62010CC0214_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
Werrej
I –	Introduzzjoni
II –	Il-kuntest ġuridiku
A –	Id-dritt tal-Unjoni
B –	Id-dritt nazzjonali
III –	Il-fatti, il-proċedura fil-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
IV –	Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
V –	L-argumenti fil-qosor tal-partijiet
VI –	Analiżi ġuridika
A –	Ġeneralitajiet
B –	Fuq id-domandi preliminari nfushom
1.	L-elementi ewlenin tal-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenza Schultz‑Hoff et.
2.	Dwar il-kwistjoni ta’ jekk is-sens u l-għan tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 jitolbux kumulu mingħajr limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave u tad-dritt għall-kumpens
a)	L-argumenti favur kumulu tad-dritt
b)	Argumenti kontra l-kumulu tad-dritt
i)	Il-ħtieġa ta’ eżerċizzju mħaffef tad-dritt
ii)	Ma hemmx żieda evidenti tal-effett ta’ rkupru
iii)	Żvantaġġi għar-reintegrazzjoni ekonomika u soċjali tal-ħaddiem
–	Riskji għall-integrazzjoni professjonali tal-ħaddiem
–	Riskju għaż-żamma tar-relazzjoni tax-xogħol
iv)	Riskju ta’ piżijiet għall-Impriżi żgħar u ta’ daqs medju (SMEs) mil-lat organizzattiv u finanzjarju
v)	Riskju ta’ żnaturament tad-dritt għal kumpens għal-leave
c)	Konklużjoni provviżorja
3.	Kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni ta’ limitazzjoni ratione temporis tal-possibbiltà ta’ trasferiment tad-dritt għal-leave u għal kumpens
a)	Is-sentenza Schultz-Hoff et bħala punt tat-tluq
b)	Fuq il-limitazzjoni ratione temporis tal-perijodu ta’ trasferiment
c)	Setgħa diskrezzjonali tal-Istat Membru biex jistabbilixxi terminu
d)	Konklużjoni provviżorja
4.	Kummenti tal-aħħar
VII –	Konklużjoni
I – Introduzzjoni
1. Permezz ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari, ippreżentata skont l-Artikolu 267 TFUE, il-Landesarbeitsgericht Hamm (iktar ’il quddiem il-“qorti tar-rinviju”) tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja żewġ domandi li jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-4 ta’ Novembru 2003, li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (2) .
2. Dawn id-domandi qamu fil-kuntest ta’ kawża bejn W. Schulte, ex-impjegat li kien is-suġġett ta’ invalidità totali b’konsegwenza ta’ marda gravi u l-persuna li kienet tħaddmu, il-kumpannija KHS AG (iktar ’il quddiem “KHS”), dwar kumpens finanzjarju korrispondenti għal-leave li huwa ma setax jieħu minħabba mard. Permezz tat-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari l-qorti tar-rinviju tistaqsi, fis-sustanza, jekk l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, kif interpretat mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-ġurisprudenza tagħha, jeżiġix li d-dritt tal-ħaddiem li jikseb kumpens għal-leave jistax jiġi akkumulat fuq perijodu ta’ snin ukoll fil-każ fejn dan ma kienx fi stat li jeżerċita d-dritt tiegħu għal leave annwali mħallas minħabba f’inkapaċità li jaħdem għal żmien twil.
3. Il-Qorti tal-Ġustizzja issa hija mitluba tiżviluppa l-ġurisprudenza tagħha dwar ir-relazzjoni bejn il-leave annwali u l-leave tal-mard, li l-punt tat-tluq tagħha kienet is-sentenza Schultz-Hoff u Stringer (3), u eventwalment tiddefinixxi l-limiti tad-dritt għal-leave annwali mħallas iggarantit mid-dritt tal-Unjoni, kif ukoll dawk tal-korollarju tiegħu, id-dritt għal kumpens għal-leave bil-ħlas dovut f’każ ta’ tmiem tar-relazzjoni ta’ xogħol, u dan billi jiġi kkunsidrat il-mod kif l-interessi rispettivi tal-ħaddiem u ta’ min iħaddem għandhom jiġu rrikonċiljati.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni (4)
4. L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2003/88 jipprovdi kif ġej:
“Għan u kamp ta’ applikazzjoni
1. Din id-Direttiva tistabbilixxi ħtiġiet minimi tas-siġurtà u s-saħħa għall-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol.
2. Din id-Direttiva tapplika għal
a) il-perjodi minimi ta’ […] leave annwali […]”.
5. Skont l-Artikolu 7 ta’ din id-direttiva:
“Leave annwali
1. L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa ħalli jassiguraw li kull ħaddiem ikun intitolat għal-leave annwali bil-ħlas [mħallas] ta’ mill-anqas erba’ ġimgħat b’konformità mal-kondizzjonijiet għall-intitolament għal, u l-għoti ta’, leave bħal dan stabbilit bil-leġislazzjoni nazzjonali u/jew bil-prattika.
2. Il-perjodu minimu ta’ leave annwali bil-ħlas ma jistax ikun mibdul b’pagament ta’ benefiċċji bħala kumpens, apparti minn meta r-relazzjoni tal-impieg tkun ġiet itterminata”.
6. Skont l-Artikolu 17 tad-Direttiva 2003/88, l-Istati Membri jistgħu jidderogaw minn ċerti dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva. Madankollu, ebda deroga ma hija ammessa fir-rigward tal-Artikolu 7 tad-direttiva.
B – Id-dritt nazzjonali
7. Il-liġi federali dwar il-leave (Bundesurlaubsgesetz), tat-8 ta’ Jannar 1963, fil-verżjoni tagħha tas-7 ta’ Mejju 2002 (iktar ’il quddiem il-“liġi dwar il-leave”) tipprovdi dan li ġej fl-Artikolu 1:
“Kull ħaddiem għandu dritt għal-leave bil-ħlas għal kull sena kalendarja”
8. L-Artikolu 3(1) (“Tul tal-leave”) tal-liġi dwar il-leave jipprovdi:
“Il-leave għandu jkun ta’ mill-inqas 24 ġurnata tax-xogħol kull sena”.
9. L-Artikolu 7(3) u (4) (“Iffissar, trasferiment u kumpens għal-leave”) tal-liġi dwar il-leave jipprovdi:
“(3) Il-leave għandu jingħata u jittieħed fis-sena kalendarja kurrenti. Trasferiment tal-leave għas-sena kalendarja sussegwenti huwa permess biss jekk dan ikun iġġustifikat minn raġunijiet imperattivi marbutin mal-impriża jew mal-ħaddiem innifsu. Fil-każ ta’ trasferiment, il-leave għandu jingħata u jittieħed fl-ewwel tliet xhur tas-sena kalendarja sussegwenti.
(4) Jekk, minħabba t-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol, il-leave ma jistax jingħata totalment jew parzjalment, ikun hemm lok li jingħata kumpens”.
10. L-Artikolu 13 tal-liġi dwar il-leave jipprovdi li l-ftehim kollettivi jistgħu jidderogaw minn ċerti dispożizzjonijiet ta’ din il-liġi, fosthom l-Artikolu 7(3) ta’ din il-liġi, sakemm dan ma jippreġudikax lill-ħaddiem.
11. Il-ftehim kollettiv ġenerali unitarju għall-industrija tal-metallurġija u tal-elettronika tan-Nordrhein-Westfalen (Einheitlicher Manteltarifvertrag für die Metall - und Elektroindustrie Nordrhein-Westfalen), tat-18 ta Diċembru 2003, (iktar ’il quddiem il-“ftehim kollettiv” jipprovdi fl-Artikolu 11 (“Prinċipji li jirregolaw l-għoti tal-leave”) li:
“1) Kull sena, l-impjegati/l-apprendisti għandhom dritt għal leave bil-ħlas (leave annwali) skont il-modalitajiet li ġejjin. Is-sena ta’ referenza hija s-sena kalendarja.
Id-dritt għal-leave jiskadi tliet xhur wara li tagħlaq is-sena kalendarja, ħlief jekk min huwa intitolat għalih ipprova jieħdu imma ma rnexxilux jew jekk ma setax jieħdu għal raġunijiet relatati mal-operat tal-impriża.
Jekk il-leave ma setax jittieħed minħabba mard, id-dritt għal-leave jiskadi tnax-il xahar wara l-iskadenza tal-perijodu msemmi fit-tieni paragrafu iktar ’il fuq.
[…]
3) Jista’ jingħata kumpens finanzjarju għal-leave li ma tteħidx biss fil-każ li tintemm ir-relazzjoni tax-xogħol/tal-apprendistat”.
III – Il-fatti, il-proċedura fil-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
12. Skont l-indikazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju, il-partijiet fil-kawża prinċipali ma jaqblux dwar il-kwistjoni jekk il-kumpannija KHS għandhiex tagħti lil W. Schulte kumpens għal-leave bil-ħlas għas-snin 2006 sa 2008, wara li ntemmet ir-relazzjoni tax-xogħol.
13. W. Schulte kien ilu jaħdem bħala ħaddied li jagħmel jew isewwi serraturi mal-kumpannija KHS – u mal-impriża preċedenti – minn April tal-1964. Il-kuntratt ta’ xogħolu kien jaqa’ taħt il-ftehim kollettiv. Id-dritt għal leave annwali mħallas iggarantit mill-ftehim kollettiv kien ta’ tletin jum fis-sena.
14. Fit-23 ta’ Jannar 2002, W. Schulte kellu attakk tal-qalb. Matul il-perijodu ta’ bejn is-26 ta’ Frar u s-16 ta’ April 2002, huwa segwa programm ta’ kura li meta ntemm ġie ddikjarat mhux tajjeb għax-xogħol. Mill-2002, W. Schulte kellu diżabbiltà serja. Mill-1 ta’ Ottubru 2003, għal żmien limitat, huwa ngħata kumpens minħabba l-inkapaċità totali tiegħu għax-xogħol flimkien ma’ pensjoni ta’ invalidità.
15. Fil-25 ta’ Awwissu 2008, il-partijiet temmew ir-relazzjoni tax-xogħol b’effett mill-31 ta’ Awwissu 2008.
16. Fit-18 ta’ Marzu 2009, W. Schulte ppreżenta talba quddiem l-Arbeitsgericht Dortmund biex jikseb kumpens finanzjarju għal-leave annwali tiegħu li jikkorrispondi għas-snin 2006 sa 2008, jiġifieri 35 jum kull darba, għas-somma totali ta’ EUR 9 162.30. B’sentenza tal-20 ta’ Awwissu 2009, l-Arbeitsgericht irrikonoxxiet favurih id-dritt għall-ħlas ta’ EUR 6 544.50 u ċaħdet il-kumplament tat-talba. Il-kundanna fis-sentenza tikkorrispondi għall-kumpens finanzjarju tal-leave annwali minimu previst mil-liġi, jiġifieri 20 jum fis-sena, kif ukoll ħamest ijiem fis-sena li għalihom għandha dritt il-persuna kkonċernata bħala persuna b’diżabbiltà serja, u dan għas-snin 2006 sa 2008.
17. Il-kumpannija KHS appellat minn din is-sentenza quddiem il-qorti tar-rinviju. Hija ssostni li d-dritt għal-leave li jikkorrispondi għas-snin 2006 u 2007, fi kwalunkwe każ, huwa estint minħabba l-fatt li l-perijodu tat-trasferiment kien skada, u dan skont id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 11(1)(3) tal-ftehim kollettiv. Ikun eċċessiv li ħaddiem li jimrad jingħata t-totalità tad-dritt tiegħu għal-leave mingħajr ma wieħed iqis it-termini għat-trasferiment u għall-estinzjoni tad-dritt - f’dan il-każ, perijodu ta’ referenza ta’ tliet snin.
18. Il-qorti tar-rinviju tikkonstata li, f’dan il-każ, id-dritt għal-leave ta’ W. Schulte għas-sena 2006 ġie estint fit-3 ta’ Marzu 2008, skont l-Artikolu 11(1)(3) tal-ftehim kollettiv. Madankollu, hija żżid li l-Qorti tal-Ġustizzja, fis-sentenza tagħha tal-20 ta’ Jannar 2009, Schultz-Hoff et
(C‑350/06 u C‑520/06), iddeċidiet li t-telf ta’ dritt għal leave fi tmiem perijodu ta’ referenza jew ta’ perijodu ta’ trasferiment huwa kompatibbli mal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88, iżda biss bil-kundizzjoni li l-ħaddiem ikkonċernat kellu l-possibbiltà effettiva li jeżerċita d-dritt mogħti lilu b’din id-direttiva. Skont din is-sentenza, il-ħaddiema li jkunu bil-leave tal-mard matul il-perijodu kollu u lil hinn mill-perijodu ta’ trasferiment iffissat mid-dritt nazzjonali, ma jkollhomx din il-possibbiltà.
19. Il-qorti tar-rinviju tqis li, fil-perijodu ta’ trasferiment u sa tmiem ir-relazzjoni tax-xogħol, W. Schulte ma kienx biss totalment imfixkel milli jaħdem għal raġunijiet ta’ saħħa, imma kien ukoll fi stat ta’ inkapaċità għax-xogħol. Għaldaqstant, bħal fil-kawża Schultz-Hoff, ma setax jeżerċita d-dritt għal-leave annwali mħallas qabel it-tmiem tal-kuntratt ta’ xogħlu.
20. Madankollu, il-qorti tar-rinviju ma h ijiex ċerta li, f’każ bħal dan li għandha quddiemha, għandha tħalli inapplikabbli d-dispożizzjoniet tad-dritt nazzjonali li jmorru kontra l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88. Fil-verità, hija tqis li ma huwiex ċert li fis-sentenza Schultz-Hoff il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fuq il-kwistjoni dwar jekk l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 jirrikonoxxix il-possibbiltà li l-ħaddiema li jieqfu jaħdmu minħabba marda fit-tul jakkumulaw id-dritt tagħhom għal leave mingħajr limitazzjoni ratione temporis . Hija tindika li, li kieku dan kien il-każ, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali jkollu dritt għal kumpens finanzjarju li jikkorrispondi għal 60 jum leave; kieku eżerċita d-drittijiet kollha tiegħu għal-leave matul l-inkapaċità tiegħu għax-xogħol, ir-rikorrent kien ikollu saħansitra d-dritt għal kumpens li jikkorrispondi għal 140 jum ta’ leave.
21. Kien minħabba dawn iċ-ċirkustanzi li l-Landesarbeitsgericht Hamm iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal‑Ġustizzja:
“L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 [...] għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni u/jew prattiċi nazzjonali li jipprovdu li d-dritt għal-leave annwali minimu mħallas jiskadi fi tmiem il-perijodu ta’ referenza u/jew tal-perijodu ta’ tkomplija [trasferiment] anki fil-każ fejn il-ħaddiem kien inkapaċi li jwettaq xogħlu matul perijodu twil (f’sitwazzjoni fejn dan il-perijodu twil ta’ inkapaċità ta’ xogħol għandu l-konsegwenza li l-ħaddiem seta’ jakkumula dritt għal leave annwali minimu mħallas għal diversi snin jekk il-possibbiltà tal-perijodu ta’ tkomplija ta’ tali dritt ma kinitx limitata ratione temporis )?
Jekk tingħata risposta negattiva, il-possibbiltà li jitkompla [ta’ trasferiment ta]l-leave għandha tkun teżisti minn tal-inqas għal perijodu ta’ 18-il xahar?”
IV – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
22. It-talba għal deċiżjoni preliminari, tal-15 ta’ April 2010, waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-4 ta’ Mejju 2010.
