Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. KOKOTT
van 12 februari 2026 (1)
Gevoegde zaken C‑722/24 en C‑756/24
SIA „Elektro bizness”,
in tegenwoordigheid van:
Sabiedrisko pakalpojumu regulēšanas komisija (C‑722/24)
en
Sabiedrisko pakalpojumu regulēšanas komisija,
in tegenwoordigheid van:
SIA „Jelgavas autobusu parks” (C‑756/24)
[verzoek van de Augstākā tiesa (Senāts) (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Letland) om een prejudiciële beslissing]
„ Verzoek om een prejudiciële beslissing – Interne markt voor elektriciteit – Richtlijn (EU) 2019/944 – Artikel 2, punt 41 – Begrip ‚directe lijn’ – Keuzerecht van de afnemers – Volledige afsluiting van het net – Aansluiting van een afnemer op een bestaande lijn – Aansluiting van meerdere afnemers ”
Inhoud
I. Inleiding
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
B. Lets recht
III. Hoofdgeding en prejudiciële vragen
A. Zaak C722/24, Elektro bizness
B. Zaak C756/24, Jelgavas autobusu parks
IV. Juridische beoordeling
A. Directe lijn als een alternatieve vorm van energievoorziening? (tweede vraag in zaak C722/24 alsook eerste en derde vraag in zaak C756/24)
1. Afbakening tussen artikel 2, punt 41, eerste en tweede situatie, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit
2. Ontwikkeling van de directe lijn in artikel 2, lid 41, tweede situatie, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit als alternatief voor het net
a) Bewoordingen van artikel 2, punt 41, tweede situatie
b) Ontstaansgeschiedenis van artikel 2, punt 41
c) Vergelijking met de richtlijn betreffende de interne markt voor gas
d) Systematiek van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit
e) Doelstellingen van de richtlijn
1) Liberalisering van de interne elektriciteitsmarkt
2) Doelstelling van ecologische transformatie
3) Conflict met het doel om betaalbare energieprijzen te waarborgen
3. Voorlopige conclusie
B. Volledige afsluiting van het net (tweede vraag in zaak C756/24)
C. Aansluiting van meerdere afnemers op dezelfde lijn (tweede vraag in zaak C722/24)
D. Begrip „productielocatie” (eerste vraag in zaak C722/24)
E. Criterium van de geïsoleerde afnemer en de geïsoleerde productielocatie (eerste en tweede vraag in zaak C722/24 en derde vraag in zaak C756/24)
V. Conclusie
I.      Inleiding
1.        Is een directe lijn waarmee een afnemer elektriciteit van een producent afneemt zonder gebruik te maken van het net (en dus zonder betaling van de daarmee gepaard gaande kosten), uitsluitend voorbehouden aan afnemers die om technische of economische redenen niet op het net kunnen worden aangesloten? Of beschikken de lidstaten over een beoordelingsruimte om directe lijnen ook in andere situaties toe te staan (bijvoorbeeld om industriële locaties of de decentrale productie en levering van „groene” energie te stimuleren)?
2.        Dit is in wezen de vraag die ten grondslag ligt aan de onderhavige verzoeken om een prejudiciële beslissing van de Augstākā tiesa (Senāts) (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Letland).
3.        Sinds richtlijn 96/92/EG(2) is de directe lijn een erkend onderdeel van de interne markt voor elektriciteit. In de huidige richtlijn (EU) 2019/944 (hierna: „richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit”)(3) is dit zodanig geregeld dat een evenwicht moet worden gevonden tussen enerzijds de voorzieningszekerheid van alle afnemers en een eerlijke verdeling van de netkosten en anderzijds de stimulering van de industrie en de spreiding van de energieproductie.
4.        De twee onderhavige verzoeken om een prejudiciële beslissing van de Augstākā tiesa (Senāts) bieden het Hof thans de mogelijkheid om de voorwaarden voor een dergelijk evenwicht te verduidelijken.
5.        De in de hoofdgedingen aan de orde zijnde lijnen dienen om een elektriciteitscentrale en een afnemer met elkaar te verbinden. De twee geplande lijnen vertonen echter enkele bijzonderheden: in zaak C‑722/24 wordt beoogd de afnemer via de litigieuze lijn aan te sluiten op een bestaande lijn die op het net is aangesloten en waarop reeds andere afnemers zijn aangesloten. In zaak C‑756/24 is de klant reeds aangesloten op het net en wil hij deze aansluiting in de toekomst als reserveaansluiting naast de litigieuze lijn aanhouden.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
6.        In artikel 2 („Definities”), punt 41, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit wordt het begrip „directe lijn” omschreven als volgt:
„Voor de toepassing van deze richtlijn wordt verstaan onder:
‚directe lijn’: een elektriciteitslijn die een geïsoleerde productielocatie met een geïsoleerde afnemer verbindt, of een elektriciteitslijn die een elektriciteitsproducent en een elektriciteitsleverancier met elkaar verbindt om hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en afnemers direct te bevoorraden”.
7.        Artikel 7 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit, met als opschrift „Directe lijnen”, luidt als volgt:
„1.      De lidstaten nemen maatregelen om het mogelijk te maken dat:
a)      alle op hun grondgebied gevestigde elektriciteitsproducenten en elektriciteitsleveranciers[(4)], hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en afnemers via een directe lijn kunnen leveren zonder onderworpen te zijn aan onevenredige administratieve procedures of kosten;
b)      alle individuele of collectieve afnemers die op hun grondgebied gevestigd zijn, via een directe lijn kunnen worden bevoorraad door elektriciteitsproducenten en elektriciteitsleveranciers.
2.      De lidstaten stellen criteria vast voor de toekenning van vergunningen voor de aanleg van directe lijnen op hun grondgebied. Deze criteria zijn objectief en niet-discriminerend.
3.       De mogelijkheid van elektriciteitslevering via een directe lijn zoals bedoeld in lid 1 van dit artikel laat de mogelijkheid tot het sluiten van een leveringscontract overeenkomstig artikel 6 onverlet.
4.      De lidstaten kunnen de aflevering van een vergunning voor de aanleg van een directe lijn afhankelijk stellen van een weigering van toegang tot het systeem op basis van – voor zover van toepassing – artikel 6, dan wel de start van een geschillenbeslechtingsprocedure uit hoofde van artikel 60.
5.      De lidstaten kunnen de vergunning voor een directe lijn weigeren indien door de verlening van een dergelijke vergunning de toepassing van de bepalingen inzake openbaredienstverplichtingen van artikel 9 zouden worden overtreden. Een dergelijke weigering wordt naar behoren met redenen omkleed.”
B.      Lets recht
8.        In artikel 1, punt 29, van de Elektroenerģijas tirgus likums (hierna: „wet op de elektriciteitsmarkt”) van 5 mei 2005 wordt de directe lijn als volgt gedefinieerd:
„[E]en elektriciteitslijn die een geïsoleerde elektriciteitsproductielocatie met een geïsoleerde afnemer verbindt, of een elektriciteitslijn die een geïsoleerde elektriciteitsproducent verbindt met een handelaar die rechtstreeks levert aan vestigingen die zijn eigendom zijn of die hij bezit, aan verbonden ondernemingen en aan zijn eigen afnemers”.
9.        Artikel 25 van de wet op de elektriciteitsmarkt, met als opschrift „Aanleg van lijnen”, bepaalt in lid 2 en lid 3, punt 1:
„(2)      De distributiesysteembeheerder heeft het recht om een distributielijn aan te leggen in het gebied dat onder zijn vergunning valt.
