Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 2ας Οκτωβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑446/24
Freie Hansestadt Bremen
κατά
DT
[αίτηση του Oberverwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (διοικητικού εφετείου του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης, Γερμανία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Μεταναστευτική πολιτική – Οδηγία 2008/115/ΕΚ – Κοινοί κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χώρων – Άρθρο 3, σημείο 6, και άρθρο 11, παράγραφος 2 – Εθνική ρύθμιση που επιβάλλει, κατ’ αρχήν, απαγόρευση εισόδου και διαμονής για απεριόριστο χρονικό διάστημα σε ορισμένες κατηγορίες περιπτώσεων – Τρομοκρατική απειλή »
I.      Εισαγωγή
1.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά το άρθρο 3, σημείο 6, και το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (2).
2.        Παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να διευκρινίσει αν οι ανωτέρω διατάξεις αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει ότι είναι δυνατόν να επιβληθεί απαγόρευση εισόδου για απεριόριστο χρονικό διάστημα σε υπήκοο τρίτης χώρας για τον λόγο ότι αυτός συνιστά απειλή για την εθνική ασφάλεια, και συγκεκριμένα τρομοκρατική απειλή.
3.        Το ζήτημα αυτό αφορά επί του παρόντος έναν μικρό αριθμό κρατών μελών (3). Η μελλοντική έκταση του ζητήματος εξαρτάται από την έκβαση των εν εξελίξει νομοθετικών εργασιών για την τροποποίηση των σχετικών κανόνων του δικαίου της Ένωσης, οι οποίες αντανακλούν την πρακτική της πλειονότητας των κρατών μελών (4).
4.        Θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους προτείνω στο Δικαστήριο να ερμηνεύσει τις ανωτέρω διατάξεις υπό την έννοια ότι, μολονότι επιβάλλουν να οριστεί ένα χρονικό διάστημα, δεν προβλέπουν κανένα όριο όταν συντρέχουν οι εξαιρετικές περιστάσεις που δικαιολογούν υπέρβαση της κατ’ αρχήν πενταετούς διάρκειας. Πάντως, οι διατάξεις αυτές δεν απαλλάσσουν τα κράτη μέλη από την υποχρέωση τήρησης των ουσιαστικών και διαδικαστικών εγγυήσεων που προβλέπει η οδηγία 2008/115.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
5.        Η αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας 2008/115 έχει ως εξής:
«Θα πρέπει να δοθεί ευρωπαϊκή διάσταση στα αποτελέσματα των εθνικών μέτρων επιστροφής με τη θέσπιση απαγόρευσης της εισόδου που δεν θα επιτρέπει την είσοδο και τη διαμονή στο έδαφος όλων των κρατών μελών. Η διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου θα πρέπει να καθορίζεται λαμβανομένων δεόντως υπόψη όλων των σχετικών περιστάσεων κάθε μεμονωμένης περίπτωσης και κανονικά δεν θα πρέπει να υπερβαίνει τα πέντε χρόνια. […]»
6.        Το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής, το οποίο τιτλοφορείται «Αντικείμενο», προβλέπει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία θεσπίζει τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, σύμφωνα με τα θεμελιώδη δικαιώματα, ως γενικές αρχές του [δικαίου της Ένωσης] και του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεων προστασίας των προσφύγων και των υποχρεώσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα.»
7.        Κατά το άρθρο 3, σημείο 6, της εν λόγω οδηγίας:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[…]
6.      “απαγόρευση εισόδου”: διοικητική ή δικαστική απόφαση ή πράξη με την οποία απαγορεύεται η είσοδος και η παραμονή στο έδαφος των κρατών μελών για ορισμένο χρονικό διάστημα, συνοδευόμενη από απόφαση επιστροφής».
8.        Το άρθρο 11 της οδηγίας 2008/115, το οποίο φέρει τον τίτλο «Απαγόρευση εισόδου», ορίζει στις παραγράφους 1 έως 3 τα εξής:
«1.      Οι αποφάσεις επιστροφής συνοδεύονται από απαγόρευση εισόδου:
α)      εφόσον δεν έχει χορηγηθεί χρονικό διάστημα οικειοθελούς αναχώρησης, ή
β)      εφόσον δεν έχει εκπληρωθεί η υποχρέωση επιστροφής.
Σε άλλες περιπτώσεις, οι αποφάσεις επιστροφής μπορούν να συνοδεύονται από απαγόρευση εισόδου.
2.      Η διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου καθορίζεται λαμβανομένων δεόντως υπόψη όλων των σχετικών περιστάσεων κάθε μεμονωμένης περίπτωσης και, κανονικά, δεν υπερβαίνει τα πέντε χρόνια. Είναι δυνατόν, ωστόσο, να υπερβαίνει την πενταετία, αν ο υπήκοος της τρίτης χώρας αντιπροσωπεύει σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια.
3.      Τα κράτη μέλη εξετάζουν την ανάκληση ή την αναστολή απαγόρευσης εισόδου, όταν υπήκοος τρίτης χώρας για τον οποίο έχει εκδοθεί η απαγόρευση αυτή σύμφωνα με την παράγραφο 1, δεύτερο εδάφιο, μπορεί να αποδείξει ότι έχει αναχωρήσει από το έδαφος κράτους μέλους συμμορφούμενος πλήρως με απόφαση επιστροφής.
[…]
Τα κράτη μέλη μπορούν να μην εκδίδουν, να ανακαλούν ή να αναστέλλουν απαγόρευση εισόδου σε μεμονωμένες περιπτώσεις για ανθρωπιστικούς λόγους.
Τα κράτη μέλη μπορούν να ανακαλούν ή να αναστέλλουν απαγόρευση εισόδου σε μεμονωμένες περιπτώσεις ή σε ορισμένες κατηγορίες περιπτώσεων για άλλους λόγους.»
Β.      Το γερμανικό δίκαιο
9.        Το άρθρο 11 του Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (νόμου περί διαμονής, απασχόλησης και ένταξης των αλλοδαπών στην ομοσπονδιακή επικράτεια) (5), της 30ής Ιουλίου 2004 (6) (στο εξής: AufenthG), το οποίο φέρει τον τίτλο «Απαγόρευση εισόδου και διαμονής», ορίζει στην παράγραφο 4, στην παράγραφο 5a, τρίτη και τέταρτη περίοδος, και στην παράγραφο 5b τα εξής:
«(4)      Είναι δυνατόν να αρθεί η απαγόρευση εισόδου και διαμονής ή να μειωθεί η διάρκειά της, προκειμένου να διαφυλαχθούν τα άξια προστασίας συμφέροντα του αλλοδαπού ή εφόσον ο σκοπός της απαγόρευσης αυτής δεν το απαιτεί πλέον. […]
[…]
(5a)      […] Αποκλείεται κατ’ αρχήν η μείωση της διάρκειας ή η άρση της απαγόρευσης εισόδου και διαμονής. Η ανώτατη αρχή του ομόσπονδου κράτους μπορεί να επιτρέψει εξαιρέσεις από την αρχή αυτή κατά περίπτωση.
