62023CC0395
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JEANA RICHARDA DE LA TOURA
przedstawiona w dniu 28 listopada 2024 r. (
1
)
Sprawa C‑395/23 [Anikovi] (
i
)
E.M.A.,
E.M.A.,
M.I.A.
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii, Bułgaria)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Rozporządzenie (UE) 2019/1111 – Zakres stosowania – Zezwolenie sądu na sprzedaż nieruchomości należącej do małoletnich – Umowa dwustronna między Republiką Bułgarii a Federacją Rosyjską – Jurysdykcja
I. Wprowadzenie
1.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony przez Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii, Bułgaria) w postępowaniu nieprocesowym wszczętym z inicjatywy działających za zgodą ich matki dwóch małoletnich obywatelek rosyjskich, mających miejsce pobytu w Niemczech, w celu uzyskania zezwolenia na sprzedaż udziałów, które każda z nich posiada w trzech nieruchomościach położonych w Bułgarii.
2.
Sąd odsyłający zwraca się do Trybunału z pytaniem dotyczącym łącznika jego jurysdykcji krajowej – którym jest miejsce położenia tej nieruchomości – wywodzonego w szczególności z umowy między Bułgarską Republiką Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o pomocy prawnej w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych (
2
), zawartej przed przystąpieniem Republiki Bułgarii do Unii Europejskiej. Sąd ten dąży do ustalenia relacji stosowania tej umowy do prawa Unii, a w szczególności do rozporządzenia (UE) 2019/1111 (
3
), jeżeli uznaje się, że postępowanie główne wchodzi w zakres spraw dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej.
3.
Trybunał zdefiniował już zarys pojęcia odpowiedzialności rodzicielskiej w sprawach majątkowych dotyczących małoletnich. Nie miał natomiast okazji wypowiedzieć się w przedmiocie skutków umów dwustronnych zawieranych w tej samej dziedzinie z państwami trzecimi przez państwa członkowskie przed ich przystąpieniem do Unii, chociaż relacja między rozporządzeniem Bruksela II ter a takimi umowami nie jest przedmiotem szczególnych przepisów tego rozporządzenia.
4.
W świetle zarówno liczby państw członkowskich nadal związanych umowami o treści podobnej do umowy rosyjsko-bułgarskiej, jak i mogących mieć miejsce kolejnych sytuacji, w których należący do mających obywatelstwo rosyjskie małoletnich osób majątek znajduje się w Bułgarii, kwestia, czy umowy te stanowią odstępstwo od rozporządzenia Bruksela II ter, a jeśli tak, to w jakich okolicznościach, ma istotne znaczenie.
5.
Rozpatrywana sprawa daje zatem Trybunałowi sposobność przypomnienia, że w stosunkach między państwami członkowskimi a państwami trzecimi należy stosować zasady ustanowione w art. 351 TFUE. W tym kontekście niezgodność wywodzonej z umowy dwustronnej reguły ustalania jurysdykcji z taką regułą określoną w rozporządzeniu Bruksela II ter należy zatem oceniać zgodnie z kryteriami, które pozostaje zdefiniować. Wykażę, w jaki sposób kryteria te mogą wynikać z wykładni w drodze analogii do wykładni przyjętej przez Trybunał w jego orzecznictwie dotyczącym niektórych rozporządzeń w dziedzinie współpracy w sprawach cywilnych, w którym jako granicę, poza którą nie są one stosowane, przyjęto naruszenie zasad leżących u podstaw takiej współpracy.
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
1. Traktat FUE
6.
Artykuł 351 akapity pierwszy i drugi TFUE stanowi:
„Postanowienia traktatów nie naruszają praw i obowiązków wynikających z umów zawartych przed 1 stycznia 1958 roku lub, wobec państw przystępujących, przed datą ich przystąpienia, między jednym lub większą liczbą państw członkowskich, z jednej strony, a jednym lub większą liczbą państw trzecich, z drugiej strony.
W zakresie, w jakim umowy te nie są zgodne z traktatami, dane państwo lub państwa członkowskie zastosują wszelkie właściwe środki w celu wyeliminowania stwierdzonych niezgodności. W razie potrzeby państwa członkowskie udzielają sobie wzajemnie pomocy dla osiągnięcia tego celu i w odpowiednim przypadku przyjmują wspólną postawę”.
2. Rozporządzenie Bruksela II ter
7.
Motyw 91 rozporządzenia Bruksela II ter stanowi:
„Przypomina się, że w przypadku umów z jednym lub większą liczbą państw trzecich zawartych przez państwo członkowskie przed datą jego przystąpienia do Unii zastosowanie ma art. 351 TFUE”.
8.
Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres stosowania”, przewiduje w ust. 1 lit. b) oraz ust. 2 lit. e), że ma ono zastosowanie w sprawach cywilnych dotyczących przyznawania, wykonywania, przekazywania, pełnego lub częściowego pozbawienia odpowiedzialności rodzicielskiej, przy czym sprawy te dotyczą w szczególności środków mających na celu ochronę dziecka w odniesieniu do zarządu, zabezpieczenia lub rozporządzania majątkiem dziecka.
9.
Artykuł 7 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja ogólna”, stanowi w ust. 1:
„W sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym w chwili wniesienia pozwu lub wniosku dziecko ma zwykły pobyt”.
10.
Rozdział VIII rozporządzenia Bruksela II ter, zawierający art. 94–99, reguluje stosunek tego rozporządzenia do innych regulacji prawnych.
11.
Artykuł 94 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia traktuje o skutkach konwencji z dnia 6 lutego 1931 r. zawierającej postanowienia z zakresu prawa międzynarodowego prywatnego dotyczące małżeństwa, adopcji i opieki oraz jej protokołu końcowego, zawartych między niektórymi państwami członkowskimi (Królestwem Danii (
4
), Republiką Finlandii oraz Królestwem Szwecji) a państwami trzecimi (Islandią i Królestwem Norwegii).
12.
Zgodnie z art. 98 ust. 2 rozporządzenia Bruksela II ter, zatytułowanym „Zakres skuteczności”:
„Konwencje, o których mowa w art. 95–97 niniejszego rozporządzenia, w szczególności konwencje haskie z 1980 r. [ (
5
)] i z 1996 r. [ (
6
)], pozostają w mocy między państwami członkowskimi, które są ich stronami, zgodnie z art. 95–97 niniejszego rozporządzenia”.
13.
Artykuł 99 tego rozporządzenia reguluje jego stosunek do umów dwustronnych zawartych między niektórymi państwami członkowskimi Unii (Królestwem Hiszpanii, Republiką Włoską, Republiką Malty i Republiką Portugalską) a Stolicą Apostolską.
B.
Umowa rosyjsko-bułgarska
14.
Artykuł 25 umowy rosyjsko-bułgarskiej przewiduje:
„1.   Stosunki prawne między rodzicami a dziećmi określa prawo umawiającej się strony, na której terytorium wspólnie zamieszkują.
[…]
6.   Właściwe do wydawania orzeczeń w sprawach dotyczących stosunków prawnych określonych w ust. 1, 2, 3, 4 i 5 są organy umawiającej się strony, której obywatelem jest dziecko lub na której terytorium dziecko ma miejsce zamieszkania lub pobytu”.
15.
Artykuł 30 tej umowy, zatytułowany „Forma transakcji”, stanowi w ust. 2:
„Formę transakcji dotyczącej nieruchomości określa prawo umawiającej się strony, na której terytorium znajduje się nieruchomość”.
C.
Prawo bułgarskie
16.
Artykuł 18 Zakon za zadalzheniata i dogovorite (ustawy o zobowiązaniach i umowach) (
7
) stanowi:
„Umowy dotyczące przeniesienia prawa własności lub ustanowienia innych praw rzeczowych na nieruchomościach są zawierane w formie aktu notarialnego”.
17.
Artykuł 586 ust. 1 Grazhdanski protsesualen kodeks (kodeksu postępowania cywilnego) (
8
) stanowi:
„Sporządzając akt notarialny przenoszący prawo własności lub ustanawiający, przenoszący, zmieniający lub rozwiązujący inne prawo rzeczowe na nieruchomości, notariusz weryfikuje, czy osoba rozporządzająca prawem jest właścicielem nieruchomości i czy spełnione są szczególne wymogi dotyczące dokonania transakcji”.
18.
Zgodnie z art. 130 ust. 3 Semeen kodeks (kodeksu rodzinnego) (
9
):
„Dokonanie czynności związanych z rozporządzeniem prawem do nieruchomości, prawem do ruchomości w drodze formalnej transakcji oraz depozytami i papierami wartościowymi należącymi do dziecka może nastąpić za zgodą Rayonen sad [sądu rejonowego] właściwego dla aktualnego miejsca zamieszkania dziecka, jeżeli to rozporządzenie nie jest sprzeczne z interesem dziecka”.
III. Okoliczności faktyczne sporu w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne
19.
Dwie osoby małoletnie (
10
), posiadające obywatelstwo rosyjskie, których miejsce zwykłego pobytu znajduje się w Niemczech, pragną, za zgodą ich matki, sprzedać należące do nich, podobnie jak do ich matki, udziały we własności trzech nieruchomości położonych w Bułgarii, przy czym cena sprzedaży ma zostać wpłacona przelewem bankowym na dwa niemieckie rachunki bankowe dzieci.
20.
Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii), który musi – w ramach postępowania nieprocesowego – zezwolić na przeniesienie prawa własności lub odmówić takiego zezwolenia w celu poświadczenia tego przeniesienia w formie aktu notarialnego, ma wątpliwości co do swojej jurysdykcji krajowej.
21.
Sąd ten zauważa, że w analogicznych okolicznościach Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny, Bułgaria) oparł jurysdykcję sądów bułgarskich z łącznikiem miejsca położenia nieruchomości, na przepisach określających prawo właściwe w przypadku nabycia praw rzeczowych, a mianowicie na art. 65 ust. 1 Kodeks na mezhdunarodnoto chastno pravo (kodeksu prawa prywatnego międzynarodowego) (
11
) oraz na art. 30 ust. 2 umowy rosyjsko-bułgarskiej. Dodaje on, że w tym samym kontekście, a w szczególności w sprawie w postępowaniu głównym, Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofii, Bułgaria) przyjął to kryterium jurysdykcji i orzekł – powołując się na art. 4 ust. 1 lit. c) rozporządzenia (WE) nr 593/2008 (
12
) – że rozporządzenie Bruksela II ter nie ma zastosowania. Sąd odsyłający uważa jednak, że w zakresie, w jakim przepis ten określa prawo właściwe, a nie jurysdykcję krajową do rozpoznania sporu, orzeczenie to opiera się na art. 24 pkt 1 rozporządzenia (UE) nr 1215/2012 (
13
).
