62019CJ0815
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τρίτο τμήμα)
της 29ης Απριλίου 2021 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Γεωργία και αλιεία – Παραγωγή και επισήμανση βιολογικών προϊόντων – Κανονισμός (ΕΚ) 834/2007 – Άρθρο 19, παράγραφος 2 – Άρθρα 21 και 23 – Κανονισμός (ΕΚ) 889/2008 – Άρθρο 27, παράγραφος 1 – Άρθρο 28 – Παράρτημα IX, σημείο 1.3 – Μεταποίηση των βιολογικών τροφίμων – Μη βιολογικά συστατικά γεωργικής προέλευσης – Φύκι lithothamnium calcareum – Σκόνη παραγόμενη από ιζήματα του φυκιού αυτού τα οποία καθαρίζονται, αλέθονται και αποξηραίνονται – Χαρακτηρισμός – Χρήση στα βιολογικά τρόφιμα με σκοπό τον εμπλουτισμό τους με ασβέστιο – Έγκριση – Προϋποθέσεις»
Στην υπόθεση C‑815/19,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο, Γερμανία) με απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2019, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 6 Νοεμβρίου 2019, στο πλαίσιο της δίκης
Natumi GmbH
κατά
Land Nordrhein-Westfalen,
παρισταμένου του:
Vertreter des Bundesinteresses beim Bundesverwaltungsgericht,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),
συγκείμενο από τους A. Prechal, πρόεδρο τμήματος, N. Wahl, F. Biltgen (εισηγητή), L. S. Rossi και J. Passer, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: J. Richard de la Tour
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Natumi GmbH, εκπροσωπούμενη από την C. Konnertz-Häußler, Rechtsanwältin,
–
το Land Nordrhein-Westfalen, εκπροσωπούμενο από τους A. Schink και J. Ley, Rechtsanwälte,
–
η Ελληνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις Ε. Τσαούση και Α. Βασιλοπούλου,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Palmieri, επικουρούμενη από την E. Damiani, avvocato dello Stato,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους B. Hofstötter και A. Dawes,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 9ης Δεκεμβρίου 2020,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του κανονισμού (ΕΚ) 889/2008 της Επιτροπής, της 5ης Σεπτεμβρίου 2008, σχετικά με τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων όσον αφορά τον βιολογικό τρόπο παραγωγής, την επισήμανση και τον έλεγχο των προϊόντων (ΕΕ 2008, L 250, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2018/1584 της Επιτροπής, της 22ας Οκτωβρίου 2018 (ΕΕ 2018, L 264, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός 889/2008).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Natumi GmbH και του Land Nordrhein-Westfalen (ομόσπονδου κράτους της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, Γερμανία), σχετικά με τη χρησιμοποίηση μη βιολογικού συστατικού κατά τη μεταποίηση βιολογικού τροφίμου και σχετικά με τη χρήση στην επισήμανση του τροφίμου αυτού όρων που παραπέμπουν στον τρόπο βιολογικής παραγωγής.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός (ΕΚ) 834/2007
3
Το άρθρο 14 του κανονισμού (ΕΚ) 834/2007 του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 2007, για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 (ΕΕ 2007, L 189, σ. 1), το οποίο φέρει τον τίτλο «Κανόνες ζωικής παραγωγής», προβλέπει στην παράγραφο 1, στοιχείο δʹ, σημείο iv, τα ακόλουθα:
«Για τη ζωική παραγωγή, επιπλέον των γενικών κανόνων γεωργικής παραγωγής που καθορίζονται στο άρθρο 11, ισχύουν οι ακόλουθοι κανόνες:
[…]
δ)
ως προς τις ζωοτροφές:
[…]
iv)
μη βιολογικά υλικά ζωοτροφών φυτικής προέλευσης, υλικά ζωοτροφών ζωικής και ανόργανης προέλευσης, πρόσθετες ύλες ζωοτροφών, ορισμένα προϊόντα που χρησιμοποιούνται στη διατροφή των ζώων και βοηθητικά μέσα επεξεργασίας χρησιμοποιούνται μόνον εφόσον έχουν εγκριθεί για χρήση σε βιολογικές παραγωγές δυνάμει του άρθρου 16».
4
Το άρθρο 16 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Προϊόντα και ουσίες που χρησιμοποιούνται στη γεωργία και κριτήρια έγκρισής τους», ορίζει τα εξής:
«1.   Σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 37 παράγραφος 2, η Επιτροπή εγκρίνει προς χρήση στη βιολογική παραγωγή και καταχωρεί σε περιορισμένο κατάλογο τα προϊόντα και τις ουσίες που επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται στη βιολογική γεωργία για τους ακόλουθους σκοπούς:
[…]
γ)
ως μη βιολογικά υλικά ζωοτροφών φυτικής προέλευσης, υλικά ζωοτροφών ζωικής και ανόργανης προέλευσης και ορισμένες ουσίες που χρησιμοποιούνται για τη διατροφή των ζώων·
[…]».
5
Το άρθρο 19 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενικοί κανόνες παραγωγής μεταποιημένων τροφίμων», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Η παρασκευή μεταποιημένων βιολογικών τροφίμων διαχωρίζεται χρονικά ή τοπικά από τα μη βιολογικά τρόφιμα.
2.   Για τη σύνθεση των βιολογικών μεταποιημένων τροφίμων ισχύουν οι ακόλουθοι όροι:
α)
το προϊόν παράγεται κυρίως από συστατικά γεωργικής προέλευσης· […]
β)
μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνο πρόσθετες ύλες, βοηθητικά μέσα επεξεργασίας, αρτύματα, νερό, αλάτι, παρασκευάσματα μικροοργανισμών και ενζύμων, ανόργανα στοιχεία, ιχνοστοιχεία, βιταμίνες, καθώς και αμινοξέα και άλλα μικροθρεπτικά στοιχεία στα τρόφιμα για ειδικές διατροφικές χρήσεις, εφόσον έχουν εγκριθεί για χρήση σε βιολογική παραγωγή σύμφωνα με το άρθρο 21·
γ)
μη βιολογικά γεωργικά συστατικά μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνον εάν έχουν εγκριθεί για χρήση σε βιολογική παραγωγή σύμφωνα με το άρθρο 21 ή έχουν επιτραπεί προσωρινά από κράτος μέλος·
[…]».
6
Το άρθρο 21 του κανονισμού 834/2007, το οποίο επιγράφεται «Κριτήρια για ορισμένα προϊόντα και ουσίες που χρησιμοποιούνται στη μεταποίηση», έχει ως εξής:
«1.   Η έγκριση προϊόντων και ουσιών προς χρήση σε βιολογική παραγωγή και η εισαγωγή τους στον περιοριστικό κατάλογο προϊόντων και ουσιών του άρθρου 19 παράγραφος 2 στοιχεία β) και γ), εξαρτώνται από τους στόχους και τις αρχές του τίτλου ΙΙ και τα ακόλουθα κριτήρια που αξιολογούνται στο σύνολο τους:
i)
δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις εγκεκριμένες σύμφωνα με το παρόν κεφάλαιο·
ii)
χωρίς τη χρήση τους, είναι αδύνατη η παραγωγή ή η διατήρηση του τροφίμου ή η τήρηση συγκεκριμένων διαιτητικών απαιτήσεων βάσει της κοινοτικής νομοθεσίας.