(5b)      Αν ο αλλοδαπός απομακρύνεται από την ομοσπονδιακή επικράτεια βάσει μέτρου απομάκρυνσης που διατάσσεται δυνάμει του άρθρου 58a, πρέπει, κατ’ αρχήν, να επιβληθεί απαγόρευση εισόδου και διαμονής για απεριόριστο χρονικό διάστημα. […] Η παράγραφος 5a, τρίτη και τέταρτη περίοδος, εφαρμόζεται τηρουμένων των αναλογιών.»
10.      Το άρθρο 58a του AufenthG, με τίτλο «Μέτρο απομάκρυνσης», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Βάσει προβλέψεων στηριζόμενων σε πραγματικά περιστατικά, η ανώτατη αρχή ενός ομόσπονδου κράτους μπορεί να λάβει μέτρο απομάκρυνσης, χωρίς να έχει προηγηθεί απέλαση, κατά αλλοδαπού προκειμένου να αποτραπεί ιδιαίτερος κίνδυνος για την ασφάλεια της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας ή τρομοκρατική απειλή. Το μέτρο απομάκρυνσης εκτελείται αμέσως· δεν απαιτείται προειδοποίηση απομάκρυνσης. [(7)]»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
11.      Ο DT, προσφεύγων της κύριας δίκης, είναι Ρώσος υπήκοος ο οποίος διέμενε στη Βρέμη (Γερμανία) έχοντας άδεια διαμονής. Στις 13 Μαρτίου 2017 ο Senator für Inneres του Freie Hansestadt Bremen (Υπουργός Εσωτερικών του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης, Γερμανία) έλαβε έναντι του DT, βάσει του άρθρου 58a του AufenthG, μέτρο απομάκρυνσης προς τη Ρωσία, για τον λόγο ότι, σύμφωνα με τα συμπεράσματα των υπηρεσιών ασφαλείας, υπήρχε κίνδυνος να διαπράξει τρομοκρατική επίθεση στη Γερμανία. Ο DT, αφού προσέφυγε ανεπιτυχώς στο Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο), στο Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο, Γερμανία) και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (8), απομακρύνθηκε προς τη Ρωσία στις 4 Σεπτεμβρίου 2017, όπου ζει σήμερα.
12.      Με απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 2017, η kommunale Ausländerbehörde der Stadtgemeinde Bremen (δημοτική υπηρεσία αλλοδαπών του Δήμου Βρέμης, Γερμανία) έκρινε ότι η ισχύς της απομάκρυνσης που διατάχθηκε βάσει του άρθρου 58a του AufenthG δεν περιορίζεται σε ορισμένο χρονικό διάστημα. Με απόφαση της 3ης Δεκεμβρίου 2021, η οποία απέκτησε ισχύ δεδικασμένου, το Verwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (διοικητικό πρωτοδικείο του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης, Γερμανία) ακύρωσε την ανωτέρω απόφαση, με την αιτιολογία ότι δεν είχε ακόμη επιβληθεί απαγόρευση εισόδου και διαμονής εις βάρος του DT.
13.      Με απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 2022 (9), ο Υπουργός Εσωτερικών του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης επέβαλε στον DT απαγόρευση εισόδου και διαμονής στη Γερμανία για απεριόριστο χρονικό διάστημα. Προς στήριξη της απόφασής του ανέφερε, εν συνόψει, ότι μια τέτοια απαγόρευση απεριόριστης διάρκειας πρέπει κατά κανόνα να επιβάλλεται, βάσει του άρθρου 11, παράγραφος 5b, πρώτη περίοδος, του AufenthG, εις βάρος των προσώπων που έχουν απομακρυνθεί κατ’ εφαρμογήν μέτρου απομάκρυνσης διαταχθέντος δυνάμει του άρθρου 58a του νόμου αυτού. Ο Υπουργός Εσωτερικών του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης εκτιμά, αφενός, ότι δεν συντρέχουν λόγοι εξαίρεσης από τον κανόνα αυτόν στην περίπτωση του DT, λαμβανομένων υπόψη των συμπερασμάτων των υπηρεσιών πληροφοριών σχετικά με τη συμπεριφορά του μετά την απομάκρυνσή του καθώς και των κοινωνικών και οικογενειακών δεσμών του με την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Αφετέρου, εξακολουθεί να υπάρχει ο φόβος να διαπράξει ο DT τρομοκρατική επίθεση στη Γερμανία, εάν εισέλθει στο έδαφος του εν λόγω κράτους μέλους.
14.      Κατόπιν προσφυγής που άσκησε ο DT, το Verwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (διοικητικό πρωτοδικείο του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης) ακύρωσε την ανωτέρω απόφαση. Έκρινε ότι το άρθρο 11, παράγραφος 5b, πρώτη περίοδος, του AufenthG δεν μπορεί να εφαρμοστεί, δεδομένου ότι η απαγόρευση εισόδου και διαμονής για απεριόριστο χρονικό διάστημα δεν είναι σύμφωνη με το άρθρο 3, σημείο 6, και το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115.
15.      Προκειμένου να αποφανθεί επί της έφεσης που άσκησε το ομόσπονδο κράτος της Βρέμης κατά της απόφασης αυτής, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η γερμανική νομοθεσία είναι σύμφωνη με τις ανωτέρω διατάξεις του δικαίου της Ένωσης. Εκφράζει αμφιβολίες λόγω της έλλειψης απόφασης του Δικαστηρίου και λόγω των διαφορετικών αναλύσεων των εθνικών δικαστηρίων, της θεωρίας (10) και της Γερμανικής Κυβέρνησης.
16.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Oberverwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (διοικητικό εφετείο του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν το άρθρο 3, σημείο 6, και το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας [2008/115] την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση βάσει της οποίας πρέπει, κατά κανόνα, να επιβάλλεται απαγόρευση εισόδου για απεριόριστο χρονικό διάστημα εις βάρος προσώπου του οποίου το δικαίωμα διαμονής έχει παύσει να ισχύει και έναντι του οποίου έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής για τον λόγο ότι το πρόσωπο αυτό συνιστά τρομοκρατική απειλή;»
17.      Ο DT, το ομόσπονδο κράτος της Βρέμης, η Γερμανική και η Δανική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 19ης Ιουνίου 2025, ο DT, το ομόσπονδο κράτος της Βρέμης, η Γερμανική και η Σουηδική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τις απόψεις τους και απάντησαν στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο προς προφορική απάντηση.
IV.    Ανάλυση
18.      Στη δεύτερη αυτή υπόθεση με αντικείμενο το ζήτημα αν η γερμανική νομοθεσία σχετικά με τη διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου στο έδαφος των κρατών μελών η οποία επιβάλλεται εις βάρος υπηκόου τρίτης χώρας είναι σύμφωνη με το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί του ακόλουθου νέου ερωτήματος: πρέπει η διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου που προβλέπει η εν λόγω διάταξη να εκφράζεται σε αριθμό ετών όταν, σε περίπτωση σοβαρής απειλής για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια, η διάρκεια αυτή είναι δυνατόν να υπερβαίνει τα πέντε έτη;
19.      Η προηγούμενη υπόθεση, επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2013, Filev και Osmani (11), είχε ως αντικείμενο τη συμβατότητα, με το δίκαιο της Ένωσης, διαφορετικής παραγράφου του άρθρου 11 του AufenthG από την επίμαχη εν προκειμένω. Το Δικαστήριο έκρινε ότι «το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 11, παράγραφος 1, του Aufenth[G], η οποία εξαρτά τον περιορισμό της διάρκειας μιας απαγορεύσεως εισόδου από την υποβολή, εκ μέρους του ενδιαφερομένου υπηκόου τρίτης χώρας, αιτήσεως για την παροχή του ευεργετήματος που επάγεται ένας τέτοιος περιορισμός» (12).