(3)      Een andere persoon dan de distributiesysteembeheerder heeft het recht om een distributielijn aan te leggen in het gebied dat onder de vergunning van de distributiesysteembeheerder valt indien de aan te leggen lijn een van de volgende is:
1)      een directe lijn”.
10.      Artikel 26 van de wet op de elektriciteitsmarkt, met als opschrift „Directe lijn”, bepaalt:
„(1)      De producent heeft het recht om elektriciteit te leveren aan afnemers of aan zijn eigen vestigingen via een directe lijn.
(2)      De vergunning voor de aanleg van de directe lijn wordt afgegeven door de reguleringscommissie. De reguleringscommissie stelt objectieve en uniforme criteria vast aan de hand waarvan de vergunning voor de aanleg van een directe lijn wordt verleend.”
III. Hoofdgeding en prejudiciële vragen
A.      Zaak C‑722/24, Elektro bizness
11.      Elektro bizness exploiteert een warmtekrachtcentrale. Zij is niet alleen eigenaar van deze centrale, maar ook van een op de centrale aangesloten ondergrondse lijn (hierna: „bestaande lijn”) met een lengte van 7,6 km waarmee 20 kilovolt stroom wordt getransporteerd. De bestaande lijn was reeds vóór de inwerkingtreding van de wet op de elektriciteitsmarkt in 2005 eigendom van Elektro bizness. Via deze lijn transporteert Elektro bizness elektriciteit naar het net van de vennootschap Sadales tīkls. Daarnaast gebruikt zij de bestaande lijn om zes industriële afnemers van elektriciteit te voorzien zonder gebruik te maken van het net van Sadales tīkls.
12.      In 2021 heeft Elektro bizness bij de Sabiedrisko pakalpojumu regulēšanas komisija (reguleringscommissie voor openbare diensten, Letland; hierna: „reguleringscommissie”) een vergunning voor de aanleg van een directe lijn aangevraagd. De geplande lijn zou de installatie van een afnemer over een lengte van circa 400 m aansluiten op de bestaande lijn en Elektro bizness in staat stellen om deze afnemer van elektriciteit te voorzien zonder gebruik te maken van het net van Sadales tīkls.
13.      Bij besluit nr. 65 van 10 juni 2021 heeft de reguleringscommissie de door Elektro bizness ingediende aanvraag voor de vergunning voor de aanleg van de directe lijn afgewezen. Als reden voor het besluit werd aangegeven dat de geplande lijn geen directe lijn was. Aangezien de bestaande lijn niet als onderdeel van de „elektriciteitsproductielocatie” kan worden beschouwd, verbindt de geplande lijn geen afnemers met een geïsoleerde productielocatie.
14.      Elektro bizness heeft vervolgens beroep ingesteld bij de Administratīvā apgabaltiesa (bestuursrechter in eerste aanleg, Letland), die het beroep heeft afgewezen. De rechter was het eens met het standpunt van de reguleringscommissie dat de bestaande lijn niet als onderdeel van de productielocatie kan worden beschouwd, omdat deze niet wordt gebruikt voor de productie, maar wel voor het transport van de opgewekte elektriciteit. De afnemer is dus niet direct verbonden met de centrale.
15.      Elektro bizness heeft tegen deze beslissing hogere voorziening ingesteld bij de Augstākā tiesa (Senāts) en aangevoerd dat de bestaande lijn een integraal onderdeel van de exploitatie van de elektriciteitscentrale vormt en bijgevolg als onderdeel van de productielocatie moet worden beschouwd. Overigens is het doel van de aanleg van een directe lijn om een elektriciteitsproducent in staat te stellen een afnemer rechtstreeks – zonder gebruik te maken van het net – van de opgewekte energie te voorzien.
16.      In deze omstandigheden heeft de Augstākā tiesa (Senāts) de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„Met het oog op de toepassing van artikel 2, punt 41, van [de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit]:
1)      Moet het in die bepaling gebruikte begrip ‚geïsoleerde productielocatie’ aldus worden uitgelegd dat het ook betrekking heeft op een elektriciteitslijn die eigendom is van een producent en die is gekoppeld aan een elektriciteitscentrale, bestemd is voor de transmissie van opgewekte elektriciteit en zich uitstrekt tot buiten de grenzen van de locatie (het postadres) van de elektriciteitscentrale?
2)      Omsluit de definitie van ‚directe lijn’ in die bepaling een elektriciteitslijn die een afnemer verbindt met een elektriciteitsproductielocatie (warmtekrachtkoppelingscentrale) door de totstandbrenging van een koppeling met een elektriciteitslijn die eigendom is van een producent en die reeds is aangelegd voor de transmissie van elektriciteit, indien daardoor de levering van elektriciteit van de producent aan de afnemer zonder tussenkomst van het systeem van de distributiesysteembeheerder wordt verzekerd? Is het voor het antwoord op deze vraag van belang dat de reeds aangelegde elektriciteitslijn, die eigendom is van de producent en bestemd is voor de transmissie van elektriciteit en waarop de voorgestelde lijn zou worden aangesloten om de nieuwe afnemer te bereiken, reeds wordt gebruikt voor de levering van elektriciteit aan andere afnemers?”
B.      Zaak C‑756/24, Jelgavas autobusu parks
17.      Jelgavas autobusu parks verzorgt het plaatselijke openbare personenvervoer. Zij was voornemens stadbussen met waterstofaandrijving in te zetten en daartoe een waterstofinstallatie te exploiteren.
18.      In maart 2021 heeft Jelgavas autobusu parks bij de reguleringscommissie een vergunning aangevraagd voor de aanleg van een 6,5 km lange lijn die haar waterstofinstallatie met een biomassacentrale van SIA Gren Latvija zou verbinden. Jelgavas autobusu parks wil de elektriciteit rechtstreeks bij Gren Latvija afnemen, met name om hierdoor de kosten in verband met een verhoging van de aansluitingscapaciteit te verlagen. Na de aanleg van de geplande lijn wil Jelgavas autobusu parks de bestaande aansluiting op het net van beheerder Sadales tīkls alleen als reserveaansluiting aanhouden. Zolang het bedrijf elektriciteit via de directe lijn afneemt, wordt er geen elektriciteit uit het net afgenomen.
19.      Bij besluit nr. 123 van 4 november 2021 heeft de commissie deze aanvraag afgewezen. Volgens de commissie kan geen vergunning voor de aanleg van een „directe lijn” worden verleend, omdat Jelgavas autobusu parks niet als „geïsoleerde afnemer” kan worden aangemerkt. De netbeheerder kan er namelijk voor zorgen dat Jelgavas autobusu parks ook bij een capaciteitsverhoging tegen redelijke kosten wordt bevoorraad. De aanleg van een directe lijn is echter alleen toegestaan indien dit technisch en economisch gerechtvaardigd is. Jelgavas autobusu parks heeft tegen deze afwijzing beroep ingesteld bij de Administratīvā apgabaltiesa.
20.      De Administratīvā apgabaltiesa heeft dit beroep toegewezen. Uit de toepasselijke bepalingen kan niet worden afgeleid dat de aanleg van directe lijnen uitsluitend tot doel heeft om de levering van elektriciteit te waarborgen voor afnemers die beperkte mogelijkheden hebben om de benodigde elektriciteit via het net te ontvangen. Het is juist dat een directe lijn een afsluiting van het net veronderstelt. Jelgavas autobusu parks heeft evenwel verklaard dat tijdens het gebruik van de directe lijn de loskoppeling van het net van Sadales tīkls zou worden gewaarborgd. Derhalve bestaat er een voldoende afsluiting.