[…]
2.   Σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 37 παράγραφος 2, η Επιτροπή αποφασίζει σχετικά με την έγκριση των αναφερόμενων στην παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου προϊόντων και ουσιών και την εισαγωγή τους στον περιοριστικό κατάλογο και καθορίζει ειδικές προϋποθέσεις και όρια χρήσης τους και αποφασίζει, εφόσον απαιτείται, την απόσυρση προϊόντων.
[…]»
7
Το άρθρο 23 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Χρήση όρων που αναφέρονται στη βιολογική παραγωγή», ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, ένα προϊόν θεωρείται ότι φέρει ενδείξεις σχετικές με τη βιολογική μέθοδο παραγωγής όταν, στην επισήμανση, στο διαφημιστικό υλικό ή στα εμπορικά έγγραφα, το προϊόν, τα συστατικά του ή τα υλικά ζωοτροφών περιγράφονται με όρους που υπονοούν, για τον αγοραστή, ότι το προϊόν, τα συστατικά του ή τα υλικά ζωοτροφών έχουν ληφθεί σύμφωνα με τους κανόνες που καθορίζονται στον παρόντα κανονισμό. Ειδικότερα, οι όροι που απαριθμούνται στο παράρτημα, καθώς και τα παράγωγα ή τα υποκοριστικά τους, όπως “βιο” και “οικο”, μπορούν να χρησιμοποιούνται, μόνα ή σε συνδυασμό, σε όλη την έκταση και σε οποιαδήποτε γλώσσα της Κοινότητας για την επισήμανση και τη διαφήμιση προϊόντων που πληρούν τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού.
Στην επισήμανση και τη διαφήμιση ζωντανών ή αμεταποίητων γεωργικών προϊόντων, είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται όροι σχετικοί με τη βιολογική μέθοδο παραγωγής, μόνον εφόσον επιπροσθέτως όλα τα συστατικά των εν λόγω προϊόντων έχουν επίσης παραχθεί σύμφωνα με τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού.
2.   Οι όροι που αναφέρονται στην παράγραφο 1 δεν χρησιμοποιούνται πουθενά στην Κοινότητα και σε καμία κοινοτική γλώσσα για την επισήμανση, τη διαφήμιση και τα εμπορικά έγγραφα προϊόντων που δεν πληρούν τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού, εκτός αν δεν εφαρμόζονται σε γεωργικά προϊόντα τροφίμων ή ζωοτροφών ή σαφώς δεν συνδέονται με τη βιολογική παραγωγή.
Επιπλέον, στην επισήμανση ή τη διαφήμιση δεν χρησιμοποιούνται όροι ή πρακτικές, συμπεριλαμβανομένων των όρων εμπορικών σημάτων, που υπάρχει πιθανότητα να παραπλανήσουν τον καταναλωτή ή τον χρήστη υπονοώντας ότι ένα προϊόν ή τα συστατικά του πληρούν τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού.
[…]
4.   Όσον αφορά τα μεταποιημένα τρόφιμα, οι όροι της παραγράφου 1 μπορούν να χρησιμοποιούνται:
α)
στην περιγραφή πώλησης υπό την προϋπόθεση ότι:
i)
το μεταποιημένο τρόφιμο είναι σύμφωνο προς το άρθρο 19·
ii)
τουλάχιστον το 95 % κατά βάρος των συστατικών του γεωργικής προέλευσης είναι βιολογικό·
β)
μόνο στον κατάλογο συστατικών, υπό τον όρο ότι το τρόφιμο συμμορφώνεται προς το άρθρο 19 παράγραφος 1 και παράγραφος 2 στοιχεία α), β) και δ)·
[…]».
Ο κανονισμός 889/2008
8
Το άρθρο 1, παράγραφος 1, του κανονισμού 889/2008, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής:
«Ο παρών κανονισμός θεσπίζει ειδικούς κανόνες για τη βιολογική παραγωγή, την επισήμανση και τον έλεγχο των προϊόντων τα οποία αναφέρονται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007.»
9
Το άρθρο 22 του κανονισμού 889/2008, το οποίο φέρει τον τίτλο «Χρήση ορισμένων προϊόντων και ουσιών στις ζωοτροφές», προβλέπει τα ακόλουθα:
«Για τους σκοπούς του άρθρου 14 παράγραφος 1 στοιχείο δ) σημείο iv) του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007, επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται μόνο οι ακόλουθες ουσίες κατά τη μεταποίηση βιολογικών ζωοτροφών και τη διατροφή ζώων βιολογικής εκτροφής.
α)
μη βιολογικές πρώτες ύλες ζωοτροφών φυτικής ή ζωικής προέλευσης ή άλλες πρώτες ύλες ζωοτροφών που περιλαμβάνονται στο παράρτημα V τμήμα 2, εφόσον:
i)
παράγονται ή παρασκευάζονται χωρίς χρήση χημικών διαλυτών, και
ii)
τηρούνται οι περιορισμοί που προβλέπονται στο άρθρο 43 ή στο άρθρο 47 στοιχείο γ)·
[…]
γ)
βιολογικές πρώτες ύλες ζωοτροφών ζωικής προέλευσης·
δ)
πρώτες ύλες ζωοτροφών ανόργανης προέλευσης που περιλαμβάνονται στο παράρτημα V τμήμα 1·
[…]».
