Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δεύτερο τμήμα)
της 5ης Μαρτίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Σύναψη δημοσίων συμβάσεων – Οδηγία 2014/24/ΕΕ – Σύμβαση κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος – Σύμβαση αξίας χαμηλότερης από το κατώτατο όριο για την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας – Άρθρο 67 – Κριτήρια ανάθεσης κοινωνικής φύσεως – Πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά – Αύξηση των μισθών του προσωπικού που εκτελεί τη σύμβαση πέραν του επιπέδου των μισθών που προβλέπονται στην κλαδική συλλογική σύμβαση – Σύνδεση με το αντικείμενο της σύμβασης – Αναλογικότητα και απαγόρευση των διακρίσεων – Άρθρο 28 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα συλλογικής διαπραγμάτευσης »
Στην υπόθεση C‑210/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Órgano Administrativo de Recursos Contractuales de la Comunidad Autónoma de Euskadi (διοικητικό όργανο της Αυτόνομης Κοινότητας της Χώρας των Βάσκων για τις προσφυγές κατά διοικητικών αποφάσεων στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων, Ισπανία) με απόφαση της 14ης Μαρτίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο την ίδια ημέρα, στο πλαίσιο της δίκης
Asociación de Empresas de Servicios para la Dependencia (AESTE)
κατά
Ayuntamiento de Ortuella,
Το ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δεύτερο τμήμα),
συγκείμενο από τους K. Jürimäe, πρόεδρο τμήματος, K. Lenaerts, Πρόεδρο του Δικαστηρίου, ασκούντα καθήκοντα δικαστή του δεύτερου τμήματος, F. Schalin, M. Gavalec (εισηγητή) και Z. Csehi, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: A. Biondi
γραμματέας: R. Stefanova-Kamisheva, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 9ης Απριλίου 2025,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Ισπανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον S. Núñez Silva,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον B.‑R. Killmann, τον L. Malferrari, την E. Sanfrutos Cano και τον G. Wils,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 3ης Ιουλίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 67, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (ΕΕ 2014, L 94, σ. 65, και διορθωτικό ΕΕ 2016, L 135, σ. 120), της οδηγίας 96/71/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 1996, σχετικά με την απόσπαση εργαζομένων στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών (ΕΕ 1996, L 18, σ. 1), του άρθρου 56 ΣΛΕΕ καθώς και του άρθρου 28 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Asociación de Empresas de Servicios para la Dependencia (AESTE) και του Ayuntamiento de Ortuella (δημοτικής αρχής Ortuella, Ισπανία) σχετικά με τη νομιμότητα κριτηρίου ανάθεσης το οποίο περιλαμβάνεται στη συγγραφή υποχρεώσεων που αφορά σύμβαση παροχής υπηρεσιών για την οποία η εν λόγω αρχή κίνησε διαδικασία σύναψης.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3        Οι αιτιολογικές σκέψεις 89, 90, 92, 97, 98 και 114 της οδηγίας 2014/24 έχουν ως εξής:
«(89)      Η έννοια των κριτηρίων ανάθεσης είναι κεντρική στην παρούσα οδηγία. Είναι, ως εκ τούτου, σημαντικό να εκτίθενται οι σχετικές διατάξεις με τον πλέον απλό και ομαλό τρόπο. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με τη χρήση του όρου: “η πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά” ως κυρίαρχης έννοιας, καθώς η τελική επιλογή των αναδόχων θα πρέπει να γίνει σύμφωνα με την κρίση της επιμέρους αναθέτουσας αρχής περί της οικονομικά καλύτερης λύσης μεταξύ αυτών που προσφέρονται. [...]
(90)      Η ανάθεση της σύμβασης θα πρέπει να πραγματοποιείται βάσει αντικειμενικών κριτηρίων που να εξασφαλίζουν τη συμμόρφωση με τις αρχές της διαφάνειας, της αποφυγής των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης, με σκοπό να διασφαλίζεται αντικειμενική σύγκριση της σχετικής αξίας των προσφορών, ώστε να προσδιορίζεται, σε συνθήκες πραγματικού ανταγωνισμού, ποια προσφορά είναι η πιο συμφέρουσα από οικονομική άποψη. Θα πρέπει να προβλέπεται ρητά ότι η πιο συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά θα πρέπει να εκτιμάται βάσει της καλύτερης αναλογίας τιμής-ποιότητας, πράγμα το οποίο θα πρέπει να περιλαμβάνει πάντοτε στοιχείο αποτελεσματικότητας σε σχέση με την τιμή ή το κόστος. Θα πρέπει επίσης να διευκρινιστεί ότι η πιο συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά θα μπορούσε επίσης να εκτιμηθεί μόνο βάσει της αποτελεσματικότητας σε σχέση με την τιμή ή το κόστος. Επίσης, υπενθυμίζεται ότι οι αναθέτουσες αρχές είναι ελεύθερες να ορίσουν τα κατάλληλα ποιοτικά πρότυπα μέσω τεχνικών προδιαγραφών ή μέσω των όρων εκτέλεσης της σύμβασης.
Προκειμένου οι δημόσιες [συμβάσεις] να στραφούν περισσότερο προς την ποιότητα, θα πρέπει να επιτραπεί στα κράτη μέλη να απαγορεύουν ή να περιορίζουν τη χρήση μόνο της τιμής ή μόνο του κόστους για την αξιολόγηση της πιο συμφέρουσας προσφοράς από οικονομική άποψη, εφόσον το κρίνουν σκόπιμο.
Για να εξασφαλιστεί η συμμόρφωση προς την αρχή της ίσης μεταχείρισης κατά την ανάθεση συμβάσεων, οι αναθέτουσες αρχές θα πρέπει να υποχρεούνται να δημιουργούν τις απαιτούμενες συνθήκες διαφάνειας, ώστε να μπορούν όλοι οι προσφέροντες να ενημερώνονται επαρκώς για τα κριτήρια και τις ρυθμίσεις που θα ισχύσουν κατά τη λήψη της απόφασης για την ανάθεση της σύμβασης. Θα πρέπει συνεπώς να υποχρεώνονται οι αναθέτουσες αρχές να αναφέρουν τα κριτήρια ανάθεσης της σύμβασης και τη σχετική στάθμιση καθενός εξ αυτών. [...]
[...]
(92)      Κατά την εκτίμηση της καλύτερης αναλογίας τιμής-ποιότητας, οι αναθέτουσες αρχές θα πρέπει να καθορίζουν τα σχετικά με το αντικείμενο της σύμβασης οικονομικά και ποιοτικά κριτήρια τα οποία θα χρησιμοποιήσουν για τον σκοπό αυτό. Τα κριτήρια αυτά θα πρέπει, συνεπώς, να επιτρέπουν τη συγκριτική αξιολόγηση του επιπέδου απόδοσης που προσφέρει κάθε προσφορά σε συνάρτηση με το αντικείμενο της σύμβασης, όπως ορίζεται στις τεχνικές προδιαγραφές. Όσον αφορά την καλύτερη αναλογία τιμής-ποιότητας, στην παρούσα οδηγία παρατίθεται μη εξαντλητικός κατάλογος πιθανών κριτηρίων ανάθεσης, συμπεριλαμβανομένων των περιβαλλοντικών και κοινωνικών πτυχών. Οι αναθέτουσες αρχές θα πρέπει να ενθαρρύνονται ώστε τα κριτήρια ανάθεσης που επιλέγουν να τους επιτρέπουν να αποκτούν έργα, αγαθά και υπηρεσίες υψηλής ποιότητας που να ανταποκρίνονται κατά τον καλύτερο τρόπο στις ανάγκες τους.
Τα επιλεγμένα κριτήρια ανάθεσης δεν θα πρέπει να παρέχουν στην αναθέτουσα αρχή απεριόριστη ελευθερία επιλογής και θα πρέπει να διασφαλίζουν τη δυνατότητα πραγματικού και δίκαιου ανταγωνισμού και να συνοδεύονται από ρυθμίσεις που να επιτρέπουν την ουσιαστική εξακρίβωση των πληροφοριών που παρέχουν οι προσφέροντες.
Για να προσδιοριστεί η πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά, [...] η απόφαση ανάθεσης της σύμβασης δεν θα πρέπει να βασίζεται μόνο σε μη κοστολογικά κριτήρια. Τα ποιοτικά κριτήρια θα πρέπει συνεπώς να συνοδεύονται από ένα κοστολογικό κριτήριο το οποίο θα μπορούσε, ανάλογα με την επιλογή της αναθέτουσας αρχής, να είναι είτε η τιμή είτε μια προσέγγιση βασιζόμενη στη σχέση αποδοτικότητας-κόστους, όπως, επί παραδείγματι, η κοστολόγηση του κύκλου ζωής. Τα κριτήρια ανάθεσης δεν θα πρέπει, ωστόσο, να θίγουν την εφαρμογή εθνικών διατάξεων που καθορίζουν τις αμοιβές για ορισμένες υπηρεσίες ή σταθερές τιμές για ορισμένα αγαθά.
[...]
(97)      Επίσης, προκειμένου να ενταχθεί καλύτερα η κοινωνική και η περιβαλλοντική παράμετρος στις διαδικασίες [σύναψης σύμβασης], θα πρέπει να επιτρέπεται στις αναθέτουσες αρχές να χρησιμοποιούν για τα έργα, τα αγαθά ή τις υπηρεσίες που πρόκειται να παρασχεθούν βάσει της δημόσιας σύμβασης κριτήρια ανάθεσης ή όρους εκτέλεσης σύμβασης τα οποία να καλύπτουν κάθε πτυχή και στάδιο του κύκλου ζωής τους, από την εξόρυξη των πρώτων υλών για το προϊόν έως το στάδιο της απόρριψής του, περιλαμβανομένων και των παραγόντων που εμπλέκονται στη συγκεκριμένη διαδικασία παραγωγής, παροχής ή εμπορίας και των όρων εμπορίας των εν λόγω έργων, αγαθών ή υπηρεσιών, ή ειδικές διαδικασίες σε μεταγενέστερο στάδιο του κύκλου ζωής τους, ακόμη και αν οι παράγοντες αυτοί δεν αποτελούν μέρος της υλικής τους υπόστασης. [...]
