Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. RICHARD DE LA TOUR
van 30 oktober 2025 (1)
Zaak C‑571/24
YO,
CT
tegen
Bundesrepublik Deutschland,
in tegenwoordigheid van:
Kreis Bergstraße
[verzoek van het Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (hoogste bestuursrechter van de deelstaten Berlijn en Brandenburg, Duitsland) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Ruimte van vrijheid,
veiligheid en recht – Immigratiebeleid – Richtlijn 2003/86/EG – Recht op gezinshereniging – Artikel 10, lid 3, onder a) – Gezinshereniging van een als alleenstaande minderjarige binnengekomen vluchteling met zijn bloedverwanten van de eerste graad in rechtstreekse opgaande lijn – Alleenstaande minderjarige die meerderjarig is geworden op een datum vóór de toekenning van de vluchtelingenstatus en de uitspraak van het arrest van 12 april 2018, A en S (C‑550/16, EU:C:2018:248) – Aan dit arrest te verbinden gevolgen voor de datum van indiening van een verzoek om gezinshereniging ”
I.      Inleiding
1.        Met
deze prejudiciële verwijzing wordt het Hof verzocht te verduidelijken
welke gevolgen aan zijn arrest van 12 april 2018, A
en S(2), moeten worden verbonden voor de behandeling van een verzoek om gezinshereniging dat op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86/EG(3) is ingediend door de ouders van een jonge derdelander (hierna: „gezinshereniger”(4)) die, nadat hij als alleenstaande minderjarige het grondgebied van een lidstaat was binnengekomen, tijdens de procedure voor de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming meerderjarig is geworden en aan wie de vluchtelingenstatus is toegekend op een datum vóór de uitspraak van dat arrest.
2.        In voornoemd arrest heeft het Hof de voorwaarden verduidelijkt waaronder alleenstaande minderjarigen die tijdens deze procedure meerderjarig zijn geworden, het recht op gezinshereniging op grond van de gunstigere voorwaarden van dat artikel kunnen doen gelden. Meer in het bijzonder heeft het Hof geoordeeld dat een verzoek om gezinshereniging in beginsel moet worden ingediend binnen drie maanden na de datum van erkenning van de vluchtelingenstatus van de betrokken „minderjarige”.(5)
3.        In de onderhavige zaak heeft de betrokken „minderjarige” de vluchtelingenstatus echter verkregen op een datum ruim vóór de uitspraak van het arrest A
en S, zodat deze termijn van drie maanden reeds was verstreken toen zijn ouders, YO en CT, die beide in Turkije wonende Syrische onderdanen zijn, het in artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 bedoelde recht op gezinshereniging wilden inroepen. Tegen die achtergrond speelt de onderhavige zaak, aangezien het Duitse consulaat-generaal in Istanbul (Turkije) hun verzoek heeft afgewezen op grond dat dit recht was komen te vervallen bij de meerderjarigheid van het kind en dat hun verzoek hoe dan ook niet zo spoedig mogelijk na de erkenning van hun zoon als vluchteling was ingediend.
4.        Het Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (hoogste bestuursrechter van de deelstaten Berlijn en Brandenburg, Duitsland), de verwijzende rechter in deze zaak, wenst van het Hof in wezen te vernemen of de regels die het in het arrest A
en S heeft ontwikkeld, moeten worden aangepast en, meer in het bijzonder, of de termijn van drie maanden moet ingaan op de datum van uitspraak van dat arrest dan wel of die termijn moet worden verlengd. In haar schriftelijke opmerkingen stelt de Duitse regering voor om aan de indiening van een verzoek om gezinshereniging een absolute leeftijdsgrens te verbinden waarboven deze aanpassing niet langer mogelijk is.
5.        In deze conclusie zal ik de redenen uiteenzetten waarom ik het er niet mee eens ben dat de indiening van een verzoek om gezinshereniging op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 in een dermate bijzondere situatie als de onderhavige afhankelijk wordt gesteld van de naleving van een vaste termijn van drie maanden na de datum van uitspraak van het arrest A en S. Ik zal het Hof daarentegen in overweging geven om een vermoeden te hanteren en op basis daarvan een termijn vast te stellen van drie maanden na de datum waarop de gezinshereniger geacht wordt kennis te hebben genomen van dat arrest.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
6.        Artikel 1 van richtlijn 2003/86 bepaalt:
„Het doel van deze richtlijn is de voorwaarden te bepalen voor de uitoefening van het recht op gezinshereniging door onderdanen van derde landen die wettig op het grondgebied van de lidstaten verblijven.”
7.        Artikel 2, onder f), van deze richtlijn luidt als volgt:
„In deze richtlijn wordt verstaan onder:
[...]
f)      ‚alleenstaande minderjarige’: een onderdaan van een derde land of een staatloze jonger dan 18 jaar die zonder begeleiding van een krachtens de wet of het gewoonterecht verantwoordelijke volwassene op het grondgebied van een lidstaat aankomt, zolang hij niet daadwerkelijk onder de hoede van een dergelijke volwassene staat, of een minderjarige die zonder begeleiding wordt achtergelaten nadat hij op het grondgebied van de lidstaat is aangekomen.”
