62022CJ0584
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tieni Awla)
29 ta’ Frar 2024 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Vjaġġi kollox kompriż u arranġamenti tal-ivvjaġġar marbuta – Direttiva (UE) 2015/2302 – Artikolu 12(2) – Dritt għal vjaġġatur li jxolji kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż mingħajr ma jħallas spejjeż ta’ xoljiment – Ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji – Imxija tal-COVID‑19 – Konsegwenzi importanti dwar l-eżekuzzjoni tal-pakkett jew dwar it-trasport tal-passiġġieri lejn il-post ta’ destinazzjoni – Prevedibbiltà tas-seħħ ta’ dawn il-konsegwenzi fid-data tad-dikjarazzjoni tax-xoljiment – Ġrajjiet li seħħew wara d-data ta’ xoljiment iżda qabel il-bidu tal-eżekuzzjoni tal-vjaġġ kollox kompriż”
Fil-Kawża C‑584/22,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja), permezz ta’ deċiżjoni tat‑2 ta’ Awwissu 2022, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fil‑5 ta’ Settembru 2022, fil-proċedura
QM
vs
Kiwi Tours GmbH,
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tieni Awla)
komposta minn A. Prechal (Relatriċi), Presidenta tal-Awla, F. Biltgen, N. Wahl, J. Passer u M. L. Arastey Sahún, Imħallfin,
Avukata Ġenerali: L. Medina,
Reġistratur: K. Hötzel, amministratriċi,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tas‑7 ta’ Ġunju 2023,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal QM, minn J. Kummer u P. Wassermann, Rechtsanwälte,
–
għal Kiwi Tours GmbH, minn S. Bergmann, Rechtsanwältin,
–
għall-Gvern Elleniku, minn A. Dimitrakopoulou, C. Kokkosi, S. Trekli u E. Tsaousi, bħala aġenti,
–
għall-Kummissjoni Ewropea minn J. Jokubauskaitė, B.‑R. Killmann u I. Rubene, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali ppreżentati fis-seduta tal‑21 ta’ Settembru 2023,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva (UE) 2015/2302 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Novembru 2015 dwar pakketti tal-ivvjaġġar u arranġamenti tal-ivvjaġġar marbuta, li temenda r-Regolament (KE) 2006/2004 u d-Direttiva 2011/83/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 90/314/KEE (ĠU 2015, L 326, p. 1).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn QM u Kiwi Tours GmbH fir-rigward tad-dritt għar-rimbors sħiħ tal-pagamenti magħmula mill-vjaġġatur ikkonċernat bis-saħħa tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż tiegħu, inkluż ir-rimbors tal-ispejjeż ta’ xoljiment addebitati lilu, wara li dan il-kuntratt ġie xolt minn dan il-vjaġġatur minħabba r-riskju sanitarju marbut mal-imxija tal-COVID‑19.
Il‑kuntest ġuridiku
Id‑dritt tal‑Unjoni
3
Il-premessi 29 sa 31 tad-Direttiva 2015/2302 huma redatti kif ġej:
“(29)
B’kont meħud tal-ispeċifiċitajiet ta’ kuntratti ta’ pakkett tal-ivvjaġġar [vjaġġ kollox kompriż], għandhom jiġu stipulati d-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet kontraenti għall-perjodu ta’ qabel u wara l-bidu tal-pakkett, b’mod partikolari jekk il-pakkett ma jiġix eżegwit b’mod xieraq jew jekk jinbidlu xi ċirkostanzi partikolari.
(30)
Billi l-pakketti huma normalment mixtrija ferm qabel l-eżekuzzjoni tagħhom, jistgħu jseħħu avvenimenti mhux previsti. Għalhekk il-vjaġġatur għandu, taħt ċerti kondizzjonijiet, ikun intitolat li jittrasferixxi kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar [vjaġġ kollox kompriż] lil vjaġġatur ieħor. F’tali sitwazzjonijiet, l-organizzatur għandu jkun jista’ jirkupra l-ispejjeż tiegħu, pereżempju jekk sottokuntrattur jeħtieġ tariffa biex jinbidel l-isem tal-vjaġġatur jew għall-kanċellazzjoni ta’ biljett tat-trasport u l-ħruġ ta’ wieħed ġdid.
(31)
Il-vjaġġaturi għandhom ikunu jistgħu wkoll jitterminaw il-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar [vjaġġ kollox kompriż] fi kwalunkwe ħin qabel il-bidu tal-pakkett permezz ta’ ħlas ta’ tariffa ta’ terminazzjoni adatta u ġustifikata, fejn jitqies l-iffrankar mistenni tal-ispejjeż u d-dħul mill-użu alternattiv tas-servizzi tal-ivvjaġġar. Għandu jkollhom ukoll id-dritt li jitterminaw il-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar mingħajr il-ħlas ta’ tariffa ta’ terminazzjoni fejn ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji jkunu ser jaffettwaw l-eżekuzzjoni tal-pakkett. Dan jista’ jkopri pereżempju gwerra, problemi serji oħra ta’ sigurtà bħat-terroriżmu, riskji sinifikanti għas-saħħa tal-bniedem bħat-tfaqqigħ ta’ mard serju fid-destinazzjoni tal-ivvjaġġar jew diżastri naturali bħal għargħar, terremoti jew kondizzjonijiet tat-temp li jagħmluha impossibbli li tivvjaġġa b’mod sikur għad-destinazzjoni kif maqbul fil-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar.”
