62021CJ0455
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
z dnia 8 czerwca 2023 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Artykuł 2 lit. b) – Pojęcie „konsumenta” – Umowa dotycząca przystąpienia do systemu lojalnościowego umożliwiającego uzyskanie pewnych korzyści finansowych przy nabywaniu towarów i usług od zewnętrznych partnerów handlowych
W sprawie C‑455/21
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunalul Olt (sąd okręgowy w Olt, Rumunia) postanowieniem z dnia 27 maja 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 23 lipca 2021 r., w postępowaniu:
OZ
przeciwko
Lyoness Europe AG,
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie: E. Regan, prezes izby, D. Gratsias, M. Ilešič, I. Jarukaitis i Z. Csehi (sprawozdawca), sędziowie,
rzecznik generalny: T. Ćapeta,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
OZ osobiście,
–
w imieniu Lyoness Europe AG – R. Boanţă, M. Doibani, I. Palenciuc, I. Postolachi i I. Stănciulescu, avocați,
–
w imieniu rządu rumuńskiego – E. Gane i L. Liţu, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, w charakterze pełnomocnika, którą wspierał G. Greco, avvocato dello Stato,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – A. Boitos i N. Ruiz García, w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 lit. b) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy OZ a Lyoness Europe AG w przedmiocie pewnych klauzul zawartych w ogólnych warunkach umowy dotyczącej przystąpienia do systemu lojalnościowego umożliwiającego uzyskanie pewnych korzyści finansowych przy nabywaniu towarów i usług od zewnętrznych partnerów handlowych.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 93/13
3
Motywy piąty, szósty i dziesiąty dyrektywy 93/13 stanowią:
„ogólnie rzecz biorąc, konsumenci nie znają norm prawnych regulujących umowy sprzedaży towarów i usług obowiązujących w innych państwach członkowskich; ten brak świadomości może powstrzymać konsumentów przed dokonywaniem bezpośrednich transakcji nabycia towarów lub usług w innych państwach członkowskich;
aby ułatwić ustanawianie rynku wewnętrznego i chronić obywatela jako konsumenta nabywającego towary i usługi na podstawie umów, które podlegają prawom [ustawodawstwom] innych państw członkowskich, istotne jest eliminowanie nieuczciwych warunków z tych umów;
[…]
bardziej skuteczną ochronę konsumenta można osiągnąć poprzez przyjęcie jednolitych norm prawnych dotyczących nieuczciwych warunków; powyższe normy powinny odnosić się do wszelkich umów zawieranych pomiędzy sprzedawcami lub dostawcami [przedsiębiorcami] a konsumentami; przy czym niniejsza dyrektywa nie będzie dotyczyła między innymi umów o pracę, umów dotyczących sukcesji praw, umów dotyczących praw z zakresu prawa rodzinnego oraz umów dotyczących tworzenia i organizowania spółek lub porozumień partnerskich”.
4
Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej dyrektywy:
„Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą [przedsiębiorcą] a konsumentem.”.
5
Artykuł 2 omawianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
[…]
b)
»konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem [z własną działalnością gospodarczą lub zawodową];
c)
»sprzedawca lub dostawca [przedsiębiorca]« oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu [w ramach własnej działalności gospodarczej lub zawodowej], bez względu na to, czy należy do sektora publicznego czy prywatnego”.
6
Zgodnie z art. 3 ust. 1 tej dyrektywy „[w]arunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.
7
Artykuł 6 dyrektywy 93/13 stanowi:
„1.   Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.
2.   Państwa członkowskie podejmą niezbędne kroki do zapewnienia, iż konsument nie utraci ochrony przyznanej mu na mocy niniejszej dyrektywy, poprzez wybór prawa państwa trzeciego jako prawa obowiązującego w stosunku do danej umowy, jeśli ta ostatnia pozostaje w ścisłym związku z terytorium państw członkowskich.”.
