 764/89 i wynikłe z tego szkody nie mogą być przypisywane Wspólnocie”.
27. Ze względu na powyższe Sąd stwierdza, że jedynie te szkody, które poniósł skarżący do dnia 13 maja 1986 r., powstały na skutek odmowy przyznania ilości referencyjnej (22) i w dalszej kolejności analizuje, czy przedstawione w związku z tym roszczenie skarżącego jest przedawnione.
Motywy wyroku dotyczące przedawnienia
28. W przedmiocie przedawnienia Sąd stwierdza, że termin przedawnienia wszczęcia postępowania przed Sądem rozpoczął bieg w dniu 23 lutego 1985 r., od kiedy w stosunku do skarżącego miało zastosowanie rozporządzenie nr 857/84. Roszczenie odszkodowawcze dotyczy następujących po sobie okresów, które rozpoczynały się w kolejnych dniach, kiedy nie było możliwe wprowadzanie do obrotu (23) .
29. Według Sądu skarżący od dnia 13 maja 1986 r., kiedy sprzedał swoje gospodarstwo, nie był już jednak uprawniony do ilości referencyjnej. Przedawnienie więc „ze względu na brak związku – jak wykazano – między szkodą, którą, jak utrzymuje skarżący, poniósł po sprzedaży gospodarstwa, a zastosowaniem wobec niego rozporządzenia nr 857/84, […] nastąpiło po upływie pięciu lat od dnia 13 maja 1986 r., a więc w dniu 13 maja 1991 r., o ile wcześniej nie nastąpiło jego przerwanie” (24) .
30. Sąd odpiera następnie zarzuty podniesione przez skarżącego przeciwko przedawnieniu, w następujący sposób (25) :
„62 Zgodnie z art. 43 Statutu Trybunału Sprawiedliwości przerwanie biegu przedawnienia następuje jedynie na skutek wniesienia skargi do sądu Wspólnoty albo na skutek uprzedniego zgłoszenia roszczenia wobec właściwej instytucji Wspólnoty, przy czym w tym ostatnim przypadku skutki przerwania zachodzą jedynie, gdy skarga zostaje wniesiona we właściwym terminie określonym w art. 173 Traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 230 WE) albo w terminie określonym w art. 175 Traktatu WE (obecnie art. 232 WE) (wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 5 kwietnia 1973 r. w sprawie 11/72 Giordano przeciwko Komisji, Rec. str. 417, pkt 6 i wyrok Sądu Pierwszej Instancji z dnia 25 listopada 1998 r. w sprawie T-222/97 Steffens przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. II‑4175, pkt 35 i 42).
63 Wynika z tego, że skarżący nie może wywodzić przerwania biegu przedawnienia na podstawie art. 43 Statutu Trybunału Sprawiedliwości z pisma do instytucji Wspólnoty z dnia 31 marca 1989 r., ponieważ w następstwie tego pisma nie została wniesiona skarga do Sądu.
64 Skarżący stwierdza, że z komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r. wynika, że pozwani zobowiązali się od dnia 31 marca 1989 r., kiedy to skarżący zwrócił się do nich, zrzec się zarzutu przedawnienia.
65 Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia w komunikacie z dnia 5 sierpnia 1992 r. miało charakter jednostronnej czynności prawnej, której celem było ograniczenie liczby skarżących i zmotywowanie producentów do odczekania do czasu wprowadzenia systemu zryczałtowanych rekompensat, przewidzianego w rozporządzeniu nr 2187/93 (wyrok Steffens przeciwko Radzie, pkt 38).
66 Powyższy komunikat kierowany był szczególnie do tych producentów, których roszczenia odszkodowawcze, do czasu publikacji komunikatu w Dzienniku Urzędowym albo do chwili, w której zwrócili się do jednej z instytucji Wspólnoty, nie były jeszcze przedawnione (zob. pkt 11). Ostatni przypadek odnosi się do producentów, którzy przed publikacją komunikatu domagali się odszkodowania od instytucji Wspólnoty na podstawie wyroku Mulder II i do których zwrócono się z apelem, aby do czasu przyjęcia rozporządzenia w sprawie zryczałtowanych rekompensat nie wnosili skargi o odszkodowanie. Wymienienie tych producentów miało na celu zagwarantowanie ich roszczeń odszkodowawczych.
67 Pozwani nigdy nie odpowiedzieli jednak na pismo z dnia 31 marca 1989 r., wobec czego nie podjęli oni w tym momencie żadnego zobowiązania w stosunku do skarżącego. W takich okolicznościach skarżący nie może powoływać się na komunikat z dnia 5 sierpnia 1992 r.
68 Następnie należy odrzucić argument skarżącego, że jego nazwisko znajduje się na liście, którą Komisja przesłała władzom niderlandzkim po wejściu w życie rozporządzenia nr 2187/93 i na której zostali wymienieni producenci, w stosunku do których, na podstawie komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r., zrzeczono się powoływania się na zarzut przedawnienia.
69 Powyższa lista była skierowana do władz krajowych w celu wskazania im, na wypadek, gdyby otrzymały żądania rekompensaty w ramach ugody przewidzianej rozporządzeniem nr 2187/93, daty przerwania biegu przedawnienia roszczeń. Nie czyniła ona rozróżnienia pomiędzy producentami SLOM, którzy otrzymali ostateczną ilość referencyjną i którzy mogli zatem otrzymać propozycję ugody w ramach rozporządzenia nr 2187/93, a producentami, którzy, podobnie jak skarżący, nie otrzymali kwoty i nie byli objęci zatem zakresem tej ugody. Z tego wynika, że nazwisko skarżącego znajdowało się na tej liście przez pomyłkę.
70 Tego rodzaju błąd nie był jednak wystarczający, by wzbudzić u skarżącego przekonanie, że mógł skorzystać ze zobowiązania wynikającego z komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r. i że bieg terminu przedawnienia jego roszczenia został przerwany z dniem 31 marca 1989 r. W chwili przesłania powyższej listy w dniu 10 września 1993 r. skarżący mógł ocenić, że nie będzie mógł skorzystać z propozycji ugody zawartej w rozporządzeniu nr 2187/93 i że wobec tego wspomniane wyżej zobowiązanie nie miało w stosunku do niego zastosowania.
71 Stanowisko pozwanych w przedmiocie przedawnienia powyższych roszczeń nie może być również postrzegane jako przejaw działania o charakterze dyskryminującym, jeżeli chodzi o postawę Komisji względem producentów SLOM, którzy otrzymali oferty rekompensat, bowiem powyższe wywody (zob. pkt 69) wykazały, że skarżący znajduje się w odmiennej sytuacji niż podmioty uprzywilejowane na podstawie rozporządzenia nr 2187/93.
72 W końcu należy uznać, że odnośnie do zeznań skarżącego w przedmiocie rzekomych wypowiedzi pana von Boossa nie przedstawiono dowodu”.
31. Z powyższych względów Sąd Pierwszej Instancji doszedł do wniosku, że skarga wniesiona w dniu 29 kwietnia 1997 r. została wniesiona po terminie, bowiem wobec braku przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia przedawnienie roszczeń odszkodowawczych nastąpiło już w dniu 13 maja 1991 r. (26)
V – Odwołanie
32. Przeciwko wyrokowi Sądu Pierwszej Instancji G. van den Berg (zwany dalej „wnoszącym odwołanie”) wniósł w dniu 13 kwietnia 2001 r. niniejsze odwołanie do Trybunału Sprawiedliwości. W odwołaniu wnosi o:
– uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Pierwszej Instancji z dnia 31 stycznia 2001 r. w sprawie T-143/97;
– przekazanie sprawy Sądowi Pierwszej Instancji do ponownego rozpoznania;
– obciążenie Rady, jak również Komisji, kosztami postępowania przed Sądem Pierwszej Instancji i kosztami postępowania odwoławczego.
33. Rada wnosi o:
– uznanie odwołania w części za niedopuszczalne, a w każdym razie w całości za bezzasadne;
– obciążenie wnoszącego odwołanie kosztami postępowania.
