Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
EMILIOU
ippreżentati fit‑23 ta’ April 2026 (1)
Kawża C‑414/25 [Sedrata] (i)
Ministero dell’Interno,
Questura di Roma
vs
S. H.,
A. H.,
partijiet oħra fil-kawża:
Procuratore generale della Repubblica presso la Corte Suprema di Cassazione
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kontrolli fuq il-fruntieri, ażil u immigrazzjoni – Direttiva 2008/115/KE – Direttiva 2013/32/UE – Proċeduri ta’ ritorn – Eżaminazzjoni tal-applikazzjonijiet għall-protezzjoni internazzjonali – Ftehim bilaterali bejn Stat Membru u Stat terz – Detenzjoni f’faċilitajiet li jinsabu f’pajjiżi terzi”
I.      Introduzzjoni
1.        Fl‑2023, il-Gvern Taljan ikkonkluda mal-Gvern Albaniż ftehim bilaterali li, essenzjalment, jippermetti lill-awtoritajiet Taljani joperaw ċerti faċilitajiet li jinsabu f’territorju Albaniż li fihom iċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi suġġetti għal proċeduri fuq il-fruntiera jew ta’ ritorn jistgħu jinżammu f’detenzjoni għall-perijodu neċessarju għat-twettiq ta’ dawn il-proċeduri. Skont dan il-ftehim, dawn il-faċilitajiet jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni Taljana u d-dritt rilevanti nazzjonali u tal-Unjoni jibqa’ applikabbli fir-rigward taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi kkonċernati.
2.        Permezz tad-domandi tagħha, il-qorti tar-rinviju – il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja) – titlob, essenzjalment, kjarifika dwar jekk ir-regoli Taljani li jimplimentaw dan il-ftehim humiex kompatibbli mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/115/KE (imsejħa wkoll id-“Direttiva dwar ir-ritorn”) (2) u tad-Direttiva 2013/32/UE (imsejħa wkoll id-“Direttiva dwar il-proċeduri tal-ażil”) (3).
II.    Il‑kuntest ġuridiku
A.      Id‑dritt tal‑Unjoni
1.      Id‑Direttiva 2008/115
3.        Il-punt (3) tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/115 jiddefinixxi r-“ritorn” bħala “il-proċess tat-tluq lura ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz — kemm jekk b’konformità volontarja ma’ obbligu ta’ ritorn kif ukoll jekk infurzat – għal:
– il-pajjiż ta’ oriġini tiegħu jew tagħha, jew
– pajjiż ta’ transitu skond ftehim ta’ riamissjoni Komunitarja jew bilaterali jew arranġamenti oħra, jew
– pajjiż terz ieħor, li għalih iċ-ċittadin tal-pajjiż terz ikkonċernat volontarjament jiddeċiedi li jirritorna u li fih hu jew hi ser jiġi aċċettat”.
4.        Skont l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 2008/115:
“L-Istati Membri għandhom joħorġu deċiżjoni ta’ ritorn għal ċittadin ta’ pajjiż terz li qed jissoġġorna illegalment fit-territorju tagħhom, bla ħsara għall-eċċezzjonijiet imsemmijin fil-paragrafi 2 sa 5.”
5.        L-Artikolu 8(1) tad-Direttiva 2008/115 jipprovdi:
“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri kollha meħtieġa biex jinfurzaw id-deċiżjoni ta’ ritorn jekk ma jkun ingħata l-ebda perijodu għal tluq volontarju [...] jew jekk l-obbligu ta’ ritorn ma jkunx ġie rispettat f’dan il-perijodu għat-tluq volontarju [...].”
6.        L-Artikolu 15 tad-Direttiva 2008/115 jipprovdi:
“1.      Dment li ma jistgħux jiġu applikati b’mod effettiv miżuri oħrajn suffiċjenti iżda inqas koersivi fil-każ speċifiku, l-Istati Membri jistgħu biss iżommu f’detenzjoni ċittadin ta’ pajjiż terz, li hu suġġett għal proċeduri ta’ ritorn biex jitħejja r-ritorn u/jew jitwettaq il-proċess ta’ tneħħija […]
Kwalunkwe detenzjoni għandha tkun għal perijodu kemm jista’ jkun qasir u għandha tinżamm biss sakemm l-arranġamenti ta' tneħħija jkunu qed isiru u jitwettqu bid-diliġenza dovuta.
2.      […]
Iċ-ċittadin ta’ pajjiż terz konċernat għandu jiġi rilaxxat minnufih jekk id-detenzjoni ma tkunx legali.
[…]
4.      Meta jkun jidher li ma għadux jeżisti prospett raġonevoli ta’ tneħħija għal konsiderazzjonijiet legali jew oħrajn jew il-kondizzjonijiet stabbiliti fil-paragrafu 1 ma għadhomx aktar jeżistu, id-detenzjoni ma tibqax ġustifikata u l-persuna konċernata għandha tkun rilaxxata minnufih.
[…]”
7.        Skont l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2008/115:
“Id-detenzjoni għandha titwettaq bħala regola f’faċilitajiet speċjalizzati ta’ detenzjoni. Meta Stat Membru ma jkunx jista’ jipprovdi akkomodazzjoni f’faċilità speċjalizzata ta’ detenzjoni u jkun obbligat jirrikorri għal akkomodazzjoni f’ħabs, iċ-ċittadini ta’ pajjiż terz li jkunu detenuti għandhom ikunu mifrudin mill-priġunieri ordinarji.”
2.      Id‑Direttiva 2013/32
8.        Skont il-punt (p) tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2013/32, li jinkludi definizzjonijiet, “‘tibqa’ fl-Istat Membru’ tfisser li tfisser li tibqa’ fit-territorju, inklużi l-fruntiera jew iż-żoni ta’ tranżitu tal-Istat Membru li fih tkun saret l-applikazzjoni għall-protezzjoni internazzjonali jew li fih tkun saret jew qiegħda tiġi eżaminata tali applikazzjoni”.
9.        L-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2013/32, li jikkonċerna l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva, jipprovdi:
“1.      Din id-Direttiva għandha tapplika għall-applikazzjonijiet kollha għall-protezzjoni internazzjonali magħmula fit-territorju, inklużi dawk magħmula fil-fruntiera fl-ilmijiet territorjali jew fiż-żoni ta’ tranżitu, tal-Istati Membri, u għall-irtirar tal-protezzjoni internazzjonali.”
10.      L-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32, dwar id-dritt li wieħed jibqa’ fl-Istat Membru matul l-eżami tal-applikazzjoni, huwa fformulat kif ġej: “L-applikanti għandhom jitħallew jibqgħu fl-Istat Membru, għall-fini tal-proċedura biss, sa meta l-awtorità determinanti tkun ħadet deċiżjoni fl-ewwel istanza skont il-proċeduri stabbiliti fil-Kapitolu III. Dak id-dritt li jitħallew jibqgħu fl-Istat Membru m’għandux jikkostitwixxi intitolament għall-permess ta’ residenza.”
B.      Id‑dritt internazzjonali u d‑dritt nazzjonali
11.      Fit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju tirreferi, prinċipalment (4), (i) għall-Protocollo tra il Governo della Repubblica italiana e il Consiglio dei ministri della Repubblica di Albania per il rafforzamento della collaborazione in materia migratoria (il-Protokoll bejn il-Gvern tar-Repubblika Taljana u l-Kunsill tal-Ministri tar-Repubblika tal-Albanija dwar it-Tisħiħ tal-Kooperazzjoni fil-Qasam tal-Migrazzjoni, iktar ’il quddiem il-“Protokoll”), iffirmat f’Ruma fis‑6 ta’ Novembru 2023; u (ii) għal-liġi nazzjonali li timplimenta l-Protokoll (iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 14”), kif emendata sussegwentement (5).
1.      Il‑Protokoll
12.      Skont l-Artikolu 2 tal-Protokoll, dan għandu l-għan li “jsaħħaħ il-kooperazzjoni bilaterali bejn il-Partijiet dwar il-ġestjoni tal-flussi migratorji minn pajjiżi terzi, f’konformità mad-dritt internazzjonali u Ewropew”.
13.      L-Artikolu 4 tal-Protokoll jipprevedi d-dritt tar-Repubblika Taljana li tuża ċerti żoni fit-territorju Albaniż (li, f’konformità mal-Artikolu 1(1)(c) tal-Protokoll, huma identifikati fl-Anness 1 tiegħu) biex tistabbilixxi faċilitajiet ta’ detenzjoni amministrattiva għall-migranti. Skont l-Artikolu 4(2), dawk il-faċilitajiet għandhom jiġu ġestiti mir-Repubblika Taljana f’konformità mar-regolamenti nazzjonali u Ewropej. L-Artikolu 4(3) jipprevedi, minn naħa, li d-dħul u r-residenza fit-territorju Albaniż tal-migranti akkomodati fil-faċilitajiet għandhom jiġu awtorizzati “għall-finijiet biss tat-twettiq tal-proċeduri fuq il-fruntiera jew ta’ ritorn previsti mil-leġiżlazzjoni Taljana u Ewropea u għaż-żmien strettament neċessarju għall-eżekuzzjoni tagħhom” u, min-naħa l-oħra, li, “jekk id-dritt ta’ residenza fil-faċilitajiet jieqaf għal kwalunkwe raġuni, ir-Repubblika Taljana għandha tittrasferixxi immedjatament lil dawk il-migranti barra mit-territorju Albaniż”. Skont l-Artikolu 4(4), id-dħul ta’ migranti fl-ilmijiet territorjali u fit-territorju Albaniż għandu jsir biss bil-mezzi tal-awtoritajiet Taljani u għandu jiġi awtorizzat mill-awtoritajiet Albaniżi biss għall-finijiet tat-twettiq ta’ proċeduri fuq il-fruntiera u ta’ ritorn u għaż-żmien strettament meħtieġ għall-eżekuzzjoni tagħhom.
14.      L-Artikolu 6(5) u (6) tal-Protokoll jimponi fuq ir-Repubblika Taljana l-obbligu li tadotta “l-miżuri meħtieġa biex tiżgura li l-migranti jibqgħu f’dawn iż-żoni, billi tipprevjeni l-ħruġ mhux awtorizzat tagħhom fit-territorju tar-Repubblika tal-Albanija” u, fil-każ ta’ tali ħruġ, li tagħti lill-awtoritajiet Albaniżi s-setgħa li jirritornaw il-migranti lejn iċ-ċentri.
15.      Skont l-Artikolu 9(1) tal-Protokoll, ir-residenza tal-migranti fit-territorju Albaniż ma tistax taqbeż il-perijodu massimu ta’ detenzjoni awtorizzat mil-leġiżlazzjoni Taljana fis-seħħ. L-Artikolu 9(2) tal-Protokoll jipprovdi li “l-Partijiet għandhom jagħtu aċċess lill-avukati, lill-assistenti tagħhom, u organizzazzjonijiet internazzjonali u aġenziji tal-Unjoni li jipprovdu pariri u assistenza lill-applikanti għal protezzjoni internazzjonali, fil-limiti previsti mil-leġiżlazzjoni Taljana, Ewropea u tal-Albanija applikabbli, għall-faċilitajiet previsti minn dan il-Protokoll.”
2.      Il‑Liġi Nru 14
16.      L-Artikolu 3(3) tal-Liġi Nru 14 jassimila ż-żoni msemmija fl-Artikolu 1(1)(c) tal-Protokoll maż-żoni tal-fruntiera jew ta’ tranżitu identifikati fi strumenti oħra tal-liġi Taljana. L-Artikolu 3(4) ta’ din il-liġi jassimila t-trasferimenti bejn faċilità li tinsab fit-territorju Taljan u faċilità identifikata fil-Protokoll mat-trasferimenti bejn żewġ stabbilimenti li jinsabu fit-territorju Taljan.
17.      L-Artikolu 4 tal-Liġi Nru 14 jipprevedi li l-leġiżlazzjoni Taljana fil-qasam tal-immigrazzjoni u “ir-regolamenti Taljani u Ewropej li jikkonċernaw il-kundizzjonijiet u l-proċeduri relatati mad-dħul u r-residenza tal-barranin fit-territorju nazzjonali”, tapplika għall-migranti ttrasferiti fil-faċilitajiet li jinsabu fit-territorju Albaniż, “sa fejn dawn ikunu kompatibbli”.
