62022CJ0549_RES
Υπόθεση C-549/22
X
κατά
Raad van bestuur van de Sociale verzekeringsbank
(αίτηση του Centrale Raad van Beroep για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (δεύτερο τμήμα) της 29ης Φεβρουαρίου 2024
«Προδικαστική παραπομπή – Συμφωνία σύνδεσης ΕΚ‑Αλγερίας – Κοινωνική ασφάλιση των Αλγερινών διακινουμένων εργαζομένων και των επιζώντων τους – Μεταφορά παροχών στην Αλγερία βάσει της ισοτιμίας που εφαρμόζεται δυνάμει της νομοθεσίας του κράτους μέλους οφειλέτη – Παροχές επιζώντος – Εθνική ρύθμιση εφαρμόζουσα την αρχή του κράτους κατοικίας – Ρήτρα κατοικίας επιφέρουσα μείωση του ποσού των παροχών επιζώντος για τους δικαιούχους που κατοικούν στην Αλγερία»
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνία σύνδεσης ΕΚ‑Αλγερίας – Άρθρο 68, παράγραφος 4 – Άμεσο αποτέλεσμα – Ανυπαρξία αποφάσεως του Συμβουλίου Σύνδεσης – Δεν ασκεί επιρροή
(Συμφωνία σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας, άρθρο 68 § 4)
(βλ. σκέψεις 30-36, διατακτ. 1)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνία σύνδεσης ΕΚ‑Αλγερίας – Κοινωνική ασφάλιση των διακινουμένων εργαζομένων – Ελεύθερη μεταφορά συντάξεων κοινωνικής ασφάλισης – Προσωπικό πεδίο εφαρμογής – Παροχές επιζώντος – Επιζώντες εργαζομένων – Εμπίπτουν – Υποχρέωση κατοικίας στο κράτος μέλος οφειλέτη – Δεν υφίσταται
(Συμφωνία σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας, άρθρο 68 § 4)
(βλ. σκέψεις 38, 40-42, διατακτ. 2)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνία σύνδεσης ΕΚ‑Αλγερίας – Κοινωνική ασφάλιση των διακινουμένων εργαζομένων – Ελεύθερη μεταφορά συντάξεων κοινωνικής ασφάλισης – Παροχές επιζώντος – Επιζών σύζυγος που κατοικεί στην Αλγερία – Μεταφορά παροχών βάσει της ισοτιμίας που εφαρμόζεται δυνάμει της νομοθεσίας του κράτους μέλους οφειλέτη – Μείωση του ποσού των παροχών επιζώντος λαμβανομένου υπόψη του κόστους ζωής στη χώρα κατοικίας του δικαιούχου – Επιτρέπεται – Προϋποθέσεις
(Συμφωνία σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας, άρθρο 68 § 4)
(βλ. σκέψεις 46-49, 51, διατακτ. 3)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Centrale Raad van Beroep (εφετείο για υποθέσεις κοινωνικής ασφάλισης και δημόσιας διοίκησης, Κάτω Χώρες, στο εξής: αιτούν δικαστήριο), το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι το άρθρο 68, παράγραφος 4 (
1
), της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας (
2
), σχετικά με το δικαίωμα ελεύθερης μεταφοράς παροχών κοινωνικής ασφάλισης, έχει άμεσο αποτέλεσμα και δεν απαγορεύει τη μείωση του ποσού των παροχών επιζώντος για τον λόγο ότι οι δικαιούχοι των παροχών αυτών κατοικούν στην Αλγερία, όταν οι παροχές αυτές αποσκοπούν στην εξασφάλιση ενός βασικού εισοδήματος υπολογιζόμενου σε συνάρτηση με το κόστος ζωής στο κράτος μέλος οφειλέτη και η μείωση αυτή σέβεται την ουσία του εν λόγω δικαιώματος.
