Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. KOKOTT
van 7 mei 2026 (1)
Zaak C‑268/25
ETS Srl,
Minnucci Associati Srl,
Mi.Cos.SpA,
Itesa Srl,
Maceg Srl,
Tekno Kons Innovation Srl,
Cartorender Srl,
Rilievi Topografici di Boninsegna G. & C. Snc,
Tecno top Srl,
I.G. Service Srl,
Sub-Service Srl
tegen
Rete Ferroviaria Italiana SpA,
Interveniënten:
Le Generali Costruzioni SpA,
VIA Ingegneria Srl
[verzoek van de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië) om een prejudiciële beslissing]
„ Verzoek om een prejudiciële beslissing – Plaatsen van overheidsopdrachten op het gebied van het spoorvervoer – Richtlijn 2014/24/EU – Artikel 57, lid 2 – Onherroepelijk vastgestelde niet-nakoming van de verplichting tot betaling van belasting – Betaling of bindende regeling tot betaling na het verstrijken van de inschrijvingstermijn – Verplichte uitsluitingsgrond – Richtlijn 2014/25/EU – Artikel 79, lid 2 – Artikel 80 – Uitsluiting of vervanging van een lid van een tijdelijke combinatie van ondernemingen – Kennis alsmede zorgvuldigheids- en toezichtplicht van de gemachtigde ”
Inhoud
I. Inleiding
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
1. Richtlijn 2014/24
2. Richtlijn 2014/25
B. Nationaal recht
III. Feiten, prejudiciële vragen en procedure voor het Hof van Justitie
IV. Juridische beoordeling
A. Voorwerp en reikwijdte van de prejudiciële vragen
B. Betaling van de belastingschuld slechts tot het verstrijken van de inschrijvingstermijn?
C. Is het mogelijk om de deelnemer aan de combinatie van ondernemingen op wie de verplichte (onherstelbare) uitsluitingsgrond van toepassing is, te vervangen?
1. Voorwaarden
a) Toepasselijkheid van artikel 79, lid 2, tweede alinea, tweede volzin, van richtlijn 2014/25 op tijdelijke combinaties van ondernemingen
b) Relevant tijdstip
2. Uitzonderingen
a) Niet-nakoming van de zorgvuldigheids- en toezichtplichten alsmede toerekening
b) Wezenlijke wijziging achteraf van de inschrijving
3. Voorlopige conclusie
V. Conclusie
I.      Inleiding
1.        Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van de regels inzake de uitsluiting van inschrijvers overeenkomstig richtlijn 2014/24/EU(2) en richtlijn 2014/25/EU(3). Ondernemers die in het kader van een aanbestedingsprocedure een inschrijving hebben ingediend en niet hebben voldaan aan hun verplichting om tijdig belastingen te betalen, moeten op grond daarvan verplicht van de procedure worden uitgesloten.
2.        Het Hof moet zich hier voor het eerst buigen over de vraag tot op welk tijdstip een ondernemer die deelnemer is aan een tijdelijke combinatie van ondernemingen, in het kader van de lopende aanbestedingsprocedure zijn verplichting tot betaling van belastingen kan nakomen om te voorkomen dat hij van de aanbestedingsprocedure wordt uitgesloten. Bovendien rijst de vraag of en onder welke voorwaarden de combinatie van ondernemingen een dergelijke ondernemer uit eigen beweging kan uitsluiten of vervangen om de eigen uitsluiting te voorkomen.
3.        Deze vragen rijzen met betrekking tot het plaatsen van een overheidsopdracht in de spoorwegsector in Italië. Volgens de op het hoofdgeding toepasselijke nationale bepalingen is het niet mogelijk een vennootschap die deelneemt aan een tijdelijke combinatie van ondernemingen en die voldoet aan de verplichte uitsluitingsgrond van niet-nakoming van de verplichting tot betaling van de belasting, uit te sluiten of te vervangen wanneer, ten eerste, de uitsluitingsgrond pas na het verstrijken van de termijn voor de indiening van de inschrijvingen is opgehouden te bestaan en, ten tweede, de combinatie van ondernemingen een dergelijke uitsluiting of vervanging pas voorstelt nadat de aanbestedende dienst de uitsluitingsgrond heeft meegedeeld. Dat wil zeggen dat de combinatie de opdracht verliest als gevolg van onregelmatigheden die door een van haar deelnemers zijn begaan. In casu moet worden nagegaan of dergelijke bepalingen verenigbaar zijn met artikel 57 van richtlijn 2014/24, gelezen in samenhang met artikel 79, lid 2, en artikel 80 van richtlijn 2014/25.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
4.        Het rechtskader van de Unie wordt gevormd door richtlijn 2014/24 betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten en richtlijn 2014/25 betreffende het plaatsen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en postdiensten.
1.      Richtlijn 2014/24
5.        Artikel 57 van richtlijn 2014/24, met als opschrift „Uitsluitingsgronden”, bepaalt onder meer:
„1.      Aanbestedende diensten sluiten een ondernemer uit van deelname aan een aanbestedingsprocedure wanneer zij hebben vastgesteld, door verificatie overeenkomstig de artikelen 59, 60 en 61, of anderszins ervan op de hoogte zijn dat deze ondernemer bij onherroepelijk vonnis veroordeeld is om een van de volgende redenen:
[...]
De verplichting tot uitsluiting van een ondernemer is ook van toepassing wanneer de bij onherroepelijk vonnis veroordeelde persoon lid is van het bestuurs-, leidinggevend of toezichthoudend orgaan van deze ondernemer of daarin vertegenwoordigings-, beslissings- of controlebevoegdheid heeft.
2.      Een ondernemer wordt uitgesloten van deelname aan een aanbestedingsprocedure wanneer de aanbestedende dienst ervan op de hoogte is dat de ondernemer niet voldoet aan zijn verplichtingen tot betaling van belastingen of sociale premies en wanneer dit is vastgesteld bij een rechterlijke of administratieve beslissing die onherroepelijk en bindend is overeenkomstig de wettelijke bepalingen van het land waar hij is gevestigd of van de lidstaat van de aanbestedende dienst.
Voorts mogen aanbestedende diensten een ondernemer uitsluiten, of door lidstaten worden verplicht dat te doen, van deelname aan een aanbestedingsprocedure wanneer de aanbestedende dienst met elk passend middel kan aantonen dat de ondernemer niet voldoet aan zijn verplichtingen tot betaling van belastingen of socialezekerheidsbijdragen.
Dit lid is niet langer van toepassing indien de ondernemer zijn verplichtingen is nagekomen door verschuldigde belastingen of socialezekerheidsbijdragen, met inbegrip van lopende rente of boeten, indien toepasselijk, te betalen of een bindende regeling tot betaling daarvan aan te gaan.
3.      De lidstaten kunnen bij wijze van uitzondering voorzien in een afwijking van de verplichte uitsluiting als bepaald in de leden 1 en 2 om dwingende redenen van algemeen belang, zoals de volksgezondheid of de bescherming van het milieu.
De lidstaten kunnen ook voorzien in een afwijking van de verplichte uitsluiting als bepaald in lid 2, wanneer een uitsluiting kennelijk onevenredig zou zijn, met name wanneer slechts kleine bedragen aan belastingen of socialezekerheidsbijdragen niet zijn betaald of wanneer de ondernemer na de schending van zijn verplichtingen tot betaling van belastingen of socialezekerheidsbijdragen van het precieze verschuldigde bedrag op de hoogte was gebracht op een tijdstip waarop hij niet in de mogelijkheid verkeerde de in lid 2, derde alinea, genoemde maatregelen te treffen vóór het verstrijken van de termijn voor het indienen van een verzoek tot deelname, of, in open procedures, de termijn voor het indienen van inschrijvingen.
[...]
5.      Aanbestedende diensten sluiten op ieder moment tijdens de procedure een ondernemer uit wanneer blijkt dat deze, wegens vóór of tijdens de procedure verrichte handelingen, in een van de omstandigheden verkeert als bedoeld in de leden 1 en 2.
Aanbestedende diensten kunnen op ieder moment tijdens de procedure een ondernemer van deelname aan een aanbestedingsprocedure uitsluiten, of door lidstaten worden verplicht dat te doen, wanneer blijkt dat deze, wegens vóór of tijdens de procedure verrichte of nagelaten handelingen, in een van de omstandigheden verkeert als bedoeld in lid 4.
6.      Elke ondernemer die in een van de in de leden 1 en 4 bedoelde situaties verkeert, mag bewijzen dat de maatregelen die de ondernemer heeft genomen voldoende zijn om zijn betrouwbaarheid aan te tonen ondanks de toepasselijke uitsluitingsgrond. Als dat bewijs toereikend wordt geacht, wordt de betrokken ondernemer niet uitgesloten van de aanbestedingsprocedure.
Hiertoe bewijst de ondernemer dat hij eventuele schade als gevolg van strafrechtelijke inbreuken of beroepsfouten heeft betaald of heeft toegezegd te zullen vergoeden, dat hij de feiten en omstandigheden heeft opgehelderd door actief mee te werken met de onderzoekende autoriteiten en dat hij concrete technische, organisatorische en personeelsmaatregelen heeft genomen die geschikt zijn om verdere strafrechtelijke inbreuken of fouten te voorkomen.
