62018CJ0435
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πέμπτο τμήμα)
της 12ης Δεκεμβρίου 2019 (
*1
)
[Κείμενο διορθωμένο με διάταξη της 13ης Φεβρουαρίου 2020]
«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 101 ΣΛΕΕ – Αποκατάσταση ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη – Δικαίωμα αποζημίωσης προσώπων τα οποία δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή αγοραστές στην αγορά την οποία αφορά η σύμπραξη – Ζημία που υπέστη νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου που χορήγησε δάνεια υπό ευνοϊκούς όρους για την απόκτηση των αγαθών που αποτελούν αντικείμενο της σύμπραξης»
Στην υπόθεση C‑435/18,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο, Αυστρία) με απόφαση της 17ης Μαΐου 2018, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 29 Ιουνίου 2018, στο πλαίσιο της δίκης
Otis GmbH,
Schindler Liegenschaftsverwaltung GmbH,
Schindler Aufzüge und Fahrtreppen GmbH,
Kone AG,
ThyssenKrupp Aufzüge GmbH
κατά
Land Oberösterreich κ.λπ.,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους E. Regan, πρόεδρο τμήματος, I. Jarukaitis (εισηγητή), E. Juhász, M. Ilešič και Κ. Λυκούργο, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: D. Dittert, προϊστάμενος μονάδας,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 16ης Μαΐου 2019,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Otis GmbH, εκπροσωπούμενη από την A. Ablasser-Neuhuber και τον F. Neumayr, Rechtsanwälte,
–
η Schindler Liegenschaftsverwaltung GmbH και η Schindler Aufzüge und Fahrtreppen GmbH, εκπροσωπούμενες από τον A. Traugott και την A. Lukaschek, Rechtsanwälte,
–
η Kone AG, εκπροσωπούμενη από τον H. Wollmann, Rechtsanwalt,
–
η ThyssenKrupp Aufzüge GmbH, εκπροσωπούμενη από τους T. Kustor και A. Reidlinger, Rechtsanwälte,
–
[Όπως διορθώθηκε με διάταξη της 13ης Φεβρουαρίου 2020] το Land Oberösterreich, εκπροσωπούμενο από την I. Innerhofer και τον R. Hoffer, Rechtsanwälte, και τον S. Hinterdorfer, Rechtsanwaltsanwärter,
–
η Αυστριακή Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον F. Koppensteiner και την V. Strasser,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Palmieri, επικουρούμενη από την C. Colelli, avvocato dello Stato,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την B. Ernst και τον G. Meessen,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 29ης Ιουλίου 2019,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των Otis GmbH, Schindler Liegenschaftsverwaltung GmbH και Schindler Aufzüge und Fahrtreppen GmbH (οι δύο τελευταίες αυτές εταιρίες από κοινού, στο εξής: Schindler), Kone AG καθώς και της ThyssenKrupp Aufzüge GmbH (στο εξής: ThyssenKrupp) και, αφετέρου, του Land Oberösterreich (ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας) καθώς και δεκατεσσάρων άλλων φορέων σχετικά με αίτημα που υπέβαλαν οι τελευταίοι να υποχρεωθούν οι πέντε προαναφερθείσες εταιρίες να τους αποζημιώσουν για τη ζημία που ισχυρίζονται ότι υπέστησαν λόγω της μεταξύ των εταιριών αυτών σύμπραξης, κατά παράβαση, μεταξύ άλλων, του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.
Το αυστριακό δίκαιο
3
Το άρθρο 1295, παράγραφος 1, του Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (αυστριακού αστικού κώδικα, στο εξής: ABGB) έχει ως εξής:
«Όποιος ζημιώσει άλλον υπαίτια έχει υποχρέωση να τον αποζημιώσει· η ζημία μπορεί είτε να οφείλεται σε παράβαση συμβατικής υποχρεώσεως είτε να μη σχετίζεται με σύμβαση.»
4
Κατά το άρθρο 1311, δεύτερη περίοδος, του ABGB, ευθύνη για την προκληθείσα ζημία φέρει όποιος «παραβαίνει διάταξη νόμου που αποσκοπεί στην πρόληψη τυχαίων ζημιών».
