62009CO0312_EL
Διάδικοι
Σκεπτικό της απόφασης
Διατακτικό
Διάδικοι
Στην υπόθεση C‑312/09,
με αντικείμενο αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 234 ΕΚ, που υπέβαλε το Ανώτατο Δικαστήριο Κύπρου (Κύπρος) με απόφαση της 14ης Ιουλίου 2009, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 5 Αυγούστου 2009, στο πλαίσιο της δίκης
Γιώργος Μιχαλιάς
κατά
Χριστίνας Α. Ιωάννου-Μιχαλιά,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έβδομο τμήμα),
συγκείμενο από τους R. Silva de Lapuerta (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, και J. Malenovský και T. von Danwitz, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: R. Grass
αφού ενημέρωσε το αιτούν δικαστήριο ότι προτίθεται να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη σύμφωνα με το άρθρο 104, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, του Κανονισμού Διαδικασίας του,
αφού κάλεσε τους ενδιαφερομένους στους οποίους αναφέρεται το άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου να υποβάλουν συναφώς τις παρατηρήσεις τους,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα,
εκδίδει την ακόλουθη
Διάταξη
Σκεπτικό της απόφασης
1. Η αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία των άρθρων 2, 42 και 46 του κανονισμού (ΕΚ) 1347/2000 του Συμβουλίου, της 29ης Μαΐου 2000, περί της διεθνούς δικαιοδοσίας, αναγνώρισης και εκτέλεσης αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας έναντι των κοινών τέκνων των συζύγων (ΕΕ L 160, σ. 19, στο εξής: κανονισμός).
2. Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ των συζύγων Γ. Μιχαλιά και Χ. Ιωάννου-Μιχαλιά, σχετικής με διαδικασία διαζυγίου την οποία κίνησε ενώπιον του Οικογενειακού Δικαστηρίου Λευκωσίας ο Γ. Μιχαλιάς.
Το κοινοτικό νομικό πλαίσιο
3. Ο κανονισμός σκοπεί στην ενοποίηση των κανόνων συγκρούσεως δικαιοδοσίας σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας, με σκοπό την αναγνώριση των αποφάσεων και την εκτέλεσή τους. Τα κριτήρια προσδιορισμού της δικαιοδοσίας που προβλέπει ο κανονισμός στηρίζονται στην αρχή ότι πρέπει να υπάρχει ένας πραγματικός σύνδεσμος μεταξύ του ενδιαφερόμενου διαδίκου και του κράτους μέλους που ασκεί τη δικαιοδοσία.
4. Το άρθρο 2 του εν λόγω κανονισμού προβλέπει ορισμένα κριτήρια για τον προσδιορισμό του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία.
5. Το άρθρο 42 του κανονισμού περιλαμβάνει μεταβατικές διατάξεις και έχει ως εξής:
«1. Οι διατάξεις του παρόντος κανονισμού εφαρμόζονται μόνο στις αγωγές που ασκούνται, στα δημόσια έγγραφα που εκδίδονται και στους δικαστικούς συμβιβασμούς που καταρτίζονται ενώπιον δικαστηρίου κατά τη διάρκεια δίκης, μετά την έναρξη της ισχύος του.
2. Αποφάσεις που εκδίδονται μετά την έναρξη ισχύος του παρόντος κανονισμού κατόπιν αγωγής που έχει ασκηθεί πριν από την ημερομηνία αυτή, αναγνωρίζονται και εκτελούνται σύμφωνα με τις διατάξεις του κεφαλαίου ΙΙΙ, αν η διεθνής δικαιοδοσία βασίστηκε σε κανόνες σύμφωνους με τις διατάξεις του κεφαλαίου ΙΙ του παρόντος κανονισμού ή με τις διατάξεις σύμβασης η οποία, κατά την ημερομηνία ασκήσεως της αγωγής, ίσχυε μεταξύ του κράτους μέλους προελεύσεως και του κράτους μέλους αναγνωρίσεως ή εκτελέσεως.»
6. Βάσει του άρθρου 46, ο κανονισμός τέθηκε σε ισχύ την 1η Μαρτίου 2001.
