62013CC0066
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
YVES’A BOTA
przedstawiona w dniu 13 marca 2014 r. (
1
)
Sprawa C‑66/13
Green Network SpA
przeciwko
Autorità per l’energia elettrica e il gas[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
złożony przez Consiglio di Stato (Włochy)]
„Środowisko naturalne — Promowanie odnawialnych źródeł energii — Dyrektywa 2001/77/WE — Gwarancje pochodzenia — Zawarcie przez państwo członkowskie umowy dwustronnej z Konfederacją Szwajcarską dotyczącej uznawania gwarancji pochodzenia — Kompetencje zewnętrzne Unii Europejskiej”
I – Wprowadzenie
1.
W mającym fundamentalne znaczenie wyroku z dnia 31 marca 1971 r. w sprawie Komisja przeciwko Radzie, zwanym „wyrokiem w sprawie AETR” (
2
), Trybunał usankcjonował zasadę, zgodnie z którą kompetencje Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej do podejmowania zobowiązań międzynarodowych nie tylko istnieją w przypadkach przewidzianych wyraźnie w traktacie EWG, lecz również mogą wynikać w sposób dorozumiany z kompetencji przyznanych Wspólnocie na płaszczyźnie wewnętrznej, i uznał, że w przypadku gdy Wspólnota wykonała skutecznie swoje kompetencje na płaszczyźnie wewnętrznej, przyjmując wspólne zasady, jej równoległe kompetencje zewnętrzne stają się wyłączne, co oznacza, że państwa członkowskie tracą uprawnienie do zawierania z państwami trzecimi umów, z których wynikają zobowiązania mogące oddziaływać na te zasady lub zmienić ich skutki.
2.
Niniejsza sprawa daje Trybunałowi sposobność do określenia warunków, którym podlega stosowanie doktryny wynikającej z ww. wyroku w sprawie AETR w ramach polityki Unii Europejskiej w dziedzinie ochrony środowiska, a w szczególności rozwoju energii wytwarzanej ze źródeł odnawialnych (
3
).
3.
Poprzez niniejsze pytania zwrócono się do Trybunału przede wszystkim o wyjaśnienie, czy przyjęcie dyrektywy 2001/77/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 września 2001 r. w sprawie wspierania produkcji na rynku wewnętrznym energii elektrycznej wytwarzanej ze źródeł odnawialnych (
4
) spowodowało pozbawienie państw członkowskich ich nakładających się kompetencji krajowych, pozbawiając te państwa uprawnienia do zawierania z państwami trzecimi umów dotyczących uznawania gwarancji pochodzenia w celu ustalenia zielonego pochodzenia energii importowanej z tych państw.
4.
Consiglio di Stato (Włochy) zastanawia się również, czy okoliczność, że odnośnym państwem trzecim jest Konfederacja Szwajcarska, która w dniu 22 lipca 1972 r. zawarła z Europejską Wspólnotą Gospodarczą umowę o wolnym handlu (
5
) zakazującą w art. 13 ust. 1 ograniczeń ilościowych w przywozie i środków o skutku równoważnym, chyba że są one uzasadnione względami określonymi w art. 20 tej umowy (
6
), ma wpływ na odpowiedź, jakiej należy udzielić na poprzednie pytanie.
5.
Wreszcie sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o rozstrzygnięcie, czy okoliczność, iż sporny przepis krajowy mówi o wcześniejszym zawarciu umowy nie między państwem członkowskim i państwem trzecim, lecz między organami zarządzającymi krajowymi sieciami przesyłowymi tych dwóch państw, zmienia odpowiedź na powyższe pytania, w szczególności w sytuacji, gdy taka umowa ma charakter milczący i nie została ujęta w żadnym akcie urzędowym, a jej istnienie opiera się jedynie na twierdzeniu strony skarżącej w postępowaniu głównym.
6.
W niniejszej opinii wskażę w pierwszej kolejności, że ponieważ gwarancje pochodzenia należą do dziedziny, która jest już w znacznej mierze objęta wspólnymi zasadami, stopniowo uchwalanymi po wejściu w życie dyrektywy 2001/77 z myślą o jeszcze bardziej kompletnej harmonizacji, wykonywanie przez Unię jej kompetencji wewnętrznej zrodziło wyłączną kompetencję zewnętrzną, która stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego takiemu jak będący przedmiotem postępowania głównego, który przewiduje zawarcie przez państwo członkowskie z państwami trzecimi umów międzynarodowych odnoszących się do uznawania gwarancji pochodzenia.
7.
Zamierzam wykazać w drugiej kolejności, że okoliczność, iż odnośnym państwem trzecim jest Konfederacja Szwajcarska, z którą Wspólnota zawarła umowę o wolnym handlu, nie ma wpływu na odpowiedź udzieloną na poprzednie pytanie.
8.
W trzeciej kolejności wykażę, tytułem głównym, że nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na pytania trzecie i czwarte oraz, tytułem ewentualnym, że wyłączna kompetencja zewnętrzna wynikająca z wykonania przez Unię jej kompetencji wewnętrznej sprzeciwia się również, ze względu na zasadę lojalnej współpracy, przepisowi krajowemu mówiącemu o wcześniejszym zawarciu umowy nie między państwem członkowskim i państwem trzecim, lecz między organami zarządzającymi krajowymi sieciami przesyłowymi tych dwóch państw, jeżeli celem lub skutkiem takiego przepisu jest obejście braku możliwości zaciągania przez państwa członkowskie zobowiązań międzynarodowych wobec państw trzecich.
II – Okoliczności faktyczne i prawne
9.
Istotne fakty, które leżą u podstawy pytań postawionych przez Consiglio di Stato, są następujące.
10.
Green Network SpA (
7
), która prowadzi działalność w zakresie sprzedaży energii elektrycznej, dokonała, na podstawie umowy o dostawę energii elektrycznej zawartej w dniu 2 czerwca 2005 r. ze spółką Aar e Ticino SA di Elettricità, importu do Włoch 873855 MWh energii elektrycznej wytworzonej z odnawialnych źródeł energii (
8
) ze Szwajcarii.
11.
We Włoszech import energii elektrycznej co do zasady wiąże się z wymogiem przestrzegania przez producenta obowiązku zmierzającego do faworyzowania korzystania z zielonej energii. Jak wynika w istocie z art. 11 ust. 1 i 3 decreto legislativo n. 79 – Attuazione della direttiva 96/92/CE recante norme comuni per il mercato interno dell’energia elettrica (dekretu ustawodawczego nr 79 w przedmiocie wykonania dyrektywy 96/92/WE dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej) z dnia 16 marca 1999 r. (
9
), podmioty, które wytworzyły energię elektryczną lub dokonały jej importu, mają obowiązek wprowadzenia w następnym roku do systemu krajowego pewnej ilości energii zielonej pochodzącej z instalacji, które rozpoczęły działanie lub zwiększyły produkcję po wejściu w życie tego dekretu, przy czym przewiduje on możliwość spełnienia tego obowiązku albo w drodze przedstawienia certyfikatu świadczącego o tym, że określona ilość zielonej energii elektrycznej wytworzonej lub zaimportowanej została wprowadzona do krajowej sieci przesyłowej, albo poprzez dokonanie zakupu zielonych certyfikatów od wskazanego operatora sieci przesyłowej – od dnia 1 listopada 2005 r. Gestore dei Servizi Energetici – GSE SpA (
10
).
12.
Jednakże podmiot gospodarczy, który importuje zieloną energię, może zostać zwolniony z tego obowiązku na warunkach określonych w art. 4 ust. 6 rozporządzenia ministerialnego z dnia 11 listopada 1999 r., a następnie w art. 20 ust. 3 decreto legislativo n. 387 – Attuazione della direttiva 2001/77 (dekretu ustawodawczego nr 387 w przedmiocie wykonania dyrektywy 2001/77) z dnia 29 grudnia 2003 r. (
11
).
13.
Pierwszy z tych dwóch tekstów stanowi:
„Obowiązek wynikający z art. 11 [ust.] 1 [...] dekretu ustawodawczego [...] nr 79 może być spełniony poprzez import, w całości lub w części, energii elektrycznej wytworzonej przez elektrownie oddane do użytku po dniu 1 kwietnia 1999 r., zasilane przez źródła odnawialne, pod warunkiem że elektrownie te są położone w innych państwach, które przyjęły podobne instrumenty na rzecz wspierania źródeł odnawialnych i zachęcania do korzystania z nich w oparciu o mechanizmy rynkowe przyznające taką samą możliwość elektrowniom znajdującym się we Włoszech. W takim przypadku wniosek, o którym mowa w ust. 3, jest składany przez podmiot odpowiedzialny wraz z umową na zakup energii wytwarzanej przez elektrownię i dokumentem zezwalającym na wprowadzenie jej do krajowej sieci przesyłowej. Wszystkie dane muszą być poświadczone przez organ wyznaczony zgodnie z art. 20 ust. 3 dyrektywy 96/92/WE [Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 grudnia 1996 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej (
12
)] w państwie, w którym elektrownia się znajduje. W przypadku państw spoza Unii Europejskiej przyjęcie wniosku zależy od zawarcia umowy między operatorem krajowej sieci przesyłowej i analogicznym organem lokalnym określającej warunki niezbędnych kontroli”.
