TUAIRIM AN ABHCÓIDE GHINEARÁLTA
COLLINS
arna tabhairt an 13 Meitheamh 2024 (1)
Cásanna Uamtha C‑146/23 agus C‑374/23
XL
v
Sąd Rejonowy w Białymstoku
(Iarraidh ar réamhrialú ó Sąd Rejonowy w Białymstoku (an Pholainn))
agus
SR,
RB
v
Lietuvos Respublika
(Iarraidh ar réamhrialú ó Vilniaus apygardos administracinis teismas (an Liotuáin))
(Tarchur chun réamhrialú – An smacht reachta – An dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE – Oibleagáid ar Bhallstáit leigheasnna a sholáthar atá leordhóthanach chun cosaint dlí éifeachtach a áirithiú sna réimsí a chlúdaítear le dlí an Aontais – Prionsabal neamhspleáchais bhreithiúnaigh – Tuarastal breithiúna)
Réamhrá
1.        Ó thús córais stáit atá bunaithe ar an scaradh cumhachtaí, is ceist riachtanach í tuarastal breithiúna. Mar a thug Alexander Hamilton faoi deara go fadradharcach in The Federalist, ‘IN ÉINEACHT LE buaine oifige, ní féidir le haon rud cur le neamhspleáchas na mbreithiúna níos mó ná soláthar socraithe i gcomhair a dtacaíochta.... I nádúr an duine go ginearálta, IS IONANN SMACHT SOLÁTHAIR DUINE AGUS SMACHT A THOLA. Agus ní féidir linn a bheith ag súil leis an scaradh iomlán cumhachta breithiúnaí ón gcumhacht reachtach go hiarbhír in aon chóras ina bhfágtar an chumhacht bhreithiúnach i gcleithiúnas ar an gcumhacht reachtach i leith acmhainní airgid a dheonaítear anois is arís.’ (2)
2.        Tugtar deis don Chúirt Bhreithiúnais leis na hiarrataí seo ar réamhrialú dul siar ar a cásdlí atá ann cheana maidir le tuarastal breithiúna agus é a fhorbairt de bhun an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE (3) i gcomhthéacs na bprionsabal de neamhspleáchas breithiúnach agus cosaint dlí éifeachtach. (4)
3.        Ina breithiúnais an 27 Feabhra 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (5) agus an 7 Feabhra 2019, Escribano Vindel, (6) chinn an Chúirt Bhreithiúnais gur dearbhú riachtanach do neamhspleáchas breithiúnach é tuarastal na mball de na breithiúna atá ar cóimhéid le tábhacht a bhfeidhmeanna. D’fhonn an riachtanas sin a chomhlíonadh ní mór do chúirt (7) a feidhmeanna a chur i gcrích go neamhspleách, gan a bheith faoi réir aon sriantacht chéimlathach nó faoi réir aon chomhlacht eile agus gan cloígh le horduithe nó treoracha ó aon fhoinse ar bith, amhail is go bhfuil sí cosanta in éadán idirghabháil sheachtrach nó brú a d’fhéadfadh cuir isteach ar bhreithniú neamhspleách a ball agus tionchar a imirt ar a gcinntí. (8) Chuir an Chúirt Bhreithiúnais an riachtanas sin ar cóimhéid le cosaint na mball de na breithiúna in éadán cur as oifig, agus nasc díreach á chruthú idir ráthaíocht tionachta de chuid na mbreithiúna agus a slándáil ábhartha. (9)
4.        Cosúil le sealbhóirí oifige poiblí agus seirbhísigh eile, níl breithiúna slán ó laghduithe ar a dtuarastal. (10) I mbreithiúnas na mBreithiúna Portaingéalacha agus breithiúnas Escribano Vindel, chinn an Chúirt nach gcuirtear bac le prionsabal an neamhspleáchais bhreithiúnaigh sa dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE ar Bhallstáit bearta a ghlacadh chun tuarastal breithiúna a laghdú i gcúinsí áirithe. D’fhonn fáil réidh le heasnaimh bhuiséid a measadh mar a bheith iomarcach, laghdaigh Poblacht na Portaingéile agus Ríocht na Spáinne (11) na tuarastail de gach sealbhóir oifige poiblí agus fostaí san earnáil phoiblí, lena n‑áirítear iad siúd ag obair i mbrainsí reachtacha, feidhmiúcháin agus breithiúnacha an Stáit. (12)Níor díríodh ar ná níor piocadh amach baill de na breithiúna leis na bearta sin le haghaidh cóir speisialta. Bhí siad de chineál sealadach agus srianta freisin. (13)
5.        Tagann na hiarrataí le haghaidh réamhrialú seo chun cinn i gcomhthéacs cur i bhfeidhm bearta atá infheidhme go ginearálta lena rialaítear tuarastal breithiúna sa Pholainn agus sa Liotuáin agus ní bhaineann siad le laghdú tuarastal breithiúna aonair, amhail comhlíonadh imeachtaí araíonachta. Tá raon feidhme níos leithne ag na bearta ná mar a bhí ag na cinn a mheas an Chúirt Bhreithiúnais ina breithiúnas na mbreithiúna Portaingéalacha agus breithiúnas Escribano Vindel. Cuireann an chúirt a rinne an tarchur ceist ar an gCúirt Bhreithiúnais chun ról an reachtóra agus an fheidhmeannais a mheasúnú sa phróiseas socraithe tuarastail breithiúna agus aon laghdú a d’fhéadfadh teacht chun cinn air. Tá siad ag iarraidh a fháil amach freisin an féidir critéir ábhartha a tharraingt ón dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE le haghaidh an próiseas sin a stiúrú.
An dlí lena mbaineann – Dlí náisiúnta
Dlí na Polainne
6.        Foráiltear le hAirteagal 178 den Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Bunreacht na Polainne):
‘1.      Beidh breithiúna, laistigh de chur i gcrích a n‑oifige, neamhspleách agus beidh siad faoi réir an Bhunreachta agus na reachtanna amháin.
2.      Soláthrófar coinníollacha oibre iomchuí do bhreithiúna agus tabharfar tuarastal dóibh atá i gcomhréir le dínit a n‑oifige agus raon feidhme a ndualgas.
...’
7.        Foráiltear le hAirteagal 91 den ustawa – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna) an 27 Iúil 2001 (14):
‘…
Mír 1c. Socrófar an bonn le haghaidh an bhuntuarastail breithiúna i gcomhair bliain faoi leith ar mheán‑tuarastal i rith an dara ráithe den bhliain roimhe sin arna fhoilsiú ag Uachtarán na Príomh Oifige Staidrimh in ‘Monitor Polski’ Irisleabhar Dlíthe [...], faoi réir Mír 1d.
Mír 1d. Más rud é go bhfuil an meán‑tuarastal dá dtagraítear i Mír 1c níos lú ná an meán‑tuarastal dá bhfoilsítear i gcomhair an dara ráithe den bhliain roimhe sin, glacfar leis sin mar an mbonn chun buntuarastal breithimh a shocrú ag an ráta roimh ré.
Mír 2. Cuirfear an buntuarastal de bhreitheamh in iúl i ngráid, dá gcinnfear an leibhéal trí bhíthin iolraitheoirí a chur i bhfeidhm ar an mbonn le haghaidh an bhuntuarastail dá dtagraítear i Mír 1c a chinneadh. Leagtar amach in iarscríbhinn an Dlí seo na gráid bhuntuarastail do phoist bhreithiúnacha aonair agus na hiolraitheoirí a úsáidtear chun leibhéal an bhuntuarastail breithiúna i ngráid aonair a chinneadh.
...
Mír 7. Ina theannta sin, difreálfar tuarastal breithiúna le liúntas sinsearachta a bheidh 5 % ar an iomlán, ón séú bliain seirbhíse amach, den bhuntuarastal agus ag méadú 1 % gach bliain go dtí go bhfuil 20 % den bhuntuarastal bainte amach.’
8.        An 17 Nollaig 2021, ghlac reachtóir na Polainne an ustawa o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2022 (Dlí an 17 Nollaig 2021 maidir le forálacha áirithe le haghaidh an Dlí Buiséid i gcomhair bhliain 2022 a chur i gcrích).(15) Ghabh an dlí seo éifeacht an 1 Eanáir 2022. De réir Airteagal 8 de:
‘1. Don bhliain 2022, is é an bonn ar a gcinntear an buntuarastal breithiúna dá dtagraítear in Airteagal 91(1c) de Dhlí an 27 Iúil 2001 maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna (Dz. U. de 2020, mír 2072, agus de 2021, míreanna 1080 agus 1236) an meán‑tuarastal den dara ráithe de 2020, mar a d’fhoilsigh Uachtarán Główny Urząd Statystyczny (An Phríomh-Oifig Staidrimh, an Pholainn) sa ráiteas.
2. Méadófar an bonn dá dtagraítear i Mír 1 faoi 26 PLN.
3. Nuair a dhéantar tagairt le forálacha faoi leith don bhonn áirimh tuarastail bhunúsaigh breithiúna dá dtagraítear in Airteagal 91(1c) de Dhlí an 27 Iúil 2001 maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna, bainfidh sé sin, don bhliain 2022, le meán‑tuarastal an dara ráithe de 2020, mar a d’fhoilsigh Uachtarán Główny Urząd Statystyczny (An Phríomh-Oifig Staidrimh, an Pholainn) sa ráiteas, méadaithe faoi 26 PLN.
4. Nuair a dhéantar tagairt le forálacha faoi leith do thuarastal breithiúna, bainfidh an tuarastal sin, don bhliain 2022, leis an tuarastal arna áireamh i gcomhréir le míreanna 1 agus 2.’
9.        An 1 Nollaig 2022, ghlac reachtóir na Polainne an ustawa o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2023 (Dlí an 1 Nollaig 2022 maidir le forálacha áirithe le haghaidh an dlí buiséid don bhliain 2023 a chur i gcrích).(16) Ghabh an dlí seo éifeacht an 1 Eanáir 2023. De réir Airteagal 8 de:
‘1. Don bhliain 2023, is é an bonn ar a gcinntear an tuarastal bunúsach de bhreithiúna dá dtagraítear in Airteagal 91(1c) de Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dlí an 27 Iúil 2001 maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna) (Dz. U. de 2020, mír 2072, dá leasaíodh) a mhéadófar go 5 444.42 PLN.
2. Nuair a dhéantar tagairt le forálacha faoi leith d’áireamh buntuarastail breithiúna dá dtagraítear in Airteagal 91(1c) de Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dlí an 27 Iúil 2001 maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna), don bhliain 2023, méadófar méid an tuarastail sin go 5 444.42 PLN.’
Dlí na Liotuáine
10.      Foráiltear le hAirteagal 3 den Lietuvos Respublikos teisėjų darbo apmokėjimo įstatymas (Dlí Phoblacht na Liotuáine maidir le tuarastal breithiúna; ‘LRJ’), sa leagan atá i bhfeidhm ón 1 Eanáir 2022 go dtí an 30 Meitheamh 2023, (17) go gcuirtear an bonnráta i bhfeidhm ar thuarastal na bpolaiteoirí Stáit, breithiúna, oifigeach Stáit, státseirbhíseach, agus fostaithe d’institiúidí a mhaoiníonn an Stát agus bardasachtaí de Phoblacht na Liotuáine le haghaidh bliain áirithe arna ghlacadh ag an Lietuvos Respublicos Seimas (Parlaimint Phoblacht na Liotuáine) i bhfeidhm chun luach saothair na mbreithiúna a ríomh. Tá bonnráta na bliana airgeadais atá le teacht le socrú trí chomhaontú comhchoiteann náisiúnta ag cur san áireamh an meánráta boilscithe bliantúil don bhliain roimhe sin (arna ríomh ag an innéacs náisiúnta praghsanna do thomhaltóirí), leibhéal an tuarastail íosta míosúil agus tionchar fachtóirí eile a théann i bhfeidhm ar leibhéal agus ar éabhlóid an mheántuarastail san earnáil phoiblí. Formheasann an Lietuvos Respublikos Seimas (Parlaimint Phoblacht na Liotuáine) an bonnráta comhaontaithe sa chomhaontú comhchoiteann náisiúnta. Mura dtugtar an comhaontú comhchoiteann náisiúnta i gcrích nó mura modhnaítear é faoin 1 Meitheamh den bhliain reatha, glacfaidh Seimas bunráta na bliana airgeadais atá le teacht ar thogra ón Lietuvos Resublikos Vyriausybė (Rialtas Phoblacht na Liotuáine), tar éis measúnú a dhéanamh agus na himthosca dá bhforáiltear san Airteagal seo a chur san áireamh. Ní fhéadfaidh an bunmhéid nua a bheith níos lú ná an bunmhéid atá ann cheana féin, mura mbunaítear agus dearbhaítear imthosca eisceachtúla i gcomhréir leis an nós imeachta dá bhforáiltear sa Lietuvos Respublikos fiskalinės sutarties įgyvendinimo konstitucinis įstatymas Nr XII-1289 (Dlí Bunreachtúil maidir le cur i bhfeidhm an chonartha cánachais de Phoblacht na Liotuáine) an 6 Samhain 2014 (TAR, 2014, Uimh. 17028).
11.      De bhun Airteagal 4(2) de LRJ, is éard a bhí (18) i dtuarastal breithiúna (19) ná: (i) tuarastal; (ii) incrimint ar fhad seirbhíse do Stát na Liotuáine; (iii) íocaíocht le haghaidh oibre agus a bheith ar fuireachas ar laethanta saoire agus ar laethanta saoire poiblí, agus le haghaidh ionadaíochta; agus (iv) bónas i gcomhair méadú ualaigh oibre. I gcomhréir le Caibidil II den Iarscríbhinn de LRJ, áirítear tuarastal breithiúna (20) trí bhíthin an chomhéifeacht tuarastail a leagtar amach san Iarscríbhinn de LRJ a iolrú faoin mbonnráta. Bhí an bonnráta EUR 181 in 2022 agus EUR 186 in 2023. Ba é an chomhéifeacht tuarastail do bhreitheamh réigiúnach 17.2. (21)
12.      Foráiltear le hAirteagal 3 de Lietuvos Respublikos pareiginės algos (atlyginimo) bazinio dydžio nustatymo ir asignavimų darbo užmokesčiui perskaičiavimo įstatymas Nr. XIV-2011 (Dlí Uimh. XIV-2011, de Phoblacht na Liotuáine maidir leis an bhonnráta tuarastail agus lena leasaítear leithreasaí tuarastail), an 25 Bealtaine 2023 (TAR, 2023, Uimh. 11589):
‘An bonnráta tuarastail
1. Le haghaidh áireamh an tuarastail de na hoibrithe dá dtagraítear in Airteagal 2 den dlí seo, is ionann bonnráta an tuarastail agus meán‑tuarastal míosúil na tíre (cuideachtaí aonair san áireamh) don bhliain 2022, mar a d’fhoilsigh Valstybės duomenų agentūra (an Ghníomhaireacht Náisiúnta Sonraí, an Liotuáin), agus tá sé socraithe ag EUR 1 785.4.
2. Chun críocha bonnnráta an tuarastail dá bhforáiltear i Mír 1 den Airteagal seo a chur i bhfeidhm, ní fhéadfaidh an tuarastal atháirithe a bheith níos lú ná an tuarastal roimh an athchóiriú.’
13.      Ghabh an córas nua tuarastail breithiúna de chúirteanna de chuid an dlíchórais agus de chúirteanna speisialaithe Phoblacht na Liotuáine éifeacht an 1 Iúil 2023. D’fhormheas Ordú Uimh. 1R-85 den Lietuvos Respublikos teisingumo ministras (Aire Dlí agus Cirt Phoblacht na Liotuáine) an 2 Aibreán 2004 agus rún den Lietuvos advokatų taryba (Comhlachas Bharra na Liotuáine) an 26 Márta 2004 na moltaí ar na táillí uasta atá le bronnadh i leith seirbhísí dlíthiúla a sholáthraíonn dlíodóir i gcásanna sibhialta.
An díospóid sna príomhimeachtaí agus na ceisteanna a tharchuirtear le haghaidh réamhrialú
Cás C‑146/23
14.      Ceapadh XL don Sąd Rejonowy w Suwałkach (Cúirt Dúiche, Suwałki, an Pholainn) an 4 Nollaig 2003. An 3 Aibreán 2007, tugadh ar iasacht don Sąd Rejonowy w Białymstoku é (Cúirt Dúiche, Białystok, an Pholainn), áit ina bhfuil sé ina bhreitheamh faoi láthair. Ón 5 Lúnasa 2021, fostaítear XL ar thuarastal grád ‘cúig’. Áirítear tuarastal míosúil XL trí bhíthin a thuarastal bunúsach de 5 050.48 zloty Polainnis (PLN) in 2022 agus PLN 5 444.42 in Eanáir 2023 a iolrú faoi chomhéifeacht de 2.5, agus lena gcuirtear forlíonadh 20 % den bhuntuarastal i gcomhair blianta seirbhíse leis. (22) Thionscain XL caingean i gcoinne a fhostóra, an Sąd Rejonowy w Białymstoku (Cúirt Dúiche, Białystok), ag lorg íocaíocht PLN 10 000 i gcomhair na hoibre a chuir sé i gcrích ón 1 Iúil 2022 go 31 Eanáir 2023 agus i gcomhair ús mainneachtain reachtúil ar an méid sin. Is é sin an difríocht idir an tuarastal a fuair XL ón 1 Iúil 2022 go 31 Eanáir 2023 agus an tuarastal atá le híoc dó de bhun an tsásra in Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna. Dar le XL, tá an difríocht PLN 1 362.12 sa mhí i gcomhair na míosa Iúil go Samhain 2022, PLN 1 053.90 i gcomhair mhí na Nollag 2022 (23) agus PLN 2 135.50 i gcomhair mhí Eanáir 2023.
15.      Is é bonn mhaíomh XL ná go dtagann na Dlíthe lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm na ndlíthe buiséid do 2021, 2022 agus 2023 salach ar an Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna, Bunreacht Phoblacht na Polainne agus dlí an Aontais, agus a thurastal á laghdú acu, baintear an bonn leo ón bprionsabal neamhspleáchais bhreithiúnaigh agus cruthaítear cúinsí leo inar féidir leis an reachtóir agus an feidhmeannas tionchar a imirt ar ábhar cinntí breithiúna. Maíonn fostóir XL gur íoc sé é i gcomhréir leis an dlí agus nach féidir leis tuarastal breithiúna a shocrú as a stuaim féin.
16.      Déanann an dhá pháirtí araon tagairt do ráiteas cúiseanna an Rialtais don dréacht Dlí lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm na ndlíthe buiséid do 2021, 2022 agus 2023, ach baineann siad tátail de atá contrártha ar fad a chéile. Cuireann XL an bhéim ar ‘reo’ tuarastal breithiúna i gcomparáid le méadú tuarastail stiúrthóiri ar leith d’eintitis phoiblí (idir 40 % go 60 %). Déanann fostóir XL tagairt d’easpa acmhainní a bhí ar fáil seachas iad siúd dá bhforáiltear ina bhuiséad.
17.      De réir na cúirte a rinne an tarchur, leagtar síos le hAirteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna an sásra le haghaidh an buntuarastal breithiúna a áireamh i gcomhair bliain faoi leith trí bhíthin tagartha don mheán‑tuarastal i gcomhair an dara ráithe den bhliain roimhe sin. Tá sé mar aidhm ag an sásra seo, a cuireadh chun feidhme an 22 Aibreán 2009, a áirithiú go gcomhlíonann an córas le haghaidh tuarastal breithiúna an caighdeán a leagtar síos le hAirteagal 178(2) de Bhunreacht Phoblacht na Polainne. Bhí sé mar sprioc ag leasú 2009 a áirithiú go raibh áireamh tuarastal breithiúna níos oibiachtúla agus laghdaigh sé an tionchar a bhí ag údaráis eile i socrú an leibhéil thuarastail bhunúsaigh breithiúna. Roimh an athrú sin, bunaíodh an córas i leith áireamh tuarastal breithiúna, inter alia, ar mhéid bunúsach a bhí leagtha amach i mbuiséad bliantúil an Stáit.
18.      Tugann an chúirt a rinne an tarchur faoi deara ‘as stuaim an fheidhmeannais, leasaíodh an sásra chun buntuarastal breithiúna a ríomh faoi thrí leis na Dlíthe lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur chun feidhme na ndlíthe buiséadacha do na blianta 2021, 2022 agus 2023.’ (24) In 2021, ‘reodar’ tuarastail breithiúna agus áiríodh a mbuntuarastal trí bhíthin tagairt don mheán‑tuarastal i gcomhair an dara ráithe de 2019, in áit tagairt do mheán‑tuarastal i gcomhair an dara ráithe de 2020. In 2022, áiríodh tuarastail bhunúsacha breithiúna trí bhíthin tagairt don mheán‑tuarastal i gcomhair an dara ráithe de 2020. Bhí méadú ann mar thoradh air sin i gcomparáid leis an meán‑tuarastal i gcomhair an dara ráithe de 2021. In 2023, áiríodh tuarastail breithiúna ar bhonn méid socraithe, (25) in áit ar bhonn an mheán‑tuarastail i gcomhair an dara ráithe de 2022.
19.      Rinneadh na leasuithe don bhuiséad Stáit 2021 mar gheall ar an staid eacnamaíoch sa Pholainn i ndiaidh ráig COVID-19. Níor luadh aon chúinsí faoi leith sna forálacha a bhaineann le buiséad Stáit 2022, cé go ndéantar tagairt leis na cinn a bhaineann le buiséad Stáit 2023 don tionchar buiséid suntasach a bhí ag paindéim COVID-19 agus ionradh na Rúise ar an Úcráin.
20.      I mí na Nollag 2022, thionscain Céad Uachtarán an Sąd Najwyższy (Cúirt Uachtarach, an Pholainn), (26) Uachtarán an Naczelny Sąd Administracyjny (Cúirt Uachtarach Riaracháin, an Pholainn) (27) agus an Krajowa Rada Sądownictwa (Comhairle Náisiúnta na mBreithiúna; ‘KRS’) (28) caingne aonair os comhair an Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil, an Pholainn) chun cur in éadán bhunreachtúlacht na bhforálacha buiséid i leith tuarastail breithiúna in 2023. Tá an t‑amhras céanna ag an gcúirt a rinne an tarchur ná mar a chuir na hachainígh sna príomhimeachtaí in iúl. Measann sí go mbaintear an bonn de neamhspleáchas na mbreithiúna le ‘reo’ ar feadh trí bliana ar an gcóras le haghaidh áireamh tuarastail breithiúna trí bhíthin tagairt do pharaiméadar oibiachtúil, is é sin, an meán‑tuarastal sa dara ráithe den bhliain roimh ré. Is ionann é sin agus bagairt laghdaithe bhuain, sheasmhaigh arís agus arís eile ar thuarastal breithiúna d’fhonn tús áite a thabhairt d’fheidhmeannas agus don reachtóir thar na breithiúna. Tá an bhagairt go háirithe soiléir i bhfianaise na géarchéime maidir leis an smacht reachta a bhí sa Pholainn ar na mallaibh. Thairis sin, tá sé go hiomlán dothuigthe toisc go bhfuil suíomh cobhsaíochta airgeadais ann faoi láthair i Stát na Polainne. Measann an chúirt a rinne an tarchur freisin go bhféadfadh tionchar diúltach a bheith ag athrú na rialacha maidir le háireamh tuarastail breithiúna chun dochar na mbreithiúna – go háirithe i gcomparáid le méadú an chostais maireachtála – ar thionscnaimh chun feidhmiú na gcúirteanna a fheabhsú. (29) Tá riosca suntasach ann go dtionscnódh breithiúna líon mór caingne chun cur in éadán leibhéal na dtuarastal a fuair siad in 2021, 2022 agus 2023.
21.      Chinn an Sąd Rejonowy w Białymstoku (Cúirt Dúiche, Białystok), ar an gcaoi sin, chun na himeachtaí a chur ar fionraí agus an cheist seo a leanas a tharchur chuig an gCúirt Bhreithiúnais le haghaidh réamhrialú:
‘An gcaithfear Airteagal 2 den Chonradh ar an Aontas Eorpach, ina sainítear na luachanna ar a bhfuil an tAontas Eorpach bunaithe maidir le hurraim don smacht reachta, agus an dara fomhír d’Airteagal 19(1) den Chonradh ar an Aontas Eorpach, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 47 den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh, lena gceanglaítear ar na Ballstáit cosaint dlí éifeachtach a áirithiú, atá bunaithe ar an gceart chun rochtain a fháil ar bhinse neamhspleách neamhchlaonta, a léiriú sa chaoi go gcoisctear, le prionsabal an neamhspleáchais bhreithiúnaigh, reachtaíocht náisiúnta lena ndéantar, d’fhonn caiteachas buiséadach a theorannú, maolú ar shásra chun tuarastal breithiúna a shocrú ar bhonn critéir oibiachtúla atá neamhspleách ar chur isteach treallach de pháirt na n‑údarás feidhmiúcháin agus reachtach, leis an toradh go mbíonn laghdú marthanach ar leibhéal tuarastail na mbreithiúna, rud a sháraíonn na ráthaíochtaí bunreachtúla lena n‑áirithítear luach saothair do bhreithiúna atá i gcomhréir le dínit a n‑oifige agus le raon feidhme a ndualgas agus lena ráthaítear gur cúirteanna neamhspleácha agus breithiúna neamhspleácha a dhéanfaidh an ceartas a riar?’
Cás C‑374/23
22.      Is breithiúna sa Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius, an Liotuáin) iad na hiarratasóirí, SR agus RB. Thionscain siad caingean chun cúitimh mar gheall ar mhainneachtain chun gníomhú i gcoinne Lietuvos Respublika (Poblacht na Liotuáine). (30) Lorgaíonn SR damáistí EUR 74 286.09 cé go bhfuil éileamh RB EUR 95 620.17. (31) Ní chuirtear in iúl san ordú tarchurtha conas a tháinig na héilitheoirí ar na méideanna sin.
23.      Maíonn SR agus RB go mbraitheann an leibhéal dá dtuarastal ar thoil pholaitiúil an fheidhmeannais agus an reachtais. Tá sé sin ar neamhréir le prionsabal an neamhspleáchais breithiúna, arna ráthú in Airteagal 109 den Lietuvos Respublikos Konstitucija (Bunreacht Phoblacht na Liotuáine) agus oibleagáidí idirnáisiúnta de chuid Phoblacht na Liotuáine.
24.      Iarrann Poblacht na Liotuáine ar an gCúirt Bhreithiúnais go ndíbrítear caingean SR agus RB. Tugann sí faoi deara, inter alia, go socraítear an bonnráta i gcomhair tuarastail fostaithe san earnáil phoiblí go bliantúil i bhfianaise acmhainní agus cheangaltais airgeadais an Stáit. Ó 2018 go 2023, mhéadaigh an bonnráta go leanúnach i bhfianaise na gcoinníollacha eacnamaíocha agus sóisialta, cheangaltais an stáit agus na hacmhainní airgeadais intuartha a bheidh ar fáil. Tá ‘tionchar díreach eacnamaíoch ar an earnáil phríobháideach agus an meán‑tuarastal náisiúnta’ ag an mbonnráta. Cuireann Poblacht na Liotuáine isteach freisin go dtagann an córas i leith tuarastal breithiúna faoi réir raon lánrogha eisiach bunreachtúil an stáit agus a n‑institiúidí.
