Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 21ης
Μαΐου 2026 (1)
Υπόθεση C‑242/25
S,
T,
AS SEB banka
έτερος διάδικος:
Latvijas Republikas Saeima
[αίτηση του Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Λεττονία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Οικονομική και νομισματική πολιτική – Νομισματική πολιτική – Τομείς που υπάγονται στην αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας – Εθνικά σχέδια νομοθετικών διατάξεων – Διαβούλευση με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα – Άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ – Απόφαση 98/415 – Άρθρο 4 – Συμμόρφωση των εθνικών αρχών »
I.      Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Λεττονία) αφορά την ερμηνεία του δικαιώματος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (στο εξής: ΕΚΤ) να ζητείται η γνώμη της στο πλαίσιο της διαδικασίας θέσπισης εθνικής νομοθεσίας που εμπίπτει στο πεδίο της αρμοδιότητας της ΕΚΤ, και παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αναπτύξει περαιτέρω τη νομολογία του σχετικά με τη μη εφαρμογή εθνικού δικαίου που θεσπίστηκε κατά παράβαση διαδικαστικής προϋπόθεσης που προβλέπεται από το δίκαιο της Ένωσης.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Η απόφαση 98/415/ΕΚ
2.        Οι κρίσιμες εν προκειμένω διατάξεις είναι τα άρθρα 2, 3 και 4 της αποφάσεως 98/415/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 1998, σχετικά με τη διαβούλευση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας με τις εθνικές αρχές για τα σχέδια νομοθετικών διατάξεων (2).
Β.      Το λεττονικό δίκαιο
1.      Το Σύνταγμα
3.        Το άρθρο 64 του Latvijas Republikas Satversme (Σύνταγμα της Δημοκρατίας της Λεττονίας, στο εξής: Σύνταγμα) της 15ης Φεβρουαρίου 1992 (3) ορίζει ότι δικαίωμα θέσπισης νόμων έχει η Saeima (λεττονικό Κοινοβούλιο) και ο λαός, σύμφωνα με τις διαδικασίες και στην έκταση που προβλέπει το Σύνταγμα.
4.        Το άρθρο 70 του Συντάγματος ορίζει ότι ο Πρόεδρος του Κράτους εκδίδει τους νόμους, με την ακόλουθη διατύπωση: «η Saeima (ήτοι ο Λαός) ψήφισε και ο Πρόεδρος εξέδωσε τον ακόλουθο νόμο: (κείμενο του νόμου)».
5.        Το άρθρο 71 του Συντάγματος προβλέπει το δικαίωμα του Προέδρου του Κράτους να ζητεί την επανεξέταση ενός νόμου: εντός 10 ημερών από την ψήφιση ενός νόμου από το Κοινοβούλιο, ο Πρόεδρος, με γραπτό και αιτιολογημένο αίτημα προς τον Πρόεδρο του Κοινοβουλίου, μπορεί να ζητήσει την επανεξέταση ενός νόμου. Εάν το Κοινοβούλιο δεν τροποποιήσει τον νόμο, ο Πρόεδρος δεν μπορεί να προβάλει αντιρρήσεις για δεύτερη φορά.
2.      Ο κανονισμός του Κοινοβουλίου
6.        Το άρθρο 114, παράγραφος 1, του Saeimas kārtības rullis (κανονισμού του Κοινοβουλίου), της 28ης Ιουλίου 1994 (4), ορίζει ότι σχέδιο νόμου θεωρείται ψηφισθέν και, ως εκ τούτου, καθίσταται νόμος εάν, κατόπιν τριών συζητήσεων, λάβει την απόλυτη πλειοψηφία των ψήφων των παρόντων στην ψηφοφορία μελών του λεττονικού Κοινοβουλίου.
3.      Ο νόμος περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών
7.        Το άρθρο 84 του Patērētāju tiesību aizsardzības likums, (νόμου περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών) της 18ης Μαρτίου 1999 (5), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης της κύριας δίκης, θέσπισε μηχανισμό στήριξης των καταναλωτών που είχαν συνάψει ενυπόθηκα δάνεια κυμαινόμενου επιτοκίου. Ο εν λόγω μηχανισμός συνίστατο κατ’ ουσίαν σε αποζημίωση καταβαλλόμενη στους καταναλωτές η οποία αντιστοιχούσε σε μέρος των τόκων που είχαν καταβάλει, χρηματοδοτούμενη από εισφορά επιβαλλόμενη στα πιστωτικά ιδρύματα και σε ορισμένες άλλες οντότητες.
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα
8.        Λαμβανομένης υπόψη της σημαντικής επιβάρυνσης που επωμίζονται τα νοικοκυριά λόγω της αύξησης των δόσεων αποπληρωμής των δανείων και των τιμών καταναλωτή συνεπεία της αύξησης του επιτοκίου EURIBOR και του πληθωρισμού, στις 6 Οκτωβρίου 2023 κατατέθηκε στο λεττονικό Κοινοβούλιο σχέδιο νόμου με τίτλο «Grozījumi Patērētāju tiesību aizsardzības likumā» (τροποποίηση του νόμου περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών, στο εξής: σχέδιο νόμου). Το εν λόγω σχέδιο νόμου αποσκοπούσε στην προσθήκη άρθρου 84 στον ως άνω νόμο, με το οποίο θεσπιζόταν μηχανισμός στήριξης των δανειοληπτών ενυπόθηκων δανείων. Ως αρμόδια επιτροπή το λεττονικό Κοινοβούλιο όρισε την Budžeta un finanšu (nodokļu) komisija [επιτροπή προϋπολογισμού και οικονομικών (φορολογίας), στο εξής: επιτροπή προϋπολογισμού].
9.        Το σχέδιο νόμου εξετάσθηκε στο Κοινοβούλιο στο πλαίσιο τριών αναγνώσεων και συζητήθηκε σε 13 συνεδριάσεις της επιτροπής προϋπολογισμού, στις οποίες μετείχαν εκπρόσωποι της δημόσιας διοίκησης και των φορέων που εκπροσωπούν τον οικείο τομέα. Τα κείμενα του σχεδίου νόμου που εγκρίθηκαν κατά τις διάφορες αναγνώσεις διέφεραν μεταξύ τους.
10.      Στις 30 Νοεμβρίου 2023 η επιτροπή προϋπολογισμού εξέτασε το σχέδιο νόμου πριν από τη διεξαγωγή της τρίτης και τελικής ανάγνωσής του και διαβίβασε στην ΕΚΤ την έκδοση του κειμένου του σχεδίου νόμου που είχε προταθεί πριν από τη διεξαγωγή της τρίτης ανάγνωσης, ζητώντας της να εκδώσει γνώμη επί του εν λόγω κειμένου.
11.      Στις 6 Δεκεμβρίου 2023 και χωρίς να αναμείνει τη γνώμη της ΕΚΤ, το λεττονικό Κοινοβούλιο ψήφισε τον likums «Grozījumi Patērētāju tiesību aizsardzības likumā» (νόμο για την τροποποίηση του νόμου περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών, στο εξής: επίμαχος νόμος) κατά την τρίτη ανάγνωση και τον διαβίβασε στον Πρόεδρο του Κράτους προς έκδοση.
12.      Στις 11 Δεκεμβρίου 2023 η ΕΚΤ εξέδωσε και δημοσίευσε γνώμη σχετικά με την προσωρινή εισφορά για την προστασία των ενυπόθηκων δανειοληπτών που επιβάλλεται στα πιστωτικά ιδρύματα (CON/2023/42). Σε αυτή τη γνώμη, η ΕΚΤ ήταν συγκρατημένα επικριτική όσον αφορά την προσωρινή εισφορά προστασίας των ενυπόθηκων δανειοληπτών της Δημοκρατίας της Λεττονίας: προειδοποίησε ότι ο επίμαχος νόμος θα μπορούσε να αποδυναμώσει τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής, να μειώσει την κερδοφορία και το κεφάλαιο των τραπεζών, να στρεβλώσει τον ανταγωνισμό και να δημιουργήσει κινδύνους όσον αφορά τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, συνέστησε δε να διεξαχθεί πληρέστερη εκτίμηση επιπτώσεων πριν από τη θέσπισή του.
13.      Στις 20 Δεκεμβρίου 2023 η γνώμη της ΕΚΤ συζητήθηκε σε συνεδρίαση της επιτροπής προϋπολογισμού, στην οποία μετείχαν επίσης εκπρόσωποι της δημόσιας διοίκησης και των φορέων που εκπροσωπούν τον οικείο τομέα. Την ίδια ημέρα ο Πρόεδρος εξέδωσε τον επίμαχο νόμο, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2024. Ως εκ τούτου, το άρθρο 84 προστέθηκε στον νόμο περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών.
14.      Σύμφωνα με το ως άνω άρθρο, τα πιστωτικά ιδρύματα και ορισμένα άλλα ιδρύματα που δραστηριοποιούνται στον τομέα της καταναλωτικής πίστης (στο εξής: υποκείμενοι στην εισφορά) υποχρεούνταν στην καταβολή εισφοράς καλουμένης «εισφορά για την προστασία των ενυπόθηκων δανειοληπτών» (στο εξής: εισφορά). Συγχρόνως, το άρθρο αυτό προέβλεπε ότι στους ενυπόθηκους δανειολήπτες που πληρούσαν τις απαιτήσεις του άρθρου αυτού καταβάλλεται αποζημίωση η οποία καλύπτει μέρος του καταβαλλόμενου από αυτούς τόκου. Οι υποκείμενοι στην εισφορά όφειλαν να υπολογίσουν την καταβλητέα σε κάθε επιλέξιμο ενυπόθηκο δανειολήπτη αποζημίωση και να διαβιβάσουν τα εν λόγω στοιχεία στη Valsts ieņēmumu dienests (κρατική φορολογική αρχή, στο εξής: VID). Η VID πίστωνε το ποσό της αποζημίωσης στους λογαριασμούς των οικείων δανειοληπτών σε τριμηνιαία βάση από τα έσοδα που προέκυπταν από την επιβολή της εισφοράς.
15.      Το προβλεπόμενο από τον επίμαχο νόμο καθεστώς εφαρμόστηκε μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2024.
16.      Η SEB banka, πιστωτικό ίδρυμα εγκατεστημένο στη Λεττονία, καθώς και δύο ιδιώτες (οι S και T) προσέφυγαν ενώπιον του Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικού Δικαστηρίου), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, υποστηρίζοντας ότι ο επίμαχος νόμος είναι αντισυνταγματικός, ιδίως διότι παραβιάζει την αρχή της ορθής νομοθέτησης. Οι προσφεύγοντες υποστηρίζουν ότι το λεττονικό Κοινοβούλιο παρέβη την υποχρέωσή του να ζητήσει τη γνώμη της ΕΚΤ πριν από τη θέσπιση του επίμαχου νόμου.
17.      Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, αφενός, αν η υποχρέωση που επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης σε αρχή κράτους μέλους να ζητεί τη γνώμη της ΕΚΤ σε εύλογο στάδιο πληρούται όταν το κοινοβούλιο του κράτους μέλους θεσπίζει νόμο προτού λάβει τη γνώμη της ΕΚΤ, όταν υφίσταται διαδικασία που καθιστά δυνατή την εκ νέου εξέταση του νόμου αυτού από το κοινοβούλιο πριν από τη έκδοσή του και τη θέση του σε ισχύ. Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν ενδεχόμενη παράβαση της υποχρεώσεως διαβούλευσης με την ΕΚΤ, όπως προβλέπεται στο άρθρο 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ και σε εύλογο στάδιο κατά την έννοια του άρθρου 4 της αποφάσεως 98/415, πρέπει να θεωρείται ως παραβίαση του δικαίου της Ένωσης που καθιστά ανεφάρμοστες τις νομικές διατάξεις που έχει θεσπίσει κράτος μέλος. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι κρίνει παγίως ότι μόνον ουσιώδεις διαδικαστικές πλημμέλειες μπορούν να καταστήσουν μια εθνική διάταξη παράνομη. Επισημαίνει ότι μέχρι σήμερα η νομολογία του Δικαστηρίου δεν έχει αποσαφηνίσει τις συνέπειες που επιφέρει η παράλειψη διαβούλευσης με την
ΕΚΤ σε εύλογο στάδιο στη δυνατότητα εφαρμογής της νομοθεσίας κράτους μέλους. Σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι η μη τήρηση της υποχρέωσης διαβούλευσης με την ΕΚΤ σε εύλογο στάδιο συνιστά ουσιώδη διαδικαστική πλημμέλεια, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, τρίτον, να διευκρινιστεί αν οι αρχές της ασφάλειας δικαίου και της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης έχουν την έννοια ότι το Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικό Δικαστήριο) μπορεί να διατάξει, με την απόφασή του, τη διατήρηση των εννόμων αποτελεσμάτων των επίμαχων διατάξεων για όσο χρόνο οι εν λόγω διατάξεις βρίσκονται σε ισχύ.
18.      Στο πλαίσιο αυτό, με διάταξη της 31ης Μαρτίου 2025, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο αυθημερόν, το Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικό Δικαστήριο, Λεττονία) υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχουν το άρθρο 127, παράγραφος 4, [ΣΛΕΕ] και το άρθρο 4 της αποφάσεως [98/415] την έννοια ότι η προβλεπόμενη σε αυτά υποχρέωση της εθνικής αρχής να ζητεί τη γνώμη της [ΕΚΤ] σε εύλογο στάδιο πληρούται όταν το κοινοβούλιο κράτους μέλους θεσπίζει νόμο πριν από τη λήψη της [γνώμης της ΕΚΤ], ωστόσο υφίσταται διαδικασία βάσει της οποίας ο νόμος αυτός μπορεί να υποβληθεί σε επανεξέταση από το κοινοβούλιο πριν από την έκδοσή του και τη θέση του σε ισχύ;
2)      Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, πρέπει η παράβαση του άρθρου 127, παράγραφος 4, [ΣΛΕΕ] και του άρθρου 4 της αποφάσεως [98/415] να θεωρηθεί ότι συνιστά ουσιώδη διαδικαστική πλημμέλεια η οποία καθιστά ανεφάρμοστες τις διατάξεις του εθνικού δικαίου που θεσπίστηκαν κατά παράβαση του δικαίου της Ένωσης;
3)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο δεύτερο ερώτημα, έχουν οι αρχές της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης και της ασφάλειας δικαίου την έννοια ότι το [Latvijas Republikas] Satversmes tiesa [(Συνταγματικό Δικαστήριο)] μπορεί να κρίνει με την απόφασή του ότι τα έννομα αποτελέσματα των επίμαχων διατάξεων πρέπει να διατηρηθούν για το χρονικό διάστημα που οι τελευταίες ήταν εν ισχύ;»
19.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η SEB banka, η Λεττονική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση, η EKT και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Όλοι οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 27ης Ιανουαρίου 2026.
