62001CJ0294_EL
Διάδικοι
Σκεπτικό της απόφασης
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Διατακτικό
Διάδικοι
Στην υπόθεση C-294/01,
που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Tribunale civile di Bologna (Ιταλία) προς το Δικαστήριο, κατ ' εφαρμογήν του άρθρου 234 ΕΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μεταξύ
Granarolo SpA
και
Comune di Bologna,
η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 92/46/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Ιουνίου 1992, για τη θέσπιση των υγειονομικών κανόνων για την παραγωγή και την εμπορία νωπού γάλακτος, θερμικά επεξεργασμένου γάλακτος και προϊόντων με βάση το γάλα (ΕΕ L 268, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 94/71/ΕΚ του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 1994 (ΕΕ L 368, σ. 33), της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1978, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την επισήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων που προορίζονται για τον τελικό καταναλωτή καθώς επίσης και τη διαφήμισή τους (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/024, σ. 33), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/4/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Ιανουαρίου 1997 (ΕΕ L 43, σ. 21), και της οδηγίας 89/396/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1989, σχετικά με τις ενδείξεις ή τα σήματα που επιτρέπουν την αναγνώριση της παρτίδας στην οποία ανήκει ένα τρόφιμο (ΕΕ L 186, σ. 21),
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους C. W. A. Timmermans, πρόεδρο του τετάρτου τμήματος και προεδρεύοντα του πέμπτου τμήματος,
P. Jann και S. von Bahr (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: P. Léger
γραμματέας: M.-F. Contet, κύρια υπάλληλος διοικήσεως,
λαμβάνοντας υπόψη τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν:
─ η Granarolo SpA, εκπροσωπούμενη από τον G. Forte, avvocato,
─ η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον I. M. Braguglia, επικουρούμενο από τον M. Fiorilli, avvocato dello Stato,
─ η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από από την C. Cattabriga και τον L. Visaggio,
έχοντας υπόψη την έκθεση ακροατηρίου,
αφού άκουσε τις προφορικές παρατηρήσεις της Granarolo SpA, εκπροσωπουμένης από τον G. Forte και την C. Marinuzzi, avvocatessa, της Ιταλικής Κυβερνήσεως, εκπροσωπουμένης από τον M. Fiorilli, της Γερμανικής Κυβερνήσεως, εκπροσωπουμένης από τον W.-D. Plessing, και της Επιτροπής, εκπροσωπουμένης από την C. Cattabriga, κατά τη συνεδρίαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2002,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 6ης Μαρτίου 2003,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
Σκεπτικό της απόφασης
1. Με διάταξη της 24ης Μαΐου 2001, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 23 Ιουλίου 2001, το Tribunale civile di Bologna υπέβαλε, κατ ' εφαρμογήν του άρθρου 234 ΕΚ, προδικαστικό ερώτημα ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 92/46/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Ιουνίου 1992, για τη θέσπιση των υγειονομικών κανόνων για την παραγωγή και την εμπορία νωπού γάλακτος, θερμικά επεξεργασμένου γάλακτος και προϊόντων με βάση το γάλα (ΕΕ L 268, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 94/71/ΕΚ του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 1994 (ΕΕ L 368, σ. 33, στο εξής: οδηγία 92/46), της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1978, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την επισήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων που προορίζονται για τον τελικό καταναλωτή καθώς επίσης και τη διαφήμισή τους (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/024, σ. 33), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/4/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Ιανουαρίου 1997 (ΕΕ L 43, σ. 21, στο εξής: οδηγία 79/112), και της οδηγίας 89/396/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1989, σχετικά με τις ενδείξεις ή τα σήματα που επιτρέπουν την αναγνώριση της παρτίδας στην οποία ανήκει ένα τρόφιμο (ΕΕ L 186, σ. 21).
2. Το ερώτημα αυτό ανέκυψε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Granarolo SpA (στο εξής: Granarolo), εταιρίας με έδρα τη Μπολόνια (Ιταλία), και της Comune di Bologna (του Δήμου της Μπολόνια), για τον λόγο ότι ο τελευταίος επέβαλε στην εν λόγω εταιρία πρόστιμο λόγω μη τηρήσεως της ιταλικής κανονιστικής ρυθμίσεως που επιβάλλει χρονικό όριο τεσσάρων ημερών για τη συντήρηση του γάλακτος που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία.
Το νομικό πλαίσιο
Η κοινοτική κανονιστική ρύθμιση
3. Κατά το άρθρο 5 της οδηγίας 92/46, τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε η εμπορία θερμικά επεξεργασμένου γάλακτος προς πόση να επιτρέπεται μόνον εφόσον ανταποκρίνεται σε ορισμένες απαιτήσεις που απαριθμούνται στο παράρτημα Γ, κεφάλαιο 1, της εν λόγω οδηγίας.
