62006TJ0012_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie T‑12/06
Deltafina SpA, z siedzibą w Orvieto (Włochy), reprezentowana przez adwokatów R. Jacchię, A. Terranovę, I. Van Baela, J.F. Bellisa oraz F. Di Gianniego,
strona skarżąca,
przeciwko
Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez A. Whelana oraz F. Amata, a następnie przez A. Whelana oraz V. Di Bucciego, oraz w końcu przez É. Gippiniego Fourniera oraz L. Malferrariego, działających w charakterze pełnomocników,
strona pozwana,
mającej za przedmiot żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji C(2005) 4012 wersja ostateczna z dnia 20 października 2005 r. dotyczącej procedury przewidzianej w art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.281/B.2 – Surowiec tytoniowy – Włochy) lub, tytułem żądania ewentualnego, obniżenia kwoty grzywny nałożonej na Deltafinę w art. 2 tej decyzji,
SĄD (trzecia izba),
w składzie: J. Azizi, prezes, E. Cremona (sprawozdawca) i S. Frimodt Nielsen, sędziowie,
sekretarz: J. Palacio Gonzáles, główny administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 29 września 2010 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
Okoliczności powstania sporu
1. Skarżąca, Deltafina SpA, jest włoską spółką, której głównym przedmiotem działalności jest pierwsze przetworzenie surowca tytoniowego oraz sprzedaż przetworzonego tytoniu. Jest ona spółką w pełni zależną od spółki amerykańskiej Universal Corp., mającej siedzibę w Richmond (Stany Zjednoczone).
I – Postępowanie administracyjne
2. W dniach 3, 4 i 5 października 2001 r. Komisja Wspólnot Europejskich przeprowadziła, na podstawie art. 14 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204) kontrole w siedzibach Europejskiej Federacji Przetwórców Tytoniu i Maison des métiers du tabac (cechu tytoniowego) w Brukseli (Belgia). W tym samym dniu za pośrednictwem telefaksu Europejska Federacja Przetwórców Tytoniu poinformowała o tych kontrolach wszystkich swoich członków w tym Associazione professionale trasformatori tabacchi italiani (APTI, stowarzyszenie branżowe włoskich przetwórców surowca tytoniowego), którego członkami są największe przedsiębiorstwa tego sektora.
3. W dniach 3, 4 i 5 października 2001 r. Komisja również przeprowadziła kontrole w siedzibach trzech głównych hiszpańskich przetwórców surowca tytoniowego oraz dwóch hiszpańskich stowarzyszeń przetwórców i producentów tytoniu. W dniu 16 stycznia 2002 r. trzech hiszpańskich przetwórców surowca tytoniowego, u których przeprowadzono kontrole, oraz spółka należąca do grupy Universal złożyły do Komisji wspólny wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie komunikatu Komisji dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, s. 4, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy z 1996 r.”).
4. W dniu 15 stycznia 2002 r. Komisja skierowała żądanie udzielenia informacji do dwóch włoskich stowarzyszeń zawodowych, tzn. do APTI reprezentującego przetwórców surowca tytoniowego i do Unione italiana tabacco (Unitab, włoskiej konfederacji stowarzyszeń producentów surowca tytoniowego), reprezentującej producentów surowca tytoniowego. W dniu 12 lutego 2002 r. APTI odpowiedziało na żądanie udzielenia informacji. W tym samym dniu odbyło się spotkanie komitetu zarządzającego tego stowarzyszenia i podczas tego spotkania omówiono żądanie Komisji.
5. W dniu 19 lutego 2002 r. Deltafina zwróciła się do Komisji z wnioskiem o zwolnienie z grzywien zgodnie z tytułem A komunikatu Komisji z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3) (zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r.”) i, tytułem żądania ewentualnego, z wnioskiem o obniżenie kwoty grzywny, na podstawie tytułu B tego samego komunikatu. Wniosek o zwolnienie z grzywny dotyczył domniemanego kartelu między przetwórcami surowca tytoniowego na rynku włoskim.
6. W dniu 28 lutego 2002 r. miała miejsce rozmowa telefoniczna między jednym z adwokatów Universalu i urzędnikiem Dyrekcji Generalnej ds. Konkurencji Komisji odpowiedzialnym za prowadzenie sprawy.
7. W dniu 6 marca 2002 r. Komisja powiadomiła Deltafinę, że jej wniosek spełniał przesłanki ustanowione w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i że udzieli jej po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego zwolnienia z grzywny w zakresie dotyczącym naruszeń stwierdzonych w następstwie dochodzenia przeprowadzonego przez Komisję w związku z przedstawionymi dowodami, pod warunkiem że Deltafina spełni wszystkie wymagania ustanowione w pkt 11 tego komunikatu.
8. W dniu 14 marca 2002 r. odbyło się spotkanie służb Komisji z przedstawicielami Deltafiny i Universalu w celu omówienia warunków współpracy Deltafiny z Komisją (zwane dalej „spotkaniem z dnia 14 marca 2002 r.”). Na tym spotkaniu w szczególności wspomniano o zachowaniu poufności w odniesieniu do złożonego przez Deltafinę wniosku o zwolnienie z grzywny.
9. W dniach 19, 21, 25 i 26 marca 2002 r. Deltafina przedstawiła Komisji dodatkowe informacje.
10. W dniu 22 marca 2002 r. odbyła się rozmowa telefoniczna przedstawicieli Deltafiny z urzędnikiem Komisji odpowiedzialnym za prowadzenie sprawy odnosząca się do szeregu kwestii dotyczących współpracy Deltafiny z Komisją.
11. W dniu 2 kwietnia 2002 r. zewnętrzny doradca prawny Universalu powiadomił zewnętrznych doradców prawnych Standard Commercial Corp. (zwanej dalej „SCC”) i Dimon Inc., spółek dominujących odpowiednio Transcatab SpA i Dimon Italia Srl, dwóch włoskich spółek zajmujących się pierwszym przetworzeniem surowca tytoniowego, że Deltafina złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny w zakresie dotyczącym karteli między przetwórcami na rynku tytoniu we Włoszech.
12. Rankiem dnia 4 kwietnia 2002 r. odbyło się spotkanie komitetu zarządzającego APTI. Na tym spotkaniu prezes Deltafiny poinformował obecne osoby, że spółka ta zaczęła współpracować z Komisją w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., przekazując Komisji kompromitujące spółkę dokumenty.
13. Po południu tego samego dnia, tzn. 4 kwietnia 2002 r., Dimon Italia i Transcatab, których przedstawiciele byli obecni na ww. spotkaniu APTI, również zwrócili się z wnioskiem o przyznanie preferencyjnego traktowania w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (odpowiednio o godz. 16.15 i o godz. 18.47).
14. W dniach 18 i 19 kwietnia 2002 r. Komisja dokonała na podstawie art. 14 rozporządzenia nr 17 kontroli w pomieszczeniach Dimon Italia i Transcatab oraz w pomieszczeniach Trestina Azienda Tabacchi SpA (zwanej dalej „Trestiną”) i Romana Tabacchi SpA.
15. W dniach 18 kwietnia i 17 maja 2002 r. Deltafina przedstawiła Komisji inne dodatkowe informacje.
16. W dniach 29 maja i 11 lipca 2002 r. miały miejsce dwa inne spotkania przedstawicieli Deltafiny i służb Komisji.
17. W dniu 8 października 2002 r. Komisja powiadomiła Dimon Italia i Transcatab, iż ze względu na to, że były one odpowiednio pierwszym i drugim przedsiębiorstwem, które przedstawiło dowody naruszenia w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., zamierza przyznać im po zakończeniu postępowania administracyjnego zmniejszenie odpowiednio o 30–50% i o 20–30% kwoty grzywny, która zostanie na nie nałożona z tytułu ewentualnie stwierdzonych naruszeń.
18. W dniu 25 lutego 2004 r. Komisja skierowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do szeregu przedsiębiorstw lub stowarzyszeń przedsiębiorstw, w tym do Deltafiny, Universalu, Dimon Italia i Transcatab.
19. Przesłuchanie, w którym uczestniczyła Deltafina, odbyło się w dniu 22 czerwca 2004 r. Na przesłuchaniu przedstawiciel Dimon Italia zwrócił uwagę Komisji na dwa dokumenty zawarte w aktach sprawy – skopiowane podczas kontroli przeprowadzonych przez Komisję w pomieszczeniach Dimon Italia w dniu 18 kwietnia 2002 r. i będące odręcznymi notatkami sporządzonymi przez przedstawicieli tej spółki – w których streszczono oświadczenia prezesa Deltafiny złożone na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r.
20. W dniu 21 grudnia 2004 r. Komisja wydała uzupełnienie do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów z dnia 25 lutego 2004 r. (zwane dalej „uzupełnieniem”), którym powiadomiła Deltafinę i inne zainteresowane przedsiębiorstwa o zamiarze nieudzielenia Deltafinie zwolnienia z grzywny ze względu na naruszenie przez nią obowiązku współpracy ustanowionego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
21. Przesłuchanie w sprawie uzupełnienia odbyło się w dniu 1 marca 2005 r. W wyniku przeprowadzenia tego przesłuchania Komisja uzyskała nowe uwagi ze strony Universalu, Deltafiny, Dimon i SCC.
II – Zaskarżona decyzja
22. Po zasięgnięciu opinii komitetu doradczego ds. praktyk ograniczających konkurencję i pozycji dominującej oraz na podstawie końcowego sprawozdania funkcjonariusza ds. przesłuchań Komisja wydała w dniu 20 października 2005 r. decyzję C(2005) 4012 wersja ostateczna dotyczącą procedury przewidzianej w art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.281/B.2 – Surowiec tytoniowy – Włochy) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej
z dnia13 lutego 2006 r. (Dz.U. L 353, s. 45).
23. Zaskarżona decyzja została podana do wiadomości Deltafiny w dniu 10 listopada 2005 r.
24. Zaskarżona decyzja obejmuje między innymi następujące przepisy:
„ Artykuł 1
1. Deltafina […], Universal […] dopuściły się naruszenia przepisów art. 81 ust. 1 [WE] poprzez udział, w wymienionych poniżej okresach, w porozumieniach lub uzgodnionych praktykach w sektorze surowca tytoniowego we Włoszech.
Okresy trwania naruszenia są następujące:
a) w przypadku Deltafiny, Universalu […], od dnia 29 września 1995 r. do dnia 19 lutego 2002 r.;
[…]
Artykuł 2
W następstwie wymienionych w art. 1 naruszeń nakłada się następujące grzywny:
a) w przypadku spółek Deltafina i Universal solidarnie, 30 000 000 EUR;
[…]”.
25. Zaskarżoną decyzję oparto na przedstawionych poniżej ustaleniach.
A – W przedmiocie naruszenia i możliwości przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia
26. W zaskarżonej decyzji po opisaniu istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych i ich oceny prawnej Komisja stwierdziła, iż ustalono, że Deltafina wraz z wieloma innymi przedsiębiorstwami uczestniczyła bezpośrednio w porozumieniach lub uzgodnionych praktykach zakazanych przez art. 81 ust. 1 WE. Ta ocena nie jest kwestionowana w niniejszej sprawie.
27. Komisja bada następnie kwestię możliwości przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia przedsiębiorstwom, które w nim uczestniczyły, i stwierdza, że zarówno Deltafinę jak i jej spółkę dominiującą – Universal, należy uznać za odpowiedzialne za omawiane naruszenia i za adresatów zaskarżonej decyzji.
B – W przedmiocie obliczania kwoty grzywny
1. Ustalenie podstawowej kwoty grzywny
28. W odniesieniu do obliczania grzywny, która ma zostać nałożona na Deltafinę, Komisja przypomina, przede wszystkim w motywie 357 zaskarżonej decyzji, iż po to, aby móc ustalić jej kwotę, powinna uwzględnić wszelkie okoliczności danej sprawy, a w szczególności wagę i czas trwania naruszenia zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
29. Komisja bada zatem przede wszystkim wagę naruszenia. Przypomina ona, że w celu dokonania jej oceny należy uwzględnić swoisty charakter naruszenia, jego rzeczywisty wpływ na rynek, o ile da się go zmierzyć, a także rozmiar właściwego rynku geograficznego (motyw 365 zaskarżonej decyzji).
30. Komisja następnie wskazuje, że produkcja surowca tytoniowego we Włoszech odpowiadała 38% produkcji w ramach kwot w Unii Europejskiej, co stanowiło 67 338 mln EUR w 2001 r. będącego ostatnim pełnym rokiem naruszenia (motyw 366 zaskarżonej decyzji).
31. Jeśli chodzi o charakter naruszenia, Komisja uznaje je za bardzo poważne, ponieważ dotyczy ono ustalania cen zakupu odmian włoskiego surowca tytoniowego, jak również rozdziału zakupionych ilości (motyw 367 zaskarżonej decyzji).
32. W motywie 368 zaskarżonej decyzji, odnosząc się do tej jej części, która dotyczy analizy ograniczenia konkurencji (motyw 277 i nast.), Komisja twierdzi, że kartel dotyczący zakupów może zakłócać gotowość producentów do osiągnięcia pewnej wydajności, jak również ograniczyć konkurencję między przetwórcami na rynkach stanowiących kolejne ogniwo działań rynkowych i że ma to szczególne znaczenie, gdy, jak w niniejszym przypadku, produkt, z którym związany był kartel (surowiec tytoniowy), stanowi istotny wkład w działania prowadzone przez uczestników kolejnych ogniw działań rynkowych (w niniejszym przypadku pierwszego przetworzenia oraz sprzedaży tytoniu przetworzonego).
33. W kontekście tych rozważań Komisja dochodzi do wniosku, że naruszenie popełnione przez Deltafinę należy uznać za bardzo poważne (motyw 369 zaskarżonej decyzji).
34. W dalszej kolejności Komisja twierdzi, że przy ustalaniu kwoty grzywny należy uwzględnić konkretną wagę każdego przedsiębiorstwa i potencjalne skutki jego nielegalnego zachowania. Komisja ocenia zatem, że grzywny należy ustalać w zależności od pozycji rynkowej każdego z uczestników kartelu. W tym względzie uważa ona, że kwota wyjściowa grzywny nałożonej na Deltafinę powinna być najwyższa ze względu na to, że spółka ta była największym kupcem, ponieważ jej udział w rynku wynosił ok. 25% w 2001 r. (motywy 370–372 zaskarżonej decyzji).
35. Komisja ocenia jednakże, że kwota wyjściowa odzwierciedlająca tylko pozycję na rynku nie wywarłaby wystarczająco odstraszającego skutku wobec Deltafiny, ponieważ, pomimo jej względnie ograniczonego obrotu, należy ona do ponadnarodowej grupy o znacznej sile gospodarczej i finansowej, która zalicza się do największych światowych hurtowych kupców tytoniu prowadzących działalność na różnych poziomach przemysłu tytoniowego i na różnych rynkach geograficznych (motyw 374 zaskarżonej decyzji).
36. Aby zatem nadać tej grzywnie odstraszający charakter, Komisja stosuje do kwoty wyjściowej mnożnik uwzględniający wielkość danych przedsiębiorstw. W odniesieniu do Deltafiny mnożnik zastosowany przez Komisję wynosi 1,5. W motywie 376 zaskarżonej decyzji Komisja ustala zatem kwotę wyjściową grzywny Deltafiny, pomnożoną przez ww. współczynnik, na 37,5 mln EUR.
37. Komisja zwiększa następnie tę kwotę o 60% ze względu na okres trwania naruszenia (motyw 377 zaskarżonej decyzji), wskutek czego kwota podstawowa grzywny zostaje ustalona na 60 mln EUR (motyw 379 zaskarżonej decyzji).
2. Okoliczność łagodząca
38. Komisja uwzględnia następnie jako okoliczność łagodzącą wobec Deltafiny jej skuteczną współpracę w ramach postępowania, wykraczającą poza zakres zastosowania komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Rozpoczyna ona od przypomnienia, że ze względów przedstawionych w pkt 43 i nast. Deltafina nie spełnia już warunków pozwalających na skorzystanie z całkowitego zwolnienia z grzywny lub obniżenia jej kwoty na podstawie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (motyw 385 zaskarżonej decyzji).
39. Komisja wskazuje następnie, że w przypadkach, gdy może mieć zastosowanie komunikat w sprawie współpracy z 2002 r., współpraca przedsiębiorstw, które są stronami w postępowaniu, powinna co do zasady być oceniana w ramach tego komunikatu. Dodaje ona, że gdy co do zasady obowiązuje komunikat w sprawie współpracy z 2002 r. tylko w wyjątkowych okolicznościach współpracę jednej strony można uznać, zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanymi dalej „wytycznymi”) za mającą łagodzący skutek wobec grzywny, która ma zostać nałożona (motywy 386, 387 zaskarżonej decyzji).
40. Komisja uważa, że taka sytuacja zachodzi w niniejszym przypadku w odniesieniu do Deltafiny z dwóch powodów. Po pierwsze, Deltafina była pierwszym przedsiębiorstwem, które złożyło wniosek o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (w niespełna kilka dni po jego wydaniu) i pierwszym przedsiębiorstwem, któremu Komisja udzieliła warunkowego zwolnienia z grzywny. Chodzi również o pierwszą decyzję w sprawie skutków naruszenia obowiązku współpracy ciążącego na przedsiębiorstwach, które złożyły wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie pkt 11 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Po drugie, Komisja uznaje, że od początku wkład Deltafiny w prowadzone przez tę instytucję dochodzenie był istotny i trwał przez całe postępowanie, z wyjątkiem okoliczności uzasadniających odmowę przyznania końcowego zwolnienia z grzywny (motywy 388–390 zaskarżonej decyzji).
41. Z tych względów Komisja przychylnie ocenia współpracę Deltafiny w trakcie postępowania. Komisja dodaje wreszcie, że Deltafina nigdy nie zakwestionowała okoliczności faktycznych będących przedmiotem zaskarżonej decyzji. Uwzględniając powyższe rozważania i zachowanie Deltafiny w trakcie postępowania potraktowane jako całość, Komisja doszła do wniosku, że należy obniżyć grzywnę, która ma zostać nałożona na Deltafinę, o 50% (motywy 391–398 zaskarżonej decyzji).
42. Uwzględniając tę okoliczność łagodzącą, Komisja ustala kwotę grzywny, jaka ma być nałożona solidarnie na Deltafinę i Universal, na 30 mln EUR.
C – W przedmiocie wniosku Deltafiny o zwolnienie z grzywny
43. Komisja przedstawia następnie powody, które skłoniły ją do stwierdzenia, że Deltafina nie może skorzystać ze zwolnienia z grzywien w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
44. Komisja wyjaśnia, że po zbadaniu wniosku o zwolnienie z grzywien zlożonego przez Deltafinę, z uwagi na to, iż spółka ta spełniała przesłanki z pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., Komisja udzieliła jej zwolnienia pod warunkiem łącznego spełnienia przesłanek wymienionych w pkt 11 wspomnianego komunikatu, przy czym jedną z tych przesłanek było przestrzeganie obowiązku współpracy [pkt 11 lit. a) tego komunikatu] (motywy 405–409 zaskarżonej decyzji).
45. Niemniej jednak Komisja podnosi w motywie 410 zaskarżonej decyzji, iż na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r. okazało się, że Deltafina ujawniła fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny na ww. w pkt 12 spotkaniu APTI, w którym uczestniczyli również przedstawiciele spółek Dimon Italia, Transcatab i Trestina, zanim Komisja miała możliwość przeprowadzenia dochodzenia w sprawie spornego kartelu. Komisja podnosi również, że te okoliczności faktyczne były przedmiotem zarzutów postawionych Deltafinie w uzupełnieniu (zob. pkt 20 powyżej).
46. Komisja zatem w pierwszej kolejności zbadała szczegółowo te istotne okoliczności faktyczne, aby w rezultacie dojść do wniosku, że Deltafina nie spełniła przesłanek określonych w pkt 11 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
1. Istotne okoliczności faktyczne
47. Komisja podnosi, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. została poruszona kwestia poufności złożonego przez Deltafinę wniosku o zwolnienie z grzywny. Zdaniem Komisji w czasie tego spotkania jej służby wyraźnie wyjaśniły, że zamierzają dokonać niezapowiedzianych kontroli dotyczących kartelu ujawnionego przez Deltafinę, że te kontrole nie mogą odbyć się przed okresem od dnia 18 kwietnia do dnia 20 kwietnia 2002 r. i że konieczne jest więc zachowanie ich poufności aż do tego dnia, tak aby nie ostrzec o nich konkurentów i aby nie zaszkodzić ich skuteczności (motyw 412 zaskarżonej decyzji).
48. Komisja podnosi również, iż na tym spotkaniu Deltafina wyjaśniła służbom Komisji, że trudno będzie jej nie ujawniać wniosku o zwolnienie z grzywny aż do przewidzianego dnia kontroli z szeregu powodów, z których pierwszym było zbliżanie się spotkań z jej konkurentami w ramach APTI, podczas których trudno będzie zachować poufność, drugim – konieczność poinformowania kadry kierowniczej średniego szczebla Deltafiny o wniosku (około piętnastu osób), a trzecim – konieczność ujawnienia faktu złożenia tego wniosku o zwolnienie z grzywny w ramach operacji finansowych obejmujących Universal w Stanach Zjednoczonych (motyw 412 zaskarżonej decyzji).
49. W motywach 413–415 zaskarżonej decyzji Komisja powtarza treść sporządzonego przez służby Komisji wewnętrznego sprawozdania ze spotkania w dniu 14 marca 2002 r., jak również notatek sporządzonych przez przedstawicieli Universalu na tym spotkaniu.