Rozporządzenie Rzym I
8
Motywy 7 i 25 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6; sprostowanie Dz.U. 2009, L 309, s. 87, zwanego dalej „rozporządzeniem Rzym I”):
„(7)
Przedmiotowy zakres zastosowania oraz przepisy niniejszego rozporządzenia powinny być spójne z rozporządzeniem Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych [Dz.U. 2001, L 12, s. 1] […].
[…]
(25)
Konsumenci powinni podlegać ochronie [na podstawie] tych przepisów obowiązujących w państwie ich zwykłego miejsca pobytu, których nie można wyłączyć w drodze umowy, pod warunkiem że umowa z konsumentem została zawarta w następstwie wykonywania przez przedsiębiorcę w tym państwie działalności gospodarczej lub zawodowej. […]”.
9
Artykuł 3 tego rozporządzenia, zatytułowany „Swoboda wyboru prawa”, stanowi w ust. 1:
„Umowa podlega prawu wybranemu przez strony. […]”.
10
Zgodnie z art. 6 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Umowy konsumenckie”:
„1.   Bez uszczerbku dla art. 5 i 7 umowa zawarta przez osobę fizyczną w celu, który można uznać za niezwiązany z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (»konsument«), z inną osobą wykonującą działalność gospodarczą lub zawodową (»przedsiębiorca«) podlega prawu państwa, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu, pod warunkiem że przedsiębiorca:
a)
wykonuje swoją działalność gospodarczą lub zawodową w państwie, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu; lub
b)
w jakikolwiek sposób kieruje taką działalność do tego państwa lub do kilku państw z tym państwem włącznie;
a umowa wchodzi w zakres tej działalności.
2.   Niezależnie od ust. 1 dla umowy, która spełnia warunki wymienione w ust. 1, strony mogą dokonać wyboru prawa właściwego zgodnie z art. 3. Wybór taki nie może jednak prowadzić do pozbawienia konsumenta ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, na mocy prawa, jakie zgodnie z ust. 1 byłoby właściwe w braku wyboru.
[…]”.
Prawo rumuńskie
11
Dyrektywę 93/13 transponowano do prawa rumuńskiego w drodze Legea nr. 193/2000 privind clauzele abuzive din contractele încheiate între profesioniști și consumatori (ustawę nr 193/2000 o nieuczciwych warunkach w umowach zawieranych między przedsiębiorcami a konsumentami) z dnia 6 listopada 2000 r. (Monitorul Oficial al României, część I, nr 560 z dnia 10 listopada 2000 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwaną dalej „ustawą nr 193/2000”).
12
Zgodnie z art. 1 ustawy nr 193/2000:
„1.   Umowy zawierane między przedsiębiorcą i konsumentem dotyczące sprzedaży towarów lub świadczenia usług muszą zawierać jasne i niedwuznaczne warunki umowne, do których zrozumienia nie jest wymagana wiedza specjalistyczna.
2.   W przypadku wątpliwości co do wykładni warunków umownych muszą być one interpretowane na korzyść konsumenta.
3.   Przedsiębiorcom zakazuje się wprowadzania nieuczciwych warunków do umów zawieranych z konsumentami”.
13
Artykuł 2 ustawy nr 193/2000 stanowi:
„1.   »Konsument« oznacza każdą osobę fizyczną lub grupę stowarzyszonych osób fizycznych, która w ramach umowy objętej zakresem stosowania niniejszej ustawy działa w celach niezwiązanych z jej działalnością handlową, przemysłową lub produkcyjną, rzemieślniczą lub z wykonywaniem wolnego zawodu.
2.   »Przedsiębiorca« oznacza każdą uprawnioną osobę fizyczną lub prawną, która w ramach umowy objętej zakresem stosowania niniejszej ustawy działa w celach związanych z jej działalnością handlową, przemysłową lub produkcyjną, rzemieślniczą lub z wykonywaniem wolnego zawodu, a także każdą osobę, która działa w tym samym celu w imieniu i na rzecz takiej osoby”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
14
Powód w postępowaniu głównym, OZ, jest osobą fizyczną – inżynierem mechaniki. Nie prowadzi on działalności gospodarczej.