25.      Dar leis an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius), bhí tuarastal comhlán míosúil de bhreithiúna cúirte réigiúnaí EUR 2 440.85 in 2008 agus EUR 2 362 in 2021. (32) Cé gur cosúil gur méadaíodh tuarastal breithiúna faoi thart ar 8 % thar an tréimhse 13 bliana idir 2008 agus 2021, san iarbhír, laghdaíodh tuarastal breithiúna faoi 3.2 % i dtéarmaí ainmniúla de bharr tionchar athruithe cánacha amháin. Chuir an chúirt a rinne an tarchur in iúl go bhfuil tuarastal breithiúna ag teacht go dtí leibhéal an mheán‑tuarastail náisiúnta ó dheireadh 2021 ar aghaidh. Sa chéad ráithe de 2022, bhí an meán‑tuarastal míosúil náisiúnta EUR 1 729.90 fad is a bhí an meán‑tuarastal míosúil breithimh EUR 3 113.20. (33)
26.      Tugann an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) faoi deara cé go bhfuil an táille mholta in aghaidh na huaire i gcomhair seirbhísí dlíodóra EUR 179.90,(34) tá tuarastal comhlán in aghaidh na huaire do bhreitheamh cúirte réigiúnaí (35) thart ar EUR 20. Déanann Poblacht na Liotuáine, trí, inter alia, uasmhéid na dtáillí dlíodóirí a bheidh le bronnadh a dhearbhú, idirdhealú idir dlíodóirí agus breithiúna i ndáil lena dtuilleamh faoi seach, agus ar an gcaoi sin cuireann sí isteach ar Airteagail 29 agus 48 de Bhunreacht Phoblacht na Liotuáine maidir le neamh-idirdhealú agus cóir chomhionann i ndáil le cearta an duine (36) agus Airteagal 2 CAE. Aithníonn Rialtas na Liotuáine go hindíreach nár cheart go mbraithfeadh bonnráta tuarastail breithiúna ar thoil pholaitiúil an reachtóra nó an fheidhmeannais, ach ar chomharthaí eacnamaíocha náisiúnta. (37) Sa chomhthéacs sin, chuir Rialtas na Liotuáine tús le hathchóiriú tuarastail sa státseirbhís leis an gcuspóir a áirithiú go n‑áirítear tuarastal oifigeach Stáit trí bhíthin tagairt do chomharthaí eacnamaíocha amhail sin.
27.      I bhfianaise an mhéid seo thuas, chinn an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) na himeachtaí a chur ar fionraí agus na ceisteanna seo a leanas a tharchur chuig an gCúirt Bhreithiúnais le haghaidh réamhrialú:
‘(1) Ar cheart na luachanna de dhaonlathas, an smacht reachta, urraim do chearta an duine agus cóir, arna ráthú in Airteagal 2 CAE, agus na forálacha den dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE, a léiriú amhail is go mbronntar ar na cumhachtaí reachtacha agus feidhmiúcháin de na Ballstáit an lánrogha neamhshrianta agus eisiach chun tuarastal breithiúna a shocrú, trí mheán reachtaíocht náisiúnta, ar ráta a bhraitheann amháin ar thoil na gcumhachtaí reachtacha agus feidhmiúcháin?
(2) Ar cheart na forálacha den dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE, chomh maith leo siúd d’Airteagal 47 den Chairt, lena gclúdaítear, inter alia, neamhspleáchas na mbreithiúna, a léiriú amhail is go gceadaítear na Ballstáit rialacha a thabhairt isteach, trí mheán reachtaíocht náisiúnta, lena socraítear tuarastal breithiúna faoin tuarastal nó táillí a shocraigh an Stát i ndáil le baill de ghairmeacha dlíthiúla eile?’
Nós imeachta os comhair na Cúirte
28.      Chuir XL, Rialtas na Polainne agus an Coimisiún Eorpach barúlacha i scríbhinn isteach i gCás C‑146/23.
29.      Ina breithiúnas an 8 Samhain 2023, K 1/23, chinn an Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil), inter alia, go raibh Airteagail 8 agus 9 den ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2023 (Dlí lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm an dlí buiséid do 2023) an 1 Nollaig 2022 ‘ar neamhréir’ le hAirteagal 178(2) de Bhunreacht Phoblacht na Polainne.
30.      Ina cinneadh ón 16 Samhain 2023, d’iarr Uachtarán na Cúirte Breithiúnais ar an Sąd Rejonowy w Białymstoku (Cúirt Dúiche, Białystok), ar an gcéad dul síos, a chur in iúl cé gur mhian léi an chéad chuid dá hiarraidh le haghaidh réamhrialú a choimeád maidir leis an tréimhse 1 Eanáir 2023 go 31 Eanáir 2023, agus, ar an dara dul síos, d’iarr sí uirthi a chur in iúl an tionchar a d’fhéadfadh a bheith ag breithiúnas an Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil) ar dhlíthiúlacht Airteagal 8(1) agus (2) den ustawa o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na ROK 2022 (Dlí lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm an dlí buiséid do 2022).
31.      Ina freagra an 30 Samhain 2023, dheimhnigh an Sąd Rejonowy w Białymstoku (Cúirt Dúiche, Białystok) gur dhearbhaigh an Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil), inter alia, go raibh Airteagail 8 agus 9 den ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2023 (38) (Dlí lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm an dlí buiséid do 2023) ‘ar neamhréir’ le hAirteagal 178(2) de Bhunreacht Phoblacht na Polainne agus, dá réir sin, nach bhfuil siad i bhfeidhm a thuilleadh. (39)
32.      Thug an Sąd Rejonowy w Białymstoku (Cúirt Dúiche, Białystok) a mian le fios freisin i leith a hiarraidh le haghaidh réamhrialú a choimeád ina hiomláine, lena n‑áirítear an chuid a bhaineann leis an tréimhse 1 Eanáir 2023 go 31 Eanáir 2023. Dar leis an Sąd Rejonowy w Białymstoku (Cúirt Dúiche, Białystok) tá breithiúnas an Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil) teoranta i leith breithiúnas a thabhairt ar bhunreachtúlacht Airteagail 8 agus 9 den ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2023 (Dlí lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm an dlí buiséid do 2023) i bhfianaise Airteagal 178(2) de Bhunreacht Phoblacht na Polainne agus dínit na hoifige breithimh i gcomhar le raon feidhme dhualgais na mbreithiúna. Níor scrúdaíodh sa bhreithiúnas sin prionsabal an neamhspleáchais bhreithiúnaigh agus saoirse ó chur isteach air ó thaobh an reachtóra agus/nó an fheidhmeannais. Níor scrúdaigh an Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil), thairis sin, an ustawa o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2022 (Dlí lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm an dlí buiséid do 2022).
33.      Chuir Rialtais na na Liotuáine, na Polainne agus agus an Coimisiún barúlacha i scríbhinn isteach i gCás C‑374/23.
34.      Ina cinneadh an 23 Eanáir 2024, chuir an Chúirt Bhreithiúnais Cás C‑146/23 agus Cás C‑374/23 le chéile chun críocha an nós imeachta ó bhéal agus an bhreithiúnais.
35.      Le linn éisteacht an 12 Márta 2024, chuir Rialtais na Liotuáine agus na Polainne agus an Coimisiún argóint ó bhéal in iúl agus d’fhreagair siad ceisteanna na Cúirte.
Measúnú
Dlínse na Cúirte Breithiúnais i gCás C‑374/23
36.      Tugann Rialtas na Liotuáine (40) faoi deara go bhfuil an dlínse eisiach ag na Ballstáit chun tuarastal breithiúna agus sealbhóirí oifige poiblí agus seirbhíseach a rialú i gcomhréir le dlí náisiúnta. Níl aon ról ag dlí an Aontais, dá réir sin, i ndáil leis sin. Agus dlíthe buiséid á ndréachtú aige, ní mór do Rialtas na Liotuáine a chur san áireamh, inter alia, an staid shocheacnamaíoch atá ann sa Liotuáin, riachtanais agus acmhainní an Stáit agus a cheangaltais airgeadais. Iarrtar ar an gCúirt Bhreithiúnais leis na ceisteanna a tharchuireann an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach Vilnius) breithiúnas a thabhairt ar na teorainneacha atá ar an lánrogha atá ag reachtóir agus feidhmeannas na Liotuáine mar a shainmhínítear iad i mBunreacht Phoblacht na Liotuáine agus mar a léirmhínigh an Lietuvos Respublikos Konstitucinis Teismas (Cúirt Bhunreachtúil Phoblacht na Liotuáine). Níl aon dlínse ag an gCúirt Bhreithiúnais chun é sin a dhéanamh.
37.      Is cásdlí socair é cé go dtagann eagrú na córa sna Ballstáit laistigh dá n‑inniúlacht, ní mór d’fheidhmiú na hinniúlachta sin a bheith i gcomhréir le dlí an Aontais agus, go háirithe, leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE. (41) Faoin dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE_ní mór do na Ballstáit a áirithiú go gcomhlíonann na cúirteanna agus binsí atá freagrach as breithiúnais a thabhairt ar léiriú nó cur i bhfeidhm dhlí an Aontais (42) na riachtanais i gcomhair cosaint dlí éifeachtach. (43) Cuirtear as an áireamh leis an bhforáil sin forálacha náisiúnta maidir leis an eagrú córa a laghdaíonn cosaint an luacha den smacht reachta. (44) Tá oibleagáid ar na Ballstáit dá bhrí sin chun an t-eagrú córa a dhearadh i slí is go gcomhlíonann sé riachtanais dhlí an Aontais. Áirítear leis sin, go háirithe, an neamhspleáchas cúirteanna a éilítear orthu chun breithiúnas a thabhairt ar cheisteanna maidir le cur i bhfeidhm nó léiriú dhlí an Aontais d’fhonn a áirithiú cosaint dlí éifeachtach na gceart daoine aonair a eisíonn astu. (45)
38.      Leanann sé ón gcásdlí sin agus, go háirithe, ó bhreithiúnas na mbreithiúna Portaingéalacha agus breithiúnas Escribano Vindel, go bhfuil an dlínse ag an gCúirt chun dlí an Aontais a léirmhíniú i gcásanna a bhaineann le heagrú córais córa Ballstáit, lena n‑áirítear an tuarastal breithiúna.
Inghlacthacht na gceisteanna arna dtarchur i gCás C‑374/23
39.      Maíonn Rialtas na Liotuáine go bhfuil an iarraidh le haghaidh réamhrialú i gCás C‑374/23 do-ghlachtha ós rud é nach mbaineann na ceisteanna a chuir an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) le fíorais agus saincheisteanna na caingne os comhair na cúirte sin. Níl freagra ón gCúirt Bhreithiúnais ar na ceisteanna arna dtarchur le haghaidh réamhrialú riachtanach d’fhonn an chaingean sna príomhimeachtaí a shocrú.
40.      Foráiltear le hAirteagal 267 CFAE gur gá go bhfuil an cheist/na ceisteanna a tharchuirtear le haghaidh réamhrialú ‘riachtanach’ ionas go gcuirtear ar chumas na cúirte a rinne an tarchur chun ‘breithiúnas a thabhairt’ sa chaingean atá os a comhair. Chinn an Chúirt arís agus arís eile go bhfuil sé soiléir ó théacs agus scéim araon Airteagal 267 CFAE nach bhféadfaidh cúirt náisiúnta réamhrialú a iarraidh ach amháin i gcás ina bhfuil cás ar feitheamh os a comhair ina n‑iarrtar uirthi cinneadh a thabhairt lena bhféadtar an réamhrialú a chur san áireamh. (46)
41.      Baineann na príomhimeachtaí i gCás C‑374/23 le hiarratas chun cúitimh i gcoinne Phoblacht na Liotuáine a thionscain beirt bhreithiúna, SR agus RB, ina maíonn siad go bhfuil cumhachtaí an reachtóra agus an fheidhmeannais ar neamhréir le neamhspleáchas na mbreithiúna agus a dtuarastal á shocrú acu. Is gné cheangail é idir an chaingean atá os comhair Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) agus léiriú dhlí an Aontais a lorgaíonn an chúirt sin. Molaim, ar an gcaoi sin, go bhfuil léiriú na Cúirte Breithiúnais ‘riachtanach’ chun an chúirt a rinne an tarchur a chur ar a cumas le haghaidh an chaingean atá os a comhair a chinneadh. (47)
Ábharthacht Airteagal 2 CAE agus Airteagal 47 den Chairt i gCásanna uamtha C‑146/23 agus C‑374/23
42.      Dar le Rialtas na Liotuáine, ós rud é go dtagann rialúchán tuarastail breithiúna faoi réir raon inniúlacht eisiach na mBallstát, ní chuireann siad dlí an Aontais i bhfeidhm agus an tuarastal sin á shocrú acu. Ar an mbonn sin, de bhun Airteagal 51(1) de, níl feidhm ag an gCairt sna príomhimeachtaí.
43.      Ní chuirtear na forálacha d’Airteagal 51(1) den Chairt i bhfeidhm sna Ballstáit ach amháin nuair a chuireann siad dlí an Aontais i bhfeidhm. Níl sé soiléir ó na horduithe le haghaidh tarchur i gCásanna C‑146/23 agus C‑374/23 go mbraitheann XL nó SR agus RB ar cheart dá mbronntar orthu le foráil de dhlí an Aontais nó gurb iad na daoine lena mbaineann imeachtaí lena gcuirtear dlí an Aontais i bhfeidhm. Ní thugtar le fios leis na horduithe le haghaidh tarchur ach oiread go bhfuil aon cheist ann maidir le léirmhíniú nó cur i bhfeidhm riail de dhlí an Aontais. Ní chuirtear in iúl le haon rud sna hiarrataí le haghaidh réamhrialú go mbraitheann aon duine ar an gceart chun leighis éifeachtach arna ráthú in Airteagal 47 den Chairt. Is cosúil mar sin, nach bhféadtar Airteagal 47 den Chairt a agairt i gcomhthéacs na bpríomhimeachtaí. (48)
44.      Tugtar léiriú nithiúil le hAirteagal 19 CAE do luach an smachta reachta a chlúdaítear in Airteagal 2 CAE. I gcomhréir leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE, ní mór do na Ballstáit córas leigheaseanna agus nósanna imeachta dlíthiúla a bhunú lena n‑áirithítear ceart chun cosaint dlí éifeachtach do dhaoine aonair sna réimsí a chlúdaítear le dlí an Aontais. Is prionsabal ginearálta de dhlí an Aontais an prionsabal cosanta dlí éifeachtaí a eascraíonn as na traidisiúin bhunreachtúla atá coiteann do na Ballstáit (49) a athdheimhnítear le hAirteagal 47 den Chairt. (50) Sna cúinsí sin, molaim don Chúirt Bhreithiúnais go bhfuil sé neamhriachtanach léiriú ar leith a thabhairt ar Airteagal 2 CAE ina aonair ó Airteagal 19 CAE. (51)
Bunábhar
45.      Lena gceisteanna, lorgaíonn an Sąd Rejonowy w Białymstoku (Cúirt Dúiche, Białystok) agus an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) léiriú ar an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE i dtaobh dhá cheist. Ar an gcéad dul síos, an gceaptar leis an bhforáil sin go ndéanann an reachtóir agus/nó an feidhmeannas dlíthe le haghaidh tuarastal breithiúna a shocrú nó a laghdú? Ar an dara dul síos, d’fhonn an fhoráil sin a chomhlíonadh, cad iad na critéir is gá do na Ballstáit a urramú agus dlíthe amhail siúd á n‑achtú acu?
