62021CC0438
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LAILA MEDINA
της 6ης Οκτωβρίου 2022 (
1
)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑438/21 P έως C‑440/21 P
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (C‑438/21 P),
Biogen Netherlands BV (C‑439/21 P),
Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (C‑440/21 P)
κατά
Pharmaceutical Works Polpharma S.A.
«Αίτηση αναιρέσεως – Φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση – Αίτηση χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας στην αγορά γενόσημης εκδοχής του φαρμάκου Tecfidera – Απορριπτική απόφαση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΜΑ) επί της αιτήσεως χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας – Προγενέστερη απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με την οποία είχε κριθεί ότι το Tecfidera δεν καλυπτόταν από την ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας όπως το Fumaderm – Ένσταση ελλείψεως νομιμότητας – Οδηγία 2001/83 – Άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο – Έννοια της “γενικής άδειας κυκλοφορίας” και των σκοπών της – Άρθρο 10, παράγραφος 1 – Περίοδος νόμιμης προστασίας των δεδομένων – Κανονισμός (ΕΚ) 726/2004 – Αποκεντρωμένη εφαρμογή της φαρμακευτικής νομοθεσίας της Ένωσης – Αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης»
I. Εισαγωγή
1.
Οι παρούσες προτάσεις αφορούν τις τρεις αιτήσεις αναιρέσεως που άσκησαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Biogen Netherlands BV (στο εξής: Biogen) και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (στο εξής: EMA), με αντικείμενο την ακύρωση της αποφάσεως της 5ης Μαΐου 2021, Pharmaceutical Works Polpharma κατά EMA (T‑611/18, EU:T:2021:241, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση). Με την απόφαση αυτή, το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την απόφαση του EMA, της 30ής Ιουλίου 2018 (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση), με την οποία απορρίφθηκε η υποβληθείσα από την Pharmaceutical Works Polpharma S.A. (στο εξής: Polpharma) αίτηση χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας στην αγορά της γενόσημης εκδοχής του φαρμάκου Tecfidera – φουμαρικός διμεθυλεστέρας (στο εξής: Tecfidera).
2.
Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, θα εξεταστούν δύο νομικά ζητήματα τα οποία είναι, ως επί το πλείστον, κοινά και στις τρεις υποθέσεις. Ως εκ τούτου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στους λόγους αναιρέσεως που αφορούν την έννοια της «γενικής άδειας κυκλοφορίας» κατά το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 (
2
) και το κριτήριο που χρησιμοποίησε το Γενικό Δικαστήριο προκειμένου να εξακριβώσει κατά πόσον τα δύο επίμαχα στις υπό κρίση υποθέσεις φάρμακα υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας. Κατ’ ουσίαν, το εν λόγω κριτήριο θα επέβαλλε στην Επιτροπή να επαληθεύσει, με βάση τη διενεργούμενη από τον EMA επιστημονική αξιολόγηση, τη θεραπευτική συμβολή των συστατικών ενός φαρμάκου στο οποίο έχει προηγουμένως χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας από την αρμόδια εθνική αρχή προκειμένου να διαπιστώσει εάν προϊόν που έχει αναπτυχθεί προσφάτως υπάγεται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας.
3.
Οι υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως παρέχουν στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να αποσαφηνίσει τις απαιτήσεις που ισχύουν, αντιστοίχως, όσον αφορά τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας στην αγορά φαρμάκων στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την αξιολόγηση ως προς το κατά πόσον δύο φάρμακα υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας. Χάρη στην προκείμενη υπόθεση το Δικαστήριο δύναται επίσης να καθορίσει, στο πλαίσιο της συγκεκριμένης αξιολόγησης, τη σχέση μεταξύ των αρμοδιοτήτων της Επιτροπής, του EMA και των αρχών των κρατών μελών καθώς και τον βαθμό αποκεντρώσεως/συγκεντρώσεως που προκύπτει από την οδηγία 2001/83 και τον κανονισμό 726/2004 (
3
) κατά την εφαρμογή της φαρμακευτικής νομοθεσίας της Ένωσης.
II. Νομικό πλαίσιο
Α.
Οδηγία 2001/83
4.
Κατά τις αιτιολογικές σκέψεις 9 και 12 της οδηγίας 2001/83:
«(9)
Η πείρα που έχει αποκτηθεί έδειξε ότι είναι σκόπιμο να καθοριστούν σαφέστερα οι περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν είναι αναγκαίο να προσκομίζονται τα αποτελέσματα των τοξικολογικών, φαρμακολογικών ή κλινικών δοκιμών προκειμένου να χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας για φάρμακο που είναι ουσιαστικά παρεμφερές με άλλο φάρμακο που έχει εγκριθεί, χωρίς ωστόσο να θίγονται τα συμφέροντα των καινοτομουσών εταιρειών.
[…]
(12)
Με εξαίρεση τα φάρμακα που υπάγονται στην κεντρική κοινοτική διαδικασία εγκρίσεως που καθιερώνεται με τον κανονισμό [2309/93 (
4
)], η άδεια για την κυκλοφορία φαρμάκου που εκδίδεται από την αρμόδια αρχή ενός κράτους μέλους πρέπει να αναγνωρίζεται από τις αρμόδιες αρχές των άλλων κρατών μελών, εκτός αν υπάρχουν σοβαροί λόγοι που στηρίζουν την άποψη ότι η έγκριση του συγκεκριμένου φαρμάκου μπορεί να δημιουργήσει κινδύνους για τη δημόσια υγεία· σε περίπτωση διαφωνίας μεταξύ κρατών μελών ως προς την ποιότητα, την ασφάλεια ή την αποτελεσματικότητα φαρμάκου, πρέπει να γίνεται επιστημονική αξιολόγηση του θέματος σε κοινοτικό επίπεδο, για την έκδοση μιας ενιαίας απόφασης όσον αφορά τα σημεία της διαφωνίας, η οποία είναι δεσμευτική για τα οικεία κράτη μέλη. Η απόφαση αυτή πρέπει να λαμβάνεται με ταχεία διαδικασία που διασφαλίζει τη στενή συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών.»
5.
Το άρθρο 1 της οδηγίας 2001/83 παραθέτει τους ακόλουθους ορισμούς των όρων «φάρμακο» και «δραστική ουσία»:
«[…]
2.   Φάρμακο:
α)
κάθε ουσία ή συνδυασμός ουσιών που χαρακτηρίζεται ως έχουσα θεραπευτικές ή προληπτικές ιδιότητες έναντι ασθενειών ανθρώπων, ή
β)
κάθε ουσία ή συνδυασμός ουσιών δυναμένη να χρησιμοποιηθεί ή να χορηγηθεί σε άνθρωπο, με σκοπό είτε να αποκατασταθούν, να διορθωθούν ή να τροποποιηθούν φυσιολογικές λειτουργίες με την άσκηση φαρμακολογικής, ανοσολογικής ή μεταβολικής δράσης, είτε να γίνει ιατρική διάγνωση.
[…]
3α.   Δραστική ουσία:
κάθε ουσία ή μείγμα ουσιών που προορίζεται να χρησιμοποιηθεί στην παραγωγή ενός φαρμάκου και η οποία, όταν χρησιμοποιείται στην παραγωγή του, γίνεται ενεργό συστατικό του εν λόγω προϊόντος που προορίζεται να ασκήσει φαρμακολογική, ανοσολογική ή μεταβολική δράση με σκοπό να αποκατασταθούν, να διορθωθούν ή να τροποποιηθούν φυσιολογικές λειτουργίες ή να συντελέσει ώστε να γίνει ιατρική διάγνωση.
[…]»
6.
Το άρθρο 6 της οδηγίας 2001/83 ορίζει τα εξής:
«1.   Κανένα φάρμακο δεν μπορεί να διατεθεί στην αγορά σε κράτος μέλος αν δεν έχει εκδοθεί άδεια κυκλοφορίας από τις αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους αυτού σύμφωνα με την παρούσα οδηγία ή εάν δεν έχει χορηγηθεί άδεια σύμφωνα με τον κανονισμό [726/2004] […]
Όταν έχει χορηγηθεί αρχική άδεια κυκλοφορίας σε φάρμακο σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο, χορηγείται επίσης άδεια σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο ή περιλαμβάνεται στην αρχική άδεια κυκλοφορίας για οιεσδήποτε πρόσθετες δοσολογίες, φαρμακοτεχνικές μορφές, οδούς χορήγησης και παρουσιάσεις, καθώς και για κάθε τροποποίηση και επέκταση. Όλες αυτές οι άδειες κυκλοφορίας θεωρούνται ότι ανήκουν στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας, ιδίως για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 1.
[…]»
7.
Το άρθρο 8 της οδηγίας 2001/83 προβλέπει τα εξής:
«[…]
3.   Στην αίτηση επισυνάπτονται τα ακόλουθα πληροφοριακά στοιχεία και έγγραφα που παρουσιάζονται σύμφωνα με τις ενδείξεις του παραρτήματος Ι:
[…]
γ)
Ποιοτική και ποσοτική σύνθεση όλων των συστατικών του φαρμάκου, η οποία περιλαμβάνει μνεία στη διεθνή κοινή ονομασία (ΔΚΟ) την οποία συστήνει [ο] [Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ)] όταν υφίσταται ΔΚΟ του φαρμάκου, ή μνεία στην οικεία χημική ονομασία.
[…]»
8.
Το άρθρο 10 της οδηγίας 2001/83 έχει ως ακολούθως:
«1.   Κατά παρέκκλιση από το άρθρο 8, παράγραφος 3, στοιχείο θ) και με την επιφύλαξη της νομοθεσίας περί βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας, ο αιτών δεν υποχρεούται να προσκομίζει τα αποτελέσματα των προκλινικών και κλινικών δοκιμών αν μπορεί να αποδείξει ότι το φάρμακο είναι γενόσημο φάρμακο ενός φαρμάκου αναφοράς για το οποίο έχει ή είχε εκδοθεί άδεια κυκλοφορίας, κατά την έννοια του άρθρου 6, πριν από οκτώ τουλάχιστον έτη σε ένα κράτος μέλος ή στην [Ευρωπαϊκή Ένωση].
Γενόσημο φάρμακο για το οποίο έχει εκδοθεί άδεια κυκλοφορίας δυνάμει της παρούσας διάταξης δεν κυκλοφορεί στην αγορά πριν παρέλθει δεκαετία από την αρχική άδεια κυκλοφορίας του προϊόντος αναφοράς.
[…]
Η δεκαετής περίοδος που προβλέπεται στο δεύτερο εδάφιο αυξάνεται σε ένδεκα έτη, κατ’ ανώτατο όριο, εάν ο κάτοχος της άδειας κυκλοφορίας λάβει, κατά τη διάρκεια των οκτώ πρώτων ετών της εν λόγω δεκαετούς περιόδου, άδεια για μία ή περισσότερες νέες θεραπευτικές ενδείξεις που κρίνεται, κατά την επιστημονική αξιολόγηση η οποία διενεργείται πριν την έγκρισή τους, ότι συνεπάγονται σημαντικό κλινικό όφελος σε σύγκριση με τις υπάρχουσες θεραπευτικές μεθόδους.
2.   Για τους σκοπούς του παρόντος άρθρου:
α)
ως “φάρμακο αναφοράς” νοείται ένα φάρμακο το οποίο εγκρίνεται δυνάμει του άρθρου 6, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 8,
β)
ως “γενόσημο φάρμακο” νοείται ένα φάρμακο με την ίδια ποιοτική και ποσοτική σύνθεση σε δραστικές ουσίες, την ίδια φαρμακευτική μορφή όπως το φάρμακο αναφοράς και του οποίου η βιοϊσοδυναμία με το φάρμακο αναφοράς έχει αποδειχθεί βάσει των κατάλληλων μελετών βιοδιαθεσιμότητας. Τα διάφορα άλατα, εστέρες, αιθέρες, ισομερή, μείγματα ισομερών, σύμπλοκα ή παράγωγα μιας δραστικής ουσίας θα θεωρούνται ως μία και η αυτή δραστική ουσία, εκτός εάν οι ιδιότητές τους διαφέρουν σημαντικά από απόψεως ασφαλείας ή/και αποτελεσματικότητας· στην περίπτωση αυτή πρέπει να παρασχεθούν από τον αιτούντα συμπληρωματικά στοιχεία που να αποδεικνύουν την ασφάλεια ή/και την αποτελεσματικότητα των διαφόρων αλάτων, εστέρων ή παραγώγων επιτρεπομένης δραστικής ουσίας. Οι διάφορες φαρμακοτεχνικές μορφές που λαμβάνονται από το στόμα και είναι άμεσης απελευθέρωσης θεωρούνται ως μία και η αυτή φαρμακοτεχνική μορφή. Ο αιτών μπορεί να απαλλαγεί από τις μελέτες βιοδιαθεσιμότητας αν μπορεί να αποδείξει ότι το γενόσημο φάρμακο πληροί τα σχετικά κριτήρια, όπως ορίζονται στους οικείους λεπτομερείς προσανατολισμούς.»
9.
Το άρθρο 11 της οδηγίας 2001/83 ορίζει τα εξής:
«Η συνοπτική περιγραφή των χαρακτηριστικών του προϊόντος περιλαμβάνει, με την κατωτέρω σειρά, τα ακόλουθα στοιχεία:
[…]
2.
Ποιοτική και ποσοτική σύνθεση σε δραστικές ουσίες και σε συστατικά του εκδόχου, των οποίων η γνώση είναι απαραίτητη για τη σωστή χορήγηση του φαρμάκου. Χρησιμοποιούνται οι κοινές ονομασίες ή οι χημικές ονομασίες.
[…]»
10.
Το άρθρο 30 της οδηγίας 2001/83 προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Αν για συγκεκριμένο φάρμακο έχουν υποβληθεί, σύμφωνα με το άρθρο 8 και τα άρθρα 10, 10α, 10β, 10γ και 11, δύο ή περισσότερες αιτήσεις για άδεια κυκλοφορίας και τα κράτη μέλη λάβουν διαφορετικές αποφάσεις για την έγκριση, την αναστολή ή την ανάκλησή της, κάθε κράτος μέλος ή η Επιτροπή ή ο αιτών ή ο κάτοχος της άδειας κυκλοφορίας στην αγορά μπορούν να παραπέμψουν το θέμα στην επιτροπή φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση, στο εξής καλούμενη “επιτροπή”, για να εφαρμοσθεί η διαδικασία των άρθρων 32, 33 και 34.»
11.
Το άρθρο 31 της οδηγίας 2001/83 ορίζει τα εξής:
«1.   Σε ειδικές περιπτώσεις που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για την Ένωση, τα κράτη μέλη, η Επιτροπή, ο αιτών ή ο κάτοχος της άδειας κυκλοφορίας παραπέμπουν το θέμα στην Επιτροπή για την εφαρμογή της διαδικασίας που προβλέπεται στα άρθρα 32, 33 και 34, προτού ληφθεί οποιαδήποτε απόφαση σχετικά με αίτηση χορήγησης άδειας κυκλοφορίας ή αναστολή ή ανάκληση άδειας κυκλοφορίας ή για οποιαδήποτε άλλη τροποποίηση της άδειας κυκλοφορίας που φαίνεται αναγκαία.
[…]»
12.
Το σημείο 3, τμήμα II, του παραρτήματος 1 της οδηγίας 2001/83 ορίζει τα εξής:
«Όταν η δραστική ουσία ενός ουσιαστικά παρεμφερούς φαρμακευτικού προϊόντος περιέχει την ίδια θεραπευτική ποσότητα με το αρχικό εγκεκριμένο προϊόν συνδεδεμένη με διαφορετικό άλας/εστέρα σύμπλοκο/παράγωγο πρέπει να παρέχονται αποδεικτικά στοιχεία ότι δεν υπάρχει αλλαγή της φαρμακοκινητικής του δραστικού τμήματος, της φαρμακοδυναμικής ή/και της τοξικότητας που θα μπορούσαν να μεταβάλουν τα χαρακτηριστικά ασφαλείας/αποτελεσματικότητας. Εάν δεν συμβαίνει αυτό, η σύνδεση αυτή θα θεωρείται νέα δραστική ουσία.»
