Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
DEAN SPIELMANN
της 13ης Νοεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑523/24
Sociedad Civil Catalana, Asociación Cívica y Cultural (SCC),
Ministerio Fiscal
κατά
RAS,
AAT,
IGA,
ARMG,
ANMG,
NMF,
ARM,
LBC,
RFB,
FHM,
MMT,
MOQ,
MOP,
ASD,
JTN,
JNB,
TPR,
OJV,
RRR,
DBC,
JGV,
EAC,
EH,
MKEK,
SML,
AVO,
MAB,
JMSI,
LPG,
CPO,
CPC,
ACO,
AMC,
ACJ,
FGS
[αίτηση του Tribunal de Cuentas(Ελεγκτικού Συνεδρίου, Ισπανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Διαχείριση δημόσιων πόρων στο πλαίσιο του κινήματος υπέρ της ανεξαρτησίας της Καταλονίας – Διαδικασία δημοσιολογιστικής ευθύνης – Συμβατότητα του οργανικού νόμου 1/2024, περί αμνηστίας για την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία, με το δίκαιο της Ένωσης – Άρθρο 325 ΣΛΕΕ – Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου – Μέγιστη προθεσμία δύο μηνών για την εφαρμογή της αμνηστίας – Δικαίωμα ακρόασης του διαδίκου που άσκησε ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος – Δεν προβλέπεται αναστολή της διαδικασίας και υποχρεωτική άρση των συντηρητικών μέτρων σε περίπτωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως »
Περιεχόμενα
I.
Εισαγωγή
II.
Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
Β.
Το ισπανικό δίκαιο
1.
Το Σύνταγμα
2.
Ο οργανικός νόμος 2/1982 του ΕΣ
3.
Ο νόμος 7/1988 για τη λειτουργία του ΕΣ
4.
Ο οργανικός νόμος 6/1985 περί της δικαστικής εξουσίας
5.
Ο νόμος 1/2000 περί του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας
6.
Ο οργανικός νόμος περί αμνηστίας
III.
Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
IV.
Ανάλυση
Α.
Επί του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως: αποτελεί το ΕΣ «δικαστήριο» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ;
Β.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
1.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις: η αμνηστία και το δίκαιο της Ένωσης
2.
Επί της προσβολής των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης (πρώτο, τρίτο, τέταρτο και πέμπτο ερώτημα)
α)
Επί του πρώτου ερωτήματος
β)
Επί του τρίτου, τετάρτου και πέμπτου ερωτήματος
3.
Επί της συμβατότητας του οργανικού νόμου περί αμνηστίας με το κράτος δικαίου (δεύτερο, έκτο, έβδομο και όγδοο ερώτημα)
α)
Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου
β)
Επί του παραδεκτού
γ)
Επί της ουσίας
1)
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις: η αμνηστία και το δίκαιο της Ένωσης
2)
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
3)
Επί του εβδόμου προδικαστικού ερωτήματος
4)
Επί του έκτου και του ογδόου προδικαστικού ερωτήματος
V.
Πρόταση
I.      Εισαγωγή
1.        Η λέξη «amnistie» προέρχεται από την ελληνική λέξη «αμνηστία», η οποία εμπεριέχει εν μέρει την έννοια της λήθης (2), όπως άλλωστε και ο όρος «αμνησία», με τον οποίο έχει κοινή ετυμολογία (3). Οι ομοιότητες, όμως, σταματούν εδώ: η αμνησία αποτελεί ένα ανεπιθύμητο, ακούσιο συμβάν, μια ασθένεια, μια διαταραχή της μνήμης, που μπορεί να οφείλεται σε άρνηση του παρελθόντος. Αντιθέτως, η αμνηστία είναι αποτέλεσμα πολιτικής επιλογής, της επιλογής της λήθης, η οποία όμως δεν είναι τυχαία ούτε ακούσια, αλλά αντιθέτως ηθελημένη και βασισμένη στον νόμο. Πρόκειται για τον συλλογικό εξιλασμό, εκ μέρους της κρατικής εξουσίας, συνήθως για αξιόποινες πράξεις κατά του κράτους (4). Αποσκοπεί στην αποκλιμάκωση συγκρούσεων οι οποίες προκλήθηκαν από γεγονότα τα οποία προκάλεσαν πολιτικό και κοινωνικό ρήγμα στο εσωτερικό μιας πληθυσμιακής ομάδας, καθώς και στην «αλλαγή σελίδας» (5).
2.        Η αμνηστία αποτελεί, επομένως, σύνθετο μέτρο, το οποίο θεσπίζεται μεν με σκοπό τον εξιλασμό αξιόποινων πράξεων, μπορεί όμως να έχει ως αποτέλεσμα και την ατιμωρησία. Συνεπώς, η θέσπιση μέτρου αμνηστίας ανοίγει μια λεπτή συζήτηση: συνιστά μήπως άνιση μεταχείριση, αντίθετη προς την ιδέα της δικαιοσύνης (6); Ή, μήπως, αποτελεί έκφραση της δικαιοσύνης που «επεμβαίνει εκ των υστέρων» (7) στις κοινωνικές συγκρούσεις;
3.        Στις 10 Ιουνίου 2024 το Cortes Generales (Ισπανικό Κοινοβούλιο) εξέδωσε τον Ley Orgánica 1/2024 de amnistía para la normalización institucional, politica y social en Cataluña (οργανικό νόμο 1/2024 περί αμνηστίας την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία, στο εξής: οργανικός νόμος περί αμνηστίας) (8). Στο υλικό και χρονικό πεδίο εφαρμογής του νόμου αυτού εμπίπτουν πράξεις οι οποίες συνεπάγονται ποινική, διοικητική ευθύνη ή δημοσιονομική ευθύνη και τελέστηκαν στο πλαίσιο του δημοψηφίσματος για την ανεξαρτησία της Καταλονίας, καθώς και οι πράξεις που τελέστηκαν στο πλαίσιο της προσπάθειας ανεξαρτητοποίησης της Καταλονίας.
4.        Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο οργανικός νόμος προκάλεσε βαθιά και έντονη συζήτηση εντός του πολιτικού κόσμου, των θεσμικών οργάνων, του δικαστικού συστήματος, του ακαδημαϊκού κόσμου και, γενικότερα, της ισπανικής κοινωνίας.
5.        Από νομικής απόψεως, το ζήτημα της νομιμότητας του οργανικού νόμου περί αμνηστίας τέθηκε προσφάτως στην κρίση του Tribunal Constitucional (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Ισπανία), με την άσκηση συνταγματικής προσφυγής. Το Συνταγματικό Δικαστήριο κήρυξε τον νόμο αυτόν, εξαιρουμένων δύο διατάξεων, σύμφωνο με το Constitución española (Ισπανικό Σύνταγμα, στο εξής: Σύνταγμα) (9) με απόφαση της 26ης Ιουνίου 2025 (10).
6.        Στο πλαίσιο αυτό, το Tribunal de Cuentas (Ελεγκτικό Συνέδριο, Ισπανία) (στο εξής: ΕΣ) υποβάλλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως σχετικά με τη συμβατότητα ορισμένων διατάξεων που διέπουν τη χορήγηση αμνηστίας υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, κατά τα προβλεπόμενα, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 325 ΣΛΕΕ, και με την αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
7.        Η υπό κρίση υπόθεση, η οποία έχει σημαντικές συνέπειες συνταγματικού χαρακτήρα για το δίκαιο της Ένωσης, θα δώσει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αποφανθεί επί του αναμφίβολα καινοφανούς ζητήματος του δικαστικού ελέγχου όσον αφορά νόμο περί αμνηστίας που έχει θεσπισθεί από κράτος μέλος της Ένωσης και επί της εκτάσεως του ελέγχου αυτού.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
8.        Στην υπό κρίση υπόθεση, κρίσιμες είναι οι διατάξεις των άρθρων 267 και 325 ΣΛΕΕ, του άρθρου 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
Β.      Το ισπανικό δίκαιο
1.      Το Σύνταγμα
9.        Το άρθρο 136 του Συντάγματος προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Το [ΕΣ] είναι το ανώτατο όργανο που είναι αρμόδιο για τον έλεγχο των λογαριασμών και της οικονομικής διαχείρισης του κράτους, καθώς και του δημόσιου τομέα.
Εξαρτάται απευθείας από το Cortes Generales [Ισπανικό Κοινοβούλιο] και ασκεί τα καθήκοντά του κατ’ εξουσιοδότηση του Κοινοβουλίου όσον αφορά την εξέταση και τον έλεγχο του γενικού προϋπολογισμού του κράτους.
2.      Οι λογαριασμοί του κράτους και του δημόσιου τομέα υποβάλλονται στο [ΕΣ] και ελέγχονται από αυτό.
Το [ΕΣ], με την επιφύλαξη των δικών του αρμοδιοτήτων, υποβάλλει στο Cortes Generales [Ισπανικό Κοινοβούλιο] ετήσια έκθεση στην οποία επισημαίνει, κατά περίπτωση, τις παραβάσεις που, κατά την άποψή του, διαπράχθηκαν ή τις αναληφθείσες ευθύνες.
3.      Για τα μέλη του [ΕΣ] ισχύουν οι εγγυήσεις περί ανεξαρτησίας και ισοβιότητας, καθώς και τα ασυμβίβαστα που ισχύουν και για τους δικαστές.
4.      Οργανικός νόμος ρυθμίζει τη σύνθεση, την οργάνωση και τα καθήκοντα του [ΕΣ].»
2.      Ο οργανικός νόμος 2/1982 του ΕΣ
10.      Το άρθρο 5 του Ley Orgánica 2/1982 del Tribunal de Cuentas (οργανικού νόμου 2/1982 του ΕΣ), της 12ης Μαΐου 1982 (στο εξής: οργανικός νόμος του ΕΣ) (11), ορίζει ότι «[το ΕΣ] ασκεί τα καθήκοντά του με πλήρη ανεξαρτησία και τηρώντας τον νόμο».
11.      Το άρθρο 15 του οργανικού νόμου του ΕΣ ορίζει τα όρια της δικαιοδοσίας σε δημοσιονομικές υποθέσεις ως εξής:
«1.      Η ένδικη διαδικασία σε δημοσιονομικές υποθέσεις που εμπίπτουν στη δικαιοδοσία του [ΕΣ] ασκείται όσον αφορά τη λογοδοσία των προσώπων τα οποία λαμβάνουν, ελέγχουν, διαχειρίζονται, διατηρούν, χρησιμοποιούν ή μετέρχονται δημόσια αγαθά, κεφάλαια ή πόρους.
2.      Η δικαιοδοσία σε δημοσιονομικές υποθέσεις καλύπτει τα δημόσια κεφάλαια ή τους δημόσιους πόρους, καθώς και τις παρεπόμενες υποχρεώσεις που παρέχονται ως εγγύηση για τη διαχείρισή τους.»
12.      Το άρθρο 17 του οργανικού νόμου του ΕΣ προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Η δικαιοδοσία σε δημοσιονομικές υποθέσεις είναι υποχρεωτική, μη παρεκτεινόμενη, αποκλειστική και πλήρης.
2.      Καλύπτει, αποκλειστικά προς τον σκοπό της άσκησης των καθηκόντων του ΕΣ, την εξέταση και την έκδοση απόφασης επί προδικαστικών και παρεμπιπτόντων ζητημάτων, εξαιρουμένων εκείνων που έχουν ποινικό χαρακτήρα, στο μέτρο που πρόκειται για ζητήματα προκριματικού χαρακτήρα που σχετίζονται άμεσα με τον καταλογισμό δημοσιονομικής ευθύνης.
3.      Η εκδιδόμενη απόφαση δεν παράγει αποτελέσματα εκτός του πεδίου της δημοσιονομικής δικαιοδοσίας.»
3.      Ο νόμος 7/1988 για τη λειτουργία του ΕΣ
13.      Το άρθρο 49, παράγραφοι 1 και 3, του Ley 7/1988 de Funcionamiento del Tribunal de Cuentas (νόμου 7/1988, για τη λειτουργία του ΕΣ), της 5ης Απριλίου 1988 (στο εξής: νόμος για τη λειτουργία του ΕΣ) (12), προβλέπει τα εξής:
«1.      Το δικαστήριο για τα δημοσιονομικά δικαστήριο εκδικάζει υποθέσεις καταλογισμού σε βάρος προσώπων επιφορτισμένων με την άσκηση δημοσιονομικής διαχείρισης, τα οποία έχουν προξενήσει, από δόλο ή βαριά αμέλεια, δημοσιονομική ζημία με πράξεις ή παραλείψεις κατά παράβαση της δημοσιονομικής και δημοσιολογιστικής νομοθεσίας που ισχύει για τους φορείς του δημόσιου τομέα ή, κατά περίπτωση, για τα πρόσωπα ή τις οντότητες που λαμβάνουν επιχορηγήσεις, πιστώσεις, εγγυήσεις ή άλλες ενισχύσεις από τον δημόσιο τομέα. Καταλογίζει παρεπόμενη δημοσιολογιστική ευθύνη μόνον εφόσον η άμεση δημοσιολογιστική ευθύνη έχει καταλογιστεί, χωρίς όμως να έχουν ικανοποιηθεί η εξ αυτής απορρέουσες αξιώσεις.
[...]
3.      Όταν τα πραγματικά περιστατικά στοιχειοθετούν αξιόποινη πράξη κατά την έννοια του άρθρου 18, παράγραφος 2, του [οργανικού νόμου του ΕΣ], το δικαστήριο που επιλαμβάνεται της υπόθεσης δεν εξετάζει τη δημοσιολογιστική ευθύνη, αλλά διαβιβάζει στο [ΕΣ] τα στοιχεία που είναι αναγκαία για τον προσδιορισμό της προκληθείσας δημοσιονομικής ζημίας.»
14.      Το άρθρο 67 του νόμου για τη λειτουργία του ΕΣ προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Για τη διασφάλιση του καταλογισμού δημοσιολογιστικής ευθύνης στο πλαίσιο των ένδικων διαδικασιών ενώπιον του [ΕΣ], η Ministerio Fiscal [εισαγγελική αρχή, Ισπανία], η Letrado del Estado [νομική υπηρεσία του Κράτους] ή ο νόμιμος εκπρόσωπος του ζημιωθέντος φορέα του δημόσιου μπορεί να ζητήσει τη συντηρητική κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων των καθών η αίτηση καταλογισμού, στις περιπτώσεις και σύμφωνα με τις διαδικασίες που προβλέπει ο κώδικας πολιτικής δικονομίας, χωρίς να απαιτείται προς τούτο η θέσπιση εγγύησης.
2.      Για τον σκοπό αυτόν, o προσωρινός καθορισμός του καταλογιζόμενου ποσού στο πλαίσιο των διαδικασιών των άρθρων 45 και 47 του παρόντος νόμου αποτελεί επαρκή βάση για να διαταχθεί η κατάσχεση.
3.      Εάν το αίτημα περί συντηρητικής κατασχέσεως έχει υποβληθεί και έχει γίνει δεκτό πριν από την κατάθεση της αίτησης καταλογισμού, η κατάσχεση πρέπει να επικυρωθεί έως το πέρας της αντίστοιχης ένδικης διαδικασίας ή, κατά περίπτωση, έως την υποβολή παρατηρήσεων από την εισαγγελική αρχή.»
15.      Κατά το άρθρο 74, παράγραφος 1, του νόμου για τη λειτουργία του ΕΣ:
«Στην ένδικη διαδικασία reintegro por alcance [διαδικασία καταλογισμού λόγω αδικαιολόγητου ελλείμματος στο πλαίσιο δημοσιονομικής ευθύνης], με την επιφύλαξη των διαδικασιών που προβλέπονται για την αντίστοιχη διαπιστωτική απόφαση, ισχύουν οι εξής κανόνες:
1a.      Κρίσιμα θεωρούνται μόνον τα πραγματικά περιστατικά που σχετίζονται με κατάχρηση ή υπεξαίρεση κατά τους ορισμούς του παρόντος νόμου.
[...]»
4.      Ο οργανικός νόμος 6/1985 περί της δικαστικής εξουσίας
16.      Κατά το άρθρο 418, παράγραφος 11, του Ley Orgánica 6/1985 del Poder Judicial (οργανικού νόμου 6/1985, περί της δικαστικής εξουσίας), της 1ης Ιουλίου 1985 (στο εξής: οργανικός νόμος περί της δικαστικής εξουσίας) (13), η αδικαιολόγητη καθυστέρηση στην κίνηση ένδικης διαδικασίας ή στην εκδίκαση υπόθεσης ενώπιον δικαστηρίου συγκαταλέγεται στα σοβαρά παραπτώματα, εκτός αν πρόκειται για πολύ σοβαρό παράπτωμα.
5.      Ο νόμος 1/2000 περί του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας
17.      Κατά το άρθρο 216 του Ley 1/2000 de Enjuiciamiento Civil (νόμου 1/2000, περί του κώδικα πολιτικής δικονομίας), της 7ης Ιανουαρίου 2000 (στο εξής: ΚΠολΔ), ως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών (14):
«Τα πολιτικά δικαστήρια αποφασίζουν βάσει των πραγματικών περιστατικών που προτάθηκαν, των αποδείξεων που προσκομίστηκαν και των αιτημάτων που υποβλήθηκαν από τους διαδίκους, εκτός αν ο νόμος προβλέπει διαφορετικά σε ειδικές περιπτώσεις.»
18.      Το άρθρο 434 του ΚΠολΔ έχει ως εξής:
«1.      Η απόφαση εκδίδεται εντός [20] ημερών από την περάτωση της δίκης.
2.      Αν, εντός της προθεσμίας για την έκδοση απόφασης και σύμφωνα με τις διατάξεις των επόμενων άρθρων, διαταχθούν πρόσθετες αποδείξεις, η προθεσμία για την έκδοση απόφασης αναστέλλεται.
[...]»
19.      Το άρθρο 435 του ΚΠολΔ προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Το δικαστήριο μπορεί να διατάξει πρόσθετες αποδείξεις μόνον κατόπιν αιτήσεως διαδίκου, σύμφωνα με τους ακόλουθους κανόνες:
1a.      Δεν διατάσσονται ως πρόσθετες αποδείξεις οι αποδείξεις που μπορούσαν να είχαν προταθεί νομίμως από τους διαδίκους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που θα μπορούσαν να είχαν προταθεί κατόπιν υποδείξεων του δικαστηρίου προς τους διαδίκους, κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 429, παράγραφος 1.
2a.      Πρόσθετες αποδείξεις διατάσσονται εφόσον δεν έχουν διεξαχθεί οι διαταχθείσες αποδείξεις, για λόγους που δεν σχετίζονται με τον διάδικο που τις πρότεινε.
3a.      Επιτρέπεται η διεξαγωγή λυσιτελών αποδείξεων σε συνάφεια με νέα πραγματικά περιστατικά ή περιστατικά τα οποία δεν είχαν καταστεί προηγουμένως γνωστά.
2.      Κατ’ εξαίρεση, το δικαστήριο μπορεί, είτε αυτεπαγγέλτως είτε κατόπιν αιτήσεως διαδίκου, να διατάξει την εκ νέου προσκόμιση αποδεικτικών στοιχείων σχετικά με κρίσιμα και εμπροθέσμως προβληθέντα πραγματικά περιστατικά, εάν οι προηγουμένως διαταχθείσες αποδείξεις δεν ευδοκίμησαν λόγω περιστάσεων που έχουν εκλείψει και είναι ανεξάρτητες από τη βούληση και την επιμέλεια των διαδίκων, εφόσον υπάρχουν σοβαροί λόγοι να θεωρηθεί ότι τα νέα αποδεικτικά στοιχεία θα αποσαφηνίσουν τα εν λόγω πραγματικά περιστατικά.
Στην περίπτωση αυτή, οι περιστάσεις και οι λόγοι αυτοί θα πρέπει να εκτίθενται λεπτομερώς στη διάταξη με την οποία διατάσσονται τα μέτρα διεξαγωγής αποδείξεων.»