IV.    Εκτίμηση
Α.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
20.      Προκαταρκτικώς, επιθυμώ να διευκρινίσω εν συντομία το πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου και να εξηγήσω το πώς προέκυψαν τα προδικαστικά ερωτήματα στη διαδικασία ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
21.      Το αιτούν δικαστήριο είναι αρμόδιο να εκτιμήσει τη συμμόρφωση του μηχανισμού στήριξης που διαθέτουν οι ενυπόθηκοι δανειολήπτες δυνάμει του άρθρου 84 του νόμου περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών με το άρθρο 1 του λεττονικού Συντάγματος, την αρχή της ισότητας ενώπιον του νόμου που κατοχυρώνεται στο άρθρο 91, πρώτο εδάφιο, του εν λόγω Συντάγματος και το δικαίωμα ιδιοκτησίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 105, πρώτο έως τρίτο εδάφιο, αυτού.
22.      Συναφώς, η SEB banka καθώς και οι S και T υποστηρίζουν ότι το άρθρο 84 του λεττονικού νόμου περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών συνιστά περιορισμό του δικαιώματος ιδιοκτησίας και διαφορετική μεταχείριση που δεν προβλέπεται από τον νόμο (6). Διατείνονται ότι το εν λόγω άρθρο του νόμου περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών δεν θεσπίστηκε με ορθό τρόπο, διότι το λεττονικό Κοινοβούλιο φέρεται ότι παρέλειψε να ζητήσει τη γνώμη της ΕΚΤ σχετικά με το καθεστώς που προβλέπεται στον νόμο σε εύλογο στάδιο κατά τη διάρκεια της νομοθετικής διαδικασίας. Η SEB banka και οι S και T προβάλλουν ότι σημειώθηκε παράβαση των σχετικών διατάξεων του πρωτογενούς και του παράγωγου δικαίου της Ένωσης, ήτοι του άρθρου 127, παράγραφος 4, και του άρθρου 282, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, του άρθρου 4 του πρωτοκόλλου (αριθ. 4) για το καταστατικό του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών (ΕΣΚΤ) και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (στο εξής: καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ), καθώς και του άρθρου 2, παράγραφος 1, και του άρθρου 4 της αποφάσεως 98/415.
23.      Καθόσον προβάλλεται ότι δεν είχε προσηκόντως θεσπιστεί νομικής βάση για τον περιορισμό του δικαιώματος στην ιδιοκτησία και για τη διαφορετική μεταχείριση, το αιτούν δικαστήριο απευθύνεται στο Δικαστήριο. Τα τρία προδικαστικά ερωτήματα αφορούν την εθνική νομοθετική διαδικασία και την υποχρέωση διαβούλευσης με την ΕΚΤ. Ωστόσο, δεν αφορούν το ζήτημα ουσίας αν υπήρξε προσβολή του δικαιώματος ιδιοκτησίας.
24.      Το θεσμικό όργανο που είναι υπεύθυνο για τον νόμο του οποίου αμφισβητείται η συνταγματικότητα είναι το λεττονικό Κοινοβούλιο. Ασφαλώς, το εν λόγω θεσμικό όργανο διαδραματίζει σημαίνοντα ρόλο στη συγκεκριμένη διαδικασία της υπό κρίση υποθέσεως, ήτοι στην αξιολόγηση της συμμόρφωσης προς το Σύνταγμα.
25.      Ως εθνικό συνταγματικό δικαστήριο το οποίο διενεργεί συνταγματικό έλεγχο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί όχι μόνον αν το λεττονικό Κοινοβούλιο παρέβη διατάξεις του δικαίου της Ένωσης (πρώτο προδικαστικό ερώτημα), αλλά και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, ποιες είναι οι έννομες συνέπειες μιας τέτοιας παραβάσεως (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα). Ως συνταγματικό δικαστήριο, το αιτούν δικαστήριο έχει την εξουσία να κηρύσσει αντισυνταγματική διάταξη του εθνικού δικαίου, μολονότι η άσκηση της εν λόγω εξουσίας εξαρτάται από το ποιες απορρέουσες από το δίκαιο της Ένωσης έννομες συνέπειες μπορούν να επέλθουν σε μια τέτοια περίπτωση. Μόνον αν η απορρέουσα από το δίκαιο της Ένωσης υποχρέωση είναι ότι τα (τακτικά) εθνικά δικαστήρια πρέπει να αφήνουν τον επίμαχο νόμο ανεφάρμοστο, το αιτούν δικαστήριο θα μπορούσε να κηρύξει τον εν λόγω νόμο αντισυνταγματικό. Για τον λόγο αυτόν, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν εθνικό δικαστήριο οφείλει να αρνηθεί να εφαρμόσει τις διατάξεις εθνικού νόμου θεσπισθέντος κατά παράβαση διαδικαστικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης.
Β.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
26.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν, στο πλαίσιο μιας κατάστασης η οποία εμπίπτει στο «πεδίο της αρμοδιότητας» της ΕΚΤ, το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415 έχουν την έννοια ότι η υποχρέωση διαβούλευσης με την ΕΚΤ επί σχεδίου νομοθετικής διάταξης δυνάμει των διατάξεων αυτών πληρούται σε περίπτωση που το κοινοβούλιο κράτους μέλους θεσπίζει νόμο προτού λάβει τη γνώμη της ΕΚΤ, όταν υφίσταται εθνική διαδικασία σύμφωνα με την οποία ο εν λόγω νόμος μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επανεξέτασης από το κοινοβούλιο πριν από τη έκδοσή του και τη θέση του σε ισχύ.
27.      Προκειμένου να παράσχω στο Δικαστήριο πρόταση για απάντηση στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα, θα ήθελα κατ’ αρχάς να εξηγήσω τη διαδικασία σχετικά με τη διαβούλευση της ΕΚΤ στο πλαίσιο των εθνικών νομοθετικών διαδικασιών, προτού αναλύσω κατά πόσον η εν λόγω διαδικασία τηρήθηκε εν προκειμένω.
1.      Η υποχρέωση διαβούλευσης με την ΕΚΤ, μεταξύ άλλων, βάσει του άρθρου 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ
28.      Η ΕΚΤ αποτελεί ένα από τα επτά θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (7), οι δε βασικές διατάξεις που την αφορούν διαλαμβάνονται στη Συνθήκη ΛΕΕ και στο καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 127, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει ότι πρωταρχικός στόχος του ΕΣΚΤ είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών και ότι, με την επιφύλαξη του στόχου αυτού, πρέπει να στηρίζει τις γενικές οικονομικές πολιτικές στην Ένωση, προκειμένου να συμβάλει στην υλοποίηση των στόχων της Ένωσης, που ορίζονται στο άρθρο 3 ΣΕΕ. Το άρθρο 127, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ ορίζει ότι τα βασικά καθήκοντα του ΕΣΚΤ πρέπει να είναι να χαράσσει και να εφαρμόζει τη νομισματική πολιτική της Ένωσης, να διενεργεί πράξεις συναλλάγματος (8), να κατέχει και να διαχειρίζεται τα επίσημα συναλλαγματικά διαθέσιμα των κρατών μελών και να προωθεί την ομαλή λειτουργία των συστημάτων πληρωμών.
29.      Τρεις διατάξεις του πρωτογενούς δικαίου, η διατύπωση των οποίων είναι σχεδόν πανομοιότυπη (9), προβλέπουν υποχρεωτική διαβούλευση με την ΕΚΤ σχετικά με προτεινόμενες πράξεις της Ένωσης και εθνικά σχέδια νομοθετικών διατάξεων: το άρθρο 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ, το άρθρο 4 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, και το άρθρο 282, παράγραφος 5,
ΣΛΕΕ. Επιπλέον, μια διάταξη του παράγωγου δικαίου ορίζει περαιτέρω διευκρινίσεις σχετικά με την εν λόγω διαδικασία διαβούλευσης: το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415.
α)      Άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ: η γενική διαδικασία και το σκεπτικό
30.      Το άρθρο 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ ορίζει ότι πρέπει να ζητείται υποχρεωτικά (10) η γνώμη της ΕΚΤ για κάθε προτεινόμενη πράξη της Ένωσης (11) καθώς και από τις εθνικές αρχές για κάθε σχέδιο νομοθετικής διάταξης (12) που εμπίπτει στο πεδίο της αρμοδιότητάς της. Όσον αφορά ειδικότερα τη γνώμη η οποία ζητείται από τις εθνικές αρχές, διευκρινίζεται ότι η εν λόγω διαβούλευση πρέπει να πραγματοποιείται εντός των ορίων και υπό τις όρους που ορίζει το Συμβούλιο σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 129, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ. Το άρθρο 4 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, το οποίο επιγράφεται «Συμβουλευτικές λειτουργίες», επαναλαμβάνει το άρθρο 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ, με πανομοιότυπη διατύπωση. Στο ίδιο πνεύμα, το άρθρο 282, παράγραφος 5,
ΣΛΕΕ ορίζει ότι, στους τομείς που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της, πρέπει να ζητείται η γνώμη της ΕΚΤ για κάθε σχέδιο πράξης της Ένωσης, καθώς και για κάθε σχέδιο εθνικής κανονιστικής διάταξης, και ότι η ΕΚΤ μπορεί να γνωμοδοτεί. Αντιλαμβάνομαι ότι το άρθρο 282, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ έχει δηλωτικό χαρακτήρα, στον βαθμό που απλώς επαναλαμβάνει, έστω και με ατελή μορφή (13), όσα προβλέπονται ήδη στο άρθρο 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ (14). Ως εκ τούτου, όσον αφορά το πρωτογενές δίκαιο, στο εξής θα αναφέρομαι μόνο στο άρθρο 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ.
31.      Η υποχρεωτική διαβούλευση τόσο από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης όσο και από τις εθνικές αρχές έχει διττό σκεπτικό: εξυπηρετεί στο να διασφαλίζεται i) ότι η τεχνογνωσία της EKT λαμβάνεται υπόψη στη συναφή ενωσιακή και εθνική νομοθεσία και ii) ότι η ΕΚΤ ενημερώνεται σε πρώιμο στάδιο για τυχόν αλλαγές στη νομική κατάσταση που την επηρεάζουν (15). Η νομοθετική εξουσία πρέπει να επωφελείται από τον υψηλό βαθμό ειδίκευσης που χαρακτηρίζει την ΕΚΤ (16),
γεγονός το οποίο συμβάλλει στην προαγωγή της ποιότητας της νομοθεσίας γενικώς (17).
32.      Επιπλέον, και σε ευρύτερο πλαίσιο, αντιλαμβάνομαι επίσης ότι το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ σημαίνει ότι η εν λόγω διάταξη αποσκοπεί στην προστασία των προνομίων και των αρμοδιοτήτων της ΕΚΤ. Η ΕΚΤ πρέπει να είναι σε θέση να διασφαλίζει ότι οι αρμοδιότητές της δεν υπονομεύονται. Για τον λόγο αυτόν, η ΕΚΤ διαθέτει πραγματικό δικαίωμα διαβούλευσης, απόρροια του οποίου είναι η υποχρέωση του νομοθέτη της Ένωσης καθώς και του εθνικού νομοθέτη να ζητούν τη γνώμη της.
33.      Επί τη βάσει του νυν άρθρου 127, παράγραφος 4, δεύτερη περίπτωση,
ΣΛΕΕ, το Συμβούλιο, με απόφασή του, ορίζει τα όρια και τις προϋποθέσεις του δικαιώματος διαβούλευσης της ΕΚΤ.
β)      Απόφαση 98/415: λεπτομέρειες σχετικά με τη διαδικασία
34.      Η απόφαση 98/415 προβλέπει τα ακόλουθα όσον αφορά τη διαδικασία που πρέπει να ακολουθείται.
35.      Πρώτον, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη υπέχουν γενική υποχρέωση να διασφαλίζουν την αποτελεσματική τήρηση της αποφάσεως 98/415, πρέπει να μεριμνούν ώστε να ζητείται η γνώμη της ΕΚΤ σε εύλογο στάδιο, για να μπορέσει να τη λάβει υπόψη της η αρχή που εισηγείται το σχέδιο νομοθετικής διάταξης προτού λάβει την απόφασή της επί της ουσίας. Η γνώμη της ΕΚΤ πρέπει να γνωστοποιείται στην αρχή που θα κληθεί να εγκρίνει τη διάταξη, εφόσον η αρχή αυτή είναι διαφορετική από εκείνη που προπαρασκευάζει τις εν λόγω νομοθετικές διατάξεις (18).
36.      Συναφώς, επισημαίνω ότι η απόφαση 98/415 διακρίνει σαφώς μεταξύ της αρχής που εισηγείται το σχέδιο νομοθετικής διάταξης και της αρχής που εκδίδει τη νομοθετική διάταξη. Η εν λόγω διάκριση ακολουθεί τη λογική που διέπει κάθε (εθνική) νομοθετική διαδικασία. Μολονότι είναι αυτονόητο ότι η γενική οργάνωση των νομοθετικών διαδικασιών στο πλαίσιο της αποφάσεως διέπεται από το εθνικό συνταγματικό δίκαιο και ότι οι εθνικές διαδικασίες ενδέχεται να διαφέρουν σε σημαντικό βαθμό, μπορεί, εντούτοις, να επισημανθεί ότι πάντοτε υφίσταται διάκριση μεταξύ της αρχής η οποία εισηγείται και εκείνης η οποία θεσπίζει τον νόμο. Πράγματι, τα νομικά συστήματα παραδοσιακά προβαίνουν, με τον έναν τρόπο ή με τον άλλον, σε διάκριση μεταξύ των αρχών που εισηγούνται (19) και εκείνων που θεσπίζουν (20) τους νόμους (21).
37.      Από το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415 συνάγω ότι η διαβούλευση με την ΕΚΤ πρέπει να πραγματοποιείται σε όσο το δυνατόν πιο πρώιμο στάδιο της νομοθετικής διαδικασίας, ήτοι κατά το χρονικό σημείο στο οποίο η αρχή που εισηγείται το σχέδιο νομοθετικής διάταξης έχει καταρτίσει ένα πρώτο σχέδιο, το οποίο στη συνέχεια προωθείται στην αρχή που θεσπίζει τον νόμο, συνήθως για την πρώτη συζήτηση. Τούτο επιτρέπει στην ΕΚΤ να επηρεάσει, με τη γνώμη της, με τρόπο ουσιαστικό την εθνική νομοθετική διαδικασία.
38.      Δεύτερον, η ΕΚΤ υποχρεούται, αμέσως μόλις παραλαμβάνει κάποιο σχέδιο νομοθετικής διάταξης, να γνωστοποιεί στις αρχές που ζητούν τη γνώμη της κατά πόσον η εν λόγω διάταξη εμπίπτει, κατά τη γνώμη της, στον πεδίο των αρμοδιοτήτων της (22).