22.
W konsekwencji sąd odsyłający zmierza do ustalenia zakresu stosowania tego przepisu oraz przepisu rozporządzenia Bruksela II ter w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz skutków umowy rosyjsko-bułgarskiej, która nie jest wymieniona w rozporządzeniu Bruksela II ter jako stanowiąca od niego odstępstwo.
23.
W tych okolicznościach Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy zakresem stosowania art. 1 ust. 2 lit. e) rozporządzenia [Bruksela II ter] objęte są kwestie dotyczące sądowych postępowań nieprocesowych związanych z udzieleniem przez sąd zezwolenia na rozporządzenie, na przykład sprzedaż, nieruchomości lub udziałów w nieruchomościach należących do małoletniego dziecka?
2)
Według przepisów którego rozporządzenia należy określić jurysdykcję krajową sądu państwa członkowskiego Unii w ramach sądowych postępowań nieprocesowych związanych z udzieleniem przez sąd zezwolenia na rozporządzenie, na przykład sprzedaż, nieruchomości lub udziałów w nieruchomościach należących do małoletniego dziecka – na podstawie art. 7 ust. 1 rozporządzenia [Bruksela II ter] – przez sąd miejsca zwykłego pobytu dziecka, czy też na podstawie art. 4 ust. 1 lit. c) rozporządzenia [Rzym I] odpowiednio art. 24 [pkt] 1 rozporządzenia [nr 1215/2012] – przez sąd miejsca położenia nieruchomości?
3)
Czy przepisy rozporządzenia [Bruksela II ter] dotyczące jurysdykcji krajowej w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej stanowią odstępstwo od dwustronnej umowy międzynarodowej między państwem członkowskim ([Republiką] Bułgari[i]) a państwem trzecim (Związkiem Radzieckim, odpowiednio Federacją Rosyjską), zawartej przed przystąpieniem państwa członkowskiego do Unii […], jeżeli ta umowa międzynarodowa nie jest wymieniona w rozdziale VIII [tego] rozporządzenia […]?”.
24.
Wnioskodawczynie w postepowaniu głównym, rządy hiszpański i węgierski oraz Komisja Europejska przedstawili uwagi na piśmie.
25.
W następstwie złożenia przez Komisję uwag na piśmie sąd odsyłający uzupełnił swój wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wyjaśniając, że w przypadku, gdyby będąca przedmiotem postępowania głównego sytuacja wchodziła w zakres stosowania rozporządzenia Bruksela II ter, art. 16 tego rozporządzenia nie mógłby zostać zastosowany ze względu na to, że główna procedura, w ramach której niezbędne jest zezwolenie na rozporządzenie majątkiem zainteresowanych małoletnich, jest prowadzona przez notariusza.
26.
Na rozprawie, która odbyła się w dniu 12 września 2024 r., wnioskodawczynie w postępowaniu głównym, rząd hiszpański i Komisja przedstawili uwagi ustne i odpowiedzieli na skierowane przez Trybunał pytania wymagające odpowiedzi ustnej.
IV. Analiza
27.
W zawisłym przed nim postępowaniu bułgarski sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy w zakresie jurysdykcji krajowej istnieje kolizja norm między prawem Unii a umową rosyjsko-bułgarską zawartą przez Republikę Bułgarii przed jej przystąpieniem do Unii. W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej sąd ten zmierza również do ustalenia, jaka jest wzajemna relacja między tymi przepisami.
28.
Proponuję zatem, aby Trybunał zbadał łącznie pytania prejudycjalne pierwsze i drugie w zakresie, w jakim zmierzają one do ustalenia, które rozporządzenie (nr 1215/2012 czy Bruksela II ter) ma zastosowanie w rozpatrywanej sprawie do celów określenia sądu mającego jurysdykcję krajową, przed rozpatrzeniem pytania trzeciego, które dotyczy relacji między tym ostatnim rozporządzeniem a aktami dwustronnymi innymi niż te, do których się ono odnosi.
29.
Na wstępie – ponieważ sprawa została skierowana do Trybunału w ramach postępowania nieprocesowego – wyjaśnię to, co uzasadnia rozwianie ewentualnej wątpliwości w przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
A.
W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w ramach postępowania nieprocesowego
30.
Sąd odsyłający – w ramach postępowania nieprocesowego – rozpoznaje wniosek o zezwolenie na sprzedaż składników majątku należącego do małoletnich.
31.
Wprawdzie nie rozstrzyga on sporu między stronami (
14
), czy to w pierwszej instancji, biorąc pod uwagę przedmiot wniosku, czy też w następstwie zaskarżenia orzeczenia wydanego w postępowaniu nieprocesowym (
15
).
32.
Jednakże, co potwierdzono na rozprawie, sąd ten wykonuje funkcje sądownicze, ponieważ nie zwrócono się do niego jedynie w celu rejestracji zawartego między stronami porozumienia (
16
) oraz musi on dokonać oceny w orzeczeniu, które podlega zaskarżeniu (
17
).
33.
Po pierwsze, wspomniany sąd orzeka bowiem w sprawie wniosku o zezwolenie na sprzedaż nieruchomości przez osoby małoletnie, na podstawie art. 130 ust. 3 kodeksu rodzinnego, zgodnie z ich najlepszym interesem (
18
), w celu sporządzenia umowy sprzedaży w formie aktu notarialnego, jak to przewiduje art. 18 ustawy o zobowiązaniach i umowach.
34.
Ponadto należy wziąć pod uwagę, że orzeczenie wydane w postępowaniu nieprocesowym wchodzi w zakres stosowania rozdziału IV rozporządzenia Bruksela II ter, ponieważ nie zostało ono wyraźnie wykluczone z definicji pojęcia „orzeczenie” znajdującej się w art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia oraz że obejmuje ono orzeczenia, które nie nabrały powagi rzeczy osądzonej (
19
).
35.
W konsekwencji, jak wyjaśniają Hélène Gaudemet-Tallon i Marie-Élodie Ancel w odniesieniu do analogicznej definicji terminu „orzeczenie” w art. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1215/2012, należy dokonać rozróżnienia między dwoma rodzajami aktów wydawanych w postępowaniu nieprocesowym, a mianowicie „aktami jedynie otwartymi” oraz „orzeczeniami wydawanymi w postępowaniu nieprocesowym”, w których sąd „bez konieczności rozstrzygania »sporu między stronami« wyraża jednak swoją wolę” (
20
).
36.
Po drugie, pragnę zauważyć, że we wcześniejszych sprawach z zakresu dziedziczenia dotyczących małoletnich Trybunał uwzględnił wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym odnoszące się do jurysdykcji krajowej w ramach postępowań nieprocesowych analogicznych do tego w rozpatrywanej sprawie (
21
).
37.
W konsekwencji uważam, że wniosek sądu odsyłającego, orzekającego w ramach postępowania nieprocesowego, który dąży do ustalenia swojej jurysdykcji krajowej, jest dopuszczalny przy spełnieniu tych samych warunków, które zostały już uznane przez Trybunał.
38.
W związku z tym, w celu udzielenia odpowiedzi na tenże wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który ma na celu ustalenie, jaka jest relacja między umową rosyjsko-bułgarską a prawem Unii, należy najpierw rozwiać wszelkie wątpliwości w przedmiocie rozporządzenia w sprawie jurysdykcji, które ma mieć zastosowanie (
22
).
B.
W przedmiocie możności stosowania rozporządzenia Bruksela II ter
39.
Odpowiadając na pytania sądu odsyłającego oparte wyłącznie na odwołaniu się do wyroku z dnia 6 października 2015 r., Matoušková (
23
), proponuję, aby Trybunał zastosował w drodze analogii rozwiązanie, które przyjął w wyroku Schneider.
40.
W sprawie, w której zapadł tenże wyrok, bułgarski sąd odsyłający rozpatrywał wniosek o zezwolenie na sprzedaż nieruchomości, której współwłaścicielem była osoba objęta kuratelą (
24
). Trybunał przyjął, że owa zgoda sądu służy ochronie osoby objętej kuratelą, której to ochrony wymaga ustawa z uwagi na to, iż osoba ta nie ma już prawa do samodzielnego rozporządzania swoimi nieruchomościami oraz że zgoda taka jest udzielana wyłącznie w sytuacji, gdy wyzbycie się danej nieruchomości leży w interesie osoby chronionej (
25
).
41.
Trybunał wywiódł z tego, że wniosek o zezwolenie wiąże się bezpośrednio ze zdolnością prawną i zdolnością do czynności prawnych danej osoby fizycznej w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) rozporządzenia (WE) nr 44/2001 (
26
), które wyklucza tę kwestię z zakresu przedmiotowego jego stosowania. Trybunał podkreślił konieczność dokonania rozróżnienia między takim postepowaniem a postępowaniem, którego przedmiotem są „»prawa rzeczowe na nieruchomościach« w rozumieniu art. 22 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001”, ponieważ to ostatnie zmierza w szczególności do określenia granic lub składu nieruchomości, własności lub posiadania nieruchomości (
27
).
42.
Takie same przepisy zawarte są w rozporządzeniu nr 1215/2012 – w art. 1 ust. 2 lit. a) oraz w art. 24 pkt 1.
43.
Rozwijając kwestie poruszone w wyroku Schneider, Trybunał orzekł, że zgoda sądu, o którą występują przedstawiciele ustawowi małoletniego w ramach postępowania spadkowego, stanowi środek mający na celu ochronę dziecka w kontekście zarządu, zabezpieczenia i rozporządzenia jego majątkiem w ramach wykonywania odpowiedzialności rodzicielskiej w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. b) i art. 1 ust. 2 lit. e) rozporządzenia (WE) nr 2201/2003 (
28
). Takie same przepisy są zawarte w rozporządzeniu Bruksela II ter, które uchyliło to ostatnie.
44.