20.      Για να καταλήξει στο συμπέρασμα αυτό, το Δικαστήριο διαπίστωσε «ότι, όπως προκύπτει σαφώς από τη φράση “[η] διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου καθορίζεται”, τα κράτη μέλη οφείλουν να περιορίσουν χρονικώς τα αποτελέσματα κάθε απαγορεύσεως εισόδου, κατ’ αρχήν έως το πολύ μια πενταετία, και τούτο ανεξαρτήτως αν ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας έχει υποβάλει αίτηση για τον σκοπό αυτό» (13). Το Δικαστήριο αναφέρθηκε επίσης στον «ορισμό της έννοιας “απαγόρευση εισόδου” στο άρθρο 3, σημείο 6, της […] οδηγίας [2008/115], μεταξύ άλλων, ως αναφερόμενη σε απόφαση με την οποία απαγορεύεται η είσοδος και η παραμονή στο έδαφος των κρατών μελών “για ορισμένο χρονικό διάστημα”» (14).
21.      Το περιεχόμενο της απόφασης Filev και Osmani πρέπει να προσδιοριστεί υπό το πρίσμα της επίμαχης εθνικής ρύθμισης και της ερμηνευθείσας διάταξης του δικαίου της Ένωσης. Το Δικαστήριο έκρινε ότι απαγόρευση εισόδου δεν μπορεί να επιβληθεί χωρίς να προβλέπεται η διάρκειά της, η οποία καθορίζεται λαμβανομένων δεόντως υπόψη όλων των σχετικών περιστάσεων κάθε μεμονωμένης περίπτωσης και δεν υπερβαίνει, κατ’ αρχήν, την πενταετία, σύμφωνα με το άρθρο 11, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 (15).
22.      Επομένως, το Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε επί της ερμηνείας του άρθρου 11, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας αυτής, κατά το οποίο «[η διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου είναι] δυνατόν, ωστόσο, να υπερβαίνει την πενταετία, αν ο υπήκοος της τρίτης χώρας αντιπροσωπεύει σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια».
23.      Συνεπώς, από την απόφαση Filev και Osmani, με την οποία ερμηνεύονται το
άρθρο 3, σημείο 6, και το άρθρο 11, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, μπορεί να συναχθεί μόνον ότι η διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου πρέπει να είναι καθορισμένη και δεν πρέπει να υπερβαίνει τα πέντε έτη, εκτός αν η απαγόρευση αυτή έχει επιβληθεί σε υπηκόους τρίτων χωρών οι οποίοι συνιστούν σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια. Εξάλλου, φρονώ ότι δεν μπορεί να αντληθεί κάποιο συμπέρασμα από τη σκέψη 44 της εν λόγω απόφασης (16), δεδομένου ότι η σκέψη αυτή αναφέρεται σε απαγορεύσεις εισόδου που επιβάλλονται χωρίς περιορισμό και αφορούν καταστάσεις μη εμπίπτουσες σε εκείνες που μνημονεύονται στο άρθρο 11, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας, του οποίου το περιεχόμενο απλώς υπενθύμισε το Δικαστήριο.
24.      Επομένως, παραμένει αναπάντητο το ζήτημα αν, πέραν των πέντε ετών, η διάρκεια μιας απαγόρευσης εισόδου πρέπει να είναι περιορισμένη ή μπορεί να είναι απεριόριστη (ή ισόβια ή, ακόμη, μόνιμη
(17)) όταν η απαγόρευση αυτή αφορά πρόσωπο το οποίο συνιστά σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια.
25.      Κατά πρώτον, επισημαίνω ότι, από ορολογικής απόψεως, η λέξη «ορισμένος» μπορεί να νοηθεί υπό την έννοια των λέξεων «καθορίζω, θεσπίζω, προσδιορίζω, οριοθετώ». Επομένως, το όριο, εφόσον αφορά ένα πρόσωπο, αντιστοιχεί στη διάρκεια της ζωής του προσώπου. Κατά συνέπεια, είμαι της γνώμης ότι, όπως τόνισαν η Γερμανική, η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση, το απεριόριστο χρονικό διάστημα είναι ορισμένο χρονικό διάστημα, κατά την έννοια του
άρθρου 3, σημείο 6, της οδηγίας 2008/115 (18).
26.      Κατά δεύτερον, διαπιστώνεται ότι ο νομοθέτης της Ένωσης όρισε, ως προς την απαγόρευση εισόδου σε περίπτωση σοβαρής απειλής για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια, μόνον ότι η απαγόρευση αυτή μπορεί να υπερβαίνει τα πέντε έτη. Επέλεξε να μην προβλέψει μέγιστη διάρκεια απαγόρευσης εισόδου. Επιπλέον, δεν θεσπίστηκαν διατάξεις σχετικά με τη διάρκεια των διαταγών απαγόρευσης εισόδου παρόμοιες με εκείνες του
άρθρου 32 της οδηγίας 2004/38/ΕΚ (19).
27.      Η επιλογή αυτή να μην καθοριστεί μέγιστη διάρκεια για την απαγόρευση εισόδου σε ιδιαίτερα σοβαρές περιπτώσεις πηγάζει από την πρόταση της Επιτροπής, η οποία παρέμεινε αμετάβλητη
(20). Μόνον η κατ’ αρχήν μέγιστη διάρκεια των πέντε ετών οδήγησε ορισμένα κράτη μέλη να εκφράσουν αποκλίνουσες απόψεις. Ειδικότερα, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας υποστήριξε σταθερά τη θέση της υπέρ της απουσίας ορίου (21).
28.      Αντιθέτως, στο
άρθρο 16 της πρότασης κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη θέσπιση κοινού συστήματος για την επιστροφή των υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν παράνομα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και την κατάργηση της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της οδηγίας 2001/40/ΕΚ του Συμβουλίου και της απόφασης 2004/191/ΕΚ του Συμβουλίου (22), περιλαμβάνεται σαφώς ανώτατο όριο διάρκειας της απαγόρευσης εισόδου, σε περίπτωση κινδύνου για την ασφάλεια, ιδίως λόγω απειλής για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια.
29.      Το εν λόγω
άρθρο 16, με τίτλο «Επιστροφή υπηκόων τρίτων χωρών που συνιστούν κίνδυνο για την ασφάλεια», ορίζει στην παράγραφο 3, στοιχείο αʹ, ότι, «[κ]ατά παρέκκλιση από τις σχετικές διατάξεις του παρόντος κανονισμού, οι υπήκοοι τρίτων χωρών που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος άρθρου μπορούν […] να αποτελέσουν αντικείμενο απαγόρευσης εισόδου που εκδίδεται σύμφωνα με το άρθρο 10 και υπερβαίνει τη μέγιστη διάρκεια που αναφέρεται στο άρθρο 10 παράγραφος
6 κατά πρόσθετη μέγιστη περίοδο 10 ετών» (23).