50. Komisja podnosi ponadto, w motywie 416 zaskarżonej decyzji, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. jej służby zwróciły się do Deltafiny o przedstawienie jej szeregu informacji mających na celu umożliwienie im przeprowadzenia kontroli na miejscu. W motywie 417 zaskarżonej decyzji powołano się na tekst wewnętrznej notatki służb Komisji z dnia 15 marca 2002 r., która podsumowywała postęp w sprawie poczyniony w następstwie spotkania, które odbyło się poprzedniego dnia. Motyw 418 zaskarżonej decyzji powtarza treść protokołu spotkania zarządu Deltafiny z dnia 1 marca 2002 r., w którym wspomniany zarząd uznaje konieczność natychmiastowego zaprzestania niedozwolonych zachowań związanych z kartelem i wzywa uczestników do zachowania najściślejszej poufności w odniesieniu do wniosku o zwolnienie z grzywny.
51. Komisja powołuje się w dalszej kolejności na oświadczenie złożone przez prezesa Deltafiny na zebraniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., opierając się, z jednej strony, na treści dwóch dokumentów wymienionych przez adwokatów spółki Dimon Italia na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r. i, z drugiej strony, na treści notatki podpisanej przez samego prezesa Deltafiny, w której opisano sposób, w jaki dokonano ujawnienia wniosku o zwolnienie z grzywny w czasie tego spotkania (motywy 421–426 zaskarżonej decyzji).
52. Komisja podnosi, iż w tym samym dniu, w którym dokonano tego ujawnienia, spółki Dimon Italia i Transcatab również przedstawiły wniosek o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i że oświadczenia złożone przez prezesa Deltafiny na spotkaniu APTI nie zostały wspomniane w tych wnioskach (motyw 427 zaskarżonej decyzji).
53. Na koniec z zaskarżonej decyzji wynika, że w dniu 29 maja 2002 r. miało miejsce inne spotkanie służb Komisji z Deltafiną, w ramach którego ani Komisja, ani Deltafina nie poruszyły kwestii poufności, a Deltafina nie wspomniała o tym, że na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r. poinformowała o swym wniosku o zwolnienie z grzywny spółki Dimon Italia i Transcatab (motyw 429 zaskarżonej decyzji).
2. Niespełnienie przez Deltafinę przesłanki określonej w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
54. W zaskarżonej decyzji Komisja twierdzi, że w sytuacji, gdy udzielono warunkowego zwolnienia z grzywny, obowiązek współpracy ustanowiony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. stanowi zasadniczy element porozumienia zawartego między nią i wnioskodawcą. Zdaniem Komisji obowiązek ten należy interpretować w świetle logiki leżącej u podstaw jej polityki w dziedzinie zwalniania z grzywien, tzn. decydującego wkładu wnioskodawcy w rozpoczęcie dochodzenia lub wykrycie naruszeń popełnionych przez kartel. Uwzględniając tę logikę, wymieniony obowiązek nie ogranicza się więc, zdaniem Komisji, do przekazania dowodów dotyczących naruszenia, lecz zakłada również powstrzymanie się od podejmowania jakichkolwiek środków, które mogą zagrozić jej zdolności do prowadzenia dochodzenia lub stwierdzenia naruszenia (motywy 431, 432 zaskarżonej decyzji).
55. W motywie 433 zaskarżonej decyzji podniesiono, że w sytuacji, w której, tak jak w niniejszym przypadku, Komisja nie dokonała jeszcze kontroli, zaś dany sektor nie posiada informacji o mających nastąpić kontrolach Komisji, jakiekolwiek ujawnienie istnienia wniosku o zwolnienie z grzywny całkowicie i nieodwołalnie zagraża zdolności Komisji do dokonania skutecznych kontroli lub ustalenia naruszenia. Skuteczność (effet utile) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. wymaga zdaniem Komisji, aby zachowanie przedsiębiorstw, które ubiegają się o skorzystanie z preferencyjnego traktowania, nie stanęło na przeszkodzie przeprowadzeniu kontroli. Przedsiębiorstwa te nie mogą więc powoływać się na uzasadnione oczekiwanie, zgodnie z którym z uwagi na brak wyraźnego przepisu poufność nie może stanowić części przesłanki wymienionej w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. W związku z powyższym zdaniem Komisji celowe i dobrowolne ujawnienie tej informacji przez podmiot ubiegający się o zwolnienie z grzywny jego konkurentom należy uznać za uchybienie obowiązkowi współpracy ustanowionemu w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
56. Komisja dodaje, że „samoistne napięcie” między tym obowiązkiem i obowiązkiem ustanowionym w pkt 11 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., w ramach którego wnioskodawca powinien przerwać swój udział w naruszeniu najpóźniej w dniu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, nie zezwala wnioskodawcy na dobrowolne poinformowanie innych członków kartelu o tym, że złożył on ten wniosek o zwolnienie z grzywny. Ta sytuacja jest zdaniem Komisji odmienna od sytuacji, w której wnioskodawca jest zmuszony do podjęcia środków mogących wzbudzić u innych uczestników kartelu podejrzenia, że złożył taki wniosek (motyw 434 zaskarżonej decyzji).
57. Komisja uważa ponadto, iż szczególne okoliczności niniejszej sprawy jasno wskazują na to, że Deltafina zrozumiała, iż poufność jest częścią spoczywającego na niej obowiązku współpracy. Zdaniem Komisji, wynikało to jasno w szczególności z uchwały zarządu Deltafiny z dnia 1 marca 2002 r., która nakładała wymóg „najściślejszej poufności” w tym zakresie (zob. motyw 418 zaskarżonej decyzji i pkt 50 powyżej) i z samych słów prezesa Deltafiny, zgodnie z którymi o podjętej przez tę spółkę decyzji w sprawie współpracy z Komisją „można było poinformować inne przedsiębiorstwa tylko z zachowaniem szczególnej ostrożności i w razie konieczności” (motyw 440 zaskarżonej decyzji).
58. Uwzględniając przypomniane powyżej istotne okoliczności faktyczne i zakres stosowania warunku określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., Komisja doszła do wniosku, że Deltafina nie spełniła tego warunku. Mimo bowiem tego, że wiedziała, iż Komisja zamierzała dokonać kontroli na miejscu w okresie od dnia 18 do 20 kwietnia 2002 r., jej prezes, zanim odbyły się te kontrole na miejscu, dobrowolnie poinformował jej dwóch głównych konkurentów o złożeniu przez nią wniosku o zwolnienie z grzywien (motyw 441 zaskarżonej decyzji).
59. Komisja podnosi również w motywie 442 zaskarżonej decyzji, że zachowanie Deltafiny mogło niewątpliwie zagrozić wynikowi tych kontroli, co Deltafina wiedziała lub co najmniej powinna była wiedzieć, w szczególności ze względu na to, iż została konkretnie poinformowana przez Komisję o mającym nastąpić przeprowadzeniu kontroli i zażądano od niej zachowania poufności wniosku o zwolnienie z grzywny po to, aby nie zagrażać wynikowi tych kontroli. Zdaniem Komisji niemożliwe jest ustalenie, czy rzeczywiście wywarty został wpływ na prowadzone przez nią kontrole, a ponadto ta okoliczność nie może w żadnym przypadku stanowić czynnika decydującego o ustaleniu odpowiedzialności Deltafiny (motyw 443 zaskarżonej decyzji).
60. W tym względzie Komisja stwierdza, iż ani rozmowy na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r., ani jej późniejsze zachowanie nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że Komisja nigdy nie przyznała, iż Deltafina powinna koniecznie ujawnić [okoliczność złożenia] wniosku o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. swym konkurentom i że kontrole nie mogą więc się odbyć. Przeciwnie, Komisja twierdzi, że dokładnie wyjaśniła, iż konieczne jest utrzymanie poufnego charakteru tego wniosku przez jeden miesiąc dłużej, a to w celu przygotowania tych kontroli, w odniesieniu do których zażądała koniecznych informacji i rozpoczęła przygotowania następnego dnia po zebraniu (motywy 446, 447 zaskarżonej decyzji).
61. Komisja twierdzi, że uznała zarówno praktyczne trudności Deltafiny w zachowaniu poufności wniosku o zwolnienie z grzywny, jak również okoliczność, że przeprowadzenie kontroli stałoby się wyjątkowo mało prawdopodobne, jeżeli Deltafina byłaby zobowiązana do ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny swym konkurentom. Jednakże Komisja uważa, że w niniejszym przypadku ujawnienie przez Deltafinę [faktu złożenia przez nią] wniosku o zwolnienie z grzywny na spotkaniu APTI było dobrowolne i spontaniczne. Takiego rodzaju zachowanie nigdy nie może być uzasadnione w ramach takiego wniosku o zwolnienie z grzywny (motywy 444, 448, 450 zaskarżonej decyzji).
62. Z motywu 449 zaskarżonej decyzji wynika, że okoliczność, iż Deltafina nigdy nie poinformowała Komisji o tym ujawnieniu, daje do zrozumienia, iż nie spodziewała się, że Komisja zaakceptuje jej zachowanie.
63. Komisja podnosi, że podczas postępowania administracyjnego Deltafina twierdziła, iż ujawnienie nie było dobrowolne, lecz raczej wynikało z nacisku ze strony swych konkurentów, jakiemu była poddana. Jednakże zdaniem Komisji, jeżeli będące następstwem złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny zakończenie uczestnictwa w naruszeniu może spowodować praktyczne trudności, Deltafina nie wykazała, w jaki sposób zaprzestanie przez nią uczestnictwa w niezgodnych z prawem praktykach i odmowa spotkania jej konkurentów „mogło utrudniać jej zgodne z prawem komercyjne zachowanie”. Ponadto zdaniem Komisji wywierany przez otoczenie nacisk, który nie stanowi poważnego i bezpośredniego zagrożenia, nie może wykluczyć dobrowolnego charakteru omawianego ujawnienia. Ponieważ prezes Deltafiny nie działał pod wpływem jakiegokolwiek wiążącego się z przymusem zagrożenia, Komisja doszła do wniosku, że ujawnienie wniosku o zwolnienie z grzywny podczas spotkania APTI było dobrowolne (motywy 451–453 zaskarżonej decyzji).
64. Wreszcie Komisja uważa, że fakt, iż w następstwie pewnego nacisku wywieranego przez zewnętrznych doradców prawnych spółek dominujących Dimon Italia i Transcatab, doradca prawny Universalu potwierdził w dniu 2 kwietnia 2002 r., że Deltafina złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny, nie może sam w sobie uzasadniać uchybienia przez Deltafinę obowiązkowi współpracy lub pozbawić to zachowanie charakteru uchybienia. Komisja uważa bowiem, że, po pierwsze, nie ustalono żadnego związku między ujawnieniem w Stanach Zjednoczonych i zachowaniem prezesa Deltafiny, po drugie, że ewentualne odrębne naruszenie obowiązku współpracy z Komisją nie mogło zostać użyte w celu uzasadnienia późniejszego uchybienia temu samemu obowiązkowi (ex iniuria non oritur ius) i, po trzecie, że nie było żadnego dowodu na naciski wywierane przez zewnętrznych doradców prawnych SCC i spółki Dimon poza wiadomością telefoniczną, jaką zewnętrzny doradca prawny SCC zostawił w poczcie głosowej doradcy prawnego Universalu (motywy 454–459 zaskarżonej decyzji).
65. Komisja podnosi następnie, że, w każdym razie, Universal nie poinformował szybko Komisji o ujawnieniu dokonanym przez swego zewnętrznego doradcę prawnego (motyw 459 zaskarżonej decyzji).
66. W motywie 460 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdza, że ze względu na wszystkie ww. powody Deltafina uchybiła obowiązkowi współpracy, do jakiej była zobowiązana na podstawie pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i że w konsekwencji nie można jej było udzielić zwolnienia z grzywny, w związku z czym należało nałożyć na nią grzywnę za rozpatrywane naruszenia.
Przebieg postępowania i żądania stron
67. Pismem, które wpłynęło do sekretariatu Sądu w dniu 19 stycznia 2006 r., Deltafina wniosła niniejszą skargę.
68. Pismem z dnia 26 czerwca 2006 r. Deltafina zwróciła się do Sądu o nakazanie Komisji przedstawienia pełnej wersji dokumentu załączonego do odpowiedzi na skargę. Powiadomieniem z dnia 22 listopada 2006 r. sekretariat Sądu poinformował Deltafinę o postanowieniu prezesa trzeciej izby o odrzuceniu tego wniosku.
69. Pismem z dnia 16 września 2010 r. Deltafina poinformowała Sąd, że wycofuje swój zarzut szósty.
70. Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba) zdecydował o otwarciu procedury ustnej.
71. Na rozprawie w dniu 29 września 2010 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.
72. Deltafina wnosi do Sądu o:
– uchylenie grzywny nałożonej na nią w art. 2 zaskarżonej decyzji;
– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty tej grzywny;
– obciążenie Komisji kosztami postępowania.
73. Komisja wnosi do Sądu o:
– oddalenie skargi;
– obciążenie Deltafiny kosztami postępowania.
Co do prawa
74. W uzasadnieniu swych żądań Deltafina podnosi siedem zarzutów.
75. Cztery pierwsze zarzuty podniesione jako zarzuty główne dotyczą żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim nakłada ona na Deltafinę grzywnę. Zarzut pierwszy dotyczy oczywistego błędu popełnionego ze względu na to, że cofnięcie zwolnienia z grzywien zostało zdaniem Deltafiny oparte na przyjęciu błędnego założenia co do ustaleń faktycznych. Zarzut drugi oparto na oczywistym błędzie w ocenie wynikającym z tego, iż Komisja uznała, że Deltafina naruszyła obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Zarzut trzeci dotyczy popełnienia oczywistego błędu w ocenie ze względu na okoliczność, iż Komisja cofnęła zwolnienie z grzywny, stwierdziwszy, że ujawnienie przez Deltafinę faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywien zagroziło dochodzeniu. Zarzut czwarty dotyczy naruszenia zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, zasady dobrej administracji i zasady proporcjonalności.
76. Trzy ostatnie zarzuty podniesiono tytułem ewentualnym i zmierzają one do uzyskania obniżenia kwoty grzywny nałożonej na Deltafinę. Zarzut piąty dotyczy naruszenia zasady proporcjonalności ze względu na nadmierną wysokość kwoty wyjściowej grzywny. Zarzut szósty dotyczy popełnienia błędu ze względu na okoliczność, że Komisja uznała spółkę Universal za współodpowiedzialną za zachowanie Deltafiny i w rezultacie nałożyła na tę ostatnią nadmiernie wysoką grzywnę. Zarzut siódmy dotyczy błędnej oceny okoliczności łagodzących.
77. Ponieważ Deltafina wycofała zarzut szósty pismem z dnia 16 września 2010 r., nie ma potrzeby jego rozpatrywania.
I – W przedmiocie zarzutów podniesionych jako zarzuty główne
78. Tytułem wstępu należy podnieść, że wszystkie trzy pierwsze zarzuty Deltafiny dotyczą błędów powodujących zarzucaną niezgodność z prawem zaskarżonej decyzji ze względu na to, iż Komisja nie udzieliła Deltafinie zwolnienia z grzywien z uwagi na okoliczność naruszenia przez nią obowiązku współpracy określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
79. Ponieważ zarzuty te są ściśle ze sobą związane, należy rozpatrzyć je łącznie.
A – W przedmiocie trzech pierwszych zarzutów dotyczących oczywistych błędów w zakresie nieprzyznania Deltafinie ostatecznego zwolnienia z grzywny
1. Argumenty stron
80. W ramach zarzutu pierwszego Deltafina twierdzi, że cofnięcie przez Komisję zwolnienia jest oparte na oczywistym błędzie dotyczącym okoliczności faktycznych, ponieważ bazuje ono na błędnym założeniu, zgodnie z którym włoscy przetwórcy surowca tytoniowego nie wiedzieli o prowadzonym przez Komisję dochodzeniu.
81. Zdaniem Deltafiny z motywu 433 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja uznała, iż przekazanie tej wiadomości przez prezesa Deltafiny na spotkaniu w dniu 4 kwietnia 2002 r. stanowiło naruszenie obowiązku współpracy, ponieważ groziło zakłóceniem skuteczności dochodzenia. Komisja twierdziła zdaniem skarżącej w tym motywie, że jakikolwiek wyciek informacji dotyczących istnienia wniosku o zwolnienie z grzywny mógł nakłonić innych uczestników kartelu do usunięcia lub ukrycia dowodów. Jednakże warunkiem decydującym o tym, czy takie stanowisko było uzasadnione, jest wiedza rozpatrywanego sektora o prowadzonym dochodzeniu i o możliwości dokonania niezapowiedzianych kontroli. Sytuacja taka zachodzi zdaniem skarżącej tylko w przypadku, gdy poinformowanie osób trzecich o fakcie istnienia wniosku o zwolnienie z grzywny może teoretycznie zagrozić zdolności Komisji prowadzenia dochodzenia w skuteczny sposób. Dlatego też Deltafina twierdzi, że podstawową przesłanką wycofania zwolnienia z grzywien był brak wiedzy rozpatrywanego sektora o prowadzonym przez Komisję dochodzeniu.
82. Tymczasem zdaniem Deltafiny włoscy przetwórcy surowca tytoniowego wiedzieli o prowadzonym przez Komisję dochodzeniu wskutek kontroli dokonanych w październiku 2001 r. przez Komisję w Brukseli i w Hiszpanii oraz w efekcie skierowania przez Komisję w dniu 15 stycznia 2002 r. do APTI i do Unitab żądań udzielenia informacji. Wiele innych okoliczności, takich jak oświadczenie spółki Dimon złożone w formularzu przedstawionym amerykańskiemu organowi kontroli rynków finansowych, fakt, że zarówno spółka Dimon Italia, jak i Transcatab rozpoczęły już przygotowywanie swych wniosków o przyznanie preferencyjnego traktowania przed ujawnieniem w dniu 4 kwietnia 2002 r., jak również okoliczność, że dochodzenie Komisji zostało już omówione na spotkaniu APTI, dowodzi tego, że sektor był poinformowany o dochodzeniu.
83. Ponadto złożenie wniosku o zwolnienie z grzywny nie skutkuje automatycznie dokonaniem niezapowiedzianych kontroli, ponieważ nie są one konieczne, gdy wnioskodawca dostarcza dowody umożliwiające Komisji stwierdzenie naruszenia. Niezapowiedziane kontrole są bowiem niezbędne w celu stwierdzenia naruszenia wyłącznie w okolicznościach przewidzianych w pkt 8 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Natomiast w przypadkach określonych w pkt 8 lit. b) tego komunikatu kontrole nie są niezbędne ze względu na to, że wszystkie konieczne dowody zostały już przedstawione Komisji przez przedsiębiorstwo, które złożyło wniosek o zwolnienie z grzywny. Tymczasem w niniejszej sprawie, ze względu na to, że wniosek o zwolnienie z grzywny złożony przez Deltafinę sam w sobie spełnia zdaniem Komisji warunki określone w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., chodzi tu o przypadek, w jakim nie było konieczności dokonania niezapowiedzianych kontroli przez Komisję.
84. Zdaniem Deltafiny w świetle wszystkich powyższych okoliczności cofnięcie przez Komisję zwolnienia jej z grzywny opiera się więc na oczywistym błędzie faktycznym.
85. W ramach zarzutu drugiego dotyczącego oczywistego błędu w ocenie ze względu na to, że Komisja uznała, iż Deltafina naruszyła obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., Deltafina podnosi co do istoty trzy serie zastrzeżeń.
86. W pierwszej kolejności twierdzi ona, że, wbrew twierdzeniom Komisji, sumiennie spełniła swój obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Podnosi ona, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. uprzedziła Komisję o niemożności nieujawnienia faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny. Ta niemożność zachowania tajemnicy wypływa jej zdaniem z czterech następujących okoliczności: toczącego się postępowania w sprawie uprzedniej kontroli (należyta staranność) w odniesieniu do operacji finansowej dokonanej przez Universal na rynku amerykańskim; zbiorowego postępowania antymonopolowego wszczętego w Stanach Zjednoczonych przeciw spółkom Universal, Dimon i koncernowi SCC; konieczności poinformowania kadry zarządzającej średniego szczebla Deltafiny o złożeniu wniosku o przyznanie preferencyjnego traktowania, aby w ten sposób uniknąć dalszego prowadzenia działań przez kartel; zbliżającego się spotkania APTI, na którym Deltafina musiała po raz pierwszy od złożenia wniosku o przyznanie preferencyjnego traktowania skonfrontować się z innymi przetwórcami surowca tytoniowego.
87. Ponieważ rynek właściwy charakteryzuje się bardzo ograniczonym rozmiarem, przejrzystością i łatwością kontaktów między członkami kartelu, odmowa Deltafiny uczestnictwa w zwykłych rozmowach w tygodniach następujących po złożeniu przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny wzbudziłaby nieuchronnie podejrzenia innych członków kartelu. Ryzyko, że można byłoby wywnioskować z tego zachowania, iż Deltafina złożyła wcześniej wniosek o zwolnienie z grzywny, byłoby jeszcze większe, jeśli uwzględniono by okoliczności faktyczne towarzyszące złożeniu wniosku o zwolnienie z grzywien, a w szczególności kontrole dokonane w Hiszpanii i w Brukseli w październiku 2001 r., złożenie przez spółki Dimon, Deltafina i Transacatab zbiorowego wniosku o zwolnienie z grzywien dotyczących nielegalnych karteli na rynku hiszpańskim, okoliczność, że zachowanie Deltafiny było charakterystyczne dla podmiotu wnioskującego o zwolnienie z grzywny, naciski wywierane przez jej konkurentów, w szczególności przez Dimon i SCC w celu otrzymania potwierdzenia, że Deltafina złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny. Deltafina twierdzi, że zaskarżona decyzja nie uwzględnia w jakikolwiek sposób tych okoliczności faktycznych.