De door de ondernemers genomen maatregelen worden beoordeeld met inachtneming van de ernst en de bijzondere omstandigheden van de strafrechtelijke inbreuken of de beroepsfout. Wanneer de maatregelen onvoldoende worden geacht, worden aan de ondernemer de redenen daarvoor medegedeeld.
[...]
7.      De lidstaten bepalen bij wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen en met inachtneming van het Unierecht de voorwaarden voor de toepassing van dit artikel. Zij bepalen met name de maximumduur van de uitsluiting als de ondernemer geen in lid 6 omschreven maatregelen heeft getroffen om zijn betrouwbaarheid aan te tonen. Wanneer de duur van de uitsluiting niet is vastgesteld bij onherroepelijk vonnis, mag deze niet langer zijn dan vijf jaar vanaf de datum van de veroordeling bij onherroepelijk vonnis in de gevallen bedoeld in lid 1, en drie jaar na de datum van de betrokken gebeurtenis in de gevallen bedoeld in lid 4.”
6.        Artikel 59, lid 1, van richtlijn 2014/24 bevat onder meer de volgende regelingen inzake het „Uniform Europees Aanbestedingsdocument”:
„Op het ogenblik van de indiening van de verzoeken tot deelname of de inschrijvingen, aanvaarden de aanbestedende diensten – als voorlopig bewijs ter vervanging van door overheidsinstanties of derden afgegeven certificaten die bevestigen dat de betrokken ondernemer aan alle volgende voorwaarden voldoet – het Uniform Europees Aanbestedingsdocument (UEA), bestaande uit een bijgewerkte eigen verklaring:
a)      hij bevindt zich niet in een van de situaties als bedoeld in artikel 57, waardoor ondernemers kunnen of moeten worden uitgesloten;
[...]
Indien de ondernemer overeenkomstig artikel 63 een beroep doet op de draagkracht van andere entiteiten bevat het UEA ook de in de eerste alinea van dit lid genoemde gegevens ten aanzien van die entiteiten.
[...]”.
7.        Artikel 60 van richtlijn 2014/24 regelt het vereiste bewijs van het ontbreken van uitsluitingsgronden en het bestaan van selectiecriteria.
8.        Artikel 63, lid 1, tweede tot en met vierde alinea, van deze richtlijn bepaalt:
„[...]
De aanbestedende dienst gaat overeenkomstig de artikelen 59, 60 en 61 na of de entiteiten op wier draagkracht de ondernemer zich wil beroepen, aan de selectiecriteria voldoen of dat er redenen zijn voor uitsluiting volgens artikel 57. De aanbestedende dienst eist dat de ondernemer een entiteit die niet voldoet aan een betrokken selectiecriterium, of waartegen dwingende gronden tot uitsluiting bestaan, vervangt. De aanbestedende dienst kan eisen, of kan door de lidstaat worden opgelegd te eisen dat de ondernemer een entiteit waarbij er niet-verplichte uitsluitingsgronden aanwezig zijn, vervangt.
Indien een ondernemer een beroep doet op de draagkracht van andere entiteiten voor het vervullen van de economische en financiële criteria, kan de aanbestedende dienst eisen dat de ondernemer en die entiteiten hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de uitvoering van de opdracht.
Onder dezelfde voorwaarden kan een combinatie van ondernemers als bedoeld in artikel 19, lid 2, zich beroepen op de draagkracht van de deelnemers aan de combinatie of van andere entiteiten.”
2.      Richtlijn 2014/25
9.        Artikel 2, punt 6, van richtlijn 2014/25 definieert het begrip „ondernemer” als „elke natuurlijke of rechtspersoon of aanbestedende instantie, of een combinatie van deze personen en/of lichamen, met inbegrip van alle tijdelijke samenwerkingsverbanden van ondernemingen, die de uitvoering van werken en/of een werk, de levering van producten en of het verlenen van diensten op de markt aanbiedt”.
10.      Volgens artikel 36, lid 1, van deze richtlijn behandelen „[a]anbestedende instanties [...] ondernemers gelijk, zonder te discrimineren en handelen op transparante en proportionele wijze”.
11.      Artikel 37, lid 2, van richtlijn 2014/25, met als opschrift „Ondernemers”, bepaalt:
„Combinaties van ondernemers, waaronder tijdelijke samenwerkingsverbanden, kunnen deelnemen aan aanbestedingsprocedures. Zij mogen door de aanbestedende instanties niet worden verplicht een specifieke rechtsvorm te hebben om een inschrijving of een verzoek tot deelname te mogen indienen.
Indien nodig kunnen aanbestedende instanties in de aanbestedingsstukken aangeven op welke wijze combinaties van ondernemers aan de criteria en voorschriften op het gebied van erkenning en kwalitatieve selectie bedoeld in de artikelen 77 tot en met 81 moeten voldoen, mits deze op objectieve gronden berusten en proportioneel zijn. De lidstaten kunnen standaardvoorwaarden opstellen over hoe combinaties van ondernemers aan deze eisen moeten voldoen.
[...]”.
12.      Artikel 79, lid 2, van deze richtlijn regelt het beroep op de draagkracht van andere entiteiten als volgt:
„[...]
Wanneer aanbestedende instanties overeenkomstig artikel 80 van deze richtlijn een beroep hebben gedaan op de in richtlijn 2014/24/EU bedoelde uitsluitings- of selectiecriteria, gaan zij in overeenstemming met artikel 80, lid 3, van deze richtlijn na of de andere entiteiten op wier draagkracht de ondernemer zich wil beroepen, aan de betrokken selectiecriteria voldoen dan wel of er gronden tot uitsluiting zijn, die de aanbestedende instanties hebben vermeld, overeenkomstig artikel 57 van richtlijn 2014/24/EU. De aanbestedende instantie eist dat de ondernemer een entiteit die niet voldoet aan een betrokken selectiecriterium, of ten aanzien waarvan gronden tot uitsluiting bestaan die de aanbestedende instantie heeft vermeld, vervangt. De aanbestedende instantie kan eisen, of de lidstaat kan eisen dat zij eist, dat de ondernemer een entiteit ten aanzien waarvan door de instantie genoemde niet-dwingende gronden tot uitsluiting bestaan, die de aanbestedende instantie heeft vermeld, vervangt.
Indien een ondernemer zich beroept op de draagkracht van andere entiteiten voor het vervullen van de economische en financiële criteria, kunnen de aanbestedende instanties eisen dat de ondernemer en die entiteiten hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de uitvoering van de opdracht.
Onder dezelfde voorwaarden kan een combinatie van ondernemers zoals bedoeld in artikel 37 zich beroepen op de draagkracht van de deelnemers aan de combinatie of van andere entiteiten.”
13.      Artikel 80 van richtlijn 2014/25, met als opschrift „Gebruik van uitsluitingsgronden en selectiecriteria als bedoeld in richtlijn 2014/24/EU”, bepaalt:
„1.      De objectieve regels en criteria voor uitsluiting en selectie van ondernemers die erkenning in een erkenningsregeling aanvragen, en de objectieve regels en criteria voor uitsluiting en selectie van gegadigden en inschrijvers in openbare of niet-openbare procedures, onderhandelingsprocedures, concurrentiegerichte dialogen of innovatiepartnerschappen kunnen de in artikel 57 van richtlijn 2014/24/EU bedoelde uitsluitingsgronden inhouden volgens de daarin bepaalde voorwaarden.
Wanneer de aanbestedende instantie een aanbestedende dienst is, omvatten deze regels en criteria de in artikel 57, leden 1 en 2, van richtlijn 2014/24/EU bedoelde uitsluitingsgronden volgens de in dat artikel bedoelde voorwaarden.
Op verzoek van de lidstaten, omvatten deze regels en criteria de in artikel 57, lid 4, van richtlijn 2014/24/EU bedoelde uitsluitingsgronden volgens de in dat artikel bedoelde voorwaarden.
2.      De in lid 1 van dit artikel bedoelde regels en criteria kunnen de in artikel 58 van richtlijn 2014/24/EU bedoelde gunningscriteria inhouden volgens de daarin bepaalde voorwaarden, met name met betrekking tot de beperkingen inzake voorschriften over jaaromzet, als bedoeld in lid 3, tweede alinea, van dat artikel.
3.      Voor de toepassing van de leden 1 en 2 van dit artikel zijn de artikelen 59 tot en met 61 van richtlijn 2014/24/EU van toepassing.”
14.      Artikel 82 van richtlijn 2014/25 regelt de gunningscriteria. Volgens lid 1 „baseren de aanbestedende instanties de gunning van opdrachten op de economisch meest voordelige inschrijving”.
B.      Nationaal recht
15.      Decreto legislativo 31 marzo 2023, n. 36 – Codice dei contratti pubblici(4) (wet inzake overheidsopdrachten, wetsbesluit nr. 36 van 31 maart 2023; hierna: „wetsbesluit nr. 36/23”) dient ter uitvoering van bovengenoemde bepalingen van de richtlijn.