23. KHS, il-Gvern Ġermaniż, il-Gvern Daniż, kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub fit-terminu previst fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.
24. Fil-kuntest tal-kompetenza tagħha bħala qorti istruttorja, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet diversi mistoqsijiet bil-miktub dwar il-fatti lil W. Schulte u lil KHS. Huma wieġbu bil-miktub għal dawn il-mistoqsijiet fiż-żmien li ngħatalhom.
25. Fis-seduta tat-3 ta’ Mejju 2011, ir-rappreżentanti ta’ KHS, ta’ W. Schulte, tal-Gvern Ġermaniż, tal-Gvern Daniż, kif ukoll tal-Kummissjoni Ewropea dehru biex jippreżentaw l-osservazzjonijiet orali tagħhom.
V – L-argumenti fil-qosor tal-partijiet
26. Fl-argumenti tal-partijiet fil-proċedura hemm qbil sostanzjali, kemm fl-argumentazzjoni, kif ukoll fit-talbiet tagħhom.
27. B’hekk, il-partijiet kollha jaqblu li l-ewwel domanda teħtieġ risposta negattiva. Fis-sustanza huma jissuġġerixxu li l-ewwel domanda tingħata risposta fis-sens li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88
ma jipprekludix dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li bis-saħħa tagħhom id-dritt għal-leave jew il-kumpens finanzjarju li jikkorrispondi għal-leave li l-ħaddiem ma setax jieħu qabel it-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol minħabba marda twila ma jiskadix wara li jgħaddi ċertu perijodu.
28. Kemm KHS kif ukoll il- Gvern Ġermaniż
huma favur il-limitu ta’ 18-il xahar tal-perijodu ta’ trasferiment li matulu l-ħaddiem ikun għadu jista’ jieħu l-leave annwali, u dan għaliex id-Direttiva 2003/88 ma teżiġix li d-dritt għal-leave jiġi akkumulat mingħajr limitu. F’dan ir-rigward huma jibbażaw ruħhom fuq ir-regola stabbilita mill-Artikolu 9(1) tal-Konvenzjoni Nru 132 tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol (ILO), tal-24 ta’ Ġunju 1970, dwar leave bil-ħlas (riveduta) (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni Nru 132”) li tiffissa dan it-terminu. Fil-fehma tagħhom, dan it-terminu huwa konformi kemm mal-għan ta’ protezzjoni tad-Direttiva 2003/88 kif ukoll mal-interessi tal-ħaddiem u ta’ min iħaddem. Skonthom, l-iffissar ta’ terminu jippermetti mhux biss li jingħelbu d-diffikultajiet ta’ min iħaddem fl-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol, imma wkoll li jiġi evitat li dawn tal-aħħar jiġu mġegħla li jisseparaw ruħhom, f’każ ta’ bżonn, minn ħaddiema li jimirdu fit-tul.
29. Il- Gvern Daniż
huwa wkoll favur limitazzjoni ratione temporis
raġonevoli ta’ żmien, u dan biex jiġi evitat li l-leave jiġi akkumulat b’mod indefinit. Fil-fehma tiegħu, l-iskop tad-Direttiva 2003/88, li huwa li tiggarantixxi s-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema, ma jeżiġix li wieħed ikollu d-dritt li jakkumula l-ammont sħiħ tal-leave ta’ numru ta’ snin konsekuttivi. Bħal KHS, il-Gvern Daniż jirreferi wkoll għall-piżijiet finanzjarji involuti għall-impriża f’każ kuntrarju, kieku dritt għal kumpens finanzjarju illimitat kellu jiġi rrikonoxxut skont l-Artikolu 7(2). Madankollu, għall-kuntrarju ta’ KHS u tal-Gvern Ġermaniż, il-Gvern Daniż ma jsemmix limitazzjoni ratione temporis preċiża u, għall-kuntrarju, jirreferi għall-marġni ta’ diskrezzjoni tal-Istati Membri.
30. Il- Kummissjoni
tispjega li xejn ma jippermetti li wieħed isostni li, bl-adozzjoni tad-Direttiva 2003/88, l-leġiżlatur f’livell tal-Unjoni ried jirrikorri permezz ta’ analoġija, fl-ipoteżi ta’ mard fit-tul, għat-terminu massimu ta’ 18-il xahar li jibda jiddekorri mit-tmiem tal-perijodu ta’ referenza previst mill-Konvenzjoni Nru 132 u b’hekk jipproċedi għal armonizzazzjoni tar-regoli u tal-prattiki nazzjonali. Għall-kuntrarju, l-iffissar ta’ terminu ta’ trasferiment massimu jaqa’ fil-kompetenza tal-Istati Membri li għandhom jiddefinixxu l-modalitajiet ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88. Madankollu, dan it-terminu għandu jkun tali li jippermetti t-twettiq tal-għanijiet tad-Direttiva. Issa, it-terminu ta’ 18-il xahar ma huwiex, fil-fehma tagħha, kompatibbli mad-Direttiva. Il-Kummissjoni tindika li dawn il-kunsiderazzjonijiet jiswew ukoll għad-dritt għall-kumpens li jirriżulta mill-Artikolu 7(2), peress li dan jirrappreżenta kumpens li jissostitwixxi l-leave b’mod sekondarju u aċċessorju, u li allura jeżisti biss sa fejn dritt għal-leave jista’ jiġi dedott minn din id-dispożizzjoni.
31. Fl-osservazzjonijiet orali tiegħu magħmula fis-seduta, W. Schulte spjega li huwa kien qed jitlob kumpens għal-leave li huwa ma setax jieħu fis-snin mill-2006 sal-2008, iżda speċifika li, skont il-pożizzjoni legali li qed isostni, lanqas id-dritt għal-leave, bħal kull dritt ieħor suġġettiv, ma jista’ jingħata mingħajr limitu. Dwar dan huwa rrefera għal-liġi Ġermaniża li tipprovdi preskrizzjoni għad-dritt għall-leave wara tliet snin. Abbażi ta’ din ir-regola, huwa rrikonoxxa li l-qrati nazzjonali li kellhom quddiemhom il-kawża principali kellhom il-kompetenza li f’każ ta’ bżonn inaqqsu id-dritt għal kumpens invokat. Min-naħa tagħha, KHS ikkontestat din l-interpretazzjoni tal-liġi Ġermaniża u ċaħdet l-idea li l-qrati nazzjonali kellhom il-ġurisdizzjoni li jipproċedu ex officio
għal tnaqqis tad-drittijiet ikkontestati.
32. W. Schulte jissuġġerixxi li r-risposta għad-domandi preliminari tkun li huma l-Istati Membri li għandhom jiddeterminaw fid-dispożizzjonijiet ta’ liġi nazzjonali l-mument preċiż fejn jintemm id-dritt ta’ ħaddiem għal-leave, filwaqt li, fi kwalunkwe każ, jipprovdu l-possibilità ta’ trasferiment ta’ mill-inqas tmintax-il xahar.
VI – Analiżi ġuridika
A – Ġeneralitajiet
33. Permezz tad-domandi preliminari tagħha, li jaqbel li jiġu ttrattati flimkien, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf fis-sustanza jekk il-prinċipji ġurisprudenzjali stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Schultz-Hoff et
dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 japplikawx ukoll fil-każ fejn il-leave tal-mard tal-ħaddiem jinfirex fuq numru ta’ snin sat-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol. Għaldaqstant, tali domandi għandhom neċessarjament l-għan li jispeċifikaw jekk, f’każ fejn il-marda tal-ħaddiem ittul fuq numru ta’ snin, il-liġi tal-Unjoni teżiġix li wieħed jista’ jakkumula d-dritt għal-leave jew għall-kumpens għal-leave, jew jekk, għal kuntrarju, l-Istati Membri jistgħux jipprevdu limitazzjoni ratione temporis tal-istess dritt.
34. Biex tissolva din il-kwistjoni, jaqbel li jiġi eżaminat bir-reqqa l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 u li jiġi interpretat, minn naħa, fid-dawl tal-ġurisprudenza attwali tal-Qorti tal-Ġustizzja fuq il-kwistjoni tar-relazzjonijiet bejn id-dritt għal-leave annwali ggarantit mid-dritt tal-Unjoni, u min-naħa l-oħra, il-leave għall-mard. Din il-ġurisprudenza – speċjalment is-sentenza ċċitata iktar ’il fuq – trid l-ewwel tiġi studjata fil-punti kruċjali tagħha, imbagħad iridu jiġu studjati l-konsegwenzi li joħorġu minnha għall-kwistjoni li qed tiġi ttrattata hawnhekk.
35. L-ewwel nett, xi rimarki u xi preċiżazzjonijiet huma meħtieġa fir-rigward tas-suġġett tal-analiżi. Jekk wieħed jirreferi għall-kliem tagħhom, iż-żewġ domandi jikkonċernaw id-dritt għal-leave bil-ħlas kif previst mill-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88. Issa, mit-talba għal deċiżjoni preliminari joħroġ ċar li l-qorti tar-rinviju tistaqsi fir-realtà x’inhi l-portata tad-dritt għal kumpens għal-leave bil-ħlas previst mill-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/88, peress li l-kawża prinċipali tittratta biss dwar il-kumpens li W. Schulte qiegħed jitlob issa wara t-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol. Jekk wieħed ma jagħtix każ ta’ dan, jidhirli għall-inqas xieraq li nirreferi direttament għad-domandi preliminari u li nibda l-analiżi tiegħi billi nikkunsidra d-dritt għal-leave bil-ħlas innifsu, kif previst mill-Artikolu 7(1). Favur tali approċċ, wieħed irid jiftakar li dan id-dritt (għal leave bil-ħlas) huwa maħsub bħala d-dritt prinċipali, filwaqt li d-dritt għal kumpens irid jiġi kkunsidrat biss bħala dritt sekondarju, li għandu jiġi rrikonoxxut biss f’każ fejn, minħabba t-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol, id-dritt għal leave bil-ħlas ma jistax jiġi sodisfatt iżjed (5) . Barra minn hekk, id-dritt għal kumpens għal-leave bil-ħlas jinsab b’xi mod f’pożizzjoni aċċessorja meta jitqabbel mad-dritt għal-leave bil-ħlas, ħaġa li tiġi riflessa b’mod partikolari mill-fatt li r-remunerazzjoni normali tal-ħaddiem, dik li għandha tinżamm matul il-perijodu ta’ mistrieħ li jikkorrispondi mal-leave annwali mħallas, hija determinanti wkoll għall-kalkolu tal-kumpens finanzjarju għal-leave annwali li ma jkunx ittieħed fi tmiem ir-relazzjoni tax-xogħol (6) . B’hekk, il-konsegwenzi li jistgħu jirriżultaw mill-interpretazzjoni tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88, ikollhom, bilfors riperkussjonijiet fuq l-interpretazzjoni tal-Artikolu 7(2).
B – Fuq id-domandi preliminari nfushom
1. L-elementi ewlenin tal-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenza Schultz‑Hoff et .
36. Kif għidt fl-introduzzjoni, ser neżamina qabel kollox il-kwistjoni dwar x’inhuma l-konsegwenzi li jirriżultaw mis-sentenza Schultz-Hoff et mill-perspettiva tal-limitazzjoni ratione temporis tal-possibbiltà li jiġu invokati drittijiet għal leave bil-ħlas miksubin – jew drittijiet għall-kumpens għal tali leave bil-ħlas.
37. Jaqbel li nibda billi nirreferi għall-punti 22 sa 25 tas-sentenza Schultz-Hoff et, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat l-importanza tad-dritt għal-leave bil-ħlas, irrikonoxxut mill-ġurisprudenza. Skont ġurisprudenza stabbilita, dan għandu jiġi kkunsidrat bħala prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni Ewropea li għandu importanza partikolari, li ma jistgħux isiru derogi minnu u li l-implementazzjoni tiegħu mill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti tista’ ssir biss fil-limiti stipulati espressament mid-Direttiva 2003/88 (7) . Billi d-dritt għal leave bil-ħlas iddaħħal fil-leġiżlazzjoni f’livell tad-dritt sekondarju, il-leġiżlatur tal-Unjoni ried jiggarantixxi li l-ħaddiem ikollu żmien ta’ serħan effettiv fl-Istati Membri kollha “bl-intenzjoni ta’ protezzjoni effettiva tas-sigurtà tiegħu u tas-saħħa tiegħu” (8) . Hekk kif speċifikat il-Qorti tal-Ġustizzja fil-ġurisprudenza tagħha, l-għan tad-dritt għal-leave annwali mħallas huwa li jippermetti lill-ħaddiem li jistrieħ u li jkollu perijodu ta’ serħan u ta’ delizzji (9) .
38. Fil-punt 43 tas-sentenza Schultz-Hoff et, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 ma jipprekludix, bħala regola, leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprovdi għal modalitajiet ta’ eżerċizzju tad-dritt għal-leave annwali mħallas mogħti espressament minn din id-direttiva “inkluż ukoll it-telf tal-imsemmi dritt fl-aħħar tal-perijodu ta’ referenza jew ta’ perijodu għall-ġarr [trasferiment] tal-leave”. Fi kliem ieħor, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-Istati Membri bħala prinċipju huma ħielsa li jipprovdu fl-ordinament ġuridiku tagħhom li d-dritt għal-leave bil-ħlas tal-ħaddiem jista’ jiġi eżerċitat biss f’terminu determinat, li fi tmiemu jiddekadi. Il-Qorti tal-Ġustizzja esprimiet ruħha speċifikament dwar is-setgħa tal-Istati Membri li jiffissaw perijodu ta’ trasferiment li matulu l-ħaddiem li sab ruħu miżmum milli jieħu l-leave annwali tiegħu fil-perijodu ta’ referenza, ikollu l-possibbiltà addizzjonali li jibbenefika minnu. Il-Qorti tal-Ġustizzja mmotivat il-konklużjonijiet tagħha essenzjalment mill-fatt li “l-istabbiliment ta’ tali perijodu jagħmel parti mill-kundizzjonijiet ta’ eżerċizzju u ta’ implementazzjoni tad-dritt għall-leave annwali mħallas, u jaqa’ għaldaqstant, bħala prinċipju, taħt il-kompetenza tal-Istati Membri” (10) . Id-Direttiva 2003/88 għalhekk bħala prinċipju tippermetti li d-dritt għal-leave bil-ħlas jiġi estint.
39. Madankollu, għandu jiġi nnutat li l-Qorti tal-Ġustizzja ssuġġettat is-setgħa tal-Istati Membri li jipprovdu għall-estinzjoni tad-dritt għal-leave bil-ħlas għal kundizzjoni essenzjali, jiġifieri li l-ħaddiem li tilef id-dritt tiegħu “kellu effettivament il-possibbiltà li jeżerċita d-dritt mogħti lilu mid-direttiva” (11) .
40. Il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li din il-kundizzzjoni ma kinitx sodisfatta fiċ-ċirkustanzi li taw lok għall-kawża Schultz-Hoff. Il-kwistjoni f’dik il-kawża kienet dwar possibbiltà ta’ trasferiment ta’ sitt xhur biss (12) . Fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari ta’ dik il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “ħaddiem li [...] huwa bil-leave tal-mard matul il-perijodu ta’ referenza kollu u wara li jgħaddi l-perijodu għall-ġarr [trasferiment] tal-leave stabbilit mil-liġi nazzjonali, huwa mċaħħad minn kull perijodu li jagħtih il-possibbiltà li jibbenefika mil-leave annwali mħallas tiegħu” (13) . Jidher li l-argumentazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja hija mnebbħa mix-xewqa li tiġi żgurata l-ikbar effettività prattika għad-dritt għal-leave bil-ħlas irrikonoxxut mid-dritt tal-Unjoni, li l-implementazzjoni tiegħu ma għandhiex titfixkel minn ostakoli li jirriżultaw mid-dritt nazzjonali. Ir-raġunament tagħha huwa bbażat fuq żewġ argumenti prinċipali, li ser nispjega fil-qosor.
