CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. RICHARD DE LA TOUR
van 16 april 2026 (1)
Zaak C‑295/25
Lima BV
tegen
Vlaams Gewest
[verzoek van de Raad van State (België) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Landbouw – Biologische productie en etikettering van biologische producten – Verordening (EU) 2018/848 – Artikel 7, onder a),
b) en c) – Bijlage II, deel IV, punten 2.2.1 en 2.2.2 – Gebruik van bepaalde producten en stoffen bij de verwerking van biologische levensmiddelen – Biologisch gecertificeerd poeder verkregen uit gereinigde, gedroogde en fijngemaakte sedimenten van het wier Lithothamnium calcareum, dat van nature rijk is aan calciumcarbonaat – Geen toelating ”
I.      Inleiding
1.        Kan het gebruik van een biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong voor de productie van verwerkte biologische levensmiddelen worden verboden?
2.        Dit is de schijnbare paradox die aan het Hof is voorgelegd door de Raad van State (België), die zich afvraagt of een biologisch gecertificeerd poeder verkregen uit gereinigde, gedroogde en fijngemaakte sedimenten van het wier Lithothamnium calcareum, dat van nature rijk is aan calciumcarbonaat, kan worden gebruikt in een plantaardige biologische rijst- of haverdrank, terwijl het gebruik van calcium in levensmiddelen geen rechtstreeks juridisch vereiste is en het volgens de bepalingen van verordening (EU) 2018/848(2), zoals gewijzigd bij gedelegeerde verordening (EU) 2022/474(3), en uitvoeringsverordening (EU) 2021/1165(4) daarvan verboden is om in de biologische productie calciumcarbonaat te gebruiken met het oog op de verrijking met calcium.
3.        Het Hof heeft zich reeds uitgesproken over het verbod van verrijking met calcium van plantaardige dranken door het gebruik van dergelijke sedimenten van het niet-biologische wier Lithothamnium calcareum(5) op basis van de verordeningen (EG) nr. 834/2007(6) en (EG) nr. 889/2008(7). De vraag van de verwijzende rechter is echter nieuw, aangezien de regeling voor levensmiddelenadditieven is gewijzigd bij verordening 2018/848, waarbij verordening nr. 834/2007 is ingetrokken, en de betrokken sedimenten in casu afkomstig zijn van het biologisch gecertificeerde wier Lithothamnium calcareum.
4.        Ik zal het Hof in overweging geven om te antwoorden dat deze nieuwe regeling voor levensmiddelenadditieven, die naar mijn mening van toepassing is op poeder verkregen uit het wier Lithothamnium calcareum, van toepassing is ongeacht of het ingrediënt biologisch is of niet, en dat het bijgevolg niet is toegestaan om dit poeder, ook al is het biologisch gecertificeerd, in de biologische productie te gebruiken met het oog op de verrijking met calcium, aangezien dit geen juridisch vereiste is.
II.    Unierecht
A.      Verordening nr. 178/2002
5.        Artikel 2, eerste en tweede alinea, van verordening (EG) nr. 178/2002(8) bepaalt:
„In deze verordening wordt verstaan onder ‚levensmiddel’ (of ‚voedingsmiddel’): alle stoffen en producten, verwerkt, gedeeltelijk verwerkt of onverwerkt, die bestemd zijn om door de mens te worden geconsumeerd of waarvan redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij door de mens worden geconsumeerd.
Dit begrip omvat tevens drank, kauwgom alsmede iedere stof, daaronder begrepen water, die opzettelijk tijdens de vervaardiging, de bereiding of de behandeling aan het levensmiddel wordt toegevoegd. [...]”
B.      Verordening nr. 1333/2008
6.        Artikel 3, lid 2, onder a) en b), van verordening (EG) nr. 1333/2008(9) bepaalt:
„[V]oor de toepassing van deze verordening [gelden] de volgende definities:
a)      ‚levensmiddelenadditief’: elke stof, met of zonder voedingswaarde, die op zichzelf gewoonlijk niet als voedsel wordt geconsumeerd en gewoonlijk niet als kenmerkend voedselingrediënt wordt gebruikt, en die voor technologische doeleinden bij het vervaardigen, verwerken, bereiden, behandelen, verpakken, vervoeren of opslaan van levensmiddelen bewust aan deze levensmiddelen wordt toegevoegd, met als gevolg of redelijkerwijs te verwachten gevolg dat de stof zelf of bijproducten ervan, direct of indirect, een bestanddeel van die levensmiddelen worden;
Als levensmiddelenadditieven worden echter niet beschouwd:
[...]
ii)      levensmiddelen, gedroogd of in geconcentreerde vorm, waaronder aroma’s, die wegens hun aromatische, smaakgevende of voedingseigenschappen en, in tweede instantie, wegens de kleurende eigenschappen, voor de vervaardiging van samengestelde levensmiddelen worden gebruikt;
[...]
b)      ‚technische hulpstof’: elke stof die:
i)      op zichzelf niet als levensmiddel wordt geconsumeerd;
ii)      bij de verwerking van grondstoffen, levensmiddelen of voedselingrediënten bewust wordt gebruikt om tijdens de bewerking of verwerking aan een bepaald technologisch doel te beantwoorden; en tevens
iii)      kan leiden tot de onbedoelde maar technisch onvermijdelijke aanwezigheid van residuen van deze stof of bijproducten ervan in het eindproduct, mits deze residuen geen gevaar voor de gezondheid vormen en geen technologisch effect op het eindproduct hebben”.
C.      Verordening nr. 1169/2011
7.        Artikel 2, lid 2, onder f), van verordening (EU) nr. 1169/2011(10) bepaalt:
„De volgende definities zijn [...] van toepassing:
[...]
f)      ‚ingrediënt’: elke stof of [elk] product, waaronder aroma’s, levensmiddelenadditieven en voedingsenzymen, en elk bestanddeel van een samengesteld ingrediënt, die/dat bij de vervaardiging of de bereiding van een levensmiddel wordt gebruikt en nog in het eindproduct aanwezig is, zelfs in een veranderde vorm; residuen worden niet als ingrediënten beschouwd”.
D.      Verordening 2018/848
8.        In de overwegingen 6, 20, 51, 52 en 63 van verordening 2018/848 staat te lezen:
„(6)      Met het oog op de doelstellingen van het [beleid van de Europese Unie] inzake de biologische productie moet het rechtskader voor de uitvoering van dat beleid gericht zijn op het verzekeren van eerlijke concurrentie en de goede werking van de interne markt voor biologische producten, alsmede op het behouden en onderbouwen van het vertrouwen van de consument in als biologisch geëtiketteerde producten en op het creëren van omstandigheden waarin het beleid verder kan evolueren in overeenstemming met de productie- en marktontwikkelingen.
[...]
(20)      Aangezien het gebruik van externe productiemiddelen bij de biologische productie moet worden beperkt, moeten bepaalde doelen worden vastgelegd met betrekking tot welke producten en stoffen vaak bij de productie van landbouwproducten of verwerkte landbouwproducten worden gebruikt. Bij normaal gebruik voor die doelen mogen producten of stoffen alleen worden gebruikt mits zij overeenkomstig deze verordening zijn toegelaten. Dergelijke toelating mag echter slechts gelden zolang het gebruik van zulke externe productiemiddelen in de niet-biologische productie niet bij Unierecht of op Unierecht gebaseerd nationaal recht is verboden. [...]
[...]