4. Το κεφάλαιο Ι, Α, σημείο 4, στοιχείο α΄, περίπτωση ii, του παραρτήματος Γ, της οδηγίας 92/46 προβλέπει τα εξής:
" Το παστεριωμένο γάλα
πρέπει:
[...]
ii) να παρουσιάζει αρνητική αντίδραση στη δοκιμασία φωσφατάσης και θετική αντίδραση στη δοκιμασία υπεροξειδάσης. Ωστόσο, επιτρέπεται η παραγωγή παστεριωμένου γάλακτος με αρνητική αντίδραση στη δοκιμασία υπεροξειδάσης, υπό την προϋπόθεση ότι η ετικέτα του γάλακτος φέρει ένδειξη όπως
" υψηλής παστερίωσης"
" .
5. Το κεφάλαιο ΙΙ, Γ, δεύτερη περίπτωση, του παραρτήματος Γ της οδηγίας 92/46 θέτει, εφόσον αυτό είναι αναγκαίο και σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 31 της εν λόγω οδηγίας, τα μικροβιολογικά κριτήρια βάσει των οποίων καθορίζεται η ημερομηνία λήξεως των προϊόντων υπό συνθήκες ελεγχόμενες από τον ασκούντα την εκμετάλλευση ή τον διαχειριστή της εκμετάλλευσης.
6. Το κεφάλαιο IV, B, σημεία 3 και 4, του παραρτήματος Γ της οδηγίας 92/46 θέτει ορισμένες προδιαγραφές όσον αφορά την επισήμανση των γαλακτοκομικών προϊόντων. Υπό την επιφύλαξη των διατάξεων της οδηγίας 79/112, η επισήμανση πρέπει, για τον σκοπό του ελέγχου, να αναφέρει σαφώς το είδος της τυχόν θερμικής επεξεργασίας στην οποία υποβλήθηκαν μετά την παρασκευή τους και, για τα προϊόντα με βάση το γάλα στα οποία είναι δυνατόν να αναπτυχθούν μικρόβια, την τελική ημερομηνία ανάλωσης ή την ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας.
7. Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, σημείο 4, της οδηγίας 79/112, η επισήμανση των τροφίμων περιλαμβάνει ορισμένες υποχρεωτικές ενδείξεις, μεταξύ άλλων την ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας ή, στην περίπτωση των τροφίμων που είναι μικροβιολογικώς εξαιρετικά αλλοιώσιμα, την τελική ημερομηνία αναλώσεως.
8. Το άρθρο 9, παράγραφοι 1 έως 4, της οδηγίας 79/112 διευκρινίζει ότι η ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας ενός τροφίμου είναι η ημερομηνία μέχρι την οποία το τρόφιμο αυτό διατηρεί τις ιδιότητές του σε κατάλληλες συνθήκες συντηρήσεως. Η ημερομηνία αυτή συμπληρώνει τις ενδείξεις
" ανάλωση κατά προτίμηση πριν από ..."
ή
" ανάλωση κατά προτίμηση πριν από το τέλος ..." . Αν είναι αναγκαίο, οι ενδείξεις αυτές συμπληρώνονται με αναγραφή των συνθηκών διατηρήσεως που είναι αναγκαίες για να εξασφαλιστεί η αναγραφόμενη διατηρησιμότητα.
9. Το άρθρο 9α της οδηγίας 79/112, που θεσπίστηκε με την οδηγία 89/395/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1989, για την τροποποίηση της οδηγίας 79/112 (ΕΕ L 186, σ. 17), ορίζει ότι, στην περίπτωση των τροφίμων που είναι μικροβιολογικώς εξαιρετικά αλλοιώσιμα και τα οποία για τον λόγο αυτό ενδέχεται, ύστερα από σύντομο χρονικό διάστημα, να αποτελέσουν άμεσο κίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία, η ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας αντικαθίσταται από την ημερομηνία μέχρι την οποία επιτρέπεται η ανάλωση. Πριν από την ημερομηνία πρέπει να αναγράφεται η ένδειξη
" ανάλωση μέχρι" . Τα στοιχεία αυτά ακολουθούνται από περιγραφή των συνθηκών διατήρησης που πρέπει να τηρούνται. Η ημερομηνία αναγράφεται ευκρινώς και συνίσταται κατά σειρά από την ημέρα, τον μήνα και, ενδεχομένως, το έτος.
10. Το άρθρο 14 της οδηγίας 79/112 έχει ως εξής:
" Τα κράτη μέλη απέχουν από το να καθορίζουν, πέρα από ό,τι προβλέπεται στα άρθρα 3 έως 11, τους τρόπους σύμφωνα με τους οποίους πρέπει να αναγράφονται οι ενδείξεις που προβλέπονται στο άρθρο 3 και στο άρθρο 4, παράγραφος 2."
11. Το άρθρο 15 της οδηγίας 79/112 ορίζει τα εξής:
" 1. Τα κράτη μέλη δεν δύνανται να απαγορεύσουν το εμπόριο τροφίμων τα οποία ανταποκρίνονται προς τους κανόνες που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία, με την εφαρμογή μη εναρμονισμένων εθνικών διατάξεων που ρυθμίζουν την επισήμανση και παρουσίαση ορισμένων τροφίμων ή των τροφίμων γενικά.