15
OZ zawarł z pozwaną w postępowaniu głównym, Lyoness Europe, umowę przystąpienia do systemu Lyoness (zwaną dalej „umową o przystąpieniu”). System Lyoness umożliwia korzystanie w szczególności z atrakcyjnych warunków zakupu w postaci zwrotu kosztów zakupu, prowizji i innych korzyści promocyjnych. W ramach tego systemu „wierni klienci” mają prawo do nabywania towarów i usług od handlowców pozostających w stosunku umownym z pozwaną w postępowaniu głównym. Członkowie tego systemu mogą również pełnić rolę pośredników w związku z przystąpieniem do niego innych osób. Zgodnie z umową o przystąpieniu prawem właściwym dla stosunku umownego między stronami postępowania przed sądem krajowym jest prawo szwajcarskie.
16
Uznawszy, że liczne warunki zawarte w umowie o przystąpieniu, zatytułowanej „Ogólne warunki sprzedaży dla klientów Lyoness” (w wersji z listopada 2009 r.), a także w załączniku do niej, zatytułowanym „Zwroty Lyoness i sposoby płatności”, są „nieuczciwe” w rozumieniu art. 1 ust. 3 ustawy nr 193/2000, powód w postępowaniu głównym wniósł do Judecătoria Slatina (sądu pierwszej instancji w Slatinie, Rumunia) powództwo o stwierdzenie, że warunki te są zakazane na mocy tego przepisu.
17
Orzeczeniem z dnia 9 grudnia 2020 r. Judecătoria Slatina (sąd pierwszej instancji w Slatinie) oddalił powództwo powoda w postępowaniu głównym ze względu na to, że umowa o przystąpieniu nie była objęta zakresem stosowania ustawy nr 193/2000, a w szczególności, że powód ten nie spełniał przesłanek uznania go za „konsumenta” w rozumieniu tej ustawy.
18
Sąd ten orzekł, że zgodnie z umową o przystąpieniu pozwana w postępowaniu głównym i jej partnerzy stanowią „stowarzyszenie zajmujące się zaopatrzeniem międzynarodowym”, w ramach którego uczestnicy mogli korzystać z bardziej atrakcyjnych warunków zakupu w formie zwrotów, prowizji i innych korzyści, ponieważ dostawa towarów i świadczenie usług były dokonywane bezpośrednio przez partnerów handlowych pozostających w stosunku umownym z pozwaną w postępowaniu głównym. Uznał on ponadto, że poprzez swoje usługi pozwana w postępowaniu głównym ograniczała się do odgrywania roli pośrednika w zakresie usług każdego partnera handlowego, częściowo wyliczała te usługi i zamawiała „kupony Lyoness” umożliwiające nabywanie towarów i usług od tych partnerów handlowych. Wreszcie zdaniem Judecătoria Slatina (sądu pierwszej instancji w Slatinie) strony w postępowaniu głównym przyznają sobie wzajemnie korzyści finansowe w ramach umowy o przystąpieniu.
19
Od orzeczenia z dnia 9 grudnia 2020 r. powód w postępowaniu głównym złożył środek odwoławczy do sądu odsyłającego. Utrzymuje on, że umowa o przystąpieniu wchodzi w zakres stosowania ustawy nr 193/2000 i dyrektywy 93/13. Wyjaśnia on, że w ramach tej umowy nie działał w celu związanym z „działalnością handlową, przemysłową lub produkcyjną, rzemieślniczą lub z wykonywaniem wolnego zawodu” w rozumieniu tej ustawy i że nigdy nie wykonywał takiej działalności w ramach działalności zawodowej. Dodaje on, że istnieje jedynie „stowarzyszenie o charakterze międzynarodowym” w rozumieniu tej umowy, przy czym członkami tego stowarzyszenia są wyłącznie spółki handlowe, a mianowicie pozwana w postępowaniu głównym, spółki partnerskie i jej partnerzy handlowi. „Wierni klienci” mają prawo uczestniczyć w tym stowarzyszeniu wyłącznie w odniesieniu do nabywania towarów i usług od tych partnerów handlowych. Powód w postępowaniu głównym utrzymuje również, że z umowy o przystąpieniu nie wynika, by przewidywała ona prowizje, rabaty i inne korzyści finansowe na rzecz pozwanej w postępowaniu głównym oraz by jako osoba fizyczna, która nie działała w celach związanych ze swoją działalnością zawodową, nie miała możliwości zaoferowania jej korzyści finansowych. Ponadto wykonywanie takiej działalności wymaga uprzedniego uzyskania zezwoleń i rejestracji przewidzianych w tym względzie.
