62021CJ0545
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τρίτο τμήμα)
της 8ης Ιουνίου 2023 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Διαρθρωτικά ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Κανονισμός (ΕΚ) 1083/2006 – Άρθρο 2, σημείο 7 – Έννοια της “παρατυπίας” – Άρθρο 98, παράγραφοι 1 και 2 – Δημοσιονομικές διορθώσεις διενεργούμενες από τα κράτη μέλη όσον αφορά διαπιστωθείσες παρατυπίες – Εφαρμοστέα κριτήρια – Οδηγία 2004/18/ΕΚ – Άρθρο 45, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο δʹ – Έννοια του “σοβαρού επαγγελματικού παραπτώματος”»
Στην υπόθεση C‑545/21,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) με απόφαση της 4ης Αυγούστου 2021, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 31 Αυγούστου 2021, στο πλαίσιο της δίκης
Azienda Nazionale Autonoma Strade SpA (ANAS)
κατά
Ministero delle Infrastrutture e dei Trasporti,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),
συγκείμενο από τους K. Jürimäe, πρόεδρο τμήματος, M. Safjan, N. Piçarra (εισηγητή), N. Jääskinen και M. Gavalec, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Α. Ράντος
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Azienda Nazionale Autonoma Strade SpA (ANAS), εκπροσωπούμενη από τον R. Bifulco, τον P. Pittori και την E. Scotti, avvocati,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Palmieri, επικουρούμενη από τον D. Di Giorgio, avvocato dello Stato,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την F. Moro, τον P. Rossi και τον G. Wils,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 1 της Σύμβασης η οποία καταρτίστηκε βάσει του άρθρου Κ.3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, υπογραφείσας στις Βρυξέλλες στις 26 Ιουλίου 1995 και επισυναφθείσας ως παράρτημα στην πράξη του Συμβουλίου της 26ης Ιουλίου 1995 (ΕΕ 1995, C 316, σ. 48, στο εξής: Σύμβαση ΠΟΣ), του άρθρου 1, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ 1995, L 312, σ. 1), του άρθρου 70, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 1083/2006 του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2006, περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και το Ταμείο Συνοχής και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1260/1999 (ΕΕ 2006, L 210, σ. 25), του άρθρου 27, στοιχείο γʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 1828/2006 της Επιτροπής, της 8ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση κανόνων σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού 1083/2006 και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1080/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΕ 2006, L 371, σ. 1), του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1371 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2017, σχετικά με την καταπολέμηση, μέσω του ποινικού δικαίου, της απάτης εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης (ΕΕ 2017, L 198, σ. 29), και του άρθρου 45, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2004/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών (ΕΕ 2004, L 134, σ. 114).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Azienda Nazionale Autonoma Autostrade SpA (ANAS) και του Ministero delle Infrastrutture e dei Trasporti (Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, Ιταλία) σχετικά με τη νομιμότητα απόφασης του Υπουργείου με την οποία διατάχθηκε η ανάκτηση των ποσών που είχαν καταβληθεί στην ANAS προς εκτέλεση επιχειρησιακού προγράμματος το οποίο περιελάμβανε δημόσια σύμβαση για την εκτέλεση οδικών έργων συγχρηματοδοτούμενων από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) και το οποίο εγκρίθηκε με την απόφαση C(2007) 6318 της Επιτροπής, της 7ης Δεκεμβρίου 2007, όπως τροποποιήθηκε εσχάτως με την απόφαση C(2016) 6409 της Επιτροπής, της 13ης Οκτωβρίου 2016.
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός 2988/95
3
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, του κανονισμού 2988/95 ορίζει τα ακόλουθα:
«Παρατυπία συνιστά κάθε παράβαση διάταξης του κοινοτικού δικαίου που προκύπτει από πράξη ή παράλειψη ενός οικονομικού φορέα, με πραγματικό ή ενδεχόμενο αποτέλεσμα να ζημειωθεί ο γενικός προϋπολογισμός των [Ευρωπαϊκών] Κοινοτήτων ή προϋπολογισμός διαχειριζόμενος από τις Κοινότητες, είτε με τη μείωση ή ματαίωση εσόδων που προέρχονται από ίδιους πόρους που εισπράττονται απευθείας για λογαριασμό της Κοινότητας, είτε με αδικαιολόγητη δαπάνη.»
4
Το άρθρο 4 του κανονισμού ορίζει τα εξής:
«1.   Κάθε παρατυπία συνεπάγεται, κατά γενικό κανόνα, την αφαίρεση του αδικαιολογήτως αποκτηθέντος οφέλους:
–
με την υποχρέωση καταβολής των οφειλομένων ή επιστροφής των αδικαιολογήτως εισπραχθέντων ποσών,
[…]
2.   Η εφαρμογή των μέτρων της παραγράφου 1 περιορίζεται στην αφαίρεση του εξασφαλισθέντος οφέλους προσαυξημένου, εφόσον προβλέπεται, με τόκους που δύνανται να καθοριστούν κατ’ αποκοπήν.
3.   Οι πράξεις οι οποίες αποδεδειγμένως αποσκοπούν στην εξασφάλιση οφέλους αντίθετου προς τους στόχους των εκάστοτε εφαρμοστέων διατάξεων του κοινοτικού δικαίου, με την τεχνητή δημιουργία των προϋποθέσεων κτήσης αυτού του οφέλους, έχουν ως συνέπεια, ανάλογα με την περίπτωση, είτε τη μη εξασφάλιση είτε την αφαίρεση του οφέλους.
4.   Τα μέτρα του παρόντος άρθρου δεν θεωρούνται κυρώσεις.»
5
Το άρθρο 5 του κανονισμού απαριθμεί τις διοικητικές κυρώσεις τις οποίες μπορούν να επισύρουν οι εκ προθέσεως ή εξ αμελείας παρατυπίες.
Ο κανονισμός 1083/2006
6
Ο κανονισμός 1083/2006 καταργήθηκε από 1ης Ιανουαρίου 2014 με τον κανονισμό (ΕΕ) 1303/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί καθορισμού κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1083/2006 [του Συμβουλίου] (ΕΕ 2013, L 347, σ. 320), πλην όμως, λαμβανομένου υπόψη του χρόνου των επίμαχων πραγματικών περιστατικών, η διαφορά της κύριας δίκης εξακολουθεί να διέπεται από τον κανονισμό 1083/2006. Το άρθρο 2, σημεία 4 και 7, του κανονισμού 1083/2006 προέβλεπε τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, οι ακόλουθοι όροι λαμβάνουν την ακόλουθη σημασία:
[…]
4)
“δικαιούχος”: δημόσιος ή ιδιωτικός οργανισμός, φορέας ή επιχείρηση, αρμόδιος για την έναρξη ή την έναρξη και υλοποίηση πράξεων. […]
[…]
7)
“παρατυπία”: κάθε παράβαση διάταξης του κοινοτικού δικαίου η οποία προκύπτει από πράξη ή παράλειψη οικονομικού φορέα και η οποία ζημιώνει ή ενδέχεται να ζημιώσει το γενικό προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με τον καταλογισμό στον κοινοτικό προϋπολογισμό αδικαιολόγητης δαπάνης».
7
Κατά το άρθρο 60, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού, η διαχειριστική αρχή ήταν υπεύθυνη για «τη διασφάλιση της επιλογής των προς χρηματοδότηση πράξεων σύμφωνα με τα κριτήρια που εφαρμόζονται στο επιχειρησιακό πρόγραμμα καθώς και της συμμόρφωσής τους με τους ισχύοντες κοινοτικούς και εθνικούς κανόνες, καθ’ όλη την περίοδο υλοποίησής τους».
8
Το άρθρο 98 του κανονισμού, το οποίο έφερε τον τίτλο «Δημοσιονομικές διορθώσεις από τα κράτη μέλη», όριζε τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη φέρουν την πρωταρχική ευθύνη για τη διερεύνηση των παρατυπιών, ενεργώντας βάσει στοιχείων για οποιαδήποτε μείζονος σημασίας μεταβολή η οποία επηρεάζει τη φύση ή τους όρους υλοποίησης ή τον έλεγχο πράξεων ή επιχειρησιακών προγραμμάτων καθώς και για τη διενέργεια των απαιτούμενων δημοσιονομικών διορθώσεων.
2.   Το κράτος μέλος προβαίνει στις απαιτούμενες δημοσιονομικές διορθώσεις όσον αφορά τις μεμονωμένες ή συστημικές παρατυπίες που διαπιστώνονται σε πράξεις ή επιχειρησιακά προγράμματα. Οι διορθώσεις που διενεργούνται από το κράτος μέλος συνίστανται στην ακύρωση του συνόλου ή μέρους της δημόσιας συνεισφοράς του επιχειρησιακού προγράμματος. Το κράτος μέλος λαμβάνει υπόψη τη φύση και τη σοβαρότητα των παρατυπιών καθώς και την οικονομική απώλεια του Ταμείου.
[…]»
Ο κανονισμός 1828/2006
9
Το άρθρο 27, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1828/2006 ορίζει τον «οικονομικό φορέα» ως «οποιοδήποτε φυσικό ή νομικό πρόσωπο ή άλλη οντότητα που λαμβάνει μέρος στην υλοποίηση της συνδρομής των Ταμείων, με εξαίρεση τα κράτη μέλη κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας». Το στοιχείο γʹ του εν λόγω άρθρου ορίζει την «υπόνοια απάτης» ως «κάθε παρατυπία που οδηγεί στην κίνηση διοικητικής ή δικαστικής διαδικασίας σε εθνικό επίπεδο, ώστε να καθοριστεί η ύπαρξη πρόθεσης, και ιδίως απάτης, όπως ορίζεται στο άρθρο 1 παράγραφος 1 στοιχείο α) της [Σύμβασης ΠΟΣ]».
Η οδηγία 2004/18
10
Το άρθρο 2 της οδηγίας 2004/18, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχές που διέπουν τη σύναψη συμβάσεων», προβλέπει τα εξής:
«Οι αναθέτουσες αρχές αντιμετωπίζουν τους οικονομικούς φορείς ισότιμα και χωρίς διακρίσεις και ενεργούν με διαφάνεια.»
11
Το άρθρο 45, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο δʹ, της οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Κάθε οικονομικός φορέας μπορεί να αποκλείεται από τη συμμετοχή στη σύμβαση, όταν:
[…]
δ)
έχει διαπράξει σοβαρό επαγγελματικό παράπτωμα που αποδεδειγμένως διαπιστώθηκε με οποιοδήποτε μέσο ενδέχεται να διαθέτουν οι αναθέτουσες αρχές».
Οι κατευθυντήριες γραμμές του 2013
12
Το άρθρο 2 της απόφασης C(2013) 9527 final της Επιτροπής, της 19ης Δεκεμβρίου 2013, για τη θέσπιση και την έγκριση κατευθυντήριων γραμμών για τον καθορισμό των δημοσιονομικών διορθώσεων που πρέπει να γίνονται από την Επιτροπή στις δαπάνες που χρηματοδοτούνται από την Ένωση στο πλαίσιο της επιμερισμένης διαχείρισης, λόγω μη συμμόρφωσης με τους κανόνες περί δημόσιων συμβάσεων (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές του 2013), προβλέπει ότι «[ο]ι κατευθυντήριες γραμμές που παρατίθενται στο παράρτημα εφαρμόζονται από την Επιτροπή κατά την πραγματοποίηση των δημοσιονομικών διορθώσεων για παρατυπίες που θα εντοπιστούν μετά την ημερομηνία έκδοσης της παρούσας απόφασης».
13
Το σημείο 1.3 του παραρτήματος των κατευθυντήριων γραμμών του 2013 αναφέρει:
«Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές καθορίζουν σειρά διορθωτικών συντελεστών (5 %, 10 %, 25 % και 100 %) που εφαρμόζονται στις δαπάνες της σύμβασης. Λαμβάνεται υπόψη η σοβαρότητα της παρατυπίας και η αρχή της αναλογικότητας. Οι εν λόγω διορθωτικοί συντελεστές εφαρμόζονται όταν δεν είναι δυνατόν να ποσοτικοποιηθούν με ακρίβεια οι δημοσιονομικές επιπτώσεις για την επίμαχη σύμβαση.
