62021CO0341
ΔΙΑΤΑΞΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (όγδοο τμήμα)
της 22ας Δεκεμβρίου 2022 (
*1
)
«Αίτηση αναιρέσεως – Άρθρο 182 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου – Υπαλληλική υπόθεση – Σύνταξη – Κανονισμός Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 20 του παραρτήματος VIII – Χορήγηση συντάξεως επιζώντων – Επιζών σύζυγος πρώην υπαλλήλου δικαιούχου συντάξεως γήρατος – Γάμος συναφθείς μετά την αποχώρηση του εν λόγω υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία – Προϋπόθεση περί πενταετούς ελάχιστης διάρκειας του γάμου κατά την ημερομηνία θανάτου του υπαλλήλου – Άρθρο 18 του παραρτήματος VIII – Γάμος συναφθείς πριν από την αποχώρηση του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία – Προϋπόθεση περί ενιαύσιας μόνον ελάχιστης διάρκειας του γάμου – Ένσταση ελλείψεως νομιμότητας του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 20 – Αρχή της ίσης μεταχειρίσεως – Άρθρο 21, παράγραφος 1 – Αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας – Άρθρο 52, παράγραφος 1 – Απουσία αυθαίρετης ή προδήλως απρόσφορης διαφοροποίησης σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης»
Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑341/21 P και C‑357/21 P,
με αντικείμενο δύο αιτήσεις αναιρέσεως δυνάμει του άρθρου 56 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που ασκήθηκαν στις 2 Ιουνίου και στις 7 Ιουνίου 2021, αντιστοίχως,
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους T. S. Bohr και B. Mongin,
αναιρεσείουσα στην υπόθεση C-341/21 P,
όπου οι λοιποί διάδικοι είναι οι:
KM, εκπροσωπούμενη από τον M. Müller-Trawinski, Rechtsanwalt,
προσφεύγουσα πρωτοδίκως,
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, εκπροσωπούμενο από τον J. Van Pottelberge,
Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εκπροσωπούμενο από τους M. Alver και M. Bauer,
παρεμβαίνοντα πρωτοδίκως,
και
Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εκπροσωπούμενο από τους M. Alver και M. Bauer,
αναιρεσείον στην υπόθεση C-357/21 P,
όπου οι λοιποί διάδικοι είναι οι:
KM, εκπροσωπούμενη από τον M. Müller-Trawinski, Rechtsanwalt,
προσφεύγουσα πρωτοδίκως,
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους T. S. Bohr και B. Mongin,
καθής πρωτοδίκως,
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, εκπροσωπούμενο από τον J. Van Pottelberge,
παρεμβαίνον πρωτοδίκως,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (όγδοο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. Safjan (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, N. Piçarra και N. Jääskinen, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Α. Ράντος
γραμματέας: A. Calot Escobar
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τους διαδίκους και τον γενικό εισαγγελέα, να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη σύμφωνα με το άρθρο 182 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου,
εκδίδει την ακόλουθη
Διάταξη
1
Με τις αιτήσεις αναιρέσεως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (C-341/21 P) και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (C-357/21 P) ζητούν την αναίρεση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 24ης Μαρτίου 2021, KM κατά Επιτροπής (T-374/20, μη δημοσιευθείσα, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, EU:T:2021:162), με την οποία το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την απόφαση της Επιτροπής της 7ης Οκτωβρίου 2019 με την οποία είχε απορριφθεί η αίτηση της KM να της χορηγηθεί σύνταξη επιζώντων (στο εξής: επίδικη απόφαση).
Το νομικό πλαίσιο
2
Το άρθρο 1δ του Κανονισμού Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: ΚΥΚ) έχει ως εξής:
«1.   Κατά την εφαρμογή του παρόντος κανονισμού υπηρεσιακής κατάστασης, απαγορεύεται οποιαδήποτε διάκριση ιδίως λόγω φύλου, φυλής, χρώματος, εθνοτικής καταγωγής ή κοινωνικής προέλευσης, γενετικών χαρακτηριστικών, γλώσσας, θρησκείας ή πεποιθήσεων, πολιτικών φρονημάτων ή κάθε άλλης γνώμης, ιδιότητας μέλους εθνικής μειονότητας, περιουσίας, γέννησης, ηλικίας, αναπηρίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.
Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού υπηρεσιακής κατάστασης, οι μη έγγαμες σχέσεις συμβίωσης αντιμετωπίζονται όπως και ο γάμος, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται όλοι οι απαριθμούμενοι στο άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο γ), του Παραρτήματος VII όροι.
2.   Προκειμένου να εξασφαλιστεί εμπράκτως η πλήρης ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών στην εργασία, πράγμα που αποτελεί ουσιώδες στοιχείο το οποίο πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εφαρμογή όλων των πτυχών του παρόντος κανονισμού υπηρεσιακής κατάστασης, η αρχή της ίσης μεταχείρισης δεν εμποδίζει τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να διατηρήσουν ή να θεσπίσουν μέτρα που προβλέπουν ειδικά πλεονεκτήματα, τα οποία διευκολύνουν το λιγότερο εκπροσωπούμενο φύλο να συνεχίσει μια επαγγελματική δραστηριότητα ή προλαμβάνουν ή αντισταθμίζουν τα μειονεκτήματα στην επαγγελματική σταδιοδρομία.
[…]
5.   Οσάκις πρόσωπα καλυπτόμενα από τον παρόντα κανονισμό υπηρεσιακής κατάστασης, τα οποία θεωρούν ότι βλάπτονται, επειδή η αρχή της ίσης μεταχείρισης, όπως προαναφέρθηκε, δεν εφαρμόσθηκε σε αυτά, αποδεικνύουν γεγονότα, από τα οποία τεκμαίρεται ότι υπήρξε άμεση ή έμμεση διάκριση, το όργανο φέρει το βάρος της απόδειξης ότι δεν υπήρξε παράβαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης. Η παρούσα διάταξη δεν εφαρμόζεται στις πειθαρχικές διαδικασίες.
6.   Τηρουμένης της αρχής περί μη διακρίσεων και της αρχής της αναλογικότητας, κάθε περιορισμός στην εφαρμογή των αρχών αυτών πρέπει να είναι εύλογα και αντικειμενικά δικαιολογημένος και πρέπει να ανταποκρίνεται σε θεμιτούς στόχους γενικού συμφέροντος στο πλαίσιο της πολιτικής προσωπικού. Οι στόχοι αυτοί μπορεί ιδίως να δικαιολογούν τον καθορισμό ηλικίας υποχρεωτικής συνταξιοδότησης και ελάχιστης ηλικίας για τη λήψη σύνταξης αρχαιότητας.»
3
Το άρθρο 35 του ΚΥΚ ορίζει τα εξής:
«Κάθε υπάλληλος ευρίσκεται σε μία από τις ακόλουθες καταστάσεις:
α)
ενεργό υπηρεσία·
β)
απόσπαση·
γ)
άδεια για προσωπικούς λόγους·
δ)
διαθεσιμότητα·
ε)
άδεια για εκπλήρωση των στρατιωτικών υποχρεώσεων·
στ)
γονική άδεια ή άδεια για οικογενειακούς λόγους·
ζ)
απομάκρυνση από τη θέση προς το συμφέρον της υπηρεσίας.»
4
Το άρθρο 47 του ΚΥΚ προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η λήξη των καθηκόντων είναι αποτέλεσμα:
α)
της παραιτήσεως·
β)
της παύσεως·
γ)
της απομακρύνσεως από τη θέση προς το συμφέρον της υπηρεσίας·
δ)
της απολύσεως για επαγγελματική ανεπάρκεια·
ε)
της ανακλήσεως·
στ)
της συνταξιοδοτήσεως·
ζ)
του θανάτου.»
5
Το άρθρο 52, πρώτο και δεύτερο εδάφιο, του ΚΥΚ ορίζει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 50, ο υπάλληλος συνταξιοδοτείται:
α)
αυτοδικαίως, την [τελευταία] ημέρα του μήνα κατά τον οποίο συμπληρώνει το 66ο έτος της ηλικίας του, ή
β)
με αίτησή του, την τελευταία ημέρα του μήνα κατά τον οποίο υποβλήθηκε η αίτηση, εάν έχει φτάσει στην ηλικία συνταξιοδότησης ή είναι μεταξύ 58 ετών και της ηλικίας συνταξιοδότησης, εφόσον συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για τη χορήγηση σύνταξης που αρχίζει να καταβάλλεται αμέσως, σύμφωνα με το άρθρο 9 του παραρτήματος VIII. Το άρθρο 48, δεύτερο εδάφιο, δεύτερη περίοδος, εφαρμόζεται κατ’ αναλογία.
Ωστόσο, ο υπάλληλος μπορεί, κατόπιν αιτήσεώς του και υπό τον όρο ότι η αρμόδια για τους διορισμούς αρχή το κρίνει δικαιολογημένο από το συμφέρον της υπηρεσίας, να εξακολουθήσει να εργάζεται μέχρι την ηλικία των 67 ετών, ή σε εξαιρετικές περιπτώσεις μέχρι την ηλικία των 70 ετών, οπότε συνταξιοδοτείται αυτοδικαίως την τελευταία ημέρα του μήνα κατά τον οποίο συμπληρώνει την ηλικία αυτή.»
6
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του παραρτήματος VII του ΚΥΚ προβλέπει τα εξής:
«Δικαιούται επιδόματος στέγης:
[…]
γ)
ο υπάλληλος ο οποίος έχει καταχωρηθεί ως σύντροφος σταθερής μη έγγαμης σχέσης συμβίωσης, υπό τον όρο ότι:
i)
το ζεύγος προσκομίζει επίσημο έγγραφο, αναγνωριζόμενο ως τέτοιο από κράτος μέλος ή από οποιαδήποτε αρμόδια αρχή κράτους μέλους, που πιστοποιεί το καθεστώς τους ως συντρόφων μη έγγαμης σχέσης συμβίωσης,
ii)
κανείς από τους συντρόφους της σχέσης συμβίωσης δεν διατελεί σε έγγαμη σχέση συμβίωσης ούτε σε άλλη μη έγγαμη σχέση συμβίωσης,
iii)
οι σύντροφοι δεν έχουν μεταξύ τους κανένα από τους εξής δεσμούς: γονείς, τέκνα, πάπποι ή μάμμες, εγγονοί ή εγγονές, αδελφοί και αδελφές, θείοι, θείες, ανεψιοί, ανεψιές, γαμβροί και νύφες,
iv)
το ζεύγος δεν δύναται νομίμως να τελέσει γάμο σε κράτος μέλος· ένα ζεύγος θεωρείται ότι δύναται νομίμως να τελέσει γάμο, για τους σκοπούς του παρόντος σημείου, αποκλειστικά στις περιπτώσεις που τα μέλη του ζεύγους πληρούν όλους τους όρους που τίθενται από τη νομοθεσία κράτους μέλους το οποίο επιτρέπει τον γάμο ενός τέτοιου ζεύγους·
[…]»
7
Το παράρτημα VIII του ΚΥΚ, το οποίο αφορά το «[σ]υνταξιοδοτικό καθεστώς», περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, το κεφάλαιο 4, το οποίο επιγράφεται «Σύνταξη επιζώντων» και περιλαμβάνει τα άρθρα 17 έως 29 του εν λόγω παραρτήματος. Το άρθρο 17 έχει ως εξής:
«Ο επιζών σύζυγος υπαλλήλου ο οποίος απεβίωσε ευρισκόμενος σε μία από τις καταστάσεις που αναφέρονται στο άρθρο 35 του κανονισμού δικαιούται, εφόσον είχε διατελέσει σύζυγός του/της επί ένα τουλάχιστον έτος και με την επιφύλαξη των διατάξεων του ανωτέρου άρθρου 1 παράγραφος 1 και του κατωτέρω άρθρου 22, συντάξεως επιζώντων ίσης με το 60 % της συντάξεως αρχαιότητας που θα κατεβάλετο στον υπάλληλο, αν αυτός ηδύνατο να την απαιτήσει, χωρίς την προϋπόθεση διαρκείας της υπηρεσίας ή την ηλικία του, κατά τον χρόνο του θανάτου.