46.      Is cásdlí socair é nach gcuirtear na Ballstáit faoi oibleagáid le dlí an Aontais samhail bhunreachtúil ar leith a ghlacadh chun na caidrimh agus an idirghabháil idir na brainsí Stáit a rialú, go háirithe maidir le sainmhíniú agus teorannú a n‑inniúlachtaí faoi seach. Agus na samhlacha bunreachtúla á roghnú acu, ní mór do na Ballstáit géill leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE, inter alia, ionas nach mbaineann siad de neamhspleáchas breithiúnach nó nach dtagann siad salach ar an bhfeidhmiú breithiúnach. (52) Toisc go bhféadfaidh difríocht mhór a bheith ann idir na struchtúirí agus traidisiúin bhunreachtúla agus pholaitiúla éagsúla de na Ballstáit, na róil a imríonn gníomhaithe a bhaineann le leibhéal agus eilimintí de tuarastal breithiúna a shocrú. (53) I ndaonlathas, ní chuirtear, inter alia, an reachtóir agus/nó an feidhmeannas as an áireamh le prionsabal an scartha cumhachtaí agus an gá i leith na breithiúna a chosaint ar thionchar iomarcach seachtrach i dtaobh a lán gnéithe d’ollstruchtúr breithiúnach Stáit a chinneadh, lena n‑áirítear tuarastal breithiúna.
47.      Chun trédhearcacht, neamhchlaontacht agus deimhneacht dhlíthiúil a áirithiú, (54) ní mór do na Ballstáit creat dlíthiúil a leagan síos chun cinneadh tuarastail na mbreithiúna a éascú, lena n‑áirítear na gníomhaithe a bhaineann leis an bpróiseas sin agus a róil atá leagtha amach dóibh a aithint. (55) Is gá don chreat sin féachaint le neamhspleáchas breithiúnach a chosaint trína chinntiú go bhfuil leibhéal tuarastail na mbreithiúna ar comhréir le tábhacht a bhfeidhmeanna. Ní mór do dhlíthe náisiúnta a rialaíonn tuarastal breithiúna oibriú ar bhonn critéar ábhartha, oibiachtúla agus indeimhnithe a urramaíonn prionsabal na comhréireachta. Mar sin ní fhéadfar tuarastal breithiúna a shocrú nó a laghdú ar bhonn lánroghnach ná trí thagairt do chúinsí aonair. Ní mór do dhlí náisiúnta atá dírithe ar leibhéal tuarastail na mbreithiúna a laghdú an t-údar atá leis a leagan amach go soiléir. Ní mór laghduithe den sórt sin ar thuarastal breithiúnach a bheidh mar thoradh air sin a bheith sealadach agus ní mór a méid agus a ré a oiriúnú do thromchúis agus marthanacht na gcoinníollacha a thug údar lena nglacadh, agus forbróidh siad de réir na gcoinníollacha sin. Ní féidir in imthosca ar bith laghduithe den sórt sin ar thuarastal díriú ar na breithiúna chun cóir mhífhabhrach a dhéanamh. (56) Le haghaidh measúnú a dhéanamh an ndírítear ar na breithiúna, ní mór do na laghduithe sin an forás ar thuarastal na mbreithiúna agus na sealbhóirí oifige poiblí inchomparáide a chur san áireamh, ag féachaint, go háirithe, d’aon mhéaduithe a rinneadh le déanaí air. (57) Le deimhniú go gcomhlíontar na prionsabail seo, agus chun a seasmhacht a chur i bhfeidhm, is gá rialacha maidir le tuarastal breithiúna nó aon laghdú air a chur faoi réir smacht breithiúnach. (58)
48.      Déantar tagairt sna hiarrataí le haghaidh réamhrialú do leibhéal tuarastail bhunúsaigh breithiúna sa Pholainn agus sa Liotuáin. (59) I bhfianaise an tsainmhínithe de ‘pá’ sa chéad fomhír d’Airteagal 157(2) CFAE, caithfear aon chomaoin, cé acu in airgid nó i gcomhchineál, láithreach nó san am atá amach romhainn, a fhaigheann breithiúna go díreach nó go hindíreach i ndáil leis an bhfostaíocht sin a chur san áireamh agus measúnú a dhéanamh ar cé acu a bhfuil a dtuarastal ar cóimhéid le tábhacht a bhfeidhmeanna. Is samplaí de chomaoin in airgid nó i gcomhchineál atá le cur san áireamh iad. (60) Incrimint nó liúntais a fuarthas i leith feidhmeanna áirithe nó tascanna nó freagrachtaí sa bhreis a chur i gcrích, (61) sinsearacht, achar seirbhíse nó taithí, pinsin neamhranníocacha nó pinsin gairme scoir fhóirdheontais (62) agus cúram sláinte sa bhreis ar chúram sláinte a chuirtear ar fáil d’oibrithe go ginearálta faoi scéim leasa náisiúnta, tithíocht agus úsáid feithicle nó fóin chun críocha príobháideach. Caithfear (63) teorainneacha nó baic ar fheidhmiú gníomhaíochtaí eacnamaíocha eile (64) ag breithiúna a chur san áireamh freisin sa mheasúnú maidir le leordhóthanacht a dtuarastail. (65)
49.      In éagmais comhchuibhiú, na coinníollacha socheacnamaíocha éagsúla ar fud an Aontais Eorpaigh, agus na srianta buiséid difriúla ar a dtugann na Ballstáit aghaidh, ar iadsan is fearr atá in ann de ghnáth tuarastal breithiúna laistigh dá ndlínsí a shocrú. Faoi réir príomhoibleagáidí sa dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE, tá lánrogha ag na Ballstáit ar an gcaoi sin agus leibhéal tuarastail breithiúna á shocrú acu. Níl an lánrogha sin neamhshrianta. Is samplaí de thagarmharcanna inghlactha ar féidir leis na Ballstáit brath orthu iad gnéithe oibiachtúla, amhail an meán‑tuarastal nó pá íosta náisiúnta – a iolraítear faoi chomhéifeacht – nó na tuarastail de shealbhóirí oifige poiblí agus seirbhísigh náisiúnta eile le freagrachtaí comhionanna, i gcomhar le paraiméadair shocheacnamaíocha eile amhail an costas maireachtála (an uimhir threoir-phraghais do thomhaltóirí i mBallstát), ráta boilscithe, etc., chun tuarastal breithiúna a áireamh. Níor leor comparáid tuarastail ar éigean i dtéarmaí airgid simplí (66) ós rud é nach bhfuil leibhéil phá, lena n‑áirítear leibhéil íosphá, comhoiriúnaithe san Aontas Eorpach (67) agus athraíonn siad go mór mar gheall ar na difríochtaí suntasacha idir na coinníollacha socheacnamaíocha atá ann sna Ballstáit éagsúla. (68) Is gá go ndéantar measúnú ar thuarastal breithiúna, da bhrí sin, sa chomhthéacs cruinn socheacnamaíoch náisiúnta de gach Ballstát. (69)
50.      Caithfear a dheimhniú le measúnú ar leordhóthanacht tuarastail breithiúna, i gcomhthéacs socheacnamaíoch náisiúnta faoi leith, an bhfuil sé ag leibhéal atá dóthanach chun daoine an‑mhacánta agus an‑mhorálta ó chúlraí éagsúla leis na cáilíochtaí agus/nó taithí riachtanach proifisiúnta a thuilleamh, a choimeád agus a spreagadh. (70) D’fhéadfaí an bonn a bhaint ó mheanma, táirgiúlacht a laghdú agus bac a chur ar earcaíocht le tuarastal easnamhach trí mheán cur in aghaidh iarrthóirí cáilithe dul leis an ngairm. D’fhéadfaí tionchar a imirt ar choimeád breithiúna freisin toisc go bhféadfadh pá íseal spreagadh a thabhairt do dhaoine aonair chun éirí as an ngairm nó chun dul ar scoir roimh dheireadh a mandáid nó aois scoir éigeantach, rud a laghdódh leibhéal ginearálta na taithí breithiúnach. (71)
51.      In éagmais aon chomhartha go ngearrtar cáin go neamhdhleathach nó go díréireach ar thuarastal breithiúna, (72) ní constaic in aon chánach nó táillí eile – amhail íocaíochtaí slándála sóisialta – an prionsabal cosanta dlí éifeachtaí a ngearrann Ballstát go dleathach ar thuarastal breithiúna trí bhíthin tagairt do chritéir oibiachtúla neamh-idirdhealaithe. Dá bhrí sin, ní cuid d’athbhreithniú é ualach táillí ginearálta amhail siúd maidir le comhoiriúnacht córais tuarastail breithiúna leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE.
52.      Eisiatar freisin comparáid a dhéanamh idir tuarastal breithiúna leis an leibhéal táillí a ghearrann dlíodóirí nó a dhámhtar orthu i gcomhair comhairle nó nuair a ordaíonn an Stát dóibh neamhoiriúnach freisin, fiú sa chás go bhfuil scála le haghaidh na dtáillí sin leagtha síos leis an dlí. Cé nach bhféadtar leibhéal tuarastail breithiúna a scaradh ó thuilleadh na hearnála príobháidí (73) i réimsí cosúla, is de chineál seirbhíse poiblí í feidhm bhreithiúnach, ní saothar tráchtála. (74) Tá cinneadh comhfhiosach gairme i gceist leis chun oibriú sa réimse poiblí le haghaidh, inter alia, ráthaíocht tionachta agus cúiteamh airgid seasmhach. (75) Cé go bhféadfaí leibhéal tuarastail níos lú a shaothrú mar thoradh air sin ná dlíodóirí i gcleachtas príobháideach i gcásanna áirithe, níl breithiúna i dteagmháil le rioscaí tráchtála, (76) níl oraibh forchostais a íoc, (77) níl siad faoi réir CBL agus, i bprionsabal, íoctar iad beag beann ar thoradh na n‑imeachtaí, a n‑aschur nó a dtairgiúlacht. (78) Ar deireadh, cuirfidh mé leis sin, fad is a íoctar breithiúna go rialta agus ag eatraimh atá intuartha, d’fhéadfadh an tréimhse ina n‑íocann cliaint táillí a ndlíodóirí a bheith fada agus an‑dothuartha araon. (79)
53.      Ar an gcaoi sin, tá dearcadh iomlánaíoch, lena gcuirtear na gnéithe socheacnamaíocha ábhartha ar fad san áireamh, agus gné dinimiciúil nó a bhaineann le ham araon, lena gcuirtear forbairt an tuarastail sin le himeacht an ama san áireamh, ag measúnú ar leordhóthanacht tuarastail breithiúna. Cé nach bhféadfadh sé a bheith ríthábhachtach do Bhallstáit tuarastal breithiúna a uasdátú go huathoibríoch chun boilsciú agus/nó méaduithe sa chostas maireachtála a chur san áireamh nó leibhéil phá a athbhreithniú ag eatraimh shonracha, d’fhéadfadh dímheas a bheith mar thoradh ar mhainneachtain leanúnach déanamh amhlaidh.. Tá aon laghdú ar leibhéal tuarastail breithiúna le himeacht an ama dochrach do neamhspleáchas breithiúnach agus do dhínit na hoifige breithiúnaí. Mura bhfuil laghdú tobann suntasach ar a luach, níor cheart go dteorannófaí scrúdú forbartha tuarastail breithiúna go pointe áirithe ach ba cheart é a dhéanamh trí bhíthin tagairt do thréimhse shamplach 10 mbliana ar laghad.
54.      A mhéid lena mbaineann na cásanna uamtha seo, leagtar síos le dlí na Polainne agus na Liotuáine creat le haghaidh socrú tuarastail breithiúna. (80) Níl faic sna himeachtaí os comhair na Cúirte lena dtugtar le fios, agus é sin á dhéanamh, gur forghabh reachtóir agus/nó feidhmeannas na Polainne nó na Liotuáine an ról nó na cumhachtaí d’aon gníomhaí dlisteanach eile. (81) Cuirtear in iúl leis na hiarrataí le haghaidh réamhrialú freisin go bhfuil na rialacha lena rialaítear tuarastal breithiúnach, agus aon laghdú air, sna Ballstáit sin, faoi réir smacht breithiúnach.
55.      Tagann Cás C‑146/23 chun cinn as na dlíthe lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm na ndlíthe buiséid do 2021, 2022 agus 2023 (82) lenar leasaíodh Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna agus lena ndearnadh laghduithe ar thuarastal breithiúna. Ní mhaítear nach raibh an chumhacht ag reachtóir agus/nó feidhmeannas na Polainne faoi dhlí na Polainne chun Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna a athrú trí bhíthin na nDlíthe lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm na ndlíthe buiséid do 2021, 2022 agus 2023. Tá an tionchar iomlán ó bhreithiúnas an 8 Samhain 2023, K 1/23, ón Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil) (83) maidir leis na dlíthe buiséid sin fós beagáinín doiléir. Le linn na héisteachta, dhearbhaigh Rialtas na Polainne, mar fhreagra ar cheisteanna a chuir an Chúirt air, gur íocadh an tuarastal a bhí le híoc do na breithiúna i ndiaidh an bhreithiúnais sin. I gCás C‑374/23, thionscain SR agus RB caingean chun cúitimh i gcoinne Phoblacht na Liotuáine ar bhonn a neamhghníomh toisc nach bhfuil aon imeachtaí dlíthiúla eile ar fáíl i leith oibleagáid a chur ar an reachtóir agus an feidhmeannas chun tuarastal breithiúna atá ar cóimhéid le dínit a bhfeidhmeanna a íoc. Tá sé soiléir ó bhreithiúnas Savickas (84) go bhféadfaí cur i gcoinne an laghdaithe tuarastail breithiúna os comhair chúirteanna na Liotuáine agus go bhfuil leigheasanna airgeadais ar fáil chun tuarastal nár íocadh go neamhdhleathach a aisghabháil.
