62004CC0123_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. Od kilkudziesięciu lat głównych partnerów Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (zwanej dalej „Wspólnotą”) nieustannie nurtuje kwestia, czy operacje wzbogacania uranu przeprowadzane przez przedsiębiorstwa wspólnotowe na rzecz klientów zagranicznych należy zakwalifikować jako przetwarzanie, przekształcanie lub formowanie materiałów jądrowych w rozumieniu art. 75 EWEA, czy też należy je uznać za produkcję materiałów jądrowych w rozumieniu art. 52 EWEA? Niektóre państwa członkowskie niezmiennie podtrzymują tę pierwszą tezę. Natomiast Komisja – z niemniejszą stanowczością – obstaje przy drugiej odpowiedzi.
2. Problem jest delikatny i niebagatelny. Już od dawna wywoływał podziały w środowiskach instytucjonalnych. W tym oto kontekście w wyniku sporu między jednostkami Trybunał musi rozstrzygnąć kontrowersyjną kwestię. Od jego decyzji zależy reżim materiałów jądrowych przywożonych do Wspólnoty i tu wzbogacanych. Jeżeli zostaną one uznane za materiały przetworzone podlegające art. 75 EWEA, nie będą regulowane postanowieniami traktatu dotyczącymi dostaw specjalnych materiałów rozszczepialnych we Wspólnocie, a reżim prawny ich własności będzie zasadniczo określany przez prawo rzeczowe państwa członkowskiego, na terytorium którego się znajdują. Jeżeli natomiast zostaną uznane za produkcję jądrową w rozumieniu art. 52 EWEA, będą podlegały wyłącznej kontroli Wspólnoty i zostaną objęte prerogatywami Agencji Dostaw Euroatomu (zwanej dalej „Agencją”) i nie będzie można nimi swobodnie rozporządzać.
I – Sprawy
3. Chociaż okoliczności faktyczne oraz właściwe teksty wspólnotowe są liczne i złożone, nie można odmówić im jasności. Wystarczy zatem przypomnieć ich zasadnicze elementy.
A – Kontekst
4. W obydwu przypadkach zwrócenie się do Oberlandesgericht Oldenburg (Niemcy) stanowi zwieńczenie długiego łańcucha operacji prawnych z udziałem wielu stron.
1. Okoliczności faktyczne
5. Industrias Nucleares do Brasil SA (zwana dalej „INB”) jest spółką prawa brazylijskiego, zajmującą się w szczególności dostarczaniem paliwa jądrowego do brazylijskich elektrowni jądrowych. W tym celu INB utrzymuje trwałe stosunki handlowe ze spółką prawa brytyjskiego Urenco Limited (zwaną dalej „Urenco”), specjalizującą się w produkcji wzbogaconego uranu.
6. W 1976 r. została zawarta umowa przewidująca dostawę surowców dla Urenco wraz z przekazaniem praw własności do tych surowców w celu wytwarzania wzbogaconego uranu na rzecz INB. Komisja Wspólnot Europejskich została powiadomiona o umowie w dniu 4 lipca 1980 r.(2) .
7. Wzbogacony uran dostarczony INB w 1984 r. był przedmiotem umowy zawartej ze spółką Siemens AG (zwaną dalej „Siemens”), która miała zająć się jego składowaniem. W ten sposób był on przechowywany w Niemczech, w Hanau, a następnie w Lingen, w pomieszczeniach oddziału spółki Siemens.
8. W 1993 r. INB postanowiła czasowo pozbyć się części składowanych produktów. W związku z tym zawarła umowę „pożyczki” ze szwajcarskim przedsiębiorstwem Nuexco Exchange AG (zwanym dalej „NEAG”), które zamierzało odsprzedać uran firmom eksploatującym elektrownie jądrowe w Stanach Zjednoczonych. Na mocy tej umowy pożyczkodawca przenosi prawo własności do wzbogaconego uranu na pożyczkobiorcę, który w zamian zobowiązuje się dostarczyć pożyczkodawcy w późniejszym terminie partie wzbogaconego uranu o tych samych właściwościach, a przez okres pożyczki wypłacać mu wynagrodzenie z tytułu korzystania z uranu.
9. W 1989 r. NEAG zawarło z bankiem UBS z siedzibą w Szwajcarii umowę zastawu i przeniesienia towarów. Umowa przewidywała, że UBS będzie miało prawo zastawu na wszystkich towarach będących w posiadaniu NEAG, określonych w odrębnej korespondencji, a także na wszystkich wierzytelnościach wynikających z praw do towarów. W odrębnej korespondencji ustanowione zostało prawo zastawu na wzbogaconym uranie uzyskanym przez NEAG od INB.
10. Ponadto w 1992 r. Nuexco Trading Corporation (zwana dalej „NTC”) z siedzibą w Denver (Stany Zjednoczone), należąca do tej samej grupy co NEAG i działająca na jej rzecz, zawarła podobną umowę pożyczki i przeniesienia własności ze spółką Texas Utilities Electric Corporation (zwaną dalej „TUEC”) eksploatującą elektrownię jądrową w Teksasie. Pożyczka dotyczyła również niektórych partii wzbogaconego uranu uzyskanych od INB i składowanych przez spółkę Siemens w Hanau.
11. W 1995 NTC ogłosiła upadłość, a nieco ponad rok później otwarte zostało postępowanie upadłościowe wobec NEAG. Ten fakt zapoczątkował spory wniesione do sądu krajowego. INB domaga się zatem od spółki Siemens zwrotu partii uranu, który był dla niej wzbogacany przez Urenco i składowany w pomieszczeniach spółki Siemens, natomiast UBS i TUEC utrzymują, że nabyły odpowiednio prawo zastawu i prawo własności na tych samych partiach.
2. Wniesienie spraw do Trybunału
12. Landgericht Osnabrück (Niemcy), do którego obydwa spory zostały wniesione w pierwszej instancji, orzekł, że INB nie miała prawa do zwrotu partii wzbogaconego uranu. INB wniosła apelację od tej decyzji twierdząc, że sąd pierwszej instancji niesłusznie przyjął, że uran był wzbogacany poza terytorium państw członkowskich. Istotnie, naturalną konsekwencją założenia, że sporny uran ani nie był produkowany, ani nie znajdował się w posiadaniu podmiotu mającego siedzibę na terytorium, na którym stosowany jest traktat EWEA, była niemożność nabycia jego własności przez Wspólnotę, w związku z czym własność ta mogła zostać swobodnie przeniesiona. Jednakże bezsprzeczny jest również fakt, że sporne partie uranu zostały wyprodukowane przez Urenco w Zjednoczonym Królestwie, na którego terytorium traktat jest stosowany. Z powyższego wynika, że decyzja podjęta w pierwszej instancji była naznaczona błędem co do okoliczności faktycznych.
13. W takiej sytuacji sąd krajowy, do którego została wniesiona apelacja, uznał, że należy odpowiedzieć na następujące pytanie: czy traktat EWEA, którego art. 86 przewiduje, że specjalne materiały rozszczepialne wytworzone lub przywożone przez państwo członkowskie są własnością Wspólnoty, stanowi przeszkodę w nabyciu prawa zastawu lub własności na materiałach rozszczepialnych wyprodukowanych przez przedsiębiorstwo wspólnotowe na mocy umowy o wzbogacenie zawartej z obywatelem państwa trzeciego? Odpowiedź twierdząca mogłaby prowadzić do podważenia wszystkich aktów rozporządzania spornym uranem. W przeciwnym przypadku sąd krajowy skłania się ku oddaleniu apelacji INB jako bezzasadnej.
B – Ramy prawne
14. Aby dokładnie zapoznać się z ramami prawnymi tych dwu spraw, nie wystarczy przypomnieć podstawowe postanowienia traktatu. Należy wykazać, w jaki sposób łączą się one ze wszystkimi pytaniami zadanymi przez sąd krajowy.
1. System traktatowy
15. Jak wynika z preambuły traktatu i art. 1 EWEA, Wspólnota jest efektem „wspólnego wysiłku” państw członkowskich, podjętego w celu stworzenia „warunków niezbędnych do rozwoju silnego przemysłu jądrowego”. Aby zdobyć pewny i autonomiczny potencjał jądrowy, Wspólnota musi w szczególności gwarantować „wszystkim użytkownikom Wspólnoty regularne i sprawiedliwe dostawy rud i paliw jądrowych”, zapewniać „poprzez odpowiedni nadzór niestosowanie materiałów jądrowych do celów innych niż planowane” i wykonywać „przyznane jej prawo własności specjalnych materiałów rozszczepialnych”(3) .
16. Aby Wspólnota mogła osiągnąć te cele, traktat ustanawia „wspólną politykę zaopatrzeniową”(4) . Ponieważ polityka ta nie ma charakteru wspólnych polityk realizowanych w ramach traktatu WE, przybiera ona formę integracji „sterowanej”. Dlatego też powołany został wyspecjalizowany organ, Agencja, która jako jedyna jest odpowiedzialna za zapewnienie równego dostępu użytkowników do zasobów jądrowych we Wspólnocie. W tym celu Agencja posiada, zgodnie z rozdziałem  VI traktatu EWEA, prawo pierwokupu w odniesieniu do rud, materiałów wyjściowych i materiałów rozszczepialnych wytworzonych na terytoriach państw członkowskich, a także wyłączne prawo zawierania umów dotyczących dostaw rud, materiałów wyjściowych i specjalnych materiałów rozszczepialnych pochodzących ze Wspólnoty lub spoza niej. W ten sposób Agencja pełni funkcję swego rodzaju „wyłącznego pośrednika”, którego zadaniem jest zestawianie popytu i podaży materiałów jądrowych na terytorium Wspólnoty(5) .