Η σοβαρότητα της παρατυπίας που οφείλεται σε μη συμμόρφωση με τους κανόνες περί δημοσίων συμβάσεων και οι επακόλουθες οικονομικές επιπτώσεις στον προϋπολογισμό της Ένωσης αποτιμώνται σε συνάρτηση με τους ακόλουθους παράγοντες: επίπεδο ανταγωνισμού, διαφάνεια και ίση μεταχείριση. Εάν στην προκειμένη περίπτωση η μη συμμόρφωση είχε αποτρεπτικό αποτέλεσμα για τους δυνητικούς υποβάλλοντες προσφορά ή εάν η μη συμμόρφωση είχε σαν αποτέλεσμα η σύμβαση να ανατεθεί σε άλλον υποβάλλοντα προσφορά από εκείνον στον οποίο θα έπρεπε να είχε ανατεθεί, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η παρατυπία είναι σοβαρή.
[…]
Στις πλέον σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εφαρμόζεται διορθωτικός συντελεστής 100 % όταν η παρατυπία είναι προς όφελος ορισμένου υποψηφίου/υποψηφίων ή όταν η παρατυπία σχετίζεται με απάτη, που διαπιστώνεται από την αρμόδια δικαστική ή διοικητική αρχή.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
14
Με την απόφαση C(2007) 6318, της 7ης Δεκεμβρίου 2007, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε το εθνικό επιχειρησιακό πρόγραμμα «Δίκτυα και Κινητικότητα» 2007-2013. Στην ANAS, ως δικαιούχο του εν λόγω προγράμματος, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 4, του κανονισμού 1083/2006, χορηγήθηκε χρηματοδότηση για την υλοποίηση, μεταξύ άλλων, σχεδίου εργασιών εκσυγχρονισμού μιας οδού.
15
Προς τον σκοπό αυτόν, η ANAS, ως αναθέτουσα αρχή, προκήρυξε κλειστή διαδικασία διαγωνισμού, αναγγέλλοντας ότι η ανάθεση της δημόσιας σύμβασης για την εκτέλεση εργασιών θα πραγματοποιούνταν με κριτήριο την πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά. Κατά το πέρας της διαδικασίας, η σύμβαση ανατέθηκε, με απόφαση της 8ης Αυγούστου 2012, σε προσωρινή κοινοπραξία εταιριών, στην οποία μετείχε η Aleandri SpA. Το έργο ολοκληρώθηκε και η οδός παραδόθηκε στην κυκλοφορία.
16
Επειδή το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών έλαβε γνώση ποινικής έρευνας που αποκάλυψε την ενδεχόμενη ύπαρξη συστήματος δωροδοκίας στο οποίο εμπλέκονταν υπάλληλοι της ANAS, διέταξε, με απόφαση της 10ης Ιουνίου 2020, την ανάκτηση των ποσών που είχαν ήδη καταβληθεί στην ANAS στο πλαίσιο του εν λόγω προγράμματος. Κήρυξε επίσης ως μη οφειλόμενο το υπόλοιπο ποσό που δεν είχε ακόμη καταβληθεί, με την αιτιολογία ότι η ανάθεση της επίμαχης συμβάσεως έπρεπε να θεωρηθεί ως ενέχουσα δόλια παρατυπία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, του κανονισμού 1083/2006 και των άρθρων 4 και 5 του κανονισμού 2988/95.
17
Η απόφαση αυτή στηρίζεται ιδίως στην απαγγελία κατηγοριών εις βάρος τριών υπαλλήλων της ANAS, εκ των οποίων δύο ήταν μέλη της πενταμελούς επιτροπής του διαγωνισμού. Τους καταλογίζεται ότι αποδέχθηκαν χρηματικά ποσά από την Aleandri, με αντάλλαγμα την επίδειξη εύνοιας κατά τη διαδικασία του διαγωνισμού. Οι ποινικές διώξεις που ασκήθηκαν κατά του νομίμου εκπροσώπου της Aleandri και της ίδιας της εταιρίας για πράξεις δωροδοκίας είναι ακόμη εκκρεμείς.
18
Η ANAS άσκησε προσφυγή ακυρώσεως κατά της ανωτέρω αποφάσεως ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο. Υποστηρίζει ότι ουδεμία καταδίκη υφίσταται εις βάρος της και ότι κανένα παράπτωμα των μελών της επιτροπής διαγωνισμού δεν μπορεί να καταλογιστεί στην ίδια. Επιπλέον, κατ’ αυτήν, ουδεμία σχέση υφίσταται μεταξύ της φερόμενης παρατυπίας ή απάτης και των δαπανών που πραγματοποιήθηκαν, δεδομένου ότι τα χρηματοδοτηθέντα από τον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης έργα εκτελέστηκαν πράγματι, και δη δεόντως. Επίσης, δεν έχει αποδειχθεί ότι η Aleandri πέτυχε με παράνομο τρόπο τη σύναψη της επίμαχης δημόσιας συμβάσεως.
19
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η μόνη παρατυπία η οποία διαπράχθηκε κατά τη διάρκεια της επίμαχης στην κύρια δίκη διαδικασίας διαγωνισμού –και η οποία είναι εν μέρει αποδειγμένη– έγκειται στη συμπεριφορά του νόμιμου εκπροσώπου της Aleandri, η οποία είχε ως σκοπό να επηρεάσει την έκβαση της διαδικασίας διαγωνισμού και στοιχειοθετεί το αδίκημα της ενεργητικής δωροδοκίας. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ωστόσο ότι η ποινική διαδικασία εις βάρος του εν λόγω νομίμου εκπροσώπου είναι ακόμη εκκρεμής. Όσον αφορά την ANAS, η διευθύντριά της ζήτησε από δύο υπαλλήλους, οι οποίοι μετείχαν στην επιτροπή του διαγωνισμού και ο ένας εκ των οποίων είχε και την ιδιότητα του προέδρου, να ευνοήσουν την Aleandri. Εντούτοις, στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας δεν κατέστη δυνατόν να αποδειχθεί αν οι εν λόγω υπάλληλοι είχαν πράγματι ευνοήσει τη συγκεκριμένη προσφέρουσα και αν, σε περίπτωση που δεν είχε υπάρξει τέτοια παρέμβαση, η σύμβαση θα είχε ανατεθεί σε ανταγωνιζόμενο της Aleandri.
