62024CJ0338
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
z dnia 26 marca 2026 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Zbliżanie ustawodawstw – Odpowiedzialność za produkty wadliwe – Dyrektywa 85/374/EWG – Artykuł 13 – Związek z systemem odpowiedzialności na zasadzie winy – Wina producenta mająca związek z wadliwością produktu – Artykuł 10 – Początek biegu trzyletniego terminu przedawnienia w przypadku szkody polegającej na postępującej chorobie – Pojęcie „dowiedzenia się o szkodzie” – Artykuł 11 – Wygaśnięcie praw osoby poszkodowanej – Ważność – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo dostępu do sądu
W sprawie C‑338/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Cour d’appel de Rouen (sąd apelacyjny w Rouen, Francja) postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 7 maja 2024 r., w postępowaniu:
LF
przeciwko
Sanofi Pasteur SA,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: K. Jürimäe, prezeska izby, K. Lenaerts, prezes Trybunału, pełniący funkcję sędziego drugiej izby, F. Schalin (sprawozdawca), M. Gavalec i Z. Csehi, sędziowie,
rzecznik generalny: L. Medina,
sekretarz: G. Chiapponi, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 26 marca 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu LF – M. Leroux, avocate,
–
w imieniu Sanofi Pasteur SA – A. Aviges, D. Lapillonne, F. Molinié oraz F. Monteret-Amar, avocats,
–
w imieniu rządu francuskiego – M. de Lisi, B. Fodda oraz B. Travard, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller, M. Hellmann oraz A. Sahner, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu niderlandzkiego – M.K. Bulterman oraz J.M. Hoogveld, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Rady Unii Europejskiej – D. Bringuier oraz N. Brzezinski, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – M. Owsiany-Hornung oraz C. Valero, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 19 czerwca 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 10 i 13 dyrektywy Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe (Dz.U. 1985, L 210, s. 29), a także ważności art. 11 tej dyrektywy w świetle art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy LF, osobą fizyczną, a Sanofi Pasteur SA w przedmiocie żądania odszkodowania za szkody poniesione w wyniku zaszczepienia.
Ramy prawne
Prawo Unii
3
Motywy pierwszy, od dziewiątego do jedenastego oraz trzynasty dyrektywy 85/374 głoszą:
„zbliżanie ustawodawstw państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności producenta za szkody wyrządzone wadliwością jego produktów jest niezbędna[e], ponieważ istniejące rozbieżności mogą zakłócać konkurencję i wpływać na przepływ towarów wewnątrz wspólnego rynku oraz pociągać za sobą zróżnicowanie poziomu ochrony konsumenta przed szkodą na jego zdrowiu lub mieniu wyrządzoną przez produkt wadliwy;
[…]
ochrona konsumenta wymaga zadośćuczynienia za śmierć i uszkodzenie ciała, jak również za szkody majątkowe; […]
jednolity termin okresu przedawnienia dla wystąpienia z powództwem o odszkodowanie jest w interesie zarówno osoby poszkodowanej, jak i producenta;
produkty starzeją się z upływem czasu, rozwijane są wyższe normy bezpieczeństwa i dokonuje się postęp w nauce i technice; dlatego nie byłoby rozsądne obarczenie producenta odpowiedzialnością za wadliwość jego produktu na czas nieograniczony; dlatego odpowiedzialność powinna wygasać po upływie rozsądnego okresu czasu, bez uszczerbku dla roszczeń toczących się zgodnie z prawem [bez uszczerbku dla toczących się postępowań];
[…]
w ramach systemów prawnych państw członkowskich stronie poszkodowanej może przysługiwać roszczenie o odszkodowanie z tytułu odpowiedzialności kontraktowej [odpowiedzialności umownej] lub odpowiedzialności pozaumownej innej niż ta przewidziana w niniejszej dyrektywie; w zakresie, w jakim przepisy te służą także osiągnięciu celu, jakim jest skuteczna ochrona konsumentów, powinny one pozostać nienaruszone niniejszą dyrektywą; w zakresie, w jakim skuteczna ochrona konsumentów w sektorze artykułów farmaceutycznych [produktów leczniczych] została już osiągnięta w państwie członkowskim poprzez specjalny system odpowiedzialności, roszczenia oparte na tym systemie powinny podobnie pozostać możliwe”.
4
Artykuł 1 dyrektywy 85/374 stanowi:
„Producent jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez wadę w jego produkcie”.
5
Artykuł 4 tej dyrektywy przewiduje:
„Na osobie poszkodowanej spoczywa ciężar udowodnienia szkody, wady i związku przyczynowego między wadą a szkodą”.
6
Artykuł 6 wspomnianej dyrektywy stanowi:
„Produkt jest wadliwy, jeżeli nie zapewnia bezpieczeństwa, jakiego osoba ma prawo oczekiwać, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, w szczególności:
a)
wygląd produktu;
b)
sposób użycia produktu, którego można rozsądnie oczekiwać;
c)
czas, w którym produkt został wprowadzony do obrotu.
2. Produkt nie będzie uważany za wadliwy wyłącznie dlatego, że w późniejszym czasie lepszy produkt został wprowadzony do obrotu”.
7
Zgodnie z art. 10 tej dyrektywy:
„1.   Państwa członkowskie zagwarantują w swoim ustawodawstwie trzyletni okres przedawnienia dla postępowania o naprawienie szkody, jak przewiduje niniejsza dyrektywa. Okres przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym skarżący dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o szkodzie, wadzie i tożsamości producenta.
2.   Niniejsza dyrektywa nie narusza przepisów państw członkowskich dotyczących zawieszenia lub przerwania biegu przedawnienia”.
8
Artykuł 11 dyrektywy 85/374 stanowi:
„Państwa członkowskie zagwarantują w swoim ustawodawstwie, że prawa przyznane osobie poszkodowanej zgodnie z przepisami niniejszej dyrektywy, wygasają po upływie okresu 10 lat od daty wprowadzenia przez producenta do obrotu produktu, który spowodował szkodę, chyba że osoba poszkodowana wszczęła przed upływem tego terminu postępowanie przeciwko producentowi”.