20
Pozwana w postępowaniu głównym podnosi w ramach postępowania przed sądem odsyłającym, że powód w postępowaniu głównym nie ma statusu „konsumenta” w rozumieniu ustawy nr 193/2000. Uważa ona, że zgodnie z funkcjonowaniem systemu Lyoness powód w postępowaniu głównym prowadzi własną działalność gospodarczą, w sposób niezależny i systematyczny, przy użyciu własnych środków socjalnych i finansowych. Tak więc jego zdaniem powód w postępowaniu głównym jest zaangażowany w działalność gospodarczą w celu uzyskania zysków w postaci „biernego dochodu” i nie dąży wyłącznie do uzyskania rabatów. Ponadto pozwana w postępowaniu głównym podnosi, że członkostwo w systemie Lyoness jest nieodpłatne i że późniejsza działalność członka w ramach tego systemu nie jest uzależniona od jakiejkolwiek zapłaty. Wyjaśnia ona, że kwoty pieniężne zdeponowane przez członków tego systemu stanowią zaliczki na poczet ich przyszłych zakupów i że ich jedynym obowiązkiem jest wykorzystanie tych kwot w ramach programu lojalnościowego oraz dokonywanie zakupów u partnerów handlowych. System Lyoness i jego członkowie stanowią wspólnotę nabywców w celu uzyskania wzajemnych korzyści. Zdaniem pozwanej w postępowaniu głównym powód w postępowaniu głównym korzystał z przywilejów związanych z jego członkostwem w systemie Lyoness, a mianowicie zwrotu kosztów własnych zakupów, znacznych korzyści związanych z zakupami poleconych członków („premia za przyjaciół”) oraz korzyści wynikających ze statusu członka.
21
Sąd odsyłający nie podziela stanowiska przyjętego w orzeczeniu z dnia 9 grudnia 2020 r. w odniesieniu do uznania powoda w postępowaniu głównym za „konsumenta” w rozumieniu ustawy nr 193/2000.
22
W tych okolicznościach Tribunalul Olt (sąd okręgowy w Olt, Rumunia) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że osoba fizyczna – która jest inżynierem mechanikiem specjalizującym się w maszynach hydraulicznych i pneumatycznych (i która nie prowadzi działalności gospodarczej zawodowo, ani w szczególności działalności polegającej na nabywaniu towarów i usług w celu ich odsprzedaży lub działalności pośrednictwa) i która zawiera ze spółką handlową (przedsiębiorcą) umowę standardową, na podstawie której ta osoba fizyczna jest uprawniona do udziału we wspólnocie zakupowej utworzonej przez tę spółkę w postaci systemu Lyoness (systemu, w ramach którego obiecuje się dochody w formie zwrotów z tytułu zakupów, prowizji i innych korzyści promocyjnych), do nabywania towarów i usług od partnerów handlowych, którzy zawarli umowę z ową spółką (tzw. partnerów handlowych Lyoness), oraz do pośredniczenia w kontaktach z innymi osobami w ramach systemu Lyoness (tzw. potencjalnymi klientami objętymi systemem lojalnościowym) – może zostać uznana za »konsumenta« w rozumieniu tego przepisu, pomimo warunku umownego, który dla celów skutecznej ochrony konsumenta przewiduje, że w stosunkach umownych między Lyoness a klientem stosuje się wyłącznie prawo szwajcarskie, niezależnie od miejsca zamieszkania klienta?
