62021CJ0605_RES
Zaak C‑605/21
Heureka Group a.s.
tegen
Google LLC
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Městský soud v Praze)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 18 april 2024
„Prejudiciële verwijzing – Artikel 102 VWEU – Doeltreffendheidsbeginsel – Schadevorderingen volgens nationaal recht wegens inbreuken op de bepalingen van het mededingingsrecht – Richtlijn 2014/104/EU – Te late omzetting van de richtlijn – Toepassing in de tijd – Artikel 10 – Verjaringstermijn – Nadere regels van de dies a quo – Beëindiging van de inbreuk – Kennis van de informatie die noodzakelijk is om een schadevordering te kunnen instellen – Bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie van de samenvatting van het besluit van de Europese Commissie waarbij een inbreuk op de mededingingsregels wordt vastgesteld – Bindende kracht van een besluit van de Commissie dat nog niet definitief is – Schorsing of stuiting van de verjaringstermijn tijdens het onderzoek van de Commissie of tot op de datum waarop haar besluit definitief wordt”
Mededinging – Vorderingen tot vergoeding van de schade die is veroorzaakt door schending van de mededingingsregels – Richtlijn 2014/104 – Toepassing in de tijd – Bepaling die bepaalde eisen stelt aan de verjaringstermijn voor schadevorderingen – Materiële bepaling – Verbod op retroactieve toepassing van de nationale omzettingsregeling
(Richtlijn 2014/104 van het Europees Parlement en de Raad, art. 10 en 22)
(zie punten 47‑49)
Mededinging – Vorderingen tot vergoeding van de schade die is veroorzaakt door schending van de mededingingsregels – Richtlijn 2014/104 – Toepassing in de tijd – Vorderingen tot vergoeding van de schade die is veroorzaakt door misbruik van machtspositie dat begonnen is vóór de inwerkingtreding van de richtlijn – Temporele toepasselijkheid van de bepaling van de richtlijn die bepaalde eisen stelt aan de verjaringstermijn – Voorwaarde – Schadevorderingen die op de datum van het verstrijken van de termijn voor omzetting van de richtlijn nog niet waren verjaard – Bepaling van het aanvangstijdstip van de verjaringstermijn voor die vorderingen – Toepasselijkheid van het nationale recht – Grenzen – Inachtneming van artikel 102 VWEU en van het doeltreffendheidsbeginsel – Nationale verjaringstermijn die pas kan ingaan nadat de inbreuk is beëindigd en de benadeelde kennis heeft gekregen van de voor het instellen van het beroep noodzakelijke informatie – Tijdstip van kennisneming van deze informatie, dat in beginsel samenvalt met de datum van bekendmaking van de samenvatting van het besluit van de Commissie waarbij de inbreuk wordt vastgesteld – Besluit dat nog niet definitief is – Geen relevantie
(Art. 102 VWEU; richtlijn 2014/104 van het Europees Parlement en de Raad, art. 10 en 22)
(zie punten 50‑78, 82‑88)
Machtspositie – Misbruik – Verbod – Rechtstreekse werking – Recht van particulieren om vergoeding van de geleden schade te vorderen – Nadere regels van de uitoefening – Verjaringstermijnen – Nationale regeling die niet voorziet in schorsing of stuiting van de verjaringstermijn tijdens het onderzoek van de Commissie – Ontoelaatbaarheid – Nationale regeling die niet voorziet in schorsing van de verjaringstermijn tot het definitieve besluit van de Commissie – Toelaatbaarheid
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 79, 80)
Mededinging – Vorderingen tot vergoeding van de schade die is veroorzaakt door schending van de mededingingsregels – Richtlijn 2014/104 – Verjaringstermijn voor schadevorderingen – Schorsing van de verjaringstermijn ten gevolge van een handeling van een mededingingsautoriteit tot onderzoek of vervolging van de betrokken inbreuk
(Richtlijn 2014/104 van het Europees Parlement en de Raad, art. 10, leden 2 en 4)
(zie punten 90, 91)
Handelingen van de instellingen – Richtlijnen – Uitvoering door de lidstaten – Noodzaak om de doeltreffendheid van de richtlijnen te verzekeren – Verplichtingen van de nationale rechterlijke instanties – Verplichting tot conforme uitlegging – Omvang – Uitlegging contra legem van het nationale recht – Daarvan uitgesloten
(Art. 288, derde alinea, VWEU)
(zie punt 93)
Samenvatting
Naar aanleiding van een prejudiciële verwijzing spreekt de Grote kamer van het Hof zich uit over de vereisten die gelden voor nationale verjaringsregelingen die van toepassing zijn op schadevorderingen die bij nationale rechterlijke instanties worden ingesteld wegens inbreuken op het mededingingsrecht van de Unie. Deze preciseringen worden gegeven in de context van een schadevordering die een Tsjechische onderneming tegen Google LLC heeft ingesteld wegens misbruik van machtspositie dat Google LLC en haar moedermaatschappij, Alphabet Inc., in de Tsjechische Republiek hebben gepleegd.