8.        Artikel 10, dat deel uitmaakt van hoofdstuk V
(„Gezinshereniging van vluchtelingen”) van voornoemde richtlijn, bepaalt in lid 3, onder a):
„Indien de vluchteling een alleenstaande minderjarige is,
a)      staan de lidstaten de toegang en het verblijf uit hoofde van gezinshereniging toe aan zijn bloedverwanten van de eerste graad in rechtstreekse opgaande lijn zonder de in artikel 4, lid 2, onder a), genoemde voorwaarden toe te passen”.
B.      Duits recht
9.        § 36 van het Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (wet betreffende het verblijf, de beroepswerkzaamheden en de integratie van vreemdelingen op het grondgebied van de Bondsrepubliek)(6) van 30 juli 2004(7) (hierna: „AufenthG”) heeft als opschrift „Gezinshereniging met ouders en andere gezinsleden” en bepaalt in lid 1 ervan:
„Aan de ouders van een minderjarige vreemdeling die houder is van een tijdelijke verblijfsvergunning overeenkomstig § 23, lid 4, § 25, lid 1 of lid 2, eerste volzin, eerste alternatief, een vestigingsvergunning overeenkomstig § 26, lid 3, of een vestigingsvergunning overeenkomstig § 26, lid 4, die hem is verleend na afgifte van een tijdelijke verblijfsvergunning overeenkomstig § 25, lid 2, eerste volzin, tweede alternatief, moet in afwijking van § 5, lid 1, punt 1, en § 29, lid 1, punt 2, een tijdelijke verblijfsvergunning worden afgegeven indien er zich op het federale grondgebied geen ouder bevindt die ouderlijk gezag heeft over de minderjarige vreemdeling.”
III. Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vragen
10.      De gezinshereniger, een Syrisch onderdaan behorende tot de Koerdische bevolkingsgroep, is geboren op 31 januari 1999. Hij is op 6 augustus 2015, op 16‑jarige leeftijd, het Duitse grondgebied binnengekomen. Op 3 juni 2016 heeft hij, op de leeftijd van 17 jaar en 4 maanden, via een voogd een verzoek om internationale bescherming ingediend. Bij besluit van 15 mei 2017 heeft het Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (federaal agentschap voor migratie en vluchtelingen, Duitsland) hem op de leeftijd van 18 jaar en 3 maanden de vluchtelingenstatus toegekend.
11.      Na afloop van de procedure
voor de
behandeling van
het
verzoek om internationale bescherming hebben de ouders van de gezinshereniger geen verzoek om gezinshereniging ingediend, aangezien hun zoon van zijn voogd, zijn advocaat en verschillende bevoegde vreemdelingendiensten en -organisaties herhaaldelijk te horen had gekregen dat het recht van de ouders op hereniging met hun als vluchteling erkende kind overeenkomstig de rechtspraak van het Bundesverwaltungsgericht (hoogste federale bestuursrechter, Duitsland) op grond van § 36, lid 1, AufenthG slechts bestond tot de datum waarop dat kind meerderjarig was geworden.(8) In het licht van deze rechtspraak en de daaruit voortvloeiende besluitvormingspraktijk van de autoriteiten ten tijde van de feiten van het hoofdgeding, hadden verzoeken om gezinshereniging op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 volgens de verwijzende rechter geen enkele kans van slagen voor vluchtelingen die zich in een dergelijke situatie bevonden.
12.      In zijn arrest A
en S heeft het Hof voor recht verklaard dat artikel 2, aanhef en onder f), juncto artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 aldus moet worden uitgelegd dat een derdelander of staatloze die op het tijdstip van zijn aankomst op het grondgebied van een lidstaat en van indiening van zijn asielverzoek in die staat minder dan 18 jaar oud was, maar die gedurende de asielprocedure meerderjarig wordt en vervolgens wordt erkend als vluchteling, moet worden gekwalificeerd als „minderjarige” in de zin van die bepaling.(9) In een dergelijke situatie moet, aldus het Hof, het verzoek om gezinshereniging binnen een „redelijke termijn” worden ingediend en moet dat verzoek in beginsel worden ingediend binnen drie maanden na de datum van erkenning van de vluchtelingenstatus van de betrokken „minderjarige”.(10)
13.      Nadat de gezinshereniger kennis had genomen van dit arrest, heeft hij onder verwijzing daarnaar bij brief van 24 april 2018 aan de bevoegde vreemdelingendienst van de nationale overheid, de Duitse ambassade in Turkije en het Duitse consulaat-generaal in Istanbul verzocht om verlening van een verblijfsvergunning met het oog op gezinshereniging met zijn ouders en zijn broers en zussen. Uit voorzorg heeft hij tevens verzocht om herstel in de vorige toestand met het oog op de termijn van drie maanden die volgens het arrest
A
en S in een dergelijke situatie in beginsel in acht moet worden genomen. Zijn ouders hebben van hun kant bij brief van 11 juli 2018, die was gericht aan de Duitse ambassade in Ankara (Turkije) en aan het Duitse consulaat-generaal in Istanbul, verzocht om afgifte van visa met het oog op gezinshereniging. Op 20 november 2018 zijn zij persoonlijk op het consulaat-generaal in Istanbul verschenen om hun verzoek in te dienen.
