62023CJ0367_RES
Υπόθεση C‑367/23
ΕΑ
κατά
Artemis security SAS
[αίτηση του Cour de Cassation (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Γαλλία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
Απόφαση του Δικαστηρίου (δεύτερο τμήμα) της 20ής Ιουνίου 2024
«Προδικαστική παραπομπή – Προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων – Οργάνωση του χρόνου εργασίας – Οδηγία 2003/88/ΕΚ – Άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ – Υποχρέωση ιατρικής εξέτασης προς αξιολόγηση της υγείας των εργαζομένων τη νύχτα – Παράβαση της υποχρεώσεως αυτής από τον εργοδότη – Δικαίωμα αποζημίωσης – Απαίτηση απόδειξης της ύπαρξης συγκεκριμένης ζημίας»
Κοινωνική πολιτική – Προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων – Οδηγία 2003/88 σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας – Υποχρέωση ιατρικής εξέτασης προς αξιολόγηση της υγείας των εργαζομένων τη νύχτα – Παράβαση από τον εργοδότη – Δικαίωμα αποζημίωσης – Καθορισμός του ποσού της αποζημίωσης – Εφαρμογή των εθνικών κανόνων που διέπουν την έκταση της χρηματικής αποκατάστασης – Προϋπόθεση – Τήρηση των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας
(Οδηγία 2003/88 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 9 § 1, στοιχείο αʹ)
(βλ. σκέψεις 25-27, 37)
Κοινωνική πολιτική – Προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων – Οδηγία 2003/88 σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας – Υποχρέωση ιατρικής εξέτασης προς αξιολόγηση της υγείας των εργαζομένων τη νύχτα – Παράβαση από τον εργοδότη – Δικαίωμα αποζημίωσης – Πλήρης αποκατάσταση της προξενηθείσας ζημίας – Περιεχόμενο – Καταβολή αποζημίωσης τιμωρητικού χαρακτήρα – Αποκλείεται
(Οδηγία 2003/88 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 9 § 1, στοιχείο αʹ)
(βλ. σκέψεις 31-33, 35, 36)
Κοινωνική πολιτική – Προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων – Οδηγία 2003/88 σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας – Υποχρέωση ιατρικής εξέτασης προς αξιολόγηση της υγείας των εργαζομένων τη νύχτα – Παράβαση από τον εργοδότη – Δικαίωμα αποζημίωσης – Απαίτηση απόδειξης της ύπαρξης συγκεκριμένης ζημίας
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47· οδηγία 2003/88 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 9 § 1, στοιχείο αʹ)
(βλ. σκέψεις 40-43, διατακτ. 1)
Σύνοψη
Κατόπιν προδικαστικής παραπομπής από το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Γαλλία), το Δικαστήριο διευκρινίζει ορισμένους κανόνες που διέπουν τη νυκτερινή εργασία βάσει της οδηγίας 2003/88/ΕΚ (
1
) και το δικαίωμα αποζημίωσης σε περίπτωση παράβασής τους.
Ο EA προσελήφθη, την 1η Απριλίου 2017, από την Artemis security SAS (στο εξής: Artemis) ως υπάλληλος της υπηρεσίας πυρασφάλειας και παροχής πρώτων βοηθειών. Κατόπιν της μετακίνησής του από θέση ημερήσιας σε θέση νυκτερινής εργασίας, ο EA άσκησε αγωγή ενώπιον του conseil de prud’hommes de Compiègne (δικαστηρίου εργατικών διαφορών Compiègne, Γαλλία) ζητώντας, μεταξύ άλλων, να υποχρεωθεί η Artemis να του καταβάλει αποζημίωση διότι, αφενός, τροποποίησε μονομερώς τη σύμβαση εργασίας του και, αφετέρου, δεν του παρείχε την ενισχυμένη ιατρική παρακολούθηση που απαιτείται σε περίπτωση νυκτερινής εργασίας.