30.      Κατά το
άρθρο 10 της πρότασης αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Έκδοση απαγόρευσης εισόδου»:
«1.      Οι αποφάσεις επιστροφής συνοδεύονται από απαγόρευση εισόδου εάν:
α.      ο υπήκοος τρίτης χώρας υπόκειται σε απομάκρυνση σύμφωνα με το άρθρο
12·
β.      η υποχρέωση επιστροφής δεν εκπληρώθηκε εντός των προθεσμιών που καθορίζονται σύμφωνα με το άρθρο
13·
γ.      ο υπήκοος τρίτης χώρας συνιστά κίνδυνο για την ασφάλεια σύμφωνα με το άρθρο
16.
[…]
6.      Η διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου καθορίζεται σε 10 έτη κατά μέγιστο διάστημα, λαμβανομένων δεόντως υπόψη όλων των σχετικών περιστάσεων κάθε μεμονωμένης περίπτωσης.
7.      Η διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου σύμφωνα με την παράγραφο 6 μπορεί να παραταθεί για διαδοχικές περιόδους μέγιστης διάρκειας 5 ετών. Η εν λόγω παράταση βασίζεται σε ατομική αξιολόγηση κατά την οποία λαμβάνονται δεόντως υπόψη όλες οι σχετικές περιστάσεις και ιδίως τυχόν δεόντως τεκμηριωμένοι λόγοι που προβάλλουν οι αρμόδιες αρχές για να εξηγήσουν γιατί είναι αναγκαίο να απαγορευθεί περαιτέρω η είσοδος του υπηκόου τρίτης χώρας στο έδαφος των κρατών μελών [(24)].»
31.      Κατά τη γνώμη μου, η εν λόγω πρόταση επιβεβαιώνει ότι, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του θετικού δικαίου, η Επιτροπή δεν μπορεί να υποστηρίξει ότι «τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να παρατείνουν την αντίστοιχη απαγόρευση εισόδου, η οποία επιβλήθηκε δυνάμει της οδηγίας [2008/115], πριν από τη λήξη της, εάν η σοβαρή απειλή εξακολουθεί να υφίσταται και με την επιφύλαξη της τήρησης των εγγυήσεων που προβλέπονται στην [εν λόγω] οδηγία». Συναφώς, πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι, σε αντίθεση με όσα προβλέπει ο κανονισμός (ΕΕ) 2018/1861
(25), καμία διάταξη της ανωτέρω οδηγίας δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη υποχρέωση αυτεπάγγελτης επανεξέτασης.
32.      Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει ότι το
άρθρο 3, σημείο 6, και το άρθρο 11, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται στην επιβολή απαγόρευσης εισόδου για απεριόριστο χρονικό διάστημα εις βάρος υπηκόου τρίτης χώρας του οποίου το δικαίωμα διαμονής έχει παύσει να ισχύει και έναντι του οποίου έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής για τον λόγο ότι αυτός συνιστά τρομοκρατική απειλή.
33.      Ωστόσο, η θέσπιση γενικού κανόνα, όπως αυτός του
άρθρου 11, παράγραφος 5b, πρώτη περίοδος, του AufenthG (26), για έναν τουλάχιστον από τους λόγους που διαλαμβάνονται στο άρθρο 11, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, δικαιολογεί ενδελεχή εξέταση βάσει του άρθρου 11, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, της οδηγίας. Πράγματι, η τελευταία αυτή διάταξη ορίζει ότι «[η] διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου καθορίζεται λαμβανομένων δεόντως υπόψη όλων των σχετικών περιστάσεων κάθε μεμονωμένης περίπτωσης». Αυτή η αρχή της αναλογικότητας υπενθυμίζεται επίσης στην αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας. Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν την προβλεπόμενη στο άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115 υποχρέωση συνεκτίμησης των βέλτιστων συμφερόντων του παιδιού, της οικογενειακής ζωής και της κατάστασης της υγείας του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας όταν σκοπεύουν να εκδώσουν απόφαση απαγόρευσης εισόδου, κατά την έννοια του άρθρου 11 της οδηγίας αυτής (27).
34.      Επομένως, συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι
η πλήρης εξέταση της κατάστασης του ενδιαφερομένου, με άλλα λόγια η κατά περίπτωση εξέταση, δεν μπορεί να αποτελεί εξαίρεση (28). Η διακριτική αυτή ευχέρεια των αρμόδιων αρχών, η οποία προβλέπεται από το δίκαιο της Ένωσης, πρέπει να διατηρείται ακόμη και αν, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, «οριοθετείται», όπως ανέφερε η Γερμανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, σε περίπτωση διαπίστωσης συμπεριφοράς που συνιστά σοβαρή απειλή για την εθνική ασφάλεια. Επ’ αυτού, το γεγονός ότι εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίζουν τα ουσιώδη συμφέροντα ασφαλείας τους και να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα για την προάσπιση της εσωτερικής και εξωτερικής ασφάλειάς τους δεν ασκεί επιρροή (29).
35.      Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να προβεί σε ερμηνεία η οποία θα πρέπει να συμπληρωθεί με υπόμνηση των πρωταρχικών εγγυήσεων που πρέπει να προβλέπει η εθνική νομοθεσία
, εφόσον η επίμαχη κατάσταση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/115 (30).
36.      Πρώτον, η συνολική εξατομικευμένη αξιολόγηση της κατάστασης και της συμπεριφοράς του ενδιαφερομένου, την οποία επιβάλλει το
άρθρο 11, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, πρέπει να συνεπάγεται την υποχρέωση της αρμόδιας αρχής να λάβει αιτιολογημένη απόφαση (31)που να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο (32).
37.      Δεύτερον, η απαγόρευση εισόδου πρέπει να μπορεί να ανακληθεί ή να ανασταλεί, όπως προβλέπει το
άρθρο 11, παράγραφος 3, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/115, κατά μείζονα λόγο αν η διάρκειά της είναι απεριόριστη. Επ’ αυτής της βάσης, θα μπορούσε, κατά τη γνώμη μου, να αποφασιστεί και η μείωση της διάρκειας της απαγόρευσης.
38.      Αυτή η δυνατότητα λήψης τέτοιων αποφάσεων σε μεταγενέστερο στάδιο μπορεί να συγκριθεί με τις υποχρεώσεις που προβλέπονται είτε στην οδηγία 2004/38
(33)είτε στον κανονισμό 2018/1861 (34).
39.      Οι γενικής φύσεως απαιτήσεις, τις οποίες μόλις υπενθύμισα, απορρέουν επίσης από τη νομολογία του ΕΔΔΑ, κατά την οποία τα μέτρα τα οποία αποσκοπούν στον έλεγχο της εισόδου αλλοδαπών στο έδαφος των συμβαλλόμενων κρατών και τα οποία θίγουν δικαίωμα προστατευόμενο από το
άρθρο 8, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (35)πρέπει να είναι σύμφωνα με τον νόμο και αναγκαία σε μια δημοκρατική κοινωνία, δηλαδή να δικαιολογούνται από επιτακτική κοινωνική ανάγκη και, ιδίως, να είναι ανάλογα προς τον επιδιωκόμενο θεμιτό σκοπό (36).
40.      Το ΕΔΔΑ απαρίθμησε τα κριτήρια για την εκτίμηση του αναγκαίου και αναλογικού χαρακτήρα του μέτρου απέλασης ή απαγόρευσης εισόδου
(37), το οποίο διατάσσεται στην πλειονότητα των περιπτώσεων μετά από ποινικές καταδίκες για αδικήματα εκ των οποίων ορισμένα ενδέχεται να συνιστούν σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη (38).
41.      Το ΕΔΔΑ υπογραμμίζει επίσης ότι, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, μολονότι οι γνώμες ενδέχεται να διαφέρουν ως προς το αποτέλεσμα μιας απόφασης, όταν η στάθμιση έχει πραγματοποιηθεί από τις εθνικές αρχές σύμφωνα με τα κριτήρια που έχουν τεθεί με τη νομολογία του, μόνο σοβαροί λόγοι θα το οδηγούσαν να υποκαταστήσει τη θέση των εθνικών δικαστηρίων με τη δική του θέση
(39). Συνεπώς, το ΕΔΔΑ βεβαιώνεται ότι από τις εθνικές αποφάσεις, σε όλα τα επίπεδα δικαιοδοσίας, προκύπτει σαφής και ενδελεχής αξιολόγηση των διαφόρων αυτών κριτηρίων (40). Ειδικότερα, το ΕΔΔΑ υπενθυμίζει τη νομολογία του σχετικά με την εκτίμηση της αναλογικότητας μιας επ’ αόριστον απαγόρευσης εισόδου σε συνάρτηση με τη σοβαρότητα της απειλής για τη δημόσια τάξη που συνιστά ο ενδιαφερόμενος (41). Αυτή μπορεί ενίοτε να αρκεί από μόνη της για να δικαιολογήσει μια τέτοια απόφαση απαγόρευσης, χωρίς να έχει σημασία αν η απαγόρευση είναι περιορισμένης διάρκειας ή μόνιμη (42). Τούτο συμβαίνει σαφώς όταν ο μόνιμος χαρακτήρας της απαγόρευσης στηρίζεται σε τρομοκρατική απειλή, οπότε το ΕΔΔΑ κηρύσσει προδήλως αβάσιμες τις προσφυγές με τις οποίες προβάλλεται μη τήρηση του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (43).
42.      Επιπλέον, το ΕΔΔΑ αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στη δυνατότητα που παρέχεται στους ενδιαφερομένους να ζητούν εκ των υστέρων τον περιορισμό της διάρκειας της απαγόρευσης, ελέγχοντας, παράλληλα, συγκεκριμένα αν ο ενδιαφερόμενος είναι πιθανό να λάβει θετική απάντηση επί της αίτησής του για μείωση της διάρκειας της απαγόρευσης εισόδου (44).
43.      Όσον αφορά όλες αυτές τις απαιτήσεις, παρατηρώ εν προκειμένω,
κατ’ αρχάς, ότι, σύμφωνα με το αιτούν δικαστήριο, η αρμόδια αρχή έλαβε υπόψη τα συμπεράσματα των υπηρεσιών πληροφοριών σχετικά με τη συμπεριφορά του DT μετά την απομάκρυνσή του και τους κοινωνικούς και οικογενειακούς δεσμούς του με την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (45). Περαιτέρω, σύμφωνα με τις γραπτές παρατηρήσεις της Γερμανικής Κυβέρνησης οι οποίες εκτέθηκαν λεπτομερώς κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η επίμαχη γερμανική ρύθμιση προβλέπει διαβάθμιση της διάρκειας της απαγόρευσης εισόδου ανάλογα με τη σοβαρότητα των καταστάσεων (46). Τέλος, η αρμόδια αρχή μπορεί, κατά περίπτωση και κατ’ εξαίρεση, να επιτρέψει τη μείωση της διάρκειας ή την άρση της απαγόρευσης (47). Επ’ αυτού, φαίνεται ότι, εφόσον δεν παρασχέθηκαν διευκρινίσεις σχετικά με την εφαρμοστέα ρύθμιση με τις γραπτές παρατηρήσεις ή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, δεν τάσσεται εύλογη προθεσμία (48)για την υποβολή τέτοιας αίτησης μείωσης ή άρσης της απαγόρευσης. Εξάλλου, επισημαίνω ότι στην υπόθεση της κύριας δίκης δεν έγινε λόγος για κάποιο σχετικό επικουρικό αίτημα του DT.
44.      Οι διαπιστώσεις αυτές ενισχύουν τη γνώμη μου ότι μπορεί να επιβληθεί απαγόρευση εισόδου για απεριόριστο χρονικό διάστημα, μεταξύ άλλων, σε περίπτωση σοβαρής απειλής για την εθνική ασφάλεια, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται οι ουσιαστικές και διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπει η οδηγία 2008/115.
V.      Πρόταση
45.      Κατόπιν όλων των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Oberverwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (διοικητικό εφετείο του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης, Γερμανία) ως εξής:
Το άρθρο 3, σημείο 6, και το άρθρο 11, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών,
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται στην επιβολή απαγόρευσης εισόδου για απεριόριστο χρονικό διάστημα εις βάρος υπηκόου τρίτης χώρας του οποίου το δικαίωμα διαμονής έχει παύσει να ισχύει και έναντι του οποίου έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής για τον λόγο ότι αυτός συνιστά τρομοκρατική απειλή.
Μια τέτοια απαγόρευση εισόδου πρέπει, αφενός, να επιβάλλεται λαμβανομένων υπόψη όλων των σχετικών περιστάσεων κάθε μεμονωμένης περίπτωσης και υπό το πρίσμα των υποχρεώσεων που προβλέπονται στο άρθρο 5 της οδηγίας αυτής. Αφετέρου, ο ενδιαφερόμενος πρέπει να μπορεί να ζητήσει εντός εύλογης προθεσμίας την άρση ενός τέτοιου μέτρου ή τη μείωση της διάρκειάς του.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      ΕΕ 2008, L 348, σ. 98.
3      Εξ όσων γνωρίζω, τα κράτη μέλη στα οποία προβλέπεται ρητώς ότι η διάρκεια της απαγόρευσης εισόδου μπορεί να είναι απεριόριστη σε περίπτωση σοβαρής απειλής για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια είναι τα εξής: το Βασίλειο της Δανίας, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, το Βασίλειο της Ισπανίας, η Δημοκρατία της Αυστρίας και το Βασίλειο της Σουηδίας. Η πλειονότητα των κρατών μελών έχει επιλέξει διάρκεια μεγαλύτερη των πέντε ετών η οποία είναι περιορισμένη χρονικά και μπορεί να φτάσει μέχρι τα 20 έτη. Βλ. γραπτές παρατηρήσεις της Δανικής Κυβέρνησης, προφορικές παρατηρήσεις της Σουηδικής Κυβέρνησης και ad hoc ερωτήματα του Ευρωπαϊκού Δικτύου Μετανάστευσης σχετικά με τις αποφάσεις επιστροφής και τις απαγορεύσεις εισόδου, της 5ης Σεπτεμβρίου 2023, διαθέσιμα, στην αγγλική γλώσσα, στη διαδικτυακή διεύθυνση: https://emnbelgium.be/sites/default/files/publications/2023.29%20-%20AHQ%20on%20return%20decisions%20and%20entry%20bans%20-%20Compilation%20of%20answers%20for%20wider%20dissemination.pdf.