14.
Artykuł 20 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 387 ponownie wprowadził, na innych warunkach, zwolnienie z obowiązku zakupu zielonych certyfikatów, podtrzymując rozróżnienie w zależności od tego, czy import został dokonany z państwa członkowskiego, czy z państwa trzeciego.
15.
Jeżeli energia jest importowana z państwa członkowskiego, importer może uzyskać zwolnienie pod warunkiem przedstawienia uwierzytelnionego odpisu gwarancji pochodzenia wydanego zgodnie z art. 5 dyrektywy 2001/77, według którego:
„1.   Państwa członkowskie nie później niż dnia 27 października 2003 r. zapewnią, że w rozumieniu niniejszej dyrektywy pochodzenie energii elektrycznej [zielonej] można potwierdzić gwarancją ich pochodzenia, na podstawie obiektywnych, przejrzystych i niedyskryminujących kryteriów, ustanowionych przez każde państwo członkowskie. Zapewniają one, że gwarancja pochodzenia jest wystawiana w odpowiedzi na odpowiadający tym kryteriom wniosek.
[...]
3.   Gwarancja pochodzenia:
—
wyszczególnia źródło energii, z którego energia elektryczna została wyprodukowana, określając daty i miejsca produkcji, a w przypadku hydroelektrowni – ze wskazaniem jej mocy;
—
służy zapewnieniu producentom energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii możliwości wykazania, że w rozumieniu niniejszej dyrektywy sprzedawana przez nich energia elektryczna jest wytwarzana z odnawialnych źródeł energii.
4.   Gwarancje pochodzenia, wystawione zgodnie z ust. 2, powinny podlegać wzajemnemu uznawaniu przez państwa członkowskie, wyłącznie jako dowód w kwestiach określonych w ust. 3 [...].
5.   Państwa członkowskie lub właściwe organy uruchamiają odpowiednie mechanizmy, aby zapewnić zarówno ścisłość, jak i rzetelność gwarancji pochodzenia [...]
[...]”.
16.
Jeżeli energia jest importowana z państwa trzeciego, możliwość uzyskania przez operatorów zwolnienia jest uzależniona od zawarcia umowy w sprawie uznawania gwarancji pochodzenia pomiędzy z jednej strony ministerstwem działalności wytwórczej oraz ministerstwem środowiska i ochrony terytorium a z drugiej strony właściwymi ministerstwami danego państwa trzeciego.
17.
Taka umowa, zatytułowana „memorandum w sprawie porozumienia”, została zawarta w dniu 6 marca 2007 r. między wyżej wymienionymi ministerstwami włoskimi i departamentem federalnym środowiska, transportu, energii i komunikacji Konfederacji Szwajcarskiej. Umowa ustanawia wzajemne uznawanie gwarancji pochodzenia w odniesieniu do energii importowanej od roku 2006, czyli roku, w którym Konfederacja Szwajcarska przyjęła uregulowanie zgodne z przepisami dyrektywy 2001/77.
18.
To właśnie na podstawie tych przepisów, a w szczególności art. 20 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 387, Green Network wniosła do GSE o zwolnienie za rok 2006 z obowiązku zakupu zielonych certyfikatów, o którym mowa w art. 11 dekretu ustawodawczego nr 79, w odniesieniu do ilości energii elektrycznej zaimportowanej w 2005 r.
19.
Decyzją z dnia 7 lipca 2006 r. GSE oddaliła ten wniosek, ponieważ w 2005 r. Republika Włoska i Konfederacja Szwajcarska nie zawarły jeszcze umowy określonej w art. 20 ust. 3. Ponadto GSE nałożyła na Green Network obowiązek zakupu 378 zielonych certyfikatów na kwotę ogólną 2367792 EUR.
20.
Ponieważ Green Network nie wykonała ciążącego na niej obowiązku, Autorità per l’energia elettrica e il gas nałożyła na nią karę administracyjną w wysokości 2466450 EUR decyzją z dnia 21 stycznia 2011 r., przeciwko której to decyzji Green Network wniosła skargę do Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia.
21.
Po tym, jak skarga ta została oddalona, Green Network wniosła apelację przed Consiglio di Stato, która powzięła wątpliwość co do możliwości zaciągania przez państwa członkowskie zobowiązań międzynarodowych dotyczących uznawania gwarancji pochodzenia w sytuacji, gdy przez Unię zostały przyjęte środki wewnętrzne.
III – Pytania prejudycjalne
22.
W tym kontekście i w celu rozwiania wątpliwości Consiglio di Stato postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy na przeszkodzie dla prawidłowego stosowania art. 3 ust. 2 TFUE i art. 216 TFUE – zgodnie z którymi Unia ma wyłączną kompetencję do zawierania umów międzynarodowych, jeżeli ich zawarcie zostało przewidziane w akcie prawodawczym Unii lub jest niezbędne do umożliwienia Unii wykonywania jej wewnętrznych kompetencji, bądź w zakresie, w jakim ich zawarcie może oddziaływać na wspólne zasady lub zmieniać ich skutki, czego dwojaką konsekwencją jest to, że uprawnienie do podpisania umów z państwami trzecimi, które oddziałują na wspólne zasady lub zmieniają ich skutki albo mają wpływ na obszar całkowicie objęty prawem wspólnotowym i stanowiący wyłączną kompetencję Unii, skupia się w rękach Unii oraz że uprawnienie to nie przysługuje już ani indywidualnie, ani zbiorowo państwom członkowskim – oraz wspomnianego art. 5 dyrektywy 2001/77[...] stoi przepis krajowy (art. 20 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 387[...]), który uzależnia uznanie gwarancji pochodzenia wydanych przez państwa trzecie od zawarcia specjalnej umowy międzynarodowej między państwem włoskim i państwem trzecim?
2)
Czy rzeczone przepisy krajowe uniemożliwiają w szczególności prawidłowe stosowanie wspomnianych przepisów wspólnotowych, w przypadku gdy państwem trzecim jest Konfederacja Szwajcarska związana z Unią [...] umową o wolnym handlu [...]?
3)
Czy na przeszkodzie dla prawidłowego stosowania przepisów Unii, o których mowa w [pytaniu pierwszym], stoi przepis krajowy zawarty w art. 4 ust. 6 rozporządzenia ministerialnego z dnia 11 listopada 1999 r., zgodnie z którym w przypadku importu energii elektrycznej z państw nienależących do Unii [...] przyjęcie wniosku zależy od zawarcia umowy między operatorem krajowej sieci przesyłowej i analogicznym organem lokalnym, określającej warunki niezbędnych kontroli?
4)
Czy w szczególności wymienione przepisy krajowe uniemożliwiają prawidłowe stosowanie wspomnianych przepisów Unii, w przypadku gdy umowa, o której mowa w art. 4 ust. 6 rozporządzenia ministerialnego z dnia 11 listopada 1999 r., stanowi jedynie milczące porozumienie nigdy niewyrażone w oficjalnych aktach i będące tylko przedmiotem stwierdzenia skarżącej [w postępowaniu głównym], która nie jest w stanie przedstawić jego zasadniczych postanowień?”.
IV – Analiza rzecznika generalnego
A – Uwagi wstępne
23.
Przed zbadaniem w sposób szczegółowy każdego z czterech pytań zadanych przez sąd odsyłający należy, po pierwsze, zastanowić się nad ich dopuszczalnością, a po drugie, zlikwidować niepewność, którą sposób sformułowania pytania pierwszego powoduje w odniesieniu do przepisów prawa Unii mających zastosowanie ratione temporis.
1. W przedmiocie dopuszczalności pytań prejudycjalnych
24.
Mam wątpliwości co do dopuszczalności pytań, ponieważ z ich sformułowania wynika, że Consiglio di Stato oparła swoje postanowienie na dwóch hipotezach, obydwu uznanych za prawdopodobne, związanych z prawem krajowym mającym zastosowanie w postępowaniu głównym, które, przypomnijmy, dotyczy importu dokonanego w 2005 r. i w związku z którym w 2006 r. powinien zostać dokonany odpowiedni zakup zielonych certyfikatów. Podczas gdy dwa pierwsze pytania opierają się na przepisach dekretu ustawodawczego nr 387, mającego na celu transpozycję dyrektywy 2001/77, dwa ostatnie pytania zakładają z kolei, że zastosowanie znajdują przepisy dekretu ministerialnego z dnia 11 listopada 1999 r.
25.
Uważam, że do sądu odsyłającego należało, po nakreśleniu obu części tej alternatywy, określenie przepisu obowiązującego w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych leżących u podstaw postępowania głównego w świetle zasad dotyczących stosowania prawa w czasie, obowiązujących w jego prawie krajowym, i że w wyniku nierozstrzygnięcia tej kwestii przed zwróceniem się do Trybunału pytania mogą zostać uznane za hipotetyczne.
26.
Jednakże podczas rozprawy rząd włoski wskazał, a jego twierdzenie w tej kwestii nie zostało przez nikogo zakwestionowane, iż z art. 11 ust. 13 dekretu ustawodawczego nr 387 wynika, że nowy system gwarancji pochodzenia wprowadzony przez ten dekret zastąpił w całości poprzedni system ustanowiony przez dekret ministerialny z dnia 11 listopada 1999 r., a ponadto rzeczony dekret ministerialny został wyraźnie uchylony przez dekret z dnia 24 października 2005 r.