41. Il-Qorti tal-Ġustizzja tieħu bħala punt tat-tluq tagħha, fl-ewwel lok, il-fatt li l-leave tal-mard iservi esklużivament għall-fejqan (14) u li, ġeneralment, matul il-marda tiegħu, il-ħaddiem ma jkunx fi stat li jeżerċita d-dritt tiegħu għal-leave annwali. Il-Qorti tal-Ġustizzja tgħidilna fil-punt 45 tas-sentenza li jekk wieħed jaċċetta li d-dispożizzjonijiet nazzjonali rilevanti, u b’mod partikolari, dawk li jistabbilixxu l-perijodu tat-trasferiment tal-leave, jistgħu jipprevedu li, fiċ-ċirkustanzi speċifiċi ta’ inkapaċità għax-xogħol deskritti fil-punt preċedenti, l-estinzjoni tad-dritt tal-ħaddiem għal-leave annwali mħallas iggarantit mill-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88, mingħajr ma l-ħaddiem kellu effettivament il-possibbiltà li jeżerċita d-dritt mogħti lilu minn din id-direttiva, ikun ifisser li d- dispożizzjonijiet imsemmija jippreġudikaw id-dritt soċjali direttament mogħti mill-Artikolu 7 tad-direttiva msemmija lil kull ħaddiem.
42. Barra minn hekk, fil-punt 48 tas-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ssostni li f’sitwazzjoni bħal ma hija dik tar-rikorrent fil-kawża prinċipali li waqaf jaħdem minħabba mard matul il-perijodu kollu ta’ referenza u l-perijodu tat-trasferiment tal-leave, l-Istati Membri ma jistgħux jipprevedu l-estinzjoni tad-dritt għall-leave bil-ħlas, bħalma ma jistgħux jeskludu l-ħolqien ta’ dan id-dritt. Dan l-argument jirreferi għall-ġurisprudenza li hija dik tal-Qorti tal-Ġustizzja sa mis-sentenza BECTU (15), li, bis-saħħa tagħha, “l-Istati Membri jistgħu jiddefinixxu, fil-leġiżlazzjoni interna tagħhom, il-kundizzjonijiet tal-eżerċizzju u tal-implementazzjoni tad-dritt annwali mħallas, […] mingħajr madankollu ma jistgħu jissuġġettaw għal kwalunkwe kundizzjoni, il-kostituzzjoni nnifisha ta’ dan id-dritt li jirriżulta direttament mi d-Direttiva 93/104” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
43. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra l-kwistjoni tat-trasferiment ratio temporis tad-dritt għal-leave bħala modalità ta’ applikazzjoni
li d-definizzjoni tagħha taqa’ taħt il-kompetenza tal-Istati Membri. Din il-kompetenza tal-Istat issib, però, il-limitu tagħha meta d-dispożizzjoni magħżula jkollha effett fuq il-karattru effettiv tad-dritt għal-leave bil-ħlas, għax it-twettiq tal-iskop tad-dritt għal-leave allura ma jibqax iggarantit.
44. Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, fil-punt 49 tas-sentenza l-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi dispożizzjonijiet u prattiki nazzjonali li jipprovdu li d-dritt għal-leave annwali mħallas jiġi estint meta jintemm il-perijodu ta’ referenza u/jew il-perijodu ta’ trasferiment stabbilit mid-dritt nazzjonali anki meta l-ħaddiem kien bil-leave tal-mard matul il-perijodu kollu ta’ referenza u l-inkapaċità tiegħu għax-xogħol baqgħet sejra sat-tmiem tar-relazzjoni tiegħu tax-xogħol, u minħabba f’hekk huwa ma setax jeżerċita d-dritt tiegħu għal-leave annwali mħallas.
45. Fil-punt 62 tas-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li dan igħodd ukoll għall-kumpens finanzjarju previst mill-Artikolu 7(2) tad-Direttiva. Għal dan hija tibbaża ruħha essenzjalment fuq l-identiċità tal-funzjoni tad-drittijiet previsti mill-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88.
Il-ħlas ta’ kumpens finanzjarju, li jrid jingħata lill-ħaddiem ladarba r-relazzjoni tax-xogħol intemmet, jikkumpensa l-fatt li dan ma setax jibbenefika mid-dritt tiegħu għal-leave bil-ħlas, minħabba li sab ruħu fl-impossibbiltà li jeżerċitah. Il-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra li d-direttiva tittratta d-dritt għal-leave bil-ħlas u l-ħlas tal-kumpens għal-leave bil-ħlas bħala li “jikkostitwixxu żewġ aspetti ta’ dritt wieħed”. Għalhekk, hija ddeċidiet li din id-dispożizzjoni tad-direttiva għandha tiġi interpretata fis-sens li tipprekludi dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprovdu li, fit-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol, ebda kumpens finanzjarju għal leave annwali mħallas li ma tteħidx ma jitħallas lill-ħaddiem fiċ-ċirkustanzi deskritti iktar ’il fuq.
46. Madankollu, jaqbel li jiġi osservat li – b’differenza għall-kawża preżenti – ma kienx meħtieġ li l-Qorti tal-Ġustizzja, fil-kuntest tal-kawża Schultz-Hoff et, tieħu pożizzjoni fuq il-kwistjoni dwar il-fatt li l-perijodu ta’ trasferiment jiġi limitat għal 18-il xahar jirrapreżentax jew le kundizzjoni konformi mad-dritt tal-Unjoni għall-implementazzjoni tal-leave annwali minimu previst mill-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88. Dwar dan infakkar li l-kawża prinċipali f’dan il-każ kienet fuq id-dritt tal-ħaddiem għal-leave għas-snin 2004 u 2005, peress li r-relazzjoni tax-xogħol intemmet fl-aħħar ta’ Settembru 2005. B’hekk, wieħed seta’ jistaqsi jekk id-dritt għal-leave kkontestat, li jikkorrispondi għas-sena 2004, setax jiġi estint fi żmien disa’ xhur. Madankollu, dan ma kienx is-suġġett tat-talba għal deċiżjoni preliminari li ġiet ippreżentata. Is-sitwazzjoni tat-tluq tal-kawża preżenti hija xort’oħra. Ladarba fil-kawża prinċipali W. Schulte qed jitlob kumpens li jikkorrispondi għas-snin 2006 (mill-1 ta’ Jannar 2006) (16) sal-2008 (sa tmiem ir-relazzjoni tax-xogħol, fil-31 ta’ Awwissu 2008), u li, l-għoti ta’ dan id-dritt jissoponi perijodu ta’ trasferiment ta’ iktar minn 18-il xahar, id-domanda li qed tagħmel il-qorti tar-rinviju fil-kawża preżenti dwar il-possibilità ta’ limitazzjoni ratione temporis, hija perfettament iġġustifikata.
47. Fl-aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja sal-lum għadha ma ħaditx pożizzjoni dwar il-kwistjoni ta’ jekk kumulu mingħajr limitazzjoni ratione temporis
ta’ dritt għal-leave u dritt għall-kumpens tal-leave, li jirriżultaw minn assenza minħabba mard tal-ħaddiem, huwiex obbligatorju fl-istat attwali tal-liġi, għalkemm is-sentenza Schultz-Hoff et
ġiet kultant interpretata f’dan is-sens. Il-kawża preżenti qiegħda tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja l-okkażjoni biex tispeċifika l-ġurisprudenza preċedenti tagħha u tikkjarifika din il-kwistjoni kontroversjali.
2. Dwar il-kwistjoni ta’ jekk is-sens u l-għan tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 jitolbux kumulu mingħajr limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave u tad-dritt għall-kumpens
48. Fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikulari tal-kwistjoni fil-kawża prinċipali, speċjalment tal-interessi opposti tal-partijiet, wieħed bir-raġun jistaqsi jekk kumulu tad-dritt għal-leave u kumpens huwiex tassew mitlub mil-lat ġuridiku biex jintlaħaq l-għan imfittex mid-direttiva. Fl-iżvilupp tal-ġurisprudenza futura tagħha dwar id-dritt għal-leave, il-Qorti tal-Ġustizzja trid tara kif issib soluzzjoni li tippermettilha tagħti każ kemm tal-interessi tal-ħaddiem, kif ukoll ta’ dawk ta’ min iħaddem. Jidhirli li jkun utili li nispeċifika, permezz ta’ interpretazzjoni, il-portata tad-dritt mogħti lill-ħaddiem bl-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, sabiex jiġi evitat li dan id-dritt, wara kollox, ma jitlifx l-għan assenjat lilu.
49. Għalhekk, se nittratta din il-kwistjoni billi nippreżenta argumenti kemm favur kif ukoll kontra ta’ impożizzjoni ta’ kumulu ta’ dritt għal-leave. Dawn jaqbel li jiġu eżaminati mill-perspettiva tal-validità tagħhom, billi jiġu evalwati, jekk jenħtieġ, il-merti rispettivi tagħhom.
a) L-argumenti favur kumulu tad-dritt
50. Is-sentenza Schultz-Hoff et
innifisha tista’ tipprovdi xi argumenti favur it-teżi li tgħid li, għall-inqas f’ċerti sitwazzjonijiet karatterizzati b’assenza twila minħabba marda tal-ħaddiem, għandu jkun hemm kumulu illimitat tad-dritt għal-leave u għall-kumpens.
51. Minn banda, wieħed jista’ jsostni f’dan is-sens il-fatt li din is-sentenza bl-ebda mod ma semmiet il-possibbiltà teoretika ta’ xi estinzjoni jew dekadenza ta’ dan id-dritt f’każ ta’ marda twila tal-ħaddiem. Madankollu, b’dan ir-raġunament, wieħed ma jkunx qed jieħu inkunsiderazzjoni li, fil-kawża inkwistjoni, xejn ma kien jiġġustifika li tingħata deċiżjoni fuq dan l-aspett. Għal din ir-raġuni dan l-argument ma jidhirx konvinċenti.
52. Min-naħa l-oħra, wieħed jista’ jislet argument min-nuqqas ta’ ċertezza ġeneralment marbut ma’ stat ta’ mard. Ċertament, għalkemm dan l-aspett huwa ta’ natura prattika, madankollu għandu jittieħed inkunsiderazzjoni fl-analiżi minħabba l-konsegwenzi ġuridiċi marbutin miegħu. Il-Qorti tal-Ġustizzja semmiet ukoll dan l-aspett fil-punt 51 tas-sentenza meta bir-raġun indikat li “l-inkapaċità għax-xogħol minħabba mard ma hijiex prevedibbli”. Mhux rari li l-fatt li tinqala’ problema ta’ saħħa huwa imprevedibbli daqs kemm huwa imprevedibbli t-tmiem tal-marda nnifisha. Huwa speċjalment għal din ir-raġuni li l-inkapacità għax-xogħol, kif hija wkoll imsemmija mill-qorti tar-rinviju fid-digriet (17) tagħha, għandha tiġi kkonstata b’ċertezza permezz ta’ eżamijiet mediċi. Hija kwistjoni li tiġi żgurata ċ-ċertezza legali fir-relazzjonijiet bejn il-ħaddiem u min iħaddem. Jekk, bħal fil-kawża prinċipali, teżisti inċertezza dwar il-kwistjoni ta’ jekk il-ħaddiem ikunx xi darba se jfiq, wieħed ma jistax jeskludi għalkollox l-eventwalità li d-dritt għal-leave u għall-kumpens jiġu akkumulati matul is-snin mingħajr ma tkun tista’ isseħħ r-reintegrazzjoni tal-ħaddiem fil-ħajja professjonali. Hu x’inhu, wieħed irid jammetti li, l-istess bħalma wieħed ma jistax iċanfar ħaddiem li jkun assenti minn postu minħabba mard, wieħed ma jistax iġib l-iskuża tal-marda nnifisha biex iċaħħdu mid-dritt għal-leave iggarantit mil-liġi tal-Unjoni. Jekk wieħed isegwi dan l-argument, ikun loġiku, f’sitwazzjoni bħal dik tal-kawża prinċipali, li wieħed jikkunsidra li l-kumulu tad-dritt għal-leave għandu jkun mingħajr limitu.
53. It-teżi li tgħid li kumulu illimitat tad-dritt għal-leave u għall-kumpens huwa neċessarju ma tistax tiġi kkonfutata għar-raġuni li tkun il-marda nnifisha li ċċaħħad lill-ħaddiem mill-possibilità li jeżerċita d-dritt li tagħtih id-direttiva. Kif il-Qorti tal-Gustizzja indikat b’mod ċar fis-sentenza Schultz-Hoff et,
id-dritt li jirriżulta mill-Artikolu 7 tad-Direttiva jappartjeni għall-ħaddiem indipendentement mill-kwistjoni ta’ jekk kienx marid jew le matul il-perijodu ta’ referenza. Dan jirrizulta mill-punt 40 ta’ din is-sentenza, li fih il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li d-Direttiva 2003/88 “ma tagħmel l-ebda distinzjoni bejn il-ħaddiema li huma assenti mix-xogħol minħabba leave tal-mard, għal terminu qasir jew twil, matul il-perijodu ta’ referenza u dawk li effettivament ħadmu matul l-imsemmi perijodu”. Hekk kif jispeċifika l-punt 41 tas-sentenza, dan jimplika, għall-Qorti tal-Ġustizzja, li “fir-rigward ta’ ħaddiema bil-leave tal-mard li ngħatalhom kif suppost, id-dritt għal-leave annwali mħallas mogħti mid-Direttiva 2003/88 stess lill-ħaddiema kollha [...] ma jistax jiġi suġġettat minn Stat Membru għall-obbligu li huma jkunu effettivament ħadmu matul il-perijodu ta’ referenza stabbilit mill-imsemmi Stat” (18) . Din il-ġurisprudenza tista’ għalhekk tinftiehem ukoll bħala li tfisser li stat ta’ marda twila għall-ħaddiem, li fil-bidu t-tul tagħha ma huwiex prevedibbli, ma jikkostitwixxix motiv ġust biex jiġi rifjutat kumulu illimitat tad-dritt għal-leave u għall-kumpens għal-leave.
54. Ippermettuli hawnhekk nagħmel rimarka ta’ xort’oħra, biex jitneħħa kull ekwivoku li fuqu huwa manifestament ibbażat l-argument ta’ KHS. Fid-dawl tal-pożizzjoni ċara tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-fatt li d-dritt għal-leave annwali, anki f’każijiet ta’ mard fit-tul, ma jistax jintmiss, id-dikjarazzjonijiet ta’ KHS li jikkonsistu f’li tirrifjuta d-dritt għall-leave lill-ħaddiem minħabba l-marda tiegħu għandhom jiġu skartati. Minħabba r-rabta stretta li hemm bejn dawn iż-żewg drittijiet (19), deskritta iktar ’il fuq, l-istess ħaġa għandha tgħodd għad-dritt għall-kumpens għal-leave mhux meħud, kif previst mill-Artikolu 7(2) li ma jistax jiġi rrifjutat għar-raġuni li, minħabba marda twila (20), iċ-ċirkustanzi rrendew id-dritt għal kumpens ineffettiv.
55. Skont kif wieħed jaqraha, is-sentenza Schultz-Hoff et
allura tista’ ssaħħaħ it-teżi li tgħid li, f’ċerti sitwazzjonijiet ikkaratterizzati minn assenzi twal minħabba mard min-naħa tal-ħaddiem, kumulu illimitat ta’ dritt għal-leave u għall-kumpens jista’ jkun meħtiġ ukoll lil hinn minn perijodi twal (21) . Jekk din il-ġurisprudenza tiġi interpretata b’dan il-mod il-konsegwenza tkun, fil-kawża prinċipali, li W. Schulte jkollu dritt għal kumpens li jikkorrispondi għal-leave li huwa ma ħax fis-snin 2006 sal-2008.
b) Argumenti kontra l-kumulu tad-dritt
56. Biex nantiċipa l-konklużjoni tal-analiżi tiegħi, jiena ma nikkunsidrax li kumulu tad-dritt għal-leave huwa ġuridikamaent meħtieġ biex jintlaħaq l-għan previst, jiġifieri l-irkupru. Jidhirli li interpretazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 f’dan is-sens hija, fl-aħħar mill-aħħar, kuntrarja għall-interessi kemm tal-ħaddiem kif ukoll ta’ min iħaddem. Se nesponi hawn taħt sensiela ta’ argumenti li jsostnu l-pożizzjoni tiegħi.
i) Il-ħtieġa ta’ eżerċizzju mħaffef tad-dritt
57. Sabiex il-leave ikun jista’ jipproduċi bis-sħiħ l-effetti pożittivi tiegħu fuq is-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiem, dan għandu bħala prinċipju jittieħed, hekk kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Federale Nederlandse Vakbeweging (22), fis-sena prevista għal dan il-għan, jiġifieri, fis-sena kurrenti, għalkemm dan iż-żmien ta’ mistrieħ ma jitlifx l-interess tiegħu jekk jittieħed matul perijodu sussegwenti, bħall-perijodu ta’ trasferiment. Il-Gvern Ġermaniż (23), il-Kummissjoni (24) u KHS (25) josservaw bir-raġun li l-ġurisprudenza għandha tinftiehem fis-sens li, madankollu, ċerta viċinanza fiż-żmien għandha teżisti bejn il-perijodu ta’ referenza u t-teħid konkret tal-leave annwali (26) . Anki jekk, kif ġie kkonfermat mill-ġurisprudenza, l-assenzi dovuti għall-mard ċertament ma jikkostitwixxux għal min iħaddem motiv leġittimu għaċ-ċaħda tal-leave annwali, huwa madakollu ċar li d-dritt għal-leave għandu għan partikolari. Dan jimmanifesta ruħu fl-eżistenza kemm ta’ rabta ratione temporis
kif ukoll għal rabta kawżali bejn ix-xogħol li jkun sar qabel u l-leave. F’dawn il-kundizzjonijiet wieħed ma jarax kif il-leave jista’ jaqdi l-funzjoni tiegħu jekk jittieħed biss wara diversi snin ta’ assenza mill-post tax-xogħol. L-iskop tal-leave annwali, li huwa li wieħed jirkupra mill-isforzi u l-istress ta’ sena ta’ xogħol u li jieħu lura l-forzi tiegħu billi jistrieħ u japprofitta ruħu miż-żmien ta’ mistrieħ waqt il-leave biex ikun jiflaħ jaffronta l-bqija tas-sena tax-xogħol, allura ma jintlaħaqx meta l-leave jittieħed biss xi snin wara.
ii) Ma hemmx żieda evidenti tal-effett ta’ rkupru
58. Barra minn hekk, wieħed ma jarax kif kumulu tad-dritt għal-leave fuq diversi snin għandu jkun assolutament meħtieġ biex jiġi assigurat l-għan tal-irkupru. Bħala regola ġenerali l-irkupru li l-leave għandu l-għan li jippermetti huwa wkoll preżenti meta jingħata l-leave l-ġdid tas-sena ta’ wara. Madankollu l-partijiet fil-kawża ma stabbilixxew li l-multiplikazzjoni għal darbtejn, jekk mhux saħansitra għal tliet darbiet, tal-leave minimu annwali jkollu bħala riżultat li jkabbar l-effett tal-irkupru (27), u dan ma jidhirx li jseħħ oġġettivament. Għall-kuntrarju jidher li jkun raġonevoli u xieraq li tinħoloq relazzjoni kwantitattiva u raġonevoli bejn il-leave u l-ħtieġa effettiva tal-irkupru. Tali relazzjoni xierqa tista’ tiġi kkonstatata meta l-leave konċess huwa ċertament itwal mil-leave minimu annwali ta’ erba’ ġimgħat previst mill-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88, izda mingħajr ma ssir multiplikazzjoni pura u sempliċi tiegħu.
iii) Żvantaġġi għar-reintegrazzjoni ekonomika u soċjali tal-ħaddiem
– Riskji għall-integrazzjoni professjonali tal-ħaddiem
59. Barra minn hekk, biex jiġi ddeterminat jekk kumulu eventwali tad-dritt għal-leave huwiex ġuridikament meħtieġ, jidhirli li huwa opportun li wieħed jikkunsidra aspett ieħor li, bir-raġun, KHS ġibdet l-attenzjoni dwaru. L-irkupru li l-leave annwali għandu l-għan li jippermetti lill-ħaddiem, huwa konformi, mil-lat ekonomiku, mal-interess reċiproku tal-ħaddiem u ta’ min iħaddem. Jekk wieħed jikkunsidra x-xogħol uman, kemm jekk ikun fl-għamla ta’ forza ta’ xogħol jew ta’ kompetenzi (kapital uman), bħala fattur ta’ produzzjoni, bla ebda dubju, jeżisti interess min-naħa ta’ min iħaddem li l-ħaddiem, wara li jeżerċita d-dritt tiegħu għal-leave annwali, jerġa jiġi integrat fil-ħajja professjonali u jpoġġi l-kompetenzi tiegħu għad-dispożizzjoni tal-impriża. Dan l-interess għandu jaqbel b’mod preċiż ma’ dak tal-ħaddiem, peress li wieħed jista’ jikkunsidra b’mod raġonevoli li, fl-għeluq tal-perijodi ta’ assenza minħabba mard, l-għan mixtieq huwa ġeneralment li l-ħaddiem jerġa jiġi integrat fil-ħajja professjonali. Għalhekk KHS għandha raġun issostni li l-ħaddiem konvalexxenti għandu jingħata ċans li jerġa’ jinserixxi ruħu fil-proċess tax-xogħol. Madankollu, jekk ikun sab ruħu maqtugħ mill-attività professjonali minħabba li jkun ħa leave ta’ perijodi twal u kontinwi, minbarra l-leave annwali, ikun hemm il-biża’ li dan jirriżulta f’effetti kontroproduttivi fuq il-karriera tiegħu (28) .
60. Il-leġiżlatur tal-Unjoni ma setax kellu l-intenzjoni li jagħti lill-ħaddiem dritt soċjali li l-eżerċizzju tiegħu jispiċċa biex indirettament jiffavorixxi l-esklużjoni ekonomika u soċjali tal-ħaddiem. F’dan il-kuntest, biżżejjed wieħed jiftakar li d-Direttiva 2003/88 ġiet adottata abbażi tal-Artikolu 137(2) KE bl-għan li tiġi protetta s-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiem, u li l-ħidma ta’ leġiżlazzjoni mill-leġiżlatur tal-Unjoni għandha l-għan, skont l-Artikolu 137(1) KE, li tikkontribwixxi biex iseħħu l-għanijiet previsti mill-Artikolu 136 KE. Din id-dispożizzjoni tat-trattat għandha ċertament valur programmatiku, iżda dan ma jimplikax li hija mċaħħda minn kull effett ġuridiku. Huwa konċess li hija għandha importanza kbira għall-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoniji et oħra tat-trattat u tad-dritt Komunitarju sekondarju fil-kamp soċjali (29) . Din id-dispożizzjoni tat-trattat tippreskrivi bħala għanijiet obbligatorji “protezzjoni soċjali xierqa” tal-ħaddiem, iżda wkoll il-“promozzjoni ta’ l-impjieg” kif ukoll l-“iżvilupp tar-riżorsi umani bil-mira ta’ livell għoli ta’ mpjieg li jdum għal żmien twil u l-ġlieda kontra l-esklużjoni”. Għalhekk, wieħed irid iżomm lura milli jagħti lill-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 interpretazzjoni li tmur kontra l-integrazzjoni fis-suq tax-xogħol tal-ħaddiem li marad fit-tul.
– Riskju għaż-żamma tar-relazzjoni tax-xogħol
61. Interpretazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 li tiffavorixxi kumulu mingħajr limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave u għall-kumpens jista’ jkollha, barra minn hekk, konsegwenzi gravi li jippreġudikaw in-natura ta’ tali interpretazzjoni li għall-ewwel tidher vantaġġjuża għall-ħaddiem. Hekk kif diġà wrew l-osservazzjonijiet preċedenti, ir-relazzjoni tax-xogħol hija, u tibqa’, iċ-ċavetta tal-integrazzjoni ekonomika u soċjali tal-ħaddiem. F’dan il-kuntest, irid jingħata każ tal-fatt li l-iżvantaġġi li jirriżultaw lil min iħaddem kemm minn assenza twila kif ukoll minn piż finanzjarju minħabba l-kumulu ta’ dritt għal-leave u għall-kumpens – li se neżamina fid-dettall iktar ’il quddiem – jistgħu jwassluh biex jissepara ruħu mill-iktar fis possibbli minn ħaddiema li jintlaqtu minn mard fit-tul, u dan biex jevita dawn l-iżvantaġġi (30) . Għalhekk KHS ma għandhiex tort (31) meta hija tqis li hija reali l-probabbiltà li kumpanniji żgħar u ta’ daqs medju jitħajjru jkeċċu l-ħaddiema li jimirdu fit-tul. Żvilupp sfavorevoli bħal dan għall-integrazzjoni ekonomika u soċjali tal-ħaddiem imur kontra l-għanijiet tal-Artikolu 136 KE msemmija iktar ’il fuq.
iv) Riskju ta’ piżijiet għall-Impriżi żgħar u ta’ daqs medju (SMEs) mil-lat organizzattiv u finanzjarju
62. Kif jenfasizza bir-raġun il-Gvern Daniż (32), l-assenza ta’ ħaddiema minħabba mard fit-tul hija ġeneralment marbuta ma’ diffikultajiet importanti għall-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol fl-impriża peress li din iċ-ċirkustanza ġġiegħel li wieħed jieħu miżuri ta’ organizzazzjoni neċessarji biex il-ħaddiem marid (33) jiġi ssostitwit b’mod sodisfaċenti. Jekk il-ħaddiem jeżerċita f’darba waħda t-totalità tad-dritt tiegħu għal-leave annwali immedjatament wara li jerġa’ lura mil-leave tal-mard, ukoll fuq numru ta’ snin ta’ referenza, is-sitwazzjoni li inizjalment kienet ikkunsidrata bħala provviżorja tista’ finalment issir permanenti. Dawn id-diffikultajiet iġibu iktar tfixkil meta l-impriżi jkunu żgħar (34) .
63. Lanqas ma rridu ninsew il-piżijiet finanzjarji li eventwalment itaqqlu l-impriżi jekk dawn ikunu obbligati, wara t-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol ta’ ħaddiem li jdum marid, li jħallsu kumpens finanzjarju fuq diversi snin konsekuttivi, li matulhom ġie akkumulat id-dritt għal-leave (35) . Kif ġie indikat diversi drabi minn KHS (36) fl-osservazzjonijiet tagħha bil-miktub, dawn il-piżijiet ikunu kunsiderevoli.
64. Studju tad-dispożizzjonijiet tad-dritt primarju f’materja ta’ politika soċjali tal-Unjoni – essenzjalment l-Artikoli 136 KE u 137(2) KE – juri li l-aspetti ekonomiċi għandhom ukoll rwol importanti fit-twettiq tal-għanijiet ta’ politika soċjali. Għalhekk, minn dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet jirriżulta li titjib fil-kundizzjonijiet tax-xogħol permezz ta’ tqarrib tal-liġijiet ma jistax isir mingħajr ma wieħed, fl-istess ħin, ma jiħux inkunsiderazzjoni l-ħtieġa li tinżamm il-kompetittività tal-ekonomija. Barra minn hekk, l-Artikolu 137(2)(b) KE jindika li d-direttivi bbażati fuq din id-dispożizzjoni legali “għandhom jevitaw li jdaħħlu rabtiet amministrattivi, finanzjarji u ġuridiċi li jistgħu jxekklu l-ħolqien u l-iżvilupp ta’ impriżi żgħar u medji”. Dan huwa wkoll is-sens tal-premessa 2 tad-Direttiva 2003/88. Bis-saħħa ta’ din id-dispożizzjoni, il-leġiżlatur tal-Unjoni għandu l-għan li jipproteġi l-impriżi żgħar u ta’ daqs medju (37), għax huwa jitlaq mill-premessa impliċita li l-impriżi żgħar, għal diversi raġunijiet, mil-lat ta’ spejjeż, huma relativament iżjed milquta mill-miżuri tal-Istat li jirregolaw il-kundizzjonijiet tax-xogħol (38) . Dawn id-dispożizzjonijiet jispeċifikaw li meta d-direttivi jiġu adottati fil-kamp tad-dritt soċjali, iridu neċessarjament jittieħdu wkoll inkunsiderazzjoni l-konsegwenzi ekonomiċi ta’ din il-leġiżlazzjoni. Fil-fehma tiegħi, il-Qorti tal-Ġustizzja hija wkoll marbuta li tipproċedi b’dan il-mod meta hija teżerċita l-kompetenza tagħha billi tagħti l-interpretazzjoni tagħha kemm dwar il-kontenut kif ukoll dwar il-portata ta’ xi dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Hija għandha d-dmir li tinterpreta l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 fl-osservanza tal-ħtiġijiet fuq imsemmija stabbiliti mid-dritt primarju, b’tali mod li jinstab bilanċ xieraq bejn l-interessi tal-ħaddiem u ta’ min iħaddem.
65. L-argumenti konvinċenti tal-Gvern Daniż u ta’ KHS iwasslu għall-kunsiderazzjoni li dritt għalkollox illimitat għall-għoti totali tal-leave għal diversi snin konsekuttivi jista’, skont il-każ, jirrappreżenta piż finanzjarju fis-sens tal-Artikolu 137(2)(b) KE li jostakola b’mod eċċessiv l-iżvilupp tal-impriżi żgħar u ta’ daqs medju. Fid-dawl tal-iżvantaġġi fuq deskritti għall-integrazzjoni ekonomika u soċjali tal-ħaddiem u tal-elementi li juru li l-kumulu ta’ dritt għal-leave u għall-kumpens ma jilħaqx neċessarjament l-għan tal-irkupru, ma narax għaliex għandu jiġi impost madmad bħal dan fuq l-impriżi.
v) Riskju ta’ żnaturament tad-dritt għal kumpens għal-leave
66. L-argumenti kontra l-kumulu li tressqu s’issa kienu essenzjalment jikkonċernaw id-dritt għal-leave annwali mħallas u, biss sa fejn dan kien rilevanti, id-dritt li jinkiseb kumpens finanzjarju għal-leave li ma tteħidx, skont l-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/88. Madankollu, jenħtieġ li jiġu eżaminati b’iktar attenzjoni l-konsegwenzi ta’ kumulu ta’ talbiet għall-kumpens, speċjalment fid-dawl tal-oġġezzjoni mqajjma minn KHS li tgħid li kumulu bħal dan, fl-aħħar mill-aħħar, jwassal biex wieħed jagħmel “sempliċi profitt ekonomiku” (39) . Fil-fatt, wieħed irid joqgħod attent li ma jagħtix lil din id-dispożizzjoni tad-Direttiva interpretazzjoni li tinjora l-funzjoni aħħarija tal-kumpens previst fiha. L-oġġezzjoni ta’ KHS ma tistax tiġi skartata minnufih jekk wieħed iżomm f’moħħu l-għan ta’ din ir-regola.
67. Id-dritt għall-kumpens, li jieħu post id-dritt għal-leave meta tispiċċa r-relazzjoni tax-xogħol, la jikkostitwixxi dritt kumpensatorju u lanqas dritt pekunjarju ta’ natura ġenerali, iżda huwa sostitut għal-leave li ma setax jittieħed minħabba li r-relazzjoni tax-xogħol intemmet (40) . Din in-natura ġuridika ta’ sostitut hija bbażata wkoll fuq it-termini tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/88. Infatti, hemmhekk jingħad li kumpens finanzjarju jista’ jieħu post il-leave, u mhux li jista’ jkun l-oġġett ta’ “kumpens għad-danni”.
L-għan ta’ din id-direttiva huwa li tpoġġi lill-ħaddiem f’sitwazzjoni finanzjarja li tippermettilu li jpatti għal-leave annwali, u f’kundizzjonijiet komparabbli ma’ dawk li jsib ruħu fihom li kieku kompla jaħdem u bbenefika minn leave bil-ħlas skont l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 (41) .
Huwa għalhekk li r-rimunerazzjoni tas-soltu li trid tibqa’ titħallas matul il-perijodu ta’ mistrieħ li tikkorrispondi għal-leave annwali hija wkoll determinanti għall-kalkolu ta’ dan il-kumpens finanzjarju. Il-Qorti tal-Ġustizzja tinsisti dwar dan l-aspett importanti tar-rimunerazzjoni tal-leave fil-punt 56 tas-sentenza Schultz-Hoff et
meta hija tiddikjara li l-kumpens finanzjarju previst mill-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/88 għandu l-għan li jiġi evitat li, minħabba l-fatt li t-teħid effettiv tal-leave annwali mħallas ma huwiex iktar possibbli, u din l-impossibbilità hija marbuta mat-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol, il-ħaddiem ma jsibx ruħu mċaħħad minn kull tgawdija ta’ dan id-dritt, anki f’forma pekunjarja.
68. Il-perspettiva ta’ kumulu illimitat ta’ dritt għall-kumpens jista’, madankollu, iwassal lill-ħaddiem, li għalih din il-konnessjoni ma hijiex perfettament ċara, biex jifhem mod ieħor is-sens ta’ din il-leġiżlazzjoni, u tinbet fih l-istennija falza ta’ dritt għal kumpens, minflok sostituzzjoni ta’ leave bil-ħlas, meta tintemm ir-relazzjoni tax-xogħol. Kunċett bħal dan iwassal lil dak li jkun li jattribwixxi lid-dritt għall-kumpens tal-leave bil-ħlas valur li ma kienx previst mil-liġi. Din l-impressjoni ħażina tan-natura ġuridika tal-kumpens finanzjarju jista’ jkollha, skont is-sistema ġuridika u s-sitwazzjoni tat-tluq, riperkussjonijiet negattivi għal min iħaddem, speċjalment jekk il-ħaddiem, waqt in-negozjati ta’ ftehim dwar it-tluq negozjat jew ta’ tranżazzjonijiet quddiem qorti sabiex tintemm ir-relazzjoni tax-xogħol, jinsisti biex id-dritt għall-kumpens ma jiġix espressament ippreżentat bħala tali, iżda jiġi rregolat bħala danni biex jiġi evitat li dawn is-somom jiġu ntaxxati jew ikunu suġġetti għall-obbligu tas-sigurtà soċjali. Infatti, għalkemm id-dritt għall-kumpens ma jkunx espressament inkluż bħala tali fit-termini tat-tranżazzjoni, il-ħaddiema jżommu l-possibbiltà, ladarba t-tranżazzjoni tkun konkluża, li jerġgħu jinvokaw dan id-dritt għall-kumpens (42) . Min iħaddem għandu għalhekk interess leġittimu biex ma jqum ebda żball dwar in-natura ġuridika tad-dritt għall-kumpens, u biex tkun teżisti sitwazzjoni ta’ ċertezza legali wara t-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol.
69. Dawn il-perikli għanhom jiġu evitati permezz ta’ interpretazzjoni stretta tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/08 orjentata fuq is-sens u l-għan tar-regola .
Il-kumpens finanzjarju previst minn din id-dispożizzjoni, bħalma wieħed jista’ jiddeduċi direttament mill-premessa 2, kif ukoll mill-Artikolu 1(1) tad-Direttiva, ma jistax ikollu funzjoni oħra ħlief li jipproteġi s-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiem. Dan l-għan tal-kumpens finanzjarju jispjega wkoll għaliex il-leġiżlatur tal-Unjoni jagħti kumpens finanzjarju meta wieħed ma jiħux il-leave annwali biss fil-każ partikolari tat-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol u, barra minn hekk, ma jammetti ebda deroga għal din ir-regola taħt l-Artikolu 17(1) tad-Direttiva (43) . Jekk allura wieħed jikkunsidra, ladarba wieħed irid iżomm strettament mal-għan tar-regola, li kumulu tad-dritt għal-leave ma jiggarantixxix multiplikazzjoni tal-effett ta’ irkupru tal-leave, allura wieħed ma jarax għaliex kumulu ta’ dritt għall-kumpens għandu jkun indispensabbli biex jintlaħaq l-għan imsemmi iktar ’il fuq. Għall-kuntrarju, kumulu ta’ dritt għall-kumpens ikollu bħala konsegwenza li jagħti vantaġġ lill-ħaddiem u li jippenalizza lil min iħaddem, mingħajr ma l-għan legali tad-dispożizzjoni ma jiġġustifika dan.
70. Għalhekk, kumulu mingħajr limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għall-kumpens li jikkorrispondi għal diversi snin ma huwiex meħtieġ biex titwettaq il-funzjoni ta’ rkupru assenjata lid-dritt għal-leave annwali mħallas.
c) Konklużjoni provviżorja
71. Fid-dawl ta’ dawn l-elementi kollha, jien nasal għall-konklużjoni li kumulu mingħajr limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave u għall-kumpens ma huwiex meħtieġ mid-dritt tal-Unjoni biex jiġi żgurat li jintlaħqu l-għanijiet tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/08.
3. Kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni ta’ limitazzjoni ratione temporis tal-possibbiltà ta’ trasferiment tad-dritt għal-leave u għal kumpens
a) Is-sentenza Schultz-Hoff et bħala punt tat-tluq
72. Fl-ewwel parti tal-analiżi tiegħi, ikkonstatajt li l-Qorti tal-Ġustizzja ma kinitx għadha ħadet pożizzjoni dwar il-kwistjoni ta’ jekk kumulu mingħajr limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave u tad-dritt għal kumpens tal-leave, li jirriżulta minn assenza minħabba mard tal-ħaddiema, huwiex meħtieġ mid-dritt tal-Unjoni. Fit-tieni parti, eżaminajt din il-kwistjoni u f’din l-okkażjoni wasalt għall-konklużjoni, permezz ta’ interpretazzjoni sistematika u teleoloġika tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, li tali kumulu ma huwiex meħtieġ mid-dritt tal-Unjoni. Issa se neżamina d-domanda tal-qorti tar-rinviju u nistudja jekk il-fatt li l-possibbiltà ta’ trasferiment ratione temporis tiġi limitata għal tmintax-il xahar huwiex kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
73. Biex wieħed jirrikonoxxi l-possibbiltà li d-dritt għal-leave akkwistat mill-ħaddiem li jkun bil-leave tal-mard fit-tul jiġi limitat ratione temporis huwa meħtieġ żvilupp fil-ġurisprudenza. Il-punt tat-tluq tar-riflessjonijiet għandu jkun is-sentenza Schultz-Hoff et
li tipprovdi l-għażliet neċessarji għal dan il-għan. Din is-sentenza hija mnebbħa mill-idea essenzjali li f’kull każ il-ħaddiem għandu jara li tiġi rikonnoxxuta lilu l-possibbiltà li jeżerċita d-dritt tal-leave annwali mogħti lilu permezz tad-dirett iva sabiex dan il-prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni, meqjus bħala partikolarment importanti, ma jkunx fl-aħħar mill-aħħar imfixkel milli jiġi applikat konkretament. Wieħed ma jistax jevalwa b’mod ġenerali l-portata tal-ħsara għal dan il-prinċipju, dan jiddependi pjuttost mill-kundizzjonijiet partikolari tal-każ speċifiku. Huwa veru li l-istat tal-marda tal-ħaddiem tikkostitwixxi b’mod ċar ċirkustanza importanti li tista’ tfixkel l-eżerċizzju tad-dritt għal-leave bil-ħlas, iżda mis-sentenza jista’ jiġi dedott biss li l-istat ta’ mard irid jiġi kkunsidrat bħala l-uniku element rilevanti. Għall-kuntrarju, huwa evidenti li d-dispożizzjonijiet u/jew prattiki ġuridiċi nazzjonali applikabbli għall-ħaddiem u l-kwistjoni ta’ jekk dawn jippermettux jew le eżerċizzju effettiv tad-dritt għal-leave annwali, huma partikolarment determinanti.
74. Dak li qalet il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Schultz-Hoff et irid għalhekk jitqiegħed fil-kuntest tad-dispożizzjonijiet legali nazzjonali li kienu applikabbli għall-kawża prinċipali f’dik il-kawża. Ir-raġunijiet li għalihom ġie deċiż li ma kinitx teżisti l-possibbiltà tal-eżerċizzju effettiv tad-dritt għal-leave kienu, minn naħa, il-perijodu ta’ trasferiment partikolarment qasir (ftit xhur) u, min-naħa l-oħra, il-fatt li l-estinzjoni tad-dritt għal-leave previst mill-ftehim kollettiv ma kienx ta każ biżżejjed taċ-ċirkustanzi eċċezzjonali bħal ma hija l-inkapaċità għax-xogħol tal-ħaddiem.
75. Minn din il-perspettiva, wieħed ma jistax loġikament jeskludi li, bħala prinċipju, fil-preżenza ta’ ċirkustanzi oħra li jieħdu inkunsiderazzjoni b’mod adegwat il-ħtieġa tal-leave tal-ħaddiem u li ma jwasslux għal negazzjoni tad-dritt tiegħu, estinzjoni ta’ tali dritt wara li jiskadi terminu ddeterminat tista’ tkun konformi mad-dritt tal-Unjoni fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (44) . Jekk il-kundizzjonijiet korrispondenti jkunu osservati, wieħed ikollu quddiemu l-każ ġenerali kkunsidrat mill-Qorti tal-Ġustizzja li jiena tkellimt dwaru fil-punt 38 ta’ dawn il-konklużjonijiet. L-unika mistoqsija li tibqa’ tirrigwarda l-kwistjoni li jsir magħruf taħt liema kundizzjonijiet dan jista’ jiġri. It-tfittxija ta’ tweġiba timplika li jiġu studjati l-limiti li l-Artikolu 7 tad-Direttiva jimponu fuq il-marġni ta’ diskrezzjoni tal-Istati Membri.
b) Fuq il-limitazzjoni ratione temporis
tal-perijodu ta’ trasferiment
76. It-telf totali ta’ dawn id-drittijiet għandu jiġi eskluż formalment, fil-perspettiva adottata hawnhekk, għax dan jimplika telf irreversibbli għall-ħaddiem. Is-sentenza Schultz-Hoff et għandha tinftiehem bħala li tfisser li l-eżerċizzju tad-dritt għal-leave ma għandux jiġi ostakolat billi jiġu stabbiliti kundizzjonijiet ta’ implementazzjoni li jkunu diffiċli li jintlaħqu. Wieħed, però, jiltaqa’ spiss ma’ sitwazzjoni simili fil-każ ta’ mard fit-tul tal-ħaddiem, peress li l-ħaddiem marid ma jkunx jista’ jevita li d-dritt tiegħu għal-leave jisparixxi awtomatikament u totalment minħabba li jgħaddi ż-żmien. Bħala regola ġenerali, id-data tal-fejqan tiegħu tiddetermina l-possibbiltà tiegħu biex jeżerċita jew le d-dritt tiegħu għal-leave. Għal dan il-għan, l-adozzjoni ta’ dispożizzjonijiet partikolari min-naħa tal-Istati Membri, ta’ natura tali li jiġi evitat li l-għanijiet tad-direttiva jiġu attakkati, jidher li huwa meħtieġ biex jiġi ggarantit lill-ħaddiem almenu d-dritt għal ammont residwali ta’ leave li, f’każ ta’ bżonn, jista’ jibbenefika minnu, f’każ ta’ fejqan u wara li jerġa’ lura għax-xogħol. Bir-raġun dan il-bżonn ġie enfasizzat mill-Gvern Ġermaniż (45) fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu. Għaldaqstant, jista’ jiġi biss previst li d-dritt għal-leave jonqos parzjalment.
77. Il-kunsiderazzjonijiet preċedenti jqajjmu l-kwistjoni kemm tat-tul tat-terminu li fl-iskadenza tiegħu d-dritt għal-leave jista’ jiġi estint, kif ukoll għal kemm għandu jammonta l-ammont residwali tal-leave. Meta wieħed jeżaminahom mill-qrib, iż-żewġ aspetti jidhru marbutin strettament ma’ xulxin għaliex l-iffissar ta’ terminu li jkun, ngħidu aħna, fi kwalunkwe każ ta’ iktar minn tnax-il xahar wara perijodu determinat li matulu t-terminu ta’ trasferiment għall-ewwel sena u s-sena ta’ referenza ta’ wara jikkoinċidu jkollu bħala konsegwenza li dritt għal-leave għal minn tal-inqas sentejn jiżdiedu ma’ xulxin. Huwa biss meta jgħaddi t-terminu tal-iskadenza applikabbli għal-leave tal-ewwel sena li t-tul tad-dritt għal-leave jsib ruħu mill-ġdid stabbilit għal numru ta’ ġranet li jikkorrispondu għal-leave annwali minimu.
78. Il-partijiet fil-proċedura, bl-eċċezzjoni ta’ W. Schulte, enfasizzaw unanimament il-ħtieġa ta’ limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave. Kif ġie ssuġġerit kemm mill-qorti tar-rinviju kif ukoll minn uħud mill-partijiet, metodu possibbli jikkonsisti fl-applikazzjoni b’analoġija tar-regoli tal-Konvenzjoni Nru 132 tal-ILO. Din il-Konvenzjoni, li r-rilevanza tagħha għall-interpretazzjoni tad-Direttiva 2003/88 ġiet espressament ikkonfermata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza reċenti Schultz-Hoff  et (46), tipprovdi fl-Artikolu 9(1) li l-leave annwali mħallas irid “jingħata [...] u jittieħed [...] mhux iktar tard minn tmintax-il xahar li jibdew jgħoddu minn tmiem is-sena li tagħti dritt għal-leave”. Din ir-regola trid tinftiehem bħala limitazzjoni ratione temporis
massima (47) li jwassal biex, mat-tmiem tat-terminu stabbilit, id-dritt għal-leave li jkun jeżisti sa dak iż-żmien jiġi estint.