4      Βλ. σημεία
28 έως 30 των παρουσών προτάσεων.
5      BGBl. 2004 I, σ. 1950.
6      Όπως δημοσιεύθηκε στις 25 Φεβρουαρίου 2008 (BGBl. 2008 I, σ. 162) και τροποποιήθηκε τελευταία με το άρθρο 1 του νόμου της 21ης Φεβρουαρίου 2024 (BGBl. 2024 I, αριθ. 54).
7      Το Oberverwaltungsgericht der Freien Hansestadt Bremen (διοικητικό εφετείο του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης, Γερμανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, διευκρινίζει ότι «[μ]ε την κοινοποίηση της διαταγής απομάκρυνσης παύει να ισχύει η άδεια παραμονής του αλλοδαπού (άρθρο 51, παράγραφος 1, σημείο 5a, του AufenthG), με συνέπεια την απώλεια του δικαιώματος διαμονής του τελευταίου (άρθρο 4, παράγραφος 1, του AufenthG), την υποχρέωσή του να εγκαταλείψει το έδαφος της χώρας (άρθρο 50, παράγραφος 1, του AufenthG) και τη δυνατότητα απομάκρυνσής του (άρθρο 58, παράγραφος 1, του AufenthG). Σύμφωνα με τη νομολογία του Bundesverwaltungsgericht [Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου (Γερμανία)], η διαταγή απομάκρυνσης συνιστά απόφαση επιστροφής κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 4, της οδηγίας 2008/115/ΕΚ (BVerwG [Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο], διάταξη της 21ης Μαρτίου 2017 – 1 VR 1/17, […]
σκέψη 32).»
8      Στο εξής: ΕΔΔΑ.
9      Βλ., όσον αφορά τη συμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης εισόδου που επιβάλλεται μετά από σημαντικό χρονικό διάστημα, βάσει απόφασης επιστροφής με την οποία δεν χορηγείται προθεσμία προς οικειοθελή αναχώρηση, απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Al Hoceima και Boghni (C‑636/23 και C‑637/23, EU:C:2025:603, σκέψεις 64 έως 67).
10      Βλ. σημεία 21 έως 25 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
11      Απόφαση C‑297/12 (στο εξής: απόφαση Filev και Osmani, EU:C:2013:569). Οι αποφάσεις που έλαβαν οι γερμανικές αρχές δεν είχαν ως βάση αδικήματα σχετιζόμενα με τη στήριξη της τρομοκρατίας. Βλ., σε μια τέτοια περίπτωση, απόφαση της 3ης Ιουνίου 2021, Westerwaldkreis (C‑546/19, EU:C:2021:432, σκέψη 22). Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή, η εφαρμοστέα γερμανική ρύθμιση δεν ήταν η ίδια (βλ. σκέψη 13 της εν λόγω απόφασης).
12      Απόφαση Filev και Osmani (σκέψη 34). Η υπογράμμιση δική μου.
13      Απόφαση Filev και Osmani (σκέψη 27).
14      Απόφαση Filev και Osmani (σκέψη 29).
15      Βλ. απόφαση Filev και Osmani (σκέψεις 25 έως 27).
16      Στη σκέψη αυτή αναφέρεται ότι «το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 αντιτίθεται στη διατήρηση των αποτελεσμάτων απαγορεύσεων εισόδου απεριόριστης διάρκειας οι οποίες επιβλήθηκαν πριν από την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος της οδηγίας 2008/115, όπως οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης, και οι οποίες υπερβαίνουν την προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή μέγιστη διάρκεια της απαγορεύσεως, εκτός εάν οι εν λόγω απαγορεύσεις εισόδου επιβλήθηκαν εις βάρος υπηκόων τρίτων χωρών που συνιστούν σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια» (η υπογράμμιση δική μου).
17      Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται στο άρθρο 22, παράγραφος 4, της οδηγίας 2003/109/ΕΚ του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με το καθεστώς υπηκόων τρίτων χωρών οι οποίοι είναι επί μακρόν διαμένοντες (ΕΕ 2004, L 16, σ. 44), από το οποίο προκύπτει ότι η απόφαση απομάκρυνσης υπηκόου τρίτης χώρας που λαμβάνεται από το δεύτερο κράτος μέλος στο οποίο αυτός δεν έχει αποκτήσει το καθεστώς επί μακρόν διαμένοντος μπορεί να συνοδεύεται από «μόνιμη απαγόρευση διαμονής» για λόγους δημόσιας τάξης ή δημόσιας ασφάλειας, όπως ορίζονται στο άρθρο 17 της οδηγίας αυτής.
18      Πρβλ. επίσης γνώμη που εξέφρασε η Επιτροπή κατά τη διάρκεια της νομοθετικής διαδικασίας σχετικά με τη διαγραφή της φράσης «for a specified period» (για ορισμένη περίοδο): «The Commission underlined that even a lifelong re-entry ban is for a specified time (the lifetime of the person concerned)» [Η Επιτροπή υπογράμμισε ότι ακόμη και η ισόβια απαγόρευση εισόδου ισχύει για ορισμένο χρονικό διάστημα (τη διάρκεια ζωής του ενδιαφερομένου) (ελεύθερη μετάφραση)]. Βλ. έγγραφα της 22ας Νοεμβρίου 2006 και της 6ης Δεκεμβρίου 2006 του Συμβουλίου όσον αφορά το αποτέλεσμα της διαδικασίας της Ομάδας Ένταξη, μετανάστευση και απομάκρυνση/Μικτή επιτροπή (ΕΕ-Ισλανδία/Νορβηγία/Ελβετία) επί της πρότασης οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (έγγραφα 14743/06 και 15871/06 αντίστοιχα), τα οποία είναι διαθέσιμα στην αγγλική γλώσσα στις διαδικτυακές διευθύνσεις: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑14743-2006-INIT/en/pdf και https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑15871-2006-INIT/en/pdf [υποσημείωση 7, υπό το άρθρο 3, στοιχείο ζʹ, το οποίο ορίζει την έκφραση «re-entry ban» (απαγόρευση εισόδου κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 6, της οδηγίας 2008/115) (σ. 5 και 4 αντίστοιχα)].
19      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (ΕΕ 2004, L 158, σ. 77, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 229, σ. 35). Βλ., προς υπόμνηση του γράμματος του εν λόγω άρθρου 32, υποσημείωση 33 των παρουσών προτάσεων.
20      Βλ. σχόλιο επί του άρθρου 9 της πρότασης οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών [COM(2005) 391 τελικό] στο συνημμένο στην πρόταση αυτή έγγραφο εργασίας της Επιτροπής, το οποίο περιέχει τα λεπτομερή σχόλιά της. Το εν λόγω άρθρο 9 αντιστοιχεί, κατ’ ουσίαν, στο άρθρο 11 της οδηγίας 2008/115. Βλ., επιπλέον, σημείωμα της 25ης Μαρτίου 2008 της Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς τις αντιπροσωπείες σχετικά με την εν λόγω πρόταση (έγγραφο 7774/08), διαθέσιμο, στην αγγλική γλώσσα, στη διαδικτυακή διεύθυνση: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑7774-2008-INIT/en/pdf (σ. 18), και θέση του Κοινοβουλίου που καθορίστηκε σε πρώτη ανάγνωση στις 18 Ιουνίου 2008, διαθέσιμη στη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TC1-COD-2005-0167_EL.pdf (σ. 21).
