62024CJ0743_RES
Zaak C‑743/24 [Alchaster II] (
i
)
Minister for Justice and Equality
tegen
MA
[verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Supreme Court (Ierland)]
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 3 april 2025
„Prejudiciële verwijzing – Handels‑ en samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, enerzijds, en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, anderzijds – Overlevering van een persoon aan het Verenigd Koninkrijk met het oog op strafvervolging – Risico op schending van een grondrecht – Artikel 49, lid 1, tweede volzin, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen – Voor de veroordeelde ongunstige wijziging van de regeling inzake voorwaardelijke invrijheidstelling”
Grondrechten – Handvest van de grondrechten – Legaliteitsbeginsel ter zake van delicten en straffen – Verankering in zowel het Handvest van de grondrechten als het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens – Identieke betekenis en draagwijdte – Door het Handvest geboden niveau van bescherming dat niet in strijd is met het door het EVRM gewaarborgde niveau van bescherming
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 49, lid 1)
(zie punt 24)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Handels‑ en samenwerkingsovereenkomst met het Verenigd Koninkrijk – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Weigering om een aanhoudingsbevel ten uitvoer te leggen wanneer er een risico is dat artikel 49, lid 1, van het Handvest van de grondrechten wordt geschonden – Voorwaarden – Retroactieve wijziging van de omvang van de straf – Reëel risico op een zwaardere straf dan die welke aanvankelijk gold – Oplegging van een zwaardere straf na wijziging van de regeling inzake voorwaardelijke invrijheidstelling – Voorwaarden
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 49, lid 1; handels‑ en samenwerkingsovereenkomst EU en Euratom - Verenigd Koninkrijk)
(zie punten 25‑47 en dictum)
Samenvatting
Naar aanleiding van een prejudiciële vraag van de Supreme Court (hoogste rechterlijke instantie, Ierland) verduidelijkt de Grote kamer van het Hof, in het kader van de versnelde procedure, met betrekking tot een aanhoudingsbevel dat is uitgevaardigd op grond van de met het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland gesloten handels‑ en samenwerkingsovereenkomst (
1
), het begrip „oplegging van een zwaardere straf” in het licht van het legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen, zoals verankerd in artikel 49, lid 1, tweede volzin, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (
2
).
De District Judge of the Magistrates’ Courts of Northern Ireland (districtsrechter in eerste aanleg voor burgerlijke en strafzaken Noord-Ierland, Verenigd Koninkrijk) heeft vier aanhoudingsbevelen tegen MA uitgevaardigd in verband met strafbare feiten van terroristische aard die in 2020 zouden zijn gepleegd.
In 2022 heeft de High Court (rechter in eerste aanleg, Ierland) de overlevering van MA aan het Verenigd Koninkrijk bevolen. MA heeft tegen dat vonnis hoger beroep ingesteld bij de verwijzende rechter, die het Hof een prejudiciële vraag over de uitlegging van de HSO heeft gesteld, waarop het Hof in het arrest Alchaster (
3
) heeft geantwoord.
In dat arrest heeft het Hof beslist dat wanneer een persoon tegen wie op grond van de HSO een aanhoudingsbevel is uitgevaardigd, aanvoert dat er bij zijn overlevering aan het Verenigd Koninkrijk sprake zou zijn van een risico op schending van artikel 49, lid 1, van het Handvest vanwege een – voor hem ongunstige – wijziging van de voorwaarden voor voorwaardelijke invrijheidstelling, die heeft plaatsgevonden na het vermeende plegen van het strafbare feit waarvoor deze persoon wordt vervolgd, de uitvoerende rechterlijke autoriteit het bestaan van dit risico zelfstandig moet beoordelen alvorens zich uit te spreken over de tenuitvoerlegging van dat aanhoudingsbevel. Gelet op dit antwoord heeft de verwijzende rechter (
4
) de autoriteiten van het Verenigd Koninkrijk om aanvullende informatie verzocht over de regeling inzake voorwaardelijke invrijheidstelling die in geval van overlevering op MA van toepassing zou zijn.
