62003CC0105_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. W niniejszym postępowaniu sąd krajowy zwrócił się do Trybunału o dokonanie po raz pierwszy wykładni decyzji ramowej na podstawie art. 31 i art. 34 ust. 2 lit. b) UE, mianowicie decyzji ramowej Rady 2001/220/WSiSW z dnia 15 marca 2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym (dalej zwanej: „decyzją ramową”)(2) . Tribunale di Firenze chciałby wiedzieć, czy zgodnie z tą decyzją ramową, w postępowaniu karnym wszczętym pod zarzutem uszkodzenia ciała z pokrzywdzeniem pięcioletnich dzieci, dzieci te mogą być przesłuchiwane w charakterze świadków poza rozprawą główną w trybie incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu, mimo iż włoski kodeks postępowania karnego nie przewiduje takiego trybu postępowania dla tego rodzaju przestępstw.
II – Ramy prawne
A – Prawo wspólnotowe
2. W związku z tym, że decyzja ramowa została przyjęta, zanim traktat z Nicei wszedł w życie, dla wykładni decyzji ramowej stosuje się Traktat o Unii Europejskiej w wersji zmienionej traktatem z Amsterdamu. Zakres oddziaływania decyzji ramowych określa art. 34 ust. 2 lit. b) UE:
„[...] Decyzje ramowe wiążą państwa członkowskie w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, pozostawiają jednak organom krajowym swobodę wyboru formy i środków. Nie mogą one wywoływać skutku bezpośredniego;”.
3. Z art. 35 UE wynika zastosowanie trybu prejudycjalnego w stosunku do aktów prawnych określonych w tytule VI Traktatu o Unii Europejskiej. Na tej podstawie Włochy złożyły oświadczenie uprawniające wszystkie sądy włoskie do składania [do Trybunału Sprawiedliwości] wniosków o rozpatrzenie pytań w trybie prejudycjalnym.
4. Decyzja ramowa zawiera rozmaite przepisy, które mogą mieć znaczenie dla określenia pozycji dzieci jako ofiar i jednocześnie świadków w postępowaniu karnym.
5. Artykuł 2 reguluje ogólnie poszanowanie i uznawanie ofiar:
„1. Każde państwo członkowskie w swoim systemie prawa karnego zapewnia ofiarom rzeczywistą i odpowiednią rolę. Państwo kontynuuje wszelkie wysiłki zmierzające do zapewnienia, aby ofiary w trakcie postępowania traktowane były z należytym poszanowaniem godności jednostki, a także uznaje prawa oraz uzasadnione interesy ofiar, w szczególności w ramach [postępowania] karnego.
2. Każde państwo członkowskie zapewnia szczególnie wrażliwym [tj. podatnym na wiktymizację] ofiarom szczególne traktowanie jak najlepiej odpowiadające ich sytuacji”.
6. Artykuł 3 odnosi się do ofiary jako świadka:
„Każde państwo członkowskie zapewnia ofiarom możliwość wysłuchania w trakcie postępowania oraz możliwość dostarczania dowodów.
Każde państwo członkowskie podejmuje środki właściwe dla zapewnienia, aby jego władze przesłuchiwały ofiary wyłącznie w stopniu koniecznym dla [potrzeb] postępowania karnego”.
7. Każde państwo członkowskie ustanawia specjalne procedury przesłuchiwania świadków zgodzie z warunkami określonymi w art. 8 ust. 4:
„4. W przypadku, gdy istnieje potrzeba ochrony ofiar – w szczególności tych najbardziej wrażliwych [tj. najbardziej podatnych na wiktymizację] – przed skutkami dostarczania dowodów na sali rozpraw, każde państwo członkowskie zapewnia, aby ofiary mogły, w drodze decyzji podejmowanej przez sąd, zostać uprawnione do składania zeznań w sposób umożliwiający osiągnięcie tego celu, poprzez zastosowanie wszelkich środków zgodnych z podstawowymi zasadami prawnymi [tego państwa]”.
B – Prawo włoskie
8. Zgodnie z informacjami udzielonymi przez sąd odsyłający, we włoskim prawie karnym procesowym sedno postępowania stanowi rozprawa główna. Sąd odsyłający wyjaśnia, że w związku z tym przeprowadzenie dowodów, zasadniczo z inicjatywy uczestników postępowania i z poszanowaniem zasady kontradyktoryjności, następuje na rozprawie pod bezpośrednim nadzorem sędziego. Sąd ten wskazuje, że wprowadzono jednak również instytucję incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu, umożliwiającą wcześniejsze przeprowadzenie takich dowodów, z których przeprowadzeniem, ze względu na ich charakter, nie będzie można zwlekać do rozprawy głównej. Wnioski dowodowe w tym zakresie mogą być składane zarówno przez oskarżyciela, jak i obronę. W przedmiocie wniosku rozstrzyga sędzia śledczy, który w razie uwzględnienia wniosku zarządza przeprowadzenie postępowania dowodowego o charakterze kontradyktoryjnym przy udziale uczestników postępowania karnego. Sąd wyjaśnia ponadto, że dowody przeprowadzone w trybie incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu mają tę samą moc dowodową, jak dowody przeprowadzone w ramach rozprawy głównej.
9. Sąd odsyłający wyjaśnia również, że ustawodawca uwzględnił w sposób szczególny i wyczerpujący przypadki dopuszczalności powyższego instrumentu procesowego, podając rodzaje dowodów, które mogą być przeprowadzone w ramach incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu, albo wskazując szczególne okoliczności faktyczne uzasadniające zastosowanie antycypowanego przeprowadzenia dowodu.
10. Artykuł 392 ust. 1 Codice di procedura penale (kodeksu postępowania karnego, zwanego dalej: „CPP”) przewiduje m.in., że świadek może złożyć zeznania w ramach incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu, gdy istnieje uzasadniona obawa, iż osoba ta nie będzie mogła zostać przesłuchana na rozprawie głównej ze względu na chorobę lub inną poważną przeszkodę, lub gdy ze względu na konkretne i szczególne okoliczności istnieje uzasadniona obawa, że świadek narażony jest na użycie wobec niego przemocy lub złożenie mu propozycji bądź obietnicy pieniędzy lub innych korzyści, zmierzające do uniemożliwienia mu złożenia zeznań bądź do złożenia przez niego fałszywych zeznań. W wyniku późniejszych zmian ustawy, w przypadku przestępstw przeciwko wolności seksualnej lub przestępstw na tle seksualnym sąd może zarządzić w trybie postępowania incydentalnego wcześniejsze przeprowadzenia dowodu z przesłuchania w charakterze świadka osoby w wieku poniżej lat szesnastu również wtedy, gdy nie zachodzi żadna z wyżej wymienionych przyczyn.
11. W przypadku przestępstw przeciwko wolności seksualnej lub na tle seksualnym, gdy świadka poniżej szesnastego roku życia należy przesłuchać w trybie incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu, zgodnie z art. 398 ust. 5 bis CPP sąd może postanowić o szczególnym sposobie przeprowadzenia dowodu oraz jego zaprotokołowania, jeśli sytuacja małoletniego tego wymaga lub uznaje się to w danym przypadku za wskazane. Takie szczególne sposoby przejawiają się w możliwości przeprowadzenia rozprawy poza budynkiem sądu, w szczególności w wyspecjalizowanych placówkach bądź też w miejscu zamieszkania małoletniego. Ponadto zeznania świadków powinny zostać w całości utrwalone przy pomocy urządzenia rejestrującego dźwięk i obraz lub dźwięk.
III – Stan faktyczny i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
12. Sąd odsyłający prowadzi postępowanie karne przeciwko przedszkolance M. Pupino, której zarzuca się, że w miesiącach styczniu i lutym 2001 r. karciła powierzone jej opiece dzieci, nadużywając środków dyscypliny oraz że naruszyła ich integralność cielesną.
