Προσωρινό κείμενο
ELΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τρίτο τμήμα)
της 13ης Μαΐου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Δημόσια υγεία – Νομοθεσία για τα τρόφιμα – Κανονισμός (ΕΚ) 178/2002 – Γενικές αρχές και απαιτήσεις – Κανονισμός (ΕΚ) 852/2004 – Υγιεινή των τροφίμων – Άρθρο 4, παράγραφος 2 – Γενικές και ειδικές υποχρεώσεις των υπευθύνων επιχειρήσεων τροφίμων – Περιεχόμενο – Παράρτημα II – Γενικές διατάξεις υγιεινής για τους εν λόγω υπευθύνους επιχειρήσεων – Άρθρο 5 – Αρχές της ανάλυσης κινδύνου και των κρίσιμων σημείων ελέγχου (αρχές HACCP) – Περιεχόμενο – Επανειλημμένη διαπίστωση, από την αρμόδια αρχή, της παρουσίας ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών σε καταστήματα και αποθήκες επιχείρησης τροφίμων – Ποινικό αδίκημα προβλεπόμενο από το εθνικό δίκαιο κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 17, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, του κανονισμού 178/2002 »
Στην υπόθεση C‑483/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Βέλγιο) με απόφαση της 26ης Ιουνίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 10 Ιουλίου 2024, στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας κατά της
Aldi SA,
παρισταμένου
του:
Procureur général près la cour d’appel de Liège,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),
συγκείμενο από τους Κ. Λυκούργο, πρόεδρο τμήματος, O. Spineanu‑Matei, S. Rodin, N. Piçarra (εισηγητή) και N. Fenger, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: G. Chiapponi, διοικητικός υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 25ης Ιουνίου 2025,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Aldi SA, εκπροσωπούμενη από τους N. Cariat και D. Verwaerde, avocats, και τον H. Van Bavel, advocaat,
–        η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον P. Cottin, την M. Jacobs και την C. Pochet,
–        η Ιρλανδία, εκπροσωπούμενη από την M. Browne, Chief State Solicitor, τη S. Finnegan και τον A. Joyce, επικουρούμενους από την B. Quigley, SC, και τον S. Brittain, BL,
–        η Ελληνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις Ε. Λευθεριώτου και Α.‑E. Βασιλοπούλου,
–        η Γαλλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις P. Chansou και B. Travard,
–        η Λουξεμβουργιανή Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους A. Germeaux και T. Schell,
–        η Ολλανδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την M. K. Bulterman και τον J. Langer,
–        η Πολωνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον B. Majczyna και την D. Lutostańska,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον F. Le Bot και την M. Zerwes,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 9ης Οκτωβρίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος 2, καθώς και του παραρτήματος II, κεφάλαιο I, σημείο 2, στοιχείο γʹ, κεφάλαιο V, σημείο 1, στοιχείο αʹ, και κεφάλαιο IX, σημεία 2 έως 4, του κανονισμού (ΕΚ)
852/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για την υγιεινή των τροφίμων (ΕΕ 2004, L 139, σ. 1, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 226, σ. 3).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κατά υπευθύνου της επιχείρησης τροφίμων Aldi SA, κατά της οποίας έχει ασκηθεί δίωξη για πλείονα ποινικά αδικήματα λόγω παράβασης του κανονισμού 852/2004.
Το νομικό πλαίσιο
Ο κανονισμός (ΕΚ) 178/2002
3        Η αιτιολογική σκέψη 30 του κανονισμού (ΕΚ) 178/2002 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 28ης Ιανουαρίου 2002, για τον καθορισμό των γενικών αρχών και απαιτήσεων της νομοθεσίας για τα τρόφιμα, για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων και τον καθορισμό διαδικασιών σε θέματα ασφαλείας των τροφίμων (ΕΕ 2002, L 31, σ. 1), έχει ως εξής:
«Μια επιχείρηση τροφίμων βρίσκεται στην καλύτερη θέση για την ανάπτυξη ενός ασφαλούς συστήματος προμήθειας τροφίμων και για να εγγυάται ότι τα τρόφιμα που προμηθεύει είναι ασφαλή· η επιχείρηση τροφίμων πρέπει συνεπώς να έχει την πρωταρχική νομική ευθύνη για τη διασφάλιση της ασφάλειας των τροφίμων· [...]».
4        Το άρθρο 1, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού φέρει τον τίτλο «Στόχος και πεδίο εφαρμογής» και προβλέπει τα εξής:
«Ο παρών κανονισμός αποτελεί τη βάση για την εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας της υγείας του ανθρώπου και των συμφερόντων των καταναλωτών σε σχέση με τα τρόφιμα, λαμβάνοντας ειδικότερα υπόψη την πολυμορφία στον εφοδιασμό τροφίμων, συμπεριλαμβανομένων των παραδοσιακών προϊόντων, ενώ παράλληλα εξασφαλίζει την αποτελεσματική λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Καθιερώνει κοινές αρχές και ευθύνες, τα μέσα ώστε να παρέχονται ισχυρή επιστημονική βάση, αποτελεσματικές οργανωτικές ρυθμίσεις και διαδικασίες με τις οποίες θα υποστηριχθεί η λήψη αποφάσεων σε θέματα ασφάλειας των τροφίμων.»
5        Το άρθρο 3 του κανονισμού φέρει τον τίτλο «Άλλοι ορισμοί» και ορίζει τα ακόλουθα:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[...]
2.      “επιχείρηση τροφίμων”: κάθε επιχείρηση, κερδοσκοπική ή μη, δημόσια ή ιδιωτική, η οποία ασκεί οποιαδήποτε από τις δραστηριότητες που συνδέονται με οιοδήποτε στάδιο της παραγωγής, μεταποίησης και διανομής των τροφίμων,
3.      “υπεύθυνος επιχείρησης τροφίμων”: τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που έχουν την ευθύνη να εξασφαλίσουν ότι πληρούνται οι απαιτήσεις της νομοθεσίας για τα τρόφιμα μέσα στην επιχείρηση τροφίμων που έχουν υπό τον έλεγχό τους,
[...]
9.      “κίνδυνος”: ο βαθμός στον οποίο είναι πιθανή μια επιβλαβής συνέπεια στην υγεία και η σοβαρότητα αυτής της συνέπειας, ως αποτέλεσμα της ύπαρξης μιας πηγής κινδύνου,
[...]
14.      “πηγή κινδύνου”: ένας βιολογικός, χημικός ή φυσικός παράγοντας στα τρόφιμα ή τις ζωοτροφές ή μια κατάσταση των τροφίμων, που έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει αρνητικές συνέπειες στην υγεία,
[...]».
6        Το άρθρο 14 του εν λόγω κανονισμού επιγράφεται «Απαιτήσεις της ασφάλειας των τροφίμων» και ορίζει τα εξής:
«1.      Τρόφιμα τα οποία είναι μη ασφαλή δεν διατίθενται στην αγορά.
