WYROK TRYBUNAŁUz dnia 19 listopada 1991 r. (*)W sprawach połączonych C‑6/90 i C‑9/90mających
za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez pretura di Vicenza (Włochy) (w sprawie C‑6/90)
i przez pretura di Bassano del Grappa (Włochy) (w sprawie
C‑9/90) wniosek o wydanie, w ramach zawisłego przed tym sądem
sporu międzyAndreą FrancovichemaRepubliką Włoskąoraz międzyDanilą Bonifaci i in.aRepubliką Włoską_orzeczenia
w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 189
akapit trzeci traktatu EWG oraz dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia
20 października 1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw
państw członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek
niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. L 283, str. 23)_TRYBUNAŁ_w
składzie: O. Due, prezes, Sir Gordon Slynn, R. Joliet,
F. A. Schockweiler, F. Grévisse
i P. J. G. Kapteyn, prezesi izb,
G. F. Mancini, J. C. Moitinho de Almeida,
G. C. Rodríguez Iglesias, M. Díez de Velasco
i M. Zuleeg, sędziowie_rzecznik generalny: J. Mischosekretarz: D. Louterman, główny administrator_rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:–        w
imieniu Andrei Francovicha i Danili Bonifaci i in. przez
Claudia Mondina, Aldo Campesana i Alberta dal Ferrę, adwokatów
w Vicenza_–        w
imieniu rządu włoskiego przez Oscara Fiumarę, avvocato dello Stato,
działającego w charakterze pełnomocnika_–        w
imieniu rządu niderlandzkiego przez B. R. Bota, sekretarza
generalnego w ministerstwie spraw zagranicznych, działającego
w charakterze pełnomocnika_–        w
imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez J. E. Collinsa,
z Treasury Solicitor's Department, działającego w charakterze
pełnomocnika, wspieranego przez Richarda Plendera, QC_–        w
imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez Giuliana Marenco
i Karen Banks, członków jej służby prawnej, działających
w charakterze pełnomocników_uwzględniając sprawozdanie na rozprawę_po
wysłuchaniu uwag ustnych Andrei Francovicha i Danili Bonifaci,
rządu włoskiego, rządu Zjednoczonego Królestwa, rządu niemieckiego,
reprezentowanego przez Jochima Sedemunda, adwokata w Kolonii,
działającego w charakterze pełnomocnika, oraz Komisji na rozprawie
w dniu 27 lutego 1991 r._po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 maja 1991 r._wydaje następującyWyrok1        Postanowieniami
z dni 9 lipca i 30 grudnia 1989 r., które
wpłynęły do Trybunału odpowiednio w dniach 8
i 15 stycznia 1990 r., pretura di Vicenza (w sprawie
C‑6/90) i pretura di Bassano del Grappa (w sprawie C‑9/90)
postawiły w trybie art. 177 traktatu EWG pytania prejudycjalne
w przedmiocie wykładni art. 189 akapit trzeci traktatu EWG
oraz dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października
1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich
dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy
(Dz.U. L 283, str. 23).2        Pytania
te zostały podniesione w ramach sporu między Andreą Francovichem
i Danilą Bonifaci i in. (zwanymi dalej „skarżącymi”)
a Republiką Włoską.3        Dyrektywa
80/987 ma na celu zapewnienie pracownikom wspólnotowego minimum ochrony
w przypadku niewypłacalności pracodawcy, bez uszczerbku dla
bardziej korzystnych przepisów obowiązujących w państwach
członkowskich. Przewiduje w związku z tym,
w szczególności, zaspokojenie niespłaconych przez pracodawcę
roszczeń z tytułu wynagrodzenia.4        Zgodnie
z art. 11 państwa członkowskie zobowiązane były wprowadzić
w życie przepisy ustawodawcze, wykonawcze i administracyjne
niezbędne w celu zastosowania się do dyrektywy w terminie,
który upłynął w dniu 23 października 1983 r. Ponieważ
Republika Włoska nie dopełniła tego obowiązku, Trybunał, wyrokiem
z dnia 2 lutego 1989 r. w sprawie 22/87 Komisja
przeciwko Włochom, Rec. str. 143, stwierdził, iż uchybiła ona
zobowiązaniom państwa członkowskiego.5        A. Francovich,
będący stroną w postępowaniu przed sądem krajowym w sprawie
C‑6/90, pracował w przedsiębiorstwie „CDN Elettronica SnC”
w Vicenza, otrzymując jedynie sporadyczne zaliczki na poczet
wynagrodzenia. Wniósł więc powództwo do pretura di Vicenza, który
nakazał pozwanemu przedsiębiorstwu zapłatę kwoty ok. 6 mln LIT.