16.      Artikel 94, lid 6, van wetsbesluit nr. 36/23 bepaalt:
„Elke ondernemer die ernstige, onherroepelijk vastgestelde schendingen van de verplichtingen tot betaling van belastingen of socialezekerheidsbijdragen overeenkomstig de Italiaanse wet of de wet van het land van vestiging heeft begaan, wordt [...] uitgesloten. Onder ernstige, onherroepelijk vastgestelde schendingen worden de in bijlage II.10 bedoelde schendingen verstaan. Dit lid is niet van toepassing wanneer de ondernemer zijn verplichtingen is nagekomen door verschuldigde belastingen of socialezekerheidsbijdragen, met inbegrip van rente of boeten, te betalen of een bindende regeling tot betaling daarvan aan te gaan, of indien de belasting- of socialezekerheidsschuld volledig is afgelost, mits de aflossing, de betaling of de bindende regeling tot betaling vóór het verstrijken van de inschrijvingstermijn heeft plaatsgevonden.”
17.      Artikel 96, lid 2, van wetsbesluit nr. 36/23 betreft uitsluitingsgronden voor individuele ondernemers. Daarin is bepaald dat de zogenoemde „self-cleaning”-regel niet van toepassing is wegens de automatische uitsluiting op grond van artikel 94, lid 6.
18.      Artikel 97 van wetsbesluit nr. 36/23 bepaalt:
„1.       Onverminderd het bepaalde in artikel 96, leden 2, 3, 4, 5 en 6, wordt de combinatie niet uitgesloten wanneer op een van haar deelnemers een grond voor automatische of niet-automatische uitsluiting van toepassing is of een deelnemer niet langer voldoet aan een kwalificatievereiste, indien de in lid 2 bedoelde omstandigheden zich hebben voorgedaan en de combinatie heeft voldaan aan de volgende verplichtingen:
a)      bij de inschrijving:
1)      heeft zij de aanbestedende dienst in kennis gesteld van het feit dat er vóór de indiening van de inschrijving sprake was van een uitsluitingsgrond en van het feit dat een deelnemer niet langer aan het kwalificatievereiste voldeed;
2)      heeft zij aangetoond dat zij de in lid 2 bedoelde maatregelen heeft genomen of dat zij die maatregelen niet vóór die datum heeft kunnen nemen;
b)      zij heeft de in lid 2 bedoelde maatregelen vóór de gunning genomen en ter kennis gebracht, indien de uitsluitingsgrond zich heeft voorgedaan na de inschrijving of indien na de inschrijving niet langer aan het kwalificatievereiste is voldaan.”
2.      Onverminderd artikel 96 kan de combinatie, wanneer een deelnemer daaraan zich in een van de in de artikelen 94 en 95 bedoelde situaties bevindt of niet voldoet aan een van de in artikel 100 genoemde vereisten, aantonen dat zij die deelnemer heeft uitgesloten of vervangen door een andere entiteit die aan de vereisten voldoet, op voorwaarde dat de ingediende inschrijving in wezen ongewijzigd blijft. Indien die maatregelen toereikend worden geacht en tijdig zijn genomen, wordt de betrokken combinatie niet van de aanbestedingsprocedure uitgesloten. Indien de aanbestedende dienst van oordeel is dat de maatregelen niet tijdig zijn genomen of ontoereikend zijn, wordt de ondernemer bij een met redenen omkleed besluit uitgesloten.”
III. Feiten, prejudiciële vragen en procedure voor het Hof van Justitie
19.      Aan het verzoek om een prejudiciële beslissing ligt een geschil ten grondslag tussen een tijdelijke combinatie van ondernemingen, bestaande uit de gemachtigde en hoofdverantwoordelijke vennootschap ETS Srl en de door haar vertegenwoordigde vennootschappen Minnucci Associati Srl, Mi.Cos.SpA, Itesa Srl, Maceg Srl, Tekno Kons Innovation Srl, Cartorender Srl, Rilievi Topografici di Boninsegna G. & C. Snc, Tecno Top Srl, I.G. Service Srl, Sub-Service Srl (hierna: „combinatie van ondernemingen”), en de nationale spoorwegmaatschappij Rete Ferroviaria Italiana SpA (hierna: „RFI”), als aanbestedende instantie.
20.      Nadat RFI een niet-openbare procedure voor de gunning van werken op het gebied van spoorwegvervoer had geopend, heeft de combinatie van ondernemingen een inschrijving ingediend. RFI rangschikte de combinatie als eerste op basis van de door haar ingediende economisch meest voordelige inschrijving en deelde dit op 3 april 2024 mee. Vervolgens heeft RFI kennis gekregen van drie onherroepelijke besluiten van de Italiaanse belastingdienst uit 2016, 2018 en 2019, volgens welke een deelnemer aan de combinatie, Sub-Service, zijn fiscale betalingsverplichtingen niet was nagekomen, in tegenstelling tot wat in het Uniform Europees Aanbestedingsdocument (UEA) was vermeld. Op 23 mei 2024 heeft RFI Sub-Service verzocht om onder meer mee te delen of de betrokken belastingschulden waren voldaan, en aangegeven dat de door de belastingdienst vastgestelde onregelmatigheden konden leiden tot uitsluiting van de aanbestedingsprocedure. RFI heeft ook ETS op de hoogte gebracht van deze omstandigheden. Sub-Service heeft daarop haar belastingschulden voldaan en een bijbehorend betalingsbewijs met datum 27 mei 2024 overgelegd.
21.      Op 27 mei 2024 heeft ETS RFI laten weten dat zij bereid was om Sub-Service van de combinatie uit te sluiten, mochten de verstrekte documenten worden beschouwd als onvolledig of ontoereikend om aan te tonen dat er geen onregelmatigheden hadden plaatsgevonden. De combinatie heeft ook aangegeven dat deze uitsluiting niet van invloed was op de voorwaarden voor deelname aan de aanbestedingsprocedure en evenmin tot een wijziging van haar inschrijving leidde.
22.      Bij besluit van 17 juli 2024 heeft RFI de combinatie uitgesloten van de aanbestedingsprocedure. Zij heeft haar beslissing in wezen gemotiveerd met het argument dat Sub-Service, in tegenstelling tot de verklaring in het UEA, drie onherroepelijk vastgestelde ernstige fiscale inbreuken heeft begaan en pas op 27 mei 2024 een verklaring van betaling van haar belastingschulden heeft overgelegd zonder aan te tonen dat zij reeds vóór het verstrijken van de termijn voor het indienen van inschrijvingen (27 januari 2024) een dergelijke betalingsverplichting op zich had genomen. Hierbij gaat het om een automatische uitsluitingsgrond overeenkomstig artikel 94, lid 6, van wetsbesluit nr. 36/23. De combinatie van ondernemingen heeft niet tijdig gebruikgemaakt van de in artikel 97, leden 1 en 2, van dit wetsbesluit geboden mogelijkheid om Sub-Service te vervangen en uitsluiting te voorkomen. Zij heeft dit namelijk pas gedaan nadat de aanbestedende dienst had gewezen op het bestaan van de uitsluitingsgrond.
23.      Op 5 november 2024 heeft RFI de overheidsopdracht gegund aan de tijdelijke combinatie van ondernemingen, die als tweede was gerangschikt, VIA Ingegneria Srl.
24.      De combinatie van ondernemingen heeft tegen dit besluit en tegen het besluit tot uitsluiting beroep ingesteld bij de verwijzende rechter, de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië). VIA Ingegneria is geïntervenieerd aan de zijde van verweerster RFI.
25.      Ter onderbouwing van haar beroep heeft de combinatie aangevoerd dat de Unierechtelijke bepalingen inzake overheidsopdrachten onjuist zijn omgezet. Ten eerste is haar de mogelijkheid ontnomen om eventuele bij een van haar deelnemers vastgestelde onregelmatigheden te verhelpen, weliswaar na het verstrijken van de termijn voor de indiening van de inschrijvingen, maar vóór de vaststelling van het besluit tot uitsluiting door de aanbestedende dienst. Ten tweede heeft zij niet de mogelijkheid gekregen om deze deelnemer uit te sluiten of te vervangen, hoewel dit niet tot een wezenlijke wijziging van de oorspronkelijke inschrijving zou hebben geleid.
26.      De verwijzende rechter betwijfelt of met name artikel 94, lid 6, en artikel 97, lid 2, van wetsbesluit nr. 36/23 verenigbaar zijn met de Unierechtelijke bepalingen inzake overheidsopdrachten en met het evenredigheidsbeginsel, aangezien deze nationale bepalingen een eventuele „self-cleaning” uitsluiten wanneer deze niet vóór het verstrijken van de termijn voor de indiening van inschrijvingen heeft plaatsgevonden of de combinatie van ondernemingen de deelnemer op wie de uitsluitingsgrond van toepassing is, niet mag uitsluiten of vervangen, ongeacht het tijdstip waarop de door de deelnemers aan de combinatie gemachtigde vennootschap daarvan kennis heeft gekregen.
27.      Tegen deze achtergrond heeft de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Verzetten artikel 57 van richtlijn 2014/24 en artikel 80 van richtlijn 2014/25 en het [Unierechtelijke] evenredigheidsbeginsel zich tegen de invoering of uitlegging van een nationale regeling die de uitsluiting of vervanging van een machtigende onderneming van een combinatie van ondernemingen die vóór het verstrijken van de termijn voor indiening van de inschrijving onherroepelijk vastgestelde fiscale inbreuken heeft begaan, verbiedt, en wel door te bepalen dat de aflossing, de betaling of de bindende regeling tot betaling in elk geval vóór het verstrijken van die termijn moeten zijn afgerond, zelfs indien de uitsluitingsgrond tijdens de aanbestedingsprocedure en vóór de vaststelling van het besluit tot uitsluiting van de combinatie is weggenomen?