56.      Measann an chúirt a rinne an tarchur i gCás C‑146/23 go bhfuil na leasuithe ar Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna in 2022 agus 2023 ar neamhréir leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE. Ní hionann leis na bearta i mbreithiúnas na mbreithiúna Portaingéalacha, (85) níl leasuithe na Polainne de chineál ginearálta ach dírítear leo go sainiúil ar bhreithiúna, ag bunú maolú a mhaireann ón sásra a leagtar amach in Airteagal 91(1) den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna.
57.      Ní chuirtear i gcoinne go raibh tuarastal breithiúna (86) sa Pholainn in 2022 agus 2023 níos ísle ná mar bheadh sé dá n‑áireofaí é i gcomhréir le hAirteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna. Bhí an laghdú sin ann ag an am céanna le méadú suntasach sa chostas maireachtála sa Bhallstát sin. D’fhéadfaí a thabhairt faoi deara, áfach, le linn na tréimhse céanna sin nach raibh tuarastal breithiúna níos ísle ná mar a bhíodh sé sna blianta roimhe sin ach ós a choinne sin is cosúil gur méadaíodh é faoi 4.37 % in 2022 i gcomparáid le 2021, agus faoi 7.8% in 2023 i gcomparáid 2022. Mhaígh Rialtas na Polainne níor ‘reodar’ tuarastal breithiúna leis na leasuithe faoi chaibidil ach moillíodh amháin a ráta méadaithe. Fad is a dhéanann XL tagairt do liosta fada seirbhíseach poiblí a fuair arduithe tuarastail níos airde ná breithiúna in 2022, le linn na héisteachta díríonn Rialtas na Polainne neamhchosúil le gnáthsheirbhísigh phoiblí a shaothraíonn i bhfad níos lú ná breithiúna sa Bhallstát sin agus, neamhchosúil le breithiúna, ní bhfuair siad ardú tuarastail ar na mallaibh.
58.      Maidir le nádúr buan líomhnaithe na leasuithe sa Pholainn, cé gur cosúil gur leasaíodh Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna trí bhliain i ndiaidh a chéile, (87) dealraíonn sé go bhfuil an fhoráil sin fós i bhfeidhm. Dhearbaigh Rialtas na Polainne le linn na héisteachta gur bhain gach leasú don fhoráil dá dtugadh isteach leis na Dlíthe lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm na ndlíthe buiséid do 2021, 2022 agus 2023 le bliain bhuiséid amháin agus nach raibh gach aon leasú bailí ar feadh bliain amháin. Thairis sin, níl aon rud a thugtar le fios sa chomhad os comhair na Cúirte go moltar leasuithe cosúla ar Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna in 2024. (88) Dealraíonn sé, dá bhrí sin go raibh éifeachtaí na leasuithe ar Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna agus le tuarastal breithiúna teoranta ó thaobh fad agus méide araon.
59.      Cé go ndealródh sé, ar an gcéad amharc, gur díríodh ar thuarastal breithiúna agus ionchúisitheoirí leis na leasuithe atá faoi chonspóid toisc nach raibh na tuarastail de shealbhóirí oifige poiblí agus seirbhísigh eile faoi réir beart analógach. Chuir Rialtas na Polainne in iúl ina bharúlacha i scríbhinn agus le linn na héisteachta go bhfuair breithiúna agus ionchúisitheoirí cóir fhabhrach faoi bheartas íocaíochta do shealbhóirí oifige poiblí agus seirbhísigh an stáit sin. I ndáil leis sin, mhaígh Rialtas na Polainne gur tugadh díolúine do bhreithiúna agus ionchúisitheoirí ó reo tuarastail san earnáil phoiblí ó 2013 go 2018. Léiríonn na heilimintí sin go mb’fhéidir nár imríodh tionchar dochrach ná nach díríodh ar thuarastal breithiúnach go díréireach ó 2013 go 2023 i gcomparáid le tuarastal na sealbhóirí oifige poiblí nó seirbhíseach eile. (89) Is cosúil thairis sin nach raibh aon laghdú suntasach ar a dtuarastal le linn na tréimhse sin. (90)
60.      Thug Rialtas na Polainne údar maith do leasuithe 2022 agus 2023 le tagairt a dhéanamh do phaindéim COVID-19 agus ionradh na Rúise ar an Úcráin i mí Feabhra 2022. Is imthosca ábhartha, oibiachtúla, indeimhnithe agus urghnácha iad, i mo thuairim, lenar cuireadh sriantachtaí buiséid suntasacha ar na Ballstáit go léir gan dabht, lena n‑áirítear Poblacht na Polainne, agus bhí siad in ann údar mhaith a thabhairt do laghdú tuarastail sealbhóirí oifige poiblí agus seirbhíseach, lena n‑áirítear tuarastal breithiúna. Ní gá go bhfuil géarchéim bhuiséid náisiúnta ann nó tús a chur le nós imeachta easnamh iomarcach sa bhuiséad de bhun Airteagal 126(2) CFAE agus Prótacal Uimh. 12 maidir le nós imeachta easnamh iomarcach ionas go mbeadh laghdú tuarastail breithiúna ag teacht i gcomhréir leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE. (91) D’fhéadfaí údar maith a thabhairt do laghduithe tuarastail breithiúna agus ciorruithe buiséid le haghaidh iarracht a dhéanamh easnamh iomarcach buiséid a sheachaint i mBallstát. (92) Maidir le comhréireacht na mbeart sin arna nglacadh mar fhreagairt ar na cúinsí sin, cuirtear in iúl san iarraidh le haghaidh réamhrialú i gCás C‑146/23 go raibh tuarastal XL in 2022 agus 2023 i bhfad níos mó ná an meán‑tuarastal faoi dhó sa Pholainn. (93)
61.      Cé gur ceist a bhfuil ar an gcúirt a rinne an tarchur le cinneadh í, is cosúil go dtugtar le fios le pointí 56 go 60 den Tuairim seo go raibh tuarastal breithiúna sa Pholainn in 2022 agus 2023 ar cóimhéid lena neamhspleáchas agus le tábhacht a bhfeidhmeanna.
62.      I gCás C‑374/23, dhearbhaigh an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) gur laghdaíodh tuarastal breithiúna faoi 3.2 % i dtéarmaí ainmniúla mar gheall ar athruithe cánacha amháin thar na 13 bliana idir 2008 agus 2021. Níor chuir an chúirt a rinne an tarchur aon sonraí maidir le hathchóiriú cánach 2019 sa Liotuáin ar fáil. Ar aon nós, mar a chuirtear in iúl le mír 51 den Tuairim seo, tá cánachas tuarastail breithiúna, go ginearálta, neamhábhartha do mheasúnú i gcomhthéacs an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE.
63.      Cuireann Rialtas na Liotuáine agus an Coimisiún isteach go mbunaítear an bonnráta le haghaidh áireamh tuarastail breithiúna agus sealbhóirí oifige poiblí nó seirbhíseach eile, i gcomhréir le hAirteagal 3 de LRJ, ar pharaiméadair soiléire oibiachtúla atá ceangailte leis na coinníollacha socheacnamaíocha atá ann i bPoblacht na Liotuáine. (94) Uasdátaítear é, i bprionsabal, go bliantúil agus ní féidir leis a bheith níos lú ná an bhliain roimh ré. Níl aon chomhartha i gCás C‑374/23 gur imríodh tionchar, nó gur díríodh ar thuarastal breithiúna sa Liotuáin go díréireach i gcomparáid le tuarastal na sealbhóirí oifige poiblí nó seirbhíseach eile. Is léir, inter alia, ó Airteagal 3 de LRJ go socraítear a dtuarastal in éineacht le tuarastal na sealbhóirí oifige poiblí agus seirbhíseach eile. Is amhlaidh an cás freisin leis an athchóiriú tuarastail san earnáil phoiblí arna ghlacadh an 25 Bealtaine 2023. (95) Ní chaithear amhras ar dhlíthiúlacht na méideanna a íocadh do bhreithiúna roimh ré leis an athchóiriú a rinneadh de bhun an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE, lenar méadaíodh (go suntasach) tuarastal breithiúna agus tuarastal na sealbhóirí oifige poiblí agus seirbhíseach eile.
64.      Chuir an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) in iúl gur laghdaíodh an leibhéal coibhneasta tuarastail breithiúna sa Liotuáin le himeacht an ama agus, ó dheireadh 2021 ar aghaidh, tá sé ag teacht go dtí leibhéal an mheán‑tuarastail náisiúnta. Mhaígh Rialtas na Liotuáine le linn na héisteachta go bhfuil na figiúirí a chuir an chúirt a rinne an tarchur isteach mícheart mar ní chuirtear in iúl leo na riaráistí a íocadh do bhreithiúna idir 2016 agus 2019 i ndiaidh bhreithiúnas an Lietuvos Respublikos Konstitucinis Teismas (Chúirt Bhunreachtúil Phoblacht na Liotuáine) ina ndearbhaítear go raibh laghdú tuarastail breithiúna míbhunreachtúil. (96)
65.      Cé gur ceist í leordhóthanacht tuarastail breithiúna sna príomhimeachtaí don Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) le measúnú, cuirtear in iúl le Figiúr 3.36 de Thuarascáil 2020 CEPEJ (97) agus Figiúr 3.46 de Thuarascáil 2022 CEPEJ (98) go raibh meán‑tuarastal comhlán bliantúil breithiúna de chuid na Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (Cúirt Uachtarach, an Liotuáin) faoi 2.2 (2018) nó 2.1 (2020) uair níos airde ná an meán‑tuarastal comhlán bliantúil náisiúnta. (99) Cuirtear in iúl le comparáid na sonraí ó Bhallstáit eile, in 2018, go raibh tuarastal bhreithiúna na Liotuáine (100) ag tús a ngairme i gCúirt Uachtarach an Stáit sin i lár-raon agus níos airde i dtéarmaí coibhneasta ná breithiúna inchomparáide de chuid na hOstaire (1.5), na Bulgáire (1.6), na Fionlainne (1.5), na Fraince (1.3), na Cróite (1.7), na hÍsiltíre (1.3), na Gearmáine (0.9), na hUngáire (1.8), na hIodáile (1.9), Lucsamburg (1.4), na Laitvia (1.9), na Slóivéine (1.6) na Sualainne (1.8) agus na Spáinne (2.1). (101)
Conclúid
66.      I bhfianaise an mhéid sin roimhe seo, molaim go bhfreagraíonn an Chúirt Bhreithiúnais na ceisteanna a tharchuir an Sąd Rejonowy w Białymstoku (Cúirt Dúiche, Białystok, an Pholainn) agus an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius, an Liotuáin) mar seo a leanas:
Maidir leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE,
ní mór léiriú a dhéanamh mar seo a leanas:
ní chuirtear an reachtóir agus/nó an feidhmeannas de Bhallstát as an áireamh i leith dlíthe a dhéanamh chun tuarastal breithiúna a shocrú agus/nó chun a laghdú, lena n‑áirítear trí bhíthin comhaontuithe comhchoiteanna a dhéantar i gcomhréir le dlí náisiúnta.
Go gceanglaítear leis ar na Ballstáit creat dlíthúil a leagan síos chun cinneadh tuarastail na mbreithiúna a éascú, a fhéachann le neamhspleáchas breithiúnach a chosaint trína chinntiú go bhfuil leibhéal tuarastail na mbreithiúna ar comhréir le tábhacht a bhfeidhmeanna. Ní mór do dhlíthe náisiúnta a rialaíonn tuarastal breithiúna oibriú ar bhonn critéar ábhartha, oibiachtúla agus indeimhnithe a urramaíonn prionsabal na comhréireachta.
Go gceanglaítear leis go gcuirfí san áireamh in aon mheasúnú ar leordhóthanacht tuarastail breithiúna go gcuirtear na gnéithe socheacnamaíocha ábhartha ar fad agus forbairt an tuarastail sin le himeacht an ama san áireamh.
Go gceanglaítear leis nach mór do dhlí náisiúnta atá dírithe ar leibhéal tuarastail na mbreithiúna a laghdú an t-údar atá leis a leagan amach go soiléir. Nach mór laghduithe den sórt sin ar thuarastal breithiúnach a bheidh mar thoradh air sin a bheith sealadach agus ní mór a méid agus a ré a oiriúnú do thromchúis agus marthanacht na gcoinníollacha a thug údar lena nglacadh, agus forbróidh siad de réir na gcoinníollacha sin. Nach féidir in imthosca ar bith laghduithe den sórt sin ar thuarastal díriú ar na breithiúna chun cóir mhífhabhrach a dhéanamh
Go gceanglaítear leis go mbeidh na rialacha lena rialaítear tuarastal breithiúnach, agus aon laghdú air, sna Ballstáit sin, faoi réir smacht breithiúnach.
1      Bunteanga: an Béarla.
2      Uimh. 79, céad mhír. Is sraith 85 aiste é The Federalist, a thugtar the Federalist Papers air de ghnáth, a scríobh Alexander Hamilton, John Jay, agus James Madison idir Deireadh Fómhair 1787 agus Bealtaine 1788. Foilsíodh na haistí gan ainm, faoin ainm cleith ‘Publius’ i nuachtáin éagsúla na linne de Nua-Eabhrac (Stáit Aontaithe Mheiriceá). Tá na leaganacha ónar tógadh an sliocht seo le fáil sna Treoirleabhair Thaighde de Leabharlann na Comhdhála (Stáit Aontaithe Mheiriceá): https://guides.loc.gov/federalistpapers/introduction. Glacadh leis an gcur chuige a raibh Hamilton i bhfábhar i mBunreacht na Stát Aontaithe Meiriceá: ‘[d]‘fhéadfaí tuarastail na n‑oifigeach breithiúnach a athrú ó am go ham, mar is gá, ach gan an méid atá toillte do bhreitheamh ar leith nuair a tháinig sé in oifig a laghdú, ina leith.’ (The Federalist, Uimh. 79, dara fomhír), foráiltear le hAirteagal III, Roinn a hAon de go ‘bhfaighidh [na breithiúna de na huaschúirteanna agus na híoschúirteanna araon] Tuarastal, nach laghdófar le linn a Leanúna in Oifig’. Léirítear cur chuige mar an gcéanna sna bunreachtanna de Bhallstáit áirithe: féach Bunreacht Phoblacht na Cipire, Airteagal 133.12; Bunreacht na hÉireann, Airteagal 35.5, arna leasú leis An tAcht um an 29ú Leasú ar an mBunreacht, 2011.
