Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
N. EMILIOU
van 12 maart 2026
(1)
Zaak C‑160/24 P
JPMorgan Chase & Co.,
JPMorgan Chase Bank, National Association
tegen
Europese Commissie
„ Beroep – Mededinging – Artikel 101 VWEU – Euro Interbank Offered Rates – Artikel 263 VWEU – Motiveringsplicht – Volledige rechtsmacht – Incidentele hogere voorziening – Negeren van een wijzigingsbesluit door het Gerecht – Artikel 288 VWEU ”
I.      Inleiding
1.        In hun hogere voorziening verzoeken JPMorgan Chase & Co. en JPMorgan Chase Bank, National Association (hierna gezamenlijk: „JPM”) het Hof om de uitspraak van het Gerecht(2), waarin het
hun beroep tot nietigverklaring deels heeft verworpen en deels gegrond heeft verklaard, – deels – te vernietigen. Hun beroep was in wezen gericht op twee besluiten van de Europese Commissie:
i)
het besluit om het onderzoek naar de markt van rentederivaten in euro (Euro Interest Rate Derivatives; hierna: „EIRD”) af te sluiten(3) (hierna: „litigieus
besluit”) en ii) een besluit tot wijziging van het litigieuze
besluit, dat vervolgens is vastgesteld (hierna: „wijzigingsbesluit”).(4) Op haar beurt heeft de Commissie een incidentele hogere voorziening ingesteld en het Hof gevraagd het bestreden arrest deels te vernietigen.
2.        In overeenstemming met het verzoek van het Hof beperk ik mijn analyse in deze conclusie tot twee aspecten van het geschil: i) het derde middel van de principale hogere voorziening, dat in wezen de motiveringsplicht van het Gerecht betreft wanneer het
volledige rechtsmacht uitoefent met betrekking tot het bedrag van de geldboete die de Commissie JPM heeft opgelegd, en ii) het enige middel dat in de incidentele hogere voorziening is aangevoerd, dat in wezen het besluit van het Gerecht betreft om de aanvullende onderbouwing uit het wijzigingsbesluit dat aan het litigieuze besluit is toegevoegd, naast zich neer te leggen bij de toetsing van de motivering met betrekking tot een van de parameters die de Commissie voor het berekenen van
de geldboete had gebruikt.
II.    Feitelijke en wettelijke achtergrond
3.        De feiten en de wettelijke achtergrond van de voorliggende zaak kunnen voor deze conclusie als volgt worden samengevat.
4.        Op 7 december 2016 heeft de Commissie op basis van de artikelen 7 en 23 van verordening (EG)
nr. 1/2003(5) het litigieuze besluit vastgesteld.
De Commissie heeft geconstateerd dat JPM en andere ondernemingen inbreuk hadden gepleegd op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER‑overeenkomst door van 27 september 2006 tot en met 19 maart 2007 deel te nemen aan één enkele en voortdurende inbreuk die als doel had de normale loop van de prijsstelling op de EIRD-markt [artikel 1, onder c), van het litigieuze besluit] te verstoren en heeft die ondernemingen een geldboete opgelegd [artikel 2, onder a), b) en c), van het litigieuze besluit]. De aan JPM opgelegde geldboete(6) bedroeg 337 196 000 EUR.
5.        Met betrekking tot het vaststellen van de opgelegde geldboeten aan de ondernemingen die deel hebben genomen aan de inbreuk, waaronder JPM, heeft de Commissie verklaard dat zij de methodologie uit de „richtsnoeren voor geldboeten” niet volledig kon toepassen.(7) Die richtsnoeren volgen een benadering die uit twee stappen bestaat: allereerst wordt voor elke onderneming een basisbedrag vastgesteld, vervolgens kan dit bedrag naar boven of naar beneden worden bijgesteld. In de regel wordt het basisbedrag berekend aan de hand van de waarde van de op de desbetreffende geografische markt in de EER verkochte goederen of diensten die rechtstreeks of indirect verband houden met de inbreuk.
6.        Aangezien EIRD’s geen verkopen in de gebruikelijke zin van het begrip opleveren, heeft de Commissie in het litigieuze besluit gesteld dat de waarde van de verkopen diende te worden vastgesteld door middel van een vervangende waarde. De Commissie achtte het passend om als vervangende waarde de contante inkomsten te nemen uit de geldstroom die elke bank had ontvangen uit hun EIRD-portefeuille voor zover deze was gekoppeld aan de Euribor-looptijd en/of EONIA en was aangegaan met in de EER gevestigde wederpartijen.(8) De Commissie achtte het eveneens passend cijfers van de contante inkomsten omlaag te brengen met een uniform percentage om rekening te houden met de bijzonderheden van de EIRD-markt. Gelet op een aantal overwegingen heeft de Commissie het verlagingspercentage op 98,849 % vastgesteld.(9)
7.        Elk van de geadresseerden van het litigieuze besluit heeft hiertegen bij het Gerecht beroep tot nietigverklaring ingesteld.
8.        In zijn arrest van 24 september 2019, HSBC Holdings e.a./Commissie(10), heeft het Gerecht artikel 2, onder b), van het litigieuze besluit nietig verklaard op grond van het feit dat de Commissie rechtens onvoldoende had gemotiveerd waarom het verlagingspercentage op 98,849 % was vastgesteld en niet op een hoger percentage.
Voor het overige heeft het Gerecht het beroep verworpen.
9.        Bij brief van 24 februari 2021 heeft de Commissie JPM en de andere geadresseerden van het litigieuze besluit laten weten dat zij gezien de uitspraak van het Gerecht in de zaak HSBC van plan was om dat
besluit te wijzigen. In diezelfde brief en bij brief van 16 april 2021 heeft de Commissie alle geadresseerden verdere informatie en toelichting gegeven over de redenen waarom het verlagingspercentage op 98,849 % was vastgesteld. JPM heeft op 14 mei 2021 haar opmerkingen over die brieven ingediend.
10.      Op 28 juni 2021 heeft de Commissie het wijzigingsbesluit vastgesteld. Aangezien het in het litigieuze besluit toegepaste verlagingspercentage voor alle geadresseerden hetzelfde was, was zij van mening dat de redenering van het Gerecht in zijn uitspraak in de zaak HSBC over de ontoereikendheid van de motivering eveneens van toepassing zou zijn op de aan de andere geadresseerden opgelegde geldboeten. Zij kwam daarom tot de slotsom dat het in overeenstemming met het beginsel van goed bestuur passend was om de in dat arrest vastgestelde fouten te corrigeren en het litigieuze besluit, wat betreft JPM en de andere geadresseerden, te wijzigen door de redenering met betrekking tot het verlagingspercentage aan te vullen.
11.      In zijn arrest van 12 januari 2023, HSBC Holdings e.a./Commissie(11), heeft het Hof de uitspraak van het Gerecht in de zaak HSBC vernietigd voor zover het Gerecht het primaire beroep tot nietigverklaring van artikel 1 van het litigieuze besluit en, subsidiair, het beroep tot nietigverklaring van artikel 1, onder b), van dat besluit had verworpen. Bovendien heeft het Hof het door HSBC in de zaak T‑105/17 ingestelde beroep verworpen voor zover daarin nietigverklaring van artikel 1 van het litigieuze besluit en, subsidiair, van artikel 1, onder b), van dat besluit werd gevorderd.
12.      Op 27 november 2024 heeft het Gerecht het door HSBC Holdings e.a. ingestelde beroep verworpen dat strekte tot, ten eerste, nietigverklaring van artikel 1 van het wijzigingsbesluit en van artikel 2, onder b), van het litigieuze besluit, zoals gewijzigd, en, ten tweede, subsidiair, verlaging van het bedrag van de hun in het wijzigingsbesluit opgelegde geldboete.(12)
III. Procedure bij het Gerecht en het bestreden arrest
13.      In haar beroep krachtens
artikel 263 VWEU heeft JPM in wezen gedeeltelijke nietigverklaring van het litigieuze besluit gevorderd of, subsidiair, nietigverklaring of vermindering van de in dat besluit opgelegde geldboete. Voorts heeft zij gevorderd dat het wijzigingsbesluit buiten beschouwing wordt gelaten of, subsidiair, nietig wordt verklaard. Tot slot heeft zij het Gerecht verzocht de Commissie in de kosten te verwijzen.
14.      Op haar beurt heeft de Commissie het Gerecht verzocht het beroep te verwerpen en JPM in de kosten te verwijzen.
15.      Op 5 juni 2019 en op 31 maart 2021 heeft het Gerecht besloten de procedure te schorsen in afwachting van de uitspraak van het Hof in de zaak HSBC Holdings e.a./Commissie.(13)
16.      Op 8 september 2021 heeft JPM een memorie houdende aanpassing
ingediend en op 26 november heeft de Commissie haar opmerkingen over die memorie
ingediend.
17.      Bij het bestreden arrest heeft het Gerecht i) vastgesteld dat de wijzigingen die via het wijzigingsbesluit
in het bestreden arrest waren aangebracht
buiten beschouwing moesten worden gelaten; ii) artikel 2, onder c), van het litigieuze besluit nietig verklaard wegens gebrek aan motivering; iii) in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht het bedrag van de aan JPM opgelegde geldboete op 337 196 000 EUR vastgesteld; iv) het beroep voor het overige verworpen, en v)
partijen verwezen in hun eigen kosten.
IV.    Procedure bij het Hof en de conclusies
18.      Op 29 februari 2024 heeft JPM hogere voorziening ingesteld tegen de uitspraak van het Gerecht. JPM vraagt het Hof om i) de punten 3 tot en met 5 van het dictum van het bestreden arrest buiten beschouwing te laten; ii) uitspraak te doen over haar verzoek in eerste instantie door artikel 1, onder c), van het litigieuze besluit en/of de geldboete nietig te verklaren, en iii) de Commissie te verwijzen in de kosten.
19.      Op 24 mei 2024 heeft de Commissie een incidentele hogere voorziening ingesteld en het Hof verzocht
om i) het bestreden arrest buiten beschouwing te laten voor zover dit artikel 2, onder c), van het litigieuze besluit nietig verklaart; ii) het verzoek van JPM in zaak T‑106/17 te verwerpen voor zover het nietigverklaring van die bepaling vordert of, subsidiair, de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht, en iii) een beslissing over de kosten aan te houden of JPM in die kosten te verwijzen.
20.      De Commissie verzoekt
het Hof om de principale hogere voorziening te verwerpen en JPM vraagt het Hof om de incidentele hogere voorziening te verwerpen.
21.      De partijen zijn gehoord ter terechtzitting van 14 januari 2026.
V.      Beoordeling
22.      In haar beroep voert JPM drie middelen aan, die elk bestaan uit meerdere onderdelen. Maar zoals ik al in de inleiding van deze conclusie heb vermeld, beperkt mijn analyse van de principale hogere voorziening zich tot het derde middel, dat gaat over de manier waarop het Gerecht een aantal van de argumenten van JPM met betrekking tot het bedrag van de door de Commissie opgelegde geldboete heeft behandeld. In deze conclusie besteed ik ook aandacht aan het enige middel dat de basis vormt voor de incidentele hogere voorziening van de Commissie, dat wil zeggen de weigering van het Gerecht om in te gaan op de wijzigingen die door middel van het wijzigingsbesluit aan het litigieuze besluit zijn aangebracht (hierna: „aanvullende onderbouwing”).
23.      Ik begin met de incidentele hogere voorziening van de Commissie die, mits gegrond, zou leiden tot de
vernietiging van het bestreden arrest voor zover het artikel 2, onder c), van het litigieuze besluit nietig verklaart. In dat geval is het niet nodig om het derde middel van JPM nader te onderzoeken.
A.      Incidentele hogere voorziening van de Commissie
24.      De incidentele hogere voorziening van de Commissie richt zich op de punten 623 tot en met 634 van het bestreden arrest, waarin het Gerecht bij de beoordeling van de argumenten van JPM met betrekking tot een vermeende ontoereikende motivering voor de vaststelling van het verlagingspercentage op 98,849 % heeft geoordeeld dat de aanvullende onderbouwing van de hand diende te worden gewezen.
1.      Argumenten van de partijen
25.      De Commissie stelt dat het wijzigingsbesluit een „besluit” is in de zin van artikel 288 VWEU. Het feit dat het dispositief
van het litigieuze besluit niet is gewijzigd doet aan zijn aard niets af. Door in dat besluit de aanvullende onderbouwing van de hand te wijzen, heeft het Gerecht de Commissie de bevoegdheid ontnomen om op grond van artikel 7 van verordening nr. 1/2003 besluiten vast te stellen, te wijzigen of in te trekken en daarmee is het Gerecht zijn bevoegdheden op grond van artikel 263 VWEU te buiten gegaan.