III. Il‑fatti, il‑proċedura u d‑domandi magħmula
18.      Il-kawża prinċipali toriġina minn żewġ deċiżjonijiet adottati, rispettivament, mill-Prefetto di Ancona (il-Prefett ta’ Ancona, l-Italja) u l-Prefetto di Firenze (il-Prefett ta’ Firenze, l-Italja), li jordnaw it-tkeċċija ta’ żewġ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jirrisjedu irregolarment f’dak l-Istat Membru.
19.      Fiż-żewġ każijiet, peress li t-tneħħija ma setgħetx titwettaq, il-Questore (il-Kap tal-Pulizija) ordna d-detenzjoni tal-persuni kkonċernati għall-finijiet tat-tneħħija tagħhom fiċ-ċentru ta’ ritorn ta’ Bari (l-Italja). Dawn l-ordnijiet ta’ detenzjoni ġew sussegwentement approvati mill-Giudice di pace di Bari (il-Qorti Konċiljatorja ta’ Bari, l-Italja).
20.      Sussegwentement, il-Ministero dell’Interno (il-Ministeru għall-Intern, l-Italja) iddeċieda li jittrasferixxi l-persuni kkonċernati fiċ-ċentru ta’ ritorn ta’ Gjadër (l-Albanija), faċilità stabbilita skont il-Protokoll u li tinsab fit-territorju Albaniż. Wara l-wasla tagħhom f’dan iċ-ċentru, iż-żewġ persuni ppreżentaw applikazzjonijiet għal protezzjoni internazzjonali quddiem l-awtoritajiet Taljani. F’kull każ, iż-żamma kontinwa taħt detenzjoni tal-persuni kkonċernati fl-istess ċentru ġiet ordnata mill-Questore di Roma (il-Kap tal-Pulizija, Ruma, l-Italja).
21.      Permezz ta’ żewġ sentenzi tal‑24 ta’ April 2025, il-Corte di Appello di Roma (il-Qorti tal-Appell, Ruma, l-Italja) irrifjutat li tkompli tapplika l-ordnijiet tal-Kap tal-Pulizija, Ruma, billi sabet li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni kienet inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
22.      Billi ma qabilx ma’ din l-evalwazzjoni, il-Ministeru għall-Intern ippreżenta appell dwar punt ta’ liġi minn dawn is-sentenzi quddiem il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni). Din il-qorti għaqqdet iż-żewġ settijiet ta’ proċeduri u, peress li kellha dubji dwar l-interpretazzjoni korretta tad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt tal-Unjoni, iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“(1)      Id-[Direttiva 2008] u, b’mod partikolari, l-Artikoli 3, 6, 8, 15 u 16 tagħha, jipprekludu l-applikazzjoni ta’ leġiżlazzjoni interna […] li jippermetti d-detenzjoni ta’ persuni suġġetti għal ordnijiet ta’ detenzjoni vvalidati jew estiżi […] fl-assenza ta’ kwalunkwe prospett ippredeterminat u identifikabbli ta’ ripatrijazzjoni, lejn iż-żoni msemmija fl-Artikolu 1(1)(c) tal-Protokoll […] ?
(2)      Fil-każ ta’ risposta fin-negattiv għal din id-domanda, l-Artikolu 9(1) tad-[Direttiva 2013/32]
jipprekludi l-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni interna […] li tippermetti d-detenzjoni, f’waħda miż-żoni msemmija fl-Artikolu 1(1)(c) tal-Protokoll […] tal-migrant suġġett għal ordni ta’ tneħħija, li, wara li jkun ittieħed f’dawn iż-żoni, ikun ippreżenta din l-applikazzjoni?”
23.      Il-qorti tar-rinviju talbet ukoll li l-kawża tkun suġġetta għall-proċedura b’urġenza għal deċiżjoni preliminari prevista fl-Artikolu 107(1) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja. Wara r-risposta tal-qorti tar-rinviju għal talba għal kjarifiki – li fiha din il-qorti indikat li l-persuni kkonċernati ma kinux għadhom f’detenzjoni – il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li ma kienx hemm lok li tintlaqa’ din it-talba. Madankollu, il-kawża ġiet deċiża bħala prijorità skont l-Artikolu 53(3) tar-Regoli tal-Proċedura.
24.      Il-Gvern Taljan, tal-Pajjiżi l-Baxxi, u Pollakk, kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub. Dawn il-partijiet, ħlief għall-Gvern Pollakk, ippreżentaw ukoll sottomissjonijiet orali fis-seduta tal‑24 ta’ Marzu 2023.
IV.    Analiżi
25.      F’dawn il-konklużjonijiet, l-ewwel ser nindirizza l-oġġezzjoni mqajma mill-Gvern Taljan dwar l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari (A). Imbagħad ser nagħmel xi osservazzjonijiet preliminari dwar, minn naħa, l-applikabbiltà tad-Direttiva 2008/115 u tad-Direttiva 2013/32 għall-kawża prinċipali (B) u, it-tieni, l-interpretazzjoni tiegħi tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali (C). Imbagħad ser nindirizza ż-żewġ domandi preliminari (D u E).
A.      L‑ammissibbiltà tat‑talba għal deċiżjoni preliminari
26.      Il-Gvern Taljan isostni, preliminarjament, li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija inammissibbli. Fil-fehma tagħha, id-deċiżjoni tar-rinviju ma tispjegax b’ċarezza suffiċjenti għalfejn il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar il-kompatibbiltà tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni mad-dritt tal-Unjoni.
27.      Fil-fehma tiegħi, dan l-argument jista’ jiġi miċħud mingħajr diffikultà. Id-deċiżjoni tar-rinviju tesponi, b’ċarezza suffiċjenti, ir-raġunijiet li wasslu lill-qorti tar-rinviju sabiex tistaqsi dwar l-interpretazzjoni ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/15 u tad-Direttiva 2013/32, kif ukoll dwar ir-relazzjoni tagħhom mal-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għall-kawża prinċipali.
28.      Għalhekk huwa ċar liema kwistjonijiet legali l-qorti tar-rinviju għandha tiddeċiedi sabiex tagħti s-sentenza tagħha u għaliex hija tqis li indikazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja jkunu utli f’dan ir-rigward. Fil-fatt, għandu jiġi rrilevat li la l-Gvern Taljan u lanqas il-partijiet ikkonċernati l-oħra li ppreżentaw osservazzjonijiet ma ltaqgħu ma’ diffikultà sabiex jindirizzaw il-kwistjonijiet sostantivi mqajma fit-talba għal deċiżjoni preliminari.
B.      Kummenti preliminari (I): applikabbiltà tad‑Direttiva 2008/115 u tad-Direttiva 2013/32
29.      Issa ser neżamina dawn il-kwistjonijiet. Madankollu, qabel dan, għandhom isiru xi osservazzjonijiet preliminari dwar ir-relazzjoni bejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni u l-istrumenti tal-Unjoni msemmija fid-deċiżjoni tar-rinviju.
30.      Nifhem li, skont id-dritt nazzjonali, id-dritt tal-Unjoni li jirregola l-proċeduri applikabbli għal individwi miżmuma f’detenzjoni f’faċilitajiet li jinsabu fir-Repubblika tal-Albanija – inklużi d-Direttiva 2008/115 u d-Direttiva 2013/32 – japplika għal dawn l-individwi.
31.      L-Artikolu 4(2) u (3) tal-Protokoll jirreferu, f’dan ir-rigward, għal-“leġiżlazzjoni Taljana u Ewropea” rilevanti (6). Barra minn hekk, l-Artikolu 4 tal-Liġi Nru 14 jipprevedi li l-leġiżlazzjoni Taljana fil-qasam tal-immigrazzjoni, kif ukoll “ir-regolamenti Taljani u Ewropej li jikkonċernaw il-kundizzjonijiet u l-proċeduri relatati mad-dħul u r-residenza tal-barranin fit-territorju nazzjonali”, japplikaw għall-migranti ttrasferiti f’faċilitajiet li jinsabu fit-territorju Albaniż, “sa fejn dawn ikunu kompatibbli” (7).
32.      Meta ġie mistieden waqt is-seduta sabiex jiċċara t-tifsira tal-espressjoni “sa fejn dawn ikunu kompatibbli”, il-Gvern Taljan spjega li din hija intiża biss sabiex tiżgura li ċerti termini li jinsabu fid-dispożizzjonijiet nazzjonali u tal-Unjoni rilevanti, li jistgħu ma jkoprux espressament sitwazzjonijiet bħal dawk li jirriżultaw mill-Protokoll u mil-Liġi Nru 14, jiġu interpretati b’mod li jiggarantixxi l-applikabbiltà tad-dispożizzjonijiet inkwistjoni (8). Għalhekk nifhem li, f’sitwazzjonijiet bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali, id-Direttiva 2008/115 u d-Direttiva 2013/32 japplikaw, fid-dritt nazzjonali, u dan fl-intier tagħhom. Fil-fatt, meta mistoqsi waqt is-seduta dwar il-kwistjoni jekk il-prinċipju ta’ supremazija tad-dritt tal-Unjoni japplikax fil-każ ta’ kunflitt bejn dispożizzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali rilevanti u dispożizzjoni tad-Direttiva 2008/115 jew tad-Direttiva 2013/32, il-Gvern Taljan wieġeb fl-affermattiv.
33.      Dan premess, għandu jiġi spjegat ukoll għaliex, fil-fehma tiegħi, dawn id-direttivi japplikaw f’dan il-każ bħala kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni.
34.      F’dan ir-rigward, bilkemm huwa neċessarju li jitfakkar li Stat Membru ma jistax jirrestrinġi unilateralment il-kamp ta’ applikazzjoni ratione personae jew ratione materiae tad-dritt tal-Unjoni, jew japplika d-dispożizzjonijiet tagħha b’mod selettiv, skont jekk dawn ikunux konformi ma’ leġiżlazzjoni nazzjonali adottata sussegwentement. Tali aġir ikun manifestament inkompatibbli mal-prinċipju ta’ supremazija tad-dritt tal-Unjoni.
35.      Fir-rigward tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2008/115, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, “[il-kamp ta’ applikazzjoni tagħha] huwa ddefinit b’riferiment biss għas-sitwazzjoni ta’ residenza irregolari li fiha jkun jinsab ċittadin ta’ pajjiż terz, indipendentement mir-raġunijiet li jkunu wasslu għal din is-sitwazzjoni jew mill-miżuri li jkunu jistgħu jiġu adottati fir-rigward ta’ dan iċ-ċittadin” (9). Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat ukoll li din id-direttiva “tistabbilixxi bi preċiżjoni l-proċedura li għandha tiġi applikata minn kull Stat Membru għar-ritorn taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jirrisjedu irregolarment u tiffissa l-ordni tad-diversi stadji separati ta’ din il-proċedura” (10).
36.      F’dan il-każ, huwa paċifiku li l-persuni kkonċernati fil-kawża prinċipali kienu “qegħdin illegalment” fit-territorju Taljan, fis-sens tal-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2008/115. Għaldaqstant, l-awtoritajiet Taljani kienu obbligati li (i) jieħdu deċiżjoni ta’ ritorn skont l-Artikolu 6(1) tagħha u (ii) isegwu l-istadji sussegwenti tal-proċedura prevista fl-Artikoli 7 sa 11 ta’ din id-direttiva. Dawn l-awtoritajietla setgħu jemendaw u lanqas jissospendu dik il-proċedura, jew jirrenduha parzjalment jew totalment inapplikabbli (11), bis-sempliċi trasferiment tal-persuni kkonċernati lejn faċilitajiet ta’ detenzjoni li jinsabu barra mit-territorju Taljan.
