62019CC0815
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 9ης Δεκεμβρίου 2020 (
1
)
Υπόθεση C‑815/19
Natumi GmbH
κατά
Land Nordrhein-Westfalen,
παρισταμένου του
Vertreter des Bundesinteresses beim Bundesverwaltungsgericht
[αίτηση του Bundesverwaltungsgericht(Ομοσπονδιακoύ Διοικητικού Δικαστηρίου, Γερμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Κανονισμός (ΕΚ) 834/2007 – Κανονισμός (ΕΚ) 889/2008 – Βιολογική παραγωγή και επισήμανση των βιολογικών προϊόντων – Χρησιμοποίηση ορισμένων μη βιολογικών συστατικών γεωργικής προελεύσεως κατά τη μεταποίηση τροφίμων – Φύκι λιθοθάμνιο (Lithothamnium calcareum) – Επισήμανση “ασβέστιο”»
I. Εισαγωγή
1.
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία, αφενός, του κανονισμού (ΕΚ) 834/2007 του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 2007, για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 (
2
), και, αφετέρου, του κανονισμού (ΕΚ) 889/2008 της Επιτροπής, της 5ης Σεπτεμβρίου 2008, σχετικά με τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων όσον αφορά τον βιολογικό τρόπο παραγωγής, την επισήμανση και τον έλεγχο των προϊόντων (
3
).
2.
Η υπό κρίση αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της εταιρίας Natumi GmbH και του Land Nordrhein-Westfalen (ομόσπονδου κράτους της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, Γερμανία), που εκπροσωπήθηκε από τη Landesamt für Natur, Umwelt und Verbraucherschutz Nordrhein-Westfalen (αρχή προστασίας της φύσης, του περιβάλλοντος και των καταναλωτών της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, Γερμανία), όσον αφορά την αμφισβητούμενη χρησιμοποίηση μη βιολογικού προϊόντος, εν προκειμένω του φυκιού λιθοθάμνιου (Lithothamnium calcareum), κατά τη μεταποίηση τροφίμου και όσον αφορά τη χρησιμοποίηση όρων που αφορούν τον τρόπο βιολογικής παραγωγής καθώς και την αναφορά του ασβεστίου στην επισήμανση του τροφίμου που έχει μεταποιηθεί με τον τρόπο αυτόν.
3.
Η υπόθεση αυτή παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αποφανθεί επί του ζητήματος κατά πόσον επιτρέπεται να χρησιμοποιηθεί ή όχι, σε μεταποιημένα βιολογικά τρόφιμα, μια ουσία η οποία, μολονότι περιλαμβάνεται στον περιοριστικό κατάλογο των μη βιολογικών γεωργικών συστατικών που επιτρέπονται στον τομέα αυτόν, εντούτοις χρησιμοποιείται ως πηγή ανόργανων ή μικροθρεπτικών συστατικών που δεν επιτρέπονται ούτε από τη νομοθεσία της Ένωσης ούτε από συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης νομοθεσία κράτους μέλους. Κατ’ ουσίαν, αυτό είναι το ερώτημα που τίθεται στο Δικαστήριο.
4.
Με τις παρούσες προτάσεις θα προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει αρνητικά στο ερώτημα αυτό.
II. Το δίκαιο της Ένωσης
Α.
Ο κανονισμός 834/2007
5.
Ο κανονισμός 834/2007 αναφέρει, στις αιτιολογικές σκέψεις 3, 5, 20, 22 και 25, τα ακόλουθα:
«(3)
Το […] νομικό πλαίσιο [της Ένωσης] που διέπει τον κλάδο της βιολογικής παραγωγής θα πρέπει να αποσκοπεί στη διασφάλιση του θεμιτού ανταγωνισμού και της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς βιολογικών προϊόντων, καθώς και στη διατήρηση και τη δικαίωση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών στα προϊόντα με ετικέτα που δηλών[ουν] ότι είναι βιολογικά. […]
[…]
(5)
Ενδείκνυται, επομένως, να καθορισθούν με μεγαλύτερη σαφήνεια οι στόχοι, οι βασικές αρχές και οι κανόνες που ισχύουν για τη βιολογική παραγωγή, ως συμβολή στη διαφάνεια, στη δημιουργία εμπιστοσύνης στους καταναλωτές και σε εναρμονισμένη αντίληψη της έννοιας της βιολογικής παραγωγής.
[…]
(20)
Τα μεταποιημένα τρόφιμα θα πρέπει να επισημαίνονται ως βιολογικά μόνον στις περιπτώσεις όπου είναι βιολογικά όλα ή σχεδόν όλα τα συστατικά γεωργικής προέλευσης. Ωστόσο, θα πρέπει να προβλέπονται ειδικές διατάξεις περί επισήμανσης για τα μεταποιημένα τρόφιμα που περιέχουν γεωργικά συστατικά μη βιολογικής προέλευσης, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των μη εκτρεφόμενων ψαριών και θηραμάτων. […]
[…]
(22)
Είναι σημαντικό να διατηρηθεί η εμπιστοσύνη των καταναλωτών στα βιολογικά προϊόντα. Ως εκ τούτου, οι εξαιρέσεις από τις απαιτήσεις που ισχύουν για τη βιολογική παραγωγή θα πρέπει να περιορίζονται αυστηρά στις περιπτώσεις που θεωρείται δικαιολογημένη η εφαρμογή έκτακτων κανόνων.
[…]
(25)
Θεωρείται […] σκόπιμο να περιορισθεί η χρήση του λογότυπου [βιολογικής παραγωγής της Ευρωπαϊκής Ένωσης] σε προϊόντα που περιέχουν μόνον ή σχεδόν μόνον βιολογικά συστατικά, ούτως ώστε να μην παραπλανώνται οι καταναλωτές ως προς τη βιολογική προέλευση του όλου προϊόντος. Κατά συνέπεια, δεν θα πρέπει να επιτρέπεται η χρήση του στην επισήμανση για προϊόντα μετατροπής ή μεταποιημένα τρόφιμα στα οποία το βιολογικό ποσοστό είναι μικρότερο του 95 % των συστατικών γεωργικής προέλευσης.»
6.
Το άρθρο 1 του εν λόγω κανονισμού, με τίτλο «Σκοπός και πεδίο εφαρμογής», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Ο παρών κανονισμός παρέχει τη βάση για την αειφόρο ανάπτυξη της βιολογικής παραγωγής με παράλληλη εξασφάλιση της αποτελεσματικής λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς, διασφάλιση του θεμιτού ανταγωνισμού, εξασφάλιση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών και προστασία των συμφερόντων τους.
Ο παρών κανονισμός ορίζει κοινούς στόχους και αρχές προς υποστήριξη των κανόνων που θεσπίζονται δυνάμει του παρόντος κανονισμού σχετικά με:
α)
όλα τα στάδια παραγωγής, παρασκευής και διανομής βιολογικών προϊόντων και τους σχετικούς ελέγχους·
β)
τη χρήση, στην επισήμανση και στη διαφήμιση, ενδείξεων που αναφέρονται στη βιολογική παραγωγή.
2.   Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται στα ακόλουθα γεωργικά προϊόντα, συμπεριλαμβανομένων των προϊόντων της υδατοκαλλιέργειας, εάν τα προϊόντα αυτά διατίθενται στην αγορά ή προορίζονται να διατεθούν στην αγορά:
α)
ζωντανά ή αμεταποίητα γεωργικά προϊόντα·
β)
μεταποιημένα γεωργικά προϊόντα για χρήση ως τρόφιμα·
γ)
ζωοτροφές·
[…]
4.   Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται με την επιφύλαξη άλλων [διατάξεων της Ένωσης] ή εθνικών διατάξεων, σύμφωνα με το […] δίκαιο [της Ένωσης] για τα προϊόντα που καθορίζονται στο παρόν άρθρο, όπως διατάξεις που διέπουν την παραγωγή, την παρασκευή, την εμπορία, την επισήμανση και τον έλεγχο, καθώς και τη νομοθεσία για τα τρόφιμα και τη διατροφή των ζώων.»
7.
Το άρθρο 6 του κανονισμού 834/2007, με τίτλο «Ειδικές αρχές της μεταποίησης των βιολογικών τροφίμων», προβλέπει τα ακόλουθα:
«[Η] παραγωγή μεταποιημένων βιολογικών τροφίμων βασίζεται στις ακόλουθες ειδικές αρχές:
α)
παραγωγή βιολογικών τροφίμων από βιολογικά γεωργικά συστατικά, εκτός από τις περιπτώσεις που κάποιο συστατικό δεν είναι διαθέσιμο στο εμπόριο υπό μορφή βιολογικού προϊόντος·
β)
περιορισμός της χρήσης πρόσθετων υλών τροφίμων, μη βιολογικών συστατικών που έχουν κυρίως τεχνολογικές λειτουργίες και λειτουργίες επί των αισθήσεων καθώς και μικροθρεπτικών στοιχείων και βοηθητικών μέσων επεξεργασίας προκειμένου να χρησιμοποιούνται στον ελάχιστο δυνατό βαθμό και μόνον όταν υφίσταται ουσιώδης τεχνολογική ανάγκη ή για συγκεκριμένους διατροφικούς σκοπούς·
γ)
αποκλεισμός ουσιών και μεθόδων μεταποίησης που μπορούν να παραπλανήσουν ως προς την πραγματική φύση του προϊόντος·
δ)
προσοχή στη μεταποίηση των τροφίμων, κατά προτίμηση χρησιμοποιώντας βιολογικές, μηχανικές και φυσικές μεθόδους».
8.
Το άρθρο 13 του εν λόγω κανονισμού, με τίτλο «Κανόνες παραγωγής για τα φύκια», ορίζει τα εξής:
«1.   Η συλλογή άγριων φυκιών και μερών αυτών, που αναπτύσσονται φυσιολογικά στη θάλασσα, θεωρείται ως βιολογική μέθοδος παραγωγής υπό τον όρο ότι:
α)
οι περιοχές ανάπτυξης είναι υψηλής οικολογικής ποιότητας […] που δεν είναι ακατάλληλ[ες] για λόγους υγείας. Μέχρις ότου θεσπισθούν λεπτομερέστεροι κανόνες στην εκτελεστική νομοθεσία, τα άγρια βρώσιμα φύκια δεν συλλέγονται από περιοχές που δεν πληρούν τα κριτήρια των ζωνών κατηγορίας Α ή Β, όπως ορίζονται στο παράρτημα ΙΙ του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 854/2004 [ (
4
)]·
[…]».
9.