2. Η παράγραφος 1 δεν θα εφαρμόζεται στις εθνικές διατάξεις που δεν εναρμονίστηκαν από λόγους:
─ προστασίας της δημοσίας υγείας,
─ καταστολής της απάτης, εφόσον οι διατάξεις αυτές δεν εμποδίζουν την εφαρμογή των ορισμών και κανόνων που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία,
─ προστασίας της εμπορικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας, των ενδείξεων προελεύσεως, των ονομασιών προελεύσεως και καταστολής του αθέμιτου ανταγωνισμού.
"
Η εθνική κανονιστική ρύθμιση
12. Το άρθρο 1 του νόμου 169, Disciplina del trattamento e della commercializzazione del latte alimentare vaccino (κανόνες για την επεξεργασία και την εμπορία του νωπού αγελαδινού γάλακτος), της 3ης Μαΐου 1989 (GURI αριθ. 180, της 11ης Μαΐου 1989, σ. 1996, στο εξής: νόμος 169/89), ορίζει τις ιδιότητες του γάλακτος που προορίζεται προς πόση. Αυτό πρέπει, μεταξύ άλλων, να έχει υποστεί, σε εγκαταστάσεις επεξεργασίας γάλακτος, τουλάχιστον αποδεκτή θερμική επεξεργασία ή εγκεκριμένη επεξεργασία ισοδυνάμου αποτελέσματος.
13. Το άρθρο 2 του νόμου 169/89 διευκρινίζει ότι οι εγκεκριμένες θερμικές επεξεργασίες για το γάλα που προορίζεται προς πόση είναι:
" a) η παστερίωση: θερμική επεξεργασία συνεχούς ροής για 15 τουλάχιστον δευτερόλεπτα σε θερμοκρασία κατώτερη από το σημείο βρασμού αλλά ανώτερη από 72 εκατοστιαίες μονάδες ή για διάρκεια και με θερμοκρασία που παρέχει τη δυνατότητα να επιτευχθεί ισοδύναμη ποσότητα θερμότητας, ικανή να διασφαλίσει την καταστροφή όλων των παθογόνων μικροοργανισμών καθώς και σημαντικό μέρος της σαπροφυτικής μικροβιακής χλωρίδας, με περιορισμένες αλλοιώσεις των χημικών, φυσικών και οργανοληπτικών χαρακτηριστικών·
b) η αποστείρωση: θερμική επεξεργασία ικανή να διασφαλίσει την καταστροφή όλων των μικροοργανισμών που υπάρχουν στο γάλα ή να εμποδίσει οριστικά την εξάπλωσή τους.
"
14. Βάσει του άρθρου 2 του νόμου 169/89, με διάταγμα του Υπουργού Υγείας και κατόπιν συμφωνίας με τον Υπουργό Γεωργίας και Δασών, μπορούν να επιτραπούν άλλες επεξεργασίες, σε συνάρτηση ιδίως με την τεχνολογική εξέλιξη ή την κοινοτική κανονιστική ρύθμιση.
15. Το άρθρο 3 του νόμου 169/89 ορίζει το
" παστεριωμένο γάλα"
ως εξής:
" Γάλα επεξεργασμένο με παστερίωση το οποίο παρουσιάζει, κατά την κατανάλωση,
a) αρνητική αντίδραση στη δοκιμασία αλκαλικής φωσφατάσης·
b) περιέχει μη μετουσιωμένο διαλυτό πρωτεϊνικό ορό σε ποσοστό λιγότερο από το 11 % των συνολικών πρωτεϊνών.
"
16. Ο ορισμός της έννοιας
" νωπό παστεριωμένο γάλα"
δίδεται με το άρθρο 4 του νόμου 169/89, το οποίο έχει ως εξής:
" Με την έννοια
" νωπό παστεριωμένο γάλα"
πρέπει να νοείται το γάλα που φθάνει νωπό στις εγκαταστάσεις συσκευασίας και που, αφού υποβληθεί σε μία και μοναδική θερμική επεξεργασία εντός των 48 ωρών που έπονται της επεξεργασίας, κατά την κατανάλωση,
a) παρουσιάζει αρνητική αντίδραση στη δοκιμασία αλκαλικής φωσφατάσης·
b) περιέχει μη μετουσιωμένο διαλυτό πρωτεϊνικό ορό σε ποσοστό λιγότερο από το 14 % των συνολικών πρωτεϊνών·
c) παρουσιάζει θετική αντίδραση στη δοκιμασία υπεροξειδάσης.
"
17. Βάσει του άρθρου 4 του νόμου 169/89, το νωπό παστεριωμένο γάλα μπορεί να οριστεί ως
" νωπό παστεριωμένο γάλα υψηλής ποιότητας", εφόσον, κατά την κατανάλωση, περιέχει μη μετουσιωμένο διαλυτό πρωτεϊνικό ορό σε ποσοστό λιγότερο από το 15,50 % των συνολικών πρωτεϊνών και εφόσον ελήφθη από νωπό γάλα που προέρχεται άμεσα από στάβλους ή από κέντρα συλλογής (γαλακτοπαραγωγικούς συνεταιρισμούς ή κοινοπραξίες) και ανταποκρίνεται σε ορισμένα χαρακτηριστικά, τόσο από υγειονομικής απόψεως όσο και από απόψεως περιεχομένου, που ορίζονται με σχετικό προεδρικό διάταγμα.