Β.
Κανονισμός 726/2004
13.
Κατά τις αιτιολογικές σκέψεις 9 και 19 του κανονισμού 726/2004:
«(9)
Στον τομέα των φαρμάκων που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση, η προαιρετική χρήση της κεντρικής διαδικασίας θα πρέπει επίσης να προβλέπεται όταν η χρήση μιας ενιαίας διαδικασίας δημιουργεί προστιθέμενη αξία για τον ασθενή. Η διαδικασία αυτή θα πρέπει να παραμείνει προαιρετική για τα φάρμακα τα οποία, μολονότι δεν ανήκουν στις προαναφερόμενες κατηγορίες, αποτελούν θεραπευτική καινοτομία. Ενδείκνυται επίσης να επιτραπεί η χρήση αυτής της διαδικασίας για φάρμακα τα οποία, αν και δεν αποτελούν καινοτομία, μπορούν να αποφέρουν όφελος για την κοινωνία ή για τους ασθενείς εάν τους χορηγηθεί άδεια εξαρχής σε κοινοτικό επίπεδο, όπως, π.χ., τα φάρμακα που μπορούν να διατίθενται χωρίς ιατρική συνταγή. Αυτή η επιλογή μπορεί να επεκταθεί στα γενόσημα φάρμακα στα οποία χορηγείται άδεια από την Κοινότητα, εφόσον αυτό δεν υπονομεύει ούτε την εναρμόνιση που επιτυγχάνεται από την αξιολόγηση του φαρμάκου αναφοράς ούτε τα αποτελέσματα αυτής της αξιολόγησης.
[…]
(19)
Το κυριότερο καθήκον του [ΕΜΑ] θα πρέπει να είναι η παροχή επιστημονικών γνωμών του υψηλότερου δυνατού επιπέδου στα θεσμικά όργανα της Κοινότητας καθώς και στα κράτη μέλη, προκειμένου να ασκούν τις εξουσίες που τους ανατίθενται από την κοινοτική νομοθεσία στον τομέα των φαρμάκων, όσον αφορά τη χορήγηση άδειας και την εποπτεία των φαρμάκων. Μόνον ύστερα από μια ενιαία επιστημονική αξιολόγηση του υψηλότερου δυνατού επιπέδου ποιότητας, ασφάλειας και αποτελεσματικότητας των φαρμάκων υψηλής τεχνολογίας, πραγματοποιούμενη από τον [ΕΜΑ], θα πρέπει να χορηγείται από την Κοινότητα άδεια κυκλοφορίας με ταχεία διαδικασία που να εξασφαλίζει τη στενή συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών.»
14.
Το άρθρο 3 του κανονισμού 726/2004 ορίζει τα εξής:
«[…]
2.   Σε κάθε φάρμακο που δεν αναφέρεται στο παράρτημα είναι δυνατόν να χορηγείται άδεια κυκλοφορίας από την Κοινότητα βάσει του παρόντος κανονισμού, εφόσον:
[…]
β)
ο αιτών καταδεικνύει ότι το εν λόγω φάρμακο αντιπροσωπεύει σημαντική καινοτομία στο θεραπευτικό, επιστημονικό ή τεχνικό επίπεδο ή ότι η χορήγηση άδειας κυκλοφορίας κατά τον παρόντα κανονισμό παρουσιάζει ενδιαφέρον για την υγεία των ασθενών ή για την υγεία των ζώων σε κοινοτικό επίπεδο.
[…]
3.   Σε γενόσημο φάρμακο, ενός φαρμάκου αναφοράς για το οποίο έχει χορηγηθεί άδεια από την Κοινότητα, είναι δυνατόν να χορηγηθεί άδεια από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών σύμφωνα με την οδηγία 2001/83/ΕΚ και με την οδηγία 2001/82/ΕΚ[ (
5
)], υπό [ορισμένους] όρους […].
[…]»
15.
Το άρθρο 14 του κανονισμού 726/2004 προβλέπει τα ακόλουθα:
«[…]
11.   Με την επιφύλαξη των νομοθετικών διατάξεων περί προστασίας της βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας, στα φάρμακα για ανθρώπινη χρήση στα οποία έχει χορηγηθεί άδεια βάσει του παρόντος κανονισμού παρέχεται προστασία δεδομένων οκτώ ετών και προστασία εμπορίας 10 ετών. Η προστασία εμπορίας παρατείνεται σε 11 το πολύ έτη εάν, κατά τα πρώτα 8 από τα 10 αυτά έτη, ο κάτοχος της άδειας κυκλοφορίας λάβει άδεια για μια ή περισσότερες θεραπευτικές ενδείξεις οι οποίες, κατά την επιστημονική αξιολόγηση πριν από την έγκρισή τους, κρίνεται ότι παρέχουν σημαντικά κλινικά οφέλη σε σύγκριση με τις υπάρχουσες θεραπείες.»
16.
Το άρθρο 57 του κανονισμού 726/2004 ορίζει τα εξής:
«1.   Ο [EMA] παρέχει στα κράτη μέλη και στα όργανα της Κοινότητας τις καλύτερες δυνατές επιστημονικές συμβουλές για κάθε θέμα σχετικό με την αξιολόγηση της ποιότητας, της ασφάλειας και της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση ή των κτηνιατρικών φαρμάκων, το οποίο παραπέμπεται σε αυτό σύμφωνα με τις διατάξεις της κοινοτικής νομοθεσίας για τα φάρμακα.
[…]»
17.
Το άρθρο 60 του κανονισμού 726/2004 προβλέπει τα ακόλουθα:
«Κατόπιν αιτήσεως της Επιτροπής, ο [EMA] συλλέγει, προκειμένου περί εγκεκριμένων φαρμάκων, κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με τις μεθόδους που εφαρμόζουν οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της προστιθεμένης θεραπευτικής αξίας κάθε νέου φαρμάκου.»
III. Πραγματικά περιστατικά και διαδικασία
Α.
Ιστορικό της διαφοράς
18.
Το ιστορικό της διαφοράς περιγράφεται στις σκέψεις 1 έως 51 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Για τους σκοπούς των παρουσών προτάσεων, το ιστορικό αυτό μπορεί να συνοψιστεί στα ακόλουθα μη αμφισβητούμενα πραγματικά περιστατικά, τα οποία είναι κρίσιμα για τις αιτήσεις αναιρέσεως.
19.
Το Fumaderm είναι φάρμακο στο οποίο χορηγήθηκε άδεια κυκλοφορίας στη Γερμανία από το Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte (Ομοσπονδιακό ινστιτούτο φαρμάκων και ιατροτεχνολογικών προϊόντων, Γερμανία, στο εξής: BfArM) το 1994. Ενδείκνυτο για τη θεραπεία της ψωρίασης ως σταθερός συνδυασμός φουμαρικού διμεθύλιου (στο εξής: DMF) και διαφόρων αλάτων του όξινου φουμαρικού αιθυλεστέρα (στο εξής: MEF). Η αίτηση χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας υποβλήθηκε από τη Fumapharm AG, επιχείρηση που εξαγοράστηκε από την Biogen το 2006. Κατά το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83, η περίοδος νόμιμης προστασίας των δεδομένων του Fumaderm έληξε το 2004. Πλην όμως, η άδεια κυκλοφορίας του ανανεώθηκε από το BfArM τον Ιούνιο του 2013.
20.
Το Tecfidera είναι φάρμακο αποτελούμενο από μία μεμονωμένη ουσία, το οποίο περιέχει μόνον DMF, και όχι MEF. Κατόπιν αιτήσεως της Biogen, στις 30 Ιανουαρίου 2014, του χορηγήθηκε από την Επιτροπή άδεια κυκλοφορίας για τη θεραπεία της σκλήρυνσης κατά πλάκας δυνάμει της εκτελεστικής αποφάσεως C(2014) 601 τελικό της Επιτροπής για τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας του φαρμάκου για ανθρώπινη χρήση Tecfidera – φουμαρικός διμεθυλεστέρας σύμφωνα με τα προβλεπόμενα από τον κανονισμό 726/2004 (στο εξής: απόφαση του 2014).
21.
Κατά την εξέταση της αίτησης χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας για το Tecfidera, η Επιτροπή, προκειμένου να καθορίσει το καθεστώς νόμιμης προστασίας των δεδομένων του εν λόγω φαρμάκου, ζήτησε από την Επιτροπή Φαρμάκων για Ανθρώπινη Χρήση (στο εξής: CHMP) του EMA να αξιολογήσει εάν το Tecfidera και το Fumaderm, τα οποία ανήκουν αμφότερα στην Biogen, είναι διαφορετικά φάρμακα.
22.
Η CHMP έκρινε, συναφώς, ότι το DMF και ο MEF αποτελούν διαφορετικές δραστικές ουσίες, καθόσον δεν περιέχουν την ίδια θεραπευτική ποσότητα. Επιπλέον, η CHMP έκρινε ότι το Tecfidera, στον βαθμό που αποτελείται αποκλειστικά από DMF, και το Fumaderm, το οποίο αποτελείται από έναν συνδυασμό DMF και MEF, έχουν διαφορετική ποιοτική σύνθεση. Ως εκ τούτου, η CHMP κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το Fumaderm και το Tecfidera είναι διαφορετικά φάρμακα.
23.
Επί τη βάσει των επιστημονικών διαπιστώσεων της CHMP, η Επιτροπή έκρινε, με την απόφαση του 2014, ότι το Tecfidera συμμορφωνόταν προς τις απαιτήσεις της οδηγίας 2001/83 και ότι ήταν κατάλληλο για να του χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας στην αγορά. Η Επιτροπή έκρινε επίσης ότι το Tecfidera δεν υπάγεται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας με το Fumaderm κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83. Συναφώς, κατά την αιτιολογική σκέψη 3 της αποφάσεως του 2014:
«Το [DMF], η δραστική ουσία που περιέχεται στο “Tecfidera – φουμαρικός διμεθυλεστέρας”, είναι μέρος της σύνθεσης του εγκεκριμένου φαρμάκου Fumaderm, το οποίο αποτελείται από DMF καθώς και από άλας ασβεστίου του φουμαρικού αιθυλεστέρα, άλας μαγνησίου του όξινου φουμαρικού αιθυλεστέρα και άλας ψευδαργύρου του όξινου φουμαρικού αιθυλεστέρα (άλατα MEF) και το οποίο ανήκει στον ίδιο κάτοχο άδειας κυκλοφορίας. Η [CHMP] κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το [MEF] και το [DMF] είναι αμφότερα δραστικά και ότι δεν αντιστοιχούν στην ίδια δραστική ουσία, δεδομένου ότι δεν περιέχουν την ίδια θεραπευτική ποσότητα. Ως εκ τούτου, θεωρείται ότι το Tecfidera που περιέχει DMF είναι διαφορετικό από το Fumaderm, το άλλο ήδη εγκεκριμένο φάρμακο το οποίο αποτελείται από DMF και από άλατα MEF. Επομένως, το “Tecfidera – φουμαρικός διμεθυλεστέρας”, η αίτηση για το οποίο στηριζόταν στο άρθρο 8, παράγραφος 3, της οδηγίας [2001/83], και το ήδη εγκεκριμένο φάρμακο “Fumaderm” δεν υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας [2001/83]».
24.
Συνεπεία της αποφάσεως του 2014, στο Tecfidera χορηγήθηκε αυτοτελής περίοδος νόμιμης προστασίας των δεδομένων, η οποία εκκινούσε από την ημερομηνία κοινοποιήσεως της ως άνω αποφάσεως. Ως εκ τούτου, οι λοιπές επιχειρήσεις δεν μπορούσαν να παραπέμπουν σε προκλινικά και κλινικά δεδομένα του φακέλου του Tecfidera για οκτώ έτη ούτε να διαθέσουν στην αγορά γενόσημη εκδοχή του Tecfidera για δέκα έτη.
25.
Το 2017, η Polpharma, φαρμακευτική εταιρία η οποία αναπτύσσει και διαθέτει στην αγορά φαρμακευτικά προϊόντα, υπέβαλε αίτηση χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας μιας γενόσημης εκδοχής του Tecfidera. Στην αίτησή της, η Polpharma υποστήριξε ότι η περίοδος νόμιμης προστασίας των δεδομένων του Tecfidera είχε ήδη λήξει, δεδομένου ότι η άδεια κυκλοφορίας του έπρεπε να θεωρηθεί ότι καλύπτεται από την ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας με αυτήν του Fumaderm.
26.
Με την προσβαλλόμενη απόφαση, ο EMA απέρριψε την αίτηση της Polpharma. Ειδικότερα, ο EMA έκρινε ότι, σύμφωνα με την απόφαση του 2014, το Tecfidera και το Fumaderm δεν υπάγονταν στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας λόγω της διαφορετικής ποιοτικής τους συνθέσεως σε επίπεδο δραστικών ουσιών. Ο EMA παρέπεμψε επίσης στη δήλωση που περιέχεται στην αιτιολογική σκέψη 3 της αποφάσεως του 2014 και απέρριψε την υποβληθείσα από την Polpharma αίτηση χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας για τον λόγο ότι η περίοδος νόμιμης προστασίας των δεδομένων του Tecfidera δεν είχε λήξει.
Β.
Η ασκηθείσα ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προσφυγή ακυρώσεως και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
27.
Με αίτηση που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου, η Polpharma άσκησε προσφυγή ακυρώσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως.
28.
Προς στήριξη της προσφυγής ακυρώσεως, η Polpharma προέβαλε έναν μοναδικό λόγο ακυρώσεως, ισχυριζόμενη ότι η απόφαση του 2014 στερείτο νομιμότητας και, ως εκ τούτου, έπρεπε να κηρυχθεί ανεφάρμοστη σύμφωνα με το άρθρο 277 ΣΛΕΕ. Η Polpharma υποστήριξε, κατ’ ουσίαν, ότι προκειμένου να διαπιστωθεί εάν το Tecfidera και το Fumaderm διέφεραν για τους σκοπούς της γενικής άδειας κυκλοφορίας η Επιτροπή και ο EMA θα έπρεπε να αξιολογήσουν όχι μόνον την ποιοτική σύνθεση, σε επίπεδο δραστικών ουσιών, του Fumaderm σε σχέση με εκείνη του Tecfidera, αλλά και την ύπαρξη κρίσιμης θεραπευτικής συμβολής του MEF στη σύνθεση του Fumaderm. Συνεπώς, η Polpharma υποστήριξε ότι η προσβαλλόμενη απόφαση, με την οποία απορρίφθηκε η αίτηση χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας για τη γενόσημη εκδοχή του Tecfidera, στερείτο νομικής βάσεως και έπρεπε να ακυρωθεί.
29.
Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, καταρχάς, ότι η ένσταση ελλείψεως νομιμότητας την οποία προέβαλε η Polpharma κατά της αποφάσεως του 2014 ήταν παραδεκτή.
30.
Στο σκεπτικό του, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, μεταξύ άλλων, ότι η Polpharma δεν νομιμοποιούνταν να ασκήσει απευθείας προσφυγή ακυρώσεως κατά της αποφάσεως του 2014, αφού δεν πληρούσε τα σχετικά κριτήρια που καθορίζονται από το άρθρο 263, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ. Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, αφενός, ότι η απόφαση του 2014 δεν αφορούσε ατομικά την Polpharma. Αφετέρου, κατά το Γενικό Δικαστήριο, η ως άνω απόφαση συνιστά κανονιστική πράξη, για την εφαρμογή της οποίας απαιτούνται εκτελεστικά μέτρα. Εν πάση περιπτώσει, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, κατά την ημερομηνία που η Polpharma θα νομιμοποιούνταν να ασκήσει προσφυγή ακυρώσεως κατά της αποφάσεως του 2014, το έννομο συμφέρον της για την ακύρωση της εν λόγω αποφάσεως δεν ήταν γεγενημένο και ενεστώς, όπως απαιτείται κατά πάγια νομολογία, αλλά μέλλον και αβέβαιο.