88. Ponadto Deltafina utrzymuje, że to obowiązek natychmiastowego zaprzestania naruszenia postawił ją w trudnej sytuacji. Jeżeli bowiem Deltafina nie byłaby zobowiązana do wycofania się z kartelu od momentu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien, nie byłaby zmuszona do przekazania tej informacji na spotkaniu APTI, aby w ten sposób położyć kres sytuacji, która stała się nie do zniesienia. Ujawnienie faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien wynika zatem bezpośrednio, w okolicznościach niniejszej sprawy, z obowiązku zaprzestania naruszenia. Komisja sama otwarcie przyznała, że istniało „samoistne napięcie” między obowiązkami ustanowionymi w pkt 11 lit. a) i b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (motyw 434 zaskarżonej decyzji), lecz nie wyciągnęła z tego faktu stosownych konsekwencji. Deltafina stawia sobie pytanie, czy pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. wymaga od wnioskodawcy, by kłamał, aby móc zachować prawo do warunkowego zwolnienia z grzywien.
89. Ponadto programy łagodzenia sankcji w Stanach Zjednoczonych i w wielu państwach członkowskich, m.in. w Zjednoczonym Królestwie, w Niemczech i we Francji umożliwiają organom zezwalanie wnioskującym o zwolnienie z grzywny na dalsze uczestnictwo w kartelu w celu zachowania efektu zaskoczenia w przypadku późniejszych kontroli. Możliwość ta została wprowadzona w nowym komunikacie w sprawie współpracy [obwieszczenie Komisji w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (Dz.U. 2006, C 298, s. 17, zwane dalej „komunikatem w sprawie współpracy z 2006 r.”)]. Ponadto dopiero w komunikacie w sprawie współpracy z 2006 r. został wyraźnie wprowadzony obowiązek [zachowania] poufności.
90. W drugiej kolejności Deltafina utrzymuje, że Komisja była doskonale poinformowana o fakcie, że ze względów praktycznych wskazanych na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. Deltafina miała ujawnić, iż złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny przed okresem od dnia 18 kwietnia do dnia 20 kwietnia 2002 r., począwszy od którego Komisja wskazała, że będzie mogła dokonać kontroli. Deltafina twierdzi, że poinformowała Komisję o obawie, iż nie będzie w stanie długo ukrywać faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny zarówno w dniu 28 lutego 2002 r., w rozmowie telefonicznej między adwokatem spółki Universal i urzędnikiem Komisji prowadzącym sprawę, jak również na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. Ponadto na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r. wspomniany urzędnik potwierdził zdaniem skarżącej, iż „przyznał”, że należy dokonać ujawnienia i że „w żadnym razie nie można uzgodnić zachowania poufności”.
91. Sprawozdanie ze spotkania w dniu 14 marca 2002 r. sporządzone przez samą Komisję, jak również notatki adwokata Universalu i adwokatów Deltafiny obecnych na spotkaniu wskazują, że urzędnicy Komisji odnotowali niemożność uniknięcia ujawnienia przez Deltafinę na spotkaniu APTI faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny. Treść rozmowy telefonicznej przeprowadzonej w dniu 22 marca 2002 r. między adwokatami Deltafiny i urzędnikiem prowadzącym sprawę potwierdza, że Komisja była doskonale poinformowana o nieuchronnym ujawnieniu przez Deltafinę faktu współpracy.
92. Ponadto ze sprawozdania ze spotkania w dniu 14 marca 2002 r. sporządzonego przez Komisję wynika, że urzędnik prowadzący sprawę oświadczył, iż w przypadku ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny „ciążący na Deltafinie obowiązek jak najszybszego przedstawienia Komisji dowodów stanie się jeszcze bardziej naglący”. Deltafina zaś wywiązała się z tego obowiązku, jak wynika z motywów 389–397 zaskarżonej decyzji. Wobec tego spełniła więc obowiązek współpracy, ponieważ przedstawiła dodatkowe informacje, tak jak zażądały tego od niej służby Komisji w trakcie spotkania w dniu 14 marca 2002 r., godząc się w ten sposób na większe obciążenie ze względu na niemożność zachowania w tajemnicy faktu swej współpracy. Ponadto kierownictwo Deltafiny było długo przesłuchiwane przez Komisję w dniach 29 maja i 11 lipca 2002 r. Większość przytoczonych w zaskarżonej decyzji dowodów pochodziła bowiem od Deltafiny. Deltafina uczyniła zatem całkowicie zadość żądaniom Komisji postawionym jej w ramach wskazanej przez nią „drugiej lepszej opcji”. Żądając od Deltafiny przedstawienia dodatkowych informacji, Komisja dopuściła zdaniem skarżącej, że ujawnienie faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien nie szkodzi dochodzeniu.
93. Zdaniem Deltafiny powód, dla którego nie poinformowała ona Komisji o tym, iż ujawniła fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, polegał na okoliczności, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. uprzedziła Komisję o materialnej niemożności nieujawniania faktu złożenia tego wniosku na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI. Deltafina twierdzi, że urzędnicy Komisji prowadzący sprawę wiedzieli zatem doskonale o tym, że Deltafina przekaże tę informację na tym spotkaniu.
94. Ponadto dwa dokumenty dotyczące spotkania APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., na podstawie których spółka Dimon Italia oskarżyła Deltafinę o naruszenie ciążącego na niej obowiązku współpracy, wchodziły w skład akt sprawy Komisji od dawna, tzn. od czasu kontroli dokonanej w [siedzibie spółki] Dimon Italia w dniu 18 kwietnia 2002 r. i Komisja nie znalazła w nich nigdy niczego nagannego.
95. W trzeciej kolejności Deltafina twierdzi, że początkowo błędne zrozumienie jej zachowania przez Komisję wpłynęło na wnioski sformułowane w zaskarżonej decyzji. Utrzymuje ona, że w uzupełnieniu Komisja oparła się na przesłance, zgodnie z którą Deltafina, Dimon Italia i Transcatab razem zaplanowały ich zachowanie mające na celu złożenie wniosków o zwolnienie z grzywien. Ten wniosek wypływa z pkt 57 i 60 uzupełnienia. W tym ostatnim punkcie Komisja w szczególności zakwalifikowała zachowanie Deltafiny jako „w sposób oczywisty oszukańcze”. Jednakże z akt sprawy wynika, że Deltafina, Dimon Italia i Transcatab przygotowały odpowiednio swe wnioski o zwolnienie z grzywien w sposób autonomiczny i bez jakiegokolwiek uzgodnienia dotyczącego kolejności, w jakiej wnioski zostaną złożone. Zachowanie Deltafiny było zatem zgodne z komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r.
96. Mimo że oskarżenia wysuwane pod adresem Deltafiny w uzupełnieniu nie zostały powtórzone w zaskarżonej decyzji, odnajduje się w niej niemniej jeszcze ich ślady, w szczególności w motywie 441, gdzie Komisja twierdzi, że Deltafina ujawniła fakt złożenia wniosku „swym dwóm głównym konkurentom”, jak również w tytule następującym po motywie 420 zaskarżonej decyzji („oświadczenia złożone przez Deltafinę spółkom Dimon i Transcatab w dniu 4 kwietnia 2002 r.”).
97. W ramach trzeciego zarzutu Deltafina stoi na stanowisku, że zaskarżona decyzja jest wadliwa ze względu na oczywisty błąd w ocenie, ponieważ Komisja uznała, iż ujawnienie faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny zaszkodziło dochodzeniu. Zdaniem Deltafiny, ze względu na to, że nie mogła ujawnić innym członkom kartelu niczego, o czym już nie wiedzieli, to ujawnienie nie mogło zaszkodzić w żaden sposób dochodzeniu Komisji, wbrew temu, co utrzymuje ona w motywie 433 zaskarżonej decyzji.
98. Jeśli chodzi w szczególności o spółki Dimon Italia i Transcatab, jedynym skutkiem, jaki wywołała okoliczność, że zostały one poinformowane przez doradcę prawnego Universalu o złożeniu przez Deltafinę wniosku o zwolnienie z grzywny, było przyspieszenie złożenia przez nie wniosków o przyznanie preferencyjnego traktowania, które w każdym razie już przygotowywały. Współpraca tych dwóch spółek nie zaszkodziła dochodzeniu. Wręcz przeciwnie, zmniejszyła ona wysiłek włożony przez Komisję w dochodzenie. Ponadto z akt sprawy wynika, że Komisja porozumiała się w sprawie dokonanych kontroli z tymi dwoma przedsiębiorstwami.
99. W motywie 443 zaskarżonej decyzji sama Komisja przyznała, że „jest niemożliwe określenie, czy rzeczywiście został wywarty wpływ na [przeprowadzenie jej] kontroli”. Ponadto wymieniona w tym samym motywie zaskarżonej decyzji okoliczność polegająca na tym, że kontrole dokonane w lokalach Trestiny nie były skuteczne, nie jest konsekwencją złożenia oświadczenia przez prezesa Deltafiny, lecz wynika raczej z faktu, że sama Komisja poprzez swe zachowanie ostrzegła wcześniej cały włoski sektor o dochodzeniu. Ponadto w przypadku Romana Tabacchi Komisja nie podnosi okoliczności, że dochodzenie nie było skuteczne.
100. Na podstawie wszystkich powyższych względów Deltafina wnosi więc do Sądu o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim nakłada ona na nią grzywnę.
101. Komisja wnosi o oddalenie trzech pierwszych zarzutów Deltafiny.
2. Ocena Sądu
102. Przed rozważeniem różnego rodzaju argumentów podniesionych przez Deltafinę należy przypomnieć okoliczności prawne, w jakie się one wpisują.
a) W przedmiocie programu łagodzenia sankcji
103. W ramach działań polegających na ściganiu naruszeń art. 81 WE Komisja wdrożyła program łagodzenia sankcji zmierzający do umożliwienia skorzystania z preferencyjnego traktowania przedsiębiorstwom, które współpracują z nią w dochodzeniach dotyczących tajnych karteli mających wpływ na Unię.
104. Ten program łagodzenia sankcji, początkowo ustanowiony w komunikacie w sprawie współpracy z 1996 r., został później rozszerzony w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r., mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, a następnie w komunikacie w sprawie współpracy z 2006 r.
105. Z komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. wynika, że tworzenie programu łagodzenia sankcji jest uzasadnione tym, iż w interesie Unii leży udzielanie preferencyjnego traktowania przedsiębiorstwom, które współpracują z Komisją w dochodzeniach w sprawie tajnych karteli dotyczących praktyk należących do najpoważniejszych naruszeń art. 81 WE, tzn. praktyk zmierzających do ustalania cen, poziomu produkcji lub sprzedaży, do podziału rynków lub ograniczenia przywozu lub wywozu.
106. Komisja uważa bowiem, że interes konsumentów i obywateli polegający na tym, aby zapewnić, że takie kartele są wykrywane i karane, przeważa nad interesem wynikającym z nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które umożliwiają Komisji wykrycie i zakazanie takich praktyk (zob. pkt 4 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. powtórzony w pkt 3 komunikatu w sprawie współpracy z 2006 r.).
107. Program łagodzenia sankcji realizuje w ten sposób cel polegający na prowadzeniu dochodzeń, ściganiu i odstraszaniu w odniesieniu do praktyk należących do najpoważniejszych naruszeń art. 81 WE. Opiera się on na pewnego rodzaju porozumieniu zawartym między Komisją i uczestniczącymi w tych nielegalnych kartelach przedsiębiorstwami, które postanowiły współpracować z Komisją.
108. Przedsiębiorstwa te proponują bowiem czynną i dobrowolną współpracę w dochodzeniu, ułatwiając Komisji zadanie polegające na stwierdzeniu i ściganiu naruszeń reguł konkurencji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych, T‑101/05 i T‑111/05 BASF i UCB przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4949, pkt 90 i przytoczone tam orzecznictwo). W zamian za tę współpracę mogą one otrzymać preferencyjne traktowanie w zakresie grzywien, które zostałyby w innym przypadku na nie nałożone, pod warunkiem że spełniają warunki wymienione w komunikacie w sprawie współpracy.
109. Program łagodzenia sankcji taki jak ten przewidziany w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r. ustanawia możliwość zarówno przyznania przez Komisję całkowitego zwolnienia z grzywien dla pierwszego przedsiębiorstwa, które podejmie współpracę przy dochodzeniu, jak również przyznania zmniejszenia grzywien przedsiębiorstwom, które podjęły współpracę później. W pierwszym przypadku zainteresowane przedsiębiorstwo skorzysta z całkowitego odstępstwa od zasady odpowiedzialności osobistej, zgodnie z którą przedsiębiorstwo naruszające reguły konkurencji ponosi za to odpowiedzialność (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 24 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑125/07 P, C‑133/07 P, C‑135/07 P i C‑137/07 P Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8681, pkt 77). W pozostałych przypadkach stopień stosowania tego wyjątku będzie zmieniał się w zależności od chronologicznego porządku złożenia wniosku o współpracę i od jakości zaoferowanej współpracy.
110. W tym względzie należy zaznaczyć, że zgodnie z logiką programu łagodzenia sankcji tylko jeden z członków kartelu może skorzystać z całkowitego zwolnienia z grzywny, biorąc pod uwagę, iż celem tego zwolnienia jest stworzenie klimatu niepewności w ramach karteli zachęcającego do ich ujawniania wobec Komisji. Ta niepewność wynika zaś właśnie z faktu, że uczestnicy kartelu wiedzą, że tylko jeden spośród nich będzie mógł skorzystać z całkowitego zwolnienia z grzywny, ujawniając pozostałych uczestników naruszenia i narażając ich w ten sposób na wyższe grzywny.
111. Z komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. wynika, że w ramach programu łagodzenia sankcji ustanowionego w tym komunikacie, powtórzonego co do istoty w komunikacie w sprawie współpracy z 2006 r., postępowanie zmierzające do przyznania przedsiębiorstwu całkowitego zwolnienia z grzywien składa się z trzech odrębnych etapów.
112. Na pierwszym etapie przedsiębiorstwo, które zamierza współpracować z Komisją, powinno skontaktować się z nią i przedstawić jej dowody dotyczące potencjalnego kartelu wpływającego na konkurencję w Unii. Te dowody powinny umożliwić Komisji wydanie decyzji nakazującej przeprowadzenie kontroli, w przypadku przewidzianym w pkt 8 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., lub stwierdzenie naruszenia art. 81 WE, w przypadku określonym w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
113. Na drugim etapie, po otrzymaniu wniosku o zwolnienie z grzywny, Komisja ocenia dowody przedłożone na poparcie tego wniosku w celu sprawdzenia, czy dane przedsiębiorstwo spełnia warunki wymienione, w zależności od okoliczności, w pkt 8 lit. a) lub b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Jeżeli to przedsiębiorstwo jako pierwsze spełnia te warunki, Komisja przyznaje mu na piśmie warunkowe zwolnienie z grzywny (pkt 15, 16 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.).
114. Udzielenie warunkowego zwolnienia z grzywien powoduje więc nadanie w postępowaniu administracyjnym szczególnego statusu przedsiębiorstwu spełniającemu warunki wymienione w pkt 8 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., co wywołuje określone skutki prawne. To warunkowe zwolnienie z grzywien nie jest jednakże w żaden sposób porównywalne z ostatecznym zwolnieniem z grzywien, które udzielane jest dopiero po zakończeniu postępowania administracyjnego.
115. W szczególności udzielenie warunkowego zwolnienia z grzywien z jednej strony potwierdza to, że dane przedsiębiorstwo jako pierwsze spełniło warunki określone w pkt 8 lit. a) lub b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., efektem czego Komisja nie rozpatrzy innych wniosków o zwolnienie z grzywien przed zajęciem stanowiska w sprawie jego wniosku (pkt 18 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.), i z drugiej strony daje wspomnianemu przedsiębiorstwu pewność, iż Komisja udzieli mu zwolnienia z grzywny, jeżeli po zakończeniu postępowania administracyjnego instytucja ta stwierdzi, że spełniło ono warunki określone w pkt 11 lit. a)–c) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
116. W tym względzie należy zauważyć, że zgodnie z pkt 11 lit. a)–c) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.:
„Poza warunkami określonymi [odpowiednio] w pkt 8 lit. a) i pkt 9 lub w pkt 8 lit. b) i pkt 10, jak właściwe, w każdym przypadku muszą być łącznie spełnione następujące warunki w celu zakwalifikowania przedsiębiorstwa do jakiegokolwiek zwolnienia z grzywny:
a) przedsiębiorstwo współpracuje w pełni, stale i bez opóźnień, poprzez procedury administracyjne [przez cały czas trwania postępowania administracyjnego] Komisji oraz dostarcza Komisji wszelkie dowody, w których posiadanie wejdzie lub które są dla niego osiągalne w odniesieniu do domniemanego naruszenia. Przede wszystkim pozostaje do dyspozycji Komisji w zakresie sprawnego udzielania odpowiedzi na wszelkie pytania, co może przyczynić się do ustalenia danego stanu faktycznego;
b) przedsiębiorstwo przerywa swój udział w domniemanym naruszeniu najpóźniej z chwilą, w której przedkłada dowody na mocy pkt 8 lit. a) lub pkt 8 lit. b), jak właściwe;
c) przedsiębiorstwo nie podjęło żadnych kroków zmierzających do zmuszania innych przedsiębiorstw do uczestniczenia w naruszeniu”.
117. Na koniec, dopiero na trzecim etapie na końcu postępowania administracyjnego, gdy Komisja wydaje decyzję końcową, w decyzji tej udziela ona lub odmawia przyznania przedsiębiorstwu korzystającemu z warunkowego zwolnienia z grzywny zwolnienia z grzywny w pełnym słowa znaczeniu. W tym właśnie momencie status procesowy wynikający z warunkowego zwolnienia z grzywny przestaje wywoływać skutki prawne. Jednakże ostateczne zwolnienie z grzywny jest przyznawane tylko w przypadku, gdy dane przedsiębiorstwo, przez cały okres trwania postępowania administracyjnego i aż do momentu wydania decyzji końcowej, spełnia łącznie trzy warunki wskazane w pkt 11 lit. a)–c) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (pkt 19 tego komunikatu).
118. Z systemu, jaki przewidziano w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r., wynika zatem, że przed wydaniem decyzji końcowej przedsiębiorstwo, które ubiega się o zwolnienie z grzywny, nie otrzymuje zwolnienia z grzywien w pełnym tego słowa znaczeniu, lecz korzysta wyłącznie ze statusu procesowego, który może przekształcić się po zakończeniu postępowania administracyjnego w zwolnienie z grzywien, jeżeli spełnione zostały wymagane warunki.
119. Tymczasem w swych pismach, jak również na rozprawie, Deltafina wielokrotnie powołała się na rzekomą decyzję Komisji o „cofnięciu” wobec niej warunkowego zwolnienia z grzywien, które zostało jej udzielone zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r.
120. W tym względzie należy zauważyć, że w niniejszym przypadku w dniu 19 lutego 2002 r. Deltafina złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny lub o obniżenie jej kwoty. Następnie w dniu 6 marca 2002 r. Komisja, uznając, że Deltafina spełniała wszystkie warunki określone w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., przyznała jej pismem status proceduralny warunkowego zwolnienia z grzywien. Wreszcie po zakończeniu postępowania administracyjnego, stwierdziwszy, że Deltafina nie spełniła warunku określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., Komisja postanowiła nie udzielać Deltafinie ostatecznego zwolnienia.
121. Z powyższego wynika, że w zaskarżonej decyzji w żaden sposób nie dokonano, jak twierdzi Deltafina, „cofnięcia” warunkowego zwolnienia z grzywny, ponieważ status proceduralny związany z przyznaniem tego warunkowego zwolnienia przestał wywoływać skutki w momencie, gdy Komisja wydała decyzję końcową. W decyzji tej Komisja nie „cofnęła” więc warunkowego zwolnienia z grzywny, lecz postanowiła nie udzielać tej spółce ostatecznego zwolnienia.
122. Ze względu na to, że nie nastąpiło jakiekolwiek „cofnięcie” warunkowego zwolnienia z grzywien, należy interpretować argumenty Deltafiny jako dotyczące decyzji Komisji o nieprzyznaniu jej ostatecznego zwolnienia.
b) W przedmiocie zakresu zastosowania obowiązku współpracy
123. Ponieważ Deltafina wskazuje zasadniczo na niezgodność z prawem zaskarżonej decyzji ze względu na okoliczność, że Komisja postanowiła nie przyznawać jej ostatecznego zwolnienia z grzywien z uwagi na naruszenie obowiązku współpracy określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., należy przede wszystkim wyjaśnić zakres tego obowiązku.
124. Z samego brzmienia pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (zob. pkt 116 powyżej), i, w szczególności, z faktu uznania wymaganej współpracy za „pełną, stałą i bez opóźnień” wynika, że obowiązek współpracy spoczywający na przedsiębiorstwie, które żąda zwolnienia z grzywny, stanowi bardzo ogólny obowiązek o niezbyt precyzyjnie określonych granicach, którego dokładny zakres może być rozumiany jedynie w kontekście, w który się wpisuje, tzn. w ramach programu łagodzenia sankcji.
125. Z rozważań przedstawionych w pkt 103 i nast. powyżej wynika, że przyznanie całkowitego zwolnienia z grzywny stanowi odstępstwo od zasady indywidualnej odpowiedzialności przedsiębiorstwa za naruszenie reguł konkurencji, które to odstępstwo uzasadnione jest celem polegającym na ułatwieniu wykrycia, prowadzenia dochodzenia i ścigania oraz odstraszania dotyczącego praktyk należących do najpoważniejszych ograniczeń konkurencji. W tych okolicznościach logiczne jest więc wymaganie, w zamian za udzielenie całkowitego zwolnienia z grzywny za mające znamiona naruszenia zachowanie, którego dopuściło się przedsiębiorstwo żądające zwolnienia z niej, żeby przedsiębiorstwo to przyczyniło się do dochodzenia prowadzonego przez Komisję poprzez współpracę, która zgodnie z brzmieniem komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. powinna przebiegać „w pełni, stale i bez opóźnień”.