W trakcie egzekucji komornik przy sądzie w Vicenza zmuszony
był wydać postanowienie o bezskuteczności egzekucji.
A. Francovich powołał się więc na gwarancję, jaka na mocy dyrektywy
80/987 przysługiwała mu ze strony państwa włoskiego lub, pomocniczo, na
prawo do odszkodowania.6        W
sprawie C‑9/90 Danila Bonifaci i trzydzieści trzy inne pracownice
wniosły powództwa do pretura di Bassano del Grappa, twierdząc, że były
zatrudnione na umowy o pracę w przedsiębiorstwie „Gaia
Confezioni Srl”, którego upadłość ogłoszono w dniu 5 kwietnia
1985 r. W chwili ustania stosunku pracy powódki miały
roszczenia w wysokości ponad 253 mln LIT, wpisane
w pasywach upadłego przedsiębiorstwa. Po ponad pięciu latach od
upadłości nie wypłacono im żadnej kwoty, a syndyk masy upadłości
poinformował je, że nie mogą liczyć na jakikolwiek, nawet częściowy,
zwrot. W związku z tym powódki pozwały do sądu Republikę
Włoską, żądając nakazania zaspokojenia przez nią, w związku
z jej zobowiązaniem do stosowania dyrektywy 80/987 od dnia
23 października 1983 r., ich roszczeń z tytułu zaległych
wynagrodzeń za co najmniej ostatnie trzy miesiące albo zapłaty
odszkodowania.7        W
tych okolicznościach sądy krajowe zwróciły się do Trybunału
z następującymi, identycznymi w obu sprawach, pytaniami
prejudycjalnymi:„1)      Czy
na podstawie obowiązującego prawa wspólnotowego osoba fizyczna
poszkodowana wskutek niewykonania przez państwo dyrektywy 80/987, które
zostało stwierdzone wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości może dochodzić
zastosowania się przez państwo do przepisów tej dyrektywy, które są
precyzyjne i bezwarunkowe, powołując się wobec państwa
członkowskiego, które dopuściło się uchybienia, bezpośrednio na
uregulowania wspólnotowe w celu wyegzekwowania gwarancji, jakie
państwo to powinno zapewnić, a w każdym razie dochodzenia
naprawienia poniesionej szkody, jeśli chodzi o przepisy nie mające
tego charakteru?2)      Czy
przepisy art. 3 i 4 dyrektywy Rady 80/987 łącznie należy
interpretować w ten sposób, że jeżeli państwo nie skorzystało
z możliwości wprowadzenia ograniczeń przewidzianych
w art. 4, zobowiązane jest do wypłaty należności pracowników
w zakresie ustalonym w art. 3?3)      W
razie odpowiedzi przeczącej na drugie pytanie wnosi się do Trybunału
o ustalenie, jaką minimalną gwarancję państwo zapewnić musi na
podstawie dyrektywy 80/987 uprawnionemu pracownikowi, by należną mu
część wynagrodzenia można było uznać za wykonanie samej dyrektywy”.8        Okoliczności
faktyczne spraw przed sądem krajowym, tok postępowania oraz uwagi na
piśmie przedstawione Trybunałowi zostały dokładnie omówione