W niniejszym wypadku podstawa ta ma zastosowanie do sprawy w postępowaniu głównym z uwagi na okoliczność, iż miejsce zwykłego pobytu małoletnich wnioskodawczyń znajduje się w Niemczech, a kwestia jurysdykcji ma skutki transgraniczne, ponieważ angażuje sąd niemiecki i sąd bułgarski.
45.
W konsekwencji proponuję, aby Trybunał udzielił sądowi odsyłającemu – doszukującemu się podstawy łącznika swojej jurysdykcji krajowej w miejscu położenia nieruchomości, które mają zostać sprzedane – odpowiedzi, że wykluczone jest zastosowanie art. 24 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012.
46.
Ponieważ postępowanie, które toczy się przed tym sądem, jest objęte zakresem stosowania rozporządzenia Bruksela II ter, a sąd ten nie ma jurysdykcji ze względu na miejsce zamieszkania małoletnich, będących wnioskodawczyniami w postępowaniu głównym, co stanowi kryterium określone w art. 7 pkt 1 tego rozporządzenia, do wspomnianego sądu należy upewnienie się, że jego jurysdykcja nie może wynikać ze stosowania innych przepisów rzeczonego rozporządzenia (
29
). Weryfikacja ta posłuży do potwierdzenia lub wykluczenia istnienia kolizji norm wynikających z umowy rosyjsko-bułgarskiej, zgodnie z wykładnią dokonaną przez Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) (
30
).
47.
W tym względzie Komisja uważa, że jurysdykcja sądu odsyłającego może być oparta na art. 16 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II ter, uznając, że rozstrzyga on kwestię uboczną (
31
). Tymczasem sąd odsyłający zawiadomił Trybunał, że tak nie jest (
32
). Pragnę bowiem zauważyć, że jedynym wszczętym postępowaniem jest to, które toczy się przez tymże sądem (
33
). Ponieważ żadna z przesłanek określonych przez prawodawcę Unii nie została spełniona (
34
), podzielam wyrażone na rozprawie przez rząd hiszpański zastrzeżenia co do możliwości zastosowania tegoż art. 16.
48.
Moim zdaniem należy natomiast rozważyć, czy stosowanie innych przepisów rozporządzenia Bruksela II ter pozwala uniknąć niezgodności z umową rosyjsko-bułgarską, z której wywodzona jest jurysdykcja krajowa sądu odsyłającego.
49.
W tym względzie pragnę zauważyć, że zarówno art. 1 ust. 2 umowy rosyjsko-bułgarskiej, jak i art. 10 rozporządzenia Bruksela II ter, przewidują, że jurysdykcja sądu może opierać się na wyborze dokonanym przez wnoszące do niego sprawę strony (
35
).
50.
Należy bowiem podkreślić, że w orzeczeniu Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego), przytoczonym przez sąd odsyłający i włączonym do akt sprawy przed Trybunałem, w celu uzasadnienia jurysdykcji odnośnego sądu bułgarskiego, powołano się na art. 1 ust. 2, zgodnie z którym obywatele jednego z umawiających się państw mają prawo do swobodnego i niezakłóconego dostępu do właściwych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych sądów drugiego umawiającego się państwa. Mogą oni występować przed nimi oraz składać wnioski, pozwy oraz środki odwoławcze na takich samych warunkach jak obywatele tego umawiającego się państwa. Na rozprawie potwierdzono, że to kryterium jurysdykcji jest stosowane przez wiele bułgarskich sądów.
51.
W konsekwencji, przy założeniu, że sąd odsyłający stwierdzi brak zgodności między umową rosyjsko-bułgarską, która zgodnie z orzecznictwem Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) stanowi podstawę jego jurysdykcji, a rozporządzeniem Bruksela II ter, Trybunał będzie miał sposobność wyjaśnienia, czy – a jeśli tak, to w jakich okolicznościach – rozporządzenie to narusza prawa i obowiązki wynikające z tejże umowy.
C.
W przedmiocie pytania trzeciego dotyczącego jurysdykcji sądu bułgarskiego opartej na umowie dwustronnej zawartej z państwem trzecim
52.
Pragnę przypomnieć, że pytanie to, mające na celu określenie okoliczności, w jakich rozporządzenie Bruksela II ter nie narusza umowy rosyjsko-bułgarskiej, opiera się na dwóch następujących stwierdzeniach:
–
zgodnie z orzecznictwem krajowym, w szczególności na podstawie postanowień tej umowy, jurysdykcja krajowa sądu bułgarskiego, do którego wystąpiono z wnioskiem dotyczącym ochrony majątku małoletniego dziecka, nie jest jurysdykcją miejsca zwykłego pobytu dziecka, oraz
–
rozdział VIII rozporządzenia Bruksela II ter nie zawiera żadnego przepisu dotyczącego skutków umów dwustronnych zawartych przez państwa członkowskie przed ich przystąpieniem do Unii z państwami trzecimi innymi niż Stolica Apostolska.
53.
Jeżeli chodzi o pierwsze stwierdzenie, pragnę zauważyć, że sąd odsyłający odwołuje się do orzeczenia z dnia 2 czerwca 2015 r. Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) w sprawie osób małoletnich będących obywatelami rosyjskimi (
36
). Wobec braku wyraźnego postanowienia w umowie rosyjsko-bułgarskiej dotyczącego ochrony majątku małoletniego, kryterium wskazujące sąd mający jurysdykcję krajową zostało wywiedzione z prawa właściwego dla form transakcji. Stosując art. 130 ust. 3 kodeksu rodzinnego w związku z art. 586 ust. 1 kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 30 umowy rosyjsko-bułgarskiej, który wskazuje prawo miejsca położenia nieruchomości, tak jak art. 65 ust. 1 kodeksu prawa prywatnego międzynarodowego (
37
), Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) oparł swoje orzeczenie na tych szczególnych przepisach krajowych, które przewidują, że w celu sporządzenia aktu obejmującego rozporządzenie majątkiem małoletniego, notariusz musi dysponować uprzednim zezwoleniem sądu. Innymi słowy, orzekł, że te szczególne wymogi ustawowe uzasadniają odstępstwo od ogólnej zasady jurysdykcji sądu miejsca pobytu dziecka, przewidzianej w prawie krajowym (
38
), która jest tożsama z prawem mającym zastosowanie do stosunków między rodzicami a dziećmi, zgodnie z art. 25 ust. 1 umowy rosyjsko-bułgarskiej. W ten sposób zapewniona jest spójność między prawem mającym zastosowanie do sprzedaży nieruchomości a jurysdykcją krajową.
54.
W odniesieniu do drugiego stwierdzenia pragnę zauważyć, że sąd odsyłający nie odwołuje się ani do motywu 91 rozporządzenia Bruksela II ter, który przypomina, że „w przypadku umów z jednym lub większą liczbą państw trzecich zawartych przez państwo członkowskie przed datą jego przystąpienia do Unii zastosowanie ma art. 351 TFUE” (
39
), ani do trudności w analizie orzecznictwa Trybunału w tej kwestii.
55.
Trybunał mógłby zatem ograniczyć się do udzielenia odpowiedzi, że zgodnie z akapitem pierwszym tego artykułu, rozporządzenie Bruksela II ter nie narusza praw i obowiązków wynikających z umowy rosyjsko-bułgarskiej.
56.
Jednakże, nawet jeżeli z formalnego punktu widzenia sąd odsyłający ograniczył swoje pytania do wykładni niektórych przepisów prawa Unii, owa okoliczność nie stoi na przeszkodzie temu, by Trybunał udzielił mu wszystkich wskazówek w zakresie wykładni tego prawa, które mogą być użyteczne przy rozstrzyganiu zawisłej przed nim sprawy, niezależnie od tego, czy sąd ten odwołuje się do tego w przedstawionych przez siebie pytaniach. W tym względzie do Trybunału należy wyprowadzenie z całości informacji przedstawionych przez wspomniany sąd, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, tych elementów rzeczonego prawa, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu w postępowaniu głównym (
40
).
57.
W tych okolicznościach – oraz jak potwierdziła to dyskusja podczas rozprawy – szczegółowa analiza stosowania art. 351 TFUE (
41
) okazuje się użyteczna.
58.
Na wstępie można podkreślić, że art. 351 TFUE nie był przywoływany w aktach poprzedzających rozporządzenie Bruksela II ter (
42
), chociaż – podobnie jak w rozporządzeniu Bruksela II ter – nie było w nich żadnego przepisu dotyczącego umów dwustronnych zawartych przez państwa członkowskie z państwami trzecimi (innymi niż Stolica Apostolska) przed ich przystąpieniem do Unii. Nie uzasadnia to braku orzecznictwa Trybunału. Uważam bowiem, że takie przywołanie nie jest konieczne ze względu na hierarchię norm (
43
) oraz na bardzo jasne brzmienie tego artykułu.
59.
W konsekwencji analiza – w świetle art. 351 TFUE (
44
) – kwestii relacji między umową rosyjsko-bułgarską a rozporządzeniem Bruksela II ter zakłada, że spełnione są dwie przesłanki.
60.
Po pierwsze, umowa rosyjsko-bułgarska musi dotyczyć kwestii regulowanej przez to rozporządzenie. Jest tak, ponieważ ta umowa służy w rozpatrywanej sprawie do ustalenia sądu mającego jurysdykcję (
45
), a w postępowaniu takim jak to będące przedmiotem postępowania głównego kryterium łącznika, przyjętym przez przytoczone przez sąd odsyłający orzecznictwo krajowe, jest miejsce położenia nieruchomości należącej do małoletniego lub małoletnich osób mających obywatelstwo rosyjskie, nie zaś miejsce ich zwykłego pobytu, przy czym kryterium to ma zastosowanie na mocy rozporządzenia Bruksela II ter.
61.
W tym względzie pragnę zauważyć, mając na uwadze odmienną opinię Węgier związanych tym samym rodzajem umowy, że stosowanie umowy rosyjsko-bułgarskiej w sytuacji, w której osoby małoletnie mające obywatelstwo rosyjskie nie przebywają w Bułgarii, lecz w innym państwie członkowskim, nie stwarza szczególnych trudności (
46
), ponieważ miejsce położenia nieruchomości jest jedynym kryterium łącznika omawianym w tymże wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który dotyczy obywateli rosyjskich.
62.