Το άρθρο 14, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, σημείο iv, του κανονισμού 834/2007 προβλέπει τα ακόλουθα:
«Για τη ζωική παραγωγή […] ισχύουν οι ακόλουθοι κανόνες:
[…]
δ)
ως προς τις ζωοτροφές:
[…]
iv)
μη βιολογικά υλικά ζωοτροφών φυτικής προέλευσης, υλικά ζωοτροφών ζωικής και ανόργανης προέλευσης, πρόσθετες ύλες ζωοτροφών, ορισμένα προϊόντα που χρησιμοποιούνται στη διατροφή των ζώων και βοηθητικά μέσα επεξεργασίας χρησιμοποιούνται μόνον εφόσον έχουν εγκριθεί για χρήση σε βιολογικές παραγωγές δυνάμει του άρθρου 16».
10.
Το άρθρο 19 του εν λόγω κανονισμού, με τίτλο «Γενικοί κανόνες παραγωγής μεταποιημένων τροφίμων», ορίζει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Για τη σύνθεση των βιολογικών μεταποιημένων τροφίμων ισχύουν οι ακόλουθοι όροι:
α)
το προϊόν παράγεται κυρίως από συστατικά γεωργικής προέλευσης· προκειμένου να καθορίζεται εάν ένα προϊόν παράγεται κυρίως από συστατικά γεωργικής προέλευσης, δεν λαμβάνονται υπόψη το προστιθέμενο νερό και μαγειρικό αλάτι·
β)
μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνο πρόσθετες ύλες, βοηθητικά μέσα επεξεργασίας, αρτύματα, νερό, αλάτι, παρασκευάσματα μικροοργανισμών και ενζύμων, ανόργανα στοιχεία, ιχνοστοιχεία, βιταμίνες, καθώς και αμινοξέα και άλλα μικροθρεπτικά στοιχεία στα τρόφιμα για ειδικές διατροφικές χρήσεις, εφόσον έχουν εγκριθεί για χρήση σε βιολογική παραγωγή σύμφωνα με το άρθρο 21·
γ)
μη βιολογικά γεωργικά συστατικά μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνον εάν έχουν εγκριθεί για χρήση σε βιολογική παραγωγή σύμφωνα με το άρθρο 21 ή έχουν επιτραπεί προσωρινά από κράτος μέλος·
[…]».
11.
Το άρθρο 21 του εν λόγω κανονισμού, με τίτλο «Κριτήρια για ορισμένα προϊόντα και ουσίες που χρησιμοποιούνται στη μεταποίηση», έχει την εξής διατύπωση:
«1.   Η έγκριση προϊόντων και ουσιών προς χρήση σε βιολογική παραγωγή και η εισαγωγή τους στον περιοριστικό κατάλογο προϊόντων και ουσιών του άρθρου 19 παράγραφος 2 στοιχεία β) και γ) εξαρτώνται από τους στόχους και τις αρχές του τίτλου ΙΙ και τα ακόλουθα κριτήρια που αξιολογούνται στο σύνολό τους:
i)
δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις εγκεκριμένες σύμφωνα με το παρόν κεφάλαιο·
ii)
χωρίς τη χρήση τους, είναι αδύνατη η παραγωγή ή η διατήρηση του τροφίμου ή η τήρηση συγκεκριμένων διαιτητικών απαιτήσεων βάσει της […] νομοθεσίας [της Ένωσης].
[…]
2.   Σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 37 παράγραφος 2, η [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή αποφασίζει σχετικά με την έγκριση των αναφερόμενων στην παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου προϊόντων και ουσιών και την εισαγωγή τους στον περιοριστικό κατάλογο και καθορίζει ειδικές προϋποθέσεις και όρια χρήσης τους και αποφασίζει, εφόσον απαιτείται, την απόσυρση προϊόντων.
[…]»
12.
Το άρθρο 23 του κανονισμού 834/2007, με τίτλο «Χρήση όρων που αναφέρονται στη βιολογική παραγωγή», ορίζει τα εξής:
«1.   Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, ένα προϊόν θεωρείται ότι φέρει ενδείξεις σχετικές με τη βιολογική μέθοδο παραγωγής όταν, στην επισήμανση, στο διαφημιστικό υλικό ή στα εμπορικά έγγραφα, το προϊόν, τα συστατικά του ή τα υλικά ζωοτροφών περιγράφονται με όρους που υπονοούν, για τον αγοραστή, ότι το προϊόν, τα συστατικά του ή τα υλικά ζωοτροφών έχουν ληφθεί σύμφωνα με τους κανόνες που καθορίζονται στον παρόντα κανονισμό. Ειδικότερα, οι όροι που απαριθμούνται στο παράρτημα, καθώς και τα παράγωγα ή τα υποκοριστικά τους, όπως “βιο” και “οικο”, μπορούν να χρησιμοποιούνται, μόνα ή σε συνδυασμό, σε όλη την έκταση και σε οποιαδήποτε γλώσσα της [Ευρωπαϊκής Ένωσης] για την επισήμανση και τη διαφήμιση προϊόντων που πληρούν τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού.
Στην επισήμανση και τη διαφήμιση ζωντανών ή αμεταποίητων γεωργικών προϊόντων, είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται όροι σχετικοί με τη βιολογική μέθοδο παραγωγής, μόνον εφόσον επιπροσθέτως όλα τα συστατικά των εν λόγω προϊόντων έχουν επίσης παραχθεί σύμφωνα με τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού.
2.   Οι όροι που αναφέρονται στην παράγραφο 1 δεν χρησιμοποιούνται πουθενά στην [Ένωση] και σε καμία […] γλώσσα [της Ένωσης] για την επισήμανση, τη διαφήμιση και τα εμπορικά έγγραφα προϊόντων που δεν πληρούν τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού, εκτός αν δεν εφαρμόζονται σε γεωργικά προϊόντα τροφίμων ή ζωοτροφών ή σαφώς δεν συνδέονται με τη βιολογική παραγωγή.
Επιπλέον, στην επισήμανση ή τη διαφήμιση δεν χρησιμοποιούνται όροι ή πρακτικές, συμπεριλαμβανομένων των όρων εμπορικών σημάτων, που υπάρχει πιθανότητα να παραπλανήσουν τον καταναλωτή ή τον χρήστη υπονοώντας ότι ένα προϊόν ή τα συστατικά του πληρούν τις απαιτήσεις του παρόντος κανονισμού.
[…]
4.   Όσον αφορά τα μεταποιημένα τρόφιμα, οι όροι της παραγράφου 1 μπορούν να χρησιμοποιούνται:
α)
στην περιγραφή πώλησης υπό την προϋπόθεση ότι:
i)
το μεταποιημένο τρόφιμο είναι σύμφωνο προς το άρθρο 19·
ii)
τουλάχιστον το 95 % κατά βάρος των συστατικών του γεωργικής προέλευσης είναι βιολογικό·
β)
μόνο στον κατάλογο συστατικών, υπό τον όρο ότι το τρόφιμο συμμορφώνεται προς το άρθρο 19 παράγραφος 1 και παράγραφος 2 στοιχεία α), β) και δ)·
[…]».
Β.
Ο κανονισμός 889/2008
13.
Οι αιτιολογικές σκέψεις 20 και 21 του κανονισμού 889/2008 έχουν ως εξής:
«(20)
Είναι απαραίτητη η χρησιμοποίηση ορισμένων μη βιολογικών προϊόντων και ουσιών για να διασφαλιστεί η παραγωγή ορισμένων μεταποιημένων τροφίμων και ζωοτροφών βιολογικής παραγωγής. Απαιτείται περισσότερος χρόνος για την εναρμόνιση των κανόνων επεξεργασίας του οίνου σε […] επίπεδο [Ένωσης]. Συνεπώς, τα προαναφερθέντα προϊόντα πρέπει να εξαιρεθούν όσον αφορά την επεξεργασία οίνου μέχρις ότου καθορισθούν ειδικοί κανόνες σε μελλοντικό στάδιο.
(21)
Για τους σκοπούς της μεταποίησης βιολογικών τροφίμων, ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 [ (
5
)] ενέκρινε, με σαφώς προσδιορισμένους όρους, τη χρησιμοποίηση ορισμένων βοηθητικών μέσων επεξεργασίας και μη βιολογικών συστατικών γεωργικής προέλευσης. Για να εξασφαλιστεί η συνέχεια της βιολογικής γεωργίας, πρέπει να εξακολουθήσει να επιτρέπεται η χρησιμοποίηση των εν λόγω προϊόντων και ουσιών σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 21 παράγραφος 2 του κανονισμού […] 834/2007. Για λόγους σαφήνειας, πρέπει ακόμη να περιληφθούν στα παραρτήματα του παρόντος κανονισμού τα προϊόντα και οι ουσίες που είχαν εγκριθεί βάσει του κανονισμού […] 2092/91. Στους καταλόγους αυτούς μπορούν να προστεθούν στο μέλλον και άλλα προϊόντα και ουσίες σύμφωνα με διαφορετική νομική βάση, συγκεκριμένα το άρθρο 21 παράγραφος 2 του κανονισμού […] 834/2007. Πρέπει, λοιπόν, να προσδιοριστεί το διακριτό καθεστώς κάθε κατηγορίας προϊόντων και ουσιών με την προσθήκη ενός συμβόλου στον κατάλογο».
14.
Ο τίτλος II, κεφάλαιο 1α, του κανονισμού 889/2008, σχετικά με την «[π]αραγωγή φυκιών», προβλέπει στο άρθρο 6α, με τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», τα εξής:
«Το παρόν κεφάλαιο ορίζει λεπτομερείς κανόνες παραγωγής για τα φύκια.
Για τους σκοπούς του παρόντος κεφαλαίου ο όρος “φύκια” περιλαμβάνει τα πολυκύτταρα θαλάσσια άλγη, το φυτοπλαγκτόν και τα μικροφύκη.»
15.
Το άρθρο 22, στοιχείο δʹ, του εν λόγω κανονισμού ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του άρθρου 14 παράγραφος 1 στοιχείο δ) σημείο iv) του κανονισμού […] 834/2007, επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται μόνο οι ακόλουθες ουσίες κατά τη μεταποίηση βιολογικών ζωοτροφών και τη διατροφή ζώων βιολογικής εκτροφής[:]
[…]
δ)
πρώτες ύλες ζωοτροφών ανόργανης προέλευσης που περιλαμβάνονται στο παράρτημα V τμήμα 1.»
16.