17. Jednakże w praktyce okazało się, że Wspólnota stosowała te postanowienia w sposób mało ścisły. Zważywszy na okoliczności, uznała, że woli nadzorować rozwój przemysłu jądrowego we Wspólnocie, niż nim kierować. Dlatego też regulamin Agencji Dostaw Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej z dnia 5 maja 1960 r. określający sposoby równoważenia podaży i popytu rud, materiałów źródłowych i specjalnych materiałów rozszczepialnych(6) wprowadził procedury uproszczone.
18. Ponadto traktat EWEA wprowadza wyjątki od wspólnego systemu zaopatrzenia. Oprócz art. 66 EWEA, który przewiduje ogólny wyjątek od stosowania art. 64 EWEA w przypadku gdy Agencja nie dopełni swoich obowiązków, postanowienia rozdziału VI tego traktatu określają trzy „wyjątki szczególne”(7) .
19. Po pierwsze – i na zasadzie wyjątku od art. 64 EWEA, który daje Agencji wyłączne prawo zawierania umów na dostawy rud, materiałów wyjściowych lub specjalnych materiałów rozszczepialnych – art. 73 EWEA przewiduje, że zawarcie lub odnowienie umów lub porozumień między państwem członkowskim, osobą lub przedsiębiorstwem z państwa członkowskiego z jednej strony a państwem trzecim, organizacją międzynarodową bądź obywatelem państwa trzeciego z drugiej strony, przewidujących również
dostawę produktów podlegających właściwości Agencji, wymaga uprzedniej zgody Komisji.
20. Po drugie, z art. 74 EWEA wynika, że Komisja może wyłączyć stosowanie rozdziału VI traktatu do przekazywania, przywozu lub wywozu niewielkich ilości
rud, materiałów wyjściowych lub specjalnych materiałów rozszczepialnych zwykle stosowanych do badań.
21. Wreszcie art. 75 akapit pierwszy i drugi EWEA stanowi:
Postanowienia niniejszego rozdziału nie mają zastosowania do zobowiązań w zakresie przetwarzania, przekształcania lub formowania rud, materiałów wyjściowych albo specjalnych materiałów rozszczepialnych w przypadkach:
a) zobowiązań między osobami lub przedsiębiorstwami, jeżeli materiał ma po przetwarzaniu, przekształcaniu lub formowaniu powrócić do osoby lub przedsiębiorstwa, od których pochodzi,
b) zobowiązań między osobą lub przedsiębiorstwem a organizacją międzynarodową lub obywatelem państwa trzeciego, jeżeli materiał ma zostać przetworzony, przekształcony lub uformowany poza Wspólnotą, a następnie zwrócony osobie bądź przedsiębiorstwu, od którego pochodzi,
c) zobowiązań między osobą lub przedsiębiorstwem a organizacją międzynarodową lub obywatelem państwa trzeciego, jeżeli materiał ma zostać przetworzony, przekształcony lub uformowany we Wspólnocie, a następnie zwrócony organizacji bądź obywatelowi, od których pochodzi, albo innemu odbiorcy poza Wspólnotą, wskazanemu przez tę organizację lub obywatela.
Zainteresowane osoby lub przedsiębiorstwa zawiadamiają Agencję o istniejących zobowiązaniach i, niezwłocznie po podpisaniu umów, o ilościach przemieszczanych materiałów. Komisja może zabronić realizacji podjętych zobowiązań określonych w literze b), jeżeli uzna, że przekształcanie lub formowanie nie może zostać dokonane efektywnie i bezpiecznie bez straty materiału ze szkodą dla Wspólnoty”.
22. Artykuł 75 akapit trzeci EWEA dodaje, że materiały objęte tymi zobowiązaniami podlegają na obszarach państw członkowskich środkom bezpieczeństwa określonym w rozdziale VII traktatu EWEA, dotyczącym środków bezpieczeństwa. Niemniej jednak postanowienia rozdziału VIII tego traktatu dotyczącego prawa własności nie mają zastosowania do specjalnych materiałów rozszczepialnych objętych zobowiązaniami wymienionymi w lit. c) tego artykułu.
23. Zgodnie z art. 86 zawartym w rozdziale VIII traktatu EWEA specjalne materiały rozszczepialne są własnością Wspólnoty. Prawo własności obejmuje wszystkie specjalne materiały rozszczepialne, wytworzone lub przywożone przez państwo członkowskie, osobę lub wspólne przedsiębiorstwo i podlegające kontroli przewidzianej w rozdziale VII tego traktatu.
2. Pytania prejudycjalne
24. Aby sprawdzić zakres tych postanowień w rozpatrywanych sprawach, sąd krajowy skierował do Trybunału jedenaście pytań prejudycjalnych brzmiących jednakowo w obydwu sprawach. Wszystkie pytania wynikają ze sformułowania szeregu hipotez, które mają swoją logikę, a które należy pokrótce przypomnieć.
25. Zasadnicze pytanie, które zadaje sobie sąd krajowy, jest następujące: czy prawo własności materiałów jądrowych przyznane Wspólnocie można przeciwstawić ważności umów przeniesienia własności materiałów rozszczepialnych będących przedmiotem obydwu spraw. Jeżeli w istocie pierwotna umowa wzbogacania zawarta między INB a Urenco miałaby podlegać wspólnotowemu systemowi zaopatrzenia, wynikałoby z niej, że materiały wzbogacone w ten sposób należą do Wspólnoty i nie mogą być swobodnie przewożone. Przeciwna sytuacja miałaby miejsce, gdyby ustalono, że umowa nie podlega temu systemowi. Dlatego też Trybunał został zapytany w pierwszej kolejności o przesłanki stosowania wyjątków przewidzianych w art. 73 i 75 EWEA.
26. W swoich czterech pierwszych pytaniach sąd krajowy zwraca się do Trybunału z wnioskiem o sprecyzowanie treści i przesłanek art. 75 EWEA. Pierwsze z nich ma zasadnicze znaczenie dla wykładni prejudycjalnej, jakiej Trybunał ma dokonać w tych sprawach:
„1) Czy pojęcia »przetwarzania, przekształcania lub formowania« użyte w art. 75 akapit pierwszy [EWEA] obejmują swym zakresem również wzbogacanie uranu?”.
27. Zakładając, że tak właśnie jest, trzeba jeszcze wiedzieć, na którą z trzech hipotez przewidzianych w art. 75 EWEA należy się powołać. Hipoteza z art. 75 akapit pierwszy lit. a) EWEA może znaleźć zastosowanie tylko wtedy, gdy stronami umowy wzbogacania są przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 196 EWEA. Stąd znaczenie pytania drugiego, dotyczącego charakteru spółki INB:
„2) Czy przedsiębiorstwo z siedzibą poza terytorium podlegającym traktatowi EWEA wykonuje działalność częściowo lub całkowicie na terytorium Wspólnoty, w rozumieniu art. 196 lit. b) [EWEA] […], jeżeli utrzymuje z przedsiębiorstwem, którego siedziba znajduje się na terytorium Wspólnoty stosunki handlowe, których przedmiotem jest:
a) dostarczanie surowców do wytwarzania wzbogaconego uranu i zaopatrywanie się we wzbogacony uran u przedsiębiorstwa, którego siedziba znajduje się na terytorium Wspólnoty;
b) przechowywanie rzeczonego uranu u innego przedsiębiorstwa z siedzibą na terytorium Wspólnoty?”.
28. Jeżeli INB nie jest „przedsiębiorstwem” w rozumieniu traktatu EWEA, a przypadek opisany w art. 75 akapit pierwszy lit. b) EWEA jest wyraźnie wykluczony, pozostaje zbadanie hipotezy przewidzianej w art. 75 akapit pierwszy lit. c) EWEA. Jednakże czy w takim przypadku specjalne warunki wzbogacania uranu, jak to ma miejsce w niniejszym przypadku, nie sprzeciwiają się stosowaniu tego przepisu? Takie jest znaczenie trzeciego pytania prejudycjalnego:
„3) a)	Czy art. 75 akapit pierwszy lit. c) [EWEA] wymaga, by materiały dostarczone w celu przetworzenia, przekształcenia lub formowania były identyczne, z wyjątkiem zmian o charakterze fizycznym wynikających z obróbki, z materiałami następnie zwróconymi?
b) Czy też wystarczy, by materiały będące wynikiem obróbki odpowiadały pod względem ilości i jakości materiałom dostarczonym?
c) Czy fakt, iż brak jest jakiegokolwiek związku pomiędzy materiałami zwróconymi a materiałami dostarczonymi przez odbiorcę wyłącza zastosowanie art. 75 akapit pierwszy lit. c) [EWEA]?
d) Czy fakt, iż przedsiębiorstwo zobowiązane do obróbki nabywa na własność surowce w momencie ich dostawy i jest wobec tego zobowiązane do przeniesienia własności wzbogaconego uranu po jego obróbce na drugą stronę umowy, wyłącza zastosowanie art. 75 akapit pierwszy lit. c) [EWEA]?”.