2.      Τα τρόφιμα θεωρούνται ως μη ασφαλή όταν εκτιμάται ότι είναι:
α)      επιβλαβή για την υγεία,
β)      ακατάλληλα για ανθρώπινη κατανάλωση.
[...]
5.      Κατά τον προσδιορισμό του κατά πόσο ένα τρόφιμο είναι ακατάλληλο για ανθρώπινη κατανάλωση, δίδεται προσοχή στο κατά πόσο το εν λόγω τρόφιμο δεν μπορεί να γίνει δεκτό για ανθρώπινη κατανάλωση σύμφωνα με τη χρήση για την οποία προορίζεται, λόγω μόλυνσης προερχόμενης είτε από ξένες ουσίες είτε από άλλον παράγοντα, ή λόγω σήψης, αλλοίωσης ή αποσύνθεσης.
[...]»
7        Κατά το άρθρο 17 του κανονισμού 178/2002, το οποίο φέρει τον τίτλο «Υποχρεώσεις»:
«1.      Οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων τροφίμων και ζωοτροφών εξασφαλίζουν ότι τα τρόφιμα ή οι ζωοτροφές, σε όλα τα στάδια της παραγωγής, μεταποίησης και διανομής μέσα στην επιχείρηση που βρίσκεται υπό τον έλεγχό τους, ικανοποιούν τις απαιτήσεις της νομοθεσίας για τα τρόφιμα οι οποίες αφορούν τις δραστηριότητές τους και επαληθεύουν την ικανοποίηση αυτών των απαιτήσεων.
2.      Τα κράτη μέλη εκτελούν τη νομοθεσία για τα τρόφιμα, παρακολουθούν και επαληθεύουν εάν τηρούνται οι σχετικές απαιτήσεις της νομοθεσίας αυτής από τους υπευθύνους των επιχειρήσεων τροφίμων και ζωοτροφών σε όλα τα στάδια παραγωγής, μεταποίησης και διανομής.
[...]
Τα κράτη μέλη καθορίζουν επίσης το σύστημα των κυρώσεων που επιβάλλονται στις παραβιάσεις της νομοθεσίας για τα τρόφιμα και τις ζωοτροφές. Οι εν λόγω κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, ανάλογες και αποτρεπτικές.»
Ο κανονισμός 852/2004
8        Οι αιτιολογικές σκέψεις 1, 7, 8, 12 και 16 του κανονισμού 852/2004 έχουν ως εξής:
«(1)      Η επιδίωξη υψηλού επιπέδου προστασίας για την ζωή και υγεία του ανθρώπου αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις στόχους της νομοθεσίας περί τροφίμων, όπως καθορίζεται στον [κανονισμό 178/2002] [ο οποίος] καθορίζει επίσης άλλες κοινές αρχές και κοινούς ορισμούς για την εθνική και την κοινοτική νομοθεσία περί τροφίμων, συμπεριλαμβανομένου του στόχου της επίτευξης της ελεύθερης κυκλοφορίας των τροφίμων εντός της Κοινότητας.
[...]
(7)      Ο κύριος στόχος των νέων γενικών και ειδικών κανόνων υγιεινής είναι η διασφάλιση υψηλού επίπεδου προστασίας του καταναλωτή όσον αφορά την ασφάλεια των τροφίμων.
(8)      Απαιτείται ολοκληρωμένη προσέγγιση για να εξασφαλισθεί η ασφάλεια των τροφίμων από το σημείο πρωτογενούς παραγωγής τους μέχρι και τη διάθεσή τους στην αγορά ή την εξαγωγή τους. Κάθε υπεύθυνος επιχείρησης τροφίμων σε ολόκληρη την τροφική αλυσίδα θα πρέπει να διασφαλίζει ότι δεν τίθεται εν κινδύνω η ασφάλεια των τροφίμων.
[...]
(12)      Η ασφάλεια των τροφίμων είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων: η νομοθεσία θα πρέπει να θεσπίζει στοιχειώδεις απαιτήσεις υγιεινής· θα πρέπει να διενεργούνται επίσημοι έλεγχοι για να ελέγχεται η συμμόρφωση των υπευθύνων επιχειρήσεων τροφίμων και οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων τροφίμων θα πρέπει να καταρτίζουν και να εφαρμόζουν προγράμματα και διαδικασίες ασφάλειας των τροφίμων βάσει των [αρχών της ανάλυσης κινδύνου και των κρίσιμων σημείων ελέγχου (Hazard Analysis and Critical Control Points principles, στο εξής: HACCP)].
[...]
(16)      Είναι επίσης σκόπιμο να υπάρχει ευελιξία ώστε να είναι δυνατή η διατήρηση παραδοσιακών μεθόδων σε οποιοδήποτε στάδιο παραγωγής, μεταποίησης ή διανομής τροφίμων και σε σχέση με τις διαρθρωτικές απαιτήσεις για τις εγκαταστάσεις. [...] Ωστόσο, η ευελιξία δεν θα πρέπει να θέτει εν κινδύνω τους στόχους της υγιεινής των τροφίμων. [...]»
9        Το άρθρο 1 του κανονισμού αυτού φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής» και ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Ο παρών κανονισμός θεσπίζει τους γενικούς κανόνες για τους υπεύθυνους επιχειρήσεων τροφίμων όσον αφορά την υγιεινή των τροφίμων, λαμβάνοντας ιδιαιτέρως υπόψη τις ακόλουθες αρχές:
α)      ο υπεύθυνος επιχείρησης τροφίμων φέρει την πρωταρχική ευθύνη για την ασφάλεια των τροφίμων·
β)      είναι αναγκαίο να εξασφαλίζεται η ασφάλεια των τροφίμων καθ’ όλο το μήκος της τροφικής αλυσίδας, με αφετηρία την πρωτογενή παραγωγή·
[...]
δ)      η γενική εφαρμογή διαδικασιών που βασίζονται στις αρχές HACCP, από κοινού με την εφαρμογή ορθής πρακτικής υγιεινής, θα πρέπει να ενισχύουν την υπευθυνότητα των υπευθύνων επιχειρήσεων τροφίμων·
[...]».
10      Το άρθρο 2 του ως άνω κανονισμού φέρει τον τίτλο «Ορισμοί» και ορίζει τα ακόλουθα:
«1.      Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, νοούνται ως:
α)      “υγιεινή των τροφίμων”, εφεξής καλούμενη “υγιεινή”: τα μέτρα και οι όροι που είναι αναγκαία για τον έλεγχο των πηγών κινδύνου και για την εξασφάλιση της καταλληλότητας των τροφίμων για ανθρώπινη κατανάλωση, λαμβανομένης υπόψη της σκοπούμενης χρήσης τους·
[...]