37.      L-istess raġunament japplika, mutatis mutandis, għad-Direttiva 2013/32. L-Artikoli 18 u 19 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”) jiggarantixxu, essenzjalment, id-dritt ta’ kull persuna li tapplika għal protezzjoni internazzjonali meta tibża’ li tiġi ppersegwitata jew li ġġarrab dannu serju fil-pajjiż ta’ oriġini tagħha. Dan id-dritt jeżisti indipendentement mill-mod li bih il-persuna daħlet fit-territorju tal-Istat Membru kkonċernat (12) u indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk il-preżenza tagħha hijiex legali (13). Id-dritt għall-ażil jinkludi – billi tintuża t-terminoloġija tal-Artikolu 14(1) tad-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem tan-Nazzjonijiet Uniti – il-possibbiltà kemm li tintalab protezzjoni u, meta l-kundizzjonijiet rilevanti jkunu ssodisfatti, li titgawda.
38.      Dan id-dritt huwa element ċentrali ta’ politika ewlenija tal-Unjoni. It-Trattati u l-leġiżlatur tal-Unjoni pprevedew l-istabbiliment ta’ “politika komuni dwar l-asil, l-immigrazzjoni u l-kontroll tal-fruntieri esterni” bħala “parti kostitwenti mill-għan tal-Unjoni Ewropea li tiġi stabbilita progressivament żona ta’ libertà, ta’ sigurtà, u ta’ ġustizzja” (14).
39.      Kif jirriżulta mill-premessa 8 tad-Direttiva 2013/32, din ġiet adottata fil-kuntest tal-adozzjoni mill-Kunsill Ewropew tal-“Programm ta’ Stokkolma” fl‑2009. L-għan ta’ dan il-programm kien li tiġi stabbilita “żona komuni ta’ protezzjoni u solidarjetà bbażata fuq proċedura komuni tal-asil u status uniformi għal dawk li ngħataw protezzjoni internazzjonali bbażat fuq standards ta’ protezzjoni għolja u proċeduri ġusti u effettivi”. Ġie kkunsidrat li “n-nies li jkollhom bżonn ta’ protezzjoni internazzjonali jridu jkunu żgurati aċċess għall-proċeduri tal-asil li huma legalment siguri u effiċjenti” u li “l-individwi għandhom jiġu offruti l-istess livell ta’ trattament fir-rigward tal-arranġamenti proċedurali u d-determinazzjoni tal-istatus, irrispettivament mill-Istat Membru li fih tiġi ppreżentata l-applikazzjoni tagħhom għall-asil. L-għan huwa li każijiet simili għandhom ikunu trattati bl-istess mod u jkollhom l-istess riżultat.” (15)
40.      F’dan il-kuntest, l-istess loġika bħal dik esposta iktar ’il fuq fir-rigward tad-Direttiva 2008/115 għandha tapplika wkoll għad-Direttiva 2013/32. L-awtoritajiet ta’ Stat Membru ma jistgħux jippreġudikaw l-applikazzjoni tar-regoli komuni fil-qasam tal-proċeduri ta’ ażil billi jittrasferixxu ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu daħlu fl-Unjoni lejn faċilitajiet li jinsabu barra mit-territorju tagħhom. Huma lanqas ma jistgħu jittrattaw b’mod differenti ċerti ċittadini ta’ pajjiżi terzi meta mqabbla ma’ oħrajn li jinsabu f’sitwazzjoni komparabbli, u dan jista’ jillimita jew idgħajjef id-dritt tagħhom li jitolbu – u, jekk ikun il-każ, li jibbenefikaw – minn protezzjoni internazzjonali permezz ta’ proċedura ġusta u effettiva.
41.      Ċertament, prima facie, id-Direttiva 2013/32 tista’ tidher inapplikabbli għall-kawża prinċipali, peress li l-persuni kkonċernati ppreżentaw l-applikazzjonijiet tagħhom għal protezzjoni internazzjonali biss wara li kienu ġew ittrasferiti lejn faċilità li tinsab fit-territorju Albaniż. L-Artikolu 3(1) ta’ din id-direttiva jipprovdi li hija tapplika “għall-applikazzjonijiet kollha għall-protezzjoni internazzjonali magħmula fit-territorju, inklużi dawk magħmula fil-fruntiera fl-ilmijiet territorjali jew fiż-żoni ta’ tranżitu, tal-Istati Membri, u għall-irtirar tal-protezzjoni internazzjonali”.
42.      Madankollu, fil-fehma tiegħi, l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2013/32 ma jistax ikun is-suġġett ta’ interpretazzjoni letterali stretta f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali fejn il-persuni kkonċernati kienu inizjalment preżenti fit-territorju tal-Istat Membru u sussegwentement ġew ittrasferiti temporanjament, fuq deċiżjoni tal-awtoritajiet nazzjonali, lejn post li jinsab barra minn dan it-territorju. F’tali ċirkustanzi, l-att stess tal-awtoritajiet nazzjonali jwassal ipotetikament għall-inapplikabbiltà tad-Direttiva 2013/32 (16). Dak ir-riżultat imur kontra l-għan tad-direttiva li “jiġi ggarantit aċċess effettiv, jiġifieri aċċess faċli kemm jista’ jkun, għall-proċedura tal-għoti ta’ protezzjoni internazzjonali”, kif enfasizzat il-Qorti tal-Ġustizzja fil-ġurisprudenza tagħha (17).
43.      Minbarra dan, dik il-konklużjoni lanqas ma hija kkontestata mill-fatt li l-individwi kkonċernati setgħu, teoretikament, jippreżentaw applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali qabel it-trasferiment tagħhom. Id-dritt tal-Unjoni jirrikjedi li l-Istati Membri jipprovdu jew jiffaċilitaw l-aċċess għall-informazzjoni u għall-assistenza għal applikanti potenzjali jew reali (18). Dawn id-dispożizzjonijiet – li huma konformi mar-regoli u mal-istandards internazzjonali (19) – jirriflettu r-rikonoxximent li l-applikanti għall-protezzjoni internazzjonali spiss jinsabu f’sitwazzjoni vulnerabbli u jridu jsegwu proċeduri legali kumplessi f’ċirkustanzi mhux magħrufa. Għal din ir-raġuni, l-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 2013/32 jipprovdi li l-Istati Membri ma jistgħux jiċħdu jew jirrifjutaw li jeżaminaw applikazzjonijiet għal protezzjoni internazzjonali “għar-raġuni biss li ma kinux saru malajr kemm jista’ jkun”.
44.      Il-fatt li d-dritt tal-Unjoni jista’, bħala prinċipju, ma jipprekludix lill-Istati Membri milli jeżerċitaw ċerti funzjonijiet barra mit-territorju tagħhom għall-finijiet ta’ proċeduri fuq il-fruntiera jew ta’ ritorn – punt li ser nerġa’ nirreferi għalih iktar ’il quddiem – ma jimplikax, fi kwalunkwe każ, li huma jiġu eżentati mill-osservanza tal-obbligi tagħhom taħt id-dritt tal-Unjoni. Kif enfasizzajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Danané et, l-Istati Membri għandhom ċertu marġni ta’ diskrezzjoni sabiex jiddeterminaw iż-żoni li huma jqisu bħala fruntieri jew żoni ta’ tranżitu għall-finijiet ta’ dawn il-proċeduri (20). Madankollu, dan il-marġni ma huwiex illimitat u ma jistax jiġi eżerċitat b’mod li jwassal għal ċirkomvenzjoni tar-regoli tal-Unjoni.
45.      Il-fatt li Stat Membru jiddeċiedi li ċerti attivitajiet, normalment imwettqa ġewwa t-territorju tiegħu, għandhom jitwettqu f’żoni li jinsabu barra mill-fruntieri tiegħu li fuqhom jeżerċita ċerta forma ta’ ġurisdizzjoni, ma jeħlisx lill-Istat Membru mir-responsabbiltà tiegħu li jiżgura l-osservanza tar-regoli kollha applikabbli għal dawn l-attivitajiet (21). Bil-kontra, huwa jżomm dik ir-responsabbiltà li neċessarjament tinkludi li tiġi żgurata konformità mad-drittijiet fundamentali li dawn ir-regoli huma intiżi li jipproteġu (22).
46.      L-interpretazzjoni tiegħi tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2013/32 ma hijiex ikkontestata mill-formulazzjoni tal-Artikolu 3(2) tagħha, li jipprovdi li din id-direttiva “ma għandhiex tapplika għal talbiet għall-asil diplomatiku jew territorjali preżentati lir-rappreżentanzi ta’ Stati Membri.” (23)
47.      Fil-fehma tiegħi, faċilitajiet ta’ detenzjoni bħal dawk operati mill-awtoritajiet Taljani fit-territorju tal-Albanija ma jistgħux jitqiesu li jaqgħu taħt il-kunċett ta’ “rappreżentanzi ta’ Stati Membri”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni. Din l-espressjoni għandha tinftiehem bħala li tirreferi għal korpi – bħal ambaxxati, konsulati jew missjonijiet permanenti – stabbiliti minn Stat (l-Istat li qed jibgħat) fit-territorju ta’ ieħor (l-Istat ospitanti) sabiex imexxu relazzjonijiet uffiċjali, jissalvagwardjaw l-interessi nazzjonali u jipprovdu servizzi liċ-ċittadini tiegħu barra mill-pajjiż. Barra minn hekk, l-istatus, il-funzjonijiet u l-akkreditazzjoni tagħhom huma rregolati minn regoli stabbiliti sew tad-dritt internazzjonali (24). Faċilità bħaċ-ċentru ta’ ritorn f’Gjadër manifestament ma għandhiex dawn il-karatteristiċi. Lanqas ma nara raġuni konvinċenti sabiex id-deroga prevista fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2013/32 tiġi interpretata b’mod wiesa’, b’mod li l-kamp ta’ applikazzjoni tagħha jiġi estiż għal tali faċilitajiet ta’ detenzjoni.
48.      Għalhekk jiena tal-fehma li d-Direttiva 2008/115 u d-Direttiva 2013/32 japplikaw – u japplikaw b’mod sħiħ – għall-persuni ttrasferiti lejn il-faċilitajiet ta’ detenzjoni li jinsabu fit-territorju tal-Albanija. Din il-konklużjoni tirriżulta mhux biss mir-riferimenti li jinsabu fil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni, iżda wkoll direttament mid-dritt tal-Unjoni.
49.      Fl-aħħar, nirrileva li l-applikabbiltà tad-Direttiva 2013/32 f’dan il-kuntest timplika wkoll dik tar-“Regolament ta’ Dublin III” (25). B’mod partikolari, l-Artikoli 1 u 3 ta’ dan ir-regolament għandhom neċessarjament jiġu interpretati b’mod konformi mad-dispożizzjonijiet korrispondenti tad-Direttiva 2013/32.
C.      Osservazzjonijiet preliminari (II): ċerti aspetti essenzjali tal‑leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni
50.      Fil-fehma tiegħi, huwa inkontestabbli li, meta d-Direttiva 2008/115 u d-Direttiva 2013/32 huma applikabbli għall-persuni ttrasferiti lejn faċilitajiet ta’ detenzjoni li jinsabu fit-territorju Albaniż, il-Karta hija applikabbli wkoll. Dawn l-individwi għandhom għalhekk ikunu f’pożizzjoni li jinvokaw, fir-rigward tal-awtoritajiet Taljani, id-drittijiet fundamentali li huma ggarantiti fihom. Il-konklużjoni ta’ ftehim bilaterali ma’ Stat terz ma jistax ikollha l-effett li teżenta lil Stat Membru mill-obbligu tiegħu li jiżgura r-rispett ta’ dawn id-drittijiet (26).
51.      F’dan il-kuntest, hemm importanza partikolari, fis-sitwazzjonijiet li jċaħħdu l-libertà, lill-Artikolu 47 tal-Karta, li jistabbilixxi d-dritt għal rimedju effettiv u għal proċess imparzjali (27). Minn dan isegwi li r-rimedji proċedurali previsti mid-dritt tal-Unjoni, li jippermettu lill-persuni kkonċernati jikkontestaw quddiem il-korpi amministrattivi u/jew l-awtoritajiet ġudizzjarji l-atti li jikkawżawlhom preġudizzju, jibqgħu kompletament applikabbli. L-awtoritajiet Taljani kompetenti, kemm amministrattivi kif ukoll ġudizzjarji, jibqgħu b’ġurisdizzjoni f’dan ir-rigward. Għall-finijiet ta’ kompletezza, inżid li l-qrati Taljani jibqgħu wkoll b’ġurisdizzjoni sabiex jieħdu konjizzjoni tal-azzjonijiet għad-danni mressqa, abbażi tal-prinċipji li jirregolaw ir-responsabbiltà tal-Istat, minn ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jinvokaw ksur tad-drittijiet mogħtija lilhom mid-dritt tal-Unjoni (28).