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
7. Αμφότεροι οι διάδικοι της κύριας δίκης, που έχουν την κυπριακή ιθαγένεια, γεννήθηκαν και διέμεναν μέχρι το 1988 στην Κύπρο. Στις 29 Δεκεμβρίου 1988 τέλεσαν θρησκευτικό γάμο στη Λεμεσό και από το 1989 εγκαταστάθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο όπου ασκούσαν τις επαγγελματικές τους δραστηριότητες και όπου διαμένουν ακόμη μέχρι σήμερα.
8. Στις 2 Απριλίου 2003, ο Γ. Μιχαλιάς υπέβαλε αίτηση διαζυγίου ενώπιον του Οικογενειακού Δικαστηρίου.
9. Στις 11 Οκτωβρίου 2004, η Χ. Ιωάννου-Μιχαλιά υπέβαλε αίτηση διαζυγίου στο Ηνωμένο Βασίλειο.
10. Με απόφαση της 5ης Ιουλίου 2005, το αρμόδιο βρετανικό δικαστήριο ανέστειλε την ενώπιον του διαδικασία μέχρι να διαπιστωθεί η διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου που επελήφθη πρώτο.
11. Στις 24 Νοεμβρίου 2004, η Χ. Ιωάννου-Μιχαλιά ζήτησε από το Οικογενειακό Δικαστήριο την απόρριψη της αιτήσεως διαζυγίου που είχε υποβάλει στην Κύπρο ο Γ. Μιχαλιάς, με το επιχείρημα ότι το εν λόγω δικαστήριο εστερείτο δικαιοδοσίας, στο μέτρο που κανένας από τους συζύγους δεν είχε τον τόπο διαμονής ή εργασίας του στην Κύπρο υπό την έννοια του ισχύοντος κυπριακού νόμου.
12. Στις 3 Ιουλίου 2006, το Οικογενειακό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, βάσει του εφαρμοστέου εθνικού δικαίου, δεν είχε κατά τόπον αρμοδιότητα προς εκδίκαση της υποβληθείσας στην Κύπρο αιτήσεως διαζυγίου.
13. Στις 3 Ιουλίου 2007, το Οικογενειακό Δικαστήριο εκλήθη, κατόπιν σχετικού αιτήματος του Γ. Μιχαλιά, να εξετάσει κατά πόσον ο κανονισμός, ιδίως το άρθρο του 2, παράγραφος 1, στοιχείο β΄, είχε εφαρμογή στην εκκρεμή ενώπιόν του αίτηση διαζυγίου.
14. Με απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 2007, το Οικογενειακό Δικαστήριο απεφάνθη ότι, στο μέτρο που η αίτηση διαζυγίου είχε υποβληθεί στην Κύπρο στις 2 Απριλίου 2003 και η Κύπρος κατέστη επίσημα μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης την 1η Μαΐου 2004, ο κανονισμός αυτός δεν είχε εφαρμογή. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Οικογενειακό Δικαστήριο απέρριψε την αίτηση διαζυγίου με το σκεπτικό ότι ήταν αναρμόδιο.
15. Ο Γ. Μιχαλιάς άσκησε έφεση ενώπιον του Ανωτάτου Δικαστηρίου Κύπρου, υποστηρίζοντας ότι το πρωτοδίκως επιληφθέν δικαστήριο εσφαλμένα αποφάνθηκε ότι δεν είχε δικαιοδοσία. Κατά την άποψή του, το Οικογενειακό Δικαστήριο εσφαλμένα έκρινε ότι το άρθρο 42 του κανονισμού δεν είχε εφαρμογή στην ένδικη διαφορά.
16. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Ανώτατο Δικαστήριο Κύπρου αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Ερμηνεύοντας ορθά και εφαρμόζοντας τα άρθρα 2, παράγραφος 1, 42 και 46 του κανονισμού […] έχουν τα Δικαστήρια ενός Κράτους Μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης (της Κύπρου) δικαιοδοσία σε:
α) Διαδικασίες διαζυγίου που αρχίζουν από τον σύζυγο στα δικαστήρια του κράτους Χ (της Κύπρου) τον Απρίλιο 2003 μετά που ο Κανονισμός τέθηκε σε ισχύ την 1 Μαρτίου 2001, αλλά πριν το Κράτος Χ (η Κύπρος) να γίνει Κράτος Μέλος την 1 Μαΐου 2004 και
β) Διαδικασίες διαζυγίου που ξεκίνησαν από τη σύζυγο μετά την 1/5/2004 στα Δικαστήρια ενός άλλου Κράτους Μέλους (Αγγλία) το οποίο καθ’ όλο τον ουσιώδη χρόνο ήταν Κράτος Μέλος.