29. Ponadto we wszystkich przypadkach, w których zastosowanie ma art. 75 akapit pierwszy EWEA, art. 75 akapit drugi EWEA wymaga powiadomienia Agencji o umowie. W niniejszym przypadku wydaje się, że sąd krajowy słusznie zadał pytanie, jakie są konsekwencje niedopełnienia tej formalności:
„4) a)	Czy fakt, że osoby lub przedsiębiorstwa zainteresowane nie spełniają obowiązku zawiadomienia Agencji […], spoczywającego na nich na mocy art. 75 akapit drugi [EWEA], wyłącza zastosowanie art. 75 [EWEA]?
b) Czy skutkom naruszenia obowiązku zawiadomienia Agencji […], spoczywającego na zainteresowanych osobach lub przedsiębiorstwach na mocy art. 75 akapit drugi [EWEA], zapobiega fakt, że zainteresowani spełnili obowiązek a posteriori lub fakt, że Agencja została a posteriori poinformowana w inny sposób?”.
30. Stosowanie art. 73 EWEA uzależnione jest również od wymogu formalnego polegającego na uzyskaniu wcześniejszej zgody Komisji. Stąd piąte pytanie prejudycjalne dotyczy przypadku, w którym należałoby przyjąć taką hipotezę:
„5) a)	Czy porozumienie lub umowa, w rozumieniu art. 73 [EWEA], jest bezskuteczna, w przypadku gdy jej strony nie ubiegały się o uprzednią zgodę Komisji […] wymaganą tym przepisem?
b) Czy w takich okolicznościach bezskuteczna czynność prawna może podlegać konwalidacji, jeżeli osoby lub przedsiębiorstwa zainteresowane uzyskały wspomnianą zgodę a posteriori lub jeżeli władze Wspólnoty, uzyskawszy informacje w inny sposób, pozostają bezczynne?”.
31. Nie można jednak wykluczać, że wyjątki z art. 73 EWEA i 75 EWEA należy w niniejszym przypadku odrzucić. Wówczas pozostaje określenie konsekwencji stosowania systemu traktatu w odniesieniu do omawianych operacji.
32. Jeżeli w istocie wzbogacanie uranu należy uznać za produkcję materiałów w rozumieniu art. 57 EWEA, sąd krajowy chciałby wiedzieć, jakie są konsekwencje naruszenia przewidzianego w tym samym artykule obowiązku zaoferowania Agencji swojej produkcji:
„6) a)	Czy fakt, że zainteresowany producent nie spełnił obowiązku złożenia Agencji oferty dotyczącej materiałów objętych art. 57 ust. 1 [EWEA], do czego jest zobowiązany na mocy art. 57 ust. 2 akapit drugi [EWEA], wyłącza możliwość rozporządzania przez niego tymi materiałami?
b) Czy skutkom naruszenia obowiązku złożenia oferty Agencji […], spoczywającego na producencie na mocy art. 57 ust. 2 akapit drugi [EA], zapobiega fakt, że producent spełnił swój obowiązek a posteriori lub fakt, że Agencja, uzyskawszy a posteriori informacje w inny sposób, nie czyni użytku z prawa pierwokupu?”.
33. Ponadto w takim wypadku zastosowanie mógłby mieć art. 86 EWEA. Należałoby jeszcze sprawdzić, czy sporny uran można uznać, w rozumieniu tego postanowienia, za „wytwarzanie” „specjalnych materiałów rozszczepialnych”:
„7) Czy pojęcie »wytwarzania«, ujęte w art. 86 [EWEA], obejmuje swym zakresem również wzbogacanie uranu?
8) Czy uran naturalny lub uran lekko wzbogacony stanowią materiały wyjściowe w rozumieniu art. 197 pkt 1 in fine [EWEA]?”.
34. Wreszcie przy założeniu, że powinno zostać uznane prawo własności Wspólnoty w odniesieniu do spornych materiałów, sąd krajowy zadaje pytanie, czy stoi to w sprzeczności z uznaniem innych praw własności przyznanych i stosowanych zgodnie z zasadami Bürgerliches Gesetzbuch (niemieckiego kodeksu cywilnego):
„9) a)	Czy materiały, które stały się własnością Wspólnoty […] na podstawie art. 86 akapit pierwszy [EWEA], mogą być przedmiotem własności prywatnej w rozumieniu art. 903 Bürgerliches Gesetzbuch, która podlega przeniesieniu na inne podmioty?
b) Czy służące podmiotowi prawa nieograniczone uprawnienie do używania i korzystania zgodnie z art. 87 [EWEA] stanowi sui generis prawo rzeczowe, identyczne lub podobne do prawa własności, wchodzące do przewidzianego [niemieckim kodeksem cywilnym] katalogu praw rzeczowych?”.
35. Dwa ostatnie pytania dotyczą innych umów, o których mowa w obydwu sprawach. Dziesiąte pytanie odnosi się do umowy pożyczki między INB a NEAG. Sąd krajowy chce wiedzieć, czy spełnione są w tym względzie przesłanki stosowania wyjątku określonego w art. 73 EWEA. Działoby się tak w istocie, gdyby INB zostało uznane za „przedsiębiorstwo” w rozumieniu traktatu:
„10) Czy przedsiębiorstwo wykonuje działalność częściowo lub całkowicie na terytorium państw członkowskich Wspólnoty, w rozumieniu art. 196 lit. b) [EWEA], jeśli sprzedaje lub nabywa wzbogacony uran, który jest przechowywany na tym terytorium?”.
36. Na końcu sąd krajowy zadał podobne pytanie w odniesieniu do umów zawartych odpowiednio między UBS i NEAG oraz między TUEC i NTC:
„11) Czy art. 73 [EWEA] znajduje zastosowanie, mutatis mutandis, do umów dotyczących wzbogaconego uranu przechowywanego na terytorium Wspólnoty, których stronami są wyłącznie podmioty z państw trzecich?”.
II – Kontekst techniczny
37. Warto przypomnieć w skrócie techniczne aspekty operacji wzbogacania, która w niniejszym przypadku jest przedmiotem wykładni.
38. Wzbogacanie uranu jest jednym z pięciu etapów składających się na cykl paliwa zasilającego reaktory jądrowe wytwarzające energię elektryczną. Cykl ten rozpoczyna się od ekstrakcji i rafinacji rudy uranu. Ruda jest następnie poddawana koncentracji, która prowadzi do wytworzenia związku bogatego w uran. W drodze konwersji uran jest wówczas przekształcany w związek gazowy niezbędny do dalszego przetwarzania, nazywany heksafluorkiem uranu. Wzbogacanie następuje po konwersji. Jest to czwarty etap cyklu. Aby go zrozumieć, należy przypomnieć, że naturalny uran składa się w ponad 99% z izotopu nierozszczepialnego (izotop 238), a jedynie w 0,71% z izotopu rozszczepialnego (izotop 235). Wzbogacanie jest operacją, która polega na separacji składników uranu w taki sposób, aby podnieść zawartość uranu 235 do 3 lub 4% i umożliwić jego wykorzystanie w reaktorze. Podczas ostatniego piątego etapu wzbogacony heksafluorek uranu jest poddawany konwersji w celu uzyskania ditlenku uranu, a następnie sprężany i wypalany w celu uzyskania paliwa jądrowego.
39. Obecnie istnieją dwa przemysłowe procesy wzbogacania uranu, obydwa opierają się na różnicy masy izotopów 238 i 235. W procesie dyfuzji gazowej wykorzystywana jest niewielka różnica prędkości dyfuzji tych dwu izotopów w postaci gazowej przez porowatą barierę. Jest to tzw. metoda dyfuzyjna. Drugi proces to wirówka gazowa, polegająca na wprowadzeniu mieszanki gazowej uranu do komory poddawanej szybkiej rotacji. Siła odśrodkowa, która tam występuje, prowadzi do oddzielenia elementów wzbogaconych, które są lżejsze(8) .
40. Urenco została utworzona w 1971 r. na podstawie traktatu zawartego w dniu 4 marca 1970 r. między Niemcami, Niderlandami i Zjednoczonym Królestwem w celu wspólnego opracowania techniki wzbogacania uranu w wirówkach gazowych. Niedawno, po dziesięcioleciach oddzielnego rozwoju, spółka Areva, wykorzystująca w Europie technologię dyfuzji gazowej, wyraziła zamiar bliższego związania się z Urenco, aby nabyć bardziej wydajną technologię wirowania. W związku z tym w dniu 12 lipca 2005 r. w Cardiff podpisana została umowa między Francją, Niemcami, Niderlandami i Zjednoczonym Królestwem dotycząca współpracy w dziedzinie technologii wirowania(9) . Ponadto decyzją z 6 października 2004 r. Komisja stwierdziła, że koncentracja w wyniku której spółka Areva ma zakupić 50% udziałów w spółce ETC należącej do grupy Urenco, która stanie się wspólnym przedsiębiorstwem spółek Area i Urenco, jest zgodna ze wspólnym rynkiem, z zastrzeżeniem zobowiązań zainteresowanych stron(10) .