(51)      Exploitanten die [...] levensmiddelen [...] produceren, moeten passende procedures volgen die zijn gebaseerd op de systematische identificatie van cruciale verwerkingsfasen, teneinde ervoor te zorgen dat de verwerkte producten voldoen aan de voorschriften voor de biologische productie. Verwerkte biologische producten moeten worden geproduceerd door gebruik te maken van verwerkingsmethoden die garanderen dat de biologische kenmerken en kwaliteiten van de producten in alle stadia van de biologische productie bewaard blijven.
(52)      Er moeten bepalingen inzake de samenstelling van verwerkte biologische levensmiddelen [...] worden vastgesteld. Meer bepaald, moeten deze levensmiddelen voornamelijk uit biologische ingrediënten van agrarische oorsprong of uit andere binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallende biologische ingrediënten worden geproduceerd, waarbij bepaalde, in deze verordening gespecificeerde niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong in beperkte mate mogen worden gebruikt. Bovendien mogen alleen bepaalde producten en stoffen die overeenkomstig deze verordening zijn toegelaten, worden gebruikt bij de productie van verwerkte biologische levensmiddelen [...].
[...]
(63)      Het gebruik in de biologische productie van bepaalde producten of stoffen als actieve stoffen die bestemd zijn om te worden gebruikt in gewasbeschermingsmiddelen die vallen onder het toepassingsgebied van verordening (EG) nr. 1107/2009[(11)], meststoffen, bodemverbeteraars, nutriënten, niet-biologische diervoedingscomponenten van diverse oorsprong, additieven voor diervoeders, technische hulpstoffen en reinigings- en ontsmettingsmiddelen, moet tot een minimum worden beperkt en aan de specifieke voorwaarden van deze verordening worden onderworpen. Hetzelfde dient te gelden voor producten en stoffen die als levensmiddelenadditieven en technische hulpstoffen worden gebruikt en voor het gebruik van niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong bij de productie van verwerkte biologische levensmiddelen. Daarom moet worden voorzien in bepalingen inzake het mogelijke gebruik van dergelijke producten en stoffen in de biologische productie in het algemeen en in de productie van verwerkte biologische levensmiddelen in het bijzonder, mits daarbij de beginselen van deze verordening en bepaalde criteria in acht worden genomen.”
9.        Artikel 2, lid 1, onder b), van verordening 2018/848 bepaalt:
„Deze verordening is van toepassing op de volgende producten die afkomstig zijn van de landbouw, inclusief de aquacultuur en de bijenteelt, zoals vermeld in bijlage I bij het VWEU, en op producten die daarvan zijn afgeleid, indien deze producten worden geproduceerd in, bereid in, geëtiketteerd in, gedistribueerd in, in de handel gebracht in, ingevoerd in of uitgevoerd uit de Unie, of daartoe bestemd zijn:
[...]
b)      verwerkte landbouwproducten voor gebruik als levensmiddel”.
10.      Artikel 3 van deze verordening bepaalt:
„Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan onder:
1.      ‚biologische productie’: het gebruik[] [...] van productiemethoden die in overeenstemming zijn met deze verordening in alle stadia van de productie, bereiding en distributie;
2.      ‚biologisch product’: een van biologische productie afkomstig product [...]. De producten van jacht of visserĳ op in het wild levende dieren worden niet als biologische producten beschouwd;
[...]
45.      ‚levensmiddel’: een levensmiddel in de zin van artikel 2 van verordening [nr. 178/2002];
[...]
51.      ‚ingrediënt’: een ingrediënt in de zin van artikel 2, lid 2, onder f), van verordening [nr. 1169/2011] of, voor andere producten dan levensmiddelen, elke stof die of elk product dat gebruikt wordt bij het vervaardigen of bereiden van producten en nog aanwezig is in het eindproduct, al dan niet in gewijzigde vorm;
[...]
61.      ‚levensmiddelenadditief’: een levensmiddelenadditief in de zin van artikel 3, lid 2, onder a), van verordening [nr. 1333/2008];
[...]
65.      ‚technische hulpstof’: een technische hulpstof in de zin van artikel 3, lid 2, onder b), van verordening [nr. 1333/2008] voor levensmiddelen, [...];
[...]”
11.      In hoofdstuk II van verordening 2018/848, met als opschrift „Doelstellingen en beginselen van de biologische productie”, bepaalt artikel 7:
„De productie van verwerkte biologische levensmiddelen is met name gebaseerd op de volgende specifieke beginselen:
a)      de productie van biologische levensmiddelen met biologische ingrediënten van agrarische oorsprong;
b)      de beperking van het gebruik van levensmiddelenadditieven, niet-biologische ingrediënten met een hoofdzakelijk technologische en sensorische functie, en micronutriënten en technische hulpstoffen, zodat zij zo weinig mogelijk en alleen in gevallen van wezenlijke technologische noodzaak of voor bijzondere voedingsgerelateerde doeleinden worden gebruikt;
c)      de uitsluiting van stoffen en verwerkingsmethoden die misleidend kunnen zijn met betrekking tot de ware aard van het product;
[...]”
12.      Artikel 9, lid 3, eerste alinea, van deze verordening luidt als volgt:
„Voor de toepassing en het gebruik als bedoeld in de artikelen 24 en 25 en in bijlage II mogen in de biologische productie alleen uit hoofde van die bepalingen toegelaten producten en stoffen worden gebruikt, mits het gebruik ervan ook is toegelaten in de niet-biologische productie overeenkomstig de Unierechtelijke bepalingen ter zake en, in voorkomend geval, daarop gebaseerde nationale bepalingen.”
13.      Artikel 16 van deze verordening bepaalt:
„1.      Exploitanten die verwerkte levensmiddelen produceren, nemen met name de gedetailleerde productievoorschriften van bijlage II, deel IV, [...] in acht.
2.      De Commissie is bevoegd overeenkomstig artikel 54 gedelegeerde handelingen vast te stellen tot wijziging van:
[...]
b)      bijlage II, deel IV, punt 2.2.2, met betrekking tot de types van voor gebruik in verwerkte levensmiddelen toegelaten producten en stoffen en de samenstelling ervan, alsmede de voorwaarden waaronder zij mogen worden gebruikt;
[...]”
14.      Artikel 24, leden 2, 4 en 9, van verordening 2018/848 bepaalt:
„2.      [D]e [Europese] Commissie [kan] het gebruik van bepaalde producten en stoffen in de productie van verwerkte biologische levensmiddelen en van als levensmiddel [...] gebruikte gist toelaten en neemt [...] deze toegelaten producten en stoffen op in restrictieve lijsten, mits deze worden aangewend als:
a)      levensmiddelenadditief of technische hulpstof;
b)      niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong dat dient te worden gebruikt voor de productie van verwerkte biologische levensmiddelen;
c)      technische hulpstof voor de productie van gist en gistproducten.
[...]
4.      De toelating voor het gebruik van de in lid 2 genoemde producten en stoffen in de productie van verwerkte biologische levensmiddelen of voor de productie van als levensmiddel [...] gebruikte gist wordt verleend in overeenstemming met de beginselen van hoofdstuk II en met de volgende criteria, die in hun totaliteit worden beoordeeld:
[...]
b)      zonder deze producten en stoffen kunnen de levensmiddelen niet worden geproduceerd of bewaard of kan aan bepaalde voedingsvoorschriften waarin de Uniewetgeving voorziet, niet worden voldaan;
c)      deze producten en stoffen komen in de natuur voor en hebben uitsluitend mechanische, fysische, biologische, enzymatische of microbiële processen ondergaan, behalve indien producten of stoffen van dergelijke oorsprong niet in voldoende hoeveelheden of in de juiste kwaliteit beschikbaar zijn;
d)      het biologische ingrediënt is niet in voldoende hoeveelheden beschikbaar.
