62007CC0369
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
MENGOZZI
ppreżentati fil-5 ta’ Frar 2009 (
1
)
Kawża C-369/07
Il-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej
vs
Ir-Repubblika Ellenika
“Nuqqas ta’ Stat li jwettaq obbligu — Għajnuna mill-Istat — Miżuri intiżi għall-eżekuzzjoni ta’ sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja — Artikolu 228 KE — Sanzjonijiet pekunjarji — Pagamenti ta’ penalità — Somma f’daqqa”
I — Introduzzjoni
1.
Din il-kawża tirrigwarda rikors ippreżentat mill-Kummissjoni kontra r-Repubblika Ellenika skont l-Artikolu 228 KE. L-istituzzjoni rikorrenti qed takkuża lil dan l-Istat Membru bil-fatt li naqas milli jimplementa s-sentenza tat-12 ta’ Mejju 2005 (
2
) (iktar ‘il quddiem: is-“sentenza tal-2005”), li permezz tagħha l-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat in-nuqqas min-naħa tal-konvenuta milli twettaq l-obbligi tagħha skont id-deċiżjoni tal-Kummissjoni tal-11 ta’ Diċembru 2002 (iktar ‘il quddiem: id-“deċiżjoni tal-2002”) (
3
), fir-rigward tal-għajnuna mogħtija mill-Greċja lill-kumpannija Olympic Airways (iktar ‘il quddiem: “OA”). Il-Kummissjoni titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja li, minbarra li tikkonstata n-nuqqas tat-twettiq tal-obbligu, tikkundanna lill-konvenuta għall-ħlas ta’ multa u ta’ ħlas ta’ somma f’daqqa.
II — Il-fatti li wasslu għall-kawża
A — Interventi tal-Kummissjoni qabel id-deċiżjoni tal-2002
2.
Fl-1994 il-Kummissjoni kienet tawtorizza fuq il-bażi tal-Artikolu 92(3)(ċ), tat-Trattat KE [li sar l-Artikolu 87(3)(ċ) KE], ċerti miżuri ta’ għajnuna mogħtija lill-OA, li kienu jifformaw parti minn pjan ta’ ristrutturazzjoni u ta’ injezzjoni ta’ kapital tal-kumpannija (
4
). Il-kompatibbiltà tal-għajnuna kienet suġġetta għall-kundizzjoni ta’ osservanza mill-Greċja ta’ numru ta’ impennji.
3.
Fit-30 ta’ April 1996, il-Kummissjoni, wara li qieset li wħud minn dawn il-kundizzjonijiet ma ġewx osservati, iddeċidiet li tibda l-proċedura skont l-Artikolu 93(2) tat-Trattat KE (li sar l-Artikolu 88(2) KE) fir-rigward tal-għajnuna li kienet diġà ġiet awtorizzata u fir-rigward ta’ għajnuna ġdida li ma kinitx ġiet innotifikata u li kienet saret taf dwarha. Dik il-proċedura wasslet għad-Deċiżjoni 1999/332/KE tal-14 ta’ Awissu 1998 (
5
), li permezz tagħha l-Kummissjoni tat mill-ġdid l-awtorizzazzjoni għall-għajnuna awtorizzata fl-1994, kif kienet, sadanittant, ġiet immodifikata mill-awtoritajiet Elleniċi. L-istess bħal ma ġara fl-1994, l-għoti ta’ din l-għajnuna kellu miegħu pjan ta’ ristrutturazzjoni u suġġett għal kundizzjonijiet speċifiċi.
4.
Permezz ta’ deċiżjoni suċċessiva tas-sena 2000, il-Kummissjoni awtorizzat bdil ieħor fl-interventi finanzjarji awtorizzati.
B — Id-deċiżjoni tas-sena 2002
5.
Wara xi lmenti fir-rigward tal-għoti ta’ għajnuna lill-OA, il-Kummissjoni, fis-6 ta’ Marzu 2002, bdiet proċedura ġdida taħt l-Artikolu 88(2) KE, u fil-11 ta’ Diċembru 2002 adottat id-deċiżjoni 2003/372 li hija bbażata, b’mod partikolari, fuq il-konstatazzjoni li l-biċċa l-kbira tal-għanijiet tal-pjan ta’ ristrutturazzjoni tal-kumpannija ma kinux intlaħqu u li l-kundizzjonijiet stabbiliti fid-deċiżjoni ta’ approvazzjoni tal-1998 ma kinux ġew osservati kollha u li din id-deċiżjoni msemmija l-aħħar ġiet implementa b’mod abbużiv. Barra minn hekk, ġiet rilevata l-eżistenza ta’ għajnuna operattiva ġdida li kienet tikkonsisti, essenzjalment, fil-fatt li l-Istat Elleniku kien ittollera l-persistenza fin-nuqqas ta’ ħlas ta’ kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali, tat-taxxa fuq il-valur miżjud fuq il-karburant u fuq partijiet ta’ tibdil, tat-tariffi dovuti lil diversi ajruporti, tat-tariffi ajruportwali kif ukoll tat-taxxa mħallsa mill-passiġġieri meta jitilqu mill-ajruporti Griegi, magħrufa bħala “spatosimo”.
6.
L-Artikoli 1-3 tal-parti operattiva tad-deċiżjoni tiddisponi dan li ġej:
“Artikolu 1
L-għajnuna għar-ristrutturazzjoni mogħtija mill-Greċja lil Olympic Airways taħt forma ta’:
a)
garanziji għal self magħmul lill-kumpannija sas-7 ta’ Ottubru 1994, skont l-Artikolu 6 tal-Liġi Griega Nru 96/75 tas-26 ta’ Ġunju 1975;
b)
garanziji ġodda fuq self li jammonta għal USD 378 miljun, għal self li kellu jiġi stabbilit qabel il-31 ta’ Marzu 2001 għax-xiri ta’ apparat ġdid u għall-investimenti neċessarji għar-rilokazzjoni ta’ OA fl-ajruport il-ġdid ta’ Spata;
ċ)
tnaqqis tad-dejn tal-kumpannija b’total ta’ GRD 427 biljun;
d)
konverżjoni ta’ GRD 64 biljun mid-dejn tal-kumpannija f’kapital;
e)
injezzjoni ta’ kapital ta’ GRD 54 biljun, imnaqqas għal GRD 40.8 biljun, fi tliet pagamenti ta’ GRD 19, 14 u 7.8 biljun fl-1995, 1998 u 1999, rispettivament
hija kkunsidrata bħala inkompatibbli mas-suq komuni skont l-Artikolu 87 (1) tat-Trattat […]
Artikolu 2
L-għajnuna mill-Istat mogħtija mill-Greċja taħt forma ta’ tolleranza għall-persistenza tan-nuqqas ta’ ħlas tal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali, tal-VAT dovuta minn Olympic Aviation fuq il-karburanti u l-partijiet ta’ bdil, tal-kirjiet dovuti lil diversi ajruporti, tat-tariffi ajruportwali dovuti lill-ajruport ta’ Spata kif ukoll ajruporti oħra, tat-taxxa magħrufa bħala “spatosimo”, hija inkompatibbli mas-suq komuni.
Artikolu 3
1.   Il-Greċja għandha tadotta l-miżuri neċessarji sabiex tirkupra, mingħand il-kumpannija benefiċjarja, l-għajnuna msemmija fl-Artikolu 1 fl-ammont ta’ GRD 14-il biljun (EUR 41 miljun) (
6
), li hija inkompatibbli mat-Trattat, kif ukoll l-għajnuna msemmija fl-Artikolu 2, mogħtija lilha b’mod illegali.
2.   L-irkupru tal-għajnuna għandu jsir mingħajr dewmien, konformement mal-proċeduri previsti fil-liġi nazzjonali sakemm dawn jippermettu l-implementazzjoni immedjata u effettiva tad-deċiżjoni. L-ammonti li għandhom jiġu rkuprati jinkludu l-interessi dovuti li jiddekorru mid-data li tkun ingħatat l-għajnuna sad-data li din tiġi rrimborsata. L-interessi huma kkalkolati fuq il-bażi tar-rata ta’ referenza użata sabiex tiġi kkalkolata l-għotja netta ekwivalenti għall-għajnuna reġjonali.”
[verżjoni mhux uffiċjali]
7.
Fl-24 ta’ Frar 2003, OA ppreżentat rikors għal annullament kontra din id-deċiżjoni quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza (iktar ‘il quddiem: il-“Qorti tal-Prim’ Istanza”).
C — Avvenimenti li seħħew wara d-deċiżjoni tal-2002
8.
F’Marzu 2003, l-awtoritajiet Griegi infurmaw lill-Kummissjoni bl-intenzjoni tagħhom li jipprivatizzaw l-OA. F’Settembru l-Kummissjoni ordnat lir-Repubblika Ellenika sabiex din tibgħatilha l-informazzjoni kollha meħtieġa sabiex tiġi analizzata l-kompatibbiltà tal-miżuri ta’ ristrutturazzjoni u ta’ privatizzazzjoni tal-OA mal-Artikolu 87 KE. F’Diċembru bdiet topera kumpannija ġdida, Olympic Airlines (iktar ‘il quddiem “OAĠ”).
9.
Fis-16 ta’ Marzu 2004, il-Kummissjoni nnotifikat lir-Repubblika Ellenika bid-deċiżjoni tagħha li tibda l-proċedura prevista fl-Artikolu 88(2) KE. Fl-14 ta’ Settembru 2005, fi tmiem dik il-proċedura, il-Kummissjoni adottat deċiżjoni li permezz tagħha kkonstatat l-eżistenza ta’ għajnuna ġdida lil OA u lil OAĠ li huma illegali u li mhumiex kompattibbli (
7
) (iktar ‘il quddiem id-“deċiżjoni tal-2005”). Din id-deċiżjoni ġiet ikkontestata quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza mir-Repubblika Ellenika, minn OAĠ u minn OA. (
8
)
10.
Fl-4 ta’ Ottubru 2006, il-Kummissjoni ressqet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, skont l-Artikolu 88(2) KE, sabiex jiġi kkonstatat in-nuqqas ta’ implementazzjoni tas-sentenza mir-Repubblika Ellenika, tal-obbligi li jirriżultaw mill-imsemmija deċiżjoni. Fl-14 ta’ Frar 2008 il-Qorti tal-Ġustizzja tat is-sentenza tagħha u kkonstatat in-nuqqas tal-Greċja li twettaq l-obbligu tagħha (
9
).
D — Is-sentenza tal-2005
11.
Fil-25 ta’ Settembru 2003, wara li qieset li l-informazzjoni miksuba matul il-proċedura prekontenzjuża dwar l-istat ta’ progress tal-operazzjonijiet ta’ rkupru tal-għajnuna li kienu s-suġġett tad-deċiżjoni tal-2002 kienet insuffiċjenti, il-Kummissjoni ppreżentat rikors għan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu skont l-Artikolu 88(2) KE. Hija talbet lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddikjara li “peress li ma adottatx, fit-terminu previst, il-miżuri neċessarji kollha għar-rimbors tal-għajnuna ddikjarata bħala illegali u inkompatibbli mas-suq komuni — b’esklużjoni ta’ dawk li jikkonċernaw il-kontribuzzjonijiet magħmula lill-entità nazzjonali tas-sigurtà soċjali […] —, skont l-Artikolu 3 tad-Deċiżjoni (tal-2002), jew, fi kwalunkwe każ, peress illi ma kkomunikatx lil din l-entità bil-miżuri adottati skont l-Artikolu 4 ta’ din id-deċiżjoni, ir-Repubblika Ellenika naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikoli 3 u 4 tal-imsemmija deċiżjoni u tat-Trattat KE”.
12.
Fir-rigward tal-obbligu ta’ rkupru tal-ammont ta’ EUR 41 miljun, li għalih jirreferi l-Artikolu 1 ta’ din id-deċiżjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat preliminarjament li “t-trasferiment inkwistjoni sar fir-rigward tal-assi kollha (ta’ OA), ħielsa minn kull dejn, lill-kumpannija l-ġdida (OAĠ)”, “strutturat b’tali mod li jkun impossibbli li, taħt il-liġi nazzjonali, isir l-irkupru tad-dejn tal-kumpannija l-qadima (OA) mingħand il-kumpannija l-ġdida (OAĠ)”, kien “ħoloq ostakolu għall-implementazzjoni effettiva tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni u għall-irkupru tal-għajnuna” bil-konsegwenza li “l-għan tal-imsemmija deċiżjoni, li terġa’ tiġi stabbilita sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni li mhijiex distorta fis-settur tal-avjazzjoni ċivili, kien ġie serjament kompromess” (
10
). Il-Qorti żiedet li “l-azzjonijiet meħuda mill-awtoritajiet Griegi, jiġifieri l-adozzjoni ta’ deċiżjoni għall-irkupru tad-dejn ta’ EUR 41 miljun (tal-OA), ma kellhom ebda effett konkret fir-rigward tar-rimbors effettiv ta’ din is-somma mill-kumpannija” (
11
) u kkonkludiet li r-Repubblika Ellenika naqset milli twettaq l-obbligu ta’ rkupru ta’ dak l-ammont.
13.
Fir-rigward tal-irkupru tal-ammonti indikati fl-Artikolu 2 tad-deċiżjoni tal-2002, il-Qorti tal-Ġustizzja qabel xejn ċaħdet l-argument tar-Repubblika Ellenika li d-deċiżjoni ma setgħetx tiġi implementata minħabba nuqqas ta’ informazzjoni preċiża dwar l-ammonti li kellhom jiġu rkuprati. F’dan ir-rigward il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li “l-ebda dispożizzjoni tad-dritt komunitarju ma tirrikjedi lill-Kummissjoni, meta hija tordna l-ħlas lura ta’ għajnuna ddikjarata inkompatibbli mas-suq komuni, tistabbilixxi l-ammont eżatt tal-għajnuna li għandha tiġi restitwita”, minħabba l-fatt li huwa “biżżejjed illi d-deċiżjoni tal-Kummissjoni tinkludi informazzjoni li tippermetti lid-destinatarju tagħha jiddetermina dan l-ammont huwa stess, mingħajr wisq diffikultà” (
12
). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-ammonti li għandhom jiġu rimborsati setgħu “jiġu stabbiliti minn qari tal-Artikolu 2 flimkien mal-punti 206 sa 208 tal-motivi tagħha”. (
13
) Fl-aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-awtoritajiet Griegi kienu “illimitaw lilhom innifishom għal ċertu numru ta’ miżuri proċedurali u amministrattivi, għal arranġamenti parzjali għall-ħlas tad-djun kif ukoll għal operazzjonijiet ta’ kumpens”; dawn l-inizjattivi li, apparti minn hekk, kienu saru “tard jew ma kinux kompluti jew ma kellhom ebda effett vinkolanti u li, fi kwalunkwe każ, ma wasslux għall-irkupru effettiv tas-somom dovuti (minn OA), ma (setgħux) jiġu meqjusa bħala konformi ma’ l-obbligi tal-Istati Membri fir-rigward ta’ rkupru ta’ għajnuna mill-Istat”. (
14
)
14.
