Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
T. ĆAPETA
van 16 april 2026 (1)
Zaak C‑23/25 [Sutuska] (i)
AS
tegen
Bank Millennium S.A.
[verzoek van de Sąd Okręgowy w Warszawie (rechter in eerste aanleg Warschau, Polen) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Bescherming van de consument – Oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten – Richtlijn 93/13/EEG – Artikel 6, lid 1 – Artikel 7, lid 1 – Gevolgen van de vaststelling van het oneerlijke karakter van een beding – Nietige overeenkomst – Verzekeringsovereenkomsten die gesloten zijn als garantie voor een nietige kredietovereenkomst – Mogelijkheid om vorderingen geldend te maken die verder gaan dan de terugbetaling van de in de overeenkomst overeengekomen bedragen en de betaling van vertragingsrente – Recht van de consument op terugbetaling van verzekeringspremies – Verzekeringen ter dekking van de risico’s van de kredietgever of de risico’s van de kredietnemer – Evenredigheid ”
I.      Inleiding
1.        De onderhavige zaak betreft de gevolgen van de nietigverklaring van een consumentenovereenkomst die oneerlijke contractuele bedingen in de zin van de richtlijn oneerlijke bedingen(2) bevatte.
2.        De Sąd Okręgowy w Warszawie (rechter in eerste aanleg Warschau, Polen), de verwijzende rechter, heeft een hypothecaire kredietovereenkomst tussen een consument en een bank nietig verklaard op grond dat
deze overeenkomst oneerlijke contractuele bedingen bevatte. Die rechter dient nu te beslissen of de bank aansprakelijk is voor de terugbetaling aan de consument van de bedragen die betaald zijn met betrekking tot een aantal verzekeringen die de consument bij het sluiten van die overeenkomst moest afsluiten van de bank.
II.    Achtergrond van de procedure, prejudiciële vraag en procedure bij het Hof
3.        Op 14 maart 2007 heeft AS, de kredietnemer en verzoekster in het hoofdgeding, met Bank Millennium S.A., verweerster in het hoofdgeding, een aan de Zwitserse frank gekoppelde langlopende hypothecaire kredietovereenkomst gesloten.
4.        In die overeenkomst was een beding opgenomen waarin werd bepaald dat de krediettermijnen, na omrekening ervan overeenkomstig de verkoopkoers van de Zwitserse frank volgens de wisselkoerstabel van de bank op de datum van betaling, in Poolse złoty (PLN) betaald dienden te worden. De verwijzende rechter was van oordeel dat het wisselkoersbeding oneerlijk was en heeft daarom bij deelvonnis van 16 januari 2025 de gehele overeenkomst nietig verklaard. Bij nietigheid van een overeenkomst dienen de contractpartijen op grond van het nationale recht alle door hen uit hoofde van die overeenkomst ontvangen voordelen te restitueren.
5.        Naast terugbetaling van de krediettermijnen vordert AS 15 108,15 PLN (ongeveer 3 573 EUR), welk bedrag de premies vertegenwoordigt die betaald zijn voor de vier in verband met de kredietovereenkomst afgesloten verzekeringen.
6.        Die verzekeringen betroffen volgens de verwijzingsbeslissing: (i) een „Loan‑to‑Value”-verzekering (verzekering tegen de risico’s van een lage eigen inbreng; hierna: „LTV‑verzekering”)(3); (ii) een overbruggingsverzekering(4); (iii) een opstalverzekering, en (iv) een overlijdensrisicoverzekering.
7.        De verwijzende rechter geeft aan dat in de bij hem aanhangige procedure niet betwist is dat de bank de kredietnemer het bedrag moet terugbetalen van de premies die betaald zijn voor de verzekeringen die dienden ter dekking van de risico’s voor de bank zelf, namelijk de LTV‑verzekering en de overbruggingsverzekering.
8.        Er is echter sprake van een geschil over de vraag of verzoekster als kredietnemer de premies kan terugvorderen die betaald zijn voor de verzekeringen ter dekking van
haar eigen risico’s, namelijk de opstalverzekering en de overlijdensrisicoverzekering.
9.        Zoals de verwijzende rechter uiteenzet, is de heersende opvatting in de nationale rechtspraak dat de bank niet verplicht is om de kredietnemer die laatstgenoemde soorten verzekeringspremies terug te betalen omdat de betreffende verzekeringsovereenkomsten niet onlosmakelijk verbonden zijn met de kredietovereenkomst, zelfs indien de rechten uit hoofde van de betreffende verzekeringen aan de bank zijn overgedragen. Volgens de verwijzende rechter blijven de kredietnemer (opstalverzekering) en zijn erfgenamen (overlijdensrisicoverzekering) de daadwerkelijke begunstigden van die verzekeringen; indien het verzekerde bedrag hoger is dan de schuld aan de bank, dient het surplus uit de opstalverzekering rechtstreeks aan de kredietnemer te worden betaald en dat uit de overlijdensrisicoverzekering aan de andere begunstigden.