4
L-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva, intitolat “Suġġett”, jipprevedi:
“L-għan ta’ din id-Direttiva huwa li tikkontribwixxi għall-funzjonament tajjeb tas-suq intern u għall-kisba ta’ livell għoli u kemm jista’ jkun uniformi ta’ protezzjoni tal-konsumatur billi jiġu approssimati ċerti aspetti tal-liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi tal-Istati Membri rigward kuntratti dwar il-pakketti tal-ivvjaġġar [vjaġġi kollox kompriż] u arranġamenti tal-ivvjaġġar marbuta konklużi bejn vjaġġaturi u kummerċjanti.”
5
L-Artikolu 3 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Definizzjonijiet”, jipprovdi:
“Għall-finijiet ta’ din id-Direttiva, japplikaw id-definizzjonijiet li ġejjin:
[…]
(12) ‘ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji’ tfisser sitwazzjoni lil hinn mill-kontroll tal-parti li tinvoka tali sitwazzjoni u li l-konsegwenzi tagħha ma setgħux jiġu evitati anke jekk ikunu ttieħdu l-miżuri raġonevoli kollha;
[…]”
6
L-Artikolu 12 tal-istess direttiva, intitolat “Terminazzjoni tal-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar [vjaġġ kollox kompriż] u d-dritt ta’ rtirar qabel il-bidu tal-pakkett”, jipprevedi, fil-paragrafi 1 sa 4 tiegħu:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-vjaġġatur jista’ jittermina l-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar [vjaġġ kollox kompriż] fi kwalunkwe ħin qabel il-bidu tal-pakkett. Fejn il-vjaġġatur jittermina l-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar skont dan il-paragrafu, il-vjaġġatur jista’ jkollu jħallas tariffa ta’ terminazzjoni adatta u ġustifikabbli lill-organizzatur. Il-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar jista’ jispeċifika tariffi raġonevoli standardizzati ta’ terminazzjoni bbażati fuq iż-żmien tat-terminazzjoni tal-kuntratt qabel il-bidu tal-pakkett u l-iffrankar mistenni ta’ spejjeż u dħul mill-użu alternattiv tas-servizzi tal-ivvjaġġar. Fin-nuqqas ta’ tariffi standardizzati ta’ terminazzjoni, l-ammont tat-tariffa ta’ terminazzjoni għandu jikkorrispondi għall-prezz tal-pakkett nieqes l-ispejjeż iffrankati u d-dħul mill-użu alternattiv tas-servizzi tal-ivvjaġġar. Fuq talba tal-vjaġġatur l-organizzatur għandu jipprovdi ġustifikazzjoni għall-ammont tat-tariffi ta’ terminazzjoni.
2.   Minkejja l-paragrafu 1, il-vjaġġatur għandu jkollu d-dritt li jittermina l-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar [vjaġġ kollox kompriż] qabel il-bidu tal-pakkett mingħajr ma jħallas ebda tariffa ta’ terminazzjoni fil-każ ta’ ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji li jseħħu fil-post tad-destinazzjoni jew fil-viċinanzi immedjati tiegħu u li jaffettwaw sinifikament l-eżekuzzjoni tal-pakkett, jew li jaffettwaw b’mod sinifikanti t-trasport tal-passiġġieri lejn id-destinazzjoni. F’każ ta’ terminazzjoni tal-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar skont dan il-paragrafu, il-vjaġġatur għandu jkun intitolat għal rifużjoni sħiħa ta’ kull pagament li sar għall-pakkett, iżda ma għandux ikun intitolat għal kumpens addizzjonali.
3.   L-organizzatur jista’ jittermina l-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar [vjaġġ kollox kompiż] u jagħti lill-vjaġġatur rifużjoni sħiħa ta’ kull pagament li jkun sar għall-pakkett, iżda ma għandux ikun responsabbli għal kumpens addizzjonali, jekk:
[…]
(b)
l-organizzatur ma jkunx jista’ jwettaq il-kuntratt minħabba ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji u jinnotifika lill-vjaġġatur dwar it-terminazzjoni tal-kuntratt mingħajr dewmien żejjed qabel il-bidu tal-pakkett.
4.   L-organizzatur għandu jagħti kwalunkwe rifużjoni meħtieġa skont il-paragrafi 2 u 3 jew, fir-rigward tal-paragrafu 1, irodd lura kwalunkwe pagamenti li jkunu saru minn jew f’isem il-vjaġġatur għall-pakkett bit-tariffa adatta ta’ terminazzjoni mnaqqsa. Dawn ir-rifużjonijiet jew rimborżi għandhom isiru lill-vjaġġatur mingħajr dewmien żejjed u fi kwalunkwe każ mhux aktar tard minn 14‑il jum wara li l-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar ikun ġie tterminat.”
7
L-Artikolu 23(2) tad-Direttiva 2015/2302 jipprovdi:
“Il-vjaġġaturi ma jistgħux jirrinunzjaw id-drittijiet mogħtija lilhom mill-miżuri nazzjonali li jittrasponu din id-Direttiva.”