26.      JPM betoogt dat indien de motivering voor een besluit kan worden aangevuld met een wijzigingsbesluit dat jaren na het oorspronkelijke besluit wordt vastgesteld, de verplichting om tegelijk met het oorspronkelijke besluit te motiveren haar betekenis zou verliezen. Voorts verdedigt zij de conclusie van het Gerecht dat er geen materieel verschil is tussen het verstrekken van een aanvullende onderbouwing in een opmerking ter zitting of door middel van een wijzigingsbesluit. Volgens JPM wordt die conclusie ondersteund door twee arresten van de Unierechter.
2.      Analyse
27.      Ik ben van mening dat de incidentele hogere voorziening van de Commissie gegrond is.
28.      Het Gerecht begint zijn analyse terecht met te benadrukken dat in overeenstemming met vaste rechtspraak de bevoegdheid van de Commissie om een bepaalde handeling vast te stellen noodzakelijkerwijs ook de bevoegdheid omvat om die handeling te wijzigen zolang de relevante Verdragsbepalingen, met in begrip van alle formele vereisten en procedurele waarborgen, volledig worden gerespecteerd (punt 627 van het bestreden arrest).
29.      Het Gerecht gaat in de punten 628 tot en met 630 van het bestreden arrest echter verder met uitleggen waarom het in dit geval van oordeel is dat de aanvullende onderbouwing niet in aanmerking kan worden genomen. Het zijn juist die passages die de Commissie betwist.
30.      Het Gerecht heeft met name geoordeeld dat, aangezien het dispositief
van het litigieuze besluit niet door het wijzigingsbesluit is gewijzigd, maar enkel de motivering is aangevuld, dat besluit niet kan „worden beschouwd als een nieuw besluit tot wijziging van het litigieuze besluit in de zin van de in punt 627 [van dat arrest] aangehaalde rechtspraak, maar moet worden gelijkgesteld aan een door de verwerende partij in het kader van de gerechtelijke procedure verstrekte aanvullende motivering”.
31.      In dat verband heeft het Gerecht herhaald dat volgens vaste rechtspraak een gebrek aan motivering in een betwiste handeling in beginsel niet kan worden verholpen door extra toelichtingen die in de loop van de procedure bij de Unierechter worden verstrekt. In de voorliggende zaak had de Commissie – zo merkte het Gerecht op – niet gesteld dat het op dat moment onmogelijk was om rechtens genoegzaam de redenen aan te geven voor het litigieuze besluit. Het Gerecht was
dienovereenkomstig van oordeel dat een tijdens de gerechtelijke procedure verstrekte aanvulling op de motivering niet kan worden aanvaard en heeft het wijzigingsbesluit derhalve „buiten beschouwing gelaten”.
32.      Om de hieronder uiteengezette redenen zijn naar mijn mening bepaalde aspecten van deze stellingen tamelijk merkwaardig.
a)      Geldigheid van het wijzigingsbesluit
33.      Het is ten eerste vaste rechtspraak dat handelingen van instellingen van de Unie in beginsel worden geacht wettig te zijn en overeenkomstig rechtsgevolgen hebben tot het moment dat ze worden ingetrokken, nietig verklaard in een beroep tot nietigverklaring of ongeldig worden verklaard na een prejudiciële verwijzing of een exceptie van onwettigheid.(14)
34.      Het bestreden arrest bevat echter geen vaststelling
dat het wijzigingsbesluit nietig of ongeldig is, alhoewel JPM de geldigheid, zij het slechts subsidiair, heeft betwist.(15) Zonder een dergelijke vaststelling kon het Gerecht de door het wijzigingsbesluit veroorzaakte wijzigingen aan het litigieuze besluit niet gewoon „buiten beschouwing laten”. Door geen rechtsgevolgen toe te kennen aan een geldig besluit heeft het Gerecht zodoende het beginsel dat aan de rechtspraak uit het vorige punt ten grondslag ligt geschonden.
35.      Het Gerecht heeft ook de aan het Gerecht
toegekende bevoegdheden van artikel 263 VWEU, met daarin de procedure voor het nagaan van de wettigheid van door instellingen van de Unie vastgestelde handelingen, overschreden. In het kader van die procedure kunnen de rechterlijke instanties van de Europese Unie bepalen of een handeling wettig of onwettig is. Daarbij geldt de wet van de uitgesloten derde: er bestaat geen derde soort handeling dat
geldig is maar waarvan de gevolgen niettemin buiten beschouwing mogen worden gelaten. Op voorwaarde dat de betrokken handeling relevant en toepasselijk is (op grond van de zaak, de tijd, enz.) en tenzij de gevolgen zijn opgeschort op grond van de artikelen 278 en 279 VWEU, moet deze worden geacht volledige rechtsgevolgen te hebben, ook in zaken waarin de geldigheid wordt betwist.(16)
36.      Zoals in punt 28 hierboven wordt aangegeven, staat ten tweede vast dat de bevoegdheid van de Commissie om een bepaalde handeling vast te stellen noodzakelijkerwijs ook de bevoegdheid omvat om die handeling te wijzigen zolang de relevante Verdragsbepalingen, samen met alle formele vereisten en procedurele waarborgen, volledig worden gerespecteerd. Strikte toepassing van zowel inhoudelijke als procedurele regels is daarom onontbeerlijk. Er kunnen bijvoorbeeld omstandigheden zijn waaronder een instantie een handeling niet langer kan wijzigen, zoals wanneer de oorspronkelijke handeling „onderdeel is van een streng gereglementeerde procedure die wordt gekenmerkt door de verplichting voor de tot optreden bevoegde instelling om de volgende handeling in de procedurele keten binnen een bepaalde termijn vast te stellen en waarbij de betrokken instelling haar beslissingsbevoegdheid verliest wanneer die termijn is verstreken”.(17)
37.      Het bestreden arrest maakt evenwel geen melding van enig element waaruit blijkt dat i) op het moment van de vaststelling niet is voldaan aan één of meer van de inhoudelijke of procedurele vereisten voor de vaststelling van het wijzigingsbesluit, of dat ii) de Commissie geen bevoegdheid meer had om de handeling te wijzigen.
38.      Daaruit volgt dat Gerecht onmogelijk kan hebben geoordeeld – zelfs niet impliciet – dat de Commissie het wijzigingsbesluit niet mocht vaststellen.
39.      Ten derde kan sprake zijn van situaties waarin, ondanks het feit dat lijkt te zijn voldaan aan de inhoudelijke en procedurele voorwaarden voor de vaststelling van een wijzigingshandeling, de instantie niettemin haar bevoegdheid onrechtmatig heeft uitgeoefend door niet te voldoen aan een regel of beginsel van primair recht.
40.      Derhalve is een Uniehandeling ongeldig wanneer bij de opsteller sprake is van „misbruik van bevoegdheid”.(18) Dat is het geval „wanneer op grond van objectieve, relevante en overeenstemmende aanwijzingen blijkt dat de handeling uitsluitend of althans overwegend is vastgesteld om andere dan de aangegeven doelen te bereiken, of om zich te onttrekken aan de toepassing van een procedure waarin het Verdrag speciaal heeft voorzien om aan de omstandigheden van het geval het hoofd te bieden”.(19)
41.      Verder spreekt het voor zich dat een wijzigingshandeling aan de algemene beginselen van het Unierecht moet voldoen, waaronder onder meer de beginselen van rechtszekerheid en gewettigd vertrouwen.(20) Er kunnen daarom situaties zijn waarin iemand die wordt geraakt door een bepaalde handeling rechtmatig mag opkomen tegen de negatieve juridische gevolgen van het intrekken of wijzigen van een bestaande handeling. Dat kan met name zo zijn wanneer in de betrokken Uniehandeling aan de geadresseerde een subjectief recht wordt toegekend.(21)
42.      In het bestreden arrest wordt wederom geen van deze omstandigheden aangehaald, en al helemaal niet vastgesteld. Er is dus niets in dat arrest waaruit volgt dat het litigieuze besluit ongeldig was vanwege misbruik van bevoegdheden of schending van de Verdragen, of van enige wet‑ en regelgeving betreffende hun toepassing.
b)      Aard van het wijzigingsbesluit en de onderdelen ervan
43.      Ten vierde zijn besluiten en pleidooien in gerechtelijke procedures, uiteraard, afzonderlijke rechtshandelingen. Zij worden vastgesteld conform verschillende procedures en hebben duidelijk verschillende juridische gevolgen. Zolang de voor de Unierechter aangevochten rechtshandeling geldig blijft, kan die rechter die handeling in beginsel niet als van een andere aard of ander type bestempelen dan hetgeen uit de bewoordingen ervan voortvloeit.
44.      In overeenstemming met de vierde alinea van artikel 288 VWEU is een „besluit [...] bindend in al zijn onderdelen”. Daarom kon het Gerecht niet besluiten om – ten behoeve van de lopende procedure – een geldig besluit te behandelen alsof het slechts de waarde van een opmerking ter zitting had, zonder in strijd te handelen met artikel 288 VWEU.
45.      In een beperkt aantal bijzondere gevallen heeft het Hof geoordeeld dat een eerder formeel betwiste handeling in werkelijkheid een andere „verkapte” handeling betrof. In die gevallen heeft het Hof de inhoud van de handeling en de omstandigheden waarin zij is vastgesteld onderzocht om de ware aard ervan te bepalen.(22) Die rechtspraak vindt zijn oorsprong vooral in de behoefte te voorkomen dat het constitutionele beginsel dat handelingen van instanties van de Unie in het algemeen onder rechterlijke toetsing dienen te vallen(23) wordt verzwakt door de betrokken handeling enkel te heretiketteren of te „camoufleren”.(24)
46.       Die rechtspraak is echter niet toepasbaar in voorliggende zaak. Het wijzigingsbesluit werd vastgesteld door de daartoe op grond van verordening nr. 1/2003 bevoegde instantie en was daadwerkelijk bedoeld om een potentieel rechtsgebrek dat de geldigheid van de oorspronkelijke handeling aantastte, te verhelpen. Het vaststellen van dat besluit valt daarom perfect binnen de op grond van artikel 105, lid 1, VWEU aan de Commissie toekomende taak om te waken „voor de toepassing van de in de artikel 101 en 102 [VWEU] neergelegde beginselen”. Het staat voorts buiten twijfel dat de rechterlijke instanties van de Europese Unie voor zover van toepassing bevoegd zijn de rechtmatigheid van het wijzigingsbesluit op grond van de artikelen 263, 267 en 277 VWEU te beoordelen.
47.      Ten vijfde lijkt het bestreden arrest te impliceren dat alleen indien het dispositief
van het litigieuze besluit door het wijzigingsbesluit was veranderd, de invloed daarvan op de lopende procedure een andere beoordeling had kunnen rechtvaardigen.
48.      Dat kan niet juist zijn. Het is vaste rechtspraak van het Hof dat het dispositief van een handeling onafscheidelijk verbonden is met de motivering ervan, zodat het indien nodig moet worden uitgelegd met inachtneming van de overwegingen die tot de vaststelling ervan hebben geleid.(25) In overeenstemming met artikel 296 VWEU vormen de motivering en het dispositief
van elke bindende Uniehandeling een ondeelbaar geheel.(26) Er is derhalve geen principiële basis om in een procedure voor de Unierechter een handeling waarin slechts één van deze twee essentiële onderdelen is gewijzigd anders te behandelen dan een handeling waarin beide onderdelen zijn gewijzigd.
49.      Ten zesde is het juist dat, zoals het Gerecht in het bestreden arrest heeft opgemerkt, volgens vaste rechtspraak van het Hof een motivering allereerst tegelijk met het bezwarende besluit moet worden meegedeeld en dat vervolgens het ontbreken van een motivering niet kan worden hersteld door extra toelichtingen die in de loop van de procedure bij de Unierechter worden verstrekt.
50.      Geen van beide lijnen in die rechtspraak is echter relevant in de voorliggende situatie. Ik begin met de tweede lijn in de in het punt hierboven bedoelde rechtspraak.
51.      Die lijn betreft – en hierop ligt de nadruk – situaties waarin de opsteller in de schriftelijke en mondelinge opmerkingen die in de loop van de procedure bij de Unierechter worden gemaakt, een aanvullende motivering voor een bestreden besluit aanvoert.(27) Naar mijn mening kan zij, zelfs niet naar analogie, worden toegepast op
de omstandigheden van de onderhavige
zaak, waar het gaat om een aanpassing van de motivering die voortkomt uit een formele wijziging van de bestreden handeling zelf.