10
Το άρθρο 27 του κανονισμού 889/2008, το οποίο φέρει τον τίτλο «Χρησιμοποίηση ορισμένων προϊόντων και ουσιών στη μεταποίηση τροφίμων», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«1. Για τους σκοπούς του άρθρου 19 παράγραφος 2 στοιχείο β) του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007, επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται μόνον οι ακόλουθες ουσίες κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, με εξαίρεση τα προϊόντα του αμπελοοινικού τομέα, στα οποία εφαρμόζονται οι διατάξεις του κεφαλαίου 3α:
α)
οι ουσίες που απαριθμούνται στο παράρτημα VIII του παρόντος κανονισμού·
[…]
στ)
ανόργανες ουσίες (συμπεριλαμβανομένων των ιχνοστοιχείων), βιταμίνες, αμινοξέα και μικροθρεπτικά στοιχεία με την προϋπόθεση ότι:
i)
η χρήση τους σε τρόφιμα για κανονική κατανάλωση “επιβάλλεται άμεσα εκ του νόμου”, υπό την έννοια ότι επιβάλλεται άμεσα από διατάξεις της ενωσιακής νομοθεσίας ή από διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας που συμβιβάζονται με την ενωσιακή νομοθεσία, με συνέπεια το τρόφιμο να μην μπορεί να διατεθεί καθόλου στην αγορά ως τρόφιμο για κανονική κατανάλωση αν δεν προστεθούν οι εν λόγω ανόργανες ουσίες, βιταμίνες, αμινοξέα ή μικροθρεπτικά στοιχεία· ή
ii)
όσον αφορά τρόφιμο που διατίθεται στην αγορά ως έχον ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ή επίδραση σε σχέση με την υγεία ή τη διατροφή ή σε σχέση με τις ανάγκες συγκεκριμένων ομάδων καταναλωτών:
–
σε προϊόντα που αναφέρονται στο άρθρο 1 παράγραφος 1 στοιχεία α) και β) του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 609/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 12ης Ιουνίου 2013, για τα τρόφιμα τα οποία προορίζονται για βρέφη και μικρά παιδιά και για τα τρόφιμα που προορίζονται για ειδικούς ιατρικούς σκοπούς, και ως υποκατάστατα του συνόλου του διαιτολογίου για τον έλεγχο του σωματικού βάρους και για την κατάργηση της οδηγίας 92/52/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών της Επιτροπής 96/8/ΕΚ, 1999/21/ΕΚ, 2006/125/ΕΚ και 2006/141/ΕΚ, της οδηγίας 2009/39/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και των κανονισμών της Επιτροπής (ΕΚ) αριθ. 41/2009 και (ΕΚ) αριθ. 953/2009 (ΕΕ 2013, L 181, σ. 35], η χρήση τους επιτρέπεται από τον εν λόγω κανονισμό και από πράξεις που εκδίδονται με βάση το άρθρο 11 παράγραφος 1 του εν λόγω κανονισμού για τα σχετικά προϊόντα,
–
σε προϊόντα που ρυθμίζονται με την οδηγία 2006/125/ΕΚ της Επιτροπής[, της 5ης Δεκεμβρίου 2006 για τις μεταποιημένες τροφές με βάση τα δημητριακά και τις παιδικές τροφές για βρέφη και παιδιά μικρής ηλικίας (ΕΕ 2006, L 339, σ. 16)], η χρήση τους επιτρέπεται από την εν λόγω οδηγία, ή
–
σε προϊόντα που ρυθμίζονται με την οδηγία 2006/141/ΕΚ της Επιτροπής[, της 22ας Δεκεμβρίου 2006 σχετικά με τα παρασκευάσματα για βρέφη και τα παρασκευάσματα δεύτερης βρεφικής ηλικίας και την τροποποίηση της οδηγίας 1999/21/ΕΚ (ΕΕ 2006, L 401, σ. 1)], η χρήση τους επιτρέπεται από την εν λόγω οδηγία.»
11
Το άρθρο 28 του κανονισμού 889/2008, το οποίο φέρει τον τίτλο «Χρησιμοποίηση ορισμένων μη βιολογικών συστατικών γεωργικής προέλευσης στην μεταποίηση τροφίμων», έχει ως εξής:
«Για τους σκοπούς του άρθρου 19 παράγραφος 2 στοιχείο γ) του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007, τα μη βιολογικά γεωργικά συστατικά που απαριθμούνται στο παράρτημα ΙΧ του παρόντος κανονισμού επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται στην επεξεργασία βιολογικών τροφίμων.»
12
Το παράρτημα V του κανονισμού 889/2008, το οποίο επιγράφεται «Πρώτες ύλες ζωοτροφών αναφερόμενες στο άρθρο 22 στοιχείο δ), στο άρθρο 24 παράγραφος 2 και στο άρθρο 25ιγ παράγραφος 1», αναφέρει στο σημείο 1 τις πρώτες ύλες ζωοτροφών ορυκτής προέλευσης, μεταξύ των οποίων καταλέγονται και τα ασβεστούχα θαλάσσια φύκη (maerl) και το Lithotamn.
13
Το παράρτημα VIII του κανονισμού αυτού, το οποίο επιγράφεται «Προϊόντα και ουσίες που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή μεταποιημένων βιολογικών τροφίμων, μαγιάς και προϊόντων μαγιάς που αναφέρονται στο άρθρο 27 παράγραφος 1 στοιχείο α) και στο άρθρο 27α στοιχείο α)», στο τμήμα Α, το οποίο αφορά τα «Πρόσθετα τροφίμων, περιλαμβανομένων των φορέων καταλύτη», προβλέπει ότι το «ανθρακικό ασβέστιο»«[…] [δ]εν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται για χρώση ή εμπλουτισμό των προϊόντων με ασβέστιο».
14
Το παράρτημα IX του εν λόγω κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Συστατικά γεωργικής προέλευσης που δεν έχουν παραχθεί με βιολογική μέθοδο, όπως αναφέρεται στο άρθρο 28», προβλέπει τα εξής:
«Μη μεταποιημένα φυτικά προϊόντα και προϊόντα που έχουν παραχθεί από αυτά με επεξεργασία
1.1. Εδώδιμοι καρποί, κάρυα και σπόροι
[…]
1.2. Εδώδιμα μπαχαρικά και βότανα
[…]
1.3. Διάφορα:
Φύκια, συμπεριλαμβανομένων των [θαλασσίων] φυκιών, των οποίων η χρήση επιτρέπεται σε κλασικά παρασκευάσματα τροφίμων.
[…]»
Ο κανονισμός (ΕΚ) 1925/2006
15
Το παράρτημα I του κανονισμού (ΕΚ) 1925/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με την προσθήκη βιταμινών και ανόργανων συστατικών και ορισμένων άλλων ουσιών στα τρόφιμα (ΕΕ 2006, L 404, σ. 26), το οποίο επιγράφεται «Βιταμ[ί]νες και ανόργανα συστατικά που επιτρέπεται να προστίθενται στα τρόφιμα», περιλαμβάνει, μεταξύ των «Ανόργανων συστατικών», το «Ασβέστιο».
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
16
Η εταιρία Natumi είναι παραγωγός ροφημάτων σόγιας και ρυζιού τα οποία εμπορεύεται ως προσυσκευασμένα. Προσθέτει στα ροφήματά της Lithothamnium calcareum, ένα κόκκινο κοραλλιογενές φύκι, υπό μορφή σκόνης παραγόμενης από ιζήματα του νεκρού φυκιού, τα οποία καθαρίζονται, αλέθονται και αποξηραίνονται. Το εν λόγω θαλάσσιο φύκι περιέχει κυρίως ανθρακικό ασβέστιο και ανθρακικό μαγνήσιο.
17
Η Natumi εμπορεύεται μεταξύ άλλων ένα ρόφημα που ονομάζεται «Soja-Drink-Calcium» και φέρει την ένδειξη «bio» και τις εξής επισημάνσεις: «ασβέστιο», «με θαλάσσιο φύκι πλούσιο σε ασβέστιο» και «με ασβέστιο άριστης ποιότητας από το θαλάσσιο φύκι Lithothamnium».