14.      Bij besluiten van 10 april 2019 heeft het Duitse consulaat-generaal in Istanbul deze verzoeken afgewezen op grond dat een recht van ouders van een vluchteling op gezinshereniging slechts bestaat tot aan de meerderjarigheid van de betrokken vluchteling en dat zij hun verzoek hoe dan ook niet zo spoedig mogelijk na de toekenning van de vluchtelingenstatus aan hun zoon hadden ingediend.
15.      Bij vonnis van 30 maart 2021 heeft het Verwaltungsgericht Berlin (bestuursrechter in eerste aanleg, Berlijn, Duitsland) het door de ouders van de gezinshereniger ingediende beroep
tegen het jegens hen genomen besluit van het Duitse consulaat-generaal in Istanbul afgewezen. Ten eerste heeft deze rechter geoordeeld dat het recht op gezinshereniging niet kon worden gegrond op § 36, lid 1, AufenthG, waarin is bepaald dat de gezinshereniger minderjarig moet zijn op de datum van het administratieve besluit, en evenmin op artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86, dat inhoudt dat hun verzoek moet worden ingediend binnen de door het arrest A
en S voorgeschreven termijn van drie maanden na de datum van erkenning van de vluchtelingenstatus. Ten tweede heeft die rechter geoordeeld dat er geen redenen waren om de termijn te verlengen of op een later tijdstip te doen ingaan. Ten derde heeft hij geoordeeld dat een herstel in de vorige toestand of een „clementie” wegens overmacht niet in overweging kon worden genomen, aangezien de omstandigheid dat de aanvragers ervan hadden afgezien om tijdig te handelen omdat hun verzoek geen kans van slagen had, geen aanvaardbare belemmeringsgrond was.
16.      In hun hoger beroep bij het Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg hebben verzoekers aangevoerd dat de niet-inachtneming van de uit het arrest A
en S
voortvloeiende termijn van drie maanden niet aan hen kon worden tegengeworpen, aangezien deze termijn pas kon ingaan op het tijdstip waarop de betrokkenen daarvan kennis hadden gekregen. In casu was dat evenwel niet het geval, aangezien verzoekers vóór de bekendmaking van dit arrest niet konden weten dat zij een recht op gezinshereniging met hun zoon hadden, ook al was deze meerderjarig geworden. Het Bundesverwaltungsgericht had,
als hoogste nationale rechterlijke instantie,
tot dan toe immers geoordeeld dat voor de gezinshereniging van ouders met een als vluchteling erkend kind uit hoofde van
§ 36, lid 1, AufenthG,
volgens richtlijn 2003/86 vereist was dat het kind nog minderjarig was op de datum van indiening van een verzoek om gezinshereniging. Bovendien was voorheen niet vereist dat de termijn van drie maanden vanaf
de toekenning van de vluchtelingenstatus
die geldt voor de indiening van een dergelijk verzoek in acht werd genomen, maar is die termijn pas bij voornoemd arrest door het Hof in het leven geroepen.
17.      De verwijzende rechter toont begrip voor de door verzoekers aangevoerde argumenten en vraagt zich af op welke wijze zij zich na de uitspraak van het arrest A
en S kunnen beroepen op het in artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 verankerde recht op gezinshereniging.
18.      In die omstandigheden heeft het Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Blijft de termijn van drie maanden na de datum van erkenning van de vluchtelingenstatus, die volgens het arrest [A
en S] in acht moet worden genomen voor een op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van [richtlijn 2003/86] ingediend verzoek om gezinshereniging wanneer de gezinshereniger jonger dan 18 jaar was op het tijdstip van zijn aankomst op het grondgebied van de lidstaat en van indiening van zijn asielverzoek aldaar, maar gedurende de asielprocedure meerderjarig is geworden, ongewijzigd van toepassing zelfs indien deze termijn op de datum van voornoemd arrest reeds was verstreken, maar een verzoek om gezinshereniging van een reeds meerderjarige vluchteling volgens de toenmalige praktijk van de autoriteiten en de rechtspraak van de hoogste rechter in deze lidstaat geen kans van slagen had?
2)      Indien de eerste vraag ontkennend moet worden beantwoord: begint de termijn in dergelijke gevallen dan pas op een latere datum of geldt er een langere termijn?”
19.      Verzoekers in het hoofdgeding, de Duitse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Deze partijen en belanghebbenden hebben deelgenomen aan de terechtzitting van 18 september 2025 en er ook de mondelinge vragen van het Hof beantwoord.
IV.    Analyse
20.      Met zijn prejudiciële vragen, die mijns inziens gezamenlijk moeten worden behandeld, verzoekt de verwijzende rechter het Hof om verduidelijking over de aan het arrest A
en S te verbinden gevolgen voor de behandeling van een verzoek om gezinshereniging dat op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 is ingediend door de ouders van een alleenstaande minderjarige die tijdens de procedure voor de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming meerderjarig is geworden en aan wie ruim vóór de datum van uitspraak van dat arrest de vluchtelingenstatus is toegekend. Meer in het bijzonder wordt het Hof verzocht te bepalen hoe de termijn voor indiening van een dergelijk verzoek om gezinshereniging in deze situatie moet worden toegepast.