21.      Tegen deze beslissing heeft de reguleringscommissie een hogere voorziening ingesteld bij de Augstākā tiesa (Senāts). De verwijzende rechter heeft de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1)      Moet artikel 7 van [de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit] aldus worden uitgelegd dat een ‚directe lijn’ een alternatieve vorm van elektriciteitsvoorziening vormt indien een afnemer dat wenst, dan wel dat een directe lijn alleen in uitzonderlijke gevallen mogelijk is?
2)      Moet artikel 2, punt 41, van [de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit] aldus worden uitgelegd dat een elektriciteitslijn die een op het distributiesysteem aangesloten elektriciteitsproducent moet gaan verbinden met een op het distributiesysteem aangesloten afnemer van elektriciteit, kan worden aangemerkt als een ‚directe lijn’ indien die afnemer de aansluiting op het distributiesysteem na de aanleg van de geplande elektriciteitslijn zal behouden als back-up, maar van het distributiesysteem zal zijn afgesloten wanneer hij via die directe lijn elektriciteit van de elektriciteitsproducent krijgt geleverd?
3)      Moet het begrip ‚geïsoleerde afnemer’ in artikel 2, punt 41, van [de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit] aldus worden uitgelegd dat het alleen betrekking heeft op een afnemer die niet is aangesloten op het distributiesysteem en die door de distributiesysteembeheerder niet kan worden voorzien van de benodigde capaciteit middels het aanleggen van een aansluiting tegen redelijke kosten?”
22.      Bij beslissing van 6 december 2024 heeft de president van het Hof de zaken Elektro bizness (C‑722/24) en Jelgavas autobusu parks (C‑756/24) gevoegd voor de schriftelijke en de mondelinge behandeling alsmede voor het arrest.
23.      De reguleringscommissie en de Europese Commissie hebben in beide zaken schriftelijke opmerkingen ingediend. De Italiaanse regering heeft in de zaak Elektro bizness (C‑722/24) schriftelijke opmerkingen ingediend, en de Oostenrijkse regering in de zaak Jelgavas autobusu parks (C‑756/24). Overeenkomstig artikel 76, lid 2, van zijn Reglement voor de procesvoering heeft het Hof geen mondelinge behandeling gehouden.
IV.    Juridische beoordeling
24.      De vijf prejudiciële vragen hebben in wezen betrekking op twee vraagstukken, waarvoor het begrip „directe lijn” moet worden uitgelegd.
25.      In dit verband moet om te beginnen worden onderzocht of directe lijnen een alternatieve vorm van energievoorziening vormen en of een directe lijn alleen kan worden aangelegd wanneer de afnemer om technische of economische redenen niet op het net kan worden aangesloten (tweede vraag in zaak C‑722/24 alsook de eerste en de derde vraag in zaak C‑756/24) (onder A). Indien dit het geval is, hoeft de aanvullende vraag of een reserveaansluiting op het net naast de directe lijn mag blijven bestaan (tweede vraag in zaak C‑756/24) (onder B) niet te worden beantwoord.
26.      Voorts wenst de verwijzende rechter te vernemen of de directe lijn slechts met één of ook met meerdere afnemers kan worden aangesloten en hoe het begrip „geïsoleerde productielocatie” moet worden uitgelegd (eerste en tweede vraag in zaak C‑722/24 en derde vraag in zaak C‑756/24) (onder C tot en met E).
A.      Directe lijn als een alternatieve vorm van energievoorziening? (tweede vraag in zaak C‑722/24 alsook eerste en derde vraag in zaak C‑756/24)
27.      Met het eerste onderdeel van zijn tweede prejudiciële vraag in zaak C‑722/24 wenst de verwijzende rechter te vernemen of het wezenlijke kenmerk van een directe lijn in de zin van de definitie van artikel 2, punt 41, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit is dat de elektriciteitsvoorziening van de producent aan de afnemer wordt verzekerd zonder gebruik te maken van het net van de netbeheerder. Bij een dergelijke definitie van een directe lijn zou van de feitelijke leveringssituatie worden uitgegaan en zou deze losstaan van de vraag of er een aansluiting op het net bestaat of mogelijk is.
28.      Deze vraag moet ook worden verduidelijkt om vast te kunnen stellen of de levering via directe lijnen een alternatieve vorm van elektriciteitsvoorziening is dan wel is voorbehouden aan uitzonderlijke gevallen waarin een andere vorm van bevoorrading technisch of economisch niet mogelijk is (eerste en derde vraag in zaak C‑756/24). Indien van het ontbreken van een aansluitmogelijkheid wordt uitgegaan, zouden bestaande afnemers die al op het net zijn aangesloten of nieuwe klanten die een dergelijke mogelijkheid hebben, niet kunnen kiezen voor een bevoorrading via een directe lijn.
29.      Artikel 2, punt 41, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit onderscheidt twee situaties van directe lijnen. Volgens deze bepaling gaat het om hetzij „een elektriciteitslijn die een geïsoleerde productielocatie met een geïsoleerde afnemer verbindt” (eerste situatie), hetzij „een elektriciteitslijn die een elektriciteitsproducent en een elektriciteitsleverancier met elkaar verbindt om hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en afnemers direct te bevoorraden” (tweede situatie).
30.      Ik zal eerst uiteenzetten hoe deze twee situaties van elkaar moeten worden onderscheiden en waarom de tweede situatie voor de litigieuze lijnen relevant is (1). Uit deze analyse blijkt reeds dat de directe lijn als alternatief voor de elektriciteitsvoorziening via het net is ontwikkeld (2).
1.      Afbakening tussen artikel 2, punt 41, eerste en tweede situatie, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit
31.      De formulering van de prejudiciële vragen wekt de indruk dat de verwijzende rechter wil weten of de litigieuze lijnen voldoen aan de voorwaarden van de eerste situatie, dat wil zeggen of zij kunnen worden aangemerkt als lijnen die „een geïsoleerde productielocatie met een geïsoleerde afnemer [verbinden]”.(5)
32.      Zoals Oostenrijk in zaak C‑756/24 opmerkt, doen de omstandigheden van de hoofdgedingen echter de vraag rijzen of de litigieuze lijnen niet eerder onder de tweede situatie vallen, dat wil zeggen als lijnen moeten worden aangemerkt die „een elektriciteitsproducent [...] [verbinden] om hun eigen afnemers [...] direct te bevoorraden”. De in zaak C‑722/24 aan de orde zijnde lijn is dus bedoeld om Elektro bizness met haar nieuwe afnemer te verbinden via de bestaande lijn, waarmee zij reeds zes andere afnemers bevoorraadt zonder van het net gebruik te maken. De in zaak C‑756/24 aan de orde zijnde lijn is bedoeld om Jelgavas autobusu parks met de biomassacentrale van Gren Latvija te verbinden om deze direct te bevoorraden, hoewel die lijn reeds op het net is aangesloten.
33.      Oostenrijk stelt zich in dit verband op het standpunt dat de eerste situatie van artikel 2, punt 41, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit („elektriciteitslijn die een geïsoleerde productielocatie met een geïsoleerde afnemer verbindt”) alleen betrekking heeft op zogenoemde eilandlocaties. In dat geval is een niet op het net aangesloten productielocatie via een „directe lijn” met een evenmin op het net aangesloten afnemer verbonden, zodat beide van andere lijnen en netwerkaansluitingen geïsoleerd zijn. De tweede situatie moet daarentegen ruimer worden opgevat en ziet op alle situaties waarin een lijn een producent of leverancier direct met hun eigen vestiging, dochteronderneming of een afnemer verbindt. Het in artikel 2, punt 41, tweede situatie, twee keer gebruikte voegwoord „en” moet worden opgevat als „of”.