Id‑dritt Ġermaniż
8
L-Artikolu 651h tal-Bürgerliches Gesetzbuch (il-Kodiċi Ċivili), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għall-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Ċivili”), intitolat “Xoljiment qabel il-bidu tal-vjaġġ”, jipprevedi:
“1.   Qabel il-bidu tal-vjaġġ kollox kompriż, il-vjaġġatur jista’ jxolji l-kuntratt fi kwalunkwe ħin. Jekk il-vjaġġatur ixolji l-kuntratt, l-organizzatur ma jibqax intitolat għall-prezz miftiehem għall-vjaġġ kollox kompriż. Madankollu, l-organizzatur jista’ jitlob kumpens raġonevoli.
2.   Il-kuntratt jista’ jispeċifika ammonti ta’ kumpens standard raġonevoli, ukoll bħala kundizzjonijiet kuntrattwali standard, li jkunu bbażati fuq il-kriterji li ġejjin:
1)
il-perijodu bejn id-dikjarazzjoni ta’ xoljiment u l-bidu tal-vjaġġ kollox kompriż,
2)
l-ispejjeż li l-organizzatur tal-vjaġġ huwa mistenni li jiffranka, u
3)
id-dħul mistenni li jirriżulta minn tqegħid mill-ġdid għad-dispożizzjoni tas-servizzi tal-ivvjaġġar.
Jekk il-kuntratt ma jipprevedix kumpens standard, l-ammont tal-kumpens għandu jiġi ddeterminat fuq il-bażi tal-prezz tal-vjaġġ bit-tnaqqis tal-valur tal-ispejjeż iffrankati mill-organizzatur tal-vjaġġ u bit-tnaqqis tad-dħul magħmul mill-organizzatur tal-vjaġġ dovuti għat-tqiegħid mill-ġdid għad-dispożizzjoni tas-servizzi tal-ivvjaġġar. Fuq talba tal-vjaġġatur, l-organizzatur tal-vjaġġ għandu jiġġustifika l-ammont tal-kumpens.
3.   B’deroga mit-tielet sentenza tas-subartikolu 1, l-organizzatur tal-vjaġġ ma jista’ jitlob ebda kumpens jekk ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji, li jseħħu fil-post tad-destinazzjoni jew fil-viċinanzi immedjati tiegħu jkollhom impatt sinjifikattiv fuq l-eżekuzzjoni tal-vjaġġ kollox kompriż jew fuq it-trasport tal-passiġġieri lejn id-destinazzjoni. Ċirkustanzi jkunu inevitabbli u straordinarji fis-sens ta’ dan is-subtitolu fil-mument li jkunu indipendenti mill-kontroll tal-parti li tinvokahom u fejn il-konsegwenzi tagħhom ma setgħux jiġu evitati anki li kieku jkunu ttieħdu l-miżuri raġonevoli kollha.”
Il‑kawża prinċipali u d‑domanda preliminari
9
Fix-xahar ta’ Jannar 2020, QM irriżerva ma’ Kiwi Tours, għalih u għal martu, vjaġġ kollox kompriż lejn il-Ġappun li kellu jseħħ matul il-perijodu mit‑3 sat‑12 ta’ April 2020. Il-prezz totali ta’ dan il-vjaġġ kollox kompriż kien ta’ EUR 6148, li minnhom QM ħallas depożitu ta’ EUR 1230.
10
Wara sensiela ta’ miżuri marbuta mal-imxija tal-COVID‑19, adottati mill-awtoritajiet Ġappuniżi, QM, permezz ta’ ittra tal‑1 ta’ Marzu 2020, xolja l-kuntratt tal-vjaġġ kollox kompriż minħabba r-riskju għas-saħħa li kien jirrappreżenta l-COVID‑19.
11
Kiwi Tours ħarġet fattura għall-ispejjeż ta’ xoljiment, għal ammont addizzjonali ta’ EUR 307, li QM ħallas.
12
Fis‑26 ta’ Marzu 2020, il-Ġappun adotta miżura ta’ projbizzjoni mid-dħul fit-territorju tiegħu. B’hekk QM talab ir-rimbors ta’ dawn l-ispejjeż ta’ xoljiment lil Kiwi Tours, li din tal-aħħar irrifjutat.
13
L-Amtsgericht (il-Qorti Distrettwali, il-Ġermanja), adita minn QM b’talba għal rimbors, ikkundannat lil Kiwi Tours tirrimborsalu l-ispejjeż kollha ta’ xoljiment li kienu tħallsu. Il-Landgericht (il-Qorti Reġjonali, il-Ġermanja) adita b’appell ippreżentat minn Kiwi Tours, ċaħdet din it-talba għal rimbors billi qieset li, fid-data tax-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż inkwistjoni fil-kawża prinċipali, ma kienx possibbli, permezz ta’ eżami ex ante, li jiġi kkunsidrat li kien hemm “ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji”, fis-sens tal-Artikolu 651h(3) tal-Kodiċi Ċivili. Għalhekk QM ma setax ixolji dan il-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż mingħajr ma jħallas spejjeż ta’ xoljiment.