Ponadto kryterium to, przyjęte przez Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) bez jakiegokolwiek odniesienia do miejsca pobytu zainteresowanego małoletniego (
47
), zostało uprzednio zastosowane właśnie w sprawie w postępowaniu głównym przez Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofii) na mocy postanowienia z dnia 14 czerwca 2023 r. Owo orzeczenie, przytoczone we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i włączone do przekazanych Trybunałowi akt sprawy, wyraźnie potwierdza wybór sądu bułgarskiego przez mające obywatelstwo rosyjskie wnioskodawczynie w celu uzyskania zezwolenia wymaganego przez przepisy prawa bułgarskiego na sporządzenie umowy przeniesienia ich praw własności w formie aktu notarialnego. Sąd ten, który oparł swoje orzeczenie na prawie właściwym dla spraw, których przedmiotem są prawa rzeczowe, powołał się również na art. 4 ust. 1 lit. c) rozporządzenia Rzym I (
48
).
63.
Po drugie, aby móc dokładniej przeanalizować kwestię relacji między rozporządzeniem Bruksela II ter a umową rosyjsko-bułgarską, należy się upewnić, czy odnośne państwo trzecie wywodzi prawa z danej umowy międzynarodowej, której przestrzegania może wymagać od państwa członkowskiego będącego jej stroną (
49
).
64.
Innymi słowy, w stosunkach z państwem trzecim zasadą kierującą analizą jest zasada poszanowania prawa, na którą państwo to może powoływać się w stosunkach z państwem członkowskim, z którym zawarło umowę przed przystąpieniem tego ostatniego do Unii. Wykonanie rozpatrywanej umowy międzynarodowej musi bowiem opierać się na logice wzajemności (
50
).
65.
W rozpatrywanej sprawie, wobec braku wyjaśnienia przez sąd odsyłający, należy przyjąć, że organy rosyjskie przyjęłyby taką samą wykładnię tej umowy w odniesieniu do jurysdykcji sądów rosyjskich miejsca położenia nieruchomości (
51
) i że przestrzeganie tego kryterium byłoby warunkiem uznania orzeczeń wydanych przez sądy bułgarskie w sprawach dotyczących obywateli rosyjskich (
52
).
66.
W tym względzie przedstawione przez Federację Rosyjską oraz Republikę Bułgarii przy ich przystępowaniu do konwencji haskiej z 1996 r., na podstawie jej art. 55 ust. 1 (
53
), zastrzeżenia w zakresie jurysdykcji potwierdzają istnienie wspólnego stanowiska co do pierwszeństwa kryterium miejsca położenia nieruchomości w celu wykluczenia wszelkich odniesień do miejsca pobytu zainteresowanego małoletniego.
67.
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że umowa rosyjsko-bułgarska w zakresie jurysdykcji krajowej sądów rozpatrujących wniosek o zezwolenie na sprzedaż nieruchomości należącej do osoby małoletniej mającej obywatelstwo rosyjskie nakłada na Republikę Bułgarii obowiązki, do których wykonania to państwo członkowskie jest zobowiązane wobec państwa trzeciego, a mianowicie Federacji Rosyjskiej, która ma prawo powoływać się na nie w stosunku do wspomnianego państwa członkowskiego w rozumieniu art. 351 akapit pierwszy TFUE.
68.
W związku z tym potwierdzeniem obowiązku stosowania kryterium jurysdykcji wywodzonego z umowy rosyjsko-bułgarskiej (
54
), odmiennego od kryterium stosowanego w prawie Unii, należy zająć się kwestią dodatkową, której przedmiotem jest obowiązek zastosowania przez Republikę Bułgarii – zgodnie z art. 351 akapit drugi TFUE – wszelkich właściwych środków w celu wyeliminowania istniejących niezgodności między umową rosyjsko-bułgarską a prawem Unii (
55
).
69.
W konsekwencji w pierwszej kolejności należy ustalić, czy ze względu na istnienie konkurujących ze sobą kryteriów jurysdykcji, wynikających ze stosowania rozporządzenia Bruksela II ter i umowy rosyjsko-bułgarskiej, wywodzona z tej umowy reguła ustalania jurysdykcji jest niezgodna z normą prawa Unii w rozumieniu art. 351 akapit drugi TFUE.
70.
Podobnie jak Komisja uważam, że wybór różnych kryteriów jurysdykcji sam w sobie nie stwarza większych trudności. Dwustronne umowy o współpracy są bowiem zawierane w takim celu, aby łatwo było wskazać sąd mający jurysdykcję na podstawie szczególnych okoliczności, którymi co do zasady są – w przypadku kwestii osobistych – obywatelstwo obywateli lub ich miejsce zwykłego pobytu w każdym z państw będących stronami, lub – w przypadku kwestii majątkowych – miejsce położenia składnika majątku. Ponadto wniosek przeciwny skutkowałby zakwestionowaniem zasady określonej w art. 351 akapit pierwszy TFUE.
71.
W ramach kontrapunktu nie można również wykluczyć stosowania art. 351 akapit drugi TFUE. W rozpatrywanym przypadku kwestia ta nie jest czysto teoretyczna, biorąc pod uwagę uwzględniające dobro dziecka przepisy kolejnych rozporządzeń z zakresu prawa rodzinnego dotyczące jurysdykcji sądów.
72.
Jak potwierdziła to dyskusja podczas rozprawy, należy zatem zastanowić się, w tymże kontekście współpracy sądowej w sprawach cywilnych, jakie wnioski należy wyciągnąć z orzecznictwa Trybunału w przedmiocie relacji mających zastosowanie w tej dziedzinie niektórych rozporządzeń z konwencjami, których stronami są państwa członkowskie, a w szczególności z wyroków: z dnia 4 maja 2010 r., TNT Express Nederland (
56
); z dnia 12 października 2023 r., OP (Wybór prawa państwa trzeciego dla dziedziczenia) (
57
).
73.
W sprawie, w której zapadł wyrok TNT, spór dotyczył wykonania w jednym państwie członkowskim orzeczenia wydanego w innym państwie członkowskim. Sąd odsyłający zwrócił się zasadniczo z pytaniem, czy art. 71 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że przewidziane w konwencji szczególnej postanowienia dotyczące jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania, takie jak zasada zawisłości sporu, określona w art. 31 ust. 2 konwencji o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (
58
), i zasada dotycząca wykonalności, określona w art. 31 ust. 3 tej konwencji, znajdują zastosowanie (
59
). W pkt 49 tego wyroku Trybunał orzekł, że o ile art. 71 rozporządzenia nr 44/2001 „przewiduje stosowanie konwencji specjalnych w sprawach regulowanych tymi konwencjami, o tyle stosowanie to nie może naruszać zasad, które leżą u podstaw współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w ramach Unii”. W pkt 55 wspomnianego wyroku Trybunał wywiódł z tego w szczególności, że „art. 31 ust. 3 CMR może być stosowany w ramach Unii tylko, jeśli umożliwia osiągnięcie celów, jakimi są swobodny przepływ orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych oraz wzajemne zaufanie w wymiar sprawiedliwości w ramach Unii, na warunkach co najmniej równie korzystnych jak te wynikające ze stosowania rozporządzenia nr 44/2001”.
74.
W sprawie, w której zapadł wyrok OP zrodziło się pytanie o zastosowanie tego orzecznictwa w stosunkach z państwem trzecim (
60
). Trybunał odwołał się do wyroku TNT i orzekł, że „system rozporządzenia [(UE)] nr 650/2012 [ (
61
)] nie stoi na przeszkodzie temu, by na mocy umowy dwustronnej zawartej między państwem członkowskim a państwem trzecim przed przyjęciem tego rozporządzenia i w świetle odstępstwa przewidzianego w art. 75 ust. 1 tego rozporządzenia, obywatel państwa trzeciego zamieszkujący w państwie członkowskim związanym tą umową dwustronną nie miał możliwości wyboru prawa właściwego dla dziedziczenia po nim” (
62
).
75.
Z punktu widzenia metodologicznego z tych orzeczeń można moim zdaniem wywieść okoliczności, w jakich można uznać, że wynikająca z umowy zawartej z państwem trzecim zasada jurysdykcji krajowej jest niezgodna z prawem Unii.
76.
Tak więc, nie stanowią przeszkody dla takiego wniosku dwa aspekty rozważań, które należy wziąć pod uwagę, a mianowicie brak przepisu w rozporządzeniu Bruksela II ter dotyczącego jego stosunku do niektórych aktów międzynarodowych oraz zakres orzecznictwa Trybunału od czasu wydania wyroku w sprawie TNT, rozszerzony na stosunki z państwem trzecim w wyroku w sprawie OP.
77.
Prawdą jest, że w wyrokach TNT i OP dokonano wykładni przepisów szczególnych rozpatrywanych rozporządzeń (
63
), które w istocie stanowią, że nie naruszają one konwencji, których stronami są państwa członkowskie i które dotyczą tych samych kwestii (
64
).
78.
Jednakże okoliczność, że w odróżnieniu od rozporządzenia Bruksela II ter rozporządzenia te ustanawiają ogólną zasadę, zgodnie z którą nie stanowią one przeszkody dla stosowania konwencji międzynarodowych, których stroną jest jedno lub większa liczba państw członkowskich, ani nawet przepisów szczególnych dotyczących konwencji i umów dwustronnych zawartych między państwem trzecim a państwem członkowskim (
65
), nie ma moim zdaniem wpływu na analizę zakresu orzecznictwa, zgodnie z którym na wypadek kolizji norm prawodawca Unii przewidział stosowanie tych konwencji (
66
).
79.
Owe przepisy szczególne są bowiem interpretowane jako narzucające stosowanie wspomnianych konwencji „w ramach Unii” (
67
). Zostaje to rozszerzone, z zastrzeżeniem pewnych odstępstw (
68
), na stosowanie zasad międzynarodowego prawa publicznego dotyczących stosowania umów, takich jak w szczególności zasada „pacta sunt servanda” (
69
), która – w odniesieniu do stosunków z państwami trzecimi – została powtórzona w art. 351 akapit pierwszy TFUE.
80.
Ponadto pragnę zauważyć, że w wyroku TNT (
70
) Trybunał ustanowił granicę stosowania konwencji lub umów dwustronnych, a mianowicie naruszenie zasad leżących u podstaw współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w ramach Unii (
71
). Trybunał podkreślił, że wpisuje się ona w linię jego orzecznictwa dotyczącą stosowania konwencji zawartych przez państwa członkowskie z państwami trzecimi, które nie może odbywać się ze szkodą dla celów prawa Unii w stosunkach pomiędzy państwami członkowskimi (
72
).