2)      Indien vraag [1] bevestigend wordt beantwoord, staan dezelfde bepalingen en beginselen dan in de weg aan de invoering of uitlegging van een nationale regeling die de uitsluiting of vervanging van de machtigende onderneming van een combinatie van ondernemingen verbiedt, ongeacht of de gemachtigde onderneming daadwerkelijk op de hoogte was van de grond voor uitsluiting van de machtigende onderneming?
3)      Indien de vragen [1] en [2] bevestigend worden beantwoord, verzetten dezelfde bepalingen en beginselen zich dan tegen de invoering of uitlegging van een nationale regeling die de uitsluiting of vervanging van de machtigende onderneming verbiedt indien de gemachtigde onderneming pas kennis heeft genomen van de grond voor uitsluiting van de machtigende onderneming nadat de aanbestedende dienst de bevindingen van de door hem uitgevoerde controles heeft meegedeeld?”
28.      In de procedure bij het Hof hebben, naast de partijen in het hoofdgeding ETS e.a., RFI en VIA Ingegneria, de Italiaanse regering en de Europese Commissie schriftelijke opmerkingen ingediend. Deze betrokkenen hebben ook deelgenomen aan de terechtzitting op 26 maart 2026 en de mondelinge vragen van het Hof beantwoord.
IV.    Juridische beoordeling
A.      Voorwerp en reikwijdte van de prejudiciële vragen
29.      Met zijn verzoek om een prejudiciële beslissing verzoekt de verwijzende rechter om uitlegging van artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/24, waarnaar artikel 80, lid 1, van richtlijn 2014/25 verwijst. Bij de beantwoording van de prejudiciële vragen moet echter ook rekening worden gehouden met artikel 79 van richtlijn 2014/25.
30.      Artikel 79, lid 2, van richtlijn 2014/25 heeft namelijk uitdrukkelijk betrekking op de situatie waarin een ondernemer zich voor de uitvoering van de opdracht op de draagkracht van een andere entiteit beroept.(5) Volgens artikel 79, lid 2, tweede alinea, eerste volzin, juncto artikel 80 van richtlijn 2014/25 gaat de aanbestedende instantie na of er ten aanzien van deze entiteit gronden tot uitsluiting zijn overeenkomstig artikel 57 van richtlijn 2014/24/EU. Indien er verplichte gronden tot uitsluiting zijn, eist de aanbestedende instantie volgens artikel 79, lid 2, tweede alinea, tweede volzin, dat de ondernemer de betrokken entiteit vervangt. Overeenkomstig artikel 79, lid 2, vierde alinea, kan een combinatie van ondernemers – zoals in casu de betrokken combinatie van ondernemingen – zich onder dezelfde voorwaarden beroepen op de draagkracht van de deelnemers aan de combinatie, zodat de vraag rijst of zij hen ook kunnen vervangen (zie voor meer details de punten 53 e.v. hieronder).
31.      De kern van het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing is derhalve de uitlegging van de in artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/24 juncto artikel 79, lid 2, en artikel 80, lid 1, van richtlijn 2014/25 bedoelde uitsluitingsgrond.
32.      De prejudiciële vragen moeten derhalve aldus worden opgevat dat de verwijzende rechter daarmee wenst te vernemen of artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/24, gelezen in samenhang met artikel 79, lid 2, en artikel 80, lid 1, van richtlijn 2014/25, en het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen nationale regelingen of de uitlegging daarvan volgens welke een combinatie van ondernemingen moet worden uitgesloten van een openbare aanbestedingsprocedure op grond dat bij onherroepelijk administratief besluit is vastgesteld dat een van haar deelnemers zijn verplichting tot betaling van belastingen niet is nagekomen vóór het verstrijken van de termijn voor de indiening van inschrijvingen, hoewel deze deelnemer de belastingschuld weliswaar na het verstrijken van die termijn, maar vóór de uitsluiting van de combinatie heeft voldaan, en de combinatie deze deelnemer niet meer kan uitsluiten of vervangen op de enkele grond dat zij pas door de aanbestedende instantie in kennis is gesteld van de uitsluitingsgrond.
33.      Om deze vragen te beantwoorden, zal ik eerst onderzoeken tot op welk tijdstip in het kader van de aanbestedingsprocedure herstelmaatregelen kunnen worden genomen met betrekking tot een dergelijke verplichte uitsluitingsgrond (zie onder B). Vervolgens zal ik onderzoeken of en onder welke voorwaarden een combinatie van ondernemingen een van haar deelnemers waarop de uitsluitingsgrond van toepassing is, kan uitsluiten of vervangen om zelf aan de uitsluiting van de aanbestedingsprocedure te ontkomen (zie onder C).
B.      Betaling van de belastingschuld slechts tot het verstrijken van de inschrijvingstermijn?
34.      Volgens artikel 80, lid 1, eerste en tweede alinea, van richtlijn 2014/25 is artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/24 van toepassing op de onderhavige niet-openbare aanbestedingsprocedure die RFI als aanbestedende instantie („overheidsonderneming”) in de zin van artikel 4, lid 1, onder a), van richtlijn 2014/25 organiseert.
35.      Overeenkomstig artikel 57, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2014/24 wordt een ondernemer uitgesloten van deelname aan een aanbestedingsprocedure wanneer de aanbestedende dienst ervan op de hoogte is dat de ondernemer niet voldoet aan zijn verplichtingen tot betaling van belastingen of sociale premies en wanneer dit is vastgesteld bij een rechterlijke of administratieve beslissing die „onherroepelijk en bindend”(6) is overeenkomstig de wettelijke bepalingen van het land waar hij is gevestigd of van de lidstaat van de aanbestedende dienst. Het betreft hier een verplichte uitsluitingsgrond („wordt uitgesloten”).
36.      Een dergelijke uitsluitingsgrond is krachtens artikel 57, lid 2, derde alinea, van richtlijn 2014/24 niet langer van toepassing, indien de ondernemer zijn verplichtingen is nagekomen door de verschuldigde belastingen te betalen of een bindende regeling tot betaling daarvan aan te gaan. Daaruit blijkt niet rechtstreeks op welk tijdstip de ondernemer die verplichtingen moet zijn nagekomen.
37.      Bij de uitlegging van een bepaling van het Unierecht moet echter niet enkel rekening worden gehouden met de bewoordingen ervan, maar ook met de context en de doelstellingen die de regeling waarvan deze bepaling deel uitmaakt, nastreeft.(7)
38.      Vanuit systematisch oogpunt moet in het bijzonder rekening worden gehouden met artikel 57, lid 3, van richtlijn 2014/24. Op grond daarvan kunnen de lidstaten voorzien in een afwijking van de verplichte uitsluiting als bepaald in lid 2, wanneer een uitsluiting kennelijk onevenredig zou zijn, met name wanneer de ondernemer na de schending van zijn verplichtingen tot betaling van belastingen van het precieze verschuldigde bedrag op de hoogte was gebracht op een tijdstip waarop hij niet in de mogelijkheid verkeerde de in lid 2, derde alinea, genoemde maatregelen te treffen vóór het verstrijken van de termijn voor het indienen van een verzoek tot deelname, of – zoals in dit geval – in open procedures, voor het verstrijken van de termijn voor het indienen van inschrijvingen (hierna: „inschrijvingstermijn”).
39.      Artikel 57, lid 3, van richtlijn 2014/24 gaat er dus van uit dat de uitsluitingsgrond van lid 2 slechts bij wijze van uitzondering na het verstrijken van de inschrijvingstermijn kan worden verholpen. Mits de lidstaat van deze uitzonderingsbepaling gebruikmaakt, kan de betrokken ondernemer na het verstrijken van die termijn de belastingschuld slechts nog voldoen of een bindende regeling tot betaling aangaan onder de strikte voorwaarden die daarin zijn vastgesteld, teneinde te voorkomen dat hij van de aanbestedingsprocedure wordt uitgesloten. Dit betekent a contrario dat, indien niet aan deze voorwaarden is voldaan, passende herstelmaatregelen in beginsel slechts tot het verstrijken van die termijn mogelijk zijn. Een andere uitlegging zou deze bepaling elk nuttig effect ontnemen.
40.      De in artikel 57, lid 6, van richtlijn 2014/24 geregelde herstelmaatregelen zijn in dit verband niet relevant. Volgens de duidelijke bewoordingen van deze bepaling hebben deze maatregelen immers uitsluitend betrekking op de uitsluitingsgronden van de leden 1 en 4 en niet op die van lid 2. Dit wordt bevestigd door overweging 102, waarin de in dit verband mogelijke herstelmaatregelen, zoals maatregelen op het gebied van personeel en organisatie, bij wijze van voorbeeld worden genoemd.(8) Die maatregelen hebben namelijk juist geen betrekking op de naleving van de in artikel 57, lid 2, eerste alinea, genoemde verplichting tot betaling van belastingen of sociale premies. Uit artikel 57, lid 2, derde alinea, blijkt daarentegen dat de herstelmaatregelen in dit verband slechts kunnen bestaan in de betaling van de belastingschuld of in het aangaan van een bindende regeling tot betaling daarvan.