13. W sierpniu 2001 r. prokurator złożył wniosek o dopuszczenie w trybie incydentalnym dowodu z przesłuchania ośmiorga dzieci urodzonych w roku 1996, które były zarówno świadkami, jak i ofiarami czynów będących przedmiotem postępowania. Prokurator podniósł, iż dowód ten nie będzie mógł być powtórzony na rozprawie głównej z uwagi na wyjątkowo młody wiek świadków oraz wynikające z tego nieuchronne zmiany ich sytuacji psychologicznej, jak również ze względu na potencjalny „proces wypierania” przeżytych zdarzeń z pamięci. Ponadto prokurator wniósł o przeprowadzenie postępowania dowodowego w warunkach ochronnych, tzn. w wyspecjalizowanej placówce w warunkach chroniących godność, potrzebę poufności i duchowy spokój dzieci, ewentualnie również w obecności specjalisty psychologa dziecięcego, ze względu na to, że w obliczu zdarzeń wymagane jest odpowiednie wyczucie, jak również ze względu na wagę tych zdarzeń oraz wzięcie pod uwagę utrudnień w nawiązaniu z dziećmi kontaktu wynikających z ich wyjątkowo młodego wieku.
14. Obrona wyraziła sprzeciw wobec tego wniosku, podnosząc, że taka forma postępowania dowodowego nie jest przewidziana w stosunku do przedmiotowych przestępstw.
15. Sąd odsyłający stoi na stanowisku, że w świetle wymienionych norm włoskiego prawa procesowego wniosek prokuratora powinien zostać oddalony, gdyż tryb incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu jako instrument umożliwiający przeprowadzenie dowodu przed rozprawą główną ma charakter absolutnie wyjątkowy i nie może być stosowany w innych przypadkach niż wyraźnie określone.
16. Sąd ten uważa jednak, że przewidziane przez prawo włoskie ograniczenie stosowania szczególnego trybu incydentalnego narusza art. 2, 3 oraz 8 decyzji ramowej. Małoletni jest bowiem zawsze „osobą szczególnie wrażliwą [tj. podatną na wiktymizację]” w rozumieniu art. 2 ust. 2 decyzji ramowej. Zatem niezależnie od rodzaju przestępstwa w celu ochrony tych osób zastosowanie powinny znaleźć zmienione warunki przesłuchiwania świadków. Sąd odsyłający wnioskuje z art. 3 decyzji ramowej, iż ze względu na obciążenie psychiczne zasadniczo należy unikać powtarzania przesłuchań ofiar. Ze względu na podatność małoletnich świadków na wiktymizację należy odstąpić od podstawowej zasady, zgodnie z którą wyłącznie zeznania złożone na rozprawie głównej mają moc dowodową. Z art. 8 ust. 4 decyzji ramowej sąd odsyłający wyprowadza zasadę, zgodnie z którą sąd powinien zawsze posiadać uprawnienie do odstąpienia od przeprowadzenia dowodu na rozprawie głównej, jeśli przeprowadzenie rozprawy może mieć negatywne skutki dla ofiary jako świadka.
17. Jako że sąd odsyłający pragnie skontrolować możliwość dokonania wykładni prawa włoskiego w świetle decyzji ramowej, zwraca się on do Trybunału z wnioskiem o stwierdzenie, czy proponowana przez niego wykładnia art. 2, 3 i 8 ust. 4 decyzji ramowej jest prawidłowa.
IV – Ocena prawna
A – W przedmiocie prawa do wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym
18. Zgodnie ze stanowiskiem wszystkich uczestników postępowania sąd odsyłający jest zasadniczo uprawniony do przedkładania Trybunałowi pytań dotyczących decyzji ramowych, gdyż Włochy skorzystały z określonej w art. 35 ust. 3 lit. b) UE możliwości przyznania tego prawa każdemu sądowi krajowemu.
B – W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
19. Rządy francuski i włoski oraz, jak się wydaje, również rząd szwedzki kwestionują dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, gdyż uważają, że stanowisko Trybunału nie może mieć wpływu na postępowanie przed sądem krajowym. Zgodnie ze stanowiskiem Komisji decyzja ramowa zobowiązuje jednak do zgodnej z jej treścią wykładni prawa krajowego, w związku z czym wykładnia decyzji ramowej dokonana przez Trybunał powinna zostać uwzględniona w ramach postępowania przed sądem krajowym.
1. W przedmiocie przesłanek dopuszczalności
20. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ocena, czy w odniesieniu do konkretnego przypadku niezbędne do wydania wyroku jest orzeczenie w trybie prejudycjalnym, jak również ocena istotności pytania skierowanego do Trybunału, leży wyłącznie w gestii sądu krajowego rozstrzygającego spór. W związku z tym Trybunał powinien co do zasady orzekać w przedmiocie przedłożonych mu pytań, gdy dotyczą one wykładni prawa wspólnotowego(3) . Trybunał stwierdził jednak, że w wyjątkowych sytuacjach, celem kontroli swojej właściwości, zobowiązany jest on do zbadania okoliczności, na podstawie których sąd krajowy skierował do niego pytanie. Niedopuszczalne są więc m.in. wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, które w sposób oczywisty nie mają związku z realiami lub przedmiotem sporu zawisłego przed sądem krajowym(4) . Wprawdzie orzecznictwo to wykształciło się w związku z przepisem art. 234 WE, jednakże nie zachodzi przeszkoda w stosowaniu go w odniesieniu do wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym składanych na podstawie art. 35 UE.
21. Zarzuty dotyczące dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym oparte są w istocie na przekonaniu, że odpowiedź Trybunału nie może wywierać wpływu na postępowanie przed sądem krajowym. W przedmiotowej sprawie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym może mieć jednak znaczenie dla postępowania przed sądem krajowym, w przypadku gdy art. 2, 3 oraz 8 decyzji ramowej zasadniczo odgrywają rolę w wykładni stosownych przepisów prawa włoskiego(5) . W związku z tym wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny, wtedy gdy prawo krajowe należy interpretować zgodnie z przepisami decyzji ramowej lub gdy może ono być ono interpretowane wyłącznie w ten sposób (więcej na ten temat w rozdziale 2), a możliwość wykładni zgodnej z odpowiednimi przepisami włoskiego karnego prawa procesowego nie jest z góry wykluczona (więcej na ten temat w rozdziale 3).
2. W przedmiocie wykładni zgodnej z przepisami decyzji ramowej
22. Zgodnie z opinią rządów Grecji i Portugalii oraz Komisji, również decyzje ramowe zobowiązują do dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnej z przepisami tych decyzji. Rząd szwedzki podniósł natomiast, że tytuł VI Traktatu o Unii Europejskiej statuuje jedynie współpracę międzypaństwową. Akty prawne wydane na podstawie art. 34 UE miałyby zatem charakter czysto międzynarodowo‑publiczny i nie mogłyby nakładać na sądy krajowe wynikającego z prawa Unii obowiązku dokonywania wykładni zgodnej. Na rozprawie rządy Włoch i Wielkiej Brytanii również wyraziły podobne wątpliwości.
23. Zasady dokonywania wykładni zgodnej, wynikające z utrwalonego orzecznictwa, można podsumować w następujący sposób: art. 249 akapit trzeci i art. 10 WE, jak również każda dyrektywa zobowiązują państwa członkowskie, tzn. wszystkie organy władzy publicznej, w tym sądy, do realizacji przewidzianego w danej dyrektywie celu poprzez podejmowanie środków o ogólnym lub szczególnym charakterze odpowiednich do realizacji tego zobowiązania. Zatem o ile sąd krajowy stosując prawo krajowe – niezależnie od tego, czy są to przepisy wydane przed przyjęciem dyrektywy, czy po jej przyjęciu – zmuszony jest dokonywać wykładni tego prawa, to wykładnia ta w miarę możliwości musi uwzględniać brzmienie i cel dyrektywy, aby w ten sposób osiągnąć rezultat w niej przewidziany(6) .
24. Wszystkie powyższe warunki są spełnione w wystarczający sposób również w odniesieniu do decyzji ramowej. Choć art. 10 WE nie ma w prawie unijnym swojego dosłownego odpowiednika, to jednak państwa członkowskie są zobowiązane do lojalności wobec Unii. Artykuł 34 ust. 2 lit. b) UE odpowiada – w zakresie, w jaki m ma to tutaj znaczenie – art. 249 akapit trzeci WE, zatem z decyzji ramowej wynikają dla państw członkowskich zobowiązania obejmujące obowiązek dokonywania wykładni zgodnej.