20.      Το άρθρο 436 του ΚΠολΔ προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Οι διεξαγόμενες κατά τις διατάξεις των προηγουμένων άρθρων αποδείξεις διατάσσονται εντός προθεσμίας είκοσι ημερών και κατά την ημερομηνία που καθορίζει προς τούτο, εφόσον απαιτείται, ο Letrado de la Administración de Justicia [γραμματέας του δικαστηρίου], σύμφωνα με τους όρους που προβλέπει ο παρών νόμος για το συγκεκριμένο μέτρο διεξαγωγής αποδείξεων. Μετά τη διεξαγωγή των αποδείξεων, οι διάδικοι μπορούν, εντός πέντε ημερών, να υποβάλουν υπόμνημα με το οποίο να συνοψίζουν και να εκτιμούν το αποτέλεσμα.
2.      Η προθεσμία για την έκδοση απόφασης αρχίζει εκ νέου από τη λήξη της προθεσμίας που τάχθηκε στους διαδίκους για την κατάθεση του υπομνήματος της προηγούμενης παραγράφου.»
6.      Ο οργανικός νόμος περί αμνηστίας
21.      Το άρθρο 1 του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, με τίτλο «Αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής:
«1.      Χορηγείται αμνηστία για τις ακόλουθες πράξεις οι οποίες στοιχειοθετούν ποινική, διοικητική ή δημοσιονομική ευθύνη και τελέστηκαν στο πλαίσιο των ψηφοφοριών που πραγματοποιήθηκαν στην Καταλονία την 9η Νοεμβρίου 2014 και την 1η Οκτωβρίου 2017, της προετοιμασίας τους ή των όσων επακολούθησαν, υπό την προϋπόθεση ότι χρονολογούνται μεταξύ 1ης Νοεμβρίου 2011 και 13ης Νοεμβρίου 2023, καθώς και για τις ακόλουθες πράξεις, εφόσον τελέστηκαν μεταξύ των ως άνω ημερομηνιών και εντάσσονταν στις λεγόμενες διεργασίες για την ανεξαρτητοποίηση της Καταλονίας, ακόμη και αν δεν συνδέονται με τις προαναφερθείσες ψηφοφορίες ή είναι μεταγενέστερές τους:
a)      Πράξεις οι οποίες τελέστηκαν με πρόθεση και σκοπό τη διεκδίκηση, την προώθηση ή την εξασφάλιση της απόσχισης ή της ανεξαρτησίας της Καταλονίας, καθώς και πράξεις που συνέβαλαν στην υλοποίηση τέτοιων σκοπών.
[...]
Στην περίπτωση αυτή εμπίπτουν επίσης οι πράξεις που διενεργούνται ιδίω ονόματι ή υπό θεσμική ιδιότητα με σκοπό τη διάδοση του εγχειρήματος της ανεξαρτητοποίησης, τη συλλογή πληροφοριών και την απόκτηση γνώσεων σχετικά με παρόμοια εγχειρήματα ή την παρακίνηση άλλων δημόσιων ή ιδιωτικών φορέων να παράσχουν την υποστήριξή τους για την επίτευξη της ανεξαρτησίας της Καταλονίας.
Περιλαμβάνονται επίσης οι πράξεις που σχετίζονται ευθέως ή εμμέσως με τη λεγόμενη διαδικασία της ανεξαρτητοποίησης της Καταλονίας ή με τους επικεφαλής του οικείου κινήματος κατά τη διαδικασία αυτή, οι οποίες προκύπτει προδήλως ή έχει διαπιστωθεί ότι έχουν τελεστεί από οιονδήποτε υποστήριξε, συνεργάστηκε, παρείχε πάσης φύσεως συμβουλές, εκπροσώπησε, παρέσχε προστασία ή υπηρεσίες ασφαλείας σε πρόσωπα που ευθύνονται για τις πράξεις του πρώτου εδαφίου του παρόντος άρθρου ή από οιονδήποτε συνέλεξε πληροφορίες για τους σκοπούς αυτούς.
b)      Πράξεις οι οποίες τελέστηκαν με πρόθεση και σκοπό την προκήρυξη, την προώθηση ή την εξασφάλιση της διεξαγωγής, από πρόσωπα αναρμόδια προς τούτο, των ψηφοφοριών που πραγματοποιήθηκαν στην Καταλονία την 9η Νοεμβρίου 2014 και την 1η Οκτωβρίου 2017 ή ψηφοφοριών των οποίων η προκήρυξη ή η διεξαγωγή κρίθηκε παράνομη, καθώς και πράξεις που φέρονται να συνέβαλαν στην υλοποίηση των ψηφοφοριών αυτών.
[...]
c)      Πράξεις ανυπακοής, ανεξαρτήτως της φύσης τους, διατάραξης της δημόσιας τάξης, προσβολής της πολιτειακής εξουσίας, των εκπροσώπων της και των δημόσιων λειτουργών ή πράξεις αντίστασης που τελέστηκαν με σκοπό να καταστεί δυνατή η διεξαγωγή των λαϊκών ψηφοφοριών στις οποίες αναφέρεται το στοιχείο b του παρόντος άρθρου, ή οι συνέπειές τους, καθώς και κάθε άλλη πράξη που χαρακτηρίζεται ως αδίκημα το οποίο έχει τελεστεί με την ίδια πρόθεση.
Σε κάθε περίπτωση, περιλαμβάνεται […] κάθε άλλη πράξη που συνίσταται στη θέσπιση ή την εφαρμογή νόμων, κανόνων ή αποφάσεων από τις δημόσιες αρχές ή τους δημοσίους υπαλλήλους, η οποία τελέστηκε με σκοπό να καταστεί δυνατή, να διευκολυνθεί ή να ολοκληρωθεί η διεξαγωγή των λαϊκών ψηφοφοριών στις οποίες αναφέρεται το στοιχείο b του παρόντος άρθρου.
[...]
2.      Για τις πράξεις οι οποίες στοιχειοθετούν ποινική, διοικητική ή δημοσιονομική ευθύνη και αμνηστεύονται δυνάμει της παραγράφου 1 του παρόντος άρθρου, χορηγείται αμνηστία ανεξαρτήτως του βαθμού εκτέλεσής τους, περιλαμβανομένων των προπαρασκευαστικών πράξεων, και ανεξαρτήτως της μορφής αυτουργίας ή συμμετοχής σε αυτές.
3.      Πράξεις των οποίων η τέλεση άρχισε πριν από την 1η Νοεμβρίου 2011 θεωρείται ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος νόμου μόνον αν η εκτέλεσή τους ολοκληρώθηκε μετά την ως άνω ημερομηνία.
Πράξεις των οποίων η τέλεση άρχισε πριν από τις 13 Νοεμβρίου 2023 θεωρείται επίσης ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος νόμου ακόμη και αν η εκτέλεσή τους ολοκληρώθηκε μετά την ημερομηνία αυτή.
4.      Δεν θεωρείται πλουτισμός η χρήση δημόσιων πόρων για τους προβλεπόμενους στα στοιχεία a και b σκοπούς, εφόσον, ανεξαρτήτως του σύννομου χαρακτήρα της, δεν υπήρξε πρόθεση αποκόμισης προσωπικού οφέλους περιουσιακού χαρακτήρα.»
22.      Το άρθρο 2 του οργανικού νόμου περί αμνηστίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«Εν πάση περιπτώσει, εξαιρούνται από την αμνηστία που προβλέπεται στο άρθρο 1:
[...]
e)      Πράξεις χαρακτηριζόμενες ως εγκλήματα που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.»
23.      Το άρθρο 8, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, το οποίο επιγράφεται «Συνέπειες όσον αφορά την αστική και τη δημοσιονομική ευθύνη», ορίζει τα εξής:
«Αίρονται τα συντηρητικά μέτρα που διατάσσονται, συμφώνως προς τα άρθρα 47 και 67 του νόμου για τη λειτουργία του ΕΣ, κατά τη διερεύνηση της υπόθεσης ή κατά την πρωτοβάθμια δίκη».
24.      Κατά το άρθρο 10 του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, που επιγράφεται «Κατά προτεραιότητα και επείγουσα εξέταση»:
«Η εφαρμογή της αμνηστίας σε κάθε συγκεκριμένη υπόθεση είναι έργο των δικαιοδοτικών, διοικητικών ή δημοσιονομικών οργάνων που ορίζονται στον παρόντα νόμο, τα οποία εκδίδουν κατά προτεραιότητα και κατ’ επειγόντως τις σχετικές αποφάσεις σύμφωνα με τον παρόντα νόμο, ανεξάρτητα από το στάδιο εξέλιξης της οικείας ένδικης, διοικητικής ή δημοσιονομικής διαδικασίας.
Οι αποφάσεις εκδίδονται εντός μέγιστης προθεσμίας δύο μηνών, ανεξαρτήτως του αν έχουν ασκηθεί μεταγενέστερα ένδικα βοηθήματα μη έχοντα ανασταλτικό αποτέλεσμα.»
25.      Το άρθρο 13 του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, το οποίο επιγράφεται «Διαδικασία σε δημοσιονομικές υποθέσεις», ορίζει στην παράγραφο 3 τα εξής:
«Εφόσον εκκρεμεί ενώπιον του ΕΣ διαδικασία περί καταλογισμού δημοσιονομικής ευθύνης είτε σε πρώτο είτε σε δεύτερο βαθμό, τα αρμόδια όργανα του δικαστηρίου αυτού, αφού ακούσουν την εισαγγελική αρχή και τις οντότητες του δημόσιου τομέα που έχουν ζημιωθεί από την απώλεια δημόσιων πόρων που οφείλεται στις αμνηστευθείσες πράξεις, εκδίδουν απόφαση περί απαλλαγής των φυσικών ή νομικών προσώπων στα οποία καταλογίζεται δημοσιονομική ευθύνη, υπό την προϋπόθεση ότι δεν έχουν αντίρρηση οι ζημιωθέντες φορείς του δημοσίου τομέα.»
III. Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
26.      Στις 17 Φεβρουαρίου 2022 και στις 13 Απριλίου 2022 η Sociedad Civil Catalana, Asociación Cívica y Cultural (αστική και πολιτιστική ένωση «Καταλανική κοινωνία των πολιτών», στο εξής: SCC) και, στη συνέχεια, η εισαγγελική αρχή άσκησαν, αντιστοίχως, ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, χάριν του γενικού συμφέροντος, αίτηση καταλογισμού βάσει δημοσιολογιστικής ευθύνης, στο πλαίσιο της λεγόμενης διαδικασίας «de reintegro por alcance» (διαδικασία καταλογισμού λόγω αδικαιολόγητου ελλείμματος σε βάρος προσώπων επιφορτισμένων με τη διαχείριση δημόσιων πόρων) (15).
27.      Με τα δικόγραφά τους οι αιτούντες ζητούν, αφενός, να αναγνωριστούν οι καθών ως υπαίτιοι για τη ζημία που υπέστη η δημόσια περιουσία της Generalitat de Catalunya (διοίκησης της αυτόνομης κοινότητας της Καταλονίας, Ισπανία, στο εξής: Generalitat) και την οποία οι αιτούντες αποτιμούν σε 5 309 807,02 ευρώ και 3 429 342,43
ευρώ αντιστοίχως, και, αφετέρου, να υποχρεωθούν οι καθών να επιστρέψουν τα ποσά αυτά.
28.      Ειδικότερα, στους καθών προσάπτεται ότι δαπάνησαν πόρους της Generalitat, αφενός, για τη διεξαγωγή, την 1η Οκτωβρίου 2017, του παράνομου δημοψηφίσματος για την αυτοδιάθεση της Καταλονίας και, αφετέρου, για την προώθηση της ανεξαρτησίας της Καταλονίας σε διεθνές επίπεδο από το 2011 έως το 2017.
29.      Με διάταξη της 9ης Σεπτεμβρίου 2022, το αιτούν δικαστήριο καθόρισε την αξία του αντικειμένου της διαφοράς σε 5 309 807,02
ευρώ. Κατόπιν μερικής παραιτήσεως των αιτούντων όσον αφορά ορισμένες δαπάνες συνολικού ύψους 336 143,34
ευρώ, οι οποίες καταλογίζονται μόνον στην καθής JMA, κατά της οποίας στρεφόταν μόνον η εισαγγελική αρχή και μόνο για τον συγκεκριμένο κωδικό δαπανών, το αιτούν δικαστήριο έκρινε ότι παρείλκε η έκδοση απόφασης ως προς την JMA.
30.      Οι επίμαχες στην κύρια δίκη δαπάνες είναι οι ακόλουθες:
–        Δαπάνες για την προετοιμασία και τη διεξαγωγή λεγομένου δημοψηφίσματος για την «ανεξαρτησία», που πραγματοποιήθηκε την 1η Οκτωβρίου 2017 στην Αυτόνομη Κοινότητα της Καταλονίας. Οι δαπάνες αυτές περιλαμβάνουν, κατ’ ουσίαν, τα ακόλουθα κονδύλια: 1) δαπάνες αγοράς λογισμικού και εφαρμογών πληροφορικής για την κατανομή των εθελοντών στη διοργάνωση του δημοψηφίσματος· 2) δαπάνες διαφήμισης· 3) έξοδα δημιουργίας μητρώου εκλογέων εγκατεστημένων στην αλλοδαπή· 4) δαπάνες για αφίσες· 5) έξοδα απόκτησης του αναγκαίου εξοπλισμού για τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος (ψηφοδέλτια, απογραφή, πρόσκληση μελών εφορευτικών επιτροπών)· 6) δαπάνες για τη χρήση δημόσιων χώρων για το δημοψήφισμα· 7) δαπάνες για εκστρατείες προώθησης της εικόνας της Generalitat στο εξωτερικό· 8) έξοδα συνδεόμενα με την επίσκεψη μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Καταλονία κατά τις ημέρες πριν από το δημοψήφισμα· 9) έξοδα για την πρόσληψη διεθνών εμπειρογνωμόνων και παρατηρητών.
–        Δαπάνες για την ανάπτυξη της λεγόμενης «εξωτερικής δράσης» της Generalitat κατά τα οικονομικά έτη 2011 έως 2017. Οι δαπάνες αυτές περιλαμβάνουν, κατ’ ουσίαν, τα ακόλουθα κονδύλια: 1) δαπάνες της Secretaría d’Acció Exterior i Unió Europea (Γραμματείας της Generalitat, αρμόδια για την εξωτερική δράσης και την Ευρωπαϊκή Ένωση, Ισπανία) για την ανάθεση εκθέσεων σχετικά με τις διεθνείς συνθήκες στις οποίες είναι συμβαλλόμενο μέρος το Βασίλειο της Ισπανίας· 2) έξοδα διαφόρων αντιπροσωπειών της Generalitat στο εξωτερικό· 3) δαπάνες στις οποίες του Consejo de Diplomacia Pública de Cataluña (Συμβουλίου Δημόσιας Διπλωματίας της Καταλονίας, Ισπανία) για την προώθηση της ανεξαρτητοποίησης: i) ανάδειξη της διεθνούς διάστασης του αθλητισμού («αθλητική διπλωματία»)· ii) χρηματοδότηση εκθέσεων σχετικά με την εθνική αυτοδιάθεση εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης· iii) πρόσληψη προσωπικού· iv) σύναψη συμβάσεων για την απόκτηση των αναγκαίων μέσων για την προώθηση της ανεξαρτησίας της Καταλονίας στο εξωτερικό· v) επιχορήγηση ορισμένων οντοτήτων για τον ίδιο σκοπό.
31.      Κατά το στάδιο της διερεύνησης της υπόθεσης διατάχθηκαν συντηρητικά μέτρα, ήτοι καταβολή εγγύησης ύψους 4 146 274,97
ευρώ, σε σχέση με τις δαπάνες που πραγματοποιήθηκαν για τη διεξαγωγή του παράνομου δημοψηφίσματος για την ανεξαρτησία της Καταλονίας, καθώς και σύσταση τραπεζικής εγγύησης ύψους 5 422 411,10
ευρώ, για τις δαπάνες που πραγματοποιήθηκαν για την ανάπτυξη της «εξωτερικής δράσης» της Generalitat κατά τα οικονομικά έτη 2011 έως 2017.
32.      Τα περιστατικά της υπόθεσης της κύριας δίκης αποτέλεσαν ή αποτελούν αντικείμενο διαφόρων διαδικασιών ενώπιον των ισπανικών ποινικών δικαστηρίων, προκειμένου να διαπιστωθεί η ποινική ευθύνη των κατηγορουμένων. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, όταν πρόκειται για τα «ίδια πραγματικά περιστατικά», η δημοσιονομική δικαιοδοσία συμβαδίζει με τη δικαιοδοσία του ποινικού δικαστηρίου, υπό την έννοια ότι, αν διαπιστωθεί ότι τα ως άνω «ίδια πραγματικά περιστατικά» συνιστούν αξιόποινη πράξη, το ποινικό δικαστήριο δεν θα προχωρήσει στην εξέταση της απορρέουσας δημοσιονομικής ευθύνης και θα διαβιβάσει τα αναγκαία πληροφοριακά στοιχεία στο αιτούν δικαστήριο.
33.      Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι τα ισπανικά ποινικά δικαστήρια έχουν εκδώσει οριστική απόφαση όσον αφορά τις δαπάνες που σχετίζονται με την προετοιμασία και τη διεξαγωγή του παράνομου δημοψηφίσματος για την ανεξαρτησία της Καταλονίας. Όσον αφορά τις δαπάνες που αποτελούν αντικείμενο των αιτήσεων καταλογισμού σχετικά με την ανάπτυξη της «εξωτερικής δράσης» της Generalitat κατά τα οικονομικά έτη 2011 έως 2017, η ποινική διαδικασία εξακολουθεί ενώπιον των Juzgados de Instrucción no 13 y no 16 de Barcelona (13ου και 16ου ανακριτή Βαρκελώνης, Ισπανία).
34.      Η κύρια δίκη συνεχίστηκε και η υπόθεση τέθηκε υπό διάσκεψη στις 29 Μαΐου 2024.
35.      Στις 11 Ιουνίου 2024 τέθηκε σε ισχύ ο οργανικός νόμος περί αμνηστίας.
36.      Κατά την εξέταση της δυνατότητας εφαρμογής του νόμου αυτού στην υπόθεση της κύριας δίκης και, κατ’ επέκταση, της ενδεχόμενης εξάλειψης της δημοσιολογιστικής ευθύνης των καθών, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του εν λόγω νόμου με το δίκαιο της Ένωσης.
