62008CC0145_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
Introduzzjoni
1. Dawn iż-żewġ kawżi, li huma fattwalment u proċeduralment kumplessi, u li ġew magħquda mill-Qorti tal-Ġustizzja, iqajmu kwistjonijiet tad-dritt Komunitarju fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi li jirrigwardaw, b’mod partikolari, id-Direttiva dwar ir-Rimedji (2) u d-Direttiva dwar is-Servizzi (3) .
2. Il-kwistjoni fundamentali f’dawn iż-żewġ kawżi tirrigwarda l-ammissibbiltà ta’ azzjoni, imressaqa minn membru individwali ta’ konsorzju ad hoc mingħajr personalità ġuridika li l-offerta tiegħu għal kuntratt ma ntgħażlitx, li jitlob l-annullament ta’ deċiżjoni meħuda matul il-proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku.
3. Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà stabbilixxiet li d-Direttiva dwar ir-Rimedji ma tipprekludix regola nazzjonali li tistipula li, meta l-membri ta’ konsorzju bħal dan ikunu jixtiequ jressqu azzjoni kontra d-deċiżjoni li jingħata l-kuntratt, huma għandhom jaġixxu flimkien u l-azzjoni għandha tkun ammissibbli fir-rigward ta’ kull wieħed minnhom individwalment (4) .
4. Madankollu, is-sitwazzjoni f’dawn il-kawżi għandha l-karatteristiċi addizzjonali li d-deċiżjoni kkontestata ma hijiex l-għoti finali iżda deċiżjoni preliminari dwar l-eliġibbiltà li offerent jingħata l-kuntratt, meħuda mhux mill-awtorità kontraenti iżda minn awtorità regolatorja distinta, u li d-deċiżjoni hija ta’ rilevanza speċifika għal membru wieħed biss tal-konsorzju u/jew l-annullament tagħha qed jintalab mhux bil-għan li jinkiseb l-għoti finali iżda sabiex tkun tista’ tinfetaħ kawża għad-danni fir-rigward tal-allegati irregolaritajiet fid-deċiżjoni. Il-kwistjoni hija kkumplikata iktar mill-fatt li l-ġurisprudenza nazzjonali nbidlet matul l-andament tal-proċeduri, b’tali mod li azzjoni li inizjalment setgħet kienet ammissibbli issa ma għadhiex ammissibbli.
5. Dawn il-kwistjonijiet huma ssollevati fir-rigward tad-Direttiva dwar ir-Rimedji. L-applikabbiltà ta’ dik id-direttiva tiddependi fuq jekk kuntratt jaqax fl-ambitu ta’, inter alia, id-Direttiva dwar is-Servizzi jew id-Direttiva dwar ix-Xogħlijiet (5) . L-applikabbiltà tagħha ma hijiex dubjuża fit-tieni każ, meta jkun paċifiku li l-kuntratt jaqa’ taħt id-Direttiva dwar ix-Xogħlijiet. Madankollu, dan huwa inqas ċert fl-ewwel każ, fejn id-Direttiva dwar is-Servizzi tista’ tkun jew ma tkunx applikabbli, skont jekk l-għoti inkwistjoni jkunx ikklassifikat bħala kuntratt għal servizzi jew konċessjoni għal servizzi (li ma taqax taħt l-ambitu tagħha).
6. Mistoqsija preliminari fl-ewwel każ hija għalhekk kif għandu jiġi kklassifikat il-kuntratt inkwistjoni, jiġifieri, kuntratt imħallat fejn: awtorità pubblika tbiegħ 49 % tal-azzjonijiet tagħha f’każinò pubbliku bil-prezz offrut mill-ogħla offerent, u hija tgħaddi lil dan tal-aħħar il-ġestjoni tal-każinò u d-dritt biex jaħtar il-maġġoranza tad-diretturi tiegħu; dik il-ġestjoni titħallas b’perċentwali tal-profitti operattivi; l-offerent rebbieħ jintrabat li jimplementa pjan ta’ titjib u ta’ modernizzazzjoni; u l-awtorità pubblika tintrabat li tikkumpensa lill-offerent rebbieħ jekk hija topera xi każinò ieħor fil-futur fir-reġjun inkwistjoni.
7. Kwistjoni oħra tirrigwarda sa liema punt id-disponibbiltà tar-rimedju inkwistjoni tista’ tkun meħtieġa mir-regoli u l-prinċipji fundamentali tad-dritt Komunitarju, anki jekk id-Direttiva dwar ir-Rimedji ma tapplikax.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt Komunitarju
Id-Direttiva dwar is-Servizzi (92/50)
8. L-Artikolu 1(a) jiddefinixxi kuntratti pubbliċi għal servizzi bħala
“kuntratti għal interess pekunjarju konklużi bil-miktub bejn min jipprovdi s-servizz u awtorità kontraenti”
bl-esklużjoni ta’, b’mod partikolari, kuntratti pubbliċi għal provvisti u kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, u kuntratti mogħtija fis-setturi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u t-telekomunikazzjonijiet, li lkoll huma rregolati minn direttivi oħrajn. Għadd ta’ tipi oħrajn ta’ kuntratti, iddefiniti skont is-suġġett tagħhom, huma wkoll esklużi, iżda dawn ma jidhrux li huma rilevanti għall-finijiet ta’ dawn il-kawżi. Taħt l-Artikolu 1(b), awtoritajiet kontraenti huma ddefiniti bħala
“l-Istat, l-awtoritajiet reġjonali jew lokali, korpi rregolati mil-liġi pubblika, assoċjazzjonijiet iffurmati minn waħda jew iktar minn dawn l-awtoritajiet jew korpi regolati mil-liġi pubblika”
u, taħt l-Artikolu 1(ċ), dak li jipprovdi servizz huwa
“kull persuna fiżika jew ġuridika, inkluż korp pubbliku, li joffri servizzi”.
9. L-Artikolu 2 jipprovdi li, jekk kuntratt pubbliku jkun intenzjonat biex ikopri kemm prodotti kif ukoll servizzi, għandu jaqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttiva jekk il-valur tas-servizzi jaqbeż dak tal-prodotti.
10. L-Artikolu 3(1) jeħtieġ li l-awtoritajiet kontraenti japplikaw proċeduri adattati għad-dispożizzjonijiet tad-direttiva, u l-Artikolu 3(2) jeħtieġ li huma jiżguraw li ma jkun hemm ebda diskriminazzjoni bejn dawk li jipprovdu servizzi.
11. L-Artikolu 8 jistipula li l-kuntratti għal servizzi elenkati fl-Anness I A (6) għandhom jingħataw skont id-dispożizzjonijiet tat-Titoli III sa VI (7), waqt, skont l-Artikolu 9, il-kuntratti għal servizzi elenkati fl-Anness I B għandhom jingħataw skont l-Artikoli 14 u 16, li jinsabu fit-Titoli IV u V rispettivament. Skont l-Artikolu 10, il-kuntratti għal servizzi elenkati fiż-żewġ annessi għandhom jingħataw skont id-dispożizzjonijiet tat-Titoli III sa VI meta l-valur tas-servizzi elenkati fl-Anness I A ikun akbar mill-valur ta’ dawk elenkati fl-Anness IB u, meta dan ma jkunx il-każ, skont l-Artikoli 14 u 16.
12. L-Artikolu 14 essenzjalment jirrigwarda l-ispeċifikazzjonijiet tekniċi li għandhom jiġu inklużi fid-dokumenti ġenerali jew kuntrattwali f’kull każ, u l-Artikolu 16 jirrigwarda l-pubblikazzjoni ta’ avviż dwar l-għoti ta’ kuntratt.
13. L-ebda wieħed mis-servizzi elenkati fl-Anness I A ma jidher li huwa rilevanti għall-kwistjoni ta’ klassifikazzjoni ssollevata fl-ewwel waħda minn dawn il-kawżi. L-Anness I B, madankollu (li għalih japplikaw biss l-Artikoli 14 u 16), jinkludi (17) “Servizzi ta’ lukandi u ristoranti”, (26) “Servizzi rikreazzjonali, kulturali u sportivi” u (27) “Servizzi oħrajn”. Huwa kostanti li s-servizzi inkwistjoni jaqgħu taħt waħda minn dawn il-kategoriji jew iktar.
14. L-Artikolu 26(1) jipprovdi: “L-offerti jistgħu jiġu sottomessi minn gruppi ta’ fornituri tas-servizzi. Dawn il-gruppi jistgħu ma jkunux meħtieġa jassumu forma ġuridika speċifika sabiex jissottomettu l-offerta; madanakollu l-grupp magħżul jista’ jkun meħtieġ jagħmel hekk meta jingħata l-kuntratt (8) .”
Id-Direttiva dwar ir-Rimedji (89/665)
15. Għalkemm it-titolu tad-Direttiva dwar ir-Rimedji għadu jirreferi biss għal kuntratti pubbliċi għal provvisti u għal xogħlijiet, din madankollu ġiet emendata mid-Direttiva dwar is-Servizzi biex tkopri kuntratti li jaqgħu fl-ambitu ta’ din tal-aħħar.
16. Wara din l-emenda (9), l-Artikolu 1 jipprovdi:
“1. L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri neċessarji biex jiżguraw li, fir-rigward ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti li jaqgħu fl-iskop ta’ [ inter alia, id-Direttivi dwar Xogħlijiet u Servizzi], id-deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kuntrattwali [kontraenti] jistgħu jiġu riveduti effettivament, u b’mod partikolari, malajr kemm jista’ jkun skond il-kondizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli li ġejjin, u, b’mod partikolari, l-Artikolu 2(7) fuq il-bażi li dawn id-deċiżjonijiet kisru l-liġi tal-Komunità fil-qasam ta’ l-akkwist pubbliku jew tar-regoli nazzjonali li jimplimentaw dik il-liġi.
2. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li ma jkun hemm ebda diskriminazzjoni bejn intrapriżi li jallegaw ħsara fil-kuntest tal-proċedura għall-għoti ta’ kuntratt bħala riżultat tad-distinzjoni magħmula b’din id-Direttiva bejn regoli nazzjonali li jimplimentaw il-liġi tal-Komunità u regoli nazzjonali oħrajn.
3. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-proċeduri ta’ reviżjoni huma disponibbli, taħt regoli dettaljati li l-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu, ta’ l-anqas għal kull persuna li jkollha jew kellha interess li takkwista kuntratt partikolari ta’ provvista pubblika jew xogħlijiet publiċi [kuntratt pubbliku partikolari għal provvisti jew għal xogħlijiet] u li tkun sofriet ħsara jew qiegħda f’riskju li ssofri ħsara minn ksur allegat. B’mod partikolari, l-Istati Membri jistgħu jeħtieġu li persuna li tfittex reviżjoni għandha tkun qabel innotifikat lill-awtorità kuntrattwali bil-ksur allegat u bl-intenzjoni tagħha li tfittex reviżjoni.”
17. L-Artikolu 2 jipprovdi, b’mod partikolari:
“1. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-miżuri meħuda li jikkonċernaw il-proċeduri ta’ reviżjoni speċifikati fl-Artikolu 1 jinkludi dispożizzjoni għall-poteri biex:
(a) jieħdu, ma’ l-ewwel opportunità u permezz ta’ proċeduri interlokutorji, miżuri interim bl-iskop li jikkoreġu l-ksur allegat jew jipprevienu aktar ħsara għall-interessi kkonċernati, inklużi miżuri biex jissospendu jew jiżguraw is-sospensjoni tal-proċedura ta’ l-għoti ta’ kuntratt pubbliku jew l-implimentazzjoni ta’ xi deċiżjoni meħuda mill-awtorità li tagħmel il-kuntratt [awtorità kontraenti];
(b) jew iwarrbu jew jiżguraw it-twarrib ta’ deċiżjonijiet meħuda illegalment, inkluża t-tneħħija ta’ speċifikazzjonijiet tekniċi, ekonomiċi jew finanzjarji diskriminatorji fl-invit għal offerta, fid-dokumenti tal-kuntratt jew f’kull dokument ieħor li jirrelata għall-proċedura ta’ l-għoti tal-kuntratt;
(ċ) jagħtu kumpens lill-persuni milquta minn ksur.
[…]
5. L-Istati Membri jistgħu jipprovdu illi meta jintalbu danni fuq il-bażi li deċiżjoni kienet ittieħdet illegalment, id-deċiżjoni kontestata għandha l-ewwel tiġi mwarrba mill-korp li jkollu l-poteri meħtieġa.
6. L-effetti ta’ l-eżerċizzju tal-poteri msemmij fil-paragrafu 1 dwar kuntratt konkluż sussegwentement għall-għoti tiegħu għandhom jiġu stabbilit bil-liġi nazzjonali.
Barraminnhekk, ħlief meta deċiżjoni għandha titwarrab qabel ma jingħataw id-danni, Stat Membru jista’ jipprovdi li, wara l-konklużjoni ta’ kuntratt wara l-għoti tiegħu, il-poteri tal-korp responsabbli għall-proċeduri ta’ reviżjoni għandhom jiġu limitati għall-għoti ta’ danni lil kull persuna li ssofri minn ksur.
[7.]
L-Istati Membri għandhom jiżguraw li d-deċiżjonijiet meħuda minn korpi responsabbli għall-proċeduri ta’ reviżjoni għandhom jiġu effettivament applikati.
[…]”
Id-dritt nazzjonali
Liċenzji tal-każinos
18. Skont l-Artikolu 1(7) tal-Liġi 2206/1994 li tirregola l-każinos (10), il-liċenzji tal-każinos għandhom jingħataw wara proċedura ta’ sejħa għall-offerti pubblika u internazzjonali organizzata minn kummissjoni b’seba’ membri. Skont l-Artikolu 3, il-każinos huma suġġetti għal kontroll mill-Istat.
Ineliġibbiltà fl-għoti ta’ kuntratti pubbliċi
19. Il-Liġi 3021/2002, li timplementa l-Artikolu 14(9) tal-Kostituzzjoni Griega, tipprovdi għal restrizzjonijiet fir-rigward tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi lil persuni li jkollhom interessi attivi fis-settur tal-mezzi ta’ informazzjoni. Din tistabbilixxi preżunzjoni inkonfutabbli ta’ inkompatibbiltà bejn l-istatus ta’ sid, soċju, azzjonist ewlieni jew diriġent eżekuttiv ta’ impriża attiva f’dak is-settur u dak ta’ sid, soċju, azzjonist ewlieni jew diriġent eżekuttiv ta’ impriża li jingħata kuntratt għal xogħlijiet, provvisti jew servizzi mill-Istat jew minn entità ġuridika fis-settur pubbliku (il-preżunzjoni testendi wkoll għal ċerti membri tal-familja) (11) .
20. Qabel ma tagħti jew tiffirma l-kuntratt, l-awtorità kontraenti għandha tikseb mingħand l-Ethniko Simvoulio Radiotileorasis (Kunsill Nazzjonali għar-Radju u t-Televiżjoni, l-“ESR”) ċertifikat li juri li ma hemmx tali inkompatibbiltà. Fin-nuqqas li jsir dan, il-kuntratt ikun null u bla effett. Id-deċiżjoni tal-ESR hija vinkolanti, iżda tista’ tiġi kkontestata fil-qrati minn kull persuna li jkollha interess.