18. Το άρθρο 5, τρίτο εδάφιο, του νόμου 169/89, με τίτλο
" Κοινές διατάξεις για το γάλα που παστεριώνεται", έχει ως εξής:
" Ο χαρακτηρισμός του είδους του γάλακτος, όπως ορίζεται στα άρθρα 3 και 4, πρέπει να αναγράφεται ολόκληρος στο ίδιο σημείο του δοχείου με αυτό στο οποίο αναγράφεται το χρονικό όριο συντηρήσεως με την ένδειξη
" ανάλωση πριν από"
συνοδευόμενη από την ημερομηνία σε ημέρες, μήνες και έτη. Το χρονικό όριο αναλώσεως δεν μπορεί να υπερβαίνει τις τέσσερις ημέρες από τη συσκευασία.
"
19. Οι διατάξεις του άρθρου 5 του decreto del Presidente della Repubblica αριθ. 54, Regolamento recante attuazione delle direttive 92/46/CEE e 92/47/CEE in materia di produzione e immissione sul mercato di latte e di prodotti a base di latte (κανονισμός σχετικός με τη μεταφορά στην εσωτερική έννομη τάξη των οδηγιών 92/46/ΕΟΚ και 92/47/ΕΟΚ για την παραγωγή και την εμπορία γάλακτος και προϊόντων με βάση το γάλα), της 14ης Ιανουαρίου 1997 (τακτικό συμπλήρωμα GURI αριθ. 59, της 12ης Μαρτίου 1997, σ. 1200, στο εξής: διάταγμα 54/97), σχετικά με την παραγωγή, τη συσκευασία, την επισήμανση, την αποθήκευση και τη μεταφορά θερμικά επεξεργασμένου γάλακτος, προβλέπουν περιεκτικότητα ανάλογη με αυτές του άρθρου 5 της οδηγίας 92/46. Το παράρτημα Γ του εν λόγω διατάγματος επαναλαμβάνει τις διατάξεις του κεφαλαίου Ι, Α, σημείο 4, στοιχεία α΄ έως δ΄, του παραρτήματος Γ της οδηγίας 92/46, καθώς και αυτές του κεφαλαίου IV, Β, του ίδιου παραρτήματος.
20. Το νομοθετικό διάταγμα 109, Attuazione delle direttive 89/395/CEE e 89/396/CEE concernenti l ' etichettatura, la presentazione e la pubblicità dei prodotti alimentari (νομοθετικό διάταγμα σχετικά με τη μεταφορά στην εσωτερική έννομη τάξη των οδηγιών 89/395/ΕΟΚ και 89/396/ΕΟΚ σχετικά με την επισήμανση, την παρουσίαση και τη διαφήμιση των τροφίμων), της 27ης Ιανουαρίου 1992 (τακτικό συμπλήρωμα GURI, αριθ. 39, της 17ης Φεβρουαρίου 1992, σ. 501, στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 109/92), μεταφέρει στην ιταλική εσωτερική έννομη τάξη τις οδηγίες 89/395 και 89/396.
21. Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο δ΄, του νομοθετικού διατάγματος 109/92 επαναλαμβάνει λέξη προς λέξη το άρθρο 3, παράγραφος 1, σημείο 4, της οδηγίας 79/112.
22. Το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος 109/92, το οποίο μεταφέρει στην εσωτερική έννομη τάξη τα άρθρα 9 και 9α της οδηγίας 79/112, έχει ως εξής:
" 1. Η ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας ενός τροφίμου είναι η ημερομηνία μέχρι την οποία το τρόφιμο αυτό διατηρεί τις ιδιότητές του σε κατάλληλες συνθήκες διατηρήσεως. Η ημερομηνία αυτή ανακοινώνεται με τις ενδείξεις
" ανάλωση κατά προτίμηση πριν από"
ή
" ανάλωση κατά προτίμηση πριν από το τέλος", συνοδευόμενες από την ημερομηνία ή την ένδειξη του σημείου του δοχείου όπου αναγράφεται.
2. Η τελική ημερομηνία αναλώσεως ενός τροφίμου είναι η ημερομηνία μέχρι την οποία το τρόφιμο αυτό μπορεί να καταναλωθεί· ανακοινώνεται με την ένδειξη
" ανάλωση πριν από", συνοδευόμενη από την ημερομηνία ή την ένδειξη του σημείου του δοχείου όπου αναγράφεται.
3. Η ημερομηνία αναγράφεται ευκρινώς και συνίσταται κατά σειρά από την ημέρα, τον μήνα και ενδεχομένως το έτος.
"
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
23. Το 1999, η Granarolo διέθεσε στο εμπόριο στην Ιταλία γάλα παστεριωμένο σε υψηλή θερμοκρασία που είχε παραχθεί στη Γερμανία.
24. Ο Δήμος της Μπολόνια επέβαλε στην Granarolo διοικητικό πρόστιμο ύψους 2 167 000 ιταλικών λιρών (ITL) για τον λόγο ότι στις συσκευασίες του γάλακτος αυτού αναγραφόταν ημερομηνία αναλώσεως που υπερέβαινε τις τέσσερις ημέρες από την ημερομηνία συσκευασίας του γάλακτος, όπως προβλέπει το άρθρο 5 του νόμου 169/89.