52.      Met de motiveringsplicht wordt een tweeledig doel nagestreefd: ten eerste de betrokken personen in staat te stellen de motivering voor de handeling te begrijpen en, waar van toepassing, te besluiten om de geldigheid ervan te betwisten of niet, en ten tweede de Unierechter in staat te stellen zijn bevoegdheid ten aanzien van rechterlijke controle uit te oefenen.(28) Door de opsteller van een handeling voor de eerste keer in de rechtbank toe te staan om de redenen voor vaststelling te verwoorden, nadat de handeling is betwist, zou artikel 296 VWEU kennelijk veel van zijn praktische werking ontnemen. Dezelfde redenering is ook van toepassing op aanvullende toelichtingen die informeel worden verstrekt voorafgaand aan de gerechtelijke procedure en die vervolgens in de contentieuze fase worden herhaald.(29)
53.      Die redenering gaat
echter niet op wanneer een handeling geldig is gewijzigd en op juiste wijze en tijdig is meegedeeld aan de
geadresseerden. Het is daarbij niet van belang of die wijziging plaatsvindt voor de start van de gerechtelijke procedure of in de loop daarvan. In dergelijke omstandigheden is het de handeling in haar gewijzigde vorm die bindend wordt voor de geadresseerden en waarvan de
geldigheid, indien zij wordt betwist, door de Unierechter wordt beoordeeld.
54.      Daarentegen houdt de oorspronkelijke versie van de handeling op te bestaan in de rechtsorde van de Unie en kan die alleen „herleven” indien de wijzigingshandeling door de Unierechter nietig wordt verklaard.(30) Door geen rekening te houden met het wijzigingsbesluit heeft het Gerecht in feite uitspraak gedaan over de geldigheid van een besluit dat in zijn oorspronkelijke vorm niet meer van kracht was.
55.      Rekening houden met de wijzigingshandeling in de lopende procedure tast de doelstellingen van artikel 296 VWEU dus niet aan. Integendeel, de aanpassing van de procedure zorgt ervoor dat de doelstellingen doeltreffender en zonder onnodige vertraging worden bereikt.
56.      Om diezelfde reden kan
ook het beroep van JPM op de hierboven vermelde eerste lijn van rechtspraak – namelijk dat de motivering in beginsel tegelijk met het bezwarende besluit aan de betrokken persoon moet worden meegedeeld – niet slagen. De motivering van de handeling die voor JPM thans bindend is en waarvan het Gerecht de geldigheid had kunnen onderzoeken, is de motivering die is opgenomen in het litigieuze besluit zoals gewijzigd bij het wijzigingsbesluit. Die motivering is meegedeeld op het moment dat het besluit werd gewijzigd – en wel, naar moet worden aangenomen, op geldige wijze – bij een handeling van
dezelfde rechtsvorm en met dezelfde rechtsgevolgen.
57.      Ik wil
wel
een belangrijk punt benadrukken: hoewel het wijzigingsbesluit de oorspronkelijke motivering voor het opleggen van de geldboete heeft
aangepast omdat deze ontoereikend was of als zodanig werd beschouwd, kan de verplichting om de geldboete te betalen logisch gezien niet voortkomen uit de vaststelling van het litigieuze besluit. Die verplichting ontstaat slechts vanaf de datum waarop het wijzigingsbesluit is aangenomen, aangezien alleen die handeling nu een toereikende rechtsgrondslag biedt voor de geldboete.
58.      Zoals is toegelicht, vormen de motivering en het dispositief
van het besluit een geheel. De Commissie zelf heeft in haar incidentele hogere voorziening gesteld dat elke „aanpassing van de motivering noodzakelijkerwijze een aanpassing (van de inhoud en de omvang) van het dispositief
van het [litigieuze] besluit inhoudt, aangezien de motivering en het dispositief
een ondeelbaar geheel vormen, zelfs wanneer het dispositief, afzonderlijk beschouwd, formeel ongewijzigd blijft”.
59.      In de nasleep van de uitspraak van het Gerecht in de zaak HSBC had de Commissie, indien zij haar
besluit – over het geheel genomen – als juist beschouwde, in hoofdzaak twee mogelijkheden: i)
het litigieuze besluit intrekken en met bepaalde wijzigingen opnieuw vaststellen, of ii) het litigieuze besluit
wijzigen door middel van een wijzigingsbesluit. De wetgevingstechniek die de Commissie koos om de nodige maatregelen te treffen teneinde
te voldoen aan de uitspraak van het Gerecht in de zaak HSBC viel binnen de beoordelingsruimte van die instelling.(31) Het is echter duidelijk dat de keuze voor de ene of de andere techniek de financiële belangen van de geadresseerden van het litigieuze besluit niet negatief kon beïnvloeden. Een ander oordeel zou leiden tot een ongerechtvaardigde ongelijke behandeling van de getroffen ondernemingen, die alleen zou afhangen van het feit dat hun beroep is gehoord (zoals in de zaak T‑105/17) of geschorst door het Gerecht (zoals in de zaken T‑106/17 en T‑113/17).(32)
60.      Op de vraag ter terechtzitting of zij het eens was met het bovenstaande, verklaarde de Commissie dat dat niet het geval was. Haar argumenten op dit punt lijken echter intern tegenstrijdig. Door de wijze waarop het Gerecht het wijzigingsbesluit heeft benaderd te betwisten, benadrukt de Commissie aan de ene kant dat het dispositief
van het oorspronkelijke besluit per definitie is aangetast door de wijzigingen die vervolgens in de overwegingen zijn doorgevoerd. Aan de andere kant volhardt zij erin dat de aanvullende motivering niet meer behelst dan een nauwkeuriger toelichting van wat de Commissie bij de vaststelling van het litigieuze besluit heeft besloten. Dat standpunt is logischerwijs onhoudbaar: als het dispositief
inderdaad is aangetast, kan de aanvullende motivering niet slechts toelichtend zijn en als de motivering slechts toelichtend is, kan zij het dispositief
niet inhoudelijk aantasten. Het is het één of het ander voor de Commissie. Indien op dit punt het argument van de Commissie wordt geaccepteerd, zou dat er bovendien ook toe leiden dat het wijzigingsbesluit met terugwerkende kracht wordt toegepast, hetgeen een duidelijke schending is van een beproefd algemeen beginsel van Unierecht.(33)
61.      Ik ben derhalve van mening dat de Commissie in beginsel bevoegd is om een bestaand besluit te wijzigen, zelfs indien dat besluit het onderwerp vormt van een procedure bij
de rechterlijke instanties van de Europese Unie. Hierbij zij aangetekend dat de wijze van handelen van de Commissie niet mag
leiden tot misbruik van bevoegdheid in de zin van artikel 263 VWEU. Bovendien kan de Commissie door middel van een wijzigingsbesluit niet met terugwerkende kracht een mogelijke ongeldigheid van de oorspronkelijke handeling „herstellen”.
c)      Behoorlijke rechtsbedeling en proceseconomie
62.      Ten zevende is het volgens mij duidelijk dat de Commissie de bevoegdheid had om het litigieuze besluit te wijzigen, zowel vóór de betwisting door JPM als na de uitspraak van de Unierechter – al helemaal wanneer die uitspraak zou hebben geleid tot een gedeeltelijke nietigverklaring van het litigieuze besluit. Op de vraag ter terechtzitting of zij het eens was met dat standpunt, verklaarde JPM dat dat het geval was.
63.      Indien dat zo is, zie ik geen redelijke basis om in de tijd tussen deze twee gebeurtenissen de bevoegdheid van de Commissie om de handeling te wijzigen als „verlamd” te beschouwen. Indien de Commissie van mening is dat de handeling ongeldig is, is het inderdaad volledig in overeenstemming met haar verplichting van behoorlijk bestuur om onverwijld op te treden en alle gebreken te verhelpen. Het enkele feit dat de handeling zou zijn betwist voor de rechterlijke instanties van de Europese Unie is in dat kader over het algemeen niet van belang.
64.      Dat standpunt kan op het eerste gezicht lijken te botsen met de doeltreffende bescherming van het recht op verdediging van verzoeksters of met een behoorlijke rechtsbedeling. Een meer diepgaande beschouwing van deze kwestie leidt echter onvermijdelijk tot een ander inzicht.
65.      Met betrekking tot het recht op verdediging van verzoeksters, wordt geen inbreuk gemaakt op dat recht mits i) zij worden gehoord door de opsteller van de handeling voordat de wijzigingshandeling wordt vastgesteld(34), en ii) hun door de Unierechter de mogelijkheid wordt geboden om hun opmerkingen en verzoeken in de lopende procedure te wijzigen.(35) Alleen al het bestaan van een speciale bepaling in het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht – artikel 86 – op grond waarvan verzoekers hun verzoekschrift kunnen aanpassen „wanneer een handeling waarvan om nietigverklaring wordt verzocht, door een andere handeling met hetzelfde voorwerp wordt vervangen of gewijzigd”, is namelijk buitengewoon instructief voor wat betreft het vermogen van de Commissie om een handeling die voorwerp is van een procedure tot nietigverklaring, te wijzigen.
66.      Voor de geadresseerden van het litigieuze besluit ontstaan bovendien geen nadelige financiële gevolgen vanwege de wijziging van het oorspronkelijke besluit, aangezien, zoals hierboven toegelicht, de wijziging niet met terugwerkende kracht werkzaam is. Ook ontstaat er voor een verzoeker geen procedureel nadeel door de wijziging: indien een verzoeker zou besluiten om zijn beroep tot nietigverklaring te staken in het kader van die wijziging, behoudt het Gerecht krachtens artikel 136, lid 2, van zijn Reglement voor de procesvoering de bevoegdheid om de verweerder in de kosten van de procedure te verwijzen.(36)
67.      De Commissie beletten een handeling te wijzigen die voorwerp is van een lopende juridische procedure, zou voorts naar mijn mening leiden tot een resultaat dat in strijd is met het vereiste van behoorlijke rechtsbedeling. Dat is met name het geval wanneer de Commissie weet dat de betrokken handeling waarschijnlijk nietig wordt verklaard en meent dat gerichte wijzigingen kunnen volstaan om de gebreken die de wettigheid ondermijnen te verhelpen. In dergelijke omstandigheden zou een „geforceerde” voortzetting van de procedure geen betekenisvol doel meer dienen.
68.      In dat geval zou de procedure kunnen uitdraaien op wat treffend zou kunnen worden omschreven als een „holle overwinning” voor verzoeksters. Elk uit de nietigverklaring voortkomend voordeel zou naar alle waarschijnlijkheid zowel beperkt als van korte duur zijn. De Commissie zou hoogstwaarschijnlijk kort na het wijzen van het arrest een gewijzigde handeling vaststellen, waardoor verzoeksters worden gedwongen een tweede procesronde te starten om een rechterlijke toetsing te verkrijgen van de wettigheid van de handeling zoals gewijzigd. Een dergelijke uitkomst staat op gespannen voet met de vereisten van proceseconomie en doeltreffende rechterlijke bescherming en legt een onnodig beslag op zowel partijen als de rechterlijke instanties van de Unie.
69.      Verzoeksters daarentegen toestaan om binnen het kader van de oorspronkelijke procedure hun middelen en vorderingen aan te passen in het kader van de wijzigingen aan de bestreden handeling, vermijdt een onnodige duplicatie van procedures en leidt tot een vlottere en minder kostbare oplossing van het geschil.(37) Een dergelijke benadering werkt niet alleen in het voordeel van de partijen in de procedure maar ook, zij het meer indirect, van de rechterlijke instanties van de Europese Unie zelf.
70.      Ten slotte ben ik niet overtuigd van het beroep van JPM op bepaalde arresten van de Unierechter die haar standpunt zouden ondersteunen.
71.      JPM beroept zich eerst op het arrest van het Hof in de zaak Culin/Commissie.(38) Die zaak betrof de afwijzing door de Commissie van de klacht van de heer Culin, een van haar ambtenaren, waarin hij de aanstelling van een andere ambtenaar op een positie waar hij ook op had gesolliciteerd, had aangevochten. Het stond vast dat het besluit waarin de klacht werd afgewezen een ontoereikende motivering bevatte. Nadat Culin de gerechtelijke procedure had ingeleid, heeft de Commissie echter een addendum toegevoegd aan dat besluit met als doel het oorspronkelijke besluit te corrigeren door „de echte redenen” voor de afwijzing van zijn sollicitatie te vermelden. Niettemin heeft het Hof geoordeeld dat het addendum niet in aanmerking kon worden genomen en heeft het het aangevochten besluit nietig verklaard.(39)
72.      Op het eerste gezicht lijkt de uitspraak in de zaak Culin de argumenten van JPM te ondersteunen. Een nadere beschouwing toont echter aan dat dat niet het geval is.