Και οι δύο σύζυγοι ήταν καθ’ όλο τον ουσιώδη χρόνο μόνιμοι κάτοικοι στο Κράτος Υ (Αγγλία).
Και οι δύο σύζυγοι ήταν καθ’ όλο τον ουσιώδη χρόνο υπήκοοι του Κράτους Χ (Κύπρος).»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
17. Βάσει του άρθρου 104, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, του Κανονισμού Διαδικασίας, όταν δεν υπάρχει καμία εύλογη αμφιβολία ως προς την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο υποβληθέν με αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως ερώτημα το Δικαστήριο μπορεί να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη.
18. Το Δικαστήριο, αφού ενημέρωσε το αιτούν δικαστήριο και κατόπιν ακροάσεως των ενδιαφερομένων που αναφέρονται στο άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου, κρίνει ότι στο υποβληθέν με την υπό κρίση αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως ερώτημα μπορεί να δοθεί απάντηση κατά τα οριζόμενα στην εν λόγω διάταξη.
19. Με το ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινιστεί αν ο κανονισμός και, ιδίως, οι κανόνες περί διεθνούς δικαιοδοσίας που αυτός περιλαμβάνει, μπορεί να εφαρμοστεί στην εκκρεμή ενώπιον αυτού διαφορά.
20. Συναφώς, ο Γ. Μιχαλιάς υποστηρίζει ότι, σύμφωνα με τα άρθρα 2, παράγραφος 1, 42 και 46 του κανονισμού, το Οικογενειακό Δικαστήριο έχει δικαιοδοσία να αποφανθεί στο πλαίσιο τόσο της διαδικασίας διαζυγίου που κινήθηκε ενώπιόν του όσο και της αγωγής διαζυγίου που ασκήθηκε ενώπιον του βρετανικού δικαστηρίου, δεδομένου ότι αμφότεροι οι σύζυγοι είναι Κύπριοι υπήκοοι.
21. Η Χ. Ιωάννου-Μιχαλιά φρονεί ότι ο κανονισμός δεν απονέμει διεθνή δικαιοδοσία στα κυπριακά δικαστήρια προς εκδίκαση προσφυγών που ασκήθηκαν ενώπιόν τους πριν την προσχώρηση της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα κυπριακά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία αποκλειστικώς προς εκδίκαση αγωγών που ασκήθηκαν μετά την έναρξη ισχύος του εν λόγω κανονισμού στην Κύπρο, ήτοι μετά την 1η Μαΐου 2004. Εξάλλου, τα βρετανικά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθούν επί της διαδικασίας διαζυγίου που κινήθηκε ενώπιόν τους.
22. Όσον αφορά το υπό στοιχείο α΄ σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος, η Κυπριακή, η Τσεχική, η Γερμανική, η Ουγγρική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων φρονούν ότι τα άρθρα 2, 42 και 46 του κανονισμού πρέπει να ερμηνευτούν υπό την έννοια ότι ο εν λόγω κανονισμός δεν εφαρμόζεται σε ένδικες διαδικασίες που κινήθηκαν πριν την έναρξη ισχύος του, αλλά πριν το κράτος ενώπιον των δικαστηρίων του οποίου κινήθηκε η διαδικασία καταστεί κράτος μέλος της Ένωσης.
23. Όσον αφορά το υπό στοιχείο β΄ σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος, η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι είναι απαράδεκτο. Κατά την Πορτογαλική Κυβέρνηση, οσάκις το δικαστήριο που επελήφθη πρώτο αποφαίνεται ότι δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία προς εκδίκαση της οικείας διαφοράς, το δικαστήριο που επιλαμβάνεται μεταγενέστερα στερείται διεθνούς δικαιοδοσίας να αποφανθεί επ’ αυτής. Κατά την άποψη της Επιτροπής, η διαδικασία διαζυγίου την οποία κίνησε η Χ. Ιωάννου-Μιχαλιά ενώπιον των βρετανικών δικαστηρίων διέπεται από τον κανονισμό.
24. Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να υπομνησθεί, καταρχάς, ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ο κανονισμός άρχισε να εφαρμόζεται στα προσχωρήσαντα την 1η Μαΐου 2004 στην Ένωση κράτη μόνον από της ημερομηνίας αυτής (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, C‑168/08, Hadadi, δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 26).