Abbażi ta’ dawn il-motivi, fid-dispożittiv tas-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li r-Repubblika Ellenika “peress li ma ħaditx il-miżuri neċessarji kollha, fit-terminu previst, għar-rimbors tal-għajnuna ddikjarata bħala illegali u inkompatibbli mas-suq komuni — b’esklużjoni ta’ dawk li jikkonċernaw il-kontribuzzjonijiet magħmula lill-istituzzjoni nazzjonali tas-sigurtà soċjali —, konformement ma’ l-Artikolu 3 tad-Deċiżjoni (tal-2002), naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-imsemmi Artikolu 3”.
E — Il-proċedura prekontenzjuża
15.
B’ittra tat-18 ta’ Mejju 2005, il-Kummissjoni talbet lir-Repubblika Ellenika tinformaha dwar il-miżuri adottati biex tiġi implementata s-sentenza tal-2005.
16.
Ir-Repubblika Ellenika rrispondiet b’ittra tat-2 ta’ Ġunju 2005, li fiha indikat li l-irkupru tal-għajnuna kellu jsir, minn naħa, bl-użu tad-dħul mill-bejgħ tal-assi u tat-trasferiment tal-isħma tal-grupp OA u, min-naħa l-oħra, billi tagħmel użu mill-Artikolu 27 tal-liġi Nru 3185/2003, li permezz tagħha lill-Istat kellu jiġi akkreditat lilu, b’mod awtomatiku, il-profitt kollu mill-bejgħ ta’ OAĠ u tas-setturi ta’ attività li ma jirrigwardawx it-titjiriet. Barra minn hekk, l-awtoritajiet Griegi infurmaw lill-Kummissjoni li, fil-każ li r-riżorsi ta’ OA ma kinux biżżejjed, huma kellhom l-intenzjoni li jsegwu l-proċedura ta’ rkupru permezz tal-likwidazzjoni tal-kumpannija. Jekk anke din il-miżura kienet tirriżulta insuffiċjenti, huma kienu ser iduru, fil-limiti u skont il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-ġurisprudenza komunitarja, fuq OAĠ, bħala l-kumpannija ċessjonarja tal-attivitajiet ta’ titjir ta’ OA. Fl-istess ittra, ir-Repubblika Ellenika informat ukoll lill-Kummissjoni dwar il-progress tal-proċedura ta’ rkupru. F’dak li jirrigwarda l-għajnuna msemmija fl-Artikolu 1 tad-deċiżjoni tal-2002, hija fakkret lill-Kummissjoni li l-miżura ta’ rkupru adottata fi tmiem l-operazzjoni ta’ konferma tal-kreditu u l-interessi relattivi, kienet ġiet ikkontestata minn OA quddiem it-tribunal amministrattiv ta’ Ateni u li, fis-26 ta’ Jannar 2004, ġiet sospiża l-implementazzjoni tagħha mill-imsemmi tribunal sakemm tingħata d-deċiżjoni dwar il-kontestazzjoni. Fir-rigward tal-għajnuna msemmija fl-Artikolu 2 tad-deċiżjoni tal-2002, ir-Repubblika Ellenika informat lill-Kummissjoni li l-proċedura ta’ kwantifikazzjoni, ta’ konstatazzjoni u ta’ kontestazzjoni tal-ammonti li għandhom jiġu rkuprati kienet fis-seħħ. Filwaqt li rreferew għall-punt 41 tas-sentenza tal-2005, l-awtoritajiet Griegi ppreċiżaw li, skont l-Artikolu 2 u l-‘premessi 206-208’ tad-deċiżjoni tal-2002, l-ammonti li għandhom jiġu rkuprati kienu jirrigwardaw in-nuqqas ta’ ħlas min-naħa ta’ OA: i) tal-VAT fuq il-karburant għall-perijodu minn Jannar sa Mejju 2001 u minn Novembru sa Diċembru 2001 (‘premessa 206’); ii) tal-VAT fuq il-partijiet ta’ tibdil għall-perijodu minn Jannar sa Mejju 2001 u minn Novembru sa Diċembru 2001 (‘premessa 206’); iii) tat-tariffi dovuti lill-ajruporti reġjonali (‘premessa 206’); iv) tat-tariffi dovuti lill-ajruport internazzjonali ta’ Ateni (‘premessa 207’); v) tat-taxxa magħrufa bħala “spatosimo” għall-perijodu minn Diċembru 2000 sa Frar 2002 u għax-xahar ta’ Marzu 1999 (‘premessa 208’). L-ammont totali li għandu jiġi rkuprat mingħand OA ġie kkalkolat bħala li jammonta approssimament għal EUR 111 miljun, inklużi l-interessi.
17.
Wara skambju ieħor ta’ korrispondenza, fit-18 ta’ Ottubru 2005 il-Kummissjoni bagħtet ittra ta’ intimazzjoni lir-Repubblika Ellenika skont l-Artikolu 228 KE.
18.
Ir-Repubblika Ellenika rrispondiet b’ittra tad-19 ta’ Diċembru 2005. Hija sostniet li d-dewmien fl-operazzjoni ta’ rkupru tal-għajnuna skont l-Artikolu 1 tad-deċiżjoni tal-2002 kien minħabba r-rikors ippreżentat minn OA kontra l-inġunzjoni ta’ ħlas, u affermat li hija eżawriet il-miżuri kollha li kellha għad-dispożizzjoni tagħha skont il-liġi Griega u ddikjarat li kellha l-intenzjoni li tistenna l-eżitu tal-proċeduri ġudizzjarji qabel ma’ tibda kwalunkwe azzjoni oħra. F’dak li jirrigwarda l-għajnuna skont l-Artikolu 2 tad-deċiżjoni tal-2002, hija kkonfermat li hija kienet ipproċediet sabiex jiġu kkonstatati l-ammonti dovuti u għan-notifika tal-ordnijiet għal pagament korrispondenti. B’mod iktar ġenerali, l-awtoritajiet Griegi osservaw li l-adozzjoni tad-deċiżjoni tal-2005 kienet ser iddewwem l-operazzjoni ta’ rkupru peress li tostakola l-konklużjoni tal-ftehim għall-bejgħ ta’ OAĠ, u b’hekk timpedixxi lil OA milli tikseb ir-riżorsi meħtieġa sabiex tkun tista’ tagħmel il-pagamenti (
15
).
19.
Wara li sostniet li hija ma kienet irċeviet ebda informazzjoni dwar l-irkupru effettiv tal-għajnuna, il-Kummissjoni, fl-10 ta’ April 2006 (
16
), innotifikat lir-Repubblika Ellenika b’opinjoni motivata li fiha kkonkludiet li peress li r-Repubblika Ellenika ma adottatx il-miżuri meħtieġa għall-eżekuzzjoni tas-sentenza tal-2005, hija kienet naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 228(1) KE u stiednitha sabiex tikkonforma ma’ dawn l-obbligi fi żmien xahrejn min-notifika tal-opinjoni motivata. Il-Kummissjoni infurmat ukoll lill-awtoritajiet Griegi li f’każ li hija tippreżenta rikors quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 228 KE, li hija kienet ser titlob li l-Greċja tiġi kkundannata tħallas penalità u somma f’daqqa, li l-ammont preċiż tagħhom kien qed jiġi rriżervat.
20.
Ir-Repubblika Ellenika rrispondiet għall-opinjoni motivata b’ittra tad-9 ta’ Ġunju 2006. Dwar l-għajnuna msemmija fl-Artikolu 1 tad-deċiżjoni tal-2002, hija tenniet li l-proċedura ta’ rkupru kienet ġiet sospiża sakemm tittieħed deċiżjoni mit-tribunal amministrattiv ta’ Ateni fuq ir-rikors ippreżentat minn OA. Bl-għan li tevita dewmien ulterjuri, ir-Repubblika Ellenika talbet l-għajnuna tal-Kummissjoni u pproponiet li jitħaffu l-proċeduri tat-trasferiment tal-assi ta’ OA. Filwaqt li l-Gvern Grieg, fil-prinċipju, ma kienx kontra l-possibbiltà tal- likwidazzjoni tal-kumpannija f’każ li ma jkunx hemm soluzzjonijiet oħra, huwa sostna li jekk l-imsemmija likwidazzjoni sseħħ biss biex tiġi rkuprata l-għajnuna, kif kienet qed tipproponi l-Kummissjoni fl-opinjoni motivata, dan kien ser iġib miegħu ksur tad-dritt kostituzzjonali garantit lil OA għall-protezzjoni ġudizzjarja u jmur kontra l-prinċipju tal-proporzjonalità.
21.
F’dak li jirrigwarda l-għajnuna msemmija fl-Artikolu 2 tad-deċiżjoni tal-2002, ir-Repubblika Ellenika talbet qabel xejn lill-Kummissjoni sabiex tindika l-perijodu ta’ żmien li kien ser ikollha OA f’każ li l-irkupru ta’ dik l-għajnuna kien ser iseħħ billi tintuża dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tippermetti li jinħafru d-djun fil-konfront ta’ entità pubblika permezz ta’ pagamenti regolari mħallsa bin-nifs fuq perijodu massimu ta’ għaxar snin. Fl-aħħar nett, ir-Repubblika Ellenika pprovdiet informazzjoni dwar il-progress milħuq fil-proċedura ta’ rkupru tal-għajnuna. B’referenza għat-taxxa magħrufa bħala “spatosimo”, l-awtoritajiet Griegi sostnew li l-ammont li kellu jiġi rkuprat inizjalment, jiġifieri EUR 60.9 miljuni, kien naqas wara l-pagament li għamlet OA tal-ammonti relatati max-xahar ta’ Marzu 1999 u għall-perijodu minn Diċembru 2000 sa Mejju 2001. Huma talbu mill-ġdid il-kooperazzjoni tal-Kummissjoni sabiex jiġu stabbiliti l-metodi għar-rimbors tal-bqija tal-ammonti. F’dak li jirrigwarda t-tariffi ajruportwali dovuti lill-awtorità tal-avjazzjoni ċivili (iktar ‘il quddiem l-“AAĊ”), l-awtoritajiet Griegi sostnew li d-djun li jirrigwardaw in-nuqqas ta’ ħlas tal-kirjiet minn OA kienu ġew parzjalment ikkumpensati b’ammont ta’ madwar EUR 2, 3 miljuni, u parzjalment annullati. Il-bilanċ ta’ EUR 176082.17, relattiv għall-kont ikkontestat minn OA, kien ser jitħallas fl-iqsar żmien possibbli.
22.
L-awtoritajiet Griegi kkonkludew li, minħabba l-istadju avvanzat tal-proċedura ta’ rkupru u fid-dawl tat-talba għal għajnuna magħmula mill-imsemmija awtoritajiet lill-Kummissjoni u wkoll il-fatt li r-rikors għal annullament tad-deċiżjoni tal-2002 kien għadu pendenti quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza, id-deċiżjoni potenzjali tal-Kummissjoni li tippreżenta rikors quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 228 KE kienet tmur kontra l-prinċipju ta’ kooperazzjoni legali stabbilit fl-Artikolu 10 KE.
III — Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja u t-talbiet tal-partijiet
23.
B’att ippreżentat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit-3 ta’ Awwissu 2007, il-Kummissjoni ppreżentat dan ir-rikors li huwa s-suġġett ta’ din il-kawża, fejn talbet lill-Qorti:
—
tikkonstata li, peress li ma adottax il-miżuri ta’ implementazzjoni tas-sentenza tal-2005, ir-Repubblika Ellenika naqset milli twettaq l-obbligi tagħha skont id-deċiżjoni tal-2002 u tal-Artikolu 228 KE;
—
tordna lir-Repubblika Ellenika tħallas lill-Kummissjoni penalità ta’ EUR 53611 għal kull jum ta’ dewmien fl-implementazzjoni tas-sentenza tal-2005, li tibda tiddekorri mill-jum li fih tingħata s-sentenza f’din il-kawża sal-jum li fih tiġi implementata s-sentenza tal-2005:
—
tordna lir-Repubblika Ellenika tħallas lill-Kummissjoni somma f’daqqa li l-ammont tagħha jirriżulta billi jiġi mmoltiplikat l-ammont EUR 10512 ta’ kull jum bin-numru ta’ jiem ta’ dewmien tal-ksur mill-jum tal-għoti tas-sentenza tal-2005 sad-data li fiha tingħata s-sentenza fil-kawża preżenti.
—
tikkundanna lir-Repubblika Ellenika għall-ispejjeż.
24.
Ir-Repubblika Ellenika titlob li l-Qorti tal-Ġustizzja tiċħad ir-rikors u tikkundanna lill-Kummissjoni tbati l-ispejjeż. Ir-rappreżentanti tal-partijiet ġew mismugħa f’seduta li seħħet fil-11 ta’ Novembru 2008.
IV — Analiżi
A — Dwar l-allegat nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu
1. Osservazzjonijiet preliminari
25.
Fir-risposta tagħha, ir-Repubblika Ellenika informat lill-Qorti tal-Ġustizzja li hija kienet implementat b’mod sħiħ l-obbligi li hija kellha skont id-deċiżjoni tal-2002 u li għal dak il-għan, bejn Awwissu u Ottubru 2007, kienet ipproċediet għall-irkupru sħiħ tal-għajnuna skont l-Artikoli 1 u 2 ta’ dik id-deċiżjoni. Abbażi ta’ ġurisprudenza kostanti, id-data ta’ referenza biex jiġi evalwat in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kkontestat skont l-Artikolu 228 KE għandha tkun il-ġurnata tal-iskadenza tat-terminu stabbilit fl-opinjoni motivata mogħtija skont din id-dispożizzjoni (
17
), jew, fil-każ tagħna, xahrejn wara n-notifika tal-istess opinjoni motivata lir-Repubblika Ellenika fl-10 ta’ April 2006.
26.
Għandu għalhekk jiġi kkonstatat li l-Istat Membru konvenut, peress li ma adottax fi żmien utli l-miżuri meħtieġa kollha sabiex jimplementa s-sentenza tal-2005, naqas mill-obbligi tiegħu taħt l-Artikolu 228 KE u għalhekk għandu jiġi ddikjarat bħala li naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu.
27.
Madankollu peress li l-Kummissjoni, flimkien mad-dikjarazzjoni ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, talbet ukoll il-kundanna tar-Repubblika Ellenika għall-ħlas ta’ penalità kif ukoll għall-ħlas ta’ somma f’daqqa, għandu wkoll jiġi aċċertat jekk il-ksur ikkontestat damx sakemm il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat il-fatti. (
18
) Din il-verifika timplika li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-miżuri adottati mill-Istat Membru konvenut wara li jkun ġie ppreżentat ir-rikors, li dwarhom il-Kummissjoni ma setgħetx tieħu pożizzjoni jekk mhux fil-kuntest ta’ din il-kawża.