39.      Τρίτον, οι αρχές των κρατών μελών που προπαρασκευάζουν νομοθετική διάταξη μπορούν, εφόσον το θεωρήσουν αναγκαίο, να θέτουν στην ΕΚΤ προθεσμία για τη διατύπωση της γνώμης της, η οποία δεν μπορεί να είναι μικρότερη του ενός μηνός από την ημερομηνία κατά την οποία ο πρόεδρος της ΕΚΤ παραλαμβάνει κοινοποίηση για τον σκοπό αυτόν (23). Η προθεσμία μπορεί είναι συντομότερη, σε περίπτωση κατεπείγοντος, οπότε η αρχή που ζητεί τη γνώμη πρέπει να αναφέρει τους λόγους του κατεπείγοντος (24). Η ΕΚΤ μπορεί να ζητεί εγκαίρως την παράταση της προθεσμίας για τέσσερις επιπλέον εβδομάδες· η αρχή η οποία ζητεί τη γνώμη δεν μπορεί να απορρίπτει το εν λόγω αίτημα χωρίς εύλογη αιτία (25). Μετά την εκπνοή της προθεσμίας, η έλλειψη γνώμης δεν εμποδίζει την εθνική αρχή η οποία ζητεί τη γνώμη να ενεργήσει περαιτέρω· ωστόσο, εάν η γνώμη της ΕΚΤ παραληφθεί μετά την εκπνοή της προθεσμίας, τα κράτη μέλη πρέπει να μεριμνούν ώστε να γνωστοποιηθεί στις εθνικές αρχές (26).
γ)      Επί του «πεδίου της αρμοδιότητας» της ΕΚΤ
40.      Όπως διαπιστώθηκε, το επίμαχο στην υπό κρίση υπόθεση ζήτημα ενεργοποίησε την υποχρέωση διαβούλευσης με την ΕΚΤ. Αφετηρία για τον προσδιορισμό του «πεδίου της αρμοδιότητας» της ΕΚΤ αποτελούν το άρθρο 127, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ, καθώς και τα άρθρα 3 έως 12 του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Κατά το άρθρο 127, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, «πρωταρχικός στόχος» του ΕΣΚΤ είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών. Με την επιφύλαξη του εν λόγω στόχου, το ΕΣΚΤ πρέπει να στηρίζει τις γενικές οικονομικές πολιτικές στην Ένωση. Το άρθρο 127, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ ορίζει ως «βασικά καθήκοντα» του ΕΣΚΤ τη χάραξη και την εφαρμογή της νομισματικής πολιτικής της Ένωσης, τη διενέργεια πράξεων συναλλάγματος, την κατοχή και διαχείριση των επίσημων συναλλαγματικών διαθεσίμων των κρατών μελών και την προώθηση της ομαλής λειτουργίας των συστημάτων πληρωμών.
41.      Επιπλέον, το άρθρο 2, παράγραφος 1, της αποφάσεως 98/415 ορίζει ως πεδίο των αρμοδιοτήτων της ΕΚΤ, ιδίως, τα νομισματικά θέματα (πρώτη περίπτωση), τα μέσα πληρωμής (δεύτερη περίπτωση), τις εθνικές κεντρικές τράπεζες (τρίτη περίπτωση), τη συλλογή, την επεξεργασία και τη διανομή στατιστικών στοιχείων σχετικά με τον νομισματικό, χρηματοπιστωτικό και τραπεζικό τομέα, καθώς και σχετικά με τα συστήματα πληρωμών και το ισοζύγιο πληρωμών (τέταρτη περίπτωση), τα συστήματα συμψηφισμού και πληρωμών (πέμπτη περίπτωση) και τους κανόνες που εφαρμόζονται στους χρηματοδοτικούς οργανισμούς, εφόσον επηρεάζουν σημαντικά τη σταθερότητα χρηματοδοτικών οργανισμών και χρηματαγορών (έκτη περίπτωση).
2.      Η υπό κρίση υπόθεση: μη εκπλήρωση της υποχρέωσης διαβούλευσης
42.      Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εφαρμόσει την προτεινόμενη ερμηνεία των επίμαχων νομικών διατάξεων στην υπόθεση της οποίας έχει επιληφθεί. Ωστόσο, με βάση τα στοιχεία που υποβλήθηκαν με τη διάταξη περί παραπομπής και κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου, μπορώ με ασφάλεια να προβώ στις ακόλουθες διαπιστώσεις στο πλαίσιο παροχής καθοδήγησης στο αιτούν δικαστήριο για την επιτέλεση του ως άνω έργου.
43.      Πρώτον, υπογραμμίζεται ότι το ζήτημα αν το άρθρο 84 του νόμου περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών εμπίπτει στο πεδίο της αρμοδιότητας της ΕΚΤ δεν αμφισβητείται στο πλαίσιο της εθνικής διαδικασίας. Το λεττονικό Κοινοβούλιο δεν αμφισβητεί ότι ήταν υποχρεωμένο να ζητήσει τη γνώμη της ΕΚΤ (27).
44.      Δεύτερον, διευκρινίστηκε, μεταξύ άλλων, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ιδίως από τη Λεττονική Κυβέρνηση, ότι, δυνάμει του λεττονικού συνταγματικού δικαίου, η επιτροπή προϋπολογισμού είναι η αρχή που προπαρασκευάζει τις νομοθετικές διατάξεις σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, της αποφάσεως 98/415.
45.      Τρίτον, η επιτροπή προϋπολογισμού δεν συμμορφώθηκε με το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415, το οποίο επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για την εξασφάλιση της αποτελεσματικής τήρησης της εν λόγω αποφάσεως. Πράγματι, η επιτροπή προϋπολογισμού δεν μερίμνησε, όπως απαιτείται από το άρθρο 4, δεύτερο εδάφιο, της αποφάσεως 98/415, ώστε να ζητηθεί η γνώμη της ΕΚΤ «σε εύλογο στάδιο, για να μπορέσει να τη λάβει υπόψη της η αρχή που εισηγείται το σχέδιο της νομοθετικής διάταξης πριν λάβει απόφαση ως προς την ουσία». Επίσης, η επιτροπή προϋπολογισμού δεν όρισε προθεσμία για τη διατύπωση της γνώμης της ΕΚΤ, μη συμμορφούμενη, κατά τον τρόπο αυτόν, με το πνεύμα του άρθρου 3 της αποφάσεως 98/415.
46.      Ως εκ τούτου, στο παρόν στάδιο μπορώ να καταλήξω στο συμπέρασμα ότι η επιτροπή προϋπολογισμού δεν συμμορφώθηκε με το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415.
47.      Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν μια τέτοια παραβίαση ασκεί ή όχι επιρροή ή αν μπορεί να θεραπευθεί σε μια περίπτωση όπως η υπό κρίση, ήτοι, όταν υφίσταται διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας ο εν λόγω νόμος μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επανεξέτασης από το κοινοβούλιο πριν από την έκδοσή του και τη θέση του σε ισχύ. Στο ίδιο πνεύμα, η Λεττονική Κυβέρνηση διατείνεται ότι η υποχρέωση διαβούλευσης με την
ΕΚΤ εκπληρώθηκε, δεδομένου ότι ο Πρόεδρος θα μπορούσε να έχει αποφασίσει να αναπέμψει τον νόμο προς επανεξέταση, αλλά επέλεξε να μην προβεί στην εν λόγω ενέργεια.
48.      Υπενθυμίζω ότι, πράγματι, σύμφωνα με το λεττονικό συνταγματικό δίκαιο, ο Πρόεδρος, ο οποίος εκδίδει τυπικά τους νόμους μετά τη θέσπισή τους από το Κοινοβούλιο, προκειμένου αυτοί να τεθούν σε ισχύ, μπορεί, εντός προθεσμίας 10 ημερών από τη θέσπιση του νόμου από το λεττονικό Κοινοβούλιο, να ζητήσει, με αιτιολογημένη επιστολή απευθυνόμενη στον Πρόεδρο του Κοινοβουλίου, να αποτελέσει ο επίμαχος νόμος αντικείμενο δεύτερης εξετάσεως. Αν, ωστόσο, το λεττονικό Κοινοβούλιο δεν τροποποιήσει τον εν λόγω νόμο, ο Πρόεδρος δεν μπορεί να προβάλει αντιρρήσεις για δεύτερη φορά (28).
49.      Υποστηρίζω ότι, in abstracto, η ανωτέρω περιγραφείσα συνταγματική διάταξη δεν είναι ικανή αφ’ εαυτής να θεραπεύσει παράβαση της υποχρέωσης διαβούλευσης με την ΕΚΤ κατά τη διάρκεια της νομοθετικής διαδικασίας. Το άρθρο 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ επιβάλλει στις εθνικές αρχές την υποχρέωση να ζητούν τη γνώμη της ΕΚΤ για κάθε σχέδιο νομοθετικής διάταξης που εμπίπτει στο πεδίο της αρμοδιότητάς της. Επισήμανα ανωτέρω ότι η διαβούλευση πρέπει να λαμβάνει χώρα σε όσο το δυνατόν πιο πρώιμο στάδιο, ήτοι, όταν το σχέδιο υποβάλλεται για πρώτη φορά στο λεττονικό Κοινοβούλιο. Εντούτοις, ακόμη και στο πλαίσιο μιας λιγότερο αυστηρής ερμηνείας του άρθρου 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ, φρονώ ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι μια νομοθετική διάταξη εξακολουθεί να αποτελεί σχέδιο μετά την οριστική θέσπισή της από το λεττονικό Κοινοβούλιο. Με άλλα λόγια, πιο παραστατικά, αφ’ ης στιγμής το κείμενο «φύγει» από το Κοινοβούλιο προκειμένου να εκδοθεί από τον Πρόεδρο, ο νόμος δεν αποτελεί πλέον «σχέδιο νομοθετικής διάταξης» κατά την έννοια του άρθρου 127, παράγραφος 4, δεύτερη περίπτωση, ΣΛΕΕ και του άρθρου 1 της αποφάσεως 98/415. Αν δεν έχει ζητηθεί η γνώμη της ΕΚΤ έως την ψήφιση του νόμου από το λεττονικό Κοινοβούλιο, τότε έχει σημειωθεί παράβαση των ως άνω διατάξεων.
50.      Κατά τη γνώμη μου, δεν μιλάμε πλέον για «σχέδιο» μετά την τυπική θέσπιση της πράξης από τον αρμόδιο νομοθέτη, μολονότι ενδέχεται να μην έχει ακόμη εκδοθεί ή τεθεί σε ισχύ. Από το άρθρο 64 του λεττονικού Συντάγματος (29) συμπεραίνω ότι νομοθετεί το λεττονικό Κοινοβούλιο και όχι ο Πρόεδρος.
51.      Συνάγεται επίσης ότι in concreto στην υπό κρίση υπόθεση δεν υπήρξε συμμόρφωση προς το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και την απόφαση 98/415. Υπενθυμίζεται ότι το λεττονικό Κοινοβούλιο, αφού διαβίβασε το σχέδιο νόμου στην ΕΚΤ μόλις στις 30 Νοεμβρίου 2023, πριν από την τρίτη και τελευταία συζήτηση, και χωρίς να αναμείνει τη γνώμη της ΕΚΤ, ψήφισε τον επίμαχο νόμο κατά την τρίτη συζήτηση. Εν συνεχεία, διαβίβασε τον νόμο στον Πρόεδρο προς έκδοση. Το γεγονός ότι η επιτροπή προϋπολογισμού του Κοινοβουλίου, αφού παρέλαβε τη γνώμη της ΕΚΤ στις 11 Δεκεμβρίου 2023, συζήτησε την εν λόγω γνώμη, ουδόλως αναιρεί την ως άνω διαπίστωση. Για την ακρίβεια, τούτο αποδεικνύει ότι το ίδιο το Κοινοβούλιο (όργανο αυτού) –και όχι ο Πρόεδρος– επανεξέτασε ένα νομοθετικό κείμενο το οποίο είχε ήδη ψηφισθεί. Επιπλέον, δεν χρειάζεται ιδιαίτερη φαντασία για να γίνει αντιληπτό ότι το λεττονικό Κοινοβούλιο τελούσε υπό μεγάλη χρονική πίεση δεδομένου ότι επιθυμούσε να τεθεί ο νόμος σε ισχύ έως το τέλος του 2023.
3.      Η προτεινόμενη απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα
52.      Οι διαδικαστικοί κανόνες αντλούν τη νομιμότητά τους από την αυστηρή εφαρμογή τους. Τούτο, εν τέλει, εξυπηρετεί τον σκοπό της ασφάλειας δικαίου και, γενικότερα, το κράτος δικαίου. Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει ότι σημειώθηκε παράβαση των επίμαχων διαδικαστικών διατάξεων.
53.      Ως εκ τούτου, η απάντηση που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι ότι το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415 έχουν την έννοια ότι, σε περίπτωση εμπίπτουσα στο «πεδίο της αρμοδιότητας» της ΕΚΤ, η προβλεπόμενη στις εν λόγω διατάξεις υποχρέωση διαβούλευσης με την
ΕΚΤ σχετικά με σχέδιο νομοθετικής διάταξης δεν πληρούται σε περίπτωση κατά την οποία το κοινοβούλιο κράτους μέλους θεσπίζει νόμο προτού λάβει τη γνώμη της ΕΚΤ και υφίσταται εθνική διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας ο οικείος νόμος μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επανεξέτασης από το κοινοβούλιο πριν από τη έκδοσή του και τη θέση του σε ισχύ.
Γ.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
54.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415 έχουν την έννοια ότι εθνικό δικαστήριο οφείλει να μην εφαρμόσει τις διατάξεις εθνικού νόμου που θεσπίστηκαν κατά παράβαση των ως άνω διατάξεων του δικαίου της Ένωσης.
55.      Επομένως, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά τις συνέπειες της παράβασης της διαδικαστικής προϋπόθεσης της απαίτησης διαβούλευσης με την ΕΚΤ πριν από τη θέσπιση εθνικού νόμου, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και στα άρθρα 3 και 4 της αποφάσεως 98/415.
56.      Η κύρια ιδιαιτερότητα της διαδικασίας του άρθρου 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ έγκειται στη συμμετοχή θεσμικού οργάνου της Ένωσης σε εθνική νομοθετική διαδικασία. Στο πλαίσιο αυτό, όπως θα καταδείξω στη συνέχεια, η μέχρι σήμερα νομολογία μάς παρέχει μερική μόνον καθοδήγηση. Φρονώ ότι το Δικαστήριο θα κληθεί να εξεύρει μια καινοφανή λύση για την υπό κρίση υπόθεση.