25. Η Granarolo άσκησε προσφυγή ενώπιον του Tribunale civile di Bologna κατά της κυρώσεως αυτής. Με την προσφυγή αυτή ισχυρίζεται ότι το άρθρο 5 του νόμου 169/89 αντιβαίνει στο κοινοτικό δίκαιο και, ειδικότερα, στις οδηγίες 92/46, 89/395 και 89/396.
26. Η Granarolo υποστήριξε ότι το γάλα που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία λαμβάνεται χάρη σε μια ειδική μέθοδο παστεριώσεως που ονομάζεται
" Falling Stream Heater"
(σύστημα με έγχυση ατμού), ισχυρότερη από την παραδοσιακή παστερίωση, από την οποία προκύπτει γάλα με μεγαλύτερη μεν διάρκεια αλλά με οργανοληπτικά και θρεπτικά χαρακτηριστικά ανάλογα με αυτά του νωπού γάλακτος.
27. Η Granarolo επισήμανε ότι η έννοια του γάλακτος που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία εμφανίστηκε στην Ιταλία με το διάταγμα 54/97 το οποίο μετέφερε την οδηγία 92/46 στην εσωτερική έννομη τάξη. Ισχυρίζεται ότι η εφαρμογή της σύντομης προθεσμίας του άρθρου 5, τρίτο εδάφιο, του νόμου 169/89 σ ' αυτό το είδος γάλακτος θίγει την αποτελεσματικότητα των διατάξεων του διατάγματος 54/97 και, κατ ' επέκταση, της οδηγίας 92/46. Κατά την άποψή της, η ημερομηνία λήξεως πρέπει να ορίζεται από τον παραγωγό με γνώμονα την πραγματική διάρκεια ζωής του προϊόντος, βάσει του άρθρου 10 του νομοθετικού διατάγματος 109/92. Συγκεκριμένα, το διάταγμα αυτό μετέφερε στο ιταλικό δίκαιο τις οδηγίες 89/395 και 89/396.
28. Εκτιμώντας ότι η κύρωση που επέβαλε ο Δήμος της Μπολόνια στην Granarolo έπρεπε να ακυρωθεί, στην περίπτωση που γινόταν δεκτή η ερμηνεία της Granarolo για τις οδηγίες 92/46, 89/395 και 89/396, το Tribunale civile di Bologna αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
" Μπορεί να περιοριστεί η εφαρμογή της οδηγίας 92/46/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Ιουνίου 1992, για τη θέσπιση των υγειονομικών κανόνων για την παραγωγή και την εμπορία νωπού γάλακτος, θερμικά επεξεργασμένου γάλακτος και προϊόντων με βάση το γάλα (μεταφερθείσας στο ιταλικό δίκαιο με το προεδρικό διάταγμα 54, της 14ης Ιανουαρίου 1997), σε συνδυασμό με τις οδηγίες 89/395/ΕΟΚ και 89/396/ΕΟΚ, σχετικά με την επισήμανση και την παρουσίαση τροφίμων καθώς επίσης και τη διαφήμισή τους (μεταφερθείσες στο ιταλικό δίκαιο με το νομοθετικό διάταγμα 109, της 27ης Ιανουαρίου 1992), από εθνική κανονιστική ρύθμιση (συγκεκριμένα το άρθρο 5, τρίτο εδάφιο, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, του νόμου 169, της 3ης Μαΐου 1989), σύμφωνα με την οποία επιβάλλεται (με βάση την ερμηνεία που της αποδίδεται εν προκειμένω) για την ανάλωση του παστεριωμένου σε υψηλή θερμοκρασία γάλακτος (κατηγορία που προβλέπεται και ρυθμίζεται μόνο με την οδηγία 92/46/ΕΟΚ και το προεδρικό διάταγμα 54/97) χρονικό όριο αναλώσεως τεσσάρων ημερών από την ημερομηνία συσκευασίας του[;]"
Προκαταρκτική παρατήρηση
29. Η Ιταλική Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι η ερμηνεία του εθνικού δικαίου που προκύπτει από τη διάταξη περί παραπομπής είναι εσφαλμένη σε ορισμένα σημεία. Κατά την κυβέρνηση αυτή, ο νόμος 169/89 δεν τυγχάνει εφαρμογής στο γάλα που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία.
30. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι δεν απόκειται στο Δικαστήριο να αποφαίνεται επί της ερμηνείας και της εφαρμογής εθνικών διατάξεων ή να καθορίζει τα πραγματικά στοιχεία που ασκούν επιρροή στην επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
31. Συγκεκριμένα, απόκειται στο Δικαστήριο να λαμβάνει υπόψη, στο πλαίσιο της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ των κοινοτικών και των εθνικών δικαστηρίων, το πραγματικό και νομοθετικό πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται το προδικαστικό ερώτημα, όπως το εξειδικεύει η απόφαση περί παραπομπής (απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2001, C-475/99, Ambulanz Glöckner, Συλλογή 2001, σ. I-8089, σκέψη 10).