27.
W konsekwencji jestem zdania, że należy udzielić odpowiedzi na dwa pierwsze pytania, podczas gdy nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na dwa pozostałe, oparte na nieobowiązujących przepisach.
28.
Również jedynie posiłkowo zbadam w dalszej części moich rozważań odpowiedź, jaką należy udzielić na pytanie trzecie, natomiast pytanie czwarte, które w rzeczywistości nie dotyczy wykładni prawa Unii, tylko dowodu na istnienie umowy w prawie krajowym, w każdym wypadku wydaje mi się oczywiście niedopuszczalne.
2. Obowiązujące prawo Unii
29.
Ponieważ okoliczności faktyczne leżące u podstaw postępowania głównego miały miejsce w 2005 r., postanowienia traktatu FUE, na które powołuje się sąd odsyłający, nie mają zastosowania.
30.
Jednakże odniesienie do przepisów prawa Unii, które stały się obowiązujące dopiero później, nie powoduje niedopuszczalności pytań, które Trybunał powinien przeformułować.
31.
Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi sądowi kierującemu pytanie prejudycjalne Trybunał może wziąć pod rozwagę normy prawa wspólnotowego, na które sąd krajowy nie powołał się w swoim pytaniu (
13
).
32.
W świetle tego orzecznictwa Trybunał jest uprawniony do udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne odnoszące się do przepisów, które nie mają zastosowania do okoliczności faktycznych leżących u podstaw rozpatrywanego sporu, z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w chwili zaistnienia tych okoliczności (
14
).
33.
Uważam zatem, że okoliczność, iż sąd odsyłający wskazał art. 3 ust. 2 TFUE i art. 216 TFUE, które weszły w życie dopiero po czasie, kiedy miały miejsce okoliczności faktyczne leżące u podstaw postępowania głównego, nie ma znaczenia w przedmiocie dopuszczalności pytania, które należy zatem w miarę potrzeby przeformułować. Taka konkluzja narzuca się tym bardziej, że przepisy te są jedynie kodyfikacją, nawet jeśli tylko częściową, wcześniejszego orzecznictwa dotyczącego kompetencji międzynarodowej Unii, wynikającego w szczególności z ww. wyroku w sprawie AETR.
B – W przedmiocie pytania pierwszego
34.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 5 dyrektywy 2001/77 powierzył Unii wyłączną kompetencję do zawierania z państwami trzecimi umów w sprawie uznawania gwarancji pochodzenia i czy rzeczona kompetencja wyłączna stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego takiemu jak będący przedmiotem postępowania głównego, który w ramach krajowego systemu wsparcia zielonej energii stanowi, że w przypadku zielonej energii importowanej z państw trzecich posiadana przez dostawców energii możliwość uzyskania zwolnienia z obowiązku nabycia zielonych certyfikatów jest uzależniona od wcześniejszego zawarcia umowy między odnośnym państwem członkowskim i odnośnym państwem trzecim w sprawie uznawania gwarancji pochodzenia.
1. Zasady mające zastosowanie
35.
W celu udzielenia odpowiedzi na pytanie pierwsze należy przypomnieć, iż ochrona środowiska należy do kompetencji jednoczesnych lub dzielonych pomiędzy Unią a państwami członkowskimi.
36.
Zasada ta, obecnie wyraźnie ustanowiona w art. 4 ust. 2 lit. e) TFUE, wypływała już z regulacji obowiązującej w czasie, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu w postępowaniu głównym (
15
). Chociaż art. 175 WE w związku z art. 174 ust. 2 WE przyznał Unii w dziedzinie środowiska naturalnego wyraźną kompetencję zewnętrzną (
16
), to art. 174 ust. 2 akapit drugi WE przewidywał wprowadzenie do środków harmonizacji klauzuli zabezpieczającej, pozwalającej państwom członkowskim na podejmowanie, z pozagospodarczych względów związanych ze środowiskiem naturalnym, środków tymczasowych. Natomiast art. 176 WE umożliwia państwom członkowskim utrzymanie lub ustanowienie bardziej rygorystycznych środków ochronnych, o ile są one zgodne z traktatem WE i zostaną notyfikowane Komisji Europejskiej.
37.
Ponieważ Unia dysponuje zasadniczo kompetencjami dzielonymi w dziedzinie ochrony środowiska, należy zbadać, czy dyrektywa 2001/77 spowodowała w swojej dziedzinie wyłączność rzeczonej kompetencji na podstawie zasad ustalonych w ww. wyroku w sprawie AETR, pozbawiając poprzez wcześniejsze wykonanie tej kompetencji państwa członkowskie wszelkich uprawnień normatywnych.
38.
Jak orzekł Trybunał w tym wyroku, kompetencja Wspólnoty do zawierania umów międzynarodowych może wynikać nie tylko z wyraźnego przyznania w traktacie EWG, lecz można ją również wywieść w sposób dorozumiany z innych przepisów tego traktatu i aktów ustanowionych na podstawie tych przepisów przez instytucje Wspólnoty (
17
). Trybunał uznał w szczególności, że „gdy Wspólnota przyjęła w jakiejkolwiek formie przepisy ustanawiające wspólne zasady w celu realizacji wspólnej polityki przewidzianej w traktacie, państwa członkowskie nie są uprawnione do zaciągania indywidualnie lub nawet wspólnie zobowiązań, które naruszałyby te zasady” (
18
). Dodał, że „w przypadku ustanowienia wspólnych zasad jedynie Wspólnota może podejmować i wykonywać zobowiązania umowne dotyczące państw trzecich ze skutkiem w całym zakresie stosowania wspólnotowego porządku prawnego” (
19
).
39.
Zasada paralelizmu kompetencji zewnętrznych i wewnętrznych, ustanowiona w ww. wyroku w sprawie AETR, jest zatem uzależniona od uprzedniego wykonania kompetencji Unii przez przyjęcie wspólnych zasad, w tym w dziedzinach nieobjętych wspólną polityką (
20
), i od oddziaływania na wspólne zasady przez działania państwowe.
40.
Pojęcie oddziaływania na wspólne zasady, które stanowi sedno doktryny wynikającej z ww. wyroku w sprawie AETR, zostało później wyjaśnione w wyrokach i opiniach Trybunału.
41.
Pojęcie to zawsze było oparte na koncepcji neutralnej lub obiektywnej, w tym znaczeniu, że orzecznictwo nie wymaga, aby istniała niezgodność pomiędzy wspólnymi zasadami i zobowiązaniami międzynarodowymi (
21
).
42.
Jednakże pojęcie to uległo pewnym przemianom, w których można wyróżnić trzy główne etapy.
43.
W pierwszym etapie Trybunał, jak się wydawało, zezwolił na szeroką wykładnię, uznając istnienie dorozumianej zewnętrznej kompetencji wyłącznej Wspólnoty, pociągającej za sobą obowiązek powstrzymania się państw członkowskich od działania, w przypadku gdy badanie odpowiednich dziedzin wspólnych zasad i odnośnych zobowiązań międzynarodowych wskazywało na istnienie pewnej zgodności, nawet niepełnej.
44.
Trybunał zatem orzekł w ww. wyroku w sprawie AETR, że rozpatrywana kwestia „dotyczy dziedziny należącej do zakresu zastosowania rozporządzenia [(EWG)] nr 543/69[ (
22
) ]” (
23
) i że wynikająca stąd kompetencja wspólnotowa „wyklucza możliwość istnienia jednocześnie kompetencji państw członkowskich, gdyż wszelkie działania podejmowane poza ramami instytucjonalnymi Wspólnoty byłyby nie do pogodzenia z jednolitością wspólnego rynku i jednolitym stosowaniem prawa wspólnotowego” (
24
).
45.
W ramach kontynuacji tej linii orzecznictwa Trybunał stwierdził w ww. opinii 2/91, że „[c]hociaż brak jest jakiejkolwiek niezgodności pomiędzy postanowieniami konwencji [nr 170 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej bezpieczeństwa przy używaniu substancji chemicznych w pracy] i przepisami dyrektyw [wydanych w dziedzinach stanowiących przedmiot części III tej konwencji], trzeba jednak stwierdzić, że część III [rzeczonej] konwencji [...] należy w każdym razie do dziedziny, która jest już w znacznej mierze objęta uregulowaniami wspólnotowymi, stopniowo uchwalanymi po 1967 r. z myślą o jeszcze bardziej kompletnej harmonizacji, której celem było, po pierwsze, usunięcie przeszkód w handlu wynikających z rozbieżności pomiędzy ustawodawstwami państw członkowskich, i po drugie, jednoczesne zapewnienie ochrony ludności oraz środowiska” (
25
).
46.