73.      Het beroep van Culin was geen gewoon beroep tot nietigverklaring op grond van wat toen artikel 173 EEG was (thans artikel 263 VWEU), maar een beroep ingeleid op grond van destijds artikel 179 EEG (thans artikel 270 VWEU). Volgens die bepaling is „[h]et Hof van Justitie van de Europese Unie [...] bevoegd, uitspraak te doen in elk geschil tussen de [Europese Unie] en haar personeelsleden, binnen de grenzen en onder de voorwaarden vastgesteld door het statuut van de ambtenaren van de Unie”.(40)
74.      Titel VII van het statuut van de ambtenaren waarin „beroepsprocedures” worden geregeld, voorziet in artikel 90 in een verplichte precontentieuze procedure, die binnen een voorgeschreven termijn moet zijn afgerond, voordat een beroep voor de rechterlijke instanties van de Europese Unie mag worden ingeleid. De precontentieuze procedure dient er zowel toe om een mogelijkheid te bieden tot minnelijke schikking als om het voorwerp van het geschil te definiëren. In de contentieuze fase kan het voorwerp in beginsel niet door een der partijen worden gewijzigd.(41) Een administratieve handeling die inhoudelijk verschilt van de bestreden handeling kan niet in dezelfde procedure worden beoordeeld en vereist een nieuw proces op grond van artikel 270 VWEU.(42) Evenzo kunnen vorderingen die niet in de precontentieuze procedure zijn ingediend, niet in de procedure bij het Hof naar voren worden gebracht.(43) Deze aspecten van de zaak Culin zijn benadrukt in de conclusie van de advocaat-generaal.(44)
75.      In dat verband is de conclusie van het Hof dat het addendum niet in aanmerking kon worden genomen, juist. Het addendum is niet tijdig en buiten de door artikel 90 van het statuut van de ambtenaren voorgeschreven procedure ingediend en de inhoud ervan was fundamenteel anders dan de oorspronkelijk bestreden handeling. Dit overnemen zou het voorwerp van het geschil hebben veranderd.
76.      Procedures tot nietigverklaring op grond van artikel 263 VWEU worden echter niet beheerst door de regelgeving en beginselen die in de punten hierboven zijn beschreven. De conclusies van het Hof in de zaak Culin zijn daarom niet rechtstreeks toepasbaar op een situatie zoals in onderhavige zaak aan de orde is. In dit verband zij erop gewezen dat de situatie die het Hof heeft onderzocht in de zaak Commissie/Di Bernardo(45),
aangehaald in het bestreden arrest, wel met de situatie in de zaak Culin vergelijkbaar was: een op grond van artikel 270 VWEU ingediend beroep tegen een besluit van de Commissie met betrekking tot de toepassing van het statuut van de ambtenaren, waarin de Commissie de motivering in een laat stadium van de procedure wilde aanvullen.
77.      Het beroep van JPM op de uitspraak van het Gerecht in de zaak Lucchini/Commissie(46) lijkt evenzo op een misverstand te berusten. Die zaak ging om een verzoek
door een geadresseerde van
een besluit van de Commissie waarin een geldboete werd opgelegd wegens schending van mededingingsregels van de Europese Unie. In de bijlage bij het oorspronkelijke besluit zoals aan de geadresseerden bekendgemaakt, ontbraken bepaalde tabellen waarvan opname wel was beoogd. Zodra de Commissie kennis had genomen van die omissie, heeft zij binnen een maand na de bekendmaking van het oorspronkelijke besluit, een wijzigingsbesluit vastgesteld waarin de ontbrekende tabellen waren
opgenomen en dat tijdig aan de geadresseerden van het oorspronkelijke besluit werd meegedeeld.(47)
78.      In haar verzoek betoogde Lucchini dat de handelswijze blijk geeft van verschillende onjuiste rechtsopvattingen, hetgeen nietigverklaring van het litigieuze besluit rechtvaardigde. Zij legde met name de argumentatie voor dat het oorspronkelijke besluit ontoereikend was gemotiveerd omdat de tabellen ontbraken en dat de latere toevoeging van die tabellen, door middel van het wijzigingsbesluit, dat gebrek niet kon verhelpen.(48)
79.      In dat verband heeft het Gerecht geoordeeld dat „dient te worden nagegaan of, los van het ontbreken van de [betrokken] tabellen in de bijlagen bij de eerste beschikking, de relevante punten van deze beschikking ter ondersteuning waarvan naar die tabellen werd verwezen, de redenering van de Commissie duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking doen komen, zodat verzoekster de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kon kennen”. Het Gerecht oordeelde dat het ontbreken van de tabellen niet van invloed was op de toereikendheid van de motivering en heeft de argumenten van Lucchini overeenkomstig verworpen.(49)
80.      Naar mijn mening leest JPM dat arrest niet goed. De vaststelling van het Gerecht, in punt 80 van het arrest, dat dient te worden nagegaan of het oorspronkelijke besluit voldoende onderbouwd was, ondanks het ontbreken van de tabellen, kan niet aldus worden opgevat dat de latere toevoeging ervan onwettig zou zijn. De argumenten van de verzoekster gingen uit van de stelling dat het oorspronkelijke besluit zonder de tabellen niet voldoende duidelijk was voor de geadresseerden om de motivering van de Commissie te begrijpen. Aangezien het Gerecht van oordeel was dat de motivering toereikend was, ondanks de omissie in de bijlage, is de geldigheid van de wijzigingen evenwel gewoonweg niet onderzocht.(50)
81.      Bovendien zou elke andere lezing van de hierboven genoemde rechtspraak op gespannen voet staan met de vaste rechtspraak waarin de Unierechter – op grond van behoorlijke rechtsbedeling en proceseconomie – heeft geoordeeld dat een beroep tot nietigverklaring mag worden voortgezet ondanks de wijzigingen die in de loop van de gerechtelijke procedure aan de bestreden handeling zijn aangebracht. Zoals in punt 65 hierboven opgemerkt, is die benadering gebonden aan de voorwaarden dat het voorwerp van de vordering, inhoudelijk, ongewijzigd blijft en dat de verzoekers de mogelijkheid krijgen om hun middelen en vorderingen aan te passen.
d)      Gevolgen van de beoordeling van de incidentele hogere voorziening
82.      In het licht van het voorgaande, ben ik van mening dat de incidentele hogere voorziening van de Commissie gegrond is. Het Gerecht heeft bij de beoordeling van de toereikendheid van de motivering met betrekking tot het bedrag van de aan JPM opgelegde geldboete ten onrechte de aanvullende onderbouwing uit het wijzigingsbesluit genegeerd.
83.      Ik ben het derhalve eens met JPM dat de stand van de procedure eraan in de weg staat dat het Hof een definitieve uitspraak doet in de voorliggende zaak en dat dientengevolge de zaak moet worden terugverwezen naar het Gerecht en dat de beslissing over de kosten moet worden aangehouden.
84.      Er zijn twee belangrijke punten – die nergens in het bestreden arrest aan de orde zijn gekomen – die onderzocht moeten worden. Ten eerste moet uitspraak worden gedaan in de klacht van JPM dat het wijzigingsbesluit onwettig is en daarom nietig moet worden verklaard. Indien het wijzigingsbesluit wettig wordt bevonden, moet ten tweede nog worden onderzocht of het litigieuze besluit, zoals gewijzigd, een toereikende motivering bevat.
85.      Als het Hof mijn conclusie over de incidentele hogere voorziening van de Commissie zou onderschrijven, zou het, zoals hierboven toegelicht, niet nodig zijn om het derde middel van JPM te onderzoeken. Voor het geval het Hof een ander oordeel is toegedaan, en in ieder geval voor de volledigheid, ga ik hieronder niettemin in op de belangrijkste problemen van dat middel.
B.      Derde middel in de principale hogere voorziening
86.      Met haar derde middel betwist JPM de punten 698 tot en met 728 van het bestreden arrest, waarin het Gerecht met betrekking tot het bedrag van de op te leggen geldboete zijn volledige rechtsmacht heeft uitgeoefend. Na de door partijen naar voren geschoven argumenten te hebben onderzocht, heeft het Gerecht geoordeeld dat „een billijke beoordeling van de omstandigheden van de zaak, in het licht van het beginsel van het persoonlijke karakter van straffen en het evenredigheidsbeginsel, eist dat het bedrag van de geldboete wordt vastgesteld op 337 196 000 EUR, tot betaling waarvan [JPM] aansprakelijk [is]”. Voor zover dat bedrag gelijk was aan het in het litigieuze besluit bepaalde bedrag, heeft het Gerecht geoordeeld dat „de vordering tot verlaging van de aan [JPM] opgelegde geldboete moet [...] worden afgewezen”.
1.      Argumenten van de partijen
87.      Om te beginnen moet ik enige verbijstering kwijt over de formulering van dit middel door JPM. Het is opgesplitst in vijf onderdelen, die zelf telkens bestaan uit meerdere delen en argumenten. Onder de vermeende fouten vallen onder meer motiveringsgebreken, het niet behandelen van bepaalde in eerste instantie naar voren gebrachte argumenten, onjuiste opvatting
van bewijsmiddelen, en schendingen van de beginselen van evenredigheid en gelijkheid en van het fundamentele recht op een doeltreffende voorziening in rechte en op een eerlijk proces.
88.      Geconfronteerd met deze opeenstapeling van vermeende gebreken, is het niet gemakkelijk om „het kaf van het koren te scheiden”(51), met andere woorden, om te onderscheiden welke bezwaren voldoende onderbouwd zijn en welke niet.(52) Een aantal argumenten lijkt overlap te vertonen, terwijl andere argumenten meer naar voren lijken te zijn gebracht om de algehele kritiek te versterken dan om onderscheiden en onafhankelijke beroepsgronden te verwoorden.
89.      Eén bezwaar is derhalve niettemin duidelijk onderscheidend en lijkt een van de belangrijkste grieven van JPM tegen dit deel van het bestreden arrest te bevatten. JPM brengt in herinnering dat het Gerecht heeft geoordeeld dat bij het ontbreken van een gedetailleerdere toelichting van de redenen waarom de Commissie het verlagingspercentage op 98,849 % heeft gesteld, het „niet in staat was om een diepgaande beoordeling uit te voeren, ten aanzien van het recht en de feiten, over een element van het besluit dat een aanzienlijke invloed zou kunnen hebben gehad op het bedrag van de aan [JPM] opgelegde geldboete”.(53)
90.      Hoewel het tot deze conclusie was gekomen, heeft het Gerecht echter zelf hetzelfde verlagingspercentage vastgesteld als het percentage dat door de Commissie werd toegepast – volgens JPM – zonder over de gronden enige nadere toelichting te geven. JPM betoogt dat daarom de redenering van het besluit is aangetast door precies hetzelfde gebrek aan motivering dat ertoe heeft geleid dat het Gerecht de in het litigieuze besluit opgelegde geldboete heeft vervangen.
91.      De Commissie bestrijdt dit standpunt. Zij stelt dat het Gerecht zijn volledige rechtsmacht correct heeft uitgeoefend en zo een de geldboete op een passend niveau heeft vastgelegd. Zij betoogt met name dat het Gerecht de verschillende elementen die mee zijn genomen bij het vaststellen van het verlagingspercentage op 98,849 % voldoende heeft toegelicht en daarmee heeft voldaan aan zijn motiveringsplicht.
2.      Analyse
92.      Ik ben van mening dat het derde middel van JPM gegrond is. Om dat uit te leggen begin ik met een aantal algemene opmerkingen over a)
het begrip „volledige rechtsmacht” en b) de verplichting van het Gerecht tot motivering bij de uitoefening van die rechtsmacht. Daarna ga ik in op c) het specifieke bezwaar uit de punten 89 en 90 hierboven, voordat ik, summierder, toekom aan d) de resterende argumenten die in dit middel naar voren zijn gebracht.
a)      Algemene opmerkingen I: volledige rechtsmacht
93.      Artikel 261 VWEU voorziet erin dat „[d]e door het Europees Parlement en de Raad gezamenlijk, alsmede de door de Raad [...] vastgestelde verordeningen [...] aan het Hof van Justitie van de Europese Unie volledige rechtsmacht [kunnen] verlenen wat betreft de sancties welke in die verordeningen zijn opgenomen”. Volgens artikel 31 van verordening nr. 1/2003 heeft „[h]et Hof van Justitie [...] volledige rechtsmacht ter zake van beroep tegen [op grond van die verordening aangenomen]
beschikkingen
van de Commissie waarin een geldboete of een dwangsom wordt vastgesteld. Het kan de opgelegde geldboete of dwangsom intrekken, verlagen of verhogen”.