w sprawozdaniu na rozprawę. Powyższe elementy sprawy zostały
przytoczone poniżej jedynie w zakresie niezbędnym do przedstawienia
rozumowania Trybunału.9        W
pierwszym pytaniu sąd krajowy porusza dwie kwestie, które należy
rozpatrzyć oddzielnie. Dotyczy ono, po pierwsze, bezpośredniej
skuteczności przepisów dyrektywy określających prawa pracowników,
a po drugie, zasady i zakresu odpowiedzialności państwa za
szkody spowodowane naruszeniem zobowiązań ciążących na nim na mocy prawa
wspólnotowego. W przedmiocie bezpośredniej skuteczności przepisów dyrektywy określających prawa pracowników10      Pierwsza
część pierwszego pytania sądu krajowego dotyczy kwestii, czy przepisy
dyrektywy określające prawa pracowników należy interpretować w ten
sposób, że zainteresowani mogą powoływać się na te przepisy wobec
państwa członkowskiego przed sądami krajowymi w przypadku
niedokonania w terminie transpozycji dyrektywy.11      Zgodnie
z utrwalonym orzecznictwem państwo członkowskie, które nie wydało
w terminie przepisów wykonawczych nakazanych w dyrektywie, nie
może powoływać się wobec jednostek na niewykonanie przez siebie
zobowiązań nałożonych w tej dyrektywie. Stąd w każdym
przypadku, gdy przepisy dyrektywy są, z punktu widzenia ich treści,
bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne, w braku przepisów
wykonawczych wydanych w terminie można się na nie powoływać
przeciwko wszelkim przepisom krajowym niezgodnym z dyrektywą,
a także jeżeli określają one prawa, na które jednostki mogą
powoływać się wobec państwa (wyrok z dnia 19 stycznia
1982 r. w sprawie 8/81 Becker Rec. str. 53, pkt 24
i 25).12      Należy
zatem zbadać, czy przepisy dyrektywy 80/987 określające prawa
pracowników są bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne. Analiza ta
dotyczyć musi trzech problemów, a mianowicie określenia kręgu osób
uprawnionych z tytułu ustanowionych tam gwarancji, zakresu tych
gwarancji, a wreszcie ustalenia podmiotu zobowiązanego z ich
tytułu. W tej materii pojawia się przede wszystkim kwestia, czy
państwo można uznać za zobowiązane z tytułu gwarancji na tej
podstawie, że nie wydało w terminie niezbędnych przepisów
wykonawczych.13      Jeśli
chodzi, po pierwsze, o określenie kręgu osób uprawnionych
z tytułu gwarancji, należy stwierdzić, że zgodnie
z art. 1 ust. 1 dyrektywa znajduje zastosowanie do
wynikających z umowy o pracę lub stosunku pracy roszczeń
pracowników wobec pracodawców będących w stanie niewypłacalności
w rozumieniu art. 2 ust. 1, który określa przypadki,
w jakich pracodawcę uznaje się za będącego w stanie
niewypłacalności. Artykuł 2 ust. 2 odsyła do prawa krajowego
w celu zdefiniowania pojęć „pracownika” i „pracodawcy”.