Η Χ κατοικεί στην Αλγερία. Ως επιζώσα σύζυγος προσώπου το οποίο εργαζόταν στις Κάτω Χώρες και, κατά τον χρόνο του θανάτου του, ήταν ασφαλισμένο βάσει του Algemene nabestaandenwet (γενικού νόμου περί παροχών επιζώντων, στο εξής: ANW), δικαιούται παροχές επιζώντος από την 1η Ιανουαρίου 1999. Το Raad van bestuur van de Sociale verzekeringsbank (διοικητικό συμβούλιο του ταμείου κοινωνικής ασφάλισης, Κάτω Χώρες), αφού επανέφερε το 2018, με αναδρομική ισχύ, τις παροχές επιζώντος προς την Χ τις οποίες είχε παύσει να χορηγεί από το 2012, ενημέρωσε την Χ ότι, από 1ης Ιανουαρίου 2013, οι παροχές αυτές επρόκειτο να μειωθούν καθόσον θα καταβάλλονταν σύμφωνα με την αρχή του κράτους κατοικίας, ήτοι, εν προκειμένω, σε συνάρτηση με ποσοστό που αντικατοπτρίζει το επίπεδο του κόστους ζωής στην Αλγερία σε σχέση με το κόστος ζωής στις Κάτω Χώρες (
3
).
Μετά την απόρριψη των προσφυγών κατά της απόφασης αυτής, η Χ άσκησε έφεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το οποίο αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 68, παράγραφος 4, της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας προκειμένου να διευκρινιστεί εάν η συμφωνία αυτή απαγορεύει τη μείωση, βάσει της αρχής του κράτους κατοικίας, του ποσού των παροχών επιζώντος που λαμβάνει η X.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο απαντά, καταρχάς, στο ερώτημα εάν, λαμβανομένου υπόψη του γράμματος, του αντικειμένου και της φύσεως της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας, το άρθρο 68, παράγραφος 4, της συμφωνίας αυτής έχει άμεσο αποτέλεσμα.
Το Δικαστήριο διαπιστώνει, συναφώς, ότι η διάταξη αυτή θεσπίζει κατά τρόπο σαφή, ακριβή και ανεπιφύλακτο το δικαίωμα ελεύθερης μεταφοράς προς την Αλγερία των συντάξεων στις οποίες αναφέρεται η διάταξη, βάσει της ισοτιμίας που εφαρμόζεται δυνάμει της νομοθεσίας του κράτους μέλους οφειλέτη. Επομένως, η εν λόγω διάταξη επιβάλλει στα κράτη μέλη σαφή και συγκεκριμένη υποχρέωση επίτευξης αποτελέσματος, ήτοι της διασφάλισης της δυνατότητας των ενδιαφερομένων να κάνουν χρήση της ελεύθερης μεταφοράς συντάξεων, υποχρέωση η οποία, ως τέτοια, δεν εξαρτάται, όσον αφορά την εφαρμογή της ή τα αποτελέσματά της, από την έκδοση καμίας μεταγενέστερης πράξης.
Το Δικαστήριο επισημαίνει ότι το δικαίωμα αυτό ελεύθερης μεταφοράς δεν είναι απόλυτο, δεδομένου ότι τα συγκεκριμένα αποτελέσματά του σε κάθε δεδομένη περίπτωση διαμορφώνονται «βάσει της ισοτιμίας που εφαρμόζεται δυνάμει της νομοθεσίας του κράτους μέλους ή των κρατών μελών τα οποία είναι οφειλέτες», διευκρινίζοντας ωστόσο ότι τούτο δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιτρέπεται στα κράτη μέλη να περιορίζουν κατά το δοκούν το δικαίωμα ελεύθερης μεταφοράς, καθιστώντας το κενό περιεχομένου. Τονίζει, επίσης, ότι η εφαρμογή ή τα αποτελέσματα του προβλεπόμενου στη διάταξη αυτή δικαιώματος δεν εξαρτώνται από την έκδοση άλλης πράξης, και ιδίως από την έκδοση, από το Συμβούλιο Σύνδεσης, των διατάξεων στις οποίες αναφέρεται το άρθρο 70, παράγραφος 1, της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας και, επομένως, η έκδοση τέτοιας πράξης δεν μπορεί να εκληφθεί ως προϋπόθεση για την άμεση εφαρμογή του δικαιώματος αυτού. Το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 68, παράγραφος 4, της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας έχει άμεσο αποτέλεσμα και, ως εκ τούτου, τα πρόσωπα επί των οποίων έχει εφαρμογή η εν λόγω διάταξη έχουν το δικαίωμα να την επικαλεστούν ευθέως ενώπιον των δικαστηρίων των κρατών μελών προκειμένου να μην εφαρμοστεί η εθνική νομοθεσία που είναι ασυμβίβαστη με αυτήν.