Poszczególne zagadnienia zostaną omówione poniżej:
a) W przedmiocie lojalności wobec Unii
25. Rządy Włoch i Wielkiej Brytanii podkreślają, że w prawie Unii Europejskiej brakuje postanowienia odpowiadającego art. 10 WE. Jednak podobnie jak w prawie wspólnotowym również w prawie Unii Europejskiej państwa członkowskie oraz instytucje zobowiązane są do wzajemnej lojalności.
26. Wynika to z ogółu postanowień Traktatu o Unii Europejskiej. W art. 1 UE określony został cel traktatu polegający na wyznaczeniu nowego etapu w procesie tworzenia coraz ściślejszego związku między narodami Europy, na którego bazie stosunki pomiędzy państwami członkowskimi kształtować się będą w sposób spójny i solidarny. Celu tego nie można osiągnąć, jeśli państwa członkowskie oraz instytucje unijne nie będą ze sobą współpracować lojalnie i w oparciu o literę prawa. To właśnie lojalna współpraca państw członkowskich i instytucji europejskich jest głównym przedmiotem regulacji tytułu VI Traktatu o Unii Europejskiej, co przejawia się w tytule – „Uregulowania o współpracy
policyjnej i sądowej w sprawach karnych” – oraz we wszystkich niemalże artykułach.
27. W związku z powyższym w art. 10 WE uregulowane zostały kwestie oczywiste – a mianowicie, że obowiązki należy spełniać, a szkodliwych środków unikać. To samo obowiązuje także w prawie Unii, co nie wymaga wyraźnego stwierdzenia.
b) W przedmiocie art. 34 ust. 2 lit. b) UE
28. Ponadto decyzje ramowe należące do prawa Unii Europejskiej są w swojej strukturze w znacznym stopniu identyczne z dyrektywą prawa wspólnotowego. Zgodnie z art. 34 ust. 2 lit. b) UE decyzje te wiążą państwa członkowskie w odniesieniu do celu, jaki powinien zostać osiągnięty, pozostawiając jednak organom krajowym swobodę wyboru formy i środków. Wprawdzie wywoływanie bezpośredniego skutku jest wyraźnie wykluczone, jednakże przynajmniej związanie celem odpowiada dosłownemu brzmieniu art. 249 akapit trzeci WE, który to przepis – obok innych względów – dał Trybunałowi podstawę dla rozwinięcia teorii o stosowaniu przepisów krajowych zgodnie z treścią dyrektyw.
29. Zarzut podniesiony przez rząd szwedzki sprowadza się jednakże do twierdzenia, że art. 34 ust. 2 lit. b) UE, mimo podobnego sformułowania, nie wywołuje skutków prawnych porównywalnych z art. 249 akapit trzeci WE. Słuszne jest w tej mierze, iż Trybunał stwierdził w szczególności w odniesieniu do Europejskiego Obszaru Gospodarczego, że literalna zgodność postanowień porozumienia z odpowiednimi uregulowaniami prawa wspólnotowego nie oznacza, że muszą one być interpretowane koniecznie w jednakowy sposób. Umowę międzynarodową powinno się bowiem – także w świetle art. 31 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z dnia 23 maja 1969 r. – interpretować nie tylko na podstawie jej brzmienia, ale również uwzględniając jej cel(7) .
30. Traktat o Unii Europejskiej, podobnie jak traktat WE(8) lub Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym, wywodzi się z prawa międzynarodowego. Od traktatu WE traktat UE odróżnia mniejszy stopień integracji, z kolei od porozumienia EOG przede wszystkim jego ostateczność.
31. Mniejszy stopień integracji ustanowiony przez Traktat o Unii Europejskiej znajduje odzwierciedlenie w definicji decyzji ramowej, która wyklucza jej skutek bezpośredni. Również wynikające z art. 35 UE kompetencje Trybunału są ograniczone w porównaniu z prawem wspólnotowym. W art. 35 ust. 5 UE kompetencja Trybunału w dziedzinie kontroli materialno‑prawnej została wyraźnie wyłączona, jeżeli sporna jest zgodność z prawem lub proporcjonalność działań policji bądź innych organów ścigania jednego z państw członkowskich, lub też wykonywanie przez państwa członkowskie obowiązków dotyczących utrzymania porządku publicznego oraz ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego. Postępowanie o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wszczyna się tylko w sytuacji wyraźnego „opt‑in” danego państwa członkowskiego i Komisja nie może prowadzić postępowania o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Ponadto decyzje Rady nie wymagają koniecznie złożenia projektu przez Komisje, lecz mogą być również przyjmowane z inicjatywy państw członkowskich. Zgodnie z art. 34 ust. 2 UE Rada podejmuje decyzje nie większością głosów, lecz zasadniczo jednogłośnie. Wreszcie, zgodnie z art. 39 UE, Parlament spełnia jedynie rolę organu opiniodawczego.
32. W odróżnieniu od porozumienia EOG, które przewiduje jedynie stosowanie przepisów dotyczących wolności handlu i swobody konkurencji w stosunkach handlowych i gospodarczych pomiędzy umawiającymi się stronami(9), a nie przewiduje przekazania suwerennych praw na rzecz działających na jego podstawie organów międzypaństwowych(10), Traktat o Unii Europejskiej wyznacza, zgodnie z art. 1 akapit drugi UE, nowy etap w procesie tworzenia coraz ściślejszego związku między narodami Europy. W tym celu uzupełnia on działania Wspólnoty o dalsze różne aspekty polityki i formy współpracy. Pojęcie „polityki” wskazuje, że Traktat o Unii Europejskiej, w przeciwieństwie do opinii rządu szwedzkiego, zawiera nie tylko unormowanie współpracy pomiędzy państwami, lecz również wspólnego wykonywania praw suwerennych na szczeblu Unii. Artykuł 3 akapit pierwszy UE zobowiązuje Unię ponadto do poszanowania i rozwijania dorobku wspólnotowego(11) .
33. Wzrastająca integracja wyrażona w sformułowaniu „coraz bliższa współpraca” przejawia się także w modyfikacjach Traktatu o Unii Europejskiej, który po jego ukonstytuowaniu przez traktat z Maastricht był coraz bardziej przybliżany do struktur prawa wspólnotowego przez traktaty z Amsterdamu i Nicei, a na podstawie traktatu konstytucyjnego ma ulec pełnej integracji z prawem wspólnotowym.
34. Decyzja ramowa jest zatem, zgodnie ze swoją definicją, bardzo zbliżona do dyrektywy i przepis art. 34 ust. 2 lit. b) UE należy interpretować tak jak art. 249 akapit trzeci WE, o ile przepisy te mają identyczną treść.
35. Rząd Zjednoczonego Królestwa podniósł jednak na rozprawie, że w stosunku do aktów prawnych określonych w art. 34 UE, inaczej niż w przypadku prawa wspólnotowego(12), nie istnieje pełny system trybów odwoławczych i procedur gwarantujący kontrolę zgodności z prawem czynności organów. Takie akty prawne mogłyby zatem jego zdaniem podlegać kontroli zgodności z prawem w trybie prejudycjalnym jedynie wtedy, gdy dane państwo członkowskie uznało zgodnie z art. 35 ust. 2 UE właściwość Trybunału w zakresie wydawania orzeczeń w trybie prejudycjalnym. Również podmioty indywidualne nie mogą wnieść skargi bezpośredniej. Rząd włoski prezentował podobne stanowisko. Przeciwko temu przemawia fakt, że wykładnia zgodna nie prowadzi do ustanowienia nowych uregulowań, lecz zakłada że uregulowania takie już istnieją i że – w granicach dopuszczalności określonych w prawie krajowym – podlegają one wykładni zgodnej. W związku z powyższym ochrony prawnej należałoby szukać w stosownych w danym przypadku przepisach krajowych, podlegających wykładni zgodnej.
c) Wniosek wstępny
36. Podsumowując, z art. 34 ust. 2 lit. b) UE oraz z zasady lojalności wobec Unii wynika, iż każda decyzja ramowa zobowiązuje sądy krajowe dokonujące wykładni prawa krajowego do wzięcia pod uwagę, na ile jest to możliwe, brzmienia i celu decyzji ramowej, tak aby osiągnąć zamierzony rezultat. Nie ma przy tym znaczenia, czy chodzi o wykładnię przepisów ustanowionych przed wydaniem decyzji ramowej, czy po jej wydaniu.