126. Z faktu uznania współpracy za „pełną” wynika zaś, że współdziałanie, jakie powinien zapewnić wnioskodawca ubiegający się o zwolnienie w celu skorzystania ze zwolnienia z grzywny, powinno być pełne, bezwzględne i bezwarunkowe. Kwalifikacja tego współdziałania jako „stałego” i „bez opóźnień” oznacza, że powinno ono trwać przez cały okres prowadzenia postępowania administracyjnego i być co do zasady niezwłoczne.
127. Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że obniżenie kwoty grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy może być uzasadnione tylko wtedy, gdy udzielone informacje – czy bardziej ogólnie zachowanie danego przedsiębiorstwa – mogą świadczyć w tym względzie o prawdziwej współpracy z jego strony (zob. w odniesieniu do komunikatu o współpracy z 1996 r. wyroki Trybunału: z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 395; z dnia 29 czerwca 2006 r. w sprawie C‑301/04 P Komisja przeciwko SGL Carbon, Zb.Orz. s. I‑5915, pkt 68; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 281).
128. A zatem, jak wynika z pojęcia współpracy rozumianej w sensie użytym w tekście komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., zmniejszenie na podstawie tego komunikatu może być przyznane tylko wówczas, gdy przedsiębiorstwo wykazuje swoim zachowaniem wolę takiej współpracy (zob. podobnie, w odniesieniu do komunikatu w sprawie współpracy z 1996 r., ww. w pkt 127 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 396; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 282).
129. Uwaga ta ma tym bardziej zastosowanie do współpracy koniecznej do uzasadnienia skorzystania z całkowitego zwolnienia z grzywien ze względu na to, że zwolnienie stanowi jeszcze bardziej preferencyjne traktowanie niż samo tylko obniżenie grzywny.
130. Z powyższego wynika, że pojęcie współpracy „pełnej, stałej i bez opóźnień” uzasadniającej przyznanie całkowitego zwolnienia z grzywny wymaga prawdziwego i pełnego współdziałania cechującego się prawdziwą wolą współpracy.
131. W tym względzie należy przypomnieć, że Trybunał orzekł już, że w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo przedstawia Komisji niekompletne lub niedokładne okoliczności faktyczne, nie można uznać jego zachowania za będące odzwierciedleniem woli prawdziwej współpracy w rozumieniu orzecznictwa Trybunału (zob. podobnie ww. w pkt 127 wyroki: w sprawie Dansk Rørindustri i in.przeciwko Komisji, pkt 397; w sprawie Komisja przeciwko SGL Carbon, pkt 69; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 283).
132. Podobnie przedsiębiorstwo, które pragnie skorzystać z całkowitego zwolnienia z grzywny dzięki swej współpracy w dochodzeniu, nie może zaniechać poinformowania Komisji o istotnych wiadomych mu okolicznościach, które mogą wpłynąć, choćby potencjalnie, na przebieg postępowania administracyjnego i na skuteczność dochodzenia Komisji. Prawdziwa i pełna współpraca wymaga zaś, aby w trakcie całego postępowania administracyjnego zainteresowane przedsiębiorstwo powiadamiało Komisję w odpowiednim czasie o wszelkich istotnych okolicznościach, które mogą wpłynąć negatywnie na prawidłowy przebieg dochodzenia, jak również na wykrycie i skuteczne ściganie rozpatrywanego kartelu. Ten obowiązek udzielania informacji ma jeszcze większe znaczenie, gdy tego rodzaju okoliczność dotyczy stosunków między tym przedsiębiorstwem i innymi członkami kartelu, a zwłaszcza w przypadku, gdy ewentualne zaistnienie tej okoliczności było wcześniej konkretnie przedmiotem rozmowy między Komisją i tym przedsiębiorstwem przeprowadzonej w ramach postępowania administracyjnego.
133. Należy również zaznaczyć, że oceny tego, czy mamy do czynienia z zachowaniem odzwierciedlającym wolę prawdziwej współpracy zgodnej z wymogami wskazanymi w pkt 124–132 powyżej i, w szczególności, z orzecznictwem przytoczonym w pkt 127 i 128 powyżej, można dokonać wyłącznie na podstawie okoliczności istniejących w chwili, w której miało miejsce to zachowanie. Z uwagi bowiem na „stały” charakter wymaganej współpracy, która powinna trwać przez cały czas trwania postępowania administracyjnego, jakiekolwiek zachowanie sprzeczne z wolą prawdziwej współpracy wystarcza samo w sobie do stwierdzenia naruszenia obowiązku współpracy. Jakakolwiek okoliczność, która wystąpiła po rzeczonym zachowaniu, nie może usprawiedliwić takiego naruszenia.
134. Z powyższego wynika, iż chcąc usprawiedliwić zachowanie naruszające obowiązek współpracy, nie można powoływać się na ewentualne stwierdzenie ex post, że to zachowanie nie wywołało negatywnych skutków.
135. W tym właśnie kontekście należy dokonać oceny istotnych okoliczności sprawy i argumentów podniesionych przez Deltafinę.
c) W przedmiocie naruszenia przez Deltafinę obowiązku współpracy
136. W ramach trzech pierwszych zarzutów Deltafina twierdzi w istocie, że Komisja popełniła szereg błędów, nie przyznając jej po zakończeniu postępowania administracyjnego zwolnienia z grzywny ze względu na naruszenie przez nią obowiązku współpracy określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
137. W tym względzie, w pierwszej kolejności, okazało się, że w dniu 4 kwietnia 2002 r. na spotkaniu APTI prezes Deltafiny złożył spontaniczne oświadczenie, w którym poinformował obecne na nim osoby, iż Deltafina złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny w ramach programu łagodzenia sankcji; wniosek ten dotyczył karteli istniejących między przetwórcami na rynku tytoniu we Włoszech i że w związku z tym Deltafina zaczęła współpracować z Komisją. Oś wiadczenie to zostało szczegółowo opisane przez samego prezesa Deltafiny w pisemnym oświadczeniu powtórzonym dosłownie w motywie 426 zaskarżonej decyzji. Z oświadczenia tego wynika, że prezes Deltafiny twierdził, iż sam postanowił złożyć to oświadczenie na spotkaniu w dniu 4 kwietnia 2002 r.
138. Deltafina nie kwestionuje okoliczności wskazanej, w szczególności, w motywie 449 zaskarżonej decyzji, że chociaż po rozpatrywanym ujawnieniu spotykała się wielokrotnie ze służbami Komisji, nigdy nie powiadomiła ich o oświadczeniu złożonym przez jej prezesa na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r. W swej skardze potwierdza nawet wyraźnie tę okoliczność.
139. Okazało się ponadto, że Komisja dowiedziała się o fakcie ujawnienia dokonanym przez prezesa Deltafiny dopiero w wyniku informacji przekazanej przez Dimon Italia na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r., tzn. ponad dwa lata po tym ujawnieniu (zob. motywy 410, 422, 423, 449 zaskarżonej decyzji).
140. W drugiej kolejności okazało się również, że w dniu 2 kwietnia 2002 r. zewnętrzny doradca prawny Universalu, spółki dominującej Deltafiny, powiadomił zewnętrznych doradców prawnych SCC i Dimonu, spółek dominujących odpowiednio spółek Transcatab i Dimon Italia, konkurentów Deltafiny na rynku włoskim, że Deltafina złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny, który dotyczył karteli między przetwórcami na rynku tytoniu we Włoszech. Ta niekwestionowana przez Deltafinę okoliczność wynika z oświadczenia złożonego przez zewnętrznego doradcę prawnego Universalu powtórzonego w motywie 455 zaskarżonej decyzji i, w szczególności, z ostatniego zdania tego oświadczenia, w którym twierdzi on wyraźnie „o poinformowaniu o nim doradców prawnych innych stron w dniu 2 kwietnia 2002 r.”.
141. Deltafina nie podważa okoliczności polegającej na tym, że, choć ona i Universal wielokrotnie spotkały się ze służbami Komisji po złożeniu tego oświadczenia, to dopiero w lutym 2005 r., w następstwie wysłania przez Komisję uzupełnienia, Deltafina i Universal poinformowały ją o powiadomieniu dokonanym przez zewnętrznego doradcę prawnego Universalu w dniu 2 kwietnia 2002 r. (zob. motyw 454 zaskarżonej decyzji). W swej skardze Deltafina nawet wyraźnie potwierdza tę okoliczność.
142. Komisja dowiedziała więc o powiadomieniu dokonanym przez zewnętrznego doradcę prawnego Universalu dopiero prawie trzy lata po dokonaniu tego powiadomienia. Okoliczność, że Komisja nie została szybko poinformowana o tym powiadomieniu wyraźnie wskazano w motywie 459 in fine zaskarżonej decyzji.
143. Ze względu na to zaś, że Deltafina złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny w dniu 19 lutego 2002 r., a w dniu 6 marca 2002 r. został jej przyznany przez Komisję status proceduralny związany z warunkowym zwolnieniem z grzywny, aby móc skorzystać po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego z ostatecznego zwolnienia z grzywny, była ona zobowiązana w pełni przestrzegać obowiązków wynikających z pkt 11 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i, w szczególności, obowiązku współpracy pełnej, stałej i bez opóźnień ustanowionego w pkt 11 lit. a) tego komunikatu.
144. Jak zostało to przypomniane w pkt 127, 128 i 131 powyżej, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że tylko gdy przedsiębiorstwo, które złożyło wniosek o skorzystanie z preferencyjnego traktowania określonego w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r. wykazuje swoim zachowaniem wolę prawdziwej współpracy, to przedsiębiorstwo może skorzystać z takiego preferencyjnego traktowania. Ponadto, gdy przedsiębiorstwo przedstawia Komisji niekompletne lub niedokładne okoliczności faktyczne, nie można uznać jego zachowania za będące odzwierciedleniem woli prawdziwej współpracy w rozumieniu tego orzecznictwa.
145. W niniejszym przypadku okazało się, że Deltafina zaniechała poinformowania Komisji o istotnych dla dochodzenia okolicznościach, tzn. o okoliczności, iż jej prezes ujawnił na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., że złożyła ona wniosek o zwolnienie z grzywny oraz iż zewnętrzny doradca prawny jej spółki dominującej Universal uczynił podobnie wobec spółek dominujących niektórych swych konkurentów w dniu 2 kwietnia 2002 r. Okazało się również, że Komisja nie wiedziała o tych istotnych dla dochodzenia okolicznościach przez ponad dwa lata.
146. Ponadto z zaskarżonej decyzji i z akt sprawy wynika, że kwestia wymagania utrzymania w tajemnicy złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny po to, aby nie alarmować konkurentów i nie zaszkodzić skuteczności kontroli bezdyskusyjnie była przedmiotem rozmów prowadzonych między stronami podczas kontaktów, do jakich doszło w ramach programu łagodzenia sankcji i, w szczególności, na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. (zob. pkt 8, 47–49 powyżej, jak również sprawozdania z tego spotkania wskazane w motywach 413–415 zaskarżonej decyzji i włączone do akt sprawy przez Deltafinę). W szczególności z dokumentów tych wynika, że Komisja wyraźnie zwróciła się do Deltafiny o zachowanie wniosku o zwolnienie z grzywny w tajemnicy ze względu na zamiar dokonania kontroli. Deltafinę zatem uwrażliwiono na fakt, że ewentualne ujawnienie wniosku o zwolnienie z grzywny uznano by za istotną okoliczność mogącą, co najmniej potencjalnie, wywrzeć wpływ na prawidłowy przebieg postępowania i na zdolność Komisji do skutecznego stwierdzenia istnienia kartelu, prowadzenia dochodzenia w jego sprawie i jego ścigania.
147. Ponadto nie można kwestionować tego, że w owym momencie ewentualne ujawnienie faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien było postrzegane zarówno przez Deltafinę jak i przez Komisję jako okoliczność mogąca wywrzeć, przynajmniej potencjalnie, negatywny wpływ na dochodzenie. Potwierdzone jest to, z jednej strony, okolicznością, że sama Deltafina uznała za konieczne utrzymanie jak najściślejszej poufności w odniesieniu do wniosku o zwolnienie z grzywny (zob. pkt 50 in fine powyżej), co wskazuje na to, iż była ona świadoma możliwych negatywnych skutków tego ujawnienia tej informacji i, z drugiej strony, okolicznością, że sama Deltafina twierdzi, iż zgodziła się na większe obciążenie ze względu na niemożność zachowania w tajemnicy faktu swej współpracy (zob. pkt 92 powyżej, pkt 163 poniżej), co sugeruje, że przyznawała ona, iż ujawnienie tej informacji stanowiło problem wymagający rozważenia rozwiązania mogącego mu zaradzić. Deltafina nie może zatem podnosić, że nie wiedziała, iż utrzymanie poufności wniosku o zwolnienie z grzywny uznano za element istotny dla powodzenia dochodzenia.
148. W tych okolicznościach należy stwierdzić, iż zachowanie świadczące o prawdziwej woli współpracy wymagałoby tego, aby Deltafina szybko powiadomiła Komisję o fakcie, że doszło do ujawnienia złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny.
149. Ze względu na to zaś, iż Deltafina nie poinformowała Komisji o ujawnieniu faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, do którego doszło w dniach 2 i 4 kwietnia 2002 r., pomimo że te okoliczności faktyczne mogły, przynajmniej potencjalnie, zakłócić prawidłowy przebieg dochodzenia, nie mogła twierdzić, że jej zachowanie świadczyło o prawdziwej współpracy z jej strony w rozumieniu orzecznictwa wspomnianego w pkt 127, 128 i 131 powyżej i że zatem nie naruszyła obowiązku współpracy wynikającego z pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., który regulował jej sytuację jako podmiotu wnioskującego o zwolnienie z grzywny.
150. Nie mogą podważyć tego wniosku poszczególne argumenty podniesione przez Deltafinę w ramach trzech pierwszych zarzutów.
d) W przedmiocie podniesionych przez Deltafinę poszczególnych argumentów dotyczących błędów powodujących wadliwość zaskarżonej decyzji ze względu na to, że Komisja nie przyznała jej ostatecznego zwolnienia z grzywny
W przedmiocie argumentu dotyczącego okoliczności, że Komisja zgodziła się, aby Deltafina ujawniła fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny na spotkaniu APTI
151. Przede wszystkim należy zbadać podniesiony w ramach drugiego zarzutu argument Deltafiny, zgodnie z którym Komisja wiedziała o tym, że Deltafina wyjawi na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI to, że złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny i zgodziła się na to. W skardze Deltafina podnosi bowiem, iż nie poinformowała Komisji o wyjawieniu, ponieważ już wcześniej na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. ostrzegła ją o niemożności niewyjawienia tego na spotkaniu APTI. Służby Komisji miały zatem być powiadomione o tym, że Deltafina zamierzała dokonać takiego wyjawienia na tym spotkaniu.
– W przedmiocie rzekomego uprzedniego poinformowania Komisji
152. W tym względzie należy stwierdzić, że ani z zaskarżonej decyzji, ani z dokumentów dołączonych do akt sprawy nie wynika, iż Deltafina powiadomiła uprzednio w wyraźny i jasny sposób Komisję, iż na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI jeden z jej przedstawicieli zamierzał dokonać spontanicznego ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien takiego jak to, którego dokonał prezes Deltafiny w dniu 4 kwietnia 2002 r.
153. Ani sporządzone przez służby Komisji sprawozdanie ze spotkania w dniu 14 marca 2002 r., ani sporządzone przez jednego z przedstawicieli Universalu notatki z tego spotkania nie wskazują na okoliczność, że na tym spotkaniu Deltafina wyraźnie uprzedziła Komisję, iż dokona tego ujawnienia (zob. motywy 413–415 zaskarżonej decyzji).
154. Wprawdzie na tym spotkaniu Deltafina przedstawiła cztery powody, dla których uważała, że niemożliwe było, aby utrzymała w tajemnicy przez dodatkowy miesiąc fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, z któych jednym było mające odbyć się niebawem spotkanie APTI. Ze sprawozdania z tego spotkania sporządzonego przez samego przedstawiciela Universalu wynika jednak, że Deltafina ograniczyła się do podkreślenia swych trudności w zachowaniu w tajemnicy faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny spowodowane tym, iż zachowanie na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI odmienne w porównaniu do jej zachowania na poprzednich spotkaniach mogło wzbudzić wśród jej konkurentów podejrzenia dotyczące złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny (zob. w szczególności motyw 415 zaskarżonej decyzji). Deltafina natomiast nie wspomniała na nim w żaden sposób o zamiarze dokonania spontanicznego ujawnienia faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny.
155. Ponadto w odpowiedzi na pytanie zadane przez Sąd na rozprawie sama Deltafina co do istoty uznała, że na spotkaniu ze służbami Komisji w dniu 14 marca 2002 r. nie powiadomiła ich w wyraźny sposób o tym, że na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI miała ona zamiar spontanicznie ujawnić fakt złożenia przez siebie wniosku o zwolnienie z grzywien.
156. Ponadto z żadnego dokumentu włączonego do akt sprawy nie wynika, że przy innej okazji Deltafina wcześniej i wyraźnie uprzedziła Komisję, że złoży takie spontaniczne oświadczenie.
157. W szczególności nie można uwzględnić argumentu Deltafiny, zgodnie z którym powiadomiła ona Komisję o fakcie, że zamierzała dokonać ujawnienia faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywien w rozmowie telefonicznej mającej miejsce między urzędnikiem prowadzącym sprawę i przedstawicielami Deltafiny w dniu 22 marca 2002 r., tzn. około dwunastu dni przed dokonaniem ujawnienia w dniu 4 kwietnia 2002 (zob. pkt 10, 91 powyżej).
158. Ze streszczenia treści tej rozmowy sporządzonego przez jednego z adwokatów Deltafiny na użytek wewnętrzny wynika bowiem, iż w jej trakcie przedstawiciele Deltafiny mieli „czynić aluzje” do okoliczności, że niebawem odbędzie się spotkanie APTI i że zatem poufność osiągnęła już swe granice („tenuta confidenzialità era conseguentemente alla fine”). Tymczasem należy stwierdzić, że taka „aluzja” nie stanowi uprzedniej, wyraźnej i jasnej informacji o tym, iż prezes Deltafiny zamierza dokonać na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI spontanicznego ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny. Deltafina zatem nie może skutecznie wywodzić z okoliczności, że urzędnik prowadzący sprawę odpowiedział na tę „aluzję”, iż „to zagadnienie było wystarczająco przedyskutowane w Brukseli i że było jasne”, iż Komisja zgodziła się na to, aby Deltafina spontanicznie ujawniła fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny. Tę ocenę potwierdza ponadto sporządzone przez Komisję na użytek wewnętrzny streszczenie przebiegu tej samej rozmowy telefonicznej, z którego wynika jedynie, że podczas tej rozmowy dyskusja w sprawie możliwości utrzymania w tajemnicy wniosku o zwolnienie z grzywien dotyczyła, tak jak na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r., ryzyka, iż na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI inni członkowie kartelu zrozumieją, iż Deltafina współpracowała z Komisją.
159. Co więcej, na rozprawie prowadzący sprawę urzędnik, który uczestniczył zarówno w spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r., jak i w rozmowie telefonicznej w dniu 22 marca 2002 r., potwierdził, iż nigdy nie zrozumiał, że Deltafina zamierzała złożyć spontaniczne oświadczenie na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI i że, jeżeli Komisja zrozumiałaby, że taki był zamiar Deltafiny, nie udzieliłaby swej zgody, co wynika ponadto z motywu 449 zaskarżonej decyzji. Również wspomniane przez Deltafinę oświadczenie tego samego urzędnika złożone podczas przesłuchania w dniu 22 czerwca 2004 r. (zob. pkt 90 powyżej) nie może poprzeć jej argumentu. Z tego oświadczenia nie wynika bowiem w żaden sposób, w przeciwieństwie do tego, co podnosi Deltafina, że wspomniany urzędnik zgodził się na to, iż należy dokonać spontanicznego wyjawienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien.
160. W świetle wszystkich powyższych rozważań należy stwierdzić, iż Deltafina nie zdołała wykazać, że prawidłowo poinformowała uprzednio Komisję o zamiarze spontanicznego ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r. Wynika z tego, iż ze względu na to, że Komisja nie wiedziała, iż Deltafina miała zamiar dokonać takiego spontanicznego ujawnienia, nie mogła nie zgodzić się na nie lub uprzednio na nie pozwolić. W konsekwencji należy oddalić argument Deltafiny dotyczący okoliczności, że Komisja wiedziała, iż Deltafina miała ujawnić fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r.
161. Deltafina jednakże twierdzi jeszcze, że dwa dokumenty dotyczące spotkania APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., na które powołała się spółka Dimon Italia na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r. w celu zgłoszenia Komisji okoliczności, iż Deltafina ujawniła fakt złożenia przez siebie wniosku o zwolnienie z grzywien, znajdowały się już w aktach od dnia dokonania przez Komisję kontroli w pomieszczeniach spółki Dimon Italia.
162. W tym względzie należy stwierdzić, że te dwa dokumenty są jedynie mało czytelnymi odręcznymi notatkami, które powiadamiają o oświadczeniach złożonych na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., lecz nie umożliwiają ustalenia tożsamości ich autora. Deltafina zatem nie może zarzucać Komisji, że ta nie zorientowała się na podstawie tych notatek, iż jej prezes ujawnił na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r. fakt złożenia przez niego wniosku o zwolnienie z grzywny. W każdym razie fakt, że Komisja nie zauważyła istnienia dokumentów potwierdzających takie ujawnienie, nie może w żaden sposób zaradzić jej brakowi informacji i uzasadnić zachowanie stanowiące naruszenie obowiązku współpracy.