III – Analiza prawna
41. W trosce o zachowanie przejrzystości można podzielić wszystkie zadane pytania na trzy grupy. Pięć pierwszych pytań dotyczy kwalifikacji umowy wzbogacania zawartej między przedsiębiorstwem wspólnotowym i obywatelem państwa trzeciego. Analiza czterech kolejnych pytań pozwoli określić status materiałów wzbogaconych na mocy takiej umowy. Dwa ostatnie pytania dotyczą systemu, któremu podlegają umowy pożyczki i zastawu w niniejszych sprawach.
A – Kwalifikacja umowy wzbogacania
1. W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
42. Traktat EWEA nie dokonuje kwalifikacji operacji wzbogacania uranu. Wydaje się, że w czasie jego redagowania tego rodzaju działalność nie miała jeszcze handlowego charakteru. Jednakże brak rozstrzygnięcia w traktacie doprowadził do powstania dwóch sprzecznych wykładni.
43. Według pierwszej, bronionej przez Komisję i popieranej przez skarżącą w postępowaniu przed sądem krajowym, wyjątek określony w art. 75 EWEA nie ma zastosowania do operacji wzbogacania. Charakter takiej operacji jest niezgodny z celem tego postanowienia. W istocie wzbogacenie prowadzi do zmiany zasadniczych właściwości dostarczonych materiałów. Podczas gdy art. 75 EWEA dotyczy nieznacznych modyfikacji dotyczących formy lub składu chemicznego materiałów, wzbogacanie uranu oznacza istotną zmianę tych materiałów, jednocześnie pod względem fizycznym, jak i na płaszczyźnie gospodarczej. W tym znaczeniu operacja nie może zostać uznana za zwykłe „przetwarzanie, przekształcanie lub formowanie”. Zresztą stwierdzenie, że wzbogacanie uranu zostało zakwalifikowane w ten sposób, oznaczałoby poważne ograniczenie rozdział VI traktatu EWEA, którego podstawowy charakter Trybunał miał okazję przypomnieć(11) . W każdym wypadku wykładnia tego przepisu, będącego wyjątkiem od systemu ustanowionego w traktacie EWEA, powinna być wykładnią zwężającą. Ponieważ operacje wzbogacania stanowią powszechny instrument zaopatrzenia dla użytkowników paliw jądrowych, należy włączyć je do systemu wspólnej polityki zaopatrzeniowej Wspólnoty. Inne stwierdzenie doprowadziłoby do pozbawienia Wspólnoty ważnego źródła zaopatrzenia.
44. Inną opinię mają rządy występujące w charakterze interwenientów w tych sprawach, wspierane przez pozwanych w postępowaniu przed sądem krajowym. Przeciwnie, uważają one, że należy uznać, że objęcie tych operacji systemem wyjątków z art. 75 EWEA jest zgodne z literą i duchem traktatu EWEA. Wzbogacanie uranu jest powszechną formą przetwarzania materiałów dostarczonych przez klienta. Uznanie operacji wzbogacania, takiej jak w niniejszej sprawie, za operację dostarczania i produkcji paliw jądrowych oznaczałoby zniekształcenie jednocześnie jej charakteru i celu. Tego rodzaju działalność nie polega na produkcji towarów, lecz na świadczeniu usług w odniesieniu do materiałów dostarczonych przez osobę trzecią i jej udostępnionych. W zakresie w jakim jej celem jest przetwarzanie towaru będącego przedmiotem tranzytu na rzecz podmiotu zagranicznego, a nie zaopatrzenie Wspólnoty w materiały jądrowe, nie należy stosować względem niej reżimu zaopatrzenia i własności wynikającego z traktatu EWEA. Niewątpliwie wszelkie wyjątki muszą podlegać zwężającej wykładni; niemniej jednak nie można przyjąć wykładni, która pozbawia taki wyjątek wszelkiego sensu.
45. Należy uznać, że obydwie wykładnie mają solidne podstawy. Niewątpliwie są one wyrazem odmiennych interesów. Prawdę mówiąc, odzwierciedlają one dwie sprzeczne koncepcje zarządzania materiałami jądrowymi we Wspólnocie. W przypadku pierwszej nadrzędny interes Wspólnoty wymaga, aby materiały te zostały powierzone „wspólnej władzy publicznej”(12), dysponującej prerogatywami organu władzy publicznej. Cała produkcja materiałów niebezpiecznych i wszystkie duże operacje handlowe powinny być objęte jej kontrolą, nadzorem i udziałem. W tej koncepcji względy niezależności i bezpieczeństwa jądrowego Wspólnoty mają decydujące znaczenie. W drugiej koncepcji oprócz stosunków zwierzchnictwa, które charakteryzują zarządzanie tymi materiałami we Wspólnocie, istnieją stosunki handlowe, które wymykają się jej nadzorowi. W stosunkach nawiązanych między klientem zagranicznym a przedsiębiorstwem wspólnotowym w celu wzbogacania materiałów wyjściowych Wspólnota może niewątpliwie interweniować jako organ zewnętrzny kontrolujący operację, jednakże nie może występować jako strona tej operacji. Zgodnie z tą koncepcją względy cywilne i handlowe muszą przeważać.
46. W mojej opinii obydwa rodzaje stosunków znajdują wyraz w systemie traktatu EWEA. Są one powiązane w następujący sposób. Gwarancja regularnego i sprawiedliwego zaopatrzenia w materiały jądrowe dla użytkowników wspólnotowych jest celem zasadniczym. Aby Agencja mogła realizować ten cel w ogólnym interesie, traktat EWEA nadał jej prerogatywy władzy publicznej, z których nie może zrezygnować(13) . Jednakże, pod warunkiem że cel ten jest osiągnięty, Agencja pełni zasadniczo funkcje handlowe. Działając jako „konieczny pośrednik” między dostawcami a użytkownikami materiałów jądrowych(14), Agencja zapewnia jawność i skuteczność tego rodzaju transakcji. Nie określa gospodarczej treści tych transakcji, które są oceniane według powszechnych zasad wymiany handlowej.
47. Wydaje się, że system ten w oderwaniu od jego celu jest pozbawiony sensu. Ustanowienie wspólnej władzy publicznej w tym systemie jest związane ze specjalnym zadaniem, jakim jest prowadzenie wspólnej polityki zaopatrzeniowej. Prawo pierwokupu i wyłączne prawo w stosunku do umów dotyczących materiałów jądrowych stanowią sposoby zarządzania w ramach tej polityki(15) . Jeżeli chodzi o prawo własności, to jest to dodatkowy sposób kontrolowania najbardziej wrażliwych materiałów jądrowych przeznaczonych na dostawy dla Wspólnoty i będących przedmiotem obrotu na wspólnym rynku materiałów jądrowych. Dlatego też w tym systemie zasadniczym elementem jest sposób kontroli podziału i użycia materiałów jądrowych. Nie można go oddzielić od celu zaopatrzenia użytkowników wspólnotowych.
48. Dlatego też taki system nie może obejmować operacji technicznych lub stosunków handlowych, które nie mają bezpośredniego wpływu
na zaopatrzenie użytkowników we Wspólnocie. Takie jest właśnie znaczenie wyjątków przewidzianych w art. 75 EWEA. W przepisie tym autorzy traktatu EWEA chcieli wykluczyć z prerogatyw Wspólnoty zobowiązania, które – chociaż wymagają przemieszczenia materiałów jądrowych we Wspólnocie – nie oznaczają przewozu
istotnego dla użytkowników wspólnotowych.
49. W mojej opinii do tych wyjątków należy dodać operacje wzbogacania uranu, które są przedmiotem niniejszej sprawy.
50. Powody takiego rozwiązania nie są ani gospodarcze, ani polityczne. Tak jak mogło się wydawać, że system własności specjalnych materiałów rozszczepialnych, które producenci amerykańscy dostarczali Wspólnocie, jest korzystny(16), niektóre strony sporu sugerują, że obecnie korzystne jest powstrzymanie się od narzucania go w stosunkach prawnych i gospodarczych, które europejski przemysł wzbogacania utrzymuje z klientami zagranicznymi. Takie obciążenie mogłoby zniechęcać przedsiębiorstwa z państw trzecich, które zamierzają utrzymywać stosunki handlowe z europejskimi przedsiębiorstwami zajmującymi się wzbogacaniem i stawiać te ostatnie w mniej korzystnej sytuacji wobec ich konkurentów na arenie światowej.
51. Taka argumentacja jest nie do przyjęcia. Względy tego typu nie mogą przeważać nad zachowaniem prerogatyw znajdujących uzasadnienie w nadrzędnym interesie ogólnym, jeżeli okazałoby się, że ma on zastosowanie. W każdym razie, jak stwierdziła Komisja, podczas rozprawy nie wykazano w praktyce, że przestrzeganie obowiązków nałożonych w przepisach traktatu EWEA dotyczących zaopatrzenia i własności stanowi nadmierne obciążenie dla podmiotów prowadzących działalność w tym sektorze.
52. W mojej opinii, jeżeli należy uznać, że system wyjątków z art. 75 EWEA ma zastosowanie do operacji wzbogacania, to wyłącznie ze względu na literę i systematykę traktatu EWEA.