94.      Eenvoudig gesteld duidt het begrip „volledige rechtsmacht” de bevoegdheid aan van de rechterlijke instanties van de Europese Unie om het bedrag van door de Commissie opgelegde geldboeten in besluiten die op grond van artikelen 101 en 102 VWEU zijn vastgesteld, volledig te onderzoeken. Dat begrip mag echter niet worden uitgelegd als een „onbeperkte” beoordelingsbevoegdheid. Zoals hieronder wordt uitgelegd wordt de uitoefening van volledige rechtsmacht begrensd door een aantal procedurele en inhoudelijke beginselen. Het begrip houdt in dat de rechterlijke instanties van de Europese Unie bij uitoefening van die bevoegdheid niet beperkt zijn tot de grenzen van een beroep tot nietigverklaring op grond van artikel 263 VWEU, maar zelf een geldboete mogen bevestigen of intrekken, en ook het bedrag mogen wijzigen, zowel omhoog als omlaag.
95.      Op grond van artikel 263 VWEU wordt een beroep gedaan op de rechterlijke instanties van de Europese Unie om de wettigheid van de handelingen van de instellingen
die bij hen worden betwist na te gaan. In beginsel strekt dat nagaan zich uit tot alle feitelijke en juridische elementen waarop in de litigieuze handeling een beroep wordt gedaan.(54) Het is niettemin vaste rechtspraak dat wanneer instellingen van de Unie beoordelingsruimte genieten, of van hen wordt verlangd dat ze complexe technische beoordelingen uitvoeren, de rechterlijke instanties van de Europese Unie hun rechterlijke toetsing met een voldoende mate van terughoudendheid moeten uitoefenen.(55)
96.      Met name wanneer de Unierechter wordt verzocht het resultaat te toetsen van een afweging op het gebied van beleidsvrijheid of van een ingewikkelde technische afweging, kan deze de bestreden handeling alleen nietig verklaren als die afweging is aangetast door een „kennelijke” fout. Een fout kan als kennelijk worden beschouwd wanneer de verzoeker aantoont dat de door de betrokken instelling
uitgevoerde analyse onredelijk is, of dat de getrokken conclusies onwaarschijnlijk zijn. Daar staat tegenover dat zolang het door die instellingen
vastgestelde besluit redelijk gerechtvaardigd is in het licht van de feiten en de bewijselementen die ten tijde van de vaststelling bestaan, dat besluit niet als onwettig kan worden beschouwd.
97.      Daaruit volgt dat in een procedure op grond van artikel 263 VWEU de Unierechter niet bevoegd is opnieuw een beoordeling te verrichten
van de situatie die ertoe heeft geleid dat de betrokken instelling
de bestreden handeling heeft vastgesteld, en ook niet om zijn eigen oordeel in de plaats te stellen van dat van de instelling
voor wat volgens de Unierechter
onder de omstandigheden de meest passende maatregelen zouden zijn geweest. Zijn rol is beperkt tot het beoordelen van de wettigheid van de handeling en het in voorkomend geval nietig of ongeldig verklaren van die handeling.(56)
98.      Bij de uitoefening van de volledige rechtsmacht waarin artikel 261 VWEU voorziet en ondanks de ruime beoordelingsbevoegdheid van de Commissie bij het omschrijven en uitvoeren van haar boetebeleid, kan de Unierechter niettemin ten eerste het bedrag van een geldboete nietig verklaren of wijzigen zelfs als er geen sprake is van een onjuiste rechtsopvatting, laat staan een kennelijke fout, daarbij
ten tweede de beoordeling van de Commissie vervangen door zijn eigen beoordeling van de passende hoogte van de geldboete(57) en
ten derde elk relevant wettelijk of feitelijk aspect in aanmerking nemen, met inbegrip van elementen waar geen beroep op is gedaan door de Commissie of die zijn opgeworpen door de ondernemingen tijdens de administratieve procedure en gebeurtenissen na de vaststelling van het litigieuze besluit(58) zonder te zijn gebonden aan de methodologie die is opgenomen in de boeterichtsnoeren van de Commissie.(59) Met andere woorden, opnieuw beoordelen is toelaatbaar.
99.      Bij de uitoefening van zijn bevoegdheden op grond van artikel 261 VWEU beoordeelt de Unierechter strikt genomen niet de wettigheid van het litigieuze besluit, of de redenering erachter, maar eerder de toepasselijkheid van (slechts) een specifiek aspect ervan, namelijk de geldboete.(60) Volledige rechtsmacht vormt dus een aanvullende vorm van rechterlijke bevoegdheid of, vanuit een ander perspectief gezien, een aanvullende rechtsbevoegdheid die aan de rechterlijke instanties van de Europese Unie is gegeven.(61) Terwijl de rechterlijke toetsing krachtens artikel 263 VWEU wordt aangestuurd door de toepasselijke regelgeving van hogere rang, in casu de artikelen 101 en 102 VWEU, de bepalingen van verordening nr. 1/2003 en de algemene beginselen van het Unierecht, steunt de uitoefening van de volledige rechtsmacht op grond van artikel 261 VWEU vooral op billijkheidsoverwegingen.(62)
100. Dat begrip „billijkheid” moet ruim worden opgevat. Hoewel het uiteraard evenredigheid, redelijkheid en non-discriminatie omvat, gaat het verder dan deze vereisten.(63) Met het begrip kan de Unierechter de geldboete en het bedrag van die boete aan een globale en een tot op zekere hoogte subjectievere beoordeling onderwerpen.(64) Zelfs wanneer de Commissie de toepasselijke regels niet heeft geschonden en haar vaststelling van de geldboete in algemene zin redelijk is, blijft de Unierechter dus bevoegd om het bedrag ervan te wijzigen indien hij van oordeel is dat een andere hoogte van de geldboete gezien de omstandigheden van het geval geschikter zou zijn.(65)
101. Het is evenwel aan verzoeksters en in voorkomend geval aan de Commissie, indien zij de geldboete wil verhogen, om argumenten aan te voeren ter rechtvaardiging van de uitoefening van de volledige rechtsmacht en zo nodig relevant bewijsmateriaal over te leggen. De Unierechter is daartoe niet ambtshalve bevoegd.(66)
102. Het moet echter duidelijk zijn dat dit niet betekent dat de Unierechter bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht in dezelfde mate aan het ne-ultra-petita-beginsel is gebonden als in het kader van de beoordeling van geldigheid.(67) Volgens vaste rechtspraak is de Unierechter bevoegd om ten volle gebruik te maken van die rechtsmacht voor zover de vaststelling van het bedrag van een geldboete aan hem wordt voorgelegd.(68) Een dergelijke vraag kan hem rechtstreeks worden voorgelegd door middel van een uitdrukkelijk verzoek aan het Gerecht om zijn volledige rechtsmacht uit te oefenen, maar ook indirect wanneer een partij verzoekt om verlaging van de geldboete als logisch gevolg van een gedeeltelijke nietigverklaring van het betwiste besluit.
103. Die conclusie volgt uit de tweeledige aard van de volledige rechtsmacht van de Unierechter. Het hoofddoel ervan is de ondernemingen waaraan de Commissie in haar hoedanigheid van administratieve autoriteit een geldboete heeft opgelegd, een extra waarborg voor rechterlijke bescherming te bieden.(69) Tegelijkertijd wordt een secundair en aanvullend doel beoogd, namelijk het waarborgen van de samenhang en de doeltreffendheid van het algemene handhavingssysteem.
104. Zodra de bevoegdheid om het bedrag van de geldboete integraal vast te stellen, is overgegaan van de administratieve autoriteit naar de rechterlijke macht, moet de rechterlijke macht er ook voor zorgen dat de sanctie haar doel bereikt. De geldboete moet derhalve een voldoende afschrikkende werking hebben voor ondernemingen wier gedrag de structuur of de werking van de interne markt kan aantasten en bijgevolg de volledige economische doeltreffendheid van die markt kan schaden, met name ten nadele van de consumenten.(70) Om die reden moet de Unierechter bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete onder meer rekening houden met de afschrikkende werking ervan(71) en kan hij in voorkomend geval een geldboete opleggen die hoger is dan de boete die de Commissie heeft vastgesteld.(72)
b)      Algemene opmerkingen II: motiveringsplicht van het Gerecht
105. Gelet op het voorgaande heeft de volgende vraag betrekking op de omvang van de motiveringsplicht van het Gerecht wanneer het
bij de beoordeling van een geldboete zijn volledige rechtsmacht uitoefent.
106. Het antwoord op een dergelijke vraag is in beginsel eenvoudig. De bij artikel 261 VWEU aan de Unierechter verleende ruime beoordelingsbevoegdheid doet op geen enkele wijze af aan zijn motiveringsplicht overeenkomstig artikel 296 VWEU, artikel 36 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie en artikel 47 van het Handvest.(73)
107. De belangrijkste beginselen die op dit punt van toepassing zijn, zijn algemeen aanvaard. Volgens vaste rechtspraak moet uit de motivering van een arrest de redenering van het Gerecht duidelijk en ondubbelzinnig blijken, zodat de betrokkenen kennis kunnen nemen van de gronden voor de genomen beslissing en het Hof zijn rechterlijke controle kan uitoefenen.(74) De motiveringsverplichting dient voorts een breder doel: zij vormt een waarborg tegen willekeur door ervoor te zorgen dat de partijen bij het geschil kunnen verifiëren dat hun argumenten naar behoren zijn gehoord en door de rechterlijke instanties ertoe te verplichten hun beslissingen op objectieve en verifieerbare gronden te baseren.(75)
108. De omvang van deze verplichting kan niettemin verschillen naargelang van de aard van de betrokken rechterlijke beslissing en moet worden onderzocht in het licht van de procedure in haar geheel beschouwd en van alle relevante omstandigheden, met inachtneming van de met deze beslissing gepaard gaande procedurele waarborgen.(76) Het Hof heeft met name geoordeeld dat het Gerecht niet verplicht is om alle door partijen aangevoerde argumenten uitputtend en in volgorde te behandelen. De motivering van het Hof kan in bepaalde omstandigheden impliciet zijn, mits de betrokkenen de redenen voor de afwijzing van hun middelen kunnen kennen en zij het Hof voldoende elementen biedt om de wettigheid van het bestreden arrest te beoordelen.(77)
109. In dit verband, en met bijzondere aandacht voor het Gerecht wanneer het
zijn volledige rechtsmacht uitoefent, moet de omvang van de motiveringsplicht worden begrepen in het licht van de procedurele en inhoudelijke overwegingen die aan de uitoefening van die rechtsmacht ten grondslag liggen. In dit verband kunnen naar mijn mening drie soorten factoren als bijzonder van belang worden beschouwd.
110. Hoewel het Gerecht rekening kan houden met elementen, argumenten en kwesties die niet uitdrukkelijk door de partijen onder zijn aandacht zijn gebracht, maar daartoe niet verplicht is(78), moet het Gerecht ten eerste in beginsel alle zaken in aanmerking nemen die door de partijen naar behoren aan de orde zijn gesteld.(79) Dit moet uiteraard tot uiting komen in de motivering van het arrest. Of dergelijke argumenten uitdrukkelijk moeten worden behandeld en hoe gedetailleerd elk ervan wordt onderzocht, hangt uiteraard af van hun relevantie, duidelijkheid en bewijskracht.