Η πλήρωση της χρονικής προϋποθέσεως που προβλέπεται ανωτέρω δεν απαιτείται, αν ένα ή περισσότερα τέκνα προέρχονται από αυτό το γάμο ή από προγενέστερο γάμο του υπαλλήλου, εφ’ όσον ο επιζών σύζυγος επιμελείται ή έχει επιμεληθεί αυτών των τέκνων ή αν ο θάνατος του υπαλλήλου προέκυψε από αναπηρία ή ασθένεια, από την οποία αυτός προσεβλήθη κατά την άσκηση των καθηκόντων του, είτε από ατύχημα.»
8
Το άρθρο 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ ορίζει τα εξής:
«Ο επιζών σύζυγος πρώην υπαλλήλου δικαιούχου συντάξεως αρχαιότητας δικαιούται, υπό την επιφύλαξη των διατάξεων που προβλέπονται στο άρθρο 22 και εφόσον το ζεύγος είχε τελέσει γάμο πριν από την αποχώρηση του υπαλλήλου από την υπηρεσία του οργάνου και ο γάμος είχε διαρκέσει επί ένα τουλάχιστον έτος, συντάξεως επιζώντων ίσης με το 60 % της συντάξεως αρχαιότητας την οποία ελάμβανε ο δικαιούχος κατά τον χρόνο του θανάτου του. Το ελάχιστο της συντάξεως επιζώντων είναι το 35 % του τελευταίου βασικού μισθού. Εντούτοις, το ποσό της συντάξεως επιζώντων δεν δύναται, σε καμία περίπτωση, να υπερβαίνει το ποσό της συντάξεως αρχαιότητας την οποία ελάμβανε ο δικαιούχος κατά τον χρόνο του θανάτου.
Η διάρκεια του γάμου δεν λαμβάνεται υπόψη, αν ένα ή περισσότερα τέκνα προέρχονται από γάμο του υπαλλήλου που είχε συναφθεί πριν από την αποχώρηση του υπαλλήλου από την υπηρεσία, εφόσον ο επιζών σύζυγος επιμελείται ή έχει επιμεληθεί αυτών των τέκνων.»
9
Το άρθρο 19 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ προβλέπει τα εξής:
«Ο επιζών σύζυγος πρώην υπαλλήλου δικαιούχου επιδόματος αναπηρίας, εφόσον ήταν σύζυγός του/της κατά την ημερομηνία ενάρξεως της καταβολής του επιδόματος, δικαιούται, με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 22 του παρόντος Παραρτήματος, συντάξεως επιζώντων ίσης με το 60 % του επιδόματος αναπηρίας το οποίο ελάμβανε ο δικαιούχος κατά τον χρόνο του θανάτου.
Το ελάχιστο της συντάξεως επιζώντος ορίζεται στο 35 % του τελευταίου βασικού μισθού. Εντούτοις, το ποσό της συντάξεως επιζώντος δεν δύναται, σε καμία περίπτωση, να υπερβαίνει το ποσό του επιδόματος αναπηρίας το οποίο ελάμβανε ο σύζυγος κατά τον χρόνο του θανάτου.»
10
Το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ ορίζει τα εξής:
«Η πλήρωση της χρονικής προϋποθέσεως που προβλέπεται στα άρθρα 17α, 18, 18α και 19 ανωτέρω δεν απαιτείται, αν ο γάμος, έστω και αν συνήφθη μετά τη λήξη της δραστηριότητας του υπαλλήλου, διήρκεσε τουλάχιστον πέντε έτη.»
11
Κατά το άρθρο 27 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ:
«Ο διαζευγμένος σύζυγος υπαλλήλου ή πρώην υπαλλήλου δικαιούται συντάξεως επιζώντων κατά τα οριζόμενα στο παρόν κεφάλαιο, υπό την προϋπόθεση ότι μπορεί να αποδείξει ότι ο πρώην σύζυγος ήταν υποχρεωμένος, κατά τον χρόνο του θανάτου του, να του/της καταβάλλει διατροφή, δυνάμει δικαστικής απόφασης, ή λόγω ισχύοντος διακανονισμού μεταξύ αυτού/αυτής και του/της πρώην συζύγου, ο οποίος έχει επισήμως καταχωρηθεί.
Η σύνταξη επιζώντων δεν μπορεί, ωστόσο, να υπερβαίνει το ποσό της διατροφής που καταβάλλετο κατά τον χρόνο του θανάτου του πρώην συζύγου, το ύψος της δε επικαιροποιείται σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 82 του κανονισμού υπηρεσιακής κατάστασης.
Ο διαζευγμένος σύζυγος στερείται του δικαιώματός του, εάν είχε συνάψει νέο γάμο πριν από τον θάνατο του πρώην συζύγου. Εφαρμόζεται το άρθρο 26, εάν συνάψει νέο γάμο μετά τον θάνατο του πρώην συζύγου.»
Το ιστορικό των διαφορών και η επίδικη απόφαση
12
Το 2004 η KM, προσφεύγουσα, συνήψε στη Γερμανία, με υπάλληλο θεσμικού οργάνου της Ένωσης, σύμφωνο συμβίωσης το οποίο περιβλήθηκε τον συμβολαιογραφικό τύπο και καταχωρίστηκε εν συνεχεία στις Βρυξέλλες (Βέλγιο) ως δήλωση νόμιμης συμβίωσης. Το 2016 ο εν λόγω υπάλληλος συνταξιοδοτήθηκε.
13
Το 2017 ο υπάλληλος και η KM συνήψαν γάμο. Ο υπάλληλος απεβίωσε πριν παρέλθει πενταετία από την ημερομηνία σύναψης του γάμου.
14
Ως επιζώσα σύζυγος πρώην υπαλλήλου της Ένωσης, η KM υπέβαλε αίτηση χορήγησης σύνταξης επιζώντων δυνάμει του κεφαλαίου 4 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ.
15
Με την επίδικη απόφαση, το Γραφείο Διαχείρισης και Εκκαθάρισης των Ατομικών Δικαιωμάτων (PMO) της Επιτροπής απέρριψε την αίτηση της KM με την αιτιολογία ότι η KM δεν πληρούσε τις προβλεπόμενες στο άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ προϋποθέσεις ώστε να έχει δικαίωμα λήψης σύνταξης επιζώντων, καθόσον ο γάμος της με τον αποβιώσαντα υπάλληλο, ο οποίος συνήφθη μετά την αποχώρηση του εν λόγω υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία, είχε διαρκέσει λιγότερο από πέντε έτη.
16
Η διοικητική ένσταση την οποία άσκησε η KM κατά της εν λόγω αποφάσεως δεν ευδοκίμησε.
Οι προσφυγές και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
17
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 15 Ιουνίου 2020, η KM άσκησε προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της επίδικης αποφάσεως που την αφορούσε.
18
Επετράπη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο να παρέμβουν υπέρ της Επιτροπής.
19
Προς στήριξη της προσφυγής της, η KM προέβαλε, μεταξύ άλλων, έναν λόγο ακυρώσεως ο οποίος αφορούσε κατ’ ουσίαν έλλειψη νομιμότητας του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ σε σχέση, ιδίως, με την αρχή της ίσης μεταχείρισης και την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω ηλικίας.
20
Αποφαινόμενο επί του ως άνω λόγου ακυρώσεως, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, για τη χορήγηση σύνταξης επιζώντων, η περίπτωση που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ήτοι εκείνη του επιζώντος συζύγου πρώην υπαλλήλου της Ένωσης που συνήψε γάμο πριν από την αποχώρηση του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία, είναι παρεμφερής με την περίπτωση που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 20 του εν λόγω παραρτήματος, ήτοι εκείνης του επιζώντος συζύγου πρώην υπαλλήλου που συνήψε γάμο μετά την αποχώρηση του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία. Εν συνεχεία, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι υφίσταται διαφορετική μεταχείριση παρεμφερών καταστάσεων αναλόγως της ημερομηνίας σύναψης του γάμου, καθόσον η σύνταξη επιζώντων χορηγείται στον επιζώντα σύζυγο υπό την προϋπόθεση ότι ο γάμος διήρκεσε τουλάχιστον ένα έτος στο πλαίσιο του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ και τουλάχιστον πέντε έτη στο πλαίσιο του άρθρου 20 του ίδιου παραρτήματος. Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι η διαφορετική αυτή μεταχείριση περιάγει τον επιζώντα σύζυγο πρώην υπαλλήλου που συνήψε γάμο μετά την αποχώρηση του εν λόγω υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τον επιζώντα σύζυγο πρώην υπαλλήλου που συνήψε γάμο πριν από την εν λόγω αποχώρηση. Το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε επίσης διαφορετική μεταχείριση παρεμφερών καταστάσεων, βασισμένη εμμέσως στην ηλικία του πρώην υπαλλήλου κατά την ημερομηνία σύναψης του γάμου.
21
Αφού επισήμανε ότι η διαφορετική μεταχείριση που καθιερώνεται με το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ προβλεπόταν από τον νόμο, κατά την έννοια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε αν η διαπιστωθείσα διαφορετική μεταχείριση μπορούσε να δικαιολογηθεί από σκοπό γενικού συμφέροντος και αν ήταν σύμφωνη προς την αρχή της αναλογικότητας με γνώμονα τον επιδιωκόμενο σκοπό, υπό το πρίσμα ιδίως της νομολογίας που υπομνήσθηκε στη σκέψη 42 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
22
Συναφώς, όσον αφορά τον σκοπό γενικού συμφέροντος που συνίσταται στην πρόληψη της απάτης, το Γενικό Δικαστήριο, μολονότι αναγνώρισε ότι η προϋπόθεση κατά την οποία απαιτείται ο γάμος να είχε ορισμένη ελάχιστη διάρκεια για τη θεμελίωση του δικαιώματος σύνταξης επιζώντων παρέχει τη δυνατότητα να διασφαλισθεί ότι ο γάμος αυτός δεν βασίζεται αποκλειστικώς σε παράγοντες ξένους προς ένα κοινό σχέδιο ζωής, όπως είναι οι αμιγώς οικονομικοί παράγοντες ή παράγοντες που ανάγονται στην εξασφάλιση άδειας διαμονής, έκρινε εντούτοις ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ προϋπόθεση περί πενταετούς ελάχιστης διάρκειας του γάμου, ήτοι χρονικής διάρκειας πενταπλάσιας από την προβλεπόμενη στο άρθρο 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, η οποία δεν επιδέχεται καμία εξαίρεση επιτρέπουσα να αποδειχθεί ότι δεν συντρέχει απάτη, ανεξαρτήτως των προσκομιζόμενων αντικειμενικών αποδεικτικών στοιχείων, δεν είναι εύλογο να θεωρείται ότι μπορεί να είναι αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού της καταπολέμησης της απάτης.