53. Z jednej strony działalność związana ze wzbogacaniem uranu znajduje odzwierciedlenie w terminach użytych w tym postanowieniu, aby określić przedmiot wskazanych zobowiązań. Należy w istocie uznać terminy „przetwarzanie, przekształcanie lub formowanie” za określenia ogólne obejmujące wszystkie prace na podstawie umowy wykonane na materiałach jądrowych. Dotyczy to terminu „przetwarzania” użytego w art. 75 EWEA i obecnego również w art. 59 akapit pierwszy lit. a) EWEA(17) . Podczas gdy art. 59 EWEA dotyczy materiałów wyprodukowanych i przetworzonych przez samego producenta, to materiały dostarczone przez osobę trzecią i przetworzone na jej rzecz są przedmiotem art. 75 EWEA. Lecz w obydwu przypadkach termin obejmuje wszystkie procesy techniczne, które zmieniają formę lub proporcję składników w obrabianych materiałach. Przetwarzanie danej rzeczy oznacza odtworzenie jej w innej postaci. Taki jest dokładnie cel procesu wzbogacania, co potwierdza opis techniczny tej operacji(18) .
54. Z drugiej strony, zamiast objaśniać terminy zastosowane w art. 75 EWEA, należy uwzględnić systematykę traktatu EWEA. W tym względzie wydaje się, że kryterium stosowania tego systemu wyjątków nie jest znaczenie gospodarcze lub strategiczne danych operacji przetwarzania, lecz ich cel i przeznaczenie . Operacje realizowane w ramach prac na podstawie umowy, które są wyłączone z systemu zaopatrzenia i procedur interwencji Agencji są operacjami, których produkt nie ma być przedmiotem przewozu materiałów wewnątrz wspólnoty albo dlatego, że musi zostać zwrócony do przedsiębiorstwa, z którego pochodzi(19), albo dlatego, że musi zostać przewieziony poza terytorium Wspólnoty(20) . W obu przypadkach przetworzone materiały nie są w istocie przeznaczone do zasilania wspólnotowego systemu zaopatrzenia.
55. Tymczasem taki jest właśnie wynik operacji wzbogacania uranu, jeżeli jej produkt ma wrócić do przedsiębiorstwa, z którego pochodzi lub być wykorzystany poza terytorium Wspólnoty. Zatem w przypadku operacji takiej, jak będąca przedmiotem niniejszej sprawy to nie klient „dostarcza” materiały jądrowe przedsiębiorstwu wspólnotowemu zajmującemu się wzbogacaniem, lecz raczej to przedsiębiorstwo przetwarza wzbogacone materiały dostarczone przez klienta spoza Wspólnoty na jego rzecz. Nie można zatem uznać, że materiały te stanowią „zasoby” dla Wspólnoty. W związku z tym uważam, że należy wykluczyć, by prerogatywy przyznane Wspólnocie w dziedzinie traktatu EWEA mogły być stosowane jako środek umożliwiający przejęcie materiałów należących do osób trzecich i przeznaczonych do użytku poza jej terytorium.
56. Ponieważ bezpieczeństwo zaopatrzenia i równy dostęp użytkowników europejskich do zasobów jądrowych we Wspólnocie nie wchodzą bezpośrednio w grę w tego rodzaju operacjach(21), nie widzę powodu, aby angażować „ogólną odpowiedzialność” spoczywającą na Agencji w kwestii funkcjonowania wspólnego rynku jądrowego i dywersyfikacji źródeł zaopatrzenia Wspólnoty(22) .
57. Zanim przejdę do podsumowania, pozwolę sobie na następującą uwagę. Należy zadać sobie pytanie, czy taka analiza nie może spowodować zagrożenia dla bezpieczeństwa osób i środowiska naturalnego. Uważam w istocie, że kontrola użytkowania materiałów jądrowych obecnych na terytorium Wspólnoty jest bezwzględnym wymogiem, przeważającym nad wszystkimi innymi interesami występującymi w tej kwestii. Jednakże wydaje mi się, że podobna obawa nie jest uzasadniona. W istocie art. 75 akapit trzeci EWEA nie tylko nie wyklucza wszelkiej kontroli, lecz przewiduje, że „materiały objęte tymi zobowiązaniami podlegają na obszarach państw członkowskich środkom bezpieczeństwa określonym w rozdziale VII” traktatu EWEA. W konsekwencji o ile Agencja nie może sprawować w tej dziedzinie rozszerzonej kontroli rynku
przewidzianej w rozdziałach VI i VIII tego traktatu, Komisja dysponuje jednak środkami bezpieczeństwa
przewidzianymi w rozdziale VII. Na podstawie art. 77 EWEA kontrola ta, która opiera się na kryterium terytorialnym, ma ogólny zakres. Z powyższego wynika, że muszą jej podlegać wszystkie materiały jądrowe obecne na terytoriach państw członkowskich. W takim przypadku przeznaczenie rzeczonych materiałów nie ma znaczenia. Zgodnie z art. 84 EWEA „stosowanie środków bezpieczeństwa nie może prowadzić do dyskryminacji
ze względu na przewidywane wykorzystanie rud, materiałów wyjściowych i specjalnych materiałów rozszczepialnych”(23) .
58. W tej kwestii Trybunał miał już okazję stwierdzić, że nawet w odniesieniu do ilości materiałów rozszczepialnych niepodlegających monopolowi Agencji traktat przewiduje zawężoną kontrolę Wspólnoty(24) . Taka kontrola powinna być ponadto szeroko rozumiana. Zgodnie z art. 77 EWEA zadanie Komisji polega na upewnieniu się, czy materiały przetwarzane przy tej okazji „nie są eksploatowane niezgodnie z przeznaczeniem zadeklarowanym przez użytkowników” oraz że przestrzegane są obowiązki informowania spoczywające na przedsiębiorstwie wspólnotowym. Otóż jak przypomniał Trybunał, „traktat [EWEA] odnosi się tutaj do wszelkiego nieprawidłowego wykorzystania materiałów jądrowych stanowiącego zagrożenie dla »bezpieczeństwa«, czyli ryzyko naruszenia istotnych interesów obywateli i państw”(25) .
59. Uwzględniając to twierdzę, że należy przyjąć, iż wzbogacanie uranu może zostać uznane za operację przetwarzania, przekształcania lub formowania materiałów jądrowych w rozumieniu art. 75 EWEA.
60. Pozostaje sprawdzić, czy umowa będąca przedmiotem niniejszej sprawy odpowiada jednej z trzech kategorii zobowiązań wymienionych w art. 75 akapit pierwszy EWEA.
2. W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
61. Drugie pytanie prejudycjalne zostało przedłożone w celu rozważenia hipotezy, zgodnie z którą w niniejszym przypadku zastosowanie miałby 75 akapit pierwszy lit. a) EWEA. Przypomnijmy, że chodzi o umowy zawarte między kilkoma przedsiębiorstwami.
62. Artykuł 196 lit. b) EWEA definiuje termin „przedsiębiorstwo” na potrzeby traktatu EWEA. Zgodnie z tym postanowieniem termin ten „oznacza przedsiębiorstwo lub instytucję o publicznym lub prywatnym statusie prawnym, która wykonuje działalność częściowo lub całkowicie na obszarze państw członkowskich
w dziedzinie określonej w odpowiednim rozdziale niniejszego traktatu ”(26) . Definicja ta nawiązuje do litery a) tego artykułu, zgodnie z którą działalność musi być wykonywana częściowo lub całkowicie na obszarze państw członkowskich w dziedzinie określonej w odpowiednim rozdziale traktatu.
63. Niewątpliwie nie można uznać, że takie przesłanki spełniania przedsiębiorstwo mające siedzibę w państwie trzecim utrzymujące stosunki handlowe z przedsiębiorstwem mającym siedzibę na terytorium Wspólnoty w celu wzbogacania uranu przez nie dostarczonego. W tym względzie istotne jest nie miejsce, w którym dane przedsiębiorstwo zleca
niektóre operacje swoim partnerom handlowym, lecz miejsce, w którym prowadzi własną działalność
w sektorze jądrowym. Tymczasem w niniejszym przypadku bezsprzeczne jest, że spółka INB prowadzi swoją działalność poza terytorium Wspólnoty.
64. W tym kontekście operacja i miejsce składowania uranu również pozostają bez znaczenia. W istocie albo składowanie obejmuje „formowanie” i „przekształcanie” składowanych materiałów i wówczas mamy do czynienia z sytuacją przedstawioną powyżej, albo nie jest związane z żadnymi pracami na podstawie umowy i wówczas nie stanowi elementu decydującego o zastosowaniu art. 75 akapit pierwszy lit. a) EWEA, który wyraźnie dotyczy zobowiązań mających za przedmiot prace na podstawie umowy.
3. W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego
65. Należy sprawdzić, czy w tym przypadku może mieć zastosowanie art. 75 akapit pierwszy lit. c) EWEA. W pytaniu chodzi o to, aby stwierdzić, czy konkretne warunki omawianej operacji wzbogacania stanowią przeszkodę w stosowaniu tego przepisu.