9
Artykuł 13 tej dyrektywy przewiduje:
„Niniejsza dyrektywa nie narusza uprawnień przysługujących osobie poszkodowanej z tytułu odpowiedzialności kontraktowej [umownej] lub niekontraktowej [pozaumownej] lub szczególnego systemu odpowiedzialności istniejącego w chwili ogłoszenia”.
Prawo francuskie
10
Artykuł 1240 code civil (kodeksu cywilnego) stanowi:
„Kto z winy swej wyrządził szkodę innej osobie, jest zobowiązany do jej naprawienia”.
11
Artykuł 1245 tego kodeksu brzmi następująco:
„Producent ponosi odpowiedzialność za szkodę spowodowaną wadliwością jego produktu, niezależnie od tego, czy jest on związany z poszkodowanym umową”.
12
Artykuł 1245‑15 wspomnianego kodeksu przewiduje:
„Z wyjątkiem przypadku winy producenta odpowiedzialność producenta na mocy przepisów niniejszego rozdziału wygasa po upływie 10 lat od daty wprowadzenia przez producenta do obrotu produktu, który spowodował szkodę, chyba że osoba poszkodowana wytoczyła powództwo przed upływem tego terminu”.
13
Artykuł 1245‑16 tego kodeksu stanowi:
„Roszczenie o naprawienie szkody oparte na przepisach niniejszego tytułu ulega przedawnieniu w terminie trzech lat od dnia, w którym powód dowiedział się lub powinien był się dowiedzieć o szkodzie, wadzie i tożsamości producenta”.
14
Artykuł 1245‑17 kodeksu cywilnego głosi:
„Przepisy niniejszego rozdziału nie naruszają uprawnień przysługujących osobie poszkodowanej z tytułu odpowiedzialności umownej lub pozaumownej lub szczególnego systemu odpowiedzialności.
Producent pozostaje odpowiedzialny za skutki swojej własnej winy oraz winy osób, za które ponosi odpowiedzialność”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
15
Po zaszczepieniu w dniu 20 marca 2003 r. przeciwko błonicy, tężcowi i poliomyelitis szczepionką Revaxis wyprodukowaną przez Sanofi Pasteur LF oświadczyła, że od 2004 r. doświadczała różnych objawów, infekcji i bólu (problemy trawienne, ból gardła, barku, ramion, rąk i karku, infekcje dróg moczowych, ból w dolnej części pleców, wypadanie włosów). Od dnia 3 grudnia 2005 r. była wielokrotnie na zwolnieniach lekarskich.
16
Ponieważ różne badania lekarskie ujawniły w 2008 r. makrofagowe zapalenie powięzi i mięśni, świadczące o obecności wodorotlenku glinu, adiuwantu stosowanego w niektórych szczepionkach, LF zwróciła się w dniu 2 czerwca 2015 r. do commission de conciliation et d’indemnisation des accidents médicaux (komisji pojednawczej ds. odszkodowań i wypadków medycznych, Francja), która zleciła sporządzenie opinii biegłego. W opinii biegłego stwierdzono ustabilizowanie się stanu zdrowia LF w dniu 20 września 2016 r. oraz brak argumentów pozwalających na uznanie, iż choroba LF została wywołana przez zaszczepienie szczepionką Revaxis. W konsekwencji komisja ta oddaliła wniosek LF.
17
LF, która nie zgadza się z wnioskiem zawartym w opinii biegłego, wytoczyła w czerwcu 2020 r. powództwo między innymi przeciwko Sanofi Pasteur przed tribunal judiciaire d’Alençon (sąd pierwszej instancji w Alençon, Francja) w celu uzyskania odszkodowania za szkody, jakie jej zdaniem poniosła w wyniku tego szczepienia, na podstawie odpowiedzialności za produkty wadliwe oraz odpowiedzialności na zasadzie winy.
18
Powództwo LF zostało odrzucone postanowieniem sędziego sądu powszechnego w Alençon z dnia 10 czerwca 2021 r., który stwierdził w szczególności, że powództwo przeciwko Sanofi Pasteur w zakresie, w jakim opierało się na odpowiedzialności producenta za produkty wadliwe, uległo przedawnieniu na podstawie art. 1245‑16 kodeksu cywilnego.
19
Wyrokiem z dnia 31 maja 2022 r. cour d’appel de Caen (sąd apelacyjny w Caen, Francja) zasadniczo utrzymał to postanowienie w mocy, uznawszy, że roszczenia LF oparte zarówno na art. 1245‑1 i nast. kodeksu cywilnego, jak i na art. 1240 i 1241 tego kodeksu są niedopuszczalne.
20
W dniu 5 lipca 2023 r. Cour de cassation (sąd kasacyjny, Francja) uchylił ten wyrok, co uzasadnił w szczególności tym, że „[w] przypadku postępującej choroby, kiedy niemożliwe jest ustalenie daty ustabilizowania się stanu zdrowia, termin przedawnienia określony w [art. 1245‑16 kodeksu cywilnego] nie rozpoczyna biegu”. Cour de cassation (sąd kasacyjny) przekazał sprawę do ponownego rozpoznania cour d’appel de Rouen (sądowi apelacyjnemu w Rouen, Francja), będącemu sądem odsyłającym, przed którym LF twierdzi, że może wnieść powództwo przeciwko Sanofi Pasteur zarówno na podstawie odpowiedzialności za produkty wadliwe, jak i na podstawie ogólnego systemu odpowiedzialności na zasadzie winy.
21
Odnosząc się do odpowiedzialności na zasadzie winy, z jednej strony, LF podnosi, że laboratorium Sanofi Pasteur ponosi winę odrębną od braku bezpieczeństwa szczepionki Revaxis, ponieważ pomimo licznych ostrzeżeń o szkodliwych skutkach tej szczepionki nie zareagowało ono w żaden sposób i nie przeprowadziło żadnych badań ani monitoringu po jej wprowadzeniu do obrotu.