δ)      “αρμόδια αρχή”: η κεντρική αρχή κράτους μέλους, η οποία είναι αρμόδια να εξασφαλίζει την τήρηση των απαιτήσεων του παρόντος κανονισμού, ή οποιαδήποτε άλλη αρχή στην οποία η εν λόγω κεντρική αρχή έχει μεταβιβάσει αυτήν την αρμοδιότητα· περιλαμβάνεται επίσης, ενδεχομένως, η αντίστοιχη αρχή τρίτης χώρας·
[...]
στ)      “μόλυνση”: η παρουσία ή η εισαγωγή πηγών κινδύνου·
[...]
2.      Εφαρμόζονται επίσης οι ορισμοί που περιλαμβάνονται στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 178/2002.
[...]»
11      Το άρθρο 3 του εν λόγω κανονισμού επιγράφεται «Γενική υποχρέωση» και ορίζει τα εξής:
«Οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων τροφίμων εξασφαλίζουν ότι όλα τα στάδια παραγωγής, μεταποίησης και διανομής που βρίσκονται υπό τον έλεγχό τους πληρούν τις σχετικές απαιτήσεις υγιεινής που καθορίζονται στον παρόντα κανονισμό.»
12      Το άρθρο 4 του κανονισμού 852/2004 φέρει τον τίτλο «Γενικές και ειδικές απαιτήσεις υγιεινής» και ορίζει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων τροφίμων που εκτελούν οποιοδήποτε στάδιο παραγωγής μεταποίησης και διανομής μετά από εκείνα τα στάδια στα οποία εφαρμόζεται η παράγραφος 1, συμμορφώνονται προς τις γενικές απαιτήσεις υγιεινής του παραρτήματος ΙΙ [...]».
13      Το άρθρο 5 του εν λόγω κανονισμού φέρει τον τίτλο «Ανάλυση κινδύνων και κρίσιμα σημεία ελέγχου» και προβλέπει τα εξής:
«1.      Οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων τροφίμων θεσπίζουν, εφαρμόζουν και διατηρούν πάγια διαδικασία ή διαδικασίες βάσει των αρχών HACCP.
2.      Οι αρχές HACCP που αναφέρονται στην παράγραφο 1 είναι:
α)      να εντοπίζονται οι τυχόν πηγές κινδύνου οι οποίες πρέπει να προληφθούν, να εξαλειφθούν ή να μειωθούν σε αποδεκτά επίπεδα·
β)      να εντοπίζονται τα κρίσιμα σημεία ελέγχου στο ή στα στάδια στα οποία ο έλεγχος είναι ουσιαστικής σημασίας για την πρόληψη ή την εξάλειψη μιας πηγής κινδύνου ή τη μείωσή της σε αποδεκτά επίπεδα·
γ)      να καθορίζονται κρίσιμα όρια στα κρίσιμα σημεία ελέγχου, με τα οποία χωρίζεται το αποδεκτό από το μη αποδεκτό όσον αφορά την πρόληψη, την εξάλειψη ή τη μείωση των εντοπιζόμενων πηγών κινδύνου·
δ)      να καθορίζονται και να εφαρμόζονται αποτελεσματικές διαδικασίες παρακολούθησης στα κρίσιμα σημεία ελέγχου·
ε)      να καθορίζονται τα διορθωτικά μέτρα όταν διαπιστώνεται κατά την παρακολούθηση ότι ένα κρίσιμο σημείο ελέγχου δεν βρίσκεται υπό έλεγχο·
στ)      να καθορίζονται διαδικασίες, οι οποίες διεξάγονται τακτικά, για να επαληθεύεται ότι τα μέτρα που αναφέρονται στα στοιχεία α) έως ε) λειτουργούν αποτελεσματικά· και
ζ)      να καταρτίζονται έγγραφα και φάκελοι ανάλογα με τη φύση και το μέγεθος της επιχείρησης τροφίμων, ώστε να αποδεικνύεται η ουσιαστική εφαρμογή των μέτρων που αναφέρονται στα στοιχεία α) έως στ).
[...]»
14      Το παράρτημα II του εν λόγω κανονισμού φέρει τον τίτλο «Γενικές απαιτήσεις υγιεινής για όλους τους υπευθύνους επιχειρήσεων τροφίμων (πλην των περιπτώσεων κατά τις οποίες εφαρμόζεται το παράρτημα Ι)». Το κεφάλαιο I φέρει τον τίτλο «Γενικές διατάξεις για τους χώρους τροφίμων (εκτός όσων ορίζονται στο κεφάλαιο III)» και ορίζει στο σημείο 2 τα εξής:
«Ο σχεδιασμός, η διαρρύθμιση, η κατασκευή, η χωροθέτηση και οι διαστάσεις των χώρων τροφίμων πρέπει:
[...]
γ)      να επιτρέπουν ορθές πρακτικές υγιεινής τροφίμων, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας από μόλυνση και, ιδίως, του ελέγχου των επιβλαβών οργανισμών
[...]».
15      Το κεφάλαιο V του παραρτήματος II φέρει τον τίτλο «Απαιτήσεις εξοπλισμού» και προβλέπει στο σημείο 1 τα εξής:
«Κάθε αντικείμενο, συσκευή ή εξοπλισμός, με το οποίο έρχονται σε επαφή τα τρόφιμα, πρέπει:
α)      να καθαρίζεται αποτελεσματικά και, όταν είναι αναγκαίο, να απολυμαίνεται. Ο καθαρισμός και η απολύμανση πρέπει να πραγματοποιούνται αρκετά συχνά ώστε να αποφεύγεται ο κίνδυνος μόλυνσης·
[...]».
16      Το κεφάλαιο IX του εν λόγω παραρτήματος II φέρει τον τίτλο «Διατάξεις που εφαρμόζονται στα τρόφιμα» και ορίζει στα σημεία 2 έως 4 τα εξής:
«2.      Οι πρώτες ύλες και όλα τα συστατικά που αποθηκεύονται σε μια επιχείρηση τροφίμων πρέπει να διατηρούνται υπό κατάλληλες συνθήκες, ούτως ώστε να αποφεύγεται κάθε επιβλαβής αλλοίωση και να προφυλάσσονται από μολύνσεις.
3.      Σε όλα τα στάδια παραγωγής, μεταποίησης και διανομής, τα τρόφιμα πρέπει να προφυλάσσονται από κάθε μόλυνση η οποία ενδέχεται να τα καταστήσει ακατάλληλα για ανθρώπινη κατανάλωση, επιβλαβή για την υγεία ή μολυσμένα κατά τρόπο που δεν θα ήταν εύλογο να αναμένεται κατανάλωσή τους σε αυτή την κατάσταση.