Το άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 889/2008 έχει την εξής διατύπωση:
«Για τους σκοπούς του άρθρου 19 παράγραφος 2 στοιχείο β) του κανονισμού […] 834/2007, επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται μόνον οι ακόλουθες ουσίες κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων, με εξαίρεση τα προϊόντα του αμπελοοινικού τομέα, στα οποία εφαρμόζονται οι διατάξεις του κεφαλαίου 3α:
[…]
στ)
ανόργανες ουσίες (συμπεριλαμβανομένων των ιχνοστοιχείων), βιταμίνες, αμινοξέα και μικροθρεπτικά στοιχεία με την προϋπόθεση ότι:
i)
η χρήση τους σε τρόφιμα για κανονική κατανάλωση “επιβάλλεται άμεσα εκ του νόμου”, υπό την έννοια ότι επιβάλλεται άμεσα από διατάξεις της ενωσιακής νομοθεσίας ή από διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας που συμβιβάζονται με την ενωσιακή νομοθεσία, με συνέπεια το τρόφιμο να μην μπορεί να διατεθεί καθόλου στην αγορά ως τρόφιμο για κανονική κατανάλωση αν δεν προστεθούν οι εν λόγω ανόργανες ουσίες, βιταμίνες, αμινοξέα ή μικροθρεπτικά στοιχεία· ή
ii)
όσον αφορά τρόφιμο που διατίθεται στην αγορά ως έχον ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ή επίδραση σε σχέση με την υγεία ή τη διατροφή ή σε σχέση με τις ανάγκες συγκεκριμένων ομάδων καταναλωτών:
–
σε προϊόντα που αναφέρονται στο άρθρο 1 παράγραφος 1 στοιχεία α) και β) του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 609/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου [ (
6
)], η χρήση τους επιτρέπεται από τον εν λόγω κανονισμό και από πράξεις που εκδίδονται με βάση το άρθρο 11 παράγραφος 1 του εν λόγω κανονισμού για τα σχετικά προϊόντα, [ή]
–
σε προϊόντα που ρυθμίζονται με την οδηγία 2006/125/ΕΚ της Επιτροπής [ (
7
)], η χρήση τους επιτρέπεται από την εν λόγω οδηγία, ή
–
σε προϊόντα που ρυθμίζονται με την οδηγία 2006/141/ΕΚ της Επιτροπής [ (
8
)], η χρήση τους επιτρέπεται από την εν λόγω οδηγία.»
17.
Το άρθρο 28 του κανονισμού 889/2008 ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του άρθρου 19 παράγραφος 2 στοιχείο γ) του κανονισμού […] 834/2007, τα μη βιολογικά γεωργικά συστατικά που απαριθμούνται στο παράρτημα ΙΧ του παρόντος κανονισμού επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται στην επεξεργασία βιολογικών τροφίμων.»
18.
Το παράρτημα V του κανονισμού 889/2008 αφορά τις «[π]ρώτες ύλες ζωοτροφών αναφερόμενες στο άρθρο 22 στοιχείο δ), στο άρθρο 24 παράγραφος 2 και στο άρθρο 25ιγ παράγραφος 1». Το τμήμα 1 αυτού περιλαμβάνει κατάλογο με τις «[π]ρώτες ύλες ζωοτροφών ορυκτής προέλευσης» στον οποίο περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, τα ασβεστούχα θαλάσσια οστρακοειδή, τα ασβεστούχα θαλάσσια φύκη (maerl), το λιθοθάμνιο (Lithotamn), το γλυκονικό ασβέστιο και το ανθρακικό ασβέστιο.
19.
Το παράρτημα VIII, τμήμα A, του εν λόγω κανονισμού, σε συνδυασμό με το οποίο πρέπει να ερμηνεύεται το άρθρο 27, ορίζει ότι το ανθρακικό ασβέστιο (E 170) δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται για χρώση ή εμπλουτισμό των προϊόντων με ασβέστιο.
20.
Το παράρτημα IX του εν λόγω κανονισμού, με τίτλο «Συστατικά γεωργικής προέλευσης που δεν έχουν παραχθεί με βιολογική μέθοδο, όπως αναφέρεται στο άρθρο 28», περιλαμβάνει ένα τμήμα 1 που αφορά τα «[μ]η μεταποιημένα φυτικά προϊόντα και προϊόντα που έχουν παραχθεί από αυτά με επεξεργασία». Στο σημείο 1.3 περιλαμβάνονται τα «[φ]ύκια, συμπεριλαμβανομένων των φυκιών, των οποίων η χρήση επιτρέπεται σε κλασικά παρασκευάσματα τροφίμων».
Γ.
Ο κανονισμός (ΕΚ) 1925/2006
21.
Το άρθρο 3 του κανονισμού (ΕΚ) 1925/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με την προσθήκη βιταμινών και ανόργανων συστατικών και ορισμένων άλλων ουσιών στα τρόφιμα (
9
), με τίτλο «Απαιτήσεις προσθήκης βιταμινών και ανόργανων συστατικών», ορίζει στην παράγραφο 1 τα ακόλουθα:
«Με την επιφύλαξη των κανόνων του παρόντος κανονισμού, σε τρόφιμα μπορούν να προστίθενται μόνον οι βιταμίνες ή/και τα ανόργανα συστατικά που απαριθμούνται στο Παράρτημα Ι, με τις μορφές που απαριθμούνται στο Παράρτημα ΙΙ.»
22.
Το παράρτημα I του κανονισμού 1925/2006, με τίτλο «Βιταμίνες και ανόργανα συστατικά που επιτρέπεται να προστίθενται στα τρόφιμα», περιλαμβάνει στο σημείο 2, σχετικά με τα «[α]νόργανα συστατικά», μεταξύ άλλων, το ασβέστιο.
23.
Το παράρτημα II του εν λόγω κανονισμού, με τίτλο «Σκευάσματα βιταμινών και ανόργανα συστατικά που επιτρέπεται να προστίθενται στα τρόφιμα», περιλαμβάνει στο σημείο 2, σχετικά με τα «[α]νόργανα συστατικά», μεταξύ άλλων, το ανθρακικό ασβέστιο, το χλωριούχο ασβέστιο, το κιτρικό μηλικό ασβέστιο, τα άλατα ασβεστίου του κιτρικού οξέος, το γλυκονικό ασβέστιο, το γλυκεροφωσφορικό ασβέστιο, το γαλακτικό ασβέστιο, τα άλατα ασβεστίου του ορθοφωσφορικού οξέος, το υδροξείδιο του ασβεστίου, το μηλικό ασβέστιο, το οξείδιο του ασβεστίου, το θειικό ασβέστιο και τους ασβεστιούχους φωσφορυλιωμένους ολιγοσακχαρίτες.
Δ.
Ο κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011
24.
Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο στʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 1169/2011 (
10
) ορίζει το «συστατικό» ως «οποιαδήποτε ουσία ή προϊόν, συμπεριλαμβανομένων των αρωματικών υλών, των προσθέτων τροφίμων και των ενζύμων τροφίμων, καθώς και οιοδήποτε στοιχείο ενός σύνθετου συστατικού, οι οποίες χρησιμοποιούνται στην παρασκευή ή επεξεργασία ενός τροφίμου και εξακολουθούν να υπάρχουν στο τελικό προϊόν, ακόμη και σε διαφοροποιημένη μορφή· τα υπολείμματα δεν θεωρούνται “συστατικά”».
25.
Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο ιθʹ, του εν λόγω κανονισμού ορίζει τις «θρεπτικές ουσίες» ως «πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπαρά, εδώδιμες ίνες, νάτριο, βιταμίνες και ανόργανα συστατικά που απαριθμούνται στο παράρτημα ΧΙΙΙ μέρος Α σημείο 1 του παρόντος κανονισμού, καθώς και ουσίες που ανήκουν σε μια από αυτές τις κατηγορίες ή αποτελούν συστατικά της».
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
26.
Η αναιρεσείουσα στην κύρια δίκη, η εταιρία Natumi, είναι παραγωγός ροφημάτων σόγιας και ρυζιού τα οποία εμπορεύεται ως προσυσκευασμένα. Προσθέτει στα ροφήματά της λιθοθάμνιο, ένα κόκκινο κοραλλιογενές φύκι με τη μορφή σκόνης που λαμβάνεται από ιζήματα του νεκρού φυκιού που καθαρίζονται, συνθλίβονται και αποξηραίνονται. Το εν λόγω φύκι περιέχει κυρίως ανθρακικό ασβέστιο και ανθρακικό μαγνήσιο.
27.
Η Natumi εμπορεύεται, μεταξύ άλλων, ένα ποτό που ονομάζεται «Soja-Drink-Calcium», με την ένδειξη «bio» και τις εξής επισημάνσεις: «ασβέστιο», «με θαλάσσιο φύκι πλούσιο σε ασβέστιο» και «με ασβέστιο άριστης ποιότητας από το θαλάσσιο φύκι λιθοθάμνιο».
28.
Με επιστολή της 16ης Φεβρουαρίου 2005, το καθού στην κύρια δίκη, ομόσπονδο κράτος της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, ενημέρωσε τη Natumi ότι η χρησιμοποίηση ανθρακικού ασβεστίου, ως ανόργανης ουσίας, σε βιολογικά προϊόντα απαγορευόταν, επισημαίνοντας ότι αυτό ίσχυε και στην περίπτωση που ο εμπλουτισμός των εν λόγω προϊόντων με ασβέστιο πραγματοποιείται με την προσθήκη φυκιών.
29.
Το καθού στην κύρια δίκη κίνησε διαδικασία επιβολής προστίμου κατά της Natumi, κατά της οποίας η εταιρία αυτή άσκησε στη συνέχεια, στις 14 Ιουλίου 2005, προσφυγή ενώπιον του Verwaltungsgericht Düsseldorf (διοικητικού πρωτοδικείου Ντίσελντορφ, Γερμανία).
30.
Κατόπιν της απορρίψεως της προσφυγής από το εν λόγω δικαστήριο, η Natumi άσκησε έφεση ενώπιον του Oberverwaltungsgericht für das Land Nordrhein-Westfalen (διοικητικού εφετείου του ομόσπονδου κράτους της Βόρειας Ρηνανίας‑Βεστφαλίας, Γερμανία). Η διαδικασία ανεστάλη κατόπιν κοινού αιτήματος των διαδίκων ενόψει της εκδόσεως νέων κανονισμών της Ένωσης.
31.