18
Από το 2005, το ομόσπονδο κράτος της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας είχε ενημερώσει τη Natumi, αφενός, ότι το ανθρακικό ασβέστιο, ως ανόργανη ουσία, απαγορεύεται να χρησιμοποιείται για τον εμπλουτισμό βιολογικών προϊόντων με ασβέστιο, ομοίως δε και όταν ο εμπλουτισμός πραγματοποιείται με την προσθήκη φυκιών, και, αφετέρου, ότι απαγορεύεται να αναγράφονται σε τέτοια προϊόντα ενδείξεις σχετικές με το ασβέστιο.
19
Κατόπιν κινήσεως από το ομόσπονδο κράτος της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας διαδικασίας προς επιβολή προστίμου στη Natumi, η εταιρία αυτή άσκησε, στις 14 Ιουλίου 2005, προσφυγή ενώπιον του Verwaltungsgericht Düsseldorf (διοικητικού πρωτοδικείου Ντίσελντορφ, Γερμανία), η οποία απορρίφθηκε.
20
Η Natumi άσκησε έφεση κατά της εκδοθείσας από το δικαστήριο αυτό αποφάσεως ενώπιον του Oberverwaltungsgericht für das Land Nordrhein‑Westfalen (διοικητικού εφετείου του ομόσπονδου κράτους της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, Γερμανία). Η διαδικασία ανεστάλη, κατόπιν αιτήσεως των διαδίκων της κύριας δίκης, εν αναμονή της εκδόσεως του κανονισμού 834/2007, ο οποίος κατήργησε τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2092/91 του Συμβουλίου, της 24ης Ιουνίου 1991, περί του βιολογικού τρόπου παραγωγής γεωργικών προϊόντων και των σχετικών ενδείξεων στα γεωργικά προϊόντα και στα είδη διατροφής (ΕΕ 1991, L 198, σ. 1).
21
Με απόφαση της 19ης Μαΐου 2016, το ως άνω δικαστήριο απέρριψε την έφεση της Natumi, κρίνοντας ότι η προσθήκη του φυκιού Lithothamnium calcareum σε βιολογικό τρόφιμο δεν επιτρέπεται βάσει του κανονισμού 889/2008. Κατά το εν λόγω δικαστήριο, το σημείο 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού αυτού εφαρμόζεται μόνον ως προς τα βρώσιμα φύκια, με αποτέλεσμα να μπορούν μόνον αυτά να χρησιμοποιηθούν, κατά το άρθρο 28 του κανονισμού, κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων. Μολονότι οι διατάξεις αυτές δεν περιέχουν καμία ρητή αναφορά στον βρώσιμο χαρακτήρα των φυκιών, η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται εντούτοις, κατά το εν λόγω δικαστήριο, από το γεγονός ότι οι άλλες ουσίες που περιλαμβάνονται στα σημεία 1.1 και 1.2 του συγκεκριμένου παραρτήματος IX πρέπει να είναι βρώσιμες, όπως και τα φύκια του άρθρου 13, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 834/2007. Το φύκι Lithothamnium calcareum όμως δεν είναι βρώσιμο λόγω της χαρακτηριστικής εναποθέσεως ασβεστίου στα κυτταρικά του τοιχώματα. Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι, εν πάση περιπτώσει, τα ιζήματα του φυκιού Lithothamnium calcareum δεν αποτελούν συστατικά γεωργικής προέλευσης εμπίπτοντα στο σημείο 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008, αλλά ανόργανη ύλη της οποίας η προσθήκη σε βιολογικά προϊόντα, κατ’ αρχήν, δεν επιτρέπεται.
22
Η Natumi άσκησε αναίρεση ενώπιον του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Γερμανία) κατά της εφετειακής αποφάσεως.
23
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η έκβαση της διαφοράς της κύριας δίκης εξαρτάται, πρώτον, από το ζήτημα αν ο κανονισμός 889/2008 επιτρέπει τη χρησιμοποίηση του φυκιού Lithothamnium calcareum ως συστατικού για την παρασκευή βιολογικών τροφίμων.
24
Επισημαίνει, συναφώς, ότι το άρθρο 19, παράγραφος 2, του κανονισμού 834/2007 διακρίνει, μεταξύ άλλων, μεταξύ της χρησιμοποίησης ανόργανων ουσιών, αφενός, και της χρησιμοποίησης μη βιολογικών συστατικών γεωργικής προέλευσης, αφετέρου, και ότι ο κανονισμός 889/2008, ο οποίος θέτει σε εφαρμογή τον κανονισμό 834/2007, προβλέπει στα άρθρα 27 και 28 διαφορετικά καθεστώτα εγκρίσεως ως προς τις δύο αυτές κατηγορίες.
25
Ειδικότερα, δυνάμει του άρθρου 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 889/2008, οι ανόργανες ουσίες επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται μόνον εάν επιβάλλεται άμεσα εκ του νόμου η χρήση τους σε τρόφιμα για κανονική κατανάλωση. Τα μη βιολογικά συστατικά γεωργικής προέλευσης μπορούν, σύμφωνα με το άρθρο 28 του κανονισμού αυτού, να χρησιμοποιηθούν στα βιολογικά τρόφιμα εάν περιλαμβάνονται στον περιοριστικό κατάλογο του παραρτήματος IX του εν λόγω κανονισμού. Πλην όμως, το σημείο 1.3 του παραρτήματος αυτού αναφέρει τα «Φύκια, συμπεριλαμβανομένων των [θαλασσίων] φυκιών, των οποίων η χρήση επιτρέπεται σε κλασικά παρασκευάσματα τροφίμων».
26
Κατά το αιτούν δικαστήριο, στο παράρτημα IX, σημείο 1.3, του κανονισμού 889/2008 δεν απαντά κανένας περιορισμός περί βρώσιμου χαρακτήρα των φυκιών. Επομένως, δεν απαιτείται να είναι το ίδιο το φύκι βρώσιμο, αλλά το συστατικό που χρησιμοποιείται για την παρασκευή τροφίμων, όπως, παραδείγματος χάριν, η σκόνη φυκιών. Η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται από έγγραφο της Επιτροπής της 30ής Μαρτίου 2015, το οποίο προσκόμισε η Natumi και με το οποίο το εν λόγω θεσμικό όργανο επιβεβαίωσε ότι εμπίπτει στο παράρτημα IX, σημείο 1.3, του κανονισμού αυτού το φύκι Lithothamnium calcareum.
27
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επιπλέον ότι το γεγονός ότι το «lithotamn» περιλαμβάνεται ως πρώτη ύλη ανόργανης προέλευσης στο παράρτημα V του κανονισμού 889/2008, το οποίο αφορά τις ζωοτροφές, και το γεγονός ότι δεν απαντά κατηγορία αντίστοιχη του «lithotamn» στο παράρτημα IX του κανονισμού αυτού συνηγορούν ασφαλώς υπέρ του χαρακτηρισμού του επίμαχου στην κύρια δίκη φυκιού ως ανόργανης ύλης. Ωστόσο, αν ένα φύκι το οποίο συλλέγεται ενώ είναι ζωντανό θεωρείται συστατικό γεωργικής προέλευσης, ανεξαρτήτως της περιεκτικότητάς του σε ασβέστιο, θα πρέπει κατ’ αρχήν να ισχύει το ίδιο και για ένα νεκρό φύκι εφόσον δεν αποδειχθεί ότι η επασβέστωση πραγματοποιείται μετά τον θάνατο του φυκιού. Επιπλέον, ο χαρακτηρισμός του «lithotamn» ως πρώτης ύλης ανόργανης προέλευσης στο παράρτημα V του κανονισμού 889/2008 δεν ασκεί επιρροή ως προς το καθεστώς παροχής έγκρισης για τα τρόφιμα, καθόσον το άρθρο 19 του κανονισμού 834/2007, το οποίο έχει εφαρμογή σχετικά με την ταξινόμησή τους, δεν επιτρέπει, κατ’ αρχήν, τις ανόργανες ουσίες.