81.
Trybunał zastosował to samo ograniczenie dotyczące zasad mających zastosowanie w ramach Unii w wyrokach wydanych po wyroku w sprawie TNT, w których prawa państwa trzeciego również nie były przedmiotem sporu. Ich przedmiotem były także kwestie uznawania lub wykonywania orzeczeń wydanych w państwach członkowskich. Są to wyroki: z dnia 19 grudnia 2013 r., Nipponka Insurance (
73
), a w przypadku kolizji między rozporządzeniem nr 1215/2012 i CMR, wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Gjensidige (
74
).
82.
W ten sam sposób Trybunał odniósł się również do tegoż orzecznictwa, dotyczącego zasad leżących u podstaw współpracy sądowej w ramach Unii, w wyroku z dnia 4 września 2014 r., Nickel & Goeldner Spedition (
75
), który dotyczył stosowania reguł ustalania jurysdykcji przewidzianych w art. 31 ust. 1 CMR, dających powodowi szerszą możliwość niż ta, która była przewidziana w art. 5 pkt 1 lit. b) tiret drugie rozporządzenia nr 44/2001 (
76
). Trybunał orzekł, że – zgodnie z art. 71 ust. 1 tego rozporządzenia – państwo członkowskie może stosować rozpatrywane reguły ustalania jurysdykcji przewidziane w CMR (
77
).
83.
Wszystkie te wyroki dotyczą stosowania przepisów CMR wiążących jedno lub większą liczbę państw członkowskich.
84.
Jednakże w przypadku stosowania umowy dwustronnej zawartej z państwem trzecim orzecznictwo to zostało zastosowane w drodze analogii. Kwestia dotycząca wyboru prawa właściwego dla dziedziczenia (
78
) stanowiła dla Trybunału okazję do wypowiedzenia się w przedmiocie relacji między rozporządzeniem nr 650/2012 a umową wiążącą Rzeczpospolitą Polską, przed jej przystąpieniem do Unii, z Ukrainą. Umowa ta wskazuje prawo właściwe dla dziedziczenia, lecz nie przewiduje wyraźnie możliwości wyboru innego prawa (
79
).
85.
W wyroku OP Trybunał orzekł, że art. 75 rozporządzenia nr 650/2012 „regulującego w ramach rozpatrywanego aktu prawa Unii [ (
80
)] relacje między tym aktem a umowami międzynarodowymi nie może pozostawać w sprzeczności z zasadami leżącymi u podstaw prawodawstwa, którego część on stanowi (zob. podobnie wyrok [TNT], pkt 51)” (
81
).
86.
Trybunał następnie zbadał zgodność wspomnianej umowy dwustronnej z prawem Unii, analizując znaczenie przepisu rozpatrywanego rozporządzenia (
82
).
87.
Poprzez zakończenie tego badania przeprowadzonego na podstawie art. 75 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 odwołaniem się do art. 351 akapit pierwszy TFUE Trybunał podkreślił moim zdaniem konieczny związek tych przepisów ze sobą w konkretnym przypadku stosunków z państwami trzecimi (
83
).
88.
Zasadniczo wnioskuję z tego, że w sytuacji, w której prawa państw trzecich co do zasady – z uwagi na umowę dwustronną (
84
) – muszą mieć pierwszeństwo, Trybunał w sposób dorozumiany określił zakres, w jakim postanowienie takiej umowy może być uznane za niezgodne z prawem Unii, a to zgodnie z zasadą ustanowioną w art. 351 akapit drugi TFUE.
89.
Innymi słowy, nawiązując do wyroku w sprawie TNT (
85
), w przypadku stosunków między państwem członkowskim a państwem trzecim dotyczących prawa właściwego, moim zdaniem Trybunał przyjął podejście systemowe, aby uniknąć zbyt szybkiego zakwestionowania umowy dwustronnej, która co do zasady – zgodnie z art. 351 akapit pierwszy TFUE – powinna mieć pierwszeństwo przed prawem Unii (
86
).
90.
Oceniam to podejście jako polegające na odnalezieniu, w przypadku współpracy w sprawach cywilnych w ramach Unii, zasady leżącej u podstaw danego przepisu rozporządzenia w celu oceny jego znaczenia. W rozpatrywanej sprawie chodzi zatem o ustalenie, czy postanowienie umowy rosyjsko-bułgarskiej jest sprzeczne z podstawowym celem rozporządzenia Bruksela II ter.
91.
Dopiero po dokonaniu takiej oceny istnienia niezgodności, w drugiej kolejności, pojawia się pytanie o możliwość zastosowania przepisów art. 351 akapit drugi TFUE do stosunków między jednym lub większą liczbą państw członkowskich a jednym lub większą liczbą państw trzecich (
87
).
92.
Stosowanie tego przepisu – z uwagi na hierarchię norm – nie jest zatem zastrzeżone dla rozporządzeń, w których przepis szczególny reguluje relacje między tymi rozporządzeniami a umowami międzynarodowymi zawartymi z państwami trzecimi.
93.
Cele do osiągnięcia są zatem liczne. Jest to – zgodnie z art. 351 akapit pierwszy TFUE (
88
) – ochrona praw państw trzecich oraz znalezienie rozwiązania zgodnego z zasadami przewidywalności sądów właściwych i pewności prawa dla stron sporu. Zasady te, które usprawiedliwiają ustanowienie reguł ustalania jurysdykcji w umowach międzynarodowych, gwarantują uznawanie i wykonywanie orzeczeń (
89
).
94.
W konsekwencji w rozpatrywanej sprawie, analogicznie do rozwiązania przyjętego w wyroku OP (
90
), należy rozpatrzyć następującą kwestię: czy umowa rosyjsko-bułgarska, zgodnie z którą sądem mającym jurysdykcję w sprawie udzielenia zezwolenia na sprzedaż nieruchomości należącej do małoletniego jest sąd miejsca położenia tej nieruchomości, narusza zasadę leżącą u podstaw współpracy sądowej w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej w ramach Unii, która przyznaje pierwszeństwo jurysdykcji sądu miejsca pobytu dziecka?
95.
Nie sądzę, aby tak było.
96.
Chociaż, mając na względzie wymóg dążenia do najlepszego zabezpieczenia interesów dziecka, kryterium jurysdykcji jest co do zasady miejsce zwykłego pobytu dziecka (
91
), prawodawca Unii przewidział szereg odstępstw, przy zastrzeżeniu spełnienia tego samego wymogu oraz istnienia wyjątkowych okoliczności. I tak, należy do nich możliwość wyboru sądu (
92
), a konkretniej przekazanie jurysdykcji sądowi, który jest lepiej umiejscowiony do tego, by ocenić dobro dziecka (
93
).
97.
Ponadto prawodawca ów wyraźnie przewidział sytuację, w której sprawa dotyczy środków ochrony dziecka w związku z zarządem, zabezpieczeniem lub rozporządzaniem należącym do niego majątkiem, a który to majątek znajduje się na terytorium państwa członkowskiego innego niż to, na którego terytorium znajduje się jego miejsce pobytu (
94
).
98.
W tym sensie rozporządzenie Bruksela II ter jest również zgodne z art. 8 i 9 konwencji haskiej z 1996 roku.
99.
Wynika z tego, że ustanowiona w umowie rosyjsko-bułgarskiej reguła ustalania jurysdykcji może być stosowana w ramach Unii w zakresie, w jakim spełnia ona wymóg określony w motywie 19 rozporządzenia Bruksela II ter, przy jednoczesnym poszanowaniu dobra dziecka (
95
).
100.
W konsekwencji, w rozpatrywanej sprawie nie ma potrzeby zastanawiania się nad „właściwymi środkami w celu wyeliminowania stwierdzonych niezgodności”, których zastosowanie jest obowiązkiem nałożonym na państwa członkowskie na mocy art. 351 akapit drugi TFUE.
101.
W celu zapewnienia kompletności wywodu pragnę dodać, że gdyby jednak Trybunał uznał, iż stosowanie umowy rosyjsko-bułgarskiej wywołuje skutek niezgodny z prawem Unii, do sądu odsyłającego będzie należało zbadanie, czy można uniknąć tej niezgodności poprzez dokonanie – tak dalece jak to możliwe i zgodnie z prawem międzynarodowym – wykładni tej umowy zgodnej z prawem Unii (
96
). W braku takiej możliwości Republika Bułgarii byłaby zobowiązana do podjęcia niezbędnych środków w celu usunięcia niezgodności wspomnianej umowy z prawem Unii, dokonując w razie potrzeby wypowiedzenia tej umowy. Do czasu takiego usunięcia niezgodności art. 351 akapit pierwszy TFUE upoważnia ją jednak do dalszego stosowania umowy rosyjsko-bułgarskiej (
97
).
V. Wnioski
102.
Mając na względzie całość powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne przedstawione przez Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii, Bułgaria) udzielił następującej odpowiedzi:
Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę
należy interpretować w ten sposób, że:
zgodnie z art. 351 akapit pierwszy TFUE nie narusza ono stosowania umowy dwustronnej zawartej z państwem trzecim przez państwo członkowskie przed dniem jego przystąpienia do Unii Europejskiej, zgodnie z którą to umową sąd państwa członkowskiego, w którym znajduje się nieruchomość, ma wyłączną jurysdykcję do orzekania w przedmiocie wniosku o zezwolenie na sprzedaż nieruchomości należącej do będącego obywatelem tego państwa trzeciego małoletniego i który orzeka z uwzględnieniem dobra dziecka.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
2
)	Umowa ratyfikowana dekretem nr 784 Durzhavniya suvet (rady państwa, Bułgaria) z dnia 15 kwietnia 1975 r. (DV nr 33 z dnia 25 kwietnia 1975 r.) i opublikowana w DV nr 12 z dnia 10 lutego 1976 r. (sprostowanie w DV nr 17 z dnia 28 lutego 2014 r.), wiążąca Republikę Bułgarii i Federację Rosyjską (zwana dalej „umową rosyjsko-bułgarską”).
(
3
)	Rozporządzenie Rady z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.U. 2019, L 178, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2023, L 71, s. 42), zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela II ter”.