Με απόφαση της 19ης Μαΐου 2016, το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε την έφεση της Natumi, κρίνοντας ότι η προσθήκη του φυκιού λιθοθάμνιου σε βιολογικό τρόφιμο δεν επιτρέπεται από τους κανόνες της Ένωσης οι οποίοι ίσχυαν τότε. Κατά το εν λόγω δικαστήριο, το παράρτημα IX, σημείο 1.3, του κανονισμού 889/2008 εφαρμόζεται μόνο για τα εδώδιμα φύκια. Μολονότι οι διατάξεις αυτές δεν περιέχουν καμία ρητή αναφορά στον βρώσιμο χαρακτήρα των φυκιών, η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται, κατά το δικαστήριο αυτό, από το γεγονός ότι οι άλλες ουσίες που περιλαμβάνονται στο παράρτημα IX, σημεία 1.1 και 1.2, του κανονισμού αυτού πρέπει να είναι βρώσιμες, όπως και τα φύκια που μνημονεύονται στο άρθρο 13, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 834/2007. Το φύκι λιθοθάμνιο όμως δεν είναι βρώσιμο, κατά το ως άνω δικαστήριο, λόγω της χαρακτηριστικής εναποθέσεως ασβεστίου στα κυτταρικά του τοιχώματα. Εν πάση περιπτώσει, τα επασβεστωμένα υπολείμματα του νεκρού λιθοθαμνίου δεν αποτελούν συστατικά γεωργικής προελεύσεως αλλά ανόργανες ουσίες των οποίων η προσθήκη σε βιολογικά προϊόντα, καταρχήν, δεν επιτρέπεται.
32.
Η Natumi άσκησε αναίρεση ενώπιον του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Γερμανία) κατά της αποφάσεως που εκδόθηκε κατόπιν της εφέσεώς της.
33.
Πρώτον, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) κρίνει, ότι η επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης εξαρτάται από το αν το άρθρο 28 του κανονισμού 889/2008, σε συνδυασμό με το παράρτημα IX, σημείο 1.3, του κανονισμού αυτού, επιτρέπει τη χρήση του λιθοθάμνιου, ζώντος ή μη, ως συστατικού για την παρασκευή βιολογικών τροφίμων.
34.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, δοθέντος ότι το εν λόγω σημείο 1.3 δεν περιέχει περιορισμούς ως προς τον βρώσιμο χαρακτήρα των φυκιών, αρκεί για να μπορούν να χρησιμοποιούνται τα φύκια ως συστατικό. Εκτιμά ότι η γνώμη της Επιτροπής της 30ής Μαρτίου 2015, την οποία προσκόμισε η Natumi, πρέπει να θεωρηθεί ότι υποστηρίζει την ως άνω ερμηνεία.
35.
Αντιθέτως, το αιτούν δικαστήριο έχει αμφιβολίες ως προς το γεγονός ότι τα φύκια πληρούν τις προϋποθέσεις του άρθρου 21, παράγραφος 1, στοιχείο ii, του κανονισμού 834/2007, δεδομένου ότι δεν προκύπτει ότι, χωρίς την προσθήκη αυτών των φυκιών, θα ήταν αδύνατο να παραχθούν ή να διατηρηθούν τα τρόφιμα ή να τηρηθούν οι διαιτητικές απαιτήσεις βάσει του δικαίου της Ένωσης.
36.
Εντούτοις, το εν λόγω δικαστήριο θεωρεί ότι ένα φύκι, ακόμη και νεκρό, εξακολουθεί να είναι συστατικό γεωργικής προελεύσεως, ανεξαρτήτως της περιεκτικότητάς του σε ασβέστιο, και ότι η κατάταξη του λιθοθάμνιου ως ορυκτής (ανόργανης) πρώτης ύλης που επιχειρείται με το παράρτημα V του κανονισμού 889/2008, για τις ζωοτροφές δεν μπορεί να εφαρμοστεί αναλόγως στην παραγωγή τροφίμων.
37.
Επομένως, το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι η χρήση του λιθοθάμνιου, ιδίως της σκόνης που λαμβάνεται από τα ιζήματα αυτών των νεκρών φυκιών που συγκομίζονται, αποξηραίνονται και αλέθονται, ως συστατικού στην παραγωγή βιολογικών τροφίμων, επιτρέπεται σύμφωνα με το άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 834/2007, σε συνδυασμό με το άρθρο 28 και το παράρτημα IX, σημείο 1.3, του κανονισμού 889/2008.
38.
Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η επισήμανση ενός προϊόντος που περιέχει ένα τέτοιο συστατικό μπορεί να περιλαμβάνει αναφορά στο ασβέστιο, το οποίο είναι ανόργανη ύλη.
39.
Το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, κατά το άρθρο 23, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, δεύτερη περίοδος, του κανονισμού 834/2007, οι όροι «βιολογικός» και «βιο» μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο για προϊόν που πληροί τις απαιτήσεις του κανονισμού ή τις απαιτήσεις που είναι σύμφωνες με τον κανονισμό. Ωστόσο, το άρθρο 19 του κανονισμού 834/2007 εξαρτά τη χρήση προσθέτων υλών τροφίμων, όπως των ανόργανων ουσιών και των ιχνοστοιχείων [άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του εν λόγω κανονισμού], καθώς και των μη βιολογικών γεωργικών συστατικών [άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του ως άνω κανονισμού] από τη χορήγηση άδειας σύμφωνα με το άρθρο 21 του ίδιου κανονισμού. Η απόφαση σχετικά με την έγκρισή τους εναπόκειται στην Επιτροπή.
40.
Ο κανονισμός 889/2008, ο οποίος θέτει σε εφαρμογή τον κανονισμό 834/2007, ορίζει στο άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ότι οι ανόργανες ουσίες μπορούν καταρχήν να χρησιμοποιούνται μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις, ιδίως όταν η χρήση τους σε τρόφιμα καθημερινής καταναλώσεως απαιτείται ρητώς από τον νόμο. Δυνάμει του άρθρου 28 του κανονισμού 889/2008, μη βιολογικά γεωργικά συστατικά μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνον εάν απαριθμούνται στο παράρτημα IX του κανονισμού αυτού.
41.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, μολονότι, καταρχήν, λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 834/2007, σε συνδυασμό με το άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 889/2008, που περιορίζει τη χρήση ανόργανων ουσιών θέτοντας αυστηρούς όρους, οποιαδήποτε αναφορά σε ορυκτό, όπως το ασβέστιο, μπορεί να θεωρηθεί παραπλανητική, ωστόσο αυτό δεν θα συμβαίνει στην περίπτωση που το ασβέστιο προέρχεται από συστατικό το οποίο, εφόσον επιτρέπεται η χρήση του, έχει εκ της φύσεώς του υψηλή περιεκτικότητα σε ασβέστιο.
42.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 28, σε συνδυασμό με το σημείο 1.3 του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008, την έννοια ότι το φύκι Lithothamnium calcareum επιτρέπεται να χρησιμοποιείται ως συστατικό κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ανωτέρω ερώτημα: Επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται και νεκρά φύκια;
3)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως και στο δεύτερο ερώτημα: Επιτρέπεται να χρησιμοποιείται η επισήμανση “με ασβέστιο”, “με θαλάσσιο φύκι πλούσιο σε ασβέστιο” ή “με ασβέστιο άριστης ποιότητας από το θαλάσσιο φύκι λιθοθάμνιο” όσον αφορά προϊόν το οποίο περιέχει ως συστατικό το (νεκρό) φύκι Lithothamnium calcareum και φέρει την ένδειξη “Bio”;»
43.
Η Natumi, το ομόσπονδο κράτος της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, η Ελληνική και η Ιταλική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις. Εξαιρουμένης της Ιταλικής Κυβερνήσεως, όλοι οι ανωτέρω απάντησαν εντός της ταχθείσας προθεσμίας στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο και στις οποίες ζητήθηκε γραπτή απάντηση.
IV. Ανάλυση
44.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, δεν αμφισβητείται ότι το λιθοθάμνιο είναι φύκι και ότι το ζήτημα της διατηρήσεως της «βιολογικής» επισημάνσεως σε βιολογικά τρόφιμα στα οποία θα μπορούσε να προστεθεί πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα της προσθήκης μη βιολογικού γεωργικού συστατικού. Ωστόσο, όπως και η Επιτροπή, φρονώ ότι είναι σκόπιμο να εξεταστεί το ζήτημα αυτό υπό το πρίσμα της προσθήκης ανόργανων στοιχείων σε ένα βιολογικό τρόφιμο.
45.
Κατά συνέπεια, θα εξετάσω το εφαρμοστέο κανονιστικό πλαίσιο, ανάλογα με το αν το προστιθέμενο προϊόν χαρακτηρίζεται ως «ανόργανο στοιχείο» ή «μη βιολογικό γεωργικό συστατικό» και στη συνέχεια θα εξετάσω τη φύση του λιθοθάμνιου ως ανόργανης ή φυτικής προελεύσεως κατά την έννοια του εν λόγω κανονιστικού καθεστώτος.
46.
Προκαταρκτικώς, φρονώ ότι, λαμβανομένης υπόψη της σχεδόν πανομοιότυπης σύνθεσης του ζώντος ή μη λιθοθάμνιου, τα δύο πρώτα ερωτήματα που τέθηκαν στο Δικαστήριο πρέπει να εξεταστούν από κοινού και ότι, δεδομένου ότι η απάντηση σε αυτά είναι αρνητική, δεν θα είναι απαραίτητο να δοθεί απάντηση στο τρίτο.
Α.
Σχετικά με τη νομοθεσία που εφαρμόζεται στην προσθήκη μη βιολογικών προϊόντων ή ουσιών σε μεταποιημένα βιολογικά τρόφιμα
47.
Πρέπει να υπομνηστεί ότι η επισήμανση των τροφίμων ως βιολογικών διέπεται από τον κανονισμό 834/2007 και τον κανονισμό 889/2008 για τη θέσπιση κανόνων εφαρμογής του πρώτου κανονισμού.
48.