3      Arna léiriú i bhfianaise Airteagal 47 den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh (‘an Chairt’). Ní ach roinnt de na gnéithe iomadúla fite fuaite ina chéile iad na riachtanais de neamhspleáchas breithiúnach agus cosaint dlí éifeachtach a d’fhéadfadh tionchar a imirt le bunús maith ar thuarastal breithiúna. Tagann luach saothair de shealbhóir oifige poiblí agus de sheirbhísigh, lena n‑áirítear breithiúna, faoi raon feidhme Airteagal 21 den Chairt agus Treoir 2000/78/CE an 27 Samhain 2000 ón gComhairle lena mbunaítear creat ginearálta le haghaidh na córa comhionainne san fhostaíocht agus sa tslí bheatha. IO 2000 L 303, lch. 16. Féach breithiúnas an 7 Feabhra 2019, Escribano Vindel (C‑49/18, EU:C:2019:106, míreanna 38 go 60) (‘breithiúnas Escribano Vindel’).
4      Is comhábhar den cheart chun cosaint dlí éifeachtach é an riachtanas go bhfuil na cúirteanna neamhspleách, a bhaineann leis an tasc breithnithe, agus dá réir sin is cuid é den bhuncheart chun triail chóir a fháil de bhun Airteagal 47 den Chairt. Breithiúnas an 20 Aibreán 2021, Repubblika (C896/19, EU:C:2021:311, míreanna 48 go 51 agus an cásdlí dá dtagraítear).
5      (C‑64/16, EU:C:2018:117, mír 45), (‘breithiúnas na mbreithiúna Portaingéalacha’).
6      Féach mír 66.
7      Agus le himpleacht dhíreach baill de na breithiúna.
8      Féach breithiúnas na mbreithiúna Portaingéalacha, mír 44.
9      Féach breithiúnas na mbreithiúna Portaingéalacha, mír 45 agus breithiúnas Escribano Vindel, mír 66. Éilítear le prionsabal do-inaistreachta, go háirithe, gur féidir le breithiúna fanacht ina bpost ar choinníoll nár bhain siad amach an aois scoir éigeantach nó go dtí dul in éag a mandáid, i gcás ina maireann an mhandáid sin ar feadh tréimhse shocraithe. Cé nach bhfuil sé absalóideach, is gá go mbunaítear eisceachtaí ar an bprionsabal sin ar fhorais le húdar maith an‑láidir, faoi réir chur i bhfeidhm phrionsabal na comhréireachta. Glactar go coiteann leis gur féidir le breithiúna a bheith briste as a bpost i gcás ina meastar go bhfuil siad neamhoiriúnach chun a bhfeidhmeanna a chur i gcrích de bharr éagumais nó mar thoradh ar shárú dáiríre a n‑oibleagáidí, ar choinníoll go gcomhlíontar na nósanna imeachta iomchuí. Breithiúnas an 5 Samhain 2019, an Coimisiún v an Pholainn (Neamhspleáchas gnáthchúirteanna) (C‑192/18, EU:C:2019:924, mír 113). Féach freisin, breithiúnas an 6 Deireadh Fómhair 2021, W.Ż. (Dlísheomra Smachta Urghnách agus Gnóthaí Poiblí na Cúirte Uachtaraí – Ceapadh) (C487/19, EU:C:2021:798, míreanna 115 agus 116) lena n‑aithnítear an tionchar a imreodh ar neamhspleáchas breithiúnach de bharr cinntí áirithe a théann i bhfeidhm ar shaolta agus gairmeacha breithiúna aonair.
10      Ina Thuairim in Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2017:395, mír 78), thug Abhcóide Ginearálta Saugmandsgaard Øe faoi deara ‘cé go gcaithfidh méid tuarastail breithiúna a bheith ar cóimhéid le tábhacht na bhfeidhmeanna poiblí a chuireann siad i gcrích, níor cheart go bhfuil an méid sin scoite ó fhírinne eacnamaíoch shóisialta, agus go háirithe an gnáthchaighdeán maireachtála, sa Stát ina bhfeidhmíonn siad a ngníomhaíochtaí gairmiúla. Ina theannta sin, meastar le cobhsaíocht réasúnta a dtuarastail, i mo dhearcadh, nach n-athróidh a dtuarastal le himeacht ama amhail is go gcuirfí a neamhspleáchas breithnithe i mbaol, ach ionas nach bhfanann sé gan athrú.’ Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Saugmandsgaard Øe in Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2017:395, mír 78).
11      Ghlac reachtóir na Portaingéile na bearta a bhí mar shaincheisteanna bhreithiúnas na mBreithiúna Portaingéalacha i gcomhthéacs chlár AE maidir le cúnamh airgeadais. Ghlac reachtóir agus feidhmeannas na Spáinne bearta a measadh i mbreithiúnas Escribano Vindel.
12      I gcás na Portaingéile áiríodh i measc na sealbhóirí oifige poiblí agus seirbhísigh Uachtarán na Poblachta; Uachtarán Assembleia da República (Tionól Náisiúnta); an Príomh-Aire; Teachtaí d’Assembleia da República; Baill an Rialtais; Breithiúna den Tribunal Constitucional (Cúirt Bhunreachtúil); Breithiúna den Tribunal de Contas (Cúirt Iniúchóirí); Abhcóide Ginearálta na Poblachta; breithiúna agus ionchúisitheoirí poiblí; breithiúna de bhinsí riaracháin agus cánachais agus breithiúna dúiche.
13      Féach breithiúnas ón gCúirt Eorpach um Chearta an Duine (‘ECtHR’) an 15 Deireadh Fómhair 2013, in Savickas agus páirtithe eile v. an Liotuáin (CE:ECHR:2013:1015DEC006636509, § 90 go 94) (‘breithiúnas Savickas’). Dhiúltaigh an chúirt sin do ghearán de chuid iarbhreithiúna nó breithiúna a bhí ag feidhmiú nó a n‑oidhrí gur baineadh iad dá maoin ag teacht salach ar Airteagal 1 de Phrótacal Uimh. 1 den Choinbhinsiún Eorpach chun Cearta an Duine agus Saoirsí Bunúsacha a Chosaint, a síníodh sa Róimh an 4 Samhain 1950 (‘ECHR’) toisc nach raibh bunús maith aige de réir bhrí Airteagal 35 § 3 ECHR, agus dá bharr sin bhí sé do-ghlactha faoi Airteagal 35 § 4 ECHR. Bhain an gearán le laghdú thuarastal na n‑iarratasóirí thart ar 30 %. Tugadh údar maith don laghdú sin leis an ‘staid eacnamaíoch agus airgeadais go háirithe deacair sa Liotuáin’ in 1999 agus an ‘gá i leith airgead a chur ar fáil d’oideachas, cúram sláinte, leas sóisialta agus riachtanais eile sochaí’. Chinn ECtHR, agus reachtóirí náisiúnta ag cur beartais eacnamaíocha agus shóisialta i bhfeidhm, go bhfuil lánrogha leathan acu.
14      Dz. U. de 2001, Uimh. 98, mír 1070. Téacs comhdhlúite an 14 Nollaig 2022, Dz. U.2023.217.
15      Dz.U. de 2021, mír 2445.
16      Dz. U. de 2022, mír 2666.
17      Airteagal 3 de 2008 m. lapkričio 6 d. Lietuvos Respublikos teisėjų atlyginimų įstatymas Nr. X-1771 (Dlí Phoblacht na Liotuáine Uimh. X-1771 maidir le tuarastal breithiúna) an 6 Samhain 2008 (Žin., 2008, Uimh. 131-5022), arna leasú le 2021 m. lapkričio 25 d. Lietuvos Respublikos teisėjų atlyginimų įstatymo Nr. X-1771 pakeitimo įstatymas Nr. XIV-708 (Dlí Phoblacht na Liotuáine Uimh. XIV-708 lena leasaítear Dlí Phoblacht na Liotuáine Uimh. X-1771 maidir le tuarastal breithiúna) an 25 Samhain 2021 (TAR, 2021, Uimh. 25134).
18      Sa leagan a bhí i bhfeidhm ón 1 Eanáir 2022 go dtí an 30 Meitheamh 2023.
19      De ‘cúirteanna le dlínse ginearálta agus cúirteanna speisialaithe’.
20      De ‘cúirteanna le dlínse ginearálta agus cúirteanna réigiúnacha speisialaithe’.
21      Bunaíodh leis an Lietuvos Respublikos teisėjų atlyginimų įstatymo priedėlio pakeitimo įstatymas Nr. XI-235 (Dlí Uimh. XI-235 lena leasaítear an iarscríbhinn den Dlí de Phoblacht na Liotuáine maidir le tuarastal breithiúna) an 28 Aibreán 2009 (a ghabh éifeacht an 1 Deireadh Fómhair 2013) an chomhéifeacht tuarastail. De réir bharúlacha i scríbhinn an Choimisiúin, leasaíodh Lietuvos Respublikos teisėjų darbo apmokėjimo įstatymo Nr. X-1771 pakeitimo įstatymas Nr. XIV-2015 (Dlí Uimh. XIV-2015 de Phoblacht na Liotuáine lena leasaítear Dlí Uimh. X-1771 de Phoblacht na Liotuáine maidir le tuarastal breithiúna, an 25 Bealtaine 2023 (TAR, 2023, No 11594)), córas na gcomhéifeachtaí tuarastail breithiúna de chúirteanna de chuid an dlíchórais agus cúirteanna speisialaithe dá leagtar amach i gCaibidil II den Iarscríbhinn, dá bhforáiltear go bhfuil tuarastal oifigiúil breithimh de chúirt réigiúnach ‘3.6’ (sa mhéid bunúsach).
22      Íocadh XL PLN 15 151.44 sa mhí i gcomhair na míosa Iúil go Samhain 2022; PLN 15 033.51 i gcomhair mhí na Nollag 2022 agus PLN 16 333.26 i gcomhair mhí Eanáir 2023.
23      Tar éis saoire bhreoiteachta a chur san áireamh.
24      Féach mír 5.6 den iarraidh ar réamhrialú i gCás C‑146/23.
25      Leagtar síos sna forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm an dlí buiséid don bhliain 2023.
26      Mhaígh Céad Uachtarán an Sąd Najwyższy (Cúirt Uachtarach), inter alia, gur tháinig an Dlí lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm na ndlíthe buiséid do 2023 salach ar an dearbhú go mbaineann tuarastal breithiúna le dínit a n‑oifige agus le raon feidhme a bhfeidhmeanna. Tagann na forálacha sin salach ar, inter alia, neamhspleáchas breithiúnach, prionsabal na gcearta faighte agus muiníne sa Stát agus sa dlí bunaithe. Leag sí an bhéim gur ‘ghabh [na modhanna a tugadh isteach chun tuarastal breithiúna a áireamh] thar na prionsabail dlí atá infheidhme. Bhunófaí tuarastal breithiúna ar mheasúnú bliantúil, agus ábhairín dothuartha, déanta ag an reachtóir. D’áiritheofaí leis seo nach mbeadh samhail a bhfuil glacadh léi i gcomhair tuarastal breithiúna a shocrú a bheith uathoibríoch ná bunaithe ar chritéir oibiachtúla a thuilleadh.
27      Mhaígh Uachtarán an Naczelny Sąd Administracyjny (Cúirt Uachtarach Riaracháin) gur ‘rialúchán anois is arís’ a bhí na forálacha agus léiríodh dul ar strae leo ó na prionsabail reachtacha arna mbunú i gcomhair socrú tuarastail breithiúna. Déantar tagairt le Bunreacht Phoblacht na Polainne do choinníollacha oibre agus pá de ghrúpa aonair fostaithe Stáit: breithiúna. Bhí tabhairt isteach de chóras i gcomhair tuarastal breithiúna a shocrú ina aonair ag teastáil éagsúil ón gcóras a bhí infheidhme ar stát seirbhísigh eile. Ba cheart go gcuirfí san áireamh leis an gcóras aonair sin an gá chun neamhspleáchas na mbreithiúna a chosaint, chomh maith le dínit na hoifige agus an ualach freagartha ar bhreithiúna. Is é an fíor laghdú tuillimh do bhreithiúna sa tréimhse 2021-2023 thart ar 23.6 %, difríocht shuntasach ón méadú i meán‑tuarastail chomhlána san earnáil phoiblí de 6.74 % sna blianta 2020-2021.
28      Mhaígh KRS go bhfuil ról tábhachtach ag Airteagal 178(2) de Bhunreacht Phoblacht na Polainne, lena gcuirtear srian ar an reachtóir as cur isteach ar shocrú tuarastail breithiúna, maidir le neamhspleáchas agus neamhchlaontacht breithiúna a áirithiú. Ba cheart go n‑áireofaí tuarastal breithiúna ar bhonn critéir oibiachtúla agus inchainníochtúla agus go mbeadh sé faoi réir innéacsú uathoibríoch.
29      I bhfianaise an mhéid cásanna atá ag méadú a dhéileáiltear leis, an riaráiste atá ag fás agus méadú de facto in achar na n‑imeachtaí.
30      Dar leis na hiarratasóirí, níl aon sásra dlíthiúil ar fáil do chúirt nó breitheamh chun oibleagáid a chur ar an bhfeidhmeannas agus an reachtóir a áirithiú go bhfuil tuarastal breithiúna ar cóimhéid le dínit agus freagracht na hoifige breithiúnaí nó le srianta daingne, inter alia, maidir le hobair a dhéanamh, lena mbaineann.