Artykuł 1 ust. 2 stanowi wreszcie, że państwa członkowskie mogą,
wyjątkowo i pod pewnymi warunkami, wykluczyć z zakresu
zastosowania dyrektywy niektóre kategorie pracowników wymienione
w załączniku do dyrektywy.14      Przepisy
te są wystarczająco precyzyjne i bezwarunkowe, by pozwolić sądowi
krajowemu na ustalenie, czy osobę należy uznać za uprawnioną
z dyrektywy. Sąd musi bowiem jedynie zbadać, czy zainteresowany
jest pracownikiem w rozumieniu prawa krajowego i czy nie jest
wykluczony, zgodnie z art. 1 ust. 2 i załącznikiem
I, z zakresu zastosowania dyrektywy (zob., w odniesieniu do
wymaganych warunków wykluczenia, ww. wyrok z dnia 2 lutego
1989 r. w sprawie 22/87, pkt 18–23 i wyrok
z dnia 8 listopada 1990 r. w sprawie C‑35/88 Komisja
przeciwko Grecji, Rec. str. I‑3917, I‑5409, I‑3931,
pkt 11–26), a dalej, czy zachodzi jeden z przypadków
niewypłacalności określonych w art. 2 dyrektywy.15      Jeśli
chodzi następnie o zakres gwarancji, art. 3 dyrektywy
stanowi, że zapewnić należy zaspokojenie zaległych roszczeń wynikających
z umowy o pracę lub stosunku pracy i dotyczących
wynagrodzenia za okres przypadający przed dniem określonym przez państwo
członkowskie, które może wybrać spośród trzech możliwości: a) dzień
zaistnienia stanu niewypłacalności pracodawcy, b) dzień wypowiedzenia
zainteresowanemu pracownikowi stosunku pracy z powodu
niewypłacalności pracodawcy, c) dzień zaistnienia stanu niewypłacalności
pracodawcy lub rozwiązania umowy o pracę albo ustania stosunku
pracy zainteresowanego pracownika z powodu niewypłacalności
pracodawcy.16      W
zależności od dokonanego wyboru państwo członkowskie może, na podstawie
art. 4 ust. 1 i 2, ograniczyć obowiązek zapłaty,
zależnie od przypadku, do okresu trzech miesięcy lub ośmiu tygodni,
liczonego na zasadach określonych w tym artykule. Ustęp 3 tego
artykułu stanowi wreszcie, że państwa członkowskie mogą ustanowić pułap
gwarancji zapłaty, by zapobiec wypłacaniu kwot wykraczających poza
socjalny cel dyrektywy. Korzystając z tej możliwości, państwa
członkowskie winny podać do wiadomości Komisji metodę ustalania pułapu.
Ponadto art. 10 dodaje, że dyrektywa nie narusza uprawnienia państw
członkowskich do podejmowania działań niezbędnych w celu
zapobiegania nadużyciom, a w szczególności do odmowy lub
ograniczenia obowiązku zapłaty w pewnych okolicznościach.17      Artykuł
3 dyrektywy pozostawia państwom członkowskim wybór daty, od której
zagwarantować należy zaspokojenie roszczeń. Tym niemniej, jak wynika,
choć nie wprost, z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału (wyrok
z dnia 4 grudnia 1986 r. w sprawie 71/85 FNV, Rec.
str. 3855; wyrok z dnia 23 marca 1987 r.
w sprawie 286/85 McDermott i Cotter, Rec. 1453, pkt 15),
uprawnienie państwa członkowskiego do dokonania wyboru spośród licznych
sposobów osiągnięcia celu zakładanego przez dyrektywę nie wyklucza
możliwości dochodzenia przez jednostki przed sądami krajowymi praw,
których treść można ustalić z wystarczającą dokładnością na
podstawie samych przepisów dyrektywy.18      W
niniejszym przypadku celem, jaki stawia omawiana dyrektywa, jest
gwarancja zaspokojenia zaległych roszczeń pracowników w wypadku
niewypłacalności pracodawcy. Okoliczność, że art. 3
i art. 4 ust. 1 i 2 pozostawiają państwom
członkowskim pewien zakres uznania, jeśli chodzi o metodę
określenia tej gwarancji i ograniczenia jej wysokości, nie podważa
precyzyjnego i bezwarunkowego charakteru założonego celu.19      Jak
bowiem stwierdziła Komisja i skarżący, gwarancję minimalną