Ο κανονισμός 834/2007 ορίζει ορισμένες αρχές που εφαρμόζονται σε όλα τα τρόφιμα που φέρουν την ονομασία «βιολογικό»:
–
διασφάλιση του θεμιτού ανταγωνισμού, εξασφάλιση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών και προστασία των συμφερόντων τους (αιτιολογική σκέψη 3 και άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 834/2007)·
–
περιορισμός της χρήσης πρόσθετων υλών τροφίμων, μη βιολογικών συστατικών που έχουν κυρίως τεχνολογικές λειτουργίες και λειτουργίες επί των αισθήσεων καθώς και μικροθρεπτικών στοιχείων και βοηθητικών μέσων επεξεργασίας, προκειμένου να χρησιμοποιούνται στον ελάχιστο δυνατό βαθμό και μόνον όταν υφίσταται ουσιώδης τεχνολογική ανάγκη ή για συγκεκριμένους διατροφικούς σκοπούς (άρθρο 6, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 834/2007)·
–
έγκριση της προσθήκης, αφενός, μεταξύ άλλων, πρόσθετων υλών, ανόργανων ουσιών και άλλων μικροθρεπτικών στοιχείων που προορίζονται για συγκεκριμένη διατροφική χρήση και, αφετέρου, μη βιολογικών γεωργικών συστατικών, στα μεταποιημένα βιολογικά τρόφιμα και εισαγωγή τους σε περιοριστικό κατάλογο προϊόντων και ουσιών, εφόσον δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις εγκεκριμένες από βιολογικής πλευράς και εφόσον, χωρίς τη χρήση τους, είναι αδύνατη η παραγωγή ή η διατήρηση των τροφίμων (αιτιολογική σκέψη 22, άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχεία βʹ και γʹ, καθώς και άρθρο 21, παράγραφος 1, στοιχεία i και ii, του κανονισμού 834/2007), και
–
χρήση όρων που αναφέρονται στη βιολογική παραγωγή η οποία επιτρέπεται μόνον εφόσον όλα τα συστατικά των εν λόγω προϊόντων έχουν επίσης παραχθεί σύμφωνα με τις απαιτήσεις του κανονισμού 834/2007, ιδίως δε, για τα μεταποιημένα τρόφιμα, η χρήση των όρων εξαρτάται από μεταποίηση σύμφωνη προς το άρθρο 19 και από το γεγονός ότι τουλάχιστον το 95 % κατά βάρος των συστατικών τους γεωργικής προελεύσεως είναι βιολογικό (αιτιολογικές σκέψεις 20 και 25 καθώς και άρθρο 23, παράγραφος 1 και παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, του κανονισμού αυτού).
49.
Ο κανονισμός 889/2008 καθορίζει τις λεπτομέρειες εγγραφής στους καταλόγους που προβλέπει το άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχεία βʹ και γʹ, του κανονισμού 834/2007.
1. Η χρήση προσθέτων υλών, ανόργανων στοιχείων και άλλων μικροθρεπτικών συστατικών του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 834/2007
50.
Πρώτον, στην περίπτωση ιδίως των προσθέτων υλών, ανόργανων στοιχείων και άλλων μικροθρεπτικών συστατικών του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 834/2007, το άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, σημείο i, του κανονισμού 889/2008 ορίζει ότι η χρήση τους σε τρόφιμα καθημερινής καταναλώσεως πρέπει να απαιτείται ρητά από τον νόμο, δηλαδή να επιβάλλεται ευθέως είτε από τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης είτε από διατάξεις εθνικού δικαίου που είναι συμβατές προς το δίκαιο της Ένωσης. Ως εκ τούτου, τα τρόφιμα δεν επιτρέπεται σε καμία περίπτωση να διατίθενται στην αγορά ως τρόφιμα καθημερινής καταναλώσεως εάν δεν έχουν προστεθεί σε αυτά ανόργανα στοιχεία, βιταμίνες, αμινοξέα ή μικροθρεπτικά συστατικά.
51.
Το άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, σημείο ii, του εν λόγω κανονισμού ρυθμίζει επίσης και την περίπτωση των τροφίμων που διατίθενται στο εμπόριο εμφανίζοντας χαρακτηριστικά ή αναπτύσσοντας ιδιαίτερες συνέπειες για την υγεία ή τη διατροφή ή τις ανάγκες συγκεκριμένων κατηγοριών καταναλωτών για τις οποίες η προσθήκη ανόργανων στοιχείων, βιταμινών, αμινοξέων ή μικροθρεπτικών συστατικών είναι δυνατή μόνο εάν επιτρέπεται από διάφορες διατάξεις του παραγώγου δικαίου της Ένωσης.
52.
Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 2 του εκτελεστικού κανονισμού 2018/1584, η διατύπωση του άρθρου 27 τροποποιήθηκε, ώστε να λάβει υπόψη την απόφαση του Δικαστηρίου της 5ης Νοεμβρίου 2014, Herbaria Kräuterparadies (
11
). Η απόφαση αυτή αποκλείει κάθε δυνατότητα διατηρήσεως της ενδείξεως «βιολογικό» μετά την προσθήκη ανόργανων στοιχείων ή άλλων μικροθρεπτικών συστατικών εάν η προσθήκη αυτή δεν επιβάλλεται από την εθνική νομοθεσία ή τη νομοθεσία της Ένωσης, υπενθυμίζοντας ότι δεν είναι κανόνας που επιβάλλεται από τον εθνικό νομοθέτη ή τον νομοθέτη της Ένωσης το ότι για να γίνεται αναφορά σχετική με την υγεία ή τη διατροφή απαιτείται, για παράδειγμα, η προσθήκη ανόργανων στοιχείων.
53.
Για να καταλήξει στο συμπέρασμα αυτό, το Δικαστήριο βασίστηκε στην τελεολογική και συστηματική ερμηνεία του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007 και του άρθρου 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 889/2008 το οποίο επιβεβαιώνει ότι ουσίες, όπως οι ανόργανες ουσίες και οι βιταμίνες, μπορούν να χρησιμοποιούνται κατά τη μεταποίηση βιολογικών τροφίμων μόνον εάν η χρήση τους επιβάλλεται ευθέως είτε από κανόνα του δικαίου της Ένωσης είτε από εθνικό κανόνα σύμφωνο με το εν λόγω δίκαιο, προκειμένου να επιτραπεί η εμπορία των τροφίμων αυτών (
12
).
54.
Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι το άρθρο 21 του κανονισμού 834/2007 παρέχει τη δυνατότητα στην Επιτροπή να εγκρίνει ουσίες και να τις περιλαμβάνει στον περιοριστικό κατάλογο του άρθρου αυτού μόνον υπό αυστηρές προϋποθέσεις, δηλαδή όταν δεν υπάρχουν άλλες εναλλακτικές λύσεις εγκεκριμένες σύμφωνα με το κεφάλαιο 4 του τίτλου III του κανονισμού αυτού και εάν η χρήση των ουσιών αυτών είναι αναπόφευκτη (
13
).
55.
Στην απόφαση της 5ης Νοεμβρίου 2014, Herbaria Kräuterparadies (
14
), το Δικαστήριο έθεσε, εξάλλου, ως αρχή ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν διασφαλίζει στις επιχειρήσεις τη δυνατότητα εμπορίας των προϊόντων τους με όλες τις ενδείξεις που οι ίδιες κρίνουν ευνοϊκές για την προώθησή τους (
15
).
56.
Μπορώ επομένως να καταλήξω στο ενδιάμεσο συμπέρασμα ότι, υπό το πρίσμα του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007, το Δικαστήριο ερμήνευσε αυστηρά το άρθρο 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 889/2008.
2. Η προσθήκη μη βιολογικών γεωργικών συστατικών κατά το άρθρο 19, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 834/2007
57.
Δεύτερον, στην περίπτωση προσθήκης μη βιολογικών γεωργικών συστατικών, το άρθρο 28 του κανονισμού 889/2008 ορίζει ότι, «[γ]ια τους σκοπούς του άρθρου 19 παράγραφος 2 στοιχείο γ) του κανονισμού […] 834/2007, τα μη βιολογικά γεωργικά συστατικά που μνημονεύονται στο παράρτημα ΙΧ του […] κανονισμού [889/2008] επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται στην επεξεργασία βιολογικών τροφίμων».
58.
Το παράρτημα IX, σημείο 1.3, του κανονισμού 889/2008 ορίζει τα εξής: «Διάφορα: Φύκια, συμπεριλαμβανομένων των [θαλασσίων] φυκιών, των οποίων η χρήση επιτρέπεται σε κλασικά παρασκευάσματα τροφίμων».
59.
Ωστόσο, λόγω της αυστηρής ερμηνείας της νομοθεσίας που εφαρμόζεται σε ζητήματα βιολογικών προϊόντων, ιδίως του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007, επί του οποίου το Δικαστήριο στήριξε την αυστηρή ερμηνεία του για τις προσθήκες ανόργανων στοιχείων στα βιολογικά τρόφιμα στην απόφαση της 5ης Νοεμβρίου 2014, Herbaria Kräuterparadies (
16
), ανακύπτει το ζήτημα της σχέσεως μεταξύ του άρθρου 21 και της εγγραφής στον περιοριστικό κατάλογο του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008.
60.
Ειδικότερα, το άρθρο 21, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 834/2007 ορίζει ότι «[η] έγκριση προϊόντων και ουσιών προς χρήση σε βιολογική παραγωγή και η εισαγωγή τους στον περιοριστικό κατάλογο προϊόντων και ουσιών του άρθρου 19 παράγραφος 2 στοιχεία β) και γ) εξαρτώνται από τους στόχους και τις αρχές του τίτλου ΙΙ και τα ακόλουθα κριτήρια που αξιολογούνται στο σύνολό τους:
i)
δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις εγκεκριμένες σύμφωνα με το παρόν κεφάλαιο·
ii)
χωρίς τη χρήση τους, είναι αδύνατη η παραγωγή ή η διατήρηση του τροφίμου ή η τήρηση συγκεκριμένων διαιτητικών απαιτήσεων βάσει της […] νομοθεσίας [της Ένωσης]».
61.
Συνάγεται από το γράμμα του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007 ότι απλώς η εγγραφή στον κατάλογο του παραρτήματος ΙX του κανονισμού 889/2008 συνεπάγεται έγκριση της χρήσεως του συστατικού σε όλες τις περιπτώσεις και για όλα τα τρόφιμα ή ότι, αντιθέτως, τα κριτήρια που καθορίζονται στο άρθρο 21 πρέπει να εκτιμώνται για κάθε τρόφιμο ανάλογα με τον σκοπό της χρήσεως του συστατικού που εγγράφεται στον περιοριστικό κατάλογο;
62.
Με άλλα λόγια, θα πρέπει η εκτίμηση των κριτηρίων του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007, δηλαδή η απουσία άλλων λύσεων που εγκρίνονται στον τομέα των βιολογικών προϊόντων και η αδυναμία παραγωγής ή διατηρήσεως τροφίμων ή σεβασμού των διατροφικών ιδιοτήτων χωρίς προσθήκη του συστατικού να γίνεται κατά τον χρόνο της καταχωρίσεως του συστατικού στον περιοριστικό κατάλογο ή κατά τον χρόνο της επεξεργασίας του κάθε προϊόντος;
63.
Η ανάγκη προβλεψιμότητας του εφαρμοστέου κανόνα για τις βιομηχανίες γεωργικών προϊόντων διατροφής θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η εγγραφή στον περιοριστικό κατάλογο αρκεί για να αποδειχθεί ότι πληρούνται τα κριτήρια του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007.
64.
Ωστόσο, η φιλοσοφία της ονομασίας «βιολογικό» είναι σαφής: οι προσθήκες μη βιολογικών στοιχείων πρέπει να περιοριστούν στο ελάχιστο δυνατόν.
65.
