62023CJ0196_RES
Zaak C‑196/23
C. L. e.a.
tegen
DB, handelend als universeel erfgenaam van FC
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Tribunal Superior de Justicia de Cataluña)
Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 11 juli 2024
„Prejudiciële verwijzing – Sociaal beleid – Richtlijn 98/59/EG – Collectief ontslag – Artikel 1, lid 1, onder a), en artikel 2 – Voorlichting en raadpleging van vertegenwoordigers van werknemers – Toepassingsgebied – Beëindiging van arbeidsovereenkomsten naar aanleiding van de pensionering van de werkgever – Artikelen 27 en 30 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie”
Sociaal beleid – Harmonisatie van wetgevingen – Collectief ontslag – Richtlijn 98/59 –Verplichting om werknemers voor te lichten en te raadplegen – Beëindiging van arbeidsovereenkomsten naar aanleiding van de pensionering van de werkgever – Nationale regeling die dergelijke ontslagen niet aanmerkt als collectief ontslag – Ontoelaatbaarheid
(Richtlijn 98/59 van de Raad, overweging 2 en art. 1, lid 1, en 2)
(zie punten 24‑26, 28‑39, dictum 1)
Sociaal beleid – Harmonisatie van wetgevingen – Collectief ontslag – Richtlijn 98/59 – Verplichting om werknemers voor te lichten en te raadplegen – Beëindiging van arbeidsovereenkomsten naar aanleiding van de pensionering van de werkgever – Nationale regeling die dergelijke ontslagen niet aanmerkt als collectief ontslag – Verplichting tot conforme uitlegging – Grenzen – Nationale regeling die onverenigbaar is met het Unierecht – Geding tussen particulieren – Verplichting voor de nationale rechter om de betrokken regeling buiten toepassing te laten – Geen
(Richtlijn 98/59 van de Raad, art. 1, leden 1 en 2)
(zie punten 41‑43, 46, 47, 57, dictum 2)
Grondrechten – Handvest van de grondrechten – Recht van werknemers binnen de onderneming op voorlichting en raadpleging – Bescherming bij kennelijk onredelijk ontslag – Inroepbaarheid in een geding tussen particulieren om de toepassing uit te sluiten van een nationale bepaling die niet in overeenstemming is met richtlijn 98/59 – Uitgesloten
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 27 en 30; richtlijn 98/59 van de Raad, art. 1, lid 1, en 2)
(zie punten 49‑56)
Samenvatting
In antwoord op prejudiciële vragen van de Tribunal Superior de Justicia de Cataluña (hoogste rechterlijke instantie van de autonome regio Catalonië, Spanje) ontwikkelt het Hof zijn rechtspraak met betrekking tot collectief ontslag door te verduidelijken dat een werkgever die met pensioen gaat de bepalingen van richtlijn 98/59 (
1
) moet naleven en moet voldoen aan de verplichtingen om werknemers voor te lichten en te raadplegen om beëindiging van arbeidsovereenkomsten te voorkomen, het aantal ervan te verminderen of op zijn minst de gevolgen ervan te verzachten.
In casu waren verzoeksters werkzaam in een van de plaatselijke eenheden van de onderneming van FC. Op 17 juni 2020 werden zij door FC op de hoogte gesteld van de beëindiging, met ingang van 17 juli 2020, van hun arbeidsovereenkomsten naar aanleiding van zijn pensionering. Deze pensionering heeft geleid tot de beëindiging van 54 lopende arbeidsovereenkomsten, waaronder de 8 arbeidsovereenkomsten van verzoeksters in het hoofdgeding.
Daarop hebben zij beroep ingesteld tegen FC teneinde zich te verzetten tegen wat zij als een onrechtmatig ontslag beschouwden. Nadat dit beroep is afgewezen dient de Tribunal Superior de Justicia de Cataluña zich in hoger beroep met name uit te spreken over de vraag of de beëindiging van de arbeidsovereenkomsten van verzoeksters in het hoofdgeding nietig moet worden geacht wegens de niet-inachtneming van de in het nationale werknemersstatuut (
2
) neergelegde procedure voor raadpleging van de werknemersvertegenwoordigers, ook al is die beëindiging het gevolg van de pensionering van FC.