przewidzianą w dyrektywie określić można, przyjmując datę, której
wybór pociąga najmniejsze obciążenia dla instytucji udzielającej
gwarancji. Jest nią dzień zaistnienia stanu niewypłacalności pracodawcy,
gdyż dwie pozostałe daty, tj. dzień wypowiedzenia pracownikowi stosunku
pracy i dzień rozwiązania umowy o pracę lub ustania stosunku
pracy, są, zgodnie z zasadami określonymi w art. 3, siłą
rzeczy późniejsze od dnia zaistnienia stanu niewypłacalności, zakreślają
więc dłuższy okres, za który należy zaspokoić roszczenia.20      W
odniesieniu do przewidzianej w art. 4 ust. 2 możliwości
ograniczenia gwarancji stwierdzić należy, że nie wyklucza ona określenia
gwarancji minimalnej. Z treści tego artykułu wynika bowiem, że
państwa członkowskie są uprawnione do ograniczenia gwarancji przyznanych
pracownikom do pewnych okresów poprzedzających datę, o której mowa
w art. 3. Okresy te zostały określone jako pochodne każdej
z trzech dat przewidzianych w art. 3, w związku
z czym w każdym przypadku możliwe jest ustalenie, jak dalece
państwo członkowskie mogłoby ograniczyć gwarancję ustanowioną
w dyrektywie w zależności od daty, jaką by wybrało, gdyby
dokonało transpozycji tej dyrektywy.21      W
odniesieniu do art. 4 ust. 3, zgodnie z którym państwa
członkowskie mogą określić pułap gwarancji zapłaty w celu
zapobiegania wypłacaniu kwot wykraczających poza socjalny cel dyrektywy,
i art. 10, zgodnie z którym dyrektywa nie narusza
uprawnienia państw członkowskich do podejmowania działań niezbędnych
w celu zapobiegania nadużyciom, należy stwierdzić, że państwo
członkowskie, które uchybiło zobowiązaniu do transponowania dyrektywy,
nie może naruszać wynikających z niej praw jednostek, opierając się na
uprawnieniu do ograniczenia gwarancji, z jakiego mogłoby
skorzystać, gdyby wydało przepisy niezbędne do wdrożenia dyrektywy
(zob., w odniesieniu do podobnego uprawnienia w zakresie
zapobiegania nadużyciom w dziedzinie podatkowej, wyrok z dnia
19 stycznia 1982 r. w sprawie 8/81 Becker, Rec.
str. 53, pkt 34).22      Należy
zatem stwierdzić, że omawiane przepisy są bezwarunkowe
i wystarczająco precyzyjne, jeśli chodzi o zakres gwarancji.23      Jeśli
chodzi wreszcie o ustalenie zobowiązanego z tytułu gwarancji,
art. 5 dyrektywy stanowi, że:„Państwa
członkowskie ustalają szczegółowe zasady organizacji, finansowania
i funkcjonowania instytucji gwarancyjnych, szczególnie
przestrzegając następujących zasad:a)      aktywa
instytucji są niezależne od kapitału obrotowego pracodawców
i [powinny być uregulowane w taki sposób, aby nie podlegały
zajęciu] w trakcie postępowania upadłościowego;b)      pracodawcy
biorą udział w finansowaniu, chyba że [jest ono] w całości
zabezpieczone przez władze publiczne;c)      odpowiedzialność
[finansowa] instytucji jest niezależna od wykonywania obowiązku
finansowania”.24      Przedstawiony
został pogląd, że ponieważ dyrektywa przewiduje możliwość całkowitego
finansowania instytucji udzielających gwarancji przez władze publiczne,
niedopuszczalne jest, by państwo członkowskie mogło zniweczyć
skuteczność dyrektywy, twierdząc, że mogło przenieść część lub całość
swoich obciążeń finansowych na inne podmioty.25      Argument
ten nie zasługuje na przyjęcie. Z przepisów dyrektywy wynika, że
państwo członkowskie zobowiązane jest odpowiednio zorganizować cały
system gwarancji. Zgodnie z art. 5 państwu członkowskiemu
przysługuje szeroki zakres uznania w kwestii organizacji,
funkcjonowania i finansowania instytucji udzielających gwarancji.