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
5
Στις 21 Φεβρουαρίου 2007 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επέβαλε σε διάφορες επιχειρήσεις πρόστιμο συνολικού ύψους 992 εκατομμυρίων ευρώ λόγω της συμμετοχής τους, τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1980, σε συμπράξεις που αφορούσαν την εγκατάσταση και τη συντήρηση ανελκυστήρων καθώς και κυλιόμενων κλιμάκων στο Βέλγιο, στη Γερμανία, στο Λουξεμβούργο και στις Κάτω Χώρες. Ορισμένες οντότητες των ομίλων εταιριών στους οποίους ανήκουν οι Otis, Schindler, Kone και ThyssenKrupp συγκαταλέγονται μεταξύ των εν λόγω επιχειρήσεων.
6
Με απόφαση της 8ης Οκτωβρίου 2008, το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο, Αυστρία), ενεργώντας ως δευτεροβάθμιο δικαστήριο στον τομέα του δικαίου των συμπράξεων, επικύρωσε τη διάταξη του Kartellgericht (πρωτοβάθμιου δικαστηρίου για υποθέσεις συμπράξεων, Αυστρία), της 14ης Δεκεμβρίου 2007, με την οποία το δικαστήριο αυτό είχε επιβάλει πρόστιμα στην Otis, στη Schindler και στην Kone, καθώς και σε δύο άλλες εταιρίες λόγω της αντίθετης στον ανταγωνισμό συμπεριφοράς τους στην Αυστρία. Η ThyssenKrupp, μολονότι είχε συμμετάσχει με όλες τις προαναφερθείσες εταιρίες στην εν λόγω σύμπραξη στην αυστριακή αγορά (στο εξής: επίμαχη σύμπραξη), είχε εντούτοις επιλέξει να συνεργαστεί ως μάρτυς και είχε υπαχθεί, υπό την ιδιότητα αυτή, στο πρόγραμμα επιεικούς μεταχείρισης που προβλέπει το αυστριακό δίκαιο.
7
Η επίμαχη σύμπραξη είχε ως σκοπό, μεταξύ άλλων, να εξασφαλίζει στην εκάστοτε ευνοούμενη επιχείρηση τη δυνατότητα να χρεώνει υψηλότερες τιμές από εκείνες που θα μπορούσε να χρεώνει υπό κανονικές συνθήκες ανταγωνισμού. Τούτο είχε ως αποτέλεσμα τη νόθευση του ελεύθερου ανταγωνισμού, καθώς και της εξέλιξης των τιμών σε σχέση με την εξέλιξη που θα είχαν οι τιμές αν δεν υφίστατο σύμπραξη.
8
Με αγωγή που ασκήθηκε στις 2 Φεβρουαρίου 2010 ενώπιον του Handelsgericht Wien (εμποροδικείου Βιέννης, Αυστρία), το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας και δεκατέσσερις άλλοι φορείς ζήτησαν να υποχρεωθούν οι εταιρίες Otis, Schindler, Kone και ThyssenKrupp να καταβάλουν σε αυτούς αποζημίωση για τη ζημία που υπέστησαν λόγω της επίμαχης σύμπραξης. Εντούτοις, σε αντίθεση με τους λοιπούς δεκατέσσερις φορείς, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν υποστήριζε ότι υπέστη ζημία ως αγοραστής, άμεσος ή έμμεσος, των προϊόντων που αφορούσε η επίμαχη σύμπραξη, αλλά υπό την ιδιότητα του επιδοτούντος φορέα.