14
Adita b’appell għal kassazzjoni ppreżentat minn QM, il-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja), li hija l-qorti tar-rinviju, tosserva li l-Landgericht (il-Qorti Reġjonali) ġustament ikkunsidrat, fl-appell, li l-kundizzjonijiet li jirregolaw, fl-Artikolu 651h(3) tal-Kodiċi Ċivili – dispożizzjoni adottata għall-finijiet tat-transpożizzjoni tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2015/2302 fid-dritt intern – id-dritt li kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż jiġi xolt mingħajr ma jitħallsu spejjeż ta’ xoljiment ġew issodisfatti b’mod partikolari meta, skont “pronostiku” mwettaq qabel il-bidu tal-vjaġġ ikkonċernat, l-eżekuzzjoni ta’ dan il-vjaġġ iġġib magħha riskji sanitarji kunsiderevoli għall-vjaġġatur. Madankollu, l-evalwazzjoni li din il-Landgericht (il-Qorti Reġjonali) wettqet f’dan il-każ dwar l-eżistenza ta’ tali riskju hija vvizzjata bi żbalji ta’ liġi. B’hekk ma huwiex eskluż li, b’evalwazzjoni korretta ta’ dan ir-riskju, l-imsemmija Landgericht (il-Qorti Reġjonali) kienet tasal għall-konklużjoni li vjaġġ fil-Ġappun, diġà fid-data tax-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriża inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kien iġib miegħu riskji serji u gravi għas-saħħa tal-vjaġġaturi.
15
Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li għalhekk, bħala prinċipju, konformement mad-dritt proċedurali Ġermaniż, hija għandha terġa’ tibgħat il-kawża lill-istess Landgericht (il-Qorti Reġjonali) sabiex tiddeċiedi din il-kwistjoni. Madankollu, hija stess tista’ tiddeċiedi l-appell ippreżentat kontra s-sentenza tal-Amtsgericht (il-Qorti Distrettwali) billi tiċħdu, jekk iċ-ċirkustanzi li seħħew biss wara x-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ inkwistjoni fil-kawża prinċipali jkunu wkoll importanti għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-eżistenza tad-dritt ta’ QM li jxolji l-kuntratt ta’ vjaġġ tiegħu mingħajr ma jħallas spejjeż ta’ xoljiment. Fil-fatt, huwa paċifiku li t-twettiq ta’ dan il-vjaġġ definittivament ma kienx possibbli minħabba l-adozzjoni mill-awtoritajiet Ġappuniżi tal-miżura ta’ projbizzjoni mid-dħul fit-territorju fis‑26 ta’ Marzu 2020 fid-dawl tal-imxija tal-COVID‑19.
16
F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tikkunsidra li, konformement mal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302, jeħtieġ ukoll li jittieħdu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi li seħħew biss wara x-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat.
17
Qabel kollox, għalkemm l-Artikolu 12(2) ta’ din id-direttiva jipprevedi formalment każ ta’ xoljiment distint minn dak previst fil-paragrafu 1 ta’ dan l-artikolu, tali distinzjoni hija meħtieġa, fuq il-mertu, biss biex jiġu ddeterminati l-konsegwenzi legali tax-xoljiment ikkonċernat, fejn dan l-Artikolu 12(2) jipprevedi, b’deroga mill-paragrafu 1 ta’ dan l-artikolu, l-assenza ta’ dritt għall-ħlas tal-ispejjeż ta’ xoljiment. Issa, dawn il-konsegwenzi legali jiddependu, bis-saħħa tal-imsemmi Artikolu 12(2), mhux fuq ir-raġunijiet li fuqhom il-vjaġġatur ikkonċernat ibbaża ruħu biex jannulla l-vjaġġ tiegħu, iżda biss fuq l-eżistenza effettiva ta’ ċirkustanzi li għandhom konsegwenzi importanti fuq it-twettiq ta’ dan il-vjaġġ.
18
Sussegwentement, l-għan tal-ħlas tal-ispejjeż ta’ xoljiment jikkorrobora tali interpretazzjoni, irrispettivament minn jekk dawn l-ispejjeż jitqisux bħala “servizz simili għal danni” jew bħala “sostitut għall-prezz tal-vjaġġ ikkonċernat”. Fil-fatt, fl-ipoteżi fejn kellu jirriżulta, wara x-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż konkluż, li l-eżekuzzjoni ta’ dan il-vjaġġ hija kompromessa u li l-organizzatur tal-imsemmi vjaġġ kien, fi kwalunkwe każ, marbut jirrimborsa bis-sħiħ il-prezz tal-istess vjaġġ anki li kieku l-vjaġġatur ikkonċernat ma xoljiex il-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż tiegħu, la jkun hemm preġudizzju kkawżat minn dan ix-xoljiment u lanqas dritt għall-ħlas ta’ sostitut għall-prezz tal-vjaġġ ikkonċernat, inkwantu tali dritt ikun ġustifikat biss sa fejn, mingħajr l-imsemmi xoljiment, dan l-organizzatur kien ikollu dritt għall-ħlas tal-prezz ta’ dan il-vjaġġ.
19
Finalment, il-kunsiderazzjonijiet ta’ protezzjoni tal-konsumaturi wkoll ixaqilbu favur teħid inkunsiderazzjoni ta’ ċirkustanzi li seħħew biss wara x-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat. Skont il-qorti tar-rinviju, livell għoli ta’ protezzjoni tal-vjaġġaturi jirrikjedi li, anki f’każ ta’ xoljiment kmieni tal-kuntratt ta’ vjaġġ tiegħu, il-vjaġġatur ikkonċernat ma jkunx obbligat iħallas għal vjaġġ li l-eżekuzzjoni tiegħu tirriżulta li sussegwentement hija kompromessa. Fil-fatt, f’sitwazzjonijiet ta’ inċertezza, vjaġġaturi jistgħu joqgħodu lura milli jużaw, qabel ma jkun tard wisq, id-dritt tagħhom ta’ xoljiment mingħajr ma jħallsu spejjeż. Tali possibbiltà ta’ tħassir mingħajr ma jitħallsu spejjeż barra minn hekk ma għandhiex bħala effett li tippermetti lill-imsemmija vjaġġaturi jispekulaw dwar il-persistenza ta’ kriżi li qed tinħoloq. Min-naħa l-oħra, li dan id-dritt ta’ xoljiment mingħajr ma jitħallsu l-ispejjeż ikun jiddependi mid-data ta’ xoljiment ifisser, preċiżament, li tkun qed tiġi inċentivata l-adozzjoni ta’ aġir spekulattiv, b’mod partikolari min-naħa tal-organizzatur ikkonċernat, li jista’ jasal joqgħod lura milli jxolji l-kuntratt ta’ vjaġġ sa ftit żmien qabel il-bidu ta’ dan il-vjaġġ, fejn b’hekk tibqa’ miftuħa l-possibbiltà li vjaġġaturi minkejja kollox iħassru l-vjaġġ tagħhom filwaqt li jħallsu spejjeż ta’ xoljiment, liema fatt ikunilhom finanzjarjament favorevoli.
20
Il-qorti tar-rinviju tqis li l-motivi msemmija ma humiex imqiegħda inkwistjoni mit-terminu ta’ rimbors massimu ta’ 14‑il jum wara x-xoljiment, previst fl-Artikolu 12(4) tad-Direttiva 2015/2302. Fil-fatt, minn din id-dispożizzjoni ma jistax jiġi dedott li l-ammont tal-ispejjeż ta’ xoljiment għandu jiġi definittivament stabbilit sa mhux iktar tard mill-iskadenza ta’ dan it-terminu. Bl-istess mod, din il-qorti tqis li ma hemmx lok li l-paragrafi 1 u 2 tal-Artikolu 12 ta’ din id-direttiva jiġu interpretati fis-sens li jipprevedu rispettivament regola u eċċezzjoni, inkwantu dawn il-paragrafi għandhom pjuttost bħala għan li jsibu bilanċ ġust bejn l-interess leġittimu tal-organizzatur tal-ivvjaġġar li jiġi rremunerat u l-għan ta’ livell għoli ta’ protezzjoni tal-vjaġġaturi.
21
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“L-Artikolu 12(2) tad-[Direttiva 2015/2302] għandu jiġi interpretat fis-sens li huma biss iċ-ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji li diġà seħħew fil-mument tal-kanċellazzjoni [xoljiment] [tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż] li huma deċiżivi sabiex jiġi evalwat jekk il-kanċellazzjoni kinitx iġġustifikata, […] jew għandu jiġi interpretat fis-sens li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll iċ-ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji li effettivament iseħħu wara l-kanċellazzjoni, iżda qabel il-bidu previst tal-vjaġġ?”
Fuq id‑domanda preliminari
22
Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302 għandux jiġi interpretat fis-sens li, sabiex jiddeterminaw jekk seħħewx “ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji”, li “jaffettwaw sinifikament l-eżekuzzjoni tal-pakkett, jew li jaffettwaw b’mod sinifikanti t-trasport tal-passiġġieri lejn id-destinazzjoni”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, hemm lok li tittieħed inkunsiderazzjoni biss is-sitwazzjoni prevalenti fid-data fejn il-vjaġġatur xolja l-kuntratt ta’ vjaġġ tiegħu, jew inkella wkoll ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji li seħħew wara din id-data iżda qabel il-bidu tal-vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat.
23
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302 jipprevedi li “fil-każ ta’ ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji li jseħħu fil-post tad-destinazzjoni jew fil-viċinanzi immedjati tiegħu u li jaffettwaw sinifikament l-eżekuzzjoni tal-pakkett, jew li jaffettwaw b’mod sinifikanti t-trasport tal-passiġġieri lejn id-destinazzjoni”, vjaġġatur għandu d-dritt ixolji kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż qabel il-bidu ta’ dan il-vjaġġ mingħajr ma jħallas spejjeż ta’ xoljiment u jikseb għalhekk ir-rimbors sħiħ tal-pagamenti li jkunu saru fir-rigward tal-imsemmi pakkett.
24
Il-kunċett ta’ “ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji” fis-sens tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302 huwa ddefinit fil-punt 12 tal-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva bħala “sitwazzjoni lil hinn mill-kontroll tal-parti li tinvoka tali sitwazzjoni u li l-konsegwenzi tagħha ma setgħux jiġu evitati anke jekk ikunu ttieħdu l-miżuri raġonevoli kollha”.