Η σχετική αρχή διακηρύσσεται στις αιτιολογικές σκέψεις 3, 5, 20, 22 και 25 του κανονισμού 834/2007. Η εν λόγω αρχή τίθεται με το άρθρο 6 του ίδιου κανονισμού, το οποίο, υπενθυμίζω, ορίζει μεταξύ άλλων ότι η παραγωγή μεταποιημένων βιολογικών τροφίμων βασίζεται σε διάφορες αρχές, μεταξύ των οποίων και σε αυτή που ορίζεται στο στοιχείο βʹ, δηλαδή του περιορισμού της χρήσεως πρόσθετων υλών τροφίμων, μη βιολογικών συστατικών που έχουν κυρίως τεχνολογικές λειτουργίες και λειτουργίες επί των αισθήσεων καθώς και μικροθρεπτικών στοιχείων και βοηθητικών μέσων επεξεργασίας προκειμένου αυτές να χρησιμοποιούνται στον ελάχιστο δυνατό βαθμό και μόνον όταν υφίσταται ουσιώδης τεχνολογική ανάγκη ή για συγκεκριμένους διατροφικούς σκοπούς.
66.
Στο σημείο 42 των προτάσεών της στην υπόθεση Herbaria Kräuterparadies (
17
) η γενική εισαγγελέας Ε. Sharpston θεώρησε ότι «[α]πό το γράμμα των διατάξεων αυτών (
18
) προκύπτει ότι σκοπείται η συσταλτική [αυστηρή] ερμηνεία τους –όπως επιβεβαιώνεται από την αιτιολογική σκέψη 22 του κανονισμού 834/2007, η οποία προβλέπει ότι, προκειμένου να διατηρηθεί η εμπιστοσύνη των καταναλωτών, οι εξαιρέσεις από τις απαιτήσεις που ισχύουν για τη βιολογική παραγωγή πρέπει να περιορίζονται αυστηρά στις δικαιολογημένες περιπτώσεις».
67.
Τα στοιχεία όμως στα οποία βασίστηκε η γενική εισαγγελέας Ε. Sharpston ισχύουν επίσης στην περίπτωση της προσθήκης μη βιολογικών γεωργικών συστατικών, γεγονός το οποίο δικαιολογεί το συμπέρασμα ότι συστατικό που έχει εγγραφεί στον περιοριστικό κατάλογο του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008 μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συγκεκριμένο τρόφιμο μόνο εφόσον πληροί, για το συγκεκριμένο τρόφιμο, τις προϋποθέσεις του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007, δηλαδή ότι δεν έχει βιολογικό ισοδύναμο και ότι είναι απαραίτητο για την παραγωγή ή τη διατήρηση των τροφίμων.
68.
Βεβαίως, κατά την άποψή μου, η ανάλυση αυτή έχει, κυρίως, ως σκοπό να περιορίσει τη χρήση των φυκιών που αναφέρονται αδιακρίτως στο παράρτημα IX του κανονισμού 889/2008, αποτρέπει δε την καταστρατήγηση των αυστηρών κανόνων για την προσθήκη προϊόντων ή ουσιών σε βιολογικά τρόφιμα μέσω της χρήσεως φυκιών με σημαντικές τεχνολογικής φύσεως ιδιότητες.
Β.
Επί του χαρακτηρισμού του λιθοθάμνιου
69.
Η κατάταξη του επίμαχου προϊόντος, του λιθοθάμνιου, γνωστού και ως Phymatolithon calcareum (
19
), στην παρούσα υπόθεση φαίνεται μάλλον αβέβαιη με βάση το δίκαιο της Ένωσης.
70.
Το αν το προϊόν αυτό θα θεωρηθεί ως «ανόργανο στοιχείο» ή ως «μη βιολογικό συστατικό γεωργικής προελεύσεως» είναι ουσιαστικής σημασίας για να καθοριστεί, όπως ανέφερα προηγουμένως, το καθεστώς που εφαρμόζεται στην περίπτωση προσθήκης του σε βιολογικό τρόφιμο, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας ή μη να χρησιμοποιείται η ονομασία «βιολογικό».
71.
Πράγματι, εάν το φύκι αυτό θεωρηθεί ως «ανόργανο στοιχείο» κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 834/2007, η εφαρμογή του άρθρου 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 889/2008 θα απαγορεύει κάθε δυνατότητα διατηρήσεως της ενδείξεως «βιολογικό» μετά την προσθήκη του λιθοθάμνιου, δεδομένου ότι δεν υπάρχει διάταξη στο δίκαιο της Ένωσης ή στο εθνικό δίκαιο που να επιβάλλει τέτοιο εμπλουτισμό με ασβέστιο για ένα φυτικό ρόφημα.
72.
Αντιθέτως, εάν το λιθοθάμνιο θεωρηθεί ως φύκι κατά την έννοια του παραρτήματος IX του κανονισμού 889/2008, τότε η προσθήκη του θα είναι δυνατή χωρίς να θίγεται ο βιολογικός χαρακτηρισμός του μεταποιημένου τροφίμου, σύμφωνα με τη συνδυασμένη εφαρμογή του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 834/2007 και του άρθρου 28 του κανονισμού 889/2008, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται τα κριτήρια του άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007.
1. Προσπάθεια χαρακτηρισμού βάσει αποκλειστικώς των κανονισμών 834/2007 και 889/2008
73.
Όσον αφορά τον κανονισμό 889/2008, το λιθοθάμνιο περιλαμβάνεται μόνο στο παράρτημα V του κανονισμού αυτού, με τίτλο «Πρώτες ύλες ζωοτροφών αναφερόμενες στο άρθρο 22 στοιχείο δ), στο άρθρο 24 παράγραφος 2 και στο άρθρο 25ιγ παράγραφος 1» (
20
), ως ανόργανο στοιχείο, όπως και τα ασβεστούχα θαλάσσια φύκη (maerl) και τα ασβεστούχα θαλάσσια οστρακοειδή (
21
), με τη διευκρίνιση ότι, στο αρχικό κείμενο του παραρτήματος αυτού, οι εν λόγω ουσίες είχαν καταταχθεί στην κατηγορία «ασβέστιο».
74.
Αντιθέτως, όπως αναφέρθηκε στο σημείο 58 ανωτέρω, το παράρτημα IX, σημείο 1.3, του εν λόγω κανονισμού αναφέρει απλώς τα φύκια, συμπεριλαμβανομένων των θαλάσσιων φυκιών, των οποίων η χρήση επιτρέπεται για την παρασκευή μη βιολογικών τροφίμων
75.
Ως εκ τούτου, δύο ερμηνευτικές εκδοχές είναι υποστηρίξιμες, όσον αφορά τη φύση του λιθοθάμνιου:
–
για τον νομοθέτη της Ένωσης, δεδομένου ότι το λιθοθάμνιο θεωρείται ανόργανο στοιχείο, δεν ήταν αναγκαίο να εξαιρεθεί το φύκι αυτό από το παράρτημα IX, σημείο 1.3, του κανονισμού 889/2008 για τα μη βιολογικά συστατικά γεωργικής προελεύσεως. Ομοίως, μπορεί να προστεθεί, αφενός, ότι το παράρτημα IX, σημεία 1.1 και 1.2, του κανονισμού αυτού διευκρινίζει ότι τα σημεία αυτά αφορούν βρώσιμα προϊόντα και, αφετέρου, ότι η ρύθμιση για τα βρώσιμα φύκια περιλαμβάνεται ειδικά στο άρθρο 13, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 834/2007. Ως εκ τούτου, το λιθοθάμνιο θα πρέπει να θεωρείται ως ανόργανη ουσία, ή
–
αντιστρόφως, μολονότι ο νομοθέτης της Ένωσης γνώριζε τις ιδιαιτερότητες του λιθοθάμνιου, ωστόσο το γεγονός ότι όλα τα φύκια, συμπεριλαμβανομένων των θαλάσσιων, αδιακρίτως, μπορούν να χρησιμοποιούνται στα βιολογικά προϊόντα, υπό τον όρο μόνον ότι επιτρέπονται κατά την παρασκευή μη βιολογικών τροφίμων, δεν δικαιολογεί να εξαιρείται το λιθοθάμνιο, το οποίο, επομένως, θα πρέπει να θεωρηθεί ως μη βιολογικό συστατικό γεωργικής προελεύσεως.
76.
Κατόπιν τούτων, συνάγεται ότι τα επιχειρήματα υπέρ της μίας ή της άλλης ιδιότητας του λιθοθάμνιου τα οποία βασίζονται αποκλειστικώς στο γράμμα των κανονισμών 834/2007 και 889/2008 είναι πολύ αδύναμα για να συναχθεί ικανοποιητικό συμπέρασμα προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση.
2. Προσπάθεια χαρακτηρισμού βάσει άλλων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης
77.
Το λιθοθάμνιο, όταν μνημονεύεται σε άλλα νομοθετήματα του δικαίου της Ένωσης είτε χαρακτηρίζεται απλώς ως «συστατικό» (
22
) είτε ως «φύκι» (φυτό) (
23
) είτε ως «ανόργανη ύλη» (
24
).
78.
Πρέπει, ωστόσο, να επισημανθεί ότι στον μεν τομέα των ζωοτροφών βεβαίως το λιθοθάμνιο θεωρείται ως «ανόργανη ύλη», στον δε τομέα των καλλυντικών φέρει απλώς τον χαρακτηρισμό του «συστατικού», ενώ, στον περιβαλλοντικό τομέα, αναφέρεται ως «φύκι» και, συνεπώς, ως φυτό. Οι εν λόγω διαφορές ως προς τον χαρακτηρισμό θα μπορούσαν να εξηγηθούν από τους διαφορετικούς σκοπούς που επιδιώκουν οι σχετικές κανονιστικές ρυθμίσεις.
79.
Επομένως, για την οδηγία 92/43, το λιθοθάμνιο πρέπει να καταταγεί σε κάποιο ζωικό ή φυτικό είδος, ενώ στην περίπτωση των ζωοτροφών αντιμετωπίζεται ανάλογα με τη θρεπτική του πρόσληψη. Αντιθέτως, όταν πρόκειται για καλλυντικά, η φυτική ή ανόργανη ιδιότητα του προϊόντος δεν έχει σημασία, εφόσον μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως συστατικό.
80.
Αυτή η τελεολογική εκτίμηση του περίπλοκου χαρακτήρα του λιθοθάμνιου είναι σύμφωνη με εκείνη που πρότεινε η Επιτροπή στην απάντησή της στις γραπτές ερωτήσεις που υπέβαλε το Δικαστήριο.
81.