Na drugim etapie Trybunał, jak się wydaje, przyjął węższą znaczeniowo koncepcję pojęcia oddziaływania na wspólne zasady, uzależniając zastosowanie zasady paralelizmu kompetencji zewnętrznych i wewnętrznych od trzech kryteriów szczególnych. Tak więc w swojej opinii 1/94 z dnia 15 listopada 1994 r. (
26
) odnoszącej się do Układu ogólnego w sprawie handlu usługami i Konwencji w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej Trybunał, po tym jak trafnie wskazał, że „wyłączna kompetencja zewnętrzna Wspólnoty nie wynika ipso facto z jej uprawnienia do ustanawiania norm na płaszczyźnie wewnętrznej” (
27
) oraz że „[j]edynie w zakresie, w jakim wspólne zasady zostały ustanowione na płaszczyźnie wewnętrznej, kompetencja zewnętrzna Wspólnoty staje się wyłączna” (
28
), i stwierdziwszy, że „wszystkie zagadnienia dotyczące transportu nie były jeszcze przedmiotem wspólnych zasad” (
29
), uznał, że Wspólnota nabywa wyłączną kompetencję zewnętrzną, jeżeli „ujęła w swych wewnętrznych aktach prawnych przepisy dotyczące postępowania z obywatelami z państw trzecich lub jeżeli przyznała swym instytucjom w sposób wyraźny kompetencję do prowadzenia rokowań z państwami trzecimi” (
30
) czy też „dokonała pełnej harmonizacji” (
31
).
47.
Takie podejście – węższe, ponieważ nie wystarczy wykazać istnienia wystarczająco ważnego obszaru zachodzenia na siebie dziedziny objętej wspólnymi zasadami i dziedziny objętej planowaną umową międzynarodową – zostało potwierdzone, a nawet wzmocnione w wyrokach z dnia 5 listopada 2002 r. (
32
), zwanych „wyrokami w sprawach otwartego nieba”.
48.
W trzecim etapie, rozpoczynającym się od ww. opinii 1/03 w sprawie konwencji o jurysdykcji i uznawaniu orzeczeń sądowych oraz ich wykonywaniu w sprawach cywilnych i handlowych (
33
), Trybunał, dokonując syntezy orzecznictwa, powrócił, jak się wydaje, do bardziej otwartej koncepcji pojęcia oddziaływania na wspólne zasady. Zwrócił on w szczególności uwagę na to, że trzy przypadki przedstawione zarówno w ww. opinii 1/94, jak i w ww. wyrokach w sprawach otwartego nieba, były zaledwie „przykładami” (
34
), których ujęcie wynikało z konkretnych kontekstów. „[W]ypowiadając się w sposób bardziej ogólny” (
35
), Trybunał uznał kompetencję wyłączną Wspólnoty, gdy zawarcie umowy przez państwa członkowskie jest niezgodne z jednością wspólnego rynku i jednolitym stosowaniem prawa wspólnotowego (
36
), oraz stwierdził, że nie było jednak konieczne istnienie całkowitej zgodności między zakresem, jaki obejmuje umowa międzynarodowa, i zakresem uregulowań wspólnotowych (
37
).
49.
Trybunał ponadto przedstawił metodę analizy pozwalającą ustalić, czy zostało spełnione kryterium wyrażone w formule „w każdym razie należą do dziedziny, która jest już w znacznej mierze objęta uregulowaniami wspólnotowymi”, wskazując, iż analizę należy oprzeć nie tylko na tym, jaki zasięg mają dane przepisy, ale również na tym, jakie są ich charakter i treść, przypominając jednocześnie, że należy wziąć pod uwagę nie tylko obecny stan prawa wspólnotowego w danej dziedzinie, ale również kierunek jego rozwoju, o ile jest on do przewidzenia w momencie dokonywania tej analizy (
38
).
50.
Trybunał wskazał wreszcie, że najważniejsze jest zapewnienie jednolitego i spójnego stosowania przepisów wspólnotowych i prawidłowego działania tworzonego przez nie systemu mającego chronić pełną skuteczność prawa wspólnotowego (
39
).
51.
To właśnie w świetle określonych w ten sposób warunków nabycia przez Unię wyłącznej kompetencji zewnętrznej poprzez wykonywanie jej kompetencji wewnętrznej należy zbadać, wykorzystując przyjętą przez Trybunał metodę oceny, po pierwsze, czy i w jakim zakresie Unia przyjęła wspólne zasady dotyczące gwarancji pochodzenia, a po drugie, czy przyjęcie przez Republikę Włoską przepisów przewidujących zawarcie z Konfederacją Szwajcarską umowy dotyczącej uznawania gwarancji pochodzenia może oddziaływać na rzeczone zasady.
2. Istnienie wspólnych zasad
52.
W celu zrozumienia dokładnego zakresu wykonania przez Unię jej kompetencji wewnętrznej i wynikających stąd granic zajętego terenu ważne jest wzięcie pod uwagę nie tylko dyrektywy 2001/77, ale również dyrektywy 2009/28/WE (
40
), a także przewidywalnego rozwoju prawa Unii.
a) Dyrektywa 2001/77
53.
Dyrektywa 2001/77, jak wynika z jej tytułu, preambuły oraz art. 1, zmierza do promowania zielonej energii elektrycznej na wewnętrznym rynku energii elektrycznej, określając ujęte liczbowo cele wzrostu udziału odnawialnych źródeł energii w odpowiednich koszykach energetycznych każdego z państw członkowskich.
54.
Dyrektywa ta posiada dwie istotne cechy.
55.
Pierwsza z nich polega na tym, że jeśli chodzi o gwarancje pochodzenia, jest to dyrektywa o harmonizacji i wzajemnym uznawaniu.
56.
Jeden ze środków przewidzianych przez dyrektywę 2001/77 w celu osiągnięcia celu rozwoju produkcji zielonej energii elektrycznej to wprowadzenie gwarancji pochodzenia. Nie ograniczając się do ustanowienia norm minimalnych, prawodawca Unii poddał harmonizacji wiele aspektów tej dziedziny, której ponadto towarzyszy zasada wzajemnego uznawania. W szczególności wprowadził jednolitą dla całej Unii definicję gwarancji pochodzenia (
41
), określając również jej moc dowodową (
42
) w sposób jednolity na poziomie Unii. Dyrektywa ta wskazuje również w sposób precyzyjny informacje, które gwarancja pochodzenia powinna obejmować (
43
), i co więcej, wspólne zasady dotyczące źródeł odnawialnych, które mogą być objęte taką gwarancją (
44
). Zobowiązuje ona państwa członkowskie do ustanowienia obiektywnych, przejrzystych i niedyskryminujących kryteriów wystawiania gwarancji (
45
), wzywając je do powołania organów niezwiązanych z działalnością wytwórczą i dystrybucyjną, właściwych do nadzorowania ich wystawiania (
46
). Państwa członkowskie powinny też zapewnić zarówno ścisłość, jak i rzetelność gwarancji pochodzenia (
47
). Wreszcie dyrektywa te zobowiązuje państwa członkowskie do uznawania gwarancji pochodzenia wystawionych w innym państwie członkowskim i ustanawia kontrolę Komisji w przypadku odmowy uznania tych gwarancji (
48
).
57.
Druga cecha dyrektywy 2001/77 jest ze swej natury tymczasowa.
58.
Dyrektywa ta, jak wynika z jej art. 1, zmierza także do „stworzenia podstaw dla opracowania przyszłych ram Wspólnoty w omawianym przedmiocie” (
49
). Stanowi ona, że nie później niż w dniu 27 października 2005 r. Komisja przedstawia sprawozdanie z doświadczeń zebranych w trakcie stosowania i współistnienia różnorodnych mechanizmów wsparcia energii zielonej i, jeżeli jest to stosowne, sprawozdaniu temu towarzyszy propozycja wspólnotowej ramy systemów wspierania (
50
), a także sprawozdanie zbiorcze w sprawie wykonania dyrektywy 2001/77, nie później niż w dniu 31 grudnia 2005 r., któremu to sprawozdaniu towarzyszą, jeżeli jest to właściwe, dalsze wnioski skierowane do Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej (
51
). Charakter przejściowy tej dyrektywy wymaga dynamicznej wykładni jej przepisów, która winna brać pod uwagę długoterminowe cele uregulowania dotyczącego promowania zielonej energii i rozwój, który dokonał się po jej przyjęciu. Zatem ważne jest, aby tę objętą wspólnymi zasadami dziedzinę badać z uwzględnieniem dyrektywy 2009/28.
b) Dyrektywa 2009/28
59.
Dyrektywa 2001/77 została w całości uchylona z dniem 1 stycznia 2012 r. przez dyrektywę 2009/28, która, jak wynika z jej motywu 13 i art. 3, wyznacza obowiązkowe cele krajowe w odniesieniu do udziału zielonej energii w łącznym zużyciu energii.
60.
W tym względzie rzeczony artykuł przewiduje cel w postaci udziału co najmniej 20% zielonej energii w końcowym zużyciu energii brutto Unii, który powinien zostać osiągnięty do roku 2020.
61.