Αφού απορρίφθηκε η αγωγή αποζημίωσης, ο EA άσκησε έφεση ενώπιον του cour d’appel d’Amiens (εφετείου Amiens, Γαλλία), το οποίο επικύρωσε την απορριπτική πρωτόδικη απόφαση με την αιτιολογία ότι ο EA δεν είχε αποδείξει το υποστατό και το περιεχόμενο της ζημίας που ισχυριζόταν ότι υπέστη λόγω της έλλειψης της ενισχυμένης ιατρικής παρακολούθησης που απαιτείται σε περίπτωση νυκτερινής εργασίας. Προς στήριξη της αναιρέσεως την οποία άσκησε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου κατά της αποφάσεως του εφετείου, ο EA υποστηρίζει ότι η διαπίστωση και μόνον της μη τήρησης των προστατευτικών διατάξεων όσον αφορά την ενισχυμένη ιατρική παρακολούθηση σε περίπτωση νυκτερινής εργασίας αρκεί για να θεμελιωθεί αξίωση αποζημίωσης του ενδιαφερόμενου εργαζομένου καθώς και ότι, απορρίπτοντας το αποζημιωτικό του αίτημα, το cour d’appel d’Amiens (εφετείο Amiens) παρέβη τον code du travail (εργατικό κώδικα) (
2
), σε συνδυασμό με το άρθρο 9 της οδηγίας 2003/88.
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, ειδικότερα, αν απλώς και μόνον η μη τήρηση, από τον εργοδότη, των εθνικών μέτρων που αποσκοπούν στην κατοχύρωση της ιατρικής αξιολόγησης των εργαζομένων τη νύχτα, την οποία προβλέπει το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/88 (
3
) θεμελιώνει, αυτή καθ’ εαυτήν, αξίωση αποζημίωσης, χωρίς να απαιτείται να αποδειχθεί η ύπαρξη συγκεκριμένης ζημίας για τον ενδιαφερόμενο εργαζόμενο.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει, κατ’ αρχάς, ότι δεν υπάρχει διάταξη του ενωσιακού δικαίου η οποία να έχει ως αντικείμενο τον καθορισμό των κανόνων που διέπουν τυχόν αποζημίωση την οποία μπορεί να αξιώσει εργαζόμενος που τοποθετείται σε θέση νυκτερινής εργασίας, αν ο εργοδότης του παραβεί τους εθνικούς κανόνες περί της ιατρικής αξιολόγησης η οποία προβλέπεται σε περίπτωση που λόγω τέτοιας τοποθέτησης ενεργοποιείται η υποχρέωση του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/88. Εναπόκειται επομένως στην έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους να ρυθμίσει τους δικονομικούς κανόνες για τα μέσα ένδικης προστασίας τα οποία αποσκοπούν στην προάσπιση των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από τη διάταξη αυτήν, και ιδίως τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ένας τέτοιος εργαζόμενος μπορεί να λάβει αποζημίωση λόγω της προαναφερθείσας παράβασης, υπό την επιφύλαξη ότι τηρούνται οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
Όσον αφορά την αρχή της αποτελεσματικότητας, δεδομένου ότι οι υποχρεώσεις αξιολόγησης της υγείας των εργαζομένων τη νύχτα, οι οποίες προβλέπονται στο εν λόγω άρθρο, έχουν, εν προκειμένω, μεταφερθεί στο εσωτερικό δίκαιο, ο ενδιαφερόμενος εργαζόμενος πρέπει να έχει τη δυνατότητα να απαιτήσει από τον εργοδότη του να εκπληρώσει τις σχετικές υποχρεώσεις, αξιώνοντας, εν ανάγκη, την ορθή εκτέλεσή τους ενώπιον των αρμόδιων δικαστηρίων, σύμφωνα με τις επιταγές που απορρέουν από το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συνεπώς, η άσκηση του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας μπορεί να συμβάλει στη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας του δικαιώματος σε ιατρική εξέταση, του οποίου απολαύει ο εργαζόμενος τη νύχτα δυνάμει του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/88.
Συμβάλλει επίσης στη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας του ίδιου δικαιώματος το γεγονός ότι ο εργαζόμενος τη νύχτα μπορεί, σε περίπτωση παράβασης από τον εργοδότη των υποχρεώσεων που υπέχει από το άρθρο αυτό, να λάβει κατάλληλη αποζημίωση, υπό την έννοια ότι η αποζημίωση πρέπει να καθιστά δυνατή την πλήρη αποκατάσταση της πράγματι προκληθείσας ζημίας. Ειδικότερα, το δικαίωμα του εργαζομένου να ζητήσει αποκατάσταση της ζημίας του ενισχύει την αποτελεσματική λειτουργία των προστατευτικών κανόνων που προβλέπονται στο άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, και μπορεί να αποθαρρύνει την επανάληψη παράνομων συμπεριφορών. Η καταβολή στον ζημιωθέντα αποζημίωσης που καλύπτει πλήρως την προκληθείσα ζημία είναι επίσης ικανή να διασφαλίσει την πραγματική ανόρθωση της ζημίας ή την αποκατάστασή της κατά τρόπο αποτρεπτικό και αναλογικό. Ως εκ τούτου, λαμβανομένης υπόψη της αντισταθμιστικής λειτουργίας του δικαιώματος αποζημίωσης που προβλέπεται εν προκειμένω από το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, η πλήρης αποκατάσταση της ζημίας την οποία πράγματι υπέστη ο ενδιαφερόμενος αρκεί, χωρίς να είναι αναγκαίο να υποχρεωθεί ο εργοδότης να καταβάλει τιμωρητική αποζημίωση.
