62021CJ0701_RES
Gevoegde zaken C‑701/21 P en C‑739/21 P
Mytilinaios AE – Omilos Epicheiriseon
tegen
Dimosia Epicheirisi Ilektrismou AE (DEI)enEuropese Commissie
Arrest van het Hof (Vierde kamer) van 22 februari 2024
„Hogere voorziening – Staatssteun – Artikel 107 VWEU – Begrip ‚steunmaatregel’ – Voordeel – Criterium van de particuliere investeerder – Scheidsrechterlijke uitspraak waarbij verlaagde elektriciteitstarieven worden vastgesteld – Toerekenbaarheid van een scheidsrechterlijke uitspraak aan de staat – Verordening (EU) 2015/1589 – Artikel 4, lid 2 – Besluit waarbij wordt verklaard dat de maatregel geen steun is”
Beroep tot nietigverklaring – Natuurlijke personen of rechtspersonen – Procesbelang – Besluit van de Commissie waarbij wordt vastgesteld dat er geen sprake is van steun, zonder dat de formele onderzoeksprocedure wordt ingeleid – Beroep tot vrijwaring van de procedurele rechten van de belanghebbenden – Beroep ingesteld door een onderneming die onder de zeggenschap van een lidstaat valt – Ontvankelijkheid
[Art. 108, leden 2 en 3, en 263, vierde alinea, VWEU; verordening 2015/1589 van de Raad, art. 1, h)]
(zie punten 56‑64)
Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Toekenning van voordelen die aan de staat kunnen worden toegerekend – Betrokkenheid van een scheidsgerecht bij de vaststelling van een elektriciteitstarief – Beslissing van een onder de zeggenschap van de staat vallende onderneming om een arbitrageovereenkomst te sluiten – Maatregel die staatssteun kan vormen – Scheidsrechterlijke uitspraak die door een bij overeenkomst ingesteld scheidsgerecht is vastgesteld – Scheidsrechterlijke uitspraak die geen aan de staat toe te rekenen maatregel vormt
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punten 96‑114)
Samenvatting
Het Hof van Justitie wijst de hogere voorzieningen toe die zijn ingesteld tegen het arrest van het Gerecht (
1
) tot nietigverklaring van een aantal handelingen van de Commissie waarin zij tot slotsom is gekomen dat een scheidsrechterlijke uitspraak waarbij het tarief voor de levering van elektriciteit aan de Griekse aluminiumproducent Mytilinaios AE – Omilos Epicheiriseon (hierna: „Mytilinaios”) werd vastgesteld, geen staatssteun vormde. Volgens het Hof heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door die scheidsrechterlijke uitspraak aan te merken als een maatregel van de staat die staatssteun kan vormen.
Dimosia Epicheirisi Ilektrismou AE (DEI), een producent en leverancier van elektriciteit die onder de zeggenschap van de Griekse Staat valt, en Mytilinaios, haar belangrijkste afnemer, zijn verwikkeld in een langlopend geschil over het tarief voor de levering van elektriciteit dat DEI in rekening brengt aan Mytilinaios, waarbij zij het niet eens raken over het bedrag van dit tarief. In het kader van een op 16 november 2011 ondertekende arbitrageovereenkomst zijn beide partijen overeengekomen hun geschil voor te leggen aan de Rythmistiki Archi Energeias (Griekse toezichthouder voor energie; hierna: „RAE”), waarbij krachtens de Griekse wet een permanent scheidsgerecht is opgericht (hierna: „scheidsgerecht van de RAE”). Aan dat scheidsgerecht werd de taak opgedragen om op basis van de onderhandelingen die tussen DEI en Mytilinaios hadden plaatsgevonden, een tarief voor de levering van elektriciteit te bepalen dat in overeenstemming is met de specifieke kenmerken van Mytilinaios en dat ten minste de kosten van DEI dekt.
Bij beslissing van 31 oktober 2013 (hierna: „scheidsrechterlijke uitspraak”) heeft het scheidsgerecht het voor Mytilinaios geldende energietarief vastgesteld. Het beroep dat DEI bij de Efeteio Athinon (rechter in tweede aanleg Athene, Griekenland) tegen deze scheidsrechterlijke uitspraak heeft ingesteld, werd verworpen.
Op 23 december 2013 heeft DEI een klacht ingediend bij de Europese Commissie omdat de scheidsrechterlijke uitspraak volgens haar onrechtmatige staatssteun vormde, aangezien het betrokken tarief haar ertoe verplichtte om Mytilinaios elektriciteit te leveren tegen een lagere prijs dan haar kosten. In een brief van 12 juni 2014 (hierna: „litigieuze brief”), heeft de Commissie DEI ervan op de hoogte gesteld dat haar klacht niet in behandeling werd genomen.