[...]
9.      De Commissie stelt uitvoeringshandelingen vast met betrekking tot de toelating of intrekking van de toelating van producten en stoffen overeenkomstig de leden 1 en 2 voor gebruik in de biologische productie in het algemeen en in de productie van verwerkte biologische levensmiddelen in het bijzonder, en tot vaststelling van de procedures die gevolgd moeten worden voor dergelijke toelatingen en de lijsten van dergelijke producten en stoffen en, in voorkomend geval, de beschrijving, samenstellingseisen en gebruiksvoorwaarden ervan.
[...]”
15.      Volgens punt 2.2.1 van deel III van bijlage II bij deze verordening wordt de vergaring van wilde algen en delen daarvan onder bepaalde in dat punt beschreven voorwaarden als biologische productie beschouwd.
16.      In punt 2 van deel IV van bijlage II bij deze verordening, met als opschrift „Gedetailleerde voorschriften voor de productie van verwerkte biologische levensmiddelen”, staat te lezen:
„[...]
2.2.1.      Bij de verwerking van levensmiddelen mag alleen gebruik worden gemaakt van de levensmiddelenadditieven, technische hulpstoffen en niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong die overeenkomstig artikel 24 of artikel 25 voor gebruik in de biologische productie zijn toegelaten, en van de in punt 2.2.2 bedoelde producten en stoffen, [...].
2.2.2.      Bij de levensmiddelenverwerking mogen de volgende producten en stoffen worden gebruikt:
[...]
f)      mineralen (inclusief spoorelementen), vitamines, aminozuren en micronutriënten, mits:
i)      het gebruik ervan in gewone levensmiddelen ‚een rechtstreeks juridisch vereiste is’, in die zin dat het rechtstreeks vereist is krachtens bepalingen van Unierecht of daarmee verenigbaar nationaal recht, met als gevolg dat het levensmiddel hoegenaamd niet als gewoon levensmiddel in de handel mag worden gebracht zonder toevoeging van die mineralen, vitamines, aminozuren of micronutriënten, of
ii)      wat betreft levensmiddelen die in de handel worden gebracht als levensmiddelen met bijzondere kenmerken of effecten op het gebied van gezondheid of voeding, of in verband met de behoeften van specifieke groepen consumenten:
–        in producten als bedoeld in artikel 1, lid 1, onder a) en b), van verordening (EU) nr. 609/2013[(12)] gebruik ervan is toegelaten bij die verordening en op grond van artikel 11, lid 1, [...] vastgestelde handelingen voor de betrokken producten, of
–        in bij richtlijn 2006/125/EG[(13)] gereguleerde producten, het gebruik ervan bij die richtlijn is toegelaten.
[...]”
E.      Uitvoeringsverordening 2021/1165
17.      Overweging 14 van uitvoeringsverordening 2021/1165 luidt:
„Gezien de samenstelling van bepaalde niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong kunnen sommige vormen van gebruik van die ingrediënten in verwerkte biologische levensmiddelen neerkomen op gebruik als levensmiddelenadditief, technische hulpstof of product of stof als bedoeld in deel IV, punt 2.2.2, van bijlage II bij verordening [2018/848]. Voor die vormen van gebruik is een specifieke toelating vereist overeenkomstig deel IV, punt 2.2., van bijlage II bij verordening [2018/848] en die vormen van gebruik mogen niet worden toegestaan via de toelating van niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong.”
18.      Artikel 6 van deze uitvoeringsverordening bepaalt:
„Voor de toepassing van artikel 24, lid 2, [onder] a), van verordening [2018/848] mogen alleen de in bijlage V, deel A, bij deze verordening vermelde producten en stoffen worden gebruikt als levensmiddelenadditieven, met inbegrip van voedingsenzymen voor gebruik als levensmiddelenadditieven, en technische hulpstoffen bij de productie van verwerkte biologische levensmiddelen, mits het gebruik ervan in overeenstemming is met de desbetreffende bepalingen van het recht van de Unie, met name verordening [nr. 1333/2008] en, waar van toepassing, overeenkomstig op het recht van de Unie gebaseerde nationale bepalingen.”
19.      Artikel 7 van deze uitvoeringsverordening, dat sinds 1 januari 2024(14) van toepassing is, bepaalt:
„Voor de toepassing van artikel 24, lid 2, [onder] b), van verordening [2018/848] mogen alleen de in bijlage V, deel B, bij deze verordening vermelde niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong worden gebruikt voor de productie van verwerkte biologische levensmiddelen, mits het gebruik ervan in overeenstemming is met de desbetreffende bepalingen van het recht van de Unie en, waar van toepassing, overeenkomstig op het recht van de Unie gebaseerde nationale bepalingen.
De eerste alinea laat de in deel IV, afdeling 2, van bijlage II bij verordening [2018/848] vastgelegde gedetailleerde voorschriften voor de biologische productie van verwerkte levensmiddelen onverlet. De eerste alinea is met name niet van toepassing op niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong die worden gebruikt als levensmiddelenadditieven, technische hulpstoffen of producten en stoffen als bedoeld in deel IV, punt 2.2.2, van bijlage II bij verordening [2018/848].”
20.      Bijlage V, deel A, bij die uitvoeringsverordening, met als opschrift „Toegelaten levensmiddelenadditieven en technische hulpstoffen als bedoeld in artikel 24, lid 2, [onder] a), van verordening [2018/848]”, bevat in deel A1 een tabel met onder meer de volgende regel:
Code
Naam
Biologische levensmiddelen waaraan de stof mag worden toegevoegd
Specifieke voorwaarden en beperkingen
[...]
[...]
[...]
[...]
E 170
Calciumcarbonaat
Producten van plantaardige of van dierlijke oorsprong
Mag niet als kleurstof worden gebruikt en mag niet worden gebruikt om producten met calcium te verrijken
[...]
[...]
[...]
[...]
III. Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vraag
21.      Lima BV is een vennootschap naar Belgisch recht, die gespecialiseerd is in het op de markt brengen van biologische plantaardige voedingsmiddelen, waaronder twee biologische rijst- en haverdranken. Een kenmerkend ingrediënt van die dranken is het wier Lithothamnium calcareum, dat wordt verkregen uit een biologisch gecertificeerde verzameling van wilde algen.
22.      In zijn certificatiebeslissing van 13 april 2023 heeft een controleorgaan zich op het standpunt gesteld dat voor lithothamnium een onderscheid moet worden gemaakt tussen wier (Lithothamnium sp. algae) en het mariene product dat ontstaat door verkalking van algen (kalkwiervelden), waarbij alleen wier als „landbouwproduct” kan worden aangemerkt. Het controleorgaan heeft daaraan toegevoegd dat het doel van het gebruik van het ingrediënt belangrijker is dan de vraag of het al dan niet als biologisch kan worden gekwalificeerd. Dat orgaan
is tot de slotsom gekomen dat de toevoeging van calciumrijke restanten van lithothamnium een verrijking van biologische producten vormt die in strijd is met punt 2.2 van deel IV van bijlage II bij verordening 2018/848, wat tot gevolg heeft dat Lima „niet-conforme producten etiketteert en verhandelt als biologisch product”, hetgeen de maatregel „waarschuwing” rechtvaardigt.