De verwijzende rechter vraagt zich af of het verenigbaar is met richtlijn 98/59 dat dit statuut gevallen van beëindiging van arbeidsovereenkomsten waarbij meer werknemers betrokken zijn dan is bepaald in artikel 1 van deze richtlijn, van de werkingssfeer van de betrokken raadplegingsprocedure uitsluit wanneer deze beëindiging het gevolg is van de pensionering van de werkgever. Bij een ontkennend antwoord vraagt hij zich af of de betrokken werknemers zich op die richtlijn kunnen beroepen ten aanzien van hun werkgever die een natuurlijke persoon is, ook al is de richtlijn niet correct omgezet in het nationale recht.
Beoordeling door het Hof
Wat in de eerste plaats de vraag betreft of de in richtlijn 98/59 vastgestelde procedure van voorlichting en raadpleging van toepassing is wanneer de beëindiging van arbeidsovereenkomsten het gevolg is van de pensionering van de werkgever, herinnert het Hof er om te beginnen aan dat, ten eerste, het begrip „ontslag” in de zin van artikel 1, lid 1, onder a), van die richtlijn met name niet vereist dat de oorzaken die aan de beëindiging van de arbeidsovereenkomst ten grondslag liggen aan de wil van de werkgever beantwoorden en, ten tweede, dat een beëindiging van de arbeidsovereenkomst niet buiten het toepassingsgebied van de richtlijn valt om de enkele reden dat zij te wijten is aan omstandigheden waarop de werkgever geen invloed heeft.
Zelfs in gevallen waarin de werkgever geen invloed heeft op de definitieve beëindiging van de werkzaamheid en waarin blijkt dat volledige toepassing van richtlijn 98/59 niet mogelijk is, blijft het bovendien een feit dat de toepassing van deze richtlijn niet volledig kan worden uitgesloten. Overeenkomstig artikel 2, lid 2, eerste alinea, van de richtlijn heeft de raadpleging van de vertegenwoordigers van de werknemers in het bijzonder niet enkel tot doel om collectief ontslag te voorkomen of om de omvang ervan te verminderen, maar heeft zij onder meer betrekking op de mogelijkheid de gevolgen ervan te verzachten door het nemen van sociale begeleidingsmaatregelen, meer bepaald om bij te dragen tot herplaatsing of omscholing van de ontslagen werknemers. Deze raadpleging blijft dus relevant wanneer de geplande beëindiging van arbeidsovereenkomsten verband houdt met de pensionering van de werkgever.
In dat verband merkt het Hof ook op dat de bijzonderheden van de situatie waarin een werkgever die een natuurlijke persoon is, is overleden (
3
), in welk geval noch een beslissing om arbeidsovereenkomsten op te zeggen, noch een voorafgaand voornemen om dit te doen, noch een mogelijkheid voor de betrokken werkgever om over te gaan tot raadpleging en informatie overeenkomstig richtlijn 98/59 bestaat, zich niet voordoen wanneer de beëindiging van de arbeidsovereenkomsten het gevolg is van een pensionering van een dergelijke werkgever. In dit laatste geval is de werkgever die een dergelijke beëindiging van arbeidsovereenkomsten overweegt met het oog op zijn pensionering, in beginsel namelijk in staat om raadplegingen te houden om met name die beëindigingen te voorkomen of het aantal ervan te verminderen of in elk geval de gevolgen ervan te verzachten.
De beëindiging van de arbeidsovereenkomsten van een groter aantal werknemers dan bedoeld in artikel 1, lid 1, van richtlijn 98/59 naar aanleiding van de pensionering van de werkgever, valt bijgevolg onder het begrip „collectief ontslag” in de zin van deze richtlijn en moet dus leiden tot de in artikel 2 van die richtlijn bedoelde voorlichting en raadpleging.