34. Komisja wnosi o:
– uznanie odwołania za bezzasadne;
– ewentualnie uznanie skargi o odszkodowanie za niedopuszczalną;
– obciążenie wnoszącego odwołanie kosztami niniejszego postępowania.
VI – Analiza prawna
35. Wnoszący odwołanie opiera swój wniosek na trzech zarzutach. Pierwszy z zarzutów dotyczy zagadnienia, czy Sąd uznał za wadliwą prawnie ocenę odpowiedzialności Wspólnoty za szkody powstałe w okresie po zmianie gospodarstwa. Zarówno drugi, jak i trzeci zarzut wnoszący odwołanie kieruje przeciwko stwierdzeniu Sądu, zgodnie z którym roszczenia odszkodowawcze uległy już przedawnieniu. Ponieważ przytoczone wyżej dwa ostatnie zarzuty odwołania w istocie bazują na tej samej podstawie, zostaną w dalszej części omówione wspólnie.
A – W przedmiocie odpowiedzialności Wspólnoty za okres przypadający po sprzedaży pierwotnego gospodarstwa SLOM (pierwszy zarzut odwołania)
1. Zasadnicze argumenty stron
36. W pierwszym zarzucie odwołania wnoszący odwołanie powołuje się na fakt, że Sąd w wadliwy prawnie sposób stwierdził w pkt od 43 do 50, że Wspólnota nie odpowiada za szkody, które powstały po zmianie gospodarstwa dokonanej w dniu 13 maja 1986 r.
37. W pierwszej kolejności Sąd nienależycie ocenił podział właściwości między Wspólnotą a Państwami Członkowskimi. W kontekście pkt 46 wyroku wnoszący odwołanie wywodzi, że w powyższej sprawie przedmiotem zainteresowania są obowiązki Wspólnoty, nie zaś obowiązki władz krajowych. Na podstawie rozporządzeń Wspólnoty władzom krajowym zabroniono przyznawania ilości referencyjnej w przypadku przeniesienia gospodarstwa; związana z tym odpowiedzialność spoczywa więc na instytucjach Wspólnoty.
38. Zdaniem wnoszącego odwołanie, Sąd w pkt 48 zaskarżonego wyroku dokonał nienależytej oceny zasady ochrony zaufania, jak również nienależycie ocenił znaczenie wyroku w sprawie Herbrink. W tym miejscu Sąd zdaje się wyrażać pogląd, że nie mógł powołać się na tę zasadę, bowiem zaufanie, na które powołuje się wnoszący odwołanie, nie podlegało ochronie. Wnoszący odwołanie nie powołuje się na żadne inne zaufanie niż zaufanie, że będzie traktowany jak każdy „zwyczajny” producent, innymi słowy, że nie będzie poddany żadnym szczególnym ograniczeniom wyłącznie z tego powodu, że jest producentem SLOM. Właśnie takie zaufanie Trybunał Sprawiedliwości uznał w wyroku w sprawie Herbrink za istotne (27) . Jeśli – jak można wywieść z tego wyroku – dzierżawca może przenieść na nowe gospodarstwo przysługującą mu ilość referencyjną, również producent SLOM powinien mieć możliwość wniesienia do nowego gospodarstwa przysługującej mu ilości referencyjnej. Należy wyrazić ubolewanie, że Sąd nie dostrzegł tej zbieżności ze sprawą Herbrink.
39. Wnoszący odwołanie podkreśla, że zmiana gospodarstwa – poprzez trwające przez jeden rok równoległe prowadzenie starego i nowego gospodarstwa – była przeprowadzona dokładnie w taki sposób, który zgodnie z praktyką wytworzoną przez niderlandzką administrację umożliwiał każdemu producentowi przeniesienie ilości referencyjnej na nowe gospodarstwo. Powszechnie uznawano, że taka praktyka jest zgodna z prawem wspólnotowym. Rozporządzenie nr 1033/89 wprowadziło nieoczekiwany i działający z mocą wsteczną wymóg przewidujący, że producent SLOM musi wykazać, że w chwili składania wniosku o premię prowadził gospodarstwo w całości bądź w części, co narusza uzasadnione zaufanie, że w ten starannie wybrany sposób będzie mógł przenieść przysługującą mu ilość referencyjną jak każdy zwyczajny producent. W każdym razie nie można przyjąć argumentacji Sądu i strony przeciwnej, zgodnie z którą na podstawie regulacji wspólnotowej wnoszący odwołanie, jako zwyczajny producent, nie mógłby przenieść przysługującej mu ilości referencyjnej ani powołać się na praktykę niderlandzką w tym zakresie.
40. W dalszej kolejności wnoszący odwołanie wywodzi, że Sąd, jak wynika już z zaprezentowanych rozważań, błędnie zastosował przesłanki związku przyczynowego. Odmowa przyznania wnoszącemu odwołanie w 1989 r. specjalnej ilości referencyjnej tłumaczona była nie faktem zmiany gospodarstwa, a faktem stosowania w tym przypadku regulacji wspólnotowych. Sąd niesłusznie założył istnienie związku przyczynowego między pierwotną regulacją dotyczącą opłat wyrównawczych i zmianą gospodarstwa w 1986 r. Taki związek oczywiście nie istnieje. Adekwatny związek przyczynowy występuje między bezprawnym działaniem prawodawcy wspólnotowego i stratami w dochodach poniesionymi przez wnoszącego odwołanie.
41. Rada
i Komisja kwestionują stwierdzenie, że Sąd w swoim rozstrzygnięciu, zgodnie z którym Wspólnota nie odpowiada za szkody, które poniósł wnoszący odwołanie po zmianie gospodarstwa, niezgodnie z prawem zastosował zasadę ochrony zaufania oraz wymogi dotyczące związku przyczynowego, a także nienależycie zinterpretował wyrok Herbrink.
42. Pozwani stwierdzają, że – jak słusznie wywiódł Sąd – zarówno na podstawie omawianych rozporządzeń, jak również zgodnie z wyrokiem Herbrink w prawie wspólnotowym obowiązuje zasada, zgodnie z którą ilość referencyjna zostaje przeniesiona wraz z powierzchnią, dla której została przyznana. Zgodnie z prawem wspólnotowym także „zwyczajny” producent w przypadku zmiany gospodarstwa, tak jak w niniejszej sprawie, nie mógł przenieść ilości referencyjnej na nowe gospodarstwo. Możliwość przeniesienia ilości referencyjnej, na którą powoływał się wnoszący odwołanie, miała miejsce co najwyżej na gruncie praktyki wytworzonej przez administrację niderlandzką.
43. W związku z powyższym Rada, wskazując na wyrok najwyższej niderlandzkiej instancji odwoławczej w sprawach dotyczących SLOM (28), wyraża wątpliwość co do tego, że zgodnie z prawem niderlandzkim istniała opisana przez wnoszącego odwołanie możliwość przeniesienia ilości referencyjnej. Komisja podkreśla, że tego rodzaju praktyka, o ile istniała, nigdy nie została uznana.
44. Jak zgodnie wywodzą Rada i Komisja, jeśli nierówność traktowania w stosunku do „zwyczajnych” producentów w ogóle miała miejsce, to tylko na gruncie prawa krajowego, nie zaś na podstawie czy też w zgodzie z prawem wspólnotowym. Stąd słusznie Sąd wywnioskował, że prawodawcy wspólnotowemu nie można w żadnym razie zarzucić naruszenia zasady ochrony zaufania. Przyczyną rzekomej szkody, jak stwierdził Sąd, nie jest więc regulacja dotycząca opłat wyrównawczych, a dobrowolna zmiana gospodarstwa dokonana przez wnoszącego odwołanie.
2. Ocena
45. W celu sprawdzenia, czy błędne jest stwierdzenie Sądu, zgodnie z którym Wspólnota odpowiada jedynie za szkody, które skarżący poniósł do dnia 13 maja 1986 r., odpowiednią część zaskarżonego wyroku należy przeanalizować w kontekście całości wyroku.