23
Το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ παραβιάζει την αρχή της ίσης μεταχείρισης καθώς και την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω ηλικίας. Υπό τις συνθήκες αυτές, δέχθηκε την ένσταση ελλείψεως νομιμότητας που υπέβαλε η KM και ακύρωσε την επίδικη απόφαση.
Αιτήματα των διαδίκων των αναιρετικών δικών και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
24
Με την αίτηση αναιρέσεως στην υπόθεση C-341/21 P, η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση,
–
να απορρίψει την προσφυγή και
–
να καταδικάσει την KM στα δικαστικά έξοδα τόσο πρωτοδίκως όσο και κατ’ αναίρεση.
25
Με την αίτηση αναιρέσεως στην υπόθεση C-357/21 P, το Συμβούλιο ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να δεχθεί την αίτηση αναιρέσεως και να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση,
–
να αποφανθεί το ίδιο οριστικά επί της υποθέσεως και να απορρίψει την προσφυγή ως αβάσιμη,
–
να καταδικάσει την KM στα δικαστικά έξοδα τόσο πρωτοδίκως όσο και κατ’ αναίρεση.
26
Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 14ης Σεπτεμβρίου 2021, η διαδικασία στις υπό κρίση υποθέσεις ανεστάλη εν αναμονή της έκδοσης της απόφασης στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-116/21 P έως C-118/21 P, C‑138/21 P και C-139/21 P. Μετά την έκδοση της απόφασης της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ. (C-116/21 P έως C-118/21 P, C-138/21 P και C‑139/21 P, EU:C:2022:557), η διαδικασία στις υπό κρίση υποθέσεις επαναλήφθηκε με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 19ης Ιουλίου 2022.
27
Κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 54, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου αποφάσισε, την 1η Σεπτεμβρίου 2022, τη συνεκδίκαση των υποθέσεων C-341/21 P και C-357/21 P προς διευκόλυνση της έγγραφης και της προφορικής διαδικασίας, και προς έκδοση κοινής αποφάσεως.
Επί των αιτήσεων αναιρέσεως
Επί της εφαρμογής του άρθρου 182 του Κανονισμού Διαδικασίας
28
Δυνάμει του άρθρου 182 του Κανονισμού Διαδικασίας, όταν το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί επί ενός ή περισσοτέρων νομικών ζητημάτων ταυτόσημων με αυτά που τίθενται με τους λόγους της αιτήσεως αναιρέσεως ή της ανταναιρέσεως και το Δικαστήριο κρίνει ότι η αίτηση αναιρέσεως ή η ανταναίρεση είναι προδήλως βάσιμη, μπορεί, κατόπιν προτάσεως του εισηγητή δικαστή και αφού ακούσει τους διαδίκους και τον γενικό εισαγγελέα, να κηρύξει την αίτηση αναιρέσεως ή την ανταναίρεση προδήλως βάσιμη με αιτιολογημένη διάταξη παραπέμπουσα στη σχετική νομολογία.
29
Η Επιτροπή και η KM δηλώνουν ότι δεν έχουν αντίρρηση ως προς την εφαρμογή του εν λόγω άρθρου. Το Συμβούλιο δεν ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση του Δικαστηρίου να διατυπώσει την άποψή του επί του ζητήματος αυτού.
30
Εν προκειμένω, διαπιστώνεται ότι με τους λόγους αναιρέσεως που προβάλλονται στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων τίθενται νομικά ζητήματα ταυτόσημα με εκείνα επί των οποίων το Δικαστήριο αποφάνθηκε με την απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ. (C-116/21 P έως C-118/21 P, C-138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557). Ως εκ τούτου, στις υπό κρίση υποθέσεις πρέπει να εφαρμοστεί το άρθρο 182 του Κανονισμού Διαδικασίας.
Επί της ουσίας
31
Προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως στην υπόθεση C-341/21 P, η Επιτροπή προβάλλει τρεις λόγους αναιρέσεως οι οποίοι αφορούν, ο πρώτος, πλάνη περί το δίκαιο όσον αφορά τα κριτήρια εκτίμησης της νομιμότητας των επιλογών του νομοθέτη της Ένωσης και παράβαση της υποχρέωσης αιτιολόγησης, ο δεύτερος, πλάνη περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων και, ο τρίτος, πλάνη περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη και παράβαση, σε πλείονες περιπτώσεις, της υποχρέωσης αιτιολόγησης.
32
Εξάλλου, προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως στην υπόθεση C-357/21 P, το Συμβούλιο προβάλλει τρεις λόγους αναιρέσεως οι οποίοι αφορούν, ο πρώτος, πλείονες περιπτώσεις πλάνης περί το δίκαιο όσον αφορά την ύπαρξη διαφορετικής μεταχείρισης, ο δεύτερος, πλείονες περιπτώσεις πλάνης περί το δίκαιο όσον αφορά την έκταση του δικαστικού ελέγχου των επιλογών του νομοθέτη της Ένωσης από το Γενικό Δικαστήριο και, ο τρίτος, πλείονες περιπτώσεις πλάνης περί το δίκαιο όσον αφορά τη δικαιολόγηση της διαφορετικής μεταχείρισης.
Επί του τρίτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως και επί του δεύτερου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C-341/21 P, καθώς και επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C-357/21 P
– Επιχειρήματα των διαδίκων
33
Με τους ως άνω λόγους αναιρέσεως και τα ως άνω σκέλη λόγων αναιρέσεως, η Επιτροπή και το Συμβούλιο υποστηρίζουν ότι, με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την ερμηνεία της αρχής της ίσης μεταχείρισης και της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων, δεδομένου ότι κακώς αποφάνθηκε ότι οι περιπτώσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ είναι παρεμφερείς και ότι, ως εκ τούτου, υφίσταται διαφορετική μεταχείριση λόγω της εφαρμογής διαφορετικών νομικών καθεστώτων σε παρεμφερείς καταστάσεις.
34
Τα ως άνω θεσμικά όργανα εκτιμούν ότι, στις σκέψεις 49 και 50 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι η ημερομηνία σύναψης του γάμου είναι το μόνο στοιχείο το οποίο καθορίζει την εφαρμογή του άρθρου 18 ή του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ και ότι, επομένως, οι καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των εν λόγω διατάξεων είναι παρεμφερείς. Εάν, όμως, είχε λάβει υπόψη το σύνολο των στοιχείων που χαρακτηρίζουν τις επίμαχες καταστάσεις, το Γενικό Δικαστήριο θα έπρεπε να διαπιστώσει ότι υφίσταται ουσιώδης και αντικειμενική διαφορά μεταξύ των εν ενεργεία υπαλλήλων και εκείνων που έχουν αποχωρήσει από την ενεργό υπηρεσία σε θεσμικό όργανο της Ένωσης, η οποία έγκειται στην αντίστοιχη νομική κατάσταση των εν λόγω υπαλλήλων, λαμβανομένων ιδίως υπόψη των επαγγελματικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που έχουν οι πρώτοι, αντιθέτως προς τους δεύτερους, βάσει των διατάξεων του ΚΥΚ, καθ’ όλη τη διάρκεια της υπηρεσίας τους.
35
Ειδικότερα, τόσο η Επιτροπή όσο και το Συμβούλιο τονίζουν το γεγονός ότι ο εν ενεργεία υπάλληλος, αντιθέτως προς τους πρώην υπαλλήλους που δεν υπέχουν πλέον την υποχρέωση να εργάζονται, οφείλει να καταβάλλει εισφορές στο συνταξιοδοτικό σύστημα, λαμβάνει βασικό μισθό υψηλότερο από τη σύνταξη γήρατος που θα του χορηγηθεί όταν συνταξιοδοτηθεί, έχει την υποχρέωση να διαμένει στον τόπο υπηρεσίας του και δικαιούται επίδομα αποδημίας, επίδομα εκπατρισμού και έξοδα ταξιδίου. Η Επιτροπή επισημαίνει επίσης ότι, εν αντιθέσει προς το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, το άρθρο 18 του εν λόγω παραρτήματος ορίζει ότι η προϋπόθεση περί χρονικής διάρκειας του γάμου δεν λαμβάνεται υπόψη αν, στην οικογένεια του υπαλλήλου, γεννηθεί τέκνο εκ του γάμου του υπαλλήλου πριν από την αποχώρησή του από την ενεργό υπηρεσία, στοιχείο που καταδεικνύει ότι οι καταστάσεις που αποτελούν αντικείμενο των δύο αυτών διατάξεων διαφέρουν ριζικώς. Από το σύνολο των ανωτέρω προκύπτει, κατά την Επιτροπή, ότι η κατάσταση πρώην υπαλλήλου που συνήψε γάμο μετά την αποχώρησή του από την ενεργό υπηρεσία δεν απαιτεί, τόσο προδήλως όσο στην περίπτωση του υπαλλήλου που συνάπτει γάμο ενώ βρίσκεται ακόμη σε ενεργό υπηρεσία, να παρέχεται στον επιζώντα σύζυγο αντισταθμιστικό εισόδημα με τη χορήγηση της σύνταξης επιζώντων.
36
Η Επιτροπή φρονεί επίσης ότι η κατάσταση των εν ενεργεία υπαλλήλων διαφοροποιείται και σε προσωπικό επίπεδο από εκείνη των υπαλλήλων που έπαυσαν να υπηρετούν σε θεσμικό όργανο της Ένωσης. Αφενός, οι υπάλληλοι που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ είναι νεότεροι από τους υπαλλήλους που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 20 του εν λόγω παραρτήματος και, επομένως, το μικρότερο προσδόκιμο ζωής των δευτέρων αυξάνει τον κίνδυνο απάτης έναντι αυτών και, συνεπώς, υφίσταται σημαντική διαφορά μεταξύ των καταστάσεων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των δύο ως άνω διατάξεων. Αφετέρου, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι πρόσωπο το οποίο συνάπτει γάμο με υπάλληλο πριν από την αποχώρηση του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία έχει στηρίξει τον/τη σύζυγό του καθ’ όλη τη διάρκεια του γάμου και, επομένως, δεν είναι διόλου ενδεχόμενος ο κίνδυνος κατάχρησης ή απάτης, αντιθέτως προς την περίπτωση προσώπου που συνάπτει γάμο με υπάλληλο μετά την αποχώρηση του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία.