9
Προς στήριξη του αιτήματός του, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας υποστήριξε ότι, κατά τη διάρκεια της σχετικής με την επίμαχη σύμπραξη χρονικής περιόδου και στο πλαίσιο του προϋπολογισμού του για την προώθηση της κατασκευής κατοικιών, χορήγησε, μεταξύ άλλων σε μεγάλο αριθμό προσώπων, βάσει νομοθετικών διατάξεων για τη χορήγηση στεγαστικών επιδοτήσεων, προνομιακά δάνεια με σκοπό τη χρηματοδότηση κατασκευαστικών έργων, τα οποία κάλυπταν συγκεκριμένο ποσοστό του συνολικού κόστους κατασκευής. Επομένως, οι λήπτες των δανείων αυτών είχαν τη δυνατότητα να τύχουν ευνοϊκότερης χρηματοδότησης λόγω του εφαρμοστέου επιτοκίου το οποίο ήταν χαμηλότερο από το σύνηθες επιτόκιο της αγοράς. Το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας ισχυρίστηκε, κατ’ ουσίαν, ότι το κόστος που αφορούσε την εγκατάσταση ανελκυστήρων, το οποίο αποτελούσε μέρος του συνολικού κόστους κατασκευής που έπρεπε να καταβάλουν οι ως άνω λήπτες των δανείων, ήταν υψηλότερο λόγω της επίμαχης σύμπραξης. Κατά το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, τούτο είχε ως αποτέλεσμα να αναγκαστεί ο εν λόγω φορέας να δανείσει υψηλότερα ποσά. Αν δεν υφίστατο η επίμαχη σύμπραξη, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας θα είχε χορηγήσει δάνεια χαμηλότερου ύψους και θα είχε τη δυνατότητα να επενδύσει το ποσό της διαφοράς με το μέσο επιτόκιο των ομοσπονδιακών δανείων.
10
Για τους λόγους ακριβώς αυτούς, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας ζήτησε να υποχρεωθούν οι εταιρίες Otis, Schindler, Kone και ThyssenKrupp να καταβάλουν ποσό που αντιστοιχεί συγκεκριμένα σε αυτή την απώλεια τόκων, προσαυξημένο με τόκους.
11
Το Handelsgericht Wien (εμποροδικείο Βιέννης), με απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 2016, απέρριψε το αίτημα του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας. Κατά το δικαστήριο αυτό, το τελευταίο δεν αποτελεί παράγοντα που δραστηριοποιείται στην αγορά ανελκυστήρων και κυλιόμενων κλιμάκων και επομένως υπέστη απλώς έμμεση ζημία η οποία δεν θεμελιώνει, αφ’ εαυτής, αξίωση προς αποζημίωση.
12
Το δευτεροβάθμιο δικαστήριο, το Oberlandesgericht Wien (εφετείο Βιέννης, Αυστρία) εξαφάνισε, με διάταξη της 27ης Απριλίου 2017, την ως άνω απόφαση και παρέπεμψε την υπόθεση ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου προκειμένου να αποφανθεί εκ νέου. Το δευτεροβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι η απαγόρευση των συμπράξεων αποσκοπεί και στην προστασία των οικονομικών συμφερόντων των προσώπων που φέρουν την πρόσθετη επιβάρυνση που προκαλείται από τη στρέβλωση των συνθηκών της αγοράς. Σε αυτούς συγκαταλέγονται νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, όπως το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, τα οποία συμβάλλουν ουσιωδώς ώστε να καταστεί δυνατή η πραγματοποίηση κατασκευαστικών έργων, χορηγώντας επιδοτήσεις οι οποίες εντάσσονται εντός ενός θεσμικού πλαισίου. Στους φορείς αυτούς οφείλεται συνεπώς σημαντικό μέρος της υφιστάμενης ζήτησης στην αγορά ανελκυστήρων και κυλιόμενων κλιμάκων, στην οποία μπόρεσαν οι πέντε εταιρίες της κύριας δίκης να πωλούν τις υπηρεσίες τους σε υψηλότερες τιμές λόγω της επίμαχης σύμπραξης.
13
Οι εταιρίες Otis, Schindler, Kone και ThyssenKrupp άσκησαν αναίρεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, του Oberster Gerichtshof (Ανώτατου Δικαστηρίου) κατά της εν λόγω διάταξης του Oberlandesgericht Wien (εφετείου Βιέννης).
14
Το αιτούν δικαστήριο αναφέρει ότι, σύμφωνα με τα κριτήρια του αυστριακού δικαίου, η ζημία που επικαλείται το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν συνδέεται επαρκώς με τον σκοπό της απαγόρευσης συμφωνιών σύμπραξης, ο οποίος συνίσταται στη διατήρηση του ανταγωνισμού στην αγορά την οποία αφορά η επίμαχη σύμπραξη.