4.      Πρέπει να εφαρμόζονται κατάλληλες διαδικασίες για να διασφαλίζεται ότι ελέγχονται τα επιβλαβή ζώα. [...]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
17      Κατόπιν ελέγχων που διενεργήθηκαν στις 20 Σεπτεμβρίου 2020, στις 25 Νοεμβρίου 2021, στις 12 Ιανουαρίου 2022, στις 4, 7 και 8 Φεβρουαρίου 2022, στις 29 Ιουνίου 2022, καθώς και στις 6 και 13 Ιουλίου 2022 σε έξι καταστήματα και σε μία αποθήκη που εκμεταλλεύεται η Aldi, η αρμόδια αρχή, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 852/2004, συνέταξε διάφορες εκθέσεις ελέγχου, με τις οποίες διαπίστωσε, μεταξύ άλλων, σε έντεκα περιπτώσεις, την παρουσία περιττωμάτων τρωκτικών και, σε τρεις περιπτώσεις, την παρουσία φαγωμένων και μολυσμένων ειδών προσφερόμενων προς πώληση σε κατάστημα, την παρουσία ακαθαρσιών και κινδύνων μόλυνσης, καθώς και την απουσία συστήματος ελέγχου κατά την παραλαβή των παραδιδόμενων προϊόντων.
18      Κατά συνέπεια, η εισαγγελική αρχή άσκησε ποινική δίωξη κατά της Aldi για το προβλεπόμενο από το εθνικό δίκαιο ποινικό αδίκημα της
παράβασης, εκ μέρους υπευθύνου επιχείρησης τροφίμων, κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 3, του κανονισμού 178/2002, των υποχρεώσεων που υπέχει από το άρθρο 4 του κανονισμού 852/2004, σε συνδυασμό με ορισμένες διατάξεις του παραρτήματος II του ίδιου κανονισμού.
19      Με απόφαση της 15ης Μαρτίου 2023, το tribunal correctionnel du Luxembourg, division Neufchâteau (πλημμελειοδικείο Περιφέρειας Λουξεμβούργου, τμήμα Neufchâteau, Βέλγιο) απάλλαξε την Aldi από όλες τις κατηγορίες που είχαν απαγγελθεί εναντίον της.
20      Με απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 2024, το cour d’appel de Liège (εφετείο Λιέγης, Βέλγιο) επικύρωσε την ως άνω απόφαση, κρίνοντας ότι ο κανονισμός 852/2004 δεν επιβάλλει στους υπευθύνους επιχειρήσεων τροφίμων που δραστηριοποιούνται σε οποιοδήποτε στάδιο της αλυσίδας παραγωγής, μεταποίησης και διανομής τροφίμων υποχρέωση αποτελέσματος όσον αφορά την καταπολέμηση των επιβλαβών οργανισμών, αλλά ένα σύνολο υποχρεώσεων μέσου. Επομένως, η παρουσία ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών στα οικεία καταστήματα και στην αποθήκη δεν συνιστά, αυτή καθεαυτήν, παράβαση του κανονισμού αυτού. Το ως άνω δικαστήριο στηρίχθηκε, προς τούτο, στις αρχές HACCP που διατυπώνονται στο άρθρο 5 του εν λόγω κανονισμού και στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή συστημάτων διαχείρισης ασφάλειας τροφίμων, η οποία καλύπτει τις ορθές πρακτικές υγιεινής και τις διαδικασίες βάσει των αρχών HACCP, συμπεριλαμβανομένης της διευκόλυνσης/ευελιξίας όσον αφορά την εφαρμογή σε ορισμένες επιχειρήσεις τροφίμων (ΕΕ 2022, C 355, σ. 1).
21      Ο procureur général près la cour d’appel de Liège (γενικός εισαγγελέας του εφετείου Λιέγης, Βέλγιο) άσκησε αναίρεση ενώπιον του Cour de cassation (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Βέλγιο), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, υποστηρίζοντας ότι η ανωτέρω ερμηνεία καθιστά κενή περιεχομένου την απαίτηση υγιεινής και ασφάλειας των τροφίμων που θεσπίζει ο κανονισμός 852/2004. Κατά την άποψή του, το περιθώριο εκτιμήσεως που καταλείπει στους υπευθύνους επιχειρήσεων τροφίμων ο εν λόγω κανονισμός αφορά αποκλειστικά την επιλογή των πρακτικών που θα εφαρμοσθούν και όχι το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Ως εκ τούτου, η διαπίστωση, εκ μέρους της αρμόδιας αρχής, της παρουσίας ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών αρκεί για να αποδειχθεί ότι δεν τηρήθηκε η υποχρέωση αυτή, χωρίς η αρμόδια αρχή να υποχρεούται να αποδείξει ότι ο οικείος υπεύθυνος επιχείρησης δεν χρησιμοποίησε όλα τα δυνατά μέσα για την καταπολέμηση του κινδύνου αυτού.
22      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Επιβάλλεται στους υπευθύνους επιχειρήσεων τροφίμων χονδρικής και λιανικής, δυνάμει των υποχρεώσεων που θεσπίζουν το άρθρο 4, παράγραφος 2, του [κανονισμού 852/2004], καθώς και το παράρτημα ΙΙ του ίδιου κανονισμού και, ειδικότερα, το κεφάλαιο Ι, σημείο 2, στοιχείο γʹ, το κεφάλαιο V, σημείο 1, στοιχείο αʹ, και το κεφάλαιο ΙΧ, σημεία 2 έως 4, υποχρέωση αποτελέσματος, και ως εκ τούτου αρκεί, πλην περιπτώσεων ανωτέρας βίας, εξωγενούς αιτίας ή πλάνης που δεν μπορούσε να αποφευχθεί, η διαπίστωση ύπαρξης ιχνών ή περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών σε καταστήματα και αποθήκες για να αποδειχθεί η παράβαση του εν λόγω κανονισμού ή μήπως οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων τροφίμων υπέχουν μόνον υποχρέωση μέσου, ήτοι υποχρέωση να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για την πρόληψη της παρουσίας επιβλαβών οργανισμών, με αποτέλεσμα να μην αρκεί η διαπίστωση και μόνον από την εθνική διοικητική αρχή ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών στα καταστήματα και τις αποθήκες για να αποδειχθεί η παράβαση του κανονισμού αυτού;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού
23      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Aldi υποστήριξε ότι, δεδομένου ότι δεν διώκεται για παραβάσεις των διατάξεων του παραρτήματος II, κεφάλαιο V, σημείο 1, στοιχείο αʹ, και κεφάλαιο IX, σημείο 2, του κανονισμού 852/2004, μόνον η ερμηνεία του κεφαλαίου I, σημείο 2, στοιχείο γʹ, και του κεφαλαίου IX, σημεία 3 και 4, του παραρτήματος αυτού είναι κρίσιμη για την επίλυση της ποινικής διαδικασίας της κύριας δίκης.