2)
Czy art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że osoba – która zawarła z przedsiębiorcą umowę o podwójnym celu, a mianowicie [gdy] umowa jest zawierana w celach, które częściowo wchodzą w zakres działalności handlowej, gospodarczej lub zawodowej tej osoby fizycznej, a częściowo wykraczają poza zakres tej działalności, przy czym cel handlowy, gospodarczy lub zawodowy owej osoby fizycznej nie ma przeważającego znaczenia w ogólnym kontekście umowy – może zostać uznana za »konsumenta« w rozumieniu tego przepisu?
3)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie, jakie główne kryteria należy zastosować w celu ustalenia, czy handlowy, gospodarczy lub zawodowy cel tej osoby fizycznej ma przeważające znaczenie w ogólnym kontekście umowy?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie dopuszczalności
23
Rząd rumuński wyraża wątpliwości co do dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Okoliczności faktyczne sporu w postępowaniu głównym zostały bowiem przedstawione przez sąd odsyłający we wniosku w sposób bardzo zwięzły, z naruszeniem art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Ponadto wniosek ten nie zawiera informacji niezbędnych do prawidłowego zrozumienia tych okoliczności faktycznych, aby umożliwić Trybunałowi udzielenie użytecznej odpowiedzi na zadane pytania, a stronom i zainteresowanym przedstawienie istotnych uwag.
24
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału procedura ustanowiona w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są im niezbędne do rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów (wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Miasto Łowicz i Prokurator Generalny, C‑558/18 i C‑563/18, EU:C:2020:234, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
25
W ramach tej procedury, opartej na wyraźnym rozdziale zadań sądów krajowych i Trybunału, wyłącznie do sądu krajowego należy ustalenie i ocena okoliczności faktycznych sporu w postępowaniu głównym oraz ustalenie dokładnego zakresu krajowych przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych. Trybunał jest jedynie uprawniony do orzekania w przedmiocie wykładni lub ważności prawa Unii w odniesieniu do sytuacji faktycznej i prawnej, którą przedstawił sąd odsyłający, tak aby udzielić temu sądowi wskazówek przydatnych do rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu (wyrok z dnia 13 stycznia 2022 r., Benedetti Pietro e Angelo i in., C‑377/19, EU:C:2022:4, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
26
Ponieważ wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym stanowi podstawę tego postępowania, niezbędne jest wyjaśnienie przez sąd krajowy w tym postanowieniu ram faktycznych i prawnych, w jakich mieści się spór w postępowaniu głównym, oraz udzielenie minimum wyjaśnień co do wyboru przepisów prawa Unii, o których wykładnię sąd ten wnosi, jak również co do związku, jaki dostrzega on między tymi przepisami a uregulowaniem prawa krajowego mającym zastosowanie do rozpoznawanego przezeń sporu [zob. w szczególności wyrok z dnia 4 czerwca 2020 r., C.F. (Kontrola podatkowa), C‑430/19, EU:C:2020:429, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo].
27
Te kumulatywne wymogi dotyczące treści wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zostały wyraźnie określone w art. 94 regulaminu postępowania, którego sąd odsyłający jest zobowiązany skrupulatnie przestrzegać (postanowienie z dnia 3 lipca 2014 r., Talasca, C‑19/14, EU:C:2014:2049, pkt 21; a także wyrok z dnia 9 września 2021 r., Toplofikatsia Sofia i in., C‑208/20 i C‑256/20, EU:C:2021:719, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo). Zostały one ponadto przypomniane w pkt 13, 15 i 16 zaleceń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dla sądów krajowych dotyczących składania wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (Dz.U. 2019, C 380, s. 1).
28
W niniejszej sprawie poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zastanawia się nad wykładnią art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13, a w szczególności nad kwestią, czy osobę fizyczną, która zawarła umowę o przystąpienie do systemu stworzonego przez spółkę handlową, umożliwiającą w szczególności korzystanie z pewnych korzyści finansowych w ramach nabywania towarów i usług od partnerów handlowych tej spółki, można uznać za „konsumenta” w rozumieniu tego przepisu w kontekście sporu, w ramach którego powód w postępowaniu głównym powołuje się na nieuczciwy charakter, w rozumieniu tej dyrektywy, szeregu warunków zawartych w tej umowie o przystąpieniu, w szczególności warunku wskazującego prawo szwajcarskie jako prawo właściwe.