20
Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι, παρά τις υπόνοιες, δεν είναι σε θέση να κρίνει, έστω και παρεμπιπτόντως, αν η σύμβαση ανατέθηκε παρανόμως στην Aleandri, λόγω της συμπεριφοράς του εκπροσώπου της εταιρίας, και ότι από τη διεξαγωγή της διαδικασίας διαγωνισμού δεν είναι δυνατόν να συναγάγει το συμπέρασμα ότι το τεχνικό σχέδιο που υπέβαλε η Aleandri δεν δικαιολογούσε τη βαθμολογία που έλαβε ή ότι η επιτροπή του διαγωνισμού εφάρμοσε κριτήρια διαφορετικά από τα μνημονευόμενα στην προκήρυξη του διαγωνισμού. Το εν λόγω δικαστήριο διευκρινίζει ότι ο διαγωνισμός που προκηρύχθηκε το έτος 2012 διεπόταν από το νομοθετικό διάταγμα 163/2006, του οποίου το άρθρο 38, παράγραφος 1, στοιχεία c και f, δεν προέβλεπε κανένα λόγο αποκλεισμού του οικονομικού φορέα ο οποίος αποπειράθηκε να επηρεάσει την έκβαση μιας τέτοιας διαδικασίας.
21
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν το άρθρο 70, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 1083/2006, το άρθρο 27, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1828/2006, το άρθρο 1 της [Συμβάσεως ΠΟΣ], το άρθρο 1, παράγραφος 2, του κανονισμού 2988/95 και το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2017/1371 την έννοια ότι οι συμπεριφορές οι οποίες είναι θεωρητικώς ικανές να ευνοήσουν έναν οικονομικό φορέα στο πλαίσιο διαδικασίας αναθέσεως συμβάσεως εμπίπτουν πάντοτε στην έννοια της “παρατυπίας” ή της “απάτης”, συνιστώντας ως εκ τούτου νομική βάση για την ανάκληση της συνεισφοράς, ακόμη και εάν δεν υφίσταται πλήρης απόδειξη ότι οι συμπεριφορές αυτές πράγματι τελέσθηκαν ή ότι υπήρξαν καθοριστικές για την επιλογή του αναδόχου;
2)
Αντιτίθεται το άρθρο 45, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας [2004/18] σε διάταξη όπως το άρθρο 38, παράγραφος 1, στοιχείο f, του νομοθετικού διατάγματος 163/2006, η οποία δεν παρέχει τη δυνατότητα να αποκλειστεί από τη διαδικασία αναθέσεως οικονομικός φορέας ο οποίος αποπειράθηκε να επηρεάσει τη διαδικασία λήψεως αποφάσεως της αναθέτουσας αρχής, ιδίως όταν η απόπειρα αυτή συνίσταται σε δωροδοκία των μελών της επιτροπής του διαγωνισμού;
3)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως σε ένα εκ των δύο ανωτέρω ερωτημάτων ή σε αμφότερα τα ερωτήματα, έχουν οι προαναφερθείσες διατάξεις την έννοια ότι επιβάλλουν πάντοτε στο κράτος μέλος να ανακαλέσει τη συνεισφορά και στην Επιτροπή να προβεί σε δημοσιονομική διόρθωση ύψους 100 %, ακόμη και αν η εν λόγω συνεισφορά χρησιμοποιήθηκε για τον σκοπό για τον οποίο προοριζόταν, για έργα τα οποία είναι επιλέξιμα για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και τα οποία έχουν πράγματι εκτελεστεί;
4)
Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως στο τρίτο ερώτημα, ήτοι εάν δεν επιβάλλεται ανάκληση της συνεισφοράς ή δημοσιονομική διόρθωση ύψους 100 %, επιτρέπουν οι μνημονευόμενες στο πρώτο ερώτημα διατάξεις και η αρχή της αναλογικότητας τη λήψη αποφάσεως για την ανάκληση της συνεισφοράς και τον καθορισμό της δημοσιονομικής διορθώσεως λαμβανομένης υπόψη της οικονομικής ζημίας που πράγματι προκλήθηκε στον γενικό προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Ειδικότερα, σε περίπτωση όπως η επίμαχη εν προκειμένω, μπορούν οι “δημοσιονομικές επιπτώσεις”, κατά την έννοια του άρθρου [99], παράγραφος 3, του κανονισμού 1083/2006, να καθοριστούν κατ’ αποκοπήν, διά της εφαρμογής των κριτηρίων τα οποία μνημονεύονται στον πίνακα που περιλαμβάνεται στον τίτλο 2 [του παραρτήματος των κατευθυντήριων γραμμών του 2013];»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
22
Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι το Δικαστήριο, προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, μπορεί να χρειαστεί να ερμηνεύσει διατάξεις του δικαίου της Ένωσης των οποίων δεν έγινε μνεία στα ερωτήματα του εθνικού δικαστηρίου, συνάγοντας ιδίως από το σκεπτικό της απόφασης περί παραπομπής τα στοιχεία του δικαίου της Ένωσης που χρήζουν ερμηνείας, λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου της διαφοράς (πρβλ. αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 1990, SARPP, C‑241/89, EU:C:1990:459, σκέψη 8, της 27ης Ιουνίου 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania, C‑74/16, EU:C:2017:496, σκέψη 36, και της 2ας Μαρτίου 2023, Åklagarmyndigheten, C‑666/21, EU:C:2023:149, σκέψη 22).
23
Δεύτερον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν περιλαμβάνει κανένα στοιχείο βάσει του οποίου να μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη η ύπαρξη απάτης. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι εκκρεμούν ακόμη ποινικές διώξεις προκειμένου να εκτιμηθεί αν τα επίμαχα στην υπόθεση της κύριας δίκης πραγματικά περιστατικά μπορούν να χαρακτηριστούν ως «πράξεις δωροδοκίας», κατά το παρόν στάδιο τα συγκεκριμένα περιστατικά μπορούν να στοιχειοθετήσουν μόνον «υπόνοια απάτης», κατά την έννοια του άρθρου 27, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1828/2006, ήτοι παρατυπία η οποία οδήγησε στην κίνηση διοικητικής ή δικαστικής διαδικασίας σε εθνικό επίπεδο ώστε να καθοριστεί η ύπαρξη πρόθεσης.
24
Τρίτον, κατά το μέρος που το αιτούν δικαστήριο οφείλει να εκτιμήσει τη νομιμότητα της αποφάσεως περί ανάκτησης των ποσών που καταβλήθηκαν στην ANAS ως «δικαιούχο», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 4, του κανονισμού 1083/2006, του συγχρηματοδοτούμενου από το ΕΤΠΑ προγράμματος, επιβάλλεται η ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 7, του εν λόγω κανονισμού, το οποίο αφορά την έννοια της «παρατυπίας», επί της οποίας στηρίζεται ιδίως η εν λόγω απόφαση.