Η Επιτροπή βασίζεται στον ορισμό των μικροθρεπτικών συστατικών, με κριτήριο τη λειτουργία που επιτελεί η κάθε ουσία, όπως αυτός δίδεται από την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA): «Θρεπτικό συστατικό το οποίο έχει ανάγκη σε πολύ μικρές ποσότητες ο οργανισμός για να εξασφαλιστεί η φυσιολογική ανάπτυξη και να διατηρηθεί η υγεία· π.χ. βιταμίνες και ανόργανες ουσίες».
82.
Κάθε άλλη διαφορετική συλλογιστική θα επέτρεπε τον εμπλουτισμό σε ασβέστιο των βιολογικών τροφίμων με την προσθήκη λιθοθάμνιου, το οποίο κυρίως αποτελείται από ανθρακικό ασβέστιο, ενώ το παράρτημα VIII του κανονισμού 889/2008, με τίτλο «Προϊόντα και ουσίες που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή μεταποιημένων βιολογικών τροφίμων, μαγιάς και προϊόντων μαγιάς που αναφέρονται στο άρθρο 27 παράγραφος 1 στοιχείο α) και στο άρθρο 27α στοιχείο α)», στο τμήμα Α, με τίτλο «Πρόσθετα τροφίμων, περιλαμβανομένων των φορέων καταλύτη», προβλέπει ότι το ανθρακικό ασβέστιο «[δ]εν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται για χρώση ή εμπλουτισμό των προϊόντων με ασβέστιο».
83.
Ως εκ τούτου, αναδεικνύεται πλήρως η επαμφοτερίζουσα στάση της Natumi, δεδομένου ότι επιθυμεί να επωφεληθεί από τον εμπλουτισμό σε ασβέστιο κατά τους διατροφικούς της ισχυρισμούς σχετικά με το τελικό προϊόν, αρνούμενη ωστόσο την ιδιότητα του λιθοθάμνιου ως ανόργανου στοιχείου κατά την προσθήκη του στο τρόφιμο.
84.
Υπενθυμίζω ότι το παράρτημα II του κανονισμού 1925/2006, με τίτλο «Σκευάσματα βιταμινών και ανόργανα συστατικά που επιτρέπεται να προστίθενται στα τρόφιμα», περιλαμβάνει, στο σημείο 2, σχετικά με τα «[α]νόργανα συστατικά», μεταξύ άλλων, το ανθρακικό ασβέστιο, το χλωριούχο ασβέστιο, το κιτρικό μηλικό ασβέστιο, τα άλατα ασβεστίου του κιτρικού οξέος, το γλυκονικό ασβέστιο, το γλυκεροφωσφορικό ασβέστιο, το γαλακτικό ασβέστιο, τα άλατα ασβεστίου του ορθοφωσφορικού οξέος, το υδροξείδιο του ασβεστίου, το μηλικό ασβέστιο, το οξείδιο του ασβεστίου, το θειικό ασβέστιο και τους ασβεστιούχους φωσφορυλιωμένους ολιγοσακχαρίτες. Μόνο αυτές οι ανόργανες ουσίες μπορούν να προστεθούν στα τρόφιμα ως ασβέστιο: το λιθοθάμνιο δεν συγκαταλέγεται σ’ αυτές. Συνεπώς, για να δικαιολογήσει την προσθήκη αυτή, η Natumi υποστηρίζει ότι πρόκειται για ασβέστιο υπό τη μορφή ανθρακικού ασβεστίου.
85.
Εν κατακλείδι, φρονώ ότι το λιθοθάμνιο πρέπει να χαρακτηριστεί ως «ανόργανο στοιχείο» βάσει της νομοθεσίας σχετικά με τη χρήση της ονομασίας «βιολογικό», η οποία καθιστά αδύνατη την προσθήκη του σε βιολογικά τρόφιμα, εκτός αν απολέσουν την ονομασία «βιολογικό», δεδομένου ότι η προσθήκη του δεν επιβάλλεται ούτε από το δίκαιο της Ένωσης ούτε από το γερμανικό δίκαιο. Πράγματι, το λιθοθάμνιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί, ακόμη και για σκοπούς εμπλουτισμού σε ασβέστιο, στη μη βιολογική διατροφή.
3. Συμπληρωματικές διευκρινίσεις
86.
Αφενός, προς ενημέρωση, έχει ενδιαφέρον να επισημανθεί ότι ένα από τα προϊόντα, τα οποία ανέφερε η Natumi στην απάντησή της στις γραπτές ερωτήσεις του Δικαστηρίου καθώς και στα παραρτήματά της, τα οποία διατίθενται στο εμπόριο ως «AquaminTM F» από την εταιρία Marigot Ltd, αποτέλεσε αντικείμενο αιτήσεως εγγραφής στον κατάλογο των επιτρεπόμενων ουσιών στη βιολογική παραγωγή στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής.
87.
Στις 2 Μαρτίου 2007 υποβλήθηκε αίτηση για το Phymatolithon calcareum ή το Lithothamnium corallioide στη National Organic Standards Board (NOSB) (Εθνική Υπηρεσία Βιολογικών Προτύπων, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής) (
25
). Έχοντας την υποχρέωση να αιτιολογήσει ότι το προϊόν ήταν «ευρέως γνωστό ως ασφαλές» («generally recognized as safe»), η Marigot προσκόμισε, ως παράρτημα 2 της αιτήσεώς της, το από 21 Απριλίου 2000 έγγραφο της αρμόδιας υπηρεσίας της US Food and Drug Administration (Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής), η οποία είχε προβεί, για τις ανάγκες της διαδικασίας, σε αλλαγή της ονομασίας του προϊόντος και το χαρακτήρισε «ασβέστιο από θαλάσσια φύκια» λόγω της συνθέσεώς του, εκτιμώντας ότι η χρησιμοποιούμενη έκφραση «ασβεστοποιημένα θαλάσσια φύκια» δεν περιέγραφε επαρκώς την επίμαχη ουσία, καθώς έδινε την εντύπωση, ανακριβώς, ότι η χαρακτηριστική ιδιότητα της ουσίας είναι περισσότερο το φύκι παρά το ασβέστιο (
26
).
88.
Κατόπιν εξετάσεως, το NOSB εκτίμησε, στις 19 Νοεμβρίου 2008 (
27
), ότι δεν ήταν απαραίτητο να προστεθεί το «AquaminTM F» στον κατάλογο των προϊόντων των οποίων η χρήση ως βιολογικών επιτρέπεται, καθώς αυτό είχε ήδη αδειοδοτηθεί, περιλαμβανόμενο στον κατάλογο των θρεπτικών ανόργανων στοιχείων (
28
).
89.
Επομένως, στις Ηνωμένες Πολιτείες, από το 2008, το «AquaminTM F» επιτρέπεται να χρησιμοποιείται στα βιολογικά προϊόντα ως ανόργανο στοιχείο. Αυτό επιρρωννύει την άποψη ότι η ταξινόμηση του λιθοθάμνιου ως φυτού ή ανόργανου στοιχείου μπορεί να εξαρτάται από το κανονιστικό καθεστώς που το διέπει.
90.
Αφετέρου, αξίζει να αναφερθεί ότι εκδόθηκε ο κανονισμός (ΕΕ) 2018/848 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαΐου 2018, για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου (
29
), ο οποίος επαναλαμβάνει στο άρθρο 24, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, την αρχή του μηχανισμού εγκρίσεως από την Επιτροπή ορισμένων προϊόντων και ουσιών κατά την παραγωγή μεταποιημένων βιολογικών τροφίμων και την εγγραφή τους σε περιοριστικούς καταλόγους ως προσθέτων για τρόφιμα και τεχνολογικά βοηθήματα ή ως μη βιολογικών γεωργικών συστατικών που προορίζονται να χρησιμοποιούνται στην παραγωγή μεταποιημένων βιολογικών τροφίμων. Η παράγραφος 4 του άρθρου αυτού επαναλαμβάνει τις απαιτήσεις του ισχύοντος άρθρου 21 του κανονισμού 834/2007.
91.
Το σχέδιο εκτελεστικού κανονισμού της Επιτροπής βάσει της εξουσιοδοτήσεως του άρθρου 24, παράγραφος 9, του κανονισμού 2018/848, που συντάχθηκε τον Οκτώβριο του 2020 (
30
), του οποίου η έκδοση επίκειται (
31
), κατατάσσει, στο παράρτημα V, μέρος B, τα προϊόντα και τις ουσίες που εγκρίνονται βάσει αυτού και διατηρεί στον κατάλογο μόνο δύο είδη φυκιών, τα οποία παρατίθενται ονομαστικώς (φύκια arame και hijiki) ως μη βιολογικά γεωργικά συστατικά τα οποία επιτρέπεται να προστίθενται στα βιολογικά τρόφιμα. Η Natumi προσκόμισε ένα προηγούμενο σχέδιο (το οποίο περιλάμβανε τρία είδη φυκιών: φύκια wakame, arame και hijiki).
92.
Εξάλλου, το άρθρο 7 του εν λόγω σχεδίου εκτελεστικού κανονισμού προβλέπει, στο δεύτερο εδάφιο, ότι η άδεια της προσθήκης μη βιολογικών γεωργικών συστατικών στα μεταποιημένα βιολογικά τρόφιμα δεν ισχύει αν τα συστατικά αυτά χρησιμοποιούνται ως πρόσθετα τροφίμων, τεχνολογικά βοηθήματα ή προϊόντα ή ουσίες που αναφέρονται στο παράρτημα II, μέρος IV, σημείο 2.2.2, του κανονισμού 2018/848, στα οποία περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, τα ορυκτά (ανόργανα στοιχεία).
93.
Ασφαλώς, ο κανονισμός 2018/848 και το εν λόγω σχέδιο εκτελεστικού κανονισμού, συμπεριλαμβανομένων των παραρτημάτων του, δεν εφαρμόζονται εν προκειμένω, αποτελούν όμως ένδειξη για την εξέλιξη στον τομέα των βιολογικών τροφίμων, που είναι να περιορίζεται όσο το δυνατόν περισσότερο η προσθήκη μη βιολογικών στοιχείων στα βιολογικά τρόφιμα. Επιπλέον, δοθέντος ότι το φύκι λιθοθάμνιο δεν περιλαμβάνεται στο παράρτημα ως μη βιολογικό γεωργικό συστατικό, η χρήση του δεν θα επιτρέπεται πλέον σε βιολογικό τρόφιμο, όπως ένα φυτικό ρόφημα, όταν τεθούν σε ισχύ αυτοί οι νέοι κανονισμοί.
94.
Επομένως, τα συμπληρωματικά αυτά στοιχεία απλώς ενισχύουν την πεποίθησή μου ότι το λιθοθάμνιο πρέπει να χαρακτηριστεί ως «ανόργανο στοιχείο» στον τομέα των τροφίμων, κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 834/2007 και ότι η χρήση του σε τρόφιμο έχει ως αποτέλεσμα αυτό να μην μπορεί να φέρει την ονομασία «βιολογικό», ελλείψει κανόνα του δικαίου της Ένωσης ή του εθνικού δικαίου συμβατού με το δίκαιο της Ένωσης ο οποίος να επιβάλλει τη χρήση του.