31.
Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτή την ένσταση ελλείψεως νομιμότητας και έκρινε ότι η προσβαλλόμενη απόφαση, στο μέτρο που στηριζόταν στην απόφαση του 2014, στερείτο βάσεως και έπρεπε να ακυρωθεί.
32.
Πρώτον, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε την έννοια «γενική άδεια κυκλοφορίας» και τους σκοπούς της. Παρατήρησε επίσης ότι, στο πλαίσιο εκδόσεως της αποφάσεως του 2014, η Επιτροπή ήλθε αντιμέτωπη, για πρώτη φορά σε επίπεδο Ένωσης, με το ζήτημα εάν εγκεκριμένος σταθερός φαρμακευτικός συνδυασμός, αφενός, και φάρμακο αποτελούμενο από μία μεμονωμένη ουσία και βασιζόμενο σε συστατικό αυτού του σταθερού συνδυασμού, αφετέρου, υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας. Επιπλέον, έκρινε ότι η Επιτροπή έπρεπε να λάβει υπόψη της το γεγονός ότι, αφενός, το στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης όσον αφορά τους φαρμακευτικούς συνδυασμούς και, αφετέρου, οι επιστημονικές γνώσεις διέφεραν σημαντικά το 1994, όταν το BfArM χορήγησε την άδεια κυκλοφορίας στο Fumaderm. Στο πλαίσιο αυτό, κατά το Γενικό Δικαστήριο, η Επιτροπή ορθώς ζήτησε από την CHMP να αξιολογήσει κατά πόσον η μοναδική δραστική ουσία του Tecfidera ήταν διαφορετική από αυτήν του Fumaderm.
33.
Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, σε ειδικές περιπτώσεις που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για την Ένωση, τα κράτη μέλη, η Επιτροπή, ο αιτών ή ο κάτοχος της άδειας κυκλοφορίας ζητούν τη γνώμη της CHMP, η οποία είναι υπεύθυνη να διενεργήσει τη δική της αξιολόγηση του οικείου φαρμάκου σε επίπεδο Ένωσης, ανεξάρτητα από την αξιολόγηση που διενεργούν οι εθνικές αρχές. Συνεπώς, κατά το Γενικό Δικαστήριο, στο πλαίσιο των διαδικασιών χορηγήσεως αδειών κυκλοφορίας στην αγορά, ο EMA και η Επιτροπή επιτελούν συγκεκριμένη λειτουργία, μη δυνάμενη να συγκριθεί με εκείνη των εθνικών αρχών. Συναφώς, η αρχή της αμοιβαίας αναγνωρίσεως δεν μπορεί να εμποδίσει την CHMP να εξετάσει τις προγενέστερες αξιολογήσεις στις οποίες προέβη εθνική αρχή ή να προβεί η ίδια σε ανεξάρτητη αξιολόγηση. Τούτο ισχύει ιδίως σε περίπτωση που υποβάλλεται αίτηση άδειας κυκλοφορίας σε επίπεδο Ένωσης για ουσία περιλαμβανόμενη σε φαρμακευτικό συνδυασμό στον οποίο είχε χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας σε εθνικό επίπεδο πριν από δεκαπέντε έτη. Σε τελική ανάλυση, το ζήτημα εάν το Tecfidera υπαγόταν στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας με το Fumaderm συνιστά περίπτωση που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ένωση υπό το πρίσμα των σκοπών τους οποίους επιδιώκουν η οδηγία 2001/83, γενικώς, και η έννοια της γενικής άδειας κυκλοφορίας, ειδικότερα.
34.
Τρίτον, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως του 2014, ο EMA και η Επιτροπή διέθεταν, ή μπορούσαν να διαθέτουν, πληροφοριακά στοιχεία ικανά να ανατρέψουν την υπόθεση ότι o MEF, από τον οποίο συνίστατο το Fumaderm, πλην όμως δεν εμπεριείχετο στο Tecfidera, διαδραμάτιζε οιονδήποτε ρόλο στη σύνθεση του Fumaderm. Συνεπώς, κατά το Γενικό Δικαστήριο, η Επιτροπή δεν μπορούσε να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το Tecfidera καλυπτόταν από διαφορετική γενική άδεια κυκλοφορίας σε σχέση με το Fumaderm χωρίς να έχει επαληθεύσει ή να έχει ζητήσει από την CHMP να επαληθεύσει τον ρόλο που διαδραμάτιζε το MEF στη σύνθεση του Fumaderm. Ελλείψει αυτής της επαληθεύσεως και λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η Επιτροπή δεν είχε εξετάσει όλα τα κρίσιμα δεδομένα που όφειλε να λάβει υπόψη της προκειμένου να θεμελιώσει ότι το Tecfidera και το Fumaderm δεν καλύπτονταν από την ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η απόφαση του 2014 ενέχει πρόδηλο σφάλμα εκτιμήσεως.
IV. Τα αιτήματα των διαδίκων ενώπιον του Δικαστηρίου
35.
Με τις αντίστοιχες αιτήσεις αναιρέσεως, η Επιτροπή, η Biogen και ο EMA (στο εξής: αναιρεσείοντες) υποστηρίζουν ότι το Δικαστήριο πρέπει να ακυρώσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, να απορρίψει την προσφυγή που ασκήθηκε σε πρώτο βαθμό και να καταδικάσει την Polpharma στα δικαστικά έξοδα. Εφόσον συντρέχει τέτοια περίπτωση, εάν θεωρηθεί ότι η υπόθεση δεν είναι ώριμη για την έκδοση αποφάσεως από το Δικαστήριο, η Biogen υποστηρίζει επίσης ότι η υπόθεση αυτή πρέπει να αναπεμφθεί στο Γενικό Δικαστήριο προκειμένου αυτό να αποφανθεί.
36.
Η Polpharma υποστηρίζει ότι το Δικαστήριο πρέπει να απορρίψει τις αιτήσεις αναιρέσεως, να επικυρώσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και να καταδικάσει τους αναιρεσείοντες στα δικαστικά έξοδα.
V. Ανάλυση
37.
Προς στήριξη των αιτήσεων αναιρέσεώς τους, η Επιτροπή, η Biogen και ο EMA προβάλλουν, στις υποθέσεις C-438/21 P, C-439/21 P και C-440/21 P αντιστοίχως, τέσσερις λόγους αναιρέσεως, το περιεχόμενο των οποίων είναι σχεδόν ταυτόσημο.
38.
Με τους λόγους αναιρέσεως προβάλλονται, κατ’ ουσίαν, πρώτον, παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως και, ιδίως, ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν συνήγαγε τις ορθές έννομες συνέπειες της αξιολογήσεως που διενεργήθηκε από το BfArM κατά την ανανέωση της άδειας κυκλοφορίας του Fumaderm το 2013· δεύτερον, παραβίαση του άρθρου 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83, όσον αφορά την έννοια της «γενικής άδειας κυκλοφορίας» και τους σκοπούς της, όπως έχουν ερμηνευθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου· τρίτον, παράβαση του αποκεντρωμένου συστήματος εφαρμογής της φαρμακευτικής νομοθεσίας της Ένωσης, όπως καθορίζεται από την οδηγία 2001/83 και τον κανονισμό 726/2004, καθώς και παραβίαση της αρχής της αμοιβαίας εμπιστοσύνης· και, τέταρτον, παραβίαση του προτύπου του δικαστικού ελέγχου όσον αφορά τις επιστημονικές αξιολογήσεις και γνώσεις.
39.
Επιπλέον, η Biogen προβάλλει επίσης παράβαση του άρθρου 277 ΣΛΕΕ, καθόσον το Γενικό Δικαστήριο έκανε δεκτή ως παραδεκτώς ασκηθείσα την ένσταση ελλείψεως νομιμότητας την οποία προέβαλε η Polpharma κατά της αποφάσεως του 2014.
40.
Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί, αρχικώς, στην ερμηνεία της έννοιας «γενική άδεια κυκλοφορίας» και των σκοπών της, όπως καθορίζονται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83, το οποίο αφορούν ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως στις υποθέσεις C-438/21 P και C‑439/21 P καθώς και ο τρίτος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C-440/21 P. Επιπλέον, δεδομένου ότι η απάντηση που θα δοθεί στους ανωτέρω λόγους αναιρέσεως εξαρτάται από τις έννομες συνέπειες που συνεπάγεται η ανανέωση της άδειας κυκλοφορίας του Fumaderm από το BfArM το 2013, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί στο κατά πόσον το Γενικό Δικαστήριο στήριξε το σκεπτικό του σε εσφαλμένη πραγματική παραδοχή δυνάμενη να επηρεάσει το τελικό συμπέρασμα της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, όπως υποστηρίζουν οι τρεις αναιρεσείοντες. Το εν λόγω ζήτημα σχετίζεται με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως στις υποθέσεις C-438/21 P και C-440/21 P καθώς και με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως στην υπόθεση C-439/21 P.
41.
Δεύτερον, θα εξετάσω κατά πόσον το Γενικό Δικαστήριο μπορούσε να κρίνει νομίμως, υπό το πρίσμα των διατάξεων της οδηγίας 2001/83 και του κανονισμού 726/2004 καθώς και της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης, ότι η Επιτροπή και ο EMA είναι αρμόδιοι να επαναξιολογήσουν την άδεια κυκλοφορίας σταθερού φαρμακευτικού συνδυασμού η οποία του είχε χορηγηθεί από την αρμόδια εθνική αρχή όταν καλούνται να αποφανθούν επί του ζητήματος εάν φάρμακο αποτελούμενο από μία μεμονωμένη ουσία, η οποία αποτελεί μία από τις ουσίες του εν λόγω σταθερού συνδυασμού, υπάγεται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας. Το ζήτημα αυτό σχετίζεται με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως στην υπόθεση C-438/21 P, τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως στην υπόθεση C‑439/21 P και τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως στην υπόθεση C-440/21 P, αντιστοίχως.
Α.
Επί των λόγων αναιρέσεως με τους οποίους προβάλλεται παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 και οι οποίοι σχετίζονται με την ορθότητα της πραγματικής παραδοχής που υιοθέτησε το Γενικό Δικαστήριο
42.
Στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, «στο μέτρο που, παρά τις ιδιαίτερες περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, ούτε η CHMP ούτε η Επιτροπή εξέτασαν τον ρόλο του ΜEF εντός του Fumaderm ή ζήτησαν συναφείς πληροφορίες από το BfArM», η απόφαση του 2014 «εν[είχε] πρόδηλο σφάλμα εκτιμήσεως» (
6
).
43.
Το συμπέρασμα αυτό στηρίζεται, μεταξύ άλλων, στην ακόλουθη συλλογιστική, η οποία προκύπτει από τη σκέψη 282 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως:
«[…] Συγκεκριμένα, λαμβανομένων υπόψη [(i)] των σκοπών της γενικής άδειας κυκλοφορίας, [(ii)] του εφαρμοστέου το 1994 στους φαρμακευτικούς συνδυασμούς δικαίου της Ένωσης και της εξελίξεως των επιστημονικών γνώσεων μεταξύ 1994 και 2014, [(iii)] της ειδικής λειτουργίας που επιτελούν ο ΕΜΑ και η Επιτροπή, καθώς και [(iv)] των στοιχείων τα οποία ο ΕΜΑ και η Επιτροπή διέθεταν ή μπορούσαν να διαθέτουν και τα οποία ήταν ικανά να ανατρέψουν την υπόθεση ότι ο MEF παίζει ρόλο στη σύνθεση του Fumaderm […], πρέπει να γίνει δεκτό ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το Tecfidera υπάγεται σε διαφορετική γενική άδεια κυκλοφορίας από το Fumaderm για το οποίο είχε χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας κατά το παρελθόν χωρίς να έχει επαληθεύσει ή χωρίς να έχει ζητήσει από τη CHMP να επαληθεύσει αν και, ενδεχομένως, πώς το BfArM είχε εκτιμήσει τον ρόλο του MEF στη σύνθεση του Fumaderm και χωρίς επίσης να έχει ζητήσει από τη CHMP να εκτιμήσει τον ρόλο του MEF στη σύνθεση του Fumaderm.»
44.
Οι αναιρεσείοντες υποστηρίζουν ότι η ανωτέρω διαπίστωση του Γενικού Δικαστηρίου πάσχει πολλαπλή πλάνη περί το δίκαιο, στο μέτρο που συνεπάγεται ότι η Επιτροπή και ο ΕΜΑ θα έπρεπε να επαναξιολογήσουν τη θεραπευτική συμβολή του MEF στη σύνθεση του Fumaderm, ήτοι ενός εθνικά εγκεκριμένου φαρμάκου, προκειμένου να αποφανθούν επί του κατά πόσον το Tecfidera υπαγόταν στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας.
45.
Οι αναιρεσείοντες υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι ούτε το γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 ούτε οι νομοθετικοί στόχοι στους οποίους στηρίζεται η έννοια της «γενικής άδειας κυκλοφορίας» συνηγορούν υπέρ της εν λόγω υποχρέωσης επαναξιολογήσεως. Σύμφωνα με την ως άνω διάταξη, προκειμένου να κριθεί εάν αμφότερα τα προϊόντα υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας θα ενδείκνυτο να διενεργηθεί μια σύγκριση της πoιοτικής σύνθεσης των δύο φαρμάκων όπως προσδιορίστηκε στις αντίστοιχες αποφάσεις περί χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας τους στην αγορά. Συναφώς, υποστηρίζουν επίσης ότι, στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο χρησιμοποίησε παρανόμως ως βάση για την αξιολόγηση του ζητήματος εάν δύο φάρμακα υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας μια εκτίμηση σχετική με την έγκριση της κυκλοφορίας φαρμάκου. Επιπλέον, κατ’ αυτούς, η προσέγγιση που υιοθέτησε το Γενικό Δικαστήριο καταλήγει σε δύο αποκλίνουσες ερμηνείες της έννοιας «γενική άδεια κυκλοφορίας», ανάλογα με το εάν η άδεια κυκλοφορίας ενός φαρμάκου χορηγείται σε εθνικό ή σε ενωσιακό επίπεδο. Τέλος, οι αναιρεσείοντες αμφισβητούν την ύπαρξη κινδύνου καταχρήσεως από τους καινοτόμους επιχειρηματίες όταν αυτοί ζητούν τη χορήγηση αδειών κυκλοφορίας φαρμάκων που αποτελούνται από ουσίες χωρίς πραγματική θεραπευτική συμβολή, καθιστώντας εφικτή τη λήψη πρόσθετων περιόδων νόμιμης προστασίας των δεδομένων με την αφαίρεση των εν λόγω ουσιών από τα επόμενα φαρμακευτικά προϊόντα.
46.
Η Polpharma αντικρούει τα επιχειρήματα που προβάλλουν οι αναιρεσείοντες. Εκτιμά ότι το Γενικό Δικαστήριο ορθώς συμπέρανε ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν το Tecfidera και το Fumaderm αποτελούσαν διαφορετικά φάρμακα, η Επιτροπή ήταν υποχρεωμένη να αξιολογήσει τη θεραπευτική συμβολή του MEF στη σύνθεση του Fumaderm. Επιπλέον, η Polpharma υποστηρίζει ότι, όταν η Επιτροπή καλείται να εξετάσει αίτηση χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας για δραστική ουσία που αποτελεί μέρος φαρμακευτικού συνδυασμού ο οποίος έχει εγκριθεί κατά το παρελθόν, η εκτίμηση του ζητήματος κατά πόσον υπάρχει διαφορά μεταξύ του συνδυασμού αυτού και της μεμονωμένης δραστικής ουσίας εξαρτάται από το εάν η επιμέρους δραστική ουσία του συνδυασμού έχει σημαντική και κρίσιμη θεραπευτική συμβολή εντός του εν λόγω συνδυασμού. Συναφώς, η Polpharma υποστηρίζει ότι είναι εσφαλμένο να θεωρούνται δύο προϊόντα ως διαφορετικά απλώς και μόνο διότι το ένα εξ αυτών περιέχει συγκεκριμένο συστατικό το οποίο έχει κάποιο θεραπευτικό αποτέλεσμα που δεν υπάρχει στο προϊόν με το οποίο συγκρίνεται. Ειδάλλως, θα ήταν εξαιρετικά ευχερές για τους κατόχους αδειών κυκλοφορίας να εξασφαλίσουν πρόσθετη μακρά περίοδο νόμιμης προστασίας των δεδομένων προσθέτοντας ή αφαιρώντας, κατά τη στιγμή της επεκτάσεως του προϊόντος σε νέα θεραπευτική ένδειξη, μια ουσία δραστική από φαρμακευτικής απόψεως, πλην μη ασκούσα επιρροή από κλινικής απόψεως.