Blijkens het antwoord van de districtsrechter in eerste aanleg van Noord-Ierland diende de rechter die een gevangenisstraf voor bepaalde tijd oplegt, volgens de regeling die in Noord-Ierland van toepassing was op het tijdstip waarop de in het hoofdgeding centraal staande feiten zouden zijn gepleegd, een „detentieperiode” te bepalen, die niet langer mocht zijn dan de helft van de duur van de opgelegde straf en na afloop waarvan de veroordeelde voorwaardelijk in vrijheid moest worden gesteld. Krachtens de nieuwe regeling daarentegen, die sinds 30 april 2021 van kracht is en die ook van toepassing is op strafbare feiten die vóór die datum zijn gepleegd, bestaat een gevangenisstraf voor bepaalde tijd voor een „gekwalificeerd terroristisch misdrijf” uit een door de rechter te bepalen „passende detentieperiode” plus een periode van een jaar, in de loop waarvan de veroordeelde voorwaardelijk wordt vrijgelaten, waarbij de totale duur van deze perioden niet langer mag zijn dan de maximale gevangenisstraf. De betrokkene kan ook voorwaardelijk worden vrijgelaten na twee derde van de „passende detentieduur” te hebben uitgezeten, mits de Parole Commissioners (reclasseringsambtenaren, Verenigd Koninkrijk) ervan overtuigd zijn dat het ter bescherming van de samenleving niet noodzakelijk is om zijn detentie voort te zetten.
Aangezien de verwijzende rechter twijfel koesterde omtrent de vraag of deze wijzigingen kunnen worden geacht uitsluitend betrekking te hebben op de tenuitvoerlegging van straffen, dan wel of zij moeten worden beschouwd als een wijziging met terugwerkende kracht van de omvang van de straf en dus moet worden geoordeeld dat aan de betrokkene een zwaardere straf wordt opgelegd dan de straf die gold ten tijde van de vermeende strafbare feiten, zodat sprake is van schending van artikel 49, lid 1, van het Handvest, heeft hij het Hof een prejudiciële vraag gesteld.
Beoordeling door het Hof
Vooraf roept het Hof in herinnering dat artikel 49 van het Handvest op zijn minst dezelfde garanties bevat als die welke zijn opgenomen in artikel 7 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (
5
), waarmee krachtens artikel 52, lid 3, van het Handvest rekening moet worden gehouden als minimumbeschermingsniveau.
Voor de toepassing van artikel 7 EVRM moet onderscheid worden gemaakt tussen een maatregel die een „straf” vormt en een maatregel die betrekking heeft op de „tenuitvoerlegging” of „uitvoering” van de straf.
Een maatregel die betrekking heeft op de tenuitvoerlegging van een straf is slechts onverenigbaar met artikel 49, lid 1, tweede volzin, van het Handvest wanneer die maatregel leidt tot retroactieve wijziging van de omvang van de straf die gold toen het betrokken strafbare feit beweerdelijk werd gepleegd en er daardoor een zwaardere straf wordt opgelegd dan de straf die aanvankelijk gold. Hoewel dit niet het geval is als die maatregel alleen maar tot gevolg heeft dat de minimumdrempel om in aanmerking te komen voor voorwaardelijke invrijheidstelling wordt verhoogd, kan dit anders zijn, met name wanneer de betrokken maatregel de mogelijkheid van voorwaardelijke invrijheidstelling in wezen afschaft of wanneer die maatregel deel uitmaakt van een reeks maatregelen die ertoe leiden dat de aanvankelijk opgelegde straf intrinsiek zwaarder wordt.
De omstandigheid dat een nationale regeling voor strafbare feiten die vóór inwerkingtreding ervan zijn gepleegd, voorziet in een verlenging van het deel van een gevangenisstraf dat noodzakelijkerwijs in detentie moet zijn doorgebracht voordat voorwaardelijke invrijheidstelling kan worden gelast, kan op zich niet tot schending van artikel 49, lid 1, tweede volzin, van het Handvest leiden.
De gestelde vraag heeft echter betrekking op wijzigingen van een regeling inzake voorwaardelijke invrijheidstelling die tevens afdoen aan een regel die in automatische voorwaardelijke invrijheidstelling voorziet wanneer de helft van de straf is uitgezeten. Hoewel deze wijziging van de regeling inzake voorwaardelijke invrijheidstelling in casu tot een verzwaring van de detentie leidt, hoeft dit niet noodzakelijkerwijs te impliceren dat een strengere straf wordt opgelegd in de zin van artikel 49, lid 1, tweede volzin, van het Handvest.