28
Το αιτούν δικαστήριο τονίζει, επιπλέον, ότι, μολονότι, όπως προκύπτει από τους κανόνες σχετικά με τις ζωοτροφές που έχει θεσπίσει ο κανονισμός 889/2008, ο νομοθέτης της Ένωσης έχει υπόψη του την υψηλή περιεκτικότητα σε ασβέστιο του φυκιού Lithothamnium calcareum, εντούτοις το σημείο 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008, το οποίο αφορά τα φύκια, δεν προβλέπει εξαίρεση ειδικώς για το συγκεκριμένο φύκι.
29
Συνεπώς, η χρησιμοποίηση του Lithothamnium calcareum, ιδίως δε της σκόνης που παράγεται από τα ιζήματα του νεκρού φυκιού, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, επιτρέπεται σύμφωνα με το άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 834/2007, σε συνδυασμό με το άρθρο 28 και το σημείο 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008.
30
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, και σε ποιο βαθμό, τα φύκια, ιδίως δε το Lithothamnium calcareum, πληρούν τις προϋποθέσεις του άρθρου 21, παράγραφος 1, σημείο ii, του κανονισμού 834/2007 ώστε να είναι επιτρεπτή η χρήση τους κατά το άρθρο 19, παράγραφος 2, του κανονισμού αυτού. Ειδικότερα, δεν είναι πρόδηλο ότι δεν θα ήταν δυνατή, χωρίς τη χρησιμοποίηση του συγκεκριμένου φυκιού, η παρασκευή ή η διατήρηση των τροφίμων ή η τήρηση συγκεκριμένων διαιτητικών απαιτήσεων που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης.
31
Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η επισήμανση ενός προϊόντος που περιέχει ένα συστατικό όπως το επίμαχο στην κύρια δίκη φύκι μπορεί να περιλαμβάνει αναφορά στο ασβέστιο, το οποίο είναι ανόργανο στοιχείο.
32
Το δικαστήριο αυτό εκτιμά ότι, βάσει του άρθρου 23 του κανονισμού 834/2007, απαγορεύεται η αναφορά στο ασβέστιο στη συσκευασία ή στην ονομασία βιολογικού ροφήματος και ότι, κατ’ αρχήν, κάθε αναφορά σε ανόργανα στοιχεία όπως το ασβέστιο θα μπορούσε να θεωρηθεί παραπλανητική υπό το πρίσμα του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 834/2007, σε συνδυασμό με το άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 889/2008, το οποίο εξαρτά τη χρησιμοποίηση των ανόργανων ουσιών από αυστηρές προϋποθέσεις. Ωστόσο, το ίδιο δικαστήριο θεωρεί ότι τούτο δεν συμβαίνει όταν το ασβέστιο προέρχεται από ένα συστατικό το οποίο, στον βαθμό που είναι επιτρεπτή η χρησιμοποίησή του, έχει από τη φύση του μεγάλη περιεκτικότητα σε ασβέστιο.
33
Στο πλαίσιο αυτό, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 28, σε συνδυασμό με το σημείο 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008, την έννοια ότι το φύκι Lithothamnium calcareum επιτρέπεται να χρησιμοποιείται ως συστατικό κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ανωτέρω ερώτημα: επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται και νεκρά φύκια;
3)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως και στο δεύτερο ερώτημα: επιτρέπεται να χρησιμοποιείται η επισήμανση “με ασβέστιο”, “με θαλάσσιο φύκι πλούσιο σε ασβέστιο” ή “με ασβέστιο άριστης ποιότητας από το θαλάσσιο φύκι Lithotamn” όσον αφορά προϊόν το οποίο περιέχει ως συστατικό το (νεκρό) φύκι Lithothamnium calcareum και φέρει την ένδειξη “Bio”;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου και του δευτέρου ερωτήματος
34
Με το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να συνεξεταστούν, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν ο κανονισμός 889/2008 έχει την έννοια ότι, κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, όπως βιολογικά ροφήματα με βάση το ρύζι και τη σόγια, είναι επιτρεπτή, για τον εμπλουτισμό τους με ασβέστιο, η χρησιμοποίηση σκόνης παραγόμενης από ιζήματα του φυκιού Lithothamnium calcareum, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, ως μη βιολογικού συστατικού γεωργικής προέλευσης κατά την έννοια του άρθρου 28 του κανονισμού αυτού.
35
Επιβάλλεται να υπομνησθεί συναφώς ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία διατάξεως του δικαίου της Ένωσης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί της κανονιστικής ρυθμίσεως της οποίας η διάταξη αυτή αποτελεί μέρος (απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, González Castro, C‑41/17, EU:C:2018:736, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
36
Όσον αφορά το γράμμα των επίμαχων στην κύρια δίκη διατάξεων, από το άρθρο 28 του κανονισμού 889/2008 προκύπτει ότι, για τους σκοπούς του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 834/2007, τα μη βιολογικά συστατικά γεωργικής προέλευσης που απαριθμούνται στο παράρτημα ΙΧ του κανονισμού 889/2008 επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται κατά την επεξεργασία βιολογικών τροφίμων.
37
Το παράρτημα IX του κανονισμού 889/2008 περιλαμβάνει, στο σημείο 1, τον κατάλογο με τα «Μη μεταποιημένα φυτικά προϊόντα και προϊόντα που έχουν παραχθεί από αυτά με επεξεργασία», μεταξύ των οποίων καταλέγονται, στο σημείο 1.1, οι «Εδώδιμοι καρποί, κάρυα και σπόροι», στο σημείο 1.2, τα «Εδώδιμα μπαχαρικά και βότανα» και, στο σημείο 1.3, υπό τον τίτλο «Διάφορα», τα «Φύκια, συμπεριλαμβανομένων των [θαλασσίων] φυκιών, των οποίων η χρήση επιτρέπεται σε κλασικά παρασκευάσματα τροφίμων».
38
Επισημαίνεται ότι, όπως ανέφερε και το αιτούν δικαστήριο, στο μέτρο που ο νομοθέτης της Ένωσης όρισε ρητώς, όσον αφορά τα σημεία 1.1 και 1.2 του εν λόγω παραρτήματος IX, ότι τα προϊόντα που καταλέγονται σε αυτά πρέπει να είναι βρώσιμα, χωρίς να προβαίνει σε αντίστοιχη διευκρίνιση στο σημείο 1.3 του ίδιου παραρτήματος, η απουσία τέτοιας διευκρινίσεως επιβεβαιώνει ότι το πεδίο εφαρμογής της διάταξης αυτής δεν περιορίζεται μόνο στα βρώσιμα φύκια.