22
Jeżeli chodzi o dopuszczalność powództwa opartego na odpowiedzialności za produkty wadliwe, LF uważa, z drugiej strony, że dziesięcioletni termin przedawnienia przewidziany w art. 1245‑15 kodeksu cywilnego, który rozpoczyna bieg od momentu wprowadzenia do obrotu podanej jej szczepionki, pozbawia LF prawa dostępu do sądu, podczas gdy jej choroba jest złożona i postępująca. Ponadto trzyletni termin przedawnienia przewidziany w art. 1245‑16 kodeksu cywilnego, który rozpoczyna bieg od chwili powzięcia wiadomości o szkodzie, wadliwości produktu i tożsamości producenta, może rozpocząć bieg dopiero od dnia konsolidacji szkody. Należy zatem wziąć pod uwagę w tym względzie jej szczególną sytuację związaną z faktem, że jej uszczerbek na zdrowiu wynika z postępującej choroby.
23
Z kolei Sanofi Pasteur kwestionuje wszystkie argumenty LF. Spółka ta podnosi przede wszystkim, że w niniejszym przypadku powództwo o stwierdzenie odpowiedzialności na zasadzie winy jest niedopuszczalne, ponieważ wada, na którą powołuje się LF, a mianowicie brak nadzoru nad produktem lub brak jego monitorowania po jego wprowadzeniu do obrotu, nie jest odrębne od braku bezpieczeństwa podniesionego z tytułu odpowiedzialności za produkty wadliwe. Sanofi Pasteur podnosi następnie, że przedawnienie z art. 1245‑15 kodeksu cywilnego nastąpiło, po upływie ponad dziesięciu lat od wprowadzenia do obrotu szczepionki Revaxis. Wreszcie upłynął trzyletni termin przedawnienia art. 1245‑16 kodeksu cywilnego, który biegnie od dnia, w którym LF dowiedziała się o szkodzie.
24
Sąd odsyłający zastanawia się w pierwszej kolejności nad zakresem art. 13 dyrektywy 85/374, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał w wyroku z dnia 25 kwietnia 2002 r., González Sánchez (C‑183/00, EU:C:2002:255). W wyroku tym Trybunał orzekł bowiem, że ten art. 13 należy interpretować w ten sposób, że prawa przyznane na mocy ustawodawstwa państw członkowskich osobom poszkodowanym z tytułu szkody spowodowanej w następstwie używania wadliwego produktu, wynikające z systemu odpowiedzialności mającego taką samą podstawę co system ustanowiony we wspomnianej dyrektywie, mogą zostać ograniczone w następstwie transpozycji tej dyrektywy do porządku prawnego danego państwa. Tymczasem Cour de cassation (sąd kasacyjny) orzekł z kolei, że osoba poszkodowana w wyniku szkody spowodowanej przez produkt wadliwy może wytoczyć powództwo o odszkodowanie przeciwko producentowi, jeżeli wykaże, że jej szkoda wynika z winy popełnionej przez producenta, takiej jak utrzymywanie w obrocie produktu, o którego wadzie wiedział, lub niedopełnienie obowiązku zachowania ostrożności w odniesieniu do ryzyka stwarzanego przez produkt. W tych okolicznościach sąd odsyłający zastanawia się w istocie nad zgodnością tego orzecznictwa Cour de cassation (sądu kasacyjnego) z wykładnią owego art. 13 przyjętą przez Trybunał.
25
W drugiej kolejności sąd odsyłający ma wątpliwości co do ważności art. 11 dyrektywy 85/374. Ponieważ przepis ten przewiduje, że prawa przyznane poszkodowanemu na podstawie tej dyrektywy wygasają po upływie 10 lat od dnia, w którym produkt, który spowodował szkodę, został wprowadzony do obrotu, sąd ten zastanawia się, czy stosowanie tego systemu nie prowadzi do pozbawienia prawa dostępu do sądu osoby poszkodowanej w wyniku postępującej szkody spowodowanej przez wadliwy produkt.
26
W trzeciej kolejności, w odniesieniu do wykładni art. 10 dyrektywy 85/374, sąd odsyłający zastanawia się w istocie nad określeniem początku biegu trzyletniego przedawnienia przewidzianego w tym przepisie. Zgodnie bowiem z orzecznictwem Cour de cassation (sądu kasacyjnego) art. 1245‑16 kodeksu cywilnego, który transponuje ów art. 10 do prawa francuskiego, należy interpretować w ten sposób, że w odniesieniu do szkód na osobie rozpoczęcie biegu wspomnianego przedawnienia powinno nastąpić w dniu konsolidacji szkody. Tymczasem taka wykładnia wydaje się odbiegać od brzmienia wspomnianego art. 10, który ogranicza się do ustalenia owego momentu rozpoczęcia biegu terminu na dzień, w którym powód dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o szkodzie, wadzie i tożsamości producenta.
27
W tych okolicznościach Cour d’appel de Rouen (sąd apelacyjny w Rouen) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 13 dyrektywy [85/374] zgodnie z jego wykładnią przyjętą w wyroku z dnia 25 kwietnia 2002 r., [González Sánchez, (C‑183/00, EU:C:2002:255)], na mocy którego osoba poszkodowana może powoływać się na inne systemy odpowiedzialności umownej lub pozaumownej oparte na innych podstawach niż podstawa ustanowiona w dyrektywie, należy interpretować w ten sposób, że osoba poszkodowana przez wadliwy produkt może dochodzić od producenta odszkodowania za poniesioną szkodę na podstawie ogólnego systemu odpowiedzialności na zasadzie winy, podnosząc w szczególności utrzymanie produktu w obrocie, niedopełnienie spoczywającego na producencie obowiązku zachowania ostrożności w odniesieniu do ryzyka stwarzanego przez produkt lub, ogólnie rzecz biorąc, brak bezpieczeństwa tego produktu?
2)
Czy art. 11 dyrektywy [85/374], na mocy którego prawa przyznane osobie poszkodowanej zgodnie z przepisami [wspomnianej] dyrektywy wygasają po upływie okresu dziesięciu lat od daty wprowadzenia do obrotu produktu, który wyrządził szkodę, jest sprzeczny z postanowieniami art. 47 [Karty], ponieważ pozbawia osobę poszkodowaną, której wadliwy produkt wyrządził szkodę o postępującym charakterze, przysługującego jej prawa dostępu do sądu?