28.
B’mod partikolari, in-nota ppreżentata mill-Gvern konvenut matul il-proċedura bil-miktub u t-tweġibiet tal-istess Gvern għall-mistoqsijiet bil-miktub magħmula skont l-Artikolu 54a tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, jirreferu għal serje ta’ kumpensazzjonijiet tad-djun mal-krediti reċiproċi ta’ OA u tal-Istat Grieg, li permezz tagħhom kien ser iseħħ l-irkupru tal-parti l-kbira tal-ammonti ta’ għajnuna li kienu ġew iddikjarati inkompatibbli mas-suq komuni permezz tad-deċiżjoni tal-2002.
29.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li skont ġurisprudenza kostanti, fin-nuqqas ta’ dispożizzjonijiet Komunitarji dwar il-proċedura ta’ rkupru tal-ammonti mħallsa indebitament, l-irkupru tal-għajnuna illegali, fil-prinċipju, għandu jsir skont ir-regoli stabbiliti mid-dritt nazzjonali (
19
). Din il-ġurisprudenza ġiet ikkodifikata fl-Artikolu 14(3) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 659/99, tat-22 ta’ Marzu 1999, li jistabbilixxi regoli dettaljati għall-applikazzjoni tal-Artikolu 93 tat-Trattat tal-KE (
20
), li jipprovdi li l-irkupru għandu jsir “mingħajr dewmien u f’konformità mal-proċeduri tal-liġi nazzjonali tal-Istat Membru kkonċernat, sakemm dawn jippermettu l-implementazzjoni immedjata u effettiva tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni.”
30.
L-Istat Membru li, abbażi ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni, ikun obbligat li jirkupra l-għajnuna illegali, huwa għalhekk liberu li jagħżel minn fost il-proċeduri offruti mis-sistema legali tiegħu dawk li bihom ikun ser iwettaq dak l-obbligu, bil-kundizzjoni li l-miżuri magħżula ma jmorrux kontra l-portata u l-effettività tad-dritt Komunitarju. (
21
) Minn dan isegwi li, fil-prinċipju, anke l-kumpens, jekk huwa previst mis-sistema legali nazzjonali bħala metodu li permezz tiegħu jintemmu l-obbligi, jista’ jikkostitwixxi mezz li permezz tiegħu jseħħ l-irkupru tal-għajnuna mogħtija illegalment. Din il-konklużjoni ma ġietx kkontestata mill-Kummissjoni, li minflok tikkontesta l-valur probatorju tad-dokumenti prodotti mir-Repubblika Ellenika u l-kundizzjonijiet li fihom l-imsemmija kumpensi seħħew.
31.
B’dan premess, għandu jiġi mfakkar li skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, huwa l-obbligu tal-Kummissjoni li, fil-kuntest tal-proċedura taħt l-Artikolu 228 KE, li tipprovdi l-elementi meħtieġa sabiex jiġi stabbilit il-livell ta’ implementazzjoni minn Stat Membru ta’ sentenza ta’ kundanna għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu. (
22
) Meta l-Kummissjoni tipprovdi biżżejjed elementi li juru l-persistenza tan-nuqqas ta’ Stat li jwettaq obbligu, “huwa l-Istat Membru interessat li għandu jikkonstata b’mod sostanzjali u dettaljat l-informazzjoni ppreżentata u l-konsegwenza tagħha”. (
23
)
32.
Barra minn hekk, l-Istati Membri għandhom l-obbligu li, skont l-Artikolu 10 KE, jikkooperaw mall-Kummissjoni sabiex jiffaċilitaw it-twettiq tal-missjoni ta’ sorveljanza tagħha (
24
). F’dak li jirrigwarda, b’mod partikolari, l-implementazzjoni ta’ deċiżjoni li timponi l-irkupru ta’ għajnuna illegali, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha opportunità tafferma li “Stat membru li jipprovdi għall-irkupru […] b’mezz differenti mill-pagament fi flus għandu l-obbligu li jipprovdi lill-Kummissjoni kull informazzjoni li tagħmilha possibbli li l-istess Kummissjoni tivverifika jekk il-mezz magħżul jikkostitwixxix implementazzjoni adegwata ta’ din id-deċiżjoni”. Fil-fatt, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “b’differenza mill-irkupru permezz ta’ pagament fi flus, li min-natura tiegħu jista’ jiġi kkontrollat mill-Kummissjoni fir-rigward tal-implementazzjoni tad-deċiżjoni, is-sistemi l-oħra proposti minn Stat Membru biex iwettaq l-obbligu li jiżgura l-irkupru tal-għajnuna illegali jistgħu jkunu jeħtieġu evalwazzjoni ta’ elementi kumplessi”. F’dan il-każ, “sabiex il-Kummissjoni tkun tista’ tipproċedi għal tali verifika, hija jkollha bżonn informazzjoni li hija stess ma tistax tikseb mingħajr kooperazzjoni mill-qrib min-naħa tal-Istat Membru interessat” (
25
).
33.
Huwa fid-dawl ta’ dawn il-prinċipji li għandhom jiġu eżaminati d-diversi miżuri adottati mir-Repubblika Ellenika sabiex timplementa d-deċiżjoni tal-2002.
2. Dwar l-irkupru tal-għajnuna msemmija fl-Artikolu 1 tad-deċiżjoni tal-2002
a) L-argumenti tal-partijiet
34.
Fir-rikors, il-Kummissjoni tafferma li ma rċeviet l-ebda informazzjoni dwar l-irkupru effettiv tal-għajnuna ta’ EUR 41 miljun imsemmija fl-Artikolu 1 tad-deċiżjoni tal-2002.
35.
Min-naħa tagħha, ir-Repubblika Ellenika ssostni li l-għajnuna inkwistjoni kienet ġiet irkuprata u tirreferi għal dikjarazzjoni tal-awtorità fiskali Griega tat-18 ta’ Ottubru 2007 li tinsab mehmuża mar-risposta, li fiha jingħad, inter alia, li l-ammont ta’ EUR 73363107, inkluż il-kapital u l-interessi kkalkolati skont ir-rata Komunitarja (
26
), ġie rrimborsat minn OA lill-Istat Grieg fil-31 ta’ Awissu 2007. Bi tweġiba għal mistoqsija bil-miktub magħmula skont l-Artikolu 54a tar-Regoli tal-Proċedura, l-awtoritajiet Griegi ppreċiżaw li l-irkupru tal-ammont inkwistjoni kien sar permezz ta’ kumpens mal-ammonti rrikonoxxuti minn OA bħala kumpens tad-dannu minn xi deċiżjonijiet ta’ arbitraġġ tal-2006 u tal-2007. Mill-informazzjoni mogħtija mill-imsemmija awtorità jirriżulta li, abbażi tal-Artikolu 27 tad-digriet leġiżlattiv Nru 3560/1956 li jinkorpora t-termini tal-“ftehim dwar it-trasport bl-ajru” bejn il-Gvern Grieg u Aristotele Onassis, il-kwistjonijiet bejn OA u l-Istat jinsabu quddiem tribunali ta’ arbitraġġ. Fl-2006 u fl-2007, OA ppreżentat seba’ rikorsi, b’kollox, kontra l-Istat: erbgħa minnhom biex tikseb riżarċiment tad-danni li sofriet minħabba l-għeluq prematur tal-ajruport ta’ Elliniko u tal-obbligu li tittrasferixxi ruħha fl-ajruport internazzjonali ta’ Spata u t-tlieta l-oħra fir-rigward tad-dannu li hija sofriet wara li pprovdiet ċerti servizzi ta’ interess pubbliku mingħajr ħlas għall-perijodu 1993-1999, fl-2000 u fl-2001. Wara dawn ir-rikorsi, it-tribunali ta’ arbitraġġ ikkundannaw lill-Istat sabiex iħallas lil OA madwar EUR 846 miljun bħala kumpens tad-dannu li hija sofriet minħabba r-rilokazzjoni fl-ajruport ta’ Spata u madwar EUR 25 miljun bħala kumpens tad-dannu minħabba l-obbligu impost fuq il-kumpannija sabiex tipprovdi servizzi ta’ interess ġenerali. B’mod partikolari, l-ammont ta’ EUR 41 miljun dovut lil OA skont l-Artikoli 2 u 3 tad-deċiżjoni tal-2002, ġie kkumpensat bl-ordni għal pagament ta’ EUR 601289003.97 maħruġ wara deċiżjoni ta’ arbitraġġ Nru 57/2006 tas-6 ta’ Diċembru 2006. (
27
)
36.
Fir-replika tagħha, il-Kummissjoni tosserva li f’ittra tas-16 ta’ Lulju 2006, hija kienet indikat lir-Repubblika Ellenika l-possibbiltà li d-deċiżjonijiet ta’ arbitraġġ hawn fuq imsemmija, jistgħu jkollhom fihom elementi ta’ għajnuna u kienet xtaqet li dawn jiġu nnotifikati lilha b’mod formali qabel ma jseħħ xi pagament. Madankollu din in-notifika ma saritx. Il-Kummissjoni tfakkar ukoll li, b’reazzjoni għal uħud mill-ilmenti u informazzjoni li rċeviet mill-Greċja, hija kienet bdiet il-proċedura msemmija fl-Artikolu 88(2) KE (
28
), li kellha bħala suġġett, inter alia, il-kumpens mogħti mit-tribunali ta’ arbitraġġ lil OA. Fuq il-mertu tad-deċiżjonijiet, il-Kummissjoni tafferma li m’għandhiex informazzjoni biżżejjed biex tiddetermina sa fejn OA kellha l-obbligu legali li tagħmel titjiriet b’telf, iżda ma tistax teskludi li kien hemm valutazzjoni għolja wisq tal-kumpens irrikonoxxut bħala tali lil OA, u li tikkostitwixxi għajnuna illegali. Fir-rigward tal-kumpens tad-dannu li OA sofriet minħabba r-rilokazzjoni lejn l-ajruport ta’ Ateni, il-Kummissjoni tfakkar li din il-kwistjoni kienet diġà ġiet ittrattata fid-deċiżjonijiet tagħha tal-1998, 2000 u l-2002, iżda li l-informazzjoni li ntbagħtet mill-Gvern Grieg fil-kuntest tal-proċedura amministrattiva li kienet għaddejja, ma ppermettewlhiex li tipparaguna l-ammont ikkunsidrat f’dawn id-deċiżjonijiet ma’ dawk mogħtija fid-deċiżjonijiet ta’ arbitraġġ. Il-Kummissjoni tesprimi t-tħassib tagħha li l-istess dannu ġie kkumpensat darbtejn. B’mod iktar ġenerali, il-Kummissjoni ssostni li l-irkupru tal-għajnuna li ġiet iddikjarata inkompatibbli mid-deċiżjoni tal-2002, fejn dan seħħ, kien sar possibbli biss permezz tal-għoti ta’ għajnuna ġdida. Hija tenfasizza li l-fatt li jiġi aċċettat irkupru magħmul f’dawk il-kundizzjonijiet ifisser li l-Istat Membru, li jkun naqas milli jwettaq l-obbligu tal-irkupru ta’ għajnuna li tkun ġiet iddikjarata inkompatibbli permezz ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni, ikun jista’ jevita l-applikazzjoni tas-sanzjonijiet previsti fl-Artikolu 228 KE billi jagħti għajnuna ġdida sabiex jagħmel possibbli li tiġi rrimborsata l-għajnuna ta’ qabel.
37.
Fil-kontroreplika u fit-tweġiba għall-mistoqsijiet magħmula skont l-Artikolu 54a tar-Regoli tal-Proċedura, ir-Repubblika Ellenika ssostni li l-kumpens miksub minn OA permezz ta’ proċedura ta’ arbitraġġ, ma jikkostitwixxix għajnuna mill-Istat u li l-proċedura mibdija mill-Kummissjoni f’Diċembru 2007 hija mingħajr bażi. Fir-rigward tad-deċiżjoni Nru 57/2006, li fuqha nħareġ l-ordni għal pagament li ġiet użata għal kumpens, ir-Repubblika Ellenika tippreċiża li, fil-likwidazzjoni tal-kumpens dovut mill-Istat lil OA, it-tribunal tal-arbitraġġ naqqas EUR 146100000, li jikkorrispondi għall-ammont li diġà tħallas bħala kumpens tal-istess dannu qabel l-adozzjoni tad-deċiżjoni tal-2002. Il-Gvern Grieg josserva finalment li, anke li kieku l-Kummissjoni kellha tagħti prova li kien hemm valutazzjoni għolja wisq tad-dannu li lmentat dwaru OA, dan ma jkollu l-ebda effett fuq il-validità tal-operazzjoni ta’ rkupru, peress illi, fit-total, l-ammont tal-għajnuna li kellha tiġi rimborsata minn OA u li kien jikkostitwixxi l-eqdem dejn tal-kumpannija fil-konfront tal-Istat, huwa ferm inqas mill-ammont ta’ kumpens iffissat mit-tribunal ta’ arbitraġġ.
b) Evalwazzjoni
38.
Kif diġà ġie osservat, skont ġurisprudenza stabbilita, huwa l-obbligu tal-Kummissjoni li, fl-ambitu tal-proċedura skont l-Artikolu 228 KE, li tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja bl-informazzjoni meħtieġa sabiex tistabbilixxi l-livell ta’ implementazzjoni min-naħa ta’ Stat Membru ta’ sentenza ta’ kundanna minħabba n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu. Fil-każ li l-Kummissjoni tkun ipproduċiet provi biżżejjed li minnhom tirriżulta l-persistenza tal-Istat li jonqos milli jwettaq l-obbligu tiegħu, ikun imiss lill-Istat Membru interessat li jikkontesta b’mod approfondit u dettaljat l-informazzjoni pprovduta u l-konsegwenzi li jirriżultaw minnha.
39.
F’dan il-każ, ir-rikorrenti ssostni li m’għandhiex informazzjoni biżżejjed sabiex turi li d-deċiżjonijiet ta’ arbitraġġ inkwistjoni fihom aspetti ġodda ta’ għajnuna favur OA, iżda tassumi li dan huwa l-każ. F’dan ir-rigward, inbdiet proċedura skont l-Artikolu 88(2) KE u, skont l-informazzjoni pprovduta lill-Qorti tal-Ġustizzja, din għadha pendenti (
29
). Min-naħa tagħha, ir-Repubblika Ellenika ċċarat iċ-ċirkustanzi li wasslu għall-irkupru tal-għajnuna msemmija fl-Artikolu 1 tad-deċiżjoni tal-2002 u ppreżentat quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja kemm id-deċiżjoni ta’ arbitraġġ li llikwidat l-ammonti kkunsidrati għall-iskop ta’ kumpens — adottata skont klawżola ta’ arbitraġġ approvata bil-liġi — kif ukoll l-ordni għal pagament maħruġa sabiex tiġi implementata dik id-deċiżjoni ta’ arbitraġġ. Fl-aħħar nett hija ppreżentat dokument ta’ attestazzjoni tal-awtorità fiskali fejn jinsab iċċertifikat il-kumpens li seħħ.