23.      Nadat het controleorgaan deze beslissing op 5 mei 2023 had gehandhaafd, heeft Lima daartegen administratief beroep ingesteld bij het Departement Landbouw en Visserij van de Vlaamse overheid (België). Bij beslissing van 18 december 2023 heeft het hoofd van de afdeling Inkomenssteun van het Departement Landbouw en Visserij zich op het standpunt gesteld dat het niet was toegestaan om poeder uit gereinigde, gedroogde en fijngemaakte sedimenten van het wier Lithothamnium calcareum toe te voegen, aangezien dit de verrijking met calcium tot doel had. Hij kwam tot de slotsom dat de aan Lima opgelegde maatregel „waarschuwing” moest worden gehandhaafd en dat deze inhield dat alleen dranken die reeds vóór 1 januari 2024 waren geproduceerd, nog onder verwijzing naar de biologische productiemethode in de handel konden worden gebracht.
24.      Voor de Raad van State, waarbij Lima beroep tot nietigverklaring van deze beslissing heeft ingesteld, waren partijen het oneens over de regeling die van toepassing is op poeder dat is verkregen uit gereinigde, gedroogde en fijngemaakte sedimenten van het als biologisch gecertificeerde wier Lithothamnium calcareum en over de uitlegging van het arrest Natumi.
25.      Ten eerste moet dit poeder volgens Lima als biologisch ingrediënt worden aangemerkt. Het volstaat dat een ingrediënt biologisch is om, ongeacht het voedingsprofiel ervan, overeenkomstig artikel 7, onder a), van verordening 2018/848 te mogen worden toegevoegd aan een biologisch verwerkt levensmiddel. Volgens de Vlaamse overheid moet dit poeder, ook al is het biologisch gecertificeerd, worden onderworpen aan de voor mineralen geldende regeling die de toevoeging van calciumcarbonaat uitsluitend met het oog op verrijking met calcium verbiedt, overeenkomstig artikel 7, onder b), van verordening 2018/848, punt 2.2.1 en punt 2.2.2, onder f), van deel IV van bijlage II bij deze verordening en deel A van bijlage V bij uitvoeringsverordening 2021/1165.
26.      Ten tweede heeft het Hof in het arrest Natumi geoordeeld dat verordening nr. 889/2008(15) aldus moet worden uitgelegd dat zij zich ertegen verzet dat poeder dat is verkregen uit gereinigde, gedroogde en fijngemaakte sedimenten van het wier Lithothamnium calcareum als niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong in de zin van artikel 28 van deze verordening wordt gebruikt bij de verwerking van biologische levensmiddelen, zoals biologische rijst- en sojadranken, teneinde deze te verrijken met calcium.
27.      Partijen zijn het oneens over de gevolgen die aan dat arrest moeten worden verbonden onder de nieuwe wettelijke regeling die van toepassing is op de feiten van de onderhavige zaak.
28.      De verwijzende rechter betwijfelt of deze rechtspraak zonder meer naar analogie kan worden toegepast, aangezien het Hof zich in het arrest Natumi heeft uitgesproken over niet-biologisch poeder dat is verkregen uit gereinigde, gedroogde en fijngemaakte sedimenten van het wier Lithothamnium calcareum, terwijl in casu het voor het poeder gebruikte Lithothamnium calcareum als biologisch is gecertificeerd. Bovendien is deze rechter van oordeel dat de toepasselijke wettelijke regeling is geëvolueerd, met name door artikel 24, lid 4, onder d), van verordening 2018/848, dat een nieuwe voorwaarde toevoegt voor de toelating van producten en stoffen die in de biologische productie worden gebruikt, namelijk dat het biologische ingrediënt niet in voldoende hoeveelheden beschikbaar is. Hij voegt daaraan toe dat de lijst van algen die als niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong aan een verwerkt biologisch levensmiddel mogen worden toegevoegd, is teruggebracht tot twee soorten (arame en hijiki).(16) De verwijzende rechter merkt op dat in het document „Frequently asked questions on organic rules” („Veelgestelde vragen over biologische voorschriften”), dat op 30 november 2023 door de Commissie is gepubliceerd en regelmatig is bijgewerkt(17), wordt vermeld dat het belangrijkste bestanddeel van Lithothamnium calcareum calciumcarbonaat is, dat een mineraal is dat dus enkel in geval van een toelating overeenkomstig punt 2.2.2 van deel IV van bijlage II bij verordening 2018/848 in biologische productie kan worden gebruikt en dat de belangrijkste functie ervan in verwerkte levensmiddelen de toevoeging van calcium is.
29.      In die omstandigheden heeft de Raad van State de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Moet[en] [...] [de punten] 2.2.1. en 2.2.2. van deel IV [van] bijlage II [bij] verordening [2018/848] juncto artikel 7, b) en c), van [deze] verordening [...] zo worden uitgelegd dat biologisch gecertificeerd poeder verkregen uit gereinigde, fijngemaakte en gedroogde sedimenten van het wier Lithothamnium calcareum, dat van nature rijk is aan calciumcarbonaat, bij de verwerking van gewone biologische levensmiddelen valt onder punt 2.2.2., f), i), van deel IV van bijlage II bij [deze] verordening [...] en zodoende verboden is gezien het gebruik van calcium in gewone levensmiddelen geen rechtstreeks juridische vereiste is?”
30.      Lima, de Vlaamse overheid, de Italiaanse regering en de Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
IV.    Analyse
31.      De vraag van de verwijzende rechter komt erop neer dat wordt onderzocht of er sprake is van een beperking op het gebruik van biologische ingrediënten van agrarische oorsprong bij de productie van verwerkte biologische levensmiddelen op grond van artikel 7, onder b) en c), van verordening 2018/848, waarin is bepaald dat tot de specifieke beginselen voor de productie van verwerkte biologische levensmiddelen ten eerste het beginsel behoort dat zo weinig mogelijk en alleen in gevallen van wezenlijke technologische noodzaak of voor bijzondere voedingsgerelateerde doeleinden gebruik wordt gemaakt van levensmiddelenadditieven, micronutriënten en technische hulpstoffen, en ten tweede het beginsel dat stoffen en verwerkingsmethoden die misleidend kunnen zijn met betrekking tot de ware aard van het product worden uitgesloten. Of is het voor gebruik bij de verwerking van biologische levensmiddelen voldoende dat een ingrediënt van agrarische oorsprong biologisch is, aangezien artikel 7, onder a), van deze verordening bepaalt dat een ander specifiek beginsel voor de productie van verwerkte biologische levensmiddelen inhoudt dat biologische levensmiddelen worden geproduceerd met biologische ingrediënten van agrarische oorsprong?
32.      In de rechtspraak zijn reeds beginselen met betrekking tot plantaardige dranken vastgesteld. Zo heeft het Hof geoordeeld dat de benaming „melk” en de benamingen die uitsluitend aan zuivelproducten zijn voorbehouden, niet wettelijk mogen worden gebruikt om een zuiver plantaardig product aan te duiden. De vermelding van verduidelijkende of beschrijvende aanvullingen die wijzen op de plantaardige oorsprong van het betrokken product heeft geen invloed op een dergelijk verbod.(18)
33.      Bovendien heeft het Hof vastgesteld dat de marktdeelnemers de samenstelling van hun producten dienen te bepalen en te beslissen onder welke aanduiding zij deze in de handel willen brengen. Indien zij deze producten als voedingssupplement(19), met voedings- en gezondheidsclaims(20) of als voor bijzondere voeding bestemd levensmiddel(21) in de handel willen brengen, moeten zij dus voldoen aan de door de toepasselijke Unieregeling ter zake opgelegde verplichtingen, wat kan leiden tot een verbod van het in de handel brengen als product van de biologische landbouw. Het Unierecht garandeert niet dat marktdeelnemers hun producten in de handel kunnen brengen met alle aanduidingen die zij voordelig achten tot promotie ervan.(22)
34.      Het Hof heeft in het arrest van 4 oktober 2024, Herbaria Kräuterparadies II(23), volgend op het arrest van 5 november 2014, Herbaria Kräuterparadies(24), bevestigd dat de betrokken als voedingssupplement verkochte drank, die bestond uit een mengsel van vruchtensappen en kruidenextracten die uit de biologische productie afkomstig waren en waaraan niet-plantaardige vitaminen en ijzergluconaat waren toegevoegd, niet in aanmerking kwam voor de aanduiding biologisch omdat die drank niet voldeed aan de vereisten van artikel 16, lid 1, van verordening 2018/848, gelezen in samenhang met punt 2.2.2, onder f), van deel IV van bijlage II(25) daarbij.(26)
35.      In het arrest Natumi, waarop beide partijen in het hoofdgeding zich beroepen, heeft het Hof geoordeeld dat het op grond van verordening nr. 889/2008, zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening 2018/1584, niet mogelijk is om poeder dat is verkregen uit gereinigde, gedroogde en fijngemaakte sedimenten van het wier Lithothamnium calcareum als niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong in de zin van artikel 28 van die verordening te gebruiken bij de verwerking van biologische soja- en rijstdranken teneinde deze te verrijken met calcium.
36.      Het Hof heeft weliswaar verklaard dat het wier Lithothamnium calcareum niet wordt genoemd in de bepalingen die van toepassing zijn op de toevoeging van mineralen bij de vervaardiging van biologische levensmiddelen(27) en dat het „op het eerste gezicht niet kan worden beschouwd als een mineraal”(28), maar heeft daaraan toegevoegd dat het volgens andere bepalingen(29), gelezen in samenhang met laatstgenoemde bepalingen, verboden was om bij de verwerking van biologische levensmiddelen zoals rijst- en sojadranken calcium toe te voegen teneinde de betrokken producten te verrijken met calcium(30). Het heeft vastgesteld dat de onderneming die deze dranken produceert, uitdrukkelijk erkende dat zij dit wier gebruikte wegens het hoge calciumgehalte ervan(31), en heeft daaruit afgeleid dat het gebruik van dit poeder, dat van nature een hoog calciumgehalte heeft, als niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong in de zin van artikel 28 van verordening nr. 889/2008, zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening 2018/1584, erop zou neerkomen dat het verbod op het gebruik van calciumcarbonaat voor de verrijking met calcium wordt omzeild(32).
37.      Verordening 2018/848, die van toepassing is op de productie van biologische levensmiddelen, heeft verduidelijkt hoe de regeling voor niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong en die voor levensmiddelenadditieven en technische hulpstoffen zich verhouden tot de in artikel 7 van deze verordening vastgelegde beginselen inzake de verwerking van biologische levensmiddelen, te weten met name de productie op basis van biologische ingrediënten van agrarische oorsprong en de beperking van het gebruik van levensmiddelenadditieven.
38.      Het komt mij voor dat het enkele feit dat op grond van het in artikel 7, onder a), van verordening 2018/848 vastgelegde beginsel een ingrediënt wordt gebruikt dat als „biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong” wordt aangemerkt, niet voldoende is om elk mogelijk gebruik daarvan toe te staan. In artikel 7, onder b), van deze verordening wordt namelijk het beginsel vastgelegd van de beperking van „het gebruik van levensmiddelenadditieven, [...], en micronutriënten en technische hulpstoffen, zodat zij zo weinig mogelijk en alleen in gevallen van wezenlijke technologische noodzaak of voor bijzondere voedingsgerelateerde doeleinden worden gebruikt”. Het levensmiddelenadditief moet dus, ook al is het een biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong, worden geanalyseerd aan de hand van het gebruik ervan (wezenlijke technologische noodzaak of bijzondere voedingsgerelateerde doeleinden).
39.      Om te beginnen zij eraan herinnerd dat het begrip „ingrediënt” in artikel 3, punt 51, van verordening 2018/848 wordt gedefinieerd onder verwijzing naar de definitie in artikel 2, lid 2, onder f), van verordening nr. 1169/2011. Volgens laatstgenoemde bepaling is een ingrediënt „elke stof of [elk] product, waaronder aroma’s, levensmiddelenadditieven en voedingsenzymen, en elk bestanddeel van een samengesteld ingrediënt, die/dat bij de vervaardiging of de bereiding van een levensmiddel wordt gebruikt en nog in het eindproduct aanwezig is, zelfs in een veranderde vorm”. Hieruit volgt dat levensmiddelenadditieven deel uitmaken van de ingrediënten en dat het feit dat het poeder van het wier Lithothamnium calcareum in het arrest Natumi wordt gekwalificeerd als een „niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong” er niet aan in de weg staat dat het ook wordt gekwalificeerd als „levensmiddelenadditief” in de zin van verordening 2018/848.
40.      „Levensmiddelenadditieven” worden in artikel 3, punt 61, van deze verordening onder verwijzing naar artikel 3, lid 2, onder a), van verordening nr. 1333/2008 gedefinieerd als „elke stof, met of zonder voedingswaarde, die op zichzelf gewoonlijk niet als voedsel wordt geconsumeerd en gewoonlijk niet als kenmerkend voedselingrediënt wordt gebruikt, en die voor technologische doeleinden bij het vervaardigen, verwerken, bereiden, behandelen, verpakken, vervoeren of opslaan van levensmiddelen bewust aan deze levensmiddelen wordt toegevoegd, met als gevolg of redelijkerwijs te verwachten gevolg dat de stof zelf of bijproducten ervan, direct of indirect, een bestanddeel van die levensmiddelen worden”.
41.      Het valt niet te ontkennen dat het poeder van het wier Lithothamnium calcareum en het calciumcarbonaat waaruit het overwegend bestaat, op zichzelf niet als levensmiddelen worden geconsumeerd, maar bewust worden toegevoegd en een bestanddeel vormen van de uiteindelijke drank.(33) In dit stadium van mijn redenering laat ik de kwestie van de voedingswaarde of de technologische functie van dit poeder buiten beschouwing.
42.      Deze definitie van levensmiddelenadditieven voorziet echter in uitzonderingen. Zo worden niet als levensmiddelenadditieven beschouwd „levensmiddelen, gedroogd of in geconcentreerde vorm, waaronder aroma’s, die wegens hun aromatische, smaakgevende of voedingseigenschappen en, in tweede instantie, wegens de kleurende eigenschappen, voor de vervaardiging van samengestelde levensmiddelen worden gebruikt”(34).
Aan de toepassing van deze uitzondering zijn twee voorwaarden verbonden: het moet een levensmiddel betreffen en dat levensmiddel moet worden gebruikt wegens de aromatische, smaakgevende of voedingseigenschappen ervan.
43.      Bijgevolg moet ten eerste worden nagegaan of het in het hoofdgeding aan de orde zijnde poeder als „levensmiddel” kan worden gekwalificeerd. Het begrip „levensmiddel” (of „voedingsmiddel”) wordt in artikel 3, punt 45, van verordening 2018/848 onder verwijzing naar artikel 2 van verordening nr. 178/2002 gedefinieerd als „alle stoffen en producten, verwerkt, gedeeltelijk verwerkt of onverwerkt, die bestemd zijn om door de mens te worden geconsumeerd of waarvan redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij door de mens worden geconsumeerd”. In de tweede alinea van artikel 2 wordt gepreciseerd dat „[d]eze term [...] tevens drank, kauwgom alsmede iedere stof, daaronder begrepen water [omvat], die opzettelijk tijdens de vervaardiging, de bereiding of de behandeling aan het levensmiddel wordt toegevoegd”. Op basis van deze definitie kan worden gesteld dat het betrokken poeder een levensmiddel is, als stof die opzettelijk aan het levensmiddel is toegevoegd. Aan de eerste voorwaarde van de in het vorige punt van deze conclusie genoemde uitzondering is voldaan.