Wat in de tweede plaats de vraag betreft of een nationale rechter bij wie een geding tussen particulieren aanhangig is, verplicht is een dergelijke nationale regeling buiten toepassing te laten wanneer deze in strijd is met de bepalingen van richtlijn 98/59, geeft het Hof een ontkennend antwoord.
In dit verband herinnert het Hof eraan dat een richtlijn die niet, of niet correct, in nationaal recht is omgezet, op zichzelf geen verplichtingen voor een particulier kan scheppen en dus als zodanig niet tegen hem kan worden ingeroepen.
Hetzelfde geldt voor de door de verwijzende rechter genoemde artikelen 27 (
4
) en 30 (
5
) van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”). Uit de bewoordingen van deze bepalingen blijkt immers duidelijk dat deze pas volle werking verkrijgen nadat ze nader zijn bepaald in Unierechtelijke en nationaalrechtelijke voorschriften. Regels als die van artikel 1, lid 1, en artikel 2 van richtlijn 98/59, die tot de lidstaten zijn gericht en die bepalen onder welke voorwaarden bij collectief ontslag van werknemers een procedure van voorlichting en raadpleging van hun vertegenwoordigers moet plaatsvinden, en aan welke materiële en formele voorwaarden deze voorlichting en raadpleging moeten voldoen, kunnen echter niet als rechtstreeks toepasselijke rechtsvoorschriften uit de bewoordingen van artikel 27 of artikel 30 van het Handvest worden afgeleid. Aangezien deze artikelen op zich niet volstaan om aan particulieren een recht te verlenen dat zij als zodanig kunnen inroepen, geldt dit bovendien eveneens voor een dergelijke lezing in samenhang met de betrokken artikelen van richtlijn 98/59.
Bijgevolg kunnen in een geding tussen particulieren als dat in het hoofdgeding de artikelen 27 en 30 van het Handvest niet als zodanig of gelezen in samenhang met artikel 1, lid 1, en artikel 2 van richtlijn 98/59 worden ingeroepen om tot de slotsom te komen dat nationale bepalingen die niet in overeenstemming zijn met die bepalingen van deze richtlijn, buiten toepassing moeten worden gelaten.
(
1
)	Richtlijn 98/59/EG van de Raad van 20 juli 1998 betreffende de aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten inzake collectief ontslag (PB 1998, L 225, blz. 16).
(
2
)	Artikel 51 van het Estatuto de los Trabajadores (werknemersstatuut), in de versie die voortvloeit Real Decreto Legislativo 2/2015, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley del Estatuto de los Trabajadores (koninklijk wetsbesluit 2/2015 tot goedkeuring van de herschikte tekst van de wet op het werknemersstatuut) van 23 oktober 2015 (BOE nr. 255 van 24 oktober 2015, blz. 100224) (hierna: „werknemersstatuut”).
(
3
)	Die hypothese was aan de orde in het arrest van 10 december 2009, Rodríguez Mayor e.a. (C‑323/08, EU:C:2009:770), die evenzeer betrekking had op bepalingen van het werknemersstatuut.
(
4
)	Dit artikel, met als opschrift „Het recht op informatie en raadpleging van de werknemers binnen de onderneming”, bepaalt dat werknemers in de gevallen en onder de voorwaarden waarin het recht van de Unie en de nationale wetgevingen en praktijken voorzien, de zekerheid moeten hebben dat zij op verschillende niveaus worden geïnformeerd en geraadpleegd.
(
5
)	Dit artikel, met als opschrift „Bescherming bij kennelijk onredelijk ontslag”, bepaalt dat iedere werknemer overeenkomstig het recht van de Unie en de nationale wetgevingen en praktijken recht heeft op bescherming tegen iedere vorm van kennelijk onredelijk ontslag.