52.      Barra minn hekk, l-Artikolu 20 tal-Karta, li jiggarantixxi l-ugwaljanza f’għajnejn il-liġi, jeżiġi li l-persuni ttrasferiti lejn faċilitajiet ta’ detenzjoni li jinsabu fl-Albanija ma jiġux, fuq punti ta’ liġi, ittrattati b’mod differenti minn dawk detenuti fit-territorju Taljan (29).
53.      Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, il-Gvern Taljan isostni li l-post ta’ detenzjoni la jaffettwa l-istatus ġuridiku tal-persuni kkonċernati u lanqas il-portata tad-drittijiet tagħhom. Barra minn hekk, huwa jindika li, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli, it-trasferimenti bejn faċilità li tinsab fl-Italja u faċilità li tinsab fit-territorju tal-Albanija huma ttrattati, fuq livell ġuridiku, bħala ekwivalenti għat-trasferimenti bejn faċilitajiet li jinsabu esklużivament fit-territorju Taljan.
54.      Fl-aħħar, mid-dispożizzjonijiet nazzjonali rilevanti jirriżulta li trasferiment lejn faċilitajiet li jinsabu fl-Albanija ma jestendix jew ma jbiddilx b’mod ieħor it-tul tad-detenzjoni (30). Fi tmiem id-detenzjoni, il-persuni kkonċernati għandhom, jekk ikun il-każ, jew jiġu rritornati lura lejn l-Italja jew jiġu diretti lejn destinazzjonijiet awtorizzati skont ir-regoli Taljani u tal-Unjoni applikabbli; fil-prinċipju, ma jiġux irrilaxxati fit-territorju tal-Albanija.
55.      Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tidher, prima facie, li hija konformi mal-prinċipji fundamentali esposti iktar ’il fuq. Li kieku dan ma kienx il-każ – fatt li għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju – l-evalwazzjoni tal-kompatibbiltà esposta iktar ’il quddiem tkun neċessarjament differenti. Għaldaqstant, f’dan l-istadju, għandhom jiġu indirizzati l-problemi speċifiċi mqajma miż-żewġ domandi preliminari.
D.      L‑ewwel domanda preliminari
56.      Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/115 jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti t-trasferiment ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi suġġetti għal proċeduri ta’ ritorn lejn ċentri ta’ detenzjoni li jinsabu fit-territorju ta’ Stat terz (iktar ’il quddiem it-“trasferiment temporanju”), meta dawn iċ-ċentri jibqgħu suġġetti għall-ġurisdizzjoni Taljana u meta r-regoli Taljani u tal-Unjoni applikabbli jkomplu jirregolaw il-proċeduri inkwistjoni (31).
57.      Ser nispjega għaliex, fil-fehma tiegħi, id-Direttiva 2008/115 ma tipprekludix, bħala prinċipju, tali leġiżlazzjoni (1), filwaqt li nenfasizza li ċerti kundizzjonijiet għandhom madankollu jiġu ssodisfatti sabiex tiġi żgurata l-osservanza sħiħa ta’ din id-direttiva (2).
1.      Fil‑prinċipju, id-Direttiva 2008/115 ma tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali
58.      L-ebda dispożizzjoni tad-Direttiva 2008/115 ma tipprojbixxi espressament lill-Istati Membri milli joperaw faċilitajiet ta’ detenzjoni li jinsabu barra mit-territorju tagħhom sabiex iżommu f’detenzjoni individwi suġġetti għal proċeduri ta’ ritorn.
59.      F’dan ir-rigward, għandhom jiġu eżaminati, fl-ewwel lok, id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/115 li jirregolaw id-detenzjoni. L-Artikolu 16 huwa partikolarment rilevanti, sa fejn jistabbilixxi numru ta’ rekwiżiti applikabbli għal “faċilitajiet speċjalizzati ta’ detenzjoni” – kunċett li, għalkemm mhux iddefinit fid-Direttiva, ġie interpretat b’mod pjuttost wiesa’ mill-Qorti tal-Ġustizzja (32). Issa, ebda wieħed minn dawn ir-rekwiżiti ma jikkonċerna l-lokalizzazzjoni ġeografika ta’ tali faċilitajiet. Lanqas ma tista’ tiġi dedotta ebda limitazzjoni f’dan ir-rigward, la espressa u lanqas impliċita, mid-dispożizzjonijiet l-oħra tad-Direttiva, li “jillimitaw strettament” l-użu tad-detenzjoni (33). Dawn id-dispożizzjonijiet jirrigwardaw, inter alia, l-għan tad-detenzjoni (34), it-tul tagħha (35) u l-kundizzjonijiet li jirregolaw kemm l-impożizzjoni tagħha (36) kif ukoll l-eżekuzzjoni tagħha (37). L-istess japplika fir-rigward tat-trasferiment ta’ persuni detenuti bejn faċilitajiet ta’ detenzjoni differenti: l-ebda dispożizzjoni tad-Direttiva 2008/115 ma tikkonċerna, direttament jew indirettament, tali aspett.
60.      Jista’ jingħad ukoll, f’dan il-kuntest, li trasferiment temporanju bħal dak inkwistjoni ma jistax jitqies bħala “ritorn”, fis-sens tal-punt 3 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/115. Il-persuna kkonċernata ma għandhiex tintbagħat lura lejn il-pajjiż ta’ oriġini tagħha, lejn pajjiż ta’ tranżitu skont ftehimiet ta’ riammissjoni jew arranġamenti simili (38), jew lejn pajjiż terz ieħor tal-għażla tagħha. Tali trasferiment lanqas ma jtemm il-proċedura ta’ ritorn, iżda pjuttost jikkostitwixxi stadju intermedju fi proċedura li tkun għaddejja.
61.      Għal raġunijiet analogi, tali trasferiment ma jistax jiġi kklassifikat bħala “tneħħija”, fis-sens tal-punt 5 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/115. Bit-trasferiment tal-persuni kkonċernati lejn faċilitajiet li jinsabu fl-Albanija, l-awtoritajiet nazzjonali ma jimplimentawx l-obbligu ta’ ritorn. It-tneħħija, fl-eżekuzzjoni tad-deċiżjoni ta’ ritorn, issir biss fi stadju ulterjuri, suġġetta għat-twettiq tal-kundizzjonijiet rilevanti.
62.      Tali trasferiment lanqas ma jista’ jiġi assimilat ma’ deportazzjoni furzata jew ma’ tneħħija illegali tat-tip bħal dak eżaminat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Akkoljenza ta’ applikanti għal
protezzjoni internazzjonali) (39). Il-persuni kkonċernati ma jistgħux jitilqu miċ-ċentru ta’ detenzjoni u jiċċirkolaw liberament fit-territorju tal-Albanija. Mar-rilaxx, huma jew jiġu ttrasferiti lura lejn l-Italja jew jiġu diretti lejn waħda mid-destinazzjonijiet imsemmija fil-punt 3 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/115. Barra minn hekk, filwaqt li jitqiegħdu f’detenzjoni fiċ-ċentru ta’ ritorn f’Gjadër, iċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi inkwistjoni għandhom il-possibbiltà – kif turi din il-kawża – li japplikaw għal protezzjoni internazzjonali (40).
63.      Kif isostni l-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi, ma huwiex evidenti li sitwazzjoni bħal dik prevista fil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni kienet prevista mil-leġiżlatur tal-Unjoni fil-mument tal-adozzjoni tad-Direttiva 2008/115. Barra minn hekk, ix-xogħol preparatorju li għalih kelli aċċess jimmilita favur din it-teżi.
64.      Jekk dan huwa l-każ, għandu jiġi konkluż – skont il-prinċipju magħruf sew “ubi lex voluit dixit, ubi noluit tacuit” (41) – li l-kwistjoni ma taqax taħt il-leġiżlazzjoni fil-livell tal-Unjoni u, għaldaqstant, taqa’ taħt il-kompetenza tal-Istati Membri (42). Din il-konklużjoni, prima facie, taqbel mal-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja li tipprovdi li, skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 288 TFUE, l-Istati Membri jżommu marġni ta’ diskrezzjoni fir-rigward tal-għażla tal-forma u tal-mezzi waqt it-traspożizzjoni ta’ direttiva (43).
65.      Fil-fatt, kif jirriżulta kemm mill-formulazzjoni tad-Direttiva 2008/115 (44) kif ukoll mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja stess (45), l-Istati Membri għandhom, f’diversi aspetti, marġni ta’ diskrezzjoni fl-implimentazzjoni tad-dispożizzjonijiet ta’ dan l-istrument, fid-dawl tal-karatteristiċi partikolari tal-ordinament ġuridiku intern tagħhom. A fortiori, kif iddeċidiet espressament il-Qorti tal-Ġustizzja, din id-direttiva ma għandhiex “l-għan li tarmonizza fl-intier tagħhom ir-regoli nazzjonali dwar ir-residenza tal-barranin” (46).
66.      Madankollu, dan il-marġni ta’ diskrezzjoni ma huwiex mingħajr limiti. Il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat diversi drabi li, fl-eżerċizzju tas-setgħa diskrezzjonali tagħhom f’oqsma mhux armonizzati b’mod eżawrjenti, l-Istati Membri ma għandhomx jikkompromettu l-effettività (effet utile) tal-proċeduri ta’ ritorn stabbiliti mid-Direttiva (47), u lanqas ma għandhom jippreġudikaw id-drittijiet u l-garanziji mogħtija lill-persuni kkonċernati (48). Kif jirriżulta mill-premessa 2 tad-Direttiva 2008/115, l-għan imfittex minn dan l-istrument huwa li tiġi stabbilita politika effettiva ta’ tneħħija u ta’ ripatrijazzjoni, ibbażata fuq standards komuni, li jiggarantixxu li r-ritorn isir b’mod uman u b’rispett sħiħ tad-drittijiet fundamentali u tad-dinjità tal-bniedem (49).
67.      F’dan il-kuntest, il-kwistjoni deċiżiva ssir dik dwar jekk leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali tistax, fil-prattika, jew tippreġudika l-effettività tal-proċedura ta’ ritorn, jew tikkomprometti l-protezzjoni tad-drittijiet u tal-garanziji rrikonoxxuti liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi.
68.      Qabel ma jiġu eżaminati dawn iż-żewġ aspetti f’iktar dettall, għandha ssir osservazzjoni preliminari. Il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni f’din il-proċedura timplimenta ftehim bejn ir-Repubblika Taljana u r-Repubblika tal-Albanija. Huwa importanti li jiġi rrilevat li, l-ewwel, l-Albanija hija pajjiż ġar tal-Italja, peress li l-fruntieri taż-żewġ Stati huma inqas minn 100 km ’il bogħod minn xulxin u sseparati biss mill-Baħar Adrijatiku. It-tieni, l-Albanija hija parti kontraenti għall-KEDB, u pajjiż kandidat uffiċjali tal-Unjoni mill‑2014, b’negozjati ta’ adeżjoni mnedija formalment f’Lulju 2022.
69.      L-analiżi li ser nagħmel iktar ’il quddiem tista’ tkun differenti jekk il-ftehim inkwistjoni kellu jiġi konkluż ma’ Stat terz li, minħabba li jkun lokalizzat iktar ’il
bogħod mill-Albanija, ikun ifisser li jkun improbabbli li l-proċeduri ta’ ritorn jistgħu ġeneralment jitwettqu b’mod effettiv. L-istess japplika għall-ftehimiet konklużi ma’ pajjiżi li, minħabba s-sitwazzjoni politika u/jew is-sistema legali tagħhom, jistgħu ma joffrux il-garanziji kollha meħtieġa fir-rigward tar-rispett tad-drittijiet fundamentali tagħhom miċ-ċittadini detenuti ta’ pajjiżi terzi.
70.      Issa fir-rigward taż-żewġ aspetti msemmija fil-punt 67 iktar ’il fuq, għandi ngħid, fir-rigward tal-ewwel aspett, li ma inix persważ li s-sempliċi użu ta’ faċilitajiet ta’ detenzjoni li jinsabu barra mit-territorju tal-Istat Membru kkonċernat jista’, fih innifsu, jippreġudika l-effettività tal-proċeduri ta’ ritorn previsti mid-Direttiva 2008/115.