21. Fis-sentenza reċenti tagħha Michaniki (12), il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet li tali preżunzjoni inkonfutibbli hija prekluża mid-dritt Komunitarju, anki jekk tkun issegwi l-għanijiet leġittimi ta’ trattament ugwali tal-offerenti u ta’ trasparenza fil-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti. Il-Qorti tal-Ġustizzja ma ddikjaratx, madankollu, li d-dritt Komunitarju jipprekludi preżunzjoni konfutabbli tat-tip deskritt.
Rimedji fil-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti
22. Id-Direttiva dwar ir-Rimedji hija trasposta fil-Greċja bil-Liġi 2522/1997, li l-Artikolu 2(1) tagħha jipprovdi li kull persuna li jkollha interess fl-għoti ta’ kuntratt pubbliku għal xogħlijiet, provvisti jew servizzi u li tista’ tkun affettwata b’mod negattiv minn ksur tad-dritt Komunitarju jew nazzjonali tista’, skont ċerti regoli ddettaljati, tressaq azzjoni quddiem il-qrati għal miżuri provviżorji, għal annullament jew għal konstatazzjoni ta’ invalidità tal-att illegali, u għad-danni.
23. L-Artikolu 4(1) tal-istess liġi jispeċifika li d-dritt li jintalab annullament jew konstatazzjoni ta’ invalidità japplika meta l-allegat ksur tad-dritt Komunitarju jew nazzjonali jkun jirrigwarda xi pass fil-proċedura li twassal għall-għoti ta’ kuntratt. L-Artikolu 4(2) jipprovdi li, jekk att jew ommissjoni tal-awtorità kontraenti jiġi ddikjarat null wara li l-kuntratt ikun ingħata, u sakemm il-proċedura għall-għoti ta’ kuntratt ma tkunx ġiet sospiża bħala miżura provviżorja, il-kuntratt innifsu ma jiġix affettwat; f’dan il-każ ir-rikorrent ikun jista’ jfittex għad-danni skont l-Artikolu 5.
24. L-Artikolu 5(1) jispeċifika li d-dritt li wieħed ifittex għad-danni huwa rregolat mill-Artikoli 197 u 198 tal-Kodiċi Ċivili (li jipprovdi għal responsabbiltà għad-danni li jirriżultaw minn negozjati) u li kwalunkwe dispożizzjoni li teskludi jew tirrestrinġi dan id-dritt hija inapplikabbli. L-Artikolu 5(2) jipprovdi (skont l-Artikolu 2(5) tad-Direttiva dwar ir-Rimedji) li d-danni ma jistgħux jingħataw sakemm il-qorti kompetenti ma tkunx l-ewwel annullat l-att jew l-ommissjoni illegali inkwistjoni jew stabbilixxiet invalidità, iżda jippermetti li azzjoni għal konstatazzjoni ta’ invalidità ssir flimkien ma’ azzjoni għad-danni skont ir-regoli ġeneralment applikabbli.
25. L-Artikolu 47(1) tad-Digriet Presidenzjali 18/1989, li jikkodifika l-liġijiet dwar is-Simvoulio tis Epikratias (Kunsill tal-Istat) jippermetti lil kwalunkwe persuna fiżika jew ġuridika li l-interessi leġittimi tagħha jkunu milquta minn att amministrattiv li titlob l-annullament ta’ dan l-att.
26. F’sensiela ta’ deċiżjonijiet ta’ waħda mill-awliet tiegħu li jmorru lura għall-1992, il-Kunsill tal-Istat (li jidher li għandu ġuriżdizzjoni esklużiva biex jiddeċiedi dwar il-validità ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi) interpreta b’mod konsistenti din id-dispożizzjoni b’tali mod li jippermetti li azzjoni għall-annullament tal-għoti ta’ kuntratt pubbliku titressaq minn membri individwali ta’ konsorzju li jieħdu sehem fil-proċedura. Matul il-proċeduri ewlenin f’dawn iż-żewġ kawżi, madankollu, il-Kunsill tal-Istat fil-formazzjoni plenarja ddeċieda li tali azzjoni hija inammissibbli sakemm ma ssirx konġuntament mill-membri kollha tal-konsorzju (fuq il-bażi, essenzjalment, li huwa biss il-konsorzju kif ikkostitwit għall-finijiet tal-proċedura li jista’ jingħata l-kuntratt fil-każ li l-għoti oriġinali jiġi annullat). Din l-interpretazzjoni, flimkien mal-Artikolu 5(2) tal-Liġi 2522/1997, għandha implikazzjonijiet għad-disponibbiltà ta’ azzjoni għad-danni fir-rigward ta’ irregolarità fil-proċedura mressqa minn membru individwali tal-konsorzju.
Il-fatti, il-proċedura u d-domandi magħmula
Kawża C‑145/08
27. F’Ottubru 2001, il-kummissjoni interministerjali kompetenti ddeċiediet li tipprivatizza l-kumpannija Elliniko Kazino Parnithas AE (“EKP”, sussidjarja ta’ Ellinika Touristika Akinita AE, “ETA”), impriża li tmexxi każinò li hija mija fil-mija proprjetà tal-Istat Grieg. L-avviż tas-sejħa għal offerti pprovda għal stadju ta’ preselezzjoni inizjali sabiex jiġi ddeterminat liema offerenti jissodisfaw il-kundizzjonijiet stipulati. L-offerent rebbieħ kellu jintgħażel fi stadju sussegwenti. Fil-fażi ta’ preselezzjoni ntgħażlu żewġ konsorzji.
28. It-termini ġew stipulati fid-dettall f’abbozz ta’ kuntratt anness ma’ avviż supplimentari f’April 2002 (13) .
29. L-Artikolu 3 ta’ dawn it-termini kien jistabbilixxi li l-kuntratt kellu jkun kuntratt “imħallat” li, fil-qosor, jikkonsisti f’erba’ ftehim li taħthom, rispettivament:
– ETA kellha tbiegħ (49 % tal-) azzjonijiet f’EKP lil “AEAS” (“kumpannija b’responsabbiltà limitata b’għan wieħed” li kellha tiġi stabbilita mill-offerent rebbieħ) (14) ;
– AEAS kellha tikseb id-dritt li taħtar il-maġġoranza tal-bord tad-diretturi tal-EKP u b’hekk li tamministra l-kumpannija skont it-termini tal-kuntratt;
– AEAS kellha tieħu f’idejha l-ġestjoni tan-negozju tal-każinò, u tirċievi ħlas għal dan;
– AEAS, bħala l-amministratriċi ta’ EKP u bħala l-entità inkarigata mill-ġestjoni tan-negozju tal-każinò, kellha tintrabat fil-konfront ta’ ETA li timplementa pjan ta’ żvilupp li kellu jiġi approvat mill-bord tad-diretturi ta’ EKP.
30. Il-pjan ta’ żvilupp kellu jinkludi xogħlijiet biex jiġi rranġat il-każinò u biex jittejbu l-faċilitajiet offruti, l-irranġar u t-titjib tal-lukandi ta’ maġenbu u l-iżvilupp ta’ meded ta’ art madwaru, liema xogħlijiet kellhom jitlestew kollha fi żmien 750 jum mill-kisba tal-permess tal-ippjanar.
31. L-Artikolu 14 tal-abbozz tal-kuntratt kien jirrigwarda l-ġestjoni tal-każinò minn AEAS u l-ħlas għal dan. Essenzjalment, il-ġestjoni kellha tkun prudenti, għal kollox skont il-liġi u finanzjarjament vantaġġuża għal EKP (barra minn hekk l-Artikolu 13(7) kien jispeċifika li EKP kellha tiġi amministrata b’tali mod li tikseb profitt annwali qabel it-taxxa ta’ mhux inqas minn EUR 105 000 000 fl-ewwel ħames snin). Inkambju għal dan, AEAS kellha tirċievi somma mhux akbar minn perċentwali gradata tal-profitti operattivi annwali (li jonqsu minn 20 % tal-profitti sa EUR 30 000 000 għal 5 % tal-profitti ta’ iktar minn EUR 90 000 000) u 2 % tal-fatturat.
32. Skont l-Artikolu 21(1) tal-abbozz tal-kuntratt, fil-każ li ETA kellha topera legalment xi każinò ieħor fi żmien 10 snin mid-data tad-dħul fis-seħħ tal-kuntratt, din ikollha tħallas kumpens lil AEAS ekwivalenti għal 70 % tal-prezz tal-azzjonijiet akkwistati f’EKP minn AEAS, imnaqqas b’wieħed minn għaxra kull sena.
33. Skont l-Artikolu 23(1), il-kuntratt jintemm fit-tmiem tal-għaxar sena mid-dħul tiegħu fis-seħħ (15) .
34. Il-kuntratt ingħata lil grupp immexxi minn Hyatt Regency Xenodocheiaki kai Touristiki (Thessaloniki) AE (li issa ngħatat l-isem ġdid Regency Entertainment Psychagogiki Touristiki AE) (“Regency”). ETA b’hekk talbet u kisbet mingħand l-ESR ċertifikat li ebda wieħed mis-sidien, soċji, azzjonisti ewlenin jew diriġenti eżekuttivi tal-impriżi fil-konsorzju ma huma suġġetti għal xi inkompatibbiltà kif stipulat fil-Liġi 3021/2002.
35. Azzjoni għall-annullament tad-deċiżjoni tal-ESR, fejn huwa allegat li diriġent eżekuttiv ta’ membru tal-konsorzju Regency kellu konnessjoni inkompatibbli mas-settur tal-mezzi tal-aħbarijiet (billi huwa t-tifel ta’ azzjonist ewlieni fi grupp ta’ mezzi ta’ informazzjoni Grieg), issa tinsab quddiem is-Simvoulio tis Epikratias.
36. L-azzjoni tressqet f’isem il-konsorzju li l-offerta tiegħu ma ntgħażlitx u s-seba’ membri tiegħu. Awla tas-Simvoulio tis Epikratias ċaħdet din l-azzjoni inkwantu din tressqet mill-konsorzju bħala entità sħiħa u minn erba’ mill-membri tiegħu, minħabba li ma dehrux u l-avukat ma kienx ġie debitament awtorizzat biex jaġixxi f’isimhom. Sa fejn l-azzjoni tressqet mit-tliet membri rimanenti, inkluż il-Club Hotel Loutraki (“Loutraki”), l-awla rrinvjat il-kawża lill-qorti plenarja minħabba l-importanza tagħha. B’dan il-mod, l-awla applikat il-ġurisprudenza li kienet stabbilita dak iż-żmien li skontha azzjoni mressqa minn ċerti membri ta’ konsorzju tista’ tkun ammissibbli. Id-deċiżjoni tagħha ta’ inammissibbiltà fir-rigward tar-rikorrenti l-oħrajn hija issa irrevokabbli u ma tistax tiġi mistħarrġa fil-proċedura quddiem il-qorti plenarja, li – fil-frattemp – qalbet il-ġurisprudenza li kienet stabbilita qabel (16) .
37. Fir-rigward tal-mertu tal-azzjoni, is-Simvoulio tis Epikratias josserva li l-kuntratt huwa wieħed imħallat, inkwantu jinkludi (i) bejgħ ta’ azzjonijiet lill-offerent rebbieħ li, bħala tali, ma huwiex suġġett għar-regoli Komunitarji dwar l-għoti ta’ kuntratti, (ii) kuntratt għal servizzi li għandu jiġi konkluż ma’ dan l-offerent, li jassumi l-ġestjoni tas-sit tal-każinò u (iii) impenn li jsiru ċerti xogħlijiet. Skont il-qorti tar-rinviju, mit-tliet partijiet, il-parti (i) hija l-iskop ewlieni tal-kuntratt, il-parti (ii) hija anċillari u l-parti (iii) hija l-inqas importanti.
38. Il-qorti tar-rinviju ssaqsi jekk il-parti (ii) tal-kuntratt tistax tiġi kklassifikata bħala konċessjoni
għal servizzi pubbliċi, mhux suġġetta għad-direttivi Komunitarji. Dan jista’ jiddependi fuq il-grad sa fejn l-offerent rebbieħ jassumi r-riskju fl-operat tas-servizzi kkonċernati, mingħajr ma wieħed jinsa li dawn huma relatati ma’ attivitajiet li, skont id-dritt nazzjonali, jistgħu jkunu suġġetti għal drittijiet esklużivi jew speċjali. Jista’ jkun rilevanti wkoll li l-ġestjoni ta’ każinò ma kienet qatt u bl-ebda mod tikkostitwixxi servizz pubbliku taħt id-dritt Grieg – għalkemm it-terminu “servizz pubbliku” jista’ jkollu jiġi ddefinit bħala kunċett tad-dritt Komunitarju.
39. Jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra li l-parti (ii) tal-kuntratt hija kuntratt għal servizzi pubbliċi, il-qorti nazzjonali allura ssaqsi jekk l-azzjoni għall-annullament tad-deċiżjoni tal-ESR taqax fl-ambitu tad-Direttiva dwar ir-Rimedji. Is-servizzi kkonċernati jaqgħu fi ħdan l-Anness I B tad-Direttiva dwar is-Servizzi, u l-kuntratti għal servizzi bħal dawn huma suġġetti biss għall-Artikoli 14 u 16 tad-Direttiva, li jimponu obbligi proċedurali. Il-qorti tar-rinviju madankollu ssaqsi jekk il-prinċipju ta’ trattament ugwali tal-offerenti, li d-Direttiva dwar ir-Rimedji hija intiża li tipproteġi, japplikax ukoll f’dawn il-każijiet.
40. Jekk id-Direttiva dwar ir-Rimedji fil-fatt tapplika, il-qorti nazzjonali tosserva li, skont is-sentenza Espace Trianon u Sofibail (17), regola nazzjonali li teħtieġ li azzjoni għall-annullament ta’ deċiżjoni ta’ għoti ta’ kuntratt pubbliku titressaq mill-membri kollha tal-konsorzju li jippreżenta l-offerta ma tmurx kontra din id-direttiva. Madankollu, hija ssaqsi jekk dan japplikax għat-tipi kollha ta’ protezzjoni ġudizzjarja ggarantiti mid-direttiva, b’mod partikolari għal talbiet għad-danni. Id-diversi regoli nazzjonali flimkien ifissru li l-membri individwali ta’ konsorzju li l-offerta tiegħu ma tintgħażilx mhux biss ma jistgħux jitolbu l-annullament tal-att li jippreġudikahom konġuntament iżda lanqas jistgħu jiksbu kumpens għal kwalunkwe dannu li jkunu ġarrbu individwalment. Għalhekk, il-kapaċità tagħhom li jiksbu rimedju tiddependi fuq ir-rieda tal-membri l-oħrajn tal-konsorzju, li l-interess tagħhom li jiksbu riżarċiment jista’ jkun differenti.