– W przedmiocie rzekomej zgody dotyczącej nieuchronnego charakteru ujawnienia
163. Deltafina utrzymuje, że na spotkaniu z dnia 14 marca 2002 r., podczas którego powinny zostać określone „zasady gry”, tzn. warunki jej współpracy, zawarła pewnego rodzaju porozumienie z Komisją. Zgodnie z tym porozumieniem Komisja miała zgodzić się z tym, że, ze względu na cztery wskazane w pkt 86 powyżej okoliczności, niemożliwe było, aby Deltafina utrzymała poufność faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, i że zatem wyjawienie tej informacji było nieuchronne. Z drugiej strony, w zamian za uznanie nieuchronnego charakteru tego wyjawienia, Deltafina zgodziła sie na większe obciążenie, zobowiązując się do przedstawienia jak najszybciej dowodów. Wobec tego Deltafina spełniła obowiązek współpracy, ponieważ przedstawiła żądane przez Komisję dodatkowe informacje.
164. W tym względzie należy zaznaczyć, iż, nawet zakładając, że teza Deltafiny zostanie udowodniona, nie może ona podważać stwierdzenia, zgodnie z którym nie informując Komisji o fakcie ujawnienia złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny, Deltafina naruszyła ciążący na niej obowiązek współpracy i dlatego też Komisja miała prawo nie przyznać jej ostatecznego zwolnienia z grzywny (zob. pkt 149 powyżej).
165. Nawet zakładając, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. Komisja zgodziła się z tym, że ze względu na okoliczności wskazane w pkt 86 powyżej niemożliwe jest utrzymanie przez Deltafinę poufności wniosku o zwolnienie z grzywny, co zresztą kwestionuje Komisja, okoliczność ta nie wpływa na stwierdzenie, zgodnie z którym postępowanie wskazujące na prawdziwą wolę współpracy Deltafiny winno polegać na szybkim poinformowaniu Komisji o ujawnieniu faktu złożenia przez tę spółkę wniosku o zwolnienie z grzywny (zob. pkt 145–149 powyżej).
166. Sytuacja taka zachodzi również w przypadku, w którym Deltafina rzeczywiście byłaby zobowiązana do ujawnienia faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny z jednego z przedstawionych w postępowaniu administracyjnym powodów, a w szczególności, w przypadku gdy faktycznie znalazłaby się, jak utrzymuje, w sytuacji tak „naglącej”, że konieczne stałoby się wyjawienie tej okoliczności ze względu na uzasadnioną obawę uchybienia ciążącego na niej obowiązku zaprzestania naruszenia określonego w pkt 11 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Jako podmiot wnioskujący o zwolnienie z grzywny Deltafina nadal bowiem w każdym razie podlega opisanemu w pkt 123–134 powyżej obowiązkowi współpracy, który wymagał od niej szybkiego powiadomienia Komisji o dokonanych ujawnieniach.
167. Podobnie, nawet zakładając, że zostałaby dowiedziona podniesiona przez Deltafinę okoliczność, zgodnie z którą dostosowała się do „drugiej lepszej opcji”, którą, jak twierdzi, uzgodniła z Komisją, aby podjąć próbę złagodzenia negatywnego wpływu ujawnienia, przedstawiając informacje żądane przez Komisję, okoliczność ta również nie mogła uwolnić Deltafiny z jej obowiązku szybkiego powiadomienia Komisji o ujawnieniu faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny.
168. W odniesieniu do wskazania na programy łagodzenia sankcji istniejące w prawie Stanów Zjednoczonych, jak również w innych krajach Unii, wystarczy zaznaczyć, że nie ma ono znaczenia dla sprawy, ponieważ stanowisko przyjęte w tym prawie nie może decydować o stanowisku prawa Unii Europejskiej (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawach połączonych T‑191/98 i od T‑212/98 do T‑214/98 Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3275, pkt 1407). Jeśli chodzi wreszcie o argumenty, które Deltafina opiera na nowym komunikacie o współpracy z 2006 r., należy stwierdzić, że nie miał on zastosowania do okoliczności faktycznych leżących u podstaw niniejszego sporu (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 17 czerwca 201 0 r. w sprawie C‑413/08 P Lafarge przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5361, pkt 108).
W przedmiocie wiedzy o prowadzonym dochodzeniu i w przedmiocie braku wpływu na dochodzenie
169. W ramach swego pierwszego zarzutu Deltafina podnosi, że decyzja o nieprzyznaniu jej zwolnienia z grzywny opiera się na błędzie, ponieważ bazuje ona na błędnym założeniu faktycznym, iż inni członkowie kartelu nie wiedzieli o prowadzonym przez Komisję dochodzeniu dotyczącym włoskiego rynku surowca tytoniowego. Argument ten nie może również podważyć oceny zawartej w pkt 149 powyżej, zgodnie z którą Deltafina naruszyła ciążący na niej obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Nawet bowiem przy założeniu, że zostałoby wykazane, iż inni członkowie kartelu wiedzieli o fakcie prowadzenia przez Komisję dochodzenia, okoliczność ta nie zwalniałaby Deltafiny z ciążącego na niej obowiązku współpracy, który wymagał od niej szybkiego powiadomienia Komisji o dwukrotnym ujawnieniu faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny wskazanym w pkt 137 i 140 powyżej. Stwierdzenie naruszenia obowiązku współpracy jest bowiem niezależne od wiedzy konkurentów Deltafiny o prowadzonym dochodzeniu.
170. W ramach swego trzeciego zarzutu Deltafina podnosi, że zaskarżona decyzja jest wadliwa ze względu na oczywisty błąd w ocenie, ponieważ Komisja uznała, iż ujawnienie wniosku o zwolnienie z grzywny zaszkodziło dochodzeniu. Jednakże argument ten również nie może podważyć stwierdzenia naruszenia przez Deltafinę ciążącego na niej obowiązku współpracy. Nawet bowiem przy założeniu, że ww. dwukrotne ujawnienie nie wywarłoby niekorzystnego wpływu na dochodzenie, co ponadto nie jest dowiedzione, okoliczność ta nie mogłaby uzasadnić a posteriori tego, iż Deltafina zaniechała powiadomienia Komisji o tych ujawnieniach, choć, jak wynika z pkt 146 i 147 powyżej, po omówieniu tej kwestii wyraźnie z Komisją wiedziała ona, że ewentualne ujawnienie faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny uznano by za okoliczność mogącą wywrzeć niekorzystny wpływ na dochodzenie (zob. pkt 133, 134 powyżej).
171. Należy wreszcie również oddalić podniesiony w ramach pierwszego zarzutu argument oparty na tym, że Komisja niesłusznie zlekceważyła rozróżnienie między pkt 8 lit. a) a lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Po pierwsze bowiem, ze wspomnianego komunikatu wcale nie wynika, jak utrzymuje Deltafina, że tylko przy założeniu sytuacji określonej w pkt 8 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. niezapowiedziane kontrole są niezbędne, a w przypadku określonym w tym samym punkcie lit. b) Komisja nie jest zobowiązana do dokonania takich kontroli. Po drugie, z orzecznictwa wynika, że nawet jeżeli Komisja dysponuje poszlakami, lub dowodami potwierdzającymi istnienie naruszenia, jak w przypadku wniosku o zwolnienie z grzywny określonego w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., może ona w sposób uzasadniony uznać za konieczne nakazanie dodatkowych kontroli, które pozwolą jej lepiej ocenić zakres naruszenia, okres jego trwania lub krąg uczestniczących w nim przedsiębiorstw (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 22 października 2002 r. w sprawie C‑94/00 Roquette frères, Rec. s. I‑9011, pkt 78).
172. Należy zatem oddalić argumenty podniesione w ramach zarzutów pierwszego i trzeciego.
173. W świetle powyższych rozważań należy uznać, że Komisja nie popełniła błędu, nie przyznając Deltafinie w zaskarżonej decyzji ostatecznego zwolnienia z grzywny ze względu na to, iż stwierdziła, że Deltafina naruszyła ciążący na niej obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
e) W przedmiocie zastrzeżenia opartego na tym, że Deltafina nie złożyła wniosku o przyznanie preferencyjnego traktowania po uzgodnieniu tego ze swymi głównymi konkurentami
174. W ramach zarzutu drugiego Deltafina twierdzi wreszcie, że zaskarżona decyzja była wadliwa ze względu na błąd w ocenie, ponieważ początkowe błędne jej zdaniem zrozumienie przez Komisję jej zachowania opisane w pkt 57 i 60 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wpłynęło na wnioski wyciągnięte w zaskarżonej decyzji.
175. W tym względzie należy zaznaczyć, iż, po pierwsze, ani ze stwierdzeń zawartych w pkt 57 i 60 uzupełnienia, ani z innych jego punktów nie wynika, że Komisja oparła się w tym dokumencie na przesłance, zgodnie z którą Deltafina, Dimon Italia i Transcatab razem zaplanowały ich zachowanie mające na celu złożenie wniosków o zwolnienie z grzywien. W odniesieniu do przytoczonego przez Deltafinę przez zdania zawartego w pkt 57 uzupełnienia, należy stwierdzić, że ma ono wyłącznie hipotetyczny charakter. Co się tyczy zdania znajdującego się w pkt 60 uzupełnienia, w którym Komisja uznała zachowanie Deltafiny za „oszukańcze”, nie odnosi się ono do rozumowania zawartego w pkt 57 tego samego dokumentu, lecz odnosi się raczej do naruszenia obowiązków wypływających z komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Argument Deltafiny opiera się więc na błędnym zrozumieniu uzupełnienia.
176. Należy, po drugie, uznać, że, pod warunkiem iż decyzja przestrzega prawa do obrony stron, nie obciążając zainteresowanych odpowiedzialnością za inne naruszenia niż te, które były przedmiotem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, oraz uwzględniając jedynie fakty, co do których zainteresowani mieli możliwość wypowiedzenia się, Komisja może wprowadzać w decyzji zmiany do argumentów zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 30 stycznia 2007 r. w sprawie T‑340/03 France Télécom przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑107, pkt 18 i przytoczone tam orzecznictwo).
177. W tym względzie należy stwierdzić, że w tym kontekście Deltafina w żaden sposób nie podnosi naruszenia swego prawa do obrony i że, w każdym razie, jak sama przyznaje w swych pismach, twierdzenia, które obejmuje tym argumentem, nie zostały ujęte w zaskarżonej decyzji.
178. Ponadto Deltafina nie wyjaśnia konkretnie, w jaki sposób twierdzenia zawarte w uzupełnieniu powodują wadliwość zaskarżonej decyzji. Ogranicza się do twierdzenia, że ślady tych twierdzeń obecne są w zaskarżonej decyzji i że zdaje się, iż początkowe błędne zrozumienie przez Komisję jej zachowania wpłynęło na wnioski wyciągnięte w zaskarżonej decyzji.
179. W tym względzie, z jednej strony, z zaskarżonej decyzji w żaden sposób nie wynika, że decyzja Komisji o nieprzyznawaniu Deltafinie zwolnienia z grzywien jest oparta na przesłance, zgodnie z którą jej zachowanie było oszukańcze, ponieważ złożyła wniosek o przyznanie preferencyjnego traktowania po uzgodnieniu tego ze swymi głównymi konkurentami. Przeciwnie, decyzja Komisji o nieprzyznaniu Deltafinie zwolnienia oparta została na stwierdzeniu, że Deltafina nie spełniła jednego z warunków przewidzianych w pkt 11 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., ponieważ spółka ta naruszyła ciążący na niej obowiązek współpracy w rozumieniu wspomnianego komunikatu.
180. Z drugiej strony, bardziej ogólnie rzecz ujmując, sama wzmianka o argumentach i twierdzeniach zawartych w uzupełnieniu do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, które nie zostały ujęte w zaskarżonej decyzji, nie może podważać jej ważności, jeżeli nie ustalono, w jakim zakresie zaskarżona decyzja jest, w wyniku początkowego błędnego rozumowania, wadliwa. Należy zaś stwierdzić, że ogólnikowe twierdzenia takie jak te podniesione przez Deltafinę nie mogą podważyć ważności zaskarżonej decyzji.
181. W świetle tych rozważań należy również oddalić to zastrzeżenie.
182. Mając na uwadze powyższe, należy oddalić trzy pierwsze zarzuty w całości.
B – W przedmiocie zarzutu czwartego dotyczącego naruszenia zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, zasady dobrej administracji i zasady proporcjonalności
1. Argumenty stron
183. W ramach zarzutu czwartego Deltafina podnosi trzy zastrzeżenia.
184. W pierwszej kolejności stoi na stanowisku, że cofnięcie przez Komisję prawa do warunkowego zwolnienia z grzywny, które instytucja ta jej przyznała, narusza zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań. Odnosi się ona w tym względzie do pkt 29 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
185. Deltafina utrzymuje, iż Komisja nie mogła cofnąć zwolnienia z grzywny bez uprzedniego i jasnego powiadomienia jej, że ujawnienie faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywien na spotkaniu APTI zostało uznane za naruszenie obowiązku współpracy. Ani komunikat w sprawie współpracy z 2002 r., ani pismo z dnia 6 marca 2002 r., w którym Komisja przyznała Deltafinie warunkowe zwolnienie z grzywny, nie wspominały o obowiązku zachowania poufności wniosku o zwolnienie z grzywny. W tym kontekście Deltafina nie mogła racjonalnie przewidzieć, że, jeżeli złożyłaby wniosek o przyznanie preferencyjnego traktowania, utraciłaby zwolnienie z grzywny. Ponadto urzędnik prowadzący sprawę sam miał przyznać na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r., że nie wiedział, czy taki obowiązek istniał w odniesieniu do przedsiębiorstwa, które zażądało zwolnienia z grzywny.
186. Ponadto Komisja przyznała Deltafinie warunkowe zwolnienie z grzywny na podstawie pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i uznała, że dowody przedłożone przez Deltafinę miały taki charakter, że umożliwiały stwierdzenie istnienia naruszenia bez dokonywania kontroli. Deltafina twierdzi zatem, że nie mogła przewidzieć, iż utraci prawo do zwolnienia z grzywny ze względu na to, iż naruszyła zdolność Komisji do dokonania kontroli.
187. Następnie Deltafina twierdzi również, że powiadomiła szybko Komisję o trudnościach związanych z zachowaniem poufności faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny i że wywiązała się z „jeszcze bardziej ciążącego” (higher burden) obowiązku, jaki nałożyła na nią Komisja, przedstawiając jej dodatkowe spójne dowody. Dopiero po oświadczeniu złożonym przez Dimon Italia na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r. Komisja nagle zmieniła swe stanowisko i nałożyła najwyższą grzywnę na Deltafinę.
188. W drugiej kolejności Deltafina stoi na stanowisku, że wycofanie przez Komisję warunkowego zwolnienia z grzywny, którego jej udzieliła, jest sprzeczne z zasadą dobrej administracji ze względu na to, iż Komisja, ostrzeżona uprzednio przez nią, że ujawni ona fakt złożenia przez siebie wniosku o zwolnienie z grzywny na spotkaniu APTI, nie powiadomiła jej jasno, że to ujawnienie spowoduje pozbawienie jej zwolnienia z grzywny.
189. W trzeciej kolejności Deltafina stoi na stanowisku, że wycofanie przez Komisję zwolnienia z grzywny, którego jej udzieliła, jest również sprzeczne z zasadą proporcjonalności, ponieważ, uwzględniając szczególne okoliczności niniejszej sprawy, nałożona na nią grzywna – najwyższa z grzywien nałożonych w zaskarżonej decyzji, tzn. w wysokości 30 mln EUR – jest całkowicie nieproporcjonalna.
2. Ocena Sądu
190. W odniesieniu do pierwszego zastrzeżenia Deltafiny należy przede wszystkim przypomnieć, że zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań zalicza się do podstawowych zasad Unii (wyrok Trybunału z dnia 5 maja 1981 r. w sprawie 112/80 Dürbeck, Rec. s. 1095, pkt 48). Zgodnie z orzecznictwem istnienie uprawnienia do powoływania się na tę zasadę jest uzależnione od łącznego spełnienia trzech przesłanek. Po pierwsze, administracja musi przekazać zainteresowanemu dokładne, bezwarunkowe i zgodne zapewnienia, pochodzące z uprawnionych i wiarygodnych źródeł. Po drugie, zapewnienia te muszą być tego rodzaju, by wzbudzały u podmiotu, do którego są skierowane, uzasadnione oczekiwanie. Po trzecie, udzielone zapewnienia muszą być zgodne z właściwymi przepisami (zob. wyrok Sądu z dnia 4 lutego 2009 r. w sprawie T‑145/06 Omya przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑145, pkt 117 i przytoczone tam orzecznictwo; zob. również podobnie wyrok Sądu z dnia 30 kwietnia 2009 r. w sprawie T‑13/03 Nintendo i Nintendo of Europe przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑947, pkt 203 i przytoczone tam orzecznictwo).
191. W niniejszym przypadku pierwsza przesłanka przewidziana w orzecznictwie w sposób oczywisty nie jest spełniona. Deltafina nie może bowiem powoływać się na żadne dokładne, bezwarunkowe i zgodne zapewnienie, że otrzyma ostateczne zwolnienie z grzywny po zakończeniu postępowania administracyjnego.
192. W tym względzie należy przede wszystkim zaznaczyć, że zgodnie z pkt 19 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., jak zauważono w pkt 117 powyżej, dopiero w momencie wydania decyzji końcowej Komisja dokonuje oceny, czy wszystkie przesłanki określone w pkt 11 tego komunikatu zostały spełnione. Oznacza to, że na etapie postępowania przed wydaniem decyzji końcowej Komisja nie mogła dostarczyć wnoszącej odwołanie żadnych precyzyjnych gwarancji w przedmiocie ostatecznego zwolnienia z grzywny (zob. podobnie w odniesieniu do komunikatu w sprawie współpracy z 1996 r. wyrok Trybunału z dnia 9 lipca 2009 r. w sprawie C‑511/06 P Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5843, pkt 118).
193. W dalszej kolejności należy zaznaczyć, że Komisja nie jest zobowiązana do powiadomienia wnioskujących o zwolnienie z grzywny, iż powinni przestrzegać obowiązków wynikających z komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., a w szczególności obowiązku współpracy, ponieważ w samym komunikacie jasno wskazano konsekwencje takiego naruszenia.
194. Z pkt 30 wspomnianego komunikatu wynika bowiem, że niespełnienie wymagań określonych w komunikacie na dowolnym etapie procedury administracyjnej może skutkować utratą przez dane przedsiębiorstwo określonego w nim preferencyjnego traktowania. Komisja nie miała więc żadnego obowiązku zwrócenia uwagi Deltafinie, jakie będą dla niej konsekwencje naruszenia obowiązku współpracy ustanowionego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Deltafina nie mogła więc twierdzić, że Komisja popełniła w tym względzie błąd.
195. Ponadto należy stwierdzić, iż Komisja wyraźnie uprzedziła Deltafinę o fakcie, że przyznanie zwolnienia z grzywny jest uzależnione od łącznego spełnienia przesłanek określonych w pkt 11 wspomnianego komunikatu. Ostrzeżenie to wynika nie tylko z pkt 30 ww. komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., który Deltafina, jako wnioskująca o zwolnienie z grzywny, powinna znać, lecz również w wyraźny sposób z decyzji przesłanej Deltafinie w dniu 6 marca 2002 r., w której Komisja przyznała jej status związany z warunkowym zwolnieniem z grzywien (zob. pkt 7 powyżej). W motywie 6 tej decyzji Komisja poinformowała bowiem wyraźnie Deltafinę, że „niespełnienie przesłanek wskazanych [w pkt 11] lit. a)–c) w każdym momencie postępowania administracyjnego może spowodować utratę jakiegokolwiek preferencyjnego traktowania”.
196. Jak zaś zaznaczono w pkt 149 i 173 powyżej Komisja nie popełniła błędu, stwierdzając, że zachowanie Deltafiny nie mogło być uznane za odzwierciedlenie woli prawdziwej współpracy i że w konsekwencji spółka ta naruszyła obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
197. W niniejszym przypadku zatem, choć początkowo przyznano Deltafinie warunkowe zwolnienie z grzywny, nie spełniła ona następnie jednej z określonych w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r. przesłanek przyznania ostatecznego zwolnienia z grzywny. W konsekwencji mogła już nie być uprawniona do skorzystania z preferencyjnego traktowania w rozumieniu pkt 30 tego komunikatu. W tych okolicznościach Deltafina nie mogła twierdzić, że wywodziła swe uzasadnione oczekiwania z komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.
198. Ponadto Deltafina nie może również powoływać się na nieuwzględnienie uzasadnionych oczekiwań ze względu na okoliczność, że dostosowała się do uzgodnionej z Komisją „drugiej lepszej opcji” przedstawiając jej dodatkowe dowody. Jak bowiem zaznaczono w pkt 167 powyżej, nawet przy założeniu, że okoliczność ta zostałaby dowiedziona, nie może ona zwolnić Deltafiny z ciążącego na niej obowiązku szybkiego powiadomienia Komisji o ujawnieniu faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny. Ze względu na to więc, że nie powiadomiła szybko Komisji o tych okolicznościach, Deltafina nie spełniała po zakończeniu procedury jednej z określonych w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r. przesłanek przyznania ostatecznego zwolnienia z grzywny, efektem czego Komisja była uprawniona, a nawet zobowiązana, do nieprzyznania jej ostatecznego zwolnienia z grzywny.
199. Wreszcie z pkt 171 powyżej wynika, iż Deltafina nie mogła wywieść żadnych szczególnych uzasadnionych oczekiwań z faktu, że związany z warunkowym zwolnieniem z grzywien status proceduralny został jej przyznany raczej na podstawie pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. niż na podstawie pkt 8 lit. a) tego komunikatu.
200. Wobec powyższego należy oddalić zastrzeżenie dotyczące naruszenia zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań.