40.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, filwaqt li nifhem ir-raġunijiet għad-diżappunt tal-Kummissjoni — li ġiet informata biss matul din il-kawża bil-kumpens li sar u bil-mod ta’ kif sar — ma jidhirlix li għandu jkun l-Istat konvenut li jġorr l-oneru li jagħti prova, fil-kuntest ta’ din il-proċedura għan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, li d-deċiżjoni ta’ arbitraġġ inkwistjoni ma wasslitx għal valutazzjoni għolja wisq tad-dannu sostnut minn OA u li allura ma kinitx tinvolvi l-għoti ta’ għajnuna ġdida lill-kumpannija.
41.
Min-naħa l-oħra, fil-fehma tiegħi, mhuwiex l-obbligu tal-Qorti tal-Ġustizzja, li meta jkollha quddiemha rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, li tevalwa jekk il-miżuri proposti jew adottati minn Stat Membru sabiex jimplementa l-obbligu ta’ rkupru ta’ għajnuna impost minn deċiżjoni tal-Kummissjoni, fihomx elementi ġodda ta’ għajnuna. Dan japplika b’mod partikolari fiċ-ċirkustanzi ta’ dan il-każ fejn, min-naħa, il-kwistjoni ta’ rkupru li allegatament seħħ permezz ta’ għoti ta’ għajnuna ġdida tqajmet għall-ewwel darba quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja mingħajr ma kienet għalhekk suġġetta għall-eżami fil-fażi prekontenzjuża tal-proċedura, fejn l-elementi meħtieġa għall-evalwazzjoni setgħu jinġabru u jiġu eżaminati mill-Kummissjoni u, min-naħa l-oħra, il-Kummissjoni bdiet il-proċedura amministrattiva li kienet tikkunsidra, fost l-oħrajn, għajnuna li l-eżistenza tagħha kienet biss preżunta mill-istituzzjoni rikorrenti f’din il-kawża.
42.
Għal dawn il-motivi, jiena nissuġġerixxi lill-Qorti tikkonkludi li l-Kummissjoni ma tatx prova li n-nuqqas tar-Repubblika Ellenika milli twettaq l-obbligu ta’ rkupru tal-għajnuna msemmija fl-Artikolu 1 tad-deċiżjoni tal-2002, damet sa meta l-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat il-fatti.
3. Dwar l-irkupru tal-għajnuna skont l-Artikolu 2 tad-deċiżjoni tal-2002
a) Dwar il-portata tal-obbligu ta’ rkupru
43.
Kif intwera iktar ‘il fuq, fis-sentenza tal-2005, il-Qorti tal-Ġustizzja, meta ġiet biex tiddikjara n-nuqqas tar-Repubblika Ellenika milli twettaq l-obbligu, eskludiet espressament l-obbligu ta’ rkupru ta’ dik il-parti tal-għajnuna msemmija fl-Artikolu 2 tad-deċiżjoni tal-2002, li jikkonsisti fil-ħlas tal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali li ma sarx. Barra minn hekk, wara l-preżentata tar-rikors suġġett ta’ din il-kawża, b’sentenza tat-12 ta’ Settembru 2007 (
30
), il-Qorti tal-Prim’Istanza, meta ddeċidiet fuq ir-rikors ippreżentat minn OA, annullat l-Artikoli 2 u 3 tad-deċiżjoni tal-2002 “sa fejn dawn jirrigwardaw it-tolleranza għall-persistenza tan-nuqqas ta’ ħlas, minn naħa, tat-tariffi ajruportwali dovuti minn (OA) lill-ajruport internazzjonali ta’ Ateni u, min-naħa l-oħra, tat-taxxa fuq il-valur miżjud dovuta mill-Olympic Aviation fuq il-karburanti u l-partijiet ta’ bdil” u ċaħdet il-bqija tar-rikors. (
31
)
44.
Minn dan isegwi li, fil-mument tal-eżami tal-fatti min-naħa tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-obbligu ta’ ħlas lura li għadu fuq ir-Repubblika Ellenika skont l-Artikolu 2 u 3 flimkien mad-deċiżjoni tal-2002 jinkludi, mingħajr ma hemm f’dan ir-rigward kontestazzjoni bejn il-partijiet, l-elementi ffurmati min-nuqqas ta’ ħlas, minn naħa, tat-tariffi ajruportwali u, min-naħa l-oħra, tat-taxxa magħrufa bħala “spatosimo”.
45.
Min-naħa l-oħra, quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ġie diskuss jekk taħt l-obbligu ta’ rkupru taqax ukoll dik l-għajnuna eżaminata mill-Kummissjoni fil-‘premessa 209’ tad-deċiżjoni tal-2002, magħmula mit-“tolleranza għall-persistenza tan-nuqqas ta’ ħlas tat-tariffi ajruportwali”. Ir-Repubblika Ellenika ssostni li ma jeżisti ebda obbligu ta’ ħlas lura, peress illi dan it-tip ta’ għajnuna ma jissemmix fid-dispożizzjonijiet operattivi tad-deċiżjoni.
46.
Min-naħa tagħha, il-Kummissjoni, mingħajr ma ħadet pożizzjoni dwar l-argumenti mressqa mill-konvenuta, matul ir-replika indikat b’mod ċar li s-somma msemmija fil-‘premessa’ inkwistjoni kienet taqa’ fl-ordni tal-irkupru. Meta ġiet mistoqsija fuq dan il-punt matul is-seduta u b’żewġ mistoqsijiet bil-miktub magħmula skont l-Artikolu 54a tar-Regoli tal-Proċedura, hija biddlet madankollu l-pożizzjoni oriġinali tagħha, fejn affermat li din is-somma m’għandhiex tiġi rkuprata peress li ma tikkostitwixxix fiha nfisha għajnuna mill-Istat u li, għal din ir-raġuni, ma ġietx inkluża fil-parti operattiva tad-deċiżjoni tal-2002. Jiena nistqarr li dan l-aħħar argument tal-Kummissjoni xejn mhuwa ċar għalija u, fuq kollox, ma jidhirlix li jsib bażi fil-qari ta’ siltiet rilevanti tad-deċiżjoni tal-2002. Fil-fatt, l-Artikolu 2 tad-deċiżjoni tal-2002 jiddikjara li hija inkompatibbli mas-suq komuni, fost l-oħrajn, l-għajnuna “mogħtija mill-Greċja taħt il-forma ta’ tolleranza għall-persistenza tan-nuqqas ta’ ħlas […] tat-tariffi ajruportwali dovuti lill-ajruport ta’ Spata kif ukoll lil ajruporti oħra.” (
32
) F’dan il-każ, ir-referenza għat-tariffi dovuti minn OA lil ajruporti, li mhumiex l-Ajruport Internazzjonali ta’ Ateni, tidher li tirreferi għall-‘premessi 151 sa 153 u 209’ tad-deċiżjoni, fejn fihom ġie analizzat il-ftehim ta’ kumpens bejn l-Istat u OA li għandu bħala suġġett id-djun li għandha OA li jammontaw għal EUR 28.9 miljuni dovuti lil diversi ajruporti, fir-rigward tan-nuqqas ta’ ħlas tat-tariffi ajruportwali għal titjiriet interni u internazzjonali magħmula fil-perijodu bejn Novembru 1994 u Diċembru 1998. (
33
) Dawn il-‘premessi’ huma, barra minn hekk, l-uniċi premessi li fihom jiġu eżaminati t-tariffi inkwistjoni. Il-qari tad-deċiżjoni għalhekk pjuttost tidher li tikkorrobora l-argument miġjub oriġinarjament mill-Kummissjoni, fejn kienet qalet li anke s-somma ta’ EUR 28.9 miljuni msemmija fil-‘premessa 209’ taqa’ taħt l-ordni ta’ rkupru skont l-Artikolu 3 ta’ din id-deċiżjoni.
47.
Fi kwalunkwe każ, indipendentement minn kwalunkwe kunsiderazzjoni dwar l-interpretazzjoni tad-deċiżjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja, fil-fehma tiegħi, ma tistax ma tieħux nota tal-aħħar pożizzjoni li ħadet il-Kummissjoni, li timplika, b’mod definittiv, ir-rinunzja min-naħa tal-istess Kummissjoni li tinvoka fil-konfront tal-konvenuta n-nuqqas ta’ rkupru tas-somma inkwistjoni, li oriġinarjament kien meqjus bħala parti min-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kkontestat tal-Istat fil-kuntest ta’ din il-kawża.
48.
Bħala konklużjoni, fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, l-obbligu ta’ rkupru li, fil-mument tal-eżami tal-fatti mill-Qorti tal-Ġustizzja, jaqa’ fuq ir-Repubblika Ellenika skont l-Artikoli 2 u 3 tad-deċiżjoni tal-2002 jirrigwarda l-elementi ta’ għajnuna magħmula minn nuqqas ta’ ħlas: i) tat-tariffi dovuti lid-diversi ajruporti reġjonali, u ii) tat-taxxa magħrufa bħala “spatosimo”.
b) Dwar l-implementazzjoni tal-obbligu ta’ irkupru
i) Dwar it-tariffi dovuti lil diversi ajruporti reġjonali
49.
Il-‘premessa 206’ tad-deċiżjoni tal-2002 tirreferi għan-nuqqas ta’ ħlas minn OA tat-tariffi ajruportwali fir-rigward tal-perijodu 1998-2001, fl-ammont totali ta’ EUR 2.46 miljun. Fit-tweġiba għall-opinjoni motivata, ir-Repubblika Ellenika sostniet li d-djun ta’ OA fir-rigward tal-AAĊ relatati man-nuqqas ta’ ħlas ta’ dawn it-tariffi kienu ġew parzjalment ikkumpensati b’ammont ta’ madwar EUR 2.3 miljuni u parzjalment annullati u li kien għad fadal tariffi x’jitħallsu fl-ammont ta’ EUR 176082.17, relatati ma’ kont ikkontestat minn OA u EUR 478609.91 li jirreferu għal kont maħruġ lil Olympic Aviation, li hija kumpannija tal-grupp OA, li ġie wkoll ikkontestat. Fil-kontroreplika, il-Gvern Grieg sostna li l-AAĊ għamlet verifika ġdida tas-sitwazzjoni debitriċi ta’ OA għan-nuqqas ta’ ħlas tat-tariffi ajruportwali, illi minnha rriżulta li kienu biss EUR 1818027 u mhux EUR 2.3 miljuni, kif kien ġie preċedentement indikat, li kienu ġew effettivament rimborsati. Id-differenza toħroġ mill-fatt li l-ilment ta’ Olympic Aviation kien ġie miċħud.
— Dwar ir-rimbors tal-ammont ta’ EUR 1818027
50.
Ir-Repubblika Ellenika ssostni li dan l-ammont kien ġie rimborsat f’Ġunju 2006. Il-Kummissjoni ssostni, minn naħa, li d-dokumentazzjoni mehmuża mar-risposta tal-Greċja għall-opinjoni motivata ma tatx indikazzjonijiet ċari dwar il-metodu tal-irkupru ta’ dak l-ammont u, min-naħa l-oħra, li l-attestazzjonijiet ippreżentati l-ewwel darba quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ma jippermettux li jiġi pprovat l-imsemmi rimbors.
51.
Meta ġiet mistoqsija mill-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-mod tal-irkupru, ir-Repubblika Ellenika, l-ewwel nett, għamlet referenza għall-informazzjoni li hija diġà pprovdiet fir-risposta għall-opinjoni motivata, li minnha jirriżulta li erba’ kontijiet, għall-ammont komplessiv ta’ EUR 1087141.43, maħruġin minn AAĊ kienu ġew annullati b’deċiżjoni tal-istess amministrazzjoni tat-3 ta’ Diċembru 2003 minħabba żbalji fit-tariffi u ġew sostitwiti b’kont fl-ammont ta’ EUR 605072.63. Mehmuża mal-ittra ta’ tweġiba għall-opinjoni motivata, wieħed isib id-deċiżjoni miktuba, li fiha jissemmew serje ta’ 14-il kont, fosthom l-erba’ kontijiet inkwistjoni, b’total ta’ EUR 2690281.91. Din id-deċiżjoni, minbarra li tikkonċerna ammont differenti minn dak indikat mill-awtoritajiet Griegi kemm fit-tweġiba għall-opinjoni motivata kif ukoll fit-tweġiba għall-mistoqsijiet bil-miktub magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja, ma tispeċifikax ir-raġunijiet li wasslu lill-AAĊ sabiex tħassar u tissostitwixxi l-kontijiet inkwistjoni. Barra minn hekk, fil-‘premessa 5’ ta’ dik id-deċiżjoni ġie indikat li t-total tal-kontijiet imħassra jirrigwardja l-kera ta’ spazji fl-ajruport l-antik ta’ Ateni għal perijodu sussegwenti (
34
) għal dak li tirreferi għalih il-‘premessa 206’ tad-deċiżjoni tal-2002 (1998-2001). Fl-aħħar nett, nirrileva li l-provi prodotti biex jintwera li l-ħlas tal-ammont ta’ EUR 605072.63, li jirrifletti l-kont il-ġdid maħruġ minflok dawk ta’ qablu, jikkonsistu fi tlett attestazzjonijiet, waħda tal-AAĊ tat-28 ta’ Settembru 2007 u tnejn maħruġa mill-awtoritajiet fiskali, li minnhom ma jirriżultawx il-metodi li bihom saru l-ħlasijiet. F’ċirkustanzi bħal dawn, huwa sew li l-Kummissjoni tikkontesta l-idoneità ta’ dawn id-dikjarazzjonijiet biex juru n-natura effettiva tal-irkupru.
52.