1. Το γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83
47.
Όσον αφορά το ζήτημα του κατά πόσον το γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 επιρρωννύει την ερμηνεία που δέχθηκε το Γενικό Δικαστήριο, υπενθυμίζω, εκ προοιμίου, ότι το πρώτο εδάφιο της εν λόγω διατάξεως θέτει ως αναγκαία προϋπόθεση για τη διάθεση οποιουδήποτε φαρμάκου στην αγορά σε κράτος μέλος την έκδοση άδειας κυκλοφορίας. Η άδεια αυτή χορηγείται είτε από τις αρμόδιες εθνικές αρχές, δυνάμει της οδηγίας 2001/83, είτε από την Επιτροπή, δυνάμει του κανονισμού 726/2004.
48.
Ακολούθως, το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 ορίζει ότι, «[ό]ταν έχει χορηγηθεί αρχική άδεια κυκλοφορίας σε φάρμακο σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο, χορηγείται επίσης άδεια σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο ή περιλαμβάνεται στην αρχική άδεια κυκλοφορίας για οιεσδήποτε πρόσθετες δοσολογίες, φαρμακοτεχνικές μορφές, οδούς χορήγησης και παρουσιάσεις, καθώς και για κάθε τροποποίηση και επέκταση. Όλες αυτές οι άδειες κυκλοφορίας θεωρούνται ότι ανήκουν στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας, ιδίως για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 1 [‚της οδηγίας 2001/83]».
49.
Συνεπώς, από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 συνάγεται ότι η ως άνω διάταξη, πέραν του ότι προδιαγράφει την απαίτηση χορήγησης άδειας για τη διάθεση ενός φαρμάκου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθορίζει και τους τύπους των μεταγενέστερων αναπτύξεων του αρχικού φαρμάκου των οποίων οι άδειες κυκλοφορίας θεωρείται ότι αποτελούν μέρος της ίδιας «γενικής άδειας κυκλοφορίας». Τούτο συνεπάγεται, κατά κύριο λόγο, ότι για τις αναπτύξεις αυτές ισχύει μία ενιαία περίοδος νόμιμης προστασίας των δεδομένων, όπως προβλέπεται από το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83, η οποία εκκινεί από την ημερομηνία χορήγησης άδειας κυκλοφορίας στο πρώτο προϊόν (
7
).
50.
Ως εκ τούτου, καθοριστικό στοιχείο της έννοιας της «γενικής άδειας κυκλοφορίας» είναι η στενή σύνδεσή της με το καθεστώς νόμιμης προστασίας των δεδομένων που αναγνωρίζεται στα φάρμακα και στις τροποποιήσεις τους (
8
). Σε τελική ανάλυση, το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 προστέθηκε στην εν λόγω οδηγία (
9
) προκειμένου να κωδικοποιηθεί η υφιστάμενη νομολογία του Δικαστηρίου σε σχέση με τις κατηγορίες αδειών κυκλοφορίας από τις οποίες δεν προκύπτουν διαφορετικά φάρμακα, πλην όμως θεωρείται ότι καλύπτονται από την περίοδο νόμιμης προστασίας των δεδομένων που εκκινεί από την αρχική άδεια κυκλοφορίας ενός φαρμάκου (
10
). Συναφώς, η εν λόγω διάταξη αποσκοπεί στο να αποτρέψει την παράταση της περιόδου νόμιμης προστασίας των δεδομένων ενός υφιστάμενου προϊόντος με βάση απλές παραλλαγές οι οποίες δεν δικαιούνται το συγκεκριμένο ευεργέτημα.
51.
Για την υπό κρίση υπόθεση είναι σημαντικό να υπογραμμισθεί ότι η τροποποίηση της ποιοτικής συνθέσεως ενός ήδη εγκεκριμένου φαρμάκου, σε επίπεδο δραστικών ουσιών, δεν φαίνεται να εμπίπτει στις συγκεκριμένες κατηγορίες αδειών κυκλοφορίας που προβλέπονται από το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83, δηλαδή τις πρόσθετες δοσολογίες, τις φαρμακοτεχνικές μορφές, τις οδούς χορήγησης και τις παρουσιάσεις ή τις τροποποιήσεις και επεκτάσεις.
52.
Πρώτον, πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι ανωτέρω κατηγορίες απαριθμούνται κατά τρόπο εξαντλητικό. Η αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας 2001/83 τονίζει ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας αποσκοπεί στο «να καθοριστούν σαφέστερα οι περιπτώσεις» κατά τις οποίες δεν είναι αναγκαίο να προσκομίζονται τα αποτελέσματα των κλινικών και λοιπών δοκιμών προκειμένου να χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας για φάρμακο που είναι ουσιαστικά παρεμφερές με άλλο φάρμακο που έχει εγκριθεί. Συνεπώς, έρεισμα για τη θέσπιση της εν λόγω διατάξεως αποτέλεσαν προβληματισμοί σχετικοί με την ασφάλεια δικαίου, ούτως ώστε η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι καθορίζει έναν κλειστό αριθμό αδειών κυκλοφορίας για τις οποίες δεν προβλέπεται αυτοτελής περίοδος νόμιμης προστασίας των δεδομένων.
53.
Ακολούθως, είναι σαφές ότι η διαφορά στην ποιοτική σύνθεση δύο φαρμάκων δεν συνιστά «πρόσθετη δοσολογία», όρος ο οποίος, όπως συνάγεται από το άρθρο 1, σημείο 22, της οδηγίας 2001/83, αναφέρεται στην «περιεκτικότητα σε δραστικές ουσίες, εκφρασμένη σε ποσότητα ανά μονάδα λήψης, ανά μονάδα όγκου ή βάρους ανάλογα με την παρουσίαση». Δεν συνιστά επίσης «φαρμακοτεχνική μορφή», δηλαδή τον τρόπο παρουσίασης του φαρμάκου –επιτραπέζια κάψουλα, ενέσιμο διάλυμα, κρέμα, κ.λπ. (
11
). Ούτε αναφέρεται στις «οδούς χορήγησης» ή στις «παρουσιάσεις», όρους οι οποίοι καλύπτουν, αντιστοίχως, τον τρόπο με τον οποίο χορηγείται ένα φάρμακο –από το στόμα, ενδοφλεβίως, υποδόρια, κ.λπ.– (
12
) και τις διαφορές στη φαρμακοτεχνική μορφή, τη δοσολογία και το μέγεθος της συσκευασίας ενός φαρμάκου –για παράδειγμα, τον αριθμό των δισκίων που περιέχονται στη συσκευασία (
13
).
54.
Επιπλέον, η τροποποίηση της ποιοτικής συνθέσεως ενός φαρμάκου δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «κάθε τροποποίηση και επέκταση» κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83.
55.
Συναφώς, παρατηρώ ότι ο κανονισμός 1234/2008 (
14
) περιγράφει τις τροποποιήσεις των φαρμάκων που πρέπει να χαρακτηρίζονται ως τροποποίηση ή επέκταση αρχικής άδειας κυκλοφορίας (
15
). Ειδικότερα, όσον αφορά τις μεταβολές στις δραστικές ουσίες, το σημείο 1, στοιχείο αʹ, του παραρτήματος I του εν λόγω κανονισμού ορίζει ότι επέκταση άδειας κυκλοφορίας απορρέει από την «αντικατάσταση της δραστικής χημικής ουσίας από διαφορετικό σύμπλοκο/παράγωγο άλατος/εστέρος (με την ίδια θεραπευτική ποσότητα), όπου τα χαρακτηριστικά αποτελεσματικότητας/ασφαλείας δεν διαφέρουν σημαντικά» (
16
).
56.
Από τον ορισμό αυτό συνάγεται ότι προκειμένου η τροποποίηση ενός φαρμάκου να θεωρηθεί ότι συνιστά επέκταση –και όχι προϊόν που αναπτύχθηκε προσφάτως και υπόκειται σε αυτοτελή άδεια κυκλοφορίας– η(οι) δραστική(-ές) ουσία(-ες) του προϊόντος αυτού δεν μπορεί(-ούν) να αντικατασταθούν από άλλη(-ες) ουσίες με διαφορετική θεραπευτική ποσότητα (
17
).
57.
Συναφώς, είναι ενδεχομένως σκόπιμο να σημειωθεί, πρώτον, ότι το άρθρο 1 της οδηγίας 2001/83 ορίζει ως «δραστική ουσία» κάθε ουσία ή μείγμα ουσιών που προορίζεται να χρησιμοποιηθεί στην παραγωγή ενός φαρμάκου και η οποία, όταν χρησιμοποιείται στην παραγωγή του, γίνεται ενεργό συστατικό του εν λόγω προϊόντος. Σύμφωνα με τον ίδιο ως άνω ορισμό, δραστικές είναι οι ουσίες που προορίζονται να ασκήσουν φαρμακολογική, ανοσολογική ή μεταβολική δράση με σκοπό να αποκατασταθούν, να διορθωθούν ή να τροποποιηθούν φυσιολογικές λειτουργίες ή να συντελέσουν ώστε να γίνει ιατρική διάγνωση. Επομένως, συστατικό φαρμάκου μπορεί να θεωρηθεί ως δραστική ουσία στην περίπτωση που έχει θεραπευτική συμβολή εντός του εν λόγω φαρμάκου.
58.
Περαιτέρω, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν οι αναιρεσείοντες, η θεραπευτική ποσότητα μιας δραστικής ουσίας αποτελεί τμήμα του μορίου της εν λόγω ουσίας η οποία, μετά τη χορήγησή της στον ασθενή, είναι υπεύθυνη για τη φυσική ή φαρμακολογική του δράση (
18
). Για τον λόγο αυτό, δραστικές ουσίες οι οποίες δεν έχουν την ίδια θεραπευτική ποσότητα είναι, εξ ορισμού, διαφορετικές. Επιπλέον, όταν, συνεπεία μεταβολής στη δραστική ουσία, ο ασθενής εκτίθεται σε διαφορετική θεραπευτική ποσότητα, θεωρείται ότι δημιουργείται ένα νέο φαρμακευτικό προϊόν, διαφορετικό από το προηγούμενο. Τούτο σημαίνει επίσης ότι φάρμακα τα οποία διαφοροποιούνται ως προς τις δραστικές ουσίες τους αποτελούν διαφορετικά φάρμακα.
59.
Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επί της σημασίας της θεραπευτικής ποσότητας για τους σκοπούς καθορισμού τυχόν διαφοράς μεταξύ δραστικών ουσιών στην υπόθεση SmithKline Beecham (
19
). Επιπλέον, άλλοι κανόνες της Ένωσης υιοθετούν το κριτήριο της θεραπευτικής ποσότητας προκειμένου να καθορίσουν την ομοιότητα ή τη διαφορά μεταξύ φαρμάκων (
20
).
60.
Από τις ανωτέρω παρατηρήσεις συνάγεται ότι μια τροποποίηση της ποιοτικής συνθέσεως ενός φαρμάκου, σε επίπεδο δραστικών ουσιών, δεν μπορεί να ενταχθεί σε καμία από τις κατηγορίες των αδειών κυκλοφορίας που καθορίζονται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83. Συνεπώς, φάρμακα τα οποία παρουσιάζουν ποιοτική διαφοροποίηση δεν υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας.
61.
Υπέρ της προεκτεθείσας ερμηνείας συνηγορούν σαφώς οι προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Novartis, με τις οποίες συντάσσομαι (
21
).
62.
Στις προτάσεις αυτές, ο γενικός εισαγγελέας Μ. Bobek υπογράμμισε ότι η έννοια «γενική άδεια κυκλοφορίας» στηρίζεται στην ταύτιση δύο στοιχείων: του κατόχου της άδειας κυκλοφορίας με τη δραστική ουσία (ή ουσίες) (
22
). Κατά τη γνώμη του, αν αλλάξουν ο κάτοχος της άδειας κυκλοφορίας ή η δραστική ουσία, δεν ισχύει πλέον η ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας (
23
). Επισήμανε, περαιτέρω, ότι άδεια κυκλοφορίας που έχει χορηγηθεί για φάρμακο το οποίο βασίζεται σε διαφορετική δραστική ουσία από αυτήν που χρησιμοποιήθηκε για το αρχικό φάρμακο δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ανάπτυξη του προηγούμενου φαρμάκου αλλά λογίζεται ως καινοτομία, στην οποία αντιστοιχεί διαφορετική περίοδος νόμιμης προστασίας των δεδομένων. Τέλος, παραπέμποντας στην ανακοίνωση προς τους αιτούντες άδειες κυκλοφορίας φαρμάκων (
24
), χαρακτήρισε τον διαχωρισμό της δραστικής ουσίας από τον προηγούμενο συνδυασμό ως περίπτωση στην οποία δεν ισχύει η ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας (
25
).
63.
Σε αντίθεση με τη θέση που υιοθετήθηκε με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (
26
), φρονώ ότι στην απόφαση που εκδόθηκε επί της υπόθεσης Novartis, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η έννοια της «γενικής άδειας κυκλοφορίας» δεν περιλαμβάνει τις μεταβολές στην ποιοτική σύνθεση φαρμάκου. Είναι αληθές ότι το Δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί στο πλαίσιο υποθέσεως που να αφορά σταθερό φαρμακευτικό συνδυασμό και φάρμακο αποτελούμενο από μία μεμονωμένη ουσία. Τα επίμαχα στην υπόθεση εκείνη φάρμακα περιείχαν μία μόνο δραστική ουσία η οποία, παρεμπιπτόντως, ήταν η ίδια (
27
). Ωστόσο, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι τυχόν μεταβολή στη θεραπευτική ένδειξη της ίδιας δραστικής ουσίας έπρεπε να θεωρηθεί ως τροποποίηση κατά την έννοια του εν λόγω κανονισμού, όπερ συνεπήγετο, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83, ότι αμφότερα τα φάρμακα υπάγονταν στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας (
28
). Από την κρίση του Δικαστηρίου μπορεί λογικώς να συναχθεί ότι δύο φάρμακα με διαφορετική ποιοτική σύνθεση δεν μπορούν να θεωρηθούν ως τροποποίηση και, συνεπώς, δεν είναι επίσης δυνατόν να θεωρηθεί ότι υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας.
64.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 καταδεικνύει ότι η έννοια «γενική άδεια κυκλοφορίας» δεν έχει εφαρμογή στις μεταβολές φαρμάκων που συνιστούν τροποποίηση της ποιοτικής τους συνθέσεως σε επίπεδο δραστικών ουσιών. Κατά λογική ακολουθία, τούτο ισχύει στην περίπτωση φαρμάκου συνιστάμενου σε μία μεμονωμένη ουσία και αποτελούμενου από μία δραστική ουσία και σταθερού φαρμακευτικού συνδυασμού αποτελούμενου από δύο τουλάχιστον δραστικές ουσίες με διαφορετικές ποσότητες. Συνεπώς, η διενέργεια σύγκρισης των ποιοτικών τους συνθέσεων φαίνεται να αποτελεί την κατάλληλη μεθοδολογία προκειμένου να εξακριβωθεί εάν τα δύο αυτά φαρμακευτικά προϊόντα υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας σύμφωνα με το δεύτερο εδάφιο της εν λόγω διατάξεως.
2. Οι σκοποί των γενικών αδειών κυκλοφορίας
65.