201. W odniesieniu do zastrzeżenia drugiego dotyczącego podnoszonego przez skarżącą naruszenia zasady dobrej administracji ze względu na to, iż Komisja, ostrzeżona uprzednio przez Deltafinę, że ta ostatnia ujawni fakt złożenia przez siebie wniosku o zwolnienie z grzywien na spotkaniu APTI, nie powiadomiła jej jasno, że to ujawnienie spowoduje utratę jej zwolnienia z grzywny, należy zaznaczyć, nie orzekając nawet w przedmiocie znaczenia powołania się na zasadę dobrej administracji w tym kontekście, iż opiera się ono na błędnych przesłankach. Z jednej strony bowiem stwierdzono, iż podczas kontaktów, do jakich doszło między Komisją i Deltafiną przed spotkaniem APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., Deltafina wcale nie powiadomiła Komisji, że spontanicznie i dobrowolnie ujawni na tym spotkaniu fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny (zob. pkt 152–160 powyżej). Z drugiej strony również zaznaczono w pkt 193 i 194 powyżej, że Komisja nie była zobowiązana do powiadomienia Deltafiny o konsekwencjach ewentualnego naruszenia ciążącego na niej obowiązku współpracy.
202. W związku z powyższym należy oddalić zastrzeżenie dotyczące zasady dobrej administracji.
203. W odniesieniu do zastrzeżenia trzeciego dotyczącego naruszenia zasady proporcjonalności należy przypomnieć w tym względzie, iż zasada ta wymaga, by akty instytucji nie wykraczały poza to, co odpowiednie i konieczne do realizacji uzasadnionych celów, którym mają służyć dane przepisy, przy czym w przypadku gdy istnieje możliwość wyboru spośród większej liczby odpowiednich rozwiązań, należy stosować to najmniej dotkliwe, a wynikające z tego niedogodności nie mogą być nadmierne w stosunku do zamierzonych celów (wyrok Trybunału z dnia 5 maja 1998 r. w sprawie C‑180/96 Zjednoczone Królestwo przeciwko Komisji, Rec. s. I‑2265, pkt 96; wyrok Sądu z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑30/05 Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, pkt 223).
204. Deltafina stoi na stanowisku, że, uwzględniając okoliczności niniejszej sprawy, Komisja, która nie przyznała jej zwolnienia z grzywien, naruszyła tę zasadę.
205. Jednakże w tym względzie należy zaznaczyć, że w logice programu łagodzenia sankcji określonej w pkt 103 i nast. powyżej przyznanie całkowitego zwolnienia z grzywien, które stanowi całkowite odstępstwo od zasady odpowiedzialności osobistej przedsiębiorstwa za naruszenie uregulowań w dziedzinie konkurencji, jest uzasadnione współpracą przedsiębiorstwa ułatwiającą zadanie Komisji, które polega na stwierdzeniu i zwalczaniu naruszeń owych reguł. Jedynie więc w zamian za prawdziwą, całkowitą i szybką współpracę Komisja przyznaje całkowite zwolnienie z grzywien. W ten właśnie sposób przyznanie całkowitego zwolnienia po zakończeniu postępowania administracyjnego jest uzależnione od spełnienia obowiązku współpracy określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (zob. pkt 116, 117 powyżej).
206. W tych okolicznościach nie jest w żaden sposób dysproporcjonalne uznanie, jak uczyniono to w pkt 30 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., że niespełnienie wymagań określonych w tym komunikacie na dowolnym etapie procedury administracyjnej może skutkować utratą przez dane przedsiębiorstwo przewidzianego w nim preferencyjnego traktowania. Jeżeli bowiem przedsiębiorstwo, które wnosi o przyznanie preferencyjnego traktowania, byłoby w stanie spełnić określone przesłanki, a w szczególności, wywiązać się z obowiązku współpracy bez narażania się na utratę objęcia tym traktowaniem, podstawa i cele programu łagodzenia sankcji zostałyby zakwestionowane.
207. W tych okolicznościach, ponieważ w niniejszym przypadku uznano, że Komisja nie popełniła błędu, stwierdzając naruszenie przez Deltafinę obowiązku współpracy, któremu podlegała ona zgodnie z pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., spółka ta nie może utrzymywać, że Komisja naruszyła zasadę proporcjonalności ze względu na to, iż nie przyznała jej całkowitego zwolnienia po zakończeniu postępowania administracyjnego.
208. Zastrzeżenie dotyczące nieproporcjonalnego w kontekście okoliczności niniejszej sprawy charakteru grzywny Deltafina podniosła w ramach zarzutów piątego i siódmego. Należy zatem ocenić to zastrzeżenie przy badaniu tych zarzutów.
209. W świetle powyższych rozważań należy oddalić zarzut czwarty w całości.
II – W przedmiocie zarzutów podniesionych tytułem ewentualnym
A – W przedmiocie zarzutu piątego dotyczącego naruszenia zasady proporcjonalności ze względu na nadmierną wysokość kwoty wyjściowej grzywny oraz brak uzasadnienia
210. W zarzucie piątym, który dzieli się na trzy części, Deltafina podnosi szereg zastrzeżeń sprowadzających się do twierdzenia, że ustalona przez Komisję kwota podstawowa w wysokości 25 mln EUR jest oczywiście nadmierna i nieproporcjonalna w odniesieniu do wagi naruszenia. Deltafina zwraca się zatem do Sądu o ustalenie nowej wysokości grzywny.
211. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że Deltafina formalnie kwestionuje „podstawową kwotę” grzywny, która odpowiada, zgodnie z pkt 1B akapit czwarty wytycznych, sumie kwot ustalonych w zależności od wagi i czasu trwania naruszenia. Z jej argumentów wynika jednak, że kwestionowana kwota grzywny jest kwotą określoną w zależności od wagi naruszenia, co oznacza, że kwotą, o której mowa w tym zarzucie, jest kwota wyjściowa grzywny (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 30 września 2009 r. w sprawie T‑161/05 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3555, pkt 107).
1. Uwagi ogólne
212. Tytułem wstępu należy przypomnieć ogólne zasady regulujące ustalanie wysokości grzywien, a w szczególności ocenę wagi naruszenia, jak również zasadę proporcjonalności w dziedzinie grzywien.
213. Artykuł 81 ust. 1 lit. a) i b) WE wyraźnie uznaje za niezgodne ze wspólnym rynkiem porozumienia i uzgodnione praktyki, które polegają na ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji lub na ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji albo rynków. Naruszenia tego rodzaju, zwłaszcza gdy chodzi o porozumienia horyzontalne, są kwalifikowane przez orzecznictwo jako szczególnie poważne, gdyż wywierają bezpośredni wpływ na podstawowe parametry konkurencji na danym rynku (wyrok Sądu z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie T‑141/94 Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. s. II‑347, pkt 675), lub jako oczywiste naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji (wyroki Sądu: z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑148/89 Tréfilunion przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1063, pkt 109; z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑311/94 BPB de Eendracht przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1129, pkt 303).
214. Zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 przy ustalaniu wysokości grzywny, jaka ma zostać nałożona za naruszenie art. 81 ust. 1 WE, uwzględnia się ciężar (wagę) i czas trwania naruszenia.
215. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że wagę naruszeń prawa konkurencji należy ustalać na podstawie dużej ilości kryteriów, do których należą okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić (ww. w pkt 127 wyrok w sprawach połączonych Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 241; wyrok Trybunału z dnia 3 września 2009 r. w sprawie C‑534/07 P Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7415, pkt 54; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 91).
216. W celu zapewnienia przejrzystości i bezstronności swych decyzji ustalających grzywny za naruszenia reguł konkurencji Komisja wydała wytyczne (akapit pierwszy wytycznych).
217. Wytyczne są instrumentem służącym określeniu kryteriów, z poszanowaniem dla prawa wyższego rzędu, jakie Komisja zamierza stosować w ramach wykonywania swobodnego uznania przy ustalaniu grzywien, przysługującego jej na mocy art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. Wytyczne nie stanowią podstawy prawnej decyzji nakładającej grzywny, ponieważ taka decyzja opiera się na rozporządzeniu nr 1/2003, lecz określają w sposób generalny i abstrakcyjny metodę, jaką Komisja narzuciła sobie dla celów ustalenia kwoty grzywien nakładanych w tej decyzji i w konsekwencji zapewniają przedsiębiorstwom pewność prawa (ww. w pkt 127 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 209–213; wyrok Sądu z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych od T‑259/02 do T‑264/02 i T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 219, 223).
218. Wytycznych nie można zatem uznać za normę prawną, do której przestrzegania administracja byłaby w każdym razie zobowiązana, lecz za normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej i od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania uzasadnienia (zob. podobnie ww. w pkt 127 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 209, 210; z dnia 18 maja 2006 r. w sprawie C‑397/03 P Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑4429, pkt 91).
219. Samoograniczenie uprawnień dyskrecjonalnych Komisji wynikające z przyjęcia wytycznych nie wyklucza jednak utrzymania znacznego zakresu uznania Komisji (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑44/00 Mannesmannröhren‑Werke przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2223, pkt 246, 274, 275). Fakt bowiem, że Komisja przedstawiła w wytycznych swoje podejście w zakresie oceny wagi naruszenia, nie nie stoi na przeszkodzie dokonaniu przez nią oceny tego kryterium w sposób całościowy na podstawie wszystkich istotnych okoliczności, w tym również elementów, które nie zostały wyraźnie wymienione w wytycznych (ww. w pkt 217 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 237).
220. Według przewidzianej w wytycznych metody Komisja przy ustalaniu kwoty grzywien, które mają zostać nałożone na rozpatrywane przedsiębiorstwa, za punkt wyjścia przyjmuje kwotę określoną w zależności od „właściwej” wagi naruszenia. Przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek – tam, gdzie może to być zmierzone – oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego (pkt 1A akapit pierwszy).
221. W tym kontekście naruszenia zostały podzielone na trzy kategorie, a mianowicie: „naruszenia o małym znaczeniu”, dla których kwota możliwych grzywien może wynosić od 1 tys. EUR do 1 mln EUR, „poważne naruszenia”, dla których kwota możliwych grzywien może wynosić od 1 mln EUR do 20 mln EUR oraz „bardzo poważne naruszenia”, dla których kwota możliwych grzywien przekracza 20 mln EUR (pkt 1A akapit drugi tiret od pierwszego do trzeciego). Co się tyczy naruszeń bardzo poważnych, Komisja wyjaśnia, że chodzi tu zasadniczo o ograniczenia horyzontalne, takie jak „kartele cenowe” i podział rynku, lub inne praktyki, które narażają na szwank prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego, takie jak podział krajowych rynków oraz wyraźne nadużywanie pozycji dominującej przez przedsiębiorstwa posiadające rzeczywisty monopol (pkt 1A akapit drugi tiret trzecie).
222. Ponadto należy zaznaczyć, że trzy aspekty oceny wagi naruszenia wskazane w pkt 220 powyżej nie mają tej samej wartości w ramach całościowej oceny. Charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę w szczególności przy badaniu przesłanek „bardzo poważnych” naruszeń (ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 101; wyrok Sądu z dnia 28 kwietnia 2010 r. w sprawach połączonych T‑456/05 i T‑457/05 Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-1443, pkt 137).
223. Natomiast ani rzeczywisty wpływ na rynek, ani rozmiar rynku geograficznego nie stanowią elementów koniecznych do uznania naruszenia za bardzo poważne w przypadku porozumień horyzontalnych, mających na celu w szczególności, jak w niniejszym przypadku, ustalanie cen. Choć bowiem dokonując oceny wagi naruszenia należy uwzględnić te dwa kryteria, są one tylko jednymi spośród wielu służących dokonywaniu ogólnej oceny wagi naruszenia (zob. podobnie ww. w pkt 215 wyrok z dnia 3 września 2009 r. w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 74, 81; ww. w pkt 217 wyrok w sprawie Tribunal Raiffeisen Zentralbank Österreich przeciwko Komisji, pkt 240, 311; wyrok z dnia 8 października 2008 r. w sprawie T‑73/04 Carbone‑Lorraine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2661, pkt 91).
224. Zgodnie zatem również z utrwalonym orzecznictwem, z wytycznych wynika, że porozumienia horyzontalne, których celem jest w szczególności, jak w niniejszym przypadku, ustalenie cen, mogą być kwalifikowane jako bardzo poważne naruszenia na podstawie samego ich charakteru, bez obowiązku wykazania przez Komisję rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek (ww. w pkt 215 wyrok z dnia 3 września 2009 r. w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 75; zob. również podobnie wyroki Sądu: z dnia 27 lipca 2005 r. w sprawach połączonych od T‑49/02 do T‑51/02 Brasserie nationale i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3033, pkt 178; z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz s. II‑4407, pkt 150), przy czym takiej kwalifikacji nie stoi także na przeszkodzie ograniczony rozmiar właściwego rynku geograficznego (zob. podobnie ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 103; ww. w pkt 223 wyrok w sprawie Carbone‑Lorraine przeciwko Komisji, pkt 91).
225. Wniosek ten poparty jest faktem, że o ile opis poważnych naruszeń wyraźnie wspomina o wpływie na rynek oraz skutkach wywoływanych na dużych obszarach wspólnego rynku, to opis bardzo poważnych naruszeń nie zawiera żadnego wymogu rzeczywistego wpływu na rynek ani skutków dotyczących określonego obszaru (ww. w pkt 222 wyrok w sprawach połączonych Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, pkt 137; zob. również podobnie ww. w pkt 224 wyroki: w sprawach połączonych Brasserie nationale i in. przeciwko Komisji, pkt 178; w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 150).
226. Ponadto pomiędzy tymi trzema aspektami oceny wagi naruszenia istnieje wzajemna zależność w takim znaczeniu, że duża waga naruszenia w świetle danego aspektu może kompensować mniejszą wagę naruszenia w świetle innych aspektów (ww. w pkt 217 wyrok w sprawie Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 241).
227. W odniesieniu do niniejszej konkretnej sprawy z zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja ustaliła kwotę grzywny nałożonej na poszczególnych jej adresatów przy zastosowaniu metody ogólnej, którą opisała w wytycznych, mimo że w samej decyzji nie wspomniała wyraźnie o tym dokumencie.
228. Z tego względu, że Deltafina w ramach zarzutu pierwszego powołuje się na naruszenie zasady proporcjonalności, należy również przypomnieć, jak zaznaczono w pkt 203 powyżej, iż zasada ta wymaga, by akty instytucji nie wykraczały poza to, co odpowiednie i konieczne do realizacji uzasadnionych celów, którym mają służyć dane przepisy.
229. W ramach postępowań wszczętych przez Komisję w celu stosowania sankcji za naruszenia reguł konkurencji stosowanie tej zasady zakłada, że grzywny nie powinny być nieproporcjonalne w stosunku do celów, których realizacji służą, czyli zapewnieniu poszanowania tych reguł, i że kwota grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo za naruszenie w dziedzinie konkurencji powinna być proporcjonalna do naruszenia ocenianego całościowo, biorąc pod uwagę zwłaszcza wagę tego naruszenia (zob. podobnie ww. w pkt 203 wyrok z dnia 12 września 2007 r. w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 223, 224 i przytoczone tam orzecznictwo). W szczególności zasada proporcjonalności oznacza, że Komisja powinna ustalić grzywnę proporcjonalnie do czynników uwzględnionych w ocenie wagi naruszenia i w tym celu musi ocenić te czynniki w sposób spójny i obiektywnie uzasadniony (wyroki Sądu: z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑43/02 Jungbunzlauer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3435, pkt 226–228; z dnia 28 kwietnia 2010 r. w sprawie T‑446/05 Amann & Söhne i Cousin Filuterie przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-1255, pkt 171).
2. W przedmiocie części pierwszej zarzutu piątego dotyczącej naruszenia zasady proporcjonalności ze względu na ograniczony rozmiar rynku i ograniczony obrót Deltafiny
a) Argumenty stron
230. Deltafina stoi na stanowisku, że kwota wyjściowa grzywny jest nieproporcjonalna ze względu na to, że odpowiada 37,1% całkowitej wartości zakupów na danym rynku wynoszącej 67,3 mln EUR, 52,2% wartości jej sprzedaży włoskiego tytoniu przetworzonego wynoszącej 47,9 mln EUR i 82,5% zakupów surowca tytoniowego lub uprzednio przetworzonego wynoszącej 30,2 mln EUR. Dane pierwsza i druga są szczególnie istotne, ponieważ naruszenie dotyczy uzgodnionych praktyk dotyczących zakupu. Deltafina zauważa ponadto, że ta kwota wyjściowa jest wyższa od całkowitego zysku, po opodatkowaniu, który uzyskała w okresie 1996–2002 wynoszącego 23,5 mln EUR. Porównanie tych danych z danymi dotyczącymi innych karteli wskazuje zdaniem skarżącej na to, że kwota wyjściowa ustanowiona w niniejszym przypadku przez Komisję jest nadmiernie wysoka.
231. Komisja wnosi o oddalenie argumentów Deltafiny.
b) Ocena Sądu
232. W pierwszej kolejności, w odniesieniu do zastrzeżenia dotyczącego nieproporcjonalnego, w porównaniu z całkowitą wartością zakupów na danym rynku, charakteru grzywny z rozporządzenia nr 1/2003 ani z wytycznych nie wynika, że wysokość grzywien powinna być ustalana w bezpośredniej zależności od rozmiaru danego rynku, gdyż ten czynnik nie jest kryterium obowiązkowym, lecz jedynie jednym spośród wielu istotnych kryteriów oceny wagi naruszenia (wyrok Trybunału z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑407/04 P Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑829, pkt 132; ww. w pkt 215 wyrok z dnia 3 września 2009 r. w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 55). Przepisy te same w sobie nie zobowiązują więc Komisji do uwzględnienia ograniczonego rozmiaru rynku produktowego (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑322/01 Roquette Frères przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3137, pkt 148).
233. Jednakże, jak zaznaczono w pkt 215 powyżej, zgodnie z orzecznictwem przy ocenie wagi naruszenia Komisja musi uwzględnić liczne elementy, których charakter i znaczenie różnią się w zależności od rodzaju spornego naruszenia i szczególnych okoliczności tego naruszenia. Nie można wykluczyć, że wśród wspomnianych elementów świadczących o wadze naruszenia może w pewnych przypadkach znajdować się rozmiar właściwego rynku produktowego (wyrok Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 120; ww. w pkt 222 wyrok w sprawach połączonych Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, pkt 267).
234. W konsekwencji, o ile rozmiar rynku może stanowić element, który należy wziąć pod uwagę w celu ustalenia wagi naruszenia, o tyle jego znaczenie różni się w zależności od rodzaju i szczególnych okoliczności danego naruszenia.
235. W niniejszym przypadku, co się tyczy, po pierwsze, typu naruszenia, należy uznać, że rozpatrywany kartel miał w szczególności na celu wspólne ustalenie cen płaconych przez przetwórców za surowiec tytoniowy, jak również podział dostawców i ilości surowca tytoniowego. Takie praktyki stanowią ograniczenia horyzontalne typu „kartelu cenowego” w rozumieniu wytycznych, a więc naruszenia „bardzo poważne” z uwagi na ich charakter. W odniesieniu do tego typu karteli, które kwalifikowane są przez orzecznictwo jako oczywiste naruszenia reguł konkurencji lub naruszenia szczególnie poważne, gdyż wywierają one bezpośredni wpływ na podstawowe parametry konkurencji na danym rynku (zob. pkt 213 powyżej), wytyczne przewidują sankcję o minimalnej kwocie wyjściowej przekraczającej 20 mln EUR.
236. Po drugie, w odniesieniu do szczególnych okoliczności rozpatrywanego naruszenia, należy stwierdzić, iż rozmiar właściwego rynku nie był w żaden sposób nieznaczny, ponieważ z motywu 366 zaskarżonej decyzji wynika, że produkcja surowca tytoniowego we Włoszech stanowiła 38% produkcji w ramach kwoty przypadającej w Unii. Ponadto z przypisu 290 zaskarżonej decyzji wynika, że ze względu na to, iż kartel dotyczył również zakupów od podmiotów „trzecich zajmujących się pakowaniem” – tzn. pośredników, którzy sami kupują surowiec tytoniowy od producentów i dokonują wstępnego przetworzenia tytoniu – dotyczył zakupów, których wartość przekraczała zwykłą wartość zakupów surowca tytoniowego produkowanego we Włoszech.
237. W tych okolicznościach Deltafina nie może twierdzić, że nałożona na nią grzywna jest nieproporcjonalna względem całkowitej wartości zakupów na danym rynku.
238. W drugiej kolejności, w odniesieniu do zastrzeżenia Deltafiny dotyczącego nieproporcjonalnego, względem wartości jej zakupów na danym rynku, jak również w porównaniu do jej wynikającego z jej własnej działalności obrotu na rynku niższego szczebla oraz do całkowitego zysku osiągniętego w okresie 1996–2002, charakteru grzywny, należy przede wszystkim zaznaczyć, że mające zastosowanie prawo nie zawiera ogólnej zasady, zgodnie z którą kara musi być proporcjonalna do obrotu uzyskanego przez przedsiębiorstwo na danym rynku (zob. ww. w pkt 222 wyrok w sprawach połączonych Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, pkt 277 i przytoczone tam orzecznictwo), do obrotu uzyskanego na rynku niższego szczebla, czy też do zysku osiągniętego w czasie trwania kartelu.
239. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy określaniu kwoty grzywny dopuszczalne jest uwzględnienie zarówno całkowitego obrotu przedsiębiorstwa, który stanowi wskazówkę – nawet jeżeli jest ona przybliżona i nieprecyzyjna – co do wielkości tego przedsiębiorstwa i jego siły ekonomicznej, jak i części tego obrotu, który pochodzi ze sprzedaży towarów będących przedmiotem naruszenia i który może zatem stanowić wskazówkę co do zakresu tego naruszenia. Nie należy przypisywać ani jednemu, ani drugiemu obrotowi nieproporcjonalnego znaczenia w porównaniu z pozostałymi elementami oceny, w związku z czym ustalenie stosownej grzywny nie może być wynikiem prostego obliczenia opartego na całkowitym obrocie. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy rozpatrywane towary mają jedynie niewielki ułamkowy udział w tym obrocie (ww. w pkt 233 wyrok w sprawach połączonych Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 121; ww. w pkt 127 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 243; wyrok Trybunału z dnia 3 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑322/07 P, C‑327/07 P i C‑338/07 P Papierfabrik August Koehler i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7191, pkt 114).
