Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑116/21 P έως C‑118/21 P, C‑138/21 P και C‑139/21 P
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
κατά
VW κ.λπ.
Απόφαση του Δικαστηρίου (τρίτο τμήμα) της 14ης Ιουλίου 2022
«Αίτηση αναιρέσεως – Υπαλληλική υπόθεση – Σύνταξη – Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 20 του παραρτήματος VIII – Χορήγηση συντάξεως επιζώντων – Επιζών σύζυγος πρώην υπαλλήλου δικαιούχου συντάξεως γήρατος – Γάμος συναφθείς μετά την αποχώρηση του εν λόγω υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία – Προϋπόθεση περί πενταετούς ελάχιστης διάρκειας του γάμου κατά την ημερομηνία θανάτου του υπαλλήλου – Άρθρο 18 του παραρτήματος VIII – Γάμος συναφθείς πριν από την αποχώρηση του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία – Προϋπόθεση περί ενιαύσιας μόνον ελάχιστης διάρκειας του γάμου – Ένσταση ελλείψεως νομιμότητας του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 20 – Αρχή της ίσης μεταχειρίσεως – Άρθρο 21, παράγραφος 1 – Αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας – Άρθρο 52, παράγραφος 1 – Απουσία αυθαίρετης ή προδήλως απρόσφορης διαφοροποίησης σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης»
1.        Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Αρχές – Ίση μεταχείριση – Αντικειμενικώς δικαιολογημένη διαφορετική μεταχείριση – Κριτήρια εκτιμήσεως – Εφαρμογή σε νομοθετική πράξη της Ένωσης
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 20· Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων, παράρτημα VIII, άρθρα 18 και 20)
(βλ. σκέψεις 95-97, 140-143)
2.        Υπάλληλοι – Συντάξεις – Σύνταξη επιζώντων – Προϋποθέσεις χορηγήσεως – Διαφορετική εφαρμογή αναλόγως του χρόνου συνάψεως του γάμου, πριν από ή μετά την αποχώρηση του αποβιώσαντος υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία – Παρεμφερής χαρακτήρας των δύο περιπτώσεων ως προς το αντικείμενο και τον σκοπό των συντάξεων επιζώντων, καθώς και της κοινής προϋποθέσεως περί νομικού δεσμού μεταξύ των συζύγων
(Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων, παράρτημα VIII, άρθρα 18 έως 20 και 27)
(βλ. σκέψεις 98-100, 102-108)
3.        Υπάλληλοι – Συντάξεις – Σύνταξη επιζώντων – Προϋποθέσεις χορηγήσεως – Ελάχιστη χρονική διάρκεια του γάμου – Διαφορετική μεταχείριση των επιζώντων συζύγων αναλόγως του χρόνου συνάψεως του γάμου, πριν από ή μετά την αποχώρηση του αποβιώσαντος υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία – Ευρεία εξουσία εκτιμήσεως του νομοθέτη της Ένωσης – Τήρηση της αρχής της αναλογικότητας – Δικαστικός έλεγχος – Όρια – Εξέταση εκ μέρους του δικαιοδοτικού οργάνου της Ένωσης του πρόσφορου και αναγκαίου χαρακτήρα της διαφοροποιήσεως ως προς τη μεταχείριση – Απαράδεκτο
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 20 και 52 § 1· Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων, παράρτημα VIII, άρθρα 18 και 20)
(βλ. σκέψεις 127-130, 144)
4.        Υπάλληλοι – Συντάξεις – Σύνταξη επιζώντων – Προϋποθέσεις χορηγήσεως – Ελάχιστη χρονική διάρκεια του γάμου – Διαφορετική μεταχείριση των επιζώντων συζύγων αναλόγως του χρόνου συνάψεως του γάμου, πριν από ή μετά την αποχώρηση του αποβιώσαντος υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία – Περιορισμός της ασκήσεως του δικαιώματος στην ίση μεταχείριση και έμμεση διάκριση λόγω ηλικίας – Δικαιολόγηση – Καταπολέμηση της απάτης – Παραδεκτό – Έλεγχος της αναλογικότητας
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 20, 21 § 1, και 52 § 1· Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων, άρθρο 1δ και παράρτημα VIII, άρθρα 18 και 20)
(βλ. σκέψεις 139-142, 146-156, 172-176)
5.        Αίτηση αναιρέσεως – Λόγοι – Λόγοι που αφορούν συμπεράσματα τα οποία παρατίθενται στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και τα οποία δεν αποτελούν το αντικείμενο ανταναιρέσεως – Αρχή του δεδικασμένου – Απόρριψη
(Κανονισμός Διαδικασίας του Δικαστηρίου, άρθρα 169 § 1, και 178 § 1)
(βλ. σκέψη 180)
Σύνοψη
Έκαστη των VW, BT και RN συνήψε, αναλόγως της περιπτώσεως, γάμο ή νέο γάμο με υπάλληλο της Ένωσης ο οποίος δεν υπηρετούσε πλέον σε θεσμικό όργανο της Ένωσης κατά τον χρόνο συνάψεως του γάμου ή του νέου γάμου. Εντός χρονικού διαστήματος μικρότερου των πέντε ετών από τη συγκεκριμένη ημερομηνία, οι τρεις σύζυγοι απεβίωσαν.