31      Tugtar faoi deara i mbarúlacha i scríbhinn an Choimisiúin go mbaineann na maímh leis an tréimhse ó Mhárta 2020 go Márta 2023.
32      Chuir an chúirt a rinne an tarchur na figiúirí seo ar fáil. Is figiúirí comhlána iad agus ní chuirtear incrimint i gcomhair achar seirbhíse san áireamh leo. Cuirtear figiúr 2021 athchóiriú cánach 2019 san áireamh (comhéifeacht de 17.2 x bonnráta EUR 177/1.289 athrú cánach).
33      Cuireann an chúirt a rinne an tarchur béim ar an bhfíoras freisin go bhfuil breithiúna faoi réir riachtanais atá go háirithe dian. Tá oibleagáid ar na breithiúna inter alia obair a dhéanamh ar an bpá céanna beag beann ar a n-ualach oibre ós rud é go bhfuil a n‑uaireanta oibre neamhrialaithe. Foráiltear le hAirteagal 113 de Bhunreacht Phoblacht na Liotuáine ‘nach féidir le breitheamh a bheith in aon oifig tofa nó ceaptha, ní féidir leis obair a dhéanamh in aon ghnólacht nó fiontar gnó, tráchtála nó príobháideach eile. Chomh maith leis sin, ní féidir leis glacadh le haon tuarastal seachas an tuarastal a bhunaítear don bhreitheamh agus íocaíocht i gcomhair gníomhaíochtaí oideachais nó cruthaitheacha. Ní féidir le breitheamh páirt a ghlacadh sna gníomhaíochtaí de pháirtithe polaitiúla agus eagraíochtaí polaitiúla eile.’
34      Bunaithe ar an meán‑tuarastal comhlán míosúil sa ráithe roimh an ráithe roimhe sin, mar a d’fhoilsigh an Valstybės duomenų agentūra (Gníomhaireacht Sonraí an Stáit, an Liotuáin) (ar a dtugtaí an Lietuvos statistikos departamentas (Roinn Staidrimh na Liotuáine)) agus cur i bhfeidhm comhéifeacht 0.1.
35      Agus incrimint i gcomhair fhad na seirbhíse á chur as an áireamh.
36      Cuirtear oibleagáid ar Phoblacht na Liotuáine leis na forálacha sin chun córas inchomparáide a bhunú le haghaidh tuarastal breithiúna maidir le hobair mar an gcéanna.
37      Formheasadh an clár sin le Rún Uimh. XIV-72 ó Pharlaimint Phoblacht na Liotuáine an 11 Nollaig 2020.
38      Dz. U. de 2022, mír 2666.
39      Le linn na héisteachta, dhearbhaigh Rialtas na Polainne, mar fhreagra ar cheist a chuir an Chúirt air, go ngabhann breithiúnas an Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil) éifeacht ón dáta a fhoilsithe.
40      Cuireadh roinnt agóidí i gcoinne dhlínse na Cúirte breithiúnas a thabhairt ar na ceisteanna arna dtarchur i gCás C‑146/23 agus maidir lena n-inghlacthacht i mbarúlacha i scríbhinn Rialtas na Polainne. Tharraing sé na hagóidí sin ar ais le linn na héisteachta.
41      Breithiúnais an 26 Márta 2020, Miasto Łowicz agus Prokurator Generalny (C‑558/18 agus C‑563/18, EU:C:2020:234, mír 36 agus an cásdlí dá dtagraítear), agus an 9 Eanáir 2024, G. agus páirtithe eile (Ceapachán breithiúna do na gnáthchúirteanna sa Pholainn) (C‑181/21 agus C‑269/21, EU:C:2024:1, mír 57) (‘an breithiúnas G’). Féach freisin ordú an 2 Iúil 2020, S.A.D. Maler und Anstreicher (C‑256/19, EU:C:2020:523, míreanna 35 go 40).
42      Déantar tagairt leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE do na ‘réimsí a chlúdaítear le dlí an Aontais’, beag beann ar na Ballstáit agus iad ag cur dhlí an Aontais i bhfeidhm de réir bhrí Airteagal 51(1) den Chairt.
43      Breithiúnas an 2 Márta 2021, A.B. agus páirtithe eile (Ceapachán breithiúna don Chúirt Uachtarach – Gníomhaíochtaí) (C824/18, EU:C:2021:153, mír 112 agus an cásdlí dá dtagraítear).
44      Breithiúnas an 20 Aibreán 2021, Repubblika (C896/19, EU:C:2021:311, míreanna 63 go 65).
45      Féach, de réir análaí, breithiúnas an 18 Bealtaine 2021, Asociaţia 'Forumul Judecătorilor din România' agus páirtithe eile (C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19, C‑355/19 agus C‑397/19, EU:C:2021:393, mír 230). Éilítear leis na dearbhuithe de neamhspleáchas agus neamhchlaontacht faoi dhlí an Aontais, go háirithe maidir le comhdhéanamh an chomhlachta agus an ceapachán, achar seirbhíse agus forais le haghaidh staonta, diúltaithe agus dífhostú dá bhaill, amhail is go nglantar aon amhras réasúnta atá i gcinn na ndaoine aonair maidir le teacht aniar an chomhlachta sin i dtaobh gnéithe seachtracha agus a neodracht maidir leis na leasanna atá os a chomhair. Féach breithiúnas an 20 Aibreán 2021, Repubblika (C896/19, EU:C:2021:311, mír 53 agus an cásdlí dá dtagraítear). Le linn na héisteachta chuir an Coimisiún béim ar an ngá chun tuarastal dóthanach a áirithiú do bhreithiúna d’fhonn an bharúil a sheachaint gur féidir le tionchar seachtrach dul i bhfeidhm orthu.
46      Breithiúnas an 26 Márta 2020, Miasto Łowicz agus Prokurator Generalny (C‑558/18 agus C‑563/18, EU:C:2020:234, míreanna 45 agus 46 agus an cásdlí dá dtagraítear).
47      Tá cosúlachtaí soiléire ann idir na príomhimeachtaí i gCás C‑374/23 agus iad siúd sna cásanna as ar eascair breithiúnas na mBreithiúna Portaingéalacha agus breithiúnas Escribano Vindel a bhain le caingne a thionscain comhlachas ceardchumainn ar son breithiúna Portaingéalacha agus a thionscain giúistís Spáinneach i gcoinne bearta le haghaidh laghdú thuarastal bhreithiúna na Portaingéile agus na Spáinne, faoi seach. Féach, de réir codarsnachta, ordú an 8 Samhain 2023, Habonov (C‑333/23, nár foilsíodh, EU:C:2023:858) (‘ordú Habonov’). In ordú Habonov, dhíbh an Chúirt iarraidh ar réamhrialú ón Verwaltungsgericht Gießen (Cúirt Riaracháin Giessen, an Ghearmáin) maidir le hAirteagal 19 CAE agus Airteagal 47 den Chairt maidir le tuarastal breithiúna in Land Hessen, an Ghearmáin, mar do-ghlactha. Ós rud é go ndearnadh an iarraidh sin i gcomhthéacs nós imeachta práinneach dlí tearmainn práinneach idir náisiúnach Rúiseach agus Poblacht Chónaidhme na Gearmáine, mheas an Chúirt nach raibh freagra riachtanach le haghaidh na cúirte a rinne an tarchur a chur ar a cumas chun breithiúnas a thabhairt, agus idirdhealú a dhéanamh ar an gcaoi sin idir an iarraidh sin agus iad siúd as ar eascair breithiúnas na mbreithiúna Portaingéalacha agus breithiúnas Escribano Vindel.
48      Ós rud é, áfach, go gcuirtear oibleagáid ar na Ballstáit leis an dara fomhír d’Airteagal 19(1) CAE leigheasanna a sholáthar atá leordhóthanach chun cosaint dlí éifeachtach a áirithiú sna réimsí a chlúdaítear le dlí an Aontais, go háirithe laistigh de bhrí Airteagal 47 den Chairt, caithfear an dara foráil a bhreithniú go cuí i ndáil le haon léirmhíniú ar an gcéad fhoráil. Breithiúnas an 22 Feabhra 2022, RS (Éifeachtaí na gcinntí de chúirt bhunreachtúil) (C430/21, EU:C:2022:99, míreanna 34 go 37 agus an cásdlí dá dtagraítear).
49      Arna ráthú in Airteagail 6 agus 13 ECHR, a síníodh sa Róimh an 4 Samhain 1950.
50      Breithiúnas an 5 Meitheamh 2023, an Coimisiún v an Pholainn (Neamhspleáchas agus saol príobháideach breithiúna) (C‑204/21, EU:C:2023:442, mír 69).
51      Breithiúnas an 13 Iúil 2023, YP agus páirtithe eile (Díolúine breithimh a chur ar ceal agus a f(h)ionraíocht ó dhualgais) (C‑615/20 agus C‑671/20, EU:C:2023:562, mír 55 agus an cásdlí dá dtagraítear).
52      Féach, i ndáil leis sin, breithiúnas an 22 Feabhra 2022, RS (Éifeachtaí na gcinntí de chúirt bhunreachtúil) (C‑430/21, EU:C:2022:99, mír 43 agus an cásdlí dá dtagraítear).
53      Féadfar tuarastal breithiúna a shocrú, mar shampla, ag comhlachtaí breithiúnacha nó neamhspleách nó trí mheán comhaontú i gcomhréir le dlí náisiúnta.
54      Níl prionsabal na deimhneachta dlíthiúla absalóideach. D’fhéadfaí rialacha maidir le tuarastal breithiúna a athrú i bhfianaise cúinsí oibiachtúla le húdar maith ar choinníoll go gcomhlíontar prionsabal an neamhspleáchais bhreithiúnaigh agus prionsabal na comhréireachta.
55      Foráiltear le hAirteagal 53 de Mholadh CM/Rec(2010)12 ó Choiste na nAirí chuig na Ballstáit maidir le breithiúna: neamhspleáchas, éifeachtúlacht agus freagrachtaí Teachtaí na nAirí) (‘an Moladh ó Choiste Airí Chomhairle na hEorpa’) gur ‘cheart na príomhrialacha den chóras tuarastail breithiúna gairmiúla a leagan síos le dlí.’ Féach freisin Airteagal 11 de Phrionsabail Bhunúsacha maidir le Neamhspleáchas na mBreithiúna a ghlac Seachtú Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir le Cosc Coireachta agus Cóireáil Ciontóirí an 6 Meán Fómhair 1985 a tionóladh in Milan ó 26 Lúnasa go 6 Meán Fómhair 1985 lena bhforáiltear go ‘[n‑]urrófar go leordhóthanach le dlí téarma oifige breithiúna, a neamhspleáchas, slándáil, tuarastal leordhóthanach, coinníollacha seribhíse, pinsin agus an aois scoir.’ https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/basic-principles-independence-judiciary.
56      I mbreithiúnas Savickas § 93, chinn ECtHR ‘go raibh sé cinntitheach nár díríodh ar bhreithiúna sa Liotuáin le laghdú tuarastal earnála poiblí ach ba cuid de chlár beart déine a chuaigh i bhfeidhm ar thuarastail san earnáil phoiblí iomlán ab ea é. Meabhraíonn ECtHR conclúid Chúirt Bhunreachtúil Phoblacht na Liotuáine go ‘[m]beadh sé éagothrom chun caitheamh le breithiúna mar eisceacht agus a bheith díolmhaithe ó na bearta déine’. Chuir ECtHR caveat leis, áfach, amhail is nach bhféadfadh an chomaoin sin a bheith cinntitheach dá mbeadh tionchar ag laghdú ar neamhspleáchas breithiúnach
57      I mbreithiúnas Savickas § 3, 4 agus 93, scrúdaigh ECtHR laghdú tuarastail breithiúna in 1999 i gcomhthéacs mhéadú an tuarastail sin in 1997 agus chinn sí nach raibh aon tionchar ar an leibhéal iomlán.
58      Féach, de réir análaí, breithiúnas Savickas agus breithiúnas ECtHR an 22 Meitheamh 2023, Kubát and páirtithe eile v Poblacht na Seice (CE:ECHR:2023:0622JUD006172119) (‘breithiúnas Kubát’). Bhain na cásanna seo le, inter alia, tuarastal breithiúna agus an ceart chun maoine de bhun Airtegal 1 de Phrótacal 1 den ECHR.
59      Agus ní dhéantar tagairt leo d’incrimint nó liúntais eile atá le híoc do bhreithiúna i gceachtar de na Ballstáit.
60      Breithiúnas an 22 Feabhra 2024, Randstad Empleo agus páirtithe eile (C‑649/22, EU:C:2024:156, mír 44).
61      Maidir le leibhéal na dlínse nó feidhmeanna na freagrachta a chuirtear i gcrích laistigh de dhlínse amhail mar uachtarán cúirte.
62      I gCás C‑146/23, thug Rialtas na Polainne daoi deara go bhfuil scéim pinsin speisialta ag breithiúna agus ionchúisitheoirí atá go háirithe buntáisteach toisc nach bhfuil orthu ranníocaíochta slándála sóisialta a íoc chun na críche sin.
63      Féach, mar shampla, Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna agus Airteagal 4(2) de LRJ. Cé gur cheart an phacáiste iomlán comaoine airgeadais nó comaoine eile a íoctar do bhreithiúna a chur san áireamh i measúnú ar leordhóthanacht a dtuarastail, cuireann Coimisiún na Veinéise faichill ar dheonú ‘leithdháiltí neamh-airgeadais’ do bhreithiúna, amhail tithíocht, ar bhonn riachtanais shóisialta mar tá ‘raon le haghaidh rogha agus iad a dháileadh. Is bagairt fhéideartha iad mar sin de do neamhspleáchas breithiúnach.’ Tuarascáil maidir le Neamhspleáchas an Chórais Bhreithiúnaigh Roinn I: Neamhspleáchas Breithiúna a ghlac Coimisiún na Veinéise ag a 82ú Seisiún Iomlánach
(an Veinéis, 12-13 Márta 2010), CDL-AD(2010)004, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2010)004-e.