71.      F’dan ir-rigward, il-Gvern Taljan isostni li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni għandha l-għan li żżid il-kapaċità globali tal-faċilitajiet intiżi sabiex jilqgħu liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi suġġetti għal proċeduri ta’ ritorn. Minn din il-perspettiva, tali leġiżlazzjoni tikkontribwixxi b’mod pożittiv għall-ġestjoni tajba tal-flussi migratorji – kompitu li sar dejjem iktar diffiċli matul dawn l-aħħar snin fid-dawl taż-żieda tal-immigrazzjoni irregolari. F’dak il-kuntest, dan il-gvern jirreferi wkoll għar-rakkomandazzjonijiet indirizzati lill-awtoritajiet Taljani wara l-evalwazzjoni speċifika għall-pajjiż tal-acquis ta’ Schengen tal‑2021, li appellaw, inter alia, għat-titjib tal-infrastruttura, tas-servizzi u tal-kundizzjonijiet tal-għajxien fiċ-ċentri ta’ detenzjoni (rakkomandazzjoni Nru 6), kif ukoll għall-allinjament tal-kapaċità ta’ akkoljenza mal-ħtiġijiet reali (rakkomandazzjoni Nru 7).
72.      Ma hemm xejn fil-proċess li jidher li jikkontesta dawn is-sottomissjonijiet, li, barra minn hekk, huma sostnuti fl-osservazzjonijiet ippreżentati mill-Gvern Pollakk.
73.      Madankollu, it-tieni aspett jeħtieġ evalwazzjoni iktar sfumata. In-nuqqas ta’ inkompatibbiltà apparenti in abstracto ma jipprekludix li jitfaċċaw diffikultajiet fil-prattika. Il-kompatibbiltà ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali mad-Direttiva 2008/115 tista’, fl-aħħar mill-aħħar, tiddependi fuq il-mod li bih hija applikata mill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti. Kull evalwazzjoni li tibqa’ limitata għall-kliem tal-liġi hija għalhekk inkompleta (50).
74.      Issa ser neżamina din il-kwistjoni.
2.      Kundizzjonijiet li għandhom jiġu ssodisfatti sabiex leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, tkun kompatibbli mad‑Direttiva 2008/115
75.      Numru ta’ dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/115, li jistabbilixxu drittijiet u salvagwardji għall-benefiċċju taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi suġġetti għal proċeduri ta’ ritorn, jeħtieġu attenzjoni partikolari f’dan il-kuntest.
76.      Qabelxejn, nosserva li ebda waħda minn dawn id-dispożizzjonijiet ma tidher, minna nnifisha, li teskludi l-possibbiltà li l-persuni kkonċernati jitqiegħdu f’detenzjoni f’faċilitajiet li jinsabu barra mit-territorju tal-Istat Membru responsabbli għall-proċedura ta’ ritorn. Madankollu, jidher daqstant ċar li l-osservanza ta’ dawn id-dispożizzjonijiet tista’, f’tali ċirkustanzi, teħtieġ l-adozzjoni ta’ miżuri speċifiċi mill-Istat Membru inkwistjoni. Uħud minn dawn il-miżuri jistgħu jkunu, b’mod raġonevoli, preżunti li huma ta’ piż amministrattiv jew finanzjarju onerużi. Il-possibbiltà li, fir-rigward ta’ ċerti kategoriji ta’ persuni, jew ta’ ċerti persuni, detenzjoni f’tali faċilitajiet ma tkunx realistika mingħajr ma tagħti lok għal ksur ta’ dispożizzjoni waħda jew iktar tad-Direttiva 2008/115, ma tistax għalhekk tiġi eskluża.
77.      Id-dispożizzjonijiet inkwistjoni tad-Direttiva 2008/115 jistgħu, għall-finijiet ta’ din il-kawża, jinġabru f’żewġ kategoriji, skont il-kamp ta’ applikazzjoni ratione personae tagħhom.
78.      L-ewwel kategorija għanda tinkludi dispożizzjonijiet applikabbli għall-persuni kollha suġġetti għal proċeduri ta’ ritorn jew, f’dan il-kuntest, għad-detenzjoni.
79.      Fl-ewwel lok, l-Artikolu 13(3) tad-Direttiva 2008/115 jipprovdi li kull persuna suġġetta għal proċedura ta’ ritorn għandu jkollha “l-possibbiltà li [t]ikseb parir legali, rappreżentanza u, fejn meħtieġ, assistenza lingwistika”. Barra minn hekk, l-Artikolu 16(2) tagħha jipprovdi li l-persuni detenuti “għandhom jitħallew – fuq talba – jistabbilixxu kuntatt fi żmien dovut ma’ rappreżentanti legali, membri tal-familja u awtoritajiet konsulari kompetenti”.
80.      Is-sempliċi fatt li ċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi kkonċernati jistgħu jitqiegħdu f’detenzjoni f’faċilitajiet li jinsabu barra mit-territorju tal-Istat Membru ma jidhirx, fih innifsu, li jikkostitwixxi ostakolu insormontabbli għall-osservanza ta’ dawn id-dispożizzjonijiet. Madankollu, diffikultajiet prattiċi jistgħu jirriżultaw mill-fatt li tali faċilitajiet jistgħu ma jkunux faċilment aċċessibbli għal persuni oħra għajr il-persunal awtorizzat, mhux biss minħabba d-distanza ġeografika tagħhom, iżda wkoll minħabba li ż-żjarat in loco jinvolvu l-qsim ta’ fruntiera internazzjonali. Minn dan isegwi li l-awtoritajiet kompetenti jista’ jkollhom jistabbilixxu modalitajiet loġistiċi speċifiċi sabiex jiggarantixxu l-osservanza sħiħa tar-rekwiżiti tal-Artikolu 13(3) u tal-Artikolu 16(2) tad-Direttiva 2008/115 (51).
81.      Fit-tieni lok, ir-raba’ subparagrafu tal-Artikolu 15(2) tad-Direttiva 2008/115 jipprovdi li “[i]ċ-ċittadin ta’ pajjiż terz konċernat għandu jiġi rilaxxat minnufih jekk id-detenzjoni ma tkunx legali.” Bl-istess mod, l-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2008/115 jipprovdi li “[m]eta jkun jidher li ma għadux jeżisti prospett raġonevoli ta’ tneħħija […] id-detenzjoni ma tibqax ġustifikata u l-persuna konċernata għandha tkun rilaxxata minnufih.”
82.      Fid-dawl ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, il-fatt li r-rilaxx tal-persuni kkonċernati jista’ jeħtieġ it-trasferiment tagħhom fit-territorju tal-Istat Membru – li jinvolvi, pereżempju, vjaġġ bl-ajru jew bil-baħar ta’ diversi sigħat – ma jistax jiġi injorat. Sabiex ikun ċar, it-terminu “minnufih” ma għandux jiġi interpretat b’mod eċċessivament letterali jew riġidu, bħallikieku kien jippermetti biss perijodu ta’ żmien negliġibbli bejn l-okkorrenza tal-avveniment li jwassal għal-liberazzjoni u r-rilaxx innifsu(52). Madankollu, huwa wkoll inkontestabbli li, sabiex jikkonformaw ruħhom mal-Artikolu 15(2) u (4) tad-Direttiva 2008/115, l-awtoritajiet kompetenti għandhom ikunu f’pożizzjoni li jorganizzaw, fi żmien qasir, it-trasport neċessarju sabiex jagħtu effett lil dan ir-rilaxx.
83.      It-tieni kategorija tinkludi dispożizzjonijiet li japplikaw speċifikament għal ċerti kategoriji ta’ persuni, bħall-minorenni u persuni vulnerabbli oħra (inklużi, pereżempju, persuni morda jew, fejn applikabbli, persuni anzjani).
84.      F’dan ir-rigward, l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115 jipprovdi, b’mod ġenerali, li “[f]l-implimentazzjoni ta’ din id-Direttiva, l-Istati Membri għandhom jieħdu kont dovut ta’: (a) l-aħjar interessi tat-tfal; (b) il-ħajja familjari; [u] (c) l-istat tas-saħħa taċ-ċittadin ta’ pajjiż terz konċernat”. Dispożizzjonijiet addizzjonali jipprevedu ċerti obbligi speċifiċi f’dan ir-rigward.
85.      Għalhekk, l-Artikolu 17(3) tad-Direttiva 2008/115 jeżiġi li “[m]inuri f’detenzjoni għandu jkollhom il-possibbiltà li jinvolvu ruħhom f’attivitajiet ta’ ħin liberu, inkluż attivitajiet ta’ logħob u rikreazzjoni adatti għall-età tagħhom, u għandu jkollhom, skond it-tul tas-soġġorn tagħhom, aċċess għall-edukazzjoni.” L-Artikolu 17(4) iżid li “[m]inuri mhux akkumpanjati għandhom, sa fejn hu possibbli, jkunu provduti b’akkomodazzjoni f’istituzzjonijiet provduti b’persunal u faċilitajiet li jieħdu kont tal-bżonnijiet tal-persuni ta’ l-età tagħhom.” Barra minn hekk, l-Artikolu 17(5) jipprovdi li “[l]-aħjar interessi tat-tfal għandhom ikunu l-konsiderazzjoni primarja fil-kuntest tad-detenzjoni ta' minuri sakemm titwettaq it-tneħħija” (53).
86.      Fir-rigward ta’ persuni vulnerabbli oħra, l-Artikolu 16(3) tad-Direttiva 2008/115 jimponi fuq l-Istati Membri li jagħtu “attenzjoni partikolari” għall-kundizzjonijiet ta’ detenzjoni tagħhom u li jiżguraw “kura tas-saħħa f’emerġenza u trattament essenzjali għal mard”.
87.      Dawn id-dispożizzjonijiet jidhru li jimponu fuq l-Istati Membri jew li jipprovdu, fil-faċilitajiet ta’ detenzjoni nnifishom, infrastruttura xierqa – pereżempju għall-kura medika jew għall-edukazzjoni – u li jippermettu l-aċċess għal professjonisti kkwalifikati kif xieraq, jew li jippermettu lill-persuni detenuti, jekk ikun il-każ, li jitilqu temporanjament mill-faċilitajiet ta’ detenzjoni sabiex ikollhom aċċess għal dawn is-servizzi xi mkien ieħor (pereżempju, fi skejjel jew fi sptarijiet).
88.      F’dan il-każ, id-distanza ġeografika bejn il-faċilitajiet li jinsabu fi Stat terz u t-territorju tal-Istat Membru responsabbli għall-proċedura ta’ ritorn, kif ukoll ir-restrizzjonijiet prattiċi relatati mat-trasferimenti, jistgħu jwasslu għal diffikultajiet serji. F’tali ċirkustanzi, ma jistax jiġi eskluż li d-detenzjoni ta’ persuni vulnerabbli – bħal minuri, persuni morda jew, f’ċerti każijiet, persuni anzjani – f’tali ċentri tista’, de facto, twassal għal ksur tar-rekwiżiti tad-Direttiva 2008/115 (54). Naturalment, l-evalwazzjoni tista’ tkun differenti jekk faċilitajiet u servizzi adegwati jkunu disponibbli b’mod effettiv fuq il-post.
89.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari fis-sens li d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/115 ma jipprekludux, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti t-trasferiment ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi suġġetti għal proċeduri ta’ ritorn lejn faċilitajiet ta’ detenzjoni li jinsabu fit-territorju ta’ Stat terz, sakemm dawn il-faċilitajiet jibqgħu suġġetti għall-ġurisdizzjoni tal-Istat Membru kkonċernat u sakemm id-dritt nazzjonali u tal-Unjoni applikabbli jkompli jirregola l-proċeduri inkwistjoni. Madankollu, tali leġiżlazzjoni hija kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni biss sa fejn hija applikata b’mod li (i) tiżgura r-rispett tad-drittijiet iggarantiti liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi skont l-Artikolu 13(3) u l-Artikolu 16(2) tad-Direttiva 2008/115; (ii) tippermetti li jingħata effett, mingħajr dewmien żejjed, lill-obbligu ta’ rilaxx immedjat previst fl-Artikolu 15(2) u (4) ta’ din id-direttiva; u (iii) tiggarantixxi konformità mal-protezzjonijiet speċifiċi mogħtija lil minuri u lil persuni vulnerabbli l-oħra skont l-Artikolu 16(3) u l-Artikolu 17(3) u (4) tagħha.