111. Ten tweede beschikt het Gerecht over een ruime beoordelingsruimte bij het vaststellen van een passende geldboete in een bepaalde zaak. Die beoordelingsruimte moet echter worden gebruikt met inachtneming van de algemene beginselen van het Unierecht en met name het evenredigheidsbeginsel, het beginsel dat sancties individueel zijn en het gelijkheidsbeginsel.(80) Bovendien moet de geldboete met name met de zwaarte en de duur van de inbreuk overeenstemmen en ook een afschrikkende werking hebben.(81) Wanneer een of meer van die kwesties daadwerkelijk aan de orde komen, kan dus redelijkerwijs worden verwacht dat ze in de motivering voldoende gedetailleerd worden behandeld. Zoals het Gerecht zelf in punt 661 van het bestreden arrest heeft opgemerkt, moet het „in het kader van zijn motiveringsplicht gedetailleerd aangeven welke factoren het bij de vaststelling van de geldboete in aanmerking heeft genomen”.(82)
112. Zoals hierboven uiteengezet, is het Gerecht bij de vaststelling van
een geldboete op grond van artikel 261 VWEU ten derde niet gebonden aan de methode die is opgenomen in de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten en logischerwijze ook niet aan om het even welke alternatieve methode die in het litigieuze besluit kan zijn gebruikt. Evenmin is het Gerecht verplicht zich aan een bepaalde wiskundige formule of een bepaalde economische berekening te houden.(83) Niets belet het Gerecht dus een bepaalde aanpak toe te passen wanneer het die aanpak dienstig acht. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer meerdere ondernemingen op grond van hetzelfde besluit worden beboet, waarbij het vasthouden aan een specifieke methode, zoals de door de Commissie gebruikte methode, kan dienen om gelijke behandeling van die ondernemingen te waarborgen.(84)
113. Wanneer het Gerecht het daarentegen wenselijk acht om geheel of gedeeltelijk van die methoden af te wijken, moet het er in het bijzonder op letten dat het de verschillende elementen weergeeft die het in aanmerking heeft genomen bij de vaststelling van het passende bedrag van de geldboete en moet het in voorkomend geval een indicatieve toelichting geven op hun relatieve belang.(85) Dit betekent echter niet dat de motivering een intellectueel en minutieus rekenkundig leerstuk moet worden.(86) Het is op grond van artikel 261 VWEU duidelijk dat bepaalde beoordelingen naar redelijkheid en billijkheid volkomen legitiem zijn. Bovendien kan een beknopte redenering op basis van een algemene beoordeling van alle ter zake doende factoren of op basis van vaststellingen die elders in het arrest reeds zijn gedaan, in sommige gevallen volstaan.(87)
114. Wat in wezen redelijkerwijs van het Gerecht mag worden verwacht is dat het met voldoende duidelijkheid, nauwkeurigheid en interne samenhang de belangrijkste stappen van zijn redenering en de aard en de strekking van de in aanmerking genomen factoren beschrijft.(88)
115. Een vermeend gebrek aan motivering kan uiteraard in hogere voorziening worden getoetst. Niettemin zij eraan herinnerd dat indien er geen sprake is van een onjuiste rechtsopvatting van het Gerecht, het Hof zijn eigen volledige rechtsmacht niet uitoefent om zijn beoordeling in de plaats te stellen van die van het Gerecht. Bijgevolg volstaat het niet dat een verzoeker enkel stelt dat de door het Gerecht opgelegde geldboete ongepast of onrechtvaardig is. Een dergelijke geldboete kan slechts worden nietig verklaard wanneer zij „zodanig overdreven [is] dat de geldboete onevenredig is”.(89)
116.  In het licht van deze beginselen onderzoek ik thans de in dit verband door JPM aangevoerde argumenten.
c)      Gebrek aan motivering in de voorliggende zaak
117. In de punten 704 tot en met 728 van het bestreden arrest heeft het Gerecht voor het vaststellen van de geldboete de factoren opgenomen die bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht in aanmerking zijn
genomen. Het Gerecht heeft drie groepen elementen nader bekeken: de ernst en de duur van de inbreuk (punten 705‑723), het bestaan van verzachtende omstandigheden (punten 724‑726) en de afschrikkende werking van de geldboete (punt 727). Na een door deze rechterlijke instantie omschreven „billijke beoordeling” van alle relevante omstandigheden heeft het Gerecht de geldboete vastgesteld op 337 196 000 EUR (punt 728), een
bedrag dat precies overeenkomt met de krachtens artikel 2, onder c), van het litigieuze besluit opgelegde geldboete.
118. In het licht van de in het vorige deel opgenomen beginselen lijkt de motivering van het Gerecht met betrekking tot de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht op het eerste gezicht gedetailleerd en methodisch. Zij is duidelijk gestructureerd op zodanige wijze dat de lezer de logische voortgang van de redenering van het arrest kan volgen, noemt
de voor de beoordeling relevant geachte elementen en geeft hun relatieve belang aan, en doet dit
in overeenstemming met de vaste rechtspraak.
119. Bij nadere beschouwing, en overeenkomstig de argumenten van JPM, blijken bepaalde aspecten van deze redenering echter vatbaar voor kritiek. Sommige passages lijken interne samenhang te ontberen wanneer ze worden vergeleken met conclusies in andere delen van hetzelfde arrest.
120. Zo heeft het Gerecht in punt 706 van het bestreden arrest aangegeven „een methode te gebruiken waarbij – in navolging van de methode die de Commissie in casu heeft gehanteerd – eerst het basisbedrag van de boete wordt vastgesteld, dat vervolgens kan worden aangepast in het licht van de specifieke omstandigheden van de zaak”. In dat kader achtte de Commissie het passend om als startgegevens de verlaagde contante inkomsten als vervangende waarde voor de waarde van de verkopen te gebruiken, omdat zij van mening was dat andere beschikbare berekeningsmethoden ongeschikt of ongerechtvaardigd waren. De waarde van de contante inkomsten die de Commissie voor JPM heeft gebruikt, werd derhalve aanvaard (zie punten 707‑710 van het bestreden arrest).
121. Vervolgens heeft het Gerecht in de punten 711 tot en met 717 van het bestreden arrest meteen opgemerkt dat partijen het erover eens waren dat „indien enkel de contante inkomsten als basis voor de berekening van de geldboete in aanmerking werden genomen, dit zou leiden tot het opleggen van een al te afschrikkende geldboete”. Daarom heeft het Gerecht geoordeeld dat een verlagingspercentage diende te worden toegepast om die inkomsten te verlagen. Vervolgens heeft het Gerecht in wezen de aandacht gevestigd op vijf punten. Ten eerste heeft de Commissie een uniform verlagingspercentage van 98,849 % toegepast. Ten tweede vloeit dit verlagingspercentage „voort [...] uit een complexe rekenoefening die verschillende elementen tot uitdrukking brengt” en betreft dit percentage „een benadering van een samengestelde waarde” en bestaat er dus „per definitie niet slechts één mogelijk verlagingspercentage”. Ten derde zijn de andere door JPM voorgestelde verlagingspercentages ongeschikt geacht of onvoldoende toegelicht. Ten vierde waren partijen het erover eens dat „het verlagingspercentage op zijn minst op 98,849 % moe[s]t worden vastgesteld”. Ten vijfde is „de bepaling van de hoogte van een geldboete in het kader van de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht geen nauwkeurige wiskundige operatie”.
122. Hoewel de tekst van het bestreden arrest op dit punt niet helemaal duidelijk is, lijkt het redelijk om uit het voorgaande af te leiden dat het Gerecht uiteindelijk hetzelfde verlagingsprecentage heeft toegepast als in het litigieuze besluit, namelijk 98,849 %. Indien dit niet het geval zou zijn, zou het immers vrijwel onmogelijk zijn dat het eindbedrag van de geldboete, na berekening van een basisbedrag aan de hand van een ander verlagingspercentage, op precies hetzelfde bedrag als in het litigieuze besluit zou zijn vastgesteld.
123. In de punten 613 tot en met 621 van het bestreden arrest heeft het Gerecht echter geoordeeld dat het litigieuze besluit ontoereikend was gemotiveerd wat de vaststelling van het verlagingspercentage van 98,849 % betreft. Het Gerecht heeft opgemerkt dat slechts enkele vrij vage passages van het litigieuze besluit aanwijzingen bevatten over de beweegredenen van de Commissie om het verlagingspercentage op die specifieke hoogte vast te leggen. Gezien het centrale belang van het verlagingspercentage in de methode die de Commissie heeft gebruikt om de geldboete vast te stellen, werd deze tekortkoming bijzonder problematisch geacht.
124. In dat verband is het nogal verrassend dat het Gerecht uiteindelijk datzelfde verlagingspercentage heeft bevestigd. Voor alle duidelijkheid: het is niet uitgesloten dat het Gerecht aan de hand van zijn eigen beoordeling tot de slotsom is gekomen dat dit percentage inderdaad het meest geschikte was. Het enkele feit dat de Commissie haar berekening onvoldoende heeft toegelicht, betekent niet per definitie dat de onderliggende waarde onjuist was.(90)
125. Indien dat inderdaad de conclusie van het Gerecht zou zijn, had het
dat niettemin uitdrukkelijk moeten aangeven door te preciseren dat het verlagingspercentage van 98,849 % volgens zijn eigen raming de meest geschikte coëfficiënt was en door op zijn minst kort uit te leggen waarom het tot dat oordeel was gekomen.
126. In het bestreden arrest wordt echter geen van deze elementen besproken. Ten eerste geeft het Gerecht, zoals in punt 122 hierboven is aangegeven, niet eens uitdrukkelijk aan dat het door deze rechterlijke instantie toegepaste verlagingspercentage op 98,849 % is vastgesteld. Ten tweede bevat het bestreden arrest geen enkele aanwijzing over waarom deze specifieke waarde als de meest geschikte kon worden beschouwd.
127. Het stond uiteraard aan JPM om argumenten aan te voeren ter ondersteuning van haar stelling dat de door de Commissie gebruikte methode en de door haar gehanteerde specifieke cijfers tot een onevenredige, discriminerende of anderszins onrechtvaardige geldboete hebben geleid. Toch betekent het feit dat de door JPM voorgestelde alternatieve verlagingspercentages als buitensporig werden beschouwd, op zich niet dat het Gerecht verplicht was om de in het litigieuze besluit gebruikte waarde te bevestigen.
128. Dit betrof duidelijk geen situatie waarin er slechts een kleine en vooraf bepaalde reeks alternatieven bestond. Het Gerecht heeft zelf erkend dat de door de Commissie gehanteerde waarde niet meer dan een benadering van een berekende waarde was en dat bijgevolg geen enkel verlagingspercentage als het enige juiste kon worden beschouwd.
129. Ondanks het ontbreken van enige duidelijk aantoonbare uitleg in het litigieuze besluit over waarom een verlagingspercentage van 98,849 % passend moet worden geacht, heeft het Gerecht die waarde niettemin aanvaard, hoofdzakelijk op grond van het feit dat de door JPM voorgestelde alternatieven niet de voorkeur verdienden. Het bestreden arrest laat bij de lezer de indruk achter dat het Gerecht heeft gekozen voor de door partijen voorgestelde waarde die het
als „het minste van alle kwaden” beschouwde.
130. Mijns inziens brengt deze benadering niet het soort beoordeling over dat krachtens artikel 261 VWEU bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht van het Gerecht wordt vereist. Wanneer het Gerecht oordeelt een bij een besluit opgelegde geldboete in te trekken en te vervangen door een andere, moet het
gelet op alle relevante omstandigheden zelf het bedrag bepalen dat het als meest geschikt beschouwt. Daartoe had het Gerecht alle waarden kunnen vaststellen die het geschikt achtte om de door de Commissie gehanteerde waarde te vervangen en had het desgewenst een ruwweg vergelijkbaar methodologisch kader kunnen blijven volgen.
131. Indien het Gerecht tot de slotsom was gekomen dat het geen geschikt verlagingspercentage kon vaststellen, had het als alternatief een andere methode moeten toepassen in plaats van vast te houden aan een methode waarvan het zelf de toepassing als onzeker of suboptimaal had bestempeld. Daarom is zijn beslissing om anders te handelen moeilijk te verenigen met de logica van de aan deze rechterlijke instantie
verleende volledige rechtsmacht.
132. Ik ben dan ook van mening dat het Gerecht onvoldoende heeft gemotiveerd hoe het de bij artikel 261 VWEU verleende bevoegdheden heeft uitgeoefend.(91) Zelfs indien partijen het erover eens zouden zijn dat „het verlagingspercentage op zijn minst op 98,849 % moet worden vastgesteld” – hetgeen door JPM stellig wordt betwist en bovendien niet door het dossier lijkt te worden bevestigd – is die omstandigheid in dit verband hoe dan ook niet van belang. Een dergelijke conclusie zou niet ingaan op de kernbewering van JPM dat die waarde buitensporig laag was, wat derhalve heeft geleid tot een onrechtvaardige geldboete.
133. Daarbij kan het enkele feit dat geen van de verzoekende partijen een verlagingspercentage heeft voorgesteld dat lager is dan het door de Commissie toegepaste percentage, door het Gerecht niet worden opgevat als bewijs om de geschiktheid van dat getal te bevestigen. Als u mij een lichte ironie toestaat, zou ik willen opmerken dat voor zover ik weet, geen enkele onderneming waaraan de Commissie een geldboete heeft opgelegd ooit een besluit heeft aangevochten omdat de opgelegde sanctie te laag was. Uiteraard heeft de Unierechter het ontbreken van dergelijke bezwaren nooit beschouwd als een aanwijzing dat de door de Commissie opgelegde geldboete automatisch redelijk was.
134. Het ontbreken van een duidelijke uitleg van de redenen waarom het Gerecht heeft besloten om hetzelfde verlagingspercentage toe te passen als de Commissie, ondanks dat het
heeft vastgesteld dat de Commissie dat percentage niet naar behoren had onderbouwd, is in de specifieke omstandigheden van de onderhavige zaak bijzonder problematisch. Zoals nauwelijks nog dient te worden herhaald, vormt de door de Commissie gehanteerde vervangende waarde voor de verkopen van de ondernemingen, namelijk contante inkomsten, een noviteit op dit gebied. Gezien het vernieuwende karakter van die benadering en de methodologische vragen die zij oproept ten aanzien van de berekening ervan, mag op dit punt een vollediger motivering worden verwacht. Dit betrof duidelijk geen zaak waarin op een zo belangrijke vraag een zeer beknopte of uitsluitend impliciete motivering als toereikend kon worden beschouwd.