39
Επομένως, πρέπει να θεωρηθεί ότι το σημείο 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008 αφορά όλα τα φύκια, περιλαμβανομένων των θαλάσσιων φυκιών, με μόνη προϋπόθεση να επιτρέπεται η χρησιμοποίησή τους κατά την παρασκευή μη βιολογικών τροφίμων.
40
Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι το φύκι Lithothamnium calcareum είναι θαλάσσιο φύκι και ότι επιτρέπεται η χρησιμοποίησή του κατά τη μεταποίηση μη βιολογικών τροφίμων.
41
Κατά συνέπεια, το φύκι αυτό πρέπει να θεωρηθεί ως μη μεταποιημένο φυτικό προϊόν, κατά την έννοια του σημείου 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008.
42
Συνεπώς, η σκόνη που παράγεται από τα ιζήματα του φυκιού Lithothamnium calcareum, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, αποτελεί προϊόν που έχει παραχθεί από φυτικό προϊόν με επεξεργασία, το οποίο εμπίπτει στο σημείο 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008 και πρέπει να θεωρηθεί ως μη βιολογικό συστατικό γεωργικής προέλευσης, κατά την έννοια του άρθρου 28 του κανονισμού αυτού.
43
Η ως άνω διαπίστωση δεν αναιρείται από την επισήμανση του ομόσπονδου κράτους της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας σύμφωνα με την οποία το σημείο 1 του παραρτήματος V του κανονισμού 889/2008, το οποίο περιλαμβάνει, σύμφωνα με το άρθρο 22 του κανονισμού αυτού, τον περιοριστικό κατάλογο των μη βιολογικών πρώτων υλών φυτικής προέλευσης, των πρώτων υλών ζωικής προέλευσης και των πρώτων υλών ορυκτής προέλευσης για ζωοτροφές που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο της βιολογικής παραγωγής δυνάμει του άρθρου 14, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, σημείο iv, και του άρθρου 16 του κανονισμού 834/2007, εντάσσει ρητώς το «Lithotamn» και τα «Ασβεστούχα θαλάσσια φύκη (maerl)», δηλαδή το φύκι Lithothamnium calcareum, στις «Πρώτες ύλες ζωοτροφών ορυκτής προέλευσης».
44
Ειδικότερα, η ταξινόμηση αυτή αφορά τις ζωοτροφές και διαφέρει από εκείνη που αφορά τα τρόφιμα που καλύπτονται από τους συγκεκριμένους κανονισμούς. Όπως επισήμανε και ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 78 και 79 των προτάσεών του, η ταξινόμηση αυτή των ζωοτροφών εξηγείται από το γεγονός ότι, στο πλαίσιο της δέσμης ρυθμίσεων του δικαίου της Ένωσης σχετικά με τις ζωοτροφές, το φύκι Lithothamnium calcareum αντιμετωπίζεται με γνώμονα τη θρεπτική του αξία.
45
Επιπλέον, υπενθυμίζεται ότι, όσον αφορά τα μεταποιημένα βιολογικά τρόφιμα, ο κανονισμός 834/2007 προβλέπει, στο άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχεία βʹ και γʹ, καθώς και στο άρθρο 21, διαφορετικά καθεστώτα εγκρίσεως ανάλογα με το αν τα προϊόντα ή οι ουσίες που χρησιμοποιούνται είναι μη βιολογικά συστατικά γεωργικής προέλευσης, περιλαμβανόμενα στον περιοριστικό κατάλογο που κατήρτισε η Επιτροπή, ο οποίος μνημονεύεται στο άρθρο 28 του κανονισμού 889/2008 και περιλαμβάνεται στο παράρτημα IX του κανονισμού αυτού, ή αν είναι πρόσθετα, βοηθητικά μέσα επεξεργασίας, αρωματικές ύλες, νερό, αλάτι, παρασκευάσματα μικροοργανισμών και ενζύμων, ανόργανα στοιχεία, ιχνοστοιχεία, βιταμίνες, αμινοξέα και άλλα μικροθρεπτικά στοιχεία περιλαμβανόμενα στον περιοριστικό κατάλογο που κατήρτισε επίσης η Επιτροπή, ο οποίος μνημονεύεται στο άρθρο 27, παράγραφος 1, και περιλαμβάνεται στο παράρτημα VIII του κανονισμού 889/2008.
46
Κατά συνέπεια, η ταξινόμηση ενός προϊόντος ως μη βιολογικού συστατικού γεωργικής προέλευσης, κατά την έννοια του άρθρου 28 και του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008, ή ως ανόργανου στοιχείου, κατά την έννοια του άρθρου 27, παράγραφος 1, και του παραρτήματος VIII του κανονισμού αυτού, δεν καθορίζεται με γνώμονα τη θρεπτική αξία του προϊόντος αυτού, αλλά με γνώμονα την καταχώρισή του σε έναν από τους περιοριστικούς καταλόγους των εν λόγω διατάξεων.
47
Εν προκειμένω, ούτε το γράμμα του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού 889/2008 ούτε εκείνο του παραρτήματος VIII του κανονισμού αυτού κάνουν λόγο για το φύκι Lithothamnium calcareum, οπότε δεν μπορεί, εκ πρώτης όψεως, να θεωρηθεί ότι το φύκι συνιστά ανόργανη ύλη κατά την έννοια των διατάξεων αυτών.
48
Όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι οικείες διατάξεις, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι το άρθρο 28 του κανονισμού 889/2008 και το παράρτημα IX του ίδιου κανονισμού θέτουν σε εφαρμογή το άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 834/2007.
49
Ειδικότερα, το άρθρο 19 του κανονισμού 834/2007, το οποίο προβλέπει τους κανόνες που εφαρμόζονται σχετικά με την παρασκευή μεταποιημένων τροφίμων, επιτρέπει, στην παράγραφο 2, στοιχείο γʹ, την προσθήκη μη βιολογικών συστατικών γεωργικής προέλευσης εάν αυτά έχουν προηγουμένως εγκριθεί για χρήση σε βιολογική παραγωγή σύμφωνα με το άρθρο 21 του ίδιου κανονισμού.
50
Συναφώς, το άρθρο 21 του κανονισμού 834/2007 θεσπίζει κριτήρια ως προς την έγκριση της χρησιμοποίησης των συγκεκριμένων προϊόντων και ουσιών, εξουσιοδοτώντας την Επιτροπή να καταρτίσει, εντός του πλαισίου των κριτηρίων αυτών, περιοριστικό κατάλογο προκειμένου να περιληφθούν σε αυτόν τα εν λόγω προϊόντα και οι εν λόγω ουσίες.
