Zaak T‑121/15
Fortischem a.s.
tegen
Europese Commissie
Arrest van het Gerecht (Zesde kamer) van 24 september 2019
„Staatssteun – Chemische industrie – Besluit waarbij de steun onverenigbaar met de interne markt wordt verklaard – Begrip ‚staatssteun’ – Staatsmiddelen – Voordeel – Terugvordering – Economische continuïteit – Beginsel van behoorlijk bestuur – Motiveringsplicht”
1.      Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Aan de staat toe te rekenen toekenning van een met staatsmiddelen bekostigd voordeel – Geen overdracht van staatsmiddelen – Geen invloed – Maatregel die de lasten van een onderneming verlicht – Daaronder begrepen
(Art. 107, lid 1, en 108 VWEU)
(zie punten 58‑61)
2.      Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Juridisch karakter – Uitlegging op basis van objectieve elementen – Rechterlijke toetsing – Omvang – Complexe economische beoordeling – Controle van de materiële juistheid, de betrouwbaarheid en de samenhang van de bewijzen – Controle van de volledigheid van de relevante feiten
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punten 62‑64)
3.      Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Toekenning van een voordeel aan de begunstigden – Toepassing op strategische insolvabele ondernemingen van een regeling die afwijkt van het gemene faillissementsrecht – Daaronder begrepen – Voorwaarden – Verplichting voor de curator om de activiteiten van de onderneming ondanks haar economische situatie voort te zetten en ongerechtvaardigd collectief ontslag te voorkomen – Daaronder begrepen
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punten 72, 75‑79)
4.      Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Beoordeling volgens het criterium van de particuliere schuldeiser – Toepassing op strategische insolvabele ondernemingen van een regeling die afwijkt van het gemene faillissementsrecht – Staat die handelt als overheidsgezag – Uitsluiting
(Art. 107, lid 1, VWEU)
(zie punten 85, 86, 150)
5.      Steunmaatregelen van de staten – Administratieve procedure – Verplichtingen van de Commissie – Zorgvuldig en onpartijdig onderzoek – Inaanmerkingneming van gegevens die zo volledig en betrouwbaar mogelijk zijn – Omvang van de verplichting – Mogelijkheid om een besluit vast te stellen op grond van de beschikbare informatie – Voorwaarden
(Art. 4, lid 3, VEU; art. 107, lid 1, en 108, lid 2, VWEU)
(zie punten 157, 158)
6.      Steunmaatregelen van de staten – Besluit van de Commissie waarbij de steun onverenigbaar met de interne markt wordt verklaard en de terugbetaling ervan wordt gelast – Mogelijkheid voor de Commissie om het aan de nationale autoriteiten over te laten om het precieze bedrag van de terug te betalen steun te berekenen
(Art. 108, lid 2, VWEU)
(zie punten 167‑169)
7.      Steunmaatregelen van de staten – Besluit van de Commissie waarbij de steun onverenigbaar met de interne markt wordt verklaard en de intrekking ervan wordt gelast – Vaststelling van de verplichtingen van de lidstaat – Verplichting tot terugvordering – Omvang – Herstel van de vroegere toestand
(Art. 108, lid 2, VWEU)
(zie punten 180, 181)
8.      Steunmaatregelen van de staten – Terugvordering van onrechtmatige steun – Vaststelling van de schuldenaar in geval van verkoop van activa – Faillissement van de onderneming die steun heeft ontvangen – Oprichting van een nieuwe onderneming om de activiteiten van die eerste onderneming voort te zetten – Terugbetalingsverplichting van de nieuwe onderneming – Voorwaarden – Criterium van „economische continuïteit” van de onderneming – Elementen waarmee rekening moet worden gehouden – Concurrentievoordeel – Verplichting om rekening te houden met alle elementen die in aanmerking kunnen worden genomen – Geen
(Art. 108, lid 2, VWEU)
(zie punten 205‑212)
Samenvatting
In het arrest Fortischem/Commissie (T‑121/15), uitgesproken op 24 september 2019, heeft het Gerecht het beroep van Fortischem tot nietigverklaring van besluit 2015/1826 van de Commissie van 15 oktober 2014 betreffende de door Slowakije ten gunste van Novácké chemické závody, a.s. (hierna: „NCHZ”) tenuitvoergelegde staatssteun(1) verworpen.
NCHZ was een uit drie divisies bestaande chemieproducent die een chemiefabriek exploiteerde in de regio Trenčín (Slowakije). In oktober 2009 was NCHZ het voorwerp van een faillissementsprocedure omdat zij naar eigen zeggen haar activiteiten niet langer kon voortzetten en faillissement had aangevraagd. In eerste instantie werd NCHZ van 2 december 2009 tot 31 december 2010 overeenkomstig de wet strategisch belangrijke ondernemingen(2) door de Slowaakse autoriteiten als strategische onderneming aangemerkt en onderworpen aan een regeling die afweek van het gemene faillissementsrecht, op grond waarvan de curator verplicht was de activiteiten van de onderneming in stand te houden en ongerechtvaardigd collectief ontslag te voorkomen. In tweede instantie werd de faillissementswet op NCHZ toegepast. Nadat de schuldeisers op 26 januari 2011 hadden besloten de activiteiten van NCHZ voort te zetten, heeft de rechter in eerste aanleg, Trenčín, op 7 juni 2011 een executoire beschikking gegeven waarbij de curator werd verplicht een aanbestedingsprocedure te organiseren voor de verkoop van NCHZ. Deze procedure heeft geleid tot de verkoop van NCHZ aan Via Chem Slovakia a.s., die op 31 juli 2012 werd afgewikkeld. Op 1 augustus 2012 heeft Via Chem Slovakia de chemische divisie van NCHZ verkocht aan verzoekster, Fortischem, met uitzondering van de onroerende goederen (gebouwen en terreinen), die aan Fortischem beschikbaar werden gesteld krachtens een huurovereenkomst.
Bij besluit 2015/1826 heeft de Commissie vastgesteld dat Slowakije NCHZ door de toekenning van de status van strategische onderneming staatssteun had toegekend ten bedrage van 4 783 424,10 EUR, dat deze steun onrechtmatig ten uitvoer was gelegd en onverenigbaar was met de interne markt en derhalve moest worden teruggevorderd van NCHZ en van Fortischem, die NCHZ had overgenomen.
In het kader van haar beroep heeft verzoekster in wezen allereerst aangevoerd dat de toekenning aan NCHZ van de status van strategische onderneming niet kon worden aangemerkt als staatssteun, aangezien er geen overdracht van staatsmiddelen had plaatsgevonden en geen economisch voordeel was verleend. Het Gerecht heeft geoordeeld dat dit in casu wel het geval was na te hebben opgemerkt dat, overeenkomstig het arrest van 1 december 1998, Ecotrade(3), de toepassing op een onderneming van een regeling die afwijkt van het gemene faillissementsrecht moet worden beschouwd als toekenning van staatssteun wanneer, onder meer, die onderneming toestemming heeft gekregen haar economische activiteit voort te zetten in omstandigheden waarin dit zou zijn uitgesloten als het gemene faillissementsrecht zou zijn toegepast. Het heeft namelijk vastgesteld dat de toepassing van de wet strategisch belangrijke ondernemingen ertoe heeft geleid dat NCHZ verplicht werd om, ten eerste, haar activiteit voort te zetten, zonder dat rekening werd gehouden met haar economische situatie en haar vermogen om haar – met name publieke – schulden te betalen en, ten tweede, haar personeel te behouden, als gevolg van de belemmering van collectieve ontslagen. Zo werd NCHZ in staat gesteld haar activiteiten voort te zetten met de zekerheid voor haar klanten en leveranciers dat haar activiteit tot eind 2010 zou worden voortgezet. Daarnaast bracht de toepassing van die wet voor een aantal van haar – met name publieke – schuldeisers het risico met zich mee dat het bedrag van hun vorderingen tijdens de eerste faillissementsperiode zou toenemen, welk risico overigens is bewaarheid. Onder omstandigheden die overeenkomen met normale marktvoorwaarden had NCHZ evenwel niet hetzelfde voordeel kunnen verkrijgen als datgene dat haar is verleend door middel van staatsmiddelen.
Verzoekster heeft tevens aangevoerd dat de verplichting tot terugvordering van de staatssteun niet tot haar kon worden uitgebreid, omdat er geen sprake was van economische continuïteit tussen haar en NCHZ. Dienaangaande heeft het Gerecht allereerst eraan herinnerd dat wanneer de onderneming die onrechtmatige steun heeft ontvangen in staat van faillissement verkeert en een onderneming is opgericht om een deel van de activiteiten van de failliete onderneming voort te zetten, de omstandigheid dat die activiteiten worden voortgezet zonder dat de onrechtmatige steun wordt terugbetaald de verstoring van de mededinging als gevolg van het concurrentievoordeel dat die onderneming ten opzichte van haar concurrenten heeft genoten, kan doen voortduren. Dit is met name het geval wanneer zij de activa van de vennootschap in liquidatie koopt zonder een marktconforme prijs te betalen of wanneer is bewezen dat door de oprichting van een dergelijke onderneming de verplichting tot terugbetaling van deze steun wordt omzeild, zonder dat er evenwel sprake hoeft te zijn van opzet om vast te stellen dat de terugbetalingsverplichting door de overdracht van activa is omzeild. Het Gerecht heeft hieruit afgeleid dat de omstandigheid dat de verkoopprijs marktconform is als zodanig onvoldoende is om uit te sluiten dat sprake was van economische continuïteit, en in bepaalde omstandigheden niet belet dat de uit het bestaan van omzeiling voortvloeiende terugbetalingsverplichting wordt uitgebreid, zonder dat die omzeiling opzettelijk hoeft te zijn.
In casu heeft het Gerecht na een analyse van de verschillende kenmerken van de verwerving van NCHZ door verzoekster geoordeeld dat de Commissie geen fout heeft gemaakt door te oordelen dat, ten eerste, zowel de omvang van de transactie als de economische logica daarvan aanwijzingen konden zijn voor het bestaan van economische continuïteit en, ten tweede, niet met zekerheid kon worden gesteld dat de twee opeenvolgende verkopen tegen de marktprijs hadden plaatsgevonden. De Commissie heeft derhalve terecht besloten de terugbetalingsverplichting uit te breiden tot verzoekster, los van enige vaststelling dat sprake was van opzet om de terugbetaling te omzeilen.
1      Besluit (EU) 2015/1826 van de Commissie van 15 oktober 2014 betreffende de staatssteun SA.33797 (2013/C) (ex 2013/NN) (ex 2011/CP) ten uitvoer gelegd door Slowakije ten gunste van NCHZ (PB 2015, L 269, blz. 71).
2      Wet nr. 493/2009 van 5 november 2009 betreffende bepaalde maatregelen voor strategische ondernemingen en tot wijziging van bepaalde wetten.
3      Arrest van het Hof van 1 december 1998, Ecotrade (C‑200/97, EU:C:1998:579, punt 45).