37
Η Επιτροπή υποστηρίζει επίσης ότι, στη σκέψη 48 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, κακώς το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη, στο πλαίσιο της ανάλυσής του, τον σκοπό της ελάχιστης χρονικής διάρκειας του γάμου η οποία προβλέπεται στα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ήτοι, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 87 και 88 της απόφασης της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής (C-460/18 P, EU:C:2019:1119), την αποτροπή κληρονομικών συμφώνων και, ως εκ τούτου, τη σύναψη γάμου με αποκλειστικό σκοπό την καταβολή σύνταξης επιζώντων χωρίς ο συγκεκριμένος γάμος να ανταποκρίνεται σε κάποια υπόσταση και σταθερότητα των σχέσεων μεταξύ των οικείων προσώπων. Επομένως, κατά την Επιτροπή, το Γενικό Δικαστήριο δεν τήρησε το κριτήριο κατά το οποίο, όταν εκτιμάται ο παρεμφερής χαρακτήρας των καταστάσεων, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των στοιχείων που τις χαρακτηρίζουν, καθώς και το σύνολο των κανόνων δικαίου που διέπουν τις θέσεις καθεμίας από τις προς σύγκριση καταστάσεις. Ειδικότερα, υποστηρίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο, κρίνοντας, στην ίδια σκέψη της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι ο γάμος που συνήφθη μετά την αποχώρηση από την ενεργό υπηρεσία δεν μεταβάλλει ουσιωδώς την κατάσταση επιζώντος συζύγου όσον αφορά τα περιουσιακά δικαιώματά του σε σύγκριση με την κατάσταση που αποτελεί το αντικείμενο του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, πέραν της παντελούς ελλείψεως αιτιολογήσεως της εκτίμησης αυτής, αγνόησε τον κίνδυνο ο εν λόγω γάμος να αποτελεί το πρόσχημα για τη σύναψη κληρονομικών συμφώνων. Συγκεκριμένα, κατά την Επιτροπή, λαμβανομένης υπόψη της κατάστασης του υπαλλήλου που συνάπτει γάμο μετά την αποχώρησή του από την ενεργό υπηρεσία, δεν χωρεί αμφιβολία ότι ο κίνδυνος απάτης και κατάχρησης είναι μεγαλύτερος από ό,τι στην περίπτωση που ο υπάλληλος συνήψε γάμο πριν από την αποχώρησή του από την ενεργό υπηρεσία.
– Εκτίμηση του Δικαστηρίου
38
Κατ’ αρχάς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η κατά το άρθρο 20 του Χάρτη ισότητα έναντι του νόμου αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης η οποία επιτάσσει να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικά παρεμφερείς καταστάσεις ούτε να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο διαφορετικές μεταξύ τους καταστάσεις, εκτός αν η διαφορετική αυτή αντιμετώπιση δικαιολογείται αντικειμενικά (απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ., C‑116/21 P έως C-118/21 P, C-138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557, σκέψη 95 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39
Η απαίτηση να είναι οι καταστάσεις παρεμφερείς προκειμένου να διαπιστωθεί η παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα του συνόλου των στοιχείων που τις χαρακτηρίζουν, ιδίως δε υπό το πρίσμα του αντικειμένου και του σκοπού της πράξης που εισάγει την επίμαχη διάκριση, εξυπακουομένου ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, προς τούτο, οι αρχές και οι σκοποί του τομέα στον οποίο εμπίπτει η πράξη αυτή. Εφόσον οι καταστάσεις δεν είναι παρεμφερείς, η διαφορετική μεταχείριση των οικείων καταστάσεων δεν παραβιάζει την αρχή της ισότητας έναντι του νόμου που κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη (απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ., C-116/21 P έως C-118/21 P, C-138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557, σκέψη 96 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
40
Τα επιχειρήματα της Επιτροπής και του Συμβουλίου, κατά τα οποία κακώς έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, ότι οι καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ είναι παρεμφερείς και ότι υφίσταται διαφορετική μεταχείριση των παρεμφερών αυτών καταστάσεων αναλόγως του χρόνου σύναψης του γάμου, πρέπει να εξετασθούν υπό το πρίσμα της ανωτέρω νομολογίας.
41
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, στις σκέψεις 44, 45 και 48 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι τα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ έχουν ως αντικείμενο, υπό την επιφύλαξη της τήρησης της προϋπόθεσης περί ελάχιστης διάρκειας του γάμου, τη χορήγηση σύνταξης επιζώντων στον επιζώντα σύζυγο με αποκλειστικό κριτήριο τη νομική φύση των δεσμών που συνέδεαν τον επιζώντα με τον αποβιώσαντα σύζυγο. Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι οι διατάξεις αυτές έχουν ως σκοπό να χορηγείται στον επιζώντα σύζυγο ένα εισόδημα που να αντισταθμίζει εν μέρει την απώλεια των εισοδημάτων του αποβιώσαντος συζύγου, δεδομένου ότι ο τελευταίος ήταν, προτού αποβιώσει, πρώην υπάλληλος ο οποίος δεν βρισκόταν πλέον σε ενεργό υπηρεσία.
42
Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι οι δύο αυτές διατάξεις του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ είχαν σε μεγάλο βαθμό όμοιο αντικείμενο και σκοπό, λαμβανομένης υπόψη της νομολογίας που μνημονεύεται στη σκέψη 39 της παρούσας διατάξεως και την οποία υπενθύμισε το ίδιο το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 38 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, το κύριο στοιχείο που χαρακτηρίζει τις οικείες συντάξεις επιζώντων έγκειται στη νομική φύση των δεσμών που συνέδεαν τον επιζώντα σύζυγο, ως πρόσωπο στο οποίο παρέχεται δικαίωμα βάσει των εν λόγω διατάξεων, με τον αποβιώσαντα πρώην υπάλληλο. Πάντοτε κατά το Γενικό Δικαστήριο, η μόνη διαφορά κατά την εφαρμογή των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ οφείλεται στην προϋπόθεση περί ελάχιστης διάρκειας του γάμου, η οποία εξαρτάται από τον χρόνο σύναψης του γάμου σε σχέση με την υπηρεσιακή κατάσταση του υπαλλήλου κατά τον χρόνο αυτόν, όπως προκύπτει σαφώς από τη σκέψη 46 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
43
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας, αφενός, στη σκέψη 49 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ ήταν παρεμφερείς και, αφετέρου, στις σκέψεις 46 και 50 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι οι καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων αυτών διέφεραν μόνον ως προς την ημερομηνία σύναψης του γάμου σε σχέση με την υπηρεσιακή κατάσταση του υπαλλήλου.
44
Εντούτοις, η Επιτροπή και το Συμβούλιο υποστηρίζουν, κατά πρώτον, ότι οι περιπτώσεις τις οποίες αφορούν τα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ διαφοροποιούνται ουσιωδώς και αντικειμενικώς λόγω του ότι, ακριβώς κατά τον χρόνο σύναψης του γάμου, ο υπάλληλος εξακολουθούσε, στο πλαίσιο της πρώτης διάταξης, να υπηρετεί σε θεσμικό όργανο της Ένωσης, ενώ δεν ήταν πλέον εν ενεργεία υπάλληλος στο πλαίσιο της δεύτερης διάταξης. Επομένως, κατά τα ως άνω θεσμικά όργανα, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε αρκούντως υπόψη το χαρακτηριστικό αυτό στοιχείο κατά την εκτίμηση του παρεμφερούς χαρακτήρα των υπό σύγκριση καταστάσεων.
45
Εντούτοις, όπως ορθώς επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο, στη σκέψη 47 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η νομική φύση των δεσμών που συνέδεαν τον επιζώντα σύζυγο με τον αποβιώσαντα υπάλληλο δεν διαφέρει ανάλογα με το αν, κατά τον χρόνο σύναψης του γάμου, ο υπάλληλος ασκούσε ή όχι επαγγελματική δραστηριότητα. Ομοίως, όπως διαπίστωσε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 48 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το γεγονός ότι ο αποβιώσας υπάλληλος συνήψε γάμο πριν ή μετά την αποχώρησή του από την ενεργό υπηρεσία δεν είναι ικανό να μεταβάλει ουσιωδώς την κατάσταση του επιζώντος συζύγου όσον αφορά τα περιουσιακά δικαιώματά του, στα οποία περιλαμβάνεται το δικαίωμα σύνταξης επιζώντων ως αντισταθμιστικό εισόδημα.
46
Συγκεκριμένα, η ημερομηνία σύναψης του γάμου καθορίζεται αποκλειστικώς από τη βούληση των μελλοντικών συζύγων. Η απόφαση αυτή είναι απόρροια ελεύθερης επιλογής εκ μέρους του υπαλλήλου βάσει πολλαπλών εκτιμήσεων που δεν προϋποθέτουν κατ’ ανάγκην ή αποκλειστικώς τη συνεκτίμηση των περιστάσεων που συνδέονται με την άσκηση ή μη επαγγελματικής δραστηριότητας. Ως εκ τούτου, αντιθέτως προς ό,τι διατείνονται η Επιτροπή και το Συμβούλιο, το αν ο υπάλληλος αυτός ήταν εν ενεργεία ή όχι κατά τη συγκεκριμένη ημερομηνία δεν ασκεί καθοριστική επιρροή στην εκτίμηση περί παρεμφερούς χαρακτήρα των επίμαχων καταστάσεων με γνώμονα τα κριτήρια που υπομνήσθηκαν στη σκέψη 39 της παρούσας διατάξεως, ιδίως δε το κριτήριο του αντικειμένου και του σκοπού των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, όπως υπομνήσθηκαν στη σκέψη 41 της παρούσας διατάξεως. Συναφώς, η συλλογιστική του Γενικού Δικαστηρίου, η οποία υπομνήσθηκε στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας διατάξεως, στηρίζεται, κατ’ ουσίαν, στο ως άνω αντικείμενο και στον ως άνω σκοπό καθώς και στο κύριο στοιχείο που χαρακτηρίζει το δικαίωμα σύνταξης επιζώντων, το οποίο μνημονεύθηκε στη σκέψη 42 της παρούσας διατάξεως.
47
Βεβαίως, όπως προκύπτει από την ίδια σκέψη 42 της παρούσας διατάξεως, η υπηρεσιακή κατάσταση του υπαλλήλου κατά τον χρόνο σύναψης του γάμου επηρεάζει την προϋπόθεση περί ελάχιστης χρονικής διάρκειας του γάμου αυτού. Ενώ η απαιτούμενη διάρκεια είναι μόνον ένα έτος στην περίπτωση που ο γάμος συνάπτεται όταν ο υπάλληλος είναι ακόμη εν ενεργεία, η εν λόγω διάρκεια παρατείνεται στα πέντε έτη σε περίπτωση κατά την οποία ο υπάλληλος συνάπτει γάμο αφού παύσει να υπηρετεί σε θεσμικό όργανο της Ένωσης.
48
Εντούτοις, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 45 και 46 της παρούσας διατάξεως, ούτε η υπηρεσιακή κατάσταση του υπαλλήλου ούτε η ημερομηνία σύναψης του γάμου αποτελούν κρίσιμα στοιχεία κατά το στάδιο της εκτίμησης περί παρεμφερούς χαρακτήρα των υπό σύγκριση καταστάσεων, καθόσον δεν συνδέονται άμεσα με το αντικείμενο, τον σκοπό και το κύριο χαρακτηριστικό στοιχείο του δικαιώματος σύνταξης επιζώντων που προβλέπουν τα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ.