46. Jak wynika z wyroku (29), wnoszący odwołanie wnosił w postępowaniu przed Sądem Pierwszej Instancji o odszkodowanie za szkodę, którą poniósł ze względu na to, że od upływu terminu, w którym wygasło zobowiązanie do niewprowadzania do obrotu, czyli od dnia 23 lutego 1985 r., na podstawie rozporządzenia nr 857/84 nie mógł otrzymać ilości referencyjnej oraz ze względu na to, że rozporządzenia, które w zaistniałej sytuacji powinny przynieść rozwiązanie, nie przewidywały przyznania ilości referencyjnej dla producentów SLOM, którzy z własnej woli dokonali zamiany swojego pierwotnego gospodarstwa na inne gospodarstwo. Podsumowując, wnoszący odwołanie, jak stwierdza Sąd w pkt 41 zaskarżonego wyroku, podkreśla istnienie szkody wynikłej z bezprawnej odmowy przyznania ilości referencyjnej, która to szkoda istnieje nieprzerwanie od dnia 23 lutego 1985 r. do dnia dzisiejszego.
47. Zgodnie z ustalonym przez Sąd stanem faktycznym zasadnicze znaczenie mają dwa zdarzenia, które stanową wyraz odmowy przyznania wnoszącemu odwołanie ilości referencyjnej po wygaśnięciu zobowiązania do niewprowadzania do obrotu. Z jednej strony, bezpośrednio zabroniono mu przyznania ilości referencyjnej po upływie terminu zobowiązania do niewprowadzania do obrotu, z drugiej zaś, odrzucono wniosek wniesiony ponownie po wejściu w życie rozporządzenia nr 764/89 o przyznanie (specjalnej) ilości referencyjnej.
48. W związku z powyższym na uwagę zasługują dwie regulacje jako działania instytucji Wspólnoty uzasadniające ich odpowiedzialność.
49. Po pierwsze, rzekoma szkoda wnoszącego odwołanie może zostać wytłumaczona tym, że prawodawca wspólnotowy nie uwzględnił sytuacji producentów SLOM w rozporządzeniu nr 857/84 w ten sposób, że lata referencyjne przyjęte do obliczenia ilości referencyjnej wolnej od opłat wyrównawczych pokrywały się częściowo z terminem zobowiązania do niewprowadzania do obrotu. W wyroku Mulder II Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że Wspólnota odpowiada za wszystkie szkody, które powstały w wyniku zastosowania tej regulacji (30) .
50. Po drugie, ponowne nieprzyznanie ilości referencyjnej po wejściu w życie rozporządzenia nr 764/89 i wynikła z tego szkoda mogą być przypisane regulacji, zgodnie z którą producent jedynie wtedy może otrzymać ilość referencyjną, gdy dysponuje swoim pierwotnym gospodarstwem.
51. Analizując kwestionowane ustalenia Sądu należy jeszcze uwzględnić, że, jak się wydaje, zbadał on, czy i jak dalece obie regulacje dotyczące przyznawania ilości referencyjnych mogą być podstawą roszczeń.
52. Punkty od 42 do 46 zaskarżonego wyroku dotyczą, po pierwsze, zagadnienia, jaką szkodę można przypisać Wspólnocie z tego powodu, że rozporządzenie nr 857/84 znalazło zastosowanie do wnoszącego odwołanie dopiero po wygaśnięciu zobowiązania do niewprowadzania do obrotu, przez co nie otrzymał on ilości referencyjnej, bowiem regulacja ta nie uwzględniała faktu, że w czasie roku referencyjnego producenci SLOM nie mogli produkować mleka.
53. W związku z tym należy zbadać, czy Sąd, w świetle wymogów dotyczących związku przyczynowego, niezgodnie z prawem stwierdził, że Wspólnocie można jedynie przypisać spowodowanie takiej szkody, która powstała do czasu sprzedaży pierwotnego gospodarstwa, nie zaś szkody, która miałaby powstać po tej chwili.
54. Mówiąc bardziej precyzyjnie, chodzi tu o zagadnienie, czy związek przyczynowy między regulacją wspomnianą wyżej a poniesioną szkodą został przerwany przez sprzedaż gospodarstwa, dokonaną w dniu 13 maja 1986 r.
55. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem działanie instytucji Wspólnoty może być uznane za przyczynę szkody, jedynie gdy ta szkoda bezpośrednio i wyłącznie wynika z tego działania (31) .
56. Nie można natomiast mówić o istnieniu adekwatnego związku przyczynowego, jeśliby szkoda powstała również bez takiego działania (32) .
57. Odnosząc powyższe rozważania do omawianego przypadeku oznacza to, że nie można tłumaczyć szkody poniesionej przez wnoszącego odwołanie faktem, że rozporządzenie nr 857/84 nie zezwalało na przyznanie producentowi SLOM ilości referencyjnej, bowiem wnoszącemu odwołanie ilość referencyjna nie przysługiwałaby również niezależnie od powyższej regulacji lub też z powodu niewypełnienia innych warunków, wobec czego szkoda i tak by powstała.
58. Omawiany przypadek można potraktować jako szczególną formę przerwania szeregu zdarzeń przyczynowych wskutek działania poszkodowanego względnie formę przyczynowości zastępczej (33) . Sam poszkodowany poprzez własne działanie postawił się w sytuacji, w której poniósłby szkodę także bez omawianego, bezprawnego działania Wspólnoty i dlatego nie można przyjąć, że szkoda ta wynika bezpośrednio bądź wyłącznie z działania Wspólnoty (34) .
59. Sprzedaż gospodarstwa należałoby zatem ocenić jako okoliczność przerywającą szereg zdarzeń przyczynowych, jeżeli na podstawie uregulowań wspólnotowych dotyczących ilości referencyjnej, przeniesienie ilości referencyjnej i tak nie byłoby możliwe.
60. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 857/84 zawarta jest zasada charakteryzująca całość regulacji w sprawie ilości referencyjnych, zgodnie z którą ilość referencyjna może zostać przeniesiona razem z powierzchnią, dla której została przyznana. Ilość referencyjna zasadniczo jest więc przypisana do ziemi, a nie do producenta (35) .
61. Odrębne przeniesienie ilości referencyjnej zgodnie z prawem wspólnotowym jest możliwe jedynie w drodze wyraźnych wyjątków przewidzianych w art. 7 rozporządzenia nr 857/84, które zostały wprowadzone rozporządzeniem nr 590/85. Chodzi mianowicie o przypadki przekazania ziemi na rzecz administracji państwowej lub wykorzystania jej na cele publiczne, jak również w przypadku wygasających umów dzierżawy bez możliwości ich przedłużenia. Sąd trafnie wskazuje na to w pkt 45 zaskarżonego wyroku.
62. Dlatego jak słusznie wywnioskował Sąd w pkt 46 zaskarżonego wyroku, przedstawiona przez wnoszącego odwołanie możliwość przeniesienia ilości referencyjnej w przypadku zmiany gospodarstwa ma miejsce co najwyżej na podstawie prawa krajowego bądź krajowej praktyki administracyjnej.
63. Decydujące jest jednak to, że na podstawie prawa wspólnotowego nie było możliwe – i to nie tylko dla producentów SLOM – przeniesienie ilości referencyjnej na nowe gospodarstwo w przypadku sprzedaży gospodarstwa.
64. Słusznie zatem Sąd wyszedł z założenia, że w powyższej sprawie szkoda powstała po sprzedaży pierwotnego gospodarstwa nie została spowodowana bezprawnym nieprzyznaniem ilości referencyjnej po wygaśnięciu zobowiązania do niewprowadzania do obrotu, a zatem nie wynikała z działania instytucji Wspólnoty, ponieważ wnoszącemu odwołanie i tak z innych powodów od tej chwili nie przysługiwałaby ilość referencyjna.
65. W każdym razie należy stwierdzić, że zarzut wadliwego za stosowania przesłanek związku przyczynowego jest uzasadniony o tyle, że Sąd w pkt 44 i następnie w pkt 49 zaskarżonego wyroku nie stwierdził istnienia związku przyczynowego między nieprzyznaniem ilości referencyjnej i sprzedażą gospodarstwa SLOM. Jak wynika z przedstawionych wywodów, zależy to mianowicie od tego, jak słusznie stwierdził wnoszący odwołanie, jak dalece szkoda może być rozważana jako następstwo bezprawnej odmowy przyznania ilości referencyjnej na podstawie rozporządzenia nr 857/84.