25
Il-premessa 31 tal-imsemmija direttiva tiċċara l-portata ta’ dan il-kunċett billi ssemmi li “[d]an jista’ jkopri pereżempju gwerra, problemi serji oħra ta’ sigurtà bħat-terroriżmu, riskji sinifikanti għas-saħħa tal-bniedem bħat-tfaqqigħ ta’ mard serju fid-destinazzjoni tal-ivvjaġġar jew diżastri naturali bħal għargħar, terremoti jew kondizzjonijiet tat-temp li jagħmluha impossibbli li tivvjaġġa b’mod sikur għad-destinazzjoni kif maqbul fil-kuntratt ta’ pakkett ta’ vjaġġar [vjaġġ kollox kompriż]”.
26
Fl-ewwel lok, mill-formulazzjoni tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302 jirriżulta li d-dritt ta’ xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż mingħajr ma jitħallsu spejjeż ta’ xoljiment jiġi eżerċitat imperattivament “qabel il-bidu tal-pakkett” ta’ vvjaġġar.
27
Sa fejn l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt huwa suġġett għall-kundizzjoni li “ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji […] jaffettwaw sinifikament l-eżekuzzjoni tal-pakkett, jew li jaffettwaw b’mod sinifikanti t-trasport tal-passiġġieri lejn id-destinazzjoni”, din il-kundizzjoni għandha neċessarjament tiġi ssodisfatta fid-data ta’ tali xoljiment jiġifieri “qabel il-bidu tal-pakkett” tal-ivvjaġġar.
28
B’hekk, sabiex jiġi evalwat jekk l-imsemmija kundizzjoni hijiex issodisfatta, jeħtieġ, mill-perspettiva ratione temporis, li wieħed jirreferi għad-data tax-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat.
29
Konsegwentement, minn naħa, sa fejn l-istess kundizzjoni tirrikjedi li jkunu seħħew “ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji”, din għandha titqies li ġiet issodisfatta meta tali ċirkustanzi effettivament iseħħu fid-data tax-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat, li jimplika li, f’dik id-data, teżisti sitwazzjoni li taqa’ taħt id-definizzjoni tal-kunċett ta’ “ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji”, hekk kif iddefinit fil-punt 12 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2015/2302 u illustrat fil-premessa 31 ta’ din tal-aħħar.
30
Min-naħa l-oħra, sa fejn dawn iċ-ċirkustani għandhom “jaffettwaw sinifikament l-eżekuzzjoni tal-pakkett, jew li jaffettwaw b’mod sinifikanti t-trasport tal-passiġġieri lejn id-destinazzjoni”, fejn dawn il-konsegwenzi jimmanifestaw ruħhom definittivament biss fid-data prevista għall-eżekuzzjoni tal-pakkett ta’ vvjaġġar ikkonċernat, l-evalwazzjoni tagħhom hija neċessarjament ta’ natura prospettiva.
31
Għalhekk din l-evalwazzjoni għandha tibbaża ruħha fuq pronostiku fir-rigward tal-probabbiltà li ċ-ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji invokati mill-vjaġġatur ikkonċernat “jaffetwaw sinifikament l-eżekuzzjoni tal-pakkett” tal-ivvjaġġar, fis-sens tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302.
32
Barra minn hekk, sabiex tiġi evalwata l-probabbiltà u l-importanza ta’ dawn il-konsegwenzi, wieħed għandu jqiegħed lilu nnifsu fil-perspettiva ta’ vjaġġatur medju, normalment informat u raġonevolament attent u avżat, fis-sens li tali vjaġġatur seta’ raġonevolment inqis li ċ-ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji invokati mill-vjaġġatur ikkonċernat probabbilment joħolqu konsegwenzi importanti fuq l-eżekuzzjoni tal-pakkett tal-ivvjaġġar tiegħu jew fuq it-trasferiment tal-passiġġieri lejn il-post ta’ destinazzjoni. (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑29 ta’ Frar 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:xxx, punt 71).
33
Fit-tieni lok, fir-rigward tal-effett li jista’ jkollhom, f’dan il-kuntest “ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji”, fis-sens tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302, li jseħħu wara x-xoljiment tal-kuntratt, jeħtieġ li jiġi kkunsidrat li tali ċirkustanzi ma jistgħux jittieħdu inkunsiderazzjoni.
34
F’dan ir-rigward, l-ewwel nett, kuntrarjament għal dak li tidher li qed tissuġġerixxi l-qorti tar-rinviju, id-dritt li jiġi xolt kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż mingħajr ma jitħallsu spejjeż ta’ xoljiment, previst f’dan l-Artikolu 12(2), ma jistax jiddependi, b’mod awtonomu, kemm fuq is-sitwazzjoni prevalenti fid-data tax-xoljiment ta’ dan il-kuntratt kif ukoll fuq dik li teżisti f’data wara dan ix-xoljiment u qabel il-bidu tal-vjaġġ kollox kompriż.