90.      Fid-dawl ta’ dik ir-risposta proposta, għandha tiġi eżaminata wkoll it-tieni domanda preliminari.
E.      It‑tieni domanda preliminari
91.      Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti d-detenzjoni ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa s-suġġett ta’ proċeduri ta’ ritorn f’faċilitajiet li jinsabu fi Stat terz, meta dan tal-aħħar ikun ippreżenta applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali meta jkun jinsab f’dawn il-faċilitajiet.
92.      Fil-fehma tiegħi, l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 ma jipprekludix leġiżlazzjoni bħal dak it-tip. Madankollu, bħal fil-każ tad-Direttiva 2008/115, dik il-konklużjoni tapplika biss sakemm jiġu ssodisfatti ċerti kundizzjonijiet, li jiggarantixxu l-osservanza sħiħa tal-istruttura u tal-għanijiet tad-Direttiva 2013/32.
1.      Fil-prinċipju, id-Direttiva 2013/32 ma tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali
93.      Ċertament, qari letterali tal-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 jista’ jissuġġerixxi li, f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, l-awtoritajiet nazzjonali huma obbligati jirritornaw fit-territorju nazzjonali ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu applikaw għal protezzjoni internazzjonali filwaqt li jkunu f’detenzjoni barra mill-pajjiż.
94.      Fil-fatt, l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 – li jistabbilixxi d-“dritt li wieħed jibqa’ fl-Istat Membru matul l-eżami tal-applikazzjoni” – jipprovdi li l-“applikanti għandhom jitħallew jibqgħu fl-Istat Membru, għall-fini tal-proċedura biss, sa meta l-awtorità determinanti tkun ħadet deċiżjoni fl-ewwel istanza skont il-proċeduri stabbiliti fil-Kapitolu III. Dak id-dritt li jitħallew jibqgħu fl-Istat Membru m’għandux jikkostitwixxi intitolament għall-permess ta’ residenza.”
95.      Madankollu, tali interpretazzjoni ma tistax, fil-fehma tiegħi, tiġi adottata jekk din id-dispożizzjoni tinqara fil-kuntest proprju tagħha u fid-dawl tal-għan u tal-iskop tagħha.
96.      L-ewwel, l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 għandu jinqara flimkien mal-punt (p) tal-Artikolu 2 tagħha, li jipprovdi li l-espressjoni “‘tibqa’ fl-Istat Membru’ tfisser li tibqa’ fit-territorju, inklużi l-fruntiera jew iż-żoni ta’ tranżitu tal-Istat Membru li fih tkun saret l-applikazzjoni għall-protezzjoni internazzjonali jew li fih tkun saret jew qiegħda tiġi eżaminata tali applikazzjoni” (55).
97.      Din id-definizzjoni timmilita favur interpretazzjoni iktar wiesgħa tal-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32. Huwa minnu li l-punt (p) tal-Artikolu 2(p) tagħha, minkejja ċerta ambigwità – parzjalment riflessa f’ċerti verżjonijiet lingwistiċi (56) – jidher li jirreferi għal “żoni ta’ tranżitu” li jinsabu fit-territorju tal-Istat Membru kkonċernat.
98.      Madankollu, diversi kunsiderazzjonijiet jippuntaw lejn direzzjoni differenti. Kif spjegajt iktar ’il fuq, l-ewwel nett, la d-dritt tal-Unjoni u lanqas – sa fejn naf jien – id-dritt internazzjonali ma jimponu fuq l-Istati Membri l-obbligu li jwettqu proċeduri fuq il-fruntiera jew ta’ ritorn esklużivament fit-territorju tagħhom. It-tieni nett, kemm il-Qorti tal-Ġustizzja kif ukoll il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem approvaw kunċett relattivament wiesa’ ta’ żoni tal-fruntiera u ta’ tranżitu. It-tielet nett, huwa plawżibbli li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma pprevediex sitwazzjonijiet bħal dik prevista mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni waqt l-adozzjoni tad-Direttivi 2008/115 u 2013/32. Ir-raba’ nett, u fuq kollox, l-Istati Membri ma jistgħux jevitaw l-obbligi li jirriżultaw mid-dritt tal-Unjoni billi “jirrilokaw” b’mod effettiv il-faċilitajiet ta’ detenzjoni lejn Stati terzi.
99.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, jidher kemm loġiku kif ukoll neċessarju li l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 jiġi interpretat fis-sens li jkopri kull fruntiera jew żona ta’ tranżitu li taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-Istat Membru kkonċernat, indipendentement mil-lokalizzazzjoni fiżika tiegħu.
100. Barra minn hekk, dik l-interpretazzjoni hija kkorroborata mil-loġika li fuqha hija bbażata din id-dispożizzjoni. Kif jirrileva ġustament il-Gvern Taljan, l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 huwa intiż li jiggarantixxi li applikant għal protezzjoni internazzjonali ma jiġix imkeċċi qabel ma l-applikazzjoni tiegħu tkun ġiet eżaminata mill-amministrazzjoni u, jekk ikun il-każ, eżaminata minn qorti nazzjonali. Kieku kien mod ieħor, id-drittijiet mogħtija lir-rikorrenti jkunu, f’diversi każijiet, imċaħħda mill-effett utli tagħhom.
101. Din l-interpretazzjoni ssib ukoll sostenn indirett fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-kawża Is‑Slovakkja u L‑Ungerija vs Il‑Kunsill (57), qamet il-kwistjoni dwar jekk silta speċifika mill-Gwida tal-proċeduri u kriterji li għandhom jiġu applikati sabiex jiġi stabbilit l-istatus ta’ refuġjat fir-rigward tal-Konvenzjoni tal‑1951 u tal-Protokoll tal‑1967 dwar l‑istatus ta’ refuġjati (58) għandhiex tinftiehem fis-sens li l-applikanti għal protezzjoni internazzjonali għandhom jitħallew jibqgħu fl-Istat Membru fejn huma ppreżentaw l-applikazzjoni tagħhom, sakemm tittieħed deċiżjoni mill-awtoritajiet kompetenti.
102. Il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat, minn naħa, li s-silta inkwistjoni ma tistax tinftiehem bħala li timplika li “l-Konvenzjoni ta’ Genève tiggarantixxi, lil applikant għal protezzjoni internazzjonali, id-dritt li jibqa’ fl-Istat fejn ikun issottometta l-applikazzjoni għal protezzjoni sakemm hija tkun pendenti.” Sussegwentement, hija ppreċiżat li din is-silta “għandha tinftiehem li hija espressjoni partikolari tal-prinċipju ta’ non-refoulement li jipprojbixxi li applikant għal protezzjoni internazzjonali jitkeċċa lejn pajjiż terz meta ma tkunx għadha ttieħdet deċiżjoni dwar l-applikazzjoni tiegħu.” (59) [traduzzjoni mhux uffiċjali].
103. L-istess loġika tapplika, fil-fehma tiegħi, għad-Direttiva 2013/32. Ir-rekwiżit li applikanti għandhom jitħallew “jibqgħu fl-Istati Membri” ma jistax jiġi assimilat – fiċ-ċirkustanzi kollha – ma’ dritt li jibqa’ fit-territorju ta’ dan l-Istat Membru jew li jinġieb lura lejn it-territorju ta’ dan l-Istat Membru. Tali interpretazzjoni tmur lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħaq l-għan imfittex mill-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32. F’dan ir-rigward, huwa indikattiv li l-aħħar sentenza ta’ dik id-dispożizzjoni tipprovdi li “[d]ak id-dritt li jitħallew jibqgħu fl-Istat Membru m’għandux jikkostitwixxi intitolament għall-permess ta’ residenza”. F’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni, fejn id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2013/32 huma kompletament applikabbli u fejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali ma tidher li tinvolvi ebda riskju ta’ tneħħija, dan l-għan huwa ppreżervat.
104. Konsegwentement, nikkonkludi li l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 ma jipprekludix, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
2.      Kundizzjonijiet li għandhom jiġu ssodisfatti sabiex leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, tkun kompatibbli mad‑Direttiva 2013/32
105. Madankollu, għandi nżid li l-eżami tad-dispożizzjonijiet l-oħra tad-Direttiva 2013/32 juri li, għar-raġunijiet diġà msemmija iktar ’il fuq – l-Istat Membru kkonċernat jista’ jkun obbligat jadotta ċerti miżuri organizzattivi jew loġistiċi sabiex jiżgura li l-leġiżlazzjoni nazzjonali ma tiġix applikata b’mod inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
106. B’mod partikolari, l-Artikolu 8 (“Informazzjoni u konsulenza f’faċilitajiet ta’ detenzjoni f’punti ta’ qsim bejn fruntieri”), l-Artikolu 12 (“Garanziji għall-applikanti”), l-Artikolu 20 (“Assistenza u rappreżentanza legali mingħajr ħlas fil-proċeduri tal-appelli”), l-Artikolu 22 (“Id-dritt għal assistenza u rappreżentanza legali fl-istadji kollha tal-proċedura”), l-Artikolu 23 (“L-ambitu tal-għajnuna u r-rappreżentanza legali”), l-Artikolu 24 (“Applikanti li jkunu jeħtieġu garanziji proċedurali speċjali”) u l-Artikolu 25 (“Garanziji għal minorenni mhux akkumpanjati”) tad-Direttiva 2013/32 jistabbilixxu sensiela ta’ drittijiet u garanziji għall-benefiċċju tal-applikanti kollha, ta’ dawk detenuti jew ta’ kategoriji speċifiċi ta’ applikanti, bħall-minorenni u persuni vulnerabbli oħra.
107. Dawn id-dispożizzjonijiet ma humiex intiżi biss li jistabbilixxu l-istruttura ta’ proċedura konformi mal-Artikoli 18 u 19 tal-Karta, minn naħa, u mal-Artikolu 47 tagħha, min-naħa l-oħra. Huma jikkonkretizzaw ukoll il-valuri u l-prinċipji stabbiliti, inter alia, fl-Artikolu 6 (“Id-dritt għal-libertà u għas-sigurtà”), fl-Artikolu 7 (“Ir-rispett għall-ħajja privata u tal-familja”), fl-Artikolu 21 (“Non-diskriminazzjoni”) u fl-Artikolu 24 (“Id-drittijiet tat-tfal”) tal-Karta.
108. Minn dan isegwi li leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma għandhiex tiġi applikata b’mod li jista’ jostakola t-tgawdija effettiva ta’ dawn id-drittijiet jew jippreġudika l-protezzjoni mogħtija minn dawn il-garanziji. Kif imsemmi hawn fuq, dan jista’ jirrikjedi l-adozzjoni ta’ arranġamenti prattiċi xierqa (60).
109. Barra minn hekk, ċerti dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2013/32 jimponu jew jippermettu lill-applikanti jidhru, personalment jew mill-bogħod, quddiem l-awtoritajiet amministrattivi jew ġudizzjarji kompetenti (61). Jekk persuni f’detenzjoni f’faċilitajiet li jinsabu fit-territorju ta’ Stat terz kienu preklużi milli jagħmlu dan – jew milli jagħmlu dan b’mod effettiv (62) – dan mhux biss jippreġudika d-drittijiet ta’ dawn il-persuni, iżda jippreġudika wkoll l-effettività tal-proċeduri stabbiliti mid-Direttiva 2013/32. F’tali ċirkustanzi, jista’ jkun neċessarju li jiġu adottati dispożizzjonijiet li jirrendu din il-parteċipazzjoni mhux biss fattibbli iżda wkoll mhux ta’ piż żejjed jew ineffikaċi sabiex tiġi ggarantita l-osservanza tad-Direttiva 2013/32.