Κατά πάγια νομολογία, προκειμένου να ερμηνευθεί διάταξη του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (
29
). Όσον αφορά την έννοια της «γενικής άδειας κυκλοφορίας» –και την περίοδο νόμιμης προστασίας των δεδομένων που αποτελεί τον πυρήνα της–, ο πρωταρχικός σκοπός έγκειται στο να διασφαλιστεί μια δίκαιη εξισορρόπηση μεταξύ της προστασίας των καινοτόμων επιχειρήσεων και των γενικών συμφερόντων που εξυπηρετούνται από τη διάθεση γενόσημων φαρμάκων στην αγορά. Όπως παρατίθεται στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση (
30
), ο σκοπός αυτός θα υπονομευόταν εάν ο παρασκευαστής του αρχικού φαρμάκου μπορούσε επ’ αόριστον να παρατείνει την περίοδο νόμιμης προστασίας των δεδομένων εμποδίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τους παρασκευαστές γενόσημων φαρμάκων να χρησιμοποιήσουν το προϊόν αυτό ως φάρμακο αναφοράς.
66.
Συναφώς, είναι σημαντικό να σημειωθεί εξ αρχής ότι προσφυγή στις κλασικές ερμηνευτικές μεθόδους πέραν της γραμματικής ερμηνείας, όπως η συστηματική και η τελολογική ερμηνεία, νοείται στην περίπτωση που το γράμμα του κειμένου αυτό καθεαυτό καταλήγει σε αντίφαση ή η γραμματική του ερμηνεία οδηγεί σε παράλογα αποτελέσματα (
31
). Η γραμματική ερμηνεία δεν μπορεί να καταλήγει στην αναδιατύπωση ενός σαφούς κανόνα σε βαθμό που να θίγει την ασφάλεια δικαίου και την προβλεψιμότητα.
67.
Στην υπό κρίση υπόθεση, στο μέτρο που το γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 υποδηλώνει ότι η έννοια της «γενικής άδειας κυκλοφορίας» εφαρμόζεται επί των φαρμάκων που ενέχουν ποιοτική διαφοροποίηση από την άποψη των δραστικών ουσιών, κατά τη γνώμη μου, οι επιδιωκόμενοι από την ως άνω διάταξη σκοποί δεν δύνανται αφ’ εαυτών να απαιτούν έτι περισσότερο από μια ποιοτική σύγκριση των οικείων προϊόντων κατά την αξιολόγηση του κατά πόσον υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας. Ούτε δύνανται οι εν λόγω σκοποί να κατατείνουν στην καθιέρωση υποχρέωσης –για την Επιτροπή και τον ΕΜΑ– επαναξιολόγησης της ποιοτικής συνθέσεως φαρμάκου που έχει ήδη εγκριθεί από τις αρμόδιες εθνικές αρχές.
68.
Εν πάση περιπτώσει, συμφωνώ με τους αναιρεσείοντες ως προς το ότι η επίκληση των σκοπών του άρθρου 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 δεν μπορεί να δικαιολογήσει την προσθήκη στο πεδίο των γενικών αδειών κυκλοφορίας διαδικασίας η οποία ρητώς προβλέπεται από τη φαρμακευτική νομοθεσία της Ένωσης για την αρχική χορήγηση αδειών κυκλοφορίας σε φάρμακα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
69.
Συγκεκριμένα, η ποιοτική σύνθεση ενός φαρμάκου σε επίπεδο δραστικών ουσιών αποτελεί μέρος του φακέλου που υποχρεούται να υποβάλει ο αιτών άδεια κυκλοφορίας στην αρμόδια αρχή σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2001/83. Η διάταξη αυτή απαιτεί από τους αιτούντες άδεια κυκλοφορίες να υποβάλουν την «[π]οιοτική και ποσοτική σύνθεση όλων των συστατικών του [επίμαχου] φαρμάκου». Περιλαμβάνεται επίσης στη συνοπτική περιγραφή των χαρακτηριστικών του προϊόντος –επίσης αναφερόμενη ως ΠΧΠ– για το φάρμακο, η οποία επισυνάπτεται στην άδεια κυκλοφορίας, δυνάμει του άρθρου 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2001/83, και η οποία, κατά τη νομολογία, πρέπει να εγκριθεί μαζί με την άδεια κυκλοφορίας (
32
).
70.
Ως εκ τούτου, η αξιολόγηση της ποιοτικής συνθέσεως ενός φαρμάκου σε επίπεδο δραστικών ουσιών, συμπεριλαμβανομένης της φαρμακολογικής δράσης και της θεραπευτικής συμβολής των ουσιών αυτών, υπάγεται στο πεδίο αρμοδιοτήτων των αρμοδίων αρχών, είτε σε εθνικό είτε σε ενωσιακό επίπεδο. Οι αρχές αυτές υποχρεούνται να εξετάσουν τον ισχυρισμό του αιτούντος ότι η δραστική ουσία (ή οι δραστικές ουσίες) του προϊόντος, σύμφωνα με τον ορισμό του άρθρου 1 της οδηγίας 2001/83 (
33
), έχει(‑ουν) φαρμακολογική, ανοσολογική ή μεταβολική δράση που μπορεί να αποδειχθεί. Ελλείψει αυτών δεν χορηγείται άδεια κυκλοφορίας.
71.
Στην περίπτωση ενός σταθερού φαρμακευτικού συνδυασμού, τούτο προϋποθέτει την αξιολόγηση του κατά πόσον οι δραστικές του ουσίες έχουν τεκμηριωμένη θεραπευτική συμβολή στη σύνθεσή του, όπερ σημαίνει επίσης ότι πρέπει να αποδειχθεί ότι οι δραστικές ουσίες στη σύνθεση του συνδυασμού δεν είναι οι ίδιες. Όπως υποστηρίζουν οι αναιρεσείοντες, εάν αυτό δεν αποδειχθεί, το προϊόν δεν μπορεί να λάβει άδεια κυκλοφορίας ως σταθερός φαρμακευτικός συνδυασμός αλλά μόνον ως φάρμακο που περιέχει μία μόνο δραστική ουσία.
72.
Εξ αυτού συνάγεται ότι η επαναξιολόγηση της ποιοτικής συνθέσεως σε επίπεδο δραστικών ουσιών ενός εγκεκριμένου φαρμακευτικού προϊόντος, συμπεριλαμβανομένης της τεκμηριωμένης θεραπευτικής συμβολής εκάστης δραστικής ουσίας σε έναν σταθερό φαρμακευτικό συνδυασμό, δεν φαίνεται να απαιτείται από τους σκοπούς στους οποίους στηρίζεται η εξέταση σχετικά με το εάν δύο φάρμακα υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας. Καίτοι είναι αληθές, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, ότι η εξέταση αυτή εξαρτάται από το κατά πόσον οι αρμόδιες αρχές έχουν προσδιορίσει ορθώς τις δραστικές ουσίες του εκάστοτε φαρμακευτικού προϊόντος, τούτο δεν σημαίνει ότι, κατά την αξιολόγηση της δυνατότητας εφαρμογής της γενικής άδειας κυκλοφορίας, πρέπει να επαληθευθεί η σύνθεση του αρχικού φαρμακευτικού προϊόντος σε επίπεδο δραστικών ουσιών.
73.
Η Polpharma ισχυρίζεται ότι, προκειμένου να αξιολογηθεί κατά πόσον ένας σταθερός φαρμακευτικός συνδυασμός και ένα φάρμακο που αποτελείται από μία μεμονωμένη ουσία υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας, δεν αρκεί μόνο να αποδειχθεί ότι καθένα από τα συστατικά του οικείου προϊόντος επιτελεί απλώς θεραπευτική συμβολή. Οι επιδιωκόμενοι από το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 σκοποί θα επέβαλλαν η συμβολή αυτή να είναι «ουσιώδης και κρίσιμη» από κλινικής απόψεως. Εντούτοις, θα ήθελα να τονίσω επ’ αυτού ότι, στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο δεν κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η απόφαση του 2014 έπασχε πρόδηλη πλάνη περί το δίκαιο λόγω του ότι το BfArM δεν αξιολόγησε τον «ουσιώδη» ή τον «κρίσιμο» χαρακτήρα της θεραπευτικής συμβολής του MEF στο Fumaderm. Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε μόνον ότι, λόγω της ιδιαιτερότητας των περιστάσεων της υποθέσεως, δεν ήταν δυνατόν να συναχθεί μετά βεβαιότητας ότι η γερμανική εθνική αρχή είχε πράγματι αποδείξει την ύπαρξη οιουδήποτε ρόλου του MEF στη σύνθεση του Fumaderm. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο συμπέρανε ότι η Επιτροπή όφειλε να έχει αξιολογήσει τον ρόλο που διαδραμάτιζε το MEF εντός του Fumaderm ή, τουλάχιστον, να έχει ζητήσει να της παρασχεθούν από το BfArM πληροφορίες επ’ αυτού. Για τον λόγο αυτόν, είμαι της γνώμης ότι, αφ’ ης στιγμής το Γενικό Δικαστήριο δεν έκανε δεκτό πρωτοδίκως συγκεκριμένα το προβληθέν από την Polpharma επιχείρημα, το εν λόγω επιχείρημα ουδεμία επιρροή ασκεί στο πλαίσιο των υπό κρίση αιτήσεων αναιρέσεως.
74.
Κατ’ εμέ, οι ως άνω διαπιστώσεις ισχύουν παρά τον πιθανό κίνδυνο –τον οποίο εντόπισε το Γενικό Δικαστήριο– να προσθέσει μια φαρμακευτική επιχείρηση μια δραστική ουσία χωρίς καμία κλινική αξία σε έναν φαρμακευτικό συνδυασμό ούτως ώστε ακολούθως να την αφαιρέσει προκειμένου να δημιουργηθεί ένα νέο προϊόν με χωριστή περίοδο νόμιμης προστασίας των δεδομένων. Πέραν του ότι στην υπό κρίση υπόθεση ο κίνδυνος αυτός είναι θεωρητικής φύσεως, δεδομένης της απουσίας συγκεκριμένων στοιχείων συναφώς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι αρμόδιες αρχές είναι ικανές να αντιμετωπίσουν αναληθείς ή καταχρηστικές αιτήσεις χορηγήσεως αδειών κυκλοφορίας. Κατά συνέπεια, ο κατά τα ανωτέρω κίνδυνος χειραγωγήσεως δεν μπορεί να δικαιολογήσει παρέκκλιση από το σαφές γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 ούτε να οδηγήσει στην αμφισβήτηση του συστήματος αποκεντρωμένης χορηγήσεως αδειών κυκλοφορίας και αμοιβαίας αναγνώρισης που θεσπίζει η εν λόγω οδηγία και ο κανονισμός 726/2004, όπως θα αναπτύξω στη συνέχεια των παρουσών προτάσεων.
75.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω παρατηρήσεων, φρονώ ότι οι σκοποί των γενικών αδειών κυκλοφορίας δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως βάση ώστε να απαιτείται έτι περισσότερο από μια ποιοτική σύγκριση δύο φαρμάκων κατά την αξιολόγηση του κατά πόσον υπάγονται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας ή προς τη δικαιολόγηση του συμπεράσματος ότι επιβάλλεται η επαναξιολόγηση από την Επιτροπή ή τον ΕΜΑ της ποιοτικής συνθέσεως φαρμάκου που έχει λάβει άδεια κυκλοφορίας προκειμένου να καθοριστεί εάν προϊόν που έχει αναπτυχθεί προσφάτως ανήκει στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας.
3. Οι «ιδιαίτερες περιστάσεις» που επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο
76.
Κατά τη γνώμη μου, το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση δεν είναι, κατ’ ανάγκην, αντίθετο προς την κατά τα ανωτέρω ερμηνεία του γράμματος και των σκοπών του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83. Όπως προαναφέρθηκε, η συνδυαστική ανάγνωση των σκέψεων 282 και 293 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως καταδεικνύει ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η υπό κρίση υπόθεση εξαρτάται από τη συνδρομή «ιδιαίτερων περιστάσεων» –δηλαδή ότι, υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης που εφαρμόζεται στους φαρμακευτικούς συνδυασμούς και ισχύει από το 1994, δεν καθίστατο σαφές εάν το BfArM αξιολόγησε τη θεραπευτική συμβολή του MEF στη σύνθεση του Fumaderm κατά τη χορήγηση της άδειας κυκλοφορίας. Τούτο σημαίνει κατά βάση ότι, για το Γενικό Δικαστήριο, εξακολουθούν να εγείρονται αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον η γερμανική εθνική αρχή είχε αξιολογήσει –εν έτει 1994– εάν το MEF ήταν πράγματι μια δραστική ουσία επιτελούσα τεκμηριωμένη θεραπευτική συμβολή στη σύνθεση του εν λόγω φαρμάκου (
34
).
77.
Ωστόσο, ακόμη και αν υποτεθεί ότι οι θεμελιώδεις παραδοχές του εν λόγω συμπεράσματος είναι ορθές, φρονώ ότι οι αναιρεσείοντες δικαίως υποστηρίζουν ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη του ένα γεγονός, το οποίο προκύπτει από τη δικογραφία που είχε στη διάθεσή του (
35
) και το οποίο θα είχε καθοριστικό αντίκτυπο στο πλαίσιο του σκεπτικού της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
78.
Πράγματι, η τελευταία αξιολόγηση που διενεργήθηκε από το BfArM όσον αφορά το Fumaderm δεν ανάγεται στη χορήγηση της άδειας κυκλοφορίας του το 1994, αλλά στην ανανέωση της άδειας κυκλοφορίας του τον Ιούνιο του 2013. Κατά συνέπεια, σε αντίθεση με το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, πριν από την έκδοση της αποφάσεως του 2014 διενεργήθηκε μια νέα επιστημονική αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας και της ασφάλειας του Fumaderm σύμφωνα με το εφαρμοστέο κατά τον χρόνο εκείνο νομικό πλαίσιο.
79.
Επισημαίνω ότι το νομοθετικό πλαίσιο που είχε εφαρμογή το 2013 στην ανανέωση της άδειας κυκλοφορίας του Fumaderm περιλαμβάνει, επί παραδείγματι, το άρθρο 24 της οδηγίας 2001/83, το οποίο θεσπίζει την υποχρέωση των αρμόδιων εθνικών αρχών να εξετάζουν, κατά την αξιολόγηση, «σε ενοποιημένη μορφή, το φάκελο για την ποιότητα, την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα, συμπεριλαμβανομένης της αξιολόγησης των στοιχείων που περιέχουν οι αναφορές εικαζόμενων ανεπιθύμητων ενεργειών και οι περιοδικές επικαιροποιημένες εκθέσεις για την ασφάλεια, που υποβάλλονται σύμφωνα με τον τίτλο IX, και όλες τις πληροφορίες για τις τροποποιήσεις που επήλθαν μετά τη χορήγηση της άδειας κυκλοφορίας» (
36
). Επιπλέον, κατά το άρθρο 117, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83, οι αρμόδιες εθνικές αρχές υποχρεούνται να απαγορεύουν τη διάθεση και να αποσύρουν από την αγορά κάθε φάρμακο που δεν έχει τη δηλωθείσα ποιοτική και ποσοτική σύνθεση. Τέλος, η ανακοίνωση προς τους αιτούντες που ίσχυε κατά τον χρόνο της ανανέωσης της χορηγηθείσας στο Fumaderm άδειας κυκλοφορίας στην αγορά όριζε ότι οι ανανεώσεις των αδειών κυκλοφορίας πραγματοποιούνται «βάσει της επαναξιολογήσεως της σταθμίσεως κινδύνου‑οφέλους» για την οποία ο κάτοχος της άδειας όφειλε να προσκομίσει «στην αρμόδια εθνική αρχή, σε ενοποιημένη μορφή τον φάκελο για την ποιότητα, την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα» (
37
).
80.