49
Για τον λόγο αυτόν πρέπει να γίνει δεκτό, κατ’ αναλογίαν, όπως έκρινε το Δικαστήριο, όσον αφορά τη σύνταξη επιζώντων που προβλέπει το άρθρο 17 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ στη σκέψη 70 της απόφασης της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής (C-460/18 P, EU:C:2019:1119), ότι η χορήγηση της σύνταξης επιζώντων εξαρτάται «μόνον», εξ ορισμού, από τη νομική φύση των δεσμών που συνέδεαν το ενδιαφερόμενο πρόσωπο με τον αποβιώσαντα υπάλληλο, και τούτο μολονότι το Δικαστήριο δέχθηκε, στη σκέψη 89 της απόφασης εκείνης, ότι και η ελάχιστη χρονική διάρκεια του γάμου αποτελεί προϋπόθεση προκειμένου ο επιζών σύζυγος να δικαιούται σύνταξη επιζώντων.
50
Συγκεκριμένα, η νομική φύση των δεσμών μεταξύ των συζύγων αποτελεί το στοιχείο που διέπει το νομικό καθεστώς των συντάξεων επιζώντων του προσωπικού της Ένωσης, καθόσον η συγκεκριμένη προϋπόθεση χορήγησης είναι κοινή για το σύνολο των συντάξεων επιζώντων τις οποίες προβλέπουν τα άρθρα 17 έως 20 και το άρθρο 27 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ. Η προϋπόθεση περί ελάχιστης χρονικής διάρκειας του γάμου έχει παρεπόμενο χαρακτήρα σε σχέση με τη νομική φύση των δεσμών μεταξύ των συζύγων, στο μέτρο που αποσκοπεί μόνο στη διευκρίνιση της διάρκειας του νομικού δεσμού η οποία απαιτείται για τη χορήγηση σύνταξης επιζώντων. Επιπλέον, η παρεπόμενη αυτή προϋπόθεση δεν προβλέπεται εκ νέου σε ορισμένες περιπτώσεις σύνταξης επιζώντων, όπως αυτές των άρθρων 19 και 27 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ.
51
Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο, στις σκέψεις 45 και 47 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ορθώς επέμεινε, στο σκεπτικό του, στη σπουδαιότητα του νομικού δεσμού μεταξύ των συζύγων ως κύριου στοιχείου που χαρακτηρίζει το καθεστώς συντάξεων επιζώντων της Ένωσης και αποφάνθηκε ότι η υπηρεσιακή κατάσταση του υπαλλήλου δεν ασκεί επιρροή επί του δεσμού αυτού.
52
Η Επιτροπή και το Συμβούλιο υποστηρίζουν, κατά δεύτερον, ότι η περίπτωση πρώην υπαλλήλου ο οποίος συνάπτει γάμο μετά την αποχώρησή του από την ενεργό υπηρεσία δεν επιτάσσει να προσφέρεται στον επιζώντα σύζυγο αντισταθμιστικό εισόδημα τόσο προδήλως όσο στην περίπτωση υπαλλήλου που συνάπτει γάμο ενώ είναι ακόμη εν ενεργεία. Αρκεί να υπομνησθεί συναφώς, όπως ορθώς επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 48 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, παραπέμποντας στη σκέψη 69 της απόφασης της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής (C‑460/18 P, EU:C:2019:1119), ότι το δικαίωμα λήψης σύνταξης επιζώντων κατά τα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ δεν υπόκειται σε προϋποθέσεις εισοδημάτων ή περιουσίας από τις οποίες συνάγεται αδυναμία του επιζώντος συζύγου να αντιμετωπίσει τις ανάγκες του και βάσει των οποίων αποδεικνύεται προγενέστερη οικονομική εξάρτησή του από τον αποβιώσαντα.
53
Η Επιτροπή υποστηρίζει, κατά τρίτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη τον σκοπό της ελάχιστης διάρκειας του γάμου που προβλέπεται στα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ο οποίος συνίσταται, όπως προκύπτει από τη σκέψη 89 της απόφασης της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής (C‑460/18 P, EU:C:2019:1119), στην αποφυγή της σύναψης κληρονομικών συμφώνων με δόλιο ή καταχρηστικό τρόπο, δεδομένου ότι ο συγκεκριμένος κίνδυνος κατάχρησης ή απάτης διαφοροποιεί, σε προσωπικό επίπεδο, τις καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των δύο προμνησθέντων άρθρων. Συναφώς, αρκεί η επισήμανση ότι το ζήτημα αυτό δεν ασκεί επιρροή στο στάδιο της εκτίμησης περί παρεμφερούς χαρακτήρα των υπό σύγκριση καταστάσεων. Πράγματι, το συγκεκριμένο επιχείρημα αφορά τη δικαιολόγηση της κατά το μάλλον ή ήττον σημαντικής χρονικής διάρκειας του γάμου, οπότε μπορεί να ληφθεί υπόψη μόνο στο στάδιο της εκτίμησης περί αναλογικού χαρακτήρα της διαπιστωθείσας διαφορετικής μεταχείρισης.
54
Όσον αφορά, επιπλέον, το επιχείρημα της Επιτροπής ότι ο μη παρεμφερής χαρακτήρας των καταστάσεων καταδεικνύεται και από το ότι, αντιθέτως προς ό,τι προβλέπει το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, η προϋπόθεση περί ελάχιστης διάρκειας του γάμου δεν λαμβάνεται πλέον υπόψη, βάσει του άρθρου 18 του εν λόγω παραρτήματος, σε περίπτωση κατά την οποία ο επιζών σύζυγος επιμελείται ή έχει επιμεληθεί των τέκνων του πρώην υπαλλήλου, το συγκεκριμένο στοιχείο δεν ασκεί επιρροή στην εκτίμηση περί παρεμφερούς χαρακτήρα των υπό σύγκριση καταστάσεων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των δύο αυτών άρθρων. Πράγματι, η προϋπόθεση περί επιμέλειας των τέκνων, η οποία προβλέπεται μόνον στο άρθρο 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, έχει, κατ’ αναλογίαν προς τα εκτιθέμενα στις σκέψεις 47 και 49 της παρούσας διατάξεως, τον ίδιο παρεπόμενο χαρακτήρα με την προϋπόθεση περί ελάχιστης διάρκειας του γάμου, την οποία και αντικαθιστά. Επομένως, δεν συνδέεται άμεσα με το αντικείμενο, τον σκοπό και το κύριο χαρακτηριστικό στοιχείο του δικαιώματος λήψης σύνταξης επιζώντων κατά τα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος αυτού.
55
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν η Επιτροπή και το Συμβούλιο, τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε το Γενικό Δικαστήριο, στις σκέψεις 49 και 50 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, δεν ενέχουν πλάνη περί το δίκαιο.
56
Ως εκ τούτου, πρέπει να απορριφθούν ως αβάσιμα το τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως και ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C-341/21 P, καθώς και ο πρώτος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C-357/21 P.
Επί των δύο πρώτων σκελών του πρώτου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C‑341/21 P και επί του δεύτερου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C-357/21 P
– Επιχειρήματα των διαδίκων
57
Με τους ως άνω λόγους αναιρέσεως, η Επιτροπή και το Συμβούλιο προσάπτουν, κατ’ ουσίαν, στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε, με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, σε πλάνη περί το δίκαιο όσον αφορά την έκταση του δικαστικού ελέγχου.
58
Τα δύο αυτά θεσμικά όργανα υποστηρίζουν ότι, στη δεύτερη περίοδο της σκέψης 42 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε νομολογία της Ένωσης που διαμορφώθηκε στο ριζικά διαφορετικό πλαίσιο των επιλογών πολιτικής προσωπικού σε περιπτώσεις κατά τις οποίες ο νομοθέτης έχει στη διάθεσή του περισσότερες δυνατότητες επιλογής. Ως εκ τούτου, κακώς το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε, ιδίως στη σκέψη 78 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η επιλογή του νομοθέτη της Ένωσης σχετικά με την ελάχιστη διάρκεια του γάμου κατά το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ είναι απλώς «μη εύλογη». Ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο προέβη σε έλεγχο ο οποίος βαίνει πέραν του «προδήλως μη προσήκοντος ή απρόσφορου» χαρακτήρα του επίμαχης διάταξης σε σχέση με τον επιδιωκόμενο από τα αρμόδια θεσμικά όργανα σκοπό, ήτοι, εν προκειμένω, την πρόληψη της κατάχρησης δικαιώματος και της απάτης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο υποκατέστησε την εκτίμηση του νομοθέτη της Ένωσης με τη δική του και, ως εκ τούτου, υπερέβη τα όρια του ελέγχου νομιμότητας.
59
Η Επιτροπή υποστηρίζει επίσης ότι το Γενικό Δικαστήριο, μολονότι επισήμανε ότι στηρίζει την εκτίμησή του περί της νομιμότητας του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII στα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη, απέκλινε από τη νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία η εκτίμηση της νομιμότητας πράξης της Ένωσης με γνώμονα τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να στηρίζεται σε επιχειρήματα αντλούμενα από τις συνέπειες της πράξης αυτής σε συγκεκριμένη περίπτωση. Συγκεκριμένα, το Γενικό Δικαστήριο άντλησε επιχείρημα από την ιδιαιτερότητα των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση περίπτωσης, στη σκέψη 72 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, προκειμένου να κρίνει ότι το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ στερείται νομιμότητας.
– Εκτίμηση του Δικαστηρίου
60
Επισημαίνεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε, στις σκέψεις 40 έως 42 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, τις απαιτήσεις που μνημονεύονται στο άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη και την εφαρμοστέα νομολογία για τον έλεγχο της αναλογικότητας σε περίπτωση διαφορετικής μεταχείρισης. Εν συνεχεία έκρινε, στη σκέψη 43 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι, αν οι καταστάσεις που διαλαμβάνονται αντιστοίχως στα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ ήταν παρεμφερείς, τότε θα έπρεπε να ελεγχθεί αν ήταν εύλογο να κρίνει ο νομοθέτης της Ένωσης ότι η θεσπισθείσα διαφορετική μεταχείριση μπορεί να είναι πρόσφορη και αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού γενικού συμφέροντος που επιδιώκεται με την προβλεπόμενη στο άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ προϋπόθεση περί ελάχιστης διάρκειας γάμου. Αφού αποφάνθηκε ότι οι καταστάσεις ήταν παρεμφερείς, το Γενικό Δικαστήριο προέβη στην ανάλυση αυτή αρχής γενομένης από τη σκέψη 58 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
61
Όπως, όμως, υποστηρίζουν η Επιτροπή και το Συμβούλιο, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, όταν πρόκειται για κανόνες του ΚΥΚ όπως οι επίμαχοι στη συγκεκριμένη περίπτωση και λαμβανομένης υπόψη της ευρείας εξουσίας εκτίμησης που διαθέτει ο νομοθέτης της Ένωσης συναφώς, η αρχή της ίσης μεταχείρισης, όπως κατοχυρώνεται με το άρθρο 20 του Χάρτη, παραβιάζεται μόνον όταν ο νομοθέτης προβαίνει σε αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη διαφοροποίηση σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκει η επίμαχη ρύθμιση (απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ., C-116/21 P έως C‑118/21 P, C-138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557, σκέψη 127 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
62
Η νομολογία αυτή έχει εφαρμογή στο πλαίσιο του ελέγχου της επιβαλλόμενης από το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη απαίτησης περί αναλογικότητας (απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ., C-116/21 P έως C‑118/21 P, C-138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557, σκέψη 128).