Εξάλλου, το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο περιλαμβάνει συναφώς ειδικούς κανόνες για την επιβολή προστίμων σε περίπτωση παράβασης, από τον εργοδότη, των εθνικών διατάξεων με τις οποίες μεταφέρθηκε στην εσωτερική έννομη τάξη το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/88. Οι ειδικοί αυτοί κανόνες συμβάλλουν, με τη σειρά τους, στην κατοχύρωση της αποτελεσματικότητας του παρεχόμενου από την ως άνω διάταξη δικαιώματος του εργαζομένου τη νύχτα σε ιατρική εξέταση προς αξιολόγηση της κατάστασης της υγείας του. Από την άλλη πλευρά, τέτοιοι κανόνες, που έχουν κατά βάση τιμωρητικό χαρακτήρα, δεν εξαρτώνται από την ύπαρξη ζημίας. Συνεπώς, μολονότι οι τιμωρητικοί κανόνες και οι κανόνες που διέπουν τη συμβατική ή οιονεί αδικοπρακτική ευθύνη είναι συμπληρωματικοί, υπό την έννοια ότι αμφότεροι παρακινούν σε τήρηση της εν λόγω διάταξης του ενωσιακού δικαίου, εντούτοις επιτελούν σαφώς διακριτές λειτουργίες.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, υπό την επιφύλαξη του ελέγχου του ζητήματος από το αιτούν δικαστήριο, δεν προκύπτει ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση είναι ικανή να πλήξει την αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων που απορρέουν από το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/88.
Τέλος, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού που επιδιώκουν τα μέτρα αξιολόγησης της υγείας τα οποία θεσπίζονται με το άρθρο αυτό, εν αντιθέσει προς τις απαιτήσεις που απορρέουν, όσον αφορά τη διάρκεια της εργασίας, από το άρθρο 6, στοιχείο βʹ, και από το άρθρο 8 της οδηγίας 2003/88, των οποίων η παράβαση προκαλεί εξ ορισμού ζημία στον ενδιαφερόμενο εργαζόμενο, η μη πραγματοποίηση ιατρικής επίσκεψης πριν από την ανάληψη νυκτερινής εργασίας και η έλλειψη τακτικής ιατρικής παρακολούθησης κατόπιν της ανάληψης των καθηκόντων του, σύμφωνα με όσα προβλέπονται στο άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της ίδιας οδηγίας, δεν συνεπάγεται αναπόφευκτα ούτε βλάβη για την υγεία του ενδιαφερόμενου εργαζομένου ούτε, επομένως, ζημία του η οποία να μπορεί να αποκατασταθεί. Και τούτο διότι η ενδεχόμενη επέλευση τέτοιας ζημίας εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από την ατομική κατάσταση της υγείας του κάθε εργαζομένου, με δεδομένο ότι τα καθήκοντα στο πλαίσιο της παροχής νυκτερινής εργασίας μπορεί, επιπλέον, να διαφέρουν από πλευράς δυσκολίας και άγχους.
(
1
)	Οδηγία 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας (ΕΕ 2003, L 299, σ. 9).
(
2
)	Πιο συγκεκριμένα, το άρθρο L. 3122-11 του ως άνω κώδικα, το οποίο ορίζει ότι «[κ]άθε εργαζόμενος τη νύχτα έχει δικαίωμα σε τακτική ατομική παρακολούθηση της κατάστασης της υγείας του υπό τους όρους του άρθρου L. 4624-1».
(
3
)	Το άρθρο 9 φέρει τον τίτλο «Ιατρική εξέταση και μετάθεση των εργαζομένων τη νύχτα σε θέση ημερήσιας εργασίας» και προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής: «Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα αναγκαία μέτρα ώστε:α) οι εργαζόμενοι τη νύχτα να δικαιούνται δωρεάν ιατρική εξέταση, πριν από την ανάληψη της εργασίας αυτής και, κατά τακτά χρονικά διαστήματα, στη συνέχεια· [...]».