21.      Alvorens op deze vraag in te gaan en teneinde de precieze strekking ervan te bepalen, acht ik het van wezenlijk belang om de context van de onderhavige zaak in herinnering te brengen.
22.      Om te beginnen heeft het Hof de werking in de tijd van het arrest A
en S niet beperkt.(11)
23.      Voorts zij erop gewezen dat een prejudicieel arrest volgens vaste rechtspraak louter declaratoir en niet constitutief van aard is.(12) De prejudiciële uitlegging die het Hof in het arrest A
en S heeft gegeven aan artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86, die is bevestigd in het arrest van 30 januari 2024, Landeshauptmann von Wien (Gezinshereniging met een minderjarige vluchteling)(13), heeft de betekenis en strekking van dat artikel verduidelijkt en gepreciseerd, zoals het sedert het tijdstip van de inwerkingtreding ervan moet of had moeten worden begrepen en toegepast.
24.      In dit verband breng ik in herinnering dat het Hof heeft geoordeeld dat een administratieve en gerechtelijke praktijk zoals die welke in de onderhavige zaak aan verzoekers wordt tegengeworpen en die het op artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 gegronde recht op gezinshereniging afhankelijk stelt van de datum waarop de betrokken minderjarige als vluchteling is erkend, in strijd is met het Unierecht(14), en wel om drie redenen:
–        ten eerste omdat een dergelijke praktijk, voor zover zij het in deze bepaling bedoelde recht op gezinshereniging afhankelijk stelt van de snelheid die de bevoegde nationale autoriteiten bij de behandeling van het verzoek om internationale bescherming aan de dag leggen, afbreuk doet aan de nuttige werking van die bepaling;
–        ten tweede omdat deze praktijk, doordat zij deze autoriteiten ervan weerhoudt om verzoeken om internationale bescherming van alleenstaande minderjarigen met voorrang te behandelen, indruist tegen het nagestreefde doel om bijzondere bescherming te bieden aan vluchtelingen, en met name aan alleenstaande minderjarige vluchtelingen, en schending oplevert van artikel 24, leden 2 en 3, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, en
–        ten derde omdat deze praktijk in strijd is met de beginselen van gelijke behandeling en rechtszekerheid, aangezien zij het voor de betrokken minderjarige absoluut onvoorzienbaar maakt of hij in aanmerking zal komen voor het recht op gezinshereniging met zijn ouders.
25.      De onderhavige zaak illustreert de gevolgen van een dergelijke administratieve en gerechtelijke praktijk.
26.      De gezinshereniger heeft zijn verzoek om internationale bescherming immers ingediend op de leeftijd van 17 jaar en 4 maanden, dus toen hij bijna meerderjarig was, wat een spoedige behandeling van zijn verzoek zou hebben gerechtvaardigd. Ook al is de lidstaten regelmatig verzocht de asielaanvragen van alleenstaande minderjarigen met voorrang te behandelen teneinde rekening te houden met hun bijzondere kwetsbaarheid, heeft de procedure voor de behandeling van het verzoek van de gezinshereniger elf maanden in beslag genomen, wat ruimschoots langer is dan de gebruikelijke termijnen en in strijd is met de bepalingen van artikel 31, lid 3, van richtlijn 2013/32/EU(15). Tijdens deze procedure is de betrokken minderjarige natuurlijk meerderjarig geworden, met als gevolg dat zijn in Turkije wonende ouders overeenkomstig de destijds in Duitsland geldende administratieve en gerechtelijke praktijk het recht hadden verloren om een verzoek om gezinshereniging in te dienen op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86.
27.      Na de uitspraak van het arrest A
en S, waarin is vastgesteld dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde administratieve en gerechtelijke praktijk onverenigbaar was met het Unierecht, dienden de bevoegde Duitse autoriteiten overeenkomstig het doeltreffendheidsbeginsel zorg te dragen voor de volle werking van het recht op gezinshereniging op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 door die praktijk buiten toepassing te laten bij de behandeling van het door verzoekers ingediende verzoek om gezinshereniging.(16)
28.      Bijgevolg kon het Duitse consulaat-generaal in Istanbul het door verzoekers ingediende verzoek niet afwijzen op grond dat een dergelijk recht slechts bestond tot aan de meerderjarigheid van hun zoon. Bovendien kon het consulaat-generaal hun niet verwijten dat zij hun verzoek niet zo spoedig mogelijk na toekenning van de vluchtelingenstatus aan de gezinshereniger hadden ingediend. Het staat namelijk buiten kijf dat in een situatie als de onderhavige, die vóór de uitspraak van het arrest A
en S is ontstaan, aan verzoekers niet kan worden tegengeworpen dat zij een termijn hebben laten verstrijken waarvan noch de grondslag noch de duur formeel was vastgesteld op het tijdstip waarop de bevoegde nationale autoriteit de vluchtelingenstatus aan hun kind had verleend. Bij gebreke van een duidelijk vastgestelde termijn moet het argument dat deze termijn was overschreden mijns inziens dan ook niet-ontvankelijk worden geacht.(17)
29.      Het staat aan de verwijzende rechter, bij wie hoger beroep is ingesteld tot nietigverklaring van het afwijzingsbesluit van het Duitse consulaat-generaal in Istanbul, om met het oog op de beslechting van het bij hem aanhangige geding de volle werking van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 te waarborgen. Volgens het in artikel 4, lid 3, VEU vervatte beginsel van loyale samenwerking houdt dit de verplichting in om de onwettige gevolgen van een dergelijke schending van het Unierecht ongedaan te maken en, met name, om de daaruit voortvloeiende schade voor de betrokkenen te herstellen.(18)