10.      Die uitlegging is, zoals de verwijzende rechter uiteenzet, gebaseerd op het feit dat een kredietovereenkomst de kredietnemer enkel verplicht tot het stellen van zekerheid; deze overeenkomst legt geen plicht op tot betaling van de verzekeringspremies. Die plicht vloeit,
met betrekking tot de opstalverzekering en de overlijdensrisicoverzekering, voort uit de betreffende verzekeringsovereenkomsten en uit de relevante bepalingen van de Ustawa – Kodeks cywilny (wet houdende het burgerlijk wetboek) van 23 april 1964 (Dz. U. nr. 16, volgnr. 93), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie. De kredietovereenkomst en de overeenkomsten betreffende beide verzekeringen zijn dientengevolge van elkaar onafhankelijke rechtsverhoudingen. Nietigverklaring van de kredietovereenkomst maakt de verzekeringsovereenkomsten niet nietig maar leidt hooguit tot de ongeldigheid van de aan die overeenkomsten gerelateerde zekerheidsmechanismen, namelijk de overdracht aan de bank van de vordering uit hoofde van de opstalverzekering en de aanwijzing van de bank als de begunstigde van het verzekerde bedrag uit hoofde van de overlijdensrisicoverzekering. De kredietnemer blijft derhalve recht houden op schadevergoeding uit hoofde van de opstalverzekering en eventuele erfgenamen behouden het voordeel dat uit de overlijdensrisicoverzekering kan voortvloeien.
11.      Verder merkt de verwijzende rechter op dat de kredietnemer, indien de opstalverzekering nietig wordt verklaard, vanaf de datum van afsluiting van het krediet onverzekerd zou zijn, een situatie
die rechters bij voorkeur vermijden. Bovendien dient, omdat de werkelijke begunstigden van de verzekeringen
de kredietnemer of zijn erfgenamen zijn, een vordering tot terugbetaling van de premies gericht te worden tot de verzekeringsmaatschappij en niet tot de bank. De bank treedt louter op als tussenpersoon die de premies ontvangt van de kredietnemer en deze, zonder eigen voordeel, overmaakt aan
de verzekeraar. Dit ligt
anders voor verzekeringen die
de risico’s van de bank zelf dekken (de overbruggingsverzekering en de LTV‑verzekering), waarvan de bank de verzekeringnemer en de enige begunstigde is, zodat de terugbetaling van die premies een afzonderlijke kwestie vormt.
12.      Ondanks de heersende uitlegging van het nationale recht in de Poolse rechtspraak twijfelt de verwijzende rechter of het in strijd is met artikel 6, lid 1, en artikel 7, lid 1, van de richtlijn oneerlijke bedingen om een consument het recht te ontzeggen om, na een vonnis waarbij een kredietovereenkomst nietig wordt verklaard, terugbetaling te vorderen van de premies in kwestie.
13.      De verwijzende rechter merkt op dat een oneerlijk contractueel beding overeenkomstig de rechtspraak van het Hof in beginsel moet worden geacht nooit te hebben bestaan, zodat het geen gevolgen heeft ten aanzien van de consument.(5)
14.      Derhalve vraagt de verwijzende rechter zich af of de nietigheid van de kredietovereenkomst per definitie ook leidt tot terugbetaling van de met die overeenkomst verbonden verzekeringspremies. Hij twijfelt aan de evenredigheid van een dergelijke oplossing. Volgens hem zou een meer gepaste lezing zijn dat de nietigheid van een kredietovereenkomst niet leidt tot de nietigheid van de verzekeringsovereenkomsten zelf, maar hooguit tot de ongeldigheid van de aan die overeenkomsten gerelateerde zekerheidsmechanismen (de overdracht aan de bank van de vordering uit hoofde van de opstalverzekering en de aanwijzing van de bank als begunstigde van het ingevolge de overlijdensrisicoverzekering uit te keren bedrag).
15.      Daar de verwijzende rechter onzeker is over de juiste uitlegging van de hierboven genoemde bepalingen van de richtlijn oneerlijke bedingen, heeft hij de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vraag voorgelegd:
„Moeten artikel 6, lid 1, en artikel 7, lid 1, van [de richtlijn oneerlijke bedingen] alsmede de beginselen van doeltreffendheid en evenredigheid in de context van de nietigverklaring van de gehele kredietovereenkomst tussen een consument en een bank wegens de daarin opgenomen oneerlijke contractuele bedingen zonder welke de overeenkomst niet kan voortbestaan, aldus worden uitgelegd dat zij in de weg staan aan een in de rechtspraak ontwikkelde uitlegging van een nationale wettelijke regeling op grond waarvan:
–        de bank verplicht is om de consument het equivalent terug te betalen van de door de consument gedragen kosten van verzekeringen tegen risico’s voor de bank, zoals een verzekering tegen risico’s van een lage eigen inbreng of een overbruggingsverzekering, die als zekerheid voor de terugbetaling van het krediet fungeerden;
–        de bank niet verplicht is om de consument het equivalent terug te betalen van de door de consument gedragen kosten van verzekeringen tegen risico’s voor de consument, zoals een opstal‑ of overlijdensrisicoverzekering, die als zekerheid voor de terugbetaling van het krediet fungeerden?”
16.      AS, Bank Millennium, de Poolse en de Portugese regering, en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend bij het Hof.
17.      Op 22 januari 2026 is er een terechtzitting gehouden, tijdens welke Bank Millennium, de Poolse regering en de Commissie mondelinge opmerkingen hebben gemaakt.