Właśnie w takim kontekście art. 3 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2009/28 wskazuje – pośród środków, które państwa członkowskie mogą stosować do osiągnięcia celów – środki współpracy z państwami trzecimi. W odróżnieniu od dyrektywy 2001/77 dyrektywa 2009/28 obejmuje zatem komponent dodatkowy, odnoszący się do stosunków międzynarodowych, ponieważ zezwala państwom członkowskim na współpracę z państwami trzecimi w zakresie wszystkich rodzajów wspólnych projektów dotyczących produkcji zielonej energii i przewiduje pod pewnymi warunkami, wymienionymi w art. 9 i 10 tej dyrektywy, że energia importowana z państw trzecich może zostać wzięta pod uwagę przy ocenie poszanowania ogólnych celów krajowych. W sposób dość zaskakujący dyrektywa ta przewiduje również uwzględnienie, po uzyskaniu zgody Komisji, energii elektrycznej wytworzonej i zużytej w państwie trzecim, w konkretnych okolicznościach tworzenia – z bardzo długimi okresami realizacji – połączenia, które ma być wykorzystywane do celów eksportu zielonej energii do Unii. Zgodnie z motywem 39 tej dyrektywy możliwość ta jest uzasadniona niezwykłym znaczeniem, jakie dla interesów europejskich mają projekty prowadzone w krajach trzecich, takich jak śródziemnomorski plan słoneczny.
62.
Dyrektywa 2009/28 wprowadziła ponadto pewne zmiany do systemu gwarancji pochodzenia, w szczególności poprzez dodatkowe doprecyzowanie ich formy i treści. Pozostają one jednak wyłącznie środkiem dowodowym.
c) Przewidywalny rozwój prawa Unii
63.
Jeśli chodzi o cel rozwoju zielonej energii, należy zauważyć, że promowanie wytwarzania zielonej energii w Unii jest uważane za cel podstawowy, uznany na poziomie Unii. Tak więc w komunikacie Komisji z dnia 22 stycznia 2014 r. (
52
) podwyższenie minimalnego udziału zielonej energii do 27% w roku 2030 jest wymienione jako jeden z głównych celów ustalonych w skali Unii, którego osiągnięcie ma zostać zapewnione przez nowy system zarządzania oparty na wdrożeniu krajowych planów energetycznych. Można stwierdzić, że ustalenie obowiązkowego celu w skali Unii jest znakiem nowego podejścia do promowania zielonej energii, o charakterze bardziej zbiorowym, spójnym i skoordynowanym.
64.
W ostatecznym rozrachunku analiza zarówno dyrektywy 2001/77, jak i dyrektywy 2009/28 oraz przewidywalnego rozwoju prawa Unii pozwala stwierdzić, że dziedzina gwarancji pochodzenia, rozważana w całości jako jeden z kluczowych instrumentów promowania zielonej energii w Unii, jest już w szerokim zakresie uregulowana w prawie Unii.
65.
Pozostaje ocenić, czy wspólne zasady, które istnieją w tej dziedzinie, podlegają oddziaływaniu jednostronnego działania Republiki Włoskiej.
3. Oddziaływanie na wspólne zasady w wyniku działania państwa
66.
Bezsporne jest, że art. 20 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 387, uzależniając zwolnienie z obowiązku zakupu zielonych certyfikatów dla energii importowanej z państwa trzeciego od zawarcia umowy z tym państwem, której celem jest zapewnienie, że pochodzenie „[zielonej] energii elektrycznej importowanej [...] jest jako takie gwarantowane w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2001/77”, przyporządkowuje rzeczonej umowie zakres przedmiotowy, który pokrywa się dokładnie z zakresem przedmiotowym tej dyrektywy. Należy zresztą stwierdzić, że pokrywanie się zakresów, odpowiednio, planowanej umowy i rzeczonej dyrektywy jest potwierdzone wyraźnym odniesieniem w tekście ustawy krajowej do przepisów art. 5 dyrektywy.
67.
Wprawdzie odwołując się po prostu i bez ogródek do gwarancji pochodzenia w kształcie uregulowanym w prawie Unii, tekst ustawy, zdawałoby się, nie prowadzi do niezgodności pomiędzy treścią dyrektywy 2001/77 i treścią planowanych umów, tak że Republika Włoska, związana oboma aktami, może przestrzegać przepisów pierwszego z nich, nie naruszając zobowiązań wynikających z pozostałych, jednakże w przypadku gdy, tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, umowy międzynarodowe wchodzą w zakres stosowania wspólnych zasad, a w każdym razie należą do zakresu objętego już w dużej części takimi zasadami, państwa członkowskie zostają pozbawione kompetencji zewnętrznej, nawet gdy brak jest niezgodności pomiędzy tymi regułami i tymi umowami (
53
). Neutralny charakter oddziaływania na wspólne zasady w znaczeniu doktryny wynikającej z ww. wyroku w sprawie AETR jest uzasadniony koniecznością zapewnienia jedności i skuteczności prawa Unii, którym mogłyby zagrażać środki przyjmowane w nieskoordynowany sposób przez państwa członkowskie (
54
).
68.
Co więcej, odesłanie przez ustawodawstwo włoskie do art. 5 dyrektywy 2001/77 nie wydaje mi się wystarczające, aby wykluczyć wszelkie ryzyko niezgodności pomiędzy zobowiązaniami podjętymi przez Republikę Włoską wobec państw trzecich i przepisami prawa Unii. Nie da się w żaden sposób zagwarantować w szczególności, że umowa nie będzie pozwalać na wydawanie gwarancji pochodzenia dla zielonej energii elektrycznej innej niż odpowiadająca definicji znajdującej się w art. 2 tej dyrektywy (
55
).
69.
Ponadto moim zdaniem zawarcie przez państwo członkowskie z państwem trzecim umowy dotyczącej uznawania gwarancji pochodzenia nie jest zgodne z celami polityki Unii w zakresie rozwoju zielonej energii i może zagrozić skuteczności prawa Unii. W tym względzie należy podkreślić, że ustanowienie gwarancji pochodzenia służących ustaleniu zielonego pochodzenia wytworzonej energii elektrycznej miało na celu ułatwienie wymiany zielonej energii w ramach rynku wewnętrznego energii elektrycznej i wspieranie konkurencji między producentami, w szczególności poprzez umożliwienie klientom końcowym uzyskania informacji na temat pochodzenia energii elektrycznej, którą owi klienci kupują.
70.
Tymczasem realizacja celów, które leżą u podstaw polityki ochrony środowiska i polityki energetycznej Unii – takich jak naprawienie, poprzez zastosowanie preferencji u źródła, szkód wyrządzonych w środowisku naturalnym, zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych, wzrost produkcji zielonej energii w Unii, rozwój perspektyw wzrostu i zatrudnienia w państwach członkowskich oraz promowanie bezpieczeństwa dostaw i zmniejszenie uzależnienia od importu energii – jest nierozerwalnie związana z rozwiązaniami przyjmowanymi w zakresie importu zielonej energii pochodzącej z państw trzecich.
71.
Zawieranie umów międzynarodowych przez państwa członkowskie z państwami trzecimi może zagrozić realizacji tych celów, ponieważ działanie Unii na rzecz ochrony środowiska straciłoby oczywiście swoją skuteczność, jeśli każde państwo członkowskie mogłoby swobodnie określić, czy i w jakim zakresie zamierza wspierać import zielonej energii pochodzącej z państw trzecich. Jak podkreśliła Komisja w swoich uwagach zarówno na piśmie, jak i ustnych, przewidując zawieranie umów międzynarodowych w celu uznania korzyści związanych z importem zielonej energii pochodzącej z państw trzecich, przepisy krajowe będące przedmiotem postępowania głównego mogą faworyzować import zielonej energii z tych państw ze szkodą dla zielonej energii wytwarzanej w państwach członkowskich. Co więcej, chociaż GSE potwierdziła na rozprawie, że zielona energia elektryczna importowana ze Szwajcarii nie została zarachowana na poczet realizacji celów krajowych, to zawarcie umowy międzynarodowej pomiędzy państwem członkowskim Unii Europejskiej i państwem trzecim nie daje żadnej gwarancji w tym zakresie. Należy ponadto zauważyć, że art. 20 ust. 4 dekretu ustawodawczego nr 387, zawarty w krajowych aktach postępowania złożonych w sekretariacie Trybunału, wydaje się zezwalać na uwzględnienie, na poczet realizacji celu krajowego, zielonej energii importowanej z państw trzecich, pod warunkiem zawarcia umowy pomiędzy właściwymi ministrami Republiki Włoskiej i odnośnego państwa trzeciego. Przypominam wreszcie, że dyrektywa 2009/28 reguluje obecnie tę kwestię, koordynując działania państw członkowskich wobec państw trzecich (
56
).
72.
W istocie niezbędny charakter – w rozumieniu doktryny wynikającej z ww. wyroku w sprawie AETR – wspólnych zasad przyjętych przez Unię w dziedzinie gwarancji pochodzenia kumuluje się ze skutecznością postanowień traktatów dotyczących ochrony środowiska i prowadzi do przyznania Unii wyłącznej kompetencji do zawierania z państwami trzecimi wszelkich umów dotyczących spraw uregulowanych w dyrektywie 2001/77 i w konsekwencji odebrania państwom członkowskim prawa podejmowania zobowiązań dotyczących uznawania gwarancji pochodzenia w zakresie, w jakim zobowiązania te mogą oddziaływać na przepisy dyrektywy lub wpływać na ich skuteczność.
73.
Uważam jednak, że przeciwko takiemu rozwiązaniu można skierować trzy zastrzeżenia.