3)
Czy art. 10 dyrektywy [85/374], który uznaje za początek biegu trzyletniego terminu przedawnienia »dzień, w którym skarżący dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o szkodzie«, można interpretować w ten sposób, że termin ten może biec dopiero od dnia, w którym znany jest pełny zakres szkody – w szczególności poprzez ustalenie daty ustabilizowania się stanu zdrowia zdefiniowanej jako moment, od którego stan osoby poszkodowanej, która doznała uszczerbku na ciele, przestaje się pogarszać, tak że w przypadku postępującej choroby termin przedawnienia nie rozpoczyna biegu – a nie od dnia, w którym szkoda ujawniła się w sposób pewny w związku z wadliwym produktem, niezależnie od jej późniejszego postępującego charakteru?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
28
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 13 dyrektywy 85/374 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by poszkodowany w wyniku wadliwego produktu dochodził od producenta naprawienia szkody na podstawie ogólnego systemu odpowiedzialności na zasadzie winy, powołując się na utrzymanie w obrocie produktu mającego wadę, o której producent ten wiedział, lub na uchybienie przez niego obowiązkowi dochowania należytej staranności w odniesieniu do ryzyka stwarzanego przez produkt, a nawet na każde inne zawinione zachowanie pozostające w związku z brakiem bezpieczeństwa wadliwego produktu.
29
Podczas gdy art. 1 dyrektywy 85/374 stanowi, że producent jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez wadę w jego produkcie, art. 4 tej dyrektywy uściśla, że na osobie poszkodowanej spoczywa ciężar udowodnienia szkody, wady i związku przyczynowego między wadą a szkodą. Przepisy te, interpretowane w świetle motywu pierwszego wspomnianej dyrektywy, ustanawiają zasadę niezależnej od winy odpowiedzialności producenta, której podstawą jest produkt wadliwy, zdefiniowany w art. 6 tej dyrektywy jako niezapewniający bezpieczeństwa tego produktu, jakiego osoba ma prawo oczekiwać, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności.
30
W tych ramach art. 13 dyrektywy 85/374 stanowi, że nie narusza ona uprawnień przysługujących osobie poszkodowanej z tytułu odpowiedzialności umownej lub pozaumownej lub szczególnego systemu odpowiedzialności istniejącego w chwili ogłoszenia tej dyrektywy w prawie krajowym.
31
W wyroku z dnia 25 kwietnia 2002 r., González Sánchez (C‑183/00, EU:C:2002:255), Trybunał wyjaśnił, że wspomnianego art. 13 nie można interpretować w ten sposób, iż pozostawia on państwom członkowskim możliwość utrzymania ogólnego systemu odpowiedzialności za produkty wadliwe innego niż przewidziany w dyrektywie 85/374. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem dyrektywa ta zmierza w regulowanych przez siebie kwestiach do całkowitej harmonizacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich (wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r., Dutrueux, C‑495/10, EU:C:2011:869, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że krajowy system odpowiedzialności producenta oparty na tej samej podstawie co system ustanowiony przez wspomnianą dyrektywę i nieograniczający się do określonego sektora produkcji nie może zostać utrzymany w mocy (zob. podobnie wyrok z dnia 25 kwietnia 2002 r., González Sánchez, C‑183/00, EU:C:2002:255, pkt 33).
32
Nie jest tak natomiast w przypadku systemów odpowiedzialności umownej lub pozaumownej, o których mowa we wspomnianym art. 13, które opierają się na różnych podstawach, takich jak gwarancja wad ukrytych lub wina. Przepis ten nie wyklucza bowiem, że poszkodowany może żądać naprawienia tej szkody na podstawie tych innych systemów odpowiedzialności (zob. podobnie wyrok z dnia 25 kwietnia 2002 r., González Sánchez, C‑183/00, EU:C:2002:255, pkt 31).
33
W niniejszej sprawie LF wniosła powództwo o odszkodowanie przeciwko Sanofi Pasteur zarówno na podstawie art. 1245 kodeksu cywilnego, który transponował do prawa francuskiego system odpowiedzialności za produkty wadliwe przewidziany w dyrektywie 85/374, jak i na podstawie art. 1240 tego kodeksu, który przewiduje ogólny system odpowiedzialności na zasadzie winy. Jeżeli chodzi w szczególności o jej powództwo z tytułu odpowiedzialności na zasadzie winy, to z postanowienia odsyłającego wynika, że LF utrzymuje, iż laboratorium Sanofi Pasteur dopuściło się zawinionego zachowania, utrzymując w obrocie szczepionkę będącą przedmiotem postępowania głównego, mimo że laboratorium to wiedziało o braku bezpieczeństwa tej szczepionki. Laboratorium to uchybiło również ciążącemu na nim obowiązkowi dochowania należytej staranności w odniesieniu do znanych zagrożeń stwarzanych przez rozpatrywany produkt.
34
W tym względzie należy zauważyć, że zawinione zachowanie wymagane w ramach krajowego systemu odpowiedzialności na zasadzie winy stanowi inną podstawę niż produkt wadliwy zdefiniowany w art. 6 dyrektywy 85/374. Tymczasem ta różnica podstaw stanowi właśnie kryterium, które pozwala ustalić, zgodnie z art. 13 tej dyrektywy, czy na krajowy system odpowiedzialności można się powoływać równolegle z systemem odpowiedzialności przewidzianym w tej dyrektywie.
35
W tych okolicznościach odpowiedź na pytanie pierwsze winna brzmieć następująco: art. 13 dyrektywy 85/374 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by poszkodowany w wyniku wadliwego produktu dochodził od producenta naprawienia szkody na podstawie ogólnego systemu odpowiedzialności na zasadzie winy, powołując się na utrzymanie w obrocie produktu mającego wadę, o której producent ten wiedział, lub na uchybienie przez niego obowiązkowi dochowania należytej staranności w odniesieniu do ryzyka stwarzanego przez produkt, a nawet na każde inne zawinione zachowanie pozostające w związku z brakiem bezpieczeństwa wadliwego produktu.
W przedmiocie pytania trzeciego
36
Poprzez pytanie trzecie, które należy zbadać przed pytaniem drugim, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 10 ust. 1 dyrektywy 85/374 należy interpretować w ten sposób, że początek biegu terminu przedawnienia przewidzianego w tym przepisie ustala się na dzień, w którym powód dowiedział się lub mógł się dowiedzieć jednocześnie o szkodzie powstałej w sposób oczywisty w związku z wadliwym produktem, niezależnie od jej późniejszej ewolucji, o wadliwości produktu i o tożsamości producenta, oraz czy stoi on na przeszkodzie temu, by ten początek biegu mógł zostać ustalony dopiero w dniu konsolidacji szkody.