41. Il-kwistjoni hija kkumplikata minħabba l-fatt li, skont l-Artikolu 2(5) tad-Direttiva dwar ir-Rimedji, il-Greċja rabtet it-talba għad-danni fil-qasam tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi mal-kundizzjoni li l-att illegali jkun ġie annullat qabel, filwaqt li qrati differenti għandhom kompetenza fuq iż-żewġ kwistjonijiet – is-Simvoulio tis Epikratias huwa kompetenti fir-rigward tal-validità, filwaqt li l-qrati ordinarji huma kompetenti għad-danni. Dan huwa differenti mis-sitwazzjoni ġenerali fir-rigward tar-riżarċiment tad-danni kkawżati minn atti illegali tal-Istat jew ta’ korpi pubbliċi, fejn il-qorti li tisma’ t-talba għad-danni tistħarreġ ukoll il-legalità tal-att amministrattiv.
42. B’hekk jista’ jitqies li proċedura intiża sabiex tħares drittijiet derivati mid-dritt Komunitarju kienet inqas favorevoli minn proċedura sabiex jitħarsu drittijiet komparabbli derivati mid-dritt nazzjonali.
43. Finalment, is-Simvoulio tis Epikratias isaqsi jekk is-sitwazzjoni proċedurali, fejn il-ġurisprudenza attwali teħtieġ li azzjoni tat-tip inkwistjoni titressaq konġuntament mill-membri kollha ta’ konsorzju filwaqt li l-azzjoni kif imressqa minn tliet membri biss kienet ġiet ddikjarata ammissibbli taħt il-ġurisprudenza preċedenti, hijiex kompatibbli mad-dritt għal smigħ xieraq, bħala prinċipju fundamentali tad-dritt Komunitarju u kif stipulat fl-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem, u mal-prinċipju tal-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi.
44. Għalhekk, is-Simvoulio tis Epikratias qed jitlob deċiżjoni preliminari dwar dawn id-domandi:
(1) Kuntratt li bih awtorità kontraenti tagħti lill-impriża kontraenti r-responsabbiltà għall-ġestjoni ta’ impriża ta’ każinò u għat-twettiq ta’ pjan ta’ żvilupp, li jikkonsisti fil-modernizzazzjoni tal-bini tal-każinò u l-użu kummerċjali tal-possibbiltajiet tal-liċenzja ta’ dan il-każinò, u li għandu l-kundizzjoni li jekk, fil-futur, fiż-żona fejn hemm il-każinò inkwistjoni, ikun hemm każinò ieħor li jopera legalment, l-awtorità kontraenti għandha l-obbligu li tħallas kumpens lill-impriża kontraenti, jikkostitwixxi kuntratt ta’ konċessjoni mhux irregolat mid-dispożizzjonijiet tad-[Direttiva dwar is-Servizzi]?
(2) Fil-każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel domanda preliminari: azzjoni ġudizzjarja mressqa mill-persuni li ħadu sehem fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku ta’ natura mħallta li jipprevedi b’mod partikolari l-provvista ta’ servizzi li jaqgħu fl-Anness I B tad-[Direttiva dwar is-Servizzi], li fil-kuntest tagħha r-rikorrenti jsostnu ksur tal-prinċipju ta’ trattament ugwali tal-persuni li ħadu sehem fil-proċedura għall-għoti tal-kuntratt (prinċipju kkonfermat mill-Artikolu 3(2) tad-direttiva inkwistjoni), taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-[Direttiva dwar ir-Rimedji], jew din l-applikazzjoni hija eskluża peress li, skont id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 9 tad-[Direttiva dwar is-Servizzi], huma biss l-Artikoli 14 u 16 ta’ din tal-aħħar li japplikaw għall-proċedura għall-għoti tal-kuntratt għal servizzi msemmi iktar ’il fuq?
(3) Fil-każ ta’ risposta pożittiva għat-tieni domanda preliminari: [(18) ] jekk jiġi kkunsidrat li dispożizzjoni nazzjonali li tipprevedi li huma biss il-membri flimkien ta’ konsorzju, li ma għandux personalità ġuridika li jkun ħa sehem mingħajr suċċess fil-proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku, li jistgħu jressqu azzjoni ġudizzjarja kontra l-att ta’ aġġudikazzjoni u mhux il-membri b’mod individwali tiegħu ma hijiex kuntrarja, bħala regola ġenerali, għad-dritt Komunitarju, b’mod partikolari għad-dispożizzjonijiet tad-[Direttiva dwar ir-Rimedji], u li dan jgħodd ukoll meta l-azzjoni tkun ġiet imressqa inizjalment mill-membri kollha tal-konsorzju flimkien iżda finalment jirriżulta li kienet inammissibbli fir-rigward ta’ wħud minnhom,
huwa neċessarju wkoll, sabiex l-azzjoni msemmija tiġi ddikjarata inammissibbli, li jiġi eżaminat, fir-rigward tal-applikazzjoni tad-direttiva ċċitata iktar ’il fuq, jekk dawn il-membri tal-konsorzju jibqgħalhomx wara dan, b’mod individwali, id-dritt li jitolbu quddiem qorti oħra nazzjonali d-danni possibbilment previsti minn dispożizzjoni tal-liġi nazzjonali?
(4) Meta, skont ġurisprudenza stabbilita, qorti nazzjonali kkunsidrat li l-azzjoni ġudizzjarja mressqa minn membru individwali ta’ konsorzju kontra att li jagħmel parti minn proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku hija ammissibbli, id-dispożizzjonijiet tad-[Direttiva dwar ir-Rimedji], interpretata fid-dawl tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, bħala prinċipju ġenerali tad-dritt Komunitarju, jippermettu li azzjoni tiġi miċħuda bħala inammissibbli minħabba tibdil fil-ġurisprudenza stabbilita msemmija qabel, mingħajr ma tingħata minn qabel lir-rikorrent il-possibbiltà li jirrimedja l-inammissibbiltà, jew, fi kwalunkwe każ, il-possibbiltà li jressaq l-osservazzjonijiet tiegħu fuq din il-kwistjoni, skont il-prinċipju tal-kontradittorju?
Kawża C‑149/08
45. Fl-2004, fil-kuntest ta’ proċedura għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet għall-kostruzzjoni ta’ sala muniċipali u parkeġġ tal-karrozzi taħt l-art (19) . il-belt ta’ Tessaloniki tat il-kuntratt lil konsorzju li kien jikkonsisti fil-kumpanniji Aktor ATE (“Aktor”), Themeliodomi AE u Domotechniki AE. L-ESR, li ġie kkonsultat dwar l-eżistenza tal-possibbiltà ta’ inkompatibbiltà fis-sens tal-Liġi 3021/2002, sab li azzjonist ewlieni ta’ kumpannija li kienet waħda mill-azzjonisti ewlenin ta’ Aktor fil-fatt kellu konnessjoni inkompatibbli mas-settur tal-mezzi ta’ informazzjoni (billi kien bin azzjonist ewlieni fi grupp tal-mezzi ta’ informazzjoni Grieg (20) ), u rrifjuta li joħroġ ċertifikat għall-konsorzju. Aktor, mingħajr il-membri l-oħrajn tal-konsorzju, talbet lill-ESR biex jikkunsidra mill-ġdid id-deċiżjoni tiegħu u issa ressqet azzjoni quddiem is-Simvoulio tis Epikratias sabiex tiġi mistħarrġa ċ-ċaħda ta’ dik it-talba mill-ESR. Hija għamlet dan fuq il-bażi tal-ġurisprudenza eżistenti li kienet tippermetti li tali azzjonijiet jitressqu minn membri individwali ta’ konsorzju. Madankollu, il-qorti plenarja, waqt li kienet qed tikkunsidra kemm din il-kawża kif ukoll il-kawża Loutraki, qalbet din il-ġurisprudenza, bl-effett li ma għadux iktar possibbli għal Aktor li tipprova ssolvi l-problema.
46. F’dan ir-rigward, il-kawża b’hekk tqajjem kwistjonijiet simili għal dawk tal-kawża C‑145/08. Is-Simvoulio tis Epikratias b’hekk qed jitlob deċiżjoni preliminari dwar żewġ domandi, identiċi għad-domanda 3 (bl-eċċezzjoni tal-frażi introduttorja) u għad-domanda 4 fil-Kawża C‑145/08.
Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
47. B’digriet tat-22 ta’ Mejju 2008, iż-żewġ kawżi ġew magħquda għall-finijiet tal-proċedura bil-miktub u orali u tas-sentenza.
48. Ġew sottomessi noti ta’ osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja minn Loutraki, minn tliet membri tal-konsorzju rebbieħ fil-Kawża C‑145/08 – jiġifieri, Athens Resort Casino AE (“Athens Resort”) konġuntament ma’ Regency, u Ellaktor AE (“Ellaktor”) – minn Aktor (ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali fil-Kawża C‑149/08), mill-Gvern Grieg u mill-Kummissjoni.
49. Fis-seduta tal-11 ta’ Ġunju 2009, Loutraki, Athens Resort, Aktor, il-Gvern Grieg u l-Kummissjoni għamlu t-trattazzjoni tagħhom.
Evalwazzjoni
50. Iż-żewġ domandi fil-Kawża C‑149/08 huma identiċi għall-aħħar żewġ domandi fil-Kawża C‑145/08. Għall-finijiet ta’ sempliċità, ser nirreferi għad-domandi kollha skont l-enumerazzjoni tagħhom f’din l-aħħar kawża – jiġifieri, kif ippreżentajthom iktar ’il fuq.
Domanda 1
51. Il-kwistjoni essenzjali li l-qorti nazzjonali trid tiddetermina hija jekk il-kuntratt inkwistjoni huwiex wieħed li għalih tapplika speċifikament id-Direttiva dwar ir-Rimedji, jew jekk huwiex sempliċement suġġett, b’mod iktar ġenerali, għar-regoli fundamentali tad-dritt Komunitarju u għall-prinċipji tat-Trattat – li japplikaw, fi kwalunkwe każ, għall-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi tal-Istati Membri kemm-il darba jkunu jirrappreżentaw ċertu interess transkonfinali (21) .
52. Dak il-kompitu, madankollu, huwa kkumplikat minħabba l-fatt li l-kuntratt jiġbor fi ħdanu għadd ta’ elementi differenti, li ma humiex ta’ importanza ugwali. Dawn huma, essenzjalment, trasferiment ta’ azzjonijiet, impenn li jiġi pprovdut servizz bi ħlas u impenn biex jiġi implementat programm ta’ xogħlijiet. Barra minn hekk, l-element ta’ servizz jista’ jitqies bħala kuntratt għal servizzi (f’liema każ dan jista’ jkun, meta jittieħed b’mod iżolat, suġġett għal tal-inqas tnejn mid-dispożizzjonijiet tad-Direttiva dwar is-Servizzi) jew bħala konċessjoni għal servizzi (f’liema każ dan jaqa’ barra mill-ambitu ta’ din id-direttiva iżda jibqa’ suġġett għar-regoli u l-prinċipji fundamentali tat-Trattat KE (22) ). Ser nindirizza dawn iż-żewġ kwistjonijiet suċċessivament.
Kuntratti mħallta
53. Jista’ jkun utli jekk nibdew billi niftakru fil-qosor (23) l-approċċ tad-dritt Komunitarju lejn il-kuntratti mħallta – waqt li dejjem niftakru li l-klassifikazzjoni attwali tal-kuntratt hija kwistjoni li taqa’ esklużivament taħt il-kompetenza tal-qorti nazzjonali fuq il-bażi tal-fatti li jkollha quddiemha.
54. Meta jkollna quddiemna proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku li jkun jikkonsisti f’elementi differenti li, jekk jiġu ttrattati separatament, ikunu suġġetti għal tipi differenti ta’ regoli, l-ewwel pass huwa li nsaqsu jekk tali trattament separat kienx tabilħaqq ikun possibbli. Jekk dan ikun il-każ, kwalunkwe element li, meta jittieħed waħdu, jaqa’ fl-ambitu ta’ direttiva partikolari dwar l-għoti ta’ kuntratti għandu jingħata b’mod konformi mad-dispożizzjonijiet ta’ dik id-direttiva (24) . Jekk le, għandu jiġi deċiż liema regoli japplikaw għall-kuntratt kollu.
55. Fil-kawża Gestión Hotelera Internacional (25), il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet li, meta kuntratt imħallat ikun relatat kemm ma’ tranżazzjoni fi ħdan l-ambitu ta’ direttiva dwar l-għoti ta’ kuntratti (f’dik il-kawża, kuntratt pubbliku għal xogħlijiet) u tranżazzjoni li altrimenti tkun barra mill-ambitu tad-dritt Komunitarju dwar l-għoti ta’ kuntratti (f’dik il-kawża, ċessjoni ta’ proprjetà fil-forma ta’ kirja), il-kuntratt fl-intier tiegħu ma jaqax fl-ambitu tad-direttiva jekk l-ewwel waħda tkun sempliċement inċidentali għat-tieni waħda.
56. Bl-istess mod, jekk kuntratt ikun fih elementi relatati ma’ tipi differenti ta’ kuntratti pubbliċi, huwa l-iskop jew l-għan ewlieni tiegħu li jiddetermina liema direttiva għandha tiġi applikata (26) .
57. Din il-ġurisprudenza tikkoinċidi mal-approċċ li esprima l-leġiżlatur fis-sittax-il premessa fil-preambolu tad-Direttiva dwar is-Servizzi: “[...] kuntratti tas-servizz pubbliku [kuntratti pubbliċi għal servizzi], b’mod partikolari fil-qasam ta’ mmaniġġar tal-proprjetà, jistgħu minn żmien għal żmien jinkludu xi xogħlijiet; [...] biex kuntratt ikun kuntratt tax-xogħlijiet pubbliċi [kuntratt pubbliku għal xogħlijiet], l-objettiv tiegħu għandu jkun it-tlestija ta’ xogħol; [...] sa fejn dawn ix-xogħlijiet huma inċidentali iktar milli l-objettiv tal-kuntratt, ma jiġġustifikawx li l-kuntratt jiġi ttrattat bħala kuntratt tax-xogħlijiet pubbliċi [kuntratt pubbliku għal xogħlijiet]”.
58. Skont l-Artikolu 2 ta’ dik id-direttiva, kuntratt imħallat għal provvisti u għal servizzi għandu jiġi kkategorizzat skont liema parti għandha l-akbar valur u, skont l-Artikolu 10, l-istess prinċipju japplika meta l-kuntratti jkopru servizzi elenkati kemm fl-Anness I A kif ukoll fl-Anness I B.
59. B’mod ċar, il-valur relattiv huwa kriterju sempliċi u oġġettiv sabiex jiġi ddeterminat jekk aspett partikolari huwiex l-għan prinċipali ta’ kuntratt jew jekk huwiex sempliċement inċidentali. Madankollu, peress li l-applikazzjoni tad-direttivi Komunitarji tiskatta f’livelli differenti ta’ valur għal tipi ta’ kuntratti differenti, dan ma jistax ikun l-uniku kriterju, għaliex inkella jista’ jkun hemm periklu ta’ manipulazzjoni biex ċerti kuntratti jitneħħew mill-ambitu tar-regoli tal-għoti ta’ kuntratti (27) .