29
Pytanie pierwsze dotyczy zatem w istocie zakresu stosowania dyrektywy 93/13. Pytanie to ma zatem znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym.
30
Tymczasem, choć pokrótce, sąd odsyłający przedstawia we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym okoliczności faktyczne, które mogą zostać uznane za wystarczające do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytanie pierwsze w szczególnym kontekście umowy o przystąpieniu do systemu takiego jak ten będący przedmiotem postępowania głównego.
31
W związku z tym wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny w zakresie dotyczącym pytania pierwszego.
32
Natomiast wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zawiera wystarczających informacji i uzasadnienia, aby umożliwić Trybunałowi udzielenie użytecznej odpowiedzi na pytania drugie i trzecie.
33
Te dwa pytania dotyczą bowiem „umowy o dwojakim celu” zawartej między osobą fizyczną a przedsiębiorcą, która jest przeznaczona w części do użytku związanego z działalnością zawodową tej osoby fizycznej, a jedynie w części do użytku niezwiązanego z tą działalnością zawodową, przy czym wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zawiera elementów mogących sugerować, że sąd odsyłający ma do czynienia z taką umową. Należy ponadto zauważyć, że sam sąd odsyłający wydaje się uważać, iż powód w postępowaniu głównym jest stroną umowy, w ramach której działa w celach niezwiązanych ze swoją działalnością zawodową lub gospodarczą. Ponadto wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie przedstawia powodów, dla których sąd odsyłający rozpatruje kwestię wykładni art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 w kontekście „umowy o dwojakim celu”.
34
W tych okolicznościach wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie spełnia wymogów art. 94 lit. a) i c) regulaminu postępowania w zakresie dotyczącym pytań drugiego i trzeciego.
35
Z powyższego wynika, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za niedopuszczalny w zakresie, w jakim dotyczy on pytań drugiego i trzeciego.
Co do istoty
36
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „konsumenta” w rozumieniu tego przepisu obejmuje osobę fizyczną, która zawarła umowę o przystąpieniu do systemu ustanowionego przez spółkę handlową i pozwala w szczególności na korzystanie z pewnych korzyści finansowych przy nabywaniu towarów i usług od partnerów handlowych tej spółki.
37
Na wstępie należy zauważyć, że w niniejszej sprawie umowa o przystąpieniu zawiera klauzulę wskazującą prawo szwajcarskie jako prawo właściwe.
38
W tej kwestii należy przypomnieć, że art. 6 ust. 1 rozporządzenia Rzym I przewiduje, iż co do zasady umowa konsumencka „podlega prawu państwa, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu”. Jednakże art. 6 ust. 2 tego rozporządzenia zezwala co do zasady na skorzystanie z klauzuli dotyczącej wyboru prawa właściwego, z zastrzeżeniem, że wybór ten nie pozbawia konsumenta ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy na mocy prawa, które w braku tego wyboru byłoby właściwe.
39
W konsekwencji klauzula wskazująca prawo państwa trzeciego jako prawo właściwe dla umowy nie może pozbawić konsumenta ochrony, jaką zapewnia mu dyrektywa 93/13. Tak więc w przypadku istnienia takiej klauzuli do sądu krajowego należy zapewnienie ochrony przewidzianej w art. 6 ust. 2 rozporządzenia Rzym I i w art. 6 ust. 2 dyrektywy 93/13.
40
W tym względzie Trybunał wielokrotnie orzekał, że system ochrony wdrożony przez dyrektywę 93/13 opiera się na założeniu, że konsument znajduje się na słabszej pozycji niż przedsiębiorca, zarówno pod względem siły przetargowej, jak i stopnia poinformowania, co sprowadza się do tego, że przystaje on na przedstawione przez przedsiębiorcę warunki umowne, na których treść nie może mieć wpływu (wyrok z dnia 3 września 2015 r., Costea, C‑110/14, EU:C:2015:538, pkt 18 i przytoczone tam orzecznictwo).