51
Βάσει της διατάξεως αυτής, η Επιτροπή καθόρισε, με το άρθρο 28 και το παράρτημα IX του κανονισμού 889/2008, τον περιοριστικό κατάλογο των μη βιολογικών συστατικών γεωργικής προέλευσης που μπορούν να χρησιμοποιούνται κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, για τους σκοπούς του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 834/2007.
52
Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει όμως ότι οι εκτελεστικοί κανονισμοί πρέπει να ερμηνεύονται, κατά το δυνατόν, κατά τρόπο σύμφωνο με τις διατάξεις του βασικού κανονισμού (απόφαση της 19ης Ιουλίου 2012, Pie Optiek, C‑376/11, EU:C:2012:502, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53
Κατά συνέπεια, το άρθρο 28 του κανονισμού 889/2008 και το παράρτημά του IX πρέπει να ερμηνευθούν κατά τρόπο σύμφωνο προς το άρθρο 21 του κανονισμού 834/2007.
54
Επομένως, όπως τόνισε και ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 67 των προτάσεών του, ένα μη βιολογικό συστατικό γεωργικής προέλευσης που έχει καταχωρισθεί στον περιοριστικό κατάλογο του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008 μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε βιολογικό τρόφιμο μόνον εφόσον πληροί τα κριτήρια του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007.
55
Σύμφωνα με τα κριτήρια αυτά, τα οποία διατυπώνονται στο άρθρο 21, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, σημεία i και ii, του κανονισμού 834/2007, για τη χρησιμοποίηση ενός προϊόντος ή μιας ουσίας πρέπει, αφενός, να μην υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις που να έχουν λάβει έγκριση κατά τα οριζόμενα στο κεφάλαιο 4 του τίτλου III του κανονισμού αυτού, όπου απαντά η διάταξη αυτή, και, αφετέρου, να μην είναι δυνατή η παραγωγή ή η συντήρηση των τροφίμων ή η τήρηση συγκεκριμένων διαιτητικών απαιτήσεων που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης χωρίς να γίνει χρήση των εν λόγω προϊόντων ή των εν λόγω ουσιών.
56
Κατά συνέπεια, πρέπει να εξακριβωθεί αν πληροί τα κριτήρια αυτά η χρησιμοποίηση σκόνης παραγόμενης από ιζήματα του φυκιού Lithothamnium calcareum, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, σε βιολογικά τρόφιμα όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη βιολογικά ροφήματα με βάση το ρύζι και τη σόγια, ως μη βιολογικού συστατικού γεωργικής προέλευσης κατά την έννοια του άρθρου 28 του κανονισμού 889/2008, με σκοπό τον εμπλουτισμό τους σε ασβέστιο.
57
Όσον αφορά το πρώτο από τα κριτήρια αυτά, δεν φαίνεται, υπό την επιφύλαξη σχετικής εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, να επιτρέπονται άλλες λύσεις δυνάμει των άρθρων 19 και 21 του εν λόγω κανονισμού. Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι πληρούται το κριτήριο αυτό.
58
Όσον αφορά το δεύτερο από τα εν λόγω κριτήρια, δεν προκύπτει, επίσης, υπό την επιφύλαξη σχετικής εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, ότι η προσθήκη σκόνης παραγόμενης από ιζήματα του φυκιού Lithothamnium calcareum, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, με σκοπό τον εμπλουτισμό βιολογικών τροφίμων όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη βιολογικά ροφήματα με βάση το ρύζι και τη σόγια, είναι απαραίτητη για την παραγωγή ή τη συντήρηση των εν λόγω τροφίμων, ούτε ότι διασφαλίζει την τήρηση διαιτητικών απαιτήσεων που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης. Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το κριτήριο αυτό δεν πληρούται εν προκειμένω.
59
Επομένως, το άρθρο 28 και το παράρτημα IX του κανονισμού 889/2008, σε συνδυασμό με το άρθρο 21 του κανονισμού 834/2007, έχει την έννοια ότι αποκλείει τη χρήση σκόνης που παράγεται από ιζήματα του φυκιού Lithothamnium calcareum, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, ως μη βιολογικού συστατικού γεωργικής προέλευσης κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη βιολογικά ροφήματα με βάση το ρύζι και τη σόγια, με σκοπό τον εμπλουτισμό τους με ασβέστιο.
60
Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από τους σκοπούς που επιδιώκει η επίμαχη στην κύρια δίκη δέσμη ρυθμίσεων.
61
Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο του 1, παράγραφος 1, σκοπός του κανονισμού 889/2008 είναι η θέσπιση ειδικών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού 834/2007.
62
Ο κανονισμός 834/2007 θεσπίζει αυστηρούς κανόνες ως προς την προσθήκη ανόργανων στοιχείων κατά την παρασκευή βιολογικών τροφίμων, δεδομένου ότι το άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, προβλέπει ότι ανόργανα στοιχεία μπορούν να χρησιμοποιούνται στα τρόφιμα εφόσον έχουν εγκριθεί για χρήση σε βιολογική παραγωγή σύμφωνα με το άρθρο 21 του κανονισμού.
63
Σύμφωνα όμως με το παράρτημα Ι του κανονισμού 1925/2006, το οποίο αφορά την προσθήκη βιταμινών και ανόργανων συστατικών και ορισμένων άλλων ουσιών στα τρόφιμα, το ασβέστιο αποτελεί ανόργανο στοιχείο.
64
Βάσει του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007, η Επιτροπή καθόρισε, με το άρθρο 27 και το τμήμα Α του παραρτήματος VIII του κανονισμού 889/2008, τον περιοριστικό κατάλογο των ουσιών που μπορούν να χρησιμοποιούνται ως πρόσθετα κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, για τους σκοπούς του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 834/2007. Μολονότι το εν λόγω τμήμα του παραρτήματος VIII εντάσσει στον κατάλογο αυτόν το ανθρακικό ασβέστιο μεταξύ των πρόσθετων τροφίμων, διευκρινίζει εντούτοις ότι δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον εμπλουτισμό των προϊόντων με ασβέστιο.
65
Επιπλέον, το άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 889/2008 προβλέπει ότι είναι επιτρεπτή η χρήση ανόργανων ουσιών σε τρόφιμα για κανονική κατανάλωση εφόσον πληρούνται οι ακόλουθες, διαζευκτικώς προβλεπόμενες, προϋποθέσεις. Πρώτον, εφόσον «επιβάλλεται άμεσα εκ του νόμου», υπό την έννοια ότι επιβάλλεται άμεσα από διατάξεις της ενωσιακής νομοθεσίας ή από διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας που συμβιβάζονται με την ενωσιακή νομοθεσία, με συνέπεια το τρόφιμο να μην μπορεί να διατεθεί καθόλου στην αγορά ως τρόφιμο για κανονική κατανάλωση αν δεν προστεθούν οι εν λόγω ανόργανες ουσίες. Δεύτερον, όσον αφορά τρόφιμο που διατίθεται στην αγορά ως έχον ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ή επίδραση σε σχέση με την υγεία ή τη διατροφή ή σε σχέση με τις ανάγκες συγκεκριμένων ομάδων καταναλωτών, η χρήση των ανόργανων ουσιών πρέπει να προβλέπεται από το δίκαιο της Ένωσης σχετικά με τα τρόφιμα τα οποία προορίζονται για βρέφη και μικρά παιδιά, τα τρόφιμα που προορίζονται για ειδικούς ιατρικούς σκοπούς και τα τρόφιμα υποκατάστασης του συνόλου του διαιτολογίου για τον έλεγχο του σωματικού βάρους, σχετικά με τις μεταποιημένες τροφές με βάση τα δημητριακά και τις παιδικές τροφές για βρέφη και παιδιά μικρής ηλικίας ή σχετικά με τα παρασκευάσματα για βρέφη και τα παρασκευάσματα δεύτερης βρεφικής ηλικίας.