21      Βλ., μεταξύ άλλων, έγγραφο της 26ης Ιουλίου 2006 του Συμβουλίου όσον αφορά το αποτέλεσμα της διαδικασίας της Ομάδας Ένταξη, μετανάστευση και απομάκρυνση/Μικτή επιτροπή (ΕΕ-Ισλανδία/Νορβηγία/Ελβετία) επί της πρότασης οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (έγγραφο 11456/06) (υποσημείωση 2, σ. 2), καθώς και σημείωμα της 4ης Μαρτίου 2008 της Προεδρίας του Συμβουλίου προς τις αντιπροσωπείες σχετικά με την πρόταση αυτή (έγγραφο 6785/08) (σ. 21, υποσημείωση 52), τα οποία είναι διαθέσιμα στην αγγλική γλώσσα, αντιστοίχως, στις διαδικτυακές διευθύνσεις: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑11456-2006-INIT/en/pdf και https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑6785-2008-INIT/en/pdf.
22      Πρόταση που υπέβαλε η Επιτροπή στις 11 Μαρτίου 2025 [COM(2025) 101 final]. Αντικαθιστά την πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, η οποία υποβλήθηκε από την Επιτροπή στις 12 Σεπτεμβρίου 2018 [COM(2018) 634 final]. Αυτή δεν περιείχε καμία τροποποίηση όσον αφορά τη διάρκεια των απαγορεύσεων εισόδου. Βλ., σχετικά με τον προσδιορισμό των κινδύνων για την ασφάλεια, την πρώτη από τις προτάσεις αυτές, επεξηγήσεις στη σ. 13 και κατάλογο των κινδύνων στο άρθρο 16.
23      Η υπογράμμιση δική μου. Τα χρονικά αυτά διαστήματα είναι εκείνα που παρατίθενται ενδεικτικά στο παράρτημα της σύστασης (ΕΕ) 2017/2338 της Επιτροπής, της 16ης Νοεμβρίου 2017, για την καθιέρωση κοινού «εγχειριδίου περί επιστροφής» προς χρήση από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών κατά την εκτέλεση σχετικών με την επιστροφή καθηκόντων (ΕΕ 2017, L 339, σ. 83), συγκεκριμένα στη σ. 127. Διαπιστώνω, επιπλέον, ότι αντιστοιχούν στα στοιχεία που παρέσχε η πλειονότητα των κρατών μελών. Βλ. σύνοψη των ad hoc ερωτημάτων που μνημονεύονται στην υποσημείωση 3 των παρουσών προτάσεων, η οποία είναι διαθέσιμη στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://emnbelgium.be/fr/publication/question-ad-hoc-sur-les-decisions-de-retour-et-les-interdictions-dentree.
24      Η υπογράμμιση δική μου.
25      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 28ης Νοεμβρίου 2018 σχετικά με την εγκατάσταση, τη λειτουργία και τη χρήση του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν (SIS) στον τομέα των συνοριακών ελέγχων, την τροποποίηση της σύμβασης εφαρμογής της συμφωνίας Σένγκεν και την τροποποίηση και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1987/2006 (ΕΕ 2018, L 312, σ. 14). Βλ. άρθρο 39 του κανονισμού αυτού. Μετά την παρέλευση της περιόδου επανεξέτασης που προβλέπεται στο εν λόγω άρθρο, και εάν το οικείο κράτος μέλος δεν έχει παράσχει διευκρινίσεις σχετικά με την παράταση της διατήρησης των καταχωρίσεων, οι καταχωρίσεις αυτές διαγράφονται αυτομάτως.
26      Αναφέρομαι στη φράση «πρέπει, κατά κανόνα, να επιβάλλεται απαγόρευση εισόδου για απεριόριστο χρονικό διάστημα» την οποία χρησιμοποιεί το αιτούν δικαστήριο στο προδικαστικό του ερώτημα (η υπογράμμιση δική μου) και η οποία είναι παραπλήσια εκείνης του άρθρου 11, παράγραφος 5b, πρώτη περίοδος, του AufenthG: «πρέπει, κατ’ αρχήν, να επιβληθεί απαγόρευση εισόδου και διαμονής για απεριόριστο χρονικό διάστημα» (η υπογράμμιση δική μου). Το αιτούν δικαστήριο καθώς και η Γερμανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση εξέθεσαν ότι, κατά το διοικητικό δίκαιο, εάν συντρέχουν οι περιστάσεις του άρθρου 58a, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, του AufenthG, η αρμόδια αρχή υποχρεούται να επιβάλει απαγόρευση εισόδου για απεριόριστο χρονικό διάστημα. Παρέκκλιση από τον βασικό κανόνα χωρεί μόνον εφόσον συντρέχουν εξαιρετικές και ιδιαίτερες περιστάσεις.
27      Βλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2023, M.D. (Απαγόρευση εισόδου στην Ουγγαρία) (C‑528/21, EU:C:2023:341, σκέψεις 89 και 91).
28      Πρβλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2023, M.D. (Απαγόρευση εισόδου στην Ουγγαρία) (C‑528/21, EU:C:2023:341, σκέψη 92, δεύτερη περίπτωση). Βλ. επίσης παράρτημα της σύστασης της Επιτροπής που μνημονεύεται στην υποσημείωση 23 των παρουσών προτάσεων, και συγκεκριμένα σ. 126 και 127.
29      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το γεγονός και μόνον ότι έχει ληφθεί εθνικό μέτρο για τη διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας, η οποία παραμένει στην αποκλειστική ευθύνη κάθε κράτους μέλους δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ, δεν μπορεί να συνεπάγεται τη μη εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης και να απαλλάσσει τα κράτη μέλη από τον αναγκαίο σεβασμό του δικαίου αυτού. Βλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, Privacy International (C‑623/17, EU:C:2020:790, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30      Σχετικά με το συμφέρον να θεωρηθεί, λαμβανομένων υπόψη του σκοπού και της γενικής οικονομίας της οδηγίας 2008/115, ότι η οδηγία αυτή εφαρμόζεται σε απόφαση απαγόρευσης εισόδου εφόσον επιβάλλονται στα κράτη μέλη, βάσει της εν λόγω οδηγίας, ουσιαστικές και διαδικαστικές εγγυήσεις για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων των υπηκόων τρίτων χωρών, βλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2023, M.D. (Απαγόρευση εισόδου στην Ουγγαρία) (C‑528/21, EU:C:2023:341, σκέψεις 77, 83 και 84). Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να τονιστεί η πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης προς αυτή την κατεύθυνση, δεδομένου ότι η περίπτωση σοβαρής απειλής για την εθνική ασφάλεια μνημονεύεται συγκεκριμένα στην οδηγία 2008/115, στο άρθρο 11, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος.