79. Ladarba l-iffissar ta’ limitu ratione temporis għat-trasferiment tad-dritt għal-leave għas-sena ta’ wara jaqa’ taħt il-kompetenza tal-Istati Membri biex jiddeterminaw il-modalitajiet tal-eżerċizzju tad-dritt għal-leave annwali mill-ħaddiem, il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja hija limitata għad-determinazzjoni ta’ jekk limitu ratione temporis huwiex konformi mad-dritt tal-Unjoni b’kunsiderazzjoni, b’mod partikolari, tal-ħtieġa li jiġi ffaċilitat it-twettiq tal-għanijiet tad-Direttiva (48) .
80. Bħala prinċipju, id-dritt tal-Unjoni ma jipprekludix limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave tal-ħaddiem kif previst mill-Artikolu 9(1) tal-Konvenzjoni Nru 132, peress li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 ma jipprovdix espressament il-prinċipju ta’ għoti ta’ dritt għal leave illimitat. Dan, kif diġà għidt, jikkorrispondi wkoll għall-interpretazzjoni mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-punt 43 tas-sentenza Schultz-Hoff et fejn hija ddeċidiet li l-Istati Membri għandhom il-poter li jistabbilixxu l-modalitajiet, inkluż saħansitra t-telf tad-dritt għal-leave annwali mħallas, bil-kundizzjoni, però, li l-ħaddiem li tilef id-dritt “kellu effettivament il-possibbiltà li jeżerċita d-dritt mogħti lilu mid-direttiva”.
Favur aċċettazjoni tal-prinċipju ta’ limitazzjoni ratione temporis, applikat diġà għal ħafna snin f’din il-leġiżlazzjoni internazzjonali, wieħed jista’ wkoll jiftakar fil-premessa 6 tad-direttiva, li, bis-saħħa tagħha, jaqbel li wieħed għandu jagħti każ tal-prinċipji tal-Organizzazzjoni internazzjonali tax-xogħol fil-kamp tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol.
81. Terminu bħal dak previst fl-Artikolu 9(1) tal-Konvenzjoni Nru 132 jirrispetta f’kull każ l-għan ta’ protezzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva, għax b’hekk il-ħaddiem ikun jiddisponi minn terminu li jwassal sa sentejn u nofs biex jieħu l-leave minimu annwali tiegħu f’sena partikolari. Minn lat oġġettiv, dan it-terminu jidher twil biżżejjed biex jagħmilha possibbli l-eżerċizzju effettiv tad-dritt. Barra minn hekk, il-ħaddiem ikun dejjem żgur li, wara marda twila, huwa jkollu għad-dispożizzjoni tiegħu żmien twil biżżejjed biex jirkupra saħħtu (49) . Fil-każ li jerġa’ lura għax-xogħol, huwa jibbenefika wkoll minn minimu ta’ dritt għal-leave ta’ tmien ġimgħat (50), u jekk jiġi lura matul l-ewwel nofs tat-tielet sena, huwa jibbenefika wkoll minn dritt għal-leave ta’ tnax-il ġimgħa (51) .
B’hekk fi kwalunkwe ipoteżi, ammont residwali ta’ leave jkun iggarantit. Fid-dawl tal-vantaġġi li l-adozzjoni ta’ din ir-regola toffri lill-ħaddiem, wieħed irid jammetti li r-rekwiżit impost mill-Qorti tal-Ġustizzja, li l-leġiżlatur nazzjonali għandu jirrispetta biex ikun jista’ jipprovdi legalment għall-estinsjoni tad-dritt għal-leave, tkun effettivament sodisfatt.
82. Il-limitazzjoni ratione temporis tal-possibbiltà tat-trasferiment tad-dritt għal-leave tal-ħaddiem għal tmintax-il xahar tkun ukoll konformi mal-interessi ta’ min iħaddem u allura tikkontribwixxi, wara kollox, biex tiżgura bilanċ xieraq bejn ħaddiema u min iħaddem. Infatti, filwaqt li l-ħaddiem għandu l-garanzija, f’kull ipoteżi, li jibbenefika minn żmien xieraq ta’ rkupru, min iħaddem ikollu ċ-ċertezza li dan mhux se jwassal għal kumulu infinit ta’ dritt għal-leave, u lanqas għad-diffikultajiet li jirriżultaw minn dan għall-organizzazzjoni tax-xogħol. L-istess igħodd għall-piżijiet finanzjarji li jmorru mad-dritt għall-kumpens akkumulat fuq perijodi twal. Il-karattru previdibbli u kalkulabbli ta’ dawn l-obbligi finanzjarji, li jirriżulta mil-limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave, jagħti ċans lil min iħaddem li jagħmel provvedimenti raġonevoli fuq il-livell finanzjarju. Fid-dawl tal-vantaġġi ta’ limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave, dawk li jħaddmu ma jkollhomx iktar it-tentazzjoni li jitbiegħdu mir-“rażan soċjali” (52) li wrew sal-lum fir-rigward tal-kollaboraturi tagħhom morda serjament u li jinsabu f’fażi tal-ħajja diffiċli u lanqas ma jirrikorru għall-għodda mhux mixtieqa ta’ politika tal-persunal u soċjali, jiġifieri t-tkeċċija jew ix-xoljiment ta’ kuntratt.
c) Setgħa diskrezzjonali tal-Istat Membru biex jistabbilixxi terminu
83. Għalkemm xejn fl-istruttura kumplessiva tad-dritt tal-Unjoni fil-kamp tal-organizzazzjoni taż-żmien tax-xogħol ma jmur kontra l-idea ġenerali tal-applikazzjoni ta’ limitazzjoni ratione temporis tad-dritt għal-leave annwali – kif previst mill-Artikolu 9(1) tal-Konvenzjoni Nru 132 – huwa ġġustifikat li wieħed jistaqsi jekk l-applikazzjoni tat-terminu ta’ tmintax-il xahar hemmhekk previst hijiex obbligatorja mil-lat ġuridiku. Fil-fatt, din hija leġiżlazzjoni speċifika ħafna li ma hijiex motivata fid-dettal. Hija tirrifletti ċertu qbil bejn l-Istati Membri li ffirmaw il-Konvenzjoni. Jekk wieħed jieħu din ir-regola tale quale
– jiġifieri unikament it-terminu ta’ tmintax-il xahar – wieħed jiġi f’kunflitt speċjalment mal-kliem tal-premessa 6 tad-Direttiva 2003/88, li timponi li, fil-kamp ta’ organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol, “akkont għandu jittieħed tal-prinċipji tal-[ILO]”. Din il-formulazzjoni tagħti lil wieħed x’jifhem, kif se nuri, li l-leġiżlatur ma kellux il-ħsieb li jirriproduċi r-regoli kollha adottati fil-livell tad-dritt internazzjonali fil-kamp tad-dritt industrijali indipendentement mill-kwistjoni ta’ jekk dawn jeħdux biżżejjed inkunsiderazzjoni l-partikolaritajiet tad-dritt tal-Unjoni jew le.
84. Insemmu l-ewwel nett il-fatt li, għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2003/88, “akkont għandu jittieħed” biss tal-prinċipji tal-ILO, li mil-lat semantiku jidher li qed iħalli ċertu marġni ta’ diskrezzjoni. Imbagħad, hemm it-terminu “prinċipji” użat mid-Direttiva. Il-“prinċipji” huma kkaratterizzati, mil-lat metodoloġiku tal-liġi, mill-fatt li huma jagħmlu ta’ natura vinkolanti, bħala regola, xi ħaġa li tista’ tikkonsisti f’obbligu, awtorizzazzjoni, jew projbizzjoni (53) . Huma jeżiġu li xi ħaġa titwettaq fil-limiti kollha permessi mill-possibbiltajiet ġuridiċi u prattiki. Allura, il-prinċipji huma impenji ideali, li huma kkaratterizzati mill-fatt li jistgħu jiġu osservati fi gradi differenti u li l-parti vinkolanti tat-twettiq tagħhom ma tiddependix biss mill-possibbiltajiet prattiki iżda wkoll minn dawk ġuridiċi. Il-kamp tal-possibbiltajiet ġuridiċi huwa r-riżultat ta’ prinċipji u regoli kontradittorji (54) .
85. Fil-fehma tiegħi, l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku istitwit mit-trattati (55), li tagħha l-Qorti tal-Ġustizzja hija l-gwardjana, tikkostitwixxi ostaklu ta’ ċerta portata. Indipendentement mill-kooperazzjoni twila bejn l-Unjoni Ewropea u l-ILO fil-qasam tal-politika ekonomika u soċjali u mill-parteċipazzjoni tal-ħafna Stati Membri, l-Unjoni Ewropea, bħala organizzazzjoni supranazzjonali, la għandha l-istatus ta’ parti kontraenti (56) u lanqas dak ta’ osservatur fi ħdan l-ILO. B’hekk, l-atti li joħorġu mid-dritt tal-Unjoni jistgħu bħala prinċipju jiġu eżaminati, mil-lat tal-kompatibbiltà tagħhom mad-dritt tal-ILO, biss skont il-kriterju tal-effett vinkolanti fir-rigward tal-Unjoni.
86. Kif bir-raġun tenfasizza l-Kummissjoni, minbarra dan l-aspett, għandu jiġi osservat li applikazzjoni b’analoġija tat-terminu ta’ tmintax-il xahar tikkontribwixxi fl-aħħar mill-aħħar għat-twettieq ta’ armonizzazzjoni parzjali tad-dispożizzjonijiet u tal-prattiki tad-dritt nazzjonali, filwaqt li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 ma jippermettix li wieħed ikun jaf għal kemm żmien id-dritt għal-leave u, fil-każ tat-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol, il-kumpens finanzjarju, għandhom jingħataw meta l-marda tkun fit-tul. U xejn ma jagħti lil wieħed x’jifhem li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried jirreferi b’analoġija, f’tali każ, għat-terminu ta’ trasferiment massimu ta’ tmintax-il xahar wara t-tmiem tas-sena ta’ referenza, previst mill-Artikolu 9(1) tal-Konvenzjoni Nru 132. Fin-nuqqas ta’ regola applikabbli għall-Unjoni kollha stipulata fl-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, dan it-terminu għandu jiġi kkunsidrat bħala li jaqa’ taħt il-modalitajiet ta’ applikazzjoni (57) ta’ dan l-artikolu u allura tar-regoli u/jew tal-prattiki nazzjonali, li għandhom ikunu ta’ natura tali li jippermettu t-twettiq tal-għanijiet tad-Direttiva.
87. Fl-istat attwali tad-dritt tal-Unjoni, wieħed irid jivverifika fil-każijiet inkwistjoni jekk leġiżlazzjoni jew prattika nazzjonali tippermettix lill-ħaddiem li jeżerċita d-drittijiet mogħtija lilu bid-Direttiva 2003/88 u l-portata ta’ dawn id-drittijiet għandha tiġi evalwata fid-dawl tal-għanijiet tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva.
88. Limitazzjoni tal-perijodu ta’ trasferiment għal tmintax-il xahar, li mat-tmiem tagħhom id-dritt għal-leave tal-ħaddiem jiddekadi, kif previst fl-Artikolu 9(1) tal-Konvenzjoni Nru 132, tidher li hija, fi kwalunkwe każ, wiesgħa u xierqa biżżejjed biex fl-aħħar mill-aħħar tippermetti lill-ħaddiem jeżerċita b’mod effettiv id-dritt tiegħu għal-leave annwali fis-sens tas-sentenza Schultz-Hoff et . Jaqbel li wieħed jenfasizza li dan it-terminu jirrappreżenta valur gwida li, sakemm dan ikun possibbli, għandu jnebbaħ lill-Istati Membri meta jgħaddu għat-traspożizzjoni fid-dritt nazzjonali. Fil-fehma tiegħi, dan huwa meħtieġ bis-saħħa tal-premessa 6 tad-Direttiva 2003/88, fuq imsemmija, li tistabbilixxi rabta bejn id-dritt tal-Unjoni u d-dritt tal-ILO.
89. Madankollu, għar-raġunijiet li diġà semmejt, din ir-rabta ma tmurx tant ’il bogħod li timponi ġuridikament li l-valur massimu biss stabbilit mill-Artikolu 9(1) tal-Konvenzjoni Nru 132 huwa obbligatorju fid-dritt tal-Unjoni. Għall-kuntrarju, jidher li l-Istati Membri jistgħu ġuridikament jitbiegħdu minn dan it-terminu. Infatti, jekk wieħed jikkunsidra li d-Direttiva 2003/88, b’konformità mal-Artikolu 1(1) tagħha, tistabbilixxi biss “ħtiġiet minimi tas-sigurtà u s-saħħa għall-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol”, u li l-Artikolu 15 ma jneħħix d-dritt għall-Istati Membri “li japplikaw jew jintroduċu liġijiet, regolamenti jew disposizzjonijiet amministrattivi aktar favorevoli għall-protezzjoni tas-saħħa u s-sigurtà ta’ ħaddiema jew li jiffaċilitaw jew jippermettu l-applikazzjoni ta’ ftehim kollettiv jew ta’ ftehim oħra konklużi bejn iż-żewġ naħat ta’ l-industrija li huma aktar favorevoli għal-protezzjoni tas-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema”, jidher loġiku li fid-dritt tal-Unjoni tiġi rrikonoxxuta lill-Istati Membri l-fakultà li jadottaw miżuri li, jekk ikun il-każ, jipprovdu termini iktar favorevoli għall-ħaddiem. Fi kwalunkwe każ, l-Istati Membri ma jistgħux jirrifjutaw li jistabbilixxu termini iktar favorevoli billi jinvokaw it-terminu massimu li jinsab fl-Artikolu 9(1) tal-Konvenzjoni Nru 132 peress li l-konvenzjonijiet tal-ILO jistabbilixxu biss standards minimi internazzjonali (58) li d-dritt tal-Unjoni jista’ jaqbeż. Dan jgħodd ukoll preċiżament għad-Direttiva 2003/88, li f’xi postijiet tmur lil hinn mill-eżiġenzi minimi tal-Konvenzjoni Nru 132, pereżempju, billi tipprovdi leave annwali minimu ta’ erba’ ġimgħat minflok it-tliet ġimgħat previsti fl-Artikolu 3(3) tal-Konvenzjoni.
90. Għall-finijiet tal-preżenti proċedura għal deċiżjoni preliminari, minn dak li ngħad s’issa jirriżulta li l-possibbiltà ta’ trasferiment tad-dritt għal-leave annwali jista’ jikkorrispondi għal perijodu minimu ta’ tmintax-il xahar, iżda li ma huwiex obbligatorju li jkun hekk. Ir-risposta għat-tieni domanda preliminari għandha għalhekk tkun f’dan is-sens.
d) Konklużjoni provviżorja
91. Fil-qosor, jaqbel li jiġi ddikjarat li, f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali, li hija kkaratterizzata minn perijodi twal ta’ mard tal-ħaddiem, l-interessi tal-ħaddiem u ta’ min iħaddem huma rrikonċiljati bl-aħjar mod fl-osservanza tal-għanijiet tad-Direttiva, meta teżisti limitazzjoni ratione temporis tal-perijodu ta’ trasferiment, bħal pereżempju li d-dritt għal-leave li jkun oriġina fis-sena ta’ riferenza jiddekadi mat-tmiem ta’ terminu determinat, sakemm jiġi ggarantit li l-għan tad-dritt għal-leave huwa wkoll imħares għall-ħaddiema li jimirdu fit-tul. Dan jimplika li, mat-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol, id-dritt għall-kumpens finanzjarju korrispondenti għandu jiddekadi bl-istess mod. Allura, l-ammont residwali tal-leave jikkorrispondi għad-dritt għal-leave li jkun oriġina fis-sena ta’ wara.