30.      Met het oog daarop heeft deze rechter zich tot het Hof gewend.
31.      In het onderhavige geval staat vast dat de meest geschikte maatregel om, althans voor de toekomst, de situatie rechtens en feitelijk te herstellen waarin personen als verzoekers zich zonder de betrokken administratieve en gerechtelijke praktijk zouden hebben bevonden, bestaat in de ontvankelijkverklaring van het verzoek om gezinshereniging dat zij na de uitspraak van het arrest A
en S hebben ingediend. Zoals de Commissie heeft benadrukt, is het evenwel niet de bedoeling om alle vluchtelingen die bij binnenkomst op het grondgebied van de lidstaat van ontvangst alleenstaande minderjarigen waren, maar die in de loop van de procedure voor de behandeling van hun verzoek om internationale bescherming meerderjarig zijn geworden, in staat te stellen dit arrest na de uitspraak ervan zonder enige tijdsbeperking in te roepen. Gelet op het onontkoombare tijdsverloop kunnen laatstgenoemden namelijk een voldoende gevorderde leeftijd hebben bereikt,
waarop
het niet langer noodzakelijkerwijs vereist is dat hun het in artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 bedoelde recht op gezinshereniging wordt toegekend.
32.      Het is dan ook van wezenlijk belang om de termijn vast te stellen waarbinnen een dergelijk verzoek om gezinshereniging na de datum van uitspraak van het arrest A
en S had moeten worden ingediend, alsook de aanvangsdatum van deze termijn.
33.      De verwijzende rechter, de Commissie en de Duitse regering zijn het in wezen eens over de vaststelling van een termijn van drie maanden na de datum van uitspraak van het arrest A
en S. Volgens de Duitse regering is het essentieel dat deze termijn ingaat op de datum waarop de jongvolwassene objectief gezien kennis had kunnen nemen van dit arrest, en wel om een gelijke en voorzienbare behandeling van alle verzoekers te waarborgen. Deze regering is er dan ook tegen gekant dat deze termijn ingaat op de datum waarop de jongvolwassene daadwerkelijk van dat arrest kennis had kunnen nemen, omdat een dergelijke voorwaarde in strijd zou zijn met het beginsel van gelijke behandeling en de rechtszekerheidsvereisten. De Commissie stelt zich genuanceerder op en stelt voor om rekening te houden met bijzondere omstandigheden waarin een te late indiening van het verzoek om gezinshereniging „objectief verschoonbaar” kan zijn. Verzoekers van hun kant stellen voor om deze termijn van drie maanden te laten ingaan na afloop van een termijn van twee weken na de datum van uitspraak van voornoemd arrest, welke termijn eenieder in staat zou stellen om daarvan kennis te nemen.
34.      Ik benadruk dat vaststaat dat het verzoek om gezinshereniging in een dermate bijzondere situatie als de onderhavige binnen een redelijke termijn moet worden ingediend. Niemand betwist dit. Zoals het Hof heeft geoordeeld in het arrest A
en S, zou het „ongetwijfeld onverenigbaar [...] zijn met de doelstelling van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 wanneer een vluchteling die op het tijdstip van zijn verzoek [om internationale bescherming] een alleenstaande minderjarige was, maar gedurende de procedure meerderjarig is geworden, zich, om een gezinshereniging te verkrijgen, zonder enige tijdsbeperking op die bepaling zou kunnen beroepen”.(19)
35.      De keuze voor een termijn van drie maanden na de datum van uitspraak van het arrest A
en S, zoals onder meer de Duitse regering voorstelt, is mijns inziens echter niet redelijk. Hoewel deze oplossing lijkt te zijn ingegeven door die welke het Hof in dat arrest heeft geformuleerd, kan de situatie waarin verzoekers zich in casu bevinden namelijk niet worden vergeleken met die waarin de verzoekers verkeerden in de zaak die tot voornoemd arrest heeft geleid.
36.      In die zaak vindt de termijn voor indiening van het verzoek om gezinshereniging, namelijk drie maanden na de toekenning van de vluchtelingenstatus, zijn verklaring in het feit dat de persoon die om internationale bescherming verzoekt, in kennis wordt gesteld van het besluit tot erkenning van zijn vluchtelingenstatus, aangezien het een individueel besluit betreft. Overeenkomstig artikel 22 van richtlijn 2011/95/EU(20) wordt die persoon door de lidstaat van ontvangst geïnformeerd over de rechten en plichten die verband houden met zijn status, waaronder het door artikel 9, lid 1, van richtlijn 2003/86 toegekende recht op gezinshereniging. De betrokkene wordt dus, in een taal die hij begrijpt, volledig geïnformeerd over de maatregelen die hij onverwijld dient te nemen om het hem op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van deze richtlijn toegekende recht op gezinshereniging doeltreffend te doen gelden.