66. Punkty 47 i 48 zaskarżonego wyroku należy rozpatrywać zatem w świetle zagadnienia, czy z warunku wynikającego z art. 3a ust. 1 rozporządzenia nr 1546/88, zgodnie z którym producent musi dysponować (pierwotnym) gospodarstwem SLOM, aby móc wnioskować o przyznanie (specjalnej) ilości referencyjnej na podstawie art. 3a rozporządzenia nr 857/84 w wersji rozporządzenia nr 764/89, mogą wynikać roszczenia z tytułu odpowiedzialności. Analizując dokładniej powyższy problem, chodzi o to, czy w odniesieniu do tej regulacji mamy do czynienia z jedną z przesłanek odpowiedzialności, jaką jest bezprawność.
67. W związku z tym wnoszący odwołanie podnosi, że Sąd w pkt 48 niesłusznie stwierdził, że zastosowanie w stosunku do niego tej przesłanki nie naruszyło zasady ochrony zaufania.
68. Należy stwierdzić, że zgodnie z ukształtowanym orzecznictwem uzasadnione zaufanie producentów, którzy przez działanie Wspólnoty zostali skłonieni do tego, aby w określonym terminie w interesie ogólnym i za zapłatą premii nie wprowadzać mleka do obrotu, zostaje naruszone, jeżeli po ustaniu przyjętego na siebie zobowiązania do niewprowadzania do obrotu zostaną poddani ograniczeniom, które z powodu tego zobowiązania w szczególny sposób naruszają ich interesy (36) .
69. Jak stwierdził Sąd w pkt 48, omawiany warunek odpowiada jednak tylko ogólnej zasadzie określonej w art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 857/84, zgodnie z którą ilości referencyjne mogą być przenoszone wraz z powierzchnią, dla której zostały przyznane (37) . Ponieważ zgodnie z prawem wspólnotowym także „zwyczajny” producent podlega tym samym warunkom, wnoszący odwołanie nie może podnosić, że był poddany szczególnym ograniczeniom właśnie ze względu na przyjęte przez siebie zobowiązanie do niewprowadzania do obrotu.
70. Inaczej natomiast przedstawia się przypadek producenta, o którego chodziło w sprawie Herbrink. W przypadku tego producenta SLOM chodziło mianowicie o dzierżawcę. W odniesieniu do wygasających umów dzierżawy Państwa Członkowskie na podstawie art. 7 ust. 4 rozporządzenia nr 857/84 w wersji rozporządzenia nr 590/85 w związku z art. 7 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia nr 1546/88 uprawnione są do przeniesienia na odchodzącego dzierżawcę ilości referencyjnej przypadającej na dzierżawione gospodarstwo. O ile dane Państwo Członkowskie ogólnie skorzystało z tego uprawnienia, o tyle producent SLOM mógł na podstawie zasady ochrony zaufania oczekiwać, że w przypadku zakończenia umowy dzierżawy również zostanie przyznana na jego rzecz specjalna ilość referencyjna (38) .
71. Poza tym wnoszący odwołanie nie może powoływać się dla celów odpowiedzialności na mocy prawa wspólnotowego, również w kontekście zasady ochrony zaufania, na fakt, że w Niderlandach „zwyczajni” producenci rzekomo mogli przenieść ilość referencyjną na inne gospodarstwo. Ponieważ ta możliwość przeniesienia ilości referencyjnej, jak wynika już z przedstawionych wywodów, nie znajduje oparcia w prawie wspólnotowym, nie może być zatem postrzegana jako naruszenie zasady zaufania ze strony instytucji Wspólnoty. Generalnie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że powołanie się na zasadę ochrony zaufania wobec regulacji wspólnotowej jest możliwe tylko, gdy Wspólnota sama stworzyła sytuację, która może rodzić uzasadnione zaufanie (39) .
72. Zarzuty wnoszącego odwołanie, według których Sąd nienależycie ocenił zasadę ochrony zaufania, znaczenie wyroku Herbrink lub podział właściwości między Państwami Członkowskimi a Wspólnotą, należy więc oddalić.
73. Reasumując, Sąd Pierwszej Instancji słusznie stwierdził, że Wspólnota odpowiada jedynie za szkodę, którą skarżący poniósł do dnia 13 maja 1986 r. O ile stwierdzenia Sądu w kontekście przesłanek związku przyczynowego są błędne, z orzecznictwa wynika, że pozostaje to bez następstw, jeżeli z innych powodów wynika, że Sąd trafnie ocenił istnienie bądź brak przesłanek odpowiedzialności (40) . Jak wynika z moich wcześniejszych wywodów (41), ma to miejsce w omawianym przypadku.
74. W związku z powyższym pierwszy zarzut odwołania należy oddalić.
B – W przedmiocie przedawnienia roszczeń odszkodowawczych (drugi i trzeci zarzut odwołania)
1. Zasadnicze argumenty stron
75. Zarówno drugi, jak i trzeci zarzut odwołania jest skierowany przeciwko poglądowi Sądu, zgodnie z którym roszczenia odszkodowawcze będące przedmiotem postępowania są już przedawnione. W ramach drugiego zarzutu odwołania wnoszący odwołanie kwestionuje kwalifikację przedawnienia w zaskarżonym wyroku jako wadliwą prawnie, ponieważ Sąd nie uznał przerwania biegu przedawnienia w terminie między dniem 31 marca 1989 r. a publikacją komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r. W ramach trzeciego zarzutu odwołania wnoszący odwołanie kwestionuje kwalifikację przedawnienia jako wadliwą prawnie ze względu na to, że Sąd nie uznał przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia również w terminie od dnia 5 sierpnia 1992 r. Oba zarzuty odwołania opierają się zasadniczo na dwóch założeniach. Po pierwsze, wnoszący odwołanie wychodzi z założenia, że Sąd nietrafnie dokonał oceny komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r., względnie nie wyciągnął z niego właściwych konsekwencji w odniesieniu do biegu przedawnienia. Po drugie, wnoszący odwołanie podnosi, że Sąd nienależycie ocenił istotne fakty i naruszył obowiązek uzasadnienia rozstrzygnięcia (42) . W związku z tym wyrok naruszył ogółem zasadę równości, zasadę pewności prawnej, zasadę ochrony zaufania, jak również obowiązek uzasadnienia.
76. Konkretnie, wnoszący odwołanie podkreśla, że Rada i Komisja poprzez komunikat z dnia 5 sierpnia 1992 r. zrzekły się w stosunku do grupy producentów SLOM, do której należy także wnoszący odwołanie, prawa powoływania się na przedawnienie roszczeń odszkodowawczych, względnie zrzekły się tego prawa na podstawie własnego działania. Wnoszący odwołanie wywodzi, że powyższy komunikat został świadomie sformułowany szerzej niż art. 43 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości (obecnie art. 46 Statutu Trybunału Sprawiedliwości (43) ) i obejmuje również pismo z dnia 31 marca 1989 r. Poza tym wykładnia art. 43 Statutu Trybunału Sprawiedliwości, zdaniem wnoszącego odwołanie, nie może być rozstrzygająca, ponieważ przed Sądem powołał się na wynikające z komunikatu zrzeczenie się prawa, nie zaś na to postanowienie Statutu. Z brzmienia komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r. w każdym razie jasno wynika, że Wspólnota nie może już powoływać się na przedawnienie roszczeń odszkodowawczych wobec żadnego producenta SLOM, któremu została przedstawiona oferta rekompensaty w ramach rozporządzenia nr 2187/93.
77. Również w ramach negocjacji dotyczących odszkodowań, prowadzonych z Komisją po 1993 r., Komisja nie powoływała się wobec producentów SLOM, którzy wystosowali pismo z dnia 31 marca 1989 r., na przedawnienie, niezależnie od tego, czy producent SLOM w międzyczasie wniósł skargę do Sądu, czy też nie. Ta okoliczność niesłusznie nie została wzięta pod uwagę przez Sąd.
78. Sąd nie uwzględnił także faktu, że Komisja w procedurze pisemnej w sprawie T-179/96 (44) na podstawie pisma z dnia 31 marca 1989 r. wycofała zarzut przedawnienia i przez to ponownie uznała, że Wspólnota nie może powołać się na przedawnienie. Poza tym Sąd w pkt 72 niesłusznie obciążył go ciężarem dowodu odnośnie do wypowiedzi urzędnika Komisji i popełnił błąd w ocenie, nie uznając, że z wypowiedzi tej wynika co najmniej dorozumiane uznanie skutku przerwania biegu przedawnienia wynikającego z pisma z dnia 31 marca 1989 r. w związku z komunikatem z dnia 5 sierpnia 1992 r.
79. Wnoszący odwołanie zwraca się następnie przeciwko kolejnym wywodom Sądu zawartym w pkt od 62 do 70 zaskarżonego wyroku. Odnośnie do pkt 62 i 63 wyroku wnoszący odwołanie powołał się w zakresie przerwania biegu przedawnienia nie na art. 43 Statutu Trybunału Sprawiedliwości, a na komunikat z dnia 5 sierpnia 1992 r. Wywody zawarte w pkt 65, zgodnie z którymi zrzeczenie się w komunikacie z dnia 5 sierpnia 1992 r. stanowi jednostronną czynność prawną, nie są istotne w odniesieniu do uprawnień wnoszącego odwołanie. Nie chodzi bowiem o to, co generalnie Rada i Komisja zamierzały osiągnąć poprzez wydanie komunikatu, lecz o to, z jakim stosunkiem prawnym między Wspólnotą i wnoszącym odwołanie mamy do czynienia w kontekście treści komunikatu i wspomnianych pozostałych okoliczności.
80. Argumentacja Sądu zawarta w pkt 66 i 67 jest niezrozumiała i nietrafna, ponieważ Sąd, z jednej strony, nie uwzględnił różnicy w brzmieniu pomiędzy komunikatem z dnia 5 sierpnia 1992 r. a art. 43 WE Statutu Trybunału Sprawiedliwości, zaś z drugiej strony, nie uwzględnił wyżej opisanego znaczenia komunikatu, które Komisja przypisała mu w praktyce i w odniesieniu do pisma z dnia 31 marca 1989 r.
81. Z zaskarżonego wyroku nie wynika nadto, dlaczego wnoszący odwołanie został potraktowany w inny sposób niż producenci SLOM, wobec których Komisja w pełni zaakceptowała to, że powoływali się oni skutecznie na przerwanie biegu przedawnienia na podstawie pisma z dnia 31 marca 1989 r. w związku z komunikatem z dnia 5 sierpnia 1992 r.
82. W pkt 68 i 69 Sąd ponadto nienależycie ocenił znaczenie listy, którą Komisja przesłała władzom niderlandzkim na krótko po wejściu w życie rozporządzenia nr 2187/93. Lista jest kolejnym potwierdzeniem tego, iż Komisja w drodze omawianego komunikatu zrzekła się prawa powoływania się na przedawnienie w stosunku do autorów pisma z dnia 31 marca 1989 r. Stąd wynika także, że nietrafne jest stwierdzenie zawarte w pkt 70, zgodnie z którym omyłkowe umieszczenie wnoszącego odwołanie na tej liście nie było wystarczające, by wzbudzić w nim przekonanie, że może skorzystać ze zobowiązania wynikającego z komunikatu.
83. Wnoszący odwołanie dochodzi do wniosku, że Sąd niewłaściwie ocenił zagadnienie przedawnienia skargi o odszkodowanie i zamiast tego można tylko dojść do wniosku, że Wspólnota w stosunku do wnoszącego odwołanie nie może się powołać na przedawnienie, przynajmniej gdy chodzi o okres do dnia 30 września 1993 r. (45) Ponieważ Sąd przyjął, że w tym dniu roszczenia były już całkowicie przedawnione, nie doszedł, jak uzupełnia wnoszący odwołanie, do zbadania, czy między tą chwilą i wniesieniem skargi w dniu 29 kwietnia 1997 r. miało miejsce częściowe przedawnienie. Powyższe zagadnienie należałoby ostatecznie wyjaśnić przez Sądem po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania.
84. Rada
odrzuca zarzuty wnoszącego odwołanie częściowo jako niedopuszczalne, a w każdym razie jako bezzasadne.
85. Wnoszący odwołanie podejmuje próbę zaangażowania Trybunału Sprawiedliwości w zajęcie się na nowo całym sporem prawnym, w szczególności dotyczy to oceny okoliczności faktycznych. Niedopuszczalne są w każdym razie argumenty, w których wnoszący odwołanie podkreśla, że Sąd wadliwie zinterpretował albo nie wziął pod uwagę istotnych okoliczności. Rada opiera się tu w szczególności na wywodach wnoszącego odwołanie, odnoszących się do pana Boossa. Nie jest uzasadnione również zastosowanie tych zarzutów pomocniczo. Tezę, zgodnie z którą Komisja zrzekła się prawa powołania się na przedawnienie za okres od dnia 31 marca 1989 r. do dnia 5 sierpnia 1992 r., należy według poglądu Rady odrzucić jako niedopuszczalny nowy zarzut. Przed Sądem wnoszący odwołanie wielokrotnie podkreślał skutek przerwania biegu przedawnienia wynikający z pisma z dnia 31 marca 1989 r., odnosząc to do okresu przed dniem 31 marca 1989 r. W tym kontekście Rada zauważa, że jeżeli zostanie przyjęte zrzeczenie się zarzutu przedawnienia do dnia 5 sierpnia 1992 r., to zarzut przedawnienia w odniesieniu do okresu przed tą datą jest wykluczony. Jeśli natomiast przyjmie się przerwanie biegu przedawnienia, to zgodnie z utrwalonym orzecznictwem traci się całkowicie korzyści wynikające z przerwania biegu przedawnienia, jeżeli w określonym terminie nie zostanie wniesiona skarga do Sądu. Generalnie Rada zauważa także, że wnoszący odwołanie utrzymuje, że zrzeczenie się powoływania się na przedawnienie może nastąpić ze strony Komisji, podczas gdy tego rodzaju zrzeczenie się może być skutecznie dokonane tylko przez obie zainteresowane instytucje.
86. Bezzasadna jest argumentacja wnoszącego odwołanie, zgodnie z którą Sąd nienależycie ocenił znaczenie komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r. i konsekwencje wynikające z pisma z dnia 31 marca 1989 r. Rada odsyła w szczególności do art. 43 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości. Jeśli instytucja Wspólnoty odmówiła możliwości dochodzenia roszczenia, przedawnienie roszczenia na podstawie tego przepisu może zostać przerwane jedynie wówczas, gdy w terminie dwóch miesięcy zostanie wniesiona skarga. Ani Rada nie odpowiedziała na pismo z dnia 31 marca 1989 r., co było jednoznaczne z odmową dorozumianą, ani wnoszący odwołanie nie wniósł skargi w przewidzianym terminie dwóch miesięcy.
87. Rada kwestionuje tezę, zgodnie z którą komunikat z dnia 5 sierpnia 1992 r. obejmuje pismo z dnia 31 marca 1989 r. i dlatego skutkuje przerwaniem biegu przedawnienia z mocą wsteczną. Sąd słusznie dokonał wykładni powyższego komunikatu w kontekście art. 43 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości, który jako postanowienie prawa pierwotnego jest właściwy dla instytucji Wspólnoty.
88. Ponadto Rada stwierdza, że Sąd słusznie nie wywiódł z rozstrzygnięcia Komisji żadnych praw dla wnoszącego odwołanie, które dotyczyły innych określonych producentów SLOM, ponieważ wnoszący odwołanie nie znajdował się w analogicznej sytuacji. Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia wobec tych producentów należy postrzegać w kontekście dążenia do rozstrzygnięcia pozasądowego z producentami, których roszczenia odszkodowawcze nie były jeszcze całkowicie przedawnione i stosunku do których wchodziłaby w grę możliwość wypłaty odszkodowania. Nie chodzi tu o zrzeczenie się o charakterze abstrakcyjnym i generalnym praw przysługujących Wspólnocie na podstawie art. 43 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości. Rada przypomina także, że wnoszący odwołanie jedynie omyłkowo został ujęty na liście tych producentów.