1.      Η μέχρι σήμερα νομολογία
57.      Είναι σκόπιμο να υπενθυμίσω εν συντομία, κατ’ αρχάς, τη νομολογία σχετικά με την προσβολή του δικαιώματος διαβούλευσης με θεσμικό όργανο της Ένωσης στο πλαίσιο διαδικασίας της Ένωσης, και εν συνεχεία, σε δεύτερο στάδιο, την κλασική νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τις έννομες συνέπειες που απορρέουν από τη μη συμμόρφωση με τυπικές απαιτήσεις του ενωσιακού δικαίου, όπως είναι η κοινοποίηση από τα κράτη μέλη.
α)      Όταν θεσμικό όργανο της Ένωσης ενεργεί κατά παράβαση διαδικαστικού κανόνα
58.      Το κύριο νομικό ζήτημα που εγείρεται στο πλαίσιο αυτό είναι οι συνέπειες της μη διαβούλευσης με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο πλαίσιο νομοθετικής διαδικασίας της Ένωσης. Εν προκειμένω, οι κυριότερες υποθέσεις είναι οι γνωστές ως «αποφάσεις Ισογλυκόζη» (30), ήτοι οι αποφάσεις Roquette Frères και Maizena (31). Οι εν λόγω αποφάσεις εκδόθηκαν κατά την πρώτη κοινοβουλευτική περίοδο στην οποία το Κοινοβούλιο είχε εκλεγεί άμεσα και, επομένως, σε χρόνο κατά τον οποίο η συμμετοχή του στη διαδικασία λήψης αποφάσεων της Ένωσης περιοριζόταν στο δικαίωμα διαβούλευσης (32).
59.      Στην απόφαση Roquette Frères, το Συμβούλιο είχε εκδώσει κανονισμό για την τροποποίηση της κοινής οργανώσεως της αγοράς ισογλυκόζης χωρίς να αναμείνει τη γνώμη του Κοινοβουλίου, ενώ απαιτείτο διαβούλευση βάσει του τότε άρθρου 43, παράγραφος 2, ΕΟΚ (33). Η εν λόγω πράξη προσεβλήθη από την εταιρία SA Roquette Frères, Γάλλο παραγωγό ισογλυκόζης ο οποίος θιγόταν άμεσα από τον κανονισμό, που καθόριζε ποσόστωση παραγωγής της εν λόγω ουσίας.
60.      Με την ως άνω θεμελιώδη απόφαση, το Δικαστήριο ακύρωσε τον κανονισμό, αποφαινόμενο ότι η διαβούλευση με το Κοινοβούλιο, όταν τούτο απαιτείται από τη Συνθήκη, αποτελεί το μέσο που επιτρέπει στο Κοινοβούλιο να μετέχει αποτελεσματικά στη νομοθετική διαδικασία της Ένωσης (34). Η εξουσία αυτή αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της θεσμικής ισορροπίας που επιδιώκει η Συνθήκη (35).
61.      Η διαβούλευση με το Κοινοβούλιο αποτελεί «ουσιώδη τύπο» (36) κατά την έννοια του νυν άρθρου 263, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, «η μη τήρηση του οποίου συνεπάγεται την ακυρότητα της οικείας πράξεως» (37). Αξίζει να σημειωθεί ότι το Δικαστήριο πρόσθεσε ρητά ότι «η τήρηση αυτής της απαιτήσεως συνεπάγεται την έκφραση της γνώμης του Κοινοβουλίου» (38) και ότι «δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι πληρούται αυτή η απαίτηση με απλή αίτηση γνωμοδοτήσεως εκ μέρους του Συμβουλίου» (39), αν στη συνέχεια δεν παρασχεθεί γνώμη από το Κοινοβούλιο. Η ως άνω διατύπωση απορρίπτει μια αμιγώς τυπική ερμηνεία της απαιτήσεως διαβουλεύσεως και εμποδίζει το Συμβούλιο να αντιμετωπίζει μια απλή αίτηση ως επαρκή συμμόρφωση όταν το Κοινοβούλιο δεν έχει πράγματι εκδώσει γνώμη.
62.      Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο ακύρωσε τον επίμαχο κανονισμό.
63.      Επομένως, από την απόφαση μπορεί να συναχθεί ότι το Δικαστήριο αρνήθηκε να προβεί σε εκ των υστέρων εκτίμηση του ζητήματος αν η συμμετοχή του Κοινοβουλίου θα είχε μεταβάλει το ουσιαστικό περιεχόμενο της πράξεως που θέσπισε το Συμβούλιο. Κρίσιμο ήταν το γεγονός ότι δεν ζητήθηκε η γνώμη του Κοινοβουλίου και όχι το γεγονός ότι η γνώμη του δεν θα ήταν δεσμευτική ούτως ή άλλως.
64.      Με τη μεταγενέστερη νομολογία του, το Δικαστήριο ενέμεινε παγίως στις παραδοχές της αποφάσεως Roquette Frères. Συγχρόνως, υπογράμμισε ότι στο πλαίσιο του διαλόγου μεταξύ των οργάνων, στον οποίο στηρίζεται κυρίως η διαδικασία διαβουλεύσεως, πρυτανεύουν τα ίδια αμοιβαία καθήκοντα ειλικρινούς συνεργασίας με αυτά που διέπουν τις σχέσεις των κρατών μελών και των θεσμικών οργάνων της Ένωσης (40). Ως εκ τούτου, σε περίπτωση κατά την οποία το Συμβούλιο ζήτησε τη γνώμη του Κοινοβουλίου, ζητώντας ειδικώς την εφαρμογή της επείγουσας διαδικασίας (41) και το Κοινοβούλιο δεν ανταποκρίθηκε εντός εύλογου χρονικού διαστήματος στην αίτηση διαβούλευσης, δεδομένου ότι αρχικά αποφάσισε να αναπέμψει την πρόταση σε επιτροπή και στη συνέχεια ανέβαλε την τελική ψηφοφορία στην ολομέλεια, το Δικαστήριο έκρινε ότι το Κοινοβούλιο είχε παραβεί το καθήκον θεσμικής συνεργασίας και, ως εκ τούτου, δεν μπορούσε να προσάψει στο Συμβούλιο ότι εξέδωσε την πράξη χωρίς να αναμείνει τη γνωμοδότησή του (42). Κατά συνέπεια, απέρριψε την προσφυγή του Κοινοβουλίου (43).
65.      Τέλος, θα ήθελα να επισημάνω ότι, εξ όσων γνωρίζω, το Δικαστήριο έχει ακυρώσει πράξεις μόνον όσον αφορά το δικαίωμα διαβούλευσης με το Κοινοβούλιο. Είναι αληθές ότι η Συνθήκη ΛΕΕ περιέχει επίσης διατάξεις που προβλέπουν την υποχρεωτική διαβούλευση με άλλα θεσμικά όργανα ή οργανισμούς, στους τομείς εμπειρογνωμοσύνης και αρμοδιότητάς τους, όπως το Ελεγκτικό Συνέδριο (44),
την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (45) ή την Επιτροπή των Περιφερειών (46). Ωστόσο, η μέχρι σήμερα νομολογία φαίνεται να αποτελεί απλώς obiter dictum του Δικαστηρίου όταν δέχεται ότι το νυν άρθρο 156 ΣΛΕΕ (47) υποχρεώνει την Επιτροπή να ζητεί τη γνώμη της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (48).
66.      Συνοψίζοντας, στις περιπτώσεις στις οποίες δεν ζητήθηκε η γνώμη του Κοινοβουλίου μολονότι υπήρχε υποχρέωση προς τούτο το Δικαστήριο ακύρωσε την επίμαχη πράξη λόγω παραβάσεως ουσιώδους τύπου σύμφωνα με το άρθρο 263, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
β)      Όταν εθνική αρχή ενεργεί κατά παράβαση διαδικαστικής διάταξης
67.      Τι συμβαίνει όμως όταν οι εθνικές αρχές ενεργούν κατά παράβαση διαδικαστικής διάταξης της Ένωσης; Ποιες είναι οι συνέπειες; Προβλέπονται μέσα μέσα θεραπείας;
1)      Η υπόθεση Enichem Base (C‑380/87)
68.      Η διαφορά στην εν λόγω υπόθεση ανέκυψε όταν ένας δήμαρχος εξέδωσε απόφαση η οποία απαγόρευε τη χρήση μη βιοαποικοδομήσιμων πλαστικών σάκων στον δήμο. Η Enichem Base προσέβαλε την ως άνω πράξη, προβάλλοντας ότι ο τοπικός νόμος αποτελούσε παράβαση διατάξεως οδηγίας της τότε ΕΟΚ οι οποίες υποχρέωνε τα κράτη μέλη να ενημερώνουν την Επιτροπή για τα σχέδια κανονιστικών ρυθμίσεων σχετικά με τη διάθεση των αποβλήτων.
69.      Το Δικαστήριο έκρινε ότι η επίμαχη διάταξη της οδηγίας επέβαλλε στα κράτη μέλη την υποχρέωση να ενημερώνουν την Επιτροπή για κάθε σχέδιο κανονιστικής ρυθμίσεως πριν από τη θέσπισή της (49). Η εν λόγω απαίτηση αποσκοπούσε να διασφαλίσει ότι η Επιτροπή ενημερώνεται για τα σκοπούμενα εθνικά μέτρα στον τομέα της διαθέσεως των αποβλήτων, ώστε να μπορεί να εκτιμά την ανάγκη εναρμονίσεως ή να εξετάζει αν τα σχέδια κανονιστικής ρυθμίσεως συμβιβάζονταν ή όχι με το δίκαιο της Ένωσης (50). Ωστόσο, το Δικαστήριο προσέθεσε ότι «ούτε από το γράμμα ούτε από το σκοπό της εξεταζομένης διατάξεως μπορεί να συναχθεί ότι η αθέτηση της υποχρεώσεως προηγουμένης κοινοποιήσεως, που βαρύνει τα κράτη μέλη, καθιστά, αυτή καθαυτή, παράνομες τις κανονιστικές ρυθμίσεις που θεσπίζονται κατ’ αυτόν τον τρόπο» (51).
2)      Η απόφαση CIA Security International
70.      Η απόφαση CIA Security International (52) αφορούσε βελγικό βασιλικό διάταγμα περί θεσπίσεως συστήματος εγκρίσεως των συστημάτων και εγκαταστάσεων συναγερμού. Το εν λόγω διάταγμα αποτελούσε «τεχνικό κανόνα» κατά την έννοια της οδηγίας 83/189 (53), το δε Βασίλειο του Βελγίου δεν είχε κοινοποιήσει το σχέδιο στην Επιτροπή και δεν είχε τηρήσει την προθεσμία αναστολής της διαδικασίας. Τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 83/189 επέβαλλαν στα κράτη μέλη την υποχρέωση να κοινοποιούν στην Επιτροπή όλα τα σχέδια τεχνικών κανόνων και να αναβάλλουν κατά έξι μήνες την έγκρισή τους εφόσον εκδιδόταν αιτιολογημένη γνώμη εντός τριών μηνών, ή κατά δώδεκα μήνες αν η Επιτροπή ανακοίνωνε πρόταση εναρμονίσεως. Το επίμαχο ζήτημα ήταν κατά πόσον ένας ιδιώτης μπορούσε να επικαλεστεί την αθέτηση της εν λόγω υποχρεώσεως στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς και ποιες ήταν οι συνέπειες για τη μη κοινοποιηθείσα πράξη.
71.      Προκειμένου να απαντήσει στο ως άνω ερώτημα, το Δικαστήριο πραγματοποίησε ανάλυση δύο σταδίων: πρώτον, έκρινε ότι τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 83/189 επέβαλλαν στα κράτη μέλη τη σαφή υποχρέωση να κοινοποιούν τα σχέδια τεχνικών κανόνων πριν από την έγκρισή τους. Το Δικαστήριο έκρινε ότι «[...] δεδομένου ότι τα άρθρα αυτά είναι, από απόψεως περιεχομένου, ανεπιφύλακτα και αρκούντως σαφή, μπορεί να γίνει επίκλησή τους από τους ιδιώτες ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων» (54).
72.      Δεύτερον, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι «[π]ρέπει ακόμη να εξετασθούν οι έννομες συνέπειες τις οποίες επιφέρει η εκ μέρους των κρατών μελών παράβαση της υποχρεώσεως κοινοποιήσεως και, πιο συγκεκριμένα, εάν η οδηγία 83/189 έχει την έννοια ότι η παράβαση της υποχρεώσεως κοινοποιήσεως, η οποία συνιστά διαδικαστική πλημμέλεια κατά τη θέσπιση των οικείων τεχνικών κανόνων, συνεπάγεται τη μη εφαρμογή των τεχνικών αυτών κανόνων, με αποτέλεσμα να μην είναι αντιτάξιμοι έναντι των ιδιωτών» (55).
73.      Επισημαίνω, στο σημείο αυτό, ότι η κρίσιμη λέξη εν προκειμένω είναι η λέξη «εάν».
74.      Στη συνέχεια, το Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα ότι η οδηγία 83/189 αφορούσε αποκλειστικώς τις σχέσεις μεταξύ των κρατών μελών και της Επιτροπής, ότι περιοριζόταν στη δημιουργία διαδικαστικών υποχρεώσεων τις οποίες τα κράτη μέλη έπρεπε να τηρούν κατά τη θέσπιση τεχνικών κανόνων χωρίς, εντούτοις, να τίθεται υπό αμφισβήτηση η αρμοδιότητά τους για τη θέσπιση των εν λόγω κανόνων μετά την περίοδο αναστολής, και ότι δεν περιελάμβανε καμία ρητή διάταξη σχετική με ενδεχόμενες κυρώσεις λόγω της μη τήρησης των προαναφερθεισών διαδικαστικών υποχρεώσεων (56).
75.      Το Δικαστήριο επισήμανε ότι δεν απαιτείτο καμία ρητή διάταξη σχετικά με τις ως άνω κυρώσεις και ότι ήταν «αναμφισβήτητο ότι σκοπός της οδηγίας είναι η μέσω προληπτικού ελέγχου προστασία της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων και ότι η υποχρέωση κοινοποιήσεως συνιστά ουσιώδες μέσο για την πραγματοποίηση αυτού του κοινοτικού ελέγχου. Η αποτελεσματικότητα του ελέγχου αυτού ενισχύεται ακόμη περισσότερο εφόσον η οδηγία ερμηνεύεται κατά τρόπον ώστε η παράβαση της υποχρεώσεως κοινοποιήσεως να συνιστά ουσιώδη διαδικαστική πλημμέλεια ικανή να συνεπάγεται τη μη δυνατότητα εφαρμογής στους ιδιώτες των επίμαχων τεχνικών κανόνων» (57).
76.      Κατόπιν, το Δικαστήριο διαχώρισε την υπόθεση της οποίας είχε επιληφθεί από την απόφαση Enichem Base, διαπιστώνοντας ότι η ερμηνεία του ήταν «σύμφωνη» (58) με την προγενέστερη απόφαση, καταλήγοντας εν συνεχεία στο συμπέρασμα ότι εθνικός τεχνικός κανόνας ο οποίος έπρεπε να έχει κοινοποιηθεί, αλλά δεν κοινοποιήθηκε, δεν μπορούσε να εφαρμοστεί, ούτε ήταν αντιτάξιμος έναντι ιδιωτών (59).