Στη συνέχεια, το Δικαστήριο απαντά στο ερώτημα που αφορά το προσωπικό πεδίο εφαρμογής του άρθρου 68, παράγραφος 4, της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας.
Αφού επισημαίνει ότι το άρθρο 68, παράγραφος 4, αναφέρεται ρητώς μόνο στους «εργαζ[ομένους] [αυτούς]», πράγμα που παραπέμπει στους «εργαζ[ομένους] αλγερινής υπηκοότητας» που μνημονεύονται στην παράγραφο 1 του ίδιου άρθρου, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι μεταξύ των παροχών που μπορούν να μεταφερθούν ελεύθερα στην Αλγερία περιλαμβάνονται οι συντάξεις επιζώντος, δικαιούχοι των οποίων μπορούν, εξ ορισμού, να είναι μόνον οι επιζώντες των εν λόγω εργαζομένων. Επομένως, το άρθρο 68, παράγραφος 4, της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας θα στερείτο πρακτικής αποτελεσματικότητας εάν οι επιζώντες εξαιρούνταν από το προσωπικό πεδίο εφαρμογής του. Παρατηρεί επίσης ότι θα ήταν αντίθετο προς τη λογική στην οποία στηρίζεται η ίδια η αρχή της ελεύθερης μεταφοράς παροχών προς την Αλγερία να απαιτείται από τον δικαιούχο να κατοικεί στο κράτος μέλος οφειλέτη, εν προκειμένω στις Κάτω Χώρες. Το Δικαστήριο καταλήγει συναφώς στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 68, παράγραφος 4, της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας εφαρμόζεται στους επιζώντες εργαζομένου οι οποίοι δεν είναι οι ίδιοι εργαζόμενοι, κατοικούν στην Αλγερία και επιθυμούν να μεταφέρουν στη χώρα αυτήν τις παροχές επιζώντος.
Τέλος, όσον αφορά το κατά πόσο συνάδει με το άρθρο 68, παράγραφος 4, της συμφωνίας σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας η μείωση του ποσού των παροχών επιζώντος για τον λόγο ότι ο δικαιούχος των παροχών αυτών κατοικεί στην Αλγερία, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η διάταξη αυτή προβλέπει το δικαίωμα ελεύθερης μεταφοράς των επίμαχων παροχών προς την Αλγερία «βάσει της ισοτιμίας που εφαρμόζεται δυνάμει της νομοθεσίας του κράτους μέλους ή των κρατών μελών τα οποία είναι οφειλέτες». Επομένως, το κράτος μέλος οφειλέτης διαθέτει περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά τη θέσπιση κανόνων για τον υπολογισμό του ποσού των παροχών στις οποίες αναφέρεται η διάταξη αυτή και μπορεί, ως εκ τούτου, να θεσπίζει κανόνες για την προσαρμογή του ποσού των παροχών εν όψει της μεταφοράς, όπως ο κανόνας που βασίζεται στην αρχή του κράτους κατοικίας.