III. Analyse
18.      De onderhavige zaak volgt op een lange reeks uitspraken waarin het Hof met verwijzing naar de richtlijn oneerlijke bedingen de gevolgen heeft uitgelegd van de nietigverklaring van aan de Zwitserse frank gekoppelde kredietovereenkomsten.
19.      Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing doet evenwel een nieuwe vraag rijzen over de gevolgen van de nietigverklaring van een hypothecaire kredietovereenkomst voor verschillende met die overeenkomst verbonden verzekeringsovereenkomsten, welke kwestie nog niet aan de orde is gekomen in de rechtspraak van het Hof.
20.      Verzoekster in het hoofdgeding stelt zich op het standpunt dat alle verzekeringspremies die een consument betaald heeft ter uitvoering van een kredietovereenkomst die vervolgens nietig is verklaard omdat deze een oneerlijk contractueel beding bevatte, terugbetaald dienen te worden, aangezien deze prestaties in verband met een nietige kredietovereenkomst en dus onverschuldigd zijn verricht.
21.      Bank Millennium, de Poolse en de Portugese regering, alsmede de Commissie stellen daarentegen dat de verplichting voor de kredietnemer om opstal‑ en overlijdensrisicoverzekeringspremies te betalen, anders dan bij een LTV‑verzekering of een overbruggingsverzekering, niet voortvloeit uit de bepalingen van de kredietovereenkomst, maar uit de bedingen van de verzekeringsovereenkomsten zelf. Dientengevolge leidt de nietigheid van de kredietovereenkomst niet tot de nietigheid van de overeenkomsten van opstal‑ en overlijdensrisicoverzekering, maar hooguit tot de ongeldigheid van de plicht om uit die verzekeringen voortvloeiende vorderingen aan de bank over te dragen.
22.      In dit verband wenst de verwijzende rechter in essentie van het Hof te vernemen of een uitlegging van een nationale wettelijke regeling die een kredietnemer het recht geeft om terugbetaling te vorderen van premies die betaald zijn voor een LTV‑verzekering of een overbruggingsverzekering, maar niet van premies die betaald zijn voor een opstalverzekering en een overlijdensrisicoverzekering, toegestaan is ingevolge de richtlijn oneerlijke bedingen.
23.      Teneinde die vraag te beantwoorden, zal ik eerst kort de relevante rechtspraak in herinnering brengen (A) en vervolgens mijn standpunt over deze situatie uiteenzetten (B).
A.      Relevante rechtspraak van het Hof
24.      Zoals uitdrukkelijk is bepaald in artikel 6, lid 1, van de richtlijn oneerlijke bedingen en nader is uiteengezet in de rechtspraak van het Hof, kan een beding in een consumentenovereenkomst, wanneer de rechter vaststelt dat dat beding oneerlijk is, de consument niet binden.(6)
25.      Hoewel het in beginsel aan de lidstaten staat
om de juridische gevolgen te bepalen van de vaststelling dat een beding oneerlijk is(7), heeft het Hof duidelijk gemaakt dat de nationale rechter in een dergelijk geval verplicht is om dat oneerlijke beding uit de overeenkomst te schrappen en het niet kan vervangen, noch
door een uitlegging van de wilsverklaringen van partijen teneinde de nietigverklaring van de overeenkomst te voorkomen, noch
door een nationale bepaling van aanvullend recht.(8) Om die reden is de nationale rechter, indien een overeenkomst zonder het oneerlijke beding niet kan voortbestaan, verplicht om de gehele overeenkomst nietig te verklaren. Dat is precies wat er in de onderhavige zaak is gebeurd, daar de verwijzende rechter heeft geoordeeld dat de overeenkomst zonder het oneerlijke beding niet kon voortbestaan en vervolgens de gehele overeenkomst nietig heeft verklaard. Tegen dit oordeel van de nationale rechter is niet opgekomen.
26.      Daarnaast moeten de juridische gevolgen van de vaststelling dat een overeenkomst nietig is, hoewel die gevolgen in beginsel ook een kwestie van nationaal recht zijn, verenigbaar zijn met het Unierecht en in het bijzonder met de doelstellingen van de richtlijn oneerlijke bedingen.(9)
27.      Dienaangaande heeft het Hof geoordeeld dat het nationale recht waarbij die richtlijn wordt omgezet, in het bijzonder de verwezenlijking van twee doelstellingen moet dienen.