34.      Dit standpunt is overtuigend.
35.      De bewoordingen van de tweede situatie, volgens welke de betreffende lijn „een elektriciteitsproducent en een elektriciteitsleverancier met elkaar verbindt om hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en afnemers direct te bevoorraden”(6), zijn onduidelijk. Deze formulering, die in de meeste taalversies wordt gebruikt(7), suggereert op het eerste gezicht namelijk dat de producent en de leverancier via de directe lijn met elkaar verbonden moeten zijn en de leverancier dan via een andere lijn zijn vestiging, zijn dochterondernemingen en zijn afnemers zou aansluiten. Deze indruk wordt gewekt door het gebruik van het voegwoord „en” in plaats van „of”.
36.      Grammaticale overwegingen spreken echter tegen deze uitlegging. Door het gebruik van het meervoud („hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en afnemers”)(8) wordt duidelijk dat het telkens gaat om de vestigingen, dochterondernemingen en afnemers van zowel de producent als de leverancier. Het lijkt dan ook logisch om in dezelfde zin zowel het eerste „en” („producenten en leveranciers”) als het tweede „en” („hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en afnemers”) als „of” te verstaan. Het is immers duidelijk dat het voegwoord „en” in het laatste geval als „of” moet worden verstaan („hun eigen vestigingen, dochterondernemingen [of] afnemers”), omdat niet alle producenten of leveranciers noodzakelijkerwijs zowel over (andere) vestigingen als over dochterondernemingen en afnemers beschikken.(9)
37.      Voor dit standpunt spreken ook systematische overwegingen. Artikel 7, lid 1, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit waarin het recht op de aanleg van een directe lijn wordt geconcretiseerd, bepaalt immers onder a) dat de lidstaten maatregelen nemen om het mogelijk te maken dat „alle [...] elektriciteitsproducenten en elektriciteitsleveranciers [aan] hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en afnemers via een directe lijn kunnen leveren”. Ook hier is het duidelijk dat zowel producenten als leveranciers het recht moeten hebben om (telkens) hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en (in de zin van of) afnemers via een directe lijn te bevoorraden.
38.      Ten slotte pleiten ook teleologische overwegingen ervoor dat artikel 2, punt 41, tweede situatie, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit aldus moet worden opgevat dat zowel producenten als leveranciers hun vestigingen, dochterondernemingen en vooral hun afnemers via een directe lijn kunnen bevoorraden. Zoals ik hieronder in de punten 61 en volgende zal uiteenzetten, moet het instrument van de directe lijn bijdragen tot de liberalisering van de interne markt voor elektriciteit en, met het oog op de duurzame transformatie daarvan, meer flexibiliteit bieden als alternatief voor de loutere bevoorrading. Dit komt overeen met het feit dat dit instrument niet slechts door een producent met betrekking tot een leverancier kan worden gebruikt, maar ook door een beheerder alleen.
39.      Een lijn die een geïsoleerde productielocatie met een geïsoleerde afnemer verbindt (eerste situatie), is altijd een lijn tussen een producent en een afnemer (een van de gevallen van de tweede situatie). Hieruit volgt dat een directe lijn in de zin van de eerste situatie noodzakelijkerwijs ook steeds een directe lijn in de zin van de tweede situatie is, dat wil zeggen dat de eerste situatie een subcategorie van de tweede situatie is.
40.      In vergelijking met de tweede situatie lijken in de eerste situatie strengere eisen te worden gesteld omdat er naar de „geïsoleerde productieplaats” van de producent en de „geïsoleerde afnemers” wordt verwezen. Voor zover valt na te gaan, doet dit doet echter slechts indirect afbreuk aan de rechten van producenten, leveranciers en afnemers die in artikel 7 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit zijn gewaarborgd, en wel in het kader van artikel 7, lid 4, op grond waarvan de lidstaten de aflevering van een vergunning voor de aanleg van een directe lijn afhankelijk kunnen stellen van een weigering van toegang tot het systeem.
41.      Om de verwijzende rechter nuttige antwoorden voor de beslissing in de twee hoofdgedingen te kunnen geven, zal ik daarom zowel de geplande lijn van Elektro bizness (C‑722/24) als de geplande lijn voor de aansluiting van Jelgavas autobusu parks (C‑756/24) toetsen aan de – ruimer geformuleerde – tweede situatie van artikel 2, punt 41, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit.
2.      Ontwikkeling van de directe lijn in artikel 2, lid 41, tweede situatie, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit als alternatief voor het net
42.      Is de directe lijn, in haar ruimere vorm in de tweede situatie, dat wil zeggen „de elektriciteitslijn die een elektriciteitsproducent en (in de zin van of) een elektriciteitsleverancier met elkaar verbindt om hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en (in de zin van of) afnemers direct te bevoorraden”, thans werkelijk als een alternatief voor het net ontwikkeld? Het antwoord op deze vraag kan worden gevonden in de bewoordingen (a), de ontstaansgeschiedenis (b), de context (c), de systematiek (d) en de doelstellingen (e) van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit.
a)      Bewoordingen van artikel 2, punt 41, tweede situatie
43.      Uit de definitie van het begrip „directe lijn” in artikel 2, punt 41, tweede situatie, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit blijkt dat de afnemer zonder dat van het net gebruik wordt gemaakt, moet worden bevoorraad. Een directe lijn is immers een lijn om „afnemers direct te bevoorraden”. Volgens de algemene betekenis van het woord is een directe bevoorrading een „onmiddellijke” levering „zonder omwegen”. Het ligt dan ook voor de hand om onder „directe bevoorrading” een levering te verstaan zonder dat gebruik wordt gemaakt van het net.
44.      Daarentegen blijkt uit de bewoordingen geen enkele aanwijzing voor een enge definitie van het begrip in die zin dat een bestaande of mogelijke aansluiting op het net een directe lijn uitsluit. Voor deze definitie is het niet van belang of er een aansluiting op het net bestaat of dat een dergelijke aansluiting mogelijk zou zijn.
45.      De omstandigheid dat de wetgever bij de definitie van het begrip niet is uitgegaan van de aansluitsituatie maar van de bevoorradingssituatie, wijst er eveneens op dat alleen de wijze van bevoorrading het doorslaggevende kenmerk voor een directe lijn is.
b)      Ontstaansgeschiedenis van artikel 2, punt 41
46.      Bij een verschil in betekenis tussen een oude en een nieuwere tekstversie van een bepaling van het Unierecht ligt de veronderstelling voor de hand dat de opstellers van de nieuwe bepaling van de tot dan toe geldende norm wilden afwijken.(10) In artikel 2, punt 12, van de eerste richtlijn 96/92 werd een directe lijn omschreven als „een elektriciteitslijn ter aanvulling van het koppelnet”. Het wezenlijke kenmerk van de directe lijn was dus de complementariteit met het net. Dit kan echter zowel betekenen dat directe lijnen in het algemeen naast het net bestaan (voor de bevoorrading van geïsoleerde eilandlocaties waar de afnemers niet op het net zijn aangesloten) als dat een directe lijn in het geval van een bepaalde afnemer naast diens aansluiting op het net bestaat.