60. Mid-digriet tar-rinviju, u mill-formulazzjoni tad-domanda 1, jidher li l-qorti tar-rinviju wettqet l-analiżi li jiena ddeskrivejt, u waslet għall-opinjoni li: (i) it-trasferiment ta’ azzjonijiet huwa l-iskop ewlieni tal-proċedura u jaqa’ barra mill-ambitu tar-regoli Komunitarji dwar l-għoti ta’ kuntratti; (ii) l-elementi ta’ servizzi u ta’ xogħlijiet jistgħu jiġu ttrattati flimkien, iżda separatament mill-bejgħ ta’ azzjonijiet, u suġġetti għar-regoli ta’ dawk id-direttivi li huma applikabbli għalihom; (iii) l-element ta’ xogħlijiet huwa sempliċement inċidentali għall-element ta’ servizzi, biex b’hekk il-fattur deċiżiv huwa jekk l-element ta’ servizzi huwiex kuntratt għal servizzi jew konċessjoni għal servizzi.
61. Din l-analiżi hija, naturalment, totalment fi ħdan il-kompetenza tal-qorti nazzjonali u mhux tal-Qorti tal-Ġustizzja, u għalhekk ser nipproċedi fuq l-istess bażi, minkejja li bosta partijiet esprimew il-fehma matul is-seduta li l-kuntratt kollu huwa indiviżibbli u ddominat mill-bejgħ ta’ azzjonijiet f’EKP (privatizzazzjoni parzjali).
62. L-uniku kumment li għandi, fir-rigward ta’ dan il-bejgħ, huwa li naqbel mal-pożizzjoni ppreżentata fil-Green Paper tal-Kummissjoni dwar sħubijiet bejn is-settur pubbliku u l-privat u d-dritt Komunitarju dwar kuntratti u konċessjonijiet pubbliċi (28), li:
“id-dispożizzjonijiet dwar il-libertà ta’ stabbiliment fit-tifsira tal-Artikolu 43 tat-Trattat għandhom jiġu applikati meta awtorità pubblika tiddeċiedi, permezz ta’ tranżazzjoni kapitali, li tittrasferixxi lil parti terza kapital azzjonarju li jagħti influwenza definittiva f’entità pubblika li tipprovdi servizzi ekonomiċi li normalment jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tal-Istat.
B’mod partikolari, meta l-awtoritajiet pubbliċi jagħtu lil operatur ekonomiku influwenza definittiva f’negozju permezz ta’ tranżazzjoni li tinvolvi trasferiment ta’ kapital, u meta dik it-tranżazzjoni jkollha l-effett li tafda f’idejn dak l-operatur kompiti li jaqgħu taħt l-ambitu tal-liġi dwar kuntratti pubbliċi li qabel kienu jiġu eżerċitati, direttament jew indirettament, mill-awtoritajiet pubbliċi, id-dispożizzjonijiet dwar il-libertà ta’ stabbiliment jeħtieġu konformità mal-prinċipji ta’ trasparenza u trattament ugwali, sabiex jiġi żgurat li kull operatur potenzjali jkollu aċċess ugwali biex iwettaq dawk l-attivitajiet li sa dak iż-żmien kienu riżervati.”
63. Għaldaqstant, ir-regoli u l-prinċipji fundamentali tat-Trattat fi kwalunkwe każ japplikaw għall-kuntratt kollu, anki jekk jirriżulta li r-regoli iktar dettaljati tad-Direttiva dwar ir-Rimedji japplikaw biss għall-element ta’ servizzi u l-kuntratt inċidentali għal xogħlijiet.
64. F’dan ir-rigward, il-kwistjoni hija jekk l-element ta’ servizz li fuq il-bażi tiegħu għandu jiġi kklassifikat il-kuntratt huwiex kuntratt għal servizzi jew konċessjoni għal servizzi.
65. Qabel nindirizza dan il-punt, madankollu, għandi nelimina s-suġġeriment li, indipendentement minn kull bażi oħra, il-kuntratt jista’ jiġi eskluż mill-ambitu tad-Direttiva dwar is-Servizzi minħabba li s-servizz involut – il-ġestjoni ta’ każinò – ma hijiex servizz pubbliku taħt id-dritt nazzjonali. Id-definizzjoni ta’ servizzi fi ħdan it-tifsira tad-direttiva hija kwistjoni li taqa’ taħt id-dritt Komunitarju (29) .
Id-definizzjonijiet mogħtija fl-Artikolu 1 huma wesgħin (30), u huwa ċ-ċar li dawn huma intiżi biex ikopru l-kuntratti għal servizzi kollha mogħtija mill-awtoritajiet pubbliċi. Barra minn hekk, għalkemm huwa minnu li l-Istat ma għandu ebda responsabbiltà li jagħmel faċilitajiet ta’ logħob tal-ażżard disponibbli għall-pubbliku, il-fatt jibqa’ li, f’bosta pajjiżi, hemm involviment kunsiderevoli mill-Istat fis-settur tal-logħob tal-ażżard (spiss bil-għan, inter alia, li jipproteġi lill-pubbliku minn operaturi inqas skruplużi).
Konċessjonijiet għal servizzi
66. Qabelxejn, huwa ċar li, waqt li l-konċessjonijiet għal servizzi pubbliċi huma tabilħaqq esklużi mill-ambitu tad-Direttiva dwar is-Servizzi (31)_id-Direttiva ma tagħti ebda definizzjoni ta’ konċessjoni għal servizzi.
67. Madankollu, fil-mument rilevanti fil-Kawża C‑145/08, kienet teżisti definizzjoni leġiżlattiva Komunitarja, fid-Direttiva dwar ix-Xogħlijiet (32), ta’ konċessjoni għal xogħlijiet pubbliċi, u dik id-definizzjoni minn dak iż-żmien ’il hawn serviet bħala bażi għal definizzjonijiet paralleli ta’ konċessjonijiet għal servizz fid-Direttivi 2004/17 (33) u 2004/18 (34) . Fiż-żmien rilevanti wkoll, il-Kummissjoni kienet ippruvat tiddefinixxi konċessjonijiet għal servizzi f’komunikazzjoni mhux vinkolanti (35), li tibbaża ruħha fuq il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ta’ dak iż-żmien. (36) Fis-sentenza Parking Brixen (37), il-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet għad-definizzjoni fid-Direttiva 2004/18 bħala rilevanti għall-konklużjoni tagħha dwar id-definizzjoni tal-kuntratt inkwistjoni, minkejja li – kif huwa l-każ hawnhekk ­– din id-direttiva ma kinitx tapplika formalment fiż-żmien rilevanti. Barra minn hekk, ferm iktar reċenti, fis-sentenza Eurawasser (38), il-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet għall-ġurisprudenza tagħha ta’ qabel l-2004 sabiex tirfina u tikkompleta d-definizzjoni ta’ konċessjoni għal servizzi fid-Direttiva 2004/17. B’dan il-mod, id-definizzjoni ta’ konċessjoni għal servizzi fid-dritt Komunitarju tirriżulta minn nisġa ta’ leġiżlazzjoni, ġurisprudenza u gwida li tidher li saret stabbli maż-żmien.
68. Id-definizzjoni fid-direttivi tal-2004 hija essenzjalment li konċessjoni għal servizzi hija kuntratt li jissodisfa d-definizzjoni ta’ kuntratt għal servizzi “minbarra għall-fatt li l-konsiderazzjoni għall-provvediment ta’ servizzi tikkonsisti jew fid-dritt biex jiġi esplojtat is-servizz biss jew f’dak id-dritt flimkien ma’ ħlas” (39) . Dan jikkorrispondi mal-kriterju tal-Qorti tal-Ġustizzja ta’ “remunerazzjoni ta’ min jipprovdi s-servizz [li] ma tiġix mill-awtorità pubblika kkonċernata, iżda mill-ammonti mħallsa minn terzi [...]” (40) .
69. Dan il-kriterju ma jidhirx li huwa sodisfatt fil-każ tal-għoti tal-kuntratt inkwistjoni. Skont it-termini tal-kuntratt kif ippreżentati fid-digriet tar-rinviju, l-offerent rebbieħ (jew AEAS) jitħallas essenzjalment bi proporzjon tal-profitti u/jew fatturat derivati mill-operat tal-każinò taħt il-ġestjoni tiegħu stess. Dan il-ħlas b’hekk isir minn “ammonti mħallsa minn terzi”, anki jekk ma jirrappreżentax it-total sħiħ ta’ dawn l-ammonti.
70. Madankollu, barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li karatteristika essenzjali ta’ konċessjoni għal servizzi pubbliċi hija li d-detentur tal-konċessjoni jassumi r-riskju għall-operat tas-servizzi inkwistjoni (41) .
71. Dan l-aspett kien is-suġġett ta’ dibattitu f’dan il-kuntest, b’mod partikolari fir-rigward tal-grad ta’ kompetizzjoni lokali u l-kumpens li għalih tkun intitolata AEAS jekk jinfetaħ każinò ieħor fl-istess reġjun amministrattiv. Athens Resort, Ellaktor u l-Gvern Grieg jargumentaw li r-riskju li jassumi l-offerent rebbieħ huwa reali u jiġġustifika klassifikazzjoni bħala konċessjoni għal servizzi, waqt li Loutraki targumenta bil-kontra. Il-Kummissjoni xxaqleb ukoll lejn il-pożizzjoni li din ma hijiex konċessjoni iżda – ġustament – tirrimarka li l-grad attwali ta’ riskju ttrasferit mill-awtorità kontraenti u li jassumi l-offerent rebbieħ jista’ jiġi evalwat biss mill-qorti nazzjonali.
72. Sa minn meta nstemgħet din il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja tat xi gwida ulterjuri dwar x’tip u xi grad ta’ trasferiment ta’ riskju huma meħtieġa sabiex kuntratt jiġi kategorizzat bħala konċessjoni għal servizzi. Fis-sentenza Eurawasser (42), hija ddeċidiet li “l-fatt li, fil-kuntest ta’ kuntratt dwar servizzi, il-parti kontraenti mhijiex direttament imħallsa mill-awtorità kontraenti iżda għandha d-dritt li tirċievi remunerazzjoni mingħand terzi, huwa biżżejjed sabiex dan il-kuntratt jiġi kkwalifikat bħala ‘konċessjoni ta’ servizzi’, [...] peress li l-parti kontraenti tkun responsabbli għar-riskju kollu jew għal parti sostanzjali mir-riskju tal-operat inkors mill-awtorità kontraenti, anki jekk dan ir-riskju jkun, oriġinarjament, limitat ħafna minħabba l-modalitajiet tad-dritt pubbliku tal-organizzazzjoni tas-servizz”.
73. Il-Qorti tal-Ġustizzja b’hekk kienet tal-fehma li l-punt rilevanti ma huwiex li r-riskju operattiv għandu jkun sinjifikattiv fih innifsu iżda li kwalunkwe riskju li diġà tkun qed tassumi l-awtorità kontraenti għandu jiġi ttrasferit, kompletament jew sa grad sinjifikattiv, lill-offerent rebbieħ.
74. Huwa minnu li f’dik il-kawża l-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat espressament il-fatt li l-limitazzjoni tar-riskju inkwistjoni kienet tirriżulta minn regolamenti pubbliċi (komuni fis-settur tas-servizzi essenzjali) li kienu, minn naħa waħda, lil hinn mill-kontroll tal-awtorità kontraenti u, min-naħa l-oħra, tali li jnaqqsu l-probabbiltà ta’ xi effett negattiv fuq it-trasparenza jew il-kompetizzjoni (43) .
75. Madankollu, ma naħsibx li tali kriterju jista’ jkun deċiżiv. Il-Qorti tal-Ġustizzja qalet ukoll li “għandu jkun jibqa’ possibbli li l-awtoritajiet kontraenti, filwaqt li jaġixxu bil- bona fede, jiżguraw il-provvista ta’ servizzi permezz ta’ konċessjoni, fil-każ fejn iqisu li dan ikun l-aħjar metodu sabiex jiġi żgurat is-servizz pubbliku kkonċernat, u dan anki jekk ir-riskju marbut mal-operat huwa limitat ħafna” (44) . Jidhirli li l-kunċett ta’ konċessjoni għal servizzi ma jistax jiddependi fuq l-eżistenza ta’ riskju reali ta’ falliment iżda għandu jinkludi l-każijiet kollha fejn l-operat tas-servizz ikun suġġett għall-varjazzjonijiet normali tal-attività ekonomika, li l-operatur għandu jassorbi.
76. Naturalment, din l-evalwazzjoni taqa’ taħt il-kompetenza tal-qorti nazzjonali f’kull kawża. Madankollu, mid-dettalji mogħtija fid-digriet tar-rinviju, jidher plawżibbli li din il-kundizzjoni hija sodisfatta fil-każ tal-kuntratt f’din il-kawża.
77. Bħal ħafna negozji oħrajn, każinò (anki wieħed immexxi mill-Istat), jinvolvi grad ta’ riskju (45) . Il-logħob tal-ażżard u l-faċilitajiet anċillari jistgħu jiġu mmaniġġjati biss b’ċerti spejjeż, wara ċertu investiment, u ma hemm ebda garanzija ta’ dħul jew klijentela. Id-domanda għas-servizzi tal-logħob tal-ażżard tista’ tvarja, anki b’mod sostanzjali, skont ħafna fatturi, inkluża, iżda mhux biss, il-kompetizzjoni. Barra minn hekk, is-sempliċi fatt li jista’ jiġi previst b’ċerta konvinzjoni li servizz ser iħalli qligħ ma jistax jaffettwa l-possibbiltà li dan jiġi pprovdut fil-forma ta’ konċessjoni.
78. F’din il-kawża, jidher li r-riskju li diġà kien qed jassumi l-Istat fit-tmexxija tal-każinò, skont it-termini tal-kuntratt, ġie ttrasferit sa grad suffiċjenti lil AEAS. Din tal-aħħar kellha tinvesti ammont kunsiderevoli ta’ flus fix-xiri ta’ azzjonijiet, kellha tassumi diversi obbligi biex tiżviluppa l-post mill-ġdid (mid-dehra bl-ispejjeż għaliha), u tirċievi remunerazzjoni li l-ammont eżatt tiegħu jidher li jiddependi fuq il-mod kif tmexxi l-każinò (li għalih hija responsabbli mhux biss fil-konfront tagħha stess iżda wkoll fil-konfront tal-awtorità kontraenti). Huwa minnu li ftit mir-riskju (ir-redditu fuq l-investiment) jibqa’ fuq il-korp Statali ETA li jżomm 51 % tal-azzjonijiet fil-każinò. Madankollu, jidher li AEAS tassumi proporzjon tar-riskju bi proporzjon mal-involviment tagħha.