77.      Η μεταγενέστερη νομολογία επαναλαμβάνει παγίως ότι η μη κοινοποίηση (ή η μη συμμόρφωση με την απαίτηση περί αναστολής) συνιστά ουσιώδη διαδικαστική πλημμέλεια η οποία καθιστά τον εθνικό τεχνικό κανόνα ανεφάρμοστο στους ιδιώτες (60).
78.      Στο σημείο αυτό, θα ήθελα, για λόγους σαφήνειας της ορολογίας, να εξετάσω το ζήτημα του «άμεσου αποτελέσματος». Η προπαρατεθείσα νομολογία αφορά το ερώτημα υπό ποιες περιστάσεις οι διατάξεις μιας οδηγίας, ήτοι, μιας πράξης του παράγωγου δικαίου (61) που περιέχει υποχρεώσεις για τα κράτη μέλη, μπορούν να αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα με οριζόντιες συνέπειες, ήτοι, σε διαφορά μεταξύ δύο ιδιωτών (62). Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ρητώς ότι το άμεσο αποτέλεσμα αποτελεί προϋπόθεση για την υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να αφήνουν ανεφάρμοστες τις αντίθετες προς το δίκαιο της Ένωσης διατάξεις (63).
79.      Το Δικαστήριο έχει επίσης διευκρινίσει ότι, σε περίπτωση κάθετης σύγκρουσης μεταξύ οικονομικού φορέα και κράτους μέλους, ο ιδιώτης μπορεί να επικαλεστεί το δίκαιο της Ένωσης για να αποκλείσει την εφαρμογή της πράξης του εθνικού δικαίου (64). Αντιλαμβάνομαι τούτο ως επιβεβαίωση του γεγονότος ότι η δυνατότητα μη εφαρμογής εθνικής διατάξεως αποτελεί τη συνέπεια διαδικαστικής πλημμέλειας (στην εν λόγω διαφορά, της μη κοινοποιήσεως) και όχι της φύσεως της διαφοράς (μεταξύ ιδιωτών ή μεταξύ αρχής και ιδιώτη). Κατά συνέπεια, η φύση της υπό κρίση διαφοράς (έλεγχος συνταγματικότητας) δεν αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα εν προκειμένω.
80.      Τέλος, μολονότι η ανάλυση που περιλαμβάνεται στις παρούσες προτάσεις επικεντρώθηκε στην αποκεντρωμένη εφαρμογή και στην επιβολή του δικαίου της Ένωσης, υπενθυμίζεται, χάριν πληρότητας, ότι βεβαίως υφίσταται η δυνατότητα της Επιτροπής (65) ή κράτους μέλους (66) να κινήσει διαδικασία λόγω παραβάσεως κατά του κράτους μέλους του οποίου εθνική αρχή φέρεται ότι παρέβη τη διαδικαστική διάταξη. Οι παρούσες προτάσεις δεν αποτελούν το κατάλληλο πλαίσιο για να υπενθυμίσω όλα τα γνωστά χαρακτηριστικά της διαδικασίας επί παραβάσει. Αρκεί να αναφέρω ότι η Επιτροπή διαθέτει σχεδόν απεριόριστη εξουσία εκτιμήσεως όσον αφορά την κίνηση ή την εξακολούθηση μιας διαδικασίας, τόσο κατά τη διαδικασία πριν την άσκηση προσφυγής όσο και κατά το στάδιο της ένδικης διαδικασίας, και ότι, αν, εν τέλει, η προσφυγή της Επιτροπής ευδοκιμήσει, θα υπάρχει αναγνωριστική απόφαση του Δικαστηρίου που θα υποχρεώνει το κράτος μέλος να διορθώσει την κατάσταση. Πρόκειται για διαδικασία συνταγματικού χαρακτήρα στην οποία εμπλέκονται δημόσιοι φορείς και στο πλαίσιο της οποίας τα δικαιώματα των πολιτών ή οποιουδήποτε άλλου ιδιώτη ενδιαφερομένου δεν είναι άμεσα επίμαχα.
2.      Η υπό κρίση υπόθεση: υφίσταται υποχρέωση μη εφαρμογής του επίμαχου νόμου;
α)      Επιχειρήματα υπέρ
81.      Η ΕΚΤ και η SEB banka προτείνουν, κατ’ ουσίαν, να εφαρμοστεί στην υπό κρίση υπόθεση η απόφαση CIA Security International.
82.      Η ΕΚΤ υποστηρίζει ότι η παράλειψη των εθνικών αρχών να ζητήσουν τη γνώμη της σχετικά με τα σχέδια ρυθμίσεων που εμπίπτουν στο πεδίο της αρμοδιότητάς της, όπως απαιτείται από το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415, συνιστά ουσιώδη διαδικαστική πλημμέλεια συνεπαγόμενη τη μη εφαρμογή των εν λόγω εθνικών διατάξεων. Εξομοιώνει την εν λόγω παράβαση με «ουσιώδη διαδικαστική πλημμέλεια» κατά την έννοια της νομολογίας του Δικαστηρίου, η οποία καθιστά τα εθνικά μέτρα ανεφάρμοστα στους ιδιώτες (67). Συναφώς, η ΕΚΤ πραγματοποιεί παραλληλισμό με την απόφαση CIA Security International, σύμφωνα με οποία η μη κοινοποίηση νόμων στην Επιτροπή (68) συνεπάγεται τη μη εφαρμογή των εν λόγω νόμων. Η ΕΚΤ υποστηρίζει ότι η διαβούλευση με την ΕΚΤ, ως υποχρέωση προβλεπόμενη στη Συνθήκη, πρέπει κατά μείζονα λόγο να έχει ακόμη πιο σοβαρά αποτελέσματα από την υποχρέωση κοινοποιήσεως τεχνικών κανόνων. Ειδικότερα, η ΕΚΤ διατείνεται ότι η υποχρέωση διαβούλευσης πληροί τα κριτήρια του «ουσιώδους τύπου», δεδομένου ότι παρέχει προληπτικές εγγυήσεις, δίνει τη δυνατότητα στην τεχνογνωσία της ΕΚΤ να επηρεάσει το περιεχόμενο και βελτιώνει τη νομοθετική ποιότητα σε ζητήματα νομισματικού και τραπεζικού χαρακτήρα. Σε ευρύτερο πλαίσιο, η ΕΚΤ επικαλείται την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, καθόσον η προτεινόμενη ερμηνεία συμμορφώνεται με την αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της νομισματικής πολιτικής και εμποδίζει μέτρα τα οποία θίγουν τις λειτουργίες της ΕΚΤ ή τη συστημική χρηματοπιστωτική σταθερότητα.
83.      Στο ίδιο πνεύμα, η SEB banka υποστηρίζει ότι η παράβαση της υποχρέωσης διαβούλευσης που προβλέπεται στο άρθρο 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ και στο άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415 συνιστά ουσιώδη διαδικαστική πλημμέλεια, η οποία καθιστά τις λεττονικές εθνικές διατάξεις ανεφάρμοστες. Επίσης, παραπέμποντας στη απόφαση CIA Security International, επισημαίνει τη σημασία της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ.
84.      Επιπλέον, υποστηρίζεται, ιδίως στους κόλπους της νομικής θεωρίας, ότι αν μια διαδικαστική παράβαση μπορεί να έχει αντίκτυπο ακόμη και σε διαφορά μεταξύ ιδιωτών, τότε πρέπει να είναι ακόμη πιο σοβαρή όταν το κράτος μέλος που διέπραξε την παραβίαση του δικαίου της Ένωσης επιθυμεί να επικαλεστεί την επίμαχη νομοθεσία κατά του ενδιαφερόμενου πολίτη (69).
85.      Η συνέπεια της ως άνω συλλογιστικής θα ήταν ότι τα εθνικά δικαστήρια θα έπρεπε να αφήνουν ανεφάρμοστο το άρθρο 84, του νόμου περί προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών.
β)      Επιχειρήματα κατά
86.      Είναι πράγματι δελεαστικός ο παραλληλισμός με την απόφαση CIA Security International. Εντούτοις, φρονώ ότι η εν λόγω απόφαση δεν θα πρέπει να εφαρμοστεί κατ’ αναλογίαν, διότι η προπαρατεθείσα συλλογιστική δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη τις παραδοχές της αποφάσεως CIA Security International στο σύνολό τους: αν εφαρμόσουμε την προεκτεθείσα συλλογιστική των δύο σταδίων του Δικαστηρίου, θα διαπιστώσουμε ότι μόνον το πρώτο στάδιο πληρούται.
87.      Πράγματί δύσκολα θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι οι προβλεπόμενες στο άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και στο άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415 υποχρεώσεις δεν είναι επαρκώς ακριβείς και απαλλαγμένες αιρέσεων. Όπως διευκρινίστηκε, υφίσταται σαφής υποχρέωση να ζητείται η γνώμη της ΕΚΤ, η οποία, με τη σειρά της, συνιστά δικαίωμα του εν λόγω θεσμικού οργάνου. Εντούτοις, το δεύτερο στάδιο, ήτοι οι έννομες συνέπειες που προκύπτουν εκ του γεγονότος αυτού, κάθε άλλο παρά σαφές είναι. Όπως προεκτέθηκε, η συλλογιστική του Δικαστηρίου στην εν λόγω υπόθεση υπαγορεύθηκε από το γεγονός ότι οι επίμαχες στο πλαίσιο της αποφάσεως CIA Security International διατάξεις αποτελούσαν μέσο προληπτικού ελέγχου στον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων.
88.      Η διασφάλιση προληπτικού ελέγχου σε τομέα ο οποίος, ως τμήμα της εσωτερικής αγοράς (70), αφορά κεντρικό τομέα της πολιτικής της Ένωσης και στηρίζεται εξ ορισμού στην αρμονική λειτουργία μέσω της δράσεως και της αλληλεπιδράσεως των οικονομικών φορέων οι οποίοι, για να λειτουργήσει η εν λόγω αγορά, πρέπει να είναι σε θέση να διεκδικούν τα δικαιώματά τους, ιδίως έναντι των κρατών μελών που δημιουργούν εμπόδια στο εμπόριο, αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, ένα ακόμη στοιχείο απορρέον από διαδικαστική διάταξη που αποσκοπεί στη βελτίωση και τη νομιμοποίηση μιας εθνικής νομοθετικής διαδικασίας σε τομέα που εμπίπτει στην αρμοδιότητα της ΕΚΤ.
89.      Με άλλα λόγια, σε μια κατάσταση που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της επίμαχης στην υπόθεση που οδήγησε στην έκδοση της αποφάσεως CIA Security International οδηγίας 83/189, τα κράτη μέλη μπορούν, κατ’ αρχήν, να νομοθετούν. Τα κράτη μέλη οφείλουν μόνο να κοινοποιούν στην Επιτροπή τα σχέδια νομοθεσίας, ώστε να μπορεί η τελευταία να εντοπίζει πιθανά εμπόδια στο εμπόριο εντός της Ένωσης και, ενδεχομένως, να ζητεί από τα κράτη μέλη να τροποποιούν τα σχέδια των διατάξεών τους. Ωστόσο, η νομοθετική αρμοδιότητα εξακολουθεί να ανήκει στα κράτη μέλη. Η αρμοδιότητα της Επιτροπής δεν αποτελεί επίμαχο ζήτημα. Αυτό που συμβαίνει είναι ότι, σε έναν τομέα συντρέχουσας αρμοδιότητας, η Επιτροπή θα προσπαθήσει να σταθμίσει τα συμφέροντα της Ένωσης (την εσωτερική αγορά) με ενδεχομένως αντικρουόμενα εθνικά συμφέροντα (προστασία κάποιου επιτακτικού λόγου δημόσιου συμφέροντος). Αντιθέτως, όπως διατυπώθηκε ανωτέρω, η προβλεπόμενη στο άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ υποχρέωση να ζητείται η γνώμη της ΕΚΤ εξυπηρετεί την προστασία των προνομίων και των αρμοδιοτήτων της ΕΚΤ.
90.      Επιπλέον, η φύση της διαβούλευσης στο πλαίσιο μιας κοινοποίησης τεχνικού χαρακτήρα είναι διαφορετική από εκείνη που πραγματοποιείται στο πλαίσιο μιας κοινοποίησης εθνικής νομοθεσίας που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ. Όταν η Επιτροπή εξετάζει έναν σχέδιο διάταξης
βάσει οδηγίας για την κοινοποίηση, αξιολογεί το περιεχόμενο της σχεδιαζόμενης πράξης προκειμένου να διαπιστώσει τη νομιμότητα της εν λόγω πράξης σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης (71). Η Επιτροπή αξιολογεί την ουσία ενός σχεδίου νομοθετικής πράξης προκειμένου να εξακριβώσει τη συμβατότητά του προς τις θεμελιώδεις ελευθερίες, όπως είναι η
ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Ως εκ τούτου, αν δεν ακολουθηθεί η γνώμη της Επιτροπής, το σχέδιο νομοθετικής πράξης ενδέχεται να μην είναι συμβατό με ουσιαστική διάταξη της Συνθήκης.
91.      Αντιθέτως, στο πλαίσιο της διαβούλευσης που προβλέπεται στο άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ, η ΕΚΤ εκδίδει γνώμη επί της οικονομικής ουσίας. Δεν εξετάζει αν η επίμαχη εθνική πράξη είναι νόμιμη ή όχι. Τούτο σημαίνει ότι ένα σχέδιο εθνικής πράξης δεν μπορεί να είναι ενδεχομένως ασύμβατο με ουσιαστική διάταξη της Συνθήκης συνεπεία της διαβούλευσης με την ΕΚΤ. Δεν έχει σημασία αν θα ακολουθηθεί η γνώμη της ΕΚΤ. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι ζητήθηκε η γνώμη της ΕΚΤ.
92.      Επομένως, φρονώ ότι δεν αρκεί ότι τόσο η «κατάσταση της αποφάσεως CIA Security International» όσο και η υπό κρίση υπόθεση έχουν ως κοινό στοιχείο το ζήτημα των συνεπειών της παράβασης της υποχρέωσης εμπλοκής θεσμικού οργάνου της Ένωσης στη διαδικασία θεσπίσεως των εθνικών κανόνων ώστε να θεωρείται, όπως κάνουν η ΕΚΤ και η SEB banka, ότι οι παραδοχές της αποφάσεως CIA Security International πρέπει να τύχουν εφαρμογής κατά μείζονα λόγο, δεδομένου ότι η υποχρέωση διαβούλευσης με την ΕΚΤ απορρέει από το πρωτογενές δίκαιο, ενώ η υποχρέωση κοινοποίησης στην Επιτροπή απορρέει από ιεραρχικώς υποδεέστερη πηγή δικαίου που έχει τη μορφή οδηγίας. Εκείνο που έχει σημασία δεν είναι ο τύπος της πηγής της υποχρεώσεως, αλλά ο σκοπός που η εν λόγω υποχρέωση εξυπηρετεί.