89. Komisja
podziela prawne poglądy Rady. Zgodnie z poglądem Komisji zagadnienie przedawnienia należy oceniać na podstawie art. 43 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości.
90. Komisja stwierdza, że wnoszący odwołanie nie zakwestionował – słusznego – stwierdzenia Sądu, zgodnie z którym przedawnienie roszczeń odszkodowawczych nastąpiło w dniu 13 maja 1991 r., o ile wcześniej nie nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia. Jako jedyne działanie mogące skutkować przerwaniem biegu przedawnienia wchodzi w rachubę pismo z dnia 31 marca 1989 r. Ponieważ skutkiem tego pisma nie było wniesienie skargi w terminie przewidzianym w art. 43 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości i instytucje nigdy nie odpowiedziały na nie, rodzi się więc pytanie, czy instytucje Wspólnoty mogły spowodować u wnoszącego odwołanie odczucie, że nie będą podnosić w stosunku do niego zarzutu przedawnienia. Komunikat był wyraźnie skierowany do producentów, którzy spełniali warunki określone w wyroku Mulder II, a więc do producentów, którzy dysponowali ostateczną ilością referencyjną i których roszczenia jeszcze nie uległy przedawnieniu. Wnoszący odwołanie nie należał więc do tej grupy producentów, wobec których Komisja zrzekła się zarzutu przedawnienia. Niczego nie zmienia również obecność wnoszącego odwołanie na liście, która została przekazana władzom niderlandzkim, ponieważ nie mógł być brany pod uwagę przy ofercie rekompensat przewidzianej w ramach rozporządzenia nr 2187/93, a lista ta została przekazana dokładnie w tym celu. Sąd poprawnie przedstawił powyższe rozważania w pkt od 68 do 71 wyroku.
2. Ocena
a) W przedmiocie przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych – uwagi ogólne
91. Aby przeanalizować kwestionowane fragmenty uzasadnienia wyroku i móc odpowiednio zakwalifikować zarzuty postawione przez wnoszącego odwołanie, w pierwszej kolejności należy zająć się regulacją dotyczącą przedawnienia, którą należy zastosować do pozaumownych roszczeń odszkodowawczych.
92. Na początku należy podkreślić, że w art. 43 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości (obecnie art. 46 Statutu Trybunału Sprawiedliwości (46) ), który stanowi regulację prawa pierwotnego dotyczącą przedawnienia roszczeń wynikających z odpowiedzialności pozaumownej, jest mowa jedynie o przerwaniu, nie zaś zawieszeniu biegu przedawnienia (47) .
93. Jak trafnie stwierdził Sąd w pkt 62, przerwanie biegu przedawnienia zg odnie z brzmieniem tego przepisu może nastąpić z dwóch powodów, mianowicie bądź na skutek złożenia skargi w Trybunale Sprawiedliwości, bądź na skutek uprzedniego zgłoszenia roszczenia przez poszkodowanego wobec właściwej instytucji Wspólnoty. W tym ostatnim przypadku skutek w postaci przerwania biegu przedawnienia może wystąpić jedynie wtedy, jeżeli po zgłoszeniu roszczenia we właściwym terminie, o którym mowa w art. 230 WE albo w art. 232 WE, zostanie wniesiona skarga (48) .
94. W każdym razie, jak wyjaśnił Trybunał Sprawiedliwości w wyroku Roquette Frères przeciwko Komisji, Sąd zasadniczo nie może uwzględnić z urzędu przedawnienia na podstawie art. 46 Statutu (49) .
95. Pozwane instytucje bądź strona, przeciwko której zostało skierowane roszczenie, mogą więc przeszkodzić odrzuceniu roszczenia odszkodowawczego ze względu na przedawnienie na podstawie art. 46 Statutu i w efekcie spowodować wydłużenie terminu przedawnienia, o ile zrzekną się zarzutu przedawnienia.
96. Na tym tle Sąd w utrwalonym orzecznictwie dotyczącym odszkodowań dla producentów SLOM uznał, że instytucje Wspólnoty mogły zrzec się zarzutu przedawnienia także przed upływem terminu i wobec określonej grupy podmiotów, jak również w odniesieniu do określonego okresu (50) .
97. Podczas gdy powyższe może być potraktowane jako kontynuacja wspomnianego orzecznictwa w sprawie Roquette Frères, w którym Trybunał Sprawiedliwości uznał przedawnienie na podstawie art. 46 Statutu za zarzut, którego w zasadzie można się zrzec, decydujące staje się zagadnienie, jakie konsekwencje należy wyciągnąć ze zrzeczenia się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu, w przypadku gdy instytucje Wspólnoty, wbrew temu zrzeczeniu, powołują się jednak przed Sądem na przedawnienie roszczenia odszkodowawczego na podstawie art. 46 Statutu.
98. W takim przypadku można uznać Sąd za związany całkowicie, a więc odnośnie do całego okresu przedawnienia, stosowaniem art. 46 Statutu, i to z takim skutkiem, że jest on w danym przypadku zobligowany do stwierdzenia przedawnienia roszczeń odszkodowawczych. Poszkodowany, który został zapewniony o zrzeczeniu się zarzutu przedawnienia i który dlatego zrezygnował z wcześniejszego wniesienia skargi, mógłby wówczas jedynie próbować dochodzić roszczeń w drodze szczególnej skargi o odszkodowanie ze względu na naruszenie zasady zaufania.
99. Sąd w swoim orzecznictwie poszedł jednak w innym kierunku. Sąd zakwalifikował tego rodzaju zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jako dobrowolne jednostronne zobowiązanie, które skutkuje tym, że instytucje nie mogą powoływać się na zarzut przedawnienia w terminie, którego dotyczy zrzeczenie się zarzutu w konkretnym przypadku. Okres, który obejmuje zrzeczenie się zarzutu, nie jest wliczany do biegu przedawnienia, tak więc zrzeczenie się zarzutu ma skutek zawieszenia biegu przedawnienia (51) .
100. Rozwiązanie zakładające przyjęcie zawieszenia biegu przedawnienia zgodnie z utrwalonym orzecznictwem polecane jest w każdym razie z punktu widzenia pewności prawa i ekonomii procesowej.
101. Ponieważ możliwość zawieszenia biegu przedawnienia w mniejszym stopniu opiera się na postanowieniach art. 46 Statutu, a w większym stopniu na zrzeczeniu się powołania na ten artykuł przez daną stronę, przeciwko której zostało skierowane roszczenie, moim zdaniem, zastosowaniu jej nie stoi na przeszkodzie również fakt, że w tym artykule mowa jest tylko o przerwaniu biegu przedawnienia.
102. Ze względu na upływ terminu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych należy odróżnić, z jednej strony, możliwość przerwania biegu przedawnienia przewidzianą w art. 46 Statutu Trybunału Sprawiedliwości, a z drugiej strony, zawieszenie biegu przedawnienia w znaczeniu omówionym wyżej.
b) W przedmiocie kwalifikacji przedawnienia w zaskarżonym wyroku – uwagi szczegółowe
103. Jeśli chodzi o kwalifikację przedawnienia, należy stwierdzić, że Sąd na wstępie ocenił w pkt od 62 do 63 wystąpienie przerwania biegu przedawnienia w rozumieniu art. 46 Statutu.
104. W przedmiocie zagadnienia przerwania biegu przedawnienia Rada i Komisja, jak wynika z moich wcześniejszych wywodów, trafnie wskazały na brak wniesienia skargi przez wnoszącego odwołanie (w następstwie pisma do instytucji Wspólnoty z dnia 31 marca 1989 r.) i z tego powodu Sąd w pkt 63 słusznie zakwestionował to przerwanie.