(
4
)	Królestwo Danii nie stosuje rozporządzenia Bruksela II ter (zob. motyw 96 tego rozporządzenia).
(
5
)	Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze w dniu 25 października 1980 r.
(
6
)	Konwencja o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci, zawarta w Hadze w dniu 19 października 1996 r. (zwana dalej „konwencją haską z 1996 r.)”.
(
7
)	DV nr 275 z dnia 22 listopada 1950 r.
(
8
)	DV nr 59 z dnia 20 lipca 2007 r.
(
9
)	DV nr 47 z dnia 23 czerwca 2009 r.
(
10
)	Urodzone odpowiednio w 2005 r. i w 2008 r., z których jedna osiągnęła już pełnoletniość, o czym Trybunał został poinformowany na rozprawie.
(
11
)	DV nr 42 z dnia 17 maja 2005 r.
(
12
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6, zwane dalej „rozporządzeniem Rzym I”).
(
13
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).
(
14
)	Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału sądy krajowe są uprawnione do skierowania sprawy do Trybunału wyłącznie wtedy, gdy zawiśnie przed nimi spór i muszą wydać rozstrzygnięcie w ramach postępowania mającego na celu wydanie orzeczenia o charakterze sądowym. Zobacz wyrok z dnia 26 września 2024 r., Fautromb (C‑368/23, EU:C:2024:789, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
15
)	Zobacz w ramach takiego postępowania wyrok z dnia 3 października 2013 r., Schneider (C‑386/12, zwany dalej „wyrokiem Schneider”, EU:C:2013:633, pkt 10–12). W sprawie, w której zapadł ów wyrok, mającej za przedmiot sprzedaż mienia osoby pełnoletniej objętej kuratelą, przeprowadzone postępowanie było analogiczne do postępowania głównego. Zobacz przypis 24 niniejszej opinii.
(
16
)	Zobacz wyrok z dnia 2 czerwca 1994 r., Solo Kleinmotoren (C‑414/92, EU:C:1994:221, pkt 17 i 18).
(
17
)	Co się tyczy istnienia środków odwoławczych, w szczególności w odniesieniu do orzeczeń dotyczących jurysdykcji, zob. przytoczone przez sąd odsyłający orzecznictwo krajowe, a w szczególności postanowienie wydane wcześniej w rozpatrywanej sprawie (zob. pkt 21 niniejszej opinii). Zobacz również wyrok Schneider (pkt 12).
(
18
)	Warunek ten został wyraźnie przypomniany przez sąd odsyłający w nocie, którą wystosował on do Trybunału w następstwie złożenia przez Komisję uwag na piśmie w przedmiocie możliwości zastosowania art. 16 rozporządzenia Bruksela II ter. Zobacz również, w przedmiocie elementów oceny, które należy zbadać, przypis 95 niniejszej opinii. Zobacz także, w odniesieniu do sytuacji w rozpatrywanej sprawie, w której interesy małoletnich mogą różnić się od interesów ich przedstawiciela ustawowego, pkt 19 niniejszej opinii.
(
19
)	Zobacz art. 2 ust. 1 akapit drugi lit. b) rozporządzenia Bruksela II ter. Do celów rozdziału IV zostały natomiast wykluczone środki tymczasowe, w tym środki zabezpieczające, zarządzone przez taki sąd bez wezwania strony przeciwnej do stawiennictwa, jeżeli orzeczenie przewidujące dany środek nie zostało doręczone stronie przeciwnej przed wykonaniem.
(
20
)	Zobacz Compétence et exécution des jugements en Europe, Règlements 44/2001 et 1215/2012, Conventions de Bruxelles (1968) et de Lugano (1988 et 2007), wydanie 7, Librairie générale de droit et de jurisprudence, collection „Droit des affaires”, Paryż, 2024, pkt 425 (s. 636 i 637).
(
21
)	Zobacz wyroki: z dnia 6 października 2015 r., Matoušková (C‑404/14, EU:C:2015:653, pkt 20); z dnia 19 kwietnia 2018 r., Saponaro i Xylina (C‑565/16, EU:C:2018:265, pkt 10). Zobacz ponadto wyrok z dnia 30 marca 2023 r., М. Ya. M. (Odrzucenie spadku przez współspadkobiercę) (C‑651/21, EU:C:2023:277, pkt 15 i 16, w których przypomniano bułgarskie przepisy proceduralne regulujące przebieg postępowania nieprocesowego).
(
22
)	W swoich pytaniach prejudycjalnych pierwszym i drugim sąd odsyłający odwołuje się do rozporządzenia Bruksela II ter, rozporządzenia Rzym I oraz do rozporządzenia nr 1215/2012. Wyłączam z mojej analizy to drugie rozporządzenie, które nie dotyczy jurysdykcji krajowej. Zobacz w tym względzie przypis 48 niniejszej opinii.
(
23
)	C‑404/14, EU:C:2015:653.
(
24
)	Zobacz wyrok Schneider (pkt 23). Do Sofiyski gradski sad (sądu dla miasta Sofii) wniesiono sprawę na podstawie przepisów analogicznych do tych mających zastosowanie w sprawie w postępowaniu głównym. Zgodnie bowiem z art. 168 ust. 2 w związku z art. 165 ust. 4 oraz art. 130 ust. 3 kodeksu rodzinnego akty rozporządzenia nieruchomościami stanowiącymi własność osób uznanych za mające ograniczoną zdolność do czynności prawnych są zawierane za zgodą Rayonen syd (sądu rejonowego), w którego okręgu osoby te mają miejsce zamieszkania, o ile takie rozporządzenie nie jest sprzeczne z interesami tych osób [zob. wyrok Schneider (pkt 7)].
(
25
)	Zobacz wyrok Schneider (pkt 25).
(
26
)	Rozporządzenie Rady z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1).
(
27
)	Zobacz wyrok Schneider (pkt 26, 28 i 31).
(
28
)	Rozporządzenie Rady z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1). Zobacz wyrok z dnia 6 października 2015 r., Matoušková (C‑404/14, EU:C:2015:653, pkt 29 i 31) w przedmiocie wniosku o zatwierdzenie przez sąd opiekuńczy umowy w sprawie działu spadku zawartej w imieniu małoletnich dzieci. W nawiązaniu do tego orzeczenia, to samo podejście przyjęto w wyroku z dnia 19 kwietnia 2018 r., Saponaro i Xylina (C‑565/16, EU:C:2018:265, pkt 17–19) w sprawie dotyczącej złożonego przez rodziców w imieniu ich małoletniego dziecka wniosku dotyczącego wydania przez sąd zgody na zrzeczenie się spadku.
(
29
)	Zobacz, tytułem przykładu, analogicznie wyroki: z dnia 6 października 2015 r., Matoušková (C‑404/14, EU:C:2015:653, pkt 37); z dnia 19 kwietnia 2018 r., Saponaro i Xylina (C‑565/16, EU:C:2018:265, pkt 20).
(
30
)	Zobacz pkt 53 niniejszej opinii.
(
31
)	Zgodnie z tym przepisem „[j]eżeli wynik postępowania w sprawie nieobjętej zakresem stosowania niniejszego rozporządzenia przed sądem państwa członkowskiego zależy od rozstrzygnięcia kwestii ubocznej dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej, sąd w tym państwie członkowskim może rozstrzygnąć tę kwestię do celów tego postępowania, nawet jeżeli państwo członkowskie nie ma jurysdykcji na podstawie niniejszego rozporządzenia.”
(
32
)	Zobacz pkt 25 niniejszej opinii.
(
33
)	Zobacz pkt 30 niniejszej opinii.
(
34
)	Zobacz również motyw 32 rozporządzenia Bruksela II ter w odniesieniu do wskazanych tytułem przykładu konkretnych wyjaśnień. Pragnę uściślić, że art. 16 ust. 3 tego rozporządzenia stanowi, iż „[j]eżeli ważność czynności prawnej, która została lub ma zostać dokonana w imieniu dziecka w postępowaniu spadkowym toczącym się przed sądem państwa członkowskiego, wymaga zezwolenia lub zatwierdzenia ze strony sądu, sąd w tym państwie członkowskim może podjąć decyzję, czy zezwolić na tę czynność prawną lub zatwierdzić taką czynność, nawet jeżeli nie ma on jurysdykcji na podstawie niniejszego rozporządzenia”. Ze względu na szczególną sytuację, której dotyczy ów przepis (zob. motyw 33 wspomnianego rozporządzenia), jego wykładni należy dokonywać w sposób zawężający.
(
35
)	Zobacz komentarz do tego przepisu autorstwa F. Jault-Seseke w S. Corneloup, E. Gallant, V. Égéa oraz F. Jault-Seseke, Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international; Commentaire du règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles II ter), Bruylant, Bruksela, 2023, s. 219–231, w szczególności s. 221 i nast. oraz w szczególności pkt 10 i 13. Zobacz również T. Garber „Article 10 – Choice of court” w U. Magnus i P. Mankowski, European Commentaries on Private International Law, Brussels II ter Regulation, Otto Schmidt, Kolonia, 2023, s. 169–184, w szczególności pkt 9, 10, 16, 17, 18 i 22 (s. 173–176). Moim zdaniem tenże art. 10 można interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie w przypadku wyboru dokonanego samodzielnie przez osobę lub osoby zainteresowane w ramach postępowania nieprocesowego, w szczególności osobę działającą jako przedstawiciel ustawowy dziecka. Zobacz w tym względzie, w odniesieniu do ustaleń wynikających z postępowania w sprawie w postępowaniu głównym, pkt 62 niniejszej opinii oraz rozwiązania przyjęte przez Trybunał w wyrokach: z dnia 6 października 2015 r., Matoušková (C‑404/14, EU:C:2015:653, pkt 35–37); z dnia 19 kwietnia 2018 r., Saponaro i Xylina (C‑565/16, EU:C:2018:265, pkt 40) na podstawie art. 12 ust. 3 rozporządzenia nr 2201/2003, które mogłyby być zastosowane z uwagi na jego równoważność z art. 10 rozporządzenia Bruksela II ter, i w przypadku, gdy tylko jedno z rodziców jest przedstawicielem ustawowym swoich dzieci.
(
36
)	Jak wyjaśnia sąd odsyłający, orzeczenie to jest dostępne w witrynie internetowej tego sądu.