γ)      Συμπέρασμα
93.      Εν κατακλείδι, φρονώ ότι δεν θα πρέπει να γίνει δεκτή η επιχειρηματολογία της ΕΚΤ και της SEB banka. Για τους λόγους που εξέθεσα σε προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων, φρονώ ότι η ουσιώδης διαδικαστική πλημμέλεια δεν έχει ως συνέπεια το να καθίστανται οι εθνικές διατάξεις ανεφάρμοστες.
94.      Συνοψίζοντας, στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, όσον αφορά τα μέσα θεραπείας, η κατάσταση έχει ως εξής: όσον αφορά τον νομοθέτη της Ένωσης, πράξεις οι οποίες θεσπίζονται κατά παράβαση του άρθρου 127, παράγραφος 4, πρώτη περίπτωση, ΣΛΕΕ μπορούν, ενδεχομένως, να ακυρωθούν από το Δικαστήριο. Αντιθέτως, εθνικές πράξεις, οι οποίες έχουν θεσπιστεί κατά παράβαση του άρθρου 127, παράγραφος 4, δεύτερη περίπτωση, ΣΛΕΕ δεν μπορούν να προσβληθούν ενώπιον του Δικαστηρίου. Το μόνο διαθέσιμο μέσο άμεσης αποκατάστασης είναι να κινήσει η Επιτροπή (ή άλλο κράτος μέλος) διαδικασία λόγω παραβάσεως κατά του κράτους μέλους που φέρεται ότι διαπράττει παράβαση. Στην περίπτωση που η εν λόγω διαδικασία ευδοκιμήσει, «το περισσότερο» που μπορεί να επιτευχθεί τελικά είναι η έκδοση αναγνωριστικής αποφάσεως του Δικαστηρίου η οποία θα υποχρεώνει το εν λόγω κράτος μέλος να αποκαταστήσει την κατάσταση. Βάσει της κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του κράτους μέλους, το Δικαστήριο δεν διαθέτει εξουσία να ακυρώνει εθνικό δίκαιο.
95.      Στο σημείο αυτό μπορώ να καταλήξω στο συμπέρασμα ότι η μέχρι τούδε εξετασθείσα νομολογία δεν αντιστοιχεί επακριβώς στην υπό κρίση υπόθεση. Η επιλογή της αποφάσεως Roquette Frères περιορίζεται στις κεντρικές νομοθετικές διαδικασίες της Ένωσης, ενώ η επιλογή της αποφάσεως CIA Security International, όσο δελεαστική και αν φαίνεται εκ πρώτης όψεως, και πάλι δεν είναι κατάλληλη, στον βαθμό που επιλύει ένα κατά πολύ διαφορετικό πρόβλημα. Επομένως, φρονώ ότι ούτε η απόφαση Roquette Frères ούτε η απόφαση CIA Security International συμβάλλει στην επίλυση της επίδικης υποθέσεως.
96.      Ως εκ τούτου, προτείνω να δοθεί στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415 δεν έχουν την έννοια ότι εθνικό δικαστήριο οφείλει να αφήσει ανεφάρμοστες τις διατάξεις εθνικού νόμου που θεσπίστηκε κατά παράβαση των εν λόγω διατάξεων του δικαίου της Ένωσης.
3.      Άλλα πιθανά μέσα θεραπείας
97.      Ωστόσο, η ανωτέρω διαπίστωση δεν συνεπάγεται ότι το αιτούν δικαστήριο δεν μπορεί να ακυρώσει τον προσβαλλόμενο νόμο.
98.      Είναι σαφές ότι το Δικαστήριο δεν μπορεί να ακυρώσει ένα μέτρο που έλαβαν οι εθνικές αρχές για τον απλό λόγο ότι δεν του έχει απονεμηθεί τέτοια αρμοδιότητα από τις Συνθήκες (72). Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να διασφαλίσει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων και της αποστολής του, ότι το δικαίωμα διαβούλευσης της ΕΚΤ προστατεύεται στο πλαίσιο της εθνικής διαδικασίας.
99.      Βεβαίως, εναπόκειται στα κράτη μέλη να οργανώνουν τα δικαστικά τους συστήματα. Η αρμοδιότητα για τον καθορισμό του δικαστηρίου που έχει δικαιοδοσία να ελέγχει την εθνική νομοθεσία και να αποφαίνεται επί της νομιμότητας μιας πράξης του εθνικού δικαίου ανήκει στα κράτη μέλη. Ωστόσο, το δικαίωμα διαβούλευσης της ΕΚΤ δυνάμει του άρθρου 127, παράγραφος 4,
ΣΛΕΕ και του άρθρου 4 της αποφάσεως 98/415 πρέπει να προστατεύεται σε διαδικασίες όπως η υπό κρίση, όπου το εθνικό δίκαιο απονέμει δικαιοδοσία στο οικείο εθνικό δικαστήριο να ελέγχει την εθνική νομοθεσία. Η προστασία του εν λόγω δικαιώματος πρέπει να διασφαλίζεται σε εθνικό επίπεδο, δεδομένου ότι το πλαίσιο αφορά εθνική νομοθετική διαδικασία. Υπό το πρίσμα αυτό, εναπόκειται στα κράτη μέλη, εν προκειμένω στη Δημοκρατία της Λεττονίας, να προβλέψουν μέσα θεραπείας και διαδικασίες για την προστασία του εν λόγω δικαιώματος. Συναφώς, χρησιμοποιώ την ορολογία του Walter Van Gerven, ο οποίος επισήμανε ότι «η έννοια του δικαιώματος αφορά [...] μια νομική κατάσταση την οποία μπορεί να έχει ένα πρόσωπο [...] και η οποία, υπό κανονικές συνθήκες, μπορεί να επιβληθεί από το εν λόγω πρόσωπο έναντι [...] άλλων ενώπιον δικαστηρίου μέσω ενός ή περισσοτέρων μέσων θεραπείας, τα οποία αποτελούν κατηγορίες ενδίκων βοηθημάτων, που αποσκοπούν στην αποκατάσταση των προσβολών των οικείων δικαιωμάτων, σύμφωνα με τις διαδικασίες που ισχύουν για την άσκηση των εν λόγω κατηγοριών ενδίκων βοηθημάτων και αποσκοπούν στην αποτελεσματική λειτουργία του οικείου μέσου θεραπείας» (73).
100. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξετάσει όλες τις διαδικαστικές δυνατότητες, συμπεριλαμβανομένης της αναγνωρίσεως στην ΕΚΤ (ενεργητικής) νομιμοποίησης όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 127, παράγραφος 4, δεύτερη περίπτωση, ΣΛΕΕ. Τούτο θα παρείχε στην ΕΚΤ τη δυνατότητα να προβάλει τα δικαιώματά της στο πλαίσιο της εθνικής διαδικασίας. Επικουρικώς, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να διερευνήσει τη δυνατότητα της ΕΚΤ να παρέμβει σε εθνική διαδικασία, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, όταν τίθεται ζήτημα νομιμότητας εθνικής πράξεως εμπίπτουσας στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ.
Δ.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
101. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν οι αρχές της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης και της ασφάλειας δικαίου έχουν την έννοια ότι το Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικό Δικαστήριο) μπορεί να κρίνει, με την απόφασή του, ότι τα έννομα αποτελέσματα των επίμαχων διατάξεων πρέπει να διατηρηθούν για το χρονικό διάστημα που οι τελευταίες ήταν σε ισχύ.
102. Με άλλα λόγια, το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορά το ζήτημα αν το Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικό Δικαστήριο) δύναται, βάσει του δικαίου της Ένωσης, να καταστήσει δυνατό το να εξακολουθήσει εθνικός νόμος ο οποίος θεσπίστηκε κατά παράβαση του δικαίου της Ένωσης να αναπτύσσει έννομα αποτελέσματα καθ’ όλη τη διάρκεια της ισχύος του, ακόμη και αν ο νόμος αυτός δεν συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης.
103. Βάσει της απαντήσεως που πρότεινα να δοθεί στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η εξέταση του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος. Ως εκ τούτου, η ανάλυση που ακολουθεί πραγματοποιείται για να ληφθεί υπόψη σε περίπτωση που το Δικαστήριο καταλήξει σε διαφορετικό συμπέρασμα όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
104. Κατά πάγια νομολογία, η ερμηνεία που δίνει το Δικαστήριο, σε κανόνα του δικαίου της Ένωσης, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας που του παρέχει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, διαφωτίζει και διευκρινίζει τη σημασία και το περιεχόμενο του κανόνα αυτού, όπως πρέπει ή θα έπρεπε να νοείται και να εφαρμόζεται από τον χρόνο της θέσης του σε ισχύ (74). Συνεπώς, ο κατ’ αυτόν τον τρόπο ερμηνευθείς κανόνας μπορεί και πρέπει να εφαρμόζεται από τα δικαστήρια ακόμη και σε έννομες σχέσεις που γεννήθηκαν και συνήφθησαν πριν από την έκδοση της αποφάσεως επί της αίτησης ερμηνείας, εφόσον συντρέχουν κατά τα λοιπά οι προϋποθέσεις που επιτρέπουν να υποβληθεί στην κρίση των αρμόδιων δικαστηρίων διαφορά σχετική με την εφαρμογή του εν λόγω κανόνα (75). Μόνον εντελώς κατ’ εξαίρεση μπορεί το Δικαστήριο, κατ’ εφαρμογήν της συμφυούς με την έννομη τάξη της Ένωσης γενικής αρχής της ασφάλειας δικαίου, να αποφασίσει τον περιορισμό της δυνατότητας την οποία έχει κάθε ενδιαφερόμενος να επικαλεστεί διάταξη την οποία έχει ερμηνεύσει το Δικαστήριο, προκειμένου να αμφισβητήσει έννομες σχέσεις που έχουν συσταθεί καλόπιστα (76).
105. Σε κάθε περίπτωση, το Δικαστήριο και μόνον μπορεί να καθορίσει τις προϋποθέσεις μιας ενδεχόμενης αναστολής (77) και τούτο δικαιολογημένα: διαφορετικά, ένα εθνικό δικαστήριο θα μπορούσε να αναβάλει τα αποτελέσματα της αποφάσεως αυτής, επηρεάζοντας έτσι τον erga omnes χαρακτήρα της, πρωταρχικός σκοπός του οποίου είναι η διασφάλιση της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης και της ασφάλειας δικαίου σε όλα τα κράτη μέλη και η δημιουργία ισότιμων όρων ανταγωνισμού για τα κράτη μέλη, τους πολίτες και τους οικονομικούς φορείς. Συναφώς, είναι ανεπίτρεπτο κανόνες εθνικού δικαίου, έστω και συνταγματικού, να προσβάλλουν την ενότητα και την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης (78).
106. Για να μπορεί να αποφασισθεί ένας τέτοιος περιορισμός, είναι αναγκαίο να πληρούνται δύο ουσιώδη κριτήρια, ήτοι να υπάρχει καλή πίστη των ενδιαφερόμενων κύκλων και κίνδυνος σοβαρών διαταραχών (79).
107. Επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο έχει καταφύγει σε αυτή τη λύση μόνον κατ’ εξαίρεση (80) και υπό πολύ συγκεκριμένες περιστάσεις: όταν υπήρχε κίνδυνος σοβαρών οικονομικών συνεπειών οφειλομένων, ιδίως, στον μεγάλο αριθμό των εννόμων σχέσεων που είχαν συσταθεί καλοπίστως βάσει ρυθμίσεως η οποία εθεωρείτο νομίμως ισχύουσα, και όταν προέκυπτε ότι οι ιδιώτες και οι εθνικές αρχές είχαν παρακινηθεί σε συμπεριφορά αντιβαίνουσα προς το δίκαιο της Ένωσης λόγω αντικειμενικής και σοβαρής αβεβαιότητας ως προς το περιεχόμενο των διατάξεων της Ένωσης, αβεβαιότητας στη δημιουργία της οποίας είχε ενδεχομένως συμβάλει η ίδια η συμπεριφορά άλλων κρατών μελών ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης (81).
108. Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, αμφιβάλλω αν, σε περίπτωση κατά την οποία η εν λόγω νομοθεσία κηρυσσόταν ανεφάρμοστη, η διατήρησή της θα μπορούσε να δικαιολογηθεί από επιτακτικούς λόγους ασφάλειας δικαίου ή γενικού συμφέροντος. Οι δημοσιονομικές δυσχέρειες τις οποίες μνημονεύει το αιτούν δικαστήριο και οι οποίες συνδέονται με την αδυναμία εφαρμογής, ήτοι το ενδεχόμενο επιστροφής του συνόλου των 97 εκατομμυρίων ευρώ περίπου που καταβλήθηκε στον κρατικό προϋπολογισμό από τα πιστωτικά ιδρύματα, δεν επαρκούν, κατά τη γνώμη μου, ώστε να στοιχειοθετηθούν τέτοιοι λόγοι.
109. Όσον αφορά το κριτήριο της καλής πίστης, βάσει της ανάλυσης του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στις παρούσες προτάσεις, δεν αντιλαμβάνομαι πώς το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415 θα μπορούσαν ευλόγως να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι επιτρέπουν σε εθνικό κοινοβούλιο να θεσπίζει νομοθετικά μέτρα προτού η ΕΚΤ διατυπώσει τη γνώμη της ή εκπνεύσει η σχετική προθεσμία, λαμβανομένου υπόψη του σαφούς γράμματος των εν λόγω διατάξεων.
110. Τέλος, όσον αφορά το κριτήριο του κινδύνου σοβαρών διαταραχών, μολονότι από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι πολλές έννομες σχέσεις δημιουργήθηκαν επί τη βάσει των επίμαχων στην υπόθεση της κύριας δίκης εθνικών διατάξεων, εντούτοις φρονώ ότι δεν φαίνεται εκ πρώτης όψεως να αποδεικνύεται η ύπαρξη κινδύνου σοβαρής διαταραχής σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει τις εν λόγω διατάξεις ανεφάρμοστες. Οι οικονομικοί λόγοι που προβάλλει το αιτούν δικαστήριο –ήτοι ότι απόφαση περί ακυρότητας των επίμαχων νομοθετικών διατάξεων από την έκδοσή τους θα μπορούσε να έχει σημαντικό αντίκτυπο στα δημοσιονομικά συμφέροντα της Δημοκρατίας της Λεττονίας–, δεν αρκούν, κατά τη γνώμη μου, για την απόδειξη της ύπαρξης πραγματικού κινδύνου σοβαρών οικονομικών συνεπειών για το εν λόγω κράτος μέλος.