35
Fil-fatt, it-teħid inkunsiderazzjoni tas-sitwazzjoni f’dawn id-dati differenti jistgħu jwasslu għal riżultati kontradittorji jew saħansitra barra minn lokhom. Skont tali approċċ, id-dritt li jiġi xolt kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż mingħajr ma jitħallsu spejjeż jista’ qabel kollox, fid-data tax-xoljiment tal-kuntratt ikkonċernat, ikun kweżit mill-vjaġġatur ikkonċernat, biex sussegwentement, wara dan ix-xoljiment, jirriżulta li huwa retroattivament skadut minħabba avvenimenti li seħħew sussegwentement. Mill-perspettiva opposta, dan id-dritt jista’ qabel kollox jiġi rrifjutat f’din l-aħħar data lil dan il-vjaġġatur biex sussegwentement, minħabba tali avvenimenti, jiġi rrikonoxxut lilu, hekk kif osservat ukoll l-Avukata Ġenerali fil-punt 44 tal-konklużjonijiet tagħha.
36
Barra minn hekk, il-kuntest tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302 jikkorrobora l-interpretazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni msemmija fil-punt 33 ta’ din is-sentenza, fejn ir-rabta bejn dan il-paragrafu 2 u l-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu 12 tikkonferma l-inkoerenza ta’ soluzzjoni bħal dik imsemmija fil-punt preċedenti ta’ din is-sentenza. Fil-fatt, minkejja li dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet jagħtu lill-imsemmi vjaġġatur żewġ drittijiet ta’ xoljiment distinti, l-istess xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat jista’ jirriżulta, skont l-iżvilupp tas-sitwazzjoni wara x-xoljiment ta’ dan il-kuntratt ta’ vjaġġ, b’mod alternattiv mill-ewwel jew mit-tieni waħda tal-imsemmija dispożizzjonijiet.
37
Għalhekk hemm lok li tittieħed inkunsiderazzjoni data speċifika biex jiġi evalwat jekk ix-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat seħħx f’“ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji” fis-sens tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302.
38
Issa, it-tieni, kif jirriżulta mill-konstatazzjoni mwettqa fil-punt 29 ta’ din is-sentenza, din id-data hija tax-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ ikkonċernat.
39
F’dan il-kuntest, it-tielet, interpretazzjoni tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302 li teskludi li data sussegwenti għal dik tax-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ ikkonċernat tista’ tittieħed inkunsiderazzjoni hija neċessarja għal numru ta’ raġunijiet.
40
Qabel kollox, li jiġi ammess li l-eżerċizzju, mill-vjaġġatur ikkonċernat, tad-dritt ta’ xoljiment ta’ kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż mingħajr ma jitħallsu spejjeż ta’ xoljiment, previst minn din id-dispożizzjoni, ikun suġġett għal kundizzjoni li fir-rigward tagħha jkun jista’ jiġi kkonstatat biss a posteriori li din ġiet issodisfatta, ikun ifisser li titħalla għall-każwalità, mill-perspettiva ta’ dan il-vjaġġatur, ir-rabta li l-imsemmija dispożizzjoni tistabbilixxi bejn tali xoljiment u s-seħħ ta’ “ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji” fis-sens tal-istess dispożizzjoni.
41
Sussegwentement, l-Artikolu 12(4) tad-Direttiva 2015/2302 jimponi lill-organizzatur tal-vjaġġ kollox kompriż l-obbligu li jirrimborsa bis-sħiħ lill-vjaġġatur ikkonċernat għall-pagamenti mwettqa għal dan il-vjaġġ kollox kompriż, mingħajr dewmien eċċessiv u “fi kwalunkwe każ” sa mhux iktar tard minn erbatax-il jum wara dan ix-xoljiment, b’mod partikolari, wara x-xoljiment mingħajr spejjeż previst fl-Artikolu 12(2) ta’ din id-direttiva. Dan it-terminu huwa intiż li jiggarantixxi li vjaġġatur ikun jista’, ftit taż-żmien wara tali xoljiment, jiddisponi mill-ġdid liberament mis-somma li kien ħallas għall-finijiet tal-pagament ta’ dan il-vjaġġ kollox kompriż (sentenza tat‑8 ta’ Ġunju 2023, UFC -Ques choisir u CLCV, C‑407/21, EU:C:2023:449, punt 30).
42
Issa, l-impożizzjoni ta’ tali terminu massimu tissuġġerixxi li dan l-organizzatur għandu, bħala prinċipju, ikun jista’ jiddetermina, immedjatament wara x-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat u għaldaqstant mingħajr ma jistenna l-iżvilupp ulterjuri tas-sitwazzjoni, jekk l-invokazzjoni, mill-istess vjaġġatur, tad-dritt ta’ xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż tiegħu mingħajr ma jħallas spejjeż ta’ xoljiment huwiex iġġustifikat jew le u, fl-affermattiv, jieħu l-azzjoni neċessarja biex jiggarantixxi li r-rimbors sħiħ tal-pagamenti mwettqa għal dan il-vjaġġ kollox kompriż iseħħ fit-terminu previst.
43
Fl-aħħar nett, l-għan tad-Direttiva 2015/2302 li jikkonsisti, bis-saħħa tal-Artikolu 1 tagħha, b’mod partikolari li jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi, jikkorrobora tali interpretazzjoni.