Ως εκ τούτου, όπως υποστηρίζουν η Επιτροπή και ο ΕΜΑ, κατά την ανανέωση της άδειας κυκλοφορίας του Fumaderm το 2013, το BfArM ήταν υποχρεωμένο να λάβει υπόψη του όλες τις κρίσιμες επιστημονικές πληροφορίες που ανέκυψαν μεταξύ του 1994 και του Ιουνίου του 2013 και να εφαρμόσει όλα τα μέσα αξιολόγησης των επιστημονικών πληροφοριών ακολουθώντας τα πρότυπα που ίσχυαν τον Ιούνιο του 2013, και όχι το 1994. Επιπλέον, το BfArM υποχρεούτο να εφαρμόσει το ίδιο ρυθμιστικό πλαίσιο με αυτό που εφαρμόστηκε στην απόφαση του 2014, δηλαδή τις «Κατευθυντήριες γραμμές του 1996 για την κλινική εξέλιξη των φαρμάκων σταθερού συνδυασμού», οι οποίες είχαν επικαιροποιηθεί το 2009 (
38
). Στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο παραπέμπει πράγματι στις κατευθυντήριες αυτές γραμμές προκειμένου να καταδείξει ότι μόνο μετά τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας στο Fumaderm το 1994 η νομοθεσία της Ένωσης θέσπισε την υποχρέωση περί απόδειξης τεκμηριωμένης θεραπευτικής συμβολής των δραστικών ουσιών στους σταθερούς φαρμακευτικούς συνδυασμούς (
39
). Ως εκ τούτου, το BfArM όφειλε, το 2013, να εξετάσει εάν το MEF έχει τεκμηριωμένη θεραπευτική συμβολή στη σύνθεση του Fumaderm, όπως απαιτείτο από το συγκεκριμένο κανονιστικό πλαίσιο.
81.
Συναφώς, χάριν πληρότητας, αξίζει να επισημανθεί ότι η ανανέωση της άδειας κυκλοφορίας από το BfArM ρυθμίζεται από το άρθρο 31, παράγραφος 3, του Arzneimittelgesetz (νόμου περί φαρμάκων) (
40
), το οποίο ορίζει ότι «[οι άδειες κυκλοφορίας] […] παρατείνονται κατόπιν υποβολής αιτήσεως […] υπό την προϋπόθεση ότι δεν συντρέχει κανείς από τους αναφερόμενους στο [άρθρο 25, παράγραφος 2, σημείο 5a] λόγους αρνήσεως». Ακολούθως, το άρθρο 25, παράγραφος 2, σημείο 5a, του νόμου περί φαρμάκων αναφέρει ότι «η ιεραρχικά ανώτερη ομοσπονδιακή αρχή μπορεί να αρνηθεί τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας μόνον όταν: […] στην περίπτωση φαρμάκου που περιέχει περισσότερες από μία δραστικές ουσίες, οι προβαλλόμενοι λόγοι δεν αρκούν προκειμένου να αποδειχθεί ότι καθεμία από τις δραστικές ουσίες συμβάλλει στη θετική αξιολόγηση του φαρμάκου, εξυπακουομένου ότι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου φαρμάκου θα ληφθούν υπόψη στο πλαίσιο εκτίμησης κινδύνων».
82.
Εξ αυτού συνάγεται ότι, σε αντίθεση με τη διαπίστωση στην οποία κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, ουδείς λόγος συντρέχει να αμφισβητηθεί ότι το BfArM έλαβε υπόψη του, κατά την ανανέωση της άδειας κυκλοφορίας του Fumaderm το 2013, τα κανονιστικά πρότυπα που ίσχυαν κατά τον χρόνο της ανανεώσεως, ούτως ώστε το Γενικό Δικαστήριο να είναι σε θέση να κρίνει ότι η ποιοτική σύνθεση του φαρμάκου είχε επαληθευθεί καταλλήλως.
83.
Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της αιτήσεως αναιρέσεως, το Δικαστήριο δεν είναι, καταρχήν, αρμόδιο να εξακριβώνει τα πραγματικά περιστατικά ούτε να εξετάζει τα αποδεικτικά στοιχεία που δέχθηκε το Γενικό Δικαστήριο σε σχέση με τα περιστατικά αυτά. Ωστόσο, εξαιρέσεις στην ως άνω αρχή χωρούν όταν τα πορίσματα συγκεκριμένης αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως βασίζονται σε ουσιαστική ανακρίβεια η οποία προκύπτει με σαφήνεια από τα έγγραφα που κατατέθηκαν πρωτοδίκως. Τέτοιου είδους ανακρίβεια πρέπει να καθίσταται προφανής από τα έγγραφα που περιέχονται στη δικογραφία του Δικαστηρίου, χωρίς να συντρέχει ανάγκη διενέργειας νέας εκτιμήσεως των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων (
41
).
84.
Στην υπό κρίση υπόθεση, για τους προαναφερθέντες λόγους, καλώ το Δικαστήριο να εντοπίσει την απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στην ανάλυση της ανανεώσεως της άδειας κυκλοφορίας του Fumaderm το 2013, στο μέτρο που το σκεπτικό της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως στηρίζεται στην πραγματική παραδοχή ότι το φάρμακο αυτό αξιολογήθηκε για πρώτη και μοναδική φορά το 1994. Ως εκ τούτου, καλώ επίσης το Δικαστήριο να κρίνει ότι η υπό κρίση υπόθεση δεν εξαρτάται από τη συνδρομή «ιδιαίτερων περιστάσεων», όπως έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, υπό την έννοια ότι η αξιολόγηση του BfArM όσον αφορά το Fumaderm ήταν, ενδεχομένως, παρωχημένη ή δεν εφάρμοσε τα σχετικά κανονιστικά κριτήρια.
85.
Σε τελική ανάλυση, επειδή το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 293 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως (
42
) δεν μπορεί να δικαιολογηθεί υπό το πρίσμα των «ιδιαίτερων περιστάσεων» της υπό κρίση υποθέσεως ούτε ερείδεται στο γράμμα των σκοπών των «γενικών αδειών κυκλοφορίας» όπως καθορίζονται από την οδηγία 2001/83, εκτιμώ ότι πρέπει να γίνουν δεκτοί, αφενός, ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως στις υποθέσεις C-438/21 P και C-439/21 P καθώς και ο τρίτος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C-440/21 P και, αφετέρου, ο πρώτος λόγος αναιρέσεως στις υποθέσεις C-438/21 P και C‑440/21 P καθώς και ο τρίτος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C-439/21 P.
Β.
Επί του λόγου αναιρέσεως με τον οποίο προβάλλεται παραβίαση της αρχής της δοτής αρμοδιότητας και της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης
86.
Όπως προαναφέρθηκε, στη σκέψη 282 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, «λαμβανομέν[ης] υπόψη […] της ειδικής λειτουργίας που επιτελούν ο ΕΜΑ και η Επιτροπή» (
43
), η τελευταία όφειλε να έχει ζητήσει από τη CHMP να επαληθεύσει τον ρόλο του MEF στη σύνθεση του Fumaderm, είτε μόνη της είτε μέσω του BfArM.
87.
Η διαπίστωση αυτή απορρέει από την ανάλυση που παρατίθεται στις σκέψεις 219 έως 238 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, στις οποίες το Γενικό Δικαστήριο εξετάζει διάφορες αιτιολογικές σκέψεις και διατάξεις της οδηγίας 2001/83 και του κανονισμού 726/2004 οι οποίες κατατείνουν, κατ’ αυτό, στο συμπέρασμα ότι η Επιτροπή και ο EMA επιτελούν μια ειδική λειτουργία συνεπεία της οποίας υποχρεούντο να επιδιώξουν την επαλήθευση του θεραπευτικού αποτελέσματος του MEF στη σύνθεση του Fumaderm.
88.
Στις ίδιες αυτές σκέψεις, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι «[η] αρχή της αμοιβαίας αναγνωρίσεως, την οποία επικαλείται ο ΕΜΑ, δεν μπορεί […] να εμποδίσει την CHMP να εξετάσει, κατόπιν υποβολής αιτήσεως άδειας κυκλοφορίας στο πλαίσιο της κεντρικής διαδικασίας, τις προγενέστερες αξιολογήσεις στις οποίες προέβη εθνική αρχή ή να προβεί η ίδια σε ανεξάρτητη αξιολόγηση».
89.
Οι αναιρεσείοντες αμφισβητούν αμφότερες τις ανωτέρω διαπιστώσεις. Υποστηρίζουν, πρώτον, ότι το σκεπτικό της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως είναι προδήλως εσφαλμένο με γνώμονα τις διατάξεις της οδηγίας 2001/83 και του κανονισμού 726/2004, στις οποίες παρέπεμψε το Γενικό Δικαστήριο. Δεύτερον, διατείνονται ότι η σχετική νομοθεσία και νομολογία της Ένωσης αναγνωρίζουν ρητώς την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των προγενέστερων επιστημονικών αξιολογήσεων –ιδίως όταν αυτές προέρχονται από τις αρμόδιες εθνικές αρχές– τις οποίες ευθέως υπονομεύουν και αντικρούουν τα πορίσματα του Γενικού Δικαστηρίου.
90.
Από την πλευρά της, η Polpharma θεωρεί ότι τα πορίσματα του Γενικού Δικαστηρίου δεν είναι επ’ ουδενί ασυνεπή προς τον τρόπο λειτουργίας του συστήματος αποκεντρωμένης εφαρμογής της φαρμακευτικής νομοθεσίας της Ένωσης. Κατ’ αυτήν, η απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου δεν καταλήγει στο να τίθεται εν αμφιβόλω η διενεργηθείσα από το BfArM αξιολόγηση σε σχέση με το Fumaderm, διότι η εν λόγω εθνική αρχή ουδέποτε προέβη σε αξιολόγηση από τη σκοπιά της γενικής άδειας κυκλοφορίας του οικείου φαρμάκου. Επιπλέον, η Polpharma ισχυρίζεται ότι οι παρατηρήσεις των αναιρεσειόντων βασίζονται, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο, σε στενή ερμηνεία των διατάξεων της οδηγίας 2001/83 και του κανονισμού 726/2004.
1. Οι διατάξεις της οδηγίας 2001/83 και του κανονισμού 726/2004 στις οποίες παρέπεμψε το Γενικό Δικαστήριο
91.
Καταρχάς, είναι σημαντικό να γίνει αντιληπτό ότι, προκειμένου να αποτραπούν καταχρηστικές συμπεριφορές, κάθε θεσμικό όργανο ή υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να αντλεί την αρμοδιότητά του/της από μια νομική πράξη και να δηλώνει τη νομική βάση στην οποία θα στηριχθεί η απόφαση που πρόκειται να εκδοθεί. Στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο αναφέρθηκε σε τρία σύνολα διατάξεων προκειμένου να θεμελιώσει την υποχρέωση επαναξιολογήσεως ή επαληθεύσεως, στο πλαίσιο γενικής άδειας κυκλοφορίας, της ορθότητας της εκ μέρους της εθνικής αρχής αξιολογήσεως της ποιοτικής συνθέσεως, σε επίπεδο δραστικών ουσιών, του αρχικού φαρμάκου. Αυτά τα σύνολα διατάξεων είναι τα εξής:
–
πρώτον, η αιτιολογική σκέψη 12 και το άρθρο 30, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 και η αιτιολογική σκέψη 17 του κανονισμού 726/2004, τα οποία αφορούν την αποκαλούμενη «παραπομπή στην επιτροπή»·
–
δεύτερον, το άρθρο 31 της οδηγίας 2001/83, το οποίο αφορά τη διαδικασία παραπομπής σε επίπεδο Ένωσης και
–
τρίτον, η αιτιολογική σκέψη 19 και το άρθρο 57, παράγραφος 1, και το άρθρο 60 του κανονισμού 726/2004, τα οποία αφορούν την υποχρέωση που υπέχει ο EMA να παρέχει τις βέλτιστες δυνατές επιστημονικές συμβουλές καθώς και την παρεχόμενη στην Επιτροπή εξουσία να συλλέγει πληροφορίες από τα κράτη μέλη σχετικά με την «προστιθέμενη θεραπευτική αξία» των νέων φαρμάκων.
92.
Κατά τη γνώμη μου, ελλείψει οποιασδήποτε ρητής εξουσίας που να απονέμεται στην Επιτροπή και στον EMA δυνάμει της οδηγίας 2001/83 ή του κανονισμού 726/2004, δεν μπορεί να γίνει επίκληση των παρατιθέμενων από το Γενικό Δικαστήριο διατάξεων –ούτε καν υπό συνδυαστική ανάγνωση– προκειμένου να υποστηριχθεί ότι η Επιτροπή διέθετε, στην υπό κρίση υπόθεση, την αρμοδιότητα να επαναξιολογήσει την ποιοτική αξιολόγηση που είχε διενεργήσει το BfArM κατά τον χρόνο χορηγήσεως της άδειας κυκλοφορίας στο φάρμακο Fumaderm, πολλώ δε μάλλον κατά τον χρόνο της ανανέωσης της εν λόγω άδειας εν έτει 2013.
93.
Το πρώτο σύνολο των παρατιθέμενων αιτιολογικών σκέψεων και διατάξεων –δηλαδή η αιτιολογική σκέψη 12 και το άρθρο 30, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 καθώς και η αιτιολογική σκέψη 17 του κανονισμού 726/2004– αφορά τη σημασία της επιλύσεως, μέσω ενός κεντρικού συστήματος αξιολόγησης και λήψης αποφάσεων, οποιασδήποτε ενδεχόμενης διαφωνίας ανακύψει μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά την άδεια κυκλοφορίας συγκεκριμένου φαρμάκου στο πλαίσιο της αμοιβαίας αναγνωρίσεως και της αποκεντρωμένης διαδικασίας. Πιο συγκεκριμένα, οι ως άνω διατάξεις αφορούν την περίπτωση κατά την οποία τα κράτη μέλη διαφωνούν σχετικά με τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας από εθνική αρχή άλλου κράτους μέλους λόγω πιθανού σοβαρού κινδύνου για τη δημόσια υγεία. Το σχετικό ζήτημα πρέπει να παραπέμπεται στον EMA βάσει του άρθρου 29, παράγραφος 4, της οδηγίας 2001/83, μόνο στην περίπτωση κατά την οποία, στο πλαίσιο απειλής για τη δημόσια υγεία, δεν μπορεί να επιλυθεί η συγκεκριμένη διαφωνία μεταξύ των ενδιαφερόμενων κρατών μελών.
94.
Αντιθέτως, η υπό κρίση υπόθεση αφορά φάρμακο το οποίο έλαβε άδεια κυκλοφορίας σε ένα μόνον κράτος μέλος. Ως εκ τούτου, δεν ετέθη ζήτημα αμοιβαίας αναγνώρισης ή αποκεντρωμένης διαδικασίας ούτε υπήρξε αμφισβήτηση ως προς τα αποτελέσματα του Fumaderm στην ανθρώπινη υγεία ή διαφωνία μεταξύ οιωνδήποτε εκ των κρατών μελών, ούτως ώστε να δικαιολογείται η εφαρμογή του άρθρου 29, παράγραφος 4, της οδηγίας 2001/83.
95.
Κατά το δεύτερο σύνολο των παρατιθέμενων διατάξεων, το Γενικό Δικαστήριο παρέπεμψε στο άρθρο 31, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83, το οποίο διέπει τη διαδικασία παραπομπής σε περιπτώσεις που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για την Ένωση. Όπως διευκρινίζουν στις γραπτές τους παρατηρήσεις η Επιτροπή και ο EMA, η διαδικασία αυτή αφορά προϊόντα τα οποία έχουν λάβει άδεια κυκλοφορίας σε περισσότερα του ενός κράτη μέλη. Μπορεί να κινηθεί «[σ]ε ειδικές περιπτώσεις που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για την Ένωση» όταν «τα κράτη μέλη, η Επιτροπή, ο αιτών ή ο κάτοχος της άδειας κυκλοφορίας παραπέμπουν το θέμα στη [CHMP] […], προτού ληφθεί οποιαδήποτε απόφαση σχετικά με αίτηση χορήγησης άδειας κυκλοφορίας ή αναστολή ή ανάκληση άδειας κυκλοφορίας ή για οποιαδήποτε άλλη τροποποίηση της άδειας κυκλοφορίας που φαίνεται αναγκαία».
96.