32. Επομένως, το προδικαστικό ερώτημα πρέπει να εξεταστεί στο κανονιστικό πλαίσιο που θέτει και ερμηνεύει το Tribunale civile di Bologna με τη διάταξη περί παραπομπής.
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
33. Με το ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατ ' ουσίαν αν το κοινοτικό δίκαιο και, μεταξύ άλλων, οι διατάξεις των οδηγιών 92/46, 79/112 και 89/396 απαγορεύουν εθνική διάταξη όπως το άρθρο 5 του νόμου 169/89 που προβλέπει, για το γάλα που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία, χρονικό όριο τεσσάρων ημέρων για την ανάλωση του γάλακτος από την ημερομηνία συσκευασίας του οικείου προϊόντος.
34. Κατά πάγια νομολογία, για την ερμηνεία διατάξεως του κοινοτικού δικαίου, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (βλ. αποφάσεις της 14ης Οκτωβρίου 1999, C-223/98, Adidas, Συλλογή 1999, σ. I-7081, σκέψη 23, της 18ης Μαΐου 2000, C-301/98, KVS International, Συλλογή 2000, σ. I-3583, σκέψη 21, της 19ης Σεπτεμβρίου 2000, C-156/98, Γερμανία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. I-6857, σκέψη 50, και της 14ης Ιουνίου 2001, C-191/99, Kvaerner, Συλλογή 2001, σ. I-4447, σκέψη 30, και της 10ης Οκτωβρίου 2002, C-491/01, British American Tobacco (Investments) και Imperial Tobacco, Συλλογή 2002, σ. Ι-11453, σκέψη 203).
35. Κατ ' αρχάς, η οδηγία 89/396 προβλέπει, όπως προκύπτει από τον τίτλο της, κανόνες σχετικούς με τις ενδείξεις ή τα σήματα που επιτρέπουν την αναγνώριση της παρτίδας στην οποία ανήκει ένα τρόφιμο. Κατά το άρθρο 5 της οδηγίας αυτής, η ένδειξη που παρέχει τη δυνατότητα αναγνωρίσεως μιας παρτίδας δεν είναι αναγκαία εφόσον η ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας ή η τελική ημερομηνία αναλώσεως αναγράφεται στην ετικέτα. Η διάταξη αυτή ουδόλως αφορά τον καθορισμό της ημερομηνίας λήξεως για την κατανάλωση ενός τροφίμου. Επιπλέον, η εν λόγω οδηγία δεν περιέχει καμία άλλη διάταξη που να αφορά, άμεσα ή έμμεσα, τον καθορισμό τέτοιας ημερομηνίας για τα γαλακτοκομικά προϊόντα.
36. Ακολούθως, η οδηγία 79/112 αφορά, κατά το άρθρο της 1, την επισήμανση των τροφίμων που προορίζονται να παραδοθούν νωπά στον τελικό καταναλωτή καθώς και ορισμένες πτυχές σχετικές με την παρουσίαση και τη διαφήμισή τους. Η οδηγία αυτή καθορίζει του τρόπους επισημάνσεως, τον κατάλογο των υποχρεωτικών ενδείξεων καθώς και, ενδεχομένως, τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να διατυπώνονται οι ενδείξεις αυτές.
37. Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 42 των προτάσεών του, η οδηγία 79/112 θέτει τυπικούς κανόνες σχετικά με τις υποχρεωτικές ενδείξεις που πρέπει να αναγράφονται στις ετικέτες των τροφίμων και δεν προβλέπει κανέναν κανόνα σχετικά με το ουσιαστικό περιεχόμενο των ενδείξεων αυτών. Ναι μεν το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής διευκρινίζει, αφενός, ότι η επισήμανση πρέπει να φέρει υποχρεωτικώς την ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας των εν λόγω τροφίμων ή, στην περίπτωση των τροφίμων που είναι μικροβιολογικώς εξαιρετικά αλλοιώσιμα, την τελική ημερομηνία αναλώσεως και, αφετέρου, τον τρόπο διατυπώσεως των ενδείξεων αυτών, αλλά δεν περιέχει κανέναν κανόνα που να παρέχει τη δυνατότητα να καθοριστεί, άμεσα ή έμμεσα, η ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας ή η ημερομηνία τελικής αναλώσεως των τροφίμων αυτών.
38. Τέλος, όσον αφορά την οδηγία 92/46, πρέπει να σημειωθεί ότι, όπως προκύπτει από το άρθρο της 1, θεσπίζει υγειονομικούς κανόνες για την παραγωγή και την εμπορία νωπού γάλακτος, θερμικά επεξεργασμένου γάλακτος προς πόση, γάλακτος που προορίζεται για την παρασκευή προϊόντων με βάση το γάλα και προϊόντων με βάση το γάλα που προορίζονται προς πόση.
39. Από τη δεύτερη και την πέμπτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 92/46 προκύπτει, επίσης, ότι οι κανόνες αυτοί θεσπίστηκαν σε κοινοτικό επίπεδο για να εξασφαλιστεί η ορθολογική ανάπτυξη του τομέα αυτού και προκειμένου να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για την προοδευτική υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς.