66. Wzbogacanie uranu nie jest zwykłą operacją przetwarzania; jest to operacja technicznie złożona. Zatem jak stwierdziła Komisja, w tego typu operacjach nie ma możliwości sprawdzenia, czy materiały dostarczone do wzbogacenia i materiały w jego konsekwencji zwrócone są identyczne. Zresztą zasada wymienności jest przyjęta w praktyce międzynarodowej i uznana w stosunkach zewnętrznych Wspólnoty(27) . Na podstawie tej zasady surowce jądrowe są uznawane za wymienne. Natomiast zgodnie z tą praktyką kontrola zachowania jakości i ilości tych surowców w procesie przetwarzania jest całkowicie zgodna z prawem przy zastosowaniu zasad równoważności i proporcjonalności.
67. Standardy praktyki międzynarodowej odpowiadają wymogom systemu traktatu EWEA. Z tego punktu widzenia zasadniczym elementem jest fakt, że przetwarzanie materiałów nie prowadzi do utraty zasobów Wspólnoty. Ważne jest, aby tego typu operacje przeprowadzane na terytorium państw członkowskich nie zagrażały źródłom zaopatrzenia Wspólnoty. Taką logikę potwierdza w szczególności art. 75 akapit drugi EWEA, który zobowiązuje przedsiębiorstwa przeprowadzające tego rodzaju przetwarzanie do powiadamiania Agencji o ilości wykorzystanych materiałów. Jeżeli w konsekwencji wzbogacanie jest przeprowadzane zgodnie ze standardami gwarantującymi zachowanie jakości i ilości materiałów, należy uznać, że warunki stosowania art. 75 traktatu EWEA są spełnione, niezależnie od tego, czy materiały przetworzone i dostarczone są identyczne.
68. Ponadto fakt, że własność surowców została przeniesiona na przedsiębiorstwo przeprowadzające wzbogacenie, nie stoi na przeszkodzie stosowaniu art. 75 akapit pierwszy lit. c) EWEA. W ramach takich operacji przeniesienie własności jest przeprowadzane zasadniczo z przyczyn praktycznych, biorąc pod uwagę wymienność rzeczonych materiałów. W związku z tym należy dodatkowo zauważyć, że nabyty w ten sposób tytuł własności ma charakter tymczasowy i pomocniczy . Z jednej strony tytuł ten wygasa po zakończeniu przetwarzania; z drugiej strony przyznanie takiego tytułu jest uzależnione od obowiązku przetworzenia surowców i zwrotu przetworzonych materiałów. Te ostatnie, będące głównym przedmiotem zobowiązania, bez względu na okoliczności pozostają własnością przedsiębiorstwa, które dostarczyło surowiec. W takich warunkach przeniesienie własności surowca nie wpływałoby na charakter operacji przetwarzania i zwrotu, która objęta jest art. 75 akapit pierwszy lit. c) EWEA.
4. W przedmiocie czwartego pytania prejudycjalnego
69. Sąd krajowy zwrócił się do Trybunału z pytaniem o charakter i konsekwencje braku zawiadomienia w formie przewidzianej w traktacie EWEA o zobowiązaniu związanym z operacją wzbogacania. Jednakże w trakcie postępowania stało się oczywiste, że pytanie to nie ma wpływu na rozstrzygnięcie sporów w postępowaniu przed sądem krajowym. W istocie okazało się, że Agencja została powiadomiona o umowie wzbogacania zawartej między INB a Urenco. Jak potwierdziła Komisja podczas rozprawy, formalności przewidziane w art. 75 akapit drugi EWEA zostały dopełnione. Z powyższego wynika, że pytanie to stało się bezprzedmiotowe w ramach niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
5. W przedmiocie piątego pytania prejudycjalnego
70. Pytanie to zostało zadane przez sąd krajowy wyłącznie przy założeniu, że art. 73 EWEA miałby zastosowanie do umowy zawartej między INB a Urenco. Jednakże z wcześniejszej analizy wynika, że omawiana umowa nie dotyczy dostawy produktów podlegających kompetencji Agencji, lecz prac na podstawie umowy w rozumieniu art. 75 akapit pierwszy EWEA. Otóż zgodnie z tym przepisem pozostałe postanowienia rozdziału VI EWEA, do którego należy art. 73 EWEA, nie mają zastosowania do tego rodzaju umów. W konsekwencji proponuję, aby uznać, że nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na to pytanie.
B – Status wzbogaconych materiałów
71. W kolejnych czterech pytaniach sąd krajowy zwraca się do Trybunał o rozstrzygnięcie kwestii wykonania prerogatyw wspólnotowych dotyczących prawa pierwokupu przysługującego Agencji i prawa własności Wspólnoty wobec spornych materiałów rozszczepialnych.
1. Uwagi wstępne na temat charakteru wzbogaconych materiałów
72. Pytania szóste, siódme, ósme i dziewiąte opierają się na wyrażonej przez sąd krajowy w postanowieniach odsyłających przesłance, że operacja wzbogacania uranu będąca przedmiotem niniejszej sprawy prowadzi do „wytworzenia” specjalnych materiałów rozszczepialnych. Tymczasem z traktatu EWEA wynika, że wszelka „produkcja” tego typu podlega we Wspólnocie szczególnym ograniczeniom. Z jednej strony, na podstawie art. 57 EWEA, musi być ona zaoferowana Agencji przed jakimkolwiek użyciem, przekazaniem lub składowaniem wyprodukowanych materiałów. Z drugiej strony, na mocy art. 86 EWEA, materiały te uznaje się za własność Wspólnoty.
73. Trudno zaprzeczyć, że w wyniku tego rodzaju operacji specjalne materiały rozszczepialne są produkowane we Wspólnocie. Jeżeli „produkować” oznacza „tworzyć, wytwarzać przy użyciu materiałów wyjściowych”(28), wówczas należy uznać, że pr zedsiębiorstwo wspólnotowe „produkuje” w procesie wzbogacania specjalne materiały rozszczepialne. Znaczenie czasownika „produkować” obejmuje czynność przetwarzania(29) . Jednakże czym innym jest stosowanie do tej operacji terminów z języka potocznego, a czym innym przeprowadzenie jej kwalifikacji prawnej. Fakt, że omawiane materiały są produkowane w powszechnym znaczeniu tego słowa, nie oznacza, że tracą one status materiałów przetworzonych w rozumieniu art. 75 EWEA. Istotne w tym względzie jest przeznaczenie
spornego produktu. Otóż jak wynika z wcześniejszej analizy, w niniejszym przypadku nie jest on przeznaczony na wspólnotowy rynek zasobów jądrowych, lecz ma zostać wysłany i wykorzystany poza terytorium Wspólnoty. Dlatego też materiały wyprodukowane w takich warunkach powinny być postrzegane jako materiały przetworzone objęte art. 75 EWEA.
2. W przedmiocie pytania szóstego, siódmego, ósmego i dziewiątego
74. Trzy rodzaje konsekwencji wynikają z powyższych uwag dla reżimu regulującego sporne materiały.
75. W pierwszej kolejności bezsprzeczne jest, że status materiałów przetworzonych w rozumieniu art. 75 EWEA jest nie do pogodzenia ze statusem materiałów wyprodukowanych w rozumieniu rozdziału VI traktatu EWEA. Z art. 75 akapit pierwszy EWEA wynika w istocie, że postanowienia rozdziału VI, który obejmuje art. 52 EWEA i 57 EWEA, nie mają zastosowania do zobowiązań mających za przedmiot tego rodzaju przetwarzanie.
76. W drugiej kolejności należy jednak przypomnieć, że podobny status nie daje się pogodzić ze statusem materiałów wyprodukowanych na terytorium Wspólnoty w rozumieniu rozdziału VII traktatu EWEA(30) . W takim kontekście nie ma wątpliwości, że wspólnotowe przedsiębiorstwo zajmujące się wzbogacaniem może być postrzegane jako „producent” wrażliwych materiałów jądrowych, które podlegają z tego tytułu środkom bezpieczeństwa Wspólnoty(31) .
77. W trzeciej kolejności status ten ma również wpływ na stosowanie postanowień rozdziału VIII traktatu EWEA. Artykuł 75 akapit trzeci EWEA przewiduje w istocie, że postanowienia te nie mają zastosowania do specjalnych materiałów rozszczepialnych będących przedmiotem zobowiązań określonych w jego akapicie pierwszym lit. c). Jeżeli jest tak w przypadku materiałów wzbogaconych dostarczonych przez podmiot z państwa trzeciego i przetwarzanych we Wspólnocie na jego rzecz, podobnie dzieje się w przypadku materiałów wzbogacanych we Wspólnocie i zwracanych podmiotowi z państwa trzeciego. W rzeczywistości wyjątek ten znajduje swoje uzasadnienie w fakcie, że w przypadku gdy materiały wzbogacone obecne na terytorium Wspólnoty nie są przeznaczone dla użytkowników wspólnotowych, nie ma potrzeby obejmowania ich prawem własności Wspólnoty przewidzianym w art. 86 EWEA.
78. Z powyższej analizy wynika, że specjalne materiały rozszczepialne przetwarzane i produkowane w warunkach takich jak w niniejszym przypadku nie podlegają art. 57 EWEA i 86 EWEA. W tej sytuacji pytania szóste, siódme, ósme i dziewiąte sądu krajowego mają charakter czysto hipotetyczny. Uważam zatem, że nie ma potrzeby udzielać na nie odpowiedzi.