37. Nawet jeśli w kwestii zaklasyfikowania decyzji ramowej jako instrumentu prawa międzynarodowego publicznego należałoby zgodzić się z rządem szwedzkim, to wykładnia prawa krajowego zgodnie z treścią decyzji ramowej wydaje się równie uzasadniona. Nawet jako akt prawa międzynarodowego publicznego decyzja ramowa byłaby wiążąca również dla państw członkowskich. W związku z tym – jak wywodził rząd Zjednoczonego Królestwa na rozprawie – także w wypadku czysto międzynarodowo‑publicznego charakteru decyzji ramowej należałoby wyjść z założenia, że wszystkie organy państw członkowskich – włączając sądy – dostosowują swoje działania w celu wykonania tego obowiązku. Jednak rząd Zjednoczonego Królestwa wskazał również, iż ta forma wykładni zgodnej nie może uzurpować sobie prawa pierwszeństwa na wzór prawa wspólnotowego i możliwe że z tego powodu musi – zgodnie z przepisami prawa krajowego – ustąpić miejsca innym formom wykładni. Nie wykluczałoby to jednak, że odpowiedź Trybunału może być pomocna przy interpretacji krajowych przepisów implementujących decyzję ramową.
3. W przedmiocie możliwości dokonania wykładni zgodnej w ramach postępowania przed sądem krajowym
38. Również w przypadku obowiązku wykładni zgodnej dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wymaga, aby obowiązek ten w konkretnym postępowaniu przed sądem krajowym nie był w sposób oczywisty pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia z powodu braku możliwości dokonania wykładni zgodnej z treścią decyzji ramowej.
39. W tym kontekście rządy francuski i włoski podnoszą, że w niniejszej sprawie rezultat, do którego dążył sąd odsyłający, nie może zostać osiągnięty z powodu sprzeciwiających się mu przepisów prawa włoskiego. Z zarzutem tym można zgodzić się o tyle, że wykładnia zgodna możliwa jest jedynie wtedy, gdy prawo krajowe stwarza możliwość dokonania takiej interpretacji. Wyraża się to w używanym przez Trybunał(13) zastrzeżeniu „o ile to możliwe”. Cele przepisów prawa Unii Europejskiej mają wprawdzie pierwszeństwo przed innymi metodami wykładni, jednakże nie mogą one prowadzić do rezultatu, który nie mógłby zostać osiągnięty zgodnie z prawem krajowym poddanym wykładni(14) . Jedynie sądy krajowe mogą ocenić, na ile prawo krajowe pozostawia ostatecznie margines dla interpretacji(15) .
40. W niniejszej sprawie nie jest jednak oczywiste, że wykładnia zgodna z treścią decyzji ramowej byłaby niemożliwa a wobec tego odpowiedź Trybunału nie miałaby dla sądu krajowego żadnego znaczenia. Rząd włoski sam wskazuje na możliwe podstawy prawne przesłuchania małoletnich ofiar przestępstwa z zastosowaniem szczególnych środków ochrony w trakcie rozprawy głównej(16), na które sąd odsyłający nie zwrócił uwagi. W odniesieniu do incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu wydaje się, że nie można wykluczyć takiej interpretacji pojęcia „inne poważne przeszkody” zawartego w art. 392 ust. 1 CCP, iż obejmuje ono przeszkodę w postaci pogorszenia pamięci zdarzenia oraz psychiczne obciążenie dzieci wywołane przesłuchaniem na rozprawie głównej, a w związku z tym nie można wykluczyć również, że incydentalne postępowanie wcześniejszego przeprowadzania dowodu może być oparte na innej podstawie prawnej niż art. 392 ust. 1 bis CCP. Ponadto, mimo iż sąd odsyłający zakłada naruszenie decyzji ramowej, dopuszcza on również możliwość dokonania wykładni zgodnej. Choć wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wykazuje w tym zakresie sprzeczności, zadaniem Trybunału nie jest podawanie tej oceny w wątpliwość.
41. W przeciwieństwie do stanowiska rządów francuskiego, greckiego i niderlandzkiego obowiązek wykładni zgodnej w ramach procesu karnego nie podlega również szczególnym ograniczeniom wynikającym z prawa Unii Europejskiej, które wykluczałyby celowość wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Wprawdzie należy uwzględnić(17) zasadę określoności czynu zabronionego przez ustawę (nullum crimen, nulla poena sine lege [scripta])(18), jednakże zalicza się ona do ogólnych zasad prawnych wspólnych dla tradycji konstytucyjnych państw członkowskich. Zasada ta została również wyrażona w art. 7 Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej: „KPCPW”), w art. 15 ust. 1 zdanie pierwsze Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych(19) oraz w art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Stanowi ona specjalny przejaw zasady pewności prawa obowiązującej w materialnym prawie karnym.
42. Przedmiotowa sprawa nie dotyczy jednakże materialnego prawa karnego, lecz prawa karnego procesowego. Nie chodzi zatem o stwierdzenie odpowiedzialności karnej lub jej zaostrzenie, lecz o postępowanie sadowe. W związku z powyższym nie obowiązuje tu zasada nulla poena sine lege, lecz zasada rzetelnego procesu, która zostanie poniżej bliżej przedstawiona.
43. Wykładni zgodnej nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że przedmiotowe zdarzenia miały miejsce przed przyjęciem decyzji ramowej. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepisy procesowe stosuje się mianowicie ogólnie do wszystkich spraw będących w toku w chwili wejścia w życie tych przepisów(20) .
44. Reasumując, wykładnia prawa włoskiego zgodna z treścią decyzji ramowej nie jest w przedmiotowej sprawie w sposób oczywisty wykluczona. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest więc dopuszczalny.
C – W przedmiocie wykładni decyzji ramowej
45. Sąd odsyłający chce się przede wszystkim dowiedzieć, czy art. 2, 3 i 8 decyzji ramowej ustanawiają obowiązek przesłuchania ośmiorga pięcioletnich dzieci w trybie incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu w sposób dostosowany dla dzieci występujących w roli świadków zarzucanego czynu naruszenia integralności cielesnej, którego były ofiarami. Zdaniem sądu należy się obawiać, że z jednej strony, wskutek psychicznego rozwoju dzieci, ich pamięć o czynie ulegnie pogorszeniu, z drugiej zaś, że zeznanie w trakcie (późniejszej) rozprawy mogłoby mieć dla dzieci negatywne konsekwencje psychologiczne.
46. Podstawę takiego obowiązku mogłyby stanowić art. 2 ust. 2, art. 3 i art. 8 ust. 4 decyzji ramowej. Zgodnie z art. 2 ust. 2 decyzji ramowej, ofiary najbardziej wrażliwe [podatne na wiktymizację] powinny być traktowane w szczególny sposób jak najlepiej dostosowany do ich sytuacji. Artykuł 8 ust. 4 konkretyzuje ten obowiązek. Wymaga on, aby ofiarom, w szczególności tym najbardziej podatnym na wiktymizację, które należy chronić przed skutkami złożenia przez nie zeznań w czasie jawnego postępowania sadowego, umożliwione zostało, na mocy decyzji sądowej, składanie zeznań w charakterze świadków w szczególnych warunkach umożliwiających ich ochronę, z zastosowaniem odpowiednich środków zgodnych z podstawowymi zasadami danego porządku prawnego. Zgodnie z art. 3 tej decyzji państwa członkowskie gwarantują, że ofiara będzie przesłuchiwana podczas postępowania i że będzie mogła dostarczać dowody. Państwa członkowskie podejmują w szczególności właściwe środki, aby ich organy przesłuchiwały ofiary wyłącznie w zakresie koniecznym dla postępowania karnego.
47. Wobec powyższego należy poniżej zbadać w pierwszym rzędzie, czy pokrzywdzone w niniejszej sprawie dzieci należy uznać za ofiary szczególnie wrażliwe [podatne na wiktymizację]. W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej należy następnie ustalić, czy zamierzony tryb incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu byłby traktowaniem w sposób najlepiej dostosowany do ich sytuacji, który w szczególności gwarantuje im efektywny udział w postępowaniu w charakterze świadków.