28.      Ten eerste moet de situatie waarin de consument zich juridisch en feitelijk zonder dat oneerlijke beding zou hebben bevonden, op basis van de nationale wettelijke regeling kunnen worden hersteld, met name door een recht in het leven te roepen op terugbetaling van de voordelen die de verkoper op grond van het oneerlijke beding onverschuldigd heeft verkregen ten nadele van de consument.(10) Een soortgelijk recht op terugbetaling moet worden erkend wanneer het oneerlijke karakter van bedingen van een overeenkomst tussen een consument en een verkoper niet alleen leidt tot de nietigheid van die bedingen, maar ook tot de nietigheid van die overeenkomst als geheel.(11)
29.      Ten tweede dient de nationale wettelijke regeling geen afbreuk te doen aan de door de richtlijn oneerlijke bedingen beoogde afschrikkende werking. Deze doelstelling is algemener van aard en beoogt verkopers ervan te weerhouden om oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten op te nemen.(12)
30.      Het Hof heeft in het arrest Bank M, waarop de betrokkenen in de onderhavige procedure zich hebben beroepen, de relevante rechtspraak als volgt samengevat: „[D]e verenigbaarheid, met het Unierecht, van nationale regels die de praktische gevolgen bepalen van de nietigheid van een hypothecaire kredietovereenkomst wegens het bestaan van oneerlijke bedingen, [hangt af] van de vraag of deze regels, ten eerste, het mogelijk maken om de situatie waarin de consument rechtens en feitelijk zonder die overeenkomst zou hebben verkeerd, te herstellen en, ten tweede, geen afbreuk [...] doen aan de door [de richtlijn oneerlijke bedingen] beoogde afschrikkende werking”(13).
31.      Wat betreft het herstel van de situatie waarin de consument juridisch en feitelijk zou hebben verkeerd indien de overeenkomst geen oneerlijk beding had bevat, volgt duidelijk uit de rechtspraak dat consumenten recht moeten hebben op – op zijn minst – terugbetaling van de betaalde maandelijkse termijnen en van de ter uitvoering van die overeenkomst betaalde kosten, en op betaling van wettelijke vertragingsrente vanaf de ingebrekestelling.(14) Daarnaast heeft het Hof in het arrest Bank M in algemene bewoordingen verklaard dat vorderingen die verder gaan dan de terugbetaling van de betaalde maandelijkse termijnen en de in het kader van de uitvoering van die overeenkomst betaalde kosten, geen afbreuk lijken te doen aan de twee doelstellingen van de richtlijn oneerlijke bedingen.(15) Het Hof heeft zich echter nog niet gebogen over het recht van consumenten om terugbetaling te vorderen van prestaties die verricht zijn met betrekking tot met een hypothecaire kredietovereenkomst verbonden verzekeringen.
32.      Mijns inziens zou het aanvaarden van vorderingen tot terugbetaling van prestaties met betrekking tot alle vier soorten verzekeringen die in de onderhavige zaak aan de orde zijn niet
afdoen aan, maar juist
bijdragen tot
zowel de doelstelling van het herstel van de situatie waarin de kredietnemer zich vóór sluiting van de nietig verklaarde overeenkomst zou hebben bevonden, als de door de richtlijn oneerlijke bedingen beoogde afschrikkende werking.
33.      Niettemin heeft het Hof ook geoordeeld dat de nationale rechter bij zijn beoordeling van de nationale wettelijke regeling rekening moet houden met het evenredigheidsbeginsel. Dit betekent dat, ook al is het waar dat de terugbetaling van de prestaties voor alle vier verzekeringen zou kunnen bijdragen aan de doelstellingen van de richtlijn oneerlijke bedingen, de nationale regeling niet verder hoeft te gaan dan nodig is om die doelstellingen te verwezenlijken.(16)
34.      In dat licht heeft de verwijzende rechter in zijn verwijzingsbeslissing uiteengezet dat het disproportioneel kan zijn om consumenten toe te staan om terugbetaling te vorderen van de met betrekking tot een opstal‑ of overlijdensrisicoverzekering betaalde bedragen. Een dergelijk argument zou pleiten voor bevestiging van de heersende nationale rechtspraak, op grond waarvan een kredietnemer geen terugbetaling kan vorderen van premies die betaald zijn voor een opstal‑ of overlijdensrisicoverzekering, zelfs wanneer afsluiting van die verzekeringen een voorwaarde was van de kredietovereenkomst die nietig is verklaard omdat deze een oneerlijk contractueel beding bevatte. Volgens de verwijzende rechter zou een meer gepaste lezing kunnen zijn dat de nietigheid van een kredietovereenkomst niet leidt tot de nietigheid van die verzekeringsovereenkomsten zelf, maar hooguit tot de ongeldigheid van de aan die overeenkomsten gerelateerde zekerheidsmechanismen, namelijk de overdracht aan de bank van de vordering uit hoofde van de opstalverzekering en de aanwijzing van de bank als begunstigde van het uit hoofde van de overlijdensrisicoverzekering uit te keren bedrag. Op basis van een dergelijke uitlegging zou de kredietnemer gedekt blijven door beide verzekeringen en derhalve geen terugbetaling kunnen vorderen van de voor die verzekeringen betaalde premies.
B.      Beoordeling van de onderhavige zaak
35.      De hierboven vermelde rechtspraak van het Hof wijst in de richting van de conclusie dat een bank in beginsel verplicht is om alle prestaties terug te betalen die de kredietnemer heeft verricht met betrekking tot een overeenkomst die later nietig is verklaard omdat deze oneerlijke contractuele bedingen bevatte.
36.      Zoals hierboven is opgemerkt, lijken de prestaties die de kredietnemer heeft verricht met betrekking tot de eerste twee verzekeringen, namelijk de LTV‑verzekering en de overbruggingsverzekering, onlosmakelijk verbonden te zijn met de kredietovereenkomst zelf.