110. Fl-aħħar, inżid, bħala postskritt qasir, li l-Artikolu 26(1) tad-Direttiva 2013/32 jipprevedi li l-“Istati Membri ma għandhomx iżommu persuna f’detenzjoni għar-raġuni biss li huwa/hija jkun/tkun applikant. Ir-raġunijiet għal u l-kundizzjonijiet ta’ detenzjoni u l-garanziji disponibbli għall-applikanti detenuti għall-protezzjoni internazzjonali għandhom ikunu konformi mad-Direttiva 2013/33/UE.” Barra minn hekk, l-Artikolu 26(2) tad-Direttiva 2013/32 jirrikjedi wkoll li “[f]ejn applikant jinżamm f’detenzjoni, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li jkun hemm il-possibbiltà ta’ reviżjoni ġudizzjarja rapida taħt id-Direttiva [2013/33]”. Dawn id-dispożizzjonijiet għalhekk jistabbilixxu rabta ċara bejn id-Direttiva 2013/32 u d-Direttiva 2013/33 fir-rigward tad-detenzjoni tal-applikanti (63).
111. F’din il-kawża, il-qorti tar-rinviju ma qajmet ebda domanda dwar id-Direttiva 2013/33 u, barra minn hekk, ebda waħda mill-partijiet ikkonċernati li ppreżentaw osservazzjonijiet ma indirizzat din id-direttiva. Barra minn hekk, żewġ talbiet għal deċiżjoni preliminari distinti, ippreżentati ftit wara din il-kawża, jistiednu speċifikament lill-Qorti tal-Ġustizzja teżamina l-kompatibbiltà ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2013/33 (64). F’dawn iċ-ċirkustanzi, jidhirli li dawn l-aħħar kawżi – li l-Qorti tal-Ġustizzja teżamina fl-istess ħin – jikkostitwixxu l-iktar qafas xieraq sabiex eventwali kwistjonijiet li jqumu f’dan ir-rigward jiġu indirizzati.
112. Fid-dawl tal-analiżi preċedenti, jiena tal-fehma li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrispondi għat-tieni domanda preliminari fis-sens li l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32 ma jipprekludix, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti d-detenzjoni ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa s-suġġett ta’ proċeduri ta’ ritorn f’faċilitajiet li jinsabu fi Stat terz, meta tali persuna tkun ippreżentat applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali meta tkun tinsab f’dawk il-faċilitajiet. Madankollu, dan huwa l-każ bil-kundizzjoni li l-leġiżlazzjoni nazzjonali tiġi applikata b’mod li (i) tirrispetta d-drittijiet u l-garanziji mogħtija lill-applikanti għal protezzjoni internazzjonali skont l-Artikoli 8, 12, 20 u 22 sa 25 tad-Direttiva 2013/32; (ii) tippermetti lil dawn l-applikanti jidhru personalment, meta dan ikun meħtieġ jew awtorizzat, quddiem l-awtoritajiet amministrattivi jew ġudizzjarji kompetenti; u (iii) tikkonforma mar-rekwiżiti previsti fl-Artikolu 16(1) u (2) tad-Direttiva 2013/32.
V.      Konklużjoni
113. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domandi magħmula mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja):
–        id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/115/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Diċembru 2008 dwar standards u proċeduri komuni fl-Istati Membri għar-ritorn ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu qegħdin fil-pajjiż illegalment ma jipprekludux, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti t-trasferiment ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi suġġetti għal proċeduri ta’ ritorn lejn faċilitajiet ta’ detenzjoni li jinsabu fit-territorju ta’ Stat terz, sakemm dawn il-faċilitajiet jibqgħu suġġetti għall-ġurisdizzjoni tal-Istat Membru kkonċernat u sakemm id-dritt nazzjonali u tal-Unjoni applikabbli jkompli jirregola l-proċeduri inkwistjoni. Madankollu, tali leġiżlazzjoni hija kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni biss sa fejn hija applikata b’mod li (i) tiżgura r-rispett tad-drittijiet iggarantiti liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi skont l-Artikolu 13(3) u l-Artikolu 16(2) tad-Direttiva 2008/115; (ii) tippermetti r-rilaxx immedjat tagħhom meta l-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 15(2) u (4) tad-Direttiva 2008115 ma jibqgħux iktar issodisfatti; u (iii) tiggarantixxi l-konformità mal-protezzjonijiet speċifiċi mogħtija lil
minuri u lil
persuni vulnerabbli l-oħra skont l-Artikolu 16(3) u l-Artikolu 17(3) u (4) tagħha;
–        l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2013/32/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunisll tas‑26 ta’ Ġunju 2013
dwar proċeduri komuni għall-għoti u l-irtirar tal-protezzjoni internazzjonali ma jipprekludix, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti t-tqegħid f’detenzjoni ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jkun is-suġġett ta’ proċeduri ta’ ritorn f’faċilitajiet li jinsabu fi Stat terz, fejn din il-persuna kienet ippreżentat applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali filwaqt li kienet tinżamm f’dawk il-faċilitajiet. Madankollu, dan japplika sa fejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali tiġi applikata b’mod li (i) tirrispetta d-drittijiet u l-garanziji mogħtija lill-applikanti għal protezzjoni internazzjonali taħt l-Artikoli 8, 12, 20 u 22 sa 25 tad-Direttiva 2013/32; (ii) tippermetti lil dawn l-applikanti li jidhru personalment, meta dan ikun meħtieġ jew awtorizzat, quddiem l-awtoritajiet amministrattivi jew ġudizzjarji kompetenti; u (iii) tikkonforma mar-rekwiżiti stabbiliti fl-Artikolu 16(1) u (2) tad-Direttiva 2013/32.
1      Lingwa oriġinali:
l-Ingliż.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Ma jikkorrispondix għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
2      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Diċembru 2008 dwar standards u proċeduri komuni fl-Istati Membri għar-ritorn ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu qegħdin fil-pajjiż illegalment (ĠU 2008 L 348, p. 98). Jista’ jkun utli li jiġi osservat, għall-kompletezza, li fil‑11 ta’ Marzu 2025 il-Kummissjoni Ewropea ppreżentat proposta għal regolament li tħassar id-Direttiva 2008/115 (Proposta tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill li tistabbilixxi sistema komuni għar-ritorn ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu qegħdin illegalment fl-Unjoni, u li tħassar id-Direttiva 2008/115/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, id-Direttiva tal-Kunsill 2001/40/KE u d-Deċiżjoni tal-Kunsill 2004/191/KE (COM(2025) 101 final)).
3      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Ġunju 2013 dwar proċeduri komuni għall-għoti u l-irtirar tal-protezzjoni internazzjonali (ĠU 2013, L 180, p. 60). Id-Direttiva 2013/32 ġiet revokata bir-Regolament (UE) 2024/1348 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑14 ta’ Mejju 2024 li jistabbilixxi proċedura komuni tal-protezzjoni internazzjonali fl-Unjoni (ĠU L, 2024/1348). Madankollu, ir-Regolament 2024/1348 ser japplika biss mit‑12 ta’ Ġunju 2026.
4      Il-qorti tar-rinviju tirreferi wkoll għal strumenti oħra tad-dritt nazzjonali applikabbli f’dan il-każ, iżda li l-importanza tagħhom fl-evalwazzjoni li għandha ssir mill-Qorti tal-Ġustizzja f’din il-kawża tidher iktar limitata. Id-dispożizzjonijiet rilevanti tal-liġi nazzjonali mbagħad ser jissejħu kollettivament il-“leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni”.
5      Legge 21 febbraio 2024, n. 14, Ratifica ed esecuzione del Protocollo tra il Governo della Repubblica italiana e il Consiglio dei ministri della Repubblica di Albanica per il rafforzamento della collaborazione in materia migratoria, fatto a Roma il 6 novembre 2023, nonché norme di coordinamento con l’ordinamento interno (il-Liġi Nru 14 – Ratifika u eżekuzzjoni tal-Protokoll bejn il-Gvern tar-Repubblika Taljana u l-Kunsill tal-Ministri tar-Repubblika tal-Albanija dwar it-Tisħiħ tal-Kooperazzjoni fil-Qasam tal-Migrazzjoni, konkluż f’Ruma fis‑6 ta’ Novembru 2023, kif ukoll dispożizzjonijiet ta’ koordinazzjoni mal-leġiżlazzjoni nazzjonali) (GURI Nru 44, tat‑22 ta’ Frar 2024).
6      Enfasi miżjuda minni.
7      Enfasi miżjuda minni.
8      Il-Gvern Taljan ta l-eżempju ta’ leġiżlazzjoni li tirreferi għat-territorju Taljan li, għall-finijiet tal-Liġi Nru 14, għandha issa tinqara bħala li tinkludi wkoll it-territorji li jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni Taljana.
9      Ara, pereżempju, is-sentenza tas‑17 ta’ Ottubru 2024, Ararat (C‑156/23, EU:C:2024:892, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata). Enfasi miżjuda minni.
10      Ara s-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Al Hoceima u Boghni (C‑636/23 u C‑637/23, EU:C:2025:603, punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata). Enfasi miżjuda minni.
11      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Ġunju 2016, Affum (C‑47/15, EU:C:2016:408, punt 88).
12      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2020, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑925/19 PPU u C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367, punt 165) (iktar ’il quddiem is-“sentenza FMS et”).
13      Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Novembru 2021, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Kriminalizzazzjoni tal-għajnuna għall-applikanti għall-ażil) (C‑821/19, EU:C:2021:930, punt 136).
14      Ara, f’dan is-sens, l-Artikoli 67 u 78 TFUE kif ukoll il-premessa 2 tad-Direttiva 2013/32.
15      Enfasi miżjuda minni.
16      Ara, f’dan is-sens u b’analoġija, is-sentenza tas‑27 ta’ April 2023, M.D. (Projbizzjoni ta’ dħul fl-Ungerija) (C‑528/21, EU:C:2023:341, punti 83 u 84).
17      Sentenza tal‑25 ta’ Ġunju 2020, Ministerio Fiscal (Awtorità li tista’ tirċievi applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali) (C‑36/20 PPU, EU:C:2020:495, punt 63). Enfasi miżjuda minni.
18      Ara, inter alia, il-premessi 22, 23, 25, 26 u 28 kif ukoll l-Artikoli 12 u 19 sa 25 tad-Direttiva 2013/32. Ara wkoll is-sentenza tas‑16 ta’ Novembru 2021, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Kriminalizzazzjoni tal-għajnuna għall-applikanti għall-ażil) (C‑821/19, EU:C:2021:930, punti 80, 95, 96 u 119).
19      Ara, pereżempju, l-Uffiċċju tal-Kummissarju Għoli tan-Nazzjonijiet Uniti għar-Refuġjati, Standards Proċedurali għad-Deċiżjoni dwar l-Istatus tar-Refuġjat taħt il-Mandat tal-UNHCR, Awwissu 2020.
20      Kawżi magħquda C‑50/24 sa C‑56/24, EU:C:2025:493, punti 42 sa 46. Jidhirli li dik il-konklużjoni tista’ tiġi dedotta wkoll mis-sentenza FMS et, punti 215 sa 248. Ara wkoll, mutatis mutandis, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“Qorti EDB”), sentenza tal‑21 ta’ Novembru 2019, Ilias u Ahmed vs L‑Ungerija (CE:ECHR:2019:1121JUD004728715, punt 236). Huwa interessanti li jiġi nnotat li, mistoqsija waqt is-seduta, il-Kummissjoni wieġbet fin-negattiv għad-domanda dwar jekk hija kinitx taf b’regoli speċifiċi tad-dritt internazzjonali dwar il-kunċett ta’ “żoni ta’ tranżitu”.
21      Pereżempju, nosserva li ebda wieħed mill-prinċipji u ebda mill-kundizzjonijiet li jirregolaw ir-responsabbiltà tal-Istati għal att internazzjonalment illegali skont l-Abbozzi ta’ Artikoli dwar ir-Responsabbiltà tal-Istat għal Atti Internazzjonalment Illegali tan-Nazzjonijiet Uniti tal‑2001 jikkonċernaw it-territorju li fih iseħħ il-fatt illegali.