64      I ndlínsí ina bhféadfaí breithiúna a chosc as dul ar ais nó dul isteach i gcleachtas príobháideach.
65      I gcomhréir le dlí náisiúnta, d’fhéadfadh cur i bhfeidhm oifige breithiúnaí teacht salach le gníomhaíochtaí nó róil eile a chur i gcrích. D’fhéadfadh riachtanais eisiachais áirithe a bheith riachtanach go hoibiachtúil le haghaidh coimhlint leasa a sheacaint agus le haghaidh infheistíocht phroifisiúnta san oifig bhreithiúnach a áirithiú. D’fhéadfadh an cás a bheith ann nach bhfuil údar maith ag teorainneacha agus baic eile, amhail cosc ar bhreithiúna a bheith i seilbh scaireanna i gcuideachtaí, fáil dleachtanna nó díbhinní nó íocaíocht i gcomhair léachtóireachta, ar mhaithe le leasanna neamhspleáchais bhreithiúnaigh agus d’fhéadfadh siad, i gcúinsí áirithe, an ceart chun maoine dá gcosnaítear le hAirteagal 17 den Chairt a shárú.
66      Is féidir le Ballstáit tuarastal bliantúil socraithe a íoc do bhreithiúnas gan tagairt shonrach a dhéanamh do na critéir ar ar bunaíodh é. D’fhéadfadh tuarastal a íoctar do shealbhóirí oifige poiblí nó seirbhísigh eile le freagrachtaí comhionanna tagarmharc a thabhairt le haghaidh leordhóthanacht tuarastail breithiúna a mheasúnú i gcúinsí amhail sin.
67      Féach Airteagal 153(5) CFAE agus breithiúnas an 7 Iúil 2022, Coca-Cola European Partners Deutschland (C‑257/21 agus C‑258/21, EU:C:2022:529, mír 47). Féach freisin, Treoir (AE) 2022/2041 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 19 Meán Fómhair 2022 maidir le pá íosta leordhóthanach san Aontas Eorpach (IO 2022 L 275, lch. 33).
68      In Eanáir 2024 chuaigh an leibhéal pá íosta sna Ballstáit ó EUR 477 in aghaidh sa mhí sa Bhulgáir go EUR 2 571 sa mhí i Lucsamburg.
ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Minimum_wage_statistics.
69      D’fhéadfadh gnéithe eacnamaíocha oibiachtúla amhail Olltáirgeacht Intíre Ballstáit, an ráta boilscithe, easnamh/barrachas a bhuiséid, fiachas poiblí, costas iomlán riaracháin dlí etc. a bheith ábhartha freisin. Thug Rialtas na Liotuáine faoi deara, agus é ag ullmhú dhréachtbhuiséad an Stáit, ‘caithfidh [sé] a chur san áireamh feidhmeanna an Stáit arna ráthú sa Bhunreacht, an staid eacnamaíoch agus shóisialta atá ann faoi láthair, riachtanais agus féidearthachtaí sochaí agus an Stáit, na hacmhainní airgeadais atá ar fáil agus atá beartaithe agus ceangaltais an Stáit, chomh maith le gnéithe tábhachtacha eile’.
70      Foráiltear le hAirteagal 54 den Mholadh ó Choiste Airí Chomhairle na hEorpa: ‘Ba cheart go mbeadh tuarastal Breithiúna ar cóimhéid lena ngairm agus a bhfreagreachtaí, agus go mbeadh sé leordhóthanach chun iad a chosaint i gcoinne dreasachtaí a bhfuil sé mar sprioc acu tionchar a imirt ar a gcinntí. Ba cheart go mbeadh deimhnithe ann i leith tuarastal réasúnta a choimeád i gcás breoiteachta, saoire mháithreachais nó atharthachta, chomh maith le híocaíocht pinsin scoir, ar cheart dó a bheith i gcaidrimh réasúnta lena leibhéal tuarastail fad is atá siad ag obair. Ba cheart go dtabharfaí isteach forálacha dlíthiúla sonracha mar chosaint i gcoinne laghdú tuarastail a dhírítear ar bhreithiúna go sonrach.’ https://www.icj.org/wp-content/uploads/2014/06/CMRec201012E.pdf. Féach freisin Airteagal 6 den Chairt Eorpach maidir leis an reacht do bhreithiúna, Strabourg, 8 - 10 Iúil 1998. https://rm.coe.int/16807473ef.
71      A chuirtear a thábhacht in iúl go snasta leis an mbarúil ‘níorbh ea saol an dlí loighic: taithí arbh ea é’: Holmes, O.W., The Common Law, Little, Brown & Co., Bostún MA, 1881, Céad eagrán.
72      I ndáil leis sin, níor chuir an Vilniaus apygardos administracinis teismas (Cúirt Riaracháin Réigiúnach, Vilnius) aon shonraí maidir le hathchóiriú cánach 2019 ar fáil. Féach mír 25 den Tuairim seo.
73      D’fhéadfaí an bonn a bhaint ó dhínit na hoifige breithiúnaí agus bac a chur ar earcaíocht, spreagadh agus coimeád breithiúna le mainneachtain tuarastal dóthanach a thabhairt do bhreithiúna i gcomparáid leis an earnáil phríobháideach chun dochar cosanta dlí éifeachtaí agus neamhspleáchais bhreithiúnaigh. De réir Thuarascáil 2020 maidir le meastóireacht an chórais bhreithiúnaigh Eorpaigh de chuid an Choimisiúin Eorpaigh um Éifeachtúlacht Cheartais (CEPEJ), a chuir Coiste Airí Chomhairle na hEorpa ar bun i Meán Fómhair 2002 (‘Tuarascáil 2020 CEPEJ’), lch. 67. https://rm.coe.int/rapport‑evaluation‑partie-1-francais/16809fc058 agus Tuarascáil 2022 maidir le meastóireacht an chórais bhreithiúnaigh Eorpaigh de chuid CEPEJ, (‘Tuarascáil 2022 CEPEJ’), lch. 79, https://rm.coe.int/cepej-report2020-22-e-web/1680a86279, ‘éilítear cur chuige cuimsitheach leis an gceist maidir le tuarastal breithiúna, lena gcuirtear san áireamh, thar an ngné go hiomlán eacnamaíoch, an tionchar a d’fhéadfadh a bheith aife ar éifeachtúlacht córa chomh maith lena neamhspleáchas i gcomhar leis an gcomhrac in aghaidh an éillithe laistigh agus lasmuigh den chóras breithiúnach. Ba cheart go ndéanfaí machnamh ar thuarastail gairmithe dlíthiúla eile le beartais cheartais choiriúla d’fhonn cleachtóirí dlíthiúla atá an‑cháilithe a mhealladh sa gairm bhreithiúnach’.
74      Clúdaítear leis freisin cur i bhfeidhm cumhachta Stáit nach bhféadtar comparáid a dhéanamh le hobair gairmithe dlíthiúla eile. In éagmais staideanna inchomparáide eile, d’fhéadfaí aon cheist maidir le hidirdhealú a chur as an áireamh.
75      Tá luach neamh-airgeadúil faoi leith ag an meas atá ag oifig bhreithiúnach.
76      D’fhéadfaí nach léirítear méid a íocann cliaint dlíodóirí agus an méid a bhilleálann siad. Bíonn dlíodóirí in iomaíocht le dlíodóirí eile agus i ndlínsí áirithe le soláthraithe seirbhíse eile amhail cuntasóirí agus comhairleoirí cánach.
77      Amhail i gcomhair spás oifige, árachas dliteanas gairmiúil nó cúntóirí dlíthiúla.
78      Féach Airteagal 55 de Mholadh ó Choiste Airí Chomhairle na hEorpa, lena bhforáiltear: ‘Ba cheart go seachnófaí córais lena ndéantar croílár tuarastail breithiúna spleách ar chomhlíonadh toisc go bhféadfadh siad deacrachtaí a chruthú do neamhspleáchas na mbreithiúna.’ Féach, de réir análaí, Tuairim 1/17 (Comhaontú CET AE-Ceanada), an 30 Aibreán 2019 (EU:C:2019:341, mír 98).
79      I gcúinsí áirithe, leagtar síos táillí dlíodóirí leis an dlí agus/nó d’fhéadfadh a n‑aisghabháil a bheith faoi réir ‘cánachas costas’. D’fhéadfadh táillí dlíodóirí brath ar thoradh faoi leith, nó rath, caingean dlí. D’fhéadfaí nach mbeadh dlíodóirí in ann costais a ghearradh i gcomhair an ama iomláin – nó, i staideanna áirithe, i gcomhair am ar bith – a chaitheann siad ar chás.
80      Dhearbhaigh Rialtas na Liotuáine le linn na héisteachta go socraítear an ‘bonnráta’ dá ndéantar tagairt air in Airteagal 3 de LRJ trí mheán idirbheartaíocht ar chomhaontú comhchoiteann. Déanann an chomhairle náisiúnta um na breithiúna sa Liotuáin, ina bhfuil breithiúna go heisiach ó na céimeanna éagsúla, ionadaíocht do bhreithiúna na Liotuáine sna hidirbheartaíochtaí sin.
81      Faoi réir fhiorú na gcúirteanna a rinne an tarchur.
82      Tá na leasaithe a bhaineann le 2022 agus 2023 ábhartha anseo.
83      Bhain na himeachtaí sa chás sin leis an Dlí lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm na ndlíthe buiséid do 2023.
84      § 1-20.
85      Féach mír 49 den bhreithiúnas sin.
86      Tugann Rialtas na Polainne agus an Coimisiún faoi deara go gclúdaítear sna Dlíthe lena leagtar síos forálacha speisialta le haghaidh cur i bhfeidhm na ndlíthe buiséid do na blianta 2022 agus 2023 forálacha maidir le tuarastal bhreithiúna na ngnáthchúirteanna, an Sąd Najwyższy (Cúirt Uachtarach) agus den Trybunał Konstytucyjny (Cúirt Bhunreachtúil), chomh maith le hionchúisitheoirí.
87      Féach pointí 15 agus 16 den Tuairim seo.
88      Dearbhaíodh go raibh leasuithe 2023 míbhunreachtúil.
89      Féach, de réir análaí, breithiúnas na mBreithiúna Portaingéalacha, mír 48.
90      Ar an gcaoi sin, níor baineadh an bonn de leibhéal tuarastail breithiúna leis an ngéarchéim maidir le smacht reachta sa Pholainn ar na mallaibh.
91      Is cosúil go raibh an t‑easnamh buiséid sa Pholainn le linn na tréimhse ábhartha níos lú ná ‘cóimheas [60 %] easnaimh rialtais go holltáirgeacht intíre ag praghsanna an mhargaidh’ dá gcuirtear in iúl in Airteagal 126(2) CFAE agus Airteagal 1 de Phrótacal Uimh. 12 maidir le nós imeachta easnamh iomarcach. Is ‘earráid thromchúiseach’ é dul thar chóimheas 60 %.
92      Caithfidh Ballstáit ‘easnaimh iomarcacha rialtais a sheachaint’ faoi Airteagal 126(1) CFAE.
93      Thug an Coimisiún faoi deara go raibh tuarastal XL beagnach níos airde faoi thrí má cuireadh na bónais agus liúntais, dá dtagraítear in Airteagal 91 den Dlí maidir le heagrú na ngnáthchúirteanna, leis. Mhaígh Rialtas na Polainne, faoi choinníollacha inchomparáide, go raibh meán‑tuarastal breithiúna ó 2018 go 2022 níos mó ná 300 % den mheántuarastal náisiúnta. Thug ECtHR faoi deara go raibh an meán‑‘tuarastal comhlán bliantúil’ breithiúna i ngach tír de Chomhairle na hEorpa, in 2012 agus 2014, faoi 2.3 agus 2.4 an meán‑tuarastal náisiúnta, faoi seach. Féach breithiúnas Kubát, § 33.
94      Socraítear an chomhéifeacht ábhartha le dlí freisin.
95      Féach pointí 10 agus 12 den Tuairim seo. Féach freisin mír 39 de bharúlacha i scríbhinn an Choimisiúin.
96      Tugtar faoi deara i mbarúlacha i scríbhinn an Choimisiúin, ó 2017 amach, go bhfuil ardú beag ar thuarastal breithiúna ar bhonn bliantúil.
97      Leathanach 67.
98      Leathanach 80.
99      Ag tús a ngairme agus 3.3 (2018) nó 2.9 (2020) níos airde ‘ag an gcéim is airde’.
100      Maidir leis an tuarastal comhlán náisiúnta.
101      In 2020, bhí tuarastal bhreithiúna na Liotuáine ag tús a ngairme i gCúirt Uachtarach an Stáit sin níos airde i dtéarmaí coibhneasta ná breithiúna inchomparáide de chuid na hOstaire (1.6), na Bulgáire (1.6), na Fionlainne (1.6), na Fraince (1.3), na Cróite (1.9), na hÍsiltíre (1.3), na Gearmáine (0.9), na hUngáire (1.7), na hIodáile (1.8), Lucsamburg (1.5), na Polainne (1.9), na Slóivéine (1.5) agus na Sualainne (1.9). Baineann maímh SR agus RB leis an tréimhse 2020 go 2023. Féach freisin Figiúr 34: Cóimheas tuarastal bliantúil breithiúna agus ionchúisitheoirí le meán-tuarastal comhlán bliantúil sa tír in 2021 i gCumarsáid ón gCoimisiún chuig Parlaimint na hEorpa, an Chomhairle, an Banc Ceannais Eorpach, Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa agus Coiste na Réigiún, 2023 Scórchlár Ceartais AE, COM(2023) 309 final. Chuir CEPEJ na sonraí cainníochtúla ar fáil don Choimisiún, lena gclúdaítear an tréimhse ó 2012 go 2021. Cuireann an Coimisiún isteach, i gcomhréir le Figiúr 34, cé go bhfuil an tuarastal ag tús ghairm bhreitheamh na Liotuáine i gcoibhneas le tuarastal comhlán náisiúnta bliantúil ceann de na tuarastail is lú san AE, ina ainneoin sin tá sé níos airde i gcomparáid leis an tuarastal a íoctar sa Bheilg, sa Ghearmáin, san Fhionlainn, sa Fhrainc, san Ungáir, i Lucsamburg, san hÍsiltír, sa Pholainn agus sa tSlóivéin.