47.      Bij artikel 2, punt 15, van richtlijn 2003/54/EG(11), waarbij richtlijn 96/92 is ingetrokken, is vervolgens een nieuwe definitie van „directe lijn” ingevoerd, die in wezen(12) inhoudelijk overeenkomt met de huidige versie in richtlijn 2019/944.
48.      Dat in de huidige definitie de complementariteit van het net en de directe lijn is geschrapt, zou kunnen worden opgevat als een aanwijzing dat de wetgever een minder ruime definitie nastreefde, waarbij de directe lijn voor een bepaalde afnemer enkel in plaats van het net, en niet daarnaast, zou kunnen bestaan.
49.      Een dergelijke redenering is echter niet overtuigend. Richtlijn 2003/54 bevatte een veel ruimere definitie van directe lijn. De wetgever heeft dus getracht met een groot aantal situaties rekening te houden waarin directe lijnen kunnen worden gebruikt. Uit de ontstaansgeschiedenis van dit instrument kan bijgevolg niet worden afgeleid dat het begrip „directe lijn” beperkt is tot situaties waarin geen toegang tot het net bestaat.
c)      Vergelijking met de richtlijn betreffende de interne markt voor gas
50.      Een strikte uitleg van het begrip vloeit evenmin voort uit de vergelijking met richtlijn (EU) 2024/1788 (hierna: „richtlijn betreffende de interne markt voor gas”)(13), die ook een definitie van een „directe leiding” bevat (dan wel, in bepaalde taalversies, van een „directe pijpleiding”). Deze definitie is vergelijkbaar met de versie in richtlijn 96/92 en omschrijft de directe leiding als „aardgaspijpleiding ter aanvulling van het stelsel van systemen”.
51.      Hieruit kan echter niet worden opgemaakt dat de wetgever de directe lijn op de interne markt voor elektriciteit anders – dus minder ruim – heeft willen definiëren dan de „directe leiding”. Zoals ook uit overweging 18 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit blijkt, zijn de benaderingen van de twee richtlijnen in de regelgeving vanwege de diverse verschillen tussen de elektriciteits‑ en gasvoorziening zo verschillend, bijvoorbeeld wat betreft de opslagmogelijkheden, de infrastructuur, de productiestructuren en de factoren die van invloed zijn op de netwerkstabiliteit, dat er geen conclusies kunnen worden getrokken uit de afwijkende bewoordingen.
d)      Systematiek van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit
52.      Volgens de Commissie blijkt onder meer uit systematische overwegingen dat een afnemer bij een bestaande of tegen redelijke prijzen mogelijke netaansluiting niet het recht heeft om voor een aansluiting op een directe lijn te kiezen. Deze vormt namelijk slechts een uitzondering op de prioritaire levering via netwerken. Vanwege dit uitzonderlijke karakter kunnen alleen lijnen die niet op het net kunnen worden aangesloten, als directe lijnen worden aangemerkt.
53.      De opvatting dat directe lijnen een uitzondering in de systematiek van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit vormen, is echter niet overtuigend.
54.      Indien de definitie van het begrip in artikel 2, punt 41, in samenhang met de overige bepalingen van deze richtlijn wordt gelezen, ontstaat veeleer het tegenovergestelde beeld. Zo verplicht artikel 7, lid 1, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit de lidstaten om maatregelen te nemen om het mogelijk te maken dat „alle individuele of collectieve afnemers die op hun grondgebied gevestigd zijn, via een directe lijn kunnen worden bevoorraad door elektriciteitsproducenten en elektriciteitsleveranciers”(14). Daarnaast moeten volgens artikel 4 „alle afnemers vrij zijn om elektriciteit te kopen bij [de leverancier] van hun keuze”(15). Deze bepalingen bevatten dus geen aanleiding om te concluderen dat er sprake is van een beperking tot de elektriciteitsvoorziening via netwerken.
55.      In dit verband moet mijns inziens een onderscheid worden gemaakt tussen de voorwaarden waaronder een lijn als directe lijn kan worden aangemerkt en de voorwaarden voor de toekenning van een vergunning voor een dergelijke lijn. Dit onderscheid wordt ook in artikel 7 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit verondersteld.
56.      Artikel 7, lid 1, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit legt namelijk ten eerste het fundamentele recht van afnemers op levering via een directe lijn vast en tegelijkertijd het recht van producenten en leveranciers om hun afnemers via een directe lijn te bevoorraden. Ten tweede wordt in de volgende leden van artikel 7 bepaald dat de lidstaten de vergunning voor directe lijnen afhankelijk kunnen stellen van de naleving van objectieve en niet-discriminerende criteria. Indien echter alleen de lijnen waarvoor geen andere voorziening dan via een directe lijn mogelijk is, als directe lijnen kunnen worden aangemerkt, zouden de leden 2 tot en met 5 van artikel 7 slechts een zeer beperkte werkingssfeer hebben. In de praktijk zouden de lidstaten dan namelijk alleen de criteria kunnen vaststellen voor gevallen waarin afnemers helemaal niet kunnen worden aangesloten – noch via een directe lijn, noch via het net.
57.      Bij een strikte uitleg van het begrip „directe lijn” zou met name artikel 7, lid 4, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit geen werkingssfeer hebben. Op grond van deze bepaling kunnen de lidstaten de vergunning voor de aanleg van een directe lijn beperken tot gevallen waarin de netgebruikers op grond van artikel 6, lid 2, de toegang tot het net wordt geweigerd, omdat de beheerders van het transmissie‑ of distributiesysteem niet over de nodige capaciteit beschikken, of wanneer in dit verband gebruik is gemaakt van een geschillenbeslechtingsprocedure.
58.      Hetzelfde geldt voor artikel 7, lid 5 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit. Volgens deze bepaling kunnen de lidstaten de vergunning voor een directe lijn weigeren indien door de verlening van een dergelijke vergunning de toepassing van de bepalingen inzake openbaredienstverplichtingen van artikel 9 zou worden overtreden. Deze bepaling is waarschijnlijk met name bedoeld voor situaties waarin een directe lijn een marktdeelnemer op ongerechtvaardigde wijze in staat zou stellen zich te onttrekken aan de verplichting om nettarieven te betalen. Hiervoor spreekt ook dat de lidstaten volgens artikel 9, lid 5, kunnen besluiten met name artikel 7 niet toe te passen voor zover de toepassing daarvan de elektriciteitsbedrijven in feite of in rechte verhindert om zich van de hun in het algemeen economisch belang opgelegde verplichtingen te kwijten.
59.      Het arrest ENGIE Deutschland(16) verzet zich evenmin tegen de uitkomst dat een directe lijn een alternatief voor de levering via het net vormt. Het Hof heeft hierin gewezen op de essentiële rol die de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit aan netbeheerders toebedeelt bij de voltooiing van de integratie van de nationale markten. Deze beslissing had echter betrekking op een situatie waarbij de nationale wetgever een nieuwe categorie had gecreëerd waarin de richtlijn niet voorzag en die afbreuk kon doen aan de opzet van de richtlijn.(17) In casu is de directe lijn daarentegen een categorie waarin de richtlijn zelf voorziet.