(
37
)	Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) w swoim orzeczeniu wyjaśnił, że zgodnie z art. 65 ust. 1 kodeksu prawa prywatnego międzynarodowego nabycie oraz wygaśnięcie praw rzeczowych i posiadania podlega prawu państwa, w którym znajduje się rzecz. Przepis ten nie został przytoczony przez sąd odsyłający.
(
38
)	Zobacz ponadto przepisy dotyczące jurysdykcji w art. 25 ust. 6 umowy rosyjsko-bułgarskiej, który przewiduje również właściwość organów umawiającej się strony, której obywatelem jest dziecko.
(
39
)	Zobacz również stanowisko Komisji w jej praktycznym przewodniku dotyczącym stosowania rozporządzenia Bruksela II ter, opublikowanym w 2023 r., pkt 9.2 (s. 208): „Rozporządzenie [Bruksela II ter] nie ma wpływu na żadną konwencję dwustronną zawartą między państwem członkowskim a państwem trzecim, regulującą sprawy wchodzące w zakres przedmiotowy stosowania rozporządzenia. To samo dotyczy konwencji wielostronnych, o ile przepisy szczególne [tego] rozporządzenia zawarte w art. 95–99 nie stanowią inaczej. Rezultat ten wynika ze zobowiązań międzynarodowych podjętych wcześniej przez dane państwo członkowskie (zob. motyw 91 i art. 351 TFUE)”.
(
40
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 26 września 2024 r., Energotehnica (C‑792/22, EU:C:2024:788, pkt 42).
(
41
)	Ponieważ artykuł ten zastąpił art. 307 WE, który zastąpił przepisy art. 234 EWG, ich wykładnia dokonana przez Trybunał ma zastosowanie – zgodnie z jego utrwalonym orzecznictwem – do równoważnych przepisów obecnie obowiązujących.
(
42
)	W innych rozporządzeniach dotyczących współpracy w sprawach cywilnych prawodawca Unii postąpił inaczej. Zobacz w tym względzie opinia rzecznika generalnego Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie OP (Wybór prawa państwa trzeciego dla dziedziczenia) (C‑21/22, EU:C:2023:247, pkt 30).
(
43
)	Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie OP (Wybór prawa państwa trzeciego dla dziedziczenia) (C‑21/22, EU:C:2023:247, przypis 20).
(
44
)	Zobacz, tytułem przypomnienia, że art. 351 akapit pierwszy TFUE jest normą, która – jeśli przesłanki jej stosowania są spełnione – może pozwolić na odstępstwa od stosowania prawa Unii, w tym prawa pierwotnego, wyrok z dnia 14 marca 2024 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (Wyrok sądu najwyższego) (C‑516/22, EU:C:2024:231, pkt 59, 78 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
45
)	Rząd węgierski wskazał, że „[p]odobnie jak Bułgaria, Węgry zawarły liczne umowy dwustronne o wzajemnej pomocy prawnej z byłymi krajami socjalistycznymi, które to umowy obowiązują do dziś. Są to umowy o charakterze ogólnym, regulujące wszystkie dziedziny prawa cywilnego, w tym jurysdykcję, prawo właściwe, uznawanie i wykonywanie orzeczeń, doręczanie dokumentów i przeprowadzanie dowodów i które dotyczą często nawet współpracy w sprawach karnych”. W przeciwieństwie do tych umów, rozporządzenie Bruksela II ter nie zawiera przepisów odnoszących się do prawa właściwego w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej (zob. motyw 92 tego rozporządzenia w zakresie odesłania do postanowień rozdziału III konwencji haskiej z 1996 r.).
(
46
)	I tak, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, należy ograniczyć się do informacji dostarczonych przez sąd odsyłający. Zobacz również pkt 50 niniejszej opinii odnośnie informacji wynikających z umowy rosyjsko-bułgarskiej, do których można dodać, że zgodnie z art. 1 ust. 1 tej umowy, obywatele umawiającej się strony na terytorium drugiej umawiającej się strony korzystają – jeżeli chodzi o ich prawa osobiste i majątkowe – z takiej samej ochrony prawnej jak obywatele tej umawiającej się strony. Zobacz ponadto pkt 66 oraz przypis 53 niniejszej opinii w przedmiocie wyjaśnień dotyczących konwencji haskiej z 1996 r.
(
47
)	Zobacz pkt 53 niniejszej opinii.
(
48
)	Artykuł ten stanowi, że „[w] zakresie, w jakim nie dokonano wyboru prawa właściwego dla umowy, zgodnie z art. 3 i bez uszczerbku dla art. 5–8, prawo właściwe dla umowy ustala się następująco: […] umowa, której przedmiotem jest prawo rzeczowe na nieruchomości lub prawo do korzystania z nieruchomości, podlega prawu państwa, w którym nieruchomość jest położona”. Odniesienie do tego artykułu można odczytać jako poparcie uzasadnienia opartego na prawie właściwym w świetle prawa Unii. Sąd odsyłający wyjaśnił jednak, że odniesienie to było błędne (zob. pkt 21 niniejszej opinii).
(
49
)	W przedmiocie tej drugiej przesłanki wprowadzenia w życie art. 351 TFUE zob. wyrok z dnia 14 marca 2024 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (Wyrok sądu najwyższego) (C‑516/22, EU:C:2024:231, pkt 63 i 64).
(
50
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 stycznia 2010 r., Komisja/Niemcy (C‑546/07, EU:C:2010:25, pkt 43) oraz postanowienie z dnia 5 września 2019 r., Caisse pour l’avenir des enfants (C‑801/18, EU:C:2019:684, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
51
)	Należy przypomnieć, że w ramach postępowania prejudycjalnego to do sądu krajowego, nie zaś do Trybunału, należy ustalenie obowiązków nałożonych na dane państwo członkowskie przez wcześniej zawartą umowę międzynarodową oraz określenie granic tych obowiązków w sposób pozwalający na ustalenie, w jakim zakresie obowiązki te stoją na przeszkodzie stosowaniu danego prawa Unii. Zobacz wyrok z dnia 2 sierpnia 1993 r., Levy (C‑158/91, EU:C:1993:332, pkt 21).
(
52
)	Zobacz, w przedmiocie zakresu stosowania umowy rosyjsko-bułgarskiej, przypis 46 niniejszej opinii.
(
53
)	Konwencja ta weszła w życie w dniu 1 lutego 2007 r. w Bułgarii i w dniu 1 czerwca 2013 r. w Rosji [zob., w przedmiocie tegoż uściślenia dotyczącego tego państwa, wyrok z dnia 14 lipca 2022 r., CC (Przeniesienie miejsca zwykłego pobytu dziecka do państwa trzeciego) (C‑572/21, EU:C:2022:562, pkt 3)]. Zgodnie z art. 55 ust. 1 rzeczonej konwencji „[u]mawiające się państwo może stosownie do art. 60: a) zastrzec jurysdykcję swoich organów do podejmowania środków zmierzających do ochrony majątku dziecka położonego na jego terytorium; b) zastrzec nieuznawanie odpowiedzialności rodzicielskiej lub środka, który byłby nie do pogodzenia ze środkiem podjętym przez jego organy w stosunku do tego majątku”. Pragnę zauważyć, że na przykład Rzeczpospolita Polska przedstawiła takie same zastrzeżenia. Sytuacja taka nie ma miejsca w odniesieniu do stosowania tej samej konwencji, która na Węgrzech weszła w życie w dniu 1 maja 2006 r.
(
54
)	Należy to odczytywać w związku z pkt 55 niniejszej opinii.
(
55
)	Zobacz wyrok z dnia 28 października 2022 r., Generalstaatsanwaltschaft München (Ekstradycja i zasada ne bis in idem) (C‑435/22 PPU, EU:C:2022:852, pkt 122 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
56
)	C‑533/08, zwany dalej „wyrokiem TNT”, EU:C:2010:243.
(
57
)	C‑21/22, zwany dalej „wyrokiem OP”, EU:C:2023:766.
(
58
)	Ta wielostronna konwencja została sporządzona w Genewie w dniu 19 maja 1956 r. Została ona zmieniona protokołem sporządzonym w Genewie w dniu 5 lipca 1978 r. (zwana dalej „CMR”).
(
59
)	Zobacz wyrok TNT (pkt 41).
(
60
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie OP (Wybór prawa państwa trzeciego dla dziedziczenia) (C‑21/22, EU:C:2023:247, pkt 40, 41, 43 i 49).
(
61
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.U. 2012, L 201, s. 107).
(
62
)	Wyrok OP (pkt 37). Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie OP (Wybór prawa państwa trzeciego dla dziedziczenia) (C‑21/22, EU:C:2023:247, pkt 63, 79).
(
63
)	W wyroku TNT chodzi o rozporządzenie nr 44/2001. W zakresie, w jakim rozporządzenie nr 1215/2012 uchyliło i zastąpiło to rozporządzenie, które ze swej strony zastąpiło konwencję o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, sporządzoną w Brukseli w dniu 27 września 1968 r. (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), zmienioną przez kolejne konwencje dotyczące przystąpienia nowych państw członkowskich do tej konwencji (Dz.U. 1998, C 27, s. 1), wykładnia dokonana przez Trybunał w odniesieniu do przepisów jednego z tych instrumentów prawnych obowiązuje także w odniesieniu do przepisów pozostałych instrumentów, jeżeli przepisy te można uznać za równoważne. Zobacz w szczególności wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Gjensidige (C‑90/22, EU:C:2024:252, pkt 40). W wyroku OP chodzi o rozporządzenie nr 650/2012.
(
64
)	Artykuł 71 ust. 1 każdego z rozporządzeń nr 44/2001 i 1215/2012 odnosi się do konwencji, „które w sprawach szczególnych regulują jurysdykcję, uznawanie lub wykonywanie orzeczeń”. Artykuł 75 rozporządzenia nr 650/2012 odwołuje się do konwencji międzynarodowych, „które dotyczą spraw objętych przepisami niniejszego rozporządzenia”. W przedmiocie stwierdzenia analogii tych przepisów, które znajdują się również innych aktach prawa Unii w dziedzinie współpracy sądowej, zob. wyrok OP (pkt 28).
(
65
)	Zobacz art. 73 ust. 3 rozporządzenia nr 1215/2012 – niemający odpowiednika w rozporządzeniu nr 44/2001 – dotyczący dwustronnych konwencji i umów zawartych między państwem trzecim a państwem członkowskim przed dniem wejścia w życie tegoż rozporządzenia.