105. W kolejnych punktach zaskarżonego wyroku Sąd zajmuje się nie tyle zagadnieniem przerwania biegu przedawnienia, co zawieszeniem biegu przedawnienia w znaczeniu przedstawionym wyżej (52), tak więc nie jest istotne to, czy nastąpiło wniesienie skargi w znaczeniu art. 46 Statutu, lecz to, czy miało miejsce właściwe zrzeczenie się przedawnienia.
106. Jak przedstawił Sąd w pkt 64 zaskarżonego wyroku, wnoszący odwołanie w postępowaniu przed Sądem podnosił, że Rada i Komisja zobowiązały się w stosunku do niego do zrzeczenia się zarzutu przedawnienia w terminie od dnia 31 marca 1989 r.
107. Następnie w pkt od 65 do 72 zaskarżonego wyroku Sąd analizuje, czy i w jakim zakresie, w świetle działań i okoliczności wskazanych przez wnoszącego odwołanie, w szczególności w świetle komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r. i pisma z dnia 31 marca 1989 r., Rada i Komisja faktycznie zrzekły się zarzutu przedawnienia w stosunku do wnoszącego odwołanie.
108. Zagadnienie, czy i w jakim zakresie Rada i Komisja komunikatem z dnia 5 sierpnia 1992 r. w związku z pismem wnoszącego odwołanie z dnia 31 marca 1989 r. i w związku z pozostałymi okolicznościami wskazanymi przez wnoszącego odwołanie, zadeklarowały w stosunku do wnoszącego odwołanie zrzeczenie zarzutu przedawnienia, stanowi pytanie o okoliczności faktyczne, które nie podlegają kontroli Trybunału Sprawiedliwości. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości odwołanie może opierać się jedynie na podstawie, która dotyczy naruszenia przepisów prawa, nie zaś oceny okoliczności faktycznych (53) .
109. Zarzuty wnoszącego odwołanie zawarte w odpowiednich punktach, które dotyczą istoty drugiego i trzeciego zarzutu odwołania, a odnoszą się do znaczenia komunikatu z dnia 5 sierpnia 1992 r., pisma z dnia 31 marca 1989 r., listy przekazanej władzom niderlandzkim oraz wypowiedzi pana Boossa, należy oddalić jako niedopuszczalne.
110. Reasumując, w zakresie zarzutów wnoszącego odwołanie dotyczących tego, że Sąd naruszył obowiązek uzasadnienia przy kwalifikacji przedawnienia, wystarczające jest stwierdzenie, że Sąd przyjął argumenty przeciwko przedawnieniu przedstawione przez wnoszącego odwołanie, które są zawarte w pkt od 52 do 57 zaskarżonego wyroku, oraz zbadał je ze względu na wystąpienie przerwania (54) albo zawieszenia (55) biegu przedawnienia i na tej podstawie wywnioskował, że z powodu braku przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia, przedawnienie nastąpiło już w dniu 13 maja 1991 r. Tym samym Sąd wywiązał się z obowiązku uzasadnienia.
111. Z powyższego wynika, że Sąd dokonał zgodnej z prawem oceny przedawnienia oraz że zarzuty drugi i trzeci odwołania należy oddalić jako niedopuszczalne, zaś w pozostałym zakresie w każdym razie jako bezzasadne.
VII – W przedmiocie kosztów
112. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu, mającego zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 118 regulaminu, strona przegrywająca zostaje obciążona kosztami postępowania. W przypadku gdy wszystkie zarzuty odwołania zostaną w całości, zgodnie z naszymi wnioskami, oddalone jako bezzasadne albo niedopuszczalne, kosztami postępowania należy obciążyć wnoszącego odwołanie.
VIII – Wnioski
113. W związku z powyższym proponuję Trybunałowi:
– oddalić odwołanie, jak również
– obciążyć wnoszącego odwołanie kosztami postępowania.
(1) .
(2)
–	 -	Wyrok z dnia 31 stycznia 2001 r. w sprawie T-143/97 van den Berg przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. II–277.
(3)
–	 -	Pojęcie „SLOM” pochodzi z języka niderlandzkiego, przy czym skrót ten w praktyce niderlandzkiej był różnorodnie rozumiany i przekazywany, należy go jednak rozumieć jako „Stopzetting Leveranties en Omschakeling Melkproduktie” („wstrzymanie dostaw i konwersja produkcji mlecznej”), „slachten en omschakelen” („ubój i dokonywanie konwersji”), ewentualnie „slacht- en omschakelingspremie” („premia za ubój i konwersję”) albo „slachtoffers omschakeling” („poszkodowani wskutek konwersji”).
(4)
–	 -	Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1078/77 z dnia 17 maja 1977 r. wprowadzające system premii z tytułu niewprowadzania do obrotu mleka i przetworów mlecznych oraz z tytułu konwersji [stad] bydła mlecznego (Dz.U. L 131, str. 1).
(5)
–	 -	Rozporządzenie Rady (EWG) nr 857/84 z dnia 31 marca 1984 r. przyjmujące ogólne zasady stosowania opłaty wyrównawczej określonej w art. 5c rozporządzenia (EWG) nr 804/68 w sektorze mleka i przetworów mlecznych (Dz.U. L 90, str. 13).
(6)
–	 -	Opinia z dnia 18 września 2003 r. w sprawach połączonych C-162/01 P E. Bouma przeciwko Radzie i Komisji i C-163/01 P B. Beusmans przeciwko Radzie i Komisji, dotychczas nieopublikowana w Zbiorze.
(7)
–	 -	Opinia w sprawach połączonych C-162/01 P i C-163/01 P, cytowana w przypisie 6, pkt od 6 do 26.
(8)
–	 -	Dz.U. L 84, str. 2.
(9)
–	 -	Dz.U. L 139, str. 12.
(10)
–	 -	Dz.U. L 110, str. 27.
(11)
–	 -	Rozporządzenie zmieniające rozporządzenie (EWG) nr 857/84 przyjmujące ogólne zasady stosowania opłaty wyrównawczej określonej w art. 5c rozporządzenia (EWG) nr 804/68 w sektorze mleka i przetworów mlecznych (Dz.U. L 68, str. 1) [tłumaczenie nieoficjalne].
(12)
–	 -	Wyrok z dnia 19 maja 1992 r. w sprawach połączonych C-104/89 i C-37/90 Mulder i in. przeciwko Radzie i Komisji, Rec.
str. I-3061.
(13)
–	 -	Dz.U. C 198, str. 4.
(14)
–	 -	Dz.U. L 196, str. 6.
(15)
–	 -	Zgodnie z art. 2 tego rozporządzenia, zgodnie z warunkami, o których mowa w art. 3a ust. 3 rozporządzenia nr 857/84, na podstawie rozporządzenia nr 764/89 do dnia 29 marca 1991 r., bądź na podstawie rozporządzenia nr 1639/91 do dnia 1 lipca 1993 r.
(16)
–	 -	Punkty od 14 do 21.
(17)
–	 -	Zobacz pkt 27 i 41 zaskarżonego wyroku.
(18)
–	 -	Punkt 30 zaskarżonego wyroku.
(19)
–	 -	Zobacz pkt 31.
(20)
–	 -	Punkty od 38 do 42 zaskarżonego wyroku.
(21)
–	 -	Punkty od 44 do 49 zaskarżonego wyroku.
(22)
–	 -	Punkt 50 zaskarżonego wyroku.
(23)
–	 -	Punkty 59 i 60 zaskarżonego wyroku.
(24)
–	 -	Punkt 61 zaskarżonego wyroku.
(25)
–	 -	Punkty od 62 do 72 zaskarżonego wyroku.
(26)
–	 -	Punkt 73 zaskarżonego wyroku.
(27)
–	 -	Wyrok z dnia 27 stycznia 1994 r. w sprawie C-98/91 Herbrink, Rec., str. I-223, pkt 15.
(28)
–	 -	Wyrok College van Beroep voor het bedrijfsleven z dnia 3 lipca 1996 r. nr 94/1619/060/198.
(29)
–	 -	W szczególności pkt 32 zaskarżonego wyroku.
(30)
–	 -	Zobacz wyrok Mulder II, cytowany w przypisie 12, pkt 22.