74.
Pierwsze, przedstawione przez rząd włoski, opiera się na uznanej przez dyrektywę 2001/77 roli państw członkowskich w zakresie organizacji systemu gwarancji pochodzenia. Powierzając im określenie obiektywnych, przejrzystych i niedyskryminujących kryteriów w celu zagwarantowania pochodzenia zielonej energii elektrycznej, powołanie właściwych organów zajmujących się nadzorowaniem wydawania gwarancji pochodzenia i wprowadzenie mechanizmów właściwych dla zapewnienia ścisłości i rzetelności gwarancji pochodzenia, dyrektywa ta potwierdza „wkład regulacyjny” państw członkowskich, innymi słowy, ich kompetencję równoległą.
75.
Ten pierwszy zarzut można łatwo oddalić. Jak Trybunał orzekał wielokrotnie, dyrektywa może być uważana za wspólną zasadę, z której wynika uznanie wyłącznej kompetencji zewnętrznej (
57
), i w takim przypadku niewłaściwość państw członkowskich zależy od stopnia szczegółowości normatywnej dyrektywy i pozostawionego im marginesu swobody w określaniu sposobu transpozycji w ramach ograniczonej kompetencji wykonawczej (
58
). Fakt, że prawodawca Unii pozostawił państwom członkowskim niektóre zadania dotyczące wydawania gwarancji pochodzenia, nie stoi na przeszkodzie temu, żeby uznać, iż dziedzina takich gwarancji, traktowana jako całość, jest już w wysokim stopniu zharmonizowana przez prawo Unii.
76.
Drugi zarzut, zapewne najsilniejszy, opiera się na dokonanym przez dyrektywę 2001/77 rozróżnieniu między gwarancjami pochodzenia a zielonymi certyfikatami, a także na pozostawionemu państwom członkowskim uprawnieniu do ustalenia, czy energia elektryczna, której zielone pochodzenie jest potwierdzone gwarancją pochodzenia, może korzystać z krajowych mechanizmów wsparcia. Zdaniem rządu włoskiego i GSE system będący przedmiotem postępowania głównego, który stanowi system wsparcia w rozumieniu tej dyrektywy, mieści się w ramach prerogatyw przyznanych państwom członkowskim przez omawianą dyrektywę.
77.
Zastrzeżenie to nie przekonuje mnie, a to z trzech następujących powodów.
78.
Po pierwsze, jak wynika z postanowienia odsyłającego, wydaje się, że zakres stosowania umów międzynarodowych, których zawarcie jest przewidziane dekretem ustawodawczym nr 387, jest szerszy niż jedynie systemy wsparcia, ponieważ umowy te mają obejmować, w sposób bardziej ogólny, uznawanie gwarancji pochodzenia, niezależnie od tego, czy są one wykorzystywane w ramach systemu wsparcia.
79.
Po drugie, wydaje mi się, że w ogólnym, ze swej natury przejściowym systemie środków wsparcia dla zielonej energii ustanowionych przez dyrektywę 2001/77 w celu realizacji celów horyzontu roku 2010 przed planowanym utworzeniem prawdziwych ram wspólnotowych szczątkowa kompetencja przyznana państwom członkowskim do interweniowania poprzez przepisy krajowe w określonej sytuacji, której Unia tymczasowo postanowiła nie regulować w drodze ustanowienia wspólnych zasad, powinna być interpretowana w ten sposób, iż nie stanowi ona zastrzeżenia kompetencji na ich rzecz, lecz upoważnienie udzielone im tymczasowo przez prawodawcę Unii w ramach wdrażania prawa Unii. Moim zdaniem Unia w sposób oczywisty zamierzała wykonać swoje kompetencje w całej rozpatrywanej dziedzinie, w tym co do określenia mocy gwarancji pochodzenia w odniesieniu do krajowych systemów wsparcia, nawet jeśli, tymczasowo, wstępnie oddelegowała im to zagadnienie.
80.
W tym względzie należy stwierdzić w drodze analogii, że w swojej ww. opinii 1/03 Trybunał, obierając za punkt wyjścia „całościowy i spójny charakter” (
59
) systemu reguł kolizyjnych wypracowanego przez rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (
60
), dokonał wykładni przepisu tego rozporządzenia, który odsyłał do ustawodawstwa państw członkowskich (
61
), jako sposobu wdrożenia prawa Unii.
81.
Po trzecie, przyznane państwom członkowskim uprawnienie jest ograniczone tylko do ustalenia wsparcia dla zielonej energii pochodzącej z innego państwa członkowskiego i nie wydaje mi się zatem, aby mogło stanowić podstawę kompetencji do zawarcia umowy międzynarodowej z państwem trzecim. Co więcej, w moich opiniach w sprawach połączonych od C‑204/12 do C‑208/12 Essent Belgium i w sprawie C‑573/12 Ålands Vindkraft, obecnie zawisłych przed Trybunałem, przedstawiłem powody, dla których uważam, że tego rodzaju uprawnienie nie jest zgodne z prawem pierwotnym.
82.
Trzeci zarzut polega na zakwestionowaniu rzeczywistego i skutecznego charakteru oddziaływania na wspólne zasady na podstawie okoliczności, że w okresie, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne leżące u podstaw postępowania głównego, Republika Włoska i Konfederacja Szwajcarska nie zawarły jeszcze umowy w sprawie uznawania gwarancji pochodzenia. Innymi słowy, czy przepis krajowy, który ogranicza się do przewidywania zawarcia umowy międzynarodowej, może oddziaływać na wspólne zasady?
83.
Moim zdaniem na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Po pierwsze, przyjęcie przepisu krajowego przewidującego zawarcie umowy międzynarodowej prowadzi bezpośrednio do oddziaływania teoretycznego na wspólne zasady, stojącego w sprzeczności z brakiem właściwości państw członkowskich wynikającym z wykonania przez Unię jej kompetencji wewnętrznej. Po drugie, przepis krajowy taki jak będący przedmiotem postępowania głównego stwarza ryzyko lub możliwość oddziaływania na wspólne zasady, w przypadku gdyby umowa faktycznie została zawarta, co wystarczy, by uzasadnić zastosowanie doktryny wynikającej z ww. wyroku w sprawie AETR.
84.
Taka szeroka koncepcja pojęcia oddziaływania znajduje, jak mi się wydaje, potwierdzenie w orzecznictwie. I tak, w wyroku z dnia 12 lutego 2009 r. w sprawie Komisja przeciwko Grecji (
62
) Trybunał orzekł, w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego wniesionej przez Komisję przeciwko Republice Greckiej, że sama inicjatywa podjęta przez państwo członkowskie w ramach organizacji międzynarodowej „może” (
63
) naruszać prawo Unii Europejskiej, ponieważ była to inicjatywa na rzecz wszczęcia procedury mogącej prowadzić do przyjęcia nowych zasad wywierających wpływ na te przepisy (
64
).
85.
Rozumowanie to da się rozszerzyć w drodze analogii na każde działanie państwa członkowskiego mogące prowadzić do przyjęcia norm międzynarodowych wiążących się z prawdopodobieństwem naruszenia wspólnych zasad ustanowionych przez Unię (
65
).
86.
Tak jest w przypadku przepisów będących przedmiotem postępowania głównego.
87.
Ponieważ zastrzeżenia te zostały oddalone, proponuję, aby Trybunał udzielił odpowiedzi na pytanie pierwsze, stwierdzając, że ponieważ gwarancje pochodzenia należą do dziedziny, która jest już w znacznej mierze objęta wspólnymi zasadami, stopniowo uchwalanymi po wejściu w życie dyrektywy 2001/77 z myślą o jeszcze bardziej kompletnej harmonizacji, wykonywanie przez Unię jej kompetencji wewnętrznej zrodziło wyłączną kompetencję zewnętrzną, która stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego takiemu jak będący przedmiotem postępowania głównego, który przewiduje zawarcie przez państwo członkowskie umów międzynarodowych z państwami trzecimi odnoszących się do uznawania gwarancji pochodzenia.
C – W przedmiocie pytania drugiego
88.
W pytaniu drugim sąd odsyłający w istocie dąży do ustalenia, czy wykonanie przez Unię jej kompetencji wewnętrznej poprzez przyjęcie dyrektywy 2001/77 pozbawia państwa członkowskie prawa do zawierania umów z państwami trzecimi również w przypadku, gdy państwem trzecim jest Konfederacja Szwajcarska, która jest związana z Unią umową o wolnym handlu.
89.
W oparciu o sformułowania, za pomocą których pytanie to zostało zadane, łatwo jest udzielić na nie odpowiedzi. Okoliczność, że Konfederacja Szwajcarska zawarła umowę o wolnym handlu, nie ma żadnego wpływu na zasady regulujące podział kompetencji między Unią i jej państwami członkowskimi. W konsekwencji na pytanie to, rozumiane w powyższy sposób, należy udzielić odpowiedzi przeczącej.
90.