Naar aanleiding van die brief heeft DEI bij het Gerecht het onder nummer T‑639/14 ingeschreven beroep tot nietigverklaring van de litigieuze brief ingesteld.
In de loop van deze procedure heeft de Commissie bij besluit van 25 maart 2015 (hierna: „eerste litigieuze besluit”) (
2
) de litigieuze brief ingetrokken en vervangen. In dat besluit heeft zij vastgesteld dat de scheidsrechterlijke uitspraak geen staatssteun ten voordele van Mytilinaios vormde omdat DEI, door hun geschil vrijwillig aan arbitrage te onderwerpen, had gehandeld als een voorzichtige investeerder in een markteconomie, en deze arbitrage Mytilinaios dus geen voordeel opleverde.
DEI heeft vervolgens bij het Gerecht het onder nummer T‑352/15 ingeschreven beroep tot nietigverklaring van het eerste litigieuze besluit ingesteld.
Bij beschikking van 9 februari 2016 heeft het Gerecht geoordeeld dat op het beroep in zaak T‑639/14 niet meer hoefde te worden beslist. Nadat hogere voorziening was ingesteld, heeft het Hof (
3
) deze beschikking evenwel vernietigd en de zaak terugverwezen naar het Gerecht, waar zij werd ingeschreven onder nummer T‑639/14 RENV.
Op 14 augustus 2017 heeft de Commissie een tweede besluit (hierna: „tweede litigieuze besluit”) (
4
) vastgesteld, waarbij zowel de litigieuze brief als het eerste litigieuze besluit zijn ingetrokken en vervangen. Op dezelfde gronden als die welke in het eerste litigieuze besluit zijn uiteengezet, bevestigt dit tweede besluit dat de scheidsrechterlijke uitspraak geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt.
DEI heeft opnieuw een beroep tot nietigverklaring ingesteld bij het Gerecht. Dit beroep was gericht tegen het tweede litigieuze besluit en is ingeschreven onder nummer T‑740/17.
Na voeging van de drie aanhangige zaken heeft de Derde kamer (uitgebreid) van het Gerecht de drie beroepen van DEI toegewezen en zowel de litigieuze brief als het eerste en het tweede litigieuze besluit nietig verklaard.
Het Gerecht heeft in zijn arrest geoordeeld dat de Commissie de formele onderzoeksprocedure had moeten inleiden overeenkomstig artikel 108, lid 2, VWEU teneinde de inhoud van de scheidsrechterlijke uitspraak te onderzoeken vanuit het oogpunt van de mogelijke toekenning van staatssteun, aangezien het scheidsgerecht van de RAE kan worden gelijkgesteld met een gewone nationale rechterlijke instantie en uit de rechtspraak blijkt dat een door een dergelijke rechter aan een partij bij het geding toegekend voordeel als toekenning van staatssteun kan worden aangemerkt.
Mytilinaios en de Commissie hebben tegen dat arrest hogere voorzieningen ingesteld bij het Hof.
Beoordeling door het Hof
Ter ondersteuning van hun hogere voorzieningen voeren Mytilinaios en de Commissie onder meer aan dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat het scheidsgerecht van de RAE kon worden gelijkgesteld met een gewone nationale rechterlijke instantie, zodat er bij de scheidsrechterlijke uitspraak sprake is van een overheidsmaatregel die staatssteun kan vormen.
In dit verband merkt het Hof in de eerste plaats op dat de criteria die het Gerecht heeft gehanteerd om het scheidsgerecht van de RAE gelijk te stellen met een gewone nationale rechterlijke instantie, het niet mogelijk maken om een onderscheid te maken tussen het scheidsgerecht van de RAE en enig ander bij overeenkomst ingesteld scheidsgerecht. In dit verband merkt het Hof op dat het enige, door het Gerecht aangevoerde criterium om het scheidsgerecht van de RAE te onderscheiden van andere bij overeenkomst ingestelde scheidsgerechten, ligt in het feit dat zijn scheidsrechters – die worden geselecteerd op basis van een bij beslissing van de voorzitter van de RAE opgestelde lijst – hun onafhankelijkheid en onpartijdigheid moeten aantonen alvorens te worden benoemd. Dit feit op zich kan echter niet tot de conclusie leiden dat dit scheidsgerecht zich onderscheidt van elk ander bij overeenkomst ingesteld scheidsgerecht, aangezien het slechts een zuiver procedureel element vormt dat geen invloed heeft op de functie of de aard van dat scheidsgerecht.
In de tweede plaats is het Hof van oordeel dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door niet na te gaan of, zoals in beginsel het geval is voor rechterlijke instanties die deel uitmaken van een gerechtelijk bestel van de staat, het scheidsgerecht van de RAE over verplichte rechtsmacht beschikte die dus niet van de loutere wil van partijen afhankelijk was.
In het licht van het voorgaande oordeelt het Hof dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat het scheidsgerecht van de RAE kon worden gelijkgesteld met een gewone rechterlijke instantie en dat de scheidsrechterlijke uitspraak een overheidsmaatregel was die staatssteun kon vormen.
Aan deze beoordeling kan niet worden afgedaan door het feit dat het Hof in het arrest Commissie/European Food e.a. (
5
) heeft bevestigd dat de Commissie bevoegd was om te onderzoeken of een schadevergoeding die ingevolge een scheidsrechterlijke uitspraak door Roemenië aan Zweedse investeerders was betaald, al dan niet staatssteun vormde.
Dienaangaande wijst het Hof er, ten eerste, op dat het scheidsgerecht dat de scheidsrechterlijke uitspraak heeft gedaan die aan de orde was in het arrest Commissie/European Food e.a., was ingesteld op basis van een bilateraal investeringsverdrag tussen de Zweedse regering en Roemenië. Zoals volgt uit vaste rechtspraak, vindt de instemming van een lidstaat met de mogelijkheid om tegen hem een geschil in te leiden in het kader van de arbitrageprocedure waarin een bilateraal investeringsverdrag voorziet – anders dan de instemming die zou worden gegeven in het kader van een op partijafspraken berustende arbitrage – niet zijn oorsprong in een specifieke overeenkomst die de wilsautonomie van de betrokken partijen weerspiegelt, maar vloeit deze voort uit een tussen twee staten gesloten verdrag, waarin zij er bij voorbaat en op algemene wijze mee hebben ingestemd om ten gunste van de arbitrageprocedure af te zien van de bevoegdheid van hun eigen rechterlijke instanties voor geschillen die betrekking kunnen hebben op de uitlegging of toepassing van het Unierecht. Ten tweede heeft het Hof zich in het arrest Commissie/European Food e.a. niet uitgesproken over de vraag of de scheidsrechterlijke uitspraak in die zaak staatssteun vormde in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.
Bovendien brengt de omstandigheid dat in casu het beroep van DEI tot nietigverklaring van de scheidsrechterlijke uitspraak door het Efeteio Athinon is verworpen, niet met zich mee dat die uitspraak op die grond alleen aan de Griekse Staat kan worden toegerekend. De rechterlijke toetsing door die rechterlijke instantie heeft immers enkel betrekking op de rechtmatigheid van de scheidsrechterlijke uitspraak, die een handeling blijft die uitsluitend kan worden toegerekend aan het scheidsgerecht dat de uitspraak heeft gedaan. De invoering van een steunmaatregel als zodanig kan daarenboven niet voortvloeien uit een gerechtelijke beslissing, aangezien een dergelijke invoering voortvloeit uit een opportuniteitsbeoordeling, die niet behoort tot de taken en bevoegdheden van een rechter.
In het licht van het voorgaande komt het Hof tot de slotsom dat, gelet op met name de bijzonderheden van het geschil tussen DEI en Mytilinaios en de specifieke aard van de opdracht die aan het scheidsgerecht van de RAE is toevertrouwd, de Commissie zich terecht op het standpunt mocht stellen dat de enige overheidsmaatregel die staatssteun kon vormen, de beslissing van DEI was om de arbitrageovereenkomst met Mytilinaios te sluiten, en dat om te weten of die beslissing Mytilinaios een voordeel had opgeleverd, moest worden nagegaan of een particuliere marktdeelnemer onder normale marktvoorwaarden die beslissing onder dezelfde omstandigheden zou hebben genomen.
In die omstandigheden vernietigt het Hof het arrest van het Gerecht en verwijst het de drie zaken terug naar het Gerecht voor een uitspraak over de middelen waarover het Hof zich niet heeft uitgesproken.
(
1
)	Arrest van 22 september 2021, DEI/Commissie (T‑639/14 RENV, T‑352/15 en T‑740/17, EU:T:2021:604).
(
2
)	Besluit C(2015) 1942 final van de Commissie van 25 maart 2015 [zaak SA.38101 (2015/NN) (ex 2013/CP) Griekenland – Vermeende staatssteun die ingevolge een scheidsrechterlijke uitspraak aan Alouminion SA is toegekend in de vorm van elektriciteitstarieven onder de kostprijs] (PB 2015, C 219, blz. 2).
(
3
)	Arrest van 31 mei 2017, DEI/Commissie (C‑228/16 P, EU:C:2017:409).
(
4
)	Besluit C(2017) 5622 final van 14 augustus 2017 [zaak SA.38101 (2015/NN) (ex 2013/CP)] - Griekenland - Vermeende staatssteun die ingevolge een scheidsrechterlijke uitspraak aan Alouminion SA is toegekend in de vorm van elektriciteitstarieven onder de kostprijs (PB 2017, C 291, blz. 2).
(
5
)	Arrest van 25 januari 2022, Commissie/European Food e.a. (C‑638/19 P, EU:C:2022:50).