79. Il-fattur li ssemma mis-Simvoulio tis Epikratias bħala li possibbilment jaffettwa t-teħid ta’ riskju mill-offerent rebbieħ huwa l-kundizzjoni li tistipula li, jekk ETA topera xi każinò ieħor fl-istess reġjun fi żmien 10 snin mid-data tad-dħul fis-seħħ tal-kuntratt, ikollha tħallas lil AEAS kumpens ibbażat fuq il-prezz tal-azzjonijiet ttrasferiti. Dan, b’mod ċar, jipproteġi lil AEAS b’mod pjuttost effettiv mill-agħar eċċessi ta’ kompetizzjoni possibbli.
80. Madankollu, jidhirli li dan b’ebda mod ma jaffettwa l-klassifikazzjoni tal-għoti bħala konċessjoni għal servizzi. Kuntratti għal servizzi u konċessjonijiet għal servizzi huma kunċetti distinti, bl-element essenzjali ta’ wieħed faċilment differenzjat mill-element essenzjali tal-ieħor. F’kuntratt għal servizzi, min jipprovdi s-servizz jirċievi ħlas miftiehem (l-ammont tal-offerta tiegħu) mill-awtorità kontraenti li, jekk is-servizz ikun intiż għal terzi li jħallsu għalih, tieħu l-profitti jew tkopri kwalunkwe telf. L-ammont tal-offerta jkun ibbażat fuq l-ispiża prevista biex jiġi pprovdut is-servizz. F’konċessjoni għal servizzi, huwa l-fornitur tas-servizz li jieħu l-profitti jew ikopri t-telf u jħallas somma miftiehma (l-ammont tal-offerta tiegħu) lill-awtorità kontraenti (46) . L-ammont tal-offerta jkun ibbażat fuq il-profitti previsti. B’mod ċar, il-grad probabbli tal-kompetizzjoni jaffettwa dik il-previżjoni, u b’hekk l-ammont tal-offerta sottomessa (u, tabilħaqq, ir-rieda ta’ kwalunkwe parti li tipparteċipa fil-proċedura jew le), iżda ma narax li dan jista’ jaffettwa n-natura tat-tranżazzjoni u jbiddel konċessjoni għal servizzi f’kuntratt għal servizzi.
81. Jekk fhimt korrettament ċ-ċirkustanzi tal-każ fil-kawża prinċipali, l-ammont ta’ kull offerta kien l-ammont li l-offerent kien lest li jħallas għall-azzjonijiet fl-EKP, ikkalkulat biex jitqiesu, inter alia, l-obbligu li jitwettqu ċerti xogħlijiet u l-ammonti li jistgħu jkunu mistennija li jirriżultaw mis-sehem tal-offerent rebbieħ mill-profitti operattivi tal-każinò. Jekk dan huwa l-każ, il-klawżola ta’ kumpens li tagħti protezzjoni kontra l-kompetizzjoni għal 10 snin ċertament taffettwa l-kalkoli ta’ kull offerent, iżda ma tbiddilx in-natura tal-għoti, li tidher li hija dik ta’ konċessjoni għal servizzi (għalkemm sa ċertu grad fi sħubija mal-awtorità kontraenti) iktar milli kuntratt għal servizzi.
82. Jiena ħadt din il-pożizzjoni fuq il-bażi tat-termini tal-kuntratt kif nifhimhom mid-digriet tar-rinviju, u b’mod partikolari mit-test tad-domanda li dwarha s-Simvoulio tis Epikratias qed jitlob gwida, iżda naturalment huwa possibbli li fatturi oħrajn, li għandhom jiġu evalwati minnu, jistgħu jagħtu stampa kemmxejn differenti tal-estent reali tat-trasferiment tar-riskju.
83. Fi kwalunkwe każ, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tindika li kuntratt għal servizzi li jistipula li r-remunerazzjoni tal-kuntrattur titħallas minn terzi għandu jiġi kklassifikat bħala konċessjoni għal servizzi (47), u għalhekk bħala li ma jaqax fl-ambitu tad-Direttiva dwar is-Servizzi, meta l-kuntrattur jassumi r-riskji operattivi kollha, jew tal-inqas parti sinjifikattiva minnhom, imġarrba mill-awtorità kontraenti, anki jekk dan ir-riskju jkun limitat sa mill-bidu, u li din il-klassifikazzjoni ma hijiex affettwata mill-fatt li l-awtorità kontraenti tiggarantixxi kumpens fil-każ ta’ kompetizzjoni sussegwenti, kemm-il darba dik il-garanzija ma taffettwax b’mod sinjifikattiv l-estent tat- trasferiment tar-riskju (għall-kuntrarju tal-grad tar-riskju li fuq il-bażi tiegħu kull offerent potenzjali jevalwa l-interess tiegħu li jipparteċipa u l-ammont li huwa lest li joffri).
84. Madankollu, wieħed ma għandux jinsa li, minkejja l-fatt li l-konċessjonijiet għal servizzi ma jaqgħux fl-ambitu tad-Direttiva dwar is-Servizzi, l-awtoritajiet li jikkonkluduhom huma obbligati li jikkonformaw mar-regoli u l-prinċipji fundamentali tat-Trattat KE (48) .
Domanda 2
85. Jekk, fuq il-bażi tar-risposta għad-domanda 1, il-qorti nazzjonali tiddeċiedi li l-kuntratt jaqa’ fl-ambitu tad-Direttiva dwar is-Servizzi, tqum imbagħad il-kwistjoni dwar jekk il-fatt li s-servizzi kkonċernati jaqgħu esklużivament fi ħdan il-lista fl-Anness I B ta’ dik id-direttiva jaffettwax l-applikabbiltà tad-Direttiva dwar ir-Rimedji fiċ-ċirkustanzi tal-każ.
86. Fil-fehma tiegħi, dan ma huwiex il-każ.
87. Huwa minnu li, kif irrimarkat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (49), id-Direttiva hija bbażata fuq il-preżunzjoni li l-kuntratti għal servizzi elenkati fl-Anness I B normalment ma jqajmux daqstant interess transkonfinali sabiex tkun iġġustifikata l-impożizzjoni ta’ regoli biex jiġi assigurat li impriżi minn Stati Membri oħrajn ikunu jistgħu jeżaminaw l-avviż tal-kuntratt u jissottomettu offerta, u li din hija r-raġuni għalfejn huma imposti biss rekwiżiti minimi għal tali kuntratti.
88. Madankollu (apparti mill-fatt li l-kuntratt f’din il-kawża huwa mingħajr dubju ta’ valur suffiċjenti biex iqajjem interess transkonfinali), naqbel hawnhekk mal-Kummissjoni li d-Direttiva dwar ir-Rimedji tapplika espliċitament għall-proċeduri kollha tal-għoti ta’ kuntratti li “jaqgħu fl-iskop” (50) tad-Direttiva dwar is-Servizzi, u li s-servizzi elenkati fl-Anness I B jaqgħu bl-istess mod f’dan l-iskop bħal dawk elenkati fl-Anness I A, irrispettivament minn kemm ikunu limitati l-obbligi li huma fil-fatt imposti fuqhom mid-direttiva.
89. B’hekk ma naċċettax il-pożizzjoni tal-Gvern Grieg li d-Direttiva dwar ir-Rimedji tapplika biss għal deċiżjonijiet li allegatament ikunu jmorru kontra l-Artikoli 14 u 16 tad-Direttiva dwar is-Servizzi, li huma l-uniċi dispożizzjonijiet li jirregolaw il-kuntratti għal servizzi elenkati fl-Anness I B.
90. Ma hemm assolutament xejn fil-mod kif hija fformulata d-Direttiva dwar ir-Rimedji li jindika xi intenzjoni biex l-applikazzjoni tagħha tiġi llimitata għal proċeduri fir-rigward tad-dispożizzjonijiet speċifiċi tad-direttiva sostantiva li japplikaw għal proċedura partikolari tal-għoti ta’ kuntratt. Għall-kuntrarju, l-għan huwa li tintemm “l-assenza ta’ rimedji effettivi jew l-inadegwatezza ta’ rimedji eżistenti [li] jżommu lil intrapriżi Komunitarji milli jissottomettu offerti fl-Istat Membru li fih l-awtorità kuntrattwali hija stabbilita” (51) . Dan l-għan ma jistax jinkiseb b’mod adegwat fil-każ li jiġi segwit l-approċċ tal-Gvern Grieg.
91. Barra minn hekk, kif tirrimarka l-qorti nazzjonali fid-domanda tagħha, fil-kawża prinċipali fil-Kawża C‑145/08 ir-rikorrenti qegħdin jinvokaw il-prinċipju ta’ trattament ugwali, li huwa kkristalizzat speċifikament fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva dwar is-Servizzi. L-Artikolu 3(2) huwa wieħed mid-dispożizzjonijiet ġenerali tat-Titolu I tad-direttiva u, skont qari normali tiegħu, japplika għall-kuntratti pubbliċi għal servizzi kollha fi ħdan it-tifsira tal-Artikolu 1(a). Huwa biss fir-rigward tat-Titoli III sa VI li ssir distinzjoni bejn is-servizzi elenkati fl-Anness I A u dawk elenkati fl-Anness I B.
92. Jekk, madankollu, fuq il-bażi tar-risposta għad-domanda 1, il-qorti nazzjonali tikkunsidra li l-kuntratt għandu bħala għan konċessjoni għal servizzi pubbliċi, allura b’mod ċar ma jkunx suġġett għad-dispożizzjonijiet speċifiċi tad-Direttiva dwar ir-Rimedji. Madankollu, ir-regoli u l-prinċipji fundamentali tat-Trattat – inkluż, naturalment, il-prinċipju ta’ trattament ugwali – xorta japplikaw.
93. Fis-sentenza Telaustria (52), il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li dawk il-prinċipji jfissru li għandu jkun possibbli li tiġi mistħarrġa l-imparzjalità tal-proċeduri tal-għoti ta’ kuntratti, u hija ġurisprudenza stabbilita li l-individwi huma intitolati għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva tad-drittijiet li huma jiksbu mis-sistema ġuridika Komunitarja (53) .
94. X’jinvolvu fil-fatt dawn ir-rekwiżiti għal dawn il-kawżi hija kwistjoni li ser tiġi indirizzata fil-kuntest tad-domandi 3 u 4.
Domanda 3
95. Kif nifhimha jien, permezz tad-domanda 3 il-qorti nazzjonali tixtieq tkun taf, essenzjalment, jekk il-ġurisprudenza Espace Trianon u Sofibail (54) (li tipprovdi li d-Direttiva dwar ir-Rimedji ma tipprekludix regola nazzjonali li tistabbilixxi li huma biss il-membri flimkien ta’ konsorzju li jagħmel offerta li jistgħu jressqu azzjoni kontra d-deċiżjoni li jingħata kuntratt, anki jekk il-membri kollha jaġixxu flimkien iżda r-rikors ta’ membru wieħed jitqies bħala inammissibbli) għandhiex tiġi kkwalifikata fil-każ li l-applikazzjoni tagħha twassal biex membri individwali jiġu mċaħħda mhux biss mill-possibbiltà li deċiżjoni tal-awtorità kontaenti tiġi annullata, iżda wkoll mill-possibbiltà li jitolbu kumpens għal dannu individwali mġarrab b’riżultat tal-irregolaritajiet fil-proċedura.
96. Ir-risposta għal din id-domanda b’hekk teħtieġ li jiġi eżaminat ir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Espace Trianon u Sofibail.
97. Nosserva li l-isfond legali taż-żewġ kawżi huwa partikolarment simili. Fis-sentenza Espace Trianon u Sofibail, ir-regola leġiżlattiva inkwistjoni kienet inkorporata wkoll f’liġi li tirregola l-qorti amministrattiva suprema, li taħtha setgħu jitressqu azzjonijiet għal annullament minn kull parti li tistabbilixxi dannu jew interess, u din ir-regola kienet ġiet interpretata li teħtieġ li l-membri ta’ konsorzju mingħajr personalità ġuridika li jkun ħa sehem mingħajr suċċess fi proċedura tal-għoti ta’ kuntratt pubbliku jaġixxu flimkien sabiex iressqu azzjoni kontra d-deċiżjoni li jingħata l-kuntratt (55) . Il-kawża kienet tirrigwarda azzjoni mressqa miż-żewġ membri ta’ konsorzju li kien għamel offerta li ma ntgħażlitx, li ġiet kkunsidrata bħala inammissibbli fir-rigward ta’ wieħed minnhom peress li d-deċiżjoni biex jinfetħu l-proċeduri ma kinitx ittieħdet mill-korp kompetenti tal-kumpannija (56) .
98. Id-domanda kienet jekk l-Artikolu 1 tad-Direttiva dwar ir-Rimedji kienx jipprekludi regola bħal din inkwistjoni, jew b’mod ġenerali jew fiċ-ċirkustanzi tal-każ (57) .
99. Il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li r-riferiment fl-Artikolu 1(3) għal “kull persuna li jkollha jew kellha interess li takkwista kuntratt” pubbliku huwa għal persuna li, billi tkun ippreżentat offerta għal kuntratt pubbliku, tkun uriet l-interess tagħha li tikseb dak il-kuntratt. Il-membri kollha ta’ konsorzju li jippreżenta offerta b’dan il-mod ikunu obbligati li jiffirmaw il-kuntratt u li jwettqu x-xogħol jekk l-offerta tiġi aċċettata. Fil-kawża prinċipali, ma kien hemm xejn li żamm lill-membri tal-konsorzju milli jressqu flimkien azzjoni għall-annullament tad-deċiżjoni li jingħata l-kuntratt (58) .
100. Għaldaqstant, ir-regola nazzjonali li teħtieġ li azzjoni għall-annullament tad-deċiżjoni tal-għoti minn awtorità kontraenti titressaq mill-membri kollha ta’ konsorzju li jkun ippreżenta offerta, ma kinitx tillimita d-disponibbiltà ta’ tali azzjoni b’xi mod li jmur kontra l-Artikolu 1(3) tad-Direttiva dwar ir-Rimedji, partikolarment billi taħt id-dritt Belġjan il-membri ta’ konsorzju setgħu jsolvu l-kwistjoni tal-kapaċità tiegħu li jressaq proċeduri legali bi ftehim intern (59) .
101. Ir-regola lanqas ma kienet teħtieġ li grupp ta’ kuntratturi jridu jassumu forma legali speċifika sabiex jissottomettu offerta – kienet teħtieġ biss li, għall-finijiet ta’ tressiq ta’ proċeduri, konsorzju jrid ikun rappreżentat skont ir-regoli li japplikaw għall-forma legali li l-membri nfushom ikunu assumew sabiex ikunu jistgħu jippreżentaw offerta. Barra minn hekk, ir-regola kienet tapplika bl-istess mod għall-azzjonijiet kollha mressqa minn membri ta’ konsorzji, kemm jekk it-talbiet kienu bbażati fuq ksur tad-dritt Komunitarju jew tad-dritt nazzjonali, kif ukoll jekk kienu relatati ma’ kuntratti pubbliċi jew operazzjonijiet oħrajn (60) .