66
Εν προκειμένω, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο και η ανάλυση της υπόθεσης από αυτό δεν περιέχουν στοιχεία από τα οποία να προκύπτει η ύπαρξη ενός τέτοιου κανόνα του εθνικού δικαίου ή του δικαίου της Ένωσης που να επιβάλλει την προσθήκη ασβεστίου στα επίμαχα στην κύρια δίκη βιολογικά τρόφιμα, ήτοι στα ροφήματα με βάση το ρύζι και τη σόγια, προκειμένου αυτά να μπορούν να διατεθούν στο εμπόριο.
67
Επομένως, το άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 21, του κανονισμού 834/2007, σε συνδυασμό με το άρθρο 27 και το παράρτημα VIII, του κανονισμού 889/2008, απαγορεύουν την προσθήκη ασβεστίου κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη ροφήματα με βάση το ρύζι και τη σόγια, με σκοπό τον εμπλουτισμό τους με ασβέστιο.
68
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Natumi αναγνωρίζει ότι, δεδομένης της απαγόρευσης της χρησιμοποίησης ανθρακικού ασβεστίου για τον εμπλουτισμό των βιολογικών προϊόντων με ασβέστιο, πολλοί παραγωγοί βιολογικών ροφημάτων με βάση τη σόγια, το ρύζι και δημητριακά προσθέτουν το φύκι Lithothamnium calcareum, διότι έχει από τη φύση του μεγάλη περιεκτικότητα σε ασβέστιο. Επιπλέον, η Natumi υποστηρίζει ότι το φύκι αυτό αποτελεί φυσική εναλλακτική πηγή ασβεστίου της οποίας η χρήση για τον εμπλουτισμό των βιολογικών τροφίμων πρέπει να επιτρέπεται.
69
Πλην όμως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι μια ερμηνεία κατά την οποία θα γινόταν δεκτό ότι είναι επιτρεπτή, κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη βιολογικά ροφήματα με βάση τη σόγια και το ρύζι, η χρησιμοποίηση ως μη βιολογικού συστατικού γεωργικής προέλευσης κατά την έννοια του άρθρου 28 του κανονισμού 889/2008 σκόνης παραγόμενης από ιζήματα, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, του φυκιού Lithothamnium calcareum, το οποίο εμφανίζει από τη φύση του υψηλή περιεκτικότητα σε ασβέστιο, με σκοπό τον εμπλουτισμό τους με ασβέστιο, θα ισοδυναμούσε με παροχή στους παραγωγούς των τροφίμων αυτών της δυνατότητας να παρακάμπτουν την απαγόρευση την οποία θέτει το άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 21 του κανονισμού 834/2007, σε συνδυασμό με το άρθρο 27 και το παράρτημα VIII του κανονισμού 889/2008.
70
Μια τέτοια ερμηνεία θα είχε, επομένως, ως αποτέλεσμα να καταστούν αλυσιτελείς οι αυστηροί κανόνες οι οποίοι αφορούν την προσθήκη, κατά την παραγωγή βιολογικών τροφίμων, προϊόντων και ουσιών όπως τα ανόργανα στοιχεία και οι οποίοι έχουν θεσπιστεί από την επίμαχη στην κύρια δίκη δέσμη ρυθμίσεων, και, επίσης, θα αντέβαινε στους σκοπούς που επιδιώκονται από την εν λόγω δέσμη ρυθμίσεων.
71
Επιπλέον, επισημαίνεται ότι, όπως τόνισε και ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 90 έως 93 των προτάσεών του, το σχέδιο εκτελεστικού κανονισμού του κανονισμού (ΕΕ) 2018/848 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαΐου 2018, για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου (ΕΕ 2018, L 150, σ. 1), προβλέπει, στο άρθρο του 7, δεύτερο εδάφιο, ότι το επιτρεπτό της προσθήκης μη βιολογικών συστατικών γεωργικής προέλευσης στα μεταποιημένα βιολογικά τρόφιμα δεν ισχύει αν τα συστατικά αυτά χρησιμοποιούνται ως προϊόντα ή ουσίες που αναφέρονται στο παράρτημα ΙΙ, τμήμα IV, σημείο 2.2.2, του κανονισμού 2018/848, μεταξύ των οποίων καταλέγονται και τα ανόργανα στοιχεία. Μολονότι ο κανονισμός 2018/848 και το εν λόγω σχέδιο εκτελεστικού κανονισμού, περιλαμβανομένων των παραρτημάτων του, δεν έχουν εφαρμογή εν προκειμένω, μαρτυρούν εντούτοις μια εξέλιξη στον τομέα των βιολογικών τροφίμων προς την κατεύθυνση του περιορισμού της προσθήκης μη βιολογικών συστατικών στα βιολογικά τρόφιμα.
72
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ο κανονισμός 889/2008 έχει την έννοια ότι αποκλείει τη χρήση σκόνης που παράγεται από ιζήματα του φυκιού Lithothamnium calcareum, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, ως μη βιολογικού συστατικού γεωργικής προέλευσης, κατά την έννοια του άρθρου 28 του κανονισμού 889/2008, κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, όπως τα βιολογικά ροφήματα με βάση το ρύζι και τη σόγια, με σκοπό τον εμπλουτισμό τους με ασβέστιο.
Επί του τρίτου ερωτήματος
73
Δεδομένης της απάντησης που δόθηκε στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα παρέλκει η απάντηση στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
74
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφαίνεται:
Ο κανονισμός (ΕΚ) 889/2008 της Επιτροπής, της 5ης Σεπτεμβρίου 2008, σχετικά με τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων όσον αφορά τον βιολογικό τρόπο παραγωγής, την επισήμανση και τον έλεγχο των προϊόντων, όπως τροποποιήθηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2018/1584 της Επιτροπής, της 22ας Οκτωβρίου 2018, έχει την έννοια ότι αποκλείει τη χρήση σκόνης που παράγεται από ιζήματα του φυκιού Lithothamnium calcareum, τα οποία καθαρίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, ως μη βιολογικού συστατικού γεωργικής προέλευσης, κατά την έννοια του άρθρου 28 του κανονισμού 889/2008, όπως τροποποιήθηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό 2018/1584, κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, όπως τα βιολογικά ροφήματα με βάση το ρύζι και τη σόγια, με σκοπό τον εμπλουτισμό τους με ασβέστιο.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.