37.      Volgens de verwijzingsbeslissing, en naar de verwijzende rechter begrijpt, lijdt het geen twijfel dat een bank een consument de premies moet terugbetalen die betaald zijn voor de twee verzekeringen die de risico’s voor de bank zelf dekken. Er kan zelfs worden gesteld dat die verzekeringen niet los kunnen worden
gezien van de nietig verklaarde overeenkomst, daar zij zonder de hypothecaire kredietovereenkomst niet zouden bestaan; het is immers de bank die de verzekeringnemer en de enige begunstigde van een eventuele uitkering is.
38.      Gelet daarop heeft het Hof geen reden om het niet eens te zijn met de verwijzende rechter en zou het bijgevolg het eerste deel van de prejudiciële vraag in die zin dienen te beantwoorden.
39.      Derhalve betreffen de enige twee prestaties die een aanvullende beoordeling behoeven, de voor de opstal‑ en overlijdensrisicoverzekering betaalde premies, met betrekking waartoe de kredietnemer volgens de heersende nationale rechtspraak geen recht lijkt te hebben op terugbetaling.
40.      Om te beginnen is het noodzakelijk om eraan te herinneren dat de richtlijn oneerlijke bedingen, die een minimale harmonisering beoogt(17), het aan de lidstaten laat om de modaliteiten vast te stellen voor de bescherming van de consument tegen oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten. In die zin beschikken de lidstaten over beoordelingsvrijheid en mogen zij verschillende juridische oplossingen toepassen die het herstel kunnen waarborgen van de positie waarin de kredietnemer zich zonder het oneerlijke beding zou hebben bevonden, en die ertoe dienen om verkopers ervan te weerhouden om oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten op te nemen. De richtlijn oneerlijke bedingen vereist slechts dat aan die twee doelstellingen wordt
voldaan.
41.      In die zin bevindt de nationale rechter, en niet het Hof, zich in de beste positie om vast te stellen of een nationale wettelijke regeling, bezien in het kader van de gehele nationale rechtsorde, geschikt en noodzakelijk is om de doelstellingen van de richtlijn oneerlijke bedingen te verwezenlijken.
42.      Bijgevolg kan het Hof de nationale rechter enkel een leidraad bieden wat betreft de aspecten waarmee hij bij een dergelijke beoordeling rekening moet houden.
43.      Ten behoeve van de onderhavige zaak zal ik dus enige elementen aanreiken die relevant kunnen zijn voor de verwijzende rechter bij zijn beslissing of het noodzakelijk is om af te wijken van de heersende uitlegging van het nationale recht, op grond waarvan verzoekster in het hoofdgeding niet het recht zou hebben om terugbetaling te vorderen van de voor de opstal‑ en overlijdensrisicoverzekering betaalde premies, zelfs wanneer afsluiting van deze verzekeringen een voorwaarde was van de hypothecaire kredietovereenkomst die nietig is verklaard omdat deze een oneerlijk contractueel beding bevatte.
44.      Die twee verzekeringen dekken enerzijds bepaalde risico’s voor de bank die ontstaan indien de gefinancierde onroerende zaak beschadigd raakt of indien de kredietnemer overlijdt, maar anderzijds ook bepaalde risico’s die de kredietnemer, los van het krediet, draagt. Alle deelnemers aan de terechtzitting, alsook de verwijzende rechter(18), waren het erover eens dat de verzekeringen deze dubbele functie vervullen.
45.      Gezien de dubbele functie van die twee verzekeringen kunnen de met betrekking daartoe verrichte prestaties begrepen worden als al dan niet onlosmakelijk met de hypothecaire kredietovereenkomst verbonden.
46.      Enerzijds zou kunnen worden gesteld dat de kredietnemer die verzekeringen enkel heeft afgesloten omdat dit een voorwaarde was voor het kunnen ontvangen van het krediet.(19) Bij een dergelijk standpunt zou de terugbetaling van met betrekking tot die verzekeringen verrichte prestaties gezien kunnen worden als noodzakelijk voor het herstel van de situatie waarin de kredietnemer vóór sluiting van de kredietovereenkomst zou hebben verkeerd, daar zij vóór het bestaan van die overeenkomst niet verplicht was om dergelijke prestaties te verrichten.
47.      Daarnaast kan de verplichte terugbetaling van de prestaties voor die verzekeringen, die verbonden waren met de kredietovereenkomst waarvan is vastgesteld dat deze oneerlijke contractuele bedingen bevatte, de door de richtlijn oneerlijke bedingen beoogde afschrikkende werking zomaar versterken.
48.      Die argumenten pleiten ervoor dat consumenten het recht hebben om terugbetaling te vorderen van voor die verzekeringen betaalde premies.
49.      Anderzijds vereist de rechtspraak van het Hof in beginsel de „terugbetaling van de voordelen die de verkoper op grond van [het] oneerlijke beding ten nadele van de consument onverschuldigd heeft verkregen”(20).