44.      Ten tweede moet dit poeder, om aan de tweede voorwaarde van deze uitzondering te voldoen, ook worden gebruikt wegens zijn aromatische, smaakgevende of voedingseigenschappen. Het daaraan verwante, niet nader omschreven begrip „bijzondere voedingsgerelateerde doeleinden” in artikel 7, onder b), van verordening 2018/848 wordt gebruikt in een van de beginselen die van toepassing zijn op de productie van biologische verwerkte levensmiddelen, op basis waarvan levensmiddelenadditieven in dergelijke levensmiddelen mogen worden gebruikt (het andere, alternatieve doel is de wezenlijke technologische noodzaak).(35)
45.      De dubbelzinnigheid van de onderhavige zaak en van de regeling die van toepassing is op het gebruik van het poeder dat in het hoofdgeding aan de orde is, vloeit voort uit deze verwante begrippen. Wanneer een levensmiddelenadditief voor bijzondere voedingsgerelateerde doeleinden wordt gebruikt, mag het dus worden gebruikt in de biologische productie van verwerkte levensmiddelen. Bovendien is een stof die als levensmiddel wordt gebruikt vanwege haar aromatische, smaakgevende of voedingseigenschappen, geen levensmiddelenadditief en kan deze
dus vrij worden gebruikt. Derhalve moet worden nagegaan wat de functie van dit poeder is.
46.      Lima voert als rechtvaardiging voor haar gebruik van het poeder van het wier Lithothamnium calcareum
teneinde haar dranken met calcium te verrijken, enkel aan dat het om een ingrediënt van agrarische oorsprong gaat. Zij betoogt ook dat het Hof in het arrest Natumi het poeder dat aan de orde was in de zaak die tot dat arrest heeft geleid, enkel heeft gekwalificeerd als „niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong” en niet als „mineraal”, zodat de biologische variant van dat ingrediënt moet worden aanvaard.
47.      Verordening 2018/848 biedt mijns inziens echter geen ruimte voor een uitlegging die tot dat resultaat leidt.
48.      In de eerste plaats is de enige plaats in deze verordening waar wordt verwezen naar een nutritioneel effect voor levensmiddelen, punt 2.2.2, onder f), ii), van deel IV van bijlage II, over het gebruik van „mineralen (inclusief spoorelementen), vitamines, aminozuren en micronutriënten, [...] wat betreft levensmiddelen die in de handel worden gebracht als levensmiddelen met bijzondere kenmerken of effecten op het gebied van gezondheid of voeding, of in verband met de behoeften van specifieke groepen consumenten”. Uitsluitend bepaalde producten die onder verordening nr. 609/2013 vallen en de producten die onder richtlijn 2006/125 vallen, worden genoemd. Het komt mij dan ook voor dat artikel 7, onder b), van verordening 2018/848 verwijst naar dit zeer specifieke type levensmiddelen (voor zuigelingen en kinderen), aangezien die bepaling het beginsel van beperking van het gebruik van levensmiddelenadditieven enkel noemt wanneer er sprake is van bijzondere voedingsgerelateerde doeleinden.
49.      De overige vermeldingen van een nutritioneel of nutritief effect in verordening 2018/848 hebben betrekking op de dierlijke(36) en plantaardige(37) productie. Ik ben van mening dat het verband tussen al deze nutritionele of nutritieve doeleinden op biologisch gebied voortvloeit uit het feit dat zij betrekking hebben op gevallen waarin het subject (zuigelingen, baby’s, landbouwhuisdieren) of het object (bodem, plant) niet in staat is om zelf voor een evenwichtige voeding te zorgen.
50.      In de tweede plaats is de vraag of het additief al dan niet biologisch is irrelevant voor het gebruik van calciumcarbonaat. In deel A1 van deel A van bijlage V bij uitvoeringsverordening 2021/1165 wordt namelijk niet vermeld dat dit product, anders dan andere additieven(38), uitsluitend van biologische productie afkomstig mag zijn. In de oorspronkelijke versie van verordening nr. 889/2008 werd
in de tabel van levensmiddelenadditieven in deel A van bijlage VIII de biologische oorsprong niet vermeld. Dit vereiste om gebruik te maken van toevoegingsmiddelen die van biologische productie afkomstig zijn, is ontstaan met uitvoeringsverordening 2019/2164, waarbij de betrokken tabel is vervangen. Deze ontwikkeling komt tot uitdrukking in artikel 24, lid 4, van verordening 2018/848, waarin is bepaald dat de toelating voor het gebruik van niet-biologische additieven gebaseerd is op verschillende beginselen, waaronder het beginsel dat het biologische ingrediënt niet in voldoende hoeveelheden beschikbaar is. Wanneer dat ingrediënt daarentegen wel in voldoende mate beschikbaar is, moet het additief dus van biologische productie afkomstig zijn. Levensmiddelenadditieven kunnen dus al dan niet van biologische productie afkomstig zijn.
51.      Volgens mij wordt deze analyse bevestigd in de bewoordingen van artikel 7 van uitvoeringsverordening 2021/1165, waarin is bepaald dat niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong die als levensmiddelenadditieven worden gebruikt onder de regeling voor additieven vallen. Hoewel de inwerkingtreding van dit artikel is uitgesteld tot 1 januari 2024(39), is de nieuwe regeling duidelijk: het doel van het gebruik van een niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong bepaalt welke regeling van toepassing is.
52.      In de derde plaats ben ik van mening dat artikel 24, lid 2, van verordening 2018/848 twee verschillende regelingen invoert voor niet-biologische ingrediënten van agrarische oorsprong en levensmiddelenadditieven. Zoals ik zojuist heb uiteengezet, geldt de regeling voor levensmiddelenadditieven echter zowel voor biologische als niet-biologische ingrediënten. Bijgevolg is het niet de biologische aard van het ingrediënt die het in voorkomend geval mogelijk maakt om aan de regelgeving inzake levensmiddelenadditieven te ontsnappen.(40)
53.      Artikel 24, lid 2, onder a) en b), van verordening 2018/848 bepaalt namelijk dat „de Commissie het gebruik van bepaalde producten en stoffen in de productie van verwerkte biologische levensmiddelen [...] [kan] toelaten en [...] deze toegelaten producten en stoffen [opneemt] in restrictieve lijsten, mits deze worden aangewend als: [...] levensmiddelenadditief of technische hulpstof[,] [...] [of] niet-biologisch ingrediënt van agrarische oorsprong dat dient te worden gebruikt voor de productie van verwerkte biologische levensmiddelen”.
54.      In deel A1 van deel A van bijlage V bij uitvoeringsverordening 2021/1165, met als opschrift „Levensmiddelenadditieven, inclusief dragers”, is calciumcarbonaat opgenomen met de vermelding van de specifieke voorwaarde „[m]ag niet als kleurstof worden gebruikt en mag niet worden gebruikt om producten met calcium te verrijken”. In de zin van deze regeling wordt calciumcarbonaat beschouwd als een levensmiddelenadditief dat noch het kleuren noch de verrijking met calcium als functie mag hebben. Deze verboden functies zijn dus functies met een technologisch doel, want anders zou calciumcarbonaat bij deze toepassingen niet als „levensmiddelenadditief” worden aangemerkt. Omgekeerd bevat de vermelding van calciumcarbonaat in de lijst van technische hulpstoffen (deel A2 van deel A van bijlage V bij deze uitvoeringsverordening) geen specifieke voorwaarden of beperkingen.