22      F’dak il-kuntest, jista’ jkun interessanti li niftakru li, skont l-Artikolu 1 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“KEDB”), intitolat “Obbligu ta’ rispett tad-drittijiet tal-bniedem”, il-Partijiet Kontraenti huma mitluba li “jassiguraw lil kull min jaqataħt il-ġurisdizzjoni tagħhom id-drittijiet u l-libertajiet” (enfasi miżjuda minni). Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti EDB, “jekk il-ġurisdizzjoni ta’ Stat hija prinċipalment territorjali, il-kunċett ta’ ġurisdizzjoni fis-sens tal-Artikolu 1 tal-Konvenzjoni ma huwiex limitat għat-territorju nazzjonali tal-Partijiet Kontraenti Għolja” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (ara, inter alia, is-sentenza tas‑16 ta’ Ġunju 2015, Chiragov et vs L‑Armenja, CE:ECHR:2015:0616JUD001321605, punt 167). Ara wkoll, mutatis mutandis, is-sentenzi tal-Qorti Suprema tal-Istati Uniti li fihom hija ddeċidiet, essenzjalment, li l-persuni detenuti fil-kamp ta’ detenzjoni ta’ Guantanamo Bay (faċilità korrettiva militari mmexxija mill-armata tal-Istati Uniti f’Kuba) kellhom dritt kostituzzjonali li jikkontestaw id-detenzjoni tagħhom quddiem il-qrati Amerikani u li dawn il-qrati kellhom ġurisdizzjoni sabiex jieħdu konjizzjoni tal-kawżi mressqa f’isimhom. (ara, b’mod partikolari, Rasul vs Bush (542 U.S. 466 (2004) u Boumediene vs Bush (553 U.S. 723 (2008)).
23      Enfasi miżjuda minni.
24      Bħall-Konvenzjoni ta’ Vjenna tal‑1961 dwar ir-Relazzjonijiet Diplomatiċi (Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 500, p. 95) u l-Konvenzjoni ta’ Vjenna tal‑1963 dwar ir-Relazzjonijiet Konsulari (Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 596, p. 261).
25      Regolament (UE) Nru 604/2013 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Ġunju 2013 li jistabbilixxi l-kriterji u l-mekkaniżmi biex ikun iddeterminat liema hu l-Istat Membru responsabbli biex jeżamina applikazzjoni għall-protezzjoni internazzjonali iddepożitata għand wieħed mill-Istati Membri minn ċittadin ta’ pajjiż terz jew persuna apolida (ĠU 2013 L 180, p. 31).
26      Ara, b’analogija, il-Qorti EDB, 23 ta’ Frar 2012, Hirsi Jamaa et vs L‑Italja (CE:ECHR:2012:0223JUD002776509, punt 129).
27      Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tat‑8 ta’ Novembru 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Eżami ex officio tad-detenzjoni) (C‑704/20 u C‑39/21, EU:C:2022:858, punti 81 sa 87). Ara wkoll is-sentenza FMS et, punti 289 u 290.
28      F’dak il-kuntest, għandi nżid li l-Kummissjoni jew Stati Membri oħra tal-Unjoni jistgħu jieħdu azzjoni quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea skont l-Artikoli 258 sa 260 TFUE għal każijiet ta’ nuqqas ta’ konformità mad-dritt tal-Unjoni fir-rigward ta’ persuni detenuti f’faċilitajiet fit-territorju tal-Albanija.
29      Ara iktar ’il fuq, il-punt 40 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Ara wkoll il-premessa 21 tad-Direttiva 2008/115, dwar il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni.
30      Skont l-Artikolu 15(5) u (6) tad-Direttiva 2008/115. Rigward l-importanza ta’ dan l-aspett, ara, b’analogija, il-Qorti EDB, 21 ta’ Novembru 2019, Ilias u Ahmed vs L‑Ungerija (CE:ECHR:2019:1121JUD004728715, punt 227).
31      Osservazzjoni qasira dwar ir-riformulazzjoni tal-ewwel domanda tidher ġustifikata. Kif ifformulata mill-qorti tar-rinviju, din id-domanda tirrigwarda sitwazzjonijiet li fihom id-detenzjoni tinżamm minkejja l-“assenza ta’ kwalunkwe prospett ippredeterminat u identifikabbli ta’ ripatrijazzjoni” tal-persuni kkonċernati. Din il-premessa hija, prima facie, diffiċilment konċiljabbli mal-istruttura tal-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2008/115, li jipprovdi li: “[m]eta jkun jidher li ma għadux jeżisti prospett raġonevoli ta’ tneħħija […] id-detenzjoni ma tibqax ġustifikata u l-persuna konċernata għandha tkun rilaxxata minnufih.” Minn dan isegwi li, f’sitwazzjoni bħal dik deskritta mill-qorti tar-rinviju, id-detenzjoni għandha, fi kwalunkwe każ, tintemm, indipendentement mill-fatt li l-persuna kkonċernata tkun detenuta f’faċilità li tinsab fl-Italja jew fl-Albanija. F’dawn iċ-ċirkustanzi, dan l-element ma jidhirx li għandu effett fuq il-kwistjoni ċentrali mqajma mill-ewwel domanda. Għaldaqstant, ma nikkunsidrax dan fl-analiżi li ġejja.
32      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Marzu 2022, Landkreis Gifhorn (C‑519/20, EU:C:2019:178, punti 33 sa 36).
33      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza FMS et, punt 274.
34      Ara, b’mod partikolari, il-premessa 16 u l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2008/115.
35      Ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 15(4) sa (6) tad-Direttiva 2008/115.
36      Ara b’mod partikolari l-Artikolu 15(2) tad-Direttiva 2008/115.
37      Ara, b’mod partikolari, il-premessa 17, l-Artikolu 15(3) u l-Artikoli 16 u 17 tad-Direttiva 2008/115.
38      F’dan ir-rigward, ma inix konvint mill-argument imressaq mill-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi li, skont il-Protokoll, l-Albanija tista’ titqies bħala “pajjiż ta’ transitu” fis-sens tal-punt 3 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/115. Huwa biżżejjed li jiġi rrilevat li ċerti ċittadini ta’ pajjiżi terzi detenuti fil-faċilitajiet li jinsabu fl-Albanija jistgħu finalment ma jiġux “mibgħuta lura” lejn pajjiż terz, iżda jiġu ttrasferiti lura lejn l-Italja. F’tali ċirkustanzi, il-klassifikazzjoni tal-Albanija bħala “pajjiż ta’ transitu” tidher, tal-inqas, dubjuża. Madankollu, il-kwistjoni ma hijiex determinanti għall-finijiet ta’ din il-kawża. Fil-fatt, naqbel mal-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi li d-Direttiva 2008/115 ma tipprekludix, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
39      Sentenza tas‑17 ta’ Diċembru 2020 (C‑808/18, EU:C:2020:1029, punt 255).
40      Ara ibid., punti 257 u 258.
41      Fejn il-liġi riedet (tgħid xi ħaġa), hija tkellmet, fejn ma riditx tagħmel dan, hija baqgħet siekta.
42      Għal dan l-iskop, ara pereżempju, is-sentenza tat‑2 ta’ Settembru 2021, État belge (Dritt ta’ residenza f’każ ta’ vjolenza domestika) (C‑930/19, EU:C:2021:657, punt 76).
43      Ara, inter alia, is-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Alace u Canpelli (C‑758/24 u C‑759/24, EU:C:2025:591, punt 61 u l-ġurisprudenza ċċitata).
44      Ara, b’mod partikolari, il-premessi 11, 12, 15 u 17 u l-Artikoli 7, 8, 12, 13 u 14 tad-Direttiva 2008/115.
45      Ara s-sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2014, Mahsi (C‑146/14 PPU, EU:C:2014:1320), punt 39. Ara wkoll s-sentenza tal‑5 ta’ Novembru 2014, Mukarubega (C‑166/13, EU:C:2014:2336, punti 41 u 51).
46      Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Diċembru 2011, Achughbabian (C‑329/11, EU:C:2011:807, punt 28).
47      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑28 ta’ April 2011, El Dridi (C‑61/11 PPU, EU:C:2011:268, punti 55 u 59); tas‑6 ta’ Diċembru 2012, Sagor (C‑430/11, EU:C:2012:777, punti 45 u 46); u tas‑7 ta’ Ġunju 2016, Affum (C‑47/15, EU:C:2016:408, punti 63 u 68).
48      Ara, inter alia, is-sentenzi tat‑18 ta’ Diċembru 2014, Abdida (C‑562/13, EU:C:2014:2453, punti 42 u 45), u tas‑17 ta’ Diċembru 2020, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (Akkoljenza ta’ applikanti għal
protezzjoni internazzjonali) (C‑808/18, EU:C:2020:1029, punt 256).
49      Kif enfasizzat il-Qorti tal-Ġustizzja, pereżempju, fis-sentenza tat‑28 ta’ April 2011, El Dridi (C‑61/11 PPU, EU:C:2011:268, punt 32).
50      Bl-istess mod, u b’referenzi oħra, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Wahl fil-kawża L‑Awstrija vs Il‑Ġermanja (C‑591/17, EU:C:2019:99, punt 104).
51      Pereżempju, f’din il-kawża, nara li dispożizzjoni speċifika tal-Protokoll, jiġifieri l-Artikolu 9(2) tiegħu, tiggarantixxi lill-avukati u lill-persunal tagħhom aċċess għall-faċilitajiet ta’ detenzjoni. Madankollu, nistaqsi jekk il-Protokoll għandux jinkludi dispożizzjoni simili fir-rigward tal-membri tal-familja ta’ persuni detenuti. Nifhem li, fl-istat attwali tad-dritt, jeżistu dispożizzjonijiet speċifiċi f’dan il-qasam kemm fid-dritt Taljan kif ukoll fid-dritt Albaniż. Madankollu, fl-assenza ta’ kwalunkwe referenza fil-Protokoll, ma hemm l-ebda garanzija li s-sitwazzjoni ma tistax tinbidel unilateralment mill-awtoritajiet Albaniżi.
52      Fil-fatt, ċertu numru ta’ formalitajiet amministrattivi għandhom normalment jitwettqu qabel ir-rilaxx effettiv. Dwar dan il-punt, b’mod ġenerali u b’referenzi oħra, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Rantos fil-kawża Bouskoura (C‑387/24 PPU, EU:C:2024:703, punti 68 u 69).
53      Ara wkoll il-premessa 22 tad-Direttiva 2008/115.
54      Ara, f’dan is-sens, b’analoġija, is-sentenza tat‑18 ta’ Ottubru 2014, Abdida (C‑562/13, EU:C:2013:2453, punt 49).
55      Enfasi miżjuda minni.
56      Ara, pereżempju, il-formulazzjoni tal-punt (p) tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2013/32 fil-verżjoni lingwistika Ingliża, Franċiża jew Taljana, flimkien ma’ dik fil-verżjoni lingwistika Griega u Spanjola.
57      Sentenza tas‑6 ta’ Frar 2017 (C‑643/15 u C‑647/15, EU:C:2017:631, punt 316).
58      Ippubblikata mill-Kummissarju Għoli tan-Nazzjonijiet Uniti għar-Refuġjati f’Mejju 1992.
59      Sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2017, Is‑Slovakka u L‑Ungerija vs Il‑Kunsill (C‑643/15 u C‑647/15, EU:C:2017:631, punti 340 u 341). Enfasi miżjuda minni.
60      Ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 23(3), l-Artikolu 24(3) u l-Artikolu 25(3) tad-Direttiva 2013/32.
61      Jiġifieri l-Artikolu 13(2)(a), l-Artikolu 14, l-Artikolu 23(4) u l-Artikolu 25(1) tad-Direttiva 2013/32.
62      Ara, speċifikament, l-Artikolu 15(3) u l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2013/32. Ejja nimmaġinaw, ipotetikament, li ċ-ċittadin ta’ pajjiż terz ikun meħtieġ li jidher personalment quddiem awtorità amministrattiva jew ġudizzjarja u li dan seta’ jagħmel hekk biss wara vjaġġ twil u eżawrjenti.
63      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Ġunju 2013 li tistabbilixxi l-istandards dwar l-akkoljenza ta’ applikanti għall-protezzjoni internazzjonali (ĠU 2013 L 180, p. 96) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva dwar il-Kundizzjonijiet tal-Akkoljenza”).
64      Ara l-Kawżi magħquda C‑706/25, Comeri u C‑707/25, Sidilli.