Podkreślić należy, że z podnoszonego przez Komisję faktu, iż
dyrektywa przewiduje jako jedną z możliwości całkowite finansowanie
tego systemu przez władze publiczne, nie wynika, by można było uznać
państwo za zobowiązane z tytułu zaległych roszczeń. Zobowiązanie do
zapłaty ciąży na instytucji udzielającej gwarancji i tylko
w ramach kompetencji do organizacji systemu gwarancji państwo może
przewidzieć całkowite finansowanie instytucji udzielających gwarancji
przez władze publiczne. W takim przypadku państwo wykonuje
zobowiązanie, które na nim co do zasady nie ciąży.26      Jak
z tego wynika, o ile omawiane przepisy dyrektywy są
wystarczająco precyzyjne i bezwarunkowe, jeśli chodzi
o określenie kręgu podmiotów uprawnionych z tytułu gwarancji
oraz jej zakresu, o tyle elementy te nie wystarczą, by osoby fizyczne
mogły powoływać się na te przepisy przed sądami krajowymi. Z jednej
strony bowiem przepisy te nie określają podmiotu zobowiązanego
z tytułu gwarancji, a z drugiej strony państwa nie można
uznać za zobowiązane z tego tylko powodu, że nie wydało
w terminie przepisów niezbędnych w celu transpozycji
dyrektywy.27      Na
pierwszą część pierwszego pytania trzeba zatem udzielić odpowiedzi, iż
przepisy dyrektywy 80/987 określające prawa pracowników należy
interpretować w ten sposób, że zainteresowani nie mogą powoływać
się na te prawa wobec państwa przed sądami krajowymi w razie
niedokonania w terminie transpozycji dyrektywy. W
przedmiocie odpowiedzialności państwa za szkody wynikające
z naruszenia zobowiązań, jakie ciążą na nim na mocy prawa
wspólnotowego28      Druga
część pierwszego pytania sądu krajowego dotyczy kwestii, czy państwo
członkowskie zobowiązane jest naprawić szkody, jakie osoby fizyczne
poniosły z powodu niedokonania transpozycji dyrektywy 80/987.29      Sąd
krajowy porusza więc problem istnienia i zakresu odpowiedzialności
państwa za szkody wynikające z naruszenia zobowiązań ciążących na
nim na mocy prawa wspólnotowego.30      Problem
ten należy rozważyć w świetle generalnego systemu traktatu
i jego podstawowych zasad. a) Co do zasady odpowiedzialności państwa31      Należy
przede wszystkim przypomnieć, że traktat EWG ustanowił własny porządek
prawny, włączony do systemu prawnego państw członkowskich i wiążący
dla ich sądów, którego podmiotami są nie tylko państwa członkowskie,
lecz także pochodzące z nich jednostki i który nie tylko nakłada na
jednostki zobowiązania, lecz może również być źródłem uprawnień
stanowiących element statusu prawnego tych jednostek; nie muszą to być
uprawnienia nadane wprost w traktacie, lecz powstają one również
jako skutek zobowiązań, które traktat nakłada w sposób ściśle
określony zarówno na jednostki, jak i na państwa członkowskie oraz
instytucje wspólnotowe (zob. wyrok z dnia 5 lutego
1963 r. w sprawie 26/62 Van Gend en Loos, Rec. str. 3,
i wyrok z dnia 15 lipca 1964 r. w sprawie 6/64
Costa, Rec. str. 1141).32      Trzeba
również przypomnieć, że jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, do
sądów krajowych, które w ramach swoich kompetencji mają za zadanie
stosować przepisy prawa wspólnotowego, należy zapewnienie skuteczności
tych norm i ochrona wynikających z nich uprawnień jednostek
(zob. w szczególności wyrok z dnia 9 marca 1978 r.