Bij besluit van 27 juni 2017 (
1
) heeft de Europese Commissie vastgesteld dat Google sinds februari 2013 inbreuk maakte op artikel 102 VWEU door misbruik te maken van haar machtspositie op 13 nationale markten voor algemene zoekopdrachten, waaronder de Tsjechische, door het verkeer van haar algemene resultatenpagina’s naar concurrerende productvergelijkers te doen dalen en dit verkeer naar haar eigen productvergelijker te doen stijgen. Een samenvatting van dit besluit is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie van 12 januari 2018 (
2
).
Google en Alphabet hebben tegen dit besluit beroep ingesteld bij het Gerecht. Dit beroep is voor het grootste deel verworpen (
3
). Aangezien de hogere voorziening tegen het arrest van het Gerecht echter nog steeds aanhangig is bij het Hof, is het besluit van de Commissie nog niet definitief.
In juni 2020 heeft Heureka Group a.s. (hierna: „Heureka”), een Tsjechische vennootschap die actief is op de markt voor prijsvergelijkingsdiensten, bij de Městský soud v Praze (rechter voor de stad Praag, Tsjechië) een beroep tot schadevergoeding tegen Google ingesteld voor de schade die zij stelde te hebben geleden door de in het besluit van de Commissie vastgestelde inbreuk op artikel 102 VWEU die in Tsjechië had plaatsgevonden van februari 2013 tot en met 27 juni 2017. Volgens Heureka hadden de mededingingsbeperkende gedragingen van Google tot gevolg dat haar prijsvergelijkingsportaal Heureka.cz minder werd geraadpleegd.
Google heeft als verweer aangevoerd dat het recht op schadevergoeding van Heureka minstens gedeeltelijk was verjaard.
In dit verband preciseert de rechter voor de stad Praag dat de op het beroep van Heureka toepasselijke nationale regels voorzien in een driejarige verjaringstermijn die autonoom en afzonderlijk voor elke gedeeltelijke schade die het gevolg is van een inbreuk op de mededingingsregels begint te lopen vanaf het tijdstip waarop de benadeelde kennis heeft gekregen of kan worden geacht kennis te hebben genomen van het feit dat hij gedeeltelijke schade heeft geleden en van de identiteit van de persoon die de schade moet vergoeden. Opdat deze termijn begint te lopen is evenwel niet vereist dat de benadeelde kennis heeft gekregen van het feit dat de betrokken gedraging een inbreuk op de mededingingsregels vormt of dat deze inbreuk is beëindigd. Bovendien bepalen de toepasselijke nationale regels niet dat die termijn moet worden geschorst of gestuit tijdens het onderzoek van de Commissie naar die inbreuk. Die termijn kan evenmin worden geschorst tot minstens een jaar nadat het besluit van de Commissie waarbij die inbreuk wordt vastgesteld, definitief is geworden.
Volgens de rechter voor de stad Praag betekent dit in casu dat elke algemene, op de website van Google verrichte zoekopdracht die heeft geleid tot een gunstigere plaats en weergave van resultaten voor Googles prijsvergelijkingsdienst, een nieuwe, afzonderlijke verjaringstermijn heeft doen ingaan.
Die rechter merkt bovendien op dat, aangezien richtlijn 2014/104 (
4
) te laat in Tsjechisch recht is omgezet, de aan Google verweten inbreuk is beëindigd na het verstrijken van de termijn voor omzetting van deze richtlijn – 27 december 2016 – maar kennelijk vóór de datum van inwerkingtreding van de wetgeving houdende omzetting van de richtlijn op 1 september 2017.
In het licht van het voorgaande heeft de rechter voor de stad Praag het Hof verschillende prejudiciële vragen gesteld om in essentie te vernemen of artikel 10 van richtlijn 2014/104 en/of artikel 102 VWEU en het doeltreffendheidsbeginsel zich verzetten tegen een nationale verjaringsregeling als die in het hoofdgeding voor schadevorderingen wegens voortdurende inbreuken op de mededingingsregels van de Unie.