Καθεμιά από τις εν λόγω γυναίκες υπέβαλε, ως επιζώσα σύζυγος πρώην υπαλλήλου της Ένωσης, αίτηση για τη χορήγηση συντάξεως επιζώντων.
Οι αιτήσεις αυτές απορρίφθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (στο εξής: επίμαχες αποφάσεις), για τον λόγο ότι οι VW, BT και RN δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII του Κανονισμού Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: ΚΥΚ). Βάσει της διατάξεως αυτής, οι επιζώντες σύζυγοι που είχαν συνάψει γάμο με υπάλληλο κατόπιν της αποχωρήσεως του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία δεν δικαιούνται σύνταξη επιζώντων σε περίπτωση κατά την οποία ο γάμος τους είχε διάρκεια μικρότερη των πέντε ετών. Αντιθέτως, σύμφωνα με το άρθρο 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, οι επιζώντες σύζυγοι που είχαν συνάψει γάμο με υπάλληλο πριν από την αποχώρησή του από την ενεργό υπηρεσία δικαιούνται σύνταξη επιζώντων εφόσον ο γάμος τους είχε διάρκεια τουλάχιστον ενός έτους.
Επιληφθέν των προσφυγών ακυρώσεως που άσκησαν κατά των επίμαχων αποφάσεων οι VW, BT και RN, το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ παραβίαζε την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως που κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), καθώς και, στην υπόθεση που αφορούσε την VW, την αρχή της αναλογικότητας, και στις υποθέσεις που αφορούσαν τις BT και RN, την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Γενικό Δικαστήριο δέχθηκε τις ενστάσεις ελλείψεως νομιμότητας που είχαν προβάλει οι VW, BT και RN και ακύρωσε τις επίμαχες αποφάσεις.
Αποφαινόμενο επί αιτήσεων αναιρέσεων που άσκησαν η Επιτροπή και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Δικαστήριο αναιρεί τις αποφάσεις του Γενικού Δικαστηρίου και απορρίπτει τις προσφυγές των VW, BT και RN. Το Δικαστήριο επισημαίνει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης, προβλέποντας διαφορετική ελάχιστη χρονική διάρκεια του γάμου στα άρθρα 18 και 20 του ΚΥΚ προκειμένου να παρέχεται δικαίωμα συντάξεως στους επιζώντες συζύγους αποβιωσάντων υπαλλήλων ή πρώην υπαλλήλων, δεν άσκησε κατά τρόπο αυθαίρετο ή προδήλως απρόσφορο την ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει συναφώς.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο επικυρώνει μεν την ανάλυση του Γενικού Δικαστηρίου ότι οι καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ είναι παρεμφερείς και ότι ο νομοθέτης της Ένωσης, προβλέποντας διαφορετική ελάχιστη διάρκεια του γάμου στις εν λόγω διατάξεις, υπέβαλε σε διαφορετική μεταχείριση παρεμφερείς καταστάσεις, πλην όμως υπενθυμίζει ότι, δεδομένης της ευρείας εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει ο νομοθέτης της Ένωσης κατά τη θέσπιση των κανόνων του ΚΥΚ, παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη, συντρέχει μόνον οσάκις ο νομοθέτης προβαίνει σε διαφοροποίηση αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκεται με τις επίμαχες διατάξεις του ΚΥΚ. Η νομολογία αυτή τυγχάνει επίσης εφαρμογής στο πλαίσιο του ελέγχου της απαιτήσεως περί αναλογικότητας την οποία επιβάλλει το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
Ως εκ τούτου, εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο έπρεπε να περιορισθεί στον έλεγχο του ζητήματος αν η διαφορετική μεταχείριση των επιζώντων συζύγων υπαλλήλων ή πρώην υπαλλήλων αναλόγως του χρόνου συνάψεως του γάμου, την οποία εισάγει το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 18 του ίδιου παραρτήματος, είναι «αυθαίρετη» ή «προδήλως απρόσφορη» σε σχέση με τον επιδιωκόμενο από τις εν λόγω διατάξεις σκοπό γενικού συμφέροντος. Ελέγχοντας, όμως, με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, αν προέκυπτε ότι η συγκεκριμένη διαφοροποίηση ήταν «μη εύλογη» σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό γενικού συμφέροντος και εξετάζοντας επιπροσθέτως αν η προϋπόθεση περί πενταετούς ελάχιστης διάρκειας του γάμου την οποία προβλέπει το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, θεωρούμενη μεμονωμένα και ανεξαρτήτως εκείνης την οποία προβλέπει το άρθρο 18 του ίδιου παραρτήματος, είχε, στο πλαίσιο του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, αναλογικό χαρακτήρα, υπό την έννοια ότι δεν έβαινε πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη του συγκεκριμένου σκοπού γενικού συμφέροντος, το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τα όρια του εκ μέρους του δικαστικού ελέγχου και, ως εκ τούτου, υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο.
Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο αναιρεί τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις του Γενικού Δικαστηρίου και, διαπιστώνοντας ότι οι διαφορές είναι ώριμες προς εκδίκαση, αποφαίνεται το ίδιο οριστικώς επί των διαφορών αυτών.
Το Δικαστήριο επισημαίνει συναφώς ότι, μολονότι ο νομοθέτης της Ένωσης αντιμετώπισε παρεμφερείς καταστάσεις με διαφορετικό τρόπο, προβλέποντας διαφορετική ελάχιστη διάρκεια του γάμου στα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, η συγκεκριμένη διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται βάσει του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
Κατά το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, περιορισμοί στην άσκηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών που αναγνωρίζονται σε αυτόν επιτρέπονται μόνον εφόσον, πρώτον, προβλέπονται από τον νόμο, δεύτερον, σέβονται το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων και ελευθεριών και, τρίτον, είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πράγματι σε σκοπούς γενικού συμφέροντος τους οποίους αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και των ελευθεριών των τρίτων.
Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι η διαφορετική μεταχείριση των επιζώντων συζύγων υπαλλήλων προβλέπεται από τον νόμο, δεδομένου ότι απορρέει από το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 18 του παρατήματος αυτού. Οι εν λόγω διατάξεις προβλέπουν προϋποθέσεις περί ελάχιστης διάρκειας του γάμου οι οποίες καθορίζονται επακριβώς με αριθμητικά στοιχεία και οι οποίες ορίζουν το εύρος του περιορισμού της ασκήσεως του δικαιώματος στην ίση μεταχείριση.
Κατά το Δικαστήριο, ο περιορισμός που συνεπάγεται για το καθεστώς των συντάξεων επιζώντων η επίμαχη διαφορετική μεταχείριση σέβεται, εξάλλου, το βασικό περιεχόμενο της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως. Πράγματι, ο περιορισμός αυτός δεν αναιρεί αυτή καθεαυτήν την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως, στο μέτρο που αφορά μόνον το ζήτημα της ελάχιστης χρονικής διάρκειας του γάμου την οποία πρέπει να πληρούν οι επιζώντες σύζυγοι αποβιωσάντων υπαλλήλων ή πρώην υπαλλήλων προκειμένου να λάβουν σύνταξη επιζώντων, χωρίς οι εν λόγω σύζυγοι να στερούνται της δυνατότητας να λάβουν τέτοια σύνταξη σε καθεμία από τις περιπτώσεις τις οποίες αφορούν τα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ.
Ο εν λόγω περιορισμός ανταποκρίνεται, επιπλέον, σε σκοπό γενικού συμφέροντος, ήτοι στην αποτροπή της καταχρήσεως δικαιώματος και της απάτης. Στο συγκεκριμένο πλαίσιο, η προϋπόθεση να έχει διαρκέσει ο γάμος τουλάχιστον ένα ορισμένο χρονικό διάστημα προκειμένου ο επιζών σύζυγος να δικαιούται σύνταξη επιζώντων αποσκοπεί στο να διασφαλίζεται το υπαρκτό και η σταθερότητα των σχέσεων μεταξύ των ενδιαφερομένων προσώπων. Πρόκειται για ομοιόμορφο κριτήριο, το οποίο εφαρμόζεται αδιακρίτως στο σύνολο των επιζώντων συζύγων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ και το οποίο δεν αποβλέπει στο να τεκμαίρεται η ύπαρξη καταχρήσεως ή απάτης εκ μέρους των επιζώντων συζύγων, αλλά στην πρόληψη της τελέσεως τέτοιων καταχρήσεων ή απάτης.
Όσον αφορά, τέλος, τον έλεγχο της αναλογικότητας, το Δικαστήριο κρίνει ότι η απαίτηση, κατά το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, περί ελάχιστης χρονικής διάρκειας του γάμου μεγαλύτερης εκείνης που προβλέπεται στο άρθρο 18 του ίδιου παραρτήματος δεν είναι ούτε αυθαίρετη ούτε προδήλως απρόσφορη. Πράγματι, στην περίπτωση την οποία αφορά το εν λόγω άρθρο 20 και η οποία χαρακτηρίζεται από το ότι ο γάμος συνάπτεται κατόπιν της αποχωρήσεως του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία, το κίνητρο για κατάχρηση ή για απάτη μπορεί να ενισχύεται από τη μεγαλύτερη προβλεψιμότητα και χρονική εγγύτητα του θανάτου του υπαλλήλου, δεδομένου ότι, όπως εν προκειμένω, η αποχώρηση αυτή επέρχεται με τη συνταξιοδότηση.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι, καθόσον η διαφορετική μεταχείριση την οποία καθιερώνει το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ πληροί τα κριτήρια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ είναι σύμφωνο με την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως που κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη.
Για τους ίδιους λόγους, το Δικαστήριο, διαπιστώνοντας μεν ότι η συγκεκριμένη διαφορετική μεταχείριση συνιστά επίσης διαφορετική μεταχείριση η οποία στηρίζεται εμμέσως στην ηλικία, κρίνει ότι αυτή είναι σύμφωνη και με την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη.