62003CJ0036_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑36/03
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) (Zjednoczone Królestwo) postanowieniem z dnia 23 grudnia 2002 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 3 lutego 2003 r., w postępowaniu:
The Queen, na wniosek
Approved Prescription Services Ltd,
przeciwko
Licensing Authority, reprezentowanej przez Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency,
przy udziale:
Eli Lilly & Co. Ltd,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: C. W. A. Timmermans, prezes izby, C. Gulmann (sprawozdawca), J.‑P. Puissochet, N. Colneric i J. N. Cunha Rodrigues, sędziowie,
rzecznik generalny: F. G. Jacobs,
sekretarz: M. Múgica Arzamendi, główny administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 25 maja 2004 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu Approved Prescription Services Ltd przez J. Mutimear i T. Cooka, solicitors,
– w imieniu Eli Lilly & Co. Ltd przez I. Dodds‑Smitha, solicitor, D. Andersona, QC i R. Hugues, solicitor,
– w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez P. Ormond i K. Manjiego, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez P. Salesa i J. Coppela, barristers,
– w imieniu rządu duńskiego przez J. Molde’a, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu rządu francuskiego przez G. de Bergues’a i C. Bergeot‑Nunes, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu niderlandzkiego przez H. G. Sevenster działającą w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez H. Støvlbæka i X. Lewisa działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 lipca 2004 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz.U. L 311, str. 67).
2. Wniosek ten został przedłożony w ramach sporu między spółką Approved Prescription Services Ltd (zwaną dalej „APS”) a Licencing Authority, reprezentowaną przez the Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency (zwaną dalej „MHRA”), w przedmiocie wniosku o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego.
Ramy prawne
3. Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2001/83, żaden produkt leczniczy nie może być wprowadzony do obrotu w Państwie Członkowskim bez pozwolenia na dopuszczenie do obrotu.
4. Artykuł 8 ust. 3 lit. i) tejże dyrektywy stanowi:
„Do wniosku należy dołączyć następujące dane szczegółowe i dokumenty, przedłożone zgodnie z załącznikiem I:
[…]
i) wyniki:
– badań fizykochemicznych, biologicznych lub mikrobiologicznych,
– badań toksykologicznych i farmakologicznych,
– prób klinicznych”.
5. Artykuł 10 ust. 1 lit. a) przedmiotowej dyrektywy, w brzmieniu obowiązującym w okresie właściwym dla zdarzeń będących przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, stanowił:
„W odstępstwie [Na zasadzie odstępstwa] od art. 8 ust. 3 lit. i) i bez uszczerbku dla przepisów prawa dotyczących ochrony własności przemysłowej i handlowej:
a) składający wniosek nie musi przedstawiać wyników badań toksykologicznych i farmakologicznych ani też wyników prób klinicznych, o ile może wykazać, że:
[…]
iii) lub też że produkt leczniczy jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego wprowadzonego zgodnie z obowiązującymi przepisami wspólnotowymi co najmniej od sześciu lat do obrotu we Wspólnocie i będącego przedmiotem obrotu w Państwie Członkowskim, dla którego zgłoszono wniosek. […] Państwo Członkowskie może […] przedłużyć ten okres do 10 lat w drodze indywidualnej decyzji obejmującej wszelkie produkty lecznicze wprowadzone do obrotu na swoim terytorium, jeśli uważa to za niezbędne z uwagi na interes zdrowia publicznego. […].
Jednakże w przypadku gdy produkt leczniczy jest przeznaczony dla innego zastosowania leczniczego niż inne produkty lecznicze znajdujące się w obrocie bądź też ma być podawany innym sposobem lub w innych dawkach, konieczne jest przedstawienie wyników odpowiednich badań toksykologicznych i farmakologicznych, i/lub prób klinicznych”.
6. Procedury ustanowione w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt i)–iii) dyrektywy 2001/83 są powszechnie określane jako „procedury uproszczone”. Szczególna procedura uzyskania pozwolenia na dopuszczenie do obrotu ustanowiona w art. 10 ust. 1 lit. a) akapit ostatni dyrektywy 2001/83 (zwana dalej „zastrzeżeniem”) jest określana jako uproszczona procedura „hybrydowa”.
7. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej skorzystało z uprawnienia przyznanego Państwom Członkowskim w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83 i przedłużyło okres wskazany w tym przepisie do dziesięciu lat.
Stan faktyczny i pytanie prejudycjalne
8. Postępowanie przed sądem krajowym dotyczy trzech produktów leczniczych, z których każdy zawiera substancję czynną fluoksetynę.
9. Dwa spośród tych produktów leczniczych są wytwarzane przez Eli Lilly & Co. Ltd (zwaną dalej „Eli Lilly”). Pierwszym jest prozac w kapsułkach, będący pierwszym produktem leczniczym zawierającym fluoksetynę jako substancję czynną, dla którego uzyskano pozwolenie na dopuszczenie do obrotu we Wspólnocie. Pozwolenie zostało wydane w Zjednoczonym Królestwie dnia 25 listopada 1988 r. Drugim produktem leczniczym jest prozac w płynie, na który po raz pierwszy we Wspólnocie wydano pozwolenie w Danii dnia 14 października 1992 r. W Zjednoczonym Królestwie pozwolenie na dopuszczenie do obrotu prozacu w płynie zostało wydane dnia 28 października 1992 r. w ramach uproszczonej procedury hybrydowej, na wniosek Eli Lilly. Produktem leczniczym odniesienia, wskazanym we wniosku Eli Lilly, był prozac w kapsułkach. Eli Lilly przyznała, że ze względu na odmienną postać farmaceutyczną prozac w płynie nie był zasadniczo podobny do prozacu w kapsułkach i przedłożyła dodatkowe dane w celu wykazania, że produkty te są biologicznie równoważne.
10. Trzeci produkt leczniczy objęty postępowaniem przed sądem krajowym, zwany fluoksetyną w płynie 20 mg/5 ml, jest wytwarzany przez APS.
11. W październiku 1999 r. APS zgłosiła do MHRA wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu tego produktu leczniczego.
12. APS powołała się na procedurę uproszczoną przewidzianą w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83, utrzymując, że jej produkt był zasadniczo podobny do prozacu w płynie. APS wskazała również, że datą wydania pierwszego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego odniesienia dla jej produktu leczniczego był dzień 25 listopada 1988 r., czyli dzień wydania pozwolenia na dopuszczenie do obrotu w Zjednoczonym Królestwie prozacu w kapsułkach.
13. MHRA uznała, że APS nie może użyć prozacu w płynie jako produktu leczniczego odniesienia w celu zastosowania art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83, ponieważ w chwili złożenia przez nią wniosku produkt ten był wprowadzony do obrotu we Wspólnocie przez okres krótszy niż 10 lat.
14. W związku z tym zaproponowano, aby APS zmieniła swój wniosek, wskazując jako produkt leczniczy odniesienia prozac w kapsułkach, który był wprowadzony do obrotu od ponad dziesięciu lat. Jednakże, wobec faktu, że prozac w kapsułkach nie był zasadniczo podobny do fluoksetyny w płynie, APS powinna była, zdaniem MHRA, zgłosić wniosek w ramach procedury uproszczonej hybrydowej i przedłożyć dodatkowe dane w postaci analizy porównawczej równoważności biologicznej obydwu produktów leczniczych.
15. APS odwołała się od tej decyzji do High Court of Justice, podnosząc, że miała prawo powołać się na dane opracowane dla prozacu w płynie.
16. W tych okolicznościach High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego C jest dopuszczalny na podstawie art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) akapit pierwszy dyrektywy 2001/83, jeżeli we wniosku tym wykazuje się, że produkt leczniczy C jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego B,
– przy czym produkt leczniczy B jest pokrewny z oryginalnym produktem leczniczym A w ten sposób, że produkt B został wprowadzony do obrotu jako »rozszerzenie gamy« produktu leczniczego A, lecz ma odmienną postać farmaceutyczną od produktu A lub w inny sposób nie jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego A w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii),
– produkt leczniczy A jest wprowadzony do obrotu we Wspólnocie przez okres dłuższy niż przewidziany w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) okres sześciu/dziesięciu lat, i
– produkt leczniczy B jest wprowadzony do obrotu przez okres krótszy niż przewidziany w art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) okres sześciu/dziesięciu lat?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
17. Produkt leczniczy jest zasadniczo podobny w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83 do oryginalnego produktu leczniczego, jeżeli spełnia on kryteria jakościowej i ilościowej identyczności składu w zakresie składników czynnych, identyczności postaci farmaceutycznej i równoważności biologicznej, chyba że w świetle wiedzy naukowej produkt ten wyraźnie różni się od produktu oryginalnego w zakresie bezpieczeństwa lub skuteczności [wyrok z dnia 3 grudnia 1998 r. w sprawie C‑368/96 Generics (UK) i in., Rec. str. I‑7967, pkt 36 dotyczący odpowiadającego mu przepisu dyrektywy Rady nr 65/65/EWG z dnia 26 stycznia 1965 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do leków gotowych (Dz.U. 22, str. 369)].
18. Zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83, jeżeli zostanie wykazane, że produkt leczniczy jest zasadniczo podobny do produktu leczniczego wprowadzonego co najmniej od sześciu lub dziesięciu lat do obrotu we Wspólnocie i będącego przedmiotem obrotu w Państwie Członkowskim, dla którego zgłoszono wniosek, składający wniosek nie musi przedstawiać wyników badań toksykologicznych i farmakologicznych ani też wyników prób klinicznych. Zgodnie z ostatnim akapitem tego przepisu „w przypadku gdy produkt leczniczy jest przeznaczony dla innego zastosowania leczniczego niż inne produkty lecznicze znajdujące się w obrocie bądź też ma być podawany innym sposobem lub w innych dawkach, konieczne jest przedstawienie wyników odpowiednich badań toksykologicznych i farmakologicznych, i/lub prób klinicznych”.
19. Na rozprawie APS, rządy Zjednoczonego Królestwa, duński, francuski, niderlandzki, jak również Komisja powołali się na wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑106/01 Novartis Pharmaceuticals, Rec. str. I‑0000, wydany po przedłożeniu przez nich uwag na piśmie, jednakże przed rozprawą. Są oni zdania, że z przedstawionego w tym wyroku rozumowania Trybunału wynika jednoznacznie, że w okolicznościach takich jak okoliczności sprawy przed sądem krajowym wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego C powinien być dopuszczalny w ramach procedury uproszczonej, nawet jeżeli produkt leczniczy B jest wprowadzony do obrotu we Wspólnocie przez okres krótszy niż dziesięć lat i nawet jeśli produkty lecznicze A i B nie są zasadniczo podobne w rozumieniu dyrektywy ze względu na odmienność ich postaci farmaceutycznych.
20. Elli Lilly, która w swych uwagach przedstawionych na piśmie prezentowała odmienne stanowisko, nie była obecna na rozprawie.
21. Stwierdzić należy, że stanowisko tych stron, które ustnie przedstawiły uwagi, zgodnie z którym rozumowanie przyjęte przez Trybunał w powołanym wyżej wyroku w sprawie Novartis Pharmaceuticals może być zastosowane do sprawy przed sądem krajowym, jest zasadne.
22. W wyroku tym Trybunał dokonał wykładni art. 4 akapit trzeci pkt 8 lit. a) dyrektywy 65/65. Brzmienie art. 10 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2001/83 jest zasadniczo identyczne z brzmieniem wskazanego przepisu.
23. Stan faktyczny sprawy Novartis Pharmaceuticals, w której zapadł powołany wyżej wyrok, był następujący: wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego C został złożony po upływie dziesięciu lat od dopuszczenia w Zjednoczonym Królestwie do obrotu produktu leczniczego A i przed upływem dziesięciu lat od dopuszczenia do obrotu produktu leczniczego B. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego B uzyskano w ramach uproszczonej procedury hybrydowej. Produkty A, B i C nie były zasadniczo podobne w rozumieniu art. 4 akapit trzeci pkt 8 lit. a) dyrektywy 65/65 ze względu na odmienną dostępność biologiczną.
24. Odnosząc się w szczególności do zastrzeżenia, Trybunał stwierdził w pkt 56–67 tegoż wyroku, że składający wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu C może powołać się na dokumentację toksykologiczną, farmakologiczną i kliniczną dotyczącą produktu B wytworzonego poprzez modyfikację produktu odniesienia A, nawet jeżeli produkty A i B nie są zasadniczo podobne ze względu na ich odmienną dostępność biologiczną.
25. Trybunał stwierdził w tym względzie, że skoro składający wniosek ma zgodnie z zastrzeżeniem prawo powołać się na dane związane z wariantem B, różniącym się od produktu leczniczego odniesienia A sposobem podawania lub dawkowania, nawet jeżeli odmienności w zakresie tych dwóch czynników powodują, że produkty A i B nie są biologicznie równoważne, to ma on a fortiori takie prawo w sytuacji, gdy te dwa produkty różnią się jedynie dostępnością biologiczną, przy czym sposób ich podawania lub dawkowanie pozostają niezmienione (zob. ww. wyrok w sprawie Novartis Pharmaceuticals, pkt 66) .
26. Takie samo rozumowanie może zostać przeprowadzone w sytuacji, gdy oryginalny produkt leczniczy i jego wariant różnią się tylko postacią farmaceutyczną. Skoro, jak wskazały wszystkie strony obecne na rozprawie, nowy sposób podawania zasadniczo jest związany ze zmianą postaci farmaceutycznej, okoliczności sprawy przed sądem krajowym są analogiczne do okoliczności, które leżały u podstaw powołanego wyżej wyroku w sprawie Novartis Pharmaceuticals.
27. Ponadto, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 14–18 i 69–73 swej opinii, za konkluzją taką przemawia treść Obwieszczenia dla składających wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktów leczniczych stosowanych u ludzi w Państwach Członkowskich Wspólnoty Europejskiej, opublikowanego przez Komisję w 2001 r.
28. O ile rząd Zjednoczonego Królestwa zgadza się z rozumowaniem przeprowadzonym w pkt 26 niniejszego wyroku, to jednakże wywodzi również z powołanego wyżej wyroku w sprawie Novartis Pharmaceuticals, że w okolicznościach takich jak okoliczności sprawy przed sądem krajowym, składający wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu może powołać się na dane związane z produktem B jedynie wówczas, jeżeli złożenie wniosku spełniało przesłanki zastrzeżenia.
29. W tym względzie wystarczy stwierdzić, że jakkolwiek rozumowanie prezentowane w powołanym wyżej wyroku w sprawie Novartis Pharmaceuticals odnosi się do przepisu dotyczącego zastrzeżenia, to w żaden sposób nie oznacza to, że składający wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego C powinien złożyć wniosek na podstawie tego przepisu.
30. Wobec powyższego na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu C może zostać złożony zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83, jeżeli we wniosku tym wykazuje się, że produkt C jest zasadniczo podobny do produktu B:
– przy czym produkt B jest nową postacią farmaceutyczną produktu A, i
– produkt A, w przeciwieństwie do produktu B, jest wprowadzony do obrotu we Wspólnocie przez przewidziany w tym przepisie okres co najmniej sześciu lub dziesięciu lat.
W przedmiocie kosztów
31. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
Wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktu C może zostać złożony zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) ppkt iii) dyrektywy 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi, jeżeli we wniosku tym wykazuje się, że produkt C jest zasadniczo podobny do produktu B:
– przy czym produkt B jest nową postacią farmaceutyczną produktu A, i
– produkt A, w przeciwieństwie do produktu B, jest wprowadzony do obrotu we Wspólnocie przez przewidziany w tym przepisie okres co najmniej sześciu lub dziesięciu lat.