Beoordeling door het Hof
Ter beantwoording van de prejudiciële vragen onderzoekt het Hof om te beginnen de toepasselijkheid in de tijd van artikel 10 van richtlijn 2014/104, dat de minimumduur bepaalt van de verjaringstermijn voor schadevorderingen wegens inbreuken op het mededingingsrecht alsook het vroegste tijdstip waarop deze kan ingaan en de omstandigheden waarin deze moet worden geschorst of gestuit.
In dit verband herinnert het Hof eraan dat artikel 10 van richtlijn 2014/104 een materiële bepaling is, zodat de lidstaten er overeenkomstig artikel 22, lid 1, van deze richtlijn voor moeten zorgen dat geen terugwerkende kracht wordt gegeven aan de bepalingen houdende omzetting van dit artikel. Vanaf het verstrijken van de termijn voor omzetting van deze richtlijn, te weten 27 december 2016, moet het nationale recht evenwel richtlijnconform worden uitgelegd.
Om in deze context te bepalen of artikel 10 van richtlijn 2014/104 ratione temporis van toepassing is, gaat het Hof in casu na of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde juridische situatie vóór 27 december 2016 vaststond dan wel of deze daarna effect is blijven sorteren.
Daartoe moet worden onderzocht of de in het nationale recht voorgeschreven verjaringstermijn voor de in het hoofdgeding aan de orde zijnde situatie op 27 december 2016 was verstreken. In dit verband moet evenwel rekening worden gehouden met het feit dat de toepasselijke nationale verjaringsregels zelfs vóór het verstrijken van de termijn voor omzetting van richtlijn 2014/104 de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid moesten respecteren en de volle werking van artikel 102 VWEU niet teniet konden doen.
De volle werking van artikel 102 VWEU en in het bijzonder het nuttige effect van het daarin neergelegde verbod vereisen dat de nationale verjaringstermijnen voor schadevorderingen wegens inbreuken op dit artikel niet beginnen te lopen voordat de inbreuk is beëindigd en de benadeelde persoon kennis heeft genomen of redelijkerwijs kan worden geacht kennis te hebben genomen van de informatie die onontbeerlijk is om zijn schadevordering in te stellen.
Wat de eerste voorwaarde betreft, namelijk de beëindiging van de inbreuk, is het Hof namelijk van oordeel dat geschillen over inbreuken op het mededingingsrecht in beginsel worden gekenmerkt door een informatieasymmetrie ten nadele van degene die schade heeft geleden, en dat het voor die persoon vaak bijzonder moeilijk is om het bestaan en de omvang van een dergelijke inbreuk alsmede de daaruit voortvloeiende schade vóór het einde ervan aan te tonen, met als gevolg dat het vereiste dat de verjaringstermijn niet begint te lopen voordat de betrokken inbreuk is beëindigd noodzakelijk is om de benadeelde in staat te stellen daadwerkelijk zijn uit artikel 102 VWEU voortvloeiend recht om volledige vergoeding te vorderen, uit te oefenen. Bovendien is het over het algemeen moeilijk voor de benadeelde om het bewijs te leveren dat inbreuk op dit artikel is gemaakt wanneer de Commissie of een nationale autoriteit nog geen besluit heeft genomen waarin die inbreuk wordt vastgesteld, zodat een verjaringsregeling die tot gevolg zou kunnen hebben dat deze verjaringstermijn verstrijkt ruim voordat een dergelijk besluit wordt vastgesteld, de uitoefening van zijn recht om volledige vergoeding te vorderen uiterst moeilijk zou maken.
Wat de tweede voorwaarde betreft, namelijk dat de benadeelde kennis moet hebben gekregen van de informatie die noodzakelijk is om zijn schadevordering te kunnen instellen, brengt het Hof in herinnering dat het bij die informatie gaat om het bestaan van een inbreuk op het mededingingsrecht, het bestaan van schade en het oorzakelijke verband tussen die schade en deze inbreuk, alsmede de identiteit van de pleger van de inbreuk.
Hoewel het aan de verwijzende rechter staat om in casu te bepalen op welke datum Heureka van deze informatie kennis heeft gekregen, acht het Hof het niettemin nuttig erop te wijzen dat dit tijdstip van kennisneming in beginsel samenvalt met de datum van bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie van de samenvatting van het besluit van de Commissie waarbij de inbreuk is vastgesteld, ongeacht of dit besluit al definitief is geworden.