1. W przedmiocie podstawy prawnej decyzji ramowej
48. Wprawdzie sąd odsyłający nie wystosował w tej kwestii pytania, jed nak przed dokonaniem wykładni wymienionych przepisów konieczne jest zwrócenie uwagi na problem, czy przepisy te mogły zostać wydane na wybranej podstawie kompetencyjnej. Właśnie w przypadku aktów prawnych wymienionych w art. 34 UE należy zwrócić szczególną uwagę na wątpliwości co do zgodności z prawem, zwłaszcza że – jak podkreślił to rząd Zjednoczonego Królestwa – w odniesieniu do tych aktów ograniczone są środki ochrony prawnej(21) . Akt prawny korzysta z domniemania zgodności z prawem, dzięki czemu jest on prawnie skuteczny aż do momentu jego cofnięcia, stwierdzenia nieważności w ramach skargi o stwierdzenie nieważności lub stwierdzenia bezskuteczności w następstwie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym lub zarzutu niezgodności z prawem. Zasada ta nie jest jednak stosowana wobec aktów prawych, które są wadliwe w sposób na tyle oczywisty, że nie może to być tolerowane. Takie akty prawne należy uznać za nieistniejące (22) . Zatem, gdy pojawiają się poważne wątpliwości, Trybunał powinien zbadać w postępowaniu o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zgodność z prawem przepisów podlegających wykładni z urzędu. Wykładnia ma bowiem sens tylko wtedy, gdy poddawane jej przepisy są ważne.
49. W pierwszej chwili można mieć wątpliwości, czy przepisy art. 31 UE oraz art. 34 ust. 2 lit. b) UE stanowią dostateczną podstawę prawną dla wydania przepisów, o których wykładnię wnosi sąd krajowy. Artykuł 34 ust. 2 lit. b) UE określa jedynie decyzję ramową jako dopuszczalną formę działania. Zatem ze względu na treść przepisów, o których wykładnię wnosi sąd krajowy, podstawę prawną ich wydania może stanowić jedynie art. 31 UE. Zgodnie z tą normą wspólne działania w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach karnych obejmują różnorodne dziedziny – wymienione w ust. 1 lit. a)–e) – które jednak trudno jest odnieść do ochrony świadków. Ochrona ofiar nie należy ani do dziedziny ułatwiania oraz przyspieszania współpracy w zakresie procedury sądowej i przy wykonywaniu orzeczeń [lit. a)], ani do dziedziny ułatwienia ekstradycji [lit. b)], unikania sporów o właściwość [lit. d)] czy harmonizowania określonych znamion ustawowych przestępstw [lit. e)]. Ochrona ofiar mogłaby zostać objęta jedynie dziedziną zapewniania, w zakresie niezbędnym dla usprawniania współpracy, wzajemnej zgodności obowiązujących przepisów państw członkowskich [lit. c)]. Wspólne standardy ochrony ofiar nie są jednak bezwzględnie konieczne dla usprawnienia współpracy.
50. Te wyraźnie określone dziedziny wspólnego działania nie stanowią jednak zamkniętego katalogu działań, co najwyraźniej widać we francuskiej wersji części wprowadzającej. Zamiast słowa „obejmują” występuje tam sformułowanie „viser entre autres”. Stąd poszczególne dziedziny polityki opisują jedynie potencjalne zakresy uregulowań, nie dokonując poprzez to sztywnego odgraniczenia kompetencji Unii. Kompetencję tę należy widzieć w świetle ogólnych celów współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych, wymienionych w art. 29 UE. Zgodnie z tym przepisem głównym celem jest zapewnienie obywatelom wysokiego poziomu bezpieczeństwa osobistego w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, do czego powinna się w szczególności przyczynić polepszona współpraca sądowa.
51. Ochrona obywateli, którzy mimo troski o ich bezpieczeństwo stali się ofiarami przestępstwa, zasługuje na tej płaszczyźnie na szczególną uwagę. Jednocześnie wspólne standardy ochrony ofiar przy składaniu zeznań w postępowaniach karnych mogą również wspierać współpracę organów wymiaru sprawiedliwości, gdyż standardy te zapewniają możliwość wykorzystania tychże zeznań we wszystkich państwach członkowskich. W końcu to wymóg jednogłośnego podejmowania decyzji Rady w przedmiocie decyzji ramowych gwarantuje, że żadne państwo członkowskie nie zostaje podporządkowane decyzji ramowej bez wyrażenia na to zgody.
52. W związku z powyższym, mimo istniejących w pierwszej chwili wątpliwości co do podstawy kompetencyjnej dla wydania przepisów, o których wykładnię wnosi sąd krajowy, nie można po prostu przyjąć, że przepisy te nie są objęte kompetencją ustawodawczą Unii. W odpowiedzi na zapytanie zadane podczas rozprawy rządy francuski, niderlandzki oraz Komisja wyraziły tę samą opinię. Udzielenie odpowiedzi na pytanie prejudycjalne nie jest zatem bezcelowe z powodu nieistnienia przepisów poddanych wykładni.
2. W przedmiocie szczególnej wrażliwości [podatności na wiktymizację] dzieci
53. Komisja, podobnie jak sąd odsyłający, wychodzi z założenia, że dzieci są co do zasady ofiarami szczególnie podatnymi na wiktymizację. Komisja opiera się tu przede wszystkim na motywie piątym decyzji ramowej 2002/629/WSiSW z dnia 19 lipca 2002 r. w sprawie zwalczania handlu ludźmi(23), zgodnie z którą dzieci są bardziej wrażliwe i dlatego istnieje większe ryzyko, iż padną ofiarą handlu ludźmi. W opinii rządu francuskiego stopień podatności na wiktymizację należy natomiast oceniać na podstawie całokształtu okoliczności konkretnego przypadku. Należy przy tym uwzględnić wiek [ofiary], rodzaj przestępstwa oraz inne okoliczności.
54. Decyzja ramowa nie definiuje, jakie ofiary są szczególnie podatne na wiktymizację. W szczególności nie zawiera ona żadnej wskazówki co do tego, że to właśnie dzieci są szczególnie wrażliwe. Wskazanie takie zawierała propozycja Portugalii, która w art. 2 ust. 2 i art. 8 ust. 4 wyraźnie odnosiła się do wieku jako przyczyny szczególnej podatności na wiktymizację(24) . Parlament zażądał nawet wyraźnie szczególnego uwzględnienia dzieci w ramach art. 3(25) .
55. Rezygnację ze skonkretyzowania pojęcia ofiar szczególnie podatnych na wiktymizację można tłumaczyć faktem, że u podłoża szczególnej wrażliwości może leżeć wiele przyczyn, które trudno byłoby objąć jedną definicją. Podkreślają to dokumenty stanowiące tło starań o stworzenie europejskiego systemu ochrony ofiar. Komunikat Komisji z roku 1999(26), wymieniony w motywie drugim decyzji ramowej, dotyczył prawie wyłącznie sytuacji obywateli Unii, którzy stali się ofiarami przestępstw w innym państwie członkowskim. W tym kontekście Komisja wspomniała również możliwość ułatwienia ich udziału w postępowaniu karnym toczącym się w innym państwie członkowskim, np. w drodze wideokonferencji lub przesłuchania za pośrednictwem telefonu(27) . Podobne rozwiązania proponuje się również we wcześniejszych rezolucjach Rady, których przedmiotem jest ochrona świadków przed bezpośrednimi i pośrednimi formami groźby, nacisku lub zastraszenia, szczególnie w powiązaniu z przestępczością zorganizowaną(28) . Konkluzje z posiedzenia Rady Europejskiej w Tampere, wymienione w motywie trzecim decyzji ramowej, dotyczyły ochrony ofiar jedynie w aspekcie ich dostępu do wymiaru sprawiedliwości(29) . Zalecenie Rady Europy wymienione w propozycji rządu portugalskiego dotyczącej przyjęcia decyzji ramowej dotyczyło ogólnie kwestii poszanowania ofiary i jej godności w trakcie postępowania karnego(30) oraz szczególnej potrzeby ochrony ofiar przestępczości zorganizowanej.(31) W odniesieniu do dzieci wspomniano jedynie o obecności osoby wykonującej władzę rodzicielską w trakcie przesłuchania(32) .