Fit-tieni lok, il-Gvern konvenut irrefera għad-digriet tal-Ministru tal-Finanzi u l-Ekonomija tat-8 ta’ Frar 2005, mehmuż mat-tweġiba tal-awtoritajiet Griegi mal-opinjoni motivata, li permezz tiegħu seħħet il-kumpens bejn id-djun u l-krediti reċiproċi ta’ OA u tal-AAĊ għall-ammont komplessiv ta’ EUR 1073371.93. Dan il-kumpens kien jikkonċerna wkoll id-djun ta’ OA li jikkorrispondu għan-nuqqas ta’ ħlas ta’ tliet kontijiet relatati mat-tariffi ajruportwali għal ammont komplessiv ta’ EUR 349081.73 (
35
). Apparti l-fatt li mit-tabella li tidher fil-punt 3.78 tat-tweġiba għall-opinjoni motivata, jirriżulta li tnejn mit-tliet kontijiet inkwistjoni (in-Nru 4082/01 u n-Nru 227/02) jirrigwardaw servizzi mogħtija lil OA bejn Jannar u April 2002, jiġifieri f’perijodu li jiġi wara dak li tirreferi għalih il-‘premessa 206’ tad-deċiżjoni tal-2002, il-Gvern konvenut ma pprovda l-ebda indikazzjoni dwar id-djun tal-AAĊ fil-konfront ta’ OA li kienu ġew ikkumpensati; din l-informazzjoni lanqas ma tirriżulta mid-digriet ministerjali li stabbilixxa l-kumpens jew mid-dikjarazzjonijiet tal-awtoritajiet fiskali li diġà kienu ppreżentati quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
53.
Kif ġie spjegat hawn fuq (
36
), il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li, meta Stat Membru jipproċedi għall-irkupru ta’ għajnuna mill-Istat permezz ta’ sistema differenti mill-ħlas fi flus, huwa għandu l-obbligu li jipprovdi lill-Kummissjoni kull informazzjoni li tippermettilha li tkun tista’ tivverifika jekk il-mezz magħżul jikkostitwixxix l-azzjoni adegwata tal-obbligu ta’ rkupru. F’dan il-każ, il-Kummissjoni ssostni li l-informazzjoni mibgħuta mir-Repubblika Ellenika ma tippermettix li jiġu identifikati d-djun tal-Istat Grieg fil-konfront ta’ OA li kienu ġew ikkumpensati.
54.
Kif issuġġeriet il-Kummissjoni, jiena nsostni li, fil-każ fejn Stat Membru jiddeċiedi li jipproċedi għall-irkupru tal-għajnuna permezz ta’ kumpens, jeħtieġ, tal-inqas, li mid-dokumentazzjoni mibgħuta jkunu jistgħu jiġu identifikati, b’mod ċar, kemm in-natura tad-djun tal-benefiċjarju tal-għajnuna fil-konfront tal-Istat ikkunsidrati bħala kumpens kif ukoll l-ammont u l-perijodu li għalih jirreferu dawn id-djun. Dawn id-dokumenti għandhom jiġu prodotti lill-Kummissjoni eventwalment anke permezz tal-preżentazzjoni tal-kontijiet rilevanti. Fil-fehma tiegħi, mhuwiex biżżejjed li jiġi pprovat li l-irkupru kien sar b’mod korrett permezz ta’ kumpens, kif ġustament sostnut mill-Kummissjoni, bil-preżentazzjoni ta’ dikjarazzjoni uffiċjali tal-awtorità tal-Istat Membru interessat li minnha jirriżulta biss li d-djun tal-kumpannija benefiċjarja fil-konfront tal-Istat, li jirriżultaw mill-għoti tal-għajnuna, kienu ġew ikkumpensati.
55.
F’dan il-każ, l-informazzjoni mibgħuta mill-Gvern Grieg ma tidhirx, kif argumentat mill-Kummissjoni, suffiċjenti sabiex tippermetti li jiġi vverifikat l-irkupru effettiv tal-ammont ta’ EUR 349081.73 korrispondenti għat-tliet kontijiet imsemmija fil-paragrafu 52 supra.
56.
Biex nikkonkludi, jiena naqbel mal-Kummissjoni fejn din tqis li d-dokumentazzjoni ppreżentata mill-Istat Membru konvenut mhijiex suffiċjenti sabiex tagħti prova tal-irkupru tal-ammont ta’ EUR 1818027, li ġie rimborsat minn OA f’Ġunju 2006 bħala parti mill-element ta’ għajnuna msemmija fil-‘premessa 206’ tad-deċiżjoni tal-2002.
— Dwar ir-rimbors ta’ EUR 176082.18, li jikkorrispondi għall-kont tal-AAĊ bin-Nru 3307/98
57.
Skont dak li ġie affermat mill-Gvern Grieg fir-risposta, il-pagament tal-bilanċ li għadu dovut minn OA għat-tariffi ajruportwali mhux imħallsa kien jammonta, wara l-imsemmi rimbors ta’ EUR 1818027 analizzat hawn fuq, għal EUR 654689 (EUR 176082.18 + EUR 478606.91). Minn dan l-ammont, EUR 176082,18 flimkien mal-interessi, għal total ta’ EUR 352808.78, jidher li ġew rimborsati fil-31 ta’ Awissu 2007. Bi tweġiba għal mistoqsija bil-miktub magħmula skont l-Artikolu 54a tar-Regoli tal-Proċedura, il-Gvern Grieg ippreċiża li dan l-ammont kien ġie kkumpensat mal-ammonti rrikonoxxuti bħala kumpens għad-dannu lil OA permezz tad-deċiżjoni ta’ arbitraġġ Nru 57/2006 hawn fuq imsemmija. Rigward il-prova tal-eżekuzzjoni tal-obbligu tal-irkupru, f’dak li jirrigwarda l-imsemmi ammont, għandhom japplikaw għalhekk il-kunsiderazzjonijiet imsemmija fil-paragrafi 40-41 iktar ’il fuq.
— Fuq ir-rimbors ta’ EUR 478606.91 li jikkorrispondu għall-kont tal-AAĊ Nru 4175/99, maħruġ fir-rigward ta’ Olympic Aviation
58.
L-ammont ta’ dan il-kont flimkien mal-interessi, għas-somma komplessiva ta’ EUR 933289.41 kien ġie rrimborsat fit-2 ta’ Ottubru 2007 permezz ta’ tpaċija bejn djun u krediti reċiproċi ta’ OA u tal-AAĊ. Bħala elementi ta’ prova, il-Gvern Grieg ehmeż mar-risposta d-digriet tal-Ministru Grieg tal-Ekonomija u tal-Finanzi li bih seħħ il-kumpens, kif ukoll ittra tal-AAĊ lil OA, tas-17 ta’ Ottubru 2007, li magħha tinsab annessa lista dettaljata dwar is-somom ikkumpensati. Minn din il-lista jirriżulta li l-krediti li OA kellha fil-konfront tal-AAĊ kienu jirrigwardaw l-assistenza pprovduta mill-istess OA lill-ajruplani tal-AAĊ fil-perijodu bejn l-1 ta’ Jannar 2004 u l-31 ta’ Lulju 2007. Mehmuża mar-risposta hemm ukoll żewġ ittri oħra tal-AAĊ, li huma indirizzati lil OA: l-ewwel waħda, tat-2 ta’ Ottubru 2007, li fiha hemm affermat li, f’dak li jirrigwarda t-tariffi ajruportwali dovuti għall-perijodu 1998-2001, “id-djun kollha ta’ OA kienu ġew imħallsa, imħassra, ikkumpensati jew trażmessi lill-amministrazzjoni fiskali kompetenti biex jiġu aċċertati u rkuprati”; it-tieni waħda, tad-19 ta’ Ottubru 2007, fejn hemm attestat li bejn id-djun ta’ OA li ġew ikkumpensati bid-digriet ministerjali tat-2 ta’ Ottubru 2007 kien hemm ukoll il-kont ta’ EUR 478606.91 inkwistjoni, flimkien mal-interessi relatati.
59.
L-informazzjoni ppreżentata mill-Gvern Grieg dwar l-irkupru tas-somma inkwistjoni, b’mod partikolari dik mehmuża mal-ittra tal-AAĊ tas-17 ta’ Ottubru 2007, hija ċertament iktar dettaljata u, b’kuntrast ma’ dak li ssostni l-Kummissjoni, tagħmilha possibbli li jiġu identifikati b’ċarezza biżżejjed in-natura, l-ammont u l-perijodu li għalih jirreferu l-krediti ta’ OA fil-konfront tal-AAĊ li kellhom jitqiesu għall-iskop ta’ kumpens.
— Konklużjonijiet dwar l-implementazzjoni tal-obbligu tal-irkupru tal-għajnuna msemmija fil-‘premessa 206’ tad-deċiżjoni tal-2002
60.
Fuq il-bażi tal-evalwazzjonijiet preċedenti kollha, jiena nsostni li fil-mument tal-eżami tal-fatti mill-Qorti tal-Ġustizzja, ġie pprovat in-nuqqas ta’ implementazzjoni tal-obbligu ta’ rkupru mingħand OA tal-għajnuna msemmija fil-‘premessa 206’ tad-deċiżjoni tal-2002, minħabba n-nuqqas kontinwu ta’ ħlas tat-tariffi ajruportwali dovuti fil-perijodu 1998-2001, għall-ammont totali ta’ EUR 2.46 miljuni, bl-eċċezzjoni għal dak li jikkonċerna l-ammonti ta’ EUR 176082.18, li jikkorrispondu għall-kont tal-AAĊ bin-Nru 3307/98 u ta’ EUR 478606.91, li jikkorrispondu għall-kont tal-AAĊ bin-Nru 4175/99 għal servizzi pprovduti lill-Olympic Aviation.
ii) Dwar ir-rimbors tat-taxxa magħrufa magħrufa bħala ‘spatosimo’
61.
Il-‘premessa 208’ tad-deċiżjoni tal-2002 issemmi l-għajnuna li tirriżulta mit-tolleranza għall-persistenza tan-nuqqas ta’ ħlas min-naħa ta’ OA tat-taxxa għall-modernizzazzjoni u l-iżvilupp tal-ajruporti, magħrufa bħala “spatosimo”, għall-perijodu bejn Diċembru 2000 u Frar 2002 u għax-xahar ta’ Marzu 1999, għall-ammont totali ta’ madwar EUR 60999156.
62.
Fir-risposta, ir-Repubblika Ellenika tafferma li, f’diversi okkażjonijiet, hija kienet informat lill-Kummissjoni li parti mill-ammont tat-taxxa dovuta għall-perijodu inkwistjoni kienet tħallset qabel l-adozzjoni tad-deċiżjoni tal-2002. Il-provi rigward il-ħlas tat-taxxa għall-ammont totali ta’ EUR 22806158.87 kienu ntbagħtu lill-Kummissjoni mehmużin ma’ ittra tas-Segretarju Ġenerali għat-Trasport ta’ dak iż-żmien, tas-26 ta’ Ġunju 2003; is-siltiet rilevanti ta’ dik l-ittra u l-annessi relatati kienu ġew ippreżentati quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Kif ġie rrilevat mill-Kummissjoni, id-dokumenti li jagħtu prova tal-ħlas inkwistjoni jikkonsistu, min-naħa, f’serje ta’ karti maħruġa minn OA, li fl-ebda waħda minnhom ma jidher, fil-kaxxa korrispondenti, it-timbru tal-bank li kellu jirċievi l-ħlas (Trapeza tis Ellados) u, min-naħa l-oħra, jikkonsistu f’attestazzjoni rigward il-movimenti korrispondenti mill-kont ta’ OA li tirriżulta illeġibbli. F’dawn iċ-ċirkustanzi, jiena naqbel mal-istituzzjoni rikorrenti li d-dokumentazzjoni ppreżentata mhijiex adegwata sabiex iġġib il-prova tal-ħlas effettiv tal-ammonti inkwistjoni.
63.
Fir-rigward tal-ittra tal-AAĊ lil OA tat-2 ta’ Ottubru 2007, li tinsab mehmuża mar-risposta, fejn fiha hemm attestat il-ħlas li għamlet OA fl-24 ta’ Settembru 1999 u fid-29 ta’ Ġunju 2001, ta’ ammont totali ta’ EUR 22806158.87 bħala ħlas tas-“spatosimo” għax-xahar ta’ Marzu 1999 u għall-perijodu minn Diċembru 2000 sa Mejju 2001 rispettivament, ma nqisx li, fin-nuqqas tad-dokumenti li jsostnu dan u relatati, din tikkostitwixxi prova ċerta tal-ħlas li sar. L-istess japplika, fil-fehma tiegħi, għall-attestazzjoni tas-sitwazzjoni fiskali ta’ OA mehmuża mar-risposta, li minnha jirriżulta li l-kumpannija, fid-29 ta’ Jannar 2008, ma kellha ebda dejn li t-terminu tiegħu skada fil-konfront tal-Istat.
64.
Għal dak li jirrigwarda l-bilanċ tal-ammont dovut bħala taxxa “spatosimo”, wara l-ħlas ta’ EUR 22806158.87 hawn fuq imsemmija, ikkwantifikat f’EUR 38192997, il-Gvern Grieg, bi tweġiba għall-mistoqsijiet bil-miktub magħmula skont l-Artikolu 54a tar-Regoli tal-Proċedura, ippreċiża li dan kien ġie kkumpensat, flimkien mal-interessi li ddekorrew sal-31 ta’ Awissu 2007, mas-somom dovuti mill-Istat bħala kumpens tad-dannu abbażi tad-deċiżjoni ta’ arbitraġġ Nru 57/2006 imsemmi iktar ’il fuq. Fir-rigward tal-prova tal-implementazzjoni tal-obbligu ta’ rkupru għal dak li jikkonċerna dan l-ammont għandhom japplikaw għalhekk il-kunsiderazzjonijiet magħmula fil-paragrafi 40-41.
c) Konklużjonijiet dwar l-implementazzjoni tal-obbligu ta’ rkupru tal-għajnuna msemmija fl-Artikolu 2 tad-deċiżjoni tal-2002
65.
Abbażi tal-kunsiderazzjonijiet kollha li saru, jiena jidhirli li ġie pprovat it-tul sa meta l-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat il-fatti dwar in-nuqqas tar-Repubblika Ellenika milli twettaq l-obbligu li hija għandha skont l-Artikoli 2 u 3 tad-deċiżjoni tal-2002 f’dak li jirrigwarda: i) l-irkupru mingħand OA tal-għajnuna msemmija fil-‘premessa 206’ tad-deċiżjoni tal-2002, konsistenti għall-persistenza tan-nuqqas ta’ ħlas tat-tariffi ajruportwali dovuti fil-perijodu 1998-2001, għal ammont totali ta’ EUR 2.46 miljuni, bl-eċċezzjoni ta’ dak li jikkonċerna l-ammonti ta’ EUR 176082.18, li jikkorrispondi għal kont tal-AAĊ Nru 3307/98, u ta’ EUR 478606.91, li jikkorrispondi għall-kont tal-AAĊ Nru 4175/99, għal servizzi pprovduti lil Olympic Aviation, u ii) l-irkupru mingħand OA tal-għajnuna msemmija fil-‘premessa 208’ tad-deċiżjoni tal-2002, konsistenti għall-persistenza tan-nuqqas ta’ ħlas tat-taxxa magħrufa bħala “spatosimo” għal ammont totali ta’ EUR 60999156, bl-eċċezzjoni tal-ammont ta’ EUR 38192997.