102. Għaldaqstant, tali regola ma setgħetx tippreġudika r-rekwiżit ta’ stħarriġ effettiv stabbilit fl-Artikolu 1(1) tad-Direttiva dwar ir-Rimedji. Dak il-prinċipju ma kienx jeħtieġ li rikors jitqies bħala ammissibbli meta d-dispożizzjonijiet relatati mar-rappreżentanza fi proċeduri legali, li jirriżultaw mill-forma legali adottata, ma jkunux ġew imħarsa għal dak li jirrigwarda lill-persuna li tressaq il-proċedura (61) .
103. Finalment, ma kien hemm ebda raġuni biex issir distinzjoni bejn azzjoni mressqa sa mill-bidu nett minn uħud biss mill-membri tal-konsorzju u azzjoni inizjalment imressqa minn dawk il-membri kollha iżda li sussegwentement tqieset bħala inammissibbli fir-rigward ta’ wieħed minnhom. Fiż-żewġ każijiet, l-ammissibbiltà ġiet iddeterminata minn regoli nazzjonali li jeħtieġu biss li r-rikorrenti jikkonformaw mal-kundizzjonijiet relatati mar-rappreżentanza fi proċeduri legali skont il-forma legali li l-membri stess ikunu għażlu. Tali rekwiżiti ġenerali ma kinux jillimitaw l-effikaċja u d-disponibbiltà tal-proċeduri ta’ stħarriġ għall-offerenti b’mod li jmur kontra d-Direttiva dwar ir-Rimedji. Barra minn hekk, l-inammissibbiltà tar-rikors ta’ wieħed mill-membri ta’ konsorzju tista’ tkun iġġustifikata minn ċirkustanzi li juru li ebda intenzjoni li jitressqu proċeduri legali ma kienet ġiet stabbilita b’mod validu għall-membru kkonċernat (62) .
104. Madankollu, fis-sentenza Consorzio Elisoccorso San Raffaele (63), il-Qorti tal-Ġustizzja ċċarat ukoll li regola nazzjonali li tippermetti lill-membri ta’ konsorzju biex iressqu proċeduri individwalment bl-ebda mod ma tmur kontra d-Direttiva dwar ir-Rimedji. L-Artikolu 1(3) jistipula rekwiżit minimu li l-proċeduri ta’ stħarriġ ipprovduti għandhom ikunu disponibbli “ta’ l-anqas” għal kull persuna li jkollha jew li kellha interess li tikseb kuntratt partikolari u li ġiet ippreġudikata jew tinsab f’riskju li tiġi ppreġudikata minn allegat ksur tal-liġi applikabbli. Għaldaqstant, regola li tippermetti azzjonijiet individwali, mhux talli ma tippreġudikax l-għan tad-direttiva, talli tidher li probabbilment tgħin biex jinkiseb dan il-għan.
105. Konsegwentement, is-Simvoulio tis Epikratias b’ebda mod ma huwa prekluż mid-Direttiva dwar ir-Rimedji milli jikkonstata li l-azzjonijiet fil-kawżi ewlenin huma ammissibbli.
106. Għall-kuntrarju l-kwistjoni hija jekk, fiċ-ċirkustanzi ta’ dawn il-kawżi, l-interpretazzjoni attwali tal-leġiżlazzjoni nazzjonali, li twassal għal konstatazzjoni ta’ inammissibbiltà (64), taqax taħt il-ġurisprudenza Espace Trianon u Sofibail (f’liema każ is-Simvoulio tis Epikratias ma huwiex prekluż milli japplikaha) jew jekk iċ-ċirkustanzi humiex tant differenti li jagħmlu din l-interpretazzjoni inkompatibbli mad-direttiva.
107. B’mod partikolari hemm żewġ differenzi li jistgħu jkunu rilevanti f’dak ir-rigward. Fl-ewwel lok, fis-sentenza Espace Trianon u Sofibail, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat il-fatt li kien ikun possibbli, taħt id-dritt Belġjan, għall-membri tal-konsorzju li jiftiehmu li dan għandu jkun irrappreżentat fil-proċeduri minn wieħed mill-membri tiegħu. Din il-possibbiltà ma tidhirx li hija disponibbli taħt id-dritt Grieg, għalkemm naturalment din hija kwistjoni li taqa’ fil-kompetenza tal-qorti nazzjonali. Fit-tieni lok, hija kkunsidrat il-fatt li r-regola kienet tapplika għall-azzjonijiet kollha mressqa minn membri ta’ konsorzji, kemm jekk it-talbiet kienu bbażati fuq ksur tad-dritt Komunitarju jew tad-dritt nazzjonali, kif ukoll jekk kienu relatati ma’ kuntratti pubbliċi jew operazzjonijiet oħrajn. F’dawn il-kawżi, madankollu, jidher li d-diffikultà setgħet ma nqalgħetx kieku t-talba kienet ibbażata fuq id-dritt nazzjonali (65) .
108. Barra minn hekk nosserva li, fil-Konklużjonijiet tagħha fis-sentenza Espace Trianon u Sofibail, l-Avukat Ġenerali Stix-Hackl ikkunsidrat li d-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja għandha tkun ristretta għal ċirkustanzi fejn l-azzjoni titlob l-annullament tal-għoti li jkun sar, u li “huwa perfettament konċepibbli li fir-rigward ta’ sempliċi dikjarazzjoni ta’ illegalità u d-disponibbiltà ta’ danni jista’ jkun hemm obbligi oħrajn taħt id-dritt Komunitarju” (66) .
109. Finalment, l-atti inkwistjoni f’dawn il-kawżi ma humiex deċiżjonijiet tal-awtorità kontraenti li jagħtu jew jirrifjutaw li jagħtu l-kuntratt lil konsorzju. Dawn huma, pjuttost, deċiżjonijiet ta’ korp amministrattiv ieħor, li jikkonċernaw l-eliġibbiltà ta’ membri individwali ta’ konsorzju biex jingħataw kuntratt, li madankollu jorbtu lill-awtorità kontraenti.
110. Meta jitqiesu dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, jiena tal-fehma li l-Qorti tal-Ġustizzja tkun iġġustifikata jekk teżamina r-rekwiżiti tad-Direttiva dwar ir-Rimedji mill-ġdid fil-kuntest ta’ dawn il-kawżi.
111. Huwa ċar illi, bħala regola ġenerali, id-dritt nazzjonali jista’ jipprovdi li, meta l-persuna li jkollha jew li kellha interess li tikseb kuntratt tkun konsorzju, kontestazzjoni tad-deċiżjoni li jingħata l-kuntratt trid titressaq mill-membri kollha tal-konsorzju flimkien (Espace Trianon u Sofibail). Bl-istess mod, dan jista’ jipprovdi li meta jintalbu danni fuq il-bażi li deċiżjoni ttieħdet b’mod illegali, id-deċiżjoni kkontestata għandha l-ewwel tiġi annullata (Artikolu 2(5) tad-Direttiva dwar ir-Rimedji).
112. Għaldaqstant jista’ jiġi inferit li, meta d-dritt nazzjonali jipprovdi b’dan il-mod fir-rigward taż-żewġ aspetti, id-dritt Komunitarju ma jipprekludix il-konsegwenza li talba għad-danni mressqa minn membru wieħed ta’ konsorzju li jippreżenta offerta tkun dejjem inammisssibbli.
113. Madankollu, ma naqbilx ma’ dik il-pożizzjoni.
114. Ir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Espace Trianon u Sofibail (u, apparentament, dak tas-Simvoulio tis Epikratias fl-interpretazzjoni riveduta tiegħu tad-dritt nazzjonali) huwa bbażat fuq il-premessa li l-interess ta’ offerent tellief biex jitlob l-annullament tal-għoti ta’ kuntratt jinsab fl-opportunità li jkun jista’ jerġa’ jieħu sehem fil-proċedura malli tissokta wara l-annullament ta’ deċiżjoni illegali, u li, meta l-offerent ikun konsorzju, il-konsorzju biss bħala tali jista’ leġittimament ikollu dak l-interess. Il-membri individwali, li ma jkunux issottomettew offerta f’isimhom stess (u li spiss ma jkunux f’pożizzjoni li jagħmlu dan, għaliex kieku ma kinux jiffurmaw konsorzju ma’ ħaddieħor), ma għandhomx dan l-interess.
115. Dik il-premessa, u l-konklużjonijiet derivati minnha, jidhru għalkollox iġġustifikati. Fir-rigward tal-għoti ta’ kuntratt, il-membri ta’ konsorzju jridu jaġixxu lkoll flimkien. L-għaqda tagħhom flimkien hija indispensabbli. L-interessi tagħhom huma inseparabbli daqs kemm hu l-għoti tal-kuntratt.
116. Madankollu, dan ma huwiex neċessarjament minnu fir-rigward ta’ talba għad-danni. Deċiżjoni meħuda matul proċedura tal-għoti ta’ kuntratt tista’ tikkawża dannu speċifiku lil membru ta’ konsorzju iżda mhux lill-oħrajn. Għalkemm ma huwiex ċar mid-digriet tar-rinviju sa liema punt dan jista’ jkun il-każ fil-Kawża C‑145/08, il-Kawża C‑149/08 hija eżempju ta’ tali sitwazzjoni. Il-konstatazzjoni ta’ inkompatibbiltà kienet tikkonċerna lil Aktor biss fost il-membri tal-konsorzju. Waqt li dawk il-membri kollha setgħu ġew affettwati b’mod negattiv mid-deċiżjoni li ma jingħatawx il-kuntratt, Aktor ġiet stigmatizzata individwalment bħala kumpannija ineliġibbli għall-għoti ta’ kuntratt. Anki jekk, kif asserixxa l-Gvern Grieg matul is-seduta, deċiżjonijiet dwar l-eliġibbiltà jittieħdu mill-ġdid fil-kuntest ta’ kull proċedura ġdida (67), id-deċiżjoni kkontestata aktarx li jkollha effett negattiv fuq l-aċċettabbiltà ta’ Aktor, f’għajnejn impriżi oħrajn, bħala membru ta’ konsorzji futuri.
117. Iżda anki meta (kif jista’ jkun il-każ għal Loutraki u r-rikorrenti l-oħrajn) id-dannu jkun maqsum bejn il-membri tal-konsorzju – bi proporzjon, pereżempju, mat-telf ta’ opportunità mġarrab minn kull wieħed minnhom – it-talbiet individwali għad-danni jistgħu jiġu indirizzati separatament. Kemm-il darba t-talba tkun biss għal tali danni li jistgħu jiġu mqassma, u ma jkun hemm ebda kwistjoni li jiġi annullat l-għoti tal-kuntratt sabiex il-konsorzju kollu jkun jista’ jerġa’ jiddaħħal fil-proċedura, ma hija ta’ ebda importanza deċiżiva l-kwistjoni ta’ jekk l-azzjoni titressaqx minn membru wieħed, xi wħud mill-membri jew mill-membri kollha tal-konsorzju.
118. B’mod konformi mad-dikjarazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Consorzio Elisoccorso San Raffaele (68) . id-disponibbiltà ta’ azzjoni individwali f’tali ċirkustanzi jkollha tendenza li tippromwovi iktar milli tfixkel l-għan tad-Direttiva dwar ir-Rimedji li tiżgura li l-Istati Membri jipprovdu rimedji effettivi u proċeduri adegwati sabiex jingħata kumpens lil dawk li jsofru dannu minħabba ksur tad-dritt Komunitarju (69) . B’kuntrast, regola li tillimita tali disponibbiltà tfixkel iktar milli tippromwovi dan il-għan.
119. Għandu jiġi mfakkar ukoll li, skont ġurisprudenza stabbilita, meta ma jkun hemm ebda regola Komunitarja applikabbli, huwa l-kompitu ta’ kull Stat Membru li jistabbilixxi regoli proċedurali dettaljati li jirregolaw azzjonijiet għall-ħarsien tad-drittijiet li jirriżultaw mid-dritt Komunitarju. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li dawn id-drittijiet ikunu mħarsa b’mod effettiv, u r-regoli proċedurali ma jistgħux ikunu inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw azzjonijiet domestiċi simili (skont il-prinċipju ta’ ekwivalenza) u ma għandhomx jagħmluha prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli biex jiġu eżerċitati drittijiet mogħtija mid-dritt Komunitarju (skont il-prinċipju ta’ effettività) (70) .
120. Kif osservat il-Kummissjoni, huwa fil-kompetenza tal-qorti nazzjonali biex tiddetermina jekk xi wieħed minn dawk il-prinċipji huwiex affettwat mir-regoli domestiċi applikabbli f’dawn il-kawżi. Sa fejn ikun meħtieġ u possibbli, hija għandha tinterpreta dawn ir-regoli b’mod konformi mad-dritt Komunitarju, u għalhekk b’tali mod sabiex tiżgura li ż-żewġ prinċipji jiġu osservati.
121. F’dan ir-rigward, jidher li interpretazzjoni u applikazzjoni tar-regoli bil-mod preżentement previst mis-Simvoulio tis Epikratias jagħmilha impossibbli għal membru ta’ konsorzju li jaġixxi b’talba individwali għad-danni. Dan id-dritt jirriżulta mill-Artikolu 2(1)(ċ) tad-Direttiva dwar ir-Rimedji u ma huwiex, fil-fehma tiegħi, affettwat miċ-ċirkustanza li membri oħrajn tal-istess konsorzju ma għandhom ebda interess individwali proprju biex jaġixxu b’tali talba.
122. Barra minn hekk, il-qorti nazzjonali stess tirrimarka, fid-digriet tar-rinviju tagħha, li fir-rigward tad-dritt ġenerali taħt id-dritt nazzjonali biex jinkiseb kumpens għal dannu kkawżat minn Stat jew korp pubbliku, il-qorti li tkun qed tisma’ l-kawża għad-danni teżamina fl-istess ħin il-legalità tal-att li allegatament ikun ta lok għad-dannu, waqt li, f’dan il-kuntest, l-annullament għandu l-ewwel jinkiseb minn qorti differenti. B’hekk jidher, għaldaqstant, li l-prinċipji ta’ effettività u ekwivalenza ma jkunux osservati jekk azzjoni għad-danni ma tkunx disponibbli għar-rikorrenti fil-kawżi prinċipali minħabba li qrati differenti jkunu kompetenti jieħdu konjizzjoni taż-żewġ tipi ta’ azzjoni.
123. Ġie ssuġġerit li r-rikorrenti jgawdu minn protezzjoni ġudizzjarja suffiċjenti peress li jistgħu jiftħu kawża għad-danni kontra l-membri l-oħrajn tal-konsorzju li minħabba n-nuqqas ta’ azzjoni min-naħa tagħhom il-kawża tkun ġiet miċħuda. Ma jidhirlix li din hija alternattiva valida. Jidhirli li huwa kemm inekwu li l-kumpens għal kwalunkwe dannu kkawżat minn deċiżjoni tal-ESR għandu jitħallas mill-imsieħba fil-konsorzju u kif ukoll improbabbli li l-ammont ta’ kumpens ikun komparabbli, peress li t-tip ta’ dannu jkun differenti u jkun jirriżulta minn imġiba differenti minn partijiet differenti.