Παρατηρώ ότι το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 31, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 αποτέλεσε το αντικείμενο της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση August Wolff και Remedia κατά Επιτροπής (
44
), στην οποία το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η φράση «που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για την Ένωση» αποκτά πλήρες νόημα μόνο στην περίπτωση που έχουν χορηγηθεί άδειες κυκλοφορίας για το ίδιο φάρμακο σε πλείονα κράτη μέλη και υφίσταται αβεβαιότητα σχετικά με τη δραστική του ουσία. Η ως άνω έννοια έχει εφαρμογή σε περιπτώσεις στις οποίες ένα φάρμακο έχει λάβει άδεια κυκλοφορίας σε περισσότερα του ενός κράτη μέλη. Διαδικασία παραπομπής δυνάμει του άρθρου 31, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 δεν μπορεί να τεθεί εν κινήσει σε σχέση με προϊόντα τα οποία έχουν λάβει άδεια κυκλοφορίας αποκλειστικά και μόνο σε ένα κράτος μέλος.
97.
Στην υπό κρίση υπόθεση, φρονώ ότι η σύνδεση στην οποία προέβη το Γενικό Δικαστήριο μεταξύ του άρθρου 31, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/83 και της αρμοδιότητας της Επιτροπής να επαληθεύσει τον φάκελο που αφορούσε προϊόν το οποίο είχε λάβει άδεια κυκλοφορίας σε ένα μόνον κράτος μέλος δεν επιρρωννύεται από τη συγκεκριμένη διάταξη.
98.
Όσον αφορά το τρίτο σύνολο διατάξεων που μνημονεύεται από το Γενικό Δικαστήριο, γίνεται μνεία στο άρθρο 60 του κανονισμού 726/2004, το οποίο σχετίζεται με τη συλλογή πληροφοριών τις οποίες έχουν στη διάθεσή τους τα κράτη μέλη με σκοπό την αξιολόγηση της προστιθέμενης θεραπευτικής αξίας νέου φαρμάκου σε ζητήματα σχετικά με την τιμολόγηση και την κάλυψη των δαπανών. Κατά τη γνώμη μου, είναι σαφές ότι η διάταξη αυτή δεν απονέμει στην Επιτροπή την εξουσία επαληθεύσεως μιας διενεργηθείσας σε εθνικό επίπεδο επιστημονικής αξιολογήσεως η οποία πραγματοποιήθηκε με σκοπό τη διάθεση του εν λόγω φαρμάκου στην αγορά του εδάφους του οικείου κράτους μέλους.
99.
Τέλος, και στο ίδιο πνεύμα, η αιτιολογική σκέψη 19 και το άρθρο 57, παράγραφος 1, του κανονισμού 726/2004 δεν συνηγορούν υπέρ της αναγνώρισης εξουσιών στην Επιτροπή και τον EMA από το Γενικό Δικαστήριο. Η πρώτη φράση της αιτιολογικής σκέψης 19 αναφέρει απλώς ότι καθήκον του EMA πρέπει «να είναι η παροχή επιστημονικών γνωμών του υψηλότερου δυνατού επιπέδου στα θεσμικά όργανα της [Ένωσης] καθώς και στα κράτη μέλη». Συνεπώς, η συγκεκριμένη φράση απαιτεί από τον εν λόγω οργανισμό να τηρεί ένα πρότυπο επιστημονικής αριστείας κατά την έκδοση των γνωμών του στο πλαίσιο των διαδικασιών που τον εξουσιοδοτούν προς τούτο. Ωστόσο, ουδόλως θεσπίζει σχετική εξουσία του EMA έναντι των κρατών μελών. Από τη μεριά του, το άρθρο 57, παράγραφος 1, του κανονισμού 726/2004 καθορίζει ένα πρότυπο αριστείας και θεσπίζει την υποχρέωση παροχής συμβουλών για θέματα σχετικά με την αξιολόγηση της ποιότητας, της ασφάλειας και της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων. Πράγματι, από το γράμμα της διατάξεως αυτής καθίσταται σαφές ότι το πρότυπο και η υποχρέωση ισχύουν για «κάθε θέμα […] το οποίο παραπέμπεται σε αυτό σύμφωνα με τις διατάξεις της νομοθεσίας [της Ένωσης] για τα φάρμακα», όπερ σημαίνει ότι προκειμένου να τύχει εφαρμογής το άρθρο 57, παράγραφος 1, η αρμοδιότητα πρέπει να προβλέπεται ρητώς από τον κανονισμό 726/2004.
100.
Για όλους τους ανωτέρω περιγραφόμενους λόγους, φρονώ ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν μπορούσε να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Επιτροπή και ο EMA επιτελούν μια «ειδική λειτουργία» η οποία συγκεκριμένα επιτρέπει –ή ακόμη και υποχρεώνει– οποιοδήποτε από τα δύο αυτά όργανα να επαναξιολογήσουν την άδεια κυκλοφορίας σταθερού φαρμακευτικού συνδυασμού που έχει χορηγηθεί από αρμόδια εθνική αρχή κατόπιν αποφάσεως που ελήφθη σχετικά με το κατά πόσον φάρμακο συνιστάμενο σε μία μεμονωμένη ουσία και αποτελούμενο από μία από τις δραστικές ουσίες του σταθερού αυτού συνδυασμού υπάγεται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας.
2. Η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των προγενέστερων επιστημονικών αξιολογήσεων φαρμάκων
101.
Κατά δεύτερον, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι, όπως έχει επισημάνει το ίδιο το Γενικό Δικαστήριο με τη νομολογία του, η οδηγία 2001/83 και ο κανονισμός 726/2004 «σχηματίζουν ενιαίο και εναρμονισμένο σύστημα σε ό,τι αφορά το ουσιαστικό δίκαιο που εφαρμόζεται στην έγκριση των φαρμακευτικών προϊόντων», ούτως ώστε «όποια και αν είναι η διαδικασία [–σε εθνικό ή σε ενωσιακό επίπεδο–], τα φάρμακα πρέπει να πληρούν τις ίδιες απαιτήσεις ουσίας και έχουν αξιώσεις στην ίδια προστασία» (
45
). Πράγματι, η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των προγενέστερων επιστημονικών αξιολογήσεων φαρμάκων εκπορεύεται από το γεγονός ότι τόσο οι αρχές της Ένωσης όσο και οι αρμόδιες εθνικές αρχές υπόκεινται στους ίδιους πλήρως εναρμονισμένους κανόνες, με σκοπό, όπως υπογράμμισε ο ΕΜΑ, τη δημιουργία κοινής αγοράς για τα φάρμακα.
102.
Παρατηρώ προσέτι ότι, ανεξάρτητα από τη διαδικασία που ακολουθείται για τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας σε ένα φάρμακο –εθνική ή κεντρική–, ο εναρμονισμένος χαρακτήρας της φαρμακευτικής νομοθεσίας της Ένωσης αποτυπώνεται στην αιτιολογική σκέψη 14 του κανονισμού 726/2004. Η αιτιολογική αυτή σκέψη αναφέρει ότι «[θ]α πρέπει να προβλεφθεί ότι τα κριτήρια ποιότητας, ασφάλειας και αποτελεσματικότητας των οδηγιών [2001/83 και 2001/82] εφαρμόζονται στα φάρμακα στα οποία χορηγείται άδεια από την [Ευρωπαϊκή Ένωση] και θα πρέπει, με την πρόβλεψη αυτή, να είναι δυνατό να εκτιμάται η σχέση κινδύνου-οφέλους όλων των φαρμάκων όταν τίθενται σε κυκλοφορία, κατά την ανανέωση της άδειας και οποτεδήποτε το κρίνει σκόπιμο η αρμόδια αρχή».
103.
Όσον αφορά την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των προγενέστερων επιστημονικών αξιολογήσεων φαρμάκων, δέον να σημειωθεί, σε συνδυασμό με τις παρατηρήσεις του ΕΜΑ, ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 9 του κανονισμού 726/2004, η Επιτροπή δύναται να χορηγήσει άδεια κυκλοφορίας, σε κεντρικό επίπεδο, σε γενόσημα φάρμακα στην περίπτωση που στο φάρμακο αναφοράς έχει επίσης χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας είτε από την Επιτροπή, μέσω της κεντρικής διαδικασίας, είτε από αρμόδια εθνική αρχή, μέσω της αμοιβαίας αναγνωρίσεως ή μέσω αποκεντρωμένων διαδικασιών. Στο πλαίσιο της κεντρικής διαδικασίας χορήγησης άδειας κυκλοφορίας σε γενόσημο φάρμακο, η ίδια αιτιολογική σκέψη επιβάλλει στην Επιτροπή να απόσχει από την υπονόμευση της εναρμονίσεως που έχει επιτευχθεί μέσω της χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας –είτε σε κεντρικό είτε σε εθνικό επίπεδο– στο φάρμακο αναφοράς.
104.
Η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των προγενέστερων επιστημονικών αξιολογήσεων αποτέλεσε επίσης το αντικείμενο των αποφάσεων που εξέδωσε το Δικαστήριο στις υποθέσεις Synthon (
46
) και Astellas (
47
). Στην πρώτη από τις δύο ως άνω αποφάσεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι το κράτος μέλος που επιλαμβάνεται αιτήσεως αμοιβαίας αναγνωρίσεως δύναται, πλην της περιπτώσεως κινδύνου για τη δημόσια υγεία του άρθρου 29 [της οδηγίας 2001/83], να αξιολογήσει εκ νέου τα σχετικά με την ουσιαστική ομοιότητα στοιχεία που οδήγησαν το κράτος μέλος αναφοράς να δεχθεί συνοπτική αίτηση. Σύμφωνα με το Δικαστήριο, η ερμηνεία αυτή δεν θίγει μόνον το γράμμα των άρθρων 28 και 29 της οδηγίας 2001/83, αλλά στερεί τις διατάξεις αυτές από την πρακτική αποτελεσματικότητά τους. Συγκεκριμένα, αν ένα κράτος μέλος, καλούμενο να αναγνωρίσει χορηγηθείσα από άλλο κράτος μέλος άδεια, μπορεί να εξαρτά την αναγνώριση αυτή από εν όλω ή εν μέρει δεύτερη αξιολόγηση της αιτήσεως άδειας, τούτο σημαίνει ότι η διαδικασία αμοιβαίας αναγνωρίσεως που θέσπισε ο νομοθέτης της Ένωσης στερείται κάθε νοήματος και διακυβεύεται σοβαρώς η υλοποίηση των σκοπών της οδηγίας 2001/83 (
48
). Μολονότι η ως άνω απόφαση απορρέει από ένδικη διαφορά σχετικά με τις αρμόδιες αρχές διαφορετικών κρατών μελών, η ίδια ερμηνεία πρέπει να υιοθετείται όταν εμπλέκονται η Επιτροπή και ο ΕΜΑ.
105.
Άλλωστε, από την απόφαση Astellas συνάγεται ότι τα αρμόδια δικαστήρια των κρατών μελών δεν είναι αρμόδια να εξετάσουν, κατόπιν αιτήσεως παραγωγού γενόσημου φαρμάκου, τη συμβατότητα των εκδιδόμενων σε άλλο κράτος μέλος αποφάσεων με τις οποίες χορηγείται άδεια κυκλοφορίας συμφώνως προς την οδηγία 2001/83. Παρόμοια προσέγγιση πρέπει να ισχύει κατά μείζονα λόγο όσον αφορά τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήτοι την Επιτροπή και τον EMA, τα οποία, εφόσον δεν προβλέπεται ρητώς άλλως από την εφαρμοστέα νομοθεσία, δεν μπορούν να προσβάλουν τις αποφάσεις που εκδίδονται από τα κράτη μέλη. Πράγματι, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, η νομολογία Astellas πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι εταιρία παραγωγής γενόσημων φαρμάκων η οποία ζητεί τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας για το προϊόν της –είτε σε εθνικό είτε σε ενωσιακό επίπεδο– έχει τη δυνατότητα να προσβάλει την απόφαση με την οποία χορηγήθηκε άδεια κυκλοφορίας στο αρχικό φαρμακευτικό προϊόν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων του κράτους μέλους στο οποίο χορηγήθηκε η άδεια αυτή. Η δυνατότητα αυτή υφίσταται και όσον αφορά την απόφαση ανανεώσεως της άδειας κυκλοφορίας που εκδόθηκε από τις εθνικές αρχές, γεγονός το οποίο καθιστά δυνατή την προσβολή της αξιολόγησης στην οποία έχει προβεί η αρχή αυτή όσον αφορά την ποιοτική σύνθεση του επίμαχου φαρμακευτικού προϊόντος.
106.
Με βάση τις ανωτέρω παρατηρήσεις, καθίσταται σαφές ότι όχι μόνον οι αρχές των κρατών μελών αλλά και τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να υποχρεούνται να αναγνωρίζουν τις προγενέστερες επιστημονικές αξιολογήσεις που αφορούν ένα συγκεκριμένο φαρμακευτικό προϊόν, εκτός εάν συντρέχουν ειδικοί λόγοι που συνδέονται με τη δημόσια υγεία –για παράδειγμα, εγείρονται αμφιβολίες σχετικά με την ασφάλεια του προϊόντος– οι οποίοι θα μπορούσαν να καταλήξουν στη διενέργεια μιας νέας αξιολόγησης. Όπως έχει ήδη επισημανθεί, η θεώρηση αυτή στηρίζεται στην ύπαρξη του ίδιου νομοθετικού και κανονιστικού πλαισίου, με το οποίο σκοπείται η επίτευξη του ίδιου αποτελέσματος και το οποίο αποκλείει, εξ αυτού του λόγου, την ανάγκη επαλήθευσης της προηγούμενης αξιολόγησης των αρμόδιων αρχών.
107.
Για όλους τους προαναφερόμενους λόγους, είμαι της γνώμης ότι η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης πρέπει να ερμηνευθεί στην υπό κρίση υπόθεση υπό την έννοια ότι δεν επιτρέπει να επιβάλλεται στην Επιτροπή και στον EMA υποχρέωση επαληθεύσεως της θεραπευτικής σημασίας που έχει το MEF στη σύνθεση του Fumaderm, καθόσον τούτο συνεπάγεται την επαναξιολόγηση της ποιοτικής συνθέσεως του εν λόγω φαρμάκου, για το οποίο είχε χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας από το BfArM.
108.
Περαιτέρω, λαμβανομένης υπόψη της απουσίας οποιασδήποτε ρητής αρμοδιότητας δυνάμει της οδηγίας 2001/83 και του κανονισμού 726/2004, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν μπορούσε να κρίνει νομίμως ότι η Επιτροπή και ο EMA ήταν αρμόδιοι να επαναξιολογήσουν την άδεια κυκλοφορίας σταθερού φαρμακευτικού συνδυασμού που χορηγήθηκε από αρμόδια εθνική αρχή κατόπιν αποφάσεως σχετικά με το εάν φάρμακο συνιστάμενο σε μία μεμονωμένη ουσία και αποτελούμενο από μία από τις ουσίας του σταθερού αυτού συνδυασμού υπάγεται στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας.
109.
Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο πρέπει να κάνει δεκτό τον τρίτο λόγο αναιρέσεως στην υπόθεση C-438/21 P, τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως στην υπόθεση C-439/21 P και τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως στην υπόθεση C-440/21 P.
Γ.
Τελικές παρατηρήσεις
110.
Στα σημεία 85 και 109 των παρουσών προτάσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να κάνει δεκτούς τους λόγους αναιρέσεως τους οποίους προέβαλαν οι αναιρεσείοντες και οι οποίοι βασίζονται, πρώτον, σε παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 και στην απουσία ιδιαίτερων περιστάσεων που να δικαιολογούν το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και, δεύτερον, σε παραβίαση της αρχής της δοτής αρμοδιότητας και της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης. Ως εκ τούτου, πρέπει να αναιρεθεί η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
111.