56. Jednakże wszystkie państwa członkowskie uznały już na płaszczyźnie międzynarodowej szczególną potrzebę ochrony dzieci. Zgodnie z art. 25 ust. 2 zdanie pierwsze Powszechnej deklaracji praw człowieka dzieci mają prawo do specjalnej opieki i pomocy. Artykuł 24 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych proklamuje prawo dziecka do takich środków ochrony ze strony państwa, jakich wymaga status małoletniego. Konwencja o prawach dziecka(33), ratyfikowana przez wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej, konkretyzuje ten obowiązek ochrony. W szczególności, zgodnie z art. 3 ust. 1, sprawą nadrzędną jest najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. Artykuł 39 zdanie pierwsze zobowiązuje państwa członkowskie do podejmowania wszelkich właściwych środków dla ułatwienia przebiegu rehabilitacji fizycznej i psychicznej dziecka, które padło ofiarą jakiejkolwiek formy zaniedbania, torturowania lub jakiejkolwiek innej formy okrutnego, nieludzkiego czy poniżającego traktowania.
57. Także art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej gwarantuje odpowiednio prawo dzieci do ochrony i opieki koniecznej dla ich dobra. Wszystkie działania placówek publicznych dotyczące dzieci muszą zostać podporządkowane najlepszym interesom dziecka.
58. Ponieważ w związku z powyższym dzieci wymagają co do zasady szczególnej ochrony, należy uznać, iż w sytuacji gdy padły ofiarą przestępstwa, są one szczególnie podatne na wiktymizację. W przedmiotowej sprawie brak jest jakiejkolwiek przesłanki, która sugerowałaby inną ocenę poziomu zagrożenia wiktymizacją poszkodowanych dzieci. Mając pięć lat w czasie popełnienia czynu oraz w chwili planowanego przesłuchania, były w wieku, w którym nie można wykluczyć wystąpienia szkód w psychice będących następstwem przeżytych zdarzeń. Ponadto będący przedmiotem postępowania zarzut znęcania się nad dziećmi przez przedszkolankę – czyli osobę zaufaną – może w szczególny sposób negatywnie wpłynąć na ich rozwój.
59. Reasumując, stwierdzić należy, że dzieci będące ofiarami przestępstw są z reguły szczególnie podatne na wiktymizację.
3. W przedmiocie konieczności przeprowadzenia incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu
60. Jeżeli sąd odsyłający podziela wstępną ocenę przedstawioną powyżej, nasuwa się kolejne pytanie, czy w oparciu o decyzją ramową przeprowadzenie przesłuchania w trybie incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu jest konieczne. Zarówno sąd odsyłający, jak i rząd portugalski zdają się wychodzić z założenia, że w przedmiotowej sprawie, zgodnie z art. 2 ust. 2 oraz art. 3 decyzji ramowej, wymagane jest przeprowadzenie incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu.
61. W tym kontekście należy stwierdzić, po pierwsze, iż żaden z obydwu powyższych przepisów nie formułuje konkretnych wymogów dotyczących sposobu realizacji określonych w nich celów. Artykuł 2 ust. 2 decyzji ramowej wymaga jednak takiego traktowania, które jest najlepiej dostosowane do sytuacji ofiar szczególnie wrażliwych [tzn. podatnych na wiktymizację]. Tym samym decyzja ramowa wykracza poza propozycję Portugalii, która domagała się jedynie stosowania odpowiednich
środków. Zgodnie z art. 2 ust. 2 decyzji ramowej wybór pomiędzy dwoma rodzajami postępowania jest dopuszczalny tylko wtedy, gdy obydwa postępowania uwzględniają sytuację ofiary w jednakowym stopniu. Ponadto z art. 3 zdanie pierwsze decyzji ramowej wynika, że ofiara musi mieć możliwość złożenia ważnego zeznania. Zatem na pierwszeństwo zasługuje to postępowanie, które sprzyja ważnemu uczestnictwu ofiary w postępowaniu. Zgodnie bowiem z art. 3 zdanie drugie tej decyzji ofiary należy przesłuchiwać tylko w niezbędnym zakresie. Zbędnych powtórzeń przesłuchań należy unikać.
62. Sąd odsyłający, podobnie jak prawdopodobnie również rząd portugalski, wychodzi z założenia, że tryb incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu stanowiłby w niniejszej sprawie mniejsze obciążenie dla ofiar aniżeli późniejsze zeznawanie na rozprawie głównej. Jednocześnie sąd odsyłający podnosi, że taki sposób przesłuchania ofiar może lepiej przyczynić się do wyjaśnienia okoliczności popełnienia czynu, ponieważ na rozprawie głównej ofiary mogą nie pamiętać już tak dobrze przebiegu zdarzenia. Jeśli przypuszczenia powyższe są rzeczywiście słuszne, co ocenić może jedynie sąd prowadzący postępowanie, uwzględniając specyfikę danego dziecka i, w razie potrzeby, zasięgając opinii biegłych, to skorzystanie w przedmiotowej sprawie z trybu incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu służyłoby faktycznie najlepszemu uwzględnieniu interesów ofiar, stwarzając im możliwość ważnego uczestnictwa w postępowaniu karnym i jednocześnie zapewniając ich ochronę.
63. Rządy włoski i francuski zgłaszają jednak zastrzeżenie, że zgodnie z art. 392 ust. 1 bis CCP we włoskim prawie karnym procesowym incydentalne postępowanie wcześniejszego przeprowadzania dowodu w przypadku zeznań ofiar będących dziećmi jest dopuszczalne jedynie w przypadku przestępstw na tle seksualnym. Zdaniem tych rządów powyższy przepis prawa włoskiego nie narusza swobody działania dopuszczonej na mocy decyzji ramowej, co podkreślił również rząd niderlandzki na rozprawie.
64. Z art. 2 ust. 2 decyzji ramowej nie wynika jednak tego rodzaju swoboda działania. W szczególności brak jest zastrzeżenia [ochrony] do określonych przestępstw. Z art. 2 ust. 2 nie wynika też, że tylko przestępstwa wyraźnie określone przez włoskiego ustawodawcę wymagają zastosowania trybu incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu w interesie dzieci. Nie można bowiem wykluczyć, że tryb ten byłby najwłaściwszy również w przypadku innych przestępstw, gdyż jest najlepiej dostosowany do sytuacji ofiary szczególnie podatnej na wiktymizację i w ten sposób stanowi postępowanie, którego stosowania wymaga decyzja ramowa(34) .
65. Jedyne zastrzeżenie wywnioskować można z treści art. 8 ust. 4 decyzji ramowej. Zgodnie z tym przepisem państwa członkowskie dbają o to, aby ofiarom, w szczególności tym najbardziej podatnym na wiktymizację, które muszą być chronione przed następstwami złożenia zeznań w czasie jawnego postępowania sądowego, można było zagwarantować, na mocy decyzji sądowej i z użyciem wszelkich środków zgodnych z podstawowymi zasadami porządku prawnego danego państwa, możliwość składania zeznań w charakterze świadków w warunkach, które zapewnią zrealizowanie tego celu. Powyższy przepis jest w stosunku do art. 2 ust. 2 decyzji ramowej przepisem o charakterze lex specialis w zakresie, w jakim uzależnia on obowiązek ochrony ofiar od szczególnych warunków, gdy należy odstąpić od zasady składania zeznań na rozprawie. Sposoby składania zeznań, które naruszają zasadę jawności rozprawy, należy dopuścić jedynie wtedy, gdy pozostają one w zgodzie z podstawowymi zasadami danego porządku prawnego. W niniejszej sprawie nie można jednak twierdzić, jakoby tryb incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu był zasadniczo niezgodny z podstawowymi zasadami włoskiego porządku prawnego, o ile wywodzą się one wyłącznie z prawa włoskiego. Artykuł 392 ust. 1 bis CCP dopuszcza bowiem tryb incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu przynajmniej w przypadku wymienionych w nim przestępstw.