15
Το εν λόγω δικαστήριο εκθέτει συναφώς ότι, στο αυστριακό δίκαιο, οι αμιγώς περιουσιακές ζημίες, οι οποίες συνίστανται σε προσβολές της περιουσίας του ζημιωθέντος που επέρχονται χωρίς να προσβάλλεται έννομο αγαθό προστατευόμενο κατά τρόπο απόλυτο, δεν απολαύουν, εκτός των ορίων συμβατικής σχέσης, απόλυτης προστασίας. Τέτοιες προσβολές της περιουσίας θεμελιώνουν αξίωση αποζημίωσης μόνο στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο παράνομος χαρακτήρας της ζημιογόνου συμπεριφοράς απορρέει από την έννομη τάξη, ιδίως στην περίπτωση παράβασης προστατευτικών διατάξεων, οι οποίες διατάξεις συνιστούν αφηρημένες απαγορεύσεις που έχουν ως σκοπό την προστασία μιας κατηγορίας προσώπων έναντι προσβολών εννόμων αγαθών. Σε μια τέτοια περίπτωση, η στοιχειοθέτηση ευθύνης προϋποθέτει την επέλευση ζημίας στην αποτροπή της οποίας αποσκοπούσε ακριβώς ο παραβιασθείς κανόνας. Ο ζημιώσας υπέχει ευθύνη μόνο για τις ζημίες που εκδηλώνονται υπό τη μορφή πραγματώσεως του κινδύνου για την αποτροπή του οποίου επιτάσσεται ή απαγορεύεται μια συγκεκριμένη συμπεριφορά. Δεν θεμελιώνεται αξίωση αποζημίωσης όταν η ζημία επέρχεται ως παράπλευρο αποτέλεσμα, σε σφαίρα συμφερόντων που δεν προστατεύεται από την απαγόρευση που προβλέπει η παραβιασθείσα προστατευτική διάταξη.
16
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επίσης ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, το άρθρο 101 ΣΛΕΕ αποσκοπεί στη διασφάλιση της διατήρησης αποτελεσματικού ανόθευτου ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς και, ως εκ τούτου, των τιμών που καθορίζονται υπό συνθήκες ελεύθερου ανταγωνισμού. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο φρονεί ότι το υποκειμενικό πεδίο προστασίας της απαγόρευσης συμπράξεων εκτείνεται σε όλους τους προμηθευτές και αγοραστές οι οποίοι δραστηριοποιούνται στις σχετικές, από άποψη προϊόντων και από γεωγραφική άποψη, αγορές τις οποίες αφορά η σύμπραξη. Αντιθέτως, κατά το ίδιο δικαστήριο, νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, τα οποία καθιστούν δυνατή, μέσω επιδοτήσεων, για συγκεκριμένες ομάδες αγοραστών την ευχερέστερη απόκτηση του προϊόντος που αποτελεί αντικείμενο της σύμπραξης, δεν είναι άμεσοι παράγοντες της αγοράς, ακόμη και όταν σημαντικό τμήμα της δραστηριότητας της αγοράς αυτής καθίσταται δυνατό μόνον μέσω των εν λόγω επιδοτήσεων. Συνεπώς, μια τέτοια ζημία δεν συνδέεται επαρκώς με τον σκοπό της απαγόρευσης συμφωνιών σύμπραξης, ήτοι με τη διατήρηση του ανταγωνισμού στην αγορά την οποία αφορά η επίμαχη σύμπραξη.
17
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, μολονότι η νομολογία του Δικαστηρίου δέχεται, μεταξύ άλλων, ότι κάθε πρόσωπο δικαιούται να ζητήσει αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη από σύμβαση ή συμπεριφορά δυνάμενη να περιορίσει ή να νοθεύσει τον ανταγωνισμό, απαιτείται εντούτοις αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της ζημίας και της αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμπεριφοράς. Επιπλέον, απόκειται στα κράτη μέλη να καθορίσουν τις ειδικότερες λεπτομέρειες άσκησης του δικαιώματος αυτού, συμπεριλαμβανομένων των ειδικότερων λεπτομερειών της εφαρμογής της έννοιας της «αιτιώδους συνάφειας», τηρουμένων των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας. Το εθνικό δίκαιο πρέπει, συνεπώς, να μην καθιστά πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικώς δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχονται από την ενωσιακή έννομη τάξη.
18
Επιπλέον, το δικαστήριο αυτό αναφέρει ότι, λαμβανομένων υπόψη των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης της κύριας δίκης, το ζήτημα που ανακύπτει στην υπόθεση αυτή είναι αν η αρχή σύμφωνα με την οποία καθένας δύναται να στραφεί κατά μετέχοντος σε σύμπραξη ζητώντας την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη εφαρμόζεται και, αφενός, για τα πρόσωπα τα οποία, μολονότι συμβάλλουν ουσιωδώς στη λειτουργία της σχετικής αγοράς, δεν δραστηριοποιούνται εντούτοις σε αυτήν ως προμηθευτές ή αγοραστές και, αφετέρου, για τα πρόσωπα των οποίων η ζημία είναι απλώς απόρροια της ζημίας που υπέστη τρίτος, ο οποίος θίγεται άμεσα.
19
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Πρέπει το άρθρο 85 ΣΕΚ, το άρθρο 81 ΕΚ και το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι, για τη διαφύλαξη της πλήρους αποτελεσματικότητας των διατάξεων αυτών και της πρακτικής αποτελεσματικότητας της απαγόρευσης που απορρέει από τις διατάξεις αυτές, απαιτείται να μπορούν να ζητήσουν αποκατάσταση της ζημίας από τους μετέχοντες σε σύμπραξη και τα πρόσωπα εκείνα τα οποία δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή καταναλωτές στη σχετική, από άποψη προϊόντων και από γεωγραφική άποψη, αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη, αλλά παρέχουν ως επιδοτούντες, στο πλαίσιο νομοθετικών διατάξεων, δάνεια με ευνοϊκούς όρους στους αγοραστές των προϊόντων που προσφέρονται στην αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη και των οποίων η ζημία έγκειται στο ότι το ποσό του δανείου που χορηγήθηκε ως ποσοστό του κόστους του προϊόντος ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν χωρίς τη σύναψη συμφωνίας σύμπραξης και λόγω του γεγονότος αυτού δεν μπόρεσαν να επενδύσουν επικερδώς τα εν λόγω ποσά;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
20
Με το προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι τα πρόσωπα που δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή αγοραστές στην αγορά την οποία αφορά μια σύμπραξη, αλλά έχουν χορηγήσει επιδοτήσεις, υπό τη μορφή προνομιακών δανείων, σε αγοραστές προϊόντων που διατίθενται στην αγορά αυτή, μπορούν να ζητήσουν να υποχρεωθούν οι επιχειρήσεις που μετείχαν στην εν λόγω σύμπραξη να αποκαταστήσουν τη ζημία που αυτά υπέστησαν εξαιτίας του γεγονότος ότι, επειδή το ποσό των επιδοτήσεων ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν αν δεν υφίστατο η εν λόγω σύμπραξη, τα πρόσωπα αυτά δεν μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν το ποσό της διαφοράς για άλλους, πιο επικερδείς σκοπούς.
21
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ παράγει άμεσα αποτελέσματα στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών και γεννά, υπέρ των υποκειμένων δικαίου, δικαιώματα που τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προστατεύουν (αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 2001, Courage και Crehan, C‑453/99, EU:C:2001:465, σκέψη 23, και της 14ης Μαρτίου 2019, Skanska Industrial Solutions κ.λπ., C‑724/17, EU:C:2019:204, σκέψη 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22
Η πλήρης αποτελεσματικότητα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και, πιο συγκεκριμένα, τα πρακτικά αποτελέσματα της απαγόρευσης την οποία προβλέπει η παράγραφος 1 του άρθρου αυτού θα θίγονταν αν δεν αναγνωριζόταν σε κάθε πρόσωπο το δικαίωμα να ζητήσει αποκατάσταση της ζημίας που του έχει προκαλέσει σύμβαση ή συμπεριφορά ικανή είτε να περιορίσει είτε να νοθεύσει τον ανταγωνισμό (αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 2001, Courage και Crehan, C‑453/99, EU:C:2001:465, σκέψη 26, καθώς και της 14ης Μαρτίου 2019, Skanska Industrial Solutions κ.λπ., C‑724/17, EU:C:2019:204, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23