44
Fil-fatt, minn naħa, sa fejn l-Artikolu 12(2) ta’ din id-direttiva jirrikonoxxi lill-vjaġġatur ikkonċernat, fl-ipoteżi li kellhom iseħħu “ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji”, dritt ta’ xoljiment speċifiku għalih, indipendentement mid-dritt ta’ xoljiment li għandu l-organizzatur ikkonċernat bis-saħħa tal-Artikolu 12(3) tal-imsemmija direttiva, jeħtieġ li dan il-vjaġġatur, biex ikun jista’ jinvoka utilment id-dritt tiegħu, ikun, fid-data tax-xoljiment, f’qagħda li jevalwa jekk il-kundizzjonijiet li jirregolaw l-eżerċizzju ta’ dan id-dritt ġewx issodisfatti.
45
B’kuntrast, il-fatt li l-possibbiltà li jiġi eżerċitat l-imsemmi dritt tkun tiddependi fuq żviluppi li jseħħu wara d-dikjarazzjoni ta’ xoljiment ikun iħalli tissussisti sitwazzjoni ta’ inċertezza li titlaq biss fid-data prevista għall-bidu tal-vjaġġ kollox kompriż.
46
Min-naħa l-oħra, huwa ċertament minnu li l-fatt li jiġu kkunsidrati bħala deċiżivi, għall-finijiet tal-eżerċizzju tad-dritt ta’ xoljiment ta’ kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż mingħajr ma jitħallsu spejjeż ta’ xoljiment, previst fl-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302, l-iżviluppi li jseħħu wara x-xoljiment ta’ dan il-kuntratt, iżda wabel il-bidu tal-vjaġġ kollox kompriż ikkonċernat, jista’ jżid il-protezzjoni tal-vjaġġatur ikkonċernat fl-ipoteżi fejn dawn effettivament jispiċċaw jipprekludu l-eżekuzzjoni tal-imsemmi kuntratt. Madankollu, l-oppost huwa daqstant minnu fl-ipoteżi fejn kellu jirriżulta, wara x-xoljiment tal-istess kuntratt, li dan il-vjaġġ kollox kompriż xorta waħda jista’ jiġi eżegwit wara titjib mhux mistenni tas-sitwazzjoni kkonċernata. Fil-fatt, f’din l-aħħar ipoteżi, dan il-vjaġġatur jiġi mċaħħad minn kull dritt li jxolji l-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż tiegħu mingħajr ma jħallas spejjeż ta’ xoljiment, u dan meta huwa jkun ibbaża ruħu, fid-data tax-xoljiment tal-kuntratt ta’ vjaġġ tiegħu, fuq pronostiku raġonevoli tal-probabbiltà ta’ tali nuqqas ta’ possibbiltà li jivvjaġġa.
47
F’dan il-każ, mill-ispjegazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju jirriżulta li, fil-kawża prinċipali, huwa billi invoka l-imxija progressiva jew saħansitra l-pandemija tal-COVID‑19 bħala “ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji” fis-sens tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302, li l-vjaġġatur ikkonċernat kellu l-intenzjoni jxolji l-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż tiegħu mingħajr ma jħallas spejjeż ta’ xoljiment.
48
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li kriżi sanitarja dinjija bħalma hija l-pandemija tal-COVID-19 għandha, bħala tali, titqies li tista’ taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-kunċett ta’ “ċirkustanzi inevitabbli u straordinarji”, fis-sens tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302 (sentenza tat‑8 ta’ Ġunju 2023, UFC -Ques choisir u CLCV, C‑407/21, EU:C:2023:449, punt 45).
49
Fid-dawl tal-punti kollha preċedenti, hemm lok li r-risposta għad-domanda magħmula tkun li l-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2015/2302 għandu jiġi interpretat fis-sens li, sabiex jiġi ddeterminat jekk seħħewx “ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji”, li “jaffettwaw sinifikament l-eżekuzzjoni tal-pakkett, jew li jaffettwaw b’mod sinifikanti t-trasport tal-passiġġieri lejn id-destinazzjoni”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, hemm lok li tittieħed inkunsiderazzjoni biss is-sitwazzjoni prevalenti fid-data meta l-vjaġġatur xolja l-kuntratt ta’ vjaġġ tiegħu.
Fuq l‑ispejjeż
50
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, minbarra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 12(2) tad-Direttiva (UE) 2015/2302 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Novembru 2015 dwar pakketti tal-ivvjaġġar u arranġamenti tal-ivvjaġġar marbuta, li temenda r-Regolament (KE) 2006/2004 u d-Direttiva 2011/83/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 90/314/KEE
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
sabiex jiġi ddeterminat jekk seħħewx “ċirkostanzi inevitabbli u straordinarji”, li “jaffettwaw sinifikament l-eżekuzzjoni tal-pakkett, jew li jaffettwaw b’mod sinifikanti t-trasport tal-passiġġieri lejn id-destinazzjoni”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, hemm lok li tittieħed inkunsiderazzjoni biss is-sitwazzjoni prevalenti fid-data meta l-vjaġġatur xolja l-kuntratt ta’ vjaġġ tiegħu.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: il-Ġermaniż.