37
Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy brać pod uwagę nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której stanowi on część (zob. wyroki: z dnia 6 października 1982 r., Cilfit i in., 283/81, EU:C:1982:335, pkt 20; z dnia 19 grudnia 2024 r., Ford Italia, C‑157/23, EU:C:2024:1045, pkt 42).
38
Jeżeli chodzi o treść art. 10 ust. 1 dyrektywy 85/374, to przewiduje on, że roszczenie przeciwko producentowi przedawnia się w terminie trzech lat liczonych „od dnia, w którym skarżący dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o szkodzie, wadzie i tożsamości producenta”. Przepisu tego nie można zatem interpretować w ten sposób, że odnosi się on do daty ustabilizowania się stanu osoby poszkodowanej, czyli daty, w której szkoda ta przestała ulegać zmianie, jako daty rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia. Ogranicza się on bowiem do uzależnienia rozpoczęcia biegu tego terminu od wiedzy o trzech elementach, wśród których znajduje się wiedza o szkodzie, nie wspominając o konsolidacji lub dacie konsolidacji tej szkody.
39
W odniesieniu do kontekstu, w jaki wpisuje się art. 10 ust. 1 dyrektywy 85/374, z jednej strony należy przypomnieć, że zgodnie z jej art. 4 na osobie poszkodowanej spoczywa ciężar udowodnienia szkody, wady i związku przyczynowego między wadą a szkodą. Z drugiej strony należy podkreślić, że art. 9 wspomnianej dyrektywy definiuje szkodę jako w szczególności szkodę spowodowaną przez śmierć lub uszkodzenia ciała, podczas gdy motyw dziewiąty tej dyrektywy wskazuje, że ochrona konsumenta wymaga naprawienia w szczególności szkód wyrządzonych przez uszkodzenia ciała. Jednakże z tych przepisów lub z tego motywu nie można wywieść, że odszkodowanie powinno odpowiadać szczególnemu systemowi i jest uzależnione od ustabilizowania się stanu osoby poszkodowanej lub od znajomości przez nią pełnej szkody.
40
Ponadto, ponieważ art. 11 wspomnianej dyrektywy przewiduje, że prawa przyznane osobie poszkodowanej na podstawie tej dyrektywy wygasają po upływie okresu dziesięciu lat od dnia, w którym producent wprowadził produkt do obrotu, ustalenie rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia przewidzianego przez ten przepis na dzień konsolidacji szkody mogłoby naruszyć skuteczność ochrony ustanowionej przez dyrektywę 85/374. Nie można bowiem wykluczyć, że konsolidacja szkody nastąpi po upływie tego dziesięcioletniego terminu liczonego od daty wprowadzenia produktu do obrotu, w związku z czym osoba poszkodowana nie byłaby w stanie pociągnąć producenta do odpowiedzialności.
41
Jeżeli chodzi o cele realizowane przez dyrektywę 85/374, to zmierza ona, jak wynika z jej motywu pierwszego, do wyeliminowania rozbieżności w prawie krajowym mogących prowadzić do zróżnicowania poziomu ochrony konsumentów w Unii. Ujednolicenie przepisów, którego dokonuje ta dyrektywa, ma również na celu, zgodnie z jej motywem jedenastym, ograniczenie na poziomie Unii odpowiedzialności producenta do rozsądnego okresu czasu. Wreszcie z motywu dziesiątego wspomnianej dyrektywy wynika, że zarówno poszkodowany, jak i producent mają interes w tym, aby powództwo o odszkodowanie podlegało jednolitemu trzyletniemu terminowi przedawnienia. W tym kontekście jednym z celów art. 10 dyrektywy 85/374 jest zaspokojenie potrzeb pewności prawa w interesie zainteresowanych stron (zob. podobnie wyrok z dnia 9 lutego 2006 r., O’Byrne, C‑127/04, EU:C:2006:93, pkt 26).
42
Tymczasem ustalenie początku biegu trzyletniego terminu przedawnienia na dzień skonsolidowania szkody mogłoby naruszać te różne cele. Jak bowiem wynika z pkt 40 niniejszego wyroku, taka wykładnia art. 10 ust. 1 dyrektywy 85/374 niekoniecznie gwarantuje ochronę konsumentów i naprawienie szkód wyrządzonych im przez produkty wadliwe. Ponadto byłoby to sprzeczne z zasadą pewności prawa, uzależniając wdrożenie systemu odpowiedzialności przewidzianego w dyrektywie 85/374 od niepewnego warunku. W tym względzie należy zauważyć, że data ustabilizowania się szkody w przypadku choroby postępującej jest z natury niepewna i może nawet odpowiadać dacie śmierci poszkodowanego.
43
I odwrotnie, nawet w przypadku szkody polegającej na postępującej chorobie, ustalenie początku biegu trzyletniego terminu przedawnienia na dzień, w którym powód dowiedział się lub mógł dowiedzieć się o szkodzie, w tym znaczeniu, że szkoda ta pojawiła się w sposób oczywisty w związku z wadliwym produktem, bez względu na jej późniejszą ewolucję, jak również o wadzie i tożsamości producenta, pozwala zapewnić przestrzeganie zasady pewności prawa zarówno w interesie poszkodowanego, jak i producenta. W szczególności pozwala to na określenie pewnej i jednolitej daty, od której rozpoczyna bieg trzyletni termin przedawnienia.
44
Wreszcie należy podkreślić, że taka wykładnia art. 10 ust. 1 dyrektywy 85/374 nie narusza prawa osoby poszkodowanej do uzyskania pełnego odszkodowania za poniesioną szkodę.
45
Z orzecznictwa Trybunału wynika bowiem, że należy zapewnić odpowiednie i pełne odszkodowanie osobom poszkodowanym przez wadliwy produkt za szkody spowodowane przez śmierć lub uszkodzenia ciała będące konsekwencją wady w produkcie w granicach określonych przez tę dyrektywę (zob. podobnie wyrok z dnia 5 marca 2015 r., Boston Scientific Medizintechnik, C‑503/13 i C‑504/13, EU:C:2015:148, pkt 45, 46).