Εντούτοις, ο όρος της σύνδεσης με το αντικείμενο της σύμβασης αποκλείει κριτήρια και όρους σχετιζόμενους με γενική εταιρική πολιτική, η οποία δεν μπορεί να θεωρηθεί ως παράγοντας που χαρακτηρίζει τη συγκεκριμένη διαδικασία παραγωγής ή παροχής των αγοραζόμενων έργων, αγαθών ή υπηρεσιών. Ως εκ τούτου, δεν θα πρέπει να επιτρέπεται στις αναθέτουσες αρχές να απαιτούν από τους προσφέροντες να διαθέτουν εταιρική πολιτική για κοινωνική ή περιβαλλοντική ευθύνη.
(98)      Είναι εξαιρετικά σημαντικό η σύμβαση να περιέχει κριτήρια ανάθεσης ή όρους εκτέλεσης της σύμβασης που να αφορούν τις κοινωνικές πτυχές της διαδικασίας παραγωγής των έργων, των αγαθών ή των υπηρεσιών που πρόκειται να παρασχεθούν. Επίσης, τα κριτήρια και οι όροι αυτοί θα πρέπει να εφαρμόζονται σύμφωνα με την οδηγία [96/71], όπως την ερμήνευσε το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και δεν θα πρέπει να επιλέγονται ή να εφαρμόζονται κατά τρόπο που δημιουργεί άμεσες ή έμμεσες διακρίσεις εις βάρος οικονομικών φορέων από άλλα κράτη μέλη ή από τρίτες χώρες που είναι συμβαλλόμενα μέρη στη [συμφωνία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου σχετικά με τις δημόσιες συμβάσεις (ΣΔΣ)] ή σε συμφωνίες ελευθέρων συναλλαγών στις οποίες είναι συμβαλλόμενο μέρος η [Ευρωπαϊκή] Ένωση. Ως εκ τούτου, οι απαιτήσεις για τους βασικούς όρους εργασίας που ρυθμίζει η οδηγία [96/71], όπως τα κατώτατα όρια αποδοχών, θα πρέπει να παραμένουν στα επίπεδα που ορίζει η εθνική νομοθεσία ή οι συλλογικές συμβάσεις που ισχύουν σύμφωνα με το ενωσιακό δίκαιο στο πλαίσιο της εν λόγω οδηγίας.
[...]
(114)      Ορισμένες κατηγορίες υπηρεσιών εξακολουθούν, λόγω της φύσης τους, να έχουν περιορισμένη διασυνοριακή διάσταση, και συγκεκριμένα οι υπηρεσίες εκείνες που είναι γνωστές ως προσωπικές, όπως ορισμένες κοινωνικές, υγειονομικές και εκπαιδευτικές υπηρεσίες. Οι εν λόγω υπηρεσίες παρέχονται εντός συγκεκριμένου πλαισίου, το οποίο διαφέρει σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, λόγω διαφορετικών πολιτισμικών παραδόσεων. Συνεπώς, θα πρέπει να θεσπιστεί ειδικό καθεστώς για τις δημόσιες συμβάσεις που καλύπτουν αυτές τις υπηρεσίες, με ένα όριο υψηλότερο του ισχύοντος για άλλες υπηρεσίες.
Οι προσωπικές υπηρεσίες αξίας χαμηλότερης από αυτό το όριο συνήθως δεν παρουσιάζουν ενδιαφέρουν για παρόχους από άλλα κράτη μέλη, εκτός εάν υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις για το αντίθετο, όπως χρηματοδότηση από την Ένωση για διασυνοριακά έργα.
Οι συμβάσεις για προσωπικές υπηρεσίες που υπερβαίνουν το κατώτατο όριο θα πρέπει να χαρακτηρίζονται από διαφάνεια σε ολόκληρη την Ένωση. Δεδομένης της σημασίας του πολιτισμικού πλαισίου και του ευαίσθητου χαρακτήρα των εν λόγω υπηρεσιών, τα κράτη μέλη θα πρέπει να διαθέτουν μεγάλη διακριτική ευχέρεια για τη διοργάνωση της επιλογής των παρόχων υπηρεσιών με τον τρόπο που τα ίδια κρίνουν καταλληλότερο. Οι κανόνες της παρούσας οδηγίας λαμβάνουν υπόψη αυτή την ανάγκη, επιβάλλοντας μόνο την τήρηση των βασικών αρχών διαφάνειας και ίσης μεταχείρισης και διασφαλίζοντας ότι οι αναθέτουσες αρχές είναι σε θέση να εφαρμόζουν ειδικά ποιοτικά κριτήρια για την επιλογή των παρόχων υπηρεσιών, όπως τα κριτήρια που προβλέπονται στο εθελοντικό ευρωπαϊκό πλαίσιο ποιότητας για τις κοινωνικές υπηρεσίες, το οποίο δημοσιεύθηκε από την Επιτροπή Κοινωνικής Προστασίας. [...]»
4        Το άρθρο 4 της οδηγίας 2014/24, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κατώτατα ποσά», έχει ως εξής:
«Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στις συμβάσεις των οποίων η εκτιμώμενη αξία εκτός φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) είναι ίση προς ή ανώτερη από τα ακόλουθα κατώτατα όρια:
[...]
δ)      750 000 [ευρώ] για δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών που αφορούν κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες που περιλαμβάνονται στο παράρτημα XIV.»
5        Το κεφάλαιο II της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενικοί κανόνες», περιλαμβάνει το άρθρο 18, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχές εφαρμοζόμενες στις διαδικασίες σύναψης συμβάσεων» και ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Οι αναθέτουσες αρχές αντιμετωπίζουν τους οικονομικούς φορείς ισότιμα και χωρίς διακρίσεις και ενεργούν με διαφανή και αναλογικό τρόπο.
Ο σχεδιασμός των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων δεν γίνεται με σκοπό τον αποκλεισμό τ[ου]ς από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας ή τον τεχνητό περιορισμό του ανταγωνισμού. Ο ανταγωνισμός θεωρείται ότι περιορίζεται τεχνητά όταν οι διαδικασίες σύναψης συμβάσεων έχουν σχεδιαστεί με σκοπό την αδικαιολόγητα ευνοϊκή ή δυσμενή μεταχείριση ορισμένων οικονομικών φορέων.»
6        Το άρθρο 67 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κριτήρια ανάθεσης των συμβάσεων», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Με την επιφύλαξη των εθνικών νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων σχετικά με την τιμή ορισμένων προμηθειών ή την αμοιβή ορισμένων υπηρεσιών, οι αναθέτουσες αρχές βασίζουν την ανάθεση των δημόσιων συμβάσεων στην πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά.
2.      H πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά σύμφωνα με τη γνώμη της αναθέτουσας αρχής προσδιορίζεται βάσει της τιμής ή του κόστους, με χρήση προσέγγισης αποτελεσματικότητας σε σχέση με το κόστος, όπως της κοστολόγησης του κύκλου ζωής, σύμφωνα με το άρθρο 68, και μπορεί να περιλαμβάνει τη βέλτιστη σχέση τιμής-ποιότητας, η οποία εκτιμάται βάσει κριτηρίων συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, ποιοτικών, περιβαλλοντικών και/ή κοινωνικών πτυχών που συνδέονται με το αντικείμενο της συγκεκριμένης δημόσιας σύμβασης. Στα κριτήρια αυτά μπορούν να περιλαμβάνονται, φερ’ ειπείν:
α)      η ποιότητα, περιλαμβανομένης της τεχνικής αξίας, τα αισθητικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά, η προσβασιμότητα, ο σχεδιασμός για όλους τους χρήστες, τα κοινωνικά, περιβαλλοντικά και καινοτόμα χαρακτηριστικά και η εμπορία και οι σχετικοί όροι·
β)      η οργάνωση, τα προσόντα και η πείρα του προσωπικού στο οποίο ανατίθεται η εκτέλεση της σύμβασης, αν η ποιότητα του διατεθέντος προσωπικού μπορεί να έχει σημαντική επίδραση στο επίπεδο εκτέλεσης της σύμβασης· ή
γ)      η εξυπηρέτηση μετά την πώληση και η τεχνική υποστήριξη, οι όροι παράδοσης, όπως η ημερομηνία παράδοσης, η διαδικασία και η περίοδος παράδοσης, ή η περίοδος αποπεράτωσης.
Το στοιχείο του κόστους δύναται επίσης να λαμβάνει τη μορφή σταθερής τιμής ή κόστους βάσει του οποίου οι οικονομικοί φορείς θα ανταγωνίζονται αποκλειστικά και μόνο βάσει ποιοτικών κριτηρίων.
Τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν ότι οι αναθέτουσες αρχές δεν μπορούν να χρησιμοποιούν την τιμή ή το κόστος ως μοναδικό κριτήριο ανάθεσης ή να περιορίζουν τη χρήση τους σε ορισμένες κατηγορίες αναθετουσών αρχών ή ορισμένα είδη συμβάσεων.
3.      Τα κριτήρια ανάθεσης θεωρούνται ότι συνδέονται με το αντικείμενο της δημόσιας σύμβασης εφόσον συνδέονται με τα έργα, τις προμήθειες ή τις υπηρεσίες που θα παρασχεθούν στο πλαίσιο της σύμβασης σε σχέση με οποιαδήποτε πτυχή της και σε οποιοδήποτε από τα στάδια του κύκλου ζωής της, περιλαμβανομένων και των παραγόντων που εμπλέκονται:
α)      στη συγκεκριμένη διαδικασία παραγωγής, διάθεσης ή εμπορίας των εν λόγω έργων, προμηθειών ή υπηρεσιών· ή
β)      στη συγκεκριμένη διαδικασία άλλου σταδίου του κύκλου ζωής της,
έστω και αν οι εν λόγω παράγοντες δεν αποτελούν μέρος της υλικής υπόστασής της.
4.      Τα κριτήρια ανάθεσης δεν έχουν ως αποτέλεσμα την παροχή απεριόριστης ελευθερίας επιλογής στην εν λόγω αναθέτουσα αρχή. Διασφαλίζουν τη δυνατότητα αποτελεσματικού ανταγωνισμού και συνοδεύονται από προδιαγραφές που επιτρέπουν την αποτελεσματική επαλήθευση των πληροφοριών που παρέχονται από τους προσφέροντες, προκειμένου να αξιολογείται ο βαθμός συμμόρφωσής τους προς τα κριτήρια ανάθεσης. Εάν υπάρχουν αμφιβολίες, οι αναθέτουσες αρχές επαληθεύουν αποτελεσματικά την ακρίβεια των πληροφοριών και αποδείξεων τις οποίες παρέχουν οι προσφέροντες.
5.      Η αναθέτουσα αρχή διευκρινίζει στα έγγραφα της διαδικασίας σύναψης σύμβασης τη σχετική στάθμιση που προσδίδει σε καθένα από τα κριτήρια που έχουν επιλεγεί για τον προσδιορισμό της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς, εκτός εάν αυτό καθορίζεται μόνο βάσει της τιμής.
Η στάθμιση αυτή μπορεί να εκφράζεται με την πρόβλεψη περιθωρίου διακύμανσης με το κατάλληλο μέγιστο εύρος.
Εάν δεν είναι δυνατή η στάθμιση για αντικειμενικούς λόγους, η αναθέτουσα αρχή επισημαίνει τα κριτήρια με φθίνουσα σειρά σπουδαιότητας.»
7        Κατά το άρθρο 74 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ανάθεση συμβάσεων για κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες»:
«Οι δημόσιες συμβάσεις για κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες οι οποίες αναφέρονται στο παράρτημα XIV ανατίθενται σύμφωνα με το παρόν κεφάλαιο εφόσον η αξία των συμβάσεων ισούται ή υπερβαίνει το κατώτατο όριο που ορίζεται στο άρθρο 4
στοιχείο δ).»
8        Το άρθρο 76 της οδηγίας 2014/24, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχές της ανάθεσης συμβάσεων», ορίζει τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη θεσπίζουν εθνικούς κανόνες για την ανάθεση συμβάσεων δυνάμει του παρόντος κεφαλαίου, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι αναθέτουσες αρχές τηρούν τις αρχές της διαφάνειας και της ίσης μεταχείρισης των οικονομικών φορέων. Τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να καθορίζουν τους εφαρμοστέους διαδικαστικούς κανόνες, υπό τον όρο ότι οι κανόνες αυτοί επιτρέπουν στις αρμόδιες αρχές να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες των σχετικών υπηρεσιών.
2.      Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη διασφάλισης της ποιότητας, της συνέχειας, της δυνατότητας πρόσβασης, του οικονομικά προσιτού χαρακτήρα, της διαθεσιμότητας και της πληρότητας των υπηρεσιών, τις ειδικές ανάγκες των διαφόρων κατηγοριών χρηστών, συμπεριλαμβανομένων των μειονεκτουσών και των ευάλωτων ομάδων, τη συμμετοχή και την ενδυνάμωση των χρηστών και την καινοτομία. Τα κράτη μέλη μπορούν επίσης να προβλέπουν ότι η επιλογή του παρόχου υπηρεσιών γίνεται βάσει της προσφοράς που παρουσιάζει τον καλύτερο λόγο τιμής/ποιότητος, λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων ποιότητας και βιωσιμότητας για τις κοινωνικές υπηρεσίες.»
9        Το παράρτημα XIV της εν λόγω οδηγίας περιλαμβάνει πίνακα με τίτλο «Υπηρεσίες αναφερόμενες στο άρθρο 74», όπου αναγράφεται ο κωδικός CPV 85312000‑9.
Το ισπανικό δίκαιο
10      Το άρθρο 1 του Ley 9/2017 de Contratos del Sector Público, por la que se transponen al ordenamiento jurídico español las Directivas del Parlamento Europeo y del Consejo 2014/23/UE y 2014/24/UE, de 26 de febrero de 2014 (νόμου 9/2017 περί δημοσίων συμβάσεων, με τον οποίο μεταφέρονται στην ισπανική έννομη τάξη οι οδηγίες 2014/23/ΕΕ και [2014/24] του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014), της 8ης Νοεμβρίου 2017 (BOE αριθ. 272, της 9ης Νοεμβρίου 2017, στο εξής: LCSP), το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και σκοπός», ορίζει στην παράγραφο 3 τα εξής:
«Σε όλες τις δημόσιες συμβάσεις περιλαμβάνονται κατά τρόπο οριζόντιο και δεσμευτικό κοινωνικά και περιβαλλοντικά κριτήρια, εφόσον αυτά συνδέονται με το αντικείμενο της σύμβασης, δεδομένου ότι η συμπερίληψή τους επιτρέπει να επιτευχθεί καλύτερη σχέση ποιότητας/τιμής της συμβατικής παροχής, καθώς και μεγαλύτερη και αποτελεσματικότερη χρήση των δημόσιων πόρων. Διευκολύνεται επίσης η πρόσβαση στις δημόσιες συμβάσεις για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις και τις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας.»
11      Το άρθρο 145 του νόμου αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Απαιτήσεις και είδη κριτηρίων ανάθεσης των συμβάσεων», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Οι συμβάσεις ανατίθενται με χρήση διαφόρων κριτηρίων ανάθεσης βάσει της καλύτερης σχέσης ποιότητας/τιμής.
Εφόσον τούτο δικαιολογείται από τον φάκελο, οι συμβάσεις μπορούν να ανατίθενται βάσει κριτηρίων που στηρίζονται σε προσέγγιση βέλτιστης αποτελεσματικότητας σε σχέση με το κόστος, με βάση την τιμή ή το κόστος, όπως είναι ο υπολογισμός του κόστους του κύκλου ζωής σύμφωνα με το άρθρο 148.
2.      Η καλύτερη σχέση ποιότητας/τιμής αξιολογείται βάσει οικονομικών και ποιοτικών κριτηρίων.
Τα ποιοτικά κριτήρια που καθορίζονται από την αναθέτουσα αρχή για την αξιολόγηση της καλύτερης σχέσης ποιότητας/τιμής μπορούν να περιλαμβάνουν περιβαλλοντικές ή κοινωνικές πτυχές, σχετιζόμενες με το αντικείμενο της σύμβασης κατά τον τρόπο που προβλέπεται στην παράγραφο 6 του παρόντος άρθρου, οι οποίες μπορεί να είναι, μεταξύ άλλων, οι ακόλουθες:
1.      Η ποιότητα, συμπεριλαμβανομένης της τεχνικής αξίας, τα αισθητικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά, η προσβασιμότητα, ο καθολικός σχεδιασμός ή ο σχεδιασμός για όλους τους χρήστες, τα κοινωνικά, περιβαλλοντικά και καινοτόμα χαρακτηριστικά, καθώς και η εμπορία και οι σχετικοί όροι·
[...]
Τα κοινωνικά χαρακτηριστικά της σύμβασης αφορούν, μεταξύ άλλων, τους ακόλουθους σκοπούς: την προώθηση της κοινωνικής ένταξης των ατόμων με αναπηρία, των μειονεκτούντων ατόμων ή των μελών ευάλωτων ομάδων μεταξύ των ατόμων που απασχολούνται για την εκτέλεση της σύμβασης και, γενικά, της κοινωνικής και επαγγελματικής ένταξης των ατόμων με αναπηρία ή των ατόμων που βρίσκονται σε κατάσταση κοινωνικού αποκλεισμού ή διατρέχουν κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού· την υπεργολαβική ανάθεση σε ειδικά κέντρα απασχόλησης ή επιχειρήσεις ένταξης· τα σχέδια για την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών τα οποία εφαρμόζονται κατά την εκτέλεση της σύμβασης και, γενικά, την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών· την προώθηση των προσλήψεων γυναικών· τον συνδυασμό επαγγελματικής, προσωπικής και οικογενειακής ζωής· τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και των μισθών· τη σταθερότητα της απασχόλησης· την πρόσληψη μεγαλύτερου αριθμού ατόμων για την εκτέλεση της σύμβασης· την κατάρτιση και την προστασία της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία· την εφαρμογή δεοντολογικών κριτηρίων και κριτηρίων κοινωνικής ευθύνης κατά την εκτέλεση της σύμβασης· ή τα κριτήρια σχετικά με την προμήθεια ή τη χρήση προϊόντων δίκαιου εμπορίου κατά την εκτέλεση της σύμβασης.
2.      Η οργάνωση, τα προσόντα και η πείρα του προσωπικού που απασχολείται για την εκτέλεση της σύμβασης, εφόσον η ποιότητα του προσωπικού αυτού μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη βέλτιστη εκτέλεση της σύμβασης.
[...]»
12      Η τεσσαρακοστή έβδομη πρόσθετη διάταξη του εν λόγω νόμου, η οποία φέρει τον τίτλο «Αρχές εφαρμοστέες στις συμβάσεις παραχώρησης υπηρεσιών που απαριθμούνται στο παράρτημα IV και στις συμβάσεις υπηρεσιών κοινωνικού, εκπαιδευτικού ή υγειονομικού χαρακτήρα που απαριθμούνται στο παράρτημα IV», ορίζει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη της εφαρμογής των διατάξεων του παρόντος νόμου και, μεταξύ άλλων, των διατάξεων που αφορούν τον καθορισμό των τεχνικών προδιαγραφών, των ελάχιστων προϋποθέσεων φερεγγυότητας, των κριτηρίων ανάθεσης και των ειδικών όρων εκτέλεσης, οι αναθέτουσες αρχές μεριμνούν, σε όλα τα στάδια της διαδικασίας σύναψης των συμβάσεων παραχώρησης υπηρεσιών που απαριθμούνται στο παράρτημα IV και των συμβάσεων κοινωνικού, εκπαιδευτικού ή υγειονομικού χαρακτήρα που απαριθμούνται επίσης στο παράρτημα IV, για την ανάγκη να εξασφαλίζεται η ποιότητα, η συνέχεια, η προσβασιμότητα, ο οικονομικά προσιτός χαρακτήρας, η διαθεσιμότητα και η πληρότητα των υπηρεσιών, να καλύπτονται οι ειδικές ανάγκες των διαφόρων κατηγοριών χρηστών, συμπεριλαμβανομένων των μειονεκτουσών και ευάλωτων ομάδων, και να διασφαλίζεται η συμμετοχή των χρηστών των υπηρεσιών, καθώς και η καινοτομία στην παροχή της υπηρεσίας.
Επιπλέον, κατά τον καθορισμό των κριτηρίων ανάθεσης των συμβάσεων που αναφέρονται στην παρούσα πρόσθετη διάταξη, η αναθέτουσα αρχή μπορεί να λαμβάνει υπόψη πτυχές όπως: η εμπειρία του προσωπικού που απασχολείται στο πλαίσιο της σύμβασης στην παροχή υπηρεσιών προοριζόμενων για ιδιαίτερα μειονεκτούντες τομείς ή στην παροχή υπηρεσιών ανάλογης φύσης υπό τους όρους που προβλέπονται στο άρθρο 145· η επανεπένδυση των αποκομιζόμενων κερδών στη βελτίωση των υπηρεσιών τις οποίες παρέχει· η θέσπιση μηχανισμών συμμετοχής, ενημέρωσης και καθοδήγησης των χρηστών.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
13      Στις 13 Ιουνίου 2023 η AESTE άσκησε ειδική προσφυγή στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων ενώπιον του Órgano Administrativo de Recursos Contractuales de la Comunidad Autónoma de Euskadi (διοικητικού οργάνου της Αυτόνομης Κοινότητας της Χώρας των Βάσκων για τις προσφυγές κατά διοικητικών αποφάσεων στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων, Ισπανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, βάλλουσα κατά της συγγραφής υποχρεώσεων της σύμβασης σχετικά με «[υ]πηρεσία κατ’ οίκον βοήθειας της δημοτικής αρχής Ortuella», για την οποία η εν λόγω αρχή κίνησε διαδικασία σύναψης (στο εξής: επίδικη σύμβαση).
14      Η επίδικη σύμβαση έχει ως αντικείμενο «την εκτέλεση της υπηρεσίας κατ’ οίκον βοήθειας της δημοτικής αρχής Ortuella με σκοπό την παροχή συλλογικής υπηρεσίας κοινωνικού χαρακτήρα στο πλαίσιο της οποίας ασκούνται, χάρη σε προσωπικό που προετοιμάζεται, εκπαιδεύεται και εποπτεύεται, δραστηριότητες πρόληψης, εκπαίδευσης και παροχής στήριξης υπέρ των οικογενειών και/ή των προσώπων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη διατήρηση ή στη διαφύλαξη της σωματικής, κοινωνικής και/ή συναισθηματικής τους ευημερίας, προκειμένου να καταβληθεί προσπάθεια ώστε οι χρήστες να μπορούν να συνεχίσουν να ζουν στο σπίτι τους και/ή στο περιβάλλον τους, στο μέτρο που αυτό είναι δυνατό και ενδεδειγμένο». Κατά το αιτούν δικαστήριο, η σύμβαση αυτή αφορά «[κ]οινωνικές υπηρεσίες χωρίς παροχή καταλύματος» (CPV 85312000-9), κατά την έννοια του παραρτήματος IV του LCSP, το οποίο αντιστοιχεί στο παράρτημα XIV της οδηγίας 2014/24.
15      Η εκτιμώμενη αξία της εν λόγω σύμβασης ανέρχεται σε 166 250 ευρώ.
16      Με την προσφυγή της, η AESTE ζητεί την ακύρωση του κριτηρίου ανάθεσης το οποίο περιλαμβάνεται στη συγγραφή ειδικών διοικητικών ρητρών της επίδικης σύμβασης και το οποίο προβλέπει τη χορήγηση κατ’ ανώτατο όριο 40 βαθμών σε περίπτωση αύξησης των μισθολογικών δαπανών του προσφέροντος (στο εξής: επίδικο κριτήριο). Το κριτήριο αυτό έχει ως εξής:
«Λαμβάνονται υπόψη, με σημείο αναφοράς τους μισθούς που καθορίζονται στη συλλογική σύμβαση του κλάδου, οι υψηλότεροι μισθοί (αύξηση των μισθολογικών δαπανών) τους οποίους η προσφέρουσα επιχείρηση προτείνει να εφαρμόσει στα πρόσωπα που εκτελούν τη δημόσια σύμβαση.
Το ποσοστό μισθολογικής αύξησης συνεκτιμάται λαμβανομένων υπόψη του βασικού μισθού και του προβλεπόμενου στη συλλογική σύμβαση συμπληρώματος μισθού που καταβάλλονται σε όλους τους εργαζομένους που πρέπει να προσληφθούν, με εφαρμογή του ακόλουθου τύπου: βαθμοί = P × A/B.
Οι βαθμοί αντιστοιχούν στον συνολικό αριθμό βαθμών που αποδίδονται στην πρόταση.
P είναι ο μέγιστος αριθμός βαθμών που μπορούν να δοθούν, δηλαδή 40 βαθμοί.
A είναι το υψηλότερο ποσοστό όλων των υποβληθεισών προσφορών.
B είναι το ποσοστό που προβλέπεται από την υπό αξιολόγηση προσφορά.
Λαμβάνονται υπόψη οι προσφορές που προβλέπουν ποσοστό αύξησης το οποίο θα εφαρμοστεί στα πρόσωπα που εκτελούν τη σύμβαση. Στις προσφορές που δεν προβλέπουν καμία αύξηση αποδίδονται 0 βαθμοί.
Εντός μέγιστης προθεσμίας ενός μηνός από τη σύναψη της σύμβασης και μετά από διαπραγμάτευση με τους εκπροσώπους του προσωπικού, προσδιορίζονται τα στοιχεία της αμοιβής στα οποία εφαρμόζεται η εν λόγω μισθολογική αύξηση. Ομοίως, η ανάδοχος επιχείρηση καταβάλλει προσπάθειες ώστε να συνάψει συμφωνία (συλλογική σύμβαση για την υπηρεσία κατ’ οίκον βοήθειας της Ortuella) που θα διέπει τους όρους εργασίας του προσωπικού το οποίο απασχολείται στο πλαίσιο της ανωτέρω σύμβασης.»
17      Το αιτούν δικαστήριο έχει αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του επίδικου κριτηρίου με το δίκαιο της Ένωσης.
18      Πρώτον, διερωτάται αν το κριτήριο αυτό καθιστά δυνατό τον προσδιορισμό της «πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς», κατά την έννοια του άρθρου 67, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24. Συναφώς, ενώ η αναθέτουσα αρχή υποστηρίζει ότι το εν λόγω κριτήριο αποσκοπεί στην αύξηση της αμοιβής του προσωπικού το οποίο είναι επιφορτισμένο με την εκτέλεση της υπηρεσίας που αποτελεί αντικείμενο της επίδικης σύμβασης και, ως εκ τούτου, στη βελτίωση της σταθερότητας και της συνέχειας στην παροχή της υπηρεσίας αυτής, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να θεωρεί ότι η σχέση μεταξύ μιας τέτοιας μισθολογικής αύξησης και της βελτίωσης της υπηρεσίας είναι υπερβολικά υποθετική για να μπορεί να καθορίσει την ανάθεση της σύμβασης.
19      Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι από την αιτιολογική σκέψη 98 της οδηγίας 2014/24 προκύπτει ότι τα κοινωνικά κριτήρια που επιλέγονται για την ανάθεση των δημοσίων συμβάσεων πρέπει να εφαρμόζονται σύμφωνα με την οδηγία 96/71. Το επίδικο κριτήριο, όμως, ενδέχεται να εισάγει δυσμενή διάκριση καθόσον υποχρεώνει μια επιχείρηση που επιθυμεί να αυξήσει τις πιθανότητες να της ανατεθεί η επίδικη σύμβαση να καταβάλει στους εργαζομένους που θα κληθούν να εκτελέσουν τη σύμβαση μισθούς υψηλότερους από εκείνους τους οποίους λάμβαναν, πράγμα που θα μπορούσε να συνιστά πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση ικανή να εμποδίσει την υποβολή προσφοράς.
20      Τρίτον, το επίδικο κριτήριο ενδέχεται να είναι δυσανάλογο και να εισάγει δυσμενή διάκριση για τους οικονομικούς φορείς που δεν έχουν επαρκή ικανότητα να καταβάλλουν υψηλούς μισθούς, ενώ οι φορείς αυτοί θα μπορούσαν να υποβάλουν ανταγωνιστικές προσφορές χαρακτηριζόμενες από καλή σχέση ποιότητας/τιμής λόγω του χαμηλότερου μισθολογικού κόστους.
21      Τέταρτον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται μήπως το επίδικο κριτήριο συνιστά επέμβαση στο δικαίωμα συλλογικής διαπραγμάτευσης που αναγνωρίζεται στο άρθρο 28 του Χάρτη, δεδομένου ότι η συλλογική διαπραγμάτευση που θα αρχίσει μετά την ανάθεση της επίδικης σύμβασης θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα να αποκλειστεί το προσωπικό που είναι επιφορτισμένο με την εκτέλεση της σύμβασης αυτής από το πεδίο εφαρμογής ισχύουσας συλλογικής σύμβασης. Μια τέτοια διαπραγμάτευση θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει στη δημιουργία μισθολογικών ανισοτήτων μεταξύ των εργαζομένων της ίδιας επιχείρησης οι οποίοι εκτελούν πανομοιότυπα καθήκοντα, αλλά των οποίων η αμοιβή διαφέρει ανάλογα με το ποιος είναι ο φορέας για τον οποίο εκτελούνται τα καθήκοντα αυτά.
22      Πέμπτον, το επίδικο κριτήριο ενδέχεται επίσης να είναι δυσανάλογο σε σχέση με τον σκοπό τον οποίο επιδιώκει, διότι η νέα συλλογική σύμβαση, για την οποία θα διεξαχθεί διαπραγμάτευση μετά την ανάθεση της επίδικης σύμβασης, θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα την παγίωση της μισθολογικής αύξησης πέραν του πεδίου εκτέλεσης της επίδικης σύμβασης, με συνέπεια την απώλεια της σύνδεσης με το αντικείμενο της σύμβασης, όπως η σύνδεση αυτή προβλέπεται στο άρθρο 67, παράγραφος 3, της οδηγίας 2014/24.
23      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Órgano Administrativo de Recursos Contractuales de la Comunidad Autónoma de Euskadi (διοικητικό όργανο της Αυτόνομης Κοινότητας της Χώρας των Βάσκων για τις προσφυγές κατά διοικητικών αποφάσεων στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«[1)]            Είναι ένα κριτήριο ανάθεσης σύμβασης υπηρεσιών όπως το περιγραφόμενο, το οποίο:
–        αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην αύξηση του μισθολογικού κόστους, πέραν των ορίων της ισχύουσας κλαδικής σύμβασης, που ο προσφέρων προτίθεται να εφαρμόσει στα πρόσωπα που θα εκτελέσουν τη σύμβαση
και
–        υποχρεώνει τον ανάδοχο να διευκρινίσει, κατόπιν συλλογικής διαπραγμάτευσης με τους εκπροσώπους των εργαζομένων, το πλαίσιο εντός του οποίου θα εφαρμοστεί η μισθολογική αύξηση και να μεριμνήσει για τη σύναψη συλλογικής σύμβασης η οποία θα εφαρμόζεται στο προσωπικό που θα επιφορτιστεί με την εκτέλεση της σύμβασης,
κατάλληλο ώστε να προσδιοριστεί η πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά, όπως απαιτεί το άρθρο 67, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/24];
[2)]      Αντιβαίνει το κριτήριο αυτό στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών ή περιορίζει τον ελεύθερο ανταγωνισμό κατά παράβαση του άρθρου 56 ΣΛΕΕ και των οδηγιών [2014/24] και [96/71];
[3)]      Προσκρούει το εν λόγω κριτήριο στο δικαίωμα συλλογικής διαπραγμάτευσης το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 28 του [Χάρτη];»
Επί του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως
24      Πρέπει αρχικά να εξεταστεί το ζήτημα αν το Órgano Administrativo de Recursos Contractuales de la Comunidad Autónoma de Euskadi (διοικητικό όργανο της Αυτόνομης Κοινότητας της Χώρας των Βάσκων για τις προσφυγές κατά διοικητικών αποφάσεων στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων) πληροί τα κριτήρια προκειμένου να θεωρηθεί εθνικό δικαστήριο κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
25      Υπενθυμίζεται συναφώς ότι, κατά πάγια νομολογία, το Δικαστήριο, προκειμένου να εκτιμήσει αν το αιτούν όργανο είναι «δικαστήριο», ζήτημα που διέπεται αποκλειστικά από το δίκαιο της Ένωσης, λαμβάνει υπόψη ένα σύνολο στοιχείων, όπως η ίδρυση του οργάνου αυτού διά νόμου, η μονιμότητά του, ο δεσμευτικός χαρακτήρας της δικαιοδοσίας του, ο κατ’ αντιμωλίαν χαρακτήρας της ενώπιόν του διαδικασίας, η εκ μέρους του οργάνου αυτού εφαρμογή κανόνων δικαίου, καθώς και η ανεξαρτησία του (απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, Montte, C‑546/16, EU:C:2018:752, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26      Εν προκειμένω, αφενός, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το Órgano Administrativo de Recursos Contractuales de la Comunidad Autónoma de Euskadi (διοικητικό όργανο της Αυτόνομης Κοινότητας της Χώρας των Βάσκων για τις προσφυγές κατά διοικητικών αποφάσεων στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων) αποτελεί μόνιμο και ανεξάρτητο όργανο ιδρυθέν με διάταξη νόμου και ότι εκδίδει τις αποφάσεις του με βάση νομικά και μόνον κριτήρια κατόπιν διεξαγωγής κατ’ αντιμωλία διαδικασίας. Όσον αφορά, ειδικότερα, την ανεξαρτησία του οργάνου αυτού, η ίδια απόφαση διευκρινίζει ότι το εν λόγω όργανο, καθόσον δεν υπόκειται σε σχέση ιεραρχίας και δεν λαμβάνει οδηγίες από τρίτους, ασκεί τα καθήκοντά του με αντικειμενικότητα, αμεροληψία και αυτονομία.
27      Αφετέρου, όσον αφορά τον δεσμευτικό χαρακτήρα της δικαιοδοσίας του, κατά την έννοια της νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι αποφάσεις των οργάνων των αυτόνομων κοινοτήτων τα οποία είναι αρμόδια για την εξέταση των προσφυγών στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων, και των οποίων η αρμοδιότητα δεν εξαρτάται από συμφωνία μεταξύ των διαδίκων, είναι δεσμευτικές για τους τελευταίους, έστω και αν η άσκηση προσφυγής είναι προαιρετική (πρβλ. απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, Montte, C‑546/16, EU:C:2018:752, σκέψεις 23 και 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Οι σκέψεις αυτές δεν αναιρούνται από τη νομολογία του Δικαστηρίου που απορρέει από την απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2020, Banco de Santander (C‑274/14, EU:C:2020:17), στο μέτρο που, όπως επισημαίνει η Ισπανική Κυβέρνηση με τις γραπτές παρατηρήσεις της, τα μέλη του ανωτέρω οργάνου απολαύουν εγγυήσεως ισοβιότητας, η οποία τίθεται σε εφαρμογή με την εθνική νομοθεσία και από την οποία χωρεί παρέκκλιση μόνο για τους λόγους που απαριθμούνται ρητώς στη νομοθεσία αυτή.
29      Επομένως, το Órgano Administrativo de Recursos Contractuales de la Comunidad Autónoma de Euskadi (διοικητικό όργανο της Αυτόνομης Κοινότητας της Χώρας των Βάσκων για τις προσφυγές κατά διοικητικών αποφάσεων στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων) πληροί τα κριτήρια προκειμένου να θεωρηθεί εθνικό δικαστήριο κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ και, ως εκ τούτου, τα ερωτήματα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο είναι παραδεκτά.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
30      Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι, όπως προκύπτει από τη σκέψη 14 της παρούσας απόφασης, η επίδικη σύμβαση έχει ως αντικείμενο την παροχή υπηρεσιών που εμπίπτουν στην κατηγορία των «[κ]οινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος» (κωδικός CPV 85312000‑9), οι οποίες περιλαμβάνονται στο παράρτημα IV του LCSP, το οποίο αντιστοιχεί, κατά το αιτούν δικαστήριο, στο παράρτημα XIV της οδηγίας 2014/24.
31      Σύμφωνα με το άρθρο 4, στοιχείο δʹ, της οδηγίας, αυτή εφαρμόζεται στις συμβάσεις που απαριθμούνται στο εν λόγω παράρτημα XIV μόνον εφόσον η αξία των συμβάσεων είναι ίση προς ή μεγαλύτερη από το κατώτατο όριο των 750 000 ευρώ που προβλέπεται στη διάταξη αυτή.
32      Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η εκτιμώμενη αξία της επίδικης σύμβασης ανέρχεται σε 166 250 ευρώ και, επομένως, είναι χαμηλότερη από το εν λόγω κατώτατο όριο. Ωστόσο, σύμφωνα με την ίδια απόφαση, και όπως επιβεβαίωσε η Ισπανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο Ισπανός νομοθέτης θέλησε να καταστήσει τις διατάξεις της οδηγίας 2014/24 εφαρμοστέες, ευθέως και ανεπιφύλακτα, σε συμβάσεις αξίας χαμηλότερης από το κατώτατο αυτό όριο. Πιο συγκεκριμένα, ο Ισπανός νομοθέτης αποφάσισε, κατά τη θέσπιση του άρθρου 145 του LCSP –σε συνδυασμό με την τεσσαρακοστή έβδομη πρόσθετη διάταξη του νόμου αυτού–, το οποίο μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 67 της οδηγίας 2014/24 σχετικά με τα κριτήρια ανάθεσης, να επεκτείνει την εφαρμογή της τελευταίας αυτής διάταξης σε συμβάσεις αξίας χαμηλότερης του εν λόγω κατώτατου ορίου.
33      Όπως, όμως, προκύπτει από πάγια νομολογία, όταν η εθνική νομοθεσία εναρμονίζεται ευθέως και ανεπιφύλακτα, όσον αφορά τις λύσεις τις οποίες προβλέπει για καταστάσεις που δεν καλύπτονται από πράξη του δικαίου της Ένωσης, προς τις λύσεις που έχουν γίνει δεκτές από την πράξη αυτή, υφίσταται οπωσδήποτε συμφέρον της Ένωσης για ομοιόμορφη ερμηνεία των διατάξεων που προέρχονται από το δίκαιο της Ένωσης. Πράγματι, κατ’ αυτόν τον τρόπο αποφεύγονται ερμηνευτικές αποκλίσεις στο μέλλον και εξασφαλίζεται η ομοιόμορφη αντιμετώπιση των καταστάσεων αυτών και εκείνων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των εν λόγω διατάξεων (αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 1990, Dzodzi, C‑297/88 και C‑197/89, EU:C:1990:360, σκέψεις 36 και 37, και της 16ης Ιουνίου 2022, Obshtina Razlog, C‑376/21, EU:C:2022:472, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34      Επομένως, ακόμη και αν η αξία της επίδικης σύμβασης είναι χαμηλότερη από εκείνη που ορίζεται στο άρθρο 4, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2014/24, υφίσταται οπωσδήποτε συμφέρον να αποφανθεί το Δικαστήριο επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος.
35      Με το ερώτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 67, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24 έχει την έννοια ότι ένα κριτήριο ανάθεσης δημόσιας σύμβασης κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος το οποίο λαμβάνει υπόψη, πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό το οποίο εκτελεί τη δημόσια σύμβαση παρέχει στην αναθέτουσα αρχή τη δυνατότητα να προσδιορίσει την πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης.
36      Κατά πρώτον, το άρθρο 67, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24, σε συνδυασμό με την αιτιολογική της σκέψη 89, προβλέπει ότι οι αναθέτουσες αρχές βασίζουν την ανάθεση των δημοσίων συμβάσεων, κατά κύριο λόγο, στο κριτήριο της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς.
37      Κατά την παράγραφο 2 του εν λόγω άρθρου 67, το κριτήριο αυτό πρέπει να εκτιμάται σύμφωνα με τη γνώμη της αναθέτουσας αρχής βάσει της τιμής ή του κόστους, με χρήση προσέγγισης αποτελεσματικότητας σε σχέση με το κόστος, και μπορεί να περιλαμβάνει τη βέλτιστη σχέση τιμής/ποιότητας, η οποία αξιολογείται βάσει κριτηρίων συμπεριλαμβανομένων ποιοτικών, περιβαλλοντικών και/ή κοινωνικών πτυχών που συνδέονται με το αντικείμενο της συγκεκριμένης δημόσιας σύμβασης. Σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές σκέψεις 90 και 92 της οδηγίας 2014/24, η διάταξη αυτή παραθέτει, στα στοιχεία αʹ έως γʹ, μη εξαντλητικό κατάλογο κριτηρίων ανάθεσης που μπορούν να χρησιμοποιηθούν, στα οποία περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, και κοινωνικές πτυχές.
38      Συνεπώς, δεδομένου ότι δεν παραθέτει εξαντλητικό κατάλογο κριτηρίων ανάθεσης, το άρθρο 67, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας παρέχει στην αναθέτουσα αρχή τη δυνατότητα να καθορίζει κριτήρια ανάθεσης που περιλαμβάνουν κοινωνικές πτυχές, εφόσον τα σχετικά με τις πτυχές αυτές κριτήρια συνδέονται με το αντικείμενο της συγκεκριμένης δημόσιας σύμβασης.
39      Επ’ αυτού, πρέπει να υπομνησθεί ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι αναθέτουσες αρχές έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν κριτήρια ανάθεσης στηριζόμενα σε εκτιμήσεις κοινωνικής φύσεως, οι οποίες μπορούν να αφορούν τους χρήστες ή τους αποδέκτες των υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο της σύμβασης, αλλά και άλλα πρόσωπα (πρβλ. απόφαση της 10ης Μαΐου 2012, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών, C‑368/10, EU:C:2012:284, σκέψη 85).
40      Επομένως, πρέπει να εξακριβωθεί αν ένα κριτήριο ανάθεσης το οποίο, όπως το επίδικο κριτήριο, λαμβάνει υπόψη την αύξηση των μισθολογικών δαπανών για το προσωπικό που εκτελεί δημόσια σύμβαση πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης μπορεί να εμπίπτει στις «κοινωνικές πτυχές που συνδέονται με το αντικείμενο της συγκεκριμένης δημόσιας σύμβασης».
41      Όπως επισήμανε, εν συνόψει, ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 36 και 37 των προτάσεών του, δεδομένου ότι το κριτήριο ανάθεσης αφορά την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στα πρόσωπα που εκτελούν τη σύμβαση σε σχέση με το επίπεδο των μισθών το οποίο προκύπτει από την εφαρμογή της κλαδικής συλλογικής σύμβασης, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το κριτήριο αυτό αφορά, λαμβανομένης υπόψη της ίδιας της φύσης του, μία από τις «κοινωνικές πτυχές», κατά την έννοια του άρθρου 67, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/24, η δε έννοια αυτή πρέπει να ερμηνευθεί ευρέως.
42      Κατά δεύτερον, υπογραμμίζεται ότι, προκειμένου μια αναθέτουσα αρχή να μπορέσει να προσδιορίσει την πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά μέσω κριτηρίου ανάθεσης το οποίο αφορά «κοινωνική πτυχή», ένα τέτοιο κριτήριο πρέπει να πληροί και τις λοιπές προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 67, παράγραφοι 2 έως 5, της οδηγίας αυτής, σε συνδυασμό με τις αιτιολογικές της σκέψεις 90 και 92, δηλαδή, ιδίως, να συνδέεται με το αντικείμενο της σύμβασης και να μην παρέχει στην αναθέτουσα αρχή απεριόριστη ελευθερία επιλογής.
43      Επ’ αυτού, επισημαίνεται ότι το αιτούν δικαστήριο έχει αμφιβολίες μόνον όσον αφορά, πρώτον, τη σύνδεση μεταξύ του αντικειμένου της σύμβασης και του επίδικου κριτηρίου, η οποία, κατά τη γνώμη του, είναι υπερβολικά γενική για να επιτρέψει την ανάθεση της επίδικης σύμβασης, και, δεύτερον, την ενδεχόμενη παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης των προσφερόντων την οποία συνεπάγεται το εν λόγω κριτήριο.
44      Στο πλαίσιο αυτό, όσον αφορά, πρώτον, την προϋπόθεση σχετικά με τη σύνδεση μεταξύ του επίδικου κριτηρίου και του αντικειμένου της σύμβασης, από το άρθρο 67, παράγραφος 3, της οδηγίας 2014/24, σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 97 της οδηγίας, προκύπτει ότι τα κριτήρια ανάθεσης θεωρούνται ότι συνδέονται με το αντικείμενο της δημόσιας σύμβασης εφόσον συνδέονται με τις υπηρεσίες που θα παρασχεθούν στο πλαίσιο της σύμβασης σε σχέση με οποιαδήποτε πτυχή της και σε οποιοδήποτε από τα στάδια του κύκλου ζωής της, περιλαμβανομένων και των παραγόντων που εμπλέκονται στη συγκεκριμένη διαδικασία παροχής των υπηρεσιών αυτών και έστω και αν οι εν λόγω παράγοντες δεν αποτελούν μέρος της υλικής υπόστασής τους.
45      Επομένως, η ευρεία διατύπωση της διάταξης αυτής δεν αποκλείει το ενδεχόμενο μια αναθέτουσα αρχή, σε δεδομένη περίπτωση, να λάβει υπόψη, μέσω κριτηρίου ανάθεσης σύμβασης η οποία αφορά κοινωνικές υπηρεσίες χωρίς παροχή καταλύματος, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό που εκτελεί τη σύμβαση σε σχέση με το επίπεδο των μισθών το οποίο προκύπτει από την εφαρμογή της κλαδικής συλλογικής σύμβασης.
46      Συνεπώς, από τη σκέψη 44 της παρούσας απόφασης προκύπτει ότι η σύνδεση μεταξύ του επίδικου κριτηρίου και του αντικειμένου της επίδικης σύμβασης πρέπει να εκτιμηθεί λαμβανομένων υπόψη των ιδιαιτεροτήτων της υπηρεσίας που αποτελεί αντικείμενο της σύμβασης. Εν προκειμένω, μολονότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν υπάρχει τέτοια σύνδεση, πρέπει να επισημανθεί ότι η σύμβαση αυτή χαρακτηρίζεται, αφενός, από τις υψηλές απαιτήσεις της σε εργατικό δυναμικό και, αφετέρου, από τη δυσχέρεια που αντιμετωπίζει η αναθέτουσα αρχή να παράσχει συνεχή και ποιοτική υπηρεσία στους αποδέκτες της εν λόγω υπηρεσίας, δηλαδή σε άτομα που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση και σε ευάλωτη κατάσταση.
47      Όπως, όμως, επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 46 έως 48 των προτάσεών του, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, αφενός, η αμοιβή που εισπράττει ο ανάδοχος για την εκ μέρους του παροχή της υπηρεσίας καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από το μισθολογικό κόστος του προσωπικού που εκτελεί την υπηρεσία, με αποτέλεσμα το επίδικο κριτήριο να συνδέεται με το αντικείμενο της σύμβασης. Αφετέρου, σε μια σύμβαση τέτοιου είδους, δεν είναι παράλογο να θεωρηθεί ότι ένα κριτήριο ανάθεσης που λαμβάνει υπόψη την καταβολή ευνοϊκότερης αμοιβής στο προσωπικό που εκτελεί τη σύμβαση σε σχέση με την αμοιβή την οποία προβλέπει η ισχύουσα κλαδική συλλογική σύμβαση μπορεί να συνεισφέρει στο αντικείμενο αυτό βελτιώνοντας την ποιότητα, την προσβασιμότητα και τη συνέχεια της παροχής της υπηρεσίας στους αποδέκτες της, δηλαδή στα άτομα που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση και σε ευάλωτη κατάσταση, δεδομένου ότι μια ευνοϊκότερη αμοιβή θα έχει ως αποτέλεσμα να διατηρηθεί το προσωπικό που εκτελεί τη σύμβαση και να καταστεί δυνατή η πρόσληψη προσωπικού με υψηλότερα προσόντα.
48      Άλλωστε, η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται από το άρθρο 76, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/24, το οποίο, όσον αφορά τις κοινωνικές υπηρεσίες που απαριθμούνται στο παράρτημα XIV της οδηγίας, προβλέπει ότι οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη διασφάλισης της ποιότητας, της συνέχειας, της δυνατότητας πρόσβασης και της διαθεσιμότητας των υπηρεσιών καθώς και τις ειδικές ανάγκες των διαφόρων κατηγοριών χρηστών, συμπεριλαμβανομένων των μειονεκτουσών και των ευάλωτων ομάδων.
49      Επομένως, λαμβάνοντας υπόψη, πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό το οποίο εκτελεί τη σύμβαση, η αναθέτουσα αρχή μπορεί να προαγάγει τη βελτίωση της ποιότητας, της συνέχειας και της διαθεσιμότητας των κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος, οι οποίες αποτελούν αντικείμενο της επίδικης σύμβασης.
50      Δεύτερον, όσον αφορά τις αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου σχετικά με την ενδεχόμενη παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης των προσφερόντων την οποία φέρεται να συνεπάγεται το επίδικο κριτήριο, καθόσον το κριτήριο αυτό θέτει σε μειονεκτική θέση τους προσφέροντες των οποίων η ικανότητα καταβολής μισθών υψηλότερων από ό,τι προβλέπει η ισχύουσα κλαδική συλλογική σύμβαση είναι περιορισμένη, όπως οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, αλλά οι οποίες θα μπορούσαν να υποβάλουν ανταγωνιστικές προσφορές λόγω του χαμηλότερου μισθολογικού κόστους τους, πρέπει να υπενθυμιστούν τα εξής.