(31)
–	 -	Zobacz m.in. wyroki z dnia 5 października 1988 r. w sprawie 180/87 Hamill przeciwko Komisji, Rec. str. 6141, pkt 14 i z dnia 4 października 1979 r. w sprawach połączonych 64/76 i 113/76, 167/78 i 239/78, 27/79, 28/79 i 45/79 Dumortier Frères i in. przeciwko Radzie, Rec. str. 3091, pkt 21.
(32)
–	 -	Zobacz m.in. wyroki z dnia 9 grudnia 1965 r. w sprawach połączonych 29/63, 31/63, 36/63, od 39/63 do 47/63, 50/63 i 51/63 SA des Laminoirs, Hauts Fourneaux, Forges, Fonderies et Usines de la Providence i in. przeciwko Hohe Behörde, Rec. str. 1198, 1234 i nast.)i z dnia 14 lipca 1967 r. w sprawach połączonych 5/66, 7/66 i od 13/66 do 24/66 Firma E. Kampffmeyer i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 332, 352 i
nast.
(33)
–	 -	Zobacz w przedmiocie przerwania związku przyczynowego przez poszkodowanego np. opinia rzecznika generalnego van Gervena z dnia 28 stycznia 1992 r. w sprawie Mulder II (wyrok cytowany w przypisie 12), pkt 38 oraz wyrok z dnia 29 września 1982 r. w sprawie 26/81 Oleifici Mediterranei, Rec. str. 3057, pkt 23.
(34)
–	 -	Przykładowo, jako porównywalny stan faktyczny, w którym nie stwierdzono istnienia odpowiedzialności za powstałą szkodę, powstałą ze względu na niezgodne z prawem zastosowanie określonej przesłanki przyczynienia się Wspólnoty, gdyż nie wykazano, że pozostałe przesłanki dla tego przyczynienia się zostałyby wypełnione, zob. wyrok Sądu Pierwszej Instancji z dnia 18 maja 1995 r. w sprawie T-478/93 Wafer Zoo przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1479, pkt 49.
(35)
–	 -	Zobacz wyroki z dnia 17 kwietnia 1997 r. w sprawie C-15/95 EARL de Kerlast, Rec. str. I‑1961, pkt 17 i w sprawie C-98/91 (cytowany w przypisie 27), pkt 13.
(36)
–	 -	Zobacz m.in. wyroki z dnia 28 kwietnia 1988 r.: w sprawie 120/86 Mulder, Rec. str. 2321, pkt 24, w sprawie 170/86 Von Deetzen, Rec. str. 2355, pkt 13 oraz z dnia 3 grudnia 1992 r. w sprawie C-264/90 Wehrs, Rec. str. I‑6285, pkt 8; zob. także wywody dotyczące zasady ochrony zaufania zawarte w mojej opinii z dnia 18 września 2003 r. w sprawach połączonych C-162/01 P i C-163/01 P (cytowana w przypisie 6), w szczególności pkt 74 i nast.
(37)
–	 -	Zobacz wyrok w sprawie C-98/91 (cytowany w przypisie 27), pkt 13.
(38)
–	 -	Zobacz wyrok w sprawie C-98/91 (cytowany w przypisie 27), pkt 15.
(39)
–	 -	Zobacz m.in. wyroki z dnia 6 marca 2003 r. w sprawie C-14/01 Molkerei Wagenfeld, Rec. str. I‑2279, pkt 56, z dnia 15 lutego 1996 r. w sprawie C-63/93 Duff i in., Rec. str. I‑569, pkt 20, jak również z dnia 10 stycznia 1992 r. w sprawie C-177/90 Kühn, Rec. str. I‑35, pkt 14.
(40)
–	 -	Zobacz m.in. wyroki z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C-93/02 P Biret przeciwko Radzie i Komisji, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 60, z dnia 10 lipca 2003 r. w sprawie C-472/00 P Komisja przeciwko Fresh Marine, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 23, z dnia 9 czerwca 1992 r. w sprawie C-30/91 P Lestelle przeciwko Komisji, Rec. str. I‑3755, pkt 28, z dnia 19 maja 1994 r. w sprawie C-36/92 P SEP przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1911, pkt 33) i z dnia 12 listopada 1996 r. w sprawie C-294/95 P Ojha przeciwko Komisji, str. I‑5863, pkt 52.
(41)
–	 -	Zobacz w szczególności pkt od 58 do 69.
(42)
–	 -	Zobacz wywody wnoszącego odwołanie w przedmiocie drugiego i trzeciego zarzutu odwołania w pkt 27 i 28 repliki.
(43)
–	 -	Dalej w argumentacji stron będzie przywoływany art. 43 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości.
(44)
–	 -	Postanowienie Prezesa Sądu Pierwszej Instancji z dnia 21 marca 1997 r. w sprawie T-179/96 R Antonissen przeciwko Komisji i Radzie, Rec. str. II‑425.
(45)
–	 -	Data, z którą, jak twierdzi wnoszący odwołanie, zakończyło się przerwanie biegu przedawnienia, zgodnie z art. 10 ust. 2 rozporządzenia nr 2187 /93.
(46)
–	 -	Dalej w ocenie będzie mowa o art. 46 Statutu Trybunału Sprawiedliwości.
(47)
–	 -	Zobacz postanowienie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 18 lipca 2002 r. w sprawie C-136/01 P Autosalone Ispra przeciwko Europejskiej Wspólnocie Energii Atomowej, Rec. str. I‑6565, pkt 56.
(48)
–	 -	Zobacz m.in. wyrok z dnia 5 kwietnia 1973 r. w sprawie 11/72 Giordano przeciwko Komisji, Rec. str. 417, pkt 6.
(49)
–	 -	Wyrok z dnia 30 maja 1989 r. w sprawie 20/88 Roquette-Frères przeciwko Komisji, Rec. str. 1553, pkt 12.
(50)
–	 -	Zobacz m.in. wyrok Sądu Pierwszej Instancji z dnia 25 listopada 1998 r. w sprawie T-222/97 Steffens przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. II‑4175, pkt od 37 do 41, jak również wyrok z dnia 9 grudnia 1997 r. w sprawach połączonych T-195/94 i T-202/94 Quiller i Heusmann przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. II‑2247, pkt 136; zob. także Ton Heukels, Alison McDonnell, „Limitation of the Action for Damages Against the Community: Considerations and New Developments“, w: Ton Heukels, Alison McDonnell, The Action for Damages in Community Law, 1997, str. 217 (str. 239 i nast.).
(51)
–	 -	Zobacz m.in. wyroki Sądu Pierwszej Instancji w sprawie T-195/94 (cytowany w przypisie 50), pkt od 137 do 139 oraz pkt 142 i z dnia 16 kwietnia 1997 r. w sprawie T-20/94 Hartmann przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. II‑595, pkt od 135 do 140; por. również S. Hackspiel, komentarz do art. 43, w: H. von der Groeben, J. Thiesing, C. Ehlermann (Hrsg.), Kommentar zum EU-/EG-Vertrag, wydanie piąte 1997, tom 4, str. 858 (pkt 6); M. Núñez Müller, Die Verjährung außervertraglicher Schadenersatzansprüche gegen die EG, EuZW 20/1999, str. 611 (str. 614 i nast.).
(52)
–	 -	W związku z tym Sąd w pkt 73 zaskarżonego wyroku stwierdza, że przedawnienie nastąpiło „z powodu braku przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia”.
(53)
–	 -	Zobacz w szczególności wyroki z dnia 5 czerwca 2003 r. w sprawie C-121/01 P Eoghan O’Hannrachain przeciwko Parlamentowi, Rec. str. I‑5539, pkt 35, z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C-122/01 P T. Port przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4261, pkt 27, z dnia 2 października 2001 r. w sprawie C-449/99 P EIB przeciwko Hautem, Rec. I‑6733, pkt 44 oraz z dnia 7 listopada 2002 r. w sprawie C-184/01 P Hirschfeldt, Rec. str. I‑10173, pkt 40.
(54)
–	 -	Zobacz pkt 63 zaskarżonego wyroku.
(55)
–	 -	Zobacz pkt od 64 do 72 zaskarżonego wyroku.