41.      Bovendien blijkt uit de context van de regeling en uit de doelstellingen van richtlijn 2014/24 dat de Uniewetgever bij het onderzoek van de integriteit en betrouwbaarheid van de inschrijvers bijzonder belang heeft willen hechten aan de nakoming van de verplichting tot betaling van belastingen en socialezekerheidsbijdragen.
42.      Zo kunnen de lidstaten voor de verplichte uitsluiting op grond van artikel 57, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2014/24 geen maximumduur vaststellen. Volgens artikel 57, lid 7, tweede en derde volzin, is dit alleen mogelijk met betrekking tot de in de leden 1 en 4 genoemde uitsluitingsgronden en de in lid 6 omschreven (maar niet getroffen) maatregelen om de betrouwbaarheid aan te tonen. Dit wordt bevestigd door de bijzondere positie van de in lid 2, eerste alinea, bedoelde grond voor verplichte uitsluiting binnen de algemene opbouw van artikel 57. Anders zou het immers voldoende zijn geweest om deze grond op te nemen in de lijst van verplichte uitsluitingsgronden als bedoeld in lid 1.(9) Bijgevolg hecht de Uniewetgever een dermate groot belang aan de verplichting van de inschrijver om tijdig belastingen en socialezekerheidsbijdragen te betalen dat niet-nakoming van deze verplichting in beginsel moet leiden tot de permanente uitsluiting van de aanbestedingsprocedure.(10) Dit verklaart ook waarom er in dit verband zo snel mogelijk herstelmaatregelen moeten worden genomen, namelijk vóór het verstrijken van de inschrijvingstermijn.
43.      Ook de overige doelstellingen van richtlijn 2014/24 bevestigen deze opvatting.
44.      De uitsluitingsgronden van richtlijn 2014/24 beschermen en beperken de ruime beoordelingsmarge waarover de aanbestedende dienst beschikt om geschikte en draagkrachtige inschrijvers te selecteren. De aanbestedende dienst moet dus in een zo vroeg mogelijk stadium van de aanbestedingsprocedure zorgvuldig nagaan of er uitsluitingscriteria bestaan die twijfels doen rijzen over de integriteit en betrouwbaarheid van de inschrijver.(11) Dit zou echter in beginsel in strijd zijn met de toelaatbaarheid van herstelmaatregelen na het verstrijken van de inschrijvingstermijn.
45.      De beginselen van gelijke behandeling, non-discriminatie en transparantie, die nogmaals zijn bevestigd in artikel 18, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2014/24 en die de mededinging tussen inschrijvers waarborgen, vereisen ook dat de beoordeling van de uitsluitings- en selectiecriteria in de aanbestedingsprocedure strikt beperkt is in de tijd. Deze beginselen verbieden de aanbestedende dienst in beginsel onderhandelingen met een inschrijver te voeren die tot ongelijke behandeling of aantasting van de mededinging tussen inschrijvers zouden kunnen leiden. Bijgevolg mag een inschrijving na de indiening ervan in beginsel niet worden aangepast en mag de aanbestedende dienst een inschrijver niet om preciseringen verzoeken.(12) Dit geldt, behoudens bijzondere uitzonderingsregels, a fortiori voor eventuele herstelmaatregelen of bewijzen van dergelijke maatregelen na de indiening van de inschrijving of na het verstrijken van de inschrijvingstermijn.
46.      Bijgevolg heeft het Hof reeds geoordeeld dat de aanbestedende dienst slechts bij wijze van uitzondering na het verstrijken van de inschrijvingstermijn een gegadigde kan verzoeken om documenten over te leggen waarin diens situatie wordt beschreven en waarvan objectief kan worden vastgesteld dat zij dateren van voor het einde van de inschrijvingstermijn, voor zover de stukken van die aanbesteding niet uitdrukkelijk de overlegging ervan voorschreven op straffe van uitsluiting van de inschrijving. Bovendien mag een dergelijk verzoek niet ten onrechte in het voordeel of nadeel zijn van de gegadigde of gegadigden tot wie dit verzoek is gericht.(13)
47.      Ook volgens deze rechtspraak moet dus in beginsel worden uitgegaan van de situatie van de inschrijver vóór het verstrijken van de inschrijvingstermijn. Doorslaggevend is of deze inschrijver bij het opstellen van zijn inschrijving de nodige zorg en zorgvuldigheid aan de dag heeft gelegd om ervoor te zorgen dat bij de uitvoering van de opdracht de betrokken verplichtingen onder alle omstandigheden worden nagekomen, hetzij door hemzelf, hetzij door de onderaannemers aan wie hij een deel van die uitvoering wil toevertrouwen.(14) In de situatie die in het hoofdgeding aan de orde is, hadden de combinatie van ondernemingen of haar deelnemer de nodige herstelmaatregelen echter pas na het verstrijken van de inschrijvingstermijn genomen.
48.      Ondernemers die aan een aanbestedingsprocedure deelnemen, zijn derhalve krachtens artikel 57, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2014/24 op straffe van verplichte uitsluiting gehouden verschuldigde belastingen en sociale premies uiterlijk bij het verstrijken van de inschrijvingstermijn te betalen. Indien zij namelijk in de gelegenheid zouden worden gesteld om herstelmaatregelen te nemen na het verstrijken van deze termijn of zelfs nadat zij kennis hebben gekregen van de rangschikking van hun inschrijving, zouden zij ertoe kunnen worden aangezet om hun desbetreffende schulden alleen te voldoen ingeval zij op de eerste plaats eindigen, of er volledig van af te zien indien de opdracht toch niet aan hen zou worden gegund. Dit zou evenwel afbreuk doen aan het door de Uniewetgever bijzonder benadrukte belang van de verplichting om belastingen en sociale premies tijdig te betalen in het kader van de beoordeling van de integriteit en betrouwbaarheid van de inschrijvers.
49.      Vanuit historisch oogpunt vindt deze conclusie steun in artikel 45, lid 2, onder f), van richtlijn 2004/18/EG(15), die is ingetrokken bij richtlijn 2014/24. Volgens deze bepaling vormden schendingen van de verplichting tot betaling van belastingen en socialezekerheidsbijdragen nog een facultatieve uitsluitingsgrond die pas in artikel 57, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2014/24 in een verplichte grond is omgezet. Ook deze ontwikkeling onderstreept het grote belang dat de Uniewetgever thans hecht aan de tijdige nakoming van deze verplichting voor de beoordeling van de integriteit en betrouwbaarheid van de betrokken inschrijvers.
50.      Uit een systematische, teleologische en historische uitlegging van artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/24 volgt dus dat een lidstaat van de ondernemers die aan de aanbestedingsprocedure deelnemen, moet eisen dat zij in beginsel vóór het verstrijken van de inschrijvingstermijn de daarin bedoelde herstelmaatregelen nemen om uitsluiting te voorkomen. Omgekeerd moet de lidstaat bepalen dat ondernemers die pas na het verstrijken van deze termijn de nodige herstelmaatregelen nemen, van de aanbestedingsprocedure moeten worden uitgesloten.
51.      Zoals ik met name in punt 48 van deze conclusie heb aangegeven, is verplichte uitsluiting het enige geschikte middel om de bovengenoemde doelstellingen van richtlijn 2014/24 te bereiken. Gelet op de voorspelbaarheid en de redelijkheid voor de betrokken ondernemer om zijn verplichting tot tijdige betaling van belastingschulden – boven de drempel van 5 000 EUR voor „ernstige inbreuken” overeenkomstig artikel 94, lid 6, juncto artikel 1 van bijlage II.10 bij wetsbesluit nr. 36/23 – na te komen of dit alsnog te doen voor het verstrijken van de inschrijvingstermijn, lijkt een dergelijke uitsluiting evenmin onredelijk of niet-proportioneel in de zin van artikel 36, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2014/25. Vervolgens moet ook worden verduidelijkt of het ook proportioneel is om de combinatie van ondernemingen waartoe deze ondernemer behoort, uit te sluiten van de aanbestedingsprocedure.
C.      Is het mogelijk om de deelnemer aan de combinatie van ondernemingen op wie de verplichte (onherstelbare) uitsluitingsgrond van toepassing is, te vervangen?
52.      In het licht van het voorgaande moet worden onderzocht of en, zo ja, onder welke voorwaarden een combinatie van ondernemingen de mogelijkheid heeft om een van haar deelnemers op wie de verplichte (onherstelbare) uitsluitingsgrond van toepassing is, uit te sluiten of te vervangen teneinde zelf niet van de aanbestedingsprocedure te worden uitgesloten (zie onder 1), of welke uitzonderingen in dit verband gelden (zie onder 2).
1.      Voorwaarden
a)      Toepasselijkheid van artikel 79, lid 2, tweede alinea, tweede volzin, van richtlijn 2014/25 op tijdelijke combinaties van ondernemingen
53.      Artikel 79, lid 2, tweede alinea, tweede volzin, van richtlijn 2014/25(16) heeft betrekking op de (mogelijke) vervanging van een „entiteit” die niet voldoet aan een relevant selectiecriterium, of ten aanzien waarvan gronden tot verplichte uitsluiting bestaan. In de situatie waarop deze bepaling rechtstreeks van toepassing is, doet een ondernemer, met het oog op een inschrijving voor een overheidsopdracht (en de latere uitvoering daarvan), een beroep op de draagkracht van een andere entiteit (hierna: „nevenonderneming”) om te voldoen aan de criteria inzake economische en financiële draagkracht, technische en beroepsbekwaamheid.(17)
54.      Volgens artikel 79, lid 2, tweede alinea, eerste volzin, van richtlijn 2014/25 gaat de aanbestedende instantie na of ook nevenondernemingen aan de betrokken selectiecriteria voldoen dan wel of er gronden tot uitsluiting zijn overeenkomstig artikel 57 van richtlijn 2014/24. Wanneer zij niet voldoen aan een relevant selectiecriterium of wanneer er gronden tot verplichte uitsluiting bestaan die de aanbestedende instantie heeft vermeld, eist deze overeenkomstig artikel 79, lid 2, tweede alinea, tweede volzin, dat de ondernemer de betrokken nevenonderneming vervangt.(18) Deze bepaling ziet niet uitdrukkelijk op de deelnemers aan een combinatie van ondernemingen.