25
Μια τέτοια έννοια, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 18 των προτάσεών του, εμπερικλείει και τη στενότερη έννοια της «υπόνοιας απάτης», κατά το άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1828/2006.
26
Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν ο όρος «παρατυπία» κατά το άρθρο 2, σημείο 7, του κανονισμού 1083/2006 έχει την έννοια ότι καλύπτει συμπεριφορές δυνάμενες να χαρακτηριστούν ως «πράξεις δωροδοκίας» οι οποίες τελούνται στο πλαίσιο διαδικασίας σύναψης δημόσιας συμβάσεως με αντικείμενο την εκτέλεση έργων συγχρηματοδοτούμενων από διαρθρωτικό ταμείο της Ένωσης και για τις οποίες έχει κινηθεί διοικητική ή δικαστική διαδικασία, περιλαμβανομένης της περιπτώσεως κατά την οποία δεν έχει αποδειχθεί ότι οι συμπεριφορές αυτές είχαν πραγματική επίπτωση στη διαδικασία επιλογής του προσφέροντος και δεν έχει διαπιστωθεί πραγματική ζημία στον προϋπολογισμό της Ένωσης.
27
Η έννοια της «παρατυπίας» ορίζεται, στο άρθρο 2, σημείο 7, του κανονισμού 1083/2006 και με παρόμοια διατύπωση, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 1, παράγραφος 2, του κανονισμού 2988/95, ως κάθε παράβαση διατάξεως του δικαίου της Ένωσης η οποία προκύπτει από πράξη ή παράλειψη οικονομικού φορέα και η οποία ζημιώνει ή ενδέχεται να ζημιώσει τον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, με τον καταλογισμό στον εν λόγω προϋπολογισμό αδικαιολόγητης δαπάνης.
28
Δεδομένου ότι η ως άνω έννοια εντάσσεται σε σύστημα διατάξεων το οποίο έχει ως σκοπό να εγγυάται τη χρηστή διαχείριση των κονδυλίων της Ένωσης και την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της, πρέπει να ερμηνεύεται ομοιόμορφα και ευρέως, συμφώνως προς τον επιδιωκόμενο από τον κανονισμό 1083/2006 σκοπό, ο οποίος συνίσταται στη διασφάλιση της σύννομης και αποτελεσματικής χρήσεως των ταμείων προκειμένου να προστατευθούν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, Elme Messer Metalurgs, C‑743/18, EU:C:2020:767, σκέψεις 59 και 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29
Η ύπαρξη «παρατυπίας», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, του κανονισμού 1083/2006, προϋποθέτει τη συνδρομή τριών στοιχείων, ήτοι την ύπαρξη παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης, το να οφείλεται η παραβίαση αυτή σε πράξη ή παράλειψη ενός οικονομικού φορέα, καθώς και την ύπαρξη πραγματικής ή δυνητικής ζημίας του προϋπολογισμού της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, Elme Messer Metalurgs, C‑743/18, EU:C:2020:767, σκέψη 51).
30
Η πρώτη προϋπόθεση δεν αφορά μόνον τις παραβάσεις διατάξεων του δικαίου της Ένωσης αυτών καθεαυτές, αλλά και τις παραβάσεις των διατάξεων του εθνικού δικαίου οι οποίες έχουν εφαρμογή στις υποστηριζόμενες από τα διαρθρωτικά ταμεία της Ένωσης πράξεις και συμβάλλουν, κατ’ αυτόν τον τρόπο, στην εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης σχετικά με τη διαχείριση των έργων που χρηματοδοτούνται από τα εν λόγω ταμεία. Πράγματι, κατά το άρθρο 60, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1083/2006, η αρμόδια διαχειριστική αρχή οφείλει να μεριμνά ώστε οι επιλεγείσες προς χρηματοδότηση πράξεις να είναι σύμφωνες, καθ’ όλη τη διάρκεια της εκτελέσεώς τους, τόσο με τους κανόνες της Ένωσης όσο και με τους εφαρμοστέους εθνικούς κανόνες (πρβλ. απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, Elme Messer Metalurgs, C‑743/18, EU:C:2020:767, σκέψεις 52 και 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31
Επομένως, η Ένωση χρηματοδοτεί κανονικά, μέσω των ταμείων της, μόνον τις δράσεις που εκτελούνται σε πλήρη συμμόρφωση, μεταξύ άλλων, με τις αρχές και τους κανόνες σύναψης δημοσίων συμβάσεων (πρβλ. αποφάσεις της 14ης Ιουλίου 2016, Wrocław – Miasto na prawach powiatu, C‑406/14, EU:C:2016:562, σκέψη 43, και της 6ης Δεκεμβρίου 2017, Compania Naţională de Administrare a Infrastructurii Rutiere, C‑408/16, EU:C:2017:940, σκέψη 57), και ειδικότερα με την αρχή της ίσης μεταχείρισης των προσφερόντων και την αρχή της διαφάνειας, οι οποίες κατοχυρώνονται στο άρθρο 2 της οδηγίας 2004/18.
32
Η αρχή της ίσης μεταχείρισης των προσφερόντων επιβάλλει να έχουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι για ορισμένη δημόσια σύμβαση οικονομικοί φορείς τις ίδιες ευκαιρίες κατά την κατάρτιση των προσφορών τους και να είναι σε θέση να γνωρίζουν επακριβώς τις απαιτήσεις της διαδικασίας και να έχουν τη βεβαιότητα ότι οι ίδιες απαιτήσεις ισχύουν για όλους τους ανταγωνιστές (απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2016, Connexxion Taxi Services, C‑171/15, EU:C:2016:948, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Εξάλλου, πρέπει να επιφυλάσσεται ίση μεταχείριση στους διαγωνιζομένους τόσο κατά τον χρόνο που ετοιμάζουν τις προσφορές τους όσο και κατά τον χρόνο που οι προσφορές τους αποτιμώνται από την αναθέτουσα αρχή (πρβλ. απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2008, Μηχανική, C‑213/07, EU:C:2008:731, σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33
Η αρχή της διαφάνειας σκοπό έχει να αποκλείσει τον κίνδυνο ευνοιοκρατίας και αυθαιρεσίας εκ μέρους της αναθέτουσας αρχής (πρβλ. απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Irgita, C‑285/18, EU:C:2019:829, σκέψη 55).