24      Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας που θεσπίζεται στο άρθρο 267 ΣΛΕΕ, απόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της εκδοθησόμενης δικαστικής αποφάσεως, να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα της προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και τη λυσιτέλεια των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Συνεπώς, εφόσον τα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να απαντήσει (αποφάσεις της 2ας Δεκεμβρίου 2025, Stichting Right to Consumer Justice και Stichting App Stores Claims, C‑34/24, EU:C:2025:936, σκέψη 39, και της 18ης Δεκεμβρίου 2025, Lukoil Bulgaria, C‑260/24, EU:C:2025:988, σκέψη 18 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25      Το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει αίτηση εθνικού δικαστηρίου μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το ζήτημα είναι υποθετικής φύσεως ή ακόμη όταν το Δικαστήριο δεν έχει στη διάθεσή του τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία για να δώσει χρήσιμη απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα (απόφαση της 29ης Ιανουαρίου 2026, Fondazione Teatro alla Scala di Milano, C‑668/24, EU:C:2026:60, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26      Εν προκειμένω, ανεξαρτήτως του αν έγινε συγκεκριμένα επίκληση των διατάξεων του παραρτήματος II, κεφάλαιο V, σημείο 1, στοιχείο αʹ, και κεφάλαιο IX, σημείο 2, του κανονισμού 852/2004 στο πλαίσιο ποινικών διώξεων κατά της Aldi, αρκεί η διαπίστωση ότι οι διατάξεις αυτές συμβάλλουν στην εγγύηση της ασφάλειας των τροφίμων και αποτελούν μέρος του πλαισίου υπό το πρίσμα του οποίου πρέπει να ερμηνεύεται το παράρτημα αυτό συνολικά. Επομένως, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η ζητούμενη ερμηνεία των εν λόγω διατάξεων δεν έχει σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης ή ότι το ζήτημα που εγείρει το αιτούν δικαστήριο σε σχέση με τις διατάξεις αυτές είναι υποθετικής φύσεως.
27      Επιπροσθέτως, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου, η Aldi υποστήριξε ότι το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα δεν αφορά την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, αλλά την εφαρμογή ποινικών κυρώσεων προβλεπόμενων από τη βελγική νομοθεσία, δεδομένου ότι ο κανονισμός
852/2004 δεν περιέχει καμία διάταξη σχετική με ποινικές κυρώσεις.
28      Όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 29 των προτάσεών της, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς το περιεχόμενο των υποχρεώσεων που επιβάλλει στους υπευθύνους επιχειρήσεων τροφίμων ο κανονισμός 852/2004, ο οποίος παραπέμπει ρητώς στον κανονισμό 178/2002. Το άρθρο 17, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, του κανονισμού 178/2002 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προβλέπουν αποτελεσματικά, αναλογικά και αποτρεπτικά μέτρα και κυρώσεις που εφαρμόζονται σε περίπτωση παράβασης της νομοθεσίας της Ένωσης για τα τρόφιμα.
29      Ως εκ τούτου, η υπό κρίση υπόθεση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, δεδομένου ότι η κύρια δίκη αφορά τις παραβάσεις του κανονισμού 852/2004 που καταλογίστηκαν στην Aldi και χαρακτηρίστηκαν ως ποινικά αδικήματα από τον Βέλγο νομοθέτη, το δε υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα αφορά πράγματι την ερμηνεία του κανονισμού αυτού.
30      Κατά συνέπεια, το προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό.
Επί της ουσίας
31      Εισαγωγικώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου την οποία θεσπίζει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο απόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο μια χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επιλύσεως της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα προδικαστικά ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί. Επιπροσθέτως, το Δικαστήριο ενδέχεται να χρειαστεί να λάβει υπόψη κανόνες του δικαίου της Ένωσης στους οποίους δεν αναφέρθηκε ο εθνικός δικαστής με το ερώτημά του (βλ. αποφάσεις της 20ής Μαρτίου 1986, Tissier, 35/85, EU:C:1986:143, σκέψη 9, και της 1ης Αυγούστου 2025, Alace και Canpelli, C‑758/24 και C‑759/24, EU:C:2025:591, σκέψη 44).
32      Με το μοναδικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν οι διατάξεις του παραρτήματος II, κεφάλαιο I, σημείο 2, στοιχείο γʹ, κεφάλαιο V, σημείο 1, στοιχείο αʹ, και κεφάλαιο IX, σημεία 2 έως 4, του κανονισμού 852/2004, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 2, και το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού αυτού, έχουν την έννοια ότι ο εντοπισμός, από την αρμόδια αρχή, ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών σε καταστήματα και αποθήκες επιχείρησης τροφίμων αρκεί για την απόδειξη παράβασης των υποχρεώσεων που υπέχει, δυνάμει των ως άνω διατάξεων, ο υπεύθυνος επιχείρησης τροφίμων ο οποίος ασκεί έλεγχο στην επιχείρηση αυτή,
χωρίς να απαιτείται να αποδειχθεί επιπλέον ότι ο εν λόγω υπεύθυνος δεν χρησιμοποίησε όλα τα δυνατά μέσα για να αποτρέψει την παρουσία τέτοιων οργανισμών.
33      Προκαταρκτικώς, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι ο κύριος σκοπός του κανονισμού 852/2004 συνίσταται στην εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας του καταναλωτή όσον αφορά την ασφάλεια των τροφίμων, όπως προκύπτει, μεταξύ άλλων, από την αιτιολογική σκέψη 7 του κανονισμού αυτού. Ο εν λόγω σκοπός συμβάλλει με τη σειρά του στην επίτευξη ενός θεμελιώδους σκοπού της νομοθεσίας της Ένωσης για τα τρόφιμα, ήτοι της επίτευξης υψηλού επιπέδου προστασίας της ανθρώπινης ζωής και υγείας, τον οποίο επιδιώκει επίσης ο κανονισμός 178/2002, όπως προκύπτει, μεταξύ άλλων, από το άρθρο 1, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού.
34      Ο κανονισμός 178/2002, όπως υπενθυμίζεται στην αιτιολογική σκέψη 1 του κανονισμού 852/2004, θεσπίζει και άλλες κοινές αρχές και κοινούς ορισμούς στον τομέα της εθνικής και της ενωσιακής νομοθεσίας για τα τρόφιμα. Επομένως, ο κανονισμός 178/2002 συνδέεται στενά με τον κανονισμό 852/2004, του οποίου το άρθρο 2, παράγραφος 2, προβλέπει ότι οι ορισμοί του πρώτου κανονισμού εφαρμόζονται και στο πλαίσιο του δεύτερου.
35      Κατ’ αρχάς, το άρθρο 14, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 178/2002 ορίζει ότι κανένα τρόφιμο δεν μπορεί να διατεθεί στην αγορά εάν είναι «μη ασφαλές», δηλαδή εάν θεωρείται επιβλαβές για την υγεία ή ακατάλληλο για κατανάλωση από τον άνθρωπο.