55.      Er zij op gewezen dat bij uitvoeringsverordening (EU) 2025/973(41) de lijst van levensmiddelenadditieven (deel A1) en de lijst van technische hulpstoffen (deel A2) van deel A van bijlage V bij uitvoeringsverordening 2021/1165 zijn samengevoegd, rekening houdend met het feit dat „[a]fhankelijk van de technologische functie ervan in het eindproduct [...] bepaalde producten die bij de technische hulpstoffen zijn ingedeeld, in plaats daarvan bij de levensmiddelenadditieven [moeten] worden ingedeeld en [...] bepaalde andere producten op basis van het gebruik ervan zowel bij de levensmiddelenadditieven als bij de technische hulpstoffen voor levensmiddelen [moeten] worden ingedeeld”(42).
56.      In overweging 18 van uitvoeringsverordening 2025/973 wordt tevens aangegeven dat „[i]n die samengevoegde lijst [...] de specifieke voorwaarde dat het additief ‚calciumcarbonaat’ niet mag worden gebruikt als kleurstof of voor verrijking met calcium [moet] worden geschrapt aangezien die voorwaarde reeds is opgenomen in deel IV, punt 2.2.2, [onder] c)[(43)], d)[(44)] en f), van bijlage II bij verordening [2018/848]”.(45)
57.      Punt 2.2.2, onder f), van deel IV van bijlage II bij verordening 2018/848 vermeldt onder die producten en stoffen „mineralen (inclusief spoorelementen), vitamines, aminozuren en micronutriënten, mits: [...] het gebruik ervan in gewone levensmiddelen ‚een rechtstreeks juridisch vereiste is’, in die zin dat het rechtstreeks vereist is krachtens bepalingen van Unierecht of daarmee verenigbaar nationaal recht, met als gevolg dat het levensmiddel hoegenaamd niet als gewoon levensmiddel in de handel mag worden gebracht zonder toevoeging van die mineralen, vitamines, aminozuren of micronutriënten”. Noch in het verzoek om een prejudiciële beslissing, noch in de opmerkingen van partijen wordt echter melding gemaakt van een bepaling die de toevoeging van calcium aan de in het hoofdgeding aan de orde zijnde levensmiddelen, te weten rijst- en haverdranken, voorschrijft opdat deze in de handel kunnen worden gebracht.(46)
58.      Bovendien baseert de Commissie zich op deze bepaling om aan te geven dat het gebruik van calciumcarbonaat bij de verwerking van biologische levensmiddelen verboden is(47), waarbij zij gebruikmaakt van de haar bij artikel 54 van verordening 2018/848 verleende bevoegdheid om gedelegeerde handelingen vast te stellen, teneinde op grond van artikel 16, lid 2, onder b), van deze verordening „bijlage II, deel IV, punt 2.2.2, met betrekking tot de types van voor gebruik in verwerkte levensmiddelen toegelaten producten en stoffen en de samenstelling ervan, alsmede de voorwaarden waaronder zij mogen worden gebruikt” te wijzigen.
59.      Ik ben dan ook van mening dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde poeder, dat grotendeels uit calciumcarbonaat bestaat, moet worden beschouwd als een levensmiddelenadditief waarvan het gebruik bij de productie van biologische levensmiddelen verboden is zodra het uitsluitend wordt gebruikt om de plantaardige drank met calcium te verrijken terwijl dit geen rechtstreeks juridisch vereiste van de Unieregeling of de nationale regeling is.
V.      Conclusie
60.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vraag van de Raad van State te beantwoorden als volgt:
„Artikel 24, lid 2, onder a), van en punt 2.2.1 en punt 2.2.2, onder f), i), van deel IV van bijlage II bij verordening (EU) 2018/848 van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 inzake de biologische productie en de etikettering van biologische producten en tot intrekking van verordening (EG) nr. 834/2007 van de Raad, zoals gewijzigd bij gedelegeerde verordening (EU) 2022/474 van de Commissie van 17 januari 2022, gelezen in samenhang met artikel 7, onder b), van verordening 2018/848,
moeten aldus worden uitgelegd dat
biologisch gecertificeerd poeder verkregen uit gereinigde, gedroogde en fijngemaakte sedimenten van het wier Lithothamnium calcareum, dat van nature rijk is aan calciumcarbonaat, dat wordt gebruikt voor de verrijking met calcium in het kader van de verwerking van levensmiddelen, verboden is, aangezien calciumcarbonaat niet voor dat doel mag worden gebruikt en het gebruik van calcium in gewone levensmiddelen geen rechtstreeks juridisch vereiste is.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 inzake de biologische productie en de etikettering van biologische producten en tot intrekking van verordening (EG) nr. 834/2007 van de Raad (PB 2018, L 150, blz. 1).
3      Gedelegeerde verordening van de Commissie van 17 januari
2022 tot wijziging van bijlage II bij verordening [2018/848] wat betreft speciale voorschriften voor de productie en het gebruik van niet-biologische, omschakelings- en biologische zaailingen en ander plantaardig niet-biologisch, omschakelings- en biologisch teeltmateriaal (PB 2022, L 98, blz. 1) (hierna: „verordening 2018/848”).
4      Uitvoeringsverordening van de Commissie van 15 juli 2021 betreffende de toelating van bepaalde producten en stoffen voor gebruik in de biologische productie en de opstelling van de lijsten van die producten en stoffen (PB 2021, L 253, blz. 13).
5      Zie arrest van 29 april 2021, Natumi (C‑815/19, EU:C:2021:336; hierna: „arrest Natumi”).
6      Verordening van de Raad van 28 juni 2007 inzake de biologische productie en de etikettering van biologische producten en tot intrekking van verordening (EEG) nr. 2092/91 (PB 2007, L 189, blz. 1).
7      Verordening van de Commissie van 5 september 2008 tot vaststelling van bepalingen ter uitvoering van verordening (EG) nr. 834/2007 van de Raad inzake de biologische productie en de etikettering van biologische producten, wat de biologische productie, de etikettering en de controle betreft (PB 2008, L 250, blz. 1), zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening (EU) 2019/2164 van de Commissie van 17 december 2019 (PB 2019, L 328, blz. 61) (hierna: „verordening nr. 889/2008”). Deze verordening is ingetrokken bij uitvoeringsverordening 2021/1165.
8      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 28 januari 2002 tot vaststelling van de algemene beginselen en voorschriften van de levensmiddelenwetgeving, tot oprichting van een Europese Autoriteit voor voedselveiligheid en tot vaststelling van procedures voor voedselveiligheidsaangelegenheden (PB 2002, L 31, blz. 1).
9      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 inzake levensmiddelenadditieven (PB 2008, L 354, blz. 16).
10      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2011 betreffende de verstrekking van voedselinformatie aan consumenten, tot wijziging van verordeningen (EG) nr. 1924/2006 en (EG) nr. 1925/2006 van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van richtlijn 87/250/EEG van de Commissie, richtlijn 90/496/EEG van de Raad, richtlijn 1999/10/EG van de Commissie, richtlijn 2000/13/EG van het Europees Parlement en de Raad, richtlijnen 2002/67/EG en 2008/5/EG van de Commissie, en verordening (EG) nr. 608/2004 van de Commissie (PB 2011, L 304, blz. 18).