60.      Derhalve pleiten systematische overwegingen mijns inziens voor een ruime uitlegging van het begrip „directe lijn”, waarbij het alleen van belang is dat er geen gebruik wordt gemaakt van het net.
e)      Doelstellingen van de richtlijn
61.      Deze conclusie vloeit ook voort uit een algehele beoordeling van de doelstellingen van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit.(18)
1)      Liberalisering van de interne elektriciteitsmarkt
62.      Voor een ruime uitlegging van het begrip „directe lijn” pleit allereerst dat de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit naar een volledige liberalisering van de interne markt voor elektriciteit streeft.(19)
63.      Vóór de liberalisering bestonden er in veel lidstaten monopolies van elektriciteitsbedrijven. Met de richtlijnen betreffende de interne markt voor elektriciteit heeft sinds de vaststelling van richtlijn 96/92(20) een geleidelijke openstelling van een gemeenschappelijke markt voor elektriciteitsvoorziening plaatsgevonden. Hierdoor moeten niet alleen concurrerende prijzen en hoge normen voor energievoorziening en netwerkstabiliteit worden gerealiseerd, maar ook doelstellingen in verband met duurzaamheid. Dit komt tot uitdrukking in overweging 2 van de thans geldende richtlijn 2019/944.(21)
64.      Directe lijnen zijn een onderdeel van een volledig opengestelde interne markt voor elektriciteit. Indien de eisen voor lijnen die als directe lijnen worden aangemerkt, minder streng zijn, kunnen meer afnemers profiteren van een bevoorrading via directe lijnen. Een ruime uitlegging van het begrip „directe lijn” bevordert dus de verdere liberalisering en integratie van deze markt.
65.      Volgens overweging 35 van richtlijn 96/92 moeten „vergunningen [...] kunnen worden verleend voor aanleg en gebruik van directe lijnen”. In de huidige bewoordingen van de richtlijn wordt in de overwegingen niet meer expliciet verwezen naar de rol van directe lijnen voor de verwezenlijking van een volledige liberalisering.
66.      De belangrijke rol van de directe lijn bij de energievoorziening blijkt echter duidelijk uit artikel 7, lid 1, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit, ook al wordt deze in de overwegingen niet expliciet vermeld. Volgens deze bepaling nemen de lidstaten maatregelen om het mogelijk te maken dat alle producenten en elektriciteitsleveranciers met name aan hun afnemers via een directe lijn elektriciteit kunnen leveren en dat alle afnemers via een directe lijn kunnen worden bevoorraad. De volgende leden van artikel 7 bieden de lidstaten weliswaar de mogelijkheid om de toekenning van vergunningen van directe lijnen in bijzondere omstandigheden te beperken, maar dit bevestigt dat het begrip „directe lijn” in artikel 2, punt 41, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit in beginsel ruim moet worden uitgelegd en dat de aanleg van directe lijnen hooguit door de lidstaten kan worden beperkt.
2)      Doelstelling van ecologische transformatie
67.      Overeenkomstig artikel 1, tweede alinea, is de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit er, steunend op de voordelen van een geïntegreerde markt, ook op gericht een soepele overgang naar een duurzaam koolstofarm energiesysteem te bieden. Duurzaamheid wordt onder meer ook in overweging 2 genoemd als een doelstelling die met deze richtlijn wordt nagestreefd.
68.      Hoewel directe lijnen niet beperkt zijn tot de levering van hernieuwbare energie, kunnen zij bijdragen tot het bereiken van de duurzaamheidsdoelstelling.
69.      Directe lijnen bieden afnemers namelijk de mogelijkheid om uitsluitend „groene” elektriciteit te gebruiken zonder een omweg via het openbare net, waar de elektriciteit momenteel nog niet volledig uit hernieuwbare energiebronnen afkomstig is. Een goed voorbeeld hiervan is het geval van Jelgavas autobusu parks in zaak C‑756/24, die via de directe lijn elektriciteit van een biomassacentrale wil afnemen.
3)      Conflict met het doel om betaalbare energieprijzen te waarborgen
70.      Volgens artikel 1, lid 2, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit is de richtlijn er, steunend op de voordelen van een geïntegreerde markt, ook op gericht de consument betaalbare, transparante energieprijzen en ‑kosten en een hoge mate van voorzieningszekerheid te bieden.
71.      Volgens de Commissie moet het begrip „directe lijn” restrictief worden uitgelegd, omdat voor de via directe lijnen geleverde elektriciteit geen bijdrage in de kosten van het elektriciteitsnet als geheel wordt betaald, terwijl de via het net bevoorrade afnemers daarvoor de algemene nettarieven moeten betalen. De Commissie refereert hiermee aan de terechte zorg dat de energieprijzen, met name voor huishoudens en kleine ondernemers, zouden kunnen stijgen, indien afnemers (vooral grote industriële afnemers) ook via directe lijnen kunnen worden bevoorraad wanneer er een aansluiting op het net bestaat of mogelijk is. Huishoudelijke afnemers en kleine ondernemers verbruiken immers minder elektriciteit, waardoor het voor producenten en leveranciers waarschijnlijk niet rendabel is om een directe lijn voor deze afnemers aan te leggen. Tegelijkertijd stijgen echter de kosten voor het onderhoud en de exploitatie van het net voor de resterende afnemers van het net, wanneer grote energieafnemers zich van het net loskoppelen en zich – zonder nettarieven te betalen – via directe lijnen laten bevoorraden.
72.      Hoewel ik deze zorg van de Commissie deel, zie ik geen reden om hieruit af te leiden dat de wetgever dit probleem wilde aanpakken door het begrip „directe lijn” strikt uit te leggen.
73.      Zoals ik reeds in de punten 55 en volgende heb uiteengezet, betekent de omstandigheid dat een lijn als directe lijn wordt aangemerkt namelijk nog niet noodzakelijkerwijs dat een vergunning voor deze lijn wordt verleend. Integendeel, de leden 2 tot en met 5 van artikel 7 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit bieden de lidstaten de mogelijkheid om de vergunning voor de aanleg van een directe lijn te weigeren, mits de criteria objectief en niet-discriminerend zijn en er rekening wordt gehouden met de bepalingen in artikel 7, lid 1, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit. In het kader van de beoordelingsruimte van de lidstaten kan bij de beslissing over de vergunning rekening worden gehouden met de mogelijke negatieve gevolgen voor de energieprijzen voor huishoudens en andere kleine eindafnemers (zie, zoals reeds uiteengezet in punt 58, met name artikel 7, lid 5, en artikel 9, lid 5).(22) Ook moeten de lidstaten volgens overweging 58 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit in het algemeen de nodige maatregelen nemen om kwetsbare en energiearme afnemers te beschermen.
74.      Het is aan de verwijzende rechter om te beoordelen of de vergunningen voor de aanleg van de litigieuze lijnen in de onderhavige zaak zijn geweigerd omdat werd gevreesd voor concrete negatieve gevolgen en deze weigering op objectieve en niet-discriminerende criteria berust.(23)
3.      Voorlopige conclusie
75.      Gelet op het voorgaande kom ik tot de conclusie dat het voor de definitie van een directe lijn noch van belang is of er een aansluiting op het net bestaat, noch of een dergelijke aansluiting technisch mogelijk of economisch zinvol is. Voor de definitie van een directe lijn is het alleen van belang of de afnemer door de producent(24) wordt bevoorraad zonder dat van het net gebruik wordt gemaakt.
B.      Volledige afsluiting van het net (tweede vraag in zaak C‑756/24)
76.      Met zijn tweede vraag in zaak C‑756/24 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of een eerder op het net aangesloten afnemer via een directe lijn met een producent kan worden verbonden, ook al wil de afnemer na de aanleg van de geplande lijn de bestaande aansluiting op het net als reserveaansluiting aanhouden.