34
Με την επιφύλαξη όμως των εξακριβώσεων στις οποίες οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, από τα στοιχεία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι στην υπόθεση της κύριας δίκης, λαμβανομένων υπόψη των κατηγοριών που απαγγέλθηκαν για πράξεις δωροδοκίας οι οποίες είχαν ως σκοπό να επηρεάσουν τη διαδικασία λήψεως αποφάσεως για την ανάθεση της επίμαχης δημόσιας συμβάσεως, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ορισμένα μέλη της επιτροπής διαγωνισμού της ANAS να ευνόησαν έναν από τους προσφέροντες και να αντιμετώπισαν δυσμενώς τους ανταγωνιζομένους του, παραβιάζοντας, ως εκ τούτου, την αρχή της διαφάνειας και την αρχή της ίσης μεταχείρισης των προσφερόντων, οι οποίες κατοχυρώνονται στο άρθρο 2 της οδηγίας 2004/18.
35
Όσον αφορά τη δεύτερη προϋπόθεση που απαιτείται για να δοθεί ο χαρακτηρισμός της «παρατυπίας» κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, του κανονισμού 1083/2006, ήτοι ότι μια τέτοια παρατυπία πρέπει να προκύπτει από πράξη ή παράλειψη οικονομικού φορέα, το άρθρο 27, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1828/2006, για τη θέσπιση κανόνων σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού 1083/2006, ορίζει τον «οικονομικό φορέα» ως οποιοδήποτε φυσικό ή νομικό πρόσωπο ή άλλη οντότητα που λαμβάνει μέρος στην υλοποίηση της συνδρομής των ταμείων, με εξαίρεση τα κράτη μέλη κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας.
36
Υπό το πρίσμα του ανωτέρω ορισμού, δεν χωρεί αμφιβολία ότι η ANAS, ως «δικαιούχος», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 4, του κανονισμού 1083/2006, της συνδρομής του οικείου ταμείου, ο οποίος οργάνωσε, ως αναθέτουσα αρχή, την επίμαχη στην κύρια δίκη διαδικασία σύναψης δημόσιας συμβάσεως, αποτελεί οικονομικό φορέα.
37
Συναφώς, διευκρινίζεται ότι, προκειμένου μια πράξη ή παράλειψη, η οποία συνιστά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης ή του εφαρμοστέου εθνικού δικαίου, να μπορεί να θεωρηθεί ως «παρατυπία», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, του κανονισμού 1083/2006, δεν είναι αναγκαία η απόδειξη πρόθεσης ή αμέλειας εκ μέρους του εμπλεκόμενου οικονομικού φορέα (πρβλ. απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, Elme Messer Metalurgs, C‑743/18, EU:C:2020:767, σκέψη 65).
38
Όσον αφορά την τρίτη προϋπόθεση που απαιτείται για να δοθεί ο χαρακτηρισμός της «παρατυπίας» κατά την έννοια του ως άνω άρθρου 2, σημείο 7, ήτοι ότι η εκ μέρους οικονομικού φορέα παράβαση του δικαίου της Ένωσης ή του εθνικού δικαίου πρέπει να ζημιώνει ή να ενδέχεται να ζημιώσει τον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, υπογραμμίζεται ότι, όπως προκύπτει ιδίως από τη φράση «ενδέχεται να», η συγκεκριμένη προϋπόθεση δεν επιβάλλει την απόδειξη της ύπαρξης συγκεκριμένης οικονομικής επιπτώσεως στον προϋπολογισμό της Ένωσης. Συγκεκριμένα, η παράβαση των εφαρμοστέων κανόνων συνιστά παρατυπία, κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως, εφόσον δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να έχει η παράβαση αυτή επιπτώσεις στον προϋπολογισμό του οικείου ταμείου (πρβλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2017, Compania Naţională de Administrare a Infrastructurii Rutiere, C‑408/16, EU:C:2017:940, σκέψεις 60 και 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39
Ως εκ τούτου, διαπιστώνεται ότι συμπεριφορές δυνάμενες να χαρακτηριστούν ως «πράξεις δωροδοκίας οι οποίες τελούνται στο πλαίσιο διαδικασίας σύναψης δημόσιας συμβάσεως» είναι ικανές, ως εκ της φύσεώς τους, να επηρεάσουν την ανάθεση της συμβάσεως. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι συμπεριφορές αυτές να έχουν επίπτωση στον προϋπολογισμό του οικείου ταμείου.
40
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2, σημείο 7, του κανονισμού 1083/2006 έχει την έννοια ότι ο όρος «παρατυπία» κατά τη διάταξη αυτή καλύπτει συμπεριφορές δυνάμενες να χαρακτηριστούν ως «πράξεις δωροδοκίας» οι οποίες τελούνται στο πλαίσιο διαδικασίας σύναψης δημόσιας συμβάσεως με αντικείμενο την εκτέλεση έργων συγχρηματοδοτούμενων από διαρθρωτικό ταμείο της Ένωσης και για τις οποίες έχει κινηθεί διοικητική ή δικαστική διαδικασία, περιλαμβανομένης της περιπτώσεως κατά την οποία δεν έχει αποδειχθεί ότι οι συμπεριφορές αυτές είχαν πραγματική επίπτωση στη διαδικασία επιλογής του προσφέροντος και δεν έχει διαπιστωθεί πραγματική ζημία στον προϋπολογισμό της Ένωσης.
Επί του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
41
Με το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν σε δεύτερο στάδιο και από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 98, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 1083/2006 έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση παρατυπίας, όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 2, σημείο 7, του εν λόγω κανονισμού, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να εφαρμόσουν άνευ ετέρου συντελεστή δημοσιονομικής διόρθωσης 100 % ή αν οφείλουν, προκειμένου να καθορίσουν την εφαρμοστέα δημοσιονομική διόρθωση, να προβαίνουν σε κατά περίπτωση εκτίμηση υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, της αρχής της αναλογικότητας.