66. Jak słusznie wywodzi Komisja oraz rządy włoski i francuski, podstawowe zasady porządku prawnego każdego z państw członkowskich muszą jednak uwzględniać również prawo oskarżonego do rzetelnego procesu. Zgodnie z art. 6 ust. 2 UE Unia – to znaczy Wspólnota i państwa członkowskie – musi respektować to prawo, wyrażone również w art. 47 Karty praw podstawowych(35) . W tym zakresie miarodajny jest w szczególności art. 6 KPCPW. Zgodnie z tym przepisem, w celu umożliwienia postępowania kontradyktoryjnego, oskarżony ma w postępowaniu karnym między innymi prawo do tego, aby jego sprawa została rozpoznana na posiedzeniu jawnym oraz aby główni świadkowie zostali przesłuchani na rozprawie i mogli udzielać odpowiedzi na zadane pytania. Oskarżony powinien mieć przy tym sposobność przepytywania świadka i podważania jego zeznań(36) .
67. Prawa te powinny zostać wyważone z prawami świadków również chronionych prze tę konwencję, w szczególności gdy świadkowie są jednocześnie ofiarami(37) . W związku z tą oceną Europejski Trybunał Praw Człowieka uznaje, że art. 6 KPCPW dopuszcza uwzględnienie [w postępowaniu karnym] interesów małoletnich świadków(38) . Oskarżony musi jednak mieć możliwość zadawania pytań głównym świadkom, których zeznania go obciążają(39) . W związku z powyższym Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził naruszenie art. 6 KPCPW, w przypadkach gdy wyroki skazujące oparte zostały na zeznaniach złożonych przez dzieci w warunkach uwzględniających ich młody wiek, ale bez zapewnienia oskarżonemu lub jego adwokatowi możliwości obserwowania przesłuchania i przedstawiania pytań(40) . W przeciwieństwie do tego Trybunał uznał za dopuszczalne przesłuchanie dzieci w warunkach uwzględniających ich młody wiek, gdy adwokat oskarżonego wprawdzie miał możliwość obserwowania przesłuchania oraz zadawania pytań, lecz z niej nie skorzystał(41) .
68. Kwestię dopuszczalności incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu można w świetle powyższych zasad rozstrzygnąć jedynie w drodze oceny konkretnego przypadku, biorąc przy tym pod uwagę interesy świadków, prawo do obrony oraz, zależnie od sytuacji, interes w ukaraniu. Przy tym z reguły, również przy uwzględnieniu treści art. 6 KPCPW, należy wyjść z założenia, że przynajmniej w przypadku przestępstw powodujących uszczerbek na zdrowiu popełnionych na szkodę dzieci, zastosowanie powinny znaleźć zaproponowane tu szczególne mechanizmy ochronne.
69. Reasumując, należy stwierdzić, iż w świetle okoliczności konkretnego przypadku przepisy art. 2 ust. 2, art. 3 oraz art. 8 ust. 4 decy zji ramowej mogą ukonstytuować obowiązek sądów krajowych do przeprowadzenia incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu służącego ochronie interesów dziecka, o ile postępowanie to pozostaje w zgodzie z podstawowymi zasadami danego porządku prawnego, w tym również praw podstawowych Unii Europejskiej.
V – Wnioski
70. W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał udzielił następujących odpowiedzi:
1. Zgodnie z art. 34 ust. 2 lit. b) UE oraz z zasadą lojalności wobec Unii wynika, iż każda decyzja ramowa zobowiązuje sądy krajowe dokonujące wykładni prawa krajowego do wzięcia pod uwagę, na ile jest to możliwe, brzmienia i celu decyzji ramowej, tak aby osiągnąć zamierzony rezultat. Nie ma przy tym znaczenia, czy chodzi o wykładnię przepisów ustanowionych przed wydaniem decyzji ramowej, czy po jej wydaniu.
2. Dzieci jako ofiary przestępstw są co do zasady szczególnie wrażliwe [tzn. podatne na wiktymizację] w rozumieniu art. 2 ust. 2 oraz art. 8 ust. 4 decyzji ramowej Rady 2001/220/WSiSW z dnia 15 marca 2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym.
3. Przepisy art. 2 ust. 2, art. 3 oraz art. 8 ust. 4 decyzji ramowej 2001/220/WSiSW należy interpretować w ten sposób, że w świetle okoliczności konkretnego przypadku mogą ukonstytuować obowiązek sądów krajowych do przeprowadzenia incydentalnego postępowania wcześniejszego przeprowadzania dowodu służącego ochronie interesów dziecka, o ile postępowanie to pozostaje w zgodzie z podstawowymi zasadami danego porządku prawnego – w tym również praw podstawowych Unii Europejskiej.
(1) .
(2) –		Dz.U. 2001, L 82, str. 1.
(3)
–	Wyroki: z dnia 19 grudnia 1968 r. w sprawie 13/68 Salgoil, Rec. str. 690, z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman Rec. str. I‑4921, pkt 59, z dnia 13 lipca 2000 r. w sprawie C‑36/99 Idéal Tourisme Rec. str. I‑6049, pkt 20, z dnia 26 września 2000 r. w sprawie C‑322/98 Kachelmann, Rec. str. I‑7505, pkt 17, z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C‑379/98 PreusenElektra, Rec. str. I‑2099, pkt 38 i z dnia 25 marca 2004 r. w sprawach połączonych C‑480/00, C‑481/00, C‑482/00, C‑484/00, C‑489/00, C‑490/00, C‑491/00, C‑497/00, C‑498/00 i C‑499/00 Ribaldi, Rec. str. I‑2943, pkt 72.
(4)
–	Wyrok z dnia 16 czerwca 1981 r. w sprawie 126/80 Salonia, Rec. str. 181, 1563, pkt 6 oraz cytowane w przypisie 3 wyroki w sprawach: Bosman (pkt 61), Idéal Tourisme (pkt 20), Kachelmann (pkt 17), PreusenElektra (pkt 39) oraz Ribaldi (pkt 72).
(5)
–	Podobny wyrok z dnia 11 lipca 1991 r. w sprawach C‑87/90, C‑88/90 i C‑89/90 Verholen i in., Rec. str. I‑3757, pkt 13.
(6)
–	Wyroki: z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑106/89 Marleasing, Rec. str. I‑4135, pkt 8, z dnia 16 grudnia 1993 r. w sprawie C‑334/92 Wagner Miret, Rec. str. I‑6911, pkt 20, z dnia 14 lipca 1994 r. w sprawie C‑91/92 Faccini Dori, Rec. str. I‑3325, pkt 26 i z dnia 22 maja 2003 r. w sprawie C‑462/99 Connect Austria, Rec. str. I‑5197, pkt 38.
(7)
–	Opinia 1/91 z dnia 14 grudnia 1991 r., EOG I, Rec. str. I‑6079, pkt 14, zob. też wyroki: z dnia 1 lipca 1993 r. w sprawie C‑312/91 Metalsa, Rec. str. I‑3751, pkt 12, z dnia 2 marca 1999 r. w sprawie C‑416/96 Eddline El‑Yassini, Rec. str. I‑1209, pkt 47 oraz z dnia 20 listopada 2001 r. w sprawie C‑268/99 Jany i inni, Rec. str. I‑8615, pkt 35.
(8)
–	Wyroki z dnia 5 lutego 1963 r. w sprawie 26/62 Van Gend & Loos, Rec. str. 3, 24 oraz z dnia 15 lipca 1964 r. w sprawie 6/64 Costa przeciwko Enel, Rec. str. 1253, 1269.
(9)
–	Opinia EOG I (cytowana w przypisie 7) pkt 15.
(10)
–	Opinia EOG I(cytowana w przypisie 7) pkt 20.
(11)
–	Przeniesienie dorobku wspólnotowego do prawa Unii Europejskiej ilustruje wyrok z dnia 11 lutego 2003 r. w sprawach połączonych C‑187/01 i C‑385/01 Gözütok i Brügge, Rec. str. I‑1345, pkt 45, w którym zasada wykładni gwarantującej skuteczność (effet utile) została zastosowana w ramach Konwencji wykonawczej do Układu z Schengen z dnia 14 czerwca 1985 r. między Rządami Państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach (Dz.U. 2000, L 239, str. 19).