63
Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 43 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι έπρεπε να ελεγχθεί αν ήταν εύλογο να κρίνει ο νομοθέτης της Ένωσης ότι η θεσπισθείσα διαφορετική μεταχείριση μπορεί να είναι πρόσφορη και αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού γενικού συμφέροντος που επιδιώκεται με την προβλεπόμενη στο άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ προϋπόθεση περί ελάχιστης διάρκειας του γάμου.
64
Κατά τη νομολογία που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 61 και 62 της παρούσας διατάξεως, το Γενικό Δικαστήριο όφειλε, όμως, να περιορισθεί στον έλεγχο του ζητήματος αν η διαφοροποίηση την οποία προβλέπει η συγκεκριμένη διάταξη, σε συνδυασμό με το άρθρο 18 του εν λόγω παραρτήματος, ήταν αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό γενικού συμφέροντος. Προβαίνοντας σε μη προσήκουσα εξέταση της απαίτησης περί αναλογικότητας, το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τα όρια του δικαστικού ελέγχου που διενήργησε και υπέπεσε, ως εκ τούτου, σε πλάνη περί το δίκαιο. Πράγματι, εάν δεν υπέπιπτε στη συγκεκριμένη πλάνη, το Γενικό Δικαστήριο θα είχε προκρίνει διαφορετικό σκεπτικό και θα κατέληγε ενδεχομένως σε συμπεράσματα διαφορετικά από εκείνα στα οποία κατέληξε στις σκέψεις 78, 79 και 81 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
65
Η ως άνω υπέρβαση των ορίων του δικαστικού ελέγχου αντανακλάται επίσης στη σκέψη 63 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Πράγματι, το Γενικό Δικαστήριο επέλεξε να εξετάσει, στη συγκεκριμένη σκέψη, αν η προϋπόθεση περί πενταετούς ελάχιστης διάρκειας γάμου την οποία προβλέπει το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, θεωρούμενη αυτοτελώς και ανεξαρτήτως της προϋπόθεσης περί ενιαύσιας χρονικής διάρκειας κατά το άρθρο 18 του ίδιου παραρτήματος, ήταν, στο πλαίσιο του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας, υπό την έννοια ότι δεν έβαινε προδήλως πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη του σκοπού που επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης. Όπως, όμως, προκύπτει από τη σκέψη 62 της παρούσας διατάξεως, ακόμη και στο πλαίσιο της συγκεκριμένης διάταξης του Χάρτη, το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να περιορισθεί στον έλεγχο του ζητήματος αν η διαπιστωθείσα εν προκειμένω διαφοροποίηση, ήτοι το γεγονός ότι η προϋπόθεση περί ελάχιστης χρονικής διάρκειας του γάμου είναι στις περιπτώσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ πενταπλάσια της προβλεπόμενης για τις περιπτώσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 18 του εν λόγω παραρτήματος, παρά το γεγονός ότι όλες οι καταστάσεις αυτές είναι παρεμφερείς, έπρεπε να θεωρηθεί ως αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη υπό το πρίσμα του κοινού για αμφότερες τις ως άνω διατάξεις σκοπού τον οποίο επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης.
66
Υπό τις συνθήκες αυτές και χωρίς να απαιτείται εξέταση των λοιπών επιχειρημάτων που προέβαλαν η Επιτροπή και το Συμβούλιο, πρέπει να γίνουν δεκτά το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως στην υπόθεση C-341/21 P και ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C-357/21 P.
67
Ως εκ τούτου, πρέπει, χωρίς να απαιτείται να εξετασθούν το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως και ο τρίτος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C‑341/21 P καθώς και ο τρίτος λόγος αναιρέσεως στην υπόθεση C-357/21 P, να γίνουν δεκτές οι αιτήσεις αναιρέσεως και να αναιρεθεί η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
Επί της προσφυγής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου
68
Κατά το άρθρο 61, πρώτο εδάφιο, δεύτερη περίοδος, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Δικαστήριο δύναται, σε περίπτωση αναιρέσεως της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου, να αποφανθεί το ίδιο οριστικά επί της διαφοράς, εφόσον είναι ώριμη προς εκδίκαση.
69
Εν προκειμένω, λαμβανομένου υπόψη ιδίως του ότι η προσφυγή ακυρώσεως στην υπόθεση T-374/20 στηρίζεται σε λόγους οι οποίοι αποτέλεσαν το αντικείμενο κατ’ αντιμωλία συζητήσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και των οποίων η εξέταση δεν απαιτεί τη λήψη περαιτέρω μέτρων οργανώσεως της διαδικασίας ή διεξαγωγής αποδείξεων ως προς τη δικογραφία, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η προσφυγή αυτή είναι ώριμη προς εκδίκαση και ότι το Δικαστήριο πρέπει να αποφανθεί οριστικά επ’ αυτής.
70
Προς στήριξη της προσφυγής της ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, η KM προέβαλε δύο λόγους ακυρώσεως οι οποίοι αφορούσαν έλλειψη νομιμότητας, πρώτον, του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ και, δεύτερον, του άρθρου 20 του εν λόγω παραρτήματος.
Επί του πρώτου λόγου ακυρώσεως που αφορά έλλειψη νομιμότητας του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ
71
Με τον πρώτο λόγο ακυρώσεως, η KM προβάλλει, κατ’ ουσίαν, παραβίαση των αρχών της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω γενετήσιου προσανατολισμού υποστηρίζοντας ότι, εάν ο αποβιώσας σύζυγός της και η ίδια ήταν ομόφυλο ζεύγος στο οποίο δεν θα είχε επιτραπεί η σύναψη γάμου και δεδομένου ότι το σύμφωνο συμβίωσής τους, το οποίο περιβλήθηκε τον συμβολαιογραφικό τύπο και καταχωρίστηκε εν συνεχεία ως δήλωση νόμιμης συμβίωσης, συνήφθη πριν από την αποχώρηση του συζύγου της από την ενεργό υπηρεσία και περισσότερο από ένα έτος πριν από τον θάνατό του, η KM θα μπορούσε να λάβει σύνταξη επιζώντων βάσει των διατάξεων του άρθρου 1 του παραρτήματος VII του ΚΥΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ. Κατά την KM, συνιστά, επομένως, δυσμενή διάκριση να απαιτείται από τα ετερόφυλα ζεύγη να συνάπτουν γάμο ενώ για τα ομόφυλα ζεύγη αρκεί ένα είδος δηλωμένης διαρκούς συμβίωσης για τη θεμελίωση του δικαιώματος σύνταξης επιζώντων.
72
Η Επιτροπή, υποστηριζόμενη από το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, αντικρούει την ως άνω επιχειρηματολογία.
73
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η αρχή της ίσης μεταχείρισης αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη, η δε αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων, κατά το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη, αποτελεί ιδιαίτερη έκφανσή της. Οι δύο αυτές αρχές υπενθυμίζονται επίσης στο άρθρο 1δ του ΚΥΚ (απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ., C-116/21 P έως C-118/21 P, C-138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557, σκέψη 140 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
74
Όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 38 της παρούσας διατάξεως, η γενική αρχή της ίσης μεταχείρισης επιβάλλει στον νομοθέτη της Ένωσης, σύμφωνα με τις απαιτήσεις του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικά παρεμφερείς καταστάσεις ούτε να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο διαφορετικές μεταξύ τους καταστάσεις, εκτός αν η διαφορετική αυτή αντιμετώπιση δικαιολογείται αντικειμενικώς. Διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται εφόσον στηρίζεται σε αντικειμενικό και εύλογο κριτήριο, δηλαδή εφόσον σχετίζεται με τον νομίμως επιδιωκόμενο από την επίμαχη νομοθεσία σκοπό, η δε διαφορά αυτή έχει αναλογικό χαρακτήρα προς τον σκοπό που επιδιώκεται σχετικώς (απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ., C-116/21 P έως C-118/21 P, C-138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557, σκέψη 142 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
75
Όπως προεκτέθηκε στη σκέψη 39 της παρούσας διατάξεως, η απαίτηση να είναι οι καταστάσεις παρεμφερείς προκειμένου να διαπιστωθεί παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα του συνόλου των στοιχείων που τις χαρακτηρίζουν, ιδίως δε υπό το πρίσμα του αντικειμένου και του σκοπού της πράξης που εισάγει την επίμαχη διάκριση, εξυπακουομένου ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη προς τούτο οι αρχές και οι σκοποί του τομέα στον οποίο εμπίπτει η πράξη αυτή. Εφόσον οι καταστάσεις δεν είναι παρεμφερείς, η διαφορετική μεταχείριση των οικείων καταστάσεων δεν παραβιάζει την αρχή της ισότητας έναντι του νόμου που κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη.
76
Προκειμένου να εξακριβωθεί αν, όπως υποστηρίζει η KM, το άρθρο 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 1δ, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του ΚΥΚ και το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του παραρτήματος VII του ΚΥΚ, εισάγει δυσμενή διάκριση και, ως εκ τούτου, στερείται νομιμότητας διότι στο πεδίο εφαρμογής του εμπίπτουν ορισμένα μόνον ζεύγη που δεν έχουν συνάψει γάμο, πρέπει να εξεταστεί προηγουμένως αν οι συγκεκριμένες κατηγορίες ζευγών βρίσκονται σε παρεμφερή κατάσταση.
77
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά το γράμμα του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, στο πεδίο εφαρμογής του εμπίπτουν, κατ’ αρχήν, μόνον τα ζεύγη που έχουν συνάψει γάμο, διευκρινιζομένου ότι τόσο οι σύζυγοι διαφορετικού φύλου όσο και οι σύζυγοι του ιδίου φύλου μπορούν να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της συγκεκριμένης διάταξης ανάλογα με τη ρύθμιση του δικαίου των κρατών μελών.
78
Εντούτοις, με το άρθρο 1δ, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του ΚΥΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του παραρτήματος VII του ΚΥΚ, ο νομοθέτης της Ένωσης έχει ρητώς επεκτείνει την εφαρμογή των διατάξεων του ΚΥΚ που αφορούν τους εγγάμους, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, στα πρόσωπα που συνδέονται με μη έγγαμη σχέση συμβίωσης (πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής, C-460/18 P, EU:C:2019:1119, σκέψη 74).
79
Συγκεκριμένα, κατά το άρθρο 1δ, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του ΚΥΚ, για τους σκοπούς του ΚΥΚ, οι καταχωρισμένες μη έγγαμες σχέσεις συμβίωσης αντιμετωπίζονται όπως και ο γάμος, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται όλοι οι όροι που απαριθμούνται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του παραρτήματος VII του ΚΥΚ, οι οποίοι είναι, ειδικότερα, η προσκόμιση από το ενδιαφερόμενο ζεύγος επίσημου εγγράφου, αναγνωριζόμενου ως τέτοιου από κράτος μέλος ή από οποιαδήποτε αρμόδια αρχή κράτους μέλους, το οποίο πιστοποιεί το καθεστώς τους ως συντρόφων μη έγγαμης σχέσης συμβίωσης, και η αδυναμία του ζεύγους να συνάψει νομίμως γάμο σε κράτος μέλος.