50.      In de onderhavige zaak zijn de premies in kwestie echter niet per se ten nadele van de consument, aangezien deze betrekking hebben op een overlijdensrisicoverzekering en een opstalverzekering die beide aan de consument ten goede komen. Ten eerste was AS, zoals tijdens de terechtzitting is bevestigd, vrij om de verzekeringsmaatschappij te kiezen waarbij zij de verzekeringen afsloot. Ten tweede is in het hoofdgeding niet betwist dat de verzekeringen naar behoren werden uitgevoerd; de verzekeraar verschafte een doeltreffende garantie met betrekking tot de eigendommen en de persoon van de consument, ter dekking van risico’s zoals brand, overstroming, overlijden, invaliditeit etc. Die voordelen waren niet louter hypothetisch. Zelfs bij gebreke van een gebeurtenis waarvoor een schadeclaim kan worden ingediend, had de verzekeraar het risico in zijn balans opgenomen, hield hij de noodzakelijke reserves aan en maakte hij werkelijke kosten voor het verkrijgen van herverzekering ter dekking van zijn potentiële risicoblootstelling. De verzekeraar bleef gedurende de gehele looptijd van die verzekeringen financieel verantwoordelijk („on‑risk”), waarbij hij de consument van doorlopende bescherming en onmiddellijke financiële zekerheid voorzag. Aangezien de premies een legitieme tegenprestatie voor de aanvaarde risico’s vormden, vertegenwoordigt de betaling ervan een dienst die op doeltreffende wijze werd verleend tegen een redelijke prijs.
51.      Derhalve is een vordering tot terugbetaling van die premies niet alleen post festum, maar blijkt deze in de context van een dergelijke onbetwiste verlening van diensten ook moeilijk te beoordelen. Er zou zelfs gezegd kunnen worden dat terugbetaling in omstandigheden als in het hoofdgeding met betrekking tot een opstal‑ of overlijdensrisicoverzekering verder zou gaan dan enkel herstel van de situatie waarin de consument zich zonder het oneerlijke beding zou hebben bevonden; terugbetaling zou de consument in feite een
gratis verzekeringsdekking bieden, zonder enige persoonlijke kosten.
52.      Het klopt dat artikel 169 VWEU en artikel 38 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie in het kader van het beleid van de Unie vereisen dat er een hoog beschermingsniveau wordt geboden aan de consument, die zich ten opzichte van een handelaar in een zwakkere positie bevindt in die zin dat hij moet worden geacht minder goed te zijn geïnformeerd en als de economisch zwakkere en juridisch minder ervaren wederpartij moet worden beschouwd.(21) Het is echter evenzeer waar dat in de rechtspraak van het Hof wordt erkend dat de bescherming van de consument niet absoluut is.(22)
53.      Hoewel de betrokken opstalverzekering en
overlijdensrisicoverzekering ook in het voordeel van de bank zijn(23), vloeit
dat
voordeel niet voort uit het oneerlijke beding zelf. In dit verband
moet worden benadrukt dat de doelstelling van de richtlijn oneerlijke bedingen niet is om alle contractuele afspraken die oneerlijke bedingen bevatten nietig te verklaren, maar om een evenwicht tussen de rechten en verplichtingen van de contractpartijen te bereiken, zodat de gelijkheid tussen hen wordt hersteld.(24)
54.      Bijgevolg hoeven nationale regels die het herstel beogen van de oorspronkelijke situatie waarin de consument zich zonder het oneerlijke beding zou hebben bevonden, niet verder te gaan dan noodzakelijk is voor het bereiken van dat hoofddoel van de richtlijn oneerlijke bedingen, door banken een onevenredige last op te leggen. Als de balans te veel naar de andere kant doorslaat, kan dit de stabiliteit van de financiële markt in gevaar brengen, een resultaat dat haaks zou staan op de doelstellingen van de richtlijn oneerlijke bedingen.
55.      Dienaangaande heeft het Hof erkend dat de doelstellingen om de stabiliteit van het bankstelsel en het financiële stelsel te waarborgen en een systeemrisico te voorkomen, door de Unie nagestreefde doelstellingen van algemeen belang vormen.(25)
56.      Die doelstellingen van algemeen belang zijn constitutioneel ingebed in de missie van stabiliteit van het financiële stelsel zoals toevertrouwd aan het Europees Stelsel van centrale banken (ESCB) ingevolge artikel 127, lid 5, VWEU, en in de behoefte om de stabiliteit van de economische en monetaire unie te behouden zoals bedoeld in artikel 3, lid 4, VEU.
57.      Benadrukt dient te worden dat er op Unieniveau prudentiële vereisten zijn vastgesteld op basis van artikel 114 VWEU (interne markt), ingevolge verordening (EU) nr. 575/2013(26), en op basis van artikel 63, lid 1, VWEU (vrij kapitaalverkeer), ingevolge richtlijn 2013/36/EU(27). Deze vereisten gelden voor alle lidstaten en reiken verder dan de grenzen van de eurozone.
58.      Die vereisten worden versterkt in diverse handelingen van afgeleid Unierecht inzake de bescherming van de consument, zoals richtlijn 2014/17/EU inzake hypothecaire leningen(28).
59.      Hoewel een overlijdensrisicoverzekering en een opstalverzekering op grond van het geldende Unierecht niet verplicht zijn in het kader van de verstrekking van een hypothecaire lening, dragen zij er wel toe bij dat de bank voldoet aan essentiële prudentiële vereisten en wetgevingsnormen. In het hoofdgeding wordt niet betwist dat het door banken aan kredietnemers opgelegde vereiste om dergelijke verzekeringen af te sluiten op zichzelf niet oneerlijk of juridisch ongeldig is.