w sprawie 106/77 Simmenthal, Rec. str. 629, pkt 16,
i wyrok z dnia 19 czerwca 1990 r. w sprawie
C‑213/98 Factortame, Rec. str. I‑2433, pkt 19).33      Należy
stwierdzić, że brak możliwości uzyskania przez jednostki odszkodowania
w przypadku spowodowania uszczerbku dla ich uprawnień poprzez
naruszenie prawa wspólnotowego, które może być przypisane państwu
członkowskiemu prowadziłoby do podważenia pełnej skuteczności norm
wspólnotowych oraz osłabienia ochrony praw, których są one źródłem.34      Możliwość
dochodzenia naprawienia przez państwo członkowskie szkody jest
szczególnie niezbędna w sytuacji, gdy jak w niniejszej
sprawie, skuteczność norm wspólnotowych jest uzależniona od działania
tego państwa, w związku z czym jednostki nie mogą,
w braku tego działania, powoływać się przed sądami krajowymi na
uprawnienia, jakie przyznaje im prawo wspólnotowe.35      Jak
stąd wynika, zasada odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone
jednostkom poprzez naruszenie prawa wspólnotowego, które może być
mu przypisane, jest nieodłączną częścią systemu traktatu.36      Obowiązek
naprawienia przez państwo członkowskie szkody znajduje również podstawę
w art. 5 traktatu, zgodnie z którym państwa członkowskie
zobowiązane są podjąć wszelkie działania o charakterze ogólnym lub
jednostkowym, niezbędne w celu wykonania zobowiązań, jakie ciążą
na nich na mocy prawa wspólnotowego. Wśród zobowiązań tych znajduje się
zaś obowiązek usunięcia niezgodnych z prawem skutków naruszenia
prawa wspólnotowego (zob., w odniesieniu do analogicznego
postanowienia art. 86 traktatu EWWiS, wyrok z dnia
16 grudnia 1960 r. w sprawie 6/60 Humblet, Rec.
str. 1125).37      Z
całości powyższych rozważań wynika, ze prawo wspólnotowe ustanawia
zasadę, zgodnie z którą państwa członkowskie zobowiązane są
naprawić szkody wyrządzone jednostkom poprzez naruszenie prawa
wspólnotowego, które może być mu przypisane. b) Co do przesłanek odpowiedzialności państwa38      Prawo
wspólnotowe nakłada więc na państwo odpowiedzialność, lecz przesłanki,
na jakich daje ona prawo do odszkodowania, uzależnione są od charakteru,
będącego źródłem wyrządzonej szkody, naruszenia prawa wspólnotowego.39      Gdy,
jak w niniejszej sprawie, państwo członkowskie narusza ciążący na
nim na mocy art. 189 akapit trzeci traktatu obowiązek podjęcia
wszelkich działań niezbędnych w celu osiągnięcia celu założonego
w dyrektywie, pełna skuteczność tej normy prawa wspólnotowego
wymaga istnienia prawa do uzyskania naprawienia szkody, o ile zostaną
spełnione trzy przesłanki.40      Pierwsza
z nich polega na tym, by rezultat zamierzony w dyrektywie
obejmował przyznanie jednostkom określonych uprawnień. Drugą przesłanką
jest możliwość określenia treści tych uprawnień na podstawie przepisów
dyrektywy. Trzecia przesłanka to istnienie związku przyczynowego między
naruszeniem zobowiązania ciążącego na państwie, a poniesioną przez
poszkodowanych szkodą.41      Spełnienie
tych przesłanek wystarczy do powstania po stronie jednostek prawa do
uzyskania naprawienia szkody, bezpośrednio na podstawie prawa
wspólnotowego.42      Z
tym zastrzeżeniem naprawienie przez państwo skutków spowodowanej szkody
odbywać się winno w ramach krajowego prawa zobowiązań.