79. Jeżeli Trybunał podzieli to stanowisko, będzie musiał stwierdzić, jak to zrobił w wymienionym wyżej orzeczeniu 1/78, że „do celów niniejszej sprawy nie ma konieczności precyzowania linii podziału między prerogatywami zastrzeżonymi w art. 86 [EWEA] dla Wspólnoty jako właścicielowi specjalnych materiałów rozszczepialnych a »prawem eksploatacji i wykorzystywania« zapewnionym państwom członkowskim i innym osobom lub przedsiębiorstwom na mocy art. 87 [EWEA]”(32) . Otóż z postanowienia odsyłającego wynika, że taki podział wciąż jeszcze pozostaje zdecydowanie niepewny. Dlatego też należy uzupełnić analizę o następujące dodatkowe spostrzeżenie.
3. W przedmiocie prawa własności Wspólnoty
80. Istotne jest zapoznanie się ze zmianami, które doprowadziły do ustanowienia tego reżimu własności. Rozróżnienie ustanowione w art. 86 EWEA między prawnym tytułem własności a gospodarczą treścią tego prawa, jest wynikiem kompromisu. Negocjatorzy traktatu Euratom opierali się na systemie istniejącym w Stanach Zjednoczonych, w którym specjalne materiały rozszczepialne są własnością rządu federalnego(33) . Własność publiczna została ustanowiona, aby zapewnić skuteczną kontrolę stosowania tych materiałów, które zostały uznane za niebezpieczne na terytorium amerykańskim. Transpozycja tego reżimu na grunt wspólnotowy została przewidziana w celu ułatwienia stosunków ze Stanami Zjednoczonymi w sektorze jądrowym. Jednakże projektowi sprzeciwiali się ci, którzy w ustanowieniu własności publicznej widzieli naruszenie zasad gospodarki rynkowej. W taki sposób uznana została zasada „pozamajątkowego” prawa własności Wspólnoty(34) . To kompromisowe rozwiązanie ma oryginalny charakter(35) . Wspólnocie przyznany jest prawny tytuł własności specjalnych materiałów rozszczepialnych, z którego wynikają prawa i obowiązki. Faktyczni posiadacze specjalnych materiałów rozszczepialnych dysponują „własnością gospodarczą” tych materiałów. Posiadają oni wszelkie prawa do ich skutecznego używania. Jednakże Wspólnota zachowuje nad nimi suwerenną kontrolę. Jak stwierdził Trybunał w orzeczeniu 1/78, „reżim własności określony w traktacie oznacza, że bez względu na przeznaczenie materiałów jądrowych wyłącznie Wspólnocie przysługują prerogatywy, które stanowią zasadniczą treść prawa własności(36) .
81. Taka koncepcja pociąga za sobą skutki dla podziału praw przyznanych posiadaczom i określenia porządków prawnych mających zastosowanie w tej dziedzinie. Własność Wspólnoty odpowiada zasadniczo prerogatywom nadzorowania, liczenia i kontroli specjalnych materiałów rozszczepialnych wyprodukowanych we Wspólnocie i do niej przywożonych. Jednakże na mocy art. 87 EWEA posiadacze danych materiałów mogą nimi zarządzać i administrować na potrzeby własnych interesów. Z powyższego wynika, że na prawa i obowiązki wynikające ze zobowiązań zawartych przez nich ze stronami trzecim nie wpływa prawo własności przyznane Wspólnocie. Ponadto zobowiązania te nie są regulowane prawem wspólnotowym, lecz zasadniczo podlegają prawu krajowemu. Traktat EWEA nie sprzeciwia się temu, by akty rozporządzania dokonane przez posiadaczy materiałów rozszczepialnych do celów eksploatacji gospodarczej podlegały prawu własności państwa członkowskiego, w którym znajdują się te materiały.
82. Jednakże w tej dziedzinie zastosowanie właściwego prawa krajowego jest z konieczności ograniczone. Może być ono stosowane wyłącznie z zastrzeżeniem, że nie narusza prerogatyw przyznanych Wspólnocie w zakresie zarządzania materiałami jądrowymi i ich kontroli. O ile należy przyznać posiadaczom prawo korzystania i rozporządzania, „Wspólnota zachowuje, w ostatecznym ujęciu, prawo do rozporządzania specjalnymi materiałami rozszczepialnymi”(37) .
83. W moim przekonaniu zastrzeżenie to ma podwójne konsekwencje. Z jednej strony podczas przekazywania takich materiałów Wspólnota zawsze ma możliwość sprawowania kontroli, z drugiej strony należy uznać, że Wspólnota ma prawo wyrazić sprzeciw wobec takiego przekazania. Wydaje się zatem wykluczone, aby materiały te mogły być przedmiotem przeniesienia własności w zastosowaniu przepisów krajowych przyznających wierzycielom posiadaczy materiałów rozszczepialnych prawo zastawu na ich majątku. Dlatego też traktat EWEA sprzeciwia się istnieniu przepisów, które umożliwiają nabycie rozszczepialnych jądrowych materiałów w wyniku zabezpieczenia, zastawu lub pożyczki. Nabytych w ten sposób materiałów nie można traktować jako „zgodnej z prawem” własności ich posiadaczy w rozumieniu art. 87 EWEA. Wydaje mi się, że taki jest konkretny skutek uznania prawa własności Wspólnoty.
C – System umów pożyczki lub zastawu
84. W dwóch ostatnich pytaniach prejudycjalnych skierowano do Trybunału wniosek o rozpatrzenie kwestii stosowania postanowień traktatu EWEA związanych z reżimem zaopatrzenia i własności w odniesieniu do umów pożyczki lub zastawu zawartych między INB a przedsiębiorstwami mającymi siedzibę poza Wspólnotą.
1. W przedmiocie pytania dziesiątego
85. Jak wynika z analizy dotyczącej pytania drugiego, fakt, że przedsiębiorstwo utrzymuje stosunki handlowe z przedsiębiorstwami wspólnotowymi lub zleca składowanie materiałów jądrowych na terytorium Wspólnoty, nie jest wystarczający, aby uznać je za przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 196 EWEA. Traktat EWEA wymaga, aby takie przedsiębiorstwo wykonywało działalność jądrową częściowo lub całkowicie na terytorium Wspólnoty. Na pytanie dziesiąte, dotyczące tego, czy miejsce składowania uranu będącego przedmiotem transakcji ma znaczenie dla kwalifikacji, o której mowa w art. 196 EWEA, należy zatem odpowiedzieć przecząco.
2. W przedmiocie pytania jedenastego
86. Z treści art. 73 EWEA wynika jasno, że ma on zastosowanie wyłącznie do umów i porozumień zawartych między przedsiębiorstwem wspólnotowym a obywatelem państwa trzeciego. Pochodzenie stron umowy determinuje zastosowanie tego przepisu. Ponieważ porozumienia zawarte między obywatelami państw trzecich względem Wspólnoty nie są w stanie naruszać celu, jakim jest bezpieczeństwo zaopatrzenia Wspólnoty, nie jest konieczne stosowanie wobec nich systemu zatwierdzania przewidzianego w art. 73 EWEA. W takich okolicznościach miejsce, w którym znajduje się przedmiot umowy, jest pozbawione znaczenia.
IV – Wnioski
87. W świetle wszystkich przedstawionych powyżej uwag proponuję, aby Trybunał odpowiedział w następujący sposób na pytania prejudycjalne zadane przez Oberlandesgericht Oldenburg w niniejszych dwóch sprawach połączonych:
1) Zobowiązanie dotyczące wzbogacania uranu zawarte między przedsiębiorstwem wspólnotowym a obywatelem państwa trzeciego, takie jak w niniejszej sprawie, jest zobowiązaniem, którego przedmiotem jest przetwarzanie, przekształcanie lub formowanie rud, materiałów wyjściowych lub specjalnych materiałów rozszczepialnych w rozumieniu art. 75 akapit pierwszy EWEA.
2) Przedsiębiorstwo, którego siedziba nie znajduje się na terytorium stosowania traktatu EWEA nie jest przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 196 lit. b) EWEA tylko dlatego, że utrzymuje ono z przedsiębiorstwem wspólnotowym stosunki handlowe, których przedmiotem jest bądź dostawa surowców do wytwarzania wzbogaconego uranu, bądź przechowywanie wzbogaconego uranu.
3) Stosowanie art. 75 akapit pierwszy EWEA nie jest uzależnione od przesłanki, że materiały dostarczone do wzbogacenia muszą być identyczne z materiałami następnie zwróconymi. Wystarczy, aby materiały dostarczone odpowiadały ilościowo i jakościowo materiałom dostarczonym. Ponadto fakt, że własność surowców została przeniesiona na przedsiębiorstwo przeprowadzające operację ich wzbogacenia, nie stanowi przeszkody dla stosowania tego przepisu.
4) Z uwagi na okoliczności niniejszych spraw nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie czwarte zadane przez sąd krajowy.
5) Ze względu na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytania piąte, szóste, siódme, ósme i dziewiąte zadane przez sąd krajowy.
6) Fakt, że przedsiębiorstwo mające siedzibę w państwie trzecim zleca składowanie wzbogaconego uranu na terytorium Wspólnoty, nie jest wystarczający, aby zakwalifikować je jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 196 lit. b) EWEA.