Het Hof preciseert bovendien dat artikel 102 VWEU en het doeltreffendheidsbeginsel vereisen dat de verjaringstermijn wordt geschorst of gestuit tijdens een door de Commissie ingesteld onderzoek. Dit artikel en dit beginsel vereisen daarentegen niet dat de verjaringstermijn wordt geschorst zolang het besluit van de Commissie nog niet definitief is. Een benadeelde kan zich immers ter onderbouwing van zijn schadevordering baseren op de vaststellingen in een Commissiebesluit dat nog niet definitief is, aangezien een dergelijk besluit bindende kracht heeft zolang het niet nietig is verklaard.
Gelet op het voorgaande oordeelt het Hof dat een nationale verjaringsregeling als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, waarbij de driejarige verjaringstermijn voor elke gedeeltelijke schade die het gevolg is van een inbreuk op artikel 102 VWEU autonoom en afzonderlijk begint te lopen vanaf het tijdstip waarop de benadeelde kennis heeft gekregen of redelijkerwijs kan worden geacht kennis te hebben genomen van het feit dat hij gedeeltelijke schade heeft geleden en van de identiteit van de persoon die de schade moet vergoeden, zonder dat de inbreuk moet zijn beëindigd of dat hij kennis moet hebben van het feit dat de betrokken gedraging een inbreuk op de mededingingsregels vormt, en waarbij die termijn niet kan worden geschorst of gestuit tijdens het onderzoek van de Commissie naar die inbreuk, onverenigbaar is met artikel 102 VWEU en het doeltreffendheidsbeginsel aangezien zij de uitoefening van het recht om vergoeding te vorderen van de schade die wegens de inbreuk is geleden, in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maakt.
Bijgevolg moet, los van de elementen van deze verjaringsregeling die onverenigbaar zijn met artikel 102 VWEU en het doeltreffendheidsbeginsel, worden onderzocht of op de datum waarop de termijn voor omzetting van richtlijn 2014/104 is verstreken – te weten 27 december 2016 – de verjaringstermijn was verstreken die was neergelegd in de nationale wetgeving die tot op dat moment van toepassing was op de situatie in het hoofdgeding.
In dit verband blijkt uit het besluit van de Commissie waarbij Googles misbruik van machtspositie is vastgesteld dat deze inbreuk nog niet was beëindigd op de datum van vaststelling van dat besluit, te weten 27 juni 2017. Hieruit volgt dat bij het verstrijken van de termijn voor omzetting van richtlijn 2014/104 de verjaringstermijn niet alleen nog niet was verstreken, maar zelfs nog niet was ingegaan.
Aangezien de in het hoofdgeding aan de orde zijnde situatie niet vaststond vóór het verstrijken van de termijn voor omzetting van richtlijn 2014/104, is artikel 10 ervan ratione temporis van toepassing. Het Hof constateert dat uit de duidelijke bewoordingen van artikel 10, leden 2 en 4, van richtlijn 2014/104 blijkt dat de nationale verjaringsregeling in het hoofdgeding ook met deze bepaling onverenigbaar is. Het merkt met name op dat artikel 10, lid 4, van richtlijn 2014/104 voortaan vereist dat de schorsing van de verjaringstermijn ten gevolge van een handeling van een mededingingsautoriteit tot onderzoek of vervolging van de inbreuk op het mededingingsrecht waarop de schadevordering betrekking heeft, eindigt ten vroegste één jaar na de vaststelling van een definitieve inbreukbeslissing of nadat de procedure op andere wijze is beëindigd. Deze bepaling gaat daarmee dus verder dan de vereisten die voortvloeien uit artikel 102 VWEU en het doeltreffendheidsbeginsel.
Tot slot brengt het Hof in herinnering dat ofschoon een niet-omgezette richtlijn niet rechtstreeks kan worden ingeroepen in een geding tussen particulieren, de nationale rechter die van dat geding kennisneemt gehouden is om vanaf het verstrijken van de termijn voor omzetting van die richtlijn het nationale recht conform die richtlijn uit te leggen, zonder evenwel over te gaan tot een uitlegging contra legem van het nationale recht.
(
1
)	Besluit C(2017) 4444 final van de Commissie inzake een procedure op grond van artikel 102 [VWEU] en artikel 54 van de EER-Overeenkomst [zaak AT.39740 – Google Search (Shopping)].
(
2
)	PB 2018, C 9, blz. 11.
(
3
)	Arrest van 10 november 2021, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping) (T‑612/17, EU:T:2021:763).
(
4
)	Richtlijn 2014/104/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 november 2014 betreffende bepaalde regels voor schadevorderingen volgens nationaal recht wegens inbreuken op de bepalingen van het mededingingsrecht van de lidstaten en van de Europese Unie (PB 2014, L 349, blz. 1).