60.      Uiteindelijk dient de toepassing van dergelijke waarborgen zowel de particuliere belangen van de bank en de kredietnemer als het bredere algemene belang. Door de kredietnemer te beschermen tegen onvoorziene omstandigheden en de bank tegen verzuim, waarborgen die maatregelen de stabiliteit van het bankstelsel
en het financiële stelsel – een Unierechtelijke doelstelling van algemeen belang.
61.      Er zijn tal van kosten die een kredietnemer kan maken in verband met de sluiting van een overeenkomst die achteraf ongeldig wordt verklaard.(29) Daarbij kan op grond van het nationale recht een scheidslijn worden getrokken tussen de kosten die aan de consument moeten worden terugbetaald en de kosten waarvoor terugbetaling niet automatisch volgt uit het feit dat een hypothecaire kredietovereenkomst nietig is verklaard omdat deze een oneerlijk contractueel beding bevatte.(30)
62.      Ter afsluiting zij opgemerkt dat het bij de kwestie van de terugbetaling van de twee betrokken soorten verzekeringspremies er niet om gaat het ene beginsel boven het andere te stellen, maar om de verschillende belangen tegen elkaar af te wegen.
63.      Mits alle prestaties die ten gevolge van het oneerlijke beding in de hypothecaire kredietovereenkomst ten voordele van de bank verricht zijn, aan de kredietnemer worden
terugbetaald, denk ik niet dat het Unierecht in de weg staat aan een uitlegging van het nationale recht op grond waarvan de kredietnemer niet het recht heeft om terugbetaling te vorderen van de voor een opstal‑ of overlijdensrisicoverzekering betaalde premies, zelfs wanneer afsluiting van die verzekeringen een voorwaarde was van de kredietovereenkomst die nietig is verklaard omdat deze een oneerlijk contractueel beding bevatte.
IV.    Conclusie
64.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van de Sąd Okręgowy w Warszawie te beantwoorden als volgt:
„In een geval waarin een consumentenovereenkomst volledig nietig wordt verklaard moeten artikel 6, lid 1, en artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten, gelezen in het licht van de beginselen van doeltreffendheid en evenredigheid,
aldus worden uitgelegd dat deze niet in de weg staan aan een in de rechtspraak ontwikkelde uitlegging van het nationale recht op grond waarvan:
–        de bank verplicht is om de consument het equivalent terug te betalen van de door de consument gedragen kosten van verzekeringen tegen risico’s voor de bank, zoals een verzekering tegen risico’s van een lage eigen inbreng of een overbruggingsverzekering, die als zekerheid voor de terugbetaling van het krediet fungeerden;
–        de bank niet verplicht is om de consument het equivalent terug te betalen van de door de consument gedragen kosten van verzekeringen tegen risico’s voor de consument, zoals een opstal‑ of overlijdensrisicoverzekering, die als zekerheid voor de terugbetaling van het krediet fungeerden.”
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
2      Richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten (PB 1993, L 95, blz. 29; hierna: „richtlijn oneerlijke bedingen”).
3      Een LTV‑verzekering dient ter dekking van het risico voor de bank in situaties waarin de waarde van het kredietbedrag overeenkomt met een aanzienlijk deel (meer dan 80 %) van de waarde van de gefinancierde onroerende zaak. Hoe hoger de LTV‑verhouding, hoe hoger het kredietrisico. Daarom kan de kredietnemer worden verzocht om zich aanvullend te verzekeren.
4      Een overbruggingsverzekering is een kortetermijnverzekering die het risico van de bank dekt tijdens de overgangsperiode tussen de verstrekking van het krediet en de officiële juridische inschrijving van de hypotheek in het kadaster.
5      Zie arrest van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 61).
6      Zie arrest van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punten 53‑57 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
7      Zie arresten van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 66), en 15 juni 2023, Bank M. (Gevolgen van de nietigverklaring van een
overeenkomst) (C‑520/21, EU:C:2023:478, punt 61; hierna: „arrest Bank M”).
8      Zie arrest van 8 september 2022, D.B.P. e.a. (Hypothecair krediet in vreemde valuta) (C‑80/21–C‑82/21, EU:C:2022:646, punt 68). Zoals advocaat-generaal Trstenjak in de punten 86‑88 van haar conclusie in de zaak Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:74) uiteenzet, zou het vooruitzicht op „reparatie” door de nationale rechter van een overeenkomst die een oneerlijk beding bevat, door dat beding aan te passen of te vervangen, „de afschrikkende werking die van artikel 6 van [de richtlijn oneerlijke bedingen] uitgaat, niet alleen [...] ontkrachten maar zelfs in haar tegendeel [...] doen verkeren” door een verkoper ertoe aan te zetten „zijn kans te wagen’ en zo veel oneerlijke bedingen als mogelijk in de overeenkomst op te nemen in de hoop dat de nationale rechter een groot deel ervan over het hoofd ziet”.