B — Dwar sanzjonijiet pekunjarji
66.
Fl-2005 il-Kummissjoni adottat komunikazzjoni ġdida dwar l-applikazzjoni tal-Artikolu 228 KE (iktar ’il quddiem il-“komunikazzjoni tal-2005”). (
37
) Fil-punt 10 ta’ din il-komunikazzjoni, hija tispjega li r-rekwiżit li jiġi evitat li l-adempiment tardiv min-naħa tal-Istati Membri ma jkun jinkludi l-ebda sanzjoni u għalhekk ma jiġix effettivament skoraġġut, wasslitha biex tbiddel il-prassi segwita fuq il-bażi taż-żewġ komunikazzjonijiet preċedenti (
38
) u biex, b’mod sistematiku, tinkludi b’hekk fir-rikorsi skont l-Artikolu 228 KE, l-indikazzjoni kemm ta’ penali kif ukoll ta’ ħlas ta’ somma f’daqqa. F’dan il-każ, fl-istess direzzjoni, il-Kummissjoni qegħda tipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex timponi fuq ir-Repubblika Ellenika ż-żewġ sanzjonijiet pekunjarji.
1. Dwar il-pagamenti ta’ penalità
a) L-argumenti tal-partijiet
67.
Il-Kummissjoni ssostni li penalità ta’ EUR 53611 għal kull jum ta’ dewmien fl-implementazzjoni tas-sentenza tal-2005 li tibda tiddekorri mill-għoti tas-sentenza f’dan il-każ tirrifletti b’mod korrett il-gravità u t-tul tal-ksur ikkontestat u tieħu inkunsiderazzjoni l-bżonn li jiġi żgurat li s-sanzjoni jkollha effett impożittiv u dissważiv. Skont il-metodu ta’ kalkolu definit fil-punt 14 tal-komunikazzjoni tal-2005, dak l-ammont ġie stabbilit billi ġiet immoltiplikata s-somma f’daqqa ta’ bażi uniformi ta’ EUR 600 kuljum b’koeffiċjent ta’ gravità u koeffiċjent tat-tul u jiġi moltiplikat ir-riżultat miksub b’fattur “n” li jieħu inkunsiderazzjoni l-kapaċità finanzjarja tal-Istat Membru konvenut, ikkalkulat abbażi tal-prodott gross domestiku tiegħu u tan-numru ta’ voti li huwa għandu fil-Kunsill; koeffiċjent li, għall-Greċja, ġie stabbilit għal 4.38. F’dak li jirrigwarda l-gravità tal-ksur, il-Kummissjoni applikat koeffiċjent ta’ 12, fuq skala minn 1 sa 20, b’riferenza kemm għall-importanza tad-dispożizzjoni Komunitarja li ġiet miksura kif ukoll tal-konsegwenzi tal-ksur fuq l-interessi pubbliċi u privati. F’dak li jikkonċerna t-tul tal-ksur, il-Kummissjoni tieħu inkunsiderazzjoni l-perijodu ta’ 17-il xahar li beda jiddekorri bejn id-data tas-sentenza tal-2005 (12 ta’ Mejju 2005) u d-data tad-deċiżjoni biex jiġi ppreżentat rikors quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja (18 ta’ Ottubru 2006), u, skont il-punt 17 tal-komunikazzjoni tal-2005, applikat koeffiċjent ta’ 1.7. Il-Kummissjoni, madankollu, tħalli f’idejn il-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tistabbilixxi koeffiċjent ogħla, li jieħu inkunsiderazzjoni l-perijodu li jgħaddi bejn id-deċiżjoni tal-istituzzjoni rikorenti sabiex tippreżenta rikors quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja u l-eżami tal-fatti mill-istess Qorti tal-Ġustizzja.
68.
Ir-Repubblika Ellenika ssostni, prinċipalment, li t-talba tal-Kummissjoni intiża għall-kundanna għall-ħlas ta’ penalità għandha tiġi miċħuda minħabba li hija infondata, inkwantu s-sentenza tal-2005 ġiet implementata kollha kemm hi. Sussidjarjament hija ssostni li l-ammont propost mill-Kummissjoni huwa sproporzjonat u għandu jitnaqqas abbażi ta’ tliet elementi. Fl-ewwel lok, l-implementazzjoni tas-sentenza tal-2005 seħħet fi żmien qasir, minkejja n-nuqqas ta’ kooperazzjoni min-naħa tal-Kummissjoni u n-nuqqas ta’ ċarezza ta’ xi wħud mill-aspetti tad-deċiżjoni tal-2002. Fit-tieni lok, il-Qorti tal-Prim’Istanza kienet ħassret parzjalment l-imsemmija deċiżjoni, bil-konsegwenza li hija ma tistax tiġi akkużata b’nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu fir-rigward tal-elementi ta’ għajnuna kkonċernati mill-annullament. Fit-tielet lok, il-koeffiċjent ta’ gravità stabbilit mill-Kummissjoni huwa sproporzjonat, kemm fir-rigward tal-koeffiċjenti użati f’każijiet oħra, minkejja l-gravità iktar serja tal-ksur, kemm fir-rigward tal-konsegwenzi konkreti tan-nuqqas tal-Istat li jwettaq l-obbligu tiegħu fuq l-interessi ġenerali u individwali. Fuq dan l-aħħar punt, il-Gvern Grieg josserva, fost l-oħrajn, li OA waqqfet kull attività ta’ titjiriet u li, bħala konsegwenza, id-dewmien fl-irkupru tal-għajnuna inkwistjoni ma kompliex joħloq distorsjoni tal-kompetizzjoni fis-settur tat-trasport bl-ajru.
b) Evalwazzjoni
69.
Skont ġurisprudenza kostanti, l-impożizzjoni eventwali ta’ penali skont l-Artikolu 228 KE, li n-natura impożittiva tagħha fir-rigward tan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu inkwistjoni ġiet enfasizzata diversi drabi mill-Qorti tal-Ġustizzja (
39
), hija ġġustifikata biss, fil-prinċipju, jekk idum in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu relatat man-nuqqas ta’ implementazzjoni ta’ sentenza preċedenti tal-Qorti tal-Ġustizzja (
40
). Peress li abbażi tal-evalwazzjoni kollha li saret iktar ’il fuq, jiena nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiddikjara li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kkontestat f’dan il-każ għadu parzjalment għaddej, it-talba tal-Kummissjoni li tiġi imposta penali fuq l-Istat Membru konvenut għandha, fl-opinjoni tiegħi, tintlaqa’.
70.
L-ammont tal-penalità propost mill-Kummissjoni huwa r-riżultat tal-applikazzjoni tal-metodu ta’ kalkolu ddefinit fil-komunikazzjoni tagħha tal-2005. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja kemm-il darba enfasizzat li l-linji gwida bħal dawk inklużi fil-komunikazzjoni tal-Kummissjoni ma jorbtux lill-Qorti tal-Ġustizzja iżda jikkontribwixxu sabiex jiżguraw it-trasparenza, il-prevedibbiltà u ċ-ċertezza legali tal-azzjoni mmexxija minn din l-istituzzjoni. (
41
) Għalhekk, il-proposti magħmula mill-Kummissjoni abbażi ta’ dawn il-linji gwida jikkostitwixxu bażi utli ta’ referenza. (
42
)
71.
Minħabba li l-penalità sabiex l-Istat Membru li ma jwettaqx l-obbligu ta’ implementazzjoni ta’ sentenza għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu hija pressjoni ekonomika li ġġiegħlu jtemm in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li ġie kkonstatat, l-ammont tagħha għandu għalhekk jiġi deċiż skont il-grad ta’ persważjoni meħtieġ sabiex l-Istat Membru inkwistjoni jibdel l-aġir tiegħu. (
43
) Imiss lill-Qorti tal-Ġustizzja, fl-eżercizzju tas-setgħa diskrezzjonali tagħha, li tiffissa dak l-ammont f’livell tali li dik il-penalità, min-naħa, tkun adegwata għaċ-ċirkustanzi u min-naħa l-oħra, tkun proporzjonata man-nuqqas ikkonstatat kif ukoll mal-kapaċità ta’ ħlas tal-Istat Membru involut. (
44
) Taħt din il-perspettiva, il-kriterji fundamentali li għandhom jiġu kkunsidrati sabiex tkun żgurata n-natura impożittiva tal-pagamenti ta' penalità sabiex ikun hemm applikazzjoni uniformi u effettiva tad-dritt Komunitarju huma, prinċipalment, il-grad tal-ksur, iż-żmien tal-ksur u l-kapaċità ta’ ħlas tal-Istat Membru inkwistjoni (
45
). B’mod definittiv, dawn il-kriterji, fis-sustanza, mhumiex differenti minn dawk ikkunsidrati mill-Kummissjoni fil-komunikazzjonijiet tagħha dwar l-implementazzjoni tal-Artikolu 228 KE. (
46
)
72.
F’dan il-każ, f’dak li jikkonċerna, fl-ewwel lok, il-gravità tal-ksur, jiena naqbel mal-Kummissjoni fejn din, fil-prinċipju, tqis li hija iġġustifikata l-applikazzjoni ta’ koeffiċjent għoli, minħabba l-importanza tad-dispożizzjonijiet tat-Trattat dwar dak li għandu x’jaqsam mal-għajnuna mill-Istat għall-finijiet tat-twaqqif ta’ sistema intiża li tiggarantixxi li l-kompetizzjoni ma tiġix distorta fis-suq intern; l-obbligu ta’ rkupru tal-għajnuna li hija inkompatibbli mas-suq komuni jikkostitwixxi l-punt korollarju għall-projbizzjoni stabbilita f’dawn id-dispożizzjonijiet. Barra minn hekk, jeħtieġ jiġi mfakkar li, wara d-deċiżjoni tal-2002, il-Kummissjoni kienet ikkonstatat l-għoti ta’ għajnuna ġdida lil OA (deċiżjoni tal-2005) u li l-Qorti tal-Ġustizzja, fl-2008, ikkonstatat in-nuqqas tal-Greċja li twettaq l-obbligu li tirkupra wkoll dik l-għajnuna.
73.
Madankollu, fil-fehma tiegħi, biex jiġi stabbilit il-koeffiċjent li għandu jiġi użat f’dan il-każ, jeħtieġ li jittieħdu inkunsiderazzjoni anke l-elementi li ġejjin, li jikkontribwixxu sabiex inaqqsu l-gravità marbuta man-natura tal-ksur. Fuq kollox, għandu jiġi kkunsidrat il-fatt li l-ammont tal-għajnuna li minħabba fiha l-obbligu ta’ rkupru għadu jeżisti u li ma jirriżultax li ġie mwettaq, huwa nettament inqas minn dak ikkunsidrat mill-Kummissjoni fl-evalwazzjoni tal-gravità tal-ksur. (
47
) Għal dan il-għan, jeħtieġ li jittieħed inkunsiderazzjoni mhux biss l-annullament parzjali tad-deċiżjoni tal-2002 mogħtija mill-Qorti tal-Prim’Istanza wara l-preżentazzjoni tar-rikors, iżda wkoll, min-naħa l-oħra, il-fatt li l-Kummissjoni kienet oriġinarjament akkużat ukoll lill-Istat Membru konvenut bin-nuqqas tal-irkupru tal-għajnuna li tidher fil-‘premessa 209’ ta’ dik id-deċiżjoni u, min-naħa l-oħra, jekk tiġi segwita l-analiżi proposta minni, dawk il-biċċiet minn dak il-ksur li l-persistenza tagħhom ma ġietx ipprovata mill-Kummissjoni.
74.
Barra minn hekk, f’dak li jikkonċerna l-konsegwenzi tan-nuqqas ta’ implementazzjoni tas-sentenza tal-2005 dwar l-interessi ġenerali u individwali, jeħtieġ li jiġi rilevat li mill-fajl ma jirriżultax li, meta kkunsidrat dawn il-konsegwenzi għall-finijiet li tiġi evalwata l-gravità tal-ksur, il-Kummissjoni kienet speċifikament eżaminat l-impatt tat-trasferiment tal-attività ta’ titjir minn OA lil OAL f’Diċembru 2003. Madankollu, jekk huwa minnu li dan it-trasferiment jista’ jimplika t-trasferiment lill-kumpannija operattiva ġdida tal-benefiċċji tal-għajnuna li rċeviet OA, u ż-żamma konsegwenzjali tal-distorsjoni tal-kompetizzjoni fis-suq tat-trasport bl-ajru, il-Kummissjoni, madankollu, limitat ruħha f’din il-kawża, sabiex tafferma b’mod assolut li l-imsemmi trasferiment seħħ (
48
). F’dawn iċ-ċirkustanzi, huwa diffiċli li jiġi evalwat b’mod sħiħ l-effett tat-tul tal-ksur inkwistjoni fuq l-operaturi attivi f’dak is-suq. (
49
) Madankollu, jeħtieġ li jiġi mfakkar li fis-sentenza tal-2005, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li t-trasferiment inkwistjoni “ħoloq ostakolu għall-implementazzjoni effettiva tad-deċiżjoni (tal-2002) u l-irkupru tal-għajnuna li permezz tagħha l-Istat Grieg sostna l-attivitajiet kummerċjali (ta’ OA)” u li, “b’hekk, l-għan tal-imsemmija deċiżjoni, li terġa’ tiġi stabbilita sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni li mhijiex distorta fis-settur tal-avjazzjoni ċivili, kien ġie serjament kompromess” (
50
).
75.
Fl-aħħar nett ma jidhirlix li għandu jiġi milqugħ l-argument tar-Repubblika Ellenika rigward in-nuqqas ta’ kooperazzjoni min-naħa tal-Kummissjoni fil-fażi ta’ implementazzjoni tal-obbligu ta’ rkupru. Għalkemm xi elementi tal-faxxiklu juru ċerta diffikultà fil-komunikazzjoni bejn l-Istat Membru konvenut u l-istituzzjoni rikorenti, ma jidhirlix li, kumplessivament, xi parti jew oħra tista’ tiġi akkużata b’aġir li verament imur kontra l-obbligu ta’ kooperazzjoni leali stabbilit taħt l-Artikolu 10 KE, li jiġġustifika l-applikazzjoni ta’ ċirkustanza, skont il-każ, aggravanti jew attenwanti.
76.
Abbażi tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, il-koeffiċjent tal-gravità 12 (fuq skala minn 1 sa 20) propost mill-Kummissjoni, f’dan il-każ, jidher li huwa eċċessiv. Jiena nsostni minflok li l-koeffiċjent 3 jirrifletti b’mod iktar xieraq il-grad ta’ gravità ta’ dak il-ksur.
77.