135. Daarom ben ik van mening dat de motivering ontoereikend en inhoudelijk onsamenhangend is voor wat betreft de berekening van de geldboete die door het Gerecht in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht is opgelegd. Bijgevolg moet het derde middel van JPM gegrond worden verklaard en moet het bestreden arrest deels nietig worden verklaard.
d)      Andere onderdelen en argumenten van het derde middel
136. Aangezien ik tot de conclusie ben gekomen dat de incidentele hogere voorziening gegrond moet worden verklaard en dat, subsidiair, ook het derde middel van JPM gegrond moet worden verklaard, is het zeer waarschijnlijk niet nodig om de andere argumenten die JPM ter ondersteuning van dit middel heeft aangevoerd nader te onderzoeken. Bijgevolg
ga ik er maar zeer kort op in.
137. Ten eerste ben ik niet overtuigd van het argument van JPM dat het Gerecht bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door voor de berekening van het basisbedrag van de geldboete de contante inkomsten te gebruiken als vervangende waarde voor de inkomsten uit de verkopen. In dat verband voert JPM aan dat het Gerecht geen rekening heeft gehouden met al haar argumenten waarom een andere waarde (te weten de toegewezen franchise-omzet) geschikter zou zijn.
138. Bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht beschikte het Gerecht over aanzienlijke speelruimte bij de keuze van de parameters die het in de omstandigheden van het geval het meest geschikt achtte voor de vaststelling van de geldboete. Aangezien het gebruik van contante inkomsten een van de redelijke opties was – en ik in het kader van mijn analyse geen concrete aanwijzingen voor het tegendeel heb gevonden – staat het niet aan het Hof in hogere voorziening om de beoordeling van het Gerecht dienaangaande te vervangen.
139. De werkelijke vraag is dus of in het bestreden arrest voldoende wordt toegelicht waarom voor de berekening van het basisbedrag van de geldboete de toegewezen franchise-omzet minder geschikt werd geacht dan de contante inkomsten. In het licht van de hierboven samengevatte rechtspraak komt het mij voor dat in de punten 588 tot en met 593 en 714 van het bestreden arrest in dit verband voldoende toelichting wordt gegeven.
140. Ten tweede ben ik geneigd mij aan te sluiten bij het standpunt van JPM dat er sprake kan zijn van schending van het beginsel van gelijke behandeling of op zijn minst van een mogelijk motiveringsgebrek met betrekking tot de vaststelling van de geldboete voor zover het Gerecht, net als de Commissie, voor het bepalen van de relevante waarde van de contante inkomsten van de verschillende bij de inbreuk betrokken banken verschillende methoden heeft toegepast. JPM wijst met name op drie elementen die van invloed kunnen zijn geweest op de berekeningen: i) de omvang van verrekening tussen betaalde en ontvangen bedragen in het kader van transacties; ii) de uitsluiting of opname van „hybride” producten, en iii) de uitsluiting of opname van „exotische” producten.
141. Ik moet vooraf opmerken dat in het litigieuze besluit is erkend dat er op dit punt uiteenlopende benaderingen bestaan en dat dit tussen partijen niet wordt betwist.(92)Niettemin heeft de Commissie zowel in het litigieuze besluit als voor het Gerecht gesteld dat de invloed van deze verschillen op de berekening van de geldboeten verwaarloosbaar was.(93) JPM betoogt van haar kant dat, gelet op de centrale rol van het verlagingspercentage, zelfs kleine afwijkingen in de bij de berekening van de geldboeten gebruikte gegevens van de contante inkomsten kunnen leiden tot verschillen in de uiteindelijke bedragen die verre van verwaarloosbaar zijn.
142. Bij gebrek aan betrouwbare gegevens over deze kwestie in het dossier ben ik van oordeel dat het voor het Hof onmogelijk is om na te gaan of de gebruikte gegevens, ondanks een zekere heterogeniteit, vergelijkbare resultaten hebben opgeleverd.
143. In dat verband is het vermeldenswaard dat het Gerecht heeft geoordeeld dat de Commissie niet de aanvullende onderzoeksmaatregelen heeft getroffen om de verschillende door de diverse banken gehanteerde methoden te verduidelijken, alhoewel sommige van hen de Commissie naar behoren hadden gewaarschuwd voor de moeilijkheden die zij hadden ondervonden bij het verstrekken van de gevraagde gegevens van de contante inkomsten.(94) Ook staat vast dat de betrokken banken nooit volledige inzage hebben gehad in de gedetailleerde berekeningen van de Commissie.(95) Het Gerecht heeft de Commissie evenmin verzocht om deze berekeningen in de loop van de procedure in eerste aanleg over te leggen, hoewel partijen de kwestie uitvoerig hebben besproken.
144. Zoals de Commissie ter terechtzitting heeft opgemerkt, is het inderdaad juist dat zelfs wanneer zij de traditionelere methode van haar richtsnoeren voor de berekening van geldboeten toepast, de berekeningen altijd moeten worden gebaseerd op verkoopgegevens die
de ondernemingen zelf aanleveren. Dergelijke gegevens zijn
uiteraard een uitdrukking van de verschillende organisatiestructuren, bedrijfsstrategieën en boekhoudpraktijken van de verschillende ondernemingen.
145. Het lijkt mij echter duidelijk dat in dergelijke situaties het risico van aanzienlijke verschillen in de berekening van de verkoopgegevens, althans potentieel, veel beperkter is dan in een geval als het onderhavige. Zoals hierboven vermeld, is de in de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten uiteengezette methode in het onderhavige geval op een vernieuwende manier toegepast door het gebruik van een nieuw bedachte vervangende waarde, waarvan de geschiktheid door de partijen is betwist en waarvan de toepassing bij de verschillende betrokken ondernemingen heeft geleid tot uiteenlopende benaderingen.
146. Hoewel van de Commissie weliswaar niet in redelijkheid kan worden verwacht dat zij de kleinste details verifieert van de gegevens die zijn verstrekt door elke onderneming waartegen een procedure op grond van verordening nr. 1/2003 loopt, neemt dit niettemin in ieder geval niet weg dat zij het beginsel van gelijke behandeling dient te eerbiedigen. Dit houdt ten eerste in dat in geval van twijfel dienaangaande de vergelijkbaarheid van de gegevens moet worden gecontroleerd en ten tweede dat voor elke onderneming de meest geschikte gegevensset moet worden gebruikt wanneer hun respectieve situaties niet volledig vergelijkbaar zijn.(96)
147. Tegen deze achtergrond vind ik het moeilijk te begrijpen waarom het Gerecht i) zich heeft gebaseerd op de niet-onderbouwde stelling van de Commissie dat de heterogeniteit van de gebruikte gegevens geen wezenlijke gevolgen had voor het resultaat, en ii) heeft geoordeeld dat JPM niet rechtens genoegzaam heeft aangetoond dat de beoordeling van de Commissie onjuist was. Aldus heeft het Gerecht de gegrondheid van het middel van JPM inzake schending van het beginsel van gelijke behandeling niet naar behoren onderzocht.
VI.    Conclusie
148. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging de incidentele hogere voorziening van de Commissie dan wel, subsidiair, het derde middel van JPMorgan Chase & Co. en JPMorgan Chase Bank, National Association, toe te wijzen.
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
2      Arrest van 20 december 2023, JPMorgan Chase e.a./Commissie (T‑106/17, EU:T:2023:832; hierna: „bestreden arrest”).
3      Besluit van de Commissie C(2016) 8530 final van 7 december 2016 inzake een procedure op grond van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-overeenkomst (Zaak AT.39914 – Rentederivaten in euro).
4      Besluit van de Commissie C(2021) 4610 final van 28 juni 2021 tot wijziging van het litigieuze besluit.
5      Verordening van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag (PB 2003 L 1, blz. 1).
6      De geldboete is opgelegd aan JP Morgan Chase & Co., JP Morgan Chase Bank National Association en JP Morgan Services LLP. Deze entiteiten worden om praktische redenen ook aangeduid als „JPM”, alhoewel zij niet volledig overeenkomen met degenen die het voorliggende beroep hebben ingeleid (zie hierboven, punt 1).
7      Richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 23, lid 2, onder a), van verordening (EG) nr. 1/2003 (PB 2006, C 210, blz. 2) worden opgelegd (hierna: „richtsnoeren voor geldboeten”).
8      „Euribor” is de afkorting van Euro Interbank Offered Rate en „EONIA” is de afkorting voor Euro Overnight Index Average.
9      Zie de overwegingen 639‑648 van het litigieuze besluit.
10       T‑105/17, EU:T:2019:675; hierna: „uitspraak van het Gerecht in de zaak HSBC”.
11      C‑883/19 P, EU:C:2023:11. In die procedure is JPM bij beschikking van de president van het Hof van 16 juli 2020, HSBC Holdings e.a./Commissie (C‑883/19 P, EU:C:2020:561), in kort geding toegelaten ter ondersteuning van de vorderingen van de verzoekende partijen.
12      Arrest van 27 november 2024, HSBC Holdings e.a./Commissie (T‑561/21, EU:T:2024:869).
13      Zie hierboven, punt 11.
14      Zie onder meer het arrest van 10 september 2019, HTTS/Raad (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, punt 100 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
15      Zie hierboven, punt 13.
16      Zie in die zin arrest van 17 juni 2010, Lafarge/Commissie (C‑413/08 P, EU:C:2010:346, punten 81‑86).
17      Conclusie van advocaat-generaal Tizzano in de zaak Commissie/Raad (C‑27/04, EU:C:2004:313, punt 135).
18      Zie met name de tweede alinea van artikel 263 VWEU.
19      Zie bijvoorbeeld arrest van 20 september 2017, Tilly-Sabco/Commissie (C‑183/16 P, EU:C:2017:704, punt 64 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
20      Zie bijvoorbeeld arrest van 20 juni 1991, Cargill/Commissie (C‑248/89 P, EU:C:1991:264, punt 20 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
21      Zie onder meer arrest van 22 september 1983, Verli-Wallace/Commissie (C‑159/82, EU:C:1983:242, punt 8 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
22      Zie bijvoorbeeld arrest van 30 juni 1993, Parlement/Raad en Commissie (C‑181/91 en C‑248/91, EU:C:1993:271, punt 14).
23      Dat wil zeggen behalve uitzonderingen zoals die in artikel 24, lid 1, VEU en artikel 275 VWEU zijn opgenomen.
24      Dit is een probleem dat de opstellers van de Verdragen zelf al vanaf het begin in gedachten hadden. Zie de conclusie van advocaat-generaal Lagrange in de zaak Assider/High Authority (3/54, EU:C:1954:6, blz. 184). Zie ook Arena, A., „La tutela giurisdizionale dinanzi alla Corte di giustizia: origini, evoluzione e tratti distintivi”, in Mastroianni, R., Il diritto processuale dell’Unione europea, Giappichelli, 2025, blz. 10‑16.
25      Zie onder meer arrest van 26 maart 2020, Hungeod e.a.  (C‑496/18 en C‑497/18, EU:C:2020:240, punt 69 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
26      Zie in die zin arrest van 13 december 2013, Hongarije/Commissie (T‑240/10, EU:T:2013:645, punten 89 en 90).
27      Zie met name arresten van 26 november 1981, Michel/Parlement (195/80, EU:C:1981:284, punten 20‑22); 19 juli 2012, Alliance One International en Standard Commercial Tobacco/Commissie en Commissie/Alliance One International e.a. (C‑628/10 P en C‑14/11 P, EU:C:2012:479, punt 77); 20 september 2011, Evropaïki Dynamiki/EIB (T‑461/08, EU:T:2011:494, punten 109 en 115), en 12 december 2013, Nabipour e.a./Raad (T‑58/12, EU:T:2013:640, punten 36‑39).
28      Zie in die zin arrest van 29 september 2011, Elf Aquitaine/Commissie (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, punt 148 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
29      Zie bijvoorbeeld arrest van 10 juli 2019, Commissie/Icap e.a. (C‑39/18 P, EU:C:2019:584, punten 39‑41).
30      Zie in die zin bijvoorbeeld arrest van 22 november 2022, Luxembourg Business Registers (C‑37/20 en C‑601/20, EU:C:2022:912, punt 88).