Prawdą jest, że pytanie to można rozumieć w sposób szerszy, a mianowicie: czy przepis prawa krajowego taki jak będący przedmiotem postępowania głównego, który w braku porozumienia między Republiką Włoską i Federacją Szwajcarską zobowiązuje, pod rygorem sankcji, importera zielonej energii pochodzącej ze Szwajcarii do nabycia zielonych certyfikatów odpowiadających określonej ilości importowanej zielonej energii, jest zgodny z zasadą swobodnego przepływu towarów i zakazem stosowania środków o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych w przywozie?
91.
Jednakże sąd odsyłający, jak wynika z brzmienia jego różnych pytań, zamierzał uzyskać wyjaśnienia wyłącznie w odniesieniu do ewentualnej wyłączności kompetencji zewnętrznej Unii.
92.
Nie wydaje mi się również, aby informacje dostarczone przez sąd odsyłający były wystarczające, by umożliwić zainteresowanym podmiotom, o których mowa w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, przedstawienie uwag w przedmiocie pytania przeformułowanego przeze mnie w taki sposób.
93.
Jednak w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi sądowi odsyłającemu przedstawię kilka wskazówek co do czynników, które należy wziąć pod uwagę.
94.
Przedstawiłem, w innych okolicznościach (
66
), powody, które doprowadziły mnie do stwierdzenia, że krajowe ograniczenia importu zielonej energii pochodzącej z innego państwa członkowskiego stanowią dyskryminujące ograniczenie w handlu między państwami członkowskimi, które nie mogą być uzasadnione nadrzędnymi wymogami związanymi z ochroną środowiska.
95.
Przeciwnie, uważam, że wymogi te uzasadniają w pełni ograniczenia importu zielonej energii pochodzącej z państwa trzeciego takiego jak Konfederacja Szwajcarska, a w szczególności że ogół uzasadnień przyjętych w wyroku z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie PreussenElektra (
67
) znajduje w pełni zastosowanie.
96.
W tym względzie należy stwierdzić w szczególności, że – w przypadku braku systemu wzajemnego uznawania gwarancji pochodzenia – zielonego pochodzenia energii wytwarzanej w państwie trzecim nie można zagwarantować tak jak w przypadku energii wytwarzanej w innym państwie członkowskim oraz że Konfederacja Szwajcarska, która od wielu lat negocjuje z Unią umowę dwustronną o energii elektrycznej (
68
), nie uczestniczy ani w polityce Unii w dziedzinie środowiska naturalnego (
69
), ani w realizacji rynku wewnętrznego energii.
97.
Zatem przeszkoda w handlu, która może wynikać z obowiązku zakupu zielonych certyfikatów, wydaje mi się uprawniona w świetle art. 20 umowy o wolnym handlu.
D – W przedmiocie pytania trzeciego
98.
Za pomocą pytania trzeciego sąd odsyłający zasadniczo dąży do ustalenia, czy uznanie na rzecz Unii wyłącznej kompetencji zewnętrznej stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który uzależnia możliwość uznania gwarancji pochodzenia wydanych przez państwa trzecie od zawarcia umowy nie między odnośnymi państwem członkowskim i państwem trzecim, lecz między operatorem krajowej sieci przesyłowej państwa członkowskiego i analogicznym organem państwa trzeciego.
99.
Opisałem już powody, dla których uważam, że pytanie to nie jest dopuszczalne (
70
). Dlatego też będę je rozpatrywał jedynie tytułem ewentualnym.
100.
Artykuł 4 ust. 6 rozporządzenia ministerialnego z dnia 11 listopada 1999 r. odsyła do zawarcia umowy między operatorem sieci włoskiej i analogicznym organem państwa trzeciego, określającej warunki niezbędnych kontroli.
101.
Umowa, której zawarcie jest przewidziane, nie jest więc umową międzynarodową w rozumieniu prawa międzynarodowego publicznego, lecz umową prawa publicznego lub prywatnego, zawartą między operatorami sieci energii elektrycznej.
102.
Tymczasem brak właściwości państw członkowskich w porządku międzynarodowym postępujący w miarę wykonywania przez Unię jej kompetencji na płaszczyźnie wewnętrznej skutkuje przede wszystkim pozbawieniem tych państw kompetencji do zawierania umów międzynarodowych dotyczących materii objętej przepisami prawa Unii.
103.
Jednakże, ujmując rzecz w sposób bardziej ogólny, państwa członkowskie są zobowiązane do poszanowania zasady lojalnej współpracy przy wykonywaniu kompetencji i wymogu jedności reprezentacji Unii na arenie międzynarodowej, który stanowi jej wyraz. Nie mogą one zatem obejść wyłączności kompetencji Unii, ukrywając wykonanie kompetencji normatywnej przez oddelegowanie uprawnień do organizacji publicznych lub prywatnych, które działając pod ich kontrolą, zajmowałyby się zawieraniem umów z analogicznymi organami państwa trzeciego.
104.
Jestem zatem zdania, podobnie jak Komisja, że rozumowanie przedstawione w odpowiedzi na pytanie pierwsze można zastosować do przepisów krajowych będących przedmiotem postępowania.
105.
W konsekwencji na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że wyłączna kompetencja zewnętrzna wynikająca z wykonania przez Unię Europejską jej kompetencji wewnętrznej sprzeciwia się również, ze względu na zasadę lojalnej współpracy, przepisowi krajowemu mówiącemu o wcześniejszym zawarciu umowy nie między odnośnymi państwem członkowskim i państwem trzecim, lecz między organami zarządzającymi sieciami przesyłowymi tych dwóch państw, jeżeli celem lub skutkiem takiego przepisu jest obejście braku możliwości zaciągania przez państwa członkowskie zobowiązań międzynarodowych wobec państw trzecich.
V – Wnioski
106.
W świetle powyższych rozważań jestem zdania, iż na pytania prejudycjalne przedstawione przez Consiglio di Stato należy udzielić następujących odpowiedzi:
1)
Ponieważ gwarancje pochodzenia należą do dziedziny, która jest już w znacznej mierze objęta wspólnymi zasadami, stopniowo uchwalanymi po wejściu w życie dyrektywy 2001/77/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 września 2001 r. w sprawie wspierania produkcji na rynku wewnętrznym energii elektrycznej wytwarzanej ze źródeł odnawialnych, z myślą o jeszcze bardziej kompletnej harmonizacji, wykonanie przez Unię Europejską jej kompetencji wewnętrznej zrodziło wyłączną kompetencję zewnętrzną, która stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego takiemu jak będący przedmiotem postępowania głównego, przewidującemu zawarcie przez państwo członkowskie umów międzynarodowych z państwami trzecimi odnoszących się do uznawania gwarancji pochodzenia.
2)
Okoliczność, iż danym państwem trzecim jest Konfederacja Szwajcarska, z którą Wspólnota zawarła w dniu 22 lipca 1972 r. umowę o wolnym handlu, zawartą, zatwierdzoną i potwierdzoną w imieniu Wspólnoty w drodze rozporządzenia Rady (EWG) nr 2840/72 z dnia 19 grudnia 1972 r., zmienionego decyzją nr 1/2000 Wspólnego Komitetu WE–Szwajcaria z dnia 25 października 2000 r., nie ma wpływu na odpowiedź na poprzednie pytanie.
3)
Wyłączna kompetencja zewnętrzna wynikająca z wykonania przez Unię Europejską jej kompetencji wewnętrznej sprzeciwia się również, ze względu na zasadę lojalnej współpracy, przepisowi krajowemu mówiącemu o wcześniejszym zawarciu umowy nie między odnośnymi państwem członkowskim i państwem trzecim, lecz między organami zarządzającymi sieciami przesyłowymi tych dwóch państw, jeżeli celem lub skutkiem takiego przepisu jest obejście braku możliwości zaciągania przez państwa członkowskie zobowiązań międzynarodowych wobec państw trzecich.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Wyrok w sprawie 22/70, Rec. s. 263.
(
3
)	Dla ułatwienia będę nazywać ją „zieloną energią”.
(
4
)	Dz.U. L 283, s. 33.
(
5
)	Umowa zawarta, zatwierdzona i ratyfikowana w imieniu Wspólnoty rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2840/72 z dnia 19 grudnia 1972 r. (Dz.U. L 300, s. 188), zmienionym decyzją nr 1/2000 Wspólnego Komitetu WE–Szwajcaria z dnia 25 października 2000 r. (Dz.U. L 51, s. 1, zwana dalej „umową o wolnym handlu”).
(
6
)	Zgodnie z tym postanowieniem „[u]mowa [o wolnym handlu] nie stanowi przeszkody do stosowania zakazów lub ograniczeń przywozowych, wywozowych lub dotyczących towarów tranzytowych, uzasadnionych względami moralności publicznej, porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego, ochrony zdrowia i życia ludzi, zwierząt lub roślin, ochrony narodowych dóbr kultury o wartości artystycznej, historycznej lub archeologicznej, ochrony własności przemysłowej lub handlowej lub kontroli dotyczącej złota i srebra. Zakazy te i ograniczenia nie powinny jednak stanowić środka arbitralnej dyskryminacji ani ukrytych ograniczeń w handlu między umawiającymi się stronami”.
(
7
)	Zwana dalej „Green Network”.
(
8
)	Zwanej dalej „zieloną energią”.
(
9
)	GURI nr 75 z dnia 31 marca 1999 r., zwanego dalej „dekretem ustawodawczym nr 79”.