77.      Indien, zoals hierboven uiteengezet, het beslissende kenmerk van een directe lijn erin bestaat dat de afnemer door de producent wordt bevoorraad zonder dat gebruik wordt gemaakt van het net, kan het niet van belang zijn of er een reserveaansluiting op het net bestaat dan wel of deze aansluiting eventueel naast de directe lijn wordt gebruikt.
78.      Dit standpunt wordt bevestigd door artikel 4 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit dat garandeert dat de afnemer vrij is om een leverancier te kiezen. Volgens deze bepaling moeten de lidstaten erop toezien dat afnemers vrij zijn om op hetzelfde moment over meer dan één energieleveringscontract te beschikken. Artikel 7, lid 3, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit bepaalt voorts dat een directe lijn en een aansluiting op het net ook naast elkaar kunnen bestaan.
79.      Zoals Oostenrijk benadrukt, is de (gecontroleerde) mogelijkheid van een elektriciteitsuitwisseling tussen een directe lijn en het net juist heel belangrijk met het oog op de thans voorziene actieve rol van afnemers als decentrale actoren in het kader van het gebruik van hernieuwbare energiebronnen, wat vaak complementair is aan de netvoeding.(25)
80.      Een volledige afsluiting van de afnemer van het net of een loskoppeling(26) is daarom niet nodig om hem via een directe lijn te kunnen bevoorraden.
C.      Aansluiting van meerdere afnemers op dezelfde lijn (tweede vraag in zaak C‑722/24)
81.      Met het tweede onderdeel van zijn tweede vraag in zaak C‑722/24 wenst de verwijzende rechter te vernemen of meerdere afnemers via eenzelfde directe lijn kunnen worden aangesloten dan wel of een directe lijn slechts kan worden gebruikt om een geïsoleerde klant te bevoorraden.
82.      Ik ben van mening dat ook een lijn waarop meerdere afnemers zijn aangesloten, als directe lijn kan worden aangemerkt. Anders dan bij de eerste situatie in artikel 2, punt 41, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit, heeft de wetgever bij de tweede situatie immers geen beperking tot de geïsoleerde afnemer opgenomen. Uit het taalkundige verschil tussen de twee situaties blijkt duidelijk dat in de tweede situatie geen verdere eisen aan de afnemer worden gesteld.
83.      Voor de opvatting dat meerdere afnemers via een directe lijn kunnen worden bevoorraad, pleit ook de in punt 79 genoemde doelstelling van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit om afnemers in het kader van de ecologische transformatie van de elektriciteitsmarkt een decentrale en complementaire rol toe te kennen.
84.      Ook het feit dat niet alleen andere afnemers op de bestaande lijn zijn aangesloten waarop Elektro bizness zijn afnemers wil aansluiten, maar dat hiermee ook elektriciteit naar het net wordt getransporteerd, staat er niet aan in de weg om de verbinding tussen Elektro bizness en de betrokken afnemer als een directe lijn aan te merken. In dit verband volstaat het dat Elektro bizness (ook) rechtstreeks aan die afnemer levert (dus zonder gebruik te maken van het net) en dat technische voorzieningen een ongecontroleerde stroomafvoer uit het net naar die afnemer voorkomen.
D.      Begrip „productielocatie” (eerste vraag in zaak C‑722/24)
85.      Met zijn eerste vraag in zaak C‑722/24 wenst de verwijzende rechter ook te vernemen of een lijn die eigendom is van een producent en die is gekoppeld aan een elektriciteitscentrale, bestemd is voor de transmissie van opgewekte elektriciteit en zich uitstrekt tot buiten de grenzen van de locatie van de elektriciteitscentrale(27), onder het begrip „geïsoleerde productielocatie” in de zin van artikel 2, punt 41, eerste situatie, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit valt. In dit verband moet worden vastgesteld dat de verwijzende rechter, anders dan de formulering van de prejudiciële vraag suggereert, met „transmissie van opgewekte elektriciteit” zijn vraag niet beperkt tot de „transmissie” van elektriciteit in de zin van artikel 2, punt 34, van deze richtlijn, maar in niet-technische zin alle vormen van elektriciteitstransport bedoelt.
86.      Daarnaast kan in het midden worden gelaten of de lijn wordt gerekend tot de geïsoleerde productielocatie (eerste situatie) of tot de locatie van de producent (tweede situatie). Zoals ik reeds in punt 39 heb opgemerkt, is in dit verband namelijk niet de afbakening tussen de twee in artikel 2, punt 41, geregelde situaties van belang.
87.      De verwijzende rechter wenst dan ook in wezen niet te vernemen onder welke situatie van het onduidelijk geformuleerde artikel 2, punt 41, de in zaak C‑722/24 aan de orde zijnde lijn valt. Hij wil veeleer een antwoord op de algemene vraag of een lijn die een afnemer niet met de locatie van de producent verbindt, maar met een bestaande lijn die naar deze locatie leidt, als directe lijn kan worden aangemerkt.
88.      Mijns inziens moet hierbij niet worden gekeken naar de ruimtelijke afbakening van de locatie van de producent, maar naar de functionele verbinding tussen de afnemer en de producent via de directe lijn. Met andere woorden, een lijn is een directe lijn wanneer deze wordt gebruikt voor de directe bevoorrading van de afnemer door de producent, hetzij door de afnemer te verbinden met de locatie van de producent, hetzij door een lijn te verbinden met deze locatie, zolang het algemene elektriciteitsnet geen deel uitmaakt van de verbinding.
E.      Criterium van de geïsoleerde afnemer en de geïsoleerde productielocatie (eerste en tweede vraag in zaak C‑722/24 en derde vraag in zaak C‑756/24)
89.      Zoals ik in punt 39 heb uiteengezet, vallen de twee lijnen waarvan de vergunningen in de twee hoofdgedingen worden betwist, hoe dan ook onder de tweede situatie van artikel 2, punt 41, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit.
90.      De litigieuze lijnen vallen daarentegen niet onder de eerste situatie van deze bepaling, omdat er in de twee hoofdgedingen verbindingen met het net bestaan.
91.      De taalversies van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit komen weliswaar niet overeen met betrekking tot de productielocatie en de afnemer van artikel 2, punt 41, eerste situatie, maar verwijzen in de meeste gevallen naar het geïsoleerde, afgesplitste karakter van die locatie. Sommige taalversies, waaronder de Letse, de Engelse en de Franse(28), benadrukken door het gebruik van de termen „izolēts lietotājs”, „isolated customer” of „client isolé” dat de afnemer of de productielocatie geïsoleerd, afgescheiden of afgesplitst is gelegen. In andere taalversies, zoals de Estse, de Finse en de Poolse, wordt de vergelijkbare term afzonderlijk gebruikt („eraldiasetseva tarbijaga”, „erilliseen asiakkaaseen” en „wydzielonym odbiorcą”). De termen „einzelner Kunde” en „enskild kund” die in de Duitse en Zweedse taalversie worden gebruikt, kunnen ook worden opgevat als opzichzelfstaand of geïsoleerd.
92.      Alles bij elkaar genomen kan dus worden geconcludeerd dat artikel 2, punt 41, eerste situatie, van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit, zoals Oostenrijk betoogt, betrekking heeft op de situatie van zogenoemde eilandlocaties die niet op het net zijn aangesloten. Onder voorbehoud van de toetsing door de verwijzende rechter vallen de litigieuze lijnen in de hoofdgedingen vanwege de bestaande verbindingen met het net bijgevolg niet onder de werkingssfeer van deze situatie.