37.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το ΕΣ αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχουν ο κανονισμός 2988/95 (ΕΚ, Ευρατόμ) του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων
[(16)], και το άρθρο 325 ΣΛΕΕ (“αρχή της αποτελεσματικής και αποτρεπτικής καταπολέμησης της απάτης και κάθε παράνομης δραστηριότητας εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης”), καθώς και το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ (αρχή της καλόπιστης συνεργασίας), την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτά η εξάλειψη της δημοσιολογιστικής ευθύνης που προβλέπεται στις ακόλουθες διατάξεις του [οργανικού νόμου περί αμνηστίας]: άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία a, b και c, και παράγραφοι 2, 3 και 4, και άρθρο 2, στοιχείο e, λαμβανομένου υπόψη ότι οι εικαζόμενες δημοσιολογιστικές ευθύνες ο καταλογισμός των οποίων ζητείται με την παρούσα διαδικασία καταλογισμού αριθ. B‑180/21 συνεπάγονται “προσβολή των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ” τόσο i) στην περίπτωση που το ΔΕΕ ερμηνεύσει “στενά” την έννοια της "προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ" (ώστε να καλύπτει μόνον τις δραστηριότητες παράνομης διαχείρισης που πραγματοποιήθηκαν με δημόσιους πόρους της Ένωσης), όσο και ii) στην περίπτωση που το ΔΕΕ ερμηνεύσει “ευρέως” την ως άνω έννοια (ώστε να καλύπτει επίσης τις δραστηριότητες παράνομης διαχείρισης που πραγματοποιήθηκαν με δημόσιους πόρους κράτους μέλους, οι οποίες προκάλεσαν όμως πραγματική ή δυνητική ζημία στον προϋπολογισμό της Ένωσης);
2)      Σε περίπτωση που το ΔΕΕ ερμηνεύσει “στενά” την έννοια της “προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ”, έχουν τα άρθρα 2 και 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, και το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτά το άρθρο 10 του [οργανικού νόμου περί αμνηστίας], καθόσον η αποκλειστική προθεσμία δύο μηνών για την έκδοση απόφασης που τάσσεται με την εν λόγω διάταξη προσβάλλει το δικαίωμα κάθε προσώπου να εκδικαστεί η υπόθεσή του σύμφωνα με τις απαιτούμενες εγγυήσεις, εντός “εύλογου χρονικού διαστήματος”, ασκείται δε “εξωτερική πίεση” στο δικαστήριο, στην περίπτωση που, πριν από την έκδοση απόφασης σχετικά με την εφαρμογή του [οργανικού νόμου περί αμνηστίας] στην υπό κρίση διαδικασία καταλογισμού αριθ. B‑180/21, θα πρέπει να διατάξει κάποιου είδους οριστική αποδεικτική διαδικασία σχετικά με τη αιτιολόγηση της προέλευσης (εθνικός προϋπολογισμός ή προϋπολογισμός της ΕΕ) ή του προορισμού (προώθηση της ανεξαρτησίας της Καταλονίας εκτός της Ισπανίας κατά τα οικονομικά έτη 2011 έως 2017) των δημόσιων πόρων που χρησιμοποιήθηκαν για την πραγματοποίηση των δαπανών που μνημονεύονται με τα υπομνήματα των δύο αιτουσών;
3)      Έχουν το άρθρο 325 ΣΛΕΕ και ο κανονισμός 2988/95, σε συνδυασμό με το άρθρο 47 του Χάρτη και το άρθρο 6 της [Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών], την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτά το άρθρο 13, παράγραφος 3, in fine, του [οργανικού νόμου περί αμνηστίας], καθόσον η εν λόγω διάταξη δεν περιέχει κανενός είδους πρόβλεψη (διαδικασία, παρεμπίπτων έλεγχος κ.λπ.), ώστε οι διάδικοι που άσκησαν την αίτηση καταλογισμού [στην παρούσα διαδικασία καταλογισμού αριθ. B‑180/21, η οντότητα SCC και η Ministerio Fiscal (εισαγγελική αρχή)] να μπορούν να εναντιωθούν στην απαλλαγή από τη δημοσιολογιστική ευθύνη στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας δίκης, αλλά απαιτεί μόνον να μην έχουν αντιταχθεί στην απαλλαγή οι ζημιωθείσες οντότητες του δημόσιου τομέα [στην υπό κρίση διαδικασία καταλογισμού, η [Generalitat]_η οποία δεν παρέστη καν για να ασκήσει την αίτηση καταλογισμού και, επομένως, παραιτήθηκε από αυτήν];
4)      Έχουν οι αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, σε συνδυασμό με το άρθρο 325 ΣΛΕΕ και τον κανονισμό 2988/95, την έννοια ότι δεν συνάδει με αυτές το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία a, b και c, του [οργανικού νόμου περί αμνηστίας], σε συνδυασμό με τις παραγράφους 2, 3 και 4 του ίδιου άρθρου, λαμβανομένης υπόψη της έλλειψης σαφήνειας και ακρίβειας στον καθορισμό του καθ’ ύλην, του υποκειμενικού και του χρονικού πεδίου εφαρμογής του [νόμου αυτού], η οποία θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα, στην παρούσα διαδικασία καταλογισμού αριθ. B‑180/21, το αιτούν δικαστήριο να κρίνει ότι έχουν εξαλειφθεί οι δημοσιολογιστικές ευθύνες που απορρέουν από πράξεις θίγουσες τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, οι οποίες δεν εμπίπτουν πραγματικά στο πεδίο εφαρμογής του [νόμου περί αμνηστίας];
5)      Έχουν τα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία a, b και c, του [νόμου περί αμνηστίας], σε συνδυασμό με τις παραγράφους 2, 3 και 4 του ίδιου άρθρου και με το προοίμιο του [νόμου αυτού], δεδομένου ότι, λόγω της προμνησθείσας έλλειψης σαφήνειας και ακρίβειας στον καθορισμό του πεδίου εφαρμογής του [νόμου περί αμνηστίας], που μπορεί να συνεπάγεται αδικαιολόγητη εξάλειψη των δημοσιολογιστικών ευθυνών, το γεγονός αυτό θα επιφέρει επίσης, συγχρόνως, δυσμενείς διακρίσεις και άνιση μεταχείριση σε σχέση με πρόσωπα στα οποία καταλογίσθηκε δημοσιολογιστική ευθύνη στο πλαίσιο άλλων διαδικασιών καταλογισμού, οι οποίες αφορούσαν πράξεις εμπίπτουσες στο ίδιο εδαφικό πεδίο εφαρμογής [Comunidad Autónoma de Cataluña (Αυτόνομη Κοινότητα Καταλονίας)] και τελέστηκαν εντός της περιόδου που καλύπτει το χρονικό πεδίο εφαρμογής του [νόμου περί αμνηστίας];
6)      Έχουν τα άρθρα 2 και 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτά το άρθρο 8, παράγραφος 3, του [νόμου περί αμνηστίας], το οποίο προβλέπει τη μονομερή και υποχρεωτική άρση των ασφαλιστικών μέτρων, χωρίς να καταλείπεται οποιοδήποτε περιθώριο εκτίμησης στο δικαστήριο, εν αντιθέσει προς ό,τι ισχύει στις λοιπές διαδικασίες καταλογισμού στις οποίες, δυνάμει παραπομπής του [νόμου για την λειτουργία του ΕΣ], εφαρμόζεται η γενική ρύθμιση του [ΚΠολΔ] περί ασφαλιστικών μέτρων;
7)      Έχουν τα άρθρα 2 και 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, το άρθρο 47 του Χάρτη και το άρθρο 6 της [Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών] την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτά το άρθρο 13, παράγραφος 3, του [νόμου περί αμνηστίας] (απαλλαγή από τη δημοσιολογιστική ευθύνη στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας δίκης), καθότι η εν λόγω διάταξη δεν προβλέπει διαδικασία προηγούμενης ακρόασης του ασκούντος την actio popularis (μολονότι νομιμοποιείται ενεργητικώς εκ του νόμου στη διαδικασία καταλογισμού) ούτε παρέχει στο δικαστήριο τη δυνατότητα ελέγχου των περιπτώσεων στις οποίες ο καθού ισχυρίζεται ότι δεν συμμετείχε στις πράξεις που του καταλογίζονται, λαμβανομένου υπόψη ότι, στην παρούσα διαδικασία καταλογισμού αριθ. B‑180/21, παρέστη ως συνυπογράφων την αίτηση φορέας που άσκησε την actio popularis και ότι ορισμένοι εκ των καθών ισχυρίστηκαν ότι δεν συμμετείχαν στις πράξεις;
8)      Έχουν τα άρθρα 2 και 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ και το άρθρο 23, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του ΔΕΕ [πρωτόκολλο (αριθ. 3) της ΣΛΕΕ], την έννοια ότι το ανασταλτικό αποτέλεσμα της υποβολής της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως και η αποτελεσματικότητα της οριστικής απόφασης του ΔΕΕ δεν συνάδουν με το άρθρο 8, παράγραφος 3, το άρθρο 10 και το άρθρο 13, παράγραφος 3, σε συνδυασμό με το προοίμιο, του [νόμου περί αμνηστίας] (βλ. τίτλος V, εδάφια 10 και 11), τα οποία επιβάλλουν την απόλυτη αποτελεσματικότητα του [νόμου περί αμνησίας], στερώντας από την απόφαση επί της προδικαστικής παραπομπής την πρακτική αποτελεσματικότητά της και παραβιάζοντας τις αρχές της υπεροχής και του άμεσου αποτελέσματος του δικαίου της Ένωσης;»
38.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η SCC, η εισαγγελική αρχή, οι καθών ACJ, ASD, COT, FHM, LBC, MMT, MOP και RFB, CPC, CPC, ACO, LPG, MAB και JMSI, OJV, RRR, DBC, AVO, JGV, EAC, MKEK, SML και EH, RAS, JTN, ANMG, AAT, NMF, IGA, ARM και ARMG, η Ισπανική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία ανέπτυξαν προφορικά τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 15ης Ιουλίου 2025.
IV.    Ανάλυση
39.      Οι παρούσες προτάσεις είναι διαρθρωμένες ως ακολούθως. Θα εξετάσω, κατά πρώτον, την ένσταση με την οποία προβάλλεται ότι το ΕΣ δεν αποτελεί «δικαστήριο» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ και ότι, ως εκ τούτου, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη. Κατά δεύτερον, θα εξετάσω το ζήτημα αν, και ενδεχομένως υπό ποιες προϋποθέσεις, η εξάλειψη της δημοσιονομικής ευθύνης κατ’ εφαρμογήν του νόμου περί αμνηστίας είναι συμβατή με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 325 ΣΛΕΕ. Κατά τρίτον, μετά την εκτίμηση της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου να εξετάσει νόμο περί αμνηστίας υπό το πρίσμα της διάταξης αυτής και το παραδεκτό των ερωτημάτων που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο, θα εξετάσω τα ζητήματα που αφορούν τη συμβατότητα ορισμένων διατάξεων του νόμου περί αμνηστίας με την αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
Α.      Επί του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως: αποτελεί το ΕΣ «δικαστήριο» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ;
40.      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, προκειμένου να εκτιμήσει αν το αιτούν όργανο είναι «δικαστήριο», κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, ζήτημα που εμπίπτει αποκλειστικά στο δίκαιο της Ένωσης, το Δικαστήριο εξετάζει αν πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις, όπως η ίδρυση του οργάνου αυτού με νόμο, η μονιμότητά του, ο δεσμευτικός χαρακτήρας της δικαιοδοσίας του, η κατ’ αντιμωλία διεξαγωγή της ενώπιόν του διαδικασίας, η εκ μέρους του οργάνου αυτού εφαρμογή των κανόνων δικαίου και η ανεξαρτησία του (17).
41.      Με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, οι περισσότεροι εκ των καθών της κύριας δίκης διατυπώνουν αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον το ΕΣ πληροί την απαίτηση περί ανεξαρτησίας.
42.      Υπενθυμίζεται ότι η απαίτηση αυτή έχει μια εξωτερική και μια εσωτερική πτυχή. Η εσωτερική πτυχή συνδέεται με την έννοια της «αμεροληψίας» και συναρτάται προς την τήρηση ίσων αποστάσεων από τους διαδίκους και τα αντιπαρατιθέμενα συμφέροντά τους σε σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς. Επιτάσσει την τήρηση αντικειμενικότητας και την απουσία από τη λύση της διαφοράς κάθε άλλου συμφέροντος πέραν της αυστηρής εφαρμογής του κανόνα δικαίου. Συγκεκριμένα, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η έννοια της «ανεξαρτησίας», η οποία είναι συμφυής προς το δικαιοδοτικό έργο, προϋποθέτει ότι ένα όργανο έχει την ιδιότητα τρίτου έναντι των διαδίκων (18). Το δικαιοδοτικό όργανο το οποίο επιλαμβάνεται προσφυγής κατά απόφασης των υπηρεσιών μιας δημόσιας αρχής δεν μπορεί να θεωρηθεί τρίτος σε σχέση με τη εν λόγω αρχή, εφόσον συνδέεται με αυτήν με οργανικό και λειτουργικό δεσμό.
43.      Εν προκειμένω, είναι γεγονός ότι η αποδεικτική διαδικασία σε σχέση με το αδικαιολόγητο έλλειμμα στο πλαίσιο δημοσιονομικής ευθύνης διενεργήθηκε από εντεταλμένους προς τούτο υπαλλήλους, οι οποίοι είναι είτε υπάλληλοι του ΕΣ είτε υπάλληλοι που υπηρετούν στην περιοχή όπου τελέστηκαν οι επίμαχες πράξεις (19). Φρονώ, ωστόσο, ότι, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, το γεγονός ότι οι εν λόγω δημόσιοι υπάλληλοι ορίζονται για τη διερεύνηση μιας υπόθεσης και μπορούν, στο πλαίσιο αυτό, να λαμβάνουν ορισμένα μέτρα και να κινούν διαδικασίες για τη διερεύνηση των πραγματικών περιστατικών και των φερόμενων ως αυτουργών δεν αναιρεί την ιδιότητα του ΕΣ ως τρίτου, διότι οι υπάλληλοι αυτοί δεν μετέχουν στη δικαιοδοτική δραστηριότητα αυτή καθεαυτήν. Εν απουσία τέτοιας αλληλεπικάλυψης καθηκόντων, πρέπει να αναγνωριστεί η ανεξαρτησία του ΕΣ ως προς την εσωτερική της πτυχή (20).
44.      Επισημαίνω, συναφώς, ότι το άρθρο 24 του νόμου για τη λειτουργία του ΕΣ προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι τα μέλη του ΕΣ ασκούν τα καθήκοντά τους σύμφωνα με τις αρχές της αμεροληψίας και της αξιοπρέπειας που είναι συμφυείς με αυτήν. Υποχρεούνται να απέχουν από κάθε υπόθεση στην οποία εμπλέκονται οντότητες στις οποίες έχουν ασκήσει διευθυντικά, συμβουλευτικά ή διοικητικά καθήκοντα ή οντότητες με τις οποίες διατηρούσαν οποιαδήποτε σχέση συμφερόντων, είτε ευθέως είτε μέσω μελών των οικογενειών τους.
45.      Δεδομένου, συνεπώς, ότι το ΕΣ αποτελεί «δικαστήριο» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να κριθεί παραδεκτή.
Β.      Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
1.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις: η αμνηστία και το δίκαιο της Ένωσης
46.      Η αμνηστία συνίσταται, κατά κανόνα, στην παραίτηση του κράτους από την άσκηση διώξεων και την εκδίκαση αξιόποινων πράξεων και, κατά περίπτωση, από την εκτέλεση των ποινών που προβλέπονται για τις πράξεις αυτές (ius puniendi) (21). Μπορεί επίσης να συνίσταται στην παραίτηση του κράτους από την επιβολή ή την εκτέλεση κυρώσεων ή χρηματικών ποινών για φορολογικές παραβάσεις ή, όπως εν προκειμένω, στην παραίτηση του κράτους από αξιώσεις αποζημίωσης για αδικοπρακτική ευθύνη έναντι υπαλλήλων και πολιτικών προσώπων για ζημία σε βάρος της δημόσιας περιουσίας. Ο κοινός παρονομαστής των διαφόρων αυτών μορφών αμνηστίας είναι η άσκηση ενός κυριαρχικού, αποκλειστικά κρατικού, προνομίου.
47.      Σε επίπεδο νομοθεσίας της Ένωσης, η αμνηστία απαντά σε διάφορες πράξεις του παραγώγου δικαίου.
48.      Κατά το άρθρο 3, σημείο 1, της απόφασης-πλαισίου 2002/584/JAI, για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών (22),
μεταξύ των λόγων υποχρεωτικής μη εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης συγκαταλέγεται η περίπτωση κατά την οποία η αξιόποινη πράξη την οποία αφορά το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης καλύπτεται από αμνηστία στο κράτος μέλος εκτέλεσης, εφόσον το εν λόγω κράτος είχε την αρμοδιότητα για τη δίωξη αυτής της αξιόποινης πράξης σύμφωνα με το ποινικό του δίκαιο. Ομοίως, κατά το άρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2011/99/ΕΕ, περί της ευρωπαϊκής εντολής προστασίας (23),
μεταξύ των λόγων μη αναγνωρίσεως της ευρωπαϊκής εντολής προστασίας συγκαταλέγεται η περίπτωση κατά την οποία η προστασία αυτή απορρέει από την εκτέλεση ποινής ή μέτρου που καλύπτεται από αμνηστία σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους εκτέλεσης και αφορά πράξη ή ενέργεια που εμπίπτει στη δικαιοδοσία του σύμφωνα με το δίκαιο αυτό.
49.      Ο κανονισμός (ΕΕ) 2017/1939, σχετικά με την εφαρμογή ενισχυμένης συνεργασίας για τη σύσταση της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (24), ορίζει, στο άρθρο 39, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, ότι, όταν η άσκηση της δίωξης καθίσταται αδύνατη σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους μέλους του επιληφθέντος Ευρωπαίου εντεταλμένου εισαγγελέα, η χορήγηση αμνηστίας στον ύποπτο ή τον κατηγορούμενο αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους το μόνιμο τμήμα μπορεί να θέσει στο αρχείο την υπόθεση κατά του εν λόγω προσώπου (25).
50.      Τέλος, άλλες πράξεις που εφαρμόζουν την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης στο πλαίσιο της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις προβλέπουν ότι η αμνηστία μπορεί να χορηγηθεί τόσο από το κράτος έκδοσης όσο και από το κράτος εκτέλεσης (26).
51.      Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης μερίμνησε ώστε να γίνει σεβαστή η αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών στον τομέα της αμνηστίας. Αναγνώρισε την ύπαρξή της και την έλαβε υπόψη στις πράξεις δικαστικής συνεργασίας, χωρίς ωστόσο να προβεί σε εναρμόνιση του περιεχομένου της ή των προϋποθέσεων χορήγησης της αμνηστίας.
52.      Σε δικαστικό επίπεδο, πρέπει κατ’ αρχάς να γίνει αναφορά στην απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση ΑΒ κ.λπ. (Ανάκληση αμνηστίας) (27).
53.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση εκείνη, ζητούνταν από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της συμβατότητας, με την αρχή ne bis in idem (28), της έκδοσης ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης κατά προσώπου σε βάρος του οποίου ασκήθηκε ποινική δίωξη η οποία είχε αρχικώς παύσει με αμετάκλητη δικαστική απόφαση εκδοθείσα βάσει αμνηστίας και η οποία επαναλήφθηκε κατόπιν της έκδοσης νόμου για την ανάκληση της αμνηστίας και την ακύρωση της ως άνω αμετάκλητης δικαστικής απόφασης. Όσον αφορά τη δική του δικαιοδοσία, το Δικαστήριο έκρινε ότι η υπόθεση της κύριας δίκης αφορούσε, βεβαίως, αδικήματα για τα οποία δεν έχει υπάρξει εναρμόνιση στο δίκαιο της Ένωσης και ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν περιέχει ρυθμίσεις σχετικά με τη χορήγηση και την ανάκληση της αμνηστίας. Εντούτοις, έκρινε εαυτό αρμόδιο για τον λόγο ότι το συγκεκριμένο ερώτημα δεν αφορούσε την ερμηνεία της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τις αξιόποινες πράξεις ή την αμνηστία, αλλά την ερμηνεία της αρχής ne bis in idem στο πλαίσιο διαδικασίας έκδοσης ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης εμπίπτουσας στο καθ’ ύλην και στο χρονικό πεδίο εφαρμογής της αποφάσεως-πλαισίου 2002/584 (29).
54.      Αντιθέτως, το Δικαστήριο έκρινε εαυτόν αναρμόδιο όσον αφορά το τρίτο ερώτημα που είχε υποβληθεί στο πλαίσιο της ίδιας υπόθεσης. Κληθέν να αποφανθεί επί του αν ήταν συμβατή με ορισμένες διατάξεις του πρωτογενούς δικαίου της Ένωσης εθνική ρύθμιση βάσει της οποίας ο ασκούμενος από το συνταγματικό δικαστήριο έλεγχος περιορίζεται μόνον στην εκτίμηση της συνταγματικότητας της ρύθμισης, χωρίς να μπορεί να εκτιμηθεί η συμβατότητά της με το δίκαιο της Ένωσης, το Δικαστήριο έκρινε ότι μια τέτοια διαδικασία δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης και, ως εκ τούτου, εκφεύγει της δικαιοδοσίας του (30).