240. Tymczasem należy uznać, że, jak wynika z pkt 34 powyżej, Komisja w zaskarżonej decyzji określiła grzywnę, uwzględniając udział w rynku każdego przedsiębiorstwa według wielkości zakupów danego produktu na rynku, na którym miało miejsce naruszenie. Wartość zakupów na danym rynku była zatem kryterium uwzględnionym przy określaniu grzywny w niniejszym przypadku.
241. Ponadto należy przypomnieć, że maksymalna granica 10%, o której mowa w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, odnosi się do obrotu całkowitego zainteresowanego przedsiębiorstwa, która musi być zachowana jedynie przy ustalaniu ostatecznej kwoty grzywny. W niniejszym przypadku, z motywów 374, 401 zaskarżonej decyzji wynika, że po ustaleniu, iż spółka dominująca Deltafiny, tzn. Universal, wywierał decydujący wpływ na Deltafinę, Komisja, w celu określenia wysokości grzywny na poziomie, który zapewniał jej wystarczająco odstraszający charakter, uwzględniła obrót Universalu. Tymczasem z danych wskazanych w motywie 374 zaskarżonej decyzji, których Deltafina nie kwestionuje, wynika, że grzywna nałożona na Deltafinę i Universal jest niższa od 2% całkowitego obrotu Universalu i jest w konsekwencji, znacznie niższa od pułapu określonego w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. W tych okolicznościach Deltafina nie może twierdzić, że kwota wyjściowa ustalona przez Komisję jest nieproporcjonalna w porównaniu do rozmiaru jej przedsiębiorstwa (zob. podobnie ww. w pkt 232 wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 146; ww. w pkt 203 wyrok z dnia 12 września 2007 r. w sprawie Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 229).
242. Ponadto z orzecznictwa wynika, że w zakresie, w jakim wysokość ostatecznej kwoty grzywny nie przekracza 10% całkowitego obrotu zainteresowanego przedsiębiorstwa w ostatnim roku naruszenia, grzywny nie można uznać za nieproporcjonalną z tego tylko powodu, że przekracza ona obrót osiągnięty na rozpatrywanym rynku (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie T‑224/00 Archer Daniels Midland i Archer Daniels Ingredients przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2597, pkt 200). Taka sytuacja ma również miejsce w odniesieniu do obrotu uzyskanego na rynku niższego szczebla. W niniejszym przypadku należy zaś orzec, że kwota wyjściowa nałożonej na Deltafinę grzywny, której nieproporcjonalny charakter ona podnosi, nie przekracza ani obrotu uzyskanego przez Deltafinę na danym rynku, ani obrotu uzyskanego na rynku niższego szczebla. Co więcej, nawet wysokość ostatecznej kwoty grzywny jest niższa od obrotu w tych dwóch przypadkach.
243. Ponadto przy uwzględnieniu bardzo poważnego charakteru popełnionego naruszenia ani okoliczność, że grzywna odpowiada 52,2% wartości sprzedaży przetworzonego włoskiego tytoniu Deltafiny i 82,5% wartości jej zakupów surowca tytoniowego lub uprzednio przetworzonego, ani okoliczność, że przekracza ona całkowity zysk po opodatkowaniu uzyskany przez Deltafinę, włoską spółkę zależną grupy Universal, w okresie 1996–2002 nie są czynnikami, które mogą spowodować nieproporcjonalność takiej grzywny.
244. W odniesieniu wreszcie do powoływania się na wcześniej wydane przez Komisję decyzje należy przypomnieć, że praktyka decyzyjna Komisji nie stanowi sama w sobie ram prawnych dla grzywien w dziedzinie konkurencji, gdyż ramy te określa jedynie rozporządzenie nr 1/2003, stosowane w świetle wytycznych, a Komisja dysponuje szerokim zakresem swobodnego uznania przy ustalaniu kwoty grzywien i nie jest ona związana ocenami, jakich dokonała wcześniej (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 19 marca 2009 r. w sprawie C‑510/06 P Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑1843, pkt 82; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 123). Wynika z tego, że nie mogą zostać uwzględnione twierdzenia Deltafiny dotyczące wcześniejszej praktyki decyzyjnej Komisji.
245. W świetle całości powyższych rozważań należy oddalić część pierwszą zarzutu piątego.
3. W przedmiocie części drugiej zarzutu piątego dotyczącego naruszenia zasady proporcjonalności ze względu na ograniczony rozmiar rynku geograficznego
a) Argumenty stron
246. Deltafina podnosi również, że Komisja nie uwzględniła niewielkiego rozmiaru rynku geograficznego, którego dotyczy naruszenie, ograniczonego do Włoch lub dokładniej dotyczącego tylko czterech włoskich regionów (w których skupia się 87,5% włoskiej produkcji). Tymczasem w wielu wcześniejszych przypadkach Komisja uznała, że w świetle okoliczności, iż naruszenie miało miejsce na ograniczonej części jednolitego rynku, powinno być raczej zakwalifikowane jako naruszenie „ciężkie” niż „bardzo ciężkie”.
247. Komisja wnosi o oddalenie argumentów Deltafiny.
b) Ocena Sądu
248. Z orzecznictwa wynika, iż zasięg rynku geograficznego nie jest kryterium niezależnym w tym znaczeniu, że tylko naruszenia dotyczące większości państw członkowskich mogą być uznane za „bardzo poważne”. Ani traktat, ani rozporządzenie nr 1/2003, ani wytyczne, ani orzecznictwo nie pozwalają uznać, że tylko ograniczenia na bardzo szerokim rynku geograficznym mogą być tak zakwalifikowane (zob. w tym względzie wyroki Sądu: z dnia 18 lipca 2005 r. w sprawie T‑241/01 Scandinavian Airlines System przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2917, pkt 87; ww. w pkt 217 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 311).
249. Porozumienia lub uzgodnione praktyki, których celem jest w szczególności, jak w tym przypadku, ustalenie cen zakupu oraz rozdziału zakupionych ilości, mogą na podstawie samego ich charakteru spowodować uznanie ich za „bardzo poważne”, bez konieczności dokonania charakterystyki tych zachowań z punktu widzenia określonego obszaru geograficznego (zob. w tym względzie orzecznictwo przytoczone w pkt 222–225 powyżej).
250. Wynika stąd, że rozmiar danego rynku geograficznego, nawet gdyby był ograniczony, nie stoi co do zasady na przeszkodzie kwalifikacji stwierdzonego w niniejszym przypadku naruszenia jako „bardzo poważne”.
251. Należy ponadto zaznaczyć, że choć w niniejszym przypadku produkcja surowca tytoniowego skupiała się w niektórych regionach Włoch, zakres stosowania kartelu nie był jednakże ograniczony do tych regionów, lecz obejmował zakup surowca tytoniowego na całym terytorium Włoch. Tymczasem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem całe terytorium państwa członkowskiego stanowi istotną część wspólnego rynku (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 322/81 Nederlandsche Banden‑Industrie‑Michelin przeciwko Komisji, Rec. s. 3461, pkt 28; ww. w pkt 224 wyrok w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 150).
252. Należy zatem stwierdzić, że w niniejszym przypadku kwota wyjściowa w wysokości 25 mln EUR nie jest nieproporcjonalna względem zasięgu geograficznego danego rynku.
253. Na koniec, co się tyczy powołania się na wcześniej wydane przez Komisję decyzje, z orzecznictwa wskazanego w pkt 244 powyżej wynika, że twierdzenia Deltafiny dotyczące wcześniejszej praktyki decyzyjnej Komisji nie mogą zostać uwzględnione.
254. W świetle powyższych rozważań należy oddalić część drugą zarzutu piątego.
4. W przedmiocie części trzeciej zarzutu piątego dotyczącej naruszenia zasady proporcjonalności ze względu na brak wpływu naruszenia na rynek oraz brak uzasadnienia
a) Argumenty stron
255. Deltafina stoi na stanowisku, iż kwota podstawowa jest oczywiście nieproporcjonalna, biorąc pod uwagę okoliczność, że naruszenie nie wywarło wpływu na dany rynek lub miało na ten rynek wpływ ograniczony. Zarzuca ona Komisji nieuwzględnienie okoliczności polegającej na tym, iż z posiadanych przez nią danych wynikało, że rozważane praktyki mające na celu ustalanie cen zakupu surowca tytoniowego nie miały wpływu na rynek surowca tytoniowego. Komisja bowiem sama miała uznać w zaskarżonej decyzji, że ceny surowca tytoniowego, zamiast zmniejszyć się, wzrosły we Włoszech w okresie 1990–2000 o 53,5%, podczas gdy ceny innych produktów rolnych wzrosły w tym samym okresie tylko o 15,9%. Ponadto w okresie 1993–2000 ceny odmian tytoniu produkowanych we Włoszech na największą skalę (tzn. Bright i Burley) wzrosły w tym kraju najbardziej ze wszystkich innych państw członkowskich. Komisja powinna była zatem zdaniem skarżącej stwierdzić, że ścigane praktyki zmierzające do ograniczenia lub zapobiegania wzrostowi cen włoskiego surowca tytoniowego były nieskuteczne. Te wyraźnie podane w zaskarżonej decyzji dane powinny były zostać uwzględnione przy ocenie wagi naruszenia i spowodować ustalenie przez Komisję niższej kwoty wyjściowej grzywny.
256. Wbrew temu, co twierdziła Komisja po raz pierwszy w odpowiedzi na skargę, w niniejszym przypadku wpływ naruszenia na rynek jest oczywiście możliwy do zmierzenia. Informacje, które zdaniem Komisji były konieczne, aby umożliwić zmierzenie tego wpływu, nie były informacjami niemożliwymi do odnalezienia, a ponadto ten typ oceny był częsty w decyzjach w sprawie karteli. Zgodnie z orzecznictwem Komisja miała zatem być zobowiązana do dokonania porównania sytuacji wynikającej z tego naruszenia z sytuacją, która zaistniałaby w przypadku jego braku. Ponadto ze względu na to, iż zaskarżona decyzja nie wyjaśniała w żaden sposób powodów, dla których Komisja stwierdziła, że wpływ naruszenia nie był możliwy do zmierzenia, jest ona również wadliwa ze względu na brak uzasadnienia w tym względzie.
257. Deltafina utrzymuje, że nawet jeżeli w niniejszym przypadku wpływ naruszenia na rynek nie byłby rzeczywiście możliwy do zmierzenia, quod non, ustalając kwotę wyjściową grzywny Komisja powinna była jednak stwierdzić, że naruszenie nie miało żadnego wpływu na rynek. Potencjalna niemożliwość zmierzenia wpływu nie pozwala zakładać istnienia takiego wpływu.
258. W replice Deltafina wyjaśnia, że jej zarzut nie dotyczy zakwalifikowania naruszenia jako „bardzo poważnego”, lecz zwiększenia kwoty wyjściowej grzywny ze względu na wpływ naruszenia na rynek.
259. Deltafina żąda zatem, aby grzywna została odpowiednio zmniejszona z uwagi na okoliczność, że Komisja nie uwzględniła przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny, braku wpływu lub ewentualnie, ograniczonego wpływu naruszenia na rynek.
260. Komisja wnosi o oddalenie argumentów Deltafiny.
b) Ocena Sądu
261. Należy najpierw przypomnieć, że spośród trzech wskazanych w wytycznych kryteriów służących dokonaniu oceny wagi naruszenia (zob. pkt 220 powyżej), charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę przy klasyfikowaniu naruszeń uznanych za bardzo poważne. Porozumienia lub uzgodnione praktyki, których celem jest ustalanie cen zakupu lub rozdział zakupionych ilości, mogą na podstawie samego ich charakteru spowodować uznanie ich za „bardzo poważne”, bez konieczności dokonania charakterystyki tych zachowań z punktu widzenia rzeczywistego wpływu na konkretny rynek (zob. w tym względzie orzecznictwo przytoczone w pkt 222–225 powyżej).
262. W niniejszym przypadku, jak zostało podniesione w pkt 235 powyżej, rozpatrywany kartel miał na celu w szczególności wspólne ustalanie cen płaconych przez przetwórców za surowiec tytoniowy, jak również podział dostawców i ilości oraz wymianę informacji. Takie praktyki stanowią ograniczenie horyzontalne typu „kartelu cenowego” w rozumieniu wytycznych, a więc „bardzo poważne” z uwagi na jego charakter.
263. Wynika z tego, że w niniejszym przypadku Komisja mogła uznać kartel za bardzo poważne naruszenie, nie będąc przy tym zobowiązaną do wykazywania jego rzeczywistego wpływu na rynek (zob. podobnie ww. w pkt 215 wyrok z dnia 3 września 2009 r. w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 76; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 103).
264. Ponadto z analizy zaskarżonej decyzji wynika, iż choć w jej motywie 365 Komisja twierdziła, powołując się na brzmienie wytycznych, że w celu dokonania oceny wagi naruszenia powinna ona uwzględnić trzy elementy wskazane w pkt 1A akapit pierwszy tych wytycznych (zob. pkt 220 powyżej), to następnie nie oparła swej oceny wagi naruszenia na rzeczywistym wpływie naruszenia.
265. Żaden zawarty w części zaskarżonej decyzji dotyczącej oceny wagi naruszenia (motywy 365–369) motyw nie dotyczy bowiem tego elementu. W szczególności, w motywie 368 zaskarżonej decyzji, wskazując na jej część dokonującą analizy ograniczonego zakresu porozumień między przetwórcami, Komisja z jednej strony oddaje się ogólnym rozważaniom dotyczącym karteli w dziedzinie zakupu i dotyczącym ich możliwości, tak jak w typowym przypadku „karteli dotyczących sprzedaży”, zakłócania konkurencji i, z drugiej strony, twierdzi, że zdolność ta ma tym większe znaczenie w przypadku towaru takiego jak będący przedmiotem niniejszej sprawy. Rozważań tych nie można zaś interpretować jako oceny rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek, lecz stanowią one raczej ustalenia dotyczące zdolności kartelu dotyczącego zakupów do zakłócenia konkurencji w niniejszym przypadku.
266. Wynika z tego, że argumenty podniesione przez Deltafinę w ramach niniejszej części nie mogą podważyć zakwalifikowania naruszenia jako bardzo poważnego.
267. Ponadto należy zaznaczyć, że w replice Deltafina wyjaśniła zakres argumentów podniesionych w ramach tej części zarzutu, tłumacząc, iż nie kwestionuje zakwalifikowania naruszenia jako bardzo poważnego, lecz że zarzuca Komisji, iż ta ustaliła taką kwotę wyjściową grzywny, która jest nieproporcjonalna z uwagi na brak rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek.
268. W tym względzie, w pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że z systemu sankcji za naruszenie reguł konkurencji, wprowadzonego przez rozporządzenie nr 1/2003, tak jak jest on interpretowany w orzecznictwie, wynika, że kartele z uwagi na ich charakter powinny być karane najwyższymi grzywnami. Ich ewentualny rzeczywisty wpływ na rynek, a zwłaszcza kwestia zakresu, w jakim ograniczenie konkurencji pozwoliło określonym przedsiębiorstwom uzyskać poziom cen rynkowych wyższy od poziomu, który byłby osiągnięty przy braku kartelu, nie jest kryterium rozstrzygającym dla ustalenia poziomu grzywien [zob. podobnie ww. w pkt 233 wyrok w sprawach połączonych Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 120, 129; wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, pkt 68–77; zob. także opinia rzecznika generalnego J. Mischa w sprawie C‑283/98 P Mo och Domsjö przeciwko Komisji (wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r.) Rec. s. I‑9855, I‑9858, pkt 95–101].
269. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy ocenie kwoty grzywny elementy związane z zamiarem mogą być istotniejsze niż elementy dotyczące skutków praktyk antykonkurencyjnych, przede wszystkim gdy chodzi o naruszenia, które są poważne ze względu na sam ich swoisty charakter, takie jak podział rynków (zob. podobnie wyrok Trybunału: z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑194/99 P Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10821, pkt 118; ww. w pkt 215 wyrok z dnia 3 września 2009 r. w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 96; wyrok Trybunału z dnia 12 listopada 2009 r. w sprawie C‑554/08 P Carbonne‑Lorraine przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, pkt 44).
270. W niniejszym przypadku z analizy części zaskarżonej decyzji dotyczącej zarzucanych czynów wynika, że przetwórcy świadomie posłużyli się zachowaniami antykonkurencyjnymi, za które zostali ukarani (zob. na przykład motywy 111, 124, 125, 141, 158 zaskarżonej decyzji). To ustalenie znajduje ponadto potwierdzenie w okoliczności, że kartel miał tajny charakter, jak wynika to z motywów 363 i 473 zaskarżonej decyzji.
271. Ponadto z zaskarżonej decyzji wynika również, że przetwórcy wielokrotnie porozumiewali się w przedmiocie środków mających na celu zapewnienie skutecznego wprowadzenia w życie kartelu, takich jak wzajemne przesyłanie sobie faktur poszczególnych dostawców (motywy 122, 129 zaskarżonej decyzji), obowiązek przeprowadzenia konsultacji w przypadku dokonywania zakupów poza porozumieniami (motyw 139 zaskarżonej decyzji), obowiązki dokonywania kontroli pracowników w celu uniknięcia podejmowania przez nich inicjatywy bez przeprowadzenia koniecznej koordynacji (motyw 140 zaskarżonej decyzji) czy też stworzenie struktury mającej na celu zapewnienie realizacji antykonkurencyjnych celów (motyw 187 zaskarżonej decyzji). W tym względzie należy jeszcze zaznaczyć, że z motywu 383 zaskarżonej decyzji wynika, iż Komisja ustaliła, że kartel został wprowadzony w życie, której to okoliczności Deltafina nie kwestionuje.
272. W drugiej kolejności należy stwierdzić, że przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny Komisja uwzględniła możliwe skutki nielegalnego zachowania każdego z zaangażowanych w kartel przedsiębiorstw. Z motywów 370 i 371 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja uznała za właściwe ustalenie wysokości grzywien w zależności od pozycji rynkowej każdej z zaangażowanych w kartel stron po to, aby uwzględnić, oprócz jego konkretnej wagi, ewentualny wpływ nielegalnego zachowania każdego z przedsiębiorstw.
273. Tymczasem z orzecznictwa wynika, że udział każdego z zaangażowanych w kartel przedsiębiorstw w rynku będącym przedmiotem ograniczającej praktyki, nawet w braku dowodu rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek, stanowi okoliczność obiektywną, która pozwala na dokładne określenie odpowiedzialności każdego z tych przedsiębiorstw za potencjalną szkodliwość tej praktyki dla normalnej konkurencji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawach połączonych T‑236/01, T‑239/01, od T‑244/01 do T‑246/01, T‑251/01 i T‑252/01 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1181, pkt 196–198, a w szczególności pkt 197). Z orzecznictwa wynika zatem, że w zakresie ustalenia wysokości grzywny istotny jest udział danego przedsiębiorstwa w rynku, a to w celu określenia w ten sposób wpływu, jaki może ono wywierać na rynek (wyroki Trybunału: z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 139; ww. w pkt 215 wyrok z dnia 3 września 2009 r. w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 62).
274. Należy zatem uznać, że w niniejszej sprawie, ustalając kwotę wyjściową grzywny na podstawie udziałów w rynku posiadanych przez każdą stronę, Komisja wykorzystała kryterium odpowiednie do celu określeniu wpływu, jaki zachowanie Deltafiny mogło wywrzeć na rynek.
275. W tych okolicznościach wobec wystąpienia bardzo poważnego naruszenia reguł konkurencji i elementów związanych z zamiarem, takich jak wskazane w pkt 270 i 271, nawet przy założeniu, że porozumienie nie wywołało wpływu na rynek, jak twierdzi Deltafina, należy uznać, iż ustalenie kwoty wyjściowej grzywny Deltafiny, która była podmiotem posiadającym znacznie większy niż inni uczestnicy kartelu udział w rynku właściwym, na poziomie przekraczającym określoną w wytycznych minimalną kwotę 20 mln EUR, a konkretnie w wysokości 25 mln EUR, nie jest niewłaściwe.
276. W świetle powyższych rozważań nie można uwzględnić argumentu Deltafiny, zgodnie z którym kwota wyjściowa grzywny jest oczywiście nieproporcjonalna ze względu na okoliczność, że naruszenie nie wywarło żadnego wpływu na rynek.
277. Ponadto w szczególności w odniesieniu do wskazanych w zaskarżonej decyzji danych, które zdaniem skarżącej dowodzą braku wpływu kartelu na rynek (zob. pkt 255 powyżej), należy zaznaczyć, że z orzecznictwa wynika, iż przy ocenie wagi naruszenia decydujące znaczenie ma bowiem ustalenie, że członkowie kartelu zrobili wszystko, co było w ich mocy, aby ich zamiary przyniosły rzeczywisty skutek. Ponieważ to, co stało się później w odniesieniu do rzeczywistego poziomu cen na rynku, mogło być uzależnione od innych czynników, niepodlegających kontroli ze strony członków kartelu, członkowie kartelu nie mogą powoływać na swoją korzyść czynników zewnętrznych, które pokrzyżowały ich zamiary, i wskazywać ich jako okoliczności uzasadniających obniżenie grzywny (zob. ww. w pkt 217 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 287; ww. w pkt 223 wyrok z dnia 8 października 2008 r. w sprawie Carbone‑Lorraine przeciwko Komisji, pkt 86; ww. w pkt 222 wyrok w sprawach połączonych Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, pkt 130 i przytoczone tam orzecznictwo).