7) Artykuł 73 EWEA nie ma zastosowania do umów dotyczących uranu składowanego na terytorium Wspólnoty, które zostały zawarte między obywatelami państw trzecich względem Wspólnoty.
(1) .
(2)
–	Postanowienia sądu krajowego nie są precyzyjne w tej kwestii; wątpliwości zostały rozwiane podczas rozprawy przed Trybunałem (zob. pkt 69 niniejszej opinii).
(3)  –	Artykuł 2 lit. d)–f) EWEA.
(4)  –	Artykuł 52 ust. 1 EWEA.
(5)  –	Agencja została opisana w ten sposób przez G. Vedela w analizie na temat Euratomu: Les Problèmes Juridiques et Économiques du Marché Commun, Librairies Techniques, Paryż 1960, str. 196.
(6)  –	Dz.U. 1960, 32, str. 777. Należy jednak zauważyć, że procedura uproszczona przewidziana w art. 5 regulaminu, zgodnie z którym użytkownicy i producenci są uprawnieni do bezpośredniego negocjowania i podpisywania umów na dostawy, nie jest stosowana od 1973 r. Nowa procedura uproszczona została wprowadzona rozporządzeniem Agencji z dnia 15 lipca 1975 r. (Dz.U. L 193, str. 37) dodającym art. 5a do rozporządzenia z dnia 5 maja 1960 r.. Procedura ta przywraca Agencji wyłączne prawo podpisywania umów, a jednocześnie uprawnia użytkowników do bezpośrednich kontaktów z producentami i swobodnego negocjowania z nimi.
(7)  –	Zostały one określone w ten sposób w orzeczeniu Trybunału w sprawie 1/78 z dnia 14 listopada 1978 r., Rec. str. 2151, pkt 16.
(8)  –	Zobacz S. Courteix „La coopération européenne dans le domaine de l’enrichissement de l’uranium”, Annuaire français de droit international, 1974, str. 772.
(9)  –	Ustawa nr 2005-1409 z dnia 16 listopada 2005 r. upoważniająca do zatwierdzenia umowy między rządami Republiki Francuskiej, Republiki Federalnej Niemiec, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz Królestwa Niderlandów dotyczącej współpracy w dziedzinie techniki wirowania (JORF z dnia 17 listopada 2005 r., str. 17921).
(10)  –	Decyzja Komisji 2006/170/WE z dnia 6 października 2004 r. uznająca koncentrację za zgodną ze wspólnym rynkiem oraz z funkcjonowaniem porozumienia EOG (sprawa COMP/M.3099 – Aveva przeciwko Unreco) (Dz.U. 2006, L 61, str. 11).
(11)  –	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 14 grudnia 1971 r. w sprawie 7/71 Komisja przeciwko Francji, Rec. str. 1003.
(12)  –	Wymienione wyżej orzeczenie 1/78, pkt 27.
(13)  –	Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 43.
(14)  –	Wymienione wyżej orzeczenie 1/78, pkt 14.
(15)  –	Zobacz podobnie w szczególności wyrok Sądu Pierwszej Instancji z dnia 25 lutego 1997 r. w sprawach połączonych T‑149/94 i T‑181/94 Kernkraftwerke Lippe‑Ems przeciwko Komisji, Rec. str. II‑161, pkt 85.
(16)  –	Analizując prace przygotowawcze poprzedzające redakcję traktatu EWEA, S. Neri i H. Sperl przekazują, że zdaniem zwolenników wprowadzenia prawa własności Wspólnoty w odniesieniu do materiałów rozszczepialnych „należy zatem ustanowić analogiczny system [w stosunku do systemu obowiązującego w Stanach Zjednoczonych, polegającego na wprowadzeniu własności publicznej w odniesieniu do tych materiałów], jeżeli chcemy utrzymywać z nimi stosunki na korzystnych warunkach, w szczególności jeżeli chcemy skłonić Amerykanów do zaakceptowania kontroli Euratomu nad materiałami rozszczepialnymi, które dostarczają Wspólnocie zamiast kontroli amerykańskiej” ( Traité instituant la Communauté européenne de l’énergie atomique. Travaux préparatoires, déclarations interprétatives des six gouvernements, documents parlementaires,
Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, Luksemburg 1962, str. 251, przypis 4).
(17)  –	Zgodnie z tym postanowieniem „jeżeli Agencja nie wykona prawa pierwokupu w odniesieniu do całości lub dowolnej części produkcji, wówczas producent może przetworzyć
lub zlecić przetworzenie rud, materiałów wyjściowych bądź specjalnych materiałów rozszczepialnych, własnymi środkami lub na podstawie umowy, o ile zaoferuje Agencji produkt takiego przetworzenia ” (moje podkreślenia). Na poparcie ogólnej definicji tych terminów należy odnotować, że w wersji angielskiej traktatu EWEA stosowany jest termin processing
jako tłumaczenie francuskiego terminu „transformation” w art. 59 EWEA, natomiast terminy processing, conversion or shaping
zostały użyte do tłumaczenia francuskich terminów „traitement, transformation ou mise en forme”, zatem określenie processing
pojawia się zarówno jako ekwiwalent terminu „transformation”, jak i terminu „traitement”.
(18)  –	Zobacz pkt 38 niniejszej opinii.
(19)  –	Artykuł 75 akapit pierwszy lit. a)–c) EWEA.
(20)  –	Artykuł 75 akapit pierwszy lit. c) EWEA.
(21)  –	Zobacz analogicznie art. 62 ust. 2 EWEA.
(22)  –	Zobacz podobnie ww. orzeczenie 1/78, pkt 18. Zasadność wymogów dywersyfikacji zaopatrzenia została uznana przez Trybunał w wyroku z dnia 22 kwietnia 1999 r. w sprawie C‑161/97 P Kernkraftwerke Lippe‑Ems przeciwko Komisji, Rec. str. I‑2057, pkt 62 i następne.
(23)  –	Moje podkreślenie.
(24)  –	Wymienione wyżej orzeczenie 1/78, pkt 17.
(25)  –	Wymienione wyżej orzeczenie 1/78, pkt 21.
(26)  –	Moje podkreślenie.
(27)  –	Zobacz art. 16 ust. 2 Umowy o współpracy na rzecz pokojowego wykorzystania energii jądrowej między Europejską Wspólnotą Energii Atomowej a Stanami Zjednoczonymi Ameryki (Dz.U. 1996, L 120, str. 1), który uznaje, że „zasady zamienności, równoważności i proporcjonalności stosuje się do materiałów jądrowych, podlegających umowie i szczegółowe postanowienia w tej kwestii zostaną określone w porozumieniu administracyjnym”. Podobnie zob. zalecenia Komisji dla Rady dotyczące zatwierdzenia umowy o współpracy na rzecz pokojowego wykorzystania energii jądrowej między rządem Japonii a Europejską Wspólnotą Energii Atomowej i umowy o współpracy w dziedzinie badań i rozwoju w przemyśle jądrowym między rządem Japonii a Europejską Wspólnotą Energii Atomowej (SEC/2004/524 wersja ostateczna).
(28)  –	Definicja czasownika „produce”, Oxford Dictionary of English, wydanie II, 2003. Zobacz podobnie definicja czasownika „produire”, Nouveau Larousse encyclopédique, 2003.
(29)  –	Zresztą sam traktat EWEA wyraża podobną logikę w załączniku 2, kwalifikując „produkcję wzbogaconego uranu” do działalności przemysłowej wymienionej w art. 41 EWEA.
(30)  –	Zobacz pkt 56 i 57 niniejszej opinii.
(31)  –	Taką wykładnię potwierdza rozporządzenie Komisji (Euratom) nr 302/2005 z dnia 8 lutego 2005 r. w sprawie stosowania zabezpieczeń przyjętych przez Euratom – deklaracja Rady i Komisji (Dz.U. L 54, str. 1). Z art. 1 tego rozporządzenia wynika, że zobowiązania nałożone na jego mocy tego mają zastosowanie „do każdej osoby i przedsiębiorstwa uruchamiającego lub obsługującego instalację przeznaczoną do produkcji, separacji, przetwarzania, przechowywania lub innego wykorzystania materiałów wyjściowych albo specjalnych materiałów rozszczepialnych”. Natomiast załącznik I do rozporządzenia wskazuje, że kontrolą tą są obięte w szczególności przedsiębiorstwa zajmujące się wzbogacaniem.
(32)  –	Punkt 26.
(33)  –	Należy odnotować, że model ten został porzucony na rzecz ściśle kontrolowanego systemu własności prywatnej.
(34)  –	Zgodnie z wyrażeniem G. Vedela, „»Le régime de propriété« dans le traité d’Euratom”, Annuaire Français de Droit International,
1957, str. 592.
(35)  –	W ten sposób tłumaczy się próbę doktryny przyrównania tego tworu do dawnych rozwiązań. G. Vedel widzi w tym „niektóre aspekty rzymskiego komodatu ” (idem), natomiast P. Böhm dostrzega odpowiednik podziału na dominium directum
i dominium utile
(„Ownership of Nuclear Materials in Euratom”, The American Journal of Comparative Law, 1962, str. 167).
(36)  –	Punkt 27.
(37)  –	Punkt 27 (moje podkreślenie).