46
W tym względzie należy jednak stwierdzić, że o ile takie odszkodowanie powinno zostać zapewnione, o tyle dyrektywa 85/374 nie reguluje wszystkich aspektów związanych z takim odszkodowaniem.
47
Zgodnie z art. 10 ust. 2 dyrektywy 85/374 przepisy dotyczące zawieszenia lub przerwania biegu przedawnienia, które należą do kompetencji państw członkowskich, mają zastosowanie do terminu przewidzianego w jej art. 10 ust. 1. W ten sam sposób art. 11 tej dyrektywy stanowi, że prawa przyznane osobie poszkodowanej wygasają po upływie okresu dziesięciu lat od daty wprowadzenia przez producenta do obrotu produktu, który spowodował szkodę, chyba że osoba poszkodowana wszczęła przed upływem tego terminu postępowanie przeciwko producentowi. Z tego względu dyrektywa ta nie stoi na przeszkodzie temu, by po wniesieniu w tych terminach powództwa o odszkodowanie terminy te zostały przerwane lub zawieszone na podstawie prawa krajowego w oczekiwaniu na dalszy postęp choroby, w związku z czym powód może uzyskać pełne naprawienie szkody na podstawie wspomnianej dyrektywy. Jednakże dyrektywa ta nie precyzuje warunków, na jakich bieg tych terminów może zostać przerwany lub zawieszony.
48
W tych okolicznościach, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej i z zastrzeżeniem zasad równoważności i skuteczności, do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy określenie przepisów umożliwiających odpowiednie i pełne naprawienie szkód spowodowanych przez wadliwy produkt (zob. podobnie wyrok z dnia 21 czerwca 2017 r., W i in., C‑621/15, EU:C:2017:484, pkt 25).
49
Jeżeli chodzi w szczególności o zasadę skuteczności, to zasada ta wymaga w odniesieniu do przepisów proceduralnych w dziedzinie środków zaskarżenia mających zapewnić ochronę praw jednostek wynikających z prawa Unii, aby przepisy te nie czyniły praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii (wyrok z dnia 21 czerwca 2017 r., W i in., C‑621/15, EU:C:2017:484, pkt 26).
50
Z uwagi na powyższe rozważania odpowiedź na trzecie pytanie prejudycjalne winna brzmieć następująco: art. 10 ust. 1 dyrektywy 85/374 należy interpretować w ten sposób, że początek biegu trzyletniego terminu przedawnienia przewidzianego w tym przepisie został ustalony na dzień, w którym powód dowiedział się lub mógł się dowiedzieć jednocześnie o szkodzie powstałej w sposób oczywisty w związku z wadliwym produktem, niezależnie od jej późniejszej ewolucji, o wadliwości produktu i o tożsamości producenta, oraz że stoi on na przeszkodzie temu, by ów początek biegu przedawnienia został ustalony wyłącznie na dzień konsolidacji szkody.
W przedmiocie pytania drugiego
51
Na wstępie należy, z jednej strony, zauważyć, że pytanie drugie sądu odsyłającego wpisuje się w szczególny kontekst krajowy. Z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd ten zastanawia się zasadniczo nad ważnością art. 11 dyrektywy 85/374, wychodząc z założenia, że przewidziany w nim dziesięcioletni termin liczony od chwili wprowadzenia produktu do obrotu, po upływie którego prawa przyznane poszkodowanemu przez tę dyrektywę wygasają, nie jest wystarczający, aby umożliwić wniesienie powództwa o odszkodowanie osobie poszkodowanej cierpiącej na postępującą chorobę spowodowaną wadliwym produktem.
52
Zgodnie bowiem z orzecznictwem Cour de cassation (sądu kasacyjnego), przypomnianym w pkt 26 niniejszego wyroku, początek biegu trzyletniego terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego przewidzianego w art. 10 tej dyrektywy, który został transponowany do prawa francuskiego w art. 1245‑16 kodeksu cywilnego, powinien nastąpić w dniu konsolidacji szkody. Tymczasem w przypadku chorób postępujących ta data konsolidacji szkody może nastąpić po upływie owego okresu 10 lat, czyli po wygaśnięciu praw przyznanych poszkodowanemu przez dyrektywę 85/374 na podstawie jej art. 11. W związku z tym w przypadku takiej wykładni art. 10 tej dyrektywy oznaczałoby to, że powództwo o odszkodowanie, które mogłoby zostać wniesione dopiero po konsolidacji szkody, byłoby bezprzedmiotowe dla ofiar cierpiących na postępujące choroby, w przypadku których stabilizacja stanu chorych następuje po 10 latach.
53
Jednakże z odpowiedzi udzielonej przez Trybunał na pytanie trzecie, zawartej w pkt 50 niniejszego wyroku, wynika, że wykładnia ta nie może zostać przyjęta. Artykuł 10 dyrektywy 85/374 należy bowiem interpretować w ten sposób, że początek biegu terminu przedawnienia przewidzianego w tym przepisie został ustalony na dzień, w którym powód dowiedział się lub mógł się dowiedzieć jednocześnie o szkodzie powstałej w sposób oczywisty w związku z wadliwym produktem, niezależnie od jej późniejszej ewolucji, o wadliwości produktu i tożsamości producenta, oraz że stoi on na przeszkodzie temu, aby ów początek biegu terminu przedawnienia został ustalony na dzień konsolidacji szkody.
54
Zdefiniowany w ten sposób początek biegu terminu przedawnienia przewidzianego w owym art. 10 może nastąpić przed upływem dziesięcioletniego terminu przewidzianego w art. 11 dyrektywy 85/374, nawet w przypadku osób poszkodowanych cierpiących na choroby postępujące, w związku z czym prawo takich ofiar do skutecznego środka prawnego może być zagwarantowane.
55
Z drugiej strony należy podkreślić, że stosując prawo wewnętrzne, sądy krajowe są zobowiązane w miarę możliwości dokonywać jego wykładni w świetle brzmienia i celu rozpatrywanej dyrektywy, by osiągnąć przewidziany w niej rezultat, a zatem dostosować się do art. 288 akapit trzeci TFUE (wyrok z dnia 6 listopada 2018 r., Bauer i Willmeroth, C‑569/16 i C‑570/16, EU:C:2018:871, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).
56
Należy również podkreślić, że zasada zgodnej wykładni wymaga ponadto, by sądy krajowe czyniły wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, uwzględniając wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, by zapewnić pełną skuteczność rozpatrywanej dyrektywy i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nią celami (wyrok z dnia 6 listopada 2018 r., Bauer i Willmeroth, C‑569/16 i C‑570/16, EU:C:2018:871, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo).
57
Jak orzekł Trybunał, wymóg dokonywania takiej zgodnej wykładni obejmuje między innymi obowiązek sądów krajowych dokonania zmiany utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na interpretacji prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami dyrektywy. Tym samym sąd krajowy nie mógłby ważnie stwierdzić, że znajduje się w sytuacji niemożliwości zinterpretowania przepisu krajowego zgodnie z prawem Unii tylko dlatego, że do tej pory jednolicie interpretował ten przepis w sposób, który jest niezgodny z tym prawem (wyrok z dnia 17 kwietnia 2018 r., Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, pkt 72, 73 i przytoczone tam orzecznictwo).
58
W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego należy wywiązanie się ze spoczywającego na nim na mocy prawa Unii obowiązku sprawdzenia w świetle zasad przypomnianych w trzech poprzednich punktach niniejszego wyroku, czy taka wykładnia zgodna jest możliwa.
59
Po dokonaniu tych wyjaśnień, w pytaniu drugim sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 11 dyrektywy 85/374, który przewiduje dziesięcioletni termin przedawnienia liczony od dnia wprowadzenia produktu do obrotu, jest ważny w świetle art. 47 Karty w zakresie, w jakim osoba poszkodowana cierpiąca na postępującą chorobę spowodowaną wadliwym produktem może zostać pozbawiona prawa dostępu do sądu ze względu na specyfikę takiej choroby.
60
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem prawo do skutecznej ochrony sądowej, zapisane w art. 47 Karty, nie ustanawia uprawnienia bezwzględnego, a zgodnie z art. 52 ust. 1 Karty pod pewnymi warunkami mogą zostać wprowadzone jego ograniczenia. W tym względzie należy zauważyć, po pierwsze, że takie ograniczenia zostały przewidziane przez ustawę, po drugie, że są one zgodne z istotną treścią omawianych praw i wolności, a po trzecie, że w zgodzie z zasadą proporcjonalności, są one konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób [wyrok z dnia 26 stycznia 2023 r., Ministerstvo na vatreshnite raboti (Rejestracja danych biometrycznych i genetycznych przez policję), C‑205/21, EU:C:2023:49, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo].
61
Jeżeli chodzi przede wszystkim o pierwszy warunek przewidziany w poprzednim punkcie, to dziesięcioletni termin przedawnienia został wyraźnie wymieniony w art. 11 dyrektywy 85/374. W wyroku z dnia 2 grudnia 2009 r., Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744), Trybunał wskazał, że ów art. 11 wynika z woli pełnej harmonizacji na poziomie Unii, ponieważ przewiduje jednolity termin, po upływie którego prawa przyznane przez dyrektywę 85/374 osobie poszkodowanej wygasają. Podobnie ów art. 11 określa w sposób bezwzględnie wiążący początek biegu tego terminu na dzień, w którym producent wprowadził do obrotu produkt, który spowodował szkodę, wskazując jako jedyną przyczynę przerwania biegu tego terminu wszczęcie postępowania sądowego przeciwko temu producentowi (zob. podobnie wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r., Aventis Pasteur, C‑358/08, EU:C:2009:744 pkt 37, 38).
62
Następnie, jeżeli chodzi o drugi warunek, dotyczący zachowania istoty prawa osoby poszkodowanej do dostępu do sądu, to z orzecznictwa Trybunału wynika, że istota prawa do skutecznego środka prawnego ustanowionego w art. 47 Karty obejmuje między innymi element polegający na tym, że osoba, której przysługuje to prawo, ma dostęp do właściwego sądu w celu zapewnienia przestrzegania praw gwarantowanych jej przez prawo Unii. W tym celu wspomniany sąd powinien być w stanie zbadać wszystkie kwestie prawne i faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu [zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2020 r., État luxembourgeois (Ochrona prawna przed wnioskami o przekazanie informacji w prawie podatkowym), C‑245/19 i C‑246/19, EU:C:2020:795, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo].
63
W niniejszej sprawie odpowiedź na pytanie trzecie pozwala stwierdzić, że sama istota tego prawa nie została naruszona przez przepisy wprowadzone dyrektywą 85/374.
64
W przypadku bowiem gdy szkoda polega na postępującej chorobie, z pkt 47 niniejszego wyroku wynika, że dyrektywa 85/374 umożliwia w każdym razie osobie poszkodowanej cierpiącej na postępującą chorobę dostęp do właściwego sądu w celu dochodzenia uznania jej szkody na podstawie tej dyrektywy w terminie trzech lat od dnia, w którym szkoda związana z wadą produktu pojawiła się w sposób oczywisty, tak że owa osoba poszkodowana wiedziała lub mogła wiedzieć o istnieniu tej szkody, niezależnie od jej dalszej ewolucji.
65
Podobnie z pkt 53 i 54 niniejszego wyroku wynika, że okoliczność, iż ów trzyletni termin przedawnienia jest wpisany w dziesięcioletni termin przedawnienia przewidziany w art. 11 tej dyrektywy, również nie może naruszać tego prawa. Należy przypomnieć w tym względzie, że ten art. 11 przewiduje przerwanie biegu tego drugiego terminu, gdy w tym dziesięcioletnim okresie osoba poszkodowana rozpocznie postępowanie sądowe przeciwko producentowi.
66
Ponadto, jak wynika z analizy pytania pierwszego, ustanowienie takiego systemu pozostaje bez uszczerbku dla ewentualnego stosowania krajowego systemu odpowiedzialności umownej lub pozaumownej lub szczególnego systemu odpowiedzialności istniejącego w chwili notyfikacji dyrektywy 85/374. Otóż, jak wynika z art. 13 i motywu trzynastego tej dyrektywy, dyrektywa ta nie ma wpływu na takie stosowanie (zob. podobnie wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r., Aventis Pasteur, C‑358/08, EU:C:2009:744, pkt 43).
67
Ponadto z pkt 47 tego wyroku wynika, że dyrektywa 85/374 nie stoi również na przeszkodzie temu, by osoba poszkodowana, po uznaniu jej szkody na podstawie tej dyrektywy i uzyskaniu wstępnego odszkodowania, mogła następnie, w razie potrzeby w kilku etapach, dochodzić dodatkowego odszkodowania za tę szkodę, jeżeli uległaby ona zmianie, czego przewidzenie należy jednak do kompetencji państw członkowskich.
68
Wreszcie, jeżeli chodzi o warunek trzeci, to Trybunał zauważył, że z motywu dziesiątego dyrektywy 85/374 wynika, że dokonana przez nią harmonizacja uregulowań dotyczących przedawnienia była zamierzona przez prawodawcę Unii zarówno w interesie osoby poszkodowanej, jak i w interesie producenta (wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r., Aventis Pasteur, C‑358/08, EU:C:2009:744, pkt 39).
69
Z jednej strony taka harmonizacja pozostaje w związku z ogólnym celem wyrażonym w motywie pierwszym dyrektywy 85/374 zmierzającym do położenia kresu rozbieżnościom przepisów krajowych, które mogą doprowadzić do zróżnicowania poziomu ochrony konsumenta w Unii. Z drugiej strony, zgodnie z motywem jedenastym dyrektywy 85/374, owa harmonizacja zmierza do ograniczenia, na poziomie Unii, odpowiedzialności producenta do rozsądnego terminu, przy uwzględnieniu faktu stopniowego zużycia produktów, coraz surowszych norm bezpieczeństwa oraz ciągłych postępów nauki i techniki (wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r., Aventis Pasteur, C‑358/08, EU:C:2009:744, pkt 40, 41).
70
Trybunał zauważył również, że wola prawodawcy Unii polega na ustanowieniu w szczególnych granicach czasowych systemu odpowiedzialności niezależnej od winy ustanowionego w dyrektywie 85/374. Należy bowiem wziąć pod uwagę fakt, że wspomniany system wiąże się dla producenta z większym obciążeniem niż tradycyjny system odpowiedzialności, aby nie utrudniać rozwoju technologicznego i zachować możliwość ubezpieczenia ryzyka związanego z tą szczególną odpowiedzialnością (zob. podobnie wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r., Aventis Pasteur, C‑358/08, EU:C:2009:744, pkt 42).
71
Ponadto należy przypomnieć, iż Trybunał uznał, że ochrona konsumenta nie jest bezwarunkowa i że ustalanie rozsądnych terminów do wniesienia środków zaskarżenia pod rygorem prekluzji możliwości wniesienia powództwa w interesie pewności prawa jest zgodne z prawem Unii (wyrok z dnia 22 kwietnia 2021 r., Profi Credit Slovakia, C‑485/19, EU:C:2021:313, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo).
72
Należy ponadto zauważyć, że sytuacja osoby poszkodowanej cierpiącej na postępującą chorobę różni się od sytuacji osoby poszkodowanej cierpiącej na chorobę ukrytą.
73
W tym ostatnim przypadku prawdą jest, że w wyroku z dnia 11 marca 2014 r. w sprawie Howald Moor i in. przeciwko Szwajcarii (CE:ECHR:2014:0311JUD005206710, §§ 78, 79) Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że „niemożność ustalenia przez ofiarę, że cierpi ona na określoną chorobę, stanowi okoliczność, którą należy uwzględnić przy obliczaniu terminu wygaśnięcia lub terminu przedawnienia”. W świetle tych wyjątkowych okoliczności sąd ten mógł uznać, że stosowanie takich terminów ograniczyło co do istoty prawo osoby poszkodowanej do sądu.
74
Jednakże, o ile osoba poszkodowana cierpiąca na postępującą chorobę znajduje się w sytuacji niepewności co do ewolucji swojego stanu, o tyle nie jest ona pozbawiona dostępu do sądu, ponieważ wystąpienie w sposób oczywisty szkody związanej z wadą produktu może nastąpić w przewidzianym w art. 11 dyrektywy 85/374 terminie 10 lat, w związku z czym jej prawa nie zostały naruszone.
75
Tym samym nie można powoływać się na zasady wypracowane przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 11 marca 2014 r. w sprawie Howald Moor i in. przeciwko Szwajcarii (CE:ECHR:2014:0311JUD005206710) w celu zakwestionowania ważności art. 11 dyrektywy 85/374 w przypadku osoby poszkodowanej cierpiącej na postępującą chorobę spowodowaną wadliwym produktem.
76
Z powyższych rozważań wynika, że analiza pytania drugiego nie wykazała żadnego elementu, który mógłby wpłynąć na ważność art. 11 dyrektywy 85/374.
W przedmiocie kosztów
77
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 13 dyrektywy Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoi on na przeszkodzie temu, by osoba poszkodowana w wyniku wadliwego produktu dochodziła od producenta naprawienia szkody na podstawie ogólnego systemu odpowiedzialności na zasadzie winy, powołując się na utrzymanie w obrocie produktu mającego wadę, o której producent ten wiedział, lub na uchybienie przez niego obowiązkowi dochowania należytej staranności w odniesieniu do ryzyka stwarzanego przez produkt, a nawet na każde inne zawinione zachowanie pozostające w związku z brakiem bezpieczeństwa wadliwego produktu.
2)
Artykuł 10 ust. 1 dyrektywy 85/374
należy interpretować w ten sposób, że:
początek biegu trzyletniego terminu przedawnienia przewidzianego w tym przepisie został ustalony na dzień, w którym powód dowiedział się lub mógł się dowiedzieć jednocześnie o szkodzie powstałej w sposób oczywisty w związku z wadliwym produktem, niezależnie od jej późniejszej ewolucji, o wadliwości produktu i o tożsamości producenta, oraz że stoi on na przeszkodzie temu, by ów początek biegu przedawnienia został ustalony wyłącznie na dzień konsolidacji szkody.
3)
Analiza pytania drugiego nie wykazała żadnego elementu, który mógłby wpłynąć na ważność art. 11 dyrektywy 85/374.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: francuski.