Fit-tieni lok, f’dak li jirrigwarda t-tul tal-ksur, jeħtieġ li jiġi mfakkar li l-ġurisprudenza diġà kellha l-opportunità li tiċċara li l-koeffiċjent relatat għandu jiġi stabbilit “fid-dawl tal-mument li fih il-Qorti tal-Ġustizzja tevalwa l-fatti u mhux meta din tiġi titressaq mill-Kummissjoni, inkwantu s-setgħa diskrezzjonali tal-Qorti tal-Ġustizzja mhijiex limitata bl-iskala ta’ 1 sa 3 proposta mill-Kummissjoni”. (
51
) F’dan il-każ, għaddew iktar minn tliet snin u nofs mid-data tas-sentenza tal-2005. (
52
) Quddiem l-istess tul ta’ żmien, il-Qorti tal-Ġustizzja, reċentement rat xieraq li tikkunsidra d-dewmien tal-ksur il-koeffiċjent 2. (
53
) Jiena nsostni li jkun xieraq li f’dan il-każ jiġi applikat l-istess koeffiċjent.
78.
Fl-aħħar nett, f’dak li jirrigwarda l-kapaċità tal-ħlas tal-Istat Membru interessat, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li l-metodu ta’ kalkolu propost mill-Kummissjoni fil-komunikazzjonijiet tagħha bħala adegwat, inkwantu huwa “mod xieraq kif tiġi riflessa l-kapaċità ta’ ħlas ta’ dan l-Istat Membru filwaqt li tinżamm differenza raġonevoli bejn id-diversi Stati Membri”. (
54
) Il-koeffiċjent stabbilit għall-Greċja fil-komunikazzjoni tal-2005, li jidhirli li huwa tajjeb biex jiġi użat f’dan il-każ, huwa ta’ 4.38.
79.
Meta timmoltiplika l-ammont bażi ta’ EUR 600 bil-koeffiċjenti proposti, li jikkorrispondu għal 3, għall-gravità tal-ksur, għal 2, għat-tul tal-ksur, u għal 4.38, għall-kapaċità ta’ ħlas tal-Istat Membru interessat, jintlaħaq ammont ta’ EUR 15768 għal kull jum ta’ dewmien. Dan l-ammont jidhirli li huwa adegwat meta wieħed jikkunsidra l-għan tan-natura impożittiva tal-penalità.
2. Dwar il-ħlas tas-somma f’daqqa
a) L-argumenti tal-partijiet
80.
Għall-finijiet tal-kalkolu tal-ammont tas-somma f’daqqa, il-Kummissjoni tipproponi li jiġi mmoltiplikat ammont ta’ EUR 200 ta’ kull jum bil-koeffiċjenti 12 (gravità tal-ksur) u 4,38 (kapaċità ta’ ħlas tal-Istat Membru), li diġà ġew proposti għall-finijiet tal-kalkolu tal-penalità. L-ammont ta’ EUR 10512 kull jum, li jirriżulta minn dan il-kalkolu, skont il-Kummissjoni, għandu jiġi applikat għat-tul ta’ żmien bejn id-data tal-għoti tas-sentenza tal-2005 u dik ta’ meta tiġi mogħtija s-sentenza f’din il-kawża.
81.
Ir-Repubblika Ellenika ssostni, prinċipalment, li l-ebda somma f’daqqa m’għandha tiġi imposta fuqha peress illi hija żgurat implementazzjoni mgħaġġla u sħiħa tas-sentenza tal-2005. Sussidjarjament, fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħżel li tiddeċiedi li dik l-implementazzjoni ma seħħitx, l-Istat Membru konvenut isostni li għandu jiġi eskluż il-kumulu eventwali tas-sanzjonijiet pekunjarji previsti fl-Artikolu 228 KE, minħabba li ż-żewġ sanzjonijiet għandhom l-istess għan. Ir-Repubblika Ellenika tenfasizza wkoll li l-Qorti tal-Ġustizzja applikat b’mod kumulattiv penalità u somma f’daqqa f’każ wieħed biss, li huwa kkaratterizzat minn ċirkustanzi eċċezzjonali, speċjalment għal dak li jirrigwarda d-dewmien tal-ksur. Fl-aħħar nett, il-Gvern Grieg isostni li l-ammont issuġġerit mill-Kummissjoni huwa sproporzjonat. L-argumenti li fuqhom jibbaża l-Gvern Grieg huma, essenzjalment, l-istess bħal dawk użati biex jikkontesta l-ammont tal-penalità.
b) Evalwazzjoni
82.
L-argument sostnut b’mod prinċipali mir-Repubblika Ellenika, li l-ebda sanzjoni taħt l-Artikolu 228 KE ma tista’ tiġi imposta fl-assenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu fis-seħħ tagħha, huwa kkontestat minn sentenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja, li fiha l-Istat Membru konvenut ġie kkundannat iħallas somma f’daqqa minkejja li fid-data tal-għoti tas-sentenza, is-sentenza li oriġinarjament kienet stabbiliet in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kienet ġiet implementata b’mod korrett u sħiħ. (
55
) Għalhekk isegwi li, anke fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja, diversament minn dak suġġerit minni, kellha tikkonkludi li r-Repubblika Ellenika kkonformat ruħha b’mod sħiħ mas-sentenza tal-2005, din il-konklużjoni ma tkunx biżżejjed biex l-Istat Membru jevita li tiġi imposta lilu somma f’daqqa.
83.
Dwar l-argument magħmul mill-Gvern konvenut b’mod sussidjarju, jidhirli qabel xejn li għandu jiġi miċħud l-argument li l-kumulu tas-sanzjonijiet previsti fl-Artikolu 228 KE għandu jiġi eskluż minħabba n-natura tal-għanijiet ta’ dawn is-sanzjonijiet. Anke li kieku wieħed irid jiddistakka ruħu mill-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà applikat b’mod kumulattiv penalità u somma f’daqqa, dan l-argument ma jidhirlix li jista’ jiġi aċċettata b’mod partikolari fid-dawl tas-sentenza msemmija fil-paragrafu preċedenti. Fil-fatt, f’dik is-sentenza, filwaqt li kkonfermat it-tendenza li kienet dehret diġà mill-ġurisprudenza preċedenti, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet distinzjoni ċara bejn iż-żewġ sanzjonijiet fir-rigward tal-funzjoni tagħhom u l-presupposti ta’ applikazzjoni. Il-penalità għandha essenzjalment il-funzjoni li “ġġiegħel lil Stat Membru jtemm, fl-iqsar żmien possibbli, nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li, fin-nuqqas ta’ tali miżura x’aktarx jibqa’ jippersisti,” (
56
) u konsegwentement, il-presuppost sabiex din tiġi applikata huwa t-tul tal-ksur. Min-naħa l-oħra, il-ħlas ta’ somma f’daqqa huwa intiż iktar biex jippenalizza n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu minħabba l-effetti li dak in-nuqqas ikun ipproduċa u minħabba t-tul tiegħu, kif ukoll sabiex jipprevjeni r-ripetizzjoni ta’ ksur analogu: din is-sanzjoni għalhekk tista’ tirrigwarda wkoll ksur li sadanittant ikun waqaf. Minħabba l-funzjoni differenti tagħhom, il-kumulu taż-żewġ sanzjonijiet ma jistax jiġi eskluż fil-prinċipju, minkejja li l-għan finali segwit permezz tal-applikazzjoni tagħhom huwa l-istess, jiġifieri li tiġi żgurata l-applikazzjoni effettiva tad-dritt Komunitarju min-naħa tal-Istati Membri. (
57
)
84.
Niftakar ukoll li, meta pproċediet għall-ewwel darba għall-applikazzjoni kumulattiva tal-penalità u tal-ħlas ta’ somma f’daqqa, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li huwa r-rwol tagħha, “f’kull kawża u skont iċ-ċirkustanzi tal-każ li jkun tressaq quddiemha kif ukoll skont il-livell ta’ persważjoni u ta’ dissważjoni li jidhrilha li jkun meħtieġ, li għandha tadotta s-sanzjonijiet pekunjarji xierqa sabiex tiġi ggarantita l-implementazzjoni l-iktar malajr possibbli tas-sentenza li preċedentement ikkonstatat nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu u biex jiġi prekluż ir-repetizzjoni ta’ ksur simili għad-dritt Komunitarju” (
58
). Il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi, għalhekk, li tapplika dik is-sanzjoni jew l-oħra, jew li eventwalment, tapplikahom b’mod kumulattiv, biss skont iċ-ċirkustanzi tal-każ konkret u tal-grad ta’ persważjoni u dissważjoni meħtieġ, mingħajr ma tintrabat, fl-għażla bejn il-miżuri possibbli, għal grad partikolari ta’ gravità u ta’ persistenza tal-ksur. L-applikazzjoni kumulattiva ta’ penalità u ta’ somma mħallsa f’daqqa tista’, per eżempju, tirriżulta partikolarment adegwata fl-ipoteżi fejn l-implementazzjoni tardiva tas-sentenza li tikkonstata n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tkun biss parzjali u l-penalità tkun għalhekk proporzjonata mal-aspetti ta’ dak in-nuqqas li jkunu għadhom jippersistu. F’dawk il-każijiet, il-kundanna kuntestwali tal-Istat Membru għall-ħlas ta’ somma f’daqqa li tippermetti li l-istess Stat Membru jiġi ppenalizzat anke għall-ksur li sadanittant ikun waqaf.
85.
B’dan premess, għandu jiġi mfakkar li, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-impożizzjoni ta’ somma f’daqqa mhijiex awtomatika kif tissuġġerixxi l-Kummissjoni fil-komunikazzjoni tal-2005, iżda f’kull każ, “[i]ssir skont l-elementi kollha rilevanti li jirreferu kemm għall-karatteristiċi tan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kkonstatat kif ukoll għall-aġir tal-Istat Membru kkonċernat mill-proċeduri mibdija abbażi tal-Artikolu 228 KE.” (
59
) F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li, fis-sentenza Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja tat importanza partikolari lill-fatt li kienu diġà ġew deċiżi kontra l-Istat Membru konvenut diversi sentenzi mogħtija abbażi tal-Artikolu 226 KE li fihom ġie kkonstatat nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu fl-istess settur ikkonċernat mill-ksur inkwistjoni. (
60
)
86.
Fid-dawl tal-kriterji msemmija iktar ’il fuq, inqis li, f’dan il-każ, l-impożizzjoni ta’ somma f’daqqa hija ġġustifikata prinċipalment abbażi tal-kunsiderazzjonijiet dwar il-gravità tal-ksur inkwistjoni esposti fil-punt 72 iktar ‘il fuq, jiġifieri l-importanza tad-dispożizzjonijiet miksura u ċ-ċirkustanza li r-Repubblika Ellenika diġà kienet is-suġġett ta’ żewġ konstatazzjonijiet differenti ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu minħabba n-nuqqas tal-irkupru tal-għajnuna inkompatibbli mogħtija lill-istess benefiċjarja.
87.
F’dak li jirrigwarda t-tul ta’ dan il-ksur li jibda jiddekorri mill-għoti tas-sentenza tal-2005, jeħtieġ li jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li l-miżuri ta’ implementazzjoni li, skont l-awtoritajiet Griegi, kellhom jiżguraw l-irkupru effettiv ta’ parti mill-għajnuna inkwistjoni ġew adottati biss bejn Awissu u Ottubru 2007, u li wħud mill-aspetti tal-ksur damu iktar minn tliet snin u nofs mill-għoti ta’ din is-sentenza. L-eżami tal-proċess ma jippermettix, fil-fehma tiegħi, li jiġi ġġustifikat dewmien bħal dan, b’mod partikolari meta wieħed jikkunsidra li l-parti l-kbira tal-miżuri kkomunikati lill-Kummissjoni matul il-fażi prekontenzjuża ma kinux differenti b’mod sostanzjali minn dawk li l-Istat Membru konvenut kien diġà adotta qabel is-sentenza tal-2005 u li kienu ġew meqjusa mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala li mhumiex biżżejjed sabiex jiżguraw l-irkupru effettiv tal-għajnuna. F’dak li jirrigwarda d-diffikultajiet ta’ natura interna li r-Repubblika Ellenika ltaqgħet magħhom fit-twettiq tal-obbligi tagħha, għandu jiġi mfakkar, minn naħa, li Stat Membru ma jistax jinvoka dispożizzjonijiet, prassi jew sitwazzjonijiet tas-sistema legali interna tiegħu sabiex jiġġustifika n-nuqqas ta’ osservanza tal-obbligi li jirriżultaw mid-dritt Komunitarju (
61
), u min-naħa l-oħra, li, abbażi tal-ġurisprudenza stabbilita, l-applikazzjoni tal-proċeduri nazzjonali għall-irkupru tal-għajnuna ddikjarata bħala inkompatibbli hija, skont l-Artikolu 14(3) tar-Regolament Nru 659/1999, suġġetta għall-kondizzjoni li l-imsemmija proċeduri jippermettu l-implementazzjoni immedjata u effettiva tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni (
62
). Barra minn hekk, kif tosserva l-Kummissjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha okkażjoni tippreċiża li l-proċedura nazzjonali li tipprovdi għas-sospensjoni tar-rikorsi ppreżentati kontra l-ordnijiet maħruġa għall-irkupru tal-għajnuna mogħtija ma tippermettix l-implementazzjoni “immedjata u effettiva” tad-deċiżjoni li imponiet l-irkupru u għalhekk ma tissodisfax ir-rekwiżiti previsti fid-dispożizzjoni tar-Regolament Nru 659/1999 hawn fuq imsemmi (
63
).
88.
Biex jiġi stabbilit l-ammont tas-somma f’daqqa, jidhirli li għandhom jitqiesu wkoll il-kunsiderazzjonijiet esposti fil-punti 73 u 74 iktar ’il fuq, f’dak li jikkonċerna, rispettivament, it-tnaqqis tal-ammont kumplessiv tal-għajnuna li kellha tiġi rkuprata l-ewwel u l-evalwazzjoni tal-konsegwenzi matul it-tul tal-ksur, rispettivament.
89.
Fid-dawl li dak li ntqal, jidher li l-impożizzjoni ta’ somma f’daqqa ta’ EUR 2 miljuni tikkostitwixxi l-evalwazzjoni ġusta taċ-ċirkustanzi f’dan il-każ.
3. Dwar l-ispejjeż
90.
Skont l-Artikolu 69(2) tar-Regoli tal-Proċedura, il-parti li titlef il-kawża għandha tbati l-ispejjeż, jekk dawn ikunu ġew mitluba. Peress illi l-Kummissjoni talbet il-kundanna tar-Repubblika Ellenika għall-ħlas tal-ispejjeż, u li dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu ġie aċċertat, hija għandha tiġi ordnata tbati l-ispejjeż.
V — Konklużjoni
91.