111. Τέλος, πρέπει να υπομνησθεί, όπως υποστηρίζει πειστικά η ΕΚΤ, ότι ο κίνδυνος οικονομικής ζημίας που θα μπορούσαν να υποστούν στη Λεττονία οι ενυπόθηκοι δανειολήπτες συνεπεία μιας τέτοιας αποφάσεως του Δικαστηρίου φαίνεται περιορισμένος. Αν τα πιστωτικά ιδρύματα και οι κεφαλαιουχικές εταιρίες που έχουν λάβει άδεια να χορηγούν δάνεια στους πελάτες τους απαιτούσαν αποπληρωμή από τους ενυπόθηκους δανειολήπτες στη Λεττονία, οι εν λόγω ενυπόθηκοι δανειολήπτες θα μπορούσαν ενδεχομένως να ασκήσουν αγωγές αποζημίωσης κατά του εν λόγω κράτους μέλους προκειμένου να προστατεύσουν τα δικαιώματά τους.
112. Κατά συνέπεια, προτείνω να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι οι αρχές της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης και της ασφάλειας δικαίου δεν έχουν την έννοια ότι το Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικό Δικαστήριο) μπορεί να κρίνει, με την απόφασή του, ότι τα έννομα αποτελέσματα των επίμαχων διατάξεων πρέπει να διατηρηθούν για το χρονικό διάστημα κατά το οποίο αυτές βρίσκονταν σε ισχύ.
V.      Πρόταση
113. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικό Δικαστήριο, Λεττονία) ως εξής:
1)      Το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 1998, σχετικά με τη διαβούλευση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας με τις εθνικές αρχές για τα σχέδια νομοθετικών διατάξεων
έχουν την έννοια ότι, σε περίπτωση εμπίπτουσα στο «πεδίο της αρμοδιότητας» της ΕΚΤ, η προβλεπόμενη στις εν λόγω διατάξεις υποχρέωση διαβούλευσης με την
ΕΚΤ σχετικά με σχέδιο νομοθετικής διάταξης δεν πληρούται σε περίπτωση κατά την οποία το κοινοβούλιο κράτους μέλους θεσπίζει νόμο προτού λάβει τη γνώμη της ΕΚΤ και υφίσταται εθνική διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας ο οικείος νόμος μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επανεξέτασης από το κοινοβούλιο πριν από τη έκδοσή του και τη θέση του σε ισχύ.
2)      Το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και το άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415
δεν έχουν την έννοια ότι
εθνικό δικαστήριο οφείλει να αφήσει ανεφάρμοστες τις διατάξεις εθνικού νόμου που θεσπίστηκε κατά παράβαση των εν λόγω διατάξεων του δικαίου της Ένωσης.
3)      Οι αρχές της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης και της ασφάλειας δικαίου
δεν έχουν την έννοια ότι το Latvijas Republikas Satversmes tiesa (Συνταγματικό Δικαστήριο) μπορεί να κρίνει, με την απόφασή του, ότι τα έννομα αποτελέσματα των επίμαχων διατάξεων πρέπει να διατηρηθούν για το χρονικό διάστημα κατά το οποίο αυτές βρίσκονταν σε ισχύ.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      ΕΕ 1998, L 189, σ. 42.
3      Latvijas Vēstnesis, 1993, αριθ. 43· Latvijas Republikas Saeimas un Ministru Kabineta Ziņotājs, 1994, αριθ. 6·
Valdības Vēstnesis, 1922, αριθ. 141·
και
Diena, 1993, αριθ. 81.
4      Latvijas Vēstnesis, 1994, αριθ. 96 και
Latvijas Republikas Saeimas un Ministru Kabineta Ziņotājs, 1994, αριθ. 17.
5      Latvijas Vēstnesis, 1999, αριθ. 104/105 και
Latvijas Republikas Saeimas un Ministru Kabineta Ziņotājs, 1999, αριθ. 9.
6      Βλ. σκέψη 11 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
7      Βλ. άρθρο 13, παράγραφος 1, ΣΕΕ.
8      Παρεμφερής διατύπωση χρησιμοποιείται στο άρθρο 219 ΣΛΕΕ.
9      Τουλάχιστον όσον αφορά την αγγλική, τη γαλλική και τη γερμανική γλωσσική εκδοχή.
10      Όπως μπορεί να συναχθεί από τη χρήση του ενεστώτα επιτακτικού χαρακτήρα («shall»).
11      Άρθρο 127, παράγραφος 4, πρώτη περίπτωση, ΣΛΕΕ.
12      Άρθρο 127, παράγραφος 4, δεύτερη περίπτωση, ΣΛΕΕ.
13      Με ατελή μορφή διότι ο όρος «αρμοδιότητες» είναι λιγότερο ακριβής από νομικής απόψεως από τη φράση «πεδίο της αρμοδιότητας». Η αντίθετη άποψη υποστηρίζει ότι ο όρος «αρμοδιότητες» (άρθρο 282, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ) συνήθως συγκεκριμενοποιεί τη φράση «πεδίο της αρμοδιότητας» (άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ) και, ως εκ τούτου, προβάλλεται ότι ο πρώτος όρος είναι περισσότερο ακριβής από τον δεύτερο. Ωστόσο, ακόμη και όσοι υποστηρίζουν αυτή την άποψη, δεν συνάγουν καμία έννομη συνέπεια από την εν λόγω σημασιολογική διαπίστωση όσον αφορά τη σχέση μεταξύ των δύο προαναφερθεισών διατάξεων. Βλ. Manger-Anheler, C., «Art. 282 AEUV», σε Pechstein, M., Nowak, C. και Häde, U. (επιμ.), Frankfurter Kommentar zu EUV, GRC und AEUV, 2η έκδοση, τόμος IV, Mohr Siebeck, Tübingen, 2023, σημείο 17. Στην απόδοση των δύο αυτών διατάξεων στη λιθουανική γλώσσα δεν υπάρχει τέτοια ορολογική διαφορά.
14      Πρβλ. επίσης
Häde, U., «Art. 282 AEUV»,
σε Calliess, C. και Ruffert, M. (επιμ.), EUV/AEUV Kommentar, C.H. Beck, Μόναχο, 6η
έκδοση, 2022, σημείο 49.
15      Πρβλ. επίσης Kempen, B., «Art. 127 AEUV», σε Streinz, R. (επιμ.), EUV/AEUV Kommentar, C.H. Beck, Μόναχο, 3η
έκδοση, 2018, σημείο 24.
16      Βλ. απόφαση της 10ης Ιουλίου 2003, Επιτροπή κατά ΕΚΤ (C‑11/00, EU:C:2003:395, σκέψη 110). Σε άλλες αποφάσεις, μολονότι δεν αφορούσαν την υποχρέωση διαβούλευσης που προβλέπεται στο άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο έκανε λόγο για οικονομική τεχνογνωσία της ΕΚΤ: βλ. απόφαση της 16ης Ιουνίου 2015, Gauweiler κ.λπ. (C‑62/14, EU:C:2015:400, σκέψη 75).
17      Πρβλ. όσον αφορά τον νομοθέτη της ΕΕ, τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. Jacobs στην υπόθεση Επιτροπή κατά ΕΚΤ (C‑11/00, EU:C:2002:556, σημείο 140), ο οποίος επίσης επισημαίνει τις ιδιαίτερες γνώσεις ή την εμπειρογνωμοσύνη της ΕΚΤ, ιδίως στον τομέα της νομισματικής πολιτικής, και τονίζει ότι η συμμετοχή της ΕΚΤ σύμφωνα με το άρθρο 127, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ σκοπεί να προαγάγει την ποιότητα της νομοθεσίας της Ένωσης προς όφελος της ευρωπαϊκής πολιτικής γενικώς.
18      Βλ. άρθρο 4 της αποφάσεως 98/415.
19      Επί παραδείγματι, σε κάποιες συγκεκριμένες χώρες η κατάσταση είναι η ακόλουθη – Πολωνία: σύμφωνα με το άρθρο 118 του πολωνικού Συντάγματος, η εξουσία νομοθετικής πρωτοβουλίας ανήκει στα μέλη του Κοινοβουλίου, στη Γερουσία, στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και στο Υπουργικό Συμβούλιο (παράγραφος 1), καθώς και σε ομάδα τουλάχιστον 100 000 πολιτών που έχουν δικαίωμα ψήφου, η διαδικασία για την εν λόγω πρωτοβουλία των πολιτών ορίζεται στον νόμο (παράγραφος 2)· Γαλλία: σύμφωνα με το άρθρο 39 του γαλλικού Συντάγματος, η νομοθετική πρωτοβουλία ανήκει από κοινού στον Πρωθυπουργό και στα μέλη του Κοινοβουλίου· Γερμανία: σύμφωνα με τον Θεμελιώδη Νόμο, το δικαίωμα νομοθετικής πρωτοβουλίας όσον αφορά τους ομοσπονδιακούς νόμους ανήκει στην Bundesregierung (Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση), το Bundesrat (Ομοσπονδιακό Συμβούλιο) και το Bundestag (Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο) «εκ των μελών του», ήτοι μέσω κοινοβουλευτικής ομάδας ή τουλάχιστον του 5 % των μελών του· Πορτογαλία: κατά το άρθρο 167, παράγραφος 1, του πορτογαλικού Συντάγματος, η νομοθετική πρωτοβουλία και η πρωτοβουλία για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος εναπόκειται στους βουλευτές, στις κοινοβουλευτικές ομάδες και στην κυβέρνηση, καθώς και, υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει ο νόμος, σε ομάδες επιλέξιμων εκλογέων.
20      Όσον αφορά τις ίδιες συγκεκριμένες χώρες που διαλαμβάνονται στην προηγούμενη υποσημείωση – Πολωνία: Η Sejm (Κοινοβούλιο) ψηφίζει τους νόμους (άρθρο 120 του πολωνικού Συντάγματος) και η Γερουσία τους εγκρίνει, τους τροποποιεί ή τους απορρίπτει (άρθρο 121, παράγραφος 2, του πολωνικού Συντάγματος)· Γαλλία: αμφότερα τα νομοθετικά σώματα του Κοινοβουλίου, ήτοι η Εθνοσυνέλευση και η Γερουσία (άρθρο 45 του γαλλικού Συντάγματος) ψηφίζουν τους νόμους, ο δε Πρόεδρος της Δημοκρατίας δημοσιεύει τους νόμους (άρθρο 10 του γαλλικού Συντάγματος)· Γερμανία: σύμφωνα με τα άρθρα 76 και 77 του Θεμελιώδους Νόμου, κυρίως το Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο, μολονότι το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο πρέπει να συναινεί σε ορισμένες περιπτώσεις που ορίζονται ειδικά από τον Θεμελιώδη Νόμο. Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 82 του Θεμελιώδους Νόμου, σε όλες τις περιπτώσεις ο Bundespräsident (Ομοσπονδιακός Πρόεδρος) συμμετέχει στον βαθμό που ένας νόμος μπορεί να τεθεί σε ισχύ μόνον αφ’ ης στιγμής υπογραφεί και δημοσιευθεί από τον Ομοσπονδιακό Πρόεδρο· Πορτογαλία: ανάλογα με το είδος του νόμου που θεσπίζεται, είτε το Κοινοβούλιο (άρθρο 168 του πορτογαλικού Συντάγματος) είτε το Συμβούλιο των Υπουργών (άρθρο 198, παράγραφος 1, και άρθρο 200, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του πορτογαλικού Συντάγματος). Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκδίδει τους νόμους (άρθρο 136, παράγραφοι 1 και 4, του πορτογαλικού Συντάγματος).
21      Είναι αυτονόητο ότι το ίδιο ισχύει και για την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπου, κατά κανόνα, η Επιτροπή προτείνει και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης θεσπίζουν την παράγωγη νομοθεσία μέσω της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας του άρθρου 294 ΣΛΕΕ.
22      Βλ. άρθρο 2, παράγραφος 3, της αποφάσεως 98/415.
23      Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 1, της αποφάσεως 98/415.
24      Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 2, της αποφάσεως 98/415.
25      Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 3, της αποφάσεως 98/415.
26      Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 4, της αποφάσεως 98/415.
27      Βλ. σκέψη 5 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
28      Βλ. άρθρο 71 του λεττονικού Συντάγματος.
29      Κατά τη διάταξη αυτή, το λεττονικό Κοινοβούλιο καθώς και ο λαός έχουν το δικαίωμα να νομοθετούν, σύμφωνα με τις διαδικασίες και στο μέτρο που προβλέπεται από το εν λόγω Σύνταγμα.
30      Στο παρελθόν, το Δικαστήριο έχει κατά καιρούς μνημονεύσει αμφότερες τις εν λόγω αποφάσεις χρησιμοποιώντας την εν λόγω ονομασία. Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 30ής Μαρτίου 1995, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (C‑65/93, EU:C:1995:91, σκέψεις 21 επ.).
31      Βλ. αποφάσεις της 29ης Οκτωβρίου 1980, Roquette Frères κατά Συμβουλίου (138/79, στο εξής: απόφαση Roquette Frères, EU:C:1980:249) και Maizena κατά Συμβουλίου (139/79, EU:C:1980:250). Δεδομένου ότι οι αποφάσεις περιέχουν πανομοιότυπες διαπιστώσεις, για τους σκοπούς της αναλύσεως στις παρούσες προτάσεις και χάριν ευκολίας, θα παραπέμπω μόνο στην απόφαση Roquette Frères.
32      Ως γνωστόν, με την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (έναρξη ισχύος: 1η Ιουλίου 1987) το Κοινοβούλιο συμμετείχε στη νομοθετική διαδικασία στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας, και με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (έναρξη ισχύος: 1η Νοεμβρίου 1993) τέθηκε σε εφαρμογή ο μηχανισμός της συναπόφασης, αρχικά με πολύ μικρή εφαρμογή. Ο εν λόγω μηχανισμός διευρύνθηκε σταδιακά με τις Συνθήκες του Άμστερνταμ (έναρξη ισχύος: 1η Μαΐου 1999) και της Νίκαιας (έναρξη ισχύος: 1η Φεβρουαρίου 2003), φθάνοντας στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου με τη Συνθήκη της Λισσαβώνας (έναρξη ισχύος: 1η Δεκεμβρίου 2009) υπό τη μορφή της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας που προβλέπεται στο άρθρο 294 ΣΛΕΕ.
33      Νυν άρθρο 43, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ.
34      Βλ. απόφαση της 29ης Οκτωβρίου 1980, Roquette Frères κατά Συμβουλίου (138/79, EU:C:1980:249, σκέψη 33).
35      Όπ.π.
36      Βλ. απόφαση της 29ης Οκτωβρίου 1980, Roquette Frères κατά Συμβουλίου (138/79, EU:C:1980:249, σκέψη 35). Εξάλλου, η αγγλική γλωσσική απόδοση της αποφάσεως χρησιμοποιεί, στη σκέψη 33, τον όρο «essential formality» (ουσιώδης τύπος), ο οποίος αντιλαμβάνομαι ότι έχει την ίδια έννοια.