80
Ως εκ τούτου, στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ερμηνευόμενου σε συνδυασμό με τις διατάξεις που μνημονεύθηκαν στην προηγούμενη σκέψη, εμπίπτουν όχι μόνον τα έγγαμα ζεύγη, αλλά και τα ζεύγη που έχουν συνάψει καταχωρισμένη μη έγγαμη σχέση συμβίωσης, όταν δεν έχουν δικαίωμα νόμιμης σύναψης γάμου. Αντιθέτως, δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του επίμαχου άρθρου 18 τα ζεύγη που έχουν συνάψει τέτοια μη έγγαμη σχέση συμβίωσης, όταν, όπως στην περίπτωση της KM και του συζύγου της, προτού συνάψουν γάμο, τα εν λόγω ζεύγη δεν στερούνται της δυνατότητας νόμιμης σύναψης γάμου στο κράτος μέλος στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγονται.
81
Διαπιστώνεται, επομένως, ότι η μεταχείριση των ζευγών που έχουν συνάψει καταχωρισμένη μη έγγαμη σχέση συμβίωσης είναι διαφορετική στο πλαίσιο του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ανάλογα με το αν έχουν ή όχι τη δυνατότητα να συνάψουν νομίμως γάμο στο κράτος μέλος στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγονται. Η συγκεκριμένη δυνατότητα σύναψης γάμου είναι το κριτήριο που προέκρινε ο νομοθέτης της Ένωσης για τη διαφοροποίηση των δύο καταστάσεων. Όπως, κατ’ ουσίαν, επισημαίνει η KM, το εν λόγω κριτήριο βασίζεται εμμέσως στον γενετήσιο προσανατολισμό κατά την έννοια του άρθρου 21, παράγραφος 1, του Χάρτη και του άρθρου 1δ, παράγραφος 1, του ΚΥΚ, διότι τα ετερόφυλα ζεύγη δεν στερούνται της δυνατότητας σύναψης γάμου σε οποιοδήποτε κράτος μέλος της Ένωσης, αντιθέτως προς τα ομόφυλα ζεύγη τα οποία εξακολουθούν να μην μπορούν να συνάψουν γάμο σε ορισμένα κράτη μέλη.
82
Εντούτοις, οι ως άνω καταστάσεις δεν μπορούν να θεωρηθούν παρεμφερείς.
83
Συγκεκριμένα, σκοπός του άρθρου 1δ, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του ΚΥΚ και του άρθρου 1, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του παραρτήματος VII του ΚΥΚ είναι να εξομοιωθούν οι καταχωρισμένες μη έγγαμες σχέσεις συμβίωσης με τον γάμο ώστε τα πρόσωπα που δεν μπορούν να συνάψουν νομίμως γάμο στο κράτος μέλος στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγονται να επωφελούνται των διατάξεων του ΚΥΚ που αφορούν τα έγγαμα πρόσωπα (πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής, C-460/18 P, EU:C:2019:1119, σκέψεις 74 έως 76). Η εν λόγω εξομοίωση εντάσσεται στον θεμελιώδη σκοπό του ΚΥΚ, ο οποίος υπενθυμίζεται στην κεφαλαιώδους σημασίας διάταξη του άρθρου του 1δ, και ο οποίος συνίσταται στη διασφάλιση της αρχής της ίσης μεταχείρισης και, ιδίως, στην αποφυγή κάθε διάκρισης λόγω του γενετήσιου προσανατολισμού των προσώπων. Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης έκρινε αναγκαίο, στο πλαίσιο της επίτευξης του εν λόγω σκοπού, να παράσχει τη δυνατότητα, στα πρόσωπα τα οποία, μολονότι στερούνται της δυνατότητας σύναψης γάμου σε κράτος μέλος, επέλεξαν μια ένωση η οποία προσεγγίζει όσο το δυνατόν περισσότερο τον γάμο, να επωφελούνται των διατάξεων του ΚΥΚ που αφορούν τα έγγαμα πρόσωπα.
84
Αντιθέτως, τέτοια εξομοίωση και τέτοιου είδους προστασία ουδόλως επιβάλλονται σε περίπτωση που ζεύγος το οποίο έχει συνάψει καταχωρισμένη μη έγγαμη σχέση συμβίωσης δεν στερείται τη δυνατότητα σύναψης γάμου και, ως εκ τούτου, τη δυνατότητα να επωφεληθεί των διατάξεων του ΚΥΚ που αφορούν τα έγγαμα πρόσωπα. Συγκεκριμένα, όπως επισήμανε η Επιτροπή με το υπόμνημα αντικρούσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, σε μια τέτοια περίπτωση, η επιλογή σύναψης καταχωρισμένης μη έγγαμης σχέσης συμβίωσης αντί γάμου είναι αποτέλεσμα συνειδητής απόφασης των δύο συντρόφων όσον αφορά τις έννομες συνέπειες που συνδέονται με τη συγκεκριμένη επιλογή και, επομένως, όταν ένα ζεύγος δεν επιλέγει να συνάψει γάμο, καίτοι η δυνατότητα αυτή παρέχεται από το εθνικό δίκαιο, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι βρίσκεται σε παρεμφερή κατάσταση με εκείνη ζευγών που επέλεξαν να συνάψουν γάμο ή που δεν έχουν τη δυνατότητα να συνάψουν νομίμως γάμο.
85
Επομένως, κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας που υπομνήσθηκε στη σκέψη 75 της παρούσας διατάξεως, διαπιστώνεται ότι, λαμβανομένων υπόψη του κύριου χαρακτηριστικού στοιχείου που έγκειται στη δυνατότητα ή μη σύναψης γάμου, του αντικειμένου και του σκοπού που επιδιώκει η επίμαχη διαφοροποίηση που εκτέθηκαν στη σκέψη 83 της παρούσας διατάξεως, καθώς και του κεφαλαιώδους σημασίας σκοπού του ΚΥΚ να διασφαλίζει τις αρχές της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω γενετήσιου προσανατολισμού, ένα ζεύγος το οποίο έχει συνάψει καταχωρισμένη μη έγγαμη σχέση συμβίωσης, όπως η KM και ο σύζυγός της πριν από τον γάμο τους, χωρίς να στερείται τη δυνατότητα σύναψης γάμου στο κράτος μέλος στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγεται, δεν βρίσκεται σε κατάσταση παρεμφερή με εκείνη ζεύγους το οποίο συνήψε καταχωρισμένη μη έγγαμη σχέση συμβίωσης, αλλά στερείται τη δυνατότητα σύναψης γάμου.
86
Υπό τις συνθήκες αυτές, ο πρώτος λόγος ακυρώσεως που αφορά έλλειψη νομιμότητας του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ πρέπει να απορριφθεί.
Επί του δεύτερου λόγου ακυρώσεως που αφορά έλλειψη νομιμότητας του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ
87
Με τον δεύτερο λόγο ακυρώσεως, η KM υποστηρίζει ότι το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ παραβιάζει τις αρχές της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω φύλου διότι, επιβάλλοντας την προϋπόθεση πενταετούς ελάχιστης χρονικής διάρκειας του γάμου, ενώ το άρθρο 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ προβλέπει απλώς χρονική διάρκεια ενός έτους, της στερεί αδικαιολόγητα τη δυνατότητα να λάβει σύνταξη επιζώντων.
88
Η Επιτροπή, υποστηριζόμενη από το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, αντικρούει την ως άνω επιχειρηματολογία.
89
Υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, κάθε περιορισμός στην άσκηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών που αναγνωρίζονται σε αυτόν πρέπει να προβλέπεται από τον νόμο και να σέβεται το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων και ελευθεριών. Προκειμένου να τηρείται η αρχή της αναλογικότητας, οι περιορισμοί επιτρέπονται μόνον εφόσον είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πράγματι σε σκοπούς γενικού συμφέροντος τους οποίους αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και των ελευθεριών των τρίτων.
90
Εξάλλου, όπως προεκτέθηκε στις σκέψεις 73 έως 75 της παρούσας διατάξεως, η αρχή της ίσης μεταχείρισης αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη, η δε αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων, κατά το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη, αποτελεί ιδιαίτερη έκφανσή της, πρόκειται δε περί αρχών οι οποίες υπενθυμίζονται αμφότερες στο άρθρο 1δ του ΚΥΚ.
91
Τέλος, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου που υπομνήσθηκε στη σκέψη 61 της παρούσας διατάξεως, όταν πρόκειται για κανόνες του ΚΥΚ όπως οι επίμαχοι στη συγκεκριμένη περίπτωση και λαμβανομένης υπόψη της ευρείας εξουσίας εκτίμησης που διαθέτει ο νομοθέτης της Ένωσης συναφώς, η αρχή της ίσης μεταχείρισης παραβιάζεται μόνον όταν ο νομοθέτης προβαίνει σε αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη διαφοροποίηση σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκει η επίμαχη ρύθμιση.
92
Η ένσταση ελλείψεως νομιμότητας του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, την οποία προέβαλε η KM, σε σχέση με τις αρχές της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω ηλικίας, οι οποίες κατοχυρώνονται στο άρθρο 20 και στο άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη, αντιστοίχως, και υπενθυμίζονται στο άρθρο 1δ του ΚΥΚ, πρέπει να εξετασθεί με γνώμονα την ανωτέρω νομολογία και τις απαιτήσεις του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
93
Όσον αφορά, κατά πρώτον, τον παρεμφερή χαρακτήρα των καταστάσεων που διαλαμβάνονται στα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, πρέπει να γίνει δεκτό, για τους λόγους που εκτίθενται στις σκέψεις 41 έως 56 της παρούσας διατάξεως, ότι οι καταστάσεις αυτές είναι παρεμφερείς.
94
Κατά δεύτερον, διαπιστώνεται ότι ο νομοθέτης της Ένωσης, προβλέποντας στις εν λόγω διατάξεις του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ διαφορετική ελάχιστη διάρκεια του γάμου, αντιμετώπισε παρεμφερείς καταστάσεις με διαφορετικό τρόπο.
95
Επιπλέον, επισημαίνεται ότι η εν λόγω διαφορετική μεταχείριση βασίζεται εμμέσως στην ηλικία.
96
Πράγματι, αφενός μεν, οι καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ διαφέρουν ως προς την ημερομηνία σύναψης του γάμου σε σχέση με την αποχώρηση του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία, όπως αυτή προκύπτει από το άρθρο 47 του ΚΥΚ, αφετέρου δε, η αποχώρηση από την ενεργό υπηρεσία επέρχεται, κατά κανόνα, με τη συνταξιοδότηση, κατά την έννοια του άρθρου 52 του ΚΥΚ. Λαμβανομένου, όμως, υπόψη του γεγονότος ότι το εν λόγω άρθρο 52, θεωρούμενο κατά την πλέον ευρεία εφαρμογή του, προβλέπει ότι η συνταξιοδότηση των υπαλλήλων που λαμβάνουν σύνταξη γήρατος, κατά την έννοια του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, μπορεί να πραγματοποιηθεί μεταξύ των ηλικιών των 58 και 70 ετών, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι οι πρώην υπάλληλοι τους οποίους αφορά το εν λόγω άρθρο 20 έχουν κατά κανόνα συνάψει γάμο σε πιο προχωρημένη ηλικία από ό,τι οι πρώην υπάλληλοι που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ (πρβλ. απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ., C-116/21 P έως C-118/21 P, C‑138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557, σκέψη 174).