36      Εν συνεχεία, το άρθρο 17, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής του σκέψης 30, επιβάλλει στον υπεύθυνο της επιχείρησης τροφίμων, όπως αυτός ορίζεται στο άρθρο 3, σημείο 3, του εν λόγω κανονισμού, την πρωταρχική νομική ευθύνη, αφενός, να εξασφαλίζει, σε όλα τα στάδια της παραγωγής, της μεταποίησης και της διανομής, εντός των επιχειρήσεων που τελούν υπό τον έλεγχό του, ότι τα τρόφιμα πληρούν τις απαιτήσεις της νομοθεσίας για τα τρόφιμα που εφαρμόζεται στις δραστηριότητές του και, αφετέρου, να επαληθεύει την τήρηση των εν λόγω απαιτήσεων. Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 852/2004 θεσπίζει την αρχή ότι η πρωταρχική ευθύνη για την ασφάλεια των τροφίμων βαρύνει τον υπεύθυνο της επιχείρησης τροφίμων.
37      Τέλος, η έννοια της «μόλυνσης» ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 852/2004 ως η παρουσία ή η εισαγωγή «πηγών κινδύνου», έννοια η οποία ορίζεται στο άρθρο 3, σημείο 14, του κανονισμού 178/2002 ως ένας βιολογικός, χημικός ή φυσικός παράγοντας στα τρόφιμα ή ως κατάσταση των τροφίμων που έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει αρνητικές συνέπειες στην υγεία.
38      Αυτός ο ευρύς ορισμός της έννοιας της «μόλυνσης» μαρτυρεί την πρόδηλη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να προαγάγει ένα υψηλό επίπεδο ασφάλειας των τροφίμων (πρβλ. αποφάσεις της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, A κ.λπ., C‑347/17, EU:C:2019:720, σκέψη 40, και της 22ας Φεβρουαρίου 2024, Micreos Food Safety, C‑745/22, EU:C:2024:160, σκέψη 42).
39      Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η σημασία που έχει ο σκοπός της εγγύησης της ασφάλειας των τροφίμων και, ως εκ τούτου, της εξασφάλισης υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών μπορεί να δικαιολογήσει τις αρνητικές οικονομικές συνέπειες που ενδέχεται να προκύπτουν για ορισμένους υπεύθυνους επιχειρήσεων τροφίμων, ακόμη και αν οι συνέπειες αυτές είναι σημαντικές (πρβλ. απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2021, Association of Independent Meat Suppliers και Cleveland Meat Company, C‑579/19, EU:C:2021:665, σκέψη 97).
40      Υπό το πρίσμα ακριβώς των σκοπών και των αρχών που υπομνήσθηκαν στις σκέψεις 33 έως 39 της παρούσας αποφάσεως πρέπει να ερμηνευθεί καθεμία από τις διατάξεις του κανονισμού 852/2004 που είναι κρίσιμες για την απάντηση στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα, ενόψει της αποτελεσματικής εφαρμογής τους.
41      Κατά πρώτον, το άρθρο 4, παράγραφος 2, του κανονισμού 852/2004 επιβάλλει στους υπευθύνους επιχειρήσεων τροφίμων που δραστηριοποιούνται σε οποιοδήποτε στάδιο της αλυσίδας παραγωγής, μεταποίησης και διανομής τροφίμων, να συμμορφώνονται, μεταξύ άλλων, προς τους γενικούς κανόνες υγιεινής του παραρτήματος ΙΙ του κανονισμού αυτού.
42      Η ως άνω υποχρέωση εντάσσεται στο πλαίσιο της «γενικής υποχρέωσης» που προβλέπεται στο άρθρο 3 του κανονισμού 852/2004, σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 8 του ίδιου κανονισμού, η οποία επιβάλλει στους υπευθύνους επιχειρήσεων τροφίμων να μεριμνούν ώστε όλα τα στάδια της παραγωγής, μεταποίησης και διανομής τροφίμων τα οποία βρίσκονται υπό την ευθύνη τους να πληρούν τις σχετικές απαιτήσεις υγιεινής που καθορίζονται στον εν λόγω κανονισμό, τούτο δε προκειμένου να διασφαλίζεται ότι δεν τίθεται σε κίνδυνο η ασφάλεια των τροφίμων.
43      Η έννοια της «υγιεινής των τροφίμων», ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του ως άνω κανονισμού ως τα μέτρα και οι όροι που είναι αναγκαία για τον έλεγχο των πηγών κινδύνου και για την εξασφάλιση της καταλληλότητας των τροφίμων για ανθρώπινη κατανάλωση, λαμβανομένης υπόψη της σκοπούμενης χρήσης τους.
44      Κατά δεύτερον, οι διατάξεις του παραρτήματος II του κανονισμού 852/2004, στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 2, του κανονισμού αυτού, θεσπίζουν τους γενικούς κανόνες υγιεινής που εφαρμόζονται, κατ’ αρχήν, σε όλους τους υπευθύνους επιχειρήσεων τροφίμων. Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως μνημονεύει ρητώς πέντε από τους εν λόγω κανόνες.
45      Πρώτον, δυνάμει του κεφαλαίου I, σημείο 2, στοιχείο γʹ, του εν λόγω παραρτήματος II, οι χώροι που χρησιμοποιούνται για τα τρόφιμα πρέπει, μέσω του σχεδιασμού, της διαρρύθμισης, της κατασκευής, της χωροθέτησης και των διαστάσεών τους, να καθιστούν δυνατή
την εφαρμογή ορθών πρακτικών υγιεινής,
συμπεριλαμβανομένης της
προστασίας από τη μόλυνση, και, ιδίως, την καταπολέμηση των επιβλαβών οργανισμών.
46      Ως εκ τούτου, η ανωτέρω
διάταξη επιβάλλει υποχρέωση σχετική με τα χαρακτηριστικά των χώρων οι οποίοι χρησιμοποιούνται για τα τρόφιμα και πρέπει να καθιστούν δυνατή την εφαρμογή ορθών πρακτικών υγιεινής για την πρόληψη της «μόλυνσης», κατά την έννοια του κανονισμού 852/2004, των τροφίμων αυτών. Επομένως, η παρουσία, στους χώρους που χρησιμοποιούνται για τα τρόφιμα, ιχνών ή περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών τους οποίους οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων τροφίμων οφείλουν να καταπολεμήσουν δεν συνιστά, αυτή καθεαυτήν, παράβαση της υποχρέωσης που υπέχουν οι εν λόγω υπεύθυνοι επιχειρήσεων από το κεφάλαιο I, σημείο 2, στοιχείο γʹ, του παραρτήματος II του κανονισμού αυτού, εφόσον τα χαρακτηριστικά των ως άνω χώρων καθιστούν δυνατή την εφαρμογή τέτοιων ορθών πρακτικών.
47      Δεύτερον, το κεφάλαιο V, σημείο 1, στοιχείο αʹ, του εν λόγω παραρτήματος II προβλέπει ότι τα αντικείμενα, οι συσκευές και ο εξοπλισμός με τα οποία έρχονται σε επαφή τα τρόφιμα πρέπει να καθαρίζονται αποτελεσματικά και, όταν είναι αναγκαίο, να απολυμαίνονται τόσο συχνά ώστε να προλαμβάνεται κάθε κίνδυνος μόλυνσης. Η έννοια του «κινδύνου» ορίζεται στο άρθρο 3, σημείο 9, του κανονισμού 178/2002 ως ο βαθμός στον οποίο είναι πιθανή μια επιβλαβής συνέπεια στην υγεία και η σοβαρότητα αυτής της συνέπειας, ως αποτέλεσμα της ύπαρξης μιας πηγής κινδύνου.
48      Αυτή η υποχρέωση καθαρισμού και απολύμανσης με τέτοια συχνότητα ώστε να προλαμβάνεται κάθε κίνδυνος μόλυνσης δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι τηρείται όταν οι αρμόδιες αρχές διαπιστώνουν την παρουσία ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών μέσα σε εγκαταστάσεις ή σε εξοπλισμό που έρχεται σε επαφή με τρόφιμα.
49      Τρίτον, κατά τις διατάξεις του κεφαλαίου ΙΧ, σημείο 2, του παραρτήματος ΙΙ, σχετικά με τους κανόνες που εφαρμόζονται στα τρόφιμα, οι πρώτες ύλες και όλα τα συστατικά που αποθηκεύονται σε μια επιχείρηση τροφίμων πρέπει να διατηρούνται υπό κατάλληλες συνθήκες, ούτως ώστε να αποφεύγεται κάθε επιβλαβής αλλοίωση και να προφυλάσσονται από μολύνσεις.
50      Από το γράμμα της διατάξεως αυτής, ιδίως από τις εκφράσεις «όλα τα συστατικά που αποθηκεύονται» και «από μολύνσεις», ερμηνευόμενου υπό το πρίσμα του επιδιωκόμενου από τον κανονισμό 852/2004 σκοπού, ο οποίος συνίσταται στην εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας του καταναλωτή όσον αφορά την ασφάλεια των τροφίμων, προκύπτει ότι δεν τηρείται η υποχρέωση κατάλληλης αποθήκευσης, κατά την έννοια της ίδιας διατάξεως, των πρώτων υλών και των συστατικών, όταν, στους χώρους αποθήκευσης μιας επιχείρησης τροφίμων, η αρμόδια αρχή διαπιστώνει την παρουσία όχι μόνον ιχνών ή περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών, αλλά και φαγωμένων και μολυσμένων προϊόντων.
51      Τέταρτον, οι διατάξεις του κεφαλαίου ΙΧ, σημείο 3, του παραρτήματος ΙΙ του κανονισμού 852/2004 απαιτούν, σε όλα τα στάδια παραγωγής, μεταποίησης και διανομής, τα τρόφιμα να προφυλάσσονται από κάθε μόλυνση η οποία ενδέχεται να τα καταστήσει ακατάλληλα για ανθρώπινη κατανάλωση, επιβλαβή για την υγεία ή μολυσμένα κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μην αναμένεται ευλόγως η κατανάλωσή τους σε αυτή την κατάσταση.
52      Η επιτακτική ανάγκη προστασίας των τροφίμων από «μολύνσεις» «σε όλα τα στάδια παραγωγής, μεταποίησης και διανομής» των τροφίμων αυτών, οι οποίες προκαλούνται από βιολογικούς, χημικούς ή φυσικούς παράγοντες που ενδέχεται να τα καταστήσουν ακατάλληλα για κατανάλωση, καθώς και ο σκοπός της εξασφάλισης υψηλού επιπέδου προστασίας της υγείας των καταναλωτών συνεπάγονται ότι οι ανωτέρω διατάξεις δεν τηρούνται όταν η αρμόδια αρχή διαπιστώνει την παρουσία τροφίμων μολυσμένων και φαγωμένων από επιβλαβείς οργανισμούς στα καταστήματα ή στις αποθήκες μιας επιχείρησης τροφίμων.
53      Πέμπτον, δυνάμει των διατάξεων του κεφαλαίου IX, σημείο 4, του εν λόγω παραρτήματος II, κάθε υπεύθυνος επιχείρησης τροφίμων πρέπει να εφαρμόζει κατάλληλες διαδικασίες για τον έλεγχο των επιβλαβών οργανισμών στην επιχείρηση τροφίμων που βρίσκεται υπό τον έλεγχό του.
54      Από τις ανωτέρω
διατάξεις, ερμηνευόμενες υπό το πρίσμα του σκοπού του κανονισμού 852/2004, ο οποίος συνίσταται στη εγγύηση της ασφάλειας των τροφίμων και στην εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας της υγείας των καταναλωτών, προκύπτει ότι η διαπίστωση, από την αρμόδια αρχή, της παρουσίας επιβλαβών οργανισμών στα καταστήματα ή στις αποθήκες επιχείρησης τροφίμων αποτελεί σημαντική ένδειξη που συμβάλλει στο να αποδειχθεί ότι ο υπεύθυνος της εν λόγω επιχείρησης δεν έχει θέσει σε εφαρμογή κατάλληλες μεθόδους για την καταπολέμηση των οργανισμών αυτών. Επιπλέον, από τις ως άνω διατάξεις προκύπτει ότι η επανειλημμένη διαπίστωση της παρουσίας τέτοιων ιχνών αρκεί για την απόδειξη παράβασης της υποχρέωσης υιοθέτησης τέτοιων κατάλληλων διαδικασιών.
55      Κατά τρίτον, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία των διατάξεων του παραρτήματος II του κανονισμού 852/2004, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, ειδικότερα, το άρθρο 5 του κανονισμού αυτού (πρβλ. αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 2011, Astrid Preissl, C‑381/10, EU:C:2011:638, σκέψη 26, καθώς και Albrecht κ.λπ., C‑382/10, EU:C:2011:639, σκέψη 18).
56      Δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 1, του ως άνω κανονισμού, ερμηνευόμενου υπό το πρίσμα της αιτιολογικής του σκέψης 12, οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων τροφίμων υποχρεούνται να θεσπίζουν, να εφαρμόζουν και να διατηρούν μία ή περισσότερες πάγιες διαδικασίες βάσει των αρχών HACCP, ιδίως δε την προβλεπόμενη στο άρθρο 5, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού διαδικασία, κατά την οποία οφείλουν να εντοπίζουν κάθε κίνδυνο που πρέπει να προληφθεί, να εξαλειφθεί ή να μειωθεί σε αποδεκτά επίπεδα. Το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 852/2004 διευκρινίζει, συναφώς, ότι η γενική εφαρμογή διαδικασιών που βασίζονται στις αρχές HACCP, από κοινού με την εφαρμογή ορθών πρακτικών υγιεινής, αποσκοπεί στην ενίσχυση της ευθύνης των εν λόγω υπευθύνων επιχειρήσεων.
57      Επομένως, η εφαρμογή των αρχών HACCP, σύμφωνα με το άρθρο 5 του κανονισμού 852/2004, δεν μπορεί να απαλλάξει τον υπεύθυνο επιχείρησης τροφίμων από την ευθύνη που απορρέει από παράβαση των διατάξεων του παραρτήματος II του κανονισμού αυτού, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.
58      Συναφώς, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η «διευκόλυνση/ευελιξία όσον αφορά την εφαρμογή σε ορισμένες επιχειρήσεις τροφίμων» για την οποία κάνει λόγο η ανακοίνωση της Επιτροπής που παρατίθεται στη σκέψη 20 της παρούσας αποφάσεως παρέχει τη δυνατότητα απαλλαγής ενός υπευθύνου επιχείρησης τροφίμων από τις υποχρεώσεις που υπέχει από τις διατάξεις του άρθρου 4, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το παράρτημα II του κανονισμού 852/2004. Πράγματι, όπως διευκρινίζεται στην αιτιολογική σκέψη 16 του
εν λόγω κανονισμού, αυτή η «ευελιξία», η οποία αποσκοπεί στη διατήρηση παραδοσιακών μεθόδων, δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την υπονόμευση των στόχων που αφορούν την υγιεινή των τροφίμων.
59      Όπως υποστήριξαν, κατ’ ουσίαν, η Γαλλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, οι υποχρεώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, και στο άρθρο 5 του κανονισμού 852/2004 είναι συμπληρωματικές προς τον σκοπό της ενίσχυσης της ευθύνης των υπευθύνων επιχειρήσεων τροφίμων.
60      Εν προκειμένω, σύμφωνα με τις πληροφορίες που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο, επανειλημμένοι έλεγχοι που διενεργήθηκαν εντός διαστήματος πολλών μηνών σε διάφορα υποκαταστήματα της οικείας επιχείρησης τροφίμων αποκάλυψαν μόλυνση από ίχνη επιβλαβών οργανισμών μέσα, πάνω και σε άμεση εγγύτητα με τρόφιμα, τα περισσότερα από τα οποία βρίσκονταν ήδη στο στάδιο της διάθεσης στην αγορά, δηλαδή ήταν προσβάσιμα στους καταναλωτές.
61      Τέλος, στο μέτρο που από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν προκύπτει ότι, στη διαφορά της κύριας δίκης, ο οικείος υπεύθυνος επιχείρησης τροφίμων προέβαλε την ύπαρξη ανωτέρας βίας, εξωγενούς αιτίας ή αναπόφευκτης πλάνης, παρέλκει η εξέταση του εν λόγω σκέλους του υποβληθέντος προδικαστικού ερωτήματος.
62      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι:
–        οι διατάξεις του παραρτήματος II, κεφάλαιο V, σημείο 1, στοιχείο αʹ, και κεφάλαιο IX, σημεία 2 και 3, του κανονισμού 852/2004, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 2, και το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού αυτού, έχουν την έννοια ότι η διαπίστωση, από την αρμόδια αρχή, της παρουσίας ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών σε καταστήματα και αποθήκες επιχείρησης τροφίμων αρκεί για την απόδειξη παράβασης των υποχρεώσεων που υπέχει, δυνάμει των ως άνω διατάξεων, ο υπεύθυνος επιχείρησης τροφίμων ο οποίος ασκεί έλεγχο στην επιχείρηση αυτή, χωρίς να απαιτείται να αποδειχθεί επιπλέον ότι ο εν λόγω υπεύθυνος δεν χρησιμοποίησε όλα τα δυνατά μέσα για να αποτρέψει την παρουσία τέτοιων οργανισμών,
–        οι διατάξεις του παραρτήματος II, κεφάλαιο IX, σημείο 4, του κανονισμού 852/2004, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 2, και το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού αυτού, έχουν την έννοια ότι η επανειλημμένη διαπίστωση, από την αρμόδια αρχή, της παρουσίας τέτοιων ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών αρκεί για να διαπιστωθεί ότι ο
υπεύθυνος της επιχείρησης δεν έχει υιοθετήσει κατάλληλες μεθόδους για την καταπολέμηση των επιβλαβών οργανισμών,
–        οι διατάξεις του παραρτήματος II, κεφάλαιο I, σημείο 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 852/2004, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 2, και το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού αυτού, έχουν την έννοια ότι η ύπαρξη
παράβασης των εν λόγω διατάξεων εξαρτάται από την απόδειξη ότι τα χαρακτηριστικά των εγκαταστάσεων μιας επιχείρησης οι οποίες χρησιμοποιούνται για τα τρόφιμα δεν καθιστούν δυνατή την εφαρμογή ορθών πρακτικών υγιεινής.
Επί των δικαστικών εξόδων
63      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφαίνεται:
–        Οι διατάξεις του παραρτήματος II, κεφάλαιο V, σημείο 1, στοιχείο αʹ, και κεφάλαιο IX, σημεία 2 και 3, του κανονισμού (ΕΚ) 852/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για την υγιεινή των τροφίμων, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 2, και το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, του εν λόγω κανονισμού,
έχουν την έννοια ότι:
η διαπίστωση, από την αρμόδια αρχή, της παρουσίας ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών σε καταστήματα και αποθήκες επιχείρησης τροφίμων αρκεί για την απόδειξη παράβασης των υποχρεώσεων που υπέχει, δυνάμει των ως άνω διατάξεων, ο υπεύθυνος επιχείρησης τροφίμων ο οποίος ασκεί έλεγχο στην επιχείρηση αυτή, χωρίς να απαιτείται να αποδειχθεί επιπλέον ότι ο εν λόγω υπεύθυνος δεν χρησιμοποίησε όλα τα δυνατά μέσα για να αποτρέψει την παρουσία τέτοιων οργανισμών.
–        Οι διατάξεις του παραρτήματος II, κεφάλαιο IX, σημείο 4, του κανονισμού 852/2004, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 2, και το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, του εν λόγω κανονισμού,
έχουν την έννοια ότι:
η επανειλημμένη διαπίστωση, από την αρμόδια αρχή, της παρουσίας τέτοιων ιχνών και περιττωμάτων επιβλαβών οργανισμών αρκεί για να διαπιστωθεί ότι ο εν λόγω υπεύθυνος της επιχείρησης δεν έχει υιοθετήσει κατάλληλες μεθόδους για την καταπολέμηση των επιβλαβών οργανισμών.
–        Οι διατάξεις του παραρτήματος II, κεφάλαιο I, σημείο 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 852/2004, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 2, και το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, του εν λόγω κανονισμού,
έχουν την έννοια ότι:
η ύπαρξη παράβασης των εν λόγω διατάξεων εξαρτάται από την απόδειξη ότι τα χαρακτηριστικά των εγκαταστάσεων μιας επιχείρησης οι οποίες χρησιμοποιούνται για τα τρόφιμα δεν καθιστούν δυνατή την εφαρμογή ορθών πρακτικών υγιεινής.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.