Κατά το άρθρο 61, παράγραφος 1, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε περίπτωση αναιρέσεως της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου, το Δικαστήριο μπορεί να αποφανθεί οριστικά επί της διαφοράς, εφόσον αυτή είναι ώριμη προς εκδίκαση. Κατά τη γνώμη μου, τέτοια περίπτωση συντρέχει εν προκειμένω. Αν δεν υφίσταντο οι αποδειχθείσες παραβάσεις και παραβιάσεις, το Γενικό Δικαστήριο θα είχε συναγάγει ότι η Επιτροπή ορθώς είχε συμπεράνει στην απόφαση του 2014 ότι τα Fumaderm και Tecfidera, στο μέτρο που συνιστούν διαφορετικά φάρμακα, δεν υπάγονταν στην ίδια γενική άδεια κυκλοφορίας. Κατά συνέπεια, θα είχε απορριφθεί η ένσταση ελλείψεως νομιμότητας την οποία η Polpharma προέβαλε πρωτοδίκως και δεν θα είχε ακυρωθεί η προσβαλλόμενη απόφαση.
112.
Τέλος, κατά το άρθρο 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, εάν η αίτηση αναιρέσεως κριθεί βάσιμη και το Δικαστήριο μπορεί να αποφανθεί οριστικά επί της διαφοράς, το Δικαστήριο αποφαίνεται επί των εξόδων. Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο εφαρμόζεται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπήρξε σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Στις υπό κρίση υποθέσεις, δεδομένου ότι οι αναιρεσείοντες ζήτησαν να καταδικαστεί η Polpharma στα δικαστικά έξοδα τόσο της διαδικασίας ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου όσο και της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου και δεδομένου ότι η Polpharma πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ηττηθεί, η Polpharma πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν οι αναιρεσείοντες και στα δικά της δικαστικά έξοδα τόσο πρωτοδίκως όσο και κατ’ αναίρεση.
VI. Πρόταση
113.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (έβδομο πενταμελές τμήμα), της 5ης Μαΐου 2021, Pharmaceutical Works Polpharma κατά ΕΜΑ (Τ‑611/18, EU:T:2021:241)·
–
να απορρίψει την προσφυγή ακυρώσεως την οποία άσκησε πρωτοδίκως η Pharmaceutical Works Polpharma·
–
να καταδικάσει τη Pharmaceutical Works Polpharma στα δικαστικά έξοδα.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Οδηγία 2001/83/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Νοεμβρίου 2001, περί κοινοτικού κώδικος για τα φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση (ΕΕ 2011, L 311, σ. 67), όπως τροποποιήθηκε ακολούθως.
(
3
)	Κανονισμός (ΕΚ) 726/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, για τη θέσπιση κοινοτικών διαδικασιών χορήγησης άδειας και εποπτείας όσον αφορά τα φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη και για κτηνιατρική χρήση και για τη σύσταση Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΕ 2004, L 136, σ. 1).
(
4
)	Κανονισμός (ΕΟΚ) 2309/93 του Συμβουλίου, της 22ας Ιουλίου 1993, για τη θέσπιση κοινοτικών διαδικασιών έγκρισης και εποπτείας των φαρμακευτικών προϊόντων για ανθρώπινη και κτηνιατρική χρήση και για τη σύσταση ευρωπαϊκού οργανισμού για την αξιολόγηση των φαρμακευτικών προϊόντων (ΕΕ 1993, L 214, σ. 1).
(
5
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Νοεμβρίου 2001, περί κοινοτικού κώδικος για τα κτηνιατρικά φάρμακα (ΕΕ 2001, L 311, σ. 1).
(
6
)	Βλ. σκέψη 293 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(
7
)	Βλ., επίσης, απόφαση της 28ης Ιουνίου 2017, Novartis Europharm κατά Επιτροπής (C-629/15 P και C-630/15 P, EU:C:2017:498, σκέψεις 69 και 72), όπου το Δικαστήριο αποσαφήνισε ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 καταλαμβάνει όλες τις αναπτύξεις του αρχικού φαρμάκου, ανεξάρτητα από τις διαδικασίες εγκρίσεώς τους, ήτοι διά της τροποποιήσεως της αρχικής άδειας κυκλοφορίας του φαρμάκου αυτού ή διά της απονομής χωριστής άδειας κυκλοφορίας.
(
8
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Novartis Europharm κατά Επιτροπής (C-629/15 P και C-630/15 P, EU:C:2016:1003, σημεία 32 και 33).
(
9
)	Πρβλ. οδηγία 2004/27/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, για την τροποποίηση της οδηγίας 2001/83/ΕΚ περί κοινοτικού κώδικος για τα φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση (ΕΕ 2004, L 136, σ. 34). Βλ., επίσης, σκέψη 176 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(
10
)	Πρβλ. αποφάσεις της 3ης Δεκεμβρίου 1998, Generics (ΗΒ) κ.λπ. (C-368/96, EU:C:1998:583, σκέψεις 44, 53 και 56), και της 29ης Απριλίου 2004, Novartis Pharmaceuticals (C-106/01, EU:C:2004:245, σκέψη 69). Ουσιαστικά, η νομολογία αυτή αφορά το κατά πόσον μόνη η έρευνα νέων ενδείξεων ή η διαφορετική φαρμακοτεχνική μορφή για την ίδια δραστική ουσία διαφοροποιούν το προϊόν και δικαιολογούν την αναγνώριση νέας νόμιμης περιόδου προστασίας δεδομένων. Στην τελευταία από τις ως άνω αποφάσεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι τέτοιου είδους μεταβολές αποτελούν παραλλαγές του ίδιου προϊόντος, οι οποίες δεν έλκουν τη χορήγηση νέας περιόδου νόμιμης προστασίας των δεδομένων.
(
11
)	Βλ. τον μη αμφισβητούμενο ορισμό που παρατίθεται από τον EMA στην ιστοσελίδα του, διαθέσιμος στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://www.ema.europa.eu/en/glossary/pharmaceutical-form.
(
12
)	Βλ. τον μη αμφισβητούμενο ορισμό που παρατίθεται από τον EMA στην ιστοσελίδα του, διαθέσιμος στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://www.ema.europa.eu/en/glossary/route-administration.
(
13
)	Βλ. European Medicines Agency pre-authorisation procedural advice for user of the centralised procedure (έκδοση της 20ής Ιουνίου 2022), υποκεφάλαιο 4.7.2 «Παρουσιάσεις», σ. 122.
(
14
)	Κανονισμός (ΕΚ) 1234/2008 της Επιτροπής, της 24ης Νοεμβρίου 2008, σχετικά με την εξέταση των τροποποιήσεων όσον αφορά τους όρους των αδειών κυκλοφορίας φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση και κτηνιατρικών φαρμάκων (ΕΕ 2008, L 334, σ. 7), ο οποίος αντικατέστησε τον κανονισμό (ΕΚ) 1085/2003 της Επιτροπής, της 3ης Ιουνίου 2003, σχετικά με την εξέταση των τροποποιήσεων των όρων της άδειας κυκλοφορίας φαρμακευτικών προϊόντων για ανθρώπινη χρήση και κτηνιατρικών φαρμακευτικών προϊόντων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2309/93 του Συμβουλίου (ΕΕ 2003, L 159, σ. 24). Βλ., επίσης, απόφαση της 28ης Ιουνίου 2017, Novartis Europharm κατά Επιτροπής (C-629/15 P και C-630/15 P, EU:C:2017:498, σκέψη 69).
(
15
)	Όπως επισημαίνουν οι αναιρεσείοντες, η διάκριση μεταξύ «τροποποιήσεων» και «επεκτάσεων» διενεργείται υπό το πρίσμα της πολυπλοκότητας της αξιολόγησης που απαιτείται σε κάθε υπόθεση και του βαθμού κινδύνου για την ανθρώπινη υγεία που απορρέει από το ενδεχόμενο αποτέλεσμα της(των) μεταβολής(-ών) του προϊόντος στην ποιότητα, την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητά του. Στην κατηγορία με τις ήσσονος σημασίας τροποποιήσεις υπάγονται οι τροποποιήσεις τύπου Ι, ενώ στην κατηγορία με τις μείζονος σημασίας τροποποιήσεις υπάγονται οι επεκτάσεις, για τις οποίες το άρθρο 19 του κανονισμού 1234/2008 απαιτεί να ακολουθείται η ίδια διαδικασία αξιολόγησης με αυτήν που ακολουθείται για τη χορήγηση της αρχικής άδειας κυκλοφορίας.
(
16
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
17
)	Για έναν κατάλογο των τροποποιήσεων που έχουν εγκριθεί για το φάρμακο Tecfidera από την έκδοση της αποφάσεως του 2014 και έπειτα, βλ. Tecfidera: EPAR – Procedural steps taken and scientific information after the authorisation, διαθέσιμος στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://www.ema.europa.eu/en/documents/procedural-steps-after/tecfidera-epar-procedural-steps-taken-scientific-information-after-authorisation_en.pdf.
(
18
)	Gerstenblith, B. A., «An “active ingredient” of a drug must be present when the drug is administered» [«Ένα ‟ενεργό συστατικό” φαρμάκου πρέπει να είναι παρόν κατά τη χορήγηση του φαρμάκου»], Journal of Intellectual Property Law & Practice, τεύχος 6(2), Φεβρουάριος 2011, σ. 69 έως 71.
(
19
)	Απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2005, SmithKline Beecham (C-74/03, EU:C:2005:39, σκέψεις 43 και 44), όπου φαρμακευτική επιχείρηση αμφισβήτησε τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας ενός γενόσημου φαρμακευτικού προϊόντος επί τη βάσει του ότι το εν λόγω προϊόν δεν ήταν ουσιαστικά παρεμφερές με το προϊόν αναφοράς. Στην υπόθεση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε ότι αίτηση για τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας στην αγορά φαρμάκου εξετάζεται με τη συντομευμένη διαδικασία οσάκις το επίμαχο φάρμακο περιέχει το ίδιο δραστικό από θεραπευτικής σκοπιάς συστατικό με το φάρμακο αναφοράς, αλλά έχει προσμιχθεί με διαφορετικό άλας. Βλ. «Products may be essentially similar with same active substance in different salts», EU Focus, 2005, 159, σ. 19 έως 20.
(
20
)	Βλ., για παράδειγμα, κανονισμό (ΕΕ) 2018/781 της Επιτροπής, της 29ης Μαΐου 2018, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 847/2000 ως προς τον ορισμό της έννοιας «παρόμοιο φάρμακο» (ΕΕ 2018, L 132, σ. 1).
(
21
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Novartis Europharm κατά Επιτροπής (C-629/15 P και C-630/15 P, EU:C:2016:1003).
(
22
)	Όπ.π. (σημείο 43), όπου γίνεται παραπομπή συναφώς σε Manley, Μ.I., και Vickers, M., Navigating European Pharmaceutical Law, Oxford University Press, Οξφόρδη, 2015, σ. 264, σημείο 8.33.
(
23
)	Όπ.π. (σημείο 46).
(
24
)	Notice to Applicants [Ανακοίνωση προς τους αιτούντες], τόμος 2Α: Διαδικασίες για την άδεια κυκλοφορίας στην αγορά, κεφάλαιο 1: Άδεια κυκλοφορίας στην αγορά, Ιούλιος 2015, σημείο 2.3, σ. 9. Βλ., επίσης, την από Ιουλίου του 2019 πρόσφατη εκδοχή του ιδίου ως άνω εγγράφου.
(
25
)	Όπ.π. (σημείο 45).
(
26
)	Βλ. σκέψη 292 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(
27
)	Το ζήτημα συνίστατο στο ότι, πρώτον, τα δύο φάρμακα είχαν εγκριθεί με τη χορήγηση χωριστών αδειών κυκλοφορίας και, δεύτερον, ότι οι δοσολογίες και οι θεραπευτικές τους ενδείξεις δεν ήταν οι ίδιες.
(
28
)	Ειδικότερα, στην απόφαση της 28ης Ιουνίου 2017, Novartis Europharm v Commission (C‑629/15 P και C-630/15 P, EU:C:2017:498, σκέψη 66), το Δικαστήριο έκρινε ότι η φράση «κάθε τροποποίηση και επέκταση» στο άρθρο 6, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83 αφορά μια «τροποποίηση των όρων της άδειας κυκλοφορίας» ή μια «επέκταση της άδειας κυκλοφορίας», κατά την έννοια του κανονισμού (ΕΚ) 1085/2003 της Επιτροπής, της 3ης Ιουνίου 2003, σχετικά με την εξέταση των τροποποιήσεων των όρων της άδειας κυκλοφορίας φαρμακευτικών προϊόντων για ανθρώπινη χρήση και κτηνιατρικών φαρμακευτικών προϊόντων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2309/93 του Συμβουλίου (ΕΕ 2003, L 159, σ. 24). Ο εν λόγω κανονισμός προηγήθηκε του κανονισμού 1234/2008, ο οποίος παρατίθεται στο σημείο 55 των παρουσών προτάσεων.
(
29
)	Απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2016, Hemming κ.λπ. (C-316/15, EU:C:2016:879 σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
30
)	Βλ. σκέψη 176 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(
31
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Léger στην υπόθεση Schulte (C-350/03, EU:C:2004:568, σημεία 84 έως 88 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση European Federation for Cosmetic Ingredients (C-592/14, EU:C:2016:179, σημείο 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
32
)	Πρβλ. απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2011, Nycomed Danmark κατά EMA (T-52/09, EU:T:2011:738, σκέψη 71).
(
33
)	Βλ. σημείο 57 των παρουσών προτάσεων.
(
34
)	Το σκεπτικό του Γενικού Δικαστηρίου αναπτύσσεται περαιτέρω στις σκέψεις 181 έως 218 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, όπου επισημαίνεται, μεταξύ άλλων, ότι «το περιεχόμενο των κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με τους φαρμακευτικούς συνδυασμούς και το εύρος των πληροφοριών που ζητούνται από τους αιτούντες εξελίχθηκε συναφώς αισθητά μεταξύ, αφενός, της ημερομηνίας χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας στο Fumaderm, στις 9 Αυγούστου 1994, και, αφετέρου, της εκδόσεως της εκτελεστικής αποφάσεως της 30ής Ιανουαρίου 2014».
(
35
)	Βλ. τους αμυντικούς ισχυρισμούς του ΕΜΑ ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, σημείο 37 και παράρτημα B.2.
(
36
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
37
)	Βλ. την από Νοεμβρίου του 2005 εκδοχή της ανακοίνωσης προς τους αιτούντες, η οποία εφαρμόζεται για το 2013.
(
38
)	CHMP/EWP/240/95 Rev. 1 (19 Φεβρουαρίου 2009), διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://www.ema.europa.eu/en/documents/scientific-guideline/guideline-clinical-development-fixed-combination-medicinal-products-revision-1_en.pdf.
(
39
)	Βλ. σκέψεις 205 έως 207 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.
(
40
)	BGBl. 2005 I, αριθ. 73, σ. 3394, όπως τροποποιήθηκε μεταγενέστερα. Απόδοση του νόμου περί φαρμάκων στην αγγλική γλώσσα διατίθεται στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_amg/.
(
41
)	Διάταξη της 31ης Μαρτίου 2011, Mauerhofer κατά Επιτροπής (C-433/10 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2011:204, σκέψεις 69 και 71).
(
42
)	Βλ. σημείο 42 των παρουσών προτάσεων.
(
43
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
44
)	Απόφαση της 20ής Οκτωβρίου 2016, August Wolff και Remedia κατά Επιτροπής (T-672/14, EU:T:2016:623). Βλ., ιδίως, σκέψεις 59 έως 66 της αποφάσεως αυτής.
(
45
)	Πρβλ. απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2015, Novartis Europharm κατά Επιτροπής (T-472/12, EU:T:2015:637, σκέψεις 74 και 76).
(
46
)	Απόφαση της 16ης Οκτωβρίου 2008, Synthon (C-452/06, EU:C:2008:565).
(
47
)	Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2018, Astellas Pharma (C-557/16, EU:C:2018:181, στο εξής: απόφαση Astellas).
(
48
)	Απόφαση της 16ης Οκτωβρίου 2008, Synthon (C-452/06, EU:C:2008:565, σκέψεις 31 και 32).