97
Ως εκ τούτου, το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 18 του εν λόγω παραρτήματος, εισάγει επίσης διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη εμμέσως στην ηλικία του υπαλλήλου, διευκρινιζομένου ότι το γεγονός ότι υπάλληλοι μπορούν, δυνάμει του άρθρου 52 του ΚΥΚ, να συνταξιοδοτηθούν και να λάβουν σύνταξη γήρατος με διαφορά ηλικίας 12 ετών στις πλέον ακραίες περιπτώσεις δεν αρκεί για να μη γίνει δεκτό ότι η διαφορετική αυτή μεταχείριση στηρίζεται σαφώς στην ηλικία (απόφαση της 14ης Ιουλίου 2022, Επιτροπή κατά VW κ.λπ., C-116/21 P έως C-118/21 P, C‑138/21 P και C-139/21 P, EU:C:2022:557, σκέψη 175 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
98
Κατά τρίτον, πρέπει να εξεταστεί αν η διαφορετική μεταχείριση που διαπιστώθηκε στις σκέψεις 94 έως 97 της παρούσας διατάξεως είναι σύμφωνη με το άρθρο 20 και το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη καθόσον πληροί τα κριτήρια που προβλέπονται στο άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη και τα οποία υπομνήσθηκαν στη σκέψη 89 της παρούσας διατάξεως.
99
Πρώτον, δεν αμφισβητείται ότι η επίμαχη διαφορετική μεταχείριση προβλέπεται από τον νόμο, κατά την έννοια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, δεδομένου ότι απορρέει από το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, σε συνδυασμό με το άρθρο 18 του εν λόγω παραρτήματος. Οι προμνησθείσες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης προβλέπουν προϋποθέσεις περί ελάχιστης διάρκειας του γάμου οι οποίες καθορίζονται επακριβώς με αριθμητικά στοιχεία και οι οποίες ορίζουν το εύρος του περιορισμού της άσκησης του δικαιώματος στην ίση μεταχείριση και στην απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ηλικίας (βλ., όσον αφορά το περιεχόμενο της απαίτησης να προβλέπεται από τον νόμο κάθε περιορισμός στην άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, απόφαση της 26ης Απριλίου 2022, Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου, C-401/19, EU:C:2022:297, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
100
Δεύτερον, ο περιορισμός που συνεπάγεται για το καθεστώς των συντάξεων επιζώντων η επίμαχη διαφορετική μεταχείριση σέβεται το βασικό περιεχόμενο της αρχής της ίσης μεταχείρισης και της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων, σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Πράγματι, ο περιορισμός αυτός δεν αναιρεί τις συγκεκριμένες αρχές αυτές καθεαυτές, στο μέτρο που αφορά μόνον το περιορισμένο ζήτημα της ελάχιστης χρονικής διάρκειας του γάμου την οποία πρέπει να πληρούν οι επιζώντες σύζυγοι αποβιωσάντων υπαλλήλων ή πρώην υπαλλήλων προκειμένου να λάβουν σύνταξη επιζώντων, χωρίς οι εν λόγω σύζυγοι να στερούνται της δυνατότητας να λάβουν τέτοια σύνταξη σε καθεμία από τις περιπτώσεις τις οποίες αφορούν τα άρθρα 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ.
101
Τρίτον, ο εν λόγω περιορισμός ανταποκρίνεται σε σκοπό γενικού συμφέροντος, κατά την έννοια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, ήτοι στην αποτροπή της κατάχρησης δικαιώματος και της απάτης, δεδομένου ότι η απαγόρευσή τους συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης της οποίας ο σεβασμός επιβάλλεται στους πολίτες (πρβλ. απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2018, Altun κ.λπ., C-359/16, EU:C:2018:63, σκέψη 49). Πράγματι, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η προϋπόθεση να έχει διαρκέσει ο γάμος τουλάχιστον ένα ορισμένο χρονικό διάστημα προκειμένου ο επιζών σύζυγος να δικαιούται σύνταξη επιζώντων αποσκοπεί στο να διασφαλίζεται το υπαρκτό και η σταθερότητα των σχέσεων μεταξύ των ενδιαφερομένων προσώπων (πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής, C-460/18 P, EU:C:2019:1119, σκέψη 89). Πρόκειται για ομοιόμορφο κριτήριο, το οποίο εφαρμόζεται αδιακρίτως στο σύνολο των επιζώντων συζύγων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 18 και 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ και το οποίο δεν αποβλέπει στο να τεκμαίρεται η ύπαρξη κατάχρησης ή απάτης εκ μέρους των επιζώντων συζύγων, αλλά στην πρόληψη της τέλεσης τέτοιων καταχρήσεων ή απάτης.
102
Όσον αφορά, τέταρτον, τον έλεγχο της αναλογικότητας, πρέπει, στο πλαίσιο του ελέγχου νομιμότητας διάταξης του δικαίου της Ένωσης υπό το πρίσμα της αρχής της ίσης μεταχείρισης και λόγω της ευρείας εξουσίας εκτίμησης που διαθέτει ο νομοθέτης της Ένωσης στον τομέα των κανόνων του ΚΥΚ, να ελεγχθεί, όπως υπομνήσθηκε στις σκέψεις 61 και 91 της παρούσας διατάξεως, αν, επιβάλλοντας υποχρέωση περί πενταετούς ελάχιστης διάρκειας γάμου στους επιζώντες συζύγους που είχαν συνάψει γάμο με υπάλληλο κατόπιν της αποχώρησής του από την ενεργό υπηρεσία, ενώ η ελάχιστη αυτή διάρκεια είναι, βάσει του άρθρου 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, μόλις ένα έτος στην περίπτωση γάμου συναφθέντος με εν ενεργεία υπάλληλο, το άρθρο 20 του εν λόγω παραρτήματος προβλέπει αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη διαφορετική μεταχείριση σε σχέση με τον υπομνησθέντα στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας διατάξεως σκοπό γενικού συμφέροντος.
103
Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η προϋπόθεση περί ελάχιστης διάρκειας ενός έτους την οποία προβλέπει το άρθρο 17 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ δεν είναι ούτε αυθαίρετη ούτε προδήλως απρόσφορη σε σχέση με τον σκοπό αυτόν, ανάλυση η οποία ισχύει mutatis mutandis και για την προϋπόθεση περί ελάχιστης διάρκειας ενός έτους η οποία προβλέπεται στο άρθρο 18 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής, C-460/18 P, EU:C:2019:1119, σκέψη 90).
104
Όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν η Επιτροπή με τα υπομνήματά της, υποστηριζόμενη από το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο, δεν προκύπτει να είναι ούτε αυθαίρετο ούτε προδήλως απρόσφορο να απαιτείται, κατά το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ, ελάχιστη διάρκεια του γάμου μεγαλύτερη από την προβλεπόμενη στο άρθρο 18 του παραρτήματος αυτού. Πράγματι, στην περίπτωση την οποία αφορά το εν λόγω άρθρο 20 και η οποία χαρακτηρίζεται από το ότι ο γάμος συνάπτεται κατόπιν της αποχώρησης του υπαλλήλου από την ενεργό υπηρεσία, το κίνητρο για κατάχρηση ή για απάτη μπορεί να ενισχύεται από τη μεγαλύτερη προβλεψιμότητα και χρονική εγγύτητα του θανάτου του υπαλλήλου, δεδομένου ότι, όπως εν προκειμένω, η αποχώρηση αυτή επέρχεται με τη συνταξιοδότηση, κατά την έννοια του άρθρου 52 του ΚΥΚ.
105
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, καθορίζοντας με το άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ πενταετή ελάχιστη διάρκεια του γάμου προκειμένου να αποτρέψει τις περιπτώσεις κατάχρησης και απάτης, ενώ η διάρκεια αυτή είναι μόλις ενός έτους στις περιπτώσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 18 του εν λόγω παραρτήματος, ο νομοθέτης της Ένωσης, στο πλαίσιο της ευρείας εξουσίας εκτίμησης που διαθέτει, δεν προέβη σε αυθαίρετη ή προδήλως απρόσφορη διαφοροποίηση ως προς τη μεταχείριση.
106
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ διαφορετική μεταχείριση είναι σύμφωνη με το άρθρο 20 και το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη.
107
Ως εκ τούτου, πρέπει να απορριφθούν ο δεύτερος λόγος ακυρώσεως που αφορά έλλειψη νομιμότητας του άρθρου 20 του παραρτήματος VIII του ΚΥΚ σε σχέση με τις αρχές της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω ηλικίας και, επομένως, η προσφυγή της KM.
Επί των δικαστικών εξόδων
108
Δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, όταν η αίτηση αναιρέσεως γίνεται δεκτή και το Δικαστήριο κρίνει το ίδιο οριστικά τη διαφορά, αυτό αποφαίνεται και επί των δικαστικών εξόδων.
109
Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο εφαρμόζεται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου.
110
Δεδομένου ότι η KM ηττήθηκε, καθόσον οι αιτήσεις αναιρέσεως έγιναν δεκτές, η δε Επιτροπή και το Συμβούλιο, αντιστοίχως, ζήτησαν την καταδίκη της στα δικαστικά έξοδα, η KM πρέπει να φέρει τα δικαστικά έξοδά της και να καταδικαστεί στα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν τα δύο εν λόγω θεσμικά όργανα τόσο πρωτοδίκως όσο και κατ’ αναίρεση.
111
Μολονότι δεν έλαβε μέρος στην αναιρετική διαδικασία, το Κοινοβούλιο παρενέβη πρωτοδίκως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. Μετά την αναίρεση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και την εξέταση της υπόθεσης T-374/20 με την παρούσα διάταξη, το Δικαστήριο πρέπει να αποφανθεί εκ νέου επί των δικαστικών εξόδων στα οποία το εν λόγω θεσμικό όργανο υποβλήθηκε πρωτοδίκως, βάσει των διατάξεων του άρθρου 137 σε συνδυασμό με το άρθρο 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας.
112
Συναφώς, κατά το άρθρο 140, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, τα κράτη μέλη και τα θεσμικά όργανα που παρενέβησαν στην ένδικη διαδικασία φέρουν τα δικαστικά τους έξοδα. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Κοινοβούλιο φέρει τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε πρωτοδίκως.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) διατάσσει:
1)
Αναιρεί την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 24ης Μαρτίου 2021, KM κατά Επιτροπής (T-374/20, μη δημοσιευθείσα, EU:T:2021:162).
2)
Απορρίπτει την προσφυγή της KM στην υπόθεση T-374/20.
3)
Η KM φέρει, πέραν των δικαστικών εξόδων της, και τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης τόσο στην υπόθεση T-374/20 όσο και στις υποθέσεις C-341/21 P και C-357/21 P.
4)
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο φέρει τα δικαστικά έξοδα στα οποία υποβλήθηκε στην υπόθεση T-374/20.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.