Κατά συνέπεια, οποιοσδήποτε δικαιούται να ζητήσει αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη, εφόσον υφίσταται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της ζημίας αυτής και μιας απαγορευμένης βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ σύμπραξης ή πρακτικής (αποφάσεις της 13ης Ιουλίου 2006, Manfredi κ.λπ., C‑295/04 έως C‑298/04, EU:C:2006:461, σκέψη 61, καθώς και της 14ης Μαρτίου 2019, Skanska Industrial Solutions κ.λπ., C‑724/17, EU:C:2019:204, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24
Το δικαίωμα κάθε προσώπου να ζητήσει την αποκατάσταση τέτοιας ζημίας ενισχύει, πράγματι, την αποτελεσματική λειτουργία των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης και αποθαρρύνει τις συχνά κεκαλυμμένες συμφωνίες ή πρακτικές οι οποίες ενδέχεται να περιορίζουν ή να νοθεύουν τον ανταγωνισμό, συμβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στη διατήρηση συνθηκών πραγματικού ανταγωνισμού εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης (απόφαση της 5ης Ιουνίου 2014, Kone κ.λπ., C‑557/12, EU:C:2014:1317, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25
Συναφώς, και ειδικώς στον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού, οι εθνικοί κανόνες σχετικά με τις ειδικότερες λεπτομέρειες της άσκησης του δικαιώματος προς αποκατάσταση της ζημίας η οποία απορρέει από σύμπραξη ή πρακτική που απαγορεύεται βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ δεν πρέπει να υπονομεύουν την αποτελεσματική εφαρμογή της διάταξης αυτής (πρβλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2014, Kone κ.λπ., C‑557/12, EU:C:2014:1317, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26
Επομένως, το δίκαιο των κρατών μελών πρέπει, ειδικότερα, να λαμβάνει υπόψη τον επιδιωκόμενο από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ σκοπό, ο οποίος έγκειται στη διασφάλιση της διατήρησης αποτελεσματικού και ανόθευτου ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς και, ως εκ τούτου, των τιμών που καθορίζονται υπό συνθήκες ελεύθερου ανταγωνισμού. Προς τον σκοπό αυτό της διασφάλισης της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο έκρινε, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 23 της παρούσας αποφάσεως, ότι οι εθνικοί κανόνες πρέπει να αναγνωρίζουν σε όλους το δικαίωμα να ζητούν την αποκατάσταση των ζημιών τις οποίες υφίστανται (πρβλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2014, Kone κ.λπ., C‑557/12, EU:C:2014:1317, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27
Πρέπει ακόμη να επισημανθεί ότι, όπως επίσης αναφέρει, κατ’ ουσίαν, η γενική εισαγγελέας στο σημείο 78 των προτάσεών της, τόσο η διασφάλιση της πλήρους και της πρακτικής αποτελεσματικότητας του άρθρου 101 ΣΛΕΕ όσο και η αποτελεσματική προστασία έναντι των ζημιογόνων συνεπειών μιας παράβασης του δικαίου του ανταγωνισμού θα θίγονταν σοβαρά αν η δυνατότητα να ζητηθεί αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη περιοριζόταν στους προμηθευτές και στους αγοραστές της αγοράς την οποία αφορά η σύμπραξη. Πράγματι, αυτό θα στερούσε εξαρχής και συστηματικώς από τους δυνητικούς θιγόμενους τη δυνατότητα να ζητήσουν αποκατάσταση της ζημίας.
28
Στην υπόθεση της κύριας δίκης, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας ισχυρίζεται ότι υπέστη ζημία όχι ως αγοραστής των σχετικών με την επίμαχη σύμπραξη προϊόντων αλλά ως νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου που χορηγεί επιδοτήσεις. Πράγματι, το ως άνω ομόσπονδο κράτος χορηγεί σε τρίτους προνομιακά δάνεια με επιτόκιο χαμηλότερο από το επιτόκιο της αγοράς. Δεδομένου ότι το ποσό των δανείων συνδέεται με το κόστος κατασκευής, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας εκτιμά ότι υπέστη ζημία, καθόσον το ποσό των δανείων –και, συνεπώς, το ποσό της οικονομικής ενίσχυσης που χορήγησε με προνομιακό επιτόκιο– ήταν υψηλότερο από εκείνο που θα είχε χορηγηθεί αν δεν υφίστατο σύμπραξη.