31      Zie de eerste alinea van artikel 266 VWEU.
32      Zie hierboven, punten 7, 8, 15 en 16.
33      Zie in die zin arresten van 25 januari 1979, Racke (98/78, EU:C:1979:14, punt 19); 21 februari 1991, Zuckerfabrik Süderdithmarschen en Zuckerfabrik Soest (C‑143/88 en C‑92/89, EU:C:1991:65, punt 49), en 25 januari 2022, VYSOČINA WIND (C‑181/20, EU:C:2022:51, punten 47‑49).
34      Zie met name artikel 41, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).
35      Zie onder meer arresten van 3 maart 1982, Alphasteel/Commissie (14/81, EU:C:1982:76, punten 7 en 8); 2 februari 2012, Dow Chemical/Commissie (T‑77/08, EU:T:2012:47, punt 35); 12 december 2013, Nabipour e.a./Raad (T‑58/12, EU:T:2013:640, punt 20), en 17 december 2014, Pilkington Group e.a./Commissie (T‑72/09, EU:T:2014:1094, punt 46).
36      In geval van een beroep tegen een arrest van het Gerecht is op grond van artikel 141 van het Reglement van procesvoering van het Hof van Justitie hetzelfde beginsel van toepassing in de procedure bij
het Hof.
37      Zie, mutatis mutandis, arrest van 3 maart 1982, Alphasteel/Commissie (14/81, EU:C:1982:76, punt 8).
38      Arrest van 7 februari 1990, Culin/Commissie (C‑343/87, EU:C:1990:49; hierna: „zaak Culin”).
39      Idem, punt 11.
40      Cursivering van mij. Zie verordening nr. 31/EEG, nr. 11/EGA, tot vaststelling van het statuut van de ambtenaren en de regeling welke van toepassing is op de andere personeelsleden van de Europese Economische Gemeenschap en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, zoals gewijzigd.
41      Zie in dat verband arresten van 23 april 2002, Campogrande/Commissie (C‑62/01 P, EU:C:2002:248, punt 33), en 8 maart 2023, SE/Commissie (T‑763/21, EU:T:2023:113, punt 14).
42      Zie in die zin arresten van 23 april 2002, Campogrande/Commissie (C‑62/01 P, EU:C:2002:248, punt 34), en 11 november 2020, AD/ECHA (T‑25/19, EU:T:2020:536, punt 32).
43      Zie in die zin arrest van 23 april 2002, Campogrande/Commissie (C‑62/01 P, EU:C:2002:248, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
44      Conclusie van advocaat-generaal Mischo in de zaak Culin (343/87, EU:C:1989:342, punten 6‑17).
45      Arrest van 11 juni 2020 (C‑114/19 P, EU:C:2020:457).
46      Arrest van 9 december 2014 (T‑91/10, EU:T:2014:1033).
47      Idem, punten 42‑45.
48      Idem, punten 74 en 75.
49      Idem, punten 76‑102.
50      Ook kan worden toegevoegd dat het Gerecht, in punten 107‑110 van het arrest Lucchini/Commissie, de argumenten van de verzoeker dat de vaststelling van het wijzigingsbesluit inbreuk zou maken op de beginselen van rechtszekerheid en de eerbiediging van de rechten van de verdediging, uitdrukkelijk heeft onderzocht en verworpen.
51      Deze uitdrukking wordt vaak gezien als ontleend aan de Bijbel, Mattheüs 3:12.
52      Zie, mutatis mutandis, de conclusie van advocaat-generaal Wathelet in de zaak
Telefónica en Telefónica de España/Commissie (C‑295/12 P, EU:C:2013:619, punten 7‑9). In dat verband zou ik en passant willen toevoegen dat ik het standpunt deel van mijn geleerde collega advocaat-generaal Wahl die het Hof eerder heeft uitgenodigd bij de bepaling van de verdeling van de kosten rekening te houden met de onnodige lengte en complexiteit van de opmerkingen van partijen en hun gebrek aan duidelijkheid en precisie. Zie de conclusie van advocaat-generaal Wahl in de zaak Feralpi e.a./Commissie (C‑85/15 P–C‑89/15 P, EU:C:2016:940, punten 134‑139).
53      Onder verwijzing naar punt 620 van het bestreden arrest.
54      Zie met name arrest van 8 december 2011, Chalkor/Commissie (C‑386/10 P, EU:C:2011:815, punt 67).
55      Zie in dat verband mijn conclusie in de zaak ECB/Crédit Lyonnais (C‑389/21 P, EU:C:2022:844, punten 49 en 50).
56      Zie uitgebreider en met meer verwijzingen idem, punten 41‑74.
57      Zie bijvoorbeeld arrest van 8 februari 2007, Groupe Danone/Commissie (C‑3/06 P, EU:C:2007:88, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie in dit verband ook arrest van 4 juli 2024, Westfälische Drahtindustrie en Pampus Industriebeteiligungen/Commissie (C‑70/23 P, EU:C:2024:580, punt 47).
58      Zie onder meer arrest van 16 november 2000, SCA Holding/Commissie (C‑297/98 P, EU:C:2000:633, punt 55), en de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak Commissie/Tomkins (C‑286/11 P, EU:C:2012:499, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
59      Zie onder meer arrest van 16 juni 2022, Quanta Storage/Commissie (C‑699/19 P, EU:C:2022:483, punt 167 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
60      Zie arrest van 21 januari 2016, Galp Energía España e.a./Commissie (C‑603/13 P, EU:C:2016:38, punten 76 en 77).
61      Zie bijvoorbeeld arrest van 8 december 2011, KME Germany e.a./Commissie (C‑389/10 P, EU:C:2011:816, punt 130), en de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Pilkington Group e.a./Commissie (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, punt 116). Zie ook Bernardeau, L., en Christienne, J.‑P., Les amendes en droit de la concurrence – Pratique décisionnelle et contrôle juridictionnel du droit de l’Union, Larcier, 2013, blz. 800‑801.
62      Zie bijvoorbeeld arrest van 28 maart 1984, Officine Bertoli/Commissie (8/83, EU:C:1984:129, punt 29).
63      Zie over het belang van een ruime uitlegging van dit begrip de conclusie van advocaat-generaal Tizzano in de zaak Dansk Rørindustri e.a./Commissie (C‑189/02 P, EU:C:2004:415, punten 129‑133). Zie in dit verband ook Arabadjiev, A., „Unlimited Jurisdiction: What Does It Mean Today?”, in Cardonnel, P., e.a. (red.), Constitutionalising the EU Judicial System – Essays in Honour of Pernilla Lindh, Hart, 2012, blz. 400.
64      Zie Wahl, N., „Enjeu et limites actuelles de la jurisprudence relative à la compétence de pleine juridiction conférée au juge de l’Union en matière de concurrence”, in Tizzano, A., e.a., La Cour de justice de l’Union européenne sous la présidence de Vassilios Skouris – Liber amicorum, Bruylant, 2017, blz. 735.
65      Zie in die zin arrest van 10 december 2025, Intel Corporation/Commissie (T‑1129/23, EU:T:2025:1091, punt 107).
66      Zie in die zin arresten van 8 december 2011, Chalkor/Commissie (C‑386/10 P, EU:C:2011:815, punt 64), en 26 januari 2017, Duravit e.a./Commissie (C‑609/13 P, EU:C:2017:46, punt 32).
67      Zie in die zin de conclusies van advocaat-generaal Poiares Maduro in de zaak Groupe Danone/Commissie (C‑3/06 P, EU:C:2006:720, punt 49), advocaat-generaal Mengozzi in de zaak Commissie/Tomkins (C‑286/11 P, EU:C:2012:499, punt 37) en advocaat-generaal Wahl in de zaak Total/Commissie (C‑597/13 P, EU:C:2015:207, punt 58).
68      Zie onder meer arrest van 26 september 2013, Alliance One International/Commissie (C‑679/11 P, EU:C:2013:606, punt 103 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
69      Zie bijvoorbeeld arrest van 28 juni 2005, Dansk Rørindustri e.a./Commissie (C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P–C‑208/02 P en C‑213/02 P, EU:C:2005:408, punt 445).
70      Zie naar analogie arrest van 6 oktober 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 36).
71      Zie ook hieronder, punt 111.
72      Zie bijvoorbeeld arrest van 12 december 2007, BASF en UCB/Commissie (T‑101/05 en T‑111/05, EU:T:2007:380, punt 222).
73      Zie in die zin bijvoorbeeld arrest van 12 januari 2023, Lietuvos geležinkeliai/Commissie (C‑42/21 P, EU:C:2023:12, punt 154 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook arrest van 18 december 2014, Commissie/Parker Hannifin Manufacturing en Parker-Hannifin (C‑434/13 P, EU:C:2014:2456, punten 81‑85).
74      Zie bijvoorbeeld arrest van 11 juli 2013, Ziegler/Commissie (C‑439/11 P, EU:C:2013:513, punt 81).
75      Zie EHRM, 15 december 2022, Rutar en Rutar Marketing d.o.o. tegen Slovenië (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, § 62).
76      Zie bijvoorbeeld arrest van 23 oktober 2014, flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, punt 52).
77      Zie bijvoorbeeld arrest van 18 juli 2013, Dow Chemical e.a./Commissie (C‑499/11 P, EU:C:2013:482, punt 57).
78      Zie hierboven, punt 101.
79      Zie in die zin arresten van 10 juli 2014, Telefónica en Telefónica de España/Commissie (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, punt 57); 12 januari 2017, Timab Industries en CFPR/Commissie (C‑411/15 P, EU:C:2017:11, punt 108), en 9 november 2023, Altice Group Lux/Commissie (C‑746/21 P, EU:C:2023:836, punten 221‑223 en 229).
80      Zie onder meer arrest van 16 juni 2022, Quanta Storage/Commissie (C‑699/19 P, EU:C:2022:483, punt 167 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
81      Zie naar analogie arrest van 9 november 2023, Altice Group Lux/Commissie (C‑746/21 P, EU:C:2023:836, punt 246). Andere factoren die in aanmerking kunnen worden genomen, zijn onder meer „het gedrag van elk van de betrokken ondernemingen, de rol die elk van hen heeft gespeeld bij de totstandkoming van de overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen, de winst die zij uit deze overeenkomsten of gedragingen hebben kunnen behalen, hun omvang, de waarde van de betrokken goederen en het risico dat dergelijke inbreuken opleveren voor de doelstellingen van de Unie” (zie arrest van 10 april 2014, Commissie/Siemens Österreich e.a. en Siemens Transmission & Distribution e.a./Commissie, C‑231/11 P–C‑233/11 P, EU:C:2014:256, punten 53 en 91). Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Bot in de zaak E.ON Energie/Commissie (C‑89/11 P, EU:C:2012:375, punten 113‑115).
82      Cursivering van mij.
83      Zie naar analogie arrest van 16 november 2000, Finnboard/Commissie (C‑298/98 P, EU:C:2000:634, punt 87).
84      Zie bijvoorbeeld arresten van
18 september 2003, Volkswagen/Commissie (C‑338/00 P, EU:C:2003:473, punten 146 en 147),
en 4 september 2014, YKK e.a./Commissie (C‑408/12 P, EU:C:2014:2153, punt 98).
85      Zie in die zin beschikking van 9 maart 2000, Sarrió/Commissie (C‑291/98 P, EU:C:2000:112, punt 98).
86      Zie in die zin arrest van 14 september 2016, Trafilerie Meridionali/Commissie (C‑519/15 P, EU:C:2016:682, punt 55).
87      Zie bijvoorbeeld arresten van 6 december 2012, Commissie/Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, punt 82), en 9 oktober 2014, ICF/Commissie (C‑467/13 P, EU:C:2014:2274, punt 64).
88      Zie naar analogie arrest van 29 september 2011, Elf Aquitaine/Commissie (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, punt 151).
89      Zie onder meer arrest van 12 januari 2023, Lietuvos geležinkeliai/Commissie (C‑42/21 P, EU:C:2023:12, punt 153 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
90      Zie in die zin arresten van 8 mei 2013, Eni/Commissie (C‑508/11 P, EU:C:2013:289, punt 99), en 9 juni 2016, PROAS/Commissie (C‑616/13 P, EU:C:2016:415, punt 51).
91      Zie, mutatis mutandis,
de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Servier e.a./Commissie (C‑201/19 P, EU:C:2022:577, punt 257).
92      Zie inzonderheid de punten 644-658 van het bestreden arrest.
93      Zie met name de punten 649, 651, 654, 661 en 669 van het bestreden arrest.
94      Zie de bevindingen in de punten 560‑569 van het arrest van 20 december 2023, Crédit agricole en Crédit agricole Corporate en Investment Bank/Commissie (T‑113/17, EU:T:2023:847), die in casu volledig relevant zijn.
95      Idem, punt 576.
96      Zie in die zin arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, punten 51‑66).