278. W okolicznościach takich jak okoliczności niniejszego przypadku, w którym w szczególności członkowie kartelu podjęli działania mające na celu nadanie ich antykonkurencyjnym celom rzeczywistego wymiaru (zob. pkt 270 i w szczególności pkt 271 powyżej), zmiana cen na rynku tego rodzaju jak wzrost cen tytoniu wskazany przez Deltafinę nie może jako taka uzasadnić obniżki grzywny. Nie można bowiem wykluczyć, że w braku kartelu wzrost cen byłby znaczniejszy niż wyżej wspomniany wzrost.
279. Ponadto zgodnie z orzecznictwem, jeżeli Komisja udowodni wprowadzenie kartelu w życie, nie można od niej wymagać, by systematycznie wykazywała, że porozumienia rzeczywiście pozwoliły określonym przedsiębiorstwom uzyskać poziom cen transakcji wyższy lub, jak w niniejszej sprawie, w przypadku kartelu w dziedzinie zakupów, niższy od poziomu, który byłby osiągnięty przy braku kartelu. Wprowadzenie wymogu przeprowadzenia tego dowodu byłoby nieproporcjonalne, ponieważ pochłonąłby on znaczne środki, zważywszy, że wymagałby zastosowania teoretycznych obliczeń, opartych na wzorach ekonomicznych, których dokładność byłoby trudno skontrolować sądowi i których niezawodność nie jest w żaden sposób dowiedziona (zob. podobnie ww. w pkt 217 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 286; ww. w pkt 223 wyrok z dnia 8 października 2008 r. w sprawie Carbone‑Lorraine przeciwko Komisji, pkt 85; ww. w pkt 222 wyrok w sprawach połączonych Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, pkt 129 i przytoczone tam orzecznictwo).
280. Nawet jeżeli Komisja dysponowałaby zatem danymi, które wykazywałyby wzrost cen surowca tytoniowego wyższy od średniej wzrostu cen innych produktów rolnych, nie zobowiązywałoby to Komisji do wykazania, że porozumienia między przetwórcami rzeczywiście umożliwiły im osiągnięcie poziomu cen niższego od poziomu, który byłby osiągnięty przy braku kartelu.
281. Na koniec Deltafina twierdzi również, że zaskarżona decyzja jest wadliwa ze względu na naruszenie obowiązku uzasadnienia, ponieważ Komisja nie wskazała podstaw, z jakich wywiodła wniosek, że wpływ naruszenia nie był możliwy do zmierzenia.
282. W odniesieniu do obowiązku uzasadnienia należy przede wszystkim przypomnieć, że z orzecznictwa wynika, iż w ramach określenia grzywien z tytułu naruszenia prawa konkurencji obowiązek ten jest spełniony, jeżeli Komisja wskaże w swej decyzji te elementy oceny, które umożliwiły jej określenie wagi i czasu trwania naruszenia. W przypadku decyzji nakładającej grzywny na kilka przedsiębiorstw zakres obowiązku uzasadnienia należy oceniać w szczególności w świetle faktu, że waga naruszeń powinna być ustalana na podstawie wielu czynników, takich jak na przykład szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst oraz odstraszające działanie grzywien, przy czym nie została ustalona wiążąca ani wyczerpująca lista kryteriów, które obowiązkowo powinny być wzięte pod uwagę (wyrok Trybunału z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8375, pkt 463, 465).
283. W niniejszym przypadku Komisja wskazała w motywach 365–376 zaskarżonej decyzji elementy, które uwzględniła przy ustalaniu kwot wyjściowych grzywien nałożonych na różne zaangażowane w kartel przedsiębiorstwa. Komisja w szczególności wskazała tam kryteria, na podstawie których, z jednej strony, oceniła zgodnie z wytycznymi wagę naruszenia i, z drugiej strony, ustaliła następnie kwotę wyjściową, klasyfikując przedsiębiorstwa w zależności od określonego udziałem w rynku ich na tym rynku znaczenia, uwzględniając konkretną wagę każdego przedsiębiorstwa i potencjalne skutki jego nielegalnego zachowania. Warunki określone w orzecznictwie w odniesieniu do obowiązku uzasadnienia zostały zatem spełnione.
284. Co się tyczy w szczególności zastrzeżenia Deltafiny, należy zauważyć, że ponieważ rzeczywisty wpływ na rynek nie stanowi elementu koniecznego do zakwalifikowania naruszenia jako bardzo poważnego w przypadku porozumień horyzontalnych mających na celu w szczególności, jak w niniejszym przypadku, ustalanie cen, Komisja nie była zobowiązana do uwzględnienia go w ustalaniu wagi naruszenia (zob. pkt 222–224, 261–265 powyżej). W niniejszym przypadku, jak zaznaczono w pkt 264 i 265 powyżej, nie oparła ona oceny wagi naruszenia na tym kryterium. Okoliczność, że Komisja nie uzasadniła tego braku uwzględnienia kryterium, do którego uwzględnienia nie była zobowiązana i którego uwzględnienia nie uznała za konieczne w niniejszym przypadku, nie może zaś spowodować braku uzasadnienia dotyczącego ustalenia nałożonej na Deltafinę grzywny.
285. Ponadto należy również przypomnieć, iż zgodnie z orzecznictwem, w ramach analiz dotyczących naruszeń art. 81 WE, art. 253 WE nie można interpretować w ten sposób, że nakłada on na Komisję obowiązek wyjaśniania w swych decyzjach przyczyn, dla których nie uwzględniła przy obliczaniu kwoty grzywny podejść innych niż te, które zostały uwzględnione w zaskarżonej decyzji (zob. wyrok Sądu z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie T‑18/05 IMI i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-1769, pkt 153 i przytoczone tam orzecznictwo).
286. Nie można wobec tego zarzucić Komisji naruszenia obowiązku uzasadnienia.
287. Z ogółu powyższych rozważań wynika, że należy oddalić część trzecią zarzutu piątego.
288. W świetle powyższego zarzut piąty należy oddalić w całości.
B – W przedmiocie zarzutu siódmego dotyczącego błędnej oceny okoliczności łagodzących oraz naruszenia zasady równego traktowania i zasady proporcjonalności
1. Argumenty stron
289. W ramach zarzutu siódmego Deltafina zarzuca przede wszystkim Komisji, że nie uwzględniła przy ocenie jej zachowania okoliczności łagodzącej, która powinna skłonić ją do obniżenia grzywny. Komisja nie uwzględniła zdaniem skarżącej zupełnie niepewnego, w okresie wystąpienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, charakteru referencyjnych prawnych ram w sektorze, którego dotyczył kartel, a więc braku pewności, jeśli chodzi o zastosowanie art. 81 WE do porozumień międzybranżowych. Ustawa regulująca bowiem ten typ porozumień, tzn. legge n° 88 sulle norme sugli accordi interprofessionali e sui contratti di coltivazione e vendita dei prodotti agricoli (ustawa nr 88 dotycząca uregulowań porozumień międzybranżowych, umów kontraktacji i sprzedaży produktów rolnych) z dnia 16 marca 1988 r. (GURI nr 69 z dnia 23 marca 1988 r., zwana dalej „ustawą nr 88/88”) zachęciły zdaniem skarżących przetwórców do zawierania porozumień poziomych. Z motywów 315 i 359–362 zaskarżonej decyzji wynika zaś, że Komisja została poinformowana o tych okolicznościach, lecz nie wyciągnęła z nich żadnej konsekwencji w odniesieniu do ustalenia wysokości kwoty grzywny.
290. Deltafina podnosi również, że w sprawie zakończonej wydaniem decyzji Komisji C(2004) 4030 wersja ostateczna z dnia 20 października 2004 r. w sprawie postępowania zgodnie z art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.238/B.2 – Surowiec tytoniowy – Hiszpania) (zwanej dalej „decyzją w sprawie Surowiec tytoniowy – Hiszpania”), w której ramy prawne były zasadniczo zbliżone do ram prawnych niniejszej sprawy, Komisja udzieliła 40% obniżki grzywien nałożonych na przetwórców.
291. Następnie Deltafina stoi na stanowisku, iż nałożona na nią grzywna jest nieproporcjonalna, uwzględniając okoliczności, które spowodowały, że Komisja nie udzieliła jej zwolnienia z grzywny. Podkreśla ona, że ujawnienie przez nią faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny nie zaszkodziło prowadzonemu przez Komisję dochodzeniu, że nie można podawać w wątpliwość jej dobrej wiary podczas fazy administracyjnej, że sama Komisja uznała, iż Deltafina istotnie przyczyniła się do prowadzenia dochodzenia i że ta sprawa ma „wyjątkowy charakter” ze względu na to, iż Deltafina była pierwszym przedsiębiorstwem, które złożyło wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i z uwagi na okoliczność, że chodzi o pierwszy przypadek cofnięcia warunkowego zwolnienia z grzywny. Pomimo to Komisja wymierzyła nadzwyczaj wysoką grzywnę za zachowanie, o którym nawet sam urzędnik odpowiedzialny za sprawę 26 miesięcy po zaistnieniu jej okoliczności faktycznych nie wiedział, czy rzeczywiście stanowiło naruszenie obowiązku współpracy (zob. pkt 185 powyżej). Deltafina wskazuje również na praktykę Komisji polegającą na nakładaniu grzywien w symbolicznej wysokości w przypadkach, gdy istnieją uzasadnione wątpliwości dotyczące istnienia naruszenia.
292. Na koniec na rozprawie Deltafina zarzuciła Komisji, powołując się na pkt 169 ww. w pkt 190 wyroku w sprawie Nintendo i Nintendo of Europe przeciwko Komisji, że przyznała jej ona za współpracę taką samą obniżkę grzywny, jak ta, którą przyznała wcześniej spółce Dimon Italia, tzn. 50% grzywny, choć Dimon Italia rozpoczęła współpracę później, a współpraca ze strony Deltafiny była jakościowo lepsza od współpracy zapewnionej przez Dimon Italia.
293. Komisja wnosi o oddalenie argumentów Deltafiny.
2. Ocena Sądu
294. W odniesieniu do zarzutu dotyczącego nieuwzględnienia okoliczności łagodzącej należy zaznaczyć, że zgodnie z orzecznictwem przy określaniu wysokości sankcji postępowanie danych przedsiębiorstw może zostać ocenione w świetle okoliczności łagodzących, którymi są krajowe ramy prawne (wyroki Trybunału: z dnia 9 września 2003 r. w sprawie C‑198/01 CIF, Rec. s. I‑8055, pkt 57; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 228 i nast.).
295. Ponadto należy również zaznaczyć, że pkt 3 wytycznych ustanawia w ramach tytułu dotyczącego okoliczności łagodzących otwarty wykaz tych okoliczności, które mogą spowodować obniżenie kwoty grzywny, a do których należy istnienie po stronie przedsiębiorstwa uzasadnionych wątpliwości co do tego, czy ograniczające działanie rzeczywiście stanowi naruszenie.
296. W niniejszym przypadku należy stwierdzić, że w zaskarżonej decyzji Komisja uwzględniła krajowe ramy prawne, a w szczególności wskazaną przez Deltafinę ustawę nr 88/88. Komisja analizuje w szczególności wpływ tej ustawy w motywach 315–324 i 358–362 zaskarżonej decyzji. W tym kontekście Komisja twierdzi, że krajowe ramy prawne mogły obudzić wątpliwości w odniesieniu do zgodności z prawem praktyk APTI i Unitab. To właśnie z tego względu Komisja nałożyła na te stowarzyszenia grzywny w symbolicznej wysokości (zob. w szczególności motyw 362 zaskarżonej decyzji).
297. Niemniej w odniesieniu do kartelu przetwórców, w którym uczestniczyła Deltafina, należy stwierdzić, że w motywie 323 zaskarżonej decyzji Komisja twierdzi, iż „w pełni objęty jest art. 81 ust. 1 [WE], ponieważ wykraczał poza zakres zastosowania przepisów ustawy nr 88/88 ze względu na to, że zmierzał zasadniczo do ustalenia maksymalnych lub średnich cen dostaw, jak również do podziału ilości i dostawców”. Deltafina wcale nie kwestionuje tego ustalenia. Ogranicza się ona do niepopartego niczym twierdzenia, że krajowe ramy prawne przyczyniły się do zawierania poziomych porozumień między przetwórcami.
298. W tych okolicznościach Deltafina nie może utrzymywać, że Komisja powinna była uwzględnić te referencyjne ramy prawne jako okoliczność łagodzącą.
299. W odniesieniu do zastrzeżenia dotyczącego decyzji w sprawie Surowiec tytoniowy – Hiszpania należy zaznaczyć, że, choć Deltafina nie twierdzi tego wprost, podnosi ona co do istoty naruszenie zasady równego traktowania ze względu na okoliczność, iż Komisja zastosowała wobec przetwórców sporną okoliczność łagodzącą w przypadku podobnym do będącego przedmiotem niniejszej sprawy.
300. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada równego traktowania zostaje naruszona jedynie wtedy, gdy porównywalne sytuacje są traktowane w różny sposób lub gdy różne sytuacje są traktowane w ten sam sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (wyrok Trybunału z dnia 13 grudnia 1984 r. w sprawie 106/83 Sermide, Rec. s. 4209, pkt 28; wyrok Sądu z dnia 30 września 2009 r. w sprawie T‑161/05 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3555, pkt 79).
301. W niniejszym przypadku z porównania dwóch rozważanych decyzji pod względem wpływu wywieranego przez krajowe ramy prawne na kwestionowane praktyki wynika, że obydwie sytuacje charakteryzowały znaczne różnice dotyczące wpływu wspomnianych ram prawnych na nielegalne zachowania. W szczególności z motywów 52 i nast., 349 i nast., 426–429, 437 i 438 decyzji Surowiec tytoniowy – Hiszpania wynika, że w Hiszpanii organy publiczne odegrały ważną rolę w negocjacjach porozumień między producentami i przetwórcami. Chodziło o negocjacje uznane za „publiczne”. W Hiszpanii istniała nawet „praktyka ministerstwa mająca na celu zezwalanie stronom na zbiorcze negocjowanie warunków zakupu i sprzedaży tytoniu, w tym jego cen, oraz zachęcanie ich do tego rodzaju praktyk” (motyw 60 decyzji w sprawie Surowiec tytoniowy – Hiszpania). Komisja wyciągnęła na tej podstawie wniosek, że „publiczne negocjacje między przedstawicielami producentów a przetwórcami wyznaczyły, przynajmniej w pewnym stopniu, istotne ramy materialne (w szczególności w odniesieniu do możliwości dokonywania uzgodnień i zajmowania wspólnych stanowisk), w których zakresie przetwórcy mogli rozwijać – poza wspólnym stanowiskiem uzgodnionym w kontekście negocjacji publicznych – swą tajną strategię dotyczącą średnich (maksymalnych) cen dostaw oraz ilości” (motyw 438 decyzji w sprawie Surowiec tytoniowy – Hiszpania). Z tego właśnie powodu Komisja przyznała obniżkę o 40% kwoty grzywien nałożonych na hiszpańskich przetwórców.
302. Tymczasem organy publiczne nie odegrały takiej roli w negocjacjach między przetwórcami i producentami w niniejszej sprawie. Deltafina nie może więc twierdzić, że nie stosując wobec niej wskazanej okoliczności łagodzącej, Komisja naruszyła zasadę równego traktowania.
303. Ponadto należy przypomnieć, iż zgodnie z orzecznictwem sama okoliczność, że Komisja uznawała we wcześniejszej praktyce decyzyjnej dla celów ustalenia wysokości grzywny pewne okoliczności faktyczne za stanowiące okoliczności łagodzące, nie zobowiązuje tej instytucji do dokonania takiej samej oceny w późniejszej decyzji (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1705, pkt 337; ww. w pkt 224 wyrok w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 395). Deltafina nie może zatem powoływać się na zastosowanie okoliczności łagodzącej w innej sprawie, aby w ten sposób dowieść błędu Komisji w niniejszym przypadku.
304. Następnie należy zbadać zastrzeżenie dotyczące okoliczności, że grzywna jest nieproporcjonalna, uwzględniając okoliczności, które doprowadziły Komisję do nieprzyznania Deltafinie ostatecznego zwolnienia z grzywny.
305. W tym względzie należy zauważyć, że prawidłowo stwierdziwszy w zaskarżonej decyzji naruszenie przez Deltafinę obowiązku współpracy, Komisja po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego postanowiła nie przyznawać jej ostatecznego zwolnienia z grzywny. Nie korzystając więc już zatem z preferencyjnego traktowania, Deltafina została ukarana za swe ucze stnictwo w nielegalnym kartelu między przetwórcami, poprzez nałożenie grzywny, której podstawową kwotę ustalono na 60 mln EUR (zob. motyw 379 zaskarżonej decyzji).
306. Pomimo jednak niespełnienia przez Deltafinę przesłanki koniecznej do uzyskania zwolnienia z grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Komisja postanowiła zastosować wobec niej obniżkę grzywny ze względu na okoliczność łagodzącą opartą na istotnej współpracy, jaką spółka zapewniła w ramach postępowania. W świetle powyższych rozważań podsumowanych w pkt 38–42 powyżej Komisja postanowiła zatem przyznać Deltafinie obniżkę grzywny o 50%.
307. Należy stwierdzić, że przy liczbowym określeniu obniżki, jaka miała zostać zastosowana do grzywny, Komisja uwzględniła i uznała zarówno wyjątkowe okoliczności niniejszej sprawy, jak i znaczenie współpracy ze strony Deltafiny przez cały czas trwania postępowania, co spółka ta wskazuje na poparcie swego zastrzeżenia. Na podstawie tych rozważań i pomimo naruszenia przez Deltafinę obowiązku współpracy Komisja udzieliła jej bardzo znaczącej obniżki grzywny, która zostałaby jej wymierzona w innym przypadku.
308. W okolicznościach niniejszej sprawy, w świetle obniżki grzywny, z której skorzystała Deltafina, nie może ona twierdzić, że grzywna jest nieproporcjonalna ze względu na okoliczności, które doprowadziły Komisję do cofnięcia jej zwolnienia z grzywny. Inne argumenty Deltafiny nie mogą podważyć tej oceny.
309. W odniesieniu do argumentu dotyczącego braku zagrożenia dla dochodzenia, poza tym, że nie został on dowiedziony, nie ma on w niniejszym przypadku znaczenia ani dla stwierdzenia naruszenia obowiązku współpracy (zob. pkt 171 powyżej), ani dla oceny tej współpracy. Ponadto skoro stwierdzone zostało naruszenie obowiązku współpracy, Deltafina nie może powoływać się na swą rzekomą dobrą wiarę podczas fazy administracyjnej, aby w ten sposób ubiegać się o dodatkową obniżkę grzywny. Na koniec, jeśli chodzi o praktykę decyzyjną Komisji polegającą na wymierzaniu grzywien w symbolicznej wysokości, nie może ona podważyć ww. wniosku, uwzględniając wskazane w pkt 244 powyżej orzecznictwo.
310. Wreszcie, ponieważ to na rozprawie Deltafina podniosła po raz pierwszy w postępowaniu naruszenie zasady równego traktowania przez Komisję ze względu na obniżenie grzywny przyznane spółce Dimon Italia, przedstawiła ona nowy zarzut, którego nie oparła na okolicznościach prawnych i faktycznych ujawnionych dopiero w toku postępowania. Zgodnie z art. 48 § 2 akapit pierwszy regulaminu postępowania przed Sądem taki zarzut należy zatem odrzucić jako niedopuszczalny.
311. W świetle powyższego należy oddalić zarzut siódmy w całości.
312. Należy zatem oddalić żądanie stwierdzenia w części nieważności zaskarżonej decyzji w całości. W odniesieniu do przedstawionego tytułem ewentualnym żądania dotyczącego zmiany zaskarżonej decyzji, Sąd uważa, że ze względu na to, iż żaden element nie uzasadnia w niniejszym przypadku obniżenia wysokości kwoty grzywny, nie można uwzględnić tego wniosku. Z ogółu powyższych rozważań wynika, że skargę tę należy oddalić w całości.
III – W przedmiocie wniosku o przedstawienie dokumentu
313. W odniesieniu do wniosku Deltafiny o nakazanie Komisji przedstawienia pełnej wersji dokumentu załączonego do odpowiedzi na skargę (zob. pkt 68 powyżej) należy przede wszystkim przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Komisja nie jest zobowiązana do udostępniania w trakcie postępowania wewnętrznych dokumentów instytucji (wyroki Sądu: z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑7/89 Hercules Chemicals przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1711, pkt 54; z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑491, pkt 420). Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w toku postępowania przed sądem Unii wewnętrzne dokumenty Komisji nie są udostępniane skarżącym, chyba że wymagają tego wyjątkowe okoliczności danej sprawy wynikające z poważnych przesłanek, których przedstawienie należy do skarżących. Takie ograniczenie dostępu do dokumentów wewnętrznych uzasadnione jest koniecznością zapewnienia prawidłowego działania danej instytucji w dziedzinie zwalczania naruszeń reguł konkurencji (zob. wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).
314. Tymczasem należy stwierdzić, że Deltafina nie wykazała istnienia wyjątkowych okoliczności na podstawie poważnych przesłanek, które wymagałyby przedstawienia w całości dokumentu, na jaki powołuje się w swym wniosku, i nie wyjaśniła względów, dla jakich dokument ten mógłby mieć jakiekolwiek znaczenie dla poszanowania prawa do obrony. W tych okolicznościach nie można uwzględnić wniosku o przedstawienie tego dokumentu w całości.
W przedmiocie kosztów
315. Zgodnie z art. 87 § 2 regulaminu postępowania przed Sądem kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
316. Ponieważ Deltafina przegrała sprawę, zgodnie z żądaniem Komisji należy obciążyć ją kosztami postępowania.
Sentencja
Z powyższych względów
SĄD (trzecia izba)
orzeka, co następuje:
1) Skarga zostaje oddalona.
2) Deltafina SpA zostaje obciążona kosztami postępowania.