92. L-iffissar ta’ terminu li fl-iskadenza tiegħu d-drittijiet għal-leave u għal kumpens jiddekadu jirrappreżenta modalità ta’ applikazzjoni li taqa’ taħt ir-regoli u/jew il-prattiki nazzjonali, għalkemm dawn tal-aħħar għandhom minn tal-inqas ikunu ta’ natura li jiggarantixxu t-twettiq tal-għanijiet tad-Direttiva. F’dan il-każ, dan l-iffissar irid jagħti każ tal-għanijiet tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88. Limitazzjoni ratione temporis
ta’ tmintax-il xahar f’kull każ tissodisfa dawn l-għanijiet. Possibbiltà ta’ trasferiment ta’ sitt xhur biss, bħalma kien il-każ fil-kawża Schultz-Hoff et, għall-kuntrarju, ma hijiex konformi ma’ dawn l-eżiġenzi.
4. Kummenti tal-aħħar
93. Fl-aħħar nett, huwa meħtieġ, fil-perspettiva ta’ żvilupp tal-ġurisprudenza, li wieħed ipoġġi l-interpretazzjoni sostnuta fil-preżenti analiżi fil-kuntest tal-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Schultz-Hoff et .
94. F’din is-sentenza l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet dan li ġej:
“L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li dan jipprekludi dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprevedu li d-dritt għal-leave annwali mħallas jiġi estint mat-terminazzjoni tal-perijodu ta’ referenza u/jew tal-perijodu għall-ġarr [għat-trasferiment] tal-leave stabbilit mil-liġi nazzjonali anki meta l-ħaddiem kien bil-leave tal-mard matul il-perijodu ta’ referenza kollu jew parti minnu u l-inkapaċità tiegħu għax-xogħol ippersistiet sat-terminazzjoni tar-relazzjoni ta’ impjieg tiegħu, raġuni li għaliha huwa ma setax jeżerċita d-dritt tiegħu għal-leave annwali bil-ħlas”.
95. Fil-fehma tiegħi, din id-dikjarazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiġi ssupplementata hekk, biex tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ inkwistjoni u biex tipprovdi għall-possibbiltà ta’ limitazzjoni ratione temporis tad-drittijiet:
L-Artikolu 7(1) u (2) tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li dan ma jipprekludix dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprovdu li d-dritt għal-leave jew id-dritt għall-kumpens tal-leave jispiċċa mat-tmiem tal-perijodu ta’ referenza jew ta’ perijodu ta’ trasferiment anki meta l-inkapaċità tal-ħaddiem għax-xogħol ippersistiet għal żmien twil, dment li l-perijodu ta’ trasferiment jiġi stabbilit b’tali mod li jiġi ggarantit l-għan tad-dritt inizjali għall-irkupru.
Possibbiltà ta’ trasferiment matul terminu ta’ mill-inqas tmintax-il xahar wara li tiskadi s-sena ta’ referenza hija konformi ma’ din l-eżiġenza, iżda ma hijiex vinkolanti skont id-dritt tal-Unjoni. Għall-kuntrarju, l-Istati Membri huma ħielsa li, fl-osservanza tal-limiti stabbiliti mid-Direttiva, jadottaw regoli oħra.
96. L-ewwel proposta tiegħi hija ta’ natura ġenerali u tesprimi l-idea li l-limitazzjoni tad-dritt għal-leave annwali jew għal kumpens hija bħala prinċipju possibbli fid-dritt tal-Unjoni dment li hija kompatibbli mal-għan ta’ rkupru tal-leave annwali. B’mod partikolari hija tippermetti estinzjoni parzjali ta’ dawn id-drittijiet kif jiskadi terminu li għandu jiġi ddeterminat mill-Istati Membri. It-tieni proposta tiegħi għandha l-għan li tirrispondi t-tieni domanda tal-qorti tar-rinviju, ladarba l-limitu tal-possibbiltà ta’ trasferiment ta’ dritt għal-leave għal perijodu ta’ tmintax-il xahar jiġi kkunsidrat bħala konformi mad-dritt tal-Unjoni.
VII – Konklużjoni
97. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi d-domandi preliminari magħmula mil-Landesabeitsgericht Hamm kif ġej:
1) L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-4 ta’ Novembru 2003, dwar ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi dispożizzjonijiet u prattiki nazzjonali li jipprovdu li d-dritt għal-leave annwali mħallas jiġi estint mal-iskadenza tal-perijodu ta’ referenza u/jew ta’ perijodu ta’ trasferiment stabbilit mid-dritt nazzjonali anki meta l-ħaddiem kien fuq leave tal-mard matul il-perijodu kollu jew parti mill-perijodu ta’ referenza u li l-inkapaċità tiegħu għax-xogħol ippersistiet sal-aħħar tar-relazzjoni tiegħu tax-xogħol, raġuni li minħabba fiha huwa ma setax jeżerċita d-dritt tiegħu għal-leave annwali mħallas.
2) L-Artikolu 7(1) u (2) tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprovdu li d-dritt għal-leave jew id-dritt għall-kumpens tal-leave jispiċċa mat-tmiem tal-perijodu ta’ referenza jew ta’ perijodu ta’ trasferiment anki meta l-inkapaċità tal-ħaddiem għax-xogħol ippersistiet għal żmien twil, dment li l-perijodu ta’ trasferiment jiġi stabbilit b’tali mod li l-għan tad-dritt inizjali għall-irkupru jiġi ggarantit.
3) Possibbiltà ta’ trasferiment matul terminu ta’ mill-inqas tmintax-il xahar wara li tiskadi s-sena ta’ referenza hija konformi ma’ din l-eżiġenza, iżda ma hijiex vinkolanti skont id-dritt tal-Unjoni. Għall-kuntrarju, l-Istati Membri huma ħielsa li, fl-osservanza tal-limiti stabbiliti mid-Direttiva, jadottaw regoli oħra.
(1) .
(2)  –	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 381.
(3)  –	Sentenza tal-20 ta’ Jannar 2009 Schultz-Hoff et
(C‑350/06 u C‑520/06, Ġabra 2009, p. I‑179).
(4)
–	Fuq il-mudell tal-indikazzjonijiet użati fit-Trattat UE u fit-TFUE, il-kunċett ta’ “dritt tal-Unjoni” jintuża hawnhekk bħala kunċett ġenerali li jkopri d-dritt Komunitarju u d-dritt tal-Unjoni. B’hekk, meta iktar ’il quddiem, isir riferiment għal dispożizzjonijiet individwali ta’ dritt primarju, tiġi ċċitata d-dispożizzjoni applikabbli ratione temporis .
(5)
–	Sentenzi Schultz-Hoff et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 23); tas-26 ta’ Ġunju 2001, BECTU (C‑173/99, Ġabra 2001, p. I‑4881, punt 44), u tat-18 ta’ Marzu 2004, Merino Gómez (C‑342/01, Ġabra 2004, p. I‑2605, punt 30).
(6)
–	Sentenza Schultz-Hoff et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 2, punt 61).
(7)
– Ara s-sentenzi BECTU (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 43); Merino Gómez (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 29), u tas-16 ta’ Marzu 2006, Robinson-Steele et
(C‑131/04 u C‑257/04, Ġabra 2006 p. I‑2531, punt 48); dwar id-Direttiva 2003/88, ara s-sentenzi Schultz-Hoff et (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 22); tal-10 ta’ Settembru 2009, Vicente Pereda (C‑277/08, Ġabra 2009 p. I‑8405, punt 18), u tat-22 ta’ April 2010, Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols (C‑486/08, Ġabra p. I‑3527), punt 28).
(8)
– Ara s-sentenzi BECTU (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 44); Merino Gómez (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 30); Schultz-Hoff et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 23), u Vicente Pereda (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 7, punt 21).
(9)
– Sentenzi Schultz-Hoff et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 25), u Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 7, punt 30).
(10)
–	Sentenza Schultz-Hoff et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 42).
(11)
–	Ibidem, punt 43.
(12)
–	Il-liġi Ġermaniża (Bundesurlaubsgesetz) tat-8 ta’ Jannar 1963, kif emendata fis-7 ta’ Mejju 2002, kienet tipprovdi fl-Artikolu 7(3) li, f’każ ta’ trasferiment, il-leave għandu jingħata u jittieħed fl-ewwel tliet xhur tas-sena kalendarja ta’ wara. Issa, f’din il-kawża, il-ftehim kollettiv applikabbli, jiġifieri l-ftehim kollettiv ġenerali għall-impjegati tal-aġenzija federali tal-assigurazzjonijiet għall-impjegati, kien jipprovdi, fl-Artikolu 47(7), li l-leave jrid jittieħed qabel it-30 ta’ April tas-sena ta’ referenza ta’ wara (jiġifieri fi żmien erba’ xhur), f’każ li ma setax jittieħed qabel l-aħħar tas-sena ta’ referenza. Jekk il-leave ma setax jittieħed qabel it-30 ta’ April għal raġunijiet ta’ servizz, minħabba inkapaċità għax-xogħol jew minħabba perijodi protetti previsti mil-liġi dwar il-maternità (Mutterschutzgesetz), għandu jittieħed qabel it-30 ta’ Ġunju (jiġifieri fi żmien
sitt xhur ).
(13)
–	Sentenza Schultz-Hoff et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 44).
(14)
–	Ibidem, punt 25.
(15)
–	Sentenza BECTU (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 46).
(16)
–	Skont it-tweġibiet mogħtija mill-partijiet għall-mistoqsijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja.
(17)
–	Ara l-paġna 9 tad-digriet tar-rinviju.
(18)
–	Din il-pożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja hija konformi mad-dritt industrijali internazzjonali, deskritt fid-dettall fil-konkluzjonijiet tiegħi tal-24 ta’ Jannar 2008, ippreżentati fil-kawża Schultz-Hoff et
(kawża ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punti 66 et seq ). Il-fatt li, bis-saħħa tad-dispożizzjonijiet mingħajr ebda ekwivoku tal-Artikolu 5(4) tal-Konvenzjoni tal-ILO Nru 132 “l-assenzi mix-xogħol għal raġunijiet indipendenti mir-rieda tal-impjegat ikkonċernat, bħalma huma l-assenzi minħabba mard, jew aċċident jew leave tal-maternità, jingħaddu bħala parti mill-perijodu tas-servizz” iġib fix-xejn l-argument li d-dritt għal-leave jiddependi mill-kapaċità tal-ħaddiem li jaħdem. Barra minn hekk, l-Artikolu 6(2) ta’ din l-istess Konvenzjoni jgħid ċar u tond li “l-perijodi ta’ inkapaċità għax-xogħol minħabba mard jew aċċidenti ma jistgħux jingħaddu fil-leave annwali mħallas minimu previst”. Ara wkoll f’dan is-sens, W. Leinemann, “Reformversuche und Reformbedarf im Urlaubsrecht”, Betriebs-Berater, 1995, p. 1958, fejn jingħad li ftit jew xejn igħodd, għall-eżistenza tad-dritt, jekk il-ħaddiem ħadimx jew le. La l-liġi Ġermaniża u lanqas il-Konvenzjoni tal-ILO Nru 132 ma jissuġġettaw id-dritt għal-leave għas-servizzi tal-ħaddiem u lanqas ma jikkonċepixxu l-leave bħala korrispettiv għall-attività.
(19)
–	Ara l-punt 35 tal-konklużjonijiet preżenti.
(20)
–	Qabbel dan ma’ G. Dornbusch/L. Ahner, “Urlaubsanpruch und Urlaubsabgeltung bei Fortdauernder Arbeitsunfähigkeit des Arbeitsnehmers”, Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht, 4/2009, p. 182, li jgħidu li d-dritt għal kumpens għandu xi limiti, fis-sens li d-dritt għal-leave li għandu jiġi kkumpensat kien jista’ jitwettaq fil-mument meta l-kuntratt tax-xogħol jintemm.
(21)
–	Ara C. Eppinger, “Zur Bilanzierung von Urlaubsrückstellungen im Liche der aktuellen arbeitsrechtlichen Rechtsprechung”, Der Betrieb, 1/2010, p. 10, li jinterpreta l-ġurisprudenza fis-sens li l-ġranet tal-leave li ma ntużawx u li allura ġew akkwistati wkoll f’perijodi ta’ assenza ma jistgħux jitqiesu bħala estinti s-sena ta’ wara. F. Bauchhage-Hoffer/J.J. M. Buhr,
“Aktuelle Entwicklungen im deutschen Urlaubsrrecht unter europarechtlichem Einfluss”, Betriebs-Berater, 8/2011, p. 505, huma tal-fehma li l-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja twassal għal portata illimitata tad-dritt għal-leave tal-ħaddiema morda. B. Gaul/H. Starauf, “EuGH: Urlaubsanpruch trotz Dauerkrankheit”, Betriebs ‑ Berater, 2009, p. 489, jiddeduċu min-nuqqas ta’ possibbiltà li jintilef id-dritt għall-leave minħabba marda fit-tul tal-ħaddiem li dan id-dritt jiġi ttrasferiti għas-sena ta’ wara, wara li jgħaddi t-terminu tat-trasferiment.
(22)
–	Sentenza tas-6 ta’ April 2006, Federatie Nederlandse Vakbeweging (C‑124/05, Ġabra 2006 p. I‑3423, punt 30), u s-sentenzaSchultz-Hoff et (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 30).
(23)
–	Ara l-punt 29 tal-osservazzjonijiet tal-Gvern Ġermaniż.
(24)
–	Ara l-punt 27 tal-osservazzjonijiet tal-Kummissjoni.
(25)
–	Ara l-punti 11 u 12 tal-osservazzjonijiet ta’ KHS.
(26)
–	Ara wkoll G. Dornbusch/L, Ahner, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 20, p. 182.
(27)
–	Ara f’dan is-sens B. Gaul/D. Josten/H. Strauf (iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 21), p. 501, li jindikaw li multiplikazzjoni tal-leave annwali ma twassalx għal irkupru proporzjonalment ikbar għall-ħaddiem; u li, fi kwalunkwe każ, dan l-irkupru lanqas biss ma huwa obbligatorju jekk wieħed jiftakar li numru kbir ta’ attivitajiet oħra huma possibbli matul il-leave.
(28)
–	Ara p. 11 u 12 tal-osservazzjonijiet ta’ KHS.
(29)
–	Sentenzi tas-17 ta’ Marzu 1993, Sloman Neptun (C‑72/91 u C‑73/91, Ġabra 1993 p. I‑887, punt 26), u tad-29 ta’ Settembru 1987, Giménez Zaera (126/86, Ġabra 1987 p. 3697, punt 14). F’dan is-sens, S. Krebber, EUV/EGV – Kommentar
(Hrsg. Von Christian Calliess/Matthias Ruffert), Edizzjoni 3, Munich 2007, Artikolu 136 KE, punti 31 u 38, p. 1578 et seq, kif ukoll R. Rebhahn /M. Reiner, EU-Kommentar
(Hrsg. Jürgen Schwarze), Edizzjoni 2, Artikolu 136 KE, punt 6, p. 1328, li jindikaw li l-funzjoni prinċipali tal-Artikolu 136 KE hija li tgħin fl-interpretazzjoni tad-dritt sekondarju u ta’ dispożizzjonijiet oħra tad-dritt primarju.