42
Το άρθρο 98, παράγραφος 1, του κανονισμού 1083/2006, το οποίο αφορά ειδικά τις δημοσιονομικές διορθώσεις στις οποίες προβαίνουν τα κράτη μέλη, ορίζει ότι τα κράτη μέλη φέρουν την πρωταρχική ευθύνη για τη διερεύνηση των παρατυπιών, ενεργώντας βάσει στοιχείων για οποιαδήποτε μείζονος σημασίας μεταβολή η οποία επηρεάζει τη φύση ή τους όρους υλοποίησης ή τον έλεγχο πράξεων ή επιχειρησιακών προγραμμάτων, καθώς και για τη διενέργεια των απαιτούμενων δημοσιονομικών διορθώσεων. Η παράγραφος 2 του εν λόγω άρθρου διευκρινίζει, αφενός, ότι τα κράτη μέλη πρέπει να προβαίνουν στις εν λόγω διορθώσεις όσον αφορά τις μεμονωμένες ή συστημικές παρατυπίες που διαπιστώνονται στις πράξεις ή στα επιχειρησιακά προγράμματα και, αφετέρου, ότι οι διενεργούμενες διορθώσεις συνίστανται στην ακύρωση του συνόλου ή μέρους της δημόσιας συνεισφοράς του επιχειρησιακού προγράμματος, πρέπει δε να λαμβάνονται υπόψη η φύση και η σοβαρότητα των παρατυπιών καθώς και η οικονομική απώλεια του ταμείου.
43
Τα εν λόγω κριτήρια αποτελούν έκφραση της αρχής της αναλογικότητας, η οποία συγκαταλέγεται στις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης (αποφάσεις της 18ης Νοεμβρίου 1987, Maizena κ.λπ., 137/85, EU:C:1987:493, σκέψη 15, της 10ης Ιουλίου 2003, Επιτροπή κατά ΕΚΤ, C‑11/00, EU:C:2003:395, σκέψη 156, και της 11ης Ιανουαρίου 2017, Ισπανία κατά Συμβουλίου, C‑128/15, EU:C:2017:3, σκέψη 71).
44
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι μια ερμηνεία του άρθρου 98, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 1083/2006 υπό την έννοια ότι επιβάλλει συστηματικώς στα κράτη μέλη, εφόσον διαπιστώνεται παρατυπία κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, του εν λόγω κανονισμού, να ανακαλούν την εγκριθείσα χρηματοδότηση στο σύνολό της και να ανακτούν τα ποσά που έχουν ήδη καταβληθεί, περιλαμβανομένης της περιπτώσεως κατά την οποία η χρηματοδότηση χρησιμοποιήθηκε για τον σκοπό για τον οποίο προοριζόταν και για έργα τα οποία ήταν επιλέξιμα για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και έχουν πράγματι εκτελεστεί, πέραν του ότι δεν βρίσκει έρεισμα στο γράμμα των εν λόγω διατάξεων, θα είχε επιπλέον ως αποτέλεσμα την άνευ ετέρου εφαρμογή συντελεστή διόρθωσης 100 %, κατά παράβαση των κριτηρίων που θεσπίζονται στην παράγραφο 2 του άρθρου 98 και της αρχής της αναλογικότητας.
45
Στο πλαίσιο αυτό, οι μνημονευόμενες από το αιτούν δικαστήριο κατευθυντήριες γραμμές του 2013, οι οποίες καθορίζουν την κλίμακα των εφαρμοστέων συντελεστών δημοσιονομικής διόρθωσης με βάση, μεταξύ άλλων, το άρθρο 99 του κανονισμού 1083/2006, το οποίο αφορά τα κριτήρια που διέπουν τις διενεργούμενες από την Επιτροπή δημοσιονομικές διορθώσεις, μπορούν να λαμβάνονται υπόψη για τη συγκεκριμενοποίηση των κριτηρίων που μνημονεύονται στο άρθρο 98, παράγραφος 2, του κανονισμού, ήτοι των κριτηρίων τα οποία εφαρμόζονται στις διενεργούμενες από τα κράτη μέλη δημοσιονομικές διορθώσεις. Συγκεκριμένα, μολονότι οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές δεν δεσμεύουν τα κράτη μέλη, συνιστάται εντούτοις σε αυτά, με το σημείο 1.1 των κατευθυντήριων γραμμών, «κατά τη διόρθωση[, μεταξύ άλλων βάσει του άρθρου 98 του κανονισμού,] παρατυπιών που διαπιστώνονται από τις υπηρεσίες τους να εφαρμόζουν τα ίδια κριτήρια και συντελεστές».
46
Από το σημείο 1.3, πρώτο εδάφιο, των κατευθυντήριων γραμμών, το οποίο αφορά τα «κριτήρια που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την επιλογή του διορθωτικού συντελεστή που πρέπει να εφαρμοστεί», προκύπτει ότι, όταν δεν είναι δυνατόν να ποσοτικοποιηθούν με ακρίβεια οι δημοσιονομικές επιπτώσεις για την επίμαχη σύμβαση, κατά την εφαρμογή συντελεστή διόρθωσης 5 %, 10 %, 25 % ή 100 % πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η σοβαρότητα της παρατυπίας και η αρχή της αναλογικότητας.
47
Σύμφωνα με το σημείο 1.3, δεύτερο εδάφιο, μια παρατυπία θεωρείται σοβαρή όταν η μη συμμόρφωση με το εφαρμοστέο στη δημόσια σύμβαση δίκαιο, μεταξύ άλλων η μη τήρηση των αρχών της διαφάνειας και της ίσης μεταχείρισης, είχε ως αποτέλεσμα να ανατεθεί η σύμβαση σε άλλον προσφέροντα από εκείνον στον οποίο θα έπρεπε να είχε ανατεθεί. Πέραν τούτου, μεταξύ άλλων, από το τελευταίο εδάφιο του σημείου 1.3 προκύπτει ότι, όταν η παρατυπία είναι προς όφελος ενός η περισσότερων προσφερόντων, μπορεί να επιβληθεί δημοσιονομική διόρθωση 100 %.
48
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η παρατυπία που διαπιστώθηκε στο πλαίσιο της επίμαχης διαδικασίας σύναψης δημόσιας συμβάσεως οδήγησε στην κίνηση διοικητικών και δικαστικών διαδικασιών σε εθνικό επίπεδο, προκειμένου να κριθεί αν υπήρξε δόλια συμπεριφορά, στοιχειοθετούσα το αδίκημα της δωροδοκίας. Με την επιφύλαξη δε των εκτιμήσεων στις οποίες οφείλει να προβεί συναφώς το αιτούν δικαστήριο, βάσει του άρθρου 27, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1828/2006, μια τέτοια παρατυπία δύναται να εμπίπτει στην έννοια της «υπόνοιας απάτης» και να χαρακτηριστεί, κατά συνέπεια, ως «σοβαρή», σύμφωνα με το σημείο 1.3, δεύτερο εδάφιο, των κατευθυντήριων γραμμών του 2013.