37.      Daarentegen ligt de situatie in een zaak als in het hoofdgeding heel anders. Het arrest A
en S is namelijk niet officieel betekend aan of ter kennis gebracht van de gezinshereniger of zijn ouders, aangezien geen van hen partij was in de procedure die tot dat arrest heeft geleid. Uit de debatten ter terechtzitting is naar voren gekomen dat er aan voornoemd arrest in Duitsland een zekere ruchtbaarheid is gegeven, vooral in het verenigingsleven. Ook is het waar dat de gezinshereniger en zijn ouders een bijzondere oplettendheid en zorgvuldigheid aan de dag hebben gelegd door hun verzoeken om gezinshereniging binnen de termijn van drie maanden na de uitspraak van datzelfde arrest in te dienen. Ik denk evenwel niet dat hun situatie kan worden veralgemeend. Gelet op de verscheidenheid aan situaties die zich voordoen, kan van een jongvolwassen vluchteling, die niet langer verplicht wordt vertegenwoordigd door en niet langer onder de hoede staat van zijn wettelijke voogd, en bijgevolg niet langer noodzakelijkerwijs door deskundige personen wordt geïnformeerd en bijgestaan, redelijkerwijs niet worden verwacht dat hij kennis neemt van het arrest A en S op de dag van publicatie ervan, daaraan de juridische gevolgen verbindt en onverwijld stappen onderneemt met het oog op het verkrijgen van gezinshereniging, terwijl zijn kennis van de taal en van de procedures van de lidstaat mogelijkerwijs vrij gebrekkig is.
38.      Dit geldt des te meer voor de ouders die in het land van herkomst of in een ander derde land wonen.
39.      Het lijkt mij onredelijk om deze jongvolwassen vluchtelingen of hun ouders aan dezelfde eisen te onderwerpen als die welke in het arrest A
en S zijn gesteld, door van hen te verlangen dat zij hun recht op gezinshereniging onverwijld doen gelden binnen een termijn van drie maanden na de datum van uitspraak van dat arrest, met name gelet op de zeer bijzondere situatie waarin zij zich bevinden en die een te late indiening van hun verzoek objectief verschoonbaar maakt.
40.      De keuze voor een termijn van drie maanden na de datum waarop de gezinshereniger daadwerkelijk kennis heeft genomen van het arrest A
en S, is mijns inziens echter evenmin een bevredigende oplossing. Om te beginnen kan deze datum niet makkelijk worden achterhaald door de bevoegde nationale autoriteit, die bovendien te maken kan krijgen met mogelijk misbruik door de betrokkenen. Vervolgens kan die datum bijzonder ver weg liggen, zodat deze oplossing afbreuk zou kunnen doen aan de doelstellingen van de regeling van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86. Tot slot zou die oplossing voorbijgaan aan het rechtszekerheidsvereiste en kennelijk leiden tot een verschillende behandeling van gezinsherenigers, aangezien de aanvangsdatum van deze termijn zou verschillen naargelang van de individuele omstandigheden van het geval. Op dit punt deel ik dan ook de bezorgdheden van de Duitse regering.
41.      Ter vermijding van deze problemen stel ik dan ook voor om terug te grijpen op een vermoeden en deze termijn van drie maanden te laten ingaan op de datum waarop de gezinshereniger geacht wordt kennis te hebben genomen van het arrest A
en S. Gelet op de specifieke moeilijkheden die de jonge vluchteling kan hebben ondervonden om volledig op de hoogte te zijn van de rechtspraak van het Hof, is het redelijk om aan te nemen dat hij hiervan kennis heeft kunnen nemen na afloop van een periode van zes maanden na de uitspraak van dat arrest.(21)
42.      De gebruikmaking van een dergelijk vermoeden maakt het in een situatie als in het hoofdgeding mogelijk om het in artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 vastgelegde recht op gezinshereniging doeltreffend te doen gelden en tegelijkertijd te verzekeren dat er geen afbreuk wordt gedaan aan de doelstellingen van deze regeling door de toepassing van de gunstiger bepalingen voor alleenstaande minderjarigen met het oog op gezinshereniging in de tijd te beperken.
43.      Door dit vermoeden in te voeren, werpt het Hof aan gezinsherenigers het beginsel tegen dat iedereen wordt geacht de wet te kennen, terwijl het tegelijkertijd erkent dat laatstgenoemden niet noodzakelijkerwijs over voldoende middelen beschikken om onmiddellijk en volledig over de rechtspraak van het Hof te worden geïnformeerd. Doordat dit vermoeden de bewijslast vereenvoudigt, stelt het de bevoegde nationale autoriteit in staat een datum vast te stellen waarop de termijn van drie maanden voor de indiening van een verzoek om gezinshereniging in deze situatie ingaat, waardoor de rechtszekerheid, en met name de voorzienbaarheid van de regeling, alsook de gelijke behandeling van aanvragers van gezinshereniging worden gewaarborgd.