41
Ze względu na tę słabszą pozycję jednej ze stron art. 6 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje, że nieuczciwe warunki nie są wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, który zmierza do zastąpienia ustanowionej przez umowę formalnej równowagi praw i obowiązków stron umowy rzeczywistą równowagą, która przywraca równość stron (wyrok z dnia 17 maja 2022 r., Ibercaja Banco, C‑600/19, EU:C:2022:394, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).
42
Ponadto zgodnie z art. 6 ust. 2 wspomnianej dyrektywy państwa członkowskie podejmą niezbędne kroki do zapewnienia, iż konsument nie utraci ochrony przyznanej mu na mocy tej samej dyrektywy „poprzez wybór prawa państwa trzeciego jako prawa obowiązującego w stosunku do danej umowy, jeśli ta ostatnia pozostaje w ścisłym związku z terytorium państw członkowskich”.
43
Ponadto, jak stanowi motyw dziesiąty dyrektywy 93/13, jednolite normy prawne dotyczące nieuczciwych warunków umownych powinny, z zastrzeżeniem wyjątków wymienionych w tym motywie, odnosić się do „wszelkich umów” zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami a konsumentami, zgodnie z definicjami zawartymi w art. 2 lit. b) i c) tej dyrektywy [wyrok z dnia 27 października 2022 r., S.V. (Budynek mieszkalny należący do wspólnoty mieszkaniowej), C‑485/21, EU:C:2022:839, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo].
44
Tak więc dyrektywa 93/13 definiuje umowy, do jakich ma zastosowanie, poprzez odniesienie do statusu kontrahentów, w zależności od tego, czy działają oni w ramach swojej działalności zawodowej, czy też nie (wyrok z dnia 21 marca 2019 r., Pouvin i Dijoux, C‑590/17, EU:C:2019:232, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
45
Wynika z tego, że jeżeli warunek wskazujący prawo państwa trzeciego jako prawo właściwe znajduje się w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, objętej przedmiotowym zakresem stosowania dyrektywy 93/13, a konsument ma miejsce zwykłego pobytu w państwie członkowskim, sąd krajowy powinien zastosować przepisy transponujące tę dyrektywę do porządku prawnego tego państwa członkowskiego.
46
Do sądu tego należy zatem ustalenie, niezależnie od istnienia takiej klauzuli, czy kontrahenta danego przedsiębiorcy można uznać za „konsumenta” w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13. To właśnie w tym kontekście należy odpowiedzieć na pytanie pierwsze.
47
W tym względzie należy zauważyć, że zgodnie z art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 „konsument” oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych tą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem.
48
Tym samym posiadanie przez daną osobę statusu „konsumenta” należy ustalać na podstawie kryterium funkcjonalnego, polegającego na ocenie, czy dany stosunek umowny wpisuje się w ramy działalności niezwiązanej z wykonywaniem danego zawodu [wyrok z dnia 27 października 2022 r., S.V. (Budynek mieszkalny należący do wspólnoty mieszkaniowej), C‑485/21, EU:C:2022:839, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo]. Trybunał miał ponadto okazję wyjaśnić, że pojęcie „konsumenta” w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 ma charakter obiektywny i jest niezależne od konkretnego zasobu wiedzy, jaki może mieć dana osoba, czy też od posiadanych przez nią w rzeczywistości informacji (wyrok z dnia 21 marca 2019 r., Pouvin i Dijoux, C‑590/17, EU:C:2019:232, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo).
49
Z orzecznictwa wynika, że sąd krajowy rozpoznający spór dotyczący umowy mogącej podlegać zastosowaniu omawianej dyrektywy powinien sprawdzić, biorąc pod uwagę wszystkie dowody, a w szczególności brzmienie tej umowy, czy kredytobiorcę można zakwalifikować jako „konsumenta” w rozumieniu tej dyrektywy. W tym celu sąd krajowy powinien uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy, w szczególności charakter towaru lub usługi będących przedmiotem rozpatrywanej umowy, które to okoliczności mogą wskazywać na cel nabycia tego towaru lub tej usługi (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 września 2015 r., Costea, C‑110/14, EU:C:2015:538, pkt 22, 23; a także z dnia 21 marca 2019 r., Pouvin i Dijoux, C‑590/17, EU:C:2019:232, pkt 26).