9      Zie arrest Bank M, punt 64.
10      Zie arresten van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 66), en 31 maart 2022, Lombard Lízing (C‑472/20, EU:C:2022:242, punten 50‑55 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
11      Zie arrest Bank M, punt 66.
12      Zie bijvoorbeeld arrest Bank M, punten 67 en 68. Deze doelstelling volgt uit artikel 7 van de richtlijn oneerlijke bedingen.
13      Arrest Bank M, punt 68.
14      Zie arrest van 30 april 2025, AxFina Hungary (Voortbestaan van een overeenkomst) (C‑630/23, EU:C:2025:302, punt 77 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Daarnaast heeft het Hof het recht van de consument erkend om terugbetaling te vorderen van kosten zoals notaris‑ en administratiekosten, wanneer die kosten voortvloeien uit een oneerlijk contractueel beding. Zie arrest van 16 juli 2020, Caixabank en Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 en C‑259/19, EU:C:2020:578).
15      Arrest Bank M, punten 69 en 74.
16      Zie arrest Bank M, punt 73.
17      Dit betekent dat de lidstaten ook regels kunnen vaststellen die de consument een hoger niveau van bescherming bieden dan wat volgens die richtlijn verplicht is. Zie overweging 12 van die richtlijn en arresten van 3 juni 2010, Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid (C‑484/08, EU:C:2010:309, punt 28), en 18 januari 2024, Getin Noble Bank e.a. (Ambtshalve toetsing van het oneerlijke karakter van bedingen) (C‑531/22, EU:C:2024:58, punt 68).
18      Punt 5 van het antwoord van de verwijzende rechter op de vragen van het Hof.
19      Het is echter ook mogelijk dat verzoekster als
kredietnemer voor de in zekerheid gegeven onroerende zaak reeds een opstalverzekering had, of reeds een overlijdensrisicoverzekering had, en haar vorderingen uit hoofde van die verzekeringen louter aan de bank overdraagt tot het bedrag van de waarde van het krediet.
20      Arrest van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 66), cursivering van mij. Zie ook punt 28 van deze conclusie.
21      Arrest van 7 november 2019, Profi Credit Polska (C‑419/18 en C‑483/18, EU:C:2019:930, punt 46).
22      Arresten van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 68), en 13 maart 2025, Banco Santander (C‑230/24, EU:C:2025:177, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
23      Als de kredietnemer bijvoorbeeld de gefinancierde onroerende zaak niet verzekerd heeft, moet de bank dergelijke verzekeringen eventueel voor eigen rekening afsluiten, hetgeen kan leiden tot een hogere prijs van
het door die bank aangeboden krediet.
24      Zie arrest van 23 november 2023, Provident Polska (C‑321/22, EU:C:2023:911, punten 81 en 87 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
25      Zie arrest van 16 juli 2020, Adusbef e.a. (C‑686/18, EU:C:2020:567, punt 92 en aldaar aangehaalde rechtspraak). In de context van de uitlegging van de richtlijn oneerlijke bedingen, zie met name arrest van 8 mei 2025, Myszak (C‑324/23, EU:C:2025:324, punt 71 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
26      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 betreffende prudentiële vereisten voor kredietinstellingen en beleggingsondernemingen en tot wijziging van verordening (EU) nr. 648/2012 (PB 2013, L 176, blz. 1), zoals gewijzigd bij gedelegeerde verordening (EU) 2025/1496 van de Commissie van 12 juni 2025 tot wijziging van verordening nr. 575/2013 wat betreft de datum van toepassing van de eigenvermogensvereisten voor marktrisico (PB L, 2025/1496).
27      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 betreffende toegang tot het bedrijf van kredietinstellingen en het prudentieel toezicht op kredietinstellingen en beleggingsondernemingen, tot wijziging van richtlijn 2002/87/EG en tot intrekking van de richtlijnen 2006/48/EG en 2006/49/EG (PB 2013, L 176, blz. 338), zoals gewijzigd bij richtlijn (EU) 2024/1619 van het Europees Parlement en de Raad van 31 mei 2024 tot wijziging van richtlijn 2013/36 wat betreft toezichtsbevoegdheden, sancties, bijkantoren uit derde landen en ecologische, sociale en governancerisico’s (PB L, 2024/1619).
28      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 4 februari 2014 inzake kredietovereenkomsten voor consumenten met betrekking tot voor bewoning bestemde onroerende goederen en tot wijziging van de richtlijnen 2008/48/EG en 2013/36 en verordening (EU) nr. 1093/2010 (PB 2014, L 60, blz. 34). Zie met name artikel 12, lid 4, van deze richtlijn.
29      Dat kan gaan om banale kosten, bijvoorbeeld de kosten van een taxi waarmee de consument naar de bank gaat om de overeenkomst te ondertekenen, of de kosten van het vertalen van documenten die in de taal van de staat waarin de bank gevestigd is moeten worden ingediend om het krediet te kunnen aanvragen.
30      Zelfs indien dergelijke aanvullende kosten zouden kunnen worden uitgesloten van het recht om terugbetaling te vorderen na de nietigverklaring van een kredietovereenkomst omdat deze een oneerlijk contractueel beding bevat, kan niet worden uitgesloten dat dergelijke kosten kunnen worden
teruggevorderd in een schadevergoedingsactie, mits is voldaan aan de voorwaarden voor het kunnen ontvangen van een dergelijke vergoeding.