29
Εντούτοις, οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης αμφισβητούν, κατ’ ουσίαν, το δικαίωμα του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας να ζητήσει αποζημίωση για ζημία που φρονεί ότι υπέστη, ισχυριζόμενες ότι η ζημία αυτή δεν συνδέεται επαρκώς με τον σκοπό της προστασίας που επιδιώκει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και συνεπώς δεν μπορεί να θεμελιώσει αξίωση προς αποζημίωση.
30
Ωστόσο, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 22 έως 25, 26 και 27 της παρούσας αποφάσεως, κάθε ζημία που συνδέεται αιτιωδώς με παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ πρέπει να μπορεί να θεμελιώσει αξίωση προς αποκατάσταση προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματική εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και να διαφυλαχθεί η πρακτική αποτελεσματικότητα της διάταξης αυτής.
31
Συναφώς, δεν είναι αναγκαίο, όπως επισημαίνει η γενική εισαγγελέας, κατ’ ουσίαν, στο σημείο 84 των προτάσεών της, η ζημία που υπέστη το συγκεκριμένο πρόσωπο να συνδέεται, επίσης, ειδικώς με τον «σκοπό προστασίας» που επιδιώκει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, ειδάλλως οι μετέχοντες σε σύμπραξη δεν θα υποχρεούντο να αποκαταστήσουν το σύνολο των ζημιών που θα μπορούσαν να έχουν προκαλέσει.
32
Κατά συνέπεια, πρόσωπα τα οποία δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή αγοραστές στην αγορά την οποία αφορά η σύμπραξη πρέπει να μπορούν να ζητήσουν την αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από το γεγονός ότι, λόγω της σύμπραξης αυτής, αναγκάστηκαν να χορηγήσουν επιδοτήσεις μεγαλύτερου ύψους απ’ ό,τι θα χορηγούσαν αν η εν λόγω σύμπραξη δεν υφίστατο και, ως εκ τούτου, δεν μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν το ποσό της διαφοράς σε επικερδέστερες επενδύσεις.
33
Ωστόσο, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να κρίνει αν, εν προκειμένω, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας υπέστη συγκεκριμένα τέτοια ζημία, ελέγχοντας μεταξύ άλλων αν η εν λόγω αρχή είχε ή όχι τη δυνατότητα να επενδύσει κατά τρόπο επικερδέστερο το ποσό της διαφοράς και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, αν η αρχή αυτή προσκομίζει τα αναγκαία αποδεικτικά στοιχεία της ύπαρξης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της ζημίας αυτής και της επίμαχης σύμπραξης.
34
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 101 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι τα πρόσωπα που δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή αγοραστές στην αγορά την οποία αφορά μια σύμπραξη, αλλά έχουν χορηγήσει επιδοτήσεις, υπό τη μορφή προνομιακών δανείων, σε αγοραστές προϊόντων που διατίθενται στην αγορά αυτή, μπορούν να ζητήσουν να υποχρεωθούν οι επιχειρήσεις που μετείχαν στην εν λόγω σύμπραξη να αποκαταστήσουν τη ζημία που αυτά υπέστησαν εξαιτίας του γεγονότος ότι, επειδή το ποσό των επιδοτήσεων ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν αν δεν υφίστατο η εν λόγω σύμπραξη, τα πρόσωπα αυτά δεν μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν το ποσό της διαφοράς για άλλους, πιο επικερδείς σκοπούς.
Επί των δικαστικών εξόδων
35
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πέμπτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 101 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι τα πρόσωπα που δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή αγοραστές στην αγορά την οποία αφορά μια σύμπραξη, αλλά έχουν χορηγήσει επιδοτήσεις, υπό τη μορφή προνομιακών δανείων, σε αγοραστές προϊόντων που διατίθενται στην αγορά αυτή, μπορούν να ζητήσουν να υποχρεωθούν οι επιχειρήσεις που μετείχαν στην εν λόγω σύμπραξη να αποκαταστήσουν τη ζημία που αυτά υπέστησαν εξαιτίας του γεγονότος ότι, επειδή το ποσό των επιδοτήσεων ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν αν δεν υφίστατο η εν λόγω σύμπραξη, τα πρόσωπα αυτά δεν μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν το ποσό της διαφοράς για άλλους, πιο επικερδείς σκοπούς.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.