124. Għaldaqstant, ir-risposta li nagħti għad-domanda 3 tkun fis-sens li, anki jekk taħt id-dritt nazzjonali azzjoni għall-annullament ta’ deċiżjoni meħuda matul proċedura tal-għoti ta’ kuntratt ma tkunx disponibbli għal membri individwali ta’ konsorzju li jkun ippreżenta offerta, huwa meħtieġ, qabel ma jiġi kkonstatat li tali azzjoni hija inammissibbli, li jiġi eżaminat jekk dawn il-membri individwali jibqgħalhomx id-dritt li jitolbu d-danni quddiem qorti oħra bħala riżultat ta’ allegat ksur tad-dritt Komunitarju. Tali dritt għandu jibqa’ disponibbli għalihom taħt kundizzjonijiet li ma jkunux inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw azzjonijiet domestiċi simili (skont il-prinċipju ta’ ekwivalenza) u li ma jagħmlux l-eżerċizzju ta’ dak id-dritt prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli (skont il-prinċipju ta’ effettività).
125. Ma’ dan inżid, fir-rigward tal-Kawża C‑145/08, li, inkwantu t-talba għad-danni hija bbażata fuq ksur ta’ wieħed mill-prinċipji u regoli fundamentali tat-Trattat li japplikaw għall-proċedura tal-għoti ta’ kuntratt inkwistjoni, id-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva u r-rekwiżiti tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u effettività jibqgħu applikabbli, anki jekk jiġi kkonstatat li l-proċedura nfisha ma taqax fl-ambitu tad-Direttiva dwar is-Servizzi, u għalhekk fl-ambitu tad-Direttiva dwar ir-Rimedji.
Domanda 4
126. Din id-domanda tikkonċerna sitwazzjoni fejn (i) rikorrent jew għadd ta’ rikorrenti jkunu ressqu azzjoni kontra deċiżjoni meħuda matul proċedura tal-għoti ta’ kuntratt, (ii) din l-azzjoni kienet ammissibbli fuq il-bażi tal-ġurisprudenza stabbilita fiż-żmien meta ġiet ippreżentata u (iii) il-qorti li tkun qed tisma’ l-kawża tikkonkludi, b’bidla tal-ġurisprudenza preċedenti tagħha, li l-azzjoni fil-fatt hija inammissibbli.
127. Is-Simvoulio tis Epikratias jixtieq ikun taf, essenzjalment, jekk f’dawn iċ-ċirkustanzi d-Direttiva dwar ir-Rimedji u d-dritt għal smigħ xieraq jeħtiġux li r-rikorrent(i) jingħata(w) opportunità jew biex jirrimedja(w) id-difett fl-ammissibbiltà (li ma jidhirx li huwa possibbli, taħt ir-regoli normali, fl-istadju preżenti tal-proċedura), jew tal-inqas biex jesprimi(u) opinjoni dwar il-kwistjoni (li ma jidhirx li kien il-każ qabel il-bidla fil-ġurisprudenza).
128. Fid-dawl tar-risposti li nipproponi għad-domandi preċedenti, b’mod partikolari d-domanda 3, din il-kwistjoni tqum biss jekk jirriżulta, fuq analiżi finali, li l-inammissibbiltà ta’ azzjoni mressqa minn membri individwali ta’ konsorzju li jkun għamel offerta kontra deċiżjoni meħuda matul il-proċedura tal-għoti ta’ kuntratt ma ċċaħħadx lil dawn il-membri individwali mid-dritt tagħhom li jitolbu d-danni quddiem qorti oħra bħala riżultat ta’ allegat ksur tad-dritt Komunitarju u jekk dan id-dritt fil-fatt jibqa’ disponibbli għalihom taħt kundizzjonijiet li ma humiex inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw azzjonijiet domestiċi simili u li ma jagħmlux l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli. Fi kliem ieħor, din il-kwistjoni tqum biss jekk l-interpretazzjoni l-ġdida tar-regoli proċedurali nazzjonali tirriżulta li tkun kompletament kompatibbli mad-dritt Komunitarju. Għalkemm dan jista’ jidher dubjuż abbażi tal-informazzjoni disponibbli, ser nirrispondi għad-domanda 4 fuq il-bażi li dan huwa l-każ.
129. Fl-ewwel lok, naqbel ma’ Loutraki li, bħala regola ġenerali, meta qorti tmur kontra l-ġurisprudenza preċedenti tagħha, din il-bidla għandha tapplika fil-kawża fejn tkun ġiet deċiża (għalkemm naturalment hemm sitwazzjonijiet fejn l-effetti temporali ta’ deċiżjoni ta’ prinċipju jistgħu jkunu limitati għal sitwazzjonijiet li jinqalgħu wara data partikolari (71) ).
130. Madankollu, il-kwistjoni speċifika f’din il-kawża hija li l-bidla tidher li ġiet deċiża mingħajr mal-partijiet ikkonċernati kellhom opportunità biex, tal-inqas, jesprimu l-opinjonijiet tagħhom, u wisq inqas ma kellhom opportunità biex jirrimedjaw tali difetti proċedurali illi rriżultaw.
131. Fir-rigward ta’ dan tal-aħħar, kemm is-Simvoulio tis Epikratias stess kif ukoll Aktor jiddikjaraw li, f’kawżi preċedenti fejn inqalgħet sitwazzjoni komparabbli taħt id-dritt nazzjonali, dik il-qorti konsistentement iċċitat il-prinċipji tal-aspettattivi leġittimi u tal-protezzjoni ġudizzjarja effettiva sabiex tagħti lill-partijiet opportunità biex jirrimedjaw kwalunkwe difett fl-ammissibbiltà li jirriżulta minħabba bidla fil-ġurisprudenza. Jekk dan huwa l-każ, jidhirli li huwa ċar li, kif tissottometti Aktor, il-prinċipju ta’ ekwivalenza jeħtieġ li jiġi segwit l-istess approċċ meta l-għan tal-proċedura jkun dak li jiġi asserit dritt taħt id-dritt Komunitarju.
132. F’dan ir-rigward, ma jidhirlix li huwa neċessarju li jiġi kkunsidrat, kif jissuġerixxu l-Gvern Grieg u minoranza tas-Simvoulio tis Epikratias, jekk inizjalment il-proċeduri tressqux konxjament abbażi tal-ġurisprudenza preċedenti jew le – sakemm dan ma huwiex fattur li jiġi kkunsidrat ukoll fis-sitwazzjonijiet l-oħrajn irregolati mid-dritt nazzjonali.
133. B’mod iktar ġenerali, naqbel mas-sottomissjoni tal-Kummissjoni li, hawnhekk ukoll, il-qorti nazzjonali trid tivverifika li, sa fejn il-proċedura taqa’ fl-ambitu tad-dritt Komunitarju, il-prinċipji fundamentali ta’ dan id-dritt huma osservati. Dawk il-prinċipji jinkludu ċ-ċertezza ġuridika, l-aspettattivi leġittimi u d-dritt għal smigħ xieraq fi ħdan it-tifsira tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem.
134. Fir-rigward tal-opportunità biex jiġu ppreżentati sottomissjonijiet dwar bidla fil-ġurisprudenza, il-Kummissjoni tfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja osservat, fi proċeduri li jirrigwardaw l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, li l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem konsistentement ikkunsidrat il-prinċipju tal-kontradittorju fil-proċeduri bħala fattur li jippermetti li tiġi evalwata l-ekwità tagħhom, anki jekk dan jiġi bbilanċjat ma’ drittijiet u interessi oħrajn. Il-prinċipju tal-kontradittorju jfisser, bħala regola, li l-partijiet għandhom dritt li jispezzjonaw u jikkummentaw dwar provi u osservazzjonijiet sottomessi lill-qorti (72) .
135. F’dawn il-kawżi, sa fejn nista’ nivverifika mid-dokumenti, jidher li l-ġurisprudenza nbidlet fuq l-inizjattiva tas-Simvoulio tis Epikratias. F’tali ċirkustanzi, jidhirli li huwa partikolarment importanti li l-partijiet għandhom jinstemgħu qabel mal-kawża tiġi respinta fuq bażi proċedurali mingħajr preċedent.
136. Diversi partijiet irrimarkaw li, fl-istadju preżenti tal-proċeduri, li bdew ħafna snin ilu, u fl-interessi tal-effiċjenza proċedurali, jista’ ma jkunx neċessarju li s-Simvoulio tis Epikratias jipprovdi opportunità oħra biex jinstemgħu l-partijiet, peress li issa kellhom din l-opportunità quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fehma tiegħi, dan ikun il-każ biss jekk ir-regoli proċedurali tas-Simvoulio tis Epikratias jipprovdu li l-argumenti sottomessi quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja matul ir-rinviju jiġu kkunsidrati bis-sħiħ meta l-kwistjoni terġa’ tiġi quddiem il-qorti nazzjonali wara li l-Qorti tal-Ġustizzja tkun tat is-sentenza.
Konklużjoni
137. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrispondi skont kif ġej għad-domandi rrinvjati mis-Simvoulio tis Epikratias.
B’risposta għall-ewwel domanda fil-Kawża C‑145/08:
Għoti li permezz tiegħu awtorità kontraenti tafda f’idejn kuntrattur il-ġestjoni u l-użu kummerċjali ta’ negozju ta’ każinò (element ta’ servizz) waqt li l-kuntrattur jintrabat li jimplementa pjan ta’ żvilupp li jikkonsiti fit-titjib tas-sit tal-każinò (element ta’ xogħlijiet) jista’ jiġi kklassifikat bħala kuntratt għal servizzi għall-finijiet tad-direttivi Komunitarji dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi jekk l-element ta’ xogħlijiet ikun sempliċement inċidentali għall-element ta’ servizzi. Tali għoti għandu, madankollu, jiġi kklassifikat bħala konċessjoni għal servizzi, u għalhekk li jaqa’ barra mill-ambitu tad-Direttiva dwar is-Servizzi, meta l-kuntrattur jassumi r-riskji operattivi kollha jew tal-inqas parti sinjifikattiva minnhom imġarrba mill-awtorità kontraenti, anki jekk dan ir-riskju jkun limitat sa mill-bidu. Tali klassifikazzjoni ma hijiex affettwata mill-fatt li l-awtorità kontraenti tiggarantixxi kumpens fil-każ ta’ kompetizzjoni sussegwenti, kemm-il darba tali garanzija ma taffettwax b’mod sinjifikattiv l-estensjoni tat-trasferiment tar-riskju, li huwa differenti mill-grad ta’ riskju li fuq il-bażi tiegħu kull offerent potenzjali jevalwa l-interess tiegħu li jipparteċipa u l-ammont li jkun lest li joffri.
Madankollu, l-għoti ta’ konċessjoni għal servizzi jrid jikkonforma mar-regoli u l-prinċipji fundamentali tat-Trattat KE.
B’risposta għat-tieni domanda fil-Kawża C‑145/08:
Azzjoni legali mressqa minn persuni li jkunu pparteċipaw fil-proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku ta’ forma mħallta li jipprovdi inter alia
għall-provvista ta’ servizzi suġġetti għall-Anness I B tad-Direttiva dwar is-Servizzi, u li fiha huma jallegaw ksur tal-prinċipju ta’ trattament ugwali tal-parteċipanti fi proċeduri ta’ sejħa għall-offerti, li huwa affermat fl-Artikolu 3(2) ta’ din id-direttiva, jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva dwar ir-Rimedji.
B’risposta għat-tielet domanda fil-Kawża C‑145/08 u l-ewwel domanda fil-Kawża C‑149/08:
Anki jekk taħt id-dritt nazzjonali rikors għall-annullament ta’ deċiżjoni meħuda matul proċedura għall-għoti ta’ kuntratt ma tkunx disponibbli għal membri individwali ta’ konsorzju li jkun ippreżenta offerta, huwa meħtieġ, qabel ma jiġi kkonstatat li tali azzjoni hija inammissibbli, li jiġi eżaminat jekk dawn il-membri individwali jibqgħalhomx id-dritt li jitolbu d-danni quddiem qorti oħra bħala riżultat ta’ allegat ksur tad-dritt Komunitarju. Tali dritt għandu jibqa’ disponibbli għalihom taħt kundizzjonijiet li ma jkunux inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw azzjonijiet domestiċi simili (skont il-prinċipju ta’ ekwivalenza) u li ma jagħmlux l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli (skont il-prinċipju ta’ effettività).
Inkwantu t-talba għad-danni hija bbażata fuq ksur ta’ wieħed mill-prinċipji u regoli fundamentali tat-Trattat li japplikaw għall-proċedura tal-għoti ta’ kuntratt inkwistjoni, id-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva u r-rekwiżiti tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u effettività jibqgħu applikabbli, anki jekk jiġi kkonstatat li l-proċedura nfisha ma taqax fl-ambitu tad-direttivi Komunitarji dwar l-għoti ta’ kuntratti.
B’risposta għar-raba’ domanda fil-Kawża C‑145/08 u t-tieni domanda fil-Kawża C‑149/08:
Meta l-ġurisprudenza stabbilita ta’ qorti nazzjonali pprovdiet li membru individwali ta’ konsorzju li jkun ippreżenta offerta jista’ jressaq azzjoni kontra att li jaqa’ taħt proċedura tal-għoti ta’ kuntratt pubbliku, ma huwiex kompatibbli mal-prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju li din l-azzjoni tiġi miċħuda bħala inammissibbli minħabba bidla f’din il-ġurisprudenza stabbilita, ħlief jekk il-persuna li tkun ressqet l-azzjoni tkun l-ewwel ingħatat l-opportunità li tirrimedja l-inammissibbiltà jew, fi kwalunkwe każ, li tippreżenta l-osservazzjonijiet tagħha dwar din il-kwistjoni.
(1) .
(2)  –	Id-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE, tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal provvisti u għal xogħlijiet] (ĠU 1989 L 395, p. 33).
(3)  –	Id-Direttiva tal-Kunsill 92/50/KEE, tat-18 ta’ Ġunju 1992, relatata mal-koordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tas-servizz pubbliku [kuntratti pubbliċi għal servizzi] (ĠU 1992 L 209, p. 1). Wara ż-żmien rilevanti ta’ dawn il-kawżi, din id-direttiva ġiet abolita u ssostitwita bid-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-31 ta’ Marzu 2004 fuq koordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] (ĠU 2004 L 134, p. 114).
(4)
–	Sentenza tat-8 ta’ Settembru 2005, Espace Trianon u Sofibail (C‑129/04, Ġabra p. I‑7805)
(5)
–	Id-Direttiva tal-Kunsill 93/37/KEE tal-14 ta’ Ġunju 1993 li tikkonċerna l-koordinament tal-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tax-xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet] (ĠU 1993 L 199, p. 54).
(6)
–	Ara l-punt 13 iktar ’l isfel.