(
10
)	Zwanej dalej „GSE”.
(
11
)	Dodatek zwyczajny do GURI nr 25 z dnia 31 stycznia 2004 r., zwanego dalej „dekretem ustawodawczym nr 387”.
(
12
)	Dz.U. 1997, L 27, s. 20.
(
13
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 7 marca 2013 r. w sprawie C‑19/12 Efir, pkt 26, 27 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 25 kwietnia 2013 r. w sprawie C‑212/11 JyskeBank Gibraltar, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
14
)	Wyrok z dnia 8 grudnia 2011 r. w sprawie C-157/10 Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, Zb.Orz. s. I-13023, pkt 17–21.
(
15
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 1 października 2009 r. w sprawie C-370/07 Komisja przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. I-8917, pkt 49; z dnia 9 marca 2010 r. w sprawie C-378/08 ERG i in., Zb.Orz. s. I-1919, pkt 55; z dnia 8 marca 2011 r. w sprawie C-240/09 Lesoochranárske zoskupenie, Zb.Orz. s. I-1255, pkt 31; z dnia 29 marca 2012 r. w sprawie C‑504/09 P Komisja przeciwko Polsce, pkt 79; a także w sprawie C‑505/09 P Komisja przeciwko Estonii, pkt 81.
(
16
)	Zobacz ww. wyrok w sprawie Lesoochranárske zoskupenie, pkt 35.
(
17
)	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie AETR, pkt 16.
(
18
)	Ibidem, pkt 17. Wyróżnienie moje.
(
19
)	Ibidem, pkt 18.
(
20
)	Zobacz opinia 2/91 z dnia 19 marca 1993 r., Rec. s. I-1061, pkt 11.
(
21
)	Zobacz wyrok z dnia 14 lipca 2005 r. w sprawie C-433/03 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I-6985, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
22
)	Rozporządzenie Rady z dnia 25 marca 1969 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepisów w sprawach społecznych w dziedzinie transportu drogowego (Dz.U. L 77, s. 49).
(
23
)	Punkt 30. Wyróżnienie moje.
(
24
)	Punkt 31. Wyróżnienie moje.
(
25
)	Punkt 25. Wyróżnienie moje. Sformułowanie „do dziedziny, która jest już w znacznej mierze objęta” przez uregulowania „wspólnotowe” lub „wspólne” było od tego czasu wielokrotnie wykorzystywane przez Trybunał (zob. opinia 1/03 z dnia 7 lutego 2006 r., Zb.Orz. s. I-1145, pkt 126; a także wyroki: z dnia 5 listopada 2002 r. w sprawie C-475/98 Komisja przeciwko Austrii, Zb.Orz. s. I-9797, pkt 97; z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie C-266/03 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Zb.Orz. s. I-4805, pkt 43; ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 45).
(
26
)	Rec. s. I‑5267.
(
27
)	Punkt 77.
(
28
)	Ibidem.
(
29
)	Ibidem. Wyróżnienie moje.
(
30
)	Punkt 95.
(
31
)	Punkt 96. Wyróżnienie moje.
(
32
)	Wyroki: w sprawie C-466/98 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Rec. s. I-9427; w sprawie C-467/98 Komisja przeciwko Danii, Rec. s. I-9519; w sprawie C-468/98 Komisja przeciwko Szwecji, Rec. s. I-9575; w sprawie C-469/98 Komisja przeciwko Finlandii, Rec. s. I-9627; w sprawie C-471/98 Komisja przeciwko Belgii, Rec. s. I-9681; w sprawie C-472/98 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Rec. s. I-9741; ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Austrii; wyrok w sprawie C-476/98 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I-9855.
(
33
)	Konwencja podpisana w dniu 30 października 2007 r., która została zatwierdzona w imieniu Wspólnoty mocą decyzji Rady 2009/430/WE z dnia 27 listopada 2008 r. (Dz.U. 2009, L 147, s. 1).
(
34
)	Wyżej wymieniona opinia 1/03, pkt 121.
(
35
)	Ibidem, pkt 122.
(
36
)	Ibidem.
(
37
)	Ibidem, pkt 126.
(
38
)	Ibidem.
(
39
)	Ibidem, pkt 128.
(
40
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych, zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE (Dz.U. L 140, s. 16).
(
41
)	Artykuł 5 dyrektywy 2001/77.
(
42
)	Artykuł 5 ust. 3 tiret drugie i art. 5 ust. 4 tej dyrektywy.
(
43
)	Artykuł 5 ust. 3 tiret pierwsze dyrektywy 2001/77. Gwarancja pochodzenia musi wyszczególniać źródło energii, z którego energia elektryczna została wyprodukowana, datę i miejsce produkcji, a w przypadku hydroelektrowni – jej moc.
(
44
)	Jak wynika z art. 2 lit. a) w związku z art. 5 ust. 1 tej dyrektywy, odnawialne źródła energii, dla których wystawia się gwarancje pochodzenia, to energie: wiatru, słoneczna, geotermiczna, falowa, pływów, wodna, biomasy, gazu z odpadów, gazu z zakładów oczyszczania ścieków i biogazów.
(
45
)	Artykuł 5 ust. 1 zdanie pierwsze tej dyrektywy.
(
46
)	Artykuł 5 ust. 2 dyrektywy 2001/77.
(
47
)	Artykuł 5 ust. 5 tej dyrektywy.
(
48
)	Artykuł 5 ust. 4 dyrektywy 2001/77.
(
49
)	Wyróżnienie moje.
(
50
)	Artykuł 4 ust. 2 tej dyrektywy.
(
51
)	Artykuł 8 tej dyrektywy.
(
52
)	Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno‑Społecznego i Komitetu Regionów – Ramy polityczne na okres 2020–2030 dotyczące klimatu i energii [COM(2014) 15 final].
(
53
)	Zobacz pkt 41 niniejszej opinii.
(
54
)	Zobacz podobnie pkt 71 opinii rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawach zakończonych ww. wyrokami w sprawach otwartego nieba.
(
55
)	Zobacz przypis 44 w niniejszej opinii.
(
56
)	Zobacz pkt 64 niniejszej opinii
(
57
)	Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie AETR, zgodnie z którym wspólne zasady mogą być przyjęte „w jakiejkolwiek formie”. Zobacz także ww. opinie 1/94 i 2/91.
(
58
)	Zobacz podobnie, E. Neframi, Les accords mixtes de la Communauté européenne: aspects communautaires et internationaux, praca naukowa, Bruylant 2007, gdzie podkreśla się, że „[s]tosując dyrektywę, państwa członkowskie nie wykonują niezależnej kompetencji pozostałej, lecz kompetencję ograniczoną. Tracą uprawnienie do decydowania co do istoty swoich działań, pozostając jednak uprawnione do określania ich trybu” (s. 50). Można nakreślić tu paralelę z utratą kompetencji spowodowaną przyjęciem dyrektywy harmonizującej w porządku prawa krajowego. W następstwie wykonania przez Unię jej kompetencji wewnętrznej państwa członkowskie nie mają już kompetencji do jednostronnego zmieniania treści zharmonizowanych przepisów krajowych (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 października 1985 r. w sprawie 28/84 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. 3097, pkt 28; z dnia 14 czerwca 1988 r. w sprawie 29/87 Dansk Denkavit, Rec. s. 2965, pkt 16).
(
59
)	Punkt 148.
(
60
)	Dz.U. 2001, L 12, s. 1.
(
61
)	Chodzi tu o art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001, zgodnie z którym, „[j]eżeli pozwany nie ma miejsca zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, jurysdykcję sądów każdego państwa członkowskiego [...] określa prawo tego państwa”.
(
62
)	C-45/07, Zb.Orz. s. I-701.
(
63
)	Punkty 19, 23.
(
64
)	Punkt 21.
(
65
)	Zobacz podobnie E. Neframi, Renforcement des obligations des États membres dans le domaine des relations extérieures, Revue trimestrielle de droit européen, 2009, s. 601.
(
66
)	Zobacz moje opinie w sprawach zakończonych ww. wyrokami: w sprawach połączonych Essent Belgium; w sprawie Ålands Vindkraft.
(
67
)	C-379/98, Rec. s. I-2099.
(
68
)	Jak można sądzić na podstawie Agence Europe nr 11016 z dnia 12 lutego 2014 r., dalsze negocjacje pomiędzy Unią i Konfederacją Szwajcarską mogą być zagrożone z powodu referendum z dnia 9 lutego 2014 r., zatytułowanego „Przeciwko masowej imigracji”.
(
69
)	Z wyjątkiem udziału w Europejskiej Agencji Ochrony Środowiska oraz Europejskiej Sieci Informacji i Obserwacji Środowiska. Zobacz umowa pomiędzy Wspólnotą Europejską a Konfederacją Szwajcarską dotycząca udziału Szwajcarii w Europejskiej Agencji Ochrony Środowiska oraz Europejskiej Sieci Informacji i Obserwacji Środowiska. (Dz.U. 2006, L 90, s. 37). Umowa zawarta i zatwierdzona w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2006/235/WE z dnia 2 lutego 2006 r. (Dz.U L 90, s. 36).
(
70
)	Zobacz pkt 24–27 niniejszej opinii.