Deze overweging vloeit voort uit het onderscheid tussen enerzijds het begrip „straf”, in de zin van de veroordeling die is of kan worden uitgesproken, en anderzijds het begrip maatregelen met betrekking tot de „tenuitvoerlegging” of de „uitvoering” van de straf. Zij geldt niet alleen voor een verhoging van de drempel voor voorwaardelijke invrijheidstelling, maar ook voor wijzigingen van andere voorwaarden waarvan de voorwaardelijke invrijheidstelling afhangt.
Voor zover deze wijzigingen niet tot gevolg hebben dat de mogelijkheid van een dergelijke invrijheidstelling in wezen wordt afgeschaft en zij niet tot een verzwaring leiden van de aard van de straf die gold toen de betrokken strafbare feiten beweerdelijk werden gepleegd, is de toepassing ervan op strafbare feiten die vóór het van kracht worden ervan zijn gepleegd, dus niet in strijd met artikel 49, lid 1, tweede volzin, van het Handvest.
Wat de eerste van deze beide voorwaarden aangaat, heeft de ingevoerde wijziging in casu in rechte noch in de praktijk tot gevolg dat de mogelijkheid van voorwaardelijke invrijheidstelling in wezen wordt afgeschaft.
Wat de tweede voorwaarde aangaat, is niet gebleken dat de betrokken wijziging van de regeling inzake voorwaardelijke invrijheidstelling – die de maximale duur van de opgelegde gevangenisstraf niet verlengt – ertoe leidt dat de aanvankelijk opgelegde straf intrinsiek zwaarder wordt. Zowel op grond van de nieuwe regeling als op grond van de regeling die van toepassing was ten tijde van het vermeende plegen van de betrokken strafbare feiten, zou de duur van de door de strafrechter op te leggen gevangenisstraf namelijk gelijk zijn aan de maximale periode dat de veroordeelde persoon uiteindelijk in detentie zou kunnen worden geplaatst. Elk van deze beide regelingen biedt de mogelijkheid om iemand die voorwaardelijk is vrijgelaten opnieuw in detentie te plaatsen wanneer het gedrag van die persoon intrekking van de invrijheidstelling rechtvaardigt. Geen van deze regelingen garandeert dus dat de betrokkene op vrije voeten blijft gedurende een vooraf bepaald deel van de door de strafrechter opgelegde gevangenisstraf.
Voorts is het criterium van het gevaar dat de veroordeelde persoon oplevert – te beoordelen op het moment van zijn eventuele voorwaardelijke invrijheidstelling – een gebruikelijk criterium in het gevangenisbeleid en vergt het een andersoortige beoordeling dan de beoordeling die aanvankelijk bij het uitspreken van zijn veroordeling is verricht, waardoor het naar zijn aard samenhangt met de tenuitvoerlegging van de straf.
Het Hof concludeert dat er geen sprake is van de oplegging van een zwaardere straf in de zin van artikel 49, lid 1, tweede volzin, van het Handvest wanneer op een persoon die tot een gevangenisstraf voor bepaalde tijd zou worden veroordeeld, een regeling wordt toegepast volgens welke deze persoon ten minste twee derde van een vastgestelde detentieperiode moet uitzitten alvorens voor voorwaardelijke invrijheidstelling in aanmerking te komen, deze invrijheidstelling afhangt van het oordeel van een gespecialiseerde autoriteit dat voortzetting van de detentie van die persoon niet langer noodzakelijk is ter bescherming van de samenleving, en die persoon een jaar voor het einde van de opgelegde straf noodzakelijkerwijs in aanmerking komt voor voorwaardelijke invrijheidstelling, terwijl hij volgens de regels die ten tijde van het vermeende plegen van de betrokken strafbare feiten golden, automatisch voor voorwaardelijke invrijheidstelling in aanmerking had moeten komen nadat hij de helft van deze straf had uitgezeten.
(
i
)	Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
(
1
)	Handels‑ en samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, enerzijds, en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, anderzijds (PB 2021, L 149, blz. 10; hierna: „HSO”).
(
2
)	Hierna: „Handvest”.
(
3
)	Arrest van 29 juli 2024, Alchaster (C‑202/24, EU:C:2024:649).
(
4
)	Op grond van artikel 613, lid 2, HSO.
(
5
)	Ondertekend op 4 november 1950 te Rome (hierna: „EVRM”).