40. Βάσει του κεφαλαίου ΙΙ της οδηγίας 92/46 που φέρει τον τίτλο
" Προδιαγραφές για την κοινοτική παραγωγή", τα προϊόντα τα οποία αφορά η οδηγία αυτή, ήτοι το νωπό γάλα, το θερμικά επεξεργασμένο γάλα και τα προϊόντα με βάση το γάλα, πρέπει να ικανοποιούν τις επιταγές που διευκρινίζονται στα παραρτήματα Α έως Γ της οδηγίας αυτής, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παρασκευή άλλων προϊόντων και, όσον αφορά μεταξύ άλλων το θερμικά επεξεργασμένο γάλα, για να μπορούν να διατίθενται στην αγορά.
41. Το παράρτημα Α της οδηγίας 92/46 ορίζει τις προδιαγραφές σχετικά με τις προϋποθέσεις παραλαβής νωπού γάλακτος στις εγκαταστάσεις επεξεργασίας και/ή μεταποιήσεως του γάλακτος. Οι διατάξεις του παραρτήματος Β της ίδιας οδηγίας καθορίζουν τους γενικούς όρους εγκρίσεως των εν λόγω εγκαταστάσεων επεξεργασίας και μεταποιήσεως καθώς και τους κανόνες υγιεινής για τους χώρους, τα υλικά, τα εργαλεία και το προσωπικό των εγκαταστάσεων αυτών. Το παράρτημα Γ, κεφάλαιο Ι, της οδηγίας αυτής καθορίζει τις απαιτήσεις για την παρασκευή του θερμικά επεξεργασμένου γάλακτος και των προϊόντων με βάση το γάλα. Συναφώς, πρέπει μεταξύ άλλων να σημειωθεί ότι το κεφάλαιο Ι, Α, σημείο 4, στοιχείο α΄, περίπτωση ii, του παραρτήματος Γ της οδηγίας 92/46 επιτρέπει την παραγωγή γάλακτος που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία. Το κεφάλαιο ΙΙ του παραρτήματος Γ ορίζει τα μικροβιολογικά κριτήρια των προϊόντων με βάση το γάλα και του γάλακτος προς πόση. Τα κεφάλαια ΙΙΙ και ΙV του ίδιου αυτού παραρτήματος προβλέπουν κανόνες σχετικούς με τη συντήρηση, τη συσκευασία και την επισήμανση των προϊόντων που αφορά η οδηγία 92/46. Το κεφάλαιο V του εν λόγω παραρτήματος αναφέρεται στις προδιαγραφές για την αποθήκευση και τη μεταφορά των προϊόντων αυτών. Τέλος, βάσει του κεφαλαίου VΙ του παραρτήματος Γ, οι οικείες εγκαταστάσεις υπόκεινται σε υγειονομικό έλεγχο από την αρμόδια αρχή.
42. Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σήμειο 36 των προτάσεών του, η οδηγία 92/46 διέπει όλα τα στάδια της διαδικασίας από την παραγωγή του γάλακτος μέχρι τη μεταφορά των προϊόντων στα διάφορα σημεία πωλήσεως.
43. Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η οδηγία 92/46, μολονότι προβλέπει πολύ αναλυτικούς κανόνες όσον αφορά τα διάφορα στάδια της παραγωγής και της εμπορίας του γάλακτος, δεν αποσκοπεί στον καθορισμό της ημερομηνίας ελάχιστης διατηρησιμότητας ή της τελικής ημερομηνίας αναλώσεως των προϊόντων τα οποία αφορά. Συγκεκριμένα, με εξαίρεση μια διάταξη του κεφαλαίου ΙΙ, Γ, του παραρτήματος Γ, της εν λόγω οδηγίας, κατά την οποία τα μικροβιολογικά κριτήρια που εφαρμόζονται για τον καθορισμό της τελικής ημερομηνίας αναλώσεως μπορούν να θεσπιστούν σε κοινοτικό επίπεδο, η οδηγία δεν περιέχει καμία σχετική διάταξη. Εξάλλου, από την εν λόγω οδηγία δεν προκύπτει ότι εναπόκειται στους παραγωγούς να καθορίσουν τις ημερομηνίες αυτές.
44. Υπό τις συνθήκες αυτές, επιβάλλεται το συμπέρασμα ότι, ελλείψει διατάξεων σε κοινοτικό επίπεδο, ο καθορισμός της ημερομηνίας λήξεως των γαλακτοκομικών προϊόντων ανήκει κατ ' αρχήν στην αρμοδιότητα κάθε κράτους μέλους που ενεργεί σύμφωνα με τις επιταγές των άρθρων 9 και 9α της οδηγίας 79/112.
45. Μολονότι, όμως, τα κράτη μέλη είναι κατ ' αρχήν αρμόδια να καθορίζουν την ημερομηνία λήξεως των προϊόντων που αποτελούν αντικείμενο της οδηγίας 92/46, οφείλουν να απέχουν από τη θέσπιση διατάξεων ικανών να διακυβεύσουν σοβαρά το επιδιωκόμενο από την οδηγία αυτή αποτέλεσμα.
46. Όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις και από τη γενική οικονομία των διατάξεών της, η οδηγία 92/46 αποβλέπει μεταξύ άλλων στη διευκόλυνση της εμπορίας και της ελεύθερης κυκλοφορίας των γαλακτοκομικών προϊόντων τα οποία αφορά.
47. Πρέπει να σημειωθεί ότι το επιδιωκόμενο από την οδηγία 92/46 αποτέλεσμα διακυβεύεται σοβαρά, αν ένα κράτος μέλος καθορίσει, για ένα από τα γαλακτοκομικά του προϊόντα, ημερομηνία λήξεως ικανή να παρεμποδίσει σοβαρά την εμπορία του προϊόντος αυτού στο οικείο κράτος μέλος.
48. Εν προκειμένω, το άρθρο 5 του νόμου 169/89 όρισε την ίδια ημερομηνία λήξεως για το γάλα που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία και για το νωπό παστεριωμένο γάλα, ήτοι τέσσσερις ημέρες μετά τη συσκευασία του προϊόντος. Το όφελος από την εμπορία γάλακτος που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία έγκειται στη μεγάλη διάρκεια ζωής του, η οποία υπερβαίνει το χρονικό όριο των τεσσάρων ημερών από τη συσκευασία του προϊόντος που προβλέπει το άρθρο 5 του νόμου 169/99 και είναι σαφώς μεγαλύτερη από αυτή του νωπού παστεριωμένου γάλακτος.
49. Ο καθορισμός τέτοιας ημερομηνίας λήξεως φαίνεται ικανός να παρεμποδίσει σοβαρά την εμπορία και την ελεύθερη κυκλοφορία αυτού του είδους γάλακτος στην Ιταλία και να διακυβεύσει, κατ ' αυτόν τον τρόπο, σοβαρά το επιδιωκόμενο από την οδηγία 92/46 αποτέλεσμα.
50. Επομένως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η οδηγία 92/46 απαγορεύει εθνική ρύθμιση, όπως η επίδικη στην κύρια δίκη, η οποία ορίζει ημερομηνία λήξεως του γάλακτος που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία που δεν μπορεί να υπερβεί τις τέσσερις ημέρες από τη συσκευασία του προϊόντος.
51. Εν πάση περιπτώσει, ρύθμιση κράτους μέλους όπως η επίδικη στην κύρια δίκη συνιστά περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων υπό την έννοια του άρθρου 28 ΕΚ.
52. Μολονότι ο καθορισμός του χρονικού διαστήματος κατά το οποίο είναι δυνατή η ανάλωση του γάλακτος εμπίπτει στην υγειονομική πολιτική των κρατών μελών, η Ιταλική Κυβέρνηση δεν επικαλέστηκε κανένα επιχείρημα προκειμένου να αποδείξει ότι η τελική ημερομηνία αναλώσεως, όπως η οριζόμενη από την εθνική κανονιστική ρύθμιση, είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της προστασίας της δημόσιας υγείας ή άλλου γενικού συμφέροντος.
53. Το χρονικό όριο αναλώσεως των τεσσάρων ημερών, το οποίο ορίζει ο νόμος 169/89, είναι, εν πάση περιπτώσει, δυσανάλογο σε σχέση με τον σκοπό της προστασίας της δημόσιας υγείας, εφόσον δεν προκύπτει από αντικειμενικά στοιχεία ότι το γάλα που παστεριώνεται σε υψηλή θερμοκρασία έχει διάρκεια συντηρήσεως εξίσου σύντομη με το νωπό παστεριωμένο γάλα.
54. Υπό τις συνθήκες αυτές, στο υποβληθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία 92/46, καθώς και τα άρθρα 28 ΕΚ και 30 ΕΚ, απαγορεύουν εθνική κανονιστική ρύθμιση, όπως η επίδικη στην κύρια δίκη, που προβλέπει για το παστεριωμένο σε υψηλή θερμοκρασία γάλα χρονικό όριο αναλώσεως τεσσάρων ημερών από την ημερομηνία συσκευασίας του προϊόντος.
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Επί των δικαστικών εξόδων
55. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Ιταλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, που κατέθεσαν παρατηρήσει ς στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Διατακτικό
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε με διάταξη της 24ης Μαΐου 2001 το Tribunale civile di Bologna, αποφαίνεται:
Η οδηγία 92/46/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Ιουνίου 1992, για τη θέσπιση των υγειονομικών κανόνων για την παραγωγή και την εμπορία νωπού γάλακτος, θερμικά επεξεργασμένου γάλακτος και προϊόντων με βάση το γάλα, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 94/71/ΕΚ του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 1994, καθώς και τα άρθρα 28 ΕΚ και 30 ΕΚ, απαγορεύουν εθνική κανονιστική ρύθμιση, όπως η επίδικη στην κύρια δίκη, που προβλέπει για
το παστεριωμένο σε υψηλή θερμοκρασία γάλα χρονικό όριο αναλώσεως τεσσάρων ημερών από την ημερομηνία συσκευασίας του προϊόντος .