44.      Gezien de grote belangen die op het spel staan, mag dat vermoeden de bevoegde nationale autoriteit evenwel niet beletten om rekening te houden met alle specifieke omstandigheden
van
elke zaak en, in voorkomend geval, te bepalen in hoeverre een na het verstrijken van deze termijn ingediend verzoek om gezinshereniging ontvankelijk kan worden geacht in het licht van de voor deze te late indiening opgegeven redenen en de zorgvuldigheid die de gezinshereniger of de leden van zijn gezin aan de dag hebben gelegd.
45.      In het licht van het voorgaande ben ik van mening dat het verzoek om gezinshereniging dat op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 is ingediend door de ouders van een alleenstaande minderjarige die tijdens de procedure voor de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming meerderjarig is geworden en aan wie vóór de datum van uitspraak van het arrest A
en S de vluchtelingenstatus is toegekend, moet worden ingediend binnen een termijn van drie maanden na de datum waarop de gezinshereniger of de leden van zijn gezin geacht worden kennis te hebben genomen van dat arrest, dat wil zeggen na het verstrijken van een termijn van zes maanden na de datum van uitspraak van voornoemd arrest.
46.      Wat het door de Duitse regering in haar opmerkingen geopperde voorstel betreft om aan dit verzoek om gezinshereniging een absolute leeftijdsgrens van 21 jaar te verbinden teneinde de band met de hoedanigheid van minderjarige te behouden, acht ik het in de context van de onderhavige zaak niet noodzakelijk en zelfs niet passend dat het Hof zich over een dergelijk voorstel uitspreekt.
47.      Ten eerste valt een algemene regel die inhoudt dat een verzoek om gezinshereniging op grond van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 moet worden ingediend voordat de vluchteling de leeftijd van 21 jaar heeft bereikt, onder een regeling van materieel Unierecht. Vastgesteld moet echter worden dat, hoewel de Uniewetgever in artikel 4, lid 5, van deze richtlijn heeft voorzien in een minimumleeftijd van de gezinshereniger teneinde gedwongen huwelijken te voorkomen, hij een dergelijke regel niet heeft opgenomen in artikel 10, lid 3, onder a), van diezelfde richtlijn. Bij gebreke van een rechtsgrondslag staat het mijns inziens dan ook niet aan het Hof, omdat het anders als wetgever zou optreden, om een dergelijke regel vast te stellen. Evenmin is het wenselijk dat het aan de lidstaten wordt overgelaten om die regel vast te stellen, aangezien de verschillen tussen de
nationale
wettelijke regelingen inzake de opvang van deze bijzondere categorie vluchtelingen, ook wel „overgangscategorie” genoemd, het risico met zich kunnen brengen dat de door de Uniewetgever gewenste harmonisatie wordt doorkruist.(22)
48.      Ten tweede zou de vaststelling van een absolute leeftijdsgrens van 21 jaar voor de toepassing van artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86 het Hof ertoe brengen het onderwerp van de door de verwijzende rechter gestelde vragen uit te breiden. Gelet op de bijzondere beschermingsbehoeften van alleenstaande minderjarigen die meerderjarig worden tijdens de procedure voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming(23), zou namelijk moeten worden ingegaan op de vraag welke reikwijdte een gestandaardiseerde regel heeft in het licht van de rechtspraak van het Hof(24). Bovendien zou er moeten worden nagedacht over de voorwaarden voor toepassing van deze regel en, met name, over de leeftijd waarop deze jongvolwassene in beginsel kan worden geacht voldoende zelfstandig te zijn en in staat te zijn in zijn behoeften te voorzien om op zichzelf te kunnen wonen in de lidstaat van ontvangst. Het staat buiten kijf dat een dergelijke denkoefening de aandacht van de Uniewetgever en de lidstaten zou verdienen.
V.      Conclusie
49.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van het Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg te beantwoorden als volgt:
„Artikel 10, lid 3, onder a), van richtlijn 2003/86/EG van de Raad van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging
moet aldus worden uitgelegd dat
wanneer een derdelander die als alleenstaande minderjarige het grondgebied van een lidstaat is binnengekomen, tijdens de procedure voor de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming meerderjarig is geworden en de vluchtelingenstatus en de daaraan verbonden rechten heeft verkregen op een datum vóór de uitspraak van het arrest van 12 april 2018, A en S (C‑550/16, EU:C:2018:248), het verzoek om gezinshereniging moet worden ingediend binnen een termijn van drie maanden na de datum waarop de gezinshereniger of de leden van zijn gezin geacht worden kennis te hebben genomen van dat arrest, te weten na het verstrijken van een termijn van zes maanden na de datum van uitspraak van voornoemd arrest.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      C‑550/16, EU:C:2018:248; hierna: „arrest A en S
”.
3      Richtlijn van de Raad van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging (PB 2003, L 251, blz. 12, met rectificatie in PB 2012, L 71, blz. 55).
4      Volgens artikel 2, onder c), van richtlijn 2003/86 is de „gezinshereniger” een „onderdaan van een derde land die wettig in een lidstaat verblijft en die een verzoek indient of wiens gezinsleden een verzoek indienen tot gezinshereniging om met hem verenigd te worden”.
5      Zie arrest A en S (punt 61).
6      BGBl. 2004 I, blz. 1950.
7      In de op 25 februari 2008 gepubliceerde versie (BGBl. 2008 I, blz. 162), zoals laatstelijk gewijzigd bij artikel 3 van de wet van 8 mei 2024 (BGBl. 2024 I, nr. 152).
8      De verwijzende rechter verwijst naar het arrest van het Bundesverwaltungsgericht van 18 april 2013, 10 C 9/12, punten 17 e.v.
9      Zie arrest A en S (punt 64 en dictum).
10      Zie arrest A en S (punt 61).
11      Zie arrest van 6 maart 2007, Meilicke e.a. (C‑292/04, EU:C:2007:132, punten 34‑37).
12      Zie arresten van 18 november 2021, Belgische Staat (Opleiding van piloten) (C‑413/20, EU:C:2021:938, punt 58), en 10 maart 2022, Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
13      C‑560/20, EU:C:2024:96.
14      Zie arrest van 30 januari 2024, Landeshauptmann von Wien (Gezinshereniging met een minderjarige vluchteling) (C‑560/20, EU:C:2024:96, punten 35, 51 en 57).
15      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 betreffende gemeenschappelijke procedures voor de toekenning en intrekking van de internationale bescherming (PB 2013, L 180, blz. 60, met rectificatie in PB 2015, L 29, blz. 18). Krachtens artikel 31, lid 3, van deze richtlijn moeten de lidstaten ervoor zorgen dat de behandelingsprocedure binnen zes maanden na de indiening van het verzoek wordt afgerond. Zie ook lid 7, onder b), van dit artikel 31.
16      Zie arresten van 9 maart 1978, Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, punt 24); 10 maart 2022, Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, punt 64 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 1 augustus 2025, Alace en Canpelli (C‑758/24 en C‑759/24, EU:C:2025:591, punt 63).
17      Zie in dit verband arrest van 11 september 2019, Călin (C‑676/17, EU:C:2019:700, punten 50‑57). Ik deel de zienswijze van de Commissie (punt 31 van haar opmerkingen).
18      Zie arrest van 10 maart 2022, Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
19      Arrest A en S (punt 61).
20      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor personen die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de verleende bescherming (PB 2011, L 337, blz. 9). Dit artikel 22 bepaalt dat „[d]e lidstaten [...] personen die internationale bescherming genieten zo spoedig mogelijk nadat hun de vluchtelingenstatus of subsidiairebeschermingsstatus is verleend, toegang [verschaffen] tot informatie betreffende de rechten en plichten die verband houden met die status, in een taal die zij begrijpen of redelijkerwijs geacht kunnen worden te begrijpen”.
21      Ik verwijs naar mijn overwegingen in punt 37 van deze conclusie.
22      Zie in dit verband de Inform van het Europees Migratienetwerk uit november 2022, met als titel „Transitie van niet-begeleide minderjarigen naar volwassenheid”.
23      Volgens de rechtsleer en verschillende gespecialiseerde internationale organisaties vallen deze jongvolwassenen onder een bijzondere categorie vluchtelingen, ook wel aangeduid als „overgangscategorie”. Zie in dit verband Viterbo, H., en Ioffe, Y., „No Refuge from Childhood: How Child Protection Harms Refugees”, European Journal of International Law, European University Institute, Florence, 2024, deel 35, nr..3, blz. 647‑677, inzonderheid blz. 676. Zie ook UNICEF, „Enfants non accompagnés, Mettre l’enfant au centre”, november 2023; aanbeveling CM/Rec(2019)4 van het Comité van Ministers van de Raad van Europa van 24 april 2019, met als titel „Steun aan jonge vluchtelingen in de overgang naar volwassenheid”, alsook de bij deze aanbeveling gevoegde richtlijnen (inzonderheid punt 27) en de praktijkgids bij die aanbeveling, met als titel „Turning 18 with confidence”, april 2023 (punt 3.7, blz. 39 e.v.); themadocument van de Commissaris voor de Rechten van de Mens van de Raad van Europa, met als titel „Realising the right to family reunification of refugees in Europe”, juni 2017, inzonderheid aanbeveling 7 (blz. 5), en resolutie 1996 (2014) van de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa, commissie voor Migratie, Vluchtelingen en Ontheemden, van 23 april 2014, met als titel „Migrantenkinderen: welke rechten op 18 jaar?”.
24      Zie voor de benadering van het Hof met betrekking tot de mate waarin een meerderjarig geworden kind de aanwezigheid en de zorg van zijn ouder nog nodig heeft, arrest van 8 mei 2013, Alarape en Tijani (C‑529/11, EU:C:2013:290, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak), met betrekking tot het verblijfsrecht van een ouder die de zorg heeft voor een meerderjarig geworden kind dat gebruikmaakt van zijn recht om in de gastlidstaat onderwijs te volgen, alsook arrest van 30 september 2020, OCMW van Seraing (C‑402/19, EU:C:2020:759, punt 42), met betrekking tot de tenuitvoerlegging van een terugkeerbesluit jegens de ouder van een meerderjarig kind.