55.      Artikel 79, lid 2, vierde alinea, van richtlijn 2014/25 bepaalt echter dat „combinaties van ondernemers zoals bedoeld in artikel 37, lid 2”, dus ook combinaties van ondernemingen, zich „onder dezelfde voorwaarden” kunnen beroepen op de draagkracht van de deelnemers aan de combinatie. Het begrip „voorwaarden” omvat in beginsel alle bepalingen van artikel 79, lid 2, en dus ook de mogelijkheid om een deelnemer aan de combinatie overeenkomstig artikel 79, lid 2, tweede alinea, tweede volzin, te vervangen.
56.      Deze opvatting is in overeenstemming met de rechtspraak, volgens welke de gelijkluidende – maar hier niet toepasselijke – bepalingen van artikel 63, lid 1, tweede en vierde alinea, van richtlijn 2014/24 van toepassing zijn op situaties waarin de uitsluitingsgrond slechts op één van de deelnemers aan de combinatie van ondernemingen van toepassing is.(19) Dit geldt temeer daar combinaties van ondernemingen – dus „combinaties van ondernemers” in de zin van artikel 37, lid 2, eerste volzin, en „ondernemers” in de zin van artikel 2, punt 6, van richtlijn 2014/25 – volgens artikel 36, lid 1, van deze richtlijn op dezelfde wijze moeten worden behandeld als andere ondernemers.
57.      Bijgevolg heeft in beginsel ook een combinatie van ondernemingen de mogelijkheid om onder de voorwaarden van artikel 79, lid 2, tweede en vierde alinea, van richtlijn 2014/25 een deelnemer te vervangen op wie een uitsluitingsgrond van toepassing is in de zin van artikel 57 van richtlijn 2014/24.
58.      Er moet echter worden nagegaan tot op welk tijdstip de combinatie van ondernemingen de mogelijkheid moet worden geboden om de deelnemer te vervangen op wie een uitsluitingsgrond van toepassing is, teneinde uitsluiting van de combinatie te voorkomen. In de situatie die aan het hoofdgeding ten grondslag ligt, is de combinatie van ondernemingen immers een dergelijke vervanging geweigerd nadat de aanbestedende instantie had meegedeeld dat op de betrokken deelnemer een verplichte uitsluitingsgrond van toepassing was.
b)      Relevant tijdstip
59.      Zoals de Italiaanse Republiek betoogt, is noch in artikel 79, lid 2, tweede en vierde alinea, van richtlijn 2014/25, noch in de gelijkluidende bepalingen van artikel 63 van richtlijn 2014/24 uitdrukkelijk vastgelegd tot wanneer een nevenonderneming of een deelnemer aan een combinatie van ondernemingen kan of moet worden vervangen om de uitsluiting van een inschrijver of een combinatie van ondernemingen te voorkomen.
60.      Volgens de rechtspraak inzake artikel 63 van richtlijn 2014/24 veronderstelt deze bepaling dat de aanbestedende dienst – vóór hij van de inschrijver verlangt dat hij een nevenonderneming vervangt – die inschrijver en/of die entiteit de mogelijkheid geeft om aan te geven welke maatregelen de entiteit eventueel heeft genomen om de vastgestelde onregelmatigheid te verhelpen en dus om aan te tonen dat zij opnieuw kan worden gezien als een betrouwbare entiteit. Alleen wanneer de inschrijver of de nevenonderneming geen of onvoldoende herstelmaatregelen heeft genomen, kan de aanbestedende dienst (subsidiair) eisen dat deze entiteit wordt vervangen.(20)
61.      Deze beginselen kunnen naar analogie worden toegepast op artikel 79 van richtlijn 2014/25.
62.      Zoals in de punten 34 en volgende is uiteengezet, moet de deelnemer aan een combinatie van ondernemingen op wie de uitsluitingsgrond van toepassing is, uiterlijk bij het verstrijken van de inschrijvingstermijn herstelmaatregelen nemen om te vermijden dat hij krachtens artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/24 wordt uitgesloten. Omgekeerd moet de aanbestedende instantie deze deelnemer of de combinatie waarvan hij deel uitmaakt, in eerste instantie de mogelijkheid bieden om dergelijke maatregelen te nemen tot het verstrijken van die termijn. Pas daarna kan hij niet alleen deze deelnemer, maar ook de combinatie van ondernemingen uitsluiten of van deze laatste verlangen dat zij de deelnemer vervangt. Anders dan RFI, VIA Ingegneria en Italië betogen, gaat artikel 79, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/25 er dus van uit dat de (verplichte of facultatieve) uitsluitingsgrond van artikel 57 van richtlijn 2014/24 op dat tijdstip reeds (onherstelbaar) bestaat bij de betrokken nevenonderneming.
63.      Artikel 79, lid 2, tweede alinea, tweede volzin, van richtlijn 2014/25(21) voorziet onder deze voorwaarden, wanneer er sprake is van een verplichte uitsluitingsgrond – zoals in het onderhavige geval –, zelfs in de verplichting voor de aanbestedende dienst om de vervanging van de betrokken nevenonderneming voor te schrijven. Anders dan in het geval van een facultatieve uitsluitingsgrond (artikel 79, lid 2, tweede alinea, derde volzin: „kan”), hebben de lidstaten derhalve in dit verband geen enkele beoordelingsbevoegdheid op het gebied van de omzetting.(22)
64.      Een combinatie van ondernemingen moet dus na het verstrijken van de inschrijvingstermijn een van haar deelnemers kunnen vervangen op wie een verplichte uitsluitingsgrond (onherstelbaar) van toepassing is. Dit impliceert noodzakelijkerwijs de mogelijkheid om de betrokken deelnemer gewoon uit te sluiten, zonder hem te vervangen, zoals is bepaald in artikel 97, lid 2, eerste volzin, van wetsbesluit nr. 36/23 en zoals in casu is voorgesteld door ETS. De vraag rijst echter onder welke voorwaarden een aanbestedende instantie een dergelijke uitsluiting of vervanging kan weigeren.
2.      Uitzonderingen
a)      Niet-nakoming van de zorgvuldigheids- en toezichtplichten alsmede toerekening
65.      In overeenstemming met de hierboven in punt 47 genoemde rechtspraak mag de vervanging van de deelnemer aan de combinatie van ondernemingen op wie de uitsluitingsgrond van toepassing is, alleen worden toegestaan om uitsluiting van de aanbestedingsprocedure te voorkomen, indien de combinatie van ondernemingen of de daartoe gemachtigde deelnemer haar of zijn zorgvuldigheids- en toezichtplichten in dit verband heeft nageleefd. Omgekeerd geldt dat een uitsluitingsgrond die op een van de deelnemers aan een combinatie van ondernemingen van toepassing is, aan deze combinatie moet worden toegerekend indien zij of de daartoe gemachtigde deelnemer deze plichten heeft geschonden. De vaststelling van een dergelijke schending veronderstelt dat het wangedrag dat de uitsluiting rechtvaardigt, onder de organisatorische en toezichthoudende bevoegdheid van de combinatie van ondernemingen of haar gemachtigde (hoofdverantwoordelijke) deelnemer valt.
66.      Het Hof verlangt namelijk van de aanbestedende dienst dat deze, met betrekking tot inschrijvers die een door hen ingeschakelde nevenonderneming willen vervangen wegens een (facultatieve) uitsluitingsgrond, een beoordeling en onderzoek per geval uitvoert. Volgens de rechtspraak moet de aanbestedende instantie in het licht van het evenredigheidsbeginsel het gedrag van de betrokken inschrijver concreet en individueel beoordelen, op basis van alle relevante omstandigheden van het geval. In dit verband moet rekening worden gehouden met de middelen waarover de inschrijver beschikt om zelf te kunnen nagaan en vaststellen of er sprake is van een uitsluitingsgrond bij de nevenonderneming op wier draagkracht hij zich wilde beroepen.(23) Met andere woorden, een uitsluitingsgrond die op een nevenonderneming van toepassing is, kan niet zonder meer aan een inschrijver worden toegerekend of worden verondersteld, maar moet door de aanbestedende instantie per geval worden gemotiveerd en aangetoond.