50
Z powyższych rozważań wynika, że w przypadku osoby fizycznej przystępującej do systemu takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, do sądu krajowego należy ustalenie, z uwzględnieniem również charakteru usług oferowanych przez zainteresowanego przedsiębiorcę, czy ta osoba fizyczna działała w ramach swojej działalności zawodowej, czy też działała w celach niezwiązanych z tą działalnością.
51
W niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że na podstawie umowy o przystąpieniu powód w postępowaniu głównym, który nie prowadzi zawodowo działalności gospodarczej, ma prawo do udziału w „stowarzyszeniu mającym na celu zaopatrzenie” utworzonym przez pozwaną w postępowaniu głównym, do nabywania towarów i usług od handlowców pozostających z nią w stosunku umownym, a także do pełnienia roli pośrednika dla innych osób w systemie rozpatrywanym w postępowaniu głównym. Zdaniem sądu odsyłającego system ten „obiecuje” dochody ekonomiczne w formie zwrotu kosztów zakupu, prowizji i innych korzyści promocyjnych.
52
W tym względzie należy uściślić, że osoba fizyczna nieprowadząca zawodowo działalności handlowej, której zamiarem jest zasadniczo – poprzez swój udział w systemie takim jak rozpatrywany w postępowaniu głównym – skorzystanie z atrakcyjnych warunków w ramach nabywania towarów i usług w celach niehandlowych od partnerów handlowych operatora tego systemu, nie może utracić statusu „konsumenta” w ramach stosunku umownego z tym podmiotem z uwagi na sam fakt, że może ona korzystać z pewnych korzyści, takich jak zwroty za zakupy, prowizje lub inne korzyści promocyjne, wynikające z własnych zakupów lub nabycia innych osób uczestniczących w tym systemie w następstwie jej zalecenia.
53
Wykładnia pojęcia „konsumenta” w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13, która wykluczałaby z zakresu tego pojęcia osobę fizyczną działającą w celach niezwiązanych z działalnością zawodową lub gospodarczą ze względu na to, że czerpie ona pewne korzyści finansowe z uczestnictwa w danym systemie, prowadziłaby bowiem do uniemożliwienia zapewnienia ochrony przyznanej przez tę dyrektywę wszystkim osobom fizycznym znajdującym się w słabszej pozycji względem przedsiębiorcy i korzystającym, dla celów niezwiązanych z działalnością zawodową lub gospodarczą, z usług oferowanych przez tego ostatniego.
54
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi, iż art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „konsumenta” w rozumieniu tego przepisu obejmuje swoim zakresem osobę fizyczną przystępującą do systemu wprowadzonego przez spółkę handlową i umożliwiającego w szczególności czerpanie pewnych korzyści finansowych w ramach nabycia przez tę osobę, lub przez inne osoby uczestniczące w tym systemie w następstwie jej zalecenia, towarów i usług od partnerów handlowych tej spółki, jeżeli wspomniana osoba fizyczna działa w celach niezwiązanych z własną działalnością gospodarczą lub zawodową.
W przedmiocie kosztów
55
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 2 lit. b) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
należy interpretować w ten sposób, że:
pojęcie „konsumenta” w rozumieniu tego przepisu obejmuje swoim zakresem osobę fizyczną przystępującą do systemu wprowadzonego przez spółkę handlową i umożliwiającego w szczególności czerpanie pewnych korzyści finansowych w ramach nabycia przez tę osobę – lub przez inne osoby uczestniczące w tym systemie w następstwie jej zalecenia – towarów i usług od partnerów handlowych tej spółki, jeżeli wspomniana osoba fizyczna działa w celach niezwiązanych z własną działalnością gospodarczą lub zawodową.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: rumuński.