(12)
–	Porównaj wyrok z dnia 25 lipca 2002 r. w sprawie C‑50/00 P Unión de Pequeños Agricultores przeciwko Radzie, Rec. str. I‑6677, pkt. 40.
(13)
–	Zobacz odesłania w przypisie 6.
(14)
–	Wyroki: z dnia 10 kwietnia 1984 r. w sprawie 14/83 Von Colson i Kamann, Rec. str. 1891, pkt 25 oraz Wagner Miret, cytowany w przypisie 6, pkt 22. Inaczej jednak rzecznik generalny Ruiz‑Jarabo Colomer w opinii przedstawionej w dniu 27 kwietnia 2004 r. w sprawach połączonych od C‑397/01 do C‑403/01 Pfeifer, Rec. str. I‑8835, pkt 24 i nast.). Zobacz jednak wyrok w powyższych sprawach z dnia 5 października 2004 r., Zb.Orz. str. I‑8835, pkt 116.
(15)
–	Wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawie C‑60/02 postępowanie karne przeciwko X, Rec. str. I‑651, pkt 58 i nast.
(16)
–	Strona 5 i nast. uwag rządu włoskiego.
(17)
–	Porównaj np. wyrok Trybunału z dnia 12 grudnia 1996 r. w sprawach połączonych C‑74/95 i C‑129/95 X, Rec. str. I‑6609, pkt 24 i nast. z odesłaniem do wyroków Trybunału Praw Człowieka: z dnia 25 maja 1993 r. w sprawie Kokkinakis, seria A, nr 260‑A, § 52 oraz z dnia 22 listopada 1995 r. S.W. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu i C.R. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, seria A, nr 335‑B, § 35, i 335‑C, § 33). Zobacz również wyroki Trybunału: z dnia 10 lipca 1984 r. w sprawie 63/83 Kirk, Rec. str. 2689, pkt 22, z dnia 8 października 1987 r. w sprawie 80/86 Kolpinghuis Nijmegen, Rec. str. 3969, pkt 13, z dnia 26 września 1996 r. w sprawie C‑168/95 Arcaro, Rec. str. I‑4705, pkt 42) i w postępowaniu karnym przeciwko X, cytowany w przypisie 15, pkt 61 i nast. Zobacz także moją opinię przedstawioną w dniu 10 czerwca 2004 r. w sprawie C‑457/02 Niseli, ZbOrz. str.I‑10853, pkt 53 i nast. i przedstawiona w dniu 14 października 2004 r. w sprawach połączonych C‑387/02, C‑391/02 i C‑403/02 Berlusconi, Zb.Orz. str.I‑3565, pkt 140 i nast.).
(18)
–	Opinia rzecznika Ruiza‑Jarabo Colomera przedstawiona w dniu 18 czerwca 1996 r. w sprawach połączonych C‑74/95 i C‑129/95 X, Rec. str. I‑6609, I‑6612, nr 43. Opinia rzecznika Jacobsa przedstawiona w dniu 24 października 1996 r. w sprawach połączonych C‑304/94, C‑330/94, C‑342/94 i C‑224/95 Tombesi i in., Rec. str. I‑3564, nr 37.
(19)
–	Otwarty do podpisania w dniu 19 grudnia 1966 r. (ONZ Treaty Series, tom 999, str. 171).
(20)
–	Wyroki: z dnia 12 listopada 1981 r. w sprawach połączonych 212/80, 213/80, 314/80, 215/80, 216/80 i 217/80 Salami i in., Rec. str. 2735, pkt 9, z dnia 6 lipca 1993 r. w sprawach połączonych C‑121/91 i C‑122/91 (CT Control Rotterdam i JCT Benelux przeciwko Komisji, Rec. str. I‑3873, pkt 22, z dnia 7 września 1999 r. w sprawie C‑61/98 De Haan, Rec. str. I‑5003, pkt 13 i 14 oraz z dnia 1 lipca 2004 r. w sprawach połączonych C361/02 i C‑362/02 Tsapalos, Zb.Orz. str.I‑6405, pkt 19.
(21)
–	Zobacz wyżej pkt 35.
(22)
–	Wyrok z dnia 5 października 2004 r. w sprawie C‑475/01 Komisja przeciwko Grecji [Ouzo], Zb.Orz. str.I‑8923, pkt 18 i nast.
(23)
–	Dz.U. L 203, str. 1.
(24)
–	Inicjatywa Republiki Portugalii dotycząca przyjęcia decyzji ramowej o pozycji ofiary w postępowaniu karnym, Dz.U. C 243 z dnia 24 sierpnia 2000 r., str. 4 i nast.
(25)
–	Rezolucja ustawodawcza Parlamentu Europejskiego z dnia 12 grudnia 2000 r. Dz.U. C 232 z dnia 17 sierpnia 2001 r., str. 61 i nast., propozycje poprawek nr 13 i 25; zob. również sprawozdanie nr A5–0355/2000 posłanki Carmen Cerdeiry Morterero z dnia 24 listopada 2000 r., str. 11, 12 i 17.
(26)
–	Komunikat Komisji skierowany do Rady, Parlamentu Europejskiego i Komitetu Społeczno‑Ekonomicznego „Ofiary przestępstw w Unii Europejskiej – refleksje w sprawie norm i działań”, COM (1999) 349 wersja końcowa.
(27)
–	COM (1999) 349 wersja końcowa, str. 7.
(28)
–	Rezolucja Rady z dnia 23 listopada 1995 r. o ochronie świadków w walce z przestępczością zorganizowaną, Dz.U. C 327, str. 5.
(29)
–	Konkluzje posiedzenia Rady Europejskiej w Tampere w dniach 15 i 16 października 1999 r., pkt 32.
(30)
–	Zalecenie nr R (85) 11 Komitetu Ministrów w przedmiocie pozycji ofiary w prawie karnym i prawie karnym procesowym z dnia 28 czerwca 1985 r., pkt 8.
(31)
–	Wyżej wymienione zalecenie Komitetu Ministrów, pkt 16.
(32)
–	Wyżej wymienione zalecenie Komitetu Ministrów pkt 8.
(33)
–	Otwarta do podpisu w dniu 20 listopada 1989 r. (ONZ Treaty Series, tom 1577, str. 43).
(34)
–	I tak np. zgodnie z § 255 a niemieckiego postępowania karnego, w postępowaniach dotyczących przestępstwa przeciwko wolności seksualnej (§ 174–184 f niemieckiego kodeksu karnego) lub przeciwko życiu (§ 211–222 niemieckiego kodeksu karnego) lub przestępstwa znęcania się na osobą pozostającą w stosunku zależności (§ 225 niemieckiego kodeksu karnego), przesłuchanie świadka, który nie ukończył szesnastego roku życia, może być zastąpione poprzez nagranie audiowizualne jego wcześniejszego zeznania złożonego przed sędzią, jeśli oskarżony i jego obrońca mieli możliwość wzięcia w nim udziału.
(35)
–	Wyrok ETS z dnia 10 kwietnia 2003 r. w sprawie C‑276/01 Steffensen, Rec. str. I‑3735, pkt 69 i nast. z dalszymi odesłaniami.
(36)
–	Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 23 kwietnia 1997 r. w sprawie Van Mechelen i in. przeciwko Niderlandom, Zbiór Orzeczeń ETPC 1997‑III, str. 711, § 51.
(37)
–	Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 26 marca 1996 r. w sprawie Doorson przeciwko Niderlandom, Zbiór Orzeczeń ETPC 1996‑II, str. 470, § 70.
(38)
–	Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 20 grudnia 2001 r. w sprawie P. S. przeciwko Niemcom, § 28.
(39)
–	Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Doorson, cytowany w przypisie 37, § 72 i nast.
(40)
–	Wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie P. S., cytowany w przypisie 38, § 25 i nast., z dnia 14 grudnia 1999 r. w sprawie A. M. przeciwko Włochom, Zbiór Orzeczeń ETPC 1999‑IX, § 25 i nast.
(41)
–	Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 2 lipca 2002 r. w sprawie S. N. przeciwko Szwecji, Zbiór Orzeczeń ETPC 2002‑V, § 49 i nast.