67.      Deze beginselen kunnen worden toegepast op een combinatie van ondernemingen die een van haar deelnemers wil vervangen (of, zoals in het onderhavige geval, alleen uitsluiten) op wie een verplichte uitsluitingsgrond van toepassing is. Dit blijkt ook uit artikel 19, lid 2, derde alinea, van richtlijn 2014/24 en uit artikel 36, lid 1, van richtlijn 2014/25. Volgens deze bepalingen zijn combinaties van ondernemingen identiek aan andere ondernemers of moeten zij als zodanig worden beschouwd. Bovendien heeft het Hof van Justitie geoordeeld dat de toepassing van een (facultatieve) uitsluitingsgrond gegrond moet zijn op het foutieve of nalatige karakter van dat individuele gedrag, los van de hoofdelijke juridische aansprakelijkheid van de leden van een combinatie van ondernemingen.(24) Met andere woorden, er moet sprake zijn van een aan de combinatie of haar leden toe te rekenen of aan hen te wijten wangedrag, en dit moet concreet worden aangetoond. Het door RFI, VIA Ingegneria en Italië aangevoerde argument dat de combinatie als zodanig in principe automatisch verantwoordelijk is voor de ingediende inschrijving en dus ook voor het wangedrag van een van haar leden(25), moet daarom worden verworpen.
68.      Systematische overwegingen bevestigen eveneens de opvatting dat wangedrag van een deelnemer die voldoet aan een uitsluitingsgrond van artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/24, niet zonder meer aan een combinatie van ondernemingen kan worden toegerekend om haar uitsluiting van de aanbestedingsprocedure te rechtvaardigen.
69.      Artikel 57, lid 1, tweede alinea, van richtlijn 2014/24(26) voorziet immers slechts ten aanzien van de in de eerste alinea genoemde uitsluitingsgronden in een onweerlegbaar vermoeden van toerekening, wanneer de onderliggende strafbare feiten(27) zijn gepleegd door een (bij onherroepelijk vonnis veroordeelde) persoon die lid is van het bestuurs-, leidinggevend of toezichthoudend orgaan van de ondernemer of daarin vertegenwoordigings-, beslissings- of controlebevoegdheid heeft. Een dergelijke bepaling met betrekking tot een vermoeden en toerekening bestaat daarentegen niet voor de in artikel 57, lid 2, genoemde uitsluitingsgrond van niet-nakoming van de verplichtingen tot betaling van belastingen of sociale premies. Hieruit volgt dat een onderzoek en een motivering per geval noodzakelijk zijn om het wangedrag van een deelnemer aan de gehele combinatie van ondernemingen toe te rekenen. Hiermee wordt ook rekening gehouden met het feit dat binnen een (tijdelijke) combinatie van ondernemingen – in tegenstelling tot een ondernemingsgroep met een concernstructuur – de organisatorische bevoegdheid en de controlebevoegdheden en -mogelijkheden beperkt zijn.(28)
70.      Ten slotte pleit ook het doel van de Unierechtelijke bepalingen inzake overheidsopdrachten, te weten de openstelling voor een zo ruim mogelijke mededinging en het belang van een grootst mogelijke deelneming van inschrijvers aan een aanbesteding,(29) voor een dergelijke beoordeling per geval. Deze openstelling wordt niet enkel nagestreefd vanuit het oogpunt van het belang van de Unie bij het vrije verkeer van goederen en diensten, maar ook in het eigen belang van de betrokken aanbestedende dienst, die aldus met betrekking tot de voordeligste en meest aan de behoeften van het betreffende publiek aangepaste inschrijving over een ruimere keuze beschikt.(30) Zoals blijkt uit de situatie die aan het hoofdgeding ten grondslag ligt, kan de uitsluiting van een combinatie van ondernemingen immers leiden tot het verlies van de economisch voordeligste inschrijving, terwijl de reden daarvoor slechts door een ondergeschikte deelnemer wordt veroorzaakt.
71.      Om een schending van de zorgvuldigheidsplicht door de combinatie van ondernemingen te kunnen vaststellen, in voorkomend geval via de deelnemer die door haar is gemachtigd (en die de controlebevoegdheid heeft), moet de aanbestedende dienst dus per geval onderzoeken en beoordelen of de combinatie dan wel haar gemachtigde deelnemer in staat is geweest (tijdig) na te gaan of er op een van haar deelnemers een uitsluitingsgrond van toepassing is,(31) of deze zelfs – door passende herstelmaatregelen te nemen – te verhelpen of te voorkomen.
72.      Het staat uiteindelijk aan de nationale rechter om te beoordelen of dit in casu het geval is. Zoals de Commissie betoogt, is het niet volledig uitgesloten dat de gemachtigde deelnemer aan de combinatie ETS – rechtens of feitelijk – helemaal niet in staat was om kennis te nemen van het bestaan van de uitsluitingsgrond voordat de Italiaanse belastingdienst RFI daarvan in kennis had gesteld en RFI ETS daarvan op de hoogte had gebracht. Anderzijds zou, zoals Italië en VIA Ingegneria ter terechtzitting hebben betoogd, een aan de combinatie van ondernemingen toe te schrijven schending van de zorgvuldigheidsplicht kunnen worden gezien in het feit dat ETS vóór de indiening van de inschrijving mogelijk heeft nagelaten, in strijd met haar plicht, om van alle deelnemers aan de combinatie de overlegging van een fiscale verklaring van geen bezwaar te verlangen.
73.      Ten slotte moet nog worden nagegaan of de uitsluiting van Sub-Service van de combinatie zou hebben geleid tot een ontoelaatbare wijziging achteraf van de inschrijving.
b)      Wezenlijke wijziging achteraf van de inschrijving
74.      Zoals in punt 45 hierboven is aangegeven, verzetten de beginselen van gelijke behandeling en non-discriminatie alsmede het transparantievereiste, die de mededinging tussen inschrijvers waarborgen, zich in beginsel tegen de wijziging achteraf van een reeds ingediende inschrijving.
75.      Het verzoek van een aanbestedende dienst aan de combinatie van ondernemingen om een entiteit op de draagkracht waarvan zij een beroep wil doen, te vervangen, mag er niet toe leiden dat deze combinatie in werkelijkheid een nieuwe inschrijving indient doordat de oorspronkelijke inschrijving wezenlijk wordt gewijzigd, maar hooguit tot een verduidelijking, zowel wat de inhoud als wat het personeel betreft, van deze inschrijving.(32) In beginsel moet er dus sprake zijn van een juridische en feitelijke identiteit van de ondernemer die de inschrijving indient, en degene aan wie de opdracht eventueel wordt gegund.(33) Dit vloeit ook voort uit het feit dat de deelnemers aan een combinatie van ondernemingen – als „combinatie van ondernemers” in de zin van artikel 37, lid 2, eerste volzin, en op hun beurt „ondernemers” in de zin van artikel 2, punt 6, van richtlijn 2014/25 – één gezamenlijke inschrijving indienen.
76.      Voor zover de vervanging (of uitsluiting) van een dergelijke deelnemer slechts leidt tot een onbeduidende wijziging achteraf van de inschrijving, zou dit derhalve overeenkomstig artikel 79, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/25 als toelaatbaar moeten worden beschouwd.
77.      Het Hof heeft in navolging van deze uitlegging geoordeeld dat een aanbestedende dienst het beginsel van gelijke behandeling niet schendt als hij toestaat dat een van de twee ondernemers die deel uitmaakten van een combinatie van ondernemingen, in de plaats treedt van die combinatie na ontbinding ervan en in eigen naam deelneemt aan de procedure van gunning, mits vast komt te staan dat die ondernemer zelfstandig voldoet aan de door die dienst omschreven voorwaarden en de concurrentiepositie van de andere inschrijvers er niet onder lijdt als die ondernemer aan de procedure blijft deelnemen.(34) Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer een inschrijver door de keuze van een nieuwe rechtsvorm en door een interne reorganisatie zijn persoonlijke identiteit enkel formeel wijzigt en dit niet leidt tot een wezenlijke materiële wijziging van de contractvoorwaarden van de inschrijving.(35)
78.      Volgens de verwijzingsbeslissing zou de deelnemer op wie de grond tot verplichte uitsluiting van toepassing was, slechts 0,31 % van de door de combinatie aangeboden prestatie voor zijn rekening nemen. De gemachtigde deelnemer aan de combinatie ETS heeft bovendien aangegeven dat uitsluiting van de betrokken deelnemer geen invloed had op de deelname van de combinatie aan de aanbestedingsprocedure en niet tot gevolg had dat zijn technische en economische inschrijving werd gewijzigd.
79.      Onder voorbehoud van het onderzoek door de verwijzende rechter kan, zoals de Commissie betoogt, de uitsluiting van deze deelnemer, gelet op zijn slechts marginale aandeel van 0,31 % in de ingediende inschrijving, dus neerkomen op enkel een interne reorganisatie van de combinatie van ondernemingen zonder materieel belang. In dit verband staat het eveneens aan de verwijzende rechter om na te gaan of deze omstandigheden de aanbestedende dienst krachtens artikel 97, lid 2, tweede volzin, van wetsbesluit nr. 36/23 ertoe hadden kunnen of zelfs moeten aanzetten om de combinatie van ondernemingen niet uit te sluiten van de aanbestedingsprocedure. Deze bepaling verleent de aanbestedende dienst immers kennelijk een beoordelingsmarge met betrekking tot de vraag of de door de combinatie van ondernemingen voorgenomen herstelmaatregel toereikend is („toereikend worden geacht en tijdig zijn genomen”). Mocht dit het geval zijn, zou deze bepaling ook in overeenstemming met de richtlijn kunnen worden uitgelegd, met name in het licht van artikel 79, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/25(36), hetgeen ook door de verwijzende rechter moet worden beoordeeld.