V.      Conclusie
93.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van de Augstākā tiesa (Senāts) te beantwoorden als volgt:
„Artikel 2, punt 41, juncto artikel 7, van richtlijn (EU) 2019/944 van het Europees Parlement en de Raad van 5 juni 2019 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en tot wijziging van richtlijn 2012/27/EU
moet aldus worden uitgelegd dat
–        een lijn als directe lijn kan worden aangemerkt wanneer deze wordt gebruikt voor de directe bevoorrading van de afnemer;
–        het voor de definitie van een directe lijn alleen van belang is of de afnemer door de producent of leverancier wordt bevoorraad zonder dat gebruik wordt gemaakt van het net;
–        een directe lijn een lijn kan zijn waarmee een producent die op het net is aangesloten, met een op het net aangesloten afnemer wordt verbonden, zolang de afnemer via deze directe lijn rechtstreeks door de producent van elektriciteit wordt voorzien zonder dat gebruik wordt gemaakt van het net;
–        de definitie van directe lijn ook betrekking op een lijn kan hebben die voor de levering van elektriciteit aan meerdere afnemers wordt gebruikt.”
1      Oorspronkelijke taal: Duits.
2      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 19 december 1996 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit (PB 1997, L 27, blz. 20).
3      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 5 juni 2019 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en tot wijziging van richtlijn 2012/27/EU (PB 2019, L 158, blz. 125).
4      De herhaling „Elektrizitätsversorgungsunternehmen Versorger” in de Duitse versie lijkt een redactionele fout te zijn.
5      In zaak C‑722/24 hebben beide prejudiciële vragen betrekking op de uitleg van het begrip „geïsoleerde productielocatie” respectievelijk „productielocatie”, dat alleen in de eerste situatie wordt genoemd. De derde prejudiciële vraag in zaak C‑756/24 betreft de uitlegging van het begrip „geïsoleerde klant”, dat ook alleen in de eerste situatie wordt genoemd.
6      Cursivering van mij.
7      In de Tsjechische versie staat bijvoorbeeld op de tweede plaats „nebo” („of”).
8      Cursivering van mij.
9      De Letse wet op de elektriciteitsmarkt wijkt op dit punt in artikel 1, punt 29, af van de formulering van de richtlijn door de tweede situatie te omschrijven als een lijn „die een geïsoleerde elektriciteitsproducent verbindt met een handelaar die rechtstreeks levert aan vestigingen die zijn eigendom zijn of die hij bezit, aan verbonden ondernemingen en aan zijn eigen afnemers”. Niettemin moet het mogelijk zijn deze bepaling in overeenstemming met de richtlijn zo uit te leggen dat ook een producent zijn vestigingen, verbonden ondernemingen en afnemers direct kan bevoorraden. Dit vloeit met name voort uit artikel 26 van de wet op de elektriciteitsmarkt, dat bepaalt dat „[d]e producent [...] het recht [heeft] om elektriciteit te leveren aan afnemers of aan zijn eigen vestigingen via een directe lijn”.
10      Bijvoorbeeld ook arrest van 1 juni 1961, Simon/Hof van Justitie (15/60, EU:C:1961:11, blz. 229). Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Trstenjak in de zaak Quelle (C‑404/06, EU:C:2007:682, punt 58).
11      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2003 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en houdende intrekking van richtlijn [96/92] (PB 2003, L 176, blz. 37).
12      Volgens artikel 2, punt 15, van richtlijn 2003/54 werd onder een directe lijn verstaan „een elektriciteitslijn die een geïsoleerde productielocatie met een geïsoleerde afnemer verbindt, of een elektriciteitslijn die een elektriciteitsproducent en een elektriciteitsleverancier met elkaar verbindt om hun eigen vestigingen, dochterondernemingen en in aanmerking komende afnemers direct te bevoorraden”.
13      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 13 juni 2024 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markten voor hernieuwbaar gas, aardgas en waterstof, tot wijziging van richtlijn (EU) 2023/1791 en tot intrekking van richtlijn 2009/73/EG (PB L, 2024/1788).
14      Cursivering van mij.
15      Cursivering van mij.
16      Arrest van 28 november 2024, ENGIE Deutschland (C‑293/23, EU:C:2024:992, punt 77).
17      Door de categorie „afnemerinstallatie” in te voeren, die niet in de richtlijn was voorzien, had de Duitse wetgever tegelijkertijd het begrip „distributiesysteem” restrictiever gedefinieerd dan dit in de richtlijn het geval was. Exploitanten van afnemerinstallaties waren niet onderworpen aan de verplichtingen van distributiesysteembeheerders en daarom moest worden gevreesd dat hierdoor afbreuk zou worden gedaan aan de bepalingen van de richtlijn.
18      Volgens vaste rechtspraak van het Hof moet, wanneer een Unierechtelijke bepaling voor verschillende uitleggingen vatbaar is, de voorkeur worden gegeven aan de uitlegging die de nuttige werking van de bepaling kan verzekeren; zie arresten van 22 september 1988, Saarland e.a. (187/87, EU:C:1988:439, punt 19), en 24 februari 2000, Commissie/Frankrijk (C‑434/97, EU:C:2000:98, punt 21).
19      Zie in die zin reeds mijn conclusie in de zaak Sabatauskas e.a. (C‑239/07, EU:C:2008:344, punt 22).
20      Daartussen waren de reeds genoemde richtlijn 2003/54 en richtlijn 2009/72 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en tot intrekking van richtlijn [2003/54] (PB 2009, L 211, blz. 55) van kracht.
21      Volgens deze overweging moet de interne markt voor elektriciteit „door concurrerende elektriciteitsmarkten te organiseren over de landgrenzen heen, een echte keuzevrijheid [...] bieden aan alle eindafnemers in de Unie, zowel particulieren als ondernemingen, nieuwe mogelijkheden voor economische groei [...] creëren, concurrerende tarieven, efficiënte investeringssignalen en een betere dienstverlening [...] bewerkstelligen, alsmede [bijdragen] tot de voorzieningszekerheid en de duurzaamheid van de economie”. Zie ook reeds overweging 4 van richtlijn 96/92 en de overwegingen 3 en 5 van richtlijn 2009/72.
22      Zie reeds mijn conclusie in de zaak Sabatauskas e.a. (C‑239/07, EU:C:2008:344, punt 43). Zie ook arrest van 9 oktober 2008, Sabatauskas e.a. (C‑239/07, EU:C:2008:551, punt 48), en de conclusie van advocaat-generaal Pitruzzella in de zaak Elektrorazpredelenie Yug (C‑31/18, EU:C:2019:421, punt 43).
23      Arrest van 9 oktober 2008, Sabatauskas e.a. (C‑239/07, EU:C:2008:551, punt 48); conclusie van advocaat-generaal Pitruzzella in de zaak Elektrorazpredelenie Yug (C‑31/18, EU:C:2019:421, punt 43).
24      Hetzelfde geldt voor de andere in artikel 2, punt 41, bedoelde situaties.
25      Zie bijvoorbeeld artikel 15 („Actieve afnemers”) of artikel 16 („Energiegemeenschappen van burgers”) alsook de overwegingen 42 tot en met 47 van de richtlijn betreffende de interne markt voor elektriciteit.
26      Jelgavas autobusu parks heeft tegenover de reguleringscommissie verklaard dat tijdens de aansluiting op de geplande directe lijn de loskoppeling van het net zal worden gewaarborgd.
27      De verwijzende rechter wil deze aan de hand van het postadres vaststellen.
28      Zo ook bijvoorbeeld in de Italiaanse taalversie „cliente isolato”, de Deense taalversie „isoleret kunde” en de Portugese taalversie „cliente isolado”.