11      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 21 oktober 2009 betreffende het op de markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen en tot intrekking van de richtlijnen 79/117/EEG en 91/414/EEG van de Raad (PB 2009, L 309, blz. 1).
12      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 12 juni 2013 inzake voor zuigelingen en peuters bedoelde levensmiddelen, voeding voor medisch gebruik en de dagelijkse voeding volledig vervangende producten voor gewichtsbeheersing, en tot intrekking van richtlijn 92/52/EEG van de Raad, richtlijnen 96/8/EG, 1999/21/EG, 2006/125/EG en 2006/141/EG van de Commissie, richtlijn 2009/39/EG van het Europees Parlement en de Raad en de verordeningen (EG) nr. 41/2009 en (EG) nr. 953/2009 van de Commissie (PB 2013, L 181, blz. 35).
13      Richtlijn van de Commissie van 5 december 2006 inzake bewerkte voedingsmiddelen op basis van granen en babyvoeding voor zuigelingen en peuters (PB 2006, L 339, blz. 16).
14      Zie artikel 13, derde alinea, van uitvoeringsverordening 2021/1165.
15      Zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening (EU) 2018/1584 van de Commissie van 22 oktober 2018 (PB 2018, L 264, blz. 1).
16      De verwijzende rechter verwijst naar deel B van bijlage V bij uitvoeringsverordening 2021/1165.
17      Dit document is beschikbaar op https://agriculture.ec.europa.eu/farming/organic-farming/organics-glance_nl. De laatste aanpassing dateert van 26 januari 2026.
18      Zie arrest van 14 juni 2017, TofuTown.com (C‑422/16, EU:C:2017:458, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak en dictum).
19      In de zin van richtlijn 2002/46/EG van het Europees Parlement en de Raad van 10 juni 2002 betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten inzake voedingssupplementen (PB 2002, L 183, blz. 51), zoals gewijzigd bij verordening (EG) nr. 1137/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2008 (PB 2008, L 311, blz. 1).
20      In de zin van verordening (EG) nr. 1924/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 20 december 2006 inzake voedings- en gezondheidsclaims voor levensmiddelen (PB 2006, L 404, blz. 9) en verordening (EU) nr. 432/2012 van de Commissie van 16 mei 2012 tot vaststelling van een lijst van toegestane gezondheidsclaims voor levensmiddelen die niet over ziekterisicobeperking en de ontwikkeling en gezondheid van kinderen gaan (PB 2012, L 136, blz. 1).
21      In de zin van richtlijn 2009/39/EG van het Europees Parlement en de Raad van 6 mei 2009 betreffende voor bijzondere voeding bestemde levensmiddelen (PB 2009, L 124, blz. 21) en verordening (EG) nr. 953/2009 van de Commissie van 13 oktober 2009 inzake stoffen die voor specifieke voedingsdoeleinden aan voor bijzondere voeding bestemde levensmiddelen mogen worden toegevoegd (PB 2009, L 269, blz. 9).
22      Zie arrest van 5 november 2014, Herbaria Kräuterparadies (C‑137/13, EU:C:2014:2335, punt 46).
23      C‑240/23, EU:C:2024:852.
24      C‑137/13, EU:C:2014:2335.
25      De bewoordingen van punt 2.2.2, onder f), zijn rechtstreeks geïnspireerd op het arrest van 5 november 2014, Herbaria Kräuterparadies (C‑137/13, EU:C:2014:2335).
26      Zie arrest van 4 oktober 2024, Herbaria Kräuterparadies II (C‑240/23, EU:C:2024:852, punt 85 en dictum).
27      Zie artikel 27, lid 1, van verordening nr. 889/2008 en bijlage VIII daarbij.
28      Zie het arrest Natumi (punt 47).
29      Zie artikel 19, lid 2, onder b), en artikel 21 van verordening nr. 834/2007.
30      Zie het arrest Natumi (punt 67).
31      Zie het arrest Natumi (punt 68).
32      Zie het arrest Natumi (punt 69).
33      Daardoor kunnen deze producten niet als „technische hulpstof” worden gekwalificeerd, omdat die enkel als residu in het eindproduct mogen achterblijven, zonder gevaar voor de gezondheid of technologisch effect op het eindproduct. Zie de definitie in artikel 3, punt 65, van verordening 2018/848, die verwijst naar die van artikel 3, lid 2, onder b), van verordening nr. 1333/2008.
34      Zie artikel 3, lid 2, onder a), tweede alinea, ii), van verordening nr. 1333/2008.
35      Zie punt 38 van deze conclusie.
36      De uitdrukking „voedingsgerelateerde doeleinden” wordt gebruikt in artikel 8, onder b); de uitdrukking „voedingsbehoeften” komt voor in bijlage II, deel II, punt 1.4.1, onder b), en deel III, punt 3.1.3.1, onder a); de uitdrukking „voedingspatronen” wordt gebruikt in bijlage II, deel II, punt 1.4.1, onder d); de uitdrukking „diervoederadditieven” wordt gebruikt in bijlage II, deel II, punt 1.5.2.3; de uitdrukking „nutritionele samenstelling” komt voor in bijlage II, deel III, punt 3.1.3.1, onder b), ii), en de uitdrukking „voeding die zij nodig hebben” wordt gebruikt in bijlage II, deel III, punt 3.1.3.2, onder a).
37      De uitdrukking „nutriënt” wordt gebruikt in artikel 24, lid 1, onder b), artikel 31 en bijlage II, deel I, punten 1.2 en 1.9.6; de uitdrukking „specifieke voedingsbehoeften van de gewassen” komt voor in artikel 24, lid 3, onder d); de uitdrukking „aanwezige voedingsreserves” wordt gebruikt in bijlage II, deel I, punt 1.3, onder a), en de uitdrukking „nutritionele behoeften” wordt gebruikt in bijlage II, deel I, punt 1.9.3.
38      Lecithinen, extracten van rozemarijn, johannesbroodpitmeel, guargom, Arabische gom, taragom, gellangom, glycerol, bijenwas, carnaubawas en erytritol.
39      Zie voetnoot 14 van deze conclusie.
40      Zie de punten 50 en 51 van deze conclusie.
41      Uitvoeringsverordening van de Commissie van 23 mei 2025 tot wijziging en rectificatie van uitvoeringsverordening [2021/1165] (PB L, 2025/973).
42      Zie overweging 17 van uitvoeringsverordening 2025/973.
43      Betreffende kleurstoffen voor het stempelen van vlees en eierschalen.
44      Betreffende het traditioneel versieren van de schaal van gekookte eieren die in een bepaalde periode van het jaar worden verkocht.
45      Uit deze bewoordingen blijkt dat zowel kleuring als verrijking met calciumcarbonaat verboden is.
46      Zie naar analogie het arrest Natumi (punt 66).
47      Zie, in de veelgestelde vragen over biologische voorschriften die worden genoemd in punt 28 van deze conclusie, het antwoord op vraag 12 in deel 4.5 (blz. 113 en 114), waarin wordt gevraagd naar de mogelijkheid om Lithothamnium calcareum te gebruiken bij de biologische productie van levensmiddelen: „Nee. Punt 2.2.2, onder f), van deel IV van bijlage II bij verordening [2018/848] is relevant [...]. Het belangrijkste bestanddeel van Lithothamnium calcareum is calciumcarbonaat en zijn voornaamste functie in verwerkte levensmiddelen komt overeen met het toevoegen van calcium. Aangezien calciumcarbonaat een mineraal is, is voor het gebruik ervan in de biologische productie bijgevolg een vergunning vereist overeenkomstig deel IV, punt 2.2.2, van bijlage II bij verordening [2018/848]” (vrije vertaling).