55.      Πρέπει επίσης να γίνει αναφορά στην απόφαση του Δικαστηρίου σε υπόθεση έχουσα ως αντικείμενο φορολογική αμνηστία στην Ιταλική Δημοκρατία (31). Από την απόφαση αυτή προκύπτει ότι η εθνική νομοθεσία με την οποία θεσπίστηκε η αμνηστία δίνει τη δυνατότητα στους υποκειμένους στον φόρο που δεν τήρησαν τις υποχρεώσεις τους σχετικά με τον ΦΠΑ για ορισμένες φορολογικές περιόδους να αποφύγουν οριστικά τις υποχρεώσεις αυτές καθώς και τις κυρώσεις που προβλέπονται για τη μη τήρησή τους, καταβάλλοντας ένα ποσό κατ’ αποκοπή αντί του ποσού που αναλογεί στον πραγματοποιηθέντα κύκλο εργασιών. Στο μέτρο που οι σχετικές διατάξεις της οικείας εθνικής νομοθεσίας προέβλεπαν γενική και χωρίς διάκριση παραίτηση από τον έλεγχο των φορολογητέων πράξεων που πραγματοποιήθηκαν κατά τις συγκεκριμένες φορολογικές περιόδους, το Δικαστήριο έκρινε οι εν λόγω διατάξεις είχαν καταστήσει άνευ περιεχομένου τα άρθρα 2 και 22 της έκτης οδηγίας 77/388/ΕΟΚ, θίγοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την πρακτική αποτελεσματικότητά της (32).
56.      Εν ολίγοις, το Δικαστήριο έχει εξετάσει την αμνηστία σε σχέση με διάταξη του παράγωγου δικαίου της Ένωσης η οποία κάνει λόγο για αμνηστία ή σε σχέση με ενδεχόμενη προσβολή των σκοπών και/ή της πρακτικής αποτελεσματικότητας των οικείων διατάξεων του παράγωγου δικαίου.
2.      Επί της προσβολής των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης (πρώτο, τρίτο, τέταρτο και πέμπτο ερώτημα)
α)      Επί του πρώτου ερωτήματος
57.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το άρθρο 325 ΣΛΕΕ (33) αντιτίθεται στην προβλεπόμενη από τον οργανικό νόμο περί αμνηστίας εξάλειψη της ευθύνης για μη αξιόποινες πράξεις που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, όπως είναι οι πράξεις που σχετίζονται με τη διαχείριση δημόσιων πόρων, όταν δεν υφίσταται άμεση σχέση μεταξύ των πράξεων αυτών και της πραγματικής ή δυνητικής μείωσης των εσόδων που αποδίδονται στον προϋπολογισμό της Ένωσης (34).
58.      Το άρθρο 2, στοιχείο e, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας εξαιρεί ρητώς από το πεδίο εφαρμογής του «πράξεις χαρακτηριζόμενες ως εγκλήματα που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης». Κατά το αιτούν δικαστήριο, από την εξ αντιδιαστολής ερμηνεία του άρθρου αυτού προκύπτει ότι ο εθνικός νομοθέτης, περιορίζοντας την ως άνω εξαίρεση μόνο στις αξιόποινες πράξεις, όρισε εμμέσως ότι καλύπτονται από την αμνηστία οι πράξεις που στοιχειοθετούν δημοσιονομική ευθύνη, οι οποίες διέπονται από το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία a έως c, του ως άνω νόμου, σε συνδυασμό με τις παραγράφους 2 έως 4 του ίδιου άρθρου.
59.      Υπενθυμίζεται, κατ’ αρχάς, ότι το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να καταπολεμούν την απάτη και κάθε άλλη παράνομη δραστηριότητα κατά των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης λαμβάνοντας αποτρεπτικά και αποτελεσματικά μέτρα.
60.      Όσον αφορά τη φράση «κάθε [...] παράνομη δραστηριότητα», γίνεται δεκτό ότι ο όρος «παράνομη δραστηριότητα» υποδηλώνει κατά κανόνα συμπεριφορές αντίθετες προς τον νόμο, ενώ ο προσδιορισμός «κάθε» δείχνει ότι ο όρος αυτός περιλαμβάνει αδιακρίτως κάθε τέτοια συμπεριφορά. Εξάλλου, λαμβανομένης υπόψη της σπουδαιότητας που έχει η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, η οποία συγκαταλέγεται στους σκοπούς της Ένωσης, η έννοια της «παράνομης δραστηριότητας» δεν μπορεί να ερμηνεύεται συσταλτικά. Επομένως, η έννοια αυτή περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, κάθε πράξη δωροδοκίας δημοσίων υπαλλήλων ή κάθε κατάχρηση η οποία διαπράττεται από αυτούς κατά την άσκηση των καθηκόντων τους και μπορεί να θίξει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης (35).
61.      Πάντως, δεν χωρεί αμφιβολία ότι οι επίμαχες στην κύρια δίκη δραστηριότητες, ήτοι οι πράξεις υπεξαίρεσης δημοσίου χρήματος που τελέστηκαν κατά τα έτη 2011 έως 2017, εμπίπτουν στην έννοια της «παράνομης δραστηριότητας».
62.      Όσον αφορά την έννοια των «οικονομικών συμφερόντων» της Ένωσης, αυτή περιλαμβάνει όχι μόνον τα έσοδα που αποδίδονται στο προϋπολογισμό της Ένωσης, αλλά και τις δαπάνες που καλύπτονται από αυτόν (36). Εν προκειμένω, η απόφαση περί παραπομπής δεν περιέχει κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι χρησιμοποιήθηκαν κονδύλια από τον προϋπολογισμό της Ένωσης ή τα οποία διαχειρίζεται η Ένωση.
63.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο ερμηνεύει επίσης ευρέως την έννοια της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Κατά το ίδιο δικαστήριο, η ερμηνεία αυτή συνεπάγεται ότι κάθε παράνομη δραστηριότητα που προκαλεί ζημία στη δημόσια περιουσία καλύπτεται από το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ανεξαρτήτως της προέλευσης ή του προορισμού των κονδυλίων που αποτελούν το αντικείμενο της δραστηριότητας αυτής.
64.      Η θέση αυτή στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην απόφαση Euro Box. Υπενθυμίζεται ότι, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση, στο Δικαστήριο υποβλήθηκε, μεταξύ άλλων, ερώτημα σχετικά με το κατά πόσον είναι συμβατή με το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ εθνική ρύθμιση και πρακτική κατά την οποία οι αποφάσεις επί υποθέσεων διαφθοράς και απάτης περί τον ΦΠΑ οι οποίες δεν εκδόθηκαν, σε πρώτο βαθμό, από ειδικευμένους για τέτοιες υποθέσεις δικαστικούς σχηματισμούς ή, σε δεύτερο βαθμό, από δικαστικούς σχηματισμούς στη σύνθεση των οποίων μετείχαν αποκλειστικά δικαστές ορισθέντες με κλήρωση πάσχουν απόλυτη ακυρότητα με αποτέλεσμα οι οικείες υποθέσεις διαφθοράς και απάτης περί τον ΦΠΑ να πρέπει να επανεξεταστούν σε πρώτο και/ή δεύτερο βαθμό. Όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, ορισμένα από τα εν λόγω αδικήματα διαφθοράς, τα οποία διαπράχθηκαν από υψηλόβαθμους αξιωματούχους της Ρουμανικής Κυβέρνησης, δεν αφορούσαν ευρωπαϊκά κονδύλια.
65.      Εντούτοις, κατά το αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, λαμβανομένου υπόψη του πρωταρχικής σημασίας σκοπού της πρόληψης της ατιμωρησίας σε περιπτώσεις απάτης και διαφθοράς, εναπόκειται στον εθνικό νομοθέτη να τροποποιήσει τη νομοθεσία και να διασφαλίσει ότι η διαδικασία που εφαρμόζεται για τη δίωξη και την τιμωρία των αδικημάτων απάτης σε βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης και των αδικημάτων διαφθοράς εν γένει δεν είναι σχεδιασμένη με τρόπο ώστε να ενέχει, για εγγενείς της διαδικασίας αυτής λόγους, συστημικό κίνδυνο ατιμωρησίας για πράξεις που συνιστούν τέτοια αδικήματα.
66.      Από την πλευρά μου, είμαι πεπεισμένος ότι η διαπίστωση αυτή δεν μπορεί να στηρίξει το συμπέρασμα ότι οι παραβάσεις που δεν αφορούν κονδύλια της Ένωσης εμπίπτουν επίσης στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
67.      Είναι βεβαίως αληθές ότι, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Euro Box, η απαίτηση περί αποτελεσματικού και αποτρεπτικού χαρακτήρα των κυρώσεων για αδικήματα που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης συνεπαγόταν υποχρέωση του εθνικού νομοθέτη να τροποποιήσει τη διαδικασία για τη δίωξη και την τιμωρία όχι μόνον των αδικημάτων απάτης εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, αλλά και των αδικημάτων διαφθοράς εν γένει.
68.      Τούτο όμως αιτιολογήθηκε από την ιδιαιτερότητα της συγκεκριμένης υπόθεσης. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, όσον αφορά τη Ρουμανία, η υποχρέωση καταπολέμησης της απάτης σε βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης συμπληρώνεται από συγκεκριμένες δεσμεύσεις τις οποίες ανέλαβε το εν λόγω κράτος μέλος κατά την προσχώρηση στην Ένωση και οι οποίες συγκεκριμενοποιήθηκαν με την απόφαση 2006/928/ΕΚ (37). Οι στόχοι αναφοράς τους οποίους η Ρουμανία δεσμεύτηκε να επιτύχει έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα για το εν λόγω κράτος μέλος, υπό την έννοια ότι αυτό υπέχει ειδική υποχρέωση επίτευξής τους και λήψης των κατάλληλων προς τούτο μέτρων το ταχύτερο δυνατόν, καθώς και υποχρέωση να μην εφαρμόζει κανένα μέτρο που θα έθετε σε κίνδυνο την υλοποίηση των στόχων αυτών.
69.      Συνεπώς, κατά το Δικαστήριο, η υποχρέωση αποτελεσματικής καταπολέμησης της διαφθοράς και, ειδικότερα, της διαφθοράς υψηλού επιπέδου, η οποία απορρέει από τους στόχους αναφοράς που παρατίθενται στο παράρτημα της απόφασης 2006/928, σε συνδυασμό με τις συγκεκριμένες δεσμεύσεις της Ρουμανίας, δεν περιορίζεται μόνο στις περιπτώσεις διαφθοράς που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, αλλά περιλαμβάνει τη διαφθορά εν γένει (38). Επομένως, η υποχρέωση του Ρουμάνου νομοθέτη να προβλέψει την εφαρμογή αποτελεσματικών και αποτρεπτικών κυρώσεων για αδικήματα διαφθοράς εν γένει δεν απορρέει από διασταλτική ερμηνεία του άρθρου 325, παράγραφος 1, αλλά από τις επιταγές της απόφασης 2006/928.
70.      Μέχρι σήμερα, δεν υφίσταται αντίστοιχη απόφαση σε σχέση με το Βασίλειο της Ισπανίας, οπότε δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ο Ισπανός νομοθέτης υπέχει υποχρέωση με το ίδιο περιεχόμενο με την εκτεθείσα στην προηγούμενη σκέψη.
71.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, η ευρεία ερμηνεία της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης προκύπτει επίσης από τη νομολογία σχετικά με τις ενισχύσεις που χρηματοδοτούνται από κονδύλια της Ένωσης. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, εν συνόψει, ότι από την απόφαση ANAS (39) προκύπτει ότι για να πληρούται η τρίτη προϋπόθεση που απαιτείται για τη διαπίστωση «παρατυπίας», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 7, του κανονισμού (ΕΚ) 1083/2006 (40), ήτοι η προϋπόθεση να υφίσταται ζημία για τον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, δεν απαιτείται να αποδειχθεί συγκεκριμένη δημοσιονομική επίπτωση επί του προϋπολογισμού. Συγκεκριμένα, η παράβαση των εφαρμοστέων κανόνων συνιστά παρατυπία, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης, εφόσον δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να έχει η παράβαση αυτή επιπτώσεις στον προϋπολογισμό του οικείου ταμείου (41).
72.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι ορισμένες πράξεις υπεξαίρεσης κεφαλαίων τελέστηκαν με σκοπό την προώθηση της απόσχισης της Καταλονίας και ότι, αν είχε πραγματοποιηθεί η απόσχιση αυτή, το ακαθάριστο εθνικό εισόδημα (στο εξής: ΑΕΕ) της Ισπανίας θα είχε μειωθεί. Τούτο θα συνεπαγόταν, κατ’ ακολουθία, μείωση των εσόδων που το εν λόγω κράτος μέλος υποχρεούνται να εισφέρει στον προϋπολογισμό της Ένωσης δυνάμει της απόφασης 2007/436/ΕΚ, Ευρατόμ (42). Κατά συνέπεια, δεν μπορεί, κατά το αιτούν δικαστήριο, να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι επίμαχες στην κύρια δίκη πράξεις να έβλαψαν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης.
73.      Πριν από την εξέταση του επιχειρήματος αυτού, θεωρώ αναγκαίο να συμπληρώσω το κρίσιμο νομικό πλαίσιο της ανάλυσης.
74.      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, για τη διασφάλιση της προστασίας των «οικονομικών συμφερόντων» της Ένωσης, τα κράτη μέλη οφείλουν, μεταξύ άλλων, να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για την πραγματική και πλήρη είσπραξη των ιδίων πόρων (43), όπως είναι τα έσοδα από τους δασμούς του κοινού δασμολογίου και από την εφαρμογή ενιαίου συντελεστή όσον αφορά την εναρμονισμένη βάση του ΦΠΑ (44). Το συμπέρασμα αυτό στηρίζεται στη διαπίστωση ότι υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ της είσπραξης των εσόδων και της απόδοσης των αντίστοιχων πόρων στον προϋπολογισμό της Ένωσης, καθόσον κάθε αδυναμία στην είσπραξη των εσόδων οδηγεί δυνητικά σε μείωση των πόρων αυτών (45).
75.      Εξάλλου, όπως υπενθυμίζει το αιτούν δικαστήριο, από τη νομολογία προκύπτει ότι η ζημία του προϋπολογισμού της Ένωσης μπορεί να είναι αμιγώς δυνητική. Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι ακόμη και παρατυπίες χωρίς συγκεκριμένο οικονομικό αντίκτυπο μπορούν να πλήξουν σοβαρά τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, οπότε το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ μπορεί να καλύπτει όχι μόνον πράξεις οι οποίες πράγματι προκαλούν απώλεια από τον προϋπολογισμό της Ένωσης, αλλά και την απόπειρα τέλεσης τέτοιων πράξεων (46).
76.      Μολονότι από την τελευταία αυτή νομολογία συνάγεται ότι η έννοια της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης ερμηνεύεται κατά τρόπο ευρύ, εντούτοις δεν θεωρώ ότι μπορεί να διαπιστωθεί άμεση σχέση μεταξύ των επίμαχων στην κύρια δίκη παράνομων δραστηριοτήτων και των ιδίων πόρων της Ένωσης.
77.      Συγκεκριμένα, οι παράνομες αυτές δραστηριότητες δεν έχουν σχέση με το σύστημα απόδοσης ιδίων πόρων που θεσπίστηκε με την απόφαση 2007/436. Αφενός, δεν υπήρχε, δυνάμει της απόφασης αυτής, υποχρέωση απόδοσης των υπεξαιρεθέντων κεφαλαίων στον προϋπολογισμό της Ένωσης. Αφετέρου, οι καθών της κύριας δίκης δεν ήταν επιφορτισμένοι με την είσπραξη των πόρων αυτών και με την απόδοσή τους στον προϋπολογισμό της Ένωσης.
78.      Κατά τα λοιπά, το να γίνει δεκτό ότι η σχέση την οποία επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, ήτοι το ενδεχόμενο οι επίμαχες παράνομες δραστηριότητες να προκάλεσαν ζημία στα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, στο μέτρο που η μείωση του ισπανικού ΑΕΕ είχε ως συνέπεια τη μείωση της συνεισφοράς του εν λόγω κράτους μέλους στον προϋπολογισμό της Ένωσης, θα συνεπαγόταν αδικαιολόγητη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
79.      Φρονώ ότι δύο παραδείγματα που παρέθεσε η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της είναι ιδιαιτέρως εύγλωττα ως προς το ζήτημα αυτό.
80.      Πρώτον, η ως άνω ερμηνεία θα οδηγούσε στη διαπίστωση ότι θίγονται τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης σε πολύ μεγάλο αριθμό περιπτώσεων στις οποίες το ποσό των εσόδων που αποδίδεται στον προϋπολογισμό της Ένωσης μπορεί να επηρεαστεί από πολιτικές αποφάσεις, εθνικής ως επί το πλείστον φύσεως. Για παράδειγμα, αν ένα κράτος μέλος αποφασίσει, δυνάμει του άρθρου 50 ΣΛΕΕ, όπως προσφάτως έπραξε το Ηνωμένο Βασίλειο, να αποχωρήσει από την Ένωση, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι μια τέτοια απόφαση θίγει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης και, ως εκ τούτου, αντιβαίνει στο άρθρο 325 ΣΛΕΕ (47).
81.      Δεύτερον, η εν λόγω ερμηνεία θα μπορούσε να συνεπάγεται ότι κάθε παράνομη δραστηριότητα που διαπράττεται από τις αρμόδιες για τους δημόσιους πόρους εθνικές αρχές και μπορεί να έχει αντίκτυπο στο ΑΕΕ κράτους μέλους συνιστά δυνητικώς προσβολή των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, η οποία δικαιολογεί, κατά περίπτωση, την παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) ή της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO). Κατά τη γνώμη μου, δεν χωρεί αμφιβολία ότι μια τέτοια παρέμβαση θα συνιστούσε δυσανάλογη επέμβαση του δικαίου της Ένωσης στη διαχείριση των δημόσιων πόρων των κρατών μελών.
82.      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 325 ΣΛΕΕ δεν αντιτίθεται στην εξάλειψη της δημοσιονομικής ευθύνης την οποία προβλέπει ο οργανικός νόμος περί αμνηστίας για μη αξιόποινες πράξεις δυνάμενες να θίξουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, όπως είναι οι πράξεις που σχετίζονται με τη διαχείριση δημόσιων πόρων, όταν δεν υφίσταται άμεση σχέση μεταξύ των πράξεων αυτών και της πραγματικής ή δυνητικής μείωσης των εσόδων που αποδίδονται στον προϋπολογισμό της Ένωσης.
β)      Επί του τρίτου, τετάρτου και πέμπτου ερωτήματος
83.      Όσον αφορά το τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο, επισημαίνεται ότι αυτά στηρίζονται στην παραδοχή ότι στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση. Φρονώ, συνεπώς, ότι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να απαντήσει στα ερωτήματα αυτά.
3.      Επί της συμβατότητας του οργανικού νόμου περί αμνηστίας με το κράτος δικαίου (δεύτερο, έκτο, έβδομο και όγδοο ερώτημα)
84.      Στη συνέχεια, θα εξετάσω το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο στο Δικαστήριο, το έβδομο προδικαστικό ερώτημα και, από κοινού, το έκτο και το όγδοο προδικαστικό ερώτημα.
85.      Η επί της ουσίας εξέταση των ερωτημάτων αυτών προϋποθέτει ότι έχει προηγουμένως διαπιστωθεί, αφενός, ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ συνιστά, αφ’ εαυτού, επαρκές συνδετικό στοιχείο με το δίκαιο της Ένωσης, οπότε το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί της ερμηνείας των εν λόγω ερωτημάτων, και, αφετέρου, ότι τα ερωτήματα αυτά πληρούν τα κριτήρια παραδεκτού που απορρέουν από τη νομολογία του Δικαστηρίου.
α)      Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου
86.      Κατόπιν της αποφάσεως Associação Sindical dos Juízes Portugueses (48), δεν αμφισβητείται ότι, δυνάμει του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν ότι τα όργανα που εντάσσονται, ως «δικαστήρια», κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης, στο εθνικό σύστημα ενδίκων βοηθημάτων και μέσων στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας (49).
87.      Επομένως, το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ είναι ιδιαίτερα ευρύ, καθώς η διάταξη αυτή τυγχάνει εφαρμογής στην περίπτωση κάθε εθνικού δικαστηρίου δυνάμενου να αποφαίνεται επί ζητημάτων που άπτονται της εφαρμογής ή της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης και εμπίπτουν, επομένως, σε τομείς που διέπονται από το δίκαιο αυτό (50). Με άλλα λόγια, για τεθεί σε εφαρμογή η διάταξη αυτή αρκεί ότι ένα όργανο έχει αρμοδιότητα να αποφανθεί επί της ερμηνείας και της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
88.      Το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ αφορά «τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης», ανεξαρτήτως του αν τα κράτη μέλη εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης, κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη. Επομένως, οι τομείς που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών δεν εκφεύγουν του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 19 ΣΕΕ.