Εντούτοις, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι οι κανόνες αυτοί πρέπει να σέβονται την ουσία του δικαιώματος ελεύθερης μεταφοράς παροχών, χωρίς να στερούν από το δικαίωμα αυτό την πρακτική αποτελεσματικότητά του, και εξετάζει, προς τον σκοπό αυτόν, τα χαρακτηριστικά των επίμαχων στη διαφορά της κύριας δίκης παροχών επιζώντος. Διαπιστώνει ότι το ποσό των παροχών αυτών καθορίζεται σε συνάρτηση με το κόστος ζωής στις Κάτω Χώρες και ότι, κατά συνέπεια, οι παροχές αυτές αποσκοπούν στο να διασφαλίσουν στους επιζώντες ένα βασικό εισόδημα υπολογιζόμενο σε συνάρτηση με το κόστος ζωής στο εν λόγω κράτος μέλος. Επομένως, το γεγονός ότι το ποσό των υπό μεταφορά παροχών προσαρμόζεται ώστε να συνεκτιμάται το κόστος ζωής στην Αλγερία δεν φαίνεται, κατά το Δικαστήριο, ικανό να καταστήσει κενό περιεχομένου το δικαίωμα ελεύθερης μεταφοράς, υπό την προϋπόθεση ότι η ισοτιμία που χρησιμοποιείται για την προσαρμογή αυτή καθορίζεται βάσει αντικειμενικών στοιχείων, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
(
1
)	Το άρθρο 68 της συμφωνίας αυτής έχει ως εξής:
«1. Με την επιφύλαξη των διατάξεων των ακόλουθων παραγράφων, οι εργαζόμενοι αλγερινής υπηκοότητας και τα μέλη της οικογενείας τους που διαμένουν με αυτούς, απολαύουν, στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, καθεστώτος που χαρακτηρίζεται από την απουσία κάθε διάκρισης βασιζόμενης στην ιθαγένεια, σε σχέση με τους υπηκόους των κρατών μελών στα οποία απασχολούνται. Η έννοια της κοινωνικής ασφάλισης καλύπτει τους κλάδους της κοινωνικής ασφάλισης που αφορούν τις παροχές ασθένειας, μητρότητας, αναπηρίας, γήρατος, επιζώντων, εργατικού ατυχήματος και επαγγελματικής ασθένειας, τα επιδόματα θανάτου, ανεργίας και τις οικογενειακές παροχές.
Ωστόσο, η διάταξη αυτή δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την εφαρμογή των λοιπών κανόνων συντονισμού που προβλέπει η κοινοτική νομοθεσία που βασίζεται στο άρθρο 42 της συνθήκης ΕΚ, υπό όρους διαφορετικούς από αυτούς που καθορίζονται στο άρθρο 70 της παρούσας συμφωνίας.
[…]
4. Οι εργαζόμενοι αυτοί απολαύουν της ελεύθερης μεταφοράς στην Αλγερία, βάσει της ισοτιμίας που εφαρμόζεται δυνάμει της νομοθεσίας του κράτους μέλους ή των κρατών μελών τα οποία είναι οφειλέτες, των συντάξεων γήρατος, επιζώντων, εργατικού ατυχήματος ή επαγγελματικής ασθένειας καθώς και αναπηρίας, σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος ή επαγγελματικής ασθένειας, με εξαίρεση τις ειδικές παροχές μη ανταποδοτικού χαρακτήρα. […]».
(
2
)	Ευρωμεσογειακή συμφωνία συνδέσεως μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των κρατών μελών της, αφενός, και της Λαϊκής Δημοκρατίας της Αλγερίας, αφετέρου, η οποία εγκρίθηκε εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με την απόφαση 2005/690/ΕΚ του Συμβουλίου, της 18ης Ιουλίου 2005 (ΕΕ 2005, L 265, σ. 1, στο εξής: συμφωνία σύνδεσης ΕΚ-Αλγερίας).
(
3
)	Το ποσοστό αυτό καθορίζεται σύμφωνα με τις διατάξεις του Regeling woonlandbeginsel in de sociale zekerheid 2012 (κανονισμού του 2012 περί της αρχής του κράτους κατοικίας στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης), ο οποίος εκδόθηκε βάσει του άρθρου 17, παράγραφος 3, του ANW, όπως τροποποιήθηκε με τον Wet woonlandbeginsel in de sociale zekerheid (νόμο περί της αρχής του κράτους κατοικίας στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης). Το ποσοστό αυτό καθορίστηκε, για την Αλγερία, στο 60 % του ανωτάτου ποσού των παροχών επιζώντος από 1ης Ιανουαρίου 2013 και στο 40 % του εν λόγω ανώτατου ποσού από 1ης Ιανουαρίου 2016.