51      Σύμφωνα με το άρθρο 67, παράγραφος 4, της οδηγίας 2014/24, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 90 της οδηγίας αυτής, τα κριτήρια ανάθεσης δεν έχουν ως αποτέλεσμα να παρέχουν απεριόριστη ελευθερία επιλογής στην αναθέτουσα αρχή. Πράγματι, πρέπει να εξασφαλίζουν την τήρηση των αρχών της διαφάνειας, της απαγόρευσης των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης κατά την ανάθεση των συμβάσεων, προκειμένου να καθίσταται δυνατή η αντικειμενική σύγκριση της σχετικής αξίας των προσφορών.
52      Σύμφωνα με το άρθρο 18, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, οι αναθέτουσες αρχές αντιμετωπίζουν τους οικονομικούς φορείς ισότιμα και χωρίς διακρίσεις. Οι αρχές της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των διακρίσεων έχουν ως σκοπό να ευνοήσουν την ανάπτυξη υγιούς και πραγματικού ανταγωνισμού μεταξύ των προσφερόντων που μετέχουν σε διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης. Βάσει των εν λόγω αρχών, στους προσφέροντες πρέπει να επιφυλάσσεται ίση μεταχείριση τόσο κατά τον χρόνο της προετοιμασίας των προσφορών τους όσο και κατά τον χρόνο της αξιολόγησης των προσφορών αυτών από την αναθέτουσα αρχή (πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουνίου 2024, BibMedia, C‑737/22, EU:C:2024:495, σκέψη 30). Οι αρχές αυτές επιβάλλουν να μην αντιμετωπίζονται παρόμοιες καταστάσεις με διαφορετικό τρόπο και να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικές καταστάσεις με όμοιο τρόπο, εκτός αν μια τέτοια αντιμετώπιση δικαιολογείται αντικειμενικώς (απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Conacee, C‑598/19, EU:C:2021:810, σκέψη 36).
53      Το άρθρο 18, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της ανωτέρω οδηγίας προβλέπει επίσης ότι η αναθέτουσα αρχή δεν μπορεί να θεσπίσει κριτήριο ανάθεσης που συνεπάγεται την αδικαιολόγητα ευνοϊκή ή δυσμενή μεταχείριση ορισμένων οικονομικών φορέων λόγω ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους ή που δημιουργεί τεχνητά εμπόδια για ορισμένους φορείς.
54      Ωστόσο, εν προκειμένω, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το Δικαστήριο δεν διαθέτει στοιχεία βάσει των οποίων να είναι δυνατόν να εξακριβωθεί αν το επίδικο κριτήριο μπορεί να επιφέρει τέτοιες διακρίσεις εις βάρος ορισμένων οικονομικών φορέων, όπως οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις.
55      Πάντως, μολονότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στην εξέταση αυτή, υπενθυμίζεται ότι η εν λόγω εξέταση πρέπει να διενεργηθεί με βάση τα έγγραφα που είχε στη διάθεσή της η αναθέτουσα αρχή κατά τον καθορισμό των αναγκών της και με βάση τις τυχόν διαβουλεύσεις που η τελευταία ενδέχεται να πραγματοποίησε εκ των προτέρων με τους χρήστες ή τους αποδέκτες της υπηρεσίας και με το προσωπικό που εκτελεί την υπηρεσία, καθώς και τις τυχόν διαβουλεύσεις τις οποίες ενδέχεται να πραγματοποίησε πριν από τη σύναψη της σύμβασης ή οποιοδήποτε άλλο έγγραφο που θα μπορούσε να τεκμηριώσει την ύπαρξη αποτελέσματος αποκλεισμού απορρέοντος από ένα τέτοιο κριτήριο ανάθεσης.
56      Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 67, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24 έχει την έννοια ότι ένα κριτήριο ανάθεσης δημόσιας σύμβασης κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος το οποίο λαμβάνει υπόψη, πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό το οποίο εκτελεί τη δημόσια σύμβαση παρέχει στην αναθέτουσα αρχή τη δυνατότητα να προσδιορίσει την πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
57      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η οδηγία 96/71 και το άρθρο 56 ΣΛΕΕ έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε κριτήριο ανάθεσης δημόσιας σύμβασης κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος το οποίο λαμβάνει υπόψη, πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό το οποίο εκτελεί τη δημόσια αυτή σύμβαση.
58      Η Ισπανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβάλλουν ένσταση απαραδέκτου του ερωτήματος αυτού, επικαλούμενες την έλλειψη οποιουδήποτε διασυνοριακού στοιχείου που να χαρακτηρίζει τη διαφορά της κύριας δίκης, στοιχείου το οποίο είναι αναγκαίο για την ερμηνεία τόσο του άρθρου 56 ΣΛΕΕ όσο και της οδηγίας 96/71. Συγκεκριμένα, πρώτον, κανένας προσφέρων εγκατεστημένος στο έδαφος άλλου κράτους μέλους πλην εκείνου στο οποίο υπάγεται η αναθέτουσα αρχή δεν μετέσχε στη διαδικασία σύναψης της επίδικης σύμβασης, δεύτερον, η παροχή υπηρεσίας που αποτελεί αντικείμενο της σύμβασης αυτής δεν είναι διεθνική παροχή υπηρεσιών συνεπαγόμενη την απόσπαση εργαζομένων και, τρίτον, η φύση της σύμβασης καθώς και η μικρή αξία της δεν χαρακτηρίζονται από την ύπαρξη διασυνοριακού στοιχείου.
59      Επ’ αυτού, πρέπει να επισημανθεί ότι, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 14 και 15 της παρούσας απόφασης, η επίδικη σύμβαση είναι σύμβαση η οποία αφορά κοινωνικές υπηρεσίες χωρίς παροχή καταλύματος και της οποίας η αξία, η οποία ανέρχεται σε 166 250 ευρώ, δεν υπερβαίνει το κατώτατο όριο που καθορίζεται στο άρθρο 4, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2014/24. Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 114 της οδηγίας αυτής, υπηρεσίες τέτοιας φύσης έχουν περιορισμένη διασυνοριακή διάσταση, δεδομένου ότι παρέχονται εντός συγκεκριμένου πλαισίου το οποίο διαφέρει σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, λόγω διαφορετικών πολιτισμικών παραδόσεων, σε τέτοιο βαθμό ώστε συνήθως να μην παρουσιάζουν ενδιαφέρον για παρόχους από άλλα κράτη μέλη, εκτός εάν υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις για το αντίθετο, όπως χρηματοδότηση από την Ένωση για διασυνοριακά έργα.
60      Υπενθυμίζεται, επ’ αυτού, ότι η ύπαρξη βέβαιου διασυνοριακού ενδιαφέροντος δεν μπορεί να συναχθεί υποθετικώς από ορισμένα στοιχεία τα οποία, εκτιμώμενα γενικώς και αορίστως, θα μπορούσαν να συνιστούν ενδείξεις προς αυτήν την κατεύθυνση, αλλά πρέπει να προκύπτει σαφώς από κατά περίπτωση εκτίμηση των στοιχείων της επίμαχης σύμβασης. Ειδικότερα, δεν αρκεί το αιτούν δικαστήριο να υποβάλει στο Δικαστήριο στοιχεία από τα οποία είναι δυνατόν να συναχθεί ότι δεν αποκλείεται η ύπαρξη βέβαιου διασυνοριακού ενδιαφέροντος, αλλά, αντιθέτως, το δικαστήριο αυτό οφείλει να προσκομίσει στοιχεία ικανά να αποδείξουν ότι όντως υφίσταται τέτοιο ενδιαφέρον (απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2016, Tecnoedi Costruzioni, C‑318/15, EU:C:2016:747, σκέψη 22).
61      Το αιτούν δικαστήριο, όμως, δεν παρέχει με την απόφαση περί παραπομπής καμία συγκεκριμένη ένδειξη από την οποία να προκύπτει η ύπαρξη διασυνοριακού στοιχείου.
62      Επιπλέον, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να επισημάνει στο Δικαστήριο, σύμφωνα με τις επιταγές του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, τους λόγους για τους οποίους η διαφορά που εκκρεμεί ενώπιόν του, μολονότι αμιγώς εσωτερικής φύσης, παρουσιάζει εντούτοις κάποιο συνδετικό στοιχείο με τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης περί θεμελιωδών ελευθεριών το οποίο καθιστά τη ζητούμενη προδικαστική ερμηνεία απαραίτητη για την επίλυση της διαφοράς αυτής (αποφάσεις της 15ης Νοεμβρίου 2016, Ullens de Schooten, C‑268/15, EU:C:2016:874, σκέψη 55, και της 14ης Ιουλίου 2022, ASADE, C‑436/20, EU:C:2022:559, σκέψη 47).
63      Επιβάλλεται, όμως, η διαπίστωση ότι το αιτούν δικαστήριο δεν διευκρινίζει για ποιον λόγο, παρά την αμιγώς εσωτερική φύση της εκκρεμούς ενώπιόν του διαφοράς, πρέπει να ερμηνευθεί το άρθρο 56 ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, το δικαστήριο αυτό δεν αναφέρει ρητώς ότι πρόκειται για μία από τις περιπτώσεις που μνημονεύονται στις σκέψεις 50 έως 53 της απόφασης της 15ης Νοεμβρίου 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874).
64      Επομένως, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
65      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 28 του Χάρτη έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε κριτήριο ανάθεσης δημόσιας σύμβασης κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος το οποίο, αφενός, λαμβάνει υπόψη, πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό το οποίο εκτελεί τη δημόσια σύμβαση και, αφετέρου, υποχρεώνει τον εν λόγω προσφέροντα να διευκρινίσει, κατόπιν συλλογικής διαπραγμάτευσης με τους εκπροσώπους του προσωπικού αυτού, τα στοιχεία της αμοιβής τα οποία αφορά η ανωτέρω μισθολογική αύξηση και να καταβάλει προσπάθειες για τη σύναψη συλλογικής σύμβασης η οποία θα εφαρμόζεται στο εν λόγω προσωπικό.