49
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο τρίτο και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 98, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 1083/2006 έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση «παρατυπίας», όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 2, σημείο 7, του εν λόγω κανονισμού, επιβάλλει στα κράτη μέλη να προβαίνουν σε κατά περίπτωση εκτίμηση προκειμένου να καθορίσουν την εφαρμοστέα δημοσιονομική διόρθωση, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, λαμβάνοντας υπόψη, μεταξύ άλλων, τη φύση και τη σοβαρότητα των παρατυπιών που διαπιστώθηκαν, καθώς και τις οικονομικές επιπτώσεις τους στο οικείο ταμείο.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
50
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο πρέπει να εξεταστεί τελευταίο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 45, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2004/18 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία δεν παρέχει τη δυνατότητα αποκλεισμού από διαδικασία σύναψης δημόσιας συμβάσεως του οικονομικού φορέα ο οποίος αποπειράθηκε να επηρεάσει το αποτέλεσμα της εν λόγω διαδικασίας, μεταξύ άλλων με πράξεις ενεργητικής δωροδοκίας των μελών της επιτροπής διαγωνισμού.
51
Το άρθρο 45, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2004/18 επιτρέπει τον αποκλεισμό από τη συμμετοχή σε δημόσια σύμβαση κάθε οικονομικού φορέα ο οποίος έχει διαπράξει σοβαρό επαγγελματικό παράπτωμα που αποδεδειγμένως διαπιστώθηκε με οποιοδήποτε μέσο ενδέχεται να διαθέτουν οι αναθέτουσες αρχές.
52
Η έννοια του «σοβαρού επαγγελματικού παραπτώματος» παραπέμπει συνήθως σε κάθε συμπεριφορά οικονομικού φορά που υποδηλώνει πρόθεση διαπράξεως παραπτώματος ή αμέλεια ορισμένου βαθμού. Για τη διαπίστωση ενός τέτοιου παραπτώματος δεν απαιτείται απόφαση που να έχει αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου (απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2012, Forposta και ABC Direct Contact, C‑465/11, EU:C:2012:801, σκέψεις 27, 28 και 30).
53
Ωστόσο, προκειμένου να είναι δυνατόν το παράπτωμα αυτό να επιφέρει τον αποκλεισμό του οικονομικού φορέα που το διέπραξε από τη διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης, πρέπει κατ’ ανάγκην να έχει διαπιστωθεί πριν από την περάτωση της εν λόγω διαδικασίας (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Impresa di Costruzioni Ing. E. Mantovani και Guerrato, C‑178/16, EU:C:2017:1000, σκέψη 38).
54
Πλην όμως, εν προκειμένω, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι η ANAS ενημερώθηκε σχετικά με την ενδεχόμενη ύπαρξη συστήματος δωροδοκίας στο οποίο εμπλέκονταν ορισμένοι υπάλληλοί της το πρώτον με την έναρξη, πολλά έτη από την ανάθεση της επίμαχης στην κύρια δίκη δημόσιας σύμβασης, ποινικών ερευνών οι οποίες αφορούσαν τη διαδικασία σύναψης της εν λόγω σύμβασης. Αγνοώντας επομένως ότι ο νόμιμος εκπρόσωπος της Aleandri μπορούσε να έχει τελέσει πράξεις δωροδοκίας ορισμένων υπαλλήλων της, η ANAS δεν ήταν σε θέση να καταλογίσει σοβαρό επαγγελματικό παράπτωμα για τη συγκεκριμένη συμπεριφορά και, ως εκ τούτου, να αποκλείσει από την επίμαχη διαδικασία την προσωρινή κοινοπραξία εταιριών στην οποία μετείχε η συγκεκριμένη επιχείρηση.
55
Υπό τις συνθήκες αυτές, παρέλκει η εξέταση του ζητήματος αν το άρθρο 45, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2004/18 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία δεν παρέχει τη δυνατότητα αποκλεισμού από διαδικασία σύναψης δημόσιας συμβάσεως του οικονομικού φορέα ο οποίος αποπειράθηκε να επηρεάσει το αποτέλεσμα της εν λόγω διαδικασίας, μεταξύ άλλων με πράξεις ενεργητικής δωροδοκίας των μελών της επιτροπής διαγωνισμού.
Επί των δικαστικών εξόδων
56
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 2, σημείο 7, του κανονισμού (ΕΚ) 1083/2006 του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2006, περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και το Ταμείο Συνοχής και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1260/1999,
έχει την έννοια ότι:
ο όρος «παρατυπία» κατά τη διάταξη αυτή καλύπτει συμπεριφορές δυνάμενες να χαρακτηριστούν ως «πράξεις δωροδοκίας» οι οποίες τελούνται στο πλαίσιο διαδικασίας σύναψης δημόσιας συμβάσεως με αντικείμενο την εκτέλεση έργων συγχρηματοδοτούμενων από διαρθρωτικό ταμείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και για τις οποίες έχει κινηθεί διοικητική ή δικαστική διαδικασία, περιλαμβανομένης της περιπτώσεως κατά την οποία δεν έχει αποδειχθεί ότι οι συμπεριφορές αυτές είχαν πραγματική επίπτωση στη διαδικασία επιλογής του προσφέροντος και δεν έχει διαπιστωθεί πραγματική ζημία στον προϋπολογισμό της Ένωσης.
2)
Το άρθρο 98, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 1083/2006
έχει την έννοια ότι:
σε περίπτωση «παρατυπίας», όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 2, σημείο 7, του ως άνω κανονισμού, επιβάλλει στα κράτη μέλη να προβαίνουν σε κατά περίπτωση εκτίμηση προκειμένου να καθορίσουν την εφαρμοστέα δημοσιονομική διόρθωση, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, λαμβάνοντας υπόψη, μεταξύ άλλων, τη φύση και τη σοβαρότητα των παρατυπιών που διαπιστώθηκαν, καθώς και τις οικονομικές επιπτώσεις τους στο οικείο ταμείο.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.