(7)
–	L-intestatura tat-Titolu III hija “L-għażla ta’ proċeduri ta’ għoti u regoli li jirregolaw kuntesti tad-disinn”, tat-Titolu IV “Regoli komuni fil-qasam tekniku” u tat-Titolu V “Regoli komuni ta’ reklamar”, waqt li t-Titolu VI ikopri “Regoli komuni dwar il-parteċipazzjoni”, “Kriterji għal selezzjoni kwalitattiva” u “Kriterji għall-għoti ta’ kuntratti”.
(8)
–	Nosserva li din id-dispożizzjoni hija fit-Titolu VI u b’hekk tidher, tal-anqas formalment, li mhijiex applikabbli meta l-kuntratt ikun għal servizzi elenkati fl-Anness I B. Madankollu, ma jidhirx li dan il-punt huwa rilevanti f’dan il-kuntest, inkwantu ma hemm ebda suġġeriment li xi forma legali speċifika kienet meħtieġa mill-konsorzji kkonċernati, kemm jekk tali rekwiżit kien ikun ipprojbit mid-direttiva kif ukoll jekk le.
(9)
–	Wara ż-żmien rilevanti f’dawn il-kawżi, l-Artikoli 1 u 2 b’mod partikolari ġew emendati ulterjorment, u ddaħħlu iktar regoli ddettaljati, mid-Direttiva 2007/66/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal- 11 ta’ Diċembru 2007 li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 89/665/KEE u 92/13/KEE fir-rigward tat-titjib fl-effettività ta’ proċeduri ta’ reviżjoni dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi (ĠU 2007 L 335, p. 31).
(10)  –	Din id-dispożizzjoni mhijiex iċċitata fl-ordni tar-rinviju, iżda l-Gvern Grieg iċċita t-test fin-nota ta’ osservazzjonijiet tiegħu.
(11)  –	Jidher li minn dak iż-żmien ’il hawn il-Liġi 3021/2003 ġiet issostitwita bil-Liġi 3310/2005, emendata bil-Liġi 3414/2005. Taħt il-miżuri l-ġodda, jidher li l-inkompatibbiltà tirriżulta minn ċerti kundanni kriminali iktar milli miż-żamma ta’ ishma.
(12)  –	Sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2008, Michaniki (C‑213/07, Ġabra p. I-9999, punti 50 et seq) . Din is-sentenza ngħatat wara li l-ordnijiet tar-rinviju kienu saru f’dawn il-kawżi, u wara li n-noti ta’ osservazzjonijiet kienu ġew sottomessi.
(13)
–	Il-partijiet rilevanti tad-dokument tal-kuntratt huma riprodotti jew ippreżentati fil-qosor fl-ordni tar-rinviju. Nipproponi li ma għandhiex tiġi kkunsidrata l-verżjoni parzjalment konfliġġenti li l-Gvern Grieg deher li ppreżenta fi stadju partikolari tal-proċedura. Fi kwalunkwe każ dawn il-kwistjonijiet għandhom jiġu ddeterminati mill-qorti nazzjonali.
(14)  –	Mir-risposta tal-Gvern Grieg għal domanda bil-miktub li saret mill-Qorti tal-Ġustizzja, jidher li l-offerent rebbieħ ħallas EUR 110 000 000 għall-azzjonijiet.
(15)
–	Nippreżumi, għalkemm dan ma jingħadx speċifikament fl-ordni tar-rinviju, li dan jirreferi għad-diversi impenji relatati mal-ġestjoni tal-każinò, u li t-trasferiment tal-azzjonijiet mhux ser ikun affettwat.
(16)  –	Ara l-punt 25 iktar ’il fuq.
(17)  –	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4, punt 22.
(18)
– Peress li d-domanda 2 fil-fatt hija fformulata bħala alternattiva, neħodha li tfisser: “Jekk tali azzjoni fil-fatt taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva dwar ir-Rimedji, [...]”.
(19)
–	Mhuwiex ikkontestat li dan il-kuntratt, b’valur stmat ta’ EUR 46 700 000, jaqa’ għalkollox fl-ambitu tad-Direttiva dwar ix-Xogħlijiet, u b’hekk tad-Direttiva dwar ir-Rimedji.
(20)
–	Huwa kurjuż li wieħed jinnota li l-persuna inkwistjoni tidher li hija l-istess persuna li fir-rigward tagħha Loutraki tallega inkompatibbiltà fil-kuntest tal-każ tagħha, iżda li fir-rigward tagħha l-ESR ikkonferma l-konstatazzjoni tiegħu li ma kien hemm ebda inkompatibbiltà f’dak il-każ.
(21)
–	Ara, pereżempju, is-sentenzi tat-18 ta’ Ġunju 2002, HI (C‑92/00, Ġabra
p. I 5553, punt 42), tat-13 ta’ Novembru 2007, Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C 507/03, Ġabra
p. I 9777, punt 26). Ara wkoll il-komunikazzjoni interpretattiva tal-Kummissjoni dwar id-dritt Komunitarju applikabbli għall-għoti ta’ kuntratti li ma jkunux suġġetti jew li ma jkunux suġġetti kompletament għad-dispożizzjonijiet tad-direttivi dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi (ĠU 2006 C 179, p. 2), b’mod speċjali l-punti 1.1 u 2.3.
(22)
–	Sentenzi tas-7 ta’ Diċembru 2000, Telaustria u Telefonadress (C‑324/98, Ġabra
p. I‑10745, punti 60 sa 62); tal-21 ta’ Lulju 2005, Coname (C‑231/03, Ġabra
p. I‑7287, punti 9, 16 et seq ); tat-13 ta’ Ottubru 2005, Parking Brixen (C‑458/03, Ġabra
p. I‑8585, punti 42 u 61); tat-13 ta’ Novembru 2008, Coditel Brabant (C‑324/07, Ġabra p. I-8457, punt 25).
(23)
–	Għal deskrizzjoni kemmxejn iktar dettaljata, ara l-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑412/04, sentenza tal-21 ta’ Frar 2008, Ġabra p. I‑619, punti 29 sa 39 u 70 sa 76).
(24)
–	Sentenza tal-5 ta’ Diċembru 1989, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑3/88, Ġabra
p. 4035, punti 17 sa 19); ara wkoll, b’analoġija, il-Gwida tal-Kummissjoni dwar ir-regoli tal-Komunità dwar kuntratti pubbliċi għal provvisti minbarra fis-setturi tal-ilma, tal-enerġija, tat-trasport u tat-telekomunikazzjonijiet (http://ec.europa.eu/internal_market/publicprocurement/docs/guidelines/supply_en.pdf), punt 1.5, Identification of contracts.
(25)
–	Sentenza tad-19 ta’ April 1994, Gestión Hotelera Internacional (C‑331/92, Ġabra
p. I-1329, b’mod partikolari l-punt 29). Din is-sentenza tidher li hija partikolarment rilevanti fir-rigward ta’ din il-kawża, peress li kienet tirrigwarda kuntratt imħallat li jorbot flimkien impenn biex titwettaq serje ta’ xogħlijiet, impenn biex jiġi operat negozju ta’ lukanda u konċessjoni għall-installazzjoni u l-ftuħ ta’ stabbiliment tal-logħob tal-ażżard.
(26)
–	Sentenza tat-18 ta’ Jannar 2007, Auroux et
(C‑220/05, Ġabra
p. I‑385, punt 37); tal-21 ta’ Frar 2008, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑412/04, Ġabra
p. I‑619, punt 47).
(27)
–	Sentenza Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑412/04, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 26, b’mod speċjali fil-punti 50 u 51).
(28)
–	COM(2004) 327 finali, punti 67 u 68, li għaliha sar riferiment minn Ellaktor fis-sottomissjonijiet tagħha.
(29)
–	Ara, pereżempju, is-sentenza tal-20 ta’ Ottubru 2005, Il-Kummissjoni vs Franza (C‑264/03, Ġabra
p. I‑8831, punt 36); is-sentenza tat-18 ta’ Lulju 2007, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑382/05, Ġabra
p. I‑6657, punt 30).
(30)
–	Ara l-punt 8 iktar ’il fuq.
(31)
–	Ara s-sentenza Telaustria, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punti 43 et seq, b’mod partikolari l-punt 58; id-digriet tat-30 ta’ Mejju 2002, Buchhändler-Vereinigung (C‑358/00, Ġabra
p. I 4685, punt 28); is-sentenza Parking Brixen, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punt 42.
(32)
–	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5.
(33)
–	Direttiva 2004/17/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, li tikkoordina l-proċeduri ta’ akkwisti ta’ entitajiet li joperaw fis-setturi tas-servizzi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u postali (ĠU 2004 L 134, p. 1).
(34)
–	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3.
(35)
–	Komunikazzjoni interpretattiva tal-Kummisjoni dwar konċessjonijiet taħt id-dritt Komunitarju (ĠU 2000 C 121, p. 2), b’mod speċjali l-punt 2.2.
(36)
–	B’mod partikolari, is-sentenzi tas-26 ta’ April 1994, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑272/91, Ġabra
p. I‑1409); tal-10 ta’ Novembru 1998, BFI Holding (C‑360/96, Ġabra
p. I‑6821); tad-9 ta’ Settembru 1999, RI.SAN (C‑108/98, Ġabra
p. I‑5219).
(37)
–	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punt 41.
(38)
–	Sentenza tal-10 ta’ Settembru 2009, Eurawasser (C‑206/08, Ġabra p. I-8377) (sentenza mogħtija wara s-seduta f’dawn il-kawżi).
(39)
–	Direttiva 2004/17, Artikolu 1(3)(b); Direttiva 2004/18, Artikolu 1(4).
(40)
–	Sentenza Parking Brixen, punt 40.
(41)  –	Ara, pereżempju, is-sentenzi tat-18 ta’ Lulju 2007, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑382/05, Ġabra
p. I‑6657, punt 34); tat-13 ta’ Novembru 2008, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑437/07, Ġabra p. I-153, punt 29), u l-komunikazzjoni interpretattiva tal-Kummissjoni, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 35.
(42)
–	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 38, punt 80 u d-dispożittiv.
(43)
–	Punti 72 u 73.
(44)
–	Punt 74.
(45)
–	Tabilħaqq, il-kunċett innifsu huwa bbażat fuq ir-riskju, anki jekk normalment ikun ferm akbar għall-klijenti milli għall-operatur.
(46)
–	Jew, jekk ikun previst li s-servizz ser iħalli telf, l-offerta tista’ tieħu l-forma ta’ sussidju li jrid jitħallas mill-awtorità kontraenti lil min jipprovdi s-servizz. (Dan is-sussidju jista’ jipproteġi lil min jipprovdi s-servizz minn telf dirett u inevitabbli, iżda xorta jħallih espost għall-varjazzjonijiet normali tan-negozju).
(47)
–	Ara b’mod partikolari l-punti 68 u 71 iktar ’il quddiem.
(48)
–	Ara l-punt 52 u r-referenzi fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22 iktar ’il fuq.
(49)
–	Sentenza tat-13 ta’ Novembru 2007, Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑507/03, Ġabra
p. I‑9777, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 21, punt 25); ara wkoll il-21 premessa fil-preambolu tad-Direttiva.
(50)
–	Artikolu 1(1) tad-Direttiva dwar ir-Rimedji, iċċitat fil-punt 16 iktar ’il fuq.
(51)
–	Ir-raba’ premessa fil-preambolu tad-Direttiva dwar ir-Rimedji.
(52)
–	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punt 62.
(53)
–	Ara, pereżempju, is-sentenza tal-25 ta’ Lulju 2002, Unión de Pequeños Agricultores vs Il-Kunsill (C‑50/00 P, Ġabra
p. I‑6677, punt 39) ; u iktar reċenti, is-sentenza tas-16 ta’ Lulju 2009, Mono Car Styling (C‑12/08, Ġabra p. I-6653, punti 47 sa 49).
(54)
–	Ara l-punt 3 u n-nota ta’ qiegħ il-paġna 4 iktar ’il fuq.
(55)
–	Ara b’mod partikolari l-punti 7 u 15 tas-sentenza.
(56)
–	Punti 13 u 14.
(57)
–	Punt 16.
(58)
–	Punti 19 sa 21. Il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet distinzjoni bis-sentenzi tat-12 ta’ Frar 2004, Grossmann Air Service (C‑230/02, Ġabra p. I‑1829, punt 28), u tal-11 ta’ Jannar 2005, Stadt Halle u RPL Lochau, (C 26/03, Ġabra
p. I‑1, pun t 41).. Madankollu, dawk il-kawżi ma kinux jikkonċernaw konsorzji.
(59)
–	Punti 22 u 23.
(60)
–	Punti 24 u 25.
(61)
–	Punt 26.
(62)
–	Punti 27 u 28.
(63)
–	Digriet tal-4 ta’ Ottubru 2007, Consorzio Elisoccorso San Raffaele (C 492/06, Ġabra
p. I‑8189, b’mod partikolari fil-punti 20, 21 u 30).
(64)
–	Ara l-punt 40 iktar ’il fuq.
(65)
–	Ara l-punt 41 iktar ’il fuq.
(66)
–	Punti 23 u 24 tal-Konklużjonijiet.
(67)
–	Asserzjoni li apparentement ħarġet miċ-ċirkustanza li d-deċiżjonijiet ikkontestati fiż-żewġ settijiet ta’ proċeduri nazzjonali ma jidhrux li huma konkordanti (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 20 iktar ’il fuq).
(68)
–	Fil-punt 30 tal-ordni tar-rinviju (ara l-punt 104 iktar ’il fuq).
(69)
–	Fir-rigward tal-għan innifsu, ara b’mod partikolari, minbarra d-dispożizzjonijiet sostantivi tad-Direttiva, ir-raba’ sas-sitt premessi fil-preambolu. Fir-rigward tad-dannu possibbli kkawżat minn ksur tad-dritt Komunitarju, wieħed għandu jiftakar ukoll li l-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet li l-preżunzjoni inkonfutibbli applikata fil-kawżi fil-proċeduri prinċipali huma inkompatibbli mad-dritt Komunitarju (ara l-punt 21 iktar ’il fuq) – fattur li jista’ jkollu riperkussjonijiet diverġenti fiż-żewġ settijiet ta’ proċeduri, peress li f’kawża minnhom il-kontestazzjoni tirrigwarda konstatazzjoni ta’ ineliġibbiltà fid-dawl ta’ dik il-preżunzjoni, waqt li fl-oħra tirrigwarda nuqqas li tiġi kkonstatata ineliġibbiltà.
(70)  –	Ara, bħala eżempju reċenti, is-sentenza tal-15 ta’ April 2008, Impact (C‑268/06, Ġabra
p. I‑2483, punti 44 sa 46 u l-ġurisprudenza hemm iċċitata).
(71)
–	Għal ħarsa ġenerali, ara l-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Stix-Hackl fil-kawża Banca Popolare di Cremona (sentenza tat-3 ta’ Ottubru 2006, C‑475/03, Ġabra
p. I‑9373, punti 130 et seq ).
(72)
–	Ara s-sentenza tal-14 ta’ Frar 2008, Varec (C‑450/06, Ġabra
p. I‑581, punti 46 u 47, u l-ġurisprudenza hemm iċċitata).