(
66
)	Zobacz wyrok TNT [pkt 46, do którego Trybunał odwołał się w drodze analogii w wyroku OP (pkt 26), zaś ostatnio w wyroku z dnia 21 marca 2024 r., Gjensidige (C‑90/22, EU:C:2024:252, pkt 41)].
(
67
)	Zobacz wyrok TNT (pkt 47, zgodnie z brzmieniem którego „bez względu na wyjaśnienie znajdujące się w motywie 25 rozporządzenia nr 44/2001, zgodnie z którym konwencje szczególne pozostają nienaruszone w celu umożliwienia państwom członkowskim zachowania ich międzynarodowych zobowiązań wobec państw trzecich, prawodawca także zmierzał do narzucenia poprzez art. 71 tego rozporządzenia stosowania tych konwencji w ramach Unii”).
(
68
)	Odstępstwa przewidziane w prawie wtórnym mogą wpisywać się wyłącznie w ramy stosunków między państwami członkowskimi. Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 14 marca 2024 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (Wyrok sądu najwyższego) (C‑516/22, EU:C:2024:231, pkt 61).
(
69
)	Zobacz, tytułem przypomnienia, opinia rzecznika generalnego Emiliou w sprawie Komisja/Zjednoczone Królestwo (Wyrok sądu najwyższego) (C‑516/22, EU:C:2023:857, pkt 114).
(
70
)	Zobacz pkt 49 tego wyroku w odniesieniu do przypadku kolizji między rozporządzeniem nr 44/2001 i CMR.
(
71
)	Trybunał przypomniał „zasady […] swobodnego przepływu orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych, przewidywalności sądów właściwych, i tym samym pewności prawa dla stron postępowania, prawidłowego wymiaru sprawiedliwości, maksymalnego ograniczenia ryzyka równoległych postępowań oraz wzajemnego zaufania w wymiar sprawiedliwości w ramach Unii”.
(
72
)	Zobacz wyrok TNT (pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz również, tytułem przypomnienia tej zasady, wyrok z dnia 14 marca 2024 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (Wyrok sądu najwyższego) (C‑516/22, EU:C:2024:231, pkt 61).
(
73
)	C‑452/12, EU:C:2013:858, pkt 24 i 40 oraz pkt 36 i 41.
(
74
)	C‑90/22, EU:C:2024:252, pkt 37, 45.
(
75
)	C‑157/13, EU:C:2014:2145, pkt 38.
(
76
)	Zobacz wyrok z dnia 4 września 2014 r., Nickel & Goeldner Spedition (C‑157/13, EU:C:2014:2145, pkt 41).
(
77
)	Zobacz wyrok z dnia 4 września 2014 r., Nickel & Goeldner Spedition (C‑157/13, EU:C:2014:2145, pkt 42).
(
78
)	Należy odczytywać to w związku z kwestiami, których dotyczą inne wyroki przytoczone w pkt 81 i 82 niniejszej opinii.
(
79
)	Zobacz wyrok OP (pkt 11, 25).
(
80
)	Wyróżnienie własne. Według mojej najlepszej wiedzy wyrażenie to jest nowe w orzecznictwie Trybunału. Zobacz, tytułem porównania, wyroki przytoczone w pkt 80-82 mniejszej opinii.
(
81
)	Wyrok OP (pkt 29).
(
82
)	Zobacz wyrok OP (pkt 30–36).
(
83
)	Zobacz wyrok OP (pkt 37). Trybunał nie musiał wypowiadać się w przedmiocie przesłanek zastosowania art. 351 akapit drugi TFUE, ponieważ uznał, że ani możliwość wyboru prawa właściwego dla dziedziczenia, ani brak zgodności między jurysdykcją a prawem właściwym nie są sprzeczne z zasadą leżącą u podstaw rozporządzenia nr 650/2012 (zob. pkt 33 i 34 tego wyroku).
(
84
)	Zobacz wyrok OP (pkt 26 i 27 dotyczące zasady określonej w art. 75 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, która potwierdza – w odniesieniu do państw trzecich – zasadę określoną w art. 351 akapit pierwszy TFUE). Zobacz również pkt 79 niniejszej opinii.
(
85
)	Zobacz wyrok OP (pkt 28 i 29).
(
86
)	Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie OP (Wybór prawa państwa trzeciego dla dziedziczenia) (C‑21/22, EU:C:2023:247, pkt 48 i 49).
(
87
)	W wyroku OP Trybunał udzielił odpowiedzi przeczącej na to pytanie. W stosunkach między państwami członkowskimi przepis ten nie znajduje zastosowania. Zobacz w szczególności, w przedmiocie określonych w wyroku TNT przesłanek zastosowania art. 31 ust. 2 i 3 CMR, pkt 56 tego wyroku.
(
88
)	Zobacz wyrok z dnia 14 marca 2024 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (Wyrok sądu najwyższego) (C‑516/22, EU:C:2024:231, pkt 60).
(
89
)	Rzecznik generalny Campos Sánchez-Bordona podkreślił ten kluczowy element analizy w swojej opinii w sprawie OP (Wybór prawa państwa trzeciego dla dziedziczenia) (C‑21/22, EU:C:2023:247, pkt 48 i przypis 37 dla zilustrowania problematyki). Podobnie, uważam, że w rozpatrywanym przypadku, przy założeniu, że sądy rosyjskie przyjmą taką samą interpretację jak Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny), pytanie można przedstawić w szczególności następująco: w jaki sposób uzasadnić okoliczność, że obywatele rosyjscy będący właścicielami nieruchomości w Bułgarii, wyłącznie z tego powodu, że ich miejsce pobytu znajduje się w danym państwie członkowskim, nie mogą powoływać się na pewność prawa wywodzoną ze stosowania umowy rosyjsko-bułgarskiej, zgodnie z którą sądem mającym jurysdykcję jest sąd miejsca położenia nieruchomości, a prawem właściwym jest prawo państwa siedziby sądu orzekającego w sprawie? W jaki sposób uzasadnić okoliczność, że na podstawie tych samych przepisów, lecz dotyczących obywateli bułgarskich będących właścicielami nieruchomości w Rosji i mających miejsce pobytu w danym państwie członkowskim, orzeczenie wydane w Rosji, na podstawie prawa rosyjskiego, nie powinno być uznawane w Bułgarii?
(
90
)	Zobacz również, co do kwestii jurysdykcji w ramach Unii, wyrok z dnia 4 września 2014 r., Nickel & Goeldner Spedition (C‑157/13, EU:C:2014:2145, pkt 41).
(
91
)	Zobacz motywy 19 i 20 oraz art. 7 rozporządzenia Bruksela II ter. Zobacz również komentarz do tego artykułu autorstwa F. Jault-Seseke, w S. Corneloup, E. Gallant, V. Égéa, i F. Jault-Seseke, op.cit., s. 193–201, w szczególności s. 194 i 195.
(
92
)	Zobacz art. 10 rozporządzenia Bruksela II ter i pkt 49 niniejszej opinii.
(
93
)	Zobacz art. 12 rozporządzenia Bruksela II ter. Przewiduje on przesłanki przekazania jurysdykcji sądu państwa członkowskiego sądowi innego państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek. W ust. 4 tego artykułu wyjaśniono owo pojęcie „szczególnego związku”. Litera e) tego ustępu odnosi się do przypadku, w którym „majątek dziecka znajduje się na terytorium tego państwa członkowskiego, a sprawa dotyczy środków ochrony dziecka w związku z zarządem, zabezpieczeniem lub rozporządzaniem tym majątkiem”. Zobacz również art. 13 tego rozporządzenia. Na jego podstawie sąd państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek w rozumieniu art. 12 ust. 4 wspomnianego rozporządzenia, może wystąpić z wnioskiem o przekazanie jurysdykcji przez sąd państwa członkowskiego zwykłego pobytu dziecka, jeżeli uzna, że jest najlepiej umiejscowiony do tego, by ocenić dobro dziecka w tej konkretnej sprawie.
(
94
)	Zobacz przywołany w przypisie 93 niniejszej opinii art. 12 ust. 4 lit. e) rozporządzenia Bruksela II ter. Poprzez zastosowanie tego przepisu w związku z art. 13 tego rozporządzenia sąd państwa członkowskiego, w którym znajduje się należący do małoletniego majątek, ma możliwość skorzystania ze swojej jurysdykcji, bez konieczności wszczęcia postępowania przed sądem tego państwa członkowskiego. Zobacz w tym względzie F. Jault-Seseke „Article 13 – Demande de transfert de compétence par une juridiction d’un État membre qui n’est pas compétente” w S. Corneloup, E. Gallant, V. Égéa, i F. Jault-Seseke, op.cit., s. 249–251, w szczególności pkt 3 i 4 (s. 250); T. Garber „Article 13 – Request for transfer of jurisdiction by a court of a Member State not having jurisdiction” w U. Magnus i P. Mankowski, op.cit., s. 211–213, w szczególności pkt 6 (s. 213), a także praktyczny przewodnik Komisji w sprawie stosowania rozporządzenia Bruksela II ter, 2023, pkt 3.3.1 (s. 74).
(
95
)	W tym względzie wnioskodawczynie w postępowaniu głównym podnoszą w swoich uwagach na piśmie, że sąd państwa, w którym położona jest nieruchomość, jest lepiej umiejscowiony do orzekania przy uwzględnieniu interesów majątkowych dzieci ze względu na bliskość, ponieważ należy zbadać w szczególności prawo własności lub ich udział w przedmiotowej nieruchomości, cechy nieruchomości na podstawie aktów własności oraz plany i wartość rynkową tej nieruchomości, a w stosownym przypadku należy zlecić wycenę biegłemu. Zezwolenie na sprzedaż zostanie udzielone pod warunkiem, że cena sprzedaży nie będzie niższa od ceny rynkowej. Zdaniem sądu odsyłającego we wniosku została wskazana minimalna podstawa wyceny podatkowej majątku.
(
96
)	Zobacz wyrok z dnia 22 października 2020 r., Ferrari (C‑720/18 i C‑721/18, EU:C:2020:854, pkt 68).
(
97
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 października 2020 r., Ferrari (C‑720/18 i C‑721/18, EU:C:2020:854, pkt 69).