(30)
–	Ara G. Dornbusch/L. Ahner, (iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 20), p. 183, li jispjegaw li min iħaddem ser jirrifletti serjament fil-futur sabiex jiddeċiedi jekk ikomplix ir-relazzjoni tax-xogħol ma’ ħaddiem inkapaċi għax-xogħol għal żmien twil jew jekk jaqbillux iżjed itemm ir-relazzjoni tax-xogħol, f’każ li l-ħaddiem jikseb b’mod kontinwu u mingħajr limitazzjonijiet ratione temporis
ċari dritt għal-leave li jkollu jiġi kkumpensat meta tintemm ir-relazzjoni tax-xogħol. L-awturi jqisu li s-sentenza Schultz-Hoff tal-Qorti tal-Ġustizzja ma tantx tipproteġi lill-ħaddiema peress li l-ħaddiema kkonċernati jistgħu b’hekk jistennew li l-kuntratt tagħhom jintemm iżjed kmieni minħabba l-marda. Skont S. Krieger/C. Arnold, “Urlaub 1. + 2. Klasse – Das BAG folgt der Schultz-Hoff Entscheidung des EuGH”, “ Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht ”, 10/2009, p. 533, meta l-impriżi jiġu kkonfrontati b’ħaddiema b’mard fit-tul, huma għandhom jikkalkolaw jekk, sabiex jevitaw spejjeż fil-futur dovuti għal kumpens għal-leave u l-kostituzzjoni ta’ dispożizzjonijiet korrispondenti, għandhomx ifittxu li jtemmu iktar kmieni r-relazzjoni tax-xogħol. Madankollu, huma ma jeskludux li ’l quddiem ma jkunx hemm każijiet fejn persuni li jħaddmu, għal raġunijiet soċjali, jastjenu ruħhom
milli jtemmu tali relazzjonijiet tax-xogħol. G. Straube/C. Hilgenstock, “Jeder Urlaub ist eine kleine Kündignung – Schultz-Hoff in der Praxis”, Arbeitsrecht Aktuell, 2010, p. 333, iqisu li l-biża’ li min iħaddem itemm kmieni r-relazzjoni tax-xogħol għal raġunijiet mediċi bil-ħsieb li jevita “l-kumulu ta’ drittijiet oħra” ma hijiex mingħajr bażi. R. Glaser/H. Lüders, “§ 7 BUrlG auf dem Prüfstand des EuGH”, Betriebs-Berater, 2006, p. 2692, huma tal-fehma li, għall-ħaddiema kapaċi jaħdmu, it-trasferiment mingħajr terminu jista’ jwassal biex jagħmel pressjoni fuq il-persuni li jħaddmu billi jinkoraġixxuhom biex jisseparaw ruħhom qabel iż-żmien minn ħaddiema morda fit-tul billi jxolju l-kuntratt. Fil-fatt, f’każ kuntarju, numru kbir ta’ drittijiet għal-leave jista’ jakkumula u, meta jasal iż-żmien tat-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol, jista’ jagħti lok għal kumpens finanzjaru, u dan jista’ jikkomprometti serjament l-interessi tal-impriżi.
(31)
–	Osservazzjonijiet ta’ KHS, p. 11.
(32)
–	Punt 15 tal-osservazzjonijiet tal-Gvern Daniż.
(33)
–	L-Avukat Ġenerali Kokott issemmi dan ukoll fil-punt 32 tal-konklużjonijiet tagħha tat-12 ta’ Jannar 2006, Federatie Nederlandse Vakbeweging (sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22). Hemmhekk hija tindika li kumulu eċċessiv ta’ dritt għal-leave jista’ fil-fatt iġib miegħu problemi prattiki meta l-leave jittieħed. B’mod speċjali, fil-każ ta’ btajjel li jittawwlu barra mill-perijodu tas-soltu tal-btajjel, huwa spiss diffiċli li jiġi żgurat li xi ħadd jieħu post il-ħaddiem.
(34)
–	Ara f’dan il-kuntest F. Durán López, “Notas sobre la incidencia de la situación de incapacidad temporal en el disfrute del derecho a vacaciones – Comentario a las Sentencias del Tribunal de Justicia UE de 20 de enero de 2009 y de 10 de septiembre de 2009, y del Tribunal Supremo, Social, de 24 de junio de 2009”, Revista española de Derecho del Trabajo, 2010, p. 125, li jitkellem dwar l-interessi diverġenti tal-ħaddiema u ta’ min iħaddem. L-awtur huwa tal-fehma li l-eżerċizzju tad-dritt għal-leave annwali mħallas għandu dejjem isir b’mod konformi mal-interess ta’ min iħaddem. Għalhekk, pereżempju, biex jiġi ddeterminat il-perijodu tal-leave, ikun meħtieġ li wieħed jieħu inkunsiderazzjoni r-raġunijiet imperattivi li jirriżultaw mill-interessi tal-impriża.
(35)
–	Ara C. Eppinger, iċċitat iktar ’il fuq (nota ta’ qiegħ il-paġna 21), p. 10, li jiċċita l-ispejjeż li dan jista’ jirrappreżenta għall-impriżi iktar ’il quddiem, minħabba d-dritt għal-leave fil-futur. G. Straube/C. Hilgenstock, iċċitati iktar ’il fuq (nota ta’ qiegħ il-paġna 30), p. 333, juru wkoll li l-possibbiltà ta’ kumulu kbir ta’ dritt għal-leave fuq diversi snin jista’ jimplika riskji finanzjarji għolja ħafna għal min iħaddem. B. Gaul/D. Josten/H. Strauf iċċitati iktar ’il fuq, (nota ta’ qiegħ il-paġna 21), p. 500, jitilqu mill-prinċipju li t-trasferiment fuq diversi snin tad-dritt għal-leave u tad-dritt għal kumpens li jirriżulta minnu jistgħu jġibu magħhom oneri ekonomiċi kunsiderevoli.
(36)
–	Osservazzjonijiet ta’ KHS, p. 10 sa 13.
(37)
–	Ara s-sentenza BECTU (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 60).
(38)
–	Ara R. Rebhahn/M. Reiner iċċitat iktar ’il fuq (nota ta’ qiegħ il-paġna 29), Art. EGV, punt 73, p. 1369.
(39)
–	Ara p. 14 tal-osservazzjonijiet ta’ KHS.
(40)
–	Ara f’dan is-sens G. Dornbusch/L. Ahner, iċċitati iktar ’il fuq (nota ta’ qiegħ il-paġna 20) p. 182, li jirrifjutaw li jikklassifikaw dan id-dritt għall-kumpens flimkien mad-drittijiet kumpensatorji jew mad-drittijiet pekunjarji ġenerali. B. Gaul/D. Josten/H. Strauf iċċitati iktar ’il fuq (nota ta’ qiegħ il-paġna 21) p. 489 jiddeskrivu d-dritt għall-kumpens bħala sostitut għad-dritt għal-leave. Skond R. Glaser/H. Lüders, iċċitati iktar ’il fuq (nota ta’ qiegħ il-paġna 30), p. 2693, fil-każ tad-dritt għal kumpens għal-leave, hija kwistjoni ta’ sostitut għad-dritt għal-leave in natura . Ma hijiex kwistjoni ta’ kumpens iżda ta’ dritt għall-ħlas ta’ somma flus marbut mar-regoli eżistenti dwar il-leave. Id-dritt tal-ħaddiem li jinħeles mill-obbligu tax-xogħol, li ma jkunx eżiġibbli iżjed minħabba t-tmiem tar-relazzjoni tax-xogħol, irid jiġi kkumpensat. Id-dritt għall-kumpens huwa għalhekk marbut – ħlief f’każ meta l-obbligu tax-xogħol ma jkunx iżjed possibbli li jitwettaq – mal-istess kundizzjonijiet bħad-dritt għal-leave li għalih qed jiġi sostitwit.
(41)
–	Din il-konklużjoni tinsilet mis-sentenzi Schultz-Hoff et (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 60) u Robinson-Steele et (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 7, punt 58), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-ħtieġa ta’ ħlas tal-ħaddiem għal-leave annwali, sakemm ikun fuq dan il-leave, tpoġġi lill-ħaddiem f’sitwazzjoni li hija, fir-rigward tas-salarju, paragunabbli għall-perijodi ta’ xogħol, kif ukoll mill-prinċipju ddikjarat fis-sentenza Schultz-Hoff et
(punt 61), li jgħid li l-kumpens finanzjarju previst mill-Artikolu 7(2), tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi kkalkolat b’mod li l-imsemmi ħaddiem isib ruħu f’sitwazzjoni paragunabbli ma’ dik li fiha kien isib ruħu li kieku seta’ jeżerċita l-imsemmi dritt matul iż-żmien tar-relazzjoni tax-xogħol tiegħu.
(42)
–	G. Straube/C. Hilgenstock, iċċitati iktar ’il fuq (nota ta’ qiegħ il-paġna 30), p. 333, jindikaw li, f’dak li jikkonċerna d-dritt Ġermaniż, id-dritt għall-kumpens għal-leave bil-ħlas huwa suġġett għat-taxxa u għall-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali.
(43)
–	Sentenzi Federatie Nederandse Vakbeweging (iċċitata iktar ’il fuq, nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punt 29); Merino Gómez (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 30), u BECTU (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 44).
(44)
–	F’dan is-sens, B. Mestre, “Evolution in continuity – the ECJ reinforces its protection of the right to annual leave”, European Law Reporter, n° 2, 2009, p. 62, li josserva li l-estinzjoni tad-dritt għal-leave bil-ħlas mal-iskadenza ta’ terminu ddeterminat ma hijiex neċessarjament kuntrarja għad-dritt tal-Unjoni, bil-kundizzjoni li l-ħaddiem kellu effettivament il-possibbiltà li jeżerċita d-dritt li ngħatalu bid-direttiva.
(45)
–	Punt 35 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Ġermaniż.
(46)
–	Sentenza Schultz-Hoff et
(iċċitata iktar ’il fuq, nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 38). Ara d-diskussjoni bil-miktub dwar l-importanza li għandha tingħata lil konvenzjonijiet tal-ILO fid-dritt tal-Unjoni. M. Korda; F. Pennings, “The legal character of international social security standards”, European Journal of social Security, tome 10 (2008), n° 2, p. 132, li jikkunsidraw li l-Unjoni Ewropea ma hijiex kompetenti biex toħloq regoli legalment vinkolanti fil-qasam tas-sigurtà soċjali. Huwa għalhekk li l-konvenzjonijiet iffirmati fil-kuntest tal-ILO u tal-Kunsill tal-Ewropa għandhom ikollhom importanza fundamentali għat-tfassil ta’ normi internazzjonali f’dan il-qasam. B. Bercusson, “The European Court of justice, Labour Law and ILO Standards”, 50 Jahre EU - 50 Jahre Rechtsprechung des Europäischen Gerichtshofs zum Arbeits- und Sozialrecht, Baden-Baden 2008, p. 58 et seq ., jisħaq favur rwol iktar attiv tal-Qorti tal-Ġustizzja biex tikkostituzzjonalizza l-mudell soċjali ewropew li għandu jieħu inkunsiderazzjoni l-istandards tal-ILO matul l-interpretazzjoni d-dritt primarju u d-dritt sekondarju tal-Unjoni. J. Murray, “The Working Time Directive and Future Prospects for ILO Rules on Working Time”, Transnational Labour Regulation – The ILO and EC compared, p. 175, iqis li teżisti konverġenza qawwija bejn id-direttiva fuq iż-żmien tax-xogħol u d-dritt tal-ILO, f’dak li jirrigwarda l-għan u l-iskop tar-regolamenti.
(47)
–	Ara wkoll G. Dornbusch/L. Ahner, iċċitati iktar ’il fuq, (nota ta’ qiegħ il-paġna 20), p. 182; R. Glaser/H. Lüders, iċċitati iktar ’il fuq, (nota ta’ qiegħ il-paġna 30), p. 2692, u W. Leinemann,
iċċitat iktar ’il fuq, (nota ta’ qiegħ il-paġna 18), p. 1959.
(48)
–	Ara punt 43 tal-konklużjonijiet preżenti.
(49)
–	Jikkonsisti fit-tnax-il xhar tas-sena li jikkorrispondu għal-leave (perijodu ta’ referenza) flimkien ma’ 18-il xahar li jagħlqu mas-sena li tikkorrispondi għal-leave (perijodu ta’ trasferiment).
(50)
–	Jikkonsisti fil-leave tas-sena kurrenti u tas-sena preċedenti.
(51)
– Jikkonsisti fil-leave tas-sena kurrenti u tas-sentejn preċedenti.
(52)
–	Nozzjoni użata minn B. Gaul/D. Josten/H. Strauf, iċċitati iktar ’il fuq, (nota ta’ qiegħ il-paġna 21), p. 501.
(53)
–	Ara R. Alexy, Theorie der Grundrechte, Baden-Baden 1985, p. 72.
(54)
–	Ara R. Alexy, ibidem, p. 75 et seq .; fl-istess sens, A. Röthel, Europäische Methodenlehre (editjat minn Karl Riesenhuber), § 12, punt 37, p. 289, li jgħid li l-prinċipji ma joffrux referenzi “fissi” u huma ta’ spiss f’interazzjoni bejniethom u jiffurmaw “sistema mobbli”. K. Larens, Methodenlehre der Rechtswissenschaft, is-sitt edizzjoni, Heidelberg 1991, p. 1969, isostni li l-prinċipji ma jiswewx mingħajr eċċezzjonijiet, u jistgħu isibu ruħhom f’oppożizzjoni jew konflitt bejniethom. Dawn ma jammontaw għal ebda esklussività – dan ifisser li ma jistgħux jiġu fformulati taħt il-forma ta’ “jekk u jekk biss”. L-awtur huwa tal-fehma li l-prinċipji jieħdu s-sens tagħhom biss f’logħba ta’ komplementarità u limitazzjoni reċiproka. Biex ikunu jistgħu jiġu applikati, huwa meħtieġ li jsiru konkreti permezz ta’ sottoprinċipji u evalwazzjonijiet individwali dwar sitwazzjonijiet awtonomi. W. Frenz, Handbuch Europarecht, Tome 4 (Europäische Grundrechte), Berlin 2009, § 11, p. 133, punt 438, jikkunsidra li l-prinċipji jikkaratterizzaw ruħhom mill-fatt li l-kontenut tagħhom ma għandux ikun totalment imwettaq. Is-sitwazzjoni tagħhom hija pjuttost fil-livell ta’ waħda ideali. L-adozzjoni ta’ miżuri hija meħtieġa biex l-għanijiet stabbiliti fil-prinċipji jkunu speċifikati b’mod iktar preċiż.
(55)
–	Ara s-sentenzi tal-5 ta’ Frar 1963, Van Gend & Loos (26/62, Ġabra p. 1, 3), u tal-15 ta’ Lulju 1964, Costa (6/64, Ġabra p. 1251, 1229). Ara l-opinjoni 1/91 tal-14 ta’ Diċembru 1991 (Ġabra p. I‑6079, punt 35) kif ukoll 1/09 tat-8 ta’ Marzu 2011 (Ġabra p. I‑1137, punt 67).
(56)
–	Ara S. Böhmert, Das Recht der ILO und sein Einfluss auf das deutsche Arbeitsrecht im Zeichen der europäischen Integration, p. 211, li jeżamina l-kwistjoni tal-awtorizzazzjoni eventwali tal-Komunità Ewropea ta’ dak iż-żmien.
(57)
–	Ara l-punt 43 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(58)
–	Ara l-punti 84 u 85 ta’ dawn il-konklużjonijiet.