66      Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, οι διατάξεις του τελευταίου απευθύνονται στα κράτη μέλη μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Η φράση «όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης» προϋποθέτει την ύπαρξη συνδέσμου μεταξύ πράξης του δικαίου της Ένωσης και του επίμαχου εθνικού μέτρου ο οποίος να υπερβαίνει την εγγύτητα των σχετικών τομέων ή τις έμμεσες επιπτώσεις του ενός τομέα στον άλλο [απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2024, PT (Συμφωνία μεταξύ εισαγγελέα και δράστη αξιόποινης πράξης), C‑432/22, EU:C:2024:987, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
67      Επ’ αυτού, επισημαίνεται ότι από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι ο LCSP, ο οποίος έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης, είναι η νομοθετική πράξη που μεταφέρει την οδηγία 2014/24 στο εθνικό δίκαιο. Επιπλέον, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 30 έως 34 της παρούσας απόφασης, μολονότι η αξία της επίδικης σύμβασης είναι χαμηλότερη από το κατώτατο όριο που καθορίζεται στο άρθρο 4, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2014/24, από το άρθρο 145 του LCSP, σε συνδυασμό με την τεσσαρακοστή έβδομη πρόσθετη διάταξη του νόμου αυτού, και όπως επιβεβαίωσε η Ισπανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, συνάγεται ότι η εθνική νομοθεσία εναρμονίζεται ευθέως και ανεπιφύλακτα, όσον αφορά τις λύσεις τις οποίες προβλέπει για καταστάσεις που δεν καλύπτονται από την οδηγία αυτή, προς τις λύσεις που έχουν γίνει δεκτές από την εν λόγω οδηγία και, ως εκ τούτου, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 23 των προτάσεών του, έχει εφαρμογή το άρθρο 28 του Χάρτη.
68      Υπενθυμίζεται ότι, δυνάμει της διάταξης αυτής, οι εργαζόμενοι και οι εργοδότες, ή οι αντίστοιχες οργανώσεις τους, έχουν, σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης και τις εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές, μεταξύ άλλων το δικαίωμα να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις στα ενδεδειγμένα επίπεδα.
69      Υπό το πρίσμα του κεκτημένου της Ένωσης στον τομέα αυτόν και, ιδίως, του άρθρου 152, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, το οποίο ορίζει ότι η Ένωση «αναγνωρίζει και προάγει τον ρόλο των κοινωνικών εταίρων στο επίπεδό της, λαμβάνοντας υπόψη την ποικιλομορφία των εθνικών συστημάτων», και «[δ]ιευκολύνει τον μεταξύ τους διάλογο, σεβόμενη την αυτονομία τους», επισημαίνεται ότι το άρθρο 28 του Χάρτη προϋποθέτει την αυτονομία των εταίρων αυτών. Η εν λόγω αυτονομία συνεπάγεται ότι, κατά το στάδιο της διαπραγμάτευσης συμφωνίας από τους κοινωνικούς εταίρους, το οποίο αποτελεί αποκλειστική υπόθεση των τελευταίων, αυτοί μπορούν να συνομιλούν και να ενεργούν ελεύθερα, χωρίς να δέχονται εντολές ή υποδείξεις από οποιονδήποτε, και δη από τα κράτη μέλη ή τα θεσμικά όργανα της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022, TimePartner Personalmanagement, C‑311/21, EU:C:2022:983, σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
70      Συνεπώς, οι κοινωνικοί εταίροι έχουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης όχι μόνο για την επιλογή, μεταξύ διαφόρων σκοπών, του συγκεκριμένου σκοπού που προτίθενται να επιδιώξουν στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης, αλλά και για τον καθορισμό των μέτρων επίτευξης του σκοπού αυτού (απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022, TimePartner Personalmanagement, C‑311/21, EU:C:2022:983, σκέψη 73 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
71      Όταν το δικαίωμα συλλογικής διαπραγμάτευσης εμπίπτει στις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, πρέπει, εντός του πεδίου εφαρμογής του εν λόγω δικαίου, να ασκείται σύμφωνα με αυτό. Μολονότι, επομένως, οι κοινωνικοί εταίροι διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης στο πλαίσιο της διαπραγμάτευσης και της σύναψης των συλλογικών συμβάσεων, το περιθώριο αυτό οριοθετείται από την υποχρέωση διασφάλισης της τήρησης του δικαίου της Ένωσης (απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022, TimePartner Personalmanagement, C‑311/21, EU:C:2022:983, σκέψεις 74 και 75 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
72      Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το επίδικο κριτήριο απλώς απαιτεί, αφενός, από τον προσφέροντα να προσδιορίσει, εντός μέγιστης προθεσμίας ενός μηνός από τη σύναψη της σύμβασης και κατόπιν διαπραγμάτευσης με τους εκπροσώπους του προσωπικού, τα στοιχεία της αμοιβής στα οποία εφαρμόζεται η μισθολογική αύξηση και υποχρεώνει, αφετέρου, τον ανάδοχο να καταβάλει προσπάθειες για τη σύναψη συμφωνίας που θα διέπει τους όρους εργασίας του προσωπικού το οποίο απασχολείται στο πλαίσιο της σύμβασης.
73      Καμία, όμως, από τις δύο πτυχές του κριτηρίου αυτού δεν φαίνεται να θίγει την αντίστοιχη αυτονομία των κοινωνικών εταίρων κατά τη διαπραγμάτευση συλλογικής σύμβασης.
74      Συγκεκριμένα, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 70 των προτάσεών του, το επίδικο κριτήριο, αντί να θίγει το δικαίωμα συλλογικής διαπραγμάτευσης του αναδόχου-εργοδότη, αφενός, και των εκπροσώπων του προσωπικού που είναι επιφορτισμένο με την εκτέλεση της δημόσιας σύμβασης, αφετέρου, αποσκοπεί στη διευκόλυνση του διαλόγου μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και, ως εκ τούτου, στην προώθηση της άσκησης του εν λόγω δικαιώματος, επιβάλλοντας απλώς στον ανάδοχο μια υποχρέωση ως προς το μέσο, προκειμένου αυτός να καταβάλει προσπάθειες για τη σύναψη συλλογικής σύμβασης με τους εκπροσώπους του προσωπικού που απασχολείται για την εκτέλεση της δημόσιας σύμβασης, χωρίς να επεμβαίνει στο δικαίωμα των τελευταίων να μετάσχουν στον καθορισμό των στοιχείων της μισθολογικής αύξησης καθώς και των όρων εργασίας. Πράγματι, η απαίτηση που απορρέει από το κριτήριο ανάθεσης και συνίσταται στην υποχρέωση του αναδόχου να διαπραγματευθεί τα στοιχεία της μισθολογικής αύξησης με τους εκπροσώπους του προσωπικού που απασχολείται για την εκτέλεση δημόσιας σύμβασης, κατ’ εφαρμογήν δέσμευσης την οποία αυτός διατύπωσε στην προσφορά του, δεν μπορεί a priori να υποχρεώσει τους εν λόγω εκπροσώπους να αποδεχθούν το σύνολο των προτάσεων που περιλαμβάνονται στην προσφορά του προσφέροντος εντός της προθεσμίας που ορίζεται από το κριτήριο ανάθεσης, πράγμα το οποίο εναπόκειται πάντως στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
75      Τέλος, όσον αφορά το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου σχετικά με το ότι η σύναψη μιας τέτοιας συλλογικής σύμβασης ενδέχεται να έχει ως αποτέλεσμα να καταβάλλεται διαφορετική αμοιβή στο προσωπικό που είναι επιφορτισμένο με την εκτέλεση της επίδικης σύμβασης και στο προσωπικό που απασχολείται για την εκτέλεση άλλης παρόμοιας σύμβασης, στο μέτρο που το πρώτο θα απολαύει ευνοϊκότερων στοιχείων αμοιβής, διαπιστώνεται ότι η απόφαση περί παραπομπής δεν περιέχει κανένα στοιχείο ως προς τα συγκεκριμένα αποτελέσματα του επίδικου κριτηρίου επί της αμοιβής του προσωπικού εντός της επιχείρησης στην οποία θα ανατεθεί η επίδικη σύμβαση. Συνεπώς, το Δικαστήριο δεν είναι σε θέση να εξετάσει, έχοντας στη διάθεσή του επαρκείς πληροφορίες, την πτυχή αυτή των ερωτημάτων του αιτούντος δικαστηρίου.
76      Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, το άρθρο 28 του Χάρτη έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε κριτήριο ανάθεσης δημόσιας σύμβασης κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος το οποίο, αφενός, λαμβάνει υπόψη, πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό το οποίο εκτελεί τη δημόσια σύμβαση και, αφετέρου, υποχρεώνει τον εν λόγω προσφέροντα να διευκρινίσει, κατόπιν συλλογικής διαπραγμάτευσης με τους εκπροσώπους του προσωπικού αυτού, τα στοιχεία της αμοιβής τα οποία αφορά η ανωτέρω μισθολογική αύξηση και να καταβάλει προσπάθειες για τη σύναψη συλλογικής σύμβασης η οποία θα εφαρμόζεται στο εν λόγω προσωπικό.
Επί των δικαστικών εξόδων
77      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφαίνεται:
1)      Το άρθρο 67, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ,
έχει την έννοια ότι:
ένα κριτήριο ανάθεσης δημόσιας σύμβασης κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος το οποίο λαμβάνει υπόψη, πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό το οποίο εκτελεί τη δημόσια σύμβαση παρέχει στην αναθέτουσα αρχή τη δυνατότητα να προσδιορίσει την πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης.
2)      Το άρθρο 28 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε κριτήριο ανάθεσης δημόσιας σύμβασης κοινωνικών υπηρεσιών χωρίς παροχή καταλύματος το οποίο, αφενός, λαμβάνει υπόψη, πέραν του επιπέδου που προκύπτει από την εφαρμογή της ισχύουσας κλαδικής συλλογικής σύμβασης, την αύξηση των μισθολογικών δαπανών που ο προσφέρων προτείνει να εφαρμόσει στο προσωπικό το οποίο εκτελεί τη δημόσια σύμβαση και, αφετέρου, υποχρεώνει τον εν λόγω προσφέροντα να διευκρινίσει, κατόπιν συλλογικής διαπραγμάτευσης με τους εκπροσώπους του προσωπικού αυτού, τα στοιχεία της αμοιβής τα οποία αφορά η ανωτέρω μισθολογική αύξηση και να καταβάλει προσπάθειες για τη σύναψη συλλογικής σύμβασης η οποία θα εφαρμόζεται στο εν λόγω προσωπικό.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η ισπανική.