37      Βλ. απόφαση της 29ης Οκτωβρίου 1980, Roquette Frères κατά Συμβουλίου (138/79, EU:C:1980:249, σκέψη 33). Βλ. επίσης τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Reischl στην υπόθεση Roquette Frères κατά Συμβουλίου (138/79, EU:C:1980:213, σ. 3375), σύμφωνα με τις οποίες η συμβουλευτική εξουσία του Κοινοβουλίου «δεν πρέπει ακόμη πιο πολύ να καταστεί πρακτικά χωρίς αποτέλεσμα με το να εκτοπισθεί τελείως».
38      Βλ. απόφαση της 29ης Οκτωβρίου 1980, Roquette Frères κατά Συμβουλίου (138/79, EU:C:1980:249, σκέψη 34). Η υπογράμμιση δική μου.
39      Όπ.π.
40      Βλ. αποφάσεις της 10ης Φεβρουαρίου 1983, Λουξεμβούργο κατά Κοινοβουλίου (230/81, EU:C:1983:32, σκέψη 38), της 27ης Σεπτεμβρίου 1988, Ελλάδα κατά Συμβουλίου (204/86, EU:C:1988:450, σκέψη 16), και της 30ής Μαρτίου 1995, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (C‑65/93, EU:C:1995:91, σκέψη 23).
41      Σύμφωνα με το τότε άρθρο 75 του Κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
42      Βλ. απόφαση της 30ής Μαρτίου 1995, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (C‑65/93, EU:C:1995:91, σκέψεις 27 και 28).
43      Ειδικότερα, το Δικαστήριο έκρινε ότι, επιδεικνύοντας μια τέτοια συμπεριφορά, το Κοινοβούλιο είχε παραβεί το καθήκον ειλικρινούς συνεργασίας έναντι του Συμβουλίου. Η αιτία της μη τηρήσεως του ουσιώδους τύπου της διαβουλεύσεως με το Κοινοβούλιο έγκειται στο ότι το όργανο αυτό παρέβη το καθήκον ειλικρινούς συνεργασίας έναντι του Συμβουλίου. Βλ. απόφαση της 30ής Μαρτίου 1995, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (C‑65/93, EU:C:1995:91, σκέψεις 28 επ.).
44      Βλ. άρθρο 322, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ.
45      Βλ. άρθρο 304, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με άλλες διατάξεις της ΣΛΕΕ, όπως το άρθρο 43, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Για πλήρη κατάλογο, βλ. Breuer, M., «Art. 304 AEUV», σε Pechstein, M., Nowak, C. και Häde, U. (επιμ.), Frankfurter Kommentar zu EUV, GRC und AEUV, 2η έκδοση, τόμος IV, Mohr Siebeck, Tübingen, 2023, σημείο 4.
46      Βλ. άρθρο 307, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με άλλες διατάξεις της ΣΛΕΕ, όπως το άρθρο 91, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Για πλήρη ενδεικτικό κατάλογο, βλ. Breuer, M., «Art. 307 AEUV», σε Pechstein, M., Nowak, C. και Häde, U. (επιμ.), Frankfurter Kommentar zu EUV, GRC und AEUV, 2η έκδοση, τόμος IV, Mohr Siebeck, Tübingen, 2023, σημείο 4.
47      Πρώην άρθρο 118 ΕΟΚ.
48      Βλ. απόφαση της 9ης Ιουλίου 1987, Γερμανία κ.λπ. κατά Επιτροπής (281/85, 283/85 έως 285/85 και 287/85, EU:C:1987:351, σκέψεις 38 επ.).
49      Βλ. απόφαση της 13ης Ιουλίου 1989, Enichem Base κ.λπ. (380/87, στο εξής: απόφαση Enichem Base, EU:C:1989:318, σκέψη 14).
50      Βλ. απόφαση Enichem Base (σκέψη 21).
51      Βλ. απόφαση Enichem Base (σκέψη 22).
52      Απόφαση της 30ής Απριλίου 1996 (C‑194/94, στο εξής: απόφαση CIA Security International, EU:C:1996:172).
53      Οδηγία 83/189/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 28ης Μαρτίου 1983, για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προτύπων και προδιαγραφών (ΕΕ 1983, L 109, σ. 8). Η εν λόγω οδηγία αντικαταστάθηκε εν συνεχεία από την οδηγία 98/34/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 22ας Ιουνίου 1998 για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προτύπων και κανονισμών (ΕΕ 1998, L 204, σ. 37), η οποία, με τη σειρά της, αντικαταστάθηκε από την οδηγία (ΕΕ) 2015/1535 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προδιαγραφών και των κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών (κωδικοποιημένο κείμενο) (ΕΕ 2015, L 241, σ. 1).
54      Βλ. απόφαση CIA Security International (σκέψη 44).
55      Βλ. απόφαση CIA Security International (σκέψη 45). Η υπογράμμιση δική μου.
56      Το εν λόγω επιχείρημα προβλήθηκε από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και το Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας. Βλ. απόφαση CIA Security International (σκέψη 46).
57      Βλ. απόφαση CIA Security International (σκέψη 48).
58      Βλ. απόφαση CIA Security International (σκέψη 49).
59      Βλ. απόφαση CIA Security International (σκέψη 54).
60      Βλ., επί
παραδείγματι, αποφάσεις
της 26ης
Σεπτεμβρίου 2000, Unilever (C‑443/98, EU:C:2000:496, σκέψη 49), της 6ης
Ιουνίου 2002, Sapod Audic (C‑159/00, EU:C:2002:343, σκέψη 51), της 4ης
Φεβρουαρίου 2016, Ince (C‑336/14, EU:C:2016:72, σκέψη 67), της 27ης Οκτωβρίου 2016, James Elliott Construction (C‑613/14, EU:C:2016:821, σκέψη 64), της 1ης Φεβρουαρίου 2017, Município de Palmela (C‑144/16, EU:C:2017:76, σκέψη 36), της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, VG Media (C‑299/17, EU:C:2019:716, σκέψη 39), και
της 13ης Μαρτίου 2025, Unigames (C‑120/24, EU:C:2025:174, σκέψη 62).
61      Βλ. άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
62      Μάλιστα, από την άποψη αυτή, η εν λόγω νομολογία παραδοσιακά προκαλεί μεγαλύτερο ενδιαφέρον (στους θεωρητικούς του δικαίου). Βλ., αντί άλλων και ενδεικτικά, Dougan, M., «When worlds collide! Competing versions of the relationship between direct effect and supremacy», σε
Common Market Law Review,
τόμος 44, τεύχος 4, 2007, σ. 931 έως 963, ιδίως
σ. 957 έως 963. Βλ. επίσης Gallo, D., Direct Effect in EU Law, Oxford University Press, Οξφόρδη, 2025, σ. 107 επ.
63      Πρβλ. απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψη 60 επ.): «[η] αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης δεν είναι επομένως δυνατόν να καταλήγει στην αμφισβήτηση της βασικής διακρίσεως μεταξύ των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης που έχουν άμεσο αποτέλεσμα και εκείνων που δεν έχουν, ούτε, κατά συνέπεια, στην καθιέρωση ενιαίου καθεστώτος εφαρμογής του συνόλου των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης από τα εθνικά δικαστήρια. [...] κάθε αρμοδίως επιληφθέν υποθέσεως εθνικό δικαστήριο έχει την υποχρέωση, ως όργανο κράτους μέλους, να αφήνει ανεφάρμοστη κάθε διάταξη του εθνικού δικαίου που αντιβαίνει προς διάταξη του δικαίου της Ένωσης η οποία έχει άμεσο αποτέλεσμα στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί». Βλ. επίσης απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Άμεσο αποτέλεσμα) (C‑205/20, EU:C:2022:168, σκέψη 37).
64      Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, Vapo Atlantic (C‑604/21, EU:C:2023:175, σκέψη 44), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι πορτογαλικός κανόνας ο οποίος επιβάλλει στόχο αναμείξεως βιοκαυσίμων 10 % για το καύσιμο που διατίθεται στην κατανάλωση αποτελεί τεχνικό κανόνα κατά την έννοια της οδηγίας 98/34 και ότι, δεδομένου ότι το σχέδιό του δεν κοινοποιήθηκε, δεν μπορούσε να εφαρμοστεί από το κράτος έναντι ιδιωτών.
65      Βλ. άρθρο 258 ΣΛΕΕ.
66      Βλ. άρθρο 259 ΣΛΕΕ.
67      Τούτο, σε αντίθεση με τις πράξεις της Ένωσης που μπορούν να ακυρωθούν δυνάμει του άρθρου 263, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
68      Σύμφωνα με τις οδηγίες 98/34 και 2015/1535.
69      Πρβλ. Häde, U., «Die Pflicht zur Anhörung der Europäischen Zentralbank nach Art. 105 Abs. 4 EGV», σε Gornig, G.H., Schöbener, B., Bausback, W. και Irmscher, T.H. (επιμ.), Iustitia et
Pax. Gedächtnisschrift für
Dieter
Blumenwitz,
Duncker & Humblot, Βερολίνο, 2008, σ. 1027 έως 1046, σ. 1041. Βλ. επίσης Hahn, H.J. and Häde, U., Währungsrecht, 2η έκδοση, C.H. Beck, Μόναχο, 2010, § 17, σημείο 92. Προς στήριξη της εν λόγω λύσης, βλ. επίσης Zilioli, C. και Selmayr, M., La
Banca
centrale
europea,
Giuffrè Editore, Μιλάνο, 2007, σ. 194· Manger-Nestler, C., «Art. 127 AEUV», σε Pechstein, M., Nowak, C. και
Häde, U. (επιμ.), Frankfurter Kommentar zu EUV, GRC und AEUV,
2η έκδοση, τόμος
III, Mohr Siebeck, Tübingen, 2023, σημείο 49· Griller, S., «Art. 127 AEUV», σε Grabitz, E., Hilf, M. και Nettesheim, M. (επιμ.), Das
Recht der
Europäischen Union, 82. EL., επικαιροποίηση Μάιος 2024, C.H. Beck, Μόναχο, σημείο 99· Waldhoff, C., «Article 127 TFEU», σε Siekmann, H. (επιμ.), The European
Monetary
Union – A
Commentary
on
the
Legal
Foundations,
Hart Publishing, Οξφόρδη, 2021, άρθρο 127 ΣΛΕΕ, σημείο 209· και Arda, A., «Consulting the European Central Bank. Legal aspects of the Community and national authorities’ obligation to consult the ECB pursuant to Article 105(4) EC», Revue
européenne de
droit
bancaire et
financier, 2004, σ. 111 έως 152, σ. 151.
70      Την οποία, σε άλλες προτάσεις, έχω χαρακτηρίσει ως τον πρωταρχικό νομικό ακρογωνιαίο λίθο των Συνθηκών και την κεντρική οργανωτική αρχή τους: βλ. προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις X και Visser (C‑360/15 και C‑31/16, EU:C:2017:397, σημείο 1).
71      Βλ. απόφαση CIA Security International (σκέψη 40)
και απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, Vapo Atlantic (C‑604/21, EU:C:2023:175, σκέψη 42).
72      Βλ., αντιθέτως, άρθρο 5, παράγραφος 2, ΣΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 258 επ. ΣΛΕΕ. Αναμφίβολα, η μόνη εξαίρεση από την αρχή αυτή είναι το άρθρο 14.2, του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Βλ., επί της πολύ ειδικής αυτής διαδικασίας, απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Rimšēvičs και ΕΚΤ κατά Λεττονίας (C‑202/18 και C‑238/18, EU:C:2019:139, σκέψεις 65 έως 77).
73      Βλ. Van Gerven, W., «Of rights, remedies and procedures», σε
Common Market Law Review,
τόμος 37, τεύχος 3, σ. 501 έως 536, σ. 502.
74      Πρόκειται για το αποκαλούμενο κοινώς ex tunc αποτέλεσμα των προδικαστικών αποφάσεων δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.
75      Η νομολογία αυτή χρονολογείται πολλές δεκαετίες πριν (βλ. αποφάσεις της 27ης Μαρτίου 1980, Denkavit italiana, 61/79, EU:C:1980:100, σκέψη 16, και της 27ης Μαρτίου 1980, Meridionale Industria Salumi κ.λπ., 66/79, 127/79 και 128/79, EU:C:1980:101, σκέψη 9) και επαναλαμβάνεται σε τακτική βάση [βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις της 5ης Απριλίου 2022, Commissioner of An Garda Síochána κ.λπ., C‑140/20, EU:C:2022:258, σκέψη 125, της 29ης Σεπτεμβρίου 2015, Gmina Wrocław, C‑276/14, EU:C:2015:635, σκέψη 44, και της 28ης Οκτωβρίου 2020, Bundesrepublik Deutschland (Καθορισμός του ύψους των διοδίων για τη χρήση αυτοκινητοδρόμων), C‑321/19, EU:C:2020:866, σκέψη 54].
76      Βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις της 29ης Σεπτεμβρίου 2015, Gmina Wrocław (C‑276/14, EU:C:2015:635, σκέψη 45), και της 28ης Οκτωβρίου 2020, Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (Καθορισμός του ύψους των διοδίων για τη χρήση αυτοκινητοδρόμων) (C‑321/19, EU:C:2020:866, σκέψη 55).
77      Βλ. αποφάσεις της 8ης Σεπτεμβρίου 2010, Winner Wetten (C‑409/06, EU:C:2010:503, σκέψη 67), και της 19ης Νοεμβρίου 2009, Filipiak (C‑314/08, EU:C:2009:719, σκέψη 84). Βλ. επίσης απόφαση της 6ης Μαρτίου 2007, Meilicke κ.λπ. (C‑292/04, EU:C:2007:132, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
78      Βλ. αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 1970, Internationale Handelsgesellschaft (11/70, EU:C:1970:114, σκέψη 3), και της 8ης Σεπτεμβρίου 2010, Winner Wetten (C‑409/06, EU:C:2010:503, σκέψη 61).
79      Βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις της 29ης Σεπτεμβρίου 2015, Gmina Wrocław (C‑276/14, EU:C:2015:635, σκέψη 45), και της 28ης Οκτωβρίου 2020, Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (Καθορισμός του ύψους των διοδίων για τη χρήση αυτοκινητοδρόμων) (C‑321/19, EU:C:2020:866, σκέψη 55).
80      Βλ. Düsterhaus, D., «Eppur Si Muove! The past, present, and (possible) future of temporal limitations in the preliminary ruling procedure», Yearbook of European Law, 2016, σ. 237 έως 274.
81      Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 16ης Σεπτεμβρίου 2020, Romenergo και Aris Capital (C‑339/19, EU:C:2020:709, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).