89.      Δεν αποτελεί έκπληξη ότι, ήδη στις πρώτες υποθέσεις που εντάσσονται σε αυτήν τη νομολογιακή γραμμή, το εν λόγω ζήτημα εξετάστηκε σε σχέση με την οργάνωση της δικαιοσύνης εντός των κρατών μελών, η οποία εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητά τους δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ (51).
90.      Ερωτηθέν επί του ευαίσθητου αυτού ζητήματος, το Δικαστήριο έκρινε ότι, μολονότι η οργάνωση της δικαιοσύνης εντός των κρατών μελών εμπίπτει στην αρμοδιότητά τους, εντούτοις τα κράτη μέλη οφείλουν, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, να τηρούν τις υποχρεώσεις που υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Διευκρίνισε επίσης, με την απόφαση Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία του Ανωτάτου Δικαστηρίου), ότι, «απαιτώντας από τα κράτη μέλη να τηρούν κατ’ αυτόν τον τρόπο τις ως άνω υποχρεώσεις, ουδόλως η Ένωση επιδιώκει να ασκήσει η ίδια την εν λόγω αρμοδιότητα ούτε, επομένως [...], να την οικειοποιηθεί» (52). Επομένως, το Δικαστήριο δεν επεδίωξε να αναδιαμορφώσει τα εθνικά νομικά συστήματα σύμφωνα με ένα συγκεκριμένο σύστημα οργάνωσης των δικαστηρίων, καθώς η αρμοδιότητα αυτή ανήκει αποκλειστικά στα κράτη μέλη. Περιορίστηκε στην εξέταση των κανόνων σχετικά με την οργάνωση και τη λειτουργία των εθνικών δικαστηρίων υπό το πρίσμα της συμβατότητάς τους με την αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, και πιο συγκεκριμένα με τις αρχές περί ανεξαρτησίας, περί αμεροληψίας της δικαιοσύνης και περί δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως.
91.      Στην υπό κρίση υπόθεση, η οποία αφορά άλλο στενά συνδεόμενο με την κρατική κυριαρχία ζήτημα, ήτοι τη χορήγηση αμνηστίας, η συλλογιστική αυτή είναι εξ ολοκλήρου ακολουθητέα.
92.      Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο, αφού υπενθυμίσει ότι η αμνηστία εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών, πρέπει να επισημάνει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν, εντούτοις, όταν θεσπίζουν νόμο περί αμνηστίας, να τηρούν τις απαιτήσεις περί αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας που απορρέουν από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
93.      Μια επιπλέον σημαντική επισήμανση είναι ότι η εξέταση ενός τέτοιου νόμου υπό το πρίσμα της εν λόγω διάταξης ουδόλως θα ισοδυναμούσε με τη στέρηση από τα κράτη μέλη της άσκησης της αποκλειστικής αρμοδιότητάς τους όσον αφορά τη χορήγηση αμνηστίας. Αρκεί, ενδεικτικώς, η διαπίστωση ότι οι διατάξεις στις οποίες γίνεται λόγος για τον σκοπό που επιδιώκει ο εθνικός νομοθέτης και εκείνες που αφορούν την οριοθέτηση του καθ’ ύλην και του χρονικού πεδίου εφαρμογής του νόμου δεν υπόκεινται, κατ’ ανάγκην, στον δικαστικό έλεγχο που ασκεί το Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
94.      Πάντως, στο στάδιο αυτό, δεν χωρεί αμφιβολία ότι το ΕΣ αποτελεί όργανο δυνάμενο να αποφαίνεται, ως «δικαστήριο», επί ζητημάτων που αφορούν την εφαρμογή ή την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης. Η ενώπιόν του διαδικασία πρέπει, συνεπώς, να πληροί τις απαιτήσεις που είναι συμφυείς με την αποτελεσματική δικαστική προστασία κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
95.      Επομένως, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να εξετάσει το δεύτερο, το έκτο, το έβδομο και το όγδοο ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο υπό το πρίσμα της διάταξης αυτής.
β)       Επί του παραδεκτού
96.      Όσον αφορά το παραδεκτό των υποβληθέντων από το αιτούν δικαστήριο ερωτημάτων, συμφωνώ με τον γενικό εισαγγελέα M. Bobek ότι οι προϋποθέσεις του παραδεκτού που απορρέουν από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ δεν είναι ούτε πρέπει να είναι αυστηρότερες από τις γενικώς ισχύουσες. Πράγματι, το ουσιαστικό όριο για να διαπιστωθεί παράβαση του άρθρου αυτού ήδη αρκετά αυστηρό (53).
97.      Με άλλα λόγια, φρονώ ότι το όριο του παραδεκτού πρέπει να προσδιορίζεται βάσει των γενικών αρχών που διέπουν το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων βάσει της νομολογίας του Δικαστηρίου.
98.      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, στο πλαίσιο του μηχανισμού προδικαστικής παραπομπής του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, η ζητούμενη προδικαστική απόφαση πρέπει να είναι «αναγκαία» για την εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου «έκδοση της δικής του απόφασης» στην υπόθεση της οποίας έχει επιληφθεί (54).
99.      Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι τόσο από το γράμμα όσο και από την οικονομία του άρθρου 267 ΣΛΕΕ προκύπτει ότι η διαδικασία προδικαστικής παραπομπής προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, ότι εκκρεμεί πράγματι ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων διαφορά στο πλαίσιο της οποίας αυτά καλούνται να εκδώσουν απόφαση που θα λαμβάνει υπόψη την προδικαστική απόφαση. Επομένως, η διαδικασία αυτή απαιτεί να υφίσταται, μεταξύ της διαφοράς και των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης των οποίων ζητείται η ερμηνεία, «σύνδεσμος τέτοιος ώστε η ερμηνεία αυτή να ανταποκρίνεται σε αντικειμενική ανάγκη για την απόφαση την οποία πρέπει να εκδώσει το αιτούν δικαστήριο» (55).
100. Εξάλλου, κατά πάγια νομολογία, τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα που υποβάλλονται από το εθνικό δικαστήριο, εντός του πραγματικού και νομικού πλαισίου το οποίο αυτό προσδιορίζει με δική του ευθύνη και την ακρίβεια του οποίου δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο, θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή. Το Δικαστήριο δύναται να αρνηθεί να αποφανθεί επί αιτήσεως που έχει υποβάλει εθνικό δικαστήριο μόνον όταν προδήλως προκύπτει ότι η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης την οποία ζητεί το εθνικό δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το ζήτημα είναι υποθετικής φύσεως ή, επίσης, όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (56).
101. Όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα που έχει υποβληθεί στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης, το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι, ακόμη και αν στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα το Δικαστήριο απαντήσει ότι, για να διαπιστωθεί πλήγμα «κατά των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης», κατά την έννοια του άρθρου 325 ΣΛΕΕ, πρέπει να αποδειχθεί ότι για την τέλεση των επίμαχων στην κύρια δίκη πράξεων έχουν χρησιμοποιηθεί κονδύλια της Ένωσης, το αιτούν δικαστήριο θα είναι παρά ταύτα υποχρεωμένο συμμορφωθεί προς τη νομοθεσία περί αμνηστεύσεως των πράξεων αυτών, χωρίς να είναι σε θέση να διατάξει, στο τόσο σύντομο διάστημα των δύο μηνών, τη διεξαγωγή αποδείξεων προκειμένου να εξακριβωθεί αν στοιχειοθετείται παράβαση της ως άνω διάταξης.
102. Μολονότι, πάντως, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει την ευρωπαϊκή προέλευση των οικείων κονδυλίων, στοιχείο που δεν έχει διαπιστωθεί από τα εθνικά ποινικά δικαστήρια ούτε προβάλλεται από τους μετέχοντες στην κύρια δίκη και το οποίο μπορεί να μη διαπιστωθεί ποτέ, πρέπει, εντούτοις, να τονιστεί ότι το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι δεν είναι υποθετικά τα ερωτήματα που υποβάλλονται από αιτούν δικαστήριο το οποίο θεωρεί ότι το εθνικό δικονομικό δίκαιο δεν του επιτρέπει να διαπιστώσει παράβαση του δικαίου της Ένωσης (57). Τέτοια είναι, κατά την γνώμη μου, η περίπτωση όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
103. Όσον αφορά το έβδομο και το όγδοο προδικαστικό ερώτημα, αυτά αφορούν διατάξεις του οργανικού νόμου περί αμνηστίας οι οποίες επιβάλλουν στα εθνικά δικαστήρια να εκδίδουν απαλλακτική απόφαση όσον αφορά τη δημοσιονομική ευθύνη και να αίρουν τα συντηρητικά μέτρα εντός δύο μηνών, ακόμη και αν το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη εκδώσει την απόφασή του επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που του έχει υποβληθεί. Θεωρώ ότι η ζητούμενη στο πλαίσιο αυτό ερμηνεία του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ είναι αντικειμενικώς αναγκαία για την απόφαση που θα εκδώσει το αιτούν δικαστήριο, δεδομένου ότι η επικείμενη προδικαστική απόφαση αναμένεται να ασκήσει επιρροή όσον αφορά την άρση ή τη διατήρηση των συντηρητικών μέτρων.
104. Επομένως, το δεύτερο, το έκτο και το όγδοο προδικαστικό ερώτημα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να κριθούν παραδεκτά.
105. Όσον αφορά το έβδομο προδικαστικό ερώτημα, αυτό αφορά διάταξη του οργανικού νόμου περί αμνηστίας βάσει της οποίας το αιτούν δικαστήριο θα εκδώσει απόφαση περί απαλλαγής των φυσικών και νομικών προσώπων στα οποία καταλογίζεται δημοσιονομική ευθύνη, αφενός, αφού ακούσει την εισαγγελική αρχή και τους θιγόμενους δημόσιους φορείς, αποκλειομένου του φορέα που άσκησε το ένδικο βοήθημα χάριν δημοσίου συμφέροντος, και, αφετέρου, χωρίς να μπορεί να εκτιμήσει τα αποδεικτικά μέσα προκειμένου να καθορίσει αν οι καθών της κύριας δίκης διέπραξαν τις πράξεις για τις οποίες τους προσάπτεται ευθύνη.
106. Ομολογώ ότι διατηρώ, εκ πρώτης όψεως, αμφιβολίες για το παραδεκτό του ερωτήματος αυτού.
107. Πράγματι, σε αντίθεση με τα λοιπά προδικαστικά ερωτήματα, το συγκεκριμένο ερώτημα δεν διατυπώνεται υπό το πρίσμα της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, αλλά υπό το πρίσμα του σεβασμού του δικαιώματος ακρόασης του ετέρου αιτούντος (της SCC) και του δικαιώματος άμυνας των καθών. Εξάλλου, δεν υπάρχει στη δικογραφία κανένα στοιχείο
από το οποίο να προκύπτει ότι οι εν λόγω διάδικοι έχουν επικαλεστεί προσβολή των δικαιωμάτων τους αυτών στο πλαίσιο της κύριας δίκης.
108. Ωστόσο, υπό το πρίσμα της ευρείας προσέγγισης την οποία υποστηρίζω και την οποία εξήγησα προηγουμένως, φρονώ ότι το έβδομο ερώτημα πρέπει και αυτό να κριθεί παραδεκτό.
109. Συγκεκριμένα, η νομολογία που παρέθεσα στο σημείο 100 των παρουσών προτάσεων έχει την έννοια ότι δεν μπορεί να τίθενται στην κρίση του Δικαστηρίου όλα τα προκριματικά, ακόμη και τα υποθετικά ερωτήματα που ενδέχεται να ανακύψουν για ένα δικαστήριο στο πλαίσιο διαδικασίας με αντικείμενο τη συμβατότητα του εθνικού δικαίου με το δίκαιο της Ένωσης, καθώς θα παραμεριζόταν έτσι η απαίτηση να υπάρχει σχέση μεταξύ των υποβαλλόμενων ερωτημάτων και της επίλυσης της διαφοράς που έχει τεθεί στην κρίση του αιτούντος δικαστηρίου. Φρονώ, ωστόσο, ότι το έβδομο προδικαστικό ερώτημα δεν εμπίπτει στην κατηγορία αυτή.
110. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, το δεύτερο, το έβδομο, το έκτο και το όγδοο ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο στο Δικαστήριο πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να κριθούν παραδεκτά.
γ)      Επί της ουσίας
1)      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
111. Πριν εξετάσω επί της ουσίας τα ερωτήματα που υποβλήθηκαν στην υπό κρίση υπόθεση υπό το πρίσμα του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, είναι αναγκαίο να παρασχεθούν ορισμένα στοιχεία σχετικά με το περιεχόμενο της προστασίας που παρέχει η διάταξη αυτή.
112. Με την απόφαση ASJP, το Δικαστήριο αποφάνθηκε, αφενός, ότι το άρθρο 19 ΣΕΕ αποτελεί ειδική έκφραση της αρχής του κράτους δικαίου, περί της οποίας γίνεται ρητή αναφορά στο άρθρο 2 ΣΕΕ, και, αφετέρου, ότι η αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης, περί της οποίας γίνεται ρητή αναφορά στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, η οποία κατοχυρώνεται πλέον στο άρθρο 47 του Χάρτη (58). Βάσει της τελευταίας αυτής διαπίστωσης, το Δικαστήριο αποφάνθηκε, με επόμενη απόφασή του, ότι το άρθρο 47 του Χάρτη πρέπει να λαμβάνεται δεόντως υπόψη για την ερμηνεία του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο,
ΣΕΕ (59).
113. Η σχέση μεταξύ των δύο αυτών διατάξεων, η οποία είναι ουσιώδης για τον καθορισμό του ουσιαστικού περιεχομένου του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, γίνεται αντιληπτή από το Δικαστήριο ως εξής: «ενώ το άρθρο 47 του Χάρτη συμβάλλει στον σεβασμό του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας κάθε πολίτη ο οποίος επικαλείται, σε συγκεκριμένη περίπτωση, δικαίωμα που αντλεί από το δίκαιο της Ένωσης, το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ σκοπεί να διασφαλίσει ότι το σύστημα ένδικης προστασίας που έχει θεσπίσει κάθε κράτος μέλος εγγυάται την αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης» (60).
114. Κατά το Δικαστήριο, η αναγνώριση, σε συγκεκριμένη περίπτωση, του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, προϋποθέτει ότι το πρόσωπο που το επικαλείται προβάλλει δικαιώματα ή ελευθερίες που κατοχυρώνονται από το δίκαιο της Ένωσης. Στο δικαίωμα αυτό αντιστοιχεί η υποχρέωση την οποία επιβάλλει στα κράτη μέλη το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ να προβλέπουν ένα σύστημα ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η πραγματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης (61).
115. Επομένως, το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ αφορά τα στοιχεία που αποτελούν μέρος των συστημάτων ενδίκων βοηθημάτων και μέσων και όχι στοιχεία που αφορούν συγκεκριμένες περιπτώσεις ή μεμονωμένες καταστάσεις, όπως συμβαίνει με το άρθρο 47 του Χάρτη. Η πρώτη διάταξη απευθύνεται στα κράτη μέλη, ενώ η δεύτερη παρέχει δικαίωμα στους πολίτες της Ένωσης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, κατά το Δικαστήριο, στο δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη «αντιστοιχεί» η υποχρέωση που υπέχουν τα κράτη μέλη από το άρθρο 19 ΣΕΕ.
116. Επομένως, η υποχρέωση που απορρέει από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ συνεπάγεται όχι μόνον ότι πρέπει, από οργανικής απόψεως, τα όργανα που είναι επιφορτισμένα με την ερμηνεία και την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης να πληρούν τις σχετικές με την ιδιότητα του «δικαστηρίου» απαιτήσεις, ήτοι τις απαιτήσεις περί ανεξαρτησίας, αμεροληψίας και «δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως», αλλά και ότι, σε δικονομικό επίπεδο, διασφαλίζονται ενώπιόν τους οι εγγυήσεις περί «δίκαιης δίκης».
117. Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από την πλέον πρόσφατη νομολογία του Δικαστηρίου. Με τις αποφάσεις Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (62)και PT (63), το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι ο σεβασμός του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη και των δικαιωμάτων άμυνας συνιστά ένα από τα στοιχεία που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της θεμελιώδους αρχής της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας κατά το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
118. Είναι αληθές ότι, στην πρώτη εκ των ως άνω αποφάσεων, το ζήτημα του σεβασμού των δικαιωμάτων αυτών θεωρήθηκε παρεπόμενο σε σχέση με την τήρηση της απαίτησης περί ανεξαρτησίας του επίμαχου στη συγκεκριμένη υπόθεση οργάνου. Πράγματι, η προσαπτόμενη στην Πολωνία παράβαση αφορούσε δικονομικούς κανόνες που είχαν ως αποτέλεσμα, κατά την Επιτροπή, τον περιορισμό των δικαιωμάτων αποτελεσματικής ακρόασης και αποτελεσματικής υπεράσπισης ενώπιον του πειθαρχικού δικαστηρίου, των δικαστών κατά των οποίων είχε κινηθεί πειθαρχική διαδικασία. Δεδομένου ότι εντάσσονταν στο πλαίσιο πειθαρχικού καθεστώτος το οποίο ενείχε τις διαπιστωθείσες από το Δικαστήριο πλημμέλειες, υπήρχε το ενδεχόμενο οι δικονομικοί αυτοί κανόνες να επιτείνουν τον κίνδυνο να χρησιμοποιηθεί το ισχύον για τους ασκούντες δικαιοδοτικά καθήκοντα πειθαρχικό καθεστώς ως σύστημα πολιτικού ελέγχου του περιεχομένου των δικαστικών αποφάσεων. Κατά συνέπεια, έγινε δεκτό ότι οι περιορισμοί των δικαιωμάτων άμυνας που οφείλονταν στους εν λόγω δικονομικούς κανόνες έθιγαν την ανεξαρτησία των δικαστών (64).
119. Εντούτοις, από τη δεύτερη απόφαση προκύπτει ότι η προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας μπορεί, αφ’ εαυτής, να συνιστά παράβαση του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η ως άνω απόφαση, επρόκειτο για εθνική διάταξη η οποία, στο πλαίσιο ποινικής δίκης σε βάρος πλειόνων κατηγορουμένων για συμμετοχή στην ίδια εγκληματική οργάνωση, εξαρτούσε τη δικαστική έγκριση συμφωνίας κατόπιν ποινικής διαπραγμάτευσης, συναφθείσας μεταξύ ενός εκ των κατηγορουμένων και της εισαγγελικής αρχής κατά το στάδιο της κύριας διαδικασίας της δίκης αυτής, από τη συναίνεση όλων των λοιπών κατηγορουμένων.
120. Αποτελεί κρίσιμο στοιχείο ότι το Δικαστήριο στήριξε την απάντησή του στη διαπίστωση ότι η αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας παραβιάζεται αν η δικαστική απόφαση θεμελιώνεται σε πραγματικά περιστατικά και έγγραφα των οποίων οι διάδικοι ή ένας εξ αυτών δεν μπόρεσαν να λάβουν γνώση και επί των οποίων δεν είχαν, συνεπώς, τη δυνατότητα να λάβουν θέση. Κατέληξε, ως εκ τούτου, στο συμπέρασμα ότι δεν συνέτρεχε παραβίαση της ως άνω αρχής, στο μέτρο που σκοπός της επίμαχης διάταξης ήταν η διασφάλιση των δικαιωμάτων των κατηγορουμένων οι οποίοι, εφόσον δεν έχουν ομολογήσει την ενοχή τους, πρέπει να δικαστούν σε μεταγενέστερη ποινική διαδικασία με βάση στοιχεία που τους αφορούν και ενδέχεται να περιλαμβάνονται στη συμφωνία κατόπιν ποινικής διαπραγμάτευσης που συνήψε ο κατηγορούμενος ο οποίος ομολόγησε την ενοχή του, καθώς και με βάση στα όσα ενδέχεται αυτός να καταθέσει ως μάρτυρας (65).
121. Από την εξετασθείσα νομολογία προκύπτει, κατά τη γνώμη μου, ότι το ουσιαστικό περιεχόμενο του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ είναι πανομοιότυπο με εκείνο του άρθρου 47 του Χάρτη (66). Τούτου λεχθέντος, φρονώ ότι παράβαση του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ μπορεί να διαπιστωθεί μόνον όταν οι προβαλλόμενες ασυμβατότητες έχουν ορισμένη σοβαρότητα ή συστημικό χαρακτήρα (67). Για να διαπιστωθεί αν τούτο συμβαίνει εν προκειμένω, θεωρώ ότι, όπως επισημαίνει ο γενικός εισαγγελέας Μ. Bobek, «το κρίσιμο ζήτημα είναι αν το πρόβλημα (το οποίο ανακύπτει άπαξ ή κατ’ επανάληψη) το οποίο τίθεται υπόψη του Δικαστηρίου είναι ικανό να απειλήσει την εύρυθμη λειτουργία του εθνικού δικαιοδοτικού συστήματος, θέτοντας με τον τρόπο αυτόν σε κίνδυνο την ικανότητα του οικείου κράτους μέλους να παρέχει επαρκή ένδικα βοηθήματα και μέσα στους πολίτες» (68).
122. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, θα προχωρήσω τώρα στην επί της ουσίας εξέταση των ερωτημάτων που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο στο Δικαστήριο.
2)      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
123. Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 19 ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 10, παράγραφος 2, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, κατά την οποία κάθε απόφαση σχετικά με την εφαρμογή αμνηστίας σε συγκεκριμένη υπόθεση πρέπει να εκδίδεται εντός μέγιστης προθεσμίας δύο μηνών, στο μέτρο που η προθεσμία αυτή δεν επιτρέπει στο εθνικό δικαστήριο να διατάξει τη διεξαγωγή των αποδείξεων που απαιτούνται προκειμένου να διαπιστωθεί αν οι εξεταζόμενες από αυτό πράξεις οι οποίες στοιχειοθετούν δημοσιονομική ευθύνη αφορούν κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
124. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η μέγιστη προθεσμία των δύο μηνών που ορίζεται στο άρθρο 10, παράγραφος 2, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας είναι αντίθετη προς τη νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία απαγορεύεται να υφίστανται οι δικαστές «εξωτερικές πιέσεις», ικανές να θέσουν υπό αμφισβήτηση την ανεξαρτησία τους. Συγκεκριμένα, λόγω της προθεσμίας αυτής, το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο δεν δύναται να διατάξει τη διεξαγωγή αποδείξεων, κατά τα προβλεπόμενα στα άρθρα 435 και 436 του ΚΠολΔ (οι λεγόμενες «πρόσθετες αποδείξεις»), προκειμένου να διαπιστώσει αν τα κονδύλια που αποτελούν αντικείμενο των πράξεων οι οποίες στοιχειοθετούν δημοσιονομική ευθύνη είναι εθνικά ή ευρωπαϊκά. Κατά συνέπεια, θα είναι εν τέλει υποχρεωμένο να αμνηστεύει συστηματικά πράξεις δυνάμενες να θίξουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης.
125. Υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, η οποία χαρακτηρίζει τη λειτουργία ενός κράτους δικαίου, η ανεξαρτησία των δικαστηρίων πρέπει ιδίως να διασφαλίζεται έναντι της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας (69).
126. Κατά πάγια νομολογία, οι απαιτούμενες από το δίκαιο της Ένωσης εγγυήσεις ανεξαρτησίας και αμεροληψίας επιβάλλουν την ύπαρξη τέτοιων κανόνων, ιδίως όσον αφορά τη σύνθεση του δικαιοδοτικού οργάνου, τον διορισμό των μελών του, τη διάρκεια της θητείας τους, καθώς και τους λόγους εξαίρεσης και παύσης των μελών του, ώστε οι πολίτες να μην έχουν καμία εύλογη αμφιβολία ως προς το ανεπηρέαστο του οργάνου από εξωγενή στοιχεία και ως προς την ουδετερότητά του έναντι των συμφερόντων που διακυβεύονται στις υποθέσεις ενώπιόν του (70).
127. Συναφώς, επιβάλλεται οι δικαστές να προφυλάσσονται από εξωγενείς παρεμβάσεις ή πιέσεις δυνάμενες να θέσουν σε κίνδυνο την ανεξαρτησία τους. Όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, οι κανόνες οι οποίοι διέπουν το καθεστώς των δικαστών και την άσκηση του λειτουργήματός τους πρέπει να καθιστούν δυνατό να αποκλεισθεί όχι μόνον οποιαδήποτε άμεση άσκηση επιρροής, υπό τη μορφή εντολών, αλλά και πιο έμμεσες μορφές άσκησης επιρροής δυνάμενες να κατευθύνουν τις αποφάσεις των οικείων δικαστών, και, ως εκ τούτου, να αποκλείουν το ενδεχόμενο να μη δίδουν οι εν λόγω δικαστές εντύπωση ανεξαρτησίας ή αμεροληψίας, στοιχείο που μπορεί να θίξει την εμπιστοσύνη την οποία πρέπει να εμπνέει η δικαιοσύνη στους πολίτες στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας και ενός κράτους δικαίου (71).
128. Αν η νομολογιακή αυτή προσέγγιση επεκταθεί στην υπό κρίση υπόθεση, μπορεί να θεωρηθεί ότι δικονομική διάταξη όπως το άρθρο 10, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας συνιστά έμμεση επιρροή ικανή να κατευθύνει τις αποφάσεις των οικείων δικαστηρίων και, ως εκ τούτου, να παραβιάζει την απαίτηση περί ανεξαρτησίας που απορρέει από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Διευκρινίζω ότι η διαπίστωση τέτοιας παράβασης προϋποθέτει όχι μόνον ότι η προβλεπόμενη από την οικεία εθνική δικονομική διάταξη προθεσμία είναι υπερβολικά σύντομη, αλλά και ότι η προθεσμία αυτή έχει δεσμευτικό χαρακτήρα. Σε αυτή την περίπτωση, η εν λόγω προθεσμία είναι ικανή να στερήσει από τα δικαστήρια τη δυνατότητα να λάβουν όλα τα αναγκαία μέτρα διεξαγωγής αποδείξεων προκειμένου να διαπιστωθεί εάν τα κονδύλια που αποτέλεσαν αντικείμενο κατάχρησης εν προκειμένω αποτελούν κονδύλια της Ένωσης.
129. Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι η αμνηστία έχει εξ ορισμού ως αποτέλεσμα την ακύρωση ή την παρεμπόδιση δικαστικών αποφάσεων ή διαδικασιών. Η αμνηστία θεσπίζεται κατά κανόνα από τη νομοθετική εξουσία και αφορά κατηγορία πράξεων που τελέστηκαν κατά τη διάρκεια συγκεκριμένης χρονικής περιόδου. Στο πλαίσιο αυτό, τα δικαστήρια καλούνται να εφαρμόζουν τη νομοθεσία που διέπει τη χορήγηση αμνηστίας σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Όπως, όμως, επισήμανε κατ’ ουσίαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη Δημοκρατία μέσω της νομοθεσίας (στο εξής: επιτροπή της Βενετίας) με τη γνωμοδότησή της επί του σχεδίου του ισπανικού νόμου περί αμνηστίας (72), η αμνηστία είναι συμβατή με την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, εφόσον δεν καταργεί την αρμοδιότητα που έχει ανατεθεί στη δικαστική εξουσία. Με άλλα λόγια, όπως ανέφερε η επιτροπή της Βενετίας στη γνωμοδότησή της σχετικά με τις διατάξεις για τους πολιτικούς κρατουμένους στον νόμο περί αμνηστίας της Γεωργίας (73), είναι συμβατή με την εν λόγω αρχή η διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας ανατέθηκε, με απόφαση του Κοινοβουλίου της Γεωργίας, στη δικαστική εξουσία να αποφασίζει αν συγκεκριμένα πρόσωπα πληρούν τα γενικά κριτήρια που έχει καθορίσει το Κοινοβούλιο της Γεωργίας για την εφαρμογή της αμνηστίας.
130. Στο πλαίσιο του μηχανισμού προδικαστικής παραπομπής, η εκτίμηση όσον αφορά τον υπερβολικά σύντομο και δεσμευτικό χαρακτήρα της προθεσμίας απόκειται στο αιτούν δικαστήριο. Ωστόσο, προκειμένου δοθεί σε αυτό χρήσιμη απάντηση, θα ήθελα να τονίσω τα ακόλουθα.
131. Τόσο με τις γραπτές παρατηρήσεις της όσο και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ισπανική Κυβέρνηση διευκρίνισε ότι η προθεσμία του άρθρου 10, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας έχει αμιγώς ενδεικτικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι η έκδοση απόφασης βάσει της διάταξης αυτής εξαρτάται σε κάθε περίπτωση από την εκτίμηση του δικαστηρίου σχετικά με τη συνδρομή των προϋποθέσεων που προβλέπονται για την εφαρμογή της αμνηστίας. Κανένα από τα ενδιαφερόμενα μέρη δεν προσκόμισε στοιχεία ικανά να αντικρούσουν την ερμηνεία αυτή.
132. Αν υποτεθεί ότι η μέγιστη προθεσμία των δύο μηνών που προβλέπει το άρθρο 10, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας μπορεί να θεωρηθεί υπερβολικά σύντομη, τα ενδιαφερόμενα μέρη φαίνεται να συμφωνούν ότι η μη τήρηση της προθεσμίας αυτής ενέχει για τους δικαστές κίνδυνο πειθαρχικής ευθύνης βάσει του άρθρου 418, παράγραφος 11, του οργανικού νόμου περί δικαστικής εξουσίας. Παρατηρώ, συναφώς, ότι, κατά το άρθρο αυτό, συνιστά σοβαρό παράπτωμα η αδικαιολόγητη καθυστέρηση στην κίνηση ένδικης διαδικασίας ή στην εκδίκαση υπόθεσης ενώπιον δικαστηρίου, εκτός αν συνιστά πολύ σοβαρό παράπτωμα (74).  Με άλλα λόγια, η μη τήρηση της εν λόγω προθεσμίας δεν συνεπάγεται την επιβολή πειθαρχικής ποινής (75), όπερ αποδεικνύει ότι η προθεσμία αυτή έχει ενδεικτικό χαρακτήρα. Επομένως, το άρθρο 10, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας επιδέχεται ερμηνεία σύμφωνη με το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, κατά την οποία επιτρέπεται στα ισπανικά δικαστήρια να υπερβούν τη μέγιστη προθεσμία των δύο μηνών για την εφαρμογή της αμνηστίας, εφόσον, όπως συμβαίνει στην περίπτωση λήψης μέτρων διεξαγωγής αποδείξεων, η υπέρβαση αυτή δεν συνιστά «αδικαιολόγητη καθυστέρηση», κατά την έννοια του άρθρου 418, παράγραφος 11, του ΚΠολΔ.
133. Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 19 του Χάρτη, αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 10, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, κατά την οποία κάθε απόφαση σχετικά με την εφαρμογή αμνηστίας σε συγκεκριμένη υπόθεση πρέπει να εκδίδεται εντός μέγιστης προθεσμίας δύο μηνών, εφόσον πρόκειται για ανατρεπτική προθεσμία η οποία εμποδίζει το εθνικό δικαστήριο να λάβει τα μέτρα διεξαγωγής αποδείξεων που απαιτούνται προκειμένου να διαπιστωθεί αν οι εξεταζόμενες από αυτό πράξεις οι οποίες στοιχειοθετούν δημοσιονομική ευθύνη αποτελούν κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
3)      Επί του εβδόμου προδικαστικού ερωτήματος
134. Το έβδομο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο περιλαμβάνει δύο πτυχές.
135. Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ (76) αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, στο μέτρο που η διάταξη αυτή υποχρεώνει τα εθνικά δικαστήρια, πριν εκδώσουν απόφαση απαλλάσσουσα τα εμπλεκόμενα φυσικά ή νομικά πρόσωπα από την ευθύνη τους, να ακροάζονται αποκλειστικώς τις οντότητες του δημόσιου τομέα που έχουν ζημιωθεί, εξαιτίας της οφειλόμενης σε αμνηστευθείσες πράξεις απώλειας δημόσιων πόρων, και την εισαγγελική αρχή, αποκλειομένων των διαδίκων που άσκησαν το ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος. Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, στο μέτρο που τα εθνικά δικαστήρια είναι υποχρεωμένα, βάσει της διάταξης αυτής, να εκδώσουν απόφαση περί απαλλαγής από την ευθύνη, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να εκτιμήσουν τα αποδεικτικά μέσα προκειμένου να διαπιστώσουν αν ο καθού έχει τελέσει τις πράξεις για τις οποίες του καταλογίζεται δημοσιονομική ευθύνη.
136. Όσον αφορά τη δεύτερη πτυχή του εβδόμου προδικαστικού ερωτήματος, υπενθυμίζεται ευθύς εξαρχής ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο θιγόμενος φορέας του δημόσιου τομέα (η Generalitat) αποκλείστηκε από τη διαδικασία, διότι δεν άσκησε εμπροθέσμως αίτηση καταλογισμού. Μόνον η SCC και η εισαγγελική αρχή άσκησαν αίτηση καταλογισμού δημοσιονομικής ευθύνης.
137. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η υποχρέωση ακρόασης των θιγόμενων δημόσιων φορέων και της εισαγγελικής αρχής, αποκλειομένου του ετέρου αιτούντος της κύριας δίκης, μπορεί να συνιστά προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας του εν λόγω αιτούντος, τα οποία αποτελούν συστατικό στοιχείο του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο κάνει λόγο για παραβίαση των αρχών της ισότητας των όπλων και της αντιμωλίας, καθώς και για προσβολή του δικαιώματος ακρόασης.
138. Όσον αφορά το δικαίωμα ακρόασης, υπενθυμίζεται ότι το δικαίωμα αυτό εγγυάται σε όλους τη δυνατότητα να γνωστοποιούν λυσιτελώς την άποψή τους κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας και πριν από την έκδοση οποιασδήποτε αποφάσεως που θα μπορούσε να επηρεάσει δυσμενώς τα συμφέροντά τους (77). Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι δεν συμβιβάζεται με το δικαίωμα αυτό η θεμελίωση δικαστικής απόφασης σε πραγματικά περιστατικά και έγγραφα των οποίων οι διάδικοι ή ένας εξ αυτών δεν μπόρεσαν να λάβουν γνώση και επί των οποίων δεν είχαν, συνεπώς, τη δυνατότητα να λάβουν θέση (78).
139. Επομένως, εθνική διάταξη όπως το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας δεν είναι συμβατή με το δικαίωμα ακρόασης, εφόσον ο διάδικος που άσκησε το ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος δεν μπόρεσε να λάβει γνώση ούτε, επομένως, να λάβει θέση επί των πραγματικών περιστατικών και των εγγράφων επί των οποίων στηρίζεται η απόφαση περί απαλλαγής των φυσικών και νομικών προσώπων στα οποία καταλογίζεται δημοσιονομική ευθύνη.
140. Όσον αφορά την αρχή της ισότητας των όπλων, η τήρησή της συνεπάγεται ότι πρέπει να παρέχεται σε καθέναν από τους διαδίκους η εύλογη δυνατότητα να εκθέσει την άποψή του, καθώς και τα αποδεικτικά του στοιχεία, υπό συνθήκες που δεν τον περιάγουν σε σαφώς μειονεκτική θέση έναντι του αντιδίκου. Επομένως, η αρχή αυτή εγγυάται την ισότητα των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των διαδίκων όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τους κανόνες που διέπουν τη διεξαγωγή των αποδείξεων και την κατ’ αντιμωλία διαδικασία ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου (79).
141. Όσον αφορά την αρχή της αντιμωλίας, η τήρησή της συνεπάγεται, κατά κανόνα, το δικαίωμα των διαδίκων να λαμβάνουν γνώση των πραγματικών περιστατικών και των εγγράφων επί των οποίων πρόκειται να στηριχθεί η δικαστική απόφαση, καθώς και το δικαίωμά τους να συζητήσουν τα αποδεικτικά στοιχεία και τις υποβληθείσες ενώπιον δικαστή παρατηρήσεις, καθώς και τους νομικούς ισχυρισμούς τους οποίους έλαβε υπόψη του αυτεπαγγέλτως ο δικαστής και επί των οποίων πρόκειται να στηρίξει την απόφασή του. Πράγματι, για να τηρηθούν οι σχετικές με το δικαίωμα για δίκαιη δίκη επιταγές, πρέπει οι διάδικοι να γνωρίζουν και να μπορούν να συζητήσουν κατ’ αντιμωλία τόσο τα πραγματικά όσο και τα νομικά στοιχεία που έχουν αποφασιστική σημασία για την έκβαση της δίκης (80).
142. Πάντως, διάταξη όπως αυτή του άρθρου 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, η οποία υποχρεώνει τα εθνικά δικαστήρια να ακροάζονται αποκλειστικώς τις οντότητες του δημόσιου τομέα που έχουν ζημιωθεί από την οφειλόμενη στις αμνηστευθείσες πράξεις απώλεια δημόσιων πόρων και την εισαγγελική αρχή, αποκλειομένων των διαδίκων που άσκησαν το ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος, δεν είναι συμβατή με τις αρχές της ισότητας των όπλων και της αντιμωλίας, στο μέτρο που εμποδίζεται η συμμετοχή των διαδίκων αυτών στην κατ’ αντιμωλία συζήτηση επί των πραγματικών και νομικών στοιχείων που έχουν αποφασιστική σημασία για την έκβαση της δίκης.
143. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι το μόνο αρμόδιο να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο, να εξακριβώσει αν, μολονότι στο άρθρο 13, παράγραφος 1, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας δεν υπάρχει μνεία του διαδίκου που άσκησε το ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος, η διάταξη αυτή πρέπει εντούτοις να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι του αναγνωρίζεται δικαίωμα ακρόασης (81).
144. Το επιχείρημα της Ισπανικής Κυβέρνησης που στηρίζεται στη φύση του επίμαχου ενδίκου βοηθήματος ουδόλως αναιρεί το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξα. Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Ισπανική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η ρύθμιση μιας actio popularis, όπως η επίμαχη εν προκειμένω, εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών, υπό την επιφύλαξη της τήρησης των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας. Επομένως, δεν υφίσταται καμία θεμελιώδης αρχή ή δικαίωμα, ιδίως στο δίκαιο της Ένωσης, η οποία να επιβάλλει την ακρόαση του διαδίκου που άσκησε
το ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος πριν από την έκδοση της περατώνουσας τη διαδικασία αποφάσεως. Κατά τη γνώμη μου, δεν χρειάζεται να υπομνησθεί ότι η αρμοδιότητα αυτή ανήκει μεν αποκλειστικά στα κράτη μέλη, πλην όμως πρέπει να ασκείται κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης, και ειδικότερα προς τις απαιτήσεις που απορρέουν από το δικαίωμα ακρόασης, καθώς και από τις αρχές της αντιμωλίας και της ισότητας των όπλων, όπως συνοψίζονται στα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων.
145. Όσον αφορά τη δεύτερη πτυχή του ερωτήματος αυτού, επισημαίνεται ότι η επικρινόμενη από το αιτούν δικαστήριο ρύθμιση είναι μάλλον εγγενές στοιχείο του θεσμού της αμνηστίας. Όταν διαπιστώνεται ότι οι επίδικες συμπεριφορές εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αμνηστίας, το δικαστήριο ενώπιον του οποίου έχει ασκηθεί το ένδικο βοήθημα δεν μπορεί να συνεχίσει την εξέταση της υπόθεσης της οποίας έχει επιληφθεί. Πρέπει να εκδώσει απόφαση περατώνουσα τη διαδικασία, η δε υπόθεση θα διαγραφεί, ως εκ τούτου, από το οικείο πρωτόκολλο (82).
146. Αν υποτεθεί ότι το αιτούν δικαστήριο εκφράζει αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του άρθρου 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας με τα δικαιώματα άμυνας, στο μέτρο που δεν προβλέπεται δυνατότητα των καθών της κύριας δίκης να παραιτηθούν από το ευεργέτημα της αμνηστίας, αρκεί η διαπίστωση ότι το δικαίωμα αυτό δεν φαίνεται να επιβάλλει στα δικαστήρια να αναγνωρίζουν στους εν λόγω διαδίκους τέτοια δυνατότητα παραίτησης.
147. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει, ως προς το πρώτο σκέλος του εβδόμου προδικαστικού ερωτήματος, ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, στο μέτρο που η διάταξη αυτή υποχρεώνει τα εθνικά δικαστήρια, πριν εκδώσουν απόφαση απαλλάσσουσα τα εμπλεκόμενα φυσικά ή νομικά πρόσωπα από την ευθύνη τους, να ακροάζονται αποκλειστικώς τις οντότητες του δημόσιου τομέα που έχουν ζημιωθεί εξαιτίας της οφειλόμενης στις αμνηστευθείσες πράξεις απώλειας δημόσιων πόρων και την εισαγγελική αρχή, αποκλειομένων των διαδίκων που άσκησαν το ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος.
148. Ως προς τη δεύτερη πτυχή του ερωτήματος αυτού, προτείνω να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ δεν αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, στο μέτρο που τα εθνικά δικαστήρια είναι υποχρεωμένα, βάσει της διάταξης αυτής, να εκδώσουν απόφαση απαλλάσσουσα τα εμπλεκόμενα φυσικά ή νομικά πρόσωπα από τη δημοσιονομική ευθύνη τους, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να εκτιμήσουν τα αποδεικτικά μέσα προκειμένου να διαπιστώσουν αν τα πρόσωπα αυτά έχουν τελέσει τις πράξεις για τις οποίες τους καταλογίζεται δημοσιονομική ευθύνη.
4)      Επί του έκτου και του ογδόου προδικαστικού ερωτήματος
149. Με το έκτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 8, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, η οποία προβλέπει την αναγκαστική άρση των συντηρητικών μέτρων που διατάσσονται από τα δικαστήρια κατά το στάδιο της διερεύνησης της υπόθεσης ή κατά την πρωτοβάθμια δίκη.
150. Με το όγδοο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 2 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, το άρθρο 47 του Χάρτη, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ και το άρθρο 23, πρώτο εδάφιο, του Πρωτοκόλλου αριθ. 3 περί του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις όπως το άρθρο 8, παράγραφος 3, το άρθρο 10 και το άρθρο 13, παράγραφος 3, οργανικού νόμου περί αμνηστίας, στο μέτρο που οι διατάξεις αυτές καθιστούν την απάντηση σε κάθε προδικαστικό ερώτημα άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας, κατά παραβίαση των αρχών της υπεροχής και του άμεσου αποτελέσματος του δικαίου της Ένωσης.
151. Από τις διευκρινίσεις που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο σε σχέση με το έκτο προδικαστικό ερώτημα προκύπτει ότι η συμβατότητα της υποχρεωτικής άρσης των συντηρητικών μέτρων με το δίκαιο της Ένωσης θεωρείται προβληματική υπό το πρίσμα της διαδικασίας της προδικαστικής παραπομπής. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι το ερώτημα αυτό «απορροφάται» από το όγδοο ερώτημα, το οποίο καλύπτει ευρύτερο πεδίο σε σχέση με αυτό.
152. Εντούτοις, το όγδοο ερώτημα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να αναδιατυπωθεί με μεγαλύτερη σαφήνεια.
153. Όσον αφορά τις εθνικές διατάξεις για τις οποίες γίνεται λόγος σε αυτό, επισημαίνεται ότι το άρθρο 8, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας προβλέπει την άρση των συντηρητικών μέτρων που διατάσσονται κατά τη διερεύνηση της υπόθεσης ή κατά την πρωτοβάθμια δίκη. Όπως επισημάνθηκε προηγουμένως, το άρθρο 10, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του νόμου αυτού ορίζει ότι οι αποφάσεις σχετικά με την εφαρμογή της αμνηστίας πρέπει να λαμβάνονται εντός μέγιστης προθεσμίας δύο μηνών, ενώ το άρθρο 13, παράγραφος 3, προβλέπει ότι, αφού ακούσει τη εισαγγελική αρχή και τους θιγόμενους δημόσιους φορείς, το ΕΣ οφείλει να εκδώσει απόφαση περί απαλλαγής από τη δημοσιονομική ευθύνη, εφόσον οι εν λόγω φορείς δεν έχουν αντίρρηση.
154. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η συνδυασμένη εφαρμογή των διατάξεων αυτών θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα να υποχρεωθεί το εν λόγω δικαστήριο να εκδώσει απόφαση περί απαλλαγής από τη δημοσιονομική ευθύνη και να άρει τα συντηρητικά μέτρα, κατά περίπτωση πριν από την έκδοση της προδικαστικής αποφάσεως του Δικαστηρίου. Τούτο μπορεί να συναχθεί, κατά το αιτούν δικαστήριο, από το δέκατο και το ενδέκατο εδάφιο του τμήματος V του προοιμίου του νόμου περί αμνηστίας, κατά τα οποία τα δικαστήρια οφείλουν «να αίρουν αμέσως τα περιοριστικά των δικαιωμάτων μέτρα που έχουν ληφθεί, ακόμη και σε περίπτωση ενδεχόμενης αναστολής της διαδικασίας αυτής» (δέκατο εδάφιο), η δε ρητή επιφύλαξη κατά την οποία «[η] διάταξη αυτή είναι σύμφωνη με την [...] προδικαστική παραπομπή του άρθρου 267 [ΣΛΕΕ]» (ενδέκατο εδάφιο) δεν επαρκεί για τη διασφάλιση της αναστολής της διαδικασίας σε περίπτωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Οι αμφιβολίες αυτές εγείρονται προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα της τελικής απόφασης του Δικαστηρίου επί των προδικαστικών ερωτημάτων που διατυπώνονται στην απόφαση περί παραπομπής.
155. Επομένως, το όγδοο προδικαστικό ερώτημα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να αναδιατυπωθεί κατά την έννοια ότι το αιτούν δικαστήριο ερωτά εάν το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ και το άρθρο 23, πρώτο εδάφιο, του Πρωτοκόλλου αριθ. 3 περί του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις όπως το άρθρο 8, παράγραφος 3, το άρθρο 10 και το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, στο μέτρο που οι διατάξεις αυτές επιβάλλουν στα εθνικά δικαστήρια να εκδίδουν απαλλακτική απόφαση όσον αφορά τη δημοσιονομική ευθύνη και να αίρουν τα συντηρητικά μέτρα εντός μέγιστης προθεσμίας δύο μηνών, ακόμη και αν το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη εκδώσει την απόφασή του επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που του έχει υποβληθεί.
156. Υπενθυμίζω κατ’ αρχάς ότι, κατά πάγια νομολογία, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ καθιερώνει τον διάλογο σε επίπεδο δικαιοδοτικών οργάνων μεταξύ του Δικαστηρίου και των δικαστηρίων των κρατών μελών, ο οποίος αποσκοπεί στη διασφάλιση της ενότητας της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης, ούτως ώστε να καθίσταται δυνατή η διασφάλιση της συνοχής, της πλήρους αποτελεσματικότητάς του και της αυτονομίας του, καθώς και, εν τέλει, του ιδιάζοντος χαρακτήρα του δικαίου που θεσπίζουν οι Συνθήκες. Επομένως, η απόφαση που εκδίδεται στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής δεσμεύει το εθνικό δικαστήριο ως προς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης για την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί (83).
157. Το άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης προβλέπει ότι, στις υποθέσεις που υποβάλλονται σε προδικαστική παραπομπή, η απόφαση του εθνικού δικαστηρίου με την οποία υποβάλλει προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο αναστέλλει τη διαδικασία σε εθνικό επίπεδο (84).
158. Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι, μολονότι το άρθρο 10, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας δεν αποκλείει ρητώς τη δυνατότητα του εθνικού δικαστηρίου να αναστείλει την προθεσμία των δύο μηνών ενόσω το Δικαστήριο εξετάζει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, από το σχετικό εθνικό νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο χαρακτηρίζεται από την κατάργηση του άρθρου 43α του ΚΠολΔ, συνάγεται δεν παρέχεται τέτοια δυνατότητα στο αιτούν δικαστήριο. Σε μια τέτοια περίπτωση, είναι σαφές ότι ο κανόνας αυτός δεν είναι συμβατός με τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που μνημονεύθηκαν στα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων. Πράγματι, η διά της νομοθετικής οδού επιβολή στα εθνικά δικαστήρια της υποχρέωσης να εκδίδουν απόφαση περί εφαρμογής αμνηστίας (με τα αποτελέσματα που απορρέουν από το δεδικασμένο) εντός αποκλειστικής προθεσμίας δύο μηνών, χωρίς δυνατότητα αναστολής της προθεσμίας αυτής σε περίπτωση που το εθνικό δικαστήριο υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, συνεπάγεται ότι το εθνικό δικαστήριο δεν έχει τη δυνατότητα να συμμορφωθεί προς την απόφαση που θα εκδώσει το Δικαστήριο κατά το πέρας της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής, με αποτέλεσμα να καθίσταται η διαδικασία αυτή άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας.
159. Όσον αφορά την υποχρεωτική άρση των συντηρητικών μέτρων που είχαν προηγουμένως διαταχθεί και τα οποία προβλέπονται στο άρθρο 8, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, πρέπει να γίνει δεκτό ότι από το κείμενο του δεκάτου και του ενδεκάτου του τμήματος V του προοιμίου του συνάγεται ότι ο νόμος επιβάλλει την άρση των συντηρητικών μέτρων που έχουν προηγουμένως διαταχθεί, ακόμη και σε περίπτωση αναστολής της εθνικής ένδικης διαδικασίας λόγω της υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
160. Συναφώς, αρκεί να υπομνησθεί ότι η πλήρης αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης απαιτεί να μπορεί ο δικαστής που επιλαμβάνεται διαφοράς διεπόμενης από το δίκαιο αυτό να διατάξει προσωρινά μέτρα προκειμένου να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της δικαστικής αποφάσεως που πρόκειται να εκδοθεί. Πράγματι, αν το εθνικό δικαστήριο το οποίο αναστέλλει την ενώπιόν του διαδικασία έως ότου το Δικαστήριο απαντήσει στο προδικαστικό του ερώτημα δεν μπορούσε να διατάξει προσωρινά μέτρα ισχύοντα μέχρι την έκδοση της αποφάσεως την οποία θα λάβει μετά την απάντηση του Δικαστηρίου, θα θιγόταν η πρακτική αποτελεσματικότητα του συστήματος που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ (85). Επομένως, το εθνικό δικαστήριο πρέπει, όταν το κρίνει αναγκαίο, να μπορεί να λάβει συντηρητικά μέτρα ή, κατά περίπτωση, να διατηρήσει τα μέτρα αυτά σε ισχύ μέχρι την έκδοση της απόφασης που θα εκδώσει κατόπιν της απάντησης του Δικαστηρίου στην αίτησή του προδικαστικής αποφάσεως.
161. Πρέπει να επισημανθεί ακόμη ότι η ανάγκη να παρέχεται στα εθνικά δικαστήρια η δυνατότητα να συμμορφώνονται προς τις προδικαστικές αποφάσεις του Δικαστηρίου εμπίπτει επίσης στην απαίτηση περί ανεξαρτησίας των δικαστών που απορρέει από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Πράγματι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η εξουσία να πράττει, κατά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης συμφώνως προς την απόφαση του Δικαστηρίου, ό,τι είναι αναγκαίο ώστε να αποκλειστεί η εφαρμογή εθνικής ρύθμισης ή πρακτικής δυνάμενης να αποτελέσει εμπόδιο στην πλήρη αποτελεσματικότητα των κανόνων του δικαίου της Ένωσης αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του λειτουργήματος του δικαστή της Ένωσης που οφείλει να επιτελεί το εθνικό δικαστήριο στο οποίο έχει ανατεθεί, στο πλαίσιο της αρμοδιότητάς του, η εφαρμογή των κανόνων του δικαίου της Ένωσης, με αποτέλεσμα η άσκηση της εξουσίας αυτής να αποτελεί εγγύηση συμφυή με την ανεξαρτησία των δικαστών (86).
162. Επισημαίνω, τέλος, ότι η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το αιτούν δικαστήριο πρέπει να ερμηνεύσει τις οικείες εθνικές διατάξεις κατά τρόπο σύμφωνο προς το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ούτως ώστε, όταν υποβάλλεται αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, να είναι δυνατόν να ανασταλεί η διαδικασία και να διατηρηθούν τα συντηρητικά μέτρα σε ισχύ για όσο διάστημα είναι αναγκαίο για τη διασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητας της απάντησης που θα δώσει το Δικαστήριο. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να κρίνει εάν είναι δυνατή μια τέτοια σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία.
163. Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο έκτο και στο όγδοο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ και το άρθρο 23, πρώτο εδάφιο, του Πρωτοκόλλου αριθ. 3 περί του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις όπως το άρθρο 8, παράγραφος 3, το άρθρο 10 και το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, στο μέτρο που οι διατάξεις αυτές επιβάλλουν στα εθνικά δικαστήρια να εκδίδουν απαλλακτική απόφαση όσον αφορά τη δημοσιονομική ευθύνη και να αίρουν τα συντηρητικά μέτρα εντός δύο μηνών, ακόμη και αν το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη εκδώσει την απόφασή του επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που του έχει υποβληθεί.
V.      Πρόταση
164. Υπό το πρίσμα όλων των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Tribunal de Cuentas (Ελεγκτικό Συνέδριο, Ισπανία) ως εξής:
1)      Το άρθρο 325 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται στην εξάλειψη της δημοσιονομικής ευθύνης την οποία προβλέπει ο Ley Orgánica 1/2024 de amnistía para la normalización institucional, política y social en Cataluña (οργανικός νόμος 1/2024 της περί αμνηστίας την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία), της 10ης Ιουνίου 2024, για μη αξιόποινες πράξεις που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, όπως είναι οι πράξεις που σχετίζονται με τη διαχείριση δημόσιων πόρων, όταν δεν υφίσταται άμεση σχέση μεταξύ των πράξεων αυτών και της πραγματικής ή δυνητικής μείωσης των εσόδων που αποδίδονται στον προϋπολογισμό της Ένωσης.
2)       Το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 10, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του οργανικού νόμου 1/2024, της 10ης Ιουνίου 2024, κατά την οποία κάθε απόφαση σχετικά με την εφαρμογή αμνηστίας σε συγκεκριμένη υπόθεση πρέπει να εκδίδεται εντός μέγιστης προθεσμίας δύο μηνών, εφόσον πρόκειται για ανατρεπτική προθεσμία η οποία εμποδίζει το εθνικό δικαστήριο να λάβει τα μέτρα διεξαγωγής αποδείξεων που απαιτούνται προκειμένου να διαπιστωθεί αν οι εξεταζόμενες από αυτό πράξεις οι οποίες στοιχειοθετούν δημοσιονομική ευθύνη αποτελούν κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
3)      Το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ έχει την έννοια ότι:
–        αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου 1/2024, της 10ης Ιουνίου 2024, στο μέτρο που η διάταξη αυτή υποχρεώνει τα εθνικά δικαστήρια, πριν εκδώσουν απόφαση απαλλάσσουσα τα εμπλεκόμενα φυσικά ή νομικά πρόσωπα από την ευθύνη τους, να ακροάζονται αποκλειστικώς τις οντότητες του δημόσιου τομέα που έχουν ζημιωθεί εξαιτίας της οφειλόμενης στις αμνηστευθείσες πράξεις απώλειας δημόσιων πόρων και τη Ministerio Fiscal (εισαγγελική αρχή), αποκλειομένων των διαδίκων που άσκησαν το ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος,
–        δεν αντιτίθεται σε εθνική διάταξη όπως το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου 1/2024, της 10ης Ιουνίου 2024, στο μέτρο που τα εθνικά δικαστήρια είναι υποχρεωμένα, βάσει της διάταξης αυτής, να εκδώσουν απόφαση απαλλάσσουσα τα εμπλεκόμενα φυσικά ή νομικά πρόσωπα από τη δημοσιονομική ευθύνη τους, μολονότι δεν είχαν τη δυνατότητα να εκτιμήσουν τα αποδεικτικά μέσα προκειμένου να διαπιστώσουν αν τα πρόσωπα αυτά έχουν τελέσει τις πράξεις για τις οποίες τους καταλογίζεται δημοσιονομική ευθύνη.
4)      Το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ και το άρθρο 23, πρώτο εδάφιο, του Πρωτοκόλλου (αριθ. 3) περί του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις όπως το άρθρο 8, παράγραφος 3, το άρθρο 10 και το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου 1/2024, της 10ης Ιουνίου 2024, στο μέτρο που οι διατάξεις αυτές επιβάλλουν στα εθνικά δικαστήρια να εκδίδουν απαλλακτική απόφαση όσον αφορά τη δημοσιονομική ευθύνη και να αίρουν τα συντηρητικά μέτρα εντός δύο μηνών, ακόμη και αν το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη εκδώσει την απόφασή του επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που του έχει υποβληθεί.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Βλ. Donnedieu de Vabres, H., Traité de droit criminel et de droit pénal comparée, Librairie du Recueil Sirey, Παρίσι, 1947, 3η
έκδ., σ. 550 έως 560, αριθ. 977 έως 992, ιδίως σ. 550, αριθ. 977.
3      Η λέξη αυτή σχηματίζεται, όπως και η «αμνηστία», από το πρόθεμα α- (στερητικό) και την ελληνική λέξη «μνήμη».
4      Βλ. τον ορισμό της «αμνηστίας» στην πλατφόρμα Oxford Constitutional Law, η οποία είναι διαθέσιμη στην ακόλουθη διεύθυνση: https://oxcon.ouplaw.com/display/10.1093/law-mpeccol/law-mpeccol-e199.
5      Για μια διεξοδική παρουσίαση της ιστορικής εξέλιξης της αμνηστίας βλ. τις σημερινές προτάσεις μου στη συναφή υπόθεση C‑666/24, Associació Catalana de Víctimes de Organizacions Terroristes (ACVOT).
6      Βλ. Beccaria, C., Dei delitti e delle pene, Livourne, 1764, κεφάλαιο XLVI με τίτλο «Απονομή χάριτος», και ιδίως το ακόλουθο χωρίο: «H επιείκεια είναι προνόμιο του νομοθέτη και όχι του εφαρμοστή του δικαίου, πρέπει δε να προκύπτει με απόλυτη σαφήνεια από τον νόμο και όχι από δικαστικές αποφάσεις. Αν δείχνουμε στους ανθρώπους ότι το έγκλημα συγχωρείται και ότι δεν επισύρει οπωσδήποτε κάποια ποινή, καλλιεργείται η προσδοκία της ατιμωρησίας και οι άνθρωποι θεωρούν ότι, εφόσον τα εγκλήματα συγχωρούνται, η επιβολή ποινής είναι αποτέλεσμα ισχύος και όχι δικαιοσύνης. Τι θα μπορέσουμε, λοιπόν, να πούμε όταν ο ηγεμόνας αποφασίσει την απονομή χάριτος;» (χωρίο μεταφρασμένο [στη γαλλική] από τον Chaillou de Lisy, M., στην Beccaria, C., Traité des crits et des sanctions, Παρίσι, 1773, διαθέσιμη στην ακόλουθη διεύθυνση: https://perso.unifr.ch/derechopenal/assets/files/obrasjuridicas/oj_20100907_01.pdf).
7      Βλ. Hugo, V., Actes et paroles. Depuis l’exil. 1871 – 1876, Hetzel, Παρίσι, τόμος 6, κεφάλαιο XXXII, με τίτλο «L’amnistie au Sénat», Dissidence de Victor Hugo, συνεδρίαση της Δευτέρας 22 Μαΐου 1876, σ. 154 έως 169, ιδίως το ακόλουθο χωρίο: «Κύριοι, σε εποχές διχόνοιας, όλοι επικαλούνται τη δικαιοσύνη. Η Δικαιοσύνη δεν ανήκει σε κανέναν. Δεν αναγνωρίζει κανέναν άλλον, πλην της ιδίας. Είναι εκ θεού τυφλή στα ανθρώπινα πάθη. Προστατεύει τους πάντες και δεν υπηρετεί κανέναν. Η δικαιοσύνη δεν αναμιγνύεται σε εμφύλιους πολέμους, αλλά δεν τους αγνοεί, αντιθέτως παρεμβαίνει σε αυτούς. Και πότε νομίζετε ότι παρεμβαίνει; Εκ των υστέρων! Αφήνει τα έκτακτα δικαστήρια να κάνουν τη δουλειά τους και, όταν αυτά έχουν ολοκληρώσει το έργο τους, αρχίζει εκείνη το δικό της. Αλλάζει, τότε, όνομα και ονομάζεται επιείκεια» (σ. 157).
8      BOE αριθ. 141, της 11ης Ιουνίου 2024, σ. 67764.
9      BOE αριθ. 311, της 29ης Δεκεμβρίου 1978, σ. 29313.
10      Απόφαση 137/2025 του Tribunal Constitucional (Συνταγματικού Δικαστηρίου), Pleno [BOE αριθ. 183, της 31ης Ιουλίου 2025, σ. 103781 (ES:TC:2025:137)].
11      BOE αριθ. 121, της 21ης Μαΐου 1982, σ. 13290.
12      BOE αριθ. 84, της 7ης Απριλίου 1988, σ. 10459.
13      BOE αριθ. 157, της 2ης Ιουλίου 1985, σ. 20632.
14      BOE αριθ. 7, της 8ης Ιανουαρίου 2000, σ. 575.
15      Πρόκειται για διαδικασία για τον προσδιορισμό της ευθύνης προσώπων τα οποία, λόγω της θέσης που κατέχουν, διαχειρίζονται δημόσιους πόρους, σε περίπτωση που ένας λογαριασμός εμφανίζει αδικαιολόγητο έλλειμμα ή σε περίπτωση που στους λογαριασμούς που διαχειρίζονται τα πρόσωπα αυτά εμφανίζονται λογιστικές ανακολουθίες ή μη τεκμηριωμένες συναλλαγές.
16      ΕΕ 1995, L 312, σ. 1.
17      Βλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Daka κ.λπ. (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 και C‑493/23, EU:C:2025:592, σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
18      Βλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2020, Banco de Santander (C‑274/14, στο εξής: απόφαση Banco de Santander, EU:C:2020:17, σκέψεις 61 και 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ. άρθρο 26, παράγραφοι 1 και 2, του οργανικού νόμου του ΕΣ.
20      Πρβλ. απόφαση Banco de Santander (σκέψεις 72 έως 77).
21      Με την απόφαση της 29ης Απριλίου 2021, X (Ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης – Ne bis in idem) (C‑665/20 PPU, EU:C:2021:339, σκέψη 93), το Δικαστήριο έκρινε ότι η αμνηστία «στοχεύει εν γένει στην εξάλειψη του αξιόποινου χαρακτήρα των πράξεων τις οποίες αφορά, με συνέπεια να μην μπορεί να ασκηθεί δίωξη για τις συγκεκριμένες πράξεις και –στην περίπτωση που έχει ήδη εκδοθεί καταδικαστική απόφαση– να παύσει η εκτέλεσή της [...]».
22      Απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2002 (ΕΕ 2002, L 190, σ. 1).
23      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011 (ΕΕ 2011, L 338, σ. 2).
24      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 12ης Οκτωβρίου 2017 (ΕΕ 2017, L 283, σ. 1).
25      Επισημαίνεται, συναφώς, ότι το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι «ο νομοθέτης της Ένωσης, καθορίζοντας τις προβλεπόμενες στον κανονισμό 2017/1939 διαδικασίες, θέλησε να θεσπίσει έναν μηχανισμό που να διασφαλίζει ότι οι διασυνοριακές έρευνες που διεξάγονται από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα είναι τουλάχιστον εξίσου αποτελεσματικές με τις διαδικασίες που εφαρμόζονται στο πλαίσιο του συστήματος δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις μεταξύ των κρατών μελών το οποίο στηρίζεται στις αρχές της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και της αμοιβαίας αναγνώρισης» [βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, G. K. κ.λπ. (Ευρωπαϊκή Εισαγγελία), C‑281/22, EU:C:2023:1018, σκέψη 67].
26      Βλ. άρθρο 11, παράγραφος 1, της απόφασης-πλαισίου 2005/214/JAI του Συμβουλίου, της 24ης Φεβρουαρίου 2005, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης επί χρηματικών ποινών (ΕΕ 2005, L 76, σ. 16), άρθρο 13, παράγραφος 1, της απόφασης-πλαισίου 2006/783/JAI του Συμβουλίου, της 6ης Οκτωβρίου 2006, για την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης σε αποφάσεις δήμευσης (ΕΕ 2006, L 328, σ. 59), άρθρο 19, παράγραφος 1, της απόφασης-πλαισίου 2008/909/JAI του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2008, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης ποινικών αποφάσεων, οι οποίες επιβάλλουν ποινές στερητικές της ελευθερίας ή μέτρα ασφαλείας στερητικά της ελευθερίας, για τον σκοπό της εκτέλεσής τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 2008, L 327, σ. 27), και άρθρο 19, παράγραφος 1, της απόφασης-πλαισίου 2008/947/JAI του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2008, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αναγνώρισης δικαστικών αποφάσεων και αποφάσεων αναστολής εκτέλεσης της ποινής ή απόλυσης υπό όρους με σκοπό την εποπτεία των μέτρων αναστολής και των εναλλακτικών κυρώσεων (ΕΕ 2008, L 337, σ. 102).
27      Απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2021 (C‑205/20, στο εξής: απόφαση AB, EU:C:2021:1016).
28      Όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 50 του Χάρτη.
29      Απόφαση AB (σκέψεις 40 έως 42).
30      Απόφαση AB (σκέψεις 74 και 75).
31      Απόφαση της 17ης Ιουλίου 2008, Επιτροπή κατά Ιταλίας
(C‑212/06, EU:C:2008:412).
32      Έκτη οδηγία του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1977, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, των σχετικών με τους φόρους κύκλου εργασιών – Κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίας: ομοιόμορφη φορολογική βάση (ΕΕ ειδ. έκδ. 09/001, σ. 49).
33      Μολονότι το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται επίσης στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, φρονώ ότι η απάντηση του Δικαστηρίου μπορεί να αφορά μόνον το άρθρο 325 ΣΛΕΕ. Πράγματι, όπως επισήμανε το Δικαστήριο με την απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (Καταπολέμηση της απάτης που συνίστατο στη δήλωση δασμολογητέας αξίας χαμηλότερης της πραγματικής) (C‑213/19, EU:C:2022:167, σκέψη 261), «όσον αφορά τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη μέλη για την καταπολέμηση κάθε απάτης ή κάθε άλλης παράνομης δραστηριότητας δυνάμενης να πλήξει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, το άρθρο 325, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ αποτελεί ειδικότερη έκφανση της γενικής αρχής της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ». Επομένως, η συγκεκριμένη διάταξη δεν απαιτεί χωριστή εξέταση από εκείνη που πραγματοποιείται βάσει του άρθρου 325 ΣΛΕΕ.
34      Κατά τη γνώμη μου, ο κανονισμός 2988/95, τον οποίο επίσης μνημονεύει το αιτούν δικαστήριο, δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω. Συγκεκριμένα, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, του κανονισμού, τα μέτρα και οι κυρώσεις που προβλέπει εφαρμόζονται μόνο σε παρατυπίες που προκύπτουν από πράξη ή παράλειψη «οικονομικού φορέα». Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει, ωστόσο, ότι οι καθών της κύριας δίκης δεν είναι «οικονομικοί φορείς» κατά την έννοια του κανονισμού.
35      Απόφαση της 2ας Μαΐου 2018, Scialdone (C‑574/15, EU:C:2018:295, σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
36      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Euro Box Promotion κ.λπ. (C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 και C‑840/19, στο εξής: απόφαση Euro Box, EU:C:2021:1034, σκέψη 183).
37      Απόφαση της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο της προόδου στη Ρουμανία όσον αφορά την επίτευξη των ειδικών στόχων αναφοράς στους τομείς της δικαστικής μεταρρύθμισης και της καταπολέμησης της διαφθοράς (ΕΕ 2006, L 354, σ. 56).
38      Βλ. απόφαση Euro Box (σκέψεις 188 έως 190).
39      Απόφαση της 8ης Ιουνίου 2023 (C‑545/21, EU:C:2023:451).
40      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2006, περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και το Ταμείο Συνοχής και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1260/1999 (ΕΕ 2006, L 210, σ. 25).
41      Απόφαση της 8ης Ιουνίου 2023, ANAS (C‑545/21, EU:C:2023:451, σκέψεις 38 και 39).
42      Απόφαση του Συμβουλίου, της 7ης Ιουνίου 2007, για το σύστημα των ιδίων πόρων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ 2007, L 163, σ. 17).
43      Αποφάσεις της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M.A.S. και M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψη 32), και της 5ης Ιουνίου 2018, Kolev κ.λπ. (C‑612/15, στο εξής: απόφαση Kolev, EU:C:2018:392, σκέψη 52).
44      Βλ. άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της απόφασης 2007/436.
45      Βλ. απόφαση Kolev (σκέψη 51) και απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M.A.S. και M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψη 31).
46      Βλ απόφαση Euro Box (σκέψη 187).
47      Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι, καθόσον η Συνθήκη δεν περιέχει ακριβέστερο ορισμό του εδάφους που εμπίπτει στην κυριαρχία εκάστου κράτους μέλους, εναπόκειται σε κάθε κράτος μέλος να καθορίσει την έκταση και τα όρια του εδάφους του, σύμφωνα με τους κανόνες του δημοσίου διεθνούς δικαίου. Πρβλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, Navitours (C‑294/21, EU:C:2022:608, σκέψη 38). Η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση αφορούσε τον ποταμό Μοζέλα, ο οποίος –πράγμα σπάνιο– τελεί υπό καθεστώς «συγκυριαρχίας». Το καθεστώς αυτό θεσπίστηκε το πρώτον με το άρθρο 25 της τελικής πράξεως του συνεδρίου της Βιέννης, της 9ης Ιουνίου 1815, το οποίο ορίζει ότι, εκτός του Μοζέλα, οι ποταμοί Sûre και Our ανήκουν και αυτοί από κοινού στις δύο όμορες δυνάμεις, εφόσον αποτελούν σύνορο. Η διάταξη αυτή επιβεβαιώθηκε και διατυπώθηκε με μεγαλύτερη σαφήνεια στο άρθρο 27 της Συνθήκης για τα σύνορα μεταξύ του Βασιλείου των Κάτω Χωρών και του Βασιλείου της Πρωσίας, η οποία συνήφθη στο Άαχεν στις 26 Ιουνίου 1816, και στο άρθρο 30 της Συνθήκης περί των συνόρων που συνήφθησαν μεταξύ των ίδιων κρατών στην Clèves στις 7 Οκτωβρίου 1816 (βλ., συναφώς, Caflisch, L., «Règles générales du droit des cours d’eaux internationaux», The Hague Academy Collected Courses Online / Recueil des professions de l’Académie de La Heinen en ligne, τόμος 219, 1989, σ. 9 έως 225, ιδίως σ. 67 και 68).
48      Απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018 (C‑205/16, στο εξής: απόφαση ASJP, EU:C:2018:117).
49      Βλ. απόφαση ASJP (σκέψη 37).
50      Απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2025, Sinalov (C‑16/24, EU:C:2025:116, σκέψη 36).
51      Απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (C‑204/21, EU:C:2023:442, σκέψη 263).
52      Απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019 (C‑619/18, EU:C:2019:531, σκέψη 52).
53      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim κ.λπ. (C‑748/19 έως C‑754/19, EU:C:2021:403, σημείο 146). Το εν λόγω αυστηρό ουσιαστικό όριο συνίσταται στον συστηματικό χαρακτήρα της παράβασης, όπως εξηγώ στο σημείο 121 των παρουσών προτάσεών μου.
54      Βλ. απόφαση της 6ης Μαρτίου 2025, D. K. (Αφαίρεση υποθέσεων από δικαστή) (C‑647/21 και C‑648/21, EU:C:2025:143, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
55      Βλ. απόφαση της 9ης Ιανουαρίου 2024, G. κ.λπ. (Διορισμός δικαστών στα τακτικά δικαστήρια στην Πολωνία) (C‑181/21 και C‑269/21, EU:C:2024:1, σκέψεις 64 και 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2024, PT (Συμφωνία μεταξύ εισαγγελέα και δράστη αξιόποινης πράξης) (C‑432/22, στο εξής: απόφαση PT, EU:C:2024:987, σκέψη 64).
57      Βλ. απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2024, S. (Μεταβολή της σύνθεσης δικαστικού σχηματισμού) (C‑197/23, EU:C:2024:956, ιδίως σκέψη 42).
58      Απόφαση ASJP (σκέψεις 32 και 35).
59      Βλ. απόφαση της 2ας Μαρτίου 2021, A.B. κ.λπ. (Διορισμός δικαστών στο Ανώτατο Δικαστήριο – Προσφυγές)
(C‑824/18, EU:C:2021:153, σκέψη 143).
60      Βλ. αποφάσεις της 20ής Απριλίου 2021, Repubblika (C‑896/19, στο εξής: απόφαση Repubblika, EU:C:2021:311, σκέψη 52), και της 1ης Αυγούστου 2025, Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, σκέψη 73).
61      Βλ. απόφαση Repubblika (σκέψη 45) και απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, σκέψη 72).
62      Απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021 (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψη 203).
63      Σκέψη 70 της απόφασης αυτής.
64      Απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψη 213).
65      Βλ απόφαση PT (σκέψεις 71 και 72).
66      Πρβλ., επίσης, απόφαση Repubblika (σκέψεις 39, 42 και 43).
67      Βλ., συναφώς, Leloup, M., «The untapped Potential of the Systemic pénerion in the ECJ’s Case Law on Judicial Independence», German Law Journal, Cambridge University Press, Τορόντο, τόμος 24, αριθ. 6, 2023, σ. 995 έως 1010.
68      Προτάσεις
του
γενικού
εισαγγελέα
M. Bobek στις
συνεκδικασθείσες
υποθέσεις
Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim κ.λπ.(C‑748/19 έως C‑754/19, EU:C:2021:403, σημείο 148).
69      Βλ. απόφαση Repubblika (σκέψη 54).
70      Βλ. απόφαση της 3ης Ιουλίου 2025, Lita και Jeszek (C‑646/23 και C‑661/23, EU:C:2025:519, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
71      Βλ. ιδίως απόφαση της 18ης Μαΐου 2021, Asociația «Forumul Judecătorilor din România» κ.λπ. (C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19, C‑355/19 και C‑397/19, EU:C:2021:393, σκέψη 197).
72      Επιτροπή της Βενετίας, γνωμοδοτήσεις αριθ. 1167/2023 και 1168/2023, της 18ης Μαρτίου 2024, σχετικά με τις απαιτήσεις περί του κράτους δικαίου για την αμνηστία, ιδίως όσον αφορά την πρόταση νόμου του Ισπανικού Κοινοβουλίου «περί οργανικού νόμου περί αμνηστίας για τη θεσμική, πολιτική και κοινωνική τυποποίηση της Καταλονίας» [CDL-AD (2024) 003, σημείο 81].
73      Επιτροπή της Βενετίας, γνωμοδότηση αριθ. 710/2012, της 11ης Μαρτίου 2013, σχετικά με τις διατάξεις για τους πολιτικούς κρατουμένους στον νόμο περί αμνηστίας της Γεωργίας [CDL-AD (2013) 009, σημεία 43 έως 46].
74      Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, οι οικείοι δικαστές τιμωρούνται σύμφωνα με το άρθρο 420 του ίδιου νόμου.
75      Βλ.,
επίσης, επιτροπή της Βενετίας, γνωμοδοτήσεις αριθ. 1167/2023 και 1168/2023, της 18ης Μαρτίου 2024, σχετικά με τις απαιτήσεις περί του κράτους δικαίου για την αμνηστία, ιδίως όσον αφορά την πρόταση νόμου του Ισπανικού Κοινοβουλίου «περί οργανικού νόμου περί αμνηστίας για την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας
στην Καταλονία» [CDL-AD (2024) 003, σημείο 105], όπου η επιτροπή της Βενετίας αναφέρει τα εξής: «Το άρθρο 10 του νομοσχεδίου περί αμνηστίας προβλέπει την προνομιακή και επείγουσα μεταχείριση των αιτήσεων εφαρμογής του νόμου περί αμνηστίας. Οι αντίστοιχες αποφάσεις εκδίδονται “κατά προτεραιότητα και επειγόντως”, “εντός δύο μηνών”. Εν προκειμένω, η Επιτροπή εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι η μη τήρηση της προθεσμίας αυτής δεν επισύρει συνέπειες, συμπεριλαμβανομένης της επιβολής πειθαρχικών κυρώσεων [...]».
76      Μολονότι το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει επίσης το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ), υπενθυμίζω ότι, κατά πάγια νομολογία, το δίκαιο της Ένωσης δεν διέπει τις σχέσεις μεταξύ της ΕΣΔΑ και των εννόμων τάξεων των κρατών μελών ούτε καθορίζει τις συνέπειες που πρέπει να συναγάγει ο εθνικός δικαστής σε περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει η ΕΣΔΑ και ενός κανόνα του εθνικού δικαίου (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson, C‑617/10, EU:C:2013:105, σκέψη 44). Επομένως, το Δικαστήριο είναι δεν είναι αρμόδιο να ερμηνεύσει τις διατάξεις της ΕΣΔΑ.
77      Βλ. απόφαση της 4ης Απριλίου 2019, OZ/BEI (C‑558/23 P, EU:C:2019:289, σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
78      Βλ. απόφαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2024, Energotehnica (C‑792/22, EU:C:2024:788, σκέψη 54 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
79      Βλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2024, Agentsia «Patna infrastruktura» (Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση οδικών υποδομών) (C‑471/22, EU:C:2024:99, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
80      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 2009, Επανεξέταση M κατά EMEA (C‑197/09 RX-II, EU:C:2009:804, σκέψη 41), και της 16ης Οκτωβρίου 2019, Glencore Agriculture Hungary (C‑189/18, EU:C:2019:861, σκέψη 62).
81      Συγκεκριμένα, παρατηρώ ότι, με την πρόσφατη απόφασή του σχετικά με τη συνταγματικότητα ορισμένων διατάξεων του οργανικού νόμου περί αμνηστίας, το Tribunal Constitucional (Συνταγματικό Δικαστήριο) έκρινε ότι, αν το άρθρο 13, παράγραφος 3, του οργανικού νόμου περί αμνηστίας ερμηνευόταν υπό την έννοια ότι το δικαστήριο δεν υποχρεούται, πριν λάβει απόφαση απαλλαγής από τη ευθύνη βάσει του άρθρου αυτού, να ακούσει τον διάδικο που άσκησε το ένδικο βοήθημα χάριν του γενικού συμφέροντος, η διάταξη αυτή δεν θα ήταν συμβατή με το δικαίωμα άμυνας, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο άρθρο 24 του Συντάγματος. Εντούτοις, δεν κήρυξε αντισυνταγματική την επίμαχη διάταξη, καθόσον έκρινε ότι είναι δυνατή η σύμφωνη προς το Σύνταγμα ερμηνεία της. Βλ. απόφαση 137/2025 του Tribunal Constitucional (Συνταγματικού Δικαστηρίου), Pleno [BOE αριθ. 183, της 31ης
Ιουλίου 2025, σ. 103781 (ES:TC:2025:137)].
82      Βλ. Merle, R., και Vitu, A., Traité de droit criminel, Tome II, Procédure pénale, Éditions Cujas, Παρίσι, 2001, 5η
έκδ.
83      Βλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (EU:C:2023:442, σκέψεις 274 και 275 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
84      Βλ. απόφαση της 31ης Ιανουαρίου 2023, Puig Gordi κ.λπ. (C‑158/21, EU:C:2023:57, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
85      Βλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, W.Ż. (Τμήμα εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων του Ανωτάτου Δικαστηρίου - Διορισμός) (C‑487/19, EU:C:2021:798, σκέψη 142 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
86      Βλ. απόφαση Euro Box (σκέψη 257).