25. Στο πλαίσιο της υποθέσεως της κύριας δίκης πρέπει επίσης να υπομνησθεί ότι, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 2, της Πράξης περί των όρων προσχωρήσεως της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας της Εσθονίας, της Κυπριακής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας της Λεττονίας, της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, της Δημοκρατίας της Ουγγαρίας, της Δημοκρατίας της Μάλτας, της Δημοκρατίας της Πολωνίας, της Δημοκρατίας της Σλοβενίας και της Σλοβακικής Δημοκρατίας και των προσαρμογών των Συνθηκών επί των οποίων βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 2003, L 236, σ. 33), σε συνδυασμό, αφενός, με τα άρθρα 2 και 24 καθώς και με το παράρτημα VII περί των όρων προσχωρήσεως των εν λόγω κρατών, και, αφετέρου, με το άρθρο 42, παράγραφος 1, του κανονισμού, ο κανονισμός δεν εφαρμόζεται σε εκκρεμή σε κράτος μέλος ένδικη διαδικασία, οσάκις η διαδικασία αυτή κινήθηκε πριν την ημερομηνία προσχωρήσεως του οικείου κράτους στην Ένωση.
26. Επιπροσθέτως, παρατηρείται ότι καμία από τις προαναφερθείσες διατάξεις δεν περιέχει κανόνα επιτρέποντα την αναδρομική εφαρμογή του κανονισμού σε αιτήσεις υποβληθείσες ενώπιον δικαστηρίου των προαναφερθέντων κρατών πριν την ημερομηνία προσχωρήσεως των κρατών αυτών στην Ένωση.
27. Όσον αφορά τη μεταβατικού χαρακτήρα διάταξη του άρθρου 42, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, πρέπει να υπογραμμισθεί ότι, όπως ορθώς επισήμανε η Επιτροπή, η διάταξη αυτή δεν αφορά τις αποφάσεις σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία ορισμένου δικαστηρίου. Ο κανόνας που διατυπώνεται στην εν λόγω διάταξη σκοπεί να καταστήσει δυνατή την αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων που εκδίδονται μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού, ακόμη και αν οι αγωγές είχαν ασκηθεί σε προγενέστερη ημερομηνία, υπό την προϋπόθεση πάντως ότι η διεθνής δικαιοδοσία βασίστηκε σε κανόνες που προβλέπει το κεφάλαιο ΙΙ του κανονισμού.
28. Όμως, όπως προκύπτει από τα πραγματικά και νομικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, οι προϋποθέσεις εφαρμογής του μεταβατικού αυτού κανόνα, που ορίζονται στο άρθρο 42, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, δεν πληρούνται.
29. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να εξετάσει τη διεθνή δικαιοδοσία του υπό το πρίσμα των διεθνών συμβάσεων που δεσμεύουν το κράτος του καθώς και του εσωτερικού του δικαίου στον οικείο τομέα και όχι με βάση τις διατάξεις του κανονισμού.
30. Όσον αφορά την τελευταία πτυχή του προδικαστικού ερωτήματος, αρκεί η παρατήρηση ότι το αιτούν δικαστήριο δεν είναι δυνατό να έχει διεθνή δικαιοδοσία προς εκδίκαση αιτήσεως διαζυγίου υποβληθείσας ενώπιον δικαστηρίου άλλου κράτους μέλους.
31. Επομένως, στο υποβληθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ο κανονισμός δεν εφαρμόζεται σε αγωγή διαζυγίου ασκηθείσα ενώπιον δικαστηρίου ορισμένου κράτους πριν το κράτος αυτό καταστεί κράτος μέλος της Ένωσης.
Επί των δικαστικών εξόδων
32. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Διατακτικό
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έβδομο τμήμα), αποφαίνεται:
Ο κανονισμός (ΕΚ) 1347/2000 του Συμβουλίου, της 29ης Μαΐου 2000, περί της διεθνούς δικαιοδοσίας, αναγνώρισης και εκτέλεσης αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας έναντι των κοινών τέκνων των συζύγων, δεν εφαρμόζεται σε αγωγή διαζυγίου ασκηθείσα ενώπιον δικαστηρίου ορισμένου κράτους πριν το κράτος αυτό καταστεί κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.