Għar-raġunijiet imsemmija qabel, nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiddeċiedi dan il-każ bil-mod kif ġej:
1)
Ir-Repubblika Ellenika, peress li ma adottatx, u fi kwalunkwe każ ma kkomunikatx lill-Kummissjoni, fit-terminu previst fl-opinjoni motivata, il-miżuri kollha meħtieġa għall-implementazzjoni tas-sentenza tat-12 ta’ Mejju 2005, Kawża C-415/03, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja, dwar in-nuqqas ta’ rkupru tal-għajnuna kkunsidrata bħala illegali u inkompatibbli mas-suq komuni — bl-eċċezzjoni ta’ dawk li jirrigwardaw il-kontribuzzjonijiet imħallsa lill-istituzzjoni nazzjonali tas-sigurtà soċjali —, skont l-Artikolu 3 tad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal-11 ta’ Diċembru 2002, 2003/372/KE, dwar l-għajnuna mogħtija mill-Greċja lill-kumpannija Olympic Airways, naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 228(1) KE.
2)
Ir-Repubblika Ellenika hija kkundannata tħallas lill-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej, fil-kont “Riżorsi proprji tal-Komunità Ewropea” penalità ta’ EUR 15768 għal kull jum ta’ dewmien biex tadotta, u/jew fil-komunikazzjoni tal-Kummissjoni, tal-miżuri meħtieġa biex tikkonforma ruħha mas-sentenza ċċitata Il-Kummissjoni vs Il-Greċja, li tibda tiddekorri mill-għoti ta’ din is-sentenza sal-eżekuzzjoni tas-sentenza ċċitata Il-Kummissjoni vs Il-Greċja.
3)
Ir-Repubblika Ellenika hija kkundannata tħallas lill-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej, fil-kont “Riżorsi proprji tal-Komunità Ewropea”, somma f’daqqa ta’ EUR 2 miljuni.
4)
Ir-Repubblika Ellenika hija kkundannata għall-ispejjeż.
(
1
)	Lingwa oriġinali: it-Taljan.
(
2
)	Kawża C-415/03, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (Ġabra p. I-3875).
(
3
)	2003/372/KE (ĠU L 132, p. 1).
(
4
)	Deċiżjoni tas-7 ta’ Ottubru 1994, dwar l-għajnuna mogħtija mill-Istat Grieg lill-kumpannija Olympic Airways (ĠU L 273, p. 22).
(
5
)	ĠU L 128, p. 1.
(
6
)	Ekwivalenti għat-tieni rata tat-tranżazzjoni ta’ injezzjoni mill-ġdid ta’ kapital tal-kumpannija, approvata fl-1998.
(
7
)	C(2005) 2706, dwar l-għajnuna mill-Istat mogħtija mill-Greċja lil Olympic Airways u lil Olympic Airlines.
(
8
)	Il-kawżi huma T-415/05, Il-Greċja vs Il-Kummissjoni, T-416/05 u Olympic Airways vs Il-Kummissjoni u T-423/05, Olympic Airways vs Il-Kummissjoni, li għadhom pendenti.
(
9
)	Kawża C-419/06, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja.
(
10
)	Punti 33 u 34.
(
11
)	Punt 35.
(
12
)	Punt 39.
(
13
)	Punt 41.
(
14
)	Punt 44.
(
15
)	Ir-Repubblika Ellenika ssostni li l-konklużjoni tal-kuntratt ta’ bejgħ ta’ OAĠ, skont il-“Memorandum of understanding” bejn l-Istat Grieg u Olympic Investors/York Capital tal-5 ta’ Awissu 2005, innotifikat lill-Kummissjoni, kien suġġett għall-kwantifikazzjoni tal-għajnuna ddikjarata bħala inkompatibbli fid-deċiżjoni tal-2005 u li n-negozjati fallew proprju minħabba n-nuqqas ta’ kooperazzjoni min-naħa tal-Kummissioni dwar din il-kwistjoni.
(
16
)	Skont ir-Repubblika Ellenika, l-opinjoni motivata kienet waslet għand ir-Rappreżentanza Permanenti tal-Istat Grieg fl-14 ta’ April 2006.
(
17
)	Ara s-sentenzi tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza (C-304/02, Ġabra p. I-6263, punt 30) u tal-14 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissjoni vs Franza (C-177/04, Ġabra p. I-2461, punt 20).
(
18
)	Ara s-sentenzi tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata fin-nota preċedenti, punt 31, u tal-14 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissioni vs Franza, iċċitata fin-nota preċedenti, punt 21.
(
19
)	Sentenza tat-12 ta’ Diċembru 2002, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja (C-209/00, Ġabra p. I-11695, punt 32). Ara wkoll is-sentenzi tal-20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland ( C-24/95, Ġabra p. I-1591, punt 24); tal-21 ta’ Marzu 1990, Il-Belġju vs Il-Kummissjoni (C-142/87, Ġabra p. I-959, punt 61) u tal-20 ta’ Settembru 1990, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja, C-5/89 (Ġabra p. I-3437, punt 12).
(
20
)	ĠU L 83, p. 1.
(
21
)	Sentenza tat-12 ta’ Diċembru 2002, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja, iċcitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19, punt 34.
(
22
)	Sentenza tal-4 ta’ Lulju 2000, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C-387/97, Ġabra p. I-5047, punt 73).
(
23
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-22 ta’ Settembru 1988, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (272/86, Ġabra p. 4875, punt 21); tad-9 ta’ Novembru 1999, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C-365/97, Ġabra p. I-7773, punti 84 sa 87) u tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza, iċcitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 56.
(
24
)	Sentenza tal-25 ta’ Mejju 1982, Il-Kummissjoni vs L-Olanda (96/81, Ġabra p. 1791, punt 7).
(
25
)	Sentenza tat-12 ta’ Diċembru 2002, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja, iċcitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il- paġna 21, punti 40 sa 44.
(
26
)	B’mod partikolari EUR 41085840 f’kapital u EUR 32277267 f’interessi fil-31 ta’ Awissu 2007.
(
27
)	Jeħtieġ li jiġi mfakkar li r-rikors f’din id-deċiżjoni huwa tal-20 ta’ Marzu 2006 u li r-Repubblika Ellenika ssostni li hija informat lill-Kummissjoni fil-ħin bil-preżentata tagħha. Id-deċiżjonijiet ta’ arbitraġġ kienu wkoll is-suġġett ta’ komunikazzjoni tal-Kummissjoni, għall-informazzjoni, fid-29 ta’ Jannar 2008.
(
28
)	2007/2666/KE.
(
29
)	Barra minn hekk, ma jirriżultax li d-deċiżjonijiet inkwistjoni ġew formalment notifikati fil-kuntest ta’ din il-proċedura, li tissospendi l-pagamenti dovuti in eżekuzzjoni tal-istess, u lanqas li l-Kummissjoni ħarġet ordni ta’ sospensjoni f’dan is-sens, li f’dak il-każ wieħed ikun jista’ eventwalment jargumenta dwar l-ineżiġibbiltà tal-ammonti likwidati minn OA favur tagħha u, konsegwentement, l-ineżistenza tal-kundizzjonijiet biex jagħtu lok għal kumpens.
(
30
)	Sentenza Olympiaki Aeroporia Ypiresies vs Il-Kummissjoni (T-68/03, Ġabra p. II-2911).
(
31
)	Punti 1 u 2 tad-dispożittiv.
(
32
)	Il-korsiv huwa tiegħi.
(
33
)	Il-‘premessi 151 sa 153’ jinsabu fil-parti tad-deċiżjoni ddedikata għad-deskrizzjoni tal-għajnuna ġdida illegali (punt 5.2), li seħħet fil-forma ta’ “tolleranza tal-Greċja fir-rigward tan-nuqqas ta’ pagament jew pagament tardiv jew ta’ kwalunkwe trattament privileġġjat ieħor skont id-dritt fiskali u kummerċjali Grieg” (punt 5.2.2). Il-‘premessa 209’ tinsab fil-parti tad-deċiżjoni dwar l-evalwazzjoni tal-għajnuna (punt 6), taħt it-titolu “L-allegata għajnuna ġdida fir-rigward tat-tolleranza tan-nuqqas ta’ ħlas ta’ ammonti dovuti jew ta’ kwalunkwe trattament privileġġat ieħor skont il-liġi Griega fil-qasam fiskali u kummerċjali” (punt 6.2.1.2). F’dan is-sens ara wkoll is-sentenza Olympiaki Aeroporia Ypiresies vs Il-Kummissjoni, iċċitata iktar ’il fuq, nota 30. Niftakar li l-Ajruport internazzjonali ta’ Ateni beda jopera fit-28 ta’ Marzu 2001, u allura t-tariffi inkwistjoni ma jistgħux jirrigwardaw dan l-ajruport.
(
34
)	Bejn April 2001 u Settembru 2003.
(
35
)	Dawn huma l-kontijiet Nru 3513/01, għal ammont ta’ EUR 116833.81, Nru 4082/01, għal ammont ta’ EUR 116123.96, u Nru 227/02, għal ammont ta’ EUR 116123.96.
(
36
)	Ara l-punt 32 iktar ’il fuq.
(
37
)	Komunikazzjoni tal-Kummissjoni tat-13 ta’ Diċembru 2005 — Implementazzjoni tal-Artikolu 228 tat-Trattat KE, SEC(2005) 1658.
(
38
)	Tal-1996 u tal-1997 rispettivament.
(
39
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tal-4 ta’ Lulju 2000, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punti 90 u 92, u reċentement, is-sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2008, Il-Kummissjoni vs Franza, C-121/07, Ġabra p. I-9159, punt 27.
(
40
)	Ara b’mod partikolari, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-18 ta’ Lulju 2006, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C-119/04, Ġabra p. I-6885, punti 45 u 46), u tad-9 ta’ Diċembru 2008, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 27.
(
41
)	Ara f’dan is-sens, is-sentenzi tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 85, u tal-14 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 70.
(
42
)	Ara s-sentenza tal-4 ta’ Lulju 2002, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punt 89.
(
43
)	Ara f’dan is-sens, is-sentenzi tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 91, u tal-14 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 60.
(
44
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 103, u tal-14 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 61.
(
45
)	Ara s-sentenza tal-10 ta’ Jannar 2008, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C-70/06, Ġabra p. I-1, punt 39).
(
46
)	Ara s-sentenzi tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 104 u tal-14 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 62.
(
47
)	F’dan ir-rigward jiena ma naqbilx mal-argument tal-Kummissjoni li l-ammont tal-għajnuna li għandha tiġi rkuprata ma jaffettwax il-gravità tal-ksur. Fil-fatt, minn banda, mir-rikors jirriżulta li l-istess Kummissjoni ħadet inkunsiderazzjoni dan l-ammont għall-finijiet li tistabbilixxi l-koeffiċjent ta’ gravità, partikolarment fir-rigward tal-evalwazzjoni tal-effett tal-ksur fuq l-interessi ġenerali u individwali_u min-naħa l-oħra, il-punt 16.4 tal-imsemmija komunikazzjoni tal-Kummissjoni tal-2005 issemmi espressament “l-ammonti involuti fil-ksur” fost il-fatturi li, bħala eżempju jittieħdu inkunsiderazzjoni mill-istituzzjoni jiġu evalwati każ b’każ l-effetti tal-ksur fuq l-interessi ġenerali u individwali.
(
48
)	Niftakar li fid-deċiżjoni tal-2005, il-Kummissjoni kkonkludiet li OAL hija l-kumpannija li ġiet iffurmata wara OA, tal-anqas għall-finijiet tal-irkupru tal-għajnuna mill-Istat qabel id-diviżjoni. Din il-konklużjoni ġiet ikkontestata minn OAĠ fir-rikors li hija ppreżentat kontra din il-kawża, li huwa s-suġġett tal-kawża T-416/05 li qiegħda pendenti quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza.
(
49
)	F’dan ir-rigward, ma jidhirlix li hija relevanti r-referenza li hemm fir-replika, għall-fatt li OA tkompli twettaq attività ta’ assistenza fl-art, li hija liberalizzata wkoll. B’din ir-referenza, il-Kummissjoni tidher li qed tissuġġerixxi, mingħajr ma tipproduċi provi, dewmien ta’ effett potenzjali ta’ distorsjoni tal-kompetizzjoni, f’suq li huwa differenti minn dak tal-avjazzjoni ċivili, li jippreżupponi wkoll il-prova li l-benefiċċju tal-għajnuna li rċeviet OA ma ġiex kompletament trasferit lil OAĠ.
(
50
)	Punt 34.
(
51
)	Ara s-sentenzi tal-14 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 71 u tal-10 ta’ Jannar 2008, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, punt 44. Il-Qorti tal-Ġustizzja ma ppreċiżatx liema data jaqbel li tittieħed inkunsiderazzjoni biex jiġi stabbilit “il-mument li fih il-Qorti teżamina l-fatti”, madankollu, mis-sentenza tal-10 ta’ Jannar 2008, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, jidher li mhijiex id-data tas-seduta. Għal raġunijiet ta’ sempliċità u trasparenza jidher li jkun jaqbel li din id-data tkun tikkoinċidi ma’ dik tas-sentenza iktar milli ma’ dik tad-deliberazzjoni, li ma tkunx pubblika.
(
52
)	Il-ġurisprudenza tindika b’mod ċar li, għall-kalkolu tad-dewmien tal-ksur, it-terminu inizjali jibda jiddekorri mill-jum tal-għoti tas-sentenza li tkun iddikjarat għall-ewwel darba n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu (10 ta’ Jannar 2008, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, punt 46). L-argument tar-Repubblika Ellenika li dan it-terminu għandu jibda jiddekorri mill-iskandenza tat-terminu previst fl-opinjoni motivata maħruġa skont l-Artikolu 228 KE, għandu jiġi skartat.
(
53
)	Sentenza tal-10 ta’ Jannar 2008, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, punt 46.
(
54
)	Ara s-sentenza tal-4 ta’ Lulju 2002, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punt 88, u tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 109.
(
55
)	Sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2008, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 56.
(
56
)	Punt 58.
(
57
)	Sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2008, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 57.
(
58
)	Sentenza tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-aġna 39, punt 59.
(
59
)	Sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2008, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 62.
(
60
)	Sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2008, Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 66.
(
61
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tat-18 ta’ Lulju 2006, Il-Kummissjoni vs L-Italja, C-119/04, Ġabra p. I-6885, punt 25, u tat-9 ta’ Settembru 2004, Il-Kummissjoni vs Spanja, C-195/02, Ġabra p. I-7857, punt 82.
(
62
)	Ara s-sentenzi tat-2 ta’ Frar 1989, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja, 94/87, Ġabra p. 175, punt 12; Alcan Deutschland, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ-il paġna 19, punt 24 u tat-12 ta’ Diċembru 2002, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 21, punti 32 sa 34.
(
63
)	Sentenza tal-5 ta’ Ottubru 2006, Il-Kummissjoni vs Franza, C-232/05, Ġabra p. I-10071, punt 49.