3.      Voorlopige conclusie
80.      Bijgevolg moet een combinatie van ondernemingen in beginsel de mogelijkheid krijgen om een deelnemer op wie een verplichte uitsluitingsgrond van toepassing is in de zin van artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/25, uit te sluiten of te vervangen teneinde niet zelf van de aanbestedingsprocedure te worden uitgesloten. Dit is afhankelijk van de voorwaarde dat de combinatie van ondernemingen of haar gemachtigde deelnemer – feitelijk of rechtens – niet in staat is tijdig het bestaan van deze uitsluitingsgrond vast te stellen, de verwezenlijking ervan te verhinderen of in dat verband toereikende herstelmaatregelen te nemen. Indien de deelnemer die moet worden uitgesloten of vervangen, slechts een marginaal deel van de aangeboden dienst voor zijn rekening neemt, kan deze uitsluiting of vervanging leiden tot een slechts onbeduidende wijziging van de inschrijving van de combinatie, die de mededinging tussen de inschrijvers niet aantast. Het staat aan de verwijzende rechter om te beoordelen of aan deze voorwaarden is voldaan en of de relevante nationale wetgeving in overeenstemming met deze beginselen kan worden uitgelegd en toegepast.
V.      Conclusie
81.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio te beantwoorden als volgt:
„Artikel 57, lid 2, van richtlijn 2014/24/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten en tot intrekking van richtlijn 2004/18/EG, gelezen in samenhang met artikel 79, lid 2, en artikel 80, lid 1, tweede alinea, van richtlijn 2014/25/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en postdiensten en houdende intrekking van richtlijn 2004/17/EG alsmede het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel
moeten aldus worden uitgelegd dat
zij zich verzetten tegen een nationale wettelijke regeling of de uitlegging daarvan volgens welke een tijdelijke combinatie van ondernemingen moet worden uitgesloten van een openbare aanbestedingsprocedure omdat zij een van haar deelnemers, die pas na het verstrijken van de inschrijvingstermijn aan zijn verplichting tot betaling van – onherroepelijk vastgestelde – belastingschulden heeft voldaan, niet kan uitsluiten of vervangen op de enkele grond dat zij dit pas heeft voorgesteld nadat de aanbestedende dienst haar in kennis had gesteld van het bestaan van de uitsluitingsgrond.”
1      Oorspronkelijke taal: Duits.
2      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten en tot intrekking van richtlijn 2004/18/EG (PB 2014, L 94, blz. 65).
3      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en postdiensten en houdende intrekking van richtlijn 2004/17/EG (PB 2014, L 94, blz. 243), zoals gewijzigd bij gedelegeerde verordening (EU) 2025/2150 van de Commissie van 22 oktober 2025 (PB L, 2025/2150).
4      GURI nr. 77 van 31 maart 2023, gewoon supplement nr. 12.
5      Het in dit opzicht gelijkluidende artikel 63, lid 1, van richtlijn 2014/24 is in het onderhavige geval niet van toepassing.
6      Dat wil zeggen een „definitieve” administratieve beslissing in de zin van het Duitse recht.
7      Arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a. (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 109 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
8      Zie in die zin arrest van 26 januari 2023, HSC Baltic e.a. (C‑682/21, EU:C:2023:48, punt 51).
9      Zie De Mars, S., „Exclusion and self-cleaning in Article 57: discretion at the expense of clarity and trade?”, in: Ølykke, G. S. en Sanchez Graells, A. (ed.), Reformation or Deformation of the EU Public Procurement Rules, Edward Elgar Law, Cheltenham and Northampton, 2016, blz. 257.
10      Zie Sanchez Graells, A., „Exclusion, Qualitative Selection and Short-listing in the New Public Sector Procurement Directive 2014/24”, in: Lichère, F., Caranta, R., Treumer, S. (ed.), Modernising Public Procurement: The new Directive, DJØF Publishing, Kopenhagen, European Procurement Law Series, 2014, blz. 114.
11      Zie in die zin arresten van 30 januari 2020, Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, punt 41), en 21 december 2023, Infraestruturas de Portugal en Futrifer Indústrias Ferroviárias (C‑66/22, EU:C:2023:1016, punten 55‑57 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook overweging 84, tweede alinea, van richtlijn 2014/24.
12      Zie in die zin arresten van 10 oktober 2013, Manova (C‑336/12, EU:C:2013:647, punten 31 en 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 3 juni 2021, Rad Service e.a. (C‑210/20, EU:C:2021:445, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
13      Zie arrest van 10 oktober 2013, Manova (C‑336/12, EU:C:2013:647, punt 42).
14      Zie in die zin arrest van 30 januari 2020, Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, punt 42).
15      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 31 maart 2004 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor werken, leveringen en diensten (PB 2004, L 134, blz. 114).
16      Deze bepaling luidt: „De aanbestedende instantie eist dat de ondernemer een entiteit die niet voldoet aan een betrokken selectiecriterium, of ten aanzien waarvan gronden tot uitsluiting bestaan die de aanbestedende instantie heeft vermeld, vervangt.”
17      Zie in die zin – met betrekking tot artikel 63 van richtlijn 2014/24 – arrest van 3 juni 2021, Rad Service e.a. (C‑210/20, EU:C:2021:445, punten 29 en 30).
18      Volgens artikel 79, lid 2, tweede alinea, derde volzin, van richtlijn 2014/25 beschikt de aanbestedende instantie daarentegen in dit verband over een discretionaire bevoegdheid („kan”).
19      Zie arrest van 7 september 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punten 149 e.v.). Zie ook beschikking van 30 september 2022, ĒDIENS & KM.LV (C‑592/21, EU:C:2022:746, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
20      Zie in die zin arresten van 3 juni 2021, Rad Service e.a. (C‑210/20, EU:C:2021:445, punten 36 en 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 7 september 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punten 153 en 154).
21      In dezelfde zin artikel 63, lid 1, tweede alinea, tweede volzin, van richtlijn 2014/25.
22      Zie arrest van 7 september 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punten 152 e.v.).
23      Zie in die zin arresten van 30 januari 2020, Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, punten 48, 51 en 52), en 3 juni 2021, Rad Service e.a. (C‑210/20, EU:C:2021:445, punten 39 en 40).
24      Zie in die zin arrest van 26 januari 2023, HSC Baltic e.a. (C‑682/21, EU:C:2023:48, punten 49 en 50 en aldaar aangehaalde rechtspraak). De vraag of dit ook voortvloeit uit een punitief karakter van de uitsluiting van de aanbestedingsprocedure, zoals is uiteengezet in het arrest van 30 mei 2024, Vialto Consulting/Commissie (C‑130/23 P, EU:C:2024:439, punt 31), hoeft in casu niet te worden beantwoord. Zie in dit verband het arrest van 18 december 2024, TP/Commissie (T‑776/22, EU:T:2024:908, punten 61 e.v.), waartegen een hogere voorziening is ingesteld (C‑170/25 P), die nog steeds aanhangig is.
25      Zie ook de verwijzing van de verwijzende rechter en Italië naar het arrest van de Consiglio di Stato (hoogste bestuursrechter, Italië) van 19 december 2019, nr. 6237, volgens hetwelk er een dermate nauwe band tussen de leden van een combinatie van ondernemingen bestaat „dat categorisch uitgesloten is dat ook maar één van de andere leden van de betrokken combinatie onbekend zou kunnen zijn met eventuele uitsluitingsgronden”.
26      Deze bepaling luidt: „De verplichting tot uitsluiting van een ondernemer is ook van toepassing wanneer de bij onherroepelijk vonnis veroordeelde persoon lid is van het bestuurs-, leidinggevend of toezichthoudend orgaan van deze ondernemer of daarin vertegenwoordigings-, beslissings- of controlebevoegdheid heeft.”
27      Hieronder vallen onder meer deelneming aan een criminele organisatie [onder a)], omkoping [onder b)], fraude [onder c)], terroristische misdrijven e.d. [onder d)], witwassen van geld en financiering van terrorisme [onder e)], alsmede kinderarbeid en andere vormen van mensenhandel [onder f)].
28      Zie in die zin arrest van 7 september 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punt 156 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
29      Zie arresten van 19 mei 2009, Assitur (C‑538/07, EU:C:2009:317, punt 26), en 23 december 2009, CoNISMa (C‑305/08, EU:C:2009:807, punt 37).
30      Zie in die zin arrest van 23 december 2009, CoNISMa (C‑305/08, EU:C:2009:807, punt 37) en de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak MT Højgaard en Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, punt 58).
31      Zie in die zin arrest van 7 september 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punt 157 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
32      In die zin zal arrest van 3 juni 2021, Rad Service e.a. (C‑210/20, EU:C:2021:445, punt 44 en aldaar aangehaalde rechtspraak) moeten worden opgevat.
33      Zie in die zin de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak MT Højgaard en Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, punt 63).
34      Zie in die zin arrest van 24 mei 2016, MT Højgaard en Züblin (C‑396/14, EU:C:2016:347, punt 44).
35      Zie in die zin arrest van 19 juni 2008, pressetext Nachrichtenagentur (C‑454/06, EU:C:2008:351, punten 44 en 45) en de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak MT Højgaard en Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, punt 76).
36      Zie hierboven, punten 63 en 64.