V. Πρόταση
95.
Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Γερμανία) ως εξής:
Το άρθρο 28 του κανονισμού (ΕΚ) 889/2008 της Επιτροπής, της 5ης Σεπτεμβρίου 2008, σχετικά με τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων όσον αφορά τον βιολογικό τρόπο παραγωγής, την επισήμανση και τον έλεγχο των προϊόντων, όπως τροποποιήθηκε με τους εκτελεστικούς κανονισμούς (ΕΕ) 203/2012 της Επιτροπής, της 8ης Μαρτίου 2012, (ΕΕ) 505/2012 της Επιτροπής, της 14ης Ιουνίου 2012, (ΕΕ) 354/2014 της Επιτροπής, της 8ης Απριλίου 2014, (ΕΕ) 2016/673 της Επιτροπής, της 29ης Απριλίου 2016, και (ΕΕ) 2018/1584 της Επιτροπής, της 22ας Οκτωβρίου 2018, σε συνδυασμό με το παράρτημα IX, σημείο 1.3, του κανονισμού αυτού, έχει την έννοια ότι το φύκι λιθοθάμνιο (Lithothamnium calcareum) δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως συστατικό στη μεταποίηση βιολογικών προϊόντων λόγω της συνθέσεώς του όταν η προσθήκη του έχει ως κύριο σκοπό τον εμπλουτισμό σε ασβέστιο. Στην περίπτωση αυτή, πρέπει να χαρακτηριστεί ως «ανόργανο στοιχείο» κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 834/2007 του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 2007, για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91, καθώς και του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού 889/2008, όπως τροποποιήθηκε, για το οποίο δεν έχει χορηγηθεί καμία έγκριση δυνάμει του άρθρου 27, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού αυτού.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	ΕΕ 2007, L 189, σ. 1.
(
3
)	ΕΕ 2008, L 250, σ. 1, όπως τροποποιήθηκε με τους εκτελεστικούς κανονισμούς (ΕΕ) 203/2012 της Επιτροπής, της 8ης Μαρτίου 2012 (ΕΕ 2012, L 71, σ. 42), (ΕΕ) 505/2012 της Επιτροπής, της 14ης Ιουνίου 2012 (ΕΕ 2012, L 154, σ. 12), (ΕΕ) 354/2014 της Επιτροπής, της 8ης Απριλίου 2014 (ΕΕ 2014, L 106, σ. 7), (ΕΕ) 2016/673 της Επιτροπής, της 29ης Απριλίου 2016 (ΕΕ 2016, L 116, σ. 8), και (ΕΕ) 2018/1584 της Επιτροπής, της 22ας Οκτωβρίου 2018 (ΕΕ 2018, L 264, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός 889/2008).
(
4
)	Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για τον καθορισμό ειδικών διατάξεων για την οργάνωση των επίσημων ελέγχων στα προϊόντα ζωικής προέλευσης που προορίζονται για κατανάλωση από τον άνθρωπο (ΕΕ 2004, L 139, σ. 206).
(
5
)	Κανονισμός του Συμβουλίου της 24ης Ιουνίου 1991, περί του βιολογικού τρόπου παραγωγής γεωργικών προϊόντων και των σχετικών ενδείξεων στα γεωργικά προϊόντα και στα είδη διατροφής (ΕΕ 1991, L 198, σ. 1), ο οποίος αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό 834/2007 (βλ. άρθρο 39 του εν λόγω κανονισμού).
(
6
)	Κανονισμός της 12ης Ιουνίου 2013, για τα τρόφιμα τα οποία προορίζονται για βρέφη και μικρά παιδιά και για τα τρόφιμα που προορίζονται για ειδικούς ιατρικούς σκοπούς, και ως υποκατάστατα του συνόλου του διαιτολογίου για τον έλεγχο του σωματικού βάρους και για την κατάργηση της οδηγίας 92/52/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών της Επιτροπής 96/8/ΕΚ, 1999/21/ΕΚ, 2006/125/ΕΚ και 2006/141/ΕΚ, της οδηγίας 2009/39/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και των κανονισμών της Επιτροπής (ΕΚ) αριθ. 41/2009 και (ΕΚ) αριθ. 953/2009 (ΕΕ 2013, L 181, σ. 35).
(
7
)	Οδηγία της 5ης Δεκεμβρίου 2006 για τις μεταποιημένες τροφές με βάση τα δημητριακά και τις παιδικές τροφές για βρέφη και παιδιά μικρής ηλικίας (ΕΕ 2006, L 339, σ. 16).
(
8
)	Οδηγία της 22ας Δεκεμβρίου 2006 σχετικά με τα παρασκευάσματα για βρέφη και τα παρασκευάσματα δεύτερης βρεφικής ηλικίας και την τροποποίηση της οδηγίας 1999/21/ΕΚ (ΕΕ 2006, L 401, σ. 1).
(
9
)	ΕΕ 2006, L 404, σ. 26, όπως τροποποιήθηκε με τους κανονισμούς (ΕΚ) 1170/2009 της Επιτροπής, της 30ής Νοεμβρίου 2009 (ΕΕ 2009, L 314, σ. 36), και (ΕΕ) 2017/1203 της Επιτροπής, της 5ης Ιουλίου 2017 (ΕΕ 2017, L 173, σ. 9) (στο εξής: κανονισμός 1925/2006).
(
10
)	Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές, την τροποποίηση των κανονισμών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 1924/2006 και (ΕΚ) αριθ. 1925/2006 και την κατάργηση της οδηγίας 87/250/ΕΟΚ της Επιτροπής, της οδηγίας 90/496/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της οδηγίας 1999/10/ΕΚ της Επιτροπής, της οδηγίας 2000/13/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, των οδηγιών της Επιτροπής 2002/67/ΕΚ και 2008/5/ΕΚ και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 608/2004 της Επιτροπής (ΕΕ 2011, L 304, σ. 18, και διορθωτικό ΕΕ 2013, L 163, σ. 32).
(
11
)	C‑137/13, EU:C:2014:2335.
(
12
)	Απόφαση της 5ης Νοεμβρίου 2014, Herbaria Kräuterparadies (C‑137/13, EU:C:2014:2335, σκέψη 41).
(
13
)	Απόφαση της 5ης Νοεμβρίου 2014, Herbaria Kräuterparadies (C‑137/13, EU:C:2014:2335, σκέψη 43).
(
14
)	C‑137/13, EU:C:2014:2335.
(
15
)	Απόφαση της 5ης Νοεμβρίου 2014, Herbaria Kräuterparadies (C‑137/13, EU:C:2014:2335, σκέψη 46).
(
16
)	C‑137/13, EU:C:2014:2335.
(
17
)	C‑137/13, EU:C:2014:318.
(
18
)
(
19
)	Βλ. ένδειξη «11.1.5 Λιθοθάμνιο» στην υποσημείωση 24 κατωτέρω.
(
20
)	Παράρτημα το οποίο τελικά τροποποιήθηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό 354/2014.
(
21
)	Εντός του τμήματος 1, με τίτλο «Πρώτες ύλες ζωοτροφών ανόργανης προέλευσης».
(
22
)	Βλ. παράρτημα της απόφασης (ΕΕ) 2019/701 της Επιτροπής, της 5ης Απριλίου 2019, για την κατάρτιση γλωσσαρίου των κοινών ονομασιών των συστατικών για χρήση στην επισήμανση των καλλυντικών προϊόντων (ΕΕ 2019, L 121, σ. 1), με τίτλο «Γλωσσάριο των κοινών ονομασιών των συστατικών», στο οποίο περιλαμβάνονται: 13532 Lithothamnion calcareum extract· 13533 Lithothamnion calcareum powder, και 18371 Phymatolithon calcareum extract.
(
23
)	Βλ. παράρτημα V της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2006/105/ΕΚ του Συμβουλίου, της 20ής Νοεμβρίου 2006 (ΕΕ 2006, L 363, σ. 368) (στο εξής: οδηγία 92/43), με τίτλο «Ζωικά και φυτικά είδη κοινοτικού ενδιαφέροντος των οποίων η σύλληψη στη φύση και η εκμετάλλευση υπόκεινται, ενδεχομένως, σε διαχειριστικά μέτρα», του οποίου το σημείο β), σχετικά με τα «[φ]υτά», περιλαμβάνει, στην κατηγορία των «algae», τα «Rhodophyta», τα «Corallinaceae», τα «Lithothamnium coralloides Crouan frat.» και τα «Phymat[o]lithon calcareum (Poll.) Adey & McKibbin».
(
24
)	Βλ. παράρτημα του κανονισμού (ΕΕ) 68/2013 της Επιτροπής, της 16ης Ιανουαρίου 2013, για τον κατάλογο πρώτων υλών ζωοτροφών (ΕΕ 2013, L 29, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2017/1017 της Επιτροπής, της 15ης Ιουνίου 2017 (ΕΕ 2017, L 159, σ. 48), με τίτλο «Κατάλογος πρώτων υλών ζωοτροφών», του οποίου το μέρος Γ περιλαμβάνει τον «[κ]ατάλογο πρώτων υλών ζωοτροφών». Ο κατάλογος αυτός περιλαμβάνει, στο σημείο 11, σχετικά με τις «[α]νόργανες ύλες και προϊόντα τους», τα σημεία 11.1.4 Ασβεστούχα θαλάσσια φύκη (Maerl) και 11.1.5 Λιθοθάμνιο.
(
25
)	Βλ. την εν λόγω αίτηση στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.ams.usda.gov/sites/default/files/media/Calcium%20Seaweed%20Petition.pdf.
(
26
)
(
27
)	Βλ. απάντηση του NOSB διαθέσιμη στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.ams.usda.gov/sites/default/files/media/Calcium%20Seaweed%20Final%20Rec.pdf.
(
28
)
(
29
)	ΕΕ 2018, L 150, σ. 1.
(
30
)	Βλ. σχέδιο εκτελεστικού κανονισμού και των παραρτημάτων του (κωδικός D067068/03) τα οποία είναι διαθέσιμα στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://ec.europa.eu/transparency/comitology-register/screen/documents/067068/3/consult.
(
31
)	Βλ. σημείο B.2 του πρακτικού της συνεδριάσεως της 28ης και 29ης Οκτωβρίου 2020 της επιτροπής βιολογικής παραγωγής, η οποία είναι διαθέσιμη στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://ec.europa.eu/transparency/comitology-register/screen/documents/070018/1/consult.