31      Πρβλ. άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115. Βλ. επίσης όσον αφορά τις απαιτήσεις περί αναλογικότητας του μέτρου, σημεία 39 έως 41 των παρουσών προτάσεων σχετικά με τη νομολογία του ΕΔΔΑ.
32      Βλ. άρθρο 13
της οδηγίας 2008/115. Βλ. επίσης, για λόγους σύγκρισης όσον αφορά το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και την εξέταση της αναλογικότητας του επίμαχου μέτρου, άρθρα 30 και 31 της οδηγίας 2004/38 καθώς και άρθρο 24, παράγραφος 4, του κανονισμού 2018/1861. Βλ., επιπλέον, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2012, Byankov (C‑249/11, EU:C:2012:608, σκέψεις 37, 40 έως 42, 44 και 79). Βλ., τέλος, όσον αφορά τη λυσιτέλεια της σύγκρισης με την οδηγία 2004/38 όταν τα κράτη μέλη κάνουν χρήση της ευχέρειας να εμπνέονται από τις διατάξεις της οδηγίας 2008/115 για να καθορίζουν τις αρμόδιες αρχές και την εφαρμοστέα διαδικασία για την έκδοση απόφασης επιβάλλουσας την επιστροφή πολίτη της Ένωσης, εφόσον καμία διάταξη του δικαίου της Ένωσης δεν αντιτίθεται στο ενδεχόμενο αυτό, απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2017, Petrea (C‑184/16, EU:C:2017:684, σκέψη 52).
33      Βλ. άρθρο 32 της οδηγίας 2004/38, με τίτλο «Διάρκεια των διαταγών απαγόρευσης εισόδου», του οποίου η παράγραφος 1 προβλέπει ότι «[τ]α πρόσωπα τα οποία αποτέλεσαν αντικείμενο απόφασης απαγόρευσης εισόδου για λόγους δημόσιας τάξης ή δημόσιας ασφάλειας μπορούν να υποβάλλουν αίτηση, για την άρση της απόφασης απαγόρευσης εισόδου μετά από μία εύλογη, ανάλογα με τις περιστάσεις, προθεσμία, και, εν πάση περιπτώσει, μετά την πάροδο τριετίας από την εκτέλεση της οριστικής απόφασης απαγόρευσης εισόδου».
34      Η υποχρέωση επανεξέτασης, την οποία προβλέπει το άρθρο 39 του κανονισμού αυτού, συσχετίζεται με την απουσία ορισμένου χρονικού διαστήματος σε περίπτωση εισαγωγής καταχώρισης με σκοπό την άρνηση εισόδου και διαμονής.
35      Η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950.
36      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 18ης Οκτωβρίου 2006, Üner κατά Κάτω Χωρών (CE:ECHR:2006:1018JUD004641099, § 54 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
37      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 18ης Οκτωβρίου 2006, Üner κατά Κάτω Χωρών (CE:ECHR:2006:1018JUD004641099, § 57 έως 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση του ΕΔΔΑ της 30ής Νοεμβρίου 2021, Avci κατά Δανίας (CE:ECHR:2021:1130JUD004024019, § 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., ειδικότερα, σχετικά με τον κίνδυνο να συνεχίσει ο ενδιαφερόμενος να διαπράττει αδικήματα, § 30 της απόφασης αυτής.
39      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση του ΕΔΔΑ της 30ής Νοεμβρίου 2021, Avci κατά Δανίας (CE:ECHR:2021:1130JUD004024019, § 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
40      Βλ., μεταξύ άλλων, όσον αφορά την επιβολή μόνιμης απαγόρευσης εισόδου εις βάρος υπηκόου τρίτης χώρας ο οποίος πέρασε νομίμως το μεγαλύτερο μέρος της νεότητάς του από την ηλικία των τριών ετών στη Δανία, ανάλυση του ΕΔΔΑ στην απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2023, Al-Masudi κατά Δανίας (CE:ECHR:2023:0905JUD003574021, § 25 έως 35).
41      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2023, Al-Masudi κατά Δανίας (CE:ECHR:2023:0905JUD003574021, § 33 και 34).
42      Βλ., όσον αφορά την ίδια γερμανική ρύθμιση με εκείνη που εξέτασε το Δικαστήριο στην απόφασή του Filev και Osmani, απόφαση του ΕΔΔΑ της 25ης Μαρτίου 2010, Mutlag κατά Γερμανίας (CE:ECHR:2010:0325JUD004060105, § 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43      Βλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 7ης Φεβρουαρίου 2017, K2 κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2017:0207DEC004238713, § 66), της 1ης Φεβρουαρίου 2022, Johansen κατά Δανίας (CE:ECHR:2022:0201DEC002780119, § 80 έως 84), και της 22ας Μαρτίου 2022, Laraba κατά Δανίας (CE:ECHR:2022:0322DEC002678119, § 31 έως 34). Στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις αυτές, οι απαγορεύσεις εισόδου συνδέονταν με την αφαίρεση της ιθαγένειας των ενδιαφερόμενων υπηκόων που είχαν διπλή ιθαγένεια. Στις δύο τελευταίες αποφάσεις, το ΕΔΔΑ εξετάζει λεπτομερώς τη στάθμιση των διαφόρων διακυβευόμενων συμφερόντων στην οποία προέβησαν οι εθνικές αρχές.
44      Βλ., σχετικά με τον καθαρά θεωρητικό χαρακτήρα της δυνατότητας επιστροφής, σε περίπτωση χρονικώς περιορισμένης απαγόρευσης εισόδου, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 12ης Νοεμβρίου 2024, Sharafane κατά Δανίας (CE:ECHR:2024:1112JUD000519923, § 72), και της 12ης Νοεμβρίου 2024, Al-Habeeb κατά Δανίας (CE:ECHR:2024:1112JUD001417123, § 71). Βλ. επίσης, σε περίπτωση απαγόρευσης απεριόριστης διάρκειας, απόφαση του ΕΔΔΑ της 28ης Ιουνίου 2007, Kaya κατά Γερμανίας (CE:ECHR:2007:0628JUD003175302, § 69). Βλ., σχετικά με τη δυνατότητα επιστροφής στο έδαφος του οικείου κράτους για σύντομο χρονικό διάστημα, τουλάχιστον στο πλαίσιο των οικογενειακών σχέσεων, μεταξύ άλλων, απόφαση του ΕΔΔΑ της 15ης Ιουλίου 2025, Miari κατά Δανίας (CE:ECHR:2025:0715JUD000285224, § 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
45      Βλ. σημείο 13 των παρουσών προτάσεων.
46      Βλ. άρθρο 11, παράγραφοι 5a και 5b, του AufenthG, από το οποίο προκύπτει ότι οι αρμόδιες αρχές, σε περίπτωση τρομοκρατικής απειλής, έχουν διακριτική ευχέρεια ως προς τον καθορισμό της διάρκειας της απαγόρευσης εισόδου (20 έτη ή απεριόριστη διάρκεια), ανάλογα με τις διάφορες περιπτώσεις.
47      Βλ. άρθρο 11, παράγραφος 5a, τρίτη και τέταρτη περίοδος, του AufenthG, που παρατίθεται στο σημείο 9 των παρουσών προτάσεων.
48      Βλ., συγκριτικά, άρθρο 32 της οδηγίας 2004/38.