W braku bowiem przepisów wspólnotowych wyznaczenie właściwego sądu
i takie ukształtowania przepisów postępowania sądowego, które
zapewni pełną ochronę uprawnień, jakie podmioty wywodzą z
prawa
wspólnotowego, należy do wewnętrznego porządku prawnego każdego
z państw członkowskich (zob. wyroki z dnia 22 stycznia
1976 r. w sprawie 60/75 Russo, Rec. str. 45, z dnia
16 lutego 1976 r. w sprawie 33/76 Rewe, Rec.
str. 1989, i wyrok z dnia 7 lipca 1981 r.
w sprawie 158/80 Rewe, Rec. str. 1805).43      Należy
ponadto zauważyć, że przesłanki materialne i formalne
w zakresie naprawienia szkody, określone w ustawodawstwie
poszczególnych krajów, nie mogą być mniej korzystne, niż
w przypadku podobnych roszczeń o charakterze wewnętrznym
i nie mogą być ustalone w sposób powodujący, że uzyskanie
odszkodowania będzie praktycznie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione
(zob., w odniesieniu do analogicznej dziedziny zwrotu podatków
pobranych z naruszeniem prawa wspólnotowego, w szczególności
wyrok z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 199/82
San Giorgio, Rec. str. 3595).44      W
niniejszej sprawie naruszenie przez państwo członkowskie prawa
wspólnotowego, poprzez niedokonanie w terminie transpozycji
dyrektywy 80/987, zostało stwierdzone wyrokiem Trybunału. Zamierzony
rezultat dyrektywy obejmuje przyznanie pracownikom gwarancji
zaspokojenia ich zaległych roszczeń dotyczących wynagrodzenia. Jak
wynika z analizy pierwszego pytania, treść tego uprawnienia można
określić na podstawie przepisów dyrektywy.45      Stąd
do sądu krajowego należy realizacja, w ramach krajowego prawa
zobowiązań, uprawnienia pracowników do uzyskania naprawienia szkody,
która została im wyrządzona poprzez brak transpozycji dyrektywy.46      Sądowi
krajowemu należy zatem udzielić odpowiedzi, że państwo członkowskie
zobowiązane jest naprawić szkody, jakie jednostki poniosły w związku
z brakiem transpozycji dyrektywy 80/987. W przedmiocie pytań drugiego i trzeciego 47      Biorąc
pod uwagę odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne, nie ma potrzeby
udzielać odpowiedzi na pytania drugie i trzecie . W przedmiocie kosztów48      Koszty
poniesione przez rząd włoski, Zjednoczonego Królestwa, niderlandzki
i niemiecki oraz Komisję Wspólnot Europejskich, które przedstawiły
Trybunałowi uwagi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed
sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny
w stosunku do postępowania zawisłego przed tym sądem, zatem do
niego należy rozstrzygnięcie o kosztach.Z powyższych względówTRYBUNAŁ_rozstrzygając
w przedmiocie pytań postawionych mu przez pretura di Vicenza
(w sprawie C‑6/90) i pretura di Bassano del Grappa
(w sprawie C‑9/90) postanowieniami, odpowiednio, z dni
9 lipca i 30 grudnia 1989 r., orzeka, co następuje:1)      Przepisy
dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r.
w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich dotyczących
ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy określające
prawa pracowników należy interpretować w ten sposób, że
zainteresowani nie mogą powoływać się na te prawa wobec państwa przed
sądami krajowymi w razie niedokonania w terminie transpozycji
dyrektywy.2)      Państwo
członkowskie zobowiązane jest naprawić szkody, jakie jednostki poniosły
w związku z brakiem transpozycji dyrektywy 80/987/EWG.DueSlynnJolietSchockweilerGrévisseKapteynManciniMoitinho de AlmeidaRodríguez IglesiasDíez de Velasco       ZuleegWyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 19 listopada 1991 